VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
allerlei gedaanten aangeno- men, zich van allerlei taalvermogen bediend , om de Franfche Monarchen te doen begrypen „ dat zy zich zonder uitftel, bezig moesten houden met de bevordering van het geluk hunner Onderdaanen; dat zy, het alge- GEE meen 358 ONREGTMAATIGE -BESCHULBIGINGEN meen welweezen opofferende aan de hebzugt eeniger by- zondere Perfoonen, zelfs geene verzadiging fchonken aan de greetige inhaaligheid hunner Hovelingen; dat zy zich blootftelden aan het gevaar, om, in de harten hunner Onderdaanen, die liefde uit te dooven, zo eigen aan het Volk onder hunne heerfchappye, en die het -hegtíte fteunzel was van hunnen Throon? Werden niet de da- gen des Schryvers van den Zelemachus door ballingfchap verbitterd, om dat hy, onder het oog van LODEWYK DEN XIV, de Pligten van een groot Koning durfde af- fchetzen? Vondt RAciNe zich niet met den last der on- enade gedrukt , om dat hy het hart van dien zelfden orst hadt poogen te beweegen tot deerenis met de on- heilen zyns Volks? | Stelde VOLTAIRE, MONTESQUIEU , MABLY , ROUS= SEAU, met één woord, alle Wysgeerige en Zedekundige Schryvers, alle hunne poogingen niet te werk, om LO- DEWYK DEN XV uit zyne fchandlyke ongevoeligheid op te wekken, en in zyn bevroozen hart eenige zaaden van deugd te ftrooijen? — Welke loffpraaken , tot ver- grootens toe, hebben zy niet uitgeboezemd over HEN- DRIK DEN IV, om den nayver zyner Afftammelingen op te wekken, en hem te doen herleeven in de Erfge- naamen zyner Kroone! De beste raadgeevingen zyn ver- fmaad, de heilzaamfte oogmerken gelasterd. | „Toen werd de yvergloed der Wysbegeerte brandend 5 zy nam de toon der Voorzegginge aan, en befloot met duidelyk aan te kondigen die Gebeurtenisfen , welke onze oogen nu aanfchouwen, en die onze harten verbaa- zen. Deeze waarheden fcheenen zo onwaarfchynlyk, dát men er naauwlyks eenige agt op flaeg. Ten bewyze van %* geen ik hier zegge, voer ik alleen aan ,-de volgende plaats van EMILIUS:.s, Gy vertrouwt op de thans be- » ftaande orde en inrigting der Maatfchappye, zonder te » bedenken, dat deeze onderhevig is aan -onvermydbaate 5 Omwentelingen. De grooten:worden klein, de ryken s Arm, en de Monarch een Onderdaan. Zyn de wisfe« ə lingen des lots zo zeldzaam, dat gy verwagten moogt » dezelve te zullen ontgaan? Wy naderen tot een ftaat » van beflisfing , tot de Eeuw: dèr Omwentelinge ; en ss wie kan u borg blyven , wie inftaan woor °t geen ù » alsdan zal overkomen?” — — Om deeze Voorzegging nog meer klems by te zetten, voegt de Schryver, in een& Aartekening, er nevens: , Ik hou het. voor onmog€“ lyk at fa | „TEGEN DE :-WAARE WYSGEEREN. — 359 ar-lyks dat de groote Monarchyen van ZEwropa langen tyd » zullen duuren : alle hebben zy gefchitterd 5 en elke » Staat, die fchittert, is naby, aan zynen val. Ik heb meer „> byzondere redenen, dan deeze algemeene Grondregel , ‚> voor myn gevoelen; doch het. is myne zaak- niet, dee ə zelve op te haalen; en ieder, die de oogen wil openen, ə» ziet ze inaar al te duidelyk,” Koningen, Kerkvoogden, Edelen, Financiers, was het mogelyk, het lot, u over °t hoofd hangende, duidlyker te voorfpellen? — Gelukkig voor hem, die op deezen toon uwen fchielyk aanftaanden val voorfpelde, dat hy goa u alleen met verfmaadende kleinagting bejegend werd. | | „Indien de Overheden met geene onverbiddelyke gevoel- loosheid de Grondftellingen verworpen hadden van de BECCARIAS, de FILANGIERES , de DUPATYs, en van alle de.zodanigen, die hun in den naam der Menschheid be- zwooren om gelykerhand de befcherming uit te ftrekken over onfchuld en elenden , zouden zy dan hunne verdeedie gers niet gevonden hebben in die Nationaale Vergadering, welke hunne magt verbrak? — De Edelen, zo nayverig po het. behouden der inkomtten aan den Adelftand ge- egt, en alle die eifchen van dienstbaarheid, welke de Bewoonders des Plattênlands vernederen, hebben zy niet tegen hun. gaande gemaakt eenen „Staatsdienaar, die. zich gen Se anne zou betoond, hebben van hunne cigens ommen „Verre van uit eigen beweeging en vrywillig na de ftem eed Rede te luisteren, en geringe opofferingen te doen aan t algemeen belang, hebben zy hunne afmattende plaagee yen verdubbeld; Menfchen geflacht, om huvne Beesten te behouden. Nogthans, in ftede van °t geen hun ovez- kwam aan hunne eigene onregtvaardigheid-te wyten, en aan hunnen hoogmoed en ftugge ongevoeligheid de wraak hunner voorige Afhangelingen toe te {chryven, leggen zy dit der Wysbegeerte ten laste. te ftichten, deeden dezelve-fchande aan; de Overheden; in plaats van de Onderzaaten te befchermen, mishandel. den hun. —— Het oogenblik van ’s Volks magt is aan- ebrooken. Op °t zelve herinnerde het zich niets anders an het lyden en de verdrukkingen, welke zy zo langen tyd verduurd hadden, Is ’s Volks wraak verfchriklyk geweest, °t was de Wysbegeerte niet, ‘die aan dezelve den fpoorflag gaf; integendeel, zy heeft haaré poogingen ingefpannen om die te maatigen ; maar het was niet meet in haare magt, òm de buitenfpoorigheden te beteugelen, welke zy met heete traanen beweende, dan om het goede , °t welk zy ten oogmerke hadt daar te ftellen , te bewerken. es Het is niet in het -tydperk dat de vlam def Omwente. linge lichterlay opbrandt, dat de ftem des Wyzen eenige magt bezit om dé hollende driften der menfchen tè bé- teugelen. - Wat vermogten de Romeinfche Redenaars’, wat de Wysgeeren te Rome, ten tyde van sYrra en de Driemannen? Niet meer dan de DE THOUS èn L’nospt- mars in de hooggaande Staatsonlusten ten hunnen dage, Zou een FENELON, en MONTESQUIEU, EEN VOLTAIRE, en een ROUSSEAU zelve , waren zy nog in leeven, een eindpaal hebben kunnen ftellen aan de bloedige bedty- ven, die onze Vryheid bezoedelen, en de klaagtoon on- zer Wetgeeveren wekken ? — Gedwongen tot vrugt- loos weeklaagen y zouden wy zien dat zy geleeken - na den Stuurman, die, geduurende het woeden van eenen verfchriklyken ftorm , een verbaasd. oog geflaagen. houdt op het Schip, welks roer hy niet langer kan in handen houden. | En Dat men my eenen enkelen Wysgeer noeme, dien naam waardig, dié het Volk opgehitst heeft tot vernie- ling en moord 3 die het Volk niet aangemaand heeft om edelmoedig te zyn by de zegepraal , wettigen ei- gendom te ontzien, de zwakken te fpaaren , en de fchuldigen alleen naar de regelen des Regts te ver oordeelen! =. | | | BEDENKINGEN OVER DE HUISLYKE MONARCHIE, 364 TE — 3 BEDENKINGEN OVER DE HUISLYKE MONARCHIE, (Naar het Engelsch.) MEDEBURGERS! nalogie, zeggen de Wysgeeren, is eene zekere betrek. king en overeenkomst tusfchen twee of meer din- en, die, in andere Opzigten, geheel van elkander ver- chillen. Deéeze Analogie heeft derhalven deel in alle onze redenkavelingen, en dient om te ontvouwen en op te helderen5 en in die gevallen, waar ’er weezenlyk eene ek gelykheid tusfchen de vergeleekene zaäaken plaats eeft, mag men eene vry groote maate van vertrouwen ftellen op de gevolgen uit gemelde Analogie getrokken. — Maar ik vrees, dat, even gelyk veele andere dierbaare dingen in algemeen gebruik, de Analogie blootgefteld is om gebezigd te worden waar dezelve van geen dienst altoos kan weezen ; of waar dezelve veeleer het oordeel verbystert en bedwelmt, dan onderrigt. Diíkmaals neemt dezelve de gedaante: van Vernuft aan; en dus, in ftede van eenige weezenlyk daar zynde betrekking tusfchen de vergelcekene voorwerpen aan ons te ontdekken, worden wy alleen begogeld door eene grillige overeenkomttig- heid, welke geen grond altoos heeft dan in de vrugtbaar- heid eener fpeelende verbeelding. Van dien aart was mnisfchien het bewys van een oud Geneeskundigen tegen de Lichaamsbeweeging. De menfchen, zeide hy, moeten geen Lichaamsbeweeging maaken; dewyl de boomen, die nooit van plaats veranderen, veel rasfer en fterker groei- jen dan de menfchen. | „Ik ben tot het voorftellen deezer denkbeelden geleid , door het waarneemen van de Toepasfing, welke ten dee- zen dáge gemaakt is, van zekere Staatkundige Leeringen, op het Huishouden ; waar mede de invoerders dier be- grippen zeker geen oogmerk hadden, dat zy ooit iets zouden te maaken hebben. ' Noodloos is het, hier op te haalen, hoe zeer de be- „an van Monarchie, Ariflocratie en Democratie, ten eezen dage zyn uitgeploozen; met welk een heeten yver, met welk eene bitterheid, dezelve voor- en tegengefproo- ken zyn. Het fchynt als of het beftaan der dr af- | a angt 352 Oe ee > BEDENKINGEN “van eene Onmiddelyke beflisfing deezer gewigte onderwerpen; al het oude zal, als °t ware, voorbygaan 5 eene geheel nieuwe orde van zaaken gebooren worden , vol van gevolgen, die, in derzelver vooruitzigt, niet wel te berekenen vallen. 0 Hadt men over deeze Onderwerpen alleen gehandeld, in zo verre er Koningryken, Vorftendommen en Burger- ftaaten in betrokken zyn, nimmer zou ik eenige neiging gevoeld hebben om ‘er iets tegen in te brengen ; dewyl, in dit geval, myns oórdeels, de baane des onderzoeks niet te ruim en te vry kan opengefteld worden: doch, daar jk bevind dat Analogifche list onderwerpen heeft onder: handen genomen , welke met het Staatkundige in geen’ noodzaaklyk verband ftaan; daar ik ontwaar worde dat men poogt Revolutionaire gevoelens te verfpreiden, zo wel in Huisgezinnen als in Koningryken , oordeel ik het hoog tyd, dat wy uitzien na eenige middelen, om Huis- lyke Regeeringloosheid en Huwelyks- Oproer te voorkomen. Ik weet wel, dat de: zodanigen, die een Hwisgezin en een Staatsbefluur met elkander vergelyken, ARISTOTELES op hunne zyde hebben, en die groote Wysgeer gezegd heeft, dat het Beftuur van een Huisgezin natuurlyk Mo- narchaal is; maar ik hou my verzekerd, dat die {chran- dere Man deeze uitdrukking niet in de volfte ruimte wilde opgevat hebben; en dat, dewyl hy een Huisgezin by eene Monarchie vergeleek, wy deeze gelykenis niet moeten voortzetten tot de minfte byzonderheid toe. Hy hadt waar- fchynlyk het oog op de Aartsvaderlyke beginzelen var eenen Staat, wanneer het Hoofd eens Gezins die magt bezat over de goederen en het leeven zyner Kinderen , welke nu, naar de voorfchriften der wysheid, by den Staat berust. Nogthans heeft men onlangs dit gevoelen van ArisTo- TELES ongelukkig toegepast om eene volkomene Analogie jn te voeren tusfchen een Huisgezin en een Staatsbeftuur 5 en dewyl eenige Volken, uit noodzaaklykheid, of tot Op- {tand gedwongen, de Monarchaale Regeeringsvorm ver- worpen hebben, daar uit de hoogstgevaarlyke ftelling af- eleid, dat dit zelfde ín de Huisgezinnen mag gefchieden. it, Burgers! is eene Nieuwigheid , welke wy moeten tegengaan; dit betreft ons elk, hoofd voor hoofd: wie zal zeggen waar op dit zal uitkomen , waar eindigen! et ARISTOTELES dan, ftemmen wy toe, dat het Beheer eens Huisgezins Monarchaal is. De eerfte adds wel- OVER DE HUISLYKE MONARCHIE, 863 welke de hedendaagfche Hervormers- hebben willen in- voeren , is de natuurlyke orde der dingen ter zyde te. fchuiven; naamlyk, de Opvolging in de Manlyke Linie, Altoos ben ik een bewonderaar geweest van PHARA- MOND, den (veronderftelden) invoerder van de Sa/ifche Wet in Frankryk, uit kragt van welke de Mannen al leen erven. —— En, eer ik verder gaa, verzoek ik eenie ge myner Leezeren te regt te brengen, in hunne begrip en, deeze, Wet betreffende. Men heeft gedagt, dat die Jet byzonder de Kroon des Franf/chen Ryks betrof: daar dezelve, met de daad, algemeen influit, dat geen deel der Erfenisfe aan eene Vrouwe zal vallen, maar alles in de Manlyke Linie overgaan; en ftrekt dezelve zich zo wel uit tot byzondere Perfoonen, als tot die des Koning- Iyken Gezins. Ik ben, ’t is waar, niet van begrip, dat dezelve zich zo verre moet uititrekken 5 doch zo verre het de Erfenisfe betreft van de Kroon des Huisgezins, is het eene natuurlyke en hoogstregtmaatige Wet; en hou ik my verzekerd, dat, indien ARISTOTELES thans aan myne zyde ftondt, hy zou zeggen, dat, wanneer hy een Gezin tot eene Monarchie maakte, hy daar mede meende dat de Man de Monarch zou weezen. —— Wat een Volk betreft, ben ik mede van begrip, dat de Sa/ijche Wet goed is, of de algemeene inrigting onzer Wetten is verkeerd. Want waarom zouden wy veronderftellen , dat eene Vrouw meer eere is om eene Koningin te weezen, dan om een arlementslid te zyn, of eenige aanzienlyke Post in Kerk of Staat te bekleeden ? Nogthans wordt het eerfte gezegd regt en voeglyk te weezen; en het laatfte zou men, als ongerymd en belachlyk, uitjouwen. Maar dit by wyze van uit(tap. | Ik zeg, Burgers! dat de eerfte ftap, dien onze nieuwe Planmaakers genomen hebben, is, het Regt van Opvolging te betwisten , en de Vrouw op den Throon te heffen 5 niet met verftooting van den Man, maar in daadlyke me- dedinging met hem; hiet dewyl hy afgefloofd , krankzin- nig, of onbekwaam tot regeeren, is ; maar om dat zy ’er een nevens hem ten T'hroon willen heffen, en hem de teugels der Regeeringe uit de handen neemen. Maar , indien de Rustverftoorders der Huisgezinnen ver- der willen gaan, zou ik hun vraagen, welk eene foort van Monarchie het is, die men in een Gezin heeft vast- getteld? Is het eene volftrekte of eene bepaalde Monar- chie? Waar huisvest de uitvoerende Magt? Hoe worden de Geldmiddelen geheeven ? door wie sbefteed? — Lang eer zy tot de laatfte deezer voorgeftelde Vraagen gekomen Zyn, zullen zy bemerken, dat de Analogie niets meer betekent, en dat het Beftuur van een Gezin weinig of Beene gelykheid heeft met het Beftuur van een Koningryk. e Vader eens Gezins verwekt zyne Onderdaanen ; een Koning vindt ze reeds verwekt, en heeft niets te doen dau voor opvolgers te zorgen. In een Gezin is de Vader de eerfte Schatbewaarder en algemeene Betaalsheer 5 -hy bekleedt meest alle Bedieningen in eigen perfoon, van Souverain af tot Beul toe. Wanneer hy eenig gedeelte van zyn gezag afttaat, wordt het nog onder zyn oog waargenomen ‚en overeenkomftig met zyn bevel; en in zeer weinige gevallen verleent hy magt om naar welge- vallen te handelen. — Maar, * geen bovenal hem Opper- magtig maakt, beftaat hier in, dat hy, wegens zvne In- ' komíten, geene verpligting heeft aan zyne Onderdaanen 5 ° © f ` maar OVER DE HUISLYKE MONARCHIE. 865 maar zy alles, wat zy bezitten, aan Hem werfchuldigd zyn. —- Nog eene rede, waarom hy Oppermagtig is, ontítaat daar uit, dat hy de Stichter en Grondvester is van zyne Monarchie; hy verkiest zyne Wederhelft. Ine dien zy hem koos, zou, ik ítem het toe, het geval geheel veranderen $ maar niets van dien aart valt voor; uitge- nomen, zo men my berigt, in eenige weinige gelegen- heden, ftaande dat vreemde tydperk, ’t welk men een Schrikkeljaar noemt, waarfchynlyk om dat dan eeni- ge perfoonen de perken van Zedigheid overtreeden. Maar zelfs deeze uitzondering grypt. zo zeldzaam {tand, dat ik ze myne tegenfpreekers geheel wil toegeeven; zy zal my- ne redeneering niet in °t minfte verzwakken. De Monarchie in een Huisgezin is egter geene volflaa. gene Monarchie; dan zou dezelve in Dwinglandy veraare ten: °t is een bepaalde Monarchie. De Oppermagt is gebonden aan een groot Wetboek, te breed om het hier o te haalen. °t Geen byzonder zyn Gezagbetoon omfch kan op het Register it veen worden , onder de woor= den: Gezond Verftand, Genegenheid, Ouderliefde, Eigen- belang, Huwelykstrouw, en andere foortgelyke. De raad. pleeger met dit Wetboek, deeze Hoofdítukken naflaande , zal bevinden, hoe naauwkeurig de Wetten voorgefchree- ven en de Grondregels vastgetteld worden, volgens wel- ke hy zyn gedrag moet fchikken. , En, fchoon ’er geen jen Verdrag is tusfchen de Onderdaanen en den ouverein, doet hy zeer ftaatlyk, en doorgaans in eene Kerk, een plegtigen Eed, wanneer hy zyn Huislyken Staat aanvaardt; en nimmer verbreekt hy dien Eed, of fchendt eenig gedeelte van de bovengemelde Wetten, ongeftraft. —- Deed hy zulks, vorderde hy van een agon Onderdaanen af, eenig flegt bedryf te volvoeren, of iets, °t welk ongerymd is, te doen, zy mogen het weigeren 5 en fchoon hy des wraake mogt neemen alg een dwingeland, hy heeft geene magt, hun te dwingen, om iets, ftrydig met hun geweeten , te bedryven, — Zo veel wegens de paalen, die zyn gezag beperken. . Ten aanziene van alle de weezenlyk nuttige takken zyns Beftuurs, mag hy als voltrekt heerfchende worden aangemerkt. Staat -een-zyner -Onderdaanen tegen hem op, hy heeft de middelen by de hand om gehoorzaam- heid af te vorderen, of hun te verwyderen uit de Maare {chappy, van welke zy niet verdienen langer Leden te blyven. Indien zyne Wederhelft afwykt van de verbin- MENG, 1798. NO. 9. Dd tea 866 71 2 ` BEDENKINGEN tenisfe met haareri Heer aangegaan, sen het zo verre brengt dat zy in misdaadige verftandhouding met den vyand treedt, dan mag hy haar geheel. verwydercn j) en eene andere in haare itede kiezen. =——— Voorbeelden hier vans fchoon dít nooit- gefchied dan-op ‘het bybtrengen van de voldingendfte bewyzen, zyn, in deeze laatfte: rrd vry veelvuldig geweest; en kan ik die menigvuldighei wel aan iets anders toefchryven , dan: aan de oproerigé denkbeelden , met zo ongebonden eene vryheid ver. fpreid tegen de magt en waardigheid der Huislyke Re- geeting. Deeze ondermynen. de grondflagen van gehoor. zaamheid „ boezemen „eene ‘veragting in. voor den: Perfoon van den Souverain, en doen het oor leenen om te luis: teren ha de inboezemingen van een Overweldiger, die raadflagen fmeedt tegen de Kroon, en de eer van den Souverain. EE ‚Ik móet, nogtBans, hier aanmerken, dat de voorwaar- den, op welke de Monarch ‚des Gezins zyn gezag be- houdt, zodanig zyn, dat, in gevalle beweezen kan wor- den, dat hy zyne Echtgenoote verwaarloosd of mishandeld; haare eer op deeze of geene wyze bevlekt heeft, hy haar mag affcheiden van zyn hof; doch haar met een ge- tioegzaamen voorraad moet voorzien, en hy -geene andere in haare plaats mag neemen, zo lang zy leeft. Zo zeet gyn de magten, die cene Familie- Monarchie uitmaaken, tegen elkander opgewogen. < Nu, myne Medeburgérs ! welk flag van Lieden moeten het weezen , die deeze Regeeringsvorm zouden willen Veranderen; die, begogeld door Analogifche Drogredena- sy, (want ík wil dit geen redenceren noemen.) eene Re- eeringtoosheid zouden willen invoeren, onder- het deke leed van Hervorming? Voorzeker, zy moeten zeer flegt {lag van lieden weezen5 dewyl-zy niet onkundig. kunnen zyn, dat de Regeeringsvorm y in de Huisgezinnen aange- nomen , zesduizend jaaren reeds beftaan heeft, — beftaan heeft met zo veel voordeels als met mogelykheid van eenige Conftitutie kan getrokken ‘worden, en met zo weinig mis- Bruikén als men kam verwagten van den onvolmaakten ftaat der menschlyke natuurc. Eon É =” Nogtbans, indien wy dwaas genoeg zyn òm ons te taaten begochelen tot het gehengen deezer nieuwighe* ĉen; indien wy, by voorbeeld, in ftede van dê Manar- chie, eene Gunarchte vastftellen, of het’geen JOHN KNOX de Meerfohappy der Vrouwen noemde, dàn:zal de orde a ee v … N å r « a- ~oU COVER DE RUISLYKE MONARCHIE, … « 367 Natuur omgekeerd, en het zwakfte vat tot het fterktte arn worden; waar. uit een onnoemlyk aantal onger egenheden moet ontftaan , om niet te zeggen: van onge- bondenheden. > : i. „Egter heeft deeze jammerlyke ommekeer reeds daad» lyk ftand gegreepen in. veele Familien van Fat/oen, gen lyk men ze gelieft te noemen. Wy leezen,; in de Dag» vlieg Mevrouw : AVERECHTS eên Bal geeft; dat evrouw SPILZIEK een Kaartparty en Avordmjaaltyd zal houden ; in deeze: aankondigingen worden de naa- men der Mannen en Meesters even min gefpeld, als of zy een‚o in ’t cyfer. waren. — En wat is het gevolg eweest, Burgers! van zulk eene losmaaking der zede- yke beginzelen; wat anders, dan dat de Regeering, door het uitvaardigen van dreigende verboden, zich daartegen heeft moeten ‘verzetten. Dit zyn de heerlyke vrug- ten van die Nieuwigheden; dit de veranderingen, door die zogenaamde vryheid van denken en doen ingevoerd. ‚„Een ander gevolg , ’t welk voortvloeit uit de Lag van eene Omwenteling te doen ftandgrypen in het Huis- lyk Beheer, is het aankweeken van een Partygeest. ftede van eensgezindheid en wettige gehoorzaamheid , vinden wy de , Huisgezinnen vol Partyfchappen.deeze hangt de zyde van den Heer, geene die -den Vrouwg aan. Waar devlaatstgemeide Party de overhand. heeft, aat zulks vergezeld met eene ontzettende verkwisting er Inkomften;- en die Party wordt niet Zelden de doore brengtter van ontelbaare duizenden. De geheele Staat Sor bankbreukig ; en de leden worden genoödzaakt uiteen te gaan, en elders een goed heenkomen të zoe- Ken, Niet zelden ook vormt de vermoedelyke Effgenaarft eene fterke Party tegen den Souverain; en, door midde van vreemde troepen, ket doorgaand gevolg eener buis tenlandfche opvoeding, keert hy den Throon om, op. wel- ken hy als Opvolger hadt moeten, zitten, Gano dS Maar ik heb myn Brief tot eene ongewoone lengte uit- gerekt: °t geen ik daar in fchreef: moet genoegzaam wee- ù om het gevaar aan te toonen, van uit de 'Analogin $ redenkaveleh, of de gelykenis te verre uit tė ftrekken tusfchen een Koningryk en een Huisgezin, en, gevolg» lyk, om in het laatfte over te brengen die befpiegelende ladi en Utopiaanfche harsfenfchimmen, welke, binnen behoorlyke paalen omfchreeven, mogen dienen om het verftand der Staatkundigen bezig te houden en te fly- Daz ` ' pen; J 868 BEDENKINGEN OVER DE HUISLYKE MONARCHIE. pen; maar, wanneer men poogt de uitvoering daar vá over te brengen op de veel kleinder fchaal van Huislyk Beftuur , leken regeeringloosheid, en verderf moet naa zich fleepen. Het is gevaarlyk, al te kiesch te wee- zen, en oude Vastftellingen omver te werpen, ter oors zaake van kleine gebreken ; en ze te neder te fmy- ten , eer ed verzekering bekomen hebben, dat wy iets, zo goed , indien niets beter, in-ftede kunnen ftel- len. Ik ben Uw Medeburger HUIS-POLITIEK, HET PARADTS VAN SCHEDADe (Eene drabifche Vertelling.) eleer, lang vóór dat gezegend oogenblik, in ’t welk de, Propheet der waare Geloovigen de waereld verlichtte, en eer de geheiligde Koran uit den zevenden Hemel was ne. dergedaald, wierd Temen (Gelukkig Arabie) met een willekeu- - rig gezag beheerscht door schepap. Deeze was een wreed en wellustig Despoot, verfoeilyk door zyne buitenfpoorigheid en godloosheid ; ja eerder een Monfter dan een nsch. By zyne overige affchuwelyke hoedanigheden voegde hy de dwaas- heid van een Goddelyken Eeredienst te begeeren. Had hy deeze buitenfpoorigheid alleen binnen de muuren van zyn Paleis beflooten , hy zou daaraan gemaklyk hebben kunnen voldoen : de Hovelingen van zyn tyd zouden hem , zonder de minfte tegenkanting , hebben aangebeden; zy zouden zelfs, zo het gevorderd was, den Aap en de Papegaay huns Mees- ters tot de voorwerpen kunner aanbidding gemaakt hebben. Doch screpap begeerde, dat zyne Goddelykheid door het geheele Volk zoude erkend, en in ernst worden aangeno- men voor een onfeilbaar Leerftuk in de Arabifche Godgea leerdheid. | Om tot zyn oogmerk te geraaken, dagt hy een buirtenfpooe rig middel uit, en niet ten onregte; want de zodanige flaa- gen dikwyłs het best. Hy deed ten dien einde een uitgebreid veld, in het aangenaamst gedeelte van zyne Staaten, met een hoogen muur omringen. Een van binnen rondloopend Bosch van zeer hooge en fchoone boomen bedekte het gezigt van het muurwerk, en omcingelde den grootften en pragtigften Tuin, die immer beftaan hadt. In denzelven vond men vrugte baare velden, bepoot met de fchoonfte en welriekendíte Len- tẹ“ a, HET PARADYS VAN SCHEDAD,.: 369 gebloemeng van daar ging men in dreeven en wandelwegen , op het keurigst beplant met de uitgezogtfte welriekende en vrugidraagende boomen, Doorfchynende beeken ftroomden, met een zagt geruisch, over het goudkleurig zand, of boften tegen (chitterende keifteenen ; met welk geluid zich de ftreelen- de ftem van het zangryk gevogelte, ’t geen het omringend ge- boomte bewoonde, op het licflykst, vermengde. Op eene. anders plaats fpiegelde men zich in ° kristallyne vogt van een groo- ten vyver, in welks doorfchynende wateren men de fchoonfte fchelpdieren en visfchen zag fpeelen. Van daar ging men in de verkwiklyke fchaduw eener betoverende Valel , in welke een zilverkleurige waterval de lugt fleeds verfrischte; terwyl men zich wat verder kon verlustigen in een Doolhof, zamengefteld vit-de fchoonfte Palmboomen en fteeds groenende Cederen. Overal, om kort te gaan, had de konst de betoverende fchoonheden der vatuure op het gelukkigst gebezigd. ‚ Op eenen heuvel, in het middenpunt van dit betoverend verblyf , had scuepaD een kostelyk Paleis gebouwd, in ’ welk fmaak en rykdom elkanderen den -prys betwiscten. Alles vond men hier vereenigd , wat door eene vuurige verbeeldings- kragt, tot gemak en vermaak, kan worden uitgedagt. De uit: fteekendtte Konftenaars , die door hunne weetenfchap de zine neu kunnen ftreelen , waren hier byeenverzameld, door be- kwaame Koks, Mufikanten, Danfers, Potzemaakers , Poëten s enz. Dan, 't geen nog meer was dan dit alles, een talryke zwerm van jonge Schoonheden , wel minder zuiver, maar moe gelyk nog aanvalliger’, dan de Hemelfche Mouris, vercierde dic betoverend Kasteel. Toen nu scHenaD alles had doen gereed maaken, ’t geen tot het in werking brengen van zyn vreemd ontwerp moest dienen, deed hy aan de deuren van alle Tempels de volgende, Bekendmaaking aanplakken: _ Scuepan , God van Yemen , aan alle Geloovigen heilt „Voorgenomen hebbende alle andere Goden, die alleen beloo* „ hingen na dit leven belooven, in weldaadigheid te overtreffen, „doen wy te weeten, dat wy in onze vlakte van Yemen een „ Parydys hebben gefchaapen, in ’t welk Gylieden zult kun- . p Den genieten allé de vermaaken van het tegenwoordig leven. „ Wy zullen daar alle de geenen in opneemen, die, met ver- » agting van alle onnutte Deugden, opregtelyk in Ons geloos ¿s Ven: en van dit oogenblik af aan zullen wy de hier nevens n genoenden van onze getrouwe Dienaaren in hetzelve doen » ingaan. Ô Volk van Yemen ! volg het voetfpoor deezer » gelukkigen na, en verdien de Kroone der Witverkoore. s nen. De Gelukzaligen , wier naamen in de genoemde Afkoudiging vermeld wierden, waren de onbefchaamdfte der vleijers van WCHEDAD) de werktuigen zyner geweldenaryen, en de me:gezel; Dd 3 E len 379 HET PADAUYS VAN 6CHEBAD, len zyner wellustigheden: voorts ligtekooijen, die zieh aan hèm ten beste hadden gegeeven, en eenige andere Vrouwen van een listiger aart, die hem alleen met beloften hadden gepaaid. Naauwelyks was het Edit afgekondigd, of scH-Dap deed zyne nieuwbakken Heiligen , met groote plegtigheid, inleiden in het Paleis van Iram, en- beval hun in vrede die gelukzalige heden te genieten, die hy hun had toebereid; wier waardye nog aanmerkelyk vergroot zou worden, door de menigvuldie ge bezoeken, waar mede hy hen dacht te vereeren. . Na deeze inhuldiging verliet hy het Paradys , floot de deur, en beval de Wagt, die hy daar by plaatfte , alle Ongeloovigen, zonder genade, om hals te brengen, die het waagen mogten dit hei ligdom te naderen, De Geloovigen baadden zich intusfchen, zonder eenige weêr- houding, in alle die vermaaklykheden, welke hunne Godiyke woonplaats hun kon doen genieten. Voor de eerfte reize be- wonderden zy , ja beminden zelfs byna y den Dwingeland. Ja zomwylen vielen zy byna in verzoeking, van te gelooven, dat de bezorger van zo veele -vermaaklykheden waarlyk een God- Iyk Perfoon moest zyn: 't geen juist datgeen was, ’{ welk SCHEDAD verlangde. Ondertusfchen duurde hun Geloof niet lan- ger dan ‘hun geluk, ’t geen fpoedigd eindigde. Vermaaken, die alleen in fchyn afwisfelden, maar indedaad dezelfde wai ren ; vermaaken ‘zonder ophouden, zonder moeite verkreegen en nooit afgebrooken, wierden- ras. fmadkeloos en eindig- den in eene ondraagiyke zadheid, Maar dic was niet alles : door zich al te veel in vermaaken toe te geeven , wierden de Geloovigen niet alleen onbekwaam om dezelve meer te genie ten; maar zagen zich daarenboven ten prooije aan alle ziekten ‚en menfchelyke zwakheden, welke de Soldaaten van scHsvan piet in ftaat waren buiten hee Parádys te keeren. De gemelde onheilen wierden nog hier door verzwaard, dat de Gelùkzaligen elkanderen in de waereld gekend hadden: toen ter tyd was hunne onderlinge liefde niet groot geweest, em thans , daar zy zich fteeds in hetzelfde gezelfchap bevonden, verfoeiden zy ‘elkanderen. Het zy ze zich opgeflooten in hunne vertrekken; ‘t-zy ze hunne ledige lichaamen afleiding tragtrem té bezorgen met dè heerlyke Tuinen rond te wandelen, °t wag. alles hetzelfde, en zy wierpen óp alles ; ’t geen zich aan huooe zintuigen aanbood , een blik van doodelyke verveeling. Van een verheven plaats iń dit Paradys zag men op de Roode Zee, en de dorre rotzen, met welke dezelve oùizoomd ‘is. Wat Zouden zy wel niet hebben gegeeven , om als Zeelieden ten fpeelbal te: mogen dienen-aan dit onftuimig water, of op dig onbewoonde rotzen om te dwaalen. | D ee ~ De bewooners van dit Paradys bevonden zich in deeze ver- maaklyke omftandigheid, toen de God van Yemen hun met zy ecrte bezoek vereerde, By die vermaaken , door welke hy on A HET “PARADYS' VAN SCHEDAD. 375 Onderftélde dat Zy als opgetoogen waren, hoopte hy thans het oufchatbaar geluk van zyne tegenwoordigheid te voegen. Doch , hoe groot was Zyne verbaasdheid-en verontwaafdiging, toen by, in plaats van een vreugdegefchrei van dankliederen, en van andere: menigvuldige tekenen van erkentenis, niets hoorde dan klagten en murmureeringen. Hy tragte intusfchen zyn misnoegen te ontveinzen, en, zyne verontwaardiging zo veel mogelyk verbergende , mengde hy lief koozingen met zyne drei- gementen, en zyne Heiligen nu eens vleijende en dan eens dreigende , bewoog hy hen om het nog verder in het Paradys pit te houden , en hun geluk met geduld te draagen. Deeze voorzorgen warên intusfchen niet voldoende: Scuaepap zou alle vrugt zyner poogingen verlooren hebben, zo hy aan de bewaa- kers van bet Paradys geen order had gegeeven , om niet alleen de Godloozen, die zich in het Paradys wilden begeeven, om hals te brengen; maar insgelyks de Vroomen, die poogingen mogtea doen om uit dit Hemeisch verblyf te ontfuappen. ‚ ScHepaD keerde in zyne Hoofdftad terug, in eene verfchrike lyke woede. Zich. in zyne ontwerpen geheelenal te loor gefteld ziende, tragtte hy zich aan een ieder te wreeken. Hy zag zyn Paradys en zyne Godlykheid veragten, en om dit eislyk on. heil te ftuicen nam hy zyne toevlugt tot een ander middel. Hy liet eene tweede Afkondiging uitvaardigen, in welke hy. bekend maakte, dat hy, in aanmerking neemende de ondankbaarheid van zyn Volk, en de zo geringe genegenheid van ‘hetzelve om in de zegeningen van zyn Paradys te deelen, nu eene Hel zou fcheppen, waar in hy alle Godloozen zou doen werpen, die maar in ’t geringfte. aan zyne Godlykheid zouden durven twyfelen, of zich eemigzins durfden ftelten tegen de uitvoering zyner ontwerpeu. Ee In deeze laatfte onderneeming flaagde het Monfter ten vollen, Doch eindelyk verloor het Volk van Yemen allen geduld, ftond tegen den dwingeland op, en vermoordde hem. — Onder ande- ren kunnen wy uit zyne Gefchiedenis leeren „dat het gemaklyker is, de menfchen te kwellerf, dan dezelve gelukkig te maaken. IDEE TRE DE EINDIGENDE DAG, Fragment. Pi — de dag is weder geëindigd! weder één dag tot onè leven toegevoegd, ééne kleene fchakel, aan onze levenske- ten gehegt, — boe veelen zyn zy, die den blyden Morgen vrolyk zagen aanlichten, en reeds njet meer in leven zyn! die, vóór het eindigen van deezen dag, ook hun dierbaar leven ge: Ëindigd hebben, — een leven, dat voor fommigen pas aanvan- gelyk was, dat met plannen en uitzigten vorzeld ging, en wel- ke ontwerpen thans ook in eenen flag ophouden hoe veelen beloofden zig allês, op den aannaderenden Morgen, ja, van dé nog vöorhanden zyude jaaren ! even. of men gewiste Ze- 372 DE BINLIGENDE DAG, “zekerheid bekomen had van nog een aantal jaaren in leven te zuilen zyn. — Ach! welk eene dwaasheid; daar men dage- lyks, ja, te'aller uuren, zoo veele voorbèelden ziet, dat ons fortuin en leven kort, onbeftendig, en ras voorbygaand is, even als rook die door een enkelen wind verdwyat. En ftelle men dan de jaaren der kindsheid, die wy al fluimerende door: brengen; die onzer onervaaren losfe jeugd, die wy enkel ver- dartelen ; die als Man, wanneer wy ook zeer dikwyls de aller» ellendigfte verrigtingen uitoefenen, en onzen tyd in drift en caprifes ten einde brengen; en onzen ouderdom. waar in de vermogens verftompen en verminderen, — hoe gering en hoe weinig zyn dao die jaaren, waar in wy eigentlyk leeven, waar in wy nuttig zyn, en beantwoorden aan de beftemming, waar toe wy hier geplaatst zyn; maar ook, hoe niets bedui- dend brengen wy veeltyds onze dagen ten einde; men loopt, en draaft — men is den gantfchen dag de bezige, en verrigt niets, dat wezenlyk den naam van nuttig verdient; === beu- zelingen die niets in zig bevatten; verrigtingen zonder kragt, voordeel , of genoegen, voor ons zelven en anderen;ftellende u zelve gelyk met het redenlooze vee, dat enkel voortleeft , omdat het leeft. Dan gy vergeet dat de weggevlooden tyd niet weder kan herroepen worden, — neen weg is dezelve, en komt nimmer weder. | MENGELWERK, ‘TOT FRAAYE LETTEREN, KONSTEN EN WEETEN- _SCHAPPEN, BETREKKELYK, REDE- EN SCHRIFTMAATIGE BEDENKINGEN OVER DE PLIGTEN EN HOEDANIGHEDEN DER BEDIENAAREN _ VAN HET EUANGELIE; ALS MEDE WEGENS HET f VOEGLYK GEDRAG DER LEDEN VAN DE CHRISTLYKE GEMEENSCHAP, TEN OPZIGTE VAN HUNNE LEERAAREN. (Volgens het Engelsch van JAMES FOSTER , DD.) (Wervolg van bl. 341.) T het, voorgaande een kort en algemeen verflag gese- ven hebbende van den aart en het oogmerk des Christenleeraarampts,en de verpligtingen, daar uit voort- vloeijende; zal ik, met dezelfde beknoptheid, daar by _ voegen, het voornaamfte van den Pligt der Leden eener „Christlyke Gemeenfchappe ten opzigte van hunne Leeraa- ren. — Eene ftoffe van geen minder aangelegenheids voor de eer des CAristendoms, voor de bevordering van waarheid en deugd, en den bloeiftand der CArist/yke Gee meenten, dan het goed gedrag, de voorzigtigheid en trouwheid der Leeraaren zelve. Want, in elk geval van betreklyke Pligt, en waar wederkeerige verpligtingen zyn tusfchen de Partyen daar in betrokken, °t zy Over- heden en Onderzaaten, Ouders en Kinderen, Heeren en Dienstbooden , moet de ale beantwoording aan een der beide zyden noodwendig verwarring baasen, en vergezeld gaan met heillooze ongeregeldheden. Dit is de rechtftreekfche en noodzaaklyke ftrekking der dingen, de onveranderlyke gefteldheid der natuure; en, in het ftuk, ’t geen ik thans gaa overweegen , wordt zulks , buiten allen kyf, bevestigd, door de ftandhoudende on- devine ing, | i De Gebreken der Christenleeraaren , gelyk ik, voorheen heb opgemerkt, hebben dikwyls ftoffe tot hoogklinkende MENG, 1798. NO, IO, Ee klag^ 374 __ BEDENKINGEN OVER DE PLIGTEN- klagten opgeleverd, en men heeft niet naagelaaten de zelve met de zwartfte kleuren af te fchilderen. Maar, fchoon het geroep des Ongeloovigen , en van den alles uitkrytenden. /rygeest, doorgaans Aierby ophoude, mag men met rede vraagen,» of ‘er geen andere regtmaa- tige grond van klagte is? of het ongeregeld gedrag zich alleen tot die zyde bepaale? Geen mensch kan dit beweeren, of, eerlyk zynde, het zelfs waagen van ter zyde met een wenk dit te. veritaan te geevens zo by iets weete van de Ge/chiedenisfe der Christlyke Kerke, of den tegenwoordigen toettand. van den Godsdienst onder ons. in tegendeel is het. allen bekend, dat, door ’s Volks onverfchilligheid en laauwheid, ernftige Godsvrugt en betragting van Zedelyke Deugd in deerlyk verval geraakt zyn, in Gemeenten voorzien van Leeraaren geheel tot hun post toegerust, van voor- beeldlyken yver en braafheid. ’s Volks trots, en vitzugt, hunne bittere verdeeldheden en partyfchappen , hunne onbuig- zaame flyfzinnigheid, hunne bekrompenheid van begrippen, en de ontmoediging, welke zy daar door gegeeven heb- ben aan een verftandig en vry onderzoek van. 2 De eerfte tak van °s Volks Pligt omtrent. de Leeraarss tot welks voordragt ik my natuurlyk geleid vind, dewyl dezelve met de daad de grond en het fteunzel is van alle overige, beftaat in een eerbiedigend gedrag, en: hun, ten allen tyde, te behandelen. met behoorlijke. agting en eert. Maar, ten einde dit myn zeggen niet misduid en geoordeeld worde eenigzins naar Hoogmoed te fmaa- ken, wanneer zulks aangedrongen wordt door iemand DER EUANGELIE- BEDIENAAREN, ENZ. 375 van myn Charaêter , verzoek ik, ten deezen opzigte » myne meening wat nader open te leggen, en verftaan te worden met de volgende Bepaalingen. | Ik wil dan in geenen deele aangemerkt worden als een dd nen van veel zich aanmaatigende Domkoppen, die geheel ongefchikt zyn om anderen te onderwyzen; noch ook van de wien en ondeugenden, die fchandvlekken zyn wan het Leeraarampt; noch van die l igs bedriegers, diè Yer op uit zyn om de Geweetens der menfchen te ver- flaaven 5 maar alleen van Perfoonen ‘van. weezenlyke werdienflen , van bekwaamheid, yyer en getrouwheid in het werk hunner bedieninge, en die, in ftede van Heer- fchappye te voeren over het erfdeel des Heeren , voorbeelden der Kudde zyn C*). —— Ook is de eerbied, voor welken ik pleit; geenzins eene volftrekte onderwerping aan de ge- voelens van eenige Leeraaren, hoe zeer ook met reden geagt van wegen hunne Kunde of Godsvrugt. Want , indien de Christenen hunne geestlyke Leidslieden blindlyk volgen, en alle hunne Leerftellingen met een ingewikkeld geloove aanneemen, dan liggen zy bloot voor ontelbaare bedriegergen, en hebben geen. behoed- of fchutsmiddel tegen de domfte Geestdryvery , noch tegen Ongodsdienftigheid zelve. In tegendeel, hoe vryer hunne gevoelens; getoetst worden aan den algemeenen regel des Gezonden Verflands en de. maatftok der Geopenbaarde Godsdienstleere , zullen de zodanigen:, die onder hun onder- wys taan, meer vorderen in Godsdienftige en CArist/yke kundigheden , meer zich aangezet en bevestigd vinden in de betragting van alle Deugd. «Ik wils.-overzulks, in ftede van dit te ontzeggen, elk CAtisten wel ernftig aanmaanen tot eene onpartydige beoefe. ning der Heilige Bladeren, als een allereigenaartigst mid- del voor elk; om een met zichzelven beflaandear , en „ede. kyk, Stelzel te vormen van -Geloof en Leeven; van recht- maatige begrippen wegens de-GODHEID, van de uitgeftrekte heid der Godsdienftige en Zedelyke verpligtingen. Door dit middel zullen de ‘CAristgeloovigen een ftrikten en ge- maklyken Regel hebben om volgens te handelen, en de hoope der Gelukzaligheid op eenen vasten grondflag te doen rusten; terwyl het verwaarloozen van deezen regel zo veele onbegryplyke Geloofsartykelen heeft ingevoerd; -$ eer. (*) 1 PETR. V: 3. Eea 376 BEDENKINGEN OVER DE PLIGTEN leerftellingen, der waare Godsvrugt vyandig; donkere, wanhoop inboezemende, gevoelens wegens de GODHEID s en bygeloovige, yzing aanjaagende, verfchrikkingen. Daarenboven zal het leezen-der Heilige Schriften, met onpartydigheid , opregte en eerlyke Zielen vervullen mèt nederigheid en goedwilligheid, met gemaatigdheid, verdraag. zaamheid en onderlinge opregtheid; terwyl het tegenover- geftelde dier handelwyze, of het verzuim van dit voor: {chrift, duistere en geweldige Ge/chitlen vermenigvuldigt, en voortzet met een dollen yver, zonder verftand of ceni- gen zweem van befcheidenheid. u En, — om thans flegts nog één voordeel te vermelden van °t geen ik tegenwoordig aanprys, —_ door dit mid- del zal het gros des Christendoms de gronden zyns Gee loofs beter verftaan, en gevolglyk ‘er te vaster in gev@ss tigd weezen. De Christgeloovigen Zullen volkomener on- derrigt weezen van de irinerlyke voortreflykheid der Gods- dienstleere , welke zy belyden, van de fterkte en het - gewigt der witwendige Ölykbaarheden, In deezer voege zullen zy Geloovigen weezen, niet op den voet van ene kel Overlevering en Gezag, Ct welk alle Godsdienstbely« denisfen even zeer fchraagt); maar op gronden van rede- lyke Overtuiging en Keuze. — Uit al °t welk wy mogen afteiden, dat voor Leeraars en Onderwyzelingen het een al- gemeene pligt is „de Schriften te onderzoeken (*):-deeze vry= beid ongemoeid , en door geen fchrik vervaärd gemaakt; of door Anti-christifche verdrukking gedwarsboomd, uit te oefenen, denk ik in opregten gemoede ; (en gave cop dat de Christenen allen dit uit het zelfde oogpunt be- fchouwden!) is het hoogffe en meest te fchatten van alle _ uitwendige Christlyke voorregten. En nu, is’er in dit alles iets °t welk naar Heerfchappy; jets °t welk naar Geestlyke dwinglandy, fmaakt? iets dan “x geen ftrekt om de ziel uit te breiden en op te klaaren ? — — Het moet, volgens deeze beginzelen, geheel ’s Volks eigen fchuld weezen, indien het onkundig, verflaafd of in de {trikken van bygeloof verward is. Men zal dan min klaagen over Priester-bedrog,en veel meer, dan men ewoon is te doen, over zelfbedrog en zclfmisleiding. ant, wanmeer de Christenen, ten eenigen tyde, aange. maand worden om Awnas Voorgangeren te gedenken, hun ge (*) Joan. V: 39 DER EUANGELIE-BEDIENAAREN, ENZ. $877 geloof naa te volgen; hunne Voorgangeren gehoorzaam en onderdaanig te zyn (*), is dit eeniglyk in zo verre als zy- verpligt zyn zich te onderwerpen aan eenige andere wyze en redelyke inftelling : het is niet aan zulke Voorgangers en Leidslieden, als Heerfchappy voeren over hun Gelkoove; maar aan de zadanigen, die enkel aange- fteld zyn om hunne Onderwyzers te weezen in het waa- re Christendom , en Medehelpers tot hun heiligen wandel en geestlyke blydfchap. 7 Eindelyk, de Zerbied, den Leeraaren verfchuldigd, wordt niet gẹvorderd uit hoofde van eenige zonderlinge verdienfte, die by hun huisvest, en nog minder uit hoofde van enkele Zyeeks of uitwendige Onderfcheidingen, of senig aan hun Ampt verknogt gezag, of in hun woo- nende Heiligheid ; maar ter oorzaake van de nuttigheid des Charaćters , $ welk zy bekleeden, als het naar eisch en eerlyk door hun wordt opgehouden. Overeenkom- ftig hier mede vinden wy, dat PAurus de Geloovigen te. Thesfalonica aanmaant, om de zodanigen, die onder hun arbeiden, en hunne Voorftanders waren in den Heere, zeer veel in liefde te agten, om huns werks wille Çt), = Een voorfchrift , zeker, ’t geen zo verre is van eenen buitenfpoorigen Een op eerbetoon vlammenden eisch, dat ` her veeleer aangedrongen wordt door alle beginzelen van rede en edelmoedigheid. 