Geographie van Nederlandsch-Indië
§ 172. Lombok heet ook wel Salaparang en Tanah- SAsak; de eerste naam komt nog in den titel van de Vor- sten voor, den anderen draagt bet eiland naar de in- landers , die Sasak genoemd worden. Zij maken verreweg het grootste gedeelte der bevolking nit en belijden de mohammedaansche godsdienst. Vroeger Avas het land in een aantal staatjes, gelijk nog beden in districten, ver- deeld, die onder het bestuur van twee Vorsten staan, wier residentieplaatsen Mataram en Karang-asam zijn. Gewoonlijk staan Lombok en Karang-asam op Bali onder een bestuur. Een groot aantal Balineezen is ten gevolge dier overheersching door Bali op de genoemde boofdplaatsen en in bare om~ streken gevestigd : zij zullen ^ der geheele bevolking uitmaken. Ampanam , dat in de onmiddellijke nabijheid van de hoofdplaatsen ligt, en Pidjoe aan de tegenover- Digitized by Google 138 gestelde kust van het eiland, zijn er de voornaamsle han- delplaatsen. § 173. Soernbawa bestaat nit vier staatjes , Soernbawa, Sanggar, Dompo en Bima. Vroeger waren zij aan den Sultan van Makassar onderworpen , maar na diens neder- laag door de Oost-lndische Compagnie erkennen zij ons gezag , ten blijke waarvan zij gezamenlijk jaarlijks 1 2.5 kojan sapanhout, tegen f 30 de kojan, aan het Gouverne' ment moeten leveren. Bima, ofschoon niet veel meer dan een vierde van het eiland groot, terwijl Soernbawa | van de oppervlakte beslaat, is verre weg het best bevolkt, en toch is de digtheid der bevolking er in vergelijking met Java nog slechts als 1:6. De inwoners van Soernbawa zijn Mohammedanen , maar in de binnenlanden leeft nog een gering aantal heidenen. Zij zijn onder den gewonen naam van bergbewoners , orang- goenoeng , doch in de landtaal do dongo geheeten , bekend. § 174. Van het eiland Flores is nog weinig bekend. Het westelijke, aan Bima onderworpen gcdeelle, waartoe de Sultan van dat rijk den toegang voor vreemden zooveel mogelijk gesloten houdt , omdat hij er nog steeds veel slaven van daan haall, heet naar de stammen, die het bevolken, Mangarai. Even als alle inboorlingen van Flores, zijn ook zij heidenen; zij zijn forsch van gestalte en heb- ben kroes haar. Zij wonen in het gebergte in verspreide gehuchten en worden door daloe's , zoo heeten hun hoof- den, geregeerd. Op de Noordkust hebben de Bimaneezen een drietal kampongs gevestigd. — Midden-Flores wordt door drie stammen bewoond, die niet tot onderwerping zijn gebragt kunnen worden, noch door de Bimaneezen, noch door de Boegineezen van Ende. Zoo als van zelf spreekt doet men elkander vreeselijke verhalen van hunne woestheid en kannibalische gewoonten. — Oost-Flores wordt weder door eene groote menigte heidensche stammen be- woond, die bijna in dezelfde verhouding staan tot de Boe- 159 gineezen , die zich op de Zuidkust te Ende gevestigd hebben , als de Mangaraja’s lot de Bimaneezen. De laatstgenoemde kampong drijft. eenigen bandel, maar beteekent overigens weinig, ofschoon de vestiging van Boegineezen in die stre- ken zeer op de bevolking drukt. Ende hecft al eens voor bedreven zeeroof eene tuchliging van het Gouvernement ondergaan, maar die heeft niet veel uitgewerkt. Aan den uitersten Ooslhoek des eilands, eindelijk, liggen enkele, voorheen Portugeesche, negorijen, waarvan Laran- toeka de voornaamste is. Daar ligt ook Kaap Boenga, van welken naam de Portugeesche vertaling de aanleiding tot den naam van bet geheele eiland zou geweest zijn. Ook Larantoeka met zijne bevolking van 2000 zoogenaamde «zwarte»‘ Portugeezen , die nu en dan door een Portugee- schen priester plegen bezocht te worden, werd om eene gelijke reden als Ende door eene Nederlandsche expeditie getuchtigd. § 175. Het oostelijk gedeelte van Flores behoort met de verdere eilanden , Solor enz. alsmede Soemba , tot de onderhoorigheden van de residentie Timor. De hoofdplaats dezcr residentie, Koepang, is eene oud-Indische stad, waar de Oost-Indische Compagnie zich in 1615 vestigde en het fort Concordia oprigtte. ’t Is de voornaamste plaats in het zuidelijk gedeelte van den Archipel. Zij ligt aan eene ruime baai, die echter naar het Westen geheel open is, op een afstand, in regie lijn, van 165 g. m. van Soerabaja , 120 van Amboina en 70 van de naastbijgelegene kust van Nieuw-Holland. Met dat al is de bandel er nog wei- nig beduidend. De voornaamste uitvoer bestaat in sandel- hout, paarden en was. Een kleine strook grond langs de baai is gouvernements-grondgebied. Niet slecbts een paar Nederlandsche posten, Babau en Pariti, liggen hier, maar ook enkele Timoreesche vorsten, die van het Gouvernement afhankelijk zijn , hebben zich hier gevestigd. De voor- naamste der Timoreesche vorsten, althans in naam, en van 160 wien vroeger de meeste afhankclijk waren, is de Liorai (ook wel de Kleine Keizer gehecten) van Sonebait. Zijn gebied grenst, als men daar namelijk enkele misschien on- afhankelijke staatjes bij rekent , — even als dat van den Vorst van Amabi, die op ons grondgebied woont en die voor onzen belangrijksten bondgenoot gehouden wordt , en dat van den Vorst (Radja-besar) van Amarasi, in wiens rijk een Nederlandsche post is, — aan Koepang en aan ons grond- gebied. Het zuidelijkste gedeelte van Timor en het eiland , Samaoe behooren namelijk aan den Radja van Koepang , wiens magt in vroeger tijden veel uitgestrekter was, maar die door de Timoreezen onder hunnen Liorai bijna geheel van het eiland verdrongen is. Noordoostelijk Timor staat onder de souvereiniteit van Portugal. Het is zeer onvoldoende bekend. Dilli is er de h. van. Het bezit de beste haven van het eiland, maar is eene ongezonde plaats. Na deze zijn Batoe-gede en Mana- toetoe het belangrijkst. Tegenwoordig is er in ’t land eene gedwongen koflij-cultuur ingevoerd. Paarden, sandelhout en was zijn de voornaamste artikelen van uitvoer, mais en rijst de hoofdproducten van den landbouw. Eerst onlangs zijn de grenzen van Nederlandsch en Portugeeseh Timor, door een tractaat bepaald geworden. Bewesten de grenslijn is Ambenoe met Oekoesi en wat er verder bijbehoort, ge- enclaveerd door staten die ons gezag erkennen, Portugeeseh gebleven, en evenzoo een klein staatje ten Oosten daarvan Nederlandsch. In dat gedeelte des eilands, Midden-Timor , hebben wij een posthouder in Fialarang en een gezaghebber over de aan ons onderhoorige Beloneesche staatjes te Atapoepoe 48. Het oostelijk gedeelte van Timor is namelijk door een der- den inlandschen stam bewoond, de Beloneezen, die in twee hoofdafdeelingen gescheiden zijn, [Waiwikoe-] Waihald en Loeka; de laatste geheel onder Portugeeseh oppergezag. — De eilanden waarop Portugal voor dezen nevens IXeder- Digitized by Google 161 land zijn gezag ujtoefende, zijn thans uitsluitend IVeder- landsfih. Te Larantoeka op Flores resideert de gezaghebber der Solor-eilanden , terwiji op Solor, Alor, Savoe en Rotti poslhouders zijn. Bijvoegsel. § 176. Dc Nederlandsch-Indische bezittingen beslaan sleehts een gedeelte van den Oost- Indischen Archipel. Deze slrekt zich ten Noorden, zoo wel aan de Oost- als aan de Westzijde, veel verder nit dan onze bezittingen. Zelfs de grens van 20" NB. , die wij boven hebben aangenomen , is nog sleehts die van de Europesche bezittingen in dien Ar- chipel; in zijne voile uitgestrektheid rekent men hem in het Oosten reeds met ongeveer 50° i\ T B. te beginnen en in het Westen met ruim 15°, terwiji de noordelijkste eilanden, die tot de IVederlandsch-Indische bezittingen gerekend wor- den, de 5° NB. naauwelijks bereiken. De dric eilandengroepen , die zich ten Zuiden van Japan tot Formosa uitstrekken, en dit eiland zelf, even als de groepen der Andamanen en Nikobaren, deze laatste in 1846 door de Deensche regering in bezit genoinen, sluiten wij ook nu nog van onze beschrijving uit. Wat er overblijft is Portugeesch Timor, het noordelijke gedeelte van de eilanden Sumatra en Borneo, de Sollok-eilanden en de Philippinen. Eindelijk nemen wij in onze beschrijving ook nog het Maleische schiereiland op , dat door de landengte Krah tegenwoordig met het vaste land van Achter-Indie ver- bonden, vroeger welligt evenzeer een afeonderlijk eiland geweest is. § 177. Van de Portugeesche bezitting op Timor is reeds boven in § 175, en van de noordelijke punt van Sumatra, het rijk van Atjih , in § 1 25- gesproken. § 178. Het Noordelijk gedeelte van Borneo, dat niet tot de Nederlandsche bezittingen behoort , bestaat uit li Digitized by Google Sarawak en Broenei aan de Noordwest-kust, en nit do Noordoost -kust, waar de Sultan van Sollok hier en daar gezag uitoefent. § 179. Sarawak strekt zich tegenwoordig uit van K. Datoe tot K. Kidorong (ongeveer in t midden tusschen K. Sirik en K. Baram), over eene lengte van 500 zeemijlen , nagenoeg de helft van de geheele Noordwest-kust van K. Datoe tot K. Simpang-mengajau. De hreedte tot het ge - bergte is niet juist op te geven; onder de rivieren, die daarvan afstroomen, zijn er evenwel enkele bclangrijke, vooral de Redjang, en verder de rivier van Sarawak, waaraan de hoofdplaats gelegen is, de Sadong, Batang- loepar, Saribas, Bintoeloe, enz. Ilare oevers zijn door eene Dajaksche bevolking bewoond , die zich reeds voor een groot decl aan het gezag van den Radja onderworpen heeft en een hoofdgeld van 4 sh. per huisgezin betaalt. Men begroot haar op een 340,000 zielen. Digter bij de hoofdplaats worden de Dajaks in Zee- en LaPd-Dajaks onderscheiden , waarvan de eerste om hunne rooftogten aan de naburige stranden zeer gevreesd plagten te zijn; de andere zijn een onschadelijk volkje. Verder op wonen andere stammen met andere talen en gewoonten en zeker nog lang niet alle aan het Sarawaksch Gouvernement onderworpen, aan de stranden hier en daar door de Maleijers ge'islamiseerd , in de binnenlanden veelal behoorende tot de stammen der Kahajans. Sarawak voert uit sago, die het nicest in de eerst on- langs afgestane districten beoosten K. Sirik voorkomt, en de gewone producten der bosschen, rotting, was, gom-elastiek , gutta-percha, enz. De grond brengt overigens koflie, suiker, katoen, peper, aardvruchten en mecr dergelijke voort, die, even als de rijst, door de inwoners nog op zeer primitive wijs geteeld, alleen dienen voor eigen consumtie. Ook wordt er van de minerale producten, steenkolen, antimonium cn goud, nog niet veel werk gemaakt; van het laatste slechts I 1 65 door de Chinezen. De Hoofdpl. des lands is Koetjing met een 15000 inw., waarvan een 5000 Chinezen. § 180. De anderc helft der IVoordwest-kust staat in naam onder het gezag van den Sultan van Broenei. Geen ongeregclder staat dan deze, daar de Sultan geheel onver- inogend is tegenover de grooten zijns lands, die, op oos- tersche wijze, eigenaars van geheele districten , alien hun eigen aanhang tegen hem of tegen elkander staande houden. Het land is rijk in kostbare gewassen. In de meer noor- delijke streken komt hier de kamfer bij en vindt men aan de kusten paarlen. De Maloedoe- of Maroedoe baai is van ouds om hare paarlvischerij beroemd. De hevolking der binnen- landen , die in de nabijheid der hoofdplaats onder den naam van Mocroet en Bisaja bekend is en waarvan de stam der Kadajans, die de hoofdpl. van levensmiddelen voorziet, tot den Islam is overgegaan, legt zich, vooral in diezelfdc meer noordelijkc streken, waar zij door de Maleijers Doe- soen en door de Solloks Idaan genoemd wordt, veel op den landbouw toe; deze gebruiken zelfs de ploeg bij de bewerking bunner rijstvelden , planten djagoeng, tabak, aardvrucbten en katoen , en brengen die op de kustplaatsen ter markt. Aan de kusten wonen behalve Borneotiscbe Maleijers ook Orang-Badjo s in grooten getale — zij noemen zicb zelf Orang Sama — en Lanoens, van de kusten van Magindanau oor- spronkelijk. \dor de baai van Broenei, waar aan de monding der Limbang de hoofdplaats gebouwd is, ligt het eiland La- bo can, tegen woordig eene Engelsche bezitting, een klein eiland, met, naar men zegt, rijke hulpmiddelen tot voor- uitgang in den bodern en de bosschen en met eene gunstige l*8©dig m ^t betrekking tot Singapore en Hongkong, maar tot dusver van weinig belang. § 181. De kust van Noordoostelijk Borneo is door hare banken en klippen voor grootere schepen bijna onge- Digitized by Google 164 naakbaar. Onder de menigvuldige baaijen is cr cchter cene, die van Sandakan, die als uitstekende ankcrplaats bekend is. In die van Laboek worden, even als in die van Maloedoe, veel paarlen gevischt. Niet ver van daar valt de rivier Kina-batangan in zee, die om de rijke en goed bevolkte landschappen , die zij doorstroomt, de belangrijkste dezer kust is. — Kamfer, vogelnestjes , was enz. levert het land, tripang en schildpad de zee in overvloed. Aan de mondin- gen der rivieren zijn ondcrdanen van den Sullan van Sollok gevestigd, terwijl de onafhankelijke bevolking der binnen- landen geheel dezelfde is als die in het gebied van Broenei. Bewesten kaap Oensang wonen veel Lanoens en zijn er be- ruchte zeerooversnesten , onder andere Tongkoe. Meer zuid- waarts wonen de Tidoengeezen , thans van den Sultan van Boelongan afhankelijk (§ 140), en in deze streken even gevreesd als de Zee-Dajaks aan de noordwestelijke kusten. § 182. Aan de noordelijke punt van Borneo liggen twee eilanden , Balambangan en Bangoeei , waarvan bet eerstc in de laatste helft der vorige eeuw een tijd lang door de Engelschen bezet geweest. is. Niet veel verder ligt het groote eiland Palawan of Paragoa, waarvan bet noordelijke gedeelte, door den Sultan van Sollok aan de Spanjaarden afgestaan, thans tot de Philippinen gerekend wordt. De eigenlijke Sollok-eilanden verbinden de kaap Oen- sang van Borneo met Magindanau en bestaan uit dric grootere eilanden met eene menigte daar omheenliggende , Tawi- tawi , Sollok (ini. Sook) en Basilan. De Sultan erkent sedert 1851 het oppergezag van Spanje en de handelsvaarluigen voeren de Spaansche vlag. Het hoofdeiland Sollok , waar de Sultan resideert , is een vruchtbaar eiland , gclijk de meeste van de groep , en wordt goed ^bebouwd. Ook wordt er een niet onbe- langrijke handel gedreven en zijn er op de hoofdplaats doorgaans eenige Europeesche kooplieden gevestigd. Een deel der bevolking van het hoofdeiland houdt zich echter Digitized by Google 165 i met zeeroof op, maar het zijn voornamelijk de bewoners van Balangingi, die daardoor zoo bcrucht zijn geworden. 185. De Philippinen vormen eene groep eilanden, die in lengte vrij juist en in rigting en vorm ook nagenoeg met Sumatra overeenkomt, maar slechts ten Noorden en ten Zuiden een aanzienlijk eiland bezit en in het midden in een groot aantal kleinere verscheurd is, zoodat het aantal van alle op wel over de duizend geschat wordt. Hieronder zijn echter nog vele gerekend, welke tot die beidc groepen behooren , die de Philippinen als bruggen met het noord- oostelijk gedeelte van Borneo verbinden. Het zuidelijkste punt van de hoofdgroep komt voorts, wat de geographische ligging betreft , met de noorderbrcedte van het meest noordelijke punt van Sumatra overeen. Het grootstc, meest noordelijke eiland is Luzon, dat circa 2500 vierk. g. m. groot en bijgevolg iets grooter dan Java is. Het meest zuidclijke, Magindanau, is niet veel kleiner. Van de tusschen beide liggende, de zoogenaamde Bisaja’s of Pintados, zoo gcnoemd om de gewoonte der inboorlingen van zich te tatoeeren , zijn in het Westen Mindoro, Panei en Negros, in het Oostcn Samar en Leyte, en in het midden Masbate, Zeboe en Bohol de voornaamste, waarvan Samar en Mindoro grooter, Panei, Leyte en Negros niet veel kleiner zijn dan Timor. § 184. De Philippinen zijn zeer bergachtig. Bergen ech- ter van 7000 voet schijnen reeds tot de hoogste te hehoo- ren. Op de beide hoofdeilanden zijn een aantal vulkanen ; van de drie meest werkzame op Luzon is die van Taal, midden in een meer ten Zuiden van Manila, de be- rocmdste. Aardbevingen zijn er dikwijls zeer hevige; op de temblor es , dat zijn de horizontal, let men naauwelijks ; de terremotos , de vcrticale, zijn zeer gevreesd. — Rivieren zijn er op de beide grootstc eilanden ook enkele van aan- zienlijke lengte, die langs de bergketens (waarvan er in N. Luzon twee evenwijdige van het Noorden naar het Zuiden Digitized by Google 166 loopen) en niet onmiddelijk daarvan af in zee vloeijen. Op beide eilanden zijn insgelijks belangrijke meeren , vooral de Laguna de Bay, dat bijna de geheele brecdte der landengte beslaat, waarop Manila gelegen is. § 18b. De jaarlijkscbe warmte is aan meer wisseling onderhevig dan in Nederlandsch-Indie. De moesons waaijen ongeregeld. In den zomer geeft de Westmoeson aan de westkusten regen, aan de andere zijde der bergen droogte. Bij de kentcring, in bet Iaatst van Mei, beerschen er bij drukkende hitte bevige storrnen en onweders. De Zuid- oostenwind, die van Maart tot Mei geregeld waait, geeft te Manila droogte. § 186. Goud, koper en steenkolen worden vecl gevonden, inaar niet of zeer weinig gcexploiteerd. Van planten vindt men ook zeer vele, die tevens in Nederlandsch-Indie voor- komen. Fijne houtsoorten vooral moeten er zeer kostbare in de bosschcn zijn. Bijst is bet hoofdvoedsel der bevol- king en wordt bet nicest verbouwd ; daarop volgt de cul- tuur van bet suikerriet, de indigo, de tabak, de soort van pisang, die de bckcnde Manila- hennip levert (de koffo der Minahasa), katoen, koftie, kokos, peper, en in lateren tijd, maar nog niet met goeden uitslag, tarwe. Van verscheu- rend gedierte zijn er alleen krokodillen; anders sleehls apcn, slangen, herten, wilde zwijnen; voorts vee, inzon- derheid bulfels, die gewoonlijk in den wilden staat worden opgevangen en dan getemd. Van vogels is er, even als in Nederlandsch-Indie, overvloed van kippen, duiven eneenden (die er ook om de eijeren gefokl worden), en verder van papagaaijen, kakatoes enz. Ook bet lastig ongedierte, witle mieren en dergelijke, is er even overvlocdig. § 187. De inwoners van de Philippinen zijn voor een groot gedeelte tot de K. K. godsdienst bekeerd. Deze zijn de Tagala of Tagalok , de Indios der Spanjaardcn, die het zuidelijk gedeelte van Luzon bewonen, en de met ben ver- wantc stammen der Bisaja’s op de naar dezen genoemdc Digitized by Google 167 cilandcn. In het iVoorden van Luzon en in de binnenlanden der andere eilanden woont nog een groot aantal gedeelte- lijk onafhankelijkc hcidenen, die voor een goed deel blijk- baar van hetzelfde Maleische ras zijn , waartoe ook de Tagala’s behooren, maar ook voor een deel als stamgenooten der inwoners van Nieuw-Guinea moeten beschouwd worden. I)eze laatste noemen de Spanjaarden Negritos, het Maleische ras noemt ze Aeta's; men vindt ze op de beide groote en waarschijnlijk ook nog wcl op vele der kleinere eilanden. De andere , even als de pasgenoemde door de Spanjaar- den onder den algemeenen naam van Infieles begrepen, be- dragen op Luzon een 200,000 zielen, die onder een groot aantal verschillende stanmamen bekend zijn. Men verdeelt. ze in twee hoofddeelen, dezulke die uit vermenging van Maleijers en Negritos zouden gesproten zijn, de zooge- naamde Igorroten, die rneer zuidelijk, en de Tingianen, die men voor afslammelingen van Chineezen of Japanneezen en Negritos houdt en die ineer noordelijk wonen; of deze verdecling echter voor alien doorgaat mag men zeer betwij- felen. — Op Magiudanau is het aantal dier Maleische hei- denen nog wel viermaal grootcr dan op Luzon. Zij komen er rnet de Bataks, Dajaks en Alfoeren in vele bijzonderheden ovcreen en zijn alien koppcsnellers. — Verder zijn er een 200,000 Chineezen, de in het land van Tagaalsche moeders geborenen medegcrekend , en een 12 of 15,000 Europeanen cn Kreolen. De geheele bevolking bedraagt misschien 4 b millioen zielen. § 188. De Spaansche bezittingen in Oost-Indie zijn in 55 provincicn verdeeld, waarvan 52 op de Philippinen komen en 1 de Marianen omvat, ieder met een Alcalde aan het hoofd. Onder dozen staan de Gobernadorcillos , dat zijn de gouverneurs der pueblos of dorpen. De hoofdin- komsten dier alcalde s bestaan in den handel, dien zij voor eigen rekening xnogen drijven tegen afstand van een ge- deelte van hunne bezoldiging. Digitized by Google 168 De Kapitein-Generaal , eigenlijk de Vice-Patrono , der Spaansche bezittingen wordt voor zes jaren gekozen en heeft naast zich een Cabo segundo of Asesor, als ’t ware een verantwoordelijken minister. Dezen en andere aanzienlijke beambten kan de Kapitein-Generaal tot een raad bijeen- roepen, aan wier uitspraak hij echter niet onderworpen is. De finantien staan onder een Superintendente de la hacienda. i. De hoofdbronnen der inkomsten van den Staat zijn : een hoofdgeld van 1J piaster van de inlanders; de monopolien van de tabak, palmwijn en areka-noten; tollen, de pacht der hanenvechtbanen en eenige kleinere. Luzon is verdeeld in 19 provincien. Manila, de hoofd- plaats, aan eene ruime baai, heeft 12 tot 15,000 inwoners en 150,000 in de acht voorsteden, van welke Binondo, als het kwartier der vreemde kooplieden, in wier handen alle groote zaken zijn, het belangrijkste is. Op Magindanau, om de overeenkomst met de Molukken ook wel Maloeko-besar geheeten , zijn aan de Noord-west- en de Oostkust twee van Spanje afhankelijke provincien en aan den zuidwestelijken uithoek, aan de Straat Basilan, de vesting Zamboanga, de voornaamste na de citadel van Ma- nila. Aan de Zuidwest-kust ligt de groote golf der llanoens , waar zich voornamelijk aan den westelijken oever de staatjes van dat als zeeroovers zoo beruchte volk bevinden. Het zuidelijk gedeelte des eilands staat onder den Sultan van Magindanau, wiens hoofdplaats Selangan bij de monding van eene aanzienlijke rivier aan de bovengenoemde baai gelegen is. Terwijl de llanoens en de onderdanen van dezen Sultan mows , d. i. mohammedanen zijn, is het westelijk gedeelte des eilands geheel door onafhankelijke Alfoeren bewoond. § 189. Van het Maleische schiereiland is het noor- delijke gedeelte nog zeer weinig bekend, zoodat het vol- doende is de namen der staatjes Legor (en op gelijke breedte aan de Westkust het eiland Salang of P R “ Oedjoeng- Digitized by Google t<>9 salang (Junkceylon) aan den ingang der straat van Malaka), Sanggora, Patani, Kalantan en Trengganau aan de Oostkust en aan de Westkust Kedah te noemen , die alle in meerder of minder mate aan Siam onderworpen zijn. De afstam- melingen van Maleijers en Siameczen, zooals er hier vele zijn, worden door de eersten Samsain genoemd. In het zuidelijk gedeelte van het schiereiland liggen de Engelsche bezittingen en een aantal onafhankelijke Maleische staatjes. § 190. De Engelsche bezittingen bestaan uit drie provin- cicn, te zamen onder den naam van Strait-settlements een gouvernement vormende, dat onder het Presidentschap Bengale behoort. Het zijn Wellesley met het daarvodr liggende eiland Poelau Pinang (h. Georgetown), geheel in het Noorden, aan Kedah grenzende; Malaka (met gn. h. en het landschap Naning) en het eiland Singapore, met de stad van gelijken naam, de hoofdplaats van het gouvernement. Tusschen Wellesley en Malaka liggen de Maleische staten Perak en Salangor; ten Zuiden van Malaka en de geheele Zuidpunt beslaande Djohor, en aan de Oostkust, benoorden dit laatste en grenzende aan Trengganau, Pahang, vroeger met Djohor eene onderhoorigheid uitmakende van het rijk van Malaka. — In het birmenland liggen een aantal kleinc staatjes, die onder den naam van de Menangkabausche staten of van de Nageri-sembilan bekend zijn. Volgens de overlevering namelijk is, lang nadat zich de Maleijers reeds op het schiereiland gevestigd hadden, eene kolonie van het eiland Sumatra de straat van Malaka overgestoken en heeft zich in het binnenland met de oorspronkelijke bevolking vermengd en daar negen staatjes gesticht, die aan den Sultan van Malaka en later aan dien van Djohor schatpligtig waren. Na verloop van tijd stonden er vier daarvan tegen dezen op en noodigden een lid van het Menangkabausche stamhuis op Sumatra uit. oni het hestuur over hen op zich te nemen. Deze staten zijn Soengei-Oedjoeng, Rembau, Djohol en Srimenanti. In de laatste resideerde de Vorst. Digitized by Google 170 Tegenwoordig hebben dezc staatjes zich in een aantal klcinero opgelost. § 191. Het schiereiland is in de lengte door eene berg- keten doorsnedcn, die aan de landengte Krah begint en zich tot Kaap Remoenia uitstrekt. De hoogste barer toppen, zoo als de berg van Kedah en de Ophir bij Malaka, bereiken nog niet de hoogte van 6000 voet. Vulkanen kent men er geen. Van de kustrivieren schijnen die van Perak en van Pahang de voornaamste. De producten des lands komen het meest met die van het ciland Sumatra overeen, terwijl daarenboven de grond ook bijzonder rijk is aan tin. De artikelen van uitvoer zijn rijsl, tin, goud, peper, ivoor, rotting, gambir, enz. § 192. De inwoners zijn voor het grootste deel Maleijers. De metalen worden hoofdzakelijk door Chineezen geexploi- teerd. In de binnenlanden wonen echter heidensche volk- stammen, die van de Maleijers verschillend zijn en door dezen met den algemeenen naam van Orang-benoea be- stempcld worden. In de meer noordclijke streken zijn de Semang, zuidelijker de Djakoen, de mecstbekende stammen dier oorspronkelijke bewoners. Zc zijn ongetwijfeld stam- verwanten van die van Noordelijk Sumatra, Borneo, de Molukken en de Philippine!!. Digitized by Google AANTEEKENINGEN. 1 bl. 1.) Deze § be vat eene poging ora in eene zoo eenvoudig inogelijke georaetrisclie figuur de ligging en de verhouding van de landmassa’s in den Oost-Indischen Archipel te doen uitkomen en in het geheugen te prenten , en ora door het bepalen van rationele , zij ’t dan ook geheel Active grenzen , eene voorstelling van de verhouding van land en water in dat gedeelte der aarde inogelijk te maken. Zbb voorgesteld , wordt de verbeelding zeker minder geprikkeld dan door eene vergelijking , in dit formele opzigt , met West-Indie, zoo als de Duitsche geographen, op het voetspoor van C. Bitter, die maken; raaar ik heb niet kannen besluiten om deze, zelf op de autoriteit van zulk een naam, in den tekst te plaatsen. 2 bl. 2.) Ik had raoeten zeggen: ongeveer 25, daar de be- paling der juiste grootte van de Oost-Indische eilanden, zoo als van zelf spreekt , nog veel te wenschen overlaat. Zoo stelt bijv. Melvill van Carnbee, die in het Tijdschrift voor N. I., V. 2. en den Moniteur dcs Indes, II, een aantal zulke opgaven gedaan heeft, Soembawa op 27 d vierk. g. ra. , terwijl Zollinger, in zijne beschrij- ving van dit eiland , het £ kleiner stelt. Na de vier Groote Soenda- eilanden volgen in grootte Timor op 613 , Cen*m op 312, Flores op 300, Halmaheira op 292, Soemba op 231, Bangka op 230, Soembawa op 222, Boeroe op 170, en verder Bali, Lombok, Madoera en Blitoeng, elk op mecr dan 100 vierk. g. m. geschat, doch ik twijfel er aan of het laatste de 75 haalt en ook de Digitized by Google 172 drie andere kunnen zoo groot niet zijn. Ook de berekening van de oppervlakte der grootere eilanden vereischt noodwendig herziening. Ter vergelijking voeg ik hierbij : Groot-Brittanje circa 3940 vierk. g. m. , Ierland 1500, Sicilie 420, Sardinie 430^ Corsica 160; ons land 597, Noord-Holland 48 vierk. g. m. 3 bl. 2.) Zulk een verdeeling in groepen blijft fictief zoolang geen grondige studie is voorafgaan. Zoo zouden bijv. Timor en de Zuidelijke Molukken zeer wel kunnen blijken geographisch bij Nieuw-Holland te behooren , en de Zuidooster-eilanden , de Aroe-eilanden ingesloten, bij Nieuw- Guinea. Zelfs Ceram en het grootste gedeelte van de Molukken-groep zou kunnen blijken in naauwer physisch verband te staan met de eilanden , die ten Oosten , dan die ten Westen daarvan liggen. 4 bl. 7.) Dat men met zulke voorbarige besluiten echter falen kan, schijnt de Kinibaloe in liet Noord-oosten van Borneo te bewijzen , die bij de jongste beklimming gebleken is eene graniet- massa te zijn, zeker meer dan 11,000 voet hoog. 5 bl. 7.) A. von Humboldt stelt in zijn Kosmos, IV, p. 405, te veel vertrouwen in den vulkanen-catalogus van Junghuhn , waarvan hij zegt, *dat die //niet is eene oppervlakkige schatting , maar eene werkelijke optelling //. De verdiensten van Junghuhn zullen er niet door lijden , wanneer wij dat oordeel van von Humboldt niet onderschrijven. De Javaansche vulkanen kent Junghuhn zoo als niemand voor hem , maar voor hetgeen hij buiten Java en een deel van Sumatra opgeeft, heeft hij de oogen van anderen moeten gebruiken, die lang zoo goed niet zagen als de zijne. Heeds vroeger gaf ik eene proef, hoe het met de vulkanenkennis in de buiten bezittingen gelegen is (Keinwardt’s Eeis, p. 552 */). Daarbij komt, dat er, sedert Junghuhn zijn’ catalogus gaf in het 2de deel van zijn werk over Java, er beschrijvingen zijn in ’t licht geko- men, waardoor het aantal , dat hij opgeeft, grooter wordt. Zoo komt bij hem op Soembawa alleen de Tembora als vulkaan voor, terwijl er nog wel 15 buitendien gevonden worden, al zijn die ook niet meer werkzaam. 6 bl. 7.) Dat die voren geheel anders zijn dan de barrancos Digitized by Google 175 der Kanarische en Zuid-Amerikaansche vulkanen neemt ook von < • t Humboldt aim, 11. p. 329. 7 bl. $.) Yoor dat Junghuhn deze verklaring gaf meende men dat die modder uit den krater zelf voortkwam; vrg. Vogt, Geol. und Petrefactenkunde, II, p. 116. 8 bl. 8.) Ook in den vulkaan van Makian , dien de Heer C. de Groot in 1854 beklom, was toen geen spoor van tegenwoor- dige werkzaamheid te ontdekken. De laatstvoorgaande uitbarstin- gen, voor zoo ver die bekend zijn, hadden plaats in 1646 en 1760 en de vulkaan was daarbij geheel van&m gereten. In de laatste dagen van 1861 werd men op treurige wijze gewaar, hoe eene rust van eene eeuw nog niet eene eeuwige rust is. — De kennis van de vulkanen iu de buitenbezittingen laat nog zeer veel te wen- schen over; zie mijne Bijdrage tot de geschiedenis van den vul- kaan van Ternate , in het Tijds. van het Kon. Instituut v. N.-I. N. R. , II. , waaruit blijkt hoe zelfs nog de eruptie van 1812, ora van geen vroegere te spreken, zoo weinig bekend is geworden, dat Junghuhn dien berg van 1673 , het laatste jaar waarvau Valentijn eene uitbarsting vermeldt, tot 1838 in rust laat verkeeren. Zie voor den vulkaan Makian ook mijne aant. in Reinwardt’s Reis, pag. 476. 9 bl. 9.) Voor alles wat de vulkanen betreft is Junghuhn’s werk over Java mijn hoofdbron geweest. Jammer dat dit werk niet, in plaats van alle vulkanen afzonderlijk te beschrijven, eene algemeene beschrijving daarvan geeft, waardoor herhalingen ver- meden en de lectuur voor het algemeen aangenamer en leerzamer geweest zoude zijn. Ik moet overigens eens voor al doen opmer- ken, dat ik hier, gelijk overal waar er sprake van wezen kan, vooral het karakteristiek Oost-Indische heb trachten aan te geven. 10 bl. 13.) Bij de zecen is het altijd good ook op de vreemde, en natuurlijk vooral op de E-igelsche benamingen te letten , die soms van de onze verschillen. Zoo vindt men op de Algemeene kaart van de Nederlandsche overzeesche bezittingen , van den . : 1 Heer Bogaerts te Breda , — de beste voor de *. V > j voor . • i*. Oost-Indische ho • ! (, ft t> Digitized by Google bezitingen die ik ken — llarafoera-zee , hetgeen Engelsch is, in plaats van Timor-zee. Zoo staat daar ook Groote Oceaan, een naam haar door Fleurieu gegeven en dieu ik ook wel verkieslijk acht bovcu andere, docb waarvan bet Engelsche South-sea, eene vertaling van den eersten naam, dien zij bij hare ontdekking kreeg, en Magelhaens’ Oceano Pficifico in het gebruik magtige mede- dingers zuilen blijvcn. 11 bl. 13.) Zie de fraaije beschrijving van de Java-zee, door M. H. Jansen, in diens vertaling van Maury’s //the physical geography of the sea//. Jammer dat wij ook van de andere Oost-Indische zeeen zulk eene beschrijving niet hebben. 12 bl. 14.) Yoor dit hoofdstuk heb ik veel gebruik gemaakt van Zollinger’s werkje //iiber die Gewitter und andere damit verwandte meteorologische Erscheinungen im Indischen Archipel // , Ziir. 1858, een boekje dat in de uitvoerige bibliographic van Nederl. Indie in het Aardrijkskundig en Statistisch Woordenboek nog bij te voegen is. 13 bl. 16.) Men beweert dat de Oostmoeson bewesten eene lijn bezuiden Banda naar de Zuidkust van Celebes en verder over Borneo getrokken, drooge , beoosten die lijn natte winden mede- brengt. In het aangehaalde werk van den Heer Jansen wordt die lijn zoo bepaald en de reden van het daarmede zamenhangende verschijnsel ontvouwd. Ik heb echter, met behulp van zoo vele opgaven als ik vinden kon, die lijn niet op die wijs kunnen tra- ceeren, maar eene slingerlijn verkregen, die alleen van de rigting der bergen afhing ; zoodat ik voor alsnog geloof dat wij liier geen ander natuurverschijnsel hebben, dan het bekende op de kusten van Dekan, en ik die bewering dus gegrond acht op eene oude meening , die in den compagniestijd , toen men het verschil in weder op Java en Amboina telkens moest opmerken, ontstaan en daarna nooit meer betwijfeld is. — Ook op Portugeesch Timor is het gebergte de oorzaak van een dergelijk verschijnsel. 14 bl. 16.) Op de Westkust van het Maleische schiereiland groeijen de westelijke winden soms tot halve orkanen aan , die men, als uit de rigting van Sumatra komende , Sumatra’s noemt. 175 Uit de rigting (lier zeewinden is de benaming van //boven-den- wind*, zoo als de Maleijers in hunne taal zeggen, voor het Westen , en van //onder den wind// voor het Oosten, te verklaren. 15 bl. 17.) Zie het Tijdsch. v. het Kon. Inst. v. N. I. N. K. , III, bl. 160: //Voorts veroorlooft de schrijver (de heer von Gaf- fron) zich nogmaals de aandacht der Regering en van de weten- sehappelijke wereld op het landschap Snamang te vestigen , ver- mits dit landschap met der tijd dezelfde vermaardheid verwerven zal, die thans aan California en Australia ten deel valt//. Snamang ligt in het Zuiden van Borneo. De Heer von Gaffron noemt daar ter plaatse ook nog andere streken, aan welke hij dezelfde toe- komst voorspelt. 10 bl. 19.) Voor de botanische namen, die ik meende dat hier niet mogten ontbreken, ben ik natuurlijk de Flora van Professor Miquel gevolgd. Hij beschrijft daarin slechts de phanerogamen (en daarom heb ik mij in mijn overzigt dan ook maar niet aan varens, mossen en dergelijke gewaagd) en daarvan meer dan 9000 soorten , die in het eerste supplement op dat werk , dat uitsluitend de flora van Sumatra behandelt, reeds met een groot aantal ver- meerderd zijn. De Ileer Hasskarl heeft in zijne //aanteekeningen over het nut door de bewoners van Java aan eenige planten van dat eiland toegeschreven , zamengesteld uit de berigten van inlan- ders//, het aantal van die //eenige// tot op over de 900 gebragt. 17 bl. 29.) Over ebbenliout zie ook mijne aant. op Reinwardt’s Reis, bl. 593, waarvan ik dit overneem : //In den compagniestijd werd het ebbenhout van Mauritius gehaald , waar de qualiteit ge- acht werd beter te zijn , hetgeen echter Rumphius alleen aan het kappen toeschrijft. Ik w T eet niet of men ooit onderzocht heeft in hoever dit waar mag wezen en of door betere behandeling een beter product zou te verkrijgen zijn. In den handel komt het Boeroesche hout niet.// 19 bl. 33.) Het verdient de aandacht , dat terwijl dc Portugee- zen vooral smakelijke vruchten uit Amerika in den Archipel hebben overgebragt — daarmede een contrast leverende met de Nederlanders van later , dat gelieel in het voordeel van deze is — en die ook nog steeds door de Europeanen gewoonlijk voor de beste gehou- Digitized by Google 176 den worden , er toch ook onder de meer nuttige cultuurgewassen zoo vele zijn , die van elders ^ijn aangevoerd en dat de inlandsche zoo weinig door cultuur schijnen te zijn veredeld. Uit een * * cultuur-historisch oogpunt zou bet van belang zijn dit onderwerp aan een opzettelijk onderzoek te onderwerpen. Op zich zelf was de weelderige tropische natuur van den Oost-Indischen Archipel niet voor de ontwikkeling van den raensch gescbikt. Yergelijk § 87 en voorafgaande. Ook bier geldt de regel van Hesiodus: Ti t g d'aQExijg idqoiTU ■d'Eol TtgonagoiOev kdrjxav. 20 bl. 36.) Met een der jongste mails is het berigt ontvangen , dat de gambir-cultuur voortaan op Java zal toegelaten zijn. bl. 37.) Deze waren in 1860 op het eiland Java aldus ver- deeld : Bantam. . .. 1 1 koffie — — — kaneel _ — peper. Buitenzorg .. Krawang . ..  — . — — Bagelen. . .. id. — id. id. id. — —  bl. 42.) Hier en bij het dierenrijk mis ik gidsen uls de bovengenoemde Flora. Voor de viervoetige dieren is daar nog de verhandeling van Dr. S. Muller in de Verbandelingen der natuur- kundige commissie, maar ik ben overtuigd, dat deze tegenwoordig voor veel uitbreiding zou vatbaar zijn. Voor de vischfauna zullen wij spoedig een klassiek en kostbaar werk rijk zijn , dat zeker ook wel tot eene meer populaire beschrijving zal kunnen aanleiding geven. Het is een oubegonnen werk ora uit het werk van den beer Schlegel bijvoorbeeld , die aan de Indiscbe fauna zoo veel zorg heeft besteed, bet Indische element zuiver te elimineren. Intusschen zullen er zoologisehe werken of nommers van tijd- i schriften genoeg zijn, die tot eene betere voorstelling der Oost- Indische fauna badden kunnen aanleiding geven , dan de raijne is. In de geographic is een zamenwerken van velen volstrekt noodig. 28 bl. 42.) Bijvoorbeeld in de werken van Muller en Schwaner en in de bovenaangehaalde beschrijving (n°. 16) van een deel van Borneo’s Zuidkust. 24 bl. 42.) De heer Bleekrode heeft dit indertijd wel voor mij willen onderzoeken. 25 bl. 25.) Men vindt deze (?) ook Koeringgi genoemd , een naam, dien ik niet verklaren kan. Dit gaat beter met den naain Tjoelija, dien men ook vindt, en waarmede de Teloegoe-volken van Dekan zouden bedoeld worden , in tegenoverstelling van de Orang Kling, zoo als alleen de Tamilen zouden genoemd worden. Tjoelija nu is blijkbaar eigenliik Tjaulja, d. i. een inwoner van het rijk Tjola, vroeger in Zuid-Dekan gelegen; maar in dit geval heeft men misschien recht van zich te verwonderen, dat die naam aan de meer noordelijk wonende Teloegoe’s zou gcgeven zijn. 26 bl. 59.) Zie n°. 31. 27 bl. 61.) Over de bijzonder dunne bovenlip der Bataks zie v. d. Tuuk in de Aanteekeningen op Lassen’s Geschiedenis van den Indischen Archipel, uit het Hoogduitsch vertaald door Dr. de Klerk, bl. 17. - 8 bl. 61.) Lubach, Grondtrekken eener ethnographic voor Neder- land. Wat mij voorkwam uitsluitend betrekking te hebben tot de 12 Digitized by Google 1 78 Zuidzee-eilanders en dc Papoea's, welke laatste de schrijver ins- gelijks tot den Maleischen stam of n Indo- Australischen hoofdgroep » brengt , heb ik wcggelaten. 20 bl. 61.) Bleeker, in Tijds. v. Ned. Indie, 1849, II, bl. 179 (verg. IV, 2, bl. 135), en in Indisch Archief, I, 270. :J0 bl. 65.) Het springt in ’t oog, dat mijn oordeel over den oorspronkelijken toestand der Maleijers geheel anders is dan dat van Crawfurd, die, History of the Indian Archipelago, II, p. 85, hot volgende zegt : // On the evidence of language (wanneer men niets anders hecft dan woordenlijsten , gelijk de schrijver, aller- ongelukkigst) , we may pronounce as to the state of civilisation of such a nation, that they had made some progress in agriculture, that they understood the use of iron, — had artificers in this metal and in gold; perhaps made trinkets of the latter, — were clothed with a fabric made of the fibrous bark of plants , which they wove in the loom, — were ignorant of the manufacture of cotton cloth , which was acquired in after times from the conti- nent of India, — had tamed the cow and buffalo, and applied them to draught and carriage , — and the hog , the domestic fowl and the duck , and used them for food. Such a nation , in all probability, was in a state of social advancement beyond the ancient Mexicans " , enz. De voorwerpen onzer sympathie ver- schijnen ons zoo gemakkelijk in een licht, dat hen met eene aureole orageeft; maar dat is een verleidelijke glocd, die op den duur niet bestand is tegen den rustigen glans van het licht der waarheid, waarbij alle sympathien en antipathien verdwijnen. — Hoe gaarnc ik overigens over dit niet onbelangrijke onderwerp wat meer had uitgewijd , het kwam mij voor , dat het hier daarvoor de plaats niet was. Wat van het aan bidden der hemelligchamen op Timor gezegd is, heeft eene opheldering noodig, daar men het anders verkeerd zou begrijpen. ’t Is niet anders dan dat zon , maan en sterren daar ook ouder de geesten zijn opgenomen, volstrekt geen gere- gelde sterren-cultus. Het is daarom misschien ook geheel onnoo- dig om hier aan vreemden invloed te denken. Trouwens de bedoe- ling van § 78 is ook geen andere, dan om op de mogelijkheid van zulk een invloed te wijzen. Digitized by Google 170 31 bl. 66.) Wij zagen boven reeds dat de Orang Kling nog steeds in menigte in den Archipel aanwezig zijn, zoodat het ver- keer tusschen het vasteland en de 0. I. eilanden eigenlijk nog altijd voortduurt. Dat hun invloed ook in later tijd nog van be- lang' geweest is, blijkt uit het Tamilsche element, dat in de Maleische taal en litteratuur aanwezig is. Tusschen den Archipel en de Westkust van Voor-Indie en wel bepaaldelijk het Noor- den, Goezerate, moet echter ook verkeer hebben plaats gehad Ook over dit onderwerp blijft nog veel, bijna alles, te onderzoeken over. 32 bl. 78.) Junghuhn laat, Java, I, bl. 98, de lengte-as van Java de vuikanen Salak, Gedd, het plateau van Bandoeng, den Soembing, Mdrbaboe, Lawoe, TengSr en Idjen snijden en bere- kent hatCr dan op 532 g. minuten , d. i. 133 g. m. , lengte. — Bij dl. I, bl. 156, geeft hij een kaartje, waarbij eene regte lijn den Salak, GSdd TjSrme, Slamat, Soembing, Merapi, Lawoe, Wilis , TengSr , Baoen en Idjen verbindt en evenwijdige lijnen aan weerszijden weder andere bergen snijden of in haar verlengde buiten Java ontmoeten. Daar nu deze beide regte lijnen niet overeenkomen , moeten zij een van beide krom wezen, en is de groote kaart van Java, die bij dat werk behoort, te vertrouwen, dan zijn beide krom. Ik ben de kaart, als van de jongste dag- teekening, gevolgd, maar vrees dat ik mij nog te veel door zulk eene denkbeeldige lijn heb laten influenceren. Want behalve dat de natuur niet zoo met het lineaal werkt, ook de voorstelling dat de lengte-as van Java door de vuikanen zou aangewezen zijn, be- rust, voor zoo ver ik de zaak begrijp, op een verkeerd experiment, dat met andere experimenten in strijd is. Zeker echter is het, dat systemen, indien zij op degelijke, wetenschappelijke waarde aan- spraak zullen maken, hoe verleidelijk het ook zy ze te maken en hoeveel gelegenheid zij geven tot vernuftige en zelfs gelukkige opvattingen; wanneer men er gevolgtrekkingen op wil bouwen, behooren gebaseerd te zijn op meer bepaalde en vaster grond- slagen, dan men hun zelfs in wetenschappelijke werken nog zoo dikwijls, helaas! en meestal zelfs ter goeder trouw, onderschuift. 33 bl. 81.) Ik ben voor de voorstelling van het bergsysteem der Preanger de kaart van Junghuhn gevolgd die ik niet heb Digitized by Google 180. kunnen overeenbrengen met zijn systeem dier bergen, zoo als dit , door een kaartje opgelielderd , te vinden is in Java, II, bl. 43. " 4 bl. 86.) Het nieuwe Kolon. Yerslag over 1850, geeft , wat de bevolking betreft, aanleiding tot de volgende veranderingen. De bevolking van Java met de eilanden, op ult. December van dat jaar, was 12,718,717. Deze over eene oppervlakte van 2444.6 vierk. g. m. gerekend, geeft 5203 zielen per vierk. m. , dat is 0,934 van die van Nederland (ult. 1861). — Wanneer men West- Java tot den MSrbaboe uitstrekt, dan komen er van die 2444.6 vierk. m. op het eerste 1150 , op het laatste (zonder Madoera) 1197 , terwijl de bevolking van het eerste bij die berekening 5021 en van het andere 5375 zielen per vierk. g. m. is, hetgeen op merk- waardige wijze overeenstemt met hetgeen men uit de geographische verhouding dier beide deelen van het eiland moest vermoeden , zelfs al laat men eenige onjuistheid toe in de bepaling der opper- vlakte, zoo als die naar alle gedachten wel zal bestaan. Overigens hebben door deze nieuwe opgaven ook de andere op- gaven van bevolking, die in dit werk voorkomen, vooral die in § 70, eene wijziging noodig, en worden de vijf aldaar opgegeven getallen voor Java 22,663, 149,424, 6133, 26,235 en 12,514,262, terwijl de gezamenlijke bevolking onzer bezittingen bijna 900,000 zielen grooter is dan zij daar is opgegeven, te weteu 18,163,167. 35 bl. 87.) ’t Zal naauwlijks noodig zijn de verkortingen te verklaren, h. hoofdplaats, gn. gelijknamig, It. residentie, A. R. assistent-residentie enz. Waar de h. niet opgegeven is, is zij gn. met de R. of het regentschap. 