VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Eenige gedachten, die als porismata uit de gefchiedess moeten worden afgêleid, en waarop wij inzonderheid jeugd — ge Lezers wel verzoeken acht te (laan, zijn door eene es% ‚fijve letter der opmerkinge aanbevolen. HERMAN, verli geraakt op JOHANNA, wordt door ANTONIA naar de Re, fidentie afgehaald, door haar en onder hare leiding ouderwé zen nd HERMAN VAN LÖBENECK. 261. zen en geheel gevormd, De eenvoudige Landjonker wordt dos hier een geheel ander wezen. .Had ondertusfchen zija. gevoelig hart reeds op het tand behoeften ondervonden, om wier voldoening het zich aan JOHANNA hêchttes te midden van alle genietingen der Refidentie, en terwijl hij zelf in alle Schoone kunften ervaren was, ontwaakte dat gevoel met vere dubbelde kracht, maar als geheel zuiver, zich vestigende op de deugd, als de hoogfte Schoonheid, san wie hij, voor het borstbeeld van sOKRATES, met tranen, eeuwige hulde zweert: maar ANTONIA, zijne leermeesteres en zusterlijke wrieodin, is bem het verperfoonlijkt ideaal dezer deugd, en wj bemint haar in deze betrekking met een ontzag, hetwelk bet onbefmette hart altijd voor de rein geachte vrouw, ine uà zonderheid voor de befchaafde, voedt. Nadat RIANCOUR, echter, op eene echt duivelfche manier, die niet wel mees. terlijker had gefchetst kunnen worden dan bier gefchiedt, heg geloof aan vrouwelijke deugd uit de ziel van HERMAN had, verdelgd, de onreine drift ontftoken, en dit door de verwoes- tng van het paradijs, waarin deze leefde, was gevolgd, noemt hij de oogenblikken van zijnen val oogenblikken van bedwel. ming, en voegt er bij: ach! waarom mag ik niet zeggen! oogenblikken vol zaligheid der liefde! De algemeen leerrijke zijde des Romans beftaat nu daarin, dat HERMAN, van het eerfte oogenblik der verzaakte on- fchuld af, v vervalt; en zulks telkeng door eene c » die hij wel had kunnen voorkomen, beginne af, anderen min; der en zich id meer befchuldigd had- de. Is * n, dat vrouwelijke deng, niets is; w » de vrijdom van zinnelijș ke gewaarw. t hij uit sIPDLETON’S redenering gevolgtrekkingen af, die kem verontfchuldigen, ep alle fchuld der verleiding op antoN1a werpen: op eeug trotfche en onwaardige wijze verwijt bij deze vrouw, dat zij zijn onfchuldsparadijs heeft verwoest, en levert den Lẹ- zer tooneelen op, diè Rec. oûderfcheidene malen reeds gel zen heeft, maar nog nimmer zonder de uiterlte aandoenin, Dit blad, ovdertusfcheu, wordt weldra omgekeerd. Ç Lk- MENTINE VAN MRERFELD, Onder den naam van YAN LESSENDIJL, is.In de Refidentie aangekomen, De Vorst wil haar gaarne aan den eenen of anderen vithuwen, HER- BOEKBESCH. 1818, NO. 6.` s Man 283 HERMAN VAN LOBENECES! max hoort ven haar, wordt begeerig-om haar të leeren ket- nen, selijk dit ook, door toedoen van eenen Opperfkamer- : heer als ‘koppelaar, gefchiedt , en, meenende in haar het idessi ' vin vrouwelijke deugd gevonden te hebben, biedt hij, die er zich veel op last voorftaan, det hij zoo den hartstogt ver- ' fiiaadde, haar, die hij niet beminde, zijne hand asn, en wordt sangenomen, ‘In een gefprek, echter, waarin hij we- derom zich wil zuiveren, krijgt het mannelijk geflatht, ten aanzien van deszelfs gedrag omtrent het vrouwelijke, van ĆLEMENTINE zoo zakelijk en maar waarheid de volle laag, dat HERMAN onmiddellijk naar huis gaat, en ANTONIA ds 't ware om vergeving vraagt, Deze vertrekt naar maf landgoed, em HERMAN trouwt met CLEMENTINE. Ow derrigt, echter, wat er met deze van de zaak zij, is bf, vaar zijne meening, andermaal bedrogen, en vindt, waar bj geine vrouwelijke grootheid had vooronderfteid te zúllen s18- effen, niets dan wellustige begeerte, De bruidsnacht wordt gefleten in onaangenaam onderhoud; tegen den morgen ver- Taat HERMAN zijne vrouw, en tegen den middag gaat hij den Opperkamerheer verworgen. ' Dit gedrag veroorzaakte hem: bannisfement op een van zij- ‚ De, hem door den Vorst gefchonkene, landgoederen. We- sen had met zijne dochter het landgoed van den ouden van LÖBENECK verlaten; en HERMAN, buiten de grenzen ge- komen, ontdekt JOHANNA, welke bij eenen neef van haar, die hier eene pachthoeve had, woonde, De ongeloovige san vrouwelijke onfchuld, de ijverige leerling van eenen RIAN- cour geworden, vat het opzet, JOHANNA te verleiden. Hiertoe, echter, nog niet dújvel genoeg, befluit hij, haar te trouwén, en met haar in eenen afgelegen’ hoek der wereld | zich te verbergen. Dit befluit wordt uitgevoerd; en n:r (MAN js in ftaat, de ontzettende aanfpraak aan te hooren val ‘den Predikant, JOHANNA’s oudoom, „ eenen man van tid- | | “delbare grootte, van bij de negentig ‘jaar, met wit hasr € vonkelende blasuwe oogen, fchier hevig in elke beweging, ‘en evenwel ernftig — en wiens woorden en blikken onver: ‘fchrokken uit te houden, eene groote mate van verdorves heid’ of van reinheid des gewetens vereischte,” en op & “vragen, of het zijn vaste, welbeproefde wH was, deze dot ‘hem verkozene bruid, ook zonder en tegen den wH zijne ouderen, ter gemalinne se nemen, en of hij bereid en ìn ftant ee - eK . o.. - a a er BERMAN van LÖRRACH» 868 Pd was te Zweren, dat hij buiten deze zijne. bruid met gecne vrouw verbonden was noch verbonden zijn wilde? ja te …Hij,vertrekt met deze zijne tweede vronw naar Zwitfen- isd, koopt een landgoed in een afgelegen oord, krijgt twee kinderen bif haar, en leeft eenigen tijd zeer gelukkig. Maar CLEMENTINE had ook hier hare fpionnen'en werktuigen, waaronder MADELSHEIM, de bezitter van een naburig land» goed. Door dezen gelukt het, HERMAN, wiens luimem reeds feedert eenigen tijd niet meer, gedeugd hadden, verdenr king tegen JOHANNA’s voormalige deugd in-te boezemen, a, terwijl niets hem teraghoudt die vijandige ingevingen te gdooven, verlaat hij haar en zijne kinderen. Er bekoort veel _Pastheid of koelheid toe, om de tooneelen bij deze gelegen- eid en de brieven van JomaANNa in ééns door te lezan - Onderweg in de berberg ontmoet hij RIANCOUR, die door CLEMENTINE was afgezonden om hem terug te brengen. ontdekt het bedrog, fpringt, om te ontvlugten, het venfter uit, worde donr roovers uitgefchnd, komt in een bedelpsk op zijn landgoed in Zwitfarland terug, maar — zijne vrouw en kinderen waren. ontvoerd, van welke zaak HER TLI, een hem beminnende boer, bhem een zieldoorborend verhaal doet, r- Als marskramer wandelt bij Zwisferland, Beijeren enz, door, om haar te zoeken; doch te vergeefs, Aangekomen ia den vaderlijken burg, vindt hij zijne ouders geftorven, valt op derzelver graf in oumagt, wordt ontdekt, en ftort in eene hevige ziekte, — Herfteld en een affchuw aller menfchen, zoekt hij verftronljing en rust, maar vindt ze niet. Hij laat de vaderlijke bosfchen en gronden herfcheppen naar zijn Zwite fersch verblijf, een huis bouwen gelijk bij aldaar bewaond bad, en vervaardigt eene fchilderij , voorftellende zijne vrouw en kinderen, in welker aanfchouwen hij, als't ware, ver- goeding zocht voor hetgeen hij. miste. Omgang gezocht en verkregen hebbeude mer eenige woeste Edellieden in zijne Dabuurfehap, zoekt: bij afleiding iu jagt en dronkenfchap, tot dataNTorsA hem in zijnen burg verfchijnt. — Een tweede Prisma had hij reeds zelf uit- zijne gefchiedenis afgeleid: Er de, buiten twijfel , eene, ziehgefteldheid, die, van lotgevallen en betrekkingen. onafhankelijk, vin haar wezen. onveranderlijk ‚ vastaat, en daarom de eenigfte'is, die den. naam, van men- Fehelijkheid, f, wat betas isa van deugd, verdient, Maar ge - 264 -O WERMAN VAN LÖBENECK: hoe lang en moetjelijk ds de fchool, waarin men haar ven krijgt! ` | ANTONIA verhaalt dan HERM AN bare gefchiedenis, waan- in zij geensziris als onfchuldig verfchijnt, maar bekent, door eenen Prins ten val gebragt, en daarop van hem verfsten tè ‘zijn; waarvoor zij had voorgenomen, zieh door cogmetterie aan het geheele mannelijke geflacht te wreken, en zelve vrij te blijven. Herman- was de eerfte geweest, dien zij waar- lijk bemind en sief getracht had te verleiden, en had de be- tere aändoeningen weder in haar opgewekt. ANTONIA trekt bij deze gelegenheid eene derde les uit de gefthiedenis vaar haar en HERMAN: De verderfelijke verdeeldheid tusfchen data geen, wat de mensch wenscht , en datgeen, wat hij heeft , kas hij flechts daardoor wegnemen, dat hij het geluk niet zoekt, en zijne krachten alleen daartoe befleedt om het waardig te svorden. -Herman wil weder met haar. | KER, M. MZ. II Deelen. Te Zutphen, bij H. C. A. Thie. | me Zn. gr. 8yo. 542 Bi f 4-6-: Oor op zichzelve en zonder de kennis met Lodewijk Her. der, aan’ wiens gefchiedenis echter en betrekkingen de beriu- , wring hier gedurig en van zelve wordt opgewekt, is dit ver- _ aal verftaanbaar en onderhoudend, en het overtreft, dunkt on, dien vroegeren roman van dezen Hollandfchen fchrijver. Het tooneel der gefchiedenis is wederom Sommelsdijk, en al» des Hollandsch en huisfelijk; het is trouwens de gefchiedenis’ der nu gehuwde vroegere vrienden, of liever var’ hunne kin. deren. Julius is een zoon van Ds. Klarenbeek en Masje, en Gustaaf de eenige zoon van Herder en zijne Besfy. Zeer loopen deze kinderen en jongelingen en eindelijk gelukkig gee huwde mannen uiteen, maar zij wedijveren in deugd en edel. moedigheid, en werden al vroeg en bleven sanhondend de warmfte vrienden, Beiden op hetzelfde Eengelachtige, dit fpreekt van zelve!) meisje verliefd, deed dit Jufiws de bee- ven opnemen, opdat zijn vriend het meisje krijgen mogt; maar Gustaaf, niet lui, zet hem na, hoewel hij het gekkelijk genoeg aanlegt om zijn verblijf uit te vorfchen. Juhus is op alles gevat en knap bij de hand3 gelifk vooral ook blijkt, daar de beide vrienden hunnen vriend en leermeester zijne feeds lang verlorene geliefde terugbrengen. Dit laxe was ge- lukkig, daar juist door baar, en door haar alleen, de eindelijke toeflemming des hoogstaanzienlijken grootvaders tot het huwee lijk van het ftraks gezegd engeltje met een’ der jongelingen te dwingen was. En even gelukkig had Gustaaf eene zeer bes mitelijke zuster, die aan Juliws zijne opoffering voor den ` broeder vergoeden kon, en dit ook gaarne wilde. Zoodat 2ich geheel het belangrijk geval eindelijk bij uituemendheid fchike, Daar is ééne grondffof ; maar zij vertoont zich in verfchil. e vormen. Daar is één licht; maar het breekt in onder- Scheidene Kleuren. Daar is ééne deugd; maar zij kleedt zich f + ver fehillende geßalten, Onder welke geflalte is de zuiyerfte? S3 Dit 266 . a Aa Je DONKER + Me M Zes: e … r Dit is het motto; mear de beantwoording der vraag blijft wel onbeflist aan bet einde. Het bedenken van dit vraagftuk is echter heilzaam, en juist die verfchillende ` vormen, kleùren en geftalten veraangenamen het gezellige 1e- ven; men merke op, waardere de grondftof, hee licht, de . deugd, en dwinge zich maar in geene ons onnacrurlijke vreem- de geftalten in, — De roman is goed gefchreven, onderhoe- dend, gedurig leerzaam, en geeft ook den opvoeder, den oorgeelkundigen namelijk, en die niet blindelings alles op- “volgt, zeer nuttige wenken; gelijk het ook aaa voor de Za- menleving bruikbare wenken van meafeheukennis nier ont- breekt, Bijzonder bevalt ons Ewers, de gouverneur der jonge lieden, of liever de huisvriend en vertrouwde hyuner oude- ren. Maar als een ors d'oeuvre befchouwen wij hier de zij- delingfche teregtwijzing der gewone meening over het Peke _gianismus, en deszelfs min of meer onbewimpelde verdedi. ging; en vooral heeft ons de invoering van den zoe hoogst regtzinnig Gereformeerd geachten en bij uittek onwetender lompen predikant in eene der Overijsfelfche teden, VAN DER HAK, mishaagd; en zulks in eenen tijd, waarin zoodanig VAN DER UAK’s (indien er nog hier of daar een fchuilen- mogt) bij dat aanzienlijk kerkgenootfchap aller micvaagfd zijn, waarin voor zoodanig examen, als Evers ondergaan moest, geene vrees is, even weinig als daarvoor, dat med. den Latijnfchen fchooljongen tot het prediken dwingt; gelijk, aok zeker geen der, Haarlemfche predikanten, ouden of nieu- wen, het in ’ hoofd zou krijgen, eenen gedropenen propo-. nent, die het vroeger &likflagers ambacht wederom bad ops, gevat, het eerlijk brood te betwisten, en ook wel geen blik flager aldaar eenen bekwamen knecht; (al ware bij dan ook zoo wat Pelagiaansch, en daarom van zijnen vader verftoc- ten) op domine’s zeggen, dat. hij de zonde tegen den heil- gen Geest begaan hed, zoo maar dadelijk zou wegzenden terwijl wij ook meenen, dat wel geen vertandig . en echte Remonftrantsch heer het onmogelijk zal houden, in eene of andere aanzienlijke ftad ouzes vaderlands (waac,gnkel Gerefor ‘meerde predikanten zijn) de kerk te bezoeken. Maar de zak daargelaten ,- alsmede het belagchelijke van het in.’ wiide rondflaan met de bullepees, zonder op te merken, dat & piemand meer iş, diem men treffen kan, en het onmcuschkuP dige en onbroederlijke vau de oude vgede — (niet {g ist a ve . , JULIUS: BN GUSTAAF. , 267. | lijken door. voorbeelden van eene andere foort. van predikan- ten, die dan toch wel niet meer zuiver in de leer, of alge- geen zoo geacht zijn, voor het minst eeu weinig tot het nnee EN TTT cM- Pelagianismus neigen) waartoe dienen zoodanige aanftootelijk-- heden thans? en waar voegen zij minder, dau in eenen ro- man? Of is het misfchien den vervaardiger van deze foort: van gefchriften onaangenaam, dat de Gereformeerde geestelijk held hier te larde thans niet meer, zoo als wel voorheen ; het lezen van goede romans zoo zeer omraadt en voor ge- wrlijk houde? =- Nitimur in vetitum. Maar neen! wij londen den fchrijver van dit werk onvatbaar voor eene 20% vachtelij ke fPeculatie, | Hanoarx STILLING®S Ouderdom. ‘Fene ware Gefekiedes | nise Uit het Hoogduttsch. Te Amflerdam, bij J. C. Sepp en Zoon, 1817. in Ši. Svo. 158 BI. f I-l0-: Deze kleine bijdrage ie een aaogendera gefchenk nog voor de bezitters der vroegere levensberigten van den Doctor en Ge beimen Hofraad. JOHAN HEINRICH JUNG, gezegd sTrir- LING; hoewel wij hier weinig meer den een paar bladen vau; zijne eigene band ontvangen. Hij begon zijnen Ouderdom voor; het publiek te fchrijven in zijn zeven-en-zeventigfte levens- jaar; maar Igchuamszwukte vooraf ook verhinderde hem, dee ze gefchiedenis verder voort te zesten dan cot in: het jean . 1805. Hij vesboed „die gefchiedenis verder te voltooijen; het is ook miet mogelijk, zeggen zijne kinderen: dat kan nie- mend van ons allen doen, (zegt Zijne dochter CAROLINA;) hij alleen kon in dien kinderlijken toon voordfchrijven, en bij alleen met kinderiijho ovgen de Goddelijkò leidingen doorzien k ák althans kan daartoe niets bijdragen, De geheele gefchie- denis zijnes ouderdoms ligt; akk iw-een fchoon hemelich tafe- veel, geheelenal voor mijn inwendig -bogs maar wil ik hetzelve nader treden , om er jett si te nemen, dan vloeit het alsin een geheel te zamen, en tk trik mijzelve eerbiedvol terug, Echter geven zifze kinderen nog Rter-'s mans kleinzoon, wi SCEWARTZ, Dr, der Pithof. en Candid. der Theol: , deelt ons belangrijke. berigten mode wan 's mens einde, et begint dit verhaal met. den aanvang van 1636, toen hij begon ‘te a S 4 © \ Ver \ "268 KENDRIK STILLING'S OUDERDOM. . verzwakken, en: het befchrijven van zijnen ouderdom ftaken moest; er Dr, F. B. Ce. SCHWARTZ, 's mans behuwdzoon p geeft, vic naam ook der overige kinderen, in eene Narede, wog eene en andere bijzonderheid, en vermeldt vooral nog veel van het godsdienttig karakter van den waarden overlede- cren, én wien Christus eene geflaite bekomen had. De Heer CHRISTIAAN SEPP JANSZ., die deze ftukjes vertaalde, _ deelt in het Voorberigt nog iets mede, van godvruchtigen ine houd, uit zijne brief wisfeling met deù beroemden eerwaardi gen grijsaard, waarin men JUNG STILLING proeven kan, era vereert zijne nagedachtenis met eene hartelijke Hulde aan benz in dichtmaat. Ook voegde hij hierbij het verhaal van J. Le EWALD omtrent het affterven van sTILLING en diens Echt. genoote , letterlijk, en met onze vergunning, overgenomen ui het Menyelwerk van, onze Letteroefeningen, No. 13 van kt vorig jaar, en befluit eindelijk alles met eene vrije en goede Navolging van het Lijkvers op den zaligen, daor den Heer SCHOENEN, Pred, te ‘Nurnberg. Gelijk wij zeiden, alles is welkom bij die velen ook onder ons, bij welken de gedsche tenis van dien regtvaerdigen nog lang In zegening zal blijven, en ‘bij welken ook éen gantal zijner: godvruchtige fchriften (wat men ook in dezelve anders verlangen mogt) nog dage- Nfks zeer veel goeds’ künnen ftichten, en ook werkelijk nich- ten. | “ Onderrigt omtrent het Bidden, doof JAN vANPBYE, Pred. - kant te Loosduinen. Te Amflerdam, bij A. B. Saakes. 1817. _Jn Er. 8yo. 160 Bl, f: ee I4-% Die teerzaam, verftandig , ficheelijk en alzoo zeer nuttig boekje willen wij vele lezers wenfchen; het voldoet -alle- zins aan het oogmerk, em voorziet in eene vrij Algemeene behoefte. Het is treurig, maar waar, dat niet alleen “bij ve- ‚ len. in de hoogere tanden het gebed kwalijk begrepen, web _ nig geacht, en bijna iu. het geheel nier gebezigd worde; bij velen in den middel; en in de mindete fanden werd het van langzamerband en koe langer. hae meer even, zoo; en wij fchromen niet te zeggen, .dat altijd. met het gebed ook het Christeüdom iu oubruik en in het vergeetbaek komt. Het zal : n * . BB - Je VAN EYR, ONDERRIGT OMTRENT MET BIDDEN. 269 An maar de vraag zijn, hoe dit boekje zijne lezers vindt; on wel de zoodanigen, als -het bijzonder behoeven. Maar wij kennen toch nog menig hulsgezin,en menige aanzienlijke vrouw vooral , waar gemoedelijke godsvrucht nog in hooge achting is, en die uit dit onderrigt herinneringen en aandrang opzamee len kunnen, welke, bij de wijze behartiging, die wij de zooe danigen toevertrouwen, het goede opwekken. en verfterken moeten in de onderfcheidene betrekkingen en bij het aankoe mend gefacht. De Leeraar vau. den Godsdienst make die boekje dan bekend; hij bevele het de huisgezinnen en zijne kweekelingen aan, en voor zichzelven vindt hij er menigen wichtbaren wenk in, die hij op den 'leerftoel , maar vooral it den omgang, kan behartigen; terwijl er aangaande den pligt en het hoe des gebeds wel weinig is, dat hier voor het minst niet wordt aangeroerd, en-de verftandige, al mogt hj hier En daar nog iets anders verlangen of opvatten, overal tot nadenken aanleiding krijgt, en zich den kundigen en braven VAN EYE dank verfchuldigd voelt. Eigenlijk is het boeke je geheel voor eene flichtelijke en-onderrigtende volkslectuur beftemd, en de toon is eenvoudig, verltandig en hartelijk. Behalve de inleiding, bevat het werkje 8'hoofditukken: 1) over het regt begrip, dat wij van het bidden moeten hebben 5 a) over de noodzakelijkheid van het bidden; 3) over de nuttigheid van, en 4) de wijze, hoe men bidden moet; 5) over de voorwerpen, en 6) over den tijd en de plaats van het bidden; 7) eenige bijzonderheden, tot het onderwerp be- trekkelijk ; en 8) over eemige gebreken, en middelen ter ver. betering. — Hij, die belang in het onderwerp ftelt, of leeren ‚ Wil daarin belang te ftellen, en bij wien ons gevoelen iets afdoet, neme dit boekje in handen, e SK nd Het Leven van Jezus, voor Kinderen; door W. BEERHUIS, in Jeven Predikant że Garijp, in Vriesland. Met eene Voor- fede van je HERINGA, ELIZA’sZ., Hoogleeraar te Ut- recht. Mer eene Kaart. Te Amfterdam, bij j. ten Brink, Gerritsz. 1817. Zn kl. 8yo. 324 Bh. f 1-10-: D. verdienftelijke opfteller van dit Leven van Jezus had het. zelve in handfíchrift nagelaten, en door de zorg van anderen ~ 0 19 470 W. BEEKHUIS, HEȚ LEVEN: VAN JEZUS - Ìs het in druk gekomen, Daar echter dit belangrijk onder werp zoo veelvuldig behandeld is, zou het zeker voor een - werkje van dien aard moeffelijk zijn om aftrek te verwerven, ware het niet, dat de Hoogleeraar zEainoa het waardig geacht had, het door eene voarrede van zijne hand san te prijzen. Hierdoor wordt het godsdienftig publiek oplettend gemaakt op deszelfs voortreffelijkheid , die vervolgens geene aanprijzing van buiten zal bevonden worden te behoeven. De manier van voorftellen is zoo duidelijk, de toon zoo vadere Wk onderwijzend, en het verhahl met korte vermaningen zoe ` wél doprmengd, terwijl de vragen der kinderen gelegenheid! geven om de noodige ophelderingen op eene natuurlijke wije ze er in te vlechten, dat wij niet twijfelen san den mimes aftrek, dien wij, om het zedelijk belang van Nederlaods jeugd, aan hetzelve ook hartelijk toeweníchen, A De Gefchiedenis van Willam Black, de Schoorfleenveger. Doer ` den Weleerw. Dr, caLAMY. Uit het Engelsch, Te Retter- À dam , bij N. Cornel. 1817. In ki. 80, 26 Bi. f :-3-: De Gefehiedenis van Jonathan, de Baggerman. Door en bij “denzelfden, 4o Bi. f :-2-: Deze boekjes hebben de opwekking en bevordering van het godsdienftig gevoel bij de behoeftige volikskjasfe ten doel, en verdienen de opmerking der zgodanigen, die ook hier te dande door de uitdeeling van deze foort van gefchriften nur avenfchen te doen, En Black, en Jonathan, zijn beide men- fchen, welker opvoeding verwaarloosd was, maar die, hoe onbefchaafd en onkundig: ook, voorbeelden geworden zijn van opregte godsvrucht, en wel, zoo als wij dit hier lezer, pp eene zeer eenvoudige wijze, zonder zoogenoemde wos deren of dweepzucht. Mogten zij velen kuns gelijken ook in ons vaderland vinden, en velen daartoe opwekken! VERHAEEN VOOR DE NEDERLANDSCHE JÉUGD. at _ Ferhalen voor de Nederlandfthe Jeugd, ter fchuwing van ge-* ‘vaar en ongeluk -bij Kinderfpelen. Een Leesboek soor Stads- ‘en Dorpfcholén. Te Zutphen, bij W. C. Wansleven. is ki. 8ye. 75 Blf :-4e: : Die boekje behelst allerlei waarfchuwende voorbeelden, om de jeugd voorzigtgheid bij hare fpelen te teeren, zonder dat echter de Schrijver het nut der kindertijke ligchaamsoefentin- gen ontkent. Wij vinden zijn plan zeer goed. Onverwelkelijk Bloemkransje voor de lieve Jeugd, of de voors sreffelijkheid van kennis en weldoen; door PETRONELLA MOENS. Te Amflerdam, bij Schalekamp en van de Gram- pel. 1817. In ramo. 199 BI. f :-18-: Een wel wat zonderling allerlei, over de Joden, en JOZEF, en Doctor JENNER, en de Koepok, en de Aardrijkskunde, en de Weldadigheid enz.; tusfchenbeiden ook versjes, en dan gekleurde plaatjes. Voor kinderen onder de twaalf jare is echter dit boekje een lief gefchenk ; en Mejufvr, MOENS ‘zal door hetzelve op ‘nieuw van de lieve jeugd lof en dank eog (ten. sP, 272 u. WESTER, WILHELMUS - LIRDe e ` Wilhelmus- lied; voor Scholen en Huisgezinnen , ter herinne: fing van (aan) de grondvesting van onze oude, en nieuwe „vrijheid. Door H. WESTER. Te Groningen, bij j. Oom- kens. 1817. In kl. 8yo. 8 Blf: „Ies De Heer westen heeft, door het vervaardigen van diet lied, gelegenheid willen geven tot eene gemakkelijke en dank- bare herinnering aan de verdienfte van ons Koninklijk huis. Moge ‘het dan daartoe dienen! — Het verzeuwerk is voor zulk een ftukje voldoende, en het historiële door korte aan- geekeningen achter hetzelve toegelicht, e NABERIGT.. D: zegepralende toon van Alethophilus, in zijne, zeer be» langrijke Antikriciek in den Recenfent No. III, rakende deg verkeerden uitgang van twee namen, bij de vertaling van een brokje uit het Banquet dé Llontis van Mevr. WYTTEN- BACH, is Recenfent inderdaad befpottelijk toegefchenen, = Ziehier de eenvoudige reden van het gering vergrifp. Hij bad het boekje flechts ter leen; en, de Recenfie afgefchreven hebbende, komt hij op den inval, ten einde zoo wel het eene als de andere beter te doen kennen, er een klein flaalcje bij te voegen, Dit nu werd vertaald door den Vriend, die het werkje bezat, en die, daarna. zelf ten deele zijnen waar- Schijnlijken misllag zich hefinnerende, denzelven achter No, IV onzer Letteroeff. reeds heeft aangewezen. — En nu, Heer Alethophilus ! moogt gij Recenfeut bedanken, ‘dat deze zich wel wilde verledigen, uw gefchrijf nog met zoo vek woorden te vereeren: terwijl hij den Redacteur ‘van den Recenfent ook der Recenfenten welmeenend raadt, zijne biad- vulling, Antikritiek genoemd, voortaan dan toch een weinig beter en nuttiger te befteden, £} BOEKBESCHOUWING. Leerredenen, door JOANNES CLARISSE, Doctor „en Hoogleeraar der Godgeleerdheid en Akademien prediker te Leyden. Illde Bundel. Te Amflerdam, bij J. van der Hey. i817. In gr. 8yo. VIII, 363 Bl. f 3-12-: L. egte Godskennis echte wijsheid, naar Spreuk. IX: zo. II. De aard en uitgefrektheid van Gods goedertiec- ` rernsheid uit het menfchelijk gevoel betoogd , Jona IV: 10, gr. IM. Afmaning tegen het inleggen tegen eenigen bea kenden pligt, Phil. II: 14. IV. Herodes Antipas van zijne goede zijde, (een zielkundig raadfel) Marc. VI: àcb. V. Gods almagt, wijsheid en goedheid in het ges fchapene, Pf. CIV: 24. VI. Het hart de geluksbron, Spreuk. IV: 23. (Eerfte Leerrede.) WIL. Over den pligt om het hart te behoeden, Spreuk. IV: 23. (Tweede Leerredd.) VII. De zondaar een flaaf, Jo. VIII: 34b. IX. De ware vrijheid alleen door Christus, Jo. VIIL: 6. X. De dood van Stephanus, of -de zegepraal van Geloof , Hoop en Liefde, Hand. VII: 54—6o. — Ziet daar den inhoud van dezen bundel. - In deze Leerredenen heerfchen ftreng lagifche en al- = les uitputtende dispofitie, kortheid van ftijl met aan- drang en duidelijkheid , verfmading van weidfche hoog- dravendheid en gezochte kunst, desniettemin cene vols „heid des gevoels, die zich nu en dan met de allerna= - ‚tuurlijkfte welfprekendheid ontlast. Verftand en hart vinden dus bij deze fchoone Redevoeringen des Hoog- leraars uitnemend voedfeld. Ten bewijze willen wij tene Leerrede ontleden, en een paar proeven van den tjl geven. Wij kiezen IL, De aard en uitgeftrchtheid — han Gods goedertierenheid uit het menfchelijk gevoel be- 'toogd , naar Jona IV: ro, 11. De tekst wordt opgehel- derd , het Goddelijk onderwijs , in denzelven vervat , úite tengezet , en eindelijk hetzelve door wettige gevolgtrek- | _ROEKSESCH. 1$18, NO. 7° en al In 274 | J. CLARISSE „kingen ter ftichting aangewend. De tekstverklaring heeft “betrekking op Jona’s perfoon, gefchiedenis, last, ka- rakter, vroeger en tegenwoordig gedrag, Ninive’s bee handeling door God, en de zachtmoedige, vaderlijke houding van God, ten danzien van den murmurerenden Profeet. Van de fehoone uitbreiding van Gods aanfpraak aan hem is-dit het flot: „ Wilt gij dan, o Jona! uwe ” oogen verlustigen aan het akelig fchouwfpel van den „ gruwel der verwoesting? Zal ik naar uwen wensch „ handelen, wanneer gij alamme de vlammen zult zieza „ uitbreken , het gekraak hooren der inftortende torens - En paleizen ; wanneer gij dood en vertwijfeling , fchrìk; „en vernieling langs de ftraten zult zien waren, et. „uwe ooren geftreeld worden door het angttig geloë y van het vee, vermengd met de(n) raauwe(n) kreet der „ verpletterden , en het noodgefchrei der ftervende zui- „ gelingen aan.de borst der radelooze , der wreedelijk „ vermoorde, of akelig omgekomene moeders ? En ‚als y» dan, na de omkeering dier groote ftad ,uw- oog weïidt „ Over de eenzame puinhoopen, over de verminkte lij- p ken, over het omgekomen vee; — als gij dan geen p leven, geene beweging meer ontwaart, maar alles ” fil is en gevoelloos, als het graf; == zal het u dan ” > wél zijn , o Jona! omdat uwe eer als Profeet gehand- » haafd is, — zal het u dan wél zijn’ onder lijken en » gruis, omdat gij dan niet ziet, dat ik een genadig en „ barmhartig God ben, langmoedig en groot van gnre „ dertierenheid „en berouw hebbende over het kwaad P se.” Zulke uitbreidingen gelukken zelden, omdat zij veelal genomen worden als gelegenheden tot declamatie en fchildering. Zij doen dus meestal den geest van het Bij- belwoord vervliegen , en verlammen deszelfs eenvoudi- ge kracht. Maar in deze uitbreiding, hoezeer wat lang, proefden wij den gewijden Redenaar. Flet- onderwijs komt neêr op volgende twee pum- ten: 1) Gelijk wij, in het gemeen, over de Goddelijke gezindheden het best leeren denken, wanneer wij bee dachtzaam letten op het onbedorven menfchelijk gevoel, 400 :LEERREDENEN | Sang. woo leeren wij, in het bijzonder, langs dezen weg, de Goddelijke goedertierenheid en ontferming best kennen. s) Deze, echter, mogen wij niet berekenen naar den soaatftaf , noch onzer bekrompene vermogens, noch onzer zwakheden em gebreken, maar veeleer naar de oneindige verhevenheid der allerhoogfte volmaaktheid. Menfchelijk medelijden hecht zich, namelijk, wel eens aan min waardige voorwerpen — bij menfchelijk mede- lijden fluípt ligtelijk fijne eigenliefde in — en het maakt al ligtelijk. plaats voor eenen valfchen ijver , of voor de mfpraak van verkeerde eerzucht: dit zijn onze zwak- heden. — Naar ons gevoel ontbreekt in dit deel een wezenlijk punt; te weten, dat wij Gods goedertieren- heid ook niet moeten beoordeelen naar de beperktheid onzer inzigten. Immers, hoe komen wij anders te regt met het geloof aan Gods goedertierenheid, die, ja, ín het geval van Ninive onfchuldige kinderen en vee’ fpaart, maar ze toch in duizende andere verwoestingen niet gefpaard heeft? De hoorder had hieromtrent wel eenen wenk mogen erlangen. — Het derde deel dezer Leerrede vermaant, de blijken van Gods goedertieren- heid , bij onze algemeene en bijzondere voorregten , dank- baar op te merken — dezelve naar ons vermogea na te volgen — en ze betamelijk te gebruiken. WE fchatten deze Leerredenen hoog, zeer hoog. Derzelver uitftekende eigenfchappen hebben wij reeds opgenoemd. En wij fchatten ze ook hoog, in vergelij- ‘king met andere, fchoon insgelijks uitmuntende. De toon , die er in heerscht, is de leertoon , dat is waar; en daarom zullen hoorders , die ter kerke gaan om zich te diserteren, ze wel wat ‘droog vinden. Na, bij den “Jeertoon is die eigenfchap ook niet geheel te vermijden > fċhoon hij in deze Leerredenen de warme welfprekend- heid geenszins buitenfluit.: Het zij dan zoo, dat zij ‚stiet aanflonds medeflepen: zij treffen, en houden de aandacht gaande, en wekken belangftelling in ’t geen de Redenaar zegt, ‘Hooggeprezene Redenaars zijn foms | te hoogdravend, te kunftig, te aardigheidzoekend -— T 2 iets, `~ 276 J CLARISSE jets, hetwelk wij voor ons verklaren , dat preken, z$ . -mogen als ftakken van welfprekendheid waarde hebben zoo veel zij wilten, als preken, alle waarde en waar- digheid ontneemt. Van dit alles is in de Leerredenen van CLARISSE niets. Men ziet het dezelve aan, dat de Hoogleeraar, ja, zijne ‘hoorders wil overreden , en het harte treffen; maar tevens, dat hij het verltand duie delijke begrippen wil geven van datgeen , waarvoor hij -het hart zoekt te winnen. Hooggeprezene Redenaars ‘kunnen. foms van zich verkrijgen, almede door het tem -toon fpreiden van eenen zekeren fektengeest , de hoorders. voor zich te ‘willen innemen: CLARISSE predikt ie „de Hervormde kerk als Christenleeraar, zonder Hear” __ ‘vormden op zijne kerkelijke orthodoxie oplettend te ma- ken , of zich bij Christenen buiten zijn kerkgenootfchap te willen aanbevelen, door aankondiging van afwijking ten aanzien van deszelfs leerftelfel. Deze preken zijn rook van dien aard, dat hetzelve er weinig bij te pasfe komt. De vermaningen zijn zuiver evangelisch; en “het kerkelijk leerftelfel, op het zachtst gefproken , te pas te brengen, is beneden eenen CLARISSE. -Bij het doorlezen van dezen bundel hadden wij reeds befpeurd, dat de Hoogleeraar allen valfchen glans ver- fmaadt ‚toen wij dit bevestigd vonden door zijne eigene woorden in de laatfte Leerrede : „ Ziet daar , G. T.-! u den ‘ (de) zegepraal van het voortreffelijk drietal , Geloof, » Hoop en Liefde,in de (den) dood van den eertten Bloed. » getuige, vertoond. Waartoe , denkt gij, deed ik dat? » Wat beoogde ik, naar uwe gedachten , met zulk een s» voorftel? Was het ook ,om , gedurende eenige oogen- n blikken, uwe ooren met een fraai en bevallig opftel ‚… te ftreelen? Was het, om, deer eene welfprekende .ø En aan het dichterlijke grenzende voordragt, den lof. » van een’ begaafd’ en fierlijk’ Redenaar te verwerven? Was het... ... Maar ik vraag niet meer. Elk uwer, `» die Christelijk denkt, die van het gevoel ger waarde „ Van den Leeraar des besten Godsdiensts , en van het » befef der groote aangelegenheid en ware bedoeling LEERREDENEN, — ` 87? p Ber Evangelieprediking doordrongen is, ergert zich » reeds aan de opgeworpen vragen. Wee! ja driewerf „ wee den Christenleeraar, die zijne edele roeping, _\p verhéven fland, en dure pligten miskent , het Heilige ee En „dom van God in een’ Tempel van verfijnd zinvere » maak verandert, de verkondiging van het Woord der p Verzoening verkeert in ijdel gefnap , en zich zelven, „den Dienaar van God en Christus, verlaagt tot een’ „ ellendigen — altijd gebrekkigen , maar om lof en toes p juiching bedelenden — Tooneelfpeler ! Wee der Chris- „tengemeente, welke zulk eene vernedering — zulk „eene heiligfchennis — zulk een omfcheppen van het » hoogfte en heiligfte in het gemeenfte en laagíte, van » hare Herders en Leeraars zou kunnen vergen, of ale g toos(althans)verwachten, en door loffpraak en drukken » toeloop aanmoedigen ! °° Mogen ouden en jongen die niet Christus, maar zich zelven prediken , moge een groot gedeelte van het publiek, hetwelk waarlijk ia de kerk niet meer zoekt dan... in den fchouwburg, deze uitboezeming , welke (gelijk het vervolg en deze preken in °t algemeen leeren) geenszins ftrekt om eene vere aangenamende voordragt laag te {tellen , noch ook voorte fproot uit onkunde aangaande hetgeen tot de gegispte manier van voordragen Lehoort, ad notam nemen, en bedenken , dat de Christen Behoort gedoopt te worden met den H. Geest en met vuur, en — dat koud vuur doodelijk is ! | \ Bijbel voor de Jeugd, door j. He VAN DER PALM, Vllde Stuk. Te Leyden, bij D. du Mortier en Zoon. 1817. In Al. 8yo. 174 Bl. Met cene Kaart van Palestina. f 1°4-: H. boek, hetwelk, naar den hoofdperfoon , in hete zelve voorkomende, Jozua genoemd, en in het op- gegeven ftukje door ‘den Heer VAN DER PALM behan- T 3 deld and: Je H. VAN DER PALM deld-wardt, is, voorzeker, van groot belang in de ge- fclriedenis der Israëlieten , dewijl het hunne bezitneming ` van het beloofde land befchrijft. In het behandelen van dit boek ten dienfte der jeugd begint dus onze Schrijver, zeer gepast, als in eene. foort van inleiding, met de befchouwing van het land . zelve en van deszelfs verovering door de Israëlieten, «=. De befchrijving van het land Kanaän is wel zeer opper-. vlakkig en kort, -maar voor het hoofdoogmerk van dit _Bijbelwerk voldoende, en wordt, daarenboven, opge-. helderd deor eene kaart, naar de nieuwfte waarnemin- gen vervaardigd. [let grootfte gedeelte van dit eerfte hoofdftuk wordt befteed ter beantwoording der gewigti ge vrgag over het regt der Israëlieten op dat land. — Het lust ons, over deze zaak, uit hoofde van derzek ver groot gewigt, eenigzins uit te weiden. ‚In de beantwoording, dan, dezer vraag hebben wij, het vernuft des beroemden Schrijvers bewonderd , waare, door hij verfchillende en uiteenloopende gevoelens weet te vereenigen, en deze vereeniging fmakelijk te maken: eene kunst, waarin hij zich, in zijne behandeling der Spreuken van Salomo, zeer bedreven getoond heeft, == Sommigen , namelijk, willen het regt der noodzakelijke’ heid voor de Israëlieten doen gelden, dewijl dezen, in Egypte niet kunnende blijven , een land noodig hadden. om er zich te vestigen „en Kanaän het naaste voor hen lag: en dit neemt de Heer VAN DER PALM OOK aan. Anderen fchrijven hun, overeenkomftig het voorheeft vrij algemeen gevoelen, een volkomen regt op dat land toe, uit hoofde van Gods betofte:en eene Goddelijke - gift zen de kracht van deze belofte en gift laat onze . Schrijver mede zeer fterk gelden. Anderen, eindelijk, zijn van gedachte, dat de Israëlieten een. oud regt op Kanaän hadden, omdat hunne voorouders er in hadden ‚gewoond: en, dit wil de Hoogleeraar desgelijks krachtig haydhâven. Deze drie hoofdgevoelens , derhalve’, wor” den’ alhiëf zoo vérbonden, dat, onder het lezen, de zelve als zeer beftaanbaar ı met elkander , ja-als elkander ok | è BIJBEL VOOR RE JEUGD: | 299 onderfteunende en. hét een het andet kracht bijzettende ; voorkomen, -— Het is bekend, dat, volgens de H. S., overeenkomftig voorgaande beloften, het land Kanaän aan de Israëlieten door God gegeven werd, daar des- zelfs inwoners om hunne verregaande goddeloosheid en ongeregtigheid verdienden uitgeroeid te worden. Dit erkent ook de Heer VAN DER PALM ten volke, en grondt hierop bet regt.der Israëlieten, om, naar Gods bevel , de Kanaänieten te vuur en. te Zwaard te verwoes- ten, en hun land te bemagtigen. Hoe voldoende su die teen is voor hen, die het Goddelijk gezag der H. $. | 'ertermen , heeft oflangs de Hoogleeraar P A R R£ A U over: tuigend getoond, in zĳn Latiĳjnsch werk over de Hee breeuwfche oudheden; gelijk die genen, welke geen atijn vertaan, eenigermate kunnen opmaken uit de secenfie van dit werk in de Lesteroeff. van 1817. bh 537 , 538- — Wat nu, verder, het eerstgemelde gevoe len betreft : gaarne erkennen wij, dat men, in de oude fte tijden vooral, het regt der, wezenlijke of voorge- wende, noodzakelijkheid, althans van den fterkften, deed gelden; dan, of de Israëlieten wel ooit zich door den nood gewettigd gerekend hebben om het land Ka- neîn, aan te vallen, twijfelen wij zeer, en vinden er nergens het minfte blijk van. Ook zouden wij niet dure ven onderfthrijven , hetgeen de Heer vAN DER PALM, ter flaving van dat gevoelen , verzekert, dat de Kanai- nieten eertijds hetzelfde gedaan hadden, dat nu de Is- raëlieten deden. Alwat wij uit de H. S. kunnen opma- ken, is, dat de Kanaänieten het eerst dat land, naar hen benoemd , hebben bevolkt , Gen. X: 19, en dat er, reeds van ouds, eenige andere ftamrmen in dat land ge- woond-hebben , vooralde Refaïtenen de Enakieten , Gen. XV: 23, Num. XHI: 29. Ja, volgens den Heer vAn DER PALM zelven, bl. 125, 126, hadden de Enakie- ten de ftreek van Hebron eerst na den tijd van Abra- ‚hem in bezit genomen. Voorts waren er aan de over- tijde der Jordaan en op de grenzen van Kanaän oudere. volken door nieuwere verdreven , Deut, EE: 10, 12, 20e | ' T4 . 2353 28o J.H. VAN DER PALM o3; dan, dat zoodanige volken het eigenlijk Kanailn eerst. geheel bezeten zouden hebben „en naderhand door de Kanaänieten daaruit gedeeltelijk verdreven „ gedeelte. Jik verdrongen zouden zijn, dit fchijnt het gevoelen van onzen Schrijver te zijn, maar komt ons voor, niet wel met de H. S. overeen te ftemmen. — Maar, zal ' men toch vragen, hadden de Israëlieten geen regt op Kanaän, als op hun oud vaderland? Deze vraag beant- woordt de Heer vAN DER PALM volmondig’met jae Velen zullen hem, in den eerften opflag , volkomen ge- lijk geven. Dan, wij vragen op onze beurt; Hebben de voorouders der Israëlieten in Kanaän gewoond, even als de Kanaänieten zelve? Befchouwden zij zich daar, niet {teeds als vreemdelingen, Gen. XVII: 8. XXVII 4. XXXVI; 7. XLVII: 9? „ De Aartsvaders behoor- p den tot die foort van herders, die men zwervende » (Nomaden). noemt. Zij hielden zich niet op in de » Vruchtbare vlakten „die voor den akkerbouw gefchikt waren, maar in de fchrale en bergachtige (tseken , » door niemand in bezit genomen, waar zij derhalve » Vrijelijk konden weiden.” Dit zijn de woorden van onzen Schrijver zelven „in het Ide St. bl. 7. Wel nu, als de Aartsvaders die ftreken , welke niemands bijzon- der eigendom/waren, verlieten , hadden dan niet andere Nomaden het regt, om er met hun vee te zwerven 2 Het vrije gebruik van die aan niemand toebehooreunde- weideplaatfen, hetwelk de Aartsvaders weleer gehad hadden, gaf dat aan de Israëlieten, uit Egypte getogen, eenig regt hoegenaamd, zelfs in dien tijd ,om het gebte- Je land te bemagtigen? Dat Jakob en Jozef aldaar bet geerden begraven te worden, was natuurlijk, „Hunne voorouders , Abraham en Sara , waren er begraven. Zj hadden er graven in eigendom, en voor geld gekochte Deze graven en eenige kleine ftukken gronds waren hur ongeftoord eigendom gebleven. Maar waren zij hierdoor -enigzins gewettigd , om het geheele land ‚even als wa- re het kun eigendom, aan de Kanaänieten te ontweldi- gen? Dat zij, tegen hun wil en dank, reeds ten tijde. van OTT TTT O0 ~- ~ur ~- en nn BIJBEL VOOR DE JEUGD. 281 van Jozef, in Egypte zouden gehouden zijn, komt den Heere VAN DER PALM waarfchijnlijk voor. Maar, wordt deze gedachte njet ten fterkfte gewraakt door de Israëlieten zelve, ten tijde van Mozes, toen zij, uit de hardíte flavernij verlost, gedurig hunne zucht naar Egypte te kennen gaven, en liever.daar weder naar toe wilden gaan ,dan met de wapenen het hun beloofde land vermeesteren? Men zie flechts Num. in de vlugheid zijner verbeelding ziet hij wel eens zwae ngheden voor zich verdwijnen, die inderdaad zijn. blij- ven ftaan, ` Zeer heeft ons bevallen de befchrijving , of liever de fchildering, van den overtogt der Israëlieten over de Jordaan, in het derde hoofdftuk. Bijzonder vernuftig ‘js de gedachte, dat boven de.plaats van den overtogt een overhangende fteenklamp eensklaps is afgebroken , met geweld in de rivier geftort en daar verbrijzeld , zóo= dat voor een, tijd de geheele bedding daarvan was opgee opt} en hét afkomend water als door een’ dam geftuit werd , (vergel. Jof. III: 16.) Dit denkbeeld wordt hierdoor “nog waarfchijnlijker gemaakt, dat er, zelfs ter plaatfe van den overiogt ‚op den bodem der Jordaan zeer groo. te fleenbrokken gevonden werden „hoofdft, IV: 3. Door deze zeer aannemelijke gedachte wordt, echter, het wonder niet weggenomen ,even min als bij den overtogt over de Roode Zee, wanneer, volgens het gewijde ge- fchiedverhaal. zelve, God een fterke wind tot zijn ong- merk liet waaijen. Vergel. hetgeen over de overeenkomst van bet natuurlijke met het wonderbare, bij de recenfie der twee vorige ftukken, is opgemerkt, in de Lester- oef. des vorigen jaars, bl. 492. - Op bl. 54 van het ftuk „dat wij thans in handen heb- ben, vinden wij, dat, om het Pafcha voor het eerst in Kanaän te kunnen vieren, eene algemeene befnijde- nis plaats hebben moest. Zij wordt hoofdft. V: a eene tweede befnijdenis genoemd: „misfchien wel,” zegt de ~ T5 o Heer » y - s$s Js H. VÄK DER PALM T Heer VAN DER PALM, „ Omdat er eene eerfte derges Hjke algemeene befnijdenis had plaats gehad, kort na „den uittogt uit Egypte, terwijl Israël aan den voet „ van Sinaï gelegerd was.” Zeker niet om deze reden 5 ‘zeggen wij, op grond van het gewijde gefchiedverhaal zelve, hoofdft. V: 5, alwaar wij lezen , dat alle die gee nen, die uit Egypte uitgegaan waren , befneden waren geweest, maar niemand:der genen, die in de woestijn onder weg geboren waren , na den uittogt uit Egypte. De eerften , immers, zijn niet op nieuw aan den voet van Sinaï befneden, zooals de Rabbijnen gelooven. Foor de tweede maal befnijden,kan hier niet wel anders beteekenen, dan, de befnijdenis, die gedurende 40 je ren in de woestijn verwaarloosd was geworden en in onbruik geraakt, op siieuw weder invoeren in het land zelve, alwaar voor de eerfte maal het bevet der befnije denis aan: Abtaham door God was gegeven. Zeer treffend wordt; bl. 6r en volgg. , de immeming van Jericho afgemaald, Bij het inftorten des muurs van die ftad wordt eene bizondere Godde komst gepastelijk erkend, en tevens vrý aannemelijk gemaakt het welligt ongerijmd fchijnend gevoelen, vok gens hetwelk fn het fterke krijgsgefchal en in den luie den kreet van eenige honderdduizend mannen het mid- del gezocht wordt, door hetwelk God den muur-deed inftorten. Onze Schrijver, namelijk, onderftekt , dat de muur door een gebrek in de gefteldheid des gronds, "waarop deszelfs grondflagen rusteden, door eene ver- keerde handelwijze bij deszelfs opbouwing, door om derdom of andere natuurlijke oorzaken, die zoo dik- wijls torens es muren hebben doen inftorten, op eene of meer plaatfen in zoodanig een’ ftaat was gebragt, dat het dreunen van den grond’, door de krijgsmuzijk en het gefchreeuw der rondgaande Fsraëlieten eensklaps veroorzaakt , eene inftorting verhaast hebbe, die anders nog langen tijd zou zijn uitgebleven. - Omtrent het ftilftaan der zon en maan volgt de Heet VAN DER PAL M het thans meer en meer aangenomen , . ge- lijke tusfchen-. BIJBEL VOOR DE JEUGD. s, 283, gevoelen , dat dit niet naar de letter moet opgenomen worden. „ Het is,” zegt hij met alle reden, „ zoo n blijkbaar dichterlijk, dat men naauwelijks zich vere- „beelden kan, hoe het eigenlijk heeft kunnen opgevat. „warden.” Hij verbeeldt zich de toedragt der zake. aldus s „Jozua, merkende ,dat de flag reeds bij den eere: „ten aanval beflist was, ziende, welke gewigtige. „ voordeelen daaruit te behalen waren , zoo flechts de „ver om te vervolgen niet vertraagde, en bevreesd, „als °t ware, dat de dag te kort zou wezen om de ze» » gepraal te voleooijen, roept uit, door hooge verruk-. 