VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
De Medekundende Geneesmeester. Alle behoeftige Lyders, en afgelegen Lieden, in ’t bijzonder, getrouw en grondig onderscheidende, boek zy met gemeene Huis- en andere, niet zeer duurbare, doch beproefde Geneesmiddelen, zichzelf voedig, veilig en gelukkig, in allerlei ziekten, kunnen helpen genezen. Zeer dierbaar niet alleen voor alle Dorp-, Land en Zee Chirurgen, maar ook tijdelijk voor alle Huis-, gezinnen en rechtgeaarde Huismaters enz. Alles bij eigen ondervinding beheerst, door den zeer Geleerden en Baronen Heer GODFRIED SAMUEL BAUMLER, Beëdigd Keur-Palatser Geneesmeester van het opperste recht te Germersheim. Vermeerderd, en verbeeterd, en met een Voorwoord verrijkt door den Heer GEORGE HENDRIK BEHR, Med. Doe. Lid der Keizerlijke Academie. Wetenschappen enz. Uitgegeven en gedrukt met Koninglijke Pruisische en Keur-Saksische Privilegie. Naar de vierde Hoogduitsche uitgave vertaald, door C. TRUNTZA, Med. Doe. te Amsterdam, bij Gerrit Bom 1761, in 8o. bladz. 372. DE Tegenwoordige tijd is vruchtbaar in Werkjes over de Geneeskunde, welke ten nut van het gemeen, of weinig geoefenden in deze kunst, geschreven zijn en vertaald worden. Wij hebben in onze Letteroefeningen reeds van twee zodanige Schriften gewag gemaakt, zijnde, het een van den Heer VAN SWIETEN over de Legerziekten, door den Chirurgijn VAN DER HAAR, uit het Hoogduits vertaald; en het ander, de Geneeskunde gemakkelijk gemaakt, uit het Frans vertaald door Dr. PEREBOOM: waarbij wij nog wel mogen voegen, hetgene Dr. DE WIND over de Scheepsziekten geschreven en gevoegd heeft achter de Vertaling van het Werk van LIND, rakende de Middelen ter Genezondheid op ’s Konings schepen. Men heeft geen reden te klaagen over de volheid, want elk doorgaans naar zijn bevatting schrijft, kan men den een voor, en den anderen na, raad pleegen, en dan verkiezing maken wien ons bevalt dunkt te volgen. Het Werk van den Heer BAUMLER heeft, met anderen, ook zijn waarde, en bevat veel aanmerkelijke zaken en regelen, waarvan een nuttig gebruik gemaakt kan worden. Alleen komt ons voor, uit de langwilmigheid en menigvuldige verdeelingen van ziekten, en Voorafschrijvingen van Geneesmiddelen, dat het meer naar de Duitse dan Hollandsche maak is geschreven. Dit eerste deel begint met de Koortsen, welke in negen bijzondere Hoofdstukken verhandelt worden. Dan gaat de Schrijver over tot de ziekten van het Hoofd, vervolgens van de Borst, en dan van den Buik, hebbende het laatste Hoofdstuk van dit eerste Deel tot opschrift, van het Kolyk of Buikpijn, Mijpleveling of Kronkel in de Darmen en oorst. In de Vertaling dunkt het ons vreemd, dat sommige Voorafschrijvingen geheel Nederlands zijn gemaakt, terwijl andere geheel onvertaald zijn gelaten. Dit Werkje in bijzondere Hoofdstukken verdeeld zijnde, kunnen wij hier niet anders, dan door hier en daar iets uit hetzelfde voor te stellen, een schets van te geven. In het zevende hoofdstuk van de afgestamde Koortsen spreekt de Schrijver deze goede regelen. "Draag voor al zorg deze Koortsen ten eersten te fluiten, nadat u anderzijds, hierdoor, verhoedde droevige toevalen, als Opzwelling van de Voeten, het lichaam, een witte vlekking, en de Waterzweet zelf kunnen overkomen. Het is niet raadzaam dat u aanvankelijk in de beginfase Purgerijkmiddelen gebruikt, want hierdoor kunt u uiterlijk, in plaats van deze enkelde, een dubbele koorts op den hals halen. Wacht u daarboven voor alle zweetdrijvers de middelen, terwijl de Natuur zelf met het afgaan van de koortsen een zweet verwekt. Het Aderlaten vindt hierin mede geen noodzaak, tenzij dat de koude te weinig, de hitte daarentegen zo veel te groter en heviger was, en wel met een schijnbare volbloedigheid. Nader meer de grondoorzaak van deze Koorts, gemeenlijk een taamje en krachtige ophoping is van vuiligten in de Maag en Darmen, welke de Natuur, door middel van de Koortz’, buiten het lichaam zoekt uit te werpen, zo zult u wel doen, wanneer u haar behoorlijk vooruitwerkt en dus de zaak verlicht. Neemt aldus, een of twee uuren voor de koude der Koortz’, een en een half vierkant Engels zout, in een glas schoon regen- of putwater gefmolten; inzonderheid wanneer de Koorts, door overbelading der Maag, met onverteerbare spieren ontstaan is. Maar hebt u veel Galftoffe bij u, een bittere smaak in de mond, neem dan, in plaats van het Engels zout, een lote geprepareerde of bereide Wynsteen. Voorts raadt hij, om de hitte der Koortz’ te matigen, aardachtige middelen, loog- en gemengde zouten te gebruiken, ook wel met toevoeging van wat Cardis beneft. En wil dat men dus met ontstroommiddelen, en de opgemelde tabletten beide, moet voortgaan; de Koorts-Bastaard niet met ijver gebruikende, dan na dat men de Koorts tien of twaalf maal gehad hebbende, dezelve met de genoemde middelen niet kan te boven komen. Van de Melancholie of Zwaarmoedigheid zegt de Heer BAUMLER het volgende: De hoofdoorzaak van deze Ziekte is zo zeer niet in de Hersenen, (hoewel ze zich voornaamlijk hier in schijnt op te doen) als wel in het Onderlijf of de Buik, als de Maag, Darmen, Milt, Alvleesjes en Poort-ader te zoeken: want dewijl in de Maag, tegen de in zich onthoudende zuur en krachtigestoffen, de ingenomen spieren niet wel kunnen bereid of gekookt worden, zo is het ook niet mogelijk, dat uit deze in de Maag overgebleven en verdorven spieren, een goed Voedend sap kan geboeren, en hierdoor de overige tot voedzame verteering geschikte delen enigzins kunnen worden verwerkt. Hiervan zal men dan eerstelijk trachten de Maag en Darmen te reinigen, en het in de Milt, Poort-ader en de overige organen die aan de verteering van het voedsel deel hebben genomen, te verbeteren. ader en Alvleefsch, verdorven zwart en dik bloed uit te leiden, en te verbeeteren zodat hetzelfde zoeken dan en vloeibaarder te maken, en eindelijk de drift vat hetzelfde te matigen. Hier toe worden de wijze en middelen vervolgens aan de hand gegeven. Het zesentwintigste Hoofdstuk heeft tot opschrift, Van de "Dolle Hond Beet". "Nadat gedaan onderdompeling" zegt de Schrijver, "wacht de wond zorgvuldig met zout water af, en zet er direct een Lucht-Kap op, welke het vergif er uittrekken zal; vervolgens neemt men eet gloeiend Brandy, zet hetzelfde op de wond; terwijl men hetzelfde diep in, en legt een weinig haar van de "Dolle Hond" er in, en hierover een Plaster uit Theeriat, beer en Knoplook bereidt. Wordt de Wond met een korf bedekt, neemt diezelfde er, de volgende dag, met een scherp mes af; legt er op nieuw enige hondshaar in, en verbindt diezelfde met de bovengenoemde plaster. Laat de wond niet ten eerste, of liever ten minste, toe groeien of genezen, maar houd diezelfde 3 of 4 weken open. En als dan behoefte is voor geen gevaar bedoeld te zijn. De May Kevers zijn mede een voortreffelijk middel, als men ze in honing vervoert laat, en een gebeten muis of geheel of het uitgeperste sap derzelfde, te eten geeft; hetgene men, dewijl zulks niet zeer kostelijk is, altijd in voorraad hebben kan. Kunt men het hart of de lever van diezelfde dolle en woedende hond krijgen, kook of braad een van beiden, en geef het de lyder na malkander te eten; of maak het tot een poeder, en geef hier van dagelijks tweemaal twee lepels in. De afschijn van gebrande kreeften is, in dit geval, mede een goed middel, wanneer men zulks, 's morgens en 's avonds, op de volgende wijze gebruikt. Neem kreeften afschijn 2 lood, Gentiaan poeder 1 lood, Pimpernel, Engels pooder, van elk 1 lood, Meng het onder malkander, en gebruik hier van, 's morgens en 's avonds een vierde lood in een lepeltje vol witte wijn. 9 2 9 » De wijzen, welken de Lijder gebruikt, moeten wel » gekruid worden met Bitterzout en Majoraan; en daarbij » boven hem een goed glas oude wijn te drinken gegeven » worden. Tot meerder verdoving van het onverdoende gift, „leg in de wijn des Lijders een goede hand vol Pimpement-wortel, en laat hem hier van naar genoegen drinken ”. De Schryver spreekt ook van de wortel van wilde Roos, als een beroemd middel in dit geval, doch geeft geen eigen ondervinding hier van op. In het laatste kapittel spreekt de schryver van het Kolyk, dat "het Misere mei. Van het laatste zegt hij, "Hier in is de natuurlijke beweging der Darmen geheel verkeerd; ja soms zelfs gebeurt het ook, dat de meergemelde Darmen in malkander gesprokt en gesproken worden; het geene Vlees, of Kronkel in de Darmen genoemd wordt; waardoor dan belet wordt, dat de Stoelgang niet naar behooren, en op een natuurlijke wijze kan geschieden. In dit geval is bijna niets te doen; echter komen er nog wel soms maal Eenigen van op, of schoon de spieren, ja zelfs de ingebrengte Chyrosteren door de keel ontlaat worden. Hier in zijn wel van het meeste nut de Tabaks Chyrosteren; als middelen zeer sterke Chyrosteren, alleenlijk van zout water, of van Melk met Spaanse Zeep, als ook heet water, of Pis van een jongeling. Desgelez komen ook de Chyrosteren, uit Olie bestaande, van zeer veel diens, welke men bloot uit Lyn olie, en een vierde delst Loodstreepjes de Agarico bereiden kan". Dus hebben wij dit Werkje doorlopend, uit de hoofdstukken iets uitgetrokken, om onze Lezers een schets te geven wat er in gevonden, en hoe het behandeld wordt. Zij denken, bij nadere gelegenheid, over het Tweede Deel van dit Werk, 'hetwelk nu reeds, in onze vaderlandse taal, het licht ziet, onze Lezers ook eens te onderhouden. De nuttigheid van Bains froids, sur tout pour la Hollande. Par G. A. DECORE, Docteur en Médecine. Leide, Chez Cornelis de Pecker, 1761. De nuttigheid der koude Baders, inzonderheid voor Holland. Door G. A. DECORE, Med. Dr. Te Leide, bij Kornelis de Pecker, 1761 in Octavo „ bladz. 39. Na eenige algemene aanmerkingen over de oudheid en menigvuldigheid der Baders in vroegere tijden, en een beschrijving gegeven te hebben van zyne Badplaatsen en Bad, stelt de Heer DECORE zich voor, te verklaaren 1. Dat een warm Bad niet goed is voor de meesten van onze zieken. 2. Dat onze ziekten in ’t algemeen ontstaan uit verflapping en krachteloosheid der vezelen van het lichaam. 3. Dat om dit te overwinnen een koud Bad meer vermogen heeft dan alle bekende Geneesmiddelen, en meer ziekten in de grond geneest dan alle anderen. 4. Dat een koud Bad, naar de kunst gebruikt, nooit kwaad doet, of kunnen doen; veiliger is te gebruiken dan enige Geneesmiddelen, welke men met tegenzin verzwelgt, en van welke men geen meeste meer is, wanneer ze ingenomen zijn. , LIL 3 Tot 838 DRCORE VAN DE „Tot bevrijding van het eerste Voorstel wordt twee voorbeelden aangehaald van Zenuwkwalen, waar voor de warme Baden vruchteloos, maar de kouden met nut werden gebruikt, te Aken en te Spa. Hier worden enige zeer bekende redenen en voorbeelden opgegeven, dat warm water verlicht en koud water versterkt. Aangaande het tweede zegt de Sebryvet, twee derde delen, ja de helft van de ziekten in Holland, ontstaan door verflapping van de vezelen. De bleke kleur, voornamelijk in de vrouwelijke lichaam; kliergezwellen aan den hals en onder de oksels, het voortdurend tandvlees, en de blauwe schurfvlekken, waar in het bloed daar de wanden der vaten heen dringt, en meer andere gemeene toevallen, geven dit ten duidelijk te kennen. En de reden is, volgens den Heer DEGORE, om dat Holland gelegen is op 52½ graaden noorder breedte, aan den eenen zijde omvangen van den Oceaan, door een oneindig getal van wateringen doorlopen, en bespeld door de voornaamste rivieren van Europa. Wanneer men hierom in Halland, dan een slepende, wel minder gevaarlijk dan hevige ziekten, en ziekten met Onvreeking, maar van een moeilijker en langzaamer genezing. Het is waar; zegt de schrijver, wij hebben een grooten ietwat van familie trekkende en versterkende middelen. Aan het eind van hoeveel mensen in Holland, die deze zelfgestalte, ro en zo jaren gebruikt hebben, blijven zwak, of worden nog erger? Een koud bad heeft ongelijk meer vermogen dan deze allen. Een koud bad kan een bezweekte mens, van de poorten des doods, in een ogenblik weer in het leven te rug brengen, in weinige minuten de vermoeidheid van een reiziger doen bedaarden, en de vlugheid der bewegingen van zijne knieën en voeten herstellen; honger verwekken of verdubbelen, en om dat het de maag kan herstellen, heeft men reden te stellen dat het dit om het lever, de milde, de nieren, de blazen en de longen ook kan doen, en de ondervinding heeft zulks, door uiterlijke uitwerkingen, doen zien. Kinderen die de engere ziekten hadden, zijn hierdoor aan het groeien geraakt, en talrijk huisgezin is, onder het bevel van een engel Geneesheer, door een koud bad, van de teering genezen. Kunnen enige druppels water, iemand over het aangezicht sprengen, in een ogenblik de werkingen der dierlijke huisvesting en des levens herstellen, van welke een kracht, mag men befluiten, zal dan niet al te dommende van het gehele lichaam in een koud bad? In plaats van meer te verzwakken, doet het de krachten en gaven weerkeeren. Men ziet alle winters menschen, door het ijs, tot aan den hals in 't water vallen, en daar uitgehaald en wederom verwarmd zijnde, zonder ongemak gezond blijven. Onder deze, is er een groot onderscheid, zonder enige voorbereiding in koud water te vallen, of "onder de bestering van een ervaren Geneesheer, in een koud bad te gaan; alwaar knegten of maagden, den zieken uit het water komende, in een warme kamer brengen, zonder door de lucht te gaan, de lichte kleding uitrekken, en het lichaam met een linnen doek afdrogen. Dezen wederom gekleed zijnde, betuigen, dat het koud bad verwarmend is, terwijl er een verzachting doorgaat. Dit wordt bevestigd met het getuigenis van een Professor in de Geneeskunde, die het koud bad, bij de heer De Core gebruikt had, en er maar een tint van een minuut was ingeweenst. Ten opzichte van het vierde Lid, wil de Schrijver wel niet ontkennen dat een koud Bad kwaad kan doen, ja zelfs doodlijk worden. Maar een Aderlating, Brak of Buikoperend Middel en vele anderen, kunnen ook kwaad doen, en den dood aanbrengen. Doch een misbruik of kwaad gebruik kan niet strekken tot veroordeling van een goed Middel, en dus ook niet van het koude Bad. Onder alle de personen, die vijf jaar, het koude Bad van den Heer DECORE gebruikt hebben, is er geen één wien het kwaad gedaan heeft. Hier tegen worden overgeleverd de geneesmiddelen welken er door uitgewerkt zijn, zelfs in voornamere ogenblikken der Geneeskunde, van de Jicht; Zwellingen of vlievende Jicht, en zelfs het Koolzuur van Poitou. Tot vertering van het gezegde worden andere Schrijvers bijgehaald, die het koud Bad aanraden voor kinderen, jongvolwassenen en vrouwen. En men vindt hier een voorbeeld van een jonge Dame, die zich van een hardnekkige Buikloop genas, door heimelijk in een koud Bad te gaan zitten, terwijl haar Geneesheer haar had ontraadet, in het Bad van den Heer DECORE te gaan. Met een zieke die het koud Bad zal gebruiken, houdt de Schrijver deze wijze. Als hij in staat is zijn handen in het water te steken, kan hij het aan zijn voeten ook verdragen. In een tweede Bading kan hij er tot zijn kniën in zitten. Hier na kan hij tot een half, en eindelijk tot een geheel Bad overgaan; en hij zal zich gemakkelijk gewennen het in de ochtend en 's avonds te gebruiken. Na nog enige goede uitwerkingen voorgelegd te hebben, befluit de Heer DECORE, dat het koud Bad, met genoemde omzichtigheden te werk gelegd, zonder enig gevaar kan gebruikt worden. Van de toediening van het koud Bad fluit de Schrijver uit. 1 die heete geïntelligente koortsen of ziekten met ontsteking hebben; 2. die ettergezwellen in het lichaam, of geborstene vaten hebben. 3. Mensen die door ouderdom zijn geworden, zyn, hoewel de zulken een Bad kan toegestaan worden, in geval van Kramp. Hij laat in het Bad gaan, 1. die snel hevige koortsen hebben, 2. Die aan vervstoppingen in de Longen kwijnen, een kwaai gevoel in de Mag, Geelzucht, Opdampingen, Ict, het Kool van Poitou en verlammingen hebben. Wij vinden dit Werkje minder geschreven voor Geneesheers dan voor het gemeen, om de nuttigheid en het gebruik van een koud Bad aangenaam te maken, en een gelijk aanleiding te geven, om eronder het opzicht des Heeren DE CORE, Zig van te bedienen. Het kan evenwel ook, met nut, van Geneesheeren gelezen worden; en het is hunner overwegingen waardig, of niet het gebruik hier van in sommige gevallen voordeelig aan te merken, en meer aan te raden zy, dan men wel tot nog toe, in ons land gedaan heeft. Tegengiften tegen Kwik-sublimate als het iemand onverhoeds in het lichaam beukt gekregen. Het is vreemd, zegt de Schrijver, dat men in gevallen waar in dit vergif in het lichaam was geraakt, geen enkel iets heeft gemaakt van het nut welke de zouten hier in kunnen doen. Gewoon zout, geforst in het water, welke de Lyder drinkt, zou aanstoots anders de Kwik doen neervallen, en deszelfs scherpte zeer verminderen. Men heeft dit althans bij de hand en kan er geregeld gebruik van maken. Behalve het gemelde nut doet het Braakken als er veel van gegeven wordt, of het maakt Afvallen en voert dus de Kwik uit het lichaam. Vluge en vaste zouten, geeft van Hartshoorn, van Sal Ammoniak, doen ook de Kwik neerploffen. Maar dewelke men deze niet altyd zo gemakkelijk kan bekomen, kan men Potasch, in koud of warm water geforst, midden dat deere... Lid tegen gift en kwik-sublimaat: Baar Meng niet te scherp, en bij gebrek van deze kan men gekleinsd water van afkomst van boonstroo, hagel of enige ander gewas gebruiken. Witte en zwarte zeep, deze zouten met olie in zich hebbende, in water gesmolten zijn goed voor Drank, of tot Klifteeringen. Wanneer men niets van de gemelde dingen heeft, of niet goed vindt te gebruiken, kan men zijn toevlucht nemen tot aardachtige Middelen, Kreefts-ogen, Kreeften-Schaar, Oester- of Mossel-Schelpen, Eierkrassen, Koraal of gemeen Krijt gepoeierd of geschaafd en met de Drank gemengd: want deze zullen de Kwik ook doen scheiden. En terwijl enkele van deze dingen te gelijk een zeker soort aan de ontvelde Maag verfchester, of aan het gedroogde, zullen ze ten minste hierdoor nut doen. De Kwik-sublimaat bevat een Kwik vereenigd met een zeer sterk Zuur, in zulk een mate, dat het een van de kwaadaardigste Vergiften wordt, welke bekend zijn; kan men begrijpen dat door vast Loogzouten stomp gemaakt wordt. Hierdoor wordt de vereeniging van de Kwik met de Geest van Zeezout vernietigd: want het vast zout, het zuur aan zich trekkende en hier mee vereenigende, wordt de Kwik hier van bevrijdt, en verliest zijn knagende scherpte. Vaste zouten zijn in dit geval, derhalve, van de meeste kracht en snelste werking. Men moet ondertussen niet denken dat het geen van hier opgegeven wordt, iets nieuws is. BOERHAVE en anderen hebben het reeds aangemerkt. Boerhaave. Institut. Med. $. 1139. Lemer. Cours de Chimie pag. 212, Note de Mr. Baron. Verbandelingen, uitgegeven door de Hollandsche Maatschappij: voor der Wetenschappen te Haarlem. Zesde deel, tweede Stuk, De Bericht. Zerbandeling over de Bekleeding van de Huid der Dieren in het algemeen, en bijzonder over de Schubben der Vissen; door JOB BASTER, Med. Doctor te Zierikzee. Eenige algemene aanmerkingen gemaakt hebbende over de nuttige eigenschap van het Haar, de Wol, Schilden, Stekels, Huiden, en Veeren, zo voor de Dieren zelf, als voor de mensen, die er gebruik van weten te maken, om hun naaktheid te dekken, en er zich mee te verfieren, bepaalt zich de Schrijver, voor het tegenwoordige, aan de Huid der Vilten. De Huid der Vissen is 1. glad en effen als Leer. 2. Met Stekels en Knobbels; of 3. Met Schubben gedekt. Een effen en gladde huid hebben alle vissen die tot het geslacht der walvissen behoren; en sommige kraakbeenige vissen, zals de prik of negenoog, en de huis van wiens grachten het vislys gekookt en van wiens vel een soort van leder gemaakt wordt. De huid van squatina, een soort van haai, wordt in de oostersche landen tot sagrijn-leer bereid. De taaije huid van aal en palingen geeft de sterke banden voor de dorschvlies. De histria of gu: garga, de histrix met zeer lange steekels, de orbis muricatus, de lobbeduin met zeer lange steekels, de callerychnus, mastacembelus, cafterosteus en sommige roofvissen hebben de huid veel of weinig met scherpe steekels bezet; en de lamm, de stier, de oystlopterus, enige loefvissen en pleuronectes met harde knobben. De huid van haaien is ook met zeer kleine, doch zeer dicht naar elkander staande steeltjes bezet, die als met een worteltje of met een voetje in het vel vastzitten, en door een vergrotingkijker gezien, zeer bijzonder van makkelijk zijn. Bij de meeste andere vissen is de huid bedekt met schubben, die in een geregeld deel-orde op elkaar liggen en fluiten, en als veel een hoor of kraakbeenachtige zelfstandigheid zijn. Elke vis heeft schubben van een bijzondere gedaante: sommige zijn langwerpig, sommigen rond, drie- en vierkantig, eenigen glad en andere met steeltjes en diepe groeven voorzien. De schubben van den rug, van de zijden, en van den buik zijn in elke vis, ook wel niet van hetzelfde soort. Ook is het getal naar elke soort van vis zeer verschillend; zijnde bij ’t een soort zeer dicht op elkaar, als bij de voorn en snoek; en in tegendeel bij aal en paling zeer wijd van elkander liggen. Ze dienen, voornaamlijk, om het zachte vlees der vissen voor stoten en kwetsen te beschermen, en te maken dat het door de altijd durende weekgroei in het water niet te slap en zacht wordt. LEEUWENHOEK was van gedachten, en de Heer BASTER bevestigde dit, dat deze schubben elk jaar niet veranderen, gelijk het haar bij de viervoetige dieren, en de veren in den kuurof van de vogels; maar dat er elk jaar een dunne nieuwe schub over de voorgangse heen groeit, en zich naar alle kanten, buiten de randen van de vorige uitbreidt, naar mate de vis grooter wordt. Alle geschubde vis is min of meer bedekt met een soort van vliezige huid, welke het geheele lichaam van de vis bekleedt; en de schubben, welke hier onmiddellijk onderliggen, op haar plaats houden, zo dat de vis zonder uiterlijk geweld, deze schubben niet kan kwijt raaken, of jaarlijks verliezen. Doch zo hij, door enig ongeluk, eenige weinige schubben kwijt raakt, kan men er wel weer anderen in plaats van, maar zo het verlies te groot is, vervolgens vaak de vis daarvan. Dit evenement, het gemelde vliezige weefje, geeft de kleur aan de vis (want de schubben van alle vissen zijn, schoon gemaakt zijnde, wit of parelkleurig). Het blijk aan de fraaije Chinese goud- en zilvervisjes, die maar het derde jaar hunnen strakke glans verkrijgen, en soms van goud- zilverkleurig worden, hetwelk langzaam hand over gaat, in welken tijd zij dan goud met zilveren plekken, of zilver met gouden plekken hebben. De schubben der vissen met een microscoop bezien, toonen veel overeenkomst te hebben met de schubben der schulpvissen. Zij zijn voornaamlijk, op het gedeelte 't welke buiten de daar onmiddellijk opliggende schubben uitsteekt, vol zeer kleine, in de rondte loopende, en als uit een middenpunt voortkoomende groefjes, zo dicht aan elkaar gelegen, dat men dezelfde niet wel kan tellen; en deze groefjes zijn voornaamlijk op de buitenzijde der schubbe. Behalve deze kleine rondloopende groefjes, worden de schubben van sommige vissen, door andere groote groeven, als doorgezaagen, welke op de groeven der onderliggende schubbe fluiten en pasen. Voorts heeft de Schrijver hier een Plaat, waarop een-en-vijftig voorbeelden van Viscubben, in hun natuurlijke grootte, en zo als zij zich door het Vergrootglas vertonen, bijgevoegd. Brief over de Zwarelvigheid door JOB BAS TER, geschreven aan den Wel Edelen Heer, en door denzelfde verzonden en medegedeeld aan den Secretaris der Holl. Maatschappij. Eerst worden eenige algemene oorzaken der Zwarelvigheid opgelijst. En hierop wordt onderzocht, waarom de eene meer is dan een ander onderhevig is Zwarelvig te worden. Dit hangt af van de manier van Leven, van de meer of mindere snelheid van het vlies, van meer of mindere uitwachting, meer of mindere wyldte van de Vaten, welken het Vet uit het bloed naar het vetvlies overbrengen. Om zich voor Zwarelvigheid te houden, moet iemand een verblyf zoeken, waar hij een zulvere droogte inademt, een matig werkzaam leven leiden, een matig Dieet houden, zich wagen van zwaar vers bier, en van zachte strekende Wijnen, ook van lang te slapen, en van heftige of ontroerde Gemoedsdrift. Hierbij worden nog eenige Geneesmiddelen aan de hand gegeven om de verteerkragt en beweging der Natuurlijke Werktuigen van het lichaam te vermeerderen, door dezelven vaster en styver te maken. Eindelijk wordt het nemen van matigde Buikzuiverende dingen, en het roken van Tabak, om de Zwarelzigheid te verminderen, aangeraden. Aanmerkingen over de Geneesmiddelen, door J. Hovius, Med. Doctor, te Amsterdam. Hierin wordt op gegrondeerde redenering getoond, dat vele dingen, welke men de naam van Geneesmiddelen heeft gegeven, deze naam onwaardig zijn. Dat ware Geneesmiddelen maar weinigen zijn; en men in de Geneeskunde ook maar weinigen nodig heeft. Dat vele Ziekten zonder middelen genezen, Schoon men de genezing toedeelt aan eenige dingen, welke men als Geneesmiddelen gegeven heeft. Dat voor vele Ziekten inzonderheid welke besmettelijk en kwaadaardig zijn, nog geen Geneesmiddelen zijn gevonden. Aanleiding van een gehele Maansverduistering, den 18 Mey 1761 gedaan te Leiden; door JOHAN LULofs Professor te Leiden. In alles volgens den ware tijd opgegeven. De Maan, terwijl ze in de Schaduw was, vertoonde zich bleeker van kleur dan Ik, zegt de Heer Lulofs, welke in andere geheele Verduisteringen heb waargenomen; echter konde Ik geen vlekken onderkennen. Waarneming van Venus op de Zon, door de heer LULOF aangetoond te Leiden op 4 uur 's morgens, 15 minuten zag ik, zegt de heer LULOF, na aan te hebben gemerkt dat de Lucht te halve vier uur zeer dicht was, de zon door de wolken heen, en Venus op haar schijf als een zwarte, doch al vrij ongeregelde vlek zich vertoonend, zo dat de rand (buiten twijfel voor ten grootste gedeelte wegens straalbuigingen) als getand scheen. Doch terwijl deze vertooning nauwlijk één minuut duurde, kon ik nog steeds door de Quadrant, noch door den Micrometer van Bradley, waar ik aan de Newtoniaanse Verrekijkers had gemaakt, enige bepalingen maken omtrent de plaats van Venus. Ik zag de Planeet, naderhand, dikwils gedurende eenige seconden op haar langste gedurende anderhalve minuut. Vier of vyf maalen vertoonde zich Venus door dunne wolken heen, als aan mij, als aan verfchiede, die bij mij waren, als of zij met een lichter rand omgeven was, die de breedte had van toefel van de middelyn der Planeet; doch door gekleurde of berookte glazen, welken ik moest gebruiken, als de Zon, voor enige oogenblikken, wat erger begon door te schijnen, bespeurde ik niets van deze lichten ring of rand. Eindelijk zag ik te 8u. 36 m. 50 f. waarde tijd, de binnenste raakking door dunne wolken heen, zo dat ik alle berookte en rode, zelfs de blauwe en groene glazen, welken ik bij de hand had, op raad van de Heer DE L'isle, moest terzijde leggen. Nam deze inwendige raakking waar door een oogglas van den Newtonschen Verrekijker, dat denzelfde ongeveer doet vergrootten: doch ongeveer twee minuten voor de uiterste raakking, of voor den geheelen uitgang, werd de Zon weerom met wolken bedekt; en toen deze weggetrokken waren, was er niets meer van Venus te zien, maar de Zons-rand vertoonde zich scherp en zonder de minste uitholing; zo dat ik door mijn waarneming niets omtrent de schijnbare middelyn van Venus kan bepalen. Onder deze is het mij wonderlijk voorgekomen, dat de rand van de Planeet ook ten tijde van de inwendige raakking niet volkomen donker was, gelijk ik verwacht had; dezelfde vertoonde zich, vooral na bij de rand van de Zon, als oneffen en als uitpuilend, waar door ik ook voor 2 of- 3 seconde tijd door kon duinen: want de raakking der twee randen is op verre na zo ogenblikkelijk niet als ik verwacht had, en als ik in Mercurius in 1743 en 1753 gevonden heb. Verklaring en Aanmerkingen over verschillende Utrekens en Waarschuwingen van den overgang van Venus voorbij de Zon, op den 6 Juni 1761. Door D. KLINKENBERG, Ordinaris Klerk ter Secretaris van Holland. De zichtbare overgang van de Planeet Venus voorbij de Zon, op den genoemde tijd voorgevallen, heeft, volgens den Schrijver, een meerder naauwkeurigheid en overeenstemming in de bepalings van den Heer HALLEY „over den schijnbare loop van de Zon en van de genoemde Planeet doen zien, dan men verwacht had; en de Heer KLINKENBERG bekent dit de reden geweest te zijn „dat Hij tot de Utrekens van die overgang, waarvan de uitkomsten in zijn vorige Verklaring zijn opgegeven, de Zonne-Tafelen van den Heer HALLY niet gebruikt heeft. Doch niet alleen zyner, maar alle andere Hemel bekende Aantekeningen van de Waarschuwingen hier over gedaan, een paarig hebbende gedaan zien, dat de Zon en Planeets Tafelen van HALLEY, hier in, het naast aan de waarheid zijn gekomen, heeft dit Hem nieuwsgierig gemaakt om de bijzondere Utrekens na de Theorie te hervatten, en het verschil van deze en andere Utrekens met elkaar en met de Waarschuwingen vergeleken zijdend, aan de Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen te deelen. Deze Verklaring niet konende kort worden, moet men in het Werk zelf lezen. Wij zullen nog maar van het Naberecht van denzelfde Auteur, hier op bladzijde, en aan ’t Eind van de Verklaringen der Maatschappij geplaatst gewagen. Hier in zegt de Schrijver, dat Hij in een Hoogduits Nieuwsblad, aangaande de genoemde overgang van Venus, het volgende had aangegeven: is te bewijzen, dat als die Venus im Begriffe was, den Rand der Zon van binnen te beraken, de zelbe über feine Zirkelformige Rundung in een folgende Bogen. In Australia, de volkomen met de rand der Venus parallax was, (NB. Dit werd niet beobachtet in Copenaghen.) Kenners zullen dit fenomeen einde voorzichtig voor een atmosfeer van de Venus houden: in welke gewis een doorschijnende breking van de lichtstralen plaats vindt. "Dit verhaal is mij", zegt de Heer KLINKENBERG, "niet geheel ontsnapt, en ik heb sommigen, die den uitgang gezien hebben, over gevraagd, of zulks bij hen ook was opgemerkt, doch heb daar niets van kunnen vernemen, dan 'tgene zo even aangehaald is: hetwelk de reden is geweest, dat ik hier, in deze verhandeling, in 't geheel niets van heb gezegd, en 't zelve alleen aan twee Heren alhier, en aan M. DEISLE te Parijs, om met deze bewoordingen schriftelijk te hebben gecommuniceerd. De randen zeer nabij elkaar komende, dat de baan van de Zon, op de plaats daar van de raaklijn te geschieden, met een klein bultje zich naar buiten uitsteekt, even of de Zon rand, een weinig voor de rand van Venus wilde te achter wijken. Dit is een verhaal, het welk juist met den aard van de atmosfeer van de Aardkloot overeenkomt, en als het rondom Venus even op zo eene wijze is gelegd, moet dit verhaal daar van een noodzakelijk gevolg zijn: want, de gezichtstralen uit ons oog, van even buitens Refleksen vermogen van 's Aardkloots dampkring tegen de rand van Venus gaande, zullen, indien die Planeet geen Atmosfeer heeft, in volmaakte rechte lijnen in 't rond; langs derzelve zichtbare rand, op de Zon aan te dingen, en juist zo, ten gedeelte van de Zonneschijf, als de zichtbare vlek der Planeet bedekt, voor 't gezicht te verbergen, en dus zal er, wanneer de Planeets-rand in die rechte lijn op den Zons rand aanlopende, gekomen is, geen zichtbare verandering, maar de zichtbare raaklijn moeten geschieden; doch zo de Planeet met een dergelyke Atmosfeer omringd is, dan zullen die rechtelijnige gezichtstralen op. Ten Kleinen afstand van Venusrand, en langs dezelfde overal ombuigen, en op de Zonnevlak wat nader aan het middelpunt der vlek aan te treffen; en dus een minder rond geheid van de Zon voor 't gezicht bedekken als de grootte van de Planeet vlek ons toetschend te doen; waaruit dan moet volgen, dat, als de rand van die vlek aan de ware regulaire gezichtslijn, op den rand van de Zon aanlopende, gekomen is, dat de buiging, die de Atmosfeer aan die straal toebrengt, veroorzaakt, dat niet de raakking der randen, maar dat een gedeelte der Zonnevlak, wat nader bij het middelpunt van de vlek staande; en dus de zichtbare rand der Zonne, nog een weinig, buiten den rand van de Planeet, gezien moet worden; 't welk dan een verfchning, als of de Zons rand op die plaats, een weinig uit zijn kring wykende was, veroorzaakt. Het overige van de Verhandelingen der Genootschap hier na. Waarom de Koekoek zyne eieren niet zelf uitbroedt, maar is het Nest van andere vogeltjes legt? Door den Heer HERISSANT. De Koekoek is een Vogel, die zich maar op een zekeren tijd van 't jaar vertoont. Men verneemt hem, hier te Lande, van het begin van Mei, tot aan het einde van July. De overigen tijd van 't jaar ziet men hem niet, en men weet. niet waar hij zich onthoudt. Hij behoort tot het vleesetende gewas, en zijn voedsel bestaat in gekookt vlees van verschillende soort; en men kan hem met rauw vlees te geven onderhouden. Dit heeft hij met andere vogels gemeen; maar hij heeft iets bijzonders, namelijk dat hij andere vogeltjes geniet laat uitbroeden en zorgen voor de jongen opbrengt. Men weet hoe verre de zorg is van andere vogels voor hun jongen, hoe veel arbeid en zorgen zij voor zelden aanwenden. Hier tegenover staat de onverschilligheid van de Koekoek; hij bemoeit zich niet eens om een nest te maken. Alle zorgen welke het wijfje aanwendt, bevat in haar eitje te leggen in het nest van een klein vogeltje, een baardnas, Nagtegaal of Vlasvinkje enz. En van dat ogenblik geeft zij het over aan deze soort van voeder, die 's zomers zulks te weet en blijft met de broeding en opvoeding van dit jong, ten koste van haar eigen kroost, terwijl deze vreemdeling, veel sterker zijnde, altyd doet om te komen. Zulk een onverzoettheid, als men ze bij eenigen menschen vond, zou men als ondeugend veroordelen. Maar men kan de Natuur van geen misdaad beschuldigen. Altyds bestrykt door dezelfde wijze en vermogende hand, is haar wijze van doen ook altyds gegrond op goede redenen, en de vreemdelijkheid welke wij er soms in mogen zien, is vaak een uitwerking van onze onkunde. De reden van de weinige voorzorgen, van deze vogel, voor zijn jongen, moet derhalve gezocht worden in de Natuurkunde; en het is hier, of ten minste, in de Ontleedkunde, waar de Heer HERISSANT dezelfde ontdekt heeft. De Maag is in de Vogelen op een geheel andere wijze geplaatst, dan in andere dieren; Zij is bijna gehecht aan den rug, en van voor zo gebedekt door de Darmen, dat, als er een insnijding gedaan wordt door de bekleedjes van den buik van het borstbeen tot aan den aars, men deze laatste voor het oog krijgt en de Maag, welke er onder is, bezwaarlijk ontdekt. Deze plaatse van de Maag geeft de Vogelen gemak om te kunnen broeden, om dat de delen welke bijna onmiddelijk geplaatst moeten worden op de eieren of de jongen, zachte delen zijn, bekwaam om zich, zonder ongemak, te schikken naar de drukking welke zij moeten ondergaan; het welk niet zou geschaaid zijn, indien de Maag, voornaamlijk als het dier eerst gegeten hadt, deze drukking zou moeten lyden. Ten andere, vereiste deze zelfde geluidheid, dat de jongen gebroed worden, nadat ze gekipt zijn. Huhn Maag, welke nog niet beschermd is tegen de droogte van de lucht, dan door een dunne beenige en bijna kraakbeenige plaat, zou te scheelijkt de warmte verliezen, welke noodzakelijk is tot verteering van het voedsel, ten zye door de broedking van tijd tot tijd hersteld werd. De waarnemingen van den Heer HERISSANT hebben hem geleerd, dat de Maag van den Koekoek op een geheel andere wijze geplaatst zit. Een van deze vogelen openend, bevond hij, nadat de opening van den buik, met verwonde dingen, stukken rauw vlees, in plaats van de Darmen, welken hij hier verwachtte. Hij dacht, in’t eerst, dat deze stukken vlees, welken hij zag te zijn zulken als de vogel, eenige uur voor zelfs dood, gegeten had, zich hier geplaatst hadden door een toevallige opening van de Maag; maar dezelfde weggenomen hebbende, zonder iets te verplaatsen, merkte hij dat ze in dit Ingewand waren; dat hetzelfde zo voor aan geplaatst was, dat hij het met de bekleedingsstoffen te gelijk geopend had; en de Darmen bedekt, in plaats dat het in andere vogelen door deze bedekt wordt. De ruimte van deze maag was gelijk een dop van een middenmatige hen-ey; en ’t gene zij bijzonder had, was, dat het door een vakantige weeffel gehecht was aan alle de delen welken haar bedekten. Deze famenvestelling kwam den Heer HERISSANT zo bijzonder voor, dat hij vermoedde dit iets tegengesteld te zijn in deze vogel; maar de ontleding van verschillende andere vogelen van hetzelfde soort, waar in hij dit op gelijke wijze bevond, deed hem aannemen, dat het natuurlijk en altijd zo was. Uit deze plaatsing van de maag blijkt, dat het voor de koekoek zo bezwaarlijk is zijn eieren en jongen te broeden, als dit gemakkelijk is voor andere vogelen. De vliezen van zijn maag, bewaard door het gewicht van zijn lichaam, en gedrukt volgens de voedzels welke hij inhoudt en de harde lichaamen, zouden een pijnlijke drukking lyden, welke hinderlijk zou zijn aan de verteering der spijsen. Uit het maaksel van dit dier ziet men ook, dat zijn jongen niet zo nodig hebben gebroed te worden als die van andere vogelen; om dat hunne maag, onder de darmen geplaatst, meer tegen de koude beschermd is; en misschien is dit de reden waarom de koekoek zijn jongen te broeden geeft aan kleine vogeltjes. Zij verliezen niet bij de broedening, en zullen gedragen door hun eigen gemakvolsheid; en de sterften, zijnde, leven zij ten koste van de natuurlijke jongen van den vogel, welken zij doen verdringen. DEEL. NO. 11; Momo VERGELYKING DER ONLANGS UITGEKOMENE PSALMBERIMINGEN. En vooroordeel, dat zo lang de Psalmberyming van Datheus hardnekkig voorstander heeft, eindelijk, mag men zeggen, in onze dagen het hoofd moet buigen; althans in zo verre, dat geen mensch, met eenig oordeel begaafd, zich heden zalde onderwinden, derzelver aanhoude gebruik te verdedigen: nadien derzelver gebreken en ongerichtheden in zo helder een daglicht gezeeld zyn, dat die Beryming, ten algemene afkeer en voorwerp van beoordeling geworden, niet langer bekwaam is om, bij menchen van enig nadenken, ten Godsdienstigen gezang te strekken. Maar, hoe verre men dus ook gevorderd zy, om een door 't vooroordeel geliefkoosde Beryming af te schaffen, men is echter alle zwaarigheden omtrent het invoeren van een nieuwe en betere nog niet te boven gekomen; inzonderheid met opzicht tot de keuze welke. Schoon genomen 't staat vast, Datheus dient ons veel meer, wie zal in zyne plaats komen? 't Zy eens zo, men bepaalt zich, om niet zo zeer het oog te vestigen op de Berymingen die in 't laatste der voorgaande en 't begin der tegenwoordige eeuw eerst het licht gezien hebben; als wel op zodanigen, die, zedert den laatsten slag aan 't vooroordeel voor Datheus toegebracht, in openbare druk uitgegeven zijn, met oogmerk om dezelfde aan 't oordeel der kundigen te onderwerpen; of ze ook ten algemeenen gebruik mogen dienen: de vraag blijft nog, tot welke Beryming zal zich de keuze bepalen? Te meer daar reeds ten minste vier of vijf onderstcheidene Berymingen ten dien einde in handen zijn, en 'er mogelijk nog meer aangeboden zullen worden. 