Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
De bemanning van zulk een kruisboot bestaat, behalve uit den reeds genoemden djoeragan en den mandoer, uit twee djoeroemoedi’s (2° en 5° stuurman) en 10 matrozen. Gedeelte- lijk zijn het Javanen, gedeeltelijk Boegineezen, gedeeltelijk Kari- moneezen. De beide laatsten onderscheiden zich door hun flink, energiek voorkomen, dat onmiddellijk den stouten, on- verschrokken zeevaarder verraadt. De geheele bemanning is eenvoudig doch practisch gekleed. Hun werkpak bestaat uit eene lange witte broek, een kort, wit buisje benevens een eenvoudigen lederen gordel, waarin een kort mes in lederen 50 scheede gestoken is, evenals bij onzen hollandschen janmaat. De meesten dragen een klein rond mutsje. Het hoofdhaar wordt door de meesten kort gedragen en de sarong door geen hunner gebruikt. Alleen de djoeragan heeft een europeesch fantasie- kostuum, dat zijne boegineesche tronie weinig flatteert. Om 8 uur werd het anker gelicht, en onder het zingen van een Palembangsch matrozenliedje, werden de zeilen geheschen. Daar de landwind krachtig door stond en de sterrenhemel helder was, hadden wij hoop den volgenden morgen om 10 uur reeds te Karimon-djawa op de reede van »de negri” aan te komen. Maar dat zou anders zijn. 19 November. Het is kwartier over zessen. Steeds nog voert een zachte zuidenwind ons in N. №. W. richting. Не hoofdeiland Karimon-djawa ligt wel zuiver noordelijk van ons, doch de stuurman houdt rekening met den sterken stroom welke tusschen de Karimon-eilanden en den vasten wal van Java gewoonlijk oostwaarts gericht is. Het hoofdeiland Karimon-djawa vertoont thans duidelijk zacht golvende omtrekken; het hoogste punt bevindt zich van hier uit gezien juist in het midden van het eiland. De andere eilanden zijn niet zichtbaar, hoogstwaarschijnlijk door de ge- ringe hoogte hunner oppervlakte. De zee is zeer kalm, en de wind wordt allengs minder sterk. Om 11 uur krijgen wij Poeloe Genting in het gezicht. Om 2" 15" liggen wij nog bijna op hetzelfde punt van heden morgen 8 uur. Thans gelijkt de zee een spiegel; het zuchtje uit het noorden is nauwelijks in staat een rimpel te groeven in het effen oppervlak. De zeilen zijn echter nog niet gebrast. Nu en dan maakt zich een oogenblikkelijke opwelling van | Цуег van de bemanning meester, ей zes reusachtige roeirie- men worden dan aangegrepen. Een eentonig, doch niet on- aangenaam klinkend zeelied wordt daarbij aangeheven. Doch spoedig verstomt het gezang met het geplas der roeiriemen. en verneemt men geen ander geluid dan het kabbelen van het water tegen de kleine sloep, welke achter aan het schip be- | 51 vestigd is. De Javaan toch vindt het gemakkelijker om de boot maar zijn eigen gang te laten gaan, en te wachten tot er wind komt, dien hij door een lang gerekt, melancholisch gefluit tracht aan te lokken (deze gewoonte bestaat bij alle zeelieden op de Karimon-djawa eilanden). Om 5 uur in den namiddag begint de wind uit het N. N. О. op te steken. Wij laveeren nu met eenig succesen zien nu reeds 5 eilanden: Р. Karimon-djawa, Р. Goendoel, en P. Genting. 20 November. Met afwisselend roeien en laveeren gaan wij dezen dag wat vooruit. Enkele boomen op Р. Genting worden zichtbaar. Langzamerhand doemen steeds meer eilanden aan den hori- zont op; zij verrijzen als het ware uit het water. Om 2 uur in den middag bevinden wij ons reeds ten zuiden van P. Gen- ling, en ten 7. 7. 0. van het hoofdeiland, dat reeds duidelijk zichtbaar is. Ten W. van het bergachtige, doch niet hooge Р. Genting, ligt een lange horizontale strook, welke gevormd wordt door de eilanden P. Sroeni en Р. Sambangan, die echter, ‘in werkelijkheid, op een aanmerkelijken afstand van elkaar gelegen zijn. Zeer ver noordwaarts nemen wij een dergelijke rij boomen waar, die als het ware in het water geplant schijnen te zijn; samen gelijken zij veel op een zeilvaardige vloot van kleine scheepjes; dit is Р. Tjendikijan. Meer links vertoonen zich dergelijke horizontale strooken, gevormd door de eilanden P. Sintok, P. Tengah en P. Ketjil (zie de aan dit rapport toegevoegde profielen). De oppervlakte van het hoofdeiland, welks bergen ongeveer 1000 voet hoogte bereiken (zie Mr. J. P. Merman, Verslag van een reis naar de Karimon-djawa-eilanden in het Tijdschrift voor Taal- Land- en Volkenkunde, 1885) is zacht golvend. Tusschen P. Genting en P. Sambangan ziet men noordwaartseen vreem- de, naakte, koepelvormige geelwitte rots, P. Goendoel. 21 November. Gisteren avond om 7 uur werd het anker uit- geworpen, omdat de kapitein bang was, in de duisternis op de klippen van Genting te geraken. Sedert 6 uur zijn wij thans aan het laveeren, maar met zeldzaam weinig succes. 52 Om 12 uur werd de diepte der zee op 56 meters gepeild. Om 4 uar in dert middag bevonden wij ons nabij de Oedjoeng Selaka. En nu wilden de matrozen werkelijk het anker uit- werpen, en waren daarmede reeds druk bezig. Gelukkig zag ik het tijdig genoeg om het te kunnen verhinderen, еп de lie- den aan het roeien te zetten. De stroom en tegenwind deden ons echter, lot mijn ergernis, meer achteruit dan vooruit gaan, en zoo gaf ik dan, tegen wil en dank, om half zes in den avond zelf order om te ankeren. Daar P. Batoe nabij was, stapte ik onmiddellijk in de kleine sloep, waarin reeds 4 matrozen met pagaaien en een stuurman gezeten waren. Een oogenblik daar- na vloog het schuitje door het kalme hlauwe water, en een kwartier later zette ik voet aan wal op het kleine rotsachtige eilandje. Het is ongeveer 50 M. lang bij 20 M. breed, en bestaat geheel uit bijna loodrecht staande, een weinig naar west invallende gesteentelagen (zie collectie G 35). Het eiland, welks hoogte boven zee nog geen 10 meter be- draagt, is omringd door een platte strook van wit koraalzand. Teruggekeerd, gingen mijn begeleiders onmiddellijk aan het hengelen met een lijn en een haak met koperdraad, (als aas dienden doode vischjes), en vingen zij binnen een half uur een viertal groote zeer smakelijke visschen (ikan bambangan, ikan soena, ikan sripenganti en ikan manjo). 22 November, Toen het licht werd, om half zes in den morgen, bevonden wij ons op de reede van het hoofdeiland. De reis van onze ankerplaats, bij P. Batoe, in den nacht van 21—22, was echter verre van voorspoedig geweest. Om 10 uur in den avond toch gaf ik order om het anker te lichten, en te trachten met roeien de haven te bereiken. Dat dit geen gemakkelijke zaak was, spreekt wel van zelf, als men bedenkt, dat er een flinke N. W. bries woei, en de stroom hier en vooral tusschen P. Mendjangan- besar en het hoofdeiland (de Üedjoeng- Benteng) zeer sterk is | (oostwaarts) en ons dus vlak tegen was. Om 5 uur in den nacht raakte de kruisboot dan ook vast op een /akah (onder- | pe од zeesch rif) zeer nabij de гееде, en het gelukte eerst tegen half vijf die weder vlot te krijgen, hetgeen met een werp- anker geschiedde. In het midden toch tusschen de bovengenoemde eilanden, welke beide met een platte kandas-strook, van één tot twee honderd meter, zijn voorzien, en als het ware bijna aan elkaar gegroeid zijn, bevindt zich een 15—50 meter diep kanaal, dat ongeveer een breedte van om en nabij de 100 meter bezit. Dit kanaal wordt opengehouden door den sterken stroom welke hier, door mij gemeten, bleek een snelheid van 5 kilometer per uur te hebben (1½ geographische mijl in de wacht). Eindelijk bracht de djoeragan zijn kruisboot binnen de kom van de negri, en wierp het anker uit. 7 Toen het licht genoeg geworden was, had ik gelegenheid de zoogenaamde »negri” en de omliggende eilanden in oogen- schouw te nemen. Ik zag toen, dat wij ons geen 100 meter van het hoofdeiland bevonden, ten westen van de geheel hori- zontale landtong, 0. Benteng, welke dezen naam draagt naar een vervallen Portugeesch fort, dat zich op de uiterste punt van deze landtong bevindt. Het dorp, dat als de »negri” algemeen bij de bewoners dezer eilanden bekend is, maakt van hieruit een zeer fraaien indruk, met zijn reusachtige tjemara- en asem-boomen, welke in rechte lijnen de wegen begrenzen. Plotseling verrijst, ten noorden van de horizontale, driehoek- vormige strook, het geheel met bosch bedekte 1000 voet hooge gebergte. Van hier zijn alleen zichtbaar P. Pantjoeran, G. Gendera en de weg, welke in het N. W. van het eiland de 0. Gelam vormt. Onmiddellijk nabij de Benteng, van deze door een bloemtuin gescheiden, ligt de ruime woning van den Posthouder, welke met zijn helder witte muren schoon afsteekt tegen het somber zwartgroen der reusachtige /jemara's, die het huis beschaduwen. De woningen der negri staan tot onmiddellijk nabij het aer 54 dat hier geheel vlak is, en uit wit koraalzand bestaat. Ten westen vertoont zich het geheel met fraaie klappertuinen be- dekte eiland P. Mendjangan-besar , hetwelk geheel vlak is, en uit koraalzand bestaat, met uitzondering van de 7. W. punt, alwaar eenige rotsblokken den slechts 5 meter hoogen, 700- genaamden »Goenoeng mendjangan” vormen (zie later). Verder ziet men van hier de eilanden Klejang, Boeroeng , Tjemara-besar , Tjemara-ketjil en in de verte P. Parang en P. Minjawahan. Zoodra ik aangekomen was, zond ik de brieven van den Assistent-Resident ре Crane met een schrijven van mij aan den waarnemenden posthouder den Heer Зовтенмах, Commandant der pradjoerits aldaar. Spoedig hierop kwamen deze heer en de Djaksa, welke hier tevens als Wedhono en Assistent-Wedhono fungeert, mij een bezoek brengen. Hierop haastte ik mij aan wal te gaan. Binnen twee minuten waren wij aan de nette woning van den Djaksa, en een paar minuten later aan die van den Heer Sorrerman aangekomen. Alhoewel deze niet ruim gelogeerd was, bood hij mij toch alle mogelijke gastvrij- heid aan, en nam ik dus bij hem mijn intrek. Op mijne wandeling door de negri bemerkte ik, dat die er van nabij nog netter en aardiger uitzag, dan uit de verte. | De wegen zijn bijna 10 meter breed, geheel recht, en uit- - stekend onderhouden, met koraalzand bestrooid, en ter weers- zijden beplant met hooge tjemara- en asemboomen. Deze wegen zijn aangelegd geworden door den eersten Post- houder dezer eilanden, den Heer Micmatowsky, die, met be- hulp van dwangarbeiders, van de met strandmoerasplanten begroeide rantja’s, een bewoonbare streek wist te maken. Aan hem hebben deze eilanden dan ook zeer veel te danken. Ik stelde den Heer Зовтевмах voor, om onmiddellijk naar de | in erfpacht aangevraagde gronden (Р. Benkoewang) te vertrekken, | waarin hij toestemde. Dadelijk werden 2 sampans in gereed ; | heid gebracht, еп wij vertrokken om 8 uur. Sampans zijn | kleine inlandsche vaartuigen, zoowel voor roeien als zeilen ge- e rr 55 schikt, welke hier algemeen als transport- en vervoermiddel tusschen de eilanden onderling, еп soms, hoewel zelden , tus- schen Karimon-djawa en den vasten wal van Java gebruikt worden. Een sampan van eenigszins groote afmetingen wordt hier sopek (t) genoemd. De Heer Sorrerman deelde mij mede, dat, wilde ik het grootste gedeelte der eilanden nog vóór het invallen van den barat betoel (den westmoesson in den waren zin van het woord) bezoeken, ik onverwijld moest vertrekken. en dan het eerst gaan naar de eilanden, welke gelegen zijn ten W. van het hoofdeiland, omdat met de ten oosten gelegene de communi- catie altijd nog eenige dagen langer kan volgehouden worden. Ons gezelschap bestond uit 12 personen, п. 1. behalve den Heer SorteRMAN en mij zelf, uit den aanvrager der gron- den (den chinees-opiumpachter) zes pradjoerits (waaronder één sergeant) en 5 patengans. Onze sampan was van djati, en de andere, waarin de proviand vervoerd werd, van semedang- hout vervaardigd (zie afd. Ш. § 1 Hier neemt men steeds, als men op reis gaat, rijst, drink- water (in vaatjes of in petroleumblikken), benevens tabak mede, omdat op alle eilanden, met uitzondering van het hoofd- eiland, alleen min of meer onsmakelijk, vaak zelfs heel geen drinkwater gevonden wordt. Het water toch is vaak een wei- nig zilt, of eenigszins duf van smaak, door de vele in de рш- ten gewaaide bladeren. Op elk der koraaleilandjes, behalve op zeer enkele, zooals op P. Katang, vindt men echter een gegraven put. Hoewel zulke sampans uitmuntend SER zijn om te zeilen, moesten wij ons door den tegenwind van roeiriemen bedienen. Twee man voor, en twee man achter hanteerden deze met vaardigheid. Door den stroom geholpen waren wij spoedig uit het kanaal tusschen het hoofdeiland en P. Mendjangan-besar, en de 0. Benteng voorbij. (1) Het laatste woord schifnt speciaal Karimonsch , daar ik het in Djapara nimmer hoorde gebruiken en Увкков het niet opgeeft in zijn woordenboek, 56 Van hier voeren wij door den Legon-Kapoeran, waarvan een gedeelte de Selakah-boentoeng heet, tot zuidwaarts, nabij de rotsige Oedjoeng-Poedak. De westelijke helft van den Legon- Kapoeran vertoont nog eenige tuinen en huizen, doch verder oostwaarts begint weder het dichte bosch, dat allerwegen het hoofdeiland met een fraai donker groen kleed bedekt. Van de 0. Poedak gingen wij noordoostwaarts, tusschen Р. Batoe en den vasten wal door. Nabij P. Batoe heeft het eiland een diepe boogvormige in- snijding, den Legon-Lélé, in welke de grootste rivier van het hoofdeiland (tevens de grootste rivier van deze geheele eilan- | den groep) de Kali-Lélé uitloopt. Dan volgen verder eenige inhammen, kapen en landhoeken | (Oedjoeng), welker namen door mij op mijn schetskaart zijn - opgeteekend. Bij den Oedjoeng-Selakah buigt de kust naar het westen | om, en vormt, met het zuidelijk bergachtige gedeelte van het eiland Kamoedjan, een diepe trechtervormige kom, welke door vele Takah’s (de zoogenaamde Takah-montjong) zelfs voor sloe- pen moeilijk bevaarbaar is. Aan de westzijde is deze trechter | geopend, en vormt de smalle onbevaarbare zeeengte Traoesan genaamd, die de twee grootste eilanden, Karimon-djawa en Kamoedjan, van elkaar scheidt. Langs de 0. Lemoe en de 0. Kamoedjan, door den Legon- Klowak, zijn wij weldra op het punt waar wij zullen landen. Van de sloep uit gezien vertoont zich het hoofdeiland als geheel bergachtig, en wel het hoogst aan de noordzijde , alwaar de hoogste top gevormd wordt door den Goenoeng Pasarehan. Hierover later. Kamoedjan vertoont ons twee heuvels, welke samen het zuidelijke gedeelte van dit eiland vormen en aan hun zuid- voet den Legon-Walangan insluiten, die uit dergelijke gesteen- telagen bestaat, als wij reeds elders op P. Batoe hebben ge- zien (zie collectie G.). » Zoodra wij den volgenden landhoek Kamoedjan voorbij waren, „„ ͤ NEE K a ee КОТ ТЕ; УР б 57 bereikten wij den inham, waar de pondok gelegen was, waar wij zouden overnachten. In een oogwenk waren wij uit onze booten, en na een honderdtal meters tot over de knieën door het water gewaad te hebben, bereikten wij het vlakke strand, dat uit wit koraal- en schelpzand bestaat, waarop hier en daar groote rotsblokken liggen (dergelijk gesteente als op P. Batoe). Terwijl de goederen uit de sloepen gelost werden, had ik tijd het strand wat nader in oogenschouw te nemen. Over een aanmerkelijken afstand bestaat de boomvegetatie bijna geheel uit njamplong’s (Calophyllum inophyllum L.). De stammen zijn meest zeer krom en liggen voor een groot gedeelte half ont- worteld over de droge strandstrook verspreid. Zij versperren overal den weg. De Heer Sorternan en ik begaven ons nu land- inwaarts; hij om herten te schieten en ik om te botaniseeren. Ik was intusschen zeer begeerig om de huid van een kari- monsch hert te bezitten : al zoo vaak toch had ik hooren beweren , dat op deze eilanden andere herten voorkomen, dan op Java, hetgeen, wat het naburige Bawean betreft, een aan de weten- schap bekend feit is (zie Vern Java deel Т) (). Voor wij op weg gingen verzekerde mij de Heer S., dat hier nog zulke groote kudden herten worden aangetroffen in de struikwildernissen, die door kleine grasvlakten worden afgewis- seld, dat ik zeker konde zijn, binnen een paar uur minstens één exemplaar te bezitten. Inderdaad, hoewel hij jaagde op de wijze, welke de Duitschers: »pürschen” noemen, 4. w. z. zonder drijvers, en door zelf het wild op te zoeken, ontmoetten _ wij een groot aantal herten. Op vele plaatsen om ons heen weerklonk het dof gebrul der mannetjes-herten: de dichte plantengroei alleen verhinderde ons hen te zien: vooral semboeng (Conyza) vormt hier met awar-awar (Ficus) en enkele laban- boomen (Vitex) dichte struikwildernissen. Spoedig echter bood een kleine grasvlakte ons gunstiger gelegenheid aan, en werd een exemplaar van het begeerde wild door den Heer S. met één schot geveld. (1) Vergelijk afd. IV. van dit verslag. 58 Dat de herten hier lang zoo schuw niet zijn als in Europa of zelfs op Java, behoeft wel nauwelijks vermeld te worden. Het geschoten hert, een volwassen wijfje, geleek zeer veel op de Javaansche mendjangan. 4 Nu moet er echter een kleinere variéteit dezer soort op deze eilanden bestaan, die »mendjangan ranti” genoemd wordt. Op mijne wandeling nam ik de volgende plantensoorten waar: Binnen in het eiland: Semboeng (Conyza) , Laban (Vitex), | | Girang (Lea), 4 Awar-awar (Ficus) , Kenangga (Cananga), Bintanggor-poetih (Calophyllum) , в лова сета чер Kjeroekan (Citrus?), Manggissan (Calophyllum) Pr Kajoe-telor (Meliaceae?) , Djarak (Ricinus) , Djamboe-mété (Anacardium) ; Bij het strand: Bakoeng (Pancratium ?), Pandan (Pandanus), Koedoe (Morinda), Kalappa (Cocos), Njamplong (Calophyllum) , Immer (Euphorbiaceae) en 3 Djati (Tectona), slechts weinig (zie over djati later onder III. & U. Toen wij laat in den avond reeds om het vuurtje van us bivouac gelegerd waren, bracht een pradjoerit nog twee landaks | | (stekelvarkens). 3 (5) Vooral niet te verwarren met de mangistan. 59 Stekelvarkens (Hystrix fasciculata) zijn op de eilanden Karimon-djawa en Kamoedjan buitengewoon talrijk. Hun vleesch wordt door de Javanen boven dat van mendjangans verkozen. Van onzen pondok (hut) uit ziet men het meest in de nabij- heid de geheel vlakke koraal-eilanden Р. Tengah en P. Ketjil. Verder P. Genting met de koraal-eilanden P. Sroeni en P. Sambangan; in de verte, meer noodwaarts, neemt men P. Goendoel waar. Onze huisvesting was al zoo primitief mogelijk: vier palen met een dakje van atap (nipa) er op, en een bale-bale van boomtakken, bedekt met kananga-schors (Cananga odorata Hassk.) bij wijze van matras. Bamboe gedègs (wanden) waren er niet, dus kon de regen, die den geheelen nacht rijkelijk viel, van alle kanten binnendringen. 25 November. Om 9 uur werd de reis naar Р. Bengkoewang , met de sampan voortgezet, doch, daar wij tegenwind hadden, kwamen wij er eerst om 2 uur aan en landden op de zuidkust. Aan deze zijde bestaat het eiland geheel uit koraalvorwing en is vlak. Om 4 uur begon ik mijne wandeling rondom Bengkoewang, blootsvoets, daar het water hoog was, zoodat men voor een groot gedeelte tot de knieën er door moest waden. Ik bemerkte de volgende vegetatie. Aan het strand: 9 Ketapang (Terminalia) (1), $ УКаговјаш (Thespesia), 9P Njamplong (Calophyllum), V Sawo (Mimusops), 1 Euphorbiaceae, co Convolvulus (С. pes-caprae L.), H Banbang-wetan (Desmodium?), $ Stinggt (Pemphis), др Njamplong-laki (Calophyllum), (D Hier beteekent: SP Hooge boom, Y Lage boom, М Struik. | Kruid, Q Кирам, Ç Kruipende plant. 40 Boetoen (Barringtonia), Tjemara-laut (Casuarina), Krandang (Papilionaceae), Klimosodo (Cordia), Bala-bala (Tournefortia) , Walang-gadé (Rhizophoreae?), Besibesi (Intsia?), = < -2-250<2-2-9 Binnen in de rawah: Typha latifolia L., Convolvulus pes-caprae L., Djalak-djalak (Cuscuta ?), Pandanus , één Cyperacea , Waroe-laut (Thespesia), Ketapang (Terminalia), Walangan (Pterospermum 7) Tikoes kalapa (Muridae), Dengkek (Alcedines), Tjettet (Muscicapideae), Boaja (Crocodillus), Kadal (Euprepes), Kodok (Ranidae) één soort | Dieren ор P. Bengkoewang: | x | benevens tamme kippen. | Andere dieren, behalve enkele insecten, worden hier niel | gevonden. Slangen ontbreken geheel, en zelfs katten (zie later) | komen hier niet voor. De wandeling rondom het eiland bekwam mij slecht, daar | ik den geheelen nacht koorts had. E x Het geheele eiland, met uitzondering van de kleine in den oostmoesson droge rawah, is met de fraaiste cocospalmen (Kalapa- Ч | hidjoe met een weinig А. gendjah en k, merah) bedekt. | 41 De tuinen zullen spoedig grootendeels behooren aan den reeds genoemden Chinees, den aanvrager in erfpacht dezer gronden. De overige behooren aan een paar op de negri woonachtige inlanders. 24 November, Na de gronden, welke de Chinees in erfpacht aangevraagd had, geïnspecteerd te hebben, vertrokken wij naar Р. Parang, alwaar wij eerst tegen den avond om 6 uur aan- kwamen. De reden hiervan was echter niet alleen gelegen in den grooten afstand en de elementen, maar wij waren genood- zaakt geweest een omweg te maken naar het onlangs gestrande _stoomschip »Pearl", omdat onze rijstvoorraad op was. Те 2 uur kwamen wij op de »Pearl” aan. De achtersteven was gedeeltelijk reeds gezonken, en het voorschip stak min of meer hoog boven het water uit. In het voorschip was een groote karangrots binnen gedrongen, doordat het met volle kracht op het rif was geloopen, dat wel aan de bevolking dezer eilanden bekend is, doch den commandant niet, omdat het op geen enkele der bestaande kaarten aangegeven staat. Toch is het een Takah van bijna 200 М. in diameter; de naam ervan is Takah Minjawakan. Het ligt juist midden tusschen de eilanden P. Parang en Minjawahan. Rondom het rif bevindt zich hier overal een vaar- water van 20 en meer meter diepte. De kapitein met den eersten stuurman en 5 man der equi- page vormden nu de eenige bemanning van de boot; zij be- waakten het wrak, uit vrées voor strandroof. Een paar da- gen later echter verlieten allen het wrak voor goed, daar de hooge golven en de sterke wind het reeds schrikwekkend geteisterd hadden. Na een hartelijk afscheid van den ongelukkigen kapitein, een Deen, klommen wij weder in onze sloep en roeiden naar P. Parang, waar wij onzen intrek namen in de woning van den kapala-doekoehan (Kapala-Parang). 25 November. Dezen geheelen dag lag ik ziek met koorts. Eerst om 5 uur kon ik iets werken, en voer toen in een = а gl iu, 42 djoekoeny (een uitgeholden boomstam) van djangkang К. (1) (Ster. eulia foetida L.?) met den kapala rondom P. Parang. Het slanke vaartuigje, waarin men slechts, door met de beenen ` gekruist te zitten en steeds zoo min mogelijk beweging te maken, zich kan laten voortbewegen, zonder elk oogenblik gevaar te loopen van overboord te slaan, is hier het gewone vervoermiddel langs de kusten. Gelukkig kan men met zulk een vaartuigje zoo nabij den vasten wal komen, dat men in slaat is den plantengroei aan het strand en de gesteenten der klippen te onderzoeken, alsmede verzamelingen te maken. | Vóór ik verder ga, moet ik opmerken, dat, evenals elders in | deze eilandengroep, de horizontale 100—200 М. breede 2—6 | d. М. diepe kandasstrook nagenoeg het geheele eiland оше. geelt; alleen aan de noordwestpunt, alwaar naakte, slechts weinig | verweerde gesteenten de kust vormen, heeft deze kandasstrook | slechts eene zeer geringe breedte en vindt men den levenden ~ koraalwand onmiddellijk aan den oever en niet, zooals elders, | alleen aan de buitenzijde van die breede strook. Het noordwest- gedeelte van het eiland is min of meer verheven en rotsachtig (naar schatting 15—20 meter hoog), en is uit dezelfde roode - en zwarte (jong-eruptieve) gesteenten (zie collectie G.) opge- bouwd, als waaruit de klippen aan de zuidwest-zijde bestaan. De Z. W. en Z. punt zijn geheel van koraalvorming, vlak, en door een kandasstrook met het koraal-eiland Kombang verbon- den. Zooals echter reeds opgemerkt werd, is de zee, onmid: Ñ en de zeebodem is hier, tot vlak aan de 9 meter hooge , steile, zwarte (bazalt) oevers, met tallooze prachtige levende koralen | versierd. | Het noordelijk gedeelte van P. Parang is nog voor een groot deel woest en met hooge boomsoorten bedekt, waaronder de | hooge djangkang-boomen , (Sterculia foetida L.) zoowel door hun aantal, als door hun fraaie zware zuilvormige stammen , bel (0 De letter К. achter inlandsche namen heteekent: op de Kar 22 djawa-eilanden aldus genoemd. 45 eerst de aandacht trekken. De tuinen van Kalapa en koedoe vindt men meest alle op het zuidelijke gedeelte, dat uit geheel horizontaal karangzand-terrein bestaat. Volgens taxatie van den kapala bedraagt de oppervlakte van de bebouwde gronden op Р. Parang 84 bahoe’s. De kapala deelde mij verder mede, dat hij voor een 10-tal jaren de eerste ontginner van dit eiland was geweest. Toenmaals was het geheel met bosch bedekt. Een prachtige houtsoort, de kajoe-ipil, die thans nog slechts in enkele exemplaren, behalve op dit eiland, alleen nog op Р. Genting voorkomt, was toenmaals niet zeldzaam. Op Genting vindt men thans geen enkelen krachtigen gezonden boom meer, slechts een 10-tal, door het afbranden der velden verdorde overbijf- sels; ook op P. Parang zijn de weinige levende exemplaren te tellen. Mijn pogingen om rijpe zaden te verkrijgen mocht ik, helaas, niet met goeden uitslag bekroond zien, doch de nieuwe posthouder, de Heer Brouwer, en de djaksa hebben mij vast beloofd, om, zoodra er een vruchtdragende ipil gevonden wordt, mij de zaden te zullen toezenden (1). Het hout van den ipil-boom is een uitmuntend en fraai timmerhout, dat in deugdelijkheid met djati moet kunnen wedijveren. Er wordt op Karimon beweerd, dat dit hout niet door witte mieren wordt aangetast. Op Java komen volgens den djaksa en andere ontwikkelde Javanen geen ipil-boomen voor (zie afd. Ш. $ 1). Planten verzamelde ik slechts weinige , daar de tijd ei toereikende was, om het geheele eiland om te varen. Intusschen had ik last gegeven een volledige collectie van planten in de hut te brengen, en had ik den volgenden mor- gen gelegenheid de meeste voorloopig te onderzoeken. m Thans, Jan. 1888, kan ik tot mujn genoegen hier bijvoegen, dat de posthouder woord gehouden heeft. In October ll. ontving ik van hem 14 levende ipil-plantjes, welke nu bij Kedoeng-djati (in de Residentie Semarang) welig tieren. 44 Volgens de bewoners van P. Parang komen op dit eiland de volgende diersoorten voor: Zoogdieren. Behalve een menigte tikoes-kalapa (zie IV Zoö- | logie) еп tamme katten, die zeer talrijk zijn (vooral een witen | geel gevlekte soort met haakvormigen korten staart) komen thans geene andere zoogdieren voor. : Geiten, enz. zijn hier nooit ingevoerd, omdat de vele | oelar-djimor de geiten toch zouden verslinden. Vogels. Zeer veel vogels komen hier in het wild voor: : tamme zeer weinig, alleen kippen. Deze worden uitsluitend | gehouden met het oog op de vischvangst, waarvoor de halsvederen | als kunst-aas dienst doen. Eenden, ganzen, enz. zijn hier niet. | Verder vindt men hier in het wild de volgende soorten: | tjoelik К. (Endynamis orientalis L.), rawis K. (Treron?), wedi-wedi K. (Columbae), bidara-laut K. (Carpophaga bicolor GRAY), djoewan K. (Carpophaga aenea Br.), glimok (Chalcophaps indica Scnuzc.), dengkek-boeto К. (Alcedines) , dengkek K. (Dacelo of Sauropathis), bettet К. (Palaeornis javanica Oss.) , x bahak K. (Haliaëtus leucogaster бош»), lojang К. (Sterni), 5 troetjoek К. (Ixos analis Honsr.), trik К. (Numenius?), oeloeng-oeloeng K. (Accipitres) , alap-alap K. (Accipitres) , trinil К. (Tringae) 2 soorten, sarang К. (Collocallia ?). De laatste, welke eetbare vogelnetjes bouwt , wordt in gering aantal gevonden in de grot op de noordwest-kust van dit eiland (P. Parang). Se PS Re So SPs So 5o їз So So Po S Fo 45 Reptilien en amphibiën. Er komen hier de volgende soorten voor: Boaja К. (Стосод из), Minfuwak К. (Varanus), Када! К. (Euprepes) , Kodok K. (Ranidae) éen soort, Токё К. (Platydactylus) , Tjitjak К. (Hemidactylus) , Oelardjimor K. (zie TV N°. 2) Oelar-tampar K. ( id. ) Oelar-gadoeng К. ( id. 33 Giftige slangen ontbreken hier geheel. Van schildpadden ko- men de volgende twee soorten voor: Penjoe (betoel) К. (Chelonia imbricata’), en Penjoe-pendok К. (Chelonia viridis’). Van beide soorten is de penjoe-betoel de meest kostbare, en levert het dure karet van den handel. 26 November. Gaarne had ik nog een paar dagen op Pa- rang gebleven, om de gesteenten en planten wat nader na te gaan. Doch de tijd ontbrak en zoo verlieten wij het eiland om 8 uur, met 2 sampans, om op dien dag vier anderen eilanden te bezoeken, namelijk: P. Kombang, P. Njamok, P Katang en Р. Kembar. Na in het voorbijgaan het kleine koraal-eilandje Kembang opgenomen te hebben, kwamen wij om 10 uur op de oostkust van P, Njamok aan. Aan de zuidkust van dit eiland schijnen klippen te zijn van dezelfde gesteenten als op P. Parang en P. Njamok. Het is aan de oostzijde geheel vlak. Hier groeien de volgende boomsoorten langs het strand (het binnenland is geheel met kalapa bedekt): 1 Waroe (Hibiscus), 2 Klimosodo (Cordia), 5 Besi-besi (Intsia?), 4 Stinggi (Pemphis) , 5 Letapang (Terminalia), F eld, 7 Bangka (Whizophoreae). В БИН! Са. с. ?), 9 Kapal-kapal (Hernandia). N° 1, 5, 4, 5, 6 en 7 vormen overal een breeden groenen rand van ongeveer 10 meter hoogte. Hier en daar steekt | een djangkang-, kelapang- of manireh- boom tot een hoogte van 20 meter boven de andere uit. Veel bangka en walang- -gadi komt op sommige plaatsen aan de westkust voor. Binnen in de geheel vlakke velden en tuinen vindt men, in het fijne koraalzand, stukken van dezelfde roode rots, welke wij aan de zuidpunt van het eiland waarnamen. : Daarna vertrokken wij naar het nabij gelegen Р. Katang. Om 2 uur kwamen wij hier aan. Het is een zeer klein, geheel vlak, typisch koraal-eiland. De westkust vertoont iets steiler zandwanden dan de oostkust, doch geen punt van de oppervlakte ligt hooger dan 0,5 meter boven het niveau der zee- Op dit kleine eiland vindt men thans een koedoe-tuin, en vangt men aan met het planten van kalapa. De eenige bewoners toch, één шап en vrouw, verdienen thans nog den kost mel tripang- en kimavangst (zie afd. IV). Dat tegenwoordig daarmede | geen schatten meer te verdienen zijn, blijkt duidelijk genoeg in | deze eilandengroep. Toen hij ons talrijk gezelschap met 2 sam- pans zag naderen, dacht de visscher niet anders of wij kwamen ` hem zijn tripang en kima, die voor zijn hut te drogen hin. gen, ontstelen. Doch op het gezicht van Eur opeanen was de | man merkbaar gerust gesteld. Voor het huis lag een schild- pad, een penjoe (p. betoel) aan een touw in het water, evenals ` wij een hond aan een ketting vast leggen. Die schildpal | zou over een jaar of 5 (volgens den gelukkigen eigenaar) een | 50 gulden opbrengen. | Het eilandje is zoo klein, dat ik er in minder dan 6 kwartier om heen liep. Andere cultuurgewassen dan kalap: | koedoe en papaja groeiden daar niet. In het wild trof ik we | 57 derom dezelfde planten aan, als op de andere koraal-eilanden. De geheele vegetatie п. |. bestond uit: Tjemara K. (Casuarina), SAGEN B... enn 3Р Klimosodo К. (Cordia) , Bidara-laut К. (Zizyphus), Gaboesan K. (Scaevola), Boetoen K. (Barringtonia) , Stinggt К. (Pemphis) , Djolo-djolo К. (Cuscuta 7), 2 Аззет К. (Tamarindus), Korma К. (Phoenix), Convolvulus pes-caprae L. en Iwak-iwakan К. (Pyxipoma). Om 5 uur arriveerden wij op P. Kembar. Vroeger bestond P. Kembar uit 2 eilanden (vandaar de naam Kembar (9), doch thans zijn beide door een 10—20 meter breede en 100—200 meter lange, met rijke vegetatie be- dekte, koraalzand-strook verbonden. Onmiddellijk ging ik met twee man, te voet, een tocht om en door het eiland maken. Aan de zuidpunt vindt men een paar klippen van hetzelfde roode gesteente als ор P. Parang. Verder bestaat P. Kembang geheel ` uit koraal-en schelpzand, met vele kleinere en enkele grootere karang-blokken, met name vindt men zulke groote stukken koraal in het midden der 2 helften van het eiland. Deze stukken laten ons nog de plaats zien van het gedeelte van de gossong, welke het eerst boven het water uitstak, voor- dat Kembar nog een eiland was. Wanneer een koraalrif bij laag water of voortdurend droog ligt, doch van plantengroei ontbloot is, geeft men in dezen archipel daaraan den naam van gossong. Groeien er eenmaal planten op, dan spreekt men van koraal-eiland (poeloe). Een takah is echter een koraalrif dat (1) Zie Inleiding 5. À 48 steeds onder water 15. Takah en gossong zijn dus de ontwikke- | lingsstadién van een koraal-eiland of poeloe. De vegetatie bestaat hier, behalve uit kalapa’s, die het hoofd- bestanddeel vormen, uit sawo-boomen: deze kostbare boomen | komen hier meer voor dan op een der andere eilanden. | Verder worden hier de volgende soorten gevonden: : Waroe (Hibiscus), Pavetta ?, Pancratium ?, Klimosodo K. (Cordia), Sroeni К. (Wollastonia) , Tjemara K. (Casuarina), Iwak-iwakan К. (Pyxipoma), en verder als op P. Njamok. Om 8 uur in den avond eerst kwamen wij op P. Parang in ons nachtverblijf terug. 1 27 November. Den geheelen nacht en den volgenden dag lag ik met zware koorts in onze hut op Parang. Eerst om 5 uur was ik in staat te vertrekken. Om half vijf kwamen wij | met de twee sampans op de westkust van P. Minjawahan aun. De magang met den patengan waren reeds vooruit gegaan | en hadden een goede collectie planten van het eiland voor mij | verzameld. у Aan het strand zag ik zelf: Bala-bala (Tournefortia) , Waroe (Hibiscus), E Ketapang (Terminalia), Tjemara (Casuarina), Besi-besi (Intsia 7), Iwak-iwakan (Pyxipoma). | Hier werd overnacht in de verlaten hut van den eigenaar | van den klappertuin. 3 28 November. Ik vernam, dat hier naast onze hut niet 1 lang geleden nog een andere gestaan moest hebben, die op palen gebouwd was. Paalwoningen worden thans alleen nog op P. 4 | Genting aangetroffen. | | 49 Op mijne wandeling, welke ik in de morgenuren door het eiland en langs het strand deed, zag ik de volgende planten: Binnen in het ciland: Obi (Dioscorea) , Djamboe-kloetoek (Psidium), Djala-djala (Guseuta?), V Ја Ingas (Gluta), Toetoep (Ко ега), Tjondang (Aroideae) , Bengkoewang (Papilionaceae) , Graboesan (Scaevola), Semboeng (Compositae), - Awar-awar (Ficus), Djambon-poetih { 4 P Kellor (Moringa) , Djeroek-wangi (Citrus), Djeroek-petjel (Citrus), Tjemara (Casuarina) , Sawo (Mimusops), Kapal-kapal (Hernandia). In het algemeen komen hier geen hooge boomed boven de 10—15 meter voor, daar alle zwaardere. reeds geveld zijn ge- worden voor timmer- of brandhout. Het eiland is. hoofdzake- lijk met kalapa en koedoe beplant. Echter ontbreken hier pisang, papaija , lombok, terong, eng а Р р ғы . Aan het strand: Maniran (Euphorbiaceae), Bangka (Rhizophoreae). besi-besi (Intsia?), Kembang-banga (Amorphophallus), Iwak-iwakan (Pyxipoma) , Hier werden de volgende diersoorten aangetroffen : 140. Bot. Garden, 1398. Minjawak (Varanus), Tikoes-kalapa (Mus), | en verder een aantal tamme Кайен еп één kip. welks м veeren als aas bij het visschen gebruikt worden (zie boven), waarom zelfs op het kleinste eilandje in dezen archipel een kip zeer zelden | ontbreekt). Andere hoogere dieren worden hier niet gevonden. Onmiddellijk na de wandeling begaven wij ons naar onze | sampans en voeren naar P. Tjemara-besar, alwaar wij le 9 uur aankwamen. | Wederom ontmoetten wij hier een typisch koraal- eiland, thans eerst een 5—10 meter droge strandstrook van verblindend | wit koraal- en schelpzand, zonder vegetatie, dan een zoom met typische strandvegetatie. De oppervlakte ligt nergens hooger dan 0,5 meter boven zee. Hier nam ik waar: | col Tikoesan (Npinifex?), | Patean-poetih (Euphorbiaceae), | Sroeni (Wollastonia ?), Iwak-iwakan (Pyxipoma), Stinggt (Pemphis,) Tjemara (Casuarina), Dadap (Erythrina), Convolvulus (С. pes-caprae L.). Bala-bala (Tournefortia), Djati-pasir (Verbenaceae), Bidara-laut (Zizyphus), Gaboesan (Scaevola), Krandang (Mucuna?), Klimosodo (Cordia), Waroe (Hibiscus), Seek (.. 0. 9), Koetok: (Papilionaceae) , Bakoeng (Paneratium ?). Pandanen werden hier niet aangetroffen. | Op de zandlandtong groeien op het witte koraalzand pen | — ш-9-0 Se ko = =—— 5 -2-2-2% 51 plantjes (:wak-iwakan) als eerste pioniers der vegetatie van het nieuwe land. Ook hier konden wij, jammer genoeg, niet lang blijven, door gebrek aan tijd. Zoo vertrokken wij dan naar P. Tjemara- ketjil, alwaar wij om half twaalf aankwamen. Hier hebben wij weder met een typisch. koraal-eiland te doen. Alleen grootte en vorm verschillen een weinig van het andere eiland. Hier zag ik de volgende planten: Stinggi (Pemphis), Tjemara (Casuarina), Bidara-laut (Zizyphus), Krimosodo (Cordia), Djati-pasir (Verbenaceae). Ketapang (Terminalia), A 45 Njamplong (Calophyllum), C ab Iwak-iwakan (Pyxipoma). Patean (Euphorbiaceae), eer E Baboesan (Scaevola), Krandang (Mucuna‘), Banbang-wetan (Papilionaceae), Papaija en kalapa (Carica en Cocos), Koetok (Papilionaceae |, Doedok кы ми Pantjal (... «байа Pe, УУ йай! ( 0), Riboet (Rubiaceae 7). P. Tjemara-keljil is geheel vlak; het ligt ongeveer 0,5 M. boven zee en is omgeven door een 100 meter breede kandas- strook met eenige decimeters water: aan den buitenrand van deze strook vindt men wederom een gordel van levende koralen en doode koraalkalkblokken. Gaarna had ik ook nog P. Boeroeng en P. Klejang bezocht, 1 doch ik. moest dit plan opgeven daar de koorts mij en den Heer huis, waar wij om 6 uur des avonds aankwamen. 29 en 50 November. Deze beide dagen werden besteed aan het ordenen der collectién en aanteekeningen en aan het 1 bijwerken van de kaart. | 1 December. Tocht naar den zoogenaamden G. Kramat то het bosch aan de noordkust van het hoofdeiland. Mijn reisgezel- - schap bestond uit 5 patengans en 5 matrozen van de kruisboot. | Een zachte ZO.-bries deed ons tamelijk snel vooruitgaan: reeds om half negen bevonden wij ons midden in den grooten Legon | Pak Bahar (Legon Besar). | Een prachtig gezicht leverde hier het hoofdeiland ор. Overal ontwaart het oog op de zachte hellingen der bergen dichte | bosschen, welker groen met de schoonste tinten prijkt. | G. Gendera vertoont zich hier als een bergmassa met“ weinige en niet zeer diepe uitspoelingsdalen. De oppervlakte van dezen bergrug doet zich zeer zacht unduleerend aan het | oog voor, en alleen in het meer nabij de negri gelegen ge- i deelte verheft zich de rug een weinig. Deze ‘verhevenheid is de top, welke meestal speciaal de G. Gendera genoemd wordt. Deze rug, welke zich van ZZO.- in NNW.-richting voort- zel, gaat noordwaarts, na een. ondiepe kam-insnijding, langzamerhand over in den G. Pak Bahar, welks oppervlakte even zacht golvend is als die van den vorigen bergrug. | Naar schatting komt het mij voor, dat de top van den 6. Pal Bahar een 20-tal meters hooger ligt dan die van den G. Gendera, en schijnbaar even hoog als de G. Lélé , welke bergrug zich ten oosten van dezen bevindt. Tusschen den rug van den 6. Lele en den 6. Gendera hevindt zich een diepe dal-insnijding, | die zich thans duidelijk als zoodanig aan het oog voordoet. Volgens de patengans stroomt in dit dal de grootste kali van het eiland, de zoogenaamde Kali Lélé (het geheele jaar door water gevend). 14 De 6. Pak Bahar verdeelt zich noordwaarts in twee ruggen, | 92 zeer plaagde. Daarom gingen wij regelrecht naar зүй = 55 waarvan de eene westwaarts ombuigt en de Oedjoeng-Gelam vormt, terwijl de andere in noordoostelijke richting tot den Goenoeny Pasarehan voortloopt, en met dezen laatsten top een ongeveer 500 meter hoogen verbindingsrug vormt. Deze landtong (de Oedjoeng-Gelam) is buitengewoon rijk aan een zeer nuttige boomsoort, de pohon-gelam (zie afd. Ш Š 1). De hast van dezen boom wordt bij voorkeur gebezigd voor het breeuwen van vaartuigen, en vormt als zoodanig ook een uitvoer-artikel, al is het niet in groote hoeveelheid. Het was reeds 10 uur, toen wij de Oedjoeng Gelam bereikten. Van hier voerde onze weg in oostelijke richting door den Legon Alang-alang. Aan den oever van deze golf ligt een sedert kort aangelegde klappertuin, die echter verlaten is geworden, van wege de talrijke herten, apen en stekelvarkens. Om 11 uur bereikten wij het punt aan den oever van den Legon-Njamplongan, waar wij de bestijging van den berg zouden aanvangen. Deze baai draagt zijn naam naar twee reuzen van Njamplong-boomen, welke aldaar bijzonder in het oog vallen, tusschen een vegetatie van: Bakoeng (Pancratium), Katang (Convolvulus), Banbang-wetan (Papilionaceae), Waroe-laut (Thespesia), Lagoendi (Vitex) en Gaboesan (Scaevola). Daarachter, landinwaarts, wordt een ongeveer 50 meter breede rantjak- (moeras-) strook gevonden, met doornachtige kleine Lieuala's (waaierpalmen) en vele doornachtige struiken. Op een der beide njamplong-boomen vond ik de eerste Orchideae van het eiland. De naam is mij onbekend, en het kleine exemplaar is gedurende het transport verloren gegaan voor het herbarium. Om 12 uur gingen wij op weg naar den 6. Kramat. Toen wij de moerasstrook doorwaad hadden, voerde ons het kleine, onduidelijke voetpad naar den »heiligenherg”, den G. Kramat of den G. Missigit (1). In het. begin hadden wij een ћупа ho. rizontaal terrein met een dikke bladhumuslaag (een paradijs | voor slangen, die hier zeer algemeen moeten zijn, doch waarvan 4 wij gelukkig geen andere dan de onschadelijke groene oelar-gu- ` doeng ontmoetten) en met hoog bosch bedekt, dat nog zeer rijk ` is aan een kostbare houtsoort, vooral aan semedang. Langza- | merhand begint het terrein te stijgen. Hier treden allerwegen | de gesteenten N°. 9 en 12 G. aan de oppervlakte, en liggen | groote hoekige blokken van fraaien melkkwarts op den bodem | verspreid. : In het bosch, dat alle sporen van een oerbosch draagt , vindt 3 men vooral brekat (Ficussoorten), semedang (......?) met licht- roodbruin-kleurigen , gondorijo met donkergrijzen, bijna zwart gekleurden stam. In dit woud vindt men, behalve eenige wei- | nige wilde nangka-hoomen, een groote menigte riboeng- /areca-) - palmen. Deze palmen leveren met hun zwarte stekelige zuil vormige, soms wel 50 М. hooge stammen en fraaie loof kroon : van fijn gevind gebladerte, een prachtigen aanblik op; deze palm | doet zeer aan een pinang denken, doch is van deze gemakkelijk e onderscheiden door den gitzwarten, met korte doornen hezel- | ten, stam en het fijnere loof. De diameter dezer slanke zuilen | bedraagt, niettegenstaande hunne belangrijke hoogte, zelden - meer dan 20 c. M. | Tegen 1 uur begon de weg allengs meer te stijgen en deden ` eenige lidteekens van een kapmes іп sommige boomen ons zien, dat hier in deze wildernis niet lang geleden nog andere personen geweest waren. Om één uur bereikten wij den toy van den kleinen berg. |: Wij bevonden ons hier op de plaats, mededeeling mijner begeleiders een thans niets dan enkele resten van he den. Deze oudheden, welke wij ven, zijn onder de bevolking kend onder den naam van Ky waar eenmaal volgens ` missigit stond, en waat van Karimon-djawa eenvoudig be- amal, en de berg als G. Kramak | (1) Deze ligt aan den noordwestelijken voet van den G. Pasarehan. vu 90 hoewel deze naam ook wel gegeven wordt aan den 592 meter hoogen 6. Pasarehan, aan welks NW.-helling deze missigit- resten gevonden worden, die waarschijnlijk uit de 17% eeuw stammen (zie hieronder). Het is een vierkante met kort gras begroeide vlakte van on- geveer 20 meter in het kwadraat. In het midden bevindt zich een groot graf van ruw behouwen steenblokken (blijkbaar van dezelfde soort als N°. 9 G.), die een muur van 0,4 me- ter hoogte vormen, welke een rechthoek omgeeft van ongeveer 2,5 meter breedte en 4 meter lengte. De aarde op het graf vormt eene verhevenheid van ongeveer een halven meter hoogte , dus eenigszins anders dan dit met de meeste andere graven het geval is, daar elders toch de aardoppervlakte binnen den grafmuur steeds gelijk is met den grond daarbuiten. Op het graf bevinden zich twee steenen grafpaaltjes (*) van denzelf- den vorm als men gemeenlijk op de hedeudaagsche inlandsche kerk- hoven vindt. Er was, jammer genoeg, geen jaartal te bespeuren. Aan den westrand van het vierkant liggen nog twee zeer fraaie groote moestaka’s (2) van roodgehakken steen, elk on- geveer ter hoogte van ruim een halven meter. Merkwaardig genoeg zijn de teere, sierlijke, uitstekende punten bijna on- geschonden bewaard gebleven. Verder bevinden zich, (behalve dit groote graf) op het plateau nog 4 andere kleinere graven, welke elk alleen kenbaar zijn aan kleine grafzuiltjes van steen, eveneens zonder jaartal. Deze andere graven liggen ten 0. en ten Z. van het hoofdgraf, in de onmiddellijke nabijheid ervan. Dan ziet men hier enkele groote bekapte steenen, welke ten deele in de boomen ingegroeid zijn. Aan de oost- en westzijde daalt het kleine kunstmatige plateau zacht; naar het zuiden stijgt het echter zacht. Tamelijk steil daalt het eenige voeten naar het noorden. Zeer nabij ten oosten van het plateau der graven stroomt de kali Pasarehan, welke ontspringt op den berg van denzelf- DELE (1) Im het javaansch: mahedjan. (2) Moestaka beteekent de top van een missigit. 56 den naam. Hier vindt men prachtige ontblootingen van het gesteente №. 10 G. en liggen allerwegen brokstukken melk kwarts verspreid. In deze kali, welke het geheele jaar door van water voorzien is, wasschen zich de personen, die op den Kramat willen gaan bidden. Daar dit punt echter zoo ontzaglijk afgelegen is van alle bewoonde oorden, en een wandeling door de bosschen van het | hoofdeiland reeds in het algemeen, en hier їп het bijzonder, | van wege de menigte vergiftige slangen lang niet van alle gevaar ontbloot is, zoo gaan er slechts weinige personen heen. De bodem van de kali ligt ongeveer 10 M. beneden het grafplateau. | Rondom dit plateau verzamelde ik het gesteente №. 11 6. Volgens de eilanders zoude het hoofdgraf de rustplaats zijn | van den verbannen zoon van den Soesoehoenan Moerija, die bij Tjollo op den berg van Djapara, den Goenoeng Moerija, be. graven ligt. Daarom zoude het eiland vroeger Kirimon geheeten ` | hebben, afgeleid van kirim J., in de beteekenis van verbannen van vorstelijke ign (bande mededeeling van den Regent van | | Djapara) (). — De namen der personen, die hier begraven liggen, - zijn "ar onbekend aan de bewoners dezer eilanden. Zeker is het echter, dat wij hier niet met oudheden van hindoeschen. | maar wel van tamelijk jongen mohammedaanschen oorsprong ` | te doen hebben (2), wellicht uit het begin van de zeventiende | eeuw, evenals op het eiland Saleijer (zie Ретквм. Mittheil., 3 1 3 š (1) Met het oog daarop, dat er in den Riouw- -archipel ook Karimon 3 eilanden zijn, acht ik deze afleiding echter niet boven allen twijfel verheven. —Ñ Volgensden djaksa van Kee date zoude de naam afgeleid zijn van chari С) (Arab. en moen (Jav.) dat zooveel zonde beteekenen als stille, verlaten plaats.—In Vreepe vindt men voor moen: een eh een “er | > > Islam hier ingevoerd. — Ook uit de residentie Djapara zijn enkele ч beelden bekend. Zie hierover mijne mededeelingen in het Natuurk. Tijd. | schrift voor Ned. Indië, deel XLVI] bladz. 260 en vervolgens. — 57 Band, 1886). Ware het weder niet zoo ongunstig geweest, dan zou ik mijn plan, om van daaruit den G. Pasarchan te beklimmen, volvoerd hebben. Doch thans was daar geen denken aan; zoo aanvaardden wij dan om 5 uur den terugtocht en kwamen te half vijf uur aan het bivouak. Door den regen waren wij het pas door ons gekapte voetpad bijster geworden en verloren hierdoor aanmerkelijk veel tijd, zoodat het afdalen nog langer duurde dan het opklimmen. Gedurende mijn geheelen tocht naar den 6. Kramat en mijn verblijf aldaar stortregende het namelijk dermate, dat het zien daardoor zeer bemoeilijkt werd. Om 5 uur verlieten wij den Legon-Njamplongan en kwamen te half acht ’savonds te Karimon in de negri aan. 2 December. Deze dag werd door mij besteed om de kaart bij te werken. In den avond om 5 uur maakte ik een tochtje met de sloep van de kruisboot. Wij voeren langs de oostzijde van het eiland Mendjangan-besar over de breede kandasstrook , welke een diepte van minder dan 1 meter bezit, en die het eiland geheel omzoomt. Aan den buitenrand van deze strook vindt men den levenden koraalgordel. De prachtigst gekleurde en fraaist gevormde koraalstokken neemt men hier allerwegen waar , en menigmaal maakt de sloep er onzacht kennis mede, wanneer de stuurman niet uitermate goed oplet. Van de oorspronkelijke vegetatie is zeer weinig bewaard gebleven, daar het geheele eiland thans met kalapatuinen bedekt is. Hier aan de oostkust wassen vele Bangka’s (Rhizophoreae). Het doel van mijn tocht gold vooral den zoogenaamden G. Mendjangan. Het bleek, dat deze naam gegeven wordt aan een oedjoeng of landtong, bestaande uit eenige ordeloos op elkaar gestapelde, zeer verweerde steenblokken, waarvan de totale hoogte zeker niet meer bedraagt dan 5 meter. Deze steen- blokken zijn donker gekleurd en bleken bij nader onder- zoek uit een fijnkorreligen kwartsiet te bestaan (zie №. 54 G.) 5 December. Om 8 uur vertrok ik met een sampan , naar Legon 58 j Moto, van waaruit ik de beklimming van den G. Moto wilde aanvangen. d Daar er telkens stortbuien vielen en de lucht er verre van ` helder uitzag, kon ik zeker zijn door en door nat te worden en weinig peilingen te kunnen doen van den top. Bovenal | was de regen erg hinderlijk bij de metingen met het compas. 