Het Museum-Boijmans te Rotterdam
Gij ziet, dat hij ook op dit stuk den hem eigen fijn grijzen achtergrond aanbracht, en hoe het kleurige, rijke kostuum zijn kleurenzin goed deed. Met dat al gaf hij dezen heer zoo natuurlijk, eenvoudig en onop- gemerkt weêr, zooals Th. Frimmel dat prijst in zijn beste werken. Het werd dan ook met / 2000 betaald in 1886. , Wij waren nu de Eerezaal rondgewandeld. Gelukkig werd een schromelijk anachronisme niet opgemerkt. In 1884 schonk de beeldhouwer L. P. J. Stracké het pleistermodel van zijn frontispies in den gevel van het Gymnasium. Om de breedte kon het nergens ge- plaatst worden dan boven de dubbele deur, die uit het voorportaal leidt naar de Eerezaal. Wel werd nota genomen van de waterleidingstoestel, voor weinige jaren geleden geplaatst in de drie groote zalen. Zaal E lag aan de beurt. Hier mis ik verscheidene stukken, zeide de vriend, en het antwoord luidde: in September 1885 werden hier, met goedvinden der Commissie, 22 schilderijen weggenomen. Enkele ver- huisden naar het Stadhuis, de meeste naar het Depot. Verscheidene van de inferieure schilderijen uit het begin der igde eeuw konden verdwijnen omdat er van ieder schilder nog één overbleef, zooals van G. G. Ha an en, B. J. van H O ve. Ch. Leickert, B. P. O m me ganck, Simon Opzoomer, G. J. J. van Os, P. J. Ouvrié, A. Schelfhout, Abr. van Strij, Verheyen, 2q6 Vertin, E. Verveer, verder eenige stukjes, door de heeren Lamme al op zij gezet en in 1880 her- plaatst, zooals dat van jufFrouw M. J. O m m e g a n c k, J. B. Scheffer, Turken, Valois, en eenige onbe- duidende stukjes uit het legaat Gevers Deynoot Men kan van het goede nooit, van het middelmatige gauw te veel hebben. En er moest plaats gemaakt worden in dit vertrek en in de volgende zaal, waar een geheele wand in beslag genomen wordt door de stukken van Arie Scheffer. Gij ziet, er zijn van 1885 tôt 1891 niet minder dan zes schilderijen van de drie tentoonstel- lingen der Academie bijgekomen. Oordeel zelf hoeveel werkelijke aanwinsten onder dat zestal schuilen; m. i. slechts twee. Maar daar hebt gij M esdag ’s Noordzee bij storm, door C. E. van Stolk in 1885 geschonken, een van zijn fraaiste werken. Verder de door Rochus- sen in 1856 geschilderde voorstelling van den slag te Vroonen, een geschenk van Fop Smit in 1886. En let vooral op dat wonderschoone Gezicht op Overschie, van Jongkind, zeker een der aangrijpendste werken van den genialen meester, die eerst na zijn dood naar ver- dienste werd gewaardeerd. Gij zult begrijpen, dat 00k de Commissie fel was op dit stuk en besloot toen Burge- meester en Wethouders weigerden hiervoor een extra- crediet te vrageri aan den Raad, voor den aankoop te gebruiken het legaat van Prainat, dat voor De Baker van Jacob Maris was bestemd. Heel andere gewaarwordingen geeft die oppervlakkig geschilderde 297 parade der Nederlandsche Oorîogsvloot onder bevel van Prins Hendrik, in 1844 voltooid door Théod. Gudin, en in 1891 gelegateerd door den heer L. V. Ledeboer Bz., die jaren lang lid was van de Commissie voor het Muséum. Moge het spoedig ver- dwijnen, zooals dadelijk geschiedde met twee kolossale stukken van eenen Van der Kooy. Het eene stelt voor een bloemzoet kn^apje, dat zijn schoolprijs brengt aan zijn suikerzoeten grootvader; het andere, een lieve moeder die de borst geeft aan een nog liever kindje. Le bonheur de famille au grand complet, — waar zou dat beter passen, dacht de Museum-Com- missie ietwat ondeugend, dan in de Trouwkamer op het Stadhuis? Maar hoe plechtig ’t daar 00k toegaat, getuigen, enz., doopten die lieve moeder de Melkkoe, en dit gaf zooveel prêt, dat tôt behoud van de in een Trouwkamer passende stemming, het stuk werd terug- gezonden en in Depot gezet. Wij gingen nu weer naar beneden, naar de portretten- zaal. In ’t voorbijgaan zag de vriend dat twee van de vier nissen in de benedenvestibule waren aangekleed met beeldhouwwerkën ; de Schilderkunst en de Drijf- en graveerkunst voorstellende, de eerste van L. P. J. S t r a c k é, de tweede van S. M i e d e m a. Hij vond ze niet heel mooi, en was niet tevreden met de kleur van de Caënsteen, maar stemde toe, dat men voor f too 00k niet veel kon eischen. Toen ik ’t laatst hier was — zeide hij — hing hier 298 het portret van Hogendorp door Cels, ik zie met ge- noegen dat het thans op de tweede rei hangt. Verder waren er de portretten van de Burgemeesters Hoff- mann en Joost van Vollenhoven, benevens de por- tretten van Prins Hendrik en Koning Willem III, waarover zoo veel te doen was kort v66r mijn ver- trek. Nu hangen er 00k de portretten van Burge- meester Vening Meinesz. hem zeker bij zijn vertrek vereerd, welverdiende hulde aan den knappen man, die maar één gebrek had, dat hij niet veel gaf om beeldende kunst, en ’t portret van den Wethouder C. E. Viruly, stellig een bewijs van erkentelijkheid voor zijn goedheid O. a. voor ’t Muséum, en daar zie ik, zoo waar, mijn vriend Charles Rochussen, aile drie geschilderd door Josselin de J on g, bij mijn vertrek nog onbekend. Ja — viel de Directeur hem in de rede — toen Josselin de Jong het eerste portret schilderde was hij amper 23 jaar. Den isten Augustus 1884 zou Rochussen zeventig jaar worden; een Commissie, bestaande uit de zes overige leden der Commissie voor het Muséum en drie leden van het Bestuur der Academie, noodigden de ingezetenen uit op dien feestdag Rochussen als huldeblijk zijn portret aan te bieden. Mij werd opge- dragen een schilder ervoor te zoeken. Op tentoon- stellingen te Amsterdam en in Den Haag had ik twee portretten gezien, door Josselin de Jong geschilderd. Dat op Den Haag was ’t portret van den schilder P. Stortenbeker en trof mij bijzonder. 2Q9 Ik ging naar Rochussen, vroeg hem of hij wilde poseeren voor een portret, te schilderen door Josselin de Jong. Hij had ’t portret van Stortenbeker gezien, vond het heel knap, en zei: laat hem maar komen. Op een namiddag ging ik naar den jongen schilder, die met zijn moeder aan de theetafel zat ’t Was voor ’t eerst dat hij zoo’n opdracht kreeg. De bescheiden, eenvoudige man nam het voorstel dadelijk aan, en een glans van geluk verhelderde ’t lief gelaat van zijn moeder. Dat het portret een succès was, ziet gij aan de twee volgende bestellingen. Den isten Augustus was Rochussen uit de stad verdwenen, naar ’t heette om zijn gezondheid, inderdaad omdat hij niet hield van huldebetoon. De Commissie zond hem een hartelijken gelukwensch met een album, behelzend de namen en portretten der deelnemers en een titelblad, met de pen geteekend door den schilder J. H. Mélis, waarop Rochussen’s levensloop was weergegeven. Enkele dagen later keerde de jubilaris terug. Om aan den stillen wensch van aile deelnemers te voldoen, dat dit portret ook voor het nageslacht de herinnering aan hem mocht bewaren en in ’t muséum geplaatst zou worden, ging ik in ’t laatst van September naar hem toe. Terstond was hij bereid het portret af te staan. Eenige jaren later zag ik voor ’t portret iets dat ik nooit vergeten zal. Josselin de Jong stond er met zijn verloofde: zij vol verrukking zijn werk aanstarend, en hij met tintelende oogen ziende haar blijdschap ! 300 Wij zvvegen beiden een oogenblik en verlieten de portrettenzaal. Hebt gij lust — vroeg de Directeur — nog de teekeningen en prenten te zien? Dank je wel — werd geantwoord — ik ben al moe genoeg. Daarvoor kom ik terug. Laten we wat uitrusten in ’t Zuid-Hollandsch Koffiehuis, dan kunt ge mij misschien nog ’t een of ander vertellen. In ’t koffiehuis neergestreken, zeide de vriend, den katalogus van 1892 neêrleggend: wat ’n dik boek hebt ge daarvan gemaakt. Ja, luidde het antwoord, het telt ongeveer 150 bladzijden meer dan de kata- logus van 1883 en toch wordt er één schilderij minder in beschreven, maar de biographieën zijn veel uitge- breider geworden en de beschrijvingen der schilderij en soms misschien te uitgebreid. Van de ontdekkingen van handteekeningen en jaartallen op de stukken in en op soortgelijke schilderijen buiten het Muséum, vooral ook bij aankoopen, gaf ik elk jaar bericht in de Jaarverslagen. Dikwerf volgden uitgebreider studies in Oud-Holland. En nu die katalogus — het was een prettig werk, dank de sympathieke meewerking van de best kunsthistorici in binnen- en buitenland, de hulpvaardigheid van onze Archiefdirecteuren ! Die sym- pathie gaf moed tôt den arbeid ; die medewerking bracht menig profijt. Ook over de beoordeelingen der vakmannen in binnen- en buitenland had ik waarlijk niet te klagen. Zij waren welwillend boven verwachting. Fouten ontbreken natuurlijk niet èn in toeschrijvingen 30 èn in biographieën. leder jaar brengt op dit terrein nieuwe ontdekkingen, nauwkeuriger bepalingen. Ver- der studie kan nog veel verbeteren. En nu nog iets, dat niet in den katalogus staat en niet verzwegen mag worden omdat het de Commissie tôt eere strekt. Gij weet, dat ’t kolossale doek van het Zakkendragersgild in 1887 aan het Archief in bruikleen werd afgestaan; twee jaren later verhuisden daarheen een portret van Professer J. Scharp, de geborduurde kraag en zegelring van Arminius, in 1890 drie grisailles van Nie. Muys, tooneelen uit den Rotterdamschen schouwburg; het volgend jaar Ouvrié’s gezicht op de Oude Hoofdpoort te Rotterdam, en de portretten, waarmee de Rotterdammer G. J. van den Berg zichzelf en zijn vrouw vereeuwigde. In 1892 gingen vier schilderstukken naar het Raadhuis, waarvan ’t beste was een, in ’t Muséum overbodig portret van koning Willem III door N. Pi en em an. Een door J. A. Ganta gemaakt portret van den advocaat M. A. Veder, aan het Muséum gelegateerd, werd, op verzoek, in bruikleen afgestaan aan een familielid. Hetzelfde was trouwens reeds een jaar te voren gedaan met drie portretten van de familie Viruly. Het bleef, zooals gij bemerkt, nog regel, geen legaat of geschenk te weigeren, maar de Commissie liet niet meer al de voor het Muséum ongeschikte in Depot zetten; zij kwam er toe Burgemeester en Wethouders toestemming te vragen om eenige in bruikleen af te 302 staan. Burgemeester P. Ly clama à Nycholt, zelf lief- hebber van Oud-Hollandsche kunst, was vooral de man, die hiertoe medewerkte. Een week later kwam de vriend terug, om de ver- zamelingen Teekeningen en Prenten. Ik zal maar niet zeggen hoeveel dagen hij daaraan besteedde en ik zal ook niet zijn dikwerf intéressante opmerkingen mee- deelen, omdat de meeste lezers ze zouden overslaan. Veel geld kon in deze tien jaren niet besteed worden aan teekeningen. De voornaamste aankoopen waren; De Molens aan den Kinderdijk, van W. Roelofs; aquarellen van J. Bosboom, Ch. Rochussen, J. Weissenbruch, en eenige teekeningen uit de 17 de eeuw, van J. F ij t, Saenredam, F. Snijders, Gesina Terborch. Daarbij kwamen ettelijke ge- schenken. De heer A. P. van Stolk zond eenige studies van Flias, Dionys en Gérard van Nymegen. De heer J. Coldewijn schonk een pastelportret van J. A. Daiwaille, uitmuntend door eenvoud en kleur. Van den heer H. Rochussen werden ontvangen vijf tee- keningen van Adriaen van der Werff. Van A. J. Lamme twee studies van Arie, één van Hendrik Scheffer en twee bladen met karikatuurportretten van W. J. J. Nuyen; van Dr. van der Looy een miniatuur van J. Marinkelle en van D. Franken Dz. een aquarel van J. P h. Koelman naar ’t verbrandde schilderij van B. van der Helst, met de portretten van 303 Rijckloff van Goens, zijn vrouw en twee zonen, en van mij een teekening van Mantegna. 13e Prentverzameling werd in deze tien jaren zeer vermeerderd, voornamelijk door geschenken. Deschilder J. B. Blommers schonk in 1884 zijn acht etsen, en zijn kunstbroeder J. Vrolijk in hetzelfde jaar zijn negen etsen. Door Max Rooses kreeg het Muséum van het Bestuur van het Museum-Plantijn-Moretus 260 afdrukken der graveerplaten van de voornaamste Vlaam- sche kunstenaars uit de lô^e en de 17 de eeuw, en het werk : Titels en portretten, gesneden naar P. P. Rubeiis uoor de Plantÿ'nsche drukkerÿ. Een Rotterdammer, die onbekend wenschte te blijven, schonk ruim honderd gravures en etsen ; Ch. Rochussen een afdruk der illustratie naar zijn teekening geëtst door E. Abot voor de i5de uitgave van Beets’ Caméra Obscura; Mevrouw de Wede Van der Maaten 68 prenten van Pulchri’s Oude Etsclub ; de heer K. van Kempe Valk 17 gravures van J. Bemme naar Langendijk; terwijltwee werken van P. J. Arendzen werden geschonken door de heeren M. Nijhoff en Mr. N. de Roever; de eerste, een ets voorstellend Bosboom’s Prinsenhof te Delft, de tweede het gegraveerde portret van Mr. A. D. de Vries Az. in twee staten. In 1889 werd in de groote teekeningenzaal gehouden een kleine tentoonstelling van Zwart en Wit, werken van levende kunstenaars, als Arendzen, Dake, A. L. K os ter, de twee Steelink's, Storm van 304 ’sGravesande, H. J. van derWeele, Ph. Zilcken, W. de Zwart. Op den 2Ôsten Maart werd zij geopend en op 8 April gesloten. Zij werd bezocht door ongeveer 350 personen. en voor het Muséum werden slechts gekocht één ets van Storm van ’s Gravesande en één gravure van Arendzen. Meer kon de kas nietdragen. Behalve deze twee prenten, werden er in die tien jaren ge- kocht ruim veertig gravures van meesters der lyde eeuw, van A. Blooteling, W. J. Delff, J. Suiderhoef, enz„ de zeldzame gravure in kleuren : Promenade de la Galerie du Palais Royal van Debucourt, waarmee de Goncourts zoo dweepten en een zwarte kunst van Greenwood. In 1891 werden tentoongesteld Rovinski’s repro- ducties van Rembrandt’s etsen, en in 1892 Lippmann’s facsimilés van Rembrandt’s teekeningen. Omdat er geen beter plaats te bedenken was, werd in een buitenmuur van de eerste teekeningenzaal, in 1884 geplaatst het marmeren borstbeeld vanDr. Th. J. Stieltjes, door E. Lacomblé gebeiteld, dat eerst was bestemd voor het gedenkteeken ter eere van den stichter der havenwerken op Feijenoord, en nu in een lijst, ontworpen door Professor E. G u g e 1, aan het Muséum werd geschonken door het Comité voor dat monument. Het spijt mij, dat dit stukje geschiedenis van de Verzamelingen Teekeningen en Prenten wat droog is uitgevallen, doch ik troost mij met de gedachte, dat het klein is. 305 , f tBû2 WGrd bGraâdsl3,a.g(i ovcr Nog ééne opgaaf. In 1892 wer ,„^wieiding. bet verwarmen der zalen door water- of np Directie van Plaatselijke werken vend dit pla l'oetW, omdat et geen ^ stookinrichting. Daarom werd in *89 ^ kachels te plaatsen in de dne grootete 20 BETERE TIJDEN. 1894 — 1908. Burgemeester F. B. s’Jacob. Met dezen Burgemeester begon een beter tijd voor het Muséum. Hij was de eerste Voorzitter der Commissie, die inzag, dat een Muséum wat anders is dan een instelling tôt „genoegen” der ingezetenen. En het was aan zijn invloed te danken, dat de Commissie aan Burgemeester en Wethouders schreef: Eene gemeenteverzaraeling van kunstvoortbrengselen kan naar onze meeniug slechts de bestemming hebben in den meest uitgebreiden kring bij te dragen tôt veredeling van smaak en van kunstzin. Van een Muséum met die bestemming behooren de deuren zoo wijd mogelijk te worden geopend. Men bemerkt, dat een voorstel volgde tôt herziening der Verordening betreffende het bezoek van het Muséum. Bij de laatste wijziging van die Verordening, in 1892, bleef de in 1849 vastgestelde bepaling van kracht: slechts op twee dagen in de week kon men het Muséum bezichtigen tegen betaling van 5 centen. Sedert 1852 waren de portefeuilles met teekeningen toegankelijk op 307 de vier dagen, wanneer de entrée 25 centen kostte, en voor ’t bezichtigen van die portefeuilles moest men nogmaals 25 centen betalen. De laatstgenoemde kwartjes waren een extra-toelage voor den Concierge. In 1892 werd bepaald, dat vreemdelingen werden toegelaten voor 10 uur, en op Maandag, onder geleide van den Concierge, mits betalende 25 cents extra. Ook dit kwartje was voor den Côncierge, benevens het bewaar- loon voor stokken en parapluies. Bij de aanstelling van een nieuwen Concierge in 1898 werd rekening gehouden met de mogelijkheid dat wijziging in deze bepalingen wenschelijk zou worden geacht. Het extra-kwartje voor het bezichtigen der portefeuilles werd afgeschaft, en het toezicht opgedragen aan een suppoost; het extra- kwartje der bezoekers op Maandag en op de uren dat het Muséum gesloten is, werd voor den Concierge teruggebracht tôt 12V2 cent, en het bewaarloon voor stokken en parapluies opgeheven. Hem werd, gelijk den suppoosten, verboden fooien aan te nemen, opdat de bezoekers zoo weinig mogelijk last zouden hebben van hunne voorkomendheid. Daar- tegenover werd den Concierge een hooger loon toe- gekend en vrij licht. In 1899 diende de Commissie bij B. en W. een voorstel tôt wijziging der Verordening in, dat de volgende vrijzinnige bepalingen behelsde : De entrée werd voor aile dagen, waarop het Muséum open is, bepaald op 5 centen de persoon. Aan school- kinderen, onder geleide van hun onderwijzers, aan 3o8 Vereenigingen en dergelijke werd toegang verleend tegen betaling van i cent de persoon. Voor niet- ^ ingezetenen werd het Muséum opengesteld op Maandag, en op aile werkdagen van 8 tôt lo uur, voor een entrée van 25 centen. De persoonlijke jaarkaarten, die tôt dus ver ^ 1.50 kostten, werden verkrijgbaar gesteld voor 50 centen, en de studiekaarten werden, gelijk in eene Verordening van 1889 reeds was bepaald, kosteloos afgegeven. Kon men de portefeuilles met teekeningen vroeger slechts op drie dagen bezichtigen, dit getal werd gebracht op vier dagen, en de portefeuilles met prenten werden nu 00k ter bezichtiging gegeven. De ontvangsten van het Muséum zouden door deze veranderingen per jaar ruim /"jod tôt ongeveeryiooo dalen. Maar de Commissie verklaarde, dat naar haar meening de geldelijke gevolgen van deze voorstellen geen invloed behoefden te oefenen, en schreef zelfs, dat zij gaarne zou hebben voorgesteld het bezoeken van het Muséum geheel kosteloos toe te laten, indien het testament van den heer Boijmans dit niet verboden had ! Het bleek, dat Burgemeester en Wethouders en Gemeenteraad liberaler dachten, dan men vermoedde, want het voorstel der Commissie werd ongewijzigd door B. en W. ingediend bij den Raad, en deze nam het op 13 April 1899 bij acclamatie aan. De aanvragen om jaarkaarten, vroeger hoogstens 7 per jaar, stegen nu boven de 100, en de aanvragen om i cents-toegang- bewijzen bedroegen per jaar dikwerf meer dan 1000. 309 Nu kon het Muséum inderdaad bijdragen tôt veredeling van smaak en van kunstzin in den meest uitgebreiden kring. Ook meen ik te mogen zeggen, dat geen van zijn voorgangers zooveel voor het Muséum heeft gedaan als Burgemeester s’Jacob. De post voor aankoopen werd door zijn toedoen veranderd in een fonds, zoodat het jaarlijks beschikbaar, gestelde sommetje niet in dat jaar behoefde verbruikt te worden. Maar van de tôt dus ver per jaar beschikbaar gestelde f i ooo kon geen spaarpot worden gemaakt, om vermaarde werken van beroemde meesters te koopen. Weder was het aan den heer s’Jacob te danken, dat die som werd gebracht op /'2500. Daarvoor kon men, bij de steeds stijgende prijzen, dergelijke werken ook niet koopen, maar toch betere dan in de Magere Jaren, en was soms een extra-crediet daartoe noodig, dan wist de heer s’Jacob dat te verkrijgen van den Gemeenteraad. Wij zullen niet spreken van zijn geschenken aan het Muséum, omdat wij zijn wensch eerbiedigen niet als de gever te worden genoemd. Wel mogen wij getuigen, dat hij, warm belangstellendé in kunst, nooit zijn advies wilde doen gelden als dat van een deskundige, en de artis- tieke leiding van het Muséum liet aan den Directeur. Drie belangrijke besluiten uit het eerste jaar van het voorzitterschap des heeren s’ Jacob dienen hier te worden vermeld. Het eerste is de weigering om een schilderij van J. Stroebelte aanvaarden voor het Muséum. Deze historié is reeds verteld in het hoofdstuk: De Academie in het Aluseum. Het tweede besluit was om aile schilderijen, teekeningen, prenten, enz. stuk voor stuk te laten taxeeren. Jaren geleden waren de verzamelingen en bloc geassureerd. Indien er brand ontstond, zou door deze wijze van assureeren groote moeilijkheid veroorzaakt worden bij de bepaling van de geleden schade. Ook was de waarde van ver- scheidene werken in de laatste jaren aanmerkelijk gestegen, die van andere, meest uit de eerste helft der negentiende eeuw, onder den invloed van tijdelijk heerschende mode gekocht, sterk gedaald. Om deze redenen werd besloten tôt een taxatie van elk werk afzonderlijk. Aan Dr. C. Hofstede de Groot, toen nog Adjunct-Directeur van het Koninklijk Kabinet van schilderijen, en aan den Directeur van Boijmans werd de taxatie opgedragen. ’t Was een zware taak: twee dikke quarto’s waren noodig voor de lijsten ! Het derde besluit gold de opruiming van het Depot. De heeren Lamme hadden reeds uit het Muséum verschei- dene schilderijen verwijderd, die veel geleden of geringe kunstwaarde hadden. Hetzelfde had ik gedaan om dezelfde redenen, ook met schilderijen van minder beduidende schilders, die door later ontvangen legaten en geschenken in ’t Muséum prijkten met twee, soms drie stukken, terwijl één genoeg was om hunne on- beduidendheid te doen kennen. Waarom met die overtolligheden niet gehandeld, zooals in 1853 met 6oo schilderijen en duizenden teekeningen en prenten, uit het legaat Boijmans, was gedaan, en in 1868 met de schilderijen, door mej. Caster gelegateerd? Waarom ze niet verkoopen, en de opbrengst gebruiken voor beter werk? Het voorstel om hiertoe over te gaan, werd dadelijk goedgekeurd. Een lijst moest gemaakt worden van de stukken, die in Depot waren, met uit- voerige opgaven waarom de verkoop raadzaam werd geacht. De Commissie vroeg en kreeg van den Ge- meenteraad de vereischte machtiging, Acht en veertig stukken konden worden opgeruimd; In November 1894 werden 31 nommers bij de firma’s Roos en Fr. Muller gestoken in openbare veilingen. Op 6 werd zelfs geen bod gedaan en voor de overige werd door elkaar ongeveer /32 per stuk gegeven. In 1897 bleek, dat sommige personen, aan wie ver- gund werd kosteloos het Muséum te bezoeken voor oefening in de schilderkunst, copieën in den handel brachten, waar deze, voorzien van de nagemaakte hand- teekening van den kunstenaar, soms voor origineelen verkocht werden. Eene herziening der Verordening van 1849 was noodig om dit misbruik zooveel mogelijk te keeren. T)aarbij kon bepaald worden, dat geen schilderij op dezelfde grootte en in aile détails mocht worden gecopieerd. De Commissie stelde B. en W. eene wijziging der Verordening voor in dezen geest. Haar voorstel werd goekgekeurd, en bij besluit van den Gemeenteraad dd. 6 Januari 1898 vastgesteld. Gevolg er van was, dat terwijl in 1897 twaalf personen een studiekaart gevraagd en 16 copieën gemaakt hadden, in 1898 slechts vier personen zich aanmeldden en slechts één schilderij werd gecopieerd, op kleiner schaal en met weglating van sommige gedeelten. Al werden later soms meer kaarten gevraagd en meer studies gemaakt, de nieuwe regeling bleef voldoende om het vroeger dikwerf voorkomend misbruik te keeren. Was het te voren regel geen legaten en geschenken 313 te weigeren, hoe onbeduidend ook, omdat men vreesde dat dit anderen zou afschrikken en hierdoor goede aanwinsten het Muséum zouden ontgaan, de heer s’Jacob begreep dat het weigeren van prullen voor bezitters van kunstwerken eer een aanmoediging zou zijn om het Muséum te gedenken. Meermalen werden onder zijn bestuur gelegateerde schilderijen geweigerd, ook stukken van hun eigep hand, door personen, die zich kunstschilder noemden, aangeboden! Zoo gingen ook twee groote, zilveren tafelstukken, Burgemeester J. F. Hoffmann geschonken op zijn gouden bruiloft, een copie in gebakken aarde van P. Ryckx’ beeld van Witte Cornelisz. de With, en een gepolychromeerd bas-relief naar de Oudhedenkamer van het Gemeente-Archief. Geschenken en Legaten. Men meene echter niet, dat alleen om hetgeen de heer s’Jacob deed, de période van zijn Voorzitterschap de glansperiode van het Muséum mag worden genoemd. Toen begonnen ook particulieren, kunstenaars en de in 1893 gestichte Rotterdamsche Kunstkring het Muséum te steunen door geschenken, legaten en geldelijke bij- dragen in een te voren ongekende maat. Het zou vervelen, wanneer ailes werd opgenoemd wat het Muséum daardoor verkreeg, en ik zal mij 3î4 bepalen, tôt het voornaarnste. In 1894 legateerde de heer J. J. van Vollenhoven het fraaie kerkinterieur van Em. de Witte. Het volgend jaar schonk de heer Gijsbert de Clercq, uit Amsterdam, een goed landschap van den Rotterdamschen schilder Jan Snellinck. Mr. A. J. Enschedé, uit Haarlem, zond een landschap van den Rotterdammer Claesjansz. vanWilligen; Humphrey Ward stuurde uit Londen een copie naar het portret van Pieter Bor, door Erans Hais, dat in 1864 bij den brand verloren ging. Mevrouw de weduwe C. C. de Monchy schonk in 1898 het portret van haar in dat jaar overleden echtgenoot M. M. de Monchy, dat hem, bij gelegenheid van zijn aftreden als Voor- zitter der Kamer van Koophandel, op 31 December 1897 zou aangeboden zijn door den Handel van Rotterdam, maar in ’t begin van 1898 werd voltooid. Jozefisraëls schilderde het, toen de heer Monchy reeds lijdende was. Het gaf dezen dus niet weer zoo als zijne vrouw hem ’t langst had gekend en ’t liefst in haar herinnering bewaarde. Dit heerlijk portret heeft een geschiedenis, die ik niet zou vertellen, als ik haar niet vernomen had van twee personen, die ’t konden weten en volkomen te vertrouwen waren. Toen de Handel van Rotterdam tôt dit geschenk besloot, stelde een der kooplui voor het portret te laten maken door Israëls. De overigen vonden ’t goed en droegen hem op met Israëls er over te spreken. Het moest een kniestuk zijn, ongeveer één meter hoog en meter breed. Israëls vroeg 315 y 1500, vrij wat minder dan hij gewoon was te ont- vangen. De overeenkomst werd goedgekeurd en het portret werd in 1898 voltooid. Toen moest de tusschen- persoon met hangende pootjes naar den schilder. „De Handel van Rotterdam” had maar y 1000 bijeenge- bracht, en dan nog de gouden lijst! Wel, zei Israëls, die zaî ik u met de y 500 wel schenken! Een zomerlandschapjë van D. Wiggers werd in 1901 gegeven door een onbekende. De verzameling Onde kunst werd in dit jaar verrijkt met een fraai vrouwsportret, door J. G. Cuijp geschilderd in 1639, en met een belangrijk mansportret, in 1630 gemaakt door Jacob Martens ofMartsen, den zwager van Esaias van de Velde en waarschijnlijk den vader van Jan Martsen de Jonge. Beide werden gelegateerd door mevrouw M. K. K. Verburg, weduwe van den heer L. J. Hussem, te Aardenburg. Het volgend jaar bracht 00k wat. Mevrouw de weduwe F. Lemke, te Kampen, had vernomen dat het Muséum wel een massa teekeningen en schetsen van W. vandeVelde de O U de bezat, maar geen penschilderij van zijn hand. Zij schonk er een en, gelukkig, was dat niet een van zijn gewone zeeslagen, maar een zeetje met jachten en boeiers van menschen, die een pleziertochtje maken. In het Rotterdamsch Jaarboekje van 1894 had ik wat meegedeeld omtrent de schilders die behoorden tôt de familie Viruly, welke in ’t laatste gedeelte der zestiende eeuw om geloofswil uit Vlaanderen trok naar Rotter- 3i6 dam. In 1904 was een schilderij te koop, dat in 1627 geschilderd was door W illem Viruly de derde, en mevrouw de weduwe A. A. Reepmaker-Viruly vermeerderde hiermeê de verzameling Rotterdamsche schilders. Mevrouw M. J. Grisart, geboren Gravin van Hogendorp van Hofwegen, legateerde de portretten van W. Daniel van Hogendorp en zijn vrouw, ge- schilderd door Cornelis Janssens, en mevrouw S. Mesdag-Van Houten schonk een Drentsche hei met schaapskooi, in maanlicht. Zes en twintig kunst- vrienden schonken een gezicht op het dorp Nuenen, door Vincent van Gogh omstreeks 1883 geschilderd. In 1905 gaf een ander kunstvriend een veel grootscher werk van dezen meester voor twee jaren in bruikleen. ’t Was de heerlijke „Sluis”. Jammer, dat het toen moest worden teruggegeven ; Vincent’s magistraal werk, vooral dat van zijn laatste jaren, werd te dezer tijd hier te lande nog weinig begrepen. De heer G. L. M. van Es gaf een der zeldzame werken van den dichter-schilder J. van Looy: het Bargello te Florence, gedurende zijn verblijf aldaar geschilderd in 1884. Burgemeester s’Jacob zou aftreden op i Mei 1906. Tevoren verzochten de leden van den Gemeenteraad hem of zij zijn portret mochten laten maken. Hij was daartoe bereid en koos J. V e t h tôt schilder : Toen het portret hem in ’t Muséum werd aangeboden en hem gevraagd werd of het daar blijven mocht, 31? stemde hij ook dit toe. Dientengevolge kan men er dagelijks de beeltenis zien van den man, aan wien het Muséum zooveel verplicht is. Nog één stuk dient vermeld. ’t Is geen geschenk, maar het werd in bruikleen gegeven door Mr. C. J. A. Bichon van IJselmonde, reeds tien jaren geleden. Wij bedoelen de voorstelling hoe Pilatus weigert het opschrilt van het Kruis te veranderen, door SalomonKoninck geschilderd in 1645. Misschien wordt het bruikleen nog een geschenk. Laat mij nu wat vertellen van de teekeningen en andere kunstwerken. In 1895 kreeg het Muséum van het Gemeentebestuur acht aquarellen en schetsen van Ch. Rochussen. Het volgend jaar schonk de heer J. J. Tiele de fraaie aquarel van Breitner: De Hoefsmid. Daarop volgden : twee portretteekeningen, van J a n V e t h ; een aquarel van me vrouw S. M e s d a g van Houten, geschonken door den heer F. J. G. Bosman; een pastelteekening van P. Dupont, Parijsche Werkpaarden, aangeboden door het Bestuur der Aca- demie. De heer J. de Kuyper schonk De Pennelikker, van Josselin de Jong; de heer J. Hidde Nijland zond uit Dordrecht een kloeke teekening van Vincent van Gogh. Daarop volgde een teekening van J. Maris uit 1895. Studies van A. Mauve uit 1854 en 1862 kwamen bij de studies van veel later datum, vroeger reeds geschonken door de familie van den overleden 3i8 meester. Verscheiden leden van den Kunstkring gaven een pastelteekening van J. W. Sluyter, en een teekening in waskrijt van Floris Verster: Pom- poenen op een glas. Een aquarel van M. W. van der Valk werd in hetzelfde jaar geschonken door iemand, die onbekend wilde blijven. Een teekening van den jeugdigen Dirk Nijland, de Verdorde Zonne- bloemen, werd aangeboden door eenige abonné’s der firma Van Oldenzeel. Het bekoorlijk Vioolspeelstertje, teekening in waterverf van Toorop, werd door den kunstenaar zelf geschonken; en de heer Van derSchilden zorgde dat de Rotterdammer Jan de Jong door een aquarel van 1857, zijn dood in het Muséum werd vertegenwoordigd. Behalve het marmeren Venusbeeldje, door den Franschen Consul Mimaut in 1849 geschonken, en erg gehavend uit den brand van 1864 gered, bezat het Muséum geen beeldhouwwerk van artistieke waarde. Daarom was bijzonder welkom het fraaie marmeren bas-relief van Pier Pander, een meisjeshoofd in profiel, dat in 1898 werd geschonken door den bekenden Onbekende. Het volgend jaar gaf de heer J. Hudig een pleisterafgietsel van Rodin’s heerlijke Eva. Ook van de Medailleerkunst bezat het Muséum niets noemenswaard. Zij deed eigenlijk haar intree met een bronzen afslag van de groote, door Pier Pander ontworpen, médaillé, die den heer J. V. Wierdsma werd aangeboden bij zijn jubilé als Directeur van de Holland- Amerika-stoomvaartmaatschappij. De heer Wierdsma schonk dit exemplaar aan het Muséum. Aankoopen. / Van Lieve Verschuier bezat het Muséum een schilderij, De Maas voor Rotterdam, geschilderd in den fijnen grijzen toon van ’t Hollandsch landschap. Hij had met Jan van der Meer de oude Italie bezocht, en in 1894 werden, als wenschelijke aanvulling, gekocht twee kleine kleuriger stukjes van zijnhand: een Zonsopgang en een Zonsondergang op de Italiaansche kust. De Ten- toonstelling van Oude Schilderkunst, in hetzelfde jaar te Utrecht gehouden, was bijzonder geslaagd door den steun der eigenaars van die kunst in binnen- en buiten- land. Daar was een Vrouwsportret, levensgroot half- figuur, in zwart kostuum, bezig haar linkerhandschoen aan te trekken. Het was een goed werk uit de 17 de eeuw, gemerkt B. Z. De Commissie voor de Tentoonstelling waagde slechts een toeschrijving aan Bernardus Zwaerdecroon, omdat het toen nog ’t eenig bekende werk van dezen schilder was. De eigenaar, General- consul Thieme te Leipzig, was bereid het af te staan aan Boijmans. Daar werd het definitief beschreven als een werk van dien kunstenaar, die van 1617 tôt 1654 320 te Utrecht leefde en gehuwd was met zijn nicht, een dochter van H. Zwaerdecroon, Rector der Erasmiaansche school te Rotterdam. Later bleek dat er van hem nog vier portretstukken waren in ons land, waarvan twee uit het Depot naar de zalen van het Rijksmuseum ver- huisden. In 1895 werden gekocht negen medaillon- portretten, allen voorstellende leden van de Rotter- damsche familie Versijden, van 1530 tôt het einde der i8de eeuw, en waarschijnlijk, soms te goedgeloovig, verzameld door den laatst geportretteerde, den heer Jacob Versijden van Varick. Een ervan, met kostuum van 1653, is geschilderd door Gérard ter Borch, twee door Adriaan van der Werff, aangenamer stalen van diens kunst dan zijn latere bijbelsche en allegorische voorstellingen. Tôt belangrijke aankoopen werd de Commissie in 1896 in staat gesteld door de ontvangst van een door den heer Boijmans met vrucht gebruik belast legaat van y 10.000. Daarvoor werden gekocht een mansportret, door een Vlaam geschil- derd in 1589; een Zuid-Hollandsch landschap van H. Saftleven de Jonge uit diens eerste période, dat door Generaal-consul A. Thieme was gezonden naar de tentoonstelling van het Leipziger Kunstverein in 1889. Het Muséum bezat van Saftleven stukken uit zijn tweede en derde période. Dit werd geschilderd v66r ’t vertrek van den schilder uit Rotterdam naar Utrecht in 1633, toen hij de natuur nog trouw was. Dank het legaat van Boijmans en het toeval, dat eene 32 1 familie te Weenen haar schilderijen onder de hand verkocht, kon het Muséum tevens krijgen een zeer fraaien riviermond van Rotterdam’s vermaarden zee- schilder Simon de Vlieger; een stuk vol lucht en licht, een zilveren watervlakte. De Commissie kocht liefst oude kunst, daar zij vol- komen begreep de gevaren, verbonden aan het koopen van moderne schilderijén. Jaren lang had dit gedaan het Bestuur der Academie. Maar dat Bestuur was voorbijgegaan de beste schilders van onzen tijd, en die mochten, volgens de Commissie, niet ontbreken in de verzameling schilderijen van Hedendaagsche Kunste- naars. Dit gold o. a. Jozef Israël s, die van 1852 tôt 1888 vrij geregeld deelgenomen had aan de Twee- later Driejaarlijksche Tentoonstellingen der Academie. Volgens een schrijven van een der Commissieleden dd. 7 September 1894 waren er vroeger wel ^démarches” bij hem gedaan, maar vonden de heeren zijn prijzen te hoog, en het Muséum zou om de steeds hooger stijgende prijzen van zijn werk in binnen- en buiten- land geen schilderij van zijn hand verkregen hebben, indien het genoemde legaat niet was ontvangen èn indien Israëls niet zoo roijaal was. Op het bericht, dat hij drie werken* gereed had voor het Salon te Parijs, bracht de Commissie een bezoek aan zijn atelier. Daar koos zij de „Vrouw aan ’t Venster”, en Israëls zeide, dat hij uit waardeering der tentoonstelling van zijn werk, gehouden door den Rotterdamschcn Kitnst- 2 I 322 krmg, het aan Boijmans wilde afstaan voor f 6000, y 3000 minder dan een kunsthandelaar reeds geboden ^ had. Hij wenschte echter het stuk eerst te zenden naar het Salon. Gaarne werd die voorwaarde aangenomen en met dankbaarheid werd het roijale voorstel aanvaard. De Vrouw aan ’t Venster ging dus naar Parijs, en met genoegen lazen de Commissieleden hoe dit stuk bewonderd werd o. a. door A. Michel in de Débats, door Thiébault-Sisson in de Temps, door den Parijzer correspondent in de Berlijnsche B ors en- Courrier, Ook in de Nederlandsche pers niets dan bewondering. De Nieuwe Rotterdamsche Courant o. a. schreef: Het is een nog jonge vrouw, maar het leven heeft haar niet ongedeerd gelaten. Toch, hoe mager en verschrompeld het zij, men kan zien dat die vrouw vroeger mooi is geweest. En dit is weer juist de sensatie die in het stuk zit: dat weemoedige bewondering wekkende voor het vergaande of vergane schoon van die vrouw. Het stuk is prachtig van kleur, het bruingrijzige jak der vrouw, waarin Israëls zijn kleurdrang heeft bot gevierd, komt, breed en krachtig geschilderd, heerlijk uit tegen het gelaat. Sommigen maakten, niet in de pers, aanmerking op de teekening der figuur. Een aanmerking, meermalen gemaakt op werken van meesters der Haagsche School. Een aanmerking, ook vroeger o. a. bij werken van Delacroix gehoord, en door de heeren De Goncourt toegeschreven aan „une confusion d’idées”. Die haar maken, zeggen zij : exigent d’un coloriste de la rectitude scrupuleuse des dessinateurs et ne lui permettent pas de se servir d’un dessin conforme à sa peinture, 323 comme si Rubens s’était fait scrupule d’employer des contours différents de ceux d’Holbein. Vous laissez M. Ingres inventer sa couleur pour sa forme et vous prétendez interdire à Delacroix le droit d’accomoder sa forme à sa couleur: il y a là une contradiction. Si Delacroix eut dessiné comme vous le souhaitez, il ne serait point le grand coloriste français. Nog heden bestaat dat verschil, en het zal blijven zoolang er schilders zijn van verschillend karakter. De een vormt op zijn 'doek min of meer uitvoerig wat hij schilderen wil. Anderen, zooals Israëls, beginnen de tint te zoeken, die de grondtoon van het werk zal zijn ; strijken een breede veeg van dien tint over het doek, en bouwen daarop met het penseel wat zij willen maken. Of Israëls teekenen kan? Men zie zijn figuur- studies in zwart krijt. Vergeef dezen uitstap; ik keer terug tôt het relaas. In ’q7 werd slechts één, maar een belangrijk stuk gekocht. De Moeder met Min en kind, van den azijn- maker, dichter en schilder Joost van Geel, te Rotterdam geboren in 1631 en overleden in 1698. Het ongeluk van dien koopman was, dat hij te goed schilder de voor een liefhebber, en dat zijn schilderijen die van den vermaarden Metzu zoo nabijkwamen, dat de meeste doorgingen voor werk van dien meester, wiens naam er dan* 00k maar op werd gezet. Zijn zelfportret in het Rijksmuseum was ’t eenige hier te lande bekend, en een Muziekmakend Gezelschap in het Muséum te St.-Petersburg, dat jaren lang 00k Metzu heette tôt bij een schoonmaak de naam Van Geel 324 voor den dag kwam, was ’t eenige, dat hem kennen deed in zijn eigenlijk vak, genreschilder. Op een veiling te Londen was weêr een Metzu, dat door Dr. C. Hofstede de Groot werd gekocht voor de VereenigingRembrandt. Bij het schoonmaken bleek dat Van Geel’s naam over- schilderd en de naam G. Metzu er handig naast was gezet. Waar pastte dit keurig Binnenhuis beter dan in de geboortestad van den schilder? De Vereeniging Rembrandt stond het dan ook gaarne af tôt den prijs, dien het stuk als een Metzu had gekost. Bovendien werden in dit jaar nog twee aquarellen gekocht: „Na den Regen” van W. B. Tholen, en een Gezicht op den mond der Wijnhaven in de Leuvehaven met den Wolfshoek, op een donkeren winterdag, door Willem Witsen. Het volgend jaar bracht nog een schilderij van een Rotterdamsch schilder uit de i yde eeuw in het Muséum. Een gezicht in de Rotterdamsche St.-Laurens- of Groote kerk, in 1655 geschilderd door Anthonie de Lorme. Het werd door Jhr. Mr. Victor de Stuers ontdekt bij een antiquaar te Kissingen, en het was ’t Rotterdamsch Muséum welkom, al is het niet een der beste werken van dezen kerkschilder. In 1899 kwam De Baker van Jacob Maris, tien jaren na de overeenkomst dienaangaande met den grooten meester gesloten; en, helaas, na den te vroegen dood van dit genie. De geschiedenis van dit stuk is een hoofdstuk uit Maris’ leven. Hij had na de geboorte 325 van zijn jongste dochter Marie geschilderd „De Jonge Moeder”, dat eenige jaren in zijn ontvangkamer bleef, en nu behoort tôt de Verzameling-Drucker. Dit gaf hem aanleiding tôt een ander schilderij ^Nieuw Broertje”, dat door den heer J. A. Carp werd ingezonden op de Eere-tentoonstelling, door Arti aan J. Maris gewijd in December 1899. Daar waszijn dochter Marie hetzusje, dat naar de baby staat te kijken, evenals op twee aquarellen van 1890, waarvan één werd afgebeeld in Eigen Haard van 3 Januari 1891. In Maart 1889 zag ik op zijn atelier De Baker, bestemd voor het Salon te Parijs, en ik werd zoo getroffen door dit wonderschoon werk, dat een advies aan de Commissie volgde om het te koopen. Voôr ailes toch was Jacob Maris figuurschilder van ’t edelst soort. Het legaat-Prainat van /'3000 kon bijna dekken den door den meester voor Boijmans gestelden prijs. Toen De Baker uit Parijs teruggekomen was, verzocht Maris het nog eenigen tijd te mogen houden, omdat het hem niet geheel bevredigde. De Commissie vond dit natuurlijk goed, maar wenschte het schilderij althans in 1892 te ontvangen. Den 24sten Maart van dat jaar ontving ik van Maris het volgend briefje, hier meêgedeeld als bewijs van ’s mans eenvoudig, beminnelijk karakter*. De termijn door de heeren der Commissie mij gesteld tôt voltooiing van het schilderij De Baker is heden verstreken. Gaarne zoude ik er nog eenige dagen aan willen werken. Daar u zelf weet dat ik wegens ziekte meer dan twee maanden niet heb kunnen schilderen, is mijn vriendelijk 326 verzoek een goed woordje voor mij te willen doen bij de Heeren der Commissie. Ik verlang hoogstens veertien dagen om het schilderij geheel te voltooijen. Mij vleiende met een gunstige beschikking, enz. Dat hij het werk in veertien dagen voltooien zou, was een illusie. De Bock schrijft in zijn aan Jacob Maris gewijd boek herhaaldelijk en niet zonder ver- gissingen over De Baker. Van het voor „Boijmans bestemde”, en het stuk met gelijk onderwerp, thans in een particulière verzameling, zegt hij terecht dat dit „zware lastposten in zijn leven zijn geweest”, en dat „in de geschiedenis der kunst dit wel een „der sterkst sprekende gevallen is van het heerlijk „streven naar het bereiken van het ideaal. Maris heeft „er zoo op geploeterd, dat soms de dikke verflaag „moest worden afgeschrapt. En intusschen groeiden „de kinderen, werd de baker ouder en was zij niet „zoo gemakkelijk meer tôt poseeren te krijgen”. De veranderingen, in het schilderij herhaaldelijk gebracht, kan men in het boek van De Bock vinden. Eindelijk werd het in ’t zoogenaamd Hospitaaltje der firma Goupil gebracht, om daar te wachten tôt er de laatste hand aan gelegd zou worden. Die laatste hand kon de ziek geworden meester er niet aan geven. Het bleef des- niettemin een meesterstuk van fijn gevoel, van kleur en compositie, waarvoor velen vier- ja vijfmaal den met Boijmans overeengekomen prijs wilden geven. 