Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,3 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 3
In Julij 1650 vertrokken, waren de Gezanten in het begin van September daaraan- volgende te Archangel *, Eerst later zou blijken wat zij zouden uitrichten: voor het oogenblik had теп de bewustheid, dat men het mogelijke deed om den toevoer van koorn te verzekeren. Dus ten aanzien van het gevaar der duurte van granen zooveel 1 Resol. Stat.-Gen. 15 Nov.; 12, 15 Dec. 1629; 21; 24, 30 Jan.; 2 Febr. 1630. Resol. Holl, 4, 14 Dec. 1629; 18, 21 Jan. 1630. 2 Resol. Stat.-Gen. 12 Febr.; 29 April; 7, 11, 15, 18, 25, 27 Mei; 1, 26, 27 Junij, 1630. Resol. Holl. 1, 8, 14, 17 Ме; 15 Junij, 1630. 3 Zie de Instructie bij мтѕемл, bl. 1045, 1046. 4 Resol. Stat.-Gen. 15 Julij; 24 Oct. 1630. ІП Deen 4 Sruk. 67 Ф 1630— 1634. 550 ALGEMEENE GESCHIEDENIS АЕ 1630— mogelijk gerust gesteld, kon men zonder al te groote bezorgdheid ор het voeren van 1684. den oorlog bedacht zijn. Ten einde, gedekt in den rug, tegen de Spaansche macht in de Zuidelijke Neder- landen te kunnen strijden, was niets zoozeer gewenscht, dan dat de tegen den eersten Ontruiming Februarij (1630) bepaalde ontruiming der Kleefsche еп Guliksche Landen ! nu ook дег Bovenkwar- voltrokken werd. Voor cusraar ApoLP was het eene harde zaak, dat wij onze troepen uit Duitschland terugtrokken en zoodoende aan de Keizerlijke en Liguistische krijgs- macht de handen vrij lieten om tegen hem op te treden. Hij verzocht bij een schrij- ven, gedagteekend van een der laatste dagen van het jaar (1650), dat Graaf wittes met zijne onderhebbende manschap in zijne dienst zou overgaan. Doch de niet zonder deugdelijke gronden met Spanje, de possiderende Vorsten (Palts-Neuburg en Branden- burg), de katholieke Keurvorsten en den Keizer aangegane verbindtenis veroorloofde den Staten niet, zulks toe te staan. Wat zouden buitendien de gevolgen geweest zijn, zoo de Zweedsche Koning zich eens in Duitschland niet had kunnen handhaven, en wij, door den afstand van die troepen verzwakt, met het Rijk tot loon voor zulk eene trouweloosheid in openbaren oorlog geraakt waren? Dan zouden wij, ten spijt van ons bondgenootschap met Frankrijk, ten spijt van alles wat ons tot, het voortzetten van den oorlog drong, wel vrede hebben mogen maken, of met slechte kans den veldtocht heb- ben moeten openen. Dus werd het verzoek van cusraar Anour bij een schrijven van den Prins van Oranje zelven afgeslagen, en tegelijk reeds beraadslaagd op den voet; Шеп men bi het aftrekken onzer troepen uit de Bovenkwartieren zou volgen 2. Doch nu vernam men, terwijl de Keizerschen en Liguisten den dag van den eersten February nog niet hadden aangenomen, dat de Infante de ontruiming tot den 124 Februarij verschoven wenschte te zien. Dit echter schokte de Staten niet in hun voornemen: zij verklaarden zich bereid den 95% Januarij met de ontmanteling der door hen te ont- ruimen plaatsen eenen aanvang te maken 9, ten einde ze op den 12dea Februarij te verlaten, mits slechts de andere partij tegen denzelfden tijd haren aftocht op dezelfde wijze voorbereidde *. De eenige voorwaarde, aan welke de Staten buitendien de ont- ruiming steeds verbonden, was dat de Bovenkwartieren de som opbrachten, vereischt om Graaf ууплвмз ігоереп ten volle af te betalen: zonder die opbrengst, dit gaven Hun Hoog Mogenden duidelijk te verstaan, zouden die troepen moeten blijven, waar ze waren. 3 Slechts die vestingwerken zouden worden geslecht, welke na den dood van den laatsten Hertog uit het Guliksche Huis waren aangelegd. 4 Resol. Stat.-Gen. 6, 15 Jan., 1631. DES VADERLANDS. 551 kwartieren ze niet ten volle konden opbrengen, ze hun op pandschap van landen en op andere goede verzekering voor te schieten. De Staten echter begrepen, dat де eene helft dadelijk in baar geld moest worden geleverd, en de andere helft op bepaalde ter- mijnen 1, — Intusschen bespeurde men in het begin van Februarij nog allijd niet, dat de andere parlij van hare zijde aanstalten tot ontmanteling der sterkten maakte. Dien ten gevolge besloot men, de slechting der vestingwerken en de ontruiming voorloopig | tot den eersten Maart (1631) uit te stellen. Tot dien tijd toe zouden onze troepen ten laste van de Bovenkwartieren blijven, ja, van den eersten Maart aan zou ook van Gu- lik krijgsbelasting gevorderd worden. Dit was een geschikt middel om den Hertog van Palts-Neuburg te ijveriger tot de voltrekking der ontruiming te maken. Hij betoonde zich daartoe dan ook oprechtelijk gezind, en door zijn toedoen verbond zich de In- fante, dat zij alsnu den 28sten Februarij aan de zaak gevolg zou geven. Maar ook deze termijn bleek te zullen verloopen, zonder dat aan den eisch voldaan zou zijn, en de Staten gaven den Hertog te verslaan, dat zij op den bepaalden tijd gereed geweest wa- ren, maar dat men aan de andere zijde geen woord gehouden had: niettemin sloegen zij, op zijn ernstig aanzoek en ten einde de zoo zwaar belaste ingezetenen te verlich- ten, thans den 18den Maart voor als den dag, waarop men met де slechting der fortifi- caties zou beginnen, еп den 514 der zelfde maand als dien, waarop het krijgsvolk zou aftrekken. Vóór den eersten dier termijnen moest ondubbelzinnig blijken, dat de Infante de vereischte bevelen tot den aftocht aan de Keizerlijke, de Spaansche en de Liguistische troepen had doen afgaan, еп moesten®de gelden tot afbetaling onzer troe- pen, met insluiting van °з Hertogs aandeel, opgebracht wezen 3. Weldra bleek ook uit echte stukken, dat door den Keizer en den Keurvorst van Beijeren bevelen tot ont- ruiming gegeven waren, еп ’s Hertogs Gezant wispensinck vertoonde den 104% Maart in de Vergadering der Staten-Generaal, ter tegenwoordigheid van den Prins en den Raad van State, de stukken, uit welke bleek, dat de Infante de verlangde bevelen aan de troepen had laten afgaan. Nu stond niets meer aan de ontruiming in den weg, die dan ook op den bestemden tijd plaats greep. 2 Resol. Stat.-Gen. 5, 6, 15, 17, 19, 27 Febr., 1631. ` 267% 1680— 1684. 552 ALGEMEENE GESCHIEDENIS LEE, ee иа sten » met bijzonderen lof еп roem welmeenend’’ gedragen hadden. Den 104 April ontvingen Hun Hoog Mogenden van hunne Commissarissen bericht, dat de zaak der ontmanteling en ontruiming haar volkomen beslag had gekregen, еп фетепз, dat de gedragingen van Graaf уүплем, waaromtrent bedenkingen waren gerezen, zoodanig be- vonden waren, dat er met reden niet over te klagen viel 1,. Oost-Friesland Omstreeks denzelfden tijd kwam het mede tot de ontruiming van Oost-Friesland door door. — de Keizersche en Liguistische troepen. Den 1Bden Januarij (1651) vertoonde ’s Graven afgevaardigde amama ? acte van den Keizer еп de Ligue, betreffende die ontruiming. De Staten verleenden hem gelijke acte ter verzekering, dat hunne troepen zijn grond- gebied niet zouden betreden, onder voorwaarde dat hij dezelfde belofte van Spanje zou verkrijgen. Bovendien bleven Embden en Lieroord uitgezonderd: hier zouden de Staten bezetting mogen houden, mits uit deze plaatsen geene vijandelijkheden werden gepleegd. Ook van den Koning van Zweden zou de Graaf acle zien te verkrijgen, dat er geene Zweedsche troepen in zijn Graafschap zouden komen, waartoe anders wel kans scheen te bestaan 3. Zoo scheen zich in Oost-Friesland alles tot rust te neigen: want ook met haren Landheer had de stad Embden zich verstaan; 21) had den Graaf де al- oude huldiging, tot dusverre geweigerd, ten laatste verleend, en deze had dit erkend door alsnu van verschillende vorderingen afstand te doen. Den 25# Julij verschenen dan ook de Gedeputeerden van Embden in de Staten-Generaal, » roemende in een dub- belen zegen Gods.” Zij bedoelden de verzoening met den Graaf, en de ontruiming van het Gewest door de vreemdelingen, еп waren thans tegelijk met Gedeputeerden van de Oost-Friesche Stenden herwaarts gekomen, om aangaande de bezetting van de Oost- Friesche grenzen, waartoe de stad gaarne door afstand van een deel van haar krijgs- volk wilde medewerken, in overleg met de Staten de noodige bepalingen te maken. Deze bezetting moest dienen om het Graafschap tegen verdere overweldiging te vrijwaren %. Doch toen die van Embden zich dus beroemden, hadden er belangrijke gebeurtenissen Toestand vanin Dustschland plaats gehad. De Administrator van Magdeburg, CHRISTIAAN WILLEN van Magdeburg. 1 Resol. Stat.-Gen. 5, 15, 24 Maart; 10, 25 April; 13 Junij, 1631. van per carzirex, 1, 616, 617, 623. Het cijfer 50,000 is op de laatstaangehaalde bladz. eene drukfout voor 5000. 2 Amana kwam weldra te overlijden. Door den Graaf uitgenoodigd om zich wel te willen la- ten vertegenwoordigen hij de viering van zijn huwelijk met eene Landgravin van flessen, ver- ontschuldigden de Staten zich beleefdelijk (Resol. Stat.-Gen. 31 Jan.; 15 Febr., 1631). 3 Resol. Stat.-Gen. 15, 25, 27 Jan.; 18, 24 Febr.; 7, 13 Maart; 8 Mei, 1631. 4 Resol. Stat.-Gen. 25 Jalij, 1631. van pen сағымы, I, 614. Gls DES VADERLANDS, 55 Brandenburg, die deze stad had moeten verlaten 1, was aldaar in het begin van de maand Augustus 1630 teruggekeerd. Hij was geneigd geweest den Koning van Dene- marken in te halen; maar de Regering, liever dan gevaar te loopen om van naburige Vorsten afhankelijk te worden, had vrede met den Keizer wenschen te houden. Doch nu de Keizer getoond had de Stad in geen opzicht te willen ontzien; nu hij, integen- deel, haar zijnen zoon als aartsbisschop opdrong; de uitvoering van het restitutie-edict op haar gebied doordreef, en vorderde dat men zijne troepen zou innemen, had de partij der vurige Protestanten, begunstigd door den indruk, eerst door de halfjarige be- legering, die de stad іп 1629 van watuenstern had moeten verduren, en daarna door de landing van: созтлАР Аро op de gemoederen gemaakt, het gezag in handen ge- kregen, en sedert had men besloten, de muren voor den Zweedschen Vorst, met wien de Administrator ‘zich reeds verstaan had, geopend te houden. Hiervan was het gevolg, dat de Keizerschen het er als nu met alle macht op toelegden, de stad te bedwingen. Het opperbevel ter harer verdediging werd opgedragen aan den Zweedschen Overste rar- KENBERG 2, die slechts vermomd daarbinnen had kunnen komen. In het voorjaar van 1651 had hij slechts tweeduizend man onder zijn bevel; maar de burgers weerden zich mede, de stad werd geschikt geacht om een lang beleg uit te houden, en de Koning van Zweden had beloofd haar te komen ontzetten. — Evenwel vóórdat GUSTAAF ADOLF daartoe kon overgaan, moest hij het met de Proteslantsche Keurvorsten van Brandenburg en van Saksen eens zijn, en zoolang dezen nog eenige schikking met den Keizer mogelijk konden achten, wilden zij zich еп hunne landen niet in de armen van ееп vreemd Vorst werpen. Maar, in weerwil van de meening van ’s Keizers eerslen staals- dienaar, den Vorst van EGGENBERG; in weerwil zelfs van den raad van Spanje, hetwelk eendracht in Duitschland wenschte om de Oostenrijksche wapenen zich op nieuw tegen Frankrijks invloed in Italië te zien keeren, zegevierde op den Keizer de invlped van de Ligue, die de strenge handhaving der katholieke godsdienst verlangde, en zonder eenige inschikkelijkheid werd van de Proteslantsche Vorsten de toepassing van het resti- tutie-edict gevorderd 5, Zoo haalden de Katholieken den Zweed in het Rijk: want van nu aan schoot er voor de Keurvorsten van Brandenburg en Saksen niets anders over, dan een verbond met den buitenlander. Ten gevolge van dit verbond zag GUSTAAF ADOLF zich in de gelegenheid gesteld, om voort te rukken tot ontzet van Magdeburg. Maar het was te laat. Bij zijne nadering bad тилл gemeend, dat men het beleg moest op- 1 Wij hebben vermeld, hoe de uitgeweken Administrator in Holland onthaald was geworden. Zie hiervoor, bladz. 315, Noot 1. 2 Of Fargensurc. Ook dezen hebben wij vroeger ontmoet, naar Holland overgekomen, om op onze grenzen troepen voor GUSTAAF ADOLF te werven. Zie hiervoor, bl. 391, 392, 423. 3 Range, Franz. Gesch. 11, 370, 371. 2'e Aufl. 1680— 1634, Haar val. 1634, 554 ALGEMEENE GESCHIEDENIS eid breken; doch pappennerm had de bestorming doorgedreven, die den 2090 Mei plaats greep, en waarvan het gevolg was, dat de stad in vlammen opging: twintig duizend burgers en soldaten van beide partijen kwamen bij den strijd, den moord, de plunderiog en den brand om het leven. | Zoo ging de stad op het jammerlijkst te gronde, met welke de Republiek der Ver- eenigde Provinciën vóór 18 jaren zulk een oprecht verbond van vriendschap en innige overeenstemming had gesloten 1. Juist om die reden was zij ааб den haat der tirannen gewijd geweest, omdat zij den geest onzer Republiek in Duitschland scheen te verlegen- woordigen en uit zulk eene gemeente, met de andere Hansesteden in verbond, een tweede Unie van vereenigde Landen kon groetjen. Of had warrensreim niet gezegd: » niet alleen Magdeburg moet getroffen worden, maar het geheele Hanseverbond: zij zijn de Hollanders van het Rijk” 2, еп had van den anderen kant cusraar apor, van de Hanse gewagend, niet uitgeroepen: » wat zou men met die Steden niet vermogen? God gave, dat er een maurits ware!’ 3 — Gelukkig slechts, dat de Vereenigde Provinciën ten minste onschuldig waren aan Magdeburgs ondergang! Men zou kunnen meenen, dat wanneer de Staten Graaf ууплемз troepen де Bovenkwartieren niet hadden doen ontrui- men, maar ze veeleer aan cusraar Apour ter beschikking hadden gesteld, deze Vorst Magdeburg tijdig ter hulp had kunnen snellen. Doch, vooreerst, niet zonder voldoenden grond hadden de Staten tot die ontruiming besloten, en, ten anderen, zoolang Gusraar ADOLF niet in staat was om uit het Noord-Oosten tot ontzet op le trekken, zou dat legertje van nog geen 7000 man tegen de vereenigde macht van TILLY, PAPPENHEIN en MANSPELD, bijna 40,000 man sterk, niets noemenswaard hebben kunnen uitrichten. Het was reeds veel gewonnen, dat wij deze troepen іп onze dienst hielden; hierdoor toch werden zij belet in ’s vijands dienst over te gaan *, en beletten wij tevens, daar wij onze macht versterkten, de Spanjaarden een deel hunner troepen naar Duitschland te zenden. — Toen de stad in puin lag, waarvan GUSTAAF дроге gemeend had bij den oorlog, dien hy in Duitschland stond te voeren, zijn steunpunt en onuitputtelijke hulpbron te maken, aarzelde hij, en bijna had hij van de gansche onderneming afgezien. Doch nu vooral was er een redder voor het Huis van Brandenburg en een wreker voor de Duitsche Protestanten noodig. 3 к. с. HELBIG, Gust. Adolph и. d. Kurf. и. Sachs. u. Brandenb. 4 Resol. Stat.-Gen, 17 Jan., 1631. | DES VADERLANDS. 555 і duur te staan! Ongetwijfeld ook heeft фе gebeurtenis de Nederlanders ор ееп tijdstip, dat 1630— het sluiten van een vergelijk met den vijand steeds mogelijk was еп wegens de onze- 1684, kerheid van den binnenlandschen toestand in Frankrijk geraden kon schijnen, van alle bestand te meer afkeerig gemaakt. De vlammen van Magdeburg predikten, welk lot de tegenstanders van Rome te wachten hadden. Zelfs de Roomschgezinden ten onzent moesten vreezen, wanneer de oorlog tot zulke jammeren leidde, met hun geheele vader- land te vergaan. Of waren er in Magdeburg geene Katholieken geweest, en had hun herder, aartshertog en aartsbisschop in éénen persoon, zijne schapen ‘van het haastig verderf vermogen te redden? Zoo werd dan de oorlog gemoedigd en eendrachtig voort- gezel, en juist daardoor aan gusraar Apour de gelegenheid gegeven om zegevierend in Duitschland op te treden, hetgeen hem onmogelijk ware geweest, wanneer een bestand , door ons met Spanje gesloten, de Spaansche krijgsmacht in de Zuidelijke Nederlanden. beschikbaar gelaten had om hetzij in Duitschland-zelf gebruikt te worden, hetzij in Frankrijk eene omwenteling te gaan bewerken, die de Zweden van hunnen machtigsten bondgenoot zou beroofd hebben. Van den aanvang aan des jaars 1651 nam men ten onzenl de noodige maatregelen om den oorlog krachtig te hervatten, terwijl de Kardinaal pe rrcuerreo het aan niets stemming der liet ontbreken om den Prins en de Staten tot eenen krijgstocht tegen de troepen der иеде Rege- Infante te bewegen, en als het ware (е nopen. Het kwam er voor hem op aan, Spanje buiten staat te stellen, de misnoegden еп zamenzweerders te ondersteunen, die Frank- rijks noord-oostelijke grenzen bedreigden. De Prins mocht zich in het jaar 1650 beroemen op een veelbeduidend blijk van ver- trouwen, hem van den kant des Konings van Frankrijk geschonken. Immers liet zijne % Prinsen ge- Majesteit zich welgevallen wat de Prins in dat jaar in zijn Prinsdom Orange met goed тар іа Orange gevolg liet ondernemen tot verzekering van zijn grootelijks bedreigd gezag. Dat de stelling van JOHAN DE HERTOGE VAN OSMALE, Heer van Valkenburg, Goeverneur van Orange, uiterst moeijelijk was, valt niet te loochenen. In het hart van den burgeroor- log, verlegenwoordiger van een Protestantsch Vorst, blootgesteld aan de aanzoeken van den Hertog ре Roman om met hem gemeene zaak te maken, zou hij én zijnen Meester én de Staten zeer verdacht gemaakt hebben, bijaldien hij aan de beweging der oproe- rige Hugenoten had deelgenomen. Veiliger was het, zoo hij zich met den Koning ver- stond. Dit deed hij; maar zoo doende was het Prinsdom voor het Huis van Nassau verloren, tenzij de Koning toeliet, dat de Prins de handeling van zijnen Goeverneur krachtdadig wraakte 1. Daar deze ambtenaar geen gehoor gaf aan de redenen van 1 In Junij 1630 schreven de Staten hunnen Gezant te Parijs aan, dat hij zijn best zou doen om den Koning over te halen den Gouverneur van Orange te vermanen, zich іп 78 Prinsen ver- trouwen te herstellen (Resol. Stat.-Gen. 21 Junij, 1630). 556 ALGEMEENE GESCHIEDENIS nn 1630— ’sPrinsen afgevaardigden, zoo besloot РВЕПЕВК нЕЛОМК zich bij verrassching van den 1036. persoon des Goeverneurs en van het kasteel en de stad van Orange meester te maken. Dit gelukte hem door het beleid van den in het geheim derwaarts gezonden Heer zoas DE кмит. Үлікезвияс bekocht zijn verzet met den dood 1. Zoo nu МІСЕЕМЕГ in eenen tijd, dat hij de Protestanten in het Zuiden van Frankrijk tot onderwerping ge- bracht had, en geen verdachte Grooten meer in het bezit van Provinciën of vaste plaat- sen wilde dulden, ja, sterk genoeg was om weldra eenen moxrmorexcr te bestrijden en te bedwingen, het gezag van den Prins binnen Orange ongekrenkt liet, was zulks een sprekend bewijs, dat hij den Prins een groot vertrouwen wilde betoonen. Op deze wijze echter was de Prins door zijn gevoel van eer verplicht, niet met des Kardinaal: vijanden te heulen, maar nevens de Staten in overeenstemming met zijne inzichten te handelen. Ook de Staten noopte кІСНЕМЕП om van hunne zijde de gesloten alliantie na te ko- men, door zich te haasten met de toezending van het door hen bedongen subsidie. In de eerste dagen van het jaar 1651 liet hij hen weten, dat de Koning gezind was hen met een goede som te ondersteunen. Toen de Staten, zoo het schijnt, deze belofte op eene wijze aannamen, die getuigde, dat zij zich bij den wankelen stand des Ministers niet verzekerd hielden van de vervulling, kwam wavurenive uit Frankrijk herwaarts met de verzekering, dat niet alleen het millioen voor het loopende jaar (1651) vrij spoedig zou worden geleverd, maar dat ook het millioen voor het volgende jaar reeds: met den eersten November aanstaande zou kunnen worden ontvangen. Werkelijk draalde de Fransche Regering niet lang met de verwezenlijking van het eerste gedeelte dier helofte. Alleen had het veel in, de som uit Parijs herwaarts overgemaakt te krijgen. Met den eersten wissel ontving de Fransche Gezant, op den tweeden April (1651), den last om de Staten aan te sporen, het ontworpen krijgsplan onverwijld aan te vangen, en hun mede te deelen, dat de Koning ook eene alliantie voor vijf jaren gesloten had met den Koning van Zweden, waarbij dezen een Jaarlijksch subsidie insgelijks van een millioen was toegezegd, en dat ег groote kans bestond op eene hervatting van den oorlog in Malië 2. Binnenlandsche Dit alles was wel geschikt om de Staten met vertrouwen te bezielen. Maar naar de Frankrijk. van tijdingen te oordeelen, die uit Frankrijk aankwamen, moest men het er voor houden, dat rrcuerteu elken dag ten val kon komen, en gebeurde dit, zoo kwamen Spanjes vrienden aan het bewind en stonden wij in Europa alleen met den Koning van Zwe den, die het alsdan ook niet lang in Duitschland scheen te zullen kunnen houder. — — — — 1 aitsema Т, Ы. 1030—1035. 2 Resol. Stat.-Gen. 3, 6, 7, 11 Jan.; 3, 7, 8, 11 Febr.; 19 Maart; 2, 9, 28 April; 4, 5, 9, 10, 13, 19 Ме, 1631. v. р. слрвігех, 618, 622. DES VADERLANDS, 557 Parijs met het bericht, dat het Hof naar Compiégne stond te vertrekken, en de vraag of hij het derwaarts had te volgen 1, Wat had dat schrijven te beduiden? — Na de herstelling van ropzwisk XIII ? kon de Koningin zijne moeder haar ongenoegen over het regeringsbeleid van вгснешко niet meer bedwingen. Zij behandelde den Kardinaal in het oog loopend onheusch en zette den Koning tegen hem op. Deze echter liet zich in zijn vertrouwen op zijnen eersten Minister niet schokken. Integendeel, de vrienden der Koninginne-Weduwe vielen in ongenade, en het zamenleven met zijne moeder werd den Koning ondragelijk. Nu verklaarde zich ook ’s Konings broeder, met niet ontveinsden toorn tegen den Staatsman, die de gunst zijner Majesteit in die mate genoot, en verwijderde zich van het Hof. Toen de zaken dus stonden, deed RICHELIEU, ten einde het verband tusschen zijne vijanden aan het Hof en in de Stad, die reeds oproerig begon te worden, te verbreken, het Hof naar Compiègne verhuizen. De Staten lieten het aan het oordeel van hunnen Gezant over, of hij het derwaarts zou volgen. Den schijn, alsof hij, door te Parijs te blijven, gemis aan ingenomen- heid met de zegevierende staatkundige partij zou doen vermoeden, behoefde hij niet te ontzien: want Koningin maria ging naar Compiègne mede. In stede van zich te laten bijleggen, werd de verdeeldheid heftiger. De Infante te Brussel zeide onder- steuning toe aan de verbitterde, naar Lorraine uitgewekene raadslieden van den Hertog van Orléans. Nu begreep de Koning zijne moeder ten minste voor een tijd te moeten verwijderen 3, Hij verliet Compiègne zonder haar mede te nemen, en bood haar het Goevernement van Anjou aan; doch begrijpende dat dit niets anders te beteekenen had, dan dat men haar buiten het bewind wilde houden, еп, liever dan machteloos en als gebonden in Frankrijk te blijven, hare kuiperijen van uit een gelegen oord buiten Frankrijk willende voortzetten, week MARIA DE mMEDICIS uit naar Brussel. De Koning 1 Resol. Stat.-Gen. 17 Febr., 1631. 2 Zie hiervoor, bl. 493. З Den 10° Maart 1631 verscheen saucy voor de Staten-Generaal om hun mede te deelen, dat zijne Majesteit goed gevonden had »zijn persoon voor een korten tijd te éloigneren van zijne moeder”, en welke de redenen waren van dit besluit. Tevens zeide hij Hun Hoog Mogenden dank wegens hét onthaal, dat zij den Hertog van увнодмв, Prins van Martigues, die te ’s Hage komen zou, bereidden. De Staten wilden daarbij de diensten erkennen door ’s Hertogs vader, nenei ІҮ, aan onzen Staat bewezen (Resol. Stat.-Gen. 3, 10, 15 Maart, 1631). De Hertog had zich uit Frankrijk moeten verwijderen om den Kardinaal geene zorgen te baren; doch dat hij in plaats van te Brussel te blijven, hier te lande dienst kwam nemen, bewees, dat hij des Kardinaals vijanden niet verkoos te ondersteunen. Er werd aan gedacht om den Hertog een nieuw regiment Franschen in onze dienst te laten oprichten. Het gerucht hiervan gaf den Spaanschen Gezant aan het Fransche Hof aanleiding tot hevige verwijten. Ook werd het niet toegestaan (Resol. Stat.-Gen. 28 Mei, 1631. Register der Briev. епз. uit Frankr. v. 1629—1632, fol. 414. Rijksarch.). ПІ Deer. 4 STUK. 68 1630 — 1634. 538 ALGEMEENE GESCHIEDENIS een ond 1630-— verklaarde daarop onbewimpeld: mijne moeder is naar onze vijanden gevloden, en is 1034, ег ор bedacht, mij іп het verderf te storten 1. Hoe oneindig veel er һіснемеЕз in deze omslandigheden aan gelegen moest wezen, dat де Vereenigde Provinciën de legermacht der Infante bezig hielden en beletten zijne op Frankrijks oostelijke grens bijeenscholende vijanden te versterken, en hoe zeker van den anderen kant de tegenpartij van den Kardinaal in Frankrijk gelriomfeerd zou hebben, bijaldien de Staten eenig bestand met Spanje hadden aangegaan, behoeft. geen betoog. Trouwens, de Prins en de Staten bleven der Fransche Regering of lie- ver hunner eigene zaak getrouw. 2% Prins be- Reeds vóór het midden van January 1651 zorgde de Prins, dat de kolonels en ka- tot een veldtocht. piteins werden aangeschreven, hunne korpsen tegen den eersten Maart voltallig te ma- ken, en dat er order gesteld werd op het lichten van waardgelders, en de Provincie Holland ondersteunde volijverig deze bemoeijingen ?. In plaats van waardgelders sloeg zijne Excellėntie voor, de troepen van Graaf ууплем van nassau in dienst te houden. De meerderheid der Provinciën stemde daarin dadelijk toe; doch Holland, Utrecht en Overijsel eerst na nader beraad 3. De werving der waardgelders ging van de Provin- ciën in het bijzonder uit; zoo hielden zij deze soort van soldaten meer in haar bedwang. In dezen tijd, nu de oorlog den Prins buitendien reeds meer gezags in handen gaf, en de innige aansluiting aan Frankrijk aan het veel vermogende lid van den Raad van State, den Heer van зоммвъзоок, dubbelen invloed scheen te bereiden, laat het zich - denken, dat de Heren van Holland voldoende reden hadden om meer dan ooit op hunne hoede te zijn, ten einde zich niet te laten medeslepen. Althans op den eersten February (1651) verscheen sommerspijK voor de Staten en rectificeerde niet minder dan drie resolutiën van Hun Hoog Mogenden tegelijk. Op twee dezer rectificaties kwamen de Staten twee dagen later, nu воммвгзоик niet daar was, terug *. Feitelijke De Prins rekende van nu aan met vastberadenheid in den oorlog te werk te gaan. amnestie, ook ten aanzien der Ке- monstranten. vergunnen, mits hij zich stil en bescheiden gedroeg, uit zijne ballingschap weder in Daarom kon hij деп gewezen Commandant van Amersfoort, TERTULLIAAN VAN DORP, het land te komen. Dat te voren weifeling in enkele gevallen verklaarbaar en verschoon- lijk was geweest, scheen men alsnu veilig te kunnen erkennen: immers was thans, meende men, alle aanleiding tot dergelijke slapheid vervallen 5. Men sloeg als het ware 1 naxke, Frans. Gesch. П; p. 385—403, 2° Aufl. Het Register, zoo even aangehaald, fol. 381 en volge. 2 Resol. Stai.-Gen. 13, 20 Jan. 1631. 3 Resol. Stat.-Gen. 27 Jan.; 13, 24 Febr.; 17, 29 Maart, 1631. Resol. Ной. 13, 26, 29 Maart, 1631. 4 Resol. Stat.-Gen. 1, 3 Febr. 1631. | 5 Resol. Stat.-Gen. 18 Febr. 1631. De anderen, met name Mr. W. VAN рли еп PIETER DE COUER, DES VADERLANDS. 559 een nicuwe baan іп еп vergat еп vergaf daarbij liefst wat er vroeger misdaan mocht zijn. Hiermede schijnt ook in verband te staan, dat de Staten het verzoek om verlossing door de predikanten, die nog op Loevestein gevangen zaten, niet dadelijk afsloegen, maar een middel zochten om hen met de Kerk te verzoenen. Voordat dit gevonden was, vonden de gevangenen gelegenheid om uit de boeijen te ontkomen 1. Men was thans geheel en al teruggekomen van de zucht om de Remonstranten te vervolgen; zelfs gunde men hun de vrijheid om in bescheiden lokalen te prediken. De Contraremonstranten mochten zich er mede tevreden stellen, dat de kerkgebouwen en kerkelijke goederen in hunne handen bleven. De Staten erkenden hun Genootschap als de eenige openbare Kerk; maar de predikanten waren er niet vrijer om: integendeel, de stedelijke Regeringen verklaarden de decreten der Synoden, zoo zij haar gezag bedreigden, voor » onlijdelijke usurpatiën”’, Ше zij zich van Godswege bevoegd achtten met al hare macht te keer te gaan 7, welke, wegens het overgaan van Amersfoort in 1629 in rechte betrokken, bij vonnis van den Raad van State eerloos verklaard en verbannen waren, vonden bij de Staten van Utrecht bescher- ming, en de Staten-Generaal handhaafden aanvankelijk het vonnis voornamelijk om geene andere reden, dan omdat han gezag niet miskend mocht worden (Resol. Stat.-Gen. 8, 19 Oct.,; 1, 29 Dec. 1629. 20 Jan.; 19 Maart, 1630. v. р. careLLeN, 1, 538. aitsema, I, 887, 888). 1 Resol. Stat.-Gen. 19 Febr.; 8, 10, 12 Maart; 26 April; 22 Julij, 1631. Атѕема, I, 1094. Resol. Holl. 1 April 1631. De Predikanten, die uit Loevestein ontkwamen , waren de zeven volgende: PETRUS CUPUS, CAR. KIELLIUS, WERNERUS VESEKIUS, SIMON LUCAE, aRNOLDUS GEESTERANUS, PAUL. LINDENIUS en DIRK Bornits (Resol. Stat.-Gen. 10 Dec. 1624; 5 Febr.; 13 Mei, 1628; 26 Junij, 1629). De predikant samceL Prins was bij eene poging om uit Loevestein te ontvluchten, in де tweede gracht verdronken (Resol. Stat.-Gen. 24 Junij, 1626). 2 Пе Heren van Amsterdam en Rotterdam verklaarden іп 1631 ter vergadering van Holland, dat zij de decreten der Hollandsche Synoden voor nul, krachteloos en van onwaarde hielden, en niet zouden toestaan, dat zij uitgevoerd werden in hunne gemeente (Resol. Holl. 17 Jan.; 27, 28 Maart; 3, 4 April, 1631. Vgl. voorts v. р. caretien, I, Ы. 613). Te Leiden evenwel, waar de Hoogeschool was, werden geen Remonstrantsche bijeenkomsten geduld. De Leidsche Remonstranten vergaderden te Warmond (Resol. Holl. 13 Julij; 8, 10 Aug. 1629, artszma, 1, 1094). Ook moest HUGO DE GROOT, die moed gevat had om in het land terug te komen, zich wederom verwijderen. Met zijn verblijf hier te lande scheen het vonnis, nevens hem tegen OLDENBARNEVELT gestreken , al te zeer herroepen te worden. Het onrecht, tegen hem gepleegd, was te groot dan dat het goed gemaakt kon worden, еп свотіоѕ zelf was ееп te uitstekend man, dan dat hij een niets be- duidende plaats in de Republiek zou hebben kannen innemen, Inderdaad, hoe kon hij met voeg- zaamheid optreden, waar de zoon van een der felste zijner rechters Raadpensionaris was (zie beneden)? Dit gevoelden sommigen in de Staten van Holland zoo levendig, dat zij aan de beraadslagingen geen deel wilden nemen, voor en aleer aan de Justitie last gegeven was om DE GROOT, waar шеп hem aantrof, aan te houden (aitsema, 1, 1173. Resol. Holl. 1631, Ы. 166— 68 * 1680-- 1034, 1680-- 1684, 540 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Naauwelijks was de eerste Maart verschenen, of de Prins herinnerde den Staten па- drukkelijk, dat de tijd nu reeds meer dan daar was om orde te stellen op alles, wat tot het te velde trekken gevorderd werd. Thans verlangde de Prins de 50 Compagniën weder tot hare behoorlijke sterkte gebracht en tegen den eersten April de noodige gel- den geleverd te zien, en wel wetende, dat Holland de middelen tot den oorlog te lande niet zou toestaan, tenzij de Provinciën zich het krijgswezen ter zee mede aantrokken, drong ook Zijne Excellentie op de behartiging der zeezaken aan. Aan ’sPrinsen ver- langen werd voldaan; zelfs Friesland bewilligde weder in het aannemen der 8 Compag- niën 1. Alsnu werd den 2den April order gegeven, dat de brug, de ponten en de artillerietrein langs de rivieren opwaarts werden gebracht, en spoedig daarna koos de Prins eenige leden uit de Vergadering der Staten-Generaal om met hem te raadplegen | over het gebruik, dat men van het leger zou maken. Wat aldus beraamd zou worden, zou gelijk staan met de besluiten, in de volle Vergadering genomen. Den 69 Mei was alles tot een veldleger gereed en verzocht de Prins, dat er Gecommitteerden te velde zowlen benoemd worden, waartoe dezelfde Heren werden aangewezen, met welke hg reeds het plan tot den veldtocht beraamd had. Nu was er nog slechts noodig, dat Holland met hare voorschotten tot betaling der legerlasten niet wachtte, tot de andere Provinciën ten stipste aan hare verplichting hadden voldaan ®, — en de Prins kon zich naar het leger begeven 3. man voetvolk en 3,000 ruiters, scheep (er waren wel 5,000 vaartuigen toe noodig), zakte Rijn en Waal af, nam te Bergen op Zoom nog meer ruiters in * en kwam 163). Zijne verwijdering bewerkte, dat men niet terugkwam op де ten aanzien der ontvluchte predikanten bewezen oogluiking. 1 Zie hiervoor, bladz. 513. Resol. Stat.-Gen. 1, 17, 22, 26, 29 Maart, 1631. 2 Holland verbeterde steeds de opbrengst der belastingen. Sedert de verponding geredresseerd was, zou dit middel, zoo men hoopte, de helft meer dan vroeger, en dus drie millioen opbren- gen. Ook werd thans eenstemmig in de verantwoording der 5 species geconsenteerd (7. D. CAPELLEN, 612, 613. Resol. Holl. 16, 21, 22, 24, 28, 29 Jan.; 19 Maart, 1631). De stad Leiden maakte сеп tijd lang zwarigheid het redres der verponding in te voeren en andere belastingen aan te nemen, daar zij het privilegie harer Hoogeschool geschonden achtte door de oprichting van het Athenaeum te Amsterdam (Resol. Holl. 8, 12, 18 April 1631). 3 Resol. Stat.-Gen. 2, 8 April; 6, 7, 12, 13, 16 Mei, 1631. 4 Aitsema begroot het leger, dat Vlaanderen introk, op 30,000 man te voet en te paard, met 60 kleine en 20 groote stukken geschut. Het verschil laat zich verklaren, als men aanneemt , dat het leger onderweg aangroeide. DES VADERLANDS, 541 binnen 5 dagen voor IJzendijk in Staatsch-Vlaanderen aan. Men had het ор een inval in Vlaanderen gemunt en Duinkerken heette het doel van den tocht. Dit derhalve scheen »het belangrijk lid’, dat men, volgens °з Prinsen zeggen 1, den vijand moest afrukken, en de Staten hadden zulks toegestaan, voorzeker niet zonder voorzichtig beleid en berekening van de kansen, die de tocht opleverde. Bij [Jzendijk ontscheept, kwamen de troepen nog denzelfden dag te Watervliet, op vijandelijk grondgebied, en daags daaraan te Maldeghem, op den weg naar Brugge aan. Den derden Junij liet de Prins eene schipbrug slaan over deVaart, die van Gent naar Brugge loopt. Het ging gemakkelijk in zijn werk, daar de vijand de schansen aldaar langs de Vaart verliet. Dit was echter niet geschied, omdat men het voornemen niet had, zich te weer te stellen; integendeel, in allerijl kwam een leger van 20,000 man voetvolk еп 50 kornetten paarden, onder den Markies ре santa cruz en Graaf JAN VAN NASSAU, van Antwerpen, welke plaats men met Breda bedreigd geacht had, over Gent op het aangerande punt aan. Deze macht legerde zich bij het Fort St. Joris, dat de Prins van Oranje ingenomen had, en hield tevens de gemeenschap met den noordelijken oever der Vaart open, om het Staatsche leger den toevoer te kun- nen afsnijden. Dat geen Graaf vaN DEN BERG of ander Nederlander aan het hoofd der vijandelijke macht stond, was blijk genoeg, dat hier een ernstige tegenstand te wachten was. Ook was Brugge wel bezet en voorzien. — Wat nu te doen? De Prins wilde zich іп het Fort Sf. Joris versterken, en daar men thans van Duinkerken af moest zien, een aanslag op Brugge wagen, waarbij het ongetwijfeld tot een gevecht had moeten komen. Doch de Gedeputeerden te velde 9 begrepen, dat men behoorde terug te trekken. — Ное dit te verklaren? Rekenden de vertegenwoordigers der Staten in het leger er zoo stellig op, dat wij de nederlaag zouden lijden, dat zij niet eenmaal een kans gewaagd wilden hebben? Maar, zoo zij thans \erugtraden, waarom hadden dan de Staten niet liever de geheele onderneming ontraden en belet? Op deze vraag schijnt geen ander antwoord gegeven te kunnen worden, dan het volgende. De Staten schijnen inderdaad verwacht te hebben, dat de vijand voornamelijk wegens den onwil der landzaten, die genoegzaam hadden doen blijken naar vrede te haken, geenen slag zou wagen 3. Іп dit geval zou men zich lichtelijk van Duinkerken hebben kunnen meester maken, eene plaats, die, 1 Zie hiervoor, bl. 617. 2 De Gedeputeerden te velde waren uit de Staten-Generaal: RANDWIJK, NOORDWIJK, TERESTEIN, BEAUMONT, PLOOS, EYSINGA, HAERSOLTE, SCHAFFER, en uit den Raad van State: VAN DER CAPELLEN, SOMMELSDIJK, BERCHEM еп WIJPERINK. 3 De Staten wisten door hunnen Gezant in Frankrijk, dat een nuncius van den Paus, in Brussel aangekomen, geschreven had, hoe hij de zaken van de Spaansche Provinciën nooit »in grooter confusie en zwarigheid” gevonden had, dan zij tegenwoordig waren (Zie het aangehaald Register v. Briev. enz. uit Frankrijk, fol. v. 387). 1680— 1634. Terugtocht, 1630— 1634, 542 ALGEMEENE GESCHIEDENIS wegens de uitrustingen, welke aldaar geschiedden, ons steeds zoo veel zorgen baarde en tot zoo veel kosten noople, en die thans bij de nieuwe vriendschap tusschen Spanje en Engeland, zoodra deze Mogendheid zich Spanjes zaak maar eenigzins wilde aantrek- ken, dubbel gevaarlijk kon worden. Na de inneming van Duinkerken zou het leger, met achterlating eener genoegzame bezetting hebben kunnen aftrekken. Door onze vloot op de Vlaamsche kust ware de slad voldoende bestand geweest tegen alle pogingen van den vijand om ze te herwinnen: pogingen, die men niet ongaarne zien moest, daar zij 9 vijands macht zonder schade voor onze grenzen en voor Frankrijk bezig zouden hou- den. Doch nog een tweede geval was mogelijk: Vlaanderen kon, op het binnenrukken van onze legermacht, het Spaansche juk afschudden. Gebeurde dit ten gevolge van eene vrije wilsverklaring der natie, dan zou men hare onafhankelijkheid en zelfstandigheid hebben moeten eerbiedigen; de Provincie zou over zich zelve hebben kunnen en moeten beschikken, en de Staten zouden aan haar eene krachtige bondgenoot bekomen hebben zonder eene naauwe vereeniging, die een element in onzen Staat zou gebracht hebben, “hetwelk de Gereformeerde godsdienst, de burgerregering en de han- delsvoordeelen onzer Steden op het ernstigst zou hebben bedreigd. Doch nu er een strijd in Vlaanderen moest geleverd worden, had alles een gansch ander aanzien. Het gevecht kon voor ons ongunstig uitvallen, en van eene nederlaag is nimmer iets goeds te verwachten. Maar, gesteld de zege ware behaald, ook dan zou men de gevolgen hebben moeten duchten. Met de nederlaag van het Spaansche leger ware lichtelijk де: Regering te Brussel ten val gekomen: niet Vlaanderen alleen, maar al de Zuidelijke Nederlanden hadden zich vrij kunnen verklaren. CAPELLEN, 1, 571, 572. De hertog van vennduz, die op den tocht naar Vlaanderen bij den Prins in het leger was, schreef een brief aan den bisschop van Brugge om hem over te halen tot over- gave der stad met belofte van goede voorwaarden voor de Roomsche Godsdienst. DES VADERLANDS, 545 LIEUS gezag stond, had aangegaan. — Is deze beschouwing de ware, zoo kunnen wij 1630— niet anders oordeelen, dan dat de Staten verstandig handelden, met liever uit Vlaan- 1084. deren terug te trekken, dan den vijand aldaar slag te leveren. De Prins, die voorzeker zal gehoopt hebben, dat, wanneer men eenmaal met een leger іп Vlaanderen was, de omstandigheden wel zouden beletten het onverrichterzake weder te verlaten, hield nu den Gedeputeerden te velde voor, dat de eer van Staat en leger het aftrekken verbood ; maar dezen schroomden niet den Prins te verwijten, dat hij den Staat kleine genegen- heid bleek toe te dragen, daar hij om eigen eerzucht te beyredigen, ’s Lands gansche welvaren op het spel wilde zetten. Nu gaf de Prins toe, voorzeker te lichter, omdat de onderneming niet zonder groot gevaar van mislukken kon gewaagd worden. Bovendien nog onlangs hadden de Provinciën Holland en Zeeland hem zeer aan zich verplicht 1, Aan den jongen . . . .. Prins wordt het door aan den jongen Prins write, » іп het volle vertrouwen dat hij tot Gods eer en den recht verleend om eenmaal in zijns > vaders waardig- het recht te verleenen om eenmaal in zijns vaders waardigheden op te volgen 9. Hoe het zij, heden op te tre- welstand dezer Landen zijns grootvaders, zijns ooms en zijns vaders voetstappen zou drukken” met ’s Prinsen inschikkelijkheid betoonden de Staten zich ten hoogste ingenomen, en zij roemden zijnen aftocht even sterk, als zij de glansrijkste overwinning hadden kunnen doen 3. Zoodra Hun Hoog Mogenden de tijding van den terugtocht kregen, besloten zij daarvan dadelijk bericht te zenden aan de Provinciën en aan hunne Gezanten in Frank- rijk, Engeland, Venetië еп Constantinopel, alsmede aan de Residenten of Agenten te 1 Resol. Holl. З, 4, 10 Арг. 1631. 2 Asema, 1132—1134. Van de overige Provinciën, in welke de Prins het Stadhouderschap bekleedde, hadden Utrecht en Overijsel te voren reeds hetzelfde besluit genomen, onder opgave van deze reden, dat zij aan hunne vice-goevernears (in Utrecht was de Graaf van sorus, іп Overijsel de Graaf van stom vice-goeverneur) alle hoop van opvolging, in geval van ’s Prinsen onverwacht overlijden, wilden afsnijden (v. р. capetten 596, 601). Slechts Gelderland verklaarde zich eerst later tot denzelfden maatregel geneigd (Resol. Slat.-Gen. 26 April; 24 Julij, 1630. Resol. Holl. 1631 bl. 89). l З Asema, І, bl. 1129. Мет. ‘de Fréd. Henri, р. 122—126. v. о. сарви, І, bl. 626—635. Deze laatste auteur schrijft het besluit tot den aftocht aan den bedekten invloed van den Prins toe. Is alles wat in de Мет. de Fréd. Henri vermeld wordt, geen leugentaal, dan moet men het er voor houden, of dat van pen capeLLen misleid is geworden door zijn broeder, die als Gedeputeerde uit den Raad van State in het leger was, en dat de Heren Gedeputeerden afgesproken hadden, het verschil, hetwelk bestaan had, te ontveinzen, en het te doen voorkomen, alsof in alles °з Prinsen meening gevolgd ware; of men moet aannemen, en dit is waarschijnlijker, dat v. р. capeLLex, volgens zijn gewoonte, al wat de Prins mag gezegd hebben, voor veinzerij heeft gehouden. De schrijver der Gedenkschriften was overtuigd, dat de Prins bestand zocht; hierin vergiste hij zich nict; maar hij begreep niet, dat ook een veldslag tot dit doel kon leiden. 1680— 1684, 544 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Hamburg, in Zwitserland en te Keulen, ten einde hen tegen alle valsche uitleggingen te wapenen. Aan de aanzienlijkste leden uit de drie aanzienlikste Provinciën, den Graaf тап KUILENBURG, den Heer van NoORDWIJK еп VOSBERGEN 1, werd de taak opgedragen om de Ambassadeurs van Frankrijk, Zweden en Venetië te % Hage in te lichten. De Heer van HEEMSTEDE, die den Agent cARLETON toch moest spreken, zou hem tevens het gebeurde mededeelen. Het gewichtigst was het, bi Frankrijk geen ongunstigen dunk te laten opkomen. Op het bericht van den terugtocht waren de Kardinaal en de Koning gansch verslagen; de Spaansche, Brabantsche en Beijersche ministers te Parijs, onder- steund door de Fransche hovelingen, die den Nederlanden ongenegen waren, beweerden op stelligen toon, dat het ons om vrede met Spanje te doen was ?. Maar de Staten konden hun gedrag bij ВГСНЕШЕП genoegzaam rechtvaardigen, door te doen gevoelen, dat het voor den Koning van Frankrijk evenmin als voor hen raadzaam of veilig zijn zou, zoo de Prins in de Zuidelijke Nederlanden heer en meester werd. — Ook de Ge- deputeerden der Staten te Emmerik werden van het voorgevallene onderricht; daarentegen werd een brief, voor hen bestemd, thans teruggehouden, waarin hun in bedenking was gegeven, of het gedeelte der armee, dat door den Prins bij zijn vertrek naar Vlaanderen onder bevel van den Graaf van srrmum was achtergelaten, zich niet de gelegenheid ten nutte zou maken, om iets tot af breuk van den vijand te ondernemen 3 — Spoedig ontvingen de Staten ook een schrijven van den Prins zelven, met de redenen, waarom hij besloten had terug te trekken, en alsnu namen Hun Hoog Mogenden het besluit om aan Zijne Excellentie terug te schrijven, dat zij uit zijne missieve » de bijzondere zorg hadden vernomen, welke hij, naar zijne hooge wijsheid en gewone toegenegenheid tot de dienst en de instandhouding van dezen Staat, met goede voorzichtigheid en omzichtigheid geliefde te betooneu , en dat zij niet konden nalaten hem deswegens tep hoogste te bedanken, en daarbij te verklaren, dat zij niet in gebreke zouden blijven, hem bij alle gelegenheden de blijken te geren van hunnen goeden wil en toegenegenheid”’; eindelijk, dat zij vertrouwden, dat alsnog elders met het leger de eene of andere belangrijke onderneming zou kunnen worden uitgevoerd 4, — Dit was de rechte toon om ’s Prinsen gevoeligheid te doen bedaren. 