VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Gij hebt thans uw dagwerk afgedan, mijne Lieffte, maar nu is de beurt aan mij. De Maan ftaat in de helft zijns lichts, en de Hemel is helder; het zal ons niet te laat worden, ze wij voo: midde-nagt t'huis zijn. Thans mijne Heeren, terwijl ik hier ben, moeten wij ook het jonge Paar bezergen! Wat bebt gij daar over gedagt? „Dat zal ik u zeggen, antwoorde Leonhard; ik heb daar even overlegd, om mijnen Schoonzoon meede in mijnen bandelte neemen; hij en mijn Zoon kunnen na mijnen dood de Fabrijk in Compagnie voortzetten. Wanneer ik bem nu bijm in huis neeme, zo leert hij nog den Koophandel, en zoo, ik, kan de íchikking op de beste wijze aakt worden. » thau hernam: Denkt gij, Heer Sommer, dat eene Compagniefchap tusíchben uwe Kinderen, waarbij de een niets toegebragt heeft, met vreeden gedreeven zou kunnen worden. » Dat vertrouw ik mijnen Zoon toe." » Dat is wel! Maar zijne toekomende Vrouw kent gij niet, en Dann is uw zoon tog ook een mensch, die mewgmad met het een en ander te flrijden zou hebben. De Heer Lilienthal is een bekwaam Landman! Ik denk hem öffnete groot schon Goed te geven, dat hij bearbeiden kan. ‚ Maar. dat hij een Boer, en mijne Dochter eene Boerin » Zou worden, dat is mij toch wat hard." - » Heer Sommer: Hoe zeer gij ook een Christen zijt г), zoo is u het Koopmans karaCter toch nog eigen. Vergeef mij, dat ik u dit zegge! De Koopman is van oudsher de bediende van den Boer, en zal bet ook blijven, Dat deze veracht is, (*) De Heer Зоте, naamlyk , behoorde tot eene foort van Mistyken, ме boog hun innerlyk Christeadem. - ! -— VÀN DAN HERR YAN MORGENTNAU, ' 465 komt dasr van daan, дат Boerenlieden doorgaans arm, zonder opvoedinge, ruw en onredelijk zijn. - » Dat alles is het niet, wat mij aan het hart ligt; maar dat en Gaat mij na, Genadige Heer! als ik bedenk. hoe zig de Boe. » ren met harden arbeid plagen, en ik Zou zien moeten, hoe » Mijne Kinderen, met eelt in de banden, het heilig avond te » gemoet zugien."' MEN » Morgenthau hernam.: Mijn lieve Heer Sommer! gij kent ber Boerenleeven nog niet! Zoo als de Boeren dat. dryven, ig het zeker een Martelaar, leevn; ; maar als het naar de beste rondregels gedreven word . is bet zeker , dat 'er geen voor. Seeliger , aangenaamer en Gode behaaglijker Handteering in de. Waereld is. Ik ken Boeren in: Engeland, die middelmatige Goe. ren bezitten, maar door eene kundige Bouwing derzelven zoo rijk geworden zijn, dat zij niet alleen geen zwaaren arbeid doen, maar wel leeven, en in Koetzen naar de Kerk rijden konnen. Ja maar het is de vraage; of dat bij ons mogelijk is?” . » in aanzien van de geaartheid van grond en luchtfireek, fs het even zoo mooglijk als in Engeland; want dat heeft daarin boven Duitschland weinig of niets voot uit. Als gij lets doen wilt, zoo geef aan uwen Schoonzoon een goed Пик gelds, ten een huis voor zig ` bouwen kan. Daaraan zal het wel niet haperen. Wij willen deezen » voorflag eens volgen, evenwel dunkt mij, Fabrijken zijn als » toos nuttiger, Zoo wel voor ieder Perzoon in 't bijzonder ae als voor het gemeene Land.”, Dat ie onmogelijk, Heer Sommer! Fabrijken maaken flegts den Koopman rijk; maar alle de geenen, die zig als Werkluiden daarvan geneeren, leeven gemeene kommerlijk, zoo lang de Akkerbouw in een Land nicht blüht. Maar wenn derzeitige ere так van Handel zijn hoogflen top bereikt, dan konnen ook alle andere Handteeringen licht tot den hoogften bloei komen. Daartoe worden dan die Luiden gebruikt ‚ welke geene Goederen hebben, noch konnen hebben; dass vinden den gelegenheid, geld te verdienen, en voor betzelve goedkoope en genoegzaame leevensmiddelen te bekomen. "Än Maar men ziet toch dat daar, waar Fabrikken ontílaan, " ook de Landbouw begint te bloeijen " " Zekerlijk word de Landman daar door opgewakkerd, om - leevensmiddelen te bebouwen, wijl bij geld daar voor weet te krijgen, maar verder gaat het ook niet. Hij doet dat Песи naar de wijze Zijnner Voorouderen, en wijl hij de waarde vam Zijn bedrijf niet kent, zoo haakt hij, zoo dra hij begint wel te vaarten’, naar eenigen tak van Negotie, zijne kinderen worden kleine Koopluiden, siggen cen trap hooger in weelde, en ver- derven voor heo grootfie gedeelre. Indien nu de Landbouw hef hoofdbedrijf van een Land ware, dat niemand begeerde te ver. leaten, ten zij hij of gecne. Goederen. bezat, of zig anders daar- van niet geneeren konde, dan zou dát Гапа іп den Woei. tean; ik zwijge; dat een Staat zig door den Koophandel wel.fchielijk verheft, rijk en mag" " Tig word, maar daar door ook juist de weelde en dartelheid te gemoet ijlt, welke desrzelven vroeger of jaatur in ‘bet verderf forten.. Kortom het blijft vast, "een Land, waarin çе. Landbouw: ia Ывеі. Raat, heeft daarin «ene. onuitputtelijke bran van welvaren, en kan door geene wistelisg van *t geluk Condergebragt wofden, zoo God het niet door: kandplagen kastijd. Dorpen en Hoeven verfchaffen dan Produclen dn overvioed, zoo. wel et “onderihoud als tot den Koophandel; de Stede verarbeiden hunne rauwe Landsproduc: jen, maaken 'er ProduCien voor den Koophandel тап, eg vs. genden: ze ‘als dan.buitens Lands. Zeg gut, Heer Sommer, is *t eene goede Staatkunde, wanneer- de Vorst zijne Onderdas. nen van utheemfche Produêten: PibMjken in het Land opriggen, en ten zelven tijde zijn elgen-Lafd- репоёртаёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёраёра Gelukzalightièse ti. Несш volkomen daar goor bevredigd werd у. zoo was het-hog Hitos vroeg genoeg, tot de Negotie over te gaan.” · бм, das gevolge Üег vati. gelyk het verderé verderé, meinte, fleidé brgenthau naar Gite belofte; Líliéethdl in het bezit van gensuitgebreid Landgoed, en-deeze flaggdé, ten genoegen van cichzrivem en, dat oner Echtgenoote, in de befchikkinge zynet Zaaken, 20 wel, dat de Heer Somme? met dem tyd duidelyk begrocpo;., dat di? Landbouw eene heerfiike zaak was, wanneer es Zij, niet. naar den (enter, maar near Konst en ondervinding, Årgereven werdt с. i'p.. n p EP U "rf" LÉI — " - Yy о 2 ^ (t. el Paim- IOC HBRDER) PALMBIADEN. г Palmbladen, of vitgilezene бош "Ferlelligen, door Lé, Jit | is Кокше], T» Leyden, bii W.. : À287. Bellon de, Kgorteden, 174 ада In gr. ойду. Е, пе met code bycengebragte. Veseemeli | Уап Oosterfche ^7* Vertellirtéen', dig haar leerzaam ‚nwt. heh i de. Dezelve heeft tot aldus. Î De Kalif HAKKAM, die. де рт beminde, wilde de tünen van zijn Paleis verlieren ea, grooter maken. Hij kogt alle de bijliggende landerijen, en"Setaalde den, eigens zu veel daar voor a's zij begeerden. Dan "er werd eene arme Weduwe gevonden, die het erfdeel van hare vaderen, uit eene godvrugtige naauwgezetheid, niet wilde verkopen, en alle aanbiedingen ‚die men haar deswegens deed, ten eenemaal affloeg. De eigenzinnigheid van deze vrouw verdroot den Opziender van het koninglijk gebouw ; hij nam haar dit kleine land met geweld af, en de arme Weduwe kwam weenende bij den Rigter. IBN BESCHIR was juist KADI van de Stad. Hij liet zig het geval voorftellen, en vond het moeilijk ; want, alfchoon de Wetten aan de Weduwe uitdrukkelijk regt gaven, zo was het toch niet. gemakkelijk, om eenen Vorst, die gewoon was zijnen will voor de volmaakte geregtigheid te houden, tot eene vrijwillige vervulling van eene oude Wet te verpligten. Wat deed de regtvaardige Kapi. Hij zadelde eenen Ezel , hing dien een grooten zak om den hals, en reed zonder uit- Gel paar de tuinen van het Paleis, alwaar de KALIF zig juist in het fchoone Paviljoen bevond, dat hij op den grond van de Weduwe gebouwd had. De komst van den Kapr met zij- nen Ezel en zak bragt hem in verwondering, en noz meer verwonderde hij zig, wanneer IBN BESCHIR Z'g voor zijne voc- ten wierp, en hem dus aanfprak: ,, Vergun mij, Heer, dat » ik dezen Zak met aarde van dezen grond уше.” HaàkkAWw Попа het toe. Wanneer de zak vol was, verzogt de КАПІ den КАЛЕ om hem den zak op den Ezel te helpen beurer, ПлккАМ vond dit verzoek nog bijzonderer, dan al het voor- gaande; maar om te zien wat de man voor had, Zo greep hij mede aan. Dan, de zak was niet te tillen, «n de KALIF zeide : ›› de last is te Zwáàar, KADI, hij is te Zwaar.” » Heer gen opfehrift , dgeecuwige Last, en luidt е e 468 у. с. HERDER, PÁLMBLADEN. „ Heer antwoordde там srscHIR , met eene edele vrijheid, gi ‘vind dezen last te zwaar, en hij bevat toch maar een klein gedeelte van de aarde, die gij op eene onbillijke wijze aan eene arme Weduwe ontnomen hebt; boe zult S dan dit ge. heele geroofde land kunnen dragen , wanneer het de der waereld ten laatfien dage op uwe fchouders ligt 1” » De кашар was getroffen; bij prees de i fchranderheid van den KADI, aan de Weduwe het | land, 1 met alle' gebouwen, die hij DA had baten aanleggen, NI EU SZ E AL GE MEE К E VADERLANDSCHE LETTER-OEFENINGEN. De Bybel, door beknopte Uitbreidingen en ophelderende Aenmerkingen verklaerd, door j. VAN NUYS’ KLINKENBERG, A.-L. M. Th. et Phil. Dr. Hoogleeraer in de ”. Godgel. en Kerki. Gefch. aen het. Är. Ath. en Pre- dikant in de Gemeente ve Amfterdam, mitsgaders Lid van het Zeeuwsch Genootfchap der Wetenfchappen, te Vlisfingen. Veertiende Deel. ‘Te dAmfterdam, by j. Allart, 1287. Bchalven het Voorwerk, 548 bladz. in Sr. 8yo. | De twee boeken van den Prophet Jeremia, te weten, dat zyner Godfpurken, en dat zyner Klaegliederen, worden in dit Deel ontvouwd. Vooraf gaet ene Verhandling over de merkwaerdigfte byzonderheden, welke ome trent ieder dezer boeken in oat algemeen overwegning vorderen, en verder houd hy, ter ophelderinge dezer Schrife ten, denzelfden voet, als in de verklaring der voorige By- belboeken; waerdoor hy, wel inzonderheid aen deze en geve vooritellingen, die hare duisterheid hebben, een oor- deelkundig licht byz De verde et. Der proverhältige vierte zu den Opheldering van Jer. XXXI, 22; waeromtrent, nopens den zamenhang met bet voorgaende, het volgende ftaet aen te merken. Ое propheet vers 4, 5 en 6 de gelukkige herftellen van Israël іп Kanaän voorfpeld hebbende, duid, vers 7—14 aen, dat deze wederkeering der Jooden met groote blydíchap zou geíchieden; waerdoor, volgens 15—-22, de voorige treurigheid=geheel en al zou ophouden. Öз Volks voorige droefheid word, vers 15,, zinnebeelig woorgedragen onder de melding van Rachels droefheid, en in gevolge hiervan word Rachels droefheid, vers 16, opgewekt, om hare klagten te ftaken; in de verzeeringe van de vervulling der Godlyke beloften, vers 17—21; op welken. grondlag het Volk vers oe aengefpoord wordt, om met boetvaerdigheid blymoedig weder te keeren na Kanaän, welk voor(tel de Prophet vers 23 aldus aendringt. D. DEEL. Ü. ALU. LETT. NO. 12. L1 an Hoe 470 'J- VAN KUYS KLINKENBERG Hoe lange zult gegen de blüdigkeiten en de gunstige gelegenheit verwaerlozen, om in uw Vaderland” weder te keeren, py af keerige dochter? ¿wenden de HEERE heeft wat nieuws, wat groots en zonderlings op der aerden gegenichapen; De vrouwe fal den man omuvangen. De laetíte woorden: want de neerr heeft wat nicuws enz. worden verfchillendlyk opgevat. —— Vooraf herinnezen wy, en dit dient men wel in het oog te houden, dat deze woorden hier inkomeu als eene beweegreden, door welke dẹ dochter Israëls wordt opgevat, om naer Kanaan weder te keeren, en aile zwarigheden worden wechgeno- meu, welke haer tegen dien optocht konden befchroomd maken. Dit is allerduidelykst, uit het ganfche verband van zaken. De arer wordt gezegd wat nieuws te fcheppen, wan- neer Hy iets te weeg brengt, het welk niet àllecy vre . emd, maer ook te gelijk heuchlyk is, vergel. Jef. 43: 19, 20. Dit hieuws zou plaets hebben op de aerde, dat is in het land Kanaan, het welk vers 23 uitdrukkelyk ket land упJudgen genaemd wordt. Het nieuws zou daerin be- aen, de vrouw zal den man omvangen. Wat zegt nū deze uiupraek? „А. Gemeenelyk denkt теп gen de geboorte van den dMesfías, welke by uitnemendheid, als zijnde een verba zend wonder, жа? nicuw; Mag genaemd worden, Меп peemt het woord Уолу Voor eene algemeene benaming van meníchen, die tut bet vrouwlyk geflacht behoore, 490 dat het ook eene macgd zou kunnen beteekenen. De wiedrukking den man omvaugew zou te kennen geven, een paunelyk zaed in de baermoeder te dragen en te.omcin- gelen. Op deze gelegde grondílagen, zou hier de wonder dadige ontvangenis yan onzen Verlosfer, in de baer moeder van de maegd Maria, voorfpell worden, en de Göffpraek zou volledig overeenkomen, met die van Ze Jaias Kap. 7: 14. Meu voegt er by. Dat deze belofte hier eigenaartig, Öп het verband wan zaken te pas komme; om de verílrodige Joden tot bet wederkeeren naer Kanaan aen te moedigen: om dat het Joden, de veriłodige land, door deze wonderdadige gebeurtenis, boven alle andere gedeelten van den aerobodem, zou verheven worden; en om Mat dit nieuws de grondlälag was van alle verdere zeigeniugen en voorrechten. Dan hoe oud en vry algemeen aengenomen deze verklaring ook wezen moge, Кап zy-evenwel geen (teek houden; en hadden wy geene andere bewijzen voor Zeite Mestiaschap, zouden wy tegen het ongeloov niet veel kunnen uitrichten, Deze uitlegging is niet wel beftaenbaer met de oorfprongelyke woorden. Het woord vrouw kan niet bépaeldelyk van eenen mannelyk van een mannelyk zaed, genomen worden. Het omvangen wordt nergens van de dracht eener zwangere vrouw gebrokt. Ook wordt deze verkämpfen, door het verband van zaken, geenszins beganftig. De belovten van Mesfias wonderdadige geboorte was wel de voornaemfte en de grondílag van alle andere belovten; maer dit be. wijst niet dat dezelve juist hier moet inkomen. Die be- lovte zou, in dien tijd welke hier bedeld wordt, eerst na verloop van eenige eeuwen vervuld worden; nu, eene belovte, welker vervulling nog zoo ver af was, fchijnt minder gefchikt te zijn, om de verstrooide Joden, tot het wederkeeren naer hun Vaderland, aen te moedigen, dan wel eene toezegging van aengename gebeurtenisfen, welke kort op handen zijn... » В. Anderen nemen het ganfche voorftel zinbeeldig. De vrouw zal het volk van Israël beteekenen, het welk de open, ор Sinai, als het ware, getrouwd had, door het zelve tot het volk van zijn byzonder eigendom aen te nemen; hoe zeer deze zinbeeldige vrouw den НЕВЕ verlaten had, en zich verloopen in afgodery, met de af- goden der heidenen. De man is derhalven de мева. die deze overfpelige vrouw, door de Asfyrifche en Babylonie fche gevangenis, met het hoogfte recht verftooten had, Maar nu zou de vrouw den man wederom omvangen en omhelzen: dat Israël zou berouw hebben over de voorige boosheden, zich weder tot den HEER bekeeren met en hartlyken afker van de afgedry, en Hem, als het ware, met tedere lievde omhelzen, — Met een woord, de Israelieten, zoo lang van den üЕЕВЕВЕВЕВЕВЕВЕВЕВЕВЕВЕВЕВЕВЕВЕВЕВЕВЕВВЕВВЕВВЕВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВВ Het is waer, de bekeering van een volk, het welk zich zu lang in de afgodery verhard had, was zekerlyk jets nieuws, het welk men, volgens het gewoone beloone beloone beloone beloone, niet zou hebben kunnen verwachten. Maer met dit alles, komt deze verklaring, on- L a zas J. VAN NUYS KLINKENBERG, VERKL. VAN DEN ÈББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББББ� et woord emvangen zegt ook omringen rondom gaen. —— De vrouw zal den man om- ‘vangen en omringen; dat is dan: de vrouwen en de man- nen zullen openbare vreugde bedryven, zich in rei jen, alzingende, spelende en dansfende zamenvoegen; zoo dat de mannen, als het ware, aen eenen troep zul- Jen spelen en springen, terwijl de vrouwen dezen troep omringen zullen, en rondom denzelven blymoedig dan- en. Met een woord, het is eene befchrijving van eene algemeene blijdfchap, vergeleeken Exod. 15: ao. Richt. зї: 21. I Sam. 18: 6, 7. - Dit zou wat nieuws en ohgewoons zijn in het land van доба , het welk zoo lang woest en onbewoond gelegen had. Hiervan daen wordt de wederbrenging der verbannen Jooden in Kanaan „aengemerkt, als eene gebeurtenis, nog ruim zoo merk- waerdig en zondefling, als de verlosfing van het oude Is- rael uit Egypte. Kap. 16: 14, 15. 23: 7, 8. ze opvatting voldoet by uitnemendheid aen het verband en oogmerk; om namelyk de zwarigheden der Joden wech te neemen, en hen tot den optocht naer hun Vaderland aen te moedigen.. Zy moesten zich door geene twijffel. moedigheden laten te rug houden: want de невя zelvs zou een verfchijnfel voortbrengen, geheel vreemd en on- verwacht, dat men namelyk in Kanaan , het welk zoo lang had woest gelegen, allerlei vreugde bedrijven zoude. .. Deze verklaring ftrookt ook ongemeen wel met het volgende , alwaer de nEER de kennelykfte proeven beloovt van zijne zegenende goedheid ; wordende vers 23 —— de voorfpoed der wedergekeerde Joden befchreven.” T Te ffa Je Ae CRAMER, OVER DEN BRIEF AAN DE ROMEINEN. 473 Verklaring van den Brief yan PAULUS aan de Romeinen, door |. A. CRAMER, Kancelier der Univerfiteit te Kiel, Uit hes Hoogduitsch, Eere Deel. Te Leyden, by A. en 1: Honkoop 1787. Behalven het Voorberigt,. 278 bladz. Іп gr. 8yo. i | U*'voorige Schriften van den Eerwaerden Cramer, ter verklaringe der Brieven van Apostel Paulus, ist Mans fchryfwyze einer manier van behandeling in dezen, zo overbekend, dat het ten opzigte van dit Werk genoeg zy te zeggen, dat onze Schriftkundige Uitlegger hierin denzelfden voet houdt. Na ene voorafgaende Inleiding, waerin de merkwaerdig(te byzonderheden, die ter ophelde- ringe van dezen Brief aen de Romeinen in 't algemeen ftrekken, opgehelderd worden, geeft hy ons ene nieuwe Vertaling van den geheelen Brief, waer iu's Mans tael- en oordeelkunde ten kragtigíle doorftraelt; en deze Vertaling gaer vervolgens vergezeld van ene Verklaring zelve van ien Brief; in welke hy zyne gedachten, over den inhoud van's Apostels voorftellingen, met veel juistheid leerzaem ontvouwt: gaemrde dit eerte Deel over de vyf eerfte Hoofdttukken. "lot ene proeve hier.van gae men na, het geen hy ons wegens Rom. Ш. 23—26, onder 't оор brengt. | a Op de vers 21 en 22 gedane melding van de угугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугугу� Aur Lus zegt, tusfchen Jooden en Heidenen is geen onderfcheid, en be- Ll 3 wyst 474 Je А. CRANER wyst dit daaruit, om dat y allen gezondigd hebben, of alien ftrafwaardige zondaars zyn; dat zy allen die waardige heid misfen, welke zy. volgends het oordeel van God hebben moesten. /Jeer/ykheid of roem, 464, heet fomtyds zo veel als het beeld Gods, of de gelykheid met God, 1 Cor. XL 7. Exod. XXV. 17 — 20. XXX. 6. en meer anderen. Des wyl dan God de menfchen door Jefus den Mesfias, wegens de door Hem bewezen verlosfing, begenadigt, zo kan van deezen ook gezegd worden, dat hem God 20; éenera genadesroon voor де, menfchen heeft opgerigt. Daar intus- chen deeze zin eene zekere hardigheid fchynt te hebben , э zyn daar door nieuwe Uitleggers àangezet geworden , m eene andere betekenis van het Griekfche woord deu oorrang te geeven, volgends welke het een zocmoffer be- tekent, en volgends deeze zou PAULUS zeggen, dat God shristus den meníchen tof cen zoenofer gegeven кей. Over den Briefen aan de Römmern. Doch deze beteeken ist alleen by de Grieken voor, die zuver Grieken schryven: ook niet in verband met het: woord voorffellen. Ken om het verklaren der Schrift byzonder verdienden Semler heeft daarom nog een andere uitlegging van het Griektche woord opgegeven, volgends welke de naam, die eenen perzoon en cen zeker werk toekomt, met den naam van den perzoon, dien het toe- komt, vetwisfeld kan worden, gelyk Ly voorbeeld Âорпппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппппп Von den Todchen Offer- dienst onleend zyn, voor te (tellen, dan deeze; en even daarom de toefchynende hardigheid van deeze oneigerlyke benaaming van Christus niet vreemd behoeft te zyn.. Voor het overige komen alle deeze onderfcheiden verklaringen toch in den grond met elkanderen overeen; alle bevestigen de waarheid, dat de Mesfias die geen is, door wien God, wegens de door Hem overgenomen (rafen onzer zonden,. ovs de verlosfing daar van laat toekomen, en wel door het geloof іп zyn bloe}, alwaar, volgends de Hebrceuw- fche wyze van fpreken, dr то dimen VOOr ё то dimen flat, waar het woord bloed den geweldigen dood beteekent, dien Hy als eene ftraf voor onze zonden geleden heeft. Te werden, wy worden door het gelöst in het bloed van Christus gerechtig, wanneer wy vertrouwen, dat God obs de straffen onzer zonden vergeven zal, dewyl Christus voor ons ons in onze plaats eenen geweldigen dood. Geflorven is. Dit.doet God to сел bewys van zyne gerechtig, of van het hem als onzen Rigter toekomend regt van regt van regtvaardigiag door de vryfpreking of vergeving der zonden, welke gedaurende den tyd gedaan werden, dat is, ten tyde van het Oude Testament. Het onderfcheid, dat hier door fommige Uitleggers, tuS(chen de woorden raperi; eu apicis aangenomen word, heeft in het Taalgebruik geenen grond, PaAuLUs voegt er nog by, fot bewys van zyne gerechtigheid, of van het hem toekomend regt van onze regtvaare diging, in dezen tegenwoor digen lyd, om aan te duiden, at Crimer That deze troostvolle leer door Christus en zyne Apostelen alleen in haar volle licht is geopenbaard geworden Oogmerk, om Årte te toonen, dat Hy regiadig is, of het regt heeft, om ftrafwaardige zondaaren te begenadig п-п, en ook den geenen, die in Jefus gelöst, waar/yk regt der regtvaardiging aan hun uitoefent, „ Zo duidelyk verklaart zich de Apostel, voor eerst, dat de menfchen de regtvaardiging noodig hebben, en wel alle menfchen zonder uitzondering, dewyl zy allen, welk onderfcheid ook anders onder hun plaats mogt hebben, ftrafwaardige zondaars zyn, die zelve niets doen kunnen, om zig van de ftraffen hunner zonden te verlasfen, welke te ondergaan hen ongelukkig en ellendig maaken zou, die dus alleen eene vrye ontferming van God redden kan. Ten tweeden, dat, dewyl de menfchen niets hebben och vermogend zyn té doen, het geen de Goddelyke goed-keuring en welbehagen waardig maakt, hen God, om niet, en geheel zonder hunne verdienften, als onfchuldige schuldige aanziet, en alleen uit onverdiende goedheid tot hunner regtvaardiging befluit. Ten derden, dat God tot dit befluit alleen door de kennis van hunne behoeften, en niet door hun tegenwoordig of toekomend gedrag, maar voornaamlyk door de verlosfing van Jefus Christus, of door zynen in hunne plaats geleden dood, bewogen werd, maar dien Hy zelf, om zynen afkeeg van hunne zonden te openbaren, verordend en toegelaten heeft. Ten vierden, dat niemand deeze regtvaardiging om de verlosfing van Jefus Christus, anders, dan door het geloof in zyn bloed, of door hct vertrouwen op den dood van Jefus, deelagtig kan en zal worden. Dit alles is, uit de door paulus gebrüikte uitdrukkingen, ontegenzeggelyk, indien men aan dezelve haare gewoone en natuurlyke betekenis Jaat. De verge ving der zonden, welke niets anders is, dan eene verlosfend van hunne schuldige ftraffen, word geheel bui-ten kyf als een uitwerkzel van zyne vrye ontfermin voorgefteld, en als een gevolg en vrucht van den d van Jefus Christus; maar deeze nog als een bevestiging van zyn voornemen, om zig over hun te ontfermen, nog als een voorbeeld van het heerlykfle geduld, en de (tande vastigheid, waarmede Christus de waarheid en Goddelykheid der leere, door Hem verkondigd, bekragtigd heeft. En wat is er toch in deeze leerftellingen, het geen niet met de begrippen, welke wy ons van het allervolmaak fte ŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒŒ� Held hunner zonden, als eene belydenis van zyne vrye genade, en tevens de kragtigíte fpoot is, om niet weder te zondigen. Hoe zeer worden niet daar door de heilige regten der deugd bevestigd, en hoe nadrukkelyk word niet daar door de befchuldiging voorgekomen, dat deeze leer de noodzaak-lykheid van de bekeering des menfchen wegneemt! Maar hoe nadrukkelyk word niet tevens ook eene andere in onze dagen beweerde gevaarlyke dwaaling tegengefproken, dat God den zondaaren de ftraffen hunner overtredingen niet vergeven kan, dewyl het dulden derzelven het eenigfte middel is, waardoor hunne zedelyke: betering bewerkt kan worden, weshalven zy dan niet als bewyzen van den Goddelyken afkeer daarvan, maar veel meer als onontbeerlyke weldaaden Gods befchouwd moeten worden! Waar-toe toch kunnen menífchen niet vervallen, wanneer Zy eenmaal van den weg der waarheid zyn afgeweken! Het blaat dus, volgends de leer van PAULUs, buiten kyf, dat de menfchen öенннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннн "Om den dood van Jefus Christus, wille, zig'in de genade van God hebben te verbe, gen." 478.. Je År. LAVATER. Leerenen van Je c. LAVATER. Leerenen van Je c. LAVATER, ergie Leeraar te St. Pieter in Lurich, te Bremen gehouden, den tweeden, vierden en zesden July, 1786. Uit het Hoogduitsch. Te Amfterdam, by J. Ch. Roeder, 1787. Jo gr. o@avo. 104 blads. Te gelegenheid ener opengevallen plaetze, was de Eer- waerde Lavater tot Leeraer te Bremen beroepen, dan тупепеп, hartlyken, dringenden roep van de hand te wye zen. chter noopte dezelve hem, naer at (chent, om, enige weken däer na, drie &redikbeurten aldaer waer te nemen. A Zyne eerlte Leeren had ten tekst, Rom. I. 11. eu betroffen het verlangen van Christlyke Leeraren, om hunnen Toehoorderen geestlyke „gaven mede te deelen. In een volgende Leerenden handelde hy over de Kinderlyke gezindheid, uit Matth. ХУШ. $5 en de derde had tot een oderwerp, de Liefde tot Jezus, naer aenleiding van Joann. ХІ. 15—10. Ze zyn, naer den gewoonen leertrant van zyn Lkerwaerden, opweklyk, (сепа еп vol vuur, het welk, te meer, daer hy ze, zo als hy zich in de Voorreden uitdrukt, in een heet belemmerend uur Zens levens gehouden, en enige weken later grootlyks uit zyn geheugen weder opgefteld heeft, meer hartstogtlyk dan juist beredeneerd. Men oordeele hierover eenigzins Öсепа zyn volgend opwekkend woord tot Christlyke Liefde. - Liefdé is het leeven des harten; de ziel van alles, wat vergenoegen of zaligheid kan genoemd worden. Zomder liefde is ieder Teevend weezen ellendig. Hoe hooger "eeu weezen, тепopzigte zyner natu ur, des te ellendiger js het zelle zonder liefde. Naar mage de liefde, zou is het leeven det ziel, Kennis en gevoel van het volmaakte, schon, en voortreflyke js liefde, Het uitmuntendfte, t welk de zigtbaare waereld het menschlyke voor liefde vatbaar konde voorftellen, is de mensch. Wie dien niet lief hebben, in hem niets beminnenswaardigs vinden kan, niet getroffen wordt door deszelfs voorrang voor alles, door deszelfs adel, uitmuntendheid, onvergelykbaarheid met alle andere. zigtbaare fchepzelen, — — wa zal hy dan beminnen; wat zal hy dan naar waarde {chatten kunnen! De leer van de liefde, en waarde der menschlyke natuur, is in den grond flechts ééne leer. Kennis -, | es A7 wie niet lief heeft, die kent God niet, want God is de liefde. Wy word. ik zeggen, eerst menüchen en Gode gelykvormige menüchen door de liefde. Liefde is het weezen der mensche heid en Godheid, de hemel des hemels, De hemel zoude rot: een hel worden zonder liefde, ———- De hel zoude ophouden een hel te zyn door liefde, God kan niets dan liefde willen, dewyl Hy niets dan zaligheid wil. Liefde maakt dat God God, dat Christus Christus, is. Gy weet niet, wat God is, gy weet niet wat de, mensch is, wanneer gy niet weet, wat liefde is. Naar maate uwe liefde, zoo is uwe menschheid. Gelyk uwe. Liefde is, zoo hebt gy gemeeníchap met God, zoo geniet gy God. Ontwaak in ous, menschlykfte aller gezindheiden. Godlyke liefde! Straal des hemels! Vonk des. eeuwigen leeveus! Aflchynzel der Godheid! Liefde! Verebreid u in onze harten, Blymoedigheid des weldoegs „milddaadige, goedige, vriendlyke zin! Word leevendiger en zigtbaarer in ons, lydende; zwygende, verdraagende, verfchoouende, langmoedige Liefde! Zy alle dagen onvermoeider, goedwilliger , het algemeinen nuttiger, vreedzämer, blymoediger, opgehelderer, wakkerer, vryér en onvertage, ootmoediger en moediger werkzaam, gezegen den en zegenende broederlyke en zusterlyke ltefde! Geef, waar gy geeven, help, waar gy helpen, fterk, waar gy troosten kunt. Beveel aan! geef. raad! leid! beur Op! waarfchuw! beftraf! bid! fmeek'! zy vrolyk met den yrolyken! ween met den weenenden! kom voor! vergezel! volg ua! wend at! verligt! verhaal! vere awyg! geniet! ontbeer! edele Christelyke liefde! uw voor- beeld zy Christus! uw voorbeeld die Liefde, welke allen alles, en zichzelve niets was! Ach Heere, Heere! wek door dit zwakke, onmagtige woord my, en allen, die my hooren. op tot deeze alleen zalige en alleen zaligmaakens € liefde !” | Hana 480 HANDELINGEN VAN HET GENOOTSCHAP Handelingen van het Geneeskundig Genootfchap , onder de Zinfpreuk: Servandis Civibus. Zwaalfde Deel. Есте Stuk. Te Amftlerdam, бу P. Conradi, i287. In gr. 8vo. 305. bludz. Ebedecken van dit geleerd Genootfchap zyn alle- fints zeer pryswaardig, en strekken om onze Geneeskundige Kennis langs hoe meer te verbeteren, en te bee vorderen. Zeer veele wel uitgewerkte Verhandlingen zyn wy reeds aan hunne uitnoodiging en yver verfchuldigd — en onder deze mogen ook met recht geteld worden, de twee ingekoomen Antwoorden op de voorgeftelde Vraag: Welke zyn de bekwaamfte, en tevens veiligfte, middelen, om de Geelzucht, wanneer zy niet te verre gevorderd is, op te losfen. Wat keuze en welke voore zorgen moet men daaromtrent in het оор houden, zet ten aanzien van de verfchillende oorzaaken dezerezerezte Ziekte, als van haare onderícheiden trappen? En indien zy voor ongeneeslyk moet gehouden worden, uit welke tekenen zal men dat befluiten? Het Genootíchap ziet, nopens dé keuze der middelen, in het byzonder op die hachlyke omftandigheid, wanneer de Ziekte tot haare  Geelzucht, derzelver erforderlichkeiden kentekenen en onderfcheiden trappen. Het vierde Hooffluk behelst eene algemeene voorzegging en hieruit word als van zelve afgeleid, welke zoort van Geelzucht voor geneeslyk, en welke voor, ongeneeslyk, тос gehouden worden. In het vide Hooffluk geeft de Schryver de algemeene en byzondere Geneeswyze dezier Ziekte op, die, met zeer veel oordeel, naa den byzonderen. Aart, en de veríchillende oorzänken, der Ziekte is inge. Richt; en hierop volgt, in het daarop volgende Hoofdük, een ontleeding nopens de keuze der middelen in dat bach. lyke tydfip, wanneer de Ziekte volftrekt ontbindende mid- elen vereischt, terwyl de ftaat der Vochten zodanige middelen fghynt te verbieden. Hier word, met recht, de Kina als een zeer heilzaam Geneesmiddel aangepreezen. Eindelyk befluit de Schryver zyne Verhandeling, met in het zevende Hoofddeel nog eenige zeer nuttige voorzorgen en raadgeevingen mede te deelen. Deeze korte fchets zy genoeg, от onzen Leezer aan te moedigen, deeze, met zeer veel oordeel en- beleezenheid gefchreeven, Verhandeling zelve te leezen. De tweede Verhandeling, door de Heer j. T. van DE WYNPERSSE toegezonden, is niet minder wel uitgevoerd, en men ziet duidelyk, dat de kundige Schryver zyn On- derwerp wel doordacht, en de beste Schryver daara over geraadpleegd heeft. —— In de eerfie Afdeeling hane delt hier over den aart, verfchillende toevallen, trappen, en oorzaaken der Geelzucht. De smeede Afdeeling heeft ten onderwerp, de tekenen der geneeslykheid en ongenees- kheid dezier. Ziekte. Het is zeer moeielyk, de genees- kheid of oygeneeslykheid eener Ziekte te bepaalen, door- ien de oorZâaken zig niet altoos duidelyk kentekenen, en daarenboven zomtyds zo zamgefteld zyn, dat ze de Geneezing reeds daardoor zeer moeiielyk maaken. ——— Ondertusfchen heeft onze Schryver de tekenen, zo veel doenlyk, opgegeeven. De Geneeswyze der Geelzucht, in de derde Afdeeling aang „aangeweezen, bevat een aantal der beproefdíte Geneesmiddelen, en Raadgeevingen, waarvan men, op het voetfpoor van zeer beroemde Geneesheeren, naar. maate van de verfchillende oorzaaken, en den gevor- derden ftaat der Ziekte, gebruik kan maaken. Ver. 482 VERHANDELINGEN Verhandelingen uitgegeven door de Holland/che Maat. Schappe der Weeten schappe der Weeten schappe, te Haarlem. XXIII Deel, Te Haarlem, by L van äафаф, 1786. Behalyen het Voorwerk, 322 bladz. In gr. octavo. En ieder, die eenige kennis heeft van den toeftand onzer Helderfche Kust, en 't gevaar dat derzelver Zeeweringen loopen, bezeft terlond het gewigt van het volgen- de Voorftel door de Maatíchappy gedaan. Nadien de voornaamfte (troomen in de Zexc//che, Zeegaten, en wel hoofdzaaklyk in en by het Afarsdiep, hoe langs hoe meer de aldaar liggende Dyken en Zeeweringen naderen, en dezelven, door de гоепетепетепете, diepte, in „> gevaar brengen; zoo word gevraagd: Of. en door wel an ke middelen, de gemelde Stroomen van den Wal afgekeerd, en het naderen der gevaarlijke diepte voorgekko- men, of de Zeeweringen tegen de nadeelige uitwerking s van dien beveiligd zouden kunnen worden?" Der beantwoording van dit Voorftel heeft, onder anderen, de Heer Jacob Otten Husly гупе naïfpooringen deswegeus ingeleverd, welke hiermede gemacht worden; als hebbende dezelven, boven andere ingekommen Stukken, de goedkeuring van de Leden der Maatichappy in zo verstärken, dat ze den Schryver een zilveren Medaille, mitsgaders honderd halve gouden Ryders hebben toegeweezen; daar by aangenomen ‚had, zo veel in hem was, te volden aan de voorwaarden in het Programma geischt. —— Ву de gemeenmaaking van dit Stuk heeft de Autheur ‘er nog bygevoegd een Aanhangzel, behélze de nadere ophelderingen van eenige zwaarigheden, ep beantwoording van tegen bedenkingen over dit zyn Project, bet welk hy verder dem toetzc van bekwaame Mannen aam beveelt. Ook:heeft de. Maatichappy, het belang der zaa ke overweegende, goedgevonden dit Stuk met deeze uit. moodiging vergezeld te doen gaan. „Alle des kundige 5, lieden worden, van wegens de Heeren Opgeeveren Änderungen, van wegens de Vraage, by ,, dezen uitgenoodig, om hunne Remarques ор dit ,, Plan te fuppediteeren, zoo verre dezelven tot volma- ae king van het zelve, ofte het wegneemen van de zwaa- s, righeden, welken als nog in de executie der Hoofden _ = in de grootfte Diepte worden gevonden, zouden kun- » nen ftrekken, of eenige andere middelen aan de hand Us І 99 te == + = + VAN DE HOLLANDSCHE MAATSCHAPPY. 483 » te geeven; — onder uitlooving van eene convena- э» bele belooning, in gevalle dezelve van applicatie ge- ss maakt zouden Kunnen worden." | - Wyders verleent ous dit Deel nog: eenige Berigten aan de Maatíchappy gegeven. Hier van behoort tot het Heel- kundige, eene Waarneeming van den Heer á. ten Haaf, wegens eene verouderde Darm- Net, en Waterbreuk door Konstbewerking Herlteld; vam. den Heer 9. de Vries, we-ens eenige geueezene Polypi van den Neus; van den Heer W. van Lil, wegens een groot gezwel op de Knie-fchyf; en een Verhandeling van den Heer P. A. Kok over een verbetering in het Leerftuk der Voetbaaring. De everigen zyn betrekkelyk tot de Natuurlyke Historie, als behelzende Waarneemingen van den Graaf G. Rogzaumouwsky, over het verfchynzel der Phosphorike Lichten van de Ostzee; Bericht van den Heer F. Verfder wegens twee Elephants leenderen, пабу ‘s Bosch gevonden, met een ge aanmerkingen over dezelven; en eindelyk eene Befchry-ving van de zogenaamde Meermin der Stad Haarlem, of eigentyk van Edam, door den Heer 4. Vosmaer; welke befchryving hier nog een byzondere melding vordert. Het heeft den Heer Vosmaer, niet ten onregte, der moeite waardig gefcheenen, om deeze over '{ algemeen bekende ; doch opgefinukte, en van daar by veelen verdagte, historie wat nader na te fpeuren. Zyne onderzoekingen hebben hem geleid, om het bericht der oude Chronykfchfyveren deswe. Gens als egt aan te neemen; maar de laatere overleveringen, als of dit in "t jaar 1403 in de Purmermeer gevangen Zeewyf eene Meermin geweest ware, als vollirekt ongegtond te vere werpen. Het geen Jan Gerbrandfen van Leiden, die in "t jaar 1504 overleed, Reynerus Snoyus, die 1537 ftierf; en Ocko Scharlensfis, die in "t jaar 1566 nog fchynt geleefd te hebben, is in "t weezenlyke der zaake, en de voorname bye zonderheden, volkomen eenflemmig; doch geen hunnernoemt bevangen onderwerp eenfelemig eenfelemig eenne Meermin, maar eenpaarig een wild Wyf of Vrouwsperfoon. Eu in dit denkbeeld worden we, gelyk de Heer Vosmaer verder toont, bevege ged door de oude afbeeldingen, die. "er nog van voor-handen zyn. Hy beroept zich ten deezen aanziesr op eene Schildéry te Haarlem, in handen der. Heeren Elóuten welke, naar uitwyzen der kenmerken, lang vór 1600 gefchilderd, en waarfchynlyk naar een nog ouder" бок gemacht, zal zyn. Voorts op het fteenen beld, ter ge- dàchtenis. van  Geen wyders de egt- heid der gefchiedenisch, em wel byzonder van haar verblyf te Haarlem, verfterkt, is een gelofwaardige overlevering deswegens te Haarlem, met aanwyzing van de plaats Van haar verblyf, en melding van eenige byzonderheden, die set het verhaal der Chronykíchbryveren inftemmen. ,, raakt is. Dat zy met de zeldzaame eigenfchap gebooren э» geweest is, om lang in en op het water te kunnen an leeven, еп door den tyd in die zonderlinge eigenfchap sn volmaakter geworden is." Om de bevreemding van dit denkbeeld te verzwakken, beroept hy zig op geloofwaare dige voorbeelden van menfchen van verfcheiden aart, wel. . ken zig lang in het water konden onthouden, zonder daarin te verdrinken;.en hegt "er ten befluite de volgende opmerking aan, . | an Wy achten dus in deezen ons oogmerk bereikt, en beweezen te hebben, naamlyk, dat ае Haarlemmer , of liever Edammer , algemeen zo bekende Meermin, geen- zints eene Meerminne, maar een weezenlyk Vrouwsper- foon geweest is, welker omftandigheid en verwondering , ` baa- 99 ` VAN DE HOELANDECHE- MARTSCHAPPY. — 485 baama. digedfekap wel: verdient, dap gy eindelyk eens gezuivend. wierd, Gezviverd wied, zeg ik, van: alle de werdichtfelem, waarmede de oudheid haar omgecven| ей oukenmetyk gemaakt bad. Te meerder verdienfte heeft zulks, daar dezgelyke omzwachtelingen, van klaarblyklyk bewee тепе onwaarheden, welke altbans alhier in de zoogenaam- de, Haarkenmar. Bfaermin ayu aangetoond, niet tegen (kaan. 