VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
De lofuiters der Pragse verzetten zich tegen de bladwijzers, en vinden in de aanwas der Hoofdteelden "en in de toeloop der mensen", welke de Pragse veroorzaakt, een waar middel om de Kunsten en Wetenschappen te doen bloeien. Die toeloop zeggen zij wekt de behoeften op, zegt maakt de mededeling van het vernuft gemakkelijk. Het nut van de onmaffige grootheden der Hoofdteelden is niets ten opzichte van het algemene welzijn: Zij is meer dan onze zekerheid, ten opzichte der Wetenschappen en Letteren. De grote mannen een Natie komen zelden uit den boezem van een Hoofdstad te voorschijn: 't Zijn de Provincies of kleine Steden die hen uitleveren, 't is daar dat een eenvoudiger levenswijze, een aanwasvende Vernuft toelaat, zich in stilte te versterken, om haar vlugt over groter Schouwtooneel te nemen. Hoe zoude zich een groot verstand kunnen vormen, in het midden van een Hoofdstad van een volk aan de Pragse gegeven? Alwaar de grote man, om geduld te zijn, beleefd moet voorzijn. Van de verhevenste gaven eist men beminnelijk te zijn, beminnelijk in willekeurige uiterlijkheden, waar toe tijd vereist wordt om die te verkrijgen. De Liederen van verdienstenis bevinden zich in het midden van een draaikolk van middelbare geesteschappen, worden onthinderd door een aantal van kleine plagen, en door welvoeglijkheid weggefloten naar die verveelende tijdverdrijven, welke vermaak genoemd wordt. Inkrimpend door deze bemoeilijkende menigte verliezen zij den tijd, en den smaak voor den ware roem. Ontoepen is roem, afzondering en gepeins zoodanig aan den Geest, als ydelheid en de verkwisting der Pragse, hem nadeelig zijn. De Pracht verdooft de dapperheid en den kriegs-geest van een Natie. De dapperheid hangt af van een werktuiglijk eigen-aard, of van een innerlijk gevoelen onzer krachten, of van daadelijkte driften door begeerte tot roem aangeftooken, of van vooroordelen. Die Eigen-aard kan zich niet doen zien in lichamen door de Pracht verzwakt, en door weelde ontzenuwd: Zy wordt alleen in robuste gestelden gevonden, die door ongemakken gehard zijn, en waarin de bewustheid van hunne meerdere kracht de overhand heeft. In verzwakte zielen worden geen grote driften ontstoken: De hevelijkheid van kleine geneigdheden maakt hen ongevoelig voor grote. De eeuwige onbevredigdheid der Pracht, belet lafse zielen in nobele onderhevige moed te gebruien, welke in het uitvoeren van grote zaken noodig is. De begeerte tot roem wordt in de Eeuw van Pracht uitgeblust. Niemand is Burger meer; elk is schraapzuchtig. Dus is het onmogelijk, dat de heldhaftigheid zich vereent met de weelde. Men geeft voor, dat de gewaande moed van eer dikwijls de plaats vervult van ware leid in menarchaeale regeringen. Maar dat men er wel op letten, die eer verdwijnt wanneer de pracht de overhand krijgt. Laat ons evenwel vooropstellen, dat een natie door middel van zulke een bewegreden, zichzelf in bijzondere gelegenheden, of op een dag van vlaktelevering, heeft overtroffen. Zo zal het verderf in den boezem hebben, duurt de vlam door de eer ontstoken maar een ogenblik. Na het eindigen van een veldtocht, zal ze haar schade gewaar worden. Haar legers zullen langzaam, door ongemakken en door de onbezontheid der jaren die ze niet zullen kunnen weerstaan, vergaan. 't Is onnoodig en tevens onaangenaam de hedendaagse gebeurtenissen uit te pluizen. Geen natie is als nog tot het hoogste top-punt van pracht gekomen: men wordt de beginfelen van het bederf nog maar eerst gewaar; 't welk nogtans een ware gezindheid heeft te hebben, om zich snel uit te breiden. Maar 't gaat ten minste zeer is, dat de geschiedenis van de pracht van alle tijden een tafereel vertoont van omwentelingen en ondergangen, die ze aan 't volk, dat haar hulde deed, veroorzaakt heeft. Arme en proeivolle volken hebben altijd het natuurlijke recht geëist, dat welke de dapperheid-boven de rijkdommen bezit. De pracht smeekt de keuzen voor het willekeurige bewind. Zoo de pracht "door de ongelijkheid van bezittingen wordt voortgebracht", vermeerdert ze die ongelijkheid op haar beurt. De middelen van de Vorst worden uitgebreid en zijn vermogen vermeerderd met zijn schatten. Niets houdt de uitgebreidheid van een onbepaalde macht. Het gedeelte van het volk, dat door de Partij en onderhouden wordt, leegt den rug aan de dienstbaarheid; gewoon de uiterlijke teekenen van vermoegen als aan te bidden, bukt het zonder moeite, voor de met bliksemgewapen gewapende Afvallige. De schraapzuchtige denkbeelden van de Grooten, maken het tot een hoop gekogte huurlingen. Verzwakte zielen, bezitten nog wel iets om zich tegen het juk te verzetten, zijn de vrees, die hen bezielt, onderdanig. Gevoel van natuurlijke gelijkheid, en het denkbeeld van vrijheid, worden verdrongen en maken plaats voor de vlaamschernst. Laat ons onzen aardbol doorlopen, en de landen zoeken die gezugd hebben of nog zugehoven onder een ijzeren scepter; wij zullen vinden dat het de rijkste landen zijn, de meest begunstigste van de natuur, en die de uitgebreidste pracht gekend hebben. In weerwil van het nauwe verband tussen de uitwerkingen der pracht en des koophandels, toepasselijk op beiden, behoren evenwel enkele daarvan in voorrang tot de koophandel; onder die getal zijn, de laagheid van ziel, het verlies van verstand, en de uitdooving van den oorlogsgeest. Die uitwerkingen, ’t is waar, blijken niet eerder, -dan wanneer de geest van koophandel en de ijver tot winst de gehele menigte van het volk gewonnen heeft. De neiging van Koophandel gewent een volk aan een beraakende oefening van pligten. Men houdt boek in debet en credit, en men stelt schuldbedel, wat men aan de samenleving, aan zijn Medeburgers uitgeeft, en wat men ervan ontvangt. Deze wijze van berekening gewent aan een gevoelen van juiste billijkheid, maar vervreemdt edele moedige gevoelens, die het eigenbelang aan dat van ’t algemeen opofferen. De gewoonte aan vrede en rust, welke de Koophandel vordert, verweert den Koopman van de krijgsverrichtingen. Een handeldrijvend volk, te veel aan de winst gebonden, is onbekwaam tot het grote te geraakten „en kent nog burgerlijke noch krijgsdeugden. De yver om geld te schrapen is het zekerste teken van een laag geest; en zy die door die drift bezield worden, krimpen nog meerder in. De geringste verstande neigen het meest, en zijn het bekwaamst om rijkdommen op te hopen. Wat kan de Regering van zulke geldbrokken trekken? Geld! maar zy die het meeste bezitten verbergen het, en onttrekken het aan de nooddruft der samenleving. Eene Natie alleen vooringenomen met den Koophandel, zal een laffe Natie zijn, en vroeg of laat de prooi haarer Naburen worden. Geen, ik hier zeggen, blijft geenzins tot kleinachting van een nuttigen Koophandel, of tot verachting van hun „die dezelfde op een edele wijze en tot voordeel van den Staat openen. Ik bedoel er alleen het misbruik van, en zoeke de weerzijde waarde der dingen. Het loon der zorgen om geld te verkrijgen is geld. Het aanzien is de prijs der verdiensten. Men kan niet nalaten de verlichte soort van Kooplieden te waarschuwen op hunne hoede te zijn tegen den geest of genoegheid van hun beroep, zodat, binnen paleiden gehouden, een ware bron is ter levensbevrediging van de samenleving, maar buiten haar beperking vloeijende, wordt ze een wostende stroom en verpest deugd en verstand. SCHIEKUNDIGE BESCHOUWING VAN TR KY DER PLANTGEWASSEN EN DIEREN. Vervolg van bladz. 452. En Beschrijving. Di wy voorheen in 't algemeen de overeenkomst der Dieren-en Planten in vele opzichten kortelijk aangetoond hebben, is 't nodig om enigzins bijzonderer van de eerste te handelen. Wat de vloeistoffen betreft; men vindt dezelve inzonderheid met onderscheiding van ruw en gekookt in 't Rijk der Dieren. De Chylus der Dieren is overeenkomstig met 't ruwe Sap der Planten „het bloed der Dieren komt overeen met 't algemeen gekookt Sap der Planten, en naar mate 't zich naar deze of gene deelen afwijkt, worden er verschillende bijzondere Sappen uit geboren. Men vindt in 't Rijk der Dieren zout-zeepachtige Sappen: uit zouten en olie tot een zeepachtige Zelfstandigheid samen gemengd. Onder allen dient de Gal tot een volmaakt voorbeeld; zijnde een volkomen zeepachtige Zelfstandigheid; zo als uit derzelver gebruik in de Geneeskunde en Huishoudkunde genoegzaam lijkt. Ook behoren hier toe 't speeksel (Saliva) en 't Al- vleeschsap (Succus pancreaticus), als zijnde zeer vermogende ontbindende scheikwijven. De Pis bezit ook een zeepachtige Zelfstandigheid; schoon niet zo volkomen. Wat de Goni, of gomachtige Sappen betreft; men kan de snot of slijm der Dieren daar mee vergelijken. Dit zap, huis vestend in vele plaatsen van het lichaam der Dieren „is even als de Gom, zacht (blandus) „in water smeltbaar, van een lymige samenklewing en dikkerwording door verlies van fijne deeltjes. Men ontdekte ook verfijnde olijagtige Sappen in dit Ryk. Getuigen daarvan zijn een vette zelfstandigheid in het weten, het vlees en vet; het merg der beenderen; en de hoorn. VAN HET RYK DER PLANTEN EN DIEREN. Boter. De verfijnheid van de meeste van deze Sappen is genoeg bekend. Ze bezitten even als de olijen der Planten een zachtheid, ontvlambaarheid, en onoplosbaarheid in water. Men vindt ook in het Rijk der Dieren de Gom-barsagtige Sappen; uit olijen en gom-deeltjes te samen gevormd, en gedeeltelijk in water en in olijen oplosbaar. Hier toe behoort die zeepachtige zelfstandigheid, bekend onder de naam van Smegma Harveianum. Bestaande gedeeltelijk uit vlies, en gedeeltelijk uit olijen, tot een Gom-harsagtige zelfstandigheid vereenigd. Men kan ook nog gevoeglijk hierbij voegen, die dikke olijagtige Sap- en, welke hier en daar aan de oppervlakte van het lichaam der dieren geplaatst zijn, om de nadelingen der te grote schuring of wringving te verhoeden. Betreffende de Producten van het Rijk der Dieren; men vindt daar 1. De Speri. reĝor „alseen allerfijnst deel van een levendig Dier, Dezelfde is in dit Rijk even als in dat der Plantgewassen, fijn en vlug, en kan alzo weinig door de vermogens der kunst afzonderlijk aangetoond worden. Ja zelfs kan men stellen, dat het hier veelal fijn is „dan in het Rijk der Plantgewassen; want wij kunnen wel door onzen reuk de een Plant van de andere onderscheiden „doch geenzins altijd het een Dier van het andere. Men vindt echter wel Dieren, welkers reuk uitmaken fijn is, zo dat ze niet alleen ’t ene soort van Dieren van ’t andere, maar zelfs de ene mensch van den anderen op ’t nauwste onderdienen kunnen. Dit ziet men ten allerklaarsten bewezen in de Jagthonden, en in Huishonden. Water, zijnde zo wel in de vaste als in de vloeibare delen verspreid. Het water is in dit Ryk van dezelfde nuttigheid en hoedanigheid als in ’t Ryk der Planten. Men kan derhalve hier uit bevallen, dat het Hoofdstoffelijk water onveranderlijk is. En dat, zo het in deze Ryken al enige verschillendheid kent, dezelfde als toevallig (accidenteel) moet gerekend worden. Want bijaldaan die toevallig bijgekomen ongelijke soortdeeltjes wegneemt, vindt men tussen de wateren der beide Ryken geen onderscheid. Zout, en wel van een verschillende soort. Een zuur zout. (Acidum). Dit verkrijgt een Scheikundige a) Uit de Melk. b) Uit de Pis; wanneer men deszelfs overblyvelden op een fijn vuur plaatst. Dit zout is in staat, om het fijnwater in Koningswater te veranderen. Loogzout (Calcium). En wel een ‘vast en vlug oogzorg . vonden; ’t zy ontstaan door ’t vuur; ’t zy door verrotting, waar door bijna alle delen van enig Dier vlug worden; ’t zy door bijvoeging van levendige kalk: Men moet echter dit vlug zout niet voor natuurlijk houden; om dat ’tzelfde nooit verkregen wordt door die bewerkingen, welke alleen ’t zout aftelden; maar door zodanige bewerkingen, die een vermoogen van te veranderen bezitten, ’t zy dezelfde gescheurd door 't vuur, ’t zy door verrottingen, ’t zy door iets anders. Vast loogzout (kalium chloratum). Men verkrijgt zulks in sommige delen der Dieren; doch moet men ’tzelfde ook niet voor natuurlijk houden. Bloed, deszelfs vloeistof, en Pisse geven een weinig vast loogzout. H. Geenloogzout (natrium chloratum). Men ontdekte dit Als men Pisse verhit zweet, men in ’t overblijfsel vindt een ware Sal neutrum, in vierkante kristallen; krakend op ’t vuur; en water in koningswater veranderende. Waarschijnlijk is dit zout niet in het lichaam der Dieren geboren, maar met de gevoedsel drank van buiten daarin gevoerd. B) Ammoniumzout. Dit is een voortbrengsel van ’t rijk der Dieren. Wanneer men Pisse aan een fijne vuur verhit, verkrijgt men een deel Zout "volmaakt met ’t Sal Ammonium overeenkomend. Dit Zout schijnt geboren te worden, wanneer 't vuur zowel het vlug Loogzout, als het zuur van ’t Zout uit- dryft, en deze Loogzouten en zuur dampen samenlopende, dit Zout te voorschyn brengen. Een natuurlijk Zout, in al zijn delen volmaakt met de geenloogzouten overeenkomend. L. Veth, zijnde een zeer zorgvuldige zelfstardigheid, overvloedig in het vetvlies der dieren tegenwoordig. Een met zout vermengde olie. Deze maakt een zoor van zeep uit huisvesting zo wel in de vaste als in de vloeibare delen. De scherpte van het zout is door de zachtheid van de olie verminderd, en door het zout wordt de oplosbaarheid van de olie in water bevorderd. Wanneer een sterk verhoogde hoeveelheid van enig deel van een dier te voorzien wil brengen, komt er altijd enige olie, met zout gemengd, te voorzijn. Dit is de oorzaak waarom men het zout zo bezorgelijk onder de huid te vóórfchijn brengen; en wat er meer dit zout alleen uit de pis verkrygt, als waarin de minste olie en zout voorhanden is. Doch verder blijkt dit uit de vaste delen; want wanneer men uit enig vast deel van een dier de gelei (gelatine) uitkookt, houdt deze olie en zout in zich, gelijk derzelver Scheikundige ontbinding leert. Zij zijn echter zodanig vereenigd dat men niets vat die beide in de gelei ontdekken kan, als zynde een onvermengd product. En ben ik olie welke met het aardachtige beginzelf samen is gevoegd. Indien men enig deel van een dier op een heet vuur plaatst, verkrijgt men een dikke pikachtige, tintend olyum. In het overige deel vindt men veel aarde, en hoe ouder de dieren zijn, hoe meer aarde men uit zulk een deel verkrijgt. Dit leert ons de olyum van Hartshoorns en welke door herhaalde overhalingen volgens de manier van Dippelius, tot een uitnemende fyne heid gebracht kan worden. Aarde is het laatste, dat een scheikundige uit de bewerkingen der dieren kan aantonen. Dit beginzels volmaakt overeenkomend met de aarde der plantengewassen. Huisvesting zowel in de vloeibare als in de vaste deelen; geven aan de eerste zelfstandigheid en aan de laatste de grondsteen of basis. Hoe dikker en vloeibaarder het deel het is, hoe meer aarde het bevat; en omtrent de vaste deelen is ook onderscheid: men vindt meer olyum in de beenderen dan in de pezen, meer in de pezen dan in de spieren, meer in de spieren dan in enig teder deel der ingewanden. Dus kortelijk het rijk der dieren doorlopend hebbende, zullen wij in vergelijking van dezelfde met de plantengewassen nog een verfijnd nader bij derzelver overeenkomst en verscheidenheid aangetonen. Men heeft in beide soorten spier, water, zout en olyum. De meeste overeenkomst vindt men in het olyum en in de aarde. Het meest verfijnd is in de spier der dieren en planten. Wie zal kunnen zeggen van waar dat bijzere riedt komt, 't welk de ene mens boven de andere en 't een dier boven het ander heeft? Even zo weinig zal men de reden van het verschil van de Spiritus retortis van Planten kunnen bepalen. Misverstanden zijn er zo veel voor het gekapten als er soorten van planten zijn. In het Rijk der Dieren heeft niet alleen ieder soort zijn bijzondere lucht, reservoir, maar ook ieder Dier als 't ware. Een Hond zal zijn Heer niet alleen van een Hond onderscheiden, maar van alle andere mensen; en een Hert niet alleen van andere beesten, maar ook van alle Herten; die in een en datzelfde bos zitten, wanneer hij maar eens de voetstappen van een Hert geroken heeft. Het scheint dat de prik van iedere mens en ieder dier verschillend is, zodat ze zichzelf kunnen herkennen. Pen zei; dat is, dat er zoveel (per reeksen gechapen zijn) nog altijd gechapen worden, als er menschen en dieren gevonden worden; dan of er een zulke allerfijnste stof Zy, welke men een luchtstof (materie Etherische) of zogenoemde wereldgeest (Spiritus mundi) noemen kan, en welke te gelijk met andere stoffen door de spygen en dranken of onzichtbare dampen, in deze of gene plant, en in dit of andere dier ingevoerd wordt, en in ieder soort, ja in ieder bijzonder plant of dier, door derzelfde vermogens een zekere verandering ondergaat, en naar de verschillende beginstelen waar in dezelfde zich geplaatst heeft, verschillende (per reeksen samengesteld; dat van daar af het verschil afhangt; dat vervolgens deze (per reeksen zich wederom in het Chaosche rijk verenigen, wanneer de beginstelen van enige plant of dier ontzettingen worden: zo dat derhalve, al welke (per reeksen in deze of ene plant, of in dit of andere dier bepaaldelijk gehuisvest heeft, wanneer dezelfde tot het Chaosche rijk wederkeert, veel als in de algemene vergaderplaats wederkeert, en hetzelfde om het even is, of het op nieuw in deze of gene plant of in dit of andere dier ingevoegd wordt. — Welk van beide deze gevoelens het waarachtigste is; laat ik aan het oordeel van verstandigheid schonen, maar het laatste aannemelijkst voorkomt. "Het Phlogiston dat door alle lichamen verspreid is, is en hetzelfde in alle rijken. Dit leeren de metalen duidelijk." Wanneer de lente der Planten en Dieren een uitwendig onderscheid niet alleen maar ook in verschillende andere opzichten bezitten, nochtans zijn zij in dat gene, welke het lentegelede genoemd wordt, evenzeer aanwezig, bestaande zulks in 't ontvlambaar beginnetje (principium inflammabile). In de Zouten schijnt het meeste verschil te zijn. De Planten leveren een overvloed van zuurzout uit, en Dieren weinig. De Planten geven nauwelijks vast loogzout, ten zij zij eerst verbrand worden, maar dan vindt men er zeer veel in: vlug loogzout verkrijgt men maar uit zekere delen van de Planten; de Dieren geven weinig vast loogzout. Dus twijfelachtig of dit vast loogzout eigenlijk aan de Dieren hoort? en of men niet liever vast stellen mag, dat dit vast loogzout ontstaat uit het overgebleven voedsel, dat geen van de Dieren uit de Plantgewassen trekt, en 't geen door brandstelling in vast loogzout overgaat. Het vlugge loogzout wordt overvloedig in de Dieren gevonden, geen Dier noch geen van desselfs' delen uitgezonderd: Vissen, vogels, viervoetige dieren, gekluitten dierjes, in 't land en water levende dieren, alle geven veel vlug Loogzout. Wij mogen derhalve hier uitbollen, dat het Rijk der Dieren de voorraadkamer van vlug Loogzout is, en in tegengedeel dat der Planten de voorraadkamer van vast Loogzout, en 't Rijk der graafbare lichamen van Zuurzout. Dit verschil is echter niet van zoo veel gewicht dat er geen verandering (commuratio) zoude kunnen plaats hebben. Een gedeelte van ’t Rijk der Planten, komt ten opzicht van ’t Rijk der Dieren overeen. Indien men het Mosterdzaad met Scheikundig ontbindt, en de voortbrengst vergelijkt met die van evenveel welk deel van een Dier, bijvoorbeeld met Pis, vindt men in dezelfde geen onderscheid dan in de hoeveelheid. Men verkrijgt evenzo een even stinkende Oly en vlug Zout uit dit zaad als uit de Pis, en het overblijfsel van beide geeft Phosphorus. Overwegende dat de loogzoutige Planten, tot welke de Mostard of Snappert behoort, naast bij de Dieren komen, ziet men hier uit, dat de loogzoutige Planten door het vermogen van het dierlijk lichaam gemakkelijk de aard van een dierlijk lichaam kunnen aannemen. Zo men met de Scheikunde raadpleegt, zal ze ons leren dat de zuur en vast loogzoutige delen gemakkelijk in vlug Loogzout veranderd worden. De zuur Zuuring dan de warmte blootgesteld, ondergaat de verrotting, en geeft vervolgens door destillatie zeer veel Loogzout. Dus wordt als ’t ware het zuur in Loogzout veranderd. Indien men het lichaam der Dieren nauwkeurig gade laat, zal een opmerkende toename, dat er in ’tzelfde een vermogen om iets te doen rotten gevonden wordt. Een drukking, de hierdoor veroorzaakte warmte en de daarop volgende verrotting, zijn werkingen die gedurig in de lichamen der Dieren voorkomen. De vaten worden in de lichamen der Dieren gedurig met geweld door de vaten gevoerd, en dus ook gedrukt. Deze drukking veroorzaakt warmte, en de warmte, vooral zo langdurig is, kan verrotting veroorzaken. Ziet men dit niet duidelijk in vele kwaadaardige, of besmettelijke ziektes, en rotkoortsen? Is de overdrukking van het dikker geworden bloed, de daar door veroorzaakte hitte, en de daaruit volgende verrotting de oorzaak van deze ziekten? De verrotting is in vele gevallen, wanneer de vertrekken van zulke Zieken gefloten zijn, aan een benauwende en stinkende reuk duidelijk te ontdekken. Leert de ervaring niet, dat deze stank door verkoelende, en vooral zuure hulpmiddelen, als het besproeten van de grond van het vertrek met Azijn, verbeterd wordt? Men mag dan daar uit wel vaststellen, dat zij een vlugzoutige natuur bezit; en vervolgens dat dus de lichamen een vermogen hebben om door verrotting vlug zout te vormen. Dat de verrotting dus veroorzaakt wordt, leert duidelijk de droevige uitwerkelijkheid van broedend Hooi. WAARNEMING VAN EEN VREEMD LICHAAM, IN HET GEABDOMEEN GEGROND, EN DOOR DEN AARS UITGETROKKEN. Door wylen den Heer MARECHAL. (Mem. de Acad. Royale de Chirurgie. Tom. III, pag. 5.) Ene Vrouw van ongeveer vijf-en-vijftig jaar, was sinds meer dan vijftien jaar, aanvallen onderworpen geweest van een galagtige Kolk; en sinds tien jaar kon zij niet dan bezwaarlijk Afvoe worden, zelfs onder menig vuldige Kloosterringen. Deze bezwaarlijkheid van tijd tot tijd toeneemende, zag zij hulp bij verschillende Genees- en Heelmeesters, maar derzelver Middelen deed geen nut. Zo bezorgde het meer dan een jaar lang met Kwakzalvers met even weinig vrucht. Eindelijk weerzin kryvende tegen de Middelen, welken zij "acht jaar" te vergeefs gebruikt had, en befluiterde haar Kwaal ongeneeslijk te zijn, begaf zij zich op het Land, gezegend pijnlijk en soms zo dat zij zich op den grond wentelde als of zij het Kolyk had, welk men het Miserere of Kronkeldarm noemt. Ik werd bij haar geraadpleegd om raad. Na een lang gesprek met de Lyderese over haar toestand, ordende ik haar. Aan ’t Loom vond ik nog aanbevelen noch enige geweld. Ik bracht een voorste vinger in de Endeldarm, en vond er, in ’t eerst, niets tevredenst; doch uiteindelijk zelfs zo hoog opvoerende als ik konde, voelde ik met mijn vinger hards, ’t welk ik met de wagel schrapte. Ik bracht een grote sonde in, en was zeer verwonderd, een vreemd lichaam te voeten van merklijke grootte, en zo hard als een steen. Wanneer ik de Lyderes gezegd had "wat ik ontdekte, antwoordde zij, dat wel een jaar geleden, haar oppaster haar kistdeel, en dat deze steen waarschijnlijk het beletsel was, dat zij de kistdeel niet gemakkelijk weerom had kunnen losmaken; en dat hij, naar gedachten, zich wel eens wat verplaatste om dat zij, in bepaalde stand van het lichaam, den afvloeiing, tegen haar wil kwit raakte. Zij voegde er bij te geloven, dat het niet langer was dan een jaar "dat deze steen in den dikke darm gevallen was. Ik besloot dit vreemde lichaam uit te halen; hier toe bracht ik op mijn vinger, een tang, waarmee men gebruikt, om een steen in de blaas te vatten, in den darm; ik greep de steen, maar hem gevat hebbende, was hij te groot om buiten te komen; ik moest het fundament verwyden, en op verfchende plaatsen extra insnijdingen doen. De steen werd ontdoken, en de zieke genas in een maand, zonder enig ongemak over te houden. De steen gaf een geweldigen stank van zich "eenige dagen lang na de uithaaling. Een weinig gedroogd zijnde, kreeg hij een reuk van warmgemaakte zeep. Hij heeft een verharde vuiligheid tot middelpunt of pit, de buitenste lagen zijn glad, en op het aanraken enigszins smerig. Een stuk van denzelfde op een gloeiende kool gelegd zijnde, smolt voor een gedeelte, en het overige verbrandde, of veranderde in een kool; dit welk doet gezien, dat de gal, of misschien de olie, waarvan men zich bediend had tot de kistdeel, zich bij de lagen verdikt hebben om de verharde vuiligheid welke er het middelpunt van maakte. Zijne gedaante is rond op een van deszelfs grootste zonden, en vlak op de andere, en dit geeft bedenking, dat hij gevormd zit in een van de vakken van den Karteldarm. Hij is zeer licht naar gelang van deszelfs grootte. Hij weegt twee pond en twee en een halve drachme. Zyn groot middelen is twee duimen en acht lijn, de kleinste, een duim zeven lijn; en de omtrek acht duimen. VIER BRIEVEN VAN DE HEEREN GELLERT EN RABENER Vervolg van bladzijde 464. HET BRIEF. Je zoekt naar mijn gewone luchtigheid, en bemerkt dat ik mij, om die weer te vinden, een oogenblik met jou moet ophouden. Wat doet gyr, mijn goede vriend Gellert? zingt ge treurklacht? Zag! het zou niet zeer aangrijpend wezen dat een filosoof zich door de rampspoeden des tijds, liet overmeesteren. Ik vlei mij ten minsten dat gyr welvarend zijt; wat mij betreft ik ben zeer gezond, en wenschte net als dat mijn hart dat alle mijn vrienden dit ten hunnen opzichte konden zeggen. Mijn is ter oore gekomen, dat de Koning bevel gegeven heeft om u uw wedde tot één duit te betaalen. Hoe groot is scheer mij, op het oogenblik dat ik deze maart koos, onze vijand; de Koning van Pruisen! De vreugde, die ik daar over gevoelde, deed mij vergeten dat hij mij mijn jaargeld onthief. Hoe wel komt het dat ik van Zijne Pruisische Majesteit (preek), heb niet gehoord dat ik in zijn dienst getreden ben? Het. Hof en de Stad hebben 'er hier de mond vol van: maar het Hof en de Stad vertellen een sprookje. Ik zou heden minder dan ooit zodanig een stap doen die, in de tegenwoordige omstandigheden, volmaakt de gedaante van Defersie zou hebben. Ik zet u de fluitje geven om dit raadsel te ontfluiten. Ik ben hier in een nauwe verkeering geraakt met veel Pruische Officier, die ik lieden van smaak, oordeel, oprecht van hart en beschaafd van wandel vond. Ik heb Prins Hendrik gezien die mij de eer heeft aangedaan om een groot half uur met mij te praten. Hij scheen mij toe met vele interessante dingen te zeggen over de Taal en Geleerdheid der Duitschers. Ik heb hevig met hem geredenerd over dat onderwerp, dat is te zeggen, zo ver de welvoeglijkheid gehengde: maar hij maakte veel werks van u, mijn waarde Gellert, ’t welke te weten bracht dat ik hem vele verongelijkkingen en grove mislagen vergaf. "Hy kende den Dichter Gellert, en ik heb hem Gellert den vriend des mensenharten doen kennen, en tot mijn beloning heeft hij mij hem, met veel vrees, dat die zelfde Gellert mijn oude vriend was; want bij voorzienlijke roem ik op de vriendschap die je mij toedraagt." Gy kunt u wel verbeelden dat ik als een regelchengenden Patriot, met die beminnelijke Prins, gesproken en hem tegenwerkingsmogelijkheden gemaakt heb, die hij niet verwachtte, en ik heb er nog tegenover op mijn koker, maar die beperk ik voor den Koning. —— Vijftien dagen ben ik bezig geweest om bij Zijn Majesteit toegelaten te worden: 't geschrift was, wie mij bij hem zou inleiden; De Marquis d'Argens betuigde mij dat hij het gaar op zich zou nemen: doch waarom zou een Franschman, in het hart van Duitsland, een Duitsch Schrijver aan een Duitsch Koning bekend maken? In de daad, mijn waarde Gellert, dit maakte mij gelijk! Ik heb over dit onderwerp aan den Baron Cocceus gesproken, dat het mij moeilijk was, die de voorbeeldigheid, die de Marquis d'Argens de goedheid had van mij te doen, niet te kunnen aanvaarden, dat hij al te Fransch en ik al te Duitsch was; dat ik " Ondertussen vreesde of mijn weigering mij niet zou beroven van de eer om den Koning aangeboden te worden; dat ik hem eerbiedig smeekte om de grote menigte van plichtplegingen te verminderen, opdat mijn Heer, de Marquis niet zou denken, dat ik een volmaakten Barbaar was. Dat ik voor die Geleerden veel achting had, te meer daar hij misschien de enige is van zijn Natie, die ons andere, arme Duitsters, voor mensen van verstand wil erkennen, maar dat ik vreesde hem enige overlast te zullen aandoen, en dat zulks de enige rede was, die mij weerspande om mij bij hem te vervoegen. Eindelijk mijn waarde Gellert, was de Koning verwittigd van mijn gehouden handel, en had de goedheid om die te keuren. De grote Frederik heeft mij gelieven te spreken, 't behaagde hem zelf, (zal de nakomingstijd dit wel gelooven?) 't behaagde hem zelf met mij Duitsch te spreken. Sprak Augustus Horatius ooit in je kruipende en harde taal? Och neen, nooit. Het Grieks was de algemene taal van het Hof en de Stad: alleen de heeren des volks en enige grijze pedanten spraken Latijn. Ach, welk een vermaak (schepte ik uit dit Duitse onderhoud met Zijn Majesteit! Hoe veel geleerde en geestvolle Brandenburgers maakte ik bekend, die de Fransen, welke ik zo hoog schat, zeer wel kunnen opweegen. Ik voelde mijn moed herleeven en ontbranden, zo dikmaal ik dacht dat ik de zaak van mijn Moedertaal en van mijn volk bepleitte in de tegenwoordigheid van een der grootste Koningen die ooit leefde. Och, dat die Koning onze vijand niet is! "Maar ik weet wel dat ik dusdanig een taal voerende, den Brandenburgers eigen ergernis en den Fransen een dwaasheid predike. Zie daar mijn waarde Gellert, 't geen voet gegeven heeft om te geloven dat ik in dienst van Zijn Pruisische Majesteit getreden ben. Ik moet u echter nog zeggen dat, op zeker jaar, wanneer de Koning zich te Potsdam ophield, gezegd werd, dat Hij mij aan Zijn dienst zag te verbinden, zo dat het zeer wel kan zijn dat enkele Officieren zich verbeeld hebben dat Zijn Majesteit mij nog eens dezelfde aanbiedingen zou doen. Ik geloof het niet, en ben zeer ver van het te wensen; want hoe veel meer goede hoop die Monarch betoont in Zijn uitnodigingen, hoe meer ik me verleegen zou vinden om Hem in vleierij, zonder aanleiding, bekend te maken. Ik beken dat de Koning van Pruisen is van alle Koningen, uitgenomen. zonderde mijn en nog een ander, dien ik u niet behoef te noemen, die met wien ik liefst zou wensen te spreken; maar als ik bedenk welk een nadeelige indruk dit zeggen tegen mij zou kunnen maken, vergeef ik mijnen wensch, OO 'Omhels mij mijn dierbare vriend, omhels duizendmaal uw kalebas. Ik vrees me dat u gedurende den tijd, dien u tak koste gelegd hebt om deze lange brief te lezen niet gedacht hebt om den oorsprong, doch om een zwaarmoedige vaarwel. "Len. Zoudt gy 't ooit hebben kunnen verbeelden dat onze Gleim de lust zou bevangen om een Historie van den tegenwoordigen oorlog te schrijven? Gleim, die gezellige man, die liefhebt de vreugde en den wijn, onderwoudt zich, kwalijk beraden, een tafereel te maken van eenen bloedigen oorlog en van de verdelging van zo veel duizend mensen, die, gelijk hy, vermaakt schijpen in den drank en de wellustigheden des levens. Ik heb hem door den Heer E **$, een vriend van ons beiden, doen zeggen, dat ik mijn stem taa het onderneemsel niet kan geven, dan op voorwaarde dat hij den geheelen oorlog in Anacreontische verzen beschreef; en de geschiedenis in drinkliederen verdeelde, in stede van ze in hoofdthema's of boeken van een te scheiden, l Zeg mij, mijn Vriend, van waar het komt dat de Koningen zo zeer op Dichters gesteld zijn om hun daaden te verheffen? Als ook wat de rede is dat ze mij niet voor hunnen Heraut aanvaarden? Maar ze denken misschien dat de Geschiedkundige lof zing van hun onsterflijke daaden het vijfde deel van mijn Heekelfcbaft zou uitmaken. Vaar wel, mijn gerust, mijn vreede zame en goede vriend &c. | RABENER IV. BRIEF Mijn Allerbeste Vriend, Mijn jaarwonde, Rabener! Neen, men heeft die niet betaald, ik heb zonder de minste ontteltenis mijn quitantie, welke mij van Meisden terug gezonden zijn, opgevloogd. Dit gaat mij niet zeer aan 't hart, schoon ik 'er, in de daad, weinig over in mijn schik ben. Kon ik mijn Vaderland den vrede en gelukkiger dagen bezorgen, dan het verlies van honderd rijkssdaalders 's jaars, ik, die ga dit niet meer kunnen werken, niets bezit, zal ik ze grootmoedig daar aan opofferen. Mijn Heer, heeft mij door den Hr. C, eenen voorstel gedaan of ik zou hebben, om in de opvoeding van de Kroonprins deel te nemen; maar, mijn vriend, zolang ik door gebrek van te kunnen leven niet genoodzaakt wordt om mijn Vaderland te verlaten, zal ik mij altijd gehouden rekenen om daar in te blijven wonen, in hoe jammerlijk eenen toestand het zyn moogt. Gy denkt daar over op dezelfde wijze, en ik wenscht u daar gelukkig mee. Savend zou te veel verliezen in u te verliezen: u, een man geschikt tot het uitvoeren van zaken, nuttig aan den Staat, een Schrijver! och gy moet ons bij blijven. Wat mij betreft, ik ben nog goed om enige jongelingen te raadhen. Gewoon aan een zittend leven, beladen met zwakheden op den oever des grafs, kan ik niets beters doen dan blijven waar ik ben. Ik haak nu niets sterker dan aan afzondering en om een goed werk over de Zedekunde na mijn dood der nakomelingen over te laten. Gy hebt mij, naar verdienste, eer bewezen, met bij Prins Hendrik te zeggen dat ik uw oudste en beste vriend was; zo als ik het inzag zou ik hem zelfde gezegd hebben. Ja, ik reken het voor 't geluk van mijn leven dat ik de vriendschap heb mogen wegdragen van Rabener, Gertner, Schlegel, Cramer en Giesecke. Dit geeft mij zo veel eer bij de nakomelingen, als het roemrijk voor Racine geweest is, Molière en Boileau, onder zyne vrienden te hebben mogen tellen. Het tegenwoordige tijdperk, twijfel daar niet over, zal niet minder aanmerkelijk zijn ten aanziene van de Geleerdheid in Duitsland, dan het tijdperk van Boileau ten opzichte van de Geleerdheid in Frankrijk geweest is. Ga gedurendertijd den Koning zien, hij moet u leeren kennen, en zich over u verwonderen, ik durf het u belooven. Ik vraag niet om mijn Jaarwede, maar hij moet u ten minsten geven 't geen u toekomt, hij behoort betere gedachten te krijgen van de Duitschers in 't algemeen, en onder die van de Saxen in 't bijzonder. Niemand is bekwaamer om hem die in te boezemen dan gy; maar beziel hem bovenal met een geest van vrede. Laat u intussen door niets verbinden. Ik ben geërgerd over de onderneeming van Gleim. Vaarwel, leef altijd gezond, ik blijf uw goede Vriend, Gellert. BRIEF AAN DE HEEREN SCHRYVEREN EN UITGEEVEREN DER VADERLANDSCHE LETTEROEFENINGEN, MET BENE NEVENSGAANDE LYRIK, OP DEN HEER E. W. HIGT, Mijn Heeren! Een ontwyk, en, voor mij, ten uiterste fijn gevoeld, achter- 't aan van mijn Boezemvriend, den bravere en schrandere Heer E. W. HIGT, deedt mij strapé de pen opvatten om zijne ge- dachtenisfe, door mijn geringe dichtvermogens, zoo veel eerst aan te doen, als ik zijne verdiensten, oprechtelijk, waardig keurde, in zekere verwachting, dat zij verijdelde beroemder Dichters, zo Latijnse, als Nederduitsche, de droevige uitvaart van hunnen vermaarden Kunstvriend „door op 4 ver: 504 BRIEF. be werkheilige toonen, insgelyks vieren zouden. Dan,'t geen inderdaad grootelijke te verwonderen is, niemand kwam te voorschijn, hoe gereed men anders ook zyn moge, om Dichters van veel mindere rang, dan onzen Overledene, na hunnen dood, staatelijk, te belijden. Ik intussen, {choon niet 'verwaand genoeg, om mij te verbeelden, dat een Mens, met recht, verkregen roem, eenig het minste nadeel, door mijn stilzwijgen, zou, lyden zou, heb echter mijzelf, verder, niet kunnen voldoen; zal son betaamlijk keurende „Vriend, voor wie ik altijd een ware achting en genegenheid, in mijn boezem, gekoesterd had, zo maar, als ongemelkt er onverschillick, naar de eeuwigheid te laten verreizen. Dit zij dan een zwak in mij, „zot wil ik" heb evenwel voor- genomen mij van dat lastige verwijt der vriendschap te ont- {laan; waar toe ik geen beter middel weet uit te vinden, dan dezelfde bevrediging mijn zwaarigheid niet alleen, maar de beoordeling van het vaarwel zelf aan Uw Ed, overgelaten, gelyk ik dan de vrijheid neem, Uw Ed. hetzelfde, ten dien einde, hier ingefotect, ook te zenden. Kunnen Uw Ed. na vijfentwintig jaar, de uitgave van mijn Lied van Lamentatie nog enigszins billijk vinden, maar kan ze vooral de toets van het opdrogen Uw Ed., doorstaan, zegt haar dan ook de eer, van een plaats in het Mengelwerk van Uw Ed. Vaderlandse Letteroefeningen te bekleeden, dat ik denk, dat ze nog best in vragen zal, enz. Wij twijfelen niet, of de gemelde redenen zullen, gelijk van ons, ook gebillijkt worden van allen, die de lofwaardering van HIGT gegeven en gevolgelijk hooggeagter hebben; die een gewis ten hoogsten aangenaam zal zijn, 'Mans gedachtenis dus vereerd te zien met een Lamentatie in welke het hart de ware taal der vriendschap met nadruk doet hooren. KLANT LAMENTATIE OVER HET AL SPASTVERVOLGDE VAN MINEEN BOEZEMVRIND En. DEN GELEERDEN HEERE | ERNST WILLEM HIGT ; - RÉCTOR DER LATIJNSE SCHOOLEN TE ALKMAAR. OVERLEDEN DEN 22sten VAN ZOMERMAAND, DES JAARS MDCCLXII Beiteltje Weduwhuwel, als Mensch, als Vriend, als Christen in uw rouw: Ik poog, als jy, door tranen, Voor mijn beklemde ziel, een' open weg te bannen: En Jy mist uw Echtgenoot; | | Ik derf mijn Boezemvriend: och, ons verlies is groot Deed' mij de tyding beven Van zijn kracht, en fluits, vol vrees, naar Alkmaar te reizen Hoe afgripping werd ik daar De bitte maar' zijns doods, de kreet der Stad, gewaar! Och, ziel zielsverlangen! Ik mocht het laatst' vaarwel nog geven, noch ontvangen. Een troostloos Huisgezin. Maar zegt, dat schriklijk voor heugt ons te veel, Vriend! Uw lot eist medelyden: Fiebbe ik, helaas! als Vriend, met zoveel leed te stryven; Hoe zwaar is dan, het wee, Dat u, als Egbert, drukt, o zwakke Dorothee! Schoon vriendchap, in vermogen; Voor huwelijkstijd, perst u echter ’t vocht uit de oogen: Naar evenredigheid Wordt dan uw dierbaar Pand, door u, en mij, bechreven, Doch, voegt mij flechts het weenen? Neen, LEMKE, zweeg mijn pen, dan sprak ik wis de teensen; Deswegen ik, droef ter mot, Der heilige aschem van uw Mijn dit treurig offer toe; Wat ’s dit, ik kan niet spreken; Het redenslicht gaat schuil, in plaats van door te breken; Ik denk, maar ’t is verward; Als ik de droefheid weer, fluit zegt me stil in ’t hart? Wat zijt ge, o Vriendschap, teder! Ei, geef me, voor een’ poos, de ontroofde krachten weer; ’k Wil al, wat gy gebiedt, Onthoud me dan, voor ’t minst’, daar toe ben ik niet Verwelkom, op nieuw aan ’t kweelen; O Ligt baart dit ademtocht, en helpt mijn zielswond te genezen! O, Veel te wreede pligt, Dien ’k u verzekuldigd ben, mijn Halsvriend, u, mijn Hoogheid! Moest u de Dood verrassen, Toen, met uw heil, uw roem eerst recht begon te vassen; Toen uw Levenszon Haar’ middag nauw bereikte, en zelfs nog rijzen kon. Toen zo veel Letterhelden Belang in uw geluk, en in uw vriendschap velden. Toen uw bevordering Tot eedler schoolbewind niet meer in twijfel begon; Toen ge u, met dichtlaurieren, Op Romeinse grond geplukt, eerst vrij het hoofd mocht fieren, Toen pas, ten spijt van 't graf, Uw eeuwig schoone Lente uw naam het leven gaf. Toen we uw Batavische snaaren Der beste dichters lof reeds zagen evenaarden; Toen prijslijk taalvermaak Uw fraai vermeerderde deed van onze moedertaal; Toen, m’ alles mocht verwachten Van uw geleerde vernuft, en vlugge konstgedachten; Toen onze vriendschapsband. Helaas, ik kan niet meer, de pen valt me uit de hand! Laat me, eenige oogenblikken, Toch aan natuur voldoen, door zuchten, hikken, nikkens. Ik vond niets, ô groote Ziel, Na uwe hemelvaart, dat me zo wel geviel! Vergeef, vergeef me 't klaagen, Ik ben immers nog op aarde, gy zit van 't aardse uitgestegen! Smoorde echter nog mijn leed, o Greep ik dat mijn klachten uw heilstaat hinder deed, Maar neen, geen Hemelingen Zijn vatbaar voor 't beloop van onderaarse dingen: Men slaat, uit uw gewest, al Het oog niet op 't gewoel van dit ons mierengestel, Zoudt gy van droefheid weten ? | Hartstochtelijk zijn ? ô neen ! hoe kost ge zalig heeten ? 