VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
> \ r N - 8 e ' kd Ad Ld , D C] ` 7 ' ` . a - - ì. ` \ @ ‘ t i a f ‘N ` ` pe - i - t. Zi a A a en. Pd. ` hd ` 4 \. I 3 i. =- =- a `. nd ` r ` ` a 3 f e*. ! i. hd ~ - | | E MENGELWERK. | VADERLANDSCHE- LETTEROEFENINGEN, BOEK EN EN SCHRIFTEN, DIE DAGELYKS IN ONS VADERLAND EN EL- DERS UITKOMEN, OORDEELKUNDIG TEVENS EN VRYMOEDIG VERHAN- DELD WORDEN. BENEVENS 'MENGELWERK. sot fraaije Letteren, Konfen en Weetenftbappen betrekkelyk. ` Derde Deels , tweede Stuk. , Met Plaaten. < e= nen tn en I NHO U D VÁN HET MENGELWERK, Tot fraaije Letteren, Konften en Weiten enft appen be- trekkelyk , in bet derde Deels tweede Stuk. Atuurlyke Godsdiënst en Zedekange. Pag. t Vertoog over het Geluk of Genoegen des Levens. S Proeve ter opheldering , wien van beiden , dlezasder afl ulius Cafar , de naam van een GROOT MAN met het meeste regt toekoome, | 24 Middel tegen de Klanders in het Koorn. 3E De wormswyze beweeging van het Gedarmte niet gatuorlyk. | Berigt wegens den Cacao-boom , door den Heef pe En HAU. 38 mn o Gee omo qb VN Jamaica.. 42 Ontleedkundige Waarneeming van een Gezwel, in zyn ei- | gen vlies befloten , in de Herfenen , ‚door den Heer Gon- _ TARD: 44 | Natuurlyke Godsdienst en Zedellinde. Parodls 43 Levensbefchryving van den beroemden Heer L. HEISTER. 57 Ontłeedkundige Aanmerking aangaande een Gezwel aan den Hals, en de'zeldzaame gevolgen van het zelve , doot den Heer LIEU TAUD. őz Berigt wegens-den Berg Fefuvius , en deszelfs. Vanrbraaltine gen. 4 Brief, waar in getoond wordt, dat het Zwart waarlyk en eigenlyk eene kleur zy, | 2: Berigt wegens de Potasch, door den Heer MITCHEL. 78 Merkwaardige byzonderheid wegens den beroemden Fran- fchen Digter BOILEAU. BESPREAUX. ‚Sr Nawurlyke Godsdiensten Zedekunde. Vervolg. . 83 13 De INHOUD De Leer der Quakers, door den Heer DE VOLTAIRE, 9 Verhandeling over de Ziekte, welke men een koude noemt. Too Tweède Brief, waarin getoond wordt, dat: het Wit een ` waare en eigenlyke kleur zy. 106 Berigt wegens eene Adder „ die haare Jongen doot den hals loosde ; met de opheldering daar van. 109 Befchryving van een venynigen Visch. 117 Natuurlyke Godsdienst en Zedekunde. Vervolg. 119 De Historie der Quakers, door den Heet DE voLTAIKE. 128. Lofrede op den Heer RICHARDSON. 135. Aánmerking over de Zwaartekragt, en bewys tegen de Eeuwigheid der Wereld. > 143 Derde Brief, over eenige ftukken van Het Stelfel van NEw- . TON, aangaande het Licht en de Kleuren. . 149 De vorming van het Email der tanden , en van het tand- vleesch, door den Heer HERRISSANT. 153 Natuurlyke Godsdienst en Zedekunde. Vervolg. °° 155 __Lofrede op den Heer RICHARDS ON. Vervolg en einde. 165 Eenige merkwaardige byzonderheden wegens Algiers, Tu- nis, Tripoli, Fez en Marokko. 174 Befchryving van de Huiskat. l x88 Natuurlyke Godsdienst en Zedekunde. Vervolg. IQI: Vergelyking van F. Cæfar en Alexander , door den Heer SAINT-EVREMOND. ` 20E. Berigt wegens een welgemaakten Dwerg , door den Heer Graaf DE TRESSAN. . 212 Berigt wegens een Mensch , die door koude ten eenemaal verftyfd, en door bekwaame middelen herfteld is ,. door den | eer NAUD ER, 216 De bewaaring der Bloemen, door den Heer DE MONTI. n l 219 Verhandeling van de Blaasbreuken. aar: Zonderlinge weekwording der Beenderen. 225 Natuurlyke Godsdienst en Zedekunde. Vervolg: . 227. / Be- I N'H OU DD. | Befchryving van den Pilatus-Berg , of Mons Fraäus , in Zwit- zerland. . 238 Befchryving van de verfchillende foorten van Kaneetboo- men op Ceylon. 251 Mierenkryg. 256 Befchryving van eené kleine Waterrups. 262 Berigt wegens de Kreefts-oogen, door den Heer J. CHOUN- SEY. 266 Van de Ontwrigting van het Dy-been doer uiterlyk geweld, en de herftelling van het zelve. l 2 Natuurlyke Godsdienst en Zedekupde. Vervolg. 275 Befchryving van den Pilatus-Berg. Vervolg en einde. 283 ‚ De verfchillende Sexen en. groei der Boomen, en andere ‘byzonderheden. . 294 Waarneemingen over de verfchillende Kunne der Bloe- men. 302 Verfcheiden Waarneemingen van Blaasbreuken. - 305 Zonderlinge geneezing var een Steen in de Nier. 312 Natuurlyke Godsdienst en Zedekunde. Vervolg. BIS Eenige byzonderheden wegens Senegal. © ` 322 ‚De veroordeeling van JEAN CALAS, op de onzinnige , woede van het Bygeloof. 333 De tyd van ’s Heilands Kruisdood. - "339 Verhandeling wegens de Leer van °t moog/yk greotfse of moog- hk kleine door A. F, M. syt g f 346 Damon en Roosje, Aprilfche Vryadje. Dichtftukje. 354 Natuurlyke Godsdienst en Zedekunde. Vervolg. 359 Bedenkingen en twyfelingen over den oorfprong der Ne- gers, by gelegenħeid van een blanken Neger te Parys; door den Heer MAUPERTUIS. 367 Van de Vezelen des menfchelyken Lichaams. 378 Een zeldzaam geval van eene Bloedfpouwing, door E. DA R- WIN. E 382 Vervolg der Historie van de Beenwording der Peezen en Spieren van een Jongen in Ireland. 384 Veerkragtige Hars te Cajenne. ibid, Berigt wegens een onfeilbaar middel om een Tuin van Mol- len te zuiveren. - 387 Mid- INHOUD. Middelen om Vet en Olyvlekken weg te neemen. 388 Verhandeling wegens de Leer van °t mooglyk grootjie of moog- dyk kleinfte. Vervolg. graaf 8 390 Diechtftukje aan den Schryver der Verdediging van de Eer der Hollandfche Natie. . 398 Natuurlyke Godsdienst en Zedekunde. Vervolg, - 399 Bedenkingen over den oorfprong der Negers , door den Heer MAUPERTUIS, Vervolg en einde. 408 Natuurlyke Historie van den Haring, — 416 Brief wegens een byzonder foort van Kov). 427 Zonderlinge uitwerking van een Val, tot wegneeming van de Vallende Ziekte en Verftandeloasheid. 42% Verhandeling wegens de Leere van °tasooglyk grootfde of moog. Bkk Hleinfie Vervolg. soghyk groaf 420 Natuurlyke Godsdienst en Zedekande. Pervols. 430 Verdediging voor de Foden, door den Heer PINTO 445. Proef over de Weelde , en haare nadeelige uitwerkfelen voor het Gemeen, door den Heer PIN To. 456 Van het Celagtig Weefzel in ’t menfchelyk Lichaam. 464 Verhandeling wegens de Leere van *t mog yk oefe of ‘sugaglyk kleinfde. Vervolg. e 47. Natuurlyke Godsdienst en Zedekunde. Vervolg en einde, 483 Proef over de Weelde, en haare nadeelige uitwerk{elen voot het Gemeen, door den Heer PINTO. Vervolg en ind 3 Kart Beri rigt van het Walliferland , inzonderheid van het, Ca racter der Inwoonderen dier Landftreeke. 494 Waarneemingen over de drak. . 503 Een Konst-drm, vervaardigd door den Heer LAURENT, 503 Aanmerkingen over de Teeringkaortzen, door Dr. Loëg.. 505 Verhandeling wegens de Leere van °t magik grofe of _smooglyk kleinfte. Vervolg en cinde. | 507 ME N- MENG ELWERK., TOT FRAAYE LETTEREN , KONSTEN EN WETENSCHAPPEN, BETREKKELYK. NATUURLYKE GODSDIENST EN ZEDEKUNDE, (meeft overgenoomen uit The Library.) An alle verfcheidene takken van kennis, daar zig een verftandig Menfch mede kan bezig houden is ’er zeker- lyk geen van zo veel, en zulk een algemeen belang , als die, welke de beftiering van ons gedrag betreft. Nog kan eeni- ge infpanning en bezigheid onzer verftandelyke vermogens ous zo veel vermaak en zuiver genoegen verfchaffen , als cene welgeftelde ziel gevoelt, terwyl zig dezelve verluftigt met het geene haare grootfte volmaaktheid tevens en hoogft ge- luk bevordert, die zy in ftaat is te verkrygen. Konden wy onze uitdrukkingen met de waardy van het onderwerp evenaaren, geene woorden zouden zekerlyk te fterk, geene fpreekwyzen te kragtig wezen, om dien die- pen eerbied, welken ieder redelyk fchepzel hier voor moet gevoelen, aan te duiden. Maar eene breede loffpraak over de voortreffelykheid en het voordeel van de groote wetten van Godsdienft en Deugd „hoop ik „dat indezeverligte eeuw noodeloos zal wezen. Dit te bewyzen, mag zelfs als een foort van belediging worden aangemerkt voor die geenen, aan wie men zyne aanfpraak rigt; dewyl men hen dus inge- wikkeld, of van een bekrompen oordeel, of vad een bedor- ven hert , verdenken moet. In weerwil van alle de ontelbaare dwaasheden en ondeug- den, daar zig °t Menfchdom in verloopt, geeft hunne dage- Iykfche manier van fpreeken egter eene fterke overtuiging ` wegens het groot belang, en de onfchendbaare verplichtin- gen der deugd te kennen. Zy, welke zelveaarfelen om der- zelver voorfchriften te volgen „zy zelfs, welke volftrektelyk ` weigeren, om hunne halzen onder dat zagte juk te buigen, eerbieden egter het voorkoomen der deugd, wanneer zy die in anderen aantreffen. De onhandelbaarfte,de onbefchaafd- fte leden van het menfchelyk geflagt , toonen een diepen indruk wegens de beminnelykheid der deugd te hebben, en de befchaafdfte en befte verlangen niets meer, dan haaren ‚wil in alle byzondere voorvallen van het leven nauwkeurig te kennen, om dezelve fteeds met alle moogelyke zorgvul- U, DEEL. NO. L, ; i dige - ge nn en „p MENGELWERK. 4 NATUURLYKE GODSDIENST door bedorve zeden van hunnen natuurlyken oorfprong nog niet verbafterd zyn, terwyl de zulken zelfs, die zig aan al- lerlei uitgieting van ongeregtigheid overgeven, die merkte-. kenen niet geheellyk uitwisfchen kunnen. De Goddelyke voorzienigheid heeft ook op verfcheide tyden, als het zyne wysheid meeft gefchikt en dienftig oordeelde , byzondere Perfoonen verwekt, om die natuurlyke wetten van rede en deugd; op zynen laft, nader aan te dringen, ieder meních kan, met betrekking tet de Zedeleer „in zekeren zin gezegd worden, van God zelve geleerd te zyn; en wy mogen der- halven op genoegzaamen grond vertrouwen, dat zyne on- derregtingen wel gefchikt zullen wezen , ter bevordering- van het einde, daar dezelve toe dienen moeten, en wy der- halven geen gevaar loopen, Om ten dezen opzigte, meteen welmeenend hart, in fchadelyke doolingen te vallen. Het is ondertuffchen baarblykelyk de wil van onzen Schep- per geweeft, dat wy de kennis onzer pligten voor het grootft gedeelte aan ons zelve zouden verfchuldigd zyn. y zyn met genoegzaame vermogens begaafd „om die pligten te ont- dekken en te betragten , mits egter, dat wy die vermogens behoorlyk te werke ftellen , en ons zelven oefenen, omge- noegzaame vorderingen in het een en ander te maaken. God heeft het goede zaad in onze harten gezaaid, maar byaldien wy verwaarloozen om het zelve behoorlyk op te paffenen te kweeken, zo kan het zyne natuurlyke goede vrugten niet voortbrengen, maar zal of onvrugtbaar in den grond blyven leggen, of ten eenemaal ontaarden, en zulke uitfpruitzels voortbrengen wier eigenfchappen veel eer verderfelyk „dan heilzaam zullen wezen. Ons zedelyk gevoel , onze natuurlyke geneigdheid tot deugd, kan door ons verzuim, dikwils geheel verdoofd en onverfchilli worden, of kan , fchoon niet verdoofd, der- wyze verbafteren „dat ’er fchadelyke uitwerkfelen uit geboo- ` ren worden. Ditis inderdaad meermaalen het geval geweeft ; dat de natuurlyke trek „die de menfchen ter betragting hun- ner pligten aanzettede , grooter wanorders veroorzaakte, dan uit eenig ander beginzel zouden hebben kunnen voort- koomen, en dat zy de (chrikkelykfte buitenfpoorigheden met een Godsdienftig oogmerk bedreeven. Maar onderfteld, dat geene onzer zedelyke vermogens en aandoeningen of ver- doofd, of verbafterd konden worden, dan zyn deze egter nog flegts onvolmaakte leiders, en wy hebben volftrektelyk iets meer vah nooden , om fteeds den regten weg tevinden : Ja daar moet iets meer bykomen, zullen wy dien trap van VOl- r * EN ZEDEKUNDE. 5 volmaaktheid beklimmen, daar wy voor gefchikt zyn, en joe komen konnen. Daar is oefening en gebruik dier ver- mogens noodig, wy moeten ons verftand verbeteren, ende rede alle oogenblikken raadvraagen , om met genoegzaame zekerheid te weten, werwaards wy onze natuurlyke neigin- gen rigten, en hoe verre wy dezelve volgen moeten. Zo de natuurlyke aandoeningen die wy van voorkomende zaa ken hebben , de indrukfelen van goedkeuring of afkeer ,wel- ke de dingen onmiddelyk in ons verwekken, opzig zelveal- leen genoeg waren, om ons onze pligten altoos zonder fei- len aan te wyzen, dan hadden wy de rede niet van nooden „ en mogt deze als eene overtollige gift worden aangemerkt 5 de alwyze God heeft ons dezelve egter gegeev. 0, cn wy mogen gevolgelyk hier uit veilig befluiten , dat wy dezelve noodig hadden 5 dat wy verftand, oordeel, en opmerking gebruiken moeten, om onzen zedelyken wandel wel te rege- ten, ten zy men ons eenig ander voorwerp aanwyzen kon- de, het welk eenig blyk vertoonde, dat het voor onze rede gefchikt ware, om zig daaromtrent werkzaam te houden. aar dit voorwerp, tot welks beoefening wy dan de rede ` ontvangeif moeften hebben, diende dan gewistelyk van nog grooter belang, dan de zedekunde en de betragting onzer pligten te wezen. Dit ondertusfchen is onmoogelyk, en {luit eene baarblykelyke tegenftrydigheid in, en derhalven moet onze rede , tot de beoefening onzer pligten , eeniglyk verordend en gefchikt zyn, om onze natuurlyke neiging tot deugd „im alle voorkomende omftandigheden „te leidenen te ftuuren. De noodzaakelykheid van dit geleide zal nog des te duide- lykerblyken „als wy den tegenwoordige ftaat van het men{ích- dom eens aandagtig nagaan. Schoon de algemeene wetten der natuur, de groote voorfchriften van onzen pligt, door. den Schepper zelven in onze harten zyn ingeprent, zozyn onze vermogens egter zo bepaald, dat geen menfch ter we- reld eene naauwkeurige kennis vanalle zyne byzondere plig- ten, in alle voorkoomende omftandigheden en gevallen des levens kan bekoomen, of hy heeft daar toe veele oefening, opmerking en onderregting van nooden. lk voeg opmer- king en onderregting by malkander. Het is namelyktot dit einde niet genoeg, onze eige rede te hulp te neemen, ende infpraak van ons eigen hart te volgen, wy hebben ook den byítand onzer medemenfchen noodig, en moeten ons voor- deel met hunne lesfen doen, onze kennis met de hunne ver- meerderen, en ons oordeel door hunne welgeftaafde bewy- 3 zen 6 NATUURLYKE GODSDIENST zen verfterken; zo handelt een welmeenend menfch, wien de deugd, zyne eige volmaaktheid, en hoogft geluk ter har- te gaan; en naar dien de zedekunde van zo groot en zulk een uitgeftrekt belang is, zo moet het baarblykelyk een voor- fchrift van de rede zyn, dat wy ons zelve niet flegts met dit onderzoek bezig houden, maar dat wy ons ook getrouwelyk bevlytigen om de heilzaame kennis daar van, zo veel moo- gelyk, onder onze medemenfchen voort te planten, en hen met het vermeerderen of verbeteren hunner begrippen, in deze gewigtige onderwerpen , den grootften dienít te be- wyzen, dien wy‚hun immer kunnen doen. Geene verfchooning behoefden wy gevolgelyk temaken, wegens het voorneemen dat wy hebben „om onzen Leezeren. in deze Letter-oefeningen een aaneengefchakeld en agtervol- gend Sy/hema van Zedekunde mede te deelen, byaldien de menigvuldige boeken „welke men over deze ftof reeds heeft , die verfchooning niet fcheenen te vorderen , en ons te ver-. pligten , om hier iets nader van te zeggen. Daar is ininderdaad veel over de zedekunde gefchreven, maar daar is veel minder wel over gefchreven; men kan zo veele Predikâties als ‘er fints veele jaaren zyn gedrukt, en dage- lykfch worden uitgegeeven, als werken tot zedekunde be- trekkelyk, befchouwen, maar de diepe onkunde der gee- nen, die de zelve meeft en yverigft leezen , toont dulde- lyk, hoe veel beter dezelve gefchikt zyn, om den tyd op eene verdrietige wyze en geeuwende te korten „dan om onze denkbeelden van pligt en Godsdienft te verbeteren, ik wil egter een FOSTER, TILLOTSON , SHARP , en eenige andere van dat oordeel hebben uitgezonderd. Daar is buiten predikaties veel over de zedekunde ge- fchreeven, maar niet in onze taal, en niemand die eefige oefening en kundigheid in dezen heeft, wordt’eronderons ` gevonden, of hy verlangt en reikhalft , om een goed Syftbe- ma van Pligt- en Zedekunde in het Neerduitfch te zien. Buiten dit alles kunnen wy genoegzaame en voldoende re- denen voor onze onderneeming geeven. De Nieuwigheid is °t voornaamfte niet dat wy belooven; fchoon men egter billyker wyze mag vermoeden , dat iemand , die , met een gezond verftand en eerlyk hart, zig langen tyd met het on- derzoek der zedekunde heeft bezig ;gehouden, in ftaat zal wezen, om zommige ftukken in een nieuw ligt te plaatfen, ‘of zommige pligten met zodanige bewyzen aan te dringen, die, zigden meeften Leezeren als nieuw vertoonende,althans gefchikt zullen wezen , om een dieperen indruk te maaken op Cd EN ZEDEKUNDE, ' 7 op de gemoederen van hun, welke de zaaken nimmer van dien kant bezigtigd hebben. ` Ook heeft yder nieuw Schryver dit voorregt dat hy zig van het ligt van anderen bedienen, en door het zelve by zyneige ligt te voegen , grootere helderheid verwekken kan. En daar is nog eene byzonderheid , welke een nieuw za- menftel van zedekunde ten uiterften muttig kan maaken, Men weet , dat , fchoon het meníchdom in het algemeen eenftemmig zy in deszelfs begrippen , met betrekking tot de verfcheide pligten van het leven, zulken ester, diehun werk gemaakt hebben, om alles dieper en wysgeerig te on- derzoeken , verfchillende gronden hebben vaftgefteld, daar zy onze verpligtingen opveftigden. Zommigen by voorbeeld hebben den wil van het Opperwezen,als den eenigen grondflag van alle onze pligten opgegeeven. Andere de natuurlyke be- trekkingen welke de dingen tot malkander hebben, als het Fundament der deugd befchouwd ; veelen hebben het algemeen belang en nut der mentchen , als den eenigen toetfteen van goed en kwaad gebezigd, en anderen eindelyk bepaald , dat een redelyk en verftandig. eigen-belang het groote rigtfnoer ware, dat wy in alle onze bedryven te volgen hadden. - Én de meeften der Zede-Schryvers.tefterk gehegt, aan de een of andere dier byzondere ftellingen , daar zy mede ingeno- men waren, hebben die bewyzen en dringredenen verwaar- looft, welke de andere grondregels aan de hand konden ge- ven: Het gevolg’ hier van moeft onvermydelyk wezen, dat hunne werken, fchoon in zig zelve, voortreffelyk , en van eene groote waarde.dat nut egter niet te weege hebben kunnen brengen , dat men ’er billyker wyze van hadt mogen ver-: wagten „ wanneer Zy de beweeg-redenen, die zy thans ge- bruiken, met andere, die even klemmende zyn, en op an- dere gemoederen meer vat konden hebben, hadden aange- drongen. Hier in ten minften zullen wy een verfchillenden weg van hen allen inflaan, en tragten te toonen, dat alle die verfchillende oogmerken en beginzelen der deugd vol- maaktelyk met elkanderen overeenftemmen , in het zelfde ‚ middelpunt faamen loopen, en elkander kragtig verfterken. Wy zullen de onderfcheidene bewyzen, welke in deze ver- fchillende famenttelfels te pasfe komen , voor zo verre dezel- ve behoorlyk klemmen , tevens gebruiken ; wy zullen de deugd dus van verfchillende kanten befchouwen, de dring- redenen om dezelve te betragten , eenpaarig aanzetten, en niets agterwege zoeken te laaten, van t geen dienen kan, om °t menfchdom beter te maken, ‘ À 4 De. 8 OVER HET GELUK Deze eene aanmerking mogen wy eindelyk nog, ter on- zer verfchooning by de voorige voegen 3 Dat fchoon de wet- ten der deugd inderdaad eeuwig en onveranderlyk zyn, het op zommige tyden egter, en in zommige omftandigheeden , zyne nuttigheid kan hebben, om op eenige byzonderheeden waat langer ítil te ftaan, of dezelve van zulk een oogpunt te befchouwen , als de gewoone wyze van denken, en doen der eeuwe vorderen. Wy zullen derhalven,.de byzondere be- hoeftens en gefteldheid van onzen tyd zorgvuldiglyk in aan- merking neemen; Wy zullen fteeds in °t oog houden, wat deugden en gebreken voornaamelyk de overhand hebben , en uit aanmerking van dit alles zodanige bewyzen poogen voor te ftellen , welke den meeften indruk op de harten on- zer tydgenooten maaken, en zulke aanmerkingen te berde brengen , die het dwaaze , fchandelyke, en nadeelige der heerfchende gebreken in het fterkfte ligt vertoonen, en die deugden, die meeft verwaarloosd worden , kragtigft zullen aanpryzen. En zolang wy deze oogmerken langs een ze- keren en effenen weg bejaagen , vleien wy ons zelven, dat alle Leezers die een welmeenend hart by een goed oordeel voegen , onze onderneeming goedkeuren „ en begunftigen ` zullen. c r e genre ene ame VERTOOG OVER HET GELUK, OF GENOEGEN DES LEVENS. (Overgenoemen van den Heer de Fontenelle.) , As hier eene ftoffe van zulk een groot als uitgeftrekt, en algemeen belang, daar de geheele wereld van praat, en welke de Wysgeeren, inzonderheid de oude, zeer uit- voerig behandeld hebben. Maar fchoon dezelve dus van zulk een groot belang is, en iedereen betreft , wordt zy veelal egter vry wat verwaarloosd; Hoe zeer ’er elk van praat , denken ‘er egter weinig menfchen p;Eo fchoon’er de Phi- lofophen dikwils, en veel over gefchreeven hebben, is dit egter altoos zo Philofophifch geweeft, dat ’er het men{che dom weinig vrugt uit trekken konde. > … _ Wy verftaan hier door het woord Geluk een blyvenden ftaat , eene aangenaame gefteldheid , zodanig, als men wenícht, dat, zonder eenige verandering, fteeds mogt bly- ven duuren ; En hier in is het geluk verfchillend van het ver- OF GENOEGEN DES LEVENS. Q. vermaak of plaifier, dat wel eene genoegelyke aandoening geeft, maar die kort en voorbygaande is,en nooiteen ftaat, eene blyvende en duurzaame geffelteniskan wezen. Het ver- driet zou veel eer dit droevig voorregt hebben, van ons in een duurzaamen ftaat van {mart en ongenoegen te dompe- len, maar het plaifier, het vermaak kan het tegendeel nim- mer uitwerken, of geftadige en onafgebrooke aandoeningen van geneugte verfchaffen, Als men het geluk der menfchen flegts naar het getal en de levendigheid der vermaaken, die zy in hun leven genie- ten, afmeet, is er moogelyk eene groote menigte levens- ftaaten, die fchoon zeer verfchillende , ten dezen opzigte egter vry gelyk zyn; Zy die de minfte vermaaken hebben , fmaaken dezelve niet flegts zo veel levendiger, maar hebben zelfs duizend genoegelyke aandoeningen van dingen, die andere, zonder opmerking of gevoel ,„voorbygaan ; en ten de- zen opzigte betragt de natuur haar pligt van algemeene moeder van het menfchdom wel genoeg. Maar als wy in plaats van die oogenblikkelyke aandoenin- gen, die voorbygaande geneugtens, welke ieder menfch nu en dan in zyn leven geniet, den grond van het leven zelve befchouwen, zo ziet men wel haalt, dat ’er van den eenen menfch tot den anderen, een zeer groot verfchil ten dezen opzigte zy; Dat iemand by voorbeeld, die, geduurende een zeker gedeelte van den dag, even veel gunftige oogenblik- ken of voorbygaande geneugtens, als een ander gehad, zig in een gezelfchap of fpel even goed vermaakt heeft „het ove- rige van den tyd op verre na zo wel niet in zyn fchik is, of dien niet met zo veel genoegen doorbrengt, en dat alle ge- lykheid en eenpaarigheid als dan geheellyk ophoudt. Het is dan de blyvende gefteldheid , de doorgaande toe- ftand, de ftaat met één woord „die het geluk der menfchen uitmaakt ; Maar hier koomt ons eene byzonderheid voor „die inderdaad beklaagelyk is voor °t meníchelyk geflagt. Een oneindig getal meníchen hebben wezenlyk rede , om met den {taat , die hun ten deele is gevallen, niet zeer voldaan te zyn 3 Een even groote menigte andere zyn ongefchikt, om Zig met eenigen levens-ftaat te vergenoegen; zie daar der- halven, de meeften buiten de moogelykheid gefteld „om ge- lukkig te kunnen leeven, en daar blyft hun in dezen toe- ftand niets anders over, dan zig met eenige aangenaame ` aandoeningen ‚die hun van tyd tot tyd voorkoomen , te ver- maaken, om nu en dan een voorbygaand plaifier en aange- paam oogenblik te hebben.. Dit verkwikt hen dan voor een 3 kor- 10 OVER HET GELUK korten poos, om het verdriet van hunnen doorgaanden toe: ftand terftond daar na zo veel levendiger te gevoelen; Zy herftellen zig en fcheppen lugt, om ftraks zo veel fmartely- . ker te lyden. Hy, die verkiezen zoude, om fteeds in dezelfde omftan- digheeden, daar hy zig in bevindt, niet uit vreeze voor er- ger, maar om dat hy ’er wezenlyk vergenoegd in is, te bly- ven, zou den naam van gelukkig met regt verdienen. Men zoude hem van alle andere menfíchen onderfcheiden kunnen, aan een foort van onbeweegelykheid in zynen toeftand, en eene volkoome ruft, die men aan hem befpeuren zoude. Hy zou niets anders doen „dan wat noodig was ,om in dien ftaat te blyven, en geenzints werken, om ’er uit te geraaken , of den zelven te verbeteren. Maar is ’er zulk een gelukkig menfch ooit op den aardbodem geweeft ? Men mag hier met rede aan twyffelen , om dat men niemand aantreft, welke zig in die gunftige onbeweegelykheid houdt, terwyl men daarentegen elk ziet zwoegen en werken om ‘er uit te koo- men. Die beweegingen maaken inderdaad het leven „of lie- ver den draeikolk der waereld uit, en hoe geweldig dezelve Zyn, kan men uit de ftooten, die de eene men{ch den an- deren in het draeijen geeft, ligtelyk opmaaken of voelen. De ruft zelve van een gelukkig menfch kan als gedwonge befchouwd worden „alle angere menfchen hebben belang om ‘er op deze wyze over te denken ; En gevolgelyk kan de wezenlykheid en het beftaan van een gelukkig menfch in de waereld vry gemaklyk betwift worden., Laaten wy'het zelve egter toeftaan , en gelooven dat ‘er gelukkige menfchen zyn, al ware het flegts om ons zelven met eene aangenaame hoop te vleien „van het oak te kunnen worden. Dit is daar- enboven onbetwiftbaar zeker, dat als men zyne bepaalingen wat naauwkeuriger maakt „en de noodige grensperken ftelt, dit aanwezen van gelukkige menfchen alsdan niet ingebeeld of twyfelagtig „nog het zoeken naar geluk voor vergeeffche moeite kan gehouden worden. Het zal, in weerwil van alles, wat de Stoïfche trotsheid hier tegén inbrengen moge, altoos waaragtig blyven, dat een groot gedeelte van ons geluk niet van ons zelven af- hange. Toen één dier fiere Wysgeeren, door de Jicht-pyn geprangd, in deze woorden uitborst, „ Ík zal egter niet be- > kennen, dat gy my ongelukkiger maakt”. Stiet hy de grootfte buitenfpoorigheid uit „die immer uit eens Wysgeers mond kon koomen. Hy loochende, door eene dwaaze voor- ingenoomenheid met zyn Sy/lbema, eene waarheid, die hy ten OF GENOEGEN DES LEVENS. Ir ` ten allerduidelykften voelde , en ontkende zyn pyn in be- woordingen , die hem door de fmart zelve ten monde wier- den uitgeperft. Welk eene dwaasheid! Laaten wy ons tog , terwyl wy door zo veele wonden, als de natuur ons onop- houdelyk toebrengt, zo deerlyk geteifterd worden, voorde nuttelooze en belaggelyke verwaandheid wagten, van ons zelven voor onkwetsbaar uit te geeven. Het zou minder buitenfpoorig wezen „te beweeren,dat ons geluk geheel en al niet, dan dat het volftrektelyk , voorons afhange. Alle menfchen fchynen dit eerfte ten minften te elooven , althans handelen zy, als of zy het geloofden. nbekwaam voor keuze of oofdeel „door eene blinde woede voortgeftuwd, door de uitwendige voorwerpen , die zy niet dan door een gaas van nevels en vooroordeelen zien, ver- lokt, de eene door den anderen mêe gefleept , zonder te wee- ten, waar Zy gaan, maaken zy een verwarden en woeften hoop uit, die geen ander oogmerk , dan een geftadig en nutteloos gewoel „fchynt te bedoelen. Byaldien eenige gun- ftige voorvallen den eenen of anderen nu en dan cens voor eenige oogenblikken gelukkig mogen maaken , het is ten minften zeker, dat zy den ftoot van alles, wat dit los geluk in een punt des tyds kan om verre werpen, nog voorzien , nog voorkoomen kunnen; Zy worden dan door andere toe- vallige omftandigheden weder eensklaps ongelukkig , en hangen dus volftrektelyk van het nootlot af. | Wy kunnen inderdaad iets tot het geluk van ons leven toebrengen, maar dit kan niet anders, dan door onze wyze van denken gefchieden „en men moet erkennen „dat dit eene harde voorwaarde zy. De meefte denken op geene andere wyze „dan die hun dooralles „wat hen omringt, wordt voor- gefchreeven; zy hebben geen rigtfnoer, om hunne gedag- ten naar teleiden, maar moeten in hunne befchouwingen eeniglyk den ftroom volgen, dien zy door de zinnelyke voorwerpen worden afgevoerd. De gedagten van anderen zyn zo fterk naar den kwaaden kant gekeerd, en zo wêer- barftig en onbuigzaam van aart, dat zy moogelyk vrugtloos oogen zouden, om ze naar een anderen kant te wenden. Zommigen eindelyk, welke in dit werk gelukkig flaagen , en die het zelfs vry gemaklyk vallen zoude, om hunne ge- dagten te regelen „of met andere woorden „hunne wyze van denken te verbeterên, laaten het egter blyven, om dat het een werk is, om dat ’er eenige pooging en infpanning toe vereifcht wordt; Dit haaten zy „en hebben geen denkbeeld, dat het voordeel, °t welk zy ’er van bekoomen zullen, dien: . . ar- Ia OVER HET GELUK . ` ' \ ` arbeid zal opweegen. Wat zou dat voor een elendig geluk zyn, daar men zo veel om redeneeren moet! Een geluk „dat men zelfs moet maaken, kan dat waard wezen, om ‘er zo veel moeite om te doen? Men mag dat aan de Philofophen met hunne andere herfenfchimmen overlaaten , want gewis- felyk zo veele infpanning, om gelukkig te zyn, belet dat men ’t worden kan. | Dus is ’er flegts een klein gedeelte van ons geluk, dat van ons zelve kan afhangen, en weinige menfchen nog zyn, van natuur voor dat klein gedeelte gefchikt, of weeten °t ten hunnen voordeele aan te leggen. Alle laffe en vadzige geaardheeden , alle woefte eri driftige geftellen, alle fom- bere en droefgeeftige men{chen moeten ’er ten eenemaal van afzien. Daar blyven eenige zagte en bedaarde lieden over, wier harfenen door aangenaame denkbeelden en in- drukfelen meeft en diepft getroffen worden , die met vrugt aan de vermeerdering van hun genoegen kunnen werken. Het is waar, dat zy door de guhftige fchikking der natuur reeds gelukkig genoeg fchynen te wezen, en den byftand der wysbegeerte zouden kunnen misfen? Dit is inderdaad altoos het geval, dezelve kan dezulken, die haar meeft van nooden zouden hebben , minit helpen, en doet aan hun den grootften dienft , die haar minft behoeven. Dewyl het egter ons Geluk betreft, daar wy over handelen, behooren wy van onzen kant niets te verwaarloozen; Laat ons de wys- begeerte hoeren, welke in eene woeftyn predikt voar een ~ klein hoopje toehoorders, die zy zelve heeft uitgekoozen , om dat zy reeds een goed gedeelte wiften , van het geen zy. hen te zeggen hadt, en daar door gefchikt waren, om het overige haarer heilzaame lefflen en onderregtingen met vrugt te hooren. | , Om de Ziel-aandoening van geluk te doen hebben „of ten minften om ’er dat gevoel beftendig in te doen blyven , moet men dezelve vooraf gezuiverd, en ‘er alle ingebeelde onhei- len uit verbannen hebben. Wy hebben eene onvergelyke- lyke bekwaamheid om dezelve te fcheppen , en als we ’er onze verbeelding eenmaalen mede belaaden hebben „valt het ons ten uiterften bezwaarlyk , om 'er ons weder van te ont- doen „ terwyl wy zelfs dikwils onzen ongelukkigen arbeid fchynen te beminnen, en ons met de uitvindingen onzer _ elenden te vermaaken. De ingebeelde kwaalen en onheilen zyn niet alle de zulke, welke niets lighaamelyks hebben „en alleen in den geeft huisveften , maar het zyn de zodanigen allen , welke hunnen oorfprong aan eene verkeerde manier van — OF GENOEGEN DES LEVENS. I3 „ van denken fchuldig zyn. Veragting en fchande by voor- beeld is geen ingebeeld maar weezenlyk kwaad ; maar het verdriet van zyne goederen na zyn overlyden aan collate- raale en niet aan nêerdaalende erfgenaamen , of aan de vrou- welyke en niet aan de mannelyke fexe te moeten nalaaten , is ingebeeld en beuzelagtig ; Daar zyn egter menfchen , wier genoegen hun geheele leven door, hier door alleen vergif- tigd wordt. Het geluk kan derhalven by zulke flegthoof- den onmoogelyk huisveften. Het vereiicht een brein, dat of van natuur beter gefteld is,of ten minften moeds genoeg gehad heeft, om zig van zulk eene dwaasheid te geneezen. yaldien men voor ingebeelde kwaalen en ongeneugten vatbaar is, zo wordt men ‘er van zo veele omringd, en be- itormd, dat men den eene of andere derzelver eindelyk ten prooije worden moet. De voornaame kragt dier monfters beftaat hier in, dat zy ons verbluffen, zonder dat men ze durft wederftaan , of zelfs befchouwen; zo dra men ze met een ruftig gelaat onder de oogen ziet „verliezen zy hun ver- mogen, en worden ligt geveld. | Dikwils voegen wy by ingebeelde kwaalen ingebeelde om- ftandigheeden, die dezelve merkelyk verzwaaren. Zo dra een ongeluk maar iets byzonders heeft, bedraeven we ons niet flegts over het wezenlyk nadeel, dat wy ’er door ly- den, maar de zeldzaamheid der zaake ook tergt en verbit- tert ons nog daarenboven. Wy maaken ons eene verwarde verbeelding van een fortuin, een nootlot, en ik weet niet wat, het welk alle zyne konft en vermogens te werke ftelt, om ons op eene byzondere wyze te plaagen. Maar wat wil dit alles zeggen ? Laaten we onze rede en verftand eens ten weinig gebruiken, en alle die harffenfchimmen zullen wel haaft verdwynen; Een gemeen ongeluk is daarom geen minder ongeluk, om dat het meermaalen gebeurt, of om dat wy het met anderen gemeen hebben; en fmart die ons alleen treft, wordt daarom niet heeviger of pynlyker, om dat andere niet met onsdezelfde pynenlyden. Is een menfch, die van de peft wordt aangetaft , met duizend andere zyner medeburgeren minder te beklaagen , dan iemand die eene vreemde en ongewoone ziekte heeft „of kan het den eerften tot verzwaaring ftrekken , dat die plaag zo zeldzaam een land of volk bezoekt. Het is waar, dat men de gewoone onheilen voorziet, en dat dit alleen het denkbeeld van den dood, dien wy anders als °t grootfte onheil befchouwen moogen „ verzagt. Maar wat belet ons, om in het algemeen die onheilen, welke w zeld- 14 OVER HET GELUK zeldzaam of byzonder noemen, te voorzien, en te verwagten? Men kan de verfchyning der Staart-ftarren niet met dezelf- de naauwkeurigheid voorzeggen, alsde Zons- of Maans-ver- duifteringen, maar men weet egter, dat ’er zig van tyd tot tyd Comeeten vertoonen zullen, en meer heeft men niet noodig, om ’er niet bevreesd voor te zyn. De byzondere ongelukken zyn zeldzaam, men moet ’er zig egter naar zet- ten, dat wy 'er van tyd tot tyd eenige van zullen moeten ondergaan ; daar is bykans geen menich, welken niet zyn byzonder ongeluk te beurte valt ; en als men alles eens naauw- keurig uitpluizen, of de woorden net bepaalen wilde, zou men die onheilen den naam van byzonder, met genoegzaame rede, betwiften kunnen. : Eene ingebeelde omftandigheid , waar mede wy onze droef- heid dwaasfelyk verzwaaren „is „dat wy ons zelven wysmaa- ken, ontrooftelyk te zullen zyn, enfteeds in dezelfde droef- heid gedompeld te zullen blyven. Dit denkbeeld heeft, ’ is waar, in Zommige gevallen een foort van aangenaamheid en vertroofting in zig: In alle droefheid, die ons tot eer kan ftrekken, gelyk als over het verlies vaneen vriend, en dergelyke, is deze overtuiging voor ons van wezenlyken dienft. In zulke gevallen van ons zelven te gelooven, dat wy onge droefheid nimmer zullen kunnen verzetten, isons zelve te ftreelen met het vleiend begrip, dat wy teder, ge- trouw , ftandvaftig , dat wy , met een woord, de aankle- ving der befte vrienden waardig zyn. Maar in onheilen, daar wy geen roem kunnen behaalen met neerflagtigheid, en daar eene ontrooftelyke droefheid ons geene verdienften kan byzetten,daar behoren we ons ten minften voor dat dwaa- ze denkbeeld te wagten, dat dezelve eeuwig duuren moet: Wy zyn niet volmaakt genoeg, om fteeds te treuren, onze natuur is te veranderlyk en die veranderlykheid van aart , die natuurlyke onvolmaaktheid is een der befte middelen om ons leet en lyden te verzagten. Wy neemen een verkeerd vermaak om alle de byzondere, zelfs de wezenlyke omftandigheden onzer onheilen „ons zel- ven voor te houden, om dezelve na tegaan, en bloot teleg- gen, even als of wy aan den een of anderen regter vergoe- ding wilden vraagen , jegens een ongelyk , dat ons werdt aangedaan. Wy verzwaaren dus ons lyden „meter ons gezigt geftadig op te veftigen, en verdubbelen onze fmart , door onze zorgvuldigheid , om dezelve alle oogenblikken te wil- len voelen. Men heeft voor heftige droef heden, ik weet niet welk eene infchikkelykheid , welke zig verzet tegen alle hulpmid- delen , die dezelve zouden kunnen verzagten „en alle trooft- redenen verwerpt. De tederhartigfte vrind mishaagt ons , zo dra hy ons zoekt te vertrooften , om dat hy ons dan voor- koomt onverfchillig over ons te denken, en geen deel in onze droefheid te neemen, wy zouden wel willen, dat al- les wat ons omringt of nadert, dezelfde aandoening gevoel- de, die ons geheel vervuld, en die aandoening in minder maate, dan wy dezelve hebben, te vertoonen , komt ons als beledigend voor; zy ten minften , die de koenheidhebben , om de redenen onzer droef heid te weerleggen, gedraagen zig alsopenbaarevyanden. Behoorden wy daarentegen niet regt in onzen fchik te zyn, dat men onsde verkeerdheid van die manier van denken, die ons zo veel verdrietberokkent, onder °t oog bragt, en de valsheid dier bewyzen aantoonde, die ons zo veele fmart veroorzaaken. Schoon het eindelvk zeer vreemd luidt, is het des niette min waaragtig, dat wy eene zekere zugt voor de droefheid hebben, en dat dezelve in zommige karakters onverwinlyk zy. De eerfte ftap ter verkryging van het geluk is, dat wy ons van deze zugt ontdoen, en dat wy derzelver verderfe- lyk vermaak vermyden , ten minften wantrouwen. Zy, welke in Zodanig eene gefteldheid zynde, zig zelve overreden, van alles aan den regten ‘kant te befchouwen, en hun oordeel nimmer wantrouwen, zyn ongeneefelyk „zo lang zy met dien waan bezet zyn. Het vermoeden van dwaaling is de eerfte ftap om op den regten weg te koomen.. Zou ’er geen middel zyn, om meer goed, dan kwaad vit e 16 OVER HET GELUK de dingen tehaalen,en zyneverbeeldingderwyzeteregelen, dat zy de vermaaken vande ongeneugten leerde affcheiden, en niet anders dan de eerfte tot haar liet naderen, om ’er allen haaren aandagt op te veftigen. Dit voorftel behoeft in moejelykheid voor het vinden van den Philofophifchen fteen niet te wyken , en zo men het ooit zal volgen , zal dit ten minften met de allergelukkigfte geaardheid gefchieden moeten, en zal die gunftige geaardheid als dan nog alle de onderfteuning der Wysbegeerte noodig hebben. Laat ons > om hier toe te komen ,fteedsin gedagten houden „dat de mee- fte dingen van een twyfelagtige natuur zyn, endat „fchoon ons dezelve op het eerfte aanzien, ftraks als voor- of nadee- len voorkoomen, wy egter inderdaad zelden weeten, of zy ons, over het geheel genoomen, geluk of ongeluk aanbren- gen zullen. Deze of geene voorvallen kwamen u , in den eerften opflag , als droevig en beklaagelyk voor, en bleeken egter naderhand de oorfprongen van veel heilvoorutezyn, zo dat gy, zo gy dezelve in hunnen waaren aart en faamen- hang met andere byzonderheden hadt kunnen befchouwen , u zelven , in plaats van ‘er u over te beklaagen, uittermaa- ten in verheugd zoudt hebben. Verhaaft u derhalven niet met uwe droefheid; wagt liever, tot dat de-dingen zig wat meer ontzwagtelen, en dat gy zien kunt, of zy uw geluk volmaaken , of ’er u van berooven zullen; fchortuw oordeel eenige uuren of dagen op ,omuniet tweemaalen vergeeffch , eerft namelyk met een ontydig beklag, en naderhand over uwe dwaaze haaftigheid te kwellen. Maar fchoon het aan den anderen kant zeker zy, dat het geen zig thans behaag- gelyk vertoont, naderhand eene oorzaak van fmart kan wor- den, zo moet men hier omtrent egter dezelfde geftrengheid in het oordeelen niet gebruiken: het zoude eene noodeloo- ze wreedheid zyn, om zig zelve dit ontydig voor te hou- „den, of zig van een vermaak te berooven, dat wy meenen redete hebben van te mogen genieten; laat ons geftreng te- gen de kwellingen , toegevend jegens de blydfíchap zyn „en die geneugten medeneemen, die wy krygen kunnen. Eene groote hinderpaal om gelukkig te worden is,dat wy te veel geluk verwagten. Laaten we ons verbeelden , dat menons, eer dat wy in de waereld kwamen , het verblyf „dat wy ’er in houden zouden, eens vertoonde, en dieeindeloo- ze menigte kwellingen, welke onder de bewooners van de- zen aardbol verdeeld moeften worden, liet zien ; hoe Zou- den wy niet fidderen op het denkbeeld, dat wy mede een evenredig deel, van alle die elenden ontvangen moeften zen Qe OF GENOEGEN DES LEVENS, 19 hoe zouden we ons naderhand veelal verheugen,dat wy’er nog zo goed koop waren afgeraakt, als wy inderdaad rede heb: ben van te doen in veele dier ftaaten , die ons thans ondra* gelykvoorkoomen. Slaaven, berooide menfchen, arme lies den, die van den eenen dag totden anderen, naauwlyks het fober koftje bekoomen kunnen: Arbeiders, die fteeds hun brood in °t zweet hunnes aanfchyns winnen moeten; Suk- kelaars , die in langduurige en fleepende kwaalen deerlyk kwynen 5 zie daar een groot gedeelte van het menfchelyk geflagt. Wat een byzonder, wat een wonderlyk geluk, dat wy niet mede tot den rang dier ongelukkigen behooren! Laaten wy dit in aanmerking neemen, laaten wy bedenken hoe gevaarlyk het zy, Menfch te wezen! En dus alle de kwellingen en verdrietelykheden, daar wy van bevryd zyn, als zo veel gevaren leeren befchouwen, die wy gelukkig ontínapt, of als zo veele voordeelen „die onsdoor eene gun- ftige uitkomft te beurt gevallen zyn. , ten eindeloos getal bezittingen, geneugten en voordeés len hebben wy inderdaad, daar we ons niet verwaardiger eenigen agt op te flaan, et die egter voor duizend andere meníchen het hoogfte geluk uitmaaken zouden. Eene me- nigte zyn ’er, wier hoogfte wenfch zig bepaalt, om twee armen te hebben. Het geluk is inderdaad zeldzaamer, dan men denkt. Ik noemê iemand gelukkig, welke een zeker goed bezit, dat ik verlang, en dat myn geluk volmaaken zoude. De bezit- ter van dat goed egter is ongelukkig; myn ftaat wordt be- dorven, om dat ik mis, het geen hy heeft „en de zyne wordt door het bezit van ’t zelve niet een hair beter, om dat hy op zyne beurt voordeelen verlangt, die anderen te beurte zyn gevallen. Ieder fchittert voor de oogen van anderen met een valfchen luifter , en vertoont een geluk, dat hy niet ge- voelt. Elk wordt benyd, terwyl hy zelve nydig isover den wenfchelyken toeftand zyner bekenden „en byaldien het eene ondeugd of dwaasheid ware gelukkig te zyn , zoude het menfchdom ‘er zig niet zorgvuldiger voor wagten, of de- zelve vlytiger aan malkanderen toekaatfen kunnen. Zy welke van die dwaasheid of ondeugd het meeft befchuldigd zouden zyn, de grooten namelyk, de Princen en Konin- gen., zouden waarlyk het onbillykft verdagt worden, en ‘er het minfte deel aan hebben; Laaten we ons van die begoo- cheling ontdoen „welke ons veel meer gelukkigen vertoont, dan ‘er waarlyk zyn, en wy zullen of levendiger genoegen hebben, dat wy ons zelven mede onder dat getal kunnen tel- den, of minder verdriet, dat wy ’er niet toe behooren. 