Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 2 Van het jaar 900 tot 1581 na Christus
die de Nederlanden aan de Bohemers verstrekken zouden, met een verhaal van den voordeeligen ‘staat van den oorlog tegen den Keizer aan le dringen, en tevens te ver- toeken, dat de Staten bunnen invloed bij den Koning van Groot-Britannië en de Hansesteden zouden gelieven aan te wenden, ten einde hun ook van die zijden gelde- lie ondersteuning mocht geworden: dan was er hoop, zeide hij, dat de z@ken van Bohemen spoedig tot een gewenschten staat zouden gebracht zijn ?. Aan der Staten aanbeveling bij sacosus zou het niet ontbreken; maar van den anderen kant had die iAcosus eenen handlanger te 's Hage en in het hart der Regering zelve, die trachten kon op de beraadslagingen in den zin van zijnen Meester invloed uit te oefenen, Immers znd canneron dadelijk een afschrift van rmänaks voordracht naar Engeland over, en voegde er bij: »dit voorstel zal, zoo als hier de gewoonte is, wanneer het de zaken van oorlog betreft, naar den Raad van State om advies worden verzonden, en in dien Raad (in welken hij steeds zitting had) zal ik blijde zijn mij te kunnen regelen naar ! Nadat de Keurvorst den Staten-Generaal kennis gegeven had, dat hij zulk een vast- en bededag had uitgeschreven, verordenden zij desgelijks, »dat in alle Kerken na de predikatie ge- beden zou worden voor den welstand van den staat van zaken in Bohemen en de behoudenis van de Religie aldaar tegen het geweld der vijanden, die ze zoeken te verdrukken.” Resol. Stat.-Gen. 10 Nov. 1618. * Resol. Stat.-Gen. 12 Dec, 1618. 292 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ——————————————————————— ——UnÜÍ—— 1618— de uit Engeland te bekomen onderrichtingen, op de manier, met de bedoelingen van mu Zijne Majesteit meest overeenkomstig 1. De Staten besloten het verzoek van raámcx ten aanzien der leening met gelijke algemeene bewoordingen als vroeger te beantwoorden ; maar drie dagen later vonden zij goed, de laatst ontvangen brieven van de Boheemsche Stenden, waarin weder hetzelfde verzoek begrepen was, om advies in handen van Zijne Excellentie en den Raad van State te stellen. De Prins had juist in dezen tijd de ge- legenheid den Baron von pouna te spreken, die, door den Keurvorst van de Palts naar Engeland gezonden, op zijne reize ’s Gravenhage doortrok, Het advies hield de ronde verklaring in, dat de zaak dier Stenden volkomen dezelfde was als de onze geweest | was en nog was: zij betrof even zoo de Gereformeerde Religie, de vrijheid en de privilegiën. De uitkomst van hunnen strijd ging de gansche Christenheid ten hoogste aan, en onze Landen konden niet zekerder van het geweld onzer vijanden ontlast wor- den, dan daardoor dat dezen genoodzaakt werden elders op hunne verdediging bedacht te zijn. Dus moesten de Bohemers tot den aangevangen krijg aangemoedigd en hun onze belangstelling en bereidvaardigheid betuigd worden. Konden wij, daar de Provin- ciën nog niet gelast waren, voorshands niet meer dan zulke verzekeringen geven, de Stenden moesten bedenken: dat wij reeds veel voor hen deden, daar wij door den staat van oorlog, dien wij voortgingen te onderhouden, een groot deel der strijd- krachten hunner vijanden aan onze grenzen in bedwang hielden ?, — De Staten ver- eenigden zich volkomen met dit advies, en beantwoordden de brieven in dezen zin. Geheime In- Bovendien wilden zij den kapitein raüwck in last geven, den Stenden hun verlangen eer kenbaar te maken , dat zij over geenen vrede zouden handelen zonder Hun Hoog Mo- aaa genden ‘en de andere Koningen en Vorsten, die in hunne zaak belang stelden, er in te kennen, er den zoo gewichtigen raad bijvoegende, dat zij toch tegen alle bedriege- lijke aanbiedingen van onderhandeling of verdrag op hunne hoede zouden zijn. Deze geheime Instructie gaf, voordat zij vastgesteld werd, stof tot aanmerkingen van de zijde van Zijne Excellentie, Waarschijnlijk zal hij, door pomwa en den Engelschen Gezant aangezocht, de waarschuwing tegen de aanbieding van onderhandeling of verdrag niet zoo onbepaald verlangd hebben. Ten slotte evenwel werd aan de ontworpen Instructie nog dit toegevoegd, dat rrincx dáárop zou aandringen, dat de Stenden bedacht zouden zijn, zich door het invoeren van belastingen als anderzins eene geregelde bron van inkomsten te verzekeren, ten einde recht onafhankelijk te wezen en alle nadeelige voorwaarden te kunnen afslaan. Dit voorwaar was wel een raad, die de strekking had om de Bohemers het voorbeeld, door de Nederlanden gegeven, te doen navolgen. — Slechts vonden zich de Gedeputeerden van Friesland en Groningen bezwaard, dat die Instructie van wege de Generaliteit zou geteekend worden: zij waren niet gelast zich 1 cARLETON, II, p. 370. 2 Resol. Stat.-Gen. 14, 17, 20 Dec, 1618. canzetox, 11, p. 380. DES VADERLANDS. 295 in eenige verbindtenis in te laten. Bijzonder stout waren die Gedeputeerden hier wederom niet: tegen OLDENBARNEVELT en voor de Nationale Synode had het hun niet aan stout- heid ontbroken. Hoe het zij, zij wilden de zaak gaarne op het gunstigst aan hunne lasigevers voordragen. Op hunne aanbeveling lieten de Staten het echter niet aankomen: zij zonden zelven eene vermaning tot de Provinciën, opdat zij eindelijk een vruchtbaar besluit in de zaak der Bohemers zouden kunnen nemen !. De nood drong, en wanneer slechts onder de Geünieerde Vorsten de eerzucht van sommigen haren rol niet gespeeld had, zou het den Bohemers aan den bijstand der Staten niet ontbroken hebben. Nog 1618— 1621. De Kenrvorst van de Palts be- vóór het midden van de maand Februarij (1619) ontvingen zij een brief van den veelt den Staten Keurvorst van de Palts, waarin de dringende behoefte der Boheemsche Stenden aan geld en soldaten werd aangetoond, met verzoek om bericht wat de Staten van zins waren voor hen te doen. De Staten antwoordden, dat hun besluit slechts wachtte naar den last, dien de Provinciën eerstdaags zouden verstrekken, maar namen de ge- legenheid waar om de Geünieerde Vorsten ten ernstigste te vermanen ten behoeve der noodlijdende Behemers zelven handen aan het werk te slaan. Geschiedde zulks werke- lijk, dan verzochten zij daarvan ten spoedigste bericht: want niets zou zoozeer de be- reidwilligheid der Provinciën bevorderen, als de zekerheid, dat de Geünieerde Vorsten niet stil zaten, Dus maakten de Staten den bijstand, aan de Boheemsche Stenden te verleenen, eenigermate afhankelijk van dien, welken de Duitsche Protestantsche Vorsten hun verstrekken zouden. En dit was eene wijze daad. Immers hadden zij reden om le vermoeden, dat razpzaik V van de Palés. alanu schroomde openlijk voor de Bohe- mers partij te trekken, ten einde zijne zaak bij den Keizer en de Lega niet te be- derven, en intusschen de Nederlanders gebruiken wilde om den opstand in die mate levendig te houden, dat zijne erkenning als Koning van Bohemen door Oostenrijk als een redmiddel zou worden aangegrepen. Daartoe konden, daartoe wilden de Staten zich niet leenen: hoe konden zij zich met eene zaak bemoeien, die toch voorzeker eene Rijksaangelegenheid was, wanneer de Duitsche Vorsten zelven zieh onttrokken ? Slechts beschaming kon hun deel zijn, als hunne tusschenkemst mislukte. Doch dit was voor den Koning van Groot-Britannië eene reden te meer om hen tot zulk eenen slap aan te zelten. Dat bepaaldelijk 3acosus met de Boheemsche zaak slinksche be- doelingen had, begrepen de Staten reeds toen, en als om dezen Vorst tot gelijke open- heid te nopen, besloten zij hunnen Gezanten in Engeland te gelasten, den Koning alles wat zij in die zaak besloten hadden, daar zij haar als een gemeenschappelijk be- lang beschouwden, kenbaar te maken, en hem zelfs het antwoord op de voordracht van raüsck en de hem gegeven geheime Instructie mede te deelen 2, Tevens moesten ! Resol. Stat.-Gen. 2, 4, 9, 10, 15, 18, 19 Jan; 6 Febr. 1619. 2 Ook aan LANGERAK zonden de Staten die staatstukken, om er »bij gelegenheid gebruik van te maken.” Resol, Síat.-Gen. 11 Febr. 1619. de zaak der Bo- hemers aan. 1618 — 1621. 994 ALGEMEENE GESCHIEDENIS de Gezanten Zijne Majesteit mede tot werkdadige ondersteuning van het »christelijk — voornemen” der Bohemers, » voor de gemeene godsdienst zoo uiterst gewichtig,” trach- ten te bewegen. De Koning was niet van zins aan zulk eene vermaning gehoor te geven, maar om de Staten te bewegen reeds dadelijk geld en troepen te zenden, moest hy het voorkomen aannemen, alsof bij mede tot hulpbieding genegen was. Terwijl — uit Duitschland op den Prins van Oranje gewerkt werd door middel van zijnen » correspondent” te Frankfort, en deze Vorst de zaak van Bohemen dan ook onvoor- waardelijk aan de Staten-Generaal deed aanbevelen 1, verscheen de Baron vom nomma op zijne terugreize uit Engeland te 's Hage, en bracht het bericht mede, dat sacozus - De Baron von aan de Keurpalis verlenging van de bestaande Alliantie voor den tijd van zes jaren en - DOHNA te’s Gra- venhage. »belofte van eenig secours? voor die van Bohemen verkregen had. Hij kreeg den 22" Fe- - bruary gehoor bij de Staten-Generaal, in tegenwoordigheid van den Prins en Graaf WILLEM LODEWIJK. Zijne voordracht was een verzoek om der Staten bijstand voor de Bo- heemsche Stenden. Er was, dus sprak hij, voor .hen geen kans op een vertrouwden vrede: het keizerlijke Hof hield hen op met allerlei voorslagen, die tot den ondergang van hunne godsdienst en vrijheid leidden; ja, het stond te bezien, dat men tegen de lente in verbond met Spanje, dat uit [talë hulp kon zenden, hen geheel zou ten onder brengen. Had Oostenrijk op dit punt den tegenstand onderdrukt, dan was het op het doordrijven van de verkiezing van den Aartshertog renpinanp tot Keizer met verkrach- - ling van de vrije keuze der Keurvorsten gemunt, en zoo liep dan de Duitsche vrijheid — in het algemeen ‘en de geheele zaak van het Protestantisme in het Rijk gevaar. In | dezen staat van zaken waren de Stenden van Bohemen besloten, in den naam van God tot hun zelfbehoud hun uiterste vermogen aan te wenden, en alle vrije Mogendheden waren in hun eigen belang gehouden hun hulp te bieden. Derhalve werden de Staten Generaal verzocht hen, ter voorkoming van muiterij en desertie onder de troepen, met eene geldelijke bijdrage bij te staan. De Heer vow ponna voegde er niet bij, wat CARLETON in zijn brief aan het licht brengt, dat men het geld aan den Keurvorst in handen gesteld wenschte te zien om daarvan naar zijnen zin gebruik te maken 2, Maar, zeide hij tot geruststelling der Staten, aan het Koningrijk Bohemen ontbrak het, mits men het tijd liet, geenszins aan middelen om die gelden terug te geven. De Koning © van Engeland, verzekerde hij, had beloofd , zoo zij geen goeden vrede verkrijgen konden, hen niet te verlaten, en de Geünieerde Vorsten hadden besloten, met raad en daad het hunge te doen, zoo veel als de toestand van het Duitsche Rijk het toeliet. — Nog een ander verzoek had de Heer vor pouna te doen. Daar het zich liet aanzien, voegde bij by al het gesprokene, dat de Geünieerden zich tot eigen behoud zouden moeten wapenen, zoo werden de Staten verzocht in tijds op het bij de Alliantie met de Duitsche 1 Resol. Stat.-Gen. 18 Febr. 1619. - 2 canteton, lll, p. 16. DES VADERLANDS. 295 et Unie door hen in geval van oorlog toegezegde » secours’’ bedacht te zijn. — Uit deze 1618— propositie bleek zoo veel, dat saconus geen dadelijke hulp zou verleenen, daar hij nog — ep den uitslag der vredesonderhandelingen zou wachten, en dat de Protestantsche Unie dit evenmin doen zou, dear zij in den toestand van het Duitsche Rijk beletsels genoeg zou vinden, Dus zou de Republiek de zaak alleen moeten doen. Maar bovendien moest sj gereed staan om in geval van rood de Duitsche Unie bij te springen. Fasperix V voorzag namelijk het geval, dat hij in weerwil van zijne inwilligingen aan de Katho- lijke partij en aan haar krachtigst hoofd, den Hertog maxmmiraan van Beijeren, wien hij zelfs zijne stem tot de Keiserskeuze had toegezegd, niet de Stenden, maar zich zelven in Bohemen met de wapenen zou moeten handhaven, en tegen dit geval wilde hy zich de hulp der Unie en harer bondgenooten verzekeren. — Men mag niet twijfelen of de heldere hoofden in de Staten-Generaal doorzagen dit weefsel van zelfzucht ten volle, — Naarmate nu de oprechtheid van Groot-Britannië en de Keurpalts meer aan be- denking onderhevig was, naar die mate moest er meer moeite aangewend worden, om het vertrouwen der Staten te winnen en pomwas aanbeveling kracht bij te zelten. Jacosus moest voorgesteld worden als der zaak van Spanjes tegenstanders oprechtelijk toegedaan en gezind om krachtdadig tegen deze Mogendheid op te treden. Dus kwam CARLETON ien den 25*= Februarij met eene propositie aan de Staten-Generaal voor den dag, nog — ee voordat het antwoord, aan den Heer vow pomwA te geven, was vastgesteld, en zeker te werken. had men de vaststelling van dit reeds ontworpen staatstuk in afwachting van zijne mededeeling uitgesteld. Bij monde van zijnen Gezant! bracht de Koning ditmaal zelf de uitrustingen ten oorlog, door Spanje gemaakt, ter sprake, aan welke hij anders niet veel gewicht scheen gehecht te willen hebben. De Koning, dus zeide cARLETON, zou die niet werkeloos aanzien. Hij liet eenige oorlogschepen uitrusten en had door al zijne Rijken eene algemeene monstering van krijgsvolk verordend om gereed te zijn tot bijstand van zijne vrienden tegen de aanslagen van den Koning van Spanje. Reeds had bj den Graaf van amaria, die in Schotland krijgsvolk had willen lichten, sulks ver- boden, omdat hij hem van begunstiging van de Spaansche partij verdacht hield, en toen die graaf, na gedaagd te zijn, niet was verschenen, bad hij hem verbannen met ver- beurdverklaring zijner goederen. Ten slotte beval canuxrox als ter loops den Staten aan, den Bohemers bijstand te verleenen. Toch was dit de hoofdzaak, en dat andere slechts bestemd om onnoozelen in slaap te wiegen door de meening, dat de Koning toch een trouw vriend en zijn raad evenmin te versmaden was, als zijn bondgenootschap, bepaaldelijk in een tijd, dat men tegen het ten einde loopen van het Bestand op de verlenging van de Alliantie met Engeland en Frankrijk moest bedacht zijn ?. Op cantzrons mededeeling antwoord- 1 In den aanhef zijner rede sprak hij de hiervoor (bl. 205) vermelde woorden. 2 Werkelijk werd de zaak der verlenging van de Alliantie met Engeland en Frankrijk op den 1618— 1621. 296 ALGEMEENE GESCHIEDENIS —————————— ———— IO! den de Staten dadelijk in algemeene bewoordingen van dankzegging en met de betui- ging, dat zij niet nalaten zouden »alles te doen wat der geheele Christenheid van nut kon zijn en dienen kon om de aanslagen van den Koning van Spanje te verhinderen” 1, — Nu werd ook het antwoord aan von pouna vastgesteld. Het hield eene lofspraak in op den christeljken ijver van den Keurvorst voor de zaak der Boheemsche Stenden. Hun zaak was één met die der Geünieerde Geloofsverwanten. Dus baden Hun Hoog Mogen- den den Keurvorst en hen, die even als hij, wanneer die van Bohemen mochten komen te vallen, het dichtst bij den brand zaten, hen bij tijds met raad, macht en middelen bij te staan. Wat Hun Hoog Mogenden zelven betrof, zij hadden allen grond om een gunstig besluit der Provinciën op de voorgeslagen geldelijke ondersteuning te wachten, en reeds beletten zij den vijand metterdaad, de troepen, die hij op onze grenzen hou- den moest, ter anders spoedig voldongen onderdrukking der Bohemers aan te wenden, en, had de Gezant van het bij de Alliantie met de Unie beloofde secours gewaagd, als de zaken zulks vereischten, zouden zij nakomen wat zij bij traktaat beloofd hadden 2. Toen eenige leden der Staten dit antwoord den Gezant carLeron ambtshalve kwamen mededeelen, had hij hun gaarne de bijzondere belangen van sacosus schoonzoon willen aanbevelen. . Maar niet vast genoeg op hunne gunstige meening ten dien aanzien reke- nende, begreep hij, dat het beter was daarvan te zwijgen ?. Zoo weinig gaven de Staten zich bloot, Hunne staatkunde bleef krachtig en voorzichtig tevens. Trouwens, zij hadden slechts voort te arbeiden aan het weefsel, zoo stevig en met zulke duidelijk aange- duide trekken opgezet door den man, die ep dit oogenblik nog als landverrader gevangen zat om weldra als zoodanig het schavot te betreden. Had hij hun sacosvs niet leeren kennen, zoo zouden de Staten wellicht in den strik gevallen zijn: maar dan zou hij voorzeker zelf niet op den dood gevangen gezeten hebben. In het begin van April, toen men bericht gekregen had van het overlijden des Keizers, begreep men, dat, wilde men iets doen ten voordeele der Bohemers, deze hulp thans dringend noodzakelijk kon worden, en, hoezeer eenige Provinciën nog niet ge- last waren, benoemden de Staten niet te min alreede gecommitteerden uit hun midden, uit elke Provincie éénen, om met Zijne Excellentie bepalingen aangaande die zaak te dag zelven van pomas terugkomst uit Engeland, in de Staten-Generaal ter sprake gebracht. Resol. Stat.-Gen. 22 Febr, 1619. 1 casueron, II, p. 17, 18. 2 De Heer vow nomma werd vereerd met een geschenk van honderd Rijksdaalders ter gemoetko- ming in de verblijfkosten. — In deze dagen verzocht de Graaf vax stihuw vergunning om hier te lande soldaten ten dienste van de Boheemsche Stenden te mogen lichten; de Staten lieten dit »ter discretie van zijne Excellentie” Trouwens waren de ruiters reeds gelicht en marschvaardig {Resol. Stat.-Gen. 25, 26 Febr. 26 April 1619). 3 CARLETON, lll, 19. Resol. Stat.-Gen. 13, 14, 22, 25, 26, 29 Febr. 1619. DES VADERLANDS, 297 maken, Het advies van den Prins strekte om ten spoedigste ter voorkoming van ge- varen iot het verleenen van den bijstand te besluiten, en daar er zaakgelastigden van de Boheemsche Stenden te 's Hage waren, ging men er alsnu toe over om met hen le handelen over den waarborg, dien zij voor.de teruggave der ter leen te geven gelden konden aanwijzen 4, Nadat dit geschied was, werd het nemen van een besluit alleen nog maar belet door de achterljkheid van Friesland in het verstrekken van volmacht aan hare Gedeputeerden, en men besloot het gewicht der zaak in eenen brief den Stalen dier Provincie op het hart te drukken. Welhaast werd van wege de Boheemsche taakgelastigden verzocht, dat de Staten hun voorloopig eenige penningen tot het lichten van een duizendtal dragonders voorschieten, en brieven ter aanbeveling hunner zaak schrijven wilden aan den Koning van Groot-Britannië, aan de Republiek van Venetië en aan de Hansesteden. Het tweeledig verzoek werd ingewilligd: de som, die men hun, evenwel zonder volkomen toestemming van Friesland, voorschoot, bedroeg 25000 gulden. Den eersten Mei, toen de volmacht: van Friesland, zeo het schijnt, was ingekomen, werd eindelijk het bepaalde voorstel gedaan om de Bohemers vier of vijf maanden lang eene som van veertig of vijftigduizend gulden in de maand toe te 1018— 1621. De Staten ver- leenen den Bo- saan, Holland wilde deze gunst aan de voorwaarde verbonden hebben, dat de Geüni- heemechen Sten- eerde Vorsten en Stenden zich de zaak der Bohemers insgelijks door het werkelijk ver- leenen van hulp aantrokken 2, Bovendien werd alstoen bepaald, dat men de Boheemsche Gezanten zou polsen, in hoe verre zij gemachtigd waren om eene bepaalde alliantie met de Staten aan te gaan, en men nam de vraag of er op het gedane verzoek eene betending van wege de Staten naar Bohemen gezonden zou worden, in ernstige over- weging: alleen verlangde men op dit laatste punt nog slechts het advies van Zijne Excellentie te verstaan. Dus bleek ten duidelijkste, dat de Staten genegen waren, de Boheemsche Stenden als eene Mogendheid te erkennen. Bij het onderhoud, dat de gecommitteerden uit hun midden met de Gezanten hadden, bleek, dat dezen niet tt het aangaan eener alliantie gemachtigd waren, maar slechts in last hadden om de gezindheid der Staten op dit punt te polsen. Thans werd de geheele zaak aan het oordeel van den Prins onderworpen. Zijn advies, niet buiten can.etons invloed opge- Behalve Kapitein rraxcx, die nog altijd niet naar Bohemen terug was gekeerd, worden als Gezanten der Boheemsche Stenden genoemd ELIAS ROSIJN VAN JAWERINCK en later Kapitein mario. ! Holland wilde nog eene andere voorwaarde aan het subsidie verbonden hebben, namelijk deze, dat de Bohemers hunne wapenen hier te lande kochten, en men hun die leveren zou uit de magazijnen op afkorting van het subsidie (Resol. Stat.-Gen. 4 Mei 1619). Werkelijk gaven die van Holland aan het subsidie van 50,000 gulden hunne toestemming onder voorwaarde, dat ndaarin van Hollandswege zou aangeleverd worden voor omtrent 12,000 gulden aan waren, als musketten, spiesen” enz. (Res. Holl. 9 Mei, 1619). III Deen. 3 Srvx. — 38 den onderstand. 298 ALGEMEENE GESCHIEDENIS EEG 1618— maakt, luidde, dat men de hulp aan geene voorwaarde moest verbinden, en zonder af 192. (e wachten wat anderen deden , in zulk een schoone zaak het voorbeeld moest geven. Dit beduidde niets anders dan dat men den Keurvorst van de Palts de handen ruim moest lalen om zijn eerzuchtig doel te bereiken. Hoe dit zij, er werd drie dagen later (den 10%% Mei) besloten, den Boheemschen Stenden gedurende de maanden Mei, Junij en Julij de som van 50,000 gulden in de maand te verleenen, bijaldien de Stenden zoo lang in oorlog en Hun Hoog Mogenden zoo lang buiten oorlog bleven, en dat onder geen andere voorwaarde, dan dat de Bohemers geen onderhandeling met den vijand zouden openen zonder de Staten daarin te kennen !. Dehoudingvan Wel hadden de Bohemers alle reden om de Staten te verzoeken, hunne zaak aan Groot. Briteaajgaen Koning van Groot-Britannié aan te bevelen, In een tijdsgewricht toch, dat zij — — niet door onderhandelingen, welke slechts dienen moesten om hen te verlammen, wenschten opgehouden te worden, zond sacozus eenen buitengewonen afgezant, JACOB HAYES, Burggraaf van Doncaster, naar Duitschland om aan eene bijeenkomst, die tot bijlegging der Boheemsche geschillen strekken zou, deel te nemen, en alzoo aan zulke onderhandelingen zijn gezag bij te zetten. Lord powcasrER zou op zijne reize Holland aandoen, en reeds was de Prins van wege de Staten-Generaal uitgenoodigd om hem overeenkomstig zijnen rang te onthalen, Hij zou Hun Hoog Mogenden van wege zijne Majesteit begroeten, en hun zijnen last mededeelen, ten einde daarop hunnen raad en advies te vernemen. Vertrouwelijker kon er niet gehandeld worden. Maar wat gebeurt er? De Gezant werd, zoo het heette, door tegenwind en andere tegenspoedep zoo op- gehouden, dat de Koning hem moest gelasten, den naasten weg te nemen over Brussel, Hoezeer canrxron opzettelijk bij de Staten gehoor verzocht om zijne Regering wegens het gebeurde te verontschuldigen, en den brief mededeelde, welken de Gezant zou hebben moeten overhandigen, alsmede de punten zijner Instructie, toch bleef er arg- waan bij de Staten over: immers had het den schijn, alsof de Koning zich wel met de Vorsten te Brussel, maar niet met ons had willen verstaan, En wie waarborgde ons, in weerwil van CARLETONs mededeeling, dat wij met den eigenlijken en volledigen lest van Lord pomcasrER bekend waren gemaakt 2? Derhalre droegen de Staten hunnen Gezanten, die alsnog te Londen vertoefden, de taak op, om den Koning het verderfe- lijke van zijne tusschenkomst in de Boheemsche zaken recht krachtig onder het oog te brengen: gaven de Bohemers (dus lieten zij hunne Gezanten zeggen) aan de vredes- voorslagen gehoor, dan was hunnen vijand de deur geopend om door list en omkooping, zijne gewone wapenen, verlegenheid en tweedracht onder hen te verwekken; dan wer- 1 Resol. Stat-Gen. 5, 6, 11, 13 April; 1, 4, 7, 10 Mei, 1619. cantetox, Hl, p. 56, 59, 64. Resol. Holl, 7 Apr.; 1, 8 Mei, 1619. 2 Resi, Stat.-Gen. 9 April; 27 Mei, 1619. cameron, III, p. 38, 89, 93. DES VADERLANDS, 299 d den hunne bondgenooten, bij de onzekerheid van de uitkomst der onderhandelingen, ^ 1618— teruggehouden van hun voornemen om zich krachtdadig voor hen te verklaren; dan — eindelgk zouden de groote kosten, die de Bohemers tot onderhoud hunner troepen maakten, vergeefs besteed wezen en hunne geldmiddelen in eenen reddeloozen staat geraken, en alles zou tot onberekenbare schade verstrekken van » het geheele Christe- ljke gemeenebes, op een oogenblik, dat God zulk eene schoone en heerlijke kans opende om het voor goed tegen zijne vijanden te verzekeren. Daartoe immers zou de opsland der Bohemers kunnen leiden, als men met gemeen overleg en krachtsinspanning hunne zaak op zich nam, gelijk het behoorde.” De Koning beantwoordde deze ver- maning op de audientie, die hij den Gezanten op den 24“ Julij verleende, met te zeggen , dat hij, van wederzijde tot tusschenkomst aangezocht, niet had kunnen nalaten, zich daartoe te leenen: zijn koninklijk woord had hij gegeven, en daarvan wilde hij zich getrouweljk kwijten. Bovendien hij was van nature vredelievend, en vooral wenschte hij den vrede, als het een strijd tusschen eenen Vorst en zijne eigene onderdanen gold. Niettemin bad hij zijnen Ambassadeur zulk eene Instructie gegeven, dat de nadeelen, die de Staten van de onderhandelingen duchtten, gemakkelijk verhoed zouden kunnen worden. Ook zou bij niet toelaten, dat die van Bohemen tot het aannemen van on- billgke voorwaarden werden verplicht, of zich ontwapenden, voordat de zaak tot een goed einde geleid had !, Ook bij de Republiek van Venetië hadden de Boheemsche Stenden de Staten-Generaal stelling van verzocht ten bunnen behoeve tusschen te treden. Inderdaad, veel was er voor hunne Ape zaak aan de houding dier Mogendheid gelegen. Hunne vijanden trachtten van de Repu- bliek den doortocht te verkrijgen voor de troepen, die zij in Italië op de been gebracht hadden om ze tegen hen te gebruiken. Dit wenschten de Bohemers, mede door den invloed der Staten op de Venetiaansche Regering, verhoed te zien, en dezen weigerden niet aan hun verzoek gehoor te geven 3, Had Venetië werkelijk voor een deel den sleutel van den loegang uit Jíalté naar de Zuid-Oostelijke provinciën van Duitschland in handen , dan is het duidelijk, hoeveel er in het belang der zamenwerking van het Keizerlijke Hof en Spanje aan gelegen was, dat die Republiek onder hun bedwang stond. Doch Venetië was ongezind hare onafhankelijkheid prijs te geven en den Spanjaard uitsluitend heer en meester in Italié te laten. Zij versterkte zich met soldaten en schepen, van de Republiek der Vereenigde Provinciën gehuurd 3, en zoo de Paus zich maar eenigzins als beschermer der Italiaansche onafhankelijkheid durfde doen gelden, vond hij in Venetië zijnen natuurljken bondgenoot. Aan pogingen van de Oostenrijksche en de Spaansche zijde ontbrak het niet om Venetië te verzwakken en te fnuiken, Terwijl 1 Zie het Verbaal der Gezanten, boven (bl. 255) aangehaald. 2 Resol. Stat.-Gen. 16 Apr. 1619. 3 Zie hiervoor, bladz. 12. 38* 1618 — 1621. 300 ALGEMEENE GESCHIEDENIS de Spaansche Regering de vriendschappelijke betrekkingen met Venetië aanhield, en dit moest zij wel om dezen Staat niet tot een aanvallend bondgenootschap met de gedachte Vereenigde Provinciën te dwingen, stonden de Goeverneur van Milaan en de Onder- koning van Napels met die Republiek nagenoeg in openbare vijandschap, ja de be- ruchte zamenzwering van 1618, die de stad Venelië met eene bverrompeling bedreigde , was, lot op eene zekere hoogte, met medeweten van den Hertog van ossuna en van den Spaanschen Gezant gesmeed !, Was Venetië van hare zijde gezind om Spanje en Oosten- rijk tevens den oorlog aan te deen? Neen! zij bepaalde er zich toe, zich zoo goed mogelijk weerbaar te stellen tegen de gewelddadigheden en mogelijke aanvallen van de Bewindhebbers der Spaansche Provinciën in [talsé, zonder met het Hof van Madrid te breken. Had zij meer gedaan; had zij een openbare alliantie met de Vereenigde Pro- vinciën aangegaan, zoo zou zij onfeilbaar (zoo zij meende) zich de wapenen van Spanje op den hals gehaald hebben. Dit, gevoegd bij het verschil van staatkundige meeningen binnen den boezem der Republiek zelve, was de oorzaak dier halve mededeelingen van den Venetiaanschen Resident te ’s Hage betreffende het sluiten van een bondgenoot- schap 2, tol nog toe door geene volkomen opening dienaangaande gevolgd. Het bondgenootschap met Nederland, nog altijd niet gesloten, maar steeds op het punt van gesloten te worden, was in de hand van Venetië een wapen, dat zij zich niet wilde laten ontvallen om de dreigende oorlog met een werkelijk uitgebroken krijg te verwisse- len, Naarmate zich echter de partijen in Europa scherper verdeelden en het uitbarsten van eene algemeene oorlog onvermijdeljker scheen, moest Venetië er minder bezwaar in zien, om tot eene alliantie met de Vereenigde Nederlanden te komen. Ruimschoots had Venetië ondervonden, van hoeveel waarde de welwillendheid van onzen Staat voor haar was. De tijd, voor welken de Nederlandsche schepen door de Veneliaansche Regering gehuurd waren, alsmede het krediet, hetwelk de eigenaars en reeders haar verleenden, werd met bemiddeling der Staten bij herhaling verlengd, ja! in het volgende voorjaar werden op nieuw vier groote schepen van deze Eanden aan Venetië in gebruik afgestaan, evenwel niet zonder bezwaar, daar men ze zelven meende noodig te hebben 3. Steeds hielden de Staten een waakzaam oog op de vervulling der 1 Zie range, über die Verschwor. gegen. Venedig in 1618. 2 Zie hiervoor bl, 12. 3 Resol. Stat-Gen. 3 Sept. 1618. 7, 8, 9, 13, 19 Febr.; 12, 20 Maart, 1619. In het najaar van 1618 deed de Nederlandsche Consul te Venetië eene reize herwaarts. Zijne commissie werd bij deze gelegenheid vernieuwd; maar naauwelijks had hij zich weder op reis naar Italië be- geven, of hem werd bij expressen bode aangezegd, dat hij den hem overhandigden brief van credentie aan de Republiek van Venetië terstond terugzenden of in persoon terugbrengen moest. Een zekere L.S. p'ExceLsrorner had het aanbod gedaan om de taak van consul op Candia, Zante en Cephalonia, zoo het schijnt, op onkostbaarder voorwaarden, op zich te nemen. Ovwenicx DES VADERLANDS. 301 voorwaarden, op welke het Nederlandsche scheepsvolk in dienst van den vreemden Staat 1618— was overgegaan, en toen er hooggaande klachten waren ingekomen, omtrent de wijze, — waarop die Nederlanders in Venetiaansche dienst behandeld werden, droegen zij het onderzoek deswegens op aan eenige Gedeputeerden van de Collegién ter Admiraliteit te Amsterdam en te Rotterdam. De voeding, dus luidden de grieven, was onvoldoende, de verzorging der zieken liet veel te wenschen over, de betaling geschiedde met munt- speciën, op welke verlies geleden werd, en onder de Venetiaansche soldaten, die op de schepen geplaatst waren, heerschte eene afgrijselijke onreinheid, aan welke dan ook de veelvuldige ziekten geweten. werden. In zulke omstandigheden verlangde het volk niel langer in dienst te blijven. Zij waren zulk eene -onordelijkheid niet gewoon, en hunne hier te lande achtergelaten betrekkingen waren uitermate verstoord, Dus besloot men zich over deze zaak tot de Venetiaansche Regering te wenden, en werd de uit- slag van het ingestelde onderzoek ter harer kennis gebracht, tegelijk met den voorslag tot verbetering van het lot der schepelingen, met medewerking van de Luitenants- Admiraal ospAm en BAULTAIN opgemaakt. Spoedig kon suarano berichten, dat de zoo gegronde grieven hersteld waren !. Toch vermeerderde de lust bij ons scheepsvolk om Venetië te dienen in geenen deele. Doch het tijdstip naderde, dat Venetië wenschen moest, de- betrekkingen met de Vereenigde Provinciën niet tot het ontvangen en betalen van zulke diensten, hoe ge- wichtig ook, bepaald te sien, Gedurende vele jaren was er geen grond geweest om De Koning van le vreezen, dat het Spaansche Bewind te Madrid dadelijk aan eenige Mogendheid den 2 erik d vrede zou opzeggen. De geest van den opvolger van sities IT was onbekwaam om moedig en krachtig partij te kiezen voor de staatkunde van zijnen vader. Niet dat bet hem aan ingenomenheid met de Katholijke Godsdienst ontbrak; maar deze was hem slechts een zaak van stomme vereering en vrome oefening: zich door haar belang geroepen te achten om Spanje bij voortduring en vernieuwing krachtdadig in Europa te doen optreden, daartoe was zijn blik te beperkt en zijn bevaltingsvermogen te ge- ting. Dus voegde hij zich van den aanvang aan naar de richting, die zijn gunsteling, de Hertog van Lerma, door bem met het gezag bekleed, aan de zaken gaf. Deze slaatsman had zijner eerzucht veel te bekrompen grenzen gesteld, dan dat hij aan den oorlog voor de zaak, die Spanje op zich genomen had, een nieuw leven zou hebben kwam van de reize terug; hij noemde dat aanbod impertinent en inciviel. Zijne bediening bleef hem opgedragen, onder voorwaarde, dat hij p'ExcELBRORNER tot zijn plaatsvervanger te Zante zou aanstellen, maar niels van hem zou trekken noch hem eigendunkelik zou mogen afzetten. Later werd aan p'EXGELBRONBER, tot vermeerdering van gezag, rechtstreeksche commissie van H, H. M. verleend (Resol. Stat.-Gen. 30 Oct.; 10, 17, 24, 26 Nov.; 1 Dec. 1618; 22 Oct, 1619). 1 Resol. Stat.-Gen. 25, 26, 31 Jan.; 9, 16, 19 Febr.; 19 Maart; 9 April; 1619. 1618— 1621. 502 ALGEMEENE GESCHIEDENIS willen bijzetten, Liever maakte hij zich met den Koning tot het middelpunt van een schitterenden kring, waar de Grooten van Spanje hunne ridderlijke hoedanigheden kwamen afleggen en afleeren, en stelde hij zich ten doel, zijne verwanten ruimschoots in de eer en de baten te doen deelen, die zonder mededoogen met de ellende van het uitgeputte volk door de aanzienlĳken werden genoten. Doch zijn rijk was niet eindeloos, De Koning kreeg eenen biechtvader, die niet aan den leidband van den Minister liep, en nu bezat de partij, voor wie de vrede met de ketters een - gruwel of de hoop op den buit van verre Provinciën een prikkel was, een gemakkelijk middel om invloed op den Koning uit te oefenen. Was de toestand van het volk ellendig, zoo heette het thans, hoe kon het ook een katholijk koningrijk welgaan, als — men aan ketters vrede en aan afvallige Gewesten de onafhankelijkheid vergunde, en kon de Koning het voor God verantwoorden, dat hij in zaken van zulk een oneindig belang van allen eigen wil afstand deed om alles aan het bestuur van eeu wereldling Spanje wakt over te laten? Hierbij kwam, dat de katholijke parlij in gansch Europa Spanje tot op tot nieuwe krachtsinspan- ning. nieuwe krachtsinspanning aanzetie, en niels liever verlangde dan onder hare aanvoering den strijd op nieuw aan te vangen. Daarenboven, de begeerte van FERDINAND van Stiermarken om de koninklijke waardigheid in Hongarije en Bohemen te erlangen bracht te weeg, dat men zich met den Koning van Spanje moest trachten te verstaan, die als kleinzoon van MAXIMILIAAN IL aanspraak op die Koningrijken maakte. Dus bc- loofde PERDINAND, in het grootste geheim, ingeval hij Koning werd van Hongarije en Bohemen, aan Spanje de Oostenrijksche Voorlanden te zullen afstaan, Deze belofte — opende den Spaanschen Vorst het vooruitzicht van het bezit eener landstreek, uit een krijgskundig oogpunt, ter verbinding.van Zuid- en Noord-Europa, en ter vorming van een zamenhangend geheel uit zijne Italiaansche en Duitsché Provinciën van onschatbaar belang. Kon Spanje slechts het in 1812 aan Graubunden afgestane Valtellina meester worden, dan was er een nadere gemeenschap tot stand gebracht tusschen Lombardije en de Landen, die reapinanp, als zijne plannen gelukten, gezind was af te staan 1, Vandaar de ondersteuning door Spanje aan FERDINAND in zijnen strijd tegen de Bo- heemsche Stenden verleend; vandaar, in één woord, dat Spanje zich weder openlijk - ten oorlog ging uitrusten; vandaar derhalve dat Venetië begreep, zelfs geen schijnvrede — met dit Rijk te zullen kunnen houden, en den tijd gekomen achtte om zich open- lik aan de Republiek der Vereenigde Nederlanden aan te sluiten. De zaak van In het najaar van 1618 was LERMA gevallen, en reeds in den aanvang van het jaar — eene alliantie met Venetië ernstiger 1619 begon de Resident van Venetië te 's Gravenhage de zaak van een nader bondge- op hettouw gezet. nootschap met meer ernst dan ooit te behartigen. Immers is het niet te denken, dat de Prins van Oranje buiten kennis van dien Resident de Staten-Generaal zou hebben 1 panne, Fürsten und Völker von Sùd-Europa, 3 Aufl. B. I, s. 160—167, 230—258. DES VADERLANDS. QI © Ci sangemaand om op nieuw in ernstig beraad te nemen, of zulk een bondgenootschap — jg. thans niet raadzaam zijn zou. Zijne Excellentie ging toen zelfs reeds zoo ver van voor !9?l. le slaan, dat men Venetië zou beloven, haar in geval van oorlog met Spanje met een twaalftal eorlogschepen bij te staan, waartegen de Venetianen alsdan in geval dat ook wy met Spanje in oorlog kwamen, ons met eene som in geld, met de kosten van uit- rusting en onderhoud van zoo groot eene vloot geëvenredigd, zouden ondersteunen. De Prins was van nu aan zeer gestemd voor zulk eene alliantie, en geen wonder, want de raadslieden, die thans zijn oor hadden, zagen de macht van Spanje gaarne op alle ma- nieren in ontzag gehouden ter veiliger uitvoering van de plannen van sacosus schoonzoon , en AERSsEN schijnt, als het hem niet gelukte naar Frankrijk afgevaardigd te worden, een gezantschap naar Venetië als den geschikten weg te hebben aangemerkt om weder in het middelpunt der Europesche diplomatie te geraken. Het kon dienstig zijn ten einde Spanje in haren toeleg om het Huis van Oostenrijk te ondersteunen tot nadenken te brengen, zoo de Staten eenig bewijs gaven, dat zij op hunne hoede waren. Daarom gaf de Prins te geljker tijd den raad, dat men eenige Gedeputeerden uit de Collegiën ter Admiraliteit sou oproepen om met de Luitenants-Admiraal van Holland en Zeeland te beraadslagen over den aanbouw van nieuwe schepen, zoo het heette, ter beveiliging van de zee tegen de zeeroovers, maar met de berichten omtrent de uitrasting eener vloot door Spanje tet erkende beweegreden. Om aan dit dubbele advies meer kracht bij le zetten, verscheen sumraro op den dag zelven in de vergadering, en deelde mede, dat hij uit Napels tijding had, hoe hier te lande zelve onder de hand schepen voor den Onderkoning werden uitgerust. Zoo besloten de Staten dan werkelijk, de verlangde bijeenkomst ter behandeling der zeezaken uit te schrijven !. Tot de kunstgrepen der partij, die Spanjes optreden in de Duitsche zaken belelten Pogingen tot wilde, behoorden ook de pogingen om eene opheffing van den staat van spanning tus- eig — schen Frankrijk en Engeland te bewerken. Dreigde sacosus zich naauwer aan Frankrijk | TFexirus. aan te sluiten, ja, kwam er een plan tot een huwelijk vaa den Prins van Wales met eene zuster van LODEWIJK XIII op het tapijt, dan zou Spanje het bondgenootschap met Engeland meer op prijs leeren stollen en te eerder geneigd zijn om de geheime bedoe- lingen van den. Koning van Groot-Britannië in Duitschland niet tegen te werken. Vandaar dat Savoye, toen ter tijd met de Palts in naauw verbond, ter bevordering eener verzoening tusschen de beide Rijken, eenen Gezant naar Londen zond 2 om Spanje te doen zien, dat er zoo iets gaande was; vandaar dat mede aan onzen Gezapt te Pa- rijs de last wert opgedragen om stappen te doen tot herstel der goede verstandhouding tasschen de beide Hoven. Werkelijk liet Frankrijk zich bewegen, eenen buitengewo- nen Gezant naar Engeland te zenden 3. Dat onze Staat zich met hart en ziel aan |! Resol. Slat.-Gen, 16 Jan. 1619. 2 Zie hiervoor bl. 264. 3 Zie ald. bl. 265. 1618— 1621. 304 ALGEMEENE GESCHIEDENIS eed zulke pogingen aansloot, dit laat zich gemakkelijk denken: want, kwam er ooit een huwelijk tusschen den troonsopvolger in Engeland en eene Spaansche Koningsdochter lot sland, dan zou die prinses licht de Nederlanden ten bruidschat bekomen, en aan de Nederlanders onder dien schijn een terugkeer tot den afgezworen staat van zaken smakelijk gemaakt kunnen worden; maar dat Venetië zich uit eigen beweging tot het ondersteunen van pogingen zou geleend hebben, die toch eigenlijk slechts strekten om Spanje le meer op de vriendschap van Engeland gesteld te doen zijn, dit is niet waar- schijnlijk. Niettemin hield suntano den 235°" Januarij 1619 in de vergadering der Sta- ten-Generaal eene rede om het belang aan te toonen, dat er voor dezen Staat in eene verzoening tusschen Frankrijk en Engeland gelegen was. Naar hij zeide, was hij daartoe gelast; maar zeker is het, dat hij op deze wijze werkte in den-geest der bemoeijingen , welke in dezen tijd de bijzondere raadslieden van den Prins van Oranje ten aanzien der buitenlandsche zaken bezig hielden !. Op die mededeeling liet de Resident het verzoek volgen, dat de Staten, wegens de nieuwe uitrustingen van Spanje, aan hunne Vloot- voogden, in de Mrddellandsche zee met de vervolging der zeeroovers belast, zouden be- velen het oog te houden op de maatregelen der Spanjaarden en zich daartoe te verstaan met de beambten der Venetiaansche Republiek. Vernamen, voegde sumrano daarbij, vernamen zulks de Spanjaarden, dan zou de ruchtbaarheid daarvan alleen reeds veel goeds kunnen uitrichten en veel kwaads kunnen afsnijden. DES VADERLANDS. 505 mileerd badden om met sumzAxo in. gesprek te treden nopens. de nadére alliantie, ten einde de meening.zjner: Lastgewers dienaangaande te. verslaan, viel dus uit, dat Hun Hoog Mogenden begrepen, tat de Resident duidelijker behoerde te spreken, voor men, behoudens de eer. van het Land, dé onderhandeling. met hem kon. voortzetten, Na sloeg suniawo welhaast een anderen toon aan,:en op nieuw werden eenige ‘Heren, 1618— 1021. Voortzetting der onderhande- thans twee in ‘getal, wansvs en eGRAPFER, gecommitteerd om hem behendig te polsen, singen tot het sluiten van een of hj (haus werkelijk. een ‘bepaalden last tot het sluiten eener alliantie. ontvangen had, rond met p. De uitslag. van het onderhoud was, dat men zich van de oprechte begeerte van Venetië ”etië. om met onze Republiek een bondgenaelschaáp aan te gaan versekerd meende:te mogen bouden en de Provinciën verzocht werden de zaak op bare aanstaaade. Landdagen ter sprake te hrengen, ten einde. zij hare Gedeputeerden van de.noodige volmacht. mochten voorzien. Dit verzoek leidde tot ‘het doel, en den 21° Julij werden gecommitteerden benoemd, uit elke Provineid. één, om denige voorloopige.arlikelen. te. ontwerpen , waarop men met Venetië in alliantie zou kunnen treden. Maer het bleek dadelijk maar al ie zeer, dat de Senaat der Italiaamecho Républiek nog geesssins lat bet besluit kon komen om openlijk een verdrag met de Vereenigde Provinciën ean te gaan. De brief, dien de Staten van de Venstiaansche Regering ontyingen: in: antwoord..op hunne aan» hereling van de zaak der Boheemsahe Stenden, bevatte niets. dan. onbepaalde betuigin- gen, waarmede wel erkend werd, dat de beide Staten één doel beoegden, doch tevens le verstaan scheen gegeven le worden, dat wat reeds tot bereiking van :dit doel gedaan werd, toereikend was 1, Werkelijk bad er in den Senaat van Venetië een levendige strijd plaats vóórdat de Doge en zijn Raad de vrijheid bekwamen. om den Resident te '"Gravenhage voor goed te machtigen tot onderhandelingen, welke tot een (raktaat moesten leiden. Eene machtige. partij schrikte nog altijd voor een verbond met een Protestantschen Staat, »als waor het hoofd van Mednsa" terug ?. De gronden, die men legen een naauwer aansluiting aan de Vereenigde Provinciën aanvoerde, waren: dat daar- door de oorlog met Spanje onvermijdelijk zou worden en Venekë. buitendien reeds alle wenschelgke ondersteuning in schepen en krijgsvolk van de Nederlanders genoot, sonder dat er vrees bestond, dat dezen tof dat diemsibeleon op den duur onbekwaam. zouden worden, daar zij door hunne overige bondgenootschappen tegen de macht van Spanja genoegzaam verzekerd waren 3. Intusschen zette men alhier de. pogingen. voort om te welen te komen, hoe ver men met sURIAKO verderen kon. De Resident werd ter Verga- dering der Staten-Generaal bescheiden, Hier verklaarde: hij thans. gelast te zija om te ! Resol. Stat.-Gen. 31 Jan.; 2, 14 Febr.; 9 April; 24 Mei; 21, 23 July, 1619. * canteton, lll, p. 124. i l l 3 sapr. nant, Hist. della Rep. Ven., aangeh. bij pe sonen, Nederl. en "Venelié bl. 108. III Deer. 3 Srvx. 59 1018 - 1621. 