Vaderlandsch Museum voor Nederduitsche Letterkunde, oudheid en geschiedenis
Aen Vande Werve komt de eer toe by ons bet eerst te velde te zijn getrokken tegen het gebruik der lalryke bastaerdwoorden, die in zynen tijd de tael teencmael ontaerden en ontsierden , en die daerin tydens de burgondische regcring, doch vooral sedert de wedergeboorie der oude lelteren waren geslopen. Dat de Renamance, die door de ontdekking der drukpers eenen spoedigen raiddei vond om de vooribrengsels der oude (1) ^rteU ID i et 4d'or, s nn laDglier passant de sable; au 2et3 de sable, & trois chevrons d'argcnt. ( i08) wereld overal te verspreiden, op onze letterkunde en byzonder op onze tael, eenen scbadelyken invloed uitgeoefend heeft, zal wel onbetwistbaer wezen. TerwijI immers de schriften der Romeinen en der Grieken byna uitsluitelyk de aendacht tot zicb trokken, viel de moedertael in misacbting, en de weinigen dieze bleven beoefenen, deden bet met weinig vlijt, en gaven zicb niet eens de moeite om bunne denkbeelden uit te drukken in zuivere en oorspronkelyke woorden, welke zy reeds by onze dichters en prozascbryvers der dertiende en veertiende eeuw in gebruik konnen vinden, maer zy namen ze meestal zonder noodzakelyk- heid over, bet zy uit bet latijn , bet zy uit bet fransch. Ik beken geerne dat door bet berleven van de meesterstuk- ken der Oudbeid , ook nieuwe begrippen geboren werden livaervoor men niet altijd gereedelyk in onze tael de gepaste woorden by de band had, en dus dikwijis aen bet een of ander, op den bodem der oude wereld gewassen, bet burgerrecbt moest toekennen. Zulks was reeds vroeger gebeurd. By den inval der Romeinen bier te lande namelyk , en vooral by de invoering en voortplanting van bet christen geloof, bekwamen onze voorouders, met eene meerdere beschaving, ook een aental nieuwe denk- beelden, waervoor in bunne tael nog geene uitdrukkingen beston- den, en zy dus latijnsche worden aennamen(^). Doch hetgene voor die vroeger tyden , als bet ware, eene noodzakelykheid was , kan by de wedergeboorte der oude letteren zicb zoo niet meer ver- rechtveerdigen. Onze tael was immers reeds in de dertiende en veertiende eeuw tot eene genoegzame volmaektheid gekomen, haer rijkdom was reeds genoegzaem aen den dag gelegd, opdat men niet zoo ruimschoots, als men bet deed, de woorden der Oudbeid behoefde over te nemen. Slechts bet onontbeerlyke, of (t) Bierorer rerdient geleieD te wordea Tnr, Getekiedmu der NedeHmmdeeke tale. ( i09 ) wat in onze lael geheel niet beslond , en meer ook niet , bad men moeten ontleenen. Het is waer door bet drukken en herdrukken van grieksche , maer vooral van latijnsche boeken, werd men in eens gansch overstelpt. Men bevond zich in eene geheel andere wereld. Men vergat zelf dat men christen was, om in eenen heidenschen voortijd , te midden van eenen drom van goden en godinnen , te herleven. Hieruit voigde dan ook, dat zy die de pen in hand namen, niet meer volgends de inspraek des harten schreven, nocb volgends hetgene zy uit den mond hunner moeder gehoord hadden, doch zich den geest martelden om zich in eene gekunstelde tael , die zy met groote moeite hadden aengeleerd , uit te drukken. Al het eenvoudige, al het natuerlyke verdween uit de schriften, en het scheen dal de nederduitsche boeken alleen door ben, die eene geleerde opvoeding hadden genoten, moesten gelezen war- den. Stellig was de Renaissance een hinderpael tegen de ontwik- keling der ecbt nationale beschaving, vooral van de volkeren van germaenschen oorsprong. Men had moed noodig om zich tegen een kwaed, dal zoo algemeen was, te durven verzetten. Vande Werve deed het door bet in 't licht geven van zijn hoogstbelangrijk boekjen : Den Schat der Duytscher talen : een seer profijtelijc boeck voor alle de gene : die de Latijnsche sprake en meer andere niet en connen, ende bysondere die het Recht hanteren. Wanneer de eerste uilgaef van dit werkjen verscheen, is my niet gebleken. De oudste my bekende druk, is van 1559. Doch in de goedkeuring, waermede deze is voorzien, wordtgezegd : Dit Boeck is anderwerf verbetert ende vermeerdert, waeruil blijkt dat het reeds vroeger bet licht zag. Vande Werve, die in zyne hoedanigheid van schepen , volko- men bekend was met de erbarmeiyk verbasterde tael, die te zynen tyde, in de recbtbanken, zoo by de pleidooijen, als by het vellen ( no ) van vonnissen gebruikt werd, wilde door zijn boekjen bierin verbetering brengen. Men had in de zestiende eeuw de zaivere tael, waerin de meeste onzer onde kearen, berbrengen en oor- konden vervat zijn, vergeten, om een aental vreemde nildrukkin- gen aen bet romeinsch recht, dat sedert de wedergeboorte der letteren, ook met meet vlijt werd beoefend, te ontleenen en meestal zonder oordeel maer over te nemen. In den leeftijd van onzen schryver nam bet kwaed vooral toe. Hy getuigt immers van die lalijnsche woorden dat zy « OverlutteUjaren soo verre worm te sueckene aU si nu op de tonghe rijden, ende warden ghemeyn (*). Ja, de taek die Vande Werve op zich had genomen was zwaer, om, de eerste en alleen staende, zyne landgenooten voor te lichten en tot bet goede terug te roepen. De beroemde Goomhert, die ten jare 1561 zyne vertaling uitgaf der drie boeken de Officiis van Cicero, bekent openlyk, dat by zich door bet voorbeeld van onzen Antwerpenaer aengemoedigd , verstout beeft, tegen bet alsdan algemeen heerschende gebruik, eenige bastaerdwoorden door ecbte nederlandsche uitdrukkingen te vervangen. Hy deed bet echter met zekere schroomvalligheid. De getuigenis van Coombert ten voordeele van onzen Vande Werve is aliervleijendst. Van bet onge- past gebruik van vreemde woorden sprekende, zegt by : c De scbade van dit misbruyc is met verstandighe oogben te recbt inge- sien vanden edelen Heere, Heer Jan Vander Werve: die met zijn Tresoor der duytscher talen bestaen beeft als een eenige Hercules desen drieboofdigben Cerberum eerst te bestrijden : ende beeft my m ooc verstout (die mede ons tale eens gaerne verchiert sage in haer seifs pluymen), teghens tghemeene misbruyck te ghebruycken som- mige woorden y als al gemeen voor generael^ verlijckinghe voor comparatie, gesellicheyt voor societas^ enz., die nu om d’onghe- (I) Ik gecf verder geheel bet yoorbericht van Vanob Wbbvb aen den lexer. ( ) woonte wat hardt schijnen : alsoo nochlans dat ick veel oude ^uroorden , die wel goet, maer out duytsch zijn , als zege voor vic- torie, byspel voor exempel, grontvest voor fondament, groot- achtbaerheydt voor authoriteyt met meer dier gelijcken acbter ghelaten hebbe, opdat dese Ciceronisce soeticbeyt door de bart- beyt baerder ongbewoonte niet gbequetst en soude werden...(l). De poogingen van Vande Werve waren des te lofbaerder om dat by, zooals ik bet reeds deed opmerken, de eerste en de eenige was, die bet zoo algemeen beerscbend kwaed, dorst te keer gaen. Men verlieze immers niet nit bet oog dat by de tijd- genoot was van Anna Bijns, van Cornelis Van Gbistele, van Mat- tbijs De Casteleyn, van Marcus Van Vaernewijck en van zoo veel anderen, die alle, als om strijd, bunne scbriften met eene menigte bastaerdwoorden ontsierden. Want, terwijl by ons bier en daer nog een enkel proza-scbryver zicb in zuiver nederlandscb bleef uitdrukken volgden onze dicbters slafelyk de mode, die des tijds in Frankrijk beerscbte , alwaer Ronsard , Du Bellay, Du Baif en de andere, die tot de zoo genaemde Pleiade beboorden, eene tael scbreven doorspekt met griekscb en latijn. By ons ecbter bleef misscbien bet kwaed langcr, dan by onze zuidelyke naburen, voort bestaen, men weet immers boe de brusselaer Houwaert, die in 1S86 stierf, tot iii zyne laelste scbriften toe, aen dit euvel mank ging. Wel is waer een pacr mannen maken eene eervolle uitzon- dering, namelyk Pieter Heyns, wiens loflyke poogingen tot bet zuiveren onzer moedertael ik later zal doen kennen, en jonker (1) Zie het bericht van Coornhert aen den lexer, in zyne : Officia Cieeronis, leerende wat yeghelijck in alien staten behoort te doen, bescreven int Latijn door den alder welsprekensten Orator Marcum Tullium Ciceronem, ende nu eerst vertaelt in JVederlantscAer spraken door Dierick Coornhert, Tot Haerlem, by Jan van Zuren,lb61. Met Gratie endc Privilegie. in-12^. Ik deel geheel het stuk als Bylage mede. — Het boekjen van Coornhert bevat, in de opdragt aen het magistraet van Haerlem, eene der belangrijkste en der oudste getuigenissen over het uitvinden der drukkunst in die stad. ( Jan Vander Noot, aen wiens verdiensten de beer professor Stallaert onlangs hulde heeft gedaen (M. Doch de antwerpsche schoolmees- ter was geen man van groot gezag genoeg om veel invloed le hebben, en de patricius was, zoo niet in zyne woorden, dan tocb door zyne denkbeelden , te veel aen bet vreemde verslaefd om zyne landgenooten tot bet goede en oorspronkelyke te kunnen terug roepen. In noordelyk Nederland , dat tot in de eerste jaren der zeven- tiende eeuw toe nog altijd den toon van ons onlving, bad ook bet voorbeeld van Coornbert weinig onmiddellyke navolgers gevon- den. Het berdrukken immers aldaer van talryke onzer dicbters , die by ons reeds verouderd waren , zoo wel als de getuigenis van meer dan eenen noord-nederlander, zijn daervan een sprekend bewijs. Tot bevestiging van mijn gezegde zal ik bier de woorden aenbalen van den verdienstelyken Westerbaen. Die scbryver, aen wien men eene plaets tusscben Cats en Huygbens heeft toegekend, en die in 1599 ter wereld gekomen, tot in 1670 toe leefde, kon dus met voile kennis van zakea spreken. Zie bier wat by in de voorreden zyner gedichten tot den lezer richt : c Hoe kleyn en slecht de Nederduytsche Dicht-kunst wel eer geweest zy, is kenuelicker als dat bet van my alhier beboeve gezeyt te werden. Wat opgangh en wasdom zy, zedert een halve eeuw herwaerts, beeft gekregen, getuygen de gedichten en poStische wercken van veele aerdige en geluckige verstanden onser lands-lieden, die sich in de selve geoeffent hebben... Metter tyt hebben sommighe.... om haere moeders taele beginnen te dencken^ of men in de Nederduytsche Dicht-kunst tot sodanige verbeleringh niet behoorde te arbeyden , die se mede aengenaem en aensienlijck maken en buyten spot en verachtinge brengen mocbte, ende ofmen in onse spraeck niet en soude kunnen uyt- (i) Keurdiehten uit de JTr/« eeuw. I. Jonker Jan Fonder Xooi, met een berigi over jjfn ieven en zyne werken, Geot, 18S7. ( H3 ) wercken bet geene Italiaenen, Fransen, ende andere in de haere deden. Dese dan hebben de maniere van rynien en dicbten die men te vooren voor de fraeyste biel, so die van Cornelis Van Gistelle, Marcus Van Varnewycke, beer Matbys De Gasteleyn (die sicb scbreef Priester en Poeet moderne(^)) Jan-Baptiste Hou- waert en andere was ingevoert, met alle bare uytbeemscbe woorden en (ermcn verworpen, ende baere gedacbten, vonden en verdicbtselen in goed duytscb beginnen uyt te spreken , en bevonden dat baere moederlijcke taele overvioed van woorden en bequaeme rymen konde uytleveren. De grondt van dit werck aldus geleyt synde so bebben verscbeyde kloecke en fraeye Gees- len daer aen gebout ende eick ons stryt gearbeyt om een opper bouwmeester van dit beyligbdom te werden (^). • Wanneer by ons op bet einde der zestiende eeuw en in de eerste jaren der zeventiende, de dicbters de vormen der rbetori- kale tael lieten varen en zicb er tevens op toelegden om zuiver, ecbt nederlandscb te scbryven, dan nog badden zy eenen bedui- denden invloed op die der noordelyke provinci^n, alwaer de leden der amsterdamscbe Kamer in Liefde bloeijende, van bunnen kant, zoo wel door zuivere tael als door verbeterde dicbt- maet, zicb reeds sedert eenigen tijd onderscbeidden , alboewel zy dan nog veel te wenscben overlietenl^). De verdiensten van Vande Werve ten opzicbte onzer tael, die by ondernam te zuiveren van de menigle van bastaerdwoorden, welke daerin sedert de laetst afgeloopene vijftig jaren, waren (1) WisTKKBARN vcrgist ztch. CisTELBTif schpeef zicb alzoo Diet. Hel was de drukker of uitgever zyner werken, na *s mans dood verschenen , die hem die tilels gaf. (2) AUe de Gedichien van J. WssTEaBAZif , heer Fan Brandtwijck, 's Gravenhage 1672, 1, Voorrede, (3) Db Vries, in zyne bckroonde VerhandeliDg in de Werken der Bataafsche Moat- schafipy, D. Ill, bl. 59, deelt een achtregelig Tersjen mede van Roemer Visscher, welke tot die kamer behoorde, waerin men nog leesl firmament, absent en excellent, Uet is een bewijs dat de verbasterde tael nog niet geheel verbannen was. 8 ( 444 ) geslopeiii moeten op hoogen prijs gesteld worden, wanthet door hem , ten dien einde vervaerdigd boekjen , moet toch , niet tegeih staende dat het kwaed zoo algemeen was en zoo diep ingeworteld, eenen heilzamen invloed hebben uitgeoefend. Ten bewyze daer- van strekken de talryke herdrukken , die van den Schai der Duyi- scher Ja/enhetlicht zagen. By ons immers kwamen er ten minslen drie van de pers, terwiji het getal hooger voor Noord-Nedcriaod mag gerekend worden , vermits ik er reeds stellig vier kan op- geven. De vroegste van deze, is die van Delft 46OS0), ende laetste die van Amsterdam 4664. Het verdient onze aendacbtdat het boekjen van Vande Werve, hetwelk te Antwerpen voor hcl jaer 4 559 verscheen , meer dan eene eeuw later, in Holland nog in genoegzame achting was gebleven en op het noodig verlier kon rekenen, cm aldaer nogmaels herdrukt te worden. Geene latere uitgave dan die van 1664 is my voorgekomen, en deze zal waerscfaijnlyk ook wel de laetste geweest zijn. Want toen dit mael Vande Werves Schat verscheen, dan stood hy niet meer alleen. Reeds immers in 1654, of vroeger, gaf de amster- damsche geneesheer L. Meyer zynen Woordenschat , dochzooder byvoeging van zynen naem, uit (^). Terwiji de bekende rechlsge- leerdc Simon Van Leeuwen in 4658, zijn Woordenboek liel drukken. Dat zoowel Meyer als Van Leeuwen , beiden ruimschoots in den Schat van onzcn antwerpschen taelzuiveraer geput hebben , al is het dat zy dezen zelfs niet eens aenhalen , loopt dadelyk in het oog, wanneer men de werkjens van de drie schryvers verge- (I) kea den drak van 1601, door Tpcy opgegeven, niet. ^2) In den CcUeUogut der Maattchappy van Nederlandeche Lelterkunde komt Toor D. I, bl. 141.: Nederlandteche Woord^-schatj tooar tn meett alie de Badefdi" woorden uyt P. C. JOoofdt, H. De Ghroot, C, Huyghens, /. Vondel^ en ^ konet’Woorden uit A. C. Kok^ S» StevtUf de Kamer in Liefd' bloeiende verheterl en veel verm, Amst. Th, Fonteyn, 1654, kl. 8®. Doch dit isslechts^ic Iwcede dru1c. Wanneer dc eersle vcrscliecn kan ik nietzeggcu. ( m ) lijkt. De arbeid van Vande Werve was de grond, waerop de twee andere gebouwd hebben. Zy verbeterden, vermeerderden en maek- ten voor hunnen leeftijd bruikbaer bet verouderd boekjen van onzen Antwerpenaer, dat nog altijd, zooals de meeste woorden- boeken van de zestiende eeuw was ingericht, waerin de woorden naer de twee eerste letters gerangschikt zijn , zonder dat men op de derde of volgende aendacht heeft genomen. Het zoeken was iiit dien hoofde dikwijis nog al moeijelyk (^). Zie bier ter welker gelegenheid Van Leeuwen zijn Waordenboek uitgaf. Reeds was door hem sedert eenigen tijd, onder den naem van Notarius Publicus, een boekjen in onze moedertael vervaerdigd » en in het licht gegeven, waerin by de wetenschap van het notaris- schap onder het rechtgeleerd oogpunt beschouwde, en al wat tot dit ambt betrekking heeft by vragen en antwoorden uitlegde« Hierin ook was Van Leeuwen de eerste niet, want meermalen was reeds vroeger, zelfs v66r zynen leeftijd , onder den titel van Ars Notariatus, een boek over het notarisschap gedrukt. Dat van Van Leeuwen echter was meer naer de behoefte van zynen leeftijd, en volgends een ander plan ingericht. Hiervan zagen twee uitgaven het licht, waerby telkens de drukker, buiten de kennisse des schryvers , een woordenboekjen had by gevoegd , doch waerin volgends het zeggen van Van Leeuwen, in de voorrede van de derde uitgave, welke in 16S8 verscheen, « Behalven de onordent- lijcke letter stellinge, veele vremde, ende onbekende, immers met de Practijcque geene gemeenschap hebbende, woorden gevonden werden, ende ontallijcke, daer toe meest behoorende, zijn overge- slagen, ende vele niet wel vertaelt. » Uit dien hoofde, gaet hy voort werd hy bewogen ; « De penne op *t papier tc setten , ende *t selve alsoo te redresseren dat het een volkomen Woordenboeck mocht worden ; immers soo veel als de Pratijcque aengaet. » ({) Zoo staea de woorden act; uoeren, adjuvament, \66r adapleren, adagie enz. Captiveren, capHuUren^ voor calculeren, cantor enz. ( ) VaD Leeuwen raedpleegde, zooals het gcnoegzaem uit den titel biykl, voor het sameastellea van zijn woordenboekjen , dat dan ook veel ineer uiuluitelyk voor rechtsgeleerdeo besienid is, een aenlal nieuwe bronnen (^). Maer hy nam toch uit Vande Werve al het bruikbare en niet verouderde over. Hoeveel drukkeo Van Leeuwens arbeid gehad heeft, kan ik niet opgeven In alien gevalle werd deze in de vorige eeuw door betere en volledigere werken van den zelfden aert, zooals onder anderen dat van Boey, vervangen<^. Meer algemeen bekend is de B'oordemcAat van L. Meyer, die tot heden toe in veler handen is, en soms met vrucht nog naest (I) Alboewel dit woordeabockjen, dittSi bh. uiUniekt, netaftoaderlykeo tilci «n pagioitie besUet, maekl bet eigenlyk bet tireede gedecite uit tsq het Tolgendc verkjeu. Notaritu ptMiau, Dat U: dt praetyekt endt Oeffeningt der ffotariuen. Waer inn# Bp maniert van Bxammatie voarpettelt ende verhandeU tetri, alle het gunt ten tfa- larit, too in de generale teelentehap eade ktnnitte van de IVatayr ende eygtnteheep van aUerhande Coniroclen ende Bandelingen, too in de manier van Erffeniete ende Beiterffeniiee , alt in de intlellinge van aUerhande /ntfrumenten, valgent onee dage- mexte tlyl ende pratijcke, heeft oen te nerciten, ende nooltaJulijek teaer te nevien. Doer bp-gevoeghl. Een Woordendneeh, waer inne aUerhande Konil~ ende Bailaerl-tooorden , M de Pratijeque dee JVolariichapi en andere Rethle-oeffeningt behoorende , uyt Hugo Do Grool, Hoofl, Huygens, Vondel , ende emdere, too oude aU niVutoe Taet-tehrifUnf op ’I Naewekenrightle werden vertaeU, ende met aUe andere Woorden-boeeken verge- leken, het ondiemtige achlergetaten ende het gRtrteckige vervutt, door U' Siuos Vin Leivwin, A^'. Den derden draek von lueutot overtien, verbelert, ende vermeerdert. Tot Doe* BiicHT, 6y AbnsAani Andriett. Boeck-verkooper by '< Sladt-huyi, in 'iSchrgf- *08en8bli.meteene inkopergesoedene tilelplaet; zonder loch op het leeute bled van bet lyoorden-boeek leesl men ; At by NicolaetDe Vriet, woooende in deNicuw.slreet, 1058. u« van de Bibliotheek der Maaluhappg von \ederlandtehe , D. I, bl. 186, wordt eene andere uilgave van bet IKoorden- 1, its eeu stuk van een auder werk bl. S67*718, in-8° opge- slond het achler oen uitgebreid werk over bet nolerisschap. Woordentolk of eerklaring der voomaamtie ondailtche en tdendaagtehe en atoude reehipleginge voorkomende, miltgaderi oortpronk en het departement der hoven van jittlitie ens. I deel. in-d*. ( il7 ) Kiliaen, kan geraedpleegd worden. Wanneer de eerste druk verscheen, is my niet gebleken(^), doch de tweede is van i654. Beiden zagen het licht, meen ik, zonder den naem van Meyer. Of Jan Hofman, waervan Ypey melding maekl, hieraen gearbeid heefl, weet ik niet. Wat er van zy» deze twee vroegste uitgaven bestonden slechts uit ^en deeltjen, waerin de bastaerdwoorden en de kunstwoorden dooreen lagen. Zoo was het insgelyks in den Schat van Vande Werve, waerin rechtstermen en vreemde woor- den niet van elkander zijn gescheiden. Meyer dit gebrek ingezien hebbende , veranderde het in den derden druk en bracht iedere verzameling onder eene byzondere naemlijst. En terwijl hy dit woordenboek hoe langer hoe vollediger wilde maken^ voegde hy er weldra een derden deeitjen by, behelzende ongewoone en verouderde woorden. Meyer bleef zijn werkjen beschaven, ver- beteren en vermeerderen , en heeft er verscheidene uitgaven van beleefd, en hetzelve tot eene aenzienlyke grootte aengegroeid gezien. Ook na zynen dood, ieder mael dat het ter perse gelegd werd, verscheen het telkens meer en meer uitgebreid Ue taellievende Haerlemmer Ernst Willem Cramerus bezorgde den elfden druk, die te Amsterdam in 1777 verscheen. Hy voegde er veel honderden woorden by, voornamelyk tot de natuerlyke historie betrekkelyk. Eindelyk kwam er nog te Dordrecht in 1805, by A. Bluss6 en zoon, een twaelfde druk van de pers, die, vermeen ik, de laetste is. Door het verschynen van Weilands Kumi-woorden- (1) In het Yoorbericht van den elfden druk in 1777 verschenen, leest men dat L. Meyer « in voortt der voorledene eeuw, voor meer dan hondert en vijftig jaer, den eersten grand had toegelegd. Is dit gezegde waer, dan zou de eerste uitgave om- trent 1627 moelen verschenen zijn . lets waeraen ik twyfel. (2) Ik vind de volgende drukken opgegeven : 1** eene van Amsterdam 169Q. ~ 2« L. Meyers IVoordenschat, verdeelt in : 1. Basteuirdt-woorden, 2. Konst^woorden , 3 Verouderde woorden, — Achtste druk, atom reel vermeerdert en verbetert. Amst. J. Boom. 1720, kl. 8«. Zie Catal, dcr Maattchappy van Nederlandsehe Letterkunde^ 1). 1, hi. 141-2. — L, Meyert Woordenschaty verdeelt in bastaardl-woorden , konst^ looorden etc, IX druk, veel vermeerdert en verbetert, Amst., 1731, kl. 8®. Zie Bibtio* theca UuUhemiana, D, IV, N® 2354f. ( «8) boek en andere werken, die meer op de hoogte der wetenschappen staen en naer de behoeflen van onsen leefiijd zijn ingericht, zal de arbeid van den aroslerdamschen geneesheer al meer en meer in vergelciheid geraken , juial zooals vroeger die van den antwerp* schen schepen onbruikbaer was gcworden. Het is nochians merk* weerdig , dal, zoowcl hel boekjen van Vande Werve, als dat van Meyer, elk moer dan eene eeuw lang gedrukt en herdrukt wcrden. Wanneer men heden Den Schat van Vande Werve inziet, dan mag men niei uit het oog verliezcn, dat by in dat vak geene voor* gangers had, en dus geene vroeger verschenen boeken kon raed- plegen. Zijn werkjen is dus in verre na niet volledig; ook zijn de woorden, die hy opgeefi ter verduilsching der laiijosche of andere vreemde termen, niet altijd even gepast, maer nocbtans moet men bekennen dal by onze tael zeer grondig bezal, en dat de door hem voorgestclde nederlandsche uildrukkingen , in het algemeen bewyzen dat hy met hctgcne er van voorgaende eeuwen by ons reeds bestond, zeer wel bekend was. Hem koml ontegenzeggelyk eene eervoUe plaels toe onder onze vroegere taelkundigen. Onze beroemde Kiliaen liet in den druk van {t>99, op zijn Etijmologicum een Appendix 0) van uitheemsche en basiaerdwoor- den volgen , doch hy geefi van deze slechts de latijnscbe verlaling, zonder aen te wyzen hoe men die in echl nederduilsch zou moeten uitdrukken. Om de lezers nader met den Schat van Vande Werve bekend ( ) UITGAVEN VAN « DEN SCUAT DER DUYTSCHBR TALEN. » Den Schat der Duytsscher talen : Een seer proiijtelijc boeck voor alle de gene : die de Latijnsche sprake ende meer andere niet en connen, en bysondere die bet Recht hanteren : Ghemaect van den Edelen ende hoochstammighen beer, Heer Jan Vande Werue Kidder. Gheprint Tantwerpen by Hans de Laet, inde Cammerstrate inde Rape, int Jaer ons Heeren. M. D. en LIX. Cum gratia et Privilegio. 12% 94 ongec. bladen of 188 bladzyden Op den titel bet in bout gesneden vignet van den drukker. Het verbeelt eenen man die zaeit, en draegt de spreuk : spes alit A6RIG0LAS. Op de kcerzyde van den titel staet bet volgende zevenregelig vers : In den naem vande Duytsche tale. Men teegh my ane, dat ick crepel ben en manck, Als die volmaectheyt in my selven derve : Dies hebben sy Buytenlanders (al wast bedwanck) My verstootende , ghestelt in mijn erve. Maer dese moeten nu #ech : ende ick ben, God danck , Gherecht in dmijne, door Heer Jan vande Werve Dies sy hem eere, die nemmermeer en sterve. Zie bier op welke wyze Vande Werve op bl. 1 , dc beweeg- redenen te kennen geeft die hem de pen in de hand dcden vatten. Die voorrede schijnt ons belangrijk genoeg om bier in het geheel te worden ingelascht. « De aenrichter dees Boecx tot den goetwillighen Leser^ Wat ick voor ghehadt hebbe , om tot den ghemeynen orbaer dit Boeck aen te richtene , goethertighe Leser, can een yeghelijc , die hem om daer maer eens in te siene slechtelijck verleecht , by hem selven haest bekennen. Niet wel en conste ick verdouwcn, ( i20 ) dat so menighe mensche, soo voor Rechte als andersins (welck wy alle daghe ondervinden) so dicwijicn stonden als verbaest ende voor thooft gheslaghen , wanneer sy eenighe buy Ionian tsche voorden hoorden, bet sy uut dor Latijnscher spraken oftandere : do welcke over luUele jaren soo verre varen to sueckene (ende sijn hem daerom onbekeiit) als si nu op de tonghe rijden, ende vorden ghemeyn. Om dan den desen te hulpen te comene, ende niet alleene den desen, maer oock den ghenen, die, al sijn si anders oock geleert, voor rechte niet vele en hebben geweest, so hebbe ick alle gheschuymde woorden , die in ons tale niet thuys en behooren, vervolgens, na deerste letteren afgaende, bier geset achler eene : al wat van eenen stam ende afcoemsten is , coppelende by malcanderen : ende de selve in platten duytsche soo uutgelcydt dat niemant , die hem met mijnen arbeydt wilt behelpen , noot mcer en sal hebben, om eenichsins, in wat handcl dat sy, door sulcken middelen te worden vercort. Ick en roeyne niet, dat ic eenighe woorden achter ghelaten hebbe, die hier nootsakelijc waren gheset : ten waren de ghene, die so verre int ghebruyck comen sijn, als testament^ sacrament^ instrument ende meer andere , datmense qualijc anders soude connen ghe> segghen : oft al waert ooc te doene, het ware buyten redcne ende verstant. Dese uutghenomen , en wete ick niet datter yet is dat swaricheyt mocht maken , ghy en sullct hier vinden. Besicht dan , goetwillighe Leser, mijnen arbeyt so oorborlijck, als hy u mildelijck wort ghegunt : ende helpt my ons moeders tale (die ghelijc tgout onder deerde leet verborghen) wederom so brenghen op de becnen , dat wy moghen bewijsen , so wy wel connen , dat sy aen andere talen gheen onderstant en behoeft te versoeckene. Hier roede bevele ick u den Heere. » Niet min lezenswaerdig is de opdracht van den drukker aen den schryver van het boek. Zy dient als het ware tot antwoord en tot nadere uitlegging v^n het bericht van Jan Vande Werve. ( ) Zie hier hoe Jan Laet of De Laet zich uitdrukt : « Aen den Edelen weigbeboren heere, Heer Jan Vande Werve, ridder : Jan Laet boeckprinter, salicheyt ende gbeluck. » c Na mijn ghevoelen hebdy groot ghelijck, Eersaroighe Heere , dat u dunct dat ons moeders tale by na vaert, ghelijck gout weick onder deerde leyt verborgben. Seer weynighe zijnder van onsen lantsaten, die hem anders laten voorstaen, dan ons tale en is van baer selven heel naect ende berooyt : aenghesien dat sy ghelijck Ditaliaensche, Spaenscbe ende Fransoysche, met der Latijnscher talen, ende bynae met gheene van desen drijen, gheenen handel en heeft. Nu oft sy ons dit schoone over den hals drongben, wie is so verblint die soude derren loochghenen de Overlantsche duyttsche tale en is te hants so machtich, so rijck, so bequame, als eenighe van de gbene die onder die Ghristenen nu doverhant besiuen. Dese onse tale, al is sy vander overlantscher spraken van gheluyts weghen seer verscheyden, so heeft sy nochlans metier selver hare ghemeynscbap, wesende beyde tsamen van ghelijcker eyghenscbap ende oorspronghe : so dat wanneer in de selve onse moeder tale yet ghebreect men tselve aen de overlant- sche halen ende rechtelijck mach ghebruycken. Waer by hebben de overlanders dit vordeel meer dan wy ? Ick en iwijfel niel, deden wy der onser de selve eere, die sy doen der bunder, wy en sou- dense haest wel soo gheschict hebben, als eenighe die mach uut- comen. Maer (om de waerheytte segghene) hoe mocht onser talen meer lasiers gheschien, dan wy haer selve aen en doen? Wie isser onser hem en sal duncken hy en is veel ghesetler man , can hy zijn woort in een vreemde tale doen, dan daer hy in is gheboren. Ende al ist dat sy hen somwijien daer toe (so hen duncl) ver- cleynen^ dat sy hen moeders tale besighen, si becladdense so met gbeschuymde woorden ; dal ghy, nict sonder groole redene voor u hebt ghenomen om aldusdanighen verborgen schat te brenghen int lichte : waer in ghy de selve buytenlantsche ( ) woorden , die in ons tale nu by na soo vele als ghedoopt zijn, plat ende breet sout uutlegghen, tot grooten oorbor van den ghe- meynen volcke : weick gbereet in alle steden wel eenen oft meer behoefde, om hem, ick late de bevelinghen vanden hove staen, maer wat den meesten hoop in hem daghelijcx reden uutslaet, te vercleerene. Maer boven al tot voordeel van de ghene, die daghelijcx voor bancken van Rechte crijghen te doene, daer si te voren niet vele en bebben verkeert : ende staen als verwesen menschen, tselve dat sy hooren niet verstaende, tot hunder grooter schaden hebben si Procureurs, besorghers ghenaemt, die hun den capruyn vullen met hoye : ende willens ende wetens (is te duchtene) met alsulcken woorden in hun schriftueren by comen, daer si hun de ooghen , ghelijck Cacus met den roock Hercules dede, mede verblinden. Also dat door desen uwen boeck, een yeghelijck zijn gheboren tale sal oens onghevalst beginnen te sprekene : sicnde datler gheene gheleende woorden en zijn (daer si hen alleene mede behelpen) men en canse wel seggen in goeden duytsche : Oft de selve woorden die wy nu voor vreemdelinghen houden, sullen by alle man so in de kennisse comen, dalmense uut onser talen niet langher en sal connen gheweeren. In sulcker voeghen, dat uwen arbeyt, hoc dat comt, sal staen grootelijck tot oorbor van den ghemeynen man , ende tot voorderinghe van onser talen. Op dat ick dan alle andere, die oock de macht wel hebben soo vanrijekdom, als van gheleertheden^ ende welghesienheyt, om met u de hant aen te slane soude verweeken : en hebbe ick niet willen laten^ ick en soude u uus seifs boeck op draghen ende eeghenen. Vaert wel Edele wel gheboren heere , toe wiens belief ick my nu ende altijt gewillichlijck onderworpe. Uwer hoochweerdicbeyt vrient ende dienaer, Jan Laet van Stabroegk. Op het laetste blad van bet boekjen staet de volgende goed- keuring : « Dit Boeck is anderwerf verbetert ende vermeerdert door den selven H. Jan vande Werve. Ende is oversien, by den gheleer- den Heere, Heer Jan Gooswinii, Licentiaet inderGodheyt, vander K. M. daertoe ghestelt, Prochiaen van Sinte Jacobs kercke ThanU werpen. » 2^ Den Schat der Duytscher Talen : Een seer profijtelijckboeck, voor alle de ghene die de Latijnsche sprake ende meer andere niet en connen, ende bysondere die de Rechten hantercn : Ghemaeckt vanden Edelen ende hoochstammighcn Heere, Heer JanVanden Werue, Ridder. Ghedruckt Thantwerpen , op die Lombaerde Veste, inden witten Hasewint, by my Jan Van Ghelen, ghesworen Boeckdrucker der Con. Ma. Anno M. D. LXXVll. Gum gratia et Privilegio. In-12® van 96 ongecyf. bladen. Op den lilel een rond, in hout gesneden, vignet verbeeldende den heiligen Evangelist Joannes met den arend , en tot omschrift voerende in pringipio erat vbrbvm. ( ) Op de keerzyde van den titel voIgt, zooals in den vorigen drak, liet zevenregelig vers : In den naem vande Duytsche tale ^ en op bladzyde i : Den aenrichter dees Boeckx tot den goetwillighen User. Doch op bl. 5, luidt bet dit mael : Aen de Edelen welgeboren Heerej Heer Jan vanden Werve^ Bidder : Ian Van Ghelen boeck- printer 9 salicheyt ende gheluck^ en die voorrede van den uilgever tot den schryver is onderteekend : Uwer hoochweerdicheyt vrient ende dienaer : Ian Van Ghelen, Deze drukker van 1577, Jan Van Ghelen, die bet boekjen reeds vroeger ter perse moet gelegd hebben, schrijft voor bet overige, gcbcel den brief ofberichtvan zynen voorganger van 1559, Jan Lael of de Laet woordelyk over. Op de keerzyde van bet voorlaetste blad leest men : Dit Bocck is anderwerf verbelert en vermeerdert door den seluen H. Jan vande Werve. Ende is ouersien, by den gheleerden Hecre, Heer Jan Gooswinii , Licentiaet inder Godtheyt, vander K. M. daer toe ghestelt, Prochiaen van Sinte Jacobs kercke Thantwerpen. Ghedruct Thantwerpen, op die Lombaerde Vesle, inden willcn Hasewint, by my Jan Van Ghelen. 1577. Eindelyk op bet laetste blad van bet boekjen komt 's drukkers vignet in bout gesneden voor. Hel verbeeldt twee, op de achlersle pooten, by eenen boom rechtstaende bazewinden. Zy bouden ceo sebild vast waerop bet monogramma vanden drukker. Aen den voet des booms zit een baes. Rondom leest men de spreuk : fide* NVN-QVAM POLLVTA. 3® Eene uitgave van 1601, vermeld door Ypey, doch zonder aenwyzing van plaets of naem des drukkers. 4^ Den Schat der Duytschcr Talen : Een seer profijtelyck Boeck, voor alle de ghene die de Latijnschc sprakc, ende meer andcre nict en connen, ende bysonder die dc Rcchtcn hanteren. ( 125 ) Ghemaect vanden Edelen ende Hooch-stammighen Heere, Heer Ian van den Werve, Ridder. Tot Delft , By Bruyn Harmanssz. Schinckel, woonende aen ’t Merct-veldt indc Druckerye. Anno 1605. Met een fleuron op het titelblad. In-1 2% van 79 ongec. bladen. In deze uitgave, en ook in de twee volgende is de brief, van Jan Laet of Jan Van Ghelen , aen den schryver gericht, die in de drukken van 1559 en 1577 op blad 3 voorkomt, alsook de goedkeuring aldaer achter aen het boek te lezen, weggelaten. 5® Jan van den Werve, den Schat der Duylscher Talen. Delf, Bruyn Hz. Schinckel, 1608, kl. 8®. Zie Catalog us van de Bibliotheek der Maatschappy van Neder^ landsche Letterkunde^ te Leiden, D. 1, bl. 141. 6® Den Schat der Duytscher talen. Een seer profijtelijck Boeck, voor alle de gene, die de Latijnschc sprake, ende meer andere niet en konnen, ende bysonder die dc Rechtcn hanteren. Ghemaeckt vanden Edelen ende Hoogh-stammighen Heere, Heer Ian Van den Werve^ Ridder. Desen laetsten Druck seer verbetert. Tot Hoorn. Voor Lourens Willemsz, Boeck-vercooper aen de zuyt-zyde van dc groote kerck. 1623. In-1 2^, van 72 ongecyf. bladen. Op den titel cen langwerpig rond, in bout gesncden vignet, verbeetdende eenen eenhoorn, die een schild waerop een boom , vastbout. 7® Den Schat dcr Duytscher talen. Een seer profijtelyck Boeck, voor alle de gene die de Latijnsche sprake, ende meer andere, niet en konnen, ende bysonder die dc Rechten hanteeren. Gemaeckt van den Edelen ende Hooghstammighen Heere, Heere van den Werve, Ridder. ( <26 ) Desen laeteten Druck, op nieuwsgecorrigeert en verbetert. t’Amsterdam. Gedruckt by de Weduw’ van Theunit Jaeobtz, Boeckverkoopster, op ’t Water, in de Loots-mao, 1664. In-12” van 80 ongecyf. bladen. Op den tilel een fieuron cenen bloempot verbeeldende. Het boekjen is, zooals al de voorgacnde, op twee kolommen gedruki. De oederlandsche tekst is in al de uitgaven , in oude dietschc letters. BYLAGE Doombe oan Coornijert. DB VBBTAELDEB TOTTSIf LBSEB. Roe groote naerslicheit, mocyte, arbeydt ende coste byden hooch- diiyUchen gedaen wert, vriendeiike Leser , oro henluyder tale (c ver- betcren, is wel van vele geleerdc verstanden (die den grooten oorbaer verstaen van sherten roeninge met eigentlijcke woorden te vertoickeo) gemerct ende ghepresen, dies sy ons oock met goede redene straffen ende lasteren als roeckeloose versuymers der begrauen rijedommen ODser nederlaotscher talen : maer dat sulcke inden handen (somen seyt) spouwen co de werx beginnen souden om onse sprake tc beteren, van vreemde woorden (e reyoighen, van verdorvene te ghenesen , ende met baren eygfacn natueriijeken aert te eeren doort arsebuymen, uutmonstcren, ende weeh bannen van de Latijnsebe, walsche ende vreemde woorden : dat sy oock daer tegbens vlijte souden doen om door henluyder grooten name van gheleertheyt bet oude vergeten ende versleten ncderlantsce duytsch weder int ghe- bruyek te breoghen, is soo verde te soecken dat sulcke oock nicest e misbruyekers onser talen zijn. Want seldea ecken vertacit oft gbeschreven vanden ongheleer- vanden geleerden, de wclcke het lalijn nieest al moeders talc connen : dies bunlieden int dichtea r bocckcn oock dickwils duytsch, om hueren sionc ( 127 ) wel uut te beelden, ontbreken moet, ende behelpen sich dan ilucx om tgheroack, met Latijo, walsch of met ander talen die bun bat condt zijn ; daer dan ooc nootsakelijck een mengsel van spraken ende een rechte Babilonische ^erwerringe uut geboren werdt. Dit heeft onse neder« lantsche sprake binnen veertich jaren herwaerts alsoo verkeert ende gheraetbraect : dat sy meer ghemeenschappe heeft raetten Latijnen ende Franchoysen, dan metten hoochduytschen , daer sy uut ghespro- ten is : dies sy oock vanden slechten borgheren ende huysluyden die Latijn noch walsch en connen, nauwelijcx half verstaen en werdt. Doet dit die nederlantsche tonghe niet schandelijck stameren? De Prince laet zijn Majesteyts geboden metter clockenslach int openbare vercondighen om dat die van elck man gheweten souden werden : men roept int eynde ghemeynlijck elck segghet den anderen voort, op dat yeghelijck voor schaden ghewaerschouwet mach zijn : maer hoe sullen sy hun voort overtreden wachten, die sheeren gheboden Diet en verstaen? hoe sal een nederlander, sender walsch oft Latijn te connen , verstaen moghen den sinne van dese ende deser ghclijcke woorden. Ten eynden dat niemant en pretendere actie van ignorantie : waert hier so swaer om seggen, op dat hem niemant en ontschul- dige met onwetenhey t der saken ? het is wel so dat ons sprake door onser voorouderen onachtsaemheyt in desen al met eeiiighe wonden ende ghebreken verleemt ende in sommighe leden by nae onghenese- lijck is : soo datmen al woorden vint als nature y conscientie, glorie ende dier gelijcken diemen qualijc alsoo verduylschen can datsc recht verstaen souden werden : maer salmen dat om dese leemten te verschoonen de gesonde leden ooc mede noch verleemden ? Tis nu also verde gecomen dat veel jonge scrijvers een woort Franschoys oft Latijns verstaende sulcdanighe vrecmde lappen voor een welstant ende beval- lijcke chieraet opten mantel onser spraken brodden, recht oft een heerlijcke ende rijckelijcke sake waer sonder noot vreemt behulp te bedelen : twelck oorsake is dat menich fijn burgher ende boer het vonnisse zijnre saken aenhorende, ja oock seifs lesende sulcx soo luttel verstaet, dat hy dan noch niet en merct oft hem mede oft tegen gaet, maer als een onduytsche noch wel een verduytscher tot dit duytsch (God wouts) behoeft te hueren. VADERLANDSCHE ANEKDOTEN. III. 0cl)oott ge^egde tian ket^er ftarel. Toen keizer Karel de legerbenden der Protestanten in Duitsch- land verslagen, en den hertog van Saksen krijgsgevangen had genomen, zegde hy : « Men vcrhaelt dat Cesar, na dat by eenen oorlog geheel naer zynen zin had ten einde gebracht, uit- riep : Veni^ vidi, vici^ {ik kwam^ ik zag en ik overwon); maer ik zal zeggen : Feni^ vidi, Deus vicit, (ik kwam^ ik zag en God overwon). Zie daer een zedig gezegde, dat eer doet aen eenen christenen Keizer ! Ens., Epidorpidum lib. IV. cal. 1648, in 12«, bl. 74. lETS OVER MARTEN UIT DEN « WAPENE MARTIJN.. In dc laetste tydcn werd er vcel gcschreven over de wijsgeerigc samensprakcn van Jacob Van Maerlant, gekend onder den naem van Wapene-Martijn. Doch tot hedcn heeft er zich nieniand ernstig op toegelegd om te weten ^ wie die Marten was , dien de gryze vlaemsche dichter over allerlei godsdicnstige en maet- schappelyke vraegpunten met hem redenerende voorstelt. Daerde persoon, die onder dczen naem schuilt, uit gemelde twcespraken blijkt te Utrecht verblevcn te hebben, zocht ik hem eerst onder de domproosten en domdekens , de proosten van St.-Saivator, dc dckens van deze kerk en die van St.*Pieter, St.-Jan en Onze- Lieve-Vrouw te Utrecht, waervan Hoynck Van Papendrecht, in het vijfde deel zyner Analecta Belgica^ de volledige lijst mede- deelt. Doch onder al deze is er voor die tyden geen enkel Marten te vinden. Ik kwam alsdan op de gedachte, dat Marten misschien een pseudoniem geweest is. Sint-Marten was immers de patroon van het utrechtsche bisdom, en Marten , in de samensprakcn beduidde misschien anders niet dan Utrechtenaer, Myne opzoekingen voort- zettcnde , vond ik weldra in de Egmondsche Chronijk het graf- schrifl van Willem Berthout, den 4*^^" July 1301, als bisschop van Utrecht gestorven, waerin deze onder den naem van Martinus voorkomt : 0 pastor egregie, nobilis Marline^ die cur dormis hodie , cum minus divinae gentes et perfidae columpnam cortinae destruunt ecclesiae ? 9 ( 130 ) Quondam alienis Tons dictaris gratiae , nunc tuis egenis spes negatur veniae, mortis cantilenis. Quis nunc jure psallitur coetu clericorum? nam flos spirans tolHtur pratis bonestorum, dum Wilhelmus pellitur bine ad coeli cborum(Q. In dees 9 geheel in Maerlantschen trant opgestelde grafscbriTt, ivordt Marten in den zin van utrechtschen bisschop genomen; en diensvolgends denk ik dat men er de zelfde beduidenis moet aenhechten in den Wapene-Martijn. In den bykans met Maerlanl gelyktydigen Jan Bukelare, die de ivijsgeerige dialogen des beroemden Vlamings in bet latijn over- bracht, wordt aen Marten de benaming van praesiil (9 gegeven, die slechts op iemand, die eene zeer hooge waerdigheid in de kerk bekleedde , slaen kan. Dat die naem bepaeldelyk op bis- schoppen werd toegepast, zou ik door menig voorbeeid kunnen bewyzen. Zie bier slecbts eenige verzen ook in de Egmondsebe Cbronijk voorbanden, waerin de biervoren gemeide Willem Bert- bout praesul beet : Erras praesul nobilis nimis festinando, maneas immobilis. Tuis propinando vultum, et sitdebilis te vexans sic querelis (3). Eindelyk in bet vierde boek van den Wapene-Martijn , dat in 1299 werd gesebreven, vraegt Jacob aen Marten : Merten , vrient, wie es die man daer gi Iberte soo legt an , (1) Mathabus, Veteru aevi analecta. Hagae i738. II p. 35^. — Vah Vlotbit, /feder- landsche ge$chiedzangen. 1. 1852. Amsterdam, biz. 22. (2) Presul aanctiteinu. Zie G. P. Serbcrb, Vaderlandseh ffuseum, D. 1, bis. 180 (3< boek , strofe). (3) Matbabds, ibid. bl. 553. ( ) eest u lantshere, eest die fiere hertoge Jan ? God verde hem den euschen ban(^). Weinu, Willem Berthout uit het huis van Grimbergen ge- sproten, was onderdaen des hertogen van Brabant, Jan II, en by bekleedde den bisschoppeiyken zeteljuist in het jaer 1299, waerop het vierde boek des Wapene-Martijns berijmd werd. Ik geloof uit dit alles te mogen besluiten , dat in den vierden Mar- Marten niemand anders is dan bisschop Willem Berthout, en, dat men onder den naem van den beschermheiiige van het Sticht, in de drie eerste boeken ook eenen utrechtschen bisschop moet verstaen. Maer wie was die kerkvoogd in de drie eerste boeken bedoeld? Misschien was het Jan van Nassau, dien Niklaes Van Gats, een be- roemd zeeuwsche edeiman, aen wien Maerlant zyne Natuerbloeme opdroeg, over zyne oproerige onderdanen deed zegevieren. Mis- schien ook was het Willem Berthout? In dat laetste geval zou men het tweede en derde boek des Wapene-Marlijm nietv66r 1296 mogen plaetsen , want het tweede boek begint immers aldus : Jacob du woens in den Dam , ende ic t^Uutrecht, dies benic gram. en het was slechts in dit jaer dat Willem, tot dan toe proost van St.-Pieters kerk te Leuven, tot de bisschoppelyke waerdigheid werd verheven. Ik laet echter dit laetste vraegpunt aen de beslissing over der noord-nederlandsche geleerden. G. A. Serrcrb. (1) De hecr VsawiJs, in zijn Academiich proefachrift over Jacob Van Maerlanta JVapene^Martijn, Deventer 1857, ziet dit vierde boek aen als niet aen Maerlant behoorende, alhoewel nog voor zyne dood geschreven; doch dit punt is bier zeer onverschillig. (2) Dit tot heden toe onuitgegeven deel van den Wapene-Martijn, zal eerlang in dees JUuaeum verschynen. RE6LEMENT OVER DE PEST, AFGBKONDIGD DOOR HET STEDELYR BESTUER VAN LEUVEN, ANNO I47S. De pest was eene der besmettelyke ziekten, welke onze steden, in den voortijd , meernnialen heefl ontvoikt, en tegen welke de geneeskunde niets vermocht. A1 de middelcn, welke er tegen aengewend werdcn, bleven meestal vruchteloos. De s(ad Leuven wcrd vry dikwijis met deze besmetting over- vaiien, vooral in de jaren 1316, 1473 en 1578. In dit laetste jaer verloor zy omtrcnt dertig duizend barer inwooners. Ilel reglemen^, helwelk ik bier mededeel, werd door bet stede- lyk bestuer, ten jare 1473, opgesteid. Het stuk is, naer mijn inzien, zeer belangrijk voor de geschiedenis der Geneeskunde in Beigie. Trouwens, men leert er uit welke de maetregelen waren, die er genoinen werden om de woede der ziekte te bedaren, en om hare vcrspreiding te beietten , in de stad waer de weten- schappen, in die dagen, den hoogstcn trap hadden bestegen. Ik durf derhalve vcrhopen dat deze oorkonde den liefhcbberen onzer geschiedenis niel onaengenaem zal wezen. Zie bier bet stuk : ORDINANCIE GHEHAECT VANDER OAESTIGRER SIECTEN. Inden yersten, als in eenich buys bynnen der Stadt oft vryheyt yemant aflivich wort, vaoder baestigher ziechte, dat dat buys, voir ler straten, gesloten sal werden gebouden, zonder dore oft vynsteren, beneden tot onder den solder, open te moegen staen. 