Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 2 Van het jaar 900 tot 1581 na Christus
zijn schoonbroeder, hem tot een tocht tegen Milaan, die wellicht zijn gebied zou vergrooten , ter zijde zouden willen staan, was hij natuurlijk een. vurig deelgenoot van het te sluiten verbond. — Zijn zoon KAREL EMMANUEL zou zich in persoon naar LODEWIJK xim begeven ; 99 * 788 ALGEMEENE GESCHIEDENIS den de Venetiaansche Gezant, monosim, bij dien Hertog geaccrediteerd, zou hem derwaaris verzellen, en de Gezant prsamo, bij het Hof van Frankrijk gevestigd, de bijeenkomst mede komen bijwonen. Nu verzocht de Resident, dat Hun Hoog Mogenden hunnen Ambassadeur mede last zouden geven om aan de te openen onderhandelingen deel te nemen, — Het laat zich denken, dat zij niet in gebreke bleven, dit te doen. Werkelijk begaf LANGERAK zich in het begin van November uit Lyon naar Avignon, om aldaar den Bijeenkomst te Koning af te wachten. Hij vond er verscheidene Grooten en staatslieden beter dan ooit TS te voren gestemd ten aanzien van eene naauwere verbindtenis met de Republiek, mits deze door daden deed blijken, dat op bare vriendschap met volkomen vertrouwen te rekenen viel. Den 19den had hij gehoor bij den Koning. Hij beschreef Zijne Majesteit het gevaar, waarin onze Staat verkeerde, en de ontzaggelijke legermacht , vereischt om dit gevaar af te weren. De kosten, op welke ons deze toestand te staan kwam, konden wij, zeide hij, zonder ’s Konings bijstand niet langer dragen. Bij Spanjes door de geheele wereld be- kende zucht om zich van de algemeene alleenheerschappij meester te maken, was het nu of nimmer de tijd, dat Frankrijk bedacht was ons te ondersteunen, nu wij ons nog krachtig en zonder nadeel geleden te hebben deden gelden onder de wijze leiding van dien onvergelijkelijken aanvoerder, den Prins van Oranje, wiens vurige wenschen, zulks kon hij Zijne Majesteit verzekeren, evenzeer als die van de Staten, de uitbreiding van 's Konings gebied ten doel hadden. — Deze rede werd gunstig door den Koning opge- nomen, gelijk duidelijk bleek uit de vriendelijkheid van zijn gelaat, die alle omstanders trof: herhaaldelijk verklaarde hij, dat wat hij besluiten zou, den Gezant genoegen zou doen. De Hertog van Savoye, bij deze gelegenheid door onzen Ambassadeur gesproken, verklaarde, dat hij gereed was tienduizend man voetvolk en tweeduizend man paardevolk te velde te brengen, en, zoo de Staten den Graaf van mANsreLD wilden overhalen met twintigduizend man naar Valtellina te trekken, hij deze krijgsmacht op zijn eigen kosten zou onderhouden. De Koning van Frankrijk, zeide hij, had plan 15,000 man, Venetië 10,000 te leveren. Voegden zich daarbij de hulpbenden, die de Cantons Bern, Zurich, Basel en eenige katholieke Cantons, welke hij tot dienstbetoon zou weten te bewegen, op de been zouden brengen, zoo verkreeg men, ook zonder mansretps leger mede ie rekenen, eene krijgsmacht van 50,000 man. Gelukte de onderneming in Graauwbunder- land, dan zou het leger naar het Milanesche kunnen oprukken en aldaar Spanje een groot verlies toebrengen, mits onze legermacht den markies serora in de Nederlanden bezig hield en hem belette zijnen Meester in Jfalië te hulp te komen. Om dit alles ten uitvoer te brengen, moest men den Koning van Frankrijk tot een spoedig besluit bewegen, ten einde den Spaanschen Ambassadeur den tijd niet te laten om den Koning Meening vandoor zijne redenen om te zetten. — Hierop kwam het inderdaad aan. . Er waren in de oude ministers : e" k B peaa IV.'sKonings Raad dezulken, met name de oude ministers van menNDRIK rv, de beide DES VADERLANDS. 789 p———————————————————'»Om——— | SILLERYS en JEANNIN, die geneigd waren de aanbiedingen aan te nemen, door Spanje gedaan. Frures IV, namelijk, verklaarde thans uit vrees voor die alliantie, den Koning tegen die van Rochelle te willen ondersteunen, en die staatslieden achtten deze hulp meer vertrouwd en natuurlijker, dan de ondersteuning, welke de Nederlanders, op wier bedoelingen zij nog steeds niet volkomen gerust waren, den Koning tegen hunne geloofs- genooten zouden verleenen. — Om den Koning te overtuigen, hoe weinig hij op de Nederlanders aan kon, konden zij wijzen, niet alleen op de omstandigheid dat aan Rochelle nog steeds oorlogsbehoeften werden toegevoerd door Nederlandsche schepen, van echte paspoorten der Staten, ten minste naar het voorgeven der kapiteins, voorzien, maar ook op hetgeen de Ambassadeur van Spanje op hoogen toon verzekerde, dat zijn Meester het in zijne hand had om wanneer hij slechts wilde met de Republiek vrede te sluiten. Wat de Spaansche Gezant sprak, steunde op de dubbelzinnige houding van Prins mavrirs, en deze was allezins geschikt om bedachtzame staatslieden , die den Prins van ouds kenden, op hunne hoede te doen zijn. — Hoe het zij, wat thans te Avignon aangevangen was, zou in een volgende bijeenkomst te Lyon, waar men het eindbesluit van Venetië zou vernemen en ook afgevaardigden van eenige Zwitsersche Cantons tegenwoordig zouden zijn, tot zijn beslag komen. — Bij al deze uiterst belangrijke en op zijn verzoek stipt geheim te houden berichten, voegde de Gezant nog deze tijding, dat er te 's Hage een buitengewoon Fransch Gezant te wachten was om aan alle vroeger misverstand voor goed een einde te maken !. Kort voordat de inhoud van dit schrijven aan de Staten-Generaal was medegedeeld, was DU MAURIER in Holland teruggekomen en (den 9den December) in de vergadering verschenen. Bij deze gelegenheid verzekerde ook hij, dat het meerendeel der Grooten in Frankrijk en zij, die den Koning het naaste stonden, op de hand waren van onze Republiek, en Zijne Majesteit, zeide hij, was evenzeer als zijn groote vader tot bevor- dering van haren welstand genegen. Deze rede echter was niet zonder inmenging van eenigen wanklank. Immers gaf de Ambassadeur te kennen, dat de Heer Yan zanceRAK de reis naar Lyon had aangenomen tegen den raad van den Kanselier, den Heer pr siLLERY, en van den President sranmn, die het niet gepast hadden gevonden, dat hij derwaarts vertrok in een tijd, dat de binnenlandsche vrede nog niet volkomen gesloten was. — Wat den Kanselier en den President hierin bewoog, is ons zoo even gebleken. — Evenwel nu was dat bezwaar uit den weg geruimd: want, voegde pu maunren er bij, thans was de vrede wel degelijk beklonken, zelfs de kerken in de omstreek van Parijs waren den Protestanten teruggegeven. — Een tweede minder aangename zaak, door den Gezant aangevoerd, was deze, dat hij op nieuw aandrong op de voldoening van die Franschen, welke op de Nederlandsche Oost-Indische Compagnie schade te verhalen l Register der ingekomene brieven uit Frankrijk, in de jaren 1622—1625. Op het Rijksarchief. Resol. Stat.-Gen. 12 Sept.; 17 Oct.; 4, 16, 26 Nov.; 27 Dec. 1622. 1621— 1625. 790 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1621— hadden. — Deze lastige aandrang, op nieuw aangevangen, was voorzeker bestemd om de Am- — sterdamsche kooplieden te eerder het voordeel van den toevoer van krijgsbenoodigdheden aan de opstandelingen te doen opgeven , als zij zagen, datmen slechts door een oprecht vriendschaps- verbond met Frankrijk ontheven kon worden van de ongelegenheid, dat bijzondere perso- nen in hunne overdreven eischen van Regeringswege ondersteund werden. — De Staten deden ijverig hun best, dat de klachten door inwilligingen tot zwijgen gebracht werden. Bovendien waren er Fransche schepen van Calais door de onzen opgebracht, en de Koning vorderde hun dadelijk ontslag onder bedreiging, dat hij anders al onze koopvaardijschepen te Bordeaux zou laten aanhouden. Reeds vernam men, dat er in Frankrijk schepen in beslag werden genomen. — Doch dit vermocht de groote zaak der naauwe aaneensluiting van de beide Staten niet te keren. Waren eral, ook hier te lande, en daaronder, zoo het schijnt, de Prins zelf, die haar nog niet met een onverdeeld hart konden goed heeten, en ze misschien nog wat verschoven wilden zien, de Venetiaansche Resident stond haar openlijk voor; door zijn optreden in de Staten-Generaal maakte hij aan alle achterhoudendheid een einde !, en hij maande Hun Hoog Mogenden aan, om spoedig door eene bezending naar Frankrijk van hunne zijde al het mogelijke te doen, opdat dit Rijk zich liever aan onze Provinciën, dan aan Spanje mocht aansluiten. Werkelijk besloot men al vast eene instructie voor de te benoemen Gezanten te ontwerpen 2. Grond van DB SILLERY en JRANNIN, wij zagen het, waren ongezind aan ons Land hun volkomen hunne meening. vertrouwen te schenken en helden over tot een vertrouwelijke aansluiting aan Spanje, om alzoo deze Mogendheid van het verbond met Engeland af te trekken. Wat kan het geweest zijn, dat hen jegens onze Republiek zoo achterdochtig maakte? Er was geene Mogendheid, die ons krachtdadig bij kon staan, behalve Frankrijk, en was het dan te verwachten, dat wij onze eigen redding wegwerpen, en niet trouw vasthouden zouden aan het eenig plechtanker van ons behoud? Bovendien de heuding van axnssen in Engeland, een jaar lang en in zulke hagchelijke en beproevende oogenblikken vol- ! Het schrijven van LANGERAK uit Avignon van den 21 Novemb. werd later dan het ontvangen was, aan de Staten, aan welke het gericht was, medegedeeld. Den 27eten Dec. werd het in de Vergade- ring gebracht, en toen heette het juist ontvangen te zijn. Intusschen blijkt uit eene mededeeling, vier dagen te voren (d. 23sten Dec.) aan de Staten gedaan, dat hetgeen LANGERAK uit Avignon bericht had, reeds toen bekend was. Die mededeeling behelsde juist het eenige uit de depéche, dat on- gunstig over Frankrijks gezindheid kon doen denken. Zoo de Venetiaansche Resident niet van zins was geweest het verhandelde te Avignon in de Staten-Generaal mede te deelen, zoo als hij werkelijk den 29" Deo. deed, zou die brief wellicht nog langer achtergehouden zijn. Men zal wel- licht meenen, dat de bekendmaking door ’s Prinsen afzijn is belet geworden. Maar neen! reeds den Qden Decemb. was de Prins van de Willemstad: terug (zie Resol. Stat.-Gen. 9, 23 Dec. 1623). 2 Resol. Stat.-Gen 9, 16, 23, 27, 29 Dec. 1622. 2, 3, 9, 14, 18, 23 Jan.; 4, 6 Febr. 1625. DES VADERLANDS. 791 Se a an EE gehouden, had alle wenschelijke waarborgen gegeven. omtrent de welgemeendheid der betuigingen door dezen staatsman aan Frenkrijk gedaan. Dus kan niemand anders dan de Prins van Oranje de grond geweest zijn van het wantrouwen, door de Fransche staatslieden, de onde vrienden van HENDRIK IV en OLDENBARNEVELT, tegen onzen Staat gekoesterd. De houding, die de Prins tegenaver de katholieke Mogendheden aannam, alsof hij onmisbaar was ter breideling van de Calvinistische elementen, zij was dien Staats- lieden niet onbekend, maar zij meenden haar als een voorwendsel, dat heerschzuchtige bedoelingen verborg, te moeten aanmerken. Nu scheen hij zich in den laatsten tijd, tegen den zin en het belang der Nederlandsche kooplieden en zelfs tegen de staatkunde van AERSSEN, met JACOBUS te verslaan: dus was hi dan evenzeer als deze Koning Frankrijks vijand, en, heulde saconvs openlijk met de Hugenoten, wat was er beters van Prins wavRirs te wachten, van hem, op wien van ouds de oogen der Fransche Cal- vinislen gevestigd waren, als den steun van hun geloof in Europa, als hunne toevlucht in den sirjd, dien zij tegen Koning, Lonkwisk te voeren hadden? Wie dus in Frankrijk begrepen, dat geene aansluiting aan Spanje raadzaam, maar een trouwhartig verbond met de Nederlanden noodzakelijk was, — en aan de zijde van hen, die zoo dachten, stond niemand geringers.dan BICHELIRU, — hum was tot verwezenlijking van hunne staatkunde alleen Prins mavairs in den weg. Maar kon de Prins hun dan werkelijk zoo geducht voorkomen? Was de sieun van eenen sacamus geen zwakke steun? Zoo deze Vorst zijne vriendschap met Spanje volhield en door het.huweljk van zijnen zoon voltooide, liep hij dan geen gevaar om zijnen iroon te verliezen? Men kan er in Frankrijk niet anders over gedacht hebben dan in ons land, en hier meende men, dat het te vreezen stond, dat op ’s Konings heulen met Spanje een opstand in zijn Rijk zou volgen, ja hier liep weldra het gerucht, dat sacosvs door zijne onderdanen gevangen genomen en de Prins van Wales vermoord wasl: zoo weinig, oordeelde men, kon het Engelsche volk die zamenspanning met Spanje dulden. 1621—~ 1625 Hoe Prins MAURITS beoor- deeld werd in Frankrijk. 792 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 16231— meening van dezulken in Frankrijk, die met agnssen in briefwisseling stonden, verloren er te hebben, was voor den Prins veel verloren. En elders in Zoo had dan de Prins by geduchte personaadjen in Frankrijk sterken tegenzin opge- het Buitenland. us N. wekt. Daar stond geene gunst bij anderen in het buitenland tegenover. Hoe de Vorsten der voormalige Duitsche Unie zich over hem uitlieten, daar zij hunne nederlaag almede aan zijnen verkeerden raad en aan het gemis van genoegzame ondersteuning van zijne zijde weten, laat zich gemakkelijk denken. Voorts, de Hanse zag zich, sedert maurits onbeperkt gebieder scheen geworden te zijn, door onze Republiek verlaten, en cusraar ADOLF was verstoord, dat men van datzelfde tijdstip aan de heerschzucht van canis- TIAAN IV voet had gegeven. , En in het bina- En hoe stond de Prins intusschen hier te lande aangeschreven? De kooplieden bemerkten n duidelgk genoeg, dat hij hun vriend niet was; evenwel zij bleven op een goeden voet met hem, omdat zij hem niet vreesden, daar zij, in dezen tijd van schreeuwende oorlogs- behoefte over de beurs beschikkende, de wezenlijke meesters waren van het land. Maar niettemin verwekte de Prins hier te lande geweldig veel kwade vermoedens tegen zich, en verloor hij gaandeweg der ingezetenen achting en vertrouwen. Van den afloop van het Bestand aan had men niet geweten wat van den Prins te denken. Het was bekend geworden, dat hij steeds door Mevrouw rsercLaes te Brussel onderhandelde; het bevreemdde ten hoogste, dat hij, hoezeer daartoe, meende men, de gelegenheid meer dan eens schoon stond, Gulik niet ontzette of Wezel’ niet innam 1. Toen Gulik was overgegaan, waren er die dachten, dat de Prins dit opzettelijk had laten geschieden, om den trots der Nederlanders neêr te slaan en hen te gereeder tot een verdrag met den vijand te doen besluiten, daar hij zelf, zeide men, na de vol- doening behaald te hebben van de binnenlandsche twisten zander bloedstorting te bedaren, warsch was om in een nieuwen strijd zijn ouden krijgsroem en de inkomslen van zijn in het buitenland gelegen goederen te wagen *. 3 v. D. CAPELLLEN p. 106, 107, 148, 151, 153, 154, 175. 4 Dezelfde bl. 47, 8á, 85. DES VADERLANDS. 795 Holland in den winter van 1621 op 1622, vielen er zeer vele »vrijmoedige discoursen, die niet dan met groote ondienst openbaar konden gemaakt worden," en Hun Edel Mogenden besloten, dat die geruchten niet buiten de vergadering gebracht zouden wor- den. Niettemin zou naar alles wat gezegd werd uitgelekt te zijn, onderzoek worden gedaan. In het volgende voorjaar werd er dan ook eene Commissie benoemd om naar het beheer der krijgszaken onderzoek te doen, » opdat de leden eenmaal gerust mochten wezen, dat daarin niets gedaan werd, dan het volstrekt noodzakelijke }.” By den druk der oorlogsbelastingen en het weinige, dat met de land- en zeemacht werd uitgevoerd, mom- pelde men al meer en meer, dat het er op werd toegelegd, de ingezetenen naar vrede te doen uitzien, om van dien ondragelijken en bovendien, naar het scheen, nutteloozen last verlost te worden ?, De meening dat het gerucht van die Spaansche armade 3 werd uitgestrooid om de neiging tot vrede te ‘bevorderen, vond geloof *. Tegen het eind van het jaar 1622 kwam het uit, dat die van de Neder-Betuwe afgevaardigden naar Brus- sel gezonden hadden om de Infante vergiffenis te vragen voor de aangenomen vij- andelijke houding, en haar voortaan alle goede diensten aan te bieden. En wat ver- nam men nu daarbij? Dat de Prins hun vergund had, heimelijk te onderhandelen, om door het Hof te Brussel, tegen betaling van contributie, van alle vijandelijkheid ontheven te worden, en dit terwijl toch de kosten van den aanleg van wijkschansen gemaakt waren, ten einde die streek vrij te houden van het opbrengen van oorlogsbe- lasting aan den vijand 5, De Staten-Generaal, wien die handeling van sommigen uitde Betuwe ter oore gekomen was, schreven deswegens aan de Heren VAN BEVEREN en GERESTEIN, die op nieuw gedeputeerd waren naar de Staten van Gelderland om hen tot grooter ijver voor de zaak des Lands te bewegen. Deze Heren moesten bewerken, dat diergelijke verstandhouding met den vijand gestraft werd. Doch wat was er van de Staten van Gelderland te wachten, bij wie de gezindheid, welke dien stap had inge- geven, door talrijke leden vertegenwoordigd was, terwijl zij, die de zaak der Genera- liteit voorstonden, verdacht werden dit slechts om eigen voordeel te doen 9. Van sosnor 1 Resol. Holl. 7 Dec. 1621. 19 Apr. 1622. 3 Zie hiervoor, bl. 754. 4 v. D. CAPELLEN, p. 122. 5 VAN DER CAPELLEN, p. 134, 135, 136. 6 v. p. CAPELLEN , p. 137, 138. III Deen. 9 Sruk. 100 1621— 1625, 1621— 1625. 794 | ALGEMEENE GESCHIEDENIS en zelven ging immers de sprake, dat hij met het Hof te Brussel-in verstandhouding stond !, en zelfs de Staten-Generaal waren niet volkomen zeker van hunne zaak. Ten minste zou dat voorstel om aan de Staten van Gelderland te schrijven nog eerst aan het oordeel van Zijn Excellentie worden onderworpen, of hij er wat tegen hebben mocht. Met zoo weinig kracht had zich de Generaliteit in het vorige jaar op den Gelderschen Land- dag doen gelden, dat de Heer GERBSTEIN eerst geweigerd had de Commissie op nieuw aan te nemen, omdat »de bezending tot niets anders zou strekken dan tot bespotting van Hunner Hoog Mogenden Gedeputeerden.” Slechts onder voorwaarde, dat hun instruc- tie degelijker dan vroeger gesteld zou zijn, liet die Heer zich de taak welgevallen, Dit- maal toonden zich Hun Hoog Mogenden krachtiger: zij schreven, dat de zaak van de onderhandelingen te Brussel streng nagespoord en tegen de schuldigen zonder oogluiking geprocedeerd moest worden; dat de door den Commandant van 'e Hertogenbosch ingevor- derde contributie niet mocht betaald worden, en, wat het hoofddoel van de zending der Gedeputeerden aanging, dat zij dadelijk moesten herwaarts komen om verslag te doen, wanneer het zich liet aanzien, dat de Landdag scheiden zou zonder de behoorlijke op- brengst der aan de Unie verschuldigde gelden verzekerd te hebben. Werkelijk kwamen VAN BEVEREN ED BERESTRIN terug, om te getuigen van de vruchteloosheid hunner be- moeijingen. Den Staten-Generaal schoot niets anders over, dan den Staten van Gelde- land zoodanige maatregelen aan te raden, als waaruit blijken mocht, dat zij niet onge- negen waren om naar hun vermogen »tot de gemeene defensie te contribueren ,” gelijk ayy by de Unie beloofd hadden, en voorts Hun Edel Mogenden te verzoeken Gedepe- teerden te genden om de geschillen, welke de opbrengst der belastingen vertraagden, te ’s Haye aan hooger macht te onderwerpen 5, Eene houding nu als deze, van Gelderland en van de andere Provinciën, buiten Hol- land, Zeeland en Utrecht alleen, zou niet mogelijk geweest zijn, wanneer hare verte- genweordigers in de Staten-Generaal meer vertrouwen genoten hadden, en de waan niet bestaan had, dat de oorlog slechts voor de leus werd volgehouden, terwijl wapensil- stand of vrede op handen was. Die meening vond haren voornaamsten grond in hetgeen men van den Prins van Oranje vernam en oordeelde. 2 Resol. Stat.-Gen. 24, 28, 30 Nov.; 16, 20, 27 Dec. 1622. 2 Jan.' 28 Maart; 13 April, 1623. V. D. CAPELLEN, I. p. 132. DES VADERLANDS. 795 tenland: -selfa Koning 14comus kon hem niet vertrouwen. En evenzeer stond hij alleen te midden van zijne landgenooten. Hij was, zoo als hij het zelf, zegt men, uitgedrukt heeft, door God verlaten !. OvpkspAnxzvmLT is gevallen door een menschelijk gericht; Prins mauarrs heeft zijne staatkunde door eene meer dan menschelijke rechtbank te schande zien maken. ! l Ea werkelijk werd in dezen tijd de hand eens belagers tegen ham opgeheven, en tat vermeerdering van het grievend gevoel, dat hem vervullen moest, zag hij, als hot ware, de sehim van den ep het sahavot gestorven staatsman, in het verfoeijelijk, bestaan zijner zonen, om wraak tegen zich opstaan. Reeds meer dan eens had de vrees van zamenspanningen tegen het leven van den Prins het Gerecht gaande gemaakt; doch het onderzoek had telkena de ijdelheid der zaak aan het licht. gebracht. Zoo waren in April 1620 vier Walen gevat en op de pijnbank gebracht, doch van geenerlei schuld overtuigd ?. In Junij van hetzelfde jaar bleek de beschuldiging van zekeren PIERRE LAMBERT tegen eenen JOHANNES FRANCOIS, alsof deze eenen aanslag tegen den Prins in den zin had, mede uit de lucht gegrepen te zijn 5. In Februarij van het jaar 1621 werd de aandacht weder op hetzelfde anderwerp bepaald door een bericht, uit Vlaanderen ontvangen, dat aldaar het gerucht liep, dat de Prins was omgebracht. Weldra kwamen ook van elders dergelijke berichten in, en de kapi- iein van ’s Prinsen lijfwacht werd ter vergadering der Staten-Generaal bescheiden en emstig vermaand em den persoon van zijne Excellentie zorgvuldig gade te slaan en te beletten dat iemand vreemds hem onder eenig voorwendsel mocht naderen. Bepaaldelijk waarschuwde men toen tegen eenen herwaarts overgekomen weggeloopen mennik *. Doch het gevaar zou niet van buitenslands noch van de zijde der Katholieken komen. Dezen konden, zoo zij ten minste den waren staat der zaken kenden, geenerlei reden hebben om ’sPrinsen dood te wenschen. Het gevaar kwam van den kant dergenen, die voor zich zelven of hunne betrekkingen het voorwerp geweest waren van de onrechtvaardighe- den, bij de omwenteling van 1618 gepleegd. Bij de zonen van OLDENBARNEVELT had het gevoel, dat hun vader het slachtoffer geweest was van het schreeuwendst onrecht; dat zij zelven onteerd en van hun rechtmatig goed beroofd waren, voornamelijk door het toedoen eens mans, wiens houding tegenover den vijand in hem zelven waar scheen te willen maken, wat de laster tegen hunnen vader verzonnen had; die met de wapenen in de hand liet verloren gaan, wat in den vredestijd van het Bestand door OLDENBARNEVELTS stoutmoedigheid en beleid gewonnen was 5, — dat gevoel had bij 1 spanpt, Hist. v. d. Recktepleg. van J. v. Oldenbarnevelt enz. bl. 252, 253, Noot F. * cameron. III, p. 297. 3 Resol. Holl. 22, 25 Junij, 1620. 4 Resol. Stat.-Gen. 27 Febr.; 6, 8 Maart, 1621. 5 Vergel. v. ». CAPELLEN, I, p. 155. 100 * Mai 1625. 1621 1625. 796 ALGEMEENE GESCHIEDENIS hen alle ontzag voor Prins mavarrs uitgeroeid, en de bewustheid, dat zij een bloed- schüld op zich laadden, als zij hem het leed, dat “hij hun had aangedaan, betaald zet- ten, ten eenenmale verstompt. De Prins was geen achtbaar hoofd van den Staat in hunne oogen, maar een geweldenaar. Overtuigde hen nu, in de eerste plaats, een blik op den staat der gemoederen hier te lande, dat de Prins wel vijanden en tegenstanders, maar zelfs onder zijne medestanders geene trouwe vrienden bezat; kwam weldra uit het buitenland het een en ander ter hunner kennis !, waaruit zij moesten opmaken, dat de Prins de in Frankrijk gewenschte oplossing der verwarde betrekkingen in Europa in den weg stond; dan moesten zij den tijd gekomen achten, om hem wat hij aan hen verdiend had, te vergelden, zonder dat zij, alom van stilzwijgende medeplichtigheid verzekerd, en op het dadelijk herstel van de in 1618 gevallen partij rekenend, voor hunne misdaad ernstige vervolging of straf zouden behoeven te duchten. Hoe langer hoe meer maakten zij en degenen, met welke zij zich verstonden, zich gemeenzaam met het denkbeeld, dat de Prins omgebracht moest worden: het werd bij hen een vaste overtuiging: » hij moet voort, al de wereld wil het zoo hebben,” en menig remonstrant, al had hij een afgrijzen van moord, kon niet wenschen eenen maatregel le beletten, die strekken zou (want zoo sprak men) om »het Rijk Israels in Nederland weder op te richten” en de » vrijheid” te herstellen % Vandaar een toeleg met zooveel 1 In de maand Julij, 1622, werden te Lilloo brieven onderschept van muco pe cRoOT uit Parijs, waaronder een aan OLDENBARNEVELTS oudsten zoon, GROENEVELD, en eenen aan zijnen anderen zoon sTOUTENBURG: de eerste, heette het in de vergadering der Staten van Holland (14 Julij, 1622), hield eenige bedenkelijke bewoordingen in; de ander was op vele plaatsen in cijferschrift ge- schreven. De stukken werden gezonden aan het Hof van Holland, de beide Heren ontboden, de een opdat hij die uitdrukkingen verklaren, de ander opdat hij den sleutel van dat cijferschrift geven mocht, Men vond echter geene reden tot vervolging, en pr croor schreef kort daarna aan de Staten van Zeeland, dat die brieven geen ander geheim behelsden, dan de zaak van het drukken zijner Verantwoording, waarmede men toen ter tijd hier te lande bezig was. 3 AITSEMA , I, bl. 168, 169, 185, 187. Deze auteur oordeelt tamelijk koel over den moordaan- slag. Hij houdt het er voor, dat, hoezeer de toenmalige orde van zaken alles behalve rechtma- tig, en de toorn der verongelijkte partij gegrond was, de aanslag eene dwaasheid was, eensdeels omdat hij gevaarlijk was, anderdeels omdat geduld beter tot het doel leidt, dan geweldig verzet. Immers nadat hij (bl. 176) vermeld heeft, dat statws (een der zamenzweerders) beweerde, dat het’ geoorloofd was, eenen tiran om te brengen, voegt hij er bij: »Doch al schoon dat waer DES VADERLANDS. 197 lichtvaardigheid en roeland aangevangen, als misschien nimmer eenige zamen- zwering gekenmerkt heeft.. Den 642 Februarij vervoegden zich vier matrozen, met name JEROEN EWOUTS, JAN 1621— 1625. Aanslag tegen FAASSEN, PIRTER JANSZOON BROEK €N JAN ENGELEN, bij den Prins van Oranje te Rijs den Prins ont- dekt. wijk, waar hij dagelijks heenreed. Zij kregen toegang iot hem op de verzekering, dat zij hem íets gewichtigs mede te deelen hadden, en verklaarden dat hun geld was gegeven, hetwelk zij toonden, en wel ten einde zij zich tot eenen hun niet geopen- baarden aanslag zouden laten gebruiken. Reeds hadden zij in het belang der zaak een koffer van Rotterdam naar ’s Gravenhage gebracht en aldaar in een herberg besteld, Ook droegen zij kennis van nog andere lieden, tot uitvoering van het stuk aangenomen en mede in den Haag, doch in een andere „herberg, aangekomen. De Prins bescheidde hen bij zich op het Hof in den Haag, waar hij zich dadelijk heen begaf. Hier onthood hij den President en eenige Raden van het Hof. Dezen lieten dadelijk de beide aange- wezen herbergen bezetten. In de eerste vond de officier den koffer geopend met nog eenige pistolen er in, en voorts ander wapentuig onder het bed verstoken. In de andere werden vier personen verrascht, KORNELIS GERRITSZOON van Woerden, schrijnwerker te Rotterdam, zwager van HENDRIK sLATIUS, gewezen Remonstranisch predikant van Bleis- wijk, die evenwel toen met de Remonstranten in onmin was; voorts HERMAN HERMANS- ZOON, JAN KLAASZOON en DIRK LEENDERTSZOON. Deze laatsten drie, insgelijks matrozen, waren even als de vier aanbrengers van het feit, door KORNELIS GERRITSZOON en SLATIUS met geld overgehaald om de behulpzame hand te bieden ter afwering van onraad, als de Prins om het leven gebracht zou worden. sLaTIUs was een verwaand mensch en was, soo volghde niet, dat d’applicatie goet was. Men weet wel dat in alle regieringen het ghe- meenlijck gaet volghens het woordt: aliquid juris, aliquid facti. De wagen kan altijt niet effen ende recht gaen, maer daerom terstont te willen beginnen sulcken feyt, ende soo vol gevaers, dat koste niet als voor eene groote dwaesheyt gheacht worden. De politycke regel heeft ook plaats: multa ab initio non valent, quae tamen facta tenent. Ende: bonos imperatores optandos, qualescunque ferendos. Het Huis van sanneveLt was veel overghekomen, ontellijcke veel — waren om haer eere, staet ende welvaren ghekomen; maer als de wraeckgierigheydt qualijck wert aen- ghelegt, soo doetse meer quaet als goet. 798 ALGEMEENE GESCHIEDENIS A] auteur van een schotschrift, in het geheim gedrukt en alstoen nog niet uitgegeven, de klaarlichtende fakkel getiteld. In dit geschrift werden den. Prins verscheidene zware verwijten gedaan, onder anderen dat hij de muiterij te Utrecht, in 1610, gestijfd had, en op grond van zulke grieven werden de ingezetenen , met name de Remanstranten, aangezet om zich met »de schrikkelijke wapenen hunner handen van den dwingeland en den goddelooaen hoop der tegenwoordige Regenten te verlossen.’ Evenwel had men in hem noch in zijnen zwager de eerste aanleggers: zij waren in den aanslag betrok- ken door ADRIAAN ADRIAANSZOON VAN DIJK, afgezet Secretaris van Bleiswijk, en van Disk stond weder in verstandhouding met navip KORENWINDER, gewezen Secretaris van Berkel: Buitendien hadden KLAAS MICHTELSZOON BONTEBAL, gewezen Secretaris van Zevenhuizen, met zijn vrouws stiefvader, KORNELIS OLSHOORN, en KLAAS JANSZOON VAN ALPHEN, gewezen Schout van diezelfde gemeente, allen derhalve slachtoffers van de wederrechtelijke afzetting der rechterlijke ambtenaren, geld geschoten om handlangers voor de beraamde misdaad te vinden. De eigenlijke drijver van de zamenspanning was STOUTENBUAG, tweede zoon van OLDENBARNEVELT, en des Advokaats oudste zoon, emos never, had, hoezeer met tegenzin, zijn krediet verleend tot het opnemen der benoo- digde gelden. Ja, de naam van Prins FREDERIK HENDRIK was gebruikt, alsof hij kennis had van den toeleg en het geheime hoofd was der partij. Onder degenen, die vas pisk tot bevordering der zaak had pogen te winnen, waren JAN BLANSAART, saaiwerker te Leiden en proponent bij de Remonstranten, en zijn broeder annanam, bemevens wiu- LEM PARTHIJ, mede een saaiwerker, welke beiden laatsten zich onder de Remonstranten als \stoutmoedige personen hadden bekend gemaakt door de gelukkig volbrachte uitred- ding van den op de Voorpoort te ’s Gravenhage gevangen predikant weusine, welke enderneming zij ap uitnoodiging van den Remonstrantschen predikant »ERNanDus DWINGELO te Leiden op zich genomen hadden, Doch dezen drie, de beide srarsaanss en PARTHIJ, verklaarden later, dat zij van pix om den tuin geleid en hem slechts geld hadden willen afzetten. Den dag voordat de aanslag zou worden uitgevoerd, ver- trokken zij uit Leiden naar den Haag, gelijk zij in het verhoor zeiden, om den toeleg te ontdekken, niet wetende, dat dit toen reeds geschied was. Hoe het zij, zulks onder weg vernemende, begaven zij zich op de vlucht. Op het oogenblik, dat de officier in de herberg was gekomen, waar hij zich van den koffer had meester gemaakt, bevond van pix zich aldaar, die, ongerust wegens de afwezigheid der matrozen, welke het stuk verrieden, zich derwaarts had begeven. Hij ontkwam, daar hij bij den officier, die het huis binnenirad, geen achterdocht ver- wekie, en ging sTOPTENBURG ‘waarschuwen, dio op zijne beurt sijaen broeder enorme- vELD van het gevaar verwittigde, waarop zij zich beiden wegmaakten. Oek sratus begaf zich op het eerste bericht uit Rotterdam op de vlucht. VAN DUX werd te Hazerswoude betrapt, niettegenstaande hij zich in boerenkleederen DES VADERLANDS. |. 799 gestoken had. Nu raakte men genoegzaam met de geheele zaak bekend. Het bleek, dat men reeds vroeger het plan had gehad, den Prins, toen hij met het leger over de: grenzen in Brabant of elders was geweest, den terugkeer in het land te beletten. De mogelijkheid om den Prins aldus, zoo als men het noemde, uit het land te houden, veronderstelde eene middelerwijl voorgevallen algemeene eendrachtige omwenteling. Ook nog onlangs had men den Prins bij zijne terugkomst te Rotterdam uit de Willemstad willen ombrengen; doch hiervan had men afgezien. Nu zou men den Prins, den 7den Februari, te Rijswijk in den stal van de herberg Witsenburg bij het af- of inklimmen van zijn rijtuig door eenige mannen laten bespringen. Dezen zouden zich dadelijk uit de voeten maken, maar intusschen zou het gerucht van het gebeurde verbreid worden, terwijl eenige afgezette Schouten en Secretarisen van de dorpen, aan het hoofd van hunne boeren in den Haag gekomen, kreten zouden aanheffen, die tot beangstiging van de tegenwoordige Regenten en tot het herstel der in 1618 van het'kussen geraakte Overheden zouden leiden. Hetzelfde, verwachtte men, zou te Leiden, te Rotterdam en elders plaats grijpen. — Na van pisks bekentenis werd een prijs uitgeloofd van 5000 gul- den op de hoofden van GROENEVELD, STOUTENBURG 6D ADRIAAN VAN DER DUSSEN, schoon- Koon van ELIAS YAN OLDENBARNEVELT, den geweren pensionaris van Rotterdam; voorts eene som van 4000 gulden op het lijf van KorRENwrINDER, en van 600 op dat van de gebroeders sransaanTt. Vroeger en tegelijk met van pux waren de gewezen predikan- ten SLATIUS, GEESTERANUS en vELSIUS aan de winzucht van den aanbrenger overgeleverd , die voor elk hunner mede 4000 gulden verdienen zou. GROENEVELD was naar Scheveningen gegaan om van daar met een visscherspink naar Engeland over te steken. Doch bevreesd voor de zeereis op zulk een lichten bodem, had hij zich langs het strand noordwaarts begeven. Men kwam hem op ’tepoor, en op Vlieland werd hij, in vieschersgewaad vermomd, in hechtenis genomen. Srovrexstac En VAN PER DUSSEN, zich eenige dagen te Rotterdam schuil gehouden hebbende, ent- kwamen in een kaasschip op Kleefsch grondgebied. Van daar gingen zij naar Brussel, waar de Aartshertogin hen in hare bescherming nam. Srovrensure, na eene reise door Italië en Frankrijk gedaan te hebben, nam dienst onder die Vorstin, en omhelsde de Roomsche Godsdienst, die van pER pussEn steeds beleden had. De twee BLARSAARTS en WILLEM PARTRIJ werden te Embden gevat, xonzwwrw»ma te Ouwerschie, sLATIUS in de nabijheid van’ Koeverden. Den 27# Februari vielen de eerste slachtoffers van de misdaad. Toen werden de vier eest gevangenen onthoofd: het ligchaam van KORNELIS GEMRETeZOON werd na de onthoofding gevierendeekd en de deelen aan galgen aam de vier miteinden van den Haag opgehangen. Gaoznevetp beleed dadelijk schuld en werd das niet op de pijmhank ge- bracht. Zijne moeder, die voor haren man geen genade had mogen smeeken, omdat bj slechts recht te vragen gehad had, ging thans, wergezeld van haars zoons eehtge- 1621— 1625. 1021— 1025. 800 ALGEMEENE GESCHIEDENIS EE GE DE BE CURE TRU NE T noot, ANNA WEITSEN, vrouwe van Brandwijk, en hun zoontje, tot den Prins om ge- nade te vragen. De Prins ontving haar beleefd, maar gaf geen hoop. Ook werd de ongelukkige met vAN DIJK en KORENWINDER tot den dood met den zwaarde verwezen, met verbeurdverklaring hunner goederen. Den 28sten Maart ontving hij zijne moeder, vrouw en kind om afscheid te nemen, en den volgenden dag trad hij los en zonder boeijen, met den hoed op het hoofd, den mantel aan en den degen op zijde, wellevend buigend voor de toeschouwers aan de vensters, ‘als edelman, gelijk zijne vrouw bij het Groeneverps afscheid verlangd had, naar het schavot. Daar gekomen, bleef hij kalm, legde zelf terechtstelling. zijnen mantel en degen af, hielp zijnen kamerdienaar, die hem het bovenlijf ontblootie, en ging naar het zand, zeggende met volkomen besef der waarheid: » wraakgierigheid en kwade raad hebben mij hiertoe gebracht. Heb ik iemand misdaan, ik bid om CHRISTUS wil vergeeft het mij." Toen knielde hij, met het gelaat gekeerd, niet naar den gewonen kant, maar naar dien van zijns vaders huis op den Kneuterdijk, als be- hoefde hij de vergiffenis van den man, die te groot en te edel geweest was om wraak te begeren, en wiens naam nu door zijn geslacht een smet was aangewreven, zonder welke die naam wellicht al te roemvol zou geweest zijn. Toen hij ’t mutsje voor de oogen trok, hoorde men hem zeggen: »O God! wat man ben ik geweest, en wat ben ik nul’ — Zijns vaders: »o God! wat komt er van den mensch!” was verhevener. — En daarop eindelijk, zijne handen zamenslaande, met eene ijdele aanmaning, tot hem zelven gericht: »patientie!’’ Dit was zijn laatste woord. — Terwijl de ligchamen van VAN DIJK en KORENWINDER, die .met volkomen schuldbesef en ware berusting stierven, na de onthalzing gevierendeeld en hunne hoofden op staken gezet werden, werd eror- -wEvELDs lijk voegzaam in zijn huis gebracht en den volgenden nacht in zijns vaders graf begraven. SraTIusenan- SrLATrUS had zich gevleid, dat men hem nog vergiffenis zou geschonken hebben tot deren terechtge- steld, loon voor de mededeelingen, die hij, laaghartig genoeg, gedaan had om de Remon- stranten te bezwaren. Had zijne bangheid hem in de handen zijner vervolgers doen vallen, in de gevangenis was hij weder trotsch en stuursch. Tot de predikanten, die men tot hem zond, zeide hij, dat hij de dingen, die zij hem zeggen wilden, zelf wel wist. Het lezen van zijn vonnis bejegende hij met herhaaldelijk te zeggen: »het is niet waar; dat heb ik niet zoo, dit in het geheel niet bekend: ’tis geen recht, maar geweld.” Op het schavot zeide hij tot het volk: »eerlijke, vrome burgers, hier ziet gij dien HENRICUS SLATIUS, naar wiens bloed men -zoo lang gedorst heeft," met nog andere woorden, die bewezen, hoe gewichtig hij zich zelven: beschouwde, en dat hij tot het laatste den strijd zijner ijdelheid volhield. De predikant, die voor hem zou bidden, wees hij af, zeggende, dat hij zelf wel bidden zou, — en hij ontving den slag. Zin lijk werd op een rad gelegd, met het hoofd op een staak daarboven, dicht by de galg buiten den Haag, waar zijne weduwe het bij nacht vandaan haalde, om het met de DES VADERLANDS. 801 ljken van haren zwager en van KORENWINDER te begraven aan de Geestbrug. Doch 1621— hier bleef het overschot der drie ongelukkigen niet ongemoeid. — Den laatsten Mei werd in alle Provincién een plechtige dankdag gehouden over het ontdekken van de » verfoeijelijke, barbaarsche zamenzwering tegen den Prins.” Die van het Gerecht te Leiden meenden, dat het zaak was, hunne onderdanigheid en trouw aan den Prins door overbodige gestrengheid aan den dag te leggen. Zij veroordeelden drie hunner medeburgers ter dood, alleen omdat zij van den aanslag geweten en dien niet aangebracht hadden. KLAAS MICHELSZOON BONTEBAL, ter dood verwezen door de Sche- penen en Mannen van Schieland, was de laatste van de vijftien, die om deze zaak het leven verloren !. De vier aanbrengers waren door den Prins en mede door de Staten-Generaal beloond. Zij kregen elk 600 gulden en bovendien eene gaarwedde van 16 gulden ’s maands onder het Collegie ter Admiraliteit, hetwelk zij zelven verkiezen zouden, en dat wel totdat zij hooger bevordering bekomen zouden hebben 3 Het laat zich denken, dat, op het eerste vernemen van den aanslag tegen het leven De Remonstran- van den Prins, al dezulken, wier zaak eenigermate met die des Prinsen in verband stond xui beer a 9 plichtigheid ver- en die, met de verandering van 1618 opgekomen, hunnen staat van zijn lot afhankelijk i Hm moesten achten, hoogeljk ontrust werden, en dat zij diegenen zonder onderscheid ver- dachten, die voornamelijk de slachtoffers van die omwenteling geweest waren. Vandaar dat zelfs de Staten-Generaal in eene missieve aan onze Ambassadeurs en Agenten buitens- lands verkondigden, dat eenige Arminiaansche predikanten de zamenzwering beleid had- den 5. De namen van sLATIUS, CORNELIUS GEESTERANUS, VELSIUS, BERNARDUS DWINGELO en wELsmG *, weldra als medeplichtig of medebewust genoemd, schenen die meening te bevestigen. Zelfs verscheidene Remonstranten deelden dat gevoelen en staakten van dit oogenblik aan de gemeenschap met hunne geloofsgenooten om met de daad te toonen , 1 Arrsema, I, bl. 167—180. Wassenaer, Histor. Verh. IV, f. 104—112. V, f£. 5—7, 41—47. Branot, IV, bl. 900—995, 1405—1116. 2 Resol Stat.-Gen. 10 Febr. 1623. 3 Wassenaer, 1V, f. 108, 109. De Staten van Utrecht, die zich ook in Junij (1621) bij- zonder streng betoond hadden (Resol. Stat.-Gen. 23 Junij, 1621), vaardigden den 14 Febr. (1623) een plakaat uit, waarbij de gansche Broederschap der Remonstranten zoo goed als beschuldigd werd, en groote geldsommen werden uitgeloofd tot belooning van de aanbrengers der meest ver- dachten onder hen. Ook verlangden zij herziening van de acte van stilstand, door de terugke- renden uit de ballingschap te teekenen, na de »conspiratie, door de Arminianen gepleegd" (Resol. Stat.-Gen. 25, 27, 28 Maart, 1623) Werkelijk werd die acte in den verlangden zin gewijzigd (Resol. Stat.-Gen. 15 Junij, 1623). * Deze was in Junij 1621 te Gouda gevangen genomen, en later uit de gevangenis ontsnapt. (Resol. Stat.-Gen. 12 Junij, 1621, en hiervoor, bl. 798). UI Deer. 5 Sruk, 101 1621— 1625. 802 ALGEMEENE GESCHIEDENIS dat zij gansch vreemd aan den toeleg waren en dien ten sterkste afkeurden. Maar de ware Remonstranten hadden zich met den moordaanslag niet bezoedeld en het Christelijk geduld niet verloochend. Zij achtten zich verplicht, zich zelven openlijk dit getuigenis te geven. Verscheidene Remonstrantsche predikanten, te Amsterdam bijeengekomen, deden zulks bij een vertoog aan de Staten-Generaal, aan de Staten van ‘Holland en aan den Prins van Oranje. Dit stuk predikte den plicht der gelatenheid, zelfs onder het onrechtvaardig oordeel der Overheid, met zulk eene verhevene taal; het wees de gemeen- schap met hen, díe zich aan de zamenspanning schuldig gemaakt hadden, zoo krachtig af, en getuigde van zulk een aandoenlijk medelijden met den benarden staat van het vaderland, dat het, met al wat sedert gestrekt had om de oogen te openen, mede niet weinig heeft toegebracht om de Remonstranten algemeen beter te doen waarderen, en veroorzaakt heeft, dat men zich van, lieverlede schaamde, predikanten, die zoo spra- ken, langer te nopen, zich als misdadigers schuil te houden, om geene andere reden, dan om het gevaar van eene levenslange gevangenis of erger nog te ontkomen, waaraan zij zich blootgesteld zagen, wanneer zij de verstrooide belijders eener boven sectegeest en aardsch bejag verheven godsdienst eenige toespraak verleenden 1. Het wapen, welks kracht de Gereformeerde Kerk bij vernieuwing tegen de Remonstranten zou hebben kunnen beproeven, werd haar niet vergund ter hand te nemen. Immers werd het ver- zoek om drie jaren na de gehouden Nationale Synode volgens de gestelde bepaling eene tweede zoodanige Kerkvergadering bijeen te roepen, door de Staten-Generaal onbeantwoord gelaten, en eindelijk door de Staten van Holland afgeslagen ?. Gelukkig, dat er ten gevolge van den aanslag op ’s Prinsen leven niets is voorgevallen, dat strekken kon om de wonde nog wijder open te rukken en de edelste ingezetenen nog meer te grieven in eenen tijd, dat het land, op straffe van den ondergang, van alle burgers zonder onder- scheid het lijdzaam dragen der ongehoord zware lasten vergde. De Remonstrantsche predikanten, wier namen genoemd waren, of die werkelijk van de zaak geweten hadden, 1 Arrsexa, bl. 180—191. Braspr, IV, bl. 1035—1042. In Aug. 1621 was gevat simox Lucas (Resol. Stat.-Gen. 25 Aug. 1621), in September sarma (Resol. Stat.-Gen. 13 Sept. 1621), die later ontvluchtte (Resol. Holl. 24 Sept. 1621), in April 1622 narssıus (Resol. Stat.-Gen. 11 April, 1622). De briefwisseling van Nanssius leidde tot nader onderzoek, waaruit toen bleek, dat de Remon- stranten goeden moed hadden op het herstel hunner zaken, al was het dat zij begrepen, dat het niet zonder een geweldigen schok in den Staat zou kunnen verkregen worden; voorts, dat zij hunne bijeenkomsten hadden geregeld, en, eindelijk, dat zij tot onderhoud hunner predikers gelden opbrachten (Resol. Stat.-Gen. 12, 19, 20 April, 1622). In Aug. 1622 werd nog gevangen genomen mMeiixcius (Resol. Stat-Gen. 22 Aug. 1622), en in Januarij 1623 rorpius en meglaits (Resol. Stat.-Gen. 1 Febr. 1623); later nog ravLus Linpenius (BranoT IV, bl. 1097—1100). 2 Resol. Stat.-Gen. 17 Junij, 1622. Resol. Holl. 16 Julij; 17 Sept. 1622. DES VADERLANDS. 805 c——————————————————Á————— Hr ——T slaagden beter, dan zij die in de handen van het gerecht vielen, om zich schuil te pow houden of over de grenzen te bergen: geen wonder, want zij vonden hunne gewone wijkplaatsen bij liefhebbende gemeenteleden en kenden de onschuldige listen, die den vogelvrij verklaarde niet zelden veiligheid verzekeren. Later nam men de verontschul- digingen van diegenen onder hen aan, die eenigermate met de zamengezworenen in aan- raking gekomen waren, Van per muLE werd uit de Beverwijk, de hem thans aange- wezen verblijfplaats, naar ’s Gravenhage gebracht, maar dadelijk weder losgelaten 1; de Advokaat soscy uit ’s Hage, en copnaxvs, beiden voormalige hoogleeraren van Leiden ?, en eenige Leidenaren werden, na onderzocht te zijn, van alle vervolging ontslagen: ook was hunne onschuld boven alle bedenking verheven. 