VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
160 - RAE FERMIN Wy hebben de befchryving van de Maage opgegeeven;wy : zullen hier nu de Spysverteering eenslaaten volgen. … De Spysverteering gefchiedt door middel van de Maag welke hee werktuig er van is. De fpyzen welken hier gebragt zyn; vertoeven ‘er eenigen tyd, waar na ze'tot een zagte pap worden gebragt , van een gryze kleur, en zuuragtigen. fmaak en reuk. Doch om niet in dooling te vallen , aangaande de verklaaring hoe de Spysverteering gefchiedt, moet men de Maag, in deeerfte plaac{e aanmerken als een foort van vat, geflooten, warm en vogtig; ten andere, als bedaauwd door vogten van verfchillende natuur; ten derde, als een Spier, welke zich famentrekt , en hier door verandering in de fpy; zen kan maaken; ten vierde, dat zy bloorgefteld is aan de. Kloppingen van de groote Slag-ader of orta, en de famen drukking van alle de Spieren van den Buik; waar uit volgt, dat de Spysverteering door alle deeze oorzaaken , te famen met de natuurlyke warmte, volbragt wordt, ’t welk ik nu zal verklaaren. Wie twyfelt aan de warmte van de Maag? Om dezelve gewaar -teworden met den vinger en het. oog, heeft men ‘er maar de hand in tefteeken: en de oorzaaken van deeze warmte zyn zeer ligt te begrypen; want boven dit werktuig is het Hert gelegen, welk ‘er maar door het Middenrif van gefcheiden is, en har byna met zyn punt raakt. De Milt en de Lever, ook twee zeer warme Inge- wanden, omringen haar ,zo nevens de groote Slag-ader , waar door een ftroom van heet bloed met fnelheid loopt; om niet te fpreeken van de vaten van de Milt, van het Darmfcheil, de warme dampen welken gefladig uit den Buik uitwaasfe- men; ’t welk eene warmte bewyst, welke buiten twyfel gee noeg is, om de fpyzen van natuur te doen veranderen , op dezelfde wyze als die van den Keerkring het water dermaa- te zuivert, dat ‘er vuurige dampen uit opgaan , welken de fterkfte wynen en zwaarfte bieren kunnen bederven. Uit dit alles- volgt derhalve, dat de kooking der fpyzen in de Maag gefchiedt door de warmte welke haar eigen is, en -door middel van een waterig vogt, welk de Klieren in -dit Ingewand ftorten ”, Volgt nu het tweede Deel , waar in de Ziekten voorkoo- men. Het eerfte Hoofdftuk van dit, zynde in. gevolg van het voorgaande het een en twingtigfte , is flegts eerie Inlei- ding. Het XXII, geeft eene bepaaling van de Ziek- ten in ’t algemeen, Ziekten der Vaste Deelen, der. En» kelvoudige Deelen, der Werktuiglyke , der Vogten ena In het XXIIL wordt gefproken van de. Volblos: a l ig: GEWIGTIGE: ONDERREGTINGEN: abs. digheid. In het XXIV. Van de Verhitting.: In het XXV. Vati de Geesteloosheid. In het XXVI. Van de Onge fteldheid. In het XXVII. Van de Milt-zugt. In het XXVIII, Van het Kolyk van Poitou. Men vindt over deeze kwaal ook een Artikel , in het Nederduitfche Vertaalde Werk van Tis. 60T, welke Vertaaling misfchien de Heer FERMIN niet zal doorgezien hebben, en bygevolg hier van onkundig zyn, TissoT heeft ‘er niets over gegeeven , maar de Heer BIKKER ‘heeft dit Artikel ingevoegd, ’t welk niet minder waardig is zuadgepleegd te worden, dan’ dit Hoofdftuk van onzen Schryver. Het XXIX. Hoofäftuk heeft tot opfchrift, van de Verlamming. Het XXX. Van de Verfterving van eenig deel : Het XXXL Van de Melaatsheid. Het XXXII. Van de Olifants - ziekte, Het XXXII Van de Pest, een allerhaas tigtte ziekte, dus de zelve hier vreemd koomt onder de fleependen. en langduurigen. Doch in het Werk van TIssoT was ‘er. niet van gefproken. Het XXXIV. Van de Lyvig- heid. Het XXXV. Van de Uitteering. Het XXXVI. Van de Beeving. Het XXXVII. Van een Stuip. Het XXXVIIL Van de Kramp. Het XXXIX. Van de Zin-vang (*). Van deeze laatfte Ziekte zullen we eens opgeeven, wat ‘er door den Schryver van geze d wordt. ` | - ” „» Deeze Ziekte , welke zeldzaam is, is niets anders dan een foort van Beroerte , welke van kennisfe en gevoel bes rooft, doch de ademhaaling niet belemmert, en de oogen vanden Lyder openlaat, met een uiterlyke vertooning van gerustheid. Deeze Ziekte heeft geene voortcekenen, gelyk anderen zen zy waarfchouwt niet dan eenige minuuten voor het overval „ door een foort van Stuip, welke den Lyder oo» genbliklyk aankomt , en hem doet neervallen. Voorts blyft y.onbeweeglyk, zonder eenig gevoel, en in den zelfden ftand waar in hy was op het oogenblik van het overval, Het lichaam lydt een. algemeene fpanning „en alle deleden zyn zo ftyf als yzere ftgaven. De {pieren vertoonen zich in een krag- tige werkìings de aderen zyn zeer gezwollen; uit den mond doo t geftadig veel heldere kwyl; depis en afgang zyn op- geftopt, het Hert flaat geweldig, en met groote benaauwds heden, de koorts is vry zwaars. de Pols is driftig, opgezet en vol, de mond is byna geflooten, de Zieke fnorkt als in een.diepen flaap, en gelykt naar een volmaakt {tyf dood li- chaam, Hoe men hem keert, hy valt altyd weer op den rug. Deeze zyn „zo veel ik heb konnen opmerken „de wezenlyke toevallen van deeze Ziekte. in ~- ø De (*) Catolepfiss Loo uós VU PERMIK s De naaste oorzaak van Zin -vang geloove ik te wezen; eene verflapping van de beweeg -vezelen der Herfenen „voort. koomegde van een ongelyke drukking, het welk eene onbe weeglykheid veroorzaakt in de gemeene zintuigen, en de gelven doet blyven in den zelfden ftaat , waar in ze waren het oogenblik als het overval aankwam; zo dat deeze Ziekte haar oorfprong heeft in de Herfenen. ' „ Het oogmerk welk men zich moet voorftellen in het Overval, is te beginnen met de Hertenen te bevryden, door den Lyder twaalf of veertien uncen bloed af te trekken, vervolgens bem de Klisteer laaten zetten No. 38. [welke deeze is. Y Pulpe Colocyntb. drachm, ij. Fol, Tabac. Manip. 6. ex aq. pluv. Colat. unc. xij. adde Sal. Marin. unt. Por je wac. ij. F. Cena ao | De Voorfchriften van Geneesmiddelen zyn in ’t Latyn befchreeven , doch allen in *t Fransch vertaald: en dus zou dit luiden : „Laat in genoegzaam water kooken twee drache men , van het binpenfte en zagte van een Coloquint, en gen halve handvol bladen van Tabak. Doe by het doorzyg- gel van twaalf uncen , gemeen Zout één unce,en Lyn-olie twee uncen, voor een Klisteer, . | — p Als de Kiisteer afgegaan is, moet men nog eene ader lasting doen op de voet, en na verloop van eenige uuren, ín twee reizen een drank doen neemen , No. 39. [ zynde een Purgeermiddel.} En wyl men bier goede uitwerkingen van kan verwagten, zal de Zieke buiten twyfel geheel tot zich zelve koomen. Dan moet men overgaan tot de volkoo- me geneezing , door hem alle uuren een lepelvol te laaten ` neemen van den drank. No, 24. _ _ Be Ag. Cardui bened. unc, 1v. onfe. Alkerm. drachm, 1, Pub. Viperar. drachm. A. Syr. Menthe unc. 1. Mifce. » Water van Card benedi& 1v uncen, Confectie van Al ` kermes dr. 1. Poeijer van Adders drachm. 4. en Syroop van Kruis en Munt unc, 1. Meng alles onder malkander. -p °t Welk de beweging der vogten wederom in ftaat zal brengen, en hier door de al te groote taaiheid van het bloed verdunnen, en dan zullen de vezelen haar voorgaande kragt wederkrygen ”. - In het XL Hoofdftuk , wordt gefproken van de Melanchor lie. In het XLI. Van de Duizelitgen. In het XLII. Van de Slaapzugt. In het XLIH Van Dolheid. In het XLIV. Van ` de Slaaploosheid. In het XLV. Van de Nagt-Merry. Na dut eenige algemeene Ziekten afgehandeld te hebben, ga de | . l l Schry- BEWIGTIGE ONDERREGTINGEN, 563 Schryver over tot eene meer byzondere befchryving der Ziekten van het Hoofd, de Borst, Buik en Ledemaatén, tot welker optellinge wy ons niet zullen inlaaten. Wy zul- len alleen hier nog laaten volgen wat in het LIX Hoofdítuk van de Hert-klopping gezegd wordt. Oi, „De Hert- klopping ontftaat van een geweldige famen- trekking van dat werktuig, met een groote tegenttand van het bloed, °t welk voortgedreeven wordt. Zy ontitaat gee meenlyk uit een ongelyke en geweldige aandrang van le- vens-geesten , in de vezelen van het Hert ; gelyk gebeurt in groote gemoedsbewegingen, fchielyke ontíteltepisfen, op- tyging, heftige en fchielyke bewegingen, en onverhoeds wakker worden. Dit ongemak ontftaat ook fomtyds uit eene prikkeling der vezelen van het Hert , veroorzaakt door fcher- pe ftotfen , gelyk wanneer zich kwáadfappige ftoffen bègine hen te beweegen, in de ontfteeking van het: Hert of Herte zakje, of deeze deelen door eenige vreemde Jichaamen aane gedaan worden. De Hert-klopping ontftaat aok uit een verdikt geklonterd en overtollig bloed; ook wel, om da eenige flag-adezen kraakbeenig zyn geworden, of in been o» vergegaaù , of derzelver uiteinden verftopt zya. ` „ De Hert-klopping is niets anders dan eene opfpringiog van het Hert, waar door het fterk flaat tegen het zwaarde wyzige kraakbeen, verzeld met eene Pals, welke gedugrig verandert. Dewyl ik geen andere Hert-kloppingen op het eog hebbe, dan uit te dik bloed ontftaan, zal ik alleen de behandeling opgeeven, welke hier in te pas koomt.. » Om met eenige hope van een goeden uitílag te werken; moet men beginnen de belemmering van het Hert, welke door een al te taai bloed kan veroorzaakt worden, tè voors koomen; men moet het derhalve verdunnen:en vloeibaarer maaken. Hierom zal men den: Lyder eene egtregel voor- fchryven van ligte fpyzen, welken gemaklyk te verteeren Zyn, en bekwaam om het bloed te verdunnen en vloeibaarer te doen worden 3 als vleesch van jonge dieren, waar van men foupe, potagie en nat met brood an maaken. Men zal den Lyder doen aderlaaten op den arm, en vervolgers het buikopenend middel No. 49 geeven. » B Manne ele. unc. ìj. Fruê. Tamarind. unc. 1. Infund, in ag, fervent. fpatio } bora. Colat. unc, 1v. adde Sal. Polychr. raj ` 5 Giet kookend water op Manna unc, ij en Tamarinden uic. r. en laat het een half uur zo ftaan. By het doorzygzel van vier unçen doe twee drachmen Sal. Polycrest. , ki ea ' o - 1 ' f 93 en u64 TAFEL DER DIVERSOREN: p Men zou ook de aderlaating konnen hervatten ep den goet, liever dan op den arm. Voor gewoone drank kan de ‘Lyder gebtuiken wei van melk , Spa- water,of het af kook. zel No. 77. . » k Rad. Rufti ; Asparag ; Cichorii ana unc.iij. Cog. ex _aq. Colat. @ 1v adde Syr. 5 aperiens. unc ij M. ' „ Laat in water kovken: Wortelen van fteekende palm, van Aspergies en Suikerei van elks drie uncen, tot cat vier. ponden doorgezeegen vogt overblyven. Doe daar by twee uncen Syroup vande vyf openende wortelen. Men kan ook by het vleeschnat doen bladen’ van Bernagie > Osfetong, Lattuw, Porcelein, Kervel, Pimpinel , Zuuring, Suikerer; enz. om hetzelve verkoelender te maaken. Ze de kwa niet wykt voor alle deeze middelen, kan men by deeze four per ook doen Kreeften, en Adders, en vervolgens ueù yder tot de volle geneezing toe laaten gebruiken de Çon- ferf No. 76. ee » $% Croci Martis aperiens. drachm. ij. Pulo. Rhei ; Mille ped. ana drachm. 1. Moschate O Serup. i. Syr. dbfinth. q.f. F. Canditum. i E a » Neem twee drachmen Openend Saffraan van Staal, Poeijer van Rhabarber en van Pisfebedden`, van elk een drachme ; een Serupel Noot-Mofchaat, en Syroop van Alst zo veel genoeg is, om het tot een Conferf te maaken ®' Tafel der Diviforen van alle de natuurlyke getallen, van 1 of ! fot 10000 toe, Door HENDRIK ANJEMA. Te Leiden by S. en J. Luchtmans. 1767. bebalven bet Voorbericht 302 bladz)- den in quario. Oe en | It Werk behelst ene uitgerekende Tafel, van alle de Di viforen of Deelers der natuurlyke getallen , van één tot tien duizend; zo'dat men met énen opflag van ’t oog konne zien, door welke deelers ieder dier natuurlyke getallen ge- deeld kan worden, en welke het produê of de uitkomst van ieder deeling zy. ' Neem by voorbeeld het getal ga16, de vraeg is, door welke getallen hetZelve gedeeld kan wor- den, of welke de uitkomst zy wanneer het door een zeker etal gedeeld word, Men flaet de Tafel open, en ziet op Ngemer 9216 de volgende Deelers met de vitkomften 9216. 1224689 12 16 18 24 32 36 48 64 72 96 ve 5 128 144 t92 256 288-384 gí2 576 768 104 1152 1536 2304 3072 4608 9216; Men \. | MUZIKAALE VERLUSTIGING. 165 . Men ziet hier eerst de Deelers van 1 tot 72,' welk laette getal van ’t volgende met een — onderfcheiden word, hoe- danig een ftreepje zich ook achter dat volgendé vertoont, om dat 95 juist het quadraet getal isvan 9216,en dus te ge- lyk deeler en uitkomst. Hier op volgen de verdere uitkom- fen van 128 tot ga16 in dezelfde orde als de deelers van r tot 72 gefteld zyn; zo dat ze, ook in °t omgekeerde, als deelers befchouwd zynde, in de eigenfte orde hunne uit- komften toonen. —— De liefhebbers der Rekenkunde zullen ongetwyfeld den Autheur en de Uitgevers dank weten, voor hunne moeite en geduld, in de uitvoeringe van dit Werk gengewend ; te meer daer men de uiterfte vereischte omziche tigheid gebruikt heeft, om alle misftelling voor te komen, Een Muzikaale Verlustiging, befbaande in Nieuwe Nederduitfche Gezangen , met een Basfò Continuo. Tevens gefchikt om op de Clavecimbaal, Viool, Dwarsfluit en andere Laftrumenten ge- fpeeld te worden. Gecompofterd door BARTHOLOMEUS RU- LoPes, Organist in Amfteldam. Te Amfteldam by Johannes. it. : Ier mede word den Lief hebberen der Zarig- en Speéls kunde een elftal van Muzikale ftukken ter proeve aens geboden, die eerlang door meer gevolgd ftaen te worden; welken door de keurigheid der uitvoeringe ongetwyfeld zule len behagen, aen een ieder,die met onzen Autheur „tot Lof der Zang- en Speelkunde, betuigt. 6 Zangkunst, vol bekoorlykbéen ! 6 Speelkunst, vreugd der zinnen! Wie moet u niet beminnen; Wanneer g° u voegt by een? ~ De klank der Filomeelen, de klank der Filomeelen, Door ’t dicht geboomt verfpreid, Moog’ fomtyds d'ooren fereelen ; Men vind, men vind alleen swelluidendbeid By fpel en maagden keelen, By fpel en maagden keelen. ennen Artaxerxes, of de bezoedelde onfchuld. Treurfpel. Par goût 8 par zele, Te Amfpeldam by J. Duim. 1767. DE Gefchiedenis, hier ten Tooneel gevoerd, heeft ene merklyke overeenkomst met die van. % onlan s be- ` . Dou- R 166 ARTAXERKES ` fchouwde Treurfpel , Leo de Grooten o) Arbaces ;de Minniei van Martdane , Dochter van den Perfiichen Koning Xerzes, word door dien Vorst het Hof ontzegd; °t welk hem, met een wrevelig gemoed tegen den Vorst, Çin den aenvang van dit Treurfpel,) affcheid doet nemen van Mandane. intus- fchen had rtaban,Bevelhebber over de Koninglyke Wacht, beflooten het ongelyk zynen Zoon Arbaces aengedaen, te wreeken ; de Koninglyke Familie om te brengen, en 4rba- ces ten throon te helpen; hiertoe had hy in den nacht Ko- ning Xer&es vermoord. Die euveldaed verricht hebbende ont- moet hy ®rbaces, za als dezelve de Hofplaets (taet te verla ten; cischt deszelfs geweer, geeft hem den bebloeden dolk, ea meld hem dat hy Xerces ontzield heeft, en hem voorts een weg ten throon ftaet te banen: dat hy flechts, met den bebloeden dolk, naer ene veilige Schuilplaets heelt te vluche ten, en de verdere wraekoefening op hem te laten aenko: men. Árbaces hoort dit met afgryzen aen, doch vlucht ter behoudenisfe van zynen Vader. Het geheele Hof is terftond verflagen van droefheid; en ` Artaban weet Artaxerxes, den benoemden Opvolger van zynen Vader ,in den waen te brengen, dat zyn Broeder De | rius dien moord begaen zou hebben; Artaxerxes geeft in woede bevel aen Artaban om zynen Broeder te ontz:elen, doch gelast vervolgens hem maer gevangen te nemen. Aria han beftiert voorts dezen aenflag indiervoege dat Darius on- der het gevangen neemen omkame, en zegt Artaxarzes „dat zyn Broeder door het tegenftand bieden gefheuveld is Nauwlvks heeft Artaban dit gemeld, of Semire, de Zuster van Arbaces en Minnares van Artaxerxes, bericht, dat men den Moordenaer van den Vorst, vluchtende met den nog bebioeden dolk, achterhaald heeft, en dat het niemand ane ders is dan Arbaces. Artaxerges, die °t behoud zynes levers aen ’t beleid van Arbaces, in vroegere dagen in den firyd, verfchuldigd is, en hem ‘als zynen Vriend hoog acht, ftat ontzet; zyne Minnares Mandane en Zuster Semire zyn nie! minder ontroerd. Arbaces houd ftaende dat hy onfchuldig is, doch weigert zich te vérdeedigen, en waerfchuwt den Vorst, tegen verdere aenflagen , ook. op. zyn leven. Ars tazerxes is benard over ’t lot van zynen Vriend’; maer Ârt@ Ban gedraegt zich als iemand die hem fchuldig houdt, €n wil dat Artaxerxes zich op hem wreeke. Serure en Mandan Worden inmiddels door verfchillende hartstochten, als beed | (RZie N. Pad. Lett. bl, 33Fe TREURSREN: 167 a weder geflingerd, en Arbaces, die't geheim verborgen wil houden, vind zich troostloos, Artaxerxes doet voorts den Raed vergaderen, en eischte vervolgens dat Artaban het vonnis zal vellen. Arbaces ver: (chynt voor den Raed, betuigd zyne oníchuld, maer: weigert verdere verdeediging of openbaring van 't geheim; en Aria» ban tekent eindelyk het doed vonnis; welks uitvoering echter door Artaxerxes verfchooven word. Die Vorst ,zynen Vriend willende fparen, wil dat drtaban alles zal aenwenden om Ar- baces, zo niet in waerheid, ten minfte in íchyn, als onfchad. dig te doen voorkomen, op dát hy niet genoodzaekt zy, hem te doen:fneuvelen. Artaban vervoegt zich by zynen Zoon iù de gevangenis, en tracht hem te beweegen, om te vluchten ; in de verzekeringe, dat hy de wraekoetening zal voltooien 3 doch deze heeft hier van een afkeer, en weigert daer aen ge- hoor te leenen. „Artaban ziet echter niet af van zyn doelwit, en neemt voorts, met zynen vertrouweling Megabifus, zulke maetregels, die tot ondergang van Artagerxes moeten (trek ken , om Arbaces tot den throon te brengen. Intusíchen gaet Artaxerxes ook na de gevangenis, en haelt zynen Vriend ov ver, om zich, het zy dan fchuldig of oníchuldig, door de vlucht te redden. — Ártaban komt vervolgens weder in de gevangenis, en mist zynen Zoon ; dat hem woedende maekt , in de onzekerheid wat hy van deszelfs lot te denken hebbes doch hee ’t ook zy, zyn befluit ftaet vast, Arsazerzes zak neven, | De tyd is eindelyk daer, dat Artaxerses plechtig zal inge huldigd worden ; die Vorst ftaet reeds den offerkelk te plengen en te drinken ; en ziet Semire verfchynt, bericht dat de gam- ' fche Stad in oproer is, dat men Artaxerxes befchuldigt als Vader- en Broeder- moorder, en om zynen dood roept. Ar. gaxerzes begint Arbaces te verdenken , en Artaban belooft. hem befcherming ; doch intusfchen komt Mandane en meld hem hoe ’t oproer geftild zy, door Arbaces, die de muitelin= gen tot rede gebragt, en Megabifws hun aenvoerder ter neder- geveld heeft. Eerlang vertoont zich ook „4rbaces, die door deze daed voor zyn onfchuld pleit, maer ’t geheim weigert te ontdekken: ’t welk Artaxerxes ten laettte beweegt, om Ar- baces onder den eed te brengen, en van hem te vergen , dat hy, zyne oníchuld, naer’s Lands wyze, zal betuigen met den offerkelk te drinken, „Arbaces neemt den offerkelk ; maer zo als hy dien aen den mond brengt ‚weerhoud hem Artaban, met te kennen te geven, dat de drank vergiftigd is. Dit heeft ter gevolge, dat Artaban zynen toeleg op ’s Vorften leven erkenf ; ook wil hy op ’t eigen oogenblik met zyne t'zaemge- ZWOO- 168 AARATAZXERXEŞ zwoorenen op afrtaxerzxes aenvallėn ; doch Arhaces verhindert. dien toeleg, en dreigt den vergiftigen drank te zullen drine ken, zo hy niet äffta van zyne onderneming. Dit doet Arza- ban ten laetfte het ftael uit de handen vallen, en de t°zaemge- zwoorenen de vlucht nemen. Artaxerxes beveelt voorts de muiters te vervolgen, en Artaban ter ftraffe te flepen ; maer Arbaces haelt den Vorst over, om zynen Vader by ‘t leven te bewaren; doch deze de ballingfchap „daer drtaxerzes hemtoe verwyst, wreeder aenziende dan den dood , doorfteekt zich gelven en fterft. De Gefchiedenis is dus gelykfoortig met die van Zeo de Groote; en de uitvoering mag op zich zelve, naer den gemee nen: trant der Treurfpellen, beftaenbaer geoordeeld worden; maer in vergelykinge met het opgenoemde Tooneelftuk is de- ‚zelve minder te fchatten. De characters zyn over °t algemeen vry wel in acht genomen, ent ontbreekt velen rollen niet aen woede, maer wel aen de vereischte deftigheid, die in de - tael niet zeer gade geflagen is. De toneelplaets word buiten: _ noodzaeklykheid meer dan eens veranderd. Men ontmoet Se. mire en Mandane in den Raed, daer men geen Minnaresfen zou verwachten; zy komen voor als zulken , die tydingen brengen, welke men eer vermoed zou hebben, dat door den mond van een Hoofdman of eenigen Staetsdienaer , gemeld zouden worden. . De ontknooping is niet natuurlyk, vermids ze meer bedaerdheid veronderftelt, dan in zodanige omftandig- heden wel plaets kan hebben! Niet tegenftaende dit alles, mag men ‘wel zeggen, dat het Stuk over *t geheel ge- nomen zo gefchikt is, dat het wel in {tact zy „het gemeen der aenfchouweren te behagen. Om nog een enigermaten gelykend ftael, als de alleenfpraek van Ardaburtus uit het op- gemelde Treurfpel, ook uit dit Tooneelituk vear ’t oog te brengen, zullen wy de alleenfpraek van Zrbaces overnemen. Deze gevangen genomen, en fchuldig gehouden zynde, in de oogen van Artaxerxes, Mandane en Semire, terwyl Artaban hem ftraffchuldig noemt , uit zich aldus, t Balftuurig lot kan my niet wreager onderdrukken *k Gevoel op éénen tyd alle yslyke ongelukken ; k Verlies de gunst myns Vriends; myn Vader eischt nojn flrafs . Myn Zuster, Minnares , °t wlied aller van my af. Ik ben gedwongen °t feit, boe gruwzaam 's zy, te beelen, Gerechte Hemel! laat, laat me in uw deernis deelen. De ramp die me overvalt, al te eerloos, al te droef; Stelt myn fandvastigbeid op een te swaare proef, | a Dj TREURSPEL, 169 % Dryf in een bolle zee van wilde en woeste golven, Gefold en omge voerd, of in baar’ nacht bedolven, Van mast en kiel beroofd , en zonder toeverlaat, Aan wlr en wind ten prooije, in een’ rampzaalgen flaat, Op 't onverwachtst van all’, wat adem fchept, begeeven, Is myne onnozelbeid alléén my bygebleeven , Die zelf me een klip verftrekt, waaröp ik fchipbreuk ly! Gy Wachten! brengt my weg. Helpt, Goden! faat my by. mts zen De Liefdadigheid, of bet Tafereel der Armoede. Uit het Fransch vertaald. Door j. D. veer. In ’sGravenbage by J. de Cros 1767. In o&avo 68 bladeyden, | En voert hier ten Toonele een Huisgezin, dat eer- tyds in een bloeijenden ftaet geweest is, maer zich thans, door achtervolgende wederwaerdigheden, in de ai- tetfte armoede bevind. Een Huisgezin dat, terwyl het vere geefsch de milddadige onderfteuning der Ryken zoekt te verwerven, in °t midden dier drukkende omftandigheden, de Deugd blyft aenkleven : tot dat eindelyk de Vader, in overmaet van droefheid, ter reddinge zyner Famille, ene euveldaed pleegt, die-hem in de handen van het Geregt brengt, en des doods fchuldig maekt. Zo fmertelyk een one geval dompelt de Moeder en de Dógter , terwyl zy treu- ren over het affterven van een Zoon of Broeder , die den noodigen onderftand had moeten misfen, in ene zeer gevoe- lige droefheid: die nog te meer toeneemt, wanneer haer bee richt word, dat het vonnis des doods over dien rampfpoedie gen Man geveld is. Dit treffende echter word eerlang vere zagt; wanneer een oud Magiftraetsperfoon, de eigenfte welke door dien ongelukkigen Man gewelddadig was aengee tast, haer verzekert, dat hy door zyne Voorfpraek hehou- den was, en hem. veilig in hare tegenwoordigheid doet ver- fchynen. Deze eerwaerdige Gryzaert is juist de Vader van den Minnaer der Dochter van dat Huisgezin;s voor wien men den armoedigen ftaet, waar toe zy vervallen waren, zo veel en zo lang als °t mogelyk was, verborgen had ge- houden; uit vrees dat zyne weldadigheid, die hy als een welbemiddeld Minnaer zou hebben willen betoonen, veel- ligt met eerlooze oogmerken gepaerd mogt gaen, Deze „die reeds te vooren zyne ftandvastigheid betuigd had, geeft in deze omftandigheden te kennen , dat hy, niet tegenftaende al hec voorgevallene, en de diepfte armoede der Famille LDEEL. N. LETT. NO.4. « M nog 170 DE LIEFDADIGHEID. nog even dezelfde is, en niets vuuriger wenscht , dan zich met dit beminnelyke voorwerp, door een wettig Huwelyk, te verenigen: waer op verder de vereischte fchikkingen gee mackt worden, om dit rampzalig Huisgezin in een ftaet van geluk te herftellen. Het oogmerk van dit Zedekundige in zyne foort Bly-ein- dend-Treur{pel, kan men genoegzaem afnemen , uit de vol- gende befchryving van *t Tooneel. … Het Toneel, word ons gemeld, kan niet dan in een Groote Stad zyn, daar-de wonderlyke Voorfpoed van den een, de fmaadelyke Armoe de van den anderen , onderftelt ; daar de aanwas der Pragt „en Ongerymdheeden de waare nooddruft doen ontkennen ; daar de list de uitdeelfter der waardigheeden, weldaden en eer- ampten is ;de hardigheid des gemoeds een kenteeken van hop- ge {taat of wysbegeerte sen daar al het geen de mindere of de Armoede betreft „in verdrucking en veragting is”. — Devin ding van dit Toneelftuk is niet ongevallig „en de fchikking is wel geregeld; maer de uitvoering is doorgaende wat hard: de gemoedsdriften zyn gemeenljk zo fterk afgemaeld, dat het tedere verlooren gae ; het welk den behoorlyken invloed by den Lezer of Aenfchouwer van zodanig een Tooneel. ftuk verhindert; dewyl het gemoed ‘er meer doer ontzet, dan wel ingenomen word. —— Het volgende gedeelte van een gefprek „tusfchen den Minnaer Hermes en zynen Vader, een eerwaerdigen Gryzaerd, behelst zeer goede denkbeelden, die der aenpryzinge waerdig zyn. = Hermes, den armoedigen ftand der Famille zyner Beminde verftaen hebbende, wend zich derwaerds; ontmoet aldaer zynen Vader, die gekomen was,om dit ongelukkig Huisge- Zin te troosten. Hermes verklaert by die gelegenheid, dat deze jonge dogter die beminnelyke Julia is, van welke hy meermaels gefproken heeft, wanneer hy met hem fprak van ene volmaekte vrouw, als van een weezen alleen doot verbeelding geformeerd 5 en °t verdere gefprek vervolgt aldus. HERMES. | » Ach! Vader; gy kend de gevoeligheid van myn hett; gy zelfs hebt het dus geformeerd... Ach! fta my toe dat ik myn droefheid, en myne tragnen in uwen boezem uitftor: te. [k zal het verlies dat men my oplegd (*) niet kunnen overleeven ”. DE (*) De Moeder naemlyk had hem voorgefteld, dat haer rap: fpoedige ftact niet gefchikt was, naer zyne gelukkige omhan digheden, DE LIEFDADIGHEID, 171 : DE GRYZAARD. „ Wat ben ik door uw lyden aangedaan myn Zoon! niet dat ik als een ftreng-berisper, gelyk men gemeenlyk de mene _fchen op myne jaaren ziet, U gebiede uwen wil aan den my- nen op te offeren: wy oordeelen beide dat de aarde niets. heeft dat fchoonder, en de gunst des Hemels meer waardig zy; dan eene deugdzaame en welgeaarde Vrouw, gelyk ` Fu- lia is, die gy bemind; doch de Wäereld heeft zyn wetten en gewoontens; de armoede hare ongemakken. Gy hebt - vrienden die gy ontzien moet, en een grooten itaat te one derhouden, en ik ben niet meer ryk ”. . HERMES, | „ Ach! myn Vader, preekt niet van die iedele voordee- len, die de oogen der meenigte verblinden, en een eerlyk man doen zugten. Gy zelfs, hebt my geleerd ze te verage ten, en wat myn ftaat belangt, die heeft zoo veel grootheid niet in, als men zig verbeeld. Gy zelfs zyt gy ‘er minder in geagt geweest ‚om dat gy aan de nooddruft van ongeluk- kige opofferde, °t geen zoo veel andere aan paarden , gevolg, en fchaone paleizen te kosten leiden? Ik zal uw navolger zyn myn Vader; ik zal een tafel hebben gelyk de uwe zon- der overdaad, zonder fpotters, en zonder tafelvrienden, maar de eerbaarheid,de zagtmoedigheid en eensgezindheid, zullen ’er altoos als zoo veele wagters om Julia verfchynen. In de vreugde van myn hert zal ik myn genoegen vindens ik zal altaos aan my zelve, aan Julia, en aan al myn Vrien- den zeggen :aan de liefde van myn Vader ben ik myn leven, myne zeeden en myn geluk verfchuldigt. Zoud ge zulk een vleijende hoop uitblusfen ”? E GR YZAAR D. Zulke gevoelens vertoonende, eerd een Zoon de gryze haren zyns Vaders; aldus doet hy hem de ongemakken des ouderdoms , en het aannaderende fterfuur vergeeten.... Gy weet myn kind,dat ik nooit het Vaderlyk vermogen gekend heb, dan om twee gedrogten, de Ondeugd en Droefgees- tigheid uit uw hert te verwyderen. Myne gedagten hebben alleen uw geluk tot haar oogmerk. Gy ontdekt my den weg die ‘er U na toe geleiden kan; ik fta U toe na een ryp overleg, en na de herftelling van dit rampfpoedig Huisgee Zin, dat ik onnodig agt aan ùwe goeddadigheid te beveelen, daar in te treeden ”, : Me De 173 . DE.WYSGEERIOF . ee , M nnn De Wysgeerige Landman, of Jacob Gouijer; een Landbouwer en Wysgeer te Wermetfchweil, naby Zurich, in de beftiering . zyner Loanderyen en Huishouding, de Opvoeding zyner Kin. deren, zyn Godsdienst en zedelyk karakter gefchetst door Dr. HIRZEL „eerflen Geneesbeer van de Republiek van Zurich. Uit bet Fransch , naar de tweede uitgave , vertaald, TeDe. venter by Lucas Leemhorst. 1767. bebalven het Voorberigt 258 bladzyden in Odavo. WW" kunnen de waarde van dit Werkje, °t welk wy niet zonder een weezenlyk vermaak, terwyl we ons over - de voortreffelykheid van het karakter daar in voorgefteld verwonderden ‚geleezen hebben, niet beter voorftellen , dan met de woorden van den Marquis de MIRABEAU, een man, elyk men in de voorrede van hem aanmerkt, en gelyk zyn “ami des bommes ook fchynt te bevestigen, „ een man „die, zo eenig Mensch ter Waereld „een hoofd heeft om dit foort van onderwerpên te beoordeelen , en eene Ziel om ze te voe- len”. En welke zig hier omtrent dus uitdrukt. … Ik moet u betuigen, dat ik dit Werkje voor een der nuttigften hou- de. van allen, die ooit het Licht gezien hebben. Die groote Loffpraak onderftelt zekerlyk dat het aangenaam, zo wel als leerzaam is. —— Hoe verftuiven onze kinderagtige voor- oordeelen , door de tegenwoordigheid van zulk een Man! Welk eene waare Grootheid! Welk eene waardigheid van de menfchelyke Natuur! Én hoe edel zo wel als beminlyk ver- toont zig de man , die geen anderen regel van doen of den- ken kent, dan die der gezonde reden? Geene andere wetten volgt, dan welke het aanbiddelyk Opperwezen den men- fchen, in zyne eeuwige Wysheid, heeft voorgefchreeven *! ~ [Deze Landman, gelyk uit het vervolg van dit Werkje ` blykt, iseen goed Christen, en een yverig voorftander van den Openbaaren Godsdienst, men moet derhalven de uit- drukking van den Marquis de MIRABEAU , die geene andere weiten volgt enz. tot het vermyden van ongegronde vooroor: deelen, en verkeerde gebruiken betrekken, Dit is inderdaad het hoofdkarakter van den Man, dit de algemeene inhoud van het Werkje. Een Landman, die in al zyn denken en doen, geen ander rigtfnoer dan het gezond verftand volgt, en zig aan geene begrippen van anderen , of aangenoomen gewoontens ftoorende, in zyne boerdery ‚in zyne huishor ding, in de opvoeding zyner kinderen, en zyn geheele F- N ys”. EN veriswyze en bedryf eene manier van doen beeft, van die zyner Buuren ten eenemaal verfchillende; en gelyk hy met «ene meer dan gemeene fterkte van Geest, en eene zeld- zame juistheid van oordeel begaafd is, dus ook in meest al- le zyne byzonderheden het beste treft! Het afbeeldzel, °t welk dit geheele Werkje van hem geeft, vervult elk Lezer met eerbied voor de grootheid zyner Ziel; alle zyne gan- gen, waar in hy van den gemeenen weg afwykt, verdienen zo niet nagevolgd, ten minften nagezien, en de redenee- ringen, welke hy daar over voert, de aanmerkingen welken hy over allerhande gewigtige onderwerpen maakt „zyn waar- dig met aandagt geleezen te worden. et Werkje is in drie afdeelingen gefplitst. De eerfte vertoont Jacob Gouijer „of zo als hy gemeenlyk genaamd wordt Khyjog „ of. kleine Jacob, als Landman, en bevat verfcheide nieuwe ontwerpen en fchikkingen, welken hy met den ge- lukkigften uitlag, in de beftiering zyner Landeryen , volgt. De tweede afdeeling die de grootfte is, en de houfdzaak van het Werkje uitmaakt, geeft een fchets van zyn Zedelyk ka- ‚rakter, en bevat zyne aanmerkingen over veelerleie onder- werpen , als de beftiering van een Huisgezin, de opvoeding „van Boeren kinderen, hunne uitfpanningens; het kerkgaan , ‚de gewoone wyze van preeken enz., over welk alles men nauwelyks kan zeggen, of hy meer byzonder, of meer ver- ftandig denkt. De laatíte eindelyk behelst eenige byzonder- heden, wegens talryke Familien-of Stammen, welke in de groote eensgezindheid, en in eene eenvoudigheid „opregt- heid, en menfchenliefde der gouden eeuwe waardig, in ge- meenfchap van goederen leeven, van welke wyze van leeven Klyiog „ ten opzichte zyner familie „ook niet afkeerig fcheen. De korte gefchiedenis dier agtenswaardige familien „kan men niet zonder aandoening leezen, dog ons beltek verbiedt ons om daar iets van te zeggen: gelyk wy om die zelfde reden, en om dat de Landbouw, hoe verftandig anders de verande- ringen, welken Kiyjog in dezelve maakt, en de grondregels welken hy volgt, ons mogen voorkoomen, van min alge- meen belang.voor onze meeste Lezeren is, van de eerfte af- deeling niets meer zeggen ‚maar hen eene of andere aanmer-. king, zo als dezelve zig onverhoeds in de tweede afdeeling opdoen, onder het oog brengen zullen, om de wyze van denken van dezen zonderlingen man, en tevens de over- zetting nader te leeren kennen. Laat ons het begin neee men: dus vangt Dr. HIRZEL dezelve aan. | » Gy zoudt niet gelooven myn Heer, beeft by my dik-. =- M3 wils 174 DE WYSGERIGE wils gezegd; hoe veele misbruiken geweerd zonden worden; © by aldien de Regeering zig wat meer aan den Landbouw liet elegen leggen. — De Regeering behoorde, door gepaste Beloningen en ftraffen, de luiheid en fpilzugt te weeren, = Maar niemand zoude hier in meer dienst kunnen doen, dan de Heeren Predikanten. Dezen zouden de bedoelde ver- betering van zelve ten grooten deeleuitwerken „als zy flechts hun werk maakten, om hunne Toehoorderen de betragting hunner pligten onophoudelyk , ’t zy- op den Predikftoel , °t zy in hunne bezoeken voor oogen te ftellen, en ten diep- ften in te prenten, dat het wezen van den Godsdienst bee ftaat in een nuttig Lid der Saamenleving te zyn , en het voor- deel zyner medemenfchen, tevens met zyn eige belang, met allen yver te bevorderen. Maar deze Heeren houden zig veeltyds met lange en gezogte verklaringen van hunnen” Text op. Zy verhandelen den meesten tyd zodanige zaken, daar de ontkedreven Landlieden niets van verftaan , en al verftonden zy die, daar zy geen wezenlyk nut van hebben Zouden, om dat dezelve, geen invloed op hunnen Zedelye ken wandel hebben; dit laatfte is het, daar zy zig inzondere heid meede bezig moesten houden, zy moesten ons, op eene klaare en eenvoudige wyze,leeren ‚hoe wy ons in alle ome ftandigheden, welke ons in dit Leven voorkomen, gedraae ger. moesten, en zy moesten onzen wil buigen, om die lese fen getrouwelyk na te koomen. ‘Maar dit is het juist, daar zy minst van fpreeken , en het gevolg daar van is, dat onze lieden, ten platten Lande ,zig doorgaands verbeelden , hun- nen pligt zeer wel betragt te hebben „als zy ter kerk geweest Zyn, de gebeeden hebben aangehoord, en de Pfalmen mede gezongen , en dat zy zig dan vryelyk mogen toegeeven in allerleie pragt in de kleederen , in allerleie overdaad in hun eeten en drinken, en in alle andere ongeregeldheden , die Zy onbefchroomd kunnen involgen, zonder zig de burger- lyke ftraffen op den hals te haalen; zy beginnen dan met le- digheid, en vervolgens met gulzigheid, zy verfpilen dus hunne bezittingen, raaken in ’t agterfte met hunne zaaken, worden met fchulden bezwaard , en eindigen met leugens en bedrog. — ’t Is niemand, dan hy alleen, die, altoos gee trouw aan zynen pligt , zyn beroep, met een ftandvastigen yver behartigt, zyn brood in °t zweet zynsaangezigts wint, eri eene ongeveinsde Godsvrugt met eene onvermoeide naar- ftigheid verbindt, die zig-des Hemels zegen kan belooven; een werkzaam Landman kent geene flegte jaaren, en niets ‚wedervaart hem, `t welk het volmaakt.genoegen , dat hy.ge- ” voo | niet, LANDMAN ` 17x niet, kan ftooren. Een Lûijaard daar en tegen wacht alles van de Voorzienigheid, en wyt het aan de onbillykheid van % noodlot „als hy door eigen fchuld minder , dan zyn naarttige buurman, inzamelt, Terwyl onze Predikanten hunne Toee hoorderen dit geduurig „eu op allerhande wyzen onder het oog: behoorden te brengen, moesten de Schouten dit met Lig- haams-ftraffen en geld-boeten onderfteunen „tegen dezulken , die weigerden om aan deze vermaaningen der Predikanten gehoor te geeven of verwaarloosden dezelve na te koomen: zy moesten ten dien einde, dikwils een algemeen huisbe- zoek doen door hun geheel Ditria; Zy moesten in deze be- zoeken den ftaat der Landeryen van elk Huisman naauwe keurig opneemen „ en de zulken onder hun volk, welke zi door hunne werkzaamheid en goed overleg onderfcheiden verder aanmoedigen ; terwyl zy de leedigloopers, en zulken, die klaagen terwyl zy werken moesten , met de uiterfte ftrengheid behoorden te behandelen”, Wy kunnen hem in zyn huisbeftier, en verdere aanmerkingen niet volgen. fPraaken van eenige van dezelwen, uit echte Stukken verza- meld, en uit bet Fransch vertaald. In ’sGravenhage, by He Backhuizen 1767. Twee deelen 310 blads. in o&avo. It Stukje, dat reeds voor enige jaren het licht gezien heeft, komt by deze tydsomftandigheden , als niet:one gunftig voor deszelfs vertier, op-nieuw ten voorfchyn. Het behelst, naer luid van een voorafgaend bericht, een echt verhael van een gedeelte der Raedplegingen der Jefuiten, gehouden in het Collegie van Lodewyk de Groote, in den jare 1708; welken, gelyk men aenduid, opgetekend zyn, doot een uitgeweeken Jefuit, die in dat Collegie woonde, en in een volkomen vertrouwen by zyne oude Broeders was. Wat hier van ook zy „dit is zeker, zo als men uit de vergelykinge van alle de vroegere en laatere omftandigheden der Jefuiten kan afnemen, dat ze in deze hunne onderlinge zamenfpra- ken, in hunne natuu@lyke gedaente voorkomen. Een ge- En M 4 deel- 126 DE SNOODE LISTEN deelte hier van, dat ons den ftaet der Jefuiten zeer wel ont- vouwt, en tevens doet opmerken, dat hen in deze laetíte dagen niet is overgekomen dan °t geen ze in °t begin dezer eeuwe reeds te duchten hadden,dat hen op de ene of andere wyze eenmael zou treffen, zal waerfchynlyk velen Lezeren niet ongevallig zyn. De Pater PROVINCIAAL, Deze een bericht zullende geven van de onderfcheiden trappen van achting in welke zy zedert de oprichting van `t Genootfchap tot heden toe in de waereld geweest zyn, vangt aldus aen. , » De Jefuiten vonden in ’t eerst veel tegenfpraak „dat kan men niet ontkennen. Men ftelde zich aanítoncs tegens hen, enhet minfte dat men ‘er van zeide, was, het Genoodíchap in de wieg te fmooren. De famenzweering was algemeen. Doch, vermits onze eerfte Vaders goede en daar en boven ‚ bekwaame lieden waafen, zoo raakten zy dit alles door hun eduld en verftand te boven. Men begon dan van langzamer- and ten hunnen opzigte te bedaaren 3 men verdroeg en achte dezelven, en begunftigde ze zelfs zoo veel mogelyk was. Zoo dat het Genoodfíchap, in ’t eerst zoo gehaat en veracht in de waereld , welhaast een der bloeijenfte en ver- maardfte Societyten der Kerke wierd, Zy hadden zich op dien voet behooren te houden: Maar, wat hebben de opvok gers dier Helden gedaan? Verblind door de vaordeelige toe- ftand waar in zy het Genoodfchap vonden, deden zy even gelyk de uitfpattende Kinderen, die van het goed hunner uders vrolyk zyn „zonder moeite té doen, om derzelver eere en verdienften deelachtig te worden. Zy dachten ,dat’er nu niet meer gevordert wierd, als gebruik te maaken van die voordeelige gefteldheid waar in een ieder ten hunnen op- zigte was,en zich te doen gelden „in plaatze van te denken, om zich den roem hunner voorzaaten waardig te maaken. Maar , vermits de indrukken, die men het Publiek geeft, juist niet aanftonds werden uitgewist , zo duurde de achting die ’t voor hun, of liever, die het voor onze eerfte Vaders hadde gehad, wel eenigen tyd, tot dat eindelyk nu omtrent vyftig jaaren geleeden, zy, die wy onze vyanden noemen, begosten op te flaan, en te arbeiden het t'onder te brengen, door het zelve met de allerzwartfte koleuren af te fchilderen. Dit was zonder twyffel voor hun een groot kwaad ; doch zy konden het noch weer herftellen. Zy hadden,om de achting van het Publiek te behouden, alleen die middelen behooren in *t werk gefteld te hebben, waar vagponze voorzasten zic e; , C. DER JESUITEN. 197 bédienden 5 namelyk, nedrig , geduldig en aan hunnen plicht verkleefd te weezen , kortom, zy hadden behooren te trach- ten geheel andere te fchynen als men hun affchilderde, door in plaats van die gebreeken > die hun te laste wierden ge- legd, in tegendeel allerlye deugden te vertoonen, Maar wat deeden zy? Zy fchreeuwden aanftonds over lastering ; en zonder aanmerking te maaken, dat zy hun proces voor ’t Pabliek zouden verliezen, zoo hielden zy egter niet op, te fchryven, aan te vallen en zich te verdeedigen. Zie daar, wat onze naaste voorgangers gedaan hebben ; doch wat /heb- ben wy gedaan, die hun'aanftonds zyn opgevolgt? Wy, ge- merkt hebbende, dat onze voorzaaten door zoo veel fchry- vens agter malkander niets hadden gewonnen, hebben ons alleen toegelegt, om ons ontzaggelyk te maaken. En, om hier in te flaagen hebben wy in ‘t eerst gezogt, ons in de waereld in zoo een aanzien te brengen, dat wy alle beproe- vingen konden doorftaan. Daar zyn geen bedriegeryen , die wy niet hebben gefmeed, geen werktuigen, die wy niet in “ werk gefteld hebben, geene vonden die wy niet gebruikt hebben, om dat aanzien te verkrygen en vervolgens te be- houden. Zie daar, wat thans onze eenigfte ftudie is. De Je- fuiten leggen zich tegenwoordig niet meer toe , als om voor ontzaggelyke menfchen door te gaan, en eene vertooning van macht te maaken , waar voor alles beeft en bukt. Maar is °t Publiek wel verandert ? Deeze zoo ontzaggelyke en vere baazende macht brengt die ons wel in eenige achtinge? En, òf wy daarom al te meer gevreest zyn „worden wy ‘er wel te. 