Handboek der pharmakognosie
a. Fhalaris. Kanariegras . XII. 2. 1. Phalaris canariensis l. In Zuid-Europa ; op de Kanarische eilanden , in Nederland; hier en daar gekweekt. — Mq. 312. F. B. S. I. 68. F. B. VI. 411- — Levert het Kanarie zaad. Semen Canariense. De rijpe zaden. Eironde, effene , glanzende, geelachtigc graanvruch- ten (caryopses) , die reukloos en van binnen melig zijn- 2. A rund inae. Arundineën. a. Arundo. Riet. III- 2. 1 Arundo Donax l. In Zuid-Europa en Noord-Afrika> — Mq* 312 Levert den 88 GRAMINEAE. Spaansch-Rietwortel of TIengelrietwortel. Radix Arundinis Donacis. Dc stukgesnedene , onderaardsche wortelstok’. Onregelmatige, stroogele 7 digte, sponsachtige stukken , die op enkele plaatsen nog met de donker¬ gele , glanzende schors bedekt zijn en zoetachlig smaken. Vroeger als pisdrijvend middel gebruikt. Is in nieuwere tijden , onder den zonderlin¬ gen naam van Radix Gantiac Gargannae, weder aangewend. Is. Phragmites- Ruisriet. III. 2- 1. Phragmites communis trimus. Arundo Phragmites l. In moe¬ rassen en 'slooten van Duitschland en ons Vaderland. — F. B. S. I. 76. F. B. III. 231. — Levert den Dek-Ruisrieiw ortel of Gewoon Rieiwortel. Radix Arundinis vulgaris. De wortelstok ; lang , kruipend , geleed , hol , wit , droog geelachtig r zoetachtig van smaak. Was vroeger inzonderheid als diureticum in gebruik. Zoude een hoofdbestanddeel van den Roob de Lafecteur zijn. 3. F e s tucinae. Festucineën. iu. Festuca. Zwcnhgras. III. 2. 1. Festuca quadridentata künth. In Quito inlandsch en aldaar Pi go vil genaamd. — P. I. 110. — De eenigste tot de Gramincae behoorende plant, waarvan men het als bewezen mag achten , dat zij voor dieren en dus voorzeker ook voor menschen , een doodelijk vergift is. (*) 4. Aveninae. Avenineên. ca- Avena. Haver. III. 2. 1. Avena sativa l. Vaderland onbekend. Bekend kultuurgewas. — Mq. 310. P. II. 40. — Levert de Havergort of Haverdegort. Avena excorticata. De graanvruchten , welke in het groot op bijzondere molens van de schillen zijn ontdaan en grof gestampt. In havermeel , dat bijna geheel daarmede overeenkomt , vond vogel : (*) Ons inlandsch Lolium teraulentum i. bezit evenzeer vrij schadelijke, soms doodelijke eigenschappen. C. GRAMiNEAE. 89 Zetmeel • Gom .. Vette olie 59,00 2,50 2, Op eiwit en kleefstof gelijkende zelfstandigheid .... 4,30 Suiker en bittere stof. . . 8,25 23,95 Vocht en verlies In de schutblaadjes (klepjes , vaivulae) vond journet eene harsachtigc , aromatische , naar vanille riekende stof. 5. Hor dein ae. II orde ï neen. a. Horde urn. Gerst of Garst. III. 2. 1- Hordeum vulgare l. Oorspronkelijk in Syrië en Palaestina. Bekend kultuurgewas. — d. V. I. 147. Mq. 315. P. II. 37. — Levert de Ongepelde of Ruwe Gerst. Hordeum crudum. De rijpe zaden, welke nu en dan ook aan Hordeum distichon, H. hexastichon en H. Zeocriton ontleend worden. De zaadrok der garst bevat eene cenigzins scherpe, bittere, purgerend werkende stof, die ook voorhanden is in bet met water daaruit bereide afkooksel, dat somtijds wordt gebruikt. Uit de ruwe gerst worden bereid : a. Gepelde of Geparelde Gerst . Hordeum excorticatum s. perlatum. De op bijzondere molens van de buitenste schil bevrijde en aan beide einden afgeronde zaden. Het daarmede vrij wel overeenkomend gers- temeel bevat volgens einhof: Zetmeel. Vezelige stof Slijmsuiker. Gom . .. 67,18 7,29 5,21 4,62 Eiwit . 1,15 Kleefstof. ...... 3,52 Zure phosphorzure kalkaarde. 0,24 Water . 9,37 FOURCROY en vauqueltn vonden daarin ook een weinig azijnzuur en 1 procent eener groenachtig-bruine , dikke , foeselachtig riekende en smakende olie , de oorzaak van den onaangenamen smaak van gerste¬ brood en van den foeselreuk des daaruit bereiden brandewijns. ß. Mout of Gersternout . Maltum Hordei. De tot op zekeren graad ontkiemde en daarna gedroogde zaden , welke op molens grof gemalen , het moutkoorn vormen. Tijdens de kieming ontwikkelt zich diastase in de zaden, waarschijnlijk uit de proteïnestoffen , en dit werkt dan op de suiker en het zetmeel der zaden , welke werking echter door het clroogen ras weder gestuit wordt- Uit de suiker ontslaat daardoor alkohol , die bij het droogen 90 GBAMINEAE. verdampt , en uit het zetmeel vormt zich zetmeclgom en suiker. Zetmeel, kleefstof en eiwit moeten alzoo verminderd en gom en suiker vermeer¬ derd zijn- Dit bewijst de analyse van het gerstemout door proust volkomen : Zetmeel. Slijmsuiker 5ö,0 15,0 Gom •. Kleefstof. 15,0 1,0 Gele weekhars. • 1,0 Plantenvezel (hor- deïne) .... 12,0 y. Bereide Gerst. Hordeum praeparatum, liet gerstemeel in eenen zak besloten en , in water hangend , gedu¬ rende 24 uren gekookt. Welke veranderingen de bestanddeelen van het meel hierbij ondergaan , zoude een belangrijk punt van onderzoek uitmaken. fe. Sccale. Rogge. III. 2. 1. Secale cereale l. Vaderland onbekend. Bekend kultuurgewas. — Mq. 314- P. I. 73 en lï. 48. — Levert het Roggemeel. Farina Secalis. De op molens lijn gewrevene zaadkernen. Bevat volgens einhof : Zetmeel. . 61,07 Kleefstof . 9,48 Gom. Eiwit 11,09 3,28 Slijmsuiker . 3,28 Plantenvezel. 6,38 Onbek.zuur. Verlies .. 5,62 e. Triticum. Tarwe. lil. 2. 1. Triticum vulgare villars. In de vallei van den Jordaan in Palaeslina, Bekend kultuurgewas. — Mq- 313. P. 1.73 en lï. 42. — Uit het rijpe zaad dezer plant en nu en dan ook uit dat van T r. tu rgid um , T r. am y leum , Tr. monococcon, Tr. durum en Tr. Spelta worden bereid: a. Stijfsel. Amylum. Het zetmeel door stukwrijving, kneding en wassching met water afge¬ scheiden uit de in water opgezwollenc zaden , waarvan de beschouwing geheel lot het gebied der chemie en pharmacie behoort. ß. Tarwemeel of Tarwebloem . Farina Tritici. De op molens lijn gewrevene zaadkernen. De wezenlijke bestanddeelen wisselen zeer af naar gelang van de plaats en den grond, gelijk de vol¬ gende analyses aantonnen : Volgens vauquelin bevat het meel van : GR AMINE AK. 9t Zetmeel. Suiker. Gom. Kleefstof. Zemelen .Water. Franschc tarwe .... 71,49 4,72 3,32 10,96 0,00 10,00 Odessa tarwe , harde .. 56,50 8,48 4,90 14,55 2,30 12,00 Odessa tarwe , weeke .. 62,00 7,56 5,80 12,00 1,20 10,00 Dezelfde. 70,84 4,90 4,60 12,10 0,00 8,00 Dezelfde .. 72,00 5,42 3,30 7,30 0,00 12,00 Parijsche bakkers . • 72,80 4,20 2,80 10,20 0,00 10,00 Openb. inriglingen te Parijs 71,20 4,80 3,60 10,30 0,00 8,00 Dezelfde , slechter . .. 67,78 4,80 4,60 9,02 2,00 12,00 Fuss heeft 3 tarwesoorten onderzocht en gevonden : N°. 1. N°. 2. N°. 3. Zetmeel ...... • • « • • . . 56,03 56,67 58,90 Slijmsuiker. 0,60 0,60 0,68 Gom. 0,41 0,48 0,40 Kleefstof ...... 19,56 15,51 Eiwit. 0,15 0,88 0,30 Plantenvezel en onoplosbare omhulsels. • • 8,30 6,66 6,99 Zure phosphorzure zouten 0,08 0,06 0,06 Water ....... 9,39 8,45 9,70 Het meel van Triticum mon ococcon bevat volgens ZENNECK : Het gezifte. Het ongez. Zetmeel ...... 64,838 76,459 Suiker, gom en extract- • • • ♦ • ♦ « . 11,347 7,189 Kleefstof en eiwit. 16.334 15,536 Onoplosbare omhulsels. . 7,481 0,807 Het fijnste meel van T r. Spelta bevat volgens vogel: Zetmeel ...... 74,0 Vochtige kleefstof . ) i)C> Suiker . 5,5 Eiwit . ) De asch , welke volgens henry slechts 0,15 procent bedraagt, bevat zure phosphorzure zouten van soda , kalk- en bitteraarde. «B. Agropyrum. Tarw- , Lid of Knoopgras . III. 2. 1- Agropyrum repens palisot de beaüvois, Triticum repens l= Door geheel Europa met uitzondering der noordelijke streken. Een lastig onkruid op akkers, aan wegen, heggen, heiningen , enz. — d.V. 1.145. Mq. 313. P. II. 46. F. B. S. I. 118. F. B • VII. 486. — Levert den Gras- of Kweekworlcl. ilaclix Gramims. De onderaardsche wortelstokken ; in het voorjaar of in den herfst uil 92 GRAM INK AE. de aarde getrokken , van wortelvezels en vliezige verlengseis der leden gezuiverd, door snelle afspoeling met water van aarde bevrijd, krui¬ pend, overblijvend. 100 deelen laten hiervan bij bet droogen 55 d. over , welke laatste 9 tot 10 d. Mcllago Graminis oplevercn. Lange , dunne , gestreepte , gelede , witte , na het droogen stroogele halmen ; reukloos ; slijmerig-zoet van smaak. Bevatten volgens pfaff : Zetmeel. Kleefstof. Slijmsuiker. Gom. Eiwit. Graswortelsuiker (mannasuiker). Toen stenhouse beproefde deze mannasuiker te bereiden , verkreeg hij slechts naaldvormige krystallen van zure zuringzure potasch. Verwisselingen: De wortelstokken van Agropyrum caninura en L o 1 i u m perenne. 6. Cliloridinae. Chloridineën. m. Bigitaria. Vingergras. III. 2. 1. Digitaria stohnifera schradeh. Cy n o d o n Dactylon iuch- Pani- cum dactylon l. In Zuid-Europa , Noord -Amerika , Zuid-Afrika , Oost-Indië , Nieuw-IIolland , hier en daar in Duitschland en bij ons- — D. V. 1. 146- Mq. 316. F . B‘ S • 1- 70. — Levert den Vinger gr aswortel of Italiaansche Graswortel . Radix Dactylionis s. Graminis Italici. De wortelstokken; lang, kruipend, geleed, taai, ter dikte van slroohal- men , gedachtig , inwendig wit en melig , reukloos , zoet van smaak. Worden in Italië , Spanje en andere streken van Zuid-Europa , even als die van Agropyrum repens bij ons, gebruikt, semmola vond er reeds vroeger een eigenaardig ligchaam in, hetwelk hij cynocline noemde, doch hetgeen nu eens voor asparagine , dan weder voor mannasuiker gehouden werd- Inlusschen heeft hij het onlangs op nieuw bereid en beschre¬ ven , ten gevolge waarvan het inderdaad als eigendommelijk schijnt te bestaan. 7. Saccharin ae. Saccharin een. 44. Saccharum. Suikerriet. III. 2. 1. Saccharum oflicinarum. l. Oorspronkelijk langs den Euphraat; reeds sinds vele jaren in O. en W. Indië gekweekt. — d. V. I. 148. Mq. 311. P. I. 33 en II. 30. — GR AM INE AE. 03 Dient Ier bereiding van witte suiker (Saccharum album), kandij¬ suiker (Saccharum candum) en slijmsuikcr, suikerstroop of melasse (Syrupus communis), wier bereidingswijze en nadere beschouwing tot het gebied der chemie en pharmacie behoort- Eï. Andropogon- Baardgras. IIÏ. 2. 1. Andropogon Schoenantus l. Schoenantum amboinicum kumph. Op Oost-Indischc eilanden. — d. V. 1. 153. Mq. 310. — Levert het Kameelenhooi. Herba Schoenanti. Komt voor in bundels van omstreeks 1 voet lengte en 3 duim dikte. Het bestaat uit den vezeligen wortel met den korten , ge¬ leden, gladden wortelstok, de hieruit ontspringende talrijke bundels digte, gladde halmen, wier bovenste deel afgesneden is, en de groote, digte zoden vormende bladen. Deze zijn lang, smal, gootvormig , aan de randen eenigzins rugwaarts-scherp. Somwijlen ook uit deze bladen en de toppen der halmen met hunne pluimen. Reuk zeer aangenaam spe¬ cerijachtig. Smaak scherp specerij-, bitterachtig. Dient in zijn vaderland als thee en tot het kruiden der spijzen. De karavanen voeden er hunne kameelen mede ; vandaar de benaming. Bevat aetherische olie- 2. Andropogon Nardus l. Op Ceylon. — d. V. I. 153. Mq. 311. — Deze weinig bekende grassoort werd door linnaeus als de moederplant van den vroeger beroemden Nardus opgegeven. Doch de Nardus celtica en Nardus indica van onzen tijd zijn afkomstig van soorten uit het geslacht Valeriana (*). e. Anatherum. Gezondheids gr as. III. 2. 1. Anatherum muricatum palis, de b. Phalaris zizanoides l. In Oost-Indië; wordt op Isle de France en Bourbon gekweekt. — d. V. I. 153. Mq. 311. — Levert den Iwarancusawortel. Radix Iwarancusae Vetiveriae. De wortelstokken ; zoo dik als stroohalmen , lang , heen en weder gehogen , stroogeel, nietknoopig , naar den top met bijna haarvormige vezels bekleed. Hunne dunne , bleekbruinachtige opperhuid is afgewreven. De losse, uit groote cellen gevormde schors omgeeft eenc digte, taaijc , houtachtige kern. (*) Van Val. celtica .iacq. en Val. Jamatansi joh es. 94 CYPERACEAE. Dikwerf beslaat bij alleen uit deze kern. Smaakt bitter, scherp-spece- rijachtig. Riekt eigenaardig , doordringend , inzonderheid bij bevochtiging, even als een mengsel van serpentaria en myrrhe. — Dient in Indië tot velerlei geneeskrachtige en technische oogmerken. Verkreeg in 1830 te Parijs als voorbehoedmiddel tegen de cholera eene groote vermaardheid (zoo- dat hij door dames op de hoeden werd gedragen) , vanwaar hij zich verder verspreidde. — Bevat volgens geiger.- A etherische olie. Hars. Zetmeel. Bitter beginsel. Plantenvezel. Zouten. 17. CYPERACEAE. Biezen. Bestanddeelen : aetherische oliën; harsen; zetmeel; gom; suiker; vetten ; looizuur; galnotenzuur. Afdeelingcn : Cyperinae. Car icinae. 1. Cyperinae. Cyperineën. sa. Cypcrus. Cypergras. III. 1. 1. Cyperus rotundus l. In tuinen als onkruid door geheel Oost-Indië. — - D. V. I. 158. Mq. 308- — En 2. Cyperus ofjicinalis nees v. esenb. In Aegypte. — Mq. 308. — Beiden leveren den Rond Cy per gr aswortel. Radix Cyperi rotundi. De knollen , welke zich aan den wortelstok ontwikkelen; van de eerste plant rondachtig en zwart, van de laatste daarentegen ovaal, kastanjebruinen van lichtere ringen voorzien, inwendig roodachtig-wit , vast en houtachtig. Versch rieken zij sterk en aangenaam, doch in droogen toestand zijn zij bijna reukloos. Zij smaken zwak spccerijachtig-bitter. 3. Cyperus longus l. In Frankrijk , Italië en Sicilië op moerassige plaatsen. — d. V. I. 158. Mq. 308. — Levert den Lang Cy per gr aswortel. Radix Cyperi longi. De wortelstok; voortdurend, kruipend, lang, van de dikte eener gan¬ zeschacht en dikker, op enkele plaatsen verdikt, geringd en gekromd. Zijne zwartbruine, sponsachtige, vast aanzittende schors omgeeft eene geel- achtig-witte , houtachtige kern. Riekt aangenaam , even als viooltjes; smaakt spccerijachtig-bitter. Deze wortelstok schijnt voornamelijk aetherische olie , hars en zetmeel JUNCACEAE. 95 te bevatten, en dus ook in zijne werkingen met den rond cypergraswortcl geheel overccntckomcn. 2. Caricinae. Caricineën. ft a. Carex. Rietgras. XXI. 3. 1. Carex arenaria l. In het ploegzand van onderscheidene streken van Noord-Duitschland en Nederland. Wordt aan de zeeoevers tot hunne stevigheid verbouwd. — d. V. 1. 156. Mq. 307. F. B. S. I. 646. F. B. IX. 688. — Levert den Zand-Rici gr as wortel of Duiische Sassaparilla. Radix Caricis arenariae s. Sassaparillae Germanicae. De wortelstokken; in het voorjaar uitgegraven , zoo dik als stroohalmen, zeer lang, aan de ongeveer 1 duim van elkander verwijderde leden , doch niet aan de internodiën, bekleed met bruine, gescheurde scheeden en grijze wortelvezels (die echter beiden op dien van den handel grootendeels ontbreken). Op de dwarse doorsnede der inwendige, dikke, houtachtig- melige, witte kern ontwaart men door middel van een vergrootglas een aantal hokjes of openingen, in twee regelmatige kringen geplaatst- Zij is met de uitwendige , dunne, drooge, grijsbruine , vliezige schors vereenigd door verscheidene, eveneens uit bruine, drooge vliezen gevormde, over¬ langs loopende buizen (luchtkanalen) , waardoor de wortelstok op het gevoel droog en week is. Reuk in versehen staat specerij- , terpentijnachtig, in droogen toestand bijna onmerkbaar. Smaak melig, zoet-, bitterachtig, eenigzins prikkelend. Zijne infusie wordt door ijzerchloride bijna niet troe¬ bel. Schijnt aetherische olie, hars, zetmeel, suiker en gom te bevatten. Verwisselingen : Bijna overal met de wortelstokken van Carex inter¬ media en Carex hirta. 9. JUNC1NAE. BLOEMBIEZIGEN. Familiën: Juncaceae. Restiaceae. Xyrideae. Commeli naceae. 18. JUNCACEAE. Bloembiesachtig en. a. Juncus. Bloembies. VI. 1. Juncus effusus l. Aan sloolen door geheel Duitschland en in ons Vaderland. — Mo. 307. F. B. S. 1.285. F. B. II. 84. — Levert den 96 1 RI DE AE i Uit 'gebreide BloembicsworteL II ad ix Junci effasi. De wortelstok; wortelvormig, voortdurend, kruipend, getakt, met ontelbare vezels bekleed. Voor eenige jaren als lithontripticum geprezen, 10. EPiSATAE. DEGENBLADIGEPi. Familien: Irideae. Burma nniaceae. Iïypoxideae. Haemado- raceae. Amaryllideae. Bromeliaceae. 19. I R 1 D E A E. Lisc hblo emig en. Bestanddeelen: zetmeel; aetherische oliën; harsen; looizuur; scherpe, hevig werkende stoffen; kleurstoffen. Afdeelingen: Iridinae. Cr o cinae. 1. Iridinae. Iridineën. si. Iris. Lischbloem. II ï. 1. 1. Iris P seudacorus l. Zeer veelvuldig in Duitschland en bij ons ih moerassen , op vochtige plaatsen en weilanden. — d.V. 1.167. Mq.306. F. BS. 1.34. F.B.Y. 336. — Levert den Bast aar d-Kalmuswor tel of Gele Lischbloemwortel. Radix Pseudacori s. Acori palustris. De wortelstok ; in het voorjaar gegraven , horizontaal liggend , rol¬ rond , een duim dik, geleed, getakt, van onderen met vele vezels be¬ kleed, zwartgrijs, inwendig vleesehrood, vleezig. Wordt geschild en gedroogd, waarna hij harde, gerimpelde, roodachtig-gele , reuklooze, zeer zamentrekkend smakende stukken vormt. Bestanddeelen? 2. Iris germanica l. In Saksen en andere streken van Duitschland. Veelvuldig in tuinen. — ■ ■ d. V. I. 167. Mq. 305. — Levert den Duitsche Lischbloemwortel of Blaauwe Lelicwortcl. Radix Iridis nostratis s. Iridis Germanicae. De wortelstok van éénjarige planten. In het voorjaar gegraven, lang, geleed, dik, van onderen met vezels bedekt, uitwendig geelgrijs, inwen¬ dig wit, vleezig. Riekt onaangenaam. Smaakt scherp en bijtend. Levert door kneuzing en uitpersing een sap, dat hevig braken en purgeren ÏRIDEAE. 97 verwekt, vroeger door artsen gebruikt werd en ook thans nog dikwijls als huismiddel gebezigd wordt. Bestanddeelen? Geschild en gedroogd vormt deze wortelstok gerimpelde, witte, digte , harde, naar viooltjes riekende en slechts iets of wat bitter smakende stukken, die naauwelijks van de Radix Iridis Florentinaete on¬ derscheiden zijn, en alzoo het scherpe bestanddeel bij bet droogen geheel verloren hebben. 3. Iris florentina l. In Italië, vooral in de omstreken van Florence, waar zij op akkers geteeld wordt. — d.V. 1.167, Mq.305. P. II. 164. — En 4. Iris pallida lamatick. In Italië, Illyrië , Dalmatië. Gewoonlijk in onze tuinen. — d.V.I-167. Mq. 303. P. 11.164. — Beiden leveren den a. Florentijnse he Iriswortel of Florentijnsche Violenwortel. Radix Iridis Florentinae. De wortelstok van 2- tot 3jarige planten ; in den herfst gegraven en uit verscheidene knollen zamengesteld. Deze zijn langwerpig, geleed, van boven met stompe, ringvormige aanhangsels, van onderen met sterke wortelvezels bekleed, geelachtig-grijs, inwendig digt, wit, vleezig. Rieken zeer onaangenaam en smaken aanhoudend scherp en bitter. Wordt ge¬ schild en in de zon snel gedroogd. Hij vormt dan witte, zware, digte, vlakke of kegelvormige, knoopige, somwijlen getakte en gebogene stuk¬ ken. Zij zijn van onderen van geelbruine, door het afsnijden der vezels ontstaande stippen voorzien en van zeer ongelijke grootte en vorm. Rie¬ ken nu echter zeer aangenaam naar violen en smaken slijmerig, melig, zoetachlig, ten laatste bitter en eenigzms scherp. De vooral in Frankrijk gebruikelijke soort van Livorno [Rad. Ireos s. Iridis Liburnicae] is grooter en riekt fijner; die van Verona [Radix Ireos s. Iridis Veronensis s. Istriacae s. Dalmaticae] is kleiner, dunner en minder aangenaam. — Lange, platte, regelmatige stukken komen onder den naam van Radix Iridis pro infantibus voor; zij zijn, om een beter aanzien te verkrijgen , met zetmeel gewreven en daarmede wit be¬ stoven ; intusschen lette men vooral op, of dit niet met loodsuiker ge¬ schied is. Bevat volgens vogel : Vaste, stroogele, naar violen riekende, aetherische olie. Zetmeel. Scherpe weekhars . Gom. Water ................ Looistof, Houtvezel . . Extractiefstof. 7 98 IRIDEAE. De ontdekking van emetine in den violenwortel door touerv is slechts eene dwaling geweest. Verwisselingen : de wortelstok van Iris Germanica. (*) b. Iris-erwten of Violenhout. Pisa Iridis. De uit dezen wortelstok gedraaide, ronde kogeltjes van de grootte eener erwt, waarvan men zich bij fontanellen bedient. 2. Groei n ca e. Crooineën. a. Gladiolus. Zigmaartshruid. III. 1. 1. Gladiolus communis l. In Zuid-Europa. In tuinen als sierplant. — D. Y. ï. 176. Mq. 307. — Levert den 1 lond'Harnaswortel. Radix Victorialis rotundae. De bolacbtige knollen ; rondachtig, eenigzins plat , omstreeks zoo groot als noten, digt , vleezig, bleekgeel, reukloos, iels bitter en wrang van smaak. Hiervan zijn meestal 2 met vele netvormige , dunne , grijze vliezen omgeven, die bij spoedig droogen rimpelig, hoornachlig en zeer hard worden, doch bij eene langzame drooging bijna geheel verdwijnen en in smakelooze, netvormige platen veranderen. b. Crocus. Saffraan. III. 1. 1. Crocus sativus l. In Klein-Azië en Griekenland. Wordt ook aldaar en in verscheidene andere landen gekweekt. — d. V. 1.160. Mq. 306- P. II. 159. — Levert den Saffraan. Crocus. De in September en October slechts van gekweekte planten ingezamelde stempels, waarvan 5 deelen omstreeks 4 deelen gedroogd opleveren. Voor ieder pond worden nagenoeg 60000, volgens anderen 108000 en 204000 bloemen vereischt De stijl, welke uit den bol opstijgt, loopt in drie zoodanige stem¬ pels uit. Deze zijn ongeveer 1 duim lang, van onderen dun, van V) Hoewel deze volgens savi in Italië zelve tegelijk met dien van I. florentinai. en I. pallida lam. als violenwortel ingezameld wordt, denke men echter aan het verschil van bodem en klimaat, waaronder de I. germ. van Italië en die van Duitschland leeft. G I RI DE AE. 99 boven wigvormig verbreed, aan den top verdikt, afgerond en van drie fijn gekartelde lobben voorzien- De gele kleur van den stijl gaat bij zijne verdeeling in gezegde stempels in eene gcelroode over, wordt dan ge¬ durig donkerder, zoodat de toppen der stempels scharlakenrood zijn. De saffraan van den handel vormt eene massa van roode, in elkander gebogene en gedraaide, taaije, buigzame, op het gevoel vetachtige draden, vermengd met eenige gele draden (overblijfsels van stijlen). Hij is moeijelijk te pulveriseren, kleurt het speeksel roodgeel, water, alkohol en vette en vlugge oliën goudgeel; riekt eigenaardig, sterk, eenigzins verdoovend , specerijachtig; smaakt bitter, eenigzins scherp. Geconcentreerd zwavelzuur kleurt hem indigoblaauw, welke tint later in rood en eindelijk in bruin overgaat. Men bewaart hem het beste in goed gesloten aarden, glazen of metalen vaatwerk. De belangrijkste soorten van saffraan zijn de volgende : 1. Ooslcrsche Saffraan. Crocus Orientalis. Komt uit het vaderland der moederplant. Bij is ongetwijfeld de beste, maar ook de duurste en het meest aan vervalschingen onderhevig; daarom is hij tegenwoordig bij ons zeldzaam en niet zeer gezocht. De Perzische saffraan , Crocus Per si cus, is de allerbeste en bijna purperrood gekleurd, De Russische saffraan , Crocus Russicus, van de Russisch-Perzische grenzen, komt voor in ronde, uit de stempels zamengeperste koeken van ongeveer J/2 pond zwaarte en weinige strepen dikte ; men vindt hem echter zelden in onzen handel. De Turhsche , Levantische of Macedonische saffraan , Crocus Tur- cicus, Levanticus, Macedonicus, bezit weinig kleurstof , is meestal met eene vette olie zwaarder gemaakt en dikwijls bijna tot eenen klomp zamen- gekleefd , hetgeen met eene moeijelijk droogende stroop schijnt te geschie¬ den. De uitgebreide aanwending, welke de saffraan vooral in technisch op- zigt gevonden heeft, gaf reeds langen tijd aanleiding, orn de kweeking van Crocus sativus ook in vele andere landen te beproeven, en deze is niet alleen met meer of minder goed gevolg bekroond, maar wordt ook tegenwoordig nog voortgezet. Dicnsvolgens stammen al de volgende soorten van planten af, gekweekt in landen, die door de be¬ naming te herkennen zijn. 2. Oostenrijhsche Saffraan. Crocus Austriacus. 3. Fransche Saffraan. Crocus Gallicus s. Gatinois. 4. Beijersche Saffraan - Crocus Ravaricus. Deze drie soorten zijn tegenwoordig de veelvuldigs! bij ons voorko¬ mende en de meest geachte 100 IR IDE AE. 5. Italiaansche Saffraan. Crocus Italicus. Hij bezit wel is waar eenen bleekeren tint, kleurt echter zeer sterk, doch staat ver beneden de vorige soorten- 6. Engclsche Saffraan. Crocus Anglicus- Is zoo droog , dat hij zich tot poeder laat wrijven. 7. Spaansche Saffraan. Crocus Hispanicus. Is met eene vette olie besmeerd en zwaarder gemaakt- Zoude gewoonlijk met de bloemen van Scolymus Hispanicus vermengd zijn. Goede saffraan bevat volgens bouillon en vogel : Verbeterd. Gele, aelherische olie met kleurloos stearoptenon- 7,5 20,5 Polychroite . 65,0 51,5 Was . . 0,5 0,5 Gom . . 6,5 6,5 Eiwit . 0,5 0,5 Plantenvezel . 10,0 10,0 Water . 10,0 10,0 Het polychroite is de heerlijk roode kleurstof des saffraans. Zoodanig echter, als het door bouillon en vogel bereid weid, bevat het, gelijk Henry de oudere aangeloond heeft, nog veel van de daarmede zóó hard¬ nekkig zamenhangende aetherische olie, dat deze slechts door overhaling met potasch, welke de kleurstof bindt, volledig daarvan kan worden afgescheiden. Volgens de daarbij verkregene uitkomsten is zoo even de analijse als verbeterd opgegeven. Bij den inkoop van den saffraan is in acht te nemen : 1) dat eene van de soorten 2 , 3 of 4 gekozen worde ; 2) dat hij niet door alkohol van een gedeelte zijner kleur zij beroofd; 3) dat men over het algemeen geenen poedervormigen saffraan koope ; 4) dat hij niet door wormvraat of anderzins bedorven zij, en 5) dat hij niet met vreemde zaken zij vermengd, zoo als: vezels van ossenvleesch , bloemen van Crocus vernus, Scolymus Hispanicus, Calendula officinalis (die gepraepareerd zijnde ook onder den naam van Fem in e 11 als geringe saffraansoort voorkomen), Carthamus tinctorius, P unica Grana- tum, enz. 11. LILIACEAE. LEIIEACIITÏGEN. Familien: Asph o del eae. Colchiaceae. Veratreae. Smilaceae. Di oscoreae. ASPHODELEAE. 101 20. ASPHODELEAE. Affodillen. Bestanddeelen : aetherische oliën; bittere stoffen; zetmeel; suiker; bas- sorine; eiwit; harsen; looizuur; zouten van kalkaarde met plantenzuren, als azijn-, appel-, citroen- en wijnsteenzuur. Afdeelingen: Tulipinae. H emeroc allidinae- II y acinthinae- Porrinae . Anthericinae . Aloinae. Xanthorrhinae. 1. Tulipinae. Tu lip ineen. a. Lilium. Lelie . VI. 1. 1. Lilium candidum l. In Syrië en Palaestina ; thans ook in Zuid- Europa en in onze tuinen- — Mq. 292. P. II. 139- — Levert den a. Witte Leliew ortet. Radix Lilii albi. De versehe, rondachtige hol, bestaande uit dikke, witte, aan den top citroengele, vleezige, slijmachtige en daksgewijs over elkander liggende schubben. Reukloos en onaangenaam bitter van smaak. Wordt bij het droogen zeer gerimpeld, grijsbruinachtig, smakeloos en schijnt daarbij zijne in de waterzucht geprezene werkingen geheel te verliezen- b. Witte Leliebloeinen. Flores Lilii albi. De bloembladen; groot, lang, welriekend. Smaak slijmerig, bitter, scherp en specerijachtig. In droogen toestand geheel reukloos. c. Witte Leliehehnknoppen. Antberae s. Crocus Lilii albi. De groote , met goudgeel stuifmeel gevulde , reuk- en smakelooze helmknoppen. 2. Anthericinae. Anthericineën. a. Asphodelus. Affodille . VI. 1. 1. xisphodelus ramosus l. In Zuid-Europa; voornamelijk in Grieken¬ land. — Mq. 291. — Levert den Gouclwortel. Radix Asphodeli. De wortel, uit vele knollen zamengesteld. Deze zijn langwerpig, knods- vormig, vleezig , aan den top in wortelvezels uitloopend, uitwendig bruin, inwendig wit of geel. Hij is reukloos, doch zeer zoet en dan onaan- 102 ASPHODELEAE. genaam bitter en scherp van smaak, wordt bij het droegen zeer rimpelig en veel zachter. In Griekenland is een afkooksel daarvan als een middel, dat den haargroei zoude bevorderen , in groot aanzien. Bevat zetmeel, bassorine , eenc vlugtige scherpe stof, en suiker in zoo groote hoeveelheid , dat men tot de bereiding hiervan begonnen is deze plant te kweeken- Verwisselingen : Bijna overal met den gelen bulbus squamosus van L i 1 i u m Martagon. [2. Asphodelus luteus l. Levert eenen wortel, die, sterk gedroogd en gestampt zijnde, een grof, geelachtig poeder oplevert, hetgeen als Tsiritsi of Tsiriïci voornamelijk uit Klein-Azië naar Griekenland wordt overgevoerd.] 3. II y ac inthinae. Hyaciuth ineen. ». Urginea. Zee- Ajuin. VI. 1. 1. Urginea maritima steinheil. Scilla maritima l. Aan de zan¬ dige kusten der Middellandsche en Atlantische zee. — d.V. 1.173. Mq. 290. P. II. 128. - — Levert den Zee- Ajuin. Radix Scillae s. Squiilae. Men vindt aan deze plant eenen grooten bulbus tunicatus, welke eirond is , tot 4 pond weegt en uit concentrische schubben bestaat. De buitenste, roodachtige schubben vormen den Radix Scillae rubra e; de hierop volgende dikkere, sappige en witte den, voor geneeskundig gebruik te verkiezen’, Radix Scillae albae; de binnenste, witte , nog dikkere en bijna alleen slijm bevattende worden weggeworpen. De versehe schubben rieken even als die van gewonen ajuin , zijn slijmachtig op het gevoel , smaken slijmerig, walgelijk, bitter , scherp , en verwekken op de huid hevige jeuking , roodheid, zelfs blaren. Bij het droogen , het¬ geen gewoonlijk in dier voege plaats heeft , dat men hen aan draden rijgt en langen tijd op eene warme plaats ophangt , gaat het scherpe bestanddeel, dat tot het zoo even gezegde aanleiding geeft, verloren. Zij hebben dan slechts nog weinig reuk, smaken zeer walgelijk, slij¬ merig, bitter; worden hoornachtig, doorschijnend, ligt breekbaar en verkrijgen overlangsche sleuven. Zij trekken weder gemakkelijk vochtigheid aan , worden daardoor buigzaam , en beschimmelen dan ligtelijk , wes¬ halve men ze in geslotcne glazen dient te bewaren. Volgens vogel be¬ vatten zij : ASPHODELEAE. 103 Vlugtige, scherpe slot' • . . . ? Scillitine , eene eigene in water en  en gmelin echter wijnsteenzure) kalkaarde . , . 30,0 In nieuweren lijd is men begonnen de versehe, nog levende bollen, Radix Scillae recens, te gebruiken, waarin dan ook de nog on¬ bekende vlugtige scherpe stof (aetherische olie ?) als medewerkend optreedt. Länderer deelt mede , dat hij uit 18 pond versehe bollen 2 J/2 grein eener plantenbasis verkregen heeft , die in de drooge niet meer bevat is. Eene analyse van Büchner heeft geen helderder licht over de bestand- deelen verspreid. Doch eene thans betreffende de ontdekking der werk¬ zame bestanddeelen uitgeschrevene prijsvraag zal wel het gewenscht gevolg hebben. Verwisselingen : met Radix Scillae Gallicae, welligt den bo! van Scilla italica. 4. P orrinae. Porrineën. ». A 1 1 i u m. Looit , VI- I. 1. Allium sativum l. In Zuid-Europa, zeer gewoon in moestui¬ nen. — D. V. 1-175. Mq. 291- P. IL 136- — Levert het Knoflook of Knoflook. Radix Allii sativi. De zamengestelde bol, wiens vliezige, witte of bleekroodc schubben verscheidene, langwerpige, digt bij elkander liggende bulbi tunicati omgeven, welke eigenaardig, doordringend, onaangenaam, even als Asa foetida rieken en brandend scherp smaken. Bevat volgens cadet: Scherpe , zwavelhoudende aetherische olie , omstreeks Vso. Eiwit en zetmeel. Bassorine (in aanzienlijke hoeveelheid). Slijmsuikcr. De door overhaling met water daaruit verkregenc vlugge olie is een mengsel van minstens 3 oliën, die alle verbindingen zijn van een eigen radikaal , het allyl , namelijk: allylsulphide — C6 H10 -f- S , hetgeen er het 104 ASPHODELEAE. hoofdbestanddeel in is en de eigenlijke hnoflooholie uitmaakt, vermengd met allyloxyde =: C6 H10 -f O en een hooger allylsulphide. 2. Allium Cepa l. Vaderland onbekend. In iederen moestuin. — - d.V. I. 176. Mq. 292. P. II. 138. — Levert den Ajuin of Uije . Piadix Allii 5. Cepae. Eiwit. Bassorine. Slijmsuiker. Plantenvezel. De platronde of peervormige bulbus tunicatus. Bevat volgens FOURCROY en vaüqüelin : Aetherische, zwavelhoudende, scherpe olie. Azijnzuur. Phosphorzuur. Phosphor- en citroenzure kalkaarde. De olie in de bollen is waarschijnlijk van gelijken aard als de knof- lookolie. Zij is echter nog niet naauwkeuriger onderzocht. 3. Allium victoriolis l. Op de Alpen in Zuid-Duitschland en Zwit¬ serland. — - d.V. 1.176. Mq. 292. — • Levert den Lang -II ar nas wortel. Radix Yictorialis longae. * De wortelstok; zamengesteld uit verscheidene, langwerpige, met vele grijze netvormige vliezen bekleede bolletjes, die vleezig zijn en sterk naar knoofiook rieken. Tn den handel zijn deze bolletjes van elkander gescheiden en bij het droogen ook van binnen houtachtig , reuk- en smakeloos geworden. 5. Aloinae. Aloineën. a. Aloë. Aloë. VI. 1. Dit plantengeslacht bevat vele, schoone, kruid- of boomachtige ge¬ wassen met dikke, saprijke bladen, die in Afrika, inzonderheid op de Kaap, gehecle bergen bedekken, en waarvan verscheidene naar Oost¬ en West-Indié zijn overgeplant. In de vaten hunner dikke bladen bevindt zich een sap, dat, gelijk Murray beeft aangetoond, naar gelang van de ligging der vaten eene ongelijke mengingsverhouding heeft. Inwendig bevatten de vaten een zeer slijmachtig (bassorine? en eiwit? bevattend) sap. In de onder de opperhuid liggende vaten bevindt zich een bruinachtig-geel , harsachtig, hoogst bitter smakend sap, dat na bet uilvloeijen en verdroogen, waarbij het van eene paarsche of bloedroode kleur in eene bruinroode over¬ gaat, eene massa achterlaat, die onder den naam van ASPHODELEAE. Aloë, Aloë, lOo reeds sedert oude tijden als geneesmiddel op prijs is gesteld. • Het aantal der gemeld aloësap voerende vaten is bij de verschillende soorten van Aloë zeer ongelijk, dikwijls slechts zeer gering. Als veel¬ bevattende munten uit : 1. Aloë socotorina lamarck. Aloë perfoliata l. — d. V. 1. 177. Mq. 289. P. II. 113. — 2. Aloë arboresccns de candolle. Aloë perfoliata l. — Mq.290. — 3. Aloë vulgaris lamarck. Al. perfoliata l. Al. barbaclensis IIAWORTH. — D. y. 1.177. Mq. 289. P. II. 112. — 4. Aloë spicata thunberg. — d. Y. 1. 178. Mq. 289. P.II. 114. — 5. Aloë Commelini willd. Aloë mitraeformis de c. — Mq.290. — 6. Aloë Abyssinica lamarck. 7. Aloë Lingua thunberg. willd. Gastcria denticulata haworth. 8. Aloë purpurascens haworth. Al. rubescens de c. Al officinalis forsk. — Mq. 290. — 9. Aloë perfoliata thunberg. Naar gelang der onderscheidene bereidingswijzen en der daarbij ge¬ bruikte species van Aloë, ontstaan de volgende aloë-soorten van den handel : 1. Glanzende Aloë. Aloë lucida. Werd vroeger verkregen door kleine scheuren in de oppervlakte der bladen van levende planten te maken en het daaruit vloeijend sap in de zon te laten droogen. Men verkreeg dan kleine, doorschijnende, roode, glanzende droppels. Komt thans niet meer voor. 2. Kaapsche Aloë. Aloë Capensis s. de Ca po. De Aloë lucida van den tegenwoordigen tijd. Komt thans het veelvuldigst van de Kaap tot ons, in kisten van 150 tot 200 pond, of in kalabassen of pompoenen. Om haar te verkrijgen worden de bladen van Aloë spicata, arbo- rescens, Lingua en Commelini, ten einde slechts de aloësap voe¬ rende vaten te treffen , digt aan den schaft afgesneden en opgehangen. Het alsdan daaruit afdruppelend sap wordt in pompoenen of kalabassen enz. opgevangen en ter uitdrooging aan de zonnewarmte blootgesteld. Onregelmatige, hoekige, broze, schilferig brekende stukken, die glanzend, 1 OG ASPHODELEAE. bruinrood doorschijnend zijn , in massa bij opvallend licht eene groenachtig-zwartbruine kleur hebben , onaangenaam en even als myrrhe rieken , hoogst onaangenaam bitter smaken en een saffraangeel poeder leveren. Alkohol en kokend water lost hen volkomen op; koud water nagenoeg slechts 1/2 of 3/4 daarvan. Al deze oplossingen zijn roodbruin. De oplossing in alkohol wordt door water neêrgeploft, hoewel niet zeer sterk. De oplossing in heet water zet bij bekoeling eene bruine hars af. Eene oplossing in absoluten alkohol wordt door water niet neêrgeslagen. Eene verzadigde oplossing van glauberzout in water lost volgens winckler uit de aloë het aloëbitter vrij volkomen en bijna geheel bevrijd van aloëhars op. In de warmte wordt de aloë week, verkoolt en verbrandt zij even als hars. Vloeit bij bet bewaren langzaam uiteen. 3. Socotrynsche Aloë. Aloë Socotrina. Wordt op het eiland Soco- tora uit de bladen van Aloë socotorina op dezelfde wijze, als de Kaapsche aloë, verkregen, en komt in kisten, vaten, dierenhuiden en groote pompoenen of kalabassen over Triëst of Livorno tot ons. Van de Kaapsche aloë slechts onderscheiden door eene mindere glans, door eenen minder onaangenamen reuk, door kleine, somwijlen daarin voorkomende openingen en door het niet uiteenvloeijen bij het bewaren. A. Lever- Aloë of Leverkleurige Aloë. Aloë hepatica. Komt uit Oost-Indië, Aegypte, Griekenland en de eilanden van den Griekschen Archipel meestal in pompoenen of kalabassen tot ons. Schijnt uit de bladen van Aloë vulgaris verkregen te worden, door deze te kneuzen , uittepersen en het sap in de zon te laten verdroogen. Onregelmatige, leverkleurige, ondoorschijnende stukken, die weinig glanzend, zeer ligt breekbaar zijn, een roodgeel poeder geven, van alle aloësoorten het minst onaangenaam rieken , van kleine scheuren en hol¬ ligheden voorzien zijn , en bij oplossing in alkohol een aanzienlijk over¬ schot achterlaten. Komt ook wel eenigzins doorschijnend en over het algemeen niet van geheel gelijke gesteldheid voor. 3. Barbadische Aloë. Aloë de Bar b a d o s. Wordt hoofdzakelijk in Oost- Indië bereid en aangewend. Komt in vaten van 800 pond voor. Wordt ook van Yemen in Arabië verzonden. Schijnt verkregen te worden , door de bladen \an Aloë arborescens in kokend water te doopen , daarna het sap uittepersen en dit te doen verdampen- Zwartbruine , extractachtige , doffe stukken ; in dunne schilfers naauwelijk doorschijnend , zeer onaangenaam van reuk. Zij leveren een bruingeel poeder , en laten bij oplossing in alkohol een gering overschot achter. ASPHODELEAE 107 6. Indische Aloë. Aloë Indica. Zoude volgens guibourt door uitko- king der bladeren van Aloë perfoliata bereid worden. — Is eenc aloësoort die op de vorige gelijkt, doch slechter is en niet in onzen han¬ del komt. pereira vermeldt 4 soorten daarvan : Aloë van Noordelijh- Indië ; Guzarat-Aloë ; Salem- Aloë ; Trichinopoli-Aloë. 7. Mocca-Aloë. Aloë de Mocca. Eene der slechtste aloë-soorten. jobst kreeg haar in vaatjes als eene weeke , vuilgele massa, die in de lucht hard , later zwartbruin en zwart werd , eenen aromatischen reuk en eenen zeer bitteren smaak bezat- 8. Paarden- of Ros- Aloë of Stinkende Aloë. Aloë caballina. Het extract , uit de bladen , die tot het verkrijgen der goede aloë dien¬ den , door uitkoking met. water en verdamping bereid. Hiermede is de afval vermengd , welke bij de bereiding der overige aloë-soorten verkregen is. Gewoonlijk een fabrikaat zonder bepaalde kenteekenen , met zand en andere vreemde dingen vermengd. [Men voege hier nog bij 9. Curacaosche Aloë , Aloë Curacao, die op de Londensche markt onbekend, op de Hollandsche , hoewel niet in groote hoeveelheid , voorkomt. Zij komt van het eiland Curacao hierheen , en gelijkt veel op de Kaapsche aloë, doch mist de groenachtige kleur, die aan de laatste bij opvallend licht en wrijving eigen is. Zij heeft altijd een doffer aanzien, is soms even als A. hepatica geheel lever¬ kleurig , waarvan zij echter door haren aangenamen , safïraanachtigen reuk onderscheiden is.] De uitkomsten der scheikundige onderzoekingen , zich voor alsnog tot twee aloësoorten bepalende, zijn: Aloë Socoliina. Aloë hepatica. TROMMSDORFF. BRACONNOT. BOUILLON-LAGRANGE Cïl VOGEL. TROMMSD. B.-LAGR. eil VOGEL, Aloëhars 25,0 26,0 32,0 6,25 42,0 Aloëbitter 74.4 73,0 68,0 81,25 52,0 Eiwit 0,0 0,0 o Cs O 12,50 6,0 Houtvezel 0,6 1,0 0,0 0,00 o CS O trommsdorff vond er ook sporen van galnotenzuur in. winckler houdt de aloë voor een onzijdig zout van aloëbitter (hetwelk iierberger ook aloine noemt) als basis, en aloëhars als zuur. Van het aloëbitter , dat met behulp van glauberzout uit Aloë lucida van den handel bereid werd , en naauwelijks Vco hars bevatte , verkreeg hij omstreeks 42,2 proc. blev 108 COLCHIACEAE. heeft de aloëhars door azijnzuur loodverzuursel in twee harsen geschei¬ den. De ontdekking van meissner .van eene door hem aloïne genoemde plantenbasis is zeer te betwijfelen. Bij den inkoop der aloë lette men op , of men de juiste soor¬ ten bekome, namelijk niet, zoo als vaak het geval is, de Barbadische aloë in de plaats der lever-aloë ; en of zij niet vervalscht zijn met stukken kleiaarde, houtspaanders, zand, gom, pik , kolophonium , drop, extract van stinkende gouwe , enz. 6. Xantho r rhina e. Xanthorrineën. a. Xanthorrhoea. Geelhars!) o om- VI. 1* 1- Xanthorroea arhorea robert brown- In Nieuw-Holland. — Mq. 293. P. II. 139. — Levert de Gele Hars van Nieuw-Holland of Botanybaai-hars. Resina lutea Novi Belgii s. acaroides. (*) De uit den stam gevloeide hars. Fraai gele stukken , die van lieverlede • donkerder en aan guttegom gelijk worden- Zij zijn klein , hoekig , ondoor¬ schijnend, harsglanzend , schelpachtig op de breuk; zij laten zich tusschen de tanden tot poeder wrijven, kleuren het speeksel geel, lossen in alkohol, aether en aetherische oliën geheel, en in vette oliën slechts ten deele op. De hars riekt flaauw naar benzoë , smaakt zwak specerijachtig- Smelt lig— telijk , riekt dan sterker en verbrandt daarna even als hars. Bevat volgens wiDMANN en Trommsdorff twee kleurende harsen , benzoëzuur en aethe¬ rische olie. 2. Xanthorrhoea hastile rob. brown. — d- V. 1. 123. P. II. 139. — Levert volgens viQUET eene roodere en meer op drakenbloed gelijkende hars. 21. COLCHIACEAE. T y deloo zig en. Bestanddeelen: colchicine ; zetmeel; galnotenzuur ; vet; vlugtig vetzuur. a. Colchicum. Tydeloos of Tyloos. VI. 3. 1. Colchicum autumnale l. Door geheel Duitschland verspreid op voch- (*) Deze harssoort, ook wel Gummi acaroides of Gummi citrinum ge- heeten , zoude volgens aijjsly niet alleen van de genoemde , maar van alle 7 bekende species van Xanthorroea afkomstig zijn. C. COLCHIACEAE. 109 tige weilanden. Ook in ons Vaderland. — d. V. I. 181. Mq. 288. P. II. 81. F. B. S’ I- 304- F • B. X. 782. — Levert den a. Tydelooswortel. Piadix Colchici. De vleezige bol. Hij ontwikkelt in den herfst twee of drie bloemdek- ken met eene tot 3 duim lange bloembuis , in het daaropvolgend voorjaar eenen korten stengel met drie lange, vleezige bladen en daar binnenin, als het ware verborgen, eene groole, opgeblazene , stomp driekantige, driebokkige , driekleppige doosvrucht, die vele zaden bevat welke in Mei en Junij rijp worden. Dan sterft hij af, nadat zich intusschen zijdelingsch een nieuwe bol gevormd beeft , die in den daarop volgenden herfst, weder denzelfden tred houdt. Het uitgraven geschiedt naar gelang van bet klimaat in Junij of Julij tot in het begin van Augustus , dus in allen gevalle eenigen tijd vóór de ontwikkeling der bloemdekken. Men werpt alsdan den ouden afgeleefden bol des vorigen jaars weg, ontdoet den jongen, die dus nog geene bloe¬ men, bladen en vruchten gedragen beeft, van de hem omgevende, niet zeer drooge, bruine bekleedsels, die zich ligt laten afschillen en van wortelvezels. Voorts droogt men hem, hetgeen gemakkelijk en even als bij ieder anderen wortel plaats grijpt, wanneer men er de kiem van den jongen nieuwen bol, een klein maar bij naauwkeurig onderzoek ligt te vinden punt , uitsnijdt. Deze toch zoude anders voortleven , de bestand- deelen des bols veranderen , verleren , en daardoor bet droogen zóó moeije- lijk maken, dat men zijne toevlugt tot eene kunstmatige warmte of eene doorsnijding in schijven moest nemen, om bet leven daarin te vernietigen en langs dien weg beschimmeling en volslagen bederf te voorkomen. Daar echter door de kunstmatige warmte en nog meer door het in schijven snijden een groot deel der werkzaamheid verloren gaat, kan zulks niet meer toegelatcn worden, te meer daar houlton thans voldoende bewezen heeft, dat, door het zoo eenvoudig wegnemen van de jonge kiem des nieuwen bols, al datgene zeker bereikt wordt, wat men beoogt. Na behoorlijke droo- ging moet deze bol in goed sluitend vaatwerk bewaard en ieder jaar vernieuwd worden. Rondachtige , peervormige stukken , nagenoeg ter grootte eener walnoot, wier uitwendig dun, geelrood, vast aanliggend omhulsel den bol bekleedt. Deze is geheel digt, wit, sappig, vleczig , vertoont op de dwarse door¬ snede bijna cirkelronde ringen, riekt onaangenaam en even als rammenas, verliest echter na het droogen zijnen reuk. Aan de basis ontwaart men de 110 GOLGHIACEAE. likteekens der afgesnedene wortelvezels. Hij wordt door jodium blaauw en smaakt zoetachtig-bitter , later scherp en krabbend. In den herfst of in het voorjaar ingezameld , is hij op eene of op beide zijden overlangs uitgehold , van het likteeken des afgesneden’ stengels voorzien , met een bruin omhulsel bekleed , smaakt zoeter en minder scherp, en geeft bij dwarse doorsnijding vioolvormige schijven. Volgens STOLTZE bevatten 16 oneen versehe bollen: Vlugtige , scherpe stof .. One. Brachm- Sporen. Grein. One. Drachm: Grein. Grootere hoeveelheid. Zetmeel 1 1 33 1 4 57 Gekrystalliseerde suiker. Bitterachtig-zoete extractief- 0 0 31 0 0 9 stof  hars. Met potasch uitgetrokkene 0 0 3 0 0 4 Va extractiefstof. 0 0 47 0 0 39Vo Bassorine. 0 1 2 0 2 7 Plantenvezel. 0 2 58 0 2 4 Water. 12 7 44 12 6 48 Verlies. 0 0 8 0 0 15ys Het eerste resultaat werd verkregen van in Mei gegravene bollen, die zelfs in eene dosis van */a once geene ongesteldheid veroorzaakten , en het tweede van in September gegravene , waarvan reeds 10 tot 20 grein mis¬ selijkheid vcrw'ekten. Hierop nu berust de door stoltze voorgestelde in¬ zameling in den herfst , welke ook in de meeste pharmakopoeën als wettig is aangenomen. Meer licht over de scheikundige zamenstelling verspreidden de proeven van pelletier en cxventou : Vet , uit stearine, oleïne en een vlugtig vetzuur zamengesteld. Zetmeel. Zuur, galnotenzuur colchicine (niet veratrine). Inuline. Extraclieve gele kleurstof. Gom. Planlenvezel. Hars. Geiger toonde aan, dat de door hen gevondene plantenbasis niet ve¬ ratrine, maar eene eigendommelijke, ligt ontleedbare basis is, welke hij nu te regt colchicine noemde , en dat dit colchicine er het specifiek werk¬ zaam bestanddeel in is, hetgeen in de grootste hoeveelheid in de jonge CO LC Hl ACE AE. 111 bollen vóór de ontwikkeling der bloemdekken voorkomt. Dat echter ook het vlugtig vetzuur, waaraan de versehe wortel zijne scherpe gesteldheid verschuldigd is en hetgeen bij het droogen welligt geheel verloren gaat, ook zijn aandeel in de werkingen heeft, bewijst b. v. het Eau medicinale van husson , een beroemd geneesmiddel, dat echter slechts een tinctuur van den versehen bol met alkohol is. — De hoogst ongelijke waarnemingen der artsen omlrent de werkingen van dezen bol, vinden haren grond daarin, dat ter bereiding der gewone vormen nu eens versehe , dan we¬ der drooge bollen gebruikt worden, die óf in de lente, óf inden zomer, óf in den herfst ingezameld en alsdan nu eens wél , dan weder niet naar behooren behandeld en gedroogd werden , of ook ouder dan 1 jaar waren. b. Tydelooszaad. Semen Colchici. De in Mei en Junij ingezamelde, rijpe zaden. Zij zijn bolrond, zoo groot als gierstkorrels , donkerbruin, met grooten , uitstekenden navel en ingedrukte kiemopening , overigens glad. De dunne , lederachtige zaad¬ rok omgeeft eene witte, zeer olieachtige kern, die haar geheel opvult. Wegens dit groot vetgehalte is het zaad zeer moeijelyk te pulveriseren. Het is reukloos, smaakt echter onaangenaam en zeer bitter. Bevat onder anderen colchicine en veel vel. Het vlugtig vetzuur schijnt er in te ontbreken. c. Tydeloosbloemen . Flores Colchici. De bloembuizen ; omstreeks 3 duim lang , paarsch , met eenen lilatint en eenen , in 6 langwerpige , stompe slippen verdeelden zoom. Sma¬ ken zeer bitter. Door Copland voor het werkzaamst orgaan dezer plant verklaard. Bestanddeelen ? 2. Colchicum ilhjricum. — V. II. 93. — Deze in de kruidkundige stel¬ sels onbekende plant, zou de uit Turkije afkomstige en in vergetelheid ge¬ raakte Hei " mesvingers , Hermodactyli s. Radix Hermodactyli , leveren. Welligt is zij Colchicum variegatum of C. tessul atum. Onwaarschijnlijk is het , dat Iris tuberosa de moederplant zoude zijn. Onduidelijk hoekige bollen; eenigzins plat, geelachtig, inwendig wit, digt , zoo groot als noten , bijna reuk- en smakeloos. Bevatten volgens Ï.ECANTT : 11*2 VERATREAE. Zetmeel. Gom. i Gele kleurstof. Suiker. Vet. Chlorpotassium. Appelzure potasch. Appelzure kalkaarde. 22. VERATREAE. Nieskruidachtig en. Bestanddeelen : veratrine; jervine; sabadilline ? veratrumzuur ; zetmeel; gom; looizuur; vel; vlugtige vetzuren; sabadilzuur; was; hars; suiker. ». Veratrum. Nieskruid. VI. 3. 1. Veratrum album bernhardi. Op de Alpen in Zuid-Duitschland en Zwitserland , alsmede in Hongarije , Griekenland en Siberië. — d. V. 1. 183. Mq. 287. P. II. 95. — En 2. Veratrum Lobelianum bernhardi. Op de Alpen in Zwitserland en in Oostenrijk. — d. V. 1. 183. Mq. 287. P. II. 97. — Beiden leveren den Witte Nieswortel. Radix Hellebori albi. De van de wortelvezels bevrijde wortelstok , die in beide planten van gelijke geaardheid is, en welligt ook ingezameld wordt van Veratrum nigrum, welke op de Alpen en in tuinen voorkomt. Stukken van 2 tot 3 duim lengte en 1 duim dikte; soms veelhoofdig, kegelvormig, stomp uitloopend, over de geheele oppervlakte voorzien van witte stippen , door het afsnijden der wortelvezels ontstaan. Aan de bovenste toppen bevinden zich nog vuilgeelwitte overblijfselen van den afgesneden’ stengel en bladen. Onder de aschgraauwe, wratachtige schors ontwaart men eenen bruin-, houtachtigen ring, die een vuilwit, vast en slechts eenigzins sponsachtig merg omgeeft, hetgeen door jodium blaauw wordt. Smaak hoogst brandend-scherp en bitter. Reuk naauweiijks merk¬ baar, Het poeder verwekt gevaarlijk niezen. Bevat volgens pelletier en CAVENTOU : Vet, uit stearine, oleïne en een vlugtig vetzuur zamengesteld. Zuur , galnotenzuur veratrine. Extractieve gele kleurstof. Aardachtige zouten. Zetmeel. Gom. Hars. Houtvezel. Naderhand ontdekte simon er eene tweede plantenbasis in, welke hij aanvankelijk barytine en later jervine genoemd heeft, weigand vond daarin noch inuline noch galnotenzuur, doch de volgende bestanddeelen : Geleizuur veratrine en jervine. Geleizuur. Gele, vette, zuurachtige olie. Zetmeel. VERATRËAË. 113 Bruine harde hars. Eiwit. Houtvezel. Extractiefstof. Verwisselingen : de wortel van Aconitum anthora. 3. Veratrum Sabadilla retz. [iMelanthium Sabadilla thunb.] Op de Antilles. — Mq. 286. P. II. 111 . — Levert wel is waar eene soort van saba- dilzaad , maar het sabadilzaad , dat tegenwoordig bij ons gebruikt wordt , is, zoo als brandt voldoende bewezen heeft, van de volgende plant afkomstig. to. Sabadilla. Sabadille. VI. 3. 1. Sabadilla officinalis brandt. Ve ra trum Sabadilla schlechtendal. Op de oostelijke helling der Mexikaansche Cordilleras , voornamelijk in den omtrek van St. Jago de Huatusco en Zakuapan. Wordt bij Vera Cruz , Alvarado en Tlanatalpan gekweekt. — d. V. 1.184. Mq. 286. P. II. 101 (alwaar Asagraea officinalis linde, als moederplant vermeld wordt. — Levert bet Sabadilzaad . Semen Sabadillae. 