VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
En Liefhebber der [llumineer- en Schilderktinfte heeft iú dezé Stukjes by een verzameld, de merkwaerdigíte Voorfchriften , die hem deswegens by verfcheiden Schryvers voorgekomen zynj en "er tevens bygevoegd het geen hy daer omtrent door-elgen on- dervinding nagefpeurd en opgemerkt heeft. Ze behelzen düs end verzameling van Voorfchriften, waer van men zich bedienen kan, in t bereiden vån velefleie Verwen, Vernisfen , Verlakzels enz. $ mitsgaders de noodige onderrichtingen rakende derzelver gebruik om in 't handhaven: der Kunfte wel te flagen. Volgens het oordeel van des kundige Liefhebbers, die deze Kunst oefenen, heeft merk , in deze Stukjes juist zo zeer geen geheimen te zoeken; maer meng kan ze echter wel aenzien als ene bekwame handleiding, waer van min gevorderden met vrucht gebruik konnen maken; te meer daef ze dus gereedlyk by de hand vinden, ’t geen anders in veeler Scbrif- ten verfpreid te zoeken is, Examen van bet Procureurs Postulahts-Ampt , in Vragen en Anta woorden. Te Leeuwarden, by A. Ferwerda en G. Tresling 1769. . In otavo 59 bladzyden. , - | S Ne beknopte onderrichting van *t géen een Procureur Postulant te doen flet, en wat men van hem te wachten heeft, als men in Procesfen is ingewikkeld: dat hier ten dienfte van jongen en on-. ervarenen ontvouwd word, om "er hun een algemeen en oppervlakkig, denkbeeld van te geven. Het Nieuwe Saar, Klugtfpel. In drie Bedryven. In profa. Gedrukt vtr Rekening van Mr. CORVER , Directeur van de Nederduitfche Schouwburg. In odavo 29 bladsyden. ` En verwarde Minnehandel gelukkig ontknoopt; ín deri ferae van een Blyfpel; maer doormengd met enige kluchtige inval-~ len, daer 't Nieuwejaer aenleiding toe geeft, die dit Stukje tot ene foort van Kluchtfpel maken; dat zonder kwetzing der goede zeden ten Tooneele gebragt zou konnen worden; doch niet zeer gefchike fchynt om de Aenfchouwers veel vermaeks te verlenen; "t laet zich ten minfte vry onaendoenlyk lezen; doch bekwame Acteurs konnen ` in Spelen van dien aert van merkelyken dienst zyn. Nin d 138, .— yERHANDELING VAN DEN TABAK: Nieuwe en naauwkeurige Verhandeling van den Tabak. Uit veek jaarige Ondervinding opgemaakt door een kundig Tabaks-Hande- .* daar. Te Amfi. by G. Bom 1770. In groot oltavo, 88 blads. ” F “Abakrookers en Snuivers konnen deze Verhandeling „zonder har- ` fenbreken, onder een Pypje of een Snuifje, gelyk wy gedaen hebben, met gemak doorbladeren, en 'er een verloopen uur mede flyten; om zich enige algemene kundigheden voor den geest te brene gen, betreffende den handel en °t gebruik van dit Plantgewas. Mo- gelyk vinden er enige onervaren Handelaers , Mengers , enz. nog enige byzonderheden in, die hun van dienst zyn, 't welk ze gereedlyk kon. nen nagaen. De Verhandeling beftaet uit vier Afdeelingen, behelzen- de eerst een algemeen verflag van de aenkweeking van dit Gewas, en den Tabakshandel in verfcheiden Landftreken , met melding van de kracht en deugden, die men er aen toefchryft; voorts een bericht van het gebruik dat men 'er in de Genees en Heelkunde van maekt, voor verfcheiden Kwalen, dat echter wel een omzichtig Practizyn ver- ischt: verder ene ontvouwing van Geheimen en Konstbehandelingeg van den Tabak, en zo ook eindelyk van de Snuifpoeders , om ze naeg de kunst te behandelen enz. Onder de Hoofdartykels is er ons.een voorgekomen , rakende de Verbetering der Inland/chbe Tas bakken, die in bet Gelder[cbe ep Stigtfche, omtrent Nieuwkerk, Rhee- nen , Wageningen, Arnhem ‚de geheele Betuwe , bet Land van tusfen Ma: s en Waal „en Amersfoort gevonden worden. Dit Artykel fcheen ons gefchikt, om den Landzaten iets byzonders mede te deelen ; doch de Autheur leert ons alleen , dat alle de tot nog aengewende moeite „ om onzen Hollandfchen Tabak een beter. geur te geven , vruchtoos geweest is. De bymengingen van O/izeizen en Parfuimen , gelyk hy fchryft , het gebruiken van Oranjewater , Muskus , Storax , Civet en andere Odetirs , het afzieden en opkooken met Zout , het verder droo- gen en fmeren met enig Tin&uur, alles is gefchied met een flechten uitlag, zo dat de hoop van hier in te zullen flagen vervliege. Echter. Zou'er onze Autheur meer van gezegd, en hier over breeder gehan- deld hebben, had hy niet gezien, ‚‚ dat'er in het Plan van een Werk „ dat by den Uitgeever deezes ftaat uit te komen, onder den naam van DEN VADERLANDER , een Proefkundige Verhandeling gegeewen zal " worden, over het Verbeteren van onzen Znlandfchen Tabak”, Men Heeft derhalven hier omtrent ene nadere onderrichting te verwachten , die , wel uitgevoerd wordende , van een wezenlyk nut zou konnen zyn, ten voordeele onzer Inlandfche Planteryen 3 welke de overdenkiüg van oplettenden en deskundigen wel verdienen, in zo ver ze geen geringen tak van onzen Handel uisleveren. D NIEUWE VADERLANDSCHE LETTER- OEFENINGEN. A De Waarbeid èn Godlykbeid van den Christelyken Godsdienst verdedigd, door y. A. No&ssELT, Dottor der H. Godgt: leerdbeid en Hoog - Leeraar op de Fredriks Univer fiteit te Halle. Naár den tweeden en derden Druk uit bet Hoogduitsch vertaald, Twee Deelen. Met eene Woorrede van j. D. DEI- MAN, Leeraar der Cbristelyke Gemeente, toegedaan de ona veranderde dër fche Geloof sbelydenisfe, te Utrecht. T? - Utrecbt-by W. H. Kroon. 1770. Bebaloen bet Voorwerk, én eén nevensgaanden Brief 742 bladzyden in groot ockavo. Elyk de waerheid in ’t algemeen nooit krachtiger voorgeftaen word, dah wanneer zy ene heftige tes enfpraek lyd, zo is ook de waerheid van dem Cliristely- en Godsdienst ín "t byzonder, door alle tyden, de ern- fette poogingen harer Voorftanderen ter harer verdedigins ge verfchuldigd , aen de herhaelde aenvallen der Ongeloo® vigen of Spotteren. Menfchen van dat character hebben 4 terwyl zy den Godsdienst, en wel byzoader den geopens baerden Godsdienst, meenden te fchehden ,. denzelven veel al, liunnes ondanks „ dat voordeel toegebragt, dat ze anderen opgewekt hebben, om de goede zaek, van tyd tot tyd, met meet, juistheid, klaerheid en bondigheid te andhäven. Aen omftandigheden vån die natuur heeft meri ook onder anderen dank te weten, ene gemaekte fchikkin op de Koninelyke Pruisfifcbe Frederiks - Univerfiteit te Fale volgens welke de Godgeleerde Faculteit aldaer gehouden i ook haer werk te maken van openlyke voorlezingen , over de waerheid van den Christelyketi Godsdienst; en dezel= ven indie?voege in te richten, dat ze niet alleen nuttig zyu voor hun, die zich bepaeldlyk ten dienfte der Kerke fchik- en, maer tevens konnen ftrekken , om dezulken , die zicht op geen eigenlyke Godgeleerdheid toeleggen, in de ware kennis van den Godsdienst en het Christendom gegrond té doen worden. Een vruchtgevolg van deze fchikking is het hier bovengenoemde Werk van den Hoogleeraer Noësfelt j -dat in alle opzichten aen *t voorgeftelde oogmerk zeer wel beantwoord , en met het hoogfte regt ene plaets verdient , IY. DEEL. N. LETT. NO, 5. CN ne- € 190 | Je A. NOÉSSELT nevens andere beroemde Schriften van dien aert. Schoon men niet konne zeggen, dat het desaengaende iets nieuws behelze , dat van merkelyk aenbelang is; °t welk men over dit onderwerp, als een Autheur by zyne zaek blyft, niet wel kan verwachten, te minder daer de tegenftreevers van den geopenbaerden Godsdienst niets voor den dag brengen, dat wezenlyk nieuw genoemd kan worden; zo mag men %x echter wel ten ernftigfte ter lezinge aenpryzen, zo ten aenzien der geregelde fchikkinge en duidelyke voorftelling, als oordeelkundige ontvouwing der bewyzen, en befchei- den wederlegging der tegenwerpingen ; inzonderheid dere ` zulken, die men in onze latere dagen, wel eens, onder ene andere gedaente , als of ’t iets nieuws ware, fmaeklyk heeft zoeken voor te (ellen: *t welk zyn Hoogeerwaerde. Onze geachte Autheur enige voorafgaende aenmerkin- gen medegedeeld hebbende , over ’t gewicht van ’t' one derzoek der waerheid of valschheid van den Christelyken Godsdienst; °t geen er tot dit onderzoek vereischt word ; en "t geen men rakende den Christelyken Godsdienst en °t Ongeloof in 't algemeen in acht heeft te nemen; vangt voorts aen met ene verdeediging van den Godsdienst te- gen de grovere en meer bedekte Atheïsten. In dit ge- deelte legt hy °t "er op: toe, om ons onder °t oog te brengen , welke overtuigende bewyzen wy hebben voor ` de zekerheid van Gods Beftaen; hoe wy op wel gegron- de reden de aenbiddelyke Eigenfchappen van dat Opper- wezen konnen kennen, en behooren té erkennen; op hoe zekere gronden de leer der Godlyke Voorzienigheid fteunt, en hoe toereikende gronden de Rede ons verleent, om Ons van de onfterfelykheid der Ziele te overtuigen, en te doen befluiten, dat onze ziel hier namaels , naer 't verfchil- ` Jend gedrag, dat we in dit leven geleid hebben, of gelukkig of ongelukkig zal zyn. —— Hier aen is gehecht ene Verhan- deling over den invloed der Ongodistery, en des Gods- diensts daer en tegen op het hart, de deugd en °t geluk der Menfchen: waer in de Hoogleeraer zich verledigt tot een paeuwkeurig onderzoek van de voornaemfte grondftellin- gen, op welken de Ongodisten hunne Zedeleer vestigen ; derzelver ongenoegzaemheid toont; en in tegendeel de on- emene voordeelen van den Godsdienst óntvouwt: terwyl y in °t flot derzelve ook nog doet zien , dat de Godsdienst geg- e VERDEDIGING VAN DEN GODSDIENST, 191 geebe uitwerking is, noch van ’t bygeloof, noch der vreda ze, noch des eigenbelangs, noch der ftsetkunde. ——— Due ver het oog gevestigd hebbende op grovere en meer bedekte Atheïsten , wend hy zich vervolgens tot dezula ken, die door twyfelzucht gedreven worden , en benaer- Der zich om te toonen , dat wy genoegzame gronden hebben , om de twyfeling aengaende den Godsdienst te verbannen. menfchen met een uitnemender licht, dat der Openbarin- e, begiftigd heeft; en "a Menfchen verplichting om na die penbáring om te'zien , mitsgaders den eenvoudigen weg, om, onder de menigvuldige voorgewende Godlyke open, bringen, de enige ware Openbaring te vinden. Dit ge: handeld hebbende gaet hy over tot het ontvouwen’ der gronden , welken ten bewyze der waerheid van den Chris- telyken Godsdienst (trekken. In deze ontvouwing ontmoet ots eerst ene verhandeling over den Canon der Heilige Schrift; dienende om te toonen, welke Boeken die ware Godlyke Openbaring behelzen; en op hoe vasten grond wy verstkerd zyn, dat ons, die Boeken bezittende , niets onte breekt van de Leer of Narichten , die God ons geopenbaerd heeft. Verder draegt ons de Hoogleeraer de bewyzen voor, welken de Godlykheid der Leere, in die Schriften vervat, Ontegenzeggelyk ftaven3 en doet daer mede gepaerd gaer ene wederlegging der voornaemfte tegenwerpingen van on- cerfcheiden foort, waer van zich vroegere en wel byzon- 2 | der 192 Je A. NOESSELT der latere Deisten bediend hebben, om die leer der Hei- lige Schriften, waer " hun mogelyk , te bezwalken. — Ten laetfte word dit Gefchrift beflooten, met ene ver- deediging van den Christelyken Godsdienst tegen de Indif- ferentisten; waer in de Autheur, na getoond te hebben, dat men op geen goeden grond kan ftellen, dat ’er niets tot den Godsdienst behoort, buiten het geen onmiddelyk de heiliging van den mensch bedoelt, en dat de enkel befpiegelende leeringen des Christendoms noodzaeklyk elegenheid tot twisten geven; zich byzonder uitlaet over bet rechtmatig gebruik der Rede in den Godsdienst , en onze verplichting om alles, wat in de Heilige Schrift voorkomt , op s getuigenis aen te nemen. En hier by komt eindelyk nog een beknopt voorílel, betreffende de onfchuld onzer dwalingen in den Godsdienst, met aentooninge van 't geen men ten minfte eerst te doen beeft, eer men zyne dwaalingen voor onfchuldig kan uit- even, ` Aan het einde van dit Werk, dat, volgens dezen lei- draed, alleszins met oordeel is uitgevoerd , heeft men nog geplaetst een Brief des Hoogleeraers aen de Studenten op de gemelde Univerfiteit, en wel byzonder aen dezulken, die zich de eigenlyke Godgeleerdheid niet toegewyd heb- ben. ren uitmunten, 't zy in Aenzien of Geleerdheid , den Godsdienst konnen toebrengen; wanneer zy zich, in ene wel gegronde overtuiging, ernftig op deszelfs betrachting; toeleggen. Men mag gevolglyk dezen Brief, fchoon in- zonderheid tot die Studenten gericht, met reden als een Papier van uitgebreider nuttigheid befchouwen , en dus des- zelfs lezing allen denzulken aenpryzen, die zich over een: grondig onderzoek van den Godsdienst weinig bekomme- ren, of ene meerdere overtuiging’. van deszelfs Waerheid en Godlykheid noodig hebben; gelyk de Eerwaerde Dei- man zich uitdrukt in zyne Voorreden , die hy voor de Nederduitfche uitgave van dit Werk geplaetst heeft. Ook verdient deze Voorreden , om dit nog met een kort woord te melden, zeer wel des Lezers opmerking; voor zo veel dezelve ene bezadigde oordeelkundige befchouwing behelst, - van den tegenwoordigen toeftand des Christendoms en de n= VERDEDIGING VAN DEN GODSDIENST. 193 Ongeloofs ; wel byzonder om een iederte doen opmerken, dat die omftandigheden genoegzame reden verlenen , om te hoopen , dat het Ongeloof reeds zyn eigen ondergang be- werkt, en de Godsdienst in luister (äer toe te nemen; ine dien maer deszelfs belyders, door hun gedfag, geen gele- genheid geven, on hunnen Godsdienst te lasteren ; en zich in tegendeel bevlytigen , om de bewyzen voor deszelfs Waerheid en Godlykheid, door een deugdzamen wandel, te verfterken. De voordeelen van den Godsdienst, voorgefteld en aangedrone en, door JACOBUS van NUYS KLINKENDERGH, A. L. M, bil. Dr. en Predikant te Eemnes Buytendyk. Eerfte Deel , Eerfte Stuk. Te Utrecht, by H. v. Otterloo 1770. Bebal- ven de Voorreden 408 bladz. in groot oCtavo. d IN End , die het bekende voorftel , la gageure de Pascal, de kans van Paseal geheten (*) , immer met enige oplettenheid overwoog , heeft ooit konnen twyfelen, welke zyde hem, in °t geval van keuze, te kiezen zoude ftaen. Het zogenaemde bewys van't veilige ontleend is zeker fterk genoeg, ten voordeele van den Godsdienst, om menfchenr van enige bedaerdheid ten minfte tot ftaente brengen; voor - al daer’tOngeloof , wat het ook hebbe mogen aenwenden , nimmer vaste gronden heeft konnen leggen, waer op het zyne verfmading van den Natuurlyken of verachting van den geopenbaerden Godsdienst , met den minften fchyn van: veiligheid , zou beftaen te vestigen. De Eerwaerde Klin- kenbergb, de kracht hier van bezeffende , heeft niet oneie gen geoordeeld, der beste zake een wezenlyken dienst te zullen doen, althans naer zyn vermogen de behulpzame hand te bieden, met dit bewys, afgeleid van de voordee- len des Godsdienftes , onderfcheidenlyk in de voornaemfte opzichten te ontvouwen. ,, °t Is myn oogmerk niet, zegt by, om de waerheid van den natuurlyken eu Christelyken Godsdienst ter dezer plaetze te betoogen"; dit acht hy, , | fchoon ` (*y Pascal naemlyk Debt in zyne Penfdes fur la Religion $. 7. p 41. ook de volgende bedenking voor. ,, Wie heeft meer voor de el te vreezen, hy die niet zeker weet of ‘er een hel is, maar geen. zins te twyffelen heeft aan zyne verdoemenis, zo ‘er een is? of hy die ten volle verzekert is, dat ‘er een hel gevonden word , maar eene gegronde hoop voedt, dat hy van dorzelver ftraffe zal bevryd zyn "9 d NS | 154. Je V. NUYS KLINKENBERGH fchoon hy *t echter , volgens den aert van zyn Gefchrift. niet geheel uit het oog verlieze , reeds ten overvloede door velen gedaen: ,, alleenlyk , vervolgt by, zal ik maer de uit- muntende voorrechten, die uit dezen Godsdienst voor °t menschdom voortvloeien met weinige aantoonen , om "E hedendaagsch ongeloov ter hunner befchaaming te doen zien, hoe veele en hoe groote voordeelen zy verfmaaden, wanneer zy den zo beminnelyken en voordeeligen Gods- dienst verwerpen”. — In de uitvoeringe hier van felt hy zich voor, in de eerfte plaets het oog te vestigen op de voordeelen van den Natuurlyken, en dan die van den Crit, telyken Godsdienst te overwegen. En ter onderfcheidener behandelinge van 't eerfte Lid, (aer hy een aenvang te ne. men met het befchouwen der voordeelen, die de natuur- lyke Godsdienst aen deder mensch in "t byzonder verfchaft , en vervolgens te toonen, wat invloed de Godsdienst bebbe ‚op den burger[laet , voor wien: de Godsdienst, zal dezelve beftaen, volftrekt noodzaeklyk is. Het thans voor handen zynde Stuk is bepaeld tot het eerstgenoemde, en ontvouwt ons de voordeelen , die de Natuurlyke Gods- dienst aen ieder van deszelfs betrachteren verleent, zo in dit leven en den dood, als na dit leven; zullende de invloed van den Godsdienst op den Burger[laet nog genoegzame Dot verlenen, voor het tweede Stuk dezes eerílen Deels. Onze Autheur behandelt dit onderwerp „zo ver zyn doel- Wit in dezen is, in dit Stuk, met veel naeuwkeurigheid en zeer onderfcheiden , volgens ene welgefchikte orde, die den Lezer ene geregelde leiding van gedachten aen de hand geeft. Na ene algemene befchouwing van de kracht der redeneringe uit bet veilige, ten voordeele van den Gods- dienst, verledigt hy zich, ten einde zulks in 't helderfte daglicht te plaetzen, om de onfchatbare voordeelen van den Godsdienst, wat meer in 't byzonder, en by de ftuk- ken open te leggen. Hier toe komen afzondetlyk in overe weging de voordeelen van den Godsdienst, die uit de bee {cheuwing van Gods Be[laen en Eigenjcbappen afgeleid ware den; als mede de voordeelen , welken voortvloeien uit de ernftige overdenking zyner Werken; zo inwendige, naem- lyk zyne Befluiten, als uitwendige, te weten; het Werk der Scbeppinge , in °t algemeen „en die van den Mensch in °t byzonder, ten opzichte niet alleen van "t Licbaem, maer ook van de Ziel; mitsgaders het Werk der Poorzienigbeids en eindelyk de voordeelen welken ieder Godsdienflig Mensch kan erlangen, uit de betrachting der plichten , bw -= " E * VOORDEELEN.VAN DEN GODSDIENST. 195 dezelve vordert. =a Tot dus ver:hond zyn Eerwaerde het ovg gevestigd op de voordeelen , die de Godsdienst des- zelfs handhavers , geduurende hun tydlyk leven, in hun bedryf op Aerde aenbrengt; en hier op leid hy ons verder ter overweginge van ’t voordeel dat een Godsdienftige heeft boven den Ongeloovigen in de uure der doods, tegen wiens verfchrikkingen zelfs de Natuurlyke Godsdienst hem eni- germate kan wapenen. ` En eindelyk befluit hy dit gedeel- te , met zich zelven. een braven Heiden voor te Dellen, die, zo ver zyne gronden hem toereikend zyn , hoopt op een leven na dit leven ;om te toonen welke gedachten die moet voeden van zyn aenftaend lot: en dus te doen den, welke onnadenkelyke voordeelen den Godsdient na dit leven ver- gezellen, zo de leer van een toekomenden ftaet van ftraf en belooning, (waer van ons de Openbaring verzekering geeft, met bepaelder kundigheden , hoe de Mensch einde- loos gelukkig kan worden, ) waarachtig zy. De Eerwserde Klinkembergb heett ieder dezer hoofdbyzonder- heden met oplettenheid nagegaen , derzelver invloed op > ,'s Menfchen geluk met kracht aengedrongen, en zyne re- deneringen deswegens alleszins te nadruklyker voorgedra- gen, in tegenoverftelling tegen den heilloozen invloed der. Ongodsdienftigheid , en derzelver rampfpoedige gevolgen, voor de Ongeloovigen ; welker tegenwerpingen en uitvluch- ten, ter verzwakkinge zyner bedenkingen, hy tevens ten ernitigíte tegengaet , en met oordeel wederlegt. | Gaerne hielden wy ons in dezen op met enig boven ande- ren aenmerkelyk gedeelte wat byzonderer te ontvouwen 5. dan ons bepaeld beftek laet zulks niet toe; ook zal een volgend Stuk ons daer toe wel eens nddere aenleiding ge- ven; genoeg zy het voor tegenwoordig de volgende alge- mene redenering van onzen Autheur, tegen ene algemene bederking van't Ongeloof,tot ene proeve zyner redeneer- wyze te berde te brengen. ' » Het Ongeloof zal gereedlyk zeggen, dat alle de zogen saemde voordeelen, uit de befcbouwing van Gods beftaen afge. leid ‚niets anders zyn dan idele barfcben/cbimmen en zoete droo- men, indien ‘er niet daedelyk zo een God aenweezig zy; welk denkbeeld zy liever voor 't domme en onweetende zo wel als bygeloovig en misleide gemeen willen overlaeten , ter- wyl zy, die zo verheven en onbevooroordeelt denken, 't zelve zich tot geene geringe fchande zouden rekenen,. » Maer hier op antwoord ik, dat fchoon genoomen ‘er äeren geene overtuigende bewysredenen voor "£ beffaeri van. N4. ee 196 20 jy. V. NUYS KLINKENBERGIT gene opperfte Godheid, ja de redenen voor en tegen flonden vole maektelyk gelyk , zo dat een ongeloovige eene reeks van bondige betoogredenen even zo krachtig en voldingende , als die geene, die voor *t beftaen eener Godheid worden aengevoerd , tegen dit leerftuk konde inbrengen , dat even- wel , niet tegenítaende dit alles , elk en een ygelyk mensch, indien hy °t minfte vonkje van wysheid en voorzichtigheid in zynen boezem droeg, zich geenzins deze d«vaeling dai 'er een God is, om en van weege alle de uitmuntende voor- deelen , die daer in liggen opgeflooten , zoude willen laeten ontweldigen. zo hy maar tot hem den toevlucht nam , of hy dan niet | met (*) In Catone majore, c. 23. ,, Indien ik hier in dwael, dat ik de gielen der menfchen voor onfterffelyke weezens houde , dan dwael ik met vermaek , en ik zoude geenzins dulden, dat iemand my deze dwaeling , waer meede ik my zo lang ik leev ten uiterften vermaek, ónumam, en indien ik geftorven de geheel en al gevoelloos zyn zal, gelyk eenige Klefne Pbilofoopbjes meenen, dan heb ik ook niet te vreezen , dat deze Philofoophjes na hunnen dood my over deze myne dwaeling befpetten zullen”, — | 3 r VOORDEELEN VAN DEN GODSDIENST. 197 met allen moogelyken fpoed alle middelen in 't werk zoude Rellen , om door de hulp van dezen geneesheer gered te worden, indien 'er zo veele bewyzen waeren voor *t aen- weezen en de bequaemheid van denzelven , als 'er zyn voor 'taenweezen eener Godheid; hoewel de een en de ander yan zyne medgezellen 't gerucht van dezen geneesheer voor een verdigtfel uytmaekten, dat by niemand anders, paer bun voorgeeven, ingang vondt dan by °t ligtyeloovi- ge gemeen, en daer toe eenige bewyzen bybragt, die van even zo veel kracht en gewicht waeren, als die van 't on- geloov tegen het beftaen eener Godheid? En of hy in een ander geval hoorende , dat hem in een zeker afgeleegen gewest een ryke erfenis was te beurt gevallen , van eenen zekeren voorheen onbekenden bloedverwand , zo hy dee- zen man maer voor zynen bloedverwand erkennen’ en de erfenis aenvaerden wilde „of hy dan van deze erfenis geen gebruyk zoude maeken, indien 'er voor de waerheid van deze tyding dezelve gronden van zekerheid waeren , als 'er zyn voor Gods beftaen, hoewel hy er deze bedenkingen tegen had, dat hy zich niet begrypen kon, dat deze man hem zo zoude toegenegen zyn, dat hy hem nooyt gezien had, dat °t niet op eene wiskundige wys kon betoogd | wore den, en wat dergelyke uitvluchten, die met de fterkfte bewyzen tegen 't beltaen eener: Godheid in volkoomen evenwicht ftaen, meer zyn? Befchbouwingen over den Ouderdom, enz, Uit bet Franscb in ` ’t Hoogduitsch vertaald, en nu in 't Nederduitscb overgezet, door THEODORUS VAN BRUSSRL. Te Amft. by f. Wesfing Willemsz. 1770. Op deze Verhandeling volgen niet oneigen enigen der van oudsher hooggeroemde Gedachten van cicero over den Menfchbelyken Ouderdom ; waer in die Wysgeer de fchyn- gronden ten bezware des Ouderdoms krachtig wederleid, en ons inboezemt , dat 'er ,, op een onfchuldig , gerust en eerbaar geleid leven, een geruste aangenaame Ouderdom moet volgen; maar dat de dwaazen in tegendeel den Ou- derdom door hunne eigen fchuld en door hunne lasteren bezwaarlyk maaken ". Dezen gaen vergezeld van de Gedachten van Mevrouwe Marquifinne van LAMBERT , over den WVrouwelyken Ouder- dom; door welken die deftige Matrone hare Dochters voor- bereid , om haer bekwaem te maken tot den Ouderdom; ten einde zy zich in ftaet ftellen, om dien met genoegen . , , . . 1G er -~ Wé OVER DEN OUDERDOM, 199. te konnen. beleven, en zich als dan overeenkomftig met hunnen {tand te gedragen. | Eindelyk is hier nog bygevoegd ene Aenfpraek van den Eerwaerden FOR MEY aen zyne vyf Dochters , welke ten opfchrift heeft, Gedenkteken aan de 'Gedacbtenis van de Ge- liefdfle en Lievenswaardigfle Dochter toegewyd. In dit Stukje komt ons voor een uitmuntend Tafereel van ene bevallige , verftandige en deugdzame Juffer, met name Franz. Elizae betb Wilbelmine, oudfte Dochter van den Eerwaerden Fore meys „Ae booren den 18 van Hooimaand 1738, en den 18 van Wintermaand 1758 aen de Kinderziekte overleeden, Dit Tafereel word gemaeld, door een Vader die tevens een Wysgeer is; en hier de tedere aendoening van °t getroffen hart eens Vaders, te gelyk met de bezadigde gemoedsge- - ftalte van een verftandig Wysgeer doet doorílraalen 5 zo dat de W ysgeer 't Vaderlyke hart niet verftompe, en de Vader den bezadigden Wysgeer niet befchame ; nadien teerhartigheid en gelatenheid in deze Aenfpraek beftendig hand aen hand gaen; des dezelve.met regt als een Kunste fuk aengemerkt moge worden. Derzelver inhoud is eigen- aertig gefchikt om jonge Lieden ter navolginge van zulk een uitmuntend voorbeeld aen te moedigen, waer toe ook de nevensgaende Lesfen van zyn Eerwaerden in alle op- zichten bevorderlyk zyn. „Ander bereedeneerd Vertoog, «vaarüm bet niet geloofbaar is, ı dat ‘er Spooken zyn, of kunnen zyn. Door ALETOFILUS. Te Haarlem , by Aris Tolk 1769. Bebalven bet Voorberigt 8o bladz. in groot octavo. E [Et bekende beredeneerd Vertoog van PROBUS, over dit onderwerp , heeft aenleiding gegeven , tot dezen, ' Tytel van een Ander bereedeneerd Vertoog. Deszelfs Schry- ver is 't ook in dit Stuk volkomen eens met PROBUS, en maekt geen zwarigheid van te bekennen , dat hy er niets af, noch toe. weet.te doen: alleen komt het hem. voor, dat men dit onderwerp niet vruchtloos nog op ene andere Wyze kan behandelen, om ook van die zyde het Spook- edrocht aen te vallen, en dus het zelve, waer ’t moge- yk, gezamentlyker hand uit de waereld te boenen. Met dat inzicht mgekt hy gebruik van ene Verhande- ling, wegens Gods werking op de Schepfelen. Een onder- Werp, meermaels door hem in gemene zamenfprekingen . met 200 VERTOOG met goede Vrienden behandeld, by deze gelegenheid uit- gewerkt, en tot een grondílag gelegd, van ene wederleg- ging der algemene denkbeelden van Spookery. In deze voorafgaende Verhandeling ftelt de Autheur zich voor te betoogen, uit de kundigheden die wy van God als Schep- per, Onderhouder en Beftierder, mitsgaders van de ver- mogens en werkzaemheden der Geesten hebben, dat men God alleen beeft aan te merken als de daadwerkende Oorzaak van alles wat "er in de Natuur is , en gefcbied. en dat de Scbep- felen flegts vooräfgaende Oorzaaken , óf Oorzaáken by gelegen- beid zyn. Wel byzonder legt hy 't'er in dit Vertoog op toe, om te doen zien, dat geen Schepzel boven zyn natuur , . of buiten zyn ingefcbapen vermoogen werken kan; en dat dus - * ook de Geesten , by mangel van bet daer toe beboorende vermooe gen, op zich zelven op de Ligbaamen niet kunnen werken. Dit betoogde levert hem, zyns achtens, een genoegzae men grond, om de ongeloof baerheid der Spookeryen te beweren. En om alle misverftand des aengaende voor te komen, bepaelt hy terftond , wat hv door Spooken en Spookeryen verítaet: te weten: Jer/cbyningen, Openbaa- ringen of andere «vérkdaadigbeeden , die bovennatuurlyk zyn, en door den Boozen Geest, of door Zielen van Overleedenen uitgevoerd worden. En van zulke Spooken, zegt hy, dat het niet geloof baer is , dat ze er zyn, of zyn konnen. De rede hier van is uit het bovengemelde blykbaer; ze hebben >er naemlyk , volgens het voorheen betoogde , geen natuur- byk ingefchapen en hebbelyk vermogen toe. ! men, t is waer, de Duivel kan dit of dat niet doen, ten 2y God bet bem toelate , ef bem vrybeid en verlof geve; zo wil onze Schryver dat men wel gade flae , wat zodanig ene uitdrukking betekent. En hy merkt aen, dat dezelve niets anders beduid , dan niet verbieden of niet beletten , des men, dusfpreken de , vooronderftelt , dat de Geesten daedlyk zulk een vermogen hebben ;'t welk tegen het betoogde aenloopt. an Toelgaten en vryheid geeven , zegt hy , onderftéld altyd vermoogen in den genen a Aan wien men iets toelaat te . doen: of heeft hy het vermoogen niet, dan is het bloot toelaaten vergeefs „en kragteloos: maar daar is noodig, dat men hem het vermoogen geeve, "t géne hy niet heeft ". Dit met verfcheiden voorbeelden opgehelderd hebbende , inzonderheid met het geval van Balams Ezelin ; welke fprak , niet by enkele toelating des Heren , maer door dien God haer een buiten gemeen vermogen verleende; zo ftelt hy ' zyn befluit uit het voorheen betoogde aldus voor, » ik A ` , ee OVER DE SPOOKEN, ger tefluit derhalven dat nógt Duivel., nogt’ Zieten der Over- leedenen , jaa geen andere gefchapen Geest, van hoe hoo- gen, óf laagen kring hy ook mogt weezen, zig zigtbaar , hoorbaar „ tastbaar , óf aan andere Zintuigen kénbaar kan ` maaken , óf op eenige andere wyze op flóffelyke voorwer- pen kan werken , zélfs niet by toelaatinge des Heeren : want enkelde toelaating werkt niets uit. En zyn zulke dingen ooit gefchied , gelyk ze waarlyk meenigmaal ge- fchied. zyn , als blykt in verfcheidene verfchyningen Ser goede Engelen, en in de wérkingen der booze Engelen , in de Lighaamen der bezétenen; dan zyn het wérken van een bovennatuurlyk vermoogen, 't geen Gode al&en toe- koomt, geweest: wérken, die buiten den gemeenen loop der natuure zyn, daar Gód nooit, dan om groote , en ge- wigtige, en met zyne alwyze beftieringe overéenkomende feedenén van afwykt?: hoedanige reden; gelyk onze Am, theur voorder aenmerkt, geen plaets hebben , in die beu- zelagtige en Gode onwaerdige Spookeryen , waer van velen met zulk een ophef gewag maken. Voorts vestigt hy nog onze aendacht op "t bekende voorftel van onzen Hemel. fchen Leermeester, in het verhael van den ryken Man en den armen Lazarus, waer in foortgelyke verfchyningen als onnut voorkomen.’ Hier aen zyn wyders gehecht enige bedenkingen over 't geval met de Toveresfe te Endor, en. % gebruik dat God zomtyds maekt van "s Meníchen neigin= gen ten kwade in 't algemeen , mitsgaders tot Wichelaryen. en dergelyken in 't byzonder. En voorts nog ettelyke aen- merkingen, zo over de oorzaken van 't.Spookgeloof , als over zommige Spookvertellingen , en "t geen deswegens in. overweging genomen behoort te worden. 't Een en ’t an- der verfterkt hem in die gedachten , ,, dat het geenzins. waarfchynlyk en geloofbaar is, dat et Spooken zyn, óf zyn kunnen: en bygevolg, dat al, wat men voor Spooke-. ryen te markt bréngt, niets anders zyn, dan loutere in-. beeldingen of Boeveftukken van kwaaddardige menfchen, of eindelyk uitwerkfels van natuürlyke oorzaaken ; die men niet nauwkeurig genoeg, onderzógt heeft, en ook fomtyds niet wel kan nagaan”, — — Des Autheurs denkwyze en manier van voorftelling is zeker der overweginge waerdig 5 dan 't zou ons geen wonder doen, al kwame het Vertoog, van ruoBus velen over *t geheel overtuigender voor. | C Proef t 20$ LG KRUGER RERUM aS egte Proef van eene Experimentaal - Zielenleere , entworpen door D. JOHAN GOTLOB KRUGER , Ordinaris Profesfor in de Geneeskunde en Wysbegeerte te Helmfteed, Lid van de Roomsch-Keizerlyke Academie der Natuur- onderzoeke- ren, en, van de Koninglyk Pruisfifche Academie der Weetenfchappen. Voorzien met een aanbangzel, °t welk aanmerklyke waarneemingen van geloofwaardige Artzen , ter opbeldering van de Ztielenleere , bybrengt, en thans ver- rykt is met des voornoemden uitmuntenden Schryovers eertyds in bet licht gegeeven Schets van een Nieuw Opflel der Ge- neeskunde. "Di bet Hoogduitsch vertaald , door j. w. LUS "TIG. Voor den Vertaaler. Te Gron. by H. Vechnerus, 1769. Gr. Ottavo, bebalven de Voorrede 4co bladz. Y hebben in een voorgaand Stukje van de JV. Waderl, | Letter-Oefen. (*) een berigt gegeeven van een ander . Werk van deezen zelfden Schryver, aangaande de Diëet of Levens-orde , tot bewaaring der gezondheid, ook door den zelfden Vertaaler uit het Hoogduitsch overgezet. Ges _Jyk het laatstgemelde eenige goede regelen aan de hand geeft , welker betrdgting en opvolging van merkelyk nut unnen zyn „is dit, welk wy nu voor ons hebben, meer om de befchouwing en nieuwsgierige weetlust eenige ftoffe van overdenking te verfchaffen , dan eenig wezenlyk mid- del te wezen tot het welzyn des menfchen. Doch de be- fchouwing wil ook wel eens haaren lust voldoen met din- gen, fchoon duister, en voor het meníchelyk verftand on- doorgrondelyk , te onderzoeken en te overweegen , op hoeveelerleie wyze dezelven van deezen of genen , zich voor Wysgeeren uitgeevende , begreepen em voorgefteld: worden. De Heer KRUGER, amptshalve tor lesfen over de Wysbegeerte verbonden , en een vermogen hebbende. over veele dingen te fchryven , heeft men zich niet zeer te verwonderen , dat hy dit Werk , eene Zielenleere ge- noemd, hebbe in ’ licht gegeeven. Gelyk de Auteur in andere zyner Werken een luchtigen fehryf trant heeft gehouden , is óok dit op gelyke wyze ingerigt. Hy fchynt de duisterheid en dorheid der ftoffe , door eenige fchertzende aanmerkingen „of ingevoegde aan- genaame historietjes te hebben willen vervrolyken; fchoon: dee, Ç) Zie N, Fadert Letter-Oef, IV, Deel, blada. 106. - EXPERIMENTAAL = ZIELENLEEREe $93 dezen- ondeztusfchen niet nalaaten het Werk‘ wat lange wyliger te maaken.. Niemant moet hier verwagten een onderzoek van het wezen der Ziele , en eene befchryving van de verfchillende onderftellingen , volgens welken men haare werking in of op het lichaam verklaart; veel min mathematifche bewv- - zen, wat zy is , haare onfterflykheid en toeltand na den dood enz. gelyk de Schryver in zyne Voorreden zynen Lezer waarfchouwt; zo om dat het zyns bedunkens nog te vroeg is van eene zaake te fpreeken , waar van men reeds zo veel gefproken heeft, als om dat hy zich blootelyk by:. de ervaarenheid heeft willen houden. En door den titel Experimentaal-Zielenleere verftaat Hy niets anders dan eene Leere welke gegrond is op waarneemingen en ondervin- dingen, welken hier de plaatfe van Experimenten of Droe, ven vervullen, wyl een iegelyk begrypt dat men geene Experimenten met of op de Ziele kan doen. : Na de Inleiding is het Werk verdeeld in XIV Hoofdftuk- ken der Ziclenleere aangaande. [n het Ifte {preekt hy van de beftaanlykbeid der Ziele. II, Van bet Kennis- vermogen, Ill, Van bet gevoelend Vermogen, IV , Van de Verbeeldings- kracht. V., Van bet verdicbterd Vermogen. VI, Van Waas ken, Slaapen en Droomen. VI. Lon bet Gebeugen. VIII, Van bet Verftand , bet Vernuft en de Reden. IX, Van de Onver- . febilligbeid, Lust en Onlust. X, Van bet begeerend Vermo» en. XI, Van de Gemoeds-beweegingen. Xil , Van de Vry- eid, Xlll, Wan de vereeniging des Lichaams en der Ziele. XIV, Van de Zielen der Dieren, Wy zullen den Schryver niet in alle deeze verdeelingen volgen, maar het genoeg achten bier en daar een {taaltje van zyn gevoelen en behan- deling uit te kippen , om te doen zien wat men in, het Werk zelf zal aantreffen.. Aangaande de beftuanlykbeid der Ziele, zegt de Heer KRU» cer: Ken innerlyk bezef en een onloochenbaar gevoel over- tuigt eenen iegelyken, dat hy zyns zelfs en anderer zaakety. bewust is ; en dit wezen is het welk men doorgaans de Ziel noemt. Het beftaan der Ziele is derhalve even zeker als dat. wy in wezen zyn. Werpt hier iemant tegen, alleen door ervaarenheid bewust te zyn , dat hy een lichaam heeft en denkt: Hy antwoordt, dat dit op een woordenftryd zal uiloopen; om dat te zeggen: ik ben een lichaam en denk niets anders kan uitdrukken dan ik bezit een denkende kracht , en deeze denkende kracht is het waar aan de benaaming gegeeven wordt van Ziel, Een denkend lichaam is cen | es ged fe Ge KRUGER bezield licham, en een bezield lichaam is een lichaämi , "E welk eene Ziele heeft. Hy wederlegt de zodanigen die ftellen dat de Ziel in denking befta , door de ophouding van denken in een volmaakt gerusten flaap, flaauwten en andere toevallen waar in iemant niets van zich zelve weet. Van het Kennissvermogen handelende , zegt de Schryver: wy Jeeren denken gelyk een kind leert gaan: men oordeelt eerst geheel buiten.den haak, en maakt reden-befluiten , welken tegen alle regelen aanloopen. Maar , de ondervinding ver- betert alle deeze gebreken, en het gevoelen wordt onze leermeester , welke wy het te danken hebben, dat wy al- Jengs gelyk andere menfchen leeren denken, zonder zelfs te weeten hoe wy het geleerd hebben,. Van het Geobelend vermogen zegt de Heer Krüger : Wan- neer een mensch ziet, hoort, voelt, fmaakt of riekt , zegt men dat hy veele. Onderzoekt men mu wat als dan by hem voorvalt , bemerken we dat hy voorftellingen hebbe van aanwezige zaaken. Daar uit heeft men het befluit opge- maakt, dat voelen niets anders zy dan tegenwoordig zynde voorwerpen door de zinnen gewaar te worden, En nademaal wy ons niet alleen kunnen voorftellen 't gene buiten ons, maar ook zelfs wat in onze Ziele bevindelyk is , heeft men goede redenen gehad om de zinnen in witerlyke en innerlyke te verdeelen., Dewyl het leven, zegt Hy, hier na, in de vereeniging van Ziel en lichaam moet gefteld worden, ziet men niet onbillyk het gevoel voor het middel aan waar door die band wordt onderhouden. Van de Werbeeldings-kragt ftelt Hy dezelve , behalve het gevoelend vermogen , die begaafdheid te wezen, de beel- den van eertyds begreepene zaaken wederom voort te bren- gen. Verfcheide aanmerkingen gemaakt hebbende van de kragt der verbeelding op den menfche, toont hy van gee voelen te zyn dat de moedervlakken , waar mede kinderen ter wereld koomen, door de verbeelding van de moeder veroorzaakt worden. „ Alle neergeftelde waarneemingen ” , zegt Hy; ,, der Artzerm daar van te willen aanhaalen, ware een eindeloos werk, —— Het is genoegzaam bekend, dat er op eene zeer levendige , of zelfs met zeker eene harts- tagt verzeld geweest zynde voorfteiling eener zwangere vrouw , gemeenlyk aan het kind zekere veranderlykheid volgt, die met de wyze van de voorítelling der moeder eene overeenkomst heeft : als teekenen van een muis „kers y aardbeienz. op de huid, als de moeder hier van een fchrik , of hier na een fterke trek heeft gehad. Het fchynt by zo ver SUOLOO UEXEERIBENOCAAR-EIELENLEERE: … … voy et eh gelyk men daar «tin heeft , Yerwon- » dat zoinniigs genecskundige desselver befiaan onte ebnen LI ' , Y ` Y : Aangaande het Z"erfland , Deep an Reden (telt Hy s. at Zonder ginnen: hadden we geen verbeeldingskracht 3: zonder deeze geen Vernuft en geheugen 5 en zonder de geene reden; dos zouden we van re beroofd wezen „ indien wy geene zinnen hadden, Atis dit volkoomen-zee ker, zo volgt evenwel niet, dat hy, die niet. misdeeld is wa zinnen ,, ook reden hebbe; insgelyks volgt niet, get by gebrek van een of:ander zin, de reden, ten aanzien van, dezelve , altyd mank gaa, naardien het geheugen dit gee, brek: wel vergoeden kan, Maar des ben ik gewis verze- kerd, dat een mensch zonder gevaelen., of die het ongeluk, gehad had, zonder alle zinnen gebooren te worden, geen zweemzel.van reden zou laaten blyken”. TEE . De .Hartstogten. of Gemoedsbeweegingen leidt hy af ren en deele van de opvoeding en gewoonte, zo echter. de groudíchets daar van in het eigen wezen van def. mensch ligge, en in zekere gefchapenheid des lichaams te: zoeken zy , welke men gewoon is deszelfs Temperament te- Roemen," 7 "f . De vereeniging der Ziele en des Lichaams, maakt Hy op. vit de weerkeerige werking van de. eene op het andere. n Zodrade Ziel maar wil, beweegen zich zekere leden van: ens lichaam , en de beweging dier leden houdt in het, oogenblik weder op , als deeze wil der Ziele ophoudt. Vere, ders, wanneer iets de zintuigen aandoet, en de beweeging. der zenuwen tot in de-harsferien voortgezet wordt , zo onte fast 'er in de Ziel een gevoelen. Neemt de werking in de. zenuwen weg, dan zal ook dit gevoelen verdwynen. Wat has nu hier uit natuurlyker beflooten worden, dan dat de Ziel de werkende oorzaak van die beweegingen des lichaams. Zy ‚welke men , dewyl zy naar onze willekeur volgen , wille- keurige beweegingen gewoon is te noemeri, en dát dé bewee- gingen in de barstenen werkende oorzaaken van de aandoe» ningen der Ziele zyn "ft De wyze hoe dit gefchiede , belydt Hy niette kunnen verklaaren , en de Ziel zelve is van de wy- Ze, hoe zy haare werkingen verrigt „onbewust: dat zy were ingen konne verrigten, zonder te weeten boe, doet dem er befluiten veelligt werkingen te konnen doen , zon- derte weeten dat zy dezelven doe. Hier toe beroept Hy zich op een Nagt-wandelaar. Zodanig een mensch fpreektin den ` flaap verítandige woorden, en bedryft daaden welken men iV. DEEL, Ne LETT. NO. 5e O - by &OÉ J. C. ERUCEN/ EXFERIBEMDAALSIELENLEERE. bycwaskenden ‘willekeurig noemt ; hoewel ín den (hap dat is, in eenen toefdand „ waar in de Ziel miet weet dat deeze werkingen verrigt. Hier uit trekt Hy nog werder dit gevolg, dat de Ziel onze gewoone-adernhaaling: gaande houdt, zonder dat-wy "er op denken „ Om. dt derzelwer nae lasting een ongemaklyke drukking op de borst veroorzaakt, err de ademhaaling een gewoonte is geworden ja Hy feke dit zelfs uit tot de beweeging van-het:hur „maag , gedatw- tt: ens. zynde in zo verre de Leere der:Stahliaanen toeged daan. In een byzonder Hoofdíink: beweert hy de. Zielen der Dieren, en-verwerpt het gevoelen: vun CARTESIWS dis engerymd. EE ne WSA 23923 -'Eindelyk volgt bet Aanbangzel. wan wevfcbeids Waarhev. singen tot opbeldering «un de Zielenleere [Leskhends. Deezen aen uit verícheide Werken getrokken , oh bevatten wel eenigen welken opmerkelyk zyn sen de Heer Kn uere velt uit fommigen gevolgen tot fldaving van'zyn voorge- ftelde gevoelens. ` Doch de befehryving vaneen Zee- beer, Dee-leeuw en Otter, uit het Hamburgs Magazyng fchiyriem by dit Werk niet meer dan: by eenig ander, hoedanig osk; te'pas te koomen. ::. eier, © ^ De Vertaaler heeft hier nog bygevoegd eene Schets vans etn Nieuw Op[làl- der Genees ‚ door den Schryver af- zonderlyk uitgegeeven. Doch dit Gefchrift beantwoorde fiet aàn den ‘Titels want in plaats wan een nieuw Ontwerp der Geneeskunde; vindt men alleen eenige redeneeringen ‚oût de geneeskundige {eten der Stshliaagen met de. Me- chanisten te vereenigen. 0f d - Het Werk is, over °t geheel aangemerkt , ryk van. woor- den, de Stellingen:van den Schryver, -hier onder vervát , Zyn niet alle nieuw , en. zyne byzondere „zullen , waarfchyn- bk, by onze Vaderlanderb weinig Ingang vinden, eri vaa gering nut Zyn. EE d d 608 d $004 78. De Artz of Geneesbeer in uangenaame SpeGlatoriaale Ver- * toogen. Vyfde Deel , tweede Stuk, Te Amfi. by K. van Tongerlo, 1770.. - d I^ het tweede Stuk van het vyfde Deel van dit Werk „ waar van wy onze Lezers dikwils verflag gedaan heb- ben, koomen , gelyk in de voorgaandem, Vertoogen voor, van welken fommigen betrekking , anderen geene betrek- king tot malkanderen hebben. Men vindt hier overwogen z 3 d . ' e DE ARYZ-0y GCENERSHEER, map -Wenfchen der Stervelingen. vergeleaken, by de midde: die ze in '& werk (ellen om zich van ziekten te genee- gen. Voorts, de manier op welke de Spysverteering. ge hiedt. Brief: van, Foen/us overrgenige gewoonten-der Cos cagnfche Vrouwen, Van de Koortzen in "t algemeen Van de Hoorens der menfchen, … Van den Omloop en de Affeheidingen der yogten iu het menfchelyk lichaam. „Van de terugleidende Aderen. Van heg gebruik der Zeep tegen da Vetheid. Over. eenige medicingue Zetregels van Asctam- manus. Brief van dntqpbredifius: Quer het Vleesch eetem. Van de, natuur der afgaande Koortzen, Brief over hetis en vit-wendig gebruik van het Kwikzilver. Over de genee aing der afgaande Koortzen, Van. eenige verkeerde Methde deny: ngar welken: fomarige Dottoren, in huone Quren te werk gaan. Berigt, -Vaa de hulp der Naruure in de.gened- zingen der zieken, Van Koud-Vuur:door de Natuur alleen Beueezen, Eenige, byzonderheden betreffende. de. Inwóór grei vin. de Maan. : -Sahaadelykhoid. der, naauwse. Stropjesk Moatregeis voor Jigtige Perfoomen , om zich. voor hunne kwaal te beveiligen. Over de geneezing van de Jigt. : Ver- volg en flot van de Geneezing der Jigt. Brief van: Lastad- ras; Over de eigenfchappen van den Lindworm. Staat der Geneeskonst in China. Cure der Verheid, Over de wep king;van het Kwikailvar.in het menfehelyk lichaam; Over het Vermiljoen of Cinnaber. De Kwakaalvers als eene Laudplaag befchouwd, en de -middelen daar tegen darge- weezen , door den Heer Tissot.: Korte fchets van dë Theorie der Verftoppingen en Onsfteekingen. Zie daarden sigomaenen inhoud. en de verícheide, Onderwerpen van t N UR e uu e ` zn. 