VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
PJUttVl^ OM AAN TE TOONEN HOE VBRMAAR EN PYN, 20Uf lEN NATCURLYKEN , ALS IN EEN ZROELY&EN 9 ZIN TOT ONS GELUR STRERRBN. Self-L(m and Reafon to one End ajflre\ Fm their Adverfion , PUafure titeir Defire : Jtf greedy Tliat it*s Ob 'ect vmld devour, Thu tafie the Honey , and not wound the Flower; PkAfure, Of wrong , or rightly underjlood. Our greatest livil^ or our greatest Good. POPS, Esfay on Man. M T^^^ He^els van pope , door den DIchcer elzb- »-L^ viEE met ongdwkkig in deezer vocge overgezet^ 19 CO gevolgd, De zs&m Reden is ftandvaatig* eens van zinn JEo door de Vn'endfchap vast vcrknogt aan de Ei'genmia, Dit paar dodt op ^^n uit. Deez' twee Vriendinnen keereE Zich altijd van de finert! Zij willen cn begeeren AUeen vermaak en vreugd« Zfj hanten bd 't verdriet De greedgfaeid van 'c ecn» dat niet op aarde ontziet, 2ou,t foorwerp dat het krijgt, verfcheuren en verflinden^ Om, ware het mogelijk, eens verzadiging te vinden, Het inder zoude»,indien 't naar wenfcben mogt begaan» Het voorwerp nuttfgen, doch zoekt hec niet te fchafint Het wil» gelijk de bie» met honig Zich vcrzadigen ; Dodi zonder kruidje of bloempje of blaadje te befchadlgen. *i Vermaak, naar dat men 't keert, befchouwt of wel vcrftait Is 'c allerhoogfte goed , of 't allerhoogfte k waad. «Dccze Regels van pope plaatften wy onlangs bo- » cene Proeye , Over Vermaak en Pjn in dcaze V'DfiiL. MBNOELvr.NO. 4. K rold^ t ^ ^ Hox VEUCAAK XN rm reU , ondsrZQik van dc Ondcrfcheide Stelzch der ^ fPjsgccren , wegens dit ondcrwerp (♦). Wy herhaalcn dczelre boven deezc Proeve , uit de pen deszelfdea ^ Scbryvers gevloeid, en ten venrolgc van de voorgaan- de gefchikt." ijf. ^ Iff. BIykt buiten tegenfpraak , uit bet Maakzel onzer Ge* ftcltenisfc , en den Staat van Bcprocving in welken wjr hier geplaatst zyn, dat Onaangenaame Gewaarwording o£ Pjrty niet gebecl buiten deeze Wereld kon geflooten bly- ven. Wy zullen ons hoogst moeten verwondcren, opde befchouwing , hoe de Schepper de werking daar van gere- geld , en deeze Onaangename Gewaarwordingen met de tegenovergeftelde Aandoeningen van Vtrmaak vcrbonden^ ja dezelve dienstbaar gemaakt heeft tot bet bcrvoortbren- gen v^w Mcnschlyk Gcluk. De opeenvolging van Pjn en Vcrmaak^ door denScbep- per. in de Ziel geplaatst , is , in de daad , de zekerfte waarborge van ons geluk, zo in de Natuurlykc als in de Zedcljkc orde der dingen. Deeze beantwoordt , in bet ccrfte e^val 9 allcrkragtdaadigst aan bet oogmerk onzer %clfsbenoudenisf6 , en fcbenkt teffcns eene aangenaamhcid aan de vermaaken en genietingen deezes leevens , welke zy anderszins zouden gemist nebben. Ten blyke van de Qocdhcid en fFjshcid der Voorzienighcld , in beide deeze opsigten ^ kin bet volgende dienen. ' Het Vtrmaak^ 't geen wy voelen in bet voldoen der luituurlyke en op gezette ftonden wederkeerende aanprik- kcUngcn van den Hongtr , is ons met oogmerk gerchon-. ken, om ons uit te noodigen tot bet neemen van het ons noodzaiklyk voedzel , in zulk een hoeveelheid tls ter onderlleuninge dient van onze Natuur; en 't is zeer op- nerkelvk , dat deeze foort van Vcrmaak altoos opklimt m cvenreaigheid van de noodzaaklykheid , waar in wy ons bevinden om voedzel te neemen « althans in gezonde ge* fiellen ; en, in 't algemeen, gelijk de geleerde gassbndi aanmerkt, heeft de Voorzicnighcid ^ naar gelange een by- zonder oogmerk der Natuure gewigtiger en noodzaakly- kfr is 9 e^ne boogere maate van Vcrmaak gehegt aan de middelen tot voldoening. Dan 9 om den draad onzer redcnkayeling tc vervolgen ^ in— (*) Zic hier boven, bl. 45. TOT ONS G£LUK STREKftSN. I35 iicn dc dingcn zo berdiikt geweest warcn , dat wy by c gelegcnheden liet zclfde* l^crfnaak voeldcn in het ge- aik der Spyzen ; zou die aangenaame aandoening , in de van tot onze in llandhouding te diencn , binnea n ons bcftaan zelfs vcrnietigcn, door oni aan te prik« leu tot het neemcn eens zo grooten voorn^ads van cdwl , als de maag bezwaarde , en de fpysvertecrendc nncgens te boven ging. IVat heeft de Werkineester der Natuurc gedaan , om dit aad tc voorkonien? Onze eigene dagelykfche onder* ding leert het ons ; hy heelt eene aandoening van gcmdk en Pyn gehegt aan het gebruik van voedzel , ras de voldoening van de aandoening des Fcrmaaks lioudt noodzaaklyk of nuliig te weezen. [lier hebben wy dan een voorbeeld van de £iuttigheid, en fs van de noodzaaklykheid van Pyn (in het tegenwoor* ;e ftelsel der din gen) weike den Manichcen zo zeer te* iftondt. Deezen befchouwden Pyn alleen op zichzel* d , zonder te letten op de dieperliggende oogmericen 8 Scbeppcis , of de gefteltenisle der Menschlyke Na- ure , of de orde en rcgel ondcr welke dezelvc op deeze freld beftondt; 't geen voor'elk, tot dcnken bekwaam^ I doorllaande proeve oplevert van cods Goedhcid en jAeid. Ik moct bier byvoegen , dat een cnkcl voor- Jd van deezen aart genoeg is , om ons te overtuigen^ Pyn even noodig kan wcczen in duizend andere ge« len , fchoon wy niet -in (laat mogen zyn om onmidde* : het vcrband te doorzien , welke Pyn allewegen heeft thet.groot oogmerk onzer ZelfibthoudcnUrc. Mur hoc dient Pyn om onze Vtrmaakcn tc vergroo- (9 of een verheevener fmdak by tc zcttcn aan onze aietingen. Een Itng en onafgcbrooken genot vcnnAtxi ^ de Umu tis zy myne getiiige , in last : om reden dat het tc !r dc werktuigen des gevoels afmat , en de dierlyke aten uitput. Van bier is het , dat Vermaak , niet door » afgewisfeld , zo dikwijls de Ziel kwelt , en zathcsd wt. Daar is zelfs , mogen wy 't waagen vast tc ftellcn» dc Ziel zelfs , eene zekcre zwakheid en bepaaling , die selTc onbekwaam doet worden , om , langen tijd aaneen^ Isvermaaken en gencugten te fmaaken, Wat hier van % dit althans gaat zeker, dat een Mensch, wiens Ge- ndheid nooit afgcbrookcn geweest is door Ziektc^ ens Geneugten nooit geftremd wierdcn door te Icur- ^jjt not VERMAAK BV PYtf ftelUngen , dc weezcnlyke waarde van yermaak of Gtf- ZQndheid niet kent ; dan hoe aangenaam is de wederkee* ring van Gezondlicid na cene kleine Ongefieltenisfci hoe (ferk zyn de genotsaandoeningen , na dat ze door tus- fchen beide komende mocllykhcdcn en u leurjicllingcn ovcr- dwarst of ons ontzegd geweesc zyn! Dus geeven, in de daad , de tusfchenpoozen van Pyn eene foorc van nieu* wigheid aan 't Vermaak zelvc , en verwekken die aange* naame beweeging der leevensgeesten , welke elkc aandoe- ning der Ziele opwekken. Zodanig zyn de Natuurlyke voordeelen , welke dt Mensch trckt van de vastgeftelde opvolging van Pyn en yermaak in de Ziel. — ^— Maar het Zeaelyk goed , ont- ftaande uit deeze wyze fchikking der Menfchelijke aan- doeningen , is voor ons van nog grooter aangelegenheid, De Scnepper bedoelde zeker dc Z:cl te houdeu in een gelukkig Evtnmgt , en de uiterften van Zelfvcrtrowen cii Wanhoop voor te komen. Indien deeze regeling geen plaats gegreepen had , dan mbest alles Vermaak of Pjn geweest zyn ; uiterften even gevaarlyk voor de Deugd en *t Gcluk der Menfchen in deezen tegenwoordigen* (hat van onvolmaaktbeid en zwakheid. Waren alle onze aandoeningen vergezeld geweest van Vermaak « wy zouden ons blootgefteld ^evonden hebben lan het beftendig gevaar en de verzoeking , om al ons Geluk aan onszelven toe te fchryven , en misfchien ons cene volflaagen Onafhangelykheid van den Schepper toe te eigenen. Wy ontdekken iets dergclyks , zelfs onder Je tegen- woordige bcdeeling , fchoon alzins ongunftig voor derge- lykc gevoeleijis. Welk eene medelydenswaardige zwak-i held, welk eene dwaaze roekloosheid , befpeurt wen dik- nvyls by Menfchen , die langen tyd onafgebrooken Voor-> fpoed genieten , of fchielyk ten hoogen topounte van Eci «n Watrdigheid wor'den opgeheeven? De Zoon van phi- xippus van Macedonien , misfchien verre boven zyne yuurigfte wenfchen geflaagd in den aanval op het Perfi^ fche Ryk, wilde den naam.van God voeren! Wat zou het geweest zyn , indien het ligt duizelend en onbeftendig weezen , de Mensch , geene Zwaarigheia te ovcrwinnen , geen Pjn te ondergaan hadt , indien bj dat tcgenwij5t van Trotsheid en ZeUvertrouwen miste? Goo heeft , daarom , zorg gedraagen tegen dit onheil, doo: TOT ONS GELUK STRBKKlK. door eenc beftendigc en oiivermydelykc afwisfding van yemaak cn Pjfj te beftemmen ; ecne fchikking , welkc OQS noodwendig moet uvertuigen, dat deezc belangryke mdoeningcn, van wclke al ons Ge/uk of EUridc zfhmgt ^ ons aUccn toekomen van die hand, welke ons het beftaan fchoiik , in wicns magt het ftaat dit bellaan te doen vol- duoicn, of naar zyn welgevallen ons van alles te ont* zetteo. Van den andcren kant , indien alle onze aandoeningcn wgezcld gegaan haddcn met Pyn , dan zouden wy de bind niet gekend hebben , die ons in 't wcczen bragt» wy zouden de benaamingen van Goedheid en yoorzicnig^ li^ gek)Ochend hebben. Wat, zeg ik, wy zonden ons in de noodzaaklykbeid bevonden hebben. (ik beef op 'dc enkclc gcdagten) om ons Beftaan , en den Veroorzaaker Tan'izclve, te vlocken. — = — Maar in dc tegenwoordige befchikking der dingen , waar i& 10 vede aangenaame gewaarwordingen ons ftreelen, bmiien wy niet nalaaten het Weezen , 't geen ons tot beftaan riep , lief te hebben en te zegenen ; en wy ont- dekken in elk aangenaam gevoel een nieuw en veel ver- mogend drangmiddel om den Schepper te pryzen. In dc daad , indien wy ons geene'omftandigheden ver- beelden van zulk eenen byzonder drukkendcn aart 9 dat K den Mensch van zyne Redeskragt berooven , moeten wytoeftaan , dat hy altoos genoegzaame aangenaame ge- waanvordingen van de eene of de andere foort gevoelt, omhet gewigt der jammeren, welke hem drukken, op te iwegpn. Niemand , geloof ik , wenschte ooit te Anv/i, enkel om het vermaak te genieten van uit dit Iccrco te fchciden ; en niets dan veronderftelde onmoge- ^4heid om de vcrloorcm Gezondhcid benevens de zegenin- VSi doorgaans daar mede gepaard, weder te krygen, zou (HIS natuurlyker wyze kunnen bevredigen met het denk« beeld onzer aanftaande Ontbindinge. Ik zeg, natuurlyker wyzg; want ik fpreek hier niet van Iwmnatuurlyke beweegredenen , .voor welke de Liefdc tot dit tegenwoordig^ Lceven met alle de toevoegzelen van (kzondlieid , Rykdom ^ Fryheid^ enz. in de fchad der Rede Ofeewoogen , moet wyken. Maar in onze waardeering van deeze laatstgemelde voordcelen is het zeker , dat het verlies van iemands Ge- mdheid en MiddeUn^ enz., (en ik zal het waagen 'er in lekeren zin ten minften by te voegen) het verlies zelfs van IjY BOE TERMAAK EN FYll Tan zyn soeJen Naam , alle verliezen zyn , ondergefchik tan dat des Lecvemi dewyl het Leeven althans de moge lykheid in zich behelst , om alle die verliezen weder t krygen , door ecn voorzigtiger , beraadener , en bete gtdrag. Met welk ecn wedcrzin komt zelfs de Man, die bepaal hceft de handen aan zichzelven te flaan , tot dit uitei fte ? Welk ecn good gelaad hy ook tragtte aan te nac men, 't is zeker dat de natuur fchrikt op hct denkbed van ombrenging ; en dat hct enkel denkbeeld van zo wree een redmiddel , de Ziel in eeo diepe zwaargeestighd dompelt , cTie niet wel ontveinsd kan worden , en wai VHP men dikwyls de duidelykfte fpooreii ontdekt, als he bloedig einde des Zelfsinoorders daar is* Cato zelve , wiens fchynbaar beldhaftig uiteinde i reer bewonderd is by de Romeinen , en nog op onze Toe iieelen bewonderd wordt , kon te dier gelegenheid nict n; laaten duidelyke blykcn te geeven van ongemaklykheid fchoon hy voorkoiSt als zvn befluit onderfchraagend met de wijsheid en de Philofophie van plato , en zeU fchcen te vcrgasten met de vervroeging der Onfterflyl heid. De Liefde tit dit Leeven , welke gecn regenwooi dig onheil geheel 'kan vernietigen , keerde geftaag i Eyne gedagten weder , en verdoofdc de fchynbaarc (cM tering van zyn voorbedagten Uitgang door gevoelcns vl affchrik. Dit bleek in vericheide gcvallen. Tcrwj hy met dit oogmerk bezwangerd ging , gaf hy een zyni dienaaren, wegcns eene geringe terging, een geweldige flag in 't aangezigt. Hy verviel in woede tegen zyn Zoonen , die , door kinderliefde gedrcvcn , het zwair verborgen Ifadden ; hy ftootte den Heelmeester , die zy wond wilde verbinden , met gcweld van zich weg ; nu tin woord, met eene woedendc wildheid, verfchearde h zyne cigene ingewanden , en in dit hachlyk oogenbH toondc hy teffens met hoc veel weder zins hy dit Leefi verliet , en bet Character van een wys Man , vodrh^ met rcgt hem tocgcfchrccvcn , vcrzaakte. In 't algcraeen kan daarom het denkbeeld van Zclfmam tlleen ontftaan uit eene verwilderde Rede , die gecn ^ kan flaan op de fchriklykheid van zulk een Misdryf; { nit cen overmaat van Trotsheid ^ die zich naar de or (hndigheden niet wil Tchikken, roaar, in haar woede, al de tederc gevoelcns der Natuure uitdooft. Ult alles wat wy dus vcrrc beredeneerd hebbcn , biyl tc TOT ONS GSLUK 6TREKUN. teaUiarften , dat 'er , naa alle de onheilen , weike de kwaadaaitigbeid of de onderdrukking der Menfchen ons konncn berokkenen , of die uit onze eigene zwakheid en vdkeerd gcdrag voortfpruiten , 'er nog zeker aanmcrkelyk dcd van Troost en Genot in dit leeven overblyft , voort- komende uit hct algemeen Toorded van tc beflaan , en de beortelingfcbc wederkeeringen van Gezondheid en Viyheid, hoc gering ook in fchyn; doch bovenal uit die pw^tStt en algeineenfte troostbron, der ftervelingen Hoopy ffle, hoe wyd afgeiegcn haare voorwerpen mogcn zyn, dtoos een onmiddelyk en fierk werkende vertroosting aan de Ziel fchenkt. tt deeztr oorzaake hebben vcele beroemde Wysgeeren beweerd, dat/cr zigtbaar cene veel grooter maate van Gud dm Kwaad in dc wereld is ; eene (telling kragtig voorgeftaan , en naar veeler oordeel voldongen door Dr. KING en SHERLOCK. Mair men moet tevens erkennen , dat 'c hct DenkbeeUI c& de Hoop op ecu toekomenden Staat is , die de fchaal ten ooien voordeele doet.overflaan, en te wege brcngt d»t htyGacd het Ky^aad opweege. Indien wy ontzet kon- enkd bq)aalde tot de onmiddelyke genietingen deezes lee* vem, din, in de daad, zou het deel Kwaads^ in deeze V^d heiltande , geoordeeld moeten worden al het goedt ^\Gtbik^ in dezelve, te boven te gaan: dock daar is i& dtt regtmaatig en kragtigwerkend gevoelen een voor- nad van voldoening en vermaak , die , gevoegd by de an« ^ ctgeningen 9 welke wy daadlyk bezitten , tan de gbeeleXom dcs Goeds^ ecne zigtbaare meerderheid geeft ven die des Kwaads. Doch , wat hier van ook zyn moge , wat moeten wy deokcn van zekere hedcndaagfche Wysgeeren . die deeze Bo$pe willen doen voorkomen alj een harsfenfchim^ en de- lelve affchilderen als een aangenaam bcdrog.; waar in de Icn, en, waar ^t mogelyk, te vergeeten , hoe naby faun flait komt aan dien der lieestenf Dit zyn de gevoelens (mder verfcheido andere godlooze (lellingen van den Schry- ^ van L hommc Machine , doorgaans toegecigend aan den Marquis d^arobrs. — Zy komen ook, wy zeggen 't met ftwte, voor in den bekenden Brief van een Vorst in 't Noorden, aan den overleden VeUimarfchalk kaith. 'tValt K 4 «4P flor VERMAAK EN PTN TOT ONS GELIHC STRBUBN. bezn^arlyk te bepaalen , of zodaaige gevoelens meer cm medelydcn , of onze verontwaardiging, verdienen. Een ding blyft zekcr , dat , terwyl wy aan den eenei kant zo veel weezcnlyk Kwaad in dc wereld, en de Deugd aan zo veel beproevings blootf^edeld zien ; en , aan den ^ anderen kant, een denkbeeld hebben van een Opptrwee zen , oneindig Gocd en Regtyaardig , wy niet kulinei nalaaten te befluiten, dat ons tegenwoordig Btjlaan cer Stoat van y$orbtrciding en Beproeving is , die gevolgd zal worden van eenen anderen , waar in goedgekeurde Vcugi Belooning zal wegdraageh , en de Ondeugd een Strc^i lyden, volgcns de regclen vai| eeuwige en onverauderlyw Regtvaardigheid. Konden wy het minst waarfchynlyk vermoeden koesfe ren van valschheid of bedrog in dit gevoelen, dan, in d< daad, zou onze toe (land waarlyk dendig en veel flegtei weezen dan dien der hetsten , nu door ons zo laag gefchtt Onze herinnering van het voorkdent^ ons vooruitzigt oc het toekomendc (bekwaamheden by dc Beesten onbekend^ met duizende andere aandoeningen , der Mcnschljkhcid by Eonder eigen , waren dan een onuitputbaare bron van Elen de en Pjn; de gezegende I loop op een Tockomend Leeven alleen , kan die jammeren weeren. Deeze zyn de aanmerkin^en, welke wy temaaken hadda op de natuur van Pyn^ die fleeds het ftruikeiblok bly{ voor zwakke en twyfelzinnige Verftanden ; voor Menfchei 4ie zichzelven verwarren in het onuitkon^elyk war-gaarei van Befpiegeling , en niets anders zoeken dan alie dingei » te verwarren in een eindloos rondloopenden kring vai iwyfiling en onzckcrheid. De Wysheid , nogthans , met welke Pyn en ^ermm vcrmengd is ; en derzelver onderlinge zaraenloop in ontel baare gevallen.» oui de algemeene zaak van Gduktn Zclj liefdA te bevorderen , laat geen de minfte fchaduw vai twyfel over , wegens de Gecdheid van god in het tegen woordig Stelzel der dingen ; en kunnen wy uit deeze vast geftelde opeenvolging en beurtwisfeling van Pyfi en Fcf maak in Menfchen Ziele , geen ander redelyk gevol trekkcn, dan dac de Schepper, door dit middel, gewil heeft , aan zyne Redelyke Schepzelen de gelegenheid 1 gceven, om hun vermogen van l^rye wcrkzaatnlieid in< eene zekere maate van gemaklykheid en genoegen voi •nsiclveo uit te oefencn, KOI mTOOa OTBR DE STBENOROlIjmGKIf 9 MflZ. KUtT VERTOOG OVER D£ STEENGROEIJINCEN IN ONDER« SCUBIDE PLAATZEN VAN 'SMSMSGHEN LICHAAM. Chirurgjn Major by het Escadrin Gardes du Corps van Zjnc Doorluchtige Hoogheid^ den Heere Prince van OUANGC cn NASSAU, enz. enz. enz. HeelmeeS" ter te *s Gravenhage ^ en Lid yan onder^ fchcide Letterkundige Genootfchappen. {Vcrvolg en Slot van bladz. io6.) Mcestal mocten wy de oorzaaken dcr Steengroeijing, als van buiten aangebragt , bcfchouwen. Lis- ter mcrkt hierom te rcgt aan , dat wy , met ©nze gcwoo- Be fpys en drank , Steendceltjes genoe? in ons Licliaam \)iei^eQ; doch weike by gezonde en (lerke Ingewanden wedcr ontlast worden ; maar in de Canaalen van zwakke Injewanden, die deze ftofFe niet doorlaaten, of voortdry- ven innncfl , ftaan bly ven ; zich aanhoopen ; cn , door de natuiiriyke flym onzer fappen , tot harde Steenklompen lom oiec onwaarfchynlyk is,, getuigt ons de ondervin* fio^ Zylmmers, die nun meeste voedzel uit zw^are aard- ichtige ipyzen , en uit grove Bieren en Wynen , hebben » heft men meest aan den Steen onderhevig gezien. ■ Vin daar dat dezelve meer by Arme lieden dan by Rykea pvondcn wordt. Van daar ook , dat , v66r ruim Jaaren , toen de grove aard-vruchten , als Erwten , Jfoonen, enz., en het Bier, by den gemeenen Man, meest 111 gebraik was, 'er in deze Republiek zo ecn aanmerklyk awtal van Steen-Lyderen gevonden wierd, Ja de beroem- de Stccnfiiyder denys zegt, dat 'er in dien tyd, in Am^ Ihrdam aUcen , meer Lyderen van den Steen wierden ftfiieeden , dan men in geheel Duitschland vondt, — Sen minder gebruik , derhalven , van voornoemdc gro- lard-achtige vrugten , en eene meerderc alsemeen- Ud , in plaats van Bier , van Kofy cn Thee drinken , beeft zeker in ons Vaderland , zo veel als op andere phatzen ,^ ecn oneindig aantal minder flachtSffers dczc^ Wrecdc Ziekte gemaakt ; doch daarentegen eene andere VJf^din 9 ik meeo dc alomheerfchcndc Zen^yv-v^kte , aan* Door willem leurs. gevoelen van den Heer K5 mcrk' 14» VKRTOOO OTB& OB STEBNO&OftlflNMlt merfclyk vermeerderd ; die , fchoon niet zo fmertelyle echter geene mindere yerwoesting aan de Maatfchapps toebrengt. Dat in hct vermindcrd gebruik , vooral van BUr , ei daarentegcn eene vermecrderde, gewoonte van Kofy a Thee te drinken , eene . algemeene oorzaak , tot de vei mindering dcr Steengrocijing geftcld wordt , moet niet i de wezcnlyke ftoffe van hct Bier , noch in de Kofj a Thee op zich zelven , maar onzes bedunkens alleen m be water , waar uit deze onderfcheide dranken wordcn be reid , gezogt wordcn. Het water , tot de brouwin van het Bier^ wordt algemeen uit rivicr-, of vloeiendwt tcr genomen ; het welk , door zyne onopjioudclyke be weeging , altoos met zand-deelen , van onderfchciden aarti voorzien is ; daar het water , tot de Koffj en Thee gb bruiklyk , meest altoos uit pomp- of regcnvaUr-ftaicn. waar m de Zand-deelcn gezakt zyn, gebezigd 'worot. — — Dat bet vlocijend en vqcI Zandftoffe mcdevoemid wttti tot de Steengrocijing eerder gelcKcnheid gceft, hceft tnci medc nog onlangs opgemerkt, daar men vondt, dat te genwoordig, in deze Kcpubliek , de Bewooners, langsdto Tsfelj nog het meest van alien aan den Stcen ondeite ▼ig wierdcn bevondcn. Zo heeft men al wyden tot eene nadere bevestiging van dit gevoclen, opgemeiii^i dat plaatzen naby de Zee gelegen » en wier Riviercn fd ondrinkbaar water bevatten, minder Steen-Lyders vo<Jrt brengen 9 dan die plaatzen , welkcr Inwooncrs van Iifli rivicrwatcr ecn gewoon gebruik voor hunnen dagelykfchfl ^ntnk maaken. Dat . de Lucht een aanmerklyken invloed op wm dicrlyke wcrkingen heeft , zal nicmand ontkennen. — Dikwerf is zy met dampen gevuld , welker uitwerklii| eene onmidlyke ontroering van het geheele dierlyke be ftaan maaken ; en daar door vcrfchynzclcn voortbrengtj welker aanzyn wy meer bewonderen dan begrypen kliB* hen. Zo heeft men opgemcrkt , dat de Lucht Steefr maakende fmetftof bevatten kan ; vooral , wanneer 'ef eel menigte van zuure Stecnachtige filtigheden mede omfj^ voerd wordcn ; gcl^ zulks by vuurfpuwende BergeUi Aardbcevingen , enz. gezicn is. Aanmcrkelyk is hicr omtrcnt, hct gccn arventiniB yerhaalt, dat, namentlyk in denjaare 1348, ten tyde cen^ groote Aardbeeviug , eene zodanige damp uit den grou^ opre^S) 4ie, als in een oogenbliki meer dan veertig Bee res IN '5MB1ISC1IBN LICHAAM^ I4S ftf. b eenen omtrek, tenvyl zy hunne koeflen zaten te ■dbn, tevens met hunne koeijen, in hardlteen veran* flitp dcr Chjknfen in America^ door zekere opgereezen dnp of Mvel , verfcheide Mannen en Paarden in Steen I'syn veruiderd geworden ; Paarden en Mannen hunne f^iflte behoudende , zo als zy waren , in het oogenblik MSKer zy vcrftcend wierden. ■ Ortelius , in zyne tiifiirjiin$ van Rushndj befchryft ook , hoe, op voor* locmde wyze , eeheele kudden van Vee in Steenen zyn foanderd geworden. kannen ter dezer plaatze niet voorby, eene Aan*», fleikmg,tan wylen den beroemden Middelburgfchen Ge« amheer vapt de voordb , mede te deelen ; en die mo* filyk aaa eenige onzer Godgelcerde Leezers niet geheel oaamgenaam zal zyn; namentlyk, dat de opgegaane damp ' m Sodoma cn Gomorra, wellicht ten zelfdc jlof hceft bc^ f H (ab ^ zo eifen gcnoemdc) en dat door dtzen damp , dc Hmrww van lot, ten tjde van haar omzien^ is befinet^ HI msUapf verfieend geworden. Dan wy keeren wader tot ons onderwerp. b dc Lacbt of damp , gelyk wy uit deze voorbeel- dcnacn, in ftaat, gchcele Verftceningen van het didtlyk , hkbnm voort te brengen ; hoe vcel te meer kunnen wy hnr^ by mindere gelegenheden , met eene dergelyke , in imder graad Steenmaakende , llof bezwangerd , vinden : JtSBiiys hecft opgemerkt, dat 'er, in een byzonder vier* k gedeelte van een Stad , fomwylen meer menfchen aan dea Steen onderhevig worden gevonden , dan in de drie aodere gedeelten voorkomen. En dit fchryft Hy, zyns eoideels, aan de mcerdere Steen-fmetftof-voerende uitwa* aemfngen van dat gedeclte boven de dric andere gedeel. tto der Stad toe. Dat, door nog eene andere van buiten aangebragte oorzaak , Steenen , vooral in de Water-blaas , ontftaan immen , toont ons de bevuiding. ■ ■ Zo heeft men Mien, dat fomwylen Naalden^ Spelden en andere vreem- « Licbaamen , door de keel ingeflikt , tot in de Blaas zyn doorgedrongen, of wel, by andcren, door den Pisweg in de Bins zyn ingekomen , en aldaar met eene Steenftof be- gioeid zyn geworden. Hildanus, tulp, par6, clau- Mius , en meer anderen , leveren hier voorbeelden van ^ica^ van het jaar 1700, dat een dochtcr vanaojaarcn. verhaalt , dat in het Land* ecn 144 TSRTOOO OVEB. DE STSlNG^ldBIpNGEN een hairnaalde onvoorziens had doorgeflikt , en weike i derhand uit de Blaas « met eenSteen omgroeid ^wierd uit{ fneden. — Een dergelyk geval leezen wy ook in ha If^ Dccl der Edinburgfchc Procven , door den Hcer brown a dcgedeeld ; zynde een Meisje van vier Jaaren , uit welk Blaas een Steen gehaald wierd , waar m eene naalde fti — Wie begeerig is meer dergelyke zeldzaamhedcu leezen , vooral van doorgellikte Lichaamen, zie de Veriun deling van den Heer stbvin, in het lldt Deel der f^erhm delingen van de Koninglykc Academic der Heelkomt. — HiLuANus en ovill/vrt hebben Steenen in de Blaas g yonden, in welker midden een Kogel was, die veele jaw te vooren door ecne wonde in de Blaas was ingekomei Cbntmannos vcrhaalt, volgeus rossetus^ ea dergelyke Waarneeming. Uit alle de hier opgegeyene oorzaaken, weIke wy : ftaat hebben gezien , onderfcheide foorten Van Steenen , i onderfcheide plaatzen van het Lichaam , voort te brengec zien wy overtuigend , dat wy ons volftrektlyk niet , gel) veejen willen , tot een eenige oorzaak kunnen bepaalei ipaar dac, dan eens by den een deze, en by een andei wederom andere , Steenmaakende oorzaaken hebben plain gehad. Hier mede kon ik dit Vertoog eindigen ; nadien de in merken^ de gevolgen « en^de vcrfchiUende handelwjze dn Gcncezing van de onderfcheide foorten van Steen-ziektc^ uit hoofde hunner uitgebreidheid , niet tot myn vooqEI nomen taak behooren : alleen zal ik , ten beflu^e Ub ^ van, de volgende weinige regelen, over het , zo vo(ir been als tegenwoordig , gevoelen , omtrent de Geneoi wyze der Nier- en Blaas-fteenen , door Geneesmiddcleil! voordraagen. De Geneezing der Steenziekte , door inwendige Ho^p mlddelen , is aan verfcheide bedenkelykheden ohdenwf pen: van daar, dat, reeds van aile tyden,, vedfi der beroemdfte Genees- en Heelkundigen , dit als hers fenrchimmig befchouwden, Echter hebben foouiiil toevallige ontdekkingen , zo van vroegere als laatere tydeR de aandagt van veelen over dit onderwerp bezig ^hoo den, en men heeft in waarheid Hulpmiddelen uitgevoo den 9 welke door Proefneemingen getoond hebben^ |» niet tot de verbryzeling en uitdryving des Steens, ech ter tot eene verzap;ttng derzelver fmerten Qn toevaUd niet geheel ongefchikt te zyn. IN 'SMBNSCHEff LICIIAAM. Hg nvs (lelde reeds , ten dien einde , zyn poeder uit Cfij met Vitrioot'gcest belproeid, voor. s taet zo veel gerugt maukend middel van tohan- WHS in Engeland, in het begin dezer Eeuw, t Engehch farlcmcnt^ als een beprocfd heilzaam gdiogt en bekend gemaakt: dit middel is een zar van verfcheide Gencesmiddelen ; doch waarin . Kalk het wezcntlykc uitmaaken. De be- Bngelfche Gcneesheer whyth hecft het Kalhcattr xerjchidpcn of Slakhooms, wanneer *cr Graveel ieren , en Jeruzalemfi Zeep. tevens met het voor- Kalkwatcr J wanneer *er Steen in dc blaas is, Kid: ook wilde Hy dit laatfte middel, door in- CD , gcbczigd hcbben. Dc Beerbczien (Uv4t haJKmkommerfap^ worden nog dagelyks, in het en> Steen, door geoeffende Genees- en Heelkundi- rgefchreven. Het gebruik van het Carls-bad- Kcgt UNZER, overtreft in zyne nuttigheid, om den t Tttbryzelen en uit tc werpen, alle tot nog toe ; Hulpmiddelen. .n dezen, worden *er ook nog op onderfcheide i Steenmiddelen , als gebeimen, verkogt: eene der mile, (om van de anderen niet te fprceken) z\n naamde Pillen van den Heer van drr horst ; die bhynen hoofdzaakiyk uit Zecp en Kalk van Oeuer- te bellaan: ik heb dit middel, by onderfcheide , sien gebruiken, doch geene voMocnde uitflag waai|;enomen ; een voomaam Lyder alleen, alhier getuigt, door voornoemde Pillen volkomen ge- vt zyn. , hoe het met alle deze middelen ook zyn moge ; 'oJdoende zy meest alien in waare Steen-ziekte ook n worden; wy zien nogthans, dat zy aan de Stcen-Lyderen , niet zelden, eene merkelyke ver- hunner Kwaal aanbrengen : en uit dit oogpunt al- (chouwd , kunnen zy niet dan nuttig zyn. » . vinden wy geene vryheid, om met vecle onzcr XL nog Hcdendaagfche Genees- en Heelkundigen , firtkte onmogelykheid ^ in het verbreeken en uitdry- \ Steens , door Geneesmiddelen te ftellen : wy wil- t aangaande, ons liever, by de gevoelens van den /ken BOZRHAAVE voegen; daar Hy zegt: „ *er is e reden om te twyffelen , tan de uitvinding van ]&i4del, ivclk zo zigl werkte^ d«c het de blaas „ met „ nict befchadigdc, cn cchter den Stecn aldaar ontbd! Be heb zelve een fcheivocht gehad, welk de allerha „ fte Steencn , in dc hand , ontbond , zondcr de banc 5, befchadigen; en welk uit Roggen-brood gemaakt — — Op gelyke wyze veroorzaakt ook hct Scl 5, vocht, welk uit een Ei gedistillcerd wordt, geene i 5, in bet oog; en ontbindt evenwel de Mirrhe^ die c» een groot en (terk vuur niet ontbonden kan word Deriialvyn kan de menfchelyke vlyt, buiten ti^^ 3, ook zo eene Artzeny tegen den Steen uitviaden* 1790. NATUURLYKB HISTORIR VAN DEN KIDKR-VOGJSt. (Volgens den Hcer dte buffon.). In het Noordea , bet Vaderland des Eideryogehj he dezelve verlbheide'Ntamen: by de Zweedcn Ad^ Aa Afid^ Aedd^ Eider Gudunge^ by de Deeneji Edder-anA Edderganfen^ EdderfugUt^i ^ Herfugl^ A$rboUe\ by del landers Aedar-fugl^ Adar ^ Edder-fuglj by de NoorH gers Edder^ cn Edder^fugl\ op het Eiland Feroc, £Ml Eder-yogel cn EiderbUze of Aerblict^ als dezelve de nl kleur hecft aangenomen; te Bornholm Aee*boer\ bju Groenlauders Merkit^ Mevelch^ ofMUtch^ en het ArMVisk; by dc Laplanders IJkka. De Franfchen no men hem enkel Kider of Oic a Duvet ; de EngeUcli Oabert Duck of Edderyowl; de Schotten Colca; dcDii fchers Eyder-ente, EyderJans ^ Eyder-yoge/. LnmAl geeft hem den naam van Anas MolUsfima. \ Is deeze Vogel, wclkc ons hct Dons, zo zagt, 1 warm , zo ligt « verfchs^t , bekend onder den naam van J der-dons: hy behoort onder de Ganzen in de Noordlji Zeegn, zelden laager afdaalende dan tot de Kustcii vi Sch$tland. De Eiderjvogel is bykans zo groot als de Cans. E hoofdkleurcn der Pluimadic zyn wit en zwart, en ftryd met de fchikking der kleurcn, welke men in de meet Vogelen waameemt, als die doorgaans de donkerfte kla ren boven en de ligtftc bencdcn aan 't Lyf hebben, is < Rof van den Eidtr^vogel wit ca de Buik zwart of swaj ft MTVORLTKB HlSTO&lB VAN DBN SIDER-VOGBL. X4f ^dg Ifoin; de Kop, als mede de Stmt en VIeugel-pen. jMi tju van dezelfde kleur , uitgenomen de pennen digt W'tLyf^ die wit zyn. Men ziet, by het buigen van liHals^ een groenagti^e plek; het wit van de Borst heeft fell van bet ?rynkleurige. Het Wyfje is kleinder dan |K Minaetje, en de geheele Pluimadie trekt eenpaarig wrhetros- en zwartagtige, met dwarsloopende en gol- nade ifaeqpen op een donker graauwen grond. By beide Saai vindt men kleine pluimen, gerneeden als flu* ltd, die zich aan wederzyden van den Bek , bykans tot Mto de Neusgaten, uitftrekken. Ifet Dons van den Eidcr^vogel is zeer hoog geagt , in Huayfcgen en op Tsland; waar het valt, wordt het zeer im veikoet (^*). Dit Dons is zo veerkragtig en ligt , to twe^ of drie ponden , die men zamen gedrukt in 4e lund kin bouden, zicb kunnen uitbreiden, dat ze een Voeten-dekoi van een groot Bed vullen en opzetten. Het beste Dons, Lcevcnd Dons by uitfteK geheeten, k \ {een de Eidcr-yo^el uitplukt om zyn nest te voor* fiea^en 't geen men uit het nest zelve naalt: want, be* Uven dtt men fchroomt een Vogel, die zo. veel nuts atDbrengt^ te dooden CDs het Dons van de gedoodde VogdcA veel flegter, dan 't geen men uit de nesten op- wAv 't Zy zulks daar uit voortkome, dat het Dons, teo tyde van het broeden , zich in den volmaaktflen (bat knDdr, 't zy dat de Vogel met de daad alleen het fynfle 04agtfte Dons uitplukt, 't geen aan de Borst en den lakzit. 'Ifen'moet zorg draagen om dit Dons in de Nesten niet te zoeVen cn op te zamelen , dan naa dat het eenige da- fea dfoog weir geweest is, en niet gerepend hebbe; ook Boec men de Vogels niet onverhoeds uit het Nest dry- M: dewyi de fchrik als dan de Vogel drek doet loozen , en (f) Hut. Nmrtllt de Nmwegi, par pontoppidaw. J(nifruil Jkni^, Fev. 1757- (t) PoMTOpnoAN zegt zelf » dat het in Ntmrwegm verboden It k JSW-yi^ te dooden , om 'er het Dons van te plukken: 01 dit verbod gefchiedt met te meer reden, voegt hy 'er ne* om dat de Vederen van den gedoodden Vogel vet, aan tontdng onderhevig, en veel zwaarder zyn. dan die het Wyfje iditt idtplukt, om 'er een bedde voor haare Joogen van m madtea / Bia. Na. aU bovea. NATUCntLYU mSTORIB cn daar mcde hct Dons bevlekt wordt Om bl Dons 9 daar mede befmet, te zuiveren, fpreidt men h uit op een Zeef , aan. touwen vastgemaakt , die , met ec jRx)k]e eeflaagen , al het zwaare doe uitvallen , en aan i Dons de oorfpron^lykc vefirkragt wcder gecft. Dc Eijeren van den Eider-vogcl zyn vyf of zes Cf\ donker groen van kleur, en zeer goed om te eeten wanneer men dezelvc wegneemt, plukt het Wyfje zid op nieuw, om haar Nest te vervaardigen , en legt te tweeden maale 9 doch een minder getal dan de eerfte kea Berooft men voor de tweede reis het Nest van Doaf dan komt het Mannetje, daar het Wylje niet meer DOD kan plukken, haar te hulp, en plukt z^'ch: dit is de ti de, dat het Dons in dit derde Nest veel witter is, du m het eerfte; maar, om die derde inzameling te doen moet men wagten tot dat het Wyfje de Joneen bceft uit gebroed: want, indren men dit derde broeiund wegnam geen flegts uit twee of dric Eijeren beftut, ja zom tyds uit maar 66n , zou zy voor altoos die plaits verlaa ten, terwyl zy, wanneer men haar het opvoeden der Jon gen toelaat, het volgende Jaar wederkomt en de Jonga mede brengt, die nieijwe Paaren uitleveren. In Noorwegefij en dpTs/andj maaken de Eider^vogels M eigendom uit, waar op men zeer zorgvuldig past, en de plaauen, waar de Eider-vogels gewoon zyn te broedef, (*) flirt. Nat, de T Eider, par martin thrbnb BRUNNiclt (t) » 'tis niet vreemd," fchryfc de Heer troil, „ oMerlt, „ vinden: ja tot ilen en meer in een en hetzelfdc Nest, war „ in twee Wyfjes zitten, die in volmaakte eens^ezindbeid net „ elkander leeven.'* Lmres fur PIslande, p. 131." (f) ANDBH50N wll, dat men, om veel Eijeren te krygen, ia bet Nest, een ftok vastmaakt. ter hoogte van een voet» ea4iS de Vogel niet ophoudt met Eijeren te leggen , voor dat de Ei]e^ hoop gelyk zy aan de ho«gte van den ftok, en Vr op kan lif ten om te broeden; docb. indien het zo waar was, als bet od« waarfchynlyk fs, dat i^eTslanders zich van dit barbaarscb middd bcdienden, zouden zy bun belang weinig verftaan, door ecnVep gel te doen Herven » die bun zo dierbaar moet weezen : dew}) by 'er by aanmerkt, dat de Vogels, door dit Revergd Bijeriep gen vennoeid, doorgaans fierven* AmBR§0N» Tom. 1. p. 92. gaan by Erfenisfe over. VAN BfiK £ni£R-VOCEL« ^P iCB^ bonderden van die Nesten vindt: en kan men dcr* Inhr^n uit den grooten prys, dien men voor dit Dons JBikt, oordeelen, hoe veel voordeels zulk een eigendom den Bczitter aanbrengt De Tslandcrs doen ook alles wat zy tuonen , om de Eidcr^yogels op hun grond te lok- ken. WaDncer zy verneemen , dat deere Vogcls zich gaan 6mboa(iea op ccnige der Eilandjes , waar zy Vee irafca, doen zy hct Vee en de Honden wel ras van daar at \ Vastc land komen , om aan de JEider-voselen vryheid te baten , en ze uit te lokken om zich d^ar te vesti- |ea (f> Deeze Eilanders hebben zelfs, door kunst ea net veel moeite , verfcheide kleine Eilandjes gevorrad ; ft van een grooter Eiland afTcheidende , en zo ingerigt^ dat ze met laoge tongcn in zee uitfteeken (j)^ 't Is op ittit wykplaatzen dcr eenzaamheid en ruste , waar zich de Eidtr-vcgels liefst onthouden , fchoon zy niet Tchroo- men ce nestelen digt by bcwponde plaatzen , mits men xc niet vcrontruste , Honden en Vee van daar verwy- den. Men kan zelfs,'' zegt de Heer horrebow, 9, sdyk ik zidks ondervonden heb , door deeze Vogelen ,9 been en weer wandelen , terwyl zy zitten te broeden ^ ,1 buQ ie Eijeren afneemen, zonder dat zy zich des ge- „ fbord betoonen , en zonder dat dit verlies hun belec ,9 van betBroedzel, tot de derde reis, te herhaalen (S)*'' AUes wat men van dit Dons inzamelt , wordt 'sjaar- {fks aan de Duufcht en Hollandfche Kooplieden ver*' ■^P (♦) y- *t *elve te Dronilnm^ en in andere Noor^ mug" O Op den grond van een ander, tfen Etdtr-ytgiLnest td beroo- woidt op Tsland, volgens de Wet, voor een DlefTlal gehou« dn. Lmm fierPIslonde, par Mr. lidbloMs Paris 178 1, p. 130. (t)BRc;NMCit, Aft. 48. (0 HoRREsow, dansVHiJl. Gen. des FttfOges. Totm XVIII. p. ar; alfi boven. (i) HoRAEBOw 9 als boven. Een WyOe geeft doorgaans in 66n broddlsd een half pond ITOi 'tgeen, gezuiverd zynde, op de helft van dat gewigt komt* Htt gezuiverde Dons wordt door de Tslanders op veertig P^tr- ^ (Waarvan acht en veertig een Ryksdaalder maakeh) gfe- ttat, en het ongezuiverde op zestien Poisfons. De Tslatuliclm ftwyipiig verkogt, in den Jaare 1750* voor drie duizend zeven londcrd zeven en veertig Ryksdaalders aan Pons ^ behalven *c lecn foor Regt na Glukjlad gevoerd word. Trou-, Lmres fur f blonde, p. 134. V. D££L. MSNGBLW. K. 4. L IfATUURLYKB HISTORIC wesg/ihC'Cti Tslandfche Havens gaan opkoopcn. Er blyf zccr weinig , of zelfs gehecl nidts , van in 't land (^*) 111 deeze guurc Lugtftreck flaat de ftcrkgefpoorde jaagcr in zyn fchamcle hut getrccden, een Beercnvel cm 't lyf cn flaapt cen gcrusten flaap, terwyl lict zagtc Eider-dons fey ons ovcrgevocrd , in kostbaar opgccierde vertrekkcn tc vcrgeefsch de flaap uitnoodigt by den cerzugtige: Mensch, die hct hoofd vol heeft van zync ontwerpen. Wy zullen hier eenige byzonderheden , wegens den £i dtryogel , nevcns vocgen , ons verfchaft door den Hec BRUNNiCH, in een klcin Wcrkje, in 't Deensch gefchrec wn en in 't Hoogdtutsch overgezet, 't gecn wy voor on in* 't Framch hcbbcn doen vertaalen. In den Broeityd zict men de Mannctjes der Eideryoge alleen vliegen , zy zyn ongepaard. De Noorwcgcrs gei ven ze den naam van Gield-fugl of Gieldacc (Y). 'tZy Mannctjes , dien bet niet gelukt is een w^c te bekc men , die de zwakfte gewecst zyn in den kryg , gevoct «m in 't bczit van cen wyQe te geraaken , waar van getal , in deeze Vogelfoort , veel kleiner is dan dat d. Mannctjes Q) : niet te min zyn ze voor decien tot pa ren bekwaattt ; vanwaar bet ontftaat, dat de jonge Wy jcs by de oude Mannctjes bet ccrfte Broedzel hcbbcil *'t geen ir.in talryk is dan de volgende Broedzcls Op den Paartyd hoort men bet Mannetje by aanhoQ denhcid fchrecuwen, ha ho^ op cen rauwen en eenigxfll kliagenden toon : dc ftem van bet Wyfjc is gelyk aan (ft ran de gemecne Eend. De ccrfte bczorgdhcid dccrfl Vogclcn beftaat daar in y dat zy bun Nest tragtcn « pbatzen waar bet befchermd is door ccnige fteenen , kre» pelhout^ en.byzondcr van Geneverbout (^). Het MiH' netje werkt met bet Wyfjc , 't laatstgcmeldc plukt he Dons uit , en hoopt bet opeen , tot dat bet rondsom he Nest cen groot opgezet kusfen vorme, 't gecn het Wy9 over dc Eijeren baalt , wanneer bet dczelve verlaat on wedzel te zoeken (^^). Hct Mannetje belpt haar In ■ C*) Hist, des Fcyages, Tom. XVIII. p. 2X. ^(f^ Brunnich, j^rt. 30. CI) Dezelfdc, Art. 3S. d) Dezelfde, An. 33. LiNN^us , Fauna Suec* ^ Qy) Brunnich, Art. 40. TAN DEN £IDBR*VOCEL. troeden nict , het onthoudt zich alleen op fchildwagt* on hct brocdend Wyfje tc waarfchuwen of 'er ecnige fpxA Qadert. Op die waarfchuwiiig vcrBergt het Wytje den kop , en , wanneer het gevaar liringende is , iieemc het de rlugt , en vervoegt zich by het Mannetje , dat , so men «ril, het Wyfje draft, als cenig kwaad hct Broed- id aredervaare. De Ravens zoeken de Eijercn, en dooden dc JongCB. Hierora haast het Wyfje zich om de Jongcn i& bet nest te brengen , wcinige unrcn naa dat ze gekipt zjm; het neemt ze op den rug, en voert ze langzaam vUe« fende oa zee. Nu dicn tyd verlaat hun het Mannetje, en noch het Wyfje noch dc Jongen koraen gcen van alien weder aaii land (♦); maar veel Brocdzels vercenigcn zich in zee, en I vormcn bendcn van twintig of dertig Jongen met dcMoe- I ders , die dczelve ^clcidcn , en onophoudclyk bezig zyn ' XDti in 't water te (laan , en met de (lib en 't zand , uit de iicptc, Zee-infecten en kleine Schulpvischjes te doen bo- vxi komen^ waar mede zy de Jongen vocden, zo lang zy nog te zwak zyn om te duikcn (f). Men vindt deeze Jon- gen in Zee, m dc Maand July, ook vvcl in Juny, en dc CrmUndcrs rekenen hun Zomertyd naar den ouderdom dcr jODgc Eidervogclen. Uj eerst op 't derde Jaar dat bet Mannetje de ondcr- fAtidtvtt en van elkander afgezonderdc kleuren krygt (|) » ■ die van *t Wyfje zyn veel rasfer beflist , en over t gchecl is haar groei veel ilerker dan die der Mannctjes ; alle zya «e in 't eerst bedekt met cen zwartagtig Don^. Dc Bukr-voge/ duikt zeer diep om Visfchen na te jaagen , en ontbaaU zich aan Mosfelen en andere Schulpvisfchen ; *eer giteng toonen zy zich gcfteld op de ingewanden der Visfchen, die de Vislchers uit hunne barken werpen (§). Deeze Vogels houden zich een geheelen Winter in zee ^ ttlfe omftrceks Groenland^ zoekende die plaatzen aan de kwt , waar het minst ys is , en komen alleen 's avonds MD land ; of 'er moct cen ftorm op handen zyn , waar nn hunne komst by dag aan land voor een onfeilbaac Toortcken gehouden wordt (^). Schooa (*) WiLLOCHBY. CO Brunnich, Aft* 40. 0) Dczclfde, An. 46. 0)De2elfde, ^ft. 33. Dezelfde, Art. 4a. 1^ .nUTVVKLYEM mSTORlB Schoon de Eider^vogcls rcizen , cn ni^t aUcen hct ecf Land verlaaten om na hct andere te trekken , maar oo diep genocg in 'zee ftccken, om ons te verbecldcn dat z •van Groeriland na America ovcrgaan (♦) , kunnen ze noj thans niet onder de Trekvogelen geteld wordcn : dcw^ zy de Bcvroozenc Lugtftrcek nict verlaaten , onr welk< ilrengheid te vcrdraagen hun digtgevcderdheid hun i (laat (lelt , en in de daad het is , zonder de Noordfcli flreeken te verlaaten , dat zy hunne omzwervingen volvcx ren ; ovcral in zee hun voedzel vtndende , waar dezelv open, en nict met ys bedekt is: zo mcrktmen op 9 dat z aan de (ifGenlaridfche kust komen tot de hoogtc van h< Eiland Difco ^ en niet hooger: dewyl de zee hooger 0 met ys bedekt rs (t) 9 en fchynt het zelfs dtt deeze V< gels thans op die kustcn min voorkomen dan eertyds (X) niet te min vindt men ze op Spitslfergen i wtQt men hei kent den Eidervogel , in dc bcrg-Eend 'van martens fchoon by dit ontkenne en het dunkt ons, dat w deii Eidcr^\ogel op hct Bering-EHand ^ cn op dc punt dc (♦) Brunnich, Art, 34. (t) Anderson', Mift. Nat. tttsl. CO De Groenlanders zeggen , dat zy voorheen- f in zeer koite mi # een fchuit met Eijcren van den Eider-vogel vulden , op d EiJanden omilreeks dc RaURivier^ dat zy 'er gecn voetilap op koi den doen , zonder de Eijeren oixJer hunne vocten in ihikkcn \ trappcn ; doch die vcelvuldigheid bci^int af le nceinen , fchoc dezclvc nog verbaazend groot is. -fif//?. Gen. des FoyageSj Ton XIX. p. 49. 