VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
„ Maar zo ongelukkig, of laat ik liever zeggen , zo ver- keerd is het gedrag der menfíchen, dat zy, welke, door het te werk ftellen van die vermogens, die ons geflagt boven het redenloos gedierte voornamelyk doen uitmun- ten, ter zaake van deezen Godsdienst en de gelukbevor- dering des menschdoms zo nuttig waren , dat die zelfde menfchen , zeg ik, dit gebruik der reden binnen zekeren omtrek hebben begonnen te bepaalen ; welken kring zy, ` dien naar hun goeddunken beperkt hebbende, anderen ook betwistten te overfchreeden 5 en, zichzelven aan fom- mige leerftukken , of de daarvan door hun gegeeven ver- klaaringen gebonden hebbende, daar aan eene magt en gezag toekenden , als waren het loutere Godfpraaken , welker onderzoek zy , als een volflagen godloos en on- verdraaglyk' beftaan , verbooden. an Dan, ingevalle men in het ftuk van Godsdienst zich minder op den fchyn, en meer op het weezen der zaake, toegelegd had, nooit zeker zouden zich zulke wreede of jammerlyke toneelen voorgedaan hebben , die voor Aen aanwas en voortgang des Christendoms zo alleszins hin- derlyk en nadeelig geweest zyn. Eindelyk , indien men wel ingezien had, dat, naar maate de dingen , over welke het onderzoek loopt , grooter en van meerder waarde zyn „ het ook des te nuttiger en noodzakelyker is, da het vermogen, om dezelve wel te wikken en te weegen, ongefchonden en vry blyve ; dan zou, ——— en het is alleen op deeze voorwaarde , dat de Christelyke Gods- dienst zich in zyne voortreffelykheid boven alle anderen kennen laat, de ftaat der dingen een gansch ander aan- VAN TEYLER'S GODORLRERD GENOOTSCHAP. MS aanzien gekreegen hebben. Dan zon waare en onver valschte Godsvrugt , in plaats van Onverfchilligheid , Geestdryvery of beuzelagtig Bygeloof, die hier of elders de vlag voeren, meerder gezags en fterker invloed op de gemoederen der meníchen verkreegen hebben, dan zy nu, helaas ! heeft. Zie eens hoe ere kunften en weetene fchappen , die ten cieraad en geluk van het menschlyk leeven ftrekken , zonder flag of floot ; (om zo te fpree- ken ,) toegenomen zyn y door het verleenen eener alge- meene vryheid, die niet alleen geen pyn of banden, maar zelfs geen laster of fchelden, te dugten heeft. En zou dan de Godsdienst ,- de nuttigíle en verhevenfte van alle kunften of weetenfchappen , in welken zich her mensch. lyk verftand oeffenen kán , van dat recht en die eer. al» leen beroofd worden.? Zou de Godsdienst, die het ge- heele menschlyk geflagte by deszelfs vryheid handhaaft 3 gou die zelve , zeg ik , in flaaffche boeijen gekluisterd worden ? Dit. zeker behoorde geenszins te gefchieden ! Men heeft derhalven ten voortzettinge-en uitbreidinge der waarheid vooral zorge te draagen, dat een vry onderzoek en nauwkeurige navorfching niet alleen niet verhinderd , maar âlleszins 'begunítigd ,- en beftendig onderhouden worde,” | f Zedekundige Verhandeling over de waare Troostgronden, by trefpende Sterfgevallen. Door N. W., BUDDINGH. Utrecht by G. van den Brink Jansz. 1789. An ar. octavo 25 blads. ^ ' | "| ^e de Heer Buddingh ons, voor enige jaten, in ge- fehrift ter hand. ftelde, eene Verhandeling onder het bovenftaende Opfchrift, hebben wy dezelve met zo veel enoegen doorbladerd, dat wy niet twyfelden van aen dat Stukje ene plaets in ons Mengelwerk te geven CR) Thans ziet dezelve meer uitgewerkt het licht ; en de geachte Schryver toont , in deze vernieuwde uitgave , dat zyne nadere opmerkingen over dit onderwerp niet nutloos ge- weest zyn , maer wezenlyk gediend hebben , om zyne' Verhandeling , zo ten aenzien van de fchikking als dè uit- voering , te befchaven ; des men te over reden hebhe, om zynen herhaelden arbeid goed te keuren, Hy ~ vers (*) Zie digem, Vaderl, Letterooff. VI, Du 3de St. bl. 191. 515. us ( N. BUDDINGE ` verdeelt nu zyne Verhandeling , (diestyds meer sls ent aeneengefchakelde befpiegeling opgefteld,) in vyf deelen , die onze aendagt op de volgende byzonderheden vestigen. ' wa Ie Dat de onbetwisbaare vrymacht, en het onafhan- gelyk beftier van God , over al zyn fchepfel , ons moet leeren goedkeuring aan zyne handelingen te geeven.. ‚> 2% Dat onze onkunde in het verband, en de fchakel van het geheel, ons moet doen berusten in Gods welbe-, hagen , terwyl Hy alleen het aaneengefchakeld verband van alles grondig kent , en ons dit verzekert , dat alle byzondere gebeurenisfen ten nutte van het algemeen , en naar een volkomen wys plan, voorvallen. - ẹ, 5$. Dat men, om in alle wederwaardigheden getroost te kunnen verkeeren , nodig heeft, zich rechte denkbeel- den van dit leven, en de dingen die daar toe behooren, te vormen. s an 4. Dat de erkentenis van onze te Uerke verkleefd- heid aan zinnelyke voorwerpen ons leert , Gods wegen te billyken, als Hy ons dezelven ontneemt, terwyl deze kennis dienstbaar kan zyn, om troost iu fmert te verlee- nen, en Gode gemoedigd te zwygen. S. Eindelyk ; dat het zeer troostryk is, te kunnen looven , dat onze geftorven vrienden , den (taat van ammer en ellende, met dien van nimmer eindigende heer- Ivkheid , verwisfeld hebben." Ieder dezer troostgronden ontvouwt de Heer Buddingh op ene 30 overredende manier , dat zyne voorftellingen nopens dit onde niet wel kunnen nalaten invloed te hebben, op bedroefde harten, die nog voor verftandiyke en gemoedlyke vertroostingen vatbaer zyn. Uit dien hoofde is deze Verhandeling denzulken ten h em nut- tig ; dan hier toe bepaclt aich derzelver nuttigheid niet. Overeenkomftig met de bekende les, $m voor/pocd ziet sc! mag men de lezing dezer Verhandelinge, en van foortge- Iyke wel opgeftelde Schriften , ook ernstig aenbevelen, aen hun , die in gunfliger , in geneugelyke omftandighe- '. den leven, om daer uit een leerzamen voorraed op te zamelen , tegen een ongunftigen ommekeer van zaken; ‘waervoor het gelukkigíte mensch tog fteeds bloot ftaet. ' De droefheid in rampen , byzonder in treffende fterfge- vallen , overmeestert niet zelden den mensch: en hy is dan naeuwlyks' vatbaer voor troostgronden ; het welk zya tegenbeid des te honger doet klimmen. Maer hier tegen zou hy zich grootlyks wapeuen , wanneer hy , in Loor, po S Le TROOSTGRONDEN. 441 fpoed , aen tegenfpoed gedachtig , zich foortgelyke kundig- heden by tyds overtuigend eigen maekte ; hier door zou - hy niet ongevoelig worden voor rampen dat eistht de Godsdienst niet ! maer hy zou zich, onder de Godlyke hulp, bewaren voor ene troostloosheid, die ligt- lyk tot murmurering en wanhoop overflaet : en hier toe kan ook deze Verhandeling een by uitftek dienftig mid- del wezen. Hy , die zich, in zynen ftaet van geluk, dus fterk maekt tot het tegenftand bieden aen een droe- vig lot , zal, wanneer °t hem treft , best in Daer zvn, om die grootmoedige gefteldheid te bezitten, in welke onze Schryver, by 't afloopen dezer Verhandelinge, den Christen aldus doet voorkomen. ` , sẹ Altoos eindigt de Christen in God! Zyne belydenis is, geftadig te erkennen het recht en de macht van God als Opperregeerer ! En dit doet hem met gerustftelling afzien , van zyne vuurigfté wéníchen en begeerten , en die onderfchikken aan Gods wil. 't Is waar, hy.gevoelt foms niet fpoedig tydelyke redding, ——— hy blyft dik- wils lang met fukkelende armoede, door een ontydigen dood van zynen onderfteunder veroorzaakt , eprangd, hy beidt menigmaal den Heere in zyne fterkte, en verwacht zyne hulpe, maar die komt niet. Dit is zeker voor den aardschgezinden mensch niet troostlyk , en hy vindt zich geraden zyn hart van -God los te maaken: mear de Christen , die overtuigd is , hoe veelvuldig wy in onze wenfchen , verkiezingen :en gebeden mistasten, die fchaamt en vernedert zich voor God , over de onge- pastheid zyrer begeerte. en laat alles geheel aan Hem over. vastigheid , met kloekmoedigheid , en onverfaagd geloof! Een kleine tyd — een voorby fnellend ftip , dat flechts door op een volgende rampen langer duur fchynt te heb- ben! em deeze brooze hut, die u thans bedwelmt, en dikwils uw geloofsoog benevelt, zal verbrooken wor- den! Gy zult, uit dezen kerker, waar in gy geboeid en bekneld zyt , ontflagen , een verlicht inzien ontvangen, en indringen, in de aanbidlyke wegen van Gods alwyze regeering ! Verheerlykte Zaligmaaker ! Gy zyt my voorgegaan. Gy hebt my plaatfe bereidt, doe my eenmaal in het zalig gezelfchap van myne over- Jeden vrienden , die ik blyve beweenen, en aan wien ik altoos zal gedenken , U van aangezicht tot aangezicht zien , kennen en verheerlyken! En is myn flryd eens ofgefireden ; De laatfle zugt geflaakt; de laætfte traan gefchreid: Dan zie ik korte [mart gevolgd door eeuwig heden Van rust en zaligheid. Die hoop alleen kan my verkwikken ; Die was, in flryd en druk, myn beste medicyn, Die zal, hee ga hoe *t ga, in knellende oogenblikken Myn eeuwig anker zyn. O eeuwigheid! °k ga met verlangen U zingend te gemoet, en wagt op mynen Heer. Ik droog , door U verkwikt , de goen van myn wangen, En voel geen banden meer (*). (*) Stigtelyke Mengelpo&zy van de Heeren van Aphen en yan di Kasteele, bl. 306. ( ven mm Volledige befchryving van alle Konffen ‚ Ambachten , Handa werken , Fabrieken , Traficken , derzelver Werkhuizen Ge- feed/chappen, enz. ten deele overgenomen uit de beroemd: Ze buitenland/che Werken; en vermeerderd met de Theorie "en Praktyk der beste Inlandfche Konflenaaren en Hand- werkslieden ; met Platen, Derde Stuk. Te Dordrecht by A. Blusfé en Zoon, 1789. In.gr. octavo 230 blads. U* het geene wy , by de melding van het eerfte en twee- de Stuk , aamgevoerd hebben, wegens het plan en e - a BESCHRYVING VAN ALLE KONSTEN, ENZ. 449 de uitvoering deezer befchryvinge (*), heeft men de nut- tigheid van dit Werk reeds eenigzins kunnen opmaaken5 en dit derde Stuk dient grootlyks, om dat gunftige denk- beeld te verfterken; des deeze onderneeming overwaardig zy , om door alle: Voorftanders van Kuníten , Ambach- ten, enz. , die der Maatichappye zo heilzaam zyn, aan- gemoedigd te worden. n dit derde Stuk verleent men ons een naauwkeurig berigt van de Porceleinfabriek , waaraan wy , buiten veelerhande keurlyke Pronkítukken „ die men met vermaak befchouwt , een zeer nuttig en tè- vens cierlyk Vaarwerk , in verfchillende foorten , en tem onderfcheiden ge tal weluitgevoei ftrekt ter ophel den. De hier, in de ee van eene Franfc welke hy in v) Çı.) over de P het Duitfche , b celein ;. ontvouw ding 3 beneven: wyze van bakk de. bereiding der een b zonder Y voor Porcelein € de Montamij ; € Glasporcelein , t heeten. — I leijn met eenige rykt ; en daar uittrekzel der V de bereiding van gegeeven had, h taling van die gaande Aantekei €*) Zie boven, blads. 293. ` ` _Ctj De Regeering van Fra » naamlyk, had haare. Zende« Tingen in China gelast, om de.ítoffen, die in dat Land ter pore celeinmaaking gebruikt worden, over te zenden; en Pater @ Ens teecolles , die best aan deezen last voldeed , voegde "e te gelyke zyne waarnemingen by, in eene Verhandeling, die, hoewel im meer dan één opzigt vry gebrekkig , egter. veel leerzaams beeft. ge) > BRSCHRYVING agter het bovengemelde te plaatzen, —— Wyders heeft 'ér zyn Ed. nog bygevoegd ene historifche Schets van het Europifche Porcelein , van het tydpunt der ontdekking af, tot den tyd van deszelfs volkomenheid: dienende ter ver- beteringe van het onvoldoende verflag; 't welke de Graaf de Millij, in den aanvang zyner Verhandelinge, daarvan verleend heeft. De Heer Kasteleijn brengt ons eerst onder °t oog de ontdekking en den voortgang van de Sach/fahe Porcclein- ` fabriek ; verder meldt hy ons beknoptlyk de lotgevallen der voornaamfte Porceleinfabrieken in Duitschland ; voorts maakt hy kortlyk gewag van 't merkwaardigfte deswegens in Engeland, Italien en Frankryk; en laatstlyk geeft hy ons een berigt van de Holland/che Porceleinfabrieken , waar van wy 't hoofdzaaklyke, zynde het geheel wat te breed- voerig voor ons beftek , hier nog zullen mededeelen. — ` Als een aanvang hier van mag men befchouwen de op- regting eener Fabriek van keurig Aardenwerk , in den jaare 1754, aan den Overteom/chen weg, onder het grond- gebied van Amffelveen , even buiten Amfierdam, voor reke- ning van den Baron van Haeren en den Baron van Pak. land. Onze Autheur befchryft het aldaar gemaakte Aarden- werk als zo fraai, dat men °t met vollen regt onder het beste Fajence mag rangíchikken , ja hy heeft er ftukken onder gevonden, die men op 't eerfte gezigt voor Porcelein aanzag. En 't komt hem voor, dat het hier wel dra ges lukt zoude zyn , het fchoonfte Porcelein te fabriceeren, indien de onderneemers of bewerkers zo veele Scheikundige gronden bezeten hadden, dat zy het vereischte bymengzel tot de half verglaazende eigenichap der aarde noodig, be- nevens de wyze der onderlinge verbinding, gekend had- den. Wat hier van zY deeze Fabriek geraakte, by mangel van den noodigen aftrek , eerlang dermaate in ver- val, dat men in den are t764 befloote , alles by open baare veiling aan de meestbiedenden te verkoopen. De Graaf vén. Gronsfeld , de meeste der Materiaalen en. Gereedfchappen voor zyne rekening hebbende doen koopen, rigtte kort daarna eene Porceleinfabriek te Weesp op: hy maakte, door kundige werklieden , goede vorderingen ; maar de aftrek beantwoordde niet aan de onkosten; en de -Fa- briek ging, althans ten deele, over in de handen van den Loosdregttchen Predikant de Mol ` die dezelve , in het Jaar 1772, in Loosdrecht voortzettede, en Porcelein fabri- ceerde , dat alomme beroemd werd :. dan ook deeze ondere: vohd dat het vertier de kosten niet konde goed maaken. " a à a VAN ALLE KONSTEN , ENZ. 43t -Na het overlijden van D» DE MoL , (dus vervolgt het verhaal,) die in 1782 ftierf , raakte de geheele Fa- briek alleen in 't bezit van eenigen der Hoofdparticipan- en ; zijnde de zeer aanzienlijke en vermogende Heeren Je RENDORP , A. DEDEL, C. VAN DER HOOP , GYSBZ. , en Ja HOPE. Zij werdt door gemelde Heeren in den jaare 1784 overgebragt , aan den Amftel , nabij Amfferdam , even voorbij den Omval, aan °t zogenaamde Moolentie, en ale daar met verdubbelden ijver voortgezet, onder directie van den heer F. DAEURER. Hier vertoonde zich deeze Porcelein-fabrick wel haast in den hoogften trap der vols komenheid , met opzigt van alle Porceleinwerken , die men kan verlangen. Ik had ecn en andermaal het genoe« gen van deeze Fabriek en derzelver Magazijnen te bezige tigen; nooit te rug keerende dan met verwondering, en den wensch, dat zij naar verdienfte mogte bloeijen, an Dit Porcelein, innerlijk befchouwt , bezit alle de vers eischte hoedanigheden, zo in doorfchijnendheid , korrels blankheid , vastheid en beftendigheid in °t vuur, welke men aan 't beste Porcelein toekend. Het verglaasd is ten uiterflen glansrijk en helder; en de koleuren, zo wel als het werguldfel , konnen met het beste Porcelein def uitlanderen veilig vergeleeken worden. — ^ | ,. Behalven dat men hicr alle foorten van Tafel. Desfert« Coffij- en Thee-Serviefen , ten fraaiften gevormd vindt, van welke de onderfcheidene zoorten van kunftige fchil- deringen als om (rd verrukken ; zoo worden hier de keurigfte en welgeordenfte Groepen, Bustes, Colomkan«. delaars , Therines , Vafen enz. ten fraaiften gefchildert , en ten rijkften verguld , zoo wel als de uitmuntendfte ftukken , in Biscuit (*) , gevonden. s, Het fpreekt van zelve, dat zulke voortreffelijke werk- ftukken , waartoe , behalven de in zich zelve kostbaare Hoffe en fabriceering , de beste Konstíchilders en Boet- feerders vereischt worden , eu aan al 't welke , blijkens de gefabriceerde goederen , geene kosten , kunde , vlijt noch oordeel gefpaart worden , tot geen geringe prijzen konnen worden afgeleverd. Voorzeker zal zulk een Fa- briek nimmer op den kostbaaren bodem van Holland kon- nen bloeiien , als zij haare dadeli ke onderfteuning niet vinden kan, in de aanmoediging eener Natie , welke er eere in ftelt , dat, ook onder haar, niet minder dan bij anderen, Kuníten en Weeteníchappen, niet alleen theore- tisch gekend , maar ook werkdaadig, uitgeoefend worden. ae Van waar nu de reden, dat eene Fabriek, tot wier rechtvaardige lof wij niet te veel konnen zeggen . en die zich in banden bevind van zulke vermogende Mannen, thans ter verkoop ítaat aangeflagen ? Het fmart ons als Nederlander, dit te moeten berichten. » Mag men ondertusfchen niet, op een billijken grond , vertrouwen , dat een Fabriek van zulk eene aangelegen- heid, als eene waare Porceleinfabriek is, tot welker vol- komenhcid zich onderfcheidene kunften, en, uit verfchei- dene haarer vakken , ten minften zoo veele Meesters moeten vereenigen, de beftendige aandacht en de deelnee- ming ecner verlichte Natie zal waardig blijven (*)! Im- mers zullen alle des kundigen moeten getuigen , dat de thans bij dinfierdam gefabriceerde Porceleinwerken de volkomentte goede cigenfchappen van waarlijk fchoon Por- ce- (*) In een aanhangzel, meldt ons de Heer Kasteleijn nog, dat hij, even voor het atdrukken van het laatfte blad deezer Verhan- delinge, met het uiterfte genoegen vernomen heeft, ,, dat de ge- » dachte Porceleinfabriek aan den Amfiel , met een vernieuwden » ijver zal blijven voortduuren , onder directie van derzelver kun- s, digen Direeur, den beer F. DAEUBER. Hebbende zich, bene- an vens de zeer aanzienlijke en veel vermogende Heeren, J. REN- s DORP, en C. VAN DER HOOP, GYSBZ. nog ecnigc andere voor. s naame Per(oonen, als geinteresieerden , tut dat einde ouderling » vereenigd.” 4 VAN ALLE KUNSTEN, ENZ. ` Ai) celein in een vrij hoogen graad bezitten , zijnde, digte heid ; fijnheid en gladheid in de doorbreeking 5 onfmelt- baarheid in 't hevigfte vuur; beftand tegen ijllings afwise felende koude tot hette, en omgekeerd ; vonken te gees ven als men het met ftaal flaar; metaalachtig geluid; zuie vere, gladde, blinkende oppervlakte ; fchitterende wite beid: juiste leevendige , vloeijende koleuren; Keurige wele eordende fchilderingen ; gelijkvormige duurzaame , mase fief fchijnende vergulding; tekenkunftige vormingen sg fraai glafeerfel; en de eigenaartige halfdoorfchijnendheid. Dit eene en andere durve ik vrij algemeen van dit ons Hollands Porcelein getuigen 3 en dit diene tevens A ten flotte, ter erinnering, welke de onderfcheidene hoes danigheden zijn , die, vereenigd , tot keurigst Porceleirt vereischt worden. an In 'sHage wil men zedert etlijke jaaren op eene Pore celeinfabriek roemen, die onder directie ftaat, of althans geftaan heeft , van den heer Je F. VAN LYNKER 5 dan, indien ik anders wel onderrecht ben , zoo wordt aldaaf alleen reeds gefabriceerd porcelein van elders befchilderd, Ik zoude daarvan ftelliger konnen fpreeken , indien de gedachte Directeur heusch genoeg geweest ware, om mij, op mijn fchriftelijk, en, zoo ik meene, redelijk verzoek ‚` met eenig antwoord te vereeren." Nederland/che Amnestien, van de Jaaren 1485, 1488, „1787, en 1788. Te Dordrecht, by J. Krap, Az. 1789. in gr. Bug, 374 blads. , l H“ beste verflag , dat wy onzen Leezeren van deeze verzameling weeten te geeven , ‘is het Voorbericht van den Uitgever. Zie hier hetzelve in zyn geheel. - an De onderfcheidene wyze , waarop tegen den Uitge- > ver, en anderen in Holland, crimineele aanklagten ge- > daan en vervolgd worden , ter zaake van het voerert „ en bevorderen der Patriottifche gevoelens , maakt het. ‚> noodzaaklyk , dat hy zyn gedrag , zoo aan zyne Par- as tyen a als aan zyne Vrienden , openlegt, en zyn eer, an goeden naam, en nagedagtenis zuivert van de vlekken, an welke , door zyn ftilzitten , daarop zouden kunnen a9 Vasthegten. | » Maar —— de verdedigfchriften van enkele perfoonen an worden zelden door veelen ingezien , en nog minder M a an bee 454 NBDE2LANDSCHE an bewaard , wanneer er niets bykomt, det-van algemeene > nuttigheid , of van eenig byzonder belang voor den Lee an zer zyn kan. an Uit dien hoofde, heeft hy gemeend, zich zelven , {en a, teffens zyne Landgenooten , dienst te zullen doen met ,, de uitgave der volgende origineele ftukken van de vyf- ə tiende eeuw , welke hy niet weet dat nog ergens ge- s drukt zyn „ dan gedeeltelyk en gebrekkig , in de coro- as fiycke (*) bl. 116. gemeld, en nu onlangs, ten bevele ss en dienfte der Vlaamiche Staats-Leden , op losfe bla- an den, welke voor geen geld verkrygbaar, en door by- ə zondere gunst van een voornaam oudheid- en gefchied- ., kundigen daar te lande , aan den uitgever, tot dit ge- ,, bruik , bezorgd zyn , en by de liefhebbers der histuri- >, fche oudheden van ons Land , wel een plaats , nevens ee andere, federt eenige Jaaren , in "t licht gegevene ver- ə zamelingen van dien aart, zullen verdienen. an Hy voegt er by de Hollaudfche Amnestien van de a, Jaaren 1787 en 1788, en de Reguesten daartoe betrek- an lyk, door hem geprzfenteerd , met de Refolutien op „> dezelve genomen; alles by provifie, om ftof tot sẹ denken te geeven aan ieder vriend of vyand , die voor s of tegen hem werkzaam kan of wil zyn, en om voorts an te dienen tot een exé voor de aanteekeningen, die hy, an Zoo tot opheldering der oude taal, als der zaaken (waar aa onder dan ook behoort de aart en vereischtens van gee ,, ncraale amneslien , welke een Souverain uit eigen bewe- an Bing, ter bevordering der rust en welvaart van zyn ss Land, afkondigt, onderfcheiden van speciale, op ver- ae zoek verleende, brieven van pardon, abolitie of andere »» gratien) voornemens is in een tweede boekdeel te laten ə, volgen, en waar by hy dan des noods, alle zulke ver- an dere ftukken, en zoodanige breedere apologie voor hem s Zelven , en misfchien ook voor zyne Lotgenooten , of s, eenige derzelven, zal voegen , als , naar maate van 't s, geen hen wedervaaren zal, nodig of raadzaam zal voor- sn komen , zullende hy ook met dankbaarheid ontvangen, s en zoo veel mogelyk plaatzen of gebruiken, ali" 't geen an men hem ten dien einde zal gelieven toe te fchikken. an Opdat egter, indien hy van dat voornemen mogt af- am Zien, ceze ftukken op zich zelven reeds bruikbaar zou- an den C*) Waarfchynel yk eene drukfeil voor Chronycke gelyk het woord beter gefpeld wordt op de aangehaalde bladz)de. — AMNESTIEN. 455 so den zyn, heeft de uitgever naast de oude ene overzet- „> ting in de taal van dezen tyd geplaatst, en, tot beter verítand van derzelver inhoud , vooraf doen gaan een kort verhaal van de gebeurtenisfen , waartoe ze betreke ə» lyk zyn% en, om daarin allen fchyn van eenzydighcid te vermyden, heeft hy dat verhaal woordelyk overgeno- men, en vertaald, uit FRANCISCI HARAT annales Du. cum feu Principum Brabantia , totiusque België, te as Antwerpen Ao. 1623 uitgekomen; Terwyl hy, nopends ’t geen in ’t jaar 1787 in Holland , en byzon- der te Rotterdam is voorgevallen, nog geen onzydig en volledig verhaal gevonder hebbende, in plaatze van dien y, in dezen bundel heeft ingevoegd, en met eenige weint, ge aanteekeningen (alleen dienende om den waaren toe- dragt der faiten of gebeurde zaaken optegeven, zonder in eenige defenfie of beoordeeling derzelve te treden), aangevuld de (tukken N?* VIL-XVIIL, welke, van bei- de partyen afkomftig zynde, een onbevooroordeeld Le- zer genoeg in ftaat zullen tellen om de Vlaamfche on- lusten van de vyftiende, en de Hollandfche van de achttiende, eeuw te vergelyken hebbende de uit- gever zich meest , of genoegzaam alleen , tot het ge- beurde te Rotterdam bepaald ; zoo, om dat hy alleen ten dienfte van eenige Regenten, van de Gecontlitu- eerden , en van den Krygsraad dier Stad is werkzaam geweest, en zich met de verfchillen of ondernemingen in andere plaatzen nimmer bemoeid heeft, als, om dat uit die Stad wel de uitvoerigfte en hevig(te klagten ge- daan , en echter by geene der Staatsleden (zie bladz. 189, 208, en 226.) te di ier tyd befchoauwd zyn als voor- , werpen om in de handen van der Hove van Juftitie gefteld te moeten worden.” De zes eerfte der hier voorkomende ftukken betreffen de beroerten in de tegenwoordige Oostenrykfche Neder- landen, en vooral in Vlaanderen, voorgevallen in het laate fte der vyftiende Eeuwe , en zyn gewisfelyk der opmerk- zaamheid van den Liefhebber der Vaderlandfche Gefchie- denisfen waardig. Men ziet 'er in, welke klagten de Nee derlanders inbragten tegen de beftuuringe van MAXIMILIAAN van Oostenryk , welke, in den-naam van zynen mindere jaarigen zoon PHILIPPUS, het land regeerde; den opftand, welken zy tegen hem begonnen ; de ongeregeldheden en wreede bedryven , welke daarby voorvielen; hoe eindelyk de wapens van den Duitfchen Vorst de zaak beflisten , en li 3 29» Pc 456 NEDERLANDSCHE AMNESTIEN, de Vlaamingen nog genoodzaakt wierden te bidden om ver- giffenis van het geene zy tot voorftand van huune vryheid ondernomen hadden. Al het overige is betrekkelyk tot onze tyden , voornaa- melyk tot het voorgevallene te Rotterdam in deù jaare 1787 omtrent de remotie vau zeven der toenmaalige Re- genten, en de gevolgen daarvan, in het byzonder ten op- zichte van den Advocaat HENDRIK ARNOLD KRERT , den Uitgeever deezer verzamelinge. Want, fchoon dit laatíte, zo veel ons, na het leezen des Werks voorftaat, nergens uitdrukkelyk gezegd worde, blykt het duidelyk uit de vere elykiuge van de ftukken Nu, XXV— XXXIlI met het oorbericht. De gemelde Advocaat was den aste Febr, voor deu Hove van Holland crimineel gedagvaard als voert- yluchtig. Hy , van zynen kant, beweert iu verfcheidene Requesten aan de Staaten van Holland ingeleverd , Vooreerst , dat hy niet moet aangemerkt worden als uitge- floten van de Amnestie door hun Ed. Gr. Mogende ver- Jeend op den 15d: Febr. 1788, als zynde geen Aanvoerder of Auiheur geweest van het gebeurde te Rotterdam, maar daarin alleeniyk gehandeld hebbende als Secretaris van den Krygsraad der Schutterye. Ten Tweeden , dat hy ais een Burger en Ingezeten van Amfterdam ({choon Burge- meesteren dier Stad naderhand hadden goedgevonden hem van zyn Poorterrecht te ontzetten) alwaar hy zich opene lyk had ter nedergezet , voor de Schepensbank dier Stad in de eeríte plaatze moest te recht ftaan, Ten Der- den, dat hy niet als voortvluchtig konde aangemerkt wor- den, Ten Hierden, dat, indien al de twee eerfte fustenuen hem ontzegd wierden, be dan nog in meer dan één opzicht bezwaard wierd door des Procureurs Generaals wyze van procedeeren tegen hem. Hun Ed. Gr. Mogen- den vonden echter niet goed zyne redenen te laaten gel- den , of de daarop gegronde verzoeken toe te ftaan. Het is onze taak niet over het gedrag van den Uitgee- ver eenige uitfpraak te doen. De Leezer zal uit het Werk zelve kunnen zien, wat hy tot zyne verdediging inbrenge. Dit, evenwel , kunnen wy niet nalaaten aan te merken, dat zyne Schriften , en de hierendaar tot opheldering bye gevoegde aanteekeningen, alleszins befcheiden en met be- taamelyken eerbied voor de Overheid zyn opgefteld. Na Je ZOLLNER £N jJ. LANGE , BESCHOUW. DER AARDE. 457 Natuur- en Zedckundige befchouwing der Aarde , en van haare Bewooneren. Gevolgd naar het Hoogduitsch van Je F. ZÖLLNER CN Je S. LANGE. Eerfe Deel, Te Cam. en by J. A. de Chalmot , en te Amfleldam by M. de ruyn, 1789. Behalven het Voorwerk 422 bladz. in gr- octavo. His bedoelde der oorfpronglyke Schryveren van dit Werk was, gelyk ze zig in hunne Voorreden uitdrukken , an naar hun best vermogen mede te werken, ten einde de > aangenaamfte en puttigíte kandigheden uit de Natuurlyke s» Historie, en daarmede verknogte weetenfcliappen , onder , hunne medeburgeren meer algemeen te verlpreiden." Daartoe hebben ze zig bediend van een leerzaam Weekblad s "t welk by uitftek aan dit bedoelde beantwoordde, en met greetigheid ontvangen is. Men heeft thans goedgevonden. .deeze Weekbladen , mr Nederduitsch , door cene vrye vertaaling, in den vorm van een aaneengefchakeld Werk te brengen, met agterlaating van ’t geen Weekbladen byzonder eigen is, en toevoeging van deeze of geene (tukken en aan- merkingen, die ter nadere ophelderinge van een en ander onderwerp kunnen dienen, Boor eene hieromtrent in agt genomen oordeelkundige fchikking , heeft men op die wyze een alleszins nuttig Gefchrift vervaardigd; waarvan een jeder, dien 't niet gelegen komt , uitgebreide Werken te beoefenen, en die zig egter gaarne geregeld zamenhangende kundigheden van de Natuurlyke Historie zou willen vore men, met vrugt gebruik kan maaken. In het nu onlangs afgegeeven eerfte Deel komt, na eenige algemeene opmerkingen over het hwishoudelyke der Aarde, en de ver- eeling yan het Water, bovenal in overweeging de Dampe kring. Zulks doet de aandagt vestigen op de voornaamíte eigenfcharpen der Lugt, en de daaruit voortvloeiende onge- meene nuttigheid van den Dampkring , naar de volmaakt Wi inrigting des Scheppers; welke insgelyks ten luister- rykíte doorítraalt, in alles wat de verdere befchouwing der werkingen en uitwerkzelen in den Dampkring aan de hand geeft. Als daar zyn de Winden, benevens de wateragtige verfchynzelen, Nevel, Wolken, Daatw, Regen, Sneeuw, Hagel en Rym; mitsgaders de voornaamfte byzonderheden wegens het Ouweder , en nopens de Lugtverhevelingep , het Noorder-Licht, Vuurballen, Vallende Sterren en Dwaal- dichten; waarby ook voorts de Hoozen komen ; en deeze i L| 458 Je ZOLLNER EN y. LANGE , befchouwing van den Dampkring vervolgens beflooten worde, met eene overweeging der middelen , welken dienen ter guiveringe van de Lugt, tot het behoud der Schepzelen, ‚die dezelve uite en inademen. Wyders behelst dit Deel nog eenige Aanhangzels; (trekkende, volgens de fchikking van dit Werk, ter behandelinge van zodanige byzonderhe- den , die niet gevoegelyk in de ontvouwing der overwoo= gen onderwerpen ingevlogten konden worden. Ze z voor dit Deel vier in getal, en behelzen ophelJerende on- derrigtingen , raakende de Pergrootglazen , Brillen en "t Microscoop; wegens de donkere Kámer, den Toverlantaarn en 't Zonne-Microseoop 5; nopens de dérostatijche Machine of den Lugibol ; en eindelyk eene natuurlyke verklaaring van de zogenoemde Zwavel- Bloed- en V'uurregens. Wy hebben boven opgemerkt , dat de wyze iurigting des Scheppers, in verfcheiden der hier overwoogen onderwer- en, ten luistcercykften doorftraalt, en hier aan gedagtig, omt het ons niet oneigen voor, by het mededeelen eeper proeve uit dit Werk, zodanig een voorbeeld te verkiezen, waarin men- dit ten duidelykile befpeurt , en dat veelal niet regt gade geflaagen wordt. —— — Onze Schryvers, gehandeld hebbende over de drukking van den Dampkring, en derzelver nuttigheid, doen ons ten deezen opzigte ook wel byzonder opmerken , hoe deszelfs zwaarte volkomen geëvenredigd zy naar de gefteldheid onzes lichaams , en den algemeenen toeftand van al het gefchapene : waarin de wyze en goedertieren voorzorg des Scheppers als handtas telyk te ontdekken is. an De gewoone zwaarte en digtheid van de lugt, (zeggen zy ,) is juist indiervoegen afgewoogen , dat haare drukking in die laage landen , waar de meeste menfchen leeven, best ge- fchikt is ‚voor het kuuftig gebouw van derzelver lighaamen, welke nogthans zeer ligt in omftandigheden geraaken kun- nen, waardoor het noodzaaklyk wordt, om die drukking in een veel gronter of geringer maate te kunnen uithouden. hiervoor heeft de Voorzienigheid wyslyk gezorgd ! Want zo deze last, in de laager gewesten, reeds zo zwaar be- vonden wierdt, dat ons lighaam geen fterker perfing Fon, de doorftaan , dau zou het voor ons oumooglyk zyn gee worden, tot de ingewanden der aarde neder te daalen, en aldaar eenigerhande beezigheden te verrichten ; men zou geene diepe putten kunnen delven, alle onderaardfche {chatten waren voor ons nutteloos, indien wy buiten ftaat gouden wezen de mynen te bearbeiden, af de holen en e BECHOUWING DER AARDE. 459 ` fpelonken, van de natuur zelve gevormd, te doorínuffelen; gemerkt de zwaarte van de lugt, naarmaate men dieper in de aarde drong , geduurig indiervoege zou vermeerde- yen, dat noch het bloed, noch de overige vogten, in het te (ert gedrukt wordende lighaam , derzelver vryen en geregelden omloop konden voortzetten. Was daar en tee gen de gewoone drukking van den dampkring, in de laage vlaktens , flegts even fterk genoeg , om ons lighaam, in deszelfs beweegingen, welke tot het leven zo noodzaaklyk zyn, te onderíteunen, dan zou ook de lugt in hooger ge- westen, voor ons veel te ligt zyn , dan dat wy daarin, ook maar voor een korte poos , vertoevqn konden : wy zouden , op een maatigen afltand van de oppervlakte der aarde reeds verftikken , en nimmer onderneemen durven, om zulke bergen te beklimmen , die flegts eene tamelyke hoogte hebben. | va Indien derhalven de zwaarte, en daar van afhangende digtheid der lugt, zeer veel grooter of minder waren, dan beiden gemeenlyk zyn, zouden niet alleen de lighaamen van menfchen en dieren , maar ook al het andere geícha- pene, veelerleie nadeelige gevolgen daarvan moeten. onder- vinden, —— Wy zeggen, indien beiden zeer veel grooter of minder waren ; want om de wezendlyke gevolgen van elke kleine afwyking in de gewoone zwaarte te bepaalen, is verre boven het bereik des menfchelyken vernufts, "t welk den geheelen zamenhang van al het gefchapene met geene mooglykheid overzien kan. 3, kr wierden, vervolgt onze Schryver , in dat geval, de zwaarfte ftormen vereischt, om flegts de zeilen van deg zeeman te doen zwellen ; onze windmoolens zouden wee- ken, ja zelfs maanden agtereen, onbeweeglyk blyven, en het zagte ruifchen der avondwinden , die ons nu zo am- enaam verkoelen , zou voor ons gevoel bykans onmerk- ar zyn. Ook zou inzonderheid de bovenlugt, voor alle fchepzelen, genoegzaâm onbewoonbaar worden, naar maate dezelve dunner ware; gemerkt zy geene toereikende zwaar- te zou hebben, om zelfs ligte vogels en infekten te kun- nen draagen, of deze toe te laaten , dat zy daarin het miníte gebruik van derzelver vleugels maakten, De zoo noodzaaklyke geduurige voordtteling van planten en gewas- fen moest daar door ‘zeer merkelyke afbreuk lyden 3 alzo de al te dunne lugt de zaaden van dezelve niet lang ge- noeg draagen konde, om, al dryvende , door den wind overal rond gevoerd te worden. an De zwaarte van den dampkring heeft mede een ontwyf- felbaaren invloed op de meer of mindere veerkragt det lugt, als welke geheel afhangt van de Kragt, waarmede zy wordt zamengeperst. Het is nogthans in geenen deck onverfchillig , of zy min of meer veerkragtig is; onder anderen om deze reden : alzo dezelve, inzonderheid door de grooter of minder graad van haare veerkrast , in ftsst wordt gefteld, om het geluid, op eene met de werktuigen van ons gehoor overeenkomftige wyze, voort te planten; gemerkt geene andere, dan veerkragtige lighaamen, tot bet voortbrengen en de voortplanting van het geluid bekwaam ayn. Eene flappe fnaar , by voorbeeld, geeft in * geheel geen toon ; doch gefpannen zynde , en daar door zekeren d graa BESCHOUWING DER AARDE. ' 46r ad van veerkragt verkreegen hebbende , begint zy onder t aanraaken geluid te geeven, en dit geluid wordt geduu- rig fterker, naar maate zy meer gefpannen wordt. Het zelfde leert ook de ondervinding van de lugt , want hoe - meer deze verdund , en dus van haare veerkragt beroofd wordt , des te zwakker zal elk geluid wezen, dat in de- zelve wordt voortgebragt; maar boe digter men daartegen haar opeenpakt of zamenperst, zo veel te fterker en door- dringender zal het zelve altoos geboord worden. Dit laat- fte is ten vollen beweezen , zedert men het middel heeft gevonden, om, in 't zogenaamde ydel van GUERIKE, een klokje te plaatzen , waaraan een hamertje is, dat door zeker foort van raderwerk , zonder de minfte buitenlugt toe te laaten , in beweeging wordt gebragt. Dit klokje geeft, onder den ontvanger van de lugtpomp geplaatst , by elke trek met de zuiger, waardoor de aldaar voor han= den zyude lugt ylder wordt , telkens zwakker geluid; en wanneer de lugt, zo vecl als mooglyk zy, verdund, of het zogenaamde ydel te weeg gebragt is , kan men, hoe zeer de hamertjes daartegen aan flaan, geen geluid hoege» naamd van 't zelve booren. aa Dus ontdekt men, hierin, nogmaals die juiste evenre- digheid, waarmede de digtheid en de veerkragt van de lugt is afgemeeten. Was dezelve minder , dan zou het byna onmooglyk wezen, om eene verfcheidenheid van fterke geluiden voort te brengen. Wy zouden níet alleen het fireelend en onfchuldig vermaak der mufiek volftrekt ont- beeren moeten , maar ook zeer weinig gebruik kunnen maaken van onze Ípraakdeelen , en de meeste gevaaren, welke wy thans, by derzelver aannadering , van verre reeds ontdekken, zouden ons onverhoeds overvallen, Daar- tegen moesten , by eene vermeerderde fpanning van de lugt de fmeltende toonen van het gezang, een groot ge- deelte van derzelver bevalligheid verliezen; een matig ge. druis zou voor ons oor ondraaglyk zyn , en de donder des hemels, of van grof gefchut, zou de werktuigen van ons gehoor verbryzelen kunnen.” Vertoogen van Salomo. Te Amflerdam , by P. J. Uitenbroek, In gr. 8vo. 47 bladz, OD, zegt MOSES, Zag alles wat hy gemaakt hadde, en ziet het was zeer goed, En de wysíte der Koningen, die 462 VERTOOGEN die alte waereldíche zaaken doordrong en met opmerk: zaamheid befchouwde , zeide: dat alle dingen nietig waren, dat alles ydelheid was. Deeze beide plaatfen zouden dus kunnen fchynen, tegen elkander aan te joopen, en het waare grondbeginfel, in beiden gelegt daar door te vernietigen ; dan , dit is "er verre van af, Gop , als Schepper van alles, zag de geheele fchepping, zodanig als zy zich, door alle tyden ‘heen , zou gem, men, geheel ontbloot voor zich liggen: maar SALOMO, als mensch , zag flechts eenige deelen van elkanderen afge zonderd , en wel op cen zelfde tyd(tip. -Hierom hy 'er ook daadlyk by: Alles wat onder den Hemel ge- fchiedt , heeft een beflemden tyd, — GOD HEEFT IEDER DING SCHOON GEMAAKT IN ZYNEN TYD. y den mensch eenen trek ingefchapen , om in het toekomende de willen zien. Deeze bezigheden flooven hem af , nadien HET WERK DAT GOD MAAKT , NIET van "t begin tot het einde , of GEHEEL, door alle Eeuwen heen , VAN EEN SCHEPSEL GEZIEN KAN WORDEN. En wat win de excnscl) dan nu met al zynen arbeid? —— CH Dit uitmuntend gezegde van SALOMO toont zoo just de reden aan , waarom ons meníchen , veele zaaken op de waereld , zoo verward , zoo ongefchikt, vol Feilen ea berispelyk voorkomen , dat men het niet genoeg kan be- wonderen. Wy zien flechts een deel, en niet het gehed. Het oog van den mensch kan den geheelen samenhang van den grooten keten der waereldfche zaaken niet overe zien. ’sMenfchen verftand , bepaald en omwolkt, kan het geheel onafzienbaar Plan der Godsregeering niet begry pen. Onze onweetenheid, een valsch gezichtpunct, et overyling , met welke men de tegenwoordige gewaarwor- ding, tot een maatftaf aller beoordeelingen over goed en kwaad, maakt; zonder op het oogmerk en de gevolgen te ktten , is de algemeene oorzaak , waarom de meníchen, wan zoo veele en groote wanorders in de waereld fprece ken; zonder te bedenken, dat iets afgefcheiden en op zich zelven befchouwt , zeer, wel eene onvolmaaktheid en Dè deelig kan fchynen 5 fchoon het in de uitgebreide gevol gen, en in zyn geheel verband , eene volmaaktheid en £root voordeel is. De Heer BILDERDYK heeft in vroeger jaaren . die Dy „ de ongelukkige tyden van verdeeldheid „` verdrukking €t i y (1) Het zaaklyke van Pred. Ili: 9. EN II. VAN SALOMO. 463 ,, wapenfchrik® noemt; en wel „in de Nachtwaken der ə, Zoo onrustige als onveilige dagen , welke de langge- wenschte omkeering Voorgitgen en voorbereidden , by het Rilftaan zyner gewoone bezigheden, deeze Vertoogen s, Van SALOMO vervaardigt.” Hy had daar geen ander doel by, dan het eenvoudig vermaak , dat zyn geest in de bewerking vondt; en geeft hen dus met die onverfchillig- heid in "t licht , die het gevolg van een bereikt oogmerk is. Zoo gulhartig hy dus aan een ieder het genoegen der lezing toeltaat; zoo ongeftoord laat hy hem ook °t boeksken toeflaan, wegzetten, vergeeten , verfcheuren; ja zelfs, vindt men °t goed, berispen en hekelen. Meer kan men zeker van een Dichter niet vorderen , die juist geen Lezers ; onder de vereischtens tot zyn geluk, rekent: maar minder kan men ook al niet aan een eigenaar vari een gekogt boek af- ftaan; die het zekerlyk nog onder de vereischtens van zyn geluk moet tellen , dat by met zyn goed kan doen wat wil. Onder de bewerking heeft de Heer BILDERDYK , ver- Scheiden Vertaalingen en Verklaaringen met elkander vere eleken, doch heeft "er geene gevonden , welke den zamen- ang Con/équent genoeg deeden gevoelen. Hy pryst des- wegens echter de latynfche Verhandeling van den Heere VAN DER PALM, Over den Prediker, wiens oordeelkundig overbrengen van het 1rde vs. des IIIden Hoofdftuks, hem een fakkel heeft ontftoken , welke genoegzaam , door 't ge- heele Dich:ftuk , een licht verfpreid heeft; ,, Daar het ,, onze blindheid voor 't Godlyk werk, by. onze baldadige , vermetclheid van in zyn beftuur te willen indringen, s» (de bron van ons morrend ongenoegen!) zoo ftout, sn klaar en treffend uitdrukt; en eenen grond legt, waarop ,, een ryk aantal overtuigende lesfen en gevolgtrekkingen 95 gebouwd worden, welke, zonder dat, op zich-zelven s» fchynen te (laan , en door het gemis van de merkbare verbinding, van hun kracht en nadruk verliezen.” De inhoud deezer Vertoogen , uit den Prediker reeds bekend zynde , zullen wy , om iets van de behandeling des Heeren BILDERDYKS te zeggen , eerst-een gedeelte opgeeven van het Xilde Vertoog, zodanig als hetzelve door hem berymd is. En 'er'dan eenige Ophelderingen en Aanmerkingen byvoegen. , Gedenk, 6 flerveling , aan d'or[prong. yan uw wezen! Vereer hem, leer hem vroeg met heiligen eerbied vrezen! Be 464 VERTOOGEN Befleed uwe cerfio jeugd in dien verheven plicht , Eer dat u 't tydflip naakt, dat lust en aandacht zwicht. 