VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
amtiéls Bocken , waerfchynlyk dus geheten, om dat dee zelven met zyne Levensgefchiedenis aenvangen , vols gen'niet oneigen op het Dock der Richtegen, (waer van Ruths. Gefchiedenis als een Aenhangzel gehouden wordt 3) nadien ze ons den oyergang der Jooden van een Rep, bliek tot een Monarchie, met de gevolgen daer van, vers melden, Het gerfte dier Boeken word, in dit Deel. opt, vouwd, en de aenmerkingen, by die gelegenheid voorge- dragen, vorderen, niet minder dan in de voorige ftuk- ken, de oplettendheid van alle de zodanigen, die de lots gevallen van Gods oude Volk gadeflaen, Men vestige ter proeye hier yan het oog, op het geen men ons, wegens des Volks bezwaer tegen Samuč/ en deszelfs Zoonen, en hunne begeerte om een Koning te hebben, doet opmerken. Vólgens het gefchiedverhael, 1 Sam. VIII, gaven de zoonen van Samuël den Israëlieten regtmatige reden, om te klagen over derzelver baetzugtige en wederregtlyke handelingen; en dit noopte hen onvoorzigtig , niet we beraden , om hunne begeerte, om een Koning te hebben „ door te zetten, niet tegenftaende de aftnaning yan Samu- ĉl, die hùn eindelyk, op Gods toelatend bevel, ten wil- le was. Omtrent dit gedrag des Volks tekent de Hoogleeraer, Michaëlis het volgende aen. . s Dit bezwaar der Israëlieten was wel gegrond; maar zy fchynen daarin te verte te g3an, dat zy, wegens eene zo geringe en lig: te verhelpene oorzaak, hunne geheele ftaatsinrigting willen omkeeren. Zy hadden flegts van Samuel te eifchen, dat hy zyne zoonen niet meer, tot Onder-Regters, aangefteld liet, en voorts niets deedt, °$ . IV. DEEL; N: ALG, LETT. NO. 13» Q9 - welk 524 Je D. MICHAELIS welk het Regterampt erüyk kon maaken, en dan waren zy geholpen. Maar, om dat 'er eens een misbruik in- fluipt, om dat er eens een Regter zig, voor gefchenken , veil geeft, (daar hy tog ook vry flegt betaald werdt) een geheel anderen vorm aan den ítaat te willen geeven „ en et, tot dus verre vry gebleeven, gemeenebest, in eene Monarchie te veranderen, was eene groote overyling; vooral daar God zelf de Republikeinfche inrichting , voor Israël, verkooren, en zich daar by verwaardigd had , den paam van Koning te draagen. Wel is waar hy had hun veroorloofd , (verg. Deut. 12: 14. en Mos. R. $ 54.) eens, wanneer 't noodig zyn zou, de regeeringsvorm te veranderen; maar van dit verlof moesten zy geen gebruik maakeu, voor dat, de misbruiken vermeenigvuldigd, en de middelen van herftel ontoereikend bevonden waren." pus ‘verre de Heer Michaċlis, en verder voegt ‘er de eer de Perponcher deze aenmerkingen nevens. a Ten tyde van Gideon, (zie Richt. 8: 22 en 23.) hebben wy °t eerst de begeerte der Israëliten , naar eenen Koning, befpeurd, en daarby aangeweezen , dat de onge- feegenhaden : welke hen daartoe konden aanfpooren , geen- zins uit den aart hunner Theocratie, maar inteegendeel ujt hunne afwykingen van dezelve , voortvloeiden. En hel tegenwoordig geval dient tot een nieuw bewys deezer elling. In geene inrigting tog kon men beeter bevei- ligd zyn, tegen 't misbruik, dat de aangeftelde overhee- den van hun gezag kenden maaken, dan in die zelfde Theocratie, waarin alle de aangeftelde overheeden, in den eigenlykften zin, ftedehouders waren van den God- lyken Oppervorst, tot wien de toevlugt, door raadplee- ging, altoos open ftondt, en aan wiens magt geen, zyn gezag misbruikend ftedehouder , zig kon onttrekken. aarby was de aanflelling, door Samuel, gedaan, en waaruit de klagten nu voortfprooten , geene inzetting der wet, maar of eigen aanmaatiging, of met 's volks toe- ftemming, gefchied. In 't eerfte geval vloeide zy geen- zins, uit de ftaatsinrigting , voort; was aan dezelve niet te wyten; en gaf ook geer eigenlyk regt; in het tweede konde zy, doór 't volk, herroepen worden. In allen ge- valle derhalven behoefde flegts het volk, of deszelfs oud- ften, voor de wooging van hnunen God en Oppervorst vergaderd, onder zyne. raadpleeging, en dus gewapend met zyn gezag, van Samuel te eifchen; dat hy de aan- fteling zyner zoonen ‘herriepez en dan voor het toeko- men- NIEUWE ÓVERZEÉTTING DES O. T. $28 mende ‘vast te. Dellen, dat geen Richter ooit onder- of mede-regters zou mogen benoemen, en wel byzonder niet zyne eigen zoonen, wyl reeds uit het voorbeeld van Eli gebleeken was, hoe. gevaarlyk de vaderlyke toegeeven- heid, in zulke gevallen, werdt. ‚Op deeze wyze ware het misbruik, voor het tegenwoordige verholpen , en voor het toekomende voorgekomen. Nu daarentegen verkiezen de Israëliten een middel, dat de ganfche aats-inrigting niet alleen omkeert,, maar dat tevens, wel verre van hen, voor het toekomende, tegen het gevreesde mis- bruik, te beveiligen, ’er hen in teegendeel, veel meer dan ooit aan bloot felt. Want tog hoe veel gemaklyker was het, aan de overheerfching van Richteren, die niet eens altoos voor "t leeven verkoozen werden, en althans geen erfregt aan hunne kinderen overdroegen ,' paal en perk te (tellen, dan aan die van Koningen , wier geheele geflacht in eens, op den troon, gevestigd werdt, en wier zoonen; tot hunne opvolgers gebooren, van de eer- fte jeugd af aan, zig in "t geval bevonden, van de magt hunnes vaders te kunnen misbruiken; Wanneer men der-. halven de reede hier, door de Israëliten, bygebragt, al- Jeen in aanmerking nam, zou men zig verwonderen mee- ten, hoe zy diarop eenen Dap konden gronden, die al- leen gefchikt was, om den band, van de ^ ontflaan wilden, zoo veel vaster te leggen, toe:te haalen! Maar het gedrag van Samui ook geenzins hunne eenigfte beweegreed doordrongen met den waaren Geest hunt en hun geloof en vertrouwen op hunnen vorst verlooren hebbende, waren zy, o heele ftaatsinrigting , misnoegd. Uit het 1 Cap. deezes boeks ziet: men, dat de vre met den Ammonitiefchen Koning Nahas, redenen was, waarom zy eenen Koning | zy dagten, onder 't Koninglyk. beftier , oorlog, te zullen flagen, (*) daar zy evenwel, neg niet ang C) » Dit 12 vaars, zegt de Heer Michaëlis, ontdekt ons iets, waarvan de gefchiedfchryver zelf te vooren geene melding maakt had; de nadere aanleiding maamlyk , welke de Israéliten s tot het begeeren van eenen Koning, bewoog. De famenhang der zaake Íchynt deeze te zyn. De lraéliten hadden wel verfchei- den bezwaaren, tegen de Zoonen van Samuêl , maar ’t natuurlyk gevolg hier van zou flegts teg zyn, dat ze van Samuël "Ooa ` had. 526. C. ` J De MICHAELIS lang geleeden, gezien hadden, hoe hunne Godlyke pervorst hunne Krygen wist te voeren, en hen te redden , uit hadden gevorderd, deeze zyne zoonen niet langer de plaats van Onderrichters te laaten bekleeden ; maar, of zelfs het geheele ampt Waar te neemen, of ten minften andere Onderrichters aan te ftellen. Maar nu eischten zy meer; wilden het Staatsbeftier ver- anderd, em, in plaats van den Richter, eenen Koning aangefte!d ` hebben, die, met meer magt en aanzien, zou zyn bekleed ; - en daartoe gaf Nahas aanleiding. Deeze, gelyk uit de voorige gefchie- denis blykt, wreede en woeste barbaar zal dapper geweest zyn; en Zyn volk , door 't uitoeffenen ecner ftrenge Krygstugt , voor eenen tyd, gedugt gemaakt hebben. Misichien had hy reeds, over an- dere kleine nabuurige ftammen , geZeegepraald , °t welk hem den moedwil kan hebben ingeboezemd , om aan die. van Jabes zulk cen hard beding voor te fchryven, als Cap. 11: v& 2. vermeld „ ftaat, terwyl hy "t Isradlitisch volk, met de uiterfte verachting, , aanzig. Men wist nu, dat hy eenen veldtogt, tegen .de Israéli- ten, in' den zin had, en deeze dagten, dat een Richter, of een Propheet, tegen zulk cenen vyand, minder beftand zou zyn, dan een Koning, die, onbepaalder heerfchende, ook met geweld, ck. burger , tot den krygsdienst dwingen, en daarby, in 't veld.» willekeurig gebieden kon. En in de daad, by cen volk dat tafhartig geworden is, cn de liefde tot het Vaderland ver- loóren heeft, kan zulk eene onbepaalde magt nodig worden, of. fchoon zy, op den duur, -zelfs wederom tot, een groot nadeel verlirekken konne; hoe zeer het anders ook waar blyve, dat de enkele goede wil van een volk, het welk zig, ter verdeediging des Vaderlands, van harten vereenigd, meer kan-uitvoeren , dan al het dwingende geweld der Koninglyke magt. Want door moed, . en Gr, en vryheidsliefde, ten flryde te worden aangedreeven, is tog wel iets meer, dan, door den corperaals ftok, of eenen werke tuiglyken aandrang, naar ’t flagveld, te worden gevoerd. Onder- tustchen kwam "er, in dit geval , ook ongeloof, tegen God, by. Wiant'God, die de Israëliten zoo dikwils, en wel met weinige fnafifcháp, had verlost, kon ze nu nog zeer ligt befchermen, te- gen: eenen wildeh barbaar, die flechts van éénen armen volkftam Kong ‘was, en (gelyk 'uit zyne gerustheid bleek ,) maar wei- pig van den kryg verftondt.^ ` Het opmerken op dit gedeelte dezer gefchiedenisfe zet gene geringe watrfchyniykheid by, aen het denkbeeld in cne aenteke- ning op I Sam. 8: 9. voorgedragen, dat naemlyk Samuël, die zekerlyk metde volgende optelling der Koninglyke voorregten, VENS IT ame 17,het oog niet had op wezenlyke Konings voorregten, inzonderheid bedoelde , den Israëliten onder t oog te brengen „die regelt, die de Koningen der nábuurige volken , wier voorbeeld m TP D , - . . 7 Ee * '1 D D NIEUWE OVERZETTING DES:O. Te: . . 487 uit der vyanden Hand, wanneer zy, tot hem, hunne. toe-' vlugt namen. En uit het 19 en ao vs van dit Capittel blykt al verder, dat zy ook eenen koning verlangden , om zig, met de volken, die hen omringden, gelyk ge- fleld te zien. Dus. dan hun groot en onderfcheidend voorregt verfmaadende, en hunner eigener vryheid moede, wilden £y de kluisters draagen eener Monarchie, mids hun maar daar by, even als andere volken, de gouden kroon in de oogen fchitterde (*). En God ziende, dat , , . het de Israëliten nu volgen wilden ; over dezelven uitoeffenden ; en wel byzohder misfchien die geenen, welken de Ammonitifche Koning, tegen wien de Israëliten hunnen Koning wilden fellen, ovét zyn. volk had." Samuël wilde. derhalve, mag men denken, door deze optelling den Israëliten aenduiden, dat zy, onder hunnên begeerden Koning, een foortgelyklot, als dat der Ammoniten, onder Nahas, te dugten hadden; en hy voegt "er, vers 18, op Godlyken last, die betuigenis nevens. En wanneer gy dan over den Koning klaagt, dien gy zelf gekooren hebt, zal God w niet verhooren. Dat is, gelyk het in de aentekening uitgebreid word; ,, Indien gy nu, na Gods afinaanende ftem, niet hooren wilt, maar uzelven en uwe nakomelingen moedwillig, in ae deeze moeilykheden, ftorten; dan zal hy ook, in ’t vervolg, uw geklag niet verhooren, over 't geen uwe eigen keuze, over u, brengen zal. Sterker, (dus: vervolgt onze Schryver.) fterker kon men de Israëliten wet niet afimaanen van "t invoeren eener Alleenheerfching. En in 't;algemeen is.dit Godlyk getuigenis, ten voordeele eener vrye - Staatsinrichting , ten minften ten nadeele der) Monarchale eg ng, ten uiterften merkwaardig. Men ziet "er uit, welke kooren van Staatsgefteltenisfen rs Waerelds Opperheer zelf, voor 't geluk der menschen, best gefchikt agt; zoo lang ten miuften als zy zig niet zelfs, voor dat voorregt , onvatbaar maaken , door 't verfinaaden der wetten, en °t moedwilig vertreeden der rege- len van Wysheid en deugd.” (*3 Het fchitterende, Cent de Heer de Perponcher tér dier ge- legenheid) Het fchitterende der Koninglyke waardigheid en hof- houding {cheen hun te ontbrecken, om zig, met de omringen- de'volken, gelyk te kunnen ftellen. ——— Hoe dwaaslyk ver- gaapt de mensch zig aan den fehyn; en offert aan denzelven het tveezen op! Zyne egte waardigheid ,'die in vryheid.en onafhang- Jykheid beftaat, geeft hy gaarné wég, om cenen heer, boven gyn hoofd, te ficlien, zo deeze:hem maar omringt, met eenen geekeren pragt en luister, welken in zynen voorigen ftaat van ge: kheid, geen plaats vonden. In deczen gevalle denkt by eenen rang te bebben gewonnen, waneer hy dienstknegt geworden is.”. 0 3 ` 4 NC £28 J. D. Oprerkzame Bybeloefenaers , die fmaek hebben in videg- kundige navorfchingen, zullen dezen Bundel met etn leerzacm genoegen doorbladeren ; vermids de E van Voorst hun daerin een aental van weloverdachte be denkingen, wegens den zin van verfcheiden Bybelplaeuen, mededeelt. Zyn Eerwaerde verleent in dezelven doof“ flaende blyken van zyne onvermoeide arbeidzaemheid 9 oordeelkundige belezenheid, waervan hy een erop P bruik maekt, ter opheldering veler plaetzen der Schriften, die een duister voorkomen hebben, of weze nadruk veelal niet behoorlyk gadegeflagen word. Ju gegronde taelkennis en. geoefende uitlegkunde felt hem by uifftek in Raet tot ene onderneming, die regt geíchikt Ss om den Bybellezer wezenlyk nuttig te zyn; waer val, ene groote menigte, de volgende uitleggingen van ent & andere foort ten voorbeelde Kunnen ftrekken. o In onze gewoone overzetting lezen wy Jef. 1A. s G hebt dit volk vermenigvuldigd, (maar) gij hebt de bi fchap niet groot gemaakt, Zu zullen (nogthans) eet zer voor ww dangezicht,. — Dan men beeft hkr, e D. C. VAN VOORSt, UITLEGK, VERHANDELINCEN. 589 gens zyn Eerwaerden, ene betere lezing den voorrang te geven, lezende, in plaets van N) ict, YY hem of het, te weten het volk 3 wanneer alles, zonder invulling vaa maar en nogthans, gefchiktlyk zamenhangt. :,, Gij hebt , dit volk vermenigvuldigd; gij hebt het de blijdfchap a, groot gemaakt: zij zullen blijde wezen voor uw aange- K zicht.” ` ** De tael van den Dichter, Ps. XVIII. 30, Mes u loop èk door eene bende, en met mijhen. God fpring ik over eenen muur, is zyns oordeels betreklyk tot twee onderfcheiden krygsverrigtingen, het verflaen van een leger, en ’t beklim-. men vah bemuurde fteden , welk laette be Geer oheigen uitgedrukt word, door over eenen muur te fhringeny Gee voeglyker denkt men hier om de betekenis van- beklimmen y en wel haar de kracht van °t gebruikte woot, met een geboogen lichâem voortgaon; zo dat de zin zy. ,, Met u an val ik moedig, als cen held , ep een leger, in flagorde an gefchaard; aan; en met mijnen God beklim ik onbe- > weeglijk , vol moed, met een gebogen lichaam, de muu- an Ten.” Vergelyk Joël If. 7. Als heiden zalien zij loopen; als krijgslieden zullen zij de munren beklimmen, Het zeggen van Eliphaz, Joh. XXIf.-ox. Dan suit gij het goud op het fof leggen: en (het goud) van Ophir «i den rotsficen der beken , is genoegzaem onverftaenbaer, Onge Uitlegger brengt ons ene duidelyker Vertsting ondet het oog welke. aldus luid. „, Laat het goud mm de mijt s nen," of, an zie af van het goud in de mijnen, jal ə, (het goud) van Ophir tusfchen de ftenen der beken.” Of, zonder invulling, » Laat het goud in de mijngroe. an ven, en tusfchen de (tenen vam Ophirs beken.” Of nog letterlyker, … Laat het goud im de mijngroeven, en in an den rotsiteem van Ophirs beken:" dat is in den rotse fteen , van welken Ophirs beken afkomftig zyn. ——— Ter ophelderinge van het beoogde, voegt 'er zyn Eera waerde nog by. ,, Daar de Oosterlingen zeer op het ‘goud an gezet zijn, (zie VAN IPEREN , Brieven over °t Hoogl. IL » D. bf. 193. en 252.) zo hield EMphaz zijnen vriend Job an daarvan ook verdacht, en ‘dus: gaf hij hem hier den an raad, om het goud te laten daar het was, dat is, zich niet te bekommeren, om het uit de mijnen te laten han » len, of in Ophirs beken te-laten opzoeken. De an Arabieren zullen dit gewoon zijn geweest. Hoorde Job » dierhalven naar den raad van zijnen vrjend, dan verge- » kerde hij hem, zou God zijn goud zijn, enz, vers 25. Oo 4 an Dit go OC D. C. VAN VOORST an ——-- Dit alles fttookte wonder wel in den mond vèn s, iemand, die dacht, dat Job het gemis van zijn goed » betreurde,” Uit deeze melding van °t goud van Ophir, neemt zyn Perwaerde vervolgens aenleiding tot het optellen ener beknopte verhandelinge over de plaets van het hier bedoelde gewest, waerin hy tragt te doen zien, dat Ophir in Arabie gelegen hebbe, en dat men om geen ander Ophir in de Indien behoeve te denken. Ps. XXXV. 15. luid, naer onze gewoone vertaling, al- dus: Als ik hinkte waren zij verblijd , en verzamelden zich: ' sij verzamelden zich tot mij (al) geflagent; en ik merkte eitets; zij Jcheurden (hare klederen ,) en zwegen niet fiil. Het valt niet gemaklyk hieraen een geregeld denkbeeld te bechten, Verltaenbaerder zin levert ons de volgende over- getting van den Kerwaerden van Voorste. In mijue as fmert verheugen zij zich: -en als de plagen zeer tegen », mij vermenigvuldigen , terwijl ik zulks niet zou hebber an kunnen denken, dan zijn zij uitgelaaten van blijde ss fchap, zo dat zij niet zwijgen kunnen.”. Zyne aenmerking over het woord yy, als geen hin- ing maar /mert of ramp zenduidende, deed hem ook ga- deflaerr, dat dit woord Gen, XXXII. 31. niet te kennen geeft , dat Jacob hinkte, maer veel eer dat hij een ongemak reeg, (of {mert en pyn had) aan zijne heup. Zulks leid hem tot ene nadere befchouwing van dit geval; en 't komt hem voor, dat het verhaelde ons alleen meld, ,, dat de 3, Worftelaar Jacob zo bij de heup greep, dat hij daar een s, indrukzel maakte , dat hij hem daar wondde, het welk 4; hem (mert veroorzaakte” En dus is 'er, zyus agtens, geen reden om vast te (tellen, dat Jacob hinkte; ,, maar ke dat facob aan zijne heup aangeroerd werd, en daardoor ` ss de fpieren aan de heup gedrukt of gewond werden." - Het verbod, Exod. XXII. $9. Uwe yolheid en uwe tra nen zuit gij niet vit/)c/len , klinkt vreemd; dan onze Uit- leggef, aengemerkt hebbende, dat men hier aen eerftelire gen heeft te denken, ftélt ons den zin van dat verbod in- dezervoege ‘voor. a Gij zult ‘de eerftelingen van den 49 dorschvloer , en de wiinpers niet verzuimen te geven, y, (niet nalaten, niet achter de bank werpen;) of gij zult na die niet mhouden (niet voor u houden :)" Het woord MAY vinden wy Ps. CXLVII. 7. vertaeld door bif beurte zingen; doch de Eerwaerde van Voorst, fchoon hy niet twyfcle aan ’t gebruik van * zingen tij Choren, oordeelt echter; dat dit woord, en vooral hie eu zulks UITLEGKUNDIGE VERHANDELINGEN. 531 gulks niet betekent. wen ‘haar volgden, is het veel natuurlijker , dat het woord hier betekent , zij hief (de cerffe) van de vrouwen aan , en ft bijgevoegde D71? zegt dan zo veel als zer eere yan hun, te weeten , der Overwinnaers —— vau Mofes en de Isra- eliten. ' Deze bétekenis moet ook aengenomen worden, Num. XXL 17. ‘Daer lezen wijs „, Spring op, gij pur! an Zing daarvan bij beurte!” Hoe kan één ding bij beurten zingen? Eigenlijk is 'er: /èring ep, Gij put, zing ter ,, eere." 1 Sam. XVIII. 7. leezen wij van de era wen, dat zij Saul te gerhoete gingen, en antwoordden, De Onzen hebben ingevuld, malkanderen; maar zo kan men alles invullen. 't Woord betekent, zonder invulling, zij hieven aan ter eere, — Men zie nog Zei, XXVII. 2. Ales beflisfende plaatzen in de Apocrijphe Boeken Judith XVH. 1. en 1 Macc. IX. 66." - . De Eerwaerde: yan Voorst beredeneert deze zyne over- zettingen en verklaringen dier plaetzen , gelyk ook- van vele anderen, gewoonlyk üit den zamenhang, en bevestigt dezelven met taelkundige bewyzen, die door Taelkenners toetst kunnen worden. Wy hebben, voor tegenwoor- ig, het deswegens aengevoerde. achterwege gelaten, om da* het re veel plaets vorderde ; daer wy liefst ene ver- feheidenheid van voorftellingen den Lezer wilden mede- deelen; waer uit ze best konden oordeelen, hoedanig ene £sort van voorraed hun in dezen Bundel aengeboden worde. + D Oc 5 I De * +> - gë Ll ^" A^ * ` - 433 Je VAN DIESBACU De onderfcheidenhsid der ‚rappen o in den ffaat der eeuw ge Heerkykheid van. Gods Gunsigenoten , fehriftmaatig em redenkundig verklaard en betoogd, door j. VAN DIRES- BACH, Li € der Hervormde Kerke in 'sGraavenhaa. ge. In ’s Graavenhaage by H. Bakhuy(en „1789. Behalven de Voorreden , 39 blads. in gr. octavo, en helt onder de Christenen, naer ’t ons voorkomt , vry algemeen over, tot het denkbeeld, dat Ter pen in den totkowenden flaet van Gelukzaligheid zullen syn, maer velen hunner agten de bewyzen voor dit voelen juist zo bondig niet, dat zy ‘er zich volko- gen op. kunnen - verlaten , van waer zy die fieke ling meer als waerích ynlyk dan als zeker omhelzen. De Heer Diesbashs intusíc is van oordeel, dat dit Leers Ruk, bet welk hy als zeer gewichtig befchouwt , van eene volkomen zekerheid is; en by legt het ‘er in dit Gefchrift op toe, om ‘het gewicht en de zekerheid dier Ze og overtuigelyk aen te toonen. He ontvouwt ten dien ei aenvanglyk zyn begrip des aengsende, en benaerftigt zich voorts, om bet geftelde te bevestigen , met fchriftuurlyke getuigenisfen , voldoende teden- en de formulieren van eenigheid. De Autheur redenkavelt vry geregeld op gyne gronden voort, des zyne bedenkingen , wanneer men zyne beginzelen toeftaet , nog al overweging verdienen. Maer, vermoedelyk , zullen velen niet met hem inftemmen, in de onderfcheiding , welk hy maekt , tusíchen de Hemelfche Gelukzaligheid in 't algemeen, en dien (aer van Zaligheid in °t byzonder, welke inkomt als ene delooning en bekroo» ning der goede werken van Gods Kinderen, De He- melfche Gelukzaligheid in 't algemeen, naemlyk, is, vol gens zyne leiding van gedachten, ene vrucht van iddelaers verdienflen , weer in alle de Uitverkoorenen gelykiyk deelen; ook de zulken, die, het zy door een vroegtydigen dood of anderszins, gene gelegenheid gehad hebben, tot het oefenen van goede werken. Hierin kunnen derhalven geen trappen plaets hebben, Maer geheel anders is "t geíteld met de Zaligheid der zodanigen in 't byzonder, die in den loop hunnes levens gelegenheid ge- had, en ‘er met meer of minder arbeidzaemheid gebruik van gemaekt hebben, om goede werken te verrichten; waerin, even als in hunne arbeidzaemheid, een onder fcheid van trappen plaets zal hebben. Die gelukzaligbeid dus, welke inkomt als ene belooning en bekrooning der D "CUFRAPPEN IN DR HEERLYEHYID. : 393 Mode ‘werken van Gods Kinderen, moet beftusn y ',, in „s zekere byzondere’ Hemel/che en cage yoorfegten , wel. , ke (behalven de algemeene -Geluksaligheid det -pánfche an Kerke) hier namaals aan Gods getrouwe Dienstknegsen ,» en Dienstmaagden als genadige vergeldingen, eenen iede: ,, Fen naar het getal en gewigt van zynen arbeid in des an Heeren werk, zuilen worden uitgedeeld,” d By de behandeling van dit onderwerp heeft de Autheur 4 ter vullinge eniger ledige bladzyden,: nog gevoegd %yne bedenkingen over foh. XX. 17. Jezus zeide tot haar [te weten María:] rack my niet aen, want ik ben nop sief opgevaten tot: myn Vader, Dé gewoone uitleggittven van dit voorftel voldoen hem niet, en men moet mer, zyng oordeels, denken, ,, dat Maria, behalven de witerlyke eu » Äghaamlyké aanraaking , nog eeng Godsdienftige daad ss Wilde verrichten, en wel zodanig eene, welke eerst an naa, des Zaligmaakers opyzring zoude konnen en moe an gen gefchieden. Dat zy, namelyk den: Zmmanuel, in an Zyne nog vernederde Menschheid en Dienstkaegtiyken an ftaat, op zodanig eene Godsdienftige wyze heeft: wike en len vereeren, als eerst naa zyne opvaaring tot synen » Vader, of zyne volmaakte verheerlyking, zoude mogen en gefchieden,”® — — Zyn andere uitleggihgen bedenkine gen onderhevig , ook deze zal hare zwarigheid hebben 5 al ware 't, (om van gene andere te gen,) dot het woord: aenraken , op die wyze, in "ene gansch niet ge- bruikelyke betekenis genomen word. '- De vrye genade Gods verhicerlykt, in de opmerkelyke be- keering van T... Weess eneen wn Qm Degaane mise daad met de dood geffrafi, den Bien Maart 1283, te Amfielveen. Te Amfterdam, by D. Schuurman, 1789. In gr. octavo 5o blads, | Te dit ftukje geeft men ons een geregeld verflag van den voornaemtten inhoud der gefprekken van twee Predikan- ten en een Krankbezoeker, met een Perfoon , wiens levens- wyze voorheen buiten opfpraek was, die onder zyne be- kenden zig altoos trouw en eerlyk gedragen had, maer zig op ’t laetst door een ander had laten verleiden, om mede deel te nemen jn ’t plegen vau Veedievery; waer op hy gevat en door °t Geregt, als des doods fchuldig veroordeeld, openlyk met den -dood geftraft is. Het ge- drag van dien perfoon, zedert zyne gevangenneeming, in ` *t laetst DA ‚DE VRYE GENADE GODS VERHEBRLYET. %'laetst eent December, tot op zyn dood, in 't begin ven den daeraenvolgenden Maert, op en ander de bovengemel- de gefprekken , word hier. vry naeuwkeurig ontvouwd. Men kan ter duidelyk uit opmaken, dat die gefprekken traps- wyze meerder invloeds kreegen, en vooral in de laetfte dsgen, gelyk natuurlyk te. wachten was, vergezeld gingen van fterke gemoedsaendoeningen in den ter dood weroor- eelden "nisdadigen; die, naer dit verhael, met een vol- omen vertrouwen, zyne toevlugt nam tot Gods genade in Jezus Christus ; en daerop getroost het flrafvonnis on- derging, in de onwankelbare hoop van de genadige erlan- ing der eeuwige zaligheid, ———-: Meermaels zyn ons rtgelyke berigten voorgekomen; en ’t is verre van ons Gods genadewerkingen te beperken, en meníchen. die be- tuigen zodanig een vertrouwen te bezitten, te willen ver. oordeelen !. Dan "t heeft ons in verfcheiden gevallen, en zo ook in dit geval; enigzing met verwondering doen op- merken, dat zodanige gefprekken met zulke ongelukkige zondaren, en derzelver werkzaemheid, dikwert grootlyks uitloopen, op het heilvattend en vertrouwend geloof, ter- wy! men. minder werks fchyot te maken van de werkzame gefteldheid ener boetvaerdige ziele, in de hartlyke erken- tenis van ’t fnoode der bedrevene euveldaed. Men behoorde, naer ons inzien, zaken , die zo onaflcheid] aen elkander verbonden. zyn, altoos, en vooral in zulke gevallen, zo in ’ voeren der gefprekken, als mr gade- aen der betuigingen van den misdadiger , gelykerhand wel recht oplettend gade te flaën: om dus Geloof en Boetvaerdigheid, die God, in den weg der verzoeninge ` door Jezus Christus, zamengevoegd heeft, niet van een te fcheiden; of zelfs geen aenleiding te geven om te dug- ten, dat men meer op het ééne dan op het anderen (tar. oogt. Oeffenkundige Aanteskeningen over verfcheide Ziekten, e door JOSEPH QUARIN, Hofraad en Lyfariz van haare Keizerlyke en Koninglyke Majesteit, enz. Uit het Latyn vertaald, en met eenige Aanteekeningen vermeerderd, door A. LAURILLARD dit FALLOT, Stads Med. Dr. cns. in.'s Hage. "s Gravenhage, by I. van Cleef, 1789. Be …Balven het Voorwerk, 355 bladz, In gr. octavo. D: verdienften van den beroemden QuARIN zyn te alge- 8 beet, meen bekend, zelf by den Nederduitfchen Genees.» ] ‚ Je QUARIN, OVER VERSCHEIDE ZIEKTEN. eut heer, dan det wy noodig zouden oordeelen, de Vertdaling gyner Schriften met lofbetuigingen aan te pryzen, te meer, wanneer de Vertaaling in: handen valt van een mam van [maak én oordeel. Het boekdeel dat wy thams voor ons hebben, en waarvan. wy de Vertaaling aan den. Heep FALLOT verfchuldigd zyn, handelt over langduurige em fleepende Ziekten, en bevat dus onderwerpen welkers behandeling beleezenheid „ oordeeikunde, en ervaarenheid vereifchen, en waartoe dus een man, als QUARIN, deno- dige bekwaamheid heeft gelyk dit niemand , :die. iw Raat is, om ’er over te kunnen oordeelen , zal in twyfel trekken. E Dit boek is derhalven zeer geíchikt, om den onervaaren Geneesheer tot, een handleiding te verftrekken, —_— ja zelf de geoefende Artz, wanneer hy anders nog: Just rop leezen heeft, zal daarin verfcheide Bedenkingen . ontmaee ten ‚die hem, by het behandelen deezer fleepende ziekten „ van zeef veel nut kunven zyn. . , A í ) | UG. Mathematifkhe Uâfpanningen., of Examen, gedaan by de beroepinge van Zen Stads Schoolmeester te Purmerende: Den 2den April, 1786. over de Arithmetica, Geornethie Navigatie ,-en -£: Boekhouden, Verrykt met de Oplosfine gen van alle de Voorflellen daar. in voorkomende. Door - ARNOLDUS BASTIAAN STRABBB, Lid en Secretaris yan … het Mathematisch Gesoatfchap , ens. en Leermeester der Wiskunde te Amflerdam. To Amfterdam by P. G. Geijs- beek, en Zoon, 1789. Met een quarto Plaat, 86 blade, dn gr. 8yo - E | ie men het Lofdicht, vóór:deeze Uitfpanmingen ge plaatst, gelooven moet; dan" ' ` Vind men hier de Arithmetica. De Meetkunde, ook in al haar deeten. € De kunst des koopmans (*) die zeer veelen D. Ten fteun verftrekt, ’t zy vroeg of fpaê. ies U doch dan is de inhoud, enkel met zulke poëtifche oogen doorkeeken, die gewoon zyn 1 percent voor "t geheele car | | | … Pie (*) Dit moet het Boeklouden betekenen} $36 A. Be STRABBE, MATHEM. UITSPANNINGEN. pitaal aau té zien. Minder hyperbolisch, doch meer nare waarheid, kunnen wy zeggen: dat zo voorílellen uit de Arithmetica, 12 uit de Geometrie, 15 uit de Navigatie, en even zooveel Posten uit het /taliaansch Bockhouden , den inhoud deezer Mathematifche Uitfpanningen vitmaaken, waar by men dan nog s voorftellen tot befluit gevoegd heeft: van welke de laat(te dus luidt, . ,, Aah de fchutsing van een tuin, hebbende de gedaan- te van eene Ellips, waar van de beide Asfen tot elkander in reden (taan als $ tot 8, is een pedeftal, so voeten koog, zodanig geplaatst, dat een beeld van HERCULES, ze voeten lang, boven op dien pedeftal ttaande , in het oog eens asaníchouwers, die zich op den langíten As, 20 voeten van het middenpunt der Ein: bevindt, het mo- gelyk grootíte fchynt te zyn. ‘Men vraagt, hoe uit dee- ge bepaalingen de inhoud van den tuin gevonden kan wor- Behalven deeze drie laatfte woorftellen , die ook niet op- elost voorkomen, hebben alle deeze vraagen gediend, zoo als in den tytel vermeld is, ter Examinatie van een Stads Schoolmeester te Purmêrende,: Welk Examen men den Heer. sraanse had toevertrouwd, en die er dus ook een omftandig bericht van geeft, uit het welk blykt, dar arr- AAN ALBLAS, Schoolmeester en Voorzanger te Muiden , de plaats verkreegen heeft. De apffeller heeft den byna alge- meen heer(chenden {maak der Schoolmeesteren, in uitge- werkte Examens, door, de uitgave van dit ftukje, trachten te gemoet te komen, De beknopte oplosfing van zommi- ge voorftellen kan hem, in dat opzicht, eenigzins ver. eedigen: maar, over 't geheel genomen, is de fmesk der Schoolmeesteren nog zoo vééle eeuwen agter uit, dat men byna geen {maak moet bezitten y indien men het gros van hen wil voldoen. Is er eenige fmaak en, in de ligt fte voorftellen geheel uitgewerkt te vorderen? Even zoo min, als dat een Leerling, die zeer goed leezen kan, weder in het a. b. boek begint te fpelden. Ons be- dunkens, hadden die makkelyke voorftellen wel onuitge werkt kunnen blyven ; zy, die dezelve niet kunnen oplos- fen, zullen de zwaardere, fchoon uitgewerkt zynde, niet yerítaau ` zoo dat men weinig, of geheel geen’, vrucht van die oplosfingen kan verwachten. De vrees, dat een ander det Moriaan zou wasfcherf, ‘moest 'er den Schryver niet toe overgehaald hebben. Ver- YVFRHANDBLINGEN OVER DEN LANDBOUW, 57? Verhandelingen uitgegeeven door de Maatfchappy, ter be. vordering van den Landbouw „te Amfterdam. Zesde Deed, Ja Amfterdam, by C. N. Guerin, 1789. Bchalven het Voorwerk, goë blads. Jn gr. octavo. et eerfte Stukje van dit zesde Deel betreft de Ars , Veterinaria, of Vee- Artzenykunde , en levert ons gerst drie Verhandelingen over verfcheiden Ziekten der Kalveren; vervolgens een voorgefchreeven behoedmiddel tegen de Kug der Kalveren; een berigt wegens de tong» blaar onder het Rundvee , en een verflag van inéntingen van het Rundvee, in de jaaren 1785 en 1786. Hier by komt wyders nog eene Verhandeling over de bevrydi van de ‚Runderpest op Vlieland , waar uit vry klaar blykt, dat de affluiting of het beletten van de communicatie met befmette plaatfen , en tevens de Runderen van goede oppas- fing en goed voedfel te verzorgen , de vermogendfte mid- delen zyn, om de Veepest af te weeren , en dat zulks ‘Vlieland voornaamlyk bevryd heeft. In het tweede Stukje ‘ontmpeten we twee Verhandelingen, en daar be- nevens den zaaklyken inhgud eener Verhandelinge over het. verbeteren der Weilanden, ftrekkende ieder van dezelven ter beantwoordinge der volgende Vraage van de Maat- fchappy: ,, Kan men , terwyl de Vereenigde Provincien, ,, en voornamelyk in Holland en Westvriesland , zeer vee- „ le gronden, zedert onheugelyke tyden , altoos in den an ftaat van Weilanden gebruikt worden , met reden on- an derftellen , dat deeze handelwyze, voor den Bruiker of s, voor den Eigenaar , de voordeeligfte zy ? Of zoude an men, door nuen dan die gronden op eene gepaste wy- ak ze met-Graanen of andere gewasfen te beteelen, derzel- an ver waarde en voortbrenging van nutte Grasplanten in a, t vervolg niet merkelyk kunnen vermeerderen? Zo ja; > Op wat wyze moet men naar de verfchillende foorten > van Gronden en plaatfelyke omftandigheden daaromtrent a te werk gaan?” Ieder deezer ingeleverde Stuk- ken behelst, nopens dit onderwerp, verícheiden be- denkingen , die den Eigenaaren en Bruikeren der Lande- ryen: te ftade kunnen komen; vooral met opzigt tot Zo- danige Weilanden, die, door nu en dan beteeld te wor- den, voordeel kunnen erlangen. Dan, aver ’t geheel, wordt ‘dit ftuk in 't beste licht geplaatst door den Heer Kier Deelaman, aan wiens antwoord de Goude Medaille ` 16 538 VERHANDELINGEN OVER DEN LANDBOUW. is toegeweezen; als zynde de hoofdbyzonderheden, wel- ken daaromtrent aanmerking vorderen, hier onderíchei- ‚denlykst in agt genomen. Met betrekking tot het eerfte Lid der Vraage vooronderftelt hy, op goeden grond „ dat de Maatfchappy- daar mede het oog heeft , ‘niet o eenige enkele partyen en losfe ftukken, maar op geheele Polders of Diftricten, en in ddt opzigt beweert hy, dat die gewoone handeling de voordeeligfte zy. Wat verder enkele partyen betreft, hieromtrent erkent hy gereedlyk, dat fommige. ftukken Weiland: met voordeel nu en dan beteeld, en daardoor verbeterd kunnen ‘worden. En dit eeft hem dan voorts aanleiding, om te toonen, in hoe- anige gevallen dit plaats hebbe, en hoe men als dan, naar de verfchillende foorten van gronden, en plaatslyke omftandigheden , te werk behoort te gaan. Gemaklyk Huisboekje voor den Landman yan so Genres middelen voor Koeijen, door cen kundis Huisman by cen verzameld, waaryan- veele by broefondervinding zyn geed bevonden. Te Alkmaar, by J. A. van Harencarfpel , 1789. Behalven het Voorberigt oo bl. In quarto. E” Huisman deelt hier mede zyne ondervinding, ter JI herflellinge van verfcheiden ongemakken der Koeijen, en geeft zodanige Geneesmiddelen aan de hand, die ge- reedlyk te verkrygen zyn, en gemaklyk in^t werk gefteld kunnen worden. Zy, wier zaak het is, op dergelyke on- gevallen agt te geeven, kunnen "er zig met opmerkzaam- heid voorzigtig van bedienen, en hunne nadere ohdervin- ding aan hunne medeleden melden, ten einde de nuttige uitwerkingen , in zo verre zy ‘dezelven gewaar worden, verder te verbreiden, '. | ' Vervolg op M. N. CHOMEL , Algemeen , Huishoudelyk, Na- tuur- Zedekundig. en Konst- Woordenboek, door je A ` DE CHALMOT. Verryki met Kanstplaaten. Zevende Stuk. Te Campen, by Y. A. de Chalmot, en te Amflerdam, by J. Yntema. 1788. Jun gr. quarto. 370 blads. qYit-Stuk; feet ‘de gewoone opmerkzaamheid uitgevoerd, 1 behelst wedér eene groote: verfeheidenheid van Arty- këlen ; -die “in: de ‘voorkge: uitgave of geheel niet gevon en, VERVOLG OP CHOMELS WOORDENBOEK. 539 den worden, of flegts als ter loops behandeld zyn; en welken de vervaardiger van dit Vervolg met alle naauw- keurigheid poogt voor te draagen. Hier toe behoort, one der veele anderen, het Artykel raakende den Goudvink, van welk fchoone vogeltje voorheen flegts een algemeen berigt gegeeven was; en waar van ons in deezen een uitvoeriger verflag medegedeeld wordt, zo uit de waarnee- mingen der beste Schryvereh , als uit des Autheurs eige- ne ondervinding. as De Goudvink, (zegt hy) door den Heer LINNzus onder de klasfe der Loxia's of Kernbyters gerangíchikt , waarin hy by den Heer HouTTUYN de vierde foort uitmaakt, wordt in ’t Latyn Aubicilla of Pyrrhula genaamd , în °t Grieksch Dopgiee 3 in "tr Fransch Aouvremi], Pivoine , Groulard of Sifflear,; in "t Italiaansch Sufuleno; in "tr Engelsch Bull- Finck; in "t Hoogduitsch Ebumbberrs Bintfinch/ 9tottfóge[ J Gutfincb en Pnefflin. Loxia Artubus nigros, tericilus Caude Remigumgue posticarum albis. LINN. Faun. Seuc. 178. Rubicula f. Pyrrhula. GESN. Av. 733. ALDR. Orn. XVII €. $1. JONST. Ay. T. 43. wiLLUGHB. Orn. 130. T. 43. RAJ. Ay. 986. ALB. Ay. I. T. 59, 60. FRISCH. Ay. T. Il. f. 1, 9. OLIN. Ay. 40. ‚> Minder in ’t maakzel van Lyf en Leden, dan in de kleuren van haar Gevederte, verfchillen de Wyfjes Goud- yinken van de Mannen. Beide zyn zy wel zo kloek van geftalte, doch wat breeder en ronder dan de gemeene Schildvinken, en hunne koppen zyn van boven platter. Beide zyn zy over den geheelen kop van rondsom den bek af tot even onder de oogen, zwart gevederd, en hunne Nebben verfchillen in gedaante en fterkte niet van elkanderen. De bek 20u omtrent kegelvormig rond zyn, zo niet de boveníte Nebbe, langer dan de onderfte, een weinig krom geboogen over deeze heen hing; zo hy aan weerszyde niet wat bultig was, en zo de kanten der on- dernebbe niet een weinig binnenwaards omgeboogen wa- ren. De Neusgaten eenigermaate gedekt door zeer fijne en pluizige voorhoofdvedertjes, zyn rond, en de oogen zwart. Van de Mannetjes zyn de wangen, de Borst, de Buik en de Dyen keurlyk en bly rood, terwyl agter het gevederte op den keel jn die zelfde fraaije kleur al- leruitfteekendst is. De Nek en de Rug zyn graauw uit den blaaúuwen tot aan den witten ftuit; waar aan de glan- zige en gitzwarte ftaart met zyne, alle even lange „ twaalf pennen van twee duimen langte, zeer fierlyk volgt. By - IV. DEEL. Ne ALG. LETT. NO. 13. Pp ` den 540 VERVOLG OP CHOMELS WOORDENBOEK. den aars en onder tegen den ftaart is het gevederte zui- ver wit. Het Vlerkdek en de Slagpennen zyn zwart, doch dwars over deeze laatften loopt eene helder witte ftreek. De Wyfjes hebben op den rug, den ftuit, den ftaart en de vlerken na genoeg al dezelfde kleuren als de Mannen; doch het pluimaadje van haare wangen, keelen en boríten is vuiler en bleeker, trekkende naar het graau- we, met flegts weinig fchynzel van rood, en op haare dyen is meerder wit te befpeuren. In beide de fexen zyn de pooten vleeschkleurig, die egter, naar maate dat dee- ze vogelen in ouderdom toeneemen, zwarter worden. Zy hebben drie voorvingeren en eenen agtervinger, die al- le zwart genageld zyn. an Deeze vogelen huisvesten genoegzaam inalle de lucht- ftreeken van Europa, ja zelvs in Afrika. Zie hier het geene er de Heer NOZEMAN,ten aanzien van ons Gemee- ‚ nebest, van zegt: ,, Men ontmoet in den herfst alleen an de Goudvinken binnen onze Provincien niet, terwyl an ZY, op hunnen tocht, door dezelve, met ander Trek- ss gevogelte komen heen vliegen. Dit gefchiedt in fom- aa mige jaaren zo zeer overvloedig, dat er in den jaare an 1756, bedriegt my myn geheugen niet, geduurende an drie of vier agtereenvolgende dagen, in 4/70/74 aller- aa Wege, langs den Duinkant, verbaazende menigten van an deeze Vogelen in de Lysterboogen werden gevangen , ə» ZO dat eene van myne nabeitaanden, op zyne buiten- an plaats te Monfer, in deeze weinige dagen eene verza- an meling maakte van vyftig ftuks onbefchadigde Mannen- an Goudyinken, welken hy uit de ftrikken reddede , en in an Zyne Vogelvlugt plaatfte, geduurende welke zelvde da. an gen ik te Bloemendaal, op de vermaaklyke lustplaats aa Sazenburg , by den Wel Ed. Geltr. Heere Mr. C. A. an VAN BRAKEL, Verfcheidene Mannen en Wyven deezer aa Vogelen of zelvs uit de ftrikken haalde , of door anderen , sa daar uit gehaald zag, aanbrengen. Van deeze doortrek- an kende Goudvinken blyven "er, nu meerder, dan min- an der, even als van de gemeene Vinken, verfcheidene aa OVer, die by ons overwinteren, en dan in de eerst- s» volgende lente zich hier te Lande, in Gelderland , en aa elders binnen de Provincien, te broeden zetten. On- aa der de Goudvinken zyn dus wel degelyk eigen inboor- an lingen; weshalven men hen dan ook te recht by het aa Vaderlandseh Gevogelte mag tellen. Ik kenne eenen » Man te Royéndaal, die alle voorzomeren de Goudvin= 3 VERVOLG Op CHOMELS WOORDENBOEK. 541 an kennesten befpiedt, en de jongen , tegen den tyd dat an Zy vlug worden, daar uit wegneemt, om hen met de s pen op te brengen; waar na hy heu leert fluiten, en a er voorts jaarlyks goed geld van weet te maaken.” we Eene Goudvink’, zegt de Heer MONTBEILLARD , medee Schryver van den Heer de BUFFON,-die nimmer eenige les ontving, {laat flegts drie geluiden, alle weinig aangee naam: het eerfte, waarmede hy doorgaans aanheft, is eene foort van gefluit, dat hy van één tot vier- en meer- maalen herhaalt. De klank daar van is zuiver: en, wans neer de Goudvink voortzingt, fchynt zy zeer onderíchel- den de fyllabe tui, tui, tui, te herhaalen, en het gee luid neemt toe in fterkte. Vervolgens hoort men eenen meer aaneen gehegten wildzang, die kiesch is, doch valsch van toon wordt. Deeze wildzang, voor zo verre men in ftaat is dien op muzyknooten te kunnen brengen, is f, Us ub, ut, Ub, ut, fi, TC, Ub, Ut, UL, ub, ut, ut, fi, re, ur. In de tusfchenpoozingen flaat de Get, yink een moedig afgebrooken, fcherp, maar tevens zeer laag geluid, en daar by zo (til, dat men 't naauwlyks kan hooren. Dit geluid brengt hy voort omtrent op de- zelvde wyze als de Buikfpreeker, zonder eenige blyk- baare beweeging van den Bek of van den Gorgel: doch enkel met eene werkbaare beweeging van den Ondere buik. 