Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?IndieI? / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?IndieI?.
Voorbeeld. Veronderstel, dat door proefneming is gevonden, ` | dat de snelheid van het geluid in een gas uitsluitend afhan- — кещк is van de dichtheid D van het gas en den druk E, dien het gas per с.М.? uitoefent; gevraagd de mate van afhankelijkheid. | Stel weer de snelheid afhankelijk van de m“ macht van E D en de пе macht van E, dan is v= D" Е" Do E Ne Sen єой о De dimensie van snelheid = L T-!, die van dichtheid ^ MAS N is 15 ; ТА аве 1407 ML en die van druk per REN kracht ЗА пра t. ou Морал TOÀ dua oppervlak I? L TO = (ML QL Tp LT == Ут +» men Т- 2" wat alleen mogelijk is als т + n = 0, — 3 m — n= en —9n- — 1. Uit deze vergelijkingen volgt voor n == 3 en т == — EA hetgeen in woorden wil zeggen: De snelheid van het geluid in een gas is evenredig met den wortel uit het getal, dat den druk van het gas per c.M.? aangeeft, en omgekeerd evenredig met den wortel uit de dichtheid. Hetgeen ook te lezen valt uit de formule v = f V -p Voorbeeld. De hoekversnelling, die een homogene cirkel- vormige schijf bij wenteling om haar as verkrijgt onder de werking van een koppel is afhankelijk van de grootte van het moment van het koppel, van de massa van de schijf en van den straal van het grondvlak. Gevraagd de mate van afhankelijkheid. „Stel de hoekversnelling 4 afhankelijk van de a” macht van het moment van het koppel K, van de y macht van de massa M van de schijf en van de 2” macht van den straal В dan is д == № № №, de dimensie van g= T—, die van K= L X M L T^—MLE T еп de dimensie van R= L. De dimensie van hetgeen links van het gelijkteeken staat moet gelijk zijn aan de dimensie van hetgeen rechts van dat teeken voorkomt, dus Т- = (М I? ТМ» Le, Т-2 = M:t” Let? Т—?= hetgeen alleen mogelijk is, als: г+у=0 9z-e—0 —22——3 waaruit volgt zer genten 2 = — 2 - BB = voor z, y en г kan slechts één waarde voldoen, omdat bij elke grootheid slechts één dimensieformule behoort. K ME Deze methode tot het opsporen van de mate van afhankelijkheid, die er tusschen twee of meer grootheden bestaat, noemt men de methode der afmetingen. Oppervlakkig gezien zou men denken, dat de methode der afmetingen een uitstekend middel aan de hand doet om uit proefnemingen algemeen geldende wetten af te leiden. In elk der voorgaande voorbeelden is echter ondersteld, dat reeds alle grootheden bekend waren, waarvan de te onder- zoeken grootheid afhankelijk is. De methode der afmetingen kan hoogstens gebezigd worden als een contrôlemiddel. Volgens het bovenstaande moet dus 9 = M. J. DOPPENBERG. UITKOMSTEN VAN Meteorologische Waarnemingen VERRICHT AAN HET PROEFSTATION OOST-JAVA TE PASOEROEAN gedurende het jaar 1904. ad Den 17%" Aug. werden de meteorologische instrumenten naar het nieuwe proefstationsgebouw overgebracht en daardoor de waarnemingen tijdelijk gestaakt. Het nieuw gebouwtje, waarin de instrumenten zijn opgesteld, ligt Z.ZW. ten opzichte van het oude, op een afstand van ongeveer 650 M. Geene waarnemingen zijn gedaan: Van barometerdruk . . .:. … van af 17—19 Aug. Van luchttemperatuur en vochtig- heidsgehalte der lucht. . . . - + » » 17-23. , Van de verdamping. . - · - 17-8lI 4 Van stralende warmte, zonneschijn, grondtemperatuur en windsnelheid van af 17 Aug. tot 5 Sept. De zonneschijnwaarnemingen konden bovendien van 27 Maart tot 17 April niet worden genomen, omdat het toestel in den nacht van 26 Maart gestolen werd en het een tijdlang duurde voor een nieuw toestel in gebruik konde worden genomen. Verder hebben zich onregelmatigheden voorgedaan bij de grondtemperatuur, die op diepten vooral van 60—120 c.M., 29 29 — 90 — aanmerkelijk lager bleek dan op de vorige plaats, hetgeen moet worden toegeschreven aan een belangrijk hoogeren waterstand op het nieuwe terrein. Terwijl op de oude plaats eerst de derde thermometer (90 c.M.) in het grondwater kwam, was de grondwaterstand op het nieuwe terrein in Aug. 40 с.М. en op het oogenblik nog geen 10 c.M. onder het maaiveld. Ook bij de windsnelheid werden geheel andere cijfers genoteerd als vroeger. De anemometer staat tegenwoordig naar het Noorden, Oosten en Zuiden geheel vrij, terwijl zich op 32 M. afstand het hoofdgebouw van het proefstation verheft, waarvan het dak evenwel iets lager is dan de anemometer (8,40 M. boven het maaiveld) Op de oude standplaats schijnen eene rij tjemaraboomen, die ongeveer 80 M. bezuiden den windmeter groeiden, de windsnelheid ` aanmerkelijk vertraagd te hebben, zoodat de sedert Sept. gevonden cijfers voor windsnelheid belangrijk hooger zijn dan vroeger. TH. MARR. oe De 19%92 98'892 $4'89/ 08'182 16'842 6668 0189) 98'092 1689. 10749) GK 86692 6899) 78'192 79:69) 11'842 PL 69 1147091 11799 68194 19'892 EO LGL 02'882 08'694 968 €'0€ 0'66 6696) 96 EIL 107092 88'892 81'092 8919) €'8I 965 116 666 0:08 166 98 992 70:69) 68'682 0689) 11'092 16194 981 0:65 196 688 168 + 18 9695), 66 69 66 LEL 19'692 8609, 19'192. 0'786 0'08 0'66 9'08 6'86 8'66 €'66 бу 9€) 96'69 79'692 с6'89/ 16'69/ LL’O9L TPZ 7 86 0:06 966 L4 eel 1194 69'841 б LEL 58 89/ 6169) 976 с 66 ч 66 1708 4886 Toe T'E 1879 68:09, 69'294 76'992 8819, 16'842 0'18 Киа: 998 66' GEL 9709), POLL 69 967 [6'892 £0'6€7 6879) T1094 1471914 IE 992 31892 98'894 LO'VEL 14:09, KRAH 41 994 9819) 5989) 9]SUIO[M “pl 9181004 I ayosyfipesep pit A "Зицәшшоцәѕ "шошииш әзѕЗоон "mt шшр ‘pl "шишхей pt ‘эреррииэю) ‘pl na (8016190 uope18 ur) bo. Inn podwy n] "шошшй рї "шоштхей "р! 'гәөрүцәрр!шә+) Pt m d (wu up "DEI: ‘O00 do рдәәдәпрәлә® ne | "PO ‘dos | | | чип f? ләр qudy "ger N “ден xn p.932tro.regr HS `әртәррүшәху се re ЄР 9*9 SL 66 16 16 8 | ТЕ 166 Е Fet + OF: bre eo | v3 af (rr = or) aeg 1819096 4 68 тер or Feo 1) тек M) | T60 160 1981 (Ier mot 1661 160 190 1990 én en loeo 990 [түш Suidurepao A 618 062 8001 ЧЕТ Pro 66 lere 1662 Sit LU T8'9 герферришез) "Di 696 128 |LLOT 1881 gët 0611 (0801 (geor lere Jore 108 19 | OTSI 7911 PPI |9791 gent rt est ert ott ert LY'OT [nar (Im ш) зоафойвдийръзлод | 685 ЕЕ jeg [619 Lët 908. 1868 1608 elt gig 66'T ту | a 1611 0691 (EBIT oo 1611 geet |ве'ет 6631 gët lee zt LOLT |66'91 "шошши PI > OFFS 6968 wes jarig të loose 1618 «EG 6966 |56'26 6066 19866 | шашхей р | 8861 1886086 |9F6I (9981 Seit eut loost te Srog 95"05 |69'06 1108 РЕВ “эрерришю р 7:61 1686086 6961 881 9841 weg og tot lorog |99'05 0018 (ters 159-05 ng | (ww ur) durep 1161 8806 |Р/’6Т 8981 |9681 (POLI |P9'8L lGL' 6L РОВ Jeng 6218 EL 06 | MEL -лодем пор uea Suruuedg 8981 |00'08 19061 9181 9791 Joor |OL'OI |FG&'SI 6961 |94' GI 9961 8961 [nz EF 99 09 $ L} EF 09 38 19 Ще 09 09 99 "unum ср 86 F6 68 98 16 #6 16 76: 96 96 86 96 96 | wununxew — "pr 96), PL 89 F9 Р9 19 I4 £4 92 94 08 08 LL |орјеррто о ‘pl 189 IL 99 09 69 19 #9 99 I2 TL 84 82 EL png |_uoyuaoord ur дәп aap 669 Fu 89 qq 99 73 09 69 99 99 OL OL 19 Sek pieusigu20A ox(roxxo.rjog 118 98 08 82 81 98 88 06 66 56 $6 66 16 In] o таг | une | чәр | [dy "qo | "ue ‘FOGI злеей FOF ‘хер аад pt “OG MAM | 867 703 1209 1806 "oe ЕВР oer 1687 |967 1809 1609 |909 Ire `шпшхерү ‘р! pl 866 1686 |2%Е 996 1666 |286 |768 |926 (096 lege [uee Ire lote [пр | ‘onse ш Nes ВЕР [LVV 1497 |OLF (ELV 1697 |699 1695 |999 |69р | 997 leer |6ФР |ngI лојдошошлоцј, de Ty 1666 ТУР [EEF "rer [SIF oe |VIP [917 (oer Io (ве |917 [тє 109 93184 Z 1 opuoqens ver 1496 |809 1107 507 689 [Top |669 |587 |968 997 long | Гбе np —ng UBA р! Ре 98 се 15 Lt CT °1 np —06П6 89 99 ae 86 Ча 66 £6 |0gng — пе 69 19 19 97 0g 96 08 ng —ogng vL 19 99 Tt OF 75 ер 0606 — па 97, ZL 99 69 ВР се 09 ng — 0811 59 69 9€ So er 15 ҮР ont — Dt 87 19 39 9% er 18 9f n] —oengI OF 89 Pr 65 Je | fi 05 0ENZI — пат |(појпооола ur) PE 9g 6€ 65 ФР 18 18 пат --оеитт | ufrgosouuoz 08 | 58 88 15 SF 1g LE (0211 — MIT te | v ФР 82 Р РЕ 67 NLT --оепот 9% gg CF OF 69 Ре 67 (02001 — пот OF | ес 59 18 88 ве 19 nor —ogne се 0€ 6F Gr 09 се 67 0606 — ng 0g ot ФР ФР £9 ве 19 nó —ogng 6I | 1g ec er 09 те 18 10808 — ng np КИ ләт | dy TER qaq | ‘ивр тов [^ | ue ` SCH | | | 968 1168 |9'86 77. Jan. | Febr. |Maart. April. | Mei. | Juni. | Juli. | Aug. | Sept. | Oct. | Nov. | Dee. 105 | 6.0 | 10.0 | 7.0 | 9.0 | 7.0 | 9.6 | 9.5 1 10.0 |.60]| 6.0 | 8.5 ЕО 651 85| 75..951.851.901100 | 110] 95 | 65 | 6.0 ES! 551 8.0 | 8.5 | 100 | 9.5 | 95. 951130 90 | 8.0 | 8.0 КА 101] 00] 851 9.5 | 90. 75] Вр 1801 86. 80: ME EE ОО 85! 85 | 751 95 | 90) 585 | 120 1100 | во | 83 EO | 65 | 8.0 | 900|-.725.-20.100:|1.90 | 1101 9.8 |: 85 | 7.8 ET 30 св 751.70 | 5.51 85 108 | 100 1 7.5 ER SE 601 60 | -85 | 70| 901-701. 99.112041 95 | 85 | 100. | 80 РО | 651100 | 86 | 80 | 7.5 1100 | 110. 90 1.80.1105 |. 78 EE KD E 9561 70] 7.6) 10.0 | 15 | 80] 15] 90 | Бр ПА КО туч TOT 851^80] 801 COT Sb по 5b | AR 655 | 25 | 80| 85 | 85 | 70 | 85 | 6.5 | 1004 80) 7.5) 70 ES Бог ЋЕ | 85 1.75 | 85 19047064 H0] 8&5 1. 85] бй Е | 654 80.1 901 851.90|.958. 80:90 9.0 | 65 | Ба ER | ВБ |. 96 105 | OK 1100 | БЕ 85196 | ва МУ | 60 75]| 904 70] eb 95] 90) 80| 75 | 851 90 MI 801 85 | 95 | 55 | 90] 8,0 |: — 1 90 во | 70 | 60 35 | 80) 80 | 85 | 85 | 85:| 85 51004 76 775 | 8.0 8851901 85 |. 75 | 80 1-150 1105 код Bii. 10] ве BE 65] 75) 951] 15 | 1001101. — | 65 | 80 | 90 ben 65 | 55 | 65| 90| 65 9.0 | 9.5 1.807651 96 TM E 571755. d9| 757 00 o0) м] 20. 90] 86] AR РОГ rs [о Ба eeb 960] Ih то | 804 80| 95 685 Т0 | 90 | в.о | 65 | 3.0 | 7.5 | 105 | 105 | 85 85 | 90, 80 6.0 | 7.0 | 50 | 70| 90 | 65 | 1000 [10.0 | 7.5 | 95! 8.0 | 8.0 10 | 75 | 60| 85 | 80 | 85 | 100] 95.]. 25 | 85]. In 1900 werden door J. ELSTER gedurende de totale zon- eclips van 28 Mei te Algiers waarnemingen omtrent de electrische geleidbaarheid van de lucht gedaan. De uitkomsten dier metingen wezen op een toeneming van de geleidbaarheid na het voorbijgaan van de centrale schaduwkegel. De bepalingen werden gedaan met een apparaat door ELSTER en GEITEL uitgedacht, waarmee de verstrooiing van de elec- trische lading van een cylindervormig lichaam gedurende een zeker tijdsverloop wordt waargenomen. De verstrooiing dier lading kan evenredig met het aantal vrije electronen, dat in de omringende lucht aanwezig 15, gesteld worden en geeft daarom een maat voor de electrische geleidbaarheid, die van dat aantal afhankelijk is. De getallen door ELSTER gevonden, zijn eerst kortgeleden door hem gepubliceerd. 5 Zij zijn tusschen 1" en 5u р. ш. waargenomen en bedragen, uitgedrukt in volts per minuut: Totaliteit 1.0 1.0 0.9 14 9.5 9.5 8.1 9.) | 1) Physikalische Zeitschrift, Jahrg. 5, No. 24, p. 804. Bij gelegenheid van de zon-eclips van 18 Mei 1901 heeft Dr. S. Ficer dergelijke waarnemingen laten doen te Karang Sago (Sumatra), waarover uitvoerig bericht is gegeven !), en die door Erster op de hierboven aangehaalde plaats zijn besproken. De verstrooiing van de positieve en de negatieve electri- citeit werd tegelijkertijd met behulp van twee gelijkwaardige apparaten bepaald. Deze instrumenten, op het observatorium vervaardigd, waren niet voorzien van een metalen mantel, die dient om het verstrooiingslichaam te beschutten voor den storenden invloed van het aardveld en dit is vermoedelijk de reden, waarom abnormaal hooge waarden voor de verstrooi- ing werden gevonden. Deze toch bedroegen resp. voor het positief en het negatief geladen lichaam: Totaliteit etila 96 95 B4. | #3 68 bor м g- 135 168 19.8 109. | 9496: бубе у Volgens deze waarnemingen nam dus onmiddellijk na de totaliteit de geleidbaarheid van de lucht af, evenals dat bij het vallen van den avond het geval is, zooals door de hieronder volgende middelwaarden, te Karang Sago gedurende het tijdperk 9—18 Mei verkregen, wordt aangetoond. Uur. | ige E 89—68 en a+ | 768 8.02 1.95 7.54 3.53 a— | 1140 10.88 9.28 9.26 5.03 De tegenstrijdigheid van de uitkomsten te Algiers en Karang Sago gevonden was een reden te meer om van mijn aanwezigheid te Sabang op den dag der ringvormige реши van 17 Maart 1904 gebruik te шакеп om de electriciteits- verstrooiing waar te nemen. Het observatorium was inmiddels in het bezit gekomen van twee der door GüxrHER en TEGETMEYER te Brunswijk volgens 1) Observations made at the royal magnetical and meteorological observatory at Batavia, Vol. 24, Append. HI. LXV. 7k ue ` du de aanwijzingen van ELSTER en Geet geconstrueerde аррї- _ raten, waarvan het eene N°. 1187 was meegenomen. E Te Sabang was het instrument op de noordelijke landtong, | enkele tientallen van meters boven de baai opgesteld. Het ` terrein was naar drie zijden open, aan den noordkant bevonden — zich op + 40 M. lage huizen. Я Het apparaat stond onder een zonnescherm; de metalen beschuttingscylinder was aangebracht. De weersomstandigheden waren op den eclipsdag zeer gunstig, daar de atmosfeer ongestoord bleef. Е Aan den hemel dreven uit het noordoosten losse cumuli; ` de wind was zwak en ging gedurende de eclips liggen. Aflezingen van den thermometer aan den naast het elec- trische apparaat opgestelden magnetischen theodoliet bevestigd gaven: 11° 9" 30.0 C. 1229m 98% С. gu 6m 29.6 С. 14 99.4 34 98.4 14 30.0 94 99.9 39 98.4 19 30.5 29 99.9 53 98.5 94 29.3 34 98.7 58 99.0 29. 399.8 39 98.4 > 4. 99,0 35 29.0 44 98.9 10. 99.3 44 30.0 49. 98.1 15 99.8 49. 30.3 54 98.0 19 99.9 54 30.0 59 97.5 94 99.9 59 29.9 Нов от 29 999 3 4 9291 $ 974 34 30.0 19 29.5 4 975 39 30.7 94 29.5 — зе 39.8 45: 31,0 29 29,0 14 97.3 50 30.4 39 29.0 19 97.5 55 80.5 49 99.0 а 238 59 30.0 | De contact tijden waren: I 10 4m ә Hi 199 ве 39 в в 0 HM у o A ш Se та De uitkomsten van de waarnemingen van de electrische verstrooling volgen in den tegenwoordig gebruikelijken vorm. De grootheden a+ en « — geven in procenten het gedeelte van de оогвргопкещке lading van het verstrooiingslichaam aan, dat bij een potentiaal verval 1 in 1 minuut door dat lichaam wordt verloren, resp. bij positieve en bij negatieve lading. is voor iedere a + berekend met De grootheid ; — T het gemiddelde van de voorgaande en volgende waarde van а —, evenzoo voor iedere a — met het gemiddelde der voor- gaande en volgende a +. aes. на ү a~ E T pon „98 205 144 1.6 Во тым. 306901 --169 9.5 0.72 с 204 Mi 99 0.70 9 19 :15 — 203 — 160 3.8 . 0.86 35 15 186 144 |... BS 1.08 зуби № —203 —159 33 0.97 list Ш 09 159 2.9 0.83 Б 388 lda 37 099 BO... 15 197 164 3,7 1.03 11 5 15 ще. 199: . 2454 35. .L01 22 167, 198 152 3,2 0.89 38 116 —900: == DET 17 08I 5 901 162 28 AB ТЕРТЯ 3451,00. а 37 084 28 15 194 150 34 0.87 45 15 2197. AN ái 0,87 bud. 1M, 194 148... 9.4 0.93 29 15 --194 A 3.9 0.90 125 1 199 150 ^ 3.3 0.74 +" аж ip METY EE 50 0.79 26 16 191 144 4.6 0.96 43 15 --104 — 149 4.6 0.99 3 96 15 199 151 45 0.98 — 100 — Uitgenomen een besliste toeneming van de verstrooiing gedurende den geheelen tijd van waarneming, zijn geen duidelijke veranderingen in de grootte der getallen op te merken. De geleidelijke toeneming mag veilig op rekening van de normale dagelijksche schommeling geschreven worden, want ze stemt overeen met wat de te Batavia i in 1901 (Juni—Nor.) verrichte waarnemingen hebben opgeleverd, n.l.: Tijd 6"—9" 93—11" (is 13" 132. 15" 152—]7" ү] él 136. 367 4.14 4.80 2.32 1.80 dee 196 37% 4.15 5.05 9.78 9.51 Omgekeerd vinden wij hierin een bevestiging van de vertrouwbaarheid der waarnemingen. Deze waarnemingen bevestigen dus noch de uitkomsten van Егѕтек, die een toeneming van de verstrooiing па het voorbijgaan der schaduwkegel waarnam, noch die van Pë: die integendeel een toeneming vond, maar wijzen op ee - uitblijven van een duidelijken invloed. Het zou evenwel mogelijk kunnen zijn. dat een ringvormige eclips niet op gelijke wijze als een totale op het electrische veld inwerkte. Waarschijnlijk is dit evenwel in het onderhavige geval niet, daar gedurende de ringvormigheid 8 minuten lang, 88 "i van de zonneschijf verduisterd was. DE ROL DER SCHEIKUNDE BIJ HET VOEDINGS- VRAAGSTUK DER TOEKOMST. Lezing gehouden te Batavia op D Februari 1905 voor de leden der Koninklijke Natuurkundige Vereeniging DOOR DEN HEER Н. С. PRINSEN GEERLIGS. Het is steeds een aantrekkelijk punt van overdenking Seweest voor de denkers van alle tijden om na te gaan hoe in de toekomst de toestand der maatschappij zoude zijn, Wanneer zij voortgaat in dezelfde richting als wij op het oogenblik waarnemen. De verschillende utopieén van oudere en jongere wijsgeeren, de vele vaak romantische phantasieén over maatschappelijke en economische verhoudingen in tijd- perken die-nog lang voor ons liggen zijn daarvan uitvloeisels geweest en ieder jaar brengt ons wederom profetieën over vooruitzichten in tijden, dat b.v. de steenkool uitgeput zal zijn, of wanneer de aarde af zal koelen en meer dergelijke min of meer in de toekomst liggende gebeurtenissen. Een zeer geliefd thema is de vraag of de verbeteringen door de wetenschap en de ervaring in den Jandbouw aangebracht wel gelijken tred zullen houden met den aanwas der bevolking, maw. of de aarde op den duur genoeg zal kunnen op- leveren ter bevrediging der behoeften harer bewoners en verder of de synthetische scheikunde niet een deel der taak van de agricultuur kan overnemen en ons op den duur van uit de grondstoffen buiten de planten om bereide voedingsmiddelen kan voorzien. Wat de eerste vraag betreft zoo kan ik u onmiddellijk de Namen van twee economen noemen, wier denkbeelden te —.102 — dien opzichte in lijnrechte tegenspraak staan en wel die van MarrHUs en van den anarchist Кворотктх. De stelling van eerstgenoemde is bekend en heeft tot veel tegenspraak en verdediging aanleiding gegeven, nl. dat de bevolking een neiging heeft om in reden van een meetkundige reeks aan te groeien en de voedingsmiddelen of in het algemeen de bronnen van inkomsten in een rekenkundige reeks, zoodat er in elk geval een tijdstip moet komen, waarop de aanwas der bevolking die der middelen van bestaan zoover heeft over- troffen, dat gebrek ontstaan moet. Een meer hoopvol ‘beeld der toekomst gaf Кворотктх in zijn werk: „Het aanstaande tijdperk van overvloed,” waarin hij uiteenzet hoe door gebruik maken van meer intensieve wijzen van land- en tuinbouw de productie van den bodem zoo onver- wacht en zoo aanmerkelijk kan worden uitgebreid, dat dezelfde bebouwbare aarde nog oneindig meer individuen zal kunnen onderhouden. Hij haalt voorbeelden aan van tuinders in de omstreken van Parijs, die door oordeelkundige vruchtwisseling. zaadkeuze, bemesting en bewerking niet alleen van hun klein stukje grond groote hoeveelheden gewassen winnen, maar nog ieder jaar vette tuinaarde kunnen verkoopen en ontleent aan dit en aan meerdere voorbeelden de slotsom, dat het mogelijk moet zijn om met de nu in cultuur gebrachte aarde nog oneindig veel meer bewoners te voeden. Dat dit niet onmogelijk is, bewijst o.a. de suikercultuur op Java, die er in geslaagd is, alleen door toepassing van rationeele werkwijzen de gemiddelde opbrengst aan suike per vlakte-eenheid meer dan te verdrievoudigen en nog steeds voortgaat op den weg der verhoogde productie. . Wij zien hier dus twee geheel van elkander afwijkende uitspraken, doch mogen niet uit het oog verliezen, dat in de 100 jaar, die tusschen hen in liggen, de scheikundige weten- schap zulke onverwachte vorderingen heeft gemaakt en nieuwe bronnen van productie heeft ontsloten, dat de uitspraak van Marries, die natuurlijk gebaseerd was op de toestanden van zijn tijd, toen-de nieuwe toepassingen niet bekend waren, niet — 103 — zonder meer op onze hedendaagsche toestanden kan worden toegepast. Een der eerste diensten, die de scheikunde en hare be- oefenaren aan de menschheid bewezen hebben, wat betreft de vermeerdering van het disponibele voedsel, is wel de studie der samenstelling der voedingsmiddelen voor de planten en de daardoor afgeleide bemesting met geconcentreerde meststoffen. Door de toepassing van guano, salpeter, opgeloste phosphaten. en kaliverbindingen is het gelukt om de voortbrengingskracht van reeds in cultuur zijnde gronden te verhoogen en andere tot heden onbebouwbare stukken tot voortbrengen geschikt te maken. Nu is het evenwel zeer goed mogelijk, dat we niet steeds kunnen voortgaan met op deze wijze de productie te vermeer- deren, omdat wij niet alleen van de inkomsten leven, maar misschien bezig zijn ook het kapitaal te verteren en dus te eeniger tijd tot een catastrophe moeten komen, zoo wij niet bijtijds van koers veranderen. Het is een bekend feit, dat de groote uitbreiding der productie van landbouwgewassen dateert van de aanwending van kunstmeststoffen, die uit hun lang- durige rust in de beddingen, waarin zij verscholen waren. Wakker geroepen in belangrijke mate hebben ere om de productiviteit уап den bodem te verhoogen. Dit is wel cen punt, dat al onze aandacht verdient, want wanneer het blijkt, dat deze beddingen uitgeput raken, dan is vanzelf de verhoogde productie slechts tijdelijk en is de nu geconstateerde stijging aan een vertering van ouds op- gestapelde voorraden en niet aan een geregeld doorgaande bron van voedingsstoffen voor den plantengroei te danken. Wat een der hoofdmeststoffen, de stikstofverbindingen aan- gaat. zoo wordt er behalve met plantaardigen en dierlijken afval uit het land zelf veel gemest met Chilisalpeter en met Zwavelzure ammonia. De salpeter komt uit uitgestrekte lagen in Zwid-Amerika, die eeuwen tijd hebben vereischt om te ontstaan en nu in afzienbaren tijd zijn lediggehaald. Volgens — 104 — sommigen zou men na 20, volgens anderen eerst na 30 jaar de salpeter uit Chili hebben verbruikt, wanneer het verbruik zoo blijft als nu, maar in elk geval is het tijdstip, dat we niet meer op de salpeter zullen kunnen rekenen, vrij aan- staande. De Peru-guano, die de eerste hulpmeststof is geweest, welke op groote schaal werd aangevoerd, is de salpeter al vooruitgegaan en wordt tegenwoordig slechts in zeer beperkte mate meer aangevoerd. Пе gasfabrieken еп cokesbranderijen leveren groote hoeveelheden zwavelzure ammonia en hoewel ook daarmede een in den bodem verborgen kapitaal wordt. opgeteerd, is dat iets, waarover wij ons niet al te ongerust behoeven te maken, want als het zoover mocht komen, dat de steenkool opraakt, dan ondergaat onze samenleving 400 groote veranderingen, dat een tekort aan een stik- stofhoudende meststof wel een der minste vraagstukken zal zijn, die ons zullen bezighouden. In ieder geval is het tot heden slechts een klein deel van de in de steen- kool voorhanden stikstof, welke gewonnen wordt, n.l., alleen die uit de kool, die voor het bereiden van gas of van cokes wordt gebezigd, terwijl het grootste deel der steenkool voor verwarming of voor de industrie gebruikt wordt en haar stikstof bij de verbranding onherstelbaar verliest. Waar dus nog zooveel stikstof, die in den loop der tijden in de vergane plantenresten in den bodem is vastgelegd, ongebruikt wordt prijsgegeven, zoo zullen we ons nog maar niet ver- ontrusten, wanneer hier of daar eens een bedding met stikstof- houdende stoffen, die eenigszins gemakkelijk toegankelijk zijn, in korten tijd wordt geledigd. Het zou evenwel kunnen zijn, dat er een nieuwe beweegkracht werd gevonden, zoodat wij de steenkool niet meer noodig hebben, waardoor de prikkel tot het zoeken van steenkoollagen ophoudt en dus deze bron van stikstof nict meer zou vloeien. In dat geval hebben we nog een onuitputtelijken voorraad stikstof in de at- mosfeer en is het alleen nog maar de vraag om die op indus- trieelen weg te binden en voor de plantenvoeding in geschikten vorm over te brengen. Zooals de stikstof in de atmosfeer — 108 — voorkomt is zij voor de hoogere planten van geen nut en is zij niet assimileerbaar; wel kunnen vele planten met behulp van in hunne wortels huizende lagere organismen atmosferische stikstof vastleggen, maar die hoeveelheid is toch betrekkelijk gering, zoodat de groote hoeveelheid stikstof uit de lucht slechts voor een zeer ondergeschikt bedrag aan den planten- groei ten goede komt. Het is dan ook niet te verwonderen, dat er vele pogingen aangewend worden om op chemische wijze de stikstof uit de lucht te fixeeren en dienstbaar te maken. Het schijnt, dat men daarin op bevredigende wijze geslaagd is door van zuurstof beroofde lucht bij hooge tempe- ratuur over calciumcarbide te doen strijken. Er ontstaat dan een product, dat men den naam van kalkstikstof heeft gegeven en in zuiveren toestand chemisch uit calciumcyaanamide bestaat. Met oververhitten waterdamp en ook bij verweering in den bodem gaat de stikstof over in den vorm van ammoniak, zoodat op deze wijze de atmosferische stikstof technisch in ammonia kan worden omgezet. Proeven met deze stof genomen bewezen, dat de waarde dezer stikstof gelijk staat met 96 */ van die der salpeter-stikstof, daar bij de verweering en nitrificatie een deel der stikstof in niet assimileerbaren vorm verloren gaat. In het groot is de bemesting met kalkstikstof nog niet toegepast, maar zelfs al mocht nu juist deze stof niet aan de verwachtingen voldoen, dan lijdt het geen twijfel of het zal gelukken de stikstof uit de lucht te fixeeren en dan is de voorraad stikstof onbeperkt en zal die uitvinding meer dan eenig andere strekken om het voortbrengend vermogen van den bouwgrond aanmerkelijk te verhoogen. Кеп tweede kostbaar voedingsmateriaal voor de plant is het phosphorzuur, dat eveneens in de laatste tijden uit de eeuwenoude beddingen wordt opgedolven en voor den land- bouw aangewend. In vele landen worden de bestaande lagen van phosphorzure kalk, die menigmaal uit resten van vogel- beenderen gevormd zijn, uitgegraven en met zwavelzuur op superphosphaat verwerkt, hetgeen ook weer als een vertering 406 = van-het aanwezige kapitaal zou kunnen worden aangemerkt, waaraan te eeniger tijd een eind kan komen. Voor een 25 jaren. werd echter een nieuwe bron van phosphorzuur ontdekt, die sedert mild vloeide en nog lang niet uitgeput is. Het was ondoenlijk om sommige ijzerertsen te verwerken vanwege hun hoog gehalte aan phosphorzuur, dat bij de verwerking in phos- phorus overging, die zich met het ijzer verbindt en het bros maakt. Door bij het hoogovenproces van een sterken kalktoeslag gebruik te maken, waardoor een basische slak ontstaat, werd het mogelijk het ijzer van phosphorus te bevrijden en smeed- baar te maken. De slakken in ruime mate verkregen hoopten zich op, totdat het bleek dat zij, hoewel een stabiele verbinding van kalk en phosphorzuur vormende, in fijn gepoederden toestand zeer gemakkelijk hun phosphorzuur afstaan. Dit gaf aanleiding om zorgvuldig de basische slakken te ver- zamelen, zeer fijn te malen en als meststof te gebruiken, die dan ook. goede resultaten geeft en het schrikbeeld van uitgeput raken van den phosphorzuurvoorraad weer voor langen tijd. verbant. | Е Het derde voedingsmiddel, de kali, wordt in zeer groote hoeveelheden in de Stassfurtsche bergwerken aangetroffen en geéxploiteerd en naar alle oorden der wereld verzonden. De lagen, die nog onaangetast zijn, beslaan groote oppervlakten еп vooreerst behoeft er geen vrees te zijn, dat de toevoer 200 ophouden, reden waarom wij nog niet al te zuinig op de afvalstoffen behoeven te zijn. Komt evenwel de nood aan den. шап, dan kan er nog genoeg kali aan stoffen onttrokken worden, die nu onbenut weggeworpen worden, waarvan 0.4. goed voorbeeld is de uitgeputte melasse der suikerfabrieken, waarin alleen op Java jaarlijks ruim 100.000 pikol kali in zee wordt geworpen en zeer gemakkelijk te winne» zoude zijn. Behalve deze indirecte wijzen, waarop de scheikunde voor- ziet in de behoeften die de landbouw heeft aan meststoffen, die de natuur niet vanzelf oplevert. komt hier nog en we in hoofdzaak de vraag ter sprake of men van de synthetische scheikunde de directe bereiding der voedsels zal kunnen — 107 = verwachten -buiten den landbouw om. en dan 15 het antwoord tegelijkertijd. bevestigend еп ontkennend. -Ontkennend . in dien zin, dat het niet gelukken zal een stuk vleesch of een aardappel kunstmatig voort te brengen en bevestigend in zooverre dat de scheikundige wetenschap in vele gevallen op scheikundigen weg snel en met weinig kosten stoffen kan bereiden, die uit planten gewonnen producten kunnen ver- vangen, zoodat er meer geproduceerd kan worden, dan wanneer wij alleen op de agricultuur aangewezen waren. Het is een telkens in de couranten opduikend verhaal, dat het nu den een dan den ander gelukt zou zijn om een voedsel samen te stellen, dat zoo intensief de voedende kracht van de voedingsmiddelen zou bevatten, dat een lepeltje of een pastille daarvan een maaltijd voor een heelen dag zou op- leveren, waaraan dan gewoonlijk allerlei beschouwingen worden vastgeknoopt. Het spreekt vanzelf, dat dit onmogelijk is, daar voeding niet gediend is van een kracht, zooals warmte of electriciteit, maar van stof of substantie. Het is niet de voedende kracht van vleesch of brood, die wij tot ons nemen еп die:desnoods in geconcentreerden vorm in een pastille zou kunuen worden tezamengebracht, maar het is noodig, dat we het volle gewicht aan voedingsstoffen nuttigen om evenwicht te verkrijgen met het stofverlies, dat we voortdurend door onze stofwisseling ondergaan. Het is dus onmogelijk, dat we, zooals dit wel in luimige verbalen wordt voorgesteld, ons maal doen met ееп of ander synthetisch poeder, maar afgezien daarvan is het ook zeer onwaarschijnlijk, dat een geheel uit in het laboratorium bereide chemische stoffen bestaand diéet als geregeld voedsel zal dienen. Volgens vele onderzoekingen is het vastgesteld hoeveel vet, koolhydraat en eiwit noodig zijn om in leven en gezondheid te blijven, maar dan wordt er verondersteld, dat die hoeveelheid niet alleen genuttigd, maar ook opgenomen en geassimileerd wordt en dan zijn er twee redenen, die opneming bij synthetisch voedsel onwaar- schijnlijk maken. Vooreerst is het een vereischte van een voedsel, dat het smakelijk is, want van onsmakelijk voedsel — 108 — wordt niet zooveel genomen als van smakelijk en verder wordt het ook niet zoo goed verteerd, en wanneer men dan zijn dagelijksche portie in een onsmakelijken vorm zou krijgen dan zou de eetlust spoedig vergaan en de werking der in- gewanden zou. eveneens verslappen. En zoolang het niet gelukt de voedingsmiddelen synthetisch in den vorm van een gebraden stuk vleesch of een gebakken brood te krijgen, zullen we van die voedsels niet veel profijt hebben. Behalve deze reden is er nog een veel gewichtigere, waarvoor ik mij een kleine uitweiding moet. veroorloven. Volgens de theorie van vax ст Horr en van LEBEL kan men zich een koolstofatoom voorstellen als gelegen in het zwaartepunt van een viervlak of tetradeder met elk zijner vier bindingsgelegenheden naar een der hoeken gericht. Zijn.er twee of meer van die vier bindingsgelegenheden aan gelijkwaardige groepen of elementen gebonden, dan krijgt men een symetrisch molecule en er is daarvan slechts een isomeer mogelijk. Zijn echter al die groepen of elementen verschillend, dan noemt men het molecule asymetrisch en dan zijn er steeds twee isomeren mogelijk, die volgens de theorie niet gelijk ` doch elkanders spiegelbeeld zijn. | Nu zijn de meeste producten van het leven en Ше, welke wij voor de instandhouding daarvan noodig hebben, rijk aan dergelijke asymetrische koolstofatomen en wat zonderling 15 zij zijn alle slechts in een der isomere vormen aanwezig ей nooit in beide tegelijk en dit juist maakt het groote verschil uit tusschen de vorming der ingewikkelde organische stoften uit de natuur en door chemische synthese. Wanneer in het laboratorium uit symetrische stoffen asymetrische gevormd worden, dan ontstaan steeds beide spiegelbeelden tegelijk en het kost dikwijls groote moeite om ze te scheiden; in de natuur is dat anders, daar ontstaat er slechts een, zoodat de natuur asymetrisch werkt. eze zaak is voor de suikersoorten vooral door FISCHER 409 = met zorg bestudeerd, zoodat we ons nu voor de voorbeelden alleen tot de suikers zullen bepalen. Wanneer men eenmaal een asymetrische groep heeft en men verbindt daaraan een andere groep dan blijft het geheele systeem in dezelfde richting asymetrisch, gaat men steeds voort dan blijft men een asymetrisch lichaam houden en zou men ten slotte de oorspronkelijke groep er weer uithalen, dan blijft het restant als een nieuwe groep over, die evenzeer asymetrisch is in denzelfden zin als de oorspronkelijke. Op die manier kunnen we ons de vorming van de eenzijdig asymetrische koolhydraten in de plant denken. Het chlorophyl bestaat uit vele asymetrische groepen; neemt dat koolzuur en water uit de-atmosfeer op om daar de condensatie-producten uit {е vormen, waarmede het zieh verbindt, dan volgt uit bovenstaande, dat deze eveneens asymetrisch zijn en als die koolhydraten later weer losgelaten worden, dan is het duidelijk, waarom die alle eenzijdig zijn en er niet tevens het spiegelbeeld is ontstaan, zooals bij eenvoudige beschouwing voor de hand zou liggen. Nu is het nog wel niet duidelijk waarom het chlorophyl ook niet in twee optisch tegenover- gestelde maar overigens gelijke vormen bestaat, maar dat is iets, dat de waarneming ons leerde, dat niet het geval is, zonder dat de reden blijkt. Het is zeer wel mogelijk, dat b.v. op een andere planeet de tegenovergestelde richting de bovenhand heeft gekregen, waardoor daar alle samengestelde grondstoffen chemisch geheel gelijk met de onze zouden zijn, doeh in configuratie geheel verschillend. Nu is het de vraag, wat dit met ons onderwerp te maken heeft en het zal blijken. dat dit van groot belang is. Fischer vond, dat alleen de in de natuur voorkomende suikersoorten door gist kunnen worden veranderd in alcohol en suiker, doch dat gist geen werking oefent op de isomeren van ееп andere configuratie. Hetzelfde verschil werd Opge- merkt ten opzichte van de werking van enzymen op verschil- lende suikersoorten. De invertase van de gist kan wel saccharose inverteeren == 210 = en ook maltose, daarentegen wordt melksuiker er niet. door aangetast, daarentegen inverteert emulsine snel en krachtig d melksuiker en laat daarentegen saccharose en maltose onaan- | geroerd. Hetzelfde verschil wordt opgemerkt in де werking dezer fermenten tegenover isomeren van kunstmatige gluco- siden, die al of niet worden aangetast naarmate de stereoche mische vorm der moleculen met dien der fermenten overeenkomt, FISCHER gebruikt het beeld van een slot en een sleutel, die wel op elkander passen als de uitsteeksels van den een juist in de holten van het ander passen, maar niet wanneer zij elkanders spiegelbeeld zijn. Uit proeven door verschil — А schillende lende onderzoekers genomen met voedering van verschillen suikers bleek het, dat alleen de vergistbare suikers glycogeen = konden opleveren en dus geschikt waren om door de fermenten van het dierlijk lichaam te worden veranderd in assimileer- bare producten. RE: Wanneer het dus al mogelijk zoude zijn om op N e tischen weg samengestelde voedingsmiddelen te bereiden, dan zouden we veel kans hebben om steeds bij het product, dat 5s isomeer wij wenschen, evenveel van het voor ons nuttelooze 150266 ` te verkrijgen, dat vooreerst evengoed grondstof gekost heet en dan nog veel moeite vereischt om verwijderd te ee wanneer we de kans niet willen wagen zulk een Раме : ballast op te nemen, die toch niet voor assimilatie geschik 15 en het lichaam onnoodig en gevaarlijk belast en die Een derde zeer gewichtige reden, waarom het niet waarsch} lijk is, dat we ooit tot synthetisch voedsel zullen komen, 1 dat het veel te duur zou worden. Rekent eens hoeveel voedsel er iederen dag noodig is en bedenkt welke reusachtige ge : chen die te bereiden en ten slotte welke laties dat zou vereis massa g daarvoor of 7 cent maken als men n andere materialen zijn dun gelijken met de kosten, di zulke samengestelde verbii : i n. rondstof, die toch ook ergens vandaan moet kome idingen zouden komen. noodig zou zijn. Een kilo suiker kan men voo | iet al te zeer op de kwaliteit ща : rder. maar їп geen geval te = | | е op de synthetische bereiding Al — РЕНО РЕД i Do C ETE — 1 — Nan een directe vermeerdering- van voedingsstoffen door opbouw in het laboratorium is van de scheikunde niets te verwachten, maar wel van een indirecte, hetzij door bereiding van chemische stoffen, die nu uit de planten worden getrokken. hetzij door nabootsing van sommige speciale, moeielijk verkrijg- bare producten door goedkooper langs anderen weg verkregene, met bijbehouding van intrinsieke waarde en voedende kracht, dus in het kort gezegd hetzij door synthetische bereiding van enkele plantenstoffen of door het bereiden van surrogaten voor zeldzame of dure voortbrengselen. _ Van het eerste geval is een sterk sprekend voorbeeld de bereiding van kunstmatige medekrapkleurstof en van de kunstmatige indigo. Voorheen was de medekrap de eenige bron voor alizarine en groote uitgestrektheden grond werden in beslag genomen voor de cultuur daarvan, totdat па. де ontdekking der bereiding van kunstmatige alizarine, die veel goedkooper en in onbeperkte mate kan geleverd worden, de medekrapbouw geheel verdween en de grond voor andere gewassen gebruikt kan worden. Wellicht zien wij onder onze oogen hetzelfde geschieden met de indigo. Tot voor korten tijd was de indigoplant de eenige bron dezer kleurstof, wel is waar werd er in het laboratorium hier en daar uit weten- schappelijk belang een kleine hoeveelheid kunstmatige indigo bereid, maar dit had geen beteekenis, totdat voor een tiental jaren in Duitschland op zeer groote schaal synthetische indigo werd bereid, die niet, gelijk men їп den aanvang vermoedde, een concurreerende blauwe kleur, maar inderdaad de werkelijke indigo op kunstmatige wijze bereid was. Of deze juist dezelfde uitwerking heeft als de natuur-indigo en of het mogelijk is, zoo dit niet het geval is, deze te verbeteren of te veranderen. zijn punten. die ons te ver zouden voeren als ook de vraag of de bereidingswijze niet zoo kostbaar is, dat de natuur- indigo toch nog het veld behoudt, maar in ieder geval 15 het weer een voorbeeld hoe de scheikunde voortgaat de maat- schappij onafhankelijk van den landbouw te maken en hoe door het vrijkomen van uitgestrekte oppervlakten grond veel — 113 — meer ruimte wordt gelaten voor de teelt van voedingsstoffen. Voor dengeen wien het treft is zulks natuurlijk hoogst onaange- naam en hij zal wel de laatste zijn om met bewondering den vooruitging der chemische synthese te beschouwen, maar in den natuurlijken loop der dingen en uit gezonde principes van economie is het veel rationeeler, dat een bouw grond 30 pikol padi opbrengt dan 100 pond indigo. terwijl de rest van het gewonnen plantenmateriaal ongebruikt blijft. Wij zien uit dit voorbeeld goed en duidelijk beperkt het gebied, waarop de synthetische chemie met vrucht werkzaam kan zijn, tevens en landbouw ontlastende. Wij moeten dat niet zoeken in het vervaardigen van grondstoffen of goedkoope zaken van dagelijksch gebruik, maar uitsluitend in de bereiding uit levenlooze objecten van die dure en kostbare stoffen, waar- van een plant slechts zeer weinig bevat en die dus voor een zeer kleine opbrengst onevenredig groote oppervlakten grond vereischen. Als voorbeelden noem ik de bereiding van alcaloïden, van etherische oliën, van reukwerken. van zijde enz., die nu alle direct of indirect uit planten worden gewonnen, schaarsch en kostbaar zijn, maar door fabriekmatige bereiding veel goed- kooper en overvloediger zouden kunnen worden geleverd. у In die richting Кап en zal er nog veel gedaan worden en ieder, die kostbare plantenproducten vervaardigt, kan op zekeren dag verrast worden door de tijding, dat zijn werk overbodig is geworden en dat in chemische fabrieken 200 artikel op grooter schaal en goedkooper wordt vervaardigd. Sedert jaren zijn tal van scheikundigen bezig om zoo al nie chinine zelf te bereiden, toch een aantal lichamen samen t? stellen, die de therapeutische werking dezer stof bezitten. Uit dit streven zijn de verschillende, lichaamstemperatuur verlagende artsenijmiddelen ontstaan, zooals de antipyrine: antifébrine, phenacetine enz. en het is niet onmogelijk, dat eenmaal uit de bekende grondstof der chinoline en pyridine- basen, de Dippelsche olie, een kunstmatig alcaloïde, te voor schijn komt, dat de eigenschappen van chinine vertoont ёй — | | dii а dat ons van de kinacultuur onafhankelijk maakt. Nogmaals gezegd is het voor onze streken niet te hopen, dat zoo iets geschiedt, maar wanneer het in den loop der omstandigheden ligt, dan zal geen uitvinder uit medelijden met een cultuur en de daarin gestoken kapitalen, aarzelen om van zijne vinding een zoo uitgebreid mogelijk gebruik te maken. Hetzelfde geldt ook voor de cocaine, de morphine en meer van derge- lijke artsenijmiddelen, hoewel de hoeveelheden, die daarvan noodig zijn voor de behoefte niet van dien aard zijn om tot een kostbare en langdurige studie en moeilijke experimenten aan te moedigen. Uit coniferine, een bestanddeel van den denneboom heeft men vanilline bereid, het riekende bestanddeel van de vanille en geheel daarmede identiek, dat dan ook veel goedkooper verkregen wordt dan uit de plant en veel gebruikt wordt. Wel is waar is de geur niet zoo fijn en, naar men zegt, niet Z00 blijvend als van de natuurlijke vanille, maar dat neemt niet weg. dat de kunstmatig bereide stof veel gebruikt wordt en alweer een deel der natuurlijke vanilline verdringt. Nu moet men dit niet te letterlijk opvatten en meenen, dat, wanneer er nu eens geen kunstmatige vanilline bestond, er evenveel van gebruikt zou worden en dat dat meerdere door den landbouw. zou zijn geleverd. Dat is geenszins het geval, want zooveel vanille zou er nooit geweest zijn en het verschil zou alleen zijn geweest, dat menigeen, die nu lek- kernijen met een vanillesmaakje heeft gebruikt, er dan een andere specerij voor had genomen of zijn snoeperij niet had gereed gemaakt, dus verre daarvan dat die chemische ver- overingen aangemerkt moeten worden als afbreuk doende aan het algemeen welvaren, kan men ze beschouwen als de pro- ducten te brengen onder het bereik van velen, die er zich anders yan hadden moeten spenen. Laat ons in dit verband even het salicylzuur beschouwen. In de natuur komt het voor in de olie van Gaultheria en in de wilgebast, maar in zulke kleine hoeveelheden, dat deze stof, als er geen andere grondstof te vinden was, steeds ” LXV. : u 114 — een curiositeit was gebleven. КотвЕ vond een methode uit _ om dit zuur op technische wijze uit phenol uit steenkoolteer te maken en daardoor werd het mogelijk om van de belangrijke — technische en therapeutische eigenschappen dezer stof partij te trekken en daardoor het maatschappelijk vermogen belang- 3 rijk te vermeerderen, hetgeen, ofschoon het zuur en zijne eigenschappen bekend waren. nooit zoude mogelijk geweest zijn, als alleen de beide genoemde planten als voortbrengers hadden moeten dienst doen. Op groote schaal wordt citronel- olie naar Europa gezonden, waar men er den geur der viooltjes en meer fijne parfumerieén uit bereidt, voor wier bereiding uit de plant zelf zooveel viooltjes noodig zouden zijn geweest, dat er bij geen mogelijkheid genoeg zouden kunnen worden aangeplant om in de thans bestaande behoefte te voorzien. 