VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
werk laat dienen, deze zwaarigheid: „ Maar isit werkjen niet wat dik? Wy zien ’er haast tegen aan,a ‘er in te leeren.” Het antwoord is: „, Hierop mosti u antwoorden; vooreerst, dat ik myn best gedaan heb, om het zo kort te maaken als ik kon; maar dat ik ke niet wel korter heb kunnen krygen, als het zo veel za} ken zoude bevatten, en die eenigzins aanëengefchakeld, en dus te verftaanbaarer, aangenaamer en nuttiger voot- draagen; ten tweeden, dat het zich daardoor juist te ge- ast FOR zal laaten leeren; ten derden, dat ik nog wel met U te vreede zal zyn, al is het dat Gyl. het niet geheel woordlyk van buiten kunt opzeggen, indien Gyl ‘er maar zó veel in leert, dat Gy het van vooren tot achteren behoorlyk verftaat, het overpraaten en vanie dere zaak by gelegenheid gebruik maaken tot uw wt in den tyd en in eeuwigheid, en; ten vierden, dat wat den Prys aangaat, de Drukker die zeer goedkoop ge- fteld heeft; ook hoop ik dat meervermogende Godsdienst- vrienden, het aan Minvermogenden als een prefentje zul len fchenken,” Wien het aan alle betere hulpmiddelen tot Godsdienftig onderricht geheel ontbreekt , den zoo- danigen zou men, met zoodanig gefchenk, nog al kun- nen gelukwenfchen. Ten bewyze, dat de Schryver het niet geheel ten on- rechte een nieuwmodisch Vraagboek noemt, willen wy hier nog , met verkorting, twee antwoorden, uit de eerfte Zamenfpraak , over ingeflopene drukfouten , plaatzen, De Fongeling vraagt : … Hebt gy ons ook nog iets vooraf te herinneren? ” Het antwoord van den Schryver is: „ Ja ... maar dat ik wel wenschte, niet noodig te zyn, er Zyn eenige drukfouten in het Werkje gekomen, welke ik U vriendlyk verzoek dus te verbeteren: Achter het alléréerfte antwoord, dat vraagender wyze gefteld is, wou ik wel dat Gyl. zulk een vraagtekentje, met eenige ftipjes (?...) zettet; dit vraagtekentje geeft te kennen dat, de Leerling vraagende antwoord; en de ftipjes dat hy meer zou zeggen, maar dat de Onderwyzer ’er met de tweede vraag wat fchielyk op invalt,” enz. D gaat de Jongeling voort: … Zyn ’er meer drukfouten verbeteren ? ° De Schryver: Ja; en nu volgt een res van drukfeilen, De Schryver zegt ten flotte: „RÈ overige, waar eens eene letter °t onderst boven, of es eene f voor eene f, of een b in de plaats van een h fta verwacht ik, dat Gyl. zelve heel wel zult kunnen # beteren.” Sed ohe! jam fatis ef. à T E. JENNER , ONDERZOEK WEGENS DE KOEPOHKEN, 48: mmm ‘Onderzoek naar de oorzaaken en witwerkfelen der Va. riole Vaccine, eene ziekte, in de Westelyke gedeelten van Engeland ontdekt , voornaamlyk in het Graaf- fchap Gloucester, en aldaar bekend onder den naam van Koepokken 5; door EDW. JENNER , Med. Dog. enz. In het Nederduitsch vertaald en met een Byvoeg- Jel vermeerderd , door L, DAVIDS , Med. Doĝ. te Rot- terdam, Met Plaaten. Te Haarlem , by A. Loosjes Pz. 1801r. [In gr. 8vo, 100 bl. Dz de voornaame inhoud van het Werkje van den Heer JENNER , over de Koepokken , onzen Land- genooten genoegzaam bekend is, uit de menigvuldi. e gefchriften , van tyd tot tyd over deeze (toffe in "t licht gegeeven, zullen wy ons thans alleenlyk be- paalen tot het belangryk Byvoegzel van den Heer DA- vips. Deeze Geneesheer, aangefpoord door de guntti- e€, van alle kanten inkomende , berichten , aangaande e inenting der’ Koepokken, begaf zich, in het voorle- den jaar, om de zaak van naby te kunnen onderzoe- ken, naar Parys, alwaar deeze konstbewerking toen ter ya op een getal van 150 peroo » onder het opzicht van eenige kundige, geheel onpartydige mane nen , wierd in °t werk gelteld.. } De te Parys waargenomene uitkomften waren aller. gunftigst voor de nieuwe manier van inenten; terwyl van andere Plaatzen geen minder voordeelige berichten inkwamen. , Terwyl,” zegt de Heer pavips , „ Dr. s» AUBERT zyne hartelyke poogingen dus, zag bekroo- ə, NEN, was Dr. ODIER, te Genéve, niet minder ge- es flaagd 5 zo dat men by 6ao Kinderen , ingeënt met ə de Vaccint, de goedaartigheid der ziekte , haar ge- » regelden afloop, haar min befmettelyken aart, en de ə, Afweezigheid van gevaarlyke ziekten, welke daar op » volgen, zo geftadig had waargenomen. Hierby kwam s» eene aanmerkelyke toevalligheid : ’er ontftond , naa- » melyk , te Genéve , eene zeer vernielende Epidemie » van Pokken , waar van reeds 150 Kinderen het flagt. » Ofter waren geworden ; hier bleeven alle de gevacci- » neerde kinderen geheel vry.. Even zo gelukkig flaag- » den Dr. Nover te Boulogne fur mer, en het Ge- » Beeskundig Comité te Rheims : berekenende mea 0 „toen , » toen, dat het pan der gevaccineerden in Engeland, » Weenen, Genéve, Parys , Rheims, Boulogne, enz » Op: 80,000 beliep.” | De Heer pAvips, naar Rotterdam terug gekeerd; ont ving eerlang verfche Koepokftoffe, zo uit Frankryk, als uit Engeland van Dr. JENNER zelven, die hem ‘tef fens berichtte, dat het getal der Gevaccineerden in En. geland toen (den 3 Sept. 1800) reeds berekend wierd op een getal van 59,009 zielen, waarvan een derde ge. deelte aan dlle mogelyke befinettingen der Natuurlyke Pokken was blootgetteld geweest; zonder de minfte vate baarheid voor dezelve te toonen. Zulke voordeelige waarneemingen. deêden hem het befluit neemen, om ook deeze Konstbewerking te Rotterdam in °t werk te ftellen, waarin hy door zyne Konstgenooten trouwhar- tig wierd bygeftaan. ’Er wierd in °t geheel een getal van ongeveer 3000 perfoonen aldaar ingeënt, ’t geen aanleiding gaf tot veelerleye waarneemingen, welke hy voorneemens is , in ’t vervolg, aan ’t Publiek mede te deelen; terwyl hy zich in dit Stukje alleen bepaalt tot 350 perfoonen, zo door hem, als door eenigen zynet Konstgenooten , ingeënt , omtrent welken. hy een voor- loopig Rapport aan den Agent van: Nationaale Opvoe- ding had ingeleverd 5 zynde hier, de in dat ftuk opge- tekende waarneemingen, aan het Publiek. bekend gee maakt. Dezelve alhier mede te deelen , zou ons verre buiten ons beftek voeren: waarom wy alleen de der- tiende, om haaren zonderlingen inhoud, zullen af- fchryven. - s Kan de Vaccine de natuurlyke befinetting goedaar- » tig maaken? Een Meisje, °t welk, met veele andere, „> de woede der Kinderpokken , op het Eiland Goerée, s te Oudorp, enz. trachtte te ontvluchten, kreeg, eeni: PA ge dagen na de inënting van de Vaccine, de natuut: » lyke befmetting. De huid was bezaaid met opkó: s mende ae h terwyF ook alle andere tekenen eené s» zamenvloeijende zoort deeden voorfpellen. fn dit ge » val nu wierden dezelve witéenflaande (discrete), naat s» maate de Vaccine opkwam, en haare tydperken gë » regeld. doorliep. Dit trok myne aandagt , te meer; » daar ik een Jongeling had gevaccineerd, die, na de » Vatting , met zyn vader naar buiten vertrok : te huis s komende, vond de laatfte zyne drie overige kinderen ‚> met de beginzelen der natuurlyke pokken : willende ONDERZOEK WEGENS DE KOEPOKKEN. 403 ysde uitwerking der Vaccine op dezelve beproeven , „s liet hy twee zyner kinderen dezelve inénten, die dan „ook de natuurlyke pokken vry goedaartig doorfton- s» den. Een kind, echter, onderging deeze konstbee „ werking niet , en ftierf aan de gevolgen der befmet- s ting. Men liet den gevaccineerden Jongeling vryelyk s met de andere kinderen omgaan , zonder eenige teke» ə» nen van aandoening.” | - Op de waarneemingen, door de Rotterdamfíche Ge. neesheeren zelven genomen, laat de Schryver een aan- tal berichten volgen, uit verfchillende oorden der Repu- bliek , die alle, in grooten getale , de onfchadelykheid der Vaccine , en haar vermogen om de menfchen voor de natuurlyke Pokjes onvatbaar te maaken, bevestigen. Volgens des Schryvers verzekering, is deeze konstbewer- king in Amfterdam ook gunftig geflaagd, by die wei- nigen , aan welken zy is in ’t werk gefteld3 doch fchynt aldaar door het Geneeskundig Toevoorzicht niet begun- ftigd te worden. Hoe het hiermede gelegen zy, en of de. Leden van dat Collegie , anderzins- mannen van ver: diehften, zich tegen:de Vaccinatie. hebben laaten ophit» zen (gelyk de Heer pAvips zich op bl. 27 uitdrukt); zulks laaten wy op zyne plaats. Ondertusfchen meenen wy omtrent deeze zaak te moeten aanmerken, dat Ge- neesheeren , die- -door -eene uitgebreide Praktýk , een grooten invloed hebben op den. borgerfhaat., indien het welzyn des menschdoms hun waarlyk ter harte gaat, in een -ftuk-als-dit , niet behoorden ftil te zitten, noch het by befchouwende. beoordeelingen en redeneeringen , die hier niets ter zaake doen, te laaten berusten. Moe gelyk zal iemand zeggen: de Inenting der natuurlyke Pokjes heeft meer dan tachtig jaaren moeten zukkelen, om een algemeen crediet te verkrygen; en wil men nu op ééns, op het getuigenis van weinigen, de Vaccinatie Saas doen goedkeuren? Wy antwoorden hierop, dat de halftarrigheid, waarmede veele voornaame Ge- neesheeren zich tegen de Inenting der Pokjes verzet hebben, hunner nagedagtenis weinig etre aandoet ; en dat veele duizenden van menfchen ontydig zyn omge- komen , of deerlyk verminkt, -alleen-door het gevólg hunner vooroordeelen en trotschheid. Voorts, dat het val van de Inenting der natuuriyke Pdkjes en det accinatie in het geheel niet van- defszelfdem -aard is. By de gewoone Inenting, men moge dezelve zo s en cg- 484 E. JENNER, ONDERZOEK WEGENS DE KOEPOEEs deelig affchilderen als men wil, wordt toch éénu de honderd , zo hy al in het leven blyft, deerlyks fchonden , of houdt lastige en onherftelbaare toevain over; terwyl, by de Vaccinatie , onder de tienduizs naauwelyks één ernftig ziek wordt of omkomt. Ei delyk kunnen de ingeënte Kinderpokjes ens alleen b» fchutten tegen den aanval der natuurlyke ; terwyl de Vaccinatie, indien alles , wat men ten opzichte derzel. ve tot hier toe heeft waargenomen, nader wordt beyes- tigd, de geheele uitroeijing der Kinderziekte zou kun- nen te weeg brengen, | De waarneemingen van den Heer JENNER worden door vier zeer fraai uitgevoerde afgezette Plaaten op- ehelderd. Doch men heeft vergeeten , dezelve behoor- yk te nummeren 5 ’*t welk het ftellen derzelve op de rechte plaatzen, voor de boekbinders > zeer ongemak. kelyk maakt ; vooral , daar het Werkje wan den Heer JENNER en het Byvoegzel afzonderlyk gepagineerd Zyn, en dus een onkundige niet eens, ‘zonder geheel: Werk te leezen, kan weeten, of de Plaaten tot het ai van JENNER, dan wel tot het -Byvoegzel, be- Verhandeling over het nut van de Minerale Wateren cn Baden te Spa. Alom te bekomen. In gr. Bvo. 57 bl D! beknopt boekje, onlangs in °t licht gegeeven , zonder naam van Schryver of Drukker , en zonder jaargetal, bevat , onzes achtens, zeer goede onderrich- tingen voor die geenen, welke zich naar Spa willen be. geeven , om aldaar.de Staalwateren en de koude Baden te gebruiken. Niet alleen handelt de Sc T, hoewel zeer beknopt, over de kragten der aldaar voorkomende minerale Wateren, in °t algemeen , en over de onder- fcheidene eigenfchappen der verfchillende Bronnen , in * byzonder ; maar geeft ook veele nuttige onder- richtingen , ten opzichte der reize derwaards , en der noodwendige kosten van dezelve, die veel geringer je dan doorgaans gedagt wordt ; alsmede aangaande gewigtig onderfcheid der vermogens der minerale Ws teren van Aken en Spa, enz. Tot een proefje van he geheel zullen wy hier overneemen des Schryvers as merkingen, betreffende de meerdere nuttigheid , ae KP ERHANDELING OVER DE: WATEREN VAN SPA, 485 aze Btonwaters op de plaats zelve , dan elders te tsruiken. „En daar het nu (zegt de Schryver) uit het voorfchreevene is gebleeken , dat men van je- re bron in en buiten Spa gelegen (wooral der vier -rstgenoemden en voornaamiten) eene verfchillende itwerking te wagten heeft; dat ter geneezing van die iekten, welke het meest in deeze Republiek huisves- erts °t gebruik van de Geronflere, gepaard met het oude bad van de Zonnelet, voornaamlyk moet voorges chreeven worden 3 dat het water van de Geron/lere, nauveniere en Groisbeck den kleinen overtogt van de:zel. ver bronnen tot Spa niet lyden kan, zonder ten m'n- ten de helft van de kracht te verliezen ; en eindelyk, ‚at het water van de Pouhon, °t welk alhier alom kan rekogt worden, zeldzaam ter behoorlyker tyd, en met ie benoodigde omzichtigheid , wordt gevuld, en dus ‚ok “al zeer veel var deszelfs kragt verlooren heeft; zo ‚al men my wel willen toeftaari, dat men van ’ gebruik jjer ‘wateren, hier ter plaatze, niet veel goeds te wag- en heeft; en dat dus de Lyder, die zyne gezondheid. wenscht te herftellen , veel beter doet, zich daadlyk naar Spa, en aldaar in handen van een kundig Genees- heer, te begeeven. | | „ Indien men echter hier te lande het Spawater, dat is te zeggen, het water van de Fontein Poufon, met eenige hoop van gewenscht gevolg , wilde gebruiken, behoort men acht te geeven, dat het te Spa ter behoor- lyker tyd gevuld en allerbest bezorgd worde, | „ Daartoe is noodig, dat men ’er zelf by is, of im- mers eem, vertrouwd vriend te Spa heeft, welke aan- n=emt, zelve by dat vullen tegenwoordig te zullen zyn, Dit moet. gefchieden, zo mogelyk, in het voor- of na- jaar, niet anders, dan by aanhoudende drooge Noorde of Oostelyke winden, (als wanneer het water op des- zelfs hongtte kracht ís). ’%s Avonds laat wordt dan de bak of kom der Fontein geheel geledigd en fchoon ge- maakt, en begint men ’s morgens, by het aanbreeken van den dag, de vlesfen , die te vooren gefposld en gedroogd zyn, te vullen, doch niet meer, dan agt of tien te gelyk: wanneer dezelve oogenblikkelyk , met lange beste kurken, gekurkt moeten worden; en zo ver- volgens, tot het beftelde getal vlesfen gevuld is; dee- ze moeten nu daadelyk puis en op de gewoone wyze voor allen invloed der lucht bewaard worden. LETT. 180I, RO 12. M m -Mën 496 VERHANDELING OVER DE WATEREN VAN im, Men ftelt dezelve tepen elkander , met de kurken w boven, doch een weinig fchuins , dat het water en, maar meerder niet, aan den eenen kant der kurk ra en by ’ gebruik wordt het laatfte bierglas van iede: yles wechgefmeeten en dus niet gedronken. = Men gevoelt nu ligtelyk , hoe onmogelyk 't is, voor den Pachter der Fontein, om woor de duizenden vlesfen, die hy jaarlyks, op de koop, naar fchier alle landen van Europa zendt , deeze hoognoodige zorg te draagen.” Nieuwe Reize naar de binnenfte gedeelten van Afrita, door Egypte, Syrie en le Darfour , waar nimmer i „vooren cenig Europeaan heeft gereisd — gedaan in den Jaare me bd. door W. G. BROWNE. in twee Deelen. Naar het Engelsch. Ife Deel. Te Ai fierdam, by J. Allart, 18co. Ir gr. 8yo. 392 Èh ene breede Voorreden des Schryvers ftelt ons voor 00» gen, het doel zyner Reize, en van derzelver befchry- ving; maar vermeldt tevens zo veele mislukkingen en teleurftellingen op dezelve, alsmede het niet by de hand Hebben zyner oorfpronglyke aantekeningen, by het in orde fchikken van dit Reisverhaal, dat zulks, fchoon het voor-zyne opregtheid pleite, geenzins geichikt Is om den Leezer op eene gunftige wyze voonm te nee- men; terwyl hy °t ‘er op fchynt gemunt te hebben , om zynen Landgenoot Sir JAMES BRUCE in eenen on- gunftigen dag te ftellen, en dien veel te onttrekken van eenen roem, hem lang vry algemeen toegekend; eert byzonderheid, die desgelyks niet onder de aanpryzende kan gerekend worden. Dan, laaten wy onzen Reiziger volgen, of liever zeer kort den loop zyner Reize op: geeven, met de vermelding van eenige byzonderheder. ` Egypte , waarvan het ons aan geene Befchryving: ontbreekt, oordeelt BROWNE te moeten befchryven; € befteedt hy daartoe geen gering gedeelte van dit Boek: deel; waarin Cairo eene breede beurt krygt; eene Stad in welke BROWNE, op onderfcheide tyden, Elf Mer den vertoefd heeft, en hierdoor met de daad zich? ftaat gefteld vondt, om van deeze vermaarde Stad & naauwkeuriger berigt te geeven, dan andere zich ù korten tyd opgehouden hebbende Reizigers; wants Ë Ik W. G. BROWNE, REIZE NÄAR AFRICA, 487 yk hy te regt opmerkt, ’‚, ecne oppervlakkige befchous > wing van de zeden en gewoonten eers Volks is dik: >» maals bedrieglyk, en eene toevallige uitzondering ‚> kan voor een algemeenen regel worden opgenomen. Miet de uit- en omtochten wordt veel tyds befteed, en de befchryvingen-zyh niet in den kortbondigften ftyl, Geene geringe verlenging ontvangt dit gedeelte door het Historisch Verflag , het VIL Hoofdftuk uitmaakende , etyteld: Uitsrekzel uit de Algemeene Historie van Afrin Ee > en voornaamlyk uit die van Egypte, onder de Heera fchappy der Arabieren, ‘De Schryver vondt zich in zye ne berigten wegens Africa zeer geholpen door het Werk van CORDONNE , welke hem den langwyligen en lasti: gen arbeid befpaarde, om de oorfpronglyke Schryveérs te bekorten. an met dit alles zal die Kronykswyze Befchryving , in veele afdeelingen gefplitst, de meéste Leezers zo min als ons fimaaken, en zy zich verbly- den, met het VIII Hoofdítuk, weder op reis te gaan ; waar zy deelgenooten worden van ’s Reizigers veelvul- dige teleurftellingen, om in Abysfinie in te dringen. In de Befchryving van Opper-Egypte treft men veel weetenswaardigs en byzonders aan. Het XII Hoofd- ftuk, over de Oude Egyptenaars handelende, bevat een breede wederfpraake van voLNEY’s en BRUCE’s gevoe- len , dat de vroegfte Inwoonders van dit Gewest We- gers waren. De Reize na Feioum en Suez, in het XIH en XIV Hoofdfluk, daarlaatende, haasten wy ons, om, met het XV, onze Leezers in Dar-four te brengen; waaromtrent BROWNE in zyne Voorreden aantekent: » De befchryving van Dar-four vult eene gaaping aan in de Aardryksbefchryving van Afrika ; en de byzon- derheden, die ik, aangaande een zoo weinig bekend Land, verhaal , moeten niet volgens haare uitgebreid. heid , maar volgens Maare egtheid , berekend worden. Gemaklyk valt het, wanneer men te Cairo of Tripoli in gyne kamer zit,eene zeer aanneemelyke befchryving van het gedeelte van Afrika te geeven, ’t welk zich van Sennaar en Gondar tot aan Tombuou en Fez uitftrekt. Zelf, indien men: wilde, zou men ’er het getuigenis van de Jelabs (de Kooplieden, die de Soudanfche Ka- ravane uitmaaken) Kunnen nevens voegen: want nooit Zyn zy Om antwoorden verlegen, op de vraagen, die hun gedaan worden, Indien zy de plaats niet kennen, na welke men hun vraagt, herinneren zy zich eene an- Mms de. 488 vens We Ge BROWNE dere plaats, van welke de naam meest naby aan diea der eerfte komt, en doen ftraks eene befchryving, welke zy opgeeven voor die, naar welke men hun ge- vraagd hadt. —— Niet meer ftaats is ’er te maaken op de berigten der Jelabs, aangaande de Menfchen, welke de landen, door hun bezogt , bewoonen. Indien men hun geloofde, zouden alle de wonderwerken der aloud- heid in Afrika blyven voortduuren. Natien zou men er met hondshoofden , anderen met (taarten zien: by naamen noemen zy de plaatzen haarer woonirge, haare ebruiken en vermaaken, —— Ook wanneer de verhaa- en der Jelabs niet het gewrogt zyn van perfoonlyk belang, en dezelve op de plaats zelve nader onderzogt worden , blyken ze telkens valsch , immers met on waarheden doormengd te zyn. s, Ik verbeeld my, dat lieden, aan een tooneel, zoo vol voorwerpen en van zoo veel verfcheidenheids als Europa oplevert, gewoon, van meening zyn zullen, dat myn berigt, aangaande Dar-fuur , in vergelyking van den tyd, welken ik daar heb doorgebragt , niet veel te beduiden heeft; doch ik durf gelooven, dat zy, die nae denken, en die gereisd hebben, aan het duidelyk en beknopt verhaal van ’t geen waarheid is, den voorrang zullen geeven boven beuzelagtige Anecdoten, of boven aanmerkingen, die geen ander doel zouden hebben, dan dit werk breeder te doen uitdyen. Van hier dat ik my vergenoegd heb met een uittrekzel uit myn Dagverhaal, raakende de voornaamfte voorvallen , my in Dar-four bejegend, en dezelve in de meest gefchikte orde voor te draagen. Vooral heb ik my bevlytigd om niets te verzwyeen , °t geen over den ftaat des Lands en over het karakter der Inwoonderen licht kan verfpreiden.” Met het XV Hoofdftuk vangt de Reis na Dar-four, een Koningryk in het binnenfte van Africa, aan; eene Reis vol zwaarigheden en hachlyke ontmoetingen, ver- zwaard door Ziekte, door Diefftal, en ophoudingen van allerlei aart, doormengd met de befchryving des Lands en der Volkszeden, waarover wy niet zelden verbaasd ftonden. Het openbaar gehoor by den Sultan ABD-EL- RACHMAN fchryven wy af. „Ik vond den Monarch op zynen troon, en onder een zeer hoog houten verhemel te, met verfcheiden Syrifche en Indifthe ftoffen getooid, wapperende en zonder orde onder een gemengd. De grond des troons was met kleine Zwrk/che Tapyten ef legd. REIZE NAAR AFRICA, 499 legd, De Meleks (Lieden van gezag , met welken hy veel te doen hadt) zaten ter rechter en ter flinker zy- de, doch op eenigen afftand van den troon, Agter hen ftondt eene ry lyfwagten, wier mutzen van vooren met kleine el wiken plaaten met een zwarten Struisvogel- veder verfierd waren. De wapenrusting deezer Lyf- wagten bettondt uit eene lans, welke zy in de rechter hand hielden, en een fchild van het vel van een Ri- vierpaard, welk hunnen linker arm bedekte, Geen an- der [dekzel hadden zy over hun lichaam, dan een katoenen hembd van inlandsch maakzel. Agter den troon zag men veertien of vyftien Gefneedenen, in ver- fchillende foorten van ftoffen ryk gekleed, doch flegt verdeeld, en wier kleuren geenzins bevallig gemengeld waren. Meer dan vyftien honderd bedroeg het getal der aanfchouweren , of die’ om gunften kwamen vere zoeken, welke de ruimte voor den troon befloegen. s» Een gehuurde lofredenaar ftondt aan ’s Vorften flinker zyde, en riep, by aanhoudenheid, uit alle zyne magt: Ziet den Buffel! den Zoon eens Buffels! den Stier der Stieren! den Elefant van buîtengewoone flerk- te! den magtigen Sultan ABD-EL-RACHMAN! God yer- lenge ww leeven , o Meester! God helpe u en doe u ze- gepraalen ! , » Ik verliet dit gehoor, even gelyk ik de voorgaande had verlaaten, zonder myn ontwerp, om my van den Sultan te doen. hooren, te hebben ‘kunnen ter uitvoer brengen. Men verhaalde my, dat, by zommige gele» genheden, deeze Vorst eene kroon droeg, gelyk zulks by de overige Afrikaanfche Vorften in gebruik is; doch ik had geene gelegenheid om het te zien. Wanneer hy in ’t openbaar verfcheen, wierd. hy gemeenlyk van een dantal Soldaaten vergezeld, met ligte lanzen gewa- pend, en droegen hem eenige flaaven ‘eene foort van zonnefcherm boven ’t hoofd, ’t geen oorzaak was dat men zyn gelaat niet kon zien. » Allen, welken hy voorby trok, waren verpligt hun- ne voeten te ontblooten ; dikmaals vielen zy op hunne knieën. Zyne onderdaanen vielen voor-hent:ter- aarde; doch dit blyk van onderwerping wierd van de buitens landers niet gevorderd. -Niet anders dan op handen en voeten kruipende naderden zelfs de Meleks den troon C2. s Un. (*) „ Een Egyptenaar , ziende dat de Vrouwen openlyk Mm 3 hep 490 W. G DROWNE „ Onder voorwendzel van een blyk te willen gez van zynen yver voor den Godsdienst des Propheets, éé, jn de daad, om zich zo veel te meer geducht te = ken by zyne Onderdaanen , vondt de Sultan asm: RACHMAN , kort naa Zyne komst tot den troon, ge den , een blyk van hoogagtinge voor den eerfteg & Mahometaanfche Vorften te vertoonen , en zondt, dien volgens, een gefchenk na Conffantinopole, Dit gefchen! beftondt uit drie uitgezogte Gefneedenen , en uit drie Slavinnen, de fchoonite, die er in Dar-fuur te winden waren, — Toen dit gefchenk den Ozzosman/chen Kei- zer werd aangeboden, verhaalt men, hadt die Vorst nog nooit den Sultan van Dar-four hooren noemen. Nog thans zondt hy hem, tot dankbaarheid , een ryk verher- den fabel terug, nevens eenen kostbaaren mamel, en en halscieraad van aanzienlyke waarde,” Met het XVI Hoofdftuk ‚ mede Dar-four betreffende werbetert des Reizigers lot, terwyl hy zyn verblyf hiel by den Melek MousA ; doch het groot oogmerk, om in Abysfinie door te dringen, faalde, en mousa’s dood brengt hem in nieuwe ongelegenheid, daar ’er nie- mand was, die zich zyne zaak by den Sultan aantrok; en vondt hy zich fteeds in nieuwe ongelegenbeden inge- wikkeld, tot hy eindelyk „ naa een verblyf van bykans drie jaaren in dit Ryk, gelegenheid kreeg, om Dar- four te verlaaten. Het XVII en laatfte Hoofdftuk deezes Deels bevat de Landbefchryving van Dar-four, met Een vevensgaande Kaart. Aanmerkingen over de onderfcheidene Bewoo- ners treffen wy hier aan. De Stad Cobbé, als cen Koopftad, wordt voor de Hoofdftad van Dar-four aar gemerkt, en breedvoerig befchreeven : kortere befchry- vingen komen van andere Steden voor. °t Zonderling €£ deerlyk lot eener Stad, Gelé geheeten, wordt dus ver meld: … Geduurende myn verblyf in Dar-four hat de Stad Gell den naam van de minstbloeieude van be Ryk te zyn, om rede dat zy aan de dwinglandy erf Priesters onderworpen was. De FAQUI SEKAUGE, “ woornaamfte- Iman , een zeer doortrapt men, én te mes het werk van huisbedienden in het paleis te EL-Fafcher vert ten „en de flaaffche wyze kennende, op welke zich de Stats naars voor den Sultan vertoonden, zeide, dat in Darfo? a eene Fareg (jarea is ecne Slavin) en de Jar lelek yi” REIZE NAAR AFRICA, 491 meester in het veinzen, hadt zoo veel invloeds op zynen meester gekreegen , dat hem de Vorst de Stad Gel/Z hadt gefchonken , ‚de geboorteplaats van deezen Iman, De Geestlyke, een man van onverzaadelyke gierigheid, beroofde welhaast zyne landgenooten van al wat zy beza- ` ten, laatende hun niet flegts ééne Mat behouden ; toen ‘er niets meer te plunderen viel, pynigde hy hen.” Ten aanziene van de Koopftad Cobbé moeten wy nog aanmerken, „dat byna alle Inwoonders Kooplieden zyn, die voor het grootfte gedeelte op Egypte handelen, van waar zommigen hunner afkomftig zyn; nogthans is het meerendeel aan de oevers van den ftroom (in het ge- deelte, °t welk boven Egypte ligt) gebooren. ’t Zyn de laatstgemelden, die van eene onmiddelyke gemeenfchap tusfchen Egypte en Dar-four den grond hebben beginnen te leggen. — Eenige Zgyptenaars, voor het meeren- deel uit Said afkomftig, eenige Tunitaanen, en andere inwoonders Van de kust van Barbaryen, komen met de Karavane in deeze Stad; doch vertoeven er niet langer dan noodig is om hunne goederen te flyten. Anderen hebben in Dar-four huwelyken aangegaan, en worden *er voor genaturalizeerde onderdaanen des Sultans erkend, — In het Zuidoosten van de Stad ligt een groot plein, alwaar tweemaal ’sweeks,op Maandag en Vrydag, markt wordt gee, Niet flegts worden aldaar allerlei lees vensmiddelen uitgeftald ; maar ook verfcheide foorten van binnenlandfche goederen , alsmede zulken , die uit Egypte en van elders worden aangevoerd. ningen van ELUMENBACH, TYCHSEN, GMELIN, en ` den Nederduitjchen Uttgeever. Met Piaaten. Die Deel. Te Amfterdam, by M. de Bruyn, 801. Zn gr. 8vo. 525 bl, behalven 88 bl. Voorwerk. W7 hebben, in het Mengelwerk onzer Vaderl. Let. veroefeningen , ten tyde dat srute’s Reis in het Engelsch unkwam , onze Leezers veele belangryke By- zonderheden uit dezelve medegedeeld; Byzonderheden, die moesten ftrekken om de graagte na het geheel op te wekken, De omflagtigheid alleen des oorfprongìy= ken Werks, uit V Boekdeelen in groot Quarto beftaande, en prachtig uitgevoerd, deedt ons wanhoopen, dat men hier te Lande de vertaaling zou onderneemen van eene Reize, die in °t oorfpronglyke zes Guineas kostte; fichoon de Boekhandelaar DE BRUYN, Uitgeever des tegenwoor- digen Werks , veele jaaren geleden des eene Aankundi- ging deedt. Dit ock bleef agterwege; en zelfs draalde men tot duslange, om ‘er eene verkorting, waarvoor het wel gefchikt was, den Landgenooten van aan te bieden 3 gelyk elders gefchiedde: dit laattte zien wy thans verrgt door den Reis- en Aardrykskundigen E. W. CRAMERUS., Billyk , dat wy, het Eerfte Deel aankundigende, eenig verflag geeven van een zo belang- ryk Werk voor de Aardryks-, Natuur-, Sterre-, Mene fchen- , Volks- , Taal-, Oudheid- en Gefchiedkunde, en, zo veel lichts verfpreidende over den Koophandel en Zeevaard der Ouden, niet geheel onnut voor het tegenwoordige Geflacht. e Burger CKAMERUS geeft, in eene Voorreden, een zeer leezenswaardig Veiflag, wegens de langduurige on- kundg omtrent Abysfinie, en derzelver oorzaaken , gepaard met eene oordeelkundige kenfchets cer Schryweren, die vóór BRUCE ons des berigten gegeeven hebben. — By een v rílag van BRUCE’S onderneeming, doet hy ons dien Reis zier kennen. Hy laat den Leezer niet onkundig van de Verdenkingen , in Engeland wegens de egtheid deezer Reize gekoesterd; den hy redt de eer des Schryvers, zo te deezer plaatze, als in eene breede aantekening op bl, XLII, enz. der Inleidinge, l Over REIS NAAR ADYSSINIE. 493 Over het Werk , dat by de uitgave; hoe kostbaar OK , zo greetig ontvangen werd, dat het ras uitverkogt aras, hebben de Angelfche Boekbeoordeelaars zich zeer preed uitgelaaten, en vonden 'er niet weinig op te zeg- en. „ Eenigen,” gelyk ons CRAMERUS herinnert , s+ hadden het op zyne iedelheid, zyne grootfpraak, zy- ne eigenliefde en wydloopigheid gelaaden. Anderen wa- ren ’er, die zich met deeze en geene byzonderheden, by voorbeeld, dat de Abysfiniers niet alleen raauw Ose tenvleesch op hunne Gastmaalen nuttigden, maar ’ zelve uit nog leevende runderbeesten fneeden, enz. niet kon- den vereenigen; waarom zy zelfs le geloofwaardigheid zyner Reis over °t algemeen trachtten te ontzenuwen. Men verwachte intusfchen niet, dat ik hier een geheele lyst der befchuldigingen, tegen hem ingebragt, mmededeele, en dezelve ftukswyze beoordeele. Het did wenftaande is reeds genoeg. en is veelligt by zyne zwakke zyde al te lang ftaan gebleeven, en heeft zyne goede al te zeer uit het oog verlooren. Het vooroordeel, een al te ongunttig vooroordeel, heeft ten zynen op- zigte en ten zynen nadeele al te fterk gewerkt. De eerst- genoemden, dien zyne grootfpraak niet behaagt, hebben zekerlyk geen ongelyk. Het ware te wenfchen ge- weest, dat hy dezelve hadt kunnen myden: zyn werk zou daardoor merklyk kleinder en veel beter geweest zyn.” Da zonder hier breeder over te zyn, willen wy lie- ver, met den Burger CRAMERUS , den Abysfinifchen Reiziger van zyne goede zyde onzen Leezeren bekend maaken, JAMES BRUCE was juist de man, gefchikt tot eene Reis, met zoo veele- gevaaren vergezeld. Het ontbrak hem noch aan beleid, noch aan voorzigtigheid, noch aan moed of ftandvastigh:id. Hy was een lief. hebber der Wis-, Sterre- ep Tekenkunde,. Hy was in de Arabifthe en andere Oosterfche taalen zeer er- waaren; ook in de hedendaagfche Grick/che niet. onkun- dig; bezittende hy voorts eene verwonderlyke vaardig- heid, om in andere tongvallen, welker kennis hem van zonderlingen dienst kon zya, in korten tyd merklyke voortgangen te maaken. En, ‘t geen hem groot nut deedt, hy was insgelyks, door goede onderrichting en eigen vlyt, in de Heel- en Geneeskunde zoo verre ge- vorderd, dat hy zich, door de oefening derzelve „waar- in hy gelukkig flaagde, by grooten en kleinen, geacht Mm 5 en 494 Je BRUCE en bemind wist te maaken. °t Is toch bekend, dat een Reiziger, in verre gelegene oosterfche en zuidlyke ge- westen, zyn geluk niet beter bevestigen kan, dan door deeze weetenfchappen, Bruce geraakte daardoor by de voornaamften des Ryks, byzonder by de Dames, en ten Hove, in groot aanzien, Hier kwam nog by zvne ongemeene vaardigheid in ridderlyke oefeningen, als het te paard ryden, en het behandelen van het geweer, Al- ie deeze hoedanigheden baanden hem van zelve tot de paleizen der Grooten, der Koninglyke Gemalinnen, ea des Konings zelven, den weg, en gaven bhem dus ger legenheid, om de Abysfinifche Natie in haare meest ka» zrakteriftieke eigenfchappen van naby te leeren kennen, Niemand zal het, derhalven , durven loogchenen „ dat zelfs de langduurige gefprekken , met de aanzieolykfte Abysfiniers gehouden, hoe verveelende fomtyds ook in het oorfpronglyke, echter die nuttigheid hebben, dat zy ons den eigen aart van dat Volk proefordervindelyk doen befchouwen, Het is wel waar , dat onze Schry- ver, in die zelfde breedvoerige famenfpraaken, maar al te duidelyk doet zien, dat hy met een aanmerkelyk deel zelfliefde, en alle de gebreken , welke daarmede vergezeld gaan , en daaruit voortvloeijen,-bezet is ge weest. Intusfchen kan men, in een werk van zoodani- gen omflag, cen, werk van zoo groote verfcheidenheid, rykdom en bevalligheid van belangryke nieuwigheid , zulks gemaklyker over °t hoofd zien. — Inzonderheid. zullen wy den Heer BRUCE, voor de befchryving zyner terugreis door het Koningryk Sennaar, grootlyks ver- pligt zyn: want in vergelyking van dat geen, `t welk ons, uit de bovengemelde Schryvers , aangaande -Abyse finie reeds bekend was , wisten wy van het Koningryk Sennaar ZOO goed als niets. Langs den weg, door wel- ken BRUCE, met geftaadig leevensgevaar, gekomen is, was veelligt nog gen Europeër ooit gereisd. Ook vindt men van de geduchte luchtverfchynzels in de woes- tyn van Aubie, of Sennaar , en van de verbaazende uitwerkzels des Sammums, nergens zulke volledige be- richten dan [als] ons door: den Abysfinifthen peren ia medegedeeld zyn. Dit is een allermerkwaardigst gedeelte zyner Reis.” i Voorts geeft ons CRAMERUS verflag van eene Fram Sche en Hoogduitfche Vertaling; van de jammerharti Engeijche verkorting, door SAMUEL sHAW vervaardigd; van REIS NAAR ADYSSINIE, 495 raam eene betere, in Duitschland gemaakt door £. w, EF HN, met aantekeningen van J F. GMELIN} met aan- zra@rkingen op dezelve. —- Van zyn eigen werk, % / awelk wy onzen Landgenooten ` moeten doen kennen., geeft CRAMERUS het volgende te verftaan. Zoo veel wx yheids, als de Moogduitfche Vertaaler zich ten opzigte „an het oorfpronglyke veroorloofde, neemt onze Neder- desitfcha Verkorter niet, „Ik heb my,” fchryft hy, sa Van BRUCE's verdeeling in Boeken en Hoofdftukken 4 of afdeelingen, ftipt bediend. Men kan zich dus iń mayn uittrekzel het geheele beloop wan het Werk duider jyk: voorftellen. De: groote wydloopigheid zyner Reis- befchryving wordt voornaamlyk door zyne lange ger fprekken en het verhaal zyner iedelheid veroorzaakt. oor dezelve-zamen te trekken, kon het Werk eene zeer aanmerkelyke verkorting ondergaan, zonder iets van zye pe innerlyke waarde te verliezen, Alleenlyk was het noodig , om ’er zo veel van te behouden, als ‘er. ver- eischt wierd, om het karakteriftieke van BRUCE’s fchryf= trant en van zyn gedrag gemaklyk te kunmgn onderken» nen, En dit meen ik ook genoegzaam, hoewel met alle mogelyke fpaarzaamheid, gedaan te hebben; — Dui- detykheidshalven heb ik den Schryver fteeds in den eer- ften perfoon laaten fpreeken. Het meest heb ik hem verkort, daar hy landen befchryft, die meer bekend zyn, gelyk by voorbeeld Egypte, Doch breeder laat ik hem Ípreeken, wanneer hy in Aöysfinie zich bevindt; en dan nag wydloopiger, wanneer hy de. zeden en gewoon- ten, de godsdienftige en burgerlyke plegtigheden, de woortbrengzels en natuurlyke zeldzaamheden des lands be- Cehryft, dan wanneer hy zyne reisen. lotgevallen ver- haalt, En dewyl de befchryving van Sennaar en de roote Zandwoestyn van Nwubie, daar wy:nog veel minder n van Ábysfinie van wisten, een der allerbelangrykíte ftukken van dit geheele Werk is, heb ik my ook het omttandigst daarover uitgelaaten; voormaamlyk ook over de verwonderenswaardige natuurverfehynzelen in de woestyn van Nubie; gelyk ook over de byzonderheden uit de natuurlyke historie der Landen, welke de Abys/i- fehe Reiziger bezocht heeft.” | Wy pryzen deezen gehouden voet; en, met het oor- eh Werk bekend, durven wy verzekeren, dat e Nederduitfche Leezer by de verkorting gewonnen hebbe, Gelegenheid te over vondt de Verkorter, om ; uit 496 J BRUCE uit de Aantekeningen van BLUMENBACH, TYCHseNg GMELIN, dit Werk te doen zwellen; dan hy geeft w% dingende reden , waarom hy dit niet gedaan, en zà flegts nu en dan daarvan bediend hebbe: terwyl ma reden zal vinden om hem te danken voor eenige aant keningen van zyne eigene kundige hand. Van het ver wyl der Nederduitfche uitgave geeft de Vertaaler reden: dit zal geboet worden door de. fpoedige uitgave; de wyl de twee Deelen , die tot voltooijing deezes Werks behooren , nog dit loopend jaar het licht zullen zien. Rn a i De Inleiding des Reizigers, die terftond aanvangt met de ontdekking van bronnen des Ny/s, welke hy vote geeft gevonden te hebben, fchoon dit door anderen bè- twist wordt, en waaromtrent de Nederduitfche Verval aanmerkt, dat hy, te dier plaatze- gekomen, zyne ge- dagten zal mededeelen, ftrekt om te ontvouwen, I. Het Eerfte Boek , opdat wy den Hoofdinhoud doen kennen, bevat, in. verfcheide, Afdeelingen gefplitst, de Reis door Egypte, over de Roode Zee, en door Arabie, tot ’s Reizigers -aankomst te Mafuah, in Abysfinie. Bruce, het gebergte, aan de Roode Zee liggende, be- fchryvende, merkt op, dat de naaste bergen aan zee rood fcheênen te zyn;.met byvoeging: s, Wyl de Schippers, » welke langs de kust na Abys/inia fteevenen, dit op de » noorder breedte van 26° bemerken , komt het my » Vreemd voor, dat geen Schryver op de gedagten ge ‚ vallen is, dat-de Roode Zee daarvan haare benaaming » mag gekreegen hebben; daar men toch zoo veele zwakke s Oorzaaken van die benaaming geeft.” Dan fchynt hy deeze waarneeming: vergeeten te hebben, wanneer hy vervolgens de vraag, aan NIEBUHR opgegeeven, welke is de reden, waarom deeze Zee de Roode Zee genaamd wordt? in deezer voege beantwoordt: „ Ik ben vas » van meening , dat de naam van Edom, die lang, & s» in zeer oude tyden, een magtig heer van dezelw s+ Was, afkomftig is: dit woord betekent in het P | > breeurd REIS NAAR ABYSSINIE. 497 „ breeuwsch Rood. ’t Geen men van de roode kleur „ der Zee zelve of van haaren grond voorgegeeven heeft, „is een louter verdichtzel, De Roode Zee is, ten „ aanziene van haare kleur, noch van de Zadijche Zee, snoch van eenig ander gedeelte des Oceaans, onder- … fcheiden.” Over de vaart op die Zee verfchaft de IX Afdeeling zeer keurige waarneemingen. Niet weinig ophelderings van oude gebruiken tref- fen wy allerwegen aan. Wy kunnen niet nalaaten , kortlyk eene ontmoeting op te tekenen by de Inwoon- ders van Tambo , voor de wildfte lieden aan de Rooda Zee bekend. Hy vondt deeze lieden in kryg; doch deca ze in vreugdefchooten over den geflooten:vrede gee eindigd. Het verfchil,” fchryft hy, ‚‚ was over een „ Kameel ontftaan : en, wyl geduurende het gevecht „al het buskruid verfchooten was, waren de oudfte „ Inwooners van meening, een: Kameel buiten de Stad „ te leiden, en het dier wegens het voorgevallene uit „ te fchelden. Men verweet hetzelve , dat het mene „ fchen omgebragt, de Stad, het huis des Aga en het „ kasteel met brandftichting gedreigd, den grooten Heer „ en den Sjerif van Mekka, als den fouvereinen van „beide partyen, allen onheil op den hals gewenscht, „» €n eindelyk gedreigd hadt, de tarwe, na Mekka be- „ ftemd , te bederven. Zoo werd de Kameel den ge. „ heelen namiddag befchimpt. Eindelyk doorboorde „ een ieder het met zyne lans, en men wydde het, met „, Eene foort van gebed en met duizend vloeken , den helfchen goden ten offer. Daarnaa ging een ieder » vergenoegd en wel te vrede naar zyn huis. — De s» Leezer zal hier eenige fpooren vinden van den 4z4- s» zel of Zoenbok der Jooden, die, met de zonden des „ volks belaaden, in de woestyn gejaagd werd 5 LE- „vir. XVI: 5.” De hoofdinhoud van het Tweede Boek geeft ons op, dat het Berichten behelst van den Africaanfchen en Ine difchen Koophandel in de vroegtte tyden. — De cerite — bevolking van Abysfinie en Atbara. Eenige gis- fingen over den oorfprong der Abysinifcthe Taal. Veel komt hier voor, *t geen zich in de duisterheid der oud. heid verliest, en waarover BRUCE vry beflisfend fpreekt, De Burger craMeRUS maakt hier ecne welgegronde Aanmerking, welke wy moeten afïchryven, dewyl de- zelve omtrent veele deelen des geheelen Werks geldt. 3 Zelle 498 a: jJ. BRUCE ;, Zùllen gebeurde zaaken geloof verdienen, zy mox 3, door geloofwaardige getuigenisfen bevestigd „wor, x Men zou derhalven den Heer gruce kunnen enm ‚> gen vraagen: waar zyn de berichten, op welkeg a. uwe verhaalen grondt? Welke zyn de Schryvers, ġ. ‚, deeze zaaken hebben overgeleverd ? En waar zyně „ getuigenisfen, onwraakbaare getuigenisfen, waarme s gy uwe verzekeringen bevestigt? — Doch niets wan dit „> alles is by onzen Schryver te vinden. Ook fpreekt hy „ van zulke oude en vroege tyden, van welken, behal- a ve de Heilige Schrift, weinig of geene bericht fchrif. „ ten meer voorhanden zyn. Dewyl de Heer Beauce ‚‚ deeze handelwyze meermaalen volgt, en ìk flechts a een uíittrekzel of verkorting van zyn werk lever, zal „ niemand van my kunnen vergen ; dat gebrek te ver- „> helpen, of my, by mangel van dien, deswegen in „ het ftrydperk met hem te begeeven. Het zal genoeg ‚> Zyn, zulks hier eens vooral aan te merken, zonder 3 het by alle gelegenheden te herhaalen.” — Dan laat hy niet naa, by wyze van eh ij oe, op den zonder- lingen inhoud van het Tweede Boek, de gewigtige Aanimérkingen van den Hoogleeraar TH. CH. TYCHSEN meie te deelen en agter dit Deel te plaatzen 3 een Aanhangzel, waarin veel aangelegens voorkomt. - Het Derde Boek vervat de Jaarboeken van dZys/nse, of de Gefchiedenis der Abys/iniers, van de herttelling van Salomons Huis, tot den dood van. sôeinios. ss De „ Abysfiniers gelooven,” fchryft prUCE met den aanvang, dat de tegenwoordige Koningen van Aöysfinie van de s» Koningin van Scheba, dat is, van Saha, afftammer. > — Ondertusfchen is de oude Gefchiedenis van dit » Ryk zo vol verdichtzelen en tegenftrydigheden, dat ‚sy ik het geduld myner Leezeren flechts vermoeïjen zou, s» wanneer ik hun de onzekere verhaaien, uit wydloopi: s» ge, dorre onderzoekingen opgemaakt, voor wilde leg a gen.” — Zelfs *t geen hy uit de laatere Gefchiedenis van 1268 tot 1632 opgeeft, en in het Vierde Boek va laatstgemelde Jaar tot 1769, den tyd zyner aankom fte in dat Ryk, vervolgt, is dermaate met kleinighe den en onzekerheden opgevuld, dat, buiten de inyo ging van eenige belangryker Stukken, inzonderht Volksbefchryvingen betreftende, het leezen zou verdn ten: in de daad, deeze Kronykswyze Gefchiedenist buiten dat een zamenmengzel van Onzekerheden, Bie ? REİS NAAR AEVSSINIË, 499 loof , Priesterlist, Kerktwist en wreedheid’, waarvan men moet walgen. Wy onthouden ons, flaaltjes by te brengen, in overvloed voorhanden, | By de aankundiging der twee volgende Deelen zula len wy gelegenheid vinden om breeder wd bd van by- zonderheden te doen. Wy fluiten ons berigt deezeg eerften Deels met te melden, dat een fraaije Landkaart van Abysfinie; door J. BRUCE ontworpen, dit Deel niet alleen ten cieraad, maar ten weezenlyken nutte ftrekt. J- VAN JAGEN, aan wien onze Landgenooten zo veele fchoon gegraveerde Kaarten fchuldig zyn, vervaardigde deeze in den Jaare 1794, toen hy 84} jaaren telde: wy melden dit, omdat ons van goeder hand berigt wordt, dat dit het laatfte werk is van die nette hand. 