Geographie van Nederlandsch-Indië
Ook gebruiken de Alfersche prächtige priesters, even als de Dajaksche, Digitized by Google 1.16 cenc. soort van heilige taal, die het bij de geheimhouding, welke zij ter zake hunner godsdienst bewaren, moeijelijk niaakl de ware beteekenis der ceremonien, die daarbij in gebruik zijn, te leeren kennen. Vroeger werden bij som- mige gelegenheren ook mensoben geolferd, maar hiervan bestaat tegenwoordig geen spoor meer, evenmin als van het koppesnellen, dat, naar men zcgt, nog zoo lang niet geleden wel eens voorkwain. Van de gebruiken in het familieleven der heidensche Alfoeren is de manier van lie- graven het merkwaardigst. In het familieren het lijk, in eene hurkende houding, met doeken vast omwonden en zoo in sleenen kisten hijgezct, die ieder vier of vijf lijken kunnen bevallen en met een zwaar deksel gesloten en vervolgens in'de natiijheid of onder de huizen bewaard worden. In de onmiddelijke nabuurschap der hoofdplaats wonen de Orang-bantik, e Digitized by Google 1.16 cenc. soort van heiligc taal, die het bij de geheimhouding, welke zij ter zake hunner godsdienst bewaren, moeijelijk niaakl de ware beteekenis der ceremonien, die daarbij in gebruik zijn, te leeren kennen. Vroeger werden bij som- mige gelegenheren ook mensoben geolferd, maar hiervan bestaat tegenwoordig geen spoor meer, evenmin als van het koppesnellen, dat, naar men zcgt, nog zoo lang niet geleden wel eens voorkwain. Van de gebruiken in het familieren het lijk, in e En Alferschreist stam, die geheel op ziel zelf slaat en moeijelijker voor het Christendom te winne is dan de overige bevolking. waarvan hij zich in zeden en gewoonlen niet altijd even voordeelig schijnt te oridcrscheiden, ofschoon die lieden voor het overige een ijverig volk zijn, dat zich met vrucht op de rist- en tahakstcclt toclegt. § 154. De afd. Gorontalo bevat al de landschappen der residentie Menado, welke om de golf van dicn naam gelegen zijn. Alleen de Radja's der zoogenaamde Gorontalo- schappen, die zich regts aan den ingang der golf uitstrekkcn, staan onder het onmiddellijk gezag van den A. R. van Gorontalo. Zij zijn zes in getal, die, sedert 1819 ontslagen van de gedwongen goudleverantie, thans een contingent moeten betalen van hoogstens f 5 per huis- gezin, waarvan een tiende voor de Radja's is. De goud- produclie is tegenwoordig achteruitgaande : daarentcgen is er de kakao-culluur niet onhelangrijk. De hoofdplaats ligl in eene vruchtbare vlakte, omringd door hoog gebergte. In de nabijheid is het vischrijkc meer van Limbollo, een Digitized by Google 157 rijkje waartoe ook Kwandang behoort., dat aan de Noord- kust, aan de baai van dien naam, gelegen is. De andere staatjes zijn Bone, Bolango, Attingola en Boalemo. Ten Westen van Gorontalo liggen Moeton en nog verder Parigi, twee staal Digitized by Google 157 rijkje waartoe ook Kwandang behoort., dat aan de Noord- kust, aan de baai van dien naam, gelegen is. De andere staatjes zijn Bone, Bolango, Attingola en Boalemo. Ten Westen van Gorontalo liggen Moeton en nog verder Parigi, twee staal Digitized by Google 157 rijkje waartoe ook Kwandang behoort., dat aan de Noord- kust, aan de baai van dien naam, gelegen is. De andere staatjes zijn Bone, Bolango, Attingola en Boalemo. Ten Westen van Gorontalo liggen Moeton en nog verder Parigi, twee st jes, die door contracten met ons Government verbonden zijn. De handel in deze streken is voornamelijk in handen der Boegineen. Aan de Zuidkust der golfliggen Todje en drie andere staatjes, die buiten gemein-schap met het Nederlandsch gezag zijn en geheel onder Boegineesehen invloed staan. — De landschappen aan de Noordkust zijn zijn zes, Bolang-mo(n)gondo, Bintaoena, Bolang-oeki, Bolang-itam, Raidipan en Bocol. Zij betalen een contingent, gelijk aan dat der Gorontalosche landschappen, en staan onmiddeilijk onder den Resident van Menado. Het ligt voor de band, dat de ovcrheerschende klasse der bevolking mohammedansch is. § 155. Omliggende eilanden zijn: In de golf van Gorontalo, de Togian-eilanden, vvaar de Boegineezen het gezag in handen houden. Digit bij de kust van het noord-ooslelijke schiereiland liggen de eilanden, die tot. het rijkje Banggai behoore, waarvan Peling verreweg het grootste en het gn. ciland de residencie van den Radja is. (Zic § 149.) Manoei en Wowoni, onder Temboekoe. Boeton, door de gn. straat gescheiden van Moena en met dit door die van Tioro van de Zuidkust van het zuid- oostelijk schiereiland, maakt met dat ciland en die kust en nog met Kabeina en een aantal kleinere eilandjes het rijk uit van den Sultan van Boeton, even als die van Goa en zoo vele andere mede-onderteekcnaars van het Bongaaisch tractaat, een bondgenoot van het Gouvernement. Aan de Ooslkust des eilands is de belangrijke Dwaal-baai, eene veilige ankcrplaats in den westmoeson. Salajar, het hoofdiland der daarnaar genoemde afdeeling van het Gouvernement van Celebes, is bergachtig en door eene vrij sterkc Makassaarsche bevolking bewoond, die door een groot aantal regenten bestuurd wordt. Kokospalmen en djatiboomen zijn de hoofdgewassen Des eilands. — De menglie eilanden en eilandengroepen ten Zuiden en Zuid-oosten van Salajar en Boeton vormen een nog zeer onvolle bekenden Archipel. Tot de eerste bebooren Bonerate en Kalao, die met de onderwerping van Bone onder ons gezag zijn gekommen, en vele andere, als Tauah-djampea, Kalao-toewa en meer, die mcestal als zeerooversnesten berucht zijn geworden. De groote passage uit het Weston naar bet Oosten van den Archipel gaat door de Straat van Salajar, een vaarwater tusschen de Zuidkust van Celebes en liet eiland van dien naam, dat nog vernaauwd wordt door een drietal eilandjes, bekend onder den naam van de Boezeroens. Behalte het ein großer Tanakek, ein geistene Land, zu als er zoo menige onder die kleinere in den Archipel zijn, wemelt het wederom van eilandjes aan de Westkust van het Zuidcr-schiereiland; zijn voor een gedeelte onder den naam van Spermonde -Archipel bekend. Eindelijk, geheelten den Noorden — want zoo weinige eilan-den er rondom Borneo liggen, zoo vele vindt men cr om Celebes; eene omstandigheid, die zeker met den plompen vorm van het eerste en de daarmee zoo sterk contrasterende losse bogten van Celebes zamenhangt — liggen de Sangi-en Talaur-groepen, die dit eiland met het meest zuide-lijke der Philippinen zamensnoeren. Het zijn vulkanische eilandjes, getuige de uitbarsting van den Goenoeng-awoe in Maart 1830. De grootste der eerstgenoemde groep zijn Sangi, waarop die vulkaan zich verheft, Siau en Tagoe-landa. Zij staan onder zes Radja's of Vorstjes, die een klein kontingent per huisgezin opbrengen, en ressorteren er der de residentie Menado. De Sangireezen drijven nog al handel op Ternate en Menado, wa Ar zij kofie, kokos- noten, olie en kakao ter markt brengen. Van de Talaur- eilanden is Karakciang het cenige groote. Nader bij Ce- lebes, slechts door naauwe straten daarvan gescheiden, liggen noordelijk, tegenover de Doodkistcnkaap (T. Polisang), het eiland Bangka, cn ten Osten Lembeh, het cerste wederoin door de zeeroovers, die er zich plegen te verzamelen, berucht. VI. Molukken. § 156. Onder den naam van Molukken verstaat men tegenwoordig alle eilanden die tusschen Celebes, Timor en Nieuw-Guinea begrepen zijn, terwijl het Gouvernement der Molukken daarenboven nog een groot deel van het eiland Celebes bevat. In vroeger tijden paste men dezen naam alleen toe op de tegenwoordige Residentie Ternate. Men kan de Molukken in drien groenere: vooreerst de Resid. Ternate, bestaande mit Halmahcira, als het grootste eiland, dal met zijne dric golven aan de Oostzijde de gedaante van Celebes eenigzins leruggeeft, en eenigte kleinere, langs zijne Westkust in een horizontale lijn. Vervolges de Resid. Amboina met de beide groote eilanden Ceram, niet veel grooter dan Halmahcira en niet veel kleinere dan de Preanger-Regent-schappen op Java, en Boeroe, eenige eilanden aan de laatst voorgaandc en daarvan gescheiden door de Ceramsche zee of Pills-passage, met eenige eilanden aan de Zuidkust en in de Straat Boeroe, die beide scheidt. Eindelijk de Residentie Banda, bestaande uit eene rij eilanden, die zich van Ceram (waarvan de Zuidwest-hoek tot die Residentie gerekend wordt), evenwijdig met de kust van Nieuw-Guinea tot den Aroe-Archipel uitslrekt, eenige andere, die van Timor tot Timor-laut loopt, en een derde, die Wetter, benoorden Timor, in eenige bogt met de Banda-eilanden En Amboina, das door de Banda-zec verbindt. § 157. Van de vulkanen, die men in de Molukken op lelt, vindl men een achttal in de Residentie Ternate, of- Digitized by Google 140 schoon slechts twee daarvan als nog werkzaam bekend zijn, die van Ternate en die van Makian. In de Resid. Itanda zijn er zes , meestal wcrkzame , bekend , de Goenoeng-api , d. i. de vuurberg, op de Banda-eilanden , die op Seroea, IVila , Tiau en Damme, welke alle, merkwaardig genoeg, in de derde der boven opgegeven rijen van cilanden voorkomen, en bet Vulkaan-eiland , midden in zee, min of meer ten Noord-westen van Wetter. Ouze onbekendheid met de binnenlanden der groote cilanden laat omtrenl de hoogte dcr bergen geene juisle opgaven toe. Die van Ceram worden op cen 10,000 voet hoogte geschat, de Lemadang of Berg van Tomahoe op Boeroe is ruim 8000 voet. De vulkanen van Ternale en Tidore zijn ruim 3300 voet hoog, de Salhoetoe op Amboina nog gecn 4000 en de Goenoeng- api der Banda-eilanden bereikt nog nict de helft dezer hoogte. Under de meestal hooge eilanden vindt men ook een aantal lage, zoo als in de groep ten Zuid-oostcn van Ceram en de geheele Aroe-Archipel, en terwijl men insge- lijks op de rneeste, vooral <le grootere, genoeg/.ainen rijkdom aan zoetwater aantreft, zijn er weder andere, waar men om geen gebrek te hebben regenbakken moet aanleggen. § 158. De R. Ternate bestaat uit de rijken der drie inlandsche Sultans van Ternate , Tidore en Batjan. Het gebi van den eersten städt zich uit over het noordelijk en cen deel van het zuidelijk schiereiland van Ilal-liinliffira, over de eilanden Ternate, Motir, Makian en Kajoa, over de Soela-eilanden en over de rijkjes Banggai en Temboekoe, die gedeeltelijk op Celebes liggen. — Dat van den vorst van Tidore oinvat het overige gedeelte van Halmaheira, Tidore, Mare en de Papoeschc-eilanden met een deel van Nieuw-Guiuca. — Dat van den Sultan van Batjan cindelijk, het eiland Batjan en omliggende eilanden. De Obi-eilanden zijn in vroeger tijd door een zijner voor-gangers aan de O. I. Compagnie verkocht. — De regerings-vorin is in die drie staten genoegzaam eenerlei en komt door den invloed der Maleijers of misschien zelfs, even als in het Zuiden van Celebes, der Hindoe-Javanen, overreen met die van de andcre groole inlandsche staten van den Archipel. De inlandsche titel van den Sultan is kola no, dat eenvoudig oppcrhoofd zal beteekenen en ook korano wordt uilgesproken; die van den Rijksbeslierder is doegoe Yoe en de leden van den Rijksraad, die nevens dezen en de hoofden van algemeen bestuur over de belangen des rijks beraadslagen, heeten hobatoe. Den naam van oeloesan, d. i. gezant, voeren de beambten, die van vwege den Sultan in de loenrijken naast de daar regerende vorsten gepolast zijn; sengadji is de titel van de districtshofden, naast welke ook die van kimelaha en andere voorkomen. De bevolking der binnerlanden van Halmaheira is beidensch, d. i. alfoersch; an de slanden en op de eilanden zijn de inwoners inohammedansch. § 159. Halmaheira-groep. — Halmaheira. Aan de westkustig Dodingo, van vvaar, eerst langs een riviertje en verder overland, kleine praauwcn naar Kaoe aan de golf van dien naam kunnen overgebragt worden. Er is hier een posthouder gevestigd. Djailolo, h. van een vroegerrijkje, waarnaar het eiland ook wel Djilolo genoemd wordt. Sahoe met eenigen handel. Aan de baaijen van Galela, Bitjoli en Weda ter Oostffust liggen de gn. plaatjes. Daar ligt ook Tabello, berucht door de bevolking, die even als de Orang-badjo’s haar bestaan in de visch-, schildpad- en tripangvangst zoekende, den naam had van zich aan zee-roof schuldig te maken. Het eiland brengt voornamelijk sago voort; den handel drijven alleen mohammedaansche en Ternataansche of Tidorecschc kooplieden. — Moro of Morota'i, een aanzielijk doch onbewoond eiland. — Ternate, residentie van den Sultan en den Resident. De Europeanen en overige gouvernements-onderdanen wonen te Malajoe, ten Zuiden van het fort Oranje. De berg behoort onder de zeer Werkzame vulkanen. Herhaaldelijk, vooral in 1840, Heft het eiland er veel door geleden. De cultuur van koflie, katoen en specerijen is hier zeer onbelangrijk ; de cacao-cultuur van vroeger bestaat sedert 1840 niet rneer. — Tidore, resid. van den tweeden Sultan; h. São. Het eiland is zeer vruchtbaar en de bevolking wordt boven die van het vorige eiland gesteld. — Batjan, residentie van den derden Sultan en een. Nederl. posthouder, en met' Moro, na het hoofdeiland, het grootste der groep. De inwoners zijn geconcentreerd in eenige bij elkander liggende negorijen aan de Westkust, waarvan die waar de Christenen, alien gouvernements-onderdanen, wonen, Laboea, de voor-naamste is. Hier staat ook het ft. Barneveld. Het eiland is om de voortbrengselen van zijn grond en diens geschikt-heid voor cultures van belang, maar noch het goud en de steenkolen, die er gevonden zijn, noch de tot dusver plaatshebende cultuur is van veel beteekenis. De straat Patientic scheidt het van het zuidelijk schicreiland van Halmaheira. — De Obi-eilanden en de groep der Soela eilanden zijn nog zoo goed als onbekend; van de laatste wordt veel was verkregen. § 160. De kusten van westelijk Nieuw-Guinea tot 141° O. L. staan onder opperhoofden, die door den Sultan V van Tidore worden aangesteld. De eisch van gehoorzaamheid, dien deze aan de inboorlingen doet, wordt van tijd onder- steund door eene vloot van gewapende praauwen. eene zoo- genaamde hongi-vloot. De binnenlanden des eilands zijn volstrekt onbekend en slechts de hemelhooge bergen, die men hier en daar zich ziel verheffen, en de mondingen van groote rivieren doen daarover een schemerlicht opgaan. Ook zijn van de kusten slechts de Zuidkust, omstreeks het punt, waar vroeger Merkus-oord en het fort Dubus stonden, en Dorei aan den ingang der groote Geel vinks-baai meer bekend geworden, zoo als mede onlangs het oostelijke grenspunt onzer bezittingen aan de Noordkust, de Humboldts-baai, en punt dat buiten de Tidoreesche aanspraken ligt, die zich niet verder dan de Geelvinks-baai uitstrekken. Dorei is tegenwoordig een zendingspost. Op de Zuidkust drijven de bewoners der Zuidooster-eilanden, inzonderheid die van Goratn, den meesten handel, die in paradijsvogels, de aroinatieke masooi-bast, wilde muskaat-noten enz. bestaat. — De Papoeschc eilanden, aldus naar de bewoners genoemd, die onder den naam van Papoea’s als een van de Maleijers onderscheiden ras bekend zijn ge-worden 41, zijn : de groepen van Gebi (Gebeh?), door de Djilolo-passage van dat eiland gescheiden, onder een opperhoofd op het hoofdeiland, die V van Mesowal (Misole) met twee, en Waigioe, door de straat van Dampier van ISieuw-Guinea gescheiden, met wel zes opperlioofden 43, en het rijkje Sala-wati, waartoe Batante en de Aoordkust van Nieuw-Guinea behooren. Ook dezc eilanden zijn door dergelijke producten al Nieuw-Guinea behoore, en ook door het amber, dat menigvuldig in deze zeeen gevonden vvordt. § 161. R. Am bo in a. Deze bestaat uit de Ambonsche eilanden, zijnde Amboina en de drie Oeliassers (Oeli-asei?), t. w. Haroekoe (ook Oma), Saparoea (of Honimoa) en Noesa-laut, en uit Ceram (op het oostelijke gedeelte na, mis-schien een zevende van het eiland, dat bij de residentie Banda behoort), Boeroe, met Amblau, Manipa, Kelang, Boeano, enz. Amboina, ruim de helft zoo groot als de provincie Utrecht, wordt door eene diep ingaande golf in twee schiereilanden gescheiden, Hitoe ten Noorden en Leitimor, het kleinere, ten Zuiden, door de smalle landengte van Bagoeala verbon- den. De h. Amboina (Ambon) ligt aan de golf op het laatst- genocmde, daarbij het fort Nieuw-Victoria en achter de stad, tegen het Sojasche gebergte, het bekorlijke Batoe- gadjah, woning van den Gouverneur der Molukken. In de nabijheid de grot Batoe-lobang. Op Hitoe ligt Hila, met een A. R. voor de afd. Hila en Larike, onder wiens beheer, behalve de Noordkust en de Westkust des eilands, ook nog U4 slaan Klein-Ceram of lloeainohel en de verdere Zuidkust van Ceram om de bogl van Piro, en de eiianden in Straat Boeroe. De Oeliassers vormen de afd Saparoea en Haroekoe met een A. R. ter h. Saparoea, beschernd door bet fort Duurstede; lot deze afd. behoort de geheele verdere Zuidkust van Ambonsch Ceram tot Tobo, bet eerste Band Digitized by GoogI U4 slaan Klein-Ceram of lloeainohel en de verdere Zuidkust van Ceram tot Tobo, bet eerste Band Digitized by Google U4 slaan Klein-Ceram of lloeainohel en de verdere Zuidkust van Ceram tot Tobo, bet eerste Band Digitized by Google U4 slaan Klein-Ceram of lloeainohel en de verdere Zuidkust van Ceram tot Tobo, bet eerste Band Digitized by Google U4 slaan Klein-Ceram of lloeainohel en de verdere Zuidkust van Ceram tot Tobo, bet eerste Band Digitized by Google U4 slaan Klein Ach befindet. Het eiland Boeroe met Amblau, eindelijk, maakt een afd. Op zich zelf uit met een opziener le Kajeli, even als Cerams Noordkust, tot Waroe, met een gezaghebber te Wahaai. — Amboina en de Oeliassers zijn het land der kruidnagelen, de laatste vooral, waar de boomen door elkander veel pro- ductiver zijn dan op Amboina. Evenzoo is Ceram het land van de sago-, en Boeroe dat van de kajoepoelihboomcn. Op het lästgenocmde eiland worden ook datiboomen gevonden, die daar in den Engelschen tijd zijn aangeplant en een goed bout leveren; ook sago is er veel en de tabaks-cultuur geelt er even als op de Zuidkust van Ceram een goed product. Op Cerams Noordkust wordt ook work van den rijstbouw gemaakl. Overigens vindt men, gelijk allerwege in deze strekeu, zeer veel kokospalmen op de kleinere eiianden en begint zicli de kakaoculluur hier en daar meer uit te breiden. § 162. Het eiland Ceram is meest overal langs de kusten door koraalriilcn omgcveu. die bet moeijelijk genaakbaar maken. Wahaai aan de Noord- en Amahaai aan de Zuidkust, zijn de eenige geschikte havenplaatsen. Aan de Noord- en Amahaai (of Elpapetih) en Teloeti noemenswaardig. Tot de hoogste bergkelen behoore, van het strand af gezien, die van Teloeti en daarnaast die van Noesa-hoeale; eene aangeschakelde bergkelen deelt overigens bet e Land in een noordelijk en zuidelijk gedeelte, zoodat de riviertjes, die zich in groote menigte van de bergen in zee storten, geen van alien van belang kunnen wezen. De smalle landstrook lusschen de baaijen van Sawaai en Amahaai vormt de grens van West- en Midden- of Oost- Ceram, cene verdecling, die op het merkwaardig verschil berust, dal de bevolking dier beide deelen onderscheidt. De westelijke Cerammers namelijk, de Oeli- of Pata-siwa, zijn ruwe koppesncllers en levcn in vijandschap met de zachtere Oeli- of Pata-lima van hot Oosten. De eersten zijn in drie bondgenootschappen verdeeld, die naar de riviertjes Tala, Eli en Sapoclewah genoemd en door een raad, saniri, met een hoofd als algcmeen opperhoofd van het bondge- noiotschap, besluurd worden. Diezelfde Alfoeren hebben een geheimzinnig verbond, Kakian geheeten, waarvan veel verteld wordt, maar toch het ware nog niet bekend is. Ook Mohammedanen en Christenen worden gezegd daarvan deel- genooten te zijn. De Alfoeren, welke het Mohammedanisme hebben aangenomen, hebben zich, gelijk overal elders in zulke gevaUen geschied is, aan het strand nedergezet. Christenen zijn cr onder de inlanders nog weinig. § 165. Die verhouding is op de Ambonsche eilanden geheel anders. Daar is van de inlandsche bevolking de groste helft christen en onderscheidt zich als zoodanig oook uitwendig, door effen donkere kleed. Ern en opgestoken Härde of een hoed, in plaats van den hoofddoek en de ge- kleurde en gestreeple stolfen, die de Mohammedanen dra- gen. De inlandsche bevolking is ook nog ook nog eene andere wijs verdeeld, te weten in Burgers en zoogenaamde Negorij- volken, van welke de laatsten eebter verre de meerderheid hebben, zoodat in de residentic Amboina de verhouding is als van 1:6,3. De burgers zijn vrij van heerendiensten en heeten daarom ook Vrijc lieden, Mardijkers, en staan onder hun eigen Sergeanten: ’t is een titel, oorspronkelijk als gunst voor bewezen dienslen, bijv. als militairen, aan inlanders verleend. Verreweg de meesten zijn Christenen. De hoofden der negorijvolken heeten gewonlijk Radja of Orang-kaja, waarvan de cerste titel hooger is en regt geeft to op een commando-staf met gouden knop, terwijl de Orangkaja zich met een zilveren knop en andere kleur van pajoeng tevreden moet stellen. Men vindt in de Molukken buiten het gebied der Sultans. daar waar het Nederlandsche Gouvernement het gezag uitoefent, doze titels en distinctie ovcral. § 164. De residentie Banda bestaat uit de Banda-eilanden, waarvan Neira, Lontor, Ai en Rosingein de voor-naamste zijn. De muskaatnotencultuur, die het eenige, maar dan ook een groot belang aan dezen groep geeft, heefl in 23 tuinen of zoogenaamde perken plaats op Lontor, in 6 op Ai en in 2 op Neira. Dit laatste is als de zetel van het Nederlandsche gezag het hoofdeiland, ofschoon veel kleiner dan Lontor, het grootste der groot, dat op zijne beurt nog naauwelijks 1 vierk. g. m. groot zal wezen. De vulkaan van Banda ligt ten Westen van Ne ira, dat door eene naauwe straat, het Zonnegat geheeten, van hem gescheiden is. De oorspronkelijke bewoners der eilanden zijn, toen deze veroverd en de grond voor de notencultuur aan Europeanen werd afgestaan, van daar verdreven en naar de Zuid-oostelijke eilandgroepen verhuisd. Tot 1860 werden de perken door zoogenaamde perkhoorigen bewerkt, wier toestand niet veel van de vroegere perkslaven verschilde. Nadat de in vrijheidstelling dezer lieden heeft plaats gehad, is de notenmuskaatcultur door de meerdere zorgen der perkeniers, wier geldelijke toestand kort te voren door de maatregelen van het Gouvernement veel vcrbeterd was, begonnen een hoogere vlugt te nemen, zoodat het product in dat jaar aanmerkelijk hooger was dan in de voorgaande jaren. — Behalve de notencultuur is er op de Banda-eilanden ook eenige klapper-cultuur. Op het eiland Rosingein zijn datibosschen geplant, waarvan het product eerst in de toekomst zal genoten worden § 165. De eilanden, die tot de residentie Banda behoore, zijn: de Oosthoek van Ceram, Kefling, Kelwaroe, Digitized by G< U7 Gisser, Ceram-laut en de Goram-eilanden, de Matabela-eilanden of P. Kasoei. Teor en cenige andere, de Kei-eilanden en de Aroe-eilanden. Ofschoon de naam Zuidooster-eilanden oorspronkelijk niet aan de eerste noch aan de laatste der genoemde eilanden tockomt, is die benaming loch voor alien, zelfs nog de Ke Gisser, Ceram-laut en de Goram-eilanden, de Matabela-eilanden of P. Kasoei. Teor en cenige andere, de Kei-eilanden en de Aroe-eilanden. Ofschoon de naam Zuidooster-eilanden oorspronkelijk niet aan de eerste noch aan de laatste der genoemde eilanden tockomt, is die benaming loch voor alien, zelfs nog de Ke Gisser, Ceram-laut en de Goram-eilanden, de Matabela-eilanden of P. Kasoei. Teor en cenige andere, de Kei-eilanden en de Aroe-eilanden. Ofschoon de naam Zuidooster-eilanden oorspronkelijk niet aan de eerste no En de Aroe-eilanden mede gerecht, zeer gepast. Ein zu deutlichen zoude men aan de overige eilanden der residentie den naam van Zuidwesler-eilanden kunnen gevven, maar de Tenimber-eilanden worden daar nooit bij gerekend. De eilandjes, welke dien naam dragen, zijn, in de zuidelijke rij: Babber, Sermattan, Loeang, Moa, Letti en Kisser, en in de noordelijke of noordwestelijke, Wetter, Roma, Damma, Tiau, IS'ila, Seroea en Manoek, met een aantal kleincre. Tusschcn bet Vulkaan-eilanden en Amboina liggen de Schildpad-eilanden en de Lucipara-klippen. — Goede ankerplaalscn zijn er weinig. Slechts Babber heeft er eene die veilig is, aan de Westkust; op de Aroe-eilanden is de reede van Dobo, tusschen de eilandjes Wokam en Wammcr, de eenige goede, en op de Kei-eilanden heeft men die van Doela, terwijl ook voor Ceram-laut,onder Kelwaroe, en voor Goram de schepen bij alle winden veilig kunnen ankeren. Vandaar zeker dat ook de Goram-mers van al de Zuidooster-eilanders den meesten Handelsgegen vertoen, want de oorspronkelijke bewoners der Kei- en Aroe-eilanden zijn meest Alfoeren, die hunne eilanden niet ligt verlaten, terwijl de mohammedaansche bevolking der andere eilanden uit eeu mengelmoes van allerlei volken bestaat, zoo als oorspronkelijke Bandareezen, Boegineezen, Papoesche slaven, Tidorezen (die hier vroeger het gezag uitoefenden) en zwervers van de kusten van Halmaheira enz. § 166. De Tenement-eilanden worden door de handelaars uit vrecs voor de bevolking weinig bezocht. Slechts de Loe-angers, die als 't ware de Gorammers der Zuid-wester-eilanden zijn, komen er veel om tripang te visschen. In hetzeelfde geval is Wetter, waarop de Alorezen den meesten handel drijven, alsmede Babber, Sermattan en de Westkust van Damme. Ten opzigte der vruchtbaarheid muni Moa uit, dat min of meer afhankelijk is van Letti. Kisser, een-maal de zetel van een Assist. -Resident op het fort Vollenhoven, is een onvruchtbaar eingang: 't is echter om een klein aantal afstammelingen van Europeanen, die men er nog vindt, merkwaardig. Ook is er nog een Christen-gemeinde, even als op Letti, Moa en Roma, maar die alien bestaan te zamen nog maar uit ruim 1500 zielen, een vijftiende gedeelte der Alfoeren, die men zegt, dat door hen Hindoes genoemd worden. De bevoiking der Zuid-wester-eilanden — Wetter waarschijnlijk uitgezonderd — bestaat uil drie klassen, die zich zeker eer St. de l'Europeehen invited zoo gevorden hebben. 't Zijn de Meme, de heeren des lands, die van Loeang afkomstig heeten te zijn, nil welke steeds de hoofden worden gekozen, de Bocrstam, d. i. stain-boeren, de door gene onderworpen inlanders, die even als de derde klasse, de Laskars, of slaven, door uit- sterven der families, aan welke zij ondergeschikt of van welke zij het eigendom waren, zijn vrij geworden. Slechts op een paar cilanden zijn die klassen ineengesmolten. De producten, die van deze eilanden in den handel komen, zijn was, tripang, schildpad en buffets, waarvan de uitge- strekte weilanden van Moa en Letti er duizenden voeden. Overigens levert alleen Damme sago en vindt men aan den kant van Timor, bij name op Welter, ook sandelhout. De hoofden op al deze eilanden der residentie Banda voeren den titel van Orang-kaja of soms Radja. Ter aanstelling van deze en vercffening van geschillen onder de bevoiking worden zij tegenwoordig regelmatig door een rondreizenden amblenaar bezocht. VII. Kleine Soenda-eilanden. § 167. An gindsche zijde van Straat Bali verheft zich op het eiland van dien naam een gebergte, dat eerst vrij hoog is, maar verder in hoogte afneemt, tot waar het zich met de vulkancn van dat eiland vereenigt. Deze vormen een systeem, dat met die der Oost-Javaansche vulkanen, met name den Tenger, Jang en Idjen, op merkwaardige wijs ovcreenkomt. De G. Agoeng of Piek van Bali, die ruim 10000 voet (5200 met.) hoog is, verheft zich ten Zuidoosten van den G. Batoer, welke uit eene vlakte om- hoog rijst, die door inzakking ontstaan schijnt en nog voor een groot gcdeelte door een dicp meer wordt in • genomen. Ten Zuiden van dit gebergte ligt ccnc grootc en lage vlakte, waar weder ten Zuiden de Tafelhoek even- zoo mede verbonden is als hot schicreiland van Balam- Itangan met de Zuid-oostkust van Java. Het eiland Noesa- Barou, op de Zuidkust van Java, kornt er in zamenstelling insgelijks mede overeen. — Straat Lombok, aan wier zuide- lijken ingang. Niet ver van de kust van Bali, P° Pandita, ok door zondelinge verbastering  bodem van Soem- bawa, dat door de naauwe straat Als van het vorige ge- scheiden is. Daar zijn geen vlakten, alles is er bergland. 't Is bijna overal vulkanisch en nergens is een systeem van ltergen te bespeuren, zoo als op de nicer westelijke eilan- den. Geen eiland schijnt door zulke geweldige schokkeu gcleden te heblien als dit. Behalvc de bekende G. Tambora zijn er ten minste nog een dozijn vulkanen, waarvan intusschen tegenwoordig geen enkele meer werkzaam is. A a den genoemden berg, die nog bijna 8800 rl. v. hoog is, worden het Ngenges-gebcrgte, dat met het Lantch-gebergte het centrum van een groot gedcelte van het rijk van Soem- bawa schijnt uit te maken, en ten Westen van de golf van Bima de Aroe-hasa, die beide eene hoogte van 3100 voet bcrcikcn, voor de hoogste gehouden. De vulkaan G. Api, die ten Noord-oosten van Binia uit zee oprijst, is ruim 7000' hoog. — Flores, dat van Soembawa Door een breede zee gescheiden is, die door de eilandjes Komodo en Rindja in de drie straten Sapi, Mangarai en Molo verdecld is, wordt over zijn gehecle lengte door ccnc bergketen doorsneden, die ten Noorden, althans in het westclijk gedeelte des eilands, alluviale gronden schijnt te hebben, maar naar het Zuiden toe een aantal vulkanen bevat, waaronder enkele nog werkzame, zoo als dc vulkaan Lobetabi in den Ost- hoek van het eiland, tegenovcr Solor, en die van Ende. Maar men weet le weinig van den plastischen vor den Plastischen vor den Flores om dit eiland in dat opzigt met andere te vergelijkken. — Ten Osten van Flores volgen de zoogenaamde Solor- en Alor-eilanden, de eerste uit drie eilanden bestände, Adonare en Lomblcm, beide met een Pick, den Lamahelang op het een Pick, den Lamahelang op het een andere vulkaan, op het andere eiland, ten Noorden van welk laatste nog een andere vulkaan, op het eilandje Batoe-tara gelegen is, en Solor; de laatste alleen uit Pan-tar en Alor (ook Ombai). De bergen op deze laatste zijn minder hoog dan die op de vorige, die zelf de 3000 voet ook niet bereiken. Even als op Lombok ligt de vulkaan van Lomblcm in het Noord-oosten van dit eilanden en het Noord-oosten van dit eilanden tusschen de beide bergketens, die langs de Noord- en de Zuidkust loopen. ’t Schijnt derhalve  in aanmerking neemt en misschicken ook de rigt der bergen op Soem- bawa, die welligt daaraan gelijk is, met Savoe twee scha- kels schijnt te vormen, die Soembawa met Rolti en Timor vcreenigcu. Van dat Tjendana weten wij echter nog zeer weinig. Let wordt een vulkauisch en bergachlig eiland ge- noemd, en de Piek (aan de Westkust?) wordt zelfs als een vulkaan opgegeven. Kalk, met puimsteen en lava-slakken doormengd, maakt er den grond uit. Anders weten wij van de gesteldhcid niets. Ook weten wij niet, waarop hct vermocden gegrond is, dat bet eenmaal aan Flores zou vcrbonden geweest zijn. § 168. In de kustigen der opgenomde eilanden laat zich een groot verschil bespeuren. De kusten van Bali zijn zoo regelmatig, dat zij naauwlijks een enkelen vieligen inham bezitten. De St. Nikolaas-baai op de Noordkusl digt bij Straat Bali, en aan de oostzijde de baaijen Laboean-amoek en die van Tocban of van het Ooster-strand van Badoeng, om de reede aan het Wester-strand niet eens le noemen, is schicr alles wal Bali's onherbcrgzame kust aanbiedt. Lombok daarentegeu bezit op de West- en Oost-kusten een aantal baaijen, waarvan die van Ampanam of Laboean-tring aan de West-, en die van Pidjoe aan de Oostkust de voornaamste zijn. Maar bet rijkst van alle Soenda-eilanden is, met belrekking tot zijne oppervlakte. En cen de baardoor veel van een bin- nenmeer heefl, wordt het eiland bijna middendoor gedeeld. Eine menigte haben worden weder in die großen gevonden, maar de belangrijkste, die men bauten haar op Soembawa aantrell en die op de Noordkust liggen, zijn de bogten van Soembawa ein die van Sanggar of Dompo ein de baai van Bima : in Straat Sapi is de bogt van dien naatn en aan de Zuidkust de baai van Tjempi het meest bekend. — Flores heefl weder veel regelmaliger kusten, ofschoon de Gomon-baai en die van Ende het in de oostelijke helfl van de noord- en de zuidzijde zeer vernaauwen en de baai aan Donda er het oostelijk uitcindc, dat ook naar het noord- oosten gerigl is, als een schiereiland inede doet zamen- hangen. — IK' ovcrige kleine eilandjes ten Oosten zijn in bun kusten over ’t geheel zeer onregelmatig. § 169. Wat liu eindelijk het eiland Timor aangaal, dat vcrreweg het grootsle van de groep der Kleine Soenda-eilanden is, de heer Junghuhn heefl reeds aangetoond, dat het bestaan van voor-tertiairc formation op dat eiland nog twijfelachtig is een men aannemen mag dat de grondge-sleldheid van Timor met die van Java overeenkomt. ’t Is overigens ook hier weder eene enkele kelen, die in eene rigt van het Zuid-weslen naar het Noord-oosten het geheele eiland in zijn long de doorsnijdl en wier zijtakken hier en daar het strand schijnen te bereiken. Vulkanen komen daarin zeer spaarzaam voor en wanneer de berigten juist zijn, het men eerst voor weinig jaren de zekerheid gekregen van het bestaan van een vulkaan in het IVederlandsch gedeelte des cilands, terwijl men die voorheen slcchts in het noordelijke, het Portugeesche gedeelte, vermoedde. De hoogste berg is waarschijnlijk die van Alas an de Zuidoost-kust, die een aanzicnlijke hoogte, men schat hem op 11500 vt., moet Bereiken. Hij ligt niet meer op Nederlandsch Timor, waar de Lakaan of Berg van Fia- larang of van Atapoepoe, met een gegiste hoogte van 6000 vt., door geen anderen overtroffen wordt. Dat op Timor evenmin als op de andere eilanden rivieren van eenig aanbelang kunuen aanwezig zijn, ligt voor de hand; op Timor is de Noi-mina waarschijrtlijk de langste, maar daar- door nog niet veel beter bevaarbaar voor praauwen dan andere. Rotti, dat ten Noorden door eene straat van Timor ge- scheiden is, heeft geen hooge bergen, en Savoe nog veel minder. Evenmin Samaoe, dat door eene nog naauwere straat, waarin het door zijnne slijkvulkanen merkwaardige eilandje P“. Kambing ligt, van den Zuidwestelijken uithoek van Timor gescheiden is. Aan dit gedeelte der kust bevindt zich de eenige belangrijke inham van het Nederl. gedeelte des eilands, de baai van Koepang. Nergens elders vindt men daar eenige haven of ook maar eenigzins gesloten reede. § 170. Klimaat en vegetatie zijn op alle eilanden over ’t algemeen gelijk aan die van Oost-Java. De drooge moeson is op Timor dien naain geheel waardig, want het regent er in dien tijd gewoonlijk niet gedurende ver- scheiden maanden en de hitte bereikl dan eenen zeer hoogen graad. Die sterke droogte zal op Timor ook met de vegetatie zamenhangen. Op de tusschenliggende eilanden vindt men deze boomen niet overal even inenig Valdig. Op Bali großen zij veel, maar meer oostelijk kunncu zij inoeijelijk gezegd worden eeu eeu eu eigen, daar zij den reizigers of in 't geheel niet in 't oog gevallen, of slechts hier en daar door hen opgemerkt zijn. Op de kusten, maar vooral op Bali, hcelt men veel okospalmen, waarvan voornamclijk de olic ingezameld Digitized by Google 135 wordt, en op alle cilanden, met uitzondering alleen van Lombok, is er overvloed van lontar-bosschen, waarvan de toeak en de suiker van veel belang zijn in de huis- houding der inlanders, ja op sommige eilanden, zoo als op Rotti, tot bun hoofdvoedsel behoore. Rijst is op Bali en Lombok zcer voortreffelijk. Ilet sapanhout van Bima en Flores en hel sandelhout van Tjendana en Timor zijn bekend in den bandel. Op Flores wordt veel wilde kanecl gewonnen en Bima is zecr rijk aan djati. Opmerkelijk is het gebrek aan /.ware bosschen op Lombok, waarmede de bladerloosheid van het hout op Soembawa in verbaud te brengen is. Van dieren heeft men alleen nog maar in 't Wcsten van Bali tijgers. Anders zijn herten, varkens en bantengs — deze laatsle echter misschien niet verder oostelijk dan Soembawa — de eenige groote dieren, de huisdieren niet medegerekend, van welke de paardcn zoo goed op de groolere dezer e Landen tiefen, dat het cene hierin al meer uilmunt dan het andere. § 171. Het celand Bali is tegenwoordig verdeeld in 1) staatjes, Beliling, Bangli, Karang-asam, Klongkong, Gianjar, Badoeng, Menggoei, Tabanan en Djembrana. Beliling is na de Balinesche oorlogen aan Nederland onderworpen en heeft een Nederlandschen beambt aan zijn hof. Djembrana is in 185(5 aan het besluur van den inlandschen Vorst onltrokken en geheel onder Nederlandsch gezag gebragt, met een contrroleur op de hfdpl. Negara. Padang in Karang-asam en Kolta, hfdpl. van Badoeng, zijn de voornaamstc handel- plaalsen van het eiland. — De Ass. Resident van Banjoe- wangi is tevens gecominitteerde voor dit eiland en voor Lombok. Wat aan Bali eene eigenaardige ltelangrijkheid geefl , zoo als geen ander eiland in den Archipel die bezit, zijn de gods- dienstige instellingcn der bewoners. Bali is als 't ware eene kostbare auti(|uitcit onder de Oost-ludische eilanden. De Digitized by Google 156 godsdienst der Hindoes, op Java eens zoo bloeijend, heeft zich in den Oost-Indischen Archipel nog onder de Balineezen , doch ook bij hen alleen, in hare oorspronkelijke eigenaar- digheid staande gehouden. Op zeer weinige uitzonderingen na behooren de Balineezen tot de secte der Siwaiten, die Siwa als hunnen hoofdgod crkennen. De andere Indische goden, zoo als Brahma, Wisjnoe eu de menigte goden van minderen rang, hebben in dat Siwaisme meestal hunne zelf- standigheid verloren, zoodat zij in den persoon van den oppergod vereerd worden, aan wien alle attribulen van die verschillende goden met de namen aan dezen eigen worden toegekend. Alleen Indra, de god des hemels, en Waroena, die van het water, hebben hunne bijzondere lempels. Ook schijnt het volk steeds eenige zuiver Oost-Indische goden te zijn blijven aanbidden. Er zijn op het eiland zes tempels, alle aan Siwa toegc- wijd, die in bijzonder aanzien staan en de Sad-Kajangan, d. i. de zes tempels, genoemd worden. In Tabanan zijn er twee, en de overige in Karang-asam, Klongkong, Giattjar en Badoeng. In ieder dorp bevinden zich voorts een ofmeer panaturan s , d. z. tempels van Doerga , de booze godheid. Behalve deze zijn er nog eene menigte andere voor Siwa en de goede goden en voor de pitara s, d. i. de schimmen der overledenen. De goden worden gediend door offeranden, onbloedige of bloedige. De laatste worden uitsluitend aan Doerga en de kwadc geesten gebragt en bestaan gewonlijk uit kippen, doch ook wel uit honden, geiten, varkens, herten of kar- bouwen. De dienständige priester heel pandila. In de onderscheidene tempels eu ter eere der verschillende goden worden een aantal tempel- en godenfeesten gevierd. Ook hier is het onderscheid der goede en kwade geesten zeer merkbaar. Alleen voor deze laatsten zijn de verzoenings- lecsten, prajastista, waarop vroeger wel eens mcnschen gc- ofl'erd zijn. Verder is op Bali ook de verdeeling van de bevolking in kasten bewaard gebleven De bekende namen der vier kasten, Brahraana’s, priesters, Ksatrija’s, krijgs- lieden, Wesja’s, landbouwers enz., en Soedra’s, dienaars, zijn er nog in gebruik. De Brahmanen voeren voor hunne namen den titel van Ida, de Ksatrija’s dien van Dbwa en de WAsja’s d I van Goesti. Daaruit blijkt dat slechts de Vorsten van Klongkong, Gianjar en Bangli, die den tief van Dew a voeren, tot de tweede kaste behooren, en al de overige Vorsten uit die der W’esja's afstammen. Van die drie beet die van Klongkong Dewa-agoeng, en deze wordt ook wel Soesoehoenan van Bali en Salaparang gegenocmd, ten gevolge eener superioriteit, die de andere Vorsten hem toekennen, al is het dan dat zij die weinig eerbiedigen. Behalve andere gebruiken, zoo als bijv. de verbranding der weduwen, waarvan menig voorbeeld op Bali bekend is, is er op dat eiland eindelijk nog eene zeer rijke lite- ratuur in bet Kawi. Ook omtrent deze zijn ons door den beer Friederich, dezelfde die het eerst de godsdienst der Balinezen in eeu helderder licht stelde, belangrijke mede- deelingen gedaan. § 179. Lombok heet ook wel Salaparang en Tanah-Sask; de eerste naam komt nog in den tiel van de Vorsten voor, den anderen draagt, het eiland naar de inlanders, die Sask genoemd worden. Zij maken verreweg bet grootste gedeelte der bevolking uit en belijden de mohammedansche godsdienst. Vroeger was het land in een aantal staatjes, gelijk nog hetden in districten, verdeeld, die onder het bestuur van twee Vorsten staan, wier residentieplaatsen Mataram en Karang-asam zijn. Gewoonlijk staan Lombok en Karang-asam op Bali onder een bestuur. Een groot aantal Balineezen is ten gevolge dier overheersching door Bali op de genoemde hoofdplaatsen en in hare om~streken gevestigd : zij zullen der geheele bevolking uilmaken. Ampanam, dat in de onmiddelijke nabijheid van de hoofdplaatsen ligt, en Pidjoe aan de tegenover- Digitized by Google 158 § 175. Soembawa bestaat uil vier staatjes, Soembawa, S Digitized by Google § 175. Soembawa bestaat uil vier staatjes, Soembawa, S Digitized by Google § 175. Soembawa bestaat uil vier staatjes, Soembawa, S Digitized by Google § 175. Soembawa bestaat uil vier staatjes, Soembawa, S Digitized by Google § 175. Soembawa bestaat uil vier staatjes, Soembawa, S Digitized by Google § 175. Soembawa bestaat uil vier staatjes, Soembawa, S Digitized by Google § 175. Soembawa bestaat uil vier staatjes, Soembawa, S Digitized by Google § 175. Soembawa bestaat uil vier staatjes, Soembawa, S Digitized by Google § 175. Soembawa Anggar, Dompo en Bima. Vroeger waren zij aan den Sultan van Makassar onderworpen, maar na diens nederlaag door de Oost-Indische Compagnie erkennen zij ons gezag, ten blijke waarvan zij gezamenlijk jaarlijks 125 kojan sapanhout, tegen /’SO de kojan, aan het Gouverne- ment moeten leveren. Bima, ofschoon niet veel meer dan een vierde van het eiland groot, terwijl Soembawa | van de oppervlakte beslaat, is verre weg het best bevolkt, en toch is de digtheid der bevolking er in vergelijking met Java nog slechts als 1 : 6. De inwoners van Soembawa zijn Mohammedanen, maar in de binnenlanden lee ft nog een gering aantal heidenen. Zij zijn ondcr den gewonen naam van bergbewoners, ornng- goenoeng, doch in de landtaal do dongo geheeten, bekend. § 174. Van het eiland Flores is nog weinig bekend. Het westelijk, aan Bima onderworpen gefoldte, waartoe de Sultan van dat rijk den toegang voor. vreemden zooveel mogelijk gesloten houdt, omdat hij er nog steeds veel slaven van daan haalt, heet naar de stammen, die het bevolken, Mangarai. Even als alle inboorlingen van Flores, zijn ook zij heidenen; zijn forsch van gestalte en hcb-ben kroes haar. Zijn wonen in het gebergte in verspreide gehuchten en worden door daloe's, zoo heeten hun hoofden, geregeerd. Op de Noordkust hebben de Bimaneezen en drietal kampongs gevestigd. — Midden-Flores wordt door driet stammen bewoond, die niet tot onderwerping zijn gebragt kunnen worden, noch door de Bimaneezen, noch door de Boeginezen van Ende. Zoo als van zelf spreekt doet men elkander vrceselijke verhalen van hunne woestheid en kannibalische gewoonten. — Oost-Flores wordt weder door eene groote menigte heidensche stammen bewoond, die bijna in dezelfde verhouding staan tot de Boe. Just to Ende gevestigt heben, als de Mangaraja's lot de Bimaneczen. De laatstgenoemde Kampong drijft eenigen handel, maar beteekent overigens weinig, ofschoon de vesliging van Boegineen in die strecken zeer op de bevolking drukt. Ende heeft al eens voor bedreven zeeroof eene tuchtiging van het Gouvernement über geworden, maar die heeft. Niet veel uitgewerkl. Aan den uiterslen Ooslhoek des eilands, eindelijk, liggen enkele, voorheen Portugeesche, negorijen, waarvan Larantoeka de voornaamstc is. Daar ligt ook Kaap Boenga, van welkeri naam de Portugeesche vertaling de aanleiding tot den naam van het geheele eiland zou geweest zijn. Ook Larantoeka met zijne bevolking van 2000 zoogenaamde «zwarte» Portugeezen, die nu en dan door een Portugeehen priester plegen bezocht te worden, werd om eene gelijke reden als Ende door een N'ederlandsche expeditie getuchtigd. 