Anthropologisch Onderzoek
Mogen wij verwachten , dat de physiologische therapie zich als zelfstandige leer zal blijven handhaven ? Deze vraag sluit eene an- dere in zich , die zij als reeds beantwoord veronderstell : bezitten wij eene zelfstandige physiologie? De onverbiddelijke kritiek moge daarop uitspraak doen. Terwijl wij die uitspraak met gespannen verwachting te gemoet zien , willen we voor ons zelren onderzoe- ken , of het praedicaat zelfstandig op het wezen van physiologie past. Noemt men zelfstandig Sets , dat de grond van zijn bestaan in zichzelf heeft, dat nit en doorzichzelf bestaat, dan aarzel lk , de physiologie met dien naam te bestempelen. Misschien zou men om Digitized by Google m HET I.VDIVIDL. eene zelfstandige iherapie , of wel eene zelfstandige leer dec the* rapie to Terkrijgen , een stap terder moeteo gaao eo naar een organon der anthropologische therapie moelen omzien : zoo sta ik op caster bodem , waarop ik mij wagen durf roorttegaan , zonder Trees Tan het spoor te missen. De anthropologische ihera- pie breogt mij tot het object : zij leert mij de wetenschap in prak- tijk brengen, zij leert mij de praktijk op het indiridn aanwenden , zij leert mg de knnst indiridoaliseren. In dit opzigt, ik belijde het , is ons natnoronderzoek oneindig en eren oneindig is onze konst; want elke nienwe zieke , dien wij onderzoeken en behan- delen , is een nieow Traagstok ter beantwoording opgegeren , een nieow yoorwerp Tan stodie en knnst. Maar is niet joist dit indi* ridualiseren , die kennis , die behandeling Tan het indirido , is die niet het hoogste toppont onzer wetenschappelijke empirie ? Is zij niet het laatste doel Tan ons weten en handelen ? Wij hebben toch indmdoen te kennen en indmdoen te behandelen en hoe iijner , hoe Tolkomener , hoe rollediger onze kennis, hoe naaowkeoriger , hoe gepaster , hoe welberadener hare toepassing is , des te scher- per bepaald , des te stelliger , des te Taster zal onze wetenschap , des te zekerder, des te onfeilbaarder , des te onbedriegelijker zal onze konst wezen. Honden we ons aan het roorwerp, betrachten we het Tan alle kanten , onder een Terschillend licht , hebben we ’er ons door ernstige en onafgebroken en Teelzgdige stodie gemeen* zaam mede bekend gemaakt, habiteren wij er in, om mij dos uit- tedrukken , zoo zollen wetenschap en konst elkander ontmoeten en wg zollen nader bij komen aan die erraring , waarin anamnesis , diagnosis en prognosis zamenrloegen , waar compositie en oitroe- ring een zijn : eene errariug die den geneesheer dat a plomb en dien wetenichappelgken takt Terzekert , die niet door routine , maar door Teeljarige , diepe , grondige stndie en door reeijarige, krachtige, werkdadige kunstoefening , bij gelokkigen aanleg alleen , Terkrijgbaar is. -\ Digitized by Google 123 IDIOSYNCRASIE (ANTHROP OGNOS1E). Hislologie is de specialiteitstudie van den dag. Met microsco- pic en micrographie vereeoigd , behoort zij tot de Duitsche School , hoewel zij Tan Bichat en zijne anatomie geuerale herkomstig is. In degroote fabriek der wetenschap hebben natien even als individuen haar eigen werkkring. Het verzamelen , het bewerken derstof ,het polijsten is de taak van afzonderlijke arbeiders. Dus komt het ge- heel tot stand en wordt door vereende talenten en krachten vol- tooid. Nadat de vrueger anatomisch-pathologische monographien door histologische vervangen zijn, is er bijkans geen deel der ge- neeskunde, da t men niet in dien vorm heeft omgegoten of gefatsoe- neerd. De anthropographie heeft eveneens hare weefselleer, hare histologic. Te voren was dat de temperamentenleer : maar meer als schets en omtrek , waarop onze hedendaagsche wetenschap in haar hooggestemden ernst met verachting nederziet. Wil men de zaak en derni'ere analyse vervolgen , zoo stuit men op idiosyn- crasie; die eigen menging, stemming, of dat individueel ge- stel , temperament , karakter , zoo gij wilt , welke het laatste doel van onze patientenstudie wezen moet. De diagnostiek , eerst ran ziekten , daarna van zieke organen , later van zieke weefsels loopt eindelijk op anatomie nit : olthans zoolang ze niet den lijder be- doelt. Hare bestemming voor het praktische leven is niet histolo- gic , maar anthropognosie ; want wij behandelen geen zieke weef- sels noch organen , maar zieke menschen. Zeker , het kabinelleven en de kabinetstudie maken relen van de praktijk afkeerig en ongeschikt voor de kunst en voor de zamen- leving. Daar is toch iets verleidelijks in , binnen het studeerver- trek , bij den haard , in slaaprok en op muilen de natuur te onder- zoeken : de stilte rondom ons , kanape of fauteuil , de schrijftafel , de geur van pijp of cigaar , hoe noode verlaat men dat alles , oin de ongenadc van het weder te trotseren , of aan het ziekbed door Digitized by Google 121 IDIOSYNCRASIE. klagten en huineursbuijen bestormd te worden. Ed echler myne vrienden! dis praktische kampplaats leert meer anthropologie , dan het naluuronderzoek op de kamer of in de wetenschappelijke ateliers. Maar hoe die patientenstudie in te rigten ? 't Is moeijelijk op die rraag een beknopt antwoord te geven ; want het examen moet geheel naar persoon en omstandigheden gewijzigd zijn. Er bestaat een noodwendig verband tusschen vorm en inhoud , tusschen ge- daante en ligchaamsbouw , dat nog maar gebrekkig gekend is. Schedel en gelaat, tronk en ledemalen , huidkleur en huidwarmte , pols en ademhaling, spraak en houding en gebaren, niets wat op den lijder betrekking heeft, mag uwe aandacht ontgaan. Meten en wegen en tellen , ’t is ook waar ’t past aangewend , op verre na niet toe- reikend , om uwen patient te karakteriseren. Zijn voorkomen geeft eenige aanwijzing van den staat ran bloedmaking en voediog en musculatuur en innervatie en van het inwendig geraamte. TJw on- derzoek kan tevens waarneming zijn en proefnemingj als gij ’t slechts met oordeel bestuurt en regelt. Wat gij weet van zijn vroe- ger leven of dat zijner ouders , kan u bij dat onderzoek behulp- zaam wezen. Bovenal verdient de neurophysiek uwe opmerk- zaamheid ; want waar het anthropologische studie geld t , koint de kennis van den zenuwmensch het eerst en meest in aanmer- king en wel bepaaldelijk die van zintuigen en hersenen. Hierbij dient inzonderheid gelet te worden op de verhonding tusschen ge- laat en schedel , welke den mensch onderscheidt van het dier en den eenen mensch van den anderen. Want menschenkonnis en karakterkunde beoogt gij. Het individueel karakter drukt zich het levendigst en kennelijkst uit door zenuwwerking — door gevoel en beweging. Bespeurt gij bij uwe patienten groote en schielijke ver- andering van gelaatstrekken , ongelijkheid van polsslag en ademha- ling en huidwarmte en kleur, ongeregelden trek naar spijs en drank, ongelijke afscheidingen , onrusligen slaap , zoo besluit gij , en met regt , tot een gevoelig , ligt bewogen zenuwgestel. Bij zulke lijders is dubbelde omzigtigheid noodig. Gij moet alles vermijden en Digitized by Google IDIOSYNCRASIE. 125 verwijderen , wat hen zou knnnen schaden en vrel verre van door hevige prikkeli hen te ontstemmen, zal eene zachte bedarende be- handeling alleen geschikt zijn , om hun verloren rust en kalmte weder te geven. Het zijn deze gestellen , die door verkeerde kunst- grepen bedorven , den geneesheer en zijne kunst in wantrouwen brengen : zij zijn het, wier lijden niet zeldendoor slaap- en wonder- kuren hersteld moot worden. Bemerkt gij daarentegen gevoelloos- heid en dofheid en traagheid, dan moet gij onderzoeken , wat dien toestand . voorafging of vergezelde. Gij moet andere funclien en organen ondervragen , alvorens tot opwekkende en prikkelende of versterkende middelen overtegaan. Grondtoon en stemming, sym- pathise en antipathien , wat oneindige verscheidenheid tusschen men- schen en menschen, zelfs onder gelijke omstandigheden ! Naar den toestand der zenuwen znllen dezelfde indrukken op ieder individn eene eigenaardige uitwerking hebben en elk op zijne wijze aandoen: ook afzonderlijke zintuigen znllen zelden gelijk gestemd zijn , nog minder inziekte, alshet organisch overwigt is opgeheven en de ver- rigtingen der zenuwen ran orde en regel zijn afgeweken ; terwijl de aangebrachte prikkels niet meer hun vroeger vermogen zullen uit- oefenen. Verlangt gyzelre u van die rerscheidenheid te orertuigen en haar in roorbeelden te zien toot oogen gesteld , let dan op de uitwerkselen ran dezelfde voedsels op onderscheiden menschen , op de verschillende indrukken van lucht en licht en warmte, van ge~ laid en klank , van geuren en geneesmiddelen , van mechanische , chemische, psychische aanraking der peripherische zenuwen , en gij zult weldra mij toestemmen , dat buiten indiriduele kennis van den lijder , de geneeskunst eene hersenschim is. De exegese dier zenuwtoestanden is eene van de moeijelijkste op- gaven der kunst. Verbeeldt u niet, daaraan te kunnen voldoen door een oppervlakkig examen. Alle function en alle organen moe- ten daarbij onderzocht en beproefd worden en het is slechts door zoodanig herhaald en naauwkeurig en grondig onderzoek , door omzigtige inductie en vergelijking , dat gij de oorzaken en den za- menhang der verschijnselen zult kunnen verklaren. Wanneer gij de Digitized by Google 126 IDIOSYNCRASIES rnonographiiin raadpleegt van Abercrombie , Stokes , Hope , Prodt , Brodie en nnderen over ziekten van darmkanaal , longen , hart, en van het systems genito-urinarium , zult gij ’er menig voorbeeld in aantreffen van zenuwverschijnselen en zenuwaandoeningen , die in vervrijderde organen en stelsels haar oorsprong hadden en vandaar op de zenuwcentra als echo of weerklank van een verwijderd lijden terugkaatsten. Daar zijn weinige monographen , onder de lateren vooral , die ons gelijk Boerhaave en Wepfer , ziekenportretten leveren en het kost moeite, uit dien schat van waarnemingen en ziektebeschrijvingen stof voor patientenstudie en karakterkunde op te delven. Daarom kan ik u niet genoeg aanbevelen , a vroegtijdig en aanhoudend op anthropographie en anthropognosie toe te leggen. Hoe meer gij u in die kunst van beschrijven oefent , des te getrou- wer znlt gij de nalnur kopieren en hoe getrouwer gij de natnnr kopieert , des te scherper , des te fijner zult gij zien en waarnernen , des te dieper zult gij indringen in den aard en grond van a\ die wijzigingen en individuele kenmerken , waardoor onze patienten zich van elkander onderscheiden en ieder lijdend individn gekarak- teriseerd is. Tegelijk zult gij u dusdoende voorbereiden voor die kunst van individualiseren , welke het toppunt is onzer techniek en van ons anthropognostisch talent : een talent , waarvan onze virtuosi* teit als praktische kunstoefenaars afhangt, Meent niet , dat het eene ligte taak is, de natuur te kopieren en een juist en welge- troffen beeld van het individueel karakter uvrer patienten te geven. Gelijk de Daguerretype de getrouwe afdruk van gelaat en houding voor oogen stelt: doch slechts in een tijdslip genomen , zoo zullen uwe kopijen dan het meest gelijken , als zij aan zulke natuuraf- drukken gelijk, met dezelfde getrouwheid en naauwkeurigheid de voorwerpen onder het ware licht voorstellen en in de hun eigene betrekking en werkkring ; maar daartoe is een tijdstip niet voldoende. Gij zult mijne denkbeelden uitvoerig en meesterlijk verklaard en op- gehelderd vinden in W. Humboldt’s Brieven , wiens geest naar het subjectieve gekeerd , niet minder groot was en rijk begaafd , dan die van den grooten , het objectieve omvademenden Alexander. Digitized by Google 1DI0SYNCRASIE. 127 Bijzonder eigen was hem het echt Germaansch onderzoek in de diepte : en daarbij eene zeldzame eenvoudigheid en bescheidenheid. PATHOGENIE. De oudere ziektekunde was in drie hoofdstukken bevat , welke achtereenvolgends werden afgehandeld. Het eerste betrof de natuur of het wezen der ziekte, het tweede hare oorzaken, het derde hare verschijnselen of toevallen. Het eerste hoofdstuk de natura morbi kan naar de tegenwoordige wijze ran zien geen eerste punt van onderzoek uitmaken , omdat het zoodanig onderzoek veronderstelt en alleen aJs laatste nitkomst , als eindresuitaat van dat onderzoek zou moeten geronden en daarenboven anders geformuleerd worden. Het tweede hoofdstuk de causa morbi kan evenmin aan het derde de morbi symplomale voorafgaan. Immers de studie der verschijn- selen moet tot de studie der oorzaken opleiden. En hierin lag de hoofdfout der dogmatische voorstelling, datzij de synthetische me- thods aan de analytische roortrok en in plaats van te zoeken , stelde of liever construeerde. Dus werd de leer der ziekteoorza- ken eene leer van hypothesen , die niet bevredigt, dewijl zij niet feitelijk bewezen, noch geregtvaardigd is. Maar is dan dat onder- zoek naar oorzaken onrruchtbaar en nutteloos? Ik kan het niet gelooven. Want is het waar, dat het gemakkelijker is, de ziekte te voorkomen, dan te genezen, zoo moet het ons begeeren zijn , de oorzaken van het ziek worden uit te vinden , om ze te kunnen voor- komen of vermijden. Ziethier mijne vrienden ! waarom ik na van pathognomie gesproken te hebben , ook het een en anderaangaande pathogenie wilde voordragen. Het zijn geene redeneringen , waar- mede wij ons bezig zullen houden , noch bepalingen of verdeelingen , gelijk zij door de pathologen zijn uitgedacht , of door het systema- tisch onderrigt geschetst : het zijn bekende feiten , uit de historie van ons leven bijeenverzameld , die ons lot leiddraad voor ons ver- der onderzoek dienen kunnen. Wacht dan ook geen doorloopenden Digitized by Google 128 PATH0GEN1E. commentaar op de leer der aetiologie. Want zoover reikt onze kennis niet: en znlk een systematische voordragt is met den aard van het onderzoek onvereenigbaar. Alleenlijk wilde ik u doen op- merken , hoe de genetische methods zich aan de analytische aan- sluit , om verbonden met de historisch-kritische ons bij onze stadien behulpzaam te zijn en door hare yereeniging , hetgeen aan ieder op zichzelve staande ontbreekt, zooveel mogelijk aan te vullen. Aldus zult gij eenzijdigheid vermijden en naderbij koraen aan die volle- digheid , welke zoowel de aard der zaak als de eisch der weten- schap verlangen. De genetische methods , wier hulp wij thans in de eerste plaats behoeven , is daarom van zulk een groot en uitge- breid nut , dewijl zij met ons leven en zijne gedurige veranderingen en onlwikkelingen overeenstemt. Immers dat leven is meer een worden, dan zijn: His eene historic, waar het tegenwoordige oil het verledene voortspruit en het toekomende in zich omvat. Ons gezond of ziek zijn heeft zijn oorsprong in die gestadige ontwikke* ling en kan zonder vroegere historische oorkonden te raadplegen, naauwelijks verklaard worden. Tan onze eerste wording af is ons leven eene reeks van hervormingen en gedaantewisselingen en met ieder van die gedaantewisselingen, met ieder van die hervormingen ontkiemen nieuwe ziektezaden , die maar al te dikwijls opwassen en den welstand van het organisme verhinderen. Die hervormingen zelve gaan zelden zoo geregeld voort, dat zij niet naar de eene of andere zijde afwijken en deze afwijkingen worden oorzaak van ziekte , welke in later tijd onder den algemeenen naam yan ont- wikkelings-ziekten bevat zijn en die met meer juistheid ontwik- kelings-anomalien heeten zouden. Zij hebben dat eigendommelijke , van , lerwijl zij het organisme in deszelfs wording en groei en voltooi- jing belemmeren , deszelfs kracht van wederstand te breken en aan den invloed van uitwendige ziekteoorzaken den vrijen toegang te banen : waardoor juist op dien tijd het ontstaan van ziekten begun- sligd wordt. Hier werken derhalve beide oorzaken : namelijk die welke voorbeschikkende en die welke gelegenheidsoorzaken plegen genoemd te worden (seminia etpotentiae nocentes of caussae praedis- Digitized by Google PATHOGENIC 120 ponentes et occasionales) en ziet men de oude leer bevestigd van do verwantschap, die er tusschen beiden bestaan moot, orn ziekle voort te brengen. Ten anderen levert d it voorbeeld een nieuw bewijs op tan do noodzakelijkheid , om die oorzakelijke momenten in hun verband en zamenwerking te bestuderen : daar de schoolsche wijzc ran voorstellen integendeel weinig geschikt is, om dit duistere punt op te helderen. Want eene vereeniging van dusdanige momenten « geeft doorgaans aanleiding tot ziek worden en om het ontstaan en den oorsprong daarvan te doorzien , behoort men ze gezamenlijk in hunne werking en vermogen te berekenen. Z1EKEL1JKE GK0E1 EN 0 N T W 1 K K E L I N G. De kinderen , die wij rondom ons zien , zijn het nageslacht, dat onze plaats zal vervangen : wij levcn onder onze nakomelingen , en wanneer wij de uitspraak verfoeijen : apr'es nous le deluge , dan mag ons die nakomelingschap niet onverschiliig zijn. Reeds in dien teederen leeftijd , ja dan vooral wordt het toekomstig lot der men- schen bepaald. Zwakke , ziekelijke ouders brengen zwakke , zieke- lijke kinders voort : somtijds begint het zieke leven met de bevruch- ting, of in den moederschoot ; of met het eerste voedsel onlvangt de zuigeling de zaden der kwalen, die met hem zulien opwassen. Gebrek aan versche lucht, onzindelijkheid , verwaarloozing , of ver- troeteling , verbroeijing , zenuwoverprikkeling vertragen , of verhaas- ten den levensgang en maar al le dikwijls wordt door dat alles de kleine machine in haar groei en opbouw belemmerd. In de kin* derpraktijk wat al bleeke , magere , vervallen wezentjes , waarop smart en lijden gegroefd zijn , en bij de meergevorderden in jaren wat al herinneringen eener ziekelijke jeugd ! Ik wil niet ophalen wat in later tijd over kinderziekten goeds en voortreffelijks geschreven is , noch u de vorderingen opnoemen der ontleedkunde in dit ge- deelte der pathologic. Maar wijzen wil ik u op de ontzettende 9 Digitized by Google 130 ZIKKKI.IJKF. GROK1 KN ONTtVIKKF.t.ING. sterfte in dien eersten leeftijd en naar de hedendaagsche strekking der geneeskunde, in haar verband en verpligtingen tot de maat- schappij , de oorzaken van het kwaad openleggen en de ieidende beginselen aan de hand geven , die ons bij de behandeling der kin- deren moeten besturen. Ongetwijfeld moet die ontzettende sterfte hoofdzakelijk aan do miridere kracht van vrederstand van het teeder kinderlijk gestel worden toegeschreven. Maar zelfs dan nog wan* ■ neer men dit toestemt , zoo blijft de vraag : is het mogelijk dat gestel aan den schadelijken invloed der oorzaken , die leven en ge* zondheid bedreigen to onttrekken, of wel de kracht van vreder- stand tegen dien invloed te vermeerderen ? Om op die vraag een voldoend antwoord te geven , is *t noodig de zaak te onderzoeken en dat onderzoek van de ouders te beginnen. Vooreerst komt hier in aanmerking onder de oorzaken van zwakte en ziekelykheid der kinderen , het huwelijk : een te vroeg huwelijk , een huwelijk tnsschen ziekelijke personen , een ongelijk huwelijk. Teregt merkt Dewees ter dezer plaats aan , dat het om de gegrondheid dezer waarsehuwing te toetsen , niet voldoende is op de kinderen bij hunnc geboorte of kort daarna te letten, maar dat men tevens op hunne vroegere verwelking acht moet geven. Ziet men toch niet menig- maal kinderen spoedig en welig opgroeijen , maar even spoedig af- nemen en wegslerTen ? Yervolgens komt hierbij in rekening het gedrag en de levenswijs der moeder gedurende de zwangerschap en het kraambed , het zogen en de verpleging van het wicht , de op* voeding en het gewennen aan orde , regelmaat en naauwgezetheid , overeenkomslig de wetten der natuur. Niet te vroeg toch kan men het zenuwgestel in overeenstemming brengen met de objectieve wereld : geenazins door ontijdige her- senprikkeling , maar door stemming van het antomaat , door ge- woonte en oefening naar regel en wet. Een groot deel onzer ram- pen is daaraan toe te schrljven , dat wij voor de wereld , waarin wij leven , niet zijn grootgebracht : de afwisseling van slapen en Waken, onze voeding, onze ademhaling, onze beweging , onze kleeding , is ’t niet meer toeval , dan overleg, M welk dat alles re-. Digitized by Google ZIEKEMJKF. GKOEI EN ONTWIKK.ELING. 131 gelt , of wat nog erger is , rooroordecl ’t welk er zich in mengt , waardoor onze kinderen Inchtschuw en lichtschuw en traag en on- matig en verwend worden , zoodat de wereld , waarin zij zullen moeten leren en zich bewegen , hun ahijd , altijd een vreemd , ongemakkelijk element blijft , en zij rolkomen welvaren en welbe- vinden slechts bij uitzondering kennen ? Op de eerste oproeding rolgt de schoolopvoeding , die reelal nog meer dan de huisselijke geschikt is , ons van de wereld te rervreemden. Van mijne kindschheid zal ik niet spreken , toen de schooltucht nog met gestrengheid gehandhaafd wierd , maar ik rraag het , is die inspanning der hersenen , is dat veel leeren , dat zitten en lezen en schrijren en rekenen , dat prikkelen ran eerzucht, dat wekken ran narjrer , is dat alles geschikt, om menschen , om gezonde vrereldburgers , om aangename, welwillende, beminnens- waardige leden der maatschappij te vormen ? Van waar dan die toon en manieren Tan dat jeugdig geslacht , dat zich aan ’t hoofd der beweging stelt , dat naar ’t hoogste gezag staat , dat zich den eersten rang toekent, dat zijne stem orer en boren alles hooren laat ? Een iegelijk die zich onder de aristocratie der wetenschap wil scharen , moet in toon en taal , in houding en gedrag edelman zijn. Dat rordert de rang, waarop hij aanspraak maakt, dat vordert de maatschappij , waarin hij leeft. Iiet is de sociale strekking der wetenschappen in onze dagen geheel miskennen , het is zijn tijd misduiden , of niet begrijpen , als men nog blijft roorlgaan door grootspraak en ophef zijne sympathie voor wetenschappelijkheid , roor verlichting , roor rerbetering en rooruitgang den rolke ken- baar te maken. Wie zou in een beschaafden fatsoenlijken kring zich zulke dingcn reroorlooren ? Van latere oproeding, ran de oproeding op middelbare of hoo- gere scholen is het hier de plaats niet te spreken. Alleenlijk wilde ik op jeugdige ontucht , op phantaseren, op romanlectuur opmerfc- zaam maken , waardoor men nog rerder ran de objectiere wereld en ran de orde der natuur afdwaalt. Is het wonder, dat de man er zich zelden regt te liuis gevoelt en dat zelfs de grijsaard haar 9 * Digitized by Google 132 Z1EKEMJKE GR0E1 EN OM'tt IKKEUNG. verlaat , zonder ’er zich te hebben kunnen gewennen ? Dat zijn de treurige gevolgen, niet van de inrigting der dingen, want deze is voor de overige levende wezens volmaakt en kon het ook voor ons menschen zijn , niet van onze natuur , want die is naar die in- rigting volkomen berekend , maar van onze verkeerdheid , van onze verkeerde opvoeding , van ons gebrek aan oefening, van ons gebrek aan studie van onszelven en van de wereld , van onze stompheid voora] , die ons belet de noodzakelijkheid in te zien , om ons a I’unisson met die wereld te slemmen , met de natuur die ons om- ringt, met de menschen en de menschelijke zamenleving, waarvoor wij bestnan en leven en ons met dat helder bewustzijn te besturen, dat ons uit de wereld van inbeelding en schijn in de wereld van wezenlijkheid overbrengt, en daar het burgerregt verkrijgen leert. EERSTE 10RMING. Het grootste voorregt, dat wij bij de geboorte ontvangen kun- nen , is van gezonde ouders aftestammen en tot een geslacht te be- hooren , krachtig naar ligchaam en ziel. Daarom is 't huwelijk als maatschappelijke instelling zoo hoogstgewigtig en niet te onregt prijst Tacitcs de severa Germanorum malrimonia : ook heeft het bij de Germaansche volken een geheel anderen zin en beteekenis verkregen : een zin en beteekenis , die in het wezen van den mensch verborgen ligt. Voor ons onderzoek is ’t van belang , den stam- boom onzer patienten te kennen : uit veel voorbeelden behoef ik u slechts aan krankzinnigheid en tering te herinneren , van geslacht tot geslacht , bij overerving , overgeplant. Ligt het beginsel van ziek zijn reeds in de kiem en in het eerste ontstaan van ’t menschelijk wezen , niet minder hangt het weefsel der machine, haar bouw en stevigheid van de eerste vorming en ontwikkeling in den moederschoot af. *t Is bekend dat die onlwik- keling in haar geregelden voortgang gestuit kan wordcn en dal al- dus die monstervormen ontstaan , welke men H emmungsbildungen Digitized by Google EERSTK VORMING. 133 noemt. Zoo heeft men ook monstra per excessum en andere , wier vermelding ons to ver zou afleiden , doch die alle van eene ziekelijke plastiek getuigen en tot een duister gebied van onderzoek behooren , waar historische kritiek ons moet voorlichten. In plaats van de oude fabelen van da inbeelding der zwangcren trede een getrouw relaas van begin en voortgang der zwangerschap , van den gezondheidstoestand der moeder en van haar huwelijkslevcn : een statistiek en vergelijkend overzigt der bekende gevallen en een wikken en wegen van alle omstandigheden , zonder welke het on- mogelijk is , dit probleem proefondervindelijk te verklaren of op te lossen. De vroegere mechanische nillegging heeft voor eene physiologisr.he , de physiologische voor eene patho]ogische plaats gemaakt. Zeker is het , dat de studio der vrije geregelde , of belemmerde ongeregeldo plastiek cenmaal leiden moet tot regel en wet , die de gezonde en ziekelijke groei , die monsters en gezwellen , evolutie en involutie, hypertrophien , atrophien , paratrophien , in een woord alle struc- tuurgebreken beheerschen en leiden en dat alleen eene ruime , grootsche opvatting in staat zal zijn , deze veelzijdige anomalien onder een algemeen gezigtspunt te brengen. Maar daartoe zoeke men niet in de vrucht van elders bekende ziekten en gebreken , om nosologic en nosographie te verrijken. Men zoeke organische architectoniek , onder allerlei omstandigheden werkzaam : hier vrij werkende , daar belemmerd, verhinderd , afgeleid, altijd haar plan vervolgende , hoe ook gevvijzigd , altijd gebonden aan regel en wet — altijd onderworpen , hoe ook uitspattende , aan physieke noodzake- lijkheid. Tremblev’s proeven en de plastische chirurgie zijn aan- wijzingen tot opheldering en oplossing van het probleem, door ’t experiment. LATERE ONTWIKKELING. De veranderingen welke het pasgeboren kind te wederstaan heeft, zijn : omspoeling , indompeling van en in de koude lucht , uilzetting der Digitized by Google 134 LATERE ONTWIKKKLING. long en aileiding van den bloedstroom , aanvang der spijsvertering met de haar eigene afscheidingen. Longenatelectasie , blaauwzucht, geelzucht , roos , mondklem en andere reflexkrampen zijn toevallen , waarvoor het blool staat. Een hoofdpunt van onderzoek is de verhouding van hoofd , borst en buik met de ledematen , die tot borst en buik behooren , en het bovenste , middelste en onderste gedeelte ran het gelaat of aange- zigt : tot vcrgehjking van gevoel , beweging , yoeding. Een tweede punt betreft den staat van huid en slijmhuid : huidkleur , vervel- ling , excoriatie, mondzeer , spruw , darm- en urienafscheiding , waar- bij het onderzoek van het hoornvreefsel : haren , nagels en later het dentilieproces , in betrekking tot plasliek en innerratie. Een derde punt is het onderzoek van ademhaling , bloedsomloop en huidwarmte in en buiten den slaap , vraarbij men terens te letten heeft op den wederkeerigen invioed van digestie , ademhaling en bloedsomloop en innervatie op elkander , die menige aanleiding geven zal , om het karakteristiek onderscheid van ieder kinderlijk individu op te roer- ken en den oorsprong te ontdekken van ziekelijke verrigtingen en gestoord evenwigt in groei en vorming ran het klein organisme. Bloedstason , exsudaten , verweekingen, reflexstuipen , hypertro- phiiin , atrophien , paralrophien , oorzaken van vroegtijdigen dood of langdurig lijden zouden dus voorzien en roorkomen kunnen vrorden. De physieke oproeding der kinderen is eene kunst , die weinig ouders verstaan , en die eene onafgebroken studie en zorg vereischt. Het regelen ran voeding , rust en beweging , reinheid , lucht en warmte, kleeding en deksel , niets is onverschillig , alles moet zdo worden ingerigt , dat het kinderlijk organisme in die omstandighe- den geplaatst zij , dat het zich vrij en onbelemmerd naar allezijden ontwikkele. En wanneer men nu bedenkt , hoeveel aan het toeral wordt orergelaten , hoeveel rerzuimd , hoeveel verkeerd ingerigt, hoeveel gebrekkigs ook buiten de schuld van ouders en opvoeders; wanneer men daarbij voegt het vooroordeel tegen dieet en diaeteti- sche voorschriften en de vooringenomenheid met therapeutische Digitized by Google LATERE OSiTWIKKELING. 1U5 proefneiningen , de tamer- en schoollucht , oritijdige en overdre- vene herseninspanning , het onvoorzigtig opwekken en aankwecken Tan sluimerende passies , ouderlijke zwakheid , gestrengheid , wil- lekeur , gebrek aan sympathie , dat het kind diep gevoelt en ge- heel ontstemt, is het dan te verwonderen, dat zooveel kindcren een ziek en kwijnend leten leiden en dat het begin van latere ziekten en gebreken in de kindschheid moet gezocht worden ? ZIEKELIJKE PiJBEKTEIT. Het onderscheid tusschen man en vrouw is eerst voltooid door de pubcrteit. Vanwaar , dat zoovelen gedurende dit levenslijd- perk aan zenuw- en borstkwalen lijden en wegkwijnen? Vanwaar die menigTuldige afwijkingen der menstruatie , dat bleek zien , die Teranderlijke stemming van gevoelen gemoed. De longtering , waar- aan zoovelen op dezen leeftijd sterven , is de localisatie, of zoo gij wilt, het einde van een ziekteproces of ziekelijke nutritie , reeds in de kindschheid aangerangen. De puberteitsneurosen : hysterie , epilepsie , chorea en anderen zijn het gevolg van een verstoord zenuwevenwigt , waarvan de eerste beginselen in de jeugd moeten gezocht worden. In de oTerdrevene opvoeding van gevoelszenuwon en hersenen , ten koste van bewegingszenuwen en ruggemerg , ligt de grond der ongeoefendheid , onhandigheid , krachteloosheid , van die onzekerheid of onbekwaamheid , om het met een woord uit te drukken , die maar zelden door latere inspanning of verandering van levensregel volkomen verefTend wordt. De chorea epideraica der middeleeuwen , de gewaande gevolgen der tarantelbeet , het somnambnlisme en magnetisme zijn vreemdaardige psychische toe- standen , die aan boven vermelde puberteitsneurosen ten naauwstc verwant zijn en binnen den kring van anthropologischc studie zijn oinsloten : al mogt men ze willen toeschrijven aan de working van zelfbedrog of opzettelijke misleiding van anderen. Bclangrijk zijn de schriften over dit onderwerp van Roossel en Digitized by Google 136 ZIEKEMJKE PUBERTE1T. Osiander *). Echter is met dezelve het ondcrwerp niet uitgcput en hetgeen men er over lcest , kan naauwelijks meer dan schet9 heeten. Het zijn algemeene opmerkingen , die het merk van gron- dig onderzoek missen en de vraag niet beantwoorden , wat het ka- rakteristiek onderscheid is der beide seksen , en hoe zich de men- schelijke natuur in beiden openbaart. Met Aristotbler de vrouw een onvolkomen man te noemen , of met Plato beiden als halfwe* zens te beschouwen , is evenmin geschikt , om dit moeijelijk pro- bleem te verklaren. Daarbij mag men niet uit het oog verliezen , dat de vrouw bij Oosterling en Griek miskend en verhinderd was , zich vrij en ongedwongen te ontwikkelen. Eerst in de Germaan- sche volken wereld vertoont zij zich in hare voile waarde en eerst door het Christendom kan zij worden , wat zij wezen moot. Eerst in dat dementis het gevoel haar zoo geheel eigen , tot sympathie, tot menschelijke sympathie geworden : eene sympathie , die de grondtoon is van haar wezen en de bron harer deugden , maar ook harer afdwalingen. Zij is de ziel van het huisgezin en van de za- menleving ; ais vrouw en moeder beoefent zij die huisseiijke deug- den , waardoor het menschdom moet worden voorbereid tot die algemeene welwillendheid , welke volken en volken in eene groote familie vereenigen , en het ideaal eener Christenmaatschappij zal verwezenlijken. Wilt gij weten , wat krachtig vermogen dat vrou- welijk element op menschenbeschaving en vorming gehad heeft , vergelijkt den staat der zamenleving , als zij thans is, bij dien der klassieke wereld en onderzoekt , wat de vrouw er op vermogt, daar waar zij , door ’t Christendom opgevoed en gevormd , vrij en onbclemmerd heeft kunnen werken, Hoemeer men nit dit oogpunt de vrouw beschouwt , des te meer zal men , ik twijfel er niet aan, haar karakter doorgronden en al die schijnbare tegenstrijdigheid zicn opgelost , die zij zoo dikwijls vertoont : vooral zoo men be- ') Diu belling stclt in antliropologische studicn en subjeclicf natuoronilcriock , leie dc Bricvcn van WlLHElM von HcmbOLDT aan eene Vricndin , reeds bovcn vcr- incld , waarvan dc vicrdc uitgaaf onlangs (1850) het lieht zag. Digitized by Googl ZIEKKMJKE PUBERTEIT. 137 denkt, hoe menigmaal in de maatschappij dat gevoel geschokt wordt , hoe zelden die sympathie volkomen weerklank vindt, hoe weinig de vrouw verstaan , hoe diep zij dikwijls gegriefd wordt, hoe luttel zij somtijds geacht wordt en ontzien , zelfs door hen , die zij ’t meest en innigst lief heeft. Het kloosterleven , dwee- perij en al die vreemde psychische toestanden , waarvan wij in de gesc.hiedenis van vroeger en later tijd de voorbeelden aantrellen , hebben daarin hare verklaring , dat deze grondtoon van het rrou- welijk gemoed geen weSrklank vond , en dat vrouwelijke sympathie , die stemme der roepende in de woestijn , zoo dikwijls vruchleloos , zoo dikwijls misduid of miskend , van hare natuarlijke neiging af- geleid , in eene wereld der verbeelding poogde te vinden , wat zij in de wezenlijke wereld te vergeefs gezocht had. Gaf men zich meer moeite, de vrouw te bestuderen , men zou haar beter begrij- pen en het huisgezin en de maatschappij zouden gelukkiger , zouden beter gestemd tijn *). Gelijk sympathie de vrouw karakteriseert , zoo energie de man. Ik weet het woord in onze taal niet uit te drukken. Men spreekt veel van zelfstandigheid. Maar dit is het eigenlijk niet, allhans niet alleen. Zelfstandigheid is dat a plomb , hetwelk ieder mensch en ieder man in ’t bijzonder hebben moet. Maar dat staan , dat op zich zelf staan , is een toestand van rust , iets stijfs , onbewegelijks , ik zou haast zeggen , ongezelligs en onmaatschappelijks en levenloos. Er moet iets meer zijn , dan dat: vooruitgang , beweging, werk- zaamheid , zeJfwerkzaamheid , een inwendig werkzame kracht.met wakkerheid en bewuslzijn en wil en doel: een streven met zelf- kennis en zelfbestemming ; en hier is het , dat sympathie met energie vereenigd , die hoogere geestkracht moeten voortbrengen , waardoor het menschelijk wezen zijne volkomene hoogte bereiken kan. Want gelijk het organisch (even zich alleen door geslachtsvereeniging bij den mensch voortplant , zoo is het psychisch en geestelijk leven cerst dan waarlijk vruchtbaar , als de sympathie door energie in ■) Zic Humboldt's Brieven. Digitized by Google 133 ZIEK.EL1JKE PlIBERTEIT. woord en daad , in leven en maatschappij is overgegaan , als geinocd en verstand zamenstemmen , als sympathie synergie geworden is, Want dat is de bestemming der menscbelijke maatschappij , dal een geroel en een wil , een hart en dene ziel zich openbare in woord en daad en de gansche zedelijke wereld beziele , dat er har- monic zij in de zedelijke schepping , gelijk zij is in de physieke, die door de wet ran aantrekking in stand gehouden en bewogen wordt. Eenheid , overeenstemming is het streven van het groot gezin der menschen : aan dat sociaal beginsel heeft het Christendom zijn al> lesoverweldigende kracht op de maatschappij te danken , daardoor is het wereldgodsdienst geworden : is de sympathie in het prakti- sche leven ingeleid. Sympathie heeft zich in woord en daad als synergie rerkondigd : een nieuwe, een betere geest is ontwaakt en het woord der openbaring verwezenlijkt : de Liefde is de vervul- ling der Wet. Zie de merkwaardige woorden ran W. Humboldt , aan het slot ran den Kosmos rermeld. UBT B U W E L IJ K. Het huwelijk is eene instelling volkomen berekend roor de hoo* gere natuur van denmensch, en onontbeerlijk roor de menschelijke maatschappij. Laat ons het uil die beide oogpunten betrachten : niet zoozeer physisch of physiologisch , als wel inzonderheid an. thropologisch , in betrekking tot de menschelijke natuur en tot de menschelijke zamenleviog. Man en vrouw zijn de elemenlen , die vereenigd de menschelijke natuur in hare volkomenheid zamenstellen. Zonder die vereeniging is niet alleen het geslacht ondenkbaar , maar zelfs de hoogere ont- wikkeling en vorming onmogelijk. De diepte van het gevoel en de veelomrattende geestkracht moeten zich parep , om den mensch naar alle zijden te rormen , om hem zoowel in als buiten zich te "N Digitized by Googl 11ET HUWELIJK. 139 orienteren. Het geweten moet woord en daad bezielen , do mensch moet vroom zijn en waar, om waarheid en zedelijkheid lieftehebben. Niet alleen de beginselen Tan menschelijkheid spruiten uit en kie- men en vrassen onder het oog en de leiding en verzorging der moeder, maar ook later vertoont zich in de vrouw die gelukkige takt, die haar alle de nuances, a) die tinlen van schaduw en licht en al die duizenderlei toestanden van het menschelijk gezelschap doet voelen en er zich met gemak en bevalligheid in bewegen. Uier is eene kunst of wetenschap , hier een veld van natuurstudie en onderzoek , waar de vrouw in haar rijk en op hare plaats is en waar de man met materiele wetenschap en kennis te kort schiet , zoo hij niet in de school der vrouw het exploiteren van die verbor- gen schatrijke mijnen geleerd heeft : zoo hij niet dien fijnen gevoe- ligen natuurzin in zich heeft opgewekt , geoefend en volmaakt , die bij uitnemendheid geschikt is , om hem optevoeden , te beschaven , te veredelen. In de wetenschap van het maatschappelijk leven heerscht en leeft de vrouw. Eenmaal bevrijd en waarlijk vrijge- maakt , zal zij er meer en meer den haar toekomenden rang en eereplaats in verkrijgen : haar stem zal er gevraagd en gehoord worden en de man ophouden , de wetenschap als zijn eigendomsregt aan te zien. Want de sociale wetenschap omvat man en vrouw beiden en heeft op beiden evenzeer betrekking. Als staathuis- houdkunde moet zij van het huisgezin hare lessen onlvangen en bij het huishouden van den Staat hebben man en vrouw hetzelfde belang. Zoo ben ik ongemerkt tot het tweede punt genaderd , tot de be- trekking van het huwelijk op de menschelijke maatschappij. Ver- beeldt u voor een oogenblik de maatschappij zonder huwelijk : overal zwermen van lichtmissen en ligtekooijen , onze steden en dorpen en wegen in publieke plaatsen veranderd , toegewijd aan ontucht , groote moeder* en vondelingshuizen opgerigt en wees- en gasthuizen en hotels garnis en restauraties voor armen en rijken , met een woord eene communistische Republiek. Welk eene maatschappij , of lie- ver welk een chaos ! Waarlijk , er behoeft weinig ondervinding en Digitized by Google 140 I1ET HUWELIJK. menschenkennis toe , om volkomen te begrijpen , dat zulk ecn staat van zaken zichzelf zou vernietigen en dat er geen zondvloed noodig was , om binnen korten tijd het menschelijk geslacht ran de aarde te verd eigen. Leest men de latere gesehriften sur la prostitution 1 ) uit verschillende wereldoorden herkomstig, men zal de beginselen ran dien chaos zien , die alszijooit algemeen mogten heerschen, de maatschappij zeker zouden doen te gronde gaan. Zonder huwelijk geene kuischheid, zonder kuischheid geen reinheid, zonder reinheid geen gezondheid , zonder gezondheid geen kracht: het groot aantal ran onbruikbare leden der maatschappij , ran nuttelooze burgers ran den Staat zou in eene gelijke progressie met de zedeloosheid toenemen en weldra Staat en Maatschappij geheel ontzenuwd, van alle zedelijke kracht beroofd zijn. Maar ook zonder huwelijk geene opvoeding. Men verbeeide zich niet , dat publieke opvoeding de huisselijke opvoeding zou kunnen en moeten vervangen. Want behalve dat de school een slecht surrogaat is voor het huisgezin en schoolsche opvoeding nooit huisselijke opvoeding volkomen zal kunnen vergoeden, zoo is de school vooral het pensionnaat ondenkbaar zonder vrouwelijk beheer en kunnen jongens-scbolen alleen door gehuwden wel bestuurd en geregeld worden. Ghristelijke ouders moesten de opvoeding hun- nen kinderen zelve op zich nemen : of ten minste waar dit in zijn geheel onmogelijk is , nooit volkomen overgeven , noch aan wereld- lijken , noch aan geestelijken. Ouders zijn van natuur beslemd om meest met hunne kinderen te sympathiseren , hunne ware behoeften best te begrijpen en ze geheel en volkomen te voldoen. De eigen aard en het karakter hunner kinderen kan zich moeijelijk ontvou- wen en vormen onder algemeene wetten en regelen , die altijd hier of daar belemmeren en knellen : het individuele moot verloren gaan , althans schade lijden , waar het algemeene doel en regel is< •) Tegenover biograpbiiin van beruclitc polyaudrcn , gelijk wij onlangs uit Berlijn ontvingen , beboordcn die van beruclitc polygamen , tot complement dcr studie. Digitized by Googl HET HUWELIJK. 