Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
. mn den wensch der aartshertogen aangespoord, zijne toestemming tot het voortzetten der door hen aangevangene onderhandelingen. Don prao p'mamnma, die in Junij door den koning naar Brussel was gezonden om Spanje's belangen aldaar te behartigen, doch aan ALBEBTUS en sPINOLA te trotsch en te veeleischend tegenover de Republiek was voorgekomen, om den voortgang van den vredehandel niet in den weg te staan, werd op hun verlangen in Julij teruggeroepen. Krachtiger bewijs van Spanje's behoefte aan verademing had rrums- naauwelijks kunnen geven 3, Inmiddels had het uitzigt op den toekomstigen vredehandel en de aanvankelijke 1607, Gevoelens en partijen in de rust 4 aan de onderscheidene partijen in de Republiek aanleiding gegeven om hare Republiek. ! caorios, p. 500, 501. wixwoop papers, II p. 73, 75, 311, 323, alwaar de Engelsche gezant te Madrid, sir CHARLES CORNWALLIS, merkwaardige bijzonderheden omtrent Spanje's toestand en politiek mededeelt. Zie ook szaxmn, I p. 341, 378. 2 assis, 1 p. 54—61, 164, 164, 198, 309, 358, 413. suzanvar bij Mr. o. w. vagEpE, Aantec- keningen , bl. 23, 30. Vgl. seannin, I p.239, alwaar hij eenigen twijfel oppert, of de schijnbaar gtootere geneigdheid der aartshertogen tot vrede ook geveinsd was. Zie echter crotius, p. 533, 543; en van pena kemp, III bl. 123 (52). 3 nam, I p. 158, 226, 236, 288. winwoon papers, II p. 315,327. ru. pu sois, Is. 55, 57. i Reeds tegen 9 Mei was door de Staten-Generaal een algemeene vast- en bededag uitgeschre- ven, met verklaring dat zij met de aartshertogen een stilstand voor acht maanden hadden aange- gan, om in nadere onderhandeling over een eeuwigen vrede of een langdurig bestand te kunnen 1607. 262 ALGEMEENE GESCHIEDENIS nd gevoelens omtrent de mogelijkheid en het wenschelijke van een verdrag met den vijand nader te ontwikkelen en zich scherper van elkander af te scheiden. Betrekkelijk klein was het getal der regenten,- die zoozeer naar vrede haakten, dat zij geneigd waren dien tot elken prijs te koopen, indien de Vereenigde Gewesten slechts hunne onaf hankelijkheid behouden konden. Dezulken werden bijna alleen in de provinciën Gelderland, Overijssel en Groningen aangetroffen, die in de laatste jaren het meest van den oorlog geleden hadden, en alwaar voortdurend eene groote vrees voor verra- derlijke aanslagen was blijven bestaan, daar het grootste gedeelte der inwoners nog der Katholieke godsdienst was toegedaan en. uit dien hoofde geacht werd in het geheim naar Spanje over te hellen 1, In Holland daarentegen was de groote meerderheid der regenten vast besloten geen andere dan eervolle en voordeelige voorwaarden aan te ne- men. Hoezeer de onmiskenbare behoefte aan rust tot herstel der geschokte finantiën hen met verlangen naar het einde van den krijg deed uitzien, was de gedachte hun onverdragelijk dat men, na veertig jaren lang voor 'slands vrijheid en welvaart gestre- den en ten koste van groote opofferingen een hoogen trap van magt en bloei bereikt te hebben, een gedeelte der behaalde voordeelen zou moeten prijs geven, Ware het | mogelijk geweest, Frankrijk en Engeland tot eene oorlogsverklaring aan Spanje te bewegen, dan zouden zij veel liever den krijg tegen de gehate Spanjaarden hebben voortgezet; en welligt was bij sommigen de hoop levendig, dat de aanknooping der | onderhandelingen tusschen de Republiek en Spanje de beide genoemde mogendheden nopen zou, door krachtdadiger ondersteuning eene verzoening te voorkomen, die althans voor Frankrijk zeer nadeelig en niet zonder gevaar zou zijn. Doch de ondervinding | der laatste jaren kon aan deze hoop slechts weinig voedsel geven, en de medewerking van HENDRIK IV en sacosus I tot het bedingen van gunstige voorwaarden en het waar- borgen van de bepalingen van het vredesverdrag was het eenige, dat men met grond van hen verwachten kon. Bij het nog steeds levendige wantrouwen in Spanje's opregt- heid en bedoelingen achtte men deze tusschenkomst echter zoo gewigtig en onmisbaar, dat men er zelfs niet aan dacht om ten gevalle van den vrede de betrekkingen met beide vorsten op te geven en zich naauwer aan de zuidelijke Nederlanden aan te sluiten ?. treden, De Staten van Zeeland hadden echter bij de uitschrijving deze verklaring achterwege ge- laten. vaN per KEMP, III bl. 10, 112—114. | 1 emorms, p. SOL. Jeannin, II p. 20, 30. pa. pu Bois, I s. 93. van marrom, Geschiedenissen — van Zwolle, 1769, III bl. 279. "Vgl. son, IV bl. 132. 2 Lie o. a. JEANNIN , I P. á, 5, 100, 126, 238 , 303, $14, 318, 325, 344. Hij schreef aan VILLEROY, 17 Julij 1607 (p. 249): »Si le Roy d'Espagne fait ces difficultez sur les quatre articles dont m'avez escrit; à scavoir sur la Souveraineté, le commerce des Indes, l'intervention du Roy: DES VADERLANDS, 265 In deze gevoelens, die in de Staten van Holland de overhand hadden, deelden. ook de Staten-Generaal, Welke wenschen ook door enkele regenten in de land- provinciën gekoesterd mogten worden, welke beweegredenen de stedelijke regeringen in Groningen en Friesland ook noopten hun ernstig verlangen naar rust te ontvein- | wn 4; de afgevaardigden der onderscheidene gewesten, met uitzondering alleen van | Zeeland, waren over het algemeen geneigd OLDENBARNEVELT in zijne pogingen tot het verkrijgen van een eervollen vrede te ondersteunen. Wat de burgerij betreft, het lijdt geen twijfel dat ook zij meerendeels het einde van den krijg met verlangen te gemoet ug. De druk der zware en steeds toenemende belastingen, die in zijne volle kracht op de renteniers en de geringe burgerklasse nederkwam, werd door alle standen der _ maatschappij gevoeld en was alleen voor hen dragelijk, die middellijk of onmiddellijk. ut den oorlog eenig voordeel trokken. Niet slechts in het zuiden en oosten der Re- _ publiek dorstten de landbewoners, beurtelings door vriend en vijand mishandeld en _ uitgeplunderd , naar veiligheid en rust, maar zelfs in Holland was de voormalige krijgs- heftigheid zoozeer geweken, dat de schutterij van Delft in 1605 geweigerd had tot vervanging van het garnizoen eener grensvesting uit te trekken, zoodat men genood- zakt was geweest daarvoor bij trommelslag vrijwilligers aan te werven ?, Er bestond echter, ook onder de regenten, eene partij, die in elk verdrag met den vijand bijkans onoverkomelijke bezwaren zag. Nog nimmer had men met de Span- | Maren onderhandeld, zonder de blijken hunner bedriegelijke en trouwelooze politiek | le ondervinden; en de voormaals door hen gepleegde gruwelen en verraderijen, waar-. over reeds een menschenleefüjd was heengegaan, waren door de onlangs verschenen _ Historie der Nederlandsche Oorlogen van EVvERHARD VAN REND op nieuw in herinne- nog gebragt en aan de afstammelingen hunner slagtoffers tot een afschrikkend voor-. 1607. 1607. 264 ALGEMEENE GESCHIEDENIS gmg ——————Ó———— —£Ü" beeld voor oogen gehouden 1, Men kon zich niet voorstellen, dat het trotsche Spanje zich inderdaad zooverre zou willen vernederen, van de vrijheid en onafhankelgkheid dergenen te erkennen, die het voortdurend met den naam van oproermakers had gebrandmerkt. Men zag daarin slechts eene list om door middel der onderhandelingen verdeeldheid te zaaien, invloedrijke personen om te koopen, de burgerij gedurende den wapenstilstand aan een rustiger toestand te gewennen en daardoor van de voort- zetting van den krijg afkeerig te maken, de waakzaamheid der Staatsche bezettingen te verminderen, een gedeelte van het krijgsvolk te doen afdanken, op deze wijze allengskens de kracht der Republiek te ondermijnen en haar in eenen toestand te brengen, waarin zij niet meer tegen de overredingskunsten of het krijgsgeweld van den vijand bestand zou zijn. Niet weinig bragt tot versterking van dit gevoelen bj, dat NEYEN aan CORNELIS VAN AERSSEN aanzienlijke geschenken aangeboden en nog groo- tere toegezegd had, wanneer de vrede of een bestand gesloten zou zijn, en dat men grond had om te vermoeden, dat de pater van zijn tweede verblijf in Holland ge- bruik had gemaakt om nog andere personen door geld of beloften te winnen ?, Doch ook al ware het mogelijk, een eervollen vrede te sluiten, dan zouden de voordeelen van dien nieuwen toestand, naar men meende, niet tegen de daaraan verbondene be- zwaren opwegen. De verligting van lasten, die velen zich daarvan voorstelden, zou slechts onbeteekenend kunnen zijn, indien men althans de onverschoonlijke fout niet wilde begaan, ’s lands talrijke grensvestingen van voldoend garnizoen te ontblooten. De weder aangeknoopte handel met Spanje en Portugal zou eene menigte koopvaardijsche- pen in de havens van rrurs III voeren: en wie kon de verzekering geven, dat by daarop nimmer beslag zou leggen? Was het niet een stelregel zoowel van de Katholieke kerk als van de Spaansche staatkunde, dat men aan ketters en oproerlingen geen woord behoefde te houden? Het grootste gevaar was echter in den onderlingen naijver van pro- vincién en sleden, in de verdeeldheden en partijschappen gelegen, die alleen door bet gemeenschappelijke gevaar in toom werden gehouden doch bij den vrede met verdubbelde heftigheid zouden uitbarsten. Alleen bij de voortzetting van den krijg konden eenheid en kracht bewaard blijven. De vrede zou daarentegen geen andere gevolgen hebben, ! GROTIUS, p. 458. VAN WIJN op WAGENAAR, IX bl. 87. 2 van METEREN, f. 671. van per vrmcr, III bl. 613—518. px. pv sois, Il s. 35, 41, 49, 55 56, 58, 64. wacrnaan, Vad. Hist. X bl. 248. Verhooren van opensannevett, bl. 105 (175): 137 (225), 210—218, 231—234. Vgl. Leven, Kerckelijcke bedieninghe ende Verantwoordingh van UYTENBOGAERT, 1646, bl. 188 vv., 253. — Aan OLDENBARNEVELT was reeds in 1600 van wege de aartshertogen f 60,000 aangeboden, indien hij den vrede wilde bevorderen, waarvan hij terstond aan de Staten-Generaal kennis had gegeven. van pen Kemp II bl. 209 (258) DES VADERLANDS, 265 ————————————————————Rson—— dan de Republiek allengskens te verzwakken en tot lateren wederstand tegen hare 1607. vijanden onbekwaam te maken; en zelfs de aangeknoopte onderhandelingen waren uit dit oogpunt hoogst bedenkelijk te achten !. Aan het hoofd dergenen, welke deze meening waren toegedaan, stond prins MAURITS, Gezindheid van Tot krijgsman geboren, en aan den oorlog niet slechts zijnen roem als veldheer maar — ook grootendeels zijnen invloed in de Republiek verschuldigd, moest hij den vrede wel als den eindpaal zijner luisterrijke loopbaan beschouwen, en te minder geneigd zijn thans an ’s vijands voorstellen het oor te leenen, nu de tegenspoed der laatste jaren aan zijne lauweren geknaagd en het vertrouwen in zijne bekwaamheden verminderd had. Wel zou hij als stadhouder over vijf provinciën eene aanzienlijke en eervolle plaats in de regering der Vereenigde Gewesten blijven bekleeden: maar de Staten van Holland en de Staten- Generaal hadden hem reeds herhaaldelijk doen gevoelen, dat de stadhouders niet meer, gelijk vroeger, de plaatsbekleeders van den verre boven hen verhevenen vorst maar in-. legendeel hunne dienaren waren, en die afhankelijke betrekking was voor MAURITS’ gevoel dubbel drukkend en bijkans ondragelijk sedert de verwijdering, die tusschen hem . (D OLDENBARNEVELT ontstaan was, Trotsch en heerschzuchtig van aard 2, kon de zoon . van den vader des vaderlands, de telg der vorstelijke huizen van Oranje en Nassau, | het naauwelijks dulden, dat ’slands advokaat, uit de laagste rangen van Utrecht’s adel | voorigesproten, door den onwederstaanbaren invloed zijner groote bekwaamheden eene | heerschappij uitoefende, waaronder ook hij zich bukken moest. Vermeerdering van mien en verhooging van rang kon hij van den republikeinschen zin der Staten naau- weljks verwachten, en niet zelden welde een verwijt van ondankbaarheid in zijnen boe- Am op, wanneer hij overwoog hoe weinig hoop er was dat de grootendeels door zijnen am onafhankelijk gemaakte natie hem eenmaal tot souverein verkiezen zou 3. Alleen ! caonus, p. 501. seans, I p. 5—7. ra. pv sors, II. s. 105—198. ? LA PIR, histoire d'Orange, p. 808: » Jamais Prince ne se piqua plus de Pinterest de ceux de ta Maison et de son nom; mais comme il vouloit estre absolu en toutes choses, il ne pouvoit wuffrir me contradiction de ceux qui luy appartenaient: sa soeur germaine perdit son amitié, pour avoir enfraint sa volonté en son mariage; et rien n'affermit plus le parfaict amour qu'il aporta toujours à son cher frère (rARDERIK HENDRIX), que l'honneur et le respect qui luy fut de- feré par iceluy.”? seassin, I p. 184: non le tient encore plus sensible en cequi est de son hon- heur et anthorité, qu'en ce qui touche an profit.” Zie ook p. 211, 213, 414. Vgl, ausERY DE utue, Memoires de Hollande, passim. m. ouvré, Documents inédits sur Phistoire du protestan- lime en France et en Hollande, 1853, P. 177. * sars schreef 20 Mei 1607 aan nenpam IV (1 p. 103): » nous reconnaissons qu'il s'accommodera i votre volonté y voyant de ia seureté pour luy, et quelque espoir de s'accroistre et d'estre en etat quil ne depende absolument comme il a fait du passé, de la legereté et ingratitude des UI Deer. 2 Srox. 5á 1607. 266 ALGEMEENE GESCHIEDENIS T_T de voortzetting van den krijg kon de aan zijnen toestand verbondene bezwaren gedeel- telijk opheffen en welligt, ten gevolge van onverwachte gebeurtenissen, in de toekomst zijne eerzucht bevredigen. Als opperbevelhebber der Slaatsche legermagt oefende hij in het veld een bijkans onbeperkt gezag uit. Daar bevond bij zich in den drukken en woe- ligen werkkring, waarin hij zich bij voorkeur bewoog. Daar kon hij bij aanval en ver- dediging zijne buitengewone talenten ten toon spreiden en de kunst van oorlog voeren, die aan hem eene gewigtige hervorming te danken had, door nieuwe uitvindingen nog verder volmaken. Daar was hij omgeven door de bloem van den buitenlandschen adel, die, aan eenhoofdig bestuur gewoon, in hem veeleer het hoofd der Republiek dan den dienaar der Staten zag. Daar vloeiden hem, zoowel uit buitengewone bezoldigingen en toelagen als uit zijn aandeel in den buit aanzienlijke inkomsten toe, die hem in staat stelden op vorstelijke wijze de meest onbekrompene gastvrijheid uit te oefenen en hon- derden personen aan zijne tafel te ontvangen !. Het was dus natuurlijk dat de redenen, die tegen het aanknoopen van onderhande- lingen met Spanje werden aangevoerd, niet het minst golden bij den prins, die bij den vrede niets te winnen en integendeel veel te verliezen had, Bovendien waren zij gewig- tig genoeg om op zich zelve, ook zonder dat het eigenbelang zich in het spel mengde, wantrouwen in den uitslag der aangevangene onderhandelingen te wekken. Het wasniet. te ontkennen, dat reeds de wapenstilstand zijne bezwaren had en dat een bestand of een duurzamer vrede het middel kon zijn, om de Republiek langs eene gladde helling in den afgrond te doen vallen, Maar mavarrs en de oorlogspartij verloren twee omstandig- heden uit het oog, die tot beoordeeling van dit moeijelijke vraagstuk beslissend mogen heeten. Het was reeds meermalen gebleken dat de prins aan den achteruitgang van ’s lands finantiën weinig gewigt hechtte en bij het daarstellen der fortificatiën, die bij noodig achtte, den peuples, qui se lassent et dégoütent aisément de ceux qui les ont bien servis," en eene maand later (I p. 208): »Nous nous souviendrons tousjours de tenir les Eatats en bonne union, sans laquelle vostre Majesté ne leur scauroit faire bien, et aurons soin aussi du contentement de Mon sieur le Prince Maurice, que jugeons necessaire pour vótre service, et pour conserver cette union mesme, qu'il peut rompre quand il voudra: et nous semble bien qu'il le croit ainsi, et s'attend de s'en servir s'il y estoit contraint, pour se ressentir de l'ingratitude de ces peuples, et au cas qu'ils ne voulussent aider à procurer eux-mesmes son bien et avancement, et de sa maison en ce qui doit dépendre d'eux, comme y estant tenus et obligez, à cause des grands et continuels ser- vices qu'ils en ont receus." 1 Hiervoor, D. lII St. I bl. 430, 438. D. IH St. II bl. 161. Volgens de Resol. v. Holland, 1602 bl. 111, klom het getal dergenen, die in het veld op zijne kosten leefden, soms tot zeshon- derd. In 's Hage bedroeg het gewoonlijk tweehonderd. DES VADERLANDS. 267 nn toestand der geldmiddelen zelden in zijne berekeningen opnam !, Ook thans werd de hoofdvraag, van waar het noodige geld zou komen, door hem onbeantwoord gela- ten ?; en toch, buiten eene ondersteuning van ettelijke millioenen kon de Republiek niet aan de voortzetting van den kostbaren oorlog denken, zonder haar crediet op het pel te zetten en haren ondergang te gemoet te gaan. Voorzeker was het te duchten, dat de vrede aan de partijechappen in staat en kerk vrij spel zou geven; maar mogt men dan volstrekt niet rekenen op het krachtige gevoel van nationaliteit, dat zich sedert de Unie van Utrecht in de noordelijke Nederlanden ontwikkeld had en in de sterkste drijf- veeren van het menschelijke gemoed steun en wortel vond? Hoe hevig de tweedragt mogt woeden, kon men zich niet verzekerd houden dat het gevaar, om op nieuw onder Spanje's ijzeren schepter te moeten bukken, aller handen weder in een zou doen slaan? Mogt men in elk geval niet vertrouwen, dat Holland en Zeeland, thans ove] volkrjker en welvarender dan bij den aanvang des opstands, andermaal goed en bloed voor vrijheid en godsdienst veil zouden hebben, en kon men ooit aan het lot der Republiek wanhopen, zoolang die beide gewesten zich staande hielden 3? Het was alleen de provincie Zeeland, alwaar prins maurits overwegenden invloed had 4, wier Staten zich in hunnen afkeer van elk verdrag met Spanje aan zijne zijde . schaarden. Lij werden daarbij tevens door eene reden gedreven, die ook in Holland vele gemoederen tegen den vrede stemde en zelfs de regering van Amsterdam van het ‚Overigens eenparige gevoelen der afgevaardigden ter Statenvergadering deed afwijken. _ De voornaamste koopsteden in beide gewesten hadden een groot deel van hare snelle ontwikkeling en tegenwoordige welvaart aan het verval van Antwerpen te danken. Bij _ de gunstige ligging dezer aanzienlijke handelplaats scheen het bijkans ontwijfelbaar, dat tj haar ouden luister hernemen zou, zoodra de boeijen verbroken waren, die thane hare scheepvaart beklemden: en het was te verwachten dat de vijand, als voorwaarde . Yan den vrede, inzonderheid op de opening der Schelde zou aandringen. Behalve de _ kooplieden, die uit dezen hoofde met bezorgdheid den uitslag der onderhandelingen af- -= wachtten, was een groot gedeelte der burgerij insgelijks uit eigenbelang daartegen gekant. De veeljarige oorlogstoestand ‚ die eene sterke en voortdurende behoefte aan allerlei soort van krijgsbehoeften bad doen ontstaan, had aan eene menigte fabrieken, neringen en bedrijven ! Hiervoor bl. 160. Resol. v. Holland. 1599 bl. 271; 1603 bl. 562. van per keur, Ik bl. 487. 2 mamm, I p. 304: »il se fonde sur d'assez bonnes raisons, s'il estoit maistre de la bourse dautrny.” Zie ook p. 98, 144, 145. * lie dit o. a, uitgesproken in de Resol. v. Holland, 1500 bl. 402, 634. * Hiervoor, bl. 163, 165. seamux, I p. 131: »les députez de Zélande qui dependent beau- coup de lui.” 54* 1607. 268 | ALGEMEENE GESCHIEDENIS -———————————————————————áOÁ DÀ Án" 1607. het aanzijn gegeven, wier verval bij den vrede met zekerheid voorspeld kon worden. De oorlogspartij vond derhalve steun bij allen, die op deze wijze in hun onderhoud voorzagen. Het lag in den aard der zaak dat de krijgsbevelhebbers en hunne manschap- pen zich insgelijks met al hun vermogen tegen eene verandering aankantten, die hun grootendeels van hun eenig middel van bestaan en in elk geval van de hoop op muelle bevordering en de kans van aanzienlijke winsten berooven moest 1. Henonx IV Te geruimen tijd had de strijd tusschen Spanje en de Republiek het middelpunt der — UE: Europesche politiek uitgemaakt, dan dat de tijding van den gesloten wapenstilstand en — —— iud het uilzigt op den vrede aan de meeste buitenlandsche hoven geen levendige belang- de Republiek. stelling zou hebben gewekt. Vooral was dit het geval in Frankrijk en Engeland, voor wier veiligheid en magt de toestand der Vereenigde Gewesten verre van onver- schillig was. Het onverwachte besluit der Staten, om op eigen gezag en zonder vreemde tusschenkomst met de aartshertogen in onderhandeling te treden, en hun vurig verlan- gen om door Spanje onafhankelijk verklaard te worden, boezemden aan msma IV ernstige bezorgdheid in, dat zij welligt voor dien prijs zich zouden laten verlokken om zijne ondersteuning en bescherming op te offeren en een verbond van vrede en vriendschap met de Spanjaarden te sluiten: eene uitkomst, die Frankrijk bij het minste geschil met Spanje op nieuw als tusschen twee vuren gebragt zou hebben, Hj besloot derhalve terstond een gezantschap naar Holland te zenden, om aldaar zijne belangen te beharligen en een waakzaam oog te houden op den loop der onderhande- lingen. Hij droeg die gewiglige maar netelige taak op aan een zijner bekwaamste diplo- maten , PIERRE JEANNIN, eerste president van het parlement van Bourgondië, wien de voorma- lige Fransche gezant pe BUzANVAL, in het laatst van het vorige jaar op zijn eigen verzoek uit 's Gravenhagé teruggeroepen 2, en diens opvolger eure Dr LA PLACE, heer van Russy, ter zijde waren gesteld. Op den 28" Mei kregen deze gezanten gehoor bij de Staten-Generaal. Jeannin wijdde in het breede uit over de onwaardeerbare diensten, door zijnen koning aan de Staten bewezen, en noemde het weinig overeenkomstig met de hem verschuldigde dankbaarheid, dat zij niet slechts zonder zijne voorkennis met den vijand in onderhar- deling getreden waren maar ook hadden uitgestrooid, dat hij naar de souvereiniteil over de Vereenigde Gewesten stond, Hij verklaarde dat nenpam IV, van elke baatzuchtige bedoeling vrij, niets anders dan het welzijn der Republiek beoogde en daarvan etn nieuw bewijs wilde geven door den Staten, indien zij in oorlog bleven, zijnen bijstand 1 GROTIUS, p. 501. sxawwmw, I p. 124, 249. van pen vrwcr, III bl. 450. pm. vv sors, IL s. 42: 47, 48, 2 Resol. v. Holland, 1606 bl. 1034. Hij kreeg bij zijn afscheid van de Staten een jaargeld van f 500, doch had daarvan niet lang genot, daar hij reeds op den eersten Sept. 1607 overleed, tot groot leedwezen der Staten, die in hem een opregten vriend en ijverigen bevorderaar hanner E — — oe - aam am „am as *. tar.. 44. 45. A Basal, v. 3H oase, Pb Wo : $ * = * vel HI VJ.. ‘stent bij ai 43 dr zaak dat : a rehe d.c i ^ PI ' Ple M 2* se , á sies, " Ke NS Rete ots Gant os "DP, 1 0420). Unt. e. Pooenuh n Bau Aer: ‚zieh zouden ue 1 we 1 Pen sorbate! van ‚he Franse: Li ie. och gebragt zon debes foie gemden, ons widaar- op den loup cer onder: ^n ten 2yper bek wuamsh Con Benel, wien d v fet eze Dur op zn eigen verzo te pla v, beer van fussy, tu I UE bij de Staten-G« + Bs tevistep, door zijnra ` ans. met de bem versche e Us zet den sand in cnie 0 ht Pi var de souvere’r' C osa IV, vea elbe baatte Cs Kier, able bee zede en daar 000 gode c ha iB. emis? bleren, rijner:. 3 S, X yas sc Nisus BT bi, it sg e cos E | teh. 1534. Hij Pree, E. 1. " Escheid Aan vie Sr sten (C1 (600 hed dea van uut lang genet, daar lo; reeds op den resin Seu 1607 ot “ter Staten, die in hem cen epregten vricud en iye ven om bean l ^ oce — + — — uM nào omen il ale er Ju LOD m à = 8 i i! a ^ " L I : HHR E tHE d T Wd TH - HE Essi DES VADERLANDS, 269 EE toe te zeggen, of wel door zijne tusschenkomst een billijken en voordeeligen vrede te 1607. bezorgen, wanneer zij daartoe meer geneigd waren. OLDENBARNEVELT, die deze aan- praak beantwoordde, verontschuldigde het genomen besluit door den nood der geld- middelen en ontkende dat de Staten aan de loopende geruchten over meNDRIK’s heersch- tucht aandeel hadden, Op sranmn’s verzoek werden eenige gemagtigden benoemd, om hem en de overige Fransche gezanten van den toestand der Republiek te onderrigten en met hen over den toekomstigen vrede in overleg te treden 1. Hoewel menpa IV liever gezien zou hebben, dat de Vereenigde Gewesten in oorlog JEANNIN over- taigt hem, dat mel Spanje gebleven waren, begreep hij volkomen dat zij daartoe zonder aanmerkelijke dia en band onderstandsgelden buiten magte waren. Daar hij echter niet voornemens was de zijne que R i in anmerkelijk te verhoogen, bleef er geen ander redmiddel over, dan dat de koning van E***rlük is. Engeland insgelijks voor de Staten in de bres zou springen; doch deze was daartoe too weinig gezind, dat hij ep de eerste tijding van den wapenstilstand aan nzwpnrk IV verbood, om voortaan, krachtens de drie jaren te voren geslotene overeenkomst, eenige gelden, die aan Engeland toekwamen, aan de Staten uit te betalen 2, Wel plaatste BANNIN, ten einde de gemoederen van de voornaamste hoofden der Republiek te polsen, aanvankelijk de voortzetting van den krijg op den voorgrond: doch naau- welijke had hij eenigen tijd in Holland doorgebragt en zoowel de hulpmiddelen der Vereenigde Gewesten als den stand der partijen leeren kennen, of hij kwam lot de overtuiging dat daaraan niet meer te denken was. » De koning van Engeland” — schreef hij reeds den 24% Junij aan nenpaik IV — » wil niet medewerken, om de Slaten daartoe in staat te stellen, en uit zich zelven zijn zij zwak. Het komt mij der- halve voor dat de vrede, hoe nadeelig zij ook zijn moge, nog beter voor hen is dan de onoverkomelijke en toenemende bezwaren, die de oorlog medebrengt, en die weldra hunnen ondergang ten gevolge zouden hebben, indien zij niet krachtdadig werden bij- gestaan 3? De koning vereenigde zich met zijne zienswijze, doch drong er op aan, dat hj in elk geval het sluiten van een tijdelijk bestand verhinderen zou. Ook dit werd echter door sEANNIN onmogelijk geacht. Het was hoogst onwaarschijnlijk, dat Spanje immer vrede zou willen sluiten, zoolang de Staten in hunnen eisch, om onaf hankelijk van Spanje verklaard te worden, bleven volharden $. Hexpark IV zou dus wel met belangen verloren. Hij werd te 'sGravenhage begraven. xamm, I p. 387, 416, 423. van nen nar, III bl, 124 (58). l vas merenen, f. 500 c. crotivs, p. 517. smanun, I p. 11, 78—116. ! umm, 1 p. 169, 188, 275, 358, 393. ! sax, I p. 188. ‘mmm, 1 p. 154, 164, 108. 270 ALGEMEENE GESCHIEDENIS gqu—p—————————————— —————————— Ua — 1607. een bestand genoegen moeten nemen, indien hij jaarlijks niet minstens vier millioen gulden tot voortzetting van den krijg veil had, Bovendien verklaarde seammn, dat een bestand hem geenszins zoo nadeelig voorkwam, als het zich op den eersten aanblik vertoonde. De Vereenigde Gewesten, wier onafhankelijkheid daarbij even krachtig kon worden uitgesproken, zouden daardoor toch eene plaats onder de mogendheden van Europa innemen, en tevens door het uitzigt op eene hervatting van den krijg genoopt worden zich in eenen staat van tegenweer te houden, terwijl de vrede daarentegen lig- telijk eene volkomene ontwapening ten gevolge zou hebben, die tegenover Spanje altijd gevaarlijk bleef 3, Henvam IV liet zich op dit punt te eerder door zijnen gezant overreden, daar deze hem berigtte dat de oorlogspartij verreweg de zwakste was, en dat het aanzien van wavmrrs geenszins tegen den bijkans onwederstaanbaren invloed van OLDENBARNEVELT op kon wegen 2% Bovendien ontnam seanmin hem alle vrees, dat de Staten hunne betrekkingen met Frankrijk aan den vrede opofferen of zich naauwer aan zAcoBus I dan aan hem aansluiten zouden, Hoewel hij er niet in slaagde eene schriftelijke verklaring te bekomen, dat de Staten zonder manparg’s toestemming geen vrede zouden sluiten, daar zij eene diergelijke belofte in strijd achtten met hunne onaf hanke- lijkheid 3, gaf hij zijnen vorst herhaaldelijk de verzekering, dat zij niets liever wenschten dan zich naauwer aan hem aan te sluiten en door zijne tusschenkomst van den oorlog bevrijd te worden 4, Hij kreeg dan ook volmagt om de onderhandelingen tot een einde te leiden, dat niet minder met de belangen van Frankrijk dan met die der Republiek strookte, en daarbij vooral te waken dat de verdeeldheid tusschen de onderscheidene partijen geen afbreuk deed aan de eendragt tusschen de provinciën, die vooral thans Gewigtige dien. Onmisbaar was om aan der Staten eischen klem bij te zetten. Het is inzonderheid in ds — "i Re dit opzigt dat yAwwmmw onberekenbare diensten aan de Republiek bewezen heeft. Door publiek bewezen. steeds de gevaren der tweedragt aan de regenten voor oogen te houden en de minder- heid met beleid tot inschikkelijkheid te bewegen, heeft hij niet weinig tot de geluk- kige uitkomst der netelige onderhandelingen bijgedragen; en het is vooral aan hem te danken dat prins mavarrs, in zijnen afkeer van den vrede, sich niet door de heftigheid 1 sgannin, I p. 198, 202. 11, p. 174, 103. 2 paw, I p. 186: nil (oLpessarneveLT) est celuy entre tous ces peuples qui a le plus de creance et est le plus capable de les bien conseiller, mesme au dessein que vôtre Majesté a pris, lequel est conforme à son inclination, luy desirant la paix avec ardeur, pourveu que ce «il avec la seureté qu'il convient, et pour le bien de son pais; à quoy il tend, non à gratifie l'Archiduc et l'Espagnol.” Zie ook p. 103, 104, 225, 305, 331, 335 etc. II, p. 81, 92. 3 Deze reden werd aan JEANNIN niet verzwegen (I p. 408). 4 grannin, I p. 211, 290, 303, 316, 398, 402, 411. DES VADERLANDS, 211 n—————————————————————————Ó'ÁGÜÁ——nm'" van zijn karakter ! tot gewelddadige maatregelen heeft laten verleiden, die welligt 1607. eene scheuring tusschen de Vereenigde Gewesten ten gevolge zouden hebben gehad 3, Naauwelgks waren de Fransche afgezanten in Holland aangekomen, of de Staten-Ge- Gezindheid van neraal vaardigden twee hunner aanzienlijkste leden, soman Berca, pensionaris van Dord- "^^? — recht, en JACOB DE MALDERÉE 3 naar Engeland af, om den koning opening van hunne uken te geven en hem uit te noodigen hun in deze gewigtige omstandigheid insgelijks met tijnen goeden raad te dienen. Deels uit vrees voor Spanje, deels uit koninklijken trots, had sacogus I zelf op dit bewijs van eerbied aangedrongen, en hoewel de Staten zich van zijne tusschenkomst weinig vrucht voorspelden, hadden zij echter gemeend niets te mogen verzuimen om zijne welwillendheid te behouden en hem te beletten geheel naar de zijde hunner vijanden over te slaan. Hij onderhield zich minzaam met de Staatsche gezanten, doch scheen, even als zijn eerste minister, de hertog van Salisbury, even- min geneigd den vrede goed te keuren als de Staten tot het voortzetten van den oorlog in staat le stellen. Het duurde tot in September, eer RumoLeH wiwwoop, de ge- Hij zendt ins- = vone gezant te 's Hage, in gezelschap van RICHARD SPEKCER van eenen uitstap naar zijn Se „slee „vaderland te "s Gravenhage terugkeerde, om met dezen aan de onderhandelingen deel te “4%: nmen, De beide: Engelschen bleven echter eene zeer ondergeschikte rol vervullen, Daar hun dubbelhartige en schroomvallige vorst aan den eenen kant alles zocht te ver- mijden, wat vires III aanstoot kon geven, en in zijn hart aan de Vereenigde Gewes- ten de onafhankelijkheid niet gunde; doch aan den anderen kant het belang hunner zelfstandigheid voor de veiligheid van zijn rijk en de zegepraal van het Protestantisme niet ontkennen kon, bleef hij bij den vredehandel meer een belangstellend toe- schouwer dan een werkzaam deelgenoot. Zijne gezanten zagen zich daardoor verpligt hoofdzakelijk de rigting te volgen, die hun door seannm werd aangegeven, en waren daartoe te eerder bereid, daar de talentvolle Franschman door zijne openhartigheid allen ! amm, I p. 283: »tant qu'il y a quelque esperance de guerre, il ne veut rien escouter.” lie ook p. 804. 7 lie o. a. sEANNIN, I p. 30, 148, 183, 275, 373, 413. II, p. 168, 504. III, p. 122, 145. ? Het is niet zonder gewigt dat deze vertrouwde vriend van prins MAURITS met zijnen ambtgenoot an den Franschen gezant te Londen verzekerde, dat zelfs de ruimste onderstandsgelden de Repu- bliek niet baten konden, indien Frankrijk en Engeland niet insgelijks den oorlog aan Spanje verklaarden (seannin I p. 265). Ook verdient het volgende berigt van seann (I p. 329) opmer- king: »Monsieur de Maldrée m'a dit qu'il a tenu quelques propos comme de luy mesme au comte de Salsbery, pour les droits que feu Monsieur le Prince d'Orange pretendoit en cet Estat ain que le Prince Maurice fust favorisé de l'authorité et bien-veillance du Roy d'Angleterre." — Van de zeer naauwe vriendschapsbetrekking tusschen wAUmIS en DE MALDEMÉE komen reeds in 1586 sporen voor, in de Correspondence of Leicester, p. 73 s. ` 272 ALGEMEENE GESCHIEDENIS —————————————————————"[jíeM 1607. argwaan omtrent de bedoelingen van zijnen vorst verbande en hun vertrouwen won, Tegenover Spanje was het echter voor de Republiek van groot gewigt, dat ook En- geland voor haar lot niet onverschillig bleef, maar integendeel krachtdadig mede scheen te werken, om haar gunstige voorwaarden te bezorgen !. | Op verzoek der Deels om het bewijs te leveren, dat zij opregtelijk gezind waren onder billijke voor- rk icis waarden een einde aan den oorlog te maken, en zich daardoor bij het afspringen der gezanten der- onderhandelingen krachtdadiger bijstand van de overige Protestantsche mogendheden te verzekeren, deels om hen niet door onachtzaamheid te beleedigen, zonden de Staten- Generaal insgelijks afgezanten naar den koning van Denemarken en de keurvorsten van Brandenburg on de Paltz, met verzoek om den aangeknoopten vredehandel tot een gewenscht einde te helpen brengen. Tegen het einde des jaars werden de rijksraad JACOB UHLEFELD en de regtsgeleerde Jonas cHARISIUS door cHRISTIAAN IV naar ’s Graven- hage afgevaardigd, Iets later kwamen aldaar met hetzelfde doel de geheimraad mezo- NYMUS VON DIESKA uit Brandenburg en de beroemde geleerde merorrrus A coLumcs uit de Paltz 2. | Briefvandenkei- Hoewel de keizer van Duitschland, als door bloedverwantschap en staatkunde ten. zer van Duitsch land en antwoord der Staten. lingen deel te nemen, begreep hij toch althans bij geschrifte voor de regten van het Duitsche rijk te moeten waken. In November ontvingen de Staten-Generaal van hem eenen brief, blijkens het opschrift gerigt »aan de Staten van Holland en Zeeland en — de met hen verbondene provinciën,” waarin bij, na eene wijdloopige uiteenzetting van - de pogingen, door hem en zijnen vader tot bevrediging der Vereenigde Gewesten in het werk gesteld, zijne bevreemding te kennen gaf, dat zij zonder zijne voorkennis eenen vredehandel hadden aangevangen, welks voortzetting zij van eene verklaring hun- ner vrijheid afhankelijk maakten, en hen vermaande om hunne betrekking tot het Duitsche rijk hierbij niet uit het oog te verliezen, De Staten-Generaal voerden in hun antwoord tot verschooning hunner nalatigheid aan, dat zij niet vermoed hadden dat de aartshertogen of ries III hunnen broeder en neef van den loop der zaken onkun- naauwste aan Spanje's belangen verknocht, niet was uitgenoodigd aan de onderhande- dig zouden hebben gelaten , terwijl zij overigens dringend verzochten dat de keizer zou medewerken om aan den langdurigen oorlog een einde te maken, Van de voormalige leenroerigheid der Vereenigde Gewesten aan het Duitsche rijk werd door hen geen woord gerept. Het billjke verlangen der Staten naar onafhankelijkheid liet evenmin 1 van METEREN, f. 569 c. seannm, I p, 132, 134, 162, 169, 175, 253, 265, 286, 323, 32 etc. wrixwoop papers, Il p. 313, 314, 428. 2 pu. pu sois (ll s. 86, 87, 01, 92) gewaagt bovendien van de komst van gezanten uit Cleef, Keulen, Zwitserland en Venetië, DES VADERLANDS. 275 NE EE Se ee NU le die betrekking te erkennen, als eene gezonde politiek gedoogde haar op dit hag- 1607. chelijk tijdstip te loochenen en te wederleggen !. Inmiddels waren de voorloopige onderhandelingen reeds zoover gevorderd, dat men de opening van het vredescongres eerlang te gemoet kon zien. De tijd van drie maanden, binnen welken de koning van Spanje, volgens de geslotene " VERREYCKEN . rengt eene on- overeenkomst, het verdrag met de aartshertogen moest bekrachtigen, was bijkans ver- volledige bc- loopen, toen sPrwoLA vrijgeleide verzocht voor den geheimschrijver LOUIS VERREYCKEN, bn PA die de verlangde verklaring over moest brengen. Op den 24" Augustus kreeg deze — ee gehoor bij de Staten-Generaal, en legde een geschrift over, waarbij rites eenvoudig ven Spanje. verklaarde, dat hij in de wapenschorsing toestemde. Van de onafhankelijkheid der Ver- eenigde Gewesten werd daarin met geen enkel woord gesproken, zelfs geen goedkeu- ring der aangeknoopte onderhandelingen te kennen gegeven; en des konings onderlee- kening: YO EL REY (ik de koning) , was niet slechts in strijd met den gewonen vorm van diplo- matieke stukken, waaronder hij gewoonlijk zijnen eigennaam rrurepus plaatste, maar wekte zelfs het vermoeden op dat de aartshertogen zich tot bereiking van hun doel van een der wingevulde doch door rres III onderteekende papieren bediend hadden, waarvan zij gewoonlijk voorzien waren ?. Met zulk een geschrift konden de Staten geen genoegen nemen, en VERREYCKEN ontving derhalve ten antwoord, dat de aartshertogen geenszins an hunne belofte voldaan hadden, en hij derhalve ten spoedigste vertrekken moest. Hij verzocht en verkreeg echter uitstel, ten einde eerst nog naar Brussel te kunnen schrijven, en ontving na weinige dagen eenen brief van den president van den geheimen Raad sean . RICHARBOT, waarin deze de bezwaren der Staten ongegrond noemde, daar de koning van Spanje, geen deel van het verdrag verwerpende, geacht moest worden het in zijn geheel le hebben goedgekeurd. Hij verklaarde echter dat de aartshertogen, hoewel zij volkomen Hij verlangt aan hunne ‘belofte voldaan hadden, bereid waren nogmaals naar Spanje te schrijven, d ge edid len einde eene meer volledige bekrachtiging te bekomen, mits de Staten insgelijks van DOROES TOOL hunne zijde een blijk van welwillendheid gaven, door niet langer uit te stellen hunne oorlogsvloot terug te ontbieden. By de oorlogspartij, die inderdaad gegronde reden had om de handelwijze der vijan- den te wantrouwen, vond deze eisch echter groote tegenkanting. Zelfs achtten velen, die tot nog toe voor den vrede gestemd waren geweest, het thans hoogst onwaarschijnlijk, dat murs III immer eene voldoende bekrachtiging leveren zou, en begonnen aan den goeden uitlag der onderhandelingen te twijfelen. OrpxzwsanweveLT was echter van oordeel, dat men niets verliezen en integendeel veel winnen kon, door aan het verlangen der ! van METEREN, f. 573 d, 574. cRoTIUS, p. 525, szamum, II p. 24. ? mamm, I p. 283. Zie echter ook van pga vrmcr, III bl. 627. il Deer. 2 Srux. 35 1607. 274 ALGEMEENE GESCHIEDENIS EEn aartshertogen toe le geven. Het terugroepen der vloot was niet veel meer dan eene | ijdele formaliteit geworden, nadat men zich verbonden had haar geen voorraad meer toe te voeren, Reeds waren drie harer schepen uit behoefte aan leeftegt binnen gekomen !, - en men wist dat de overige niet lang meer zee zouden kunnen houden, Uit dien hoofde was ’s lands advokaat niet gezind de mogelijkheid van den vrede aan dit | onbeteekenende punt op te offeren. Zijn gevoelen vond weerklank in de meeste koop- steden, alwaar men de talrijke graanschepen terug verwachtte, die in het voorjaar de | Middellandsche zee waren binnengezeild, en niet zonder vrees was dat de koning van Spanje die bodems overvallen en in beslag nemen zou, wanneer de Staatsche oorlogs- vloot op zijne kusten eene dreigende houding bleef bewaren. De Staten van Holland be- sloten derbalve het voorstel in te willigen, en de Staten-Generaal. volgden dit voorbeeld. De Staten vor- Ten einde echter eene herhaling van Spanje's handelwijze onmogelijk te maken, deren eene andere bekrachtiging, doch roepen vloot terug. stelde men, in overleg met de Fransche gezanten, aan VERREYCKEN een ontwerp ter ° hand van de bewoordingen, welke de bekrachtiging des konings moesten uitdrukken, met vrijheid om daarvoor de Latijnsche, Fransche of Vlaamsche taal te gebruiken. Den volgenden dag werd hij nogmaals ter staatsvergadering ontboden. OLDENBARNEZ- VELT, die het woord voerde, betuigde hem de ernstige misnoegdheid der Staten op paier wzvzw, die getracht had enkele personen door omkooping te wipnen. Hij ver- klaarde dat diergeljke pogingen slechts strekken konden om het vertrouwen in des vijands opregtheid te schokken, Bovendien konden zij geheel doelloos heeten, daar de vergadering der Staten-Generaal uit meer dan zeventig personen bestond, die verpligt waren het gevoelen van een veel grooter getal regenten in hunne bijzondere gewesten in te winnen. Zulk eene menigte personen was niet om te koopen: en mogt iemand zich zoover laten verleiden, eene gestrenge straf zou het loon zijn van zijn verraad jegens het vaderland. Met deze woorden gaf OLDENBARNEVELT aan VERREYCKEN de ge- schenken terug, welke CORNELIS VAN AERSSEN vroeger met zijne en mavuarrs’ voorkennis en goedkeuring had aangenomen, opdat men de bewijzen van de slinksche handelwijze der vijanden in handen zou hebben, en die aan den Thesaurier der Unie sonzs DE xm, een man van beproefde trouw, in bewaring waren gegeven. Beschaamd en verlegen, Wist VERREYCKEN niets anders te antwoorden, dan dat de aartshertogen zander twijfel van deze afkeurenswaardige daad van neren niets geweten hadden. Den volgenden dag keerde hij naar Brussel terug 2, Met welk reikhalzend verlangen oupaxmannèverT ook naar den-vrede uitzag, die de ! srannm, I p. 280. ? van METEREN, f. 509 d, 570, 571. erotus, p. 520. seanmn, I p. 200—312. van pen vrxcr, Ill bl 522—524. van pen kaar, UI bi, 21—26, 123, 124. DES VADERLANDS. 275 EEE "jheid en den bloei des vaderlands zou bevestigen, ook in zijn gemoed waren ernstige 1607. twijfelingen opgerezen of Spanje met het rekken der onderhandelingen welligt slechts uitstel zocht, ten einde de Vereenigde Gewesten langzamerhand aan den krijg te ontwennen en zich inmiddels tot een krachtigen aanval voor te bereiden 1. Men vernam dat in de Spaansche en Portugesche havens eene geduchte oorlogsvloot gereed gemaakt en door den graaf DE FUENTES, Finis’ stadhouder in het hertogdom Milaan, eene talrijke leger- magt aangeworven werd; en hoewel men grond had om te vermoeden dat de eerste hoofdzakelijk tegen de Barbarijsche roofstaten bestemd was en de laatste wegens slechte betaling gedurig aan het muiten sloeg, had men echter reden genoeg, om van de Spaansche trouweloosheid het ergste te duchten ?. Bij den aanvang der onderhande- De Staten blij- lingen, op den 6% Maart, was de noodzakelijkheid om zich, niettegenstaande den wa- `“ pvp penstilstand, veeleer nog sterker te wapenen dan aan vermindering van het leger te denken, in de vergadering der Staten van Holland krachtig uitgesproken 3; en hoewel het leger den ganschen zomer en herfst werkeloos bleef, werd uit dien hoofde geen cokele compagnie afgedankt 4. Op dezen grond wist de Fransche gezant, op aandrang TAD OLDENBARNEVELT, Vergunning te erlangen om de voortduring der tot op dien tijd verstrekte onderstandsgelden aan de Staten toe te zeggen, niettegenstaande mmwpnrx IV uit jaloerschheid wegens het naar Engeland gezondene gezantschap en misnoegen over de weigering der verklaring, dat men zonder zijne toestemming geen vrede zou sluiten, daarin aanvankelijk groot bezwaar had gemaakt 5. Prins mavarrs, wien de inschikkelijkheid der Staten jegens de aartshertogen geweldig Mavarrs ijvert legen de borst had gestuit, liet intusschen niets onbeproefd om zijne partij te versterken, NOS ' mmm, I p. 113, 420, 459. ! mimm, I p. 156, 180, 191, 340, 369, 375, 406. px. pv sois, Il s. 37, 57, 61, 70, 72. 3 Resol. v. Holland, 1607 bl. 90: »Is voorts geproponeert, dat ter oorsaake van de voorsz. offres en presentatien, mitsgaders het besoigne op het selve, geen minder maar veel meer devoi- ren behoord gedaan te worden, om de vereenigde Provincien, Quartieren, Steeden en Fortressen onder deselve behoorende, en namentlijk de Landen, Quartieren en Steeden van Holland en West- vriesland met alle voorsigtigheid en zorgvuldigheid, in goede correspondentie, eenigheid en ordre, jegens alle aanslagen, meneen, oneenigheden en swaarigheden te conserveeren van alle ongeval en inconvenienten, ook dat tot dien einde te meer noodig is, de vereenigde Landen, en sonder- lnge de Landen van Holland en Westvriesland van meer volks van Oorloge, ook meerder midde- lm van Contributien te verstrekken, enz." Zie ook bl. 154, 165. * mum, 1 p. 322, 325. pu. pu sois, Il s. 57, 80 (15 Nov. 1607): »Das Kriegsvolck wirdt nirgend abgedanckt." Alleen was in Julij (t. a. p. Il s. 59) een aantal mariniers ontslagen, die men te allen tijde in overvloed bekomen kon. s Ramus, I passim. Resol, v. Holland, 1607, bl. 230. 1607. Gezindheid der burgerij. 