VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
» Het is, zegt by, ligtelyk te begrypen, dat °t voedzel, „tgeen in de Lente, en Zoomer, met veel kragt en in » groote menigte uit de aarde, door de wortelen der Boo- » men opgetrokken word, den wasdom aan dezelve, en » dus haare jaarlykfe verdikking geeft, en dat deeze ver- » dikking gefchiet. tusfchen de fchors en het reeds ge- » Zette hout. . l », Om dit te bewyzen, dient men aan te merken, dat het » lighaam van een Boom is te zamen gefteld uit vogtvoe- „ Tende e% lugt inhoudende buizen, welke laatften trachea » genoemd, en als zoo veel Longen der Boomen kunnende » aangemerkt worden, op een wonderbaare , dog verfchil- » lende manier, overal tusfchen eerstgemelden zyn heenlo- » pende. ` Q 3 , n Beye 224 C. J KRAYENHOF - a Beyde deeze huyzen fpruyten uyt de wortel, en ver- Ípreyden'zig door het geheele lighaam des Booms. „ De vogtvoerende trecken in de Lente en Zoomer door de wortel uyt de aarde een grootere menigte van voeden- z de zappen op; dewyl de lugt in die zelve zappen, door 3 de warmte dier jaargetyden , volgens haare veerkragt uyt- „ gezet word „en de vogten voortftuwt. Dees voortftuwing a Word voornamelvk mede geholpen, doordien de lugt in „ de lugtbuyzen , door die warmte te gelyk verdunt en uyt- „ gezet, de naby gelegene vogtbuyzen uytwendig drukt, a en dus derzelver zappen voortperst. „ De vogten dan op deze wyze in fterkere beweging ge- a bragt klimmen in grotere menigte „en met meerder kragt, „ tot aan de uyterfte eyndens hunner buyzen , welke teer: ; der en eng zynde, zig daar door gemakkelyk laaten uit- a Zetten en verlengen. „ Deze uytzetting in de uyteyndens der opwaarts gaat- „ de vogtbuyzen gefchiedende, ontftaat daar door de was- > dom der Boomen în de hoogte. ‚> Maar uyt deze opwaarts gaande vogtbuysjes gaan ook „ gelyknaamige buysjes na den omtrek der Boomen, waar in vogten en de lugt op gelyke wyze werkzaam zyn. ‚, De vogten uyt de opgaande buysjes na den omtrek uyt „ gelyke en hier voorgemelde redenen voortgedreven, en > aan de uvterfte eyndens hunner vaten gekoomen zynde, a Vinden aldaar geen zwaren tegenftaná, bequaam om hen > in hun loop op te houden, waar door dan de punten of >» uyterfte eyndens deezer zydelyke en omtreks -buysjes al „ mede uitgezet en verlens:t worden, tot dat de fchors daar a» door van het reeds “eette hout word afgefcheyden en » verwyderd, dermate, dat tusfchen beyde een nieuwe 3 kring van {pint of hout gemaakt word ; dewelke door toe- a Vloed en aanzetting van nieuwe voedftoffen gefterkt, en > mogelyk ook door de koude van het volgende Winterfat > focn zyne elementen nauwer in een gedrongen wordende, a tot een lichaam word , °t geen wy gewoon zyn gpr! te » noemen en dit is de reden van den wasdom der Boomen > in dinte, welkeatlejaaren mèt zoodanig een nieuwe kring s vermeerdert word, die door bovengemelde oorzaaken, „) hoe langer hoe harder wordende, eindelyk tn hout vet- „> andert (*). 32 „ Ín (*) Men vergelyke bier mede de aanmerkingen van Mr. dela Plom- banye, over het grocijen der Planten, te vinden in onze Eetterocf. IL D. bl. 737, 738. ' ' VAN HET TIMMERHOUT, 225 l > In een Boomnu,geheelvan zyn fchors of bast beroofd, ‚ kunnen geene diergelyke kringen of lagen hout gefor- „ meert worden , aangezien tot de uitzetting en verlenging » der uyterfte eyndens van de zydelyke of laterale vogtbuis- „jes, buyten de hier aangehaalde toevloed der vogten , » nootzakelyk een zekere tegenftand der tchors vereyfcht » word, waar door de aangevoerde zappen hunne kragt ter » voorgemelde verlenging op de kanten of zyden van hen- » ne buyzen konnen oefenen. Deze fchors nu weggeno- „ men zynde, ontbreekt Per zoodanig een vereyfchte tegen- » ftand, met dit gevolg, dat de vogten, in plaats van nieu- „ we kringen te maaken, door de openftaande eyndens van ‚ hunne uyteifte buyzen „ by wyze van fterke uytwaafc- » ming, Zig in de lugt verliezen. | » De zappen des niet tegen{taande klimmen met orge- » krenckt vermogen, door de regtftandige vogtbuysjes in » den ontblooten ftam , na de uytwendige botten na boven, » welke door de affchelling niet geraakt, evengelyken te- » genftand blyven bieden, als of de Boom ongefchelt was. > En hierom is ’t , dat een Boom, van zyn baft geheel ə berooft, (naar uitwyzen. der proefneemingen,) nog al bla- » deren „{pruyten , bloemen „en zelfs vrugten voortbrengt, die aantoonen, dat uyt de wortel, door het geheele lig- > haam van den Boom een genoegzaam hoeveelheyd van » voedende zappen , met de vereyfchte tegenftand in de » botten is opgeftegen, die tot voortbrenging van die bla- » deren, bloemen en vrugten gedient hebben. » Door deeze veelheyd van zappen, die door de warmte » Van het voorjaar in beweeging gebragt en opgeftuwt wor- » den, en waar mede alle'de buyzen en canalen vervult » Zyn, ziet men de Boom uytbotten. De warmte van het » voorjaar doet de zappen nu vroeger opklimmen, om dat » deze Boom, van zyn fchors ontbloot , daar van meerder » indrukzelen ontfangt „waarom ook de gefchelde Boomen, » (gelyk de ondervinding toont,) vroeger uytloopen. Maar » deeze zappen, door dien de Boom gefcheld is, te gelyk » fterker uytwafemende , zoo veroorzaakt deze meerdere » uytwafeming een vermindering van groeybaarheyd, en de z, Boom brengt minder bladeren voort. Vermindert de uyt- » wafeming van het vroege Zoomer-faifoen de voedende » Zappen, en belet de kou van de nazomer, waar door de- » Zen Boom aangedaan word , (gelyk zeeker is ) het ope » klimmen en circuleren der zappen, zoo moet noodwen- » dig het zelve den wasdom men en vertragen , invoe- 4 s BCA; a26 DE ENGELSCHE SPECTATRICE. » gen, dat de bladeren eerder vallen. En dit duert, (vof. ` as gens frocfneeming „) zoo lang, en altyd by vermindering , tot dat hy eyndelyk fterft, wanneer allen, of ten miníté „ het grootfte gedeelte der buyzen en canaalen , door het » vervliegen der zappen van jaar tot jaar, en door de koude » des winters, te zamen gedrongen, en daar door tot een ə» kleynder volumen gebragt , geflooten zyn , en het hout ə vafter, zwaarder , meer gelykvormig in eeh gedrongen, a en fterker is: , De Engelfthe Speätatrice , of Britfche Leermeeftresfe der Ze- den. Na den vyfden druk uit bet Engelsch vertaalt. Te An- flerdam, ty Jacobus Kok. MDCCLXII- Het zevende acht. fie en negende Boek. 240 bladzyden in ođłavo. ` Y eene voorgaande gelegenheid hebben wy reeds een B kort berigt van den aart van dit gefchrift gegeeven (*), waar aan ook deeze ftukjes beantwoorden; alleen is het ne: ende Boek meer ftaatkundig; als gaande hoofdzaaklyk over e omftandigheden van England en °t Huis van Oostenryk in den jaare 1744, waar toe de Oorlog „in diedagen gevoerd, natuurlyk aanleiding gaf: Het zevende en achtfte Boek is meer algemeen , en *t zevende behelst inzonderheid eenige nutte aanmerkingen over de Dankbaarheid en Ondankbaar- beid. Een brief van eenen Minnaar , die zyne Beminde vrugtłoos had zoeken te beweegen , en haar befchuldigt van ondankbaarheid , brengt de Speđatrice tot dit onderwerp, en ze toont dat men in verfcheidene gevallen iemand ton- regt van Ondankbaarheid befchuldigt, wanneer men hem een bewys van Dankbaarheid afvergt , dat hy , behoudens zyne oprechtheid, niet kan , of, volgens zynen pligt, niet mag geeven. In ’t behandelen van dit onderwerp itelt zy ons, onder anderen, het volgende geval met haare aanmer- kingen voor, die, {choon niet nieuw, egter veelen onzer Leezeren niet ongevallig zullen weezen. … Van twee Perfoonen die wy mogen kennen , beide van » gelyke verdienften , zullen wy, veeltyds, door eene ge- ə» heime neiging, daar wy geen reden van kunnen geven, ` a getrokken worden, om den eenen beter te mogen lyden a als den anderen; en niet te min gebeurt het „dat hy „voor » Wien wy die geneigtheit gevoelen, door eene even na- » tuurlyke' tegenwerking, ons in ’t geheel niet verdragen ’ Or er » kan, (*) Zie baven'bl, 25. DE ENGELSCHE SPECTATRICH, 227 p kan, en ons alom vermyd: en dat is een foort van og- » dankbaarheit daar wy onkundig in vervallen, of zoo ze „ ons bewust is, zyn wy onmagtig om ze voor te komen , » om dat het onze natuur als ingefchapen is, en er niet » kan uitgeroeit worden. ‘ , De Reede, niet te min, en een doorzichtig verftand ,. » kunnen die neigingen wel palen zetten, en voorkomen , » dat ons verkeerde oordeel belet werde werkelyk in oefle- » ning te komen. = Wy kunnen ons eigen hart wel ec- » nig geweld aandoen, en, in onze uiterlyke houding , wel » den voorrang geven aan de geenen die ons beminnen , » voor de geenen die, hares ondanks, van ons bemind wor- » den. Maar weinige willen zo veel moeite neemen, en ik » weet waarlyk niet, of wy alfins verplight zyn, om zog » geftrengen taak ons zelven op te leggen, en of het te vol- » brengen, in alle gevallen pryslyk zyn zoude, of zelf aan- » genaam voor de Perfoon om wien we het ondernamen, „ Dit brengt my een geval te binnen, vopr welkers we- » Zentlyke waarheit ik niet inftaa, fchoon ik het als zoo » heb hooren verzekeren, en de waarfchynelykheit ‘er niet » aan komt te ontbreeken ; dus kan het dienen om het gee- » ne ik gezeght heb te verfterken, als bewyzende ‚hoe groo= » ten vermogen, perfoonen die op °t meest met nadeelige » hartstoghten te worftelen hebben, op zich zelven beko- » men kunnen, door de kragt van ’er volftrekt toe te bes » fluiten; als meede, dat 'er omftandigheden kunnen opko- » men, in welke het beoeffenen van zulk een vast genoo- > men befluit, eerder een fout, als een pryswaarden daad » wezen zoude. Oe ` „ Een EDELMAN in °t Westergedeelte van Engeland had twee behuwbaare Doghters.' De oudfte van de twee wierd aangezoght door. een man van hooger geboorte en » vermógen , als zy billyk had kunnen te gemoet zien. » Dogh, onaangezien decze voordeelen verzeld gingen van » de welgefchapendfte geftalte , en veele volmaaktheeden » der ziele, kon zy echter niet zoo ver gebraght worden , » van zyne opwagtingen met een genoegde wyze van doen » te ontfangen, terwyl haarc jonger Zuster kwynde, door » overmaat van liefde, die ze voor hem had opgevat: — » haare liefde was van die zuivere en belangloozen aart „dat , » {choon zy zeer wel gevoelde niet gelukkig te kunnen » worden zonder. zyne wederliefde, zy, echter, zyn geluk » Zoo ver boven haare cigene voldoening ftelde „dat zy hem » alle mogelyke:goede dienen) deed by hare Zuster. De 7 De 5 æ De + As - w J Ad ` 228 DE ENGELSCHE SPECTATRICE. 3’ 39 29 2? $ tv ` ~ À ~ 33 33 3 2) D De Vader ontdekte wel haast de verfchillende neigingen van zyne Doghteren, en ziende noit de weerzin van de oudfte te boven te zullen komen, en in vreeze van eene gelegenheit om Zich zoo wel te vermaagfchappen, te zul- en misien, zoude hy gaarne getragt hebben , om den aanzoek van den Edelman , van zyne Oudfte , op zyne Jongfte Doghter over te brengen: maar wat hy daar toe aanlei, °t mislukte alles. Hy erkende de ver- dienften van de Jongfte fchoore, — hy betoonde te we- ten, hoe veel meer genoegen hy te wagten had, met ie- mant dic hem tederlyk beminde, in tegenftelling van „met eene , die hy vrachteloos getragt had hem genegen te ma- ken. Maar zyn hart weigerde na eenigen anderen raat, als na zyn eigen begeeren , te luisteren , en wilde geen andere indrukzelen ontfangen, als die, welken’er t eerft in gegraveert {cheenen. —— Nogh de weerzori- gen aart, en al de misagting waar meede hy door de eene behandeld wierd, kon zyne Vlam uitdoven ; nogh al de zoetheit van imborft, en zedige tekenen van genegent- heit van de andere „hem in nieuwe liefde ontvonken : één vrindelyk Gezight van de eerfte , zou hem verhemeld heb- ben , en al de lieve lonken van de andere , dienden tot niets meer, als om zyn’ onluft te vermeerderen. ‚ Dus kwelde de ongevoelige Schoone , en de ongeluk- kige Minnaresfe den wanhopenden Minnaar „onwilliglyk, en de eene de andere, onderling, tot eene ongelukkige dagh een einde maakte van alle onzekerheit , en ieders afkeerigheit. ‚> De Edelman had onlangs een plaifier Jaght gekoght, fraai gefchilderd, bekwaam en cierlyk opgemaakt, om ‘er vermaak meede op °t water te neemen; hy verzogt ‘er de beide Zusters toe, en teffens verfcheide andere Heeren, en Juffrouwen, die daar omftreeks, en naby Zee woonagtig waren, hy wilde ze eens aan boord tracteeren. De Wind matig en het Water flegt zynde, toen zy uitgingen, gaf dit gelegentheit, om een end weghs van ftrand te zeilen; wanneer, op ’t onvoorzienst de hemel, van zeer helder, met duiftere wolken, vol met buien en onweders, bezet wierd ; =——— de Wind nam hand over hand toe , en wierd zo hevig, dat zy in weerwil van hun zelven, verder en verder Zeewaarts'in geraakten. — De {turm toenemende, het Schip ’er niet op gebouwd zynde, en, gelyk zommige zeiden, de fcheepsgasten on- kundigh , kwam het Schip op een Rots te ftooten , en s, „ fpleet DE ENGELSCHE SPECTATRICE, 229 „ fpteet in den bodem; de Zee drong ’er wel haast » van allen zyden in, geen oogenblik was ‘er te goede eer » men °t zoude Zien Zinken; — ieder was even verbaast, » en de omftandigheden lieten geen tyd tot beraad — alle » geraakten zy over boord, en ieder greep die aan, welke » hy °t meest wenste te behouden ; —— onzen Edelman » nam de twee Zusters onder ieder arm eene, en dus belaa- » den, weerftond hy noch al eenigen tyd het geweld der » baren; dogh zyne kragten hem begevende, was hy on- » vermydelyk genootzaakt ‘er eene. los te laten, om de an- » dere te behouden, waar op hy, eerder de nopingen van » erkentenis , dan die van de liefde volgende , de oudfte » Zuster los liet, en met de jongfte tot aan land zwom. » Een van de Matroozen , die oubelemmert was , zagh > den noot waar in zy zich vond, die door haren minnaar » was verlaten, hy vatte haar by de kleederen, juist toen ze » op't punt was van Zinken: echter was zyne zorgvuldig- » heit onnut, dewyl een zware Golf die geen menschlyke » maght breeken konde, over hen kwam, en deeze onge- » lukkige Juffer, met haaren verlosfer , in den diepen af- » grond nederdrukte. » Haren minnaar zich van zynen last ontdaan hebbende, » Zagh van ftrand wat nootlot zyn beminde onderging, en » niet in {taat zynde om deezen fchok door te ftaan , keerde » hy zich na de Jufler, die hy met levensgevaar gered had, » en met een houding vol van yslyke fchrik, en vertoonin- » gen van wanhoop, zei hy haar, Mevrouw, ik heb myne » ichuldige erkentenis, voor uwe onaangezogte genegent- » heit te mywaarts , betragt, ik moet ook aan het, » geen de liefde van my eischt voldoen , en haar volgen , » die tk niet zou kunnen overleeven , zonder altoos de » woedenfte wanhoop der verdgemelingen in myne ziel te » gevoelen, — Met die woorden, zegt men, begaf hy » zich voor een zware Golf , en wierd’ ’er wel haast door » overftolpt, en wechgevocrt. ~ a» De jonge Juffer had ‘nog tyd, nogh kraght, om iets te » doen, of te zeggen, tot voorkoming van. zoo wanhopig » een einde. Alleen gaf zy een hevigen kreet en viel toen » van haar zelven; dus wierd zy gevonden van de geenen » die ’t gevaar van ’t Spceljacht van verre gezien hebbende, » gekomen waren, om den byftand te geven, daar zy be- » kwaam. toe zouden wezen. » Zoo dit geval gebeurt is, moet men niet te min erken- » nen, dat de Edelman zyne Dankhaarheit uitgezet heeft , ~ » tot 230 DE ENGELSCHE SPECTATRICE. „ tot ecn punt, dat men, met een woort uit het Franfch s genoomen , zegt, Geoutreert, of, buiten maat en paal ger s braght te zyn. °T is tegens de reede, en tegens de na- » tuur, en in myne wyze van denken, een al te romanfche daad, om tot een Voorbeeld van navolging te verftreke a kens en onaangezien de perfoon die °t my verhaalde „het » Wilde doen doorgaan, als de grootite proef van groothar- a tigheit, fcheen het my eerder toe, als een van die bedry- ə» ven, die uitgevoert worden om een’ naam te maken, ə» dan, als een uitwerking van ware deugd , of grootheit s> van ziel. OO „ Deeze raffineeringen zelf van de eerwaardfíte grondre- » gelen, deeze onnatuúurlyke verrightingen „zyn gewisfelyk » hooit ten voordeele van den Perfoon zelf die ze doed, en „> Zelden ten beften van de Perfoonen, om welken zoo ver » buiten den gewoonen wegh gegaan word. =—- Buiten- > fpoorigheit , en mateloosheit, zullen altoos mispreezen » worden, by luiden van goed Verftand en Oordeel; en als > ‘er gefprooken word van daaden, daar wy de oorzaaken Riet van kunnen begrypen , nogh opgeven, =— Z00 „> dienen die, alleen, om gemeene begrippen te verwonde- » ren , en buiten ftaat te ftellen , van ooit regtítreeks te „ kunnen oordeelen, wat pryswaardighis of niet. —— > Die luft heeft om zyn vernuft verder over dit onderwerp te flypen , ter beflisfinge van °t geen een Minnaar in zodani- ge ormftandigheden behoort te doen, die neeme den Wet- fleen der Vernuften van den geestigen Fan de Brune de jonge, welke in dat zyn Werk, bludz. 129—132 , daar over ver- ə» fchillende gedagten bybrengt. Onnen nnen tenen OSD gn mgee ? 7 nd Befhiegelingen van Mofes op Nebo, Joannes in Patmos en Cbriffus ojus verbeeriykt op Tabor. Alles in Dicbtmaat uitgebreydt door ara Lomanrus. Ze Gouda by Gysbert en Willem de Vry 1762, bebalyen de Vogrreden eng. 64 bladzyden in groot quarto. pE Verzen zyn ftigtelyk , doch ver van Dichtkundig. Men oordeele hier over uit het volgende flot der twee eerst-ge- noemde Befpiegelingen, Myn Geest aan °t endt, der Landt. en Stadtgezichten , Van Mofes en Joannes, thans geraakt, į Merkt, boe de Zon die beider oog verlichten, Een Chriften Hert, in Heyls boop brandend maakt ; Pan ` Je BESPIEGELINGEN VAN MOSES OP NEBO. egi Held: Mofes, zag op fervens punt gekoomen, In ’t Aardtsch een Schets, van °t Hemels Vaderlandt 3 Joännes, zag de Beek des Leevens firoomen; Dog in den Geest, by gynde in flerf b'ren flandt ; Maar zulk’ een’ flandt als Paulus vergewisten, Zyn zeeker Pandt, om beog by Godt bewaardt , Ziel-zaal'gen fiandt , zoe wensch'lyk voor een Chriften;. Die Hoop , Geloof en Liefde t'zaamen paardt; Mogt Mofes 't oog op °t Aardéfcbe Canan vesten Joännes, °t oog op 't Hemels Erfryk flaan,. Hun fchoonfte Licht en dierbre Ziels-pronk leenen, Die tet Godts Eer, dit vlugtig leeven lust ; Die Jefus voet op Paulus voortredt volgen, Die leevendt zyn, door °t leeven- van Godts Zoon, Die 't Aardtfche fchoon, in 't Memelsch zien verzwolgen, Deugdts Loon en Kreon, verwagtendt voor 's Lams Troon. Denen De bedyking van de Beemfter, in dichbtmaat, door Adrianus Wolff, Predikant in de Beemfter. Te Hoorn by T.Tjallingias. MDCCLXIL, bebalven bet Voorbericht enz. 42 bladayden in quarto. l En heeft dit Stukje eenigermaate aan te zien als een aanhang- fel der twee Redenvoeringen op de Beemfler.dankdagen , door den Eerwaarden Wolff voortyds uitgegeeven, als behelzen- de een berigt van 't Beemfter land in een Meir verkeerd, doch door bedyking en uitmaaling weder tot Land gemaakt, met een korten aandrang van verpligting tot den lof des Heeren, vanwe- - gens zynen aanhoudenden zegen over dit Lustprieel van Noord- Holland; De Eerwaarde Wolff heeft dit onderwerp eerst in dicht- maat uitgebreid, en vervolgens met de noodige aantekeningen opgehelderd, die zyne Redenvoeringen in etlyke byzonderheden, den Reemfter betreffende, licht konnen byzetten: des de Inge- landen ‘deezer Landftreeke, die de bovengemelde Redenvoerin- gen reeds bezitten, dit Stukje niet wel konnen ontbeeren , zeze anders de berigten van dit hun vermaakelyke Oord, door onzen Autheur by een verzameld, geheel willen bezitten. —- In het t'zamenftellen deezer Verzen, die door een genomen vloeibaar berymd zyn, heeft de Autheur niet alleen regels van ver(chil- lende langte onder een gemengd, maar ook gebruik gemaakt van Onderfcheidene voetmaaten, ’t geen hy in zyn Voorbericht met een zweem van geleerdheid en naauwkeurigheid, doch wat duis- ter, ontvouwt. Tot een ftaal zyner rymwyze dienen de vol- ende regels, Naa eene befchryving van de fchadelyke uitwerk- elen van een hevigen ftorm op de eerite bedykiag vervolgt hy aldus, „ Toen handen onder 't voorhooft: traen in treurig oog: » Diepdenkend overleg, begennen arbeid faaken ? | » Neen: goed! maar boe gelukkig, aan bet einde raeken? »» Het flot is voortgaen : men begint; het oog om hoog. » In Juny van ’t jaer festien hondert tien, „ Gelukte het bedykeren , te zien „ Het werk herftelt, de zylen op de roeden hangen , » Om nutten wind te ontfangen. » Hy komt. De molens gaen. Het water zakt. Het lot ` „ verdeelt de BEEMSTER, op het PURMERENDER SLOT. » Be- BEDYKING VAN DEN BEEMSTER. 233 „ Bedyker, in de plaetze van bevaeren, ‚‚ Betreedt zyn deel, daer 't visje zwom. » Hy bouwt: hy plant: hy zaeyt: in weinig jaeren „ Bezit hy land; en geld weêrom. ‚ Voor hondert zevendertig jaer, „ Betradt een dankbre fchaer, » Voor d'eerfte mael, den drempel » Van haeren nieuwgebouwden tempel. » Zy zondt, om God te looven, » Haer hart en ftem aldus na boven (*). » Gadl der Golden, » Zeelen zand /. »» Vliegt! , of flaet,‚/ naer uw’ gebofden. ‚‚ Uwe bandt „» Weet de winden „ Los te laeten, vast te binden. s» Albeboeder , ‚… Beest en mensch s» Krygen van u fpys en voeder. ‚… Hunnen wensch „» Doet gy Mlaegen, „ Of vergaen naer uw bebagen. „ Gy gaeft zegen, »» Vrucht en grond „ Hebben wy van u gekregen, „ Hart met mond : ‚ Zal dees velden ‚‚ Altoos als uw gift vermelden. Nevens dit voorbeeld van den gewoonen Fambifchen voet in regelen van verfchilende langte, zullen we nog een voorbeeld voegen van den Zrocheus en een van den Da8ylus, Den Tro- - cbeus;, (*) Tet hier is't een Fambisch vers, hebbende onze gewoo- ne voetmaat, die, uit twee greepen beftaande, de eerfte kort en de tweede lang heeft: maar in den volgenden Lofzang gebruikt. onzé Autheur gelyk hy in zyn Voorbericht meldt den Spondeus, die beftaat, uit twee te zaemgefbelde tyden, elk bedragende twee erfde tyden 2/2, of, gelyk we gewoon zyn te fpreeken, uit twee lange lettergreepen. Doch wy konnen , deezen Lofzang verdeelende, gelyk we de drie eerfte regels hier boven gedaan hebben, niet anders zien, of dezelve heeft onze gebruikelyke Troicheifche voet ,en moet gebragt worden, tot regels van 1} en van 3; voet. Mogelyk zien wy te kort. : 534 DE SPAANSCHE KLÜUIZEÁ AAR. cheus, die de eerfte lettergreep lang en de tweede kort heeft; gebruikt de Eerwaarde Wolff in deeze aanfpraak;. js 6 Bewoonder van dit rondt »» Open oogen, Open mondt. » Zie, erken, en loof de macht! s» Welker onbepaelde kracht, » D'aerde, vol veranderingen N „ Houdt in afpeperkte kringen. ` „ 6 Bewoonder van dit rondt „ Open oogen, Open mondt. İn de volgende opwekking tot des Heeren lof bedient zich on- ze Autheur gelyk hy in ’t Voórberichbt meldt in de vier eertte re- gelen van den Daßylus beftaande uit eene voorgaande lange er twee volgende korte lettergreepen ; ze behooren onder die foort van Nederduitfche verzen die men gemeenlyk Trippeloerzen noemt; de overige regels zyn weder volgens de Frocheifche voet- maat. m juichen, ô Fuicbet gelukkige volken ! „» Hemel, en aerde, de dicpfte der kolken, ‚ Klinke weergalme van vreugde gezang ! ‚ Neerland is vry van keten en dwang; „s Laet op uw’ altaeren branden „ Offer voor de Majefteit, ‚‚ Die ontbonden beeft uw’ banden, s» Door baar booge mogendheid. » Zyt gy.ury van keten, „ Vry van dwang: „» Wilt den dwang, ‚, Noch de keten, » Noch verlosfer nooyt vergeten, à e e pa De Spaanfche Klüizenaar, of wonderbaare gevallen van Don Varas < que de Figueroás. Te Am/terdam by S. J. Baalde. twee deelen in oBavo, 718 bladzyden. o E Leevensgevallen van een jong Spaansch Heer, in ’'t mid- . den veeler tegenheden, onder ’t geleide van een verftandi- gen Gouverneur, die hem geftadig de denkbeelden van Deugd en Kloekmoedigheid inboezemt; én naa wiens dood by zich in een gezelf{chap van zogenaamde Kluizenaars begeeft , om, de wisfelvalligheden der Waereld moede zynde, .zyne dagen onder hen in rust door te brengen. — Het verhaal ís vry wel aan een gefchakeld; de gevallen zyn zeldzaam genoeg; en, de lesfen van den. Gouverneur zyn van een zedelyken en leerzaamen aart, VADERLANDSCHE LETTER - OEFENINGEN. De Heilige Trapgezangen , of de XV Liederen Hammäaloth vervat in den 120 tot den 134 Pfalm ingeflooten > in bunn Letterlyken en Geestelyken zin, in XXVH Leerredenen, op een nieuwe wyze verklaart en toegepast, door Tako Sibelius, Bedienaar des Goddelyken Woords in de Gereformeerde Ge- meente te Alphen. Te Rotterdam by Jacobus Bofch MpceeLxit. bebalven de Opdragt enz. 518 bladż. in quarto. Et is den beminnaaren van Bybel-oefening over bekend; dat de Uitleggers der Heilige Schriften zeer verfchil- ende gedagten voeden, over het bedoelde door °t opfchrift 4 Een Lied Hammäalòth, dat men aan ’t hoofd van XV agter- - volgende Liederen in °t Boek der Pfalmen ontmoet. Dat et zo veel zegt, als een Lied der Trappe, of der ópklimmin- - gen, wordt vry algemeen'erkend; maar men gist tot nog ná de byzondere redé deezer benaaminge dier Dichtítukken,en *t is, naar veeler oordeel „ niet wel mogelyk té bepaalen, welke gisfing de grootfte waarfchynlykheid heeft. ` De Eer- waarde Sibelius niet konnende berustên in ’t geer hy reeds door anderen vond voorgefteld, waagt het in °t bovenge- noemde werk, eene nieuwe gisfing deswegéns voor te draa- gen; onder de navolgende vrye en zedige betuiging.” … Ik » heb my niet kunnen laten overhalen, om myn gevoelen » Over de order èn het oogmerk dezer Liederen te verlaten , » en de gedachten van iemand hunner, wier Schriften ik » met aandacht geleezen heb, te omhelzen. IK verzekere » niy zelf ook niet dat ik myn Leezers in myn gevoelen » brengen zals ik geeve het zelve ook niet op als zoo be- » toogelyk „dat men niet kán nlaten om het aan te nemen, „» en zig door myne bewyzen te laten overreden. „ Ík ftazo » flyf op myne gevoelens niet. Ik durve ovk niet zeggen, » dit en niet ariders is het oogmerk van den Geest, maar: ge- » ve alleen op het naaste dat ik vinden kan, en gebruike de » vryheid van te zeggen, dat fchoon ik de echtheid myner. » opvattinge niet Mathematisch Kart bewyzen , nochtans » geene der andere gevoelens dié gronden van waarfchyn- . lykheid hebben , als het geene ik heb voorgeftelt”. mma Het byzondere gevoelen van onzen Autheur laat zich gevoe- gelyk in de valgende ftellingen ontvouwen, Dn HL DEEL. LETT, NO. 6. R 1: Het 336 T. SIEESBLIUS OVER DH 1. Het gpfchrift, een Lied Hammäaloth „is niet vandehand der Dichteren deezer Liederen, maar aan °% hoofd deezer Pfalmen gefteld, door hen die dezelven Dy een verzameld hebben. on 2. De tyd der verzamelinge is onzeker; maar °t is zeker gefchied ‚ na de Babylonifche gevangenis ; mogelyk door ra, of misfchien door een anderen in nog laater tyd. 3. De t'zaamenvoeging deezer. 15 Liederen is ongetwy- feld van eene onfeilbaare en door God beftúurde hand. 4. Deeze Pfalmen zyn met een byzonder oogmerk door David, Salome en andere Mannen Gods opgefteld , die hun- ne byzondere aanleiding tot het dichten van dezelvpn gehad hebben: en deeze Liederen in dit eerfte en oorfpronglyke oogmerk befchouwd zynde, ftaan in geen verband met el- kanderen. 5. Deeze Pfalmen,; vervolgens door een Prophetifch ge- Zag (3) t'zamengevoegd zynde, hebben daar door een ver- band, en een tweede of byzonderder oogmerk gekreegen. 6. Men heeft reden om vast te ftellen, dat deeze Liede- ren, die een voornaam gedeelte van het groote Hallel uit- maaken, zyn gebruikt geworden op het Loofhutten-Feest; en daar uit af te leiden, dat ze met hunne t'zamenvoeging een oogmerk verkreegen hebben overeenkomftig met het oogmerk van dat Feest; het welk was, Israël in gedagten te brengen dien tyd, op welkën zy, in de woestyne om- ‘zwèrvende, in tenten gewoond hadden. En °t is derhalven niet ongegrond te denken, dat deeze Liederen uit anderer uitgekipt zyn, om dat derzelver inhoud voegzaam dienen kon, om Israël de regte betekenis van dat Feest aan °t vere fand te brengen. 7. Deeze Liederen zyn ook van dien aart ; en hebben, door hunne t'zamenvoeging, zodanig een verband met el- kanderen, dat ze een fraaijen fchakel van Israëls lotgeval- Ten; van bunnen uitgang uit Egypté tot de laatíte dagen des O. T. behelzen. Dit alles beweegt den Eerw. Sibelius, „ om vast te ftel: » len dat deeze gezangen naast elkander zyn geplaatst ont » het Joodfche volk by de viering van dit Feest te erinne- » ren „de voornaamfte lotgevallen, die Israël gehad had van » Egypte af tot dier tyd toe dat ze in een bundel zyn by » een-gevoegt om op dit Feest te dienen, en die Israël ver- » der hebben zouw tot den tyd van den Mesfias toe. p Deeze lotgevallen van Israël „zegt by verder ‚zyn fchoon s in fommige al, egter in de meeste deezer Liederen door | dere | 22 LIEDEREN HÁAMMÉEALOTH. 237 | ; derzelver dichters, niet regelregt en in de eerfte plaats „ bedoelt, maar ze Zyn by een gevoegt, om dat ze op de „lotgevallen voegzaam konden worden toegepast: zynde „dit wel niet het oogmerk van haar dichters „maar het ooge „ merk van haar famenvoegers ‚die daar in ‚zoo wel als haar » opftellers in’t opftellen, door den Geest Gods gedreeven » eyn eweest. , o, ier in dan vindt onze Autheur de rede der benaaminge van Liederen Hammüäaloth , als aan deeze Pfaïmen gegeeven ; „om dat Ze de merkwaardigfte lotgevallen inden uitwendi- a gen ftaat van Israëls volk , by trappen en als by opklimming s voor oogen ftellen:” Voorts-is zyn Eerwaarde van gedagten, dat deeze Trap- liederen nog een derde oogmerk hebben , naamlyk ; „, dat » ze ook in hunne famenvoeging een Profetifchen zin heb: >, ben gekreegen, overeenkomttig met den geestelyken ziri » van het Feest der Loofhutten , en dat ze ook Traápliede- „ ren worden genaamt,om dat ze befchryven de merkwaars. j, dige lotgevallen en wisfelbeurtige omwentelingen in den uitwendigen ftaat van Christus Koninkryk tot de laatfte a dagen van het N. T. overeenkomftig met, en afgebeeld a door de lotgevallen van het oude Israël; en dus befchrye » ven, hoe God de Kerk van het N. T. langs verfcheydene » trappen, en by opklimruing, tot die volmaaktheid brengen 5 zal, waar in dezelve zal ryden op de hoogte der aarde.” Uit dit alles nu kan men gereedlyk opmiaaken, wat de Eerw. Sibelius van de Trapliederen denkt, te weeten, „; dat » het byzondere liederen zyn van David, Salomo, en ane s» deze mannen Gods by byzondere gelegentheden opgeftelt; 5, en in ’t vervolg van tyd uit anderen uitgekipt, om op het a» Leofhutten-Feest het Joodfche volk te erinneren , de bye » Zoudere wegen, die God met hun heeft ingeflaagen : zom- > migen direétlyk op die lotgevallen ziende , en anderen » daar op toegepast wordende , om dat derzelver inhoud 5, daar op zeer wel kon worden toegepast; voorts de lot- s» gevallen van de Kerk des N. T: befchryvende,.zdo als die 5 door Israëls ontmoetingen zyn voorbeeld geworden. -. Op dezen grondflag geeft onze Autheur, by form van Pre- dicatien over ieder Lied, eerst eene letterlyke verklaaring deezer Liederen, naar ’t oorfpronglyke oogmerk der Dich- teren, Zo ver men °t uit den inhoud kän afneemén; vervol- gens doet hy telkens zien dat ieder deezer Liederen in een geregeld verband op de lotgevallen van Israël toegepast kan worden ; daar op gaat hy over om den Prophetifchen en tes g | geni \ r 238 T. SIBELIUS OVER DE genbeeldigen zin van elk Lied aan te wyzen; en eindelyk _ fluit hy zyne Leerreden met eene ftigtelyke toepasfing uit het befchouwde afgeleid. — De lecterlyke verklaaring is doorgaande naauwkeurig, de toepasfing ernstig, en °t aan- wyzen van den Propheectifchen zin van dien aart, dat zy, die gewoon zyn op zodanig eene manier te denken, over algemeen daar aan hônne toeftemming konnen geeven fchoon ze in de byzondere overbrengingen hier of daar wel eens zouden verfchillen; voor zo ver dit gedeelte deezer Leerredenenfteunt op grondflagen „die vry algemeen van zo- danige Godgeleerden erkend worden. Veelen dit werk leezende zullen ongetwyfeld door dere- _ deneering van den Eerwaarden Sibelius niet overtuigd zyn, dat deeze 15 Liederen van eene onfeilbaare en door God be- tuurde hand dus t'zamengevoegd zyn, met een byzonder oogmerk betrekkelyk tot het Lonfhutten-Feest. De be- wustheid dat het groote Hlallel; waar van deeze Liederen een ~ voornaam gedeelte uitmaaken, niet alleen bepaald was tot het Loofhutten-Feest, maar ook op de andere groote Fees- ten, en by andere plegtige gelegenheden gezongen werd, is, naar °t ons toefchynt, ook eene wezenlyke zwaarigheid tegen dit gevoelen. Hier by komt nog dat het groote Halle, gelyk bekend is, zich uitftrekt van Pf. CXIII. CXVIII of CXX tot aan het flot van Pf. CXXXVI: indien men nu op *t voetfpoor van onzen Autheur vasthoudt , dat deeze bepa Hing van ’t Hale] van eene onfeilbaare en door God beftuur- de hand is, zal men op zynen voorgang meeten denken, dat alle deeze Liederen in zulk een geregeld verband ftaan, en dus CXXXV en CXXXVI ook daar in te betrekken zyn; % geen niet gemaklyk is over een te brengen , met het denk- beeld van °t afoopen der lotgevallen in de liederen Hammäa- loth. Men kan ook niet wel nalaaten in aanmerking te nee- men, dat de Mifnab, het oudfte Boek der Joodfche plegtig- heden, naar de Vaderlyke overleveringen , dat uitdrukkelyk fpreekt van ’t gebruik der Liederen Hammâaloth op °t Loof- hutten- Feest, ons niets van dien aart aan de hand geeft; het welk dit denkbeeld van onzen Autheur eenigzins one gut LIEDEREN HAMMÄALOTH. 239 gunftig is. — Edoch fchoon deeze en andere zwaarig- heden tegen dit gevoelen van den Eerwaarden Sibelius inge- bragt mogen worden, men moet egter zeggen, dat hy zyne denkbeelden in eene geregelde orde ontvouwd, en op eene wyze die niet ongevallig 1s, voorgefteld heeft; zo dat men zyne oplettendheid ẹn bekwaamheid in dit Werk moete er- ennen, i on Wy zullen, om het gevoelen van onzen Autheur over den t'zamenhang deezer Liederen, te doen bemerken, de vol- gende opgaave zyner fchikkinge hier 4an hegten. „, Vol- » gens deze vooronderftelling, zegt hy, pasfe ik allen deeze „liederen, (behalven het byzonder oogmerk van haar by- » zondere dichters) op de voornaamfte gebeurtenisfen van, » het Joodíche volk „en wel in deeze volgorder. „ De CXXfte Pfalm ziet op Israëls benauwtheid in Egyp- » te, haar roepen tot God in die benauwtheid, en de God» „ delyke verhooring ; en in den Profetifchen zin op de be- » nauwtheid van de Kerk des N. T. onder dedienstbaarheid „ der wet en der menfchen , hun raepen tot God, om door » Christus daar uit verlost te worden. » De CXXIfte beeldt natuurlyk af Israëls dwaalen in de » Woestyne, en haare ontmoetingen aldaar; en in den pro- » feetifchen zin °t omdwaalen der Kerk in de woestyne van » t Heydendom zonder vaste woonplaats, en de lotgeval; ` » len die haar bejeegent zyn. -. » De CXX IIfte ziet op de gelukkige tyden van David en » Salomo, voornamentlyk van den laatften, toen Israël na » t bopwen van den Tempel een vaste plaats ter Gods- » dienst-oeffening verkreegen had. De Kerk van het N, » T. verkreeg de vryheid van openbaare Godsdienst- oeffe- , » nng in den tyd van Canftantyn den Grooten, en de Afgo- » den wierden uitgeroeyt. » De CXXIIIfte fchynt te behelzen een gebed van de god- » Vrugtigen onder de X ftammen in de Astyrifche gevanke-. » nis. De Kerk van het Oosten is overgegeeven aan de » Turken, ander wier verwoestingen de waare leden der » Kerk jammerlyk zugten. » De CXXIV is een Danklied, zeer wel pasfende in den » mond van Judà, toer het na’t wegvoeren der X ftammen » van den Asfyrier benaauwt wierd, maar door de hulpe » Gods ontquam, gelyk een vogel uit den ftrik. De Kerk, » In °t Westen is ook door-het geestelyk Asfur zeer be- » naauwt > maar op een wonderlyke wys van Cad ge- y» Fedt. . . , R3 » De s40 T. SIBELIUS OVER DE „ De CXXVfte Pfalm vertoont ons zeer natuurlyk deg „ ftaat van het vervoerde Juda „na de gevankenis van Babel, » en de vertroosting die God den goeden in die gevankenis _ „ deed toedienen. De Westerfche Kerk, waar van Rome | „ het hoofd was, is een Babel geworden , en heeft moeten. s, Zugten, onder een fcepter van Godloosheid, in welken 3, ftaat egter God het den Godvrugtigen aan geen vertroos s tingen heeft doen ontbreeken. … » De CXXVIfte brengt onder het oog Juda’s verlosfing … uit Babel, en haar herftelling in vryheid door de fterke » hand van God. En in den Profetifchen zin, hoe deKerk s van Christus door de kragt des Heeren by de Reformatie | » uitgeleyd geworden is uit het Antichristendom , en door | ə Vredes-tractaten vryheid heeft ontfangen. | … Pfalm CXXVII kan ongedrongen worden t’huys gebragt „5 Op dien tyd, waar in de Fundamenten des Tempels ge- „> legt, en de Altaar opgerigt, maar waar in ook Israël vee- „, le vyanden zyn ontmoet, die dit werk zogten te ftooren, ø onder voorwendzel van vereeniging; evenwel het Huis » des Heeren is volbouwt, en Israël tot een vasten ftand s gekomen. De Kerk van Christus heeft opentlyke Bely- » denisfen des Geloofs opgerigt, als daar zyn de Augsburg- » fche, Zwitferfche, Geneevíche, ‘en Nederlandfche; de __s» dienst des Heeren is opentlyk begonnen, het werk der. » Reformatie wierd wel door veelerlei ketteryen en fcheu- as Tingen verhindert „de Pausgezinden zelf hier toe geveyns- ss delyk arbeydende door famenfpraken , en het Concilie ə» van Trenten; maar het werk heeft dog ftand gegreepen a na veelerlei worftelingen, en ’t bleek dat God het Huys s» der Kerk zelf bouwde, in Duytschland, de Noordfebe Ko- s» hinkryken, Engeland, Schotland, Vrankryk, onder Hen- a drik IV „ Hongarien , en onze Nederlanden. 