VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
fuit Jehova Bileamo in itinere verfanti ;) welke vertaa ling hij ftaaft door aan te voeren, dat het woordje: 193 fomwijlen den tijd aanwijst, en in de beteekenis van: wanneer, als, boen, (cùm, guum , quando) gebruikt, wordt ; terwijl er ook niet ftaats „ons maar WUT kak a (*). Eenvoudiger aog fchijnt het ons, indien men ‘5 neemt als een pronomen relativum, gui, guat, quod, die het voorgaande met het volgende verbindt, op deze wijze vertalende; (vers 21) proxima mane Jure. rexit igitur , firatáque afind iter paravit cum principi- bus: Moabiticis: Bileamus , (vers 92) cui C'A) in itine- re verfanti iratus fuit Jehoya. Des anderen daags opgeflaan zijnde, en zijne ezelinne gezadeld hebbende, vertrok Bileam mèt de Moabtesifche Vorfen, tegen wel ken (Bileam) op reis zijnde (of, nadat hij vertrokken was) des Heeren toorn ontflak. Bewijzen voor dit fpraak- gebruik van het woordje: ‘5 zijn er voorhanden. Ge- nef. III: „ tot dat gij tot de aarde wederkeert , uit wel: » ke CI) gij genomen zijt.” In onze overzerting ftaat: » dewijl gij daaruit geuomen zijt ;” doch in de Griekfche - vertaling: s fe, equd (terrd) , vit welke (aarde) Genl. IV: 25. „ God heeft mij een ander zaad gegeven voor »:- Habel, welken -(°5) Kain heeft gedood.” In onze overzetting is het: „ want Kain Aem heeft doodgefls- -n Benz” doehinde Griekfche weder : dv darfurerve x£iv, quem occidit Caïnus, dien Kain gedood heeft, Pfalm LXX: 35. „ Mijn mond zal uwe geregtigheid vermelden , den » ganfchen dag, uwe gunst; van welke (°9) ik de me- » nigte niet ken.” Bij de onzen itaat: „ Aoewel ik de ie `n 8E - (*) Voor het gebruik ván het woordje %9 in de beteeké nis van quum, quando, beroept zich de Schrijver op LAK SIUR, Phil. Sacra, P. 445, (bij ons pe 949) die zulks uit deze plaats (Num. XXII: 22) ftaaft, doch daarin , naar des ` Schrijvers oordeel ten onregte, niet door. paT HE, in zijne uitgave, is gevolgd, 1 * * 8 ei. R DISSERTATIO DE -BILEAMO. 14E getalen niet weet.” De Griekfche overzetting heeft hier š: Pfalm KC: 4: „ duizend jaren zijn in uwe „oogen , -als de dag van gisteren, die (°9) voorbijge= „ gaan is.” Bij de onzen : „als hij voorbijgegaan is 5” in de Griekfíche vertaling: 4, guae, welke. Meer voorbeel- dn voeren wij niet-aan, daar de gegevene voldoende zin. Voor het overige blijft in al zijne kracht des Schrij- vers gezegde, dat te dezer plaatfe niet wordt opgege- ven de reden, waarom Jehova op Bileam vertoorndes doch dat zulks genoegzaam blijkt uit het ganfche ver- band en uit Bileam’s geheele gedrag, omdat hij, name» ljk , uit baatzucht, en met den’ wensch om Balak gee noegen te geven, op reis toog. De tweede afdeeling, welke hot overige van Bileam's | geschiedenis en zijne Godfpraken ontvouwt, heeft vijf _‘hoofdftukken , bladz. 49—129. 1. Bileam s lotgevallen na zijne aankomst bij de Moabieten ‚en zijne cerfio Gada fpraak. Bilsam’s ontvangst door Balak ; noodiging aan het offermaal; geleide op eenen berg, aan. Baal ~ Peor gewijd , vanwaar hij Israëls leger kon overzien; het of- rigten van zeven altaren, en het offeren van zeven runp deren en even zoo vele rammen; naar des Schrijvers. ge= -voelen , hetwelk hý zeer waarfchijnlijk maakt, niet ter eere van Baal-Peor, maar van Jehovas. Bileam verwij dert. zich onder voorwendfel, welligt ook in de verwach. ting , dat Jehova zich aan hem openbaren zoude; yera Schijnisg van Jehova of van zijn’ Engel; Bileam’s: vrees „ serugkeering naar Balak, en eerfle Godfpraak , Israëls _ heil, grootheid , talrijke nakomelingfchap en fchitteren= den ‘voorfpoed ‚voorfpellende. 1I. Bileam’s tweede God- fpraak. Balaks bevreemding en misnoegen over Bile- am's zegenfpreking; zijn vermoeden, dat het zien van lsraëls ganfche leger Bileam’s geest tot die zegenende God/praak Aeceft opgevoerd: waarom hij hem naar. eene andere plaats, vanwaar flechts Israëls achterhoede kon gezien worden, henenleidt; nieuwe offerande; Bileam’s verwijdering ; Jehova verfchij nt weder gan hem , en be- veclt hem nogmaals te. zegenen; tweede Godfpraak , Ls- K 3 raéls ‚ e 343 -B R DE OBER -- rails zegepraal, gtijk weleer over Egypte, zko ook ng ever zijne tegenwoordige vijanden, aaNkondigende. IL Derde Godfpraat. Belek, nag meer vetfloord, vordert sun Bilam, noch zegen noch vloek te fpraken; die hem echter zulks weigert, zich beroepende ap Fohova's tass, doch Aat verzoek inwilligt , om naar tens andere plaats , waarfchijnlijk de kruin wan Baal-Pear’s gebergte, se gaan, en vandaar , ware het mogelijk, Balaks wensoh te vervuilen; wederom eene offerande, doch nies meer anet die bijgelovige plegtigheden , bij de vorige gebruikt, daarvan door Jehova's aandrijven teruggehouden; der- de Godfpreak , Jsraëls toekomend geluk in Kanaän, den roem van het nieuw geflichte rijk en des volks dapperheid verheffende. IV. Vierde God/praak, Balak’s heviger ‘misnoegen en verwijt aan Bileam; dezes mans verant» wóording met Jehova’s last en bevel ; werde Ged/praak , vat Israël eenmaal ten oanzicn der Moabicten verrig- gen, en wat Moabs lot wezen zoude, voorfpellende. "V. Bileam’s overige Godfpraken , aangaande het lot der „Kenièten „en eene korte, dfgebrokene , vol vur en kracht gefprokene voorscgging , ondergang en verderf dreigende -aan alle Israëls vijanden, Hierop volgt Aes overige ge deelte van Bileam's gefchiedenis; zijn raad ter verli ding der Israëlieten; opvolging van dezen raad, met d treurigfle witwerkfelen voor Israël; Bileam’s terugreis ‚naar zijn vaderland; wederkeering naar de Midianië- ten, welke, met de Israëlieten krijg voerende, wasr- Jchijnlijk sijne raad en hulp begeerden; hif freuvels in een’ veldflag , en vindt een uiteinde, zulk cenen verra- derlijken mensch waardig. Ook deze afdeeling geeft overvloedige bewijzen van des Schrijvers uitlegkundigen {maak, van eene ware € ‘eenvoudige, maar door geleerde onderzoeking verkregt- “ne en door bedachtzaam oordeel beftuurde , wijze val ‘fchriftverklaring. Na eene algemeene befshouwing van ` Bileaw’s dichterlĳken geest, en het veelvuldig fclrooneé - zijner Godfpraken, wordt elke bijzonders Gôdfpraak taal. en oordeelkundig ontvouwd, wat in dezelve tref- Le. ENG 9 . BIBSERTATIG DE RIARAMO.. 14$ fend, roerend., verheven eh beeidejk is dâfigetoond, en, met gevoel en kracht van uiedrukliing, Ih hee licht gefteld. Dikwerf volgt hij, echter niet op gezag, maat op taalkundige gronden bouwende, anderer gewöelèn s dikwerf „oak verlaät hij Aùdere eri dött eigtne keuze, welke, over het algemeen, gereede toeftemming zal viden, én des Schrijvers. Bedrevehitei doet kentrèn. Eese enkele maal, nogtáne , tmistéh gi kantine van Schriftwefklaarders, welke debetfde ‘uitlegging, dit df Schrijver geeft, en voor welke hij andere uitleggingen verwerpt, reeds gegêver haddéngs ietwèlk der opmerk- zaamheid des Schrijvers ontfnapt is, doch hem het ge- noegen geeft van, hoewel het niet wetende, met deze Geleerden overeen te ftetnine®: Eén vóófDékld dáatvafi js zijne, naar ónze meening, zéer gepaste- verklaring van Num. XXIII: as , het laatfte gedeelte „ wuar in òn- ae overzetting itaat: en Act geklank des Konings ds bij hem. Naar het ons voorkomt, hebben. .KLINKBN- BERG, VAN VLOTEN, KUINOEB, (Çin Specimine obfervationum in Pfalmos, inferto in Comm. Theol. edit, BRUPERTI;VELTHUSEN el KGINDEL ad Pral LXXXIX: 1618, Tom. IV. pag. &75) gelijk ook va NEMA CD .MUNTINGHE dd hunc Pfolialum ewe ge- lijke verklaring van deze woorden, ten mintte in den. zelfden zin, gegeven. Doch dit in het voorbijgaan, Voor het overige ftraalt er in alles een vrije, milde geest door, welke zich aan geene meeningen bindt, cl dharin het voetlpoor van oardeelkumdige en Verlichte tbannen volgt. Zoe wordt Bilédih'y bekend gezegde s Mijne tiele ferye den dood dèr-oprigten on Mijn niterfè Rif gelijk Act sijne, (Núm. XXIII (op) Up taatkondige Stonden en bondige redefiering , vérklaârd van Bliean’s weasch ; Om onder ulke gelnRklEEN ; En kér Midden van - Balk ven gegzegand en. beweldadigd folk; te Teven cA so ferven, in deskelfb tot 18 deelen , 2h Ban heezelve gelijk ziijn. MuNrinene , in zhe Gefchiedenis dek Menschhcid, Iide D. aànteek. a7>. heeft, tér.opheldes Ka . < Ag ad 144 Be R. DE'ʻGEER, DISSERTATIO DE BILEAMO. ring van Bileam’s fpreuk, het gezegde: van den fterġen- den Cuthuilin, bij oSSLAN , aangevoerd: (*) Maar mijn naam is beroemd , en mijn lof'is in’t lied van de Barden. In het geheim zegt de jeugd : o, ik ferve den dood van Cu- thullin! e. 2. Y. . © Bij onzen Schrijver, die- MUNTINGHE ambaalc, ftat antenne Tom. II. sata 129. en weder twee bladzijden verder (68) Tom. II. sots Tag. Het is de oyge aanceekee ning. (Het vervolg en flot hierna.) Sermons prononcés dans lEglife Wallonne d’Am- fterdam , pour célébrer le troifième Jubilé de la Ré- formation, par Je TEISSÈDRE L'ANGE Ct Ps >` ÇHEVALLIER, Pasteurs de cette Eglife, à Am- fterdam, chez S. de la Chaux. 1817. 8 et 76 pag. ` 8vo. f :-18-: Sermon fur le prix et linfluence de la Réforma- tion, prononcé le jour dé fon troifième Jubilé , dans ~ IPEglife Wallonne de Harlem, par L. F. DE SER- * RURIER, Pasteur de cette Eglife. à Amfterdam , *. chez S. de Ja Chaux. 1817. 2 et 35 pag. 8vo f:-ro-: H. was, voorzeker, wel te voorzien, dat er vele preken in het licht zouden komen, bij gelegenheid van het derde Eeuwfeest der Kerkhervorming. Het onder- werp was nieuw , van groot belang „en zeer gefchikt om vele predikanten uit te lokken tot de uitgave van hun- ne leerredenen , waarop zij, natuurlijk, meer moelte , dan naar gewoonte, hadden moeten doen; terwijl men ook, niet zonder reden, verwächten kon, dat men, door die uitgave, het genoegen en de ftichting van vee len bevorderen zou. Of juist alle leerredenen , over dit onderwerp uitgegeven , der. uitgave waardig waren , kun- : nen e. Rr SERMONS. - | ” M5 nen noch willen wij'beflisfen: dan, dat de hier boven angekondigden alle drie het volkomen waardig zijn, hiervan heeft derzelver lezing ons overtuigd; en, zon» der dezelve met elkander te willen vergelijken „ durven wij, echter, verzekeren , dat zij, ieder, geene geringe wrdienfte bezitten. Be twee. eerfte leerredenen dan , te zamen uitgegeven, zijn door. twee, algemeen met lof bekende, Walfche predikanten van Amíterdam bij die gelegenheid. uitge- fproken. Jammer is het, dat dit bundeltje die volle digheid niet heeft , welke de uitgevers aan hetzelve had- den toegewenscht. Gaarne hadden zij gezien, dat de leerredenen van hunne beide geachte‘'ambtgenooten , die ‚ het leeraarsambt reeds overlang en met den voorbeeldig- ften ijver: in dezelfde gemeente hebben bekleed, er bij- gevoegd waren geworden. Dan, de Eerw. ROBERT heeft, wat moeite men ook aanwendde, tot de uitgave van zijne leerrede niet kunnen overgehaald worden. Wat den oudften leeraar, den Eerw. GRIOT, betreft: dee ze zou Op dien zelfden algemeenen feestdag zijnen vijf» tigjarigen. dienst tevens gevierd hebben. Reeds had hij “zich bij tijds tot dien voor hem dubbel gewigtigen daz voorbereid en zijne leerrede afgewerkt., toen eene vern fchrikkelijke bloedbraking hem in dit bijzonder - belange rijk en aandoenlijk werk verhinderde, en: hem op den oever des doods bragt „die hem ook ,na-eene zeer langs durige fukkeling, naar het graf heeft weggelleept. De treurige toeftaod , intusfchen, waarin hij zich bevond, kwam den Heeren. LANGE en CHEVALLIER VOOr, niet wel te gedoagen , om bij deszelfs huisvrouw op de door hen verzochte uitgave van deszelfs opgeftelde en Diet uitgefprokene leerrede fterk aan te dringen.. — In de voorrede werdt van de vruchtelooze begeerte der uite geveren , iù beide gemelde opzigten, berigt gegeven, en tevens verhaald, op welke wijze men, voorloopig , de gemeente tot de groote plegtigheid heeft trachten voor: te bereiden y en: wat: men op den feestdag zelven plan heeft, om deze plegtigheid behoorlijk te vieren. 146 LANGE, CHEVALLIER, DE SERRURIER _« Or du tot de beide te zamen uitgégévene leêrrède ten ever te gaan: de Eerw. L'ANGE, diè de morgenbeutt vervulde, en, derhalve, zijn Ordetwerp gefchiedkurte &ig behandelen moëst, heéft-de bêginfelen en de voorts gangen van het bederf en van dè herworining în de Chris telijke kerk gefchetst, en tot grondflag gelegt de woors den van Gamakël, Handel, V: 38b en gga: Znaffen deze onderneming , of dit werk , uit menfeken is, dan tål het gebroken worden; maar indien het uit God is, kumi pj heb niet breken. Na eene korte eù krachtige intMing ; Dvèr de gelegênheid én de gepastheid dier woorden ei Över de belangrijkheid van het feest , fehitdert de leerist inet de levendigfte kleuren het Christendom, als ecne vordig enh’ hernelfchoon in deszélfs beginfelén , alb èèn rijk, dat niet van deze wereld is, masr ook als dòot vreemde leetírigên- langzamerhand verbásterd en dós heerschzucht misvormd. De voortitamlte bijzonder- heden var dit verderf kipt de redtnaar-zeer ootdeeh kondig uit, plaatst dezelve in eeñe juiste orde, en Uraagt ze òp het treffendst voor. Dit is de hóofdze kelijke inhoud van het eerfte gedeelte zijner: redévoés ting. -In het tweede gedeelte maalt hij, met cei juist penfeel, Het licht, bij de -Waldenzen ín het midden äer ftikdonkere duisternis bewaard, én zich tangzt merhaùd in Europa verbreidende, niettegènftaandė «lié pogingen òm hetzelve uit te blusftheh, voorts dóot het licht der lettéren meer en meer begunftigd ; tot dat de Voorzienigheid: die groote mannen verwekte; die de wóndervolle otnwenteling in heet Chtistendofn deden geboren worden en de hervorming tot ftand brigten: Schoon in dit allermerkwaardigst werk onze £ RAb Mus niet vergeten wordt, komt , evenwel, LUTHER, met reden, voor, als de than, dit hèt voornaawfte-tòt ‚ dit moeïjeljk werk heeft toegebragt. — Met korté ; goèh zeer gepaste, leeringeh wordt het geheele ituk bè floten. E Gansch niet gemeen enù bijzonder leerzaam is; in de tweede of avondpreek van den Eerw: drie vVAEL ts r rai vr em æ., Fos am SERMONS. 342 oogpunt „waaruit de gevoelens befchouwd worden , met welke men bij het vieren van het hervormingsfeest behoort bezield te wezen, als zijnde gevoelens vam: veugde , met vreeze gepaard, Dien ten gevolge was ra, zeer gepast, tot tekst gekozen de woorden: uit Dalm Ii: ar. Verheugt u met beving. de te paren. — Flier en daar worden, dopr den, zeer kundigen Geller, belangrijke bijzonderheden aangeroerd, Zoo wordt, in de inleiding, opgemerkt, dat, fchoog de deg van den c November, aan de feestviering der here vorming gewijd, niet volkomen overeenftemime met het tijdftip, waaròp. dat groote werk gerekend kan worden tenen aanvang te hebben genomen, namelijk den 31 Oce tober, de dág, echter, van den 2 November in de ge- Íchiedenis der burgerlijke. en godsdienftige vrijheid van Ons volk atlermèrkwaardigst is, dewijl op den e Noe vember t565 bet beroemde verbond der Edelen gefloten werd. Om van meerdere bijzonderheden piet te gewa- gen, op bl. 57 wordt. opgemerkt „ dat, toen, honderd jar geleden, hetzelfde Jubilé der hervormiag gevierd werd, 148 L'ANGE, CHEVALLIER} DE SERRURIER werd, en. men, op fommige plaatfen van ons vader- land, ook begeerd had daaraan te gedenken, door ‘de Magiftraat van eene der Hollandfche fteden de hervorm- de leeraars verzocht werden hunne predikatiën geheel op te fchrijven , opdat niet fomtijds , in de drift- van heo fpteken, hun een woord mogt ontvallen , niet overeen- komftig met den eerbied, welken de verfchillende ge- Zindheden elkander onderling verfchuldigd zijn. Welke die ftad geweest zij, heeft de fchrijver noch bý de uite gave van het oorfpronkelijke , noch bij de Nederduit= fehe vertaling, aangeteekend. — Deze vertaling is door hemzelven vervaardigd, gelijk de Eerw.L’ANGE ook omtrent. zijne eigene leerrede gedaan heeft; en beide zijn dus, voor dezulken, die de Franfche taal niet mag- tig zjn, in éénen bundel bij eenige Nederduitfche leer- redenen gevoegd , en , voor Roomfchen zoo wel als voor Onroomfchen , der lezinge overwaardig. - Bij de aankondiging dezer twee leerredenen voegen wij eene korte opgave van die des Eerw. DE SERR U- RIER, als zijnde over betzelfde onderwerp, op den- zelfden dag en in eene naburige gemeente uitgefproken. Alleen in die gemeente predikant zijnde , en alles , wat dat feest betrof, in ééne leerrede hebbende zaam te voe- gen, heeft hij dit zóó weten te doen , dat hij de kort- heid , de bondigheid en de duidelijkheid fteeds behartigd heeft. Zijne voordragt is eenvoudig en deftig. Naar aanleiding van Ephef. Y: 8. Zertijds waart gij duistere nis, maar nu zijt gij licht: wandelt als kinderen des lichts! handelt hij eerst over den treurigen ftaat der wee reld en der kerk vóór de hervorming, dan over de ge- Jukkige veràndering , door de hervorming aangebragt , en eindelijk over den invloed, welken de plegtige herin- mering dezer weldaad op onze gevoelens en op ons ge- drag moet maken. Bij het tweede deel worden.zeer ge- past de gelukkige uitwerkingen dier groote gebeurtenis gefchetst , als zijnde : dat door dezelve aan de hervorm- den het regt en het middel is teruggegeven en verze- kerd, om zelve de ware godsdienstleer, uit de echte bron- t TT ee - — m t o SE RMONS. ’ 149 bronnen te putten; dat er meerder licht is opgegaau over alle andere vakken van menfchelijke weten{chap 5 dat er meerdere Aberaliteit is gekomen, meerdere bur- gerlijke vrijheid, eene betere inrigting op het onderwijs der jeugd; dat de nijverheid meer is opgewakkerd, en dat de zedekunde gezuiverd is geworden; voorts, dat de Roomschkatholijken zelve bij de hervorming meer gewonnen hebben dan zij denken, dewijl de onderdruk- kende magt der geestelijken onder hen gefnuikt is , hun. ne geestelijkheid zich, over °t geheel genomen, merke- lijk gebeterd heeft, en er velen bij dezelve zich door hunne kunde en deugden achtenswaardig gemaakt heb- ben 5 eindelijk , dat de Joden ook hun deel gehad hebben aan de weldaad der hervorming, en hierdoor, over ’t geheel , hun toeftand is verbeterd geworden, — Uit dit ftaaltje zal ieder kunnen opmaken, dat deze leerrede des ftellers verftand en hart veel eere aandott. Gefprekken, Levensfchetfen en Liederen, ter gelegen. heid van het aanflaande derde Eeuwfeest der Kerk- hervorming , uitgegeven door C. Je F. CRAMER VON BAUMGARTEN, Predikant te Middelbert. Te Groningen en te Amfterdam, bij W. van Boe- . keren en W. Brave. 1817. Zn kle Syo, Te zamen 136 Bl. f:-11-: D. ftukje, als eene kleine bijdrage voor ongeleer= den tot de nuttige en ftichtelijke viering van het feest der hervorming befchouwd, (en als zoodanig gaf de eerw. fchrijver het eenigliĳjk uit) was zeker zeer ge- fchikt , om zijne beftemming te vervullen, en kan nog zeer wel dienen, om hen, die geen regt begrip heb- ben van de groote gebeurtenis, en eenig berigt vere Jangen wegens de verdienftelijke mannen, die ze voor- namelijk bewerkt hebben, met beiden bekend te maken. ` Het. eerfte gedeelte behelst (gelijk men ziet) gefprekkea: : 9 150 C.J. P. CRAMER VON BAUMGARTEN Zij zijn vier in getal. Zoo ook, in den aanvang, de fprekers , — een vader , moeder en twee kinderen ; doeh een ‘teeraar, die vervolgens voornamelijk het woord voert, voegt zich bij hen, en nu is-en blijft hun getal vijf; De toon der gefprekken ie, gelijk Behoorde , eerie voudig, en gaat niet boven het begrip ven deh genite- nen man. Altes wordt ook geleidelijk en bevartelĳk voorgedragen. Hier en daar wordt misfchien wel-iets te veel, elders wat te weinig gezegd, en de fchrijver zou zich waarfchijnlijk, als hij voor eene andere foort van lezers gefchreven had, over het een en ander wel met wat meerdere naauwkeurigheid uitgedrukt hebben: maar men ziet dit, in zulk flag van fchriften , Ngtelijk over het hoofd; hoewel het toch aftijd beter is , dat men, ook daarin, die oplettendheid gebruikt „ wekt men, bij gewigtiger arbeid, aanwendt. Men wordt dar daaraan te beter gewoon, en is, in allen gevatte, meer beveiligd voor misflagen. — Het eerfie gefprek loopt tot aan Lu THER’s opligting , en vervoering naar zijn zoogenoemd Pathmoy: het tweede gaat tot aan zij- nen dood. In het derde wordt de toedragt van zaken in Zwitferland en Nederland verhaald; en in het vierde worden de gevolgen en voordeelen der: lrervorming-over- wogen. Het fpreekt van zelf, det alles in het algemece- ne blijft, en mer hier dus niets volledige verwaehten , noch berigten, wegens de groote. gebeurtenis ian alle landen , zoeken moet. — De levensfchetfen zijn mede vier s als van LUTHER, ZWINGLI, MELANCHTHON en KALVIJN. Zü zijn (trouwens dat zijn ook de gee fprekken, en het maakt geenszins den minften lof van dit werkje uit) zeer gematigd en onzijdig gefchreven. — De gezangen, ten getale van zeven, waarvan het derde en zesde kinderliederen zijn, heeft men, volgens het voorberigt, aan den eerw. I. S. SANNES, lcera¿r te Noorddijk „ te danken, en werden tot kerkelijk gebruik beftemd , gelijk zij er waarfchijnħijk ook toe gedfend het- ben. Als men, op bl. 84 en 85 van die werkje, geïee zen heeft, hetgeen dè eerw. opfteller deswege aan. zij nen GESPREKKEN, LEVENSSCHETSEN EN EIEDEREN. ISI nen vriend heeft gefchreven, kan men daarmede niet aders dan te vreden zijn. — Hier fta nu nog de volgende korte agnwijzing van eenige der onnaauwkeurigheden , boven bedoeld; om aiet te breed-te worden, alleen uit het eérfte gefprek. Op bl. 3 wordt de Aarvorming befchreven , als. hes ge- vigtig werk, tot herftelling en zuivering van de christe« lijke leer. Wi vragen: van niets meer? Op bl. 5 past, op de vraag: „ wat is dat, hervorming in hoofd. en le- den *°” het antwoord niet. Op bl. rg had men wel mogen melden, dat het geld, hetwelk door het fchan- delijk aflaat- venten werd bijeengefchraapt, voorgl die- nen moest, om de fchulden te betalen, waarin Paus LEO, toen hij naar het pausfchap ftond, zich, door fmonie , geftoken had, en om zijne zuster vorftelijk uit te huwen; en dat de bouw van Sint Pieters kerk te Ro- me en de oorlog. tegen de Turken tot voorwendfels dienden. Op bl. 18 wordt eerst gezegd, dat het nog Miet uitgemaakt is, of LUTHER, dan ZWINGLI,het eerst het hervormingswerk begon, en, {lechts vier re- gels lager ‚dat LUT HER,Op den 31 October 1517 , het eerst, voor aller oog, als hervormer, te voorfchijn trad. Strookt het een wel volkomen met het ander ? Van de eerfte Lutherfchen hier te lande is ook, op Ll 6o en 61, onbetwistbaar, te weinig gezegd. Voorts Ontmoet men, hier en daar, eene opmerkelijke druk- fout. Op bl. 69 van ond. wordt, onder anderen , het- geen de leeraar zegt, gewis verkeerd , door het plaat- fen van het woord wiLLEM, aan dezen in den mond gelegd; en op bl. rra leest men SEVET voor SER- VERT. ‚Eu nog iets: op bl. 76 ontmoet men tweema- en, 152 GESPREEKEN , LEVENSSCHETSEN EN ETIEDEREN. len, kort na elkander, een bijwoord, hetwelk ook de Hoogleeraar ijp rij zeer dikwijls bezigt, en hier ook elders voorkomt, in eenen zin, welke in Vriesland en Groningen gemeenzaam fchijnt , doch in Holland en an- dere gewesten vreemd is, namelijk dat van a/lenthalve, voor overal, alom, algemeen, of iets dergelijks. Handleiding tot de Verloskunde, door GOTTLIEB . 'SALOMON, Med. Doctor, Lector in de Vroedkun= de, enz. te Leiden. Il Deelen. Met Platen. Te ‚ Amflerdam, bij j. van der Hey. 1817. Jn gr. 8vge Ife D. XXII, 4123 lde D, XII, 342 Bh. f 7-16-2 D; werk zal zeker voldoen aan de verwachting , wele ke ieder, die den geleerden en ervaren Schrijver, van naam , of uit vroegeren letterarbeid , kent, er zich varn mag gevormd hebben. Het vervult een, in ons land „ al te lang opengelaten vak , op eene voortreffelijke wij- ze. Over het algemeen op de leest gefchoeid der, zoo met regt beroemde, leerboeken van F RORIEP en SIE- BOLD, bevat het echter genoeg, in vorm en inhoud „ wat den Schrijver eigen is, om meer , dan eene enkele navolging, te heeten. De Schrijver verdeelt zijne taak in twee deelen. Het eerfte, hetwelk hij het bef/piegelende gedeelte noemt, handelt, in vijf afdeëlingen , over de ontleed- , natuur- en ziektekundige befchrijving van de vrouwelijke genita- lia, over de zwangerheid en hare gevolgen, over de verfchijnfelen en toevallen , welke bij de vrouw en bij het kind, kort na de verlosfing , zijn waar te nemen, en over de niet natuurlijke verlosfingen. Een tweede of praktifche gedeelte handelt „insgelijks in vijf afdeelingen, over het verloskundig onderzoek, over de behandeling van zwangere vrouwen, over hetgene men, bij natuur . lijke verlosfingen, te verrigten heeft , over de bezorging . Yan de kraamvrouw en het pasg geboren kind in den ge- zone C. S A L O MON, HANDLEIDING TOT DE VERLOSKUNDE. 153 sonden en zieken ftaat, en over de behandeling van niet: natuurlijke verlosfingen. In deze laatfte afdeeling , welke het grootte. gedeelte des tweeden deels bellaat , brengt’ - de Schrijver Ker werk van den vroedmeester tot twee voorname hoofdpunten ; namelijk, het wegnemen van alle hinderpalen, waardoor de verlosfing vertraagd of ver- hinderd wordt; opdat vervolgens de natuur zèlve het kind uitdrijves en, ten tweede , het eigenlijk’ halen des kinds uit den fchoot der moeder, ingeval de natuur wer- keloos blijft, en de verlosfing door hare krachten on- mogelijk of althans onwaarfchijnigk wordt. De bijzon- dere vermelding van de verfchillende onderdeelen dezer. beide punten gaan wij, als min overeenkomftig met den: afgemeenen aard van ons Tijdfchrift, dat in alle hánden komt, met ftilzwijgen voorbij. Alle déze onderwerpen worden met de vereischte uitvoerigheid en duidelijkheid. behandeld, zonder daarom door onnoedige wijdloopig» heid de aandacht te vermoeïjen, In het' bijzonder is hèt’ ons voorgekomen , dat de waardige Schrijver uitnemend - geftaagd is in de juiste bepaling der gevallen, waar men het verlosfingswerk veilig der natuur kan ovetlaten , en: waar men het zelf op zich nemen, bevorderen of vol- ‚ voeren moet. Hoewel, met reden, alle voorbarige aan- wending der kunst veroordeelende, en, bijna op elke bladzijde, op den rijken fchat der. hulpmiddelen van de natuur opmerkzaam makende, is het er zoo verre af, dat hij van haar alles zoude verwachten , of kunstmatige hulp gering fchatten , dat hij juist dát gedeelte van zijne Handleiding , hetwelk over kunstmatige hulp.handelt , miet bijzondere vlijt fchijt bewerkt te hebben , -zóodat hij, op de naauwkeurigfte wijze, de aanwijzingeii tot het gebruik der vroedkundige werktuigen en het âane wenden der heelkundige kunstbewerkingen uiteenzet , æn er bijna geen werktuig door hem bêfchreven of aane geprezen wordt, aun hetwelk hij pict eenige doelma- tige verbetering heeft aangebragt, b. v. aan dé veeris Van- DE BREE, en vooral aan de forceps „van Le- VRET 3 verbeteringen , waarvan wij de nadere overwe BOEKBESCH. 1818. NO. 4. L ` ging 254 © G. SALOMON: ging en beproeving onzer verloskundigen , op: het ern- ftigíte, santbevelen. Men vindt deze beide wetkenigen „ ap de eerfte. plaat van. het tweede deel, zeer duidelijk. afgebeeld.: Onder: de aan den Sehrijver eigene fellingen, vers dienen. vooral de volgende, zoo óns voorkomt, de opmerkzaamheid. van natuur- en verloskundigen: 1°. de bepaling van de regte, lijn der benedenfte engte van het pe/vis midden uit den boog der os/a pubis, niet tot het uiterlte puntje: des ftaartbeens , maar tot de verece niging van dat been met het heiligbeen , (zie Ifte D. bl. 96. noot 305) 2°., de voorftelling der baring ; als eem onmiddellijk gevolg der bezwangertng , (Ilte D. bl do6« $08 ;) iets, hetwelk wij ons niet herinneren, ergens zoo duidelijk gelezen te hebben; 3°. de opheldering, van de juiste. helling van het pelvis en deszelfs as, met be- trekking tevens tot den ftand van den wferus in de 2e- vende en negende maaud „ door eene zeer oordeelkundie ge afteekening. Zeer der behartiginge waardig is het geheele eerfte hoofdftuk der derde afdeeling van het twee de. deel, over de ‘behandeling der natuurlijke verlosfa= gen, waarin de Schrijver, tot in de geringfte bijzon derheden , aantoont, op welke wijze men de berend vrouw den arbeid gemakkelijk kan maken, — In hete Jaatfte-heofdftuk der vijfde afdeeling; over. de /ectio c&— farca handelende, beoordeelt sALOMON de verfchil— lende , daarbij voorgeltelde, handgrepen, en keurt, met reden, die van OSIANDER af, om de hand in den uterus te brengen , het hoofd des kinds te vatten, het- zelve. tegen den voorften wand van denzelven aan te drukken, en te dier plaatfe de éncifie te doen. Even zeer veroordeelt ‘hij de manier van: JoERG, om de ope- ning in de vagina te makes, daar bij dezelve ligtelijk groote vaten kugnca gekwetst worden: (Ide D. bl. 322.) Twee ftukken zijn er flechts , waaromtrent wij van den Schrijver eene eenigsins andere behandeling zouden verlangd hebben. — Het éerfte is, dat hij in het be fpiegelende gedeelte veel inlascht; wat blijkbaar tore het ` Dao prak- HANDLEIDING TOT DE VERLOSKUNDE. 155 praktifche behoort, b. v. de kenteekenen der zwanger- heid, de kenteekenen van de verfchillende foorten van plaatângen van het kind, de befchouwing van: de ver- Cchiafelen der kraam, de teekenen van de zogkoorts , z.: want, fchaon wij gaarne toeftemnmen , dat de na- twurkundige entvouwing van het ontftaan en den vere deren voortgang der ziekten, als verfchijnfelen , in het kvend menfchelijk ligchaam voorvallende, tot het be- fpiegelend gedeeke der geneeskunde behoörf, komt het as echter voor, dat de bepaling der teekenen, waare ‚ dor de geneesheer, aan het ziekbed, den toeftäind des lijders moet leeren kennen, tot de eigenlijk praktifche gmeeskunst moet gebragt worden. Het tweede punt, waarin wij van den Schrijver zou» den verfchillen, is het volflagen gemis der brónnen 3 waaruit de geleerde Schrijver, ten minfte gedeeltelijk , geput heeft, en waarbij men, omtrent vele ftukken ; Badere ophelderikg zoude kunnen bekomen. Zoo iets ik, bij eene Handleiding als deze; bijna ‘een volftrekt vereischte: dezelve meet toch niet alleen ftrekken , ont den jongen verloskùndige een duidelijk denkbeeld te ge- ven ván hetgene hij weten en verrigten moet, maar ook om hem den weg te wijzen in hèt letterkundig gedeelte der wetenfchap, opdat hij zelf de juiste hoogte van het ffandpunt kuhne beoordeelen , waarop zijne kunst thdas Raat. - - hd ) . E La Wijs. 156 C. ZILLESEN: Wijsgeerige Staatshuishoudkunde , bijzonder voor het thans vergroot Koningrijk der Nedérlanden; door c. "“ZILLESEN, Lid van de Hollandfche Maas (chappi der Wetenfthappen te Haarlem.: Te Rotterdam, bij __J- Hendrikfen. 1817. Jn'gr. 8vo. 286 Bl. f a-ga; jarig grijsaard, in vroegeren leeftijd aan Recenfent ge- meenzaam bekend, is een man, die, zonder eenige wetenfchappelijke opleiding, zich, door eigene vlijt en oefening, vele en gegronde kundigheden verkregen , en , goor de uitgave van ettelijke, min en meer uitgebreide , gefchriften , in onderfcheidene vakken, bekend en vere dienftelijk gemaakt heeft; doch al , wat door hem is .uit= gegeven, droeg, het een meer, het ander min, akijd duidelijk blijk van , voor eenen openbaren fchrijver , niet genoegzaam geoefenden: (tijlen mangel aan taalkennis; ex het heeft ons. menigmaal gefpeten , dat hij, hetgeen hij had opgefteld, niet, vóór de uitgave, door desen of genen Nederlandfchen letterkundigen „had laten over- zien en: verbeteren. Men zoude dan ligter een ander gebrek zijner fchrĳfwijze, dat hij namelijk aan zijne op- ftellen den meest verlangden wetenfchappelijken , of dë- daktifchen, vorm. niet weet te geven, over het hoofd gezien hebben. Nu is dit gebrekkelijke met de jaren niet verbeterd; en het moeit ons, dat wij „als eerlije ke beoordeelaars; van deze zijne Staatshutshoudkunde , zeggen moeten, dat zij, in de gemelde- opzigten,-er zeer ongunftig uitziet. Wij vreezen , dat dit haar zeer benadeelen zal, en dat velen, die eene meer naauwkeu- rige fchrijfwijze en kunstmatiger voordragt verlangen s het boek ongelezen zullen laten, en daardoor het be= hartigingwaardige , hetwelk het, in vele opzigten, be- vat, buiten gevolg zal blijven. Om dit, uit hoofde van het belang der zake, zoo veel in ons is, voor t € komen, wekken wij ieder, in wiens vak anders het hie T O 207 be" D e Heer ZILLESEN, thans een tweeëntachtig= WIJSGEERIGE STAATSHUISHOUDKUNDE. 157 behandeld onderwerp valt, gaarne op, om zichzelf te vermannen , en de vrucht te genieten , hoe veel geduld er ook vereischt wordt, om ze van hare harde , wrange fchil te ontdoen. Om hen naar dezèlve begeeriger te maken, willen wij, den bolfter nu verder daarlatende , de kern enigzins - doen - kennen. Na de inleiding y waarin ont- wikkeld wordt, wat door Staatshuishoudkunde:te ver= fan, en wat voor dezelve voor- en nadeelig is , wordt, i twaalf hoofdftnkken , gehandeld 1. over Landbouw, 2 Waterftaat, 3. Koloniën, 4. Zeevaart , 5. Visfche- rij, 6. Fabrijken en Handwerken, 7. worden. Paardenftoeterij vereischt geene openbare asn- moediging. Nadeelen en gevaren van veenderijen. Be- lang van houtteelt — van het aanleggen van magazijnen van levensbehoeften tegen den winter, tot binnenland- fche con/umptie, — van het weren van vreemd werk- volk en van bedelarij, enz. Gelijk nu , onder dit hoofd- ftuk, over vele, zelfs Aeterogene, bijzonderheden ge- bandeld wordt, zoo ook onder fchier. alle de overigen. Wij kunnen er niet meer van melden ; doch moeten nog van het een en ander, hetgeen hier alleropmerkelijkse voorkomt, gewagen. Daartoe behoort vooreerst , voor de genen, die hem nog niet kennen, de reeds gemelde , door den fchrijver uitgevonden, zoogenoemde kraan- duiker , welke hij wil, dat hier en daar in de rivierdij= ken geplaatst zal worden, om daarvan , vooral bij ijs- verftoppingen, gebruik te maken, ter aftapping van water, om overftroomingen voor te komen, en welke hij meent, dar ook van uitftekenden dienst zou zijn bij eene, door hem hier voorgeflagene, doorgraving, even als bij Katwijk, ter verbetering van het ZJ. Van de- . zen: kraanduiker heeft de Heer ZILLESEN, in eene Verhandeling , gedrukt in het jaar 1812, bij ALTHEER te Utrecht „ eene breede befchrijving gegeven (*). Ook hier vindt men daarvan genoegzaam berigt, en , op de plaat , achter het boek gevoegd , eene afbeelding. — Op dezelfde plaat is ook afgeteekend het grondylak eener horizontale maling voor een’ doorden Heer zZ IL L £ sg N ontworpen verbeterden watermolen, met drie kromme horizontale roeden, Zijn ontwerp bedoelt niet minder , dan om plasfen , van (*) Zie Tijafchrift, of Letteroefeningen, van 1813. 1Re St. bl, 4 1emm43e. ene memmen PA ER T WIJSGEERIGE 8TAAT$HUISHOUDKUNDE. 159 wan 16 of 18 voeten diepte, met flechts twee hoog mo» lens, droog te malen en te houden, en dat wel zonder één eenige boezemkade noodig te hebben, als men het noodige voorland heeft, om tot boezemkade te dienen, Hoe hij meent aan dezen eisch te kunnen voldoen , kan men hier op bl. 108 epv. lezen, Wij kunnen er ops ig geen bijzonder verflag of beoordeeling van inlaten. — Alg op eene derde bijzonderheid, moeten wij den lezer opmerkzaam maken op hetgeen men hier vindt, in het hoofdituk over de Zeevaart, op bl. 145 env. , wegens een door den fchrijver uitgevonden zeemeter , om den waren voortgang van een zeilend fchip te bepalen , van welken voorheen, op voordragt van den Ridder van KINSBERGEN en van den Hoogleeraar VAN BEEK C ALKOEN, voor rekening van Koning LOUIS, de proef genomen geweest zou zijn, welke, door des laat- ften vertrek , is achtergebleven , — en wegens het nieuw ontwerp van eene roei-lootsboot , vooral ook diena {tig tot redding van fchipbreukelingen , waarvan hier de befchrijving voorkomt op bl. 123 en 124, en 146 env., en waarvan mede, op de meergemelde plaat , eene afbeels ding te zien is, ~= Bij hetgeen de Heer ZILLESEN, in het gde hoofdituk, over de Staatsfchulden, op bl. sor env. zegt, moeten wij, als in de vierde plaats op- merkelijk, een oogenblik ftilftaan; doch eeniglijk, om daarin twee grove misflagen aan te wijzen. 1. Hij bee £chouwt het decreet, om (te beginnen met het jaar 1819) jaarlijks , behalve eene uitloting van 5 millioenen wisgeftelde fchuld, om gelijke fom.van geamartifterde werkelijke fchuld te vervangen, nog eene iom mede van g millioenen witgefselde fchuld , op eene andere wijs, te vernietigen, in een allerongunftigst licht; doch heeft daarbij eene geheel valfche onderftelling , dat namelijk deze laatfte fom van witgeflelde fchuld mede zal worden uitgeloot, en de houders der uitgetrokken. nommers , zonder eenige fchadevergoeding, verftoken zullen zijn van de kans, om dezelve nommers. in werkelijke fchuld te zien overgaan, en dat zich dig ook zal uitftrekken L 4 over 160 ` > C. ZILLESEN óver Godshuizen en Geflichten van Weldadigheid. Dit; beweert: hij, is ’onregtvaardig, ftrijdig met -de goede trouw en de beloofde handhaving der wet van 14 Mei 1814, fot herftel der nationale fchuld.- En wie, indien zijne onderftelling gegrond ware , Zou dit tegenfpreken ? Doch elk weet, dat het ontwerp niet is, om de laatst- gem. fom van witgeftelde fchuld-oIT TE LOTEN , maar om dezelve IN TE KOOPEN, en dan te amortifsren. En wie zal nu beweren, dat hierin iets onbillijks of met de gemelde wer ftrijdigs. is, of dat zich iemand daar- Over te regt beklagen kan? Imimers, wie zijne uitge Stelde fchuld en kansbtijetten niet verkoopen wil, houdt ze; wie ze verkoopt, doet het vrijwillig, en ontvangt daarvoor de door hemzelv’ begeerde waarde; de kanten voor alle de houders verbeteren , en weldadige geftich- ten en minderjarigen kunnen er niets bij lijden, dewijl derzelver witgeftelde fchuld en kansbiljetten gemerkt zijn, en niet verkocht mogen of kunnen worden. — 2 De Heer ZIL LESEN draagt op bl. 206 een plan voor, om de. 1817. ds gr. 8yo. VII, 340 BĲ, f 3-12-: D. hoogst merkwaardige, door. natuurtooneelen en herinne. ringen uit de Gefchiedenis belangrijke, ftreken van den Cau- cafus en Georgië waren , in weerwil der onveiligheid van het reizen aldaar, in de.vorige Eeuw door GULDENSTÄDT en andere Geleerden, door blakende zucht voor de wetenfchap- pen gedreven, bezocht, hoewel zeldzaam. Wie zou dan heb- ben kunnen onderftellen, dat eene Vrouw zich in deze onher- bergzsme oorden zou wagen? En echter — wij hebben hier het verhaal dezer Vrouwe voor oogen, hetgeen nog te be- langrijker wordt door de beweegreden , waarom zij dezen verren , moeijelijken en gevaarlijken togt ondernam, — liefde tot hae ren Echtgenoot, die door het Rusfifehe Hof met eene zending Baar Perzië, tot flniting van den Vrede, belast was, « Wij zien har met cwee kindertjes, het eene van drie jaren, het ande- Te van drie. weken, woestijnen doortrekken, ffeite, hemelhoo- €? rotfen beklimmen, waar vrees voor doodelijke fneeuwftor. lingen, door het mivke geluid veroorzaakt, de fpraak en bijna Ls den P `~ 162: W. VON FREYGANG 1 den adem doet inhouden; wij zien haar, met here kinderen in een’ elleudigen korf gepakt, langs den rand van afgronden , die het oog niet kan peilen, heendragen, waar é6n mishap haar en harer kinderen ondergang naar zich moet flepen; wij zien haar, toen zij het gevaar reeds waant ontfnapt te zijn, met rijtuig, man en'kinderen in eene diepte vallen en flechts door een wonder behouden, en, te midden van dat alles, nog in geftadig levensgevaar door roofzieke horden, wier plunderingen en moorden de éénige Gefchiedenis vaù dit oord uiemaken. WY fpreken: niet eens van tallooze verdrietelijk- beden op deze reis, van een gedwongen verblijf van den da- gen in een oord Zoo als Koi, eene kazemat tusfchen woes- te klippen, zonder eenig gemak; eea verblijf, ’t welk zelfs menfchen, an deze oorden gewoon, eene Åe noemen, en dáár in den winter brood en brandftof te misfen! En wan- peer de moedige Vrouw dit alles nu was doorgeworfteld , wanneer zij in het vruchtbare, bekoortijke Georgil alie om aangenaamheden fcheen te zullen vergeten, word: haar mes van haar gefcheiden, om naar Perzië te gaan, terwijl zij, vroeg in het jaar, eer nog de fneeuw gefinolten is, naar Ras land terugkeert langs den reeds eenmaal bereisden weg, die pu nog veel moefjclijker is dan de eerfte maal. Door de ge- weldige fneeuw van °t gebergte moet zij, m met meer in een’ korf, maar te voet, heenwaden: met haren zuigeling op den arm, aan den rand des afgronds, valt zij in onmag, en haar leven wordt ter naauwer nood door haren getrou wen jager gered. Kobi, dic jammerlijk verblijf, is thans het top- punt harer wenfchen. Zij bereikt het, bereikt de vlakte, maar verneemt nu, det pest en oproer in Geerzië, wast bhur men aich thans weder bevindt, zijn uitgebroken. pa, door Godsdienst tegen de wonden des harte wapent: Uit dit oogpunt befchauwd, is deze Reis reeds zeer belange jk: maar zij is het piet minder ten aanzien van land- en volkenkeunis , „waaromtrent vooral het tweede gedeelte „ bes vattende de reis van den Heer PREYGANG zelven in Ars amit en Peraih, kosthare bijdragen levert. De Man, name» k, die meer denkt, minder fijn gevoelt dan de Vrouw , zal aktid meer befchrijven hetgeen hij gezien heeft, de Vrouw kigeen baar is overgekomen, Evenwel zijn ook de berigren ma deze over. den Cascafus, Georgië, en vooral Tis, de wame: baden van Kerfantinogorsk en de koude van Kisla» | vodsk van beldng. Maar die van den Echtgenoot zijn dáárom zoo „merk waardig, omdat men zelden federt CHARDIN van deze zijde in Perzië was doorgedrongen, en de nieuwere toes fand des lauds federt dien doorkuudigen Reiziger zoo geheel is veranderd, Ook is de reis naar Zspahan (Ct welk de Heee * VON FREYGAWG Bic bezocht heeft) dáárem minder gee wigtig, omdat deze oude Hopfdftad thans meer dan half ver- lten is, en Zékhéren tegenwoordig als eerfte, gelijk het nog meer bevolkte Tauris, de zetel van den Kroonprins A BA ze MIRZA, als tweedt Hoofd- en Refidentieltad moet worden befchouwd. Leaatstgemelde was het doel onzes Reizigers, en wordt door denzelven, even als Erivan in Armenië. ‚ de berg Ararat enz., befchreven. Het oogmerk nogtans, van Vrede met Persië, werd toen niet. bereikt: de dappere, edes le, maar: krijgszuchtige ABAZ-MIRZA Wilde nog eerst her geluk der wapenen beproeven, hetwelk hem echter tegen- ‘liep, zoodat hij naderhand den Vrede op dezelfde, voorheen : Verworpene„ veorwearden moest fluiten. De Vertaling, door den kundigen ocKERSE bearbeid , is, over 't geheel, vaanwkeurig en frasi. ' De Lezer ziet uit dit korte verflag, welk een aangenaam en outtig onderhoud bem dit boek zal opleveren, Wij zullen thans. nog eenige kleine feiten aanftippen, die hetzij der Schrijft fter en den Schrijver, hetzij den Vertaler ontfmapt zijn, en wier verbetering laatstgemelde ons zekerlijk niet euvel zal Demen, — Bl. 66. Bakou is-geene hellige Stad der Indianen, maar der Perzen of Parfis, “van overoude. tijden af, gelijk ook naderhand uitvoerig. verhaald wordt. Het fchijnt, dat fom- Pad 164 e W. VON FRETGANG ` - fommige Vuurdiengars van de gemelde fekte zich (wanneer de Schrijfiter wél onderrigt is) even alb. de Indiaanfche Fakirs ligchaamspijoen aandoen, hetwelk hèn met dezen heeft kun- uen doen verwisfelen, Dit ligt echter niet in den -geest van ZOROASTER’S Godsdieust, en moet eene latere verbastering zijn, we» BI. 97. Het is niet waarfchijnlijk, dat Spanje ou- middellijk uit Georgië bevolkt zij. De naam van MZerië, aan beiden eigen, is hiertoe een ongenoegzaam W@wijs. Hoe ve- de rivieren, landen, fteden, enz. hebben niet toevallig. de- zelfde namen? — Bl, ror. reg. 8. ftaat, det SHAH-NA- DIR Georgië van het Perzisch juk bevrijdde, Dit kan niet zijn, daer hij zelf een Perziaan was. In het door om na- gezien. oorfpronkelijke ftaat ooks du jong des Turcs, (van het Furkfche juk.) — Bi. 105. Tiflis zou niets dan „ bouwveMen ; en puinhoopen” bevatten, Alsdan ware het. onbewoond; doch in ’'t oorfpronkelijke ftaat: des mafures; ellenaige hutten, Op dezelfde bladz, ftaat, dat Tifis in het midden een groot kasteel op de helling van den berg zou hebben In het Fransch wordt gezegd: au midi, ten zuiden. — Op bl. 107 wordt de waardigheid vån Bey befichreven, zoo als die in Egypte voorheen beftond. Deze Mammelukfche Opperhoof- deu zijn thans (verraderlijk) door den Turk/chen Pacha ver- mietigd, die zich op zijne beurt van de Porte genoegzaam onafhankelijk heeft weten te maken, — Op bl, 152 wordt een juister begrip, dan boven, van het heilige vuur van Baken gegeven: wij twijfelen echter, of het gezegde wel juist zij, dat , volgens de Perzen, de Satan het heilig vuur doet bran- den. = Bl, 232.. De Eleer voN FREYGANG vermeldt het ge voe BRIEVEN OVER DEN KAUKASUS EN GEORGIË, t65 voelen ván fommigen, dat CRASSUS te Kars dòor $UR i- Nas (SURENAS) zou verflagen zijn. . Dit is echter hoogst onwaarfchijnlijk, of liever zeker niet het geval, gelijk uit het geheele verhaal van PLUTARCHUS, Een ook reeds daaruig blijke, dat cRASSsUs den raad van ARTABAZUS, omzich ` bij hem te komen voegen , verwierp, (‚zie de Noot.) Doch Kers ligt in Armenië. Karrhes ie misfchien het aloude Ha- van, in Mefopotamië, — Het klooster Etschmiazin (bl. 235} shet uit TOURNEFORT bekende Driekerken , (Trois Eglifes.) = B, 244. Niet Armenië is Diarbeck of Dierbekr, maar Mefo- Manië ; zie Nlechts bl, 233 van boven. Klis Armenië wordt hier ook -wat uitgebreid gefteld, Medië, of Aderbedjan , grenst thans niet aan Deghestan, hetgeen noordelijker ligt, maar san Ghílan, Waarom kan Tauris, de hoofd(tad van Adere dedjan of Medië, niet Ecbatana zijn? (Bl 273:) Echatana; zegt de Schrijver, fag in Oud- Medië of Irak- Adjem. Doch | voorheen heeft hij Medië altijd tot Aderbedjas bepaald, — Doch ‚ teeds genoeg, en wmisfchien te veel, oude Aardrijkskunde voor den. Lezer. o: Het Kaartje is zeer onnauwkeurig, Gargari (taat onder anderen verre ten Noorden van den, Araxes, aan wiens Zuid. zijde het. toch liggen moet, (zie bl. 261.) Voor het meer van Erivan flaat: M. de Sevan, Wij hadden wel gewenscht, - de fchoose Kaart van den Cgucafus enz. tot voorbij Taurss, die men in het oorfpronkelijke vindt, ook in de vertaling geplaatst te zien. Reis van- Berlijn naar Parijs, în het faar 1812, door Pruis- Jen, Sakfen, Oostenrijk, Beijeren, Wurtemberg en de Rijn- sanden ; door Dr. C. MULLER. Naar: ket Hoogduitsch; door A. BRUGGEMANS. dn twee Deelen, Wie Deel. Te Dordrecht, bij A. Blusfé en Zoon. In gr.'Bvo. 304 BA f2-8-: - Deze Reis is van eenen, zoo ’t fchijnt, zeer estherifchen tevens en ontvlambaren Schrijver, die het fchooh in Idealen, Waar vooral niet minder in de Natuur bemint, en die door ieder mooi meisje, gelijk door iedere fraaije fchilderij , wordt aangetrokken. Nu, dit gebeurt er wel. meer, -vooral het certet Rn hoezeer wij, volgens het bekende fpreeks woord, ~ -~ 166 C. MULLER woord, dat wit dea overvloed des harsen de mond freckt, twel begrijpen kunnen, dat onze Dr. MULLER zijnen lezeren gaarne lets van zijne gewaarwordingen wil mededetten, zoo ‚had hij die echter hier en daar wel een weinig kunnen be korten. Evenwel, voor fommige kunstbefchrijvingen ‚ vooral se Dresden, zijn wij hem dank fchuldig. 