VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Dat wy, tot nog, volgens onze tegenwoordige kennis van het Onderwerp, niet konden beweeren, dat er eene veel grooter maate van Koude beftaat dan het Vriespunt van Kwikzilver ; dewyl geen ander Werktuig gebruikt was om die te bepaalen dan de Kwik- Thermometer, die nu beweezen is, beneden de 32 Graaden van REAUMURs geen gezag altoos te hebben, Maar het blykt, dat een Thermometer, gevuld met zeer Gezuierden Wyngeest, de vloeibaarheid behoudt iu eene Koude van 35 Graaden van REAUMUR,Of 47 Van FAHREN- HEIT, en waarfchynlyk op nog laager Graaden: zo dat dezelve in de Noordíche Gewesten met meer voordeels kan gebruikt worden dan de Kwik - Thermometer. De verbaazende overeenftemming in het bevriezen van de Kwik in Stberie , door de Natuurlyke Koude, met die uitwerking door Kunstkoude, verdient opmerking, dewyl ay beiden hee Vriespunt van Kwikzilver bepaalen op 33 Graaden van REAUMUR; in ’t byzonder heeft de Hoag- leeraar LAXMAN , in een Vertaog, onlangs aan de Keizer- lyke Academie gezonden, verklaard, bevonden te hebben, dat Gemeene Kwik beftendig hard en vast werdt op sto. Graaden van DE LISLE, (32 van REAUMUR) en dat dezele ve, in % pa MDCCLXXXII, twee maanden agter één, een vast Lichaam bleef, en Dr. paLLAS vermeldt, in het Derde Deel zyner Reize, het zelfde Verfchynzel op de- zelfde hoogte dier Schaale, (*) Dr. BLAGDEN leidt zeer vernuftig af, uit eene vergely- king van de Natuurlyke Koude, geduurende een reeks van Jaa- ren te Albany Fort waargenomen met een Wyngeest-Thermome- ter, en van de Kunstkoude, voortgebragt door de varstwekken- de mengzels, dat de uiterfte Graad van Koude, verwekt door Sneeuw- en Salpeter- zuur, vry naauwkeurig overeenkomt met het uiterfte van de Natuurlyke Koude in de ftrengfte Lugtítree- ken, die bewoonbaar zyn, en nier meer is dan 46 Graader van FAHRENWEIT's Kwike Thermometer. Phil, Transa. Vol, LXXIIL Pag. 387. D Mm 3 AL- Su ALGEMEEN DENKBEELD eg zem ALGEMEEN DENKBEELD VAN SIBERIE, EN DESZELFS IN- WOONDEREN. Door den Heer PATRIN, Lid van veele Academien. (Journal de Phyfique,) e begeerte om het Noordlykfte Gedeelte van Afk, t d welk den naam van Siberie draagt, tc leeren kennen, en, van daar, in myn Vaderland, nuttige kundigheden en belangryke voortbrengzelen , over te voeren , heeft my , acht jaaren lang, de ongemakken doen doorftaan, om in deeze Gewesten , zo naby de Noordpool , de Natuur te befchouwen. | Die uitgeftrekte Landftreek , zo weinig bekend, in anze gelukkiger Lugtftreeke, biedt, in het Plantenryk en in dat der Delfltoffen, de zeldzaamfte (tukken aan; deeze waren de voorwerpen myner rafpeurioge ; en ik heb het geluk gehad, om Verzamelingen uit die twee Ryken der Na- tuyre over te brengen, dierbaar, om de leerzaame gevok gen, welke zy ons aan de hand geeven. ` Deeze zyn de eigenlyk ‘hbekwaame ftoffen om onze kundigheden in de Natuurlyke Historie uit te breiden; doch ik zal thans in geen Verlag hiervan treeden; maar myne poogingen in- annen, om een Algemeen Denkbeeld op te leveren, vag et Land en deszelfs Inwoonderen. ` d l Siberie, °y welk aan het Rusfifche Ryk anderheorig is, wordt daarvan afgefcheiden door de groote Bergketen Ou- ral (*), die zich van het Noorden tot het Zuiden uieftrekt, ter langte van omtrent vyfhonderd mylen. De Rusfen noe- men dezelve zeer eigenaartig, den Gordel der Aarde: deeze maak, de Natuurlyke Grensfcheiding uit tusfchen Eero en Afie. Ten Zuiden wordt Siberie in de langte bepaald door een verbaazenden hoop Bergen, welke zich van het Westen l = > ot (*) Ik heb de Eigennaamen gefchreeven, gelyk men dezelve gitfpreekt. De meesten, die over de Noordfthe Gewesten {chrye ven, bedienen zich doorgaans van de Duitfche fchryfwyze, die, ep onze (Franfche) wyze uitgefprooken, de Naamen gedrogtiek misvormt. * Ware te wenfchen, dar men, om de Eigennaamen ait te drukken, zich bediende van Rusfifche Letteren, welker uit. praak onveranderlyk is; zy drukken in alle Taalen denzelfden nk Rita even als de Arakifshe Cyferlerers dezelfde gevallen, TAR STRERIB. 519 tot het Oosten nitftrekt tret. de grenzen van Ching, ouder den naam van „ital; van Tiaus; enz Aan de Noord- en Oostayde heeft Siberio geene andere Grenzen dan de Yrzee, en de Straat die ’t zelve van America affcheidt. , , Dit grovt Land word ‘van het Zuiden tot het Noorden doorfneeden van vesfcheiden. der grootfte Rivieren deg Aardbodems , als de Irtiche, de Ob, de Yenisfsi, de Angars en de Lene , die een weg van sichen de zes en zeven honderd melen, ja meer , aflioopen. Men kan het oordlyk godeelee van Afis, 't zelve van het Westen tot het Oosten doorgaande, in vier Deelen onp derfcheiden, oe Het I. Van het Gebergte Oural. tot de Rivier Yenág/oi, js eene ruimte var omtrent zes honderd mylen, welke niets anders den oogen biedt, dan onmeetbaars Vlakten , gu eens bedekt met moerasfige en ondoorganglyke Bosíchen , dan eens met Woestynen , welker grond bezwangerd is meg een Zout, niet gelyk ftaande met het Natron der Waesty- nen in Africa, maar een Zout van Glauber, ‘twelk veel aardagtige deelen in zich bevats. , De Streeken, omtrent de Rivieren , zën alleempbekwaam om bebouwd teworden, In dit gedeelte vindt men Tobolsk , de Hoofdfítad: van Wost. Siberie , Tamsk, en cenige andere min aanmerkenswaardige Steden. Het H. Van de Rivier Yamisfei tot het groote Meir Bat- ĝal , is eene ruimte van omtrent drie honderd mylen. Hier heeft het Land meer verfcheidenheid , en wordt doorfneeden door Heuvelen; die van de groote Bergketen in ’t Zuiden afkomen. Aldaar.begint men Voortbrengzels , in Äsrepe vreemd, aan’ te treffen: In dit gedeelte ligt Frkoutsk, de Hoofdftad van Oask-Siberie, op een kleinen afftand van het Meir Bafkal, "welt den naam van Zee draagt, en denzelven verdient van weeen de uitgettrektheid ; hebbende eene dangte van Hondert ep twintig, en eene gemiddelde breed. te van vyf en Going, gien, `- - Her If Oostlykfte. Landfchap is-over het Meir Balkal gen legen, en draagt deu naam van Daourie, het Land is ge- heel Bergagtig , en. vertoont hier en daar eene menigte Heu- velen van ontabridën Lava, welker hollfgheden gevuld zyn met Calcedoni-{teeuen, De Vulcaanen, die dezelve gevormd hebben, zyn van eene zo hooge oudheid, dat geene (Dote ren der Vuurbraakende monden zich meer opdeen. t Is waar, ik heb "o eenige geziau die zich duidedyk dee- Mm 4 . den g2% à ALGEMEEN -DENKBEELD den kennen; doch zy waren van weinig aanbelang , en kwamen my voor, veel te. nieuw te weezen, om geen veel Jaater beftaan gehad te hebben dan de Vulcaanen, die dit gedeelte onzes Aardkloots bet onderstboven keerden (*). Het Rusfisch Daourie haalt omtrent vyf honderd myka, en ftrekt zich Noordwaätds uit:tot de Golf van Kamt/chatka, en ten Zuiden, tot het zamenvloeien van de Argreenn en de Chilca, die te zamen de groote Rivier Amour vormen; het overige ftaat onder de Heerichappy der Chineefen. Het IV, eindelyk, heet, Kamt/chatka. Dat lange Schier- Eiland, °t welk na Amerika heen (trekt, en het Oostlykfte gedeelte van het oude. Vaste Land uitmaakt, is een bergage tige onvrugtbaare Landftreek ; men ziet hier nog eenige brandende Vuurbergen;. eu:vindt er de (thoonfte Zeehae ven, welke misfchien op de geheele Wereld is: ongeluk- kig, dat de Natuur, dre.zich niet bemoeit mer de Staat- kundige belangen der Volken, dezelve zo verre van de Handeldryvende Volken verwyderd heeft ! De Inwoonders van deeze Landfcheppen zo treurig als wyduitgeftrekt , en waar de Koude, tusfchen de acht en negen Maanden van het Jaar, heerscht, zyn niet talryk; in eene ustgeftrektheid van vyftien honderd Mylen lang , en zes honderd breed , telt- men naauwlyks twaalf handerd dui zend Zielen, = Uit Rusfes, en werfcheide Horden van Tartaren (+), beftaat die Bevolking. Wat de Rusfen betreft, ik merkte terftond op, als eene optekenenswaardige byzunderheid - ` de in °t oogloopende éénpaarigheid, welke zich opdoet, tusfchen alle de Inwoon- ders van het wyduitgebreide Rusfifche Gebied: in het diepst van Siberie zou men, alleen op de Menfchen lettende , looven, zich nog omftreeks Moscow te bevinden; dezelfde zeden, dezelfde taal „ dezelfde kleeding, de huizen zelfs, zyn gebouwd en verdeeld naar °t zelfde plan; dk nesten der Zwaluwen gelyken niet oaauwkeuriger op elkander. Wa is oorzaak van dit verfchynzel? Het fchynt te ontftaan uit den invloed van een voltrekt oppermagtig Staatsbeftaur, °t welk allen nayver en vlytbetoon uitbluscht, (*) Deeze Vutcaanen hebben haar geweld voornaamlyk geoe- fend in de Bergketen, die van het Oosten na het Westen loopt, en waar langs de Rivier Ouda ftroomt. Men gaat over veel Lava, die van deeze Bergen na de Rivieren loopt. (}) In de benaaming van Tartaren heb ik my naar het algemeen gebruik gefchikt, fchoon de eigenlyke naam Zaar is. VAN SIDERIK. sar den Mensch tot het enkel Inftinét der Natuure tè rug brengt; en een naavolger doet worden. —— ’t Is waar, de Siberiër zou ons veelligt voorkomen als minder ftaaf , dan de Inwoone der van.Rusfisch Europa; maar de Bedienaars van het vol- ftrekt Oppergezag zyn dikwyls voor hun verfchriklyker dan de Meester zelve. == Onder een Staatsbeftuur zou de Rus zich in het Burgerlyke kunnen doen uitmunten , gee lyk hy uitfteekt in Krygszaaken; met verftand bedeeld, werkzaam , oplettend, en bovenal vervuld met den geest van berekeningen te maaken, zou hy in alles flaagen ; vere oordeeld om niets te weeten , bepaalt zich de beoefening zyner verftandiyke vermogens, om uit te munten in het Schaakfpel. : ' De natuurlyke gefteldheid der Rus/en is wel bekend; zy zyn het fterkite en moedigfte Volk des Aardbodems, == De Rusfifche Vrouwen hebben zeldzaam het voordeel van eene fchoone geftalte, maar. het fchoonfte gelaad en ban, den; haar taal, de-toon van haare ftem, haar. geheele voor- komen, hebben eene zo verleidende zagtheid, iets zo aame tokkelends wellustigs, dat weinige Mannen by haar onver- fchillig kunnen blyven; voor de Rus/en is het onmogelyk. Gebooren in de. krimpendfte Koude, heeft de Natuur hun eene vuurige geaartheid gefchonken.. De EleGtrike Vloeiftof- fen, zo veelvuldig by de Poolen, brengt by hun dezelfde nitwerking te wege, als de warmte der Zonreftraalen , by de Bewoonders van Zuidlyker Gewesten. De Rush/che Vrouwen , wier Opvoeding doorgaans een weinig gelireng is, en die allen de neiging haarer Sexe voor den opichik hebben, weeten zich van de voordeelen ‚door de Natuur haar gefchonken , te bedienen ; naauwlyks der kindschheid ontwasfen, bedienen zy zich van den prys haarer aanvalligheden , om vokdoening te verzorgen aam haare grootsheid, Men gou zich verbaazen wegens deg overdaad in haare kleeding, zelfs by de laagte rangen, indien men geen vermoeden hadt van de. middelen, welke zy te werk (ellen , om deeze te bekomen. Alle baare kleederen zyn van Zyde of Katoen, van de {chitterendfte ftoffen , niet van Wolle ef Linnen, fchoon Rusland van beide overvloed hebbe. Waarom geeven dan de Rusfifche Vrouwen de voorkeuze aan die vreemde: ftof- fen, terwyl zy, de voortbrengzels haars Lands gebrujken- de , groote {ommen zouden befpaaren , den rykdom des Lands verdubbeten, door de handwerken aan den gang te houden? De rede vam die onverfthilligheid is zeer eenvou- . Mms dig; 539 ALGEMEEN DENKREELD dig; het raakt de Rusfifche Vrouwen weinig, of haar Land arm dan ryk, bloeiend of kwynend is; zy zyn verflaaf. den, en.verflaafden hebben geen Vaderlind. == Maar by een vry Volk, by het vryfte Volk, "tr welk de Aard- bodem draagt, hebben wy de ftreelende, voldoening, dat onze Medeburgeresfen , by-haare beminnelyke hoedanighe= den, eene Vaderlandliefde voegen , die haar eene nieuwe bevalligheid hyzet, en beweegt, om van haare Kieeding en Huiscieraaden het vreemde uit te monfteren , en aan °t belang des Vaderlands de oogenbliklyke voldoening wan zinnelykheid op te offeren !_ | | "CL Geen ik van de Ruses in "tr algemeen. d heb is toepasfelyk op de Iuwoonders van Siberie ; ìi maak gene ‘kleine uitzoridering-ten voordeels der:aodanigen , die pp plaatzen , eenigains van. de gewoone wegen verwyderd , woonen; daar heb ik te meermaalen Huisgezinnen aange- troffen , die my het tafereel. van de onfchuldige Gouden Eeuw voor den geent bragten. De Mensch, die aich vob gens de Natuur fchikt, is altoos goed; en hy wordt te meer bedorven, naar gelange de Maatfchappy, in welke hy leeft, talryker is. . | Gelyk liefde tot de waarheid my gedrongen heeft het Character der Rus/en niet voordeelig af te maalen, zo ben ik aan de billykheid en erkentenis verfchuldigd te verklaa- ren, dat ik, {taande myn langduurig verblyf order hun , alle reden heb, om hun gedrag mywaards te pryzen. Met ` ‘één woord, ay beminnen de Fran/chen; en hoe zou ik hun dap niet beminnen? en Eris geen Volk , "e welk liever, en teffens: volkomener, onze Zeden aanneemt, dan de Rus- fen, fchoon ze met ons de meeste overeenkomst niet fchy- nen te hebben; alten , die zich in de gelegenheid bevonden om de Rusf/en te leeren kennen , {temmen hierin overeen. Zy fpreeken het Fransch, en alle vreemde taalen , met. eene verwonderenswaardige gemaklykheid, De hunne, die men zieh veelligt verbeelden zou, zo ruw te weezen, als humpe Lugtítreek , is, ‘integendeel , zaagt, buigzaam, en éen der fchoonfte onder: dp Menfchen, De verkleinwoordjes, waar- van de Rusfifche Faal overvloeit, zerten aan dezelve eeng ongelooflyk groote /bevalligheid by In. den mond der Dames. De Rusfifche Taal. heeft veel overeenkomst, in zeker op- zigt, met de Griekfohe , en ìs zo gemaklyk , dat "er weinige Taalen met minder moeite kunnen geleerd worden. De Taal der Tartaren is, integendeel, aanftootlyk ruw, ` Deeze Volken, over Siherie in een groot aant oper- çhei- TA SIBERIË ` TE Seheide Horden verfpreid, en die daar leeven onder de be, {cherming van Rusland, kunnen in twee hoofdtakken ver- deeld worden. ‘De zodanigen, die van de Europifche Gren- zen tot de Rivier Ymisfti woonen , zyn Mahometaanes ; leggen zich op den Landbouw en den Koophandel toe , Eenigen bearbeiden de Mynen, en hebben Smelteryen ; hun taal is een’ fpraakbuiging van het Argbisch, —— ` De Tarta- gen, die men aantreft in het Oostlykst gedeelte van Siberie en geheel Daourie , Zyn Afgadendienaars; herwaards en - der, waards omawervende, en ander tenten leevende. Zy fprec= ken de Mongolfche Taal, die zo hard is als hunne zeden zagt zyn, e zelfs zagter dan die der Mahemetaan/che Tar- taren. ` | . Ik zeg niets vân de Tartaren , die buiten de Grenzen der Rusfifche Heerfchappy, in de Zuidelyker Gewesten , oonen, als de Kirghisfen en Kalmauken: zy worden bee chreven als roofzngtig. | e, De Mahometagn/che-Tartarèn , die in de Rusffche Ste- den zich onthouden. hebben "er afgenommerde wyken, die altoos de bestbebauwdfte en aangenaamfte zyn. De meesten fchynen in. ruimen doen re keen, In veele bui- zen zag ik.…de.kamers en de flaapplaatzen met tapyten belegd, en met kusfèns van zyde; men diende de Thee en andere verfhaperingen ‘voor, in Zilver, en in Zilver vere guld Vaarwerk. ` ` , i Schoon deeze Mahometaan/che Fartaren zelden de be leefdheid hebben rom Vreemdelingen in het Vertrek hup- der Vrouwen: toe te laaten, heb ik ’er eenige zonder (luier gezien, die fchoon waren ; haare. Mannen dienden my tor Folk, en ik ontdekte uit hagre antwoorden, dat au zo a juistheid van. geest bezaten als bevalligheid wan voors omen. Staande het verblyf van verfcheide maanden te Tomsk, een. der voorwaamtie Steden van: Siheries by een Fransch- man, de Her, DE VILAENBUVE , een agtenswaardigen Grys- aart, Colonel ‚in: Rasffchee: dienst , zints twintig Jaaren Be- yelbebber dier Stad, ‘heb ik gelegenheid gehad om veelen dier Tartaren ta Joeren, kennen , eu.veeler eerlyk hast zal my altoos eene aangenaame gedagreais klyven. s >o (Het Fait, em Sht by do cetie gelegenheid.) … ECH- hand ya4 ANECDOTEN , WEGENS DEN MAN ü . ECHTE ANECDOTEN, TOT OPHELDERING VAN DE GE- SCHIEDENIS DES MANS MET HET YZEREN MASKER. Aan de Haeren Schryveren der Alg. Vad. Letteroefeningen. MYNE HEEREN | D o-s de veelvuldige duistere gevallen der Gefchiede. ap nisfe, en die met opzet verdonkerd zyn, moet ge > wis geteld „en mag wel eene eerfte plaats t ikt, wor ss den, aan dat des Mans met hes en. ker; deeze an heeft van voorlang gelegenheid gegeeven tot veelvuldige æ gisfingen; zie PROSPER MARCHAND, Di. Historique. Art. ag BOURBON, Vol. I. p. 140. By nadering komt men zomwy- ss len tot Geflhiedkuadige Waarheid. De Echte Anecdoten, s» deezen Man betreffende , ons voorkomende in de onlangs ss uitgegeevene Memoires du Marechal. Duc DE Scots, ss dagten ons van deezen aart, en gefchikt om eene plaats en te bekleeden in uw Mengelwerk; deels. ook openftaande ss tot het ontvangen van Ophelderingen „byzondere ftukken an de Gefchiedenisfe betreffende. Te meermaalen mogt ik s, iets van deezen aart, van myne hand , geplaatst vin an den , en verzoek voor het volgende dezelfde gunst; alleen a heb ik daarby te berigten, dat het Gedeelte , de Ge- an fchiedenis behelzende des Tweeling» Broeders van LODE- ss WYK DEN XIV, door den Zamenfteller der gemelde Mee an Moires gezegd wordt, gekreegen te zyn van den Hertog ss Van ORLBANS , Regent van Frankryk, door eene der an Dogteren van dien Prins; om daarmede haaren Minnaar, an den Hertog DE RICHELIEU, te verpligten. — Ik ben, ër, + ée. ' Berigt der Geboorte en Opvoeding van den ongeluk? - gen Prins, die door de Cardinaalen RICHELIEU en ma» _ ZARIN, van de Maatfehappy werdt witgeflooten; en no derhand gevangen gezet op last van LODEWYK DEN XIV. Gefchreeven door den Gouverneur van dien Prins, korten dyd vóór zynen dood. en De ongelukkige Prins, door my opgevoed, en voot welken ik zorg gedragen heb tot het einde myns leevens, werd, den vyfden van September , des Jaars MDCXXXVIII, ’s avonds ten half acht gebooren. Zyn Broeder, de te- ger MET BET YZEREN MASKER. 525 wootdig regeerende Koning, kwam in den morgen van ienzelfden dag ter Wereld, omtrent den middag. De Ge- boorte dier beide Prinfen was zeer ongelyk; die van den oudften vol luister en openbaar, die van den jongften duister en geheim. » De Koning werd , door de Vroedvrouw , korten tyd naa haare voorfpoedige verlosfing van den cerften Prins, on- derrigt, dat haare N° ` tyding ontzette hem van Frankryk, den e der Koninginne, en : blyven, tot dat zy z dat wy getuigen zot hy zou neemen, indien zy een tweeden Dauphin mogt ter 'ereld brengen; want eenige Schaapherders hadden voor- fpeld , dat de Koningin zwanger was van twee Zoonen, en gezegd, dit by Godlyke Infpraake te weeten. Het grug: Der Voorfpellinge liep welhaast door Parys, en het olk, daardoor ontrust , verzekerde , dat , indien deeze Voorfpelling bewaarheid wierd, dezelve de geheele omwen- teling van den Staat zou naa zich fleepen. De Aartsbisfchop van Parys kreeg ras de weet van dit alles, en, naa met de voorzeggende Schaapherders gefprooken te hebben , deedt hy hun wel naauw opfluiten in de gevangenis , Lazarus eheeten; want de fterke uitwerking, die hunne Voorfpel ling by het Volk gebaard hadt, verwekte by den Koning ongerustheid; op de bedenking van de onlusten, welke hy in zyn Ryk te vreezen hadt. Hy onderrigtte den Cardinaal van deeze Voorzegging; deeze antwoordde, dat de Geboor- te van Twee Dauphins niet onmogelyk was, en dus, indien de gedaane Voorzegging vervulling bekwam, de laatst ge- boorene met alle behoedzaamheid moest verborgen gehou- den worden; naardemaal hy, opgroeiende, mogt begrypen een Regt op de Kroon te hebben, en diensvolgens een Aan- hang in het Ryk maaken, s, Geduurende de arbeid der Koninginne, welke verfcheide uuren aanhieldt, werd de Koning, gedreeven door de angs- tigfte voorgevoelens, dat hy Vader ftondt te worden van Twee Dauphins. Hy verzogt den Bisfchop van Meaux de Koningin niet te verlaaten voor dat zy zou verlost weezen , en vervolgens zich tot ons allen wendende, zeide hy, luide noeg om door de Koninginne gehoord te kunnen wor- D, dat, indien ’er een tweede Dauphin kwam , en iemand f ons EN) ANECUÜTEN, WRCENS DEN WAN onzer het geheim ontdekte, het ons op onze hoofden zoù te ftaan komen; want , voegde hy "er nevens, zyne Geboor te moet een Staatsgeheim weezen, tot voorkoming der on- gelukken, die blykbaar uit de ontdekking zouden ontftaan 5 dewyl de Salifche Wet zwygt wegens de Erfopvelging det Koninglyke waardigheid, in gevalle van manlyke Tweelin- en.. 8 vn De voorfpelde Gebeurtenis was welhaast daar; want de Koningin verloste , toen de Koning teh avondmaaltyd ge- an was, van een tweeden Zoon, veel kleiner en bevalliget an de eerftes het arm Kind fcheen, by deszelfs intrede in de Wereld , door een onophoudelyk eijen, zyne Ge- boorte, die van zo veel ramps ftondt gevolgd te worden 3 te befpeuren, De Kanfelier ftelde een Verbaal deezer zon- derlinge Gebeurtenisíe op3 doch de Koning het eerfte opftel niet goedkeurende, werd het, in onze tegenwourdigheid 3 verbrand; en het was niet; dan naa veel herfchryvens, dat de Koning "er genoegen in nam. De terfte Aalmoesfenier poogde den Koning over te haalen , dat hy de Geboorte van een Prins niet moest verdonkeren; waarop de Koning ant- woordde , dat Rede van Staat volftrekt de onfchendbaarftë Geheimhouding vorderde. ` s» Kort daarop fchreef de Koning den Bed van Geheimhou- ding voor, welken hy wilde, dat wy allen zouden tekenen 3 dit gedaan zynde, hegtte hy den Eed dan het Verbaal deg Kanfeliers, en nam het by zich. «m=» Het Kind werd overs egeeven aan de Vroedvrouw; dan, om haar van de vere reiding des Geheims te rugge te houden , werd zy met der dood gedreigd, indien zy ‘er het minfte van ber uitlekken. Wy allen kreegen ook den ftriktften last, om zelfs onderling van deeze gebeurtenis met elkander niet te fpreeken. > Zyne Majefteit fchroomde voor niets fterker dan voor een Burgeröorlog, en hy dagt, dat de onenigheden , dié zeker onftaan zouden tusfchen twee Broeders , indien zy als zodanigen werden opgebragt, zeker een Butgetkryg zouder te wege brengen; de Cardinaal deedt ook alles, toen het opzigt over de opvoeding van den Prins aan hem was toes vertrouwd, om deeze vrees leevendig te houden. ‚> De Koning beval ons het Lichaam des jongst Gebot, renen naauwkeurig te bezien, om te ontdekken of hy aan % zelve ook eenig teken hadt, waaraan hy zou kunnet onderkend worden, ingevalle zyn Broeder mogt fterven3 want de Koning hadt altoos ten oogmerke, den laatst Ge: og- Gei, mkt vireg ware, ett booregpeg alsdan in diens Regten te herftellen ; waarom hy ‚ het Verbaal der Gebeurtenisle , door ons allen getekend y met zyn Koninglyk Zegel bekragtigde … Staande de Kindschheid van den jongen Prins, behans. delde PERONNETTE, de Vroedvrouw, hem, als haar eigen Zoon; doch haare verregaande zorgvuldigheid , en wyze van leeven , deeden elk denken, dat het Kind de Zoon was van eenig ryk Edelman. an Zo ras zyne. kindíche Jaaren verftreeken waren, gaf de Cardinaal MAZARIN , Wien de Opvoeding van dien Prins was aanbevolen, hem aan myne bezorging over; met last, om hem op te brengen, op eene wyze, voegende aan gyne hooge’ afkomst; doch alles in °t geheim. De Vroed- VIOUW PERONNETTE bleef by hem , ten mynen huize in, Bourgondie , tot haaren Dood. Zy en de Prins waren zeer aan elkander gehegt. an Ik had verfcheide gefprekken met de Koninginne, ges duurende de opeenvolgende onlusten in dit Koningryk. Zy verklaarde my een en andermaal , dat, indien ’s Prinfen Ge- boorte bekend wierd, flaande het leeven van den jongen Koning, zyn Broeder , de Misnoegden , zo zy vreesde, zich rvan zouden bedienen, om eenen opltand onder het Volk te verwekken; want, voegde zy er nevens, het was het gevoelen van veele bekwaame Geneesheeren, dat de laatst Geboorene van Tweelingen, de eerst Ontvangee ne was, en, by gevolge, de oudite, Deeze vrees belette egter de Koningin niet, om de gefchreevene Getuigfchrife ten van "e Prinfen Geboorte, met alle zorgvuldigheid , te bes waaren ; want, zy hadt ten oogmerke, om, indien zyn Broeder iets menschlyks overkwame, hem te erkennen, fchoon zy eenen anderen Zoon hadt. an De jonge Prins ontving eene Opvoeding, zo goed, als ik zelve, in dergelyke omftandigheden, zou hebben kun- nen wenfchen; en een betere, dan de erkende Prinfen ten deele viel. » Omtrent negentien Jaaren bereikt hebbende, groeide zyne eerte, om te mogen weeten wie hy was, fterk aan, en hy viel my lastig, met geduurige aanzoeken , om hem te zeggen, wie zyn Vader was ; hoe fterker hy ‘er op aan- drong , hoe volftrekter myne weigeringen waren , en als hy zag dat zyne aanzoeken niets baatten, poogde hy my te overreeden , dat hy my voor ayn Vader aanzag. Dik- Wyls, wanneer hy my den tederen naum van Vader gaf, zeide ik bem, dat hy mistastte3 maar, in ’t einde, ziende at ant ANECDOTEN , WEGENS DEN MAN dat hy in dit gevoelen volhardde, liet ik af van hem tegen te fpreeken; en gaf hem eenige reden om te ven dat hy myn Zoon was. Hy geliet zich dit te gelooven, met oogmerk, buiten twyfel, om my, door dit middel, te drin- gen tot het openbaaren der waarheid ; dewyl ik naderhand ontdekte , dat hy, ten deezen tyde, alles aanwendde wat hy kon, om te weeten te komen wie hy was, ‚> Twee Jaren verliepen "er op deeze wyze; toen een onvoorzigtige daad, welke ik my zelve altoos zal verwyten, hem het gewigtig geheim zyner Geboorte ontdekte. Hy wist, dat ik, op dien tyd , veele Booden van den Koning ont- vangen hadt, en deeze omftandigheid deedt waaríchyniyk eenig vermoeden by hem ontftaan „’ welk hy zogt op te klaa- ren, door myne papieren te door{nuffelen, waar onder ik, onvoorzigtig, verfcheide Brieven van de Koningin, en den Cardinaal, gelaaten hadt. Hy las dezelve , en de in was, voor iemand van zyne natuurlyke fchranderheid, ge- noeg, tot ontdekking van ’t geheele Geheim. an Ik nam ten dien tyde waar, dat hy geheel van gedrag veranderde ; want, in ftede van my te bejegenen met de gewoone blyken van hoogagting en genegenheid, werd trotsch en ftuursch. Deeze verandering verbaasde my ia den beginne, maar ik ontdekte maar al te ras de oorzaak. we Myn agterdogt werd eerst gaande, doordien hy my met ernst verzogt , hem de Afbeeldingen te bezorgen van den Jaatst overledenen, en den thans regeerenden, Koning. Ik zeide hem , dat ’er tot nog geene goede i - van wären: en dat ik zou wagten, tot dat een voornaam Schilder ze vervaardigd hadt Dit antwoord, °t geen hem geheel niet voldeedt, werd gevolgd , van een ver- zoek, om na Dijon te mogen Fan: de groote verwondering welke hy betoonde, toen ik dit weigerde, ontzette my, en ik lette naauwkeuriger op zyne ftappen, Vervolgens ontdek- te ik, dat hy na Dijon hadt willen trekken, om eene Schil dery des Konings te zien ; en dat hy ook ten oogmerke hadt, om vandaar na het Hof te gaan, toen te St. Fean- de- Las gehouden , om den Koning te zien, en zich te vergelyken by zynen Broeder.. sn De jonge Prins zag Ter toen zeer wel uit„en hy wist cen Kamer- meid te beweegen, dat zw, ondanks de ftrikte be velen , welke alle de Huisbedienden ontvangen hadden, om hem niets te geeven…, wat hy ook mogt eilchen, bui- ten myne toeftemming, hem "e Konings Portrait ter hand ftelde, e Ze Mer HET YERENI MASKER: ` 829 » Z0 ras de ongelukkige Prins het oog daar op floeg , voel- de hy zich getroffen door de juiste gelykenis met zyn eigen; en in de daad, de Afbeelding zeu voor beider hebben kun- nen dienen. Dit gezigt bevestigde alle zyne lang gekoess terde twyfelingen, en maakte hem woedend, Hy kwam terftond na "my toevliegen > met veel drifts uitroepende s» Dit is de Koning! en Ik, Ik ben zyn Broeder ! hier is er aa een onwederfpreekbaar bewys van!” Hier op toonde hy fny een Brief van den Cardinaal MAZARIN , uit myne Papiee ten genomen , waarin van zyne Geboorte gerept werd, ap IK vreesde nu dat hy middelen zou beraamen om te ontkomen, en ten Hove te verfchynen , ftaande de Feesten by het Huwelyk zyns Broeders: tot voorkoming deezer ontmoeting, waar voor ik zeer vreesde, vaardigde ik in al- ler yl een Bode aan den Koning af , met berigt, dat de Prins, myn Sectetaire opgebrooken hebbende, het geheim zyner Geboorte ontdekt hadt; hem teffens onderrigtende van de uitwerking dier ontdekking op den Prins. —— Op het ont- vangen van deezen Brief gaf-zyne Majefteit terftond bevel, dat wy beiden gevangen zouden gezet wórden. De Cardi- naal hadt dien fast, en betuigde den Prins teffens dat zyn onvoegelyk -gedrag oorzaak was van ons beider ongeluk. an ik ben, zints dien tyd, Medegevangene met den Prins geweëst Gu thans voelende dat het ontzaglyk vonnis van myn fcheidèn' uit dit leeven uitgefprooken is door mynen hemelfchen Regter, kon ik het niet langer weigeren tot ge- rustftelling van myn eigen gemoed, en dat myns Kweekee lings , eene Verklaaring te geeven van deeze gewigtige Gee beurtenisfé, welke hem in ftaat zal ftellen, om zich te red, den uit deezen luisterloozen toeftand, indien de Koning zonder Kinderen (Gert, Behoorde ik door een afgeperften Eed verpligt te worden, een Geheim te bewaaren , waarvan de Naakofnelirigfchap kennis diende te hebben!” Dus verre het Gefchiedverhaal, °t welk de Regent aan de Prinfes overleverde. Hetzelve maakt, ’t is waar, het niet volftrekt zeker uit, dat deeze Prins de Gevangene was, be- kend by den naam van den Man met het eren Masker ; maar alle de vóorgaande Gebeurtenisfen komen zo wel overe Een met de zeldzaame verhaalen, loopende wegens deeze geheimzinnige Perfoonadie ‚dat het bykans geen twyfel over- laate, om ‘vast te ftellen, dat dit Verhaal het ledig tydvak van den aanvang zyns Leevens aanvult. — Ik Zal, der- halven, hier by voegen eenige Echte Anecdoten, gegeeven van den Man met het yzeren Masker , zints- hy met den Heer MENG. 1791. NO. 12 Nn DE 53a ANECDOTEN, WEGENS DEN MAN DE SAINT MARS in de Staatsgevangenis omkwam., op het Eiland St. Marguerite.. De certe, die van deezen Man met het yzeren Masker gewaagt, is een naamloos Schryver van een Werk, gety- teld, Memoires Jecretes ervir a l’Hiftoire de Perle: hy vermeldt verfcheide echte Anecdotes den Gevangenen be- treffende, doch tast geheel mis in zyne gisfingen over diens Rang. eze Memoires zagen het licht niet, of me: nigte van Geleerden poogden te bewyzen, wie: de Gevange- ne was, wiens bhitengewoone behandeling zulk eene alge» meene nieuwsgierigheid verwekt badt, Deeze beweerde dat het de [ertog VAN BEAUFORT was , die zeker gedood werd door de Turken, toen hy Candia in ‚den Jaare MDCXCIX verdeedigde; want, in de eerfte plaats, is het wel bekend dat de Man met het yzeren Masker te Pignerol gevangen zat, eer hy op het Eiland St. Marguerite kwam, in den Jaare MDCLXII ; daarenboven , boe was het mogelyk dat de Hertog zo heimlyk zyn Leger ontnomen kon worden , dat men zulks niet ontdekte? Waarom zou hy gevangen gezet weezen ? en waarom moest hy altoos gemaskerd gaan? — Anderen hielden voor dien Gevangenen den Graaf pp MANDOIS , een Natuurlyken Zoon van LODEWYK den XIV, die in den Jaare MDCLXXXIII aan de Kinderziekte over- leedt. — Een ander Schryver wil dat het de Hertog van MONMOUTH Was, die in ’t Jaar MDCLXXV te Londen ont- hoofd werd: zelfs eens toegeftaan zynde, dat Kouing LO- DEWYK , om Koning JAcogus te verpligten, toegeftaan hadt om den Hertog gevangen te houden, is het dan waarfehyn- lyk, dat by de veragtlyke ost van Stokbewaarder , naa diens dood , zou hebben willen bekleeden, ten gevalle van een Vorst, met wien hy in oorlog was? Alle deeze harsfenfchimmen worden verdreeven door het even bygebragte Gefchiedverhaal; en de uiterfte behoed- zaamheden in °t werk gefteld, om ’t Gelaat van den Mas met het yzeren Masker te bedekken, is een verdere proeve dat hy de eigenfte Prins was, in dat Verhaal vermeld: want het werd hem nooit vergund in den hof van de Bas- tille te wandelen zonder zyn Masker; hem werd verbo den °t zelve af te neemen, zelfs in tegeuwoordigheid zy ner Doctoren. tene gelykheid hadt, dat een enkel vlugtig gezigt van hem, zo men vreesde, het. Geheim, ’t welk gen. zo gaar- ne wilde bewaaren, zou verraaden hebben? Waarom ook werd hem een Baliaan/chen Naam gegeeven, fchoou. hy niets vreemds in: zyn tongval hade. Want in het Regis- ter van de Lyken in St. Pauls Kerk wordt hy MARCHIAL= pi geheeten. mm VOLTAIRE íchynt. de éénige Schryver geweest te Zen, de kennis hadt aan de verborgenheid van de Geboorte deezes zeldzaamen. Gevangenen :van::Sraat fchoon hy dezelve , veele byzonderheden hem betreffende verhaalende , zorgvuldig verbergt. ' « :.. tua. Wy zullen hief byvoegen een: kort berigt van doh Man ` met het yzeren Masker, getrokken uit voLTAIRE, ten ee- nige andere Schryyers van naam.. Eenige weinige tiaan- den naa den dood ‘van: den Cardinaal MAZARIN 4 er een jong Gevangenen op bet Eiland St. Marguerite, wiens voorkomen eene stgemeene nieuwsgiérigheid gainde Twaik- te; zyn ‘houding’ was bevallig en…deftig , zyn perfóon meer dan middelbaar van langte, hy zag "er zeer wel mr, "Op den. weg. derwaards , droeg hy .beltendig een Masker met yzeren Veeren „: zo dat hy eeten ‘kon, zónder het zelte af te leggen. Mer geloofde , in den beginne „ dat dit- Mas- ker geheel van yzer was 5 vanwaar hy den naam Kreeg van den Man met hee eem Masker. Zyuoe: Oppasters ‘hadden bevel om hem te dooden"; indien hypooging -eedt om het Masker af te ligten:, of zich zelven ‘te ont- -dekken. ` (je, EEN - Deeze Staatsgevangene bleef op dit Eiland tot het Jaar MDCXC , wanneer de Gouverneur van Pignerol, tot. het -Goúvernement van: de Bastille bevorderd, hem met zich na die Sterkte voerde. Op den weg derwaards hieldt hy -met hem. (3 op. zyn Landgoed by Palteau. De Gevange- -ne kwam daar in een draagftoel, Omringd door een talry= ‘ke wagt te paard:: De Heer DE SAINT MARS at met hem aan dezelfde tafel, al den tyd dat zy zich te Palteau ant- “hielden; doeh de laatstgemelde was altoos met zyn rúg na -Qe glazen ‘geplaatst, en de boeren, wier nieuwsgierigheid vëlleg gade (loeg,- merkten op, dat de Heer nr samt MARS altoos tegen hem over zat met twee piftoolen naast zyn tafelbord, Zy werden bediend door één enkelen. knegt, die de fchotels ontving in de voorkamer , en altoos de eetzaal zorgvuldig agter zich digt floot, als hy uitging. De Gevangene was altoos gemaskerd , zelfs als hy over het voorplein. ging ; de- Gouverneur fliep in eene A ns me 538 ANECDOTEN WECENS DEN MAN met hem jn dezelfde kamer. — Orrder'dèn weg hoorde men den „Man met het yzeren Masker, op zekeren dag, zynen Oppasfer vraagen, of de Koning eenigen toeleg hàdt op zyn leeven?. Deeze gaf daar op ten antwoord, geen: myn Prins, indien gy u zonder wederftreeven laat overbrengen, is uw leeven in volmaakte veiligheid. ` Hy werd, zo goed alsin de Bastille mogelyk was, opge ‘past, én alles wat hy verlangde, kreeg hy onmiddelyk. „Zeer was hy gefteld op fyn linnen; ’t geen niet aan groots- ‘heid. moet worden to hreeven;. hy badt het zelve met de daad noodig: dewyl zyne beftendige gevangenis en zit- tend deéven hem zó teder van vel maakte, dat het linnen „ zo far viet zeer fyn was, hem zeer hinderde. Gaarne -fpeelde. hy op de Luit. Nimmer klaagde hy over zynen gevangen {laat ; noch gaf iets te kennen van zyn rang;hy zong zeer aangenaam en. inneemend. Steeds werd by uit -Zilver gediend, en de Gouverneur zette zelfs de fchotels op tafels" en in- of uitgaande, floot hy de deur agter zich ‚toe. Ely’ behandelde den Gouverneur op eene gemeenzaa- me wyze, die, in tegendeel, hem met diep ontzag beje- gende en goot den .hoed opzette, of in zyne tegenwoor- digheid» ging zitten, indien de Gevangene zulks niet ver- ZO8t. * En dë Toen hy nog re Ai Marguerite zat, fchreef hy zyn naam op een Tafelbord, en wierp het uit een venfter za een boot, li de 2an den voet des toorens. Een Visfcher- man raapte het op, en bragt het by den Gouverneur. Dee- sel ftond verfteld op het zien hier van, en vroeg den Vis- fcher met- veel fchrooms of hy kon leezen? en of iemand, behalven hy, het Tafelbord gezien hadt? Ik kan niet lee- zen,.antwoordde de Visfcher, en niemand anders heeft het Tafèlbord gezien; dewyl ik: het op dat eigen oogen- blik: gevonden heb. De Visfcher we er gevangen ge- houden tot dat de Gouverneur wel verzekerd was van de waarheid zyner betuigingen. | ` De Gevangene deedt eene andere pooging om zich be- ‘kend te maaken, die even ongelukkig afliep. Een Jonge ling, die op het Eiland woonde, ontdekte, op. zekeren tyd; iets dryvende onder het venfter van den Gevangenen; het opvisfende, zag hy dat het een fyn hembd was, La heel en al befchreeven: hy bragt het onmiddelyk by den Gouverneur, die, het ontvouwende, eene groote ontftel- tenis liet blyken, Hy vroeg den Jongeling of de nieuws” gierigheid hem b adt om dit fchrift te kee, : y a H D MET HET YZEREN MASKER, 633 Hy antwoordde neen; maar, niettegenftaande dit antwoord, werd hy eenige. dagen daar naa dood in zyn bed gevonden. Het lot van den Man met het yzeren Masker verwekte groote nieuwsgierigheid, en een jong Officier die den Heer DE SAINT MARS, toen hy te St. Marguerite woonde, be- zogt, was zo begeerig om hem te zien, dat hy een wagt, aan de gaandery. onder. het venfter van den Gevangenen, laatst, omkogt, om voor eene korte poos zyú post te fe leeden, Deeze zag hem van daar volkomen: dewyl. hy zonder Masker was. Zyn Gelaat was welgedâan, zyn Perfoon lang, en welgemaakt; zyn Hair was volkomen. grys, fchoon nog in den bloei zyns leevens. Hy bragt den, geheelen nagt door met de kamer op en neder te wandelens . Vader GRIFFIx zegt in zyn Journal de Bastille, dat, op den achtften van September , des Jaars MDCXCVII[ , Heer og SAINT MARS , toen onlangs. aangefteld tot Gouver- neur van die Sterkte , daar aankwam, met zich brengen- de een oud Gevangene, door hem opgepast te Pignerol, en op het Eiland St. Marguerite. Zyn Naam werd niet enoëmd, en hy altoos gemaskerd gehouden. Op last des uverneurs was ‘er vóór diens aankomst eene kamer voor hem gereed gemaakt, en op de beste wyze gemeubileerd. Als hy vryheid kreeg om ter Misfe te gaan, werd hem ftrikt verboden te fpreeken, of zyn Masker af te ligten: de Soldaaten hadden last om op hem te vuuren, indien hy een van beiden beftondt. Als hy over het plein ging,. elden zy altoos het geweer op hem aangelegd. Deeze ongelukkige Prins ftierf den negenden van Sep- tember des Jaars MDCCIII, naa eene korte ziekte, en werd in de St, Pauls Kerk begraaven. De kosten van zya ne begraafenis bedroegen flegts veertig Livres. Men higldt zyn waaren naam en ouderdom verborgen voor de Pries- ters, die hem ter aafde beftelden: want, in het Register van zyne begraafenisfe ftaat, dat hy meer dan veertig Jaa- ren oud was, ea hy hadt zyn Apothecar, eenigen tyd vóór zyn doad, gezegd, dat hy. dagt zestig Jaaren oud te weezen. ar t Is eene welbekende zaak, dat elk ding, ‘t welk hy gebruikt hadt, naa zyn dood verbrand of verdelgd- werd, zelfs tot de deuren ‘zyner gevangenisfe toe. Men fmtolt het zilveren vaatwerk, de wanden van: zyn vertrek wer- den afgefchraapt en overgewit. Ja, zo groot was de vrees dat hy ergens ‘eenige letters of ‘merktekens mogt naagetaa- ten hebben, die tot ontdekking zouden kunnen dienen , Nn 3 wie E ANECBOTEN , WEGENS DEN MAN, ENZ. wie hy geweest ware, dát de vloer van zyn kamer om, en het verwelfzel.: weg-genomen werd. et één woord, meu liet niets onbezogt ‘of,onbeproefd, op dat er geen tenis van hem mogt overblyven; " % Gevolg van alle deeze zonderlinge berigten is, dat de Man met het yzeren Masker een Perfoon van zeer veel aangelegenheids moet geweest zyn ; en welke Pere foon kou: van zo veel belangs weezen , dan die Prins, om aanleiding te geeven tot alle de gemelde voorbehoedzelen , om alle ontdekking van zyn Gelaat en Rang te voorko men. Want, op de minfte waarfchynlykheid eener ont- dekkinge , liet de Gouverneur de grootfte ontfteltenis bly- ken: en de daadiyke ftappen door hem gedaan, om allen die ongelukkig genoeg geweest waren van iets te vinden, waar op de Gevangene gefchreeven hadt, dienen tot een bykotmênd bewys dat het bedekt houden van hem van het Witerfte aanbelang was voor den Koning, en de Sraatsdie» naaren, 7 ` ` mmm mn | | DE VYANDEN DES LICHTS. , Gen Verselzel) Í. "rt laatstverlaopen Herfstfaifoen Ging Lichtyriend Te avonds nog een kleine wandling doen, =e Hoe! Lichtyriend "a avonds! date byzonder! Gewis, hier fchuiit een adder ander . . . , ° Wie zoekt in "tr donker naar het licht? Wie —? leder die zyn daên naar zyne keuze richt! In ’t kort, hy wandelde waaröm , zal fpoedig blyken, Hy moest in zeker-huis °t gezelfchap eens bekyken, Schoon hy maar weinigen daar van zyn kennis vondt, Slechts twee of drie, die hy aan. hunne'fpraak -verftand, Elk Leezer vindt gewis de reden zeer gegrond. 