Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
DES VADERLANDS, 255 geren. Ten gevolge van het sneuvelen van EpMoNDs was het fort aan de overzijde reeds den 4** September door de bezetting verlaten, die zich binnen Rhijnberk had terug- getrokken. Reeds. was sPmwora op dat tijdstip begonnen de loopgraven aan te leggen, en daar hij zijne soldaten niet spaarde, veroverde hij weldra de buitenwerken en drong, niettegenstaande de heldhaftige verdediging en herhaalde uitvallen der belegerden, tot aan de stadsgracht voort. De laatsten hadden intusschen gebrek aan krijgsbehoeften gekregen, en daar prins maurrrs volstrekt geen hoop gaf op ontzet, achtten zij zich niet verpligt eenen storm af te wachten, dien zij zonder kruid bezwaarlijk konden af- slaan. Urensove trad derhalve den eersten October met srpirova in onderhandeling, 1606. Rhijnberk wordt aan sPi- en trok den volgenden dag met de bezetting uit, die omstreeks vijfhonderd man ver- noua overgege- loren had !. Terwijl mavarrs’ leger door de aankomst dier troepen aanmerkelijk versterkt werd, had servona's krijgsmagt zoowel in Gelderland als voor Rhijnberk belangrijke verliezen geleden. Deze omstandigheid zou hem echter wel niet van nieuwe ondernemingen heb- ben teruggehouden, indien de kanker der muiterij, die hij sedert zijne aanvaarding van het opperbevel met vaste hand bedwongen had, niet op nieuw was uitgebarsten. Het gerucht verspreidde zich dat de West-Indische vloot, van wier aankomst de terugbeta- ling der door sprmxora opgenomene gelden afhankelijk was, grootendeels verloren was ge- gaan. Zijn crediet werd daardoor zoozeer geschokt, dat hij niet meer in staat was de | S dj geregeld uit te betalen. Naauwelijks was Rhijnberk veroverd, of eenige Spaansche compagniën verlieten de legerplaats, verspreidden zich plunderend door het land, _ Saken ook andere troepen door hunne muitzucht aan en namen de wijk naar Hoog- rien, toen de aartshertog beproeven liet hen met geweld tot hunnen pligt terug te brengen. Van daar zonden zij afgevaardigden naar sustinvus van Nassau, gouverneur van Breda, met verzoek om hulp, ingeval zij werden aangegrepen. De Staten, die gewoon waren diergelijke muiterijen met al hun vermogen aan te vuren, zeiden hun den gevraagden bijstand toe en voorzagen hen tegen betaling van levensmiddelen en krijgs- behoeften. Intusschen zag spinona zich door dezen tegenspoed genoodzaakt, van verdere plannen af te zien, Na Rhijnberk in behoorlijken staat van tegenweer gebragt te hebben, trok hij hooger op en legerde zijne getrouw geblevene troepen in de naast- bigelegene dorpen van het hertogdom Cleef en het aartsbisdom Keulen, terwijl hij door de handhaving eener gestrenge krijgstucht het drukkende van dezen wederregte- ijken maatregel voor de inwoners zooveel mogelijk zocht te lenigen 2, ' ensrmawo, p. 247—208. van pen zeur, ll bl. 535— 640. carnero, p. 543—540. BENTIVOCLIO, bL 729—733. Resol. v. Holland, 1606 bl. 1020—1023. ra. pu mois, 1 s. 157—171, 207—272. ? vas wrrzREN, f. 557. GIusTINLANO, p. 270. 90 * Muiterij in SPINOLA's leger. 1606. 236 ALGEMEENE GESCHIEDENIS —————————————————————————!—— ——À—— Intusschen was het Staatsche leger nog door eene menigte overloopers versterkt, zoo- Maurits her- Jat MAURITS vijftienduizend voetknechten en drieduizend ruiters onder zijne vanen telde !, neemt Lochem en belegert Groenlo, hetwelk door sPr- NOLA wordt ont- zet. Daar te gelijkertijd vier tonnen gouds als onderstandsgelden van den koning van Frankrijk in Holland waren aangekomen ?, besloten de Staten den prins te magtigen om zijne troepen nog eenigen tijd bijeen te houden, ten einde te beproeven Lochem en Groenlo te herwinnen. Zoodra mavunrrs derhalve de zekerheid had gekregen, dat sernora’s leger grootendeels uiteen was gegaan, trok hij naar Gelderland terug. Den 24* Oc- tober werd Lochem op zijn bevel door gaxsr casmmm van Nassau berend, en na vier dagen bij verdrag ingenomen. Den 50°" kwam de prins zelf met zijne hoofd- magt voor Groenlo, welks bezetting door ziekte en desertie tot zeshonderd man gesmol- ten was. Daar echter reeds den volgenden dag zware en onophoudelijke regenbuien invielen, kon de belegering niet krachtig worden doorgezet. De moerassige land- streek stond grootendeels onder water en de aanvoer der benoodigdheden voor het leger ging met groote moeijelijkheden gepaard. De soldaten werden ziek, en de aanvalswer- ken zoowel als de vèrschansingen van het Staatsche kamp vorderden slechts lang- zaam. Inmiddels had de prins reeds terstond bij zijne aankomst voor Groenlo berigt gekregen, dat sprxora zich gereed maakte de stad te ontzetten 3. Hoezeer de Slaten- Generaal, wien de prins terstond van deze tijding kennis gaf, het bijkans onmogelijk achtten dat de vijand, door geldgebrek gekweld, zijne ontevredene krijgslieden in dit jaar- getijde tot een nieuwen veldtogt zou kunnen bewegen , bleek het echter weldra dat sprxoua dit meesterstuk bewerkstelligd had. Ongezind de gewigtige vesting te verliezen, die het platte land van Gelderland tot de boorden van den IJssel beheerschte, en bevroedende met welke moeijelijkheden prins mavarrs bij de belegering te worstelen zou hebben, had hij besloten geen moeite te sparen om een voldoend leger bijeen te krijgen, in de hoop nog bij tijds tot ontzet op te dagen. Door beden, beloften en gedeeltelijke betaling verzamelde hij zevenduizend voelknechten en duizend ruiters, en trok daarmede den derden November over de Lippe, tien stukken geschut en vierhonderd wagens met 1 GIUSTINIANO, p. 272. — Volgens van venvov, bl. 234, had maunits in het laatst van Augustus 13000 man te voet en 4000 te paard bij zich. 2 van METEREN, f. 557 b. 3 Volgens den brief van mavrits van 31 October bij van per xeur, II bl. 546 (371). In den tekst, bl. 121, volgt deze schrijver niettemin het onjuiste berigt van van wzTEBEN, die meldt dat - MAURITS eerst den 44= November tijding van semorA's voornemen kreeg, toen deze reeds in aantogt was. De dagteekening van den aangehaalden brief weerlegt insgelijks de bewering van VAN METE- REN, dat wAuRITS, om zijne soldaten té sparen, den arbeid aan de verschansingen en aanvalswerken zou hebben doen staken, in afwachting van beter weder, daar hij het toch voor onmogelijk hield, dat sPINOLA tot ontzet zou opdagen. DES VADERLANDS. 251 €——————m————————————————— AH "—— injgsbehoeflen en levensmiddelen medenemende. Vijf dagen later bereikte hij het dorp Reek, op een uur afstands van Groenlo, alwaar de graaf souge met twaalfhonderd man ut Lingen zich met hem vereenigde. Terstond besloot sprnora langs den kortsten weg, midden door een moeras, naar de vesting te trekken. Door deze beweging, waarop xus, die zijn kamp van dien kant ontoegankelijk waande, volstrekt niet gerekend had, verscheen het vijandelijk leger onverwachts in slagorde voor de zwakste zijde der onvoltooide Staatsche verschansingen. Er bleef den prins niets anders over dan slag te leveren, of het beleg op te breken, Doch hoewel de meeste officieren er op aandrongen dat men den vermoeiden en in aantal zwakkeren vijand krachtdadig te keer zou gaan, achtte mavnirs het niet raadzaam eenen veldslag te wagen, waarbij zijne door siekte aanmerkelijk gedunde troepen tusschen twee vuren zouden geplaatst zijn. Reeds denzelfden avond trok hij met het leger in de rigting van Doesburg af, waarop Groenlo terstond eene meer talrijke Spaansche bezetting ontving. Zoodra spora de zekerheid had gekregen, dat de prins inderdaad de belegering had opgegeven, keerde hij naar Rhijn- berk terug en liet zijne troepen de winterkwartieren betrekken. Ook het Staatsche leger werd daarop in de garnizoenen verdeeld, en een Duitsch regiment afgedankt, hetwelk hoogere soldij dan de overige soldaten genoot, en uit dien hoofde aanleiding tot onte- wedenheid gegeven had. Grooten lof viel senora bij vrienden en vijanden ten deel wegens dezen stouten togt, waarop hij met een betrekkelijk gering aantal troepen over doorweekte wegen en door moerassen heen de bedreigde vesting te hulp gesneld en het Slaatsche leger niet slechts getrotseerd maar tot den aftogt gedwongen had. Aan den roem van prins xAvnrrs daarentegen deed de mislukte belegering van Groenlo niet weinig afbreuk. Noch de Spanjaarden noch de Staatschen konden zich voldoende rekenschap geven, waarom de veroveraar van zoovele vestingen, de overwinnaar bij Turnhout en Nieuwpoort, in zijn eigen land zonder slag of stoot voor een zwakkeren vijand geweken was, die van eene zegepraal wegens het vergevorderde jaargetijde en de schaarschte van leeftogt toch weinig partij had kunnen trekken, en zich bij eene ne- derlaag in den hagcheliksten toestand zou bevonden hebben 1. ! van agreREN, f. 557 c. crotius, p. 489, ciusTimano, p. 273—279. canneno, p. 551—554. IGrvocLio, bl, 734—737. van pen xewp, lI bl. 121, 540—550. pa. pu sors, I s. 183, 278. "s vmvov, bl. 247 v. — VAN METEREN verhaalt dat waumrs den vorigen dag bespeurd had, dat hj wegens de in zijn leger heerschende ziekten, slechts over een derde der manschappen be- hikken kon. Minder overdreven is het berigt van van veavov, aan wien uit het leger geschre- Yen was dat sommige compagnién, honderd man sterk, tot veertig versmolten waren, Wanneer men in aanmerking neemt,*dat srmoLa gedurende den inval in Gelderland veel langer tijd met dezelfde moeijelijkheden te worstelen had gehad en niettemin in den ganschen veldtogt, volgens de voorzeker niet te geringe schatting der Staatechen, slechts 4000 man verloren had (van venvov, 1606. 1606. 258 ALGEMEENE GESCHIEDENIS DE Ey Op zee hadden de Staten insgelijks met tegenspoed te kampen. In September waren Krijgsbedrijven HAUTAIN en CLAESSEN met negentien schepen en twee jagten andermaal naar de Spaan- ter zee. sche kust gezonden, om de West-Indische vloot, die men vernam dat eindelijk naar het moederland onder zeil was gegaan, te onderscheppen. Naauwelijks was de vloot in zee, of zij werd door een hevigen storm beloopen, die zes schepen van haar af- scheidde. Met de overige kruiste mavTAmN, volgens zijnen lastbrief, geruimen tijd op de hoogte van kaap St. Vincent, tot hij op den zesden October, in plaats van de verwachte koopvaardijschepen, de Spaansche oorlogsvloot, ten getale van negen galeijen, achttien galjoenen en nog eenige kleinere vaartuigen, onverwachts zag opdagen. Rr- NIER CLAESSEN, wiens schip het digtst bij den vijand was, werd terstond door een Spaansch galjoen aangeklampt. Door den geweldigen schok viel de groote mast over boord, en daar tegelijker tijd verscheidene andere galjoenen op den Zeeuwschen vice-admiraal aanhielden, achtte maurar dezen reddeloos verloren en maakte met de overige scheepsbevelhebbers van de spoedig invallende duisternis gebruik, om de Spaansche vloot te ontwijken. Gedurende verscheidene uren verkondigde hun het gebulder van het geschut in de verte, dat hun dappere krijgsmakker zich nog met leeuwenmoed tegen de geweldige overmagt verdedigde; doch de zucht tot zelfbehoud verdrong uit hunne harten den eisch van pligt en eer, die als met elk schot in hunne Heldendood van ooren klonk. Hoewel het schip van den dapperen Zeeuw weldra lek geschoten en het | CLAESSEN, grootste gedeelte zijner manschappen gesneuveld was, sloeg hij elken aanval af en bragt den vijand door zijn onafgebroken vuren groote schade toe. De standvastigheid, waar- mede hij elk aanzoek tot overgave van de hand wees, en de hardnekkigheid zijner verdediging boezemden den Spanjaarden zooveel ontzag in, dat zij hem niet meer | durfden aanklampen en slechts uit de verte beschoten, uit vrees dat hij den brand in | het kruid zou steken. Inderdaad had crarssex besloten, liever te sterven dan levend in handen des vijands te vallen. Toen hij na twee dagen van onafgebroken strijd be- bl. 241), dan is het naauwelijks geloofelijk, dat van maurits’ leger binnen weinige dagen meer dan de helft buiten gevecht zou zijn gesteld. Ook noemt zelfs van vERVOV, overigens zeer geneigd om den prins te roemen, den aftogt nief seer roemlijcken. erotus wijt den aflogt aan den gewonen weerzin van MAvarrs om slag te leveren, en beweert dat spmora bij zijne gewaagde onderneming daarop gerekend had, »osscma, Neerl. heldend. te land, I bl. 1607. De winter liep zonder belangrijke krijgsverrigtingen ten einde. Den 8" Januarij Krijgsbedrijven Dam FREDERIK HENDRIK bij verrassing het stadje Erkelen in Limburg in, hetwelk hij plunderde en afbrandde, en kreeg aldaar graaf BENDRIK VAN DEN BERG gevangen. Daar- entegen vernielden de ruiters van GROBBENDONK den 27% Januari) eene Staalsche schans in den Bommelerwaart 3, Gewigtiger dan deze voorvallen was een besluit der _ Staten-Generaal, om reeds vroeg in het voorjaar weder eene vloot naar Spanje te zen- den, ten einde het ontzag voor hunne wapenen, waaraan HAUTAIN’s mislukte zeetogt afbreuk had gedaan, te herstellen. Niet slechts was het tot belemmering der ge- meenschap tusschen Spanje en de zuidelijke Nederlanden noodzakelijk, dat de Spaansche schepen eene ontmoeting met de oorlogbodems der Republiek bleven vreezen, maar de Hollandsche en Zeeuwsche kooplieden achtten het ook van het hoogste belang, dat de vijande- like galeien en galjoenen door herhaalde kruistogten der Staatsche vloot verhinderd zouden worden zich verre van de Portugesche kusten te verwijderen en den Nederland- schen handel in Oost en West te schaden. Het waren dan ook vooral de bewindhebbers der Vereenigde Oost-Indische compagnie, die er ten sterkste op aandrongen dat de eer der Staatsche vlag hersteld en de vijand andermaal in zijne eigene havens bestookt tou worden, en die met dit doel waarschijnlijk eenen man tot vlootvoogd voorstelden , die vooral in hunne dienst treffende bewijzen van moed en beleid gegeven had. Jacos VAN HEÊMSKERK , door zijne avontuurlijke overwintering op Nova Zembla in 1597 reeds gedurende winter. Togt als een onverschrokken ‘en vastberaden zeeman bekend, was in 1602 in dienst sche zee. der compagnie getreden en had in Oost-Indië nieuwen roem verworven. Bij de ‘rat Sincapore had hij met twee schepen, die te zamen naauwelijks tweehonderd koppen telden, een groot Portugeesch vaartuig, dat achthonderd man aan boord ! vas uzTZREN, f. 558 c—559 b. eROTIUS, p. 400. * us verzenen, f. 560 c—561 a, den van HEEMSKERK naar Middelland- 240 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ES 1607. had, aangetast en veroverd, en had dezen rijkbeladen prijs, welks waarde op meer dan drie millioen gulden werd geschat, in 1604 behouden te Texel binnen gebragt *. Door zijn aandeel in den buit een welgesteld man geworden, was hij te Amsterdam in het huwelijk getreden en had sedert dien tijd een ambteloos leven geleid, Doch de onver- biddelijke dood had zijn huisselijk geluk slechts korten tijd geéerbiedigd. Juist had het ver- lies van zijne geliefde gade en van een eenig kind het verlangen in hem doen oprijzen, om in een drukken werkkring verzachting voor zijn zieleleed te vinden 2, toen ’s lands regering hem uitnoodigde het opperbevel op zich te nemen over eene oorlogsvloot, die bestemd was om rums III nogmaals eene geduchte proeve van de magt der Staten en den moed van hun scheepsvolk te geven. Volgaarne aanvaardde HEEMSKERK de eervolle | betrekking die hem werd aangeboden. Met zeldzame belangeloosheid bedong hij geen andere belooning, dan een gering gedeelte van den buit, wanneer deze vijf tonnen gouds te boven mogt gaan. Hij ontving onbepaalde volmagt, om naar omstandig- heden te handelen, en gaf van zijne zijde, in het fiere bewustzijn zijner eigen- waarde, de verzekering dat het vaderland hem, dood of levend, danken zou. Den 25% Maart stak hij met de Noord-Hollandsche schepen uit Tevel in zee, en vereenigde zich twee dagen later op de hoogte van het eiland Wight met de overige bodems uit Zeeland en Rotterdam. De gansche vloot was uit zes en twintig oorlogschepen en vier transportschepen zamengesteld. Den tienden April bereikte nezmsxenx zonder tegenspoed den mond der Taag. Reeds had hij bevel gegeven deze rivier op te zeilen, ten einde eenige karaken, die te Lissabon voor anker lagen, te vernielen, toen hij berigt kreeg dat de meeste reeds vertrokken waren om zich op de hoogte van Gibraltar met de Spaansche oorlogsvloot te vereenigen, die aldaar de uit de Middellandsche zee weder- keerende Staatsche koopvaardijschepen opwachtte. Terstond besloot hij derwaarls te zei- len, ten einde den vijand te overvallen, voor deze het berigt van zijnen aanlogt onl- vangen en zich welligt geborgen kon hebben. 2 Lie de Aanteekeningen achter de Togt van Heemskerk naar Gibraltar, door Mr. a. BOGAEBS. Tints rier eme © [D ^ -—— Lm DET d Meret t o Ng Cà. FERMER. n8 nge, re ee ET Ua. OD PED ery Rte o. IE me £7 "m - "n e* ae = c +4. - 4 4 J eo aene Sass E 8 . n 6 a E p? e et f - 1) ye t, > $ $ * LI “| rl goet à 4 a A1 IP $ 3 a H ` ee Prp giwt ] ewa fan durer o! . e Ee OS veerd durken don. - Vee an Zee. en veren” > ° * * a x. pot gts * adn Qs eric Dialer. 4 . s : zY usu : E „en toi. nopousche; n i^ (cedi ten ot Kew Zonder lepe Eta Mar noo vy illc QE BUIT 1 le reden, lc. Qe vernselen, tan dij berit i S | ap dé hoogte von Gibraiter ue ae an do Met lel landsche ze w. Terstond besieot kij derwaart:. wd - a O5 het’ beriz! van zijnen aante,! Ure LA? Aprii nabij de zeeër se i t eo cons 6n avene schepen sterk, We“ grootte o. bo bevel van den adm, o No ta gens same het hoogst vermelel + beating a's m geschut de Stastsie : 2 rj door de batterijen van het haste! pPogqges 008 dno twill Thy ontboed de orders ^ 02 0005 het oatsanzene beri: mede, en ve — z ot y den ebd los te gaan, Door zijne me... , Foo ues eem orc ue gy cle Joe nsn. Heemskerk naur Gibraltar, dour Mr. A. © TTT TTE ITTITITITTI PT EE — Cert T = a " E = e a m a " n L i AIT. PT et a TELCLETIT "TTTETIITTTO CTTITITITT! s Shi FCAT LACT deter EEE EET ENE KENT TTP TC dT bo, TTTIIITITITITIT " D D D L] b T 1 r r. m a a m P a m i m L] * D TTT — TII. D a a TTTTIT PSC RET De — TFTTTIT LIILILISINATI hime FTFTTTITITIT LEETETETEI E. EET TT ITITTITIT P IJITTTCTITTITIITIT aL PEREN NT TE, TITER [ITT] IIT! TEITTE FERRE " a = D à F = 4 E u G i To Teta ti ek hk E E] CTTITITITITT] baande TII "TT TT] a i LI 71 n i = k " i Lr EELE LUNE ORE 1 a a " 4 D wa =a im "T v PETTEN PEERKE TETTTTTTETTTIDTETITTITH Dl a m a a a a ition ace eae ae Tris Li Phe eee aa "LTITITTITTTTITITITIITTITITTITI ""ITITITITTI" "TII dass = a a a a = T a x E x TELCEL nn TIILI. a * a a " E m r L L] e r "] a el * - u a Tritit iti itt = x ë a = i " a = a CTCTTTITTITTIT E P L a = oe SET ETE eee ere TT TEE tia, 7 a ma EE T ma de a "e ma Lr 22 F " = a a = T = a "I a " a Lm i LI u a = e a a = e 2 a a genden FTT PENNEN LENIE OER dk PPS s ry a L] E ā Š = E a m. m à = = m LI © H "TIETTTITTITÀ PER arora | BEEREN CEPT erro KE TETIT TID 1 RücrhRSESRARARTRET ARE EDIDIT ELLILILIAIIT- LI tr ELI a LIEITLIETIEITITETEISITETLIETEITEINSIETII ALI. Pa — Tr anns *- mmm "I 2 za: LIE = zE z ix a r = PTT ttt ol ose ee oe fishin ies on KEEL one TETIT à "m M TIT TLN EERE ER EEEN LEN "d fis oh PCT — — = u nn 4 an FITTT! — — RARE ENE! mu PITT ism " binnnen TETIT] - FT T- opm är "i pal id bold eal ld So eo one este eee * * XLLITITI ELTEL a "T T FI a FH "ram MAERTENS fan Fitts = a L] LI nee TIITLID " "T1 ‘on HH "1 om it TTTTTTITTTIHIIITITITTIIITE & TEILT 5 Tro ta fee oe * = FTT] one p " FT shmasanvraEhpSASA tT a sine TELEL a Trier tt tii Tore Tt u E mH The aa - = Lee LT RE ELLELE ELEL = IEEE EREN beans a 7 "m TT mi a a" JIIITECETUITTIPLETI mm T OR a, a HIIIDLITIETIITETTTI] TEITE " F- Tāia dean ane m a LERAREN REE TE AL TEILE = KONNEN GEE TIE "1 1 "PT MET me a Fr HITIMITEPETIMIPTIPITIPIIPPLTI [ILTTIIDPPLITDTIITITITTTTITI] a " ane FTIIT End » = Pe LILIJIJ nen SSDS ETT SSA eee = "* TIT snag abe FIT " "TI PETERR ETEN EIK EIER LEL Pore EEEN REET LETETT ELT TITI] he rTTT" FIHHITEICPHPCIP 4 " PPLE IRE ETE ER El Kl man EREN rierer Tiree TETI ee ce Sor = TLUHMIDIIHMTITIITEPMPIILIPT : aT a d Tinga eenn EE TT FIT [TIT oh tO rere L] CCL eee LI J::.) EOL eee ALLE EEL WR WENEN iS 4 "TM" ATIPTTTTMIITLTIPIITLIBITLLPIT Loree tie gegen TEILE TITT TT "m Fir B P pa sik and Le ATITI TACT Kh EERE Bl kel OET — 6 TT FI- TT rug PEERS é — ETS "TT. [1-7] E ETT] TI. Trae teu sian ATITITTITTITI r1 "TT T1 ee ETET z "T iid te — Li DE Li PL ELT he dk Ede RR | PEERS de ITI IT "TT. on a ETET EET CEL] AIL [I Fone a ELL DE LLLLILAR LA CEEL] ALEE EEE II a TILI E E EEEN a * bri Liane one Pr e LPO eee ete ee Pe TELCEL a EELE TIT EEDE GEE " Tr "ITI sna TTET à sarsii = Klene à TTET een E i i dE doe a +r or = Por D CELLED Lee rir a TELE “TT th LENEN è —— | mek PEES TE = ones elt oe cred bane ENGE deden H ona TET] jlaprat 7 à ee | edn PETER EEEN. SST tere » Bm bg rr EDITI 4 S209 is Behind ie am = Tht rt TIT a PR SSE TELL " EELT Titiriretii tits [ccc eee " a Ea on a x fiche Set FTT a Loe we a 7 PT TIETEET Scere 1 TIT E ema BARGE ee Ee TTITI r " E Ee mud JILTPTTITITIITITT "TT. "T" = m "RA EH A E dlnrs ' engt H TT F TT ELSA RIN INA 5 sap ha "ha T E del ft Ld D tone = TIIT L fom & Geeren. kn nand me PTT Ts fo — a maan —A TTT tet. EEN GEE a Li A anne Li "d ine Li Li Ri LEN. L aa Ld d TLELI LELETET] BEERS " * any AI LLLI Arne — — demi pe = EER Sarde TT ETL |. Set + TET. PT ta ttt rrr rT "am T à -— TTCPTIT ca ee) a8 at a4 1 STT Ee — bis =e " 5 EEE se UE GE — T Pi- Ft a mans or TELEL 5 i » a bam TT Trt — à b FTAs i LI. B RR =e Š = s FEEL TEETE EL ELLEI = L] sane L] CNN EK} DI a = "i aT E "ITITTTI- a x a = AT * A E r1 LLL LLLLLLLLLITI n = a 7 maes GEENEN " E E m" "ew a hoot. minn CET dhl LLLI ikë LLELE Sennan denn SPCR DCRR AFER EE ITIT diddl AR dek ded ENE ETE msnnen d SSFP PEPPERS SRF FETT PFE PET ERCP PPFD DE a a Entes ns EERE aad BEEREN E IITETITIRILI WEER „En = PTITLeLi let. Se Cr TETEL TTT ott) LUUETPUDTEPTHTITTTTTTTM] ELIET OURENSE GENE EEA LLLLELITI a a SSS EE SPEED HERE meent — ITIIIITTITTUITLELHIITLITTITI Lh theta tt EG EET m" POREN NEEN TNT I Stee LI LLI ILUTITITIT! LET eT ee eT aa amen wanna natnainss TETT LH * Titi a f EELT IIT à i Tir x NEER EE EERE — FITTTETTITITTITTH PITUPEDCEPPECIETHTTTIT LISIBETELIEILILILS OEREN LUIILLIILL [2 DES VADERLANDS, 241 aanspraak wist hij aller eergevoel zoozeer te ontvonken, dat zij zwoeren zijne bevelen 1607. gelrouwelijk na te komen, en hem tot in den dood te volgen. Het plan van aanval was, dat HEEMSKERK met kapitein LAMBERT HENDRIKSZ, den Spaanschen admiraal aan boord zou | klampen, terwijl de vice-admiraal LAURENS JACOBSZ. ALTERAS met kapitein BRAS den Spaan- _ schen vice-admiraal zouden aantasten. Voorts zouden de overige schepen twee aan twee een galjoen voor hunne rekening nemen. Drie schepen zouden voor de haven heen en weder blijven zeilen, om het ontkomen van den vijand te beletten, terwijl de transportsche- pen zich buiten gevecht zouden houden.. Nadat neemskenK op deze wijze alles tot den slrijd had voorbereid, liet hij den steven naar Gibraltar wenden. Den volgenden dag omstreeks twee uur kreeg men de Spaansche vloot in het gezigt. Terstond maakte elk kapitein zich tot den aanval gereed en vermaande zijne manschappen met onver- schrokkenheid te strijden. Nadat op elk schip een gebed gedaan en de eed van ge- trouwheid bij het rondgaan van den beker hernieuwd was, ging elk moedig op den _ bodem los, dien hij zich tot tegenstander had verkozen. Loodra D’ Avma, wiens schip Sí. Augustinus vooraan in de baai lag, de vijandelijke Zeeslag bij Gi- oorlogschepen in het gezigt kreeg, vroeg hij aan een schipper uit Rotterdam, dien hij fone gevangen aan boord had, of deze meende dat zijne landslieden de stoutheid zouden hebben , om hem onder het geschut van de stad en het kasteel aan te tasten. De Hollander ant- . woordde dat hij geenszins aan hunnen moed twijfelde, en uit hunne bewegingen inder- ' dad een diergelijk plan op moest maken 1, Niet lang duurde de onzekerheid omtrent de bedoelingen der Staatsche vloot. Weldra zeilde het admirealschip, de Eolus geheeten, an het hoofd der overigen de baai binnen. De verschrikte p’ Avira liet terstond het . Wker kappen en dreef naar de stad toe; doch zermsrerk hield regtstreeks op den Sl, Augustinus aan, Hij had bevolen dat men het anker niet zou laten vallen, voordat men het galjoen door den schok had hooren kraken, en eene ruime belooning toegezegd aan dengenen, die de admiraalsvlag van de steng zou halen, D? avına gaf het eerst vuur, waarop HEEMSKERK antwoordde en terstond daarop zijnen vijand aan boord klampte. Doch naauwelijks waren de beide schepen aan elkander geraakt of een ka- nonschot verbrijzelde het linkerbeen van den dapperen meemskenK, die in volle wapen- rusting, met den helm op het hoofd en den degen in de vuist, zijne bevelen gaf. Zijù einde voelende naderen, vermaande hij de zijnen ‘voort te gaan, gelijk zij begonnen HEEMSKERK waren, gelastte hun zijnen dood geheim te houden en stierf, na zijne ziel aan God te „rat. hebben aanbevolen. De kapitein prRTER wrLLEMsz, VERHOEF, die op de Eolus bevel voerde, begeerig den dood des admiraals te wreken, zette den aanval met verdubbelde woede voort, en werd spoedig bijgestaan door Lampert, die den St. Augustinus insge- ! van werznEn, (f. 505 a), meldt dat de schipper er bij voegde dat »hem dochte dat hy (na- melyk p'avna) met sijn Gallioen alleene die wel soude weder staen.” IU Derr. 2 Srog. 51 ALGEMEENE GESCHIEDENIS tO ob t9 1607. lijks aanklampte. Het galjoen van den Spaanschen vice-admiraal, wien p ALTER door een rukwind voorbij was gezeild, werd door vier schepen omsingeld, vatte vuur en brandde tot den grond af. De strijd was inmiddels algemeen geworden. Oorverdoo- vend was het gebulder van het geschut en het gekletter der musketten, terwijl het ge- joel der strijdenden sich met het gekerm der gekwetsten vermengde. Eensklaps sprong een der grootste galjoenen met een ontzettenden slag in de lucht en deed zulk een re- gen van vlammende houten op de naastbijgelegene Spaansche schepen nedervallen, dat sommige in brand geraakten en de overige hunne kabels kapten en op het strand lie- pen, om dit gevaar te ontwijken. Twee galjoenen werden door »' aLTERAs reddeloos geschoten. Langen tijd bleef het Spaansche admiraalschip weerstand bieden, niette- genstaande ook p’avita gesneuveld was. Eindelijk werd het door de Staatsche matrozen geënterd, waarop de Spanjaarden over boord sprongen, om zich met zwemmen te red- den. Daar de Staatschen echter uit verbittering hunne weerlooze vijanden met sloepen achtervolgden, ontkwamen slechts weinigen op deze wijze den dood. De Spaansche Inmiddels was de zon ondergegaan, zoodat de invallende duisternis de Staatschen e SUME noopte zich buiten bereik der batterijen van het kasteel te begeven. De overwinning was volkomen en des te eervoller, daar de engte der baai slechts aan een twaalftal Staatsche schepen vergund had een onafgebroken aandeel aan den strijd te nemen, Zes galjoenen en drie andere vijandelijke schepen waren verbrand, het admiraalschip ver- overd, een galjoen in den grond geboord en de twee overige op strand gedreven. Ver- scheidene andere schepen waren vreeselijk gehavend. Van de vierduizend man, die zich op de Spaansche vloot bevonden, was meer dan de helft in den slag gebleven. Daarentegen telden de Staatschen, die geen enkel schip verloren hadden, slechts hon- derd dooden en zestig gekwetsten. Doch de dood van JACOB VAN HEEMSKERK wierp een donkere schaduw over deze schitterende zegepraal. | Des nachts werd het touw, waarmede de Sí. Augustinus aan een ander schip was vastgehecht, door eenige Spaansche matrozen, die zich gedurende den strijd verborgen had- den, lasgesneden. Het groote gevaarte dreef naar wal en werd aldaar den volgenden dag door de Spanjaarden in brand gestoken, zoodra sij bespeurden dat de Staatschen hunne prooi terug wilden halen, Intasschen waren van alle zijden troepen komen opdagen, om (Gibraltar zoowel als Cadix tegen plundering te beveiligen. Atrsnis, die het opperbevel over de Staatsche vloot op zich had genomen, achtte het uit dien hoofde niet raadzaam eene landing te wagen, zeilde naar Tetuan op de kust van Afrika, om zijne door den strijd beschadigde bodems te herstellen, en bleef daarop met een gedeelte der vloot nog eenigen tijd langs de Portugesche kust kruisen, terwij de overige schepen deels naar de Acoren, deels naar de Canarische eilanden zeilden, om te beproeven nog eenigen buit te behalen. Het lijk van mremskenk werd in een der transportschepen naar het vaderland gezonden en den 8“ Junij met groote pleg- DES VADERLANDS, 245 der Republiek geweest, tot wiens eer de Staten-Generaal een praalgraf hebben op- gerigt 1, | De overwinning bij Gibraltar was een waardig besluit van den bijkans veerligjari- gen krijg, dien de Vereenigde Gewesten reeds tegen Spanje hadden gevoerd. Zij zette de kroon op den heldenmoed en de volharding van een volk, dat in zijne liefde voor vrijheid en godsdienst de kracht had gevonden, om het juk der dwingelandij af te schudden en de wapenen van den magtigsten vorst zoowel te land als te water te weerstaan. Zij vestigde den roem der Nederlandsche marine in de Middellandsche zee, en verdubbelde het verlangen van riers III, om althans door eene wapenschorsing gedurende eenigen tijd verlost te worden van den afmattenden strijd, waarin hij te vergeefs zijne rijke hulpbronnen had uitgeput. Reeds waren de onderhandelingen aan- gevangen over het twaalfjarig bestand, waarbij de Staten der Vereenigde Nederlanden | door den koning van Spanje ten aanhoore van gansch Europa voor de wettige overheid ' eener onafhankelijke natie zouden worden erkend. l VAN HETEREN, f. 564—566. crotws, p. 512—516. ne :oxok, geschiedenis van het Nederland- _ «he zeewezen, I bl. 300—307. 1607. 34% ALGEMEENE GESCHIEDENIS DERDE HOOFDSTUK. DE ONDERHANDELINGEN OVER HET BESTAND. 1607—1009. 1607. Nog steeds hadden de Staten der Vereenigde Nederlanden, na de plegtige afzwering Loop der on- van den voormaligen landsheer, elke onderhandeling met den vijand van de hand ge- ii — wezen, en zich tot regtvaardiging dezer handelwijze bij den Duitschen keizer en de overige mogendheden, die hunne bemiddeling tot een vergelijk aanboden, herhaaldelijk op de heerschzucht, op den gewetensdwang en vooral op de trouweloosheid der Span- jaarden beroepen, die in het herstel van hun gezag slechts een middel zouden zien om, met verkrachting der geslotene voorwaarden, hunne staatkundige en godsdienstige dwingelandij te herstellen. Op de brieven der aartshertogen, die op grond der vrijver- klaring van de zuidelijke Nederlanden door den afstand van riures II de Vereenigde Gewesten uitnoodigden zich met de overige provinciën onder hunnen schepter te vereenigen, had men geantwoord dat België slechts in schijn onafhankelijk was en nog steeds uit Spanje en door Spanjaarden werd bestuurd. Op de bijeenkomst te Bergen-op-zoom na den slag bij Nieuwpoort hadden de afgevaardigden der te Brussel vergaderde Algemeene Staten van OLDENBARNEVELT het trotsche en grievende antwoord moeten hooren, dat men met hen in geen overleg kon treden, zoolang de Spaansche invloed, die aan het hof der aartshertogen heerschte, door de verwijdering der Spaansche troepen en de herstelling der aloude privilegiën niet geheel verbroken was 1, Onwankelbaar was het besluit der Staten, om nimmer onder Spanje's gezag terug te keeren. Noch de benarde toestand, waarin zij na LEICESTER'S vertrek verkeerden, noch de later door Frankrijk en Engeland aangebodene waarborgen voor de getrouwe vervulling van ries’ beloften, indien de Re- publiek hem als opperheer erkennen wilde, hadden hen in dit opzigt één oogenblik 1 Hiervoor, D. III St. 1, bl. 305, 351—359, 477, 470. D. III St. II, bl. 12, 21, 33, 56; 58, 62, 97, 99, 128, 136, 153. DES VADERLANDS, 245 —————————————————————— Om | doen wankelen 1; en de goede uitslag, waarmede zij in de laatste jaren aan des vijands 160. krijgsmagt weerstand hadden geboden, had de gedachte aan voorwaardelijke onderwerping geheel op den achtergrond geschoven, Reeds werd de Republiek, ten gevolge van het beleid harer staatslieden en den roem harer wapenen, door hare voornaamste naburen als een vrije staat behandeld, en alleen de erkenning harer onafhankelijkheid door den koning van Spanje ontbrak nog aan hare zegepraal. Het kon niet meer aanmatigend genoemd worden, wanneer de Staten slechts onder die voorwaarde vrede wilden sluiten. Toen de keizer van Duitschland in 1605 op nieuw vrijgeleide voor een gezantschap vroeg, ten einde in het belang der door de Turken bedreigde Christenheid eene ver- soening tusschen de strijdende partijen te beproeven, verklaarden de Staten eene diergelijke poging niet te kunnen toelaten, tenzij de keizer opregtelijk wilde ‘mede- werken om de Spanjaarden te bewegen, hunne aanspraken op de Republiek op te geren, Hieruit bleek, dat de Staten alleen dan gezind zouden zijn naar voorslagen te luisteren, waardoor aan den langdurigen krijg een einde kon worden gemaakt, wanneer de koning van Spanje en de aartshertogen besluiten konden de Vereenigde Gewesten - niet meer als oproerige provinciën maar als vrije landen uit te noodigen, met hen over het sluiten van een bestand in overleg te treden 3, Intusschen was het er verre af, dat de Republiek bij magte zou geweest zijn, den kostbaren Uitputting der oorlog onbepaald voort te zetten. Hoezeer ook handel en nijverheid bloeiden, welke iE schatten ook uit Oost-Indië werden aangevoerd: ’s lands hulpbronnen waren onvoldoende . 9m op den duur een leger van 50000 man te betalen, honderd oorlogschepen in zee te houden en bovendien telken jare tonnen gouds aan verschansingen en krijgsbehoeften te besteden 3, Reeds waren de oorlogslasten, die onder rxicEsTER's bestuur omstreeks tes millioen gulden bedroegen 4, tot tien millioen opgevoerd 5: en volgens de bereke- ning van prins mavarrs waren er minstens veertien en een half millioen noodig, om met goed gevolg aan den vijand weerstand te kunnen bieden 6, In de provincie Holland, die alleen bijna zes millioen opbragt 7, en bovendien in hare eigene be- hoeften moest voorzien, waren de belastingen telken jare verhoogd. Met naauwlettende ! Hiervoor, D. IIl St. I, bl. 253, 266. D. III St. II, bl. 61. 2 van werzazx, f. 527 d, 628. Resol. v. Holland, 1605, bl. 508. 3 Hiervoor, bl. 224 noot (1). suzawvar, (Cod. Dipl.) p. 216. t Hiervoor, D. 11I St. I, bl. 295. 5 Hiervoor, bl. 224. Négociations de sanni, Amst, 1695, I p. 100, 126. tamnn, I p. 134, 183, 247. 1 Hiervoor, bl. 23 noot (1). 246 ALGEMEENE GESCHIEDENIS * De belMtinges vermeerdering van inkomsten schenen te beloven. Meermalen kwam de mogelijkheid verhoogd worden. ter sprake om eere zoogenaamde capitale impositie of evenredig deel van elks vermo- gen te heffen, gelijk in 1599 met goeden uitslag geschied was !; doch men begreep dat in een land van koophandel zulk een maatregel slechts bij uitzondering op een tijd- stip van dringenden nood uitvoerbaar was, en schrikte voor de nadeelige gevolgen terug, welke de vaststelling en voortduring eener diergelijke belasting, door de ontevredenheid en het vertrek van vele vermogende lieden, op de algemeene welvaart sou uitoefenen, In 1604 had men het plan geopperd, eenige domeingoederen van geringe waarde te verloten, doch begrepen dat deze zaak slechts weinig zou opbrengen en ’s lands crediet welligt in de waagschaal zou stellen. Het volgende jaar overwoog men, of het niet mogelijk zoude zijn van staatswege eene algemeene brandwaarborgmaatschappij op te rigten tegen één derde ten honderd, doch achtte dit middel na rijp beraad niet uit- voerbaar. In 1606 legde men eene belasting op papier, speelkaarten en tabak, en was met deze nieuwe bron van inkomsten zoozeer tevreden, dat aan de drie personen, die de daartoe strekkende voorstellen hadden ingediend, te zamen vierhonderd gulden belooning werd uitgekeerd, Weinige maanden later werd door sommigen eene belasting op hoenders, vogels, konijnen, visch en oesters voorgeslagen, doch door de meerderheid als eene bron van kwelling voor de ingezetenen, zonder evenredig voordeel , verworpen, Op den zevenden Januarij 1707 verklaarden de afgevaardigden der steden eenpariglijk, dat zij het niet mogelijk achtten de bestaande lasten nog hooger op te voeren; en nadat alle middelen, om nieuwe inkomsten te verkrijgen, overwogen waren, kwam men den zesden Maart tot de overtuiging, dat zonder overwegende bezwaren geen nieuwe belastingen, van welken aard ook, konden worden ingevoerd 2, Inderdaad begonnen reeds van alle zijden, niet slechts in de minder welvarende land- provinciën, maar ook in Holland, alwaar de burgerij tot voor weinige jaren de van haar gevorderde offers gewillig had opgebragt 3, hevige klagten over den toenemenden en bijkans ondrageljken drak der belastingen gehoord te worden 4, Reeds was te 1 Hiervoor, bl. 112. 2 Resol. v. Holland, 1603, bl. 562, 743, 819; 1604, bl. 72, 332, 338; 1605, bl. 493; 1000, bl. 754, 833, 1025; 1607, bl. 10, 49, 58, 70, 72. 3 Zie o. a. hiervoor, bl. 112, 129. 4 van METEREN, f. 627 d: »de langhduerighe schattinghen ende contributien die yeghelyck moede was.” Vgl. Resol. v. Holland, 1602, bl. 311; 1603, bl. 562, 713, 819; 1604, bl. 276; 1605, bl. 653. Als gewigtige getuigenissen van vreemden omtrent dezén toestand (die door Mr. 6. GROE VAN PRINSTERER geheel miskend wordt, wanneer hij in zijn Handboek § 233 beweert dat de Repu- DES VADERLANDS, 247 nd nen eee — — — ——— —— Utrecht, bij gelegenheid der heffing van het schoorsteenengeld, een oproer uitgebroken , dat slechts door toegevendheid kon worden gestild 1, Om in de behoefte aan geld tot voortzetting van den krijg te voorzien, waren geen andere middelen meer overig dan geldleeningen en onderstandsgelden 2% Wat de eerste betreft, reeds had de generaliteit eene schuld van twee millioen, behalve de tien millioen, die nog aan Engeland moesten worden terugbetaald 3. De schuld van Holland, in den laatsten tijd jaar- Aanmerkelijke = schuldenlast. lijks met niet minder dan twee millioen vermeerderd, was reeds tot over de zes en twintig millioen geklommen, waarvan de renten, door elkander acht ten honderd be- dragende, de noodwendige uitgaven niet weinig verhoogden €, Eene voortduring van bliek »magtig genoeg was om, ook zonder bondgenoot, haar vijand te wederstaan,") verdienen hier inzonderheid vermeld te worden: 1°, het gezegde van winwoop bij sean (I p. 106): »qu’il faudroit croître le secours de beaucoup et de sommes immenses, si on rentre en guerre. Ce qu'il disoit (voegt JEANNIN er bij) pour estre bien informé des charges des Estats et des despences qui sont requises pour faire la guerre avec espoir de bon succez, comme ayant tousjours assisté à leur Conseil" Vergelijk den brief van het Engelsche Parlementslid Sir mzwav NEVILLE aan WiKWOOD, van 12 Mei 1608 (in de Memorials of affairs of State, collected from the original papers of Sir 1 wmwoon, Lond. 1725, 1l p. 398): »I am sorry to see that the State of those Provinces is so weak, that they are not able to subsist for any small time without a peace. Against such a Ne- city there is no disputing.” — 2». De brief van JEannin aan HENDRIK lV van 7 Junij 1607 (I p. 108 s5.), waarin hij, na rijp onderzoek, zijne overtuiging uitspreekt, dat de Staten een bijstand van minstens 4 millioen ’s jaars behoeven, om den oorlog voort te zetten. Zie ook p. 249 en passim. — 3». Pa. pu sois, l s. 13: »uber diese hohe schazungen (wird schon) viel khlagens hin und wieder unterm volcke gehürt;" — I s. 70: »wen die treffliche assistentz des Königs in Franckreich bei diesem Kriegswesen nicht continuirte, so würden hie die geldesmittel endtlich schr abnehmen, den der gemaine man zu solchen hohen contributionen sich ie lenger ie ubeler anlaszen will;” — IIs. 17 (27 Febr. 1607): »Man hat noch niemahlen die Bezahlungen und abrechnungen so lange hindergehalten und verzogen, als iezt teglich ie lenger ie weitter geschicht.” Vel. I s. 6, 23, 117; Il s. 19. — 4°. Buzamvar, bij Mr. c. w. vmmEDE, Aanteekeningen naar aanleiding van onuilgegevene stukken, op het werk van Mr. c. m. VAN DER KEMP, gelileld MAURITS van sasav, Utrecht, 1844, bl. 