Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Sedert eenige weken verbond zich de Sikoempoelan in oorlog met een dorp. BU N DC OMAKHBELIEKBATAK-LANDEN t BIOE. 67 Mijn reis naar Tanjong-Doei begon op een dag, naar dat dorp gekomen, waar de oorlogsdaden meestal plaatsvonden. Het dorp Tanjong-Doei lag in de bergketting, die niet met houtgewaar, maar meestal met steengroeven doorsneden was. De bewoners van Tanjong-Doei hadden ongeveer drie maanden geleden aanvankelijk vormen, terwijl de andere partij nog niemand geassisterd had; dat doden door het vuur van kleine lontgeweren door de Baloe waren tewegebracht. Ik kwam er twee dagen later, na de oorlog, in Tanjong-Doei aan, waar ik de volgende dag aankwam. De Baloe van Tanjong-Doei was opgewassen, aan zijn middeling, die ik Toorsloeg, om Trede (de game bebben aangenomen, indien de wraaksnacht, ontstaan uit de dood der drie boulevardiers, niet heel serieus genomen, en hiermee in de oorlog lag, dat de enige voorwaar was om een vrede te bereiken, de inleidende medeling Tan vergemakkelijkte, Terworpca waren. Ik legt tentamen dine kei volgende: Tabakleger-Docor had een reeds gezocht Tan 15 of 20 buffels Tan Oorlogs-Document Le Tolereren; dit weigerde de schuld te voldoen, die ongeveer 120 tot 160 dollar geldswaarde belopt. Daarop baden de Tan Oorlog-Document en Had ik daarvoor aan betaald Tan Oorlogs-Compensatie bij die as Tolereren arbeid geregeld genomen, en vroeg ik de gewoonte de laad met voeden in 't boek genaamd Tan Oorlogs-Compensatie, in plaats van Tan te beleren, had ik dan ook log begonnen, ga, no als de zaak na atoad, terwijl de Bijstander in beide partijen toegevoegd was, had de jonge Pijn, die bij niet Dood geworden was, een wreeden dood te waken. Dat tweede oorlogsTolerende vroeg ik of het genoeg en al ready Tolereren niet gemaakt aan oorlogsTegen en zabauderen, ontegenzielig indikte ik de hoogte aan. De oude levensloop. Hoewel het buit in twee plakken, die ik de naam gaf, die dan in de andere zijde van de Wereld leefde, was reeds meer dan tien jaar oud, en werd volgende wijze: Sikongo wierf in de nabije landschappen hulp bij pen aan, die een aanzienlijke beloning en soldaat ontvingen. Tan Docor handelde evenzo. Op deze wijze kwamen er van beide kant soms 1000 tot 2000 man op de been, die, na het ontvangen van loon, op een behoorlijken afstand eenige spelen leefden. Niemand werd gewond, en na 2 of 8 dagen naar hun huis keerden, totdat een nieuwe oproeping, en natuurlijk ook nieuwe beloningen, de ridders op nieuw in 't standperk deed verschijnen. Hier moet ik gewag maken van een voorval, dat bij mij geen licht deed opgaan over de gebrokenheden der Bataks. Desalniettemin, namelijk te Tandjong-Doeri, te midden der aanwezige verzameling, jongeling, die ik mij met zekerheid herinnerde, den vorigen dag Sikoempoelan gezien te hebben. Ik verbaasde nu tot mijn verbazing, dat daar wezenlijk te huis behoorde, en dat het geblokkeerd toeliet, dat veel bloedverwanten elkander ook gedoen den oorlog ongedeeld konden bezoeken; de bezoeker had namelijk bloedverwanten in Tandjong Doeri, ofschoon hij zelf te Sikoempoelan woonde. Huwelijken van een dorp naar het andere zijn zeer in geblokkeerd, meer zelfs dan in eigen dorp, en zo bestaat er veel bloedverwantschap. Tevens werd medegedeeld, dat het voor een daad hunner onwaardig was, om een vijandelijk dorp in brand te zetten; dit gebeurde intoe achten wanneer het eerlijk veroverd was. Deze beide daadwerkelijkheden schenen toe als naklanken uit de riddertijden in Europa. Voor 't overige heerste er een grote noodslagteiging te Tandjong Doeri; die van Sikoempoelan hadden toch op nieuw 2000 man niet geantwoord ontboden, en de Bataks van Tandjong-Doeri wachtten met vertragen hart de aankomst van deze nieuwe macht af. Zij waren tot toen in de gelegenheid geweest, tegenover dergelijke hulptroepen aan een armee van huurlingen te stellen; hunne middelen waren echter al snel uitgeput, en hieraan was het overgebleven toe te schrijven van veel rijker Sikoempoelan. De anderen dag begaf ik me 's morgens naar Silindong. Ter halve weg ontmoette ik het aftrekkende leger, bestaande uit een hoop mensen, eenige honderden, die met mij langs of aan de rechterkant van de weg liepen, met elk een koppel lontgeweren in hun hand. Het leger trok langs verschillende wegen, naar mate hun stand op grooter of kleiner afstand gelegen waren, in een afwisselende richting, tot uiteindelijk op Sikkompelan aan te komen, waar ik aan de zijde van de rechterkant van de weg stond. De middag begon ik Silindong te bekenden, het dorp bezaaid met kooplieden, die het omringden, leerrte een bekoormde geschatte prijs voor het geheel en al ingepakt door beelden, die 600 tot 1500 totaal boogschoten lang bij een breedte van twee meilen. Het gebied heeft een groot gesteld, waarin 40 tot 50 dorpen, de Batak vormen, hangen; al die dorpen, behalve een twintigtal andere, die op omringende, boordige bergen gelegen zijn, maken het landschap uit. De Batang-Tarob heeft een breedte van niet meer dan 15 tot 20 meters, en doortrekt het dal in de lengte. Ik bleef in een der aangrenzende dorpen. De tweede dag na mijn aankomst vond er een grote markt plaats, waarvoor ik veel een hoogland belangrijk achouwappel opleidde. far aDen near mgne giMing 8 iL 4000 penonen bgeen geweeat ign. Ik ri [digtnhfid le aien welke Toortbrengielen de indaatrie fan de Ba- ifchwhrhappiin van Qroot>Toba oplererde* welke nog Tencheiden dag* is ferder gclegcn waren. Hieronder tioffen eenige met knnat en lak gewcTcn katoeoen tioffen en aierlgk bewerkte koperen Toorwerpen Im ep m c ikiaimhriri ; ik kocht een en ander Tan beide. Onder de ar^ Mea ait £iiropa warn er Tele witte, eenige bonte katomen atoflen I |wcn brMdpannen Toorhanden ; onder de Toortbrengaalen ran Indii iMien giof Chineeadi Taatwerk -en JaTaanadie pmimtabak ; Tcrder Um ItTcnmiddelen • Toortbrengiekn Tan het land adf, ab rgat» kip- •, nikcr, kokotolie en Truchten. Older de dniaenden, die op de marktplaata Tenameld wann» heron- • idb maar weinig kooplicden, die het Nederlandich etabliatemcnt faaoab beaocht en bg die gelegmheid eenige Eoropeancn gcnen diia; Toor do andercn lererde ik een ongewoon gedgt en eene icld- ^ imd^ning op. Van aUe kanten Tcrdrong de een den andcr' *i^ te bewoadeitn. Nu it het eene cigenaardige gewoonle %an dii 70 REIS IN BE ONAFHANKELUKE BATAK-IiAia)EN » EKZ. Land, daar ieder man gewapend verscheen, en wel niet alleen met de Javanen en Maleijen gebruikelijke dolk (kris) — daar aan gewoon, en dit zoude ik dat heel natuurlijk afgoden hebben; nog alles was hier tegenwoordig met geladen lontgeweren, pistolen en sabels zonder scheede, zodat men meende mot in een legerkamp te vinden, en nogtans hield ik mij overtuigd, dat ik hier door loze vanden mensen omringd was. Hoe het hiervoor ook gesteld zij, in gewoonte getuigt van een hoogen graad van wederzijdsche wantrouwen. Werkelijkheid daarvan zocht ik in de omstandigheid, dat er onder de aanwezigen veel uit andere landen waren; daarbij komen de eeuwige ruzies, het gevangennemen van onderlinge ontvoeringen uit afgelegen dorpen wegens speelschulden, het weekelijks voorkomend roer, de terrein weg, die een deel der aanwezigen via moesten afleggen om hun weg te beletten; dit alles te samen genomen maakt het natuurlijk, dat ook mensen elkaar kunnen kwaad doen, wiens rekening nog niet geheel vereffend is, en die nog steeds daarmee wraakzucht kwalen over vroeger ondergaan onredelijke handelingen. Onder deze omstandigheden had ik toegezeten passend en gereden gehandeld het algemene voortbestaan te volgen, en ik verschenen met een groot kaapistabel, waarvan ik de scheede thuis had gedaan, terwijl ik mijn geweer met dubbele loop, dat met hagel geladen was, droeg. Hiermee kon ik de voorlichting proeven, eenige eieren te doorschieten; hield ik daarenboven, aan niet politieke beginselen, als tot natuurgebied eigendom, Toor door Tontoergang, Tossohen Skompelen en Sialindong had beallt door Tandjong-Duren, mijn weg genomen door nog 4 of 5 dorp in de buurt; desgelijk had ik gedurende mijn openthoud in Sialind verscheidene naburige dorpen bezocht. In al deze plaatsen vond ik of meer gevangenen, die met de voeten in 't zool van een stoel zaten. Waren het mogelijk geweest, dan zou ik hen gamble bezoeken; de meeste van de gevangenen waren uit andere plaatsen afkomstig, en waren in schuld gevangen gezet voor hanegevechten of andere risicospeletjes waarbij ze hun geld verloren, en schulden aangegaan, waarvoor ze in hetzelfde tot borg gesteld hadden. De spelers onder de Bataks hielden zich bij de Europese; men hield er veel van. Dat totgegeven te borgmo, wanneer hun geld op was, onder de Bataks werd Tandjong-Duren naar de speler gamble van 10 tot 12 dala toegelaten, daarvoor weer hun eigen persoon als borg gesteld, en wanneer ze niet konden, laat men hen werken. Dit gewoon worden Bataks die alzo in ballingschap waren, door hun familie gefinancierd; niet alleen voor dit speletje maar ook in de Indiëse gemeenten, en de Bataks hielden hier de naam niet; ook in het Lebak en Ambienen had die gemeenschap plaats, en betekende ze al hetzelfde voor de Christenen, die licht in dit opzicht dikwijks van een leer leerwreede en beruchtige inquisiteur hadden leeren kennen. De munities die ook in de vrije Bataks-landen woonde als in andere en in 't algemeen in den Oosterse dienstbandeling koeleraan, ingeprente en Amerikaanse dollars, of stokgeld, als geld voor het dagelijks gebruik afgewogen. In de Nedelandse bezittingen aan bovenstaande aan een aantal miljarden koper en papieren geld verspreid. Mijn reis in de onafhankelijke Batak-landen. Eerste reis. Gondong Nderikbe, gondong van zilveren munten, werd aangevallen. Op het jaarwede aan alle ambtenaren, officieren en militairen, en in algemene zin aan alle ambtenaren, werd een toespraak gehouden over de noodzaak van het land dienst, geleid door een gondong van koper en een gondong van zilver. Zolang er in de Nederlandse beïntkingen bestaat, bevat dit geen andere nadelen invloed, dan dat de ambtenaren beter langzamerhand boeger worden; tegenwoordig wordt het omzet in koper verhoogd tot 50 procent. Het koper is algeheel in contanten (geldsakken) van 1000 tot 2000 guldens ontvangen. Toen ik de regering naar Sikkumpelan aanvaardde, kocht ik een aanlegwaar die, op de dag van boek niet veel onbeduidend van den door leden gevolgde, mij toch in vele dorpen bracht, die mij nog onbekend waren. Hierbij had ik de kans kennelijk te maken met Bataki-mondelingen. Op den tweede dag namelijk na mijn vertrek van ... Silindong, vond ik op een halve mijl afstand van een dorp in het gebied, midden op 'den weg, die naar het dorp voerde, een stok in den grond gestoken, aan welke bovenste twee vooreipiën taScemaakt waren; vooreerst een obi (een gewas, dat naar den aardappel gelijkt, maar langwerpig, soms tijds een span lang), en uit deze obi was, aan de andere kant van kunstenaars-genie, een menschengedaante gesneden, die belangrijk doorboord was van een in miniatuur gesneden kruis. De aanleiding voor deze allegorie te vinden was niet moeilijk: ik zag, namelijk op gelijke wijze sterven. Het tweede voorwerp, ook al aan 'den stam bevestigd, was een bamboesriet van een voet lang, in welks groene en weeke schors een brief geschreven was; mijne Bataks lazen die en vertaalden hem in 't Maleisch. De inhoud bevatte een mystieke bedragen voor elk die ze op zichzelf wilde toepassen, want een werd er niet in genoemd; ik hield het geheel voor een en stoorde er mij niet in 't minst aan, maar trok heel bedaard op naar onheilspellende dorp aan, dat waarschijnlijk was de woonplaats was van den briefschrijver. Het opperhoofd ontving mij niettemin met genoegen en wilde niet te geven, dat er 200 iets in zijn dorp gezaaid waren (schied zijn). Intussen rustte ik een half uur uit, en Kili kwam op den inval van den aardappelman aan een vuur te braden en onder het gejubel van de Bataks op te eten. Bamboesriet dient in de Batak-landen algemeen voor de correspondentie; de weekse schors van deze houtsoort is, verscheidene gescnde, bijzonder geschikt om er met een mes of ander puntig voorwerp in te snijden; wanneer ik een boodschap naar een afgelegen dorp had, heb ik niet zelden van dergelijke brieven bediend. De voordelen van den briefbewaarder der Bataks boven zulk een in Europa zijn in 't oog vallen: vooreerst kan hij den brief, wanneer deze lang genoeg is, als stokgesneden; ten tweede kan hij uit het holle bamboes drinken, als hij dorst heeft; ten derde kan hij zich daarmede elke opdringer of onweten gast van het land houden. Daarentegen loopt hij gevaar, indien hij ongekende tijdingen overbrengt, daarmede afgestraat te worden. Het bamboes, dat overal groeit, is evenwel zeer goedkoop schrijfmateriaal. Zeer dikwijls worden briefjes-doux in bosschen of velden geplant, waar de Bataks... Vrij dagen later was ik weer te Tandjung. Dit Nederlandsche etablissement is gelegen aan de noordelijke kant in het binnenland van Sumatra, eenige dagen reizen in zuidwestelijke richting ligt het fort Delat. Beide de plaatsen bepalen de grens van het militaire, Tandjung, een compagnie, fort hart 60 man. Het gebied tussen de twee hoofdplaatsen in het binnenland is Balak, zij er wel is waar nog enige andere, die meer noordelijk gelegen zijn, als Tapanuli, Baroe, Singkel; de drie plaatsen vormen een soort kana aan de zeezijde en vormen meer dan de hoofdplaatsen beschaven. Op fort Delat berust de Nederlandse ambassadeur, die de bestuurder is van de provincie Groot- en Klein Brandeburg. Te Tandjung is een gouverneur, over de landgeschappen Angkok en Sipirok. Tapanuli is een resident, over de gezamenlijke Batak-landschappen. Ik tassa van ondergenomen landschappen komen wekelijks Op verschillende dagen tot een algemene beraadslaging (bijeenkomst) naar Fort Eleout en Tapanuli, landschapsgewijze bij elkaar, onder van den ambtenaar, die op elke diepte plaatsen gestationeerd. Alle Toorkomenden bezwaar en geschillen worden hier voor Besleuteld. De door de regering aan de bevolking opgeplakte werken aan wegen, betaling van koffie- en indigo-planten, de noodige openbare aanbouwen en gereedgemaakte kuipen (latienen) voorzien naar maat en welriekend opscheiding aan de aanwezige vrouwen, generaal van nalatigheid en weerspannigheid met stevige straffen. Het Territorium van de ingebruik genomen koffieplantages de kustplaatsen Natal, Ajer-Bangis en Tapanuli, 5 a 7 dagen is 1 keer doordringend Toor de laatste, omdat zij genoodzaakt, over deze gebieden aan te zien de koffie op zijn liefteltje waren ter goed dat daartoe dikwijks enige verboden hemelwerken worden gepleegd. Voor het vervoer per as over de rivieren wordt gebruik gemaakt van kano's. Deze eenigzins bezwarende slavendienst ten dele te ontduiken, temigelede ten jaar 1845 eenige dorpen in Mandaheling de geoogste koolboonen en begroeveing te. Evenzo was het gesteld in de meer zuidelijke gebieden, zoals Maleieeland, waar de kool naar de kaasstations vervoerd moest worden; hier kon men echter eenige dagen ver beter transport per as toepassen, en voor het overige deel van den weg maakte men later gebruik van lastpanden. Terwijl men dusdoende een groote verlichting bracht aan de Maleishe bevolking, zat men stil in de Batak-distrikten, hoewel juist hier de stroom naar evenredigheid veel bloeiendere en productievere was, dan in de Maleise landen; omdat men met de Bataks niet zoveel omsichtige taakgebieden gebemist en hun meer werk oplegt dan de Maleiers, die te nog toe, om zoveel met geschenken aan te pakken, en daarbij toch nog elk oogenblik opstonden. Niet alleen op Sumatra, maar ook op Java en de overige eilanden is de transportmiddelen een tot nu toe onopgelost vraagstuk gebleven. De lastpadden, waarvan men ziet in de bergstreken bedient, worden steeds gedrukt door de draagzaden en spoedig onbekwaam. Men heeft proeven genomen met kamelen en muilezels, die niet naar wens hebben uitgevallen. Op Sumatra is de olifant zeer algemeen, dat men op het idee is gekomen, of men hierin van dit dier geen voordeel kunnen trekken. Het temmen en africhten van olifanten is op Sumatra nog onbekend. Wanneer wij thans een blik slaan op de onafhankelijke Bataklanden, die ik gedeeltelijk doorlopen had, dan kan men de belangrijke veranderingen, waarin deze in de laatste jaren tot de Nederlandse Gemeente hebben gestaan, met de naam van indirecte afhankelijkheid stempelen. De radja's van Klein-Toba komen min of meer in aanspraak met de Nederlandse resident te Tapanuli, en ontvangen nu en dan instructies en boodschappen. Zij zichzelf zijn zeer bewust van hun zwakheid ten opzichte van de regering, en tonen zich, omzichtig, schuwig en zeer vredelievend. Er zijn ondertussen enige verbitterde gevallen verspreid over het ongenoegbare van de Bataklanden, die geheel van grond zijn ontboet. Eensdeels gaf de moord, die kort na 1840 aan de Amerikaanse leiding gebeurde, aan de anderen, die weinig bete dienden, troepen toe, om in het oosten van de Bataklanden aan te vallen. Dit leger lag in een vlakte en was door zijn ligging aan te vallen. Zij kleine troepen trekken licht een charlie even naar in de onafhankelijke Bataklanden uit, als in de Nederlandse kolonie. Een kleine expeditie uit Nederlandse troepen besloot, na onderzoek door het ontoegankelijke van het terrein, en na meerdere pogingen heeft men zich niet aangewend, om de aanslag van het belang te wagen. In het noordelijke deel van de Bataklanden, of Minangkabau, is dit nog steeds zo. Tot nog toe is dit land nog niet onderworpen. De grens daarvan, de Sekanagi, is een klein deel van de Nederlandse; Baroa en Singkel aan de andere kant hier de hoofdplaatsen. De regio Orohoi-Toba, voormalig besproken aan de rand van Silindong, waar men daarbij ondersteunt, was, Indianen geen Batak niet geweigd badden, me te begeleiden. Toba staat nu in geen van de minste betrekkingen met de Nederlanders, en is in dit vee geen te vergelijken met de beschrijving landgrepen. Daar moet lib een groot binnenmeer van afkn in omtrek bevinden, waarvan de oever en het omliggende land dan honderd Batak-dorpen midden bevinden. Dit meer is aan de westkant niet alleen maar strategisch aangegeven op de kaart en niet duidelijk van Sumatra, maar als dit met het gebeuk landstreken het geval is. Bij de paarden, die trekken; zij zijn onvermoeibaar in het gebruik van eigendom, wel klein, maar krachtig van boven. Evenzo zijn de paarden uitstekendedragers. De Batak, die niet kunnen rijden, vangen ze uit de wilde aantallen en verkoopen ze aan de Europeanen of gebruiken ze tot dat doel. De bandara daarvoor is in Kyara van Baroa en Tapanuli. Ze betalen 4-6 dollar voor elk, terwijl men er te Batavia 100 — 300 dollar voor verkoopt. De belangrijkheid is een groot deel van de totale landen te overtreffen. Alvast ik tot het doel van opmetingen enige hoornpunten in den. Om de tempel Tan Silindong moest beklimmen. Ik had toen het gezicht over verschillende honderden vierkante kilometers, inzonderlijk ten noorden, over de nog onbezochte streken van Groot-Toba. Deze landstreek heeft een eigenaardig aanzien en moet bijzonder geschikt zijn voor de aankweek van paarden. Als zij niet zooo bergachtig was, zou zij met de prairies van Amerika kunnen vergelijken. Alle overige delen van Somatra zijn op de plaatsen, waar zij niet bebost zijn, heel boschrijk. De Batak-landen onderscheiden zich karakteristiek door het grote aantal en de uitgestrektheid van allang-alangvlakten, die in verhouding zullen staan tot de met bosch bedekte oppervlakte, als 3 : 1. Hoe onbekend ook Groot-Toba tot nog toe, wat topografie betreft, gebleven is, mag men het er nogtans voor hopen, dat de Nederlandsche regering ook voor dit land betrekkelijk de bevolkingsstatistiek aanwijkend ingelicht is. De resident van Tapanuli ontbreekt het niet aan een genoegzaam aan tal vertrouwde Maleiers, die niet alleen, Bang en Tapanuli handel drijven met gindsche gewesten, ongehinderd hoeven en toegreiken, en in staat zijn tamelijk juiste berichten te leveren. Nadat ik te Tobing eenige dagen rust genomen en gezien en bevonden had in orde gebracht en gemaakt, Volgens mijn sofin de taak over, het woeste en weinig bewoonde bergland tussen Toboki, en de zeekust te onderzoeken. Intussen behoorde de streek lands tot dit einde moest doorreizen, tot Angkola, en was dan Nederlandse gebied. Het voetpad, dat door de wildernis en 3 à 4 kleine Batak-villen voerde, was tamelijk begaanbaar, ofschoon ik eenige malen over kleine rivieren moest zwemmen, en zelfs op één dag achttien maal één en dezelfde stroom, dikwijls tot aan den hals toe, moest doorwaden. Na deze niet zeer gemakkelijke tocht van vijf dagen kwam ik aan de monding van de Batang-Taroh. De rivier, 10 dagen hooger op in Silindong niet meer dan 10 à 15 voet breed, heeft hier een breedte van 300 voet. Zijne diepte zou kunnen dat er zeeschepen konden inloopen, waren er aan de monding geen diepten en zandbanken, die dit verhinderen; ik vond maar drie gewone Maleisische huizen aan den oever der rivier; in een van die huizen trok ik mij uit. Ik bracht daarna een paar dagen door om de Batak-bevoking te Tobing en de omringende dorpjes te bestuderen, vroeg in de ochtend verliet ik den plaats om den linkervoet van de rivier te gaan onderscheiden, in weerwil der grote krokodillen, waarvan hier een zwemmend, zoode er geen gevaar in een gewone Europese schoal; de kleine kano's, die er hier lynnen niet breder dan twee voet, en de diepgang daarom maar 6 voet, hoewel ze 18 à 16 voet lang zijn. Deze kano's, die de taartogen dragen, kunnen de noodzaak, maar met moeite drie menschen wanneer de zeer weinig mogelijk bewegen. Waar koosbakken in, koos als de boeken in Europa die bebben, dan Mijn oog gaf en al onbruikbaar aan; het bleek echter dat men genoodzood was, Om den bodem der kanoe neder te zetten: Bovendien bleef de natuurlijke Stroom vandaag groot en de vaartuigen wankte maar weinig of niets. Gisteren Dus, toen wij de Batang-Tarok hadden verlaten en met het Klep wegens waren naar Singkoeang, dat 1,5 dagreis meer zuidwesten Van het eiland ligt, zwom de boot aan een meer Balik achter onze Boeken na. Toen wij midden in den stroom waren, bemerkte ik een Vlak gelakte Toren in het water, die, van Toren een overhangend boek, Langzaam onttog de kanoe aan. Het water was troebel, ik zag het Torenpateverk niet zien, maar in elk geval zwom een of ander dier onder. Toen wij nagenoeg den anderen oever bereikt hadden, Vij de dreigende waterkracht afzichtelijk achter den boei, en toen Ik aan land kwam, opende de ploteling een afzichtelijk groot Gat, als een kabina, sloot zich weer, en de arme Gigit was verdronken. Bij aankomst te Singkong waren er ongeveer 50 Maleisische soldaten die de boecen temgekeerd met kamfer. De gewonnen terrein werd nog tijdelijk onbekend gehouden, wil ik die hier voorgaan. De gehele zeekust van Singkel, Kalaly en de niet ter beschikking van de kant gekregen Batoe-eilanden, bevatten vele kaoldermuren, die in andere gewosten van Sumatra niet gevonden worden, en de niet talrijke bevolking van deze eilanden, declareert uit de bestaande, bood zich voor een belangrijke beveiliging met het opzoeken van de bevolking. De ongehoorlijke oorlogsdaden van de Britten en hun natuurlijke oorlogsmaterieel in Europa nagenoeg onbekend, want, wat de kamfer aanbelangt, is in Europa in den hoofdweg niet voorkomt, die plekt slechts in Azië en Europa. kleur op de echte; in ton van ten chips de natuurlijke kamfer heel terzijde ten geprepareerde. Deze bestaat uit kleine schijfjes, zoo dun als een cel tel ovaal, deels rond; de grootte achterstijves hebben maar 1 doormiddel doorsnede; dikke stukken, in algemeen doorgaans de Europese kamfer staat, ziet men daarbij in 't geheel niet, en ik vermoed, dat de kamfer, die ons uit Japan en China aangevoerd wordt, niets anders is dan een door kunst verkregen product uit het sap van den kamferboom (Dr. Balanophoraceae Camphora Colebr.). Het sap namelijk is ook in Indische gouden koop, dewijl het uit iedereen stam kan worden afgetapt, terwijl er in een duizendtal stammen maar 1 gevonden wordt, die kamfer bevat. Om deze reden gaat ook het opzoeken van kamfer in de bossen veel moeilijkheden gepaard, en tot het onderzoeken van de boom, waarin zij voorhanden is, wordt de praktische blik van een kennis vereist. Heeft men nu zulk een stam gevonden, dan maakt men daarop onderscheiden plaatsen gaten, die 8 a 4 duim diep en even zo hoewel zijn. Wanneer men dan de tekenen ziet, waaruit op te maken is, dat hij kamfer bevat, dan wordt de boom geveld en zorgvuldig verzorgd. Stelt men nu, dat er onder 300 boomen aan is, die de kenmerken heeft, en onder drie gevallen stammen aan, die met kamfer bevat, gewoonlijk niet meer dan een vingerhoed vol, dat men hieruit kan opmaken, dat het een ondankbare oogst is. Zeer zeldzaam is er gevallen, dat er in een stam of een heel pikkal kamfer voorhanden is. Dikwijls gebeurt het ook, dat er naderhand kamfer gevonden wordt in stammen, waarin men na het nederhouwen vergeefs daarom gezocht had. De kamfer zelf bevindt zich in kleverige vorm in den stam, gewoonlijk onmiddelijk onder de schors, intact zonder enige vermenging van bast. Daarentegen heb ik aan kamfer boomen dikwijls uitvloeisels van bast opgemerkt; deze is smerig wit en heeft maar een zwakke kamfergeur en is van geen waarde. De kamferboom zelf is een rank opgeschoten stam, die een hoge vlaai van 80 — 100 voet bereikt en een omvang heeft van 4 a 5 ellen; schors is bij de jongere boomen van een glinsterend roodachtig gaat de bladeren zijn klein en hebben in kleur en vorm wel iets van die van de berken in Europa. IBIS IN DONAFULARIULUKU BATAI-LAMDEN, BBS. 79 Kadaan koopen de op Sumatra gevloede kamfer op, en die naar China. Het kota of Indiase port doet in de havens van 80 tot 100 gouden Hollandse. In het gebied zijn meer HBSi. dag er jaarlijk 400 tot 600 kalum, ter waarde van 40—60,000 pecuen, waaronder meer geroerd. De Chinezen, bij wie ik onderzoek deed, hadden ik gemaakt, dag men in China tan de asbare kaanders maakte, ge-, dag men er acht veel van bedeelde tot het beheer van de schaken. Het eenzijdig waren de bovenborden kamfer, die iedere van de haven gewonnen twintig faleken bad meege eb ragt; drie bunder bad elk van een waarde van 80 tot 100 thaler. Eenige anderen, de warme of i kattie; Sommigen leefden nog minder. Daarom baden ze verwachten drie maanden in de haven opgeboerd. In de dorpsgebied den lieden leefden, bedreven ze gewoonlijk houtsnijwerken, die van de kamfer te koop en toepassingen doen uitzenden, natuurlijk tegen 800 pct. Ook kamelen werden namelijk met geringe modificaties onder de beheer van de mensen, die de aarde bewonen, te delen. Qeld bedienden allemaal, al naar de bovenste tenigkeiten; dan belaadden ze de schuren, boonden, hooibagens, knipogen met al het meegebrachte en eten allerlei geregten. Na 8 of 14 dagen zat het weer volgevuld met producten en maakte dan weer nieuwe toegangen naar de haven. Daartoe boden ze een levensboom, die om de kaanders drie maanden groeide, en wel grof, droogde Indische pepers, tabak en . De as nietgekauwde kommen per persoon op 10 tot 18 thaler. Zo dan wader een nieuw onderzoek tot stand gebracht. Veel gevallen deden mg de opmerkingen van mijn reis en ga te Stingkoeang, over de nieuw-aangekomen. Hij bijna beter roor, Men aan iedere van ben konde zien, bovendale kamfer bij meegemaakt Zie eens, een boodschap (dsUa) gebonden beest, al ware bij een cent De pant dan is naar de wolken gericht, en tie tfin Bee aardje happelt hij door been; bet is, als of bij den Aha. 80 BEIS IN DE ONAFHANKELIJKE BATAK-LANDEN , £N2. Lei nog maar even met de punt van den voet raakt. Voor zulk soort gebruikt men hier de uitdrukking: "Die terbang" ira bula djalan laku (ligt Theegt, hij kan niet meer gaan). En nu vraag ik: Kan men niet aan die kerel zien, dat hij 2 flesjes kamfer heeft meegebracht? De nagels van zijn vingers zijn ook al rood gevormd, alles op zgn. modo aloea (grote manier). Niets is potsierlijker dan den leerling Mingo (die heette hij) over 8 dagen nog eens te zien, wanneer dat alles verkwist is: dan heeft hij lood in de schoenen; in plaats van den sierlijke hoofddoek, die 4 gulden kost, heeft hij dan een blauwe lap om het hoofd, en zijn zijden kledingpingga (gordel) heeft een dito verandering ondergaan. Nu is hij nog overtuigd, dat hij met den witte haan, die hij onder den arm draagt, in acht dagen al het geld heeft afwonnen. De haan moet henzelf zijn en kost 15 gulden, en als hij nu al dat geld heeft, dan trouwt hij dood eenvoudig een rake eenvoudige uit Natal." Den volgenden dag aanvaardde een gezelschap van zeepersoneen nieuwe kamfer-expeditie. Ik besloot daaraan deel te nemen en dagen in de bosschen te leven, te meer daar ik het tot nog toe weinig bekende binnenslands gelegen meer Danau-di-atas wilde lezen kennen. Wij voeren den Singkoeang-stroom een dagreis ver op. Ik had voor aanjager en mijn Bataks, voor deze keer maar acht in getal, benevens mijn twee bedienden, een grooter vaartuig gevonden, met 6 grote riemen en dat ons zonder enig gevaar bevatten konde. De zes Maleiers die kamfer gingen zoeken, volgden in twee kleine sampans. De rivier van den mond tot een dagreis stroom op, 260 a 300 voet breed; dan wordt ze allengs smaller, totdat zij eenige dagreizen verder een smalle beek wordt. Het dorp Singkoeang aan haar mond, met 25 a 30 huizen, was het enige aanzienlijke dorp; hoe verder wij opvoeren, des te ... Batuah is een eigenaardige Maleische term; daardoor doet men iedere niets bedenken, op wie sedert zijn geboorte een soort van bestemming rust, die hem onkwetsbaar maakt. Vele Maleiers staan in den rij, dit is hun hemel te zijn, en zelden waagt iemand het in oorlogstijd te strijden tegen zulk een goddelijk man het noodlot. Even als dit bij mensen het geval is, geloopt men ook van dieven, dat zij batuah zijn. In een onbekende waterweg, enz. Ter hoogte van een nienschen trokken wij aan. Na de onderhuidse schil te hebben doorgewagen, staken wij in een barrière. Drie families met kinderen trokken op de liegend koffer en namen veldwerk de vlucht, tem - zij niet op het einde van de loopen, half angstige toon toe, te eiken; krokodillen. Op den overgegeven uitrusting, aangetrokken zich, ion weg naar achter, aan tijd Iza zien stroom; nu en dan hoorden wij een echte klopoptn, of fijn in oor roepen hun onaangenaam geachterhoor horen; voor was al een stil en dodelijk. De Makten, die in hunne klantendoost dan eens achter, dan eens nevens ontwijkend, zogen onz waarschijnlijk. Alle Maleisch volken zingen meer door den moed dan door den en niets komt hun kluchtiger voor dan het gezang van een smakeloos Dit klinkt huneren oren zo vreemd in 't oor, als hunne neus kun een doen, en zij maken er gewoonlijk eenige satirische antwoorden. Nog zo het meer grappig, indelend, ik heb ooit een vrolijk gezelschap bij gebracht het Europisch getal na te apen, en dan lachert uitbantte. Zeker zou hier een vruchttarif moeten zijn Luid en een groot concert te geven! Al ben ik nooit een groot lachert had kunnen vinden, waarbij ik roep ik soms waren wesentlijk minnaar onder de Maleisten hebben, die met een raar instrument, zo al een onze trouwens andere vonden het gezang aan te vangen, Van de lippen door den neus vond ik dit niet uitgelezen: Mijn vrolijke Maleiers waren intussen gek genomen door een kleine rivier, die wij opvoerden, wanneer zo stroom, dat ik de limiet korte bandriemen moest vervangen. Toen hielden wij mensen door te komen daar aangekommend in de aardbever; eenige keren moest ik het laten lopen, wat ik kleins doorlopen Ik bijna geringe avond, bij de Maleisters had ik dan eens aandachtig niet volgend onderdeel, de stroom weer naar buiten woon taaie in de rede, de grootste voorraad in de rivier. maakt, en niet dikker dan een vinger. In het bovenste gedeelte van deze steel wordt het zweef, dat tot bijl dient, in een daarvan aanwezige opening gestoken; dit zweef is 7 à 8 duim lang en gestoken in warm water komt op een Europese beitel of houwer wonder handig, maar loopt toch naar beneden, waar het scherp is, iets breder dan op de opening, waarin dit instrument gestoken wordt, bestaat gedeeltelijk uit bindwerk van Spaanse riet, en daarom zit het ijzer tamelijk raai. Dat dit oogenschijnlijk zo licht en kleine instrument heb ik in kader van de grootste stammen zien neervallen, dan met een Europese bijl naar gelijk zou kunnen zijn. De elasticiteit aan den steel maakt dat houwen veel krachtiger is, en door de grote lichtheid van het instrument wordt het mogelijk, in denzelfden tijd drie slagen te doen, waarbij men met een Europese bijl slechts 1 houw zou kunnen toebrengen. Daarbij heeft deze bijl een tweeledig gebruik: voor het vellen van bomen wordt het ijzer zoo in de opening gestoken, dat het scherp loopt met de lengte van den steel, dus als een Europese bijl voor andere oogmerken, als bij het uithouwen van boomstammen aan kanos, of voor het maken van planken, wordt het er dwars ingestoken zodat het de gedaante verkrijgt van een houweel. De Maleisische buren in de bergstreken van Sumatra zijn allen uit hout gemaakt, en vorderen een groot aantal planken voor de wanden. De Nederlandse ingenieurs hebben zich groote moeite gegeven tot de invoering van groote zagen, te einde hiermee spoediger en gemakkelijker grote planken te kunnen maken. De Maleiers keerden intussen snel terug tot hun oude methode, het maken van planken door houtbijl; evenwel zogen kleine sawmills bij hen algemeen in gebruik. Zonder twijfel zou de manier waarop zij hunne planken vervaardigen, zeer omslagtig te zijn. Na het vellen van een boom, splijten zij die, door middel van ingestoken pennen, in verscheiden delen van 2 à 8 duim dikte, en deze schuiven worden dan afzonderlijk met de bijl bijgehakt. Tot het verder doordragen kwamen wij aan eenige boomen, aan welker bovenste takken kleine kippen hingen van ovale of ronde gedaante. Dit was boschhonger. De huidige maakten zich direct over deze buitengewone ontdekking geen illusies, maar mijn opmerkzaamheid werd echter opgewekt door een klein heen en weer. In de boom oorlog, naar het, 60 a 100 meter hoog; daarom bewonderde ik de bruuskheid van den beer, die zoo hoog durfde klimmen en achter de verspreide takken wagen. De limben had beneden aan een paar takken, maar van boven een schoof breede kruin. Aan de boom hing alleen 80 honingbies; die kleefden aan de kroon van den grooten coder aan de hoofdtakken; aan den stam leunden waren ergomelijk. Ik giste waren circa 2 a 3 voet lang, en naar dat de tak, waar aan meer of minder dik was, 1 a 1 voet breed. En voor aanvang van de honing en was leerde zulk een boom op. Voor het oprichten van oude grote hoogte opgelegerd. Ik zag de boom ook moeder toe maken, tenzij hij den boom Telde. De Kalegers zeiden niet waarachtelijk, omdat de beer later weer nesten op de takken, die men aldaar aan de honing beroofd had, hoopte. Ik ging die nacht toeberdelen gemaakt toe komen om beter beklimmen ge te maken, Tot wanneer dit de afgelopen nacht, en waren die net afgelopen, dan de bergen harren stand die nacht niet zien, of onder geen garantie. Ik nam intussen mijn geweer en schakelde den beer heel onaangenaam in het werk, daar ik een kogel op de hooiwagen africhtte, zodat hij ten de aanzienlijke hoogte op den grond viel. Die was ongeveer tien meter hoog. Wanneer ik opten zijne huid van de Maleijer bevatte, zag ik die al een proef middel aan te zagen, wanneer ik er namelijk op wilde springen en zitten. De gal was ook een geneesmiddel voor ik weet niet welke ziekte. In de Maleijer, die op het kamferzoeken uit waren, had die gemaakt aan de honingboomen, en hierdoor hooivlagen kunnen geregend worden. Zij wilden met vechter terder geleiden, zodat ten minste vlees in best te nemen. Dan eindelijk kwamen wij terug, bij het afvaren van den stroom, zagen wij de lichte boomen, die hoog in de lucht stonden. Of deze dieren in de onafhankelijke Bataklanden te vinden waren, stonden zij hangen; ze waren meestal als een kluwen ineen gerusten in de takken. De nabijheid van deze dieren werd het onaangenaam in het smalle riviertje, waar de takken der van afhangende boomen in het midden dikwijls tegen elkaar sloten en soms zo laag afhingen, dat wij alle moeite hadden door te varen. De Maleijers hadden intussen een vrij breed zodat wij er zonder ongelukken door kwamen; over het gelopen maar deden van dergelijke ongelukken. Wat bet gevaarlijke der slangen in Oost-Indie betreft, daar men in Europa, naar ik geloof, eenigzins verkeerde begrippen heeft. Ik zal niet spreken over het vreemde land, dit is mij onbekend; maar op de Indische eilanden is het gevaar niet groot. Op alle mijn reizen, alleen bij die gelegenheden, dat ik op rivieren reisde, slangen in de takken der boomen langs den oever. In enkele gevallen herinner ik mij, in de bossen of op plaatsen, die met gras en begroeid waren, of in ontgonnen landerijen, slangen op den grond gevonden. Zonder twijfel zitten er daar meer, maar gedurende warmte des dagen schijnen zij te rusten of te slapen. In de bossen zitten zij daartoe op de boomen, op ander terrein, in gaten in de grond. Dit werd mij duidelijk niet de volgende omstandigheid. Toen in 1848 te Fontianak op Borneo bevond ik mij, werd daar een tal van slangen aan het verbeteren van den weg, die door het Nederlandsche leven loopt; de grasieten aan beide zijden werden gereinigd, eenige bergen verbeterd en in het fort zelf werd er aan de borstwering gewerkt; nooit heb ik zooveel slangen tegelijkertijd zien te voorschijn komen, als bij deze gelegenheid, en toen anders zag men bij deze dieren. De meeste waren in feit niet vergiftig. Het is wel aan te nemen, dat sommige slangen des nachts wel eens hazen rondkruipen, maar ik zelf heb er nooit bemerkt. Komt stoord, dan gaan ze ook ongestoord weer beneden: doch dit is een troost voor hen, die met angstige denkbeelden gaat slapen. 