Reis door Noord Amerika
Den Delphinus Phocana van Linn^us, by de Zeelieden het Bruin- Zeevarken geheten, (f) ontmoetten wy eerft in het Kanaal , en vei- viffehem volgens (*) Zie de Uitgezogte Verhandelingen. 1. D. bl. 576, (f) De Italianen noemen dezen Vifeh Porcopefce , waarvan daan de En¬ gelfchen PorpeJJe , en de Duitfchers Parpoifen gemaakt hebben. De meefte vólken van Europa noemen hem Zeezwyn. In de Duitjcbe Zee heet hy Schwein , by de Hollanders Zeevarken of Bruinvifch ; by de Zweden , De¬ nen en Noor wegers , Marfuin , waarvan de Franfchen Marfouin gemaakt hebben. De Yslanders noemen hem Suinhual , dat is Zwynwalvijcb. De - Sklavonifche volken zeggen Swinia Morskaya. Of deze algemene benaming daar van daan komt dat hy in ’t zand der Zee wroet om Zandwormen en an¬ der aas te vinden gelyk het Varken , dan om dat hy zo fpekagtig is , is onzeker. F, B 10 DE ZEE TUSSCHEN EUROPA kn AMERIKA volgens overal aan deze zyde de Azores $ maar voorby die Eilanden ziet men hem zelden , tot dat men op de Kuil van Amerika komt , daar wy hem in den mond der Dellaware menigvuldig zagen. Zy ver- fchynen altyd in fcholen , zomtyds meer dan honderd fcerk. Zy zwem¬ men zeer fnel ; en fchoon zy veel langs het Schip zwommen , als had¬ den ze vermaak in ’t bruiiïchen van het water tegens het Schip , ver¬ dwenen zy in een ogenblik daarna. Zy hebben de lengte van vier tot agt voeten; hun fnoet gelykt naar de fnep van een Gans; de buik is wit. Somtyds fpringen ze vier voet in de hoogte en van vier tot agt voet in de langte uit het water; maar hun geblaas toont dat hun dit moeite koft. De Matrozen tragtten dikwyls te vergeefs hun van den boeg met. een harpoen te treffen, dog hun gauwigheid was groter dan de handig¬ heid van ’t bootsvolk. De Bot- Een ander Vifch van het foort der Zeevarkens, (*) welken wy tlenofe. ontmoetten, wordt by de Engel fcbe Matrozen Bottlenofe genoemd en zwemt in grote fcholen. Men doodt hem dikwyls met den har¬ poen, en eet hem. Hy is fomtyds ruim twaalf voet lang. Van ge¬ daante en wys van zwemmen gelykt hy zeer naar het Zeevarken.. Men vindt ze overal , van het Kanaal af tot in Amerika toe. Andere Enen Walvifch zagen wy op enigen afftand water fpuiten. vüfchen. Een grote Hai volgde het Schip enen korten tyd, en was Ichielyk uit hetgezigt, zonder dat wy in ftaat waren te bepalen tot welk foort hy behoorde. Dit. was de enige Vifch van het kraakbenige geflagt , dien wy zagen. Van het Beenagtige zagen wy ’er velen aan gindfche zyde der Azo¬ res ^ dog genen aan deze zyde dier Eilanden. Enen zagen wy op eni¬ gen affland die zeer groot was. De Matrozen noemden hem Albe - cor-, het is de Scomber Pbynnus van Linn^us. De Dol - De Dolpbin der Engelfchen is de Dorado der Portugezen en de pbin. Corypheena Hippuris van Linnjeus. Hy is omtrent twee en een. halven voet lang, by den kop zes duimen dik en drie duim breed. Hy wordt van den kop naar den Haart toe aan fmalder , waar zyn dikte over ’t kruis anderhalven , en zyn breedte pas enen duim is. Digt by ’t hoofd' is hy van een fchoon zilveragtig groen , maar by den Haart donker - blauw. De buik is wit , fomtyds gemengd met een donker geel. Op de? (*) De Heer Kalm vergift zig zekerlyk als hy den Bottknofe , den Bottel - neus , tot het geflagt der Brninviflchen brengt. Hy heeft geen tanden , gelyk alle die totdat geilagt behoren hebben. Enderhalven hoort hy onder de Wal- viffchen van het eerfle of tandeloze foort. Zie Pennant’s Britisb Zooïogy vol. 3. p. 40. Miffchien zou men hem gevoeglyk noemen de Bahem ampulUta ♦ F. { DE ZEE TUSSCHEN EUROPA en AMERIKA 1748. 1 ï de zyden vindt men enige ronde ligt bruine vlakken. Hy heeft zes, en niet zeven vinnen , gelyk men dagt; twee op de bord, twee aan den buik , ene aan den Haart flrekkende tot aan den aars , en ene langs den gehelen rug van een frai blauw. Hunne beweging in het wa¬ ter digt by het Schip was niet fnel , en gaf gelegenheid ze met den harpoen of met een angel , waar men een Huk ingewand , een klein Vifchje , of enen vliegenden Vifch , aan deed , te vangen. De 'vliegende Vifch is hun voomaamffe voedfel; en de vrees voor den Dolphin dwingt dien zyn natuurlyk element te verlaten , en in de lugt zyne veiligheid te zoeken. De Dorado fpringt fomtyds een vadem hoog uit het water , en houdt veel van by Hukken houts of tonnen, die in zee dry ven, te zwemmen. Men kookt of fruit hem, en eet hem met boter , wanneer hy tamelyk goed , dog wat droog van fmaak is. In den buik van enen dezer viflehen vonden wy verfcheiden andere viflehen , byzonderlyk een vifch Oflracion geheten , die nog leefde , moetende het ogenblik te voren eerH ingezwolgen zyn. Hy had blauwe ogen, en was twee duim lang. Nog vonden wy ’er een ander klein vifchje , een zeldzaam zeeinfekt , en enen vliegenden vifch in. Alle dezen , nog niet verteerd en geheel onbefchadigd zynde, heb ik in flerk water bewaard. De Vliegende vijeh , Exoccetus volitans by Linn^us , zwemt al- Vliegen» tyd by grote fcholen , fomtyds van meer dan honderd fluks , allen te de Vis-, gelyk uit het water opvliegende , wanneer zy door andere viflehen , c“en* inzonderheid den Dolphin gejaagd worden. Zy verheffen zig wel een vadem hoog uit het water, wanneer zy van het hoogffe van een golf afvliegen; en men zegt dat ze fomtyds op het dek der Schepen vallen. De grootfle affland dien zy in de lugt blyven is een goede fnaphaanfehoot , en dien doen zy af In minder dan ene halve minuut. Ik vond dat zy altyd tegens den wind in vlogen ; en fchoon my hier in het bootsvolk tegenfprak, bewerende dat zy in allerhande ffrekkin- gen hunne vlugt namen , wierd ik in myne mening beveffigd door de ondervinding gedurende de gantfche reis. Wy zagen insgelyks den vifch genoemd Bonito , Scomber Pelamys He Ba¬ by Linn^eus. Zy zwommen ook in fcholen , jagt makende op klei- nit0 • ne viflehen , welke jagt een geluid in ’t water maakte als dat van enen waterval , vermits zy als in een lichaam op een gedrongen zwemmen. Dog zy hielden zig altyd buiten ’t bereik van het harpoen. Uit die Dieren welken op ’t land en in ’t water leven , ontmoet¬ ten wy tweemalen ene Schilpad. Zy waren beiden omtrent twee voet in de middellyn. Vogels ziet men genoeg in de Jtlantifche Zee , maar ïneerder Zee- Vogels, dan Landvogels. Ba De v de ZEE TUSSCHEN EUROPA en AMERIKA De Stormverkondiger , by de Engelfchen Petrel , by Linn/eus Prv- cellaria Pelagica , verzelde ons van het Kanaal af tot in Amerika-, Gantfche vlugten van dezelven waren geftadig rondom het Schip , voor al daar de Zee , door het Schip gefneden , ene gelyke oppervlakte maakte ; alwaar zy fchenen neer te vallen , hoewel ze altyd aan ’t vliegen bleven. Zy pikken op alles wat buiten boord valt , of beky- ken" het ten minden. Kleine vifchjes fchynen hun voomaamde voed- fel te wezen. By dag maken zy geen geluid , maar fchreuwen des nagts geweldig. Men houdt ze voor voorbodens van dorm , dus het bootsvolk hun gezelfchap niet gaarne heeft en ze Hekfen noemt ; maar men ziet ze niet minder by fchoon weder als anders, zonder dat ’cr dorm opvolgt. ’T kwam my voor , en men zeide my dat het ook zo was , dat zy fomtyds langer dan een half uur onder wa¬ ter bleven. Zy gelykeii naar Zwaluwen ; en ’t was als of zy iets van de oppervlakte des waters oppikten. De Shearwater der Engelfchen , by Linn^eus Procellaria Puffi- mis , is een andere Zeevogel , dien wy overal op onze reis zagen van het Kanaal af tot op de Kud van Amerika. Hy heeft de grootte en gedaante byna van een Zeemeuw of een End. De rug is bruin. Hy heeft gemeenlyk om den hals een witten ring. Zyn vlugt is zon¬ derling en langzaam. Wy zagen duidelyk fommigcn van deze vogels op vifch azen. Den Phaèton JEthcrens van Linn^eus, anders den Keerkringvogel r zagen wy het eerd omtrent den 50. gr, N. en 49. of 50. gr. ten weft., van Londen. Hy is van gedaante als een Meeuw , en heeft twee lan¬ ge vederen in zyn daart, die hem genoeg van alle andere vogels on¬ derkennen doen. Hy vliegt dikwyls zeer hoog. De gemene Meuw , by Linn^etes Lams canus , zagen wy op de hoogte van Ierland. De Zeezwaluw , by Linn^eus S terna, fchoon wat donkerder van kleur dan de gemene , vonden wy menigvuldig zodra wy op 41. gr _ N. en 47. gr. ten weften Londen waren. Somtyds waren het troe¬ pen van enige honderden , waarvan er enigen op het Schip kwamen zitten. In de Amerikaan fche Golf zagen wy enen Zeevogel digt by het Schip , dien ’t bootsvolk een Zeehen noemde. Landvogels ziet men nu en dan , en fomtyds zeer ver van land ^ zo dat men dikwyls moeite heeft te begrypen hoe zy zo ver komen. Den 18. Aug. kwam ’er een vogeltje- op ’t Schip zitten, gely kende volmaaktelyk ene Mees , by Linn^us Parus major. Den 4. Sept. vlogen ’er enige Landvogels rondom het Schip , die de Strandzwaluwen , by Ljnn^us Hirundmes rifaria , zeergelykzym. DE ZEE TUSSCHEN EUROPA en AMERIKA. 1746. *3 Zy kwamen fomtyds op .de zeilen zitten. Op den rug. waren ze grys- bruin , op de bord: wit , de Haart was een weinig verdeeld. Een zware regenbui dreef ze van ons van daan. Den 2. Sept. zworf ene zwaluw tegens den avond rodom het Schip, en kwam fomwylen op de maft zit- ten. Zy fcheen zeer vermoeid te zyn. ' Enige malen kwam zy aan de venfters der kajuit, als zogt zy daar hare toévlugt. Den i o. Sept. zettede zig een grote vogel , dien wy voor een Uil hielden , op onze zeilen. Het zelve deed ook een klein vogeltje. Den i a. kwam ’er een Boomfpegt op ons want zitten. Zyn rug was grauw gefpikkeld. Een andere landvogel uit het moflehengeflagt kwam ook ene toévlugt by ons zoeken. In het Kanaal en in den Oceaan zagen wy des nagts het water ligt geven , vooral daar het in beweging werd gebragt ; lomtyds zwom een enkelde vonk meer dan een gehele minuut lang. voor datze verdween. Men ziet dit het meeft gedurende of kort na enen ftorm uit het noorden. Dikwyls is de zee als ware het vol vuurs; en deze blinkende vonken zet¬ ten zig niet zelden tegens de maften of de zeilen. Somtyds heeft dit ligt niet de gedaante van vonken , maar gelykt eer naar het ligt dat verrot hout geeft. (#) Het ‘ T'heemswater y dat onzen voorraad van varfch water uitmaakte,, wordt gehouden voor het befte dat men hebben kan. In eiken tonnen opgefloten, wordt het fchielyk een weinig Hinkende en bezinkt, dog die- kwade reuk gaat ’er fchielyk af, wanneer men, het in grote Henen krui¬ ken twee uren lang in de open lugt laat ftaan. Dikwyls vatten de dam¬ pen welken uit een ton komen, die lang toegeweeft is, vuur, als ’er een kaars by komt wanneer raen.de ton opent; en het Theemswater worde geagt dit meer te hebben dan enig ander, fchoon my gezegd wierd dat het met alle ander water even eens is. Maar om den. draad van het verhaal weer optevatten. Zodra wy ’t anker voor Philadelphia hadden gefmeten , kwamen velen van de In- woonders aan boord, om te horen of ’er ook brieven voor hun waren.. Ik ging met den. Kapitein aan den wal. Eer hy ’t boord verliet , beval hy "den Onderftuurman ftriktelyk, van genen der Duitfche Vlugtelingen naar land te laten gaan , voor hy zyne vragt, of zelfs , of iemant anders voor hem , betaald , of dat hem iemant gekoft had. By myn vertrek van L on den had ik brieven van voorfchryving gekre¬ gen van de Pieren Abraham S pal ding , Peter Collinfon , Doctor Mit- (heil en anderen aan hunne. Vrienden alhier. Dus v/as het. my ligrken- B 3 nis- . • , - ... - , • «f « 1 i V . . > . .V, ; 4 . »•..*. ■ f J 0. i i ' V* V .. J (*) Hierover kan men nazien de Uitgezcgtg J/erb (indelingen D, 6,. Bk. 4P5» en D., 7. bh 106. en 2:5^. ...... Zeevuur» Vervolg van liet Dagver¬ haal. Brieven van voor» fchry- De Lands- geftdte. Jkfchry- ving van P bilade l- pbia f4 V PENSYLVANIE niflen te maken. De Heer Benjamin Franklin , aan wien Penfylvanie voor hare welvaart, en de geleerde wereld voor zyne nieuwe ontdekkin¬ gen in de Elektriciteit, zo grote verpligting hebben, was de eerde die my bekend deed worden. Hy gaf rny alle nodige onderrigtingen , en be¬ wees my alle mogelyke dienden. Ik ging, vergezeld van den Heer Jakob Bengt f on , een lid van dea Zweedfchen Kerkeraad, en den Schilder Guftavus Hejfelius , om de Stad en het land te zien. Ik bevond my in ene nieuwe wereld. Waar ik op den grond myne ogen doeg vond ik planten die ik niet kende. Wanneer ik enen boom zag , moed ik blyven daan , en vra¬ gen hoe hy heette. De eerde plant die myn ogen trof was een An- dropogon , of een foort van gras; en het gras is dat ftuk der Kruid¬ kunde waarin ik altyd het grootfte vermaak vond. Ik fchrikte als ik bedagt dat ik zo veel nieuwe en onbekende ftukken der Natuurlyke Hidorie in order brengen moed. In ’t eerft bezag ik alleen de plan¬ ten , zonder het te wagen my in een nauwkeuriger onderzoek in te laten. Ik nam by een Winkelier , die een Quaker was, myn intrek. Ik ontmoette daar in huis goede en eerlyke menfchen , gelyk my de mees¬ ten van die fekte fchenen te zyn. Ik had hier, nevens mynen Jung- ftrcm, kamer, ligt, bed, oppafling en driemaal eten, indien wy wal¬ den , voor twintig fchellingen , naar den loop van ’t Penfylvanifcb geld , in de week. Maar brand , wafchgeld en wyn , moed: buiten dat betaald worden. Eer ik verder myne reis verbale , wil ik ene korte befchryving ge¬ ven van de Stad Philadelphia , van de welke ik in ’c vervolg dik» wyls gewagen zal. Philadelphia , de hoofdftad van Pensylvanie , een Landfchap dat voorheen een deel van Nieuw Zweden uitmaakte, is ene der voor- naamfte fteden van Noord Amerika , en naad: Boft on de grootfte. Zy legt genoegzaam in ’t midden der Engel febe Volkplantingen, op de breedte van <29. gr. en omtrent 50. min. N. en de lengte van 75’ &r’ KZeft van bonden. Deze Stad werd in den Jare 1683. 7X> a^s anderen willen 1682. door den bekenden Quaker William Pen het eerft aangelegd, die dit gantfche Land van Koning Karei den II. van Engeland ten gefchenk verkreeg, nadien Zweden van zyn regt op het zelve had afgedaan. Zy moed, volgens Pens ontwerp op een punt leggen, dat de Ri¬ vieren Dellaware en Skilkull by hare t’zamenvoeging maken , in ene vierkante gedaante, en twee Engelfche mylen lang en ene breed zyn. De ooftzyde moed: tegens de Dellaware en de weftzyde te¬ gens de Skulkill geraakt hebben. Men had werkelyk op beide de Ri- P H I L A D E tL P H I A. 1748. 15 Rivieren begonnen te bouwen. Agc hoofdftraten , ieder twee Eng, mylen lang , en zeitien dwarsftraten , elke van ene myl , werden afgeftoken „ allen lynregt , en zeer breed. De oord was toen genoegzaam ene volkomene woefteny» bedekt met zware boiïchen» en hoorde drie Zweedfche Broeders , Svensfon genoemd , toe , die er zig hadden neergezet. Zy verlieten met tegenzin de plaats we¬ gens hare voordelige legging. Dog op ’t laaft bewoog Pen ’er hun toe , die hun enige mylen verder tweemaal zo veel gronds gaf dan zy bewoond hadden. In ’t vervolg heeft Pen zelf, en zyne opvol¬ gers na hem , den gegevenen grond merkelyk ingekort , onder voorge¬ ven dat de Svens f ons zig meer toegeëigend hadden , dan hun was toe- geftaan. Maar voor zulk ene uit geil rek te plaats , als de Stad volgens het ontwerp wezen moeft, was het omnogelyk een genoegzaam getal van Ingezetenen te vinden. Het ontwerp derhalven van op de Skulkill te bouwen wierd ter zyde gelegd , tot dat ’er beter kans zoude zyti om het te vervullen , en men bouwde alleen langs de Dellaware. Deze Rivier » die langs de ooftzyde der Stad droomt, brengt haren handel groot voordeel toe , en maakt een fchoon gezigt. De huizen die reeds langs de Skulkill gebouwd waren , wierden allengskens naar de Dellaivare verplaatft. De Stad legt in enen zeer aangenamen oord» van ’t noorden tot het zuiden langs het water.. Zy is iets meer dan ene Eng. myl lang » en op fommige plaatfen ene halve myl of iets meer breed. De grond is gelyk , en beftaat uit zand gemengd met een weinig klei. De ondervinding, heeft getoond dat de lagt hier zeer gezond is. De ftraten zyn regelmatig , frai, en de meeften vyftig Eng., voe¬ ten breed. Archflreet is zes en zeftig , en Marketjlreet , welke de voomaamfte ftraat is», waar de markt gehouden wordt, byna honderd voe¬ ten breed. Zeven lopen ’er van het noorden naar liet zuiden» of naar de langte der Stad, uitgenomen ene, die langs de Rivier, ten zuiden van de markt loopt, en IV aterjïreet genoemd wordt. Agt waren ’er ge- fchikt om in ’t dwars van de ene Rivier naar de andere te gaan. Zy lo¬ pen niet volkomen ooft en weft , maar een weinig van die ftrekking af. Al de ftraten zyn lynregt , en maken te zanten regte hoeken op de fny- dingen , uitgenomen twee , die naaft aan ’t water zyn; Sommigen zyn beftraat , anderen niet , en dit fchynt minder noodzakelyk om dat de grond zandig is» en dus het water intrekt. Dog in de meeften is ’er een beftrating naaft de huizen van gelyke ftenen, volgens Engel fch gebruik» een vadem, en fomtyds meer, breed, met palen op den afftand van drie of vier vadem afgezet. Op de fteenen gaan de voetgangers, rymigen en» paarden moeten midden op de ftraat blyven. Onder de daken lopen go¬ ten; De Hui¬ zen. Kerken. 16 • P E N S Y L V A N I E. ten met pypen daaraan, zo dat de menfehen die langs de ftraatgaan, by regen of ’t fmelten der fneeuw niet kunnen bedropen worden. De huizen geven een goed aanzien, zyn gemeenlyk enige verdiepingen hoog, en van gebakken of gehouwen ftenen gebouwd; dog de eerlteii worden het meeft gebruikt, en worden even buiten de Stad en zeerwel gebakken. De gehouwen fteen , dien men voor andere huizen gebezigd heeft , wordt in menigte in het Land gevonden , is ligt te bearbeiden , en heeft de goede eigenfehap van in nat weder het vogt niet aantetrekken. Men brandt hier overal enen zeer goeden kalk om te metfelen. De huizen zyn met planken gedekt. Het hout neeemt men van een boom dien de Zweden den Witten Jeneverboom , en de Engelfcben den Witten Ceder noemen. (§) De moeraffèn waren ’er voorheen vol van , dog tegenwoordig zyn deze bomen meeft gekapt , en men heeft nog gene nieuwen geplant, (t ) Het hout is zeer ligt, rot niet zodra als ander hout in dit Land, maar duurt een ’s menfehen leven lang, en is daarom uitmuntend voor de daken. Ook. bezwaart het de muren niet. Dog ve¬ len beginnen te vrezen , dat men met den tyd deze daken zal aanzien als zynde de Stad zeer nadelig, om dat, dezelven zo ligt zynde , de mees- fte muren ook zeer ligt zyn opgemetfeld , en dat hout nu begint te ontbreken , zo dat men in ’t toekomende genoodzaakt wezen zal gebruik te maken van zwaarder ftoffen, pannen, of ietsdiergelyks, welke zwaar¬ te de muren niet zullen kunnen dragen. Om deze reden hebben reeds velen federt enigen tyd begonnen zig van pannen te bedienen. Onder de openbare gebouwen zullen wy eerft fpreken van de Ker¬ ken , waarvan ’er verfcheidenen zyn , want God wordt hier op velerhande wyzen gediend. De Engel (che Kerk ftaat in ’t noorden der Stad, een weinig van de markt af. Zy is de fraiftc van allen. Zy heeft enen kleinen toren, die niet veel zeggen wil , waarin ene klok hangt om te luyen by kerktyd of begrafeniflèn. Ook heeft zy een uurwerk. Dit gebouw , genoemd Chrijl Church , wierd geftigt omtrent het laaft der voorgaande euw , dog is 1 (*) Dit is niet al te wysgerig uitgedrukt. Geen fteen trekt het vogt uit de lugt tot zig, ten zy bezwangerd met zoutdeeltjes. Maar als de fteen kouder is "dan de lugt, verdikt hy het vocht van de lugt op zyn oppervlakte. Dcpoor- agtige ftenen flor, pen het vogt terftonds in , maar zy die geflotener zyn , ge- lyk'het marmer, behouden ’t op hun oppervlakte, tot dat het door uitwaasïe- ming verdwynt. F. (§ ) Cupresfus thyoides Linn. C f ) Evenwel gebruikt men nu , meer dan twintig jaar na dat dit gefchrevet» is, dit hout in Penfylvanie, en heeft ’er genoeg van, om het naar de Wefi in - difebe Eilanden uittevoeren. F. PHILADELPHIA. 1748. if is onlangs herbouwd en verbeterd. Zy heeft twee Predikanten , die hun jaargeld grotendeels uit Engeland krygen. De Zweedjche Kerk , anders de Kerk van Weekacko , ftaat in ’t zui¬ den der Stad, genoegzaam buiten dezelve , aan de Rivier, Y welk hare legging de aangenaamfte van al de Kerken maakt. Ik zal ’er breder van handelen wanneer ik van de Zweden hier woonagtig Ipreken zal. De Duitfche Lutherfche Kerk ftaat aan het noordweften der Stad. By myn aankomft in Amerika had zy een klein torentje ; dog het zelve gebouwd zynde voor dat de muren van de Kerk volkomen droog waren , begonnen die te zakken , zo dat men den toren in den herfft van het jaar 1750. moeft afbreken. Omtrent dien tyd kreeg de gemeente een frai orgel uit Duitjcbland. Zy heeft maar enen Predikant , die den enen zondag in de Lutherfche Kerk te Germantown , en den anderen te Philadelphia preekt. De eerfte Predikant der Lutherfchen alhier was de Heer Muhknberg , die in ’t Jaar 1743. den grond voor deze Kerk gelegd heeft, en federt vandaar naar ene andere gemeente geroe¬ pen zynde, opgevolgd is door den Heer Brunholz , van Sleeswyk geboor¬ tig, die hiernog ftaat. Beiden zyn zy van Halle in Saxe herwaards ge¬ zonden , en hebben , door hunne byzondere gaven van ftigtelyk te pre¬ ken veel nuts gedaan. Kort voor dat deze Kerk gebouwd was , hadden de Duitfchers genen Predikant voor hun zelven , zo dat de Zweed fche Predikant , de Heer Dylander , te JVeekacko voor hun predikte. Na zynen dood in 1741. fchreven zy naar Duitfchland om een Predikant. Deze gemeente is thans zeer talryk , zo dat alle zondagen de Kerk zeer vol is. Zy heeft twee koren, dog geen Sakriftie. Voor den altaar wordt niet gezongen , maar alles gelezen. De Oude Presbyteriaanfche Kerk is niet ver van de markt op zuidzy- dc van Mar ketf reet. Zy heeft ene middelmatige grootte, en is ge¬ bouwd in ’t jaar 1704. gelyk het opfchrift in den gevel aan denoordzyde aantoont. Het dak is van buiten een halve cirkel , of maakt ten minften enen halven zeshoek. Het gebouw zelf ftaat noord en zuid , want dc Presbyterianen zien ’er niet op , gelyk anderen , naar welke windftreek hunne Kerken gebouwd zyn. De Nieuwe Presbyteriaanfche Kerk wierd in ’t jaar 1750. in het noordweften der Stad, door de zogenaamde Nieuw'verligten ( *) ge¬ bouwd. Deze Nieuwe er ligt en zyn menfehen, die uit verfcheiden Gods- dienften leerlingen geworden zyn van den welbekenden Whitefield , die in de jaren 1739. en 1740. en naderhand wederom in 1744. en 1745. genoegzaam alle de Engelfcbe Volkplantingen doorreisde. Zyne wel- fpre- (*) Niwlights Q 1 ï3 pensylvanie fprekendheid , zyn ongemene yver, en andere gaven, maakten, dat hy dikwyls, vooral in de twee eerde jaren, agt, ja zelfs twintigduizend toehoorders , in ’t open veld had. Zyn inzigt met zyn reizen was geld voor een Weeshuis te verzamelen , dat in Ge orgie zou worden opgeregt. Hy kreeg dikwyls op ene reis zeventig ponden Sterlings by een* zelfs verzamelde hy by twee predikatiën, die hy in ’t jaar 1740. op enen zon¬ dag deed , honderd en vyftig pond. De aanhangelingen van dezen man , nu de Nieuwverligten geheten , zyn tegenwoordig ene fekte van Pres¬ byterianen. Want fchoon Whitefield eigenlyk een Geedelyke van de Engdfche Kerk was, week hy allengskens af van derzelver leer; en, in ’t jaar 1744*. te Bofion zynde aangekomen, zintwidte hy zo lang met de Presbyterianen , tot dat hy zelf hunne gevoelens aannam. W hite field was geen groot zintwider, en kon dus door deze doordepene lieden ge¬ leid worden waar zy hem hebben wilden. Dit veroorzaakte ook dat ge¬ durende zyn laatde verblyf in Amerika zyn’ toehoorders zo talryk niet waren als de eerde maal. De Nieuwverligten bouwden het eerd in 1-74 1. een groot huis in ’t weden der Stad, om den Godsdiend daarin waartenemen. Dog alzo zy na het vertrek van Whitefield onder malkan¬ der in fcheuring geraakten , behalven om nog andere redenen ,wierd het gebouw in hetjaar i75o.aandeStadverkoft,entoteenfchoolgefchikt. De Nieuwverligten bouwden toen ene Kerk, die ik de Nieuwe Presbyte¬ ria anfche genoemd heb. Voor den oodelyken gevel zyn de volgende woorden in ’t Latyn in vergulde letters te lezen , Presbyteriaanfche Kerk , onder Gods zegen in 't jaar des Heren 1750. gefiigt .. De Oude Duitfcbe Hervormde Kerk daat in het wednoord weder deel van de Stad , en gelykt veel naar de Kerk in Ladugaordslande te Stokholm. Zy is nog niet geheel af, fchoon ’er al verfcheiden jaren diend in gedaan is. Deze Duitfchers gingen by ’t leven van den Heer Dy län¬ der in de Zweedfche Kerk. Dog toen, na den dood van dien Heer, de Luther jehen enen Predikant uit Duitfcbland komen lieten , maakten de Hervormden ook toedel om ’er een van Dordrecht te ontbieden , en de eerde dien men hun zond was de Heer Slaughter , dien ik daar by myn aankomd ontmoette. Maar deze had in ’t jaar 1750. het on¬ genoegen , dat een ander Predikant , die nieuwlings uit Holland aange¬ komen was, zig, door lid, zo by een gedeelte der Gemeente wid inte* dringen, dat meer dan de helft ’er van gewonnen werd. De twee Pre¬ dikers betwidten malkanderen verfcheiden zondagen den Predikdoel. Men verhaalt , dat de laatdgekomene eens des zaterdags avonds reeds op doel ging, en ’er den gantfehen nagt op bleef. De ander dus voorgekomen: zynde , geraakte de beide partyen handgemeen, en klopten malkander wakker af, ten algemenen fpotte en tot ergernis der gehele Stad. De zaak 0 P H 1 L A D E 'L P H :i A. 1748. zaak kwam voor den Magiftraat , die ze ten voordele van den Heer Slaugh • ter uitwees. De Nieuwe Hervormde Kerk wierd niet ver van de Oude ge¬ bouwd door de aanhangelingen van den laadt gekomenen Prediker, nadat zy in hef ongelyk gefteld waren. Egter wilt deze het zo ver te brengen, dat genoegzaam het gantfche gehoor van zynen tegen- ftrever verliep. De Quakers hebben twee kerken of zogenoemde Vergaderplaatfen , (#) de ene op de markt, en de andere in het noorden der Stad. Men vindt hier , volgens ’t gebruik van deze menfehen, nog altaar, nog predikltoel, nog enig ander Kerkfieraad, maar alleen zitplaatfen en enige armblakers. Zy verzamelen zig eiken zondag driemalen , en behalven dat nog ieder week en maand op zekere tyden. Ik zal in ’t vervolg breder van hun fpreken. De Wederdopers komen te zamen in het noordelyk gedeelte der Stad. De Roomsgezinden bezittten tegens het zuidweltcn een tamelyk groot huis , dat van binnen frai verfierd is , en een orgel heeft. De Aanhangers des Graven van Zinzendurf , anders Hernhutters „ hebben een huis in het noorden der Stad gehuurd, waar zy in het Hoog Duitfch en ’t Engelfch dienll plegten te doen , niet alleen twee of drie¬ maal ieder zondag, maar ook eiken avond in de week als het donker was. Dog in den winter van 1750. werden zy genoodzaakt van hunne avondbyeenkomften af te laten, door enige dartele jongens, die hun ver- fcheiden malen kwamen Horen , door uit een donkeren hoek , by ’t Hot van elk vers, met een werktuig dat het geluid van een Koekoek maakt, waarmede de kinderen gewoon zyn te fpelen , zulk een geweld onder het zingen te maken , dat de Gemeente fchrikkclyk geërgerd werd. Die van de Engelfche Kerk , de Nïeuwverligten , de Quakers en de Duitfche Hervormden hebben ieder hunne begraafplaatfen buiten de Stad, en niet by hunne Kerken, fchoon de eerften fomtyds wel eens ene uitzondering hier van maken. De anderen begraven op hun¬ ne Kerkhoven , en de Hernhutters waar zy maar konnen. De Zwar¬ ten worden op ene zekere plaats buiten de Stad begraven. Ik ga nu over om van de overige openbare gebouwen te gewagen. Andere Het Stadhuis , of het huis voor de Vergaderingen der Provincie , legt Openba in het weften der Stad, is een fchoon gebouw, dat hef grootfte fieraad re Oe- van de Stad uitmaakt. Het heeft enen toren met ene klok. In het boimcn zelve komen de Afgevaardigden van het geweft gemeenlyk in Ocfo- ber t’zamen, of wel dikwyler, indien het de nood vereifcht, om over C 2 ’c al- (*) Meetings. t / & P E N S Y L V A N I E. ’t algemene welzyn raad te plegen, en hunne kleine Parlement e of Ryksdagen te houden. Hier overzien zy de oude wetten., en maken des noods nieuwen. Terzyde van dit gebouw Haat de Boeker y , die in ’tjaar 1742. eerft is aangelegd geworden , volgens een bellek van den Heer Franklin . De¬ ze bewoog eerll de vermogendHe lieden van de Stad om veertig Schellin¬ gen voor een begin te geven , en vervolgens jaarlyks tien Schellingen , om allerhande foorten van boeken te kopen. De Intekenaars hebben het regt de boeken te gebruiken. Anderen mogen ze ook voor enen zeke¬ ren tyd lenen, dog moeten een onderpand geven , en ’s. weeks agt/>^;- ce voor een folio, zes voor een quarto, en vier pence voor een kleinder boek betalen. Zodra de tyd dat men een boek houden mag om is, moet het ’er weder zyn , of men wordt beboet. Het geld dat op deze wys verzameld wordt, is gefchjktom den Bibliothecarius te betalen en nieuwe boeken te kopen. Daar is reeds ene fraije verzameling van uit¬ muntende werken, meed Engel fchen , verfcheiden Franfchenen Latyn - fchen , dog weinigen in andere talen.. De Intekenaars hadden de beleefd¬ heid van den Bibliothecarius te bevelen my zo lang ik hier zyn zoude, alle de boeken te lenen , die ik begeren zou , zonder enig geld er voor te nemen. De Boekery Hond open alle zaterdagen ’snamiddags van vier tot agt uren. Behalven de boeken is ’cr ene ruime verzameling van natuur* lyke zeldzaamheden en van wiskundige en natuurkundige werktuigen. Verfcheiden andere kleine boekery en zyn ’er in de Stad aangelegd , op den zelven , of byna den zelven voet als deze. Het Raadhuis (*) Haat in het midden van Marketftreet , ten wes¬ ten der Markt. Het is een frai gebouw, met een klein torentje , waar¬ in een klok is. Rondom en onder het zelve wordt eigenlyk de markt iedere week gehouden. De dkademie Haat in het weden der Stad. Het was voorheen, ge- lyk gemeld is, ene verzamelplaats voor de aanhangers van White field ; maar zy verkoften het in ’tjaar 1750.. enhet wierd tot ene Akademie, of liever tot een fchool gefchikt. De jeugd wordt hier alleen in zulke din¬ gen onderwezen, die zy by ons. in de lage fcholen leert; maar men denkt * hier met den tyd zulke lellen te zullen geven , als eigenlyk aan ene Aka¬ demie pallen. Op het einde van den laatHen oorlog wierd hier op de zuidzyde der Stad aan de Rivier ene fchans aangelegd , om den Franfchen en Spaanfchen Kapers het landen te beletten. Dog dit gefchfedde niet dan na een hevigen twilL De Quakers verwierpen alle vellingwer- ken , als llrydende met hunnen GodsdienH , die den Chrillen allen kryg ♦ (*) Tbs Cmt-Houfe , 21 y PHILADELPHlA. 1748. kryg verbiedt , het zy aanvallenden' of verwercnden , maar alleen wil dat men op God vertrouwen zal. Men wifielde verfcheiden fchrif- sen voor en tegen. Dog de vyandlyke Kapers enige vaartuigen de Stad toebehorende hebbende weggenomen , vonden de meefte zo niet alle de Quakers, het raadzaam de verfterking, ten minden door geld te fchieten , te bevorderen» Onder alle de voordelen dezer Stad is hare aangename lugtge- Luats- fteldheid het voomaamfte. De Winter is niet zeer geftreng en tarne- gefteld- lyk kort en de Zomer niet te heet. Het land rondom brengt al- heid* lerhande akkervrugten in grote menigte voort. De September en Oc- tober ;,yn hier gelyk aan het begin van Augudus in Zweden , en de eerde dagen van Februari zyn veeltyds al zo aangenaam als het laatd van April en het begin van Mai in Zweden is. Zelfs zyn de koud- de dagen in fommige Winters niet kouder dan de laatde herfftdagen in het midden van Zweden en het zuiden van Finland., Philadelpiiia heed fchoon en helder water* Want fchoon ’er in de Stad gene bronnen zyn, vindt men in ieder huis enen put, en op de draat zyn ’er ook verfcheiden , die zeer goed water geven om te drinken , te wadchen , te koken , en voor ander gebruik. Gemeen- lyk moet men veertig voet diep graven eer men water vindt. Het water der Dellaware is ook goed. Maar by het maken van putten begaat men dikwyls enen misdag, die het water op* verfcheiden plaat- fen der Stad bederft. In ’t vervolg zal ik gelegenheid hebben hier verder van te gewagen. De Dellaware bevordert den Koophandel uitermate. Het is ene De Del- der grootde Rivieren van de Wereld. (#) Zy is drie Eng. mylen Idwire, breed aan haren mond , twee mylen voor de Stad Wilmïngton , en drie vierden van ene myl voor P hiladelphia , het welk tudchen de negentigen de honderd mylen van Zee,, of van de plaats waar zig de Dellaware in den zeeboezem van dien naam ftort, aflegt. Egcer is zy nergens minder dan vyf of zes vadem diep, dus de grote Schepen tot voor de Stad kunnen komen , en naaft aan de brug op vyf vadem ankeren.. Hier is het water niet meer brak.. Dit maakt dat al de wonnen , die op Zee aan het Schip gekomen zyn , en ’er gaten in gemaakt hebben , fterven of afvallen, zodra het hier enigen tyd ge¬ legen heeft. Het enige ongemak , waaraan de handel hier onderworpen is , is dat de Rivier alle Winters ene maand of meer toe vr ie ft. Gedurende / dien (*) Hier fchynt de Schryver om verfcheiden Rivieren die veel groter zyn niet te denken. F. C s- S2 Scheeps timmer¬ werven. Koop¬ handel. PENS Y L V A NI E dien tyd is de vaart gedopt. Dit gebeurt niet te Boft on, te New Terk , en op andere plaatfen digter aan Zee. De vloed doet zig zelfs nog dertig Eng. mylen boven de Stad te Pr ent on bemerken. Het verichil van hoog en laag water te Phila¬ delphia is agt voet. De watervallen , die by ‘trenton in de Dellaware en een weinig boven Philadelphia in de Skulkill zyn , maken die Rivieren meer Jandwaards in onbruikbaar om goederen naar of van Philadelphia te voeren. Men moet dan daartoe Wagens of Karren gebruiken. Men heeft al op middelen gedagt om beide die Rivieren , ten minden voor grote Schuiten , vaarbaar te maken. Alle jaren worden ’er verfcheiden Schepen gebouwd van Ameru kaanfeh eikenhout op de werven, die in en nevens de Stad aange¬ legd zyn. Dog zy kunnen in deugd en duurzaamheid by die welken van Europifch eikenhout gebouwd zyn niet vergeleken worden. De Stad dryft enen zwaren handel , zo wél met de Inwoonders van het Land, als naar andere geweden, vooral op de We ft Indien , of Zuid Amerika , de Antilles, naar Engeland , Ierland , Portugal , en verfcheidene Engelfche Volkplantingen in Noord Amerika . Dog gene andere dan Engeljche Schepen mogen in de Haven komen. Philadelphia trekt de grootde wind uit haren handel op de We ft Indien , waar heen de Inwoonders dagelyks ene menigte van meel, boter , vleefch , en andere eetwaren , timmerhout , planken , en dier- gelyken zenden. Daartegen ontvangen zy fuiker, fyroop, rum , in¬ digo , mahoganyhout , en andere waren, of baar geld. Plet regte Ma- hoganyhout , ’t welk in Jamaika valt , is tegenwoordig meed al weg. Naar Engeland worden ten dele waren die in de We ft Indien vallen, ten dele die het Land voortbrengt, gezonden. Tot de laatdcn behoren allerlei hout , inzonderheid zwart walnotenhout , en eiken planken voor den Scheepsbouw , gehele hier gebouwde Schepen , yzer , pelteryen , en teer. De teer word eigenlyk te New-Jer/ey ge¬ maakt , zo dat de boffehen in dat gewed meed weg zyn. Eindelyk zendt men ook veel baar geld naar Engeland. Hier voor krygt men daar van daan allerlei daar gemaakte goederen , fynè en grove la¬ kens , linnens, yzer- en ander metalenwerken , en Ooft Indifche waren. Want men moet aanmerken dat Engeland Philadelphia van byna alle de handwerken en doffen voorziet , die daar gebruikt worden. Naar Ierland gaat jaarlyks een grote menigte van lynzaad , te gelyk met verfcheiden hier gebouwde Schepen. Portugal trekt koom , meel en ongemaaide rnais. Spanje ook enig koorn. Maar ■ ' al I P II I L A D E. L P H I A. 1748. *3 al het geld dat men uit die landen krygt moet ten eerden naar En¬ geland ter betaling der waren die men van daar trekt , en die veel meer bedragen dan dit geld. Dog om te nauwkeuriger te tonen wat de Stad en het gantfche Landfchap jaarlyks uit Engeland ontvangen heeft, zal ik hier een ge¬ trouw ufttrêkfel uit de Engelfehe Tolboeken invóegen , dat ik van den Ingenier Lewis Evans te Philadelpbia ; gekregen heb. Deze Heer had iemant zyner vrienden te Londen vërkogt hem ene lyft te zenden van alles wat in verfcheiden jaren uit Engeland naar Penfylvanie ge¬ zonden was. Hy kreeg die lyft , en fchoon de waren ’er niet op waren uitgedrukt , is derzelyer waarde in geld berekend. Diergelyke uittrekfele uit de Tolboeken heeft -men voor tjlle de udmerikaanfche Provinciën gemaakt, óm daardoor het Parlement in 'Engeland te over¬ tuigen , dat, deze geweften, meer waren uit het Ryk getrokken' heb¬ ben, federnzy hun geld' in briefjes veranderd hebben. * Ik heb liét uittrekfel uit het oorfpronglyke zelf afgefchreven. Al¬ leen moet men daarop aanmerken , dat het met Kersmis van het jaar 1722. begiftt en eindigt om dien zelven tyd in 1747. Deze tafel èegrypt de { waren niet die jaarlyks, in grote menigte, uit Schotland en Ierland naar Penfylvanie gezonden worden-, waaronder byzonder- h/k veel linnen is.. i :I i ' ! ' i ï f . r j . C' * p t $ - i 1.  - • i - -. * * \ ■' ■ ' ■ -r. - ■ ' > i v_ Waarde P E N S Y L V A N, I E. s4 Waarde der goederen jaarlyks uit Engeland naar Penfylvanie gezonden* Vreemde waren, waarvan de regten betaald zyn, en maar de quitan- ties gevorderd worden. Engelfche Handwer¬ ken. . . - Somme der twee kolommen t’za- mengetelcL Jaren* L. s. D. L. S. D. I L' S. D. I723- 5I99- 13- 5- 10793. 5- i. 15992. 19. 4* 1724. 9373- i5- 8. 20951. 0. 5- 30324. 16. i. '7* 5- 10301. 12. 6. 31908. i. 8. 42209. 14. 2. 1726. 937 1 * 1 1. 6. 28263. 6. 2. 37634- i7- 8. 17Q7. 10243. 0. 7- 21736. 10. 0. 3!979- 10. 7- 1728. I4°73- 13- 9- 23405- 6. 2. 37478- 19. ii. 1729. 12948. 8- 5* 16851. 2. 5- 29799- 10. 10. 1730. 1 5660. 10. 1 1. 3293T- 16. 6. 48592. n 7- 5- 173I* 1 1838. l7- 4- 32421. 18. 9- 44260. 16. i. 1 73-- I524°- 14. 4- 26457- 19. 3- 41698. i3- 7- 1 733* 1 3 1 0. 8. 273'8- 7- 5- +0565. 8. i. 1 734* I9648. !5* 9- 34743- 12. i. 54392. 7- 10. 1735- 18078. 4- 3- 30726. 7- i. 48804. 1 1. 4- I736* 23456- 15- ii. 38057. 2. 5- 61513* 18. 4- 1737- Ï45Ï7- 4- 3- 42173- 2. 4- 56690. 6. 7- 1738- 20320. 19. 3- 41129. 5- 0. 61450. 4- 3- I739- 9041. 4- 5- 4541 1- 7- 6. 54452. 1 1. 1 1. 1740. 10280. 0. 0. 46471, 12. 9- 56751- 14. 9- I741- 12977. 18. 10. 78032. !3- i. 9 10 10. 1 1. 1 1. 1742. 1 4458* 6. 0 ó- 60836. i7- i. 75295- 3- 4- 1743- 19220. i. 6V 60120. 4- 10. 79340. 6. 4- 1744. 14681. 8. 4. 47595- 18. 2. 6221 A. 1 6. 6. 1745- 8. 8. 4I237- 2. 0 ó • 54280. 10. 1 1. 1746. ib/03. 12. 7- 55595- 19. 7- 73699- 12. 2. 1747- 8585- 14. ii. 73819- 2. 8. t 82404. 1 7- 7- Somme 343789 16. 0. 1 j 969049 i. 6. 1 3 1 2838. *7- 6. 25 PHILADELPHIA. 1748. Hoe fterk de gehele handel in Penfylvanie is kan men omtrent uit het getal der grote en kleine Schepen opmaken, die jaarlyks voor de Stad komen of ’er van afvaren. Ik zal hier maar ene lyft van eni¬ ge weinige jaren plaatfen, die ik uit de Koeranten dier Stad getrok¬ ken heb. De Schepen worden gerekend van den 5. Maart van het ene tot den 5. Maart van het volgende jaar. ’T jaar. Ingekomen Schepen. Uitgevaren Schepen. i?35- * ' 199. 212. 1740. 307. 208. 1741. 090. 309. I744* - 229. 271. !745- - 280. 301* !746. 273. 293. Maar het is zeer te vrezen dat de handel van Philadelphia en de Engelfche Volkplantingen eer af dan toenemen zal , indien men daar geen zorg voordraagt. Ik zal dit in ’t vervolg duidelyk aan¬ tonen. De Stad voorziet niet alleen de meefte Inwoonders van Penfylva - me van de waren die zy van noden hebben, maar ’er komen hier nog dagelyks vele menfchen van New-Jerfey , die hier enen Herken handel dryven. Ieder jaar, in Mai en November, worden ’er twee grote markten Markten, gehouden, ieder den 16. der maand. Behalven deze grote , zyn ’er nog twee gewone markten , ’s Woensdags en ’s Zaterdags , wanneer de Boeren van Penfylvanie en New-Jerfey allerhande eetwaren en voortbrengfelen des Lands Komen tc koop veilen 7 het welk een groot voordeel voor de Stad is. Het zou te wenfehen zyn dat zulk ene nuttige zaak ook in de Zweedfche Steden konde ingevoerd worden. 