Dagboek van Louis Trigardt (1836-1838)
Vrijd. den 16de. Ben wij getrokken tot bij een groot kaffer, met name Clewaan. Daar was veel se- kouijen, wouw ik voor hem een schieten maar mijn geweer was niet schoon gemaakt ging niet viks los, trof ik de sekoe niet goed, en Carolus schoot een vier schoten in de kop, maar niet doot, ook zoo dat wij niet een kreeg. Daar had van Carolus een os blijve staan, met name Vluijt, en van mijn die grote swarte kaf- fers kouij. Die os gaf wij hem voor zijn volk, die hij 332 [Maart 1838. ons mee geven zouw, om ons vee te helpen jagen. Toen wij bij de uitspanplaas was, was een grote par- tij olivanten dig bij ons wagens, en nam de koers reg na de wagens toe. Ik, ouwe Strijdom (en) Pieta was voor door de drif, nam ons geweers schcot ik een, met de eerste schoot, die bleef een vier hondert tree van daar staan, en de andere ging voort. Ik reed met Pieta en twee Knopneusen om te sien of sij doot was, toen uitgespannen was, maar zij was nog op die plek maar niet doot. Heb wij haar late staan. Saterd. den 17 de. Ben wij getrokken tot aan de olivants drif, aan de zelfde rivier Wienssaana, waar wij de olivanten gekregen heb. Heb Botha een rooij bok geschoten, en Pieta een kwagga. Sond. den 18de. zei wij onder malkander, dat de beste voor ons is, maar sagjes voort te trekken, wand ons vee word alle dagen swakker; dat wij zoo na aan de vort komen mag dat wij het berijken ken, als wij niet verder komen ken. Is wij getrokken tot aan de sekoewater, heb ik twee sekouijen gescho- ten en Carolus een voor de Captijn, zei ons groote man, die ons de weg aan wijsen zouw. Pieta schoot een wilde bees om mager vlees. Die dag is twee kalvers agter gebleven : éen van Carolus en een van mijn. Nu gaat van de beeste ge- tal af vier : de os Fluit van Carolus en de grote swarte kaffers kouij, blijf de getal van beeste 486. Maand. den 19de. Ben wij getrokken tot (te- Maart 1838.] 333 gen) over de captijn Macolaan z) dezelfde rivier Wienssaana. Blijf die dag drie beeste staan : de bul van mijn een kouij, en de bruin geelbeek kouij van Pie- ta, de klijne kaffers kouij, gaat van de getal vijf af : die twee kalvers en de drie beeste; blijf de ge- tal 482. Die rivier af had wij bosagtig veld, niaar langs de rivier groote kale plekken; de gras is niet suur en scheen gezont, maar het was braaf droog. Toen wij uitgespannen was kwam de groot kaffer mijn zeggen wat hij na de Captijn gaan wilde. Ik zei van ja, en dat hij ons bier steuren mag. Is Lou- rins met hem gegaan. Dinsd. den 20ste. Ben wij getrokken tot (tegen) over de Kraal van de captijn Macodelana,* 2) daar zijn zoon nu de regering had na zijn doot. Lourins kwam de morgen toen wij besig was met inspannen. Hij zei, dat het verder is als hij gedagt had, die groot kaf[fer zei] dat de Captijn die avond bij ons ko- men zal, en zal voor mijn een olivants tand bringen. Tegen de avond kwam hij met een grote partij volk; zei hij, dat hij mijn volk geven zal tot bij de vort. Hij versogte mijn de andere dag morgen voor hem een sekoe te schieten die niet ver van zijn plaas was; ik bloofde ’t hem. Zei dat hij na huis gaan wil, *) ’n Bekende Knopneus (Magwamba) stamhoof ; Makolowane, wat vandag nog dieselfde naam (stamnaam) draag. Dieselfde stam, of 'n deel daarvan het later in die Republiek gewoon, ewe noord van Koma- tiepoort. 2) Later ook ,,Contolaan” : Ngodolane. 334 [Maart 1838. zei (ik) van ja. Ik gaf hem twee schapen voor zijn geschink, was een koeje tand. Die dag is een bees van piijn blijven staan, blijf de getal 481. Hij brag mijn een pot bier, en met Lourins steurde hij mijn een kalbas met bier, ik nam ’t aan. Woensdag den 21ste. Ben wij getrokken tot onder aan de rivier Wienssaana. Die dag met water suipen van de schapen naam een Maquamba een schaap, zag Willem het, liet hij (de) schaap los, wijs Willem het aan die bij hem van die volk was, om die vee te helpen jagen. Die andere zei dat hij hem doot schieten moes, maar hij nam de vlug. De mor- gen is ik en Pieta gereden om te zien voor de Cap- tijn seekoeijen te schieten, schoot ik een, en Pieta twee. Zei ik dat het genoeg was. Een jonge os die Cornelis in spannen wouw (is) weg gebleven; twee volk is terug gegaan maar kwam de avond niet. Donderd. 22ste. Ben wij getrokken tot aan de rivier Comati. l) Zei de Knopneusen, dat de rivier vol was; hij had water maar niet veel, maar door de grote van de rivier kon wij hem beswaarlijk door. Toen wij uit gespanne was, zei die volk van Makoe- delana, die ons de vee zouw helpen door bringen, ') IComatie of ICrokodilrivier, N. van L. Marques. Die rivier is se- dert die vroegste tije bekend gewees onder ’n grote verskeidenheid van name vvat verband hou met die Magvvamba en Soeloe-tale, terwijl die Engelse hom ook ’n eie naam gegee het : Oemkomagazie, Komatie, Oemkomanzie, Oemkomagatie, Oelvvandhle, Manice, Manissa of Ma- nhissa, ens. en “King George river” ! Vgl. Cape Monthly Magazine, 1872, bl. 115. Maart 1838.] 335 dat ik voor haar een sekouij schieten mog, dat zij blijven zal tot wij door is. Mijn spek was juis op, is ik, Pieta, Strijdom (en) Carnelis — ik nam met Pieta en Gustaf paarden, de andere te voet — (ge- gaan) schoot ik twee, Pieta éen maar niet gekregen. Wij na mvan een de spek en liet de vlijs en de an- dere voor haar. Toen wij dicht voor de Comatie was, bleef twee beeste die siek was in de modder; steurde ik An- thonie met Knopneusen om het uit te halen, maar het kon niet meer gaan. Gaat van de getal drie af, met die ossie die agter gebleven is, blijf de getal 481. Vrijd. den 23ste de morgen jaag wij de beeste de rivier door; Lourins had gezeg dat de water niet diep was, ging de beeste te laag aan de over(zij) uit, versuip drie van de sieke, en een vang de krokodil, Itwee bijt hij dat die kwalik lopen kon. De avond moes wij de beeste weer door bringen. Nu gaat van de beeste getal Joeman en Witbal van Pieta, Regter van Carolus, Romane van mijn, is vier blijf de ge- tal 479. Saterd. 2Asie zouw wij de schapen door jagen; de avond had wij mijne nog niet allemaal door. Ik zei dat wij maar door bringen moet zoo veel als wij eenigsins ken; zei Jan en Albag, dat zei niemand heb die bij haar schapen slapen ken aan de overzij, dat zij het de andere dag vroeg zal door bringen. Toen ik dat hoorde, zei ik, of wij versekerd is als wij de schapen door bring de andere dag, wij de wagens ook door krijgen zal. 336 [Maart 1838. Sond. den 25ste. Wij wouw geen tijd verliesen, heb wij de schapen alle door gebragt, is van Al(bag), zoo als hij zeg wel een twintig verdronken, en van mijn zal ook wel zoo veel doot wesen, met sieke die niet door swemmen kon. Van Jan is ook wat gebleven. Maand. den 26ste. De morgen vroeg heb wij in- gespannen, is wij na de drif gereden die aan de bove kand was, en niet zoo diep voor de wagens. Het ging beswaarlijk, maar egter gelukkig, als alleen Bota kon niet doorkomen, heb Jan tien van zijn osse voorgehaakt. De vrouwen en kinderen kwam m.et de Knopneusen haar boot door, zij had ('n boot) die zij van de bas van boomen maakte, en van blok- ken die zij uit holde. Ik had nog een en een halve vaatje kruid, liet ik ook daarop setten. Toen wij door was, gaf Carolus haar een os die in de water blijve staan is voor haar moeite. Zij moes hem de vel in een hoorn bringen. Wij had ons vee besteld na de drift te komen, is wij een eind afgereden maar toen wij zag dat het zononder was en het begon te regenen, zei ik, dat wij maar uitspannen zal, is ik weer na de schapen gereden. Ik kwam daar donker, en ’t begon te rege- nen, had ik met de kinders niets te eeten. Willem zei dat de vogels de schaap die ik geslag heb, die dag opgevreten heb, door toedoen van -Sakana. Nu bleef die schapen van Jan en Albag twee nagten zonder haar. Ik had de voor wag, toen mijn wag omtrind om was, begon de regen zoo sterk dat ik de kinders niet onder de matje kon uit late gaan met haar geweers, blijf wij de geheele nagt in de re- 837 Maart 1838.] gen. Het was de derde nagt die ik door bringen moes zoo als Philip Raats zeg : uitgenomen de bas- taard mijd. Van de beestegetal gaat, wat agter gebleven is nog af, Witsenbergh van Carolus, en Duiker. Moes daar wesen — met Jufr. Schepers en Botha zijn en haar beeste en ossen 477. de kreupele veers die de krokodil gebeten heb, gaat af blij 476. de Kreupele ossie van Carolus, gaat af, blijf de getal 475. Pieta en Carolus tel 459. Mankeerd aan de getal 18. Nu gaat van de 459 twee af : de kreupele veers en de kreupele ossie van Carolus, blijf 457. Twee mis wij aan de haar : een os van gen : Rooij- land, en Tiegerbergh van Pieta. Ik zei aan de groot kaffer dat hij zouw volk steuren om te zien dat die beeste meschien die nagt met de onweer en regen verstreken is; die hij steur- de kwam, en zei dat die beeste niet te vinden is. Vraag hij mijn dat hij mag terug gaan na zijn huis; ik zei dat hij blijven zal tot die beeste voor den dag komd, of dat ik hem vas maken zal. Maar Antonie en Louwrins zei, dat zij het niet goedkeur- de, omdat de vort met die volk handel, en zij mag meschien van de vort soldaten, die gesteurd word 29 338 [Maart 1838. om te handelen daar over de kop inslaan; maar dat ik het aan de Goevernenr van de vort bekendmaken moet, dat zij dink dat ik het betaald krijgen zal. Ik zei aan de groot kaffer, dat ik de beeste de morgen tellen zal, en hem zeggen hoeveel mankeerd, ken hij het aan de captijn zeggen, ken hij uitvinden waar die beeste beland is. Hij zouw dan wagten, maar hij (zou) bij de kraal slapen. Dinsd. den 27ste. Ben wij voor de regen weer stil gebleven, ik zouw de beeste op gaan soeken maar was niet gerus voor de rivier, als die af komd dat ik niet door zal komen, wand de volk zei dat zij de water te wagten is. Moes ik het zoo laten, dat tegen mijn zin sterk woelde. Egter moes ik mijn be- dwingen, maar nam mijn voor vroeg of laat die Captijn als ik geen beter assestinsie van hem ont- fang, waar te nemen. Woensd. den 28ste. Ben wij getrokken tot aan de Makonijwe valij, heb Carolus een (makouw) ge- schoten. De morgen vraag ik na ons groot kaffer, maar hij kwam niet voor den dag en de beeste was ik kwijt. De Captijns naam daar wij ons bevind, was Contolaan. *) Donderd. den 29ste. Had wij de gehele dag zo te zeggen regen, heb wij niet getrokken. Daar ver- lies Albag zijn laaste paard, en een van mijn swa- ger van Aard, die ik bij mijn had, en een kouij van Jan Pretorus. Die siekte vermeerdert dagelijks met de beeste, dat wij de hoop bijna op gaf. ') Vgl. aantk. bij ao Maart, bl. 333. Maart-April 1838.] 339 Makouwe Falij Den 30ste Maart 1838. De Captijn Contolaan mag men vertrouwen, hij heef ons goed en trouw behandelt, beloof aan alle nakomende de zelfde te doen. Zijn veld leg aan deze kand van de rivier Comati. Hij heef mijn versog zijn goed carakter te geven, opdat hij het bij gevolg aan alle andere kunnen tonen. Hij heb ons ook de beste weg door late bringen. Ik ben uw Dienstwillige vriend en Dienaar L. Trigardt. Vrijd. den 30ste. Ben wij getrokken tot aan Sla- waana; de Captijns naam is Masaasie. Wij had die dag sware bosveld en santgrond, zoodat wij trek- ken moes tot donker eer wij water beko- men kon. Die dag is negen sieke beeste doot en staan gebleven. Die beeste gaf ik de vlees aan die volk die mt ons gekomen was, en de velle en horens moes zij voor mijn bij de Captijn bringen gaf ik hem een vel en horens van een witte os. APRIL 1838. a) niets als eenige stukke vee gegeven voor eeten en hij was met mijn ten volle te vreden. Hij heb mijn a) Hier moet die aantëkeninge van vier dae uitgeskeur wees. Dit is gebeur naar alle waarskijnlikheid sonder opset, deur namelik later ’n bladsij uit die boek te verwijder — misskien vir ’n brief, — wat deel uitgemaak het van hierdie. 340 [April 1838. drie van zijn volk mee gegeven tot na de vort, maar of zij zoo ver gaan zal weet ik niet. Ik ben Uw Dw. vriend en Dienaar L. Trigardt. De Adres was : Aan de vrienden die na mijn komen mog. Woensd. den Ji.de. Ben wij getrokken tot aan de eerste Falij, daar was veel sekonijen heb Carolus, Botha en Pieta eider een geschoten. Ik heb een ge- kwets, Jan heb ook twee of drie gekwets. Toen wij bij de water was kwam Keijster de klijn Bosseman van Jan, zeggen, dat Ragel overleden is, aan de Koorsiekte. Heb Jan haar begraven. Toen wij aan schieten was, was daar veel schoten gevallen voor dat ik de gelegenheid (had) een schoot te doen, en zij had niet een doot geschoten. Schoot ik een sekouij ; men dag dat hij doot was maar de schoot was een wijnig te laag. Zei ik uit boerte, dat zij zooveel met de wa- ter naijers blaf, en schiet niet een doot. Was Jan zoo veel geaffronterd, dat het niet veel scheelde of wij had met hem moeten twisten; ik had niemand genoemd, niemand geblameerd, maar hij was toornig dat zijn geweer verslegt word. Carolus zei, dat hij niet een sekouij geschoten heb zoo lang als wij bij malkander is, als die geweer goed is moes hij van zoo lange tijd en veel schoten een geschoten hebben. Ook zei hij, (Jan) dat ik altijd een ander zijn ding sleg maak, en mijne is altijd beter. Ik zei dat hij zijn ding voor in zijn broek heb. Zei hij dat het mijn niet raak, al had hij ook twee voor in zijn broek. April 1838.] 341 Donderd. den 5de. Ben wij getrokken tot bij de groot valijen in Siriti, heef een bees blijven staan. Toen wij uitgespannen was, kwam van Marandijn r) zes volk om te zeggen dat hij de andere dag komen zal, dat hij die dag te veel regen gehad heef. Ik gaf haar een schaap te slagten, zij zouw mijn de andere dag de weg aan wijsen. Carolus schoot die dag een krokodil, Pieta een makouij en Jan ook een. Vrijd. den 6de. Ben wij getrokken tot aan de twee valijen, zouw wij voor Marandijn sekouij schie- ten, viel het ongelukkig uit dat wij met de wind en ongelegentheid niet een kon doot schieten ; een sprong uit de een falij en liep na de ander, Pieta schoot hem door de nek, ouwe Strijdom schoot hem geheel mis, mijn geweer was juis af geschoten, en was vuijl, kon ik de kogel niet gouw af krijgen schoot Jan, toen hij in de water ging. Anthonie schoot met lopers, de kaffers steekte al gedurig aan de agter beenen, maar alles kon niet helpen de sekouij ging de valij in, was vrij. Uit rijen kwam de kaffer Howie bij ons, wouw Anthonie gaan maar hij zei dat ’t te ver is; zei hij dat hij de andere dag gaan zouw. Saterdag den 7de. Ben wij getrokken tot op de grins van Makouijen en Siriti. Is vier beeste blijve leggen, en die vorige dag drie : de wit pens os en een kouij. ’) Maragouin (op s’n Engels) vgl. Cape Monthly Magazine, Mei, 1872, bl_ 115. 342 [April 1838. Marondijn vraag mijn om zijn karakter, gaf ik hem de navolgende : Sieriende, den 7de Maar 1838. Maronthijn is bij de Fort voor een goed man bekend, en heef mijn ook goed behandelt, beloof aan alle witte menschen dezelf te doen. De Captijn Madoekombe sturd mijn met zijn groot kaffer drie Kalbasse honing en een mant rijs, soet en suiker riet, een helepartij ; laat mijn ook vragen om een briffet (brevet) als daar na mijn men- schen komd, dat zij hem geen kwaad mag doen. Ik gaf hem drie schapen en zei dat ik het doen zal. Daar op gaf ik hem de na volgende brief. Ik vraag aan Lourins of hij die brief ken, en hoe hij bij de Fort bekend is. Makouijer den 7de April 1838. De Captijn Moedoekoemba is bij de vort voor een goed man be- kend, versoek mijn aan alle witte menschen te zeg- gen, dat zij hem geen kwaad mag doen als zij in zijn land kom. Hij beloof aan alle witte menschen goed te doen hij heef mijn goed behandelt. L. Trigardt. De adres was aan Alle witte menschen, die hier komen mag. Toen uitgespannen was is Anthonie en Carolus gegaan na die man die gekomen is na ons van de Goeverneur, en zou de andere dag weer komen. Ho- 343 April 1838.] wie brag voor Anthonie een vlesje rom van zijn va- der. Sond. de 8ste. Heb wij na Carolus gewagt *). omtrind vier uur na middag, kwam hij met St. Ma- ria en Anthonie. Zei dat de Goeverneur geen solda- ten steuren wouw, heef hij hem aangepresenteerd na mijn te komen, en met mijn na de Fort te gaan. Zei dat de Goeverneur kwaad was dat Anthonie of Lourins niet zelfs gekomen is, dat zij weet dat hij geen man heef die mijn brief lesen ken. Ik verschoon- de mijn, met dat ik niet op mijn kon nemen een te steuren, en had geen man die ik mee kon geven of ik zouw moeten blijven liggen, presenteerde hij mijn een brief te schrijven aan de Goeverneur uit mijn naam, nadat Anthonie en Lourins hem ons tegen spoed had gezegt. Hij brag een kalbas rom van omtrind tien bot- tels, die de Goeverneur mijn steurde, en een me- diesijn bottel suiker voor de sieke; heef mijn vrouw aan de zieke gedeelt. De avond gaf hij mijn tot presint een hemd van gestreepte, goede stof, een onder baatje van swart vruweel en een witte over broek. Aan Carolus had hij gegeven een hemd, een witte boven baatje en een broek van witte stof. Ik gaf hem de avond Pieta zijn wagen tot slaapstee, en aan zijn volk gaf ik een schaap ten eeten. Maand. den 9de. Ben wij getrokken tot bij de kraal of plaas van de kaffer Comanie. Heef die dag ’) Carolus was inmiddels blijkbaar vooruit gestuur, wat mis- skien vermeld was op die ontbrekende bladsije na 30 Maart. / 344 [April 1838. zes beeste blijven staan. Toen wij uitgespannen was kwam Comanie, brag mijn twee manten patatas, een mant rijs en een pot bier, die ik aan Lourins (gaf). Ik zei dat hij wagten moet, dat (ik) hem vlees te eeten geven zal als mijn schapen komd. Wij sag de schuit van St. Maria langs de rivier op seijlen, zei hij, dat hij orders gegeven had voor hem rijst (te) ruilen bij de Kraalen aan de bove kand. Daar was die dag zes beeste blijve staan. Zei aan die mijn de provisie gebrag had, dat hij de vlees nemen ken, en vellen en horens voor mijn. DinscL. den lOde. Ben wij getrokken tot aan Maratkwijn. Is die dag twee beeste en Carolus zijn paard blijve leggen. Ik vraag aan St. Maria, of ik mijn sware goederen niet met de boot zouw kunnen gaan na de Fort. Zei van ja, wand ons osse was zoo swak, dat wij nouwelijks over die weg kon komen door de swaarte van de weg : wand wij had gedeurig sware sant en tuinen door te rijden. Ik had aan An- thonie en Lourins eider een paar kouijen tanden ge- geven, set sij ook af. Woensd. den llde. De morgen zat wij ons goe- deren af, ik en Carolus had twintig tanden : veer- tien bulle en zeven kouij tanden. De morgen kwam drie grote mannen, brag mijn veel provisie en ho- ning, gaf ik haar een kouij, en aan een twee schapen. Die sprak gebroken Engels, hij was ten vollen te vreden met zijn ontfangs. De avont te voren had een mijn vier hoenders en rijs, suikerriet gebrag met haar tweeën, die gaf ik een vette kouij die niet gaan 345 April 1838.] kon. Woensdag ben wij getrokken tot omtrind Ma- bota; blijf die dag ses beeste staan, beb ik door de groot man van die kraal of plaas laate af slagten en de vellen en horens aan mijn te bringen voor de flees. Hij brag mijn drie hoenders, een pot bier, soet- riet, en suiker riet, die zij Kanatoos noemde. De avond liet St. Maria mijn zeggen, dat hij de mor- gen vroeg met Anthonie, na de Fort rijden wil, als ik hem paarden geven ken, dat hij de andere dag weer bij mijn wesen zal, dat hij alleen de Goever- neur van onse koms verwittigen wil, en waar hij ons plaasen zal. Donderd. den 12de. De morgen toen de haan kraaijde liet St. Maria mijn wekken, zei dat hij gaan wouw na de Fort met Anthonie te voet. Ik zei dat hij Pieta de paarde moet late opsalen en liever te paard rijden, is hij en Anthonie gereden en zouw dezelfde dag weer bij ons komen, ons te zeggen waar de goeverneur ons plasen zal. Hij had ons een falij besteld, daar wij de dag moet uitspannen, dat hij daar bij ons kom zal. Maar toen wij bij Mabota kwam, hoorde wij dat de water aan de bestelde falij uit gedroogt was; is wij uit gespannen bij de fon- tijn Salati dat de leste water was na de Fort. Ik zei aan Lourins dat hij een man steuren moet om St. Maria dat te doen weten. Zei hij van ja, maar hij had grote verlangen zelfs te gaan. Zei ik dat hij zelfs gaan kon, en daar zelfs kennis van te geven aan St. Maria. Toen ik uitgespanne was kwam Jik van Ma- sakana en zei dat zijn Captijn mijn een olivants tand steurd zoo als de andere Captijns gedaan heb, 346 [April 1838. dat hij niet minder wesen wil, en als ik aan de Fort is, zal hij bij mijn komen en met mijn spreken. Ik zei van ja, dat ik het liever ziet als dat hij hier bij mijn komt, dat ik alle dagen veel moejelijkheid heb, ik gaf Jik een schaap voor hem en die bij hem was; brag hij mijn een olivants tand uit namen van zijn captijn, moes ik hem geven drie schapen en, een bees, om de captijn zijn hart lekker te maken. Ik gaf het hem is hij weggegaan. Vrijd. den 13de omtrind 8 uur kwam St. Maria, en zei dat wij gaan moet. Was de beeste in het veld, heb wij ze late halen en ingespannen. Kon wij niet zoo veel ossen die trekken kon krijgen. Zei ik dat wij de wagen van Strijdom en mijn pakwagen zal laten staan, hoewel dat ik het niet nodig had mijn wagen agter te laten, wouw ik mijn ossen van Botha en jufrw. Schepers niet nemen, dat zij agter zouw blij- ven. Omtrind drie uur namiddag kwam wij aan de fort. Wij deet verschijde schoten met ons geweers, maar wierd niet beantwoord. Toen wij de werf inkwam, was de Comedant met de soldaten bij de voorste wagens; dat was mijn en Pieta zijne was de eerste, wijs zij ons een plaas aan daar wij de wagen alle trekken moes. Wij trok ze alle daar, volgens bevel van de Goeverneur. Toen uit- gespannen was, liet de Goeverneur mijn met alle die met mijn was, te zeggen mans en vrouwen, roepen. Ik zei dat de vrouwen niet komen kon, dat zij be- geer een wijnig te mogen wagten. Kwam de boot- schap van ja, dat wij mans ten eersten komen moes. April 1838.] 347 Ik was vuil van met de werken met ossen en wa- gen, maar trok haastig een hemd aan, die ik pre- sint gekregen had van St. Maria, en een paar sokkies, en een paar schoenen, die hij St. Maria gesteurd had te verkopen, had ik genomen. Trok ik aan, ging wij gesamentlijk, — te zeggen ik, Jan Pretorus, Hen- drik Botha, Carolus, Isaak Albag, en Pieta ging mede. Toen wij binnen was en aan de Goeverneur onse groete af gelegt had, die zijn ambt waardig was, laat hij mijn zeggen door Lourins en Anthonie, dat ik hem de waarheid zeggen moet, wat de reden is dat ik daar van ons land is weggegaan. Ik zei aan zijne edelheid : lste, dat de grins van twee Colonies door de Swarte Natie is verrinu- weerd geworden. 2de dat de Goevernement alle slaven op vrije voeten steld. 3de dat de Goeverne- mint de Africaander tot soldaat vraag. Daarop heb ik gezeg, dat ik na de Portugeese kuste gaan zal. De Goeverneur zei, dat hij dat aan de Goever- neur van Mosenbiek raporteeren moet. — Hetwelk de hoof plaas is, van de Oos kus aan Africa, toebe- hoorende aan de Kroon van Portugal. Ik zei hem, dat met mijn negen wagens meer is mede gekomen, zoo als ik hem in mijn brieven ge- schreven heb, en dat ik verstaan heef dat die men- schen alle vermoord is : negen en veertig in getal be- halven dienstboden. Daarop zei de Goeverneur, dat hij ons plaas ge- ven zal waar wij wonen ken na onse verkiesing. Daarmede had wij gedaan. Ik op, en maak mijn komplement, ging na mijn wagen. 348 [April 1838. Nouwelijks was ik daar of de Goeverneur laat mijn roepen ! Ik ging ten eersten, vond mijn mak- kers nog bij de Goeverneur in huis. Na mijn comple- mint gemaakt te hebben, vraag ik wat zijn edelheid mijn te belasten heb. De goeverneur antwoorde mijn, dat het de ge- bruik hier in de Fort is dat alle geweers bij de come- dant in de huis staan moet. Ik merkte aanstons dat op ons enige argwaan gesteld is geworden. Zei ik, dat als het de orders van zijne edelheid is, hij het doen ken; dat ik niets tegen zijn majesteids orders hebben of doen wil. De Goeverneur had mijn drie ge- weers toe gelijd, bij zijn orders dat hij aan mijn zijde, die ik houden kon. Ik zei dat. als het zijn or- ders is ik geen begeer, en liet de leste halen. Hij nam het dan in zijn huis. De avond liet hij ons alle roepen, mans, vrouwen en kinderen. Was wij alle bij hem in huis, hij zijn vrouw en alle offisiers, scheen verblijd te zijn van onse gelukkige doortog en aankoms bij hem. Ons wierd onthaald met koek (en) tee te drinken. Gedeurende dat wij daar was, kon ik niet te huis krijgen wat de schielijke verandering was, van onse aankoms omtrind ons geweers. Toen wij bij ons wagens was, sprak wij daar over. Zei ik, dat ik met de Goeverneur spreken zal, en na mijn gefoelen de geweers bij ons krijgen zal. Toen wij bij ons wagens was, kwam St. Maria en versogt ons mans bij hem te komen. Is ik, Jan, Botha, Carolus gegaan, zei St. Maria, dat de goeverneur zijn verlangen is, dat een man met hem spreken moet, dat hij als dan alles zal te regten maken, dat zei hij door Lourins en April 1838.] 349 Anthonie. Zei Pretorus, dat niemand voor hem spreken hoef, dat hij voor hem zelfs spreken zal'! Ik zei en Botha, dat hij alsdan voor ons alle spreken mag; zei Pretorus : ik spreek voor niemand, en nie- mand hoef voor mijn te spreken. Ik zei, dat het vol- gens St. Maria, Lourins, en Anthonie zeg, de Goe- verneur zijn verlangen en wins is. Zei Pretorus, dat hem niemand geroepen heef, hij is baas van zijn zel- ven. Ik zei, dat hier niet een is die zeg, dat een over hem baas wesen moet, maar alleen dat het de Goeverneur zijn wins en verlangen is met éen te spreken. Daarop zei Carolus, dat het de Africaander zijn ongeluk is, als hij wat beginnen wil, dat alle maal haar eige baas wesen wil; dat door die weg al- les verkeerd komd. Botha wouw Pretorus ook te regten helpen, maar hij blijf bij zijn verkeerde gedagten. Wouw ik Pretorus dat onder zijn verstand bringen, dat hij daaromtrind geen goed gevoelen had; maar hij bijtte mij zoo hard (toe), dat ik verpligt was hem zijn verkeerdheid rond uit te zeggen, en dat hij niet dinken moet dat hij met zijn swagers te doen heb, en dat hij aanstonds met zijn geweer dreig. Vraag hij wie hij gedreigt heb. Zei ik : Antkonie wouw gij ook schieten dat hij bars ! Maar dat ik ziet, dat hij een liefhebber is van baklijen, dat hij met Carolus moet baklijen, dat hij ook graag baklijd, en ik is vijf en vijftig iaar oud geworden en nooijt baklijd; hij ken dinken dat als hij uitdeelt hij meschien zooveel ontfangen ken als hij uitdeelt. Daar viel veel praat- jes, zei ik aan Carolus dat hij stil swijgen moet, en 350 [April 1838. ging in een ander vertrek. Is Pretorius na de wagens gegaan. Ons hospes had zoo mooij ingenomen, dat hij de andere dag niet wis wanneer wij vertrokken is ! Saterd. den lJf.de verstond ik door Lourins en Anthonie, dat Pretorus na mijn de dag te voren met de Goeverneur had gesproken, dat hij mijn niet kende maar dat zijn vader hem met mijn mee ge- steurd heb om kruid en koegels te kopen, en dat hij dan komen moet om zijn vader te halen. Zei ik, dat ik weer na de Goeverneur gaan zal om mijn geweers, wand toen kon ik lig raijen waar de knoop lij. Ik vraagte aan zijne edelheid, wat ik met mijn kinde- ren die agter dat vee gaat doen zal zonder geweer, en de Maquambas gaat met haar geweer in de veld, als daar meschien vijand komd? Zei zijne edelheid, dat die in de veld bij de vee gaat, met geweers gaan mag; maar de avond weer bi j de Komedant in huis te bringen ! Dat verwonderde mijn zeer; dag op de Hotten- tots in oude tijden in ons land. Daar op vraag ik aan zijne edelheid als het komt te gebeuren, dat de vijhand en de nagt komd, mijn geweer bij de Komedant in huis staad, moet ik het daar halen? Als ik komd is mijn vrouw en kinderen meschien vermoord; zoodoende ken ik mijn vrouw en kinderen volgens mijn eet en plig niet be- schermen. De Goeverneur was een man van goed gevoelen stimde met mijn mee, zelfs zijn gemaal die een mens- lievend juffer was, zei dat het haar gevoelen ook April 1838.] 351 was. De goeverneur zei, dat het de waarheid is al wat ik zei, maar dat hij de stim niet alleen voerde; dat de Goeverneur die gesteurd heb om ons te ha- len overleden is eer wij hier was en dat nu alle de of- fesiers met hem de stim voer, te weten : de Kome- dant, en twee comesaressen ; dat hij de grootste co- mesaris zal late kommen, en horen wat of hij zeg. Toen hij komd, was hij een klijne, magere, en heel blouw van coleur, man. Hij had met hem een lange gesprek daarover, maar hij kon hem niet zoo ver krijgen. Zijn vrouw kon niet swijgen, wierd de klijn swartje kwaad, is hij weggegaan, en zei, dat hij alsdan niets zeggen kan. De goeverneur zei aan mijn, dat hij het het niet anders maken ken ; maar dat hij mijn drie geweers permiteeren zal. Carolus zei dat het hem leet doet, dat hij zijn geweer presenier maak, en hem niet; dat hij veel liever gezien had, dat hij hem bij zijn geweer genomen had, ging hij weg en ging aan huilen. Ik zei aan zijne ed., dat ik veel liever gezien had dat zijne ed. mijn in de bos gelaten had, kon ik mijn geweers bij mijn hebben in cas van aanran- ding, en gerus sterven als de vijhand mijn overwind. En dat ik alsdan liever weer in de bos gaat. De goeverneur zei dat het alles de waarheid is wat ik zeg, en dat hij nu alle de stimhebbende man- nen bij hem zal late komen en daarover spreken. Ik dankte hem en boog mijn, en ging uit. De goeverneur zei nog, dat hij als dan mijn zal late roe- pen waar ik hem ook voor dankte. De Goeverneur was comedant in de Goeverneurs levenstijd. Toen de Commesaressen en Comedant bij hem 352 [April 1838. was, had zij een lange raad met malkander. Einde- lijk liet hij mijn roepen met Lourins en Anthonie. De Goeverneur zei, dat alles regt gemaak is, dat wij al ons geweers bij ons krijgen ken, dat ik aan (al) de andere halen ken bij de Comedant. Ik dankte hem voor zijne goedheid; is ik ge- gaan, was Pretorus en Albagh niet te vinden. Is ik met Carolus en Pieta gegaan en de geweers gehaald. En mijn kruid, die ik nog had, had ik de Goeverneur versogt in bewaring te nemen, moes de Commedant in mijn presint wegen en een brieve geven, bij alle tijden aan mijn uit te geven tot mijn gebruik. De vaatjes weegte te samen zes en negentig en \ lb. Ik liet alle geweers na de wagens bringen. Toen Jan zijne zag; vraag hij waarom de Goeverneur nu al ons geweers gegeven heef. Carolus zei dat een eider voor hem zelfs spreken moet : waar hij nu ge- wees is, dat hij niet gesproken heef voor hem. Maar Pretorus gaf geen andwoord. Toen de vee de avond kwam, zei Pieta, dat hier geen water is voor ons vee, had wij van voren aan weer moeite, maar de wagters zei, dat de beeste wa- ter gehad heef. Zei Pieta van neen, is hij en Antho- nie gereden, maar kon geen water vinden. Zei Antho- nie, dat aan de andere kand water is, dat hij de andere dag vroeg met mijn rijden zal en te zien na de water. Sond. den 15de. Is ik en Anthonie gereden na de water te zien; wij vond veel zijvering maar niet dat de vee suipen kon. Piet laat de vee onder die tijd gaan waar ik hem gezeg had dat water is, kwam hij April 1838.] 353 bij de tuin van de heer Denijs, was de meeste water, maar, Botha, (en) Jan ging met Pieta, liet zij de beeste drinken, kwam de heer de Nijs, sprak over zijn rijs, de kaffers was bij, die de rijs kende, ver- stond Piet en Botha niet wat die heer sprak, en ken- de geen groejent rijs; maar Pieta merkte, dat hij geen goed sprak, ging de beeste keeren. Zei en wijs hij met en sprak in gebroken Engels, dat hij zal vijt (fight : vechten) en dreigte na de beeste. Pieta zei dat aan mijn, dat de beeste niet veel schade gedaan had voor die dreigement. Is ik na de heer Denijs ge- gaan, en presenteerde hem de schade te betalen en ver- schoonde mijn, dat wij geen groejent rijs kende, maar dat ik hem de schade betalen zal. De heer ver- schoonde hem, en zei dat hij niet hebben wil dat hij het niet zoo gemeend had. De goeverneur zei, dat het niet mooij is dat mijn kinders agter de vee in de veld gaat, dat ik de Captijn vragen moet van zijn volk te huuren, en ik moet eider man twee vaam donker *) — kos éen rds. — geven voor een maand. Plij zei dat hij de Captijn gezesj heb volk te vragen en bij mijn te bringen, die het doen wel. Ik zei dat ik vijf man nodig heb. De avond, dat ik bij St. Maria sat te praten, kwam de heer Denijs ons bezoeken, en sprak veel over die geval van de beeste in zijn rijs tot zijn ver- schoning, dat het van de vijn rijs is die hij uit Sevo- len (Sofala ?) gehaald had, en zoo sware timpees (tem- peest) gehad had, die 14 dagen gedeurd had, dat zij geen nag of dag bekennen kon, juis op de beste grond ‘) Negosie. Vgl. 20 April, bl. 357 infra. 30 354 [April 1838. '( gezaaijd had om in die aard te komen. Ik zei dat inijn het al zoo veel leet doet, dat ik hoop ook van die aard te krijgen, zei dat ik heboen zal. Maand. den 16de. Heb ik de andere dam laate maken van de Captijn die de Goeverneur gezegt heb, die ik vragen moet en met hem verackoordeert was voor sieke beeste. Heb ik hem voor eider dag twee beeste gegeven die blijve staan is. Hij had die dag vrouwe en mans in de werk, maar ik kreeg wijnig water. Dinsd. den 17 de. Is mijn vrouw, Goestaf, Je- rimi, Annie, en ouwe Daniel tegelijk siek geworden, aan de koors. Ik vraag aan de Goeverneur of hij goed mag vinden dat ik mijn vee een gedeelte uit leg bij de naaste water, dat het voor mijn zooveel moeite geef ; zij had de nagt een tuin van een sarsant vertrapt. Zei hij van ja; heb ik van de beste beeste twee hon- dert agt en sestig weggesteurd. De man wouw niets hebben voor de schade; zei ik, dat ik hem een of twee schapen geven zal. Hij zei : als ik wil. Ik zei dat ons beeste bij malkander loop, dat ik voor mijn pard dat uit genegentheid geef om zijn schade niet te pretendeeren. Dinsdag heb ik de pakwagen late komen. Toen de wagen stil gehouden wierd, dat ik belasten zouw waar het staan moet, liep Albag na de wagen, en zei aan de Bosseman, dat hij na zijn wagen komen moet; — wand (de) Bosseman was siek, was altoos op de pak- wagen met trekken. April 1838.] 355 Toen uitgespannen was, vraag Albag Wintvo- gel : waarso, Cornelis? Zei dat hij hem na Jan zijn huis heb zien lopen. Albag zei : dan ik Kaat haal. Hij ging onvermerk en vond hem niet daar, kwam hij, was Wintvogel bij zijn wagen. Een poosie tijd daarna, liet Jan hem roepen na hem. Albag en Jan had strijd, en veel lawaij wierd van weerskanten gemaakt. Ging Albag na de Goeverneur, en klaag over Jan. De Goeverneur zei, dat Lourins en Antho- nie mijn versoeken mag aan Pretorus te zeggen, dat hij de Bosseman aan Albag geven moet, want hij had de saak van Lourins en Anthonie gehoord. Zei Lou- rins, dat ik het niet doen zal, omdat Jan, als ik hem iets zeg, dat ik zie dat verkeerd is, altoos rusie ma- ken en baklijen wil. Liet de Goeverneur mijn en Ca- rolus roepen. De Goeverneur zei, dat ik hem de waarheid zeggen moet : wie de Bosseman toekomd Jan of de Vransman. Ik zei : de Vransman, wand hij heb hem meegebrag. Zei de Goeverneur aan Jan, dat hij de Bosseman aan a) Woensd. den 18de. Heb ik de schapen weg ge- steurd met Pieta en Kootje van Jufr. Schepers. Na- dat ik de Captijn gevraag had of het met zijn toe- stimming is, dat zijn volk meegaat met de vee, hij had niets tegen zelfs de volk. Ik houijd de kreupele en sieke, was hondert agt en veertig, en eenige voor slag schapen. Die volk daar was verblijd, dat hij daar komd, presenteerde hem huis en kralen voor hem te maken. a) Bij oorslaan van ’n bladsij werd hierdie sin nie voltooi nie. 356 [April 1838. De middag was mijn vrouw zoo sleg siek dat wij bijna alle hoop op gaf. Kwam de goeverneurs vrouw, die veel kennis van de siekte heb, en brag haar zoo ver, dat zij weer bij haar kennis kwam. Toen de schapen weg was, had ik de kinders gezegt, de Sarsant een schaap te geven; zei Carolus, dat hij een ontfangen had. Donderd. den 19 de. Is Pieta weer gekomen, zei dat de wolf daar plaag. De middag dat mijn vrouw een wijnig beter was, en weer bij haar volle kennis, maakte ik de lijs (op) van de zielen, die met mijn gekomen is,— daar de Goeverneur mijn om gevraagt heb. Ik schreef het als volg : Lijs van alle zielen, die met mijn aan de Fort Lourinse Marquis, is gekomen : Getal der gehuide personen 5 Weduwenaar 2 Weduwe 1 Jongelingen boven de 16 jaar 8 Beneden 14 Dogters boven de 16 4 Beneden • . . . . 7 Is de getal Christen 46 r) met de vier Bastaard kinders van Albagh. ‘) Lees : 41. April 1838.] 357 Mantatees boven de 16 jaar 1 Bossemans boven de 16 3 Beneden 3 Getal der zielen 53 2) Fort Lourins Marquis den 19de April 1838. L. TRIGARDT. Twee Mantatees mijden is schappeerd, is niet opgegeven, nadat wij eenige dagen aan de vord was gekomen. Wij steurde van de naaste Captijn volk;, na zij versekerde ons dat zij niet wegkomen zal. Vrijd. den 20ste. Was mijn vrouw en alie sieke redelijk. Ik had zeven die lij met Willem Strijdom, en Jan de stiefkind van ouwe Strijdom. De morgen toen ik opstond was ouwe Daniel op, en zat koff'ij te drinken. Vraag ik hem, hoe of hij is. Zei hij : redelijk, en zei dat ik verblijd was dat te zien, dat alle sieke redelijk is. Maar omtrind drie uur namiddag was de ouwe zoo zwak van de koors, dat hij buiten kennis was, en bleef zoo de gehele nagt. De siekte vervatte bij alle sieke. De middag is Lourins met de schuitmannen ge- komen om met mijn te ackoordeeren, wat ik voor de houd geven zal zoo groot als St. Maria zijn huis. Ik liet hem met haar ackoordeeren voor Donker, dat is Negotie goederen. Saterd. den 21ste. Met hane kraaij is ouwe Da- 2) L,ees : 48. 358 [April 1838. niel overleden, in den ouderdom van 78 jaar, 2 maanden, en 7 dagen. Ik liet de Goeverneur zeggen dat hij overleden is, en waar ik de lijk ter aarden bestellen mog. Ik liet hem begraven, en betaalde zijn begrafenis. Ik kon niet doen wat ik wouw, wand mijn vrouw was zoo sleg die morgen, dat wij niet dagte dat zij de avond zien zouw. De Goever- neurs vrouw kwam en zei, of ik goed vond dat zij haar in haar huis nam. Ik zei van ja. Vraag ik aan mijn vrouw, maar door zinneloosheid kon ik niets van haar krijgen. Zei de Jufr., dat wij haar maar bringen moet, dat zij de camer berijd heb voor haar. Heb wij haar weggebrag. Zij bleef buiten kennis tot de morgen, (toen) kwam Pretorus zijn vrouw bij haar, vraag zij bij wie zij in huis is ! En wanneer zij hier gekomen is. Zei Jufr. Pretorus haar hoe het was. Zij was zeer verwondert. Ik ging de morgen vroeg zien hoe zij de nagt had doorgebrag, wand ik heb geen tijding gekregen, kon ik niet sleg dinken, wand de jufr. had mijn beloof als zij de minste slegter word te late weten, en het was tegen mijn over. Zij was bij haar volle kennis, hoewel seer swak, maar ik hoopte dat zij met Gods hulp weer herstellen zouw, en dankte God voor zijn barm- hartigheid, hoewel dat ik niet versekert kon zijn van haar herstelling. Ouwe Botha lij ook reets twee dagen aan de zelfde siekte. Nadat ik met mijn vrouw gesproken had en Gods wonderwerken beschouijd had, en onse togten en siektens, zei ik, dat ik na ouwe Botha gaan wil om te zien hoe hij gesteld is. Ik vond hem zeer swak, dog een wijnig beter als hij is gewees. 359 April 1838.] Sond. den 22ste. De morgen was alle sieke een wijnig beter. Zat ik bij mijn vrouw op haar kamer; liet de Goeverneur mijn roepen met bem de vroegstuk mede te eten. Kwam de kaf(fer) van Maboeta jnet eenige geschenke voor de Goeverneur, en brag de boot- schap, dat de Goeverneur de beeste die van hem bij hem is, ken laate halen. Ik vraag aan Anthonie, wat voor beeste dat het is. Hij zei dat voor een reeks van jaaren Saboesa oorlog had, en de Goeverneur inder- tijd gevraag had volk bij te sitten; had zij een grote partij beeste genomen tot buit, waarvan de Goever- neur een deel toekwam. De volk kon die beeste niet wegnemen doordat zij bevrees was voor aanval, liet het staan tot zij te huis of aan de vort gekomen zouw wesen en meer volk kon meebringen; maar toen zij kwam om de beeste wouw hij het niet afgeven, of zij moes vegten; is die volk zoo na de Fort gegaan. Nu had hij van ons komste gehoord ! Dat wij zoo- veelle naties is doorgekomen met zooveel vee, en de sterkste Natie verslagen heb ! Is hij bevrees dat de Goeverneur met ons op hem komen zal, en hem alles af nemen ! Maand. den 23ste. Is ouwe Strijdom van de vee gekomen, zei dat het nog alles wel was, als alleen een kouij is doot. 