Handleiding tot de geneeskundige praktijk
De zamentrekkende geneeswijze (M. adstringens ) , heeft de vermeerdering der cohaesie van het dierlijke weefsel en de beperking van eene te groote vloeibaar- heid ten doel, is daarom met de versterkende en terug- houdende geneeswijze naauwer verbonden, en heeft zelfs de versterking der vaste deelen en de beperking der af- en uitscheidingen onmiddellijk ten gevolge. Zij kan bij onbehoorlijk of te lang voortgezet gebruik, ligtelijk tot hevige zamensnoering en verharding der vaste deelen, of tot eene gevaarlijke stremming der af- en uitscheidingen aanleiding geven, en moet daarom vooral bij ontsteking- achtige en gastrische aandoeningen, en bij naderende cri- ses vermeden, of met groote voorzigtigheid aangewend worden. Weldadig werkt dezelve bij verweeking en ver- slapping der weefsels en daardoor voortgebragte passieve congesticn, bloedvloeiingen en afscheidingen. De middelen zijn deels chirurgische , gelijk sommige hiertoe behoorende soorten van verbanden, deels in- en uitwendig aan te wendene pharmaceulische , gelijk de mi- neraalzuren , aluin, lood, koper, zink, galnoten, kino, catechu, eikenbast, wilgenbast, wilde kastanjebast, radix tormentillae , ratanhiae , campechc- en mahonijhout, eort. nuc. juglandinis, fol. uvae ursi, groene thee, herb, salviae. Verder behoort hiertoe nog het uitwendig gebruik van koude en geestrijke wasschingen. § 132. l)c weekmakend ol' bevochti geilde ‘geneeswijze (7 )1. emolliens , humecians , relaxans ), heeft de vermindering van de zamensnoering in hel ligchaam, met verslapping der vaste doelen en vermeerdering der vloeibare ten doel, zij wordt aangewezen hij ontstekingachtige of krampachtige zamentrekking , hij verharding en droogheid der vaste dee- len, te geringe af- en uitscheiding der vloeibare, verder hij vreemde niet te verwijderen prikkels, scherpte der sap- pen, enz. Daar deze geneeswijze zeer veel met de ver- zwakkende gemeen heeft, zoo kan zij ook blijvende zwak- heid, en verslapping der vaste deelen en slechte geaardheid der vloeibare vóórtbrengen, ook moet men zich voor de alleen symptomatische, onderdrukkende aanwending van deze geneeswijze in acht nemen. De vochtige warmte in dampen, omslagen, baden, de olie- en vetachtige inwrijvingen , inwendig, de slijmige, de suiker- en oliehoudende middelen, gelijk de slijm van garst, gort, havergort, sago, saleb, altheawortel, rnalva , arabische gom, tragacanth, zaadmelken, melk, dierlijke gelei, enz. vereenigd met eene meer spaarzame en prikkel- looze dieet, rijkelijke waterige en slijmige dranken. § 133. De versterkende of tonische geneeswijze (M. roborans) strekt, om de gezonkene terugwerkingskracht , den to- nus der deelen te herstellen, en op den duur te versterken , vindt bij ware zwakte en gezonkene terugwerking hare toepassing, en mag daarom niet hij alleen onderdrukte krachten, of waar nog eene andere oorzaak der zwakte eerst bestreden moet worden, derhalve niet te vroeg aangewend worden, zij kan ligtelijk tot zickelijke zamen- snoering, tot plethorische , congestieve en ontstekingaar- dige toestanden aanleiding geven, of de voeding zoo be- perken, dat een atrophische toestand voortgehragt en de verdere herstelling der krachten onmogelijk gemaakt wordt. De versterkende geneeswijze vereen igt dikwijls in zich ilo voedende en zamentrekkende. liet ijzer en de mineraal- zuren behoorcn lot de voornaamste versterkende midde- len; na deze volgen de kinabast, de nagclworlel , de cas- carillen, kalmus, engelwortel, oranjeschillen en dergc- lijken; verder de biltere middelen, quassia-houl, genti- uauwortel , herba centauri, carduus benediclus, koorts- of waterklaver, alsemknoppen , ossengal, ijslandscbe mos, co- lumbo, cort. simarubae, enz. Het genot der vrije lucht, het koude bad, gepaste beweging, behoorlijke slaap , vro- lijke gemoedsstemming dienen tot ondersteuning van deze geneeswijze. § 134. De verzwakkende geneeswijze {M. temper ans , refri - gerans) bedoelt de onderdrukking van het terugwerkings- vermogen en de matiging van de levenswerkdadigheid , en vindt daarom bij opgewekte toestanden van het vaatstelsel , bij de meeste koortsen , voornamelijk echter bij ontstekin- gen hare toepassing. Het is echter verkeerd, de antiphlo- gistische geneeswijze daarmede te verwisselen, want deze, de eigenlijke ontsteking tegen te stellene behandeling is niet zoo zeer een onderwerp van de algemeene , dan wel van de bijzondere therapie en neemt niet alleen de verzwakkende, maar ook andere geneeswijzen , zoo als die in den loop der ontsteking aangewezen zijn , in zich op. De verzwakkende geneeswijze vindt in den kritischen aard van de ziekte zelve, bij de nadering der crises, bij zekere reeds bestaande graden van zwakte , vooral echter bij zenuw- ziekten, galziekten , in de kinderjaren en in den ouder- dom dikwijls eenige beperking, zelfs avcI tegenaanwijzingen. Zij wordt door eene spaarzame dieet, vermindering der uitwendige levensprikkels en door de hulp der weekma- kende, afleidende en ontlastende geneeswijzen (namelijk bloed- en darmontlastingen) in werking gobragt. Boven- dien behoorcn hiertoe de salpeter, de plantenzuren en zure zouten, de zure vruchten: wijnsteenzuur, wijnsteenroom, tamarinden, citroensap , azijn , frambozen, aardbeziën, ap- pelen , enz. 141 § 135. De prikkelende geneeswijze (M. excitans , incitans , irritans) heeft de opwekking van de levenswerkdadigheid in het vaat- en zenuwstelsel , zonder aanhoudende ver- sterking ten doel, zoo dat hare werking in eene voorbij- gaande opwekking met daaropvolgende ontspanning en verslapping bestaat, van daar dat zij hij een verkeerd, te hevig of te lang voortgezet gebruik blijvende zwakte en uitputting ten gevolge kan hebben. Bij torpor van het vaal- en zenuwstelsel, tot inleiding van de versterkende genees- wijze , en tot ondersteuning van kritische werkingen vindt deze geneeswijze de meeste toepassing. Tot de middelen belmoren : warmte, electrici Leit , galva- nismus, opwekkingen van de ziel, sterke huidprikkels , in- wendig de zoogenaamde opwekkende nervina: phosphorus, moschus , castoreum , empyreumatische olie , verscheidene ammoniumpraeparaten (amm. carbonic. , carb. pyro., oleos, liquor ammon. anis, vinos., succin.) arnica, angelica , enu- la , pyrethrum , impcratoria, valeriana, serpentaria, cam- phor, houdtinctuur , aethersoorten , spirituosa , wijn, in som- mige gevallen ook de sterke drastica en braakmiddelen. § 13G. De pijnstillende geneeswijze [31. sedans s. sedativa), heeft de matiging en onderdrukking der te sterke op- wekking en levenswerkdadigheid in het vaat- en zenuw- stelsel zonder blijvende verzwakking ten doel. Zij kan , bij ondoelmatig gebruik der eigenlijk narkotische middelen, tot zenuw- en zielsziekten aanleiding geven, of door het alleen symptomatisch gebruik, de grondige genezing ver- hinderen. Dezelve wordt, gelijk de daartegenoverstaande prikkelende geneeswijze, dikwijls tot volbrenging der le- vensaanwijzing noodzakelijk, of als inleiding en voorberei- ding tot andere geneesmethoden; zeldzamer dient zij tot volbrenging der radicale indicatie. De middelen zijn deels die der weekmakende en af- leidende geneeswijze, deels de eigenlijk zoogenaamde nar- cotiea . opium en het daaruit verkregen meconiumzuur en het morphium met zijne zouten, cap. papaver.; blaauwzu- ren en blaauwzuurhoudende middelen, gelijk: amygd. atnar. en lauroceras.; crocus, herb, hyosciam , cicuta virosa, dalur. slramonium, belladonna en nuces vomicac, met de strychnine en zijne zouten. Al deze middelen wor- den ten deele ook uitwendig of ten minste endermatisch aangewend. § 137. Door de afleidende geneeswijze [M. derivatoria s. antagonist Led) tracht men de rigting der ziekelijke wer- king of der levenswerkdadigheid in het algemeen te ver- anderen, hetwelk bij het ziek worden van belangrijke in- wendige organen, bij verplaatsingen naar binnen en ter volvoering van sommige andere geneeswijzen, met name de prikkelende en pijnstillende niet zelden gevorderd wordt, ook wordt dezelve dikwijls bij de volbrenging der sympto- matische en vitale aanwijzingen noodzakelijk. Bij deze geneeswijze wordt het doel door het antagonismus der or- ganen bevorderd, van daar is het belangrijk te weten, welk orgaan in een bijzonder geval tot afleiding gebruikt moet worden , en tot welken graad de opwekking van het- zelve klimmen mag. Bij de nabijheid van kritische werkingen, bij groote al- gemeenheid der ziekte, bij sterk toegenomene gevoeligheid vereischt de afleidende methode eenige beperking, ook moet men op zijne hoede zijn, in bet tot afleiding gebe- zigd orgaan geene beduidende zickLc op te wekken. Benevens de huid, van welke men zich het meest tot afleiding bedient , worden bij ziekten van het hoofd en ze- nuwstelsel de maag en het darmkanaal, bij ziekten der longen de nieren ter afleiding gebezigd. Behalve de drastische, zweet- en pisdrijvende middelen, wendt men ook aderlatingen aan de meest verwijderde dee- len aan, namelijk aan de onderste deelen des ligchaams, ook eenvoudige en prikkelende voet- en handbaden lot af- leiding: bovenal echter zijn der afleidende geneeswijze de roodmakendc middelen dienstig', zoo als mostaard , rad. cochleariac armoraciae., herb, digit. purp.; de blaartrekken- de. gelijk de verschillende bereidingen der cantharides, en eindelijk het vóórtbrengen van kunstmatige zweren door ungt. tart. emelicus., empl. tart. emeticus, etterdragten, fontanellen, bijtmiddelen, moxa, glocijend ijzer. § 138. De aanhoudende of terughoudende geneeswijze (fif. relinens ) bedoelt den stilstand der afscheiding in het alge- meen en van bijzondere af- en uitscheidingen in het bijzon- der, en is daarom bij colliquatieve en dyskrasische afscheidin- gen, bij bloed- en slijmvloeijingen, diarrhoeën , braken , bij overmatige afscheiding van het zweet en de pis aangewe- zen. Zeer nadeelig kan zoodanig eene terughoudende han- delwijze worden, wanneer de genoemde afscheidingen kri- tisch zijn, of reeds zoo lang bestaan hebben, dat het lig:— chaam aan dezelven gewoon is, of wanneer zij de plaats van de eene of andere werking van het ligchaam vervul- len. Ook kan bet alleen symptomatisch gebruik van de terughoudende methode, zonder behoorlijke inachtneming der oorzaken, hoogst nadeelig worden, namelijk bij bloed- en slijmvloeijingen. Het doel der terughoudende methode wordt bereikt door het opruimen of verminderen van die oorzaken, welke eene bepaalde afscheiding begunstigen en vermeerderen (gelijk soms eene bloedvloeiing , door eene doelmatige lig- ging des ligchaams alleen, dikwijls reeds geheel gestild kan worden, een te sterk zweet door minder warmhouden, de vermeerderde pisafscheiding door weinig drinken); ver- der door eene antagonistische werkzaamheid van andere afscheidingen, bij voorbeeld van de pis bij sterk zwecten , van het zweet bij eene te sterke afscheiding van bet darm- kanaal enz., verder door de inwikkelende, pijnstillende en zamentrekkende middelen, die even zoowel in- als uit- wendig en plaalsclijk toegepast worden. 144 § 13ü. De ontlastende geneeswijze (JU. evacuans ) heelt de verwijdering van zekere stoffen uit het ligchaam ten doel, en wordt naar de verschillende stollen zelvcn in verschei- dene ondersoorten verdeeld: bloedontlasting, braking, stoel- gang, pisloozing, zweetdrijving, fluimloozing. Al deze ont- lastingen hebben gezamentlijk eene drievoudige werking: wegneming van de stoffen, die ontlast moeten worden, ver- zwakking van het ligchaam in verschillenden graad, lei- ding der levenswerkdadigheid naar de plaats der ontlas- ting. Van deze drie werkingen heeft nu deze dan gene het overwigt, en het doel der ontlastende geneeswijze kan nu de verwijdering van zekere stollen uit het ligchaam, dan eene verzwakking, dan weder eene toe- en afleidende werking zijn; niet zelden worden deze drie werkingen te gelijk als geneesdoel gebezigd, somwijlen slechts de eene of andere van dezelven. Bij de bloedontlasting is meestal de verzwakkende werking het eigenlijke doel der genezing, gelijk in het be- gin van de ontsteking; echter kan ook de toe- en afleiding het voorname doel van de bloedontlasting zijn, gelijk bij aderlatingen op den voet tot herstelling der maandelijksche zuivering , of ter bestrijding van congestien naar het hoofd ; eindelijk is ook de ontlasting van het bloed zelf het hoofd- doel der geneeswijze, b. v. quantitatief bij congestieve toestanden, qualitatief bij de door sommige volken gebruikte koppen bij huiduitslagen en andere dyskrasiën. Het kunstmatig opgewekte braken wordt het meest tot ontlasting van zekere in de maag en het bovenste ge- deelte van het darmkanaal liggende stoffen aangewend; de verzwakkende werking is gering en voorbijgaande; de toe- voerende werking naar de maag en het hoofd is aanmerke- lijk, daarom niet zelden tegenaangewezen, en wordt ook bij sommige zenuwziekten als geneesplan opgevolgd. Tot mid- delen dienen , behalve de mechanische prikkeling van de keel, die daar aangewezen is, waar de zieke niet slikken kan, den tart. emeticus, de rad. ipecacuanhae, voor welke \ roeger de rad. asari gébruikt werd, in zeldzame gevallen ook de sulphas zinci en sulphas cupri. De stoelgang, de kunstmatig voortgebragte darmont- lasting wordt eveneens het menigvuldigst tot ontlasting van stoffen gebezigd, van zulke namelijk, die in het darmkanaal zich ophouden, somwijlen als verzwakkend, somwijlen als afleidend middel, (gelijk bij vele ziekten van het hoofd) som- wijlen zelfs als opwekkingen prikkel, gelijk bij traagheid van het darmkanaal en der buikorganen in liet algemeen. De middelen zijn deels die der weekmakende geneeswijze, deels de eigenlijke purgeermiddelen, die weder deels zacht [laxantia) zijn, gelijk manna, pulp. Cassiae, lamarindus, tart. tartarisat. , acetas potassae, tartrus potassae et sodae , enz., deels sterk werkende (jpurgantia ) , gelijk fol. sen- nae, rad. rhei, rad. jalappae, sal mirab., stipit. dulca- mar., sulphas potassae, calomel, onder welke men d<- sterkst werkende nog in het bijzonder drastica noemt, gelijk gum. aloë, porn. colocynth., bulb. scillae, scammo- nium , gum. guttae, rad. belieb, nigri, oleum croton. s. tiglii en meer andere. De pis d rij ven de of diuretische geneeswijze wordt lot ontlasting van stoffen , zoo als bij ziektescheidingen en kwaad- sappige ziekten, het meest aangewend, somwijlen ook tot af- leiding, zoo als bij ziekten der horst, waterzucht en over- matig zweeten, of als opwekkend, zoo als bij zwakte en traagheid der piswerktuigen , bij zwakte der baarmoeder en amenorrhoe: zelden daarentegen als middel der ver- slappende geneeswijze, ofschoon de verslappende werking bij aanhoudende en rijkelijkc diuresis niet onbeduidend is. De middelen onderscheiden zich even zoo wel door den graad van hunne diuretische eigenschap, als door hunne nevenwerking. In hel laatste opzigt zijn zij deels verkoe- lende, gelijk tart. tartarisat, nitras en acetas potassae, koolstofzure wateren en loogzouten; deels verhittende, gelijk herba petroselini, lign. juniperi en bacca junipcr.. therebinlh., bals. copaivae , ol. therebinth. , ol. juuiperi, spir. nitr. aethereus; deels ontlastende, gelijk rheum, scilla; fluim- loozende, gelijk sein. tbeniculi, radsenegae; zamentrekken- dc, als groene thee, herb, uvaeursi; op het geslaclitslelsel werkende, gelijk borax, tartar. boraxat., herb, sahinae, canlharides, herb, malvae; op het zenuwstelsel werkende, herb, lactucae veros., colchicum autumnal. , digital, purp. De zweetdrijvende of diaphoretische geneeswijze dient meestal tot verwijdering van schadelijke stoffen, gelijk bij ,de scheidingen van acute ziekten en hij vele dyskrasieën ; dikwijls ook als opwekkend en afleidend mid- del, het eerste b. v. tot opwekking van het orgaan der huid bij acute uitslagen en ziekten van het lymphvaten- stelsel, het laatste bij katarrhale toestanden, en in het al- gemeen bij ziekten der slijmvliezen , bij waterzucht in de holten des ligchaams, diabetes, ziekten van het hart, de her- senen en het ruggemerg. De verzwakkende werking van een te sterk zweeten is, gelijk de uitputtende toestanden bewij- zen, aanmerkelijk, doch wordt voor geneeskundige oog- merken niet aangewend. De middelen der diaphoretische geneeswijze zijn, behalve de reiniging, opwekking en versterking der huid door baden en verschillende huid- prikkels, de ammoniumpraeparaten , voornamelijk liep min- deren en liq. c. c. succinat , acetum vini , oxymcl , flor. sambuc., rob. sambuc. , flor. chamomillae., rad. valeria- nae, en vele andere aetherisch-olieachtige planten, empy- reumatische olie, guajac., stipit. dulcamar., aconit, eenige antimoniumbereidingen , sulphur; en onderscheiden zich nog door eene deels meer vlugtige en voorbijgaande , deels meer blijvende en aanhoudende werking. De fluimloozing of uitwerping der sputa wordt voor- namelijk tot verwijdering der op het slijmvlies der lucht- wegen zich bevindende zicktevoortbrengselen of ingedron- gene vreemde stoffen aangewend, somwijlen als opwekkend middel tot herstelling van het genoemde slijmvlies, nooit echter als alleidend en verslappend middel. De slijmige, suikerhoudende, verdoovende middelen, de braakmiddelen in kleine giften (namelijk ipecacuanha en tart. cmeticus.), oxvm. sei II., rad. irid., flor. liquirit;., senega , gum. animo- 147 niae, asa foetida, sein. foeniculi, anisi, (lor. arnicae, sul. ammoniac. , somwijlen niesmiddelen en wezenlijke braak- middelen zijn de overeenkomstig’ de omstandigheden le kiezene middelen dezer geneeswijze. Zoo zal, wanneer men de drievoudige werking van elke bijzondere soort der ontlastende geneeswijze altijd naauw- keurig in acht neemt, in elk bijzonder geval bet voor- en nadeel van dezelve gemakkelijk blijken, en tevens ook de bruikbaarheid van dezelve in de menigvuldigste gevallen ligtelijk te beoordeelen zijn. § 140. De oplossende geneeswijze ( M . resolvens ) heeft, niet gelijk de ontlastende de bevordering van de eene of an- dere af- en uitscheiding, maar de gelijkmatige werkzaam- heid van allen ten doel, waardoor een gelijkmatige omloop des bloeds en der lymphe voortgebragt, verstoppingen en opéénhoopingen voorgekomen of verdeeld worden. Dit open- houden (het ’évfox notéitv ) der wegen is het hoofddoel der oplossende geneeswijze, en dezelve vindt in de menigvul- digste ziektetoestanden en onder zeer verschillenden vorm hare toepassing. De middelen , door welke men het doel dezer geneeswijze zoekt te bereiken, zijn behalve eene niet al te voedende, namelijk niet vette en zure dieet, vele ligchaamsbewe- ging, genoegzaam genot der vrije lucht, eenvoudige of met loogzouten en zwavellever gemengde baden , wei , versehe kruidsappen, enz., nog de volgende : alcalien en eenige van derzelver zouten , carbonas potassae, acetic., tartaric., natr., carbon., tart. natronat., murias. ammon., murias. baryta ; zeepen, lac sulphur. , sulph. hepatic, jodium, mercuri- alien, antimonialien, graphit, dierlijke kool; scherp-nar- kotische planten, gelijk aconit, dulcamara , digitalis, ci- cuta; scherp-bittere planten, gelijk flor. arnicae, rad. sa- ponariae, senega , sarsaparilla , lign. guajaci, sassafras, rad. bardanae, carex arenaria, jacea, chelidonium , grati- ola , enz. ; barsten en gomharsten , zoo als res. guajac.. 10 * 14K ummoiiiae, gal bau uin , asu foetida; eindelijk de zacht-bit- tere middelen, gelijk de rad. graminis, herb, en rad. ta- raxici, rad. cichorei, hb. rnarrub. , fumar., card. benedict., polygal. amarae, fei tauri inspiss., koolstofzure en alkalische mineraalwateren. § 141. De o ii ts temmende geneeswijze [M. all er ans , metasyn- critica ) beproeft de werkzaamheid van een bijzonder ge- wigtig orgaan of van liet geheele Organismus door eene plotselinge en hevige werking , of door eene wel niet hevige, maar lang voorlgezette , sterk werkende kuur zoo te veranderen , dat daardoor de tegenwoordig heer- schende ziekelijke gesteldheid zelve eene weldadige veran- dering ondergaat. Er kan van dezelve voorzeker alleen in zoodanige gevallen gebruik gemaakt worden , waar de ge- wone hulpmiddelen der kunst niet toereikend zijn, en waar de gevaarlijkheid, langdurigheid of ongeneeslijkheid van de ziekte eenen nieuwen en eigendommelijken weg ter genezing vereischt. Vermetel echter en den wetenschap- pelijk gevormden arts onwaardig zou het zijn, deze ge- neeswijze zonder genoegzamen grond, zonder zekere aan- wijzingen en zonder eenig uitzigt op gunstig gevolg aan te wenden, of in het algemeen daar te beginnen, waar men moest ophouden. Hiertoe belmoren de kuren door schrik en andere hevige gemoedsbewegingen , het gebruik der koude in acute ziekten , het stortbad, de electriciteit en het galvanismus, de braak-, honger- en badkuren , de verandering van woonplaats en klimaat, wclligt ook het gebruik van sterke vergiften als geneesmiddelen. Zij is het naast verbonden met de prik- kelende, afleidende en oplossende geneeswijzen. § 142. Onder specifieke behandeling verstaat men het gebruik van bijzondere middelen tegen geheel bepaalde ziektevormen 1 b. v. de zuurtemperende , wormdrijvende, antiscorbutisehe, antisyphylitisehc middelen, de middelen tegen de tusschen- poozende koortsen *.* 1 1 . Of men verstaal daaronder de wer- king van zekere middelen op bepaalde organen en stelsels < les ligchaams, gelijk wij reeds bij de behandeling 1 van de ontlastende geneeswijze hebben gezien, waaraan zich de. werking van liet opium, den muscus, de zinkbloemen en andere zcnuwmiddelen op de hersenen, de werking der digitalis, kamfer, mineraalzuren op het hart en dc bloed- vaten, van ipecacuanha, den bismutli op de maag, van den calomel , het chelidonium, de zeep, bet rheum, de plantenzuren op de lever, van de senega, de ammoniakgom, de goudzwavel en kermes mineral, op de longen , van het kwikzilver, jodium, de cicuta op het stelsel der lymphva- ten, van de dulcamara, de antimonialicn , de zwavel, het zilversalpeter op de huid, van het phosphorus, het ijzer, de sabina, den calmus, de asa foetida op de beenderen , van de cantharides, de vanille, de sabina, den borax, de kamfer op de geslachtsdeel en aansluit. De volksgeneeskunde begint van de kennis dezer soortelijke werkingen , en daarna, dikwijls eerst zeer laat of geheel niet, gelukt bet der wetenschappelijke geneeskunde eene theoretische verkla- ring van deze ervaringen te geven, welke zij veelligt sedert lang in haren schat heeft opgenomen. § 143. Berkh. Natiun Glo. Schregir, kritisches Dispensatorium der ge- heimen, speci fischen und universellen Heilmittel , die nach ihren Erfindern ihren H irkungen oder nach den Krankheiten , in de- nen sie empfohlen worden , benannt werden. Leipz., 171)5, 8°. Christo hi. Jac. Melun, die Hausmittel. Ein // Örter buch für Je- dermann. Frankl, a. BI., 1780, 8 U. .Io. Friede. Osiander, Volksarznei mittel und einfache , nicht phar- maceutische Heilmittel gegen krankheilen des Menschen. Tweede druk, Tiibing., 1821), 8°. § 144. Het orgaan ter opneming van een gekozen middel, de plaats namelijk aan bet ligchaam , die hetzelve bel eerst, moet ontvangen , is zelfs voor de keus van bet middel van 150 belang-, niet minder ook voor gift en vorm. Als zoodanige plaatsen van aanwending of opnerningsorganen dienen : 1) de oppervlakte der slijmvliezen, namelijk, maag-, mond- en keelholte, neus, strottenhoofd, lucht- pijp, longen, regte darm, pisbuis, scheede; 2) de huid, en wel algemeen of aan bijzondere plaat- sen, o! wel na weggenomeue opperhuid; 5) inwendige ontbloote deelen, gelijk versehe wonden en zweren, beenderen, tanden, weivliezen, enz. 4) de holte der aderen bij de infusie en transfusie. Deze opnemingsplaatsen worden deels lot voortbrenging van algemeene werking gekozen, gelijk de maag, de regte darm, de huid, de aderholten, de van de epidermis ont- bloote plaatsen der huid, zelfs somwijlen de long- en de mondholte, deels tot werking op naburige of physiologisch aanverwante organen, gelijk de regte darm voor de buik- en bekkenorganen , de huid voor de daaronder liggende deelen of voor de uitbreiding der slijmvliezen, de neus voor de longen , de streek om het oog voor den oogappel en de gezigtszenuw , de scheede voor de baarmoeder, deels eindelijk wordt eene geheel plaatselijke , op de plaats zelve beperkte werking bedoeld, gelijk bij de tanden, het tand- vleesch, den gehoorweg, het oog, bij wonden, zweren en toevallig ontbloote deelen. De werking der middelen is naar de verschillende plaats van opneming soms alleen quantitatief verschillend, b. v. bij ol. crotoni, cantharides, jodium, blaauwzuren, opium, china, meermalen tevens qualitatief, b. v. tart. emeticus, mostaard, camphor, Merc. vivus, enz. Dit hangt echter veel van den gezonden of meer en minder ziekelijk prik- kelbaren toestand van het orgaan der opneming af. De vorm der middelen verandert dikwijls naar het ver- schil der opnerningsorganen, de vloeibare is voor de meeste de gepaste; even zoo is de gift verschillend bij verschil- lende organen, doch dezelve laat echter in dit opzigt geene algemeen geldende en zekere bepaling toe, daar de verhouding der onderscheidene middelen zeer verschillend is. § 145. Wal de keus van het middel zelf betreft, zoo boude men zich aan den regel , geen middel zonder juist gestelde aanwijzing (e verordenen, opdat men altijd zich zclven en anderen volkomen rekenschap daarvan geven kunne. Z.00 zal men zich het best bewaren, om lot ecnc routine als ware het tot een handwerk, lot eenc misdadige liglzinnig- heid en eene Irooslelooze onberadenheid Ie vervallen. Men wachte zich voor alle halve maatregelen , deze schaden meer dan liet verkeerde , en zijn de toevlugt der onwetendheid, zij loonen ons het gebrek aan een manne- lijk besluit, en laten ons ter prooi aan het grievende be- wustzijn van eene onvervulde pligt bij zoo groole verant- woordelijkheid. Terwijl zij ons datgene, wat had moeten geschieden, onophoudelijk voor den geest stellen, toonen zij ons, hoe weinig wij gedaan hebben, en hoe weinig wij in het algemeen in staat zijn, hel door ons ondernomene te volbrengen. Wanneer een gewigtig en gevaarlijk mid- del, b. v. eene aderlating, een braakmiddel en dergelijke, aangewezen is, moet het zoo volledig toegediend worden, als het geval slechts vereischt, daar het alleen onder deze voorwaarde van dienst kan zijn: daarmede te dralen of hetzelve te verminderen , zoodat het slechts voor de helft werkzaam is, kan niets dan onheil aanbrengen; eenige bloedzuigers in plaats van de veelligt noodzakelijke twaalf uf twintig kunnen slechts schaden , daar zij het bloed naar het aangedane deel heenleiden, zonder de congestie of de aanvankelijke ontsteking te kunnen verhelpen; kleine ader- latingen in plaats van grootere, zijn enkel tijdverlies en willekeurig veroorzaakte verergeringen der ziekte, daar de tijdruimte spoedig voorbij gaat, in welke de aderlating ver- oorloofd en nuttig kon zijn. Even zoo is het met sterk werkende middelen van allerlei soort, men overtuigc zich naauwkeurig van de aanwijzingen en tegenaanwij zingen , wende dezelven echter na deze overtuiging en het daarop gegronde resultaat , zonder tijdverlies en in toereikende mate aan. Niels is gevaarlijker, dan de middelen in eene 152 ontoereikende gift voor te schrijven, daardoor als hel ware aan hen zelven over le laten, of zij goedvinden hunne werking al of niet te volbrengen, en de kracht en bekwaamheid, welke de geneesheer bezitten moet, aan de middelen toe te kennen. Maar deze voor den geneesheer zoo noodzakelijke vast- heid en mannelijkheid van besluit, eene zekere onbe- schroomdheid, om de onbekende magt en de buiten onze berekening liggende gevolgen in de oogen te zien, mag niet tot eene te groole stoutmoedigheid en strafbare liglzinnig- heid vervoeren. Oude geneesheercn komen zeldzamer tot deze gebreken, dan jongere, die dikwijls zoowel in het ge- bruik van krachtige gevaarlijke geneeswijzen, als in de grootte der giften hunnen naam als groote en stoutmoedige geneesheercn zoeken. Hoe bespotten zij de vreesachtige voorzigtigheid van hunne oudere medegeneesheeren , ter- wijl zij steunen op de wijsheid der academische leeraars (dikwijls alleen theoretici) , en op de lectuur van tijdschrif- ten , die even zoo min door werkzame practici geschre- ven werden. Alle waarneming van het ziektebeloop is hen overtollig, want met de magt der heroische midde- len gelooven zij alles zonder zoodanige moeite, die alleen den zwaarmoedigen arts voegt, te kunnen dwingen. Is er geene kuur, zoo is er toch een opstel voor het journaal! Zoodanig eene handelwijze is niet op aanwijzingen gegrond, kan daarom ook niet rationeel genoemd worden, en is den waren arts volstrekt onwaardig. Daarenboven kunnen de fijnere werkingen der middelen slechts bij kleinere giften bereikt en bemerkt worden, de geneesheer, die alleen met grootere giften werken wil, is daarom arm aan ondervin- ding en beperkt door zijne hulpmiddelen. Het is eene, dooi- de, in elk opzigt voor de Duitsche geneeskunde zoo ver- derfelijk gewordene te hoogschatting der Engelsche ge- neeskunde, ontstane dwaling, dat hetgeen groote giften van een middel niet mogen bereiken, door kleinere geheel niet te bereiken is, eene alleen door de grootste onkunde van het organisch leven verklaarbare, met de kunstmatige werk- zaamheid van den geneesheer in de duidelijkste tegenspraak staande meening, die geheel en al aangenomen noodzake- lijk de geheelc leer der geneesmiddelen lol eenige wei- nige. als calomel , opium, aderlating en Jakobspoedcr brengen moet. üe juistheid der keus van een volgens zekere en zorg- vuldig gestelde aanwijzingen toegediend middel, vertoont zich daarin, dat hel in alle deelen doelmatig zij, dat de werking niet eene onnoodig hevige en aangrijpende zij , waar eene zachte toereikend is, dat het aan liet bedoelde geneesplan werkelijk voldoe, en niet, in plaats van de daaraan eigene, andere werkingen veroorzake, terwijl of de bedoelde werking door te geringe gift en beschroomde aan- wending verzwakt en verijdeld, of eene fijnere werking daardoor onmogelijk gemaakt wordt, dat tegen eene al te stoute gift , de organische krachten zich verzetten en eenen storm opwekken, waarin de heilzame werking der middelen ten ondergaat. § 140. De zorg, de aanwijzingen zoo naauwkeurig mogelijk te stellen , onder één gezigtspunt te brengen , en onder één geneesdoel te vereenigen, de opmerking, dat elk tijdperk der ziekte zijne eigendommelijke behandeling vereisclit, en dat reeds de individualiteit van den zieken de keuze der middelen bepaalt, welke de bijzondere therapie tegen eenen ziektevorm opgeeft, — dit alles zal den geneesheer naar zoo veel mogelijk eenvoudige geneeswijzen heenwiizen, en hem, zoo veel mogelijk, slechts weinige hulpmiddelen tot bereiking van zijn doel doen kiezen. Vandaar is liet altijd een hoofdregel van ware practici geweest, in de keuze der middelen zich op de meeste eenvoudigheid toe te leggen. Ook de waarneming is alleen op deze wijze mogelijk, en wordt door het gelijktijdig ver- ordenen van eene menigte van middelen hoogst moeijelijk , voor dwaling vatbaar, of ook geheel onmogelijk gemaakt. Hoe dikwijls is niet het eenvoudig aftreksel van eenen wortel of bast, de oplossing van een zout, enz. in slaat, de bedenke! iiksle ziekten weg te nemen, de meest zamen- I 54 gestelde toestanden te veranderen! Hoe vele practici ge- nezen eeheel alleen op deze wijze met hel beste ffevolc ! U * w CJ () Slechts bij, die niet geleerd beeft, de menigvuldigheid der verschijnselen tot eenvoudige beelden terug te bren- gen, de veelheid van de te bereikene doeleinden onder een enkel gezigtspunt te vereenigen, of bij, die veelligt gebeel niet de aanwijzingen tot grondslag van zijne han- delwijze maakt, maar alleen de bijzondere verschijnselen poogt weg te nemen, een onervaren symptomaticus, of eindelijk hij, die alleen de meer algcmeene en in bet oog vallende werking der middelen kent, en daardoor vele moet zamenvoegen , om de gewünschte, meer bijzondere werking te mogen verwachten, alleen deze stellen op eene meer zamengestelde geneeswijze prijs en kunnen lot geene eenvoudigheid in dezelve geraken. De geneesheer kan daarom niet te vroeg zich ernstig gewennen, om de meest mogelijke eenvoudigheid in zijne verordeningen in acht te nemen; het kan voor zijne verdere wetenschappelijke vor- ming, zijn geneeskundig beroep, de bevordering der we- tenschap door zijne pogingen niet anders dan aanprijzens- waardig zijn, en mögt het ook niet terstond bij de eerste en vroegste proeven gelukken , zoo kan toch het ernstig mannelijk pogen in lateren tijd niet zonder gevolg blijven. Maar ook in de zoo prijzenswaardige eenvoudigheid der verordeningen moet men eenen bijweg vermijden, op wel- ken eene al te mechanische of veel meer al te chemische beschouwing der betrekkingen tol het organisch ligchaam ons voeren kan. De nieuwere chemie heeft in de zooge- naamde loogzouten en dergelijke ligchamen de grondstoffen meenen te ontdekken , waarop de werkzaamheid van bij- zondere middelen berust, en vandaar de stelling, dat men in de plaats der middelen, deze uilgetrokkene grondstof alleen w r el zoude kunnen voorschrijven, om daardoor de gewenschte werking zuiverder, sterker, meer bepaald te verkrijgen, dan door de planten zelven, men zou b. v. beter de strychnine in plaats van de nux vomicae, de emetine in plaats van de ipecaeuanha toedienen. Doch hoezeer i 15f> men toegeven moet, dat de ontdekking dezer grondstoffen eene zeer wezentlijke en onschatbare verrijking der chemie en geneeskunde is, moet het toch ontkend worden , dat deze grondstoffen de gchecle werking der middelen in zich vcr- eenigen en daarstellen; de china bevat behalve de chinine ook nog het chinoidine en cinehonine, liet opium, behalve de morphine, ook meconiumzuren en narcoline en andere desgelijks, zoo dat men reeds daarom van de genoemde sloffen, de volkomene werking der middelen niet verwach- ten mag. Hier komt nog bij, dat de planten zelven, behalve deze stoffen , een groot aantal andere bestanddeelen (b. v. hel opium nog extractiefstof, balsamum, caoutchout vette olie, harst, gom, vluchtige stof enz.) bevatten, kortom eigenlijk gemengd zijn, en bij gevolg eene andere werking hebben moeten, dan deze grondstoffen. Deze werking van het plantaardige is echter eene veel zachtere, dan die van deze eenvoudige stoffen, tevens eene veel rijkere, en ook daarom in de hand van eenen bekwamen arts veel magtiger en verder reikende. Wie toch in de ipecacuanha niet meer dan een braak-, in het opium niet meer dan een verdoovend middel ziet, en daarmede niets anders weet te bewerkstelligen dan braken en slapen , die zal hetzelfde ook wel door emetiue en morphium kunnen bereiken; de fijnere werkingen van de in kleine giften toegediende ipecacuanha en van het opium kunnen door deze grondstoffen niet voortgebragt wor- den. Ook de versterkte werkzaamheid van deze grondstoffen is een hinderpaal van derzelver doelmatige en algemeene toepassing, en laat door alle kunstmatige verdunning zich niet geheel verslappen; de meer met het organisch ligchaam overeenkomstige menging der planten zelve maakt deze tot bereiking van het geneesdoel meerder geschikt. Daarbij komt, dat de waarnemingen der oudere geneesheeren met de planten zelven en niet met de grondstoffen gedaan zijn, en dat alzoo die waarnemingen geheel voor ons verloren zouden gaan, wanneer wij altijd de grondstoffen in plaats van de middelen aanwenden, de laatslc geheel uit de receptuur verwijderen en naar de Jaboratoriën verwijzen wilden. De waarlijk kundige arts zal daarom van de gemelde be- langrijke voortgangen der chemie slechts dat gebruik ma- ken, hetwelk met zijne eigene oogmerken overeenstemt, een allezins omzigtig namelijk, dat de nieuwe ontdekkin- gen juist weet te waarderen en zich len nulte te maken, zonder daarom het oudere goede te verwerpen. Hij zal zich overtuigd houden, dat deze grondstoffen heilzame genees- middelen bevatten, maar niet in staat zijn de plaats der planten te vervullen, waaruit zij getrokken zijn. Maar van deze zoo even genoemde grondstoffen afgezien , kan zelfs in de receptuur, somwijlen de eenvoudigheid ten nadeele van den zieken al te ver gedreven worden, want dikwijls moeten inderdaad verscheidene oogmerken te gelijk bereikt worden , of er worden nieuwe middelen door de vermenging zelve eerst voortgebragt, of de middelen be- hoeven eene ondersteuning van hare werking door andere van gelijke werking, of er kan van verscheidene gelijkwer- kende niet vooraf bepaald worden, welk de hier gewenschle werking het doelmatigst zou opleveren, of het is noodig, een middel door bijvoeging van een ander eene bepaalde rigting in zijne werking te geven, welke bet anders niet hebben zoude. Daarom wordt het somwijlen noodzakelijk , van eene al te strenge eenvoudigheid om goede redenen al- le wijken, hetwelk intusschen de grenzen der werkelijke noodzakelijkheid niet overschrijden mag. Men zal hier nim- mer van den regten weg afdwalen, wanneer men zich ten regel stelt, geen middel zonder zorgvuldig gestelde aan- wijzing te verordenen, en in elk zamengesteld geneeskundig voorschrift bet gebruik van ieder middel, dat niet zelf hoofd- middel is, te gronden op de zekerheid, dat bet de wer- king van het hoofdmiddel ondersteunt , overeenkomstig het geneesplan verandert, of in den noodigen pbarmaceutischen vorm brengt, dat bet derhalve, om in den geest der re- eeptcerkunst te spreken, noodzakelijk of basis, ofadjuvans, of corrigens, of constiluens moet zijn; daarom beboet I nu niet elk zamengestcld geneeskundig voorschrift noodzakelijk uit deze vier soorten van middelen te gelijk te bestaan, maar elk in een zamengesteld geneeskundig voorschrift op- genomen middel, moet zich daardoor regtvaardigcn , dat liet tot eeue van deze vier soorten behoort. § 147. De zoo veel mogelijk aangename vorm van het genees- middel is ccne niet onbeduidende zaak bij de behande- ling van zieken, en reeds Asceepevdes verlangde van den geneesheer, dat hij /ulo, celeriter et jucunde genezen zou (C.ELs., I. III, c. 4). De ziekte brengt toch evenwel on- aangenaamheden genoeg over de menschen, zoo dat de geneesheer om te helpen, die niet onnoodig vermeer- deren moet. Ook kan de genezing dikwijls wezentlijk daardoor verhinderd worden, dat de zieke eenen te groo- ten af keer van zeker geneesmiddel heeft, hetwelk aan- gewend moet worden, of dat de tegenzin en het onaan- gename van deszelfs gebruik de goede werking deels ver- ijdelen. Zoo veel derhalve de meer belangrijke oogmerken van de geneeskundige handelwijze niet daardoor lijden, kan de geneesheer de onaangenaamheid van de wijze, die hij te kiezen heeft, als eene niet onbelangrijke zaak beschouwen. Reeds in zijn geheele gedrag moet de geneesheer onaan- gename indrukken op den zieken trachten te vermijden : de aard en wijze van het ziekenonderzoek , het in het werk stellen van de noodige onderzoekingen , de voor de in- dividualiteit en den stand van den zieken niet gepaste wijze van onderhoud, de heerschzuchlige of onwaardige wijze van het geven van geneeskundige voorschriften, het gedrag bij tegenwerpingen of twijfelingen van den zieken geeft menige aanleiding, om den zieken een ongunstig vooroordeel tegen den geneesheer te doen opvatten , en hem wrevelig te doen zijn, waardoor noodzakelijk der genezing gewigtige hinderpalen in den weg gesteld worden. Hiertoe behoort ook de gewoonte, om altijd en onnoodig pijnlijke 1 58 of onaangename middelen (blaartrekkende, braakmiddelen, clismata, hongerkuren enz.) Ie verordenen, namelijk zoo- danige, welke mei de bezigheden en levenswijze van den veelligt niet bedlegerigen zieken niet overeenkomen , (b. v. pappen, slinkende pleislers en inwrijvingen) het aandringen op le veel en le ruim gebruik van geneesmiddelen enz. Zelfs het aanzien en de reuk der geneesmiddelen kunnen dikwijls tot derzelver meerdere aangenaamheid bij het in- nemen bijdragen, zoo als b. v. eene oplossing, in welke slijmerige of extractaardige vlokken drijven , die een groen , troebel , melkachtig aanzien hebben , een slikmiddel , waarin gomharsten gemengd zijn, eene emulsie met bruine extracten altijd iets onaangenaams ter inneming behouden zullen, hetwelk door eenige kennis van de regelen der re- cepteerkunst ligtelijk le verhelpen is. Vroeger ging men hierin nog verder, bestrooide pillen met kunstvermiljoen, verguldde en verzilverde dezelven, liet geene kruiden zonder cyanen en paeonomien, noch poeder zonder goudblaadjes, kleurde zalven door alkanna en kurkama enz.; wij verge- noegen ons tandmiddelen rood te kleuren , emulsien en julapien derzelver witte en roode aanzien te ontnemen , en houden ons meer aan eene uitwendig sierlijke bekleeding , die door apothekers dikwijls te ver en tot in bet kinder- achtige gedreven wordt. De reuk der geneesmiddelen kan somwijlen door bij- voeging van bals. peruv., welriekende aetherische oliën (tot uitwendig gebruik: ol. bergamoth, ei tri , caryopbyll., rosmarin , majoran., ol. nuc. moschat. expressi; tot in- wendig gebruik: ol. cinnamom., mentb. pip., feniculi, cort. auran., cascarill., sassafras en andere, in den vorm van elaeosaccharum) gedisteleerde wateren, als: aq. cort. aurant., flor. aurant., foeniculi , menth. pip., cerasor, rub. idaei en dergelijke middelen verbeterd worden, waarbij men tevens moet opmerken , dat niet al deze middelen aan ieder aangenaam , en sommige aan bijzondere personen dikwijls hoogst onaangenaam zijn. De smaak der geneesmiddelen wordt aangenaam door 1 5‘J suiker en suikerbevattende geneesmiddelen, radix liquirit., waarbij men moet opmerken, dat biltere geneesmiddelen weinig daardoor verbeterd, meer de slijmige, scherpe, zout- achtige, zure. Dikwijls zijn de bittere geneesmiddelen zonder inmenging van eenig zoeL veel aangenamer te ge- bruiken, dan een mengsel van zoet en bitter, hetwelk aan de meeste personen tegenstaat, doorgaans is vrouwen en kinderen de zoete smaak aangenamer, aan de meeste mannen daarentegen walgelijk of hoogst onaangenaam. Zeer bittere of scherpe artsenijen, als coloquinth., scilla en dergelijke, worden door eene geringe bijvoeging van naphtha aceti, aether sulphuricus, spirit, nitrico-aethericus en dergelijke verbeterd. De grootste eenvoudigheid in de verordening, de ge- schiktste keus van den vorm en van het verbindend middel (constiluens) , de vermijding van vele en wel zeer volumi- neuse, opborrelende , stuivende artsenijen, eenig onderrigt aan den zieken en zijne oppassers, hoe de geneesmiddelen behoorlijk in te nemen en toe te dienen, zijn dikwijls vol- doende, om ook bij de onsmakelijkste geneesmiddelen den tegenstand voor te komen. Aan kinderen zal men, behalve zachte of ten minste niet bitter en scherp smakende en riekende poeders, thee, aftreksels, sappen, emulsien , ge- legen en dergelijke, weinig andere middelen kunnen ge- ven, opborrelende en sterk riekende planten, poeders, pil- len en brokken , slikmiddelen en schuddranken worden onder alle vormen het menigvuldigst door den zieken versmaad. Bij volwassenen, namelijk bij hysterischen en hypochon- drischen , mag men door de eigenzinnigheid van den zieken zich niet al te zeer laten beperken, daar men an- ders, te veel gebonden zijnde, de verhoogde werking der zenuwen van den zieken eerder vermeerderd dan vermin- derd vinden zal, dewijl dezelve door elke onbehoorlijke toegevendheid zal toenemen. § 148. Do genezing zuu min kostbaar mogelijk te maken, zich steeds zoo veel mogelijk op de goedkoopte toe te leggen is eene voor den geneesheer, die waarlijk nuttig wil zijn, niet onbelangrijke zaak. Bij den armen, die te huis of in een ziekenhuis door de opentlijke weldadigheid verpleegd wordt, is bovendien de strengste spaarzaamheid eene on- vermijdelijke pligt, opdat door eene zoo gering mogelijke belasting der staatsburgers bet meest mogelijke voor de ar- men kunne gedaan worden. Maar in den middelstand, waar geneesheer en apotheker door den zieken zelven betaald wor- den, waar toch de rekening van den laatslen zeer spoedig tot eene buitengewone hoogte klimt, eer zieke en genees- heer het gewoonlijk gelooven, waar de bezorgdheid over deze rekeningen den zieken huisvader, door wiens ziekte veel- ligt ook de broodwinning verhinderd is, de meest druk- kende zorgen namelijk gedurende de herstelling veroorzaakt , is spaarzaamheid ook tot in bet kleinste voor den genees- heer van het hoogste belang. Geheel verkeerd zou men echter de verstandige spaar- zaamheid van den geneesheer zoeken in bet voorschrijven van alleen gqedkoope, daarom meer in- dan buitenlandsche middelen, in de geheele onthouding van sommige dure middelen, of ten minste in de zoo veel mogelijke beperking van derzelver gift. Zij bestaat veelmeer daarin , dat de geneesheer in bijzaken, zoo veel bij kan spaarzaam zij, op- dat bij omtrent de hoofdzaak geheel niet beperkt worde en waar het noodig is , de duurste middelen en de grootste giften verordenen kan. Deze spaarzaamheid bestaat voor- namelijk hierin, dat men niet te veel van een middel voorschrijve, opdat bet niet ongebruikt moge ter zijde ge- steld worden, echter ook niet te weinig, opdat men de kosten der bereiding niet onnoodig verdubbele , dat men de goedkoopere vormen boven de duurdere de voorkeur geve, derhalve oplossingen van extracten, gelcijen, emul- sien , harstmixturen , opgielsels, aftreksels, kruidensapnen, pillen, brokken, koekjes, verdeelde poeders zoo veel moge- lijk verin ij de , zich meer aan kruiden, tincturen, eenvou- dige zoutoplossingen, eenvoudige en onverdeelde poeders houde; dat men melken, gel ei ij en , aftreksels en opgietscls zoo veel mogelijk in liet huis van den zieken zelven late gereed maken; dat men verbeterende ( corrigenda ) en hulp- middelen ( adjuvant ia ) zoo veel mogelijk vermijde , b. v. stroopen, gedestilleerde wateren , olie-suikers, kruiden; dat men eindelijk steeds zoo min mogelijk van geneesmiddelen verwissele, ten minste zulks niet te spoedig doe. De gebruikte flesschen zende men bij gelijke en in gelijke hoeveelheid voorgeschrevene geneesmiddelen den apothe- ker terug en teekene dit , om de taxis , telkens op het re- cept aan. Overigens zijn het niet juist de goedkoopste of inlandsche middelen, door welke de goedkoopste gene- zing volvoerd wordt , maar dat middel is het betrekkelijk goedkoopste , hetwelk het zekerst en spoedigst geneest , de ziekte niet onnoodig rekt of den zieken aan kostbare wederinstortingen blootstelt. Vandaar kenschetst de zucht naar surrogaten voor de dure en uitlandsche middelen geenszins den werkelijk omzigtigen en het ware welzijn van zijne zieken zorgvuldig ter harte nemenden geneesheer. Ook ware het te wenschen, dat jongere geneesheeren zich reeds gedurende hunnen studietijd gewenden , niet alles alleen op badkuren te laten aankomen , daar deze dooi- den middelstand en de arme volksklasse zoo zelden ge- bruikt kunnen worden. Eene zoo veel mogelijk zorgvuldige beoefening der art- sen ij leer , namelijk in haar praktisch gedeelte , alsmede der recepteerkunst en der in het land gebruikelijke pharma- copoea en taxis , waarbij men echter zoo veel mogelijk tot op het bijzondere en schijnbaar kleine (b. v. taxis der pharmaceutische bereidingen en hulpmiddelen enz.) moet afdalen , zal den geneesheer in staat stellen , met de meest geringe middelen zijnen zieken zoo behulpzaam te zijn, als de geneeskunst in het gegeven geval eenigzins vermag. § 149. CiiuiSToi'H. Wii.u. lluïELANü, Armenpharmakopoe. Zugleich eine Auswahl bewährter Mittel und Arzneiformeln. Zevende druk, Beid., 1833, 8°. lii i). C.ERiTTi , pharmacopoea ad pauperes curandus accommodata Lips. t 1829, 8°. Puil.. Jac. Pidekit. Versuch einer Darstellung der ausländischen Arzneimittel in Rücksicht ihrer Ent- oder Unentbehrlichkeit. Cassel u. Marb., 1810, 8°. § 150. Om alle deze oogmerken te bereiken, doet zich nu, zou als ook voor de onverhinderde en geheel vrije verordening der geneesmiddelen de onvoorwaardelijke noodzakelijkheid voor , zich de regelen der recepteerkunst zoo veel mogelijk volkomen eigen te maken. Een geneesheer, die met goede pathologische en therapeutische kennis voorzien , doch zon- der toereikende kennis der recepteerkunst of daarin slechts oppervlakkig geoefend aan het ziekbed treedt, moet hij elke schrede zich gebonden gevoelen, nu dit dan dat middel niet weten aan te wenden of met andere te ver- binden , omdat hij de verschillende zijden niet kent, van welke het zich laat aanvatten. Hij zal zich aan de van buiten geleerde en afgeschrevene formulen houden moeten, en geene schrede doen kunnen zonder misslagen te be- gaan; uit vrees daarvoor zal hij nieuwe en onbekende we- gen zelf niet durven inslaan. Mögt de jonge geneesheer er zich met vlijt op toe- leggen om regt ervaren in de recepteerkunst te worden, en zich van den waan bevrijden , dat verzamelingen van recepten, ofschoon zij ook uit nog zoo voortreffelijke for- mulen bestonden, eene grondige kennis der recepteerkunst zouden kunnen vergoeden ! Deze voorschriften moeten toch niets anders voor hem zijn , dan juiste voorbeelden om na te volgen, niet om over te schrijven; voorbeelden, waaraan hij zich oefenen kan , opdat hij in staat zij voor het gege- ven geval het individueel doelmatige voor te schrijven. 