VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Ô Gy lieve zuster! myn leven beminne ik niet zoo, zeer, als ik u beminne, en ik, gy weet het Zuster, gister, by jr, avondrood , als onze Vader na onžen heuvel beenzag,. waąrop hy dikwils rust: lieflyk was het, (zoo fprak hv) ftond ‘daar een boom, die ons aldaar befchäduwde: ik hoorde het, cn deed als of ik het niet gehoord. bad: saar. vroeg ‘Voor de mor- genzon ging ik uit® en bouwde die lommer; en bond däe vladderende hazeltakken aan haare zyden vast, Ô Myne zus- ter, zie daar, het werk is voleindigd, verraad niets, tot dat hy het zelf ziet; de dag zal ons vol vreugde zyn! : DAPHNE. xn 6 Myn broeder, hoe aangenaam zal hy verbaasd ftaan, wati- neer hy het lommer van verre ziet! terftond- gaê ik heen, fluip ftilletjes- na haar bed toe, en ftrooje deze bloemen om haar heen. , H MIRTIL. Wanneer zy onder die lieflyken reuk ontwaken, dan zullen zy elkander met vriendelyk gelach aanzien, en zeggen, „ dat » heeft Daphne gedaan, waaris zv, dat beste kind 1 2y heeft am voor onze vreugde by onze ontwaking gezorgd”. DAPHNE En broeder! wanneer hy dan van het venfter af die lommer ziet, vn hoe bedrieg ik my? (zegt hy dan) eene lommer Daat | Gg 4 an Sinds — 424 MIRTIL. EN DAPHNE, vn ginds op den rug van den heuvel! gewis, die heeft mya A zoon gebouwd, gezegend zy hy! de rust des nagts houd hem a nietaf,om voor het genoegen van, onzen ouderdom te zor- „ gen”! dan broeder, dan is ons den geheelen dag vol blyd- fchap. Immers, wie des morgens iets goeds begint, dien gelukt alles beter, en op ieder ogenblik vermeerdert zyne vreugde. PHILLIS EN CHLOÉ. (Uit het Hoogduitsch.) PHTLLIS. G, Chloë, altyd draagt gy uw korfje aan den arm. CHLOÉ; Ja, Phillis, ja, altyd draag ik dat korfje aan den arm ; ik wil- de het om eene geheele kudde niet geven; neen, ik wilde het niet geven, fprak Zy, ch drukte het lachgende aan haare zyds. PBILLES. Waarom, Chloé, waarom houd gy uw korfje zo in waarde ? wil ik raden? Zie gy word rood, wil ik raden? CHLOÉ, Hoe! — rood? ` ) PHILLIS. Ja, gelyk wanneer iemand het avondrood in het aangezicht fchynt. © CHLOÉ. Hoe! Phillis! — ìk zal het u zeggen. De jonge Amintas heeft het my ‘gefchonken, die fchoonfte herder; hy heeft het zelve gevlogten. ‘Ach! zie hoe net, zie hoe fchoon die groene bladeren en die roode bloemen in dat witte ‘korfje gevlogten zyn, en ík houde het in waarde, waar ik heen gaa, daar ‘draag ik het aan den arm; de bloemen Iyken my fchoner, Zy ruiken lieflyker. die ik in myn korfje draage, en de vrugten Zyn zoeter, die ik uit het korfje ecte , Phillis —— doch zal ik °t alles zeggen ? ik — ik hed hetreeds dikwils gekust, hy ds:toch dè beste, de fchoonfte herder. ` © PHILLIS. Ik .hcbbe het hem. zlen vlegten: weet gy, wat hy tocn tot het korfje zeide? Maar Alexis, myn herder, is even zoo fchoon'; gy zult hem hooren zingen, ik zal u dat liedje zingen "rt welk hy my gister voorzong. CHLOÁ PHILLIS EN CHLOÉ., - T 425 CHLOÉ. Maar, Phillis, wat heeft Amyntas aan ’t korfje gezegt. " ` PHILL I3. Ja, ik moet eerst dat liedje zingen. , CHLOÉ. Ach, het is zo lang? PHILLIS . 8 Hoor maar: „ Vrolyk ben ik, wanneer het avondrood aan an den heuvel my befchynt. Doch Phillis , noch vrolyker ben » ik, wanneer ik u lachgen zie: zoo vrolyk keert de koornzig- an ter niet huiswaarts, wanneer hy pe laatfte fchoof in zyne an volle (chuur draagt , als ik, van u gekust, in myne hut gaa.” Zoo heeft hy gezongen. D oo CHLOÉ, nae Een fehoon lied! maar, Phillis wat fprak Amyntas tegen het korfje? PHILLIS. Ik moet lachgen: hy zat op den grond in een teenbosch s en terwyl zyne vingers de groene en de bruine en de witte teenen door een vlogten, terwyl —= CHLOÉ. Nu dan, waarom zwygt gy? Qndertusfchen , ging Phillis lachgend voort : onderwylen , (prak hy, „gy korfje „ik zal u aan Chloé fchenken, de fchoone Chloé, o die zoo bevallig lacht toen ze gister de kudde voor my voor am by dreef; zyt gegroet, Amyntas, fprak ze, en lagchte zoo „… vriendlyk, zoo vriendlyk, dat my het ‘hart klopte. Buigt u an gehoorzaam , gy bonte teenen,en breekt niet onder het vleg- » ten; dan zult gy aan der lieffte Chloés zyde hangen ; ja, an wanneer Zy Tt in waarde houd , Ô wanneer zy ’t in waarde ee hield, wanmeer zy het dikwils aan haare zyde droeg’! —_ „Zo {prak hy, en intusfchen was het korfje gemaakt, en fluks fpronghy op,en huppelde , omdat het hem zoo wel gelukt was, CHLOÉ. __ Ach! ik gaa!daar agter gindfchen heuvel dryft hy zyne kud- de, ik zal hem voorbygaans ziet, zal ik zeggen, ziet Ámyntas, ik heb uw korfje aan den arm. ` l Ggs DE "426 DE ZWAKHEID DER DEUGD DE Z\WAKHEID DER DEUGD .ZONDER GODSDIENST, GESCHETST IN °T GEVAL VAN ELENORA. Aerné} fpbiler came Croppd' this fair rofe, and rifled all its fweetnes ; Then threw it : like a foathfome weed, away. De Ziel van ELENORA was zuiver, en haar Perfbon Bak uit fn fchoonheid ; de onfchuldigheid van den opflag haarer oogen , de zedigheid ín haar gedrag , drukten het zegel van m Deugd op haar voorkomen. | Ten zelfden dage dat ELENORA ter Wereld kwam, verloor zy haare Moeder. Het uur, op °t welke zy ter. wereld intradt, was het uur van cen der grootfte rampen, die femand op dee- ze wereld kunnen treffen. De Opvoeding van ELENORA werd het hoofdvoorwerp van haars Vaders zorgen. Zyne Middelen waren groot; hy bezat eene uitgeftrekte Geleerdheid'; doch kende beter Boeken dan Men- (hen: hy oordeelde over anderen naar de maate van zyne ei- ene Opregtheid. De Vader van ELENoRA' was een Philo- ooph; den Godsdienst hadt hy niet dan oppervlakkig onder- zogt, en het verhaast befluit gevormd’, dat alie Godsdienst enkele Staatkunde was. Zedelykheid alleen hadt men, zyns ‘oordeels , voor den eenigen grondflag van Geluk in dit en . het toekomend leeven aan te merken. Vervuld’ met deeze beg nzels beftondt hy de Opvoeding zyner hem waarde ter. Erenora werd door haaten Vader geleerd, dat de grootheid en waardye der Deugd beftondt, in de gemaklykheid, de nut- . heid en het vermaak der Deugdsbetragting zelve: dat deeze ter bron ftrekte van alle Menschlyke vermaaken; en dat de regels, welke zy voorfchreef, dienden om de beftendigheid des genots ‚te verzekeren: en de Deugd, overzulks, om haars zelfs wil- le’, moest gezogt en gevolgd worden. Hy fpoorde haar aan tot het doen van alle goede werken} zy was een zegen voor al- . len die rondsom haar woonden: oud en jong foegen het oog op haar, als een bykans meer dan menschlyk (chepzel. Veel, zeer veel, hadt ELENORA in de Zedefchriften der Heidenen geleezen; doch die der Christenen niet geopend. De Godsdienst —— de Christelyke Godsdienst was haar vreemd. Een Student, bragt eene Zomer-vacantie door, nict verre van ELENORA's huis; hy geraakte in kennis met haar Vader. De Heer M***, hadt een manlyk gelaat, een doordringend Oog. By cene fraaije geltalte voegde hy de bevalligheden, in Scherm- “ZONDER GODSDIENST. Å1? Scherm- en Dansfchoot geleerd. Hy hadt gercisd, en wereld. kennis opgedaan. Meestcriyk (peelde en zong hv; het Fransch en Jraltuansch was hem gemeen, en in befchaafde kunften uta geleerd, kon hy den Heer van Fatfoen, en den Student, bei, de vertoonen.. . - Ongelukkig voor ELENORA was de Heer M ***, gelyk haat Vader, een Philofooph — doch helaas ! hy bezat noch Gede. dienst, noch Zedelykheid, ELetNora’s Vader hadt beginzels vafi Eerlykheid en Menschlievendheid , hy miste deeze te eenaa maal. Dikwyls geraakten de Oude Heer en de Student aan ’t re- dentwisten: ELENORA zat "er by, en werd zomtyds verzogt, het gefchil te beflisfen. Zy kon ’er geen reden van geeven 3 doch bevondt dat een ongewillige Invloed haar overhaalde om de zyde van M**® te kiezen , zelfs wanneer haar Oordeel voor haar Vader fprak. Dit was Natuur. In den ommegang met den Heer M * **. (chiep ELENORA ecn zonderling genoegen — dit was Natuur. De bedaardheid haars gemoeds werd, voor de eerfte keer geftoord door onge- woonce aandoeningen : deeze wrogten op haar hart A en ver. toonden zich in haar oogen. Haar uitzigt en verkeering kree meer leevendigheid. Zy, die te vooren nimmer haar [piege raadpleegde dan om zich voegelyk te kleeden, bezogt dien dikwyls, om te zien koe ’t een en ander optooizel haar aan- zigtte. — Dit was wederom Natuur. ELenora deedt alles, om het oog/ van M*** te trekken: en wat zy dagt dat haar zyns waardig zou maaken. De Heér Mere was een fnoodaart, — hy kende de Vrouwen: hy befpeurde de werkingen van ELENORA’s drift, en befloot zyn dierlvken lust te voldoen, al ware het ten koste van haar bederf. Hy vermeerderde zyne bezoeken , vers menigvuldigdé zyne oppasfingen, ontdekte haare zwakheden en willigde ze in : hy leende haar zulke Boeken, als het hart aandoênlyk doen worden, en wist cerlang de Liefde tot het eenig onderwerp huns gefpreks te maaken. Alle de be- haaglyke denkbeelden deezer Drift drukte hy diep in ’t hart van ELENORA , en hy werd het voorwerp van haar tederfte wenfchen, eer hy verklaard hadt, dat hy haar beminde. Err- NORA ontving zyne liefdeverkiaaring met verrukking, en men beloofde elkander eeuwige trouwe. De arme ELENORA hadt geen Godsdienst: en niets om haare Deugd tegen de aanvallen van Natuur en Kunst te befchermen, dan haare Philofophie — Natuur bezat haar hart , waar M *** bevel voerde. Op een ongelukkigen avond was EL2NORA's Philofopbie niet op haar hoede. Natuur gaf zich aan den Vye and over, en de Deugd bezweck. De Vacantie uit zynde, keerde de Heer Mess na het Ho- 428 DE ZWAKHEID DER DEUGD ZONDER GODSDIENST. Hoogefehool , laatende ELENORA in een toeftand, die men nas tuurlyk moest verwagten uit die gemeenzaamBeid. Korten tyd daar naa, vernam zy zyn Huwelyk : zy viel in flauwte, en ontdekte haaren ongelukkigen toeftand aan haar Vader. De Vader van ELENORA ZOgt te vergeefsch troost in zyne Philofo- phie, en het fteunzel van den Godsdienst , in dit tydsgewrich- te misfende, ftierf hy van hartzeer. ELENoRA overleefde hem niet lang : eu zy werden, binnen één maand, in ’t zelf- de Graf begraaven. I DE DEÏST, OF HET CHARACTER VAN NICANDER, NICANDER is een Ongeloovige door Ligtgeloovigheid. Hy JL" heeft, op ’t gezag van eenige fraaije Geesten, aangenomen, ’t geen zy hem dikmaals , op een vertrouwenden toon, verze- kerden, dat de Godsdienst een harfenfchim is, een bullebak voor oude Vrouwen en Kinderen: deeze leer maakte op hem te dieper indruk ,om dat ze vergezeld ging van. cen fimaadenden lach, en onderfteund werd door eenige (chandelvke vertellin- gen. —=NICANDER heeft, om zich in °t Ongeloof te vesti- en, eene menigte Deïstifche Stukjes gekogt: hy leest ze, hy eert eenige drogredenen en ftoute zetten van buiten, en wordt de Echo dier Schryveren. —— Vindt hv ’er aanhaalingen in ten nadeele des Christendoms; zy geeven hem te veel genoegen, om derzelver gegrondheid of ongegrondheid te onderzoeken. Ontmoet hy, by tonval, in eenig gefchrift eene aanmerking, ten voordeele van den Godsdienst, hy wendt alle poogingen zvns ver- pufts aan: niet om te ontdekken of de Schryver gelyk hebbe, maar om hem in ’t ongelyk te ftellen. —= Slaat hy, op een fpottenden trant, eene fmaadreden tegen de Christenheid, in gezelfechap, uit: hy is zo wonder in zyn (chik over de wondere bekwaamheid van zyn geest, dat zyn Ongeloof hem, van dag tot dag, dierbaarder wordt. — NICANDER zoekt alle Geloo- vigen te bevegten , en Aankomelingen in bet Ongeloof te maaken : ten einde hy "er zich meer en meer in bevestige: want hoe min- der vast iemand is in zyne beginzelen ten deezen opzigte, hoe meer hy dezelve anderen zoekt te doen aanneemen. —— Onver- mocid ís hy bezig om tegen het Euangelie en de Belyders van ’t zelve te (chreeuwen. — Het is niet meer dan (chreeuwen 5 maar het gefchreeuw verdooft, en heeft zomtyds op klein veran- üigen dezelfde uitwerking, als op NICANDER, ZE: ZEDELYKE BEDENKINGEN. 429 ZEDELYKE BEDENKINGEN. De Waarheid heeft veel overeenkomst met de Zon; zy kan, even als deze, wel eens door dikke nevels , of wolken van valschheid omgeven worden, en voor eene wyle tyds haar luister en glans voor ons fchynen te verliezen: maat nimmer word derzelver (chitterende glans volkemen uitgedoofd. Wan- neer zy te voorfchyn komt, {chynt zy met eenen verdubbel- den luister : en zy dient den Mensch tot verlichting op het pad des levens. Zy is de veiligfte Gids, waar op mep zich verlaten kan, ons hoedende tegen alle dwaling. Der- zelver fakkel verlicht , in weerwil van alle duisternis van valschheid en leugen ; zy leidt den Mensch op het regte fpoor, waar op men nimmer dwalen kan, zo lang men hare voor- lichting opvolgt. Zou het dwalen misdadig zyn? Indien het aan ons hapert, by gebrek van eene genoegzame kundigheid, welke wy door een naarftig onderzoek hadden kunnen verkrygen,dan is het dwalen ongetwyfeld misdadig. Dog men Kan dwalen buiten zyne (chuld, uit gebrek van genoegzame kunde; maar van zodanig ecne die men uit zich zelven niet bekomen kan, en dan is de dwaling niet misdadig. —— Maar met welk eene zorgvuldigheid heeft men dierhalven niet altoos op zyne hoede te wezen, en zorg te dragen dat men niet dwale ; dewyl de gevarelykheid, van het dëor onze eigen {chuld te doen, ten allen tyde zeer groot is. Alle Menfíchen , zonder onderf{cheid, van wat rang, en in wat plaats, hebben het grootst belang , hoe ze gelukkig zul- len {terven : maar by de minten is dit een point van aan- dagt. ik heb altyd gedagt, dat de Deïstery uit onkunde beftaat ; en dat deze die dampen uit de harten der beftrvderen van Gods woord doet opryzen , waar mede zy den Hemelfchen glans der Openbaring aan ons gezicht pogen te onttrekken; ` dewyl Menfchen, van een: gezond verftand, door deze nevels niet belet worden, dien Hemelfchen luister te aanfchouwen : Dan het is middelerwyl te verwonderen, dat Menfchen, die zo veel natuurlyk verftand bezitten , als velen Onder de Be- ftryderen der Openbaring, nochtans geen meer doorzigt heb- ‚ben, in zaken van het uiterst aanbelang. , Hy is een dwaas , die altyd gelyk wil hebben; om dat hy_ zich dan voorfiellen moet, iets meer dan een Mensch te wezen. | Hy, die onder eene Maatfchappy behoort, moet zich nood- wendig verbinden aan derzelver wetten. Dan hy, die . zon- 430 | ZEDELYKE BEDENKINGEN. zonder Godsdienst leeft , zal zich der gehoorzaamheid aan de wetten zo dra onttrekken, als hv zulks ongeftraft kan doen. Ook zyn dezulken , die zonder Godsdienst leven, doorgaans edrogten , die zich aan de uitbandigfte losheid , en alle Buitentpoorigheden ‚ overgeeven. En zodanigen kunnen dierhalven „ onmogelyk, de gewenschte voordeelen van de Zamenleving trekken. Laat de Godsdienst al’ voor eenigen tyd met duistere nevels omgeven worden, die nevels zulleg te eeniger tyde zekerlvk verdwynen ; dan , wanneer de waarheid met haren vollen luister als van den onbevlekten Hemel zal affchitteren , en al die nevels doen verdwynen. Nergens is de Mensch doorgaans meer op uit, dan om de meeste zyner daden zo aan te leggen, dat zy van onder het oog van zynen evenmensch blyven. Maar is "er dan wel iets zo treffend, als het geen men in de Heilige Schrift leest, daar gezegd word : , God zal alle dingen in het gerigte brengen, en de Mensch zal van alles , wat hy gedaan heeft, eens rekenfchap moeten geeven ; daar is niets verborgen, dat niet openbaar zal worden, daar is niets in het geheim gc- fchied „dat men niet weten zal?” Wat fekaamte zal de zulken dan niet aangrypen , welke hunne euveldaden in hun leven zorgvuldig wisten te verbergen, en de agting hun- ner tydgenooten wegdroegen! Hoe befchaamd zullen zy Baan, als het dekkleed van hunne misdaden word opgerold ; en zy hunne fchande voor het oog van Engelen en Menfchen eutdekt zullen zien ! Hoe zal de Huichelaar van fchaamte wegkrimpen, wanneer hy zich zal zien blootge- fteld , „aan de veragting van Engelen en van Menfchen ! —— Hoe ondragelyk zal het hem zyn, die den Godsdienst ge- bruikt heeft, om zyne (node daden te vernisfen ! wat zal hy antwoorden , die, onder voorgeven van regtvaardigheid , het grootte onregt pleegde; die Landen en Volken aan zme fnoode Winzugt, de vervloekte Geldzugt , opofferde ; die een pest der Maatfchappy, en het verderf van een Volk was! ~ Wat zal "er in ’t hart van een Vorst omgaan , die aan kwade raadflagen het oor geleend, en het heil zvner Onderdanen fchandelyk: verwaarloosd heeft; of by zulk cen, die duizend en duizend zielen, aan zyne fhoode heersch- zucht, heeft opgeofferd | —_ — Hoe moet hier de ontrouwe Rentmeester , Amptenaar en bedriegelyke Koopman; hoe Ce valfche Vriend; hoe de ontrouwe Egtgenoten , die ,. onder fchyn van onderlinge liefde, elkanderen verraden hebben 5 hoe verflagen zullen zv ftaan, wanneer alle hunne beimch ke onregtvaardigheden , hunne trouwlooze godloosheden , open- baar zullen worden. Al wie den Godsdienst veragt , en waant, zonder Gods. dienst, gelukkig te kunnen zyn, bedriegt aichselven jammer- lyk; want zonder Godsdienst is er geen geluk noch in, noch na, dit leven, te wagten. De Heerlykheid , de Grootheid van een Vorst, of Koning, moet dalen. zo dra het geluk zyner Onderdaanen afneemt 5 en, met den ondergang van het zelve, verdwynt zyne heer- Iykheid en grootheid ten eenemaal. e Wie gerust wil leven, beware een zuiver gewisfe. ‚Het leven is een zonderling gefchenk , alhoewel het aan vele verdrietelykheden onderhevig zy, en door vele jamme- ren en elenden gedrukt konne worden , in zo ver dat men wel eens van bet zelven als eenen afkeer toont te hebben. — Maar het is een kring, ons"gefchonken , ten einde wy ons binnen denzelven zo bewegen, dat wy ons voor een duurzaam geluk bereiden. C. V. D. G. EE NADERE OPHELDERING DER NIEUWE AANPRYZINGE VAN EENS OUDE ZAAK, VOORGESTELD , Bladz. 380 — 382. W7 twyfelen niet of de meesten onzer Leezeren hebben zel- ven gereedlyk kunnen opmaaken , op welk eene wyze ons aangepreegen Middel het best toegefteld worde: ten gevalle egter van hun, die daar in te kort gelchoten mogten zyn, willen wy in dezen nog wel kortlyk melden; dat ze, zo ze al uit ons gezegde, den waaren aart en naam van Dit Almagt en Goedheid in beweegingbrengend Middel niet hebben kunnen opmaken, op deeze onze herinnering, erfond ligtiyk zullen begrypen, dat in ieders handen zyn, de volmaaktfte voorfchrif- ten van ~ EEN WELGESTELD CHRISTELYK GEBED. W. M. RES 432 HET GOED JVERTROUWEN.: HET GOED VERTROUWEN. Oront betaalde onlangs Dorant een rekening , Die hy voor twéé jaar reeds ontving. Van hem, die Zo veel tyds behoeft tot briefjes leezen , Wilde ik de Schuidheer niet graag weezen. En echter dit gebruik fchynt niet zeer zonderling; ` Ja ’t gaat wel eens —-, zo men de koopliên mag gelooven, De maat der billykheid te boven. Maar , dit behoort niet tot ons plan... Oront voldeed zyn reek’ning dan ; Wendde onmagt voor, en vroeg verfchooning voor zyn draalen, Volftrekt van oogmerk om voortaan Zyn fchulden (poedig-te betaalen. » Dit kwam ’er nog zô zeer,” was ’t antwoord , „ niet op aan. a Men kan zig altoos niet bepaalen ; » En is dit lang, naar uwen Zin ? » Hier” — wyzende op zyn boek — „ (jaan nog wel and’ren in.” a Is ’t moog’lyk’ , (prak Oront, ‚dit zyn eerst klaare blyken ‚ Dat gy vertrouwen in my ftelt ! ) ə Ìk had den tyd nog wel... .! Ai laat my dan het geld » Voor ditmaal weder naar my ftryken, ‚ °k Ben ligt in de and’re week wat beter nog by kas.’ se Neen, ’k bidde u” — zei Dorant — „ laat leggen! » °t Koomt thans byzonder my te pas. en Maar vriend, wy zyn gewoon iets van dien aart te zeggen.” W. He ` MENGELWERK, TOTFRAAYE LETTEREN,KONSTEN EN WEETENSCHAPPEN BETREKKELYK. nn mp ve — e ei e. ame gë e "ap gr zg rb BEDENKINGEN OVER DE ZIELSVERHUIZING, De Leer der Zielsverhuizing is één der oudfte en meest verbreide ftelfels. Volgens deze Leer gaan de zielen van Mentchen én Diereg, by den dood van elk Mensch of Dier, in het lichaam van een ander over. PYTHAGORAS wordt gemeenlyk voor den eerften gehouden, die dit {tele fel geleeraard hebbe; doch of hy er de uitvinder van zy, dan of hy het van de Brachmannen in de Indiën ontleend hebbe, is onzeker. En het komt my zeer waarfchynlyk voor, dat deze meening, welke byna door het geheele Oosten verfpreid, en daar nog algemeen aangenomen is, ten minften onder hun, die den Christlyken of Mahome- daanfchen Godsdienst niet belyden,-en nog aande gevoe- l:ns hunner Voorvaderen gehegt bleven, etnen veel vroe- geren oorfprong, dan de tyden van dien Wysgeer, zal ge- had hebben. In ’t vyftiende boek der Metamorphofes van OVIDIUS, vindt men het ftelfel van PYTHAGORAS met al die kragt en fraaiheid , welke de konst van dien grooten Dich- ter wist op te leveren, voorgedraagen, PLATO heeft, fchoon met eenige veranderingen, het gee voelen van PYTHAGORAS Sangenomen, De Kgyptenaaren gebruikten dit ftelfel, om reden te geeven van de wonder- baare verfcheidenheid, welke men onder de menfchien be- fpeurt. De ongelukkigen , zeiden zy, lyden de ftraffen van het kwaad in een vroeger leeven begaan; de gelukkigen; integendeel , genieten. de belooning van *t goede, dat zy in een ander lichaam bedreeven hebben. Zy dagten, dat de menfchen, na een genoegzaam getal van verhuizingen, al het kwaad, door hun begaan, geboet hebbende, in eene dwaalfter werden. overgevoerd, welke hun vervolgens tot woonplaats dient. , , Dit laatfte alleen uitgezonderd, zyn de Indiaanen, Chi= neezen , Siammers , en alle de Volken van Indië, aan de. ze en geene zyde des Ganges, gelyk als ook de meeste Afrikaanen , van dezelfde meening met de Egyptenaass 5 zelfs vindt men deze meening, by de Japoneezen van dea IV. DEEL. MENGELWe NO. Ile ` Hh aan. 14 BEDENKINGEN aanhang van Budsdo en by de Koreërs aangenomen, En de Siamfche Talapoins, een foort van fleidenfche Monniken, houden onbefchaamd ftaande, dat het hun zeer wel voor- itaat, welke lichaamen zy van te vooren bezield, en wat daaden zy in dezelve begaan hebben. Cæsar leert ons, dat de Gaulen insgelyks het ftelfel der ziclsverhuizingen omhelsd hebben; even gelyk ook de Ger- manen en meest alle de Noordíche Volken. Zelfs ontmoet men het by de Wilden in Amerika, Em, onder de oude Joo- den , namen de meesten der larizeen de verhuizing der zie- len aan. Een ftelfel, oudtyds zo algemeen aangenomen , is by ons genoegzaam in °t geheel vergeeten , en luidt by het gros on- zer Tyd- en Landgenooten als de belachiykfte ongerymd- heid, en eene dwaaze godloosheid. Het grootere licht, ’t welk de Christlyke Godsdienst over de wereld verfpreid heeft, de meerdere zekerheid en duide- lyker denkbeelden omtrent het toekomende, welken wy in e gewyde Schriften vinden , hebben het oude ftelfel geheel verbannen. En, zeker, de Leer van toekomende belooningen en ftraf-. fen, in een leeven na dit-leeven te wagten, in het welke wy gantsch andere foorten van lichaamen hebben zullen, gefchikt voor de huishouding, tot welke wy dan zullen overgaan; het begrip van een voor alle eeuwigheid onher- foeplyk lot, °t welk de meeste Christenen in de Heilige Schrift. meenen te vinden, en dat van de verryzenis van ’t zelfde lichaam , fchoon met a bykomende hoedanighe= den, welke de meesten verwäften; alle deze gevoelens hebben nooodwendig de Leer der Zielsverhuizing moeten ver- bannen. Deze Leer kan ook niet wel beftaan met het begrip van ftraffen en belooningen. Ten zy men de onbefchaamdhcid der Talapoinen, boven gemeld , bezitte „en ftaande houde, het geheugen te hebben van de andere lichaamen, die men bezield heeft, kan men niet zeggen, waarom onze ziel een meer of minder volmaakt lichaam bewoont; en men kan ge- volglyk onzen tegenwoordigen taat niet aanmerken , als een Daat van ftraf af belooning: want wat ftraf of belooning kan men veronderftellen, als men geen geheugen heeft wan de eene of andere verdiend te hebben; geen geheugen, van voorheen wel of kwalyk gedaan re hebben ? Het is dan, met reden, dat men de zielsverhuizing, met betrekking tot den mensch, verwerpt: maar zouden Ter gee- D D MN ne OVER DE ZIELSVERHUIZING. TEL tie gronden zyn, die dezelve, ten opzigte der Dieren, ee: nigzins , aanneemlyk maaken ? at de Dieren , elk naar zynen aart, gevoel en bewust: heid hebben, fchynt, uit het geen wy in hunne daaden be- fpeuren, zo klaar, dat men er alleen aan twyffelen konne; door eene zo fyn gefponnene redeneering , dat zy genoeg- zaam het gezonde menfchen-verftand verbanne. Hebben nu de Dieren gevoel en bewustheid, dat is , met andere woorden , hebben zy Zielens zo zyn die zielen een- voudige , ondeelbaare zelfftandigheden; dewyl het uitges maakt is, dat alleen een eenvouwdig, niet zamengelteld ding , bewustheid hebben kan. Een eenvouwdig , ondeelbaar ding,is in zyne natuur ons verganglyk ; het kan niet ophouden te beftaan door ontbina ding; het moet dan of vernietigd worden, of altyd aanwes zig blyven. Een van beiden moet dan waar zyn; of de Schepper vers nietigt de zielen der Dieren by hunnen dood , of zy blyven beftaan. Dit laatfte-nu fchynt alleen overeen te komen , met de volmaaktheden van den Schepper, en den loop der dins gens in welken wy wel omwentelingen en gedaantevers wisfelingen , maar geene vernietiging van het minfte ding , befpeuren. , | Wat dan? waar blyven , wat worden die ontelbaate milli: oenen van dierlyke zielen, wier lichaamen alle oogenblikken ontbonden worden ? Hoe veele millioenen van grootere en kleinere Dieren hebben niet federt de fchcpping beftaan ? Bes fchouw alleen die ontelbaare menigte van Gekorvenen > Vart Visfchen! ô Wat een aantal! En dat federt de fchepping ! Zo veele millioenen van voortbrengingen ! Elk dier fche Ra len eene byzondere, eene nooit verdelgbaare ziel! Waar blyven, wat worden alle die zielen ? - Het is der menschlyke nafpooringe niet gegeeveti, hiet op met zekerheid te antwoorden: maar zoude het ecne ons gerymdheid zyn te gisfen, te vermoeden , als mooglyk , als niet geheel ongerytnd, voor te ftellen , dat de ziclen deg Dieren van het eene lichaam in het andere overgaan ? Ik weet het niet, maar my dunkt, de onderftelling, Wets ke ik ga opperen, is niet ongerymder , dan veele andere ona derftellingen , welken niet alleen in de Wysgeerte , maar ook in andere weetenfchappén , zo niet aangenomen, ten mins ften geduld zyn. o En Alles fchynt ons te jeereti, dat de Schepper door die dä2d van zynen wil, welke men de Schepping noemt; alle die Hh A Was 436 BEDENKINGEN Wezens daar gefteld heeft, welken ooit of ooit het geheel der fchepping zouden uitmaaken. Alles wat God maakte, was goed; en was zo voor alle de eeuwen, voor alle. de omwentelingen van ’t gefchapene. (et geen toen voortge- bragt was , was genoegzaam voor altyd. Het uurwerk was daar; ket was opgewonden; en de veeren en raderen , eens in beweeging gebragt, hadden niet nodig, dat er naderhand nieuwe ftukken ingevoegd zouden worden. Alle de lichaamen, welke dit Wereldgebouw uitmaaken, zyn zamengeftelde Wezens, gevolglyk verdeelbaar, en op te losfen in kleinere deelen. Maar in die verdeeling moet ecns een einde zyn, juist niet zo zeer voor het verftand van den Wiskundigen ‚als wel voor de ondervinding des Natuur- kundigen; want ging de verdeelbaarheid der lichaamen in ’t oneindige, zo zouden de lichaamen geheel ontbonden kun- nen worden, daar wy zien , dat zeer veelen aan alle verdee- ling wederftaan. De Natuurkunde, ten minften , leert ten aller klaarften , dat de deelbaarheid der ftoffe niet in ’t on- eindige gaat (*). Daar zyn dan ondeelbaare lichaamen , niet in het verftand des befchouwers, maar ondeelbaar in de natuur. Zouden nu niet de beginfels der Dieren zodanige lichaamen kunnen weezens gefchikt om in zekere omftandigheden ontwikkeld te worden, en, die-omftandigheden weder verdwynende, terug te keeren tot hunnen ouden ftaat ? Indien men nu veronderftelt , dat, aan ieder dezer begin- fels, tot dierlyke lichaamen voorgefchikt, een ondeelbaar beginfel, vatbaar voor bewustheid, of, om met de Leib- nitztaanen te fpreeken, bekwaam, om, naar zyne plaatfing in de Wereld, zig die voor te ellen, verknogt is. Alen vooronderftelle , met andere woorden, dat ’er cene ziel me- de verbonden is, welke in eenen Daat van duistere voorftele lingen blyft, tot den tyd toe, dat haar lichaampje ontwik- kel woruts en in dien ftaat van Klaare voorftelhingen vol- „hardt, tot dat dit lichaampje door den dood van de by de ontwikkeling verkregene deelen beroofd wordt; wanneer zy wederkeert tot den ouden ftaat van verwarring en duistere voorftelling , uit welken zy op nieuw verryst, wanneer het lichaampje , waar aan zy gehegt is, door eene nieuwe ge- boorte wederom ontwikkeld, en tot een leevend Dier gemaakt wordt. Wanneer men dit, zeggen wy, veronderftelt , heb- ben wy dan niet eene foort van zielsverhuiziug ? En is die one (*) Zie MUSSCHENBROEK , Intr. ad Philof. Nat. LL 59—66. OVER DE ZIELSVERRUIZINC. 437 onderftelling zo ongerymd „ dat zy niet geduld konne worden ? Het lichaam van deze Vlieg, die nu voor my zit, is dan mooglyk het honderdduizendfte lichaam, °t welk de- zelfde ziel bewoond heeft. Men weet, welke verfchillensde Wysgeeren over de voortplanting der Dieren verdeelen; en hoe onder die gee- nen, welken aan onverdelgbaare zaaden, van de fchepping af aan voorgefchikt om eens tot gewerktuigde lichaamen ontwikkeld te worden , gelooven , fqmmigen eene influiting van zaaden, anderen eene verftrooijing van dezelven ver- onderftellen; en hoe zelfs de groote soNNET, die deze ftoffe met zo veel wysgeerige fcherpzinnigheid behandeld heeft Ce", sichen deze twee ftelfels geerte uitfpraak heeft willen doen, Dan, daar de influiting (+) door de onver- beeldiyke kleinheid der laatst te ontwikkelefl zaadtjes, eene zeer groote zwaarigheid oplevert, komt het my voor, dat het ftelfel der verftrooijing of verfpreiding ($) der zaa- den meer waarfchynlykheid heeft; en met deze veronder- ftelling laat zig de voortplanting der Dieren , in onze mce- ning, taamlyk wel verklaaren, | De ziel eener Vlieg, of van wat ander Dier men wille, verbonden aan een in de natuur onverdeelbaar beginfel, of door de lugt omgevoerd en dus in ’t lichaam eener Vlieg geraakt, of wel door °t voedfel daar binnen gekomen, wordt door zekere omftandigheden, welken men de be- vrugting noemt, in beweeging gebragt, ontwikkeld, en wordt eene Vlieg. Door den dood worden de door de voeding tot het ondeelbaare lichaampje toegevoegde dee- len ontbonden; dat lichaampje blyft beftaan, dryft weder om in de lugt, of legt hier of daar, tot dat het wederom in ’t lichaam eener Vlieg geraakt, op nieuw beyrugt en geboren wordt. In alle die omwentelingen ftelt zig de ziel der Vlieg de wereld voor naar haaren {taat in dezelve. Ver- bonden met een gewerktuigd lichaam, gevoelt en hegeert zy als eene Vlieg; wedergebragt tot den ftaat van cen en- keld zaad, dat is in den dood, heeft zy geheel verwarde denkbeelden, waarvan haar by de nieuwe ontwikkeling enk? C*) Byzonderlyk in zyn doorwrogt Werk , Confidérations fur Jes corps organijés. C+) Emboëtement. CS) Desfémination. , ` Eh s 438 BEDENKINGEN OVER DE ZJELSVERHUIZING. denklyk geen geheugen overblyft; fchoon het niet onmooge lyk zy, dat de zielen der Dieren, by haare geduurige om- wentelingen , iets overblyft van haare voorgaande (taarten, Een hedendaagsch bekwaam Schryver (*), niet vreemd van diergelyke gedagten als de onze, drukt zig hieromtrent op deze wyze uit: se Zouden de zielen der Dieren niet over- an gaan in gewerktuigde en op ’t ontwikkelen ftaande lichaa- s men van dezelfde foort? De bekwaamheid der jongen, an terftond na hunne geboorte, tot alles wat hun geflagt ei- s gen is, fchynt te pleiten voor de verhuizing van de zie- an len der Dieren. Zeker, hunne vermogens zyn bekwaam an tot alle beweegingen, zodra de werktuigen van hun li- an chaam die kunnen uitvoeren; daar de vermogens der an meníchen eene ontwikkeling noodig hebben , daor mees- an ters en geffening geholpen. ` Dit komt, denk ik, dat de an ziel des ħenfchen nieuw en als eene gladde tafel is, om as my van eene uitdrukking der Platonisten te bedienen, en an dat de ziel der Dieren reeds alle de denkbeelden van haa- an ren ftaar heeft.” Q. 0. œ Di&. Encycl. D'rverDoN. Tom. XXVIII. p. 511 en 513. AANMERKINGEN OVER DEN AARD DER UITWAASSEMIN- GEN VAN BEDORVEN WATER. DOOR A. Y P E Y, Legor Anatomes Sc. te Franeker, Re is naauwelyks eene (telling , hoe onwaarfchynelyk ook in haaren aard, uit te denken, welke niet op den een of anderen tyd is te voorfchyn gebragt, en met meer of min waarfchynelyke redenen aangedrongen. Onder de zo- danigen is voorzeker onzer aandacht thans zeer waardig het gevoelen van zommige, dat de dampen van ftilftaand , drab- big en ftinkend Water, niet alleen geen der voornaamtte medewerkende oorzaaken zouden zyn van onze gewoone Herfstziekten , welke altoos meer of min van eenen rottigen gard worden bevonden , maar dat men integendeel zodanige uitwaasfemingen voor een voorbehoedend middel tegen alle kwaadaardige Koortzen zou moeten houden. Om over deeze Roffe naar behooren te oordeelen, moet med OVER DEN AARD DER UITWAASSEM. VAN DEDORV. WAT. 439 men vooraf aanmerken, dat buiten den ftaat des gefchils moeten worden geflooten , zommige der zogenoemde epide- igue Ziekten, die eene meer of min algemeene verwoes- ting aanrechten, en door befmettiog van den een’ tot deu anderen overgaan. Zodanige kwaalen hangen immers dik- werf af van een onzichtbaar vergif , het welk , uit meesten- tyds geheel onbekende oorzaaken gefprooten „ zyne kwaad- aardigheid als op een oogenblik openbaart, en dikwerf, in de gezondfte Jaargetyden, en 10 de gezondíte Gewesten, . zeer befmettelyke en doodelyke Ziekten veroorzaakt; ter: ` wyl nabuurige en minder gezonde Platzen, weinig of niets ; door zulk eene heerfchende kwaale worden ‘aangedaan: Hoewel ook meermaalen , ja meestentyds , het tegendecl wordt waargenomen, `" l d - Tot het voorgeftelde gefchil behooren derhalven voornaa- melyk die Volkziekten , welke men morbi endemici noemt, en die jaarlyks , veèlal op gezette tyden , verfchynende, een .onmiddelyk verband hebben met de levenswyze, de ligging en de luchtsgefteldheid der plaatzen ; hoedanige hier te lande , behalven de gemeene anderendaagfche en derdendaagfche Koortzen, de niet volkomen afgaande Gal- ziekten zyn , die, hoewel doorgaans niet kwaadaardig , echter op zommige tyden en plaatzen in gevaarlyke hecte Gal-, of Rotziekten, of ook in Zenuwkourtzen : overgaan, Ook ziet men dikwils gelyktydig het Bort, den galachtigen Loop en zomwylen den Roodenloop o hoewel doorgaans zeer verfchillende in kwaadaardigheid van de dëse Roodeloopen , die uit een byzonder vergif ontítaan , en Eene geheel andere geneeswyze vorderen. ` ‚ De uitmuntende pRINGLE heeft, in zyne keurige Verkan- deling over de Legerziekten , den aard en loop der gemelde Ziekten, met groote naauwkeurigheid , en teffens bondig, befchreeven. Onder anderen merkt hy aan (a), dat dees ze Ziekten zich fchikken naar den loop der Zaifoenen': dat, indien de Zowmerfche hitte vroeg begint, en lang aan- houd, geduurende den Herfst, zonder gemaatigd te wor- den door winden en regens, de Ziekten zich vroeg ver. toonen, heevig zyn en gevaarlyk worden: dat, indien de Zomer laat begint, en door veel winden en regens wardt gemaatigd , of de Herfst, vroeger dan naar gewoonte., koud tn onftuimig weder oplevert , insgelyks minder, goedaardi- ger en lichter geneesbaara Ziekten te voorfchyn komen. Dat (a) Obfervastons en the Difenfes of the Army, Chap. 1, 4 440. OVER DEN AARD DER UITWAASEMINGEN Dat de drooge en heete Zomers seer gevaarlyk zyn, deel zy Gene groote menigte Van rottige dampen in de Lugt vere zamelen; terwyl insgelyks geweldige regens gevolgd door hitte, zeer menigvuldige en kwaade Ziekten doen verfchy- Den: dewyl het Water,dus den grond fterk bevogtigende, veel gelegenheid geeft pat kwaade dampen, welke in de Lugt opgeheeven, door hunnen rottenden aard , de natuur der gewoone kwaalen veel verergeren. De genoemde Ziekten, (gaat hy voort) beginnen nooit, dan na dat de hitte lang-genoeg heeft aangehouden, om cene genoegzaame uitwaasfeming van rottend Water te ver- oorzaaken : waarom men het tydperk van het begin deezer Ziekten kan ‘bepaalen tot het laatst van Hooimaand, of ’t begin van Oogstmaand; terwyl zy wederom afneemen met het vallen der bladeren , en met het begin der vorst verdwy- nen. Schoon de hitte in Herfstmaand vermindert, hou- den echter dezelfde Ziekten noch aan, dewyl de dagen heet, doch de nachten ‚koud en mistig zyn, waar uit voor allen, die zich eenigzins moeten bloot ftellen , licht eene belette uitwaasfeming, een vruchtbaare bronader van aller- leye kwaalen, volgt, walke in dit geval de uitdryving der opgeflurpte rottige dampen belét, ja zelfs gelegenheid geeft tot derzelver vermenging met het bloed , door de wer- king van de inflorpende adertjes van het vel en der longen, d Eindelyk , moet ik met den Heer PRINGLE aanmerken , dat het hooge Land van Vlaanderen , over de Lis en Schelde, zeer gezond is; terwyl het nabuurig laag en moerasfig. ge- deelte, en vooral Voorne en Sluis, zeer ongezond wordt gevenden: ook dat men op’de binnenkusten van Zeeland , gelyk teffens op die van Staats-Vlaanderen en Braband , een byzonderen ftinkenden damp befpeurt , welke zig in de laage getyën, verheft boven de flykige boorden, en za veel geïchikter is tot het bederf, dewyl het Verswater zich bier met het Zeewater vermengt : zynde het gevolg hier van, dat de Bewooners deezer plaatzen aan allerhane da Ziekten onderheevig zyn; terwyl die van Ooftende, eene plaats aan den Oceaan gelegen , doorgaans zeer ge- zond zyn , dewyl zy- geent moerasfen in hunne nabuur- fchap hebben. Decze en gelykzoortige Aanmerkingen van den Heer PRINGLE zyn geene loste ftellingen, maar waarheden, door eenc langduurige ondervinding bevestigd, en geeven reeds een zeer ongunítig denkbeeld van het gevoelen van hen, . die VAN BEDORVEN WATER. ` . 44% die de dampen van bedorven water voor „onfchadelyk , of zelfs voor heilzaam willen doeu doorgaan: dan eer ik my bier over verder uitlaate, zal ik voorat onderzoeken de re- denen, welke doorgaans voor zodanig een gevoelen worden, te voorfchyn gebragt. Voor eerst zeggen de voorftanders: van dit gevoelen , dat de Gal- en Kotziekten' doorgaans hun begin neemen ten platten lande, en van daar tot de Steden overgaan; waar: uit zy deeze gevolgtrekking maaken. lu de Steden heeft men doorgaans een bedorven en ftinkende lucht , terwyl ten platten lande doorgaans een meer zuivere wordt ingeademd: beginnende des niettegenftaande de ge. vaarlyke Herfstkwaalen laater- in de Steden dan op het Land, go blykt het, dat de genoemde kwaade dampen niet onder de medewerkende oorzaaken…, maar eerder onder de voorbes hoedende middelen, tegen zodanige Ziekten moeten worden efteld -i en 8 Hoe zeer ik de waarheid der voorgeftelde waarneeming erkenne, zo fterk ontkenne ik de gevolgtrekking daar uit afgeleid , en wel om de volgende redenen. SÉ 1. Hoewel de Lugt ten platten lande in de meeste plaat- zen onzes Lands gezonder mage fchynen , dan wel in de Steden, zo heeft dit echter in der daad geen plaats; het is waar, men befpeurt op het luchtige veld geenzins zo klaar- blykelyk de rottige dampen, dan wel op eene Amfterdams fche gragt, alwaar het {tinkend water beflooten is tusfchen twee ryen van booge gebouwen; maar dit neemt derzels ver tegenwoordigheid niet weg: het Land is immers overal vervuld met meer of min modderige Slooten , men ziet mee- nigvuldige meer of min groote uitwaasfemende plasfe , dic eene genoegzaame meenigte van rottige dampen kunnen geeven om de Lugt te vergiftigen. $. De dampen der rottende. wateren in de Steden, ver- fpreiden zich met de winden in eene genoegzaame hoeveel heid over het platte Land, om aldaar nadeel te doen; wil men derhalven de gezondheid op het platte Land met die der muffe Steden vergclyken, zo moet men ten dien einde nagaan, den loop der gelyktydige Ziekten in de hooge Dor pen van de Veluwe, van Twente, °t Kleeffche , enz. alle plaatzen , in welke men, buitengewoone befmettingen vir, gezonderd , weinige Ziekten vindt. , a, De Luchtsgetteldheid en Levenswyze „ten platten Lan- de, geeft eene natuurlyke reden., waarom de Ziekten , wel- ke uit het climaat voortkomen , zich aldaar eerder, dan in de Steden openbaaren. Het is immers eene bekende.zaak , lih 5 ` dat s 442 OVER DEN AARD DER UITWAASSEMINGEN dat ’er tot het verwekken eener`heete Ziëkte, behalven de voorbereidende oorzaaken , noch daarenboven doorgaans eene toevallige noodig zy , welke veeltyds in de verhindes ring der onzichtbaarc uitwaasfeming beftaat. Zulks heeft nu veel lichter plaats op het Land, dan in de Steden, dewyl de wisfelvalligheid van warmte en koude veel grooter is in de eerfte , dan in de laatfte , plaatzen ; zynde de Morgen- en Avondluchten op het veld vecl koeler , en dus veel gevaarlyker. Dit voordeel der Steden is voorzeker van het uiterst belang voor derzelver Inwoonders , en waarfchynelyk een der voornaamfte, of de eenige reden, waarom de fchadely- ke aanleidende oorzaaken der Ziekten aldaar veel minder uitwerking doen, dan men anderzins met reden zou mo- gen verwagten. Hoe grooter de Steden zyn, zo veel te aanmerkelyker is dit verfchynzel5 dus zegt de Heer j. Fo- THERGILL (b), dat de Lucht, buiten London; geduuren- de de fchraale Noordelyke Voorjaars-winden , veel gelyker en zagter is aan den Zuidkant, dan aan den Noordkant dier groóte Stad, door het overwaajen der luwe dampen, die eene geduurige rookkolom boven dezelve maaken: zo dat die anderzints fchraale en beledigende wind byna al zvn vermogen verliest, om, door het verhinderen der uitwaasfe- ming, kwaad te doen. De uitwerking is volgens zyn Ed. gelfs zo zichtbaar, ‘dat de dubbele Amandelbonmen dikwils twaalf dagen eerder bloeijen te Chelfea, dan buiten den Noordkant der Stad, op plaatzen anderzints even goed gelegen. 4. De levenswyze der Stedelingen met die der landlieden vergeleeken. De eerfte zyn "e morgens zelden vroeg uit het bed, of werken binnenshuis; terwyl de laatfte met of voor het krieken van den dageraad uit het bed komen, en met een open en dikwils zweetend lichaam zich in de morgen- lucht begeeven, die by hen door °t verhinderen der onzicht- baare uitwaasfeming eene vruchtbaare moeder is van allcr- leye rampen. fk weet wel, dat, door een gemeen voor- oordeel, de morgenlucht voor zeer gezond word gehou- den, doch ook dat het tegendeel door den Heer Grp in zeng Middelen tot bewaring der gezondheid van het Scheeps- volk aangepreezen, zeer klaar is aangetoond; zynde hem door menigvuldige waarneemingen gebleeken , dat die vroege morgenwachters doorgaans in Ir best van hun leven fterven, CE) Medical. Obferv. end Inquir, co. T. V, p 363. VAN BEDORVEN WATER. 43 øf , geduurende het overfchot van hetzelve, met zinkingen en jigtziekten worden geplaagd. Her tweede bewys, ’t welk de voorftanders der flinken. de wateren voor hun gevoelen bybrengen, is eene verzeke- ring, dat in die Steden, in welke eene geweldige Gank wordt waargenomen, dikwerf geen meerder ziekten of fterfgevallen voorkomen, dan im plaatzen, op het oog ge» zonder en beter gelegen. Onder anderen zegt men, by voorbeeld, men hoort dikwerf meer van ziekten en ftert- gevallen te Haarlem, dan in ’t nabuurig Amfterdam, welks modderige graften geduurende den geheelen Zomer ftinken, Hier op dient tot antwoord, vooreerst het reeds aange- haalde voorrecht der bewooners van groote Steden , boven die van kleinere plaatzen en van ’t vlakke veld waar door zy, hunnen warmen dampkring langer behoudende, minder gevaar loopen van de verhindering hunner ongevoelige uit- waasfeming, door welk voordeel alleen een groot gedeelte der ziekte verwekkende oorzaaken by hen zyne kragt ver- liest. 