VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
C. En, wanneer bet de beerfchende Kerk is, waar in zich verfcheidenheid van meeningen opeubaard, dan moet hy nog ecn derden regel volgen. Wauneer bet klaar is , dat bet verftandigst of ook bet grootst gedeehe der Kerk nm eene zekere hervorming, eene verandering van Leerftuk- ken en de affchaffing van eenige Pleetigheden baakt, dan moet de Staat deezen wens^h onderiteunen , en door eea verftandic gebruik dier middelen , die by als Staat in haft> den been , en in alle gevallen door het voorzigtig brnik van zyn gezag, hoewel nooit met geweld^ de gD- wenscbte hervorming zoeken te bevestigen. De aard van het onderwerp, de wyze der .behandeb'nf » en de tyd, dien wy beleven, vorderden van dit kleine bockje zulk een uitvoeriff uittrekzel. De Schryvcr ont* wikkelt zyne (lellingen kort ^ duidelyk , en dooigaandft overtuigend , en by heeft in weinige bladzyden zyne ftofe naauwkeuriger en gegronder behandeld, dan veelen, dit 'er groote boeken over fchreven. Indien wy iets op zyni grondftellingen aanmerken wilden , dan zou bet op zyn, welke wy onder L C. £. en IL B. bebben apgt^ gecven , devvyl wy twyfelen , of zulke onnatuurlyke y§» bintenisfen of voorledene gebeurtenisfen immer voor de posUriUit verbindende zyn. God zegene de edele poging van den Hcer unoi* WISCA cm MK TOLlftAimK. tft fi^s«ii tot bcil Tan hct meiiachdaiiil Wy kuqn^i de ge« Srondheid der berchuldiging niet ontkennea, die door eea beroemd Schryver (♦} tcgen hct haatelyk gcdrag dcr Cf:ij*istenen is ingebragt: Tous Us EtatT ChritUns faignoient €naore des plates , qu'ils avoient refuSs de tant de guerres «fe T-eligion , fureur particuUin aux Chrititns i^noris des uioldtres , 6P fuite malheureufe de Vefprit dogmatique intro^ ^itir^ depuis fi long -terns dans toutes les conditions* II y a peu de points de controverfe qui n*aient caufi une guerre ^"i^ile^ les nations itrangires (peut-itre notre postmti) pouiront un jour comprendre que nos pere: fe fointt ^S^r-jgis mutuellement pendant tant d'annies en precliant la pcd,tUnce. O ! Dat de overblyfzelen deezer onverdraagzaamheid cerlang zo volkomen uit alle harten mogten uitgeroeid ^yi^, aat onztt nakomelingfchap, in de daad, moeite hadt, te geloven, dat &zelve immcr mogelyk geweesc ^are ! C*) Hifloire du Steele de Louis XIV ^ par Bi. DE voltaire • I. p. 12, 13. ^aagen over de Gefchiedenisfen van den Bybel Te Am- ^terdam by Cornelis de Vries, 1792. Benahen liet l^oor^ bericht^ 103 hi. in gr. 8vo. et oogmerk van dit Vraagboek is, aan de Jcugd de Gefchiedenisfen van den Bybel te leeren , door hea den Bybel zelve te lacen leezen. Ten dien einde ^ zyn ^S^er de Vraagen gecne Antwoorden, maar alleen Schrif- ^^urplaatzen gelleid, welker hoofdzaaklyke inhoud de ant* •^oorden voor de vraagen op moet leveren. Het doel ^six^ den Opfteller is , 99 dat de Leerlingen , met zo wei» ^^Sc woorden als mogelyk '^s, de inhoud van zodanig eea ^^^1 der gefchiedenis , als de tekst, aeter eene vraag ge« **^ld , bevat , zullen opgeveu , en dat de Onderwyzer *yne Leerlingen zal vermaanen , dat ze hem , niet met ^Ven zo veel en dezelfde woorden , als in den tekst uit- S^drukt (laan, op zyne vraagen zullen antwoorden, maar "^et hunne eigene woorden , op dat hy hier uit bedordee* ien mooge, of zy den tekst verftaan, en de gcfchiedenis , Waar over hy met hun handelt, begiypen/* Deze oadcmcming verdknt zekerlyk goedkeuring. Toe Tot fceric proeve van dc iritvocring , zuBen hicr httn Tdgen, uit het TWEEDE HOOFDDEELy DE EBRSTl AFDIELIKG. Bevattende d$ gefchiedenis van Noa^h na den Zondvloed. Vr. I. Welke waren de Zoonen van Noach , en hoe meet men hun aanmerken ? Gen. p. vs. i8, 19. 2. Aan welke bezigheden begaven zich Noach met de zynen ? Gen. 9. vs. »2o. Wat vind men aangetekend met Hem en zynen jongften Zoon gebeurd te zyn ? Gren. 9. vs» 21, a2. 4* Hoe gedroegen zich de Breeders in dk geval ? Gen. 9. vs. 23. Hoe nam Noach dit geval en de behandelmg van den een en ander zyner Zoonen op ? Gen. 9. vs. 24— -7. 6. Tot welk eenen oudefdom kwam Noach, Gen. 9. vs. 28, vergel. met Hoofdft. 7. vs. 6. 7. Hoe ging het nu met het nageflacht van Noach? Gen. 10. en het Opfchrift boven hit ziWe. 8. Hoe word de oorfprong der onderTcheidene taa* len in den Bybel befchreven? Gen. 11. vs. i— 9. 9. Welk een oogmerk fchynen de bouwers van den Toorn te B^el gehad te hebben ? Gem II. vs. 4. 10. Door welk middel wierd dit oogmerk verhinderdT Gen. II. vs. 5—8. Voorts deelt de Schry ver , in het Voorbericht , aan- gaatide het gebruik van dit boekje , nog eenige haodlei- ding mede; en zegt voorts , dat het zelve i« ftmen^fteld, ten gebruike van eene kerkelyke oefening met de jeitgd , en dat het hem aangcuaam zou, zyn^ te veroeeo^en , dat het zelve 00k in andere Christlyke Ocmeentens in ge- bruik kwame en de plaats verving, (althans met op* ^, zicht tot eigenlyk gezegde kinderen) van zogenaamde „ Catechifa'tien over de Icerllellingen van den Godsdienst^ of liever, over kerkelyke Syfthemata , om welke te begrypen , het verftanU van kinderen , van acht ,9 tot veertien jaaren » zelden genoegsaim toereikendie OVER D£ «VSeHIKDBNI»l1l VAN SIN BTRIL. 373 is , en welke dus volftrckt onnut, 20 niet fchadelyk Wy wenfcbea hartelyk , dat hy dit genoegen fmaken mag: doch wy vreezen, dat by de me^ste Christelyke gemeenten^ in ons Vaderlaad^ die wensch nog lanjg o(i« vcrvuld zal blyven. Antwoord op de Fraagi^ of het leezen van Predikatri'n , in de publieke Kerken , vooral' ten platte lande , invloed hehbe Qp de waarneeming van de openba»e Godsdiemt^ en of het zelve de waarneeming der Godsdienst nadeelig , dan voordeeli^ zy ; voorgeleezen in een Gezelfdiap van Godsdienst Frienden , imder de Zinfpreuk : A Jove principium. Te Alkmaar by H. Hartcniink , 179a. 36 hL in gr. 8va. Een elendig Stukje, in een flcchtcn ftyi gefchreeven , vol taaltouten, en niets anders bevactende, dan het j;een reeds dikwyls tegen bet It^zem der Predikatien, en tegen de redenen, waarmede men het zelve aan&^epree- zcn of verdedigd heeft, gezegd is. Het is opgetJraagen aan het Genoodfehap^ ter verdedigint van den Omstely^ ken Godsdienst , in V Hagej en in deeze opdragt maaken de Uitgeevers geene zwaarigheid te zeggen , dat zy het verval in de waarneeming van den opeobaarea Gods- dienst , vooral ten platten Lande , hebben zien toenee- men 9 ^9 zints het Lezen , of voor zieh leggen van de utt 99 te fpreekene Leerredenen in de publieke Kerken on- 99 der de jongere Leeraaren , byna is algemeen geworden/* Zulke aanmerkingen , en verfcheidene andere die in dit Jjoekje voorkomeu , zyn hoonende voor zulke jonge Leer- aars, die in'yver voor de bevordering van waaren Gods- .<Uen8t aan niemand toegeeven , en die , fchoon zy om billyke redenen hunne Leerredenen voor zich leggen, het ,grootfte nut in hunne gemeenten ftichten. Met hoe veel meer regt mogt men fchryven , dat het verval in de waar« Heeming van den openbaaren Godsdienst is toegenomen^ zederd dat de geheele kunde van een aantal Leeraarea Jieeft beginnen te bedaan in een van buiten geleerd Theo- ^logisch Syflema , of Vraagenboekje ; zederd dat in zeer [^veeie gemeenten de Leeken veel kundiger zyn geworden JLsLti hunne Leeraars; zederd dat het van tyd tot tyd, door ide vermenigvuldiging der voorbeeldenj bekender '19 ^eworden 9 hoe veel verfchil 'er is tusfchen de Lesfen jy4 AimrtORD OF UN TtAM. en het gedrig van verfcheidene Geestelyken; zederd dtf de Godsdiensc meer en meer is misbruikt geworden tot een dekmantel van h^erschzuchc en baac, of ter bevorde- ringe van Scaatkundige inzichten! V^rliandeling over de Ferjloppin^en des Onderbuikij C^e- trokken uit httWtrk van den Hoogl. kampff,} ten nutte van Lyders. Uit het Hocgduitsck van den Heer mul- LER , Geneesheer te Hanau , met een f^omrden , en tent* fe Qphelderende Aanmethngen mtrent de Leere ran [zmpR\ door c. j. thomassen a thuessink, A. L. . M. Phil, en V Lmds M* D. , enz. enz. In 's Graven-' hage by I. van Clecf, 1790. In gr. 8vo. 250 W. In de Voorrede geeft de geleerde Vcrtaaler dc redenen op , en wysc teifens het oogmerk aan , waar aan dit VVerk zyn oorfprong te danken heert, en waar toe het eigentl^ be- ilemd is; de Heer Dcx^or muller, te Hanau ^ naamlyk, hceft uit een groot Wcrk door den jongen Heer kampfp, in den Jaare 1784 in 't licht gegeeven, ten tyte] hebben* de : l^erhandeling over tene nieuwe wyze , m de hardnekkig- fie Ziekten^ die haare zit^aats in dm Onderlmik hebben^ yoomamelyk de Hypochondrie j zMker en in den groni te wezen 9 dit kort en zaaklyk uittrekzel gemaakt. Het «oote Werk behelsde de nieuwe theoric van den oudea floogleeraar kamppf, over deeze zoort van Ziekten, en vrt% hoofdzakeiyk voor Artzen beflemd : dan zyn wg- merk was, om 00k voor Lyders daar over iets in hec licht te willen geeven , en hierin door zyn dood verhio* derd zynde , heeft zyn gemeenzaame Vricndl , de Heer Doc. tor MULLER , deeze taak op zig genomen , en door het uitgeeven van dit Stuk daar aan voldaan. Om onze Leczcrs evenwel niet door een kwalyk be- yip van den tytel van dit Werk te doen mistastent waar juit fchynt te biyken, dat in het zclve aRe zoorten van Ziekten , wier oorzaaken in Verftoppingen Vtn den Oih derbuik te zoeken zyn , verhandeld worden , het geea cchter zo niet is , want , om maar i6n bewys voor vce- itn op te leveren, ziiHen wy flegts zeggen , dat dc Zick- -ten door Wormen, in den Onderbuik huisvestende , vcr* •oorzaakt, hier s^eheel mtt ftilzwygen voorby gegaan woo- den , die nocliians een al te ryke bron von ecne menigte diet zelfde gebreken zyn 9 welke door onzen Auceur in de fCABfPFF, OTii II vBtiTQPniiaiir. 975 de X en XI paragraaph opgcgeeven worden : om dit ta vermydcB, zuUen wy verpligt zyn onze Leezers, ei- gentlyke b^paaling der Zickte of lievcr de naaste oorzasJ^ dier Ziekten ^ over welken in die Stuk gerproken word , uit de eigen woorden van den geleerden Scbryver te doea kennen. In de ifte S ^egt de Auteur: Door de Verftopping 9, der Ingewanden van den Guik, of de Jnfor&usj ve^l^ 9, ik den natuurlyken toefland der Bloedaderen , inzon- ,9 derbeid der Poortader , gelyk ook de vaten der lyf« 9, moeder , wanneer dezelven , bier en daar , vervuld » 99 opgepropt en uitgezec worden door een traag omloopend 9, bloed» bet wdk eindelyk flil ftaac, ftolt, kwalyk ver- 9) mengd , op verfchiliende wyze bedorven , van zyne 99 vloeibaarbeid beroofd, dik , taay, polypagtig en vec* 99 bard is , of wanneer bet verdikte weivogt in dezelven » in 99 de klieren , in bet celleweefzel en in de eerfte wegea 9, zig verz^elt, aldaar verrot, veFdroogt9 en op verrcbil* 9, lende wyzcn bederft." Deeze Ziekte word vervoigens in deeze boofdzoortea verdeeld^ ds i. dezulken , waaraan de bioedkoek, of de vaster^ aard^gtige9 zwaare, olieSgtige, brandbaare. mear samenhangende beftaandeelen des bloeds , bet grootlte deel hebben ; die welke onder den algemeenen naam van Pituita bevat worden , en ten 3. die welke in de Lyfmoeder gevonden worden. Deeze alien worden tef- fens in mindere foorten verdecld, en met de boogstmo^ gelykfte naauwkeurigbeid befcbreeven. Dat uit deeze on* zuivere bronaen niet anders, dan eene ontelbaare meni^ van gebreken en ziekten moeten voortvloeijen 9 laat zich zter gemakkelyk begrypen , en bier over word in d^t Weric zeer uitvoerig, en tefiens zo duidelyk, gebandeld, datLyders aan eene of meerdere van dezelve laboreerende, inet een weinig oplettenheids te gebruiken , en hunnen toe* ftand met de agter bet Werk geplaatfte gevallen van Ziek- ten 9 vergelykende 9 weldra in ftaat gefteld worden oni van bunne eigene een tamelyk voldoend begrip te kunnen fliaaken. De verfcbillende oorzaaken, die tot deeze Ziekte gde- genheid geeven 9 worden met geene mindere zor^uldig* heid aangeweezen, en ondar deeze worden de misbruiktn in de opvoeding , vooral de Keursly ven , niet vergceten ; de tbans al te weeklyke levenswyze; de niet allecn nut« tdooze, maar zelfs lcbadelyke9 gewooate 9 om dikwyls vam Cc g gees(» gcestryke Dranken, Liqueurs, Elixters eo iibortgclykc vordering van de , dcx)r cigene fchuld, verdorven eeclust Sebruik te maaken , en veele mdere misbruiken meer , waar loor men zig aan dec2e en veele andere daar uit voortvIoei« jende Ziekten bloot ftelt. Na de kentekenen, waaraan deeze Ziekte van anderea te onderfcheiden is , behoorlyk aangeweezen te hebben « gaat de Auteur tot het opgeeven der geneesvryze > en de verfchilieade daar toe ftrekkende midaeleii', over; venny- dende echter hier by, en met het grootfte recht, alle ci- Sentlyk gezegde voorfchriften , om daar door te verhoe- en, dat onkundige of min opiettende Lyders zich zelvc door een verkeerd gebruik maaken van dezelve , in pitatzc van voordeel , niet de grootfte nadeelen , toebrengen kuQ<* 4ien. Hier toe worden, in de eerfte plaats, een aanbou* •dend gebruik maaken van verzagtende , ontbindende enz* Klyfteeren blliyk ten fterkften aangepreezen, en verfchil- jende Inftrumenten , om dezelve te kunnen bybrengen, be^ fchreeven. Jammer is het, ondertusTchen , dat, voor al in ons Land, de afkeer van dit middel by ontelbaar veele Lyders nog zo groot is, dat een Geneesheer zel« den gelegenheid heeft, om hun tot een herhaald gebruik •dttrvan te kunnen overhaalen. Dit zal genoeg zyn om onze Leezers een fchets te gee* wen van het VVerk zelve , waar agter nog gevoegd zyn -^nige Aanmerkingen van den geleerden Venaaler omtrend de Leer van kampff, over de Onderbuiks verftoppingen. -Deeze zyn van dien aart , dat het Werk zelve daar door ongemeen veel verbeterd, verfcheide omftandigheden nog duidelyker verklaard, en met eene door den-^Auteur byna eheel vergeeten, en echter tot deeze zoort wel degelyk hoorende, Ziekte der Darmrcheikklieren met derzeiter kenmerken en geneeswyze, zeer juist befchreeven, nog veiw jneerderd word. Dan ons beftek laat niet toe dtar over verder uit te weiden; wy moeten onze Lezers rot het Werk zelve wyzcn; bun verzekerende, dat betde bet Wei k, en de daarby gevoegde Aanmerkingen , niet illeen de uit- fleekendfte kentekenen van eene wel doorgedagte Ziekte* kunde draagen , maar ook dat dezelve zo wel voor geleer- den als ongtleerden in dit vak van veel nut en dienat kionen £yn« Amfitrdam , in zjne Gefchiedenisfen , f^wregten , Koojh handily Gibouwin ^ Ktrkenjlaat^ Schooling Schutterye^ Gilden en Rigeiringe; om te dienen ten vervolge op het Werk van jan wagenaak , HistorUJchryver der Stad. Negentiendi Stidi. Met PUtaten. Te Amfierdam en Hot ; lingen ky P. Conradi en V. van der Plaats, 1791. In gr. 8vo. 179 W. Volftrekt op den eigeoften voet , als wy , wegens de voorgaande Dcelen deczes Fervolgs van wagenaar's Werk, Amfierdam hetreSendt ^ aangbmerkt hebben is dit Negentiende Scuk , waarmede zelve geflooten wordt , yoortgezet , en bclielst het £en-en-dertiglle Boek , waar uit bet grootendeels beftaat, de Gefchiedenisfen dier Koop* Ji§d van het Jaar 1784 tot in het Jaar 1788, waineer op den negcn-cn-twinii^ften van April de Pruisfifche Wa^t^ voor de laatfte roaal ai^elost, en vervolgens de Staatjche Bexetting by de Lejdfche Poort geplaatst werd , naa dac dezelve ruim zes en een halve maand in Uitlandrche Magt gewecst was* Verfcbeide zaaken zegt de Schry- ver, aldaar, zedert, voorgevallen , tot de Omwenteling betrekkelyk , het afleggen van deu £ed op de Conditu- tie, het invorderen van den Vyf-cn-twintigften Penning, en andere aan onze Stad niet byzonder verknogt , vm* den eene voegzaame plaats onder de algemeene Vader- Jandfche Gebeurtenisfen." Dit is waarbeid ; maar lieeft ook die Stad , zints dien tyd , tot heden , haare byzondere Lotgevallen gehad , niet minder meldinge waar« dig dan veele van de in dit f^ervolg opgetekendc; dan de Schryver vondt bier waarlchynlyk , zyns oordeels , ccn voeglyk Tydperk om den draad zyns Verhaals af te breeken , en de opvaiting of aanknooping voor eenen an- deren, die des lust mogt hebben, pver te laateii. Hoe geval- en belangryk zyn de aangeduide Jaaren vooi; Amjterdam. Van binnen en van buiten zag men too-, neelen , lioedanige 'er nooit in of omtrent die Vestcn, vertoond waren ! Welk eene ruime iloQe voor den Ge* fchied* (♦) Zie Nieuwe Algem. FaderL Letteroef. IV Deels ifte Stuk» bi. ts 9 ehz. , en Algem. f^aderL Letteroef. voor 1791 » bU a66 f enz. Cc 3 fchiedboeker ( Wanneer men dit alles in het beloop vu 137 bl. befchrcevcn vindt, zal men, by voorraad, reeds veronderftellen kunneii , dat alles 2eer kort moet afgeo handeld i^xezen, en niet veel meer bevatten dan *c geen Van elders ten overvloede bekend was. Bekendheid der openbaare vootvallen^ zo jong verleden, is alcoos het lot aer geenen , die de befchfyving van de Gefchiedenisfen hnns Tyds ondemeenen; doch men verlangt, en met re- de , dat zy zicb bevlytigen om byzondere naarigten te bekomen, en die ter opheldering mededeelen; waar door de roerztis en aanleidende oorzaaken ontdekt woideo* Veelen begeeren , om my te bedienen van eene aanmer- king, weike my voorftaat by den Lord bolin obroke , in zyn Aegt Gebruik dit Historien geleezen te hebben, do 9, werking der Myne te zien, en niet alleen de (loffen, J, die uit dezelve gcfprongen zyn." Wy weeten , het vale bezwaarlyk, zo niet meer • • « aan dit verlangen te vol- doen; doch kan het, als men eenigen toegang heeft tot oorfpronglyke befcheiden, niet in elks handen, met be« fcheidenheid en voorzigtigheid , gedaan wordeu. Maar voor den Schryver van dit Ptrvolg waren de bronoen, zynen Voorganger waobnaar zo ruim geopend, xo wy ver- neemen, geflooten, en is dit mogelyk eene der oorzaa- ken, waarora wy zo weinig of geen nieuws, JfUjtirdam byzondcr betreffende, vermeld vmden; fchoon men met draaglyk genoegen het aaneepgefchakeld verhaal der ge- {J^igtige Gebeurtenisren , in 't gemelde Tydvak, keze^ 9 tot een volkomener begrip , naar 's Schryvers aanwy* 2inge , zich , op veele plaatzen , konne bedienen van 't be- tend Wcrk, Berard Niderhnd geiyteld, *t welk, idt* iexondcrd het Xde Deel, Friesland bctreffende uit dczelfde pcnne als dit l^ervolg fchynt gevloeid te j^n. Het overiffe van dit Deel wordt befteed om verflag te geeven van de veranderingen , in WereUlykt Gebauwin cn Wirken ; van de Kirien en 't Kerkbeftuur der Gerefar^ merden; waar men de Cmventie aaHtreft tusfcbcn de Broc* d^n RmJHgin en 0>cceaanen^ in den.Jaare 1773, over- cenkomftig met welke men zich , zedert dien tyd , met eenige veranderingen, naor tyds gelegenheid, by het be* foepen van Leeraaren gedraagen heeft. • — • Van de Ker^ hen (JJ) 2ic I>fief*we nierl. LeUereef. IV. Dcel i. Siuk, 37» kM HI hit Ktrlhtjluuf d$r byzondm Gmndlndm huiUn di Cereformeerden ; nier ontmoeien wy , onder anderen , berigc Yao de Boekverzameling by de Doopsgezinden; huone Ver* gaderingen houdende by het Lam en den Tooreh^ inge- volge der Maakinge van vrylen den Eerw. p. pontein. Deeze Berigten zyn zeer naauwkeurig, en dienen tot noo- dige Byvoigzels op waobnaar. Byzonder en overnee- mcnswaardig oorcleelen wy 't geen de Schryver, van da Kerken der Romfchgezinden fpreekende ^ omtrent eene der- selven aanmerkt. In de optelling van de Kerken der Romschgezinden , by den Heer j. wagenaar , vindeo »9 wy geene melding van eene Kerk^ welke door de ^e* fuiten wordt gebruikt. De naauwKeurige Historiefchry- ver was niet onkundig, dat, binnen Amjlerdam^ eene 9% Vergaderplaats van die Gezinte was. Doch , waar« „ fchynlyk, maakie hy daar van geen gewag, om dat de- 9, zelve, op hoogen last geOooten, alttians de openbaara „ Godsdienst-oefening , • ter aankweekinge der byzondere „ Leerbegrippen diens Aanliangs , zints eene reeks vaa Jaaren , verbooden was. By de Omwenteling van den Jaare 1787 ontvingen de Jejuitsgezinde Roomschgezinden „ verlof , om de geflootene Kerk te mogen openen , en , ^, even ads alle andere Leden der Kerke , hoewei bepaald* lyk alleen op deeze plants , hunnen Godsdienst te mo« 91 gen waameemen. „ De Kerk, door ons bedoeld, heet de Krytberg, vol* gens het Opfchrift, welk men, boven een der Ingan- een, leest. Zy (hat tusPchen het Koningsplein en de BcuUrtgftraat , naast en ten Noorden van de Kerk dor op den Singel, alwaar zy het aanzien van eeoe detcige. ,9 Burgerwooninge , en door welke men den toegang tot het eigenlyk Kerkgebouw , heeft. De andere ingang is ^ op de Heeregraft door eene enge fteeg, een weinig tea Ziiiden van de Katerfteeg. De Kerk, dus tusfchen dp Huizen van den Singel en de gemclde Graft beflootca^ is een hoog en ruim Gebouw , pronkende van biniiep „ met verfcheiden cieraaden, en den vereischrca tocftd^ tot den plegtigen Kerkdienst behooreade." Doopsgezinden H het Lam. Cc4 BISfMlK DBR ONLOSTKff Beknopte Historie der Onluften in de Nederlandettj zedert de Onderhandelingen . over de Gewapende Neutralist , in 17S0, tot op deezen tyd^ uit echte Stt^dm byeen gefield^ Derde DeeL Met Plaaten. In Brctbahdj 1791. 335 bL in g^r. 8yo. Zo mia als wy , in het doorleezen der twee voorgaan- de Deelen (*) , iets aantroffen , 't geen byzonder en onbekend Was, uit eigen ondervmding of geene alge« tneen bekende Stukken opgemaakt, zo min is zulks ons in het doorbladeren van dit Derde Deel voorgekomen. Alles treft men bykans.aan in de N. Nederl. l^aarboe^ ken en het Beroerd Nederlandf waar toe de Schryver eeniglyk wyst , en waar van het Werk een Uittrekze! mag heeten. In zo verre het een beknopt Verflag be- hetst, kan het aanpryzing verdienen. Dan zullen zy zich zeer misnomen vinden, die^ door op hetTytelblad^mBro- bandj als de plaacs des Druks, leezcn ^ vcrwagten by- zonderheden aan te treffen^ die als onder de hand imoes- ten medegedeeld worden ^ door eenen onbekenden Scbry* ver, die ook den Naam, en de bepaalde Woonplaats des Drukkers , ' verborgen houdt. Veelen hebben , daar doot vcrlokt , zich de voorgaande , althans het eerfte Deel ^ aangefchaft. De Heer Schryver gecft, in eene Aantdre* ning in dlt Deel, bl. 172, van den Heer daendels te Hattem^ fpreekende, eenige aanduiding van zyn PerToon; „ Het is my zonderling aangenaam dus loflyk de gedag« tenis te mogen vermelden van een Regent, met wiea ik, in de School- en Academie-jaaren , te Harderwyk^ ^, de eere gehad heb te mogen verkeeren, en tweeoiaal J, zyn Contubemaal te zyn.** Hei teeenwoordig voor ons ligeend Deel is gefcheiden in vier Hoofdftukken ^ die tot Opfchriften voeren , •t geen ons den Inhoud eenigzins doet kennen. I. De Ge- heurtenisfen van het Jluiten der Vrede met den Ketzer ^ tot het einde des Jaarf 1785. — If. De Gebeurtenisfen federt hit begin aes Jaars 1786 , tot aan hit begin der Onlustin^ wegens Hattem en Elburg. — — in. ue Gr* beurtenisfen en Onlusten der Steden Hattem en Elburg be- tref- Zie jllgem. FadtrU Letteroef. voor 't Jaar i. Stuk, tfeffendi. — IV. De Gebeurtentsfen ftdert de Onlusten tegen Ijattem en Elburg, tot aan htt einde van het Jaar 1786. Inzonderheid hadden wy vcrwagt , wegcns Hattem en £lburg^ daar de Schryver een G'eldtrsman fchynt te zyn^ of althans van zyne vroege jeugd gemeenfchap met da( Gewest gehad te hebben, meer dan algemeene berigten zullen aantreifen ; maar niets van dien aart. En wordt <fe overgave van Hattem, gelyk doorgaans, toegerchreeven Msi een Brief van van dbr capbllbn tot den marsch^ FA. XLANO tot 2UITHEM en ZUVLEN VAN NYEVELD , p» waar in verzogc werd, geen Burgerbloed meer te ver- ^ Sieten» maar de Stad over te geeven; met bygevoegde 1^ verklaaring , dat de goede zaak daar door niet alleen 9> kon bevorderd, maar ook het Vaderland gered worden/' kunnen niet afzyn deeze byzonderheid toe te lich- uit de onlangs in 't licht gegeevene Memorie van den «eere van de marsch , met welker leezing wy ons zo ^Ven bezig gehouden hadden ; die bl. 43 verklaart : „ Ik tierinnere my, dat myn raad, aan die van Hattem gegee- ^en, inhieldt: dat ik van advys was, uit hoofde dat het htrgerbloed tot grootere einden behoorde befpaard te wor* den 9 dat zy wel zouden doen van op eene tydige re- tRAiTE bedacht te zyn. Ik voegde 'er mondling by, aan den geenen , die my deezen raad kwam afvraagen , dat , daar de kogel door de Kerk was , de burgerlyke bezet- ting in Hattem we^rftand behoorde te bieden , dat de woordeo, tydige retraite, hieropzagen, datzy, on- der befcherming der geformeerde linie , gedekt door de Battery aan de overzyde dts Ts/els , altyd eene wykplaats na ZwoUe open hielden. Gebrek aan beleid beeft belet, dat deeze raad naar behooren is agtervolgd geworden. Ik niaake hier van melding, om dat veelen, den zamenhang in deezen onkundig, my dien gegeeven raad kwalyk af^ genoroen hebben , even als of ik de oorzaak ware geweest Tan het al te fpoedig verlaaten dier Stad. Men be- freep, in de eerfle oogenblikken , in Overysfel met my^ dat het kurgerbhed , wyl eene verdeediging deezer twee ODgevestigde Steden de roekloosheid zelve zou geweest ftyn^ tot grootere einden moest befpaardfworden^'' Cos CCSCHIKDKlffia Gifchieiiflis der KoUmii van Suriname. Behelzende dmiU Vif Opkomt , rmtmng , Burgerlyke en Staatkundigi CefUldlieid^ tegenwoindigen Stoat van Koopliandel ^ en eent wUedige en naauwkeurige BeJ'cJiryving van het Land , ia Zeden en Gebruiken der Ingeutenen. De Hcer c, o. dohm, Geheimfchryvcr van den Roning van Pruisren , een Hoogduitsch Gerchrift , over ii turgerlyke hervorming der Jooden , in 't licht gegcevea hebbende, bezorgde de Heer m. j. Bernoulli daar vm, in 1781, eene Franfche vcrtaaling, ondcr den tytel: La Reform Politique des Juifs. Dit Werkje niet voor Sprok« kelmaand 17869 in her letterkundi/; KoUegie der Jooden » te Sunname , onder de Tpreuk : Docendo Docenm , ko- Biende , werd door de Leden zoo wel ontvtngcn, dat de Regenten der Portugeercbe Joodfche NaUe aidaar goe<S vonden , om deszclfs Schryver een* brief van dankzeg« singe toe te zenden , gedateerd 10 Lentemaand 1787 ; ^ar in tevens de verrchuldigde eere bewyzende aan de |[edacbteni&fe van den toen reeds overieden Franfchen Venaaler. Deeze Brief » over Holland y naar Berlyn gezonden zyn* 4it , had meerder uitwcrking dan deszelfs Schrj'vers zjch iiadden durven belooven. Zy ontvingen, den ftpilen van Zomtrmaand, van dat zeifde jaar, een antwoord van den Beer dohm, gedateerd Keukn aan den Rhyn^ 29 Louw* ■laand 1787, ben kennis geevende van zyn voomeemen^ mi het gcluk der Natic nog meerder te bevorderen; ver- soekende daarby tevens hem te willen voorzien met de noodiga onderrichtiogen wegens de Kolonie van Snrina* wf, en de daar gcvcstigde Jooden, ten einde by zich in flaat roogte gcftcld viiiden , om , door treffisnde voorbeeW den 9 de hoofdllelKng van zyn VVerk ftaande te houden » en , zo veel in hem was , mede te werken, aan eene gunftigc Omweuteh'ng ten hunnen voordeele. De Joov^fche Regenten talmilen niet om daadelyk han- den aan 't werk te flaan; en wclk eene Natie zou, op het openen van znlk een gundig vooruitzicht » kunnen (nl xitttn ? Zy gaven den Heer dohm onmiddclyke kennis van DIR COLOMIK VAN SUVNAMl^ 38$ Tin bunne bereidwilligheid in deezeu. £n daar hy hen verzogt bad , om hem eenige gelchiedkundige berichten toe te laaten komen, wegens de lotgevallen, die der Ko- lonie 9 federt haare eerfte oprichting , wedervaaren zyn , beoevens 'c geeu haaren tegenwoordigen ftaatkuudigen en sedelyken toeftand betreft, zo werdc bet Plan van dit Werk door ben gevormd; zynde ailes, wat den Jooden te Surinam wedervaaren is , te verbinden aan bet geen de Kolonie raakt^ om dus een naauwkeurig Historlscb ver- fisg te geeven , vln alles wat ben in deezen opzicbtt betreft. Men zal uit bet gezegde kunnen opmaaken , dat deeze Joodfche Schryvers, de meeste Werken gebezigd bebben, wdken eeoig Ucht over Surinrnm^ en deszelfs Gefchiede* sisfe, kunnen verfpreiden: dat zy boven dien niet ver« zinmd hebben« bunne Natie in veele opzichten te verdee- €ligen , zo wei in zuike gevallen in welken zy verdeedi* nog noodig bad, als in anderen in welken zy vaircbelyk belasterd wordt. Die bet menfcbelvk hart, en de alge- meene zucbt der byzondere Natien kent , zal zulks den Portugeezen van Surimme geenzins ten kwaaden duiden. Na eene Opdragt aan de Beftuurders en Regeerders van Suriname J refldeerende te jimjterdam; na eene gepaste ymreden medegedeeld tc hebben , in welke de Bneven van en aan den Heer dohm gevonden worden ; volgt Moe lnleidin% , in welke verfcheidene groote Mannen der Jooden^ zo om bun itaat als geleerdbeid , aaogevoerd en f^roemd worden. Hier op volgt de Histortffhe Proevi it Kolmie van Suriname zelve, welke met den llaac do- Tooden doorweeven zynde , 120 bl. beflaat. Daar na beichryven de Opdellers, in zo veele byzondere Afdee- linffen , 1. De jtaatkundige in burgerlyh Regeering der Kwmie. II. De Bevolkmg zo van de Stad P&ramaribQ^ als van de ganfche Kelmie in 't algemeen. Scheepvaart en K^phandeU IIL Oprechting en befiemming van de Komp^ twren der Kolonie , en der Imposten die de Kolenisten en Biwwmers betaalen. IV. Befenryving van de Savanne e^ 9em hit Kordan. LuchtgeJleUhetd der Kolonie in dge^ meen. Ziekten. Karakter der Kreoolen , enz. V. Genees* kunde^ Lapzalvery, Bedrog der Negers. VI. Letterlunde^ Letteriundige Maat/chappyen^ Bibliotheeten ^ enz. VII. M- gemeene levenswyze in Suriname. Fermaaken. SehouwtoO' neelen^ enz. VIII. Staat van mtvoer mt de Kolonie^ van he$ hegjin deezer Eeuw M A: ijW. IX.. Namdyst der Amp' CKSCHlEDKNIf Amptmaarm* En X. Bewysftukken , dienittde tot abkiUt' Ting deezes IVethsy in betrekking tot de JoodfcJu Natu ^ gg* yiftigd in Suriname. De Schryvers hadden zich zekerlyk, in veele opricb- ten, kunnen bekonen, fchoon een beknopt overzicbt van bet geheel geene onaangenaambeid voor den Leezer heb^ be. De beknopte inhoud der Vraagen van dea Heejv DOHM beftaat in de volgende 9 (Punten , wier beantwoor* ding zeker korter had kunnen gefchieden; doch dan zou- den 00k veele weetenssvaardige berichten agter geUee- yen zyn. 1. Over de voordeelen, die de Regeering vzn Surinami aan de Toodfche Narie verleent. 2. OF men daar eenig onderfcheid maake tusrchen de Jood- fche Natie, en de andere Bewooners der Kolonie? 3. Of alle bezigheden , Handwerken %n foorten vaa Koop«. bandel , bun geoorlofd zyn? 4. Of de Natie daar bet recht.geniete , om Piantagkn ia vollen eigendom te bezitten? 5. Of de Natie daar partikuliere belastingen aan de Kolo- nie betaalc , gelyk in eenige andere Landen ? 6. Of, gelyk in eenige andere Landen, hetgetal buaucr Huisgezinnen daar bepaald moet zyn? 7. Of de Natie bet Vaderland, als Soldaat, of als Bur- ger- of Krygsbevelbebber, moge verdeedigen? 8. Hoe bet zy met de Historie ? Wat lot de Kolonie van 't eerfte begin haarer ftichtinge gehad bebbe, en wel« ke verandtTingen de Privilegien der Natie ondergaan bel^ ben? 9. Hoe bet zy met den politieken en zedelyken (bat der Kolonie in 't gemeen , en met de gevoelens , wdke de wyze en verlichte rechtvaerdigheid der Regeeringc dea Christenen jegens de Jooden heefi moeten inboezemen? Daar de Bezictingen van den Staat niet te naauwkeurig gekend kunnen worden , en onze Leezers 00k gaeme iets , uit de pen van Portugeefche Jooden gevloeid, zullen iee- zen ; kiezen wy een gedeeltc der befchryving van de Plantagien te Suriname 9 en derzelver voornaamfte Pro- duften. Alle de Plantagien der Kolonie , over hct gehecI 9 lyn gelegen aan de Rivier van Surinam^ de Kreekcn van Para, van Paulus ^ en andere die daar in vallen; aan die van Commowyne^ haare Rivieren Cottica en Perica^ en an* dere Kreekeuj maakende te famen uit een geui. van. 591 Piau« BER KOtONIB VAN SDRIHAI^ne. ^lantagiSa, daar onder begreepen 139 van timmerhout en levensmiddelen : zo dat die , wclke bcbouwd worden ^ maar 451 Plantagien beloopen ; ce weeten , aan de Com* mwjm 9 Cottica , Perica , en aan alle de Riviercn ea Kreekcn die daar in vallen, 331 van Suiker, Koffy, Ka- kao en Katoen; weshalveu de Rivier Commwyne^ de 30 van hout en leeftogt daar by gerekend, in haaren om- trek be vat een getal van 361 Plantagien of Woooplaat- fen: van welk getal aan de Jooden toebehooren 14, na- mcnlyk 8 van Hout , en 6 van Koffy en Katoen. Mea beeft in Suriname^ daar by gerekend de Kreek van Para, en alle de andere die daar in vallen, met de flichtingea achter de Siad Paramaribo ^ een getal van lai Plantagien Tan Suiker, Koflfy, Katoen en Kakao , en 109 van Tim- merhout en Levensmiddelen, famen uitmaakende een ge* tal van 30, welkc de Rivier van Suriname be vat, en waar van 32, naracnlyk aa van Hout en 10 van Kofty^ toe- behooren aan de Jooden. Van bet geheele getal deezer Plantagien van bebouwinge, derhalven, welk, zo als ge- rzegd is, 45a beloopt, moet men 16 aftrekken, toebe- hoorende aan Jooden, en dan zullen 'er 436 Plantagien overfchieten , die aan anderen toebehooren ; doch van welke 350 baare eigenaars in Holland hebben , terwyl 86 hicr t'huis hooren. Het weezenlyk getal van de Plan- tagiSn der Kolonie, over het geheel, gaat derhalven dat van 1730 en 1735 , 150 te boven ; eede vermeerdering die men aan de Rivieren van Commowyne^ Cottica^ Ma^ tapUa^ Perica^ enz. verfchuldigd is: want in plaats van 277 Plantagien, die men *er in 1730 en 1735 had, telt men •er tcgcnwoordig 331 van Suiker, Koffy, Katoen en Ka- Jcao , voorzien met Watermolens ( uitgezonderd eeuige naar om hoog der Rivieren , die nog Molens hebben , welke door beesten eedreeven wordenj; waar onder een denigtal Plantagien benoort, die, naar om hoog der Kree- ken aangelegd , alleen Timmerhout leveren , tot dienst van de gebouwen der Plantagien in 't algemeen. „ De jaarlykrche opbreng van deeze PlantagiSn , famen genomen , voomamenlyk van die , welker waaren naar buiten gevoerd kunnen worden ^ is met zeer veel naauw- keurigheid opgegeevcn door den Heer pbrmin ^ in zyn TabUau de Surinam , van bl. 369 tot 376. De Tomoie der waarde van alie deeze voortbrengfelen , geduurende den tyd van 26 Jaaren, ledert 1750 tot 1775, Kolfy^ Suiker» Kat6en en Kakao , beliep 1(55,400,000 guldens , 't welk in 't jaar bedraagt tien Millioenen, twee hoilderd xeven duizend zes honderd twee-Sn-negentig guld, xes ftuivers en eenige penningen. „ De opbreng der tien daar aan volgende jaaren , van 1776 tot 1786 f bedraagt te famtn i5o,ooo Oxhoofden Suiker ; iio,ocd«,ooo ponden Kofiy ; 7,500,000 pondea Katoen; en 6,000,000 ponden Kakao; \ weik, het eene jaar door het andere genomen, bedraagt zestlen duizend Vaten Suiker , 12 MiUioenen ponden KoSy, zeven hon- derd vyftig duizend ponden Katoen C^), en zes hondeid din« De kweeking van Katoen heeft grootelyks toegCDomen; maar dewyl de eerfte dea jaaren der iaatfle oprekeaiog zeer weinig iUcoea hebben opgcbragt, zo tertrde de opbttng9 ^oU geM DHL KOLONIE VAIT SURIMAMl. 3I7 duizend ponden Kakao. Het jaar 1787, dat zeer ongt- lukkig was, heeft niet meer opgeleverd dan ponden gehcele Koffy, en 840031 gcbroken Koffy, 838641 ponden fchoon Katoen, en 114^326 ponden van mindcre hoedanigbeid y 802724 ponden Kakao , en 15744 Vaten Suiker. Ue geheele opbreng der tien voorgaaude jaaren, gevoegd by dien van het laatstgemalde jaar, geeft ons eene nette rekening van de voortbrengfelen der Koionie, bet eene jaar door Jiet andere genomen, van IJ872 Va- ten Suiker, houdende ieder Vat duizeod ponden; 12,064871 Sonden Koffy; 851483} ponden Katoen , en 701,316 pon- en Kakao. Deeze waaren, gerekend volgens den prys, "waar op zy, de zes laatfte jaaren door elkanderen geno- men , in Holland kwamen , zonder eenige hoegenaamde onkosten te rekenen, bragtcn op aan Suiker 2} It het CK, of / 111- 10- : het Vat van 1000 ponden,; aan Koffy 10} (I. het gt; tan Katoen ai i\. het VB; akn Kakao 5 ft. li€t ffi; het welft, famen genoHien, eene fonnne maakc van negcn Miliioenen , twee honderd negen-en-tachrig duizend, honderd en negen guldens, twee ftuivcrs en age penningen Hollands; en dus / 918583-4- : en eenige pen* niugen minder , dan de opbreng van zes-en twintig jaaren , volgeos FfiRMiN , en dat nog ten opzigte van den prys der waaren , die federt 6 of 8 jaaren veel oieer is verhoogd , dan ir\ de a6 jaaren te famen , volgens zyne berekeuingf*). En op dat men te gemakkelyker tot kenriisre moge gerat- ken van de vermindering der voonbreugrelen in Surinam ^ veroorzaakt, zo door de wezenlyke onvruchibaarheid der gronden, als door het klein getal der Slaaven die der* waards wordea overgevoerd, en het al te klein krediet, om door gepaste middelen de Plantagien daar van te voor- zien ; welker getal grootetyks is verminderd , ecnsdeels door het wegloopen van veelen, anderdeels door het fler- Ten van anderen, die of door heerfchende Ziekten , of door ouderdom , zyn weggerukt ; zo ga men te raade met de vergelyking der voonbrengfelen , want daar uit zal gfixi% een^ gemiddelde rekoning , het eene jaar door *t aodfre , maar 750,000 ponden. (*) in de Tabkau de Surinam , p. 371 wordt het Vtt Suiker gerdund op/ 60, bier op / iia-io-s men De Koffy De Kakao Het Kacoeft 8i (I. hier op loi 6h IL hier op 5 il. 1 a. Uer op Hi. GKSCRIEDKIfli meu zien, dat de Kolonie, federt 1777 tot stn het einde van 1787, minder dan van 1750 tot 1776 heefc opgebragt, 62551 Vaten Suiker; 8,5©7,a44 pond Koffy; 685,307 pond Kakao, en dat, ter vergoedinge van deeze vermindering , het Katoen der opbreng van deeze 26 jaaren maar aUeen ^79,269} pond heeft ovcrtroffen. „ Men trekke nu van deeze famme van /9i89io9-2«S welke die van den jaarlykfchen opbreng der K^pnie is 9 eens af de vragtgelden van 50 Schepen , gefchikt tot de Vaart op Suriname , welke jaarlyks beioopen C^olgens de berekening die men op het einde des Werks vind , en wcl byzonder op het artykel , BivoUHig , Schiepvaart^ Koop^ liandel , enz. op/ 16000 - : - : ieder Schip , en de Kemmisiien , Losfingen, Asuirantien , Verkoopingen , Pakhuizen , Lascen , Koopen , enz. welk alles gerekend op 12 ten honderd , ceit fomme uitmaakt van by de*/ 11 14693-:-:) / 1,050,000. Zo zal men zien , dat de Bewooners der Republiek , op de Waaren der Kolonie, jaarlyks, by de twee NUllioenen guldens winnen , zonder de andere voordeelen te reke« sen, die mede onder het gezegde artykel gemeld wordeu* Het is derhalven onbetwistbaar zeker, dat, hoe meer men zich in Holland toelegt om den ftaat van den Laadbouvir der Kolonie te verbeteren, hoe meer voordeeleo het Moe* derland , in 't algemeen gefproken , daar van , ten nuite zyner byzondere Leden, zal trekken. Om dit doelwit te ^Mreiken ontbreekt het maar alleen aan aanmoediging. De bebouwde Landen der Kolonie konnen , niet .tegenllaaa* de hunnen uitgeputten flaat, zeer wel verbeterd wor- den C*). Daar en boven liggcn 'er nog veele gronden aaa de (*) Uit eene Tafel^ wegens dtn Uitvoer M Suriiume^ door de Schryvers in^lic Werk gevoegd, zal men, zo zy bl. 94. 2elve zeggen, daadelyk zien, dac, fchoon algemeea ooderdeld en gcloofd wordt, dat de gronden der Kolonie maar alleen ge« fchikt zyn tot het kweeken van Suiker, Koffy eo Kakao, gc- lyk ook van Katoen, men 'er cchter zeer veele pcoeven van andere Waaren heeft genomen , die voorzeker den gunftigfteii uitflag gehad zouden hebben, zo de onbedendi^eid der Kolo- nisten zulks had toegelaaten. Met het planten van Tahak b*- gon men la 1706, en jaar door jaar werd *er eene genoeg- zaame- menigte van uitgevoerd om tot proeveo le verftrekken; zynde *er in 1749, zelfs 30C00 ponden natr Holland ver* zonden. De R9UC0U ,flaagde 'er nog ongelyk veel btter: want dfzel* BER KOLONIE VAN SUAINAME. 589 de Rivieren van Saramakdy die, om zo tc fpreekcn, hid- den om toegemaakt te worden , op dac ze gelyk mogen ; flaan met die van de Commwjfu 9 eiu. Krediec , llerke handen tot verrichting van den arbeid , en , over 't ge* heel, bevolkinge, zyn de voornaame zaaken waaraan hec de Kolonie ontbreekt om haaren Landbouw en bet getal der Plantagien te vergrooten (♦). „ Ver- ve , meer ult nieuwsgierigheid , dan om *er Handel mee ce dry- ven , op eenige kJeine Landwooningen hebbende geplanc, za« xnelde men 'er zo vecl van in , dac men federt van 100 lot ^000 pond toe, in hec jaar , uaar Holland kon verzenden. De Indigo word in Surinanie alrede imts bee jaar 1708 ge- kweekt , en 2 jaaren dairna toe aan 1732 » had men van 150 ponden , coc 1^8 coe, daar van naar Holland gezonden; doch toen liec men 'er de bebouwing geheellyk van vaaren, om die der Koff'^j in ce voeren; zyndede eerftc kernen daar van, in 1720, qit Holland derwaards gebragc. De Kakao ^ welkf, volgens HARTsiNCK, in 1733 in Suriname werd ingevoerd, en bee Katotn in '735 » bad men daar alrede federc 1706 geceeld. Behalven deeze Voortbrengfwls lieien de oude Bewooners der Kolonie reeds hunne befpiegelingen gaan over allcrlei foorc van Koopwaaren; zelfs in zo verre, dac zy ruw wasch tro.kken uit de nescen , die de Byen maakten op de boomen der onmeece* lyk croocc Bosfcben van de Kolonie , gelegen naar om hoog der Riviere Suriname. Zy deeden zelfs proeven op de berg- ftoffen der Kolonie, en in 1736 zond men 5 on^en fyn goud naar Holland , hcc welk rtrekce coc aanmoediging van ecn by- Zonder Genoocfchap . opzeccelyk in 1 742 opgerechc toe voort* setting van den arbeid aan de Mynen , doch echter zonder eenen gewenschcen uicHag. Om 'c lot der ongelukkige Planters van Suriname^ naar waarde, te beoordeelen, heefc men maar alleen noodig, van de geheete fomme hunner jaarlykfche Inkpmllen van /9,289, 109-2-: af te crekken de fomme van / 1,214,693-:-: voor de vragcloo- nen der Schepen , en de kosten verder op de voortbrengfelen loopende , en deeze fomme vereenigd mec / 829,188 , voor Koopwaaren, Yzerwerken, enz. uic Holland overgezonden , voor de Plancagi^n, volgens de opgegecvene berekening, en verder de jaarlykfche bczoldingen van Dire6teurs en Kommaudeurs» ten gecale van 1090 perlbonen , tegen 545 Wooningen op /500-: : de eene door de andere, *c welk eene foinme maakc X van / 45000-:-: De imposcen op de voorebr^igfels der Plan* tagien, die, alle ce famen genomen, gebragc kunnen worden. IOC bykans / 600,000 , en verder de rente van 6 cen honderd, van eene fchuld van 60 Millioeneo , welke de Kolonie cea LETT. 1792. NO. 9« D d ach« t^KftCBlfcD.tni^ „ Vcrre dc mccsie Eigenaars deezcr Plintagiea leeven in Europa, en huniie Plantagieri worden befluurd door hun- ne Agenten , die zich door hun middenmaatig fortuin ge* drongen vinden^ in Surinam te blyven. Men vindt *er echter een klein geul van Eigenaars, die in ruime cm* ftandigheden zyn, en nog een zestigtal , die *t zo ruim niec hebben, en zelf zorge voor bunne goederen draagcn; de vcTtceringen van dergclyke Bewooners , en van de ver* dere byzondere Ledeu der Kolonie, zyn,wat ook de Heer RAYNAL moge zeggen, niec to geheel en alibcpaald als hy wel denkt j en dc Zeebouwers der Hoofdilad , die jaar door jaar, ten geiale van 50 of 60 groote Schepen, daar de voortbrengrels komen zoeken, die* in dit i;edeeJtc der nieuwe VVacreid gekwcekt worden, brengen- ^er zcer Veele dingen^ nict alieen van onuiydbaare noodzaakelykr hcid, maar ook van enkele weclde en overdaad. J£n za dc Engelfche Amerikaaneu voordeel trekken uit hunnen handel mft Surinam (welke ondcrfteld wordt aUeentyk langs zyowegcn le gefchieden) van waar zy Siroop, enz» haalen ; liet zyn maar alleen voorwerpcn van cnkele nood- zaakelykheid die zy 'er brcngen , tot onderhoud der Shaven op de Piantagien, en der Bcwooneren in 'c alge- njeen; voorwerpcn die uit de Republiek niet in zo groot eene nienigte komen, noch ook van dezelfde hoedanig^i hcid, als gez^uten visch, tabak in bladen, traan, mecl, paarden, muilezels, cnz. Deeze Amerikaanfche Zeebou* Wers neemen daar voor in beualing roedc te rug, Siroop« lUium, cnz. 