Vaderlandsch museum voor nederduitsche letterkunde, oudheid en geschiedenis, uitgegeven door C. P. Serrure. Eerste deel
— 252 — leven. Reeds vroeger heb ik dergelijk een sprookjen in de Neder- duitsche Letteroefeningen (1) medegedeeld, en Willems nam het daeruit op in zijn Belgisch Museum (2). Sedert vond ik er twee andere by cenen onzer geestrijkste schryvers der zeventiende eeuw, den brusselschen boekverkooper Jan De Grieck. Ik schrijf ze hier woordelyk over : « Den Vos vraeghde eens aen den Muylesel wat hy voor eenen was? Hy antwoorde dat hy was een schepsel Godts : dat weet ick wel son- der vraeghen, schoot den Vos daer weder op; want wy sijn altemael Godts creaturen : maer van wat gheslacht, en partyen zyt ghy? Hy schaemde zich te segghen dat sijnen vader eenen Ezel was, maer in- dachtigh dat syn mocder in het Hof gheveulent en gheworpen was, seyd’ hy : ick ben cousyn van het sadelpeert van Sijne Majesteyt. >» Den Wysen Gheck, door J. D. G. Brus. 1672, in-12° bl. 53. H. «e Den Wolf om sijn dieveryen tot de galghe veroordeelt, was verbeden, op sulck bespreeck , dat hy soude hangen d’eerste keer als hy noch vleesch soud’ stelen : zynde dan in ’t veldt, siet hy een schaep op de kandt van de riviere weyen : het backhuys begost hem te waeteren, maer de galghe dede hem den lust vergaen : edoch ghelijek d’occasie den dief macckt, soo grypt hy ’t by den hals, ende steypende dat door de riviere, seyd’ hy : kom Caubeliauken. Dierghelycks gheschiet alle daeghen, wy weten ongheorloofde saecken soo te doopen, en eenen anderen nacm te ghieven, en wy gaen daer mede deur sonder daer beenderen in te vinden. » Den Wysen Gheck,, bl. 39. (1) Gent, 1854, bl. 166. (2) Deel II, bl. 26. Fe u — Er - un — I _ NUMISMATIEK. 11. De medaillenr Michiel Mercator, van Denloo. Naer aenleiding van het verdienstelyk werk van den heer- Bolzenthal (), trok ik ten jare 1840 de aendacht op de belgische medalien-graveurs van vroegere ceuwen (2). Kort daerna leverde de heer A. D. Schinkel eene belangryke bydrage over eeniye nederlandsche, of in Nederland werkzaam geweest zijnde medail- leurs, gedurende de XVII" eeuw ®. Sedert dien tijd heeft de viytige heer Pinchart, in de Rerue de la numismatique belye, cene reeks artikels geschreven over onze oude stempelsnyders of dryvers, en eenen schat van bouwstoffen byeengebracht, waer ut men weldra cene eenigszins volledige geschiedenis der gra- veerkunst van medaliön hier te lande zal kunnen opmaken. Hiet gelukte my ook by de namen der reeds bekende kunstenaers er cenen te vocgen, die tot dan toe aen de navor- schingen zoo van Bolzenthal, als van anderen, ontsnapt was, — (N) Skissen zur Kunstgeschichte der modernen Medaillen- Arbeit (1429-1840). Berlijn, 1840 ; in-8° met dertig platen. (2) In het Aunst- en Letterblad van dit jaer. Gent in-4°. bl. 78 en 82. (3) In de Bydragen voor de Penningkunde (door del. A. D. ScuixkeL EN G. van Onpex). 's Hage 1841, A. D. Schinkel, niet in den handel, bl. 17. 18 — 24 — namelyk dien van Michael Mercator, (die waerschijnlyk in onze moedertael Cremer of Cremers hiet) van Venloo (1). Toen ik echter den nacm van dien gelderschen kunstenaer aen de ver- getelheid onttrok, kon ik slechts drie gedenkpenningen, welke men aen henı met vastheid mag toeöigenen, beschryven en doen afbeelden. Sedert is my een vierde voorgekomen , die, mijns dunkens, aen niemand anders dan acn Mereator toegekend kan worden. Deze laetste is wel niet onuitgegeven; maer hy is slechts te vinden in cen werk , in de voorledene eeuw, in Duitschland verschenen, dat in het algemeen en in het byzonder hier te lande, zeer weinig verspreid is, namelyk in de Verhandeling over meda- lien ter eere van beroemde artsen, door den geneesheer Moehsen geschreven. (2) En dan nog heeft deze geleerde wel dien penning opgenomen; doch Iıy heeft niets kunnen bepalen omtrent den kunstenaer, aen wien men hem verschuldigd ıs. Het is juist dit laetste, dat voor ons het meeste belang oplevert. Zie hier hoe Mochsen, die medalie beschrijft, en welke gissingen hy in het midden brengt omirent den man, wiens afbeeldsel zy ons voorstelt. Ik vertael hier letterlyk : « De voorzyde draegt het borstbeeid van Ilendrik Andrius of van Sittard, met cenen zoogenaemden doktorshoed en eenen pels- mantel; op zyne borst hangt een kruis acn eene dubbele ketting van peerlen. Het omsehrift luidt: -HEXRICVS ANDRIVS SITTARDVS-ARTIVM ET MEDCNE DOCTOR: ANNO ATATIS LÄXIT. Op de keerzyde leest men : OMNIBYS ADDE MODYM. ANNO M.D.ÄXAXI, dat is te zeggen houdt maet in alle dingen. Vermoedelyk was dit 's mans zinspreuk. » « Men treft omtrent den gelcerde, wiens gelaetstrekken op deze (1) Revue de la Numismatique Belge. T. V. Brux. 1850. bl. 113. (21 J. C. W. Morusen, Beschreibung einer Berlinischen Medaillen-Sammlung, die vorzüglich aus Gedächtenis-Münzen berühmter Aertze bestehet.Berlin und Leipzig. 4773 (in twec deelen), Th. 1. bl. 35. — 255 — medalie zijn bewaerd gebleven, geene de minste inlichtingen aen, noch in biographische, noch in andere werken. » » In de beroemde verzameling van Ulrich en Büttner teWolfen- buttel, bestond er vroeger een looden afgietsel van dien penning, dat later in mijn bezit is gekomen. In het derde deel der Beiträge zur Historie der Gelehrten van Rothscholz, bl. 252, wordt er, in de Verzeichnis einiger Medaillen und Schau-Munzen, van deze medalie gewag gemackt; doch tot hiertoe werd ze nog nergens in hei koper afgebeeld. Het exemplaer, waervan ik hier eene tecke- ning mededeel, is in zilver, zcer zuiver gegoten en daerna door eene zeer bekwame hand opgewerkt. Dit kunststuk schijnt uit de school van Albrecht Durer te komen en weegt byna drie loth.» » Of Andrius of Andri, ofwel Sittard ’s mans rechte naem zy is my onbekend. Destijds was het gebruikelyk, dat zy die zich in een ander land vestigden , soms van hunne geboorte-plaets , soms van de streck van waer zy kwamen eenen toenaem ontvingen, die hun dan bybleef en tot geslachtsnaem overging. Op zulke wyze ziin in Duitschland de namen Pohle, Preusse, Dähne, Lützel- burg, Cölln, Cleve, Bielefeld, enz. familienamen geworden. Sittard is een steedjen in het hertogdom Gulik, en het kan zijn dat of Andrius of wel zyne voorvaders aldaer geboren waren en sedert van daer alzoo bygenaemd bleven. In de Nederlanden leefde een geslacht Van Sittard, waervan zich zelfs eenige leden in Engeland bekend mackten. Tot de eerste behoorde Hendrik Van Sittard, uit Dordrecht, die ten jare 1705 den titel van Doktor in de artsenymengkunde te Leiden bekwam, en aldaer cene dis- sertatic de Hydrope ascite verdedigde. Onder de geleerden der zestiende ceuw bevinden zich er eenige, die insgelyks dien nacm voerden, en die dan eens met cene C, dan eens met eene S, dan wederom met eene Z schreven, zooals Matthias Sittardus, keizer Ferdinands I biechtvader en hofprediker, die in 1562, te Frank- —_ 236 — fort, by de verhefling van Maximiliaen II tot keizer aenwezig was. Koenraed, Herman en Jakob Sittard waren drie predikheeren in de Nederlanden geboren, waervan de beide cerste gelijktydig met onzen Sittard leefden. Cornelius Sittard of Zittard, van Keu- len, over wien de heer professor Wille in de Nürenbergischen Gelehrten-Lexicon het een en ander opgeeft, was een genccesheer te Nurnberg, alwaer hy in 1550 stierf. In hoeverre echter onze Hendrik Andrius Sittardus met deze in verwantschap stond, waer hy leefde en wat zijn prelatenkruis beteekent, is my nict bekend. Waerschijnlyk had hy den geestelyken stand aengenomen en cene aenzienlyke waerdigheid bekomen. Tot deze moest hy des te ge- makkelyker gerackt zijn, indien hy wezenlyk de brocder of een blocdverwant was van den hierboven opgenoemden biechtvader des keizers. Het zal my aengenaem zijn, zoo de een of ander goed- willige geleerde my iets naders omtrent dien man wilde mede- deelen. » Tot dusverre Mochsen. Uit het aengehaelde blijkt het, dat die ervaren schryver ons niets omtrent den vervaerdiger dier fraeije medalie wist op te geven. Hy zegt slechts dat ze tot de school van Albrecht Durer te huis behoort. Ik stem geerne in dat dit kunststuk wel iets heeft, dat acn den grooten duitschen schil- der, die insgelyks als medailleur werkzaem was, doct denken. Het is in der dacd stellig dat Durer eenen grooten invloed op zyne tijdgenooten uitgeoefend heeft, en niets belet, dat men Michiel Mercator van Venloo, aen wien ik niet aerzel den penning van Andrius toe te kennen, als leerling beschouwe van eerstge- noemde, of ten minste als iemand, die zich de groote vorde- ringen, welke Durer acn de kunst had toegebracht, ten nutte had weten te maken. Voor my gact het vast, dat men de medalie van Andrius acn niemand anders kan toeschryven dan aen onzen gelderschen kun- — 257 — stenaer. Wanneer men immers de schikking, de teekening en de uitvoering vergelijkt met die der drie andere penningen, welke ik bereids als gewrochten van Mercator heb doen kennen, dan loopt de groote overcenkomst in .ieders 00g, en wanncer men verder het weinige, dat ons van het leven van Mercator gekend is, in verband brengt met het opschrift van de medalie ter eere van Andrius gemaekt, dan zal alle verdere twyfel mocten ver- dwynen. Michiel Mercator (of Cremer) van Venloo, was aldaer ten jare 1491 geboren. Hy bracht ecn groot deel van zijn leven door in Engeland, alwaer hy zich door zijn uitstekend talent eene aen- zienlyke fortuin verwierf, en van koning Ilendrik VII tot de ridderlyke waerdigheid verheven wierd. Omstrceks het jaer 1559, wanneer hy slechts den ouderdom van acht-en-veertig jaer bercikt had, kwam hy naer Venloo terug, en sleet daer, zoo het schijnt, het overige zyner dagen. Ten jare 1540 werd de penning ter eere van Andrius, destijds een-en-zeventig jaer oud, vervaerdigd. Mercator was juist alsdan scdert een jaer in zijn vaderland terug en nog altijd in den vollen bloei van zijn talent. Twee der medaliön, die ik vrocger beschreef, dragen het jaertal 1559, geen wonder dus dat er tusschen deze en die van Andrius eene groote gelykenis van uit- voering bestact. let opschrift des gedenkpennings ter eere van Andrius luidt : Henricus Andrivs Sitlardvs artivm et medene doctor, dat stellig niets anders wil zeggen dan Hendrik Andrius, van Sittard, doctor in de vrye kunsten en in de geneeskunde. Het woord Sittar- dus moet hier niet als cen geslachtsnaem beschouwd worden, maer beteekent eenvoudiglyk dat Andrius, een sittardenaer was, dat Iıy te Sittard was geboren, of ten minste aldaer woonde. Moehsen heeft zich, mijns dunkens, onnoodige moeite gegeven _— 258 — om onzen Ändrius, Sittardus, aen andere mannen die den naem of toenaem van Sittard voerden, te verwanten. Sittard, in het latijn Sittardia, is ecne kleine nederlandsehe stad van 5000 zielen, in de provincie Limburg, arrondissement Maestricht, op acht uren afstands, ten noord-oosten van Aken, gelegen : vroeger behoorde zy tot het hertogdom Gulik en was in het bezit eens kapittels van edele kanonikersen. Venloo is niet verre van Sittard, hoogstens zeven uren, verwyderd. Mercator en Andrius waren dus nict alleen tijd-, maer als het ware, insgelyks landgenooten. Zie daer hoe het kwam dat de geldersche kunste- naer het op zich nam, de gelaetstrekken van dien sittardenaer door eenen gedenkpenning te vereeuwigen. Van de drie vragen door Moehsen gedaen, waer Andrius leefde? wie hy was? en waerom zyne borst met een prelatenkruis ver- sierd is? kan ik slechts de ceerste beantwoorden met Andrius stellig als cenen inboorling van Sittard te beschouwen. Zoo min als de duitsche geleerde heb ik iets over 's mans leven of bedrijf kunnen vinden. In de biographiön van beroemde geneesheeren, zoo als die van vander Linden en Mercklin (D, Eloy (2), Dezei- meris (9), Broeckx (#, enz., of in andere boeken stact zijn naem niet cens vermeld. Thands echter dat ik zijn vaderland heb aen- gewezen, zal er in de plactselyke beschryvingen of oorkonden wel iets meerder te ontdekken zijn, en dan zal men waerschijnlyk kunnen uitleggen, wat hem het recht gaf dat sierlyk kruis en dien nn m nn ang nm a rn nn m nn m m — u (1) G. A. Menckuinı Zindenius renovalus sive Johannis Antonidae van der Linden de scriplis medicis libri duo. Norimb. 1686 in-4>. (2) Dictionnaire historique de la Medecine ancienne et moderne ou memoires dispo- ses en ordre alphabetique pour servir a l’histoire de cette science. Mons, 1778, 4 vol. in-49. (3) Dictionnaire historique de la Medecine ancienne et moderne, par MM. Dezeı- MERIS, ÖrLivien (d’Angers) et Ra:ce-De Lonne. Paris, 1828-1859, 7 vol. in-$e. ($) Essai sur l’histoire de la Medecine Belge. Gand, 1857, in-8°. — 259 — pelsmantel te dragen. Was misschien het toezicht over het adellyk vrouwengesticht zyner mocderstad aen hem toevertrouwd? of bekleedde hy eene waerdigheid in de destjds nog bloeijende hoogeschool van Keulen? Doch hoe hiet deze doctor Andrius in zyne moedertael ? Dat valt niet gemakkelyk te raden. Den naem Mercator heb ik vroe- ger door dien van Cremers vertacld, welken men slechts in het latjjn had overgebracht ; doch voor Andrius zal men waerschijn- Iyk wel zynen toevlucht tot het grieksch moeten nemen en aen &öpelos, virilis, denken. Hoe dat dan vertalen? door de Man of 's Mans? Ik lact acn anderen over hier omirent iets naders te bepalen. Het is hoogst te bejammeren, dat men in de vijftiende,, zestiende en zelfs zeventiende eeuw, alles heeft willen in het latijn of het grieksch inkleeden. Onze vroegere benamingen zoo wel van plaetsen en persoonen, als van ambten en gewoonten, ziin dacrdoor dikwijls gcheel onverstaenbaer geworden. Zijn wy, in zekeren zin, acn de geleerden uit die tijdvakken onzen dank verschuldigd , omdat zy ons met de meesterstukken der oude letterkunden hebben ingewijd , dan toch mag men hen met recht verwyten dat zy mecstal de geschiedenis der jongere tyden zoo- Janig in verwarring hebben gebracht, dat wy ons, in ons eigen vaderland, dikwijls niet meer herkennen. Met een deel der ver- -achting, die zy voor de middeleeuwsche letteren en voor de voor- vaderlyke volksbeschaving, in 't algenieen koesterden, moeten wy op onze beurt die waenwyze geleerden bejegenen, die uitslui- telyk in en voor de oude wereld leefden. Zy immers, die al wat in de moedertacl geschreven was verachteden, waren de schuld dat zoo menig meesterstuk uit de middeleeuwen verloren ging, en dat by meer dan een der hedendaegsche volkeren de ware besehaving en verlichting zich niet vroeg konıen ontwikkelen. Ten slotte vocg ik hier by, dat my van de ımedalie van Andrius 4 — 260 — nooit iets meer is voorgekomen dan de afbeelding by Mochsen, die daervan slechts een looden afgietsel had kunnen bekomen. De beroemde penningverzamcelaer Rudolphi (1829), in zijn werk over de medaliön ter cere van vermaerde artsen geslagen (0, bericht ons, dat er by hem een exemplaer in brons berusie, maer tevens ook dat er in het koninklyk kabinet te Berlijn cen zilveren bewaerd werd. Dit laeiste is waerschijnlyk wel het zelfde als dat waervan reeds vroeger, in 1773, het bestaen door Moehsen werd aengekondigd. IV. Dredius als bevefenaer der Penningkunde. Ik kon rceds vroeger den bruggeling Olivier de Wree of Vre- dius, wiens onderscheidene werken over de geschiedenis en oud- heden van Vlaenderen nog dagelyks moeten geraedpleegd worden, onder de gelcerden, die zich by ons, in vrocgere dagen, met de numismatiek bezig hielden, eene eervolle plaets toekennen ®. Marc Laurin, heer van Watervliet, de voorname begunstiger van Goltzius, en die dezen oudheidskenner acnspoorde om zich mel der woon te Brugge te vestigen, had eene verzameling van pen- ningen aengelegd, welke niet geheel verstrooid werd, want Vre- dius kwam in het bezit, zoo niet van alles, dan toch van cen gedeelte daervan. De met vceel zorg opgeinackte, keurig geschre- mn mn Un a mn nn (1) Recentioris aevi numismala virorum de rebus medicis et physicis merilorum memoriam servanlia. Berolini 1829, in-8° bl. 448, onder No CCCLXVI, op het woord Sitltardus. | (2) Notice sur le Cabinet mondlaire de S. A. le Prince de Ligne. Gand 1847, in-12, bl. 29. — 23161 — vene en met belangryke aenteekeningen voorziene kataloog, die aen Vredius toebehoorde, bestaet nog en is sedert een paer jaren mijn eigendom geworden. Dat handschrift voert ten titel: Numis- mala Consulum et Imperatorum Rom. e reliquiüs Laurinorum coaceruala ab Olivario Vredio J. C. Brugensi, quaeque hodie exslant in ejus bibliotheca. Anno 1648. Het is cen 4°-band van 227 bladen of 454 bladzyden (I). Toen ik myne Notice schreef kon ik nict zeggen, wat er van dit kabinet geworden was. Ook de heer De Mersseman die een levensbericht van Vredius vervaerdigde (2), wist daeromtrent niets bepaelds, en hy verklaert alleenlyk, dat de oudheden door Vredius verzameld , verstrooid werden. Sedert echter heb ik eenigs zins de overtuiging bekomen, dat het meeste, en misschien wel alles, tot op onze dagen by de afstammelingen van Jan-Baptist Bonaert, behuwden zoon van Vredius, is blyven berusten, en eindelyk door eene achterkleindochter in huwelyk met den baron De Bonstetten, te Brussel in dezes bezit was gekomen. Behalve antieke penningen, waervan ik dadelyk zal spreken, waren er in de verzameling van den brugschen geleerde ook talryke middeleeuwsche munten, vooral van Vlaenderen, voor handen. Deze gingen, omtrent het jaer 1852, aen andere Hiel- hebbers over. Van daer kwamen ook de twce cenig by ons bekende exemplaren der looden noodmunt van vecrtüig stuivers, tydens het (1) Toen ik van Vredius in myne Notice gewag mackte, verkeerde ik in de meening, volgends de opgave van den Catalogue des accroissements de la Bibliothöque royale, # partie, bl. 115, dat de oorspronkelyke kataloog van Vredius op onze koninklyke bibliotheck berustende was; doch toen ik mijn handschrift bekwam, bleck hei my ten volle dat dit wel degelyk het origineel is, waervan men te Brussel slechts eene kopy heeft. ; en ke des hommes remarquables de la Flandre Occidentale. Bruges 1844. U. bl. 285. — 12 — beleg van Oudenaerde, in 1582, in omloop gebracht (!), welke stukken gedurende cen twintigtal jaren by den heer generael Trumper bleven berusten, en waervan sedert het eene excmplaer de uitmuntende verzameling van den heer Eug. Herry, te Gent, het andere de myne zijn komen verryken. Het origineel handschrift van den kataloog van Vredius komt insgelyks van de afstammelingen der Bonaerts. Het werd, zooals het boven blijkt, in 1648 geschreven, dus drie jaren voor het overlyden van Vredius, die den 21" maert 1652, slechts den ouderdom van vijf-en-vijfüg jaren bereikt hebbende, stierf. In dien kataloog worden, zooals de titel recds aenduidt, slechts de romeinsche penningen uit de tyden der republiek of uit die des keizerrijks opgegeven. Van de middeleeuwsche of andere munten ol medaliön wordt er geen gewag gemackt. Het boek is niet door Vredius zelven, maer wel onder zijn toezicht geschreven. Hier en daer nochtans, zijn er aenmerkingen, verbeteringen of, voor de nagekomene stukken, byvoegsels van de hand des brug- schen geleerde. De kataloog is algemeen chronologisch ingericht met volgorde van goud, zilver en koper, doch zonder dat men afzonderlyke recksen voor elk metael heeft waergenomen. De voor- en keerzyden van al de penningen worden in het breede beschreven, de afbeeldingen uitgelegd en de omschriften voluit opgegeven. Mcermalen verwijst men nacr den schryver, by wien de stukken afgebeeld zijn, of by wien er over gehandeld wordt, zooals Goltzius, Occo, enz. Eerst komen de familiepenningen of Nummi Consulares, dan volgen die van het westersch keizerrijk, ne m ne en nn nn mn Lem nn mn nn (1) Die munt is met de andere van hetzelfde beleg zeer nauwkeurig beschreven in eene hoogstverdienstelyke verhandeling van den heer Dr van der Meersch, in de Reue de la numismatique Belye van 1850, D. V. bl. 285-527, alwaer dat stuk op plaet X afgebeeld is. De geleerde schryver spreekt slechts van een exemplaer by generael Trumper aenwezig; doch die heer bezat er Lwec, beide goed en echt. — 205 — wacronder ook eenige in de koloniön geslagen of met grieksche opschriften , eindelyk wordt de lijst door die van het oostersch keizerrijk besloten. Geheel de verzameling kan zoo wat uit 2,500 stuks bestaen; onder deze vindt men slechts een twintigtal gouden, meest zeer gekende, doch onder de zilveren zijn er talryke die men te recht als zeer weinig voorkomende mag beschouwen. Ook ziin er veel zeldzame koperen. Hier en daer ontmoct men wel eenige valsche of verdachte stukken, zoo als de Otho in 't koper, van eerste grootte. Maer men weet, dat men destijds de onecht- heid van dien penning zoo min als van sommige anderen, nog niet opeene voldoende wyze had bewezen. Het cyfer 2,500, wacrop ik de verzameling van Vredius bereken, en dat ons heden voor eene verzameling van antieke penningen niet hoog toeschijnt, moet voor die tyden als vry aenzienlyk beschouwd worden. In der daed men verzamelde alsdan, als het ware uitsluitelyk, me- Jdaliön der oudheid, en daer het getal liefhebbers wel zoo groot was als heden, moest het moeijelyk en kostbaer zijn voor eenen liefhebber om cene eenigs zins beduidende reeks by cen te krygen. Verder is het stellig, dat er sedert twee honderd jaer, in alle lan- den, talryke ontgravingen plaets gehad hebben, waerdoor de voorraed meer dan verdubbeld is, terwijl er weinig of niets van het reeds vroeger bestaende is verloren gegaen. Ook worden de grieksche en romeinsche penningen slechts door enkele persoo- nen verzameld, omdat de kennis der mnnten en medaliön uit de middeleeuwen of uit de jongere tyden grooten deels de acndacht van vcel liefhebbers tot zich heeft getrokken. In mijn exemplaer des kataloogs dezer verzameling ligt er een los blacdjen, dat ik houde als van de hand van Vredius geschreven, en waerop men de pryzen leest, waertegen men des tijds te Parijs sommige romein- sche penningen kon bekomen. Dat lijstjen draegt het jaertal 1651 en is dus maer eenige maenden vöör de dood van den brugsehen —_ 26 — liefhebber opgemaekt; misschien teekende hy het zelf op gedu- rende een verblijf te Parijs, of schreef hy het over uit eenen brief aen hem door den eenen of anderen toegezonden. Waerschijnlyk waren die stukken by eenen handelaer te bekomen, want reeds in die eeuw trof men in Frankrijks hoofstad, zoo wel als heden, eenen voorraed acn van oudheden en penningen. Zie hier deze lijst : COPIE DU PRIX DES MEDAILLES SUIVANTES A PARIS, ANNO 1651. flor. solz. flor. solz. Lepidus, d’argent. 0 » Tranquillina, grand cui- Sext.Pompeius, d’argent. 20 » | vre latin. 60 > Livia, petit cuivre. 3 >» Ä — Greece, grand cuivre. 40 » Cai et Julii 4), argent. 20 » | Gordianus Africanus, ar- — Moyen cuivre. 60 >» | gent. 60 > UÜterque Drusus, argent | — Grand cuiyre. 0 >» el cuivre. 50 » ; Valerianus, grec. 50 > Antonia, argent. 20 » | Nepotianus. 20 >» Agrippina Claudii. 10»; Nicianus (3. 40 >» Messalina. 40 » Alexander Tyrannus. 20 >» Britannicus, qu’on estime | Delmatius. 20 >» seul ä Paris. 500 » _Carausius. 20 >» Popea au reuvers Neron. 10 >» | Doimicius Domicianus. 0 >» Messalina au reuvers Ne- | Quietus. 20 > ron, grec. 20 » |; Hannibalianus. 60 >» Julia Sabina, argent. — 20 Romulus. 3» Plotina, grand cuivre. 50 » ' Julia Titi, d’argent. 10 >» Mariniana, argent 20 >» | Jovianus, cuivre. 10 >» Matidia. 20» | Jovinus, argent. I. Antinous (2), grand me- | Victor. I» daillon. 100» | Jule Cesar, grand cuivre. 20 » Didia Clara, euivre. 20 » : Trebonianus Gallus. 3» (1) Waerschijnlyk Caius en Lucius. (2) Van dezen keizer zijn slechts grieksche penningen bekend. (5) Wellicht Nigrinianus. — 2165 — lor. sulz. _ Nor. solz. Trebonianus, moyen bron- . Diadumenianus, argent, b >» ze, avec colonne. 20 » Trajanus Deeius. — 40 Quintus Herennius. 40 » Pertinax, grand cuivre, Galba. 3 » ' beauä merveille. 80 » Vitellius, grand euivre. 350 » ; — Moien cuivre. 50 >» Pupienus, grand ceuivre. 6». — Argent. 50 » — Moyen cuivre. 20 » Didius Julianus, grand Peseennius, argent. 100 » | euivre. 10 » — dito cuivre, grand. (1500 » . — Moyen cuivre. 50 » Maximus, d’argent. 15 >» | — Dargent. 60 » — Grand cuivre. — 40 Balbinus. 6» — Moyen cuivre. 3 a Moyen cuivre. 100 » Diadumenianus, grand cui- Valerianus, grand cuivrc. 5 » Vre. 80 » | Gallienus. 3» — Moien cuivre. 10 » Deze lijst verdient alles zins onze aendacht : zy levert immers een bewijs op, dat in den tijd van Vredius de antieke penningen in het algemeen, ruim zoo duer betacld werden als heden. In der daed wanneer men het werk van Mionnet (2), dat zovals men wcet, de veilbare wacrde der romeinsche munten acn- wijst en hedendaegs door de meeste verzamelaers tot maet- staf gebruikt wordt, dan ziet men, dat doorgaends onze pryzen min hoog zijn dan die welke men in vroegere tyden besteedde. Ten einde dit gezegde te staven wil ik hier eenige der stukken ‚op deze oude lijst veoorkomende vergelyken met Mionnets hand- leiding. Voor allen zou ik zulks niet kunnen doen, omdat de geschrevene nota te onbepaeld is, of omdat het metael of de grootte niet wordt aengeduid. Ik wecet verders wel, dat sedert u m LE nn nm nn (1)By Mionnet wordt geen Pescennius van ceerste groolte aengehaeld, zoodat men mag veronderstellen dut de hier opgegevene valsch was of met grieksch opschrift. (2) De la Ruretd et du Prix des medailles romaines ou recueil contenant les Iypes rares el inedits des medailles d’or, d’argent et de bronze, frappes pendant la durce de la republique et de P’empirc romain. Paris, 1827. Seconde edit. 2 vol. in-8°. — 266 — het verschynen van Mionnets handboek, sommige stukken, vooral de zeldzame, nog ınerkelyk in prijs zijn gerezen; doch cene in alles nauwkeurige vergelyking kan ik hier noch bedoelen, noch betrachten. Men verlieze niet uit het 00g, dat de opgave van Vredius in gulden is, en die van Mionnet in franken. Antonia, Z. Gul. 20 Fr. #0. Livia, K’.(I» 3 » 3. Julia Titi, 2. » 410 » 2% tot 60. Vitellius, K', » 590 » 48 » 420. Pertinax, Z. » 60 » 50 » 450. — K!. » 80 » 1400 » 200. — K’. » 50 » 4 » 100. Didia Clara, K!. » 20 » 20. Pescennius Niger, Z. » 100 » 420 » 225 Diadumenianus, 2. 5 >» 15 » 60. — K!. » 50 » 40 » 50. — K’. » 40 > 6 >» 7. Maximus, Z. » A115 >» 20. Balbinus, K’. » 10 » 60 » 70. Pupienus, K.» 6 » 8 » 40. — K’. » 0 » 50 » 60. Mariniana, 2.» 20 » 9» 6. Quietus, Bil » 20 » 12 » 45. Carausius,, K’, » 20 » 10 » 2%. Domitius Domitianus, » 50 » 15» 2%. Alexander, K’. » 20 » 72. Delmatius, K’. » 0 » 2» 6. Hannibalianus, K’. » 60 » 60. Nepotianus, K’. » 20 » 100. Jovianus, K’. » 410 » 6» 12. Victor, KB.» 5 nn 3. Jovinus, 2.» 5» 9» 45 (1) Ik heb door K' de koperen van de eerste groolte, door K> die van de Iweede en door K3 die van de derde of laetste grootte aengeduid. DESPAUTERIUS. De werken van twee zuid-nederlanders werden, te rekenen van de eerste helft der zestiende eeuw, waerin zy van de pers kwaınen, tot in de vorige toe, niet alleen in ons vaderland, maer ook in Duitschland, in Frankrijk, in Engeland, en elders algemeen als schoolboeken voor het acnleeren der oude talen gebruikt. Ik bedoel namelyk de grieksche spraekkunst van Cleynaerts of Cle- nardus, van Diest, en de latijnsche van Despauterius, van Ninove. De namen van die mannen waren zoo beroemd, dat iedereen ze in den mond had. La Fontaine zelf verhaelt van: Un ecolier qui ne s’amusait guere a feuilleter Clenard et Despautere. In wellk jaer Despauterius ter wereld kwam schijnt onbekend; doch men leest (1), dat hy te Leuven in de pedagogie de Borcht of het Castrum, studeerde, aldaer Jan Custos of De Coster, van Brecht, tot leermecster had, en in 1501, als vierde in den wed- strijd der wijsbegeerte werd uitgeroepen. Daerna werd Iıy profes- sor, eerst in de pedagogie de Lelie, te Leuven, vervolgencs te 's Hertogenbosch en te St.-Winoksbergen ®), eindelyk opende hy ecne school te Comenc, in Vlaenderen, en vormde aldacr talryke (1) Forpens, Bibliotheca Belyica, 11. bl. 628. (2) Miruix, Antiquites Nation., T. IV. — XLIV, bl. 16. — 2168 -- leerlingen, welke later door hunne schriften beroemd werden. Hy stierf binnen deze stad ten jare 1520. Zijn graf werd met het volgende distichon versierd, waeruit men verneemt dat hy slechts een 00g had: Hie jacet unoculus, visu praestantior Argo, nomen Joannes cui Ninivita fuit (U. By Foppens vindt men verder de lijst der werken, welke men acn Despauterius verschuldigd is, terwijl men aldaer, zoowel als by De Reiffenberg (2), eenige inlichtingen over 's mans leven en schriften aentreft. Indien hy wezenlyk ten jare 1520 (3) stierf, dan kon hy geenen hoogen ouderdom bereikt hebben. Uit het boven gezegde blijkt, dat hy zyne studiön slechts ten jare 1501 eindigde. Men zou dus mogen veronderstellen, dat hy rond het jaer 1480 geboren werd. Te Ninove zelf schijnt er heden omtrent Despauterius niet veel meer te ontdekken. Alleen vond men op het archief dier stad een stuk, dat wel waerschijnlyk op de ouders van dien geleerde betrekking heeft. Het is cene verzoening ten jare 1487, bewerkt en uitgesproken door den baillin en schepenen van TUT mm m mn (4) Dit grafschrift werd ten jare 1615, schijnt het, vernieuwd, toen men de kerk herbouwde. Het bestaet nog heden, maer eenigs zins gewyzigd. Men leest thands aldaer : Epitaphium doctissimi viri Joannis Despauterii hujus oppidi Iudimagisti qui obiit anno 1520. Nie jacet unoculus visu praestanlior ATgo Flandriea quem Ninive protulit et caruit. tequiescat in pace. Men zie dit in Bulletin de la Commission historique du Departement du Nord. Lille. 1843. D. 1, bl. 65. (2) Troisicme memoire sur les deux premiers siecles de P’Universite de Louvain. In de Mcmoires de !’Academie. (5) Dit jaer wordt insgelyks opgegeven door Miruin, Antiquitds Nation. T. V. LVIII, p. 2, die zich op Lavvocat, Dictionn. Hist. D. I, bl. 484 beroept. — 239 — Ninove, tusschen zekeren Jan Hoobosch en Lijsbet 1Sagers, ziin wijf, van eene zyde, en Jan de Espouter en Margriet sVoghels, zyne huisvrouw, ter andere zyde. Uit die akte zou volgen, dat Joannes Despauterius, eigenlyk in onze mocdcrtacl Jan Espouter of de Espouter moct heeten. De hcer greflier Van Varenbergh, van Ninove, mackte nıy met dit stuk bekend en zond mıy er cene kopy van af. Ik betuig hem hiervoor mynen dank. Het luidt als volgt:: Ten verzoucke van Joosse Hoobosch ende van Lisbetten tSagers, zynen wive, zo cs de bailliu met scepenen ghegaen ten huyse van Janne de Espouter, ende hceeft daer gehaelt cenen heerlijeken vrede tusschen den voors. partyen, ende heeft ghelast ende bevolen Mar- garieten sVoghels, tvoors. Jans Espouters wijf, mits dat hy Janne, haren man, niet thuys en vant, dat hy, noch zy, Joosse lloobosch , noch Lijsbette, zynen wive voors., niet misdoen en zouden, doen misdoen, noch laten misdocn, op de verbuerte van live ende goede ende op zoennisbrake; ende dat zijt Janne, haren man, zeggen zoude, daeraf zy den last an nanı. Ghedaen by Pieter van Tortelboome, als bailliu, Janne Cabbiliau, Joos Vanden llecke, Jan XXhooghe (I) ende Adriaen Vander Vekene, als scepen, op den vın®® dach van Octobere, anno LXXXVII 2). Dit stuk is getrokken uit het Aegistrum nonum Scabinorum Nieneren., inseriplum AXNVto Septembris anno Domini Mo.CCCC-LYYYVw ete. Jammer is het dat men ook op gemeld archief niet gevonden heeft waerom die veete tusschen Joos Hoobosch, en Jan Espouter bestond, en die aenleiding gaf tot deze verzoening. RES WE DE EL EEE SEE SSELEN (1) AXhooghe, voor Twintichhooghe of Twintigoogen, een eigennaem. (2) Over onze oude rechtsgebruiken, in het algemeen, en ook over de wellelyhc "erzoening, raedplege men het veriienstelyk werk van Dr M. J. Noonpewier, Nederduitsche Regtsoudheden. Utrecht, 1835. in- 8°. 19 CHRISTIAEN, KONING VAN DENEMARKEN IN BELGIE. Over het verblijf hier te lande van koning Christiaen II van Denemarken, en het overlyden zyner gemalin op het slot van Zwijnaerde, by Gent, is er sedert een vijf-en-twintigtal jaren nog al gceschreven. Ik verwijs de lezers naer hetgene ik zelf vrocger aenteekende (!), maer wel vooral naer de belangryke verhande- lingen van Willems (2), Altmeyer 8) en Allen 4. De deensche koning uit zijn land gevlucht, hield zich, zoo als men weet, cenen geruimen tijd te Lier op, en bevond zich aldaer, by gebrek aen geld, meer dan ceens in zcer bekrompenen tocstand, waeruit, zonderling genoeg! de Landvoogdes Margaretha var Oostenrijk, die namens haren neef, den machtigen keizer Karel, de Nederlanden bestuerde, hem niet altijd redden kon. De brief, dien ik hier opneem, bevestigt nogmaels het vroeger bekende, vermits by dezen de hofmeester des keizers door koning Christiaen aenzocht wordt, zoo voor dezes beambten en bedien- (1) Messager des Sciences et des Arts 1833, bl. 180. (2) Belgisch Museum, D. Il, bl. 196-256. (5) Histoire des relations commerciales et diplomatiques des Pays-Bas avec le Nord de !’Europe. Brux. 1840. in-80. en Tresor National. Brux. 1842. D. I, bl. 286. (4) De rebus Christiani secundi Danie, Norvegie, Sueci® regis exsulis commen- tatio. Pars I. Hafni 1844. in-12°. Ik denk niet, dat er hiervan een tweede stukjen het licht zag. N, den, als voor die van wylen de koningin, de noodige rouwklee- deren te doen vervaerdigen. Het stuk luidı als volgt : Tres-chiers et bien aymes, Nous avons rescript & nostre tr&s-chier et bien ayme, le compte de Gavers, comment les filles, ofliciers, serviteurs et servantes, tant de nous comme de feu la Royne, nostre bonne conı- paigne, que Dieu absolve ! lesquelz ont tousjours este a Liere, durant letamps que avons este absent, ne sont encore vestu en doeul, dont nous nos esınerveillons, car il nous avoit este dit a Zwynaerde que chascun d’iceulx seroyent rabillies seloing leur estat, comme ceulx qui presentement lors estoyent ä Gand, comme ousi raison le veult et assez le scavez. Ce considere, voeillies tant ferre pour nous que yceulx desureditz soyent revestu. Et en ce faisant nous ferez chose agreable ; ceque recognoitrons en tamps advenir. Nous vous envoyons lc nom- bre d’iceulx par eseript, chaseun selong son estat. A tant, Ires-chers et bien aymes, Dicu vous doint ce que desires. De Liere, ce xıx"° jour de Feyrier XVC.XXV. CHRISTIERN. ‘ Opden rug leest men : A nos tres-chiers et bien ayınds, les mestres dhostelz et commys de l’Empereur, le seigneur de Moueron ct le seigneur de Sonastre (}), De originele brief ıs het eigendom van Z. I. den Prins van Ligne, en berust op het kasteel van Belcil. (1) Sonas tre of Souustre. Omtrent dien tijd lecfden Karel van Sonastre, heer van Auzy, edelman aen het Hof der Landvoogdes Maria van Hongarid gehecht — Hugo van Sonastre kapitein der schutters van Maria van Hongarie — Philips van Sonas- tre, ridder, racdsheer en hofmeester der zelfle Lanılvoogıles. Het is ongetwyfeld aen dezen laetsten dat de brief gericht was. — Ik ben deze inlichtingen verschul- digd aen den heer Pinchart, van Brussel. DE PASTOOR VAN VELTIEMS SPIEGEL HISTORIAEL. Van de berıjmde chronijk, die algemeen bekend is onder den naem van Spiegel Historiael van Lodewijk van Velthem, maer die, zoo als prof". Jonckbloet het eerst deed opmerken (!), waer- schijnlyk het werk is van cenen ongenoenden schryver, die pastoor te Velthem was, bestact er heden slechis een enkel volledig handschrift. Het berust op de akademische bibliotheck te Leiden en werd, in 1727, door Lelong voor zyne uitgave gebruikt. De druk echter door dien gelecrde bezorgd, is slordig wat den tekst betreft, en met talryke onbruikbare aenteekeningen en verklaringen voorzien. Te recht zegt D" Jonckbloet, dat eene kritische uitgave van dit werk hoogst nuttig zou zijn. Voör cenige jaren heeft de heer Lorsch, te Bonn, twee frag- menten (te samen 522 versen bevattende), van een twecde hand- (Iy/nleiding op den Roman van Lancelot, ID. bl. XXXVleen volg. — Geschied. der middennederlandsche dichtkunst, TU D. bl. 188-209. — Dr Jonckbloet heeft vrocger het derde hoek dezes Spiegel Historiaels nauwkeurig naer het leidsch handschrift uilgegeven. Zie zijn Speeimen e literis Neerlandicis, exhibens Ludovici de Velthem chraniei, quod inseribitur Speculum llistoriale, ibrum III. Hagaec-Comitis. 1840. in-#. eg schrift ontdekt. De varianten van beide deze hladen zijn door Jonekbloet opgegeven ). Doch, behalve het volledig handschrift van Leiden, en de twee fragmenten van Bonn, zijn er van die rijmehronijk geene andere Codices overgebleven. Dat er echter, ten jare 1651, nog een ander handschrift, ten minste van cen gedeclte, bestond, blijkt hieruit : Wichmans, in zyne Brabantia Mariana (2, verhaelt, dat de bisschop van 's Hertogenbosch, Michiel Ophovius, hem eenen perkamenten Codex, voor drie honderd jaer, door eenen gecstelyke, die kapel- laen te Sichem was, geschreven, en welk bock ten titel voerde i Quinta pars Speculi Historialis, ter hand stelde. Wiehmans, die wit de tael had meenen te mogen opmaken dat de schryver cen Zeeuw of cen Vlaming was, vocgt er by dat deze, zoo als hy zelf getwuigt, in 1505, kapellaen was van O. L. Vrouw te Sichem, en dat hy aldaer recht tegen over zekeren Arnold Pickel woonde. Verder haclt hy de volgende versen aen : Daer dede ınenigh sijn bedevaerde tote cene heecke, zy u kondt, die als cen cruys ghewasschen stondl, met Lwce racyen gaende uyt, daer menigh toegingh overluyt, dier aen hinck scherp en staf en seyde hy wacr ghenesen daer af...... Soo dat wiert ghehanghen daer menigh scherpe en staf aen den boom. Deze regelen treft men in de uitgave van Lelong, IV bock, cap. (1) Verslayen en berigten uilgezeven voor de Vereeniging ter bevorderiny der oude nederl. letterkunde. Derde jaarg., Leiden. 1846. bl. 72-76. (2) Brabantia Mariana triparlita. Antw. 1652, in-4° bl. 510. — 127% — 57 aen I, doch tusschen het hier opgegeven zevende en achtste vers, leest men er in den druk nog zeven andere, die Wiechmans uit het handschrift niet heeft opgegeven, als niet gunstig zijnde voor hetgene hy wilde beweeren. Alhoewel de tekst van Wichmans grooten deels met dien van Lelong overeenstemt, (want op de vernieuwde schrijfwyze van sommige woorden neem ik geen acht), schijnt hei my dat eenige varianten, die daerin voorkomen, genoegzaem zijn om te hewyzen, dat het handschrift, te 's Hertogenbosch, in 1651 voor handen, niet hetzelfde ıs, als dat heiwelk zieh thands te Leiden bevindt. Lelong schreef in zyne voorrede dat hy, 200 veel het hem mogelyk was na te gaen, niet had konnen ontdekken, dat er meer dan een exemplaer van dit werk ovcerig was; hetwelk, omtrent den jare 1620, M" Adriaen van Meusenbroek, advokaet te Dordrecht, had toebehoord, en door W. van Gouthoeven (2), als ook waer- schijnlyk tot het uitgeven van de Rijmchronijk in ’L zelfde jaer, ter leen werd gebruikt. Vervolgends, gaet hy voort, schijnt het, in handen van P. Seriverius $), verder in die van Fred. Arn. van Westphaalen en eindelyk in die van professor Ant. Matthacus gekomen te zijn; diens bibliotheek in den jare 1717 te Leiden xeveild zijnde, is hetzelve door Mathias Ooster gekocht, die het op verzock van Lelong door dezen liet uitgeven. Uit dit alles, zoo wel als uit de weinige verscn by Wichmans te lezen, mag men veronderstellen, dat het handsehrift van bisschop Ophovius wel degelyk een ander, dan het gekende, was. Misschien wordt het nog eens terug gevonden. Ik trek hierop de aendacht der noord-brabandsche gelcerden. (1) BI. 287-288, (2) Zie deszelfs Chronijk, bl. 521. (5) Zie zynen Tuvetsteen, bl. 231. nn a u un a a er, a ER MAERLANTS GEDICHT, «Der kerken claghre. » D’' Jonekbloet (1) heeft, naer aenleiding van Maerlants eigene woorden, dezen naem gegeven, aen cen klein gedicht van achttien dertienregelige strofen, hetwelk voor het eerst door Willems werd uitgegeven (2). Het eenige handsehrift waerin het te vinden is, en waeruit deze geleerde het trok, behoorde des tijds acn Lord R. Heber, en kwam, na diens dood, in mijn bezit (). By eene nauwkeurige vergelyking van den oorspronkelyken tekst met dien door Willems geleverd, heb ik de volgende kleine onnauwkeurigheden opgemerkt : vers 18 staet iongren, het hand- schrift heeft iongeren, — v. 59 swarde, 1. swaerde — v. 65 cleedre, 1. cleedere, — v. 82 waerheit, I. warheit, — v. 101 jae ic, l. jaeic, — v. 105 in den, }. inden, — v. 158 cleedre, 1. cleedere — v. 174 ware, I. waerre; doch het volgende is gewichtiger : v. 202 ımoet gelezen worden : Nu siet of hi niet val € minde die Gods scape noyt en kinde? waervoor by Willems : Nu siet of hi nict val, en minde, die Godsscape noyt en kinde. — (I) Geschiedenis I, stuk I, bl. 150. (2) Menyelingen van Vaderlandschen inhond. 1827. bl. #5. (9) Over dit handschrift schreef ik reeds vroeger in het Aunst- en Letterblud van 18£0. Gent, in-4° bl. 46. —_ u nn nn una Aal nn nn nd — 276 — lets dat geenen goeden zin oplevert cn Willems het woord minde deed verklaren door verminderen. Terwijl die twee versen cenvoudig beteckenen : Nu ziet of hy, die Gods schapen nooit kende, den val niet bemint?(i). By ceene kritische uitgave van Maerlants strofische gedichten kunnen deze terechtwyzingen van pas komen. VADERLANDSCHE ANEKDOTEN. Il. Serlog Arnold van Gelderland. Hertog Arnold van Gelderland, Karel van Egmonts grootvader, was een vyand van alle hoofsche pracht. Nooit ging hy in de zyde geklecd, maer altijd in de londensche wol. Het gebeurde eens dat Philips de Goede hem cen kostbaer met vilt afgelegd gewacd ten geschenke zond, doch Arnold bewonderde het in het gehcel niet, en wanneer hy het te elken jare eens of twee malen aentrok, dan bezag hy het niet, verre van er trotsch op te zijn. Hy had zelfs de gewoonte er den spot mede te dryven, als met iets dat voor zyne leden niet geschikt was. Meraxorı Jocorum atque Seriorum Cenluriae aliquot. Francf. 1617, in-12° I. 2608, die zich op Hapamarıus de Instit. bl. 109, berocpt. (#) Toen Wırzens dit stuk liet afdrukken had hy waerschijnlyk het handschrift niet meer onder het o0g, vermits hy voor het door hem gedrukte Godsscape, zelf voorstelt Gods scape te lezen. Deze gissing was onnoodig, want het staet wel dege- Iyk zoo in den oorspronkelyken tekst. OORKONDEN IN HET NEDERLANDSCH. VAN 1278, 1279 EN 1280. Dinders. Hiervoren (!) ruimde ik eene plaets in voor eene dietsche charter van 1298, herkomstig uit Sinter-Goedelen-kerk te Brussel. Dit mael ncem ik hier vier oorkonden op van de jaren 1278, 1279 en 1280, die vroeger tot het archief behoorden der abdy van Sint-Bertijn, te Sint-Omaers, of om beter te zeggen tot dat der proostdy van Poperinghe, welke aen dit beroemd klooster onder- hoorig was. Thands berusten die stukken, met de twee latijnsche, die ik hier insgelyks bygevoegd heb, op het archief der provineie Oost-Vlaenderen, te Gent. De vier dietsche stukken ıl, H, HI en V), zijn alle door cene en de zelfde, eenigs zins zonderlinge, maer toch fraeije en zeer leesbare hand, en byna zonder verkortingen geschreven. Zy zijn in zeer goeden staet, behalve dat de zegels, die vroeger dacraen hingen, door redenen, welke ik zoo cven zal aendniden, dacrvan afgerukt en verdwenen zijn. — TE a a ie — u EEG u ee VOR E (1) BI. 100. — 278 — De abdy van Sint-Bertijn was eene der oudste, der rijkste en der vermaerdste van de Nederlanden. Zy leverde tydens de mid- deleeuwen , een aental geleerde of bervenide mannen op, aen wier hoofd de abt Sugerius, de groote staetsman van Frankrijk, onder koning Lodewijk den zevensten, eene eerste plaetz verdient. Ilet is Jammer, dat het archief van zulk aenzienlyk gesticht, by deszelfs vernietiging ten gevolge der groote fransche omwenteling, meerendeels verloren ging. De talryke charters, die aldaer beruste- den, had men reeds in de vorige ceuw van zulk belang voor de geschiedenis geacht, dat men er ernstig aen gedacht had om ze te laten drukken. Zekere monik Charles deWhitte had, tusschen de jaren 1746 en 1775, de oorkonden, en daeronder ook die van Po- peringhe, met veel zorg, in elf deelen in-folio overgeschreven en de uitgave moest onder het toezicht van ervaren mannen, zoo als Bre- quigny en Cherin, geschieden. By gebrek echter aen geldmiddelen, werd dit eerst voor eenigen tijd verschoven en later mackten de staetkundige gebeurtenissen de uitvoeringvandit plan onmogelyk{). Die afschriften door Dom de Whitte vervaerdigd, worden tot heden toe te Sint-Omaers bewaerd; doch, behalve een zestiental pauselyke bullen @), denk ik niet, dat er aldaer nog andere origi- nele eharters voor handen zijn. 