VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
. Brief van eenige Rhynlanders aan den Lief bebber der Water- loopkunde. Alom te bekomen, 12 bladz. in groot o&avo. Eermaals zag men, voor al in ’t Rivierkundige, dat de M Theoretici en Praâici elkander niet gereedlyk konden verftaan 5 en dat de Theoretico - Praĝici , die de Befchouwing fteeds met de Beoefening hand aan hand doen gaan, ter oora zaake van de verfchillende omfpdigar den die in aanmerking komen, °t niet ligt eens worden, Een nieuw voorbeeld hier van leveren ons, in deeze dagen, ettelyke Schriften, die bee trekking hebben „tot het verbeteren der ontlastinge van Rhyn. lands Boezemwater; en veelen fchynen niet zonder reden te dugten , dat de verfchillende denkbeelden daar omtrent het ftuk zelve , ten nadeele van ’t Vaderland , fleepende zullen houden. Intus(chen kan °t egter zyne nuttigheid hebben, dat ieder deskundige zyne gedagten over dit onderwerp voora draage; en men elkańder dus gelegenheid geeve, om ondere fcheide projecten te famen te vergelyken. Veelligt heeft het, nog wel eerder dan men hoopt, ten gevolge; dat de-Theorie en de Praĝyk zig eenftemmig bevinden, als men behoorelyk let op de uitzonderingen, welken de befchouwende regels ly den, en die men in de beoefening zelve in agt heeft te neen men ; wanneer de Pradicus den Theoreticus zal toevallen, en de laatfte den eerften te gemoet komen; ’t welk de Theoretico- Pra&ici mogelyk nader tot elkander zal brengen; en hen ge- zamenlyk de handen in een doen (laan, om een alleszins uit- ~ voerlyk projgg? , ten algemeenen genoegen , op te maaken, — 7 Uit dien ho is °t ook niet af te keuren, dat een Liefhebe ber der WaSloopkunde zyne Aanmerkingen, waar van wy Onlangs gewaagd hebber (*), vervolgt ; om dezelven , fchoon . z (*) Zie boven bladz, 171. AANMERKINGEN OP REYNLANDS BOEZEMWATER., ¿ts ve van zommigen niet gunftig beoordeeld zyn, verder voort te zetten, ter nadere ontdekkinge van de oorzaaken der gee breken van onzen Waterftaat. | Hy vangt dit Vervolg aan met eenige opheldering van fome mige bedenkingen op de voorgaande Aanmerkingen. Dezelve raakt meerendeels dezulken , die de Theorie te laag fchatten { en ter loops ftelt hy eene onoplettendheid op rekening van de Schiryvers der Letser-Oefeningen; waaromtrent wy nog- tans kúnnen zeggen, dat de Autheur, fchoon hy, (gelyk hy zelf betuigt, ) , gewoon zy langzaam te leezen en tusfcheń beiden veet te denken ” , ons gezegde niet met de vereischte oplettèndhieid , of wel in eene kwaade luim , fchiyrit geleezen te hebben; doéh “tis der moeite niet waardig onze Leezers hier mède op te houden, Van meer belang is het geen hy if deeze afdeeling. nog bybrengt, wegens de nuttigheid van dé diepten der Killen of Känaalen , ter fpoediger overbrenginge van het wâter van de eene plaats op de ander, dat hem dè volgende ftelling aan de hand geeft. ,, Zo veel wy de Canaa len verdiepen , even zo veel minder fnelheid hebben onze wae teren noodig om ceteris paribus in denzelfden tyt, met gelyke quantiteit 'er door te loopen. Terwyl wy enkel en alleen door die verdieping , het vermogen van die zelfde bepaalde gorzaak - der beweeging van het water vergrooten , en dus boven dien in ftaat ftèllen , om aan een grootere masfa van water een grootere fnelheit mede te deelen , die in de ‘wortelrede van dese zelfs diepte vermeerdert”, Vervolgens bepaalt onze Schryver zich tot een onderzoek naar de kleinfte behoorlyke capaciteit van horizontale Cana len , met betrekking tot Sluizen , door welken zy afgetapt moeten worden; en naar de gevolgen , die uit de disproportie daar van natuurlykerwyze ontítaan moeten 3 dat hy voorts op de waterloozing van Rhynland langs het Spaaren toepast, s Men vint; zegt hy, in verfcheide gefchriften aangeteekent , dat Rhynland eertyds zyn water enkel door het Spaaren loose de, en dat wel alleen door de Kolkfluys te Spaarendam. Die waterloozing op het Ye fchynt toen vry voldoende geweest te zyn; nademaal het groot Waterfchap van Woerden, in den - Jaare 1363, den zelfden weg gezogt „en nog twee Sluizen te Spaarendam heeft doen maaken. telyk voor gevolgen van de vermeerdering der Sluyzen te Spaz» rendam te houden; ten minften als men vast mag ftellen , dat de capaciteit van het Spaaren in Haarlem, ter dier tyd niet veel grooter geweest zy , dan die thans is ”. Hier aan hegt de Opfteller deezer Aanmerkingen wyders, eene befchuuwing van de oorzaak en wyze van Aanflyking van Baaijen , Inhammen of Zeeboezems, in welken Eb en Vloed gaan, En deeze befchouwing overbrengende op de Sluizen by alfwegen aan het Ye,doet hy ons het volgende opmerken. Ie 3 Wy weeten, dat deeze Sluyzen denzelfden boezem aftappen , met de Sluyzen van Spaarendam , en bygevolg hun water dat ze loozen , aan die van Spaarendam beneemen. By- gevolg de fchuuring der Spaarendammer Sluyzen op het Ye verminderen , en op het Ye verfcheide nadeelen bewerken. (2.) Wy weeten, dat ze in een diepen Bogt of Inham ge- plaatst zyn, dic uit zyn aart en ligging by uitnementheid tot aanflyking gefchikt is. (3) ’t Is bekent, dat de Sluyzen op Halfwegen niet dagelyks, maar alleen by zommige tyden tot loozing gebruikt worden : bygevolg geen geule tot een doortogt naar de éngte van de Volewyk diep kunnen houden; en daar om op het Ye verfcheide nadeelen bewerken moeten; [van welke nadeelen in dit, gelyk ook ín’t voorige geval , de Schry- ver alvoorens melding gemaakt heeft] (4.) Leeren de waat- neemingen te Spaarendam en Zwaanenburg, dat op Halfwe- gen de Ebben minder verval maaken , en doorgaans 4 duimen hooger blyven dan voor Spaarendam ; zulks daar nog zo veel te minder, dan te Spaarendam, Sluysgangen zonder behulp van opzettende winden voorvallen kunnen. En eindelyk (5) dewyl de Sluyzen van Halfwegen genoegzaam onmiddelyk den wyden boezem van de Meer agter zig hebben , en inderdaad de voornaamfte Sluysgangen met fterke Zuidweste winden en ftormen aldaar gefchieden, die de wateren van de Meer niet veel minder dan die van het Ye beroeren; volgt, [uit het gee- ne OP RHYNLANDS BOEZEMWATER. A17 né alvoorens wegens zodanige omftandigheden gezegd is, } dat die Sluyzen-zeer krachtig tot totaal bederf van het Ye moeten medehelpen: dat door eene vermeerdering: dier Sluye. zen het bederf van het Ye verhaast zoude worden, en Rhyn- land zyne waterloozing op het zelve geheelen al verliezen. En dat het bygevolg, om het behoud van de Scheepvaart op het Ye en door het Spaaren, ten allerhoogften wenfchelyk ware , dat men die Sluyzen voor Rhynlands Waterloozing misfen konde; en op middelen bedacht ware, die te gelyk met de bezorging der noodige waterloozinge van Rhynland, ook tot verbetering der Scheepvaart op het Ye verftrekken konden 5 of ten minfte.tot voorkoming van het verdere bederf daar van medewerkten ”. |. Onze Schryver betuigt deeze zyne aanmerkingen over te pam aan ’t oordeel van kundiger Lieden; in hoop dat de inceriteit zyner poogingen verdienen mag , dat hem zyne dwaalingen, zo hy onverhoopt «de plank geheel mis zy; op eene befcheidene maar tevens bondige wyze aangetoond mo- gen warden. — . Kundige Liefhebbers zullen ze ongetwyfeld der overweeginge wel waardig oordeelen , en ‘er veelligt hier en daar iets in ontmoeten ‚dat hunne aandagt vestigt. En % is te hoopen , dat zy , zo ze zig omtrent het een en °t ander ‚niet voldaan vinden, een beteren weg zullen inflaan , dan eenie ge Rhynlanders , die een Brief, aan den Liefhebber der Wa- terloopkunde , gefchreeven hebben; welke zeer oppervlakkig en bits opgefteld is. Iemand, die in gevoelen van ons ver- fchilt , terftond te verdenken van eene al/erdiepf?e onkunde , of allerverregaandfle ontrouw , is zeker ten uiterfte haatlyk; en dan nog daar benevens niets te berde te brengen, dan ’t geen geer oppervlakkig is, en weinig of niets weezenlyk ter zaake doet „beantwoordt in geenen deele aan ’t gewigt van °t onder- werp. °t Is ter dier oorzaake niet vreemd , dat onze Schryver, in een Nabericht , by deeze Aanmerkingen gevoegd, zodanig een Brief ten grooten deele raillant, en voorts flegts als ter loops beantwoordt; nadien zulk eene fchryfwyze niets meer verdient. De zogenaamde Rhynlanders zwetzen niet weinig o hunne locale kennis; maar zo de Liefhebber der Waterloop >. kunde, naar hum oordeel, wat te hoog loopt met zyne Theo rie, zonder genoegzaame Praktyk te hebben; °t biykt, uit het geen ons in dit Nabericht voorkomt, dat zy, zo ze al eenige Prallyk hebben , hier te weinig gebruik maaken van de Theorie, en dat Men zig op hunne locale kennis niet geheel en al kan verlaaten: dezelve loopt ten minfte wel eens aan tegens - de berigten van zulken „ ge me voor Theoretico - Praêici 3 houdt, 418 AANMERKINGEN OP REYNLANDS BOEZEMWATER, houdt, en op wier locale kennis men zig, naar ’t toefchynt wel mag beroepen. Hier van bedient zig onze Schryver onder anderen , met opzigt tot het geen hy gezegd heeft; wegens de opbooging en verkleining van het Tes dat veelen, zo’ als ons meermaals voorgekomen is , wat groot toefchynt ; waarom. wy dit gedeelte van zyn Nabericht hier nag zullen plaatzen. à «> Eindelyk , zegt by, bedank ik hunne Edelen woor de one derrichting, dat ik de opboaging en verkleining van bet Te zo adlergrovelykst geëxaggereerd en vergroot beb. Dit daet my leed, en zou ook als een bewys van geen al te.goede trouwe Kunnen worden aangemerkt, Edoch niet vèn my, want dat bet Ye in ’t geheel 19ooo Morgens geftelt wort verkleint te zyn, heb ik uit de Tweede Verbandeling pag..7 Ia OVergeno- men. En myne bepaaling der ondiepten,’ of opdrooging van het Ye „berusten op pag. 6. van zeker antenticq. Rapport van Infpeétie en Peilings, op hooge en zeer gerefpeêteerde orders gedaan, in de Maand: van Mey 1771. Behalven dat ik de diepten nog een halven voet te groot beb gefteld, naamelyk zo als ze onder het Amfterdamfche peyl zyn apgegeevens en dat de peyl na genoeg een halven voet bovende gemiddelde hooge te der oppervlakte van het Ye gerekend wort”, JACOB SIMONSZOON de RYK. Treurfpel, Door L. W. van we - TER geb. van MERKEN. Te Amh. by P. Meijer 1774. Bee bailven bet Voorwerk B7 bladz, in oau. Y_F Oe bezwaarlyk het ook in zommige opzigten moge voore komen, gelyk wy onlangs gemeld hebben (*), de Ges chiedenisfen van onze Republiek op het Tooneel te voeren s °t is egter zo niet, of een recht dichtkundige geest heeft nog laan om ’er gelukkig in te laagen. Vroegere Stukken hebe n dit meermaals getaand, en bet hier ppgenoemde Treur {pel , door Hollands beroemdfte Dichteres vervaardigd, geeft æt cen nieuw bewys van, z Mejuffrouw ven Winter ontdekt ‚in de lotgevallen van den . Veerichen. Admiraal, de Ryk, bekend voor een der lofiykfte Verdeedigers van Nederlands Vryheid , eene welgefchikte - ftoffe voor een Nederlandsch Tooneel. Het gedrag van dien zoemwaardigen Amfterdammer verleent haar een eigenartig Onderwerp voor den Amiterdamfchen Schouwburg; daar men dit Stuk met zcer veel genoegen aangenomen heeft, om?er gee bruik van te maaken op °t nieuwgeftigte Tooneel, dat met : Janse ‚ Ç) Zie boven bl, 383. _ Je Se DE RIK TKEURSMEL. 449 luister uit de asfche van ’t oude te „woorfchyn is gekemen. Onze Dichteres voert deeze faele nit op.zodanig eene wyze, dat het niemand der thans keevende Nederlanderen , daar men anders in onge Vaderlandfche Treurfpelen go-zeer voor fchynt te dugten , eenigen aaïifieoot kurme geeven sen wy houden ons verzekerd „dat alle dezuiken , welken eenige famille betrékking tot die dagen , of de hier gemelde omftandigheden » mogen hebben, geen de minfte-reden zulten vinden , om ’er zig over te belgen. —- Voorts zullen de Liefhebbers van Taal-en Dichtkunde in °t algemeen, mitsgaders die van de Tooneel- kunde in °t byzonder, bun zegel van goedkeuring, over °t heel, ’er ligtlyk aanhangen; daar °t weezenlyke der Gelchiee denisfe „ in °t midden der fchikkinge.naar den eisch van een Tooneelftuk , zeer wel bewaard, en de verfchaidenheid der charaêters naauwkeurig gade geflaagen is; en ieders taal, in regel= maatig dicht, volkomen beanrwoerdt, zo wel aan ’. deftige en manlyke.als het sandoenkyke en tedere , na dat de byzondere omftandigheden vorderen. we Laat ons het beloop vant Stuk wat bepaalder nagaan ‚om zulks duidelyker op te merken. Elvire., de ‘Echtgenoot van den Spaanfchen Bevelhebber Mondragon , vreest voor haaren Gemaal ; adien de Laridvoogd de Reguefèns den Veerfchen. Admiraal de Ryk, bimen Genr ter dood dreigt te brengen , flaande de afweezigheid van Mosa, dragon; die zig, (by de overgave van Middelburg, op een gunítig verdrag,) voor de behoudenis van de Ryk, en vier anderê gevangenen aan den Prins verbonden had. Margaréta Hoofd, gehuwd aan de Ryk, komt met haaren Broeder, Min colaas -Nicolaaszoon- Hoofd , in die omftandigheden te Gent. Zy fmeeken Zhvire , om het ontflag van de Ryk, ook ter behou- denisfe van ea dr zelven , te bewerken; en deeze wenscht van harte niets anders; doch zy vreest meer dan zy hoopt 5 terwyl Mondrapon, dien zy egter reeds berigt van deeze gee Nr omftandigheden gegeeven heeft, zig nog by ’t Leger vindt. Reguefens ,intusfchen in zyne bedreiging volhardende , doet de Ryk uit deszelfs gevangenis komen , en voor hem verfehye nen. Hy tragt hem, zo door beloften als bedreigingen , te beweegen, om ’s Prinfen zyde te verlaaten , doch wrugtloos , daar hy betuigt, Al bood my Koning Phlips de helft van al zyn Staaten , Ik zou myn Vaderland niet om zyn gunst verlaaten, Hy fchenke aan Vleijers, die, uit haadyk zelf belang , 's Lands ramp gevoelloos zien A Pi aanzien , hooger rang. 4 420 Je 8. DE RYK T Ik haat den Koafng mer, welëer ten Graaf verkotens ‚ Zo ras hy maar de ftem der billykheid zel hooren; ‚Dit vry Gewest: voortaan niet door. geweld vertreed ; ‚. Geen yzren kluisters meer voor 'e volks geweeten fineed; Ops lot niet onderwerpt aan °t wetloos welbehsagen ~ Van vreemdelingen , die hun eigen nut bejaagen ; „Het oorlogsvolk herroept, dat ons zo wreed beftryd , . Ons van d' ondraagbren last der (chattingen bevryd ; De martelvuuren dooft; den balling gunt te keeren, ‘ En toont dat hy voortaan wil naar zyn’ eed regeeren; ` “ Dan heeft de Koning, in zyn gantfche heerfchappy , ‘Geen’ beter’ onderdaari noch trouwer vrierid dan my. * Doch zo aan onze elend geen uitkomst is te wachten; Geweetensdwang hier ’t volk als lamren wreed doet flagten, ~ En niemands eer of goed of leven veilig is; Zo alles biyven moet in dees gefteltenis , Verpymt ge u vruchttoos my voor zulk een Vorst te winnen. - Zyn rechten hebben uit daar die van 'r volk beginnen. „Ik ben myn Vaderlesd , in ’t aaklig cydsgewricht Waar in * zyn vryheid geld, myn trouw bet eerst verpligt. ‚’k Zal tot myn jougften (nik voor zyn behouduis ftryden , En vallen met myn Land, zo ik °t niet kan bevryden. Als Reguefens hem hier op te kennen geeft,’ dat hem zyne doodltraf onvermydelyk wagt , is zyne manmoedđige taal. De waarheid fpreid vergeefs haar’ heldere glans voor blinden. ‘De dood baart my geen’ fchrik; gy zult my vaardig vinden. - De Landvoogd bepaalt zig hier op, om des-Admiraals dood- vonnis ter uitvoeringe te laaten brengen, en. geeft naauwlyks gehoor aan ’t voorftel van Zlwire, om het zelve te (taaken 5 dat haar een nieuwen.aanflag doet beraamen. | _ -Elvire geeft vervolgens aan Margareta berigt van den onge- lukkigen uitlag haarer poogingen , mitsgaders van haar befluit tot eene ftoute onderneeming ter redding van de Ryk. Midde- lerwyl nadert de tyd „ dat het vonnis uitgevoerd zal worden, en men leidt den Admiraal reeds ter gerigtsplaatfe. Hier door erlangt Margareta, benevens haar Broeder, gelegenheid om hem, in t doorgaan cener gallerye, te fpreekcn. Dit levert in alle deelen een zeer aandoenlyk Tooneel uit; wel byzonder weet de Dichteres , in ’t zelve, de.manmoedigheid van de Ryk met zyne tederheid , kunftig en natuurlyk „te verknogten ; ter- wyl ze de driftiger gemoedsgefteldheid van Margareta tevens in derzelver eigen kragt voorftelt. == De Ryk gezegd heb bende, dat het Vaderland , in zyn kerkerhol , alleen het voorwerp van zynezugt was, zo valt Margareta hem in de rede , en zegt. Acht _ TREURSPEL. « 421 Ach! dacht gy niet san ons? > waar op het onderhoud aldus vervolgt. i DE RYK Laat u myn taal niet belgen, Gy kent myn tederheid voor u en voor myn telgen. De fiemel, die de deugd al vroeg of fpae beloont, Beloone uw liefde zo ftandvastig my betoond! Ik min u meer dan ooit. Ik min myn gryze Moeder. ’k Beveele u hooger Magte En gy, myn waarde Broeder, Die, zelfs met Iyfsgevaar, me in ’t uiter byftand bied, Verlaat myn huisgezin in zyne elende niet. Myn hart fteunt op uw trouw en op uws Vaders zorgen, Maar, ô myn Vaderland! uw lot is my verborgen. Ach! ik was Burger eer ik Kroost of Egaé had. nA Red, Hemel! red myn Land, verticht myn Moederftad ! Laat Amfterdam, tot nu zo onbedacht beraaden, Het fchoon der vryheid zien, haar gunst niet meer verfmaadent Verbreek de ketens der geduchte dwinglandy, En fticht den zetel van de vryheid aan het Y! \ Vaarwel, myn Echtgenoote! ik moet niet langer beiden, Omhels my voor het laatst. MARGARET A ’ Ik kan, ik zal niet fcheiden, ’k Verliet u nooit voorheen „en zworf van ftap tot flap, Ontzet van have en buis, met u in ballingfchap. ’k Ontzag gevaar noch ramp, om u ten troost te ftrekken, Ach! had gy nimmer my naar Amfterdam doen trekken, Ik had waarfchynlyk u voor grooter’ ramp behoed, Myn afzyn dompelde u in deezen tegenfpoed, De Hemel heeft u aan myn waanen weergegeeven, °k Wil met u flerven, nu ik niet met u kan leeven, DE RYK. Geliefde Hartsvrindin! verban dit wreed befluit. . De flag myns doods word door uw-waphoop niet geftuit. Gy hebt u tot dit uur met zo veel trouw gekweeten, ' Zoud gy, door fmart vervoerd, ons hulploos Kroost vergeeten, ` Dat, nu zyn Vader door de wreedheid word geflagt, Zyn’ troost en byftand van zyn trouwe Moeder wacht? Ik had my nooit gevleid op aarde u weêr te ontmoeten, ’k Omheisde u voor myn’ dood, Laat dit uw rouw verzoeten. MARGARET A Myn kinders zyn my waard , myn hart bemint hen teés, Maar ach! myn Echtgenoot, dat hart mint u nog meer. Verhoor myn jongfte beé. Laat my den troost niet derven Van met u door * geweld op d' eigen fond te fterven, ‘N 428 | Je S DE RYK" DE RYK, Sersydt Helaas! wie ftelpt dien. rouw? ’ * Tegen Margareta. ` Myn dierbre Margareet | Verzwaar myn onheil niet. Verberg me u harteleed „. - Hebt ge ooit voorheen my blyk van uwe trouw gegeeven.… … ‚ MARGARET A Thans toon ik u myn trouw. Wy zullen t'(amen (heeven. Hunne hartstogt klimt: geftadig hooger, en vervoert haar déte maate, dat ze het redesgebruik: als: verlieze; het welk de Ryk s ten einde verder onheil voor te komen , beweegt om het laate fte affcheid vár Haar te neemen. | DE RYK | Ach! laat-de.reden óp uw hartstogt triomfeeren ! Vergun myn vlotte ziel in °t uitertte uur den troost __ Dar gy u-zelf verwiút. Leef voor ons dierbaar Kroost, Verzacht door uwe zorg de droef heid van myn Móeder, ° Ik kus a voor het laatst, De Hemel zy uw hoeder! MARGARET A, Myn Weêrhelft | myn de Ryk! De droefheid breekt myn hart ! Dank, Hemel! ach! gy.red me... Margareta :beewykt , en word in °t nederzygen door Hoofd ‚al krielende-onderfieund: De Ryk wotdt woórts-uit-de-galiety geleid, neemt ter loops afichieid:van Hoofd, en beveelt hem zyne Gade en Kinderen , waarop deeze de Ryk-naoogende zegt. Grootmoedige ! beveel uw ziel in °s Hoogften hand, ' En leef gelukkiger in beter Vadertaûd ! Zo hoopeloos eindigt het derde Bedryf; maar in * vierde Bedryf, dat een aanvang’ neemt met de fmertiyke droef heid van Margareta, door Heofd opgebeurd , ‘verftaat men dat Ekvire , door haaren invloed op het Krygsvalk , den Admiraal van ’t íchavot gered ‘heeft, Zy geraakt daar op in een fcherp ge- fprek met Reguefens , die zulks zeer euvel opneemt, en waar omtrent zy zig verdeedigt. In °t midden van dat gefprek ver- fchynt Mondragon , zo even in Gent gekomen; hy pryst de daad zyner Gemalinne, en verkrygt, na eene hevige redete wisfeling met den mh E » het ontflag ván den Ádmiraäl, Deeze op vrye voeten gefteld, bemerkt terftond dat hy ak leen ontflaagen is, en dat de vier anderen , voor welken Moe dragon zig insgelyk verbonden had, gevangen blyven. Dit doet hem befluwiten, om by Mondragon aan te dringen, op het getrouw volvoeren.van zyne belofte; en te eifchen, dat ook de vier andere gevangenen geflaakt worden; of te vorde- TED s TREURSIËL. 423 ten, dat Mondragon zig, volgens zyn “toezegging, in ’s Pin- fen handen overgeeve. By mangel van genoegzaáme verze- kering desaangaande, geeft hy Mondragon des Landvoogds: ` Ontflagbrief te rug, en keert, in weerwil: van: aller-poogin- gen, kerkerwaards , zeggende tot Mandragon ’k Wacht in den kerker myn verlosfing of myn graf. Beveilig ons, of volg het voorbeeld dat ik gaf, Mondragon, ten fterkfte hier over aangedaan, betuigt na m vertrekken van de Ryk. Nooit heeft een ftervling zich grootmoediger gedraegen, Myn ziel, getroffên door zyn dapperheid en deugd, Gevoelt om zyn gevaar een grievende ongeneugt’. .- Groothartige de Ryk! ik zal uw Vrienden hoeden , Of Nasfauw hun verlies op °t oogenblik vergoeden. ' Het vyfde Bedryf eindelyk vertoont ons Reguefens raadloos wat te doen; daar Mondragon beftendig ftaan blyft;, op-de loslaating van alle de vyf gevangenen; en hy den invloed van dien Bevelhebber op het Volk kent. Hy neemt nog wel in overleg ,. en befluit ook tot de uitvoering, om de Ryk, bene- vens Margareta en Hooft, ten dien einde reeds geboeid , heimlyk naar Brus{el te laaten vervoeren , en zelf derwaards te gaan , om zyn gezag te beter tegen Mondragon te doen gelden; dan. dit mislukt hem , door de voorzorg van den oplettenden Mondra. gon. Middelerwyl komt'er een berigtin van ’t gevaar, dat men voor Antwerpente dugten heeft, *t welk Reguefens doet bezef. fen, dat zyne tegenwoordigheid aldaar noodig is; des hy bee fuite ten fpoedigíte naar Antwerpen te trekken , om-.zynen Vorst zyne trouw te ‘bewyzen , door die Stad te gemoet te komen; by welke gelegenheid hy ook tor Mondragon zegt De En gy wat hebt gy vóór? Waar op deeze hem antwoordt. Zo ik de vryheid der gevangnen kan verwerven, Troost ik me in °s Konings dienst te leeven en te (terven, Doch zo myn woord vaa eer hen niet verlosfen kan, Zie ik my zelven aan als een’ gevangen man , En fpoei my naar den Prins. Hier uit ontftaat voorts. een zeer vinnig gefprek tusfchen Re- guefens en Mondragon ; waar uit de Ryk aanleiding neemt, om hun , met veel bedaartheid , vrymoedig onder ’t oog ‘te brengen , dat beider drift te hoog gaat; en zig zelven ter hun- ner bemiddeling aan te bieden. Terwyl Mondragon de vry- heid van ’t vyftal eischt, en Reguefens hem zynen eisch ont- zegt, luide des Ryks voorftel van bemiddeling aldus, E : ers 424 Je Se DE RYK TREURSPEL. Pers Mondragon niet meer zyn woord van eer te fchènden, Ontbgei myu Vrienden, en houd my in hechtenis, En na een verder kort gefprek zegt hy. . Houd my in hechtenis tot fleun van uw gezag. i Laat Hooft, op myn verzoek , zich by dèn Prins vervoegen, En fmeeken dat zyn gunst om my zich will’ vernoegen Met tweepaar Helden, elk meer waardig dan de Ryk. Ont(laa Margrete en hem; geef van uw deugd ons blyk. Hier mede loopt het Tooneelftuk in deezervoege af. MARGARETA Zegen de Ryk, Neen, ik verlaat u niet, hoe zich uw lot moog’ wenden. | Tegen Reguefens. Vergun me in kluisters met myn’ Gae myn dagen te enden, ' MONDRAGON de Ryk ombelzende, Grootmoedige de Ryk! gy zyt een’ fcepter waard’, AUGULO. (* Gelukkig Amfterdam, dat zulke Helden baart! REQUESENS Zer zyde. Hoe redde ik best my - zelv' ? Zal ik den haat van allen. …? Neen beter dat ik zwichte, eer zy me aan *t Hof doen vallen. Tegen de, Ryk. % Is biltyk dat ik door uw loflyk voorbeeld leer’, Tegen Mondragon. Ik deed u ongelyk. Geef my u vriendfchap weêr. Mondragon kust bem de band. Tegen de Ryk, En gy, die, midden in de zwaarfte tegenfpoeden, Hem, die uw leven dreigt, voor onheil tracht te hoeden, Grootmoedige ! Hy ontboeit bem, en geeft Mondragon- een’ wenk om Margareta en Hooft te ontboeijen. Verwerf een billyk loon van my. Ik geef, om Mondragon, u en uw Vrienden vry. Keer naar uw Vaderland met hen en met uw. magen. Gy dwingt u Vyand-zelv’ u achting toe te draagen. DE RYK Gy toont door deeze daad, dat gy in `t hoog bewint De billykheid erkent en ’c heilig recht bemint. _ Wy zullen Phlips als u de billykheid doen eeren, Of tot den laatften man °s Lands heilig recht verweeren. ROOFT. Onkreukbre Heldenmoed, op trouw en deugd gevest, . Befcherm, eeuw uit eeuw in, het Nederlandsch gewest. (*) AUGULO is een Spaansch Hopman ‚ ten Vriend van Mfondrsgen, die °t Krygsvolk aangevoerd had, om de Ryk van °t Schavot te reddes, Ut behoudenis van Mondragon, 5 HEDENDAAGSCHE VADERLANDSCHE. LETTER: OEFENINGEN. Verdeediging der Heilige Schriften; tegen den Heer DE vor: TAIRE. dn °t Enpelstb beftbreeven, door den Geleerden Ro: BERT FINDLAY, Leeraar te Glasgow. Te Amf. by Kov. d. Kroe „en te Harlingen , by F. van der Plaats en Junior 17744 Tweede of Laatfle Deel. 315 blade, in groot o8avo, Y het dänkondigeri van het Eerfte Deel deezes geleerden en oordeelkundigen Werks (*), hebben wy een breed: voerig verflag gegeeven , van deszelf$ dânleg en aart: ‘èn wys zen onzen Leezer derwdards: vermids dit Tweede Deel, in dierf eigenften fmaak „is uitgevoerd , en boven al den Christen. Leezér', die eene weldoor agt en bondige verdeediging van er zynen Godsdienst voor iéts dierbaars aanziet , moet fmaaken è naardelnaal geen gering gedeelte van het Boek, 't geen wy thans aanpryzen ‚is ingerigt ter'oplosfing van ver{chèide zwaaa righeden , door den Fleer DE VOLTAIRE ; tegen den Christ- Iyken Godsdienst ingebragt. ` ©“ - Het behelst, iri de eerfte plaats, eene verdediging van het Gezag en de Egea van zommige der Heilige Boeken. — Hier toont de Eerwaardige FINDLAY, dat.het Eerfe Boek var SAMUEL , hiet eefst ten tyde der Griek/che Monarchy is zamen. gefteld, er gaät de befchuldiging tegén‘de Woorzeggingen van DANIEL te keet, dat ze haamlyk verdicht zyn „ riad de veri waesting des Perflaanfcben Ryks door de Grieken, — Vers der wederfpreekt hy ; in ’t bteede „de ‘Stelfing , dat Jobs Boek ; eene Hebreeuwfche Överzetting is van een soripronglyk Aras bisc Werk, en de ontkenning ‘dát dit een Yoodsch Boek zy; Indeeze Afdeeling , vindt men het voorndamite , door Geleerde ' Uitleggers over Jons Gefchiedenisfe ter baane gebragt; voors. gedraagen en beoordeeld, — Hiet-op verzet hy zich teger de Aanmerkingen op de Egtheid vin saromo’s Schriften ; doot VOLTAIRE gemaakt —» en doet wyders zien, hoe ongegrond het is te ftellen , dat het Euangelio van MATTHEUS tetst ges (chreeven zou zyn, naa hêt inneemen van Ferwfalem door Tre Tus,om dat de dood van ZACHARIAS , daar in’ vermeld Wordt = Findelyk kant hy zich aan cgr ei (°) Zie de. Hedend. Letter oef, pi! Deel, | Suk, bladi ig. n ` lih DEEL. He LÈTF., NO, 10 426 Re FINDLAY van VOLTAIRE „ dat hy het Boek 7oldo:b Fefebw voorftelt , als eheel ftrydig met onze Zuangelien, en het tot een ouder Gee Chrift maakt, =—— Hiér aan hy een treffend Befluit , bee helzende de gevolgen , die, naar allen regt en rede, uit al het voorgaande deezes geheelen Werks getrokken , mogen en - moeten worden, zo ten opzigte van den Heer vorTAIRE zel- ve, als met betrekking tot alie Leezers. Wy zouden dit gaar- ne geheel over fchryven 5 doch daar. door ons beftek te, buiten treeden , en geene pat over laaten voor een Stukje , ‘t welk wy voor hadden, thans onzen Leezeren mede te deelen. mige en) die van alle 3 rede ontbloot en veragtiyk zyn. | | Dus TEGEN VOLTAIRE 427 Dus mogen wy zyne kinderagtige en onedele wyze vån aan- vallen , wanneer wy teffens zyne uitmuntende bekwaamheden en vermogens in ooge houden, doen dienen om ons op te bouwen, in het Geloof aan de Waarheid en Godlykheid der Schriftuure i By al het voorgemelde voegt de Eerw.. FINDLAY een AAN- HANOZEL , betreffende de Aanmerkingen door VOLTAIRE ge- maakt , op het awyn der gelyktydige Schryveren , wes gens de voornaame ftukken in de Euangelien vermeld. — Als voor eerst, wegens het flilzwygen van andere Gefchiede fchryveren , van den Kindermoord te Bethlehem. —= Zen tweeden. Over de zwaarigheid , dat andere Gefchied{chryvers niet fpreeken van de Star by crris'Tus geboorte verfcheenen, ~— Ten derden, wegens het ftilzwygen der ongewyde Schry- veren van de Duisternis, en andere zaaken , by het Lyden van Christus voorgevallen, — Ten vierden, van dat Jose- PHUS „ volgens het thans algemeen aangenomen gevoelen , (t welk de korte plaats , jesus betreffende , verwerpt , ) geen gwag van CHRISTUS maakt, en het ftilzwygen der Romein- kbe Gefchiedfchryveren , wegens de Wondertekenen, by de Geboorte en het Sterven van jesus voorgevallen: hoewel men tieenaartig mogt verwagten, dat de Landvoogd van eens ende Bevelhebber van het Leger, deswegen aan den Keizer en den Raad een omftandig berigt gegeeven zouden hebben. Betreffende dit laatfte Stuk, komt de Hoofd-inhoud der bee Een onzes oplettenden: en geleerden Schryvers hier op uit, ‚> Ik denk-geenzins te moeten toeftaan , dat PILATUS geen verhaal van de Wondertekenen , en de zeldzaame voorvalten van en omtrent jesus gebeurt, aan Keizer TIBERIUS zondt 3 dewyl niemand der trg as Geftbiedfèbryveren hier van rept, Want jusrTinus de telaar , in zyne Verdeediging van den Christlyken Godsdienst voor ANTONINUS Pius, eń den Romeinfcben Raad , omtrent den Jaare CXL, vermeld hebbende, hoe jesus alle kwaalen genas , en dooden opwek- le; volgens de ‘Voorzegging van JEsAara wegens den CHRIS- rus, dat, by de komst van die Perfonadie , de kreupelen zou- den {pringen als een hart, en de tongen der ftommen fpreer ken, de blinde het gezigt weder krygen, de Melaatzen gereis nigd, en de dooden opgewekt worden , voegt ‘er by. , Ea dat hy deeze ‘dingen deed kunt gy weeten uit de Handelingen onder PILATUS opgefteld (*), en nog eens beroept hy zich op de zelfde Handelingen, ten opzigte van de Kruiziging , en et (*) Apològ. p. 85. Ed, Par, 1618. Ees 428 Re FINDLAY i eenige byzonderheden ‚door de Vyan ien van CHRISTUS vera rigt (*). TerTULLIANUS laat zich, in zyn Verdeedigfchrift, omtrent den Jaare CC opgefteld, het fterven van CHRISTUS aan het Kruis verhaald hebbende, dus hooren. Op ’% zelfde oogenblik verborg zich de dag, wanneer de Zon de middag: hoogte beklommen hadt. Zy die niet wisten, dat dit alzo wegens CHRISTUS voorfpeld was, hielden het voar eene Zone netaaning. De reden niet gevonden hebbende, ontkenden zy het; en nogthans leest gy in uwe Geheime Schriften , (in uw Archiven) deezen ramp der Wereld overgekomen”, en naa het verhaal van jesus Opftanding en Hemelvaard , voegt hy er nevens, p, Van alle deeze dingen, cHaisTus betreffende , beeft PILATUS , die reeds in zyn geweeten een Christen was, | aan den toen regeerenden Keizer TIBERIUS berigt laaten toe komen (t). En men heeft veronderfteld, dat TERTULLIA- nus dezelfde Bekendmaaking van Pilatus bedoelde, wanneer hy den voorflag van TIBERIUS aan den Raad, om CHRISTUS onder de Goden te plaatzen , verhaald hebbende , betuigt , dat de Keizer dit deedt, toen hy uit Palestina in Syrje een berigt ontvangen hadt van zulke zaaken, als de Waarheid en God- Iykheid van CHRISTUS (4). —= Busesius berigt ons desge- | te in zyne Kerklyke Gefchiedenisfen , dat ‚„ wanneer de nding en Hemelvaagd van CHRISTUS in aller mond waren, of des veel gefprooken werd door geheel Palestina, PILATUS daar den Keizer van verwittigde, als mede van de Wondere « werken wegens hem verhaald , en dat hy, naa de doodftrafie geleeden te hebben, uit den dooden opgeftaan , by veelen voor een op gehouden werd. . Vervolgens brengt hy eene Griek- fche Vertaaling by, vande ftraks aangehaalde plaats uit TRB- TULLIANUsS , met eenige voorgaande en volgende uitdrukkin- gen, betrekkelyk tot de. beweeging „toen door den Keizer vere wekt, en de weigering des Raads ($). _ 4, Eindelyk heeft orosrus ‚die in de Vyfde Eeuwe fchreef , om geene Jaatere Schryvers- op te haalen , gefprooken van een igt, door PILATUS aan TIBERIUS gezonden van CHRISTUS yden; Opftandinge en Wonderen, welke hy zelve openlyk | gedaan heeft „en , door de Discipelen, in zynen naam vemgt | T ' i : o | | ak, | Ce) Apolog. p, 76... CT) TerruLwanus, Apol Cap. V. | : CE) TerTuLLiaNus oogt bier op de overtuiging van jesus ot fchuíd , welke de Landvoogd by de te regrftelling betoonde „en zyn äfkter van hem te veroordeelen. | (5) Eusaorus, Kerklyke Gefchiedenisfen, II Boek, IL Hoofd. TEGEN VOLTAIRE. 429 } | zyn, en dat men hem voor een God hieldt , door het toenee« mend Geloof van zeer veelen, | s» Daarenboven is het zeker „en door verfcheidene onweder- Teggelyk beweezen, (gelyk ook de gebruiklykheid van zulke berigtgeevingen aan de Keizers, door onzen Schryver , wordt toegeftaan,’) dat de Landvoogden de gewoonte hadden, om „Handelingen op te ftellen, en daar door den Keizeren fchap te laateg toekomen , van de voornaamfte gevallen en hili in hun Landbeftuur. Waarom zullen wy dan in twyfel trekken, of PILATUS,- die gedrongen was tot het ver- oordeelen van CHRISTUS ,zondt eenige gunftige berigten , dien ‘Perfoon betreffende, aan den Keizer zynen Meester: dewyl wy zien, dat de vroegfte voorfpraaken van onzen Godsdienst zich daar op- beroepen , in de Verdeedigfchriften aan de Over- heden ter hand gefteld, die, was het dus met de zaak niet gelegen geweest, zeer veel tegen hen en de zaak der Christen- id, daar uit zouden hebben. kunnen ontleenen. — Wy- ‘ders weeten-wy, uit EUSEBIUS, die van deeze Handelingen fpreekt , dat, om den Christenen allen fteun van dien kant te ontneemer, de Heidenen Handelingen van PiLATUS hebben verzonnen , met allerlei lasteringen tegen jesus opgevuld , welke zy met veel vlyts door alle Landfchappen verfpreidden , ‘en welke de vervolgende Keizer MAXIMINUS , omtrent den Jaare CCCVII beval ‚dat in de Stad en op het Land, openlyk zouden voorgelegd worden, als mede , dat de Schoolmeesters a aan de Schooljongens zouden geeven, als Lesfen om van baiten te leeren (*). In dedaad, PILATUS hadt te meer re- den om eenige berigten , wegens jesus na Rome te zenden : dewyl de Naatolgers van dien Leeraar zeer vermenigvuldigd waren , en vry veel opgangs maakten , eer. het Landbeftuur diens Landvoogds een einde nam; ’t welk volgens de kortfte rekening , omtrent twee jaaren naa de Kruiziging onzes Za: Úgmaakers voorviel, | „ Hier uit volgt nogthans niet, dat, indien ‘er zulke Han- delingen geweest zyn, een verhaal behelzende van de vreem- de zaaken „ter eere van CHRISTUS voorgevallen „de eene of de andere Romeinfche Gefchiedfchryver , ons daar uit eenig be- rigt gegeeven zou hebben van deeze Wondertekenen , tér ge- tuigenisfe van cHrjsTus grootheid gedaan, Want het gebeurt zeldzaam , dat wy aanhaalingen ontmoeten uit dergelyke Han- delingen by Schryvers, die de gebeurtenisfen der Wingewes. ten te boek ftellen , ot dat zy zicht daarop beroepen, He aat. (3 Eusesrus Kerkiyke Ue ‚ IX Boek, V Hoofdft, : e3 7 439 Re PINDLAY >` | Daarenboven is het niet wel te wagten, dat Gefchiedfchey. vers, Heidenen blyvende, zich eenige moeite zouden om deeze aantekeningen te onderzoeken, en uit dezelve eeni- ge verbaazende blyken te ontleenen, ten bewyze des gezags en der Godlyke zendinge van jesus, die afltamde van een Volk , by hen ten uiterften verfmaad, wiens eisch op eene bemelfche afkomst zy ontkenden, en de hoofd-inhoud, van wiens Leer ftrekte, om het Veelgodendom en de Afgodifche Eerbewyzen , benevens de Ondeugden aan dezelve verknogt, waar aau zy verflaafd waren, uit de Waereld te verbannen 5 welke voordeelige dingen ePiLATUS; de Heidenfche Land- voogd, mogt gezegd hebben in zyne Aantekeningen , als een ouw Stadhouder over Judea onder den Keizer, om aan em den oorfprong open te leggen van eenen Aanhang, die talryk wierd in dat gedeelte des Ryks. s» Daar doet zich, derhalven, geen genoegzaam. gewigt op in de tegenwerping, uit het fhlzwygen der Romeinfche Ge- Schiedfchryveren ontleend, om het weezenlyk beftaan eeniger Handelingen van PILATUS, die gunftig voor jesus waren, te loochenen. —— Niet te-min moet ik hier aanmerken , kunnen wy met geene zekerheid beweeren , in welk eene maate deeze Handelingen , ten voordeele van CHRISTUS, fpraken; dewy! niemand der oude Christenen , dic van deeze Handelingen ge- waagen, ons de woorden daar van opgeeft. Daarenboven is het blykbaar voor elk oplcttenden, dat ze, daar zy van den inhoud dier handelingen elk in zyn (tyl fpreeken, met eenige verfcheidenheid gewaagen van de zaaken , in dezelve „ ten voordeele van CHRISTUS, vermeld , en zomtyds zo onbepaald en algemeen, dat het niet gemaklyk valt te zeggen, wat zy willen , dat hunne Leezers zullen opmaaken , daar in te zullen vinden, wat niet. „ Maar, laat de Eerwaardige FINDLAY hier op met het grootíte regt volgen, laat het eens zyn, dat gelyk JOSEPHUS ‚niets vermeld heeft van de Tekenen en Wonderen ‚ter beves- tiging van Christus Godlyke zending verrigt,zo ook PILATUS daar van geen enkel woord gefchreeven hebbe aan TIBERIUS, niet tegenftaande de ie verzekeringen , deswegen door de Kerkvaderen gegeeven; dewyl men by geen der Ro Gefchiedfchryvers hief van iets geboekt vindt, moeten wy uit dien hoofde , deeze Wonderwerken en Tekens verwerpen s „als beuzelagtige vertellingen ? Geenzins, Zelfs als dan verdie- nen zy nog van ons voor. waare gebeurtenisfen erkend , en als „zodanig geloofd te worden”. Dit toont hy vervolgens in t breede, en hegt daar aan, het overwinnend bewys vapr de . waal. TEGEN VOLTAIRE. 431 waarheid des Ghristendoms ;dat men „ zonder de waarheid de- Wonderdaaden te erkennen, geene voldoende rede kan gee» ven, van de voortplanting der Christlyke Leere. Dan wy moeten hier onzen Leezer tot het Werk zelve wyzen; welks Rea A zyne groote belezenheid, en-wel verlichte Óordeel- kunde. ten voordeele van den Godsdienst aanwendt, en dank verdient vaa allen, die bondigheid boven geestigheid (tellen. Alleen kunnen wy niet nalaaten, onze vreeze hier tè kennen te geeven, dat de Liefhebbers van voLTAIRE , het geduld niet zullen hebben, om een Werk als dit te leezen , om daar door van de. ontrouwe , van de (linksheid huns beminden Schryvers, ten vallen overtuigd te worden ; doch het kaa, en gal, zo wy-hoopen, trekken, om anderen te hoeden tegen de verleidingen diens zo bevalligen als gevaarlyken Vyands des Christendoms ”, , De noodzaaklykbeid van den Godsdienst in 't gemeen; en de . zekerheid. en voortrefiykbeid van den Cbrisseljken Godsdienst . én °t byzonder , beweerd , doer H. LUSSING MATTHYSZ. Der- de en Jaatfte: Deel, Te Amfi. by H. Vieroot 1774. Bebalven ‚Bet Voorwerk én de Registers 640 bladz. in o8avo. Et dit Deel befluit de Heer Lusfing een Gefchrift , dat wy ‚van „wegen. deszelfs nutten inhoud en gefchikte uitvoering, reeds een en andermael aengeprezen hebben; en gy die dit derde Deel met oplettendheid doorbladeren „ zullen ‘er. zig niet minder over voldaen vinden, dan over de twee eerften. — Her beftaet uit een vyftal van Verhandelingen , welker eerfte enigermate aen te merken is, als een aenhangfel van ’t voorige Deel; in zo verre de Autheur, aldaer de God- Iykheid der Openbaringe van Mozes en de Propheten betoogd hebbende , zich in deze Verhandeling verledigt „om de waerde van de Mondlyke Wet der Jooden te onderzoeken, en tevens na te gaen, waer voor men den Joodichen Godsdienst thans K houden rs Naer uitwyzen de dit rj ,, rd ie ondlyke Wet ins van Godlyken oorfprong ‚eu ‘t biykt tevens EEn klaerfie „ dat de Joodfche Godsdienst veranderbaer was , en thans onmogelyk de Gode behaeglyke dienst zyn kan, —= Dit nu leid onzen Schryver verder ter overweginge van den Christelyken Godsdienst , of die uitmuntender Openba= ring, waer mede God het Menschdom „door Jezus Christus y heeft willen begiftigen ; zo als ons dezelve in de Sparen deg , zeA ieue 432 -__M. LUSSING Nieuwen Testamentes is nagelaten; teù bétooge van welker Waerheid en Godlykheid de vier laetfte Verhandelingen van dit Werk gefchikt zyn. Hierin houd de Heer Zusfing de volgende orde. Voor eerst, bewyst hy de waerheid der Ge- fchiedverhalen in die Boeken vervat; en toont dat men , naer derzelver inhoud , de voldoenendfte reden heeft, om Jefus te erkennen voor dien Heilland , welken God , door Mozes en de Propheten, beloofd heeft. Ten tweede, toont hy aen, hoe nietig de redenen zyn , waerom de Jooden de Godlyke zending van Jeni niet erkend hebber, en hem tot hier toe verwer pen. In de derde plaetfe, gaet hy enige der voornaemfte en onderfcheidendfte kenmerken van den Mesfias, Zo als dezele wen door de Profeten voorgefteld zyn, na; en bewyst dat ze ín Jezus van Nazareth hunne: vervulling érlangd hebben. 