VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
MARCGRAVE {chryft, dat de Anhinga kromme en zeer fcherpe Nagelen heeft, en zich van, dezelve bedient om den Visch te vatten; dat-de Vleugels groot zyn, en, toe- geflaagen , tot het midden van den langen Staart reiken 5 doch fchynt hy aan deezen Vogel te veel grootte toe te {chryven, als hy dien gelyk ftelt met cen Endvogel; de Anhinga, ons bekend, moge, van de punt des Beks tot het einde van den Staart gemeeten, dertig duimen, of iets meer, gehaald hebben; maar die groote Staart en lan- ge Hals befloegen het grootfte gedeclte van die afmeeting, en het Lyf fcheen niet veel grooter dan dat van het Eend. je, by de.Franfchen Morillon, en by ons ’t Bruinesje , geheeten. De Anhinga is, gelyk wy vermeld hebben , natuurlyk eigen aan Zuid- America, en, niettegenftaande de moge- lykheid eener reize voor een zwemmenden Vogel, daar- enboven met lange Vleugelen voorzien, niettegenftaande het voorbeeld der Kormorans en der Gekken a die alle: Zee- en um | ee — ———— — 476 NATUURLYKE HISTORIE VAN DE ANHINGA. en doorkruisfen. zouden wy de ?nhinga, binnen de wet der Lugtftreeke bepaald , en op eene enkele Benaaming af , niet geloofd hebben , dat Jezelve te Senegal voor- kwam; dan, een berigt van den Heer ADANSON, gepaard met de toezending van cen deezer Vogelen , verzekerde ons met de daad, dat er eene foort van Anhinga op die kust van Africa beftaat , de Inboorelingen noemen de- zelve Kander. De Arhingı van Senegal verfchilt van die van Cayenne, hier in, dat dezelve aan den Hals en het bovenfte der Vleugelen roode ftreepen hebben , op een bruinen grond 3° ’t overige der Pluimadie is zwart. In alle andere opzigten is er eene volkomene gelykheid tusfchen deeze d/ricaanfche en Americaanfche Anhinga. mma | KEURIGE BEDENKINGEN OVER HET INSTINCT IN DE DIERLYKE WERELD. Door den Heer WILLIAM SMELLIE. COntleend uit the Philofophical Transactions of the Royal Society of Edinburg.) Er: menigte van befpiegelende Stelzels heeft men uite gedagt, met oogmerk, om de bedryven, welke de Dieren door Inftinct verrigten , te verklaaren 5 doch geen. deezer heeft de algemeene goedkeuring der Wysgeeren weggedraagen. Dit mangel aan eenen gelukkigen uirflag kan aan verfcheide oorzaaken worden toegefchreeven 5 aan gebrek van opmerking, op de algemeene Huishou- ding en Zeden der Dieren, — aan kwalyk begreepene denkbeelden , wegens de Waardigheid der Menschlyke Natuure, — en, bovenal, aan de eenpaarige pooging der Wysgeeren, om onderfcheid te maaken tusfchen be- weegredenen , uit het Inftinct of de Rede, ontleend. De Heer SMELLIE poogt aan te toonen, dat er zulk een on- ‚derfcheid niet beftaat, dat het redeneerend vermogen zel- ve natuurlyk uit het Inftincë hervoort komt. Hy merkt op , dat de eigenaartige wyze , om onder= werpen van deezen aart na te gaan, heftaat in de gedaa- ne ontdekkingen te verzamelen , te fchikken „ en te over- weegen, of deeze ons tot eenig algemeen befluit oplei- den. --— Ingevolge hier van verfchaft hy voorbeelden, eerst van zuivere Inftincten; ten tweeden, van zodanige KEURIGE BEDENK. OVER HET INSTINCT DER DIEREN. 477 Inftincten „ als zich naar byzondere omftandigheden en toeftanden kunnen fchikken; ten derden, van de zulken, die verbeterd worden door ondervinding, of opmerking 5 en, eindelyk, trekt hy daar uit eenige gevolgen. Door zuivere Inftincten verftaat men de zodanige, die onafhangelyk van allen Onderwys of Ondervinding, ter- ftond zekere daaden veroorzaaken , als zich byzondere voorwerpen aan de Dieren voordoen, of wanneer zy on- der den invloed ftaan van eenig byzonder gevoel. Van dien aart is in den Mensch het Inftinct om te zuigen, ”t geen een Kind onmiddelyk na de geboorte aan den dag legt , de natuurlyke Ontlastingen , het intrekken der Spic- ren op het voelen van pynlyke prikkelingen. De trek tot Licht vertoonen de Kinderen menigmaal op den der- den dag naa de geboorte. De Aandoening en Vrees ont- dekt men in Kinderen van twee maanden. 7 By de mindere Dieren ontmoet men ontelbaare blyken van zuivere Inftincten. Rupfen, in allerlei rigtingen van een boom gefchud , vervoegen zich onmiddelyk na den {tam, en klimmen opwaards. Jonge Vogels openen den bek , zo wel op ’t hooren van eenig gezang, als op het hooren van ’s Moeders ftem. Elke foort van Inftincten legt de eyeren ter plaatze , meest gefchikt om ze te doen uitkomen , en voedzel te verfchaffen aan het toekomend geflacht. Eenige foorten van Dieren hebben geene voor- zorge altoos omtrent aanftaande behoeften; anderen, als de By en de Bever, hebben een Inftinct , °t welk een blyk van voorzorge oplevert. Zy bouwen voorraadplaat- gen , en vullen ze met het noodige. De Byen fpreiden verfcheide opmerkenswaardige Inffincten ten toon. Zy pasfen het Wyfje, of de Koningin, op. Van deeze be- roofd, ftaaken zy den arbeid, tot zy een nieuwe beko- men hebben. Zy vervaardigen Celletjes van drie onderte {cheide afmeetingen , voor de drie foorten van het Gezin: en de Koningin, de eitjes leggende , plaatst elke foort in de daartoe gefchikte Celletjes. Zy verdelgen alle de Wyf- jes, op één na, ten einde de Byekorf niet te fterk be- volkt worde. De onderfcheide Inftincten van de gemeene Honigbyen, van de Hout doorboorende Bye, en van die foort, welke langwerpig ronde nesten met roozenbladen vervaardigt, Zyn zeer opmerkenswaardig. l - Even zonderling zyn de Inftincten der Wespen , der Ichneumon-Vliegen, die, fchoon zy zelve niet van wor- men (amen 478 o KEURIGE BEDENKINGEN men leeven, tot voedzel voor hunne Jongen, een voor raad van deeze diertjes verzamelen. Vogels bouwen hunne nesten van dezelfde ftoffen , van dezeltde gedaante , in denzelfden ftand, fchoon ze zeer wyd verfchillende Lugtitreeken bewoonen. Zy keeren hunne eitjes om, en verplaatzen dezelve, om ze eenpaz rig te verwarmen. Ganzen en Endvogels bedekken hun- ne Eyeren, tet dat zy in 't nest wederkeeren. De Zwa- luw leert de Jongen de uitwerpzels buiten het nest te werpen , en helpt ze in dic werkzaamheid. De Spinne- koppen , en veele Infecten, tot de Kevers behoorende, houden zich , als ze verfchrikt worden , dood. -——— Zulks is niet, gelyk men veronderfteld heeft, eene ftuip- trekking „ of verdooving, maar een kunstje: want wan- neer het voorwerp der verfchrikkinge weg is, herftellen 2y zich terftond. Van Inftincten, die zich naar byzondere omftandighe- den en gelegenheden kunnen voegen, zou men cene mee nigte voorbeelden onder de Menfchen kunnen bybrengens dan deeze, voor verbetering vatbaar zynde, vallen eigen aartiger onder de derde (oort. Zodanige Dieren zyn de volmaaktfte, wier kring van kennis zich tot het grootfte getal van voorwerpen uitftrekt, Worden zy in hunne werkzaamheden verhinderd , zy wee. ten op welk eene wyze zy den arbeid moeten aanvangen, en door onderfcheidene middelen hunne oogmerken te bee reiken. Eenige Dieren hebben geen ander vermogen dan alleen om hunne lichaamen uit te rekken, of in te krim- pen. Maar de Valk, de Hond, de Vos, vervolgen hun prooy met verftand en overleg. In Senegal zit de Struisvogel, alleen ’s nagts , op de ei- jeren, dezelve over dag aan de hette der Zonne overlaa- tende. Aan de Kaap de Goede Hoop, waar de hette zo groot niet is, broedt de Struisvogel dag en nagt. Tam- me Konynen hebben geen trek om holen te graaven. Byen vergrooten de diepten der Celletjes , en vermeerde- ren derzelver aantal, als de nood het eischt, Een Wesp, een doode uit het nest draagende, neemt, als hy den last te zwaar vindt, den kop ’er af, en voert den doode in twee keeren weg. In Landen , waar de Aapen veel- vuldig zyn, hangen de Vogels, welke in andere Landen hunne nesten in de takken en mikken der boomen maa- ken, dezelve aan *t einde van dunne takjes. De Water- motten, die zich met dekzels van ftroo, gruis, of fchel- pens OVER HET INSTINCT DER DIEREN, 479 n, bedekken, weeten hunne dekzels in evenwigt met per water te brengen; al te zwaar zynde, doen zy ’er wat hout of ftroo by, te ligt, vermeerderen zy het ftcen- ruis. Een Kat, in een kamer opgeflooten ,. weet men, dat de kruk wet de pooten opende. =~ De derde foort van Inftincten bevatten die alle, welke verbeterd kunnen worden door ondervinding cn opmer- king. De meerderheid van den Mensch, boven andere Dieren, | fchyat voornaamlyk af te hangen van het groot aantal In- ftincten , met welke hy begaatd is. Trekken van elke In- ftinct , den Mensch eigen, ontdekt men by de andere Dieren; doch geen byzondere foort bezit ze in ’t geheel, Integendeel ¿yn de meeste Dieren tot een klein getal bes aald. Dit fchynt de rede, waarom de Inftincten in de Dieren fterker zyn, als mede beftendiger in derzelver were king dan by den Mensch, waar uit eene grootere cen. paarighcid van beiryven ontítaat. “ De meeste Inftincten by de Menfchen worden doer on» dervinding en waarneeming verbeterd , en zyn vatbaar ‚voor duizend wyziugen. Het eene Inftinct werkt tegen of wyzigt het ander, en bluscht dikwyls het oortprong- lyk beweegmiddel tot eenig bedryf uit. Menigmaal wordt het Inftinct van Vrees opgewoogen door Eerzugt en Ge- raukthcid 5 het Inftinct van Toorn, door Vrees, door Schaamte, door Veragting, coor Medelyden. Veelvul- dig zyn de voorbeelden van gewyzigde, zamengeftelde , en mtgebreide Inftincten. Godsuienftigheid is eene uit- breiding van het Inftinct van Licfde , tot den eerften Oor- {prong en Maaker des Heelals. Byecloof is het Inftinct van Vrees, uitgebreid tot ingcbecl e voorwerpen van Schrik. Hoop is het Inftinct van Liefde, uitgebreid tot een toekomende goed. Gierigheid is het Inítinct van Liefde, uitgeftrekt tot een wan voegelyk voorwerp. Vrees is desgelyks cen inmengzel in die verknogtheid. Nyd is zamengelteld uit Liefde, Gicrigheid, Eerzugt en Vrees. Medegevocligheid is het Inftinct van Vrees, overgebragt tot ecu ander Perloon, en weder toegepast op onszelven, In deezer voege kunnen alle de gewyzigde, zamengeltel- de, of uitgebreide Driften, van °t menschlyk Hart, te rug gebragt worden tot derzelver oorfpronglyke Inſtinc- ten. De Inftincten der Dieren worden desgelyks verbeterd door waarneeming en ondervinding. Van zulk eene ver- _ MÍ. DEEL. MENGELW. NO. 12» Mm be- 480 KEURIGE BEDENKINGEN betering leveren de Hond , de Olyphant, het Paard, en de Kameel, zeer fterk fpreekende blyken op. Uit deeze en andere voorbeelden „ gegeeven van de on- derfcheide foorten van Inftincten , beweert de Heer smrL- ug, dat het Inftinct eene oorfpronglyke Zielshoedanig- heid is, welke in den Mensch, zo wel als in andere Die- ren, door ondervinding, kan verbeterd , gewyzigd en uitgebreid worden. - ewaarwording fluit in, een gewaarwordend Beginzel of Ziel, Wat, derhalven , gevoelt , is bezield. Ingevolge hier van‘is de laagfte foort van Dieren met eene Ziel be- aafd. Maar de Zielen der Dieren hebben zeer verfchile ende vermogens, en deeze vermogens worden door by- zondere werkzaamheden aangeduid. Het maakzel hunner Lichaamen is éénpaarig gefchikt naar de vermogens hun- ner Zielen; en geen volkomen Dier onderneemt daaden, tot welker volvoering de Natuur °t zelve niet bekwaam gemaakt heeft. De Inftincten der Dieren vertoonen zich, nogthans, dikmaals vóór de volkomenheid der werktui- gen, welke de Natuur wilde dat zy zouden gebruiken. Deeze befchouwing van het Inftinct is eenvoudig; dezel. ve neemt alle tegenwerping tegen het beftaan der Zielen in de Dieren weg ; en ontwikkelt alle derzelver daaden, door ze te brengen tot beweegredenen , volkomen gelyk aan die, waar door de Mensch tot werken wordt aangelpoord. "Er is, misfchien , een grooter verfchil tusfchen de Zielsver- mogens van zommige Dieren , dan tusíchen die van den Mensch en de fchranderfte Dieren. Men mag de Inftinc- ten aanmerken als zo veele inwendige Zintuigen , die ee- nige Dieren in grooter, andere in kleinder , menigte bee zitten. Decze Zintuigen Zyn » in onderfcheide foorten, desgelyks meer of min vatbaar voor leiding; en de Die ren, dezelve bezittende, zyn, bygevolge, meer of min gefchikt om kundigheden te verkrygen , of dezelve te vere beteren. Het gevoelen, dat de Dieren loutere werktuigen zyn, is te ongerymd om wederlegging te verdienen „ fchoon niet begaafd met Zielsvermogens, gelyk aan die der Men- {chen, bezitten zy, in zekere maate, elke bekwaamheid van den Mensch. Gewaarwording, Geheugen , Verbeel- dingskragt, het beginzel van Naavolging , Nieuwsgierig- heid, List, Onderwerping aan Meerderen ¿ Dankbaar- heid , ontdekt men alles by de Dieren. -— Elke foort van Dieren heeft ook eene Taal, in klanken of gebaarden \ OVER HET INSTINCT DER DIEREN. 461 beftaahde „ genoegzaam om elkander hunne ‘behoeften te verftaan te geeven; eenige Dieren verftaan gedeeltlyk de Taal der Menfchen. De Taal der Kinderen verfchilt wei» nig van die der Beesten. Zonder eenig deel van redelyk vermogen; zouden de Dieren geen gepast gebruik kunnen maaken van hunne Zintuigen. Veele Dieren zyn zelfs in ftaat om de beweegredenen, met eene vry Soote maa- te van rede, te overweegen. Jonge Dieren on-erzoeken alle voorwerpen, welke hun voorkomen, en gebruiken in die nafpeuring alle hunne Zintuigen. De eerfte tydper- ken huns leevens befteeden zy in die oefening. Wan- neer zy rondsom loopen , en allerlei vrolyke fprongen doen, fpeelt de Natuur met hun te hunner onderwerpin- ge. In deezer voege verbeteren zy allengskens hunne bekwaamheden , en verkrygen eene nauwkeurige kennis van de voorwerpen , welke hun omringen. Menfchen, die , uit hoofde van byzondere omftandigheden , zich verftooken vinden van zich met makkers te vergezellen, en onledig te houden , door de onderfcheide Vermaaken en uitfpanningen der Jeugd, zyn altoos ftyf in hunne be- weegingen , kunnen hunne leden met geen gemak of vaar- digheid gebruiken, en blyven menigwerf hun leeven lang onkundig: van de gemeenzaamfte voorwerpen. mn anna | VERHANDELING OVER DE SEXEN DER PLANTEN, DOOR- DEN RIDDER CAREL LINNEUS, MET AANTEKE- NINGEN VAN DE HEEREN SMITH EN BROUSSO- NET, NEVENS EEN BRIEF DES LAATST- GEMELDEN „AAN DE SCHRYVERS VAN ’ HET JOURNAL PHYSIQUE. Aan de Schryvers van het Journal Phyfique. MYNE HEEREN, » D: wyze, op welke de Bevrugting der Planten toe- gaat, door middel van derzelver deelen, de on- derfcheide Sexen uitmaakende, is cene dier zo fchoone werkingen der Natuure, dat men zich billyk verwon- dere, hoe dezelve zo lang flegts zeer onvolkomen - bee » kend geweest is, en dat wy die nog zeer gebrekkig an Zuuden kennen zonder den arbeid van LINNAUS, een Zu Mm a „der 482 VERHANDELINO 7 „„ der grootfte Verftanden, die tot nog over de Natuur- s» lyke Historie gehandeld hebben. Men heeft, ’t is > waar, getragt zyn Sexen-Stelzel aan te tasten, en, on- an der de Geleerden, die het ondernomen hebben ’t zelve an te wederleggen , moet , bovenal , geteld worden de an Abbe SPALANZANI, wiens Proeven , eer talryk dan be ss flisfend, weinig indruks op den geest der Plantkundi- ;, gen hebben behooren te maaken. De Abbe SPALAN- an ZANI, die verfcheide Werken van LINNAUS, over dit >> Onderwerp , aangehaald heeft , zwygt van 't geen, an welks Vertaaling ik hier nevens aanbied. Deeze Ver- >» handeling , ceniglyk gefchreeven, met oogmerk om de a, Sexen der Planten te doen kennen, is opgefteld in den „> Jaare MDCCLIX, en na de Academie van Petersburg an gezonden, om na den Prys te dingen, die dezelve in > t volgende Jaar daar mede bekroonde. Dit Stuk , eerst an int Latyn gefchreeven , werd welhaast zeer zeldzaam, a dit heeft myn Vriend, Dr. SMITH, de Schriften van an LINNÆUS bezittende , bewoogen deeze Verhandeling „ in ’t &sgelsch te vertaalen: volgens deeze Vertaaling an heb ik de myne gemaakt. Ik heb de Aantekeningen, 3» Welke hy er byvoegde , bewaard, en met een S. gete- aa kend, om ze te onderfcheiden van de myne, die ik ’er, 3 Ichoon weinig, heb onder gefteld, en met een B. gete- > kend. ° an De Beginzels , in deeze Verhandeling voorgedraagen, an dunken my zeer klaar: en dezelve met aandagt nagaan- an de, zal men welhaast overtuigd worden, dat de Proe- 59 ven, onlangs genomen, om het Sexen-Stelzel der Plan- an ten omverre te ftooten, integendeel dienen, em het an door LINN&us beweerde te onderfchraagen. Ik zal hier > niet uitweiden over de bewyzen van de Onveranderlyk- 39 heid deezer Natuur-wet , zy kunnen rechtfchaapen ‚> Plantkundigen niet onbekend weezen: wat de zodani- o> gen betreft, die door deeze Verhandeling niet over- an tuigd worden van de waarheid der Beginzelen des ə» Schryvers , men moet het opgeeven hun te overtuigen; an daar LINNAJUS zelve het niet kan doen. ‚> Wat hier van zyn moge , deeze Verhandeling zal an kunnen dienen, om, onder ons, de wyze van denken s Van dien grooten Man ter kennisfe te brengen: — van „ dien grooten Man, die alle deelen der Natuurlyke His- ae torie zo wel kende, en die nog zo weinig in Frankryk an bekend is, fchoon hy by de meeste Volken in Europa | 99 aan OVER DE SEXEN DER PLANTEN. 483 A y) aangezien wordt voor den getrouwften Schilder en bes- ae ten Befchryver der Natuure. In Frankryk weet men weinig van zyne Amenitates Academice , men heeft niet veel geleezen in zyne onderfcheide Reizen, in zy- ne fchoone Voorredens , opgevuld met de fchoonite befchouwingen der Natuure, en nooit befmet met blyk- baar valfche verzekeringen ; noch ook in zyne veel- vuldige Verhandelingen , geplaatst in de Werken van verfcheide Academien; men legt zich niet toe op het beoefenen van zyne Philofoghsia Botanica ; en onder- tusfchen twyfelt men niet, Boeken over de Plantkunde te fchryven , onder voorwendzels , dat dit Werk moei- lyk om te verftaan is, als of de Natuurlyke Historie meer dan andere Weetenfchappen , en zelfs meer dan de eenvoudigfte Kunften, het voorregt bezat, om zone der beoefening te kunnen geleerd worden. ss Buiten twyfel zyn er misflagen in de Rangfchikking van LINNZUS, maar wee hem, die, de Werken eens Mans van verftand doorleezende , alleen de oogen opent om ‘er de gebreken in te ontdekken, en fpaarzaam is in die toegeeyenheid , welke wy weeten dat deeze Roem-onttrekkers zelve zo zeer noodig hebben. Gee lukkig voor de bevordering der Weetenfchappen , zyn de Schriften van LINNZUS in de handen der beroemd- fte Natuurkundigen: hoe dieper zy zich tot de beoe- fening van eenig deel inlaaten, hoe meer zy in de wy- ze, op welke hy het behandeld heeft, de voetftappen eens Mans van groot Vernuft ontdekken. Wy dur- ven hoopen, en allen, die niet onverfchillig zyn om- trent de Natuurlyke Historie, zullen met ons dezelfe an de hoope koesteren , dat, naar gelange de Kennis der >, Natuure grooter en meerder uitgebreid worde, de Naam an van LINNZUS meer roems zal verwerven , gelyk de ə -Naamen van CERES EN TRIPTOLEMEUS, met te dieper aa eerbiedenisfe werden uitgefprooken „ naar maate de „ verlichtfte Volken hunne weldaaden genooten. an Ik ben, enz.” A >= + + VERHANDELING OVER DE SEXEN DER PLANTEN. Hoewel de oudíte Natuurkundigen eenige begrippen gehad hebben van de Sexen der Planten, is men, egter, het bewys van dit veríchynzel aan de hedendaagíche ver- Mm 3 {chul- 482 VERHANDELING i fchuldigd. De bewyzen daar voor zyn heden zo menig- vuldig, zo fpreekend, dat er geen Plant beftaat , of de- zelve kan ze opleveren. i Zints onheuglyke tyden voedden zich de Arabieren met 'Dadels, de Grieken met Vygen, de Inwoonders van . hia kweekten ook, eeuwen gelecen, den Mastik-boom aan; en deeze onderfcheide Volken hebben altoos de kunst be- zeten, om de vrugtbaarheid dier Boomen te bevorderen: zv moeten , derhalven , eenige kennis van de Sexe der Planten gehad hebben: zy konden niet onkundig weezen van een verfchynzel, zo opmerkenswaardig in de gemel- de Planten. In ien wy ondertusfchen aandagtig den voortgang der Plantkunde nagaan „ zullen wy welhaast ontdekken , waarom deeze byzonderheid niet vóór onzen tyd wél beweezen is. De Schriften der Ouden wyzen uit, dat de Plantkun- de onder hun weinig opgang gemaakt heeft, terwyl de Wis- en Starrekunde eene vry hoog toppunt van vol- maaktheid bercikten. De Werken van THEOPHRASTUS, PIOSCORIDES en PLINIUS, de Schatkamers van de kun- digheden der Ouden, behelzen flegts weinig tot dit ge- deelte der Natuurlyke Historie behoorende, ondanks de nafpeuringen , door DIOSCORIDES gedaan, op het gebruik der Planten , en den arbeid der Romeinfche Landbouwe- rcn. By de herleeving der Letteren, hielden de Geleerden zich eerst bezig met de overblyfzels van de Kundigheden der Ouden , in de verwoestende onkunde der Middel-ceuwen niet verlooren geraakt , op te zame- len y doch welhaast overtuigd , dat deeze Werken der genomene moeite, om ze te bewaaren , niet opwoogen, begonnen zy de Netuur veeleer dan de Schriften der Ouden te raadplecgen; zy befchreeven zelve de Planten, tot dat-zy zich overlaaden vonden door het groot getal foorten van Gewasfen „ en niet wisten hoe dezelve we- der te vinden in die grootfche verwarring der Natuure. Het getal der Planten, °t welk men van jaar tot jaar uit de Indién overvoerde was zo groot, dat niemand zich in ftaat bevondt om de naamen dier Planten in zyn ge- heugen te houden. Eindelyk pocgden Stelzel-ont- werpende Schryvers elke foort van Plant te befchryven naar de Vrugtdeelen 5 zy poogden ze op die wyze te on- derfcheiden „ en fchikten ze in rangen, Maar ‘deeze Plant- kundigen, in °t eerst op niets anders gelet hebbende dan op den Bloem en de Vrugt, op den eerften wegens de , choon“ OVER DE SEXEN DER PLANTEN. 485 fchoonheid , op de laatfte om de nutheid, ontdekten wel- haast dat de kenmerken, van die twee deelen ontleend, ongenoegzaam waren; dat men de toevlugt moest nee- men tot de andere deelen der Bevrugting, min in ’t oog loopende dan deeze, om alle de bekende Planten te rang- fchikken. De Plantkundigen vonden zich genoodzaakt, alle de werktuiglyke deelen der Bevrugtinge , de kleinfte zelfs niet uitgenomen, naa te gaan, om onderfcheidende en zekere vastgaande kentekens te vinden. De Helmftyl- tjes en de Stampertjes, door de eerfte waarneemers ver- waarloosd , waarfchynlyk uit hoofde van derzelver klein- heid , bleeken zeer weezenlyke gedeelten te weezen : de- wyl men ze in elke Plant aantrof. Van daar heeft men, aan elk deezer onderfcheidene werktuigen , verfchillende naamen gegeeven , en den dienst, welken zy in de groeie ende huishouding verrigten, naauwkeurig naagegaan. ’t Zou zeer bezwaarlyk ‚vallen te zeggen, wie eerst de Sexe der Planten ontdekt heeft, en dit onderzoek zou geene nuttigheid aanbrengen. Verfcheide ontdek- kingen van weinig aangelegenheid heeft de ontdekking tot volkomenheid gebragt, gelyk verfcheide kleine beeke jes, door derzelver vereeniging , eene bevaarbaare Rivier vormen. Men kan niet lochenen dat de Ouden die Da- del- Vygen- en Piftasje-boomen kweekten , kennis van dit {tuk gehad hebben, ten minften zo verre het die Boomen betrof: dewyl zy wisten dat het noodig was , Manne- tjesbloemen boven de Wyfjesbloemen te plaatzen, om vrugten te krygen. . ’t Is niet min zeker , dat de oudíte Schryvers gewag gemaakt hebben van. de Sexe der Planten. Maar men ziet hoe weinig uitgeftrekt hune ne denkbeelden over dit ftuk waren : naardemaal zy de Mannetjes. en Wyfjes-Planten , van een en het zelfde Gewas , als verfchillende Planten befchreeven. Naa het herleeven der letteren hebben verfcheide Schryvers , en onder deeze geene ongeagte , dermaate de Sexen der Planten miskend, dat zy den naam van Mannetjes aan Wyfjes, en dien. van Wyfjes aan Mannetjes gaven: ’t welk meer dan iets anders uitwyst, hoe bekrompen hun- ne denkbeelden daaromtrent waren CA, , De (*) Linneus befchuldigt, in zyne Philofophia Botanica. Sect. 270, RAY en TOURNEFORT van hut begaan deezes mistlags. Ik herinner my niet dien by den eerstgemelden te beboen aange- , Mm 4 trof. 486 VERHANDELING ~- De Engel/chen fchryven aan den Ridder THOMAS MIL- LINGTON, (+) de ontdekking van de Sexe der Planten toe. als of men rede hadt om de eer der ontdekkinge toe te kennen aan eenen Geleerden, die deswegen niets in fchrift heeft naageldaten. Men wil, dat hy reeds zints den jaare MDCLXXVI dit verfchynzel recht geweeten. hebbe. In de daad , kort naa MILLINGTON , blykt het, dat zyne Landgenooten GREW, en RAY, dit (tuk merke- lyk hebben opgehelderd. ` Run. JAC. CAMERARIUS, en eenige andere Schryvers , hebben cen goed aantal byzonderheden , daartoe betrekke- lyk , bygebragt; doch geen zo veel gedaan als VAILLANT , die, in cen Academifche Verhandeling, door SOERHAVE uitgegeeven , toont, dat hy *t geen de Sexe der Planten betrof zeer wel wist, fchuon hy het met geen voorbeeld vergezelde. Naa dat tydperk, dat is te zeggen naa het jaar MDCCXVIIL, hebben veele Plantkundigen dit denkbeeld tragten te ftaaven , bovenal de Achryyer van het Sexenftel gel der Pianten (X), dic zich vleit de waarheid hiervan ge- noegzaam beweezen te hebben in veele Schriften , ondanks het tegenovergeltelde denkbeeld van PONTEDERA, die het ondernam hem te wederleggen , en de Schritten van Dr. ALSTON, die het in cen belachlyk licht zogt te plaatzen. Om dit ftuk naar cisch toc te lichten, is het noodig eene nauwkeurige kennis te hebben van de gefteltenis der Planten, en, om daartoe te geraaken , moet men de groo- te keten van weezens nagaan ; in de eerfte plaats de wer kin- troffen , integendeel fpreekt die Plantkundige van minnelyke en vrouwlyke Henn'p, als Flanten van dezelfde foort; desge- Iyks ook van de Urtea. Mercurintis. Humulus enz. TOURNE- FCRT, * is w ar, verviel, de ouden volgende, tot dien misflag. S. (+ Fe Rider THOMAS MILLINGTON was Hoogleeraar te Or- fort Ir. Grew verhaalt in zyn werk over de Ontleeding der Flanten, dat hy in ecn gefprek, ’t welk zy mer elkander hiel. den over de natuur van de Hrimtjz, Of Srcfkmopjes der Bloe- men, (.4 th:re>, MILLINGTON hem betuigde, dit die deelt es veelligt ecne ov reenkamst hadden met de manlyke deelen der Dieren, en dienden ter bevrugtinge, Dit is alles wat men daaromtrent weet. LiNNAus de Zoon heeft in zyn Susp. Plans. cen Gellacht den naam van Millingtonia gegeeven. S.. a Lr ` Nus fpreekt in deeze Prysverbandeling dus van zich ven. ` de » OVER DE SEXEN DER PLANTEN. 487. kingen der natuur in den Mensch, de zoogende Dieren „ de Vogelen, de kruipende Dieren , de Visfchen , de In- fecten en de Wormen , opfpeuren , en op de Planten komen. Wy zien dat bet menschlyk Lichaam beftaat uit twee beginzelen , het Zenuw Stelzel en het Vaatagtig Stelzel, of , ’”t geen op °t zelfde uitkomt, uit twee zelfftandigheden ; het een Mergagtig en het ander Vaatagtig. Door het eerfte verftaa ik het Ruggegraads Merg , ecnigermaate de voortduueing der Harsfenen , hieruit ontítaan de Zenuwen 3. door het tweede verftaa ik het Hart en de Bloedvaten , die ’er alleen de voortzetting van fchynen , en dienen om het mergagtig gedeelte te voeden. De volkomenfte Die- ren hebben een veel grooter aantal Zintuigen dan Dieren van een laager rang, de Slange by voorbeeld; de Vise {chen hebben geen Ooren 4); de Wormen en de Infecten, hebben geen Zintuigen, gefchikt om te ruiken; de Slan- gen en Visfchen derven de voeten; de Visichen hebben geen longen, en de werktuigen der Ademhaalinge , by de Infecten en Wormen , vertchillen geheel en al van die men aantreft by de zoogende Dieren , de Vogelen en de kruipende Dieren. Hoe wyder men van den Mensch af- wykt, (4) Naa de uitgave van deeze Verhandeling, heeft men het zintuig des gehoars in de Visfchen entdekt : De Heer P. CAM- PER heeft eene befchryving van die deelen gegeeven in de Vere handelingen van de Hollandfche Maat/chappy der Wetenjchappen se Haurlem, 1763, en in een der deelen van de Memoires des Swans errangeres de l Academie des Sciences. De Heer j. Hun- TER heeft over ’t gehoor der Visfchen gehandeld, in het LXXII Deel der Philo/ophical Tran!actian:. Monro (preekt er van in zyn werk over de Ontleeding der Visichen. S. Deeze deelen waren niet onbekend aan de voornaamfte Onte leedkundigen van de Academie der Weetenfchappen te Parys; zy hadden zelfs de uitwendige Gehoorbuis waargenomen, gelyk uit de Gefcuiedenis dier Academie blykt. ` De Heer Georrroy heeft het zintuig des Gehoors ontdekt in veele kruipende Dieren, als de Padde, de kikvorsch. de Ad- der; en de Heer Fasricius, Hoogleeraar te Ki-!, met zo veel roems bekend door zyn arbeid ten opzigte van de Infecten, heeft in de Zeekreeften en Krabben de deelen ontdekt, dienende om deeze Schepzels de geluiden te doen gewaarworden. Hy geeft "er eene belchryving van in het Tweede Deel van de Nouveaux Memoires de | Academie de Conpenhague, p. 375. De Heer g. HUNTER heeft het zintuig des Gehoors gevonden in de Sepia. S, ` 1 Mm 5. 488 ` VERHANDELING wykt, hoe het zintuiglyker gewaarwordend ftelzel der weezens eenvoudiger wordt. De Tenia, Gordius en Lum. bricus misfen veele zintuigen, welke men by volmaakter gefchatte Dieren aantreft; en wanneer wy tot de laagfte rangen in het Dierenryk afdaalen, ontmoeten wy de Zoo- phiten , die een byzondere orde uitmaaken , takken , wor- tels , en eene foort van vormen , die meer het voorkomen van Planten dan van Dieren hebben , uitgenomen „dat zy, even als de laatstgemelden, door middel van een Zenuw- agtig Stelzel , de bekwaamheid bezitten van zich vrywil= lig te beweegen: dus zyn derzelver Bloemen gevoelig , en beweegen zich van zelve : dewyl zy buiten het bereik der lugt zyn, die de Bloemen der Planten beweegt, en voor het grootfte gedeelte, even als de Koraalen (door ELLis zo Keurlyk waargenomen) vastgehegt zyn in de diepfte plaatzen ver zee. In het naagaan dier weezens, tusfchen het Pieren- en ' Planten-ryk geplaatst , weeten wy niet tot welk een or- de dezelve te brengen, en wy hebben, om ze te onder- fcheiden, alleen de volgende kenmerken; te weeten dat ket Ruggemerg en de Zenuwen der Dieren van de hars- fenen afkomen , en dienen om de gewaarwordingen, als wele de vrywillige beweegingen . te veroorzaaken ; terwyl men by de Planten, integendeel, noch Harsfens, noch Ruegemerg, noch Zenuwen vindt. De Planten, zo wel als de Dieren , be"aan uit twee zelfftandigheden , cene mergagtige en vaatagtige zelfftan- digheid. De laatfte voedt de Plant niet alleen door haar wortel maar door geheel de oppervlakte : want een klei- ne tak van een Boom gefneeden, en in ’t' water gezet, haalt het voedzel in door alle zyne poriën ; desgelyks wordt de Fucus en andere, Zeeplanten gevoedt zonder wortels, alleen door de openingen over °t geheele li- chaam der Plant. ' De fchors der Boomen legt alle jaaren zyne flymagtige binnenfte kring af , die aan het hout ‚wordt tocgevoegd, en met dat gedeelte gelykfoortig. De mergagtize zelfftandigheid , het andere gedeelte der Planten , wordt in °t oneindige vermenigvuldigd en uitge- breid , en, geheel verwoest zynde, fterft de Plant. In het nagaan deezer zelfitandigheid moet men agt flaan op twee voorbeelden , die ons op een dwaalweg zouden kunnen brengen ; het eerite is dat der Grasplanten en andere py - agtige Gewasfen , wier mergagtig gedeelte het binnen ge.celte van het buitenbekleedzel bedekt; het tweede de A OVER DE SEXEN DER PLANTEN. 489 dat der groote Boomftammen , die geheel vast zyn y Uitge- nomen aan het uiteinde der takken. Het Hout doet den dienst van Been:'eren, wanneer de merg voor die deelen onnut geworden is: Boomen , welker (tam van binnen uit- gchoold is, blyven egter groeijen; mits de mergagtige ze!fftındigheid nog in de takken is. 't Is niet noodig dat het merg eenige gemeenfchap met den wortel hebbe , naar- demaal deeze het voedzel ontvangt van de vaatagtige zelf- ftandigheid, daarom groeit de Boom altoos aan de einden uit, als dezelve geen hinderpaalen ontmoet. e grootfte en volkomenfte Dieren , wier Ruggemerg begreepen is in eene holligheid door beenderen beflooten , houden op met groeyen , zo dat de holligheid, dic deeze zelfftandigheid- bevat, niet meer vatbaar is voor uitbreiding: by de laa- gere rangen in het Dierenryk , de Wormen , by voorbeeld , waar het mergagtig gedeclte niet belemmerd is, en zich vry kan uitftrekken ‚is het met den groei der Dieren even als dien der Planten gelegen. Om de voortteeling der Planten te kennen , moeten wy eerit dit bedryf by de Dieren naagaan , en vervolgens on- derzoeken hoe het gefchiedt by de zodanigen die de Plan- ten het naast komen. De Natuurkundigen hebben ’er ons geene voldoende verklaaring van gegeeven. De Aanhan- gers van HARVEY zeggen ons, dat de beginzels van de Vrugt beftaan in het Ey der Moeder, en dat het Vrugt- baarmaakende vogt des Vaders het zaadbeginzel in be- weeging brengt, door een damp of aura feminalis, of, volgens cenige hedendaagfche Natuurkundigen , door een electrike beweeging. De Leerlingen van LEEUWENHOEK, integendeel , beweeren, dat het beginzel in "rt doir van het Ey cene holligheid is, waarin een der Zaaddiertjes, zwemmende in het Manlyk Zaadvogt, zyne huisvesting neemt, en het vrugtbeginzel vormt. Ik voor my vrees, dat geen deezer twee gevoelens waarheid is: doch het is myne zatk niet een zo groot gefchil te beflisfen. Ik vere genoeg my met te zeggen, dat het gevoelen van LEEU- WENHOEK my altoos wonderfpreukig is voorgekomen. Ik heb, in °t Manlyk Zaadvogt , de lichaampjes gezien, door LEEUWENHOEK Wormpjes of Zaaddiertjes geheeten , en ik hou my wel verzekerd , dat men daaraan de bevrug-. ting der Eyeren verfchuldigd is: maar ik ben niet over- tuigd, dat deeze lichaampjes leeven , en nog min dat het Jeevende Wormpjes zyn. Ik laat het den Natuurkundi- gen over, ons nader wegens dit keurig ſtuk toe te lich- ten; 490 VERHANDELING - ten; ’t is my genoeg het even aangeftipt te hebben; ik zal ’er alleen, 't geen wy uit het voorbeeld der Muil- ezels leeren, daarby voegen. Men heeft twee zeer on- . derfcheide foorten van Muilezels; de Ezel en de Merrie brengen den eigenlyken Muilezel voort , die in zyne na- tuur, dat is te zeggen in zyn merg en zenuwagtig-ftel- zel „ naar de Moeder gelykt; doch in het vaatagtig-ftel- zel, dat is, in de uiterlyke gedaante, hair en ftaart, naar den Ezel. De andere Muilezels, ter onderfcheiding in ’t fransch Bardeau geheeten , is de vrugt van een Hengst en een Ezelin; by deezen heeft de mergagtige zelfitandigheid het meeste van de Ezelin, en de vaatagti- e de grootfte overeenkomften met die van het Paard.— Dagelykfche ondervinding Jeert ons, dat , wanneer men een gewoone Geit, door een Bok van Angora laat dek- ken, de Dieren , daaruit herkomftig , een veel fraayer Vagt hebben dan de Moeders; integendeel heeft de vrugt van een Angorafele Geit, en een gemeenen Bok, geen fyndet r (a). Het komt my waarfchynlyk voor, dat de mergagtige zelfftandigheid , door MALPIGHI Carina geheeten , en het zenuwftelzel, in het Ey der Moeder begreepen zyn, dat de Vader het vaatagtige bezorgt; doch, om beter te wee- ten op welk eene wyze die zelfftandigheden vereenigd worden, zou het noodig weezen in een breeder onder- zoek te treeden. Oncertusfchen is het zeer waarfchyn- lyk, en de waarneeming leert het ons, dat, in alle beken- de foerten van Dieren, de voorttceling geen plaats kan hebben dan door Eytjes, bevrugt door *t manlyk zaad- vogt. De Zoophiten komen, onder de Dieren, de Planten zo naby, dat men, gelyk ik reeds opmerkte , in veele om- ftandigheden moeite heeft, om de grenzen tusíchen de twee Ryken te bepaalen. De Planten, *t is waar, heb- ben geen maag, geen {pysbuis, zy verteeren niets; zy trek= (**) Te proef is met een zeer gelukkigen uitflag op de Schaa- pen genomen. De Heer DAUBENTON heeft door eene menigte van waarnecmingen geduurende meer dan twintig jaaren gedaan » getoond, dat de Rammen de hoedanigheid van de Wol veríchaf= fen, en dat het middel, om een kudde te verbeteren, beftaat in het + ¡ezen van fchoone Mannetjes. De Heer ALSTROEMER heeft dit ftuk uitgewerkt voorgefteld in een vertoog in de Academie te Stokholm voorgeleezen. B. . | OVER DE SEXEN DER PLANTEN. 491 ‚trekken alleen , door middel der wortelen , die veel overeenkomst hebben met de melkvaten der Dieren , een vogt uit den grond. Men moet teffens toeftem- men dat het zeer bezwaarlyk zou vallen de maag en fpysbuis te zien in de kleinfte Polypen (tt) en de Ko- raalen. De Planten hebben ook geen hart; zy kunnen het misfen : de warmte: van den zomer is genoeg om de fappen in beweeging te helpen en tot de uiterfte toppen te voeren, waar ze bykans geen wederftand ont- moeten, en men moet bekennen dat men dit werktuig des leevens in de ftraks gemelde kleine Dieren niet be- ter kent. De Infecten ondérgaan eene gedaanteverwisfeling , en worden , naa het ondergaan dier veranderinge , volkomen en bekwaam ter voortteelinge. Maar de Infecten a wanneer zy in dien Jaatften (taat zyn, de Kapellen by voorbeeld, gelyken niet meer naar de Rupfen, waaruit ze zyn voort- gekomen , dan de Bloemen naar de Planten daaruit ge- booren. | De Zydworm, zo ras dezelve in een Kapél veranderd is „ heeft geen mond waarvan dezelve zich kan bedie- nen, en niets anders te verrigten dan het geflacht voort te zetten. Even zo ondergaan alle Planten eene gedaan- teverwisfeling 3 zy komen voort uit een Gewas waarin ze eenigen tyd opgeflooten gelegen hebben , gelyk de Zyd- worm in de gedaante van een Rups > en ’t is alleen in den Bloem , waarin ze tot den hoogften trap van. volmaakt- ` heid komen, en zich ongekleed vertoonen; en wat ze te verrigten hebben bepaalt zich als dan even als by de Ka- peren, tet de voortzetting van het geflacht. De ontwik- eling der Bloemen heeft veel gelykheid met die der Ka- ellen; de bast fcheurt , verandert zich in een Kelk , die et buitenfte bekleed2el van den Bloem vormt, en de be- waarder wordt van de jonge Vrugt; terwyl het binnenfte gedeelten van den bast , dat het tederfte en doorichynendfte is , meer uitgebreidheid aanneemende, zich verandert in ` de Bloemkroor , opmerklyk door de fchoone kleurverfchei- denheid, en „even als de vleugels der Kapellen , bloorge, | e (tt) Het blykt in de meeste Dieren van deeze foort, dat het werktuig, 't welk voor hart dient. op de buitenfte oppervlak- te de werking van de Maag vérrigt. Dit althans is het geval in de Meduſa. B. — 492 VERHANDELING fteld aan alle de beweegingen der Lugt; doch de wetzene lykfte deelen van den Bloem zyn het srampertjeen de Helm flyltjes: onder veele duizenden van Planten , welke wy ennen , is ’er geen cen die deeze deeltjes mist. De Helm- ftyltjes hebben den oorfprong uit het houtagtig gedeelte, evormd door het binnenfte gedeelte van den Bast, wes- alven men kan zeggen, dat deeze werktuigen gevormd worden door de Vaatagtige Zelfftandigheid. Dat is zeer klaar te zien in de .2/2rum, welks twaalf Helmftyltjes gevormd zyn door zo veele draaden, van den Binnenbast 5 de dubbele Blocmen dienen om het zelfde verfchynzel te verklaaren : wanneer de Helmftyltjes verzwakt , en als overweldigd zyn , door een overvloed van voedzel, neemt de houtagtige zelfftandigheid eene zagtheid aan, en de uitgebreidheid van het inwendig gedeelte des Basts, die ter vorming daar van gediend had. Alle de Helmftyitjes hebben byzondere vaten , welke het vrugtbaarmaakend zaad bevatten, °t welk zy naar eisch, en volgens zekere wetten der Natuure, verfpreiden (ss) De gedaante der Helmtjes is zo onveranderlyk dezelfde als die der Vrug- ten, en het bevrugtende Stof of Stofmeel in die Stof knopjes heeft eene zo bepaalde gedaante als die der Zax en. De Stamper is het eenige gedeelte van het Vrugtbegin- zel, ’t welk uit de Mergagtige Zelfftandigheid voortkomt. Dezelve ftaat altoos in het middelpunt van den Bloems Deeze bevat de beginze]s der Zaaden, die met den tyd rypen, en de Vrugt vormen. Men geeft den naam van Zaadbuisje aan de beginzels der Vragt; dit gaat altoos gepaard met het geen men het Mondje noemt, en by het bloeijen van den Bloem altoos het fterkíte en in de groot fte volmaaktheid is. Eene andere opmerkenswaardige omftandigheid beftaat hier in, dat de Wortel, die, geduurende het eerfte jaar, groot en vol van de Mergagtige Zelfftandigheid is, mager wordt in het tweede jaar, wanneer de Plant Bloemen en Zaaden voortbrengt; al het mergagtig gedeelte fchyat in de Bloemen overgebragt te worden, en alleen gefchikt om in de Zaaden de beginzels van nieuwe Planten te veroor- . zaaken , aan welke zy de geboorte gecven; men kan dit in. de Raapen en Beetwortelen bovenal waarneemen. (§$ Te Heer DESFONTANES heeft dit getoond in eene Ver, | handeling, in de Academie des Sciences voorgeleezen, EE OVER DE SEXEN DER PLANTEN, 493 - De Planten zyn, derhalven, even als de Infecten, on- derworpen aan eene foort van gedaanteverwisfeling , met dit onderfcheid , dat derzelver Bloemen op dezelfde plaats bepaald zyn , daar de Infecten overal omzwerven , dat daarenboven de Planten haar voedzel niet haalen door middel van zekere werktuigen , die een chyl vormen. Wy hebben gezien , dat de Buitenbast de Kelk , de Binnenbast de Bloemkroon , het houtagtig gedeelte de Helmftyltjes , en het mergagtig gedeelte het Stampertje, vormt; de Be- ` vrugting ontdekt alle de deelen van een Plant, ontwikkeld. 