VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Dewyl’er zo weinige geneugtens zyn, behoorden wy ’er geene te verzuimen, die ons ten deel vallen. Men handelt ondertuffchen even eens, als of ‘ereen groote voorraad voor handen , en eene volkoome zekerheid ware, dat wy’eral- toos zo veele zouden kunnen krygen als wy hebben wilden 3 men verwaardigt zig namelyk ter nauwernood , om die gee- ne te fmaaken, die ons aangebooden worden, of die wy on- der ons bereik hebben. Dikwils laaten wydezelve volftrek- telyk vaaren , om andere na te loopen, die niet inonze magt zyn. Wy hebben het tegenwoordige in de handen, maar de toekoomende tyd is een foort van goochelaar, die ter- l hy ons de oogen verblint „ zig zelve te zoek maakt. aarom laaten we ons doordenzelven dus betrekken ; waar- om dulden wy, dat eene ydele en twyfelagtige hoop ons het zeker genot van het tegenwoordigebeneeme! Het is waar , dat ‘er veele menfchen zyn, voor wie die hoop zelve een foort van genot is, en die niets anders weeten te genieten > n OF GENOEGEN DES LEVENS. 19 dan het geen zy nog niet hebben. Laaten wy den zulken dat fag van bezitting, zo onvolmaakt, zo twyfelagtig en ongeruít behouden laaten ; dewyl zy niets anders kunnen krygen, zou het wreedheid wezen, om hen dit nog af te neemen; maar laaten wy, zo ’t moogelyk zy, leeren, om ons aan het tegenwoordige, aan het geen wy wezenlyk in handen hebben , te houden, en zo dwaas niet zyn, vaneen voordeel te veragten, om dat het ons vergund is. Men veronagtzaamt gemeenlyk de kleine geneugten, en weigert om ’er zyne aandagt op teveftigen , maar men toont de middelmaatige verdrietelykheden die zelfde veragting niets dat men die beide , ten minften , op den zelfden voet waar- deere en behandele. En byaldien het gevoel van middelma- tige voordeelen in ons verdoofd worde, door grootere goe- deren , naar welke wy reikhalzen, dat dan ook het deuk- beeld van groote rampen , daar wy tot dus verre van bevryd zyn gebleeven „ons vertrooften wegens kleinere die ons treíten. Die kleine voordeelen en geneugten, welke wy dus ver- waarloozen, hoe weeten wy, of die niet de eenige zullen wezen, welke zig aan ons zullen aanbieden ? Het zyn zo veele giften, die ons van eene gierige hand koomen , wel- ke ons moogelyk geeneandere zalfchenken. Daar zyn wei- nige meníchen , die niet zomtyds in hun leven een ftaat verwenfcht hebben , waar van zy de geneugten niet genoeg gefmaakt hadden ; daar zyn ‘er weinige , welke de klag- ten, die zy dus onbedagt uitftortten , naderhand niet zelve onbillyk bevonden hebben. Daar zyn ’er dus weinige, die niet ondankbaar tegen de fortuin geweeft zyn, en’er hunne verdiende ftraf niet voor geleeden hebben. Zoekt, zeggen de ftrenge Philofophen, uw geluk niet in iets, dat niet van u zelven afhangt; dus zoudt gy het zelve te veel in de waagfchaal ftellen. Men moet van dit verhee- ‘ve voorfchrift vry wat afflaan, maar hoe meer wy ‘er van behouden, en hoe letterlyker wy het volgen kunnen, hoe beter het voor ons zelven wezen zal. Laaten we ons verbeel- den „dat ons geluk;ten eenemaal van ons zelven behoorde af te hangen, en dat het door een foort van geweldige indrin- ging en dwingelandye zy, dat de dingen van buiten ‘er zig meefter van gemaakt hebben ; laaten wy ons wettig regt, ZO veel moogelyk doen gelden, en ons weder meefter maaken van iets, dat aan geen ander, dan ons alleen vertrouwd kan worden. Eerft moeten wy , om zo tefpreeken, de gronden van het regt, dat zig uitwendige voor werpen op ons geluk pan- , 2 * 20 ÖVER HET CELUK maatigen, onderzoeken , enalsdit onderzoek maar wat treng is, zùllen ‘er weinig dingen wezen, die het zelve zullen kunnen doorftaan. Waarom heb ik dien rang, dien ik met zo veel drift bejaag, zo noodig? Om boven anderen uit te fteeken? En waarom moet ik boven anderen uitfteeken ? Om huune eerbewyzingen te ontvangen; en wat voordeel zul- fen my die eerbewyzingen aanbrengen? Zy zullen my op eene aangenaame wyze (treelen ; maar hoe kunnen ze MY ffreelen , daar ze alleenlyk aan myn RANG bewezen wor- den? Even gens is het met verfcheide ardere denkbeelden gelegen, die een aanzienlyke plaats in myne ziel hebben in= genoomen; als ik ze alle op die zelfde wyze aantaft, kun- nen zy het niet lang houder. Het iswaar, datde eene meer “weerftand , dan de andere zullen bieden, maar naar mate z ongemaklyker en gevaarlyker zyn , moet men den aanv meermaalen en moediger hervatten. Daaris geene verbeel- ding , die men niet allengskens kan te regt brengen , of door kragt van aanmerkingen verdryven. Maar dewyl wy met alles , wat ons omringt, niet kun- fien breeken, wat voor uiterlyke voorwerpen zullen het dan eindelyk wezen, die wy eenig regt op ons zelve zullen be- houden laaten? Zulke, daar wy meer van te hoopen , dan te vreezen hebben, wy moeten hier aan ’t reekenen gaan en het gezond verftand moet onze keuze bepaalen. Hoe vee Zyn die vermaaken waard, en hoe groot is de moeite die ’er aan vaft is, of zyn de ongeneugten , die ’er op volgen? Men kan niet ontkennen, dat de pryzen in dezen naar de verfchillende verbeeldingen der menfchen, ryzen of daalen zullen, en dat dezelfde waar goedkoop voor den een, en ‘duur voor den anderen kan wezen. Daar is egter een ge- zette markt voor de voornaamfte geneugten deslevens;dus by voorbeeld erkent de geheele waereld, dat de Liefde wat duur zy; ook kan men dezelve niet waardeeren. Het veiligft is, om zig aan de eenvoudige vermaaken te “houden, gelyk als de geruftheid des levens, een vriendelyk gezelfchap , de jagt, het lezen enz. Byaldien zeflegt even- -redig minder dan de andere kofteden , naar maate zy minder levendig zyn „en geringer aandoeningen geeven , zou ’er gee- ne rede wezen, om ze voor te trekken, en de andere zou- ‘den hun prys net even goed als deze waard zyn; maar de eenvoudige vermaaken, zyn fteeds vermaaken, en zy kos- ten niets. En nog hebben zy een groot voordeel, dat de- ‘zelve ons door de fortuin niet ontneomen kunnen worden: . ‘Schoon het niet verftandig kan geoordeeld worden, om ons geluk a OF GENOEGEN DES LEVENS. SI eluk aan zulke voorwerpen te hegten, welke voor de wis- felwalligheden der waereld meeft blootftaan „is dit egter het gewoon bedryf der men{chen, en fchynt het of zy het voor- dagtelyk op de onveiligfte plaatfen vertrouwen wilden. Wy willen liever onzen geheelen welvaart en alle onze bezittin- en in één {chip waagen, dan dezelvein landeryen plaatfen, De levendige vermaaken eindelyk , duuren flegts eenige oogenblikken ; die oogenblikken zyn nog zelfs menigwerven laftig, door de al tefterke aandoeningen, en eene overmaa- te, om zo te fpreeken , van genoegen, en laaten cindelyk een ydel over, dat laf, fmaakeloos en vervcelend is , ter- wyl de eenvoudige vermaaken doorgaans zo lang kunnen duuren, als men wil, en in den tyd, die op dezelve volgt, geen ongenoegen of lait, verwekken. . Menfchen, die aan de geweldige beweegingen der herts- togten gewend zyn, zullen het geluk „dat zy uitde eenvou- ge vermaaken haalen moeten, ongetwyfeld laf en fmaake-, Joos vinden; het geen zy laf en fmaakelogs noemen, heet ik geruftheid, en ik erkenne, dat het leven, °t welk zelfs het allermeeft uit dit foort van geneugten beftaat , niet an- ders, dan een geruft leven zy. Maar wat voor begrippen heeft men van den ftaat der menfchen, als men klaagt, dat dezelve flegts geruft zy? En wat wordt deallerwenfchelyk- fte toeftand , na dat de eerfte aandoeningen van het vermaak voorby zyn? Het wordt een ftaat van geruftheid en ftil ge- noegen, en dit is de befte verandering en overgang zelfs „ die ’er in gebeuren kan. Daar is geen men{ch in de waereld, die in den loop zyns levens niet wel gelukkige gevallen, aangenaame tyden, ge- noegelyke oogenblikken gehad heeft; onze verbeelding, fcheidt dezelve af van alles, wat ’er yoorgegaan, of op ge- volgd is, zy vergaârt die oogenblikken by malkander, en vertegenwoordigt haar zelve een leven, dat geheellyk uit zulke oogenblikken beftaat; dit noemt men dan een geluk- kig leven, en dit is het doelwit, dat men zig, zonder het voor zig zelven regt te willen weeten , voorftelt. Maardus verfiert men Zig een doel, dat nimmer treffen kan. De kwy- nende tuffchenpoozen, die men, zelfs in het allergelukkigft leven, in de allerweníchelykfte oinftandigheden heeft, zyn altoos lang en menigvuldig ; wy befchouwen dezelve, als of ze ’er niet in wezen moeften, en egter zyn ze ‘er altoos in, en onaffcheidbaar aan verknogt. Daar is geen Spiritus Zo fterk en zuiver in de Scheid-kunde, of daar is nog altoos viy wat Pblegma in; eu de alleraangenaamfteftaatis nietvry - - . B 3 ` . vaar’ hed. r eh OVER HET GELUK van fmaakelooze of verveelende oogenblikken, die men , zo goed alsmen kan , gebruiken , althans voor lief neemen moet. Dikwils is het geluk, dat men zig inde verbeelding voor- houdt, al te veel faamengefteld, en beftaat uit al te groote menigte byzonderheden, die alle in een gunftig middelpunt uitloopen moeten. Hoe veele dingen by voorbeeld zoude een Hoveling van nooden hebben , eer hy zig gelukkig fchat- ten zoude! Vertrouwen by de Staatsdienaars, gunft by den Vorft,eer onder zyns gelyken, aanzienlyke ftaaten voor hem en zyne kinderen, geluk in het fpel, getrouwe meefteres: fen en vrinden, die zyne verwaandheid ftreelden; met één woord , al wat hem eenetoomelooze en onverzaadelyke ver- beelding als nuttig en aangenaam vertoont. Zulk een menfch kan derhalven niet anders dan met zeer veel omflag en tot een hoogen prys, om zo te ípreken, gelukkig we- zen, en de natuur zal zo veele koften, naar alle waarfchyn- lykheid, voor hem niet maaken.. Het geluk, °t welk wy ons voorftellen , zal altoos gemak- lyker te verkrygen wezen, naar maate ’er minder verfchila lende dingen in behoeven faam te loopen „en deze meer van ons zelven zullen afhangen. De Machine zal dus eenvoudi- ger, en beter onder ons beftuur zyn. Wanneer men het flegts ten naaften by naar zyn zin kan krygen, moet men maar denken, dat men het volkoomen wel heeft. Niets is zo teder, of breekt zoligt, alseen ge- lukkige en wenfchelyke toeftand ; men behoort derhalven te fchroomen, om daar aan te raaken , of ’er, zelfs onder fchyn van verbetering , iets in te veranderen.. De meefte veranderingen , die een menfch in zyn ftaat maakt, om denzelven te verbeteren , vermeerderen zyn om- trek, en doen hem een grooter plaats in de waereld beflaan; maar dus ftaat hy ook voor de aanvallen der grillige fortuin des te meerder bloot. Zoude een foldaat, die naarde loop- graaven gaat, wel verlangen een reus te zyn, om zo veel meer kogels te kunnen vatten ? Die gelukkig wil worden,moet zyn kring vernaauwen, en zo kleinen!plaâts, als moogelyk is, in de waereld tragten te beflaan. Ja nogeens, zeldzaam van grond te veranderen, en zig met een klein plekje te vergenoegen, zyn twee noodzaaklyke vereifchtens tot een gelukkig leeven. Maar het groot geheim, om onze dagen enocglyk door te brengen, is wel met zig zelven te ftaan. Natuuriyker wy- ze brengen alle verdrietige toevallen, die ons van buiten gankoomen, ons tot ons zelve, en ’t is derhalven dienftig, o “oo om OF GENOEGEN DES LEVENS, a3 om daar eene aangenaame toevlugt te hebben -maar zoda- nig kan dezelve niet wezen, ten zy ze door de hand der deugd vervaardigd is. Alle de begoocheling onzer eigelief- de kan niet beletten, dat men zig ten minften niet een ge- deelte verwyt, van het geen men zig heeft te verwytenzen. hoe wordt ons genoegen daarenboven geftoord, door de ver- nederende zorg, om ons voor anderen bedekt te houden „en niet bekend te worden, voor het geen men is, of door het fnydend verdriet, dat onze dwaasheden uitlekken, en ons dooranderen,in ons byzyn „of agter onzen rug, verweten zul- len worden. Men vliedt zig zelven, en met rede,en’tzyn de deugdzaame lieden alleen „die zig zelven befchouwen dur- ven. Ik beweer niet, dat deze ir zig zelven kunnen keeren, om zig over zig zelven te verwonderen, en zigtoe te jui- chen; dit is boven het bereik van onze gebrekkige deugd 5 maar gelyk men zig zelven altoos fterk bemint, is het ge- noeg, dat wy zonder {chaamte in ons zelven kunnen keeren, om ‘er genoegen te vinden. Het kan zeer wel gebeuren, dat de deugd ons nog tot ryk- dommen nog tot hoogheid leide, en dat zy ’erons zelfs den weg wel eens toefluite ; aare vyanden hebben inderdaad, met opzigtop de verkryging dier voordeelen.veel boven haar voor uit. Ook kan het, wat meer is, gebeuren , dat de: roem, die anders haare natuurlyke belooning is, haar wel eens ontíta; miffchien zal zy die zelve weigeren of ten min- ften, met ze niet genoeg te zoeken, gevaarloopen, van ze te misfen ; maar eene onfeilbaare belooning vindt zy altoos in het'inwendig genoegen, dat zy fmaakt. Yder pligt, die zy betragt, wordt haar op het oogenblik vergolden. Meh kan zig, zonder verwaandheid „op zig zelve beroepen, we- gens de onbillykheden der fortuin, en zig met de ftreelen- de gedagten trooften, dat men dezelve niet verdiende; en men heeft dus in zyn eige zuiver hart, een liefelyker bron van waar genoegen, dan de ondeugdzaamen in de wiffelval- lige gunften van een blind geval. | ' Eene wenfch blyft ‘er over te doen „wegensiets , dat niet in onze magt ftaat, want tot nog toe hebben wy gefprooken van dingen, die van ons zelven afhangen; en datis, datons een middelbaare rang ten deel mag vallen. Buitendit „loe- en ons geluk, en deugd zelve veel gevaar. Dit is die ge- ukkige ftaat, die door de Wysgeeren zo ernftig aangepre- zen, door de Digters zo hoog geëerd, maar van hun allen doorgaans zo weinig gezogt Is. Ik erken, dat ‘er aan dit geluk een ding ontbreekt „’twelk 4 | € 24 ' VERGELYKING TUSSCHEN ter egter, naar de gewoone manier van denker der meefte ‘mentchen, noodig diende by te wezen ; Dat het namelyk geene vertooning maakt. De gelukkigen, die wy onderftel- fen, zouden ‘er in het algemeen niet voor gehouden wor- den; zy zouden het vermaak niet hebben van benyd te zyn. Zy zelve, wat meer is, zouden mi{fchien naauwelyks geloo- ven kunnen, dat zy gelukkig waren, om dat andere ‘er hen niet voor hielden, want hunne afgunft dient, om ons van onzen wenfchelyken toeftand te verzekeren ; zo wankelbaar zyn onze begrippen, en zo zeer hebben ze eenig fteunzel noodig. Maar zo dra deze gelukkigen egter zig zelven maar eens vergelyken by die geene, welke door het Gemeen bo- ven hen gelukkig geoordeeld worden „zullen zy de voordee- den van hunnen toeftand wel ras Bemerken „en gaarne beflut- ten, om een wezenlyk, fchoon zedig en onbekend, geluk te genieten, en vergenoegd te leeven, fchoon zy niemand tot wangunft verwekken. Hunne vermaaken zullen even als die der befcheide minnaaren, door het zout van het geheim befprengd en fmaakelyker worden. Na dit alles blyven deze wyze , deze deugzaame „ deze gelukkige lieden fteeds meníchen ; zy zyn nog tot dien onwankelbaaren ftaat niet gekoomen, dien de menfchelyke natuur niet bereiken kan ; zy kunnen alles „en zelfs door hun eigen fchuld weder verliezen; en zullen hunne wysheid en deugd te beter behouden, naar maate zy er minder op ver- . trouwen, en hun geluk veiliger bewaaren, naar maate zy er minder mede pronken. - PROEVE TER OPHELDERING, WIEN VAN BEIDEN , ALEXANDER,or JULIUSCHESAR, DE NAAM VAN EEN GROOT MAN, MET HET MEESTE REGT TOEKQOME. BY wy dit groot gefchil, °t welk de Geleerden menig- maalen verdeeld heeft, befliffen , is het noodig „dat wy eene nette bepaaling maaken van het geen men door een -GROOT MAN verftaan moet , en het onderfcheid aarrwy- zen, dat ’er tuffchen den zelven en een Held met rede ge- -maakt kan worden. Een cROOT MAN moet zyn geluk-aan zyne eige be- kwaamheden , vooruitzigt, en opmerking , niet aan eene blinde fortuin, of onvoorzienen faamenloop van toevallige Oa ALEXANDER EN JULIUS CÆSAR 25 omftandigheeden te danken hebben. Zyn geheel gedrag moet met zig zelf beftaanbaar wezen, en naar een beredeneerd Syfthema, en vafte grondregels gefchikt zyn; Hy laat niets op het geval aankoomen; maar ziet en verzet vooraf alle hinderpaalen , en gaat langs zulken gebaanden weg,en met zulk een ftevigen tret, ter: bereiking zyner oogmerken, voort, dat het veel eer te verwonderen zy, dat hy een der- zelver misfe , dan dat hy ze alle gelukkig treffe. Een Held daarentegen, driftig in zyne onderneemingen, verwagt derzelver gunftigen uitflag meer van Zyne onver- tfaagdneid, dan juifte maatregelen. Uitermaaten dapper , fchroomt hy niet alleen geene gevaaren , maar laat zig door zyne drift zelfs vervoeren, om die zomtyds op te zoeken, en uit te tarten , terwyl hy alle hinderpaalen die zyne voor- neemens dwarsboomen mogen, fteeds met enkel geweld vit den weg meent te zullen kunnen ruimen , naar maate dezel- ve zig vertoonen ; Hy bekommert zig gevolgelyk vooraf des aangaande niet ; Hy gaat onvertchrokken voort , ziet onophoudelyk rond, waar roem te haalen zy, en houdt ’er zyn gezigt zo geheel en fterk op geveftigd , dat hy zig niet - zelden in een afgrond, dien hy in zyn weg ontmoet, on- verhoeds ter nederftort, Alle helden zyn tot dus verre menfchen van een heet en driftig Temperament , of door geeftdryvery vervoerd geweeft, of hebben die beide byzon- derheeden in hun karakter vereenigd. Zy hadden den goe. den uitflag hunner onderneemingen veel aan zig zelven maar meer aan het geval te danken. Zy misten meni maal hun doel, en bleven dan in eene eeuwige vergetelheid. Zy heeten als dan geene helden, fchoon zy het zelfde regt tot dien naam hadden, als de gelukkigen, die in hunne voor- neemens flaagden „Deze baarden dikwils verwondering over hunne onvergelykelyke ftoutheid , en zouden , waren zy ooit bedaard „of door hunne eigeliefde en waan minder ver- blind geweeft „zig zelven over uitkomften „die zy niet voor- zagen of verwagtten, verwonderd hebben. Terwyl zy de. zelve thans ten onregte geheellyk toefchryven aan een be- leid, dat zy nimmer voor hadden te gebruiken. Dit meene ik het wezenlyk onderfcheid tusfchen een GROOT MAN, en EEN HELD uit te maaken. Ik zoude myne ka- rakters met verfcheide voorbeelden ophelderen kunnen, maar dit zoude my te ver vervoeren, en van myn voorge- fleld oogmerk verwyderen ; Laat ons zien , wie van beiden, ALEXANDER Of CÆSAR een Groot Man kàn heeten „wie flegts tot den rang der helden behoore. OO [ B 5 ALE- 26 VERGELYKING TUSSCHEN e ALEXANDER íchoon nog zeer jong zynde, handelde hier in reeds als een Groot Man , dat hy den oorlog tegen de Perfen voorhebbende , eerft een aanvang maakte , met, de volkeren , die de oevers van den Donau bewoonden, te on- der te brengen, en toen zig tot algemeen legerhoofd van alle de Griekfche Staaten , die: zyn land omringden, te doen verklaaren ; Door deze middelen verzekerde hy den vrede en ruft in zyn eige gebied, en voorzag zig van middelen , daar hy, in tyd van nood, zyn toevlugt toe neemen konde. De weinige troepen , die hy by zig hadt, toen hy vervol- gens in het gebied van Darius drong, konden geene belet- oorzaak wezen, om voort te vaaren, en dien Vorft tot in het harte van deszelfs Ryk te gaan opzoeken. Geoefende legerhoofden, dappere foldaaten, de een en ander aan oor- log gewoon , en door een zugt voor het Vaderland, een bit- teren haat tegen den ouden vyand , en begeerte naar roem even {terk geprikkeld en aangenoopt, zyn boven een grooten hoop verwyfde pronkers, zonder bekwaame leiders, fteeds oneindig te waardeeren. Ik verwondere my geenzints, dat ik den Griekfchen Vorft met zyn vliegend legertje honderd- duizenden Perfiaanen zie verflaan. Het is niet het getal der menfchen , maar hunne gefteldheid , hunne bekwaamheeden, en de beweeg-oorzaaken. daar zy door gedreeven worden , welke den uitflag van eenen veldílag beflisfen. Wat zouden Een millioen Perfiaaníche flaaven, tegen een welgeoefend leger van vrye Grieken „doen? en ALEXANDER nadtrede, om aan Darius, in antwoord op den zak zands, dien hy van hem ontving, om hem een indruk van de ontelbaare menig- te van ’t Perfifch heir te geeven , een klein zakje met pe- perkorrels te rug te zenden, en ’er de bekende aanfpraak by te laaten doen. De gelukkige uitflag der eerfte ondernee- ming van den Griekíchen Vorft, in °t Perfiaanfích gebied , was dan‘bykans zeker, om dat hy alles voorzien , en vooraf geregeld hadt; eene doorgaande fout heeft hy egter toen reeds, en altoos in het vervolg begaan, dat hy zig zelven te veel gewaagd, en bloot gegeeven hebbe. , Het gevolg van dezen oorlog was bykans zonder hinder- paalen. De eerfte overwinning baande een zekeren en vei- ligen weg tot de volgende; ALEXANDER vondt bykans geenen wederftand en maakte zig, met minder moeite, meefter van het uitgeftrekt gebied der Perfiaanen, dan men thans heeft, om eene fterke en wel verdedigde vefting te bemagtigen. DARIUs verwaarloosde alle noodige voor- zorgen; Van een wellustig Hof omringd, endoor den waen Zy: ALEXANDER EN JULIUS CÆSAR. 27 zyner grootheid ingenoomen, zogt hy minder, om AL gs XANDER te verwinnen,dan te verbaazen, en door de ver- tooning van Zyn onbepaald vermogen te verbluffen. om een dapperen vyand te ontmoeten. Zyne legers waren groot, maar door weelde bedorven ; De Hoofden onbedree- ven , verwyfd „en zonder eer „wierden op den minften fchok om ver geworpen , de fchrik floeg van den één naar den an- der voort, en de meenigte diende alleen , om de flagting des te grooter te maaken. Nogmaals moet ik dit herhaalen. De dapperheid van een volk vermindert, naar maate ‘er de Regeering willekeuriger wordt, en flaaven zyn altoos ver- raaders. De Perfiaantche Leger-hoofden wierden trouwloo= zer jegens den ongelukkigen Vorft, naar maate zy denzel. ven in zyne voorfpoed laffer gevleid, en volftrekter onder- werping beweezen hadden; zy verlieten hunne Gouverne- menten , gaven de Veftingen zonder weerftand over „lever- den huns meefters {chatten in ’s vyands handen, en waren eindelyk ontaard genoeg, van hunne handen aan hem zel- ven te flaan , om door dit fchandelyk verraad des overwin- naars gunst te koopen. Tot dus verre gedroeg Zig ALEXANDER als een grdot Capitein , en men moet zig zekerlyk verwonderen, dat hy in dien ouderdom , en met zo weinige ondervinding, zyne oogmerken zo fchielyk, zo eenpaarig , zo onverfchrokken heeft weeten te bejaagen ; terwyl hy, om zyne overwinnin- en zo veel roemrugtiger te maaken „eene menigte oorlogs- isten , daar hy gebruik van zoude hebben kunnen maaken „ vrywillig verwaarloosde. Hier in egter ontdekt zig de Held meer, dan de Groote Man, en op geen anderen voet, kan dat geduurig, bloot geeven van zyn Perfoon, daar de bele- gering van Tyrus „ons inzonderheid zulk een treffend voor- beeld van uitlevert, verdedigd worden. Na het veroveren van Perfiën, wilde ALEXANDER den oorlog tot in de Indiën overbrengen. Zyne overtogt over de rivier Hydafpes was zulk een zeldzaam en gelukkig toe- Vals 48 VERGELYKING TUSSCHEN- val, dat hy dit oumoogelyk voorzien of hoopen konde ; Niet min gelukkig was hy in het gevegt, dat hy tegen de Indiaanen „die aan de andere zyde waren , voerde „en de over- winning, welke hy op Porus behaalde , was hy meer aan onverhoopte voordeelen , aan de naaryver , het onderling wantrouwen en verradery der Índiaanen, dan aan zyne dap- perheid alleen verfchuldigd. Nog hadt hy de verovering der Indiën aan de andere zyde der Ganges voor ; maar zyn volk, door zo veele gevegten, eindelyk vermoeid door zo veele zwaarigheeden , als zig hier in opdeeden , afgefchrikt, deedt hem van voorneemen veranderen. Hier zag men in hem eene vermenging van grootheid en laagheid tevens. „ Gaat! zeide hy tot het Leger, dat zig ss onwillig toonde, om de Ganges met hem over te trek- » ken. Gaat naar huis verwyfden , en vertelt den Grieken, » dat gy geen moeds genoeg hadt „om ALEXANDER. in Zyne s» overwinningen te verzellen. Maar weet tevens, dat ik s alleen zal vertrekken, en dat overal „waar zig ALEXANDER » vertoont, wel foldaaten zullen wezen , die deel aan zy- ‚ nen roem begeeren zullen ”, Welk eene ziel! Maar hoe leelyk wordt die verheevenheid van geeft bezwalkt, door de kinderagtige dwaasheid, die hy beging, toen hy befloot te rug te trekken ! Hy liet namelyk wapenen , en paarden, gebitten van eene buitenfpoorige grootte maaken, en onder het volk des lands uitdeelen, waarfchynlyk om die volke- ren, die hem niet gezien hadden, en zelfs de nakoomelin- gender zulken „die hy verwonnen hadt, in den waan te bren- gen, dat hy een Leger van Reuzen met zig hadt gevoerd. De Indiën verlaatende, wilde hy den Oceäan gaan zien, en deedt onder weg verícheide volkeren, welke de oevers der rivieren, die hy afzakte, bewoonden , den oorlog aan , min om nuttige veroveringen, dan om zyn naam bekend te maaken „en alles aan zyne onbepaalde heerfchzugt te onder- werpen. Van hoe weinig belang die veroveringen ook wa- ren, ftelde hy zig in dezelve egter dikwils aan de grootfte evaaren bloot , en ’t was by ’t inneemen van de {tad der Malliers bykans wonderdaadig, dat hy ’er den hals niet by infchoot. Dit ganfche gedrag van Alexander , waar van ik de meefte byzonderheeden kortheidshalven verpligt ben onaangeroerd voor by te gaan, toont genoeg, hoedanig het karakter ware , van dien Vorft; Hy hadt in den beginne zyner onder- peeming vry wat van het geen men grootheid van ziel kan | | noe ALEXANDER EN JULIUS CESAR. 89 noemen, maar gaf zig allengskens meer en meer aan eene taomelooze eigeliefde , waan , heerszugt , en blinde drift paar glorie over, welk alles wy gezien hebben, dat degts het karakter van een Held uitmaakt. JULIUS CÆSAR bragt zyne eerfte jaaren in de oefeningen, daar men de Romeinfíche jeugd doorgaans aan gewende, en’. inden Raad door; Hy was uit er aard edelmoedig, en fchroom- de niet een groot gedeelte zyner goederen te fpillen, om in de Commiffies, daar hy mede belaft wierdt, den luister van den Raad en °t Roomfche volk te doen fchitteren. Kennen- de verder de wanorders , die het Roomfích Gemeenebeft ver- deelden, en weetende, dat meeft alles door kuipery gefchied- de , daar het volk het grootfte deel in hadt, tragtte hy °t zelve door zyne milddaadigheeden te winnen, om door dit middel de aanzienlykfte ampten te bekoomen. Langs dezen weg geraakte hy tot het Opper-Eriefterichap, en bekwam hy het Gouvernement van 't Gallifch wingeweft. ` In den oorlog, welken hy met deze dappere volkeren voer- de „gedroeg hy zig fteeds als een wakker Veldheer ; Hy hadt en behieldt de agting en-gunft van ’t Leger, terwylshy eene {tipte krygstugt deedt onderhouden, en zyne zoldaaten be- lettede zig met den buit der overwonnenen te verryken. De oorlog nam al zyne aandagt of vermogens geenzints in; hy hieldt opmerking genoeg over, om op den toeftand van Rome zelve acht te geeven , en werkte, terwyl hy in het veld lag „om zig daar een magtigen aanhang te maaken. Zie daar een trek van een groot vernuft, en uitgeftrekte ziels- vermogens. Hy hadt duizend magtige vyanden binnen Ro- me, hy was er verre van verwyderd, en vondt egter mid- del, om ’er de zaaken naar zyn zin te draaijen. Zyne verbintenis met Pompejus diende, om zyn aanzien binnen Rome te vermeerderen zen toen deze, naaryverig van zyn gezag, hem vernederen wilde, vondt hy ’er zig zelven te zwak toe , terwyl hy egter , door eene onvergeeflyke ver- waandheid, verzuimde, om zig zelven tegen het aangroei- jend gezag van Cefar te beveiligen. Deze daarentegen won de gunft des volks en der Grooten door de vredes-voor- ftellen, die hy, Pompejus vrugtloos liet doen ; en toen hy zig eindelyk in de noodzaakelykheid bevondt, van met hem een oorlog aan te vangen, waar in de overwinnaar meefter van de waereld ftondt te worden, verzuimde hy niets va het geen in eenig opzigt dienftig konde wezen, om denzel- ven tot een gelukkig einde te brengen. Men weet hoe vee- le blyken van bekwaamheid, {tandvaftigheid, en moed hy, ge- 30 . 'YERGELYKXING TUSSCHEN. geduurende den tyd, dien hy in Africa fleet, tot op den be- rugten veldílag by Pharfalía, gegeeven , en hoe veele blyken van agting en genegenheid hy van zyn Leger ontvangen hebbe. ‚Na dien berugten flag eindelyk, die het lot der Republyk _ befliste, gaf hy zig geen oogenblik ruft, om den overwon- nenen na te-zetten, hy was bykans zo fpoedig als deze, in Egypte, en hy ontving er deszelfs hoofd reeds „eer dat veele anderen zig derwaards op weg begeeven zouden hebben. Het geen men hem, geduurende zyn verblyf in Egypte, met het meefte regt mag verwyten , is het gewoon uitwerk- zel van die ongelukkige geaardheid aller menfchen zonder uitzondering 3 en wier daaden altoos een mengzel van deugden en gebreken zyn, die niet anders, dan in het meer of min verfchillen. Hy herftelde wel haaft, dat hy verzuimd hadt, terwyl hy in den boezem der’ welluft zig zelven fcheen te vergeten zen na dat hy alle zyne vyanden verwonnen hadt , maakte hy zig by het volk door zyne mildaadigheden „en by de Grooten door zyne vriendelykheid even zeer bemind. Meefter van Rome zynde, bevlytigde hy zig, om het zel- - ve inet grootfche gebouwen te verfieren, en naar, de oude wetten ce beftuuren. Hy zoude gaarne Koning hebben wil- len zyn, maar wilde niets, dan °t geen hy van de genegen- heid des volks verkrygen konde; en de oorlog,dien hy voor hadt tegen de Parthers aan te vangen, hadt naar alle waar- fchynlykheid geen ander inzigt „dan om de Romeinen „door grootfche bedryven „tot meerdere agting en gunftte noopen. Alle de bedryven van Cefar zyn dan daaden van een ‘Groot Man, welke vooraf met zo veel beleid en vooruitzigt over- legd , als met dapperheid uitgevoerd wierden. Zyne hoofd- onderneeming zelve, om zig tot hoofd van het verdeeld en verward Gemeenebveft te ftellen , en het zelve een ruft te ver- fchaffen , die het niet anders, dan van eens meefters hand ontvangen konde, geeft inderdaad iets groots te kennen. Ik erkenne, dat hy veel loffelyker gedaan hadt, met zyn va- derland deszelfs vryheid wêer te geeven; ik erkenne zelfs , dat.dit met het karakter van een Groot Man overeenkomfti- ger geweeft zoude zyn. Men kan egter iets ter zyger ver- chooning zeggen. Dat namelyk Rome zig in zulk een toe- ftand bevondt, dat het in de oude vryheid niet langer kon beftaan , maar een meefter noodig hadt. Oe Tegen het zedelyk karakter van hem, en Alexander te- vens , zouden verfcheide billyke aanmerkingen te maaken zyn; ook in dit opzigt egter komt het my voor, det-hy niet voor ALEXANDER EN JULIUS CÆSAR 3r voor dezen behoeve te zwigten. Cæfar hadt inderdaad , met alle zyne gebreken, meer deugden dan Alexander. Hy wift zig van zyn vrinden in eene zeer groote maate tedoen beminnen, en meefter geworden zynde, zyne vyanden edel- moedig te vergeeven. Hy zwigtede nimmer, voor de on. ftuimigheden der foldaaten, nog hunne oproerige tedenen, maar wift dezelve door zyne ftandvaftigheid, gezag, agting en voormaals beweeze vriendelykheden, altoos weder tot hunnen pligt te brengen. Hy hadt van natuur een fterken trek tot welluft en vermaak, en dit zelfs verheft den luifter zyner ftandvaftigheid, en ingetoogenheid, die hy boven dl in °t leger fteeds betragtte ; hy fcheen terwyl hy in ’t veld lag, zelfs den naam van zinnelyke geneugten, gemak, ver- maak, welluft, of wat van dien aart is, vergeetente hebben. Alexander daarentegen vergat zig, in weerwil zyner ko- ninglyke geboorte en waardigheid, ten eenemaal met zyne vrinden, en wreekte zig naderhand door lafhartige woor- den van dezelve, om ze te ftraffeu over vryheden , daar h de eerfte oorzaak van was. Clitus en Parmenio moeften dit ongelukkig lot bezuuren: Ter zelfdertyd,hadt hy zo weinig invloed op het gemoed van ’t leger, dat hyde foldaaten niet beweegen konde, om vrywillig met Kem de Ganges over te trekken, en genoodzaakt was zyn verderen togt te ftaaken. Hy verliep zig dikwils, terwyl hy te veldelag , op eene bui- tenfpoorige wyze, in den drank; en om alles in een woord te befluiten; hy ftelde zyn hoofd-vermaak in zeldzaame en buitengemeené daaden , terwyl Cefar zig het pleegen van groote bedryven fteeds ten doelwit voorhieldt. Alexander was derhalven flegts een held, Cefar was een Groot Man, C. MIDDEL TEGEN DE KLANDERS IN HET KOOR N,. Lles heeft zyne vyanden opdeze waereld , en de Planten A en Gewaslen zyn hier geenzints van uitgezonderd. Wormen, Mieren, Slakken „Sprinkhaanen , Rupfen, Aard- vlooijen of Luizen, Myten en Klanders, ziedaareenige der geene, welken de Vrugten der aarde, ’t zy op ’t veld „’tzy in de bewaarplaatfen opgelegd, meeft te vreezen hebben. De Klander inzonderheid, is peftig voor de koorn- zol. ders, die gekurvene zyn met fcherpe {nuitjes gewapend, 83 MIDDEL TEGEN DE daar zy zig van bedienen, om de korrels doortebooren, en ‘er vervolgens al de bloem van binnen uittevreeten , zo dat den landman niets dan de zemelen overblyven. Het is naauwlykste gelooven hoe fterk dit fchadelyk ongedierte voortteelt „en vermenigvuldigt in de lente ; wanneer ’erflegts eenige de minfte vogtigheid in °t koorn is, of dat de ven- fters alleen op het zuiden ftaan , en geen gehoegzaamen doortogt kunnnen geeven; want het is de vogtigheid, het zy die in het koorn alleen is, of door eene ftilftaande lugt wordt aangezet, welke de oorzaak is van °t kwaad; bewee- ging daarentegen, ververfching en droogte van lugt, zyú de eerfte noodzaakelyke vereifchtens op een koorn-zolder. Men heeft vericheide middelen buiten dit in °t werk ge- fteld , om dit allerfchadelykft gebroedzel te verdryven. Men heeft de vloer, de muuren enz., van de koorn-zolders met een goeden uitflag befmeerd, met een afkookzel van knof- look, in zout water gelengd; de Klander haat dien reuk, ‚en fterft ‘er van, of vertrekt, zo dra hy dien verneemt. De Zevenboom, de Zwavel ,Harts-hoorn, Klimop „Palm, en in ’t algemeen alles, wat een fterken reuk heeft „brengt dezelve uitwerking voort; gelyk het ook verfcheide andere foorten van {chadelyk gedierte verjaagt, dat VIRGILIUS reeds in zyne landgedigten heeft aangeweezen, De Klander is niet minder bang voor de bloesfem van de Hop, die zelfs voor de menfchen zo laftig en nadeelig is. Art, Wynruid, Lavendel, Coriander-zaad, en dergely- ken, kunnen ’er ook met vrugt tegen gebruikt worden. Ook heeft men waargenoomen , dat de Klander het knol- len-zaad zeer bemint, en ‘er zig, door den reuk gelokt „met menigte naar toe begeeft, men zou ‘er zig „in zommige ge- vallen, dan ook ‘op deze wyze meefter van kunnen maa- ken; dog daar is een ander middel voor handen, het welk ik in de Nouvel. Oecon. & Liter. Tom, XXV. p. 37. heb aar- getroffen , en hier woordelyk zal nederftellen. Errinner u, Myn Heer, dat wy voor eenige maanden te faamen buiten zynde, het gefprek op huishoudelyke onder- werpen viel, en dat gy u by die gelegenheid, breed uit liet over het nadeel, dat de Klander aan het koorn doet , en den wezenlyken dienft, welken iemand aan het gemeen be- wyzen zoude, die eenig hulpmiddel wift te vinden, om de Graanen daar voor te bewaaren, of ten minften om ’er de- zelve van te bevryden, als ze ’er reeds van waren aangetaft. Ik zeide u toen , dat ik my vleide, dit geheim bykans ge- vonden te hebben, ’t welk gy met rede zo ernftig verlang- es KLANDERSIN HET KOORN, 33 de, dat ik alleenlyk, tot meerdere zekerheid , eerft nog eenige nadere proeven wilde nemen, en het u dan íchrifte« lyk hoopte te zenden. De-menigvuldige bezigheden , daar UED. weet, dat ik mede belaft ben, hebben dit een weinig vertraagd, en ik neem deeerfte gelegenheid waar, om myne belofte te vervullen. “ls aan het geval alleen, dat wy de ontdekking van vee- le nuttige geheimen fchuldig zyn. Terwyl wy naar één ding zoeken, vinden wy zomtyds een ander „dat wy niet zogten , maar dat ons de vrugtelooze moeite, die wy tot het vinden van het eerfte hadden aangewend, rykelyk vergoedt. De gewoonte by ons, weet Ey» brengt mede, dat wy on- ze Landeryen, voor een gedeelte van het Koorn , dat ’er op gewonnen {taat te worden, verhuuren, zo dat ‘er weini- ge welgeftelde burgers zyn, of zy hebben ’s. jaarlyks niet flegts hunnen noodiger voorraad van Graanen voor zig zel. ve, maar houden zelfs, meeft al over, om aan anderen te kunnen verkoopen. Dit is dan ook myn geval; nu had ik voor eenige jaaren de opkomften myner Landeryen van drie Jaaren op zolder leggen. De Klander kwam daar, als naar gewoonte, in, en vermeerderde zo fterk, dat ik geloof , dat ’er haaft zo veel Klanders als Korrels waren. Ik was’er verdrietig over, myn Graan bedorf van uur tot uur, en ik on, om die zelfde rede geen kopers vinden, die het my afneemen,bezigen„en voor verder bederf weeren wilden, Het geval wilde ondertuffchen , dat ík op zekeren dag gaande wandelen, een tak van een Vlierboom (need, daar 1k de bla- deren boven aan liet blyven „en ’er zo mede naar huis trad ; ik had denzelven nog in handen, toen ik te huis koomende naar den Koornzolder ging, daar myne arbeiders met om- zetten bezig waren, en daar ik het graan ten eenemaal zwart van Klanders zag; ik wierd gemelyk en verdrietig op dit ge- Zigt, en fmeet den tak, dien ik mm handen had, van onge- duld op één der hoopen neder. Ik bleef by het volk, tot dat zy. de andere hoopen omgezet, err nog cenig ander werk, dat ik hen belaftede, verrigt hadden ; toen zullende afgaan , wilde ik myn tak met de groene bladeren niet op het Koorn laaten leggen „en ging derhalven naar dien hoop „daar ik hem opgefmeeten had, om denzelven mede te neemen ; maar hoe verwonderd ftond ik te kyken, toen ik befpeurde dat de plaats daar de bladeren op geleegen hadden , en die ’er rond- om liep , al zo zuiver van Klanders was, dat men ‘er niet één vernam. Die eenvoudige waarneeming bragt my verder aan het denken. Ik befloot dezelve te vervolgen , en nader IL DEEL.'NO. 1. C te 34 MIDDEL TEGEN DE te onderzoeken, of dit niet door een natuurlyken afkeer, welken dit ongedierte voor den reuk der vlierbladeren heeft, veroorzaakt was. Ik liet des anderen daags dan eenige ar- men vol van vliertakjes met hunne bladeren halen, zonder te zeggen wat gebruik ik ’er van maaken wilde; zodraik ze bekoomen had, ftrooide ik ze over al myne hoopen , endec- zelve twee uuren daar na gaande bezien, had ik het vermaak van ze zuiverte vinden. fk kreeg dien dag meer dan een fchepel, en ik liet ze alle verbranden. Maar dit was nog niet genoeg, want fchoon veele Klanders van het bovenfte der hoopen, naarden muur eloopen waren, bevond ik egter, toen ik myne handen in het Koorn ftak , dat ‘er nog meer de laagte gezogt, en zig naar binnen begeeven hadden. Men diende derhalven de bladeren tusfchen en onder het Koorn te leggen; om het hulpmiddel des te kragtiger te maaken, liet ik alles kneu- zen en pletten, waar door de reuk vermeerderd wierdt. De _ uitflag hier van overtrof zelfs myne verwagting. In min- der dan agt dagen, zuiverde ik myn Koorn zo wel, dat ‘er niet de minfte overblyffelen dier ongediertens meer in te verneemen waren; maar ik liet ’er meer dan zes fchepels van verbranden. Waar na ik myn Koorn ter markt bragt, en het aanftonds verkogt voor de gewoone pryzen, daar ik ’er te vooren byna geen geld voor krygen konde.. Om de kragt en uitwerking van myn geheim nog nader te onderzoeken, heb ik federt de muur en wanden der ver- trekken, daar ik Koorn wilde leggen, met bladen en bloes- fem van vlierboomen {terk laaten wryven. Dus trok het hout derzelver fappen na zig, en behieldt den reuk nog lang daar na; zo lang nu die reuk duurde, heb ik nooit eenige Klanders in myn Koorn vernoomen , en wanneer dezelve geheel vervloogen is, kan men dit ligtlyk eens -herhaalen. Zie daar dan, myn Heer, de uitvinding, zo ‘ik meene, die gy verlangde; dezelve kan ten minften zo langen tyd dienen als de vlierboom in zyn blad ftaat, en zelfs nog lang daarna, dat is te zeggen, een goed gedeelte van het jaar; en wat het overig gedeelte betreft, dewyl het dan winter is, en dat dit ongedierte in dien tyd weinig of niet teelt , zo mag ik byna zeggen , dat myn geheimaan uwen wenfeh . C On …_ ge DE WORMSW. BEW. DER DARM. NIET NATUURLYK. 38 jeheel voldoet. Ik deel het ven, met vermaak mede; gy unt het, zo gy dit goedvindt, gemeen maaken, mitsdat alleenlyk verzwygt , van waar het u is toegekoomen. T heb de eer my te noemen &c. O. Brief aan de Schryvers van bet Journal des Sçavans, waar in de Wormswyze beweging van het Gedarmte ontkend wordt na- tuurlyk te zyn ( 5 MYNE HEEREN, Eele Natuurkundigen , die in de Hiftoire de P Academie , année 1755, pag. 52 (f), deze woorden gelezen heb- ben: „ Wy kunnen niet met ftilwygen voorbygaan de on, » dervindinge door welke de Heer BERTIER heeft doen zien, » dat de wormswyze beweging der Darmen (4), geen plaats » hebbe in een levend dier, en niet beginne dan na deszelfs » dood, gelyk veel andere ftuipagtige bewegingen , welken » als zodanige bekend zyn”, verzoeken my om verflag van deze ondervindinge. Ik heb ’er in ’t breede verflag van ge- daan, in myne Phyfique des corps animés; maar ik wil ’er gaar- ne hier een kort begrip van geven, voor de genen die dit werk niet gelezen hebben. Zie hier hetzelve in weinige woorden. 