Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 1 Van de vroegste tijden tot op het jaar 900 na Christus
- 3 Toch spaarde hij ook nu den Prins van Oranje. In de toespraak aan de Overheden zijns Vaderlands, vóór de Veraniw, geplaatst (bl. 13), betuigt hij, ze tot niemands injurie geschreven te hebben. Hij had zich, zeide hij, binnen zekere termen gehouden, en » vele importante zaken, die groot licht in deze materie zouden hebben gegeven, voor dezen tijd verzwegen, omdat die niet verhaald konden worden zonder eenige aanzienlijke personen wat particulierder aan te raken, Zoo ik nader word geperst (voegt hij er bij), zal ik niet kunnen nalaten nader te spreken en, zonder verschooning van de beleiders, al de geheimenissen te ontdekken.” DES VADERLANDS, | 245 ontnomen? Tegen de uitspraak der Stedelijke Overheden in zaken van gemeentelijke politie beroep op de Hoven vergund? Den Prins eenige soevereine macht opgedragen? — Niets van dit alles. De beginselen, die de vorige Regering geleid hadden, werden onstraffelijk bevonden, althans hunne toepassing noodwendig gerekend, ja, nog verder gedreven, dan vroeger het geval zou geweest zijn. 3 Resol. St-Gen. 26 Maart; 3, 25 Apr.; 1 Mei, 1619. 3 canLETON, lll, p. 45, 46. ^ De in 1610- uitgebannene Utrechtenaren wendden zich in Maart 1619 om kwijtschelding van straf tot de Staten-Generaal, en de belangen van den Heer van prakeL werden in denzelfden tijd door de Staten-Generaal aan die v. Utrecht aanbevolen (Res. St.-Gen. 13, 20, 22 Mrt.; 12, 25 Apr,). 5 Zie hierboven, bl. 206. 31 *° 1618— 1021. 1618 1621. 244 | ALGEMEENE GESCHIEDENIS van de geschillen over de quole verlost worden mocht, maar ook het recht der Provin- ciën in het stuk der Religie beslist mocht worden !. Wel werden er van de zijde van den Engelschen Gezant stappeb gedaan, die tot eene wijziging van den regeringsvorm en tot vermeerdering van ’s Prinsen macht moesten strekken; doch men beduidde den Gezant, dat daaraan in de gegeven omstandigheden niet te denken viel ?, Wel liepen er allerlei geruchten, dat de Prins een huwelijk zou aangaan, met eene Brandenburg- sche Prinses, die hem de rechten op Gulik, Kleef en Berg zou medebrengen, en daarbij dat de Staten van Gelderland het erfelijk recht van het Huis van Nassau op het Hertogdom Gelder en Graafschap Zuifen ten zijnen behoeve weder zouden doen gelden 3; doch geen dier droomen werd verwezenlijkt. De wezenlijkste uitkomst der omwenteling was nog deze, dat de Hollandsche en de Utrechtsche 4 Adel, die zijne rechten miskend had gezien en eene grievende vernedering had ondergaan 5, vrij aanmerkelijk aan gezag en invloed had verloren. Alzoo was de stedelijke Aristocratie, met welke niets dan eene verandering van personen was voorgevallen, en die zich in den voorloopigen toestand krachtiger kon laten gelden dan ooit 9, niet alleen onaangetast gebleven, maar voor goed van alle mededingers naar het staatsgezag bevrijd, en daar in alle belangrijke vraagstukken de Regeringen der voornaamste Hollandsche Steden het voortaan genoegzaam eens waren of zulks gemakkelijk konden worden, zoo heerschte van nu aan in de Staten van Holland en bijgevolg van die Provincie, welke een overwegenden invloed van staatkundig talent en stoffelijke middelen in de Staten-Generaal vermocht te doen gelden, de geest der regeringsfamiliën van de Hollandsche, door handel en nijverheid rijk geworden en haren rijkdom steeds uitbreidende steden. Was dit de noodwendige 1 Resol. Holl, 14 Maart; 26 Aug.; 21 Dec. 1619. canteron HI, p. 88. Men erkende dus thans zelf, dat wat men tegen de Provincie Holland als bewezen had volgehouden, niet uitgemaakt was. 2 Zie hierbov. bl. 115. 3 BRANDT, Rechtspl. bl. 209. carreton, III, p. 07, 70, 71, 104. 4 De Adel op'de grenzen was de middeleeuwen in dezen tijd nog niet vergeten. Tusschen de Heren VAN DORTH en VAN DONEP, die een rechtsgeschil te beslechten hadden, kwam het in het begin van het jaar 1619 tot dadelijkheden. De eerste, een Geldersch edelman, gebruikte Neder- landsch krijgsvolk om het kasteel O/fenberch op Kleefsch grondgebied te bezetten. De Staten-Ge- neraal gelastten hem deze soldaten terug te roepen, en verzochten tevens de Brandenburgsche Raden den Heer van poxzP van dadelijkheden terug te houden. esol. St.-Gen. 7 Febr. 1619. 5 Zie hiervoor bl. 204—206. * Resol. Holl. 16 Maart, 1619. Immers bleven de Stedelijke Magistraten, in afwachting van een plakaat »tot onderhoud van een bondige en vaste orde,” hetwelk nooit gekomen is, geauto- riseerd »elk in den haren zulke orde te stellen als zij noodig zouden oordeelen tot constitutie harer steden.” ` DES VADERLANDS, 245 ns voorwaarde der handhaving van het eigenaardig karakter der Republiek en van de rol, — 1618— welke het haar gegeven zou zijn alsnog op het tooneel der wereld te spelen, een rol, — geheel overeenkomstig met die, welke oupersannevert haar had toegedacht, en tot welke hij alles had trachten in te richten, dan mag men wel zeggen, dat oLDENBARNE- veLTS woord: » hij die vast gaat en alleenlgk Godes eere en ’s Lands welvaren voor heeft, overwint alle zwarigheden !," bewaarheid was geworden. Alle zwarigheden, die de toepassing van zijn stelsel in den weg stonden, waren overwonnen, en, was door den naijver der staatslieden en de bekrompenheid der menigte zijn eigen leven eene zwarig- heid geworden, deze zwarigheid was door den schoonsten dood, dien hij had kunnen wenschen, een middel tot te zekerder zege geworden 3. In later tijd wellicht kon het overwicht der neringdoende Hollandsche Steden tot pe handel overvoorzichtige raadgevingen leiden, zoo als men ze wacht van hen, die beducht zijn, —* pitas hun stoffelijk voordeel te verbeuren; thans, nu de handel en de nering bijna geen ge- bied kenden, waar zij zich niet tegen vijand of mededinger te handhaven hadden, thans kon het den , Hollandschen kooplieden en visschers niet naar wensch gaan, zoo de natie niet van top tot teen gewapend bleef, en de oorlog niet veeleer gezocht dan ontzien werd. De handelaars betoonden zich stout genoeg, en maar al te zeer geneigd om hunne stoutheid met het ontwikkelen eener geduchte oorlogsmacht goed te maken, getuige hun aanzoek om de vloot in de Middellandsche Zee krachtdadig te versterken 3; en zij die, bij gemis van aandeel in de Oost-Indische Compagnie niet genoeg baat bij de handelsondernemingen der laatste jaren meenden gehad te hebben, wenschten niets liever dan in de West-Indién veroveringen te gaan maken, gelijk aan die, welke men gedurende den oorlog in Azië gemaakt had. Vloeiden de winsten van den Oost-Indischen bandel vooral in Hollandsche kassen, thans beloofden zich de andere Provinciën in de oprichting der West-Indische Compagnie een middel te vinden om Holland te evenaren. Zoo was er dan ook van die Gewesten geen vredelievende staatkunde te wachten: in- tegendeel van hunne zijde vooral kwam de aandrang tot de oprichting dier Maatschappij. Maar het plan dier oprichting griefde den Spanjaard op eene uiterst gevoelige wijze, Amerika was lot nog toe nagenoeg onaangerand gebleven. Bij het veldwinnen der 1 Brief aan Ledenberg, in poprs. Arch. voor kerkel. en wer. Geschied. V, bl. 155. 2 Toen koning JagoB de vrees voorwendde, dat wat te Londen gehandeld werd, bij een moge- lijken terugkeer van OLDENBARNEVELT tot het bewind, mocht gewraakt worden (vgl. boven bl. 118, 114), verklaarden de Gezanten zelven: dat de Constitutie van den Staat nin geenen deele in haren vorm de minste verandering had-erlangd” (Rapport, Prov, Utr. Arch. fol. recto 38). En dit verklaarde men, terwijl men caaLgTOx in de Vergadering der Staten-Gen. liet zeggen, dat zij thans aan het hervormen van hunnen Staat bezig waren (Resol. Stat.-Gen. 3 Oct. 1618). 3 Zie hiervoor bl, 6, 8. 1618— 1021. 216 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Hervorming in de Nederlanden hadden de Roomschgezinden zich getroost, dat er in Amerika meer Kerken gesticht werden, dan er hier en in Frankrijk in het bezit der Geuzen kwamen !, en thans zouden die Geuzen ook daar post vatten en den bezitters hun goed afzetten! Doch om de gevoeligheid van Spanje bekreunde men zich niet. In het najaar van 1618 waren er reeds ontwerpen ter oprichting eener West-Indische Compagnie, door Gecommilteerden uit de Staten-Generaal opgemaakt, in gereedheid, en was men bedacht, de Provinciën te verzoeken, haren Gedeputeerden voldoenden last te verstrekken, ten einde op een gemaakt ontwerp een besluit te kannen nemen, en een paar dagen vóór OLDENBARNEVELTS terechtstelling drukte men den wensch uit, de beraadslagingen over deze zaak niet langer door het uitblijven van den last der Gedeputeerden van sommige der Provinciën uitgesteld te zien: immers was de aandrang groot van dezulken, die des noods op eigen hand de handelskans op de kusten van Brazilië en de West-Indische eilanden wilden gaan beproeven 3, Was men alzoo op uitbreiding der handelsondernemingen uit, men was piet gezind hetgeen men had, wegens eenigen tegenspoed of ondervonden moeijelijkheden te laten varen. Geen vijandelijke bejegening der Engelschen schrikte de Hollandsche en Zeeuw- sche walvischvaarders af 3; geene veelvuldige bankroeten, ten gevolge van de schaden, door de zeeroovers toegebracht 4, weerhielden de kooplieden van nieuwe ondernemingen ; geene belangrijke nederlaag, in eene ontmoeting met de Spanjaarden bij de Manilles geleden 5, doofde den moed der Oostindievaarders uit. Die rampen leidden slechts tot de gewapende bescherming van vischvaart 6 en handel, zoo als dan ook die nederlaag de Oost-Indische Compagnie slechts tot het besluit bracht om het getal van vijf groote schepen, welke naar de Oost-Indiën bestemd waren, met twee nieuw uitgeruste te ver- meerderen 7, Alleen verbazend groote winsten konden tot zoo vele opofferingen kracht en moed geven. De noodzakelijkheid om den handel en de vischvangst gewapend te drijven, dwong tot vereeniging van krachten en tot instandhouding of vestiging van maatschappijen, door de hulpmiddelen van den Staat ondersteund, en naijverig op de voordeelen, die zij zich door eigen inspanning verwierven. Voor het overige leerde de ervaring de 1 Zie Polit, balladen, Refer., liederen en spotgedichten der 16% eeuw, uitgegeven door de Maetsch. v. Vlaemsche Biblioph. 11 Serie, N°. 7, bl. 18. 2 Resol. Stat.-Gen. 22, 23 Oct.; 12, 16 Nov. 1618. 25 Jan.; 1, 6, 11 Febr.; 10 Mei, 1619. 3 Resol, Stat.-Gen. 8 Nov. 1617. Hiervoor, D. ILI, St. Il, bl. 592. 4 Resol. Stat.-Gen. 21 Nov. 1617. Resol, Holl. 13 Jan. 1618. .5 Resol. Stat.-Gen. 28 Apr. 1618. carreton ll, p. 254. 6 Resol. Stat.-Gen. 12, 30 Jan. 1618. 7 Resol. Stat.-Gen. 1 Mei 1618. DES VADERLANDS, 217 voordeelen, aan het onbelemmerd verkeer verknocht, genoegzaam kennen om in geene 1618— verbodsbepalingen heil te zoeken, In die Gewesten en Steden, waar handel en nijver- is heid het meest bloeiden, was men gemeenljk ook het onbekrompenst. Kwam uit Zeeland, dat sedert het Bestand zijne welvaart natuurlijk eenigermate had zien lijden, of van elders soms eene stem ter aanbeveling van verbodswetten om den een of anderen tak van nijverheid en handel te beschermen, de Collegies ter Admiraliteit van Amster- dam en Rotterdam, door de Staten-Generaal geraadpleegd, of de eisch van andere belangen, rieden doorgaans vrijen uit- en invoer aan !, Had men zieh ten koste der Spanjaarden en Portugezen in de Oost-Indiën een ruim veld voor den handel weten te verwerven; bleven de pogingen der Franschen en Denen om zich toegang tot dezelfde bron van winst te verschaffen, zwak of onzamenhangend ; de mededinging der Eogelschen scheen op den duur niet afgewezen te mogen worden. Noodzakelijk- Tegenover hen kon men de gronden niet doen gelden, die men tegen genen aanvoerde. m ts bs Met hen was men niet, als met de Spanjaarden, in voorldurenden staat van vijandelijk- —— heid: integendeel, gelijke staatkundige belangen schenen Nederlanders en Engelschen te — te ver- verbinden, en de sommen, die de Engelschen ten behoeve van de Oostindievaart veil hadden, waren niet, als bij de Franschen en Denen, zoo geheel buiten alle evenredig- heid met de kapitalen, welke wij in die vaart gestoken hadden, dat zij er niet naar zouden hebben kunnen dingen om hun deel aan de rijke baten te bekomen. Kon men ‘tot eene billijke verdeeling van het handelsgebied in de Oost-Indiën tusschen de Engel- schen en ons geraken, dan ware men aan de bezorgdheid voor gedurige botsingen tusschen de kooplieden der beide natién ontheven, de staatkundige betrekkingen der beide Regeringen liepen niet telkens gevaar van verbitterd te worden, en men kroeg daarentegen in de Britsche macht een bondgenoot tegen de Spanjaarden en een steun om de mededinging van Franschen en Denen te beter te weren 2. Dien ten gevolge kan het niet bevreemden, dat er in 1618 ernstig sprake was om de vroeger afgebroken onderhandelingen wegens eene vereeniging der Engelsche met de Nederlandsche Oost-Indische Compagnie 3 te hervatten. Het is uit de handelingen zelven genoegzaam gebleken, dat Koning sacosvs bij de Jaconus staat- d zending van CARLETON herwaar ten doel had, de maatregelen der Republiek tegen En d Spanje zoo veel mogelijk te verlammen, en haar tegenover Engeland een ondergeschikte ^^* plaats te doen innemen. Het gezag, hetwelk Engeland, op deze wijze over de Ver- eenigde Provinciën zou bekomen, gunde Spanje dat Rijk gaarne, vermits het den Vorst aan zijnen leidband kon doen loopen. Het voornaamste stuk van cARLETONS taak was 1 Resol. Stat-Gen. 7, 21 Nov.; 23 Dec. 1617. 2 Jan.; 29 Mei; 25 Aug.; 3, 23, 25, 30, 31 Oct.; 3, 5 Nov. 1618. 2 canterox, Il, p. 140, 141, 228. 3 Zie hiervoor D. 111, St. 11, bl. 501. 1618— 1621. 248 ALGEMEENE GESCHIEDENIS natuurlijk, dat hij OLDENBARNEVELT, aan wiens wijsheid en moed de grootheid en stout- heid der Republiek alleen scheen te hangen, den voet trachtte te lichten; maar tot de ontwerpen, die tot het gewenschte doel moesten strekken, behoorde ook, dat de Staten- Generaal overgehaald werden tot het zenden van eenige Gecommitteerden naar Enge- land 1, Dit zou voor Europa den schijn hebben, alsof de vertegenwoordigers der Nederlanden aldaar komen moesten om recht of gunstige beschikking op de punten van verschil te bekomen. Daartoe moesten vraagstukken worden opgeworpen, die de Neder- landers niet toelieten onverschillig te blijven. Van zoodanige strekking waren de maat- regelen, door sacosus genomen tot bederf van de Nederlandsche lakenverwerijen en tot bemoeijelijking van de haringvisscherij. Door oLpENBARNEVELTS gezag en wijsheid waren al die ontwerpen verijdeld, Zijne overtuigingskracht maakte gedurig van CARLETON zijnen bondgenoot tegen des Ambassadeurs eigen Regering, en zijne goed gekozen maat- regelen hieyen de noodzakelijkheid op om over Nederlandsche belangen in Engeland te gaan onderhandelen, Doch nu oLpeNsarRneveLT gevallen was, beloofde zich het Engelsch Besluit tot het Bewind de vervulling zijner wenschen, en, werkelijk, dadelijk wordt tot het vertrek van zenden van eeni- ge Gesanten naar Engeland. eenige afgevaardigden naar Engeland besloten. Maar zouden de Nederlanders dan thans de vraagstukken, door OLDENBARNEVELTS gezag tot een goed einde gebracht en in Holland afgehandeld, op nieuw als onopgelost erkennen en te Londen de beslissing dienaangaande gaan afwachten? Gaven de Staten-Generaal verlof tot zulken stap, dan voorwaar had de partij van OLDENBARNEVELT de schoonste gelegenheid om breed uit te meten, hoe hunne onderdanigheid en toegefelijkheid voor sacosus verraderlijke plannen bij des Advokaats hooghartigheid en standvastigbeid afstak, Dus beijverde men zich aan de afvaardiging van eenige leden der Staten een ander karakter te geven. Er zou gehandeld worden over de vereeniging der Nederlandsche met de Engelsche Oost-Indische Compagnie; de Bewindhebbers der Nederlandsche Maatschappij zouden eenige Commissarissen, ditmaal naar Londen, afvaardigen, en de Staten eenige Gezanten met hen zenden om de onder- handelingen te leiden en tot een beslissend einde te brengen; bovendien zou de Be- zending den Koning hulde en dank bewijzen voor de ondersteuning door hem ter bij- legging der kerkelijke geschillen verleend; — maar de visscherij en de verwerij en be- reiding der lakenen op nieuw ter sprake te laten brengen, dit werd hun niet toegestaan. Vandaar de verbolgenheid van Koning sacogus ?, — Zoo laat zich tevens verklaren, dat hij het voorkomen aannam alsof hij de afgevaardigden niet zonder gezegelde comrnissie of procuratie tot de onderhandeling kon toelaten, als waren zij geene Gezanten eener zelfstandige Mogendheid, maar slechis gevolmachligden in eene zaak van staatshuis- houdelijken aard. De Gezanten en de Staten-Generaal hielden zich standvastig. 1 Zie hiervoor D. 111, St. 11, bl. 618, 622. 2 Hiervoor bl, 113. DES VADERLANDS. 249 bE Doch beschouwen wij de zaak van het bedoelde Gezantschap en bepaaldelijk wat er — 1618— ten aanzien van de vereenigiog der beide Oost-Indische Compagnién verhandeld werd, ids eenigzins van nader bij. T Dat van de zijde van Engeland de wensch naar vereeniging oprecht was, lijdt geen Van beide twijfel. Holland, het is waar, moest duchten eenmaal de kosten, ter verdediging van ——— i Pe den Oost-Indischen handel vereischt, niet langer alleen te kunnen dragen, en scheen —— dus aansluiting aan eene andere Mogendheid noodig te hebben; maar kon de Ne- Oost-Indische — : pagnie g derlandsche Compagnie zich niet trachten aan te sluiten aan Frankrijk? 1 Tegen wenscht. de vergunning van eenig aandeel in den Oost-Indischen bandel zouden de Franschen zich gaarne verbinden een aanmerkelijk deel van de verdedigingskosten te dragen. Kwam zulk eene vereeniging met Frankrijk tot stand, dan was juist het tegenover- gestelde van het doel van Engelands staatkunde en van carrerons zending bereikt: de alliantie tusschen Frankrijk en de Vereenigde Provinciën ware hechter, en de beide volken daardoor sterker geworden, terwijl het Engelands streven was, ze beiden ten gelieve van Spanje te verzwakken. Was er daarentegen eene vereeniging der Nederlandsche Maatschappij met de Engelsche tot stand gekomen, dan hadden de Engelschen een vasten voet in de Oost en zouden zij wel middel weten te vinden om de zenuw van den Nederlandsehen Staat in het belang der Engelsche staatkunde min of meer te verlammen, — Maar ook de Nederlandsche Oost-Indische Gompagnie bad eene bijzondere reden om te verlangen, dat er over de vereeniging met Engeland ten minste onderhandeld werd. De termijn, tot welken haar octrooi was verleend, zou na verloop van nog slechts vier jaren daar zijn, en vurig verlangde zij er de verlenging van voor vijftig of minstens dertig jaren. Het vraagstuk, of men het octrooi op nageneeg gelijke voorwaarden hernieuwen zou, ja of neen, moest in de vergadering der Staten-Generaal behandeld worden, en de Provinciën werden uitgenoodigd haren Afgevaardigden voldoen- den last te geven ten einde op dit punt te kunnen besluiten. Maar van den kant van vooral Fries- de vijf Provinciën, buiten Holland en Zeeland, was tegenstand te wachten tegen de pis) — | vervulling van den wensch der Compagnie. Zij hadden niet in de baten der Maat- dense eg | schappij gedeeld, en wenschten thans voor hare ingezetenen de vaart op de Qost-I ndién iain = niet langer ten behoeve eener Hollandsch-Zeeuwsche koopliedenvereeniging afgesneden Oost-Indische te zien, Vooral Friesland zette zich bij deze zaak op den voorgrond. Bij dezen stand POPE der zaak zag de Oost-Indische Compagnie in het openen van onderhandelingen over eene vereeniging met de Engelsche Oost-Indische Compagnie een middel om zich de verlenging van haar octrooi verleend te zien. Immers, wilde men over eene zoodanige vereeniging onderhandelen, dan diende alles niet op losse schroeven gesteld, maar de 1 Werkelijk uit cantetox deze vrees, en gebruikte ze als grond om de vereeniging als wenschelijk te doen voorkomen (lI, p. 141). III Daer. 5 Srux. 52 1618— 1621. 250 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ——————————————————————————————! íMnÓ vraag omtrent de toekomstige inrichting der Maatschappij beantwoord te wezen. Fries- land zag in dien tijd, uit haat tegen oLpENBARNEVELT, de aansluiting aan Engeland gaarne: bijgevolg zou het zich, dus vleiden zich de Bewindhebbers der Compagnie, een weinig inschikkelijk betoonen op het stuk van het octrooi, ten einde de aansluiting aan Engeland niet in den weg te staan !. Nu het derhalve ernst scheen te ziju, dat er over de: vereeniging der beide — nién zou gehandeld worden, werden er uit de Gedeputeerden der Provincién in de Staten Generaal Gecommitteerden benoemd om met eenige Gecommilleerden van de Bewindhebbers der Nederlandsche Compagnie im wisseling van gedachten te treden. Van de zijde van Holland ontbrak onder die Gecommitteerden natuurlijk arorws niet, Te- gelijk werd in Engeland door onzen Gezant canon met den Geeverneur der Engelsche Compagnie, Sir TRomas smvrH, over de vereeniging en de plaats der bijeenkomst gehan- deld 2, Dus was tot dusverre nog niet uitgemaakt, dat de onderhandelingen in Engeland zouden gevoerd worden en dat ey bovendien eenige Gezanten der Staten-Generaal naar Engeland zouden gezonden worden, Maar naauwelijks is OLDENBARKEVELT in de gevangenis, of het is eene uitgemaakte zaak, dat er in Engeland zal onderhandeld worden: canon belooft zulks uitdrukkelijk aan den Koning; en tevens staat het vast, dat eenige afge- vaardigden der Staten, op kosten der Oost-Indische Compagnie, mede derwaarts sullen vertrekken. Daar evenwel de vraag omtrent de verlenging van het octrooi hiermede stilzwijgend in den sin der Nederlandsche Compagnie opgelost scheen te worden , zoo verzetten de Provinciën Friesland en Groningen zich nog tegen het vertrek der Bezen- ding, waarop daarentegen en van de zijde van Engeland en van die der Bewindhebbers der Nederlandsche Compagnie bij herhaling werd aangedrongen 3 Nu moest er wel bepaald worden, dat men zich bij de onderhandeling over de vereeniging voor geen later tijdstip verbinden zou, dan het octrooi duurde. Maar dit stond den Bewindliebbers der Compagnie in het geheel niet aan. Zij verzochten den 24°" November gehoor ter Generaliteit, in tegenwoordigheid van den Prins van Oranje en Graaf. WILLEM LODEWIJK, om zich over die beperking te beklagen: daardoor zagen zij, dus betoogden zij, hun voordeel verkort en het Land benadeeld, en bijgevolg verzochten zij ook voor eenige jaren na den termijn van den afloop van het octrooi te mogen handelen. Zij rekenden er op, zoo het schijnt, dat daarmede de verlenging van het octrooi reeds eenigermale toegestaan zou zijn. Hoe het zij, hun verzoek werd hun verleend, onder bepaling echter, dat tot niets besloten zou worden dan met voorkennis van Hun Hoog Mogenden , 1 Resol. St.-Gen. 15 Maart ; 16, 20 Junij, 1618. canteton, II, p. 267. 3 Resol. St.-Gen. 4, 17 Julij; 13 Aug. 1018. 3 Resol, St.-Gen. 7, 12, 15, 19 Sept; 8, 18 Oct. 1618. DES VADERLANDS. 251 en dat de voorwaarden, welke sommige Provinciën aab dé verlenging van het octrooi rele = gesteld wenschten te zien, niet terzgdegesteld werden: kon men elkander bij tyd en wijle niet verstaan, dan zou aan de Stadheuders de uitspraak overgelaten worden, aan welke zich een ieder te onderwerpen had. Dit besluit ging niet door, dan onder protest van die van Friesland. Zi daldden, zeiden z5, in dede zaak geene overstem- ming, en behielden hunner Provincie het recht voor om na afloop van bet octroot handel te mogen drijven, waar het hun goed dunken zou. Die van Groningen ver- eenigden zich thans met het besluit, onder beding evenwel, vooreerst, dat, voor en aleer aan de Oost-Indische Compagnie verlenging van octrooi werd verleend, aan hunne Provincie, de vrijheid gegeven werd om zoo goed als anderen op de Oost-Indién handel te drijven, en, ten tweede, dat de te openen onderhandelingen de oprichting der West- Indische Compagnie niet in den weg zouden staan 1, Dus bleek op nieuw, dat de West-Indische Compagnie een soort van vergoeding zou moeten zijn voor hen, die van de Oost-Indische Compagnie geene voordeelen getrokken hadden. Maar dit aldus uit deh weg geruimde bezwaar was het eenige voorval niet, dat de Staten in spanning gehouden had, voordat de Bezending naar Engeland werkelijk af- reisde. Ten einde met gunstiger kans belangrijke inwilhgingen van de Nederlanders te kunnen verlangen, meenden de Engelschen met eene reeks van aanklachten voor den Xlachten der dag te moeten komen. Dit geschiedde bij een voorstel van caarzrox, op den 3** Oc- re ag tober (1618) ter Generaliteit gedaan. Zijne Majesteit, zeide hij, had twee vertoogen = heen i ontvangen met hevige klachten over gewelddadigheden, rooverijen en moorden, door Ne- A —2— derlanders tegen Engelsche onderdanen in de Oost-Indién en in de Noordelijke zeeén gepleegd. — Ook de botsingen tusschen de Engelsche en de Nederlandsche walvisch- vaarders zouden tegelijk met de Oost-Indische zaken een onderwerp van de onderbande- lingen der bexending naar Engeland uitmaken, — Wat in de wateren van Groenland gebeurd was, ging de Engelsche Gezant voort, kon niet ontkend worden: de zaak maakte den inhoud uit van een straatlied, dat in den Haag werd gezongen, en waarin naauwkeurig werd opgegeven, hoe vele stukken geschut en vaten traan aan de Engel- schen waren ontnomen, en hoe vele manschappen waren gewond en gedood, volkomen alsof het een op den vijand behaalde zege betrof. En hoe zij zich wegens het gebeurde in de Oost zouden kunnen verontschuldigen, dit was Zijner Majesteit een raadsel: im- mers hadden zij, in de maand Mei laatstleden, hunnen onderzaten het recht toegekend otn de Engelschen in de Oost-Indién vijandig te bejegenen. — De Gezant doelde op eene acte, toen ter tijd aan de Oostindievaarders door de Staten-Generaal verleend, waarbij in even stoute als bondige taal de Engelschen, die zich, ter vergoeding van door eigen schuld beloopen schade, in het bezit van forten of schepen mochten stellen, 1 Resol. St.-Gen. 19 Oct.; 24 Nov. 1618. cantetor, 11, p. 321, 322, 360. $2 * 1618— 1621. A 252 ALGEMEENE GESCHIEDENIS FS onder bedreiging van verdiend geweld vermaand werden, dezelven dadelijk terug te geven 1, — De Spanjaarden en Portugezen te beschuldigen, dat zij zich den Oost-In- dischen handel uitsluitend wilden toeëigenen en hetzelfde te doen, dit (zeide canteron toen verder) ging niet aan, evenmin als het de zee vrij uit te bazuinen, en dit element aan niemand vrij te laten; de Engelschen te vleijen met den naam van hunne beste vrienden en bondgenooten (hetgeen zij dan ook werkelijk, zeide de Gezant, in hunnen nood geweest waren), en.hen daarbij als vijanden te bejegenen, was niets anders, dan vrede in den mond en de wapenen in de hand te voeren. Hoe gaarne de Koning alle aanleiding tot misverstand vermeed, dit bleek uit zijne bereidwilligheid om zekere vroe- ger uitgebarsten bloedige geschillen bij te leggen, in welke eene Mogendheid, die hun minder genegen was, eene vurig gewenschte gelegenheid zou gezien hebben om haren moed aan hen te koelen. Doch eindelijk moest het geduld van den lankmoedigsten uit- geput raken. Was het ook geene bespotting van den Koning en zijnen Raad, dat reeds in het vorige jaar de overkomst van een Gezantschap beloofd was, om over de lakenen en de haringvisschery te handelen, en dat daar niels van gekomen was. Thans zou dat Gezantschap voortgang hebben, maar weder was de eerst bepaalde tijd verloopen. Zij mochten, dit smeekte bij hen in Gods naam, de afreize hunner Gezanten niet langer uitstellen, ten einde zijner Majesteit voldoening voor die grieven te.verschaffen en eens voor goed de betrekkingen tusschen de wederzijdsche onderdanen te regelen. De beide Staten, wier. zeehavens door de beschikking der Voorzienigheid tegen elkander overla- gen als de deuren van de magazijnen van twee goede buren, slechts door eene straat gescheiden, moesten zich deze ligging ten nutte maken tot vriendschappelijk handels- verkeer, waaraan den Nederlanders alles gelegen was. Die grieven hadden maar al te zeer den schijn van gezocht te zijn, en men wist maar al te goed, dat de Nederlanders zich ruim zoozeer over geweldenarijen der Engelschen 1 Resol. St.-Gen. 25 Mei, 1618. 2 Resol. St.-Gen. 3 Oct. 1618. DES VADERLANDS. 255 B, te beklagen hadden !. In weerwil van herhaaldelijk met aandrang gedaan verzoek om Ser antwoord op zijn voorstel van den 5** October bleef men het antwoord schuldig: men had tot verontechuldiging de reden bij de hand, dat men naar de gegrondheid der klachten onderzoek moest doen ?. Hoe carreton weldra met een uitdrukkelijk verzoek aankwam, dat de Gezanten met een genoegzamen last zouden komen om ten aanzien van de tarra der lakens en de haringvisscherij eene afdoende schikking te kunnen tref- fen, en hoe men zich deswegens verontschuldigde, hebben wij boven gezien ?, en wer- keljk liet de Gezant zich overreden om hen te laten vertrekken, al kon hij wel nagaan, dat zij op die punten niet genoegzaam gelast waren *, Doch nog andere middelen nam Engeland te baat om den Nederlanders schrik aan De Engelschen te jagen en hen tot de uiterste inwilligingen te nopen. In het begin der maand No- E het aanhouden vember vernamen de Staten van goeder hand, dat van wege den Koning van Groot- der — Nederland- sche Oost-Indie- Britannié in Engeland order gegeven was, om de Nederlandsche schepen, die nog cnr de rijk beladen uit de Oost-Indiën verwacht werden, aan te houden. Zoo ver ging de vermetelheid der Engelschen in dit tijdsgewricht! Men had voorgenomen de Republiek , van haar hoofd beroofd, te dwingen, en niet als eene vijandige Mogendheid, maar als een onwillig onderdaan te bejegenen. Maar beter had Engeland het niet kunnen aanleggen om bij de Nederlanders den geest van OLDENSARNEVELT wakker te maken. Onder de Heren, die als afgevaardigden der Staten of der Oost-Indische Compagnie naar Engeland zouden vertrekken, waren er enkelen, zooals kwoun VAN DER DUSSEN, benoemd vóórdat de Prins de stedelijke Magistraten had afgezet, vrienden en geestver- wanten van den Advokaat, wier namen als die van kwaliĳkgezinden door CARLETON in zijne brieven aan zijn Hof werden gebrandmerkt 5: hij noemde kwalijkgezind een ieder die niet geneigd was om Nederlands onafhankelijkheid aan Engeland met zijne beginsellooze staatkunde op te offeren, en moed genoeg had om het verheven werk van den man voort te zellen, die thans, ten spot van alle rede, als misdadiger tegen de vrijheid van Europa en de onafhankelijkheid van zijn Vaderland gevangen zat. Op de inrichting van het Bestuur van de Oost-Indische Compagnie had de omwenteling geenen rechtstreekschen invloed kunnen uitoefenen; dus vaardigden ook de Bewindhebbers dier Maatschappij mannen af als DIRK BAS en JAKOB BORREL, die mede de eer hadden van door camLzrox als Arminianen te worden zwartgemaakt, Al was het nu ook dat xeen- man zich liet vervangen door ronzsram 6; die anderen bleven leden der Bezending : men begreep hen noodig te hebben om tegenover Engelands vermetelkreid pal te staan 1 Resol. St.-Gen. 5, 13 Oct. 1618. 3 Resol. Stat.-Gen. 6, 8, 16 Oct. 1618. 3 Zie hiervoor, bl. 113, 150, 151. 4 Resol. Stat.-Gen. 21 Nov. 1618. aanreron Il, p. 359. 5 canLETON, ll, p. 364, 362, 368. 6 Resol. St.-Gen. 8 Dec. 1618. canreron lI, p. 368. 1618— 1621. 254 ALGEMEENE GESCHIEDENIS mmm voor. de eer van het Land, Ook dien smaad van het gedreigde aanhouden der uit de Oost teruggewachte schepen zouden de Staten niet verduren. Zij schreven dadelijk naar het Collegie ter Admiraliteit te Hoorn of Enkhuizen, dat de oorlogschepen, naar de Middellandsche zee bestemd, ten spoedigste uit zouden loopen met den last om die ge- welddadigheid af te weren, en thans trachtte men dé afreize der Gezanten ten zeerste te bespoedigen, opdat zij het Engelsche Bewind op zulk een schandelijk bevel zouden doen terugkomen, Men sprak cARLETON over de zaak, die veinsde er niels van te we- ten, ja later, toen men in Engeland begrepen had, dat zulke handelingen het rechte middel waren om Nederland tot het uiterste te drijven, durfde zeggen, dat het slechts een valsch gerucht was geweest. Bij deze leugenachtige mededeeling voegde hij de verzekering, dat de Gezanten, die op het punt stonden te vertrekken, voor de veilig- heid van hunne personen niet bezorgd behoefden te zijn, met andere woorden, dat Engeland zich niet als een barbaarsch roofnest zon aanstellen: eene eervolle verzekering voorwaar! Bovendien’ vond zij zoo weinig vertrouwen, dat de aanstaande Gezanten van de Staten eenigen waarborg voor hunne veiligheid ‘in het vreemde land verlangden, en dezen hun niet ontveinsden, dat zij wel op eenig middel van verzekerdheid bedacht mochten zijn i, en niet zonder grond: de verdediger des geloofs op dien vermolmden troon, de hater van Anmrmus, had het wel eens in den zin kunnen krijgen, sommigen. van hen als ketters te recht te stellen; en canteton had uitdrukkelijk geraden, op grond dat er kwalijkgezinden bij waren, dat men in Engeland zonder plichtplegingen met hen te werk moest gaan, en veeleer dreigementen dan gronden van overreding tegen hen moest te baat nemen 3 Zelden is er eenig Gezantschap onder ongunstiger voof- teekenen aangevangen, en — mogen wij er tot eer onzer voorouders bijvoegen — eer- voller ten einde gebracht, | Behalve den boven reeds genoemden &wovp VAN DER DUSSEN, oud-burgemeester van Delft, waren soman van coc, burgemeester van Zutfen, en soacuim Liens, Raadpen- sionaris van Tholen, van wege de Staten-Generaal gecommitteerd om benevens hunnen gewonen Gezant canon den Afgevaardigden der Oost-Indische Compagnie ter zijde te slaan in hunne onderhandelingen met de Gecommitteerden der Engelsche Handelmaat- schappij, en voorts den Koning dank te zeggen voor hetgeen hij had toegebracht om de maatregelen ter bijlegging der binnenlandsche geschillen tot een goed einde te bren- gen; de belangen van de Nederlandsche walvischvangst te verdedigen; nog eenige an- dere handelsbelangen van minder gewicht voor te staan, en eindelijk des Konings bedoelingen te polsen ten aanzien van de onderneming tegen de zeeroovers en het hu- 1 Resol, St.-Gen. 2, 3, 5, 21, 22 Nov. 1618, caseron, 1I, p. 300, 361. 3 CARLETON, II, p. 361. DES VADERLANDS. 255 welijk van zijnen oudsten soon met eene Spaansche prinses. Alle woordenwisseling — 1018— over de haringvisscherij en de (arra moesten zij zien af te snijden !. De Gedeputeerden — van de Bewindhebbers, der ‘Oost-Indische Campagnie waren, behalve de Heren sas en JAKOB BOREEL, ALBERT SQNCK, ANDRIES RIJOKARRTS CO ARNOUD JAKOBSZ. LODESTEIN, met den Advokaat der Compagnie Mr. witrem sonzes. Den ë= December (1618) in En- De Gezanten geland aangekomen, werden zij met alle eerbewijzen naar hun logement, het huis van — p xn een voornaam Nederlandsch koopman, in Londen, gebracht. Het eerste intusschen wat zij vernamen, was dat een Scholsch Heer van aanzien met een Schotsch beambte hunne komst reeds sedert een maand te Landen verbeidde, Hieruit bleek, dat de Koning het er opgezel had om de zaak der visschetij ap de Schotsche kust op het touw te zetten. Den 20“ December verleende hun de Koning gehoor, In hunne toespraak, vleijend genoeg ingericht, gewaagden zij, na vele plichtplegingen en dankbetuigingen, van de geschillen tusschen de kooplieden der beide Natiën. De onzen, zeiden zij, schreeuwden luid, dat de Engelschen hunne verdragen met de Indiërs niet telden, ja, met de Span- jaarden tegen hen samenspanden, en daarvan waren de bewijzen in hunne handen; de Engelschen van den anderen kant klaagden even luid over ons, Eerder waren zij niet in staat geweest zijne Majesteit te komen inlichten (hij wist zelve wat- hen belet had), maar thans verwachtten zij van ’s Konings wijsheid en toegenegenheid, dat de onbewezen klachten van eenige weinigen zijner onderdanen de gemeene zaak niet benadeelen zouden, Immers, bleven Engelschen en Nederlanders in Qost-Indién elkander vijandig bejegenen, dan zou de Koning van Spanje hun weldra beiden den voet lichten, den geheelen handel aan zich trekken en dien met zoo vele belastingen bezwaren, dat hij geheel Europa aan zich cijnsbaar tou maken em zich een middel sou gegeven zien om de geheele wereld. de wet te stellen. — Eenige dagen later werden zij, en wel met veel onderscheiding, ontvangen in den Geheimen Raad, Hier voerde de Kanselier, de be- roemde sacon van Verulam, het woord, Op zijne vraag paar hunne procuratie hadden zij niets dan hunne geloofsbrieven aan den Koning te vertoonen. Daar deze alleen van onderhandelingen over de saken van Qost-Indién en Groenland gewaagden, zoo werd hun afgevraagd, of zij ook op de andere punten, te weten de groote visscherij, de tarra der lakenen en bovendien op het stuk der munt, gelast waren, Op hun ontkennend antwoord werden. xij verzocht de redenen, die zij voor hunne handelwijze hadden, ineen geschrift te stellen, dat men aan zijne Majesteit zow opzenden, In dit schriftelijk vertoog zij verontschul- zeiden onze Gezanten, onder anderen, dat zij van de onvergelijkelijke wijsheid en billijkheid — y van het gezalfde hoofd zijner Majesteit niet anders verwachtten, dan dat hij nimmer P^. PH zou toelaten, dat hunne natuurlijke vrijheid, door onheugelijk bezit bevestigd en ge- ene ! Zie de Instructie in het Verbaal, waarvan een afschrift berast in het Prov. Utr, Archief. Waar geen andere bron is aangehaald, zijn de bijzonderheden uit dat stak. geput. 1618— 1621. 256 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ET Nee rugsteund door het onveranderlijke volkenrecht, door eenige nieuwigheid zulk een in- breuk zou lijden, als de belemmering hunner haringvisscherij zijn zou. Wat het vraagstuk van de farra en den handel der lakenen aanging, de stipte nakoming van 's Konings eigen plakaten zou de klachtèn van de Compagoie der Merchants-adventurers doen ophouden. — Wat hun bij een tweede gehoor, door den Geheimen Raad hun verleend, op dat schriftelijk vertoog aan den Koning werd tegemoet gevoerd, laat zich afleiden uit hetgeen caRLETON den 12%* Januarij in de Vergadering der Staten-Generaal in het midden bracht 1, Voorts sprak de Kanselier thans meer bepaald van het stuk der munt: wij zochten, beweerde hij, door het doen rijzen der waarde het geld en. den handel uit hun land te trekken. — Over de honderd personen, meest Nederlanders, en van de aanzienlijkste kooplieden, werden door het gerecht beschuldigd van belang- rijke sommen aan geld uit het Rijk uitgevoerd te hebben. — Op der Gezanten verzoek om niettemin tot de behandeling van de zaak van Oost-Indiën en Groenland te worden toegelaten, antwoordde de Kanselier, dat hij gegronde reden had om aan de inwilliging van dit verzoek te twijfelen, en bij het scheiden veroorloofde zich de Baron HAMILTON de schampere. aanmerking, dat het niet goed zou zijn, zoo de Koning van Spanje „onze lraagheid? kwam te vernemen. De hun voor den voet geworpen bezwaren trachtten onze Gezanten in een nieuwe memorie uit den weg te ruimen, waarin zij aanvoerden , dat carreron van het stuk der munt niet eerder dan daags voor hun ver- trek gesproken had 2, ‘en dat alstoen de Generaalmeesters van de munt gelast waren Hun Hoog Mogenden in deze zaak van advies te dienen. Wat het gemis der verlangde procuratie betrof, dit moest bij den Koning geen wantrouwen wekken, aangezien de regeringsvorm van hunnen Staat, niet de minste verandering had ondergaan 3: Prins MAURITS, wilden zij zeggen, had geenerlei stap gedaan, die later zou kunnen gewraakt worden, Eindelijk verklaarden zij niet te verwachten, dat de Koning, die zich zoo verdienstelijk gemaakt had met het opheffen der zwarigheden en onlusten in hunnen Slaat, hun thans nieuwe mocijelijkheden en geschillen in den weg zou stellen. — Dit vertoog, verre van den Koning neder te zelten, wekte bij hem hooggaande ontevreden- heid. onderhandeling over de zaak van Oost-Indiën en Groenland treden. — Sedert onder- richt, dat de toorn des Konings steeds vermeerderde, vermits hij begrepen had, dat zij de onderhandeling over de visscherij ten eenen male hadden afgeslagen en ronduit ge- zegd hadden, dat wij het recht daarop volstrekt niet in twijfel getrokken wilden hebben, 1 Zie hiervoor bl. 113, 114. 2 Verg. Resol. Stat.-Gen. 28 Nov. 1618. 3 Zie hiervoor, bl. 245, Noot 2. DES VADERLANDS.. 257 aÓÜ— M", vonden de Gezanten raadzaam zich eenigzins nader te verklaren, en verzochten op 1618— nieuw gehoor bij den Koning, op het gevaar af van het zich geweigerd te zien. Doch E het werd hun den 8" Januarij verleend, In de toespraak, die zij bij deze gelegenheid tot den Koning richtten, kwam niets voor van » onheugelijk bezit;" alleen verzochten zij om uitstel van de onderhandeling over de visscherij tot betere gelegenheid, dat is, totdat hunne zaken op vaster en zekerder voet geregeld zouden zijn !. Uit deze op- rechte verklaring, voegden zij er bij, kon Zijne Majesteit wel zien, dat zij zich niet met looze vonden 3 behielpen. — Met deze taal veroorloofden zij zich den Koning ten koste der waarheid op tweeërlei wijze genoegen te geven: zij gaven hem op nieuw uit- zicht op eene wijziging in hunnen regeringsvorm, die dan immers naar ’s Konings zin kon uitvallen, en zij zinspeelden met dat looze vonden niet onduidelijk op de leer van GROTIUS, die JACOBUS zoo zeer mishaagde. Deze tegemoetkoming aan de ijdelheid des Konings miste hare uitwerking niet. Bovendien was hij sedert door brieven uit 's Hage pedergezet ?. Hij antwoordde hun, dat bij wel erkennen wilde, dat zij niet alles tege- lijk konden doen; ook wilde hij hun niet kwalijk nemen, dat zij van onheugelijk bezit spraken: hij zelf zou dit ook gedaan hebben. Zijn doel was dan ook niet het visschen op zijne kusten geheel te verbieden; slechts eischte hij erkenning van zijne voorrechten en van zijns Rijks gerechtigheden: die had hij gezworen te handhaven. Dus verlangde hij, dat Hun Hoog Mogenden zich verbonden over het stuk der visscherij te handelen, wanneer hun Staat tot meer rust gebracht zou zijn. Ontkenning of vermindering van zijne rechten evenwel zou hij niet dulden, al moest het zijne kroon, zijn leven en al zijn hebben en houden kosten, Den volgenden dag zou hij, na zijnen Raad gehoord te hebben, zich verklaren, of hij al of niet Commissarissen zou aanwijzen ten einde over de zaken van Oost-Indiën en Groenland te handelen. — Hiermede scheen voor het oogenblik alles gewonnen, wat de Gezanten verlangen konden. 