VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
De onder, boedanige aok de holten van de wang vullen. Groote en zachte klompen vullen het ooghol, waar dit van de spieren en het oogbol wordt ledig gelaten. Zulke dikke brokken liggen, in vette menschen, op het middenrif, het herten zakje, en in de tuinstede van de twee zakken van het borstvlees. Veel vet is eromtrent de nieren, voor en achter; en wel meest-onder, waar deze fagewanden op de lengtespieren liggen. En dit vet is hier ook in grote klompen vervat, rond, of eenigzins vierkant, welken van een vlakke bladen omvangen worden. Dit vet is gemeenlijk harder en fijn, en wordt met de naam van smeermassa benoemd. Eindelijk worden, in de middenstek van de lange beenderen, grote en lange brokken vetgraagheid verborgen, welken door een teder vlies van buiten bepaald, en inwendig doorzelfs blaadjes verdeeld worden, makende een gemeen mergvlies en dunne blaasjes, welken met elkander gemeenlijk bebben, en vol zijn. Wij zullen nu trachten te tonen wat vet is. In het lichaam van een mensch en van vlees etende viervoetige dieren is het vet week, en behoort, zo lang het dier leeft tot de vloeibare delen. Het wekest is het, in een mensch, om het rugmerg; en bloedig en vloeibaar in de aanhangsels der beenderen. In dieren, die enkel van gras beuren, is het vet harder. Het wordt ook in menschelijke beenderen, welke in de graven bewaard worden, gaandeweg tot de gestalte van een merg overgaat, gelijk Ruschi gezien heeft, zodat het vet alleen van smeermassa bestaat, om dat het neerslaan water bij zich heeft; en dit allengs vervluchtzende, gaat het tot de gelijkheid van smeermassa over. Het is bekend dat het Vet, nog vers zijnde, week is, en op de aanraking wijkt, zonder enige veerkracht; tussen lichaamen, welke onder malkander bewogen worden, gelegd, de wrving vermindert; en onder tussen dezelven was gendeg doet aarienenhangen; aan lichaamen welke niet waterig zijn, met smeerigheid aankleeft zodat het in water niet kan ontbonden worden, dan door veel wrving en kracht van vuur; en op het vuur smelt. Maar het is misschien zo bekend niet, dat het Vet van een Zeekalf op zulk een kleiv vuur smelt dat het de handen, wanneer het schiet of koken, niet brandt; waaruit men giet hoe zeer het. Verder vischen van onze verscheidene, welke in de warmte van onze lucht, als de thermometer van Fahrenheit staat op 60 graden; niet vloeit. Het meest sympathisch velt zich echter des zomers tot verdriet van de ontledkankigen, in een dag en vloeit als olie; doch dit gebeurt door bijkomend vervrotting. Het trekt zich in bolletjes af wanneer het zijn vloeibaarheid verliest. Uit eigen aard is het maakloos, maar het neemt een opgefaneerde vorm aan door ouderdom en blootstelling aan de lucht; en dan wordt het scherp en verkruis het koper. Het verbaast alle lichaamen tegen de beschermende werking van de lucht, en voorkomt de gevaarlijke gevolgen van de koude in de noordelijke gewesten; bewaakt vlees tegen verrotting, ontkleedt vlees en andere lichaamsdeelen voor verwerking, uitschraagen of gistvorming. Het is lichter dan water; hierom zinken vet vlees en andere lichaamsdelen ook lichter dan anderen, en zinken minder onderwater. Het scheikundige onderzoek heeft in het vet van een mens en van dieren, meest met de menselijke gelijkenissen, en eindelijk ook in het smeer van hoofdeteren, bevonden water, doch in kleine mate, hieraan brandbare olie, in grotere mate; vervolgens een wrange geur, brandig smakend, en volgens de tekens van een zuur vorm. Zo dat het vet vele tekens bevat van de chyl-here, zoals met boter overeenkomt. Hieruit begrijpt men waarom boter, welke geheelmaal uit vet bestaat, en vlam vat, ook zelfs zuur geeft; zo dat het, met het vet van de tournevis gemengd, brandwordevol is. De procedure, dat olievet door menging van geest van salpeter een gedaante van boter aanneemt, maakt waarschijnlijk dat een zuur stof in de dieren oorzaak is van de hevige hoedanigheden van het vet, en gras etende dieren vetter zijn dan vlees etende dieren, omdat deze de zuur eigenschap meer behouden. Het gebleken na de stoking van het vet overblijft is een zwarte kool, was zout wordt uit het vet niet verkregen. ‘Wederom staat te onderzoeken hoe het vet, in het lichaam gemakkelijk wordt gemaakt. Eenvoudige proeven zijn erg makkelijk en dit bevattelijke maken. Bij nauwkeurig onderzoek fchint het, dat naar de geheele lengte van de slagaderen, aan alle zijden, openingetjes zijn, welken echter niet gezien worden; of anders, korte en ontzichtbare ontlastbuisjes, welken uit de holte van de slagaderen in de vetblaasjes openstaan. Deze openingetjes zijn door proeven getoond worden. Een vagt, evenwel, welk het zy waterig, geleiagtig of vetagtig of smeelig, in de slagaderen gefpoten, dringt, aan alle kanten, langs de geheele lengte der slagaderen, door derzelver wanden heen, en wordt in de vakjes van het celachtig weefsel uitgeperst. Water, koud of warm, loopt zeer snel uit de slagader, waar in het gefpoten was, in dit sponsachtig weefsel; en gaat door dezen weg veel gemakkelijker dan door de aderen overgaan, zo dat het zelfs niet nodig is de aderen, in dit geval, toe te binden. Vischlym, in water, of sappe koolbrandewijn gefilterd, met enige verwitwende gekleurd, en warm zijn, loopt terstond uit de slagader, in het vacuümgeweefsel, onder de huid; en zweet door in de celachtige tussenchamers van de maag en darmen. Ja het is gemakkelijk dood lichaamen van kinderen tot zulk een welgegroeide gedaante, als men wil, met dit vocht op te vullen; ja een gerimpeld en ingevallen dood lichaam, een rood en ronde gedaante, als van een levend en flapperend mens, weer te geven, of, door het voortzetten van deze proef, tot een verwante gedaante te doen uitvinden. Warm en gefilterd vet loopt, met grote snelheid, deze weg door in de vacuümgeweftel. Ja het meer zelfs, warm gemaakt zijnde, waasfemt door, door de geheele lengte van de slagaderen; en men ziet het als strepen langs de vaten van het net, zo lang als de vaten zijn, en van andere delen, waaromtrent de instroom is geschied. En deze doende zweeting geschiedt uit vaten die geheel zijn: want als er enige verbreeking is, ziet men al de ingefpotene stof, bij de kwetsing, in een ongezonde klomp samengepakt. RUSCH en andere na hem, hebben hier van op veele plaatjes gewag gemaakt. Den zelfden weg welken de vogten, door een antleedkundige hand ingeftoppen, doorlopen, gaat ook het bloed zelf uit, in zeer vele ziekten. Men heeft in geopende lichamen van mensen die gewurgd, of aan een zware ontsteking gebleken waren, dikwijks door de vliezen van de maag of armen, roode, bruine en bijna zwarte strepen zien, welke de gehele lengte der slagaders, welke overal uit de slagaders uitgestort was in het celatige weefsel, welke al slagaders omvat. In een doodlijke longontsteking dringt het bloed zelfs daar in de lucht-celletjes van de long; en vermeerderd, hier uitgevloeid, de zwaarte van dit ingegaan gewand, zo dat het in het water zinkt. Ook schijnen de bloedvlekken van een bloedkoorts niets anders te zijn dan bloed, in de vakartige ruimten, onder de huid uitvloeiende. Uit de slagaders is, derhalve, een aller奈ste weg in de vakartige huisjes. En in een gezond dier is de vetstoffe voor de hand. Want de chyl, waar voor het grootste deel boterachtig is, loopt zichtbaar met het bloed rond. Nademaal dan Vet, met het bloed; door de slagaders stroomt een vrije doorgang is in de omgelegen cellen; en het Vet ligt lief van zelfs naar de wanden der slagaders gedreven wordt, is er geen grote duisterheid in de afscheiding van het Vet, | | Gelijk de weg voor het Vet, naar zijn huisjes, kort is wordt ook de afscheiding schielijk volbracht. De Leeuwrikken, die over dag mager zijn, worden 's nachts vet. In kinderen wordt de ronde blankheid van de Huid, als ze door een ziekte verloren is, zeer schielijk hersteld. Maar tot vergading van Vet is rust, van Lichaam en Geest, noodzakelijk. Lichaamen van Dieren of mensen, die gefaamd werken, worden niet vet. Geen werkman of kruijer is vet. Paarden, door het lopen en vermoeidheid van lichaam, mager geworden, worden op de winters, op de stallen, afgeleid en lyk vet. Oude osfen voor den ploeg vermagerd worden in korten tijd met zeer maklik vet opgevuld als ze in graziëre weiden lopen. Al wat de beweging van het bloed verminderd, terwijl de gezondheid blijft duren, geeft aanleiding tot verwording. Zelfs de ouderdom, in mensen van veertig of vijftig jaar, begint dit; terwijl de krachten tot den omloop van het bloed dan beginnen te verminderen. Zorgen en werkzaamheid van geest, daarentegen, veroorzaken meer gezondheid; en die de minste gemoedsbewegingen lyden, zijn de vetten. Herhaalde zweren helpen ook tot vetwording; ze onttrekken het hart z'n prikkel, en verzwakken het geheele gevoel. Door deze kunstgreep maken ze in Engeland de kalveren vet. Om dezelfde reden worden ook de gelubde dieren vet: want de lichaamen der zulker zijn minder sterk, en worden minder door een heftige beweging van bloed beëindigd; gelijk in gefneden beesten ten klaarste blijkt, als men een razende os en een makkelijke ru in, met een woedenden stier en een vuurigen hengst vergelijkt. Men kan hier bijvoegen dat meelicht voedsel, en voornaamlijk melk, veel doen tot vetwording, om dat ze veel stoffen toe in het bloed brengen. Gelyk 'er uit de Slagaderen een weg is in het celagtig Weefsel, is 'er ook een even gelijke uit de Aderen. Want, gelijk het Vet uit de Slagaderen afgelegd, moet men stellen, dat het door de Aderen wederom wordt opgenomen; anders zouden de Dieren, zonder ophouden, vetter worden. En deze wegen worden, door de Ontleedkunde, getoond zowel als de voorgaande. Eenige vogten, in de Aderen gevonden, zweet, op gelijke wijze, door, en vervult de sponsachtige holletjes; waaruit sommigen hebben befloten, dat de afsterving van het Vet door de Aderen geschiedt. Men begrijpt daarom, dat een meer dan gewoon beweging der Spieren, gelijkzijn de Vetwording tegenstand, ook maakt dat de vetheid niet blijft. De Spieren, namelijk, onder de beweging zwellende, drukken het vakantig Weefsel in haar tuschengaten, en dryven het Vet, nu vloeibaar, door de opene mondjes naar achter in de Aderen, welke, in zulk een staat van doorstroming, het bloed, met grote snelheid, naar het Hart te rugvoeren; en dus de wederinflussing van het Vet begunstigen. En deze wederopname van het Vet geschiedt zeer vaak. De nagt-vetteheid van den Leeuwrik, waar van wy gefprochen hebben, verliezen zij, wederom den volgenden dag. Het mannelijk vee, tochtig zijnde, behoudt geen merg in de Beenderen. Ook zijn er nog andere oorzaken, welke het Vet in het bloed doen wederkeeren. De Spierbeweging doet zelfs. Op gelijke wijze als in Koortzen, schijnt ook in een sterke beweging des Lichaams, de vermeerderde doorwaasvleking en het zweet, benut meer Ander verlies, de maat van het bloed te verminderen; zo dat het gefmolten Vet, als in een ruimer plakje, en welke minder tegenstand biedt, overgaat; op dezelfde wijze als het water van Waterzuigen, na heftige Buikopening middelen, weerom onder het bloed wordt opgenomen. Want de Koortsen doet, gelijk bekend is, een verwonderlijke wijze vermageren. Ja het Vet smelt in kwaadaardige ziekten, en vertoont zich soms in de zwarte Pis. En men vindt voorbeelden van mensen, wien het gefmolten Vet door den Navel uitliep, of in den Buik uitgeperst werd, zodat er de Darmen in dreven. In het Menschlijk Lichaam, zijn er grote verminderingen van natuurlijke vloeistoffen door ingelyks de vethouding verdwenen. Maar het Vet gaat ook weerom in het bloed; en wordt verteerd, zonder ziekte, Zonder een geweldigen omloop van het bloed, in een geheel gezond Lichaam. Want de altes groote vethouding kan te boven komen worden, alleen door voedzels te gebruiken, welke weinig Vet maken en scherp zijn. Ja het Vet wordt ook verteerd door enkele onthoudingen van spiesen; en dan ontbreekt alleen stof, om nieuw Vet te vormen, in plaats van het geven het bloed voldoende weerom inneemt. Een kind, aan welke, door kwaadaardige ziekte, de spiesen onthouden, en bijna niet meer gegeven was, dan om niet te sterven, was een Gebeente, door magerheid, gelijk geworden. Het Vet verteert zich zijnde; voornamelijk; door ziekten komt een dergelijke Gelei in plaats, als er voor de tijd van het geworden Vet, in de huisjes geweest is. Niets is gemeener; en gemakkelijker te zien dan dit „in Water zugeligens. De Natuur van het Vet zijn veel en groot. De algemene gemeenhaast van hetzelfde in Dieren van verschillende soorten, viervoetige, vogelen, visjes en zelfs bloedloze dieren, geeft wel te kennen, dat hetzelfde niet gering is. Een voornaam voordeel van hetzelfde, vooral het dierlijk lichaam, is de gemakkelijkheid van de beweging, welke het tussen naburige delen van het lichaam onderhoudt; want de kracht van twee vaste lichaamen op elkaar, bestaat uit touwen, riemen, stukken hout of metaal, wordt sterk verminderd; dan door olie tussen dezelfde te zetten. Hierdoor worden de oneffenheden, welke op de oppervlakten van genoegzame alle lichaamen plaats hebben verminderd, wij de holletjes, welke tussen de verhevenheden zijn, gevuld worden; en de geheele vlakte effen en gelijk wordt gemaakt. Daarenboven worden de dierlijke Vezelen stijf, droog en broos: maar de olie hier rondom gestort wordende, vermindert de wringing van de vezelen, welke elkanders raken, en houdt ze op zichzelf vogtig en smeervet. In de kleine Spieren doet een Gelei-achtige wasem denzelfde dienst. Er zijn geen delen in het Lichaam, over elkaar beweeglijk, tussen welke een enig vogt wordt gestort. Bovendien behoedt het Vet de behoorlijke scheiding tussen de naburige delen en bedekkingen van het menschelijk Lichaam; en is tussen dezelfde geplaatst, op dat ze niet aan elkaar groeien zouden, zoals dit tussen scheidingsscheiding vernietigd zijnde, groeit alles aan elkaar, de Huid met de Spieren, Spieren met Spieren en het Beenvlies; en dan gaat alle beweging van een Lid verloren. Tort hetzelfde einde, en om dat het noodzakelijk is, dat de aaneengroeijing van de delen, welken over elkaar bewogen moeten worden, belet wordt, wasstroomt er Vet uit de oppervlakte van het dikke en dunne Darmvel en het Net; ja misschien ook uit het Vet van de Borst. Het eerst vermengt zich zo baarlijk met het uitwaafemende vocht van den Buik, dat men korften van Vet op hetzelfde heeft zien drijven. Voorts vult het VET vele tussenruimten van Spieren; opdat de delen enige vastigheid zouden hebben, welken, zonder dit VET, altijd heen en weer, in beweging zouden zijn; terwijl de beweging onverhinderd wordt gelaten. Het ooghol kan hier tot een voorbeeld dienen. Nadat het oog met deszelfs spieren, deze holte niet kan vullen, zou het oog, zonder dit VET, onbeholpelijk wapperen; of groter zynde, zo dat het in staat ware het ooghol te vullen, van de beenige randen gedrukt, en niet gemakkelijk bewogen kunnen worden. De niert wordt door het VET tegen de lende- en vierkante spier, zodanig geplaatst, dat hij een behoorlijke vastheid heeft. In een mensch, wiens gemeente zand zittende is, is zeer veel VET onder de huid van de bilzen geplaatst, ’t welk de bilspieren tegen de hardheid en wringen van de zitbanken beschermt; tussen den regen darm en de stoppieren ingevoegd, dit onderste gedeelte van het bekken vervult: zo echter, dat het voor de darm, welke bij poozen, uitgezet wordt, gemakkelijk wijkt; en gedrukt wordende, daarenboven, een zacht meerzeltje, aan de werkende opklappers en sluitspier mededeelt. Op andere plaatsen schijnt het de onaangename vertoning van een gezondheid weg te nemen; waar het opgehoopt, rondheid, in laat van kuilen, maakt. Tussen de wangbeenderen en kaakspieren liggen grote klompen VET, welke, als het verwerkt wordt, akelige holten in het aangezicht laat; zo is het ook met de ingevallen oogen van teerlingagtigen, als het ooghol hun meeste VET verloren heeft. Onder de huid gelegen, steunt het dezelfde zachtelijk, en wijl ze dof is, maakt het haar wit. Hierom zijn kinderen blinkend en zodanige delen de witste, waar onder het meeste VET gelegen is, gelyk de mammen. Hierom krijgt de huid van jonge meisjes, een olijfgeel kleur als ze vermageren. Ook gelooft men dat het VET, welke, in groote mate, overal onder de huid gelegen is, het lichaam tegen de koude beschermt. Zeker is het, dat alle visrijke dieren in het strengste van de noordelijke oceaan, de walvisch, het zeekalf, en zelfs de vogels, van zeer veel olieachtig VET, onder de huid zijn voorzien; en magere mensen meer ongemak lyden van de koude, dan die vet zijn. Nademaal zy dan niets verliezen, is het niet nodig dat iets in hun herfst worde. Ook schijnt het vet door den flap niet zo verteerd, maar eer vermeerderd te worden: want de omloop van het bloed is traag, naar maat de flap lang duurt. En het is niet zeker genoeg, dat de dieren uit hunnen flap mager voor den dag komen. Wy zullen dit hierom, onzekeren laten. De Het merg heeft zijn bijzondere nuttigheid. Het is zeker, dat het merg, door allerhande openingen, in de harde zelfstandigheid van het been, ingefluisterd wordt, alle tussenruimten van vezel- en plaatjes doordringt, en tot de oppervlakte zelf boven komt. Want „dezen weg houdt het merg, zelfs, in een dood been; en doet de beenderen, door een doordringbare giftige geelheid vuil worden; ja zweet door, met zichtbare druppen, uit de buitenste plaatsjes. De nuttigheid van deze wederinflufping schijnt te zijn, de vezelen en plaatjes van het been te smeeren, de broosheid te verminderen, en enige buigbaarheid aan de zelf te geven. Eenigen zeggen, dat het de beenderen voedt, anderen ontkennen het. Zeker is het, dat het merg, voor zo ver het olieachtig is, verf scheilt van het voedzame sap, zelf welk de hoedanigheid van gelei heeft. Een andere nuttigheid schijnt het merg nog te hebben, namelijk, door de dunne kraakbeenige korst van de aan groeiwijze van de beenderen door te zweeten, om, met het lichaamvervocht vermengd, deszelfde olieachtigheid te vermeerderen. Aan welke doorzweeting men even weinig als der beenderen zelfs kan twijfelen. - Maar het VET kan ook ontwricht en nadelig voor het Lichaam worden. Het VET heeft zijn maat; en kan zijn maat te boven gaan. Mensen en Dieren kunnen ongehoorlijk veel VET, onder de Huid vergaren. Een Mensch, wiens middenbaar gewicht ongeveer 160 ponden is, kan opklimmen tot 427, 440, 480, 492, 500, 580 en 600 ponden, gelijk door enige schoon zeldzame voorbeelden kan getoond worden. Een Os van 500 ponden tot 2666, 2792 en 2800, oftwel het halve gewicht van een Olifant. Kinderen worden licht heel vet. Zulk een overmatige vetheid verfijnt de mens. Kinderen, nog zuigend, kunnen door te veel vet worden. De te grote vetheid maakt een stomp gevoel in deelen, waar een fijper gevoel vereist wordt. Tussen de spiervezelen onmatig dik zijnde, scheiden zezelfde zo van elkaar, dat ze bijna verdwijnen, en in een al te zachte middenstoffe zwemmen, haar kracht van spannen trekkend naleen te werktelen. En dit is misschien oorzaak „waarom zeer vette mensen onbekwaam zijn tot beweging; welke door de zwaarte van het lichaam nog moeilijker gemaakt wordt. Nog meer. Vette mensen hebben minder bloed; eensdeels, om dat al het gene in de cellen opgehoopt wordt en stilstaat, van de overige vaten onthouden, afgaat; ten andere, om dat het vet de vaten drukt, en derzelfde openingen, voor naamlijker van de zachte aderen vernauwt; gelijk de heelmeesters, als zijvette vrouwen een ader, op den arm mochten openen, dikwils ondervinden. Wyders worden vette mensen, door de drukking van de halsader, zo dat het bloed uit de hersenen bezwaarlijk kan terugkeeren, flauw of verward. Ook lyden de longen, door te veel drukking, zo dat de ademhaling belet zijnde, verstoorting volgt. Hierbij worden vette mensen, lig waterzuchtig; en deze ziekte is voor hen meestal doodlijk. Door den Heer DE MAUPERTUIS. Het grote belang dat het menselijke gezondheid in een wetenschap heeft, brengt te weeg „dat veelen zich daar op toeleggen, en het behoorde tevens een goede grond van hoop te bieden. gegeven, dat zij daar ook grote vorderingen in zouden maken. Ondertussen heeft de Geneeskunde twee duizend jaar bijna geen vorderingen gemaakt. Niet dat onder de zijgen welke zich op de Geneeskunde open toeleggen, niet vakkundige mannen waren! Het is een aanmerking van BACO, dat men onder de Mensdici wapenlieden vindt, die uitmuntend zijn in andere wetenschappen, maar in hunne eigen Is dit nu de schuld der Geneeskunde zelf of der geenen, die er zich mee ophouden? Het voorwerp dezer kunst of wetenschap is de bewaking of beoordeling van het menselijk lichaam. Den invloed welke dielei, in sommige zeldzame gelegenheden, op de dierlijke huishouding fchyst te hebben, daar laatende, op kan men, in het algemeen zeggen, dat ons lichaam een enkel werktuig is, waarin alles naar de wetten van de gewone werktuigkunde toegaat; maar welk een wonderlijk werktuig! welk een geschenk, welk een varenstad van de delen! welk een verschillenheid in de stooffe, waarvan dat gemaakt is! in de vormen die daar in omgaan, of die dezelfde bevatten. Ik onderscheid, dat een mensch van onvermoeide vlijt zo verre kwam, dat hij alle de delen van dit werktuig, welke door de zintuigen ontdekt kunnen worden, leerde kennen; Ik ga verder, dat hij alle de andere kende, die de beste Vergrotingsglazen hem ontdekken kunnen; de uitwerking van dier Vergrotingsglazen is evenwel bepaald, en houdt bij een zekeren trap van kleins,heid en na dit punt blijven er altijd nog meer deeltjes over te ontdekken, dan hij reeds ontdekt heeft. Welke kundigheden hij verkrijgen moge over de hoedanigheden der Vogten, 'die kundigheden en ontdekkingen moeten egter nog eerder, dan die der waste delen, fluiten, en zie daar derhalve alle de weetenschappen, die hij met mogelijkheid kan verkrijgen, reeds ten einde. Deze aanmerking behoorde genoeg te zijn 'om iedere verstandige man te doen wanhopen, van hoe verre te zullen komen, dat hij weet wat hij doen moet, om de wanordervoorstellen van een dergelijk werktuig te herstellen, zij zullen meestal voortkomen van eenige der deeltjes, welke hij niet heeft kunnen ontdekken, of van die Vogten, wier Natuur hij niet kent. De Geneesmiddelen, daar hij zich van bedient, vormen in schyn eenvoudiger, en meer voor zijn zintuigen blootgelegd, hem echter niet beter bekend; en het is van de uitwerking dier onbekendestoffen, op een nog onbekend werktuig, dat de Geneesheer de herstelling verwacht van een ziekte, waar Natuur en oorzaak hem onbekend is. "Een Hottentot zoude alzo bekwaam zijn, om een zakwerk van Grabar te regelen, als de bekwaamste Geneesheer, om door zulze SS Theorie alleen, een zieken te herstellen". Daar is een andere manier, welke redelijker is en meer verwaarloosd wordt. Dezelfde is in deze laatste tijden in zo groote verachting geraakt, dat het woord Empiricus, of Proef- undig Geneesmeester, (zowel vertaald als Kwakzalver) de grootste scheldnaam is geworden, voor het grootste getal Geneesheeren, welke deze Methode volgen. Het is waar dat de meesten het niet doen, dan omdat zij de bekwaamheden hunner medebroeders niet hebben, om over de ziekten en geneesmiddelen te kunnen redeneren. Maar dit gebrek zou een groot geluk voor hen zijn, en nog meer, voor de Patienten, daar zij als Medici bij waren, bij allen tijden deze Methode slechts te volgen. Het is mischien een wonderprent te zeggen, dat de voordeelen, welke de wetenschappen "in deze laatste eeuwen, gemaakt hebben aan sommige derzelfde schadelijk geweest; maar de zaak is echter niet minder waarachtig. Bekende door de voordelen der wiskundige wetenschappen heeft men dezelfde ook in die zaken willen overbrengen, die daar niet geschikt voor zijn. Men hadt zeer gelukkig de Landmeetkundige uitrekeningen op de grootste verfchynzels der Natuur overgebracht. Toen men tot een bijzonderder Natuurkunde wilde voortgaan, had men het zelden goed gevolg niet; maar in de Geneeskunde vroeg men nog veel minder. Ik heb een beroemd Geneesheer gekend, welke wiskundig berekend hadt alle de verschillende uitwerkzelen der aderlatingen; de nieuwe verdeelingen van het bloed, welke gemaakt moesten worden, en de verschillende trappen van snelheid, de het verkregen of verloren in iedere slagader en ader. Zijn boek was gereed om te worden gelegd op de Pers, toen de Schrijver, wegens een kleine zwaarzinnigheid, die hij had, verzocht om hetzelfde eens te onderzoeken; ik begreep mijn onbekwaamheid daar toe, en bracht de zaak aan een groote Wiskundige, die een uitmuntend werk over de beweging der Vloeistoffen in het licht had gegeven. Deze las het boek over het aderlaten; hij vond daar in een oneindige menigte onoplosbare voorstellen opgelost, waarvan de Schrijver de wezenlijke zwaarzinnigheid niet vermoed had; en hij toonde, dat er niet één voorstel was, dat geen kon blijven staan. De Geneesheer smeerde zijn boek op het vuur, en ging desondanks voort, met zijn Patiënten naar zijn Theorie en regels te doen aderlaten. Het is een bijna algemene dwaling, te geloven, de bekwaamste ontleedkundige, de beste Geneesheer moet zijn. Hierocles dacht er zo niet over, als hij zegt, dat de Ontleedkunde eenen Geneesheer minder pas komt dan een Schilder, en zo de zaak nog een ander gezag noodig had, zo zou men dat van den Hippocrates onzer eeuw daar voorbijbrengen kunnen. SYDENHAM heeft hier hetzelfde oordeel over gevoerd. Ik heb hier gesproken van de ongemakken die er uit voortkommen, als men de wiskundige uitrekeningen op het werktuig van het menselijk lichaam wil toepassen. De onvolkomenheid van deze kennis kan Medicus meermaals verbysteren, verwarren, dan geleiden of te recht helpen; en een andere oorsprong van dwaaling legt daarenboven naast in de gebrekkige kennis van de Geneesmiddelen. Lees de boeken die er over handelen, en je zult meenen dat geen ziekte gerelateerd kragten kan weerstand bieden; neem de uitwerking van deze kracht, en pleeg de ondervinding raad, je zult zien, dat, met uitzondering van de KINA, de optum en de Mercuriales, alle die kragten ingebeeld en onzeker zijn. Ik zoude evenwel niet gaarne hebben, dat men uit alles wat ik kom te zeggen, besluit, dat ik, ziek zijnde, volsstrekt geen Door zou willen gebruiken! Ik heb reeds te kennen gegeven de zulken, wier Geneeswijze ik verkiezen zoude; namelijk als ik een Geneesheer vond, die een zedig lullig pen tegen de redeneringen van zijn ambroeders stelde, die alles waarnam en niks verklaarde; die Zijne onkunde wel erkende, zo zoude ik deze voor den bekwaamsten van allen houden. aan om weer te komen tot de oorzaken waarom de Gegenwart: (9 Sprookjes Trag. de Hydrope, o, 418 ... "DE KWAADheid = heeskonst zo weinig vooruitgang heeft gemaakt; ik geloof dat wij de voornaamste daarvan zullen vinden in het oog: nierk "het welk zij zich voorstelt "die dezelfde oefenen, en in de wijze "hoe zij dit oogmerk berekent. In alle andere gevallen wordt het goede gevolg alleen beloond; de Schilder, die een kwaad schilderij heeft gemaakt "de Poëet, die een kwaad toneelstuk heeft gedicht, hebben hun moeite en tijd verloren; maar in de Geneeskunde integendeel wordt de kwaad uitgaand even goed betaald. Het fortuin van een Geneesheer hangt niet af dat van het aantal vissen, die hij gedaan en de menige Geneesmiddelen "die hij voorgesteld heeft. DE. KWAADheid DER HOOGMOED SAMENSPRAAK TUSSEN SEMIRAMIS EN DE MAAGD VAN - ORLEANS. (Uit het Fransch vertaald.) Semiramis. -Wat een gemeene Dienstmeid van een Herberg "en een maagd Hoe wil je dat het met Semiramis gelijk stellen? = waarlijk dit gaat mijn verwondering te boven! De Maagd van Orleans. "Laten we toch niet van onze afkomst spreken, Mevrouw: onze eigenfde zou'door dat onderzoek niet zwaar gegeten worden. Semiramis. "Weet je dan niet welke staat ik in de Wereld gevoerd heb, hoe vele Volkeren door mij te ondergebracht zijn "en welke gedenkteken ik heb laten oprezen. De Maagd van Orleans. O! wat die gedenkteken aanbetrachten, wij hebben een andere Semiramis, die zichzelf dezelfde toeëigent "en die, zo men zegt zich nog wel iets meer konde toeëigenen. Semiramis. Er blijft me echter altijd meer overig, dan er nodig is om me aan mijn avondje samen met Semiramis te vermaken. Men weet dat er twee Semiramis zijn geweest, en dat voor het grootste gedeelte der gedenkten, ja zelfs de heldendaden, welke gemeenlijk de eerste worden toegeschreven, door de schrijvers de tweede zijn toegekend. Mijn naam ontegenblik te maken - ook blijft het altijd waarachtig, dat ik met Ninus, en na hem de troon heb bekleed. De Maagd van Orleans. Gy meldt niet, op welke een manier gy die overwinnaar opgevolgd. Semiramis. Ik weet welke kwaadaardige en ongegronde geruchten men daaromheen heeft uitgestrooid. ... Doch 't is nu de tijd niet om deze te onderzoeken. - Dit is ten minste zeker, dat ik die verheffing alleen aan mijn bekwaamheden in den krieg, verstebd ben; - dat ik Ninus in alle zijn overwinningen gen vervolgd, en zelf zeer grote verkreeg; maar gy geen gemeen landlooper, wat heldendaden hebt gy verricht? De Maagd van Orleans. Zie hierzelfde, en zie te gelijk het onderwerp tussendien uw gedrag en het mijne, doch ik zal één artikel uitzonderen, dat u maar verlegen zoude maken. Semiramis. Wat meent gy daarmee? De Maagd van Orleans. Zie hier, dat u maar verlegen zoude maken. ‘t Geen gij mischien zelve kunt raden. — Maar laten wij liever eerst de oorzaken van ons geluk spreken. — Gij deelde den Troon met uwen Koning, zodat gij hem in zijn begeerte bemagtigden eener kleine Stad behulpzaam waart geweest; — Ik deed de mine zyn ganzal Rijk herwinnen; en echter vandaag ik niet naar eenig Deel in ’tzelfde. — Gij hadt niet anders te doen dan een gevreesden Overwinnaar met uwe raadgevingen bij te staan; — Ik moest een vluchtenden en bijna van elk verlaatge Koning met kragt en geweld weer in zyn Voorgangers staat herstellen. — ’t Geval alleen verstrekte u gelegenheid om u te doen kennen; — en ik ben die gelegenheid aan mijzelf verfchuldigd geweest. — Gij hadt alleen uw Overste de middelen maar aan te wijzen om beter te doen, een zaak, welke veelal zeer gemakkelijk is, — Ik moest al het kwaad herstellen dat de mine veroorzaakt hadden, ’t welk veel belangrijker was. — Gij...! Semiramis. Och! ik bid u, houd op met uwe vergelijkingen, — waar hebt gij toch die welbedoende geleerd? Een zekere Maagd van Orleans. ‘t Is u misschien onbekend, dat de welbedoende tijd hieraan gevolgd, De Maagd van Orleans. Zoo is het, en het heelt mij dat voor bijna honderd jaar een oude rymer mij hier een Gedicht "tot mijn lof gemaakt, bracht; ik vond het zonder twijfel zeer fraai "maar zeker heeft men er mij zo vele fouten en misstanden in aangetoond, dat ik het maar zeer gemeen moest vinden. 't Is waar, dat toen ik het las, ik bijna niet kon bemerken, dat de taal zeker Karel den Vilden veranderd was. Semiramis. Men zegt ook dat een nog levende Dichter je in nog nieuwere eh verhevenere stijl deed spreken; maar... De Maagd van Orleans. Ik ben u... de Dichter is gelukkig dat hij mijn lof zingt by mijn leven heeft gezongen. Ik zou het lot van meer dan één Engelsman hebben kunnen ondergaan. —- Zo hij zich nog had bepaald, gelijk mijn oude Zanger, met mijn enige genegenheid voor den dapperen Dunois toe te schryven, zulk een Zwakheid was nog te vergeven geweest; na al proppen, men zegt dat diezelfde Dichter en enige andere u niet beter behandeld hebben. Hoe dat! De Maagd van Orkans - Hoe! is u zulks onbekend? Ik weet wel, dat die Heren zich de Vrijheid toeigenen om zogo gemakkelijk gebreken aan enige Prinsessen der oudheid toe te schryven, als deugden, aan haar, welke in hun tijd jeugdert, =—— Ik heb de deugdzame Dido zeer verdramd gezien op eenen Vilius, die haar zeker geval met zekere Helden toewijst, welke Helden ten minste drie eeuwen na haar ter wereld kwam: maar zij is nog meer gestoord op eenen niet onberoemden Hollandse Plakssnyder, die haar wel anders afgebeeld heeft in een geestige Plak, bekend onder den naam van Didoes Dood, —- Ik heb integendeel Prekopie Zeer De Franse Dichter CHAPPLAIN. Vooruit in zijn Puecelle d'Orléans, -> : Semiramis. "DER HOOGMOED. 321 zei voldaan gezien over eenen anderen Dichter met name: Homerus, Hij fchreef die Koningin, welke zeer galant was als een voorbeeld van Huwelijks trouw. — Niets bewijst beter, dat de achting, Zoo wel als vele andere zaken, alleen van het geval afhangt. De Maagd van Orleans. Onder ons gezegd, dat geval is u maar zo wat ten Balve gunstig geweest. De Dichters daar ik u van sprak, geven voor, dat, na u wens 'Echtgenoot Ninus hadt doen omkomen, u zeer gaarne de Vrouw van uw Zoon Ninius wenste te worden. Semiramis. Laten we die Lasteraars daar, en maar tot de zaak komen. Sta me toe, dat het wonderlijke 't welk in uwe zending was, bestond, dat men u daarin op u-woord geloofde. De Maagd van Orleans. Men geeu me nog meer geloof na mijn daanden. — Ik had zaken beloofd die onbegrijpelijk scheenen, en ik hield on woord in alles. Veelen die voor u voorgeeven door een goddelijke bezieling bezield waren, zijn zoo gelukkig niet geweest. Semiramis. Gy moest echter 't fecht einde, 't welk uw daanden naam vorgaven, voorzien hebben. De Maagd van Orleans. Mijn ijver en hoogmoed gingen te verre -Ik geloof dat gy ook niet al te wel over uw togt naar de Indiën zit voldaan geweest. Semiramis. Ik bleef ten minste niet immer Magt meiner Vijanden. Is het waar dat de uwe u verbrandden als een Toveres! De Maagd van Orleans. Ja, en echter bekent ik u dat ik onnoosel was. Semiramis. Uwe Rechters moeten 'er ten minste nog minder van verdacht gehouden worden. De Maagd van Orleans. Mijn Regters wilden den vijand die mij bedreigde, genoeg geven. Hij kon het geen vrouw vergeven, hem verwonnen te hebben. IV. DEEL, MENGELW. NO. 6. Éen oor Se- MENG ELDWERK, TOT FRAAYE LETTEREN, KONSTEN EN WETENSCHAPPEN, BETREKKELYK. genoemd ennn HET LIGTVAARDIG EN LIEFDELOOS VERDIEENINGEN, IN ZIJN AART, GEVOLGEN EN OOKZAAKEN, BE- SCHOUWD. Niemand is gek op de wereld dan onbezonnen en onverkorte over veelerhande zaken te oordelen, zoals de dagelijkse ondervinding elk opmerkelijk leert. Een groot gedeelte van die gesprekken der mensen, welke iets in redenen zweven, "beest aan in stellingen zonde? bewijst, in stoutlijk verzekerd zonder enige grond, in gevolgen trekken die met het gerne voorafgesteld of gebleken is, geheel geen verbond hebben. In het bijzonder oordeelt men vele keren zo onbedagt en ongegrond over het karakter en de de bedryving zijner medemenschen, om dat deze niet zelfs het onderwerp der onderlinge gesprekken uitmaken. Soms is dit oordeel te gunstig, doch dit is zeldzaam. Gemeenlijk is het veel te streng en te ongunstig, zodat men veel ongekwalificeerde gedachten voor zyn evenmens voedt, dan hij verdient. Hoe dikwijls gebeurt het dat men daden aan anderten toedeelt, die zij hem niet gedaan hebben! Hoewel men geen lozingen, ten nadeele zijner medemenschen, voorbedachtelijk vermindert mag; men geeft hun echter, ten ongeval, een vandaleinen naam, door uit zekere omstandigheden of voorvallen, zonder grond, te beschuldigen, dat zij iets gedaan hebben, welke zij inderdaad nimmer gedaan hebben. Men beschuldigt, bij voorbeeld, dat iemand op een bepaalde plaats geweest is, om dat men hem die weg heeft zien heengaande gaan; Zonder in aanmerking te nemen "dat men, langs die weg, ook elders komen kan, of diezelfde alleen uit vermaak bewandelen. Men beschuldigt dat iemand zekere daad verricht heeft, of verrichten zal, om dat hij een uitdrukking heeft gebruikt, waaruit men opmaakt dat hij zulk een voorneemen heeft, schoon het inderdaad geheel niet volgt uit zijn zeggen. Of men stelt dit van iemand vast, om dat een ander hem tot die daad aanzette, en hij het niet volstrekt weigerde, vermoedt om goede redenen, wonder nog steeds de allerminste genegenheid te hebben om te doen wat men van hem begeert. Soms ook hypnotiseert men een daad aan iemand toe, om dat men hem niet te goed toe keurt. 's Mannen aard en neigingen meent men wel te kennen. En een mensch van zulk een gesteldheid is bekwaam (des houdt men zich verzekerd) tot zulke dingen. daan heeft, om dat zyn aard en neigingen hem tot diergelyke bedryven aanleiding geven. Het kan daar door, dit erken ik, wel meer of min waarschijnlijk zijn: maar zolang er andere blijk ontbreekt, is het onvoorzichtig en roekeloos daarom al te iets ten nadele van zynen evenmensch vaststellen. Niet ongemeen is het ook een kwaad gemelijkheidsgesteldheid en een kwaad gedrag aan menschen, die wy niet kennen, toe te schrijven, om dat, zij, in één of ander opzicht uiterlijk voorkom als luiden van een ongebonden of ten minste niet zeer ingetogen leven. Menschen van een lugtige houding en met een zwierig gewaad, worden van sommigen daarom alleen voor Zondaaren en wereldlingen aangezien. ’t Is mijn oogmerk niet zulk een uiterlijk voorkomen te verdedigen, maar ik beweer dat het de grootste onvoorzichtigheid is, daar uit adeldom een nadeelig besluit, talloos het zedelijk Character van anderen optemaaken. Daar kan, ’t is waar, iets in de houding; in den opzicht,en in ’t gehele voorkomen van iemand dien wy niet kennen, wezen, ’t welk ons eenig kwaad vertoont. Moed, met reden, kan doen opvatten. Doch, behalve dat wij ook dan ons hoeden moeten van iets nadeeligs, aangaande dezulven vaststellen, is er tot zulke een vermoeden zelf, dikwils veel minder reden dan men waant. Daar zijn zoveel meer die beter zijn dan zij schijnen, als zulke die beter schijnen dan zij zijn. Eerlijkheid, Liefhebbendheid, Braafheid, oprechte Godsvrucht zelf, wonen soms in hun die niemand, op het eerste vaarkomen, voor vrome mensen aanzien zou. Hetzelfde geldt ook ten opzichte van der menschen gelaat en de trekken van hun wezen. Wat soms moge ook mogen laten voorstaan van hunne bekwaamheid om in iemand's gelaat zijn aard te kunnen zien, en zondert ontken dat uit het wezen van enige personen, derzelver temperament en humeur, met enige waarschijnlijkheid kan worden opgemaakt, acht ik dat het geenszins zeker is, en bovenal, niet veel te beduiden heeft ten aanzicht van iemands zedelijk Character, daar het hier eigenlijk niet aan komt. Wijderom, ftelt men zeer dikwils iets vast, ten nadele van anderen, om dat het van hun verhaald woedt, en valt algemeen gerucht. Doch, dit is een zwakke grond om met zekerheid op te bouwen. 't Gebeurt soms dat de eerste verteller van zodanige een zaak, dezelfde verfijnt of verdicht heeft, uit loutere kwajangaardigheid, of uit een dwaas en zondig vermaak, 'tgene hij vindt, in verdichte geschiedenisverhalen, anderen te doen geloven. Maar gemeenlijk spuiten zodanige verhalen uit zekere omstandigheden, welken den lichtgeloovigen aanleiding geven om zodanig iets te denken. Daaruit maak. De eerste verteller op, zonder genoegzame reden, dat het zo met de zaak gelegen ware als hij verhaalt. Deze zijn gedachten, deze zijn mening, dit zijn vermoedens, doelen hij aan een anderen mede, die er vervolgens van spreekt als van een gebeurde zaak. Dus van hand tot hand avergeleverd. Zynde wordt het eindelijk een algemeen gerucht, hij die allereerst aanleiding tot dit gerucht gaf, zelden mischien alleenlijk wie weet of die man zich niet aan zulk een misdrijf heeft schuldig gemaakt? Een tweede, bij zal dat gezekerd zijn gedaan been, dat zal maar al te waar wezen; een derde, volstrekt, bij zich bezint dat kwaad begaan. Dus, terwijl, daarom, langs deze of dergelijke wegen, veel ongegronde geruchten in de wereld komen, en veld winnen, moet men zeer voorzichtig zijn in dat geval. Dat hier toe hebben wij de verkeerdheid beschouwd, maar op losse gronden, en dus dikwijks valschelijk, zekere kwaad dat den aan anderen toete schrijven. Maar men maakt zich onschuldig aan lichte waardige en ongegronde oordelen schuldig, wanneer men daden die anderen zekerlijk begaan hebben, aan oogmerken toete schrijft, die zich daar in geenszins voorstellen. Eenzelfde bedrijf kan uit verschillende beginselen spruiten, en met verschillende oogmerken gedaan worden; en deze maken niet zelden, de uiterlijke daden goed of kwaad, geoorloofd of ongeoorloofd. 't Is waar, daar zijn bedrijven, die altijd kwaad zynde, daar geen goed oogmerk gewettigd kunnen worden; en wanneer wij op goede gronden verzekerd zijn dat sommene menschen zich daar aan schuldig gemaakt hebben, misdoen wij niet, met hen voor zulke te houden, die deze zonden hebben begaan. Maar met vele daden is het anders gelegen. Gelijk als men een gebeden, een andere goede dingen met zodanige inzetten geschenken kunnen, die dezelfde misgagtelijk maken in Gods oogen, zo kunnen daden, die eenen kwaaden schijn hebben, met goede oogmerken, en op goede redenen, gedaan worden. Een vroom man kan zich op een plaats, hoge, die gantsch ander van luiden gewoon zijn te bezoeken, met oogmerk om eenen onbedagten Jongeling, die op 't punt staat van zich naar ziel en lichaam ongelukkig te maken, te rechten. 