Beschryving van's Graven-hage
en de Ondcr de Refiores, die in voorige tyden over de groote of Latyn- affifte- ^^^^ Schoole in den Hage zyn geweert , munt boven andere uit fFi/- ren. helmiis Giiapbaiis, anders Fiilloniits , {de Folder :, zou men het mogen IVillem "vcrtalen ) een man niet min vermaard door zyne diepe geleertheid , Gna- dan bekend door zyne vroomheid , godvrugtighcid en andere uitfte- fh^us kende deugden, welke laatile hoedanigheden oorzaak waren, dat hy 1^^,,' in den jaare i^if in groote zwarigheden geraakte, want een byzon- Rcdtor deren afkeer hebbende van de grove dvvalingen der Roomfche kerke, van de week hy van 't Pausdom af , Avaar over hy , benevens Cornelius Honiiis fche'" o^ Hoe II J geleerd Rechtsgeleerde en Raadsheer van den Hove van Schoo- Holland , Jtin de Bakker ^ Paltoor te Woerden , (die alhier in den '*■'• Hage den 15. van Ilerfilmaand des gcmelden jaars aan een paal ver- vi'orgt en tot afTche verbrand wierd, zynde de ecrlte Martelaar, die zedert het opftaan van Luther in Holland ter dood gebragt wierd _) en andere in hegteniile geraakte. En fchoon Jiy na eenigcn tyd zittens vry quam, verviel hy t'elkcns weer in nieuwc moeielykheden, voor- namentlyk over het fchry\envan een boekje onder den tirel van Fer- trooji'mg en Spiegel der Kranken ^ zulks hy om den martel-dood te ont- gaan, genood/aakt was 't Land tc ruimen (^d ). Hy was in den Ha- {(l) Brandts Hiftorie der Reformatie ^ L deely 2. ^. 1^1. 91. 95. s>6. VAN 'sGRA VEN-HAGE. XIX. IIooftst. 599 ge gebobren, en wierd daarom Y?.n Boxhorn {e) onder de geleerde Werd Hagenaari, geftcld , zegqende dat hy is geweelt Raad van Aelbert , onderde Markgraaf van Brandenburg (ongerwyfTtlt: na dat hy om de vervol- "^^^l^^ ging uit het Land^ was gcweeken ; en dat hy een goeden naam en naa^rs' plaats onder de Komedie-fchrjvers heefc verdient •, om welke rede ^iedeit. Goudhoeven hem dan ook Itelt in ?yne lyft der geleerde Mannen^ die in Holland, Zeeland en Utrecht gebooren zynde, wegens hunne uitgegevene boeken en fchriften in de Ilebreeuwfche , Grie.dche en Latynfche talen, vcrma;ird zyn geweeft. Hy heeft verfcheide fchrif- ten uitgegeven , die in de Boekzaal der Nederlandfche Schry veren van A'alerius Andreas en elders, opgetelt ftaan. Onder anderen heeft hy ook het leven van den gemeldtn 'Joban Fijlorius of Bakker , en een verdedigfchrift voor den zelven gevangen, in 't licht gegeven. De eerfte Reclor, dien vvy na de vernieuwingedezer groote of La- Mf- tynfche Schoole genoemt vinden, is geweelt Mr. Wouter TFoutersz ^'^ll*i van W)k , een man na dien tyd van aanzien en geleertheid , die de- deeerfte zelve Schoole zedert den jaare 15:42 tot 15-71 , immers voor zoo ver- Reftor re ons uitegte befcheiden is gebleken, met veel lof heeft waargeno- "^'^^ men en in die qiialiteit bedient. Hy had in den gemelden jaare i5'4X v^inge " zyn huis in ^t \v elteinde ten weften de huizinge van den Heere y^^ifoZ' vande '■jan der hiiin , Heer van Sprange , in laater tyd bekent met den naam Schoo- van \ huib van den f leere vani Valkeniffe , en zulks zoo verre wy kon- nen afnemen, op den hoek van de Vleerfteeg, waar uit men moet befluiten, dat de Rector als toen niet in of by de Schoole (gelyk je- genwcordig ) heeft gewoont , dewyl de Schoole toen ter tyd llond ^^^^^_ in de Scbooljlraat , welke llraat daar door dien naam bequam , heb- tynfche bende voorheen geheten de Kcrkjtraat en ook de St. Jacobs ftraat. Schoole De eerile brief , waarin wy de gcmelde ftraat met den naam van J^°°^" Schoolfh-aat genoemt vinden, is van den jaare i5'34, welk jaartal by- flond. na overeenkomt met den tyd der herikllinge van de Schoole; waar uit gevolgelyk dan te vernioeden is, dat de Schoole aldaar ter zelver tyd is gebouwt geworden , te meer, dewyl onder de redenen, wel- ke de Magiltraat tegens het Kapittel bybragt, dat ze het Kapitccl als toen niet kondc eenige jaarlykze erkenteniile doen , ook deze was , „ dat ze groote coften en larten jaerlyks hebben zouden moe- 5, ten, zoo om te falarieren den Schoolmeeilers als om te vervallen 5, die jaerlyxzc rcnten gaende uitter fchoolen ter eaiife van timme" 15 ritige van dien. Het huis , waarin de Latynfche Schoole wierd ge- houden , flond aan de ooftzyde van de meergemelde itraat , vooraan by de jegenwoordige Vifchmarkt, en is tans het huis van den Apo- theker Rochits de Bye , welk huis in de oude brieven en befcheiden daar van zynde doorgaans befchreven werd met deze omftandigheid, van ouds de Schoole. Ook vind men in een tranfportbrief (/ ) van het huis , bevoorens toebehoort hebbende aan den Wei Ed. Heere en Mr. Benjamin Fagcl, Heere van Ter Weer , in zyn leven Raad D d d d in (?) Inl'heaf. HoJl. pag. ^55. of 7'oneel van Holland ., pag- 341- If) Gedatecrtden 12. November i f f8 , als mode nog in eencn anderen brief van den 6. Augufti XV C. zeven en zcllich. 6c o BESCHRYVING in dtn Hove van Holland, nu toekomcnde den Heere en Mr. Cor« mlh[Keether , C:ntfanger van de ordinaris Verponding over deij Haar, dac hct zelve huis, ftaande aan de zuidzyde van de St. Jacohs- kerk , 't geen uic de belendingen lolykt een groot erf te hebben gehad, en df.t al te dien tyde, na alle waarichynelykheid , een Ichoon huisis gewceft, belent was aan de wejhjde agter met//^ Scbook, zyndeon- twyp.elyk geen ander als het bovcngemelde huis van den Apotheker (fe B^e. Waar uit dan klaarlyk te zienis, dat de Schoole voorheen digt'by de kerk heeft geltaan , \ geen met het hier vooren aange- wezen gebruik dicr tyden over een komt. Wanneer nu de Haag na de omkeering van 's Lands bellier , in een veel floriftnter ftaat was geraakt door den grooten aanwafch der burgercn en inwoonderen , en dat ook door het verdry ven van de duilternille der onwetenheid , de bcgcerte tot kennille en wetenlchappen dagelyks raeer en meer toenam , waar door vervolgens het getal der leerlingen fleeds zo- dani'^ vermeerderdc , dat men de oude Schoole wel haaft te klein zag , zoo belloot de Magiltraat in 't einde van de zelliende of wel in 't begin der zeventiende eeuw een nieuwe en veel grooter Schoo- le te ftigten , waar toe men de plaats verkoos daar ze tans nog is , Waarze te weten in de ZuiUnglttaat {h}-, welke llraat te dier gelegentheid "?if is'.*^" 3ls tocn eerll tot eene Ihaat wuerd aangelegt en den naam van di ^ ' njeinve Svhooljiriiat bequam. Hoeda- Het gebouw,vvaar in deSchoolc geliouderi werdjis van buiten van wei- nigheid j^jg aanzien>en ongetwyffek een overgebleven gedeelte van 't Sint Agnie^ bouw^^" f^" konvent, 't geen met zyne belendingen agter tot hier toe ftrekte. De Redor heeft daar nevens een bequaam woonhuis , voorzien van verfcheide ver trek ken , zelfs om kindercn van buiten by hem te konnen Verdee- logccren. Van binnen is de voorn. Schoole jegenswoordig verdeeit ^'"^\- in vyf byzondere Schoolen of Clalfen, dienende als graden of trap- nen. en pen, langs wclke de toenemende leerlingen uit de eene in de ande- d'ordre rc opklimmcn en alzoo gevordert werden, om te geraken tot de aidaar volkomentheid van 't gebruik der hooge Schoole. leder Clallis is gehou- met een byzonderen naam onderfcheiden , en werd door een by* den zonderen Leermeefter bedient en geregeert , die hunne onderhoori- '"^^^' ge difcipulen gehouden zyn te onderwyzen , uit te leggen en verkla- ren alzulke grond-regelen en boeken , als by den Redor en Scho- larchen werden geordonneert (/). De opperfte en prefiderende dezer {h) DeZe ftraat wcrd by Bor, Befchryving der Neclerl Hift- IX. boek fol. 145, geftelt onder dc nieuwe Itraatcn , welkc in zyncn tyd in den Hage wierden ge- maakc Zie mede hier vooren pag- 91- («) Warincer oudtyds de wyzen, wclke men in de Latynfche Schoolen dezcr Provintic plagt te houden, zeer verfchillende waren, en dac elke Re£tor zodanige boeken dede leeren als hem goeddagt, ftrektc zulks tot merkelyke verwarringe en veragteringe van de leerlingen, die zoo nu en dan uit de eene flad in de anderc ter Schoole vverdende gelcid en aidaar ganfch andere boeken en manicren van onder- wyzinge vindende, gcnootzaakt waren, t'elkens te leeren nieuwe grondregels ; om wclk ongemak voor te komen , vonden de Staten van Holland in den jaare i6if . goed eon gcneraale School-ordre over alle de Latynfche Schoolen dezer Pro- vintic fchoolcj VAN 'sG II A V E N-H A G E. XIX. Hooftst. ^oi dczer Leermeefteren wcrd de Reftor genaamt , en hceft het bewind Regee^ Over alle de ClalTen in 't generaal , hebbende voor zoo veel dc ™^ ^ Schoolen aangaat zynen Mcaris of Conredor aan Jiem volgende , en Schoo^ voorcs nog drie anderen onder hen , alle beloont werdende door de 'eo- Magillraat ; invoegen dat de ouders hunne kinderen voor een gering fchoolgeld alhicr de Grieklche en Latynfche taalen konnen laaten Sch«oi- leeren, bedragende ieder yierendeel jaars de fomme van drie gul- geid. den. Wanneer nu na de Reformatie <3e regten van het Kapittel ten Ho- ve aan de Heeren Staaten gekomen waren , en gevolgelyk mede dat derSchooIe, zoude men mogen denken, dat haar hd. Groot Mog. daar ontrent befchikkinge zouden hebben gelieven te maken. By- zonderlyk, nadien 's Gravenhage als doen was geworden eene zoo notabele ftede , als in voorige Iloofdftukken gebleken is. Dog wy hebben onaangezien onze ernitige nafpeuringe dien aangaande niets kunnen ontdekken. Het geen dan fchynt gelegentheid te hebben ge- Verfchfl geven , dat over het opper-beftier der Schoole tulTchen den Hove u"^u ^i* en de Magiftraat verfchil ontltaan is, waar van wy alleenlyk het uir- ende° einde in dezer voegen hebben ontdekt. Te weten, dat Burgemeef- Magi- ters van den Hagc bew eerende , dat hen alleen , met uitfluitingc van '^"^' den Hove Provintiaal , toequam het gezag en beleid over de Latyn- opper- fche Schoole, en vervolgens „ in den jaare 1618. denReftor hadden bedier ,5 aangezeitj dat hy voortaen hem alleen zoude hebben te bemoeien ^" 5, met de Ondermeefters , omme die zelve aan te nemen , te behou- 55 den en af te zettcn , zulks als hy geraatzaam en tot dicnft van de 55 Sciioole zoude gocdvinden ; en dat zy voortaan niet van meninge ,5 waren nog voor den Redor nog voor den Ondermeefters eenig 55 traftement te geven , alzoo de gelegentheid van hare thefaurie 55 zulks niet langer en konde vcrdragen ; en dat de Reftor hem zou- 5, de moeten behelpen met het fchoolgeld , 't welk hem toegelaten 55 werde van de burgerkinderen , die excys betalen , te nemen van 55 elken fchoolkind (drie) gulden in ""t vierendeel jaars , en dat hy 55 van de kinderen van Suppooften zoo veel zoude nemen als hy 35 zoude konnen bedingen ; en dut dienvolgende de Reftor van de ,, kinderen, wiens ouders Suppooden waren, afvorderde zes gulden „ in 't vierendeel jaars (k), daar over tuiTchen het Hof en de Ma- Dddd X giflraat vintie Staatswyze vaft te flellcn; zynde deze van den i OSobcr idzf, en te vin- den in 't Groot Placcaatboek 1. Deel, Colom. zyf. „ Willende en ordonnerende „ dac alle Reftoren en Meellers van Latynfche Schoolen in dcfe Landen in 't for- „ mercn van hunne claflen, leeren van fondamenten en Authcurcn en 't doen van ,, hunne leflen hen dacrnaer zulien moeten reguleren- Interdict icndc eenen yege- ,, lycken eenige Latynfche Schoolen op andeie ordre tc houden ofandeve fonda- ,, menten ofte Authcuien te leeren op aibitnile coneftie. {k) Zie verders 't Bcrigt van den Hove, Bjlagc L. L. ?. loco •, pa%. if p. e'i volgende. 6cz IJ E S C II R Y V 1 N G ExamcQ ot'be- proe-; Tinge derdifcJ- pelcn twee- ma.il des jaars. 't Docii van Ora- tiea, en uicdce. Icn van cerpry- De Scho- larchen by wien uns. werden aange- ftelt. giftraat groote oneenigheden rezen , vvcike eindelyk na vceic mocie- Ivkhecen wiei\!en beilift , en het Ichoolgdd op een gelyken \oet va%ef;elt. Twtemaal dcs jaa;s ( te wceten in den aanvang van de maanden Februari en Au;.:;ulii) werden by den Kedor en de Scholarchen dc difcipclen gecxamineert en onderviaagt , en op der zelve vorderin- ge geciurende 't laailte half jaar agt gegeven. Die bevonden werden belt G;eleert te hebben, werden een maand daar na met eenige pry- 2en of eergiften vereert, en in de volgende hoogere Ckife gellelt , gaancle alzoo \an clalfe tot clalle, tot dat ze komen ter plaatzcdaar zy van den Rector zclf onderwezen werden. De geene die door alle de clal'en zyn gepromoveert , doen veeltyds tot affcheid in teken van liiinne bequaamheid een Oratie in 't openbaar , 't welk in de Engeliche die te gelyk is de Hoogduitfche kerk , gel'chied. Ka Jiet doen \ an de Oratien gefchied ook terzelver plaatze de folemniteit van \ uitdeelen der pryzen , door Jianden van den Redor , die als dan mcde e.evvoon is een zoort ^an lofrede in de Latynfclie taalc te voercn. Le pryilrekkende en opgaande uit ieder clalfe doen ook een koite rede tot dankzeggingo m dezelve taal. Deze eergiften beftaan ( gelyk in alle de lleden) in uiigclezene boeken, cierlyk ge- bondcn , van binnen met eenige lof ticeis ter eere en tot aanmoedi- ging van den Dilcipel , die zig zoo wel gequeten heefc, befchreven, en by de Curateurs , mitsgaders den Rector ondertekent en buiten op voorzien met het wapen van 's Gravenhage. Over deze '"choole zyn vier Scholarchen of Curateurs , die tans door de ]\[agii raat daar toe werden gecommitteert. Voorheen llel- de her Kof zoo wel als die v;m den ilage een Curator uit de zynen over de 1 riviale Schoole (/) ; dog daar over viel in laatere tyden tulfchen de i;eeren Raden en de Magillraac hevig gefchil (m), fuf- tinerende de eerile daar toe geregtigt te zyn , om dat 'er meer kin- deren \an Edelen en Suppoollen als van andere ingezctenen ter fchoole komen («), en de laatfte dat zy alleen bevoegt was den Reftor en Schoolmeellers aan te llellen , door dien dezelve by haar betaalt w ierden. Lindelyk heefc het Ilof daar van afgezien en het ganich bewind over de Schoole aan de Magiftraat gelaten , onder bcding dat zy zorg zoude dragen dat de Schoole altyd van bequaa- me perzoonen wierde voorzien ; zulks dat de Magillraat zedert tot nu toe daar v;an in een vredige bezictinge is gebleven. Gelyk (/) Wanncermen in 'tjaar if 91 befloten hadde , om den Rcftor van Oude- water alhier tc beroepcn , wicrd de Raadsheer Crcmhout wcgens het Hof , en drie uit de Magilbaat daar toe gecommitteert , hoewcl viugtcloos. Zie Refolutie- boek van den Hove gequoteert C. fol. 241. In den jaare 1604 ilclde het Hof een uit de zyncn tot Curator over de Schoole. Rcfolut. 25. November 1604 j als me- de nog een in 1622. Refolutie 2. Mci 1622. {m) TSit Refol. van den Hove van den 4. en 30. Novemb. 1617 ; 7. 8. p. if en 19. Fcbruarii 1618 •, te vinden in 't Regiftcr van de Refolutiai van den Hove, beginncnde den 1 1. Junii 1 617 en eindigende den 17. December i62f, gequoteert Q- fol- 16. verfoi^- 23. 50. enz- («) Zie verders het mecrgemelde Berigr pa^- 48. 49. en Bylage KK- z- loc$- VAN 'sGR A VEN-HA GE. XIX. Hooftst. 603 Gelyk nu alles wat tot de opvoedinge en onderwys van kinderert ftrekt , altoos gerekent is eene zaak van 't uitcrlle gewigt, zoo heb- ben 00k de Regeerders der Steden altoos zelfs het ooge op de La- tynfche Schoolen willen houdcn, en niet beneden zig geagt uit hun- ne Collcgien de Scholarchen tot die zorge te deputeren. 't Gecn 00k by de Ed. Agtb. Magiitraat alzoo van over lange tyden , vermoe- delyk altoos , in gebruik is geweeil ; te wctcn zodanig dat het getal der vier Scholarchen beilaat uit drie Heeren uit de Magiiirature , en uic den oudften Fredikant in der tyd. Voor het jegenwoordige is die zorge bevolen aan de Heeren Mr. Gysbert van Khij'chot , Pre- fident Burgemeelter , Mr. Adriaan van Spkrmxhoek , oud-Burge- meeiler , Mr. WiUem van Affenddit , Burgemeefter , en aan Ds. Mauritius Grommd. Nameti dcrje- gen- woordi- geCura- Dddd 3 XX. HOOFT- <i04 B E S C 11 R Y V I N G XX. HOOFTSTUK. d' Ana- tomic of oatleed- kamer ter ocf- fening vande Chirur- gyns. Hoeda- nigheid van't gebouw. Verhandclinge van de Anatomic of Ontked-kamer ter oeffemnge van de Chirin^gyns. Hoedanigheid van V geboww en gejleltenijije van bet Tteatrinn Anatomicum. Geraamtens. Boekerje. Hoe dit Broe- derfcbap bejlaat en wat vereifcht werd, eer iemarul in V zelve kan aangenomen iverden. Ten iviens overjiaan iM examen gejcbied. JVet- ten en Voorregten. He openbaare lejjen door vuien voorbeen aldaar gedaan ivierden. Baar toe in den jaarc 1668 een vajien Lecraar aangejteh met den titel vanFrojeJJor Anatomico-Cbirmgicus. Naam- Ijjte dcr geenen die bet zxlve ampt zedert tot nil bedient bcbben. De ANATOMIE of ONTLEED-KAMER. t de Schoolen als het queekhof der geleerden , ge- lyk wy hier vooren hebben aangemerkt , gaan wy over tot de Anatomie oWntleed-kamer ter oeffenin- ge van de Cbiriirgyns. Het gebouw , 't welk aaii de zuidzyde van de St. Jacobs-kerk ten weften van de kapel van de Heeren van AlFendelft llaat , is klein en heeft van buiten byna niets dat aanmer- Boven den ingang ziet men een blaauwen fteen , kenswaardig is. Jiebbende tot opfchiift COLLEGIUM ANATOMICO-CHIRURGICUM, en daar nevens een brandende wierook met deze daarby gevoegde woorden : vaas met doodsbeenderen , UNA VIA; Inftru- menc- kaOeii ten be- hoeve van 't 6ilde. dat is, wy alle moeten een en den zelven wcg, of cm de woorden van den Ileiligen Schryver aan de Hebrecn ( <z ) tc gebruiken , bet is den menjcbe ecnmaal gezet te Jierven ; alle 't welke te kennen geeft de fnelheid en broosheid van 's menfchcn leven. Ook heeft het zel- vc huis van binncn weinig byzonders , bcllaande flegts uit twee of drie vertrekken. 't Eerlte zoo als men van buiten inkomt , aan de flinkerhand , is de vergader-kamer van dc Regenten van 'c Cosmi en Damiani broederfchap of Chirurg}^ns-gilde. Ter wederzyde van den Schoorfteen hangt aldaar een glazen-kas , voorzien met allerlei in- ftrumenten ten aienfte van de Chirurgyns , die dezelve van node mogten hebben. En op dat dezelve kas altyd in ftaat zoude biyven , is (<») Kap. IX. y. 27. J hca- irum VAN 's GR.A VEN-HAGE. XX. IIooftst. Co^ is by het 63 artikel van den nieuwen Gildebrief van den jaare 1701 wel expreflelyk vaftgeiklt , dat „ een Chirurgyn alhier tot eenige 5, pjblyke bedieninge van Stad, Land, publyke Collegie of Gods- j, huyzcn geavanceert werdende daar voor tot aankoop vail inftru- 5, mcnten in de kas op het Theatrum Anatomicum zal betalen de 3, fomma van vyf gulden. En voorts by het 73. artikel, dat alle de- „ zelve inltrumenten tot luyfter en cieraad van het Theatrum Ana- 5, tomicum lucceiFivelyk zuUen verzorgt werden, uit de inkomften 5, van 't voorfz. Gilde , 't welk nergens anders toe befteed zal wer- 3, den als ten voorfz. einde. Koven deze kamer is het Theatrum Anatomicum , daar niet alleen .^^^ de weekelykze leiTen werden gedaan, maar ook nu en dan een fub- _^_ jeft van een menfchelyk hchaam openbaarlyk werd ontleed , om alle itrekt Genees- en Heel-meelters dezer flede , en ook de geene die zig in ^o" ^ei die konft tragten te oeffenen, door een zienlyke demonftratie duide- !°dUo- lyke kenniO'e van 's menfchen lichaam te doen hebben. De plaats,daar rie van dit gefchied 3 is niet groot , dog egter het Theatrum zodanig ge- (lekireri fchikt , dat een ieder na rang en quahteit daar binnen l^equaame zit- joq^?' ting kan hebben; zynde het i heatrum cirkels-wyze , met drie tranf- piaats fen of oingangen agter den anderen omlopende 3 en na een behoor- van lyke proportie hoger en hoger opgaande , invoegen d'een boven d'an- ^in"e ^" dere verheven zynde , de agterfte van de voorlle in het aanfchouweri y^Q^i^. niet verhindert werd : In het benedenfte perk of rondte is een om- nigheid draaiende tafel, waar aan de Profellor Anatomicus alleen zyne plaat- van'c ze heeft. Ieder cirkel heeft zyne byzondere infcriptie , aanwyzende ^^'^e en elk zyne onderfcheide zitting. De eene helft van de eerlle rondte deUngc ter regter hand ingaande , is voor de Heeren van de Magiltraat van der ^it- 's Gravenhage en voor andere gtquahficeerde perzoonen , en de we- P'^^^* derhelfte ter flinker hand voor de Profeilbren ( indien 'er eenige ^^"' mogten konien) als mede voor de Stads Dodoren en in der tyd re- geerendeDeken en Hooftmannen. Van de tweede rondte der zitplaat- zen is de eene helft voor de Doftoren in de Medecynen en andere perzoonen van qualiteit en de andere helfte daar tegens over voor de Meefters Chirurgyns. Van de derde rondte is de eene helfte te Aveten de regterzyde voor de Meefters Chn-urgyns en de flinkerzyde als mede alle de verdere nog refterende plaatzen voor de Chirurgyns- knegts en andere aanfchouwers en toehoorders, Op het hordes, zoo arts men de trap van beneden opkomt, dm Ge- na het Theatrum te gaan , ziet men eenige weinige Sceleta of ge- "'^'"" raamten van menfchen en daar onder de befaamde Juffrouw Suykers, '^"" weleer door den FrofelFor Johan Stalpart van der IFkle opgezet , als mede het geraamte van eenen Lamoreu , door den Profeilbr Re- fverlm'/i -, zeer kunltig, wegens de mismaaktheid eeniger leden,t'za- men gevoegt ; en ook in een glaze kasje nog eenige ontydig geboo- re kindertiens, enz. Aan de regterhand ten ooften is een kamertie , daar de bibhoteek De of boekery is, ftaande in een cierlyke kas, en behelzende de voor- Boek- naame boeken in de Medecynen , Anatomie en Chirurgie , voor 't ^'""° grootfte gedeelte over weinige jaren door den Heer Johaii Cocq , in zyn leven vermaard Dodor Medecinse alhier, aan het Theatrum 6o6 li E S C II J; Y V I N G ilct Ichap hoc ^e- wcrJ , Cn W;.C voor dcii Aff- ile n die daar i)n- der wil lioir.cii, le doeii itaac. Vnor wicii het eximcu nioet gcfciiic- dtii. Wettcn eii voor- r>.'gten. He open- baare leireii door wicn voor- h e 1 al- daarge- gcdaaii ■wierden. gelcgatecrt tot gemeen gebruik voor den geenc die tot de Chiruruie of ihcatrum Anatomicum betrekkinge hebben , zoo nogtans dac die een boek daar uit leent , zyne hand daar voor moet tekenen , met b( lofte van hct zelve binnen den geltelden tyd te rug tc zuUen brengc n. * Dit JBroederfchap of Chirurgyns-giide werd geregeert door een Deken en drie Hooftluiden, en de geene die zig onder dit Gilde wil bfgeven en als Lhirurgyn of Heelmeefter alhier in den Hage die konfiwil oeflenen , mott alvoorens op het Theatrum Anatomicum zyne p-oef en ex amen doen ten ovediaan van een gedeputeerden uit de Mrgiftraat, als mede van de Stads-Dodoren, den Profellbr Ana- tomicus, Deken en Hooftluiden, mitsgaders alie de oud-Dekens, en daartoe een Diploma van zyn meefterichap verkregen hebben. Dog een Cljirurgyn elders zyne proef behoorlyk gedaan hebbende en willenc'e zig binnen deze ftede ter exercitie van die konft ter neder zetten , is gehouden daar toe van Hccren Burgemeelteren I'peciaal confent en admillie te verzoeken, en ten behoeve van 't Glide voor zyn inl omen betalen zoo veel als by de zelvelieeren werd geordon- neert , ingevolge van 't 54 artikel van den meergemelden Gildebi ief. Ook z}n alle mcelters Chirurgyns alhier pradiferende gehouden ten behoeve van 't zelve Gilde jaarlyks in handen van Deken en Hooft- luiden tot eenen jaarpenning te betalen de zomme van vier en t'fef- tig iUiivers , waar van alleen bevryt zyn de dienende Deken en Hooftmannen. Dit Gilde of Broederfchap h:eft ook zyne byzondere wetten en voorrcgten, onder welke wel dc voornaami'te zyn ; dat geen Apo- tht'ktr alhier vermag, iets te ondcrwincien 'c geen de Ciiirurgie is raivcnde, als mede lets te doen aan eenige gequetile cn zieke pcr- zoontn nog ook geen licliaam openen om te balzemen. Dat geen Operateur van buiten inkomende iets zai mogen ondernemen zonder daar toe alvorens admiilie te hebben bckomen of eenige operatie ji doen als ter prefentie van een Stads- Dodor, mitsgaders Deken of }t Hooftman by den patient te kiezen : Dat hy gehouden is alleen te ,) pradifertn in 't geene waar coe Jiy fpeciaal is geadmitteert, en bin- nen den Hage wonende te contribueren jaarlyks 15. gulden ten A oordcle van t gilde. Dat mede geene Quakfalvers en diergelyke zullen mogen voorftaan dan op jaarlykfche en maandaagfclie week- marktcn , waar voor zy als dan zullen moeten betalen tien fluivers daags. Ook vermogen fy geen biljctten uit te geven of andere te- kenen voor doen , dan na dat zy met de Overluiden zyn geaccor- „ deert. Tegensalle welke contraventeurs Jiet gilde by de Magillraat verleenc is parate executie. Ten dienllc van den geene die zig in de konft van de Chirurgie wilden oefFenen , wierde in den beginne door de twee oudfte Stads- Doftoren wcekelyks op de Anatomic - kamer een Chirurgicale lefle gedaan ; ten aanhooren van welke de Meellers Chirurgyns met hunne leerlingcn en knegts gehouden waren op den daar toe gcllelden dag aldaar te verfchyncn ; maar dewyl deze zoo goede en nutte inltellin- ge metter tyd wierde veronagtzaamt, en dat ook in veele zaken het riieatrum Anatomicum mitsgaders het Gilde betreffende een merkc- ■n VAN 's GRAVE N-H AG E. XX. Hoofxst; 607 lyk verval was gekotnen , zoo vonden de Heeren van de Societeit in den jare 1668. goed, om ten dienlle van 't gemeen alhier te hebben een wel geltelt Chirurgyns-Gilde en in 't zclve perzoonen tot Mee- Itcrs gevorderc, de gronden van zoo een noodzakelyk en gewigtig ampt \^'el verltaande, een vaften Leeraar aan te Ikllen met den naara van ProfelFor Anatomicus ( een eertitel meer eigen aan die van llluftre of iiocge Schoolen) die niet alleen nu en dan zoude moeten verrigttn eene publieK.e Anatomilche adminiftratie en demonftratie van eens menfchen lichaam , ten einde zoo wel de aankomende leerlingen als ook zelfs de jon^H-aangekomene Meefters, door behulp van die in- fpeflie en aanwyzinge zouden mogen krygen een wille en valte plaat- zelyke kenniiVe der gebeenten, valte fpieren, ingewanden en andere verdere deelen , ook derzelver fatzoenering , zamenvoeging, vereeni- ging, correfpondentie, gebruik, werKingen en verdere eigenfchappen tot voorkunde van een v^^elbereide Chirurgifche handelinge der zel- ve ; rnaar ook eens weeks zoude doen een openbaare lelT'e zoo in de Anatomic als in de pradyke van de Chirurgie. De eerite die tot dit zoo nodig en heilzaam werk wierde aangezogt "^uk en wegens zyne uitmuntende beJiandelinge in 't fluk van de Anato- '^'"'m^^ mie en groote ge!eertheid wierd verkoren, was de Ileer JOHAN 1f"^r STALFERT VAN DER WIELE, Doftor in de Medecy- eerUe nen aihier. Hem wierd terzelver tyd by maniere van voorzieninge J^rofef- (provifie) ook overhandigt de navolgende Intlruftie, om zig daar na [omtco^. zoo in 't Anatomiferen als in 't doen van lefTen te konnen reguleren. cwrur- gicus. ■an Provi- ficnele tie. PROVISIONELE INSTRUCTIE. byde Heeren van de Societeit gemaakt en behandigt aan i»i^r"'^ Johd}i Stalpert "van der [{^'tely Medicin^e Dodor, om- nie te zyn ProfelTor Anatomico- Chirurgicus alhier in den Hage ende by denzelven geobferveert te werden zoo in 't Anatomileren ais het doen van Anacomifche en Chi- rurgilche lelTen m ^Iheatro udnatomico in den Hage. i. ,, In den eerftenzal devoorgem. ProfelTor Anatomico- Chirurgicus „ eens ter weeke , te weten des donderdags na de middag ten twee ^ „ uuren doen een publyke Jefle. ii. »„ Endc den aanvang derzelve lefTen nemen van de Anatomie, als „ zynde een fondament, ommedaarna tot de Chirurgicale lefTen over iy te gaan en die tot de praftyke te brengen. III. „ Zal mede de Anatomie van 't begin tot het einde hebben te ver* Eeee ,> vol- go8 13 E S C II R Y V I N G „ volgen , aanvang nemende met de Ofteologia en zoo verders gaande „ tot de Muologia otte befchryvinge der fpieren. IV. „ De voorn: Profeffor Anatomico-Chirurgicus zal gehouden zyn „ genoegzaame devoiren aan te wendcn, omme jaarlyks twee iubjec- „ ta Anatomica, te weten een mans en een Vrouws-fubjeft te beko- „ men , daar toe requirerende des noods de behulpige hand van de „ Heercn van de Socieceit, 't Hof en Magiltraat van den Hage na ,, gelegentheicl van /aken. V. „ Zal voorts ter gelcgener tyd met hulpe van den Deken ende „ Hoofcmrinnen van 't Chirurgyns Gilde in een voegen zoo veel fce- „ leta als hem dunkc van noden te zyn tot de Chirurgyns-kamer, op „ dat defelve kamer in fatlbcn werde gebragt en gehouden. VI. „ De meergemelde ProfeflTor Anatomico-Chirurgicus zal vermo- „ gen na de publyke demonilratie van de fubjefta ^natomica , als ,, wanneer uit dezelve geen dienft meer en kan werden getrokken , )• uit ehde van dezelve lichaamen na hem te nemen 't gunt tot on- „ derzoekinge van dc Anatomic dienen kan, en zyn befte doen, om- >, me te ondcrvinden of de lichaamen niet zodanig zoude konnen „ werden gebalzemt , dat men in tyde en wyle des noods zynde zon- ), der fubjed uit de geballemde lichaamen de dcmonftratie zoude kon- „ nen doen. VII. ), Ten leften zal de voorn. ProfelTor goede zorge dragen ten ein- „ de niemant zondcr zyne kennide en expres conlent van de Anato- „ mie -kamer ietwes iialen ofte leenen > op dat geen fceleta defed ge- „ maakt werden. ,« Aldus gedaan ter vergaderingc van de Heeren gecommitteerdc „ von de Societeit in 'sGravcnhage den 2. Novemb. 1668. En was ondertekent , J. COENEN. DeChi- Dc Magidraat , op dat in 't vervolg deze goede inftellinge doorde rurgyns traagi.eid en nalatighcid van de Meeilers Chirurgyns en Jiunne leerlin- nckhms ^^" "'""'^ ^^ ^^^^ 7.oude vcrw aarlooll en veronagzaamt werden , en om- dc pu- ^^ po veel in haar was daar tegens , te voorzien , wilde by een biykc fpeciale ade van den zo. September deszelven jaars , „ dat alle kiien tc „ Mcellers Chirurgyns gcJiouden fouden zyn hen te laten vinden op „ bet VAN 's GliA V EN-HAG E. XX. Hooftst. 6op „ het Theatrum Anatomicum, om aldaar aan te Jiooren de Anato- „ mifche. en Chirurgicale leflen by den Profellbr te doen, en dat des^ „ Donderdags de klokketwee uuren, op ecn boete van drie ftuivers* „ voor de geene die na twee uuren komt , en van fes Ituivers , voor „ de geene die abfenteert. Ende op dat te beter zoude blyken , w ie ten dede of in 't geheel daar in nalatig is geweelt, zoo hecft men n:i- derJiand in de vergaderpfaats van de Regenten gehangen ecn cicrlyk bordtje of naamrol van alle de Meeiters L.hirurgyns onder het gilde beJioorende , „ waar op ieder Meeller , toe de lelle komende , ge- }, houden is, voor dat de klokke quartier na twee geflagcn is , zy~ J, nen naam uit te halen , tot een teken dat hy aldaar prefcnt is ge- „ weelt, op de boete van drie ftuivers t'elkcns hier toe te laat komen- „ de , te verbeuren ; werdende voorcs dc kamer met het flag van het quartier gefloten. Maar dewyl zommige dc gewoonte iiadden van voor 't eindigen van de les uit te gaan , ,, vonden Schouc, Burge- „ meellereU) ScJiepenen en Regeerders van 's Gravenhage goed by „ forme van interpretatie re ordonneren, dat niet alleen de voorfz „ boete van fes ituivcrs zal werden verbeurt by die geene, die zig in >, 't geheel uit dezeive leflen zal komen te abfenteren , maar dat ook „ gclyke boete fal m erden verbeurt by die geene, die zig eerll in de „ gemelde lelTen htbbende laten vinden , dezeive verlaten eer die ), zyn geeindigt , te betalen en tc appliceren , als in de voorfz amplia- „ tie. Aldus gedaan tcr Camere van Burgemeefteren den 3. Janua- „ rii 1678. Met w at lof de voorn. Heer Stalpcrt dit ampt heefc bekleed, kan , om geen andere getuigenillc by te brengen, klaar genoeg gezien wer- den uit de volgende refolutie van de evengemelde Socicteit. 'T>in 3. T>ece7nber 1669. I IS b}'' den Raadsheer Riccen verhaelt , dat verfcheide malen had- de vernomen uit perioonen van aanzien , als mede uit eenige Doftoren en Chirurgyns, dat Doftor Johan Stalpcrt vander TVijely Profeflbr Anatomicus van de Societeit alhier , met een uitmunten- de adres dAnatomie ontrent de fubjeda Anatomica was exerceren- de , ende met vcele gelcerdheid en naarlligheid de gercquireerde demonllratie daarontrent en voorts weekelyke leften was doendc i dat mede de opgemelde perfoonen waren oordeelende , by aldien men den voorn. Profellor met geen meerder realiteit ontmoete, het te geloven was , dat zyn Ed. tot een andere plaatfe eerlange tliaar- der leedvvezen zoude werden beroepen -, W'^eshalven leide de wel- gem. Raetsheer in delibcratie, of niet bchoorlyk en oirbaarlyk zou- de wefen , dat het honorarium van den ^ oorn. Profeflbr naer re- „ delykheid werde vermeerdert. WAAR OP wefende gedelibe- 5, reert , is by ecnparigheid goedgcvonden en verftaan , dat het hono- „ rarium den voorfz Profeflbr wcgens de F.d, Mog. Hceren van de ,, Societeit tocgelegt , zal werden verdubbelr , zulks dat het zclve J, mits dezen van twee Jiondert guldens jaarlyks , is verhoogt tot vier ,« hondert guldens jaarlyks, te rekcnen vandeneerilenDecemb. XVIO )) negen en feltig in te gaan. Eeee X De u 5> *> M >> 5> 5> J> 3> j> » 53 inoetert bywoo- nen op boeteii. Lofvan den Hr. Stalperti 6io B L S C II K Y V 1 N G Sterft i6M&\ i<i83. en in ijne plaacs Bofch. Doct afftaiid en in zyne plaats jlrtthoni NuL Werdin 1687. beroe- peii tot Leiden. G overt Bidlo. Insge- lyks tot Leiden beroe- pen. Mauri- (iut Re- verh»rji. Ihomas Sthwtfi- ie. a ff 5> >» Dc voorn. JOn AN STALPERT, na dat hy dan den tyd van ontrcrt 15 jaarcn dit ampt met veel luiiler hadde waargcnomen , ftierf den 26. A4ei 1685 , en had tot navolger A R E N T BOSCH, zoo als uit de volgende refolutie van de So- ceiteit blykt „ Dcii 3 Jiuiii 1683. is gelezen de requelte van de geza- mcntlyke Chirurgyns en het gilde van dien, verzoekende, d.it in plaatze van wylen Dr. Johan ^.talpert van der Wide, Y)v./irent Bojch als Proteilbr Anatomicus mogte werden geeligeert en aange- gclleltj Waer op gedelibereert zynde, is, in acnting genomen we- zer.de de bekende experientie en bequaamheid van den voorn. Dr. u4rent Bojc-b) den fclvcn Bojcb tot Profellbr Anatomicus aaogeftelt, zoo als aangeftclt word micls dezen, en dat op een wedde vanxSo ponden ; des fullen de relpedive weddens van 6c ponden , gecon- cedcert aan de Dodloren Liebergen en Cornelis Stalpert van der JFiele, by affterven van dezelve, de voorlz wedde hem Dr. Bojch toegelegt, accrelccrtn, als wannecr dezelve zal genictenhet trade- ment van 400 pond. , daar toe van ouds geftelt ; zynde w yders de Dodoren Birk Liebergen , van frouiv tn Bnintjijn verzogt, om een concept Inftrut^tie te formeren en opftellen, continerende 'tgunt ten dicnfte van de Chirurgie zal werden gerequireert en vereiicht. Hy deed kort daar aan weder afftand, en zyne plaats wierd al den 2z Julii van 't zelve jaar vervult door ANTHONI NUK, Medecinae Dodlor en Profeflbr Anatoni^ tot Delft ; een man van geen mindere bequaamheid en geleertheid , als geweell was de meergemeldc 'Johan Stalpert , zulks dat iiy in den jaare 1087 als Profeflbr Anatomicus ter hooge Schoole binnen Leiden wierd berocpen. In deszelfs plaats wierd in 't begin van 't volgende jaar {a) alhier aangelielt GOVERT BIDLO. Deze is wegenszyneuirgegevenefcliriften en boeken in de Ontleedkunde als anders al te wel bekend , om hier veel van zynen lof te melden. Zyne groote en uitmuntende begaaft- heid in 't ftuk van de Anatomic, was oorzake, dat hy binnen korten tyd insgelyks van hier tot Leiden wierd gevordert , alwaar hy veele jaaren het ampt van Profeflbr Anatomicus heeft bedient. Hem' fucce- deerde MAURICIUS REVERHORST, die zedert den jare 1(^94 tot zynen Iterfdag als Profeflbr Anatomico-Chirurgicus het Thea- trum alhier met veel vlyt en naarftighcid heeft geaflifleert. In 1712 dezer wcrreld overleden zynde, wierd kort daaraan tot zynen op\ol- ger vcrkoren THOMAS SCHWENKE, die thans met veel rocm dezelve plaats beklecd. (fl) By refolutie van den 14. Januarii 1688. XXI, IIOOl T- VAN 'sG R A V E N-H AGE. XXI. Hooftst. 6H XXL HOOFTSTUK. BefchryDhige L 'caii de Vleefch-hal ; gifte van dezelve aan dcu Hagt. In den jaare 1 5-44 eeii buis by de Magijiraat daar toe aangekogt. VH boevee/ bankeu dezc balk heftond. AfzonderI)ke flecfch -fl alien 1-oor die van den Hove en Suppoq/len in de Voorpoorte. IVanncer die van daar zyn gentimt. De kapel van V St. Nikolaas Gajibitis in den jaare 161^ gekogt en tot een Vleejcb-bal gemaakt. Rear en en Ordomiantien op de neesboiiivers, zoo'die in de balle biinne ban ken hebben ah die voorbeen van biiiten op de Marktdagen komende, in V opcnbaar met Fleejcb te koopjionden. 11. Fan de Laken-hal , van ouds bet nvolle Wanthuis. JVaar gejiaan beeft. Biiiten bet zelve viogt gcen laken uitgefneden werden. De Lakendraperie :, in voorige tyden albi£r zeer florifant , was de boof'tneering van den Hage. Keu- ren en Ordonnanticn dienaangaande. Plegtige verkiezinge derWaar- dynsy by ivkn , en waarin bun ampt be/iond. Wat zourt van laken albier here id -icier d. Deze )ieeringe is naderband van tyd tot tyd verloopn^i en de oorzaken daar van. III. Van bet Groot'Boterhuis; nvanneer geftigt en boedanigbeid van Y geboim. Loj van de boter albier doorgaans , en in grouten overvloed te koop gebragt werdende. Ongenuerie toeloop van koopers. IF. Fan deWn^g; ivaar voorbeen geftaan beeft en aan ivien bet regt ouii'lings toeqiiam. Het Colle- gium Pharmaceuticum o/Z>rofrt'^7/i7)tfp der /ipotbpkers met derzel- ver kamer, zjnde boven het voorengemelde Boterlniis en IFaag^ be- fchreven. J'tin het klein 0/ Itukken J^ocer-huis FI. Fan het "Kooren-huis. Uoedanigheid van V geboim. Waar voorbeen de Koorenmarkt phigt te ivezen. Ferhandeling van het Konflgenoot- Ichap van Pidura , hebbendc zyue vertrekken boven bet Koorenbius> Uit ivat Ledcn het bejtaat. Deizelfs voorregten en rcgering. DE VLEESCH-HAL. An de fmdien en wetenfchappen zullen wy voort- vieefch- gaan tot zodanige gebouwen , die in 't opcnbaar hai. gelchikt zyn tot koopmanfchapnen en hande- lingen , dienende tot onderhoud van 's men- fchen leven, onder welke in oudcrdom M'el eerll wd- te voorfchyn komt de Fleejcb- balle , vvclkers km regt regt en inkomcn wel ecr mede aan de Graa- '" '"'^°- ven hebijende behoort ', Hertog Aalbert van Beyeren Ijy Hand- "^^L^^l veil van den tienden September 1400 , onder andere voordee- Ika^^" len aan die van den Hage heeft gegeven , en hen daar raedc in de- ^^f^^f zer voegen begiin!ti-t': „ kern ioe hebben wy gegeven onien J^*"""'" ,, Rueren en Luden in den Oilt-ambocht van der Ilage voirfz. gefe- ^"' „ ten alle rentcn , profyt en oirbair die comcn en verfchinen iullen Eeee % van 6iz 13 E S C H Jl Y V I N G „ van der Vleefcli-lulle in der Hage die jaii die Leir^'e die Goud- ^a'^'^c „ fmit plach tc hcbben, in lulker manicren, wair dat laeke dat onfe Viecfch „ inwooncndc Luden binnen der Hage oirbairlic en profitelic docht haiaan ^^ die hallc te hoiiden, allbe als zy by Jans Leuiven tiden gehoudeii •^c""'" „ is, foe foude dair of gaen tot ons Dorps behoif fiilke nuticip , *^" „ renten en profyt als dair of qiiame ; Wair oic dat fake dat voir >, den gemeenen oivbaer oirbacrlyker en profytelyker gcvondeu „ worde bi onfen Gerechte dat nu tcr tyd is of namaels Mefen fal , „ dat die halle en dat VIeifchuys niet en ware, foe foude een yege- „ lie Vleilchouwer vleifch houwen en verkoopen mogen tot linen „ loeflen profyt en oirbair als voir Jans Leuvoen tiden geweeft heeft. Welke gifte Hertog IVilkm by 't meergemelde Privilegie van den 6 November 1407, aan den Haag verleent , nog nader heeft bekrag- tigt. Of nu die van den Hage zqderc deze gitte een halle of vleefch- huis hebben gehad, en vvaar die gcftaan heeft , dan of de \ leefch- houwers het vleefch aan hunne huizen hebben uitgevent en verkogt. 