Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 1 Van de vroegste tijden tot op het jaar 900 na Christus
DES YADERLANDS, 493 ———————————————————————————————————————É AA de Oost-Indiën tusschen Engeland en Spanje te verdeelen !, — Toen de Gedeputeerden — 1618— der Staten-Generaal dat antwoord aan caRLETON overbrachten, had hij, hij erkent het me in zijne briefwisseling zelf ‚ daarop niets te zeggen. De afgevaardigden brachten in de vergadering het bericht terag, dat hij op nieuw aangedrongen had op antwoord betref- fende de zaak der visscherij ?: bewijs genoeg dat hij slechts woorden gesproken had, die ter zake niets afdeden. — De Koning, het spreekt van zelf, was met dit antwoord weinig in zijn schik, Om hem een schijn van voldoening te verschaffen, beloofde CARLETON hem, dat de matrozen, die beleedigend over hem gesproken hadden, streng ondervraagd en daarna voorbeeldig gestraft zouden worden. Wat er verder betreffende deze zaak te doen zou overblijven, stelde de Koning ten slotte uit tot de komst der buitengewone Ambassade 3, Had sacosus de werving van eenige troepen in Engeland ten behoeve van Bo- Voorstel- dia hemen meer dan bloot bij oogluiking toegelaten, hij beijverde zich niettemin aan "eon deze krijgsonderneming het voorkomen te geven, alsof niet hij, maar de Staten- — — Generaal die troepen uitzonden. Dadelijk had hij te kennen gegeven, dat hij niet wist, wien hij het bevelhebberschap over de te werven benden zou toevertrouwen. Dit beteekende, dat hij den naam van geen Engelsch Heer van zijn Hof als haar hoofd genoemd wilde hebben. Het doel was, aan moRACE verg, den bevelhebber der Engel- sche regimenten in Nederlandsche dienst, het bevel over de nieuwe soldaten op te dragen. Zoo zouden zij slechts een deel schijnen uit te maken van de reeds vroeger in de Nederlanden aanwezige Eogelsche manschappen. Toen het verzoek kwam om HORACE VERE aan hun hoofd naar de Palis te laten vertrekken, maakten de Staten en de Prins daartegen geene zwarigheid. Tot sacosus plan behoorde ook, dat die Engelsche soldaten over de Nederlanden naar Duitschland zouden vertrekken: zoo toch smolten zij van zelve met het Nederlandsche leger zamen. 3 CARLETON, p. 3/2, 373, 402. 1618— 1021, 494 ALGEMEENE GESCHIEDENIS FF kunnen doen falen. — Zoo had men de vergunning van de Staten en den Prins niet afgewacht, en bleek het, dat sacosus de geheele onderneming eer verbieden zou, dan ze op andere wijze laten vertrekken. Immers slechts op deze en geene andere wijze kon hij de zaak voor zijne bijzondere vrienden, de Spanjaarden, vergoelijken. — De brief van pouxa eindigde met het verzoek om schuiten, ten einde de troepen den Rijn op te voeren; om wapens en mondbehoeften; om wagens tot vervoer der bagaadje van het punt af, waar zij de schuiten zouden verlaten, tot in de Palis toe; om een ge- wapend geleide door Duitschland heen, en eindelijk om een paar schepen ten einde hen op zee te geleiden en om loodsen, aangezien er in Engeland geen loodsen genoeg te vinden waren. — Dus bleek het, wat er van die met zoo veel ophef aangekondigde uitrusting te denken was. De geheele zaak was eene misleiding: Engeland leverde niets, dan een klein aantal van alles ontbloote manschappen. Die benoodigdheden, door de onzen te leveren, zouden, heette het, door den Koning van Bohemen betaald worden; maar wat had dit te beduiden, daar de Koning van Bohemen immers door ons met geld ondersteund werd? — De Staten waren niet gezind om zich zonder tegenspraak naar JACOBUS zin te schikken. De Prins verscheen in de vergadering, en nu besloot men den Heer vow ponsa te antwoorden, dat de reis langs de Wezer Hun Hoog Mo- genden veiliger en minder kostbaar voorkwam: zelfs al moest men langs de Wezer te land reizen, had men het voordeel, dat men verre van den vijand bleef en bovendien door de rivier gedekt was. Bovendien Hun Hoog Mogenden wisten niet, of zij een ge- noegzaam aantal troepen tot geleide beschikbaar hebben zouden. — Doch wat baatten deze aanmerkingen? Ten slotte verklaarden de Staten, dat, zoo men begreep bij het . ontworpen plan te moeten blijven, zij voor alles zouden zorgen en zelfs den Wager- Financieele toe- stand der Repu- bliek in dit tijds- gewricht. meester der Generaliteit zouden gelasten den Engelschen ten dienste te staan. Het eenige waarin zij JACOBUS niet ten volle te wille waren, was dit, dat zij niet twee, maar slechts één oorlogschip zonden om de troepen op zee tot geleide te verstrekken. Wer- kelijk werden de nieuwe Engelschen (want met deze benaming werden zij onderschei- den), in het begin van Augustus (1620) aangekomen, tegelijk met onze troepen den Rijn opgevoerd, om vooreerst, totdat zij behoorlijk toegerust zouden zijn, in de gari- zoenen op de grenzen te blijven vertoeven |, Hoe in al die kosten, de subsidiën bij voortduring aan Bohemen en de Evangelische Unie verstrekt 2, de voltalligmaking der compagnién 3, de lichting der garnisoenhouders, 1 Resol. Slat.-Gen. 27 Junij; 4, 6, 9, 10 Julij; 6 Aug. 1620. canueron, III, p. 362. 2 Resol. Holl. 4 Julij; 2, 17, 19 Decemb. 1620. Resol. Stat.-Gen. 5, 9 Mei; 17,19, 20 Junij; 31 Julij; 11, 12 August.; 10, 26, 30 Sept.; 20 Oct.; 1, 21 Nov.; 3, 18, 21, 31 December, 1620. 3 Voorgesteld in ‘de Propositie tot de Consenten, 21 Oct. 1620, en later ten uitvoer gebracht. DES VADERLANDS. 495 het betrekken van het veldleger, hetwelk eene uitgave van 600,000 gulden vereischte ! , te voorzien, ziedaar wat, niet minder dan de houding van Koning 3acosus, geschikt was om voortdurende zorgen te baren. De krijgszaken vereischten vele kosten; maar het was niet, omdat het vorig Bewind het onderhoud van het leger en de oorlogsbe- noodigdheden verwaarloosd had. Integendeel in de Propositie tot de Consenten voor het jaar 1619, door den Prins en den Raad van State in de maand December 1618 ingele- verd, terwijl OLDENBARNEVELT nog in de gevangenis zat, wordt verklaard, dat » Hun Hoog Mogenden zeer wijselijk gedurende het Bestand altijd geraden gevonden hadden niet alleen al het krijgsvolk, tractementen en andere lasten van den slaat van oorlog aan te houden, maar ook (iets waarloe eigenlijk het Fransche Bewind verplicht was) voor de betaling der Fransche troepen te zorgen." In 1618 hadden dan ook de oorlogs- lasten zes en een half millioen gulden bedragen ?, en dat de Staten van Holland, nog vóórdat de Prins de voorstanders der vorige Regering uit die vergadering verdreven had, volstrekt niet gezind waren om de oorlogszaken onder de moeijelijkheden van het oogenblik te doen lijden, kan hieruit blijken, dat toen zij de Consenten niet wilden inbrengen vóórdat aan Hollands rechtmatige financiëele eischen voldaan was, zij niettemin toestonden » dat de loopende lasten van den oorlog zouden betaald mogen worden 3,” Maar niettemin gingen de kosten, in de jaren 1619 en 1620 gemaakt, de gewone inkomsten verre te boven. OLDEN- BARNEVELT had nimmer op het geld gezien, waar het gewichtige belangen gold. Ook hadden de Provinciën in 1618 hare loopende schulden, in den vorigen oorlog gemaakt, nog niet betaald, en beliep de schuld ten laste der Generaliteit de som van ongeveer 6,680,150 gulden 4, Deswegens beschuldigden hem zijne tegenstanders, dat hij de finantiën in verwarring gebracht had: niettemin behoefde in dien tijd aan geene buitengewone be- lastingen gedacht te worden. Maar toen zijne tegenstanders aan het bewind waren, stroomde het geld langs alle kanalen de staatskas uit, en moest men op het opdrijven van de oude en het invoeren van nieuwe belastingen bedacht zijn. 3 Resol. Stat.-Gen. 6 Dec. 1618. In 1620 bedroeg de staat van oorlog ongeveer twee millioen meer (Resol. Stat.-Gen. 29 Julij, 1620). 3 Resol. Holl. 20 Sept. 1618. Zie Hollands toenmalige financieele eischen, hiervoor D. III. St. 11, bl. 808, 809, 846. 4 Resol. Stat.-Gen. 6 Dec. 1618. In de Proposities van zijn Excellentie en Raad van State voor 1620 en 1621, wordt de Generaliteitsschuld begroot op 4,893,960 gulden (Resol. Stat.-Gen. 21 Oct. 1619. 29 Julij, 1620). 5 Resol. Holl. 1, 11, 17 Julij, 1620. 1618— 1621. 1618— 1621. 496 ALGEMEENE GESCHIEDENIS van het opnemen van geld op renten meende te moeten onthouden, » daar, zeide men, die renten of interessen toch niet anders waren dan de kanker van den Staat 1’ Maar in de andere Provincién was men te minder gezind om zich de geweldige opofferingen van geld te getroosten, naarmate er met de omwenteling minder verandering van orer- beidspersonen had plaats gehad. In Utrecht, waar de omwenteling andere personen op het kussen had gebracht, had de Regering er belang bij om aan den gang van zaken geene bezwaren in den weg te leggen. In Overijsel had de Prins bij den Adel, wiens beroep de oorlog was, en bij de Predikanten in de Steden invloed genoeg. In Zeeland beloofde men zich van de hervatting des oorlogs eene ver- nieuwing der voordeelen, vóór het Bestand: bebaald; maar in Gelderland ? en vooral in Friesland en Groningen moesten de bezwaren op verschillende manieren overwonnen worden. Een eerste middel daartoe was de krachtige taal door den Prins, Graaf wituex LODEWIJK en den Raad van State in hunne jaarlijksche Propositie tot de Consenten ge- voerd, waarbij zij de noodzakelijkheid van een voortdurend verzet tegen de vijanden, die steeds onzen ondergang bedoelden, deden uitkomen, en als den geschiktsten weg om tot dit verzet in staat te zijn de invoering van de gemeene middelen van consumptie aan die Provinciën aanbevolen, waar zij nog altijd achterwege bleef: was, zeiden aij, slechts de goede wil en de noodige vaderlandsliefde voorhanden, dan zou de maatregel der algemeene invoering van die middelen wel te treffen wezen 3%. Om Gelderland, dat in Mei (1620) nog geen last gegeven had om zijne Consenten te openen 4, tot het willig dragen der lasten te bewegen, zal het bezoek veel toegebracht hebben, hetwelk de Prins in het voorjaar van 1620 aan de Staten van Gelderland bracht, wier Landdag hij bijwoonde bij gelegenheid dat hij de grensvestingen in oogenschouw ging nemen 5. Gezindheid Maar in de beide Noordelijke Provinciën kwam veel op den invloed van den Stadhouder in de Provincie Friesland. Graaf wiLLEm LODEWIJK aan: dezen invloed kon hij in Groningen, waar hij slechts met ééne groote Stad te doen had 6, gemakkelijker doen gelden, dan in Friesland, Boven- — — 1 Resol. Holl, 2 Dec. 1620. 2 In September 1619 verklaarde Gelderland zich ongezind om langer bij'te dragen tot het in dienst houden der bidets. De Provincie kreeg toen eene ernstige vermaning, dat het thans geen tijd was om ze af te danken (Resol. Stat.-Gen. 13 Sept. 1620). 3 Resol. Stat.-Gen. 21 Oct. 1619; 29 Julij, 1620. In December 1620 werd eene Commissie benoemd om eenige middelen te beramen, die in alle Provincién zouden kunnen ingevoerd worden. Holland beval als zoodanig den impost op de tabak aan (Resol. St.-Gen. 15 Dec. 1620.) 4 Resol. Stat.-Gen. 9 Mei, 1620. 5 Resol. Stat.-Gen. 8, 13 Mei; 6 Junij 1620. 6 De Stad Groningen was bereidwillig genoeg om zich opofferingen ten behoeve van den oorlog te getroosten. De Staten-Generaal roemden hare »goedwillige, heroique en courageuse resolutie” om uit eigen middélen bij te dragen tot voltooijing van de vestingwerken der stad. DES VADERLANDS. 497 -—————————————————————————————————ÉnÁ———— dien vereischten de moeijelijkheden, die de Regering te overwinnen had, zijn gedurig 1618— verblijf in ’s Gravenhage. Wel veroorzaakte hem dit geen persoonlijk nadeel: want de — Staten-Generaal stonden hem in Maart, 1620, tot vergoeding zijner moeiten en kosten eene som toe van 4000 gulden !; maar de behartiging der algemeene belangen in Fries- land en Groningen scheen er bij te lijden. Dus besloot Graaf wittem LODEWIJK in dezelfde maand Maart den Landdag dezer Gewesten te gaan bezoeken, en wat meer is, op zijn advies en dat van Zijne Excellentie, besloten de Staten-Generaal een tweetal af- gevaardigden uit hun midden naar den Frieschen Landdag te zenden, met het erkende doel om Friesland te bewegen zich niet langer te verzetlen tegen de uitvoering van de uitspraak der Staten-Generaal in de zaak van Delfzijl ?, maar mede om de Staten van Friesland, die nog eene schuld aan de Generaliteit van ongeveer 150,000 gulden te betalen hadden, en draalden hunne Gedeputeerden last te geven tot het openen hunner Consenten, bereidvaardiger te maken tot het vervullen hunner verplichtingen, en tevens om hen over te halen de Dortsche kerkeordening aan te nemen, en alzoo een einde te maken aan den slechten indruk, door hunne weigering om daartoe over te gaan te weeg gebracht 3, De Heren aocm en REINIER PAUW werden van den aanvang aan tot deze bezending beslemd 4, De eerste had juist gelegenheid gehad om zijne bekwaamheid in het bijleggen van geschillen te oefenen, daar hij te Hasselt, alwaar de Overheid tegen het gewelddadig optreden van eene onvergenoegde partij had moeten gehandhaafd worden, de gemoederen had weten te verzoenen 5. In April bezochten cocm en pauw de stad Leeuwarden slechts voorloopig 6; want in het begin van Mei werd van de zijde van Groningen op nieuw aangedrongen, dat zij den Frieschen Landdag, die tegen den 25*«» dier maand zou plaats hebben, toch niet verzuimen, maar zich aldaar van hunne taak kwijten zouden. Werkelijk vertrokken zij weder naar Friesland 7, Of zij het voorne- men gehad hebben, zoo zij geen genoegzamen goeden wil aantroffen, den een of anderen gewichtigen maatregel te nemen, is moeijelijk te zeggen; maar zooveel is zeker, dat daartoe de medewerking van Graaf WILLEM LODEWIJK niet gemist zou hebben kunnen worden, en deze ontviel aan de Provincie en het geheele Vaderland ten gevolge eener Dood van Graaf °. ! Resol. Stat.-Gen. 20 Maart, 1620. 2 Zie hiervoor bl. 432, Noot 2. 3 Resol. St.-Gen. 30 Maart; 9 Mei; 27 Junij; 8 Julij, 1720. srannt, IV, bl. 285. 4 Resol. St.-Gen. 20, 21 Maart, 1620. 5 Resol. St.-Gen. 14, 15 Febr.; 24 Maart, 1620. Ook in Elburg hadden den 27 Febr. (1620) onlusten plaats. De Prins zond er twee Compagnién soldaten heen (Resol. St.-Gen. 2 Maart). 6 Resol. St.-Gen. 4, 15, 18 April, 1620. 7 Resol. St.-Gen. 4, 14 Mei, 1620. III Derr. 3 Srur. | 63 1618— 1621. 498 ALGEMEENE GESCHIEDENIS (qe beterschap hadden opgedaan, den 10%" Junij daaraan volgende in het graf sleepte !, Van zijne jeugd af aan had hij, op het voetspoor zijner heldhaftige ooms en vader, zijn leven en al zijne krachten voor de zaak der Nederlandsche vrijheid veil gehad en daaraan nooit volprezen diensten bewezen. Hoe moeijelijk zijne taak aan het hoofd des bestuurs in Friesland en Groningen geweest moet zijn, kan slechts hij beseflen, die zich voorstelt, welke elementen van oneenigheid en burgertwist er in die Gewesten wa- ren blijven woelen. Des te grooter eer komt hem toe, dat hij meester heeft weten te blijven zonder geweld, tot instandhouding der Unie, het groote werk zijns vaders, Jam- mer maar, dat er een tijd gekomen is, dat hij het belang van het Land en het voor- deel van zijn Huis heeft gemeend te moeten zoeken op eenen weg, die hem den voor- treffelijksten voorstander van de waarachtige belangen der Republiek als zijnen tegenstander moest doen beschouwen, en dat sommigen er een zekere beteekenis in hebben kunnen vinden, dat de aanval van beroerte, die zijnen dood ten gevolge heeft gehad, hem over- komen is op den verjaardag van OLDENBARNRVELTS dood 2, — Prins maunrrs was dadelijk bezorgd, dat dit sterfgeval ten gevolge hebben zou, dat er of geene of minder Compagnién, dan hij verlangde, uit Friesland en Groningen zouden komen om zich bij het leger te velde te voegen. Zijne ongunstige verwachting werd niet verwezenlijkt: ten minste lieten de Staten van Friesland negen van de ter hunner repartitie staande Compagnién uittrekken 3; maar van den anderen kant kwamen GocH en pauw onverrichter zake terug: de Staten van Friesland bleven bij hunne vroegere besluiten aangaande de zaak van Delfzijl en de Dortsche kerkeordening *, en nog herhaaldelijk moesten zij ernstig vermaand worden niet alleen om hunnen Gedeputeerden last te geven hunne Consenten te openen, waarloe zij niet voor het einde van Julij overgingen 5; maar ook, en de Staten van Overijsel en van Groningen met hen, om hun aandeel van de kosten van het leger te velde te voldoen 6, De Friesche Admiraliteit te Dokkum onttrok zich aan de rer- plichting om mede te werken tot de uitrusting der vloot van 21 schepen, die tegen de zeeroovers werd uitgezonden, hoezeer zij slechts één schip van de 21 te leveren 1 Archiv. de la Maison d'Orange, S. 11, T. 1I, p. 570, 571. 2 Den 13d Mei, naar den ouden stijl, die in Friesland nog gevolgd werd. pnampr, Hist, d. Ref. IV, bl. 285. 3 Resol. St.-Gen. 16, 24 Junij, 1620. 4 Slechts het vierde Lid der Staten, de Volmachten der Steden, keurden de kerkeordening goed; doch de drie andere Leden (oOsTERGO, WESTERGO en ZEVENWOLDEN) overstemden dat ééne Lid (snaxpr, LV, 285). 5 Resol. St-Gen. 16 Junij; 20 Julij, 1620. 6 Resol, St.-Gen. 26 Sept., 1620. DES VADERLANDS. | 499 COD EE EE SEE, CE had 4, en haalde zich wegens deze » willekeurige schennis eener plechtig aangegane 1618- verbindtenis” de strenge bestraffing der Staten-Generaal op den hals 2% Tegen den win- We ter, eindelijk, was er al weder sprake van eene bezending naar de Staten van Friesland om hen op nieuw tot onderwerping aan het besluit der Generaliteit ten aanzien van Delfzijl te bewegen 3. — Toch bekwam Graaf wiLLEM Lopewisk in den persoon van Graaf zransr zijnen broeder kansr casmum eenen opvolger, die wel met minder invloed, maar toch eui opi 15 met niet minder ijver de Contraremonstrantsche partij en Prins maurits gediend had. — me Ten tijde van het overlijden van den Stadhouder was hij te Leeuwarden tegenwoordig, —— Omme- en in Augustus werd hij tot Goeverneur van Friesland benoemd. In Groningen en de Ommelanden echter volgde hij zijnen broeder niet op. In dit Gewest werd de Prins van Oranje in December daaraanvolgende tot Goeverneur gekozen 4, Er waren er ge- weest die Prins mavarts, door hem de beide goevernementen op te dragen, tot Stad- houder van al de Vereenigde Provincién hadden willen maken; maar dit zou den Prins al te zeer het voorkomen van Monarch der Nederlanden hebben doen verkrijgen. Anderen weder hadden de betrekking van Stadhouder onvervuld willen laten; maar dit zou Friesland en Groningen tegenover de Generaliteit, en de Staten dezer Gewes- ten tegenover hunne ingezetenen te eigenmachtig hebben gemaakt. Dus kwam slechts Prins HENDRIK nevens ERNST CASIMIR ernslig in aanmerking 5. Maar Prins nenpaix zou wellicht spoedig als zijns broeders opvolger in de andere Provinciën in aanmer- king komen, en alsdan zou deze Vorst weder te groote kans hebben om alle Ne- derlanden tot één goevernement te verbinden; bovendien men kon van hem eene te- rugwerking tegen de staatkunde van het oogenblik duchten. Geen wonder derhalve dat ERNST CASIMIR ten minste in Friesland benoemd werd. Aan Prins mEwpmik werd weldra eene rol in de krijgsbewegingen tegen spinora toebedeeld. Om behoorlijk op de hoogte te zijn van hetgeen de Geünieerde Duitsche Vorsten be- zending van sloten en verrichtten, alsmede om hun van goeden raad te dienen en hen van de waak- $457, "t zaamheid en bereidvaardigheid der Nederlanders te verzekeren, had de Prins den Heer VAN RANDWIJK, lid van den Raad van State, naar de Palis gezonden 6, Naauwelijks was hij in de eerste dagen van Julij te Heidelberg aangekomen, of hij vernam de tijding van het verdrag, in het eind der vorige maand te Ulm tusschen den Hertog van Beijeren en den bevelhebber der Unie, den Markgraaf van Anspach, gesloten. Dit verdrag, ! De Admiraliteit van Middelburg leverde 3 schepen, die van Rotterdam 3, die van Enkhuizen of Hoorn 4, die van Amsterdam 10 (Resol, St.-Gen. 4 Aug.). 2 Resol. St.-Gen. 29 Oct., 1620. 3 Resol. St. Gen. 17 Nov., 1620. A Resol. St.-Gen. 15 Junij; 20 Aug.; 31 Dec., 1620. 2 Jan., 1621. 5 canLgTow, III, p. 332. 6 canLETON, IlI, p.340, 341. Van het Rapport van dezen Heer, op het Rijksarchief voorhanden, is voor de volgende bijzonderheden gebruik gemaakt. 63 * 1618— 1621. 500 — ALGEMEENE GESCHIEDENIS ———————————————————HMÁMRM———— E waartoe de Geünieerde Vorsten te eerder overgingen, omdat het leger der Liga sterker was dan het hunne !, en zij, zoo serworA naderde, tusschen twee vuren vreesden te ko- . men, stelde maxmırLraan van Beijeren in staat om zijne geheele macht, den Keizer ter Staat van za- ken aldaar. hulp, tegen den Koning van Bohemen te keren. De Vorsten der Unie meenden genoeg te doen, zoo zij de Keur-Palts tegen spiwora verdedigden. Zelfs vleiden zij zich nog, dat de Spanjaarden geene vijandelijkheden tegen de Palts plegen zouden: uit ontzag voor Engeland en Frankrijk, door welks bemiddeling het verdrag was tot stand geko- men, zouden zij zich (dus redeneerde men) daarvan wel onthouden. Bovendien werd er uitgestrooid, dat de Aartshertog asert te Brussel overleden, en dus de geheele tocht van SPINOLA afgesprongen was. Bij deze stemming kon de ijver om zich ten strijde toe te rusten niet groot zijn. Niet voor na het midden van Augustus kwam de Paltsische Landweer, en dat nog slechts op aandrang van RANDwisk, in de wapenen. De strijd- lustigste en heftigste der Vorsten van de Unie scheen de Markgraaf van Durlach: deze dacht over de Fransche staatkunde geheel in den geest van de Nederlandsche Contrare- monstranten; hij was verstoord over het verdrag van Ulm en bijna geneigd om zijne verdere dienst aan de Unie te onttrekken; maar nanpwi3sx, daartoe door de andere Hoofden der Unie uitgenoodigd, zette hem neder, en toonde zich in de verwachtingen, die hij van Frankrijk zeide te koesteren, geheel een leerling van OLDENBARNEVELT 2, — Na het verdrag, te Ulm tot sland gekomen, was het leger der Unie vandaar opgebro- ken, en had zich, na den Rijn overgetrokken te zijn, in verscheidene dorpen op Palt- sisch gebied, van Worms tot Oppenheim, Mainz en Ingelheim, gelegerd. Deze bewe- ging droeg mANDwiskKs goedkeuring weg, aangezien men daardoor den vijand den pas over den Rijn afsneed, en den troepen, die de Prins van Oranje wellicht te hulp zou zenden, zoo veel nader kwam. Maar de strijdlust der Geünieerde Vorsten was daarom niet vermeerderd. Zij hadden eene bijeenkomst gehad, waartoe RANDWIJK ‘niet was uit- genoodigd. Blijk genoeg, dat zij daar maatregelen te beramen hadden, die zij wel be- grepen dat den Nederlander niet behagen zouden. Werkelijk beschouwde men het in die bijeenkomst reeds als uitgemaakt, dat, zoo sPrmona kwam, Bohemen en niet de Palls het doel van zijnen tocht zou wezen, en besloot men hem den pas van Breisach niet te betwisten, maar dien van Wetterau te ontzeggen. 2 Zie het Rapport van BANDWIJK op het Rijksarch. fol. 10 recto. 3 Den 27° Julij werd de ban, door den Keizer tegen FarpERk en zijne medestanders uitge- vaardigd, aan de Staten-Generaal bekend gemaakt (Resol. St.-Gen. 27 Julij, 1620). DES VADERLANDS. | 501 —————————————————————————————]»pp slechts als een voorwendsel aangemerkt hebben. Op die bijeenkomst der Vorsten was juist een brief van den Prins van Oranje ontvangen, waarin hij hun aanried, zich toch goed tegen sPINOLA te weer te stellen, te meer, daar het hoogst onzeker was, of, in- geval zij door dien Spaanschen veldheer werden aangevallen, hun uit Nederland troepen te hulp zouden komen. Dit bericht had groote ontsteltenis veroorzaakt; maar ANSPACH had de gemoederen weder gerust gesteld door te zeggen, dat hij alles goeds verwachtte, daar Hun Hoog Mogenden gewoon waren meer te doen, dan te beloven. Terwijl de Geünieerde Vorsten dus dobberden tusschen hoop en vrees, nam spPINOLA met een leger, zoo het heette, van 30,000, maar zeker niet grooter dan van 20,000 man den tocht naar Duitschland aan. Zoodra Prins maurrrs dit vernam, begaf hij zich naar het leger te velde bij Schenkenschans, en legerde zich voor Wezel, in de hoop dat dit den Markies nog van zijnen tocht zou terughouden. Doch wel veroorzaakte ’s Prinsen opdagen groote ontsteltenis binnen Wezel; maar sPmwora zette zijnen marsch voort: hij liet eenige benden onder pon verasco achter, om onze armee gade te slaan !, Tegen dezen iets te ondernemen, kon het belang der onzen niet medebrengen. Immers zou zulks eene openbare inbreuk op het Bestand geweest zijn, en de Gecommitteerden te velde hadden den bepaalden last mede, dat er niets tegen het Bestand zou ondernomen worden ?: of de vrede met Spanje niet bewaard kon blijven, dit zou eerst later moeten blijken, en in allen geval zou de schennis van den vrede zonder oorlogsverklaring door niets gewettigd zijn geweest. Het eenige wat Prins mavarrs zou hebben kunnen doen, was dat hij serxora zelven had aangevallen, of nog beter, dat hij hem ware nagetrok- ken, om hem, met de macht der Unie tegenover hem, tusschen twee vuren te bren- gen. Maar voorwaar het was geen gebrek aan moed noch verzuim van de gunstige ge- legenheid, dat hem met zijn leger op de grenzen deed blijven. Bij den binnenlandschen toestand, bij het rechtmatig ongenoegen, dat er tegen de Regering bestond, mocht hij de grenzen niet verlaten: alleen de zekerheid, dat ’s Prinsen troepen plotseling in ge- noegzamen getale op elk punt tegenwoordig konden zijn, hield hen, die eene tegenom- wenteling zouden hebben willen uitlokken, in bedwang. Bovendien, al had Prins mav- RITS zich, ten aanzien van het Binnenland gerust, van de grenzen kunnen verwijderen, waagde hij niet te veel, indien hij zich met nagenoeg al de gewapende macht der Re- publiek aan een toch altijd mogelijk gevaar blootstelde? Ware zijn leger een ongeluk overkomen, het Land had er zijne onafhankelijkheid bij kunnen inschieten 3. Zoo ware 1 cameron, lll, p. 328, 334, 362, 366, 367. Resol. St.-Gen. 29 Aug., 1620. 2 Resol. Holl. 12 Aug., 1620. 3 canteTon, lll, p. 335. Op deze bladz. van cARLETON moet in plaats van toutes les Provinces- Unies gelezen worden: tous les Princes Unis. Met het oorspronkelijk Engelsch (all the United Princes) voor oogen kon de vertaler zich lichtelijk dus vergissen. 1618— 1621. SPINOLA trekt derwaarts. 1618— 1621. 502 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ——————————————m— ———————————————————Í(J"Ü—— het dan wellicht raadzamer geweest, de ontzettende kosten te besparen en het leger, waarmede men toch niets kon uitvoeren, niet eens op de grenzen te brengen. Maar men moest toch iets doen, vooral om Engelands wil, deels ten einde de verwijten van Koning zacosus te ontgaan, deels ten einde hem de zedelijke verplichting op te leggen om onze pogingen te ondersteunen, die in "t belang van zijn geslacht werden onderno- men 1, Daarom werd het te velde trekken van het leger doorgedreven, en opdat de mare van den te Ulm gesloten vrede, waarmede het lot van den Koning van Bohemen eigenlijk reeds beslist was, de Staten niet mocht doen besluiten, alle verdere toerustingen te doen staken, hield de Prins het bericht van dat verdrag weken lang terug. Met een brief, den 21st% Junij gedagteekend, was het hem geworden, en eerst den 20* Julij, toen de maatregelen reeds genomen waren, bracht hij het in de vergadering der Staten-Generaal 2, Op zijnen tocht door het Guliksche beijverde semora zich den Nederlanders geene re- den van klachten te geven: hij ontzag zoo veel mogelijk de plaatsen, waar Staatsche be- zelling lag, gelijk de Prins op zijne beurt van zijne soldaten geene gewelddadigheden in de buurt van Wezel duldde 9. Zelfs schijnt het, dat de komst van een kwartiermeester van sPINOLA te ?s Hage (hij was, zoo het heette, wegens onmin uit de dienst verwij- derd) moest dienen om den Prins gerust.te stellen, dat men niets tegen Gulik voor had 4 Maar hoe bleef onder zulke omstandigheden een vijandig optreden van Prins MAURITS tegen SPINOLA nog mogelijk? Waarlijk de Prins was onwillens mede in de za- menspanning verstrikt, die den ongelukkigen rreprark aan de straf overleverde. — Dietz, eene bezitting van het Huis van Nassau, werd op den tocht door srrxora ingenomen, niettegenslaande de Graven van Nassau met zaxsrT casn aan het hoofd zich te voren tot de Staten-Generaal gewend hadden met het verzoek hunne verdedigingsmiddelen te- gen sPINOLAS komst met eenige Staatsche officieren en geoefende manschappen te mogen versterken: dit was hun toegestaan, en voorzeker zal deze bijstand Siegen en het Huis te Dillenburg voor vijandelijke inlegering behoed hebben 5. Tegen het einde van de maand Augustus waren de onlangs uit Engeland aangekomen manschappen genoegzaam toegerust om den tocht naar Duitschland te aanvaarden ê. Zi moesten door eene genoegzame macht beschermd zijn, ten einde niet voordat zij met het leger der Geünieerde Vorsten vereenigd waren, in de handen van sprnota te vallen, 1 cARLETON, IlI, p. 336. 2 Resol., St.-Gen. 20 Julij, 1620. Slechts door drogredenen kon men zich het gewicht van dat verdrag ontveinzen. Een staaltje van zulke drogredenen levert ons canLETON, p. 349, 350. 3 canLETON, Ill, p. 368. 4 CARLETON, p. 350, 358. * canteron, III, p. 367. Resol. St-Gen. 7, 8, 10, 31 Julij, 1620. 6 Resol. St.-Gen. 31 Aug., 1620. Digitized by Google 1618— 1621. -f | | p i m i : | i i| un Iu | ll imi i -o i N | BEER | ce inu HE "o uu ; | DEN HERE i Hf | : m un | Hn I si tn s HH EELT i M 1 i |. m 2) inu dH i vis uu Hed "Rara go Rs wits auta EMILE athe bee sa "inire — [I ga be Pe ee ee Let L Open Fe ee nae H QUE fuu — Eede one z a iti Baneet a XITLITILI its oe eta ee + HEHE | i Tithe ai BED Hite HET 1 Huius HIP TEE ETE. Pity LL Ad TH) IIIA dA a dn tages LS Ha a oe tiny FEET "THIS wijd ELM zin m "T — — i DES VADERLANDS. 505 en nu besloot de Prins hun zijne gansche ruiterij onder Prins nenpaix en 2000 mus- — Prins MAURITS de Prins ook voor onze eigene landgenooten niet heeten den Geiinieerden Vorsten dade- — Ed ruiterij onder FE rins HEN- lijke hulp te gaan bieden, aangezien Holland besloten had, dat de subsidiën aan Bo- prik naar de hemen en de Unie zouden ophouden als wij gewapende hulp gingen bieden ?, Maar — ole hulpbenden. ketiers ten geleide mede te zenden 4, Voorwaar een opmerkelijk besluit! Wel mocht bovendien had de verklaring, dat nexpriks tocht slechts moest strekken om de Engelschen te geleiden, nog eene andere beteekenis. Had sacosus de hulp, hoe gering ook, die hij zijnen schoonzoon uit Engeland liet toekomen, onder den schijn willen doen doorgaan, alsof zij hem uit de Vereenigde Provinciën werd toegezonden, thans zette Prins MAURITS hem zijne misleiding met eene gelijke misleiding betaald, daar hij de hulp, die hij den Geünieerden Vorsten niet onthouden kon, hun onder de leuze toezond, alsof zij slechts den Engelschen hulpbenden tot geleide strekte. Zoo waren de Nederlanders tevens tegen de blaam van vredebreuk met Spanje, en ’s Prinsen ridderlijk karakter tegenover sPinoLas heuschheid eenigermate gedekt: de verantwoording kwam op het hoofd der Engelschen neder, En aan het hoofd der uittrekkende ruiterij stond Prins nenpam, de zoon der Fransche Prinses, hij, die zich van een dergelijken ruitertocht onder het bewind van oupzr- BABNEVELT had gekweten 3, en thans voor het eerst weder een openbare taak aanvaardde. Waarlijk meer waarborgen waren er voor het Buitenland, voor Frankrijk en Spanje zelfs, niet noodig. Maar moeten wij het dan daarvoor houden, dat Prins nexpuik zich tot eene eenigzins bedriegelijke verlooning zou geleend hebben? Integendeel, onder welke leuze hij dan ook uittrok, hij zou de gelegenheid niet voorbij hebben laten gaan om een glansrijk wapenfeit te bedrijven, en dat de tocht noch roem noch voordeel heeft opgeleverd, is voorzeker aan hem niet te wijten geweest. Dat hij zich, nu zijn broeder alles vermocht, weder in de dienst van het Land liet gebruiken, is het bewijs, dat hij zich onvoorwaardelijk aan dien broeder had aangesloten, aan wien thans zijne geheele toekomst en die van het Huis zijns vaders hing. Dit had Lovse pe coriexr gevoeld, en zij had hare taak hier te lande als voleindigd beschouwd. Weduwe bij eene wieg door den grooten Prins achtergelaten als vertegenwoordigster van de rechten van het sterfhuis van Oranje op de dankbaarheid der natie, voor welke hij zich en al het zijne had opgeofferd, als bewaarster van de panden, die dat Huis nog bezat ter verzekering van wILLEMS werk, had zij de overlevering van zijne beginselen ten minste bij haren eigenen zoon trouw voorigeplant. Thans was de zuivere toepassing dier beginselen grootelijks in de waagschaal gesteld; ook was haar zoon mmwpmik de moederlijke tucht reeds lang ont- wassen. Wat had zij dan nog in een land te doen, hetwelk den grooten staatsman had gedood, dien zij verlrouwde, en den voortreffelijken predikant had verbannen, dien zij 1 Resol. St.-Gen. 14 Sept., 1620. canseron, p. 367. 2 Resol. Holl. 4 Julij, 1020. 3 Naar Brunswijk, zie hiervoor, D. 1H, St. II, bl. 574. 504 ALGEMEENE GESCHIEDENIS a a ——————— — ————— — — —— — — —— 1618— liefhad; waar niet alleen hare vijanden de regering in handen hadden, maar zelfs het 162l. volk op straat haar begon te smijten en uit te jouwen !? Nu het zoo ver gekomen was, besloot zij terug te keren naar haar vaderland. Dat zij na de omwenteling nog zoo lang hier was gebleven, was het laatste offer geweest van haar leven, aan zelfverlooche- ning zoo rijk: want ook de Albestuurder verklaarde hare taak volbracht, door haar uit Dood vanhet leven op te roepen: zij stierf nog geen half jaar na haren terugkeer in Frankrijk, LOVISE DE COLE den 9den October 1620, te Fontainebleau. Den 2ásten Mei van het volgende jaar werd haar lijk nevens dat van haar echtgenoot bijgezet in het praalgraf, hem te Delft door de Staten opgericht 2. i Toen Prins nenpam« den 94e» September met zijne troepen van hier vertrok, was het niet twijfelachtig meer, dat senora de Palis zou aantasten. Op het bericht van zijne nadering liet de Markgraaf van Anspach zijn leger den Rijn boven Mainz, en daarna den Main bij Frankfort overtrekken, doch de stelling op den rechter oever dezer rivier niet geschikt oordeelende om srmora af te wachten, deed hij zijn volk weder over den Main terugtrekken en legerde zich langs den linker oever. Maar sprnota, tot Königstein (op den rechten weg van Coblenz naar Frankfort) voortgerukt, sloeg den weg naar Mainz in. Hier stak hij den Rijn over, waarna hij zijn voetvolk onder de beschutting van de stad en het bisschopshof verschanste. Dus lag dat gedeelte van de Palts, het- welk aan den linker oever van den Rijn gelegen is, met zijne onversterkte steden en door het leger der Unie ontruimd, voor hem open. De Markgraaf van Anspach echter talmde niet lang; maar van bij Frankfort opgebroken , maakte hij gebruik van eene schipbrug, eerst nu, na lang verzuim en nog slechts door bestel van een bruggemeester, kortlings door Prins wAuniTS gezonden, over den Rijn gelegd, en betrok zijn voormalige leger- plaats bij Oppenheim. 2 BRANDT, t. a. pl. bl. 398. Voorzeker om de verdenking af te snijden, alsof hij uit eigenbelang de Franschgezinde staatkunde zou bevorderen, weigerde Prins mgwpRik voor zijnen persoon de jaarwedde, die de Koning van Frankrijk aan zijne moeder geschonken had. Daarentegen verzocht hij de Staten, hem de jaarwedde zijner moeder nog ‘eenige jaren te laten genieten. Men stond het hem toe, voorloopig voor een jaar na haren dood (Res. Stat.-Gen. 14, 20 Jan.; 19 Febr. 1621). DES VADERLANDS. 505 Ee O hierna bijzonder gezind waren, om slag te leveren, is voor het minst aan bedenking onderhevig. Althans men liet srinora den 10de& September Kreuznäch en den 11den 1618 — 1621. SPINOLA nes- Alzey innemen, waar hij een grooten voorraad wijn en koren vond, dien men aldaar, tot yd zich in de ts. RANDWIJKS reeds vroeger betuigde bevreemding, den vijand prijs had gelaten. Zoover gekomen scheen sprmora naar Worms en alzoo verder naar Heidelberg op te willen trekken. AwspAcH, alsof spinoLa Zulks met het leger der Unie in den rug zou ge- waagd hebben, verliet zijue legerplaats -bij Oppenheim met achterlating van slechts 800 man ! landweer; hij ging Worms, Frankenthal en Spiers dekken, en serora maakte den 143m September van de gelegenheid gebruik om de zoo goed als verlaten legerplaats ie bezetten en de Geiinieerden den overtocht over den Rijn aldaar af te snijden. Dit gaf groote verslagenheid in de Regeringskringen: men gaf hoog op van srinoLas macht en beleid en zag laag op het leger der Unie neder, en het vertrouwen op de Staten-Ge- neraal was, bij het achterblijven van alle hulp van die zijde, geheel geweken. Het gezin van den Keurvorst maakte zich gereed om Heidelberg te verlaten en zich naar Stultgard te begeven. Ranpwisk, dit vernemende, ging naar Heidelberg om het ver: trek van het Hof wegens den hoogst ongunstigen indruk, dien het maken zou, te be- letten. Doch hij vond het Hof reeds vertrokken. De Nederlandsche Resident, BREDERODE, reisde de Keurvorstin nog achterna, doch kon haar niet tot den terugkeer bewegen. Eerst toen kwam het bericht dat Prins mesnr van Wezel vertrokken was. Een paar kapi- teins werden hem met eenig paardevolk te gemoet gezonden om hem den geschiktsten weg te wijzen; maar zij meenden hem uit overmatige bezorgdheid langs een grooten omweg boven Trier de Moezel over te moeten voeren, zoodat hij veel later aankwam , dan men verwacht had en een plan, hetwelk men, zoo het heette, op zijne tegenwoordigheid rekenende gemaakt had, vervallen moest. Ten slotte trok de Prins toch nog bij Koblenz den Rijn over ?. — Toen de hagchelijke toestand van de Palts te 's Gravenhage bekend was geworden, en men vermoedde dat Prins gexpaik, die bovendien niet eens stellige bevelen gehad schijnt te hebben om met zijne ruiters vijandelijk tegen srmora op te treden 3, zich niet meer met het leger der Geünieerden zou kunnen vereenigen, her- haalde men den aandrang bij Koning Jacosvs, dat hij zich toch eenmaal ernstig de zaak zijner kinderen zou aantrekken 4, en Prins mavunits liet canteron te verstaan ge- ven, dat een inval van den Koning in Brabant het eenige middel was om sprwora tot den terugtocht te dwingen en alzoo de Palts te redden. 3 CARLETON, p. 368. 4 Resol. St.-Gen. 10 Oct., 1620. caarreton, p. 388, III Deer. 5 Sruk, 64 Nieuwe pogin- gen om JACOBUS over te halen, om krachtdadig voor zijnen schoonzoon op te tred 1618— 1621. 506 ALGEMEENE GESCHIEDENIS — Ü eee de hand. Hoe het zij, die inval in Brabant was een lievelingsdenkbeeld van den Prins !. Had sacosus zich door de ramp van de Palis daartoe laten overhalen, dan zou Prins MAURITS die ramp niet al te zeer betreurd hebben: immers zou sacosvs alsdan onher- stelbaar met Spanje gebroken hebben; de Republiek zou, schijnbaar onwillens, tot den oorlog medegesleept zijn; in één woord, er ware een algemeene oorlog tegen Spanje, Oostenrijk en de Katholieken ontstaan, waarbij wij 3acosvs op onze hand zouden gehad hebben. Alleenlijk zou onze zelfstandigheid met een groot gevaar bedreigd zija gewor- den, zoo de Engelsche macht zich weder op onze grenzen ware komen nestelen. Doch ook omtrent dit gevaar was het mogelijk zich te misleiden: was eenmaal de Puriteinsche volkspartij in Engeland en Schotland ontboeid, wie wist of er dan geene gebeurtenissen konden voorvallen, gevaarlijker voor de Dynastie van sacosus, dan voor de onaf hanke- lijkheid van ons Vaderland. Er waren thans rondom den Prins raadslieden, fijn ge- noeg om zulke mogelijkheden te bedenken. — Nog een ander plan had de Prins ontworpen om den Koning van Groot-Britannië in den oorlog te trekken en de Duitsche Gereformeerden te redden: wilde sacosus niet met Spanje breken, welnu dan had hij slechts de Geestelijke Duitsche Vorsten aan te tasten, om eene afleiding te bewerken 2%: Keulen en Luik, zoo rekende de Prins, waren minder gemakkelijk te verdedigen, dan Frankfort. Voor dit laatste plan zou zAcomsus voorzeker meer ooren gehad hebben; maar hij wenschte Luik liever door verraad van binnen in zijne macht te krijgen 3. Was dit vroeger mislukt, zoo was het, docht den Prins, thans tijd om met geweld van buiten te werk te gaan. — Er bestond alzoo reden genoeg voor den Keurvorst om ongerust te zijn. Ook liet hij in de maand Julij verklaring vragen, wat de Staten met hunne oorlogstoebereidselen beoogden. Dezen lieten hem antwoorden,. dat, zoo hij slechts oprechtelijk de onzijdigheid bewaarde, hij zich deswegens evenmin als over de krijgstoerustingen van de Aartshertogen behoefde te bekommeren 4. l GARLETON, p. 330, en hiervoor, bl. 320. 2 GARLETON, t. a. pl. 3 Zie hiervoor, bl. 424. 4 Resol. St-Gen. 11, 14 Julij, 1620. 5 Resol. Stat-Gen. 3, 4 Sept.; 12 Nov. 1620. ' 6 In Jan. 1621 wendden zich eenige herwaarts uitgeweken slachtoffers van de bewegingen in Luik tot de Staten met verzoek om hunne krachtdadige ondersteuning (Resol, Stat.-Gen. 16, 20 Jan. 1621). DES VADERLANDS. 507 DE IEEE MM Maar hoe nam caRLETOR het plan van eenen inval op, door zijnen Meester in Brabant — 1618— te doen? Hij beloofde het denkbeeld mede te zullen deelen en deed zulks op eene wijze, xa die genoegzaam verried, dat hij er mede ingenomen was, en onder herinnering aan de belangen van de belijders eener godsdienst, » die zijne Majesteit, naast God, de macht had te beschermen, gelijk hij dan ook den titel van haren Beschermheer voerde 1.” In afwachting van hetgeen sacosvus besluiten zou, maakte zich Prins maurits al vast Stichting der van een punt in het hart van het Aartsstift Keulen meester, tusschen ’s Keurvorsten — ines hofstad Bonn en zijne hoofdstad Keulen. Hij zond in de maand September den kolonel LAMBERT CHARLES, dienzelfden commandant van Nijmegen, met zes compagnién uit het leger te velde, versterkt met negen compagnién uit Gulik en nog twee compagniën ruiters bovendien, om daar ter plaatse een middelweerd in den Rijn, behoorende tot het Land van Berg, te bezellen en er eene schans op te werpen, aan welke, den katho- lieken Kerkvorst ten spot, de naam van Papenmuts gegeven werd. Toen de schans tegen het eind van October in staat van verdediging gebracht was, werden er een zes- tigtal wagens met krijgsbenoodigdheden heengezonden. De Keizer gaf bevel tot het sleehten van deze versterking; maar wendde zich ten dien einde tot de Branden- burgsche Overheden, alsof dezen daaraan schuld hadden, De Staten-Generaal, met 's Keizers schrijven bekend gemaakt, zonden over de zaak aan de Brandenburgsche Overheden een brief terug, geschikt om den Keizer vertoond te worden, en de Keurvorst van Keulen, juist door van de Staten de verklaring te verzoeken, dat de schans niet bestemd was om hem of zijne onderdanen overlast aan te doen, toonde genoegzaam te begrijpen, dat hij zich de gewelddadige handeling moest laten welgevallen. Toch ver- waardigden zich de Staten des Aartsbisschops verzoek opzettelijk te beantwoorden. Zij deden het met de verklaring, dat zij met het leggen van die schans niels anders hadden - voorgehad, dan wat zij, en zulks was uit al hunne vroegere handelingen aan de gan- sche wereld gebleken, steeds bedoeld hadden, namelijk, dat én hun eigen Land bevei- ligd én hunne naburen en vrienden bij het bezit van vrijheid en rust bewaard mochten blijven. 64* 508 ~- ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618— bij geene vijandeljkheid te vreezen !. — Dit antwoord, hetwelk aan OLDENBARNEVELTS "ES staatkunde betuigingen ontleende, die thans niet meer zuiver waar konden heeten; hetwelk de ongevergde dienst, die men den Keurvorst van Brandenburg bewees, als eene daad van opoffering voor Duitschland voorstelde, en den Keurvorst gerust wilde stellen, terwijl men niets liever gedaan zou hebben, dan hem als vijand te bejegenen, het mag een model in zijn soort geacht worden, Ook hielden de klachten over die schans niet op, en de drie Geestelijke Keurvorsten bleven bij den Keurvorst van Brandenburg op hare slechting aandringen ?. — Wanneer eenige Overheid, in weerwil van hare betuigingen in staatsstukken geuit, vijandelijke bedoelingen tegen een vreemd land koestert, verraden zulks gemeenlijk Vijandelijkhe- de gedragingen van hare onderhoorigen. Dit was het geval, toen later de officieren van Pan ar Prins Hennes ruiters bij hunne terugkomst uit de Paltz de ingezetenen van het Stift nd Paderborn, het Vorstendom Westfalen en het Nederstift van Keulen als vijanden behan- er ae delden, en Luik bedreigden, ja zich uitlieten, dat Hun Hoog Mogenden hun die Landen hadden overgeleverd, opdat zij zich daar eens recht zouden te goed doen. Behalve hetgeen zij den ingezetenen afpersten, dwongen zij de Overheden tot beloften van duizenden Rijkedaalders, later te betalen 3. De Koning van Frankrijk trok zich zelfs de zaak der mis- handelde onderdanen van den Keurvorst van Keulen aan 4, en toen nu ook van den Bisschop van Minden het bericht kwam, dat 1500 ruiters onder bevel van den Heer van MARQUETTE, op hunne terugkomst, in zijn Stift allerlei schade hadden aangericht, juist op het oogenblik, dat de Stenden van het Stift bezig waren te beraadslagen over den bijstand aan den Koning van Bohemen te verleenen, en dat hij zich deswegens bij de Koningen van Frankrijk, Groot-Britannië en Denemarken beklaagd had, toen trok- ken zich de Staten zulks zeer aan wegens de schande, die zulke gedragingen der Nederlandsche soldaten over de Regering des Lands brachten, en zij vermaanden den Prins, te zorgen dat de schade vergoed en de beloofde sommen kwijtgescholden werden. 