VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Te amftérdam by P. Conradi, 1789. in gr. Bug, , gei, In dit Boekdeel vind de Leezer wederom twee Verhan- delingen, over het gebruik der Geneesmiddelen uit Kel- ders en Keukens, Dc eerfte is die van den Heer THURS- SINK , Geneesheer in 's Hage, en de tweede van den Heer WILLEMSE, Geneesheer te Haarlem, De Heer Z ber, fink heeft zync Verhandeling in vier' Hoofdverdeelingen gefplist, welke ieder wederom in byzondere Afdeelingen verdeeld zyn. In de cer//c komen de Ziekten der vaste deelen en derzelver geneezing voor; in, de tweede de Ziekelyke gefteldheden der Vogten; in de derde de Ziekten van het Levensbeginfel, en eindelyk in de vierde Hoofdverdeeling , de Ziekten der byzondere deelen. — De Verhandeling van den Heer JZ;J/emfe is flegts eene opgaave van eenige zeer eenvoudige Geneesmiddelen by wyze van een Huis-Apotheek, ten nutte van zeker Gods- huis: — de algemeene van deeze Geneesmiddelen in on- derfcheiden Ziekten worden door proefneemingen beves- tigt. Zy die lust hebben zulk een aantal Verhan- delingen , over een en hetzelfde Onderwerp, te leezen, wenfchen wy het nodige geduld, terwyl wy , voor ons, gaarne willen bekennen, daarvan verzaadigd te zyn, Hand» 406 €. PHILIPS JACODSZ; ` \ Handleiding , om in de Kunsttafreelen den affland van hel oog des £ienders tot dezelye , de Perfpectivifche dieptens, der waserpas leggende, en opflaande vlaktens, de lengte derzelver Sluitlinien , Hordfonds hoogte, ens. in voorac- fielde, of tot te zullen veryaardigs werdende Werkfiukken , als ook de Perfpectivifche Regelen, in het Tekenen of Schilderen van Tancelen, door eene gemakkelyke bereken ning te vinden. Ten dienfle van hun, die zich voornaam. lyk tot het tekenen en fchilderen van Gebouwen, Kamers, Landfchappen en TFoncelen bepaalen. Voorgefteld door `- CASPAR PHILIPS JACOBSZ., Korstgraveerder en Geadmi- seerd Landimeeter voor de Ed. Hove van Holland en Wesi- yriesland, Lid van het Mathematisch Genood/chap te Am flerdam. Te Amflerdam by J. ten Brink Gerritsz. 1788. in gr. 8yo, 70 blads. met 4 uisflaande Platen, meiden zen Tekenaars groote Reketiaats, fchooh beide | Kunften altoos zamen mocsten gaan, nüdien zy tot één zelfde oogmerk dienen. De Bouwkundigen alleeri weeten (over t geheel genomen) de Praktyk gewoonlyk by de Theorié te voegen. De vlytige PHILIPS trachte derhalven , met deze Mandleidineg , den Tekenaaren en Schilders te gemoet te komen, door hen de noodige re- kening aan te pryzen, en door verfcheidene werkftukkenì bevattelyk te maaken. De kennis der Regelen, door wel- ke men den afftand of tusfchenwydte , wai des zienders oog tot een Kunsttafreel , de dieptens der Grond, Zol- der, en ter zyden ftaande Muur-vlaktens , de lengte van derzélver Sluitlinien, en Horifonts hoogte, in alle geval- len, kan bepaalen; kwam hem zo nuttig voor, dät hy niet naa konde baten, om, zyhen Kunstbroeders , zyrie ge- maakte aantekeningen mede te deelen; te meer daar "er. iri onze taale, nimmer in dien fmaak over gefchreven was. ^ De voordragt dezer Aantekeningen heeft hy in Vier Af- deelingen bepaald, en eerst een regthockige Kamer ren onderwerp voorgefteld, welkers grondvlak cen gelykzydig vierkant is; derhalven de diepte gelyk aan de breedte. In de tweede Afdeeling is de voorgeftelde grondelakte in der- zelver diepte verdubbeld , ‘en dus de laatfte gelyk aan tweemaal de breedte; welke in de derde Afdeeling tot driemaal is aangegroeid: terwyl de vierde Afdeeling alleen aan de Regelen der Tooncelperfpectief is tocgewyd. Dee- ze Afdeelingen worden voorgegaan door eene Inleiding ; ` . . LC HANDLEIDING. 467 fáakende den aanvang em vinding der Peffpective Regclen4 zynde dit gedeelte geheel overgenomen uit MONTUCLA’S Historie der Wiskunde, doch als zodanig ook door den Schryver, in de Voorrede, opgegeeven. De uitvoeNng , als ook de Platen , voldoen zeer wel aan het oogmerk van" den Autheur, die, zo als wy met fmart vernomen heb- ben, even na de uitgave van dit nuttig Werkje, overle- den is. Kunnende deze Handleiding zeer wel, naast zyn uitvoerig Onderwijs in de Doorzichtkunde , met 6o Platen 3 zyue . Handleidingen tot de Spiegelperfpectiven , en, tot het plaatfen van Zon of Maan, in een Tafreel; als mede naast zyne vermeerderde en verbeterde BO$BOOM, over de vyf Ordens, geplaatst worden. Over het Jchryven der Gefchiedenis , of de wyze hoe dezelyé behoorde gefchreeven te worden, door den Heer Abt mp MABLY. Uit het Fransch vertaald en met eenige aanmer- kingen vermeerderd, door LAURENS VAN LIMBURG , M. Ze Te Amfterdam by Emenes en de Vries. 1788. In gr. ocs savo: Behalven cene Voorreden van den Vertaler, 316 Je ` ooit ontbrak het der wacreld aan Gefchiedenisfchryvee ren, van de vroegfte tyden tot op onze dagen. Maar die Schryvers verdienen allen niet dezelfde achting. On- der eene groote menigte vindt men enkele puikfchryvers , fommige draagelyken , maar veelen, welken der leezinge niet waardig zyn. By eene oppervlakkige befchouwing zoude men zich misfchien verbeclden, dat wy van deeze laatstgemelden eenen veel ruimeren voorraad bezitten dan de Ouden eertyds, maar in vefgeldinge hiervan in het aantal van recht goede Schryveren by dezelven te kort fchieten. „Doch veele van de Werken der Ouden hebben onze tyden niet bereikt. Wy beklaagen het verlies van verfcheidene uitmuntende flukken, en de verminking van ` andere ; maar zekerlyk zyn ook veele verdwenen, welkö geen beter lot verdienden. Evenwel moet men bekennen, dat de uitvinding der Drukkunst het verfpreiden der boe- ken veel gemaklyker gemaakt, de oppervlakkige kundig» heden van veele onderwerpen onder een grooter getal van menfchen uitgebreid, en daardoor de menigte van middel- maatise en flechte boeken grootlyks vermeerderd Heeft. Veele naamen en werken zyn door deeze kunst in ge» IV. DEEL. N. ALG. LETT. N9. 10 Ff dacha 408 DE MABLY dachtenis gebleven, welke liever met de eigenaars en op- ftellers hadden mogen rusten in het graf der vergetel- eid. Gelyk. dit plaats beeft in andere Weetenfchappen, zo ook met betrekkinge tot het fchryven van Geíchiedenis- fen. Wy laaten voor een oogenblik daar, dat veele ftuk- ken welke hiertoe behooren, of walgelyk zyn door laffe vleizucht , of eerder als verfoeielyke ichimpfchriften , dan als onpartydige verhaalen mogen aangemerkt worden. Dit ebrek is aan alle eeuwen gemeen. Maar aan de laatere is het meer byzonder eigen, dat ieder, welke meent te kunnen vertellen (en hoe weinigen zyn 'er, welken dit recht goed kunnen doen 9| zich ook bekwaam oordeelt , om eenig gefchiedkundig ftuk in de waereld te ftooten. On- dertusfchen is het fchryven eener goede Gefchiedeniste eene allermoeielykfte taak. Het is niet genoeg enkel de ebeurde zaaken te verhaalen: men moct ze zo verhaalen , t zy recht leerzaam worden, het verftand des Leezers verlichten , ‘hem inleiden tot de gewigtige. kennis van het ` gnenfchelijke hart, de oorzaaken der bedryven, de gehei- me dryfvceren, door welken zy bewerkt werden, de ze- den- der Volken , de daaruit vloeiende voor- en nadeelen, de gevolgen van overheerfchende driften en de middelen tot derzelver beteugeling ontwikkelen. De noodzaaklyk- heid van dit alles wordt duidelyk bewezen ,. en door ge- aste voorbeelden opgehelderd. in. het Werkje van den eere Abt DE MABLY, het geen wy tegenwoordig voor ons hebben. De Schryver is daartoe recht bekwaam, zo door zyne groote kundigheden en bedrevenheid in oude en hedendaagfche Schryveren, als door zynen gezonden Smaak en juist oordeel Het Werk is gefchreven by wyze van zamenfpraaken tusíchen den Schryver, en twee zyner vrienden Ádamon en Theodoon, waarvan de eerstgemelde bericht geeft aan eenen derden vriend, welke den naam Cleanthe draagt. Adamon had Theodoon willen overhaalen om zich tot het fchryven eener Gefchiedenisfe te begeeven , en beweerd, dat hy door traagheid of ongeftadigheid het rechte ge: bruik niet maakte van zyne gaaven en bekwaamheden. deeze gelegenheid worden verfcheiden gegronde aan- merkingen voorgefteld over de geringe nuttigheid, welke eene al te verdeelde, en niet tot eenig bepaald oogmerk ingerichte, boekoefening kan aanbrengen. eedoon aar- felt, laat zich bykans overhaalen, maakt echter zyne zwaa- OVER HRT SCHRYVEN'DER GESCHIEDENIS. 409 zwaarigheden , en verzoekt den-raad des Schryyers (*). Deeze brengt hem onder het oog hoe moeielyk het zy ín dergelyke gevallen eenen goeden raad te geeven, vooral wanneer men niet weet, werwaards de fmaak des Vraa- ers hem leide. Behalven dat iemand een Gefchiedenis- chryver moet geboren worden, vereifchen de onderfchei- den foorten van Gefchiedenisfen, Algemeene, Bijzondere, of Leevensbefchryvingen , ook verfchillende kundigheden en bekwaamheden, dat met voorbeelden wordt opgehelderd +). Doch alvoorens hier verder'in te treeden, fpreekt le Schryver van eenige 'voorbéreidende weetenfchappen , waarvan, gelyk hy te recht aanmerkt (4), ,, geen Ge- > fchiedfchryver, hoegenaamd ,' onkundig kan weezen ,” indien hy zyn ondérnomen werk gelukkiglyk zal volvoe- ren. in den eerften rang grast de Heer DE MABLY de kennis van het Natüurlyk Recht, en eene grondige Zedekunde , dewy! men zonder deeze ,, nimmer de plich- ten der Burgers en' die der Magiftraatsperfoonen zal kun- »j nen onderfcheiden,” of oordeelen — óver de regtma- » tigheid der onderneemingen, die men verhaalt; ” ja eer- der „een doodlyk vergif van de Gefchiedenis zal maken, »» gelyk Strada," volgens welken het ,, Philippus de Ile >, Veroorlooft was om alle de oude Wetten, alle de trac-' „> taaten, alle dé vérdragen, met dé ingezeetenen aange- »» gaan, te verbreeken... Om dat den Vorst naar zyn’ an Yoorgeeven, zyne magt onmiddelyk van Gods wegen s, bezit ($)." —=— De tweede der voorbereidende Wee- tenfchgppen is; volgens den Schryver, de Staatkunde” welke “in twee byzondere deelen gefplist wordt. . De ei- genlyke Stiàtkunde ,, is gegrond op die wetten, welke: » de natuur ‘zelve inge” °° ` ^U », dat geluk, waatvoor » doen genieten;" dec zen, tn om dezelve w men de Schriften der o en raadplecge. » », onzer driften, die « » niets dan eenige voc s, intusfchen zy zelfs : ss, wederwaardighéden o denisfchryver ‘moet ook s den (*) Bladz. 3. enz. CO Bladz. 8. enz. ` (4) Bladz. 15. ($) Bladz. 15-18. en im 20. enz. ' 2 410 ^ DE MABLY as den mensch nagaande, opklimmen tot den bron en oor» ,, zaak van ons geluk en rampfpoed; den aart der byzon- e» dere deugden en der byzondere gebreken opfpeuren... ə, anders zal hy ter goeder trouw die Staatsministers en ə», Magiftraatsperfonen bewonderen, dewelke zonder te be- an vroeden den afgrond die zy onder hunne eige voeten an graafde , zomtyds geflaagt hebben door het ryk der as driften uittebreiden, des zal hy hunne dwalingen voort- ə, planten; even als zy aan de ondeugd een verleidend s, aanzien geven; en waarlyk ten dien einde was het der sn moeite niet waardig, de pen op te vatten (*)." On- dertusfchen moet de Gefchiedenisfchryver zorgvuldig zich wachten van deeze zyne kundigheden , Wysgeerte en Ge- leerdheid , in langdraadige aanmerkingen, ten toon te fprei- den. ., Ik wil, zept de Heer DE MABLY Chi, dat den. » Gefchiedfchryver in ftaat zy om een Taafreel van Ze- as dekunde, van Staatkunde ep van het natuurlyk recht ‚> te kunnen maaken; maar daarom wil ik niet hebben an dat hy het doet: hv moet zig vergenoegen daar mede, an dat een verftandig Lezer den grond daarvan, in zyne e Schriften kan vinden.” Na dit tusfchen beiden te heb- en aangemerkt, keert de Schryver weder tot de nood- zaaklykheid der kennisfe, welke hy de Staatkunde der driften noemt, en toont met eenige voorbeelden, hoe ongerymde aanmerkingen uit het gebrek dier kundigheid voortvloeien (}). Verder moet de Gefchiedenisfchryver ,, de grootfte en a, de diepte achting voor de deugd hebben; ik wil, zegt ,, de Schryver, dat hy my leere het algemeen welzyn, an het Vaderland, en de rechtvaardigheid te beminnen; ik an Wil dat hy de ondeugd ten toon fteld, en de deugd ‚ het eerwaardig voorkomen geeft dat zy verdiendt; de e grondbeginfelen van eerlykheid, welke ik in de Ge- , Íchiedenis zal gevonden hebben, zullen my gefchikt ‚ maaken om de edele poogingen dier geene, welke aan an het hoofd van ’t gemeenebest gefteld zyn, en die het sn goede ten oogmerk hebben, te onderfteunen. Dees an zullen myne tegen/praak vreezen, en, indien ik my zo’ s mag uitdrukken, zal ik hen tegens de hevige driften,. an waar aan zy meerder dan enkele Burgers bloot gefteld ` ss Zyh, beveiligen; ik zal hen in de uitoeffening van het aa recht, 3 9 ? 3 (*) Bladz. 24, 25. — . Ct) Bladz. 35. (43 Bladz. 36. enz. | OVER HET SCHRYVEN DER GESCHIEDENIS, 411 » recht, handhaven (*)." Voortreffelyke aanmerkingen heeft de Schryver over de zedelyke nuttigheid eener wel- gefchreven Gefchiedenisfe. . Wy wenfchen meer van de- zelve te kunnen overneemen: maar zouden dan de paalen van ons beftek te buiten gaan, en door hier en daar eene enkele plaats uit haar verband te rukken , dezelve een ge- deelte haarer kracht doen verliezen. Het volgende moeten wy evenwel aanroeren. De Schryver te recht hebbende aangemerkt, dat de Deugd in de verdrukkinge zich dik- wyls vertoont met den grootften luister, terwyl de on- deugd, hoe voorfpoedig fomtyds naar den uitwendigen fchyn, altoos haatelyk blyft; en dat alleen het geluk geng Volks is geëvenredigd aan de maat van zedelyke voor- treffelykheid , welke onder hetzelve heerscht, vervolgt (1) op deeze wyze. ,, Doet dan onder voorwendzel van tot an de Deugd opteleiden, met te toonen, dat de Voorzie- »» nigheid haar nimmer verlaat; doet dan, zeg ik, geene s» wonderdaaden ten haaren behoeve werkzaam ex. Sira- s, da gebruikt by alle gele enheden de Maagt Maria en » St. Jacob, om aan de Koomschgezinden de overwin- an nin op de zogenoemde Ketters en invoerders van nieu- an Wigheden te doen verkrygen...... Wai on Strada geloof wil flaan , zal men in den » worden, als of Gods Voorzienigheid D .» tyd werkeloos geweest zy, en dat Lu an zig dien tyd ten nutte hebben gemaak ^» dwalingen te verfpreiden en zig aanhang ` s, dat God den draad zyner Voorzienigheid », de krygsbenden der aardfche Vorften noo » zig over de zogenaamde Ketters te wreek an tenfpoorig dwaas, is het niet van God deelgenoot aan s» de wreedgartige onregtvaardigheden van Philip den II, » van den Cardinaal Granvelle en den Hertog van Alba » te maaken?... "t Was wel der moeite waardig van s, twintig wonderwerken ‘uitgedacht te hebben, om te bee », letten dat de Catholyken overwonnen zouden worden, », of om hun eenig voordeel te doen verkrygen; intus- »» fchen dat in de voornaamfte, dat in de hoofdzaak, de a Maagt Maria en St. Jacob in vermoogen te kort fchie- ten, en den winden toelaaten, om dien onverwinnely- ken Vloot (welke volgens Strada de Nederlanden moest ten onder brengen, Engelanl veroveren, en den Room. »» fchen » » » (*) Bladz. 48, 49. (i^ Bladz. 57. enz. Ff 3 412 DE MABLY ss fchen Godsdienst in die beide Landen herftellen ,) te wn Vernielen.” De tegenwerping hieruit door eenen der zamenfpreekeren tegen de Werken van TITUS LIVIUS af- geleid, wordt vervolgens grondig wederlegd. Daarop fpreckt de Heer DE MABLY (*) van ,, het plan ə dat zig den Schryver cener algemeene Gefchiedenis an moet voorftellen.”” Het plan van Livius wordt aange- haald, als behelzende alles ,, wat een verftandig Leezer ə, geregtigd is van een Gefchiedfchryver te eilchen, " Hierover wordt vervolgens breedvoerig gehandeld, en de waarde van de voornaamfte Gefchiedenisfchryveren ge- toetst aan de voorafgeftelde grondwaarheden. Livros is de geene, welke by onzen Schryver den hoogften roem behaalt. ,, Naar Livius, leezen wy verder (T), kan ik » U Grotius melden. Zyne Gefchiedenis der Nederland- > [che Oorlogen, welke het aanweezen aan het Gemeene- an best der vereenigde Nederlanden gegeeven heeft (1), an is een Werk dat den grootíten lof verdiend.” Schoon onze Schryver by verfcheidene gelegenheden met hoog- achtinge fpreeke van Tacrrus, oordeelt hy echter dat GROTIUS ,, ingevolge de algemeene fchikking van zyn Gé- .. fchiedenis verre boven denzelven te fchatten is Yer De Gefchiedenis der Romeinfche Staatsveranderingen door den Abt verrToT wordt gebrekkig gekeurd, dewyl zy , al- leenlyk afgezonderde brokken behelzende, veel wechlaat het geene evenwel noodzaaklyk was om het verband der zaa- en en oorzaaken, uit welke veele gevallen zyn ontítaan, den Leezer te doen opmerken (**). Vervolgens wordt zo hier als elders gefproken van HERODOTUS, XENOPHON, THUCYDIDES, PLUTARCHUS, HERODIANUS, SALLUSTIUS , CÆSAR, NEPOS, SUETONIUS, BUCHAN/EUS, DU THOU, BOSSUÉT , MEZERAI, RAPIN DE THOIRAS, HOME, RO- BERTSON, VOLTAIRE, LE BEAU, GIBBON, en anderen, welken wy niet allen zullen opnoemen. De Schryver geeft meer of min zyn gevoelen over dezelven. En fchoon wy niet altoos met hem kunnen inftemmen, moet men hem den billyken lof geeven, dat hy overal blyken geeft van kundigheid, gezond oordeel en onpartydigheid. H et (*) Bladz. 65. enz. (+) Bladz. 75. enz. (4) Zekerlyk hebben de hier bedoelde oorlogen dat meer ge- daan, dan de Gefchiedenis derzelve door Gong, Lees, derbal- ven, hebben, (5) Bladz. 79. (**) Bladz. 89. enz. OVER HET SCHRYVEN DER GESCHIEDENIS. ` An Het tweede onderhoud, of de tweede Zamenfpraak be- int op bl. 149, en loopt tot aan het einde des Werks. e inhoud van hetzelve is 1. Der byzondere Gefchiedenis- fen; wat "er het oogmerk van zyn moet. o. Aanmerkingen omtrent de "algemeene regelen betrekkelyk tot alle foorten van Gefchiedenisfen. Wy zullen ‘hiervan geen aaneenge- fchakeld verflag doen, maar liever onze Leezers tot het Werk zelve wyzen, en ons vergenoegen met alleenlyk nog eene plaats voor te draagen ‘tot een ftaaltje van de denkwyze des Scliryvers over een gewigtig ftuk, betrek- kelyk tot het fchryven der Gefchiedenisfen. Men heeft wel eens getwist over het invlechten van Redenvoeringen van voornaame perfonaadjen in het verhaal van gewigtige gebeurtenisfen. Genoegzaam alle oude Gefchiedenisfchry- vers hebben zich van dezelve bediend, niet alleen om hunne Verhaalen te verleevendigen en 'er het fieraad der verfcheidenheid aan te geeven, maar ook als van een mid- del, om eenige belangryke waarheden en grondftellingen s zo in het zedelyke, als in het ftaatkundige , voor te draa- gen, welke zich op geene andere wyze even gevoegelyk onder het verhaal lieten mengen, en den meesten Leeze- ren juist niet van zelve zoudén voor den geest komen. Hierin hebben zy veelen der laateren tot hunne navolgers gehad; doch ook anderen zyn een verfchillend fpoor in- geflagen , en hebben alle redenvoeringen uit de Gefchie- denis verbannen; oordeelende, dat in dezelve de Schry- vers alleen fpraken, en hunne eigene gedachten lieten voortbrengen door perfoonen , welken misfchien nooit tets diergelyks in den zin gehad hadden. Men zoude hierop kunnen antwoorden , dat deeze aanmerking alkeen de noodzaaklykheid bewyst, van zich ten vollen gemeen- zaam te maaken met de characters en denkwyze der pere foonen, welken men fpreekende invoert, hen niets te doen zeggen, dat daarmede niet ftrooke , en zich te be- dienen van die redenen, met welke zy, zo veel men kan nagaan, hun gedrag of gevoelens verdedigden. Doch laat ons hooren , wat de Heer pe MABLY hierover in het mid- den brenge. Na in poLyvBms afgekeurd te hebben dere zelver breedvoerige aanmerkingen , welke dikwyls den draad zyner verhaalen afbreeken , merkt hy aan, dat de- zelfde redenvoeringen, in den mond der voornaame per- foonaadien van de Gefchiedenisfe gelegd, tot verfraajing des Werks krachtiglyk zouden, gediend hebben. ,, Indien 4 EL He- 414 DE MABLY » Herodotus, zegt hij (*), op zijn eige naam eene re- ə» devoering op de Eenhoofdige regeering, op de Volks- an regeering, of op den Adelregeering had willen doen, » zou hy zeker verveeld hebben; en den leezer onver- an duldig wordende, zou die oordeelkundige aanmerkingen as hebben overgeftapt, om naar gebeurtenisfen om te zien. an Maar daar hy integendeel alle die ftaatkundige trekken » in den mond van Otanes, van Megsabyfes en Darius s, legt, is den Leezer verblyd van ze aan te hooren, en », deelt in het belang dat deeze Opperhoofden der Peres wn bezielt. ‘Een ander voorbeeld: Indien Titus Li- » vius in -zyn eigen naam aangevoerd had, al het geen » hy den Zedenmeester (Cen/or) Cato tegens de weelde an en ten behoeve van de Wet Oppia doet zeggen: wat wn Zou ‘er het gevolg van zyn geweest, men zou hem as hebben moeten bewonderen , want hy zegt voortreffe- ə» lyke dingen; maar nan erat his locus, zou meu hem as hebben toegeroepen, geeft genoegen en preekt niet; en wn men zou gelyk gehad hebben om dat Titus Livius den » rol van eenen laffen pedant zou hebben gefpeelt, die an te zeer met zyne Zedekunde was pronkende; daar Cato an Diet anders dan als een deugdzaam en verftandig man, ,. Als een magiftraatsperfoon voorkomt, die zig tegens een an inkruipend verderf, welkers gevolgen hy voorziet, is an Verzettende, en dat hy poogingen doet, om het beftaan .. en de vryheid van het gemeenebest te handhaaven." Op de tegenwerping, dat men, dus doende ,, het roma- an neske in de Hi 9 K istorie invoert:" antwoordt de Schryver. p De Leezers die op niets denken dan zig genoegen te » verfchaffen, zullen het den Gefchiedfchryver niet kwa- » Iyk neemen dat hy hun tracht te behaagen; en die, an welke meer verftand beaittende zig trachten te ondere ,. rechten, weeten wel dat deeze redenvoeringen niet uit- » gefprooken zyn; maar ay willen de beweegredenen, ,, de gedachten en de belangens der Perfoonen kennen, » welke op het tooneel veríchynen; men eischt dat den an Gefchiedfchryver , die ze beftudeerd moet hebben , ons wn oordeel verlicht en geleidt; en men heeft hem verplich- s, ting van éen wys van voordraagen te hebben aange- » noomen, die fterk op onze verbeelding werkt, intus- an fchen zy de waarheid veraangenaamdt. Deeze aanfpras- ve ken en redenvoeringen verleevendigen een verhaal, meu (*) Blada. 132, ead ' OVER HET SCHRYVEN DER GESCHIEDENIS. 415 vergeet den Gefchiedíchryver, men vind zig in gė- an meenfchap met de grootfte Mannen der oudheid , men doorgrondt hunne geheimen, en hunne lesfen drukken an zig iterker in onzen geest. Ik ben by alle onderhan- an delingen tegenwoordig; 't is niet meer flegts een ver- ,, haal, het zyn zaaken die onder ons oog voorvallen. an Nimmer, myn waarde Theodoon , zal ’er eene Ge on fc hiedenis te gelyk aangenaam en nuttig zonder rede- „> voeringen zyù. Neemt "er de proef van in Thucydi- an des , en gy zult eene Gefchiedenis hebben , die het an aan ziel en leeven ontbreekt;-dit Werk, dat door alle s, Vorften en hunne Staatsdienaars jaarlyks diende gelee- an zen te worden, of liever dat zy van buiten moesten as kennen, zal u uit de handen vallen; om dat gy noch ,, den aart, noch de driften , .noch de onderneemingen an der Grieken , van hunne eerfte deugden ontaart zuit , leeren kennen. Beneemd Titus Livius zyne redevoe- a, ringen , en gy zult hem gelyktydig alle. die heldere s9 ftraalen van licht beneemen, welke mynen geest zoo a, zeer verheffen, intusfchen zy myn oordeel verbeteren , an £y zult hem beneemen een dier voornaamfte vercierfe- ə len, waardoor hy myne verbeelding wakker maakt, en ,, myn hart met de edelfte aandoeningen vervult, enz. ‚> Maar deeze redevoeringen zyn aan zeer ftrenge wet- an ten gebonden (*), die het nimmer veroorloofd is te an OVertreeden , zonder een drmhartig zwetfer. of fchook an Vos te worden. lk zou in de eerfte plaats willen dat ss ZY noodzaaklyk zouden zyn; dat is te zeggen , dat » men "er geen gebruik van maakte dan hy zulke gelee- .. genheden , dat het behoudt en. den welvaart van den s, ftaat "er van afhing , of om ecne ftoute en roemruch- an tige daad te onderneemen 5. en dit is nog niet >, genoeg, want hier komt nog by. dat de zaak waarvan » men fpreekt door verftandige lieden op een verfchillen- » de wys kan befchouwd worden. Ontvliedt als dan de a gemeene laffe welfpreekenheid der fchoolen. Zeg niets dat enkel tot vercierfel of groot-fpraak zou dienen; raadpleegd de reden alleen, geeft bewyzen , dwingt my » om tot uw gevoelen over te gaan, en dat het my on- aa mogelyk zy u te wederftaan.”…. e. Bezwaarlyk kunnen wy nalaaten den trek in te volgen om verder aan te haalen het geene de Schryver zegt raa- ken- (*) Bl. 236. WW wv Vi wë v — + 9 Ffs M `~ 416 DE MABLY, OVER HET SCHRYVEN DER GESCHIED. kende het dangenaame en nuttige deezer redenvoeringen, wanneer de Gefchiedenisfchryver dezelve in ftyl , denk- wyze en voordragt, weet te Íchikken.naar den byzonderen fmaak en gevoelens der Eeuwe , . in welke zy onderfteld worden gedaan te zyn:, en naar de borst en het cha- racter van den fpreekenden perfoon. Maar wy moeten atbreeken , na nog een enkel woord van de. Vertaalinge te hebben gefproken. Uit eenige bygevoegde Aantekeningen des Vertaalers zien , dat de Heer van LIMBURG niet onbedreven is in de Gefchiedenisfen , dat hy dezelve met oordeel gele- zen en bepeinsd heeft. Dies te meer bevreemdt ons de verkeerde fpellinge van fommige eigennaamen van perfoo- nen en plaatzen. By voorbeeld, op bladz. 15 leezen wy JPelopenefes en op bladz. r11 Pelopontfa, beide in plaatze van Peloponnefus. Bladz. ys Jtachus voor f£haca. bl. 230. Pompeus voor Pompejus. bl. 279 Cybella voor Cybele. — Op bladz. sos wordt gefproken van hes sweede Boek van (FITUS LIVIUS , alwaar moest ftaan het tweede Tiental der Boeken van dien Schryver. Dat gedeelte der werken van LIVIUS. bevattede den oorlog tegen PyRRHUS en den eer- ften Punifchen oorlog ; dat gedeelte is verlooren , niet het tweede Boek. Zo ftaat ook op bladz. es9 her derde Bock voor het derde Tiental dew Boeken. Of dit eene fchryf- feil is van den Schryver ə dan van den Vertaaler , dur- ven wy niet beflisfen. Maar waarfchynlyk is het een onachtzaam oogenblik van den: eerstgemelden geweest, dát hem coLuMBus na Mexico doet overvoeren op bladz. 247. Daar ieder weet, dat van alle Spaanfche Leger- overflen conTEZ de eerfte was, welke in den gemelden Staat rong. In de Geflagten der Naamwoorden , en de fchikking der Naamvallen, is de Heer Vertaaler verre van nauwkeu- rig te zyn. Hy doet hier van eene ingewikkelde beken- tenis aan het hoofd van een lystje van drukfeilen. En uit de reeds aangehaalde plaatzen van zyn Werk kan men het genoegzaain afneemen. Wy zullen ons niet ophou- den met ‘er meerdere ftaaltjes van by te brengen. Maar de Heer van LimnuRrG veroorlove ons hem voor te hou- den, dat, hoe goed het zy de misflagen , welke men be- gaan heeft, te erkennen, het nog beter is ze te vermyden. Men- F. VAN DER TRENCH, MEBNOELWERKEN,. 412 Mengelwerken in Dichtmaat en Profa , yan FREDRIK VRY- HEER VAN DER TRENCK , #7 °t Nederduitsch overgebragt , met bygevoegde Aantekeningen , door P. j. KASTELEYN. Eerfte Deel. Te Dordrecht by A. Blusfé en Zoon, 1789. in gr. 8yo. 244 blads. D: algemeene graagte, met welke de Levensbefchry- ving van deezen byzonderen Man ontvangen is, heeft in ons Vaderland den lust opgewekt, om zyne Werken ook in het Neérduitsch te lezen. Gelukkig viel de Vertaaling in handen van iemand , welke ‘er, zoo in dichtmaat als profa, de vereischte kragt.aan geeven kon- de 5 die oordeelkunde genoeg bezat, om niet alle, maar ‘alleen eenige, en wel de beste der Poëtifche en Profaj- fche Werken , van den vRYHEER VAN DER TRENCK, te vertaalen ; em die moeds genoeg had, om zynen Schry- - ver hier en daar te wederfpreeken , waar vooroordeel en overyling de pen beftuurde. In 't kort , de Heer Kas- TELEYN heeft ons eene uitgave bezorgd , die, niet minder vloeijehd dan de Levenssbefchryving , de ftoute denkwyze van den Heere VAN DER TRENCK , in veele opzichten, zelfs daar wy met hem verfchillen , belangryk doet worden. ^ Dit Eerfte Deel behelst: I. De Macedonifche Held, een uitgebreid Dichtítuk, in het welk ALEXANDER met CAR- TOUCHE vergeleken wordt. Il. De Lotgevallen yan vrorap Justitia in alle Landen van Europa, zoo aan merkelyk door de bygevoegde Aanmerkingen ` als om deszelfs inhoud. III. Met Lot van den Kanaryvogel, zedekundig Vertelfel, in Verfen. IV.: De Oor/prong, Voortgang en Uitwerkfslen der Gierigheid. V. De Droom en de wezenlykheid, Lier- zang. VI. Grondregelen der Hond/clie Filofofe. En VIL Klaagreden by het Graf van FREDRIK den grooten. >` ` De dood van FREDRIK den grooten, die zoo veele pen- nen reeds ftomp heeft doen fchtyven , heeft ons doen zien , hoedanig men over dien Monarch dacht. De Le- vensbefchryving van VAN DER TRENCK heeft ons ge- leerd , hoe die groote man met dien Vryheer handelde 5 het is derhalven van veel belang , dat men nu ook wee- te, hoe een VAN DER TRENCK over den dood van FRE- DRIK dacht; hoe hy zich, als vyand , in denzelven ver- heugde , of als Menfchenvriend deszelfs nagedachtenis beweende. En uit dien hoofde wordt de volgende Klaag- reden, by het Graf van dien Vorst , een der tanmerkelyk- e -418 F. VAN DER TRENCK fte ftukken in deezen bundel, die wy onzen Leezer niet ‚kunnen onthouden. ae FREDRIK is dood! —— De grootíte Man van onzen tyd; de gekroonde Wysgeer; de Leeräar van alle krygs- en ftaatsfchoolen ; de Mensch , die tot het hoogfte top- unt van mooglyke menschlyke grootheid klom ; het oorwerp , voor welks verdienden naroem alle pennen om (red bezig zyn; alle pedanten twisten; alle foldaaten den baard ftryken; de Monarch, dien Monarchen bewonder- den en benydden ; de Held, die het lot der Veldflagen en der Volken beíliste; de geleerdfte onder de Koningen; . ‚de minzaamíte, de wysgeerigfte Vorst in °t maatfch .pyelyk leven; de gevreesdíte Vyand met de wapens ; minzaamfte Menfchenvriend met de veder in de hand; de eerwaardigfte , op de edelfte wyze onledige , Gryäart ‚in het ftaatskabinet te Potsdam 5 kloekfte Staatsman ; de Vader zyns Vaderlands; de Koning, die veel deed en weinig geloofde , en geleerd had , om , met majeftieufe .grootheid , den dood te verwachten; —— FREDRIK, de naar innerlyke waardye waarlyk groote FREDRIK , is dood! y is niets meer in werkzaamheid in ons aardfíche droomkasteel , en wilde ook dáár niets meer zyn , waar wy niet meer droomen. aa Zyne handelingen waren onbaatzugtig , dewyl Hy geen „loon in de eeuwigheid verwachtte, en, als Wysgeer , de voor zich zelven ongevoelige waarde van den naroem in eene wagreld verachtte , die van den alles vernietigenden tyd, zob wel als van de willekeuri e eigenzinnigheid des efchiedfchryvers , afhangt. Hy wist, dat zelfs Nero lof- redenaars kon vinden , en verfmaadde dienvolgens de Kolosfifche eerzuilen der Romeinen, Grieken en E naaren , dewyl hy wist, dat de doode FREDRIK niets meer van de ‘blydíchap des roemruchtigen konde ont- „waaren.. ae Doode Monarch! wat zyt gy nu? Een op te losfende leeflooze klomp in den kruisfenden loopkring der natuur. .De Koninglyke magt des heerfchers is eene fchaduw, welke tevens met het lighaam verdween; en fchoon men, wel is waar , den krygsknegten van uwe laate, naneeven nog Bardenliederen van uwe triomfen zal voorzingen, zoo kan FREDRIKS oor dezelven niet meer hooren. Fre- DRIKS hart gevoelde ze misfchien nog met blydíchap mr laatfte oogenblik , toen het de beweeging met den laatílen polsflag verloor, Was veellicht ook. deeze gewaarwar d MENGELWRREEN. . 419- ding de laatfte loon voor uwen gefítrengem arbeid ? Be- zielde u de roemzugt van gene zyde des grafs? Zoo was uw dood met wellust verzeld Í zoo hebt gy deezen loon: in 't leven genooten en gevoeld , dewyl alle ontwerpen u gelukten, en dewyl gy oud genoeg werdt, om de vrug-. ten van uwe kweekíchoolen te zien rypen. ;»., Voor den onderdaan is de vlyt van eenen onafhang- lyken Vorst fteeds eerwaardig , die zich zelven alles toe- Raan , alle vergenoegens bezorgen kan, en die, gelyk FREDRIK , alles aan den verheveneif pligt des Heeríchers. opoffert, en tevens dààr ook als Burger, als medewerker leeft , dààr door eigen voorbeeld leert , waar hy onbe-. paald kan gebieden. aa Zeldzaam verfchynfel op ons waereldtooneel! De rolle. is echter reeds gefpeeld , en het gordyn is reeds gevallen.. FREDRIK ligt in het graf. Nu is hy nog magte- loozer dan TRENCK was , toen hy, in den Kerker te Maagdenburg geketend , naar rechtvaardigheid fmachtte , en nochtans de magt des waereldbedwingers op de ítand- vaste deugd van den belasterden braaven Burger des Staats, wist te verydelen. ` - »» Gy ligt thans in 't ftof, Monarch! maar ik ben nog. een iets in werklykheid. Ook dit ftof is voor my eer-. waardig , dewyl het, uit algemeene beftaandeelen, in: U; tot de hoogstmooglykíte grootheid van aardíche waardye. opwies. Ik vereere het daarom niet, dewyl het het lig- chaam van eeu Monarch vormde ; want ik zie dit opge- lostte ftof met het ftof der Ügaveu vermengd , en voor myne voeten verwaazemen die voormaals onverdiende boeijen droegen, en in my nog heden het bloed beweegt, dat my thans de vaten van de denkende vermogens be-. vogtigt , uit welken de uitdrukkingen van den redenaar vloeijen , die FREDRIKS roem gaarne vereeuwigen, die het ‘oordeel zyner leezeren gaarne ftreelen, door juiste afwee- | ging wan echte verdienfte overtuigende voordraagen, en e waarde van een waarlyk grooten Koning , voor zynen naneef bepaalen wilde. - " a Groote onderneeming! —— plaatst deze]lve my onder het getal der vermetelen , zoo rechtvaardige het, gewigt- van het groote voorwerp myne eergierigheid.. .. ,» FREDRIK leefde om den byval der wyzen te verdienen. De weegíchaal van de nakomelingfchap. fteunt op een on- partydig middenpunt. Haar uitflag is echter beflist. Traa«. nen eu zugten , die de Pruisfifche Krygsheiren veroore, N , Saak, dë F. VAN DER TRENCK zaakten , en magtfpreuken van eenen triomfeerenden Over- winnaar drukken zich te faamen , als digt goud voor te- genwigt ` daar tegen prykt de zegeryke Mufe in vollen lans. FREDRIK, de befchermgod der Weetenfchappen , e vreugd zyner Onderdaanen; hy kende, gebruikte, en beloonde echte verdieníten , en zyne overige Vorttelyke deugden overwogen het aandenken aller menfchelyke zwak- heden. Genoeg, hy zag zo ver hy konde zien; en voor- beelden , flachtoffers myner foort, waren aan ’t einde van zyne regeering zeldzaam , naardien eene langduurige on- dervinding hem ook de kunst geleerd had , om de laste- ring van den troon te verwyderen. on Hoe menig raadtel in Pruisfens gefchiedenis ligt voor yayné oogen ontdekt! Daar ik deeze zes en veertig jaa- rige regeeringe met waakende oogen beleefde; dewyl myn eigen noodlot aan dat van ’t Vaderland verbonden was. Is PREDRIK niet zelfs myn Koning , men groofte Leer- meester in Berlyn geweest? Genoot ik niet zyne genade en achting in het vak der geleerdheid en des foldaatenftands ? Geenszins myne onwaardigheid , geenszins myne gedraa- ing; maar myn tegenfpoedig lot en de wangunst alleen, waade: meríchen vernietigden myn geluk. Het oordeel. van den fcherpzigtigen Koning werdt misleid, en tot aan zyn graf vond ik geen middel , om Hem van waarheid te overtuigen , dewyl Monarchen liever genade fchenken dan beloonen! , Wie kent Hem , wie kent de waare bron van zyne ereezene grootheid, zyne vrienden en vyanden beter dan ik? Myne voordragt , myne veder zyn derhalven niet verdacht , en de eerbiedvolle waarheid fpreekt ook gewis hier onpartydig. | | an lk was zelf zyn ooggetuige op 't flagveld by Strigau. Ik zag: hem ras daarna , met een opgeklaard oog , als winnaar „ onder bergen van lyken , en wemelend gekerm van verminkte-menfchenrompen , menfchelykheid beveelen. Maar ook uwe kinderen , groote PREDRIK! kromden zich voor uwe voeten in den doodftryd, te midden onder-uwe overwonnen vyanden , en zagen knarsfetandende den He- aan. " i a, Vooroordeelem der Vaderlandsliefde , ingewortelde hel- denmoed ‘van vuurige jongelingen en-kloekhartige - aarts , rukten hen: weg, maar ook tevens den armen hun- ger ‘weeriende vrienden, hunnen tot weezen gemaakte kin- deren, het genat. der {choone waereld, en den welvaart So es MENGELWERKEN. _ ACE des Vaderlands. Groote geesten , die misfchien volken geleerd, welke LEIBNITZEN en VOLTAIRES hadden overe troffen , verdorden hier reeds uit de opkiemende plant, voor ze bloemen droeg en vrugten koude geeven. | ə» Edele zielen, menfchenvrienden ftierven als broeder- moorders met het moordzwaard in de bloedig verftyvende vuist, en kweekelingen der beste, der edelfte foort, kon» den geene mannen worden, dewyl ze u, uit hunne be- ftemming , naar het flagveld moesten volgen. ə» Dat zyn de gevolgen des Oorlogs, waar voor de denkende wyze terug beeft. Dit zym de Offers die het brandaltaar van uwen roem bezoedelen , en den k zugtigen Vorst de eere van eenen Landsvader ontrukken. a t Is waar, gy hebt over Vyanden getriomfeerd , die juist geene vrienden der Weeteníchappen en verlichting waren. Vyanden, die, zonder uwen tegenftand, in de ringmuuren van uwe geleerde Kweekfchoolen , misfchien Kapucyner-kloosters gebouwd hadden; en geen bloed is te edel dat voor zulke verhevene en algemeen: nuttige oogmerken vloeit. . » Was dit uw doel? dan ch gy verontfchuldigd :- was het de geest van verovering? zoo is uw vonnis by de rechtvaardige waereld gefproken. ——— NN . s, Eeuwig zy ons de gedachtenis ‘van zulke helden diery baar; eeuwig het bloed heilig, °t welk by den omgewor- pen troon des bygeloofs, uit opgereeten aderen, voor onzen welvaart fproot.. » Rome becfde by FREDRIKS triomfen; de Munmniken grimden in hunne verfchanzingen; de ontdekte arglistigheid verborg zich achter haaren voorhang. Maar de waereld was wyzer. Zelfs Oostenryk keude zyne zwakheid, en wierdt inwendig íterker, om, in aaaítaande voorvatlen , den misfchien heerschzugtigen nabuur met werkzanmen trots te bejegenen. ` i - »; De gevolgen zyn zigtbaar. En nu wenscht de braas ve Duitfcher onzer wederzydfche broederlyke vriendfohap , eene eeuwige vrede met onze leermeesteren!. wn Deeze vrede bevestigt ons uw dood; en deese. doed Zy WILLEMS ladder, om het hoogíte toppunt van den roem eenes yredeminnenden Konings te beklimmen, en ee eeuwige vriend onzes Keizers te zyn. ‚> Deeze dood, die u onder duizend op u getrokken zwaarden fpaarde, en u eerst als een wys Vorst, als eem verftandig Wetgeever , als een groot Man, en als een eer- , waar- 428 F. VAN DER TRENCK waardig Grysaart, in zyne eeuwige ftilte riep, zy de al- les beroerende klokflag , die alle Kabinetten van Europa te zamen roepe, om de vrugten der ééndragt en broe- dermin, uit het leerfchool der Volksgefchiedenisfen ten vooríchyu te brengen, of uit de met duitsch broeder- bloed gemestte Bòheem/the, Sileffche en Saxifche Velden, te genieten. wn Vrede zy ook aan geene zyde des grafs tusfchen myne en uwe fchaduw! De wonden, die gy my floegt, hebt , wel is waar, nooit geheeld; zy bloeden nog, en Puane kankeraartige etter druipt nog op uwe lykbusfe. Mannelyke traanen van bitterheid rollen nog heden op uwe. asfche., uit dezelfde oogen, welke gy zoo veele jaa- ren verhinderd hebt om het licht der zonne te aanfchou- wen, en myn hart klopt zwaarmoedig, dewyl het met dien nooit konde verzoenen, ..... dien het nooit bele. igde ! - de: Beklaagt myn noodlot, rechtaarte broeders in 't Va- derland! Het is waereldkundig, het verhief myne eere, zonder my Dout te maaken, en FREDRIK de Groote kon my nooit vernederen. Ik zelf wil gaarne myne ge- fchiedenis in alle lofredenen doorftrepen, die hem kunnen vereeuwigen. Ik zelf weene met u by zyn graf: niet om dat "er een Koning Iert, die, my ongelukkig maakte 5 neen , dewyl de grootfte der wyzen onzer eeuw, de vere lichtfte Wysgeer, begraven werdt, zonder my gerechtig- . heid te hebben doen wedervaaren. ,; Beklaagt dit noodlot, broeders ! voor eenen braaven beklaagenswaardigen man! zegent echter des niet tegen- Baande niet minder, het waardige aandenken aan eenen Monarch , die zomtyds voor zyne Staatkundige oogmerken, veellicht ook flechts als gekroond mensch voor zynen ei- genzin offers flagten moest! My trof onder u allen het treurigfte lot; ik werd verdacht, door waarfchynlykheid; en mannen, die gevaarlyk fchynen, — moeten werkeloos gehouden worden. | an Broeders! ik weet, dat gy my beter kent, en my naar myne innerlyke waarde (chat. a Stout op deeze overtuiging, zoude ik uw tegenwoor ig verlies betreuren , zoo ik geene oorzaak vond, om u gelukkig te achten , dewyl de fcepter van Pruisfen in WILLEMS handen prykt, wiens hart ik kenne, wiens ziel eene der edelfte is, die ooit door de goedheid der Almagt EE tot „ a MENGELWERKEN. 423 tot heerfchen gevormd wierd, om Volken gelukkig te maaken. Zelfs de wezenlykfte boosdoener verwekt medelyden , als hy reeds alle folteringen heeft doorgeftuan; en het zecht van CALAS kwam voor hem te fpade. Voor my, daarentegen, verwachte ik nog alles, wat myne handeling verdient. Ik wachte met eene zuivere ziel en een opge- heven hoofd. op het loon des rechtvaardigen ; en zugte by het graf van FREDRIK, met het gevoel eenes edelen. Rust, werkzaame Koning! zelfs ik gunne u deeze rust, deezen eeuwigen flaap. Ik heb reeds de flaspelooze nach- ten vergeeten , in welken uwe fchildwagten myne rust moesten ftooren. Zy wekten my; ik waak nog! ——— maar u kunnen zy nu met geene donderende kanonnen meer wekken. In °t kwaade is zelfs nog een prys, als men denzelven ` maar weet te vinden. Ik heb hem voor my gevonden 5 gy » daarentegen , hebt die nog van de nakomelingfchap te wachten. Reeds rust gy onverfchillig, gevoelloos in °t graf, ter- wyl my nog de ftormen der hartstochten, der liefde tot eere , des Vaderlyken pligts , en der nooddruft op de zee der waereld rondflingeren , daar myn gryze kop in het wankelende ligchaam geenen voelbaaren loon voor rechtfcbapene handelingen en geftrenge vlytigheid meer, kan hoopen, noch verwachten; en daar ik, zonder ech Koning te zyn , echter even zo als gy deedt, den doad met majestieufe grootheid,.lagchende verwachte. Verhandeling over de Droomen en Slaapwandelaaren , door Je CH. HENNINGS , Hofraad en Hoogleeraar te Fena. Derde Stukje, Uit het Hoogduitsch, Te Amfterdam, by A. Fokke Simonsz. 1788. Zn octavo 203 blads. Behalven den Blade wyzer over de drie Stukjes, OP de voorheen gelegde gronden , waar van wy , met de uitgave van het eerfte en tweede Stukje, gewag gemaakt hebben (*), verklaart de Hoogleeraar , in dit derde Stukje, de werkzaamheden der Nagt- of Slaapwan- delaaren. In eene ruime betekenis gecft men dien naam aan meníchen , die, flaapende , dezelfde daaden verrigten, 7 wel- (+) Zie N. Alg. Vad. Letteroef. VT D. bl. 500. 