veld ssennederland 01
Iets daarvan merkte of voorzag Feldmeijer wel, en dat was één van de redenen, waarom hij in de zomer van 1940 voorzichtig opereerde, ook tegenover de mannen, die hij in zijn komende Nederlandse SS dacht op te nemen. Pas in september werd blijkbaar het parool uitgegeven, dat de Dietse gedachte ‘achterhaald’ was“, en jarenlang nog zouden Nederlandse SS-theoretici zich in- spannen om voortdurend te bewijzen, dat Dietsland voor de oorlog een ‘stadium’ was, waar men door heen had moeten gaan om heel logisch naar een groot-Germaanse gedachte te evolueren. (1) Verkl. mevr. Rost van Tonningen, p. 8. (2) Corresp. Rost nr. 80. Het feit zelf mag zonder bezwaar worden aangenomen, het tijdstip echter komt de bewerker wat geantedateerd voor. Mussert zou volgens Rost geantwoord hebben, dat hij liever naar Zuid-Afrika ging dan aan zo’n politiek mee te werken (waarna hij dus niet naar Zuid-Afrika ging en wel met de Duitsers samenwerkte). (3) Een voorbeeld hiervan vindt men in het in noot 2 op p. 232 vermelde geval. Voor het Jeugdstorm- kader: Corresp. Rost, p. 136-138. (4) Eerste uitlating in deze geest in Doc. I W. J. Heubel. 235 PREHISTORIE DER NEDERLANDSCHE SS; DE VOOR-OORLOGSE RADICALEN Een andere reden om zeer geruisloos en voorzichtig te werk te gaan was uiteraard om de hele NSB niet kopschuw te maken. Men had natuurlijk meteen een Nederlandsche SS kunnen op- richten als een zelfstandige organisatie, iets tussen een partij en een para-militaire eenheid in, in duidelijke concurrentie met de belangrijkste rechts-radicale en nationalistische partij. In België gebeurde dat inderdaad. In Nederland zou echter die SS een formatie van de NSB zijn, net zoals WA, Mussert-Garde of Jeugdstorm, evenals de SS in Duitsland een Gliederung was van de NSDAP. De opzet laat achteraf gezien aan duidelijkheid weinig te wensen over: deze SS-formatie zou binnen de NSB als revolutionaire voorhoede en radicaliserend ferment moeten fungeren, en zij zou zo haar politieke rol beter kunnen vervullen dan als extreme organisatie, per definitie uiterst gering in leden-aantal, buiten de partij. In de praktijk echter maakte het weinig verschil: ook in Vlaanderen werd de grootste fascistische partij, het Vlaamsch Nationaal Verbond (VNV) door de stichting van een zelfstandige Vlaamse SS uit angst voor deze concurrentie naar nauwere samen- werking en groter conformisme met de Duitsers gedreven. Achteraf gezien mag dit alles inderdaad duidelijk zijn, maar in dat onzekere jaar 1940 waren er maar heel weinigen, die een redelijk inzicht hadden in het ondoorzichtige patroon van de politiek, die de Duitsers voerden, beter gezegd, van de diverse en divergerende politieke plannen en koers- bepalingen van de Duitse instanties. Voor de onmiddellijk betrokken toeschouwer, die de dis- tantie van de tijd, en de wetenschap van de ware machtsverhoudingen miste, was de Duitse politiek vaak zonder vaste lijn, leek er anderzijds soms een duidelijke koers gevolgd te worden waar die feitelijk ontbrak, of omgekeerd. Zo ook bij de oprichting van de Nederlandsche SS, en daarom is het niet zo erg verwonderlijk (met nadruk op het woordje erg) dat Mussert van heel deze opzet vooreerst niets bemerkte. Zelfs de bedoeling om een SS-formatie op te richten ontging hem aan- vankelijk. Hij dacht toen nog, dat de Duitse SS belangeloos zou helpen WA en Mussert-Garde op een nieuwe en stevige basis te zetten.? Daarbij heeft hij de Mussert-Garde hoogstwaarschijnlijk gezien als een nog trouwere kern dan de WA, zoals de SS dat ten opzichte van de Führer in vergelijking met de SA was, ondanks het feit, dat hij Feldmeijer thans niet minder begon te wantrouwen dan Rost na hun terugkeer uit Calais. Vanuit dit gezichtspunt moet men vermoedelijk het ritueel zien, dat zich op de kaderbijeenkomst, die de NSB op 8 juni in het Utrechtse jaarbeursgebouw hield, afspeelde: Mussert overhandigde aan Feldmeijer in diens functie van leider der Mussert-Garde een vlag, die de baar van een in de mei-dagen omgekomen NSB-er (of een paar NSB-ers, dat is niet duidelijk) had bedekt. Hierna legde Feldmeijer de eed van trouw af ‘aan Volk en Vaderland, de Beweging en den Leider.’ De vlag was van dit moment af de ‘eerevlag der Beweging’, voortaan bij elke plechtigheid door Feld- meijer aan het hoofd van zijn gardisten mee te dragen. Dat gebeurde ook op 22 juni op de massale ‘Hagespraak der Bevrijding’ met het maximum aan nazi-stijl, dat de NSB kon opbrengen. Mussert hoopte waarschijnlijk door deze eed Feldmeijer vaster aan zich te binden‘, en vermoe- delijk ook de hele Mussert-Garde door het ritueel met de erevlag. Dit had namelijk een precedent. In 1926 had Hitler zijn SS de ‘bloedvlag’ van de partij gegeven.® Wanneer men dat hele litur- gische gebeuren met vlag en eed inderdaad interpreteerde als een erkenning van de Mussert-Garde als een soort SS, hing het er maar van af, of het accent kwam te liggen op de trouw aan de Leider of op het karakter als SS — en in welke richting Himmler, Rauter en Feldmeijer het wensten te sturen, is voor de lezer nu wel duidelijk. (1) Knoebel, SS in Belgium, p. 152, 153. (2) Dagb. Mussert 15 en 20 juni: vgl. p. 228. (3) Nat. Dagbl. toen 22 juni 1940; Vo Va 14 juni 1940; Mussert-film van Schuursma. (4) Zo ook Van Geelkerken na de oorlog in Doc. I Jansonius 3. (5) Zie p. 13. 236 DE OPRICHTING VAN DE NEDERLANDSCHE SS Het was voor Mussert nog steeds niet duidelijk, waar het heen ging. Op 23 juli schreef Feldmeijer hem, dat binnenkort Himmler een bezoek aan Mussert wilde brengen om ‘organisatie en plaats der M.G. persoonlijk met U te bespreken’, en in de tussentijd zou hij, Feldmeijer, — zijn toon wekte de suggestie van gehoorzaam en hulpvaardig initiatief — uitzien naar geschikte krachten voor de garde. Daar was hij in werkelijkheid trouwens allang mee bezig. Mussert mag zich hebben afgevraagd, wat Himmler er eigenlijk mee te maken had. Koesterde hij nog steeds de onmogelijke gedachte, dat de Duitse SS geheel belangeloos zou helpen aan de wederopbouw van de para- militaire formaties van de NSB? Aan de vorming van zijn volgelingen tot nog nationalistischer Nederlanders? Het is allerminst uitgesloten. Hoe de kaarten werkelijk lagen, ervoer hij van de Reichsführer zelf. Een week later, op 30 juli, stonden voor het eerst tijdens de oorlog Mussert en Himmler tegenover elkaar. Dit begin van een reeks confrontaties tussen de leider van de NSB en de machtige SS-chef voltrok zich in het fraai gelegen en riante kasteel Oud-Wassenaar, waar bijna twee maanden eerder Himmler, Seyss-Inquart en Rost hun plannen hadden gesmeed. Evenals van dit gesprek is er van de eerste ontmoeting tussen Mussert en Himmler geen directe documentaire neerslag, en moeten wij dit voor de Leider zo onaangename onderhoud uit spaarzame en allerminst objectieve uitingen van de betrokkenen van latere datum reconstrueren. Dat het voor Mussert hoogst onaangenaam was, blijkt uit die gegevens duidelijk. Mocht Mussert na het bezoek op 9 juni van de weinig fijngevoelige SS-Brigadeführer Berger, die hem zo zeer had geschokt, ooit gehoopt hebben met de Reichsführer zelf de zaken prettiger te regelen, bijvoorbeeld in de zin van een vlotte samenwerking inzake ‘organisatie en plaats’ der Mussert-Garde, dan moet het gesprek met Himmler een tweede, vermoedelijk nog ergere schok voor hem geweest zijn. Deze stelde onmiskenbaar centraal, dat er voor Nederland maar één toekomst was, en dat was een Ger- maanse toekomst, ‘worüber Herr Mussert entsetzt gewesen sei’.? Dat laatste was dus niet de eerste keer en evenmin de laatste. Liet Himmler toen al het woord ‘Reich’ vallen, zoals hij later beweerde? Misschien niet, of waarschijnlijk met opzet niet al te duidelijk. Zijn nadruk op het gemeenschap- pelijke Germaanse lot van de Nederlandse, Duitse en Scandinavische volkeren was duidelijk genoeg. Men begeeft zich waarachtig niet in al te wilde speculaties, wanneer men veronderstelt, dat Mussert evenals de vorige keer en alle volgende keren wat protesten heeft laten horen om zich tenslotte er toch bij neer te leggen. Tegen de nordische wereldbeschouwing, die Himmler ontvouwde, durfde hij geen bezwaar te maken.® Maar kennelijk bracht Himmler ook ter sprake, dat de wederom op te richten Mussert-Garde — vanzelfsprekend onder leiding van Feldmeijer — liefst maar een SS-inslag moest hebben ter propagering van een groot-Germaans besef. Een soort SS-formatie; een Neder- landse SS kortom. Hoe Himmler handig van de ene genuanceerde uitdrukking naar de andere overgleed, weten wij niet en hoeft ons nauwelijks bezig te houden. Dát hij zich in dergelijke termen heeft uitgedrukt, mag men veilig aannemen, gezien Musserts notities over een bespreking, die hij zes dagen later, op 5 augustus (alweer in kasteel Oud-Wassenaar) had met Seyss-Inquart, die trouwens in het zich genuanceerd uitdrukken nog meer bedreven was: (1) HSSPF V 376 a. (2) Nr. 432; wanneer men wil zien, hoe Mussert in een persoonlijke confrontatie met Himmler er geheel en al onderdoor gaat, leze men dit document, een verslag van een gesprek tussen hen in juli 1943. Dat in het onderhoud van 1940 een Germaanse toekomst centraal heeft gestaan, valt ook af te leiden uit de bronnen, in de volgende noot genoemd. (3) A.v.; Mussert aan Seyss-Inquart 30 aug. 1940 (concept), NSB 15 c; notitie van Mussert, kerstmis 1940: Overzicht van den strijd der N.S.B., NSB 15 g (de eerste versie daarvan, daterend van 5 december, gepubl. in Vijf nota’s van Mussert, p. 121-140); Mussert aan Himmler 5 jan. 1944, NSB 20 e; voor de datum van het bezoek Besprechungen bei Generalkommissar zbV Schmidt (afgekort: BS) 8/40-Iıı en 11/40 -8, HSSPF 54 a. 237 PREHISTORIE DER NEDERLANDSCHE SS: DE VOOR-OORLOGSE RADICALEN ‘Belangrijkste onderwerp: SS kwestie. Rijkscommissaris begreep de groote moeilijkheid: W.A. in opbouw. Daarnaast een soort SS. formatie’! Het hoge woord was er uit, beter gezegd, de twee letters ‘SS’ waren genoemd; stellig door Himmler, waarbij de rijkscommissaris zich bepaalde tot het begrijpen van moeilijkheden. Typerend voor Mussert is het weer, dat hij geen duidelijke en consequente afwijzing aandurfde. Had hij niet kort- weg elke medewerking kunnen weigeren aan dit plan, waarvan hij terecht niet veel goeds verwachtte? Men houde bij de beantwoording van deze vraag rekening met de politieke situatie, zoals die zich in augustus en begin september 1940 ontwikkelde. Daarbij herinneren wij de lezer er aan, dat spreken over de politiek van de Duitse bezetter eigenlijk misleidend is. De verschillende instanties hadden, hoe vaag ook meestal, hun eigen visie, hun eigen plannen, uitgangspunten, en vooral niet te vergeten hun eigen belangen. Het belangrijkste voor Seyss-Inquart was zonder enige twijfel zich aan Hitler te doen kennen als een knap bestuurder, die met resultaten voor de dag kwam. Daarom probeerde hij in deze tijd nog in de eerste plaats een brede basis voor zijn politiek te vinden, ook buiten de rechts-radicale kringen om — of juist buiten die kringen om. Dat hoeft ons hier verder niet bezig te houden. Die bredere basis zou hij niet vinden, en hij zou weldra vrijwel alleen op de Nederlandse nationaal-socialisten, of wie daarvoor doorgingen, zijn aangewezen. Maar ook in dit milieu had niemand het monopolie van vertrouwen en steun van de bezetter, al mochten bepaalde lieden zich met die hoop vleien. Tenslotte was Rost van Tonningen weliswaar de authentieke radicale nationaal-socialist, maar tevens uit dien hoofde exponent van de SS, enige tijd zelfs de belangrijkste. En hoewel Seyss-Inquart zelf een hoge SS-rang bekleedde en altijd tegenover de SS de indruk trachtte te geven, dat hij de SS-koers volgde, voelde hij er weinig voor om via Rost zijn Nederlandse satrapie tot een leen van Himmler te laten maken. De intelligentie van Rost en het politieke onverstand van Mussert deden de keus niet noodzakelijkerwijs op de eerste vallen. Het waren integendeel goede redenen om ernstig aan steun voor de tweede te denken. Daarbij: van alle rechts-radicale stromingen en figuren bood alleen de NSB enigermate een reële basis voor politieke collaboratie, en men kon het toejuichen of betreuren, die NSB was nu eenmaal vast met de persoon van Mussert verbonden. (2) Vgl. p. 197. Het hier gestelde is natuurlijk een algemene beschouwing, maar wordt volledig gedocu- menteerd zowel door het reeds genoemde bronnenmateriaal, dat op deze periode betrekking heeft, als door stukken van latere datum; men zie o.a. nrs. 393, 394 en 394 I; tevens nr. 390, noot 15 vanwege Seyss-Inquarts aangeboren Verlogenheit; IMT 997-PS; Corresp. Rost, P. 94, 95, 127. 238 DE OPRICHTING VAN DE NEDERLANDSCHE SS Hitler, in wiens oprechtheid en goede bedoelingen Mussert evenzeer bleef geloven tot zijn dood toe.! Schmidt zag een kneedbare, weinig realistische partijleider en een aan deze figuur verknochte aanhang: bruikbare instrumenten voor zijn eigen ambities. Dat juist deze koers hem al snel in een heftige politieke vete met de SS-representant in Nederland Rauter zou brengen, werd naar onze mening niet voorzien. Himmler en Rauter stonden in deze tijd nog tamelijk positief tegenover de NSB en haar leider. Weliswaar waren zij reeds voordat allerlei ongunstige informaties over deze partij hen bereikten op de hoogte van het feit, dat de echte natio- naal-socialistische leer er in hoogst verwaterde vorm voorkwam; weliswaar was de SS er veel aan gelegen, dat Rost van Tonningen buiten de partij om het Nederlandse volk rijp maakte voor die leer. Maar zover was het nog niet. Het was nu minstens van even groot belang, van groter belang misschien wel, dat er snel een inheemse politieke SS in Nederland werd geschapen. Dat kon thans wel buiten Rost om, maar zoals de situatie eenmaal lag, niet buiten de NSB en buiten Mussert om. Wellicht had een andere politieke partij met meer reserve en distantie dan nu juist de NSB in 1940 ten opzichte van de Duitse bevrijders en kameraden bezat, met een meer in politieke tactiek door- knede leider dan nu juist een Mussert, meer winst uit de situatie gehaald. Maar Mussert begon met een door niets gerechtvaardigd vertrouwen in de rijkscommissaris en diens politieke adjunct. Zelfs aan Himmler, die hem zo had doen schrikken — en die hij wèl meteen gewantrouwd moet hebben — gaf hij als het ware een politiek voorschot. Hij meende, dat de enig juiste gedragslijn bestond in openlijk en zonder meer klaar staan voor wat hij als oprechte en loyale samenwerking beschouwde. Zijn hele partij volgde hem in deze fatale houding. Op de al eerder genoemde ‘Hagespraak der Bevrijding’, de massabijeenkomst op 22 juni van de NSB te Lunteren, was dat heel evident geweest. Dat was ook de bedoeling van de manifestatie geweest: de Duitsers laten zien hoe de NSB-massa van haar onvoorwaardelijke vriendschap en wil tot samenwerking met de bezetter getuigde. Het gaf de Duitsers de gelegenheid om met de NSB te jongleren. Wij menen, dat tegen het begin van augustus Seyss-Inquart, Schmidt en Himmler, hoe verschillend zij ook gemotiveerd waren, elkaar vonden in een wat andere koers: de NSB zou ‘een kans krijgen’. Dat hadden zij, toen zij Rost van Tonningen als coming man naar voren hadden geschoven en daarnaast niet-nazi groeperingen als de Nederlandsche Unie in hun politiek betrokken, trouwens nimmer uitgesloten. Het betekende ook niet, dat in de mehrgleisige Duitse politiek Rost en de Unie nu van de baan waren. Maar Mussert en zijn NSB zouden nu de ruimte krijgen, op voorwaarde, dat Mussert gehoorzaam in het voetspoor van de Führer zou gaan lopen, en dat binnen de partij zeer spoedig de Nederlandse SS- formatie tot stand zou komen, die van het begin af de NSB in het spoor zou dwingen. Himmler had Mussert die SS aangezegd, aan de rijkscommissaris en Schmidt was het nu om Mussert snel tot concrete stappen te brengen. Beiden, Seyss-Inquart en Schmidt, namen in deze periode de houding aan, die zij gedurende de (1) Voor de periode en de materie, waar het hier om gaat, blijkt dit uit Musserts eigen dagboek uit 1940 (ook enigszins uit de in noot 4 op p. 236 genoemde bron), en uit de verklaringen, die hij na de oorlog gaf; hoe apologetisch die ook zijn, wat dit aspect van Mussert betreft, zijn zij volkomen in overeenstemming met het bronnenmateriaal uit de bezettingstijd. Hoewel eigenlijk buiten dit bestek vallend mogen hier toch wel de eerste indrukken gereleveerd worden, die Mussert van de belangrijkste Duitse machthebbers kreeg. Schmidt: ‘een aardige flinke jongere man, die mij zeer sympathiek leek” Seyss-Inquart: ‘een nobel, eerlijk mensch met zacht karakter, die van den Führer opdracht heeft het zoo goed mogelijk met ons land en ons volk te maken.’ Zelfs Rauter: ‘Prima man. Gelooft volkomen in zijn roeping.’ (Dagb. Mussert 5 en 15 juni). De brutale vechtersbaas Rauter kon dit positieve beeld niet lang handhaven, ook van Seyss-Inquart en zijn politiek leerde Mussert tenslotte enige schaduwzijden kennen, maar zijn oordeel over Schmidt werd in de loop der tijden alleen nog maar positiever. Zelfs van Bormann zei hij na de oorlog nog: ‘Hij was een fatsoenlijk man en steunde ons ook.’ In Musserts eenvoudige visie hadden Führer en NSDAP, d.w.z. Hitler, Bormann en Schmidt, het beste met Nederland voor. De laatste twee werden gedwarsboomd, en de eerste werd bedrogen door Himmler en Goering. (Verkl. Mussert I, p. 8, 9, H, p. 2, 3). 239 PREHISTORIE DER NEDERLANDSCHE SS: DE VOOR-OORLOGSE RADICALEN hele bezettingstijd zouden volhouden: Seyss-Inquart mild, vaderlijk, en vol begrip (wij zagen hem al even die laatste eigenschap etaleren), soms plotseling streng en een enkele keer ultimatief ; Schmidt volledig in de rol, waarin Mussert hem altijd, ook na de oorlog, zag: de oprechte, belangeloze vriend, die het allerbeste met Nederland in het algemeen en met Mussert in het bijzonder voorhad, de lezer weet het reeds. Vader en vriend begonnen meteen na Himmlers bezoek op Mussert in te praten om een Nederlandse SS als weerformatie van de NSB te accepteren. Vooral van Schmidt was dit een kronkelige politiek, niet alleen tegenover Mussert door en door onoprecht, maar ook tegenover de SS. Men zou kunnen zeggen, dat hij de NSB een SS-formatie opdrong, teneinde de NSDAP sterker tegenover de SS te maken; één van zijn meest grillige passen in zijn ‘politieke eier- dans’?, die tenslotte niemand meer goed kon begrijpen en volgen, ook zijn chef Bormann niet’, en die een paar jaar later met de ondergang van de al te veel op intriges en combinaisons bouwende politieke commissaris-generaal zou eindigen. Waarom alle détails van Musserts tegenstribbelen vermelden? In het gesprek met Himmler had hij verzuimd tegen diens Germaanse ideologie stelling te nemen, verzuimd ook de oprichting van de Mussert-Garde als ‘een soort SS-formatie’ meteen vierkant af te wijzen. In het frequente contact, dat hij hierna in augustus en september met Seyss-Inquart en Schmidt onderhield, trok hij zich geheel terug op secundaire stellingen. Hij stelde een en ander voor als een ‘kwestie-Feldmeijer’; eerst trachtte hij de rijkscommissaris ervan te overtuigen, dat de supervisie over de WA en de komende SS-formatie opgedragen zou moeten worden aan de secretaris-generaal van de NSB C. J. Huygen. Later stelde hij voor de leiding van de kennelijk toch onvermijdelijke SS in handen te leggen van de WA-commandant mr. A. J. Zondervan, een trouw Mussert-man en politiek lichtgewicht. Zo hanteerde hij nog een paar vertragingstactiekjes, alles uiteindelijk zonder resultaat.* Als hij, Mussert, nu maar het oor van de Führer kon bereiken! De man was ervan overtuigd, dat wanneer er een stevige band tussen hem en Hitler zou bestaan, hij het vaderland zou kunnen be- waren voor alle annexionistische strevingen en naar een betere toekomst zou kunnen leiden; dit Leitmotiv is gedurende de gehele bezettingstijd als grondtoon bij Mussert te vinden. Hij was er nu ook wel van doordrongen, dat daar iets tegenover moest staan: een erkenning van de noodzaak van een zekere Germaanse integratie (daar viel zeker na het gesprek met Himmler niet aan te ont- komen), een erkenning ook van Hitler als hoogste autoriteit in het Germaanse kader. Al te geïnte- greerd wenste Mussert dat Germaanse kader beslist niet. Vandaar zijn eerste nota van 27 augustus voor Hitler over een Germaanse statenbond?’, een door Hitler te leiden losse federatie. Wat Mussert er voornamelijk mee beoogde was zich een introductie te verzekeren bij de man, die over het lot van Europa zou beslissen, en bij wie Mussert zo snel mogelijk wenste te worden toegelaten, tot bijna elke prijs. Die prijs moest hij echter eerst betalen. Schmidt maakte hem op 3 september duidelijk, dat voor Mussert ‘om te bereiken wat mogelijk was in belang van Volk en Vaderland maar één ding te doen’ was, ‘nl. mij onvoorwaardelijk scharen achter Hitler, die absoluut het allerbeste met Neder- land voor heeft en ook voor Indië zal doen wat mogelijk is’.* De volgende dag verklaarde Mussert plechtig tegenover de rijkscommissaris, dat hij Hitler als Führer erkende en tekende een desbetref- fend document. Die erkenning werd versterkt door een telegram van dezelfde dag aan Hitler, (1) Zeer duidelijk blijkt dit uit Dagb. Mussert en Verkl. Mussert. (2) Deze zeer juiste typering is van mevr. E. Fraenkel-Verkade (zie de in noot 4 genoemde Not. 39). (3) Zie p. 95. (4) Dagb. Mussert 5 aug. t/m 2 sept.; H 1073, verder de bronnen in noot 3 op p. 237 genoemd, voorzover uit NSB 15 cen g. Men zie voor Zondervan (‘de onwaarschijnlijke Zondervan’ noemt mevr. E. Fraenkel- Verkade hem in Not. 39: ‘Dienstneming van Nederlanders bij de vijand’) nr. 136, noot 4. (5) Zie p. 233; tevens Musserts Overzicht van den strijd der N.S.B., NSB 15 g. (6) Dagb. Mussert, gedateerd 3 augustus; dit moet waarschijnlijk zijn 3 september, anders 2 september. 240 DE OPRICHTING VAN DE NEDERLANDSCHE SS waarin Mussert het lot van Nederland in diens handen legde en schreef de bevelen van Hitler af te wachten. Het was de eerste formele stap naar steeds grotere afhankelijkheid van Hitler; de weinigen, die bij Musserts Anerkennung van de Führer aanwezig waren — behalve Seyss-Inquart ook Schmidt, Wimmer, Rauter, Van Geelkerken en Rost van Tonningen — oordeelden het niet raadzaam de buitenwereld, hieronder de NSB met het kader inbegrepen, over deze daad te informeren (zomin als men in december 1941 de eed, die Mussert toen aan Hitler zwoer, bekend maakte). Die eerste knieval moest nog wel even aangevuld worden met kleinere concessies, of wat voor Mussert kleinere concessies leken, met name zijn fiat voor een SS onder Feldmeijer. In zijn dagboek tekende Mussert aan, dat Schmidt hem aangeraden had ‘nu niet langer den Rijkscommissaris moeilijkheden te veroorzaken met de kwestie Feldmeijer, die van te ondergeschikt belang is. De groote zaak mocht daardoor niet bedorven worden. Hem gezegd: vooruit dan maar.” Tevens adviseerde Schmidt (volgens een na-oorlogse verklaring van Van Geelkerken) de NSB-leider om die SS maar zelf op te richten, tegenhouden kon hij het toch niet meer Dat laatste was de vraag: de latere personeels- en inlichtingenchef van de Nederlandsche SS Bettink zei na de oorlog, dat het er begin september 1940 nog op leek, dat het hele SS-project niet door zou gaan. Dat er overigens plannen voor een SS waren, werd omstreeks die tijd ook duidelijk voor de mannen van de Mussert-Garde. Het lijkt erop, dat zij ook iets van de politieke spanning aan de top, juist naar aanleiding van deze plannen, hebben opgemerkt. Eén van hen stortte een paar weken later, vlak nadat de Nederlandsche SS was opgericht, zijn hart uit bij zijn plaatselijke oud-leider van de Mussert-Garde: ‘Mijn gevoel zegt mij, dat deze geheele S.S.-geschiedenis den Leider is OPGEDRONGEN. Dat was zeker juist. Maar Mussert had nu het vooruitzicht binnenkort door Hitler te worden ontvangen, en meende zo stevige winst te hebben behaald op zijn opposanten binnen eigen kring, Rost van Tonningen en Feldmeijer. Tot op zekere hoogte had hij gelijk: de aanvankelijke achter- stand, die hij vergeleken bij Rost had, liep hij nu ruimschoots in. Rost werd weliswaar nu tweede ‘plaatsvervangend leider’ naast Van Geelkerken, maar zijn positie als eerste politieke troef was hij aan zijn Leider kwijtgeraakt; als leider van een nazificatie-beweging buiten de NSB om zag men niet meer zoveel in hem, en hij mocht vooreerst zijn waarde op andere terreinen, o.a. op economisch gebied, gaan bewijzen. Wat de SS betreft hield Mussert de eer aan zichzelf: de dood van de Haagse WA-man Peter Ton, op 7 september omgekomen bij een botsing van de WA met de politie, greep hij als aanleiding aan om op 11 september te ‘antwoorden’ met de formele oprichting van de Neder- landsche SS als afdeling IX van het NSB-Hoofdkwartier onder Feldmeijer als Voorman. Op 23 september vond de lang verbeide ontmoeting tussen hem en Hitler plaats. Hitler sprak waardering uit voor Musserts nota, en wist hem in sterke mate te suggereren, dat Seyss-Inquart de Macht- übernahme van de NSB moest voorbereiden, en dat Nederland nimmer geannexeerd zou worden. Dat Hitler zich in zijn woordenstroom alles voorbehield, realiseerde Mussert zich onvoldoende, of helemaal niet. (1) A.v. 4en 6sept.; Verslag van Van Geelkerken als bijlage 1 bij dit deel van het dagboek; Vijf nota's van Mussert, p. 15; Verkl. van Van Geelkerken in Doc. I Jansonius 3. (2) Doc. I Jansonius 3; Van Etten, Ned. SS, p. Iı. (3) Schumacher aan Stein 18 sep. 1940, Doc. I Schumacher. (4) BS 33/40-ı, HSSPF 54 a; Corresp. Rost, p. 128, 129; Van Etten, Ned. SS, p. 11, 12; VoVa 13 en 20 sept. 1940; verslag van Van Geelkerken (zie noot 1); zelfs in dit stuk, dat de gunstigste interpretatie van het onderhoud voor de NSB is, valt het op, hoe vaag de beloften van Hitler, omkleed met fraaie frasen, zijn. 241 PREHISTORIE DER NEDERLANDSCHE SS: DE VOOR-OORLOGSE RADICALEN Winst had Mussert zeker binnengehaald, maar ook een Trojaans paard, in de vorm van die Nederlandsche SS. Stellig besefte hij toen ondanks zijn tegenzin en sombere vermoedens nog niet half, wat hij hiermee in huis had gehaald. De ‘kwestie Feldmeijer’, zoals hij het onbewust bagatelli- serend — en onbewust een realistische confrontatie met het probleem vermijdend — noemde, die van ‘te ondergeschikt belang’ was, zoals Schmidt hem had weten aan te praten, zou vier-en-half jaar lang de steen des aanstoots voor hem worden, het aanknopingspunt van sterke vijandelijke machten in het Duitse broederland en de Duitse zusterbeweging. In de SS en haar Nederlandse filiaal zou de NSB-leider de volle hevigheid van Duits imperialisme en Duits annexionisme te bespeuren krijgen. Het moet erkend worden, dat in de eerste periode van de Duitse bezetting ook vele anti-Duitse Nederlanders nog steeds geen flauw benul van de SS hadden. Een duidelijk anti-nationaal-socialis- tisch, christelijk georiënteerde Nederlander schreef op 13 september in zijn dagboek: ‘Mussert deelt mee, dat een nederlandsche SS is opgericht die nauw met de duitsche zal samen- werken. Ook al een gevolg van den dood van Ton. Diens dood brengt de N.S.B. nog veel voor- deel. Wat S.S. beteekent weet ik niet. Ik zal er eens naar informeeren. Anders breng ik het later nog in verband met StaatsSpoor.” Twee weken later wist hij iets meer: ‘De nederlandsche S.S. is gevestigd te Utrecht en staat onder leiding van een meneer H. Feld- meijer. Weer een plotseling opkomende, onbekende ster,’ en twee dagen nadien was de schrijver ‘er achter gekomen wat SS beteekent, en dat ze de runen voeren’! Men mag aannemen, dat hij in de loop van de volgende jaren nog iets meer over het werkelijke karakter van de SS zou ervaren. Dat gold voor het Nederlandse volk in zijn geheel. Het gold, in ander verband, ook voor Mussert. (1) Dagb. J. v. d. M., aant. van 13, 26, 28 sept. 1940. 242 HOOFDSTUK VIII De Germaansche SS A. De actieve SS De Nederlandsche SS was, en wilde dat ook zijn, een instrument van de ware nationaal-socialis- tische revolutie, een revolutie, die in tegenstelling tot de halfslachtige en eng-nationale doeleinden van de NSB-leiding gericht was op een toekomstig rijk, dat gebaseerd was op een consequent volgehouden ras-principe. Voor de Höherer SS- und Polizeiführer, vertegenwoordiger van de SS in Nederland, was de inheemse SS-formatie bij uitstek het instrument voor de verwezenlijking van de SS-politiek. Er is dus alle reden om organisatie en structuur van deze formatie nader te bezien. Hoe de Nederlandsche SS tot stand kwam, wie de eigenlijke initiatoren waren en wie er in wer- kelijkheid over beschikten, hebben wij reeds in een vorig hoofdstuk aangegeven. Op 11 september 1940 werd officieel de Nederlandsche SS door Mussert opgericht. Formeel zou zij gedurende de hele bezettingstijd een formatie van de NSB blijven, zoals de WA of de Jeugdstorm, of zoals de Duitse SS ten opzichte van de NSDAP. Gezien de voorgeschiedenis hoeft het weinig verwondering te wekken, dat die formele status als onderdeel van de NSB heel weinig om het lijf had. Tot het einde toe bleven weliswaar zowel Mussert als de prominente SS-figuren in het openbaar fraseren over het tweeledige aspect van de Nederlandsche SS: enerzijds als weerformatie van de NSB, anderzijds als stoottroep van de groot-Germaanse gedachte, integrerend deel van de hele SS en ondergeschikt aan de Reichsführer-SS. In werkelijkheid bestond die dualiteit niet. Vanaf het begin zag de SS de Nederlandse formatie uitsluitend als een onderdeel van zichzelf, en de Nederlandsche SS wenste niets anders, en niets liever. Wij hebben reeds gezien, hoe meteen nadat Nederland door de Duitsers overrompeld was, Feldmeijer in aansluiting op — en in concurrentie met — Rost van Tonningen zich aanbood als verlengstuk van de SS in Nederland. ‘Auch er will engste Fühlung mit mir halten,’ schreef Rauter aan Himmler op ro juni 1940, toen hij deze jonge kracht, voorbestemd om Nederlands SS-leider te worden, had leren kennen. Dat vond Himmler niet genoeg, Feldmeijer moest de SS-formatie ‘mit unserer Hilfe und nach unseren Richtlinien vornehmen.’' Dit schreef Himmler aan Rauter op 19 juni. Al gauw werd het voor hen, voor Feldmeijer en voor al diens mannen vanzelfsprekend, dat de Nederlandsche SS een deel vormde van de SS als geheel. De Duitse SS-autoriteiten, in de eerste plaats de Reichsführer en zijn HSSuPF in Nederland werden als de natuurlijke superieuren aanvaard.? Die invoeging in het geheel der SS vond formeel pas plaats op 17 mei 1942, toen de Nederlandsche SS door Mussert in aanwezigheid van Himmler op Hitler werd beëdigd. Bij die gelegenheid droeg de leider der NSB zijn formatie plechtig over aan de Reichsführer-SS, ‘voor zooverre het voor de vervulling Uwer Germaansche taak noodzakelijk is,’ voegde hij er tegenover de Nederlandse (1) Nrs. 31 en 34. (2) Zie bv. nr. 119: Rauter benoemt iemand in een bepaalde functie in de Nederlandsche SS. Er zijn nog meer voorbeelden te geven, waaruit blijkt, dat reeds voordat de Nederlandsche SS officieel aan Himmler werd overgedragen (zie hieronder) Rauter als een normale superieur met alle bevoegdheden van dien gezien werd. 243 DE GERMAANSCHE SS SS-mannen aan toe. Het zou een loos voorbehoud blijken te zijn. Bij dezelfde gelegenheid liet Himmler er geen twijfel over bestaan, dat de Nederlandsche SS nu als een integrerend onderdeel van de SS als geheel beschouwd diende te worden met alle plichten en rechten, daaraan verbonden! Men kan erover twisten, of die volledige integratie ooit is bereikt. Vast staat, dat de speciale ‘wetten’, die Himmler in de loop der jaren voor zijn SS had opgesteld — o.a. het Heiratsgesetz — met spoed in de Nederlandsche SS werden ingevoerd, en dat zowel van Duitse als van Nederlandse SS-zijde alles werd gedaan om die integratie zo snel en zo compleet mogelijk te bereiken.? Met ingang van I november 1942 werd de naam ‘Nederlandsche SS’ gewijzigd in “Germaansche SS in Nederland’, een consequentie, die eerder laat dan vroeg getrokken werd. De Noorse SS-formatie Norges SS had al op 21 juli 1942 haar naam veranderd in Germanske SS Norge.’ Deze naamwijzigingen waren bedoeld om aan te geven, dat er slechts één SS was, een Germaanse politiek-militaire orde, strijdend voor een Germaans rijk. Zoals dat komende rijk Germaans en niet exclusief Duits zou zijn, zo pretendeerde de SS die gedachte al verwezenlijkt te hebben in haar organisatorische structuur, waarin Duitse en niet-Duitse onderafdelingen waren samengebundeld. Inderdaad wordt hier en daar de term ‘gesamt-germanische SS’ door Himmler en andere SS-leiders wel om propagandis- tische redenen voor de hele SS gebruikt. Consequent doorgedacht had men dan ook voor de for- matie in Duitsland tot een term ‘Germanische SS Deutschland’ moeten komen, maar dat gebeurde niet. Als amalgama van gelijkberechtigde Duitse en niet-Duitse eenheden was de SS een fictie; praktisch gesproken bleef de SS identiek met de Duitse SS, vermeerderd met zich vrijwillig invoe- gende niet-Duitse eenheden. De eedsaflegging was alleen een formalisatie van een allang bestaande situatie, en dat werd door de SS-leiders toen en later ook openlijk erkend, ja zelfs met nadruk naar voren gebracht. Het nummer van Storm (het blad van de Nederlandsche SS), dat na de beëdiging verscheen, schreef terecht: ‘Op dit derde groote appèl van de Nederlandsche SS hebben wij, SS-mannen, opgeroepen door onzen Voorman, ten overstaan van den Leider der N.S.B. en in tegenwoordigheid van onzen Reichsführer SS onze oude trouw aan Adolf Hitler bezegeld.’* In wezen dateerde het streven naar volledige aanpassing, uiterlijk en innerlijk, al van voor de oprichting van de Nederlandsche SS. Wij herinneren eraan, dat de Standarte ‘Westland’ van de Waffen-SS o.a. in het leven geroepen was om een kader voor de komende SS-formatie in Neder- land te leveren. Een groot aantal vrijwilligers in dit regiment keerde eind 1940, begin 1941 uit München terug’, en trad in meerderheid toe tot de pas-opgerichte Nederlandsche SS, zodat zij daarin de gewenste stijl van de Waffen-SS-kazerne konden introduceren. Die werd immers onont- beerlijk geacht. Want de SS, en dus ook de Nederlandsche SS diende een politiek-militaire orde te zijn. Dat wilde zeggen: de SS-man moest zich niet met de Tagespolitik bemoeien, maar moest een strijder zijn voor zijn wereldbeschouwing, zijn plaats niet vindend in een politieke partij van het normale type- daar hoorden ook NSB en NSDAP toe- maar in een op militaire leest geschoeid keurkorps. Men houde dit in het oog: de SS-man hoefde niet van de SS zijn beroep te maken. Feldmeijer maakte slechts een minderheid van zijn volgelingen, in de eerste plaats een aantal van zijn vrienden uit de volkse kring, tot hauptamtliche medewerkers. Er was nu eenmaal een kleine (1) Storm 22 mei 1942. (2) Zie ook nr. 162 en de verwijzingen daarbij. (3) Nr. 256; Hugh Page Taylor: Uniforms of the SS. Volume 2 Germanische-SS 1940-1945, London, 1969, p. 110. (4) Storm 22 mei 1942. Men lette op de woordkeus: ‘den Leider der N.S.B.’ en ‘onzen Reichsführer SS’. (5) Van Etten, Ned. SS, p. 10, spreekt van 250 vrijwilligers. Zie echter p. 321, en noot 5 daarbij. 244 DE ACTIEVE SS groep nodig, die in de SS een betaalde baan vonden om de zaak aan het draaien te brengen en te houden, maar Feldmeijer waakte er met succes voor, dat die groep niet uitdijde tot een oneven- redige en verstikkende SS-bureaucratie. Uiteraard was dat makkelijker voor hem dan het in Duitsland was voor Himmler met diens veel grotere, voortdurend allerlei staatszaken usurperende SS-apparaat. De Nederlandse SS-man mocht in het dagelijkse leven in zijn gewone burgerpak zijn normale bezigheden nagaan, Feldmeijer eiste wel, dat de SS-man het grootste deel van zijn vrije tijd, en welhaast heel zijn gedachten- en gevoelsleven in dienst van de SS stelde. De orde moest een elite zijn, de selectie plaatsvinden op basıs van ras, lichamelijke conditie, levenshouding en karakter. Om slechts voorlopig tot de Nederlandsche SS te kunnen worden toegelaten moest de aspirant aan de volgende voorwaarden voldoen: ‘I. Arische afstamming tot 1800, die in de loop der tijd moet worden bewezen. Men moet op erewoord kunnen verklaren, dat van niet-arische afstamming niets bekend is. 2. Geen oneervolle strafrechtelijke vonnissen. 3. Minstens 1.72 lichaamslengte. 4. Lichamelijk gezond, na geneeskundig onderzoek. 5. Leeftijd tussen 18 en 30 jaar. Geen leeftijdsgrens voor beproefde nationaal-soctalistische strijders van voor 9 mei 1940. 6. Belofte van onvoorwaardelijke gehoorzaamheid aan alle meerderen’! Het lidmaatschap van de NSB was geen vereiste. Dat men om toe te kunnen treden tot het politiek- militaire keurkorps tot het mannelijk geslacht moest behoren, werd zo vanzelfsprekend geacht, dat deze eis nergens expliciet vermeld werd. Vervolgens werd de aspirant gekeurd door commissies van de Ergänzungsstelle, het wervingsbu- reau van de Waffen-SS; meestal werd een en ander gecombineerd met de keuring van vrijwilligers voor de Waffen-SS. De medicus stelde de gezondheid van de candidaat vast, de Eignungsprüfer zijn ras-eigenschappen. Dit was echter nog slechts de ‘grof-keuring’. Wanneer de candidaat was goed- gekeurd, werd hij ‘SS-maat’, een wat hybride Nederlandse vorm voor SS-Anwärter. Dat betekende, dat de man nog alleen maar voorlopig in de Nederlandsche SS was opgenomen. Na bepaald verloop van tijd zou hij nog een ‘“fijn-keuring’ moeten ondergaan, waarbij een tweede, nog strenger onderzoek naar de medische geschiktheid van het aspirant-lid zou plaatsvinden, met name naar wat in het nazi-jargon de ‘erfgezondheid’ heette. In de tussentijd, die bijzonder lang kon duren, vond het onderzoek plaats naar hetgeen er over de SS-maat bij de politie bekend was, en, wat nog veel tijdrovender was, het afstammingsonderzoek, waarbij voor de SS-leden in de lagere rangen (te vergelijken met manschappen en onder-officieren in een teger) het jaar 1800 de limiet was, voor ‘SS-leiders’ (officieren) het jaar 1750.* Althans, dat was de theorie. Ondanks de fanatieke pogingen van de ‘sibbekundige’, de genealoog van de Nederlandsche SS L. ten Cate, kwam door allerlei omstandigheden van het afstammings- onderzoek niet veel terecht, laat staan van het ras- en erfgezondheidsonderzoek, dat de aanstaande vrouwen van SS-mannen dienden te ondergaan, sinds bij de eedsaflegging van de Nederlandsche SS in mei 1942 en haar opneming in de gehele SS ook het Heiratsgesetz voor de Nederlandse SS- mannen van kracht was geworden. Van de krap 800 SS-leden, die de eed aflegden, hadden volgens Ten Cate slechts ongeveer 80 hun medische en afstammingspapieren ingeleverd’; van hoeveel van hen het onderzoek werkelijk ten einde is gevoerd, is niet bekend, maar men mag vermoeden, dat (1) Voorwaarden van toelating, kennelijk daterend van eind 1940 of begin 1941, HSSPF 381 a. (2) Van Etten, Ned. SS, p. 48-50; diverse gegevens in HSSPF 381-400 en Storm. (3) H 729. 245 DE GERMAANSCHE SS dit bij een kleine minderheid ten opzichte van de hele Nederlandsche SS het geval is geweest. Voortdurend bleken allerlei lieden, die al tang en breed in de SS waren opgenomen, kwalijke vlekken in het genealogisch of persoonlijk verleden te vertonen: de Indische grootmoeder, het lidmaat- schap van een vrijmetselaarsloge in vroeger dagen, en dergelijke. Van een bepaalde SS-man werd pas na bijna drie jaar lidmaatschap de ‘Joodsche inslag’ ontdekt, hetgeen uiteraard tot ontslag uit het Germaanse keurkorps leidde. Pijnlijk was het natuurlijk, als zoiets aan de dag trad bij figuren, die een positie van zeker belang in de Nederlandsche SS bekleedden. Voor ‘politieke’ figuren, d.w.z. deze categorie en lieden, die Feldmeijer gaarne in de SS zag vanwege hun positie in staat, maatschappij of NSB, gold de leeftijdsgrens toch al niet, maar met het ras of de loges diende niet de hand te worden gelicht. Althans niet in die mate. Want wanneer het Feldmeijer of Rauter uitkwam, gebeurde dat toch’; anderzijds waren het verkeerde ras of de vrijmetselarij argumenten om bepaalde figuren op een zijspoor te rangeren, zoals de gevallen Rost en Farwerck bewijzen. In de praktijk bleef het meestal bij de hierboven genoemde voorwaarden tot voorlopige opneming in de SS, en wel, omdat het reservoir, waaruit de SS kon putten, uiterst beperkt was, namelijk grotendeels tot de meer extreme nazi’s in Nederland. Door de voortdurende stroom naar de Waffen-SS werd dat reservoir steeds beperkter, de behoefte aan nieuwe leden steeds groter. De leeftijdsgrens naar boven, eerst 30 jaar, werd vervolgens op 35 jaar gesteld. Voor leden van de politie, medewerkers van de Landstand, en voor hen, die een speciaal verzoek tot de Voorman richtten (met andere woorden: de ‘politieke’ figuren) was 45 jaar de limiet. Sinds juli 1944 gold deze leeftijdsgrens trouwens voor iedereen? Hoe de keuringscommissies hun taak hebben opgevat, weten wij niet. Voor de Waffen-SS verwaterde de selectie met het voortschrijden van de oorlog steeds meer, en het vermoeden ligt voor de hand, dat deze keuringscommissies ook voor de Nederlandsche, c.q. Germaansche SS hun eisen lager zijn gaan stellen, zodat ook de pre-selectie — praktisch toch al een definitieve — steeds oppervlakkiger is geworden. Tenslotte werd de Nederlandsche SS meer en meer een voorland voor het Russische front, dat onophoudelijk aanvoer van nieuwe soldaten eiste, en het is daarom weinig waarschijnlijk, dat de Duitse functionarissen van de Ergänzungsstelle (of het Ersatzkom- mando, zoals het later werd genoemd) voor de Nederlandsche SS veel strenger zijn blijven keuren dan voor de Waffen-SS. 