Dagboek van Louis Trigardt (1836-1838)
Dinsd. SOste de morgen kwam Eossetoe en Doors opdat wij die dag vertrekken zouw, en brag twee van zijn volk om mijn te helpen tot waar wij zouw gaan leggen. Ik gaf hem een veers van mijn beeste ras, om reden dat hij mijn al lang gevraag heb om een van mijn aard bees. Hij gaf mijn een stukkie blouw goed, en zei dat het de dankie was. Toen wij in huis was zei ik aan Doors, dat die volk van mijn zegt, dat hij de Bossemans op gemaakt heb. Hij wilde hem verschoonen, maar de volk over- tuigde hem zodanig, dat hij het niet ontken kon, als door heeten liegen. Ik zei, dat hij mijn gevangen was tot dat de Bossemans te voorschijn is. Ik ging uit en roep Rossetoe op seij, en door mijn vertolk zei hem zoo als het was, en wat ik gehoord had. Rossetoe zei aan mijn, dat ik de geweer van hem moet laaten haalen. Ik vraag hem een kaffer. Zei hij, dat ik een van mijn volk steuren moet, het welk ik deet. Hij sei dat Doors hem wil dootschieten met die geweer, en ik moet tog sorgh dragen zoo veel als ik ken, om de geweer uit zijn handen te houden. Ik zei van ja. Ik zei dat hij het aan mijn en Jan Pre- torus, Carolus ook gevraag heb om Rossetoe uit de 106 [Mei 1837. Kraal te jagen, dat hij groote Captijn in de plaas ken weesen. Toen ik weer in huis komt, had Doors anders niets gedaan als huilen. Ik dag dat het maar uit scheijn kon weesen, en droeg hem alles voor, en over- tuig hem door de volk van mijn, dat hij op les zei, dat hij dan de schuld maar dragen zal. Toen ik de ge- weer in handen had, zei ik het hem. Hij zei dat hij gaarne wil na huis gaan. Ik zei, dat hij hier moet blijven tot de Bossemans komd, dat Rossetoe hulluij zal laate opsoeken. Wierd hij kwansuis zoo bedroef dat hij weer aan huilen gaat. Ik zei, dat ik dat voor vier maanden geleden al gehoord had, maar had stil gezwegen om te zien of het de waarheid is, en nu over- tuig zijnde, durf ik spreken. Tegen de avond zei ik aan hem, dat hij maar gaanen kon; maar hij moet zien dat de Bossemans uit de bergh komd. Hij zei dat hij die die loop neemt als hij hulluij krijgt doot schieten zal. Ik zei dat ik de geweer bij mijn houwen zal tot ik de laaij daar in gemaakt heb, wand hij heb dog maar éen schoot kruijd, en een op de ge- weer. Ik liet hem dan gaan, om de Bossemans op te soeken. Ik wouw hem vas houden maar dag om te zien hoe hij hem gedragen zal. Ik voor mijn pard stelde wijnig geloof in zijn belofte. Hij zouw haar dan zoo en zoo slaan, als hij ze krijg. Toen ik de geweer laate haalen heb, liet Rossetoe nog een stukkie groot ge- ruijt haalen, en gaf mijn die ook, en zei dat ik tog sorg moet dragen mog, dat Doors geen geweer in zijn kraal breng, want dat Doors hem doot schieten zal. Ik beloofde ’t hem. Toen hij na huis ging kwam hij bij Mei-Junie 1837.] 107 Carolus, en versogt hem in biesonder dat die geweer in zijn huis blijven mag, dat hij gerust kan weesen. Woensd. Slste. Ben wij vertrokken tot op de vlakte over de rivier. Heb Siekieti een doode wolf ge- vonden; men kon aan hem niets (zien) als dat hij van andere wolven met bakalijen doot gebeeten is. De dag te voren had een kouij gekalft, laat ik de kouij met de kalf bij de kalvers jagen en de paarden; stoot die kouij een vul dat hij deselfde nagt vrekt is. Toen wij uitgespannen was, is Jan, Carolus, Jufr. Schepers, ouwe Botha gegaan om as te bran- den van de brakbos op de Kaffers kraalen. Pieta en Willem Strijdom is gegaan om te jagten; heb Pieta een hartebeest gekwets, dog niet gekregen, een pouw het hij ook gekwets. JUNIJ 1837. Dond. lste de morgen, omtrind 6 uur, kwam Doors met vier van de gedeserteurde Bossemans; de een van Carolus gen. Gert is ontsnap. Wij gaf de Klijne alle drie geen slag, maar die van ouwe Albach krijg negen en dertig op zijn rug. Bi j de beeste getal van 454 komt de swarte koui j , die de vul doot gestoot het, haar kalf bij, en de veers die ik aan Rossetoe gegeven heb gaat af, blijf de getal van 454. Den lste is wij over gebleven, om as te branden. Omtrind 2 uur na middag ben Doors weer na huis gegaan. Toen hij weg zouw gaan zei hij, dat hij nu 108 [Junie 1837. zoo ais een mijd is, hij heb nu geen roer. Ik zei, dat overmits hij geen kruijd heb, ik de geweer houden zal tot dat Carolus de laaij gemaak heb. Hij zei dat hij wouw gaan oin Palmiet te halen, al heb hij dan maar een schoot. Ik zei, dat het zoo veel is als niets, en dat ik Carolus zoo als ik daar komt de geweer zal late maken. Hij zei als die twee loop goed was zouw hij die nemen. Ik zei, dat die niet gebruikt ken worden. Hij zei de loop is goed. Zei ik dat de laaij aan stuk- kend is. Ik vraag hem wanner hij komen zal. A, zei hij, ik zol nouw maar kon(m). Toen hij omtrind twee uur weg was, kwam kaf- fers met een ooij en drie lammers voor mijn en Jan Pretorus. Toen hij de morgen met de Bossemans kwam, gaf ik hem een schaap voor de volk die met hem was en de asse-gaaijers. Toen hij mijn goede dag zei, zei ik aan hem, dat hij na Gert soeken moet om hem in de handen krijgen, zei (hij) van ja. Vrijd. 2de. Ben wij getrokken tot de leste water. Ben ik en Jan en Willem en Pieta uit gegaan om te jagten; heb J. een kwagga geschoten, niet gekregen, en Pieta een kwagga en een wildebees gekwets, is hij en Willem gereden met de honden, om te zien of zij de wilde bees niet krijgen kon. Ouwe Strijdom is ook uit gewees, maar kwam ook en had niets geschoten. Saterd. 3de ben wij getrokken tot, bij de von- tijn, met rijden die dag is van Carolus zijn waagen door een sloot, vijf speeken half afge- slagen, en een klijn kalf is weggeraak. Een jonge hond is Willem gaan zoeken maar niet gevonden. Junie 1837.] 109 Danster is te paard terug gereden om na kalvers te soeken, die men dag te rug geloopen was. De avond sprak ik met Fieta, gaf hij mijn geen andwoord maar een suure gezigt, waar ik boos om worden ken. Was ik met een jukscbeij agter bem. kon bem niet krijgen. Toen wij uitgespannen was, is ouwe Botba uit jagten gegaan, Heb bij een scboot na een wild swijn gedaan, aog niet gekregen. Verder krij bij de vrisse spoor van omtrind zes buffels, zei bij de avond. Sond. 4de ben wij niet getrokken. De morgen was de Kouij terug geloopen, daar die kalf van weg was. Heb ik Adonis gesteurd, krijg bij de kouij maar geen kalf. Willem is weer gegaan na de bond te soeken, beb bij ’t gevonden : De morgen is Pieta met Jan, (en) Danster uit jagten gegaan. Omtrind tien uur is Ca- rolus na de scbapen gegaan. De morgen ging ik na Jan om te zeggen, dat ik die dag niet verkiest te trek- ken; was ouwe Botha bij Jan, sprak bij van de buf- fels-spoor, zei ik dat hij als wij daar komt (bij) niet alieen gaan moet om te jagten op de buffels, dat hij met ons alle gaan moet, ken wi j meschien alsdat de een misluk de ander tog lukken ken; zei bij van ja, en Jan stemde het ook toe. -Sondag avond blijf van mijn een klomp beeste uit. Die kalf die wegeraak is gaat van de beeste ge- tal af, blijf de getal 453. Saterd. 10de.a) Heel vroeg is Jan Pretorus gegaan na de ooije te zien, die uit gebleven is de vorige dag. L) Hier is, van die begin van ’n nnwe boek papier ’n blad weg. 110 , [Junie 1887. Pieta en Willem gaat op de jagt; Carolus werk aan zijn Speeken. Jan krijg een wolf omtrind een koegel- schoot van ons wagens af, heb hij een schoot na ge- daan dog niet gekregen. Pieta heb een eland gekwets, kon zij hem te voed niet bij komen. Sond. llde. Met son opgang is Pieta en Danster met de paard en os gereden om na de eland te soeken die hij gekwets had. Toen de vee uit de kraal gaan souw, kwam Sekoer zeggen, dat [bijjde vontijn een olivants bul is, dat hij af gaat na de revier. Is ik en Carolus te paard, en Jan te voed gegaan. Heb wij hem twee Schooten gegeven, kon wij hem met de slegte paarde en te voed niet bij komen. Schoot Carolus een streep kruis koedoe kuoij ; is wij terug gekeerd en liet de olivant loopen. Toen Pieta kwam (had) hij de Eland niet gekregen; had hij twee wilde varken ge- schoten en de een niet gekregen. Maand. 12de. Heb Carolus de blaasbalk opge- zit; Pieta en Willem Strijdom heb een gad gemaakt om kalk in te branden; ouwe Botha werk aan een blaasbalk. Dinsd. 13de. Maandag avond kwam een partij leeuwen na ons wagen of kraalen toe, nam Carolus zijn twee geweers, en ging er na toe; was de honden met een leuw in de revier, en de andere was [aan] de ver kand op de wal, heb hij een schoot na hem gedaan, na alle waarschijnlijkheid niet mis, zoo als wij de morgen aan de spoor zien kon. De morgen is ik, Jan, Carolus, Pieta en Kobus van jufr. Schepers op de jagt gegaan, te paard, te 111 Junie 1837.] voed en met een os. Heb Carolus een eland geschoo- ten, steurde wij Danster met de os om de wagen te halen; kwam Willem Strijdom met de wagen. Ik en Carolus is, toen de eland afgeslagt en op gesnede was, na huis gereden. Jan is verder gaane jagten, krijg hij een hele partij elanden en op een bul die hij schie- ten wouw, wijgerde zijn geweer, kwam hij zoo te- rug bij de wagen. Toen zij aan ’t rijden was bij de eerste rivierje brak de disselboom aan twee. Is Pieta, Willem, Kobus daar gebleven; Jan is met Pieta zijn paard na huis gekomen. Toen wij de avond te huis kwam, was daar een gerugte versprijd dat wij gegaan is om kaffers beeste te halen en de Kafíers doot te schieten. Ik vraag wie dat gezegt had; zei mijn vrouw, dat ouv/e Albach dat aan ouwe Botha gezegt had; dat ouwe Botha zegt, dat als hij het geweeten had hij als dan ook mede ge- gaan zoude hebben. Ook vertelde men dat Louw Al- bach zegt, dat Carolus de avond na geen leeuw ge- schoten heb, dat de leuw boven bij de doode olivanten gebruld heef. Ik zei hij zal dat uit korswillen gezegt hebben, wand ik had zelfs de morgen op de spooren geloopen, en gezien waar de leuw de wal uitgespron- gen heb, toen Carolus de schoot deet. Maar men ver- sekerde mijn, dat hij dat meen, dat het niet zoo is als wij zeg. Ik zei, dat als Louw zoo spreek van mij- nentwegen, hij niet verwondert behoef te weesen als ik hem vijf en twintig riem slagen voor zijn maars laat geven, ook uit korswillen. Wonsd. lAde gaf wij aan Renosterarm, die met Doors en Rosekoela mede gekomen is, Jan zijn dissel- 112 [Junie 1837. boom na de wagen toe, en ik en Carolus rij te paard na. Heb wij de wagen op de gang gemaak; maakte wij een omslag om wild maar kon niets vinden. Doors zei aan mijn, dat Sekoer hem gezeg had, dat hij Dinsdag moet komen. Ik zei, dat ik hem gezegt had om Sondag te komen dat wij Maandag souw gaan schieten. Hij wouw de morgen vroeg weer gaan, maar toen ik weg rij om de wagen te halen is hij gebleven tot ik gekomen is. Heb wij hem en Rossekoela en Se- koer en Magielie eenige vlees gegeven ; is zi j vertrok- ken. Ook vraag Rossekoela voor Rossetoe ook wat vlees, is zij dan eindelik vertrokken. Omtrind middag kwam Renosterarm weer met twee kaffers zeggen, dat onder in de rivier agt oli- vanten staad. Ik laat mijn beduiden waar het om- trind is, was het te ver om die dag nog na toe te rij- den; nam ik voor de andere dag te gaan. — Doors had mijn een kalbas bier gebragt; vóor dat hij weg ging vraag hij of die bier nog niet gewerk had. Ik zei, gij wil dat zelfs weer uit suipen, bringt dan hier. Nam hij dan een goede bak vol. Vraag ik hoe dat het is, zei hij, dat het nog niet gewerkt had. Wij nam dan eider een tuig. De avond kwam Jan, had hij een eland gekwets en een koudous bul, twee kwaggas en een vark bij geschoten. Dond. 15de. Ben wij gereden om de kwagas te halen : ik, Jan, Pieta, Willem Strijdom, en Kobus en een kaífer. De kaffer had wij voor de vogels voor uit- gesteurd, zei dat hij een leuw gezien had, dat hij daar aas moet hebben. 113 Junie 1837.] Toen de wagen op geladen was, ging ik en Jan om te zien, of wij de leuw niet krijgen kon; vond wij een os van Jan die ouwe Botha in de leer had, en een schaap aan de vel die de leuw gevangen had. Wij liet de wagen komen. leg de beenen, daar nog wijnig vlees aan was, met de vel op de wagen, en liet het na huis bringen. Ging wij aan de over zij van de kloof sitten om te sien of de leuw niet na de aas komen zal. Toen wij een kwart uur daar was, zag wij een partij rooije bokken, ging ons voorbij. Een wijing daarna kwam vier anderen ; had wij drie jonge honden, die van benauwdheid voor de bokken aan blaffen gaat, moes ik haastig schieten, schoot ik een de blad af maar kon hem niet in de handen krijgen. Een hond van Albach was ook na, maar van haar seh ven niet veel deugden, kwam en had ook niets gevan- gen. Toen wij te huis (kwamen) kwam een kaffer van Massouw aan ons zeggen, dat over die rivier daar wij af gekomen ben, zoo veel menschen aan komen is. Hij beduij Blootkaffers, Mantaties J), Coraanders 2), die bij de menschen is. Ik zei, dat hij mijn geen leu- gens vertellen moet, dat ik het niet verdragen zal ; dat, als hij lieg, ik hem een goede loesing met slagen geven zal. Hij zei ik moet volk met hem mee steuren eer ik hem seer maak ; drie dagen zal ons loopen, dan is wi j daar. Hij zei, hij zal eers na huis gaan en de volk die daar gewees is zelfs vragen; die volk is nog bij zijn plaats; de ander dag komt hij weer. ‘) Mantatees : Basoetoes. :) Bekoeana’s (Barolong). 15 114 [Junie 1837 Carolus en ouwe Albach kort juis twee dagen op een naaf band, had zij hem tot de helfte verbrand. De eijser wouw dan niet wellen; ik dag dat de Smits niet kennis genoeg heb. Vrijd. 16de. ben Pieta, Jan en Goestaf gegaan om tint stokken te kappen; ouwe Botha maak een huis, Carolus heb twee naafbanden op getrokken, en daar na kolen gebranden. Ik laat een scherm maken van Renosterarm voor een beeste vel. Den 15de de avond, sat Pieta, Diederik, Louw en Willem Strijdom bij ouwe Strijdom zijn wagen; hoorde ik Jan, Carolus en ouwe Strijdom, — die alle bij mijn wagen zat — een verwart geschreuw van ouwie Strijdom zijn klijn kinderen. Men dag ten eersten dat de heele boele in volle brand was. Wij ging ten spoedigste daarop af, was het Wellem Strij- dom en Louw Albach die hand gemeen was over Hen- derina, ouwe Botha zijn stief dogter. Louw zouw ge- zegt hebben dat Willem jaioers is op hem omtrind die mijsie; Willem had die onderlaag. Men zei dat Willem de eerste sloeg, en Louw slaat hem tegen de dissslboom, kon hij niet rittereeren viel hij over de disselboom. Sprong Louw toe op hem, heb Pieta hen weer van elkander gemaak, wouw Willem niet weer een tweede keer slaan. Daarop ging ouwe Strijdom aan vloeken en swetsen ; wouw Louw met een huislat slaan, nam wij hem die af en zei, dat hij het niet doen inoet, dat hij het moet laate begaan dat het kin- ders is. Liet hij hem bepraaten. De anderen dag zei Hendriena, dat zij dat ook goed gemaakt wil hebben, dat gezegt is, dat zij in de Junie 1837.] 115 rivier op Louw Albach zijn schoot gezit heb. Ik zei of van op de schoot sitten dan wat komen zal, en zei van rugtregkken komd niets. Du Preez had in de veld met een mijsie die schaap- herster was, rug getrokken, had de mij- sie na verloop van tijd een kind, wierd Du Pree ook beschuldig, dat hij in de veld bij haar ge- wees is. Zei hij van ja, maar dat hij niets gedaan had als met haar rug getrokken; gaf de Juts hem zoo veel te verstaan, dat het dan wel zijne weesen kon, als hij zdo ver met haar gekorswild heb. Yraag hij, of van rugtrekken dan ook een kind komen ken. Du Preez wierd voor zoo ver voor onschuldig gehouden. Satrd. 17 de de morgen had de leuw een os van mijn gevangen bij ons kraalen. Die dag is Jan na de vee gegaan, krijg hij een eland daar zijn honden mee baklijd; gaf hij hem een schoot, kwam de eland reg na ons kraalen ; zei de kinders dat de honden met de leuw baklijd. Ging ik, Carolus ouwe Strijdom, daarop af, kwam wij de eland tegen, deet Carolus een schoot maar mis, en mijn geweer wijgerde. Deet Carolus nog een schoot door zijn kam een houw, loop een kaffer hem voor en Pieta keerde hem in de rivier, stak de kaffer hem doot. Was het een gekwetste eland van de leuwen, was mank in de heup. Tegen de avond maakte ik Carolus en Pieta een stel voor de leeuw omtrind de plek daar hij de os ge- vangen had, bij de pens van os. Tegen de avond maakte ik Carolus en Pieta een ') Kinderspulletje waarbij twee met die rugge teenmekaar, die arms aan weerskante inhaak, en die een beurtelings die ander van die grond lig. 116 [Junie 1837. De morgen heb Pieta tind stokken met zijn kal- vers gehaald, Carolus maak een Smits-tang, Ouwe Botha is op de jagt gegaan. Namiddag is Pieta ge- gaan om houd te kappen voor ons huisen. Ouwe Botha heb niets geschooten. De avond tussen ligt en donker gaat de schoot van de stel los. Wij gaat alle daar op af met honden en de volk met haar geweers. Ik was de voorste bij de stel, en keijkte na de lijn, zag ik dat die lijn af was, keijkte ik na spoor, zag ik assegaaijen leggen. Ik (raapte) het op, zag ik dat het Gert Bosman zijn was. Roep ik na hem drie of vier maal, krijgte geen ant- woord. Zei ik, of hij meschien in de sloot op mag wee- sen. Ging ik tien of twaalf stappen voor, kwam ik hem op de lijf, had hij de kogel dwars door zijn bou- ten. Ik zei dat hij op souw staan, zei hij, dat zijn been af is. Riep ik twee van mijn volk om hem na huis te bringen. Toen zij hem de sloot had uitgebrag, leijde zij hem bij zijn honden. Zag men dat de kogel agter zij bouijt beenen door was. Carolus ging dan weer om te kijken, hoe hij de schoot had zei hij dat zijn instrument tussen zijn beenen af is, maar de morgen zei de volk, toen ik na hem vraag, dat hij de nagt gewaterd had. Ik vraag of hij voor of agter water. Zei de meijd Mietje, van neen, die ding die u zeg dat af is, is gloo niet af, mingit in extremo pene. De koegel moet hem door de kand van zijn murgbeen getroffen hebben, wand ik en Pieta krijg op de plek daar hij de schoot gekregen heb, een stukkie been van de kop van zijn bouijt-been, en hij klaag dat die been zoo seer doet. — Toen die vee na die veld was, is Pieta na de as- 117 Junié 1837.] bossies gegaan, om as te branden. Carolus was aan kool-houijd kappen. Zei ik, dat hij liever wagten moes tot Maandag, maar dat Pieta die bossies niet langer kan laate staan, om dat de tijd voorbij gaat en de kool-houd niet. Van de beeste getal gaat de os, die de leuw ge- van heb af, van 454. blijf 453. Maand. 19 de. De morgen is Carolus aan tappen maaken gegaan, kon hij het niet wel begrijpen om de schuinste te neemen. Laat hij ouwe Botha versoeken hem te komen wijsen; ouwe Botha laat hem weeten dat hij een speek bringen moet, dan zal hij hem wij- sen. Hij zei de speeke is alle in de wiel, hoe wil ik een bringen ? Hij voer uit en scheldwoorden, en zei op les : ik gaat nouw die ouwe kerel dootslaan ! Ik zei : prubeer doet hem kwaat ! Gij is onverstandiger als hij. Wouw hij die wiel uit de scherm bringen, ruk hij een speek af. Nam hij die hamer, sloeg hij nog twee aan stukkend. Ik zei : slaat maar kind, gij moet het maken. Toen wouw hij ouwe Botha soo en zoo slaan. Ik zei dat hij het niet doen zal, dat het wind is, wat hij maakt; dat daar honderde van mans is qui possunt nares inserere in anum, en dat hij met zijn preteurs niet zoo is als hij zegt. Die morgen krijg Pieta een steek in zijn nek, kon hij niets doen; heb ik met Goestaf, Jan en Renos- terarm houd gekap voor de huis. Ouw Albach maak aan een tang; dié dag was de eijser goed, die eers niet gedeugd heb. Hij kwam mijn het wijsen. Ik zei, ja ouwe Isaak, julluij is nog jonk, gij zult nog leeren ! 118 [Junie 1837. De na middag kwam een groot kaffer van Ros- setoe, met vier van zijn moeder haar kaffers, en brag voor mijn een mand patattas en een sak piesang, en voor Carolus ook een sak ; een kalbas bier steurde hij mijn. De avond vraag Sekiete mijn, om zijn vrouwe en kinderen te gaan balen bij Sepiela x). Zei ik, dat ik Rossetoe zal vragen om een beeste wagter, dat ik Ado- nis als dan met bem steuren zal. Hij zei, dat bij gaar- ne wouw dat ik een kind met bem steurd om die vee voor mijn te ontfangen. Zei ik, dat ik met Jan mor- gen spreeken zal, en zal zien of ik niet met hem gaan ken. Dinsd. 20ste. De morgen gaf ik aan de kaffer van Rossetoe een Scbaap voor bun alle, en zij bem dat bij aan Rossetoe een beeste-wagter vragen moet voor 15 dagen. Hij nam die bootschap aan. Pieta gaat aan de huis. Carolus werk aan zijn wiel. Martha heb baar seep op gezit. Omtrind middag bad jufr. Scheepers baar Kobus onder de agter os Sambok. Diederijk heb gezegt, dat Kobus bem ver- wijt, dat bij van zijn overleden vader een ooij vals geeigent heb. Had Diederick aan Willem Strijdom gezegt, Koot oppassen moet, dat bij bem krijgen zal. Ouwe Albach zijn dogter Lalie had aan Hendrien gezegt, dat Jan zijn Bossemans ouwe Botha de naam gegeven heb van hamelsteerd; Jan en ouwe Botba was niet te huis, ging Breggie, Jan zijn vrouw, na Albach en zei, dat het niet waar is. Jan zijn Bosse- ‘) Vgl. Sebele of Sebela, ’n toenmalige hoofman S. O. van die Thabina. Intussen is ’t nie onmolik dat hier dieselfde stamhoof bedoel ■word als op 6 Okt. infra, — Rasepiela, Junie 1837.] 119 mans zal het niet doen; als Jan komt zal zij Lalie een pak slagen laate geven van Jan. Ouwe Albach zei dat hij het niet hebben wil dat Jan zijn volk moet slaan. Hij zal het zelfs doen, nam een knuppel, had hij Lalie daar onder. Jan en ouwe Botha heb velling- gen gekap voor Jan zijn wagen, en verder is zij gaan jagten, dog niet geschooten. Woensd. 21ste. Ben Pieta, Willem, Jan en Koot van jufr. Schepers, gereden om dekgoed te haalen met de wagen, Koot om as te branden voor zijn moeder. Carolus werk aan zijn wiel. Tegen de avond kwam juffr. Schepers mijn en Carolus vragen, met haar mee te gaan na Albach. La- lie zouw gezegt hebben, dat overleedene Gert Sche- pers in Albach zijn huis aan Calidons rivier, in te- genwoordigheid van ons, dat juffr. Botha een onegte kind ben, en dat het zoo slegte familie is dat zij niet nodig heb hun voor baas of meester te erkennen ! Ik was verwondert over die rede van die menseh ! En zei, dat als het waarheid was ik overleeden Gert uit de droom zoude geholpen hebben, wand hoewel dat ouwe Geere onegte kinderen heb, weet ik zeer wel dat zij van de eerste vrouw en egt gebooren ben ! Vraag ik Lalie waarom zij zoo wat zeggen ken. Zij antwoor- de dat het onwaar is, dat zij dat gezegt heb. Ik vraag aan Hendriena, wanneer zij haar dat gezeg had. Zij zei : gister, eer gister, voor eergister. Ik vraag waar dat het was. Zij andwoorde in de rivier. Ik vraag wie bij haar was. Zij zei, zij was alleen. Vraag ik wie ik nu gelooven zal ? Zij zei, ik kon haar gelooven. Ik zei, na regten ken ik haar al zoo min gelooven als La- 120 [Junie 1837. lie. Zij begon van ouwe dingen; zei ik dat haar daar niet naa gevraag word ; dat wij alleen verlang dat zij bewijs wat zij zeg, wand dat zij bij gevolg voor leu- genaar blijven ken. Zij zei, dat Lalie het aan haar moeder ook gezegt heb. Ik vraag : wanneer. Zij zei : bij onse ouwe kraal. Vraag ik, waar(om) haar moeder dan (niet) op de ogenblik daar werk van gemaak heb. Zei jufr. Schepers, dat Catrijn dat gezegt heb, en dat de Bossemans van Jan ouwe Botha de naam ge- geven heb van hamelsteert. Catrijn wouw Hendriena onder een lat krijgen; zei ik, dat zij het prubeeren moet; ging zij weg. Ik zei aan Jufr. Schepers, dat de een zijn ja zoo goed is als de ander zijn nee, en als een slagen krijg de ander ook, wand dat zij allebij verdient heb. Ik zei dat, als ik mijn gevoelen daar over zeggen moet, dat als zij goede vrienden is zij met malkander spreek de een zoo veel als de ander; en als zij kwade vrienden word, zoo als kinders die een van de ander vertellen wil wat zij same gesproo- ken heb. Verder zei ik aan Hendriena, dat (zij) nooit eits zeggen moet wat zij niet bewijsen ken, of zij haar niet schaam om voor leugenaar te staan; wand als ik wis dat het de waarheid is wat zij zegt, Lalie niet kon vrij weesen, — een man te beschuldigen die doot is, meschien tot speijd voor de vrouw en kinderen. Ik zei aan Lalie, zij in het toekomende niet weer aan een kind eits moet zeggen van andere menschen, maar wel aan vader of moeder, en dat op de ogenblik. Donderd. 22ste. Carolus brand koolen. Ik, ouwe Albach (en) Louw werk aan de school-timmerasie. Namiddag omtrind vier uur kwam Pieta met een Junie 1837.] 121 vragt riet en palmiet. Jufr. Schepers had voor haar een rondawel klaar, en ouwe Botha (en) Jan maak voor hem een, zoo als een wage tind. De middag kwam de oude Kaffer met de pot die de poot uit is, en een partij brag pampoene, boonen ter ruil. Bij jufr. Botha kon zij niet overeen komen, riep die meijden die ouwe kaffer, kwam hij bij mijn en zei, dat de klijn noijen hem geslagen heb. Rij had een knop op zijn oog, vraag ik wie het was, zei men dat het Hendriena is. Vrijd. 23ste. Pieta dek aan de huis; Carolus brand kolen, ouwe Strijdom help koole branden, Jan is na de vee gegaan. Saterd. 24ste. Carolus maak Smitstangen, Pieta maak de hek voor de huis, ouwe Strijdom laat blaas- balk trekken. De morgen kwam ik bij Jan, zei hij, dat Adonis gister bij hem gewees is, dat wij moet gaan met Sakieti. Adonis zegt, dat daar veel schapen en meer beeste is als ons beeste. Maar zei hij, wij moet schieten. Ik zei aan hem dat, als het zoo is als die kaffers zegt, dat het een groote onreg is, die aan Mapelie zijn zoon gedaan word, en dat die kaffer mijn met veel leugens is tevoore gekomen. Maar dat ik het eers ondersoeken zal als wij daar zoude ko- men; dat ik Doors gaarne meede wil hebben om een goede tolk te hebben. Als hij niet komt zal ik hem laate roepen. Jan zei aan mijn, als daar schapen is moet wij aan de arm vrouw ook wat geven. Ik zei, als wij wat krijg zal wij haar beeste ook geven. Omtrind tien uur de morgen kwam Cornelia 122 [Junie 1837. zeggen, dat de krokodil uit de water leg. Ging Ca- rolus met zijn geweer, sckoot hij hem. Hij was agt en en half voet lang. Woensdag den 21ste steurde Rossetoe Sekoer om mijn beeste op te passen, en die kaffer die kom seg- gen is, dat de agterste menschen drie dagen van ons is aan revier, daar wij van de rand mede af gekomen is, of aan de over zij van die rivier, om ons die men- schen te wijsen. Maar hij ontsnapte eer hij hier was. Sekoer zei, dat hij aan hem zei, dat hij een soort van wortel graven wouw, is hij niet weer bij hem geko- men. Carolus en ouwe Albach werk aan een hamer en tangen. Sond. 25ste. De morgen werk Carolus en Albach aan een groot hamer, kwam ik bij hen in de winkel, zij had de hamer juis aan elkander gekregen. Zei Ca- rolus en Albach, dat ouwe Daniel Peffer zoo over zijn hamer raas. Ik zei aan Carolus, dat ’t zijn saak is, wand als hij ziet dat zijn hamer aan stukkend gaat en stil swijg, heb hij als uwe werk klaar is geen ha- mer. Het was beter dat gij het zelfs zag en zeg aan de ouwe, dat gij die hamer zal maaken als de ander klaar is, maar niet stil swijg tot hij praten moet, en dat voor onverstand aan merkt. Ik zouw ook niet gaarne zien, dat mijn gereetschap verrenneweerd word en stil moet swijgen. Zij had die hamer dan aan elkander, maar deet ouwe Stri j dom een verkeerde slag, had hij een kraak; dat was dan bij die ouwe wel-plek. Ik en Willem Strijdom en Goestaf en Jan heb de Junie 1837.] 123 school gedekt. De kaffers mijden heef die huis ge- plijsterd, ouwe Albach klink voor zijn seeppot een hoepel. Namiddag, tusschen lig en donker, zag de kin- deren dig aan ons huis en kralen een wolf, ging Ca- rolus met een geweer er na toe, schoot hem de een agter been af, loop de honden van alle kanten op de wolf toe; vlug hij de water in, heb wij hem met klip- pen zoo lang gestenig tot de volk op les assegaaijen brag. Heb Pieta hem twee a drie gooien gegeven, Stak ik hem daarna doot. Een geweer brag Wi’llem bij, deet ik een schoot na hem dog mis. Ik zei aan Albach, dat het meschien zijn lammer wolf is, of hij geen speijt heb. Hij zij van ja, hij dink het is hij. Maand. 26ste. De morgen had wij een buij re- gen. Carolus en Albach werk aan een hamer. In de nag is een kaffers-kalf vrek; gaat van de beeste getal af, blijf 453. Ik en Goestaf, Jan heb de school klaar gedek. Ouwe Botha is gaan jachten, heb twee elanden ge- kwets. De avond had Carolus en Albach de hamer klaar. Dinsd. 27ste. De morgen heb ouwe Daniel de kin- ders weer in de school gezit. Carolus en Albach, kord de band van Carolus zijn wage wiel. Ouwe Botha is gaan soeken na zijn gekwetste elanden. Eer middag was, had Carolus en Albach die band twee keer af gebrand. Omtrind middag had zij de band aan elkan- der. 124 [Junie 1837. Effen na middag, kwam ouwe Albach met een stuk van een ouwe ploegschaar ; vraag ik hem, wat hi j daarvan maaken wil. Zei hij : ikke wil zoo vouw, soo reg, als weer dan die pen maak rond, soo een speer haak, kan zoo klijn rinkie algaar zulke goed kan tog maak. Ou Henderik tog maak mijn Em boom voor nimmedal. Ikka kan tog maak. Toen Albach aan zijn speerhaak besig was, kwam ik bij hem, trok ouwe Strijdom blaasbalk voor hem. Zei hij : ouw Hans vrij bij Antkie, alt mis hij zal krij ook. Ikke zien hij zoo zorg vr’ar. Schaf bij die scherm alkaar zoo. Maar moet oppas al’mis hij krij bees-stok ! Als ikke, zol bang zoo ikke wil praat, zoo zel varstaan zal hoor is goed, is nie goed kan tog hard- loop. Ja, ou Lowies, rek dis waar, zal zoo maak ikke. Een-mal ik had zoo ka krij : — ik had ke-vrij een weedvrou, daar op nuvel :) ; zij had mij mak kamaak, aldaa zij had mooij ka-praat mijn zaam. Een da zij zee : wat je dink verdom vrans-man ! Zij gee mijn die bees-stok ater mijn schouw-blat, kat keloop noijt nie ikat weer kekom kepraat. Ikke zee nee, zal ver jouw zoo kaan ouHans, ikke had zoo kekrij. Rek, ou Lo- wies, das waar, had zoo kakrij ikke. Moet oppas ouw Hannis ver jouw ook zoo kaan nie. Namiddag kwam Doors met Rossetoe zijn broe- der. Rossetoe steurde mijn een kalbas bier, en een mant meel brag Doors die zijn vrouw steur aan mijn ') Lees : Nieuwveld. Nieuwveldberge, ’n ged. van die Karroo, destijds in Tulbagh distr. Junie 1837.] 125 vrouw. De avond heb ik hem een schaap te eten (ge- geven), aan de ouwe kaffer die de bier gebragt heef, gaf ik een jaag sieke ooij, — hoewel niet onbruik- baar. Woensd. 28ste. Omtrind 8 uur zouw ik en Doors Pieta gaan om te jagten. De avond souw Carolus ook mede rijden, maar de morgen werkte hij in de Smits- winkel aan een hand-hamer. Ouwe Botha had zijn elanden, die hij gekwetst heb, heef hi j niet gekregen ; heef hij een ander gekwets. Toen ik dat hoorde, zei ik, ouwe Botha zal al de weld kwetsen, dat op les niet éen gezont is ! Omtrind 8 uur de morgen is ik Jan en Doors ge- gaan om te jagten, en Pieta en Willem is na een an- der kand uit gegaan; zij heef niets geschooten. Ik heb drie kwaggas geschooten en een de been af en een renoster gekwets bij voor branden van de geweer. Doors heb twee schoten mis geschiet. Jan heb geen schoot gedaan. Dond. 29ste. Is Pieta, W'illem, Doors met twee kaffers gereden, om de kwaggas te haalen. Carolus klaag over een steek agter zijn schouder; heb die dag kolen gebrand. Ouwe Strijdom bak zijn speeken uit en een gad in de zant. De morgen laat ouwe Botha Carolus vragen om zijn Smits tang en raspe; laat Carolus hem weeten dat toen hij verlege was met zijn speeken wouw hij hem niet helpen. Gaan nu maar, zei hij aan de bode. Mijn vrouw zei het aan mijn. Ik zei : en Carolus ge- 126 [Junie 1837. bruik ouwe Botha zijn hamer omtrind een week lang. Ik zei voor mijn zouw ik mijn schaamen, als ik dit doen zoude. De avond vraag ik Carolus, wat ouwe Bo- tha hem voor gereedschap heb laate vragen, want Cornelia had dat aan mijn vrouw zoo gezegt, — — zei hij aan mijn, dat ouwe Botha hem laat vragen heb, om zijn Smits tang en een ronde vijl, door ouwe Albag, moes het op zijn naam vragen. Vraag hij aan Albag, wat hij dan werken wil. Zei hij, met de vijl wil hij een vurk voor hem maken, en ouwe Botha zijn tang wil hij ook maken. Toen merk hij dat ouwe Bo- tha die vijl laat vragen, om zijn slagveer te vijlen, en die tang om zijne mee te maken; — heb hij aan Al- bag gezeg, dat als ouwe Botha hem eits wil laate vra- gen, hij op zijn naam moet laate vragen, dan ken hij het krijgen; maar nu ken hij het niet geven, wand dat voor hem lijk of het een soort van een slinter is. Caroius zei, dat hij met ouwe Botha goed het willen praten, dog dat de kwessie uit de wereld was die zij met elkander gehad had. Draide hij hem zijn rug toe. Daarop is zijn vermoede, dat ouwe Botha met slinters met hem te werk gaat, om hem door een ander niet op zijn naam, eits te late vragen, — wat zijn niet aan hem gedaan heef, toen zij hem om zijn voor hamer heb laate vragen. Vrijd. 30ste. De morgen is Pieta Carolus en Dan- ster gereden om elanden te jagten : Danster met de pak-os. Ouwe Strijdom is gegaan met agt ossen om voor mijn en hem eider een desselboom te halen. Voor middag was hij terug met zijn disselboomen. De mor- gen is Doors na huis gegaan met zijn schapen en de 127 Junie-Julie 1837.] kouij en kalf van Gabriël, gaat van de beeste getal af, van 453 blijf 451 Omtrind middag kwam Carolus en Pieta aange- wakkeld, zij had dan twee eland kouijen gekregen, en had eider een schoot gedaan, Carolus zijn geweer had voor gebrand, en Pieta zijn geweer ging los eer hij het meende. Verder krijg zij een klomp leuwen, dog niet na geschooten. Carolus zeg hij was bang, Pieta beandwoord dat met stilswijgen. Carolus had een stuk pijp-klip gevonden; het wTas van de beste die wij hier nog had gekregen, gaf hij mijn de avond drie pijpen van, het had de groote van omtrind 30 pijpen. Het had een vraaije koleur : swart gevlamt, en wit en rood, geel-groene Koleur; sommige bloemen had peerse koleuren. Carolus zei aan mijn, dat Jan Pre- torus hem twee a drie maal gevraag heb om een van die pijpen, maar dat hij hem niets tot andwoord heb gegeven, om reden dat toen zijn leste pijp en mijn leste pijp aan stukkend wras, hij hem gevraagt hep om een pijp ter leen tot als hij weer krijg, hij hem als dan twee tot vergoeding geven zal; gaf hij hem zij pijp uit zijn zak en vraag of hij roken wil. Zei hij hem het nogeens uitdrukkelijk, maar hij gaf hem geen andwoord. JULIJ 1837. Saterd. lste. Is Wellem aan zijn huis gegaan, en Pieta zal hem helpen. Carolus en Albag zal de wage- band rekken die een wijnig te klijn is. Omtrind 8 uur kwam de weste wind op ; heb Ca- 128 [Julie 1837. rolus pijpe gemaak. Ouwe Botha werk aan een ge- weer laaij. De nagt hoorde wij honden blaffen; vraag ik de morgen aan Sekoer, wat dat voor honden mag gewees zijn. Zei hij, dat hij het niet weet, misschien is van hulluij volk die komen jagten is. Ik verhaalde de mor- gen aan ons geschelschap de stukkie van Kaptijn Kees, een Hottentots Captijn in vroeger tijd, die een doortrapte schellim was, maar altoos zig weer wis in te wikkelen bij den regter. Als hij een schellimstuk gedaan had, of laaten doen heb, wis hij altoos hem vrij en onschuldig te verklaren. Eens was er een Com- mando op hem gekomandeert, nam de overste een haan mee om hem de morgen te wekken, dat hij hem niet meschien vergissen mag, te laat te beginnen. Maar toen de haan de morgen kraaijde, en Captijn Kees het hoorde, deet hij zijn volk verstaan, dat het eits is dat niet regt was : want dat hier in de nabij- heid geen haan is. Vlugte hij op een hooge bergh, die nabij zijn woning was, om te zien wat gebeuren zoude. Toen het lig begon te worden zag hij zijn ge- hele kraal omring van de comando, riep hij den Overste toe : Als gij mijn hebben wou, moes gij de haan niet mede gebrag hebben. Sond. 2de had wij de morgen koude weste wind, dog niet sterk. Ik moes die dag voor Jeremi veldschoe- nen maak, en voor Goestaf de zijne snijden. Die dag heb een van de kaffers kouijen gekalft, komt de ge- tal op . . . . ■ 452. Maand. 2de. Ben ik, Pieta, Carolus, en Danster 129 Julie 1837.] met de pak-os, en wij te paard gereden op de jagt. Ten eersten krijg wij een elands-bul, heef Carolus een schoot na gedaan, dog ni gekregen. Is Pieta hem na gejaagt, maar door de ongelegentheid van de veld kon hij hem niet schieten. Toen Pieta bij ons te rug kwam, zag wij zeven elands kouijen en een renosters kouij. De elanden nam van ver voor ons de vlugt, heb wij de renoster bij gereden, is ik en Carolus haar bij geloopen, gaf ik haar een schoot agter haar blai- jen door, viel zij neer en stond weer op; gaf Carolus haar een tweede schoot, leip zij een heuwel over, kwam Pieta en Danster met de paarde. Toen wij op de heuvel kwam kon wij haar niet weer en gezigt krij- gen. Is wij de elanden omgereden, kwam die ons ver- bij, deet wij eider een schoot dog krijg niets. Heb wij hen nog eens bij gejaagt met ons slegte paarden, omtrind onder schoot. Ik en Pieta (schoten) weer dog krijg niets. Ben wij terug gekeerd, om de renoster verder op te soeken, maar kon haar niet vinden. Toen wij te huis kwam hoorde wij dat Jan en ouwe Botha ook eider bijzonder uit was op de jagt. De avond kwam Jan, had elanden gekregen maar kon niet bijkomen. Twee leuwen had hij ook gezien. Ouwe Botha had ook genoeg wild gezien maar kon ook niet bij komen. Zijn vrouw was zeer onverge- noeg, en zei dat hij hier dig aan de huis gelegen heb, dat hi j te sleg is om eits te schieten ; ouwe Botha be- antwoord het stil. De dag te vooren had de Kaffers vier osse ge- bragt, ter ruil voor veersen; twee was drie jaar en twee was een jaar. Ouwe Albag zei, hij had de kaffer gezeg het voor hem te bringen en ouwe Botha zei hij. 16 130 [Julie 1837. Zei ouwe Albag dat Botha maar ruilen ken ; had Bo- tha die kaffer vier beeste aan gewesen, maar kon de avond niet overeenkomen. Zei de kaffer, hij krijg kou, zij ken morgen ruilen. Ouwe Botha zei aan Jan dat hij van die beeste van BLenderick Potgieter geven ken, dat liij met hem maken zal. Zei Jan van ja, als hij het met Potgieter maken ken zal het geen kwaat weesen. De morgen kon zij niet eens worden, met vier gaf Botha vijf : twee die siek was van hem en twee gezonde en een van Hendrijck Potgieter zijn kinde- ren. z) Toen de vee na de veld was kwam Jan bij mijn en zei, dat jufr. Schepers haar melk kalvers de avond te voren uitgebleven is en die een van hem, vier in getal. Zag men vogels waaijen, is hij gegaan om te zien wat het was. Carolus kap houijd voor een huis, ouwe Strijdom help hem en zijn zoon Isaak; Pieta en Wil- lem heb zes van zijn jonge osse in gespannen. 