Herbarium amboinense ?plurimas conplectens arbores, frutices, herbas, plantas terrestres & aquaticas, quae in Amboina et adjacentibus reperiuntur insulis adcuratissime descriptas iuxta earum formas, cum diuersis denominationibus cultura, usu, ac virtutibus, quod & insuper exhibet varia insectorum animaliumque genera, plurima cum naturalibus eorum figuris depicta /omnia magno labore ac studio multos per annos conlegit, & duodecim libris belgice conscripsit Georg. Everhard Rumphius ... ; nunc primum in lucem edidit, & in latinum sermonem vertit Joannes Burmannus ... qui varia adjecit synonyma, suasque observationes pars prima [?sexta].
Ufus. Veruftorum truncorum lignum palis infervit & tignis: Ex fpinofis fructus partibus radulz forman- tur, quibus cunéte molles radices, uti Zingiberis, Curcumz , fimiliumque conminuuntur, natura enim hifce ftupidis hominibus quam maxime favet , fubpe- * ditando plurima inftrumenta, que quotidianum ad ufum ipfis funt neceffaria, nec tamen fabricare no- runt: Quum vero hec arbor adeo rara fit, hinc na- tura illis aliam quoque conceflit rapfulam , qua den- dritis eft in mari ubique obvia, quz alio in loco inter marina a nobis defcripta eft fub nomine Fungi Saxeis Pinguis porro vermis feu Eruca Amboinenfibus in deliciis eft, quem deglubiunt, ejusque inteftina abjicis . unt, ac verruculoperforant, atque tali modo toftum . edunt, inftar butyri enim pin '*, adeo naufeofus eft, ut nemo ipfum defideraret; nif + qui ipfi fit adfuetus: Hoc autem malum quoque pati- is eft, hic vero cibus nifi tur quotannis Cananga frugifera , ejus vero Eruce horrenda funt, ac pilis hirtz, ex nigro őz luteo ma- culate, mec edules; ita ut licet Radulifera nullum alium praeberet ufum , hic tamen locum mereretur , quum fingulare fubpetat exemplum Eruca edulis. EM Tabula Centefima Vigefima Nona Ramum exhibet Raduhfere fructibus onuftz. [RET XLVI. HOOFDSTUK. De Rafp-Boom. pw Ż is een boo en boom , "met een regten lam en ef- fene Jeborffa > de bladeren [taan Co Fi twee ac malkander , op zeer korte fteelen, drie en vier dui- men lank, twee dito breed, effeñ, en glad, de grovte Wa 2 a NM rest door de middeń, „ Het bloeizel bangt aan lange en wyde Gan de Mangas , ook wat Hit, D. ni p et balf wolwajje Comcommer , vyf en zes duymenlank, in vyf ladekens verdeelt , en dierbaloen ook vyfboekig , van bui- ten isze met punttjes bezet, gelyk een Docrieon, dog veel korter , en niet flekende, van binnen rod, met ee- nig merg gedult, en alsze open berften, zo ziet men ieder pan de vyf deelen met vier fcbeyds mueren of welletjes 4 in de lengte afgedeelt , waar van de twee buitenfte ftyve wanden zyn, gek aan de oude Doerioeneń, en aan dé buitenfte Jcbaal vaft, de twee binnenfte Zyn weeke vel: letjes , ieder gemaakt van drie groote en platte fchubben los tegens malkander aanleggende , waarin febynt dat de zadd - kragt fteekt , want ieder cbubbe beeft van binnen een weeke kleverige korrel, als Meloen-zaad, die zig iri twee blaadjes laat verdeelen, in de midden met een na- veltje aan malkander bangende , eń bebben den reuk van Doerioens, : i , In de midden tuffchen de twee weeke [heyd-vellekens legt nog een korrel, een vinger lank, en een breed, in de gedaante van ven flaande balve Maan; of van zommige kromme Cammetjes , aan de binnen zyde fcherp s en dun, langs de rugge dik, en rond, Onder de buy: tenfte dunne febor[fe of korft , legt een brokkelige fub- Jlantie, als matte kork, of bier te land Gabbe Gabbe; niets na Doerioens riekendé, van buiten ligt-bruim De gebeele vrucht berjt ligt open in vyf deilen, die lang aan malkander bangen blyoen, maar "t binnenfte yali ligt uit, en dan blyven vyf fcbuytjes ouer. : Zy bloeyen in December, als de vruchten ryp zyn, zo komen aan die boom groote Rupzen , of bairige Wor- men, omtrent een vinger dik, geel van coleur, die de bladeren en vruchten afteten, xo dat den boom als dan kaal ftaat , en met deze Wormen bedekt is; Zyn bout is me- de tot timmeren gebruikelyk, enredelyk vry van denW orm. Naam. In ’t Latyn Arbor Radulifera. Op Maleyts Caju Baróedan, na 't Hitoeis; Amboinees, dat is Ras- pe-boom , om dat ieder van de yf deelen des vruchts een Raspe gelykt, en daar toe ook eenigzints gebruykelyk is, Op Loeboe Safacke Sehy, dat is in’t Maleyts Baroedan Wes of Gember-raspe. De Rupze hiet in "tb lit Alit; dat is fak-W arm , van zyn ronde gedaante. Plaats. Dit is cen boom, die weynig gevonden werd, meeft op de kufi van Hietoe , entegen over op keen Ceram, Gebruik: Het bout van de otide [tammen dient tot fty- len en timme?-bout: Uyt de fleekelige deelen des vruchts maakt men Raspen, om aldérbande weeke wortelen, als Gember , Curcuma, Ge, kleen te maken , want de na- tuur is deze botte Inlanders zeef dienflig , in't verfcbafs fen van veelderbande gereetfchappen ; die 2) in de dage- lykze buysbouding van hoden bebben, en echter niet ma- Ken konnen. Dog om dat deze boom zo raar is, beeft bun de natuur nog een andere Raspe gemaakt , zynde een [teen overal in Zee te vinden, en by ons elders befchreven on» der de zee-gewalfen, met den naam van Fungus Saxeus. . Poorts zyn de vette Rupzén aan den boom zittende by de Amboinezen een lekkernye , die dezelve overftropen ; "t ingewand wegwerpen, aan een [pit Steken, braden, en zo eeten, Want zy Zyn zo vet als boter, ha koft is zo afzienlyk , datze niemant eeten zal , die daar hiet aan» gewend d ; Diergelyke plage komt jaarlyks den Canan- -boom mede over, alt by vruchten draagt , dog diens Rupzen zynleelyk, bairig; met [wart en geel be/pikkelt, en niet eetbaar ; En al bad men geen ander gebruik van deze Radulifera, 20 verdiendt zy al even wel bier plaats; om datze een byzonder voorbeeldt is van eetbare Rupzen. «De Hondert negen en twinti e Pläät V. t een Tak van de Re/p.Boom met zyn vrachten, Vertoont een Tak van fp. zyn XT VIL 202 HERBARII AMBOI CAPUT QUADRAGESIMUM SEPTIMUM. Folium intinétus. Daun Salam. * Æc arbor potiffimum frutefcit , aliquando autem arbufcula eft crus craffa , quumque praterea ad arboris rubrz feu Aycou genus pertinere videa- tur, inter arbores eam locare voluimus. Plerumque itaque frutefeit inftar Guajävi filveftris, cujus truncus pedem craflus eft, qui rachides emittit reétas & graciles, cortice glabro & fufco obduétas. Harum folia ample fünt extenfa, bina fibi obpofita, brevibus petiolis infidentia , unde & fibi quafi adcum- bunt, funtque minora ét anguftiora , quam in ulla alia Aycau fpecie , tres quatuorve pollices longa , binos lata, fuperius acuminata, & integra, multe autem cofte transverfales ad oras in finus excurrunt , uti in reliquis Aycau fpéciebus, folia autem fuperne inten- fe funt viridia, inferne pallide virentia , faporis acidu- li, odoris gravis, qui ıncolis aromaticus habetur. Flos oblongo infidet capitulo, flores referens Jam- bof albe vel Guajavi, minor vero eft, plurimisque ftaminibus gaudet, huic fructus fubcrefCit more Jam- ' bofarum vel Caryophyllorum , mägnitudine ovi Co- lumbini , qui albus, eft, & ab uno latere compreffus ac lanus, fuperne coronula umbilicatus, inftar Jambo- e, faporis aciduli, intusque ingens continet officu- Jum rugofum, Optime hic fructus illam Jambofe fil- veftris fpeciem refert, qua Jambu Sakkelüt dicitur, fed non: edulis eft. Ejus lignum illi Aycau fimilli- mum eft, fed durius, & tenuioris fubftantie , attamen tignis non infervit. x Sa campis ctefcit planis & in levibus filvis copiofe circa caftellum Vittoriam,; cjus fruétus Junio obfer- vantur. ... Nomen. Latine Folium intinétus , juxta Malaienfe Daun Salam ,h. e. intinétus folium a fubfequenti ejus ufu, Amboinice in Leytimora Kepa. Quidam illam vocant Aycau tuba , quum ejus folia fubtus glauca fint uti in Tuba flerili, re vera autem nil aliud eft quam Aycan frutefcens. s Ufus. Quum ejus folia acidulum Indis gratum fa- orem gerant,hinc carni & pifcibus eg, uri gratum concilient acorem cum levi adítriétiones unde & nautz in fafciculos hzc collecta fecum ducunt, immo ex Java in Amboinam illa deducunt , quum ip- fis ignotum fit hic quoque obcurrere, talia acidula tondimenta & intinćtus ipfis falutares habentur in mari, atque hinc nomen obtinuit arbor. Stupidis vero Amboinenfibus nullo funt in ufu , atque Malaien- fes quidam mihi indicarunt in Java quoque crefcere, ibique jucundioris effe faporis Amboinenfibus: Li- gnum vero ipfis aliquando infervit pro manubriis inftru- mentorum , quum durum & folidum fit inftar Caryo- phylli filveftris. Arboris cortex ab Amboinenfibus adhibetur ad Papedam coquendam , unde & inter Oebat Papeda numeratur. Hitoenfes hanc habent Aycau Boppo fpeciem , cu- jus vulgaris feu latifolia fupra libr. 4. cap. 40. defcri- bitur, ejusque altera feu anguftifolia hec Daun Sa- lam habetur. t Rumphii Adpendix hisce aucta eft. Vera Daun Salam Batavia Ao. 1693. adlata , inque horto meo adulta, foliis cum fuperiore convenie- bat Amboinenfi , ejus enim folia late diftabant in or- dines fibi obpofita & fere feffilia, formz fupra de- fcripte ; junioris vero arbufculz fex feptemve polli- ces longa erant, ipforumque venule juxta oras in fi- nus concurrebant , faporis parum aciduli , haud tamen adeo gratum exhibebant faporem , licet in Java tene- ra folia inftar Ulang Ulang cruda edantur, ac forte inde etiam Baleyenfibus dicitur Fangang Ulang. " Frućtus illos Fambolane feu Djuet referunt , funt, vero minores & rotundiores, faporis aciduli & ad- ftringentis. E. Hujus NENSIS Libr V.cap. XCVII, XLVI HOOF DS:T:U Kä - Het Indoop-bladt. It is meeftendeel een beefter , doch werd zomtyds een boompje van een dye dik, en om dat "t daar en bo- ven onder de geflagten van Arbor rubra of Aycou Jcbynt te beboren , zo bebben wy bem plaatze onder de bomen gegeven. Het blyft dan meeft een beefter , gelyk de wilde Guja- vos, met een [tam van een been dik, regte en ranke rys- kens , een effene en bruyn-ro[fe [chorffe. De bladeren Jtaan wyd, en altyd 2. en 2. tegen malkander , op korte fteeltjes, die dezelve na malkander buygen, kleender en Jinalder , als aan een ander geflagt van Aycou, 3. en 4. duymen lang, 2. dito breed, na voren toege/pit/t, met effene kanten, veele dwers-ribben lopen met bogen aan de kantén te zamen, gelyk aan alle Aycaus te zien is, bo. ven loot-groen, onder bleek-groen, van fmaak zuuragtig, en wat [terk van reuk, bet welk de Inlanders voor Aros maticg bouden. De bloem Daat op een langwerpig knopje, engelykt de witte Famboezen of Gujavos , doch is kleender en digter van draden, daar onder groeyt de vrucht , op de manier als de Famboezen of Nagelen groeyen, in de grootte van een duyven-ey , wit , en aan de eene żyde een weinig plat, ` boven met een kroontje of navel, gelyk de Famboezen, van fmaak zuurachtig, van binnen met een groote gerim= pelde fleen. Zy gelyken zeer na die zoort van wilde Fame boezen, die men Jambu Sakkelät noemd, doch zyn niet eetbaar. Zyn bout is de Aycau gelyk, doch wat harder en fynder van [lof , echter toż ”t timmeren niet gebruyke- JE: ` Het waft op ülakke velden „en in kfeupel-bo[fcben , veel idea % Kafieel Vittoria , de vruchten ziet men in uny. Naam. Int Latyn Folium intinétus, na Maleyt- Jebe Daum Salam , dat is blad des indoops , van zyn vol- gende gebruyk. Amboins op Leytimor Kepa. Zommige noemen 't"Aycau tuha, om dat de bladeren van onderen &roen-blaauw zyn, gelyk aan de Tuba fterilis, en ” is in der daat anders niet, dan een beefteragtige Aycau. Gebruik. Dewyl deze bladeren van een Geste „enby de Indianen aangename fmaak zyn, zo werdenze gebruykt by vleefch en vijch te koken, om bet zap een aangename zuurte te geeven, met een kleene zamentrekking , daarom voerenze de Zeevarende met bosjes by bun, ja brengenze zelfs van Fava in Amboina, dewylze niet weten, datze bier ook vallen; diergelyke zuure zauce en dopinge bou- denze gezont op zee, en daar van bebben de bladeren ba- ren naam. By de botte Amboinezen zynze in geen gebruyk, ook verklaarden my eenige Maleyers , dat die op Fava waffen aangenamer van fmaak zyn dan de Amboinezen, alleenlyk dient bun "t bout ,zomtyds tot fielen aan gereet- Jcbappen , om dat bet bard en ftyf is, gelyk’t wilde Nas gel-bout. De fcborffe werd by de Amboinezen gebruykt in ’t koken van de Papeda , en daarom ook onder de Oebat Papeda geteld. + De Hitoeözen bouden *t voor een Aycau Boppo , waar van 't gemeene*of breedbladige boven in ’t 4. Boek, Ka- bittel 40. befchreven is, en voor "t tweede of fmalbladige ` | boudenze dit Daun Salam. Het Aanhangzel van Rumphius is hier mede vermeerdert. Het opregte Daun Salam van Batavia Ao. 1693. ge- bragt, en in myn tbuyn opgefchoten , quam in bladeren meeft overeen met bet bovenftaande Amboineze ; want de. bladeren [Londen in wyde tu[lcben-plaatzen , en in ryen. regt tegens malkander , fcbier zonder voetje , van gedaan- _° te als boven ftaat , doch aan ’t jonge boompje waarenze wel 6. a 7. duymen lang, en baar adertjes liepen langs de kanten met bogten t'zamen „van fmaak een weinig zuur- agtig , doch van geen zonderlinge- aangenaambeid y boe- wel men op Fava de jonge bladeren als Ulang Ulang raauw eet, en mi[J[cbien ook daarom by de Baleyers ge- naamt Jangang Ulang. IP ` De vruchten zullen zen als Jamboelaens of Djuet , doch kleender en ronder , mede zuuracbtig en zamentrek- kende van [maak, E V Bock. XLVIII Hoof:f?. AMBOINSCH KRUYDBOEK. 203 Hujus arboris folia a Javanis pifcibus adcoquuntur, ut iplorum cenofum odorem & faporem tollant. Hunc in finem primo fupra ignem leviter torrenda funt, unde gratum fpirant odorem , tumque pifcium condimento adduntur: In Java in perfectam excre- fcit arborem. e Huic maxime adfinis eft alia arbor, Daun Parawas dicta, quam quidam cum precedenti confundunt, Parawas autem non in altam excrefcit arborem, fed tantum frutefcit, qui longis fuis flagellis aliis fefe in- mifcet herbis, ac potiffimum obcurrit juxta fluminum ripas circa Bataviam: Ejus folium brevius ac rotun- dius eft illis praecedentis, atque cofte magis per longitudinem decurrunt, magisque protuberant, nec iftas gerit transverfalés venulas , quz in precedentis obfervantur folio, hoc vero longioribus infidet petio- lis , qui cum nervo medio inferius nigerrimi funt. Hujus arboris odor & fapor arómaticus quoque magis eft, ipfiusque fructus ignotifunt, immo ipfis Javanis: Ejus folia in fafciculos conliguntur , atque in Javano- rum ciftis aromaticis venduntur ad ufum Medicum,hec enim folia cum Mu/k & Coriandro contrita , abdomini puerorum inponuntur contra ipfius tormina. De bladeren dezes booms werden by de Javanen meeft gebruykt by viffen te kooken, om dezelve de modderach- tige reuk en Jmaak te benemen; tot dien einde moet men ze eerfl over 't vuur bouden, en half braden , waar doorze een aangenamen reuk krygen , en dan in de vifth-zop doen ; op Java wert bet een volkomen boom. Hier mede beeft groote gelykeni(je eem andere boom, Daun Parawas genaamt , het welk zommige met bet voorgaande vermengen; doch Parawas wert geen hoogen boom, maar blyft een ftruyk, die met zyn lange ranken over andere ruygtens flingert „en meeft te vinden is langs de rivier-kanten omtrent Batavia. Het blad is korter en ronder dan bet voorgaande, zyne ribben lopen meer in de lengte , en fleeken meer uyt , zonder de veele dwers-ribbe- kens , die men aan 't voorgaande ziet, ook met merkelyker voetjes of fteelen, zynde den fteel en de middel-zenuwe pik-fwart van onderen, reuk en fmaak is ook fpeceryach- tiger. De vruchten daar van zyn onbekend, zelfs by de Favanen. De bladeren werden in bondeltjes gebonden , en in de Favaanze kruyd-doożen verkogt tot eenig Mede- cyn, want de bladeren met Muffi en Coriander gewre- ven, werden ge/preid op den buyk der kinderen tegens buykpyn. SCH CAPUT QUADRAGESIMUM OC TA NVU M Lignum Mucofum. Caju Lapia. * Æc eft arbor filveftris, longa anguftaque gerens | | folia inftar Bintangor Oetan, verum non ita hec fcabra funt, quinque, fex, & novem pollices longa , binos & tres digitos lata, vetuftarum vero arborum tantum quinque & fex digitos longa funt & binos lata, fuperne glabra, inferne paucis ac fubtili- bus venis transverfalibus donata , ad oras arcte & fubtiliter ferrata, ita ut vix dignofci poffit, facillime autem decidunt folia, quz inregularia ramulis infident, atque inferiora femper breviora funt fuperioribus. Flos primo rotundum refert capitulum, magnitudi- ne Myrtilli, qui calici infidet pentapetalo , firmo, & re- trorfum flexo, atque dein fefe aperit in quinque con- cava & fordide albicantia petala, intus repleta brevi- bus ftaminibus, craflas & flavas antheras gerentibus, inftar feminis cujusvis duras, in illorum centro piftillum locatur, quod in fructum excrefcit , qui oblongus eft, entagonus inftar illius Udani, atque in quinque de. ifcit partes, inter quas quinque plana & oblonga lo- cantur femina ,ftilo intermedio conjuncta, Majo au- tem obfervatur. Arboris lignum longis ex fibris conftat, eftque al- bum, folidum, ac quodammodo ruffum, fere inftar jllius Bintangore filveftris , atque fatis durabile , & æ-. dificiis aptum, fi ficco cefum fuerit tempore. Ejus cortex craffior eft illo Bintangore , glaber quoque , atque fi decorticetur , facile disrumpitur jnftar illius Bintangore , facillime autem a trunco fe- pararí poteft. Si truncus incidatur , per aliquod tem- pus lympha mucofa exftillat inftar Papedz , que mox condenfatur , unde & nomen fuum fortita eft hzc ar- bor. Nomen. Latine Lignum mucofum. Amboinice & Ma- laice Caju Lapia & Ay-Lapia. Locus. In Amboinz montibus crefcit , ac potiffimum in Leytimora. Ufus. Lignum oportet ficco anni tempore cedere, fique penitus fit ficcum, edium te&is infervire poteft, quum fit leve ac fatis durabile, fi vero nimis recens adhibeatur, coffos facile generat, atque circa folum cito putrefcit. In Leytimora multum expetitur ad te&orum opera, quum longa exhibeat tigna, recens vero grave eft , ac proin difficile eft illud ex filvis pe- tere, tarde etiam exficcatur ; ejus cortex contritus, atque fub aqua rupibus intrufus, anguillas enecat, ita ut mortuz per aquas fluctuent. Caju Lapia, quz hujus parvifolia fpecies a Soya- nenfibus habetur, multo minora gerit folia , quatuor & quinque pollices longa, binos lata digitos , ab utra- que parte acuminata fere usque ad ipfum ramum, 01%. II. feffi- XLVII. HOOFDSTU K. De flymerige Hout- Boom, It is een wilde boom met lange en fimalle bladeren ; gelyk.die van Bintangor Oetan , doch zo ftyf niet, - 5. 6. en 9. duymen lang, 2. en 3. vingers breed, doch aam de oude boomen zyn ze maur 5. a 6. duymen lang; 2. dito breed, boven glad , beneden met weinige en Jubtiele dwers-ribbekens , aan de kanten digt en donker ezaagt , zo dat men °t qualyk merken kan , en ligi mfval- en. Zy [laan zonder ordre-aan de Geelen, en de agter- fle zyn altyd korter dan de voorfte. | De bloem ts eerft eem ronde knop , in de grootte van Myrtilli, flaande op een voetje van 5. flyve en agter- waarts gebogene blaadjes gemaakt , zig openende in 5. bolle en vuyl-witte blaadjes , binnen uytgevult met korte draatjes, dragende dikke em geele noppen , zo bard als eenig zaad, in de midden verbergende een beuveltje , uyt bet welk de vrucht wert. Zy is langwerpig , vyfboekig, gelyk die van Udani, en opent baar in 5. fiukken, tuf- Jchen dewelke leggen 5. platte en langwerpige zaaden; en in de midden een pilaartje, men vindze in May. Het bout is langdradig , wit, digt , en cem weinig na "t roffe trekkende , bykans als bofcb-Bintangor , redelyk durabel als ^t in de drooge tyd gekapt werd, en tot den buysbouw bequaam. | De fcbor[Je is dikker als die van Bintangor , ook efen y en ?t breekt in 4 fcbillen ligt af, gelyk aan 't Bintangor, zy laat baar insgelyks zeer ligt van den flam affcbillen. Als men in den [tam kapt , loopt "er voor een poos een Slymerig water uyt als Papeda, waar van by den naam heeft s 't welk firaks opdroogt, Naam. In ’t Latyn Lignum Mucofum. In 't Ams boin/cb Maleyts Caju Lapia en Ay-Lapiat Plaats. Hy waft in °t Amboinfche gebergte , meeft op Leytimor. ebruik. Het bout moet in de drooge MoefJon gekapt werden, en als * dan ter degen droog is, kan men bet in den buisbouw aan 't dakwerk gebruyken, daar 't ligt en redelyk durabel is, maar te verfch IBAN, word ’t ligt wormftekig , en omtrent den grond kan ’t t’eenemaal niet duuren. °t Word echter op Leytimor veel gexogt tot dakwerken, om dat bet lange fparren geeft, hoewel bet werfch zynde, fwaar «alt uyt bet bofcb te draagen, en lang faam opdroogt ; zyne Jcbor [Je gewreven , en onder wa- ter in de klippen geftoken 2 doet de Aalen fterven ,en dood voor den dag komen. Caju Lapia bet kleenbladige , of daar voor. van de Soyanen gehouden, beeft veel kleender bladeren, 4. en 5. duymen lang, 2. vingers breed, agter en voren toege- [pift fchier tot aan de tak, met evene kanten, en fyne Ge . parale- 204 HERBARIIAMBOINENSIS Liber V.cap.XLIX, feffilia ,& integra, coftas gerunt fubtiles & parallels, qua in re cum Arupa conveniunt, folitaria vero & inordinata ramis infident rotundis, funtque craffius- cula, & fcabra, atque quorundam ore iubtiliter ac vix ferrat& funt. Tabula Centefima Trigefima Ramum exhibet arboris, que Caju Lapia feu figuum mucó- Jam vocatur. parallele ribben doortogen, waar in xy met Arupa over- een komen, en [taan enkelt zonder ordre om haare ronde takken, dikagtig , fiyf, en aan zommige kan men aan de kanten effen bemerken, datze fyn gezaagt zyn. De hondert en dertig fle Plaat Vertoont een Tak van een Boom, welke Caju Lapia, ofte de flymerige bout. Böom genaamt wert. u CAPUT QUADRAGESIMUM NONUM E Bunius. Bune. Era Bunius arbor eft fruétus ferens edules , at- que in Amboina exotica, quum, vero ejus filve- ftris hisce in infulis inveniatur fpecies , hinc utrasque illas hoc in capite defcribemus. i Primo Bunius Sativa, feu vera Bune, mediocris eft arbor inftar-Pruni, comam gerens anguftam , rarosque mäjores ramos , guorum rachides folia emittunt. Ar- boris cortex eft craffus , fuccofus , & fragilis , tenuior vero illo fubfequentis filveftris fpeciei. Folia ma- gnitudinc & forma conveniunt cum illis Guajavi , funt autem multo glabriora & fuccofiora, nec per paria fibi obpofita funt inftar illorum Guajavi, fed inordi- nata, & arcte fibi junéta in rachidum fummo brevi- bus in petiolis, antrorfum inflexa, ac gravitate ra: chides deorfum deprimentia, Vetufta quinque, ju- niora feptem pollices longa ‘flint, tres, quatuorque digitos transverfales lata, in brevem craffumque de- finentia apicem , integra, craffa, fcabra, & fuccofa, ate acida inftar Acetofe debilioris, fed parum vi- cofa”& mucofa. Superne glaberrima & «qualia funt, inferne venule vix dignofci poffunt. Flores ex racemis excrefcunt digitum longis , undi- que parvis viridibus capitulis donatis , SE In horum fummo aliquid fefe inftar Horis Obfert,ex paucis brevibus , albisque ftaminulis compofitum, quod mox decidit, ac fructus ftatim ad ordinariam excrefcit magnitudinem inftar minorum Uvarum. Fru- &us ex racemis dependent, uti in Europa Ribefia, vel in India Piper, qui rotunda funt bacce, inftar Piforum, fed paulo majores , primo rubra & acidiffi- me , per maturitatem nigricantes , fuccofe, & aci- dule dulces, efui apte, parvos continentes acinos in fuccofa ipforum carne. Arboris lignum vile eft & inutile. RER. Nomen. Latine Bunius Sativa five Domeftica. Mas laice Bune. Macaflarice Bune Carbou. ¡Javanice Bune Carambau, Batavie Catti Cutti feu Cutti Catta, quod Malaicum videtur nomen. i Locus. In Amboina, uti ditum, eft exotica, vul: aris vero in Macaflara & Java, ubi cinga ædes, & in fortis ipfis vicinis plantatur, ejus enim fructus in fo- ro venales proftant, hoc autem laborat vitio, quod ejus folia ab Erucis plerumque depafcantur,ut & a vermibus, qui amant fefe in hisce abfcondere foliis In Amboina per Macaffarenfe femen hanc ferui , dbi fatis cito NE » fed tarde frućtus .producebat, ejusque flores" fruftra decidebant , licet adeffent plu- rime arbores crus craffe , queque fextum & feptis mum jam inplebant annum. Ufus. Hujus arboris fructus maturi & nigricantes cum racemis decerpuntur , inftar Ribefiorum , inque foro venduntur, atque crudi eduntur, qui grate aci- di funt , fitimque fedant. Tenera ejus folia ad olus adhiberi poffunt cum alio Sajor feu olere, cruda quoque inftar Lactucz eduntur, quz pifcibus iti» dem adcoquuntur, ut grate acidum ipfis concilient condimentum. Utreque Dunn per ftipites propaga- ri poffunt , ipfarumque folia a vaccis depafcuntur , unde & nomen obtinuit. Sijrbores fructus non be- ne producant, foramen per ipfarum truncos perfo- ratur, ita tamen ne per cor penetret, trajice tum funiculum Gomuti , qui dependeat, copiofiores fructus producent, quum fuperflua liquidi pars efiluat. Secundo SEX. HOOFDSTUK De Tamme Bunie-Boom. H: regte Bunie is een boom, eetbare vruchten drda gende , en in Amboina. uytlands , maar dewyl by een wilde zoorte beeft, in deze Eylanden gemeen zo moetenze beyde in dit Kapittel befchreven werden. ; 1. Bunius Sativa, of eygentlyke Bunie „is een middel. bare boom , als een Pruyme-boom, met een finalle kruyn, in weinige boofd-takken verdeeld , maar de ryskens zyn met bladeren beladen. De fchorf]e is dik, zappig , en bros, doch dunder dan de volgende-wilde. De bladeren komen in grootte en fatzoen met de Gujavus over een, dog zjn ` veel gladder en zappiger , flaande geenzints in rygen te- gen malkander , gelyk aan de Gujavus , maar zonder order, en digt agter mal&ander , aan bet voorfte der ryskens op korte Delen voorwaarts gebogen, en met haare fwaarte de takskens neerwaarts buygende. De oude zyn 5, dé jonge 7. duymen lang, drie en vier dwersvingers breed, eyndigende in een korte dikke fpitze, met effene kanten s dik, glad, en zappig, met een aangename rynsbeid „als Nappe zuring, doch wat fmeerig en ope: Boven zyne ze ganfcb even en glad , van onderen kan men pas de adertjes bekennen. — — SE _Het bloeyzel komt voort aan trosjes, een vinger lang s daar rondom kleene groene knopjes ftaan , langwerpig. Jpits. Op dezelve vertoond zig iets als bloeyzel , zynde — weinige korte en witte draadjes, "t welk firaks afvald s en de vrucht groeyt dan voorts tot baar ordinaris grootte, als kleene druyven. De vruchten bangen aan troffen s gelyk in Europa de Aalbesjes , of in India de Peper, zynde ronde befiën , gelyk erweten , doch wat grooter s eerft rood-en zeer zuur, in de rypheid fwartachtig , zap- pig „en ryns-20et ; bequaam om taauw te eeten., met eenige kleene zadekens, in % zappige vleefcb. Het bout is [legt en ondeugend. Naam. In Latyn Bunius Sativa, five Domeftica. Op Maleyts Bune. Maca/Jars Bune Carbou. Favaans Bune Carambou. Op Batavia Catti Cutti of Cutti Cat- ta, "t welk mede Maleyts wil zyn, ze Plaats. In Amboina „als gezegt, is by uytlands , maar gemeen op Macaffar en Fava, alwaar by omtrent de buyzen, en in de naafte tbwynen wert geplant , want de vruchten werden op de markt werkogt , doch de bomen hebben die fauten, dat de bladeren meeft afgegeten zyn van de Rupzen en Wormen, die zig geerne in zyne bla- deren verbergen. Ik beb ze op Amboina door Macaffars: zaad gezaayt , daar ze wel haaftig opfcbooten , maar droe- en lang faam, en wierpen ’t bloeyzel vergeefs af y hoewel = bomen onder waren een dye dik, zes en zeven jaren oud. i Gebruik. De vruchten ryp en fwart geworden , wer- den met de trosjes afgeplukt, gelyk Aalbefién, en op de markt verkogt, mén eetze rauw uit de hand, om datze aangenaam ryns zyn, en den dorft verflaan. De jonge bladeren kan men tot moeskruyd gebrwyken onder ander Sajor , als mede raauw onder falade eeten. De befićn werden ook by vifch gekookt , om een zuure fouce te beb- ben. Beyde de Bunees kan men met flokken verplanten s en de Koebeeften weyden de bladeren graag af, waar van bet de naam beeft. Als de bomen:niet wel dragen willen, zo boort men een gat door den flam, doch dat bet niet juyft door "t bert gaat, fteekt daar door een touwtje van Gomuto, en laat bet zo hangen , zo zal by beter dragens dewyl een deel van de overvloedige vogtigheid bier door uytloopt. gp 2. Bunius eg DER ENEE | Pag 204. N NN Tab. CXXX. SSS Zom EG SEET Jab. C¥X > V Boek. XLIX Hoofiß. Secundo Bunius agreftis feu filveftris Bune , aliquan- do tantum frutefcit, tempore autem adeo craflefcit, ut vir eam vix complecti poffit, ejus cortex tum bi- nos digitos craflus ett; fuccofus admodum & mollis, rami vero funt redi & firmi uti in filveftri Guajavo, cum qua foliatura quoque convenit, hujus vero mul- to breviora funt, tres pollices longa, atque in ra- mulorum fummo plura fibi fubpofita, que fubtus plu- res gerunt. protuberantes coftas , & integra funt. Te- nera horum folia acidulum habent faporem cum levi adftrictione & aufteritate. Flores ex racefhis excrefcunt , uti in domeftica fpecie , fecundum ramulos ex foliorum alis, hi vero breviores funt, pluribusque capitulis ornati, quorum flores diftingui ac dignofci vix poffunt „ex viridibus, enim hisce capitulis, quantum videtur , mox fructus excrefcunt, qui multo minores funt illis domeftice fpeciei, qui parva & rotunda funt granula inftar Pi- peris , rubra & acida , quum fint inmatura, nigri- cantia, & dulciera, fi matura, vetuíta autem corru- gantur. Ramorum cortex vix acidus eft, fed magis - adftringens , arboris lignum fatis durum eft. Nomen. Latine Bunius agreftis, E Arbor Salamandra, quum ignis flamma refiltere poffit. Malaice & Ma, caflarice Bunerea. Javanice Buni & Wuni. Amboini- ce in Leytimora Ayune, feu proprie Aywune , quum Ayune fit arbor nuda. Locus. In Amboine locis ventofis obcurrit in le- vibus filvis, ubi folum eft acutum & faxofum. Ufus ejus huc usque. nondum innotuit, nec ejus fructus edules funt, fed cenera ejus folia cruda edun- tur inftar Ulang Ulang ad Bocaffan. Vacca amant ejus folia depafci. Peculiarem & miram habet pro- ‚prietatem, quod ignis flammas tolerare poffit, fepe enim fit, campos & frutices deflagrari , in-quibus cre- Ícit, unde & tota ejus confumitur coma , per cor- ticem autem craflum & fuccofum confervatur , ita ut dein de novo progerminet , unde & mihi Salaman- «dra arbor dicitur. In Macaffara varie ejus filveftres inveniuntur fpecies feu Runerea , crafliffimos fepe -gerentes truncos concavos ac foveis excavatos, in quibus fefe ferpentes aliaque animalia abfcondunt, quum ipfarum trunci fint mufcofi & refrigerio infer- viant. , Fructus ejus aceto infufi, elegantem ipfi ru- brum conciliant colorem. | : _ Tabula Centefima Trigefima Prima Ramum exhibet Beni; (ative. i Ubi Litt. A ramulum denotat fruêtibue onnftnm alterins , feu - «reris Jpeciei, AMBOINSCH KRUYDBOEK. 205 2. Bunius agreftis of wild Bune; dezen boom blyft zomtyds een firuyk, doch met er tyd word by zo groot, dat bem een man pas omvademen kan. Zyn fcbor[fe is als dan wel 2. vingers dik, zeer Jappig en week, de tak- ken zyn regt en ftyf, gelyk aan de wilde Gujavos, die by anders aan bladeren ook wel gelykt, doch deze zyn veel korter , drie duymen lang, en wat fmalder , met een ronde fits, op korte fleelen, enkeld , en boven malkander aan de ryskens flaande , van onderen met uitftekende rib- ben, en evene kanten. -De jonge bladeren bebben een zuren fmaák, met een kleene adftriétie en wildigbeid. * / Het bloeyzel komt woort aan trosjes , gelyk: aan "t tam- me, langs de takjens , uyt den oorfpronk der bladeren , doch deze zyn korter en knoppiger, daar aan men geen befcheyden bloeyzel bekennen kan; want uyt de groene knopjes, zo ’t Jchynt, groeyen firaks de vruchten, de- welke zyn veel kleender dan de tamme , zynde kleene ron- de korls, als peper , rood als ze nog onryp zyn en zuur, Jwartacbtig , als ze ryp zyn, en zoeter , doch oud wer. dende, rimpelenze gebeel in. De baft van de takken beeft weinig zuurte, maar is meerder zamentrekkende , bet bout wan den boom is redelyk bart. | Naam. In’t Latyn Bunius agreftis, & arbor Salaman- dra, om dat by de vlammen des vuurs*verdragen kan. Op Maleyts en Maccaffaars Bunerea. Favaans Buni en Wuni. Amboinfcb op Leytimor Ayune, of eygentlyk Aywune, dewyl Ayune is de Arbor nuda. Plaats. Men vind bem in Amboina op lugtige bergen, onder "t kreupelbofch, daar bet wat fcherp en kraal-ftee- nig is. | | ; Gebruik. Zon gebruyk is nog niet ter degen bekent; en de vruchten werden niet gegeten , bebalven dat de jonge bladeren werden raauw gegeten , als Ulang Ulangen Bo- caflan. De Koebeeflen weyden zyn loof gaarn af. Hy heeft een wonderlyke eygenfchap , dat by de vlamme des vuurs verdragen kan, want-bet gebeurt dikwils , dat men de velden en ruygten afbrand , daar by ftaat , waar door by mede van al zyn loof berooft «verd , echter bewaart bem zyn dikke en zappige [chor/Je, xo dat by daar na weder uytflaat „daarom ik bem Salamander-boom genoemt hebbe, Op Macaffer beeft men ver/cheide wilde zoorten of Bune- rea, gewinnende zomtyds zeer dikke [lammen , bol; en vol kwylen , daar in zig dan Serpenten en andere gedier-. ten opbouden , om dat zyn [lam mo/cbagtig en koel is. Deze vruchten in azyn gedaan, verwen den zelven [choon boog-rood, De Hondert een- en dertig Ge Plaat Verwuut cen Lak van de zamme Bunie-Boom, Alwaar Lett. A. een takje aanwyft met de vruchten van de andere ofte de wilde xoort, “CAPUT QUINQUAGESIMUM. Arbor Coeli. Caja Langit. Aju Langit tam alte fuam adtollit comam „ ut C Coelum lacefcere videatur , hzc faltem fupra re- liquas fefe exferit arbores filveftres , altiffima enim omnium'eft, que mihi hisce in terris unquam obvenere. EURE Ejus truncus redte fefe erigit ad viginti quinque vel triginta ulnarum altitudinem , adeoque craffefcit , ut bini tresve viri eam vix complecti poflint, prope ra- dicem non alatus eft , & usque ad verticem ramis “orbatus. ; EE ER Ejus cortex eft cinereus, glaber, digitum craflus, .€& cornez fubftantie , contra ejus lignum eft leve, fungofum , album, & longitudinalibus ex fibris com- pofitum, odoris gravis & faporis amaricantis. In ver- tice tantum fuos emittit ramos plerumque erectos, ui in fummo undique denfis & re&is ramulis obfeffi unt inregularibus , binos & binos cum dimidio De: des longis, & erećtis, horum quisque quinque & fex gerit ja te paria, in binos ordines direéte fibi ob- ofita, peculiaris forme , quodammodo cum illis Caju effi feminz convenientia, fex feptemve pollices lon- a, ultra palmam lata, in obtufum apicem definentia & integra.. Tom. ll], Horum I. HOOFDSTUK. De Lugt-Boom. Aju ii verbeft zyn kruyn zo boog; dat by den C 'bemel [chynt te tergen; of immers boven alle andere Wout-bomen te verbeffen, want by is de boog fle , die my in deze Landen ooit voortgekomen is. Zyn flam fcbiet regt op, tot de boogte van 25. en 30. vademen , £o dik, dat bem 2. a 3. man omvademen moe- ten, by de wortel zonder vlerken; en als mede zonder takken tot aan den top. De fchorfJe is graauw, even, een vinger dik, en van een hoornachtige fubftanties daar en tegen 't bout is ligt, voos, wit, en langdradig , van een bitteren reuk en fmaak, Boven fpreyd by eerft zyn takken uyt, doch meeft over eynd, die aan baar voorfte digt met dunne en regte rys- kens bezet zyn, zonder order, 2. en 23 voet lang, alle over eynd ftaande ; yder beeft 5. a 6. paren bladeren, in 2. rygens regt tegen malkander , van een byzonder fat- zoen , eenigzints als die van Caju Deffi "t wyfken, 6. en 7. duymen lang ; een bånd breed of meer , met een flompe Jpits en effene kanten, Ct 2 De 206 Horum nervus medius ab utraque protuberat parte; incurvus eft , nec per folii medium decurrit, fuperiori enim parti proxime adjacet,que finuofa quoque eft, ach abrupta foret, paucis porro conftat folium coftis , eft- queglabrum ac trian ulare, inftar illius Metrofideri. | Arbor hec perfecta fructus incipit Pte gui mihi menfe Novembri anni 1688. ^ Locus. In Cerame parte auftrali reperitur poft pa- um Sepa in anterioribus montibus, ubi e longinquo ignafei poteft , coma fua fupra reliquas fefe adtollens arbores filveftres , atque etiam haud longe a litore crefcit inter Silam & Nalahiam ; in Nuffalaut in loco di&o Tihilanito feptem tales obcurrunt arbores , un- de magno labore ramum accepi ad ejus defcriptionem formandam. | Ufus ejus ulterior, huc usque nondum innotuit , li- cet ex amaro ligni odore concludi poffet, virtutibus medicis effe pregnans: Poft Hualoy , prope ortum flu- vii Ama, quoque reperitur, nec Alphorenfes eam vo- lunt detruncare, quum adeo rara fit. Dicunt porro in feneétute , feu quum perfectam adepta fit ftaturam, ramos fios extendere , nec altiorem crefcere , aliguans do autem fua dimittit folia, ita ut nuda fit, ac de no- vo regerminet. Nuffalautenfes, qui fummum hujus arboris confcenderunt verticem , narrant fefe homi- pe tum vidifle tam pufillos , ach feles vel canes ef ent. Adpendix hisce aucta eft. Tandem flores produxit arbor, quam plantavi, ex defcriptis nempe majoribus racemis, qui multis onu- fti fuere flofculis, illis Capfici feu Tsili fimilibus, ui nempe ex quinque fexve ftelle-formibus & ere- is conitant petalis retrorfum flexis , acfi contracti ef- fent, ipforum color ex viridi flavefcit, intusque re- pleti funt decem brevibus ftaminibus , quorum quod- vis HERBARII AMBOINENSIS ` des blads altyd fmalder dan "t: Liber V, cap. L, De middel-zenuwe puylt te wederzyden uyt „loopt wat krom, en niet midden door "t blad ,maar de voorfte helft nader , welke belft agter ook een boezem beeft , als of "er een fluk afgebroken was; voorts met weinige ribben , en 't blad is glad en dikagtig , als dat van (Yxer-bout. De boom nu tot zynen volkomen wasdom gekomen zynde, begint zyne vruchten te geven , dewelke my in November 1688. van Nuflalaut gezonden zjn „en waren de ryskens „aan den boom korter dan boven fiaat , fchaars een ftroo- balm dik, regt, ftyf „en met 3. a 5. paar bladeren bezet, een weinig geftreept. Bezyden war komen. andere ftee- len voort , omtrent een voet lang, 0f dwers, of agter- waarts gekeert , en in eenige zyde-takskens verdeeld, als een groote tros , aan der zelven eynde hangen 2. en o. dangwerpige finalle bladeren by malkander , van de voor- gaande veel verfcbillende , en nauw bekeken zynde ; be- vind men dat bet geene eygentlyke bladeren , maar dunne en langwerpige bouwen zyn, 5. duymen lang, een dito breed, van vooren rond , of ftomp toelopende , in de lengte, geftreept, en de bladeren van groot Caju Poeti zo gelyk, , dat men ze eer voor bladeren , dan bouwen zoude aan- zien, zo ze niet in de midden een rónden en vlakken bult bädden, xo breed als ^t geheele blad, gemeenclyk aan de buitenzyde uitpuylende , en aan de andere wat bol. Deze 2: bladeren gelyken in lengte, breedte , en bogten , mal- kander z0 net , als of xy in baar jonkbeid , tegens malkan- deren geftaan badden ‚doch de bulten beletten zulks; aan de vi fede is de coleur geel-groen , gelyk den bloem Ca- hanga, doch aan de oude rookverwig , en zyn voor de regte vruchten dexes booms te bouden , doch of zy na, of zonder bloeyzel voortkomen, is nog onbekent , wegens de boogte der bomen, leder blad van deze vrucht fcbynt ges maakt te zyn van 2. dumne blikken , niet doorgaans ,maar. omtrent den midden by den bult , daarze wat dik en bart- achtig zyn, makenze van binnen een bolligbeid , daar in de zaadkorl los leyd , alleenlyk by den eenen boek met een adertje aan de fcbaal vaft, dezelve is plat; uyt den ron- den langwerpig , als de boone Alomode , en zomtyds ook bertvormig , bebbende aan de eene zyde een kuyltje , bard- achtig, en droog van fubftamtie , bitter van fmaak , en geel van coleur. accru micas E le “De voorfz. zaadkorls in myn tbuyn geplant , zynfchier alle opgekomen , dragende de korls langen tyd boven op baar ftammetjes , eerze haare blaadjes vertonen. De boon- tjes fcbieten baaftig op, en de ryskens dragen 6. paren bladeren, 8. en 9. duymen lang , van onderen wolagtig en vaal-groen , en "t bovenfiaande merktyken wan een uit= zem boek , is aan de jonge bladeren zo kennelyk niet als aan de oude bladeren ; niet poor de agterfte belft boor fte. Naam, Int Latyn Arbor Coeli , na % Maleyts Caju Lengie, cn-“s-«Irboimfob Aylanto, dat is bemel-boom y als of ze bem befchuldigen wilden, dat by met zyn boogte den bemel tergde. ~ Plaats. Men-vind bem op Cerams zwydzyda ‚agter de Negory Sepa, op ’t voorfte gebergte , alwaar men bem ` van verre bekennen kan , met zyn kruyn boven andere ` Wout-bomen wytftekende „als mede niet verre van Brand, tufjcben Sila en Nalabia , op Nuffalaut ; op de plaats enaamt Tibilamito zya 7. zodamige boomen , van waar ik met groote moeyte een tak ontfangen beb, om bier te be/chryven. Gebruik. Vanzyn verder gebruyk is ook niets bekent, boewel men aan den bitteren reuk des bouts afnemen kan, dat °t eenige kragten moet bebben. Achter Hualoy, by den oorfpronk van 't riviertje Ama, word by. ook gevon- den , en de Alpboerezen willen bem niet afkappen, om zjn zeldfaambeid. Zy zeggen „dat by eerft in zyn ouder- dom, of als by zyn volkomen ftatuur beeft, zyne takken uitfpreyd „en dan niet boger werd „doch zomtyds zyne bla- deren afwerpt , 20 dat by kaal ftaat , en dan weder nieuwe gewind. Die van Nuffalaut ‚die in de kruyn-dezes booms geweeft zyn, verbalen dat zy de menfchen beneden 20 kleen zien, als bonden en katten. Het Aanhangzel is bier mede vermeerdert. Eindelyk is bet bloeyzel voortgekomen aan een boom s welke ik geplant bebbe , namentlyk aan de voornoemde groote troffen , dewelke veele bloempjes dragen, die van Capficum of Vsili gelyk, te weten van vyf en zes Jters- ewys flaande blaadjes agterwaards gebogen , als opge- ompen, de coleur is groen-geel, van binnen uitgevult met 10. korte draadjes , ieder dragende een kort rn | Pag .207 - en 3 —— ISR I R = SS = = A TrA WM NS TR, W ZZ PER a, EEE YA af AAA ABRA HH HE VM og Da äu D 4 NY NS A AN W DN SN Zza NN NNN — N EE Zus > Z we Z SE’ N N SSS SRA 7) , NNN NNN NUNN W WME AM m MATNI MANU DG Vi 1 947; OH) G amr EH "n N 7 HIT 99997 MTT HSA NOSZE 7 Eh SS RD > SSS SS SSS = nm D NS SRB NS EIS E SASS NNN SS NANA TSS SSS IN III: NE EEE: Z Ze ZA GE GG e > E ER 5 ZOO) CSA d ` SEN V Bock. LI Hoofifi. odoris gravis& molefti, nec grati, qui proxime adce- dit illis Coculi Imdici. Rami vero hisce racemis ex petiolis foliofis ortis onufti funt. Tabula Centefima Trigefima Secunda Ramum exhibet arboris Coch feu Caju Langit. AMBOINSCH KRUYDBOEK. 207 vis antheram gerit brevem Cumini femen referentem, Cumin-zaad , vanreuk [leri i 1 -geyl „en niet zeer aangenaam naaftkomende met die van Coculi Indi. De och Baan met deze troffen uit den b | beladen, d + : laddragenden fteel fpruytende , De hondert twee-en dertigffe Plaat * Vertoont een Tak van de Lugt-Boom , ofte de Caju Langit: CAPUT QUINQUAGESIMUM | PRIMUM. Aalius. 