Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 2 Van het jaar 900 tot 1581 na Christus
had kunnen worden, en weder sloeg hij op het oude aanbeeld, dat de nood van Duitschland en de godsdienst verbood, op dit tijdstip zulke geschillen tusschen geloofs- genooten op te halen. Voorts, om te doen gevoelen, dat hij op zijn verzoek om ’sKonings deelneming aan den oorlog een spoedig en vast besluit verlangen moest, herinnerde hij, dat hij, ten einde de Herlogen van Brunswijk-Luneburg, die hij volgens zijne Instructie op zijne terugreize moest bezoeken, tot het beoogde doel over te haten, iets stelligs van ’s Konings voornemen diende te kunnen melden. Eindelijk drong hij er op aan, dat de Koning een manifest uitvaardigde, waarbij hij van het doel zijner wa- peningen en lichtingen rekenschap gaf: anders toch zouden zijne naburen die machts- ontwikkeling licht als op hen gemunt aanmerken, en hem veeleer tegenwerken dan on- dersteunen. Zulk een manifest uit te vaardigen, zeiden de Rijksraden bij het scheiden, was werkelijk ’s Konings plan. Kwam hij daartoe, dan voorzeker zou de teerling ge- worpen zijn. Voor alsnog evenwel scheen de Koning eenen uitweg open te houden. Ten minste werd nog in dezelfde dagen besloten, dat er van wege zijne Majesteit een Gezanischap zou afgaan, naar de Geünieerde Vorsten niet alleen, maar ook naar den Keurvorst van Saksen,en den Keizer. Niettemin zou de wapening voortgang hebben. Daar onze Gezant zijn laatste woord gesproken had, zoo werd thans het antwoord gesteld, dat hij voor de Staten en den Prins medekrijgen zou. ‘De verklaringen, die hj wegens de beperktheid van zijnen last en het onvoldoende zijner Instructie niet had kunnen geven, zou de Koning door middel van eenen Gezant, dadelijk naar ’s Graven- hage af te vaardigen, trachten te bekomen. Het antwoord was van den volgenden in- houd. Hoe hagchelijk het ook geweest zou zijn, zich op een voorstel als dat van von WERDER in de verwarde Duitsche zaken te mengen, daar zij, van wie dat voorstel was uitgegaan , slechts het voorkomen, alsof zij den Koning wilden inroepen, hadden aange- nomen, om des te betere voorwaarden van vrede te bedingen, en, hadden zij dit doel bereikt, de Koning al het hatelijke van zulk eene inmenging ter zijner verantwoording ou gehad hebben, zonder er iets mede uit te richten; — zoo had Zijne Majesteit, iets anders, dan dat hij »de eer gehad heeft, van (onder andere Vorsten ook) van den Koning van Zweden verzocht geweest te zijn om aan hem aangename diensten te doen, in zaken, die net dienst of zonder ondienst dezer Landen hebben kunnen gedaan worden.” 1621— 1625. Zijn antwoord Op VOSBERGENS voorstellen. 1621— 1625. 600 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ODD omdat hij naast God niets hooger schatte, dan het heil van hen, die door banden der nabuurschap, des geloofs en des bloeds met hem verbonden waren, en om de goede vriendschap en genegenheid, die hij had voor de Staten-Generaal en den Prins van Oranje, niettemin besloten, met en benevens den Koning van Groot-Britannië, den Koning van Zweden, de Stenden van den Neder-Saksischen Kreis en de Staten-Generaal zich de zaak der Vorsten van het Heilige Roomsche Rijk aan te trekken, zoover de veiligheid van zijne eigene Landen zulks zou toelaten, doch onder deze uitdrukkelijke voorwaarde, dat de Staten-Generaal hem ten aanzien van de traktaten, die zij met ver- scheidenen zijner naburen hadden aangegaan, voldoende gerust zouden stellen, zoodat hij niet zou behoeven te vreezen, na zich voor die Vorsten kosten en moeite getroost te hebben, in zijne naburen vijanden te vinden: vermits hij in dit geval zich om een geringer gevaar af te weren, een grooter op den hals zou gehaald hebben. Voor het overige de genegenheid van de Staten-Generaal trok ‘zijne Majesteit niet in twijfel, en hij had al vast besloten, ten einde anderen een goed voorbeeld te geven, onverwijld de noodige toebereidselen te maken en zulks later met zijne bondgenooten zoo ver immer mogelijk voort te zetten, in geval de Gezant, die spoedig naar de Nederlanden op reis zou gaan, van daar de verlangde voldoening medebracht. Bij dit antwoord verbond de Koning zich waarlijk niet te voorbarig. Immers in de verklaring, dat hij zich de Duitsche zaken met en benevens die andere Mogendheden - en Staten zou aantrekken, kon hij altijd een grond vinden, om, zoo een derzelven werkeloos bleef, zich mede terug te houden, en althans de medewerking van Zweden - was hoogst onwaarschijnlijk. Dit gevoelde de Koning zelf, en daarom liet hij hen, die onzen Gezant het antwoord mededeelden, verklaren: dat wat daarin van den Koning van Zweden gezegd was, steunde op de verwachting, dat een ernstige brief, door den Koning aan dien Vorst geschreven, een goede uitwerking hebben zou. Inderdaad, het eenige wat stellig in dat staatstuk te lezen stond, was dit, dat curistiaan van de Sta- ten eene volkomen verloochening van hunne alliantiën met de Hansesteden verlangde, en dat hij, daar vosperncen hem de gewenschte verzekering niet had kunnen geven, die te ’s Gravenhage zou zien te bekomen. — Wel wetende, dat zoo de groote zaak, die hij op het odg had, gelukte, de bijzonderheden van zelve zouden volgen, had de Koning de Coadjutorie van Bremen in het geheel niet doen aanroeren. Slechts toen VOSBERGEN op het verlrekken stond, liet hij hem verzoeken, die zaak aan de Staten aan te bevelen op grond, dat, zoo hij na al de moeite, die hij er voor gedaan had, die bediening voor zijnen zoon niet bekwam, zijne eer er bij lijden zou. Aan zijn voornemen om op raal van onzen Gezant een Vorstendag van den Neder- Saksischen Kreis te beleggen, gaf CHRISTIAAN zoo spoedig uitvoering, dat vosBERGES maatregelen nemen moest om den Hertog van Brunswijk nog vòòr die bijeenkomst te DES VADERLANDS. 601 spreken, al was het dan ook op weg. Te Segeberg ! zou de vergadering gehouden 1621— worden. Intusschen had hij de gelegenheid om zijne opwachting te maken bij de Magi- — F straat der stad Lubek. De inleiding van zijn vertoog sirekte om haar de gevaren te doen Manat — beseffen, die haar van de zijde der Katholijke Ligue bedreigden, en waarvan de Luther- Zubek. schen niet vrij zouden loopen. In dezen staat van zaken, zoo ging hij voort, had de Koning van Denemarken » christelijk en heldhaftig” verklaard, dat, zoo eenige Vorsten en de Steden van den Nedersaksischen Kreis bereid waren voor de zaak der Evangeli- schen de wapenen op te vatten, hij ze zou ondersteunen. Derhalve was het thans niet te verwachten, dat de Steden zich aan eene verplichting, haar door den gemeenen nood en de liefde tot de Kerk van Christus opgelegd, onttrekken en daardoor veroorza- ken zouden, dat anderen den bijstand terughielden, dien zij anders voornemens waren te verleenen. Zoo iets vertrouwden Hun Hoog Mogenden niet van hunne bondgenooten. Integendeel, daargelaten dat de drang van den nood overtuigend genoeg sprak, zij hoopten bij haar ten minste evenveel invloed te hebben, als bij anderen, die in geen vriendschapsverbond met hen stonden en niet zoo van nabij door de gevaren bedreigd werden. Voorts, wat zouden de Steden Nürnberg, Straasburg en Ulm doen, die nog tot de Unie behoorden, zoo de Hanse thans niet voorging? Op deze gronden spoorden Hun Hoog Mogenden haar aan, niet alleen om hare quote in de driedubbele ondersteuning ten behoeve der Unie op te brengen, — dit was zoo plechtig beloofd, dat men aan de uitvoering niet twijfelen mocht; — maar om, in evenredigheid van het sedert vermeer- derde gevaar, nog meer te doen, op het voetspoor van den Koning van Denemarken, die niet alleen in zijne hoedanigheid als Hertog van Holstein zijne quote in de drie- dubbele ondersteuning zou opbrengen, maar ook de macht van zijne Rijken voor de zaak veil had. Met zulk een doel voor oogen had die Koning eenige Vorsten te Segeberg bijeengeroepen; maar de Hanse tot medewerking te bewegen, dit had hij aan den invloed der Staten-Generaal overgelaten. — Na het aanhooren van deze toe- spraak beloofden de Burgemeesters van Lubek, dat de volle Raad over het antwoord op het voorstel, daarin vervat, zou geraadpleegd worden. Intusschen betoonden zij zich niet gerust op hetgeen er tusschen onzen Gezant en de Deensche Regering over hunne Stad en de Hanse in het algemeen verhandeld mocht zijn; zij klaagden luide, dat hunne oude grieven tegen den Koning, die hunne Stad van allen handel op het Wes- ten beroofde, nog altijd niet yerholpen werden, en betnigden het thans weder vreemd te vinden, dat Zijne Majesteit sommige Vorsten, die zoo goed als anderen in de zaak gekend behoorden te worden, niet naar Segeberg had opgeroepen. — VOSBERGEN ant- woordde, dat zij toch door geene achterdocht het goede werk zouden verijdelen, en om hen zulk een wantrouwen te benemen, verzekerde hij hun, dat hij zelf den Koning — ' Noordwestelijk van Lubek gelegen. III Deen. 3 Srvx. 16 602 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1621— geraden had, slechts enkele Vorsten tot die bijeenkomst uit te noodigen. — Dit cchter nors. was meer een bewijs dat de Koning en de vertegenwoordiger der Republiek het een waren om de zaak door te drijven, dan een grond van geruststelling voor die van Lubek. — Namens den Raad der Stad kreeg vosseRaEN ten antwoord, dat de hoofd- zaak in eene te beschrijven vergadering van de leden der Hanse zou overwogen wor- den; maar wat aangaat dat hij op de ttouwe betaling der quote in de driedubbele ondersteuning had aangedrongen, de Stad was bij den omslag dezer ondersteuning zoo bezwaard, dat het bij den achteruitgang van den handel eene volstrekte onmogelijk- heid was, aan den eisch te voldoen. De quote van den Koning van Denemarken. als Hertog van Holstein, en die van den Hertog van Mecklenburg waren te zamen niet zoo groot, als de hare. — Onze Gezant herhaalde alweder, dat het nu geen ty was om zulke berekeningen te maken: thans moest men slechts bedacht zijn op het stuiten van het gevaar, en, al was het dan ook onder protest voor de toe- komst, de oorlogslasten dragen en zich de zware tollen en andere belemmeringen. tijde- lijk laten welgevallen. Niemand had over meer bezwaren te klagen, dan de Staten- Generaal; maar die stelden zij nu ter zijde, totdat de staat der Christenheid verzekenl zou zijn: dan zouden zij het herstel van hunne grieven en van die hunner bondgenoo- ten trachten te weeg te brengen. En dreigend besloot hij, dat Hun Hoog Mogenden zulke zwarigheden als een weigerend antwoord op hun voorstel zouden opnemen. — Toch kon hij niets meer verkrijgen, dan de belofte, dat Lubek al het mogelijke doen zou, maar hare volle quote in de driedubbele ondersteuning niet opbrengen kon. Te Epstorff ontmoette vosszencen de Hertogen van Brunswijk-Luneburg op hume reize naar Segeberg. arrsema, die zeer vertrouwd was met den Kanselier. van Luneburg. had hem vooraf in de geheimen van de Brunswijksche staatkunde ingewijd. Reed: waren de Hertogen zelven niet vrij van zekeren naijver tegen den Koning van Dene- marken. Trad hij in den Neder-Saksischen Kreis als Koning op en niet bloot als Hertog van Holstein, zoo gaf hun dit stof genoeg tot nadenken. Dit hun wantrouwen moet den Keurvorst van Saksen, die sedert eenigen tijd druk met hen onderhandelde, hj zijne pogingen in de hand werken. Ook de Hertog van Holstein en die van Mechlen- burg toonden zich achterdochtig tegen caristrraan en verschenen niet op den Vorstendag af en aan de Vor. le Segeberg. Dus had vospercen alle reden om in de propositie, die hij tot de Hertogen “sten van Bruns- vs . T . š ` wijk-Luneburg, van Brunswijk richtte, hen vooral te wijzen op het gevaar der oneenigheid onder de Protestanten tegenover de eendracht onder de Katholieken, die reeds durfden roemen. dat het rijk van ruTHER uit was. Volgden zij het voorbeeld van den Koning van \ Denemarken; beraamden zij te Segeberg afdoende maatregelen; namen zij de wapenen | op om zich in het bezit hunner Bisdommen te handnaven, zoo konden zij op de on- N dersteuning der Staten-Generaal rekenen, die hen reeds nu om de door hen verordende oorlogstoebereidselen zouden prijzen. — Het schriftelijk antwoord, dat hij uit Segebery DES VADERLANDS. 605 van de Hertogen ontving, hield in, dat de gezindheid van den Koning van Denemar- ken, hun thans gebleken, hen in het voornemen om de duur verworven godidienstvrijheid te handhaven had versterkt, weshalve zij op het zenden van een aanzienlijk Gezantschap en het voortzetten der lichtingen bedacht waren, daarbij vertrouwende op God, op andere Mogendheden en inzonderheid op de Staten-Generaal. Te Hamburg stuitten de pogingen van onzen Gezant af op de verklaring der Rege- ring, dat de kas uitgeput was door de schermutseling met de Hertogen van Luneburg, en dat het volk Koning cunistiaan steeds van plannen tegen de vrije vaart op de Elbe verdacht hield. In plaats van haar gerust te stellen had vosseRexx niets daartegen aan te voeren, dan de vermaning dat men thans ter liefde van de Kerk Gods alle veeten moest uitstellen. | Na zich te Bremen ter naauwerndod verledigd te hebben den Syndicus te spreken, en zich te Oldenburg verplicht te hebben gezien des Graven uitnoodiging tot het middagmaal aan te nemen, kwam hij den 28%2 Maart te ’s Gravenhage terug 1. Het eerste wat de Prins na zijne wederkomst deed, was van de Staten-Generaal volmacht te vragen om op nieuw eenen afgevaardigde te zenden naar de oorden, die vosBeRGEN pas verlaten had, en wel ten einde de gerezen geschillen tusschen den Koning van Denemarken en den Hertog van Holstein bij te leggen. Blyk genoeg, dat die Koning in den Neder-Saksi- schen Kreis vrij wat tegenwerking ondervond ?, In dezen stand van zaken zouden de Staten de aanspraak van CHRISTIAANS zoon op de Coadjutorie van Bremen niet openlijk hebben kunnen bevorderen zonder de achterdocht te versterken en derhalve de genegenheid van de Steden en van sommige Vorsten van den Neder-Saksischen Kreis om met den Koning van Denemarken zamen te werken nog meer te verzwakken. Dus hadden zij ! Te Lubek sprak vospercen den Koning van Bohemen., Deze deed hem belangrijke mededec- lingen aangaande den treurigen afloop zijner korte regering in dat Koningrijk, blijkbaar met het doel om zich te reinigen van den blaam, alsof hij de zaken te spoedig in den steek gela- ten had, hetgeen den Staten-Generaal grond zou hebben kunnen geven om de handen van hem af te trekken. Volgens hem hadden de rijksten en aanzienlijksten van Bohemen, zich op vrijdom- men beroepende of onvermogen voorwendende, zich onttrokken, terwijl de huisman moest bloe- den door belastingen en inlegeringen. Wegens wanbetaling waren de troepen, ook bij Praag, onwillig geweest om te vechten; ja, zij waren op het punt geweest om zich tegen den Koning te keren en die stad te plunderen. Bij ’s Konings vertrek hadden de ruiters van zijn eigen leger zijne reiswagens ledig gestolen en zijnen persoon gebrandschat. * Res. Stat.-Gen. 31 Maart, 1621. í 76* 1621— 1625. 604 ALGEMEENE GESCHIEDENIS EEEN EE EE TRE RES 1621— niel zonder grond geweigerd in het verzoek te treden, hetwelk in de maand Februari ads (1621) door den Gezant amstnuprer, die op reis van Engeland naar Denemarken Koning Jaco- °S Gravenhage aandeed, tot hen gericht werd. Allerlei redenen liet 3acosvus dezen Ge- eae zant aanvoeren om de Staten tot de bevordering der aanspraak van den Deenschen Prins Coadjatorie van ie bewegen. Twee groote Koningen, zeide amsrrupten, hadden hen nu twee jaren Bremen aan den l Deenschen Prins. lang wegens deze zaak aangezocht. Gaven zij thans toe, hunne eer zou er niet bij lijden, en hun belang er bij winnen: want tot loon voor de hem bewezen dienst zou — de Koning van Denemarken een handelsverdrag met hen kunnen sluiten, hetwelk de Koning van Groot-Britannië zou waarborgen. Tevens zou de zaak van het Protestan- tisme in die oorden verzekerd zijn: want tegen de pogingen der Katholieke Ligue om eenen Roomsche in het Aartsbisdom te dringen, kon slechts een mededinger overgezet worden, die, als zoon van een machtig Koning, in staat zou zijn om -zich in zijn bezit te handhaven. Op dit vertoog van den afgevaardigde gaf men Jsacosus, na lange beraad- slagingen, een wel is waar in zeer zachte bewoordingen vervat, maar toch weigerachtig antwoord. Ook in het schrijven, dat amsrRuprer voor den Koning van Denemarken mede nam, onthielden zich de Staten van elke verbindtenis ten aanzien van de Coadju- torie 1. Doch deze enkele weigering om canisTiaans eerzucht te wille te zijn deed niets af. Het vertrouwen der Duitsche Steden op de Staten, in het najaar van 1619 nog zoo groot, dat de stedelijke Overheid van Maagdenburg toen nog hunne ondersteuning tegen den Bisschop en het Kapittel van Halberstadt inriep ?, dat vertrouwen was voor goed beschaamd. Nog vóór vossERGENS terugkomst was de Deensche Gezant te 's Gravenhage, dien ! Res. Stat.-Gen. 10, 15, 16, 17, 18, 19, 22, 25, 27, 28 Febr. 1621. 2 Res. Stat.-Gen. 1 Nov. 1619. | 3 Zie Rapport van Aerssens legatie naar Venetië, in Berigten van het hist. Genootsch. te Utrecht, D. V. St. I. bl. 136. Bij het schrijven van hetgeen boven: bl. 456, Noot 3, te lezen staat, was het mij nog onbekend, dat dit Rapport, hoezeer in de secrete kast der Staten-Generaal niet te vinden, niettemin in een afschrift bewaard is gebleven. DES VADERLANDS. 605 EEA CINCO ACE a EEEN Koning CHRISTIAAN gezegd had herwaarts te zullen zenden, omdat hij van vosBERGER — 1 : — nog geene voldoende geruststelling had kunnen bekomen aangaande de Verdragen, die de Republiek met de Hanse tegen hem, Koning van Denemarken, had aange- gaan. In Maart dan verscheen alhier de Deensche Rijkskanselier JACOB ULEFELT ZOO —vLEFELT door onverwacht, dat hij niet behoorlijk ontvangen en verwelkomd had kunnen worden. nee waar Hij werd gehuisvest in het huis van de Vrouwe van mxgMsTEDE. De Prins liet den — " Staten van Holland weten, dat hij zeer gewichtige zaken te behandelen had. Intusschen strekte zijne zending eigenlijk slechts om van de Staten-Generaal de verloochening hun- ner alliantie met de Hanse te verwerven. De Koning, dus gaf de Gezant in zijne Propositie te kennen, zou voor God en de wereld gerechtvaardigd wezen, zòo hij zijne macht handhaafde tegen de aanslagen, met welke de alliantie van de Republiek met de Hansesteden hem scheen te bedreigen, Geen wonder derhalve, dat hij niet van zins was voor de geloofsgenooten in Dustschland partij te trekken, iets waartoe hij anders wel genegen was, zoo de Staten hem ten dien aanzien niet volkomen geruststelden !, Dus werd thans uitdrukkelijk van de Staten gevorderd, dat zij ten gevalle van den Koning van Denemarken het werk van OLDENBARNEVELT zouden afbreken, die aan de Vereenigde Provinciën door een bondgenootschap, ja, misschien door vereeniging met de degelijkste en voor de grootste ontwikkeling vatbare elementen van Noord- Duitschland eene kracht had willen verzekeren, welke alleen op den duur haar de mededinging van elke Mogendheid, ja zelfs van de grootste Zeemogendheid, had kunnen doen uit- houden. En welk voordeel werd hv daartegen aangeboden? De deelneming van Dene- marken aan de godsdienstoorlog Duitschland. Zoo deze aanwinst tegen zulk een groot verlies kon schijnen op te wegen, het was omdat de Prins en zijne aanhangers op een ander, zooveel hagchelijker gebied het doel hunner eerzucht plaatsten. Trou- wens, zij konden daarbij op den steun der godsdienstige geestdrijverij rekenen, eene hulp, die aan OLDENBARNEVELT niet ten dienste had gestaan, waar hij, de godsdienst zoo veel mogelijk buiten het spel latende, staatkundige en zuiver maatschappelijke belangen op het oog had gehad. Het antwoord op ULEFELTS propositie gegeven hield in, dat Hun Hoog Mogenden tot 's Konings geruststelling in de alliantie, die de Gezant, naar hij zeide, gelast was hun voor te stellen, gaarne uitdrukkelijk de belofte zouden opnemen, dat zij zijne Majesteit naar hun uiterst vermogen zouden bijstaan, in geval hij, door den Koning van Bohemen en de Unie in den steek gelaten, van de zijde van den Keizer of van iemand anders aangevallen werd. Voorts, wat de Verbonden tusschen Hun Hoog Mogenden en de . Hanse betrof, deze waren, dus verklaarden zij, gegrond op de oude handelsverdragen, en nimmer was hunne strekking geweest, den Koning in zijne soevereine rechten te land ! Res. Stat.-Gen. 15, 16 Maart, 1621. Res. Holl. 1621, bl. 335. 1621— 1625. 606 ALGEMEENE GESCHIEDENIS of te water, in de Oost-Zee, de Noord-Zee of elders, eenigzins te verkorten. — Deze laatste woorden waren den Staten door uLEFELT in de pen gegeven: geen paard, had hij verklaard, zou zijn Meester zadelen, zoo men zulk eene betuiging niet schriftelijk leverde, en het tegenstreven van de Staten van Holland, die zich gaarne van zulk eene stellige verklaring hadden willen verontschuldigen, had niet mogen baten !. Hierop begonnen de onderhandelingen over het sluiten van eene alliantie; doch weldra zouden zij afgebroken zijn geworden zonder de tusschenkomst van Zijn Excellentie, die de Staten vermaande, den Gezant niet onbevredigd te laten vertrekken, maar hem zoo veel mogelijk in te willigen, ten einde zijn Meester bij zijn goed voornemen gehouden werd ter ondersteuning » van de gemeenschappelijke christelijke zaak.” Dat echter de onzen zwarigheid maakten, kan niet bevreemden. Utererr verlangde een offensief en defensief Verbond, en de onzen verkozen niet verplicht te worden vijandelijk op te tre- den tegen al wie de Koning zou wenschen te bestrijden. Voorts verlangde Denemarken, dat de verleende onderstand na den oorlog zou teruggegeven worden. Ook dit was onaan- nemelijk, aangezien CHRISTIAAN steeds in het aanhouden onzer schepen bij de doorvaart van de Sont het middel zou hebben, niet alleen om ons tot het verleenen van hulp. maar ook tot de terugbetaling van den door hem verleenden bijstand te dwingen, ter- wijl wij, als de Koning in het een of het ander in gebreke bleef, niets zouden vermo- gen dan klagen en bidden. —’s Prinsen vermaning echter werkte zoo veel uit, dat in het begin van Mei (1621) het ontwerp eener alliantie was opgesteld. — Thans bestond er derhalve voor de Hansesteden dubbele grond van bezorgdheid. Men trachtte haar gerust te stellen door aan ArrsEMA, die op dit oogenblik te ^s Hagë was, en weldra weder naar zijnen post zou vertrekken, aan de Hansesteden en de Vorsten van den Kreis de boodschap mede te geven, dat Hun Hoog Mogenden in hun Verbond met den Koning van Denemarken niets zouden vaststellen, dat eenigzins ten hunnen nadeele kon ver- strekken 2, — Reeds in den winter had die Resident verlof verzocht om naar Holland over te komen, daar hij zaken had mede te deelen, die hij aan geenen brief durfde toevertrouwen. ? Of zijne overkomst den Prins aangenaam kon zijn, is aan bedenking onderhevig: immers kon hij wel zaken mede te deelen hebben, die minder dienstig waren ter bevordering van de thans doorgedreven staatkunde. Hoe het zij, eerst tegen het eind Arrsema’s van April kwam hij herwaarts. Den 28sten dezer maand verscheen hij voor de Staten- mededeeling te ^s Gravenhage. Generaal, om verslag te doen van de gezindheid der leden van den Neder-Saksischen Kreis. De Hansesteden, zoo berichte hij, hoezeer vroeger een tijd lang door verschillende zwarigheden teruggehouden, waren thans, als tot dank verplichte vrienden en bondgenoo- 1 Res. Stat.-Gen. 20, 21 Maart, 1621. Res. Holl. bl. 343, 346, 347. 2 Res. Stat.-Gen. 6, 24 April; 4, 7 Mei, 1621. Res. Holl. bl. 349, 360, 363, 366, 378, 392 3 Res. Stat.-Gen. 8 Jan. 1621. DES VADERLANDS. 607 ————————————————————Ó—————— | ten van Hun Hoog Mogenden, wel gezind om alles ter zijde ie zetten en zich den nood der Evangelische Godsdienst aan te trekken, en de voornemens van Hun Hoog Mogenden naar haar beste vermogen te ondersteunen. In het begin van Mei zouden zij te Lubek vergaderen en daar die gezindheid metter daad bewijzen. Wat echter de algemeene medewerking van den Neder-Saksischen Kreis aangaat, hiervan was zoo veel goeds niet te zeggen. Er zou een Kreisdag bijeenkomen; maar de Administrateur vow MEIDEBORCH , die het recht had om die vergadering bijeen te roepen, hing geheel en al van den Keizer en van Keur-Saksen af. Zeer tegen zijnen zin had hij zich tot de bijeenroeping geleend, en de Punten van beschrijving, door hem gesteld, strekten om de leden van den Kreis nog meer te verdeelen, en de welgezinde Stenden in de volvoering van hun goed voornemen te belemmeren. Niettemin verwachtte onze Resident het beste van de besluiten te Segeberg beraamd. Toch kon hij niet ontveinzen, dat er gevaarlijke in- vloeden en hardnekkige achterdocht heerschten, die de uitvoering van de goede voor- nemens vertragen en nieuwe onrust onder de leden van den Kreis zouden kunnen teweeg brengen. Alzoo moesten Hun Hoog Mogenden zich beijveren bij hunne vrien- den en naburen alle “kwade vermoedens zoo veel mogelijk weg te nemen !. — Deze mededeeling stelde de gezindheid der Hansesteden veel gunstiger voor, dan zij in- derdaad was, gelijk nog onlangs aan vosBrRGEN zelven was gebleken, onder anderen, toen hij op zijne terugreis met verwondering bespeurde, dat er toen van de zijde van Lubek nog geene maatregelen tot het bijeenroepen van den Hansedag waren genomen. Maar arrsema’s voorstelling moest strekken om de bezwaren te bestrijden, die er hier te lande zelven tegen de vermeerdering van het gezag des Konings van Denemarken in die oorden bestonden. Waren de Steden willig om mede te werken, en kwam de tegenstand slechts van Keizerlijke ambtenaren en geheel- of half-papistische Vorsten, dan kon men onbezwaard onze nieuwe staatkunde ook op dat gebied volgen, ja, men was om des gewelenswille verplicht zulks te doen. — In vertrouwden kring zal ArrsEMA de zaken meer naar de volle waarheid hebben voorgesteld. Ook had hij buiten dat verslag nog meer mede te deelen, en uit elke Provincie werd één lid gecommitteerd om zijne mededeeling te vernemen, en dat hij de zaak der Hansesteden niet willens verzaakt zal hebben, kan men afleiden uit het vertrouwen, hetwelk zij hem bleven schenken, gelijk hij dan ook nog tijdens zijn verblijf te "s Gravenhage credentiebrieven van de Regering van Hamburg ontving om hare zaken te behartigen. Bij zijn afscheid werd bepaald, dat hij geene nieuwe geloofsbrieven mede zou krijgen, dan alleen aan Hamburg ; niettegenstaande de Provincie Holland, ten einde later niet in de kosten te ver- vallen van het zenden van een buitengewonen Afgevaardigde, er op aandrong, dat hem ook zoodanige brieven medegegeven zouden worden aan de Vorsten van Brunswijk, van ' Res. Stat.-Gen. 17, 28 Apr. 1621. 1621— 1625. 1621— 1635. Alliantie met Denemarken. 608 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Holstein en van Mecklenburg, gelijk ook aan den Aartsbisschop van Bremen, om ze bij tijd en gelegenheid aan te bieden. Doch de Staten-generaal handhaafden hun genomen besluit »en om andere redenen en om jaloezijen voor te komen" 1. Aangenaam zouden buitendien reeds de mededeelingen niet zijn, die arrsema te Lubek te brengen had: want hij zou de Hansesteden moeten aanmanen om de Staten in den oorlog bij te springen, op grond dat dezen zoo veel schepen moesten uitrusten »tot handhaving van den vrijen handel tegen de zeeroovers." ? Dit klinkt wel wat vreemd in eenen tijd, toen men weder op het sluiten van een verdrag met de Algerijnen bedacht was. Maar die eisch zal hebben moeten dienen, om, zoo men er niet al te sterk op slond, de Hanse- steden op andere punten toegefelidker te maken. Den 1442 Mei kwam er tusschen vLereLT en de Gecommitteerden der Staten-Ge- neraal een Verdrag tot stand. De aanhef gewaagde van de » goede oprechte en nabuur- schappelijke vriendschap,’ in welke de Staten-Generaal » van lange tijden herwaarts” met den Koning geleefd hadden. In deze verklaring lag, juist omdat zij onwaar was, de verbindtenis besloten om van wederzijde de vijandelijkheid af te leggen. Bij de artikelen zelven gaven de partijen elkander geenerlei belofte van te verleenen hulp, maar ver- bonden zich slechts, noch verdragen aan te gaan, die een van beiden nadeelig zouden kunnen zijn, noch hulp aan de vijanden der andere partij te verstrekken. Waren vroe- ger verbindtenissen aangegaan, die de belangen der andere partij bedreigden, zoo zouden die van nu aan niet ten haren nadeele uitgelegd kunnen worden. Uitdrukkelijk werden de traktaten, in 1613 en volgende jaren tusschen de Staten en de Hanse gesloten, hier- onder begrepen. Daarentegen verkreeg vuLEFeLT niet, dat de Staten zich bij het Ver- drag verbinden zouden, geene traktaten te sluiten » met ’s Konings Vasallen, met name met den Bisschop van Bremen en de Stad Hamburg.” Het laatste artikel bepaalde, dat de alliantie de Verdragen, met andere Mogendheden, Vorsten, Republieken en Gemeen- ten gesloten, niet zou opheffen, » evenwel behoudens het tegenwoordige Verdrag.” Dit artikel, min of meer in strijd met de voorgaande, diende slechts om ‘de Hansesteden met geruststellende betuigingen te kunnen paaijen, gelijk arrsema dan ook nog in Juni (1621) den uitdrukkelijken last kreeg, om haar te verzekeren, dat Hun Hoog Mogenden de traktaten, met haar gemaakt, zouden onderhouden en nakomen 3, Nog voordat deze verzekering ontvangen kon zijn, zond Lubek eenen Afgevaardigde herwaarts, om reken- 1 Later schijnt de Commissaris, die in den Neder-Saksischen Kreis troepen voor onze dienst ging overnemen, toch credentiebrieven voor arrsema aan de niet Deenschgezinde Vorsten en aan de Ste- den te hebben medegekregen (Res. Holl. bl. 449). Zoo zal Holland zich te gemakkelijker hebben laten overhalen om het vertrek van dien Commissaris toe te laten. 2 Res. Stat.-Gen. 30 Apr.; 7, 8, Mei, 1621. Res. Holl. bl. 420. 3 Res, Holl. bl. 449, Res. St.-Gen. 15 Junij, 1621, DES VADERLANDS. 609 schap aangaande de strekking van het Verdrag met Denemarken te vragen. Men gaf hem inzage van de Artikelen, en voorts moest hij zich met mondelinge inlichtingen vergenoegen 1, — Het Verdrag liet de gewichtigste zaken onbeslist. Dus zou er tot nadere beraadslaging ter plaatse en ten tijde, door den Koning te bepalen, eene nieuwe bijeen- komst van wederzijdsche Gezanten stand grijpen, waar de vragen zouden uitgemaakt worden, met wat macht en middelen de partijen elkander in geval van oorlog zouden bijstaan, alsmede wanneer die bijstand zou moeten aanvangen , en of hij na den oorlog zou vergoed worden, al of niet 2. — Hiermede kon cuarstiaan zich voor het oogenblik tevreden stellen, in zoo verre de Staten de voor hem vijandelijke strekking van hun bondgenootschap met de Hanse genoegzaam verloochend hadden. Dit was een zeker voordeel, door hem behaald en intusschen kon hij zien, welke maatregelen hij later zou nemen. Zoo veel is zeker, dat hij de oorlog nog niet dadelijk verklaarde; zelf was er in de maand Junij sprake, dat hij, en de Hertogen van Brunswijk hunne troepen weder zouden afdanken. Tegenover Spanje nam CHRISTIAAN de houding aan, alsof het Verdrag met de Vereenigde Provinciën niet anders dan den handel betrof. Zulks toch verklaarde zijn Commissaris srrrcK met zoo vele woorden, toen srrxora hem omstreeks denzelfden tijd, op eene audientie bij den Aartshertog te Brussel, verweet, dat de Ko- ning, aan den Spaanschen invloed ontsnapt, door de onzen tot hunne zijde was over- gehaald 8, Dit veinzen had hij noodig om den vereischten tijd te winnen ten einde zijne veruitziende plannen tot rijpheid te brengen. Wel mochten die plannen ver- uitziende heeten, want ook het deelgenootschap aan de ondernemingen, door de Republiek in de West-Indiën beoogd, behoorde daartoe. Het denkbeeld, door onze Gezənten in 1618 geopperd *, was hem niet ontgaan. Immers liet vergat zich thans 4ei 1621) door ussrurnex nader omtrent de ontworpen Nederlandsche West-Indische saatschappij onderrichten 5, — De Staten-Generaal daarentegen hadden bij het Verdrag geen dadelijk voordeel: zelfs wilden zij, tegen het gevoelen van de Staten van Holland, van de pas aangeknoopte vriendschap nog geen gebruik maken om eene aanvrage om hulp tegen het krijgsgeweld, dat de Provinciën bi de staking van het Bestand te wachten hadden, tot Denemarken te richten 6. 1621— 1625. Het spreekt van zelf, dat de toenadering tusschen de Republiek der Vereenigde pe nouding van Zweden trekken moest. Denemarken toch was de natuurlijke vijand van zijn Huis, en vooral ook omdat het hem uijzicht gaf op bescherming tegen Denemarken, was het ! Res. Stat.-Gen. 28, 30 Janij, 1621, 2 Res. Stat.-Gen. 8, 11, 14, 15 Mei, 1621. Bes. Holl. bl. 412, 428. airsema, Saken v. Slact en oorlogh, I, bl. 41, 42. 3 Resol. Stat.-Gen. 3 Julij, 1021. 4 Zie hiervoor, bl. 38. > Res. Stat.-Gen. 12 Mei, 1621. 6 Res. Holl. bl. 449. Res. Stat.-Gen. 8 Junij, 1021. III Deer. 5 Sruk, 47 es Nederlanden en den Koning van Denemarken de aandacht van den Koning van — onder dif 1621— 1625. 610 ALGEMEENE GESCHIEDENIS BEE ENEN bondgenootschap met onzen Staat hem zoo veel waard geweest. Nu wij ons zoo innig aan dat Rijk aansloten, had hij, scheen het, geene ondersteuning meer tegen de aan- matiging van curistiaan IV van ons te hopen. Had Denemarken de omwenteling van 1618 met genoegen vernomen, Zweden had niet gejuicht in OLDENBARNEVELTS val. Integendeel cusraar ApoLrs Gezanten hadden al hunnen invloed gebezigd om de ow- wenteling te verhoeden, daar zij in die Regeringsverandering de ondermijning zagen van den bodem, op welken Zwedens vriendschap met onzen Staat en Zwedens kracht in Duitschland en iegenover Polen berustte. Toch liet hij zich niet uit het veld slaan. Hij wist den Keurvorst van Brandenburg over te halen hem de hand zijner zuster, MARIA ELEONORA, ioe te staan, ten spijt van den Koning van Polen, die deze verbindtenis tusschen zijnen vasal in Pruisen en zijnen vijand op den Zweedschen troon door zijn gezag poogde te beletten !, Ook door dit huwelijk toonde hij op nieuw openlijk parti ie willen trekken tegen het Huis van Oostenrijk in Duitschland. Had hij de wegen der dubbelzinnige staatkunde, die Denemarken thans vaarwel scheen te willen zeggen. willen inslaan, hij had zich niet met den beschermeling der Vereenigde Nederlanden, den uit ’s Keizers oogpunt onwettigen bezitter van de helft der Kleefsche erfenis, moeten verbinden. Nu hij dit deed en de Prinses huwde, die men een tijd lang aan Prins maunits had toegedacht ?, verplichtte hij zich om des noods als beschermheer van dien Keurvorst op te treden, en, zoo de Staten-Generaal hunne staatkunde in Duitschland verzaakten, op dit gebied de taak der Nederlanders op te vatten. Werkelijk moedigde hij reeds de Hansesteden aan, voortaan van hem den steun te wachten, dien de Staten-Generaal haar begonnen te onttrekken 9. Doch om die Steden vertreuwen in te boezemen, was zijne macht nog te gering, en de Koning van Denemarken meende zich gerust in de Duitsche zaken te ‘kunnen sieken, hoezeer hij Zweden in den rug het: immers zou deze Mogenheid, die de banier der Evangelische Godsdienst zoo hoog ophief, hem nimmer vermogen te benadeelen, als hij zelf voer die Godsdienst te velde trok. Zweden richtte dan ook in dit tijdsgewricht zijne krachten liever tegen Polen, ten einde in Lijfland de zege te behalen en Riga te veroveren, en dat niettegenstaande hij op geene hulp uit Nederland kon rekenen, daar de Staten hem niet tot den oorlog hadden willen aanmoedigen, vermits zij, zoo die uitbrak, verplicht waren hem troepen of geld te zenden *, en zij van nu aan hunne krijgsmacht anders dachten te gebruiken. 1 Wat over het huwelijksaanzoek van custaar ApoLP reeds door den ouden Keurvorst van Brandenburg, vader der bruid, aan onzen srickE werd medegedeeld, kan men zien in het Rap- port van dien Gezant aangaande zijne ambassade in Pruisen, op het Rijksarchief. 2 Zie hiervoor, bl. 244. 3 Resol. Stat.-Gen. 7 Nov. 1620. cameron III, p. 398. 4 canLETON III, p. 186. DES VADERLANDS. 611 Evenwel kon Gusraar Anorr de welwillendheid der Staten niet onverschillig achten. Hij stond nog bij hen in de schuld, en had van hen inschikkeljkheid noodig !. Tegen het einde van de maand Augustus 1619 had de Ambassadeur van pncx na hartelijke dankzegging voor den onderstand, tot dusverre aan zijnen Meester verleend, vriendelijk verzocht, dat de termijnen, hem ter aflossing zijner schuld gesteld, eenig- zins verlengd mochten worden, in dier voege dat hij niet binnen vier, maar in zes jaren de schuld voldeed. In der eeuwigheid, voegde hij er bij, zou de Koning de diensten der Staten-Generaal niet vergeten. — Het liep meer dan eene maand aan, eer men deze aanvrage beantwoordde, en niet anders dan tegen den wil van de Provincie Holland, onder wier bewindhebbers van prsckK vijanden had ?, werd zij toegestaan 9. Maar zelfs bij deze vergunning viel het den Koning moeijelijk aan zijne verplichting te voldoen. Den eersten termijn, reeds in November 1619 verschenen, had van pisck aan- genomen in Februari) daaraanvolgende te betalen, maar, in weerwil van herhaalde aan- maning, vermocht Zweden zich eerst in het begin van Junij van deze verplichting te kwijten *, Toen de Ambassadeur in deze maand met verlof naar Zweden vertrok 5, kreeg hij verscheidene vragen en verzoeken mede. Hij moest zijnen Koning polsen, of hij bij het uitbreken van den oorlog, tegen dat het Bestand geeindigd zou zijn, bereid was de bij traktaat beloofde hulp te bieden. Voorts moest hij de zaak van Bohemen en van de Duitsche Unie aan Zijne Majesteit aanbevelen, en hem verzoeken mede te werken, ten einde de in het Hansegebied gerezen moeijelijkheden te helpen bijleggen. Loo openden de Staten zelven, buiten machte om het geschokte vertrouwen der Hanse- steden alleen door eigen eerlijkheid te behouden, aan cusraar apor den weg om invloed in dat deel van Duitschland te krijgen. Eindelijk moest van puck zijnen Koning verzoeken, de termijnen, waarin zijne schuld moest afgelost worden, stiptelijk ` in acht te nemen, aangezien Hun Hoog Mogenden »in deze gevaarlijke en van alle kanten dreigende tijden hunne penningen ten hoogste zelven noodig hadden.” Dat de Ambassadeur met een Nederlandsch oorlogschip naar Zweden gebracht werd en bij deze gelegenheid een kostbaren gouden ketting ten geschenke kreeg 9, was een na die 1 Zie J— bl. 285, 286. 2 Zie hiervoor, bl. 465, 466, 471. 3 Resol. Stat.-Gen. 29 Aug.; 21, 80 Sept. 1619. 4 Resol. Stat.-Gen. 16 Nov. 1619. 10, 12 Febr.; 4, 30 Apr.; 4, 9, 26 Mei; 3 Junij 1620. In Augustus 1620 verzocht custaar ApoLr op nieuw de tusschenkomst van der Staten crediet om 100,000 Rijksdaalders te mogen lichten. Dit verzoek werd beleefdelijk afgeslagen, en de Vorst aan zijne verplichting tot aflossing van de nog bestaande schuld herinnerd (Resol. Stat.-Gen. 26, 27 Augustus). 5 Zie hiervoor, bl. 465. l 6 Resol. Stat.-Gen. 14, 20 Mei, 1620. 77* 1621— 1625. 1621— 1625. De Keurvorst van Brandenburg smeekt de Staten zijne zwakheid te hulp te komen. 612 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Ei ae es ne Ue Ra Ne ate nee E R betuiging dubbel sterk blijk van welgevallen in zijnen persoon, dat de Staten trouwens niet zouden hebben verleend, waren muys en AERSSEN niet afwezig geweest !. Ook tot de verwezenlijking van zijn huwelijksplan kon cusraar de ondersteuning der Staten niet missen. Immers moest den zwakken Keurvorst van Brandenburg door zijne Hoog Mogende beschermers moed ingeboezemd worden om de verbolgenheid van zijnen Poolschen Leenheer te trotseren. Deswegens verzocht de Koning bij eenen brief, overge- bracht door zijnen Secretaris PETRUS FALK, den Keurvorst ten aanzien van zijne huwe- lijksaanvrage gunstig te willen stemmen, opdat de pogingen dergenen, die de vervulling van zijnen wensch tegenwerkten, verijdeld mochten worden. De Staten gaven hieraan gehoor % Maar weldra werden zij ook van de Brandenburgsche zijde met de zaak gemoeid. De Keurvorst had der Staten ondersteuning hoogelijk noodig, daar de Koning van Polen het plan zijner verzwagering met austaar tot voorwendsel bezigde om zijne aanvaarding van het bewind in Pruisen te keer te gaan. Wel had de Keurvorst, dadelijk na zijns vaders overlijden, het kasteel te Koningsberg betrokken om zich, als regerend Hertog te doen gelden; maar de Koning van Polen had hem, ten cinde wettig met het Hertogdom beleend te worden, verwezen naar den Rijksdag tegen den 5den November (1620) te Warschau te houden, voor dien tijd kon hij niet als rechtmatig Vorst optreden, maar kwam het bewind aan de Kroon van Polen toe. Het liet zich aanzien, dat Polen deze tusschenregering nog wel langer dan tot dat tijdstip zou verkiezen: te rekken; ja, er waren er, die Ko- ning SIGISMOND aanrieden, den Keurvorst van het leen vervallen te verklaren, op grond dat hij, de Gereformeerde Godsdienst belijdende, der Augsburgsche Confessie niet was toegedaan. In deze omstandigheden moest hij wenschen, dat zijne moeder hare dochter niet aan GusrAar beloofd had, of dat deze Vorst van zijn aanzoek afgezien of daaraan ten minste geen ruchtbaarheid gegeven had. Derhalve, opdat de rechten der Gereformeerde Godsdienst in Pruisen niet miskend en de beleening met dat Hertogdom hem niet geweigerd of aan vernederende voorwaarden verbonden mocht worden, verzocht hij de Staten eenen voornamen afgezant naar den Poolschen Rijksdag van den 34 No- vember te willen zenden, ten einde aldaar zijne zaak te bepleiten en eene bemiddeling tusschen Polen en Zweden te beproeven. Tevens verlangde hij, dat Hun Hoog Mogenden de Pruisische Stenden zouden vermanen, hunnen Hertog eerbiedig te bejegenen, en dat zij zijne belangen bij de Hoven van Frankrijk en Engeland, van welke hij mede on- dersteuning verzocht, zouden bevorderen. mmm Dn nn nd Re DES VADERLANDS, 615 was hij achterljk gebleven te betalen !, en toch kon hij zijn gezag in Pruisen niet prijs geven. — Dat alles liet de Keurvorst in de maand October (1620) door zijnen Gezant STEINTGEN te "s Gravenhage voorstellen; maar dadelijk besloten de Staten het verzoek om cenen Afgevaardigde naar den Poolschen Rijksdag te zenden, beleefdelijk af te slaan ; de tijd, dit. was de grond hunner verontschuldiging, was te kort om de toestemming der Provinciën tot zulk eene zending te bekomen en de aandacht hunner Vergadering, waarvan verscheidene leden met de Prinsen te velde waren, was op andere zaken gericht: het eenigste, waarloe zij konden overgaan, was eenen brief aan den Koning van Polen te schrijven. SrBINTGEN, voegden zij er bij, zou hunne verontschuldiging wel als billijk erkennen, » dewijl hij den tegenwoordigen bezwaarlijken toestand van den Staat dezer Landen op de plaats zelve met zijne eigene oogen zien kon." ? — Voor het overige wilden de Staten den Keurvorst in zijne tegenwoordige moeijeljkheden het leven niet nog zuurder maken. Niet alleen staakten zij alle aanmaningen tot aflossing van zijne schuld van 248,000 gulden, maar zelfs schoten zij hem de renten voor 3, te eerder omdat zij zijne medewerking in den dreigenden oorlog behoefden * Ook de voortdu- rende bezetting van de vaste plaaisen in het Kleefsche en Guliksche hadden de Staten van noode, en er was hun veel aan gelegen, dat de Keurvorst zelf zich niet daartegen verklaarde, daar er sleeds stemmen van de ingezetenen gehoord werden, die te kennen gaven, dat men de Nederlandsche troepen wel kwijt wilde wezen. Zoo drukten de Gezanten van de Steden en Ridderschap van Kleef, bij gelegenheid dat zij van de Staten-Generaal eene nieuwe acie van onzijdigheid kwamen vragen, tevens de begeerte uit, dat hunne vestingen en open plaatsen door onze garnizoenen ontruimd mochten worden. De Staten verleenden de acte van neutraliteit, maar dien wensch beantwoordden | zij met de verklaring, dat sedert het Traktaat van Kanten, dat hunnentwege ten uitvoer gelegd had mogen worden, de zaken grootelijks veranderd en in een gevaarlijken toe- 1 Zie Rapport van agnssens Gezantschap naar Venetië, in de Berigten van het hist. Gen. te Utrecht, D. V. St. I. bl. 60, 68. | 2 Resol. Stat.-Gen. 5, 6, 7, 0, 12 Oct. 1620. carueron, III, p. 389, 390, 301, 392. 