VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
` ,, t zij dan dat het beoefenen der Heilige Schriften rechte s, ftreeks tot uw Beroep behoort; °t zij gij u uit een edelen > weetlust voelt aangefpoord , om eenige uuren, die van ‚ uwe Beroepsbezigheden overfchieten , aan deeze nuttigíte an сг Weetenfchappen tce te wijden.” De Hoogleeraar HESSELINK , die zich reeds by zyne Land- genooten met lof bekend gemaakt heeft, als Schryver van twee Verhandelingen in TEvLER's Godgeleerd Genootíchap , beide met den eeríten Zilveren Eerprvs befchonken; de eene over het gewigtig Vraagftuk : Welk is het onderfcheidend ken~ merk van de Christlyke Openbaaring ; en in hoedanig een yer- band (taat dezelye , zo met de Mozai/che Openbaaring als met den Natuurlyken Godsdienst (*); de andere ten betonse der waas- (*) Zie de Verhandelingen van TtvLER's Godgeleerd Genoot- fchap, Ше Deel, bl. 191. | | о ч UITLEGKUNDIG WOORDENROERK. 47 Dwaasheid van het Scepticismus of der Twyfelaar ye , en de onm bezonnenheid van het meesteragtig beflisfen omtrent Godsdien- flige Voorftellen , met aanwyzing van den middelweg tus/chen die twee uiterften te houden (*), zal, door dit Werk , bui- ten twyfel, agting inleggen , en by onderzoeklievende Waar- heids Vrienden dank verwerven. Verre is hy. van het platgetreeden pad der Uitleggeren te betreeden, doch ook van fleeds op mieuw gekoozene bypaden om te zwerven. Veele zyner Uitleggingen ftrooken zeker niet met de alge- meen aangenomene, en wyken ег niet weinig af Уап de Christlyke Vryheid , by den Godsdienftigen Aanhang in ons Vaderland, onder welken hy de post van Hoogleeraar be- kleedt, heerfchende , maakt hy een gepast en befcheiden ge- bruik. ,, Ik hoop niet," zegt hy, ,, dat ik iemand , door ‚> mijne wijze van uitleggen, eenig asuítoot zal d ox ,; hebben, fchoon hij fomwijlen van mij veríchile. b ik an hier of daar misgetast (en wie is vau dwaaling bevrijd 9) men houde mij zulks ten goede, en zij verzekerd dat i „ niet moedwillig gedwaald heb; dewijl liefde tot de waare > heid, zonder heimlijke begunftiging van deeze of geene, » °t zij openlijke, "t zij bedekte, Religiepartij, fteeds de » „ leiddraad mijner onderzoekingen geweest is. Qe Leezer з beproeve dan alles, met dezelfde vrijheid en odpartijdig- » heid, ppaarmede ik gefchreeven heb, en behoude het » e e verdenking , als of hy, die veel van "t oude en aange- nomene verwerpt, tot zeker flag van hedeudasgfche Leer- aaren, hem daar in gelyk, zou behooren, die het Christen- dom niet hooger aanzien dan een Wysgeerigen Aanhang s weert hy van zich, als hy op °t woord CHRISTUS zegt, aa dat het dikwijls van de Heilige Schrijvers in dien zin gee an bruikt word, dat het eenvoudig deszelfs Leer , het Evan- a, £tlie of het Christendom „ te kennen geeve;" en daartoe, onder anderen, aanvoert , Filip. I. 15, 16, 18, Waar CHRIS- TUS prediken en verkendigen , is de Christiyle Leer verkon- digen;" waarom de Apostel het verwisfelt met het woord fpreeken, vs. 14. ,, Eens vooral,” voegt hy er nevens, » merk ik hierbij aan, dat, svanneer ik van de Chnistlijke an Leer fpreeke, ik het woord Leer niet neem in dien engen э» Zin, dat zulks alleen betekene het leerfgellig en zedekun- ээ dig gedeelte van den Christlijken Godsdienst , ageichete | an SEL (1) Zie dezelfde Verhandelingen, VII Deel, bl. 115 2 43 С. HESSELINK, a» den van de Gefchiedenis, als een bloot wijsgeerig ftelzel. an Ik verftaa hierdoor te gelijk de Evangelifche Gefchiedeuis, э» raakende den Perfoon van den Zaligmaaker, in zo verre a, deeze Gebeurtenisfen hiermede famenhangen , of daarop an ееп rechtítreekfchen invloed hebben, gelijk, bij voor- an beeld, esus Lijden , Opftanding en V'erheeritjking , enz. als aa Welke Gebeurtenisfen , onzes agtens, van den Christlij- „э ken Godsdienst niet kunnen of behooren gefcheiden te »› Worden, indien dezelve den naam van Christlijken Gods- ,, dienst zal behouden. Voor het overige erken ik gaarne , ,, dat niet alle lotgevallen den Heilland overgekomen , noch a ook de daarop volgende Gebeurtenisfen der Evangelifche a, Gefchiedenis, van dien aart zijn, dat ze onmiddelijk met an de Leer van het Christendom famenhangen. —— Ik heb „> gemeend deeze aanmerking hierbij te moeten voegen, op an dat het niet fchijne, als of ik de gewoonte Gier Godge- a, leerden goedkeurde, die ‘er telkens op uit zijn , den Lee- э» Zeren het onderfcheid tusfchen Christlijke Leer en Gefchie- an denis, (eene onderfcheiding, welke men in zekeren zin , kan toeftaan,) te herinneren ; met oogmerk, zo het as fchijnt, om ons te doen begrijpen, dat het Christendom ` s, niet eigenlijk zou af hangen van de waarheid der Evange- ə lifche Gebeurtenis, dat wij diensvolgens deszelfs Godlijke о» heid.niet zo zeer (of wel in't geheel niet in de wonderdaa- ss dige gebeurtenis, als wel in de inwendige vcortreffelijkheid s, der Leere zelve als waarin derzelver Godlijkheid beftaat ,) s te zoeken hebbe (*). Doch dan zijn de Leerftellingen ə, Van PLATO (voor zo verre zij waarheid behelzen) zo wel s, Gedlijk als de Leer van jesus cunmisTUs. Intusíchen э» leerde de eerfte als Wijsgeer, de laatíte als Gezagheb- Laaten wy van zyne handel» en fchryfwyze, in deezen gehouden , een en ander voorbeeld neemen. — Omtrent et woord DEUGD , merkt hy aan, ,, dit Woord wordt ge- as heel niet van de H. Schrijvers gebruikt. Het Griekíche an woord (*) Hier op fchijnen mij de aanmerkingen van den Heer erg, BART uit te komen, te vinden in zyn Syflem der reinen Philofo- phie oder Gelukzeligkeits lehre des Christanthums. Zie inzonderheid етет Abfchnit, $ 39, 40, No. 8. benevens de Aanmerking, volgers de tweede ]loogd. Uitgave, 1780, De Hecr sEMLER maakt ook meermaalen dergelijke aanmerkingen in zijne Schriften. Zie de Aanhaalingen, ten bewijze, iu het Woordenboek zelve. UITLEGKUNDIG WOORDENBOEK, 49 у woord apery komt viermaalen voor, en is telkens door onze Overzetters vertaald door Deugd. Doch het komt an mij voor, dat het nergens die betekenis heeft, welke wij s gewoon zijn daaraan te legten; hebbende meer overeen- » komst met het Latijnfche Virtus, 't geen kragt, moed, an roem, of iets dergelijks, te kennen geeft, gelijk dan ook , de Griekíche Schrijvers, en de LXX. Overzetters, dit an woord in die, o fvortgelijke , betekenís, gebruiken, sn waarvan de voorbeelden bij BIEL, Novus Thef. Philol. vw kunnen nagezien worden. an Dus betekent 1 Pet. Н. 9, ,, DEUGDEN Gods ," Gods s ROEM Of HEERLEJKHEID, voor ZO verre die ten toon ge- s, Ípreid is, in de genadige bekendmaaking van het Evange- » lie, vergel. Fefaias XLII. ar. aa Hiermede komt overeen 2 Pet. І. 3. — des genen die an о geroepen heeft tot heerlijkheid en DEUGD., Vooreerst ‚у vertaalt men beter дие, door, in plaats van to, zo dat s» Heerlijkheid en Deugd ítaat op den Geenen , die ons geroes э pen heeft, welke vertaaling de verfchillende leezingen inse - so gelijks bevestigen: Zie cnigsBAcHIT, Novum Teft. Grec. s, Heerlijkheid (дойи) wordt doorgaans gebruikt van Gods s, Маш. ZieHEERLIJKHEID. Меп vertaale dus. Die ons s, Zeroepen (uit de magt der duisternis getrokken) heeft door an Zijne flerke kragt; op gelijke wijze als het Evangelie de - kragt Gods genaamd wordt, 1 Kor. o4. …… 2 Pet. 1. 5. Voegt by uw Geloof DEUGD. bij de DEUGD ,, kennis, enz. Indien Deugd hier betekende 't geen wij „› hier door gewoonlijk uitdrukken, zou de verdere optel 4, ling der bijzondere Deugden, als Maatigheid , Godzali, a heid, enz. niet te раѕіе komen , daar alle deeze reeds in de algemeene benaaming van Deugd waren opgeflooten. an Пес betekent hier moed, ftandvastgheid in de belijdenis , van het Christendom, waartoe de eerfte Christenen , uit vn hoofde der veelvuldige verleidingen en vervolgingen om a het Geloof.zo dikwijls vermaand worden. Men vertaale an dus: Korgi bij uw Geloof (Belijdenis) sSTANDVASTIGIEIDe , Filip. IV. 8. Zo er verder iets roemrijks en prijzensa an waardigs is." | Meermaalen geeft hy, by het letterlyk ontvouwen , eene opheldering der zaake , by voorbeeld , ,, DRINK= an BERER is, volgens Joodsch fpraakgebruik , een te- an ken of zinnebeeld van iemands lot, "t zij gelukkig of ongélukkig, °t welk uit de bijgevoegde woorden of om- an flandigheden moet worden opgemaakt. Dus deel mijns - 3 LE- €. HESSELINK, nEKERS, Df. ХІ. 6. XVI. 5. Beker der verlosfinge, Pf. CXVI. 13. BEKER der grimmigheid, Fef. Ll. 17. n aanftaande Lijden komt het voor, Matth. XX. 22, 23. XXVI. 39, 42. Mark. X. 38, 39. XIV. 36. Luk. » XXII. 42. Foan. XVIII. rr. Maar de vraag is, welk lij- den bedoelde de Hellland met de Bede : Laat toch deezen DRINKBEKER (dit lijden) van my voorbij gian, Matth. XXVI. 39.. Mark. XIV. 36. Luk. ХХИ. 42. == Door- s vat men deeze woorden in dien zin ор, dat men ezelve verftaat van het aan/taande Lijden; als of jesus badt, dat God hem, indien ber gefchieden kon , van dee- zen fmaadlijken Kruisdood verlosfen wilde. Ное natuur- lijk ook deeze Verklaaring fchijne, heeft dezelve toch eene aanmerkelijke zwaarigheid , daar deeze Bede weinig Íchijnt over een te komen met zijne bereidvaardigheid , ons zijn leeven te flellen voor zijne [chaapen , Joan. X. 11, of nog minder met de plegtigheid des Avondmaals, toen reeds ingefleld , welke deszelfs dood, als zeker, veron- derftelde. ‘Daarom heeft men deeze Bede misfchien lice ver te verftaan , van 's Heillands tegenwoordige benaauwd- heid en zielen-angst , welken hij toen leedt. Men behoeft daarom , ter verklaaring van deezen zielen - angst, niet te veronderftellen, dat jesus, op dit oogenblik, in plaats der Geloovigen, de helfche (rafen en eeuwigen toorn Gods gedraagen heeft, daar de Heilige Schrijvers nergens van zulk een toorn of eeuwige Tratten, die jesus, in laats der Меп(сһеп , geleden heeft, gewag maaken; en er, aan den anderen kant, goede redenen te geeven zijn van deezc hem overftelpende droef heid , waar onder zijn geest als fcheen te bezwijken. Meermaalen hadt hij van Zijn aanftaande Lijden gefprooken, en hieldt zich thans, in de eenzaamheid van den парт, met geenc andere voorwerpen bezig, dan met zijn lijden en dood; niet dat Hij dit befchouwde inet de oogen eens vertzaagden ; maar zijn hart floot hem toe van rouwe, dat Hij, die de zegen van het menschlyk geflacht was, gekomen om zijn Volk te verlosfen , op zulk eene wijze van de ondankbaare We- reld mishandeld, dat zijne lietde en genegenheid met finaad en veragting vergolden werden. De rampen, den Volke befchooren tot welks redding Flij gekomen was, doorboorde reeds zijne Ziele. ’t Was niet de dood, dien Hij te ondergaan hadt, maar de uiterfte fmaadheid , waarmede hij zou overlaaden worden, °t welk zijne » Ziel overftelpte, Terwijl Hij, door dusdanige gedagren 322 UITLEGKUNDIG WOORDENBOEK. $1 » in zijn binnenfte gefolterd werd, fpande reeds één zij- „ ner vertrouwfte Leerlingen met den Sood/then Raad te » famen, om hunnen wreeden aanflag ter uitvoer te bren- s gen; terwijl Hy voorzag, dat een ander Hem openlijk „ zou verloochenen, en Hu van alle de overigen verlaa- an ten worden. Nog een voorbeeld , van eenen anderen aart , waarmede wy dit berigt zullen fluiten. »» Duiver fchijnt geen Nee aa derduitsch woord , maar eene verbastering te zijn van an het Griekfche Jug8oAac, "t welk zo veel betekent, als a een wederftreever, val/che aanklaager, lasteraar. Bij het wn woord Bezetenen heb ik reeds opgemerkt, dat de twee » Griekfche Woorden дада» cn додо; door onze Over- an Zetters voor het zelfde genomen, en „ten onrechte, ver- з» taald zijn door Duivelen; daar de Demons, volgens de » Wijsgeerte van dien tijd, voor booze Geesten gehou- den werden, welke, in het menschlijk lichaam vaaren- » de, oorzaak waren van fommige zwaare en ongeneeslij- ss ke ziekten (zie BEZETENEN). Doch Diabolos, in het s, meervoudige getal voorkomende, wordt nimmer, in de an Schriften des Nieuwen Verbonds, vau booze Geesten a gebruikt, zo dat er nergens vau JDuivelem gefprooken an wordt. Нег komt driemaalen in het meervoudige getal s voor; en wel op de volgende plaatzen, 1 Tim. Ш. 11. - aa 2 Tim. Ш. 3. en Tit. П. 3; doch wordt aldaar van s» kwaadfpreekende тепісһеп gefprooken; waarom men het „ook te regt door Agterklappers en Lasteraars vertaald » heeft. Dus heeft men het, onzes agtens, ook op te » Vatten. » Efez. IV. 27, alwaar van Lasteraars en boosaartige » Meníchen gefprooken wordt (zie vs. 25, 26.) zo dat, ээ in plaats van geef den DUIVEL geen plaats, de overzet- a ting zij, „, geef den LASTERAAR geen Јој om kwalijk van aa U te iren. Van gelyken. » 1 Tim. Ш. 6, 7. „„ Ор dat de Lasteraar geene oor- » zaak hebbe om kwaad te fpreeken van hem of de Christ- ss lijke Gemeente.” Zie by OORDEEL. | » . Vl. 70. ,, Een van u is een. vVERLEIDER." . » Intusfchen moet men erkennen, dat de Jooden door s» Diabolos een onzigtbaaren beozen Geest verftonden , aan » welken zij het zedelijk bederf, dat onder het Menschdom з› gevonden werd, toefchreeven. De naarvorfchers van de s, gevoelens der Ouden hebben zich moeite gegeeven, | D 4 y, Waar- 52 6. HESSELINK, UITLECKUNDIG WOORDENBOEK, waar’ de beginzelen deezer Wijsgeerte, ten tijde des Heile lands zo algemeen geworden, mocten gezogt worden. Dit is zeker, dat wij, in de Schriften des Ouden Ver~ bonds, de herkomst van dit gevoelen niet duidelijk ont- dekken , cn, in het algemeen, meent men opgemerkt te an hebben, dat іп de oudfte Boeken , сп vooral in dezulke,. an welke vóór de Babylonifche Gevangenis gefchreeven wa- s ren, hier van geene fpooren te ontdekken zijn. Die door a de Slang, in het Paradijs, den Duivel vertaan, gronden hun gevoelen op laatere verklaaringen. Ook meent men, dat, in het begin van het Boek Fob, niet gezien wordt- op het algemeene of laatere begrip van den Duivel (Zie an EICHHORN , Einleitung ins Alte Testament, 3 Ті. $. зблі.) ‚ In laatere tijden is het denkbeeld van een eigenlijken Dui- an vel of Boozen Geest , die er op uit is om den mensch in on het verderf te trekken, zekerlijk algemeener geworden. an Over de gegrondheid van deszelfs beftaan behoeven wij »› Ons niet uit te laaten. Dit is zeker, dat, aan den eenen э, kant, niet blijkt, dat de herkomst van dit zo algemeen, an gevoelen uit Godlijke openbaaringen kan worden afge an leid; doch, aan den anderen kant, heeft ook onze Goda an lijke Leermeester, noch deszcelfs Apostelen, het zelve an immer te keer gegaan. (Zie verder bij SATAN). "3 Het cerfte Gedeelte deezes Woordenbocks loopt tot Letter Н, en zal.het, volgens berigt der Uitgecveren, beflooten wor- den met een tweede Stuk, ° geen recds ter persfe is. Wenfehelyk is het dat by °t zelve een Register gevonden worde van de Schriftuurplaatzen, of zo niet van alle, at, thans van de meest гсоесејісһ с; cen Tocvoegzel te noodi^ ger, om dat, by het zoeken in cen Woordenboek, althans in een, waar zo veele overwyzingen zyn als de aart deezes Woordenboeks medebragt , de verlangde Ophelderingen niet altoos ftaan: op het Woord, door den zoeker opgeflaagen , Schoon ze merde daad in °t Wérk voorkomen. PRYSVERHANDELINGEN VAN НЕТ HAAGSCHE GENOOTS, 59. Prysverhandelingen van het Genootfchap tot Verdediging van den Christelyken Godsdienst, tegen deszelfs hedendaag/che Befiryderen. Voor het Jaar 1789. Te Am/terdam, Haar- lem -en °з Hage, by ). Allart, C. van der Аа, es de . Wed, J. du Mee, Junior, 1790. In gr. octavo. dering , voor deze Prysverhandelingen geplaetst, legt e Eerwaerde A. van Asfendelft "t "cr op toe, om te too- nen, „> dat de vroegere en latere aenvallen tegen het зз Christendom cn deszelfs. byzondere Leerftukken , niet » ftrydig zyn met de Godlyke Wysheid.” En hierop ver. leent ons dit Stuk twee Prysverhandelingen, ter beant- woordinge der Vrage: ,, In hoe verre kan men aennee- s» men , dat.Jefus en zyne Apostelen zich gefchikt hebben , s naer de denkbeelden der Meníchen van hunnen tyd, en » in hoe verre moet dit verworpen worden ?" | Het bedoelde der eeríte Verhandelinge , opgefteld door den Eerwaerden $. Heringa, Eliza's Zoon, die den Gou- den Eerprys heeft weggedragen, is, te betoogen, ,, dat ‚‚ Jefus en zijne Apostelen zich doorgaans niet gefchikt , hebben naar de verkeerde denkbeelden van hunne Tyd- » genooten ?" "Er zyn naemlyk, zo als zyn Eerwaerde te kennen geeft, zulken, ,, die zeer t'onrechte die onder- s» ftelling algemeen, en zonder eene naauwkeurige bepaa- an linge, aanneemen , dat Jefus en zijne Apostelen, om » bij hunne Land- en Tijdgenooten zoo veel te meer in- » gang te vinden, zich in hun onderwijs gefchikt hebben „ an naar derzelver bedorven fmaak en verkeerde wijze van s denken, zoo dat veele van hunne voorftellen niet zoue den moeten worden aangemerkt, als uitdrukkingen van a hunne eigen begrippen, die ons gevolgelijk ook tot geen , regel van Geloof zouden kunnen verftrekken.” Ter wee derlegginge van de zodanigen , die, onbezonnen , deze on- ` derftelling zo onbepaeld aennemen, is het eeríte gedeelte dezer Verhandelinge ingerigt; en daerop verledigt zich zyn Eerwaerde ter gezetter overweginge van "t Vraegftuk zelve. Hiertoe geeft hy vooraf enige algemene regels aen de hand, welke fefus en zyne Apostelen, als verftandige en gemoede lyke Leeraers des Volks , gewislyk onder het oog gehou- den hebben; waerop hy dan hunne Leer aen deze regelen toetst, ter ontdekkinge , in hoe verre zy zich aj, en in D5 hog Г ene voorafgaende Aenfpraek aen de Algemene Verga- SA PRYSVERHANDELINGEN hoe verre zy zich niet, naer hunne Land, en Tydgenoo- ten gefchikt hebben. Laetstlyk beantwoord zyn Eerwaere de nog enige tegenbedenkingen van hun , die de infchik- Iykheid van Jefus en zyne Apostelen wyder, dan in dezen door hem gefchied, uitftrekken; waerop hy ten flot vast- Delt: , Schoon zij met prijzenswaardige voorzichtigheid an in hunne leer- en handelwyze zich gefchikt hebben , , naar de gefteldheid van Регіоопеп en Tijden: zo heb- ,, ben ze toch nooit de vooroordeelen en dwaalingen , an hunner Land- en Tijdgenooten, ten koste der waarheid , an voet gegeven.” | De Schryver der tweede Verhandelinge, de Eerwaerde 3. Ch. Bang, wien een Zilveren Eerprys is toegeweezens dat zelfde buitenfpoorig dryven der infchiklykheid van Je- zus en zyne Apostelen op het oog hebbende , maekt eerst ene vergelyking van den Joodíchen en Christelyken Gods- dienst. Na ene voorafgellelde overweging van den: Gods- dienst van het Oude Testament, gaet hy byzonder ná, den Godsdienst der Fooden by de komst van Christus, en vestigt dan het oog op den Christelyken Godsdienst ; wel byzonder ter navorfchinge van het oogmerk en de pooging van Christus en de Apostelen , om den waren Godsdienst van het Oude Testament, of te verdedigen , of tot meer vol- komenheid te brengen. ——— Op het af handelen hiervan, ontvouwt hy voorts de wyze, waerop Jefus en de Apos- telen dat oogmerk, om den Christelyken Godsdienst in te voeren en te bevestigen, door de uitlegging van het Oude Testament, bereikt hebben: ten einde daerdoor te kunnen bepalen, wat men omtrent het gefchil, nopens de accom- modatien, of die infchiklykheden, te denken hebbe. Zulks doet hem eerst (DI ftaen op de accommodatien in 't gee тееп; hy erkent, dat een Schryver zich verftandig kan en mag bedienen van ene onderftelling , die hy zelf oor- deelt valsch te zyn, om daer door den Lezer uit zyne. Beide deze Verhandelingen, (zynde de eerfte het nauwe keurigfte uitgevoerd ,) behelzen verfcheiden bedenkingen ever dit erwerp, welken verder nadenken verdienen, daer zy het te fterk uitbreiden der accommodatiem , waer door de goede trouw van Jefus en zyne Apostelen in twyfel getrokken of wankelend gemaekt zou worden, te- —— Onder het lezen dezer Schriften , en 't overwegen van 't behandelde, is ons meer dan eens voor den geest gekomen, of men dit Stuk, van de ene en ans dere туйе , niet maer al te veel juist uit een Leerftellig gezichtpunt befchouwt. Hieruit kan ligdyk ontftaen, dat jemand , naer rae zyner leerftellige denkwyze , te ge- Teder va die of deze zyde. overhelle, en: minder of mecr- der van die foort van infchiklykheden. meene aen te Get, fen. Ompartydige Schriftonderzoekers, die alles, niet zo zeer met een Leerílelig , als wel met een Uitlegkundig opfpeuren, zullen vermoedelyk , door den tyd, best geleik wezen , om bieromtrent, op goeden grond, na e bepalingen aen te wyzen. Ene hierop volgende Verhandeling van den Eerwaerden . Wigeri , wien het Genootíchap een Gouden Eerprys eeft toegekend, gaet over een ander Voorftel. Het Ge- nootíchap , naemlyk, bad gevorderd te bewyzen: Dat de grond van alle Waarheid in de natuur der zaaken , en in t Eeuwig en onveranderlijk Verjiand der Godheid , te vinden ie: 200 dezelve nimmer van 't begrip der Schepfelen af- hangelijk zij, en dat dus alle Waarheid, ook die, welke in de Goddelijke Openbaaringe vervat is , zeeker en bepaald ў, en dat het derhalven niet mogelijk zij , dat die zelfde sarheid , van den eenen erkend en van den anderen gelo- chend worde , en beiden egter aan Gods oogmerk, in "t boe dendmaaken dier Waarbeid , zouden kunnen beantwoorden. — Men heeft dit Voorftel inzonderheid opgegeven, ten einde bewys tesdoen dienen : ,, Om dezulken tegen te ээ рап, die uit de zeekere ftellingen, dat elk flegts voor ээ Waarheid kan ааппеетеп , "t geen hem als zodanig s» a en dat de. begrippen, omtrent zulk oeno | an Waal» 56 PRYSVERHANDELINGEN VAN HET HAAGSCHE GENOOTS. ə» Waarheid zeer verfchillende kunnen zijn, verkeerdehjk „ afleiden, dat "er derhalven nooit eene Waarheid is, die Algemeen voor alle Menfchen zijn kan, en dat de verbin- э» dende kragt der waarheid alleen van "© begrip der Men- an fchen afhangt.” MEE Ter ontvouwinge en ten aendrange van dit bewys, met dat bedoelde, flaet de Eerwaerde Wigeri, na enige Aen- merkingen over dit onderwerp in 't algemeen , den volgen- den weg in. „Ik zal, (zegt hy.) eerst cenige voorloopige ‚> bepaalingen voordraagen, en zommige zaaken verhandee , len, welke tot het bewijs zelve , en de wederlegging van an het voorgeftelde gevolg, betrekking hebben. Ten twee- s, den, de faut deezer redenkavelinge aanwijzen; niemand as kan voor waar aanneemen, het geen hem als zoodanig niet an vo0rkoomt, en de gevoelens daaromtrent kunnen zeer vers an Jchillende zijn, derhalven, enz. Daarop zal ik, ten der- an den , het door het Genootfchap gevorderde bewijs, in an betrekkinge tot alle de daarin vermelde bijzonderheden , s, Opgeven; ten vierden, de tegenbedenkingen, welke daar- an tegen zouden kunnen gemaakt worden , oplosfen: en ein- an delijk, ten vijfden , uit dat alles eenige Aanmerkingen » cn gevolgen afleiden.” — Zyn Eerwaerde behandele jeder Lid op ene oordeelkundige wyze, die het Voorítel йу een overtuigend licht plaetst, en de verkeerdheid der ge~ melde gevolgtrekkinge ten duidelykite doet zien. Leerrodenen over den Heidelbergfchen Catechismus, doof P. CURTENIUS , Dr. en Prof. der Godgel. en Bedienaar van 't Euangelie te Amfteldam. Na "jr Mans dood uitge- eeven , door B. BROES, Dr. en Prof. der Godgel. aan s Lands Hooge School te Leyden. Tweede Stukje. Te Leyden by A. en J. Honkoop, 1790. Behalven het Be- richt van den Uitgeeyer, 2948 Байх. In gr. octavo, T dit tweede Stukje word de verklaring van den Heidel- bergfchen Catechismus gebragt, tot op de ontvouwing van den negenden Zondag, cn de Leerredenen, daerin ver^. vat, zyn op denzelfden trant als de voorigen bearbeid. De Hoogleeraer Broes geeft hier, in een voorafgaend Bericht , ' ene nadere verklaring van zyn bedoelde, in de vroegere 20. veel geruchts makende Voorreden, ter bevestiginge en ор» helderinge, van zyne Bekendmaking in de Doekzael , met aen- duidinge, dat hy däer mede, voor altyd, van die Voornse . | | en P. CURTENIUS, OVER DEN HEIDELB. CATECHISMUS. sy den afflapt. En met reden; dewyl zyn Hoogeerwaerde in dat Bericht overgenoeg zegt, om alle weldenkenden gerust te flellen, en hen te verzckeren, dat hy, zo wel van Kerk- lyke als Burgerlyke onlusten afkeerig , in genen deele het oog gehad heeft op enige lecrítellingen der Kerke , waere omtrent men hem gansch ongegrond verdacht houd; maer alieen op misvattingen in de beoefening der Godzalighcid , die van een nadeeligen invloed zyn op den Christlyken Godse dienst. Te gelyk belooft hy , om alle nog verdere verden- kingen, hieromtrent, geheel weg te vagen, enige Leerrede- nen uit te zullen geven, die zyn denktrant, ever de rechte wyze, om God te dienen of te verëeren, klaer genoeg aen deu dag zullen leggen. \ Verdere Papieren over de Woorreden van den Hoogleerger BROES. N’ het bovengemelde Bericht voor het tweede Stukje dier Leerredenen , vleien wy ons met het denkbeeld, dat deze foort van Papieren een cinde zal hebben , in de af- wachting der toegezegde Leerredenen; dan dewyl 'er, zo voor als met de afgifte daer van, nog etlyke Papieren het licht gezien hebben , zo vordert onze aengevangen taek , det 'er insgelyks een beknopt verflag van geven. Onder dezen komt ons thans eerst їп handen eene J7rymoe- dige Voordragt van bezwaren , en vriendlyk verzoek om die weg te nemen, gedaan aan Prof. BROES , door een Predikant in Zuid- Holland. Een Gefchrift, waerin meer welmenend- heid doorftraelt, dan oordeel en menschkunde te befpeuren is: en vermoedelyk heeft het laetfte Bericht van den Pro- fesfor dezen Letraer al meer gerust gefteld. Voorts cen Uittrekfel uit een Brief van een Heer te L... aan zyn Vriend. Het zelve behelst ene vry wel uitgevoerde verdeediging der Voorreden , inzonderheid ter wederlegginge van de haetlyke verdenkingen , door onkunde of verkeerde inzichten, daer tegen te berde gebragt. Wyders еспе Aan/praak aan de erformde Gemeenten іп Nederland , welker Opfteller de onthutfte Gemocderen tot bedaren poogt te brengen , door den inhoud dier Voorreden opmerkzaem na te gaen , dese zelfs bedoelden inhoud, naer zyn inzien, te verklaren, en te toonen , dat dezelve geenszins het leerftellige, maer al- leen ene averechtfche zogenaemde Godsdienftige denkwyze betreft, Ter duidelyker voordragte hiervan, geeft hy ene ge- So PAPIEREN OVER EEN VOORREDEN getrouwe aftekening van die foort van Christenen, welke in dezen bovenal bedoeld word; waeronder men vele hui- chelaers vind, die zich van zulk ene denkwyze met flinkfche inzichten bedienen ; dan, waeronder nog meer oprechte Christenen zyn, die dezelve, ter goeder trouwe, fchoon tot een zeer aenmerkelyk nadeel van zichzelven, en ande- ren, aenkleven : welke laetften de Schryver in dit Stukje zich voorftelt , zo veel mogelyk, te onderrichten. Des Hoogleeraers Voorreden uit dat oogpunt befchouwende , verklaert hy dezelve, by manier van uitbreiding, in dien zin. Aengemerkt hebbende dat deze door hem opgegeven zin mogelijk is, en-’t gevolglyk niet vry te fpreken zy van liefdeloosheid , als men er integendeel opzedyk een voor den Hoogleeraer nadeeligen zin aen hecht, gaet hy een {tap verder, en toont, dat er wezenlyke gronden zyn, om te beweeren , dat deze zyne gegeven verklaring niet alleen mogelyk, maer zeer waerfchynlyk en byna zeker, de eenige ware is. Na voldingende bewyzen voor dit beweerde by- gebragt te hebben, legt hy 't 'er eindelyk op toe, om over- tuigend aen te toonen , dat de geheele Voorreden in dien zin opgevat, niet flechts ten hoogften on/chuldig , maer alleryoortreflykst , en ter uisbreidinge van ware Суде deugd juist bevorderlyk is. Dit Stukje, opgefteld na de gemeenmaking van des Hoogleeraers laetfte Be- richt, °t welk den Schryver te meer aenleiding kon geven , om zich, met te fterker verzekeringe , over het hoofd- hedoelde der Voorreden uit te laten, is met zo veel oors deels opgefteld , -dat het beven alle andere Papieren , welken wy over dit onderwerp doorbladerd hebben , der lezinge aenbevolen moge worden. Iemand naemlyk , die zich Jreneus noemt, en ene bedaerde vreedzame eensgezindheid tracht te bevorderen , gaf kort hierop een Stukje uit, getyteld , Aan mijne waarheid-en God- zaligheid- lievende Hervormde Landgenooten over des Нооріеет- aars Voorrede, benevens den Brief aan den Wel Ed. Geftr. Heer Doornik, Raad, enz. By den aenvang brengt hy zy- nen Landgenooten onder ’t oog, hoe het, de zack vam voo- ren befchouwd, reeds onwaar (elryniyk zy, dat 'er in die Voorreden wangevoelens opgeflooten zouden liggen. Voorts doet hy opmerken , dat de Hoogleeraer in dezelve niet ziet op Leerítellingen , maer ор de begrippen van fommigen zyner Medechristenen , rakende zekere byzonderheden , door welker nalating of betrachting men Gode meent te behagen, die men meent een waer deel der Vroomheid uit te maken. Op dien grondflag verklaert hy vervolgens den zin der Voor- reden, op ene wyze, die in "t algemeen zeer wel ovcreen- komt, met de verklaring des Schryvers der Aanfpraak; en hy twyfelt niet, van in °t hoofdzaeklyke des Hooglecraers bedoelde mening getroffen te hebben, naer luid zyner Be- kendmakinge in de Doekzael, en van zyn Bericht vervolgens afgegeven. Hieraen hecht hy enige bedenkingen over den Hoogleeraer aenvallende Gefchriften, en ftelt daer te- gen het gedrag der Leydfche Theologifche Faculteit, die em ongemoeid laet, terwyl hy meent, op goede gronden te kunnen verzekeren, dat de Hoogleeraers Boers en te Water die Voorreden niet onrechtzinnig keuren. Dit alles zo zyn- de, vermaent hy zyne Landgenooten tot geruster tot vreed- zamer gedachten; en zich op des Hoogleeraers laetfte Be- ficht en zyne daerin gedane beloften te verlaten: tevens te kennen gevende, dat de Hoogleeraer zich, zyns oordeels , s niet verder in diem twist, met wien het ook zij, kan in- s laten, noch in "t openbaar antwoorden.” Onder het affchryven van dit Stukje, kwamen deszelfs Opfteller de bovengenoemde Eenige Vraagen in handen , en zulks.noop- te hem om ‘er nog een Brief aan Zyn Wel Ed. Geftr. by te voegen , waer in hy te kennen geeft, dat hy, alles wel Fy eT- - GO PAPIEREN OVER EEN VOORREDEN VAN PROF. BRORS, overwogen hebbende, geen reden vond,.om, ten zynen aenzien, enige uitzondering op zyn gezegde, wegens het verder ftilzwygen des Hoogleeraers te maken. Ter dier gelegenheid bepaelt hy zich 10 dezen tot ene korte ontvou- wing van twee flukken. ,, (1.) Brors moet niet meer in »› het publiek antwoorden. (2.) Er zijn redenen , waarom ээ hij de Vraagen, door UWel Ed. Geftr. in ’ bijzonder эз aan hem voorgefteld , niet publiek, kan, noch behoeft, an te beántwoorden," Het een en "t ander voldingt Jreneus;, en hy twyfelt niet of zyn Wel Ed. Geftr. zal 'er te mcer van overtuigd zyn, als hy uit des Hobglceraers laetíte Bee richt zelf bemerkt, dat hy des Hooglecraers Voorreden niet volkomen begrepen heeft. ——. Men mag dit Gefchrift van Ireneus, als wel overdagt en uitgewerkt , in onderfcheiding met de bovengemelde Aan/praak , wel bewaren, terwyl men alle. de andere opgenoemde Papieren gerustlyk aen ’t gce- woone lot van zodanige Schriften kan overlaten. Godsdienst-Oefeningen vocr de Jeugd. (Uitgegeven ten voor- deele van een Weeshuis.) Te Rotterdam by A. Vis, 1789. Behalven het Voorbericht, 62 Май. Jn octavo. ene verzameling van welingerigte Overdenkingen en Ge= beden, in welker opítel de vatbaarheid der Jeugd gade geflagen , en tevens in agt genomen is,dat men , met vermy- ding van Godgeleerde twistónderwerpen , der Jeugd zodanige kundigheden inboezemt, die alle Christenen van onder- fcheiden gezindheden gereedlyk toeftemmen. Hierdoor is dit Stukje, naar °t bedoelde, zeer wel gefchikt, om, ter vroegtydige vorminge van deugdzaame Harten, in Huis- gezinnen , Schoolen en andere openbaare Geftigten , tem nutte der Jeugd, gebruikt te worden. EM. SWEDENBURG , Godgeleerd Samenftel. Uit het Hoog- duitsch. Vooraf gaat eene Verhandeling, behelzende eenige byzonderheden „ nopens SWEDENBURG , en deszelfs Aan- hangeren. Door Y. VAN HAMELSVELD. Те Amfterdam by Wesfing en van der Hey, 1790. Behalven het Voorwerk, 260 bladz. In gr. octavo. n de voorafgaende Verhaudeling heldert de Heer уап Ha- melsveld, de іп den Voorlooper van dit Werkje (*) gege- | , ` ven С°) Zie IN, Alg. Pad. Lett. V. Deel, bl. 500. - ЕМ. SWEDENBURG, GODGELEERD SAMENSTEL. бт ven berichten nopens den levensloop van Swedenburg , en den aert van deszelfs Godgeleerd Samenftel aenvanglyk nader op. Vervolgens geeft hy een verflag van den aenhang , welken "e Mans Leer, reeds by deszelfs leven, maer in- zonderheid na deszelfs dood , verworven heeft; waeromtrent de poogingen der Swedenburgianen , in Zweden en Engeland , bovenal aenmerkelyk zyn. Zulks deet hem voorts eniger- mate flilftaen by de oprechting van dat Genootfchap der Aenhangeren van Swedenburg in Zweden; en verder, in een vertaeld Gefchrift, gezetlyk opgeven de Liturgie der Nieuwe Kerk, zo als dezelve gemeen gemaekt is , door een Ge- nootíchap van Swedenburgianen , dat in London hare open- lyke Godsdienílige Vergadering houd, — Еп op dit Voorwerk volgt dan het Gefchrift zelve, zynde , Een kort uittrekzel uit ’s Mans Schriften, bevattende zyne God- geleerde gevoelens van God ,. de Wereld, Hemel, Hel, We. reld der Geesten, en het toekomend Leven. Zy, die bege. rig zyn, om de denkwyze van een Man, die zo veel ge- ruchts gemaekt heeft, en wiens Aenhangers deze denk- wyze nog fteeds levendig houden, te leeren kennen, kun- nen hier gereedlyk te regt geraken. Men vind, паст» lyk, in deze uittrekzels , ene genoegzaem volledige ont- vouwing van die kundigheden , welken hier en daer in ene menigte van uitgebreide Schriften , door Swedenburg int Latyn uitgegeven, met betrekking tot den Guds- dienst, verfpreid zyn; waerdoor men in ftaet gefteld word om over het beloop van 's Mans Godsdienftige kundighe. den te oordeelen. —— Zo niet de ondervinding , доог alle tyden heen, de kracht der dweeperye, op de gemoe- - deren veler menfchen , ten overtuigelykfte getoond hadde, : zou men zich nict wel kunnen verbeelden , , dat zodanig ene Leer immer ingang zou kunnen vinden. Alles toch is een zamenweefzel van kundigheden , waerin ene ver- bysterde' verbeelding de hoofdrol fpeelt, die noch door Rede, noch door Gods Woord onderfteund worden, en alleen gegrond zyn , op vermeende Gezichten , welken handtastlyk buitenfpoorig zyn. ’t Kan intusfchen zyne nuttigheid hebben, een Gefchrift van dien aert te door- bladeren , om, behalven het voldoen der nieuwsgierig- heid „ op te merken, hoe een Man van Geleerdheid en een Voorftander der Deugd , (waervoor de Heer Sweden- burg zeer algemeen vry gegrond gehouden word ,) het fpoor geheel -byster kan worden , wanneer hy zich door gewaende Gezichten laet vervoeren, Als mede, hoe an- LETT. 1791. NO. 2. Е бе. 62 ЕМ. SWEDENBURGC, GODGELEERD SAMENSTEE. dere Menfchen , door de voorftellingen van zodanig eem Man, dien men met agting befchouwt , ligtlyk medege- fleept kunnen worden , tot het blindlings omhelzen van leeringen , die het gezond Verftand verzwakken , terwyl ze de verftandelooze dweepery begunftigen. — Men houde zich daerom ten vasten regel, nooit iets in zaken, die den Godsdienst betreffen, aen te nemen, dan op bone dige bewyzen , door 't gezond Verftand getoetst, en aen Gods Woord beproefd: dit is het enige, en tevens het ‚ veilige middel , om ons voor Dweepery te bewaren; die, onder hoe íchoonfchynend een vertoon ze zich ook moge opdoen, altoos nadeelige gevolgen heeft; te meer, daer 't involgen der éne Dweperye ligtlyk den weg tot vele anderen baant, —— Als de Mensch het onpartydig ge- grond onderzoek van den Godsdienst eens uit het oog begint te verliezen , is °t niet. te bepalen , tot welke bum tenfpoorigheden by zal ovérflaen ! Brieven aan Geneesheeren, doer M. HERTZ , М... Hoog- leeraar in de Wysbegeerte „ Hofraad van Zyne Door]. Hoogheid den Prins van Waldek, Prattifeerend Genees. heer van het Fooden Hospitaal te Berlyn, enz. enz. Uit ~ het Hoogduitsch vertaald, en met Aanmerkingen verrykt , door D. HEILBRON , Cz. . D. in 's Hage. Te Utrecht by С. van den Brink, Jansz. 1790. In рт. 8yo., 306 bladz. р" zeer geleerde Heer Hertz levert hier, іп twee aan beroemde Geneeskundigen gefchreven Brieven , een aantal Waarneémingen, welke, zo niet alle, ten minften voor verre het grootfte gedeelte, der oplettende leezing , overdenking , en by voorkomende gelegenheid, der be- proeving, van elk eesheer , overwaardig zyn. Dezelve behelzen beredeneerde Proeven , met zodanige Geneesmiddelen genomen , welke tot nu toe niet alge- meen bekend of in gebruik geweest , of wel ook van de zodanige, die, om my van eene bekende uitdrukking te be- dienen, uit de mode geraakt zyn. De Waarneemingen zelve zyn eenvoudig en duidelyk be- fchreeven ‚ waardoor zy het kenmerk van echtheid inede- brengen; de daarop volgende redeneering (rekt, behalven dat men des Autheurs uitgebreide geleerdheid daar in ziet doorftraalen ‚ tot eene voldoende verklaaring, der opgegeeve ver- M. HERTZ, DRIRVEN AAN GENEESHEEREN, 63 verfchynzelen , en tot aanwyzing der beweegredenen, waarom de gemelde Geneesmiddelen aangewend zyn, Tot een ftaaltje , ter proeve , diene het nut der Azyns Klisteeren , in de eerfte Waarneeming voorkomende , by verkorting opgegeven. | Een vyftienjaarig Meisje, van eene zeer gezonde gefteld- heid , behalven dat zy zomwylen aan geringe opftygingen onderhevig was, Klaagde over. gebrek aan eetlust, mislyk- heden, verftoptheid, hevige pynen in den onderbuik, vere fchietende ‘fteekingen in de Borst en droogte in de Keel. Deeze toevallen hadden reeds vier dagen geduurd, in wel- ken tyd zy eenige laxeerende Poeders had genomen „ doch welken zy telkens ten eeríten weer had overgegeeven. Op den volgenden dag, zynde den 14den September , vond de Autheur , by zyn eerfte bezoek , de gemelde toevallen al vry fterk, de Pols was traag en zwak, de kleur bleek, de Tong met een witte huid bedekt,en om de Oogen ver- toonde zig een blaauwe gezwollen kring. Van het voorgefchreeve middel, uit een Aftrekzel van Zeuebladen , Rhabarber en een Middenzout, beftaande , bleef weinig van in, dewyl zy, kort na het gebruiken, Zulks weer overgaf. Des avonds waren de kwaal en de. toe- vallen erger, zonder dat "er ontlasting volgde. Een geip- pliceerd eenvouwig Klisteer had geen uitwerking, zo min als een tweede, waarin een drachme Duivelsdrek ontbon- den was. Den rsden wierden twee foortgelyke Klistee- ren gezét, doch zonder vrugt. Dy de voorige toevallen, welke zeer toegenomen hadden, kwam nog eene geweldige hoofdpyn. Het gebruikte Aftrekzel van Rhabarber wierd telkens weder overgegeeven, 'er volgde geene ontlasting van winden nog ftoelgang. @m dat de Lyderes alle inwen- dige middelen weder overgaf, wierd, dien dag over,alleen met weekmaakende en verzagtende Klisteeren aangehouden, doch alles vergeefsch. Den róden was de kwaal, over het geheel, ongemeen toegenoomen , de Oogen en het Gezigt waren geelagtig, de Lyderes klaagde over hevige pyn omtrent de plaats der Lever, — de Pols was klein en hard еп floeg nauwlyks vyftigmaal in een minuut. Men liceerde een Klisteer uit een aftrekzel van a lood Ta- bladen, waarby een lood Kamillenölie gevoegd was: maar dit deed eene onverwagte en geheel tegenftrydige uitwerking, gevolgd wordende door de alletvreeslykfte toe- wallen. Eer ontftond 'er кепе geweldige braaking , en | 2 uit | \ 64. К M. HERTZ; uit de reuk en verwe der ftoffe, fchoon "er gean drek ше» de vermengd was, kon men duidelyk de tabak en olie oa- derkennen. De Pols verhief zig еп wierd ongemeen fnel, de pyn wierd algemeen en nam zeer toc, een koud zweet brak op het aangezigt en de handen uit, en onder de benaauwheid , veranderde eensklaps de bleekgeele verf van het aangezigt en de handen in eene heldere orange- kleur. 'Er ontftonden mislykheden , walgagtige oprispingen ` en een onleschbaare dorst. Het overige van den dag wierd met verzagtende Klisteeren , deels van melk en boomolie , deels van Venetiaanfche zeep, aangehouden , doch alles vergeefsch. ~ De Autheur kon niet verkrygen dat men de Lyderes in een warm bad zette, men oordeelde haar veel te zwak hier toe, (de gewoone plaag in de gemeene practyk, welke aan menigen ongelukkigen het leven kost! ——) Tegen den avond wierd een dunne ímeerkaars in den aarsdarm ge- bragt, doch, na een half uur inblyvens, viel dezelve, on- verrigt, 'er weder uit. Den zeventienden, eene ongeruste nagt, geene ontlasting, de Buik gefpannen, eu by de voo- rige toevallen , die byna allen den hoogften trap bereikt hadden, was noch eene ligte ylhoofdigheid gekomen. Nu fchreef de Autheur, met toeftemming van den beroemden Heelmeester Theden, eene Klisteer voor, beftaande uit zes oncen Wyn-Azyn en even zo veel Water: op de plaats der Lever wierd eene Plaaster van Scheerling. gelegd , en tot in- wendig gebruik een Shikmiddel gegeeven , uit éen halve once gezuiverde Wynfteen en twee oncen Manna, Onmid- delyk, na het zetten der Klisteer, zeide de Lyderes, dat zy eene warmte en beweeging in den Buik befpeurde, welke zy by geen der vorigen was ggwaar geworden, Een kwar- tier uurs daarna, ging een gedeelte van het Klisteer af, waar onder een ftuk Slym was, naar eene taaie etteragtige Snot gelykende. Een kwartier daarna gebeurde zulks an- dermaal. Na verloop vau een uur, had ecn zoortgelyk Klisteer noch meerder en beter uitwerking , "er ontlastte zig eene menigte met Bloed gemengde Slym, en tevens de gewoone drekítof, ter grootte van een Walnoot. De Lyde- res befpeurde reeds verligting, een derde Klisteer, des Na- middags gezet , deed eene menigte groenagtige vuiligheid ontlasten , waarop vervolgens eene dergelyke ontlasting , met veel verligting voor de Lyderes , van zelve volgde. Door het gebruiken van gepaste Geneesmiddelen, verdwee- | nen BRIEVEN AAN GENEESHBEREN, 65 xen vervolgens de toevallen , en de Lyderes befloot, op den 28ften, de geheele Geneezing , met een Maag- Elixer, De Aantekeningen van den Heer Heilbron geeven alles- zins blyken van kunde, en de. Vertaaling is vloeiende. Auctoris incerti Chronicon ‘Fielenfe , five majoris Chro- mici pars ultima & maxime notabilis. Бх archetypo. pi, mus edidit , adnotationesque addidit јон. DID, VAN LEEUWEN. Traj. ad Rhenum, typis & impenfis B. Wild & F. 4itheer, 1790. Absque. precedd, ©. Ind. 574 pp. In octavo f. m. ` eeze Tielfche Chronyk, (grootdeels dus genoemd, om dat dit Handfchrift oudtyds vermoedlyk in een Kloos» ter te Tiel gevonden, en vervolgens aldaar ор het Raad- ` huis bewaard is; als mede, om dat het, naastdenkelyk door een Tielenaar gefchreeven , meer dan andere Schrif- ten, van het voorgevallene te Tie), gewag maakt ,) van tyd tot tyd door veeler handen gegaan zynde, kwam, naar luid van °t bericht voor deeze uitgave , eindelyk one der "t oog van den Heer уал Leeuwen. Zyn Ed. vond zig, te meer, daar ook anderen zyne zugt goedkeurden, wel dra genoopt , om het gewigtigíle gedeelte at te fchryven , en, met nevensgaande opmerkingen, ter drukperfe te ver- vaardigen. Het Handíchrift naamlyk begint, gelyk meer eude Chronyken, met de fchepping dep Waereld; en des zelfs Opfteller doorloopt vervolgens de aloude gefchiede- nisfen; dan de Heer van Leeuwen, de uitvoering van dat efchiedkundige verflag van weinig: of geen belang oordee- nde, heeft dit alles agterwege gelaaten, en zig alleen. bepaald tot de afgifte van het zesde of laatfte gedeelte, dat meer byzonder onze Vaderlandíche gefchiedenis betreft. Dit gedeelte vangt, (na eene voorafgaande melding van de komst eeniger weemde gewapende. Volkeren , die; over geheel Europa verfpreid, zig ook in deeze Landen vestig- den,) aan, met de bouwing van het Slot Wiltenburg en deszelfs lotgevallen, tot op de iligting der Stad Utrecht , daar ter plaatze: het welk den Opfteller deezer Chronyk voorts brengt tot cen verhaal der- verrigtingen van Willi- brerd, en deszelfs aanftelling tot den сег(еп Bisfchop van Utrecht, Vervolgens geeft hy eene jaarlykfche aantekening van de voornaamíte gebeurtenisfen. hier te Lande , zo onder de Utrechtíche Bisfchoppen d als. onder de Gelderfche Graa» 3 VER, 66 AUCTORIS INCERTI ven en Hertogen, mitsgaders onder de Hollandfche Grag- ven; met invlegtinge van deeze en geene byzondere voor- vallen in andere Gewesten, tot op het midden der vyf- tiende Eeuwe. —— Men heeft geen toereikenden grond, om te gisfen , wie deeze Chronykíchryver geweest zy, alleen kan men, uit het geen hy hier en daar meldt, op- maaken, dat hy te Tiel gewoond, of zig aldaar en in de omliggende Landftreek opgehouden heeft; dat hy geen Geestlyke, maar veeleer een Man ten miníle van eenig aanzien in den Burgerftaat was ; en zyn Gefchrift over "t eheel toont; dat hy zig, naar de toenmaalige omftandig- eden , geoefend had, vry onpartydig fíchreef , en niet onder de vleiers behoorde. Ну fchreef deeze Chronyk om en aan het Jaar 1450, en wel tot op het Jaar 1452; doch dezelve eindigt zo afgebroken, dat het duidelyk toone zyn oogmerk geweest te zyn, nog verder voort te vaaren, эг welk hem egter, door een of ander toeval, niet zal hebben mogen gelukken. Met betrekking tot de vroegere Vaderlandfche Gefchiedenisfen , heeft hy ongetwyfeld nas efpoord de oude befcheiden , welken diestyds nog voor fanden waren ; en nopens het voorgevallene zedert het Jaar 1425 , wanneer hy te Tiel іп °t huwelyk getreeden was , komt by voor als een Chronykfchryver van zynen tyd. Het een en 't ander maakt dit Stuk verdienstlyk ; en zulks noopte ook al vroeger den geleerden van Basfenn, om, by manier van een uittrekzel, een Affchrift van het hem merkwaardigfte in deeze Chronyk, ten zynen byzon- deren gebruike, te maaken; welk Affchrift de tegenwoor- dige. Uitgeever met het zyne vergeleeken heeft, dat hem in zyne aantekeningen "er meermaals van doet gewaa- gen. —— Ву dit afgebroken werk van deczen Tielfchen Chronykfchryver , heeft een ander insgelyks onbekend Per- ‚foon , vermoedlyk een Kerklyke , etlyke bladzyden ledig gelaaten hebbende , gevoegd eenige byzonderheden, voer- naamlyk de Stad Tiel betreffende ; die, behoorende ‘tot het midden der zestiende Eeuwe , 't zy ten tyde van het gebeurde, of, °t geen vermoedelyk is, wat laater zefchree- ven zyn; welken mede blykbaar doen zien , dat ze nog verder eene voltooiende hand verwagtten , die daarin te kort gefchooten is. ——— Wyders heeft de Heer van Leeu- wen, deeze Chronyk en dit bygevoegde Stuk afgeevende, in zyne aantekeningen nog gebruik gemaakt van een merk- waardig Flandfchrift, dat wel verdient aan ’t licht gebragt ` te worden; zynde cene Gelder/che Chronyk , te Nymegen in CHRONICON TIELENGE. 67 in 't Raadhuis bewaard , epgefteld door Wilhelmus van Berchem. Deeze was een aanzienlyk Kerklyke, die gelyk- tydig met den onbekenden Tielfchen Chronykfchryver Icef- de, en zyne Chronyk gebragt heeft, tot op het aar 1465; zynde vermoedelyk door bykomende omítandigheden we- derhouden van zynen arbeid verder te agtervolgem. Naar de opmerking van den Heer van Leeuwen heeft van Berchem insgelyks oude befcheiden geraadpleegd a tn voorts de ge- ‚ fchiedenis van Zynen tyd befchreeven.. Veeldl is zyn ver- flag eenftemmig met dat van den Tielenaar, doch nu en дап verfchillen zy: hy fchynt de Tielfche Chronyk niet gezien te hebben, en er is reden om te denken, dat zy verfchiltende oude befcheiden in handen gehad hebben; waarvan de Uitgeever in zyne aantekeningen op de Tiel- fche Chrouyk een oordeelkundig gebruik maakt: te meer, daar zyne aantekeningen, ftrekkende alleszins ter ophelle- ringe onzer Vaderlandíche gebeurtenisfen , ‘inzonderheid dienen , om verfchillende berigten en onderfcheiden tyds- bepaalingen van deeze en geene Schryvers, daar 't moge- lyk zy, te vereffenen. … Voor hun derhalven, die hun werk maaken van 's Lands Gefchiedenisfen te beoefenen, is deeze uitgave van de Tielfche Chronyk , met de byge- voegde gefchiedkundige aantekeningen van den in dit Stuk zeer beleezenen en opmerkzaamen van Leeuwen , van ecn weezenlyk nut; °t welk zig, onder het doorbladeren , in eene menigte van byzonderheden, 't zy ter opheldcringe of ter bevestiginge, ontdekt. s» Graaf Floris by Antiochie overleeden zynde, zo werd » 2уп Zoon Dirk tot deu elfden Graaf van Holland (*), an en hy nam in huwelyk Adelheid , cene Dogter van den an doorlugtigen Heer Dirk Graaf van Cleef (a), by welke ' . » hy [* De volgreeks der Hollandfche Graaven is, naar de telling чап den Chronykfchryver deeze. (1.3 Dirk de І. (2.) Dirk de II. (3.) Arnold. (4) Dirk de 1\1. (5) Dirk de IV. (6.) Floris de I. dë Dirk de V. (8.) Floris de II. (9.) Dirk de VI. (10.) Moris e III. en (11.) Dirk de VIL] (а) En hy nam in huwelyk Adelheid enz.] te weeten in *t Jaar 1186. Volgens de Egmondfche gromt, op dat Jaar, eene Zuster 4 van E 63 AUCTORIS INCERTI hy twee Dogters gewan, te weeten Adelheid еп Ada(B), Adelheid werd verloofd aan Hendrik Jonker van Gelder , een Zoon van Otto van Gelder, naamlyk in ’t Jaar dui- zend (T) en zeven en negentig (c), en Ada, door Adel- 9? van Dirk Junior, Graaf van Cleef. "Er ontftond dus eene dub. bele verwantfchap tusfchen de Graaven van Cleef en van Holland 5 want in °t Jaar 1182 was de Zuster van Dirk, Graaf van Hol- land, Margareta , eene Dogter van Graaf Floris, gehuwd met Dirk Graaf van Cleef, die een Broeder was van deeze Adelheid , de Gemaalin van Dirk, Graaf van Holland. Zie gott in zyne aant. op de Eemondf/che Chronyk, bl. 135 n. 33. 