Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
S*. De wateren, die van de beide ketena ten westen en zui* den van den Goenoeng Abong uitgaande, alsmede van die, wclke aan den oo2<telijken kant van het gcbergte Ix>eboe Itic en Radjah Uaysa onUphngen en zich in dc Java-z<^ ontlasten. 3*. De waten^n , die van de westelijke kanten van den liadjah liaaaa en Ix>eboe I tie , van den ootftelijken en zuidelijken kant van den Telok-berg en lUtte, en de ocwttelijke kanten van het Tangka-gebergte komen en zich in de Ijaoijionga-baai cmtlaMen. Wij zullen elk dezer afdeelingen afzonderlijk beachouwen en volgrns de divern; tttrooro-gi^bieden in onder-afdeelingen splitM*n. I. Riviertrn, die zich in de Samangka-baai ontla»t(*n. 1^. Van het zuidoos^telijke punt der baai af tot Ik)rnei. De rivirr Napl ont^pringt op drn Cjoc»noeng Tangka en atoft zich bij dtin kampong Napal in dc Kalutmbaijang-baai. De rivier Pakoe. Dc* rivier Ocmlwr ont^ipringt op di'n Goi»- noeng Tangka en in cvn geduchte )N*rg»trooni , die dcior 8|ioe- dig opkomende hanji(r» hcI givanrlijk wonirn kan, daar niet allern it*n gederltt* di*r urir^n, die van San;^f naar Na|ial iii Prrlibif vmTi'n, maar zrlfu lanirr iitreken in dc bctkiing van «lie rivier dikwijln overloop«*n. Nadat hij de rivitT I/*iiior 82 TOrOGRArUISOIIE en GEOGRArillSCIIE Gendar lieeft o])gcnomen, wordt de Ocmbar breed en diep en valt spoedig daarop in zee, De rivier Pertibie. De rivier Sepoeti. De rivier Limouw ontspringt uit twee klcine mecrcn in het Poclouw-gebergte en stort zich bij Pakanda in zee; ook deie rivier kan gevaarlijk worden door zijne sterkc en snel opko- mende banjers. De rivieren, die op de zuidzijde van den Tangkamocs ont- springeii, zijn onbeduidend als rivieren, echter hoogst nuttig voor de bcvolking, die ze in honderde kleine watcrleidingen splitst, waardoor aan hunne sawah's altijd het noodige water kan toegevoerd worden. De voornaamste is de Bin^ awang. 2^. De Samangka-rivicr ontspringt in het Palembangsche landschap Blalouw, op den Goenoeng Gigok; vorrat van do Moeara Harro tot aan de Moeara Laaga de grens tusschen de Lampongs en Benkoelen en vlocit van daar in zuidoostelijke rigting tot waar zij zich bij l^ornei in zee ontlast. Zij neernt eene meiiigtc klcine rivicrtjes zoo regts als links in haren loop op. Ilaar voornaamste zijtak echter is do rivier Somoong; Eij vocrt haar al de rivieren toe, die westclijk en zuidelijk van de ketens onti?pringen , welke van den Goenoeng Abong naar het zuiden en westen loopen. Nadat de Samangka-rivier de Somoong heeft opgenomen , ver- deelt zij zich in honderde grootere en kleinere takken en vlocit door een moerassig en boschrijk terrein, dat zij in de regcn- raousson geheel onder wat(ir zet. De rivier is op de hoofdtakken bevaarbaar ; men moet echter wel l)ckonde loodsen hobljen, ten einde niet telkens vast te varen, en nog kan zulks met den besten gids geschieden, daar door omgevalleue boomen , drijvende eilanden en andere hin- (ler])Mlc;n dikAvijls de oude vaart versperd en een nieuw kanaal geopend wordt. 3®. Van Bornei at" lot aan Tanjong Tjina. l)it zijn alle kleine lt£8CIUUJV1NO 1>EB LAMl*ONQHCII£ m8TRIKT£N. 83 onboduidcnde riyicrtjcs, die voorcen groot gedceltc slechU, wan* nrer het in hct gcbergte regt^nt, water liebben. Dc voorntam* «tc xiJD : dc riricr Belong en de de rivier Tiram. II. Waieren, die zieh in de Java-zee nntlasten. I)e ketena, die van den Goenoeng Abong noordelijk en aui- delijk loopen, weq^en, seoo bU boven lieschrcven is, vervchil- lende zijtakkcn af , waardoor ab 't ware vicr hoofdrivier-ilistnkten grvormd wordcn , die wij nu elk u&x)ndcrlijk zuUen bcachouwen. 1^. Het gebied van de Maiwedjie. Deie rivier ontapringt op eenen kleinen heuvel , Malta Waloe grnaamd, en vioeil in H begin in eene bijna zuiver o(kstelijke rigting; nj wordl al fipoedig vrij diep en loop! tu!»«chen steile oevera, gevormd uil zand- en kleigroncl: bij den Ihans verlate- nen Oemboel Masoedjie neemt do rivier eene noordelijke rigting aan» die itj behoudt tot daar, waar zij zieh met de rivier 1^- tjuig Hari verecnigt, als wanneer zij eene zuidoo9lclijke rigting aanneemt, die zij tot aan hare rounding blijft behouden. Bij den Ocmb<x?l Ma^oedjii* i» reeds eb!M' en vloed te bespeu- rcn en gceft naar onuttindigheden het verschil van den water- stand van J tot J voet; van hier af ann is de rivier reetla be- Tiarbaar voor kleine praauwen: zij blijf! eehter nog altijd door- viadhaar en rain of rarer uteile ocvers Ixhouden. Naciat zij zieh met de liatang Hari vereenigd heefl, wordt zij bcvaarlwnr voor grootrre praauwen en neemt zij allenirs toe in diepte enbreedtc: de ateile oevers houden op en eindelijk vioeit zij ali« een brrcde en drabbigc stroora door uitge3<trekte boiotchen van nipa en kajoe api-api , die zij bij banjers , of , wanneer de vloed het hoogsie is, tot ver in het land onder water zet, zocxlat aan eenen weg, of zelfk eene landing, niet te denken vail. Bij zijne raonding is deze rivier ± 700 illen breed en van S tot 2} vaderaen diep. Voor de rivier ligt (*ene zandliank , dir eehter met hoog water geraakkelijk te |>ait5€*ren ik, terwiji bij bag water de invaart lift digt^t onder den zuidelijken iial genoroen raott worden. De MaMK'^ljie ne<*rat eene ontelbare raenigte U'ken op, zoci 84 TOrOGRxVl'IllSCIlE EN GEOGHAPHISCHE vail don rcgU^r als linker kant; d(i mecstcn vcrdienen cclitcr naauwelijks dien naam, daar zij, uit mocrassen komende, in dc oost-raousson, of wanncer langen tijd geen regen gcvallen is, uitdroogen. Als zijtakken van de rivier kunnen hicr allcen in aanracrking komen. 1^. Dc Soengci Bayan, die van het zuiden koinende, zich cenigzins boven den verlaten Ocmboel Masoedji(} met de hoofd- rivier vereenigt. 2^. De Soengci Batang Hari, die uit het Palembangsche ko- raende, zich beneden den Ocmboel Toengal Djaiva met de Ma- soedjie vereenigt. Deze rivier staat volgens het zeggcn der inlanders door zijtakken met de rivieren Itam en Kommering in verband , zoodat men met kleine vaartuigen uit de Masoedjie tot Palembang kan komen, waarvoor, naar gelang het ^vater hoog of laag is , van 5 tot 8 dagen tijd wordt gevorderd. 2^. Het gebicd van de Toelang Bawang. Deze rivier , de grootstc in de Lampongsche distriktcn , wordt uit verschillendc takken gevormd. Ilet zijn de rivieren Oempoe en Bczay, die na hare vcrecniging den naam van Waay Kanan, en de rivieren Soengkoi en Rarem , die na hare vereeniging den naam van Waay Kirie aannemcn; — eerst wanncer de Waay Kanan en Kirie zich vcrcenigd heliben, ontvangt de rivier den naam van Toelang Bawang. a. De rivier Oempoe. Zij ontspringt op den Goenoeng Skintjouw en neemt links de rivieren Tahamic , Oiham en Pisang op , en buitendien zoo links als regts eene groote menigte kleine beeken. Zij is van Tan- jong Batoe af bevaarbaar voor praauwcn van 2 j\ 3 koyangs. Eenigzins boven Tanjong Batoe is een vrij hoogc waterval, Raman genaamd, die natuurlijk de vaart breekt, ofschoon de Oempoe verder opwaarts woder bevaren wordt, echter slcchts met kleine samj)ans of vlotten van bambocs zamengesteld. Nadat de rivier de Giliam opgenomen heeft, bereikt zij reeds vv.ur bn^edte van 40 j\ 50 Ned. illen en eene diepte van 1 tot 2 vademcn: zij liertt stt'ilr oevers, die rneestal uit zand en klei- BB8CHRIJV1N0 DEK LAMI*0N08C1I£ l>lliTRIKT£N. 85 aardc besUan en slechta bij di; kampcmg Karang Agon^' hreekt nj door cene bag rotaen , die uit zand^teen bcsitaat ; hier zijn dc oeverv loodregt en hebbcn cenc hoogtc van 50 tot 60 voetrn. 6. Dc riricr Befay. 2ij hcch haren oorvprong op den Goenocng Abong ; zij neemt rrne menigte beken op, waarondcT cx^htcr gccne beduidende. iV voornaamste zijn op den rrgt(*r-oever do Sala Djoela en op drn linker de Broha en Temmeda. Eent van de kampong Kota Roemie af is zij bevaarbaar voor grootere praauwen, terwijl verder op slechU kleine ka- DOCS of vlotten gebezigd worden; hare oevers zijn over liet algemeen niet seer steil, maar kcnmcrken zich door bijzondcre rmchtbaarheid. c. De Waay Kanan vloeii in eene westelijke rigling tot vaar zij zieh met de Waaj Kirie vereenigt. — Zij is bevaar- hmu voor groote praauwen tot 5 kojangs toe en in de west- OKNiMOD, bij hoog water, zclb voor 10 kovangn praauwen. De rivieren, die zij in haren loop opneemt. zijn klein en Alien oobnraarbaar. De voornaamste zijn: regts de Saroe|Mi vu de Nakoa en links de Temm<*da en Moeara ikM;l(N*. IK* oi^vers bUjvcn hij voortduring steil en worden al rnnrr en merr mod- ficrig: zij zijn moeijelijk te beklimoien« vooral nu h<v)g water iJ aanhottdende regrns. </. De rivier 8oengkci. Deae is de kleinste der hoofdrivieren , welke den Toelang Bawang vormen; zij ontspringt insgelijks op den (loenoeng AboDg en neemt in haren loop eene menigt<* klcim* rivieren op. De voomaamste zijn regts de Haroe, To(*ba« Toelang liaa, Meloengoen en i\va galis, links de Toelang Boeloe en Toelang Boevot. Al df-ae rivieren komen uit een ber^^k, die zich van den Uoenoeng Abong noordelijk uitMrekt, en heblxMi t*en i^terk menral; zij zijn wegens hare ondiepte gi*heel onjji'^^hikt voor 6t vaart met grootere praauwen, en de ^)<M'ngkei xc*lve wordt rena van Toelang Bawang af bevaarbaar voor praauwen van IV. (VIII.) 7 so TOroGUAPIIISClIE EN GEOGKArilldCHE I 2i 2 kovaiigs, vn bij laiigc droogte in de oostmousson moe- ton zelfs deze praauwen dikwijls langen tijd op hoogeren water- stand wacliten, ten eiude hunnc rcis tc kunnen vervolgen. f. I)c rivier llarcm. K(Mi snolvloeijonde , hcldcre bcrgstroom , die insgelijks op lien Gocnoeng Abong ont^pringt. Zijn hoofdtak is de rivier Abong, die op den Goenoong Doba ontspringt, het riviertje Reno links en de rivier Sabo regis in haren loop opneemt. De noemenswaardigc rivieren, die de Rarcm voor hare ver- ccniging met de Abong nog opneemt, zijn: de Galing en de Sesan, beidc regts, van den Soedoe-Soedoe komende. Dv Abong en Rarera zijn voor hare vereeniging wel hier (•n daar voor kleine kanoe's bevaarbaar, maar eerst na de ver- eeniging wordt de llarera voor praauwen van .1^2 koyangs en van Poengak af ook voor nog grootere praauwen bevaar- baar. Alvorens zich met de Socngkei te vereenigen, neemt de liarera nog links de rivier Mehra en regts de rivieren Koen- jayan en Padekran op. /'. Do Waay Kirie vloeit in eene noordwestolijke rigting tot Ijare vereeniging met de Waay Kanan. De veelvuldige en l)e{lui(lende kronkclingen en bogten, die zij maakt; het onmerkbaar verval, dat zij heeft, maar vooral de bijna onal'gebrokene aaneenschukeHng van moerassen en kleine rawah's of binnenmeertjcs, die bijzonder langs den regter oever digt bij de rivier gevonden worden, kenmerken het lage en vlakke terrein waardoor deze rivier vloeit. Zij is bevaarbaar voor 10 koyangs praauwen, zelfs in de oobtmousson. Alvorens zich met de Waay Kanan te vereeni- gen, neemt zij nog links de rivieren Pa])an en Gomal op. g. De Toelang Kawang. Deze stroom vloeit eerst tot Bakkong Oedik in eene weste- lijke, vervol^^ens bijna tot Moerassa in eene noordelijkc en dan weder tot in zee in eene Aveistelijke rigting. Zij is tot Mengala voor de grootst<^ praauwen en kleine schoeners bevaarb.iar . j:j ik i^rloof. dat het kleinere charter HCf4CHftUVlNG D£K LAMFONOSCHR DUiTRlKTKN. 87 aiiaer utoombooUtn ssonder moeite die kAmpoDg »>uci<* kunnen bereikcn. Da oevcn njn in het begin nog altijd steil, en d« ragter oevcr is steeds dominercnd; van Moerana af verliezen zioh dr hoogc ocvers allcngskcnn vn bij opkomenden vloed, dir hirr rmb xeer voclbaar is en ee n verechil van S voet k H voet in den walerstand te weeg hrengt, sta&n dc belendende hoHnchcn reeds onder water en njn niet meer begmanhaar; nadai de Toelang Hawang de Pidadarivier heeft opgenomeD, verliezen nch eindelijk de oevers geheel en al in de met nipa eo kajoe api^api begroeide moeraasen. Bij deaeelfii mending is die stroom over de 1000 Ned. eUen breed, en heeft eene diepte van 4 ^ 4} en 5 vadcmen. Vlak voor de monding liggen eenige koraalrotacn , die bij laag water xigtbaar worden , verder naar buiten ligt <*ene groote auid- bank, die zich naar het xuiden tot aan de Tanjong Serdang aiU>irekt. Tusscben dcxelvn en den vanten wal echtcr word! door den sterken stroom oenc geul gevorrod, die meestal 4 tot 5 vademen water heeft. 3^. Het gebied van de Sepoetie. De Hepoetie ontjipringt op den Uoenoeng Oeloe Si*poetae en haatit lich oencn doortogt tnsachen de bergen Tangkid Tjenang en TJaran; van Negrie Kapajongan af wordt cij reeds voor kieinere praauwen bevaarhaar, van Negara Boemie af, b lij niet meer doorwaadbaar . en bij Goenoeng Soghie, waar nj den groolen weg doonnijdt, beeft zij reeds eene brcedte van :2: &0 ellcn. Van Kommering (eenigiins boven Goenoeng 8o- gkie gelegen) af, wordt lij reeds met praauwen bevmren van S il 5 koyangfi, en nadat zij even boven 8enngkebow de P^sn* gaboean opgenomen heeft, is zij voor 10 kojangspraaowen , en in de westmousson zelb voor nchoeners bevaarbaar. Wal van de gesieldheid der oeveni van de Toelang Bawang genegd is, moet ook van deae en van alle andere grooie rivie- rrn der Lampongsche Disirikten, die zich in de Java-aee slor- tra, gezegd worden. 7* 88 TOPOGR.VPHISC1IE EN GEOGRAPHISCHE Tot aan dc kampong Boejot is ebbe en vloed diiidelijk voelbaar. Zij neemt in haren loop een groot aantal rivieren op, waar- van de voornaamste zijn: a, links: De Pengaboean ont«pringt insgelijks op den Goenoeng Oeloe Sepoetie, en wel zoo digt bij de rivier Sepoetie, dat een BiUo- boom, die de broniien dezer beide voorname rivieren bescha- duwt, zijne vruchten aan den eenen kant in deze aan den ande- ren kant in gene rivier laat vallen. Zij is van Kapoean af bevaarbaar voor kleine praauwen, be- reikt bij Tarabangie , waar zij den groot^n weg doorsnijdt, eene l)reedtc van ± 60 ellen en wordt van daar aan met 5 kojanga praauwen bevaren; even boven Sering-kebow valt zij in de Sepoetie. Zij neemt, belialve eene menigte kleinere rivieren, in haren loop op, links dc Lampoyang en regts de Penandingan en Kapoean. De Troessan ontspringt aan den voet van den gebergterag, die van den Goenoeng Abong noordoostelijk loopt, neemt ver- scheidene rivieren in haren loop op, waarvan de voornaamste de Gloctom, Bias en Bocring zijn. Zij wordt bij Goenoeng Batin, waar zij den grooten weg doorsnijdt, bevaarbaar voor kleinere praauwen en vereenigt zich even boven de monding van de Sepoetie met die rivier. Deze rivier wordt zeer weinig bevaren, daar behalve Goe- noeng Batin slechts hier en daar een enkele oemboel aan haar oever ligt; hare oevers worden over het algemeen voor onvruchtbaar en ongezond gehouden. i. regts. de Bob^an; de Kertayang, wclke dc rivier Henda in haren loop opneemt; de Wahaya, die op den Goenoeng Gemoening ontspringt en de rivier Gloegay in haren loop opneemt; de Komraering: BEtK:HRUVINO DEB LAMPONOflCUE DI8TRIKTEN. 89 de Alim; de Boering; de Hoonng en de Pengadoengin. I)m laatate rivier onUUat uit dc zunenvloeijing van de ri- vier BaUng Han» die de Raman en Toelong Ballak opneemt, en de rivier Soeka Tanali, die de Mahara en Bratja opneemt. Al dese rivieren en nog meer kleinere onUpringen in bet lage terrdn tuBacben de rivieren Alim en Sekampong. Dc Batang Hari en Soeka Tanah njn alleen in de regen- mouflMn voor kleinere praauwen bevaarbaar* nadat zij nch echter vereenigd en de Pengadoengan gevormd hebben, word! de rivier breed en diep en is van Ranto Djaya af , vaar ebbe en viced reeda zeer sterk voelbaar njn, voor 10 kojranga praau- wen bevaarbaar. De Pengadoengan vereenigt zich met de Sepoetie, een wei* nig beneden de rivier Troessan. De monding van de Sepoi'iie heeft bij hoog water eene diepte van 3 tot 3^ vademen; v<$6r dezclve ligt eene groote modder* bank, die nch ten zuiden ver langa de kost, tot bij de zoo- genaamde Tanjong Sckoppong, uititrckt en alleen bij hoog water gepaaeccrd kan worden, en dan wcl het gemakkelijkste van het noorden af binnenkomende. Even binnen de monding ia een zeer veilige en mime lig- plaata, zelb voor groote vaartuigen; de diepte aldaar is van 5 tot 7 vademen. 4®. Het gebied van de Sekampong. De Sekampongrivier ontapringt op den Goenoeng Oeloe Se- kampong; zij is aldaar meer bekend onder den naam van Waay ilUhan. Op den Goenoeng Poelouw ontspringt de rivier Poelouw, die behalvc andere kleine rivieren ook de rivier Teboe op> nrrrot, weike Uatste, op den Tangkamoes ontspringrnde, de wateren toevoert, welke op den noordelijken kant van dien berg hnnnen oorsprong hebben. 88 TOPOGRAPHISCHE EN GEOGRAPUISCHE Tot aan de kampong Boejot is cbbe en vloed doidelijk voelbaar. Zij necmt in haren loop een groot aantal rivieren op, waar- van de voomaamste zijn: a. links: De Fengaboean ontspringt insgelijks op den Goenoeng Oeloe Sepoetie, en wel zoo digt bij de rivier Sepoetie, dat een Billo- boom, die de bronnen dezer bcide yoorname rivieren bescha- duwt, zijne vruchten aan den eenen kant in deze aan den ande- ren kant in gene rivier laat vallen. Zij is van Kapocan af bevaarbaar voor kleine praauwen, be- reikt bij Tarabangie, waar zij den grooten weg doorsnijdt, eene hreedte van + 60 cllen en wordt van daar aan met 5 kojangs praau^en bevaren; even boven Sering-kebow valt zij in de Sepoetie. Zij ncemt, bchalve ecne raenigte kleinere rivieren, in haien loop op, links de Lampoyang en regts de Penandingan en Kapoean. De Troessan ontspringt aan den voet van den gebergterag, die van den Goenoeng Abong noordoostelijk loopt, neemt ver- scheidcne rivieren in haren loop op, waarvan de voornaamste de Gloetom, Bias en Boering zijn. Zij wordt bij Goenoeng Batin, waar zij den grooten weg doorsnijdt, bevaarbaar voor kleinere praauwen en vereenigt zich even boven de monding van de Sepoetie met die rivier. Deze rivier wordt zeer weinig bevaren, daar behalve Goe- noeng Batin slechts hier en daar een enkele oemboel aan liaar oever ligt: hare oevers worden over het algemccn voor onvruchtbaar en ongczond gehouden. b. regts. de Bobdan; de Kertayang, welke de rivier Ilenda in haren loop opneemt; de Wahaya, die op den Goenoeng Gemoening ontspringt en de rivier (ilocgay in haren loop opneemt; di) Kommcriiifr: nElM:ifRUVINO DEB LAMI*ON0(K*UE D18TR1KTEN. 89 de Alim; do Boering; de Honang en de Pengadoengan. I)m liatate rivier onUUat uit de asamenvloejjing van de ri- vier Batang Hari, die dc Raman en Toclong Ballak opneemt, en de hvkr Soeka Tanali, die de Mahara en Bratja opneemt. Al deze rivieren en nog meer kleinere onUpringen in het lage tcrrein tusschen de rivieren Alim en 8ekampong. De Batang Hari en Soeka Tanah »jn allccn in de regen- moiuBon voor kleinere praauwen bevaarbaar, nadat zij nrh echter vereenigd en de Pengadoengan gevormd hebben, wordt de rivier breed en diep en is van Ranto Dja^-a af , vaar ebbe en vloed reeda zeer irterk voelbaar zijn, voor 10 kovanga praau- vrn bevaarbaar. De Pengadoengan vereenigt sich met de Sepoetie, een wei- nig benrden de rivier Troewan. Dr monding van de Sepo4*ti(* heeft bij hoog water cene diepte van 3 tot 3} vademen; v<$6r dezclvc ligt cene groote modder- hank, die ach ten zuiden ver laiiga de kost, tot bij de zoo- grnaamde Tanjong Sekoppong, uiUtrt*kt en alleen bij hoog vatrr gepaaMrrd kaii worden, en dan wcl het gemakkelijkste van het noorden af binnenkomende. Even binnen de monding ia ecu zeer veilige en mime lig- |ilaaU, zel& voor groote vaartuigcn: de diepte aldaar is van 5 tot 7 vademen. 4®. Itet gebied van de Sekampong. De Sckampongrivier ontapringt op den Goenoeng Oeloe Se- kampong; zij is aldaar meer bekend onder den naam van Waaj lllahan. Op den (foenoeng Poelouw ontapringt de rivier Poelouw, clir brhalve anderr kleine rivicn'n ook de rivier Teboe op> nremt, mvWr laatMe, op den Tangkamoea ontspringrnde, de «Ati*ren tcM*voert, welke op den noordelijken kant van dien berg hunnen ooraprong hebben. 90 TOPOGRAPHISCHE EN GEOGKAPIilSGHE Nadat de Poelouw en de Illahan zich vereeiiigd hebben, neemt de rivier voor goed den naam van Sekampong aan. Tot hier bijna westelijk geloopen hebbende, veraBdert die rigting nu in eene noordelijke, die de rivier behoudt tot bij Tiga Nennang, waar zij den grooten weg doorsnijdt en eene bieedte van ± 70 ellen heeft. Hare rigting verandert nu we- der in eene zuidoosteli jkc , die zij blijft bijbehouden tot aan hare monding. De linker zijtakken van de Sekampong zijn alien zoo onbe- doidend, dat men hun naauwelijks den naam van beken kan geven; daarentegen worden haar van de regterzLjde de watem toegevoerd, die op de noordelijke kanten van de bergen Satt^, Telok, Loebae Iti en Badjali Bassa ontspringen. De voomaamste dier rivieren zijn: — de Sema, van den Batt^ komende, die in haren loop de rivieren Taboe, Enda en Watas opneemt, welke op den Goenoeng Telok haren oor- sprong hebben. de Toelong Poetie: de Kendie^, welke de rivieren Illahan en Napal opneemt; de Njilley, welke de rivieren Gale, Djoerok, Tanjongan en Rellan opneemt; de Karang; de Soeka Djaya, mot de rivieren Sollan, Kalang en Natal. Al dezc rivieren, van de Njilley af aan, ontspringen op den Goenoeng Loeboe Iti. En cindclijk de Batoe Payong, die op den noordelijken kant van den Goenoeng Kadja Bassa ontspringt en benevcns de Peningahan en Ballak al de andere kleine wateren * , die op den noordkant van den Radja Bassa ontspringen, aan dc Se- kampong toevocrl. Dc Sekamjiong kenmc^rkt zich van zijnen oorsprong af tot omstreeks 2 uren bcrieden Assahan door eenen zeer sterken v:«l . waardoor tcvoiis hmtrncowonr stronmsnrlhrid ontsstaat. Ge- BBKCHIUJVINO DKK LAMroXGHlllE DIKTRIKTKN. 91 heel bet tegenoTcrgestelde der tiidere I^Ampongache nviereti. die niar hei oosten Tloeijen, 19 sij TeelTukUg met xware rot- •en en groote rolsteenen hezaaid, brcckt op Terschillendc plaat- fieti door rotMn hcen en Tormt zoo docnde eene menig^te vmn valrnrtllen, waarvan d(* vooniaamste zijii: de Djoeroep Halan* gmn Ratoe; birr vermindert de rivier in ddnii van eene breedte vmn 60 4 70 ellen tot 15 ellen en driugt met een vervaar- lijk geraap tuwchen ^norme roUmaasa's en steenblokken door. lie andere waterval is even beneden Tiga Nennang, waar de rivier in bare voile breedte inngelijka over booge rotten been* glort, een val die, boewel slcchta in bet klein (vooral wat de hoogte dea vals aangaat) veel overcenkomt met den Kliijnval bij ScballbauMn. I)e derde gevaarlijke plaata is tu^Mcben de kamponga Batoe Hadak en Boenkok . waar de rivier, asonder juist eenen water- %*al te vormen, tU9schen stcile, booge en rotaacbtige oeveni ingrpemt wordt on met blikaemsnelbeid over ik fleur dVaa lig- m'nde rotiM*n heenatroomt. Het ia natuurlijk , dat door diiu* en nog meer andere kldnen* watrrvallen, deze rivier slecbtjs grdeeltc*lijk hevaarhaar ia: nog- tana brengen de menix'ben uit bet gebergte bij bijxonder boo- grn watrrstaiul hunnc liojH'hpnxlueten met hamlxieacn viotten, dir zij met bijzondere vaardigbeid w«*ten iv bn<tun*n. tot Ana- lun en i«lt*cbtj( %i*lden hcMiK m(*n van ongelukken. ATan Aaaahan aan wordt de rivier lievaarhaar voor 10 koyang^ praanwen, en ne<*mt nu fK»k m<'er btt karakter aan der boven- vermelde. naar de OontkuHt Ktroomctide rtvieren. Ilare mon- <iing 15 ± l&O ellen lm*ed, n*^ en links daarvan bevin- den xicb uitgi«trtkte auind- en m<idderlNinken , dv e(*ul echter, waar de rivier do<irlieon hnvkt, hlijfi tot ver in xii* f» tot 7 vademen (lif|ite lM*houdi*n. Bij heldere luebt kan ni« ti van bier hrt rilund P(icl(N* Kali (t^'r rt*ttlt v.ui Ikit.tvu i;i'l«g«*n) xien. rn \u't trajiTt tot die rrttlt* wonit hij rcnigidn!* frnn}»tii!fn wind III ^4 urtMi gi*4iiuin Kori voiii dat mrn dr moiidinjr vnn d«* nvirr bfr**ikl . iM-rO y2 TOPOGRAPHISCnE EN GEOGKAPUISCHE men twee goede ankerplaatsen , zclfs voor grootere schepen, Laboean Batoe en Soemoer Koetjin genaamd. De laatste plaats is vroeger een berucht verblijf en schnil- plaats van zeeroovers gcwcest , die liier eene versterking aange* legd hadden, waarvan de overblij£selen nog te zien zijn (1847). In de laatste jarcn heeft men echter niets meer van hen vernomen. Tusschen de uitwatcring van de Sepoetie en Sekampong loo* pen nog eenige kleinere rivieren in zee, welke haren oor- sprong gedeeltelijk in de tusschen de twee voornoemde rivie- ren gelegene moerassen en gedeeltelijk op den Goenoeng . Im- bong hebben. Het zijn: De Fennat, wclke de riviertjes Tjanipang Passiek, Enda Sakka, Araug en Soeroep opneemt, — deze rivier komt alleen in aiinmerking, omdat zij eene breede en diepe monding heeft, waar groote praauwen eene veilige ligplaats vinden, bij de zoo- genaamdc Laboean Joepara. De Maringey is voor kleine praauwen bcvaarbaar van hare monding tot aaii de Tanjong Diwa Menning. De Nibong lieeft aan liaar monding eene ankerplaats voor groo* tore vaartuigen, Bansa Limouw genaamd; ook die plaats werd vrocger bij voorkeur door de zeeroovers als schuilhock gcbezigd. Do Njillcy is onbevaarbaar. De laatstgenoemdc dric rivieren ont.springen op den Goe- noeng Imbong. III. Rivieren, die zicli in de Lampougsbaai ontlasten. Langs den oostelijken kant der baai valt het gebergte zoo steil naar zee af , dat de watcren , die daar ontspringen , slechts onboduidcnde beken zijn, die men overal doorwaden kan. Hare bcddingcn zijn bezaaid met rolsteenen; het water is zuiver en de loop snel. Bij regen komen banjers zecr spoedig op, zijn echter ook bijna gclijktijdig met het opliouden van den regen verdwenen. D(^ rivieren, die langs d(!n westelijkcn kant in xv,c vallen, zijn niecstal juin dv zoo vw.u bcschrevcMien gelijk; toch zijn hivT vvAi'v^r die van m(;er boleekenis zijn. BESCHRUVINO DES LAMPONOHCIIE DISTBIKTEN. 93 1^. De Telokrivier, weike al de wateren die op den oostkant no den Ooenoeng Telok ontspringen opneemt. I)e Toomaamste zijn: de Pampangan; de Doerian Tebing en de Penjawaiang. Zij b niet bcvaarbaar, echter binnen hare monding vinden kkinere vaartuigen eene Teilige Ugplaata; haar water is helder en ierena bekend ^n om zijnen goeden amaak, in omdat het BOO kng bewaard kan wordcn, wat hoo&lzakelijk aan de Tele ijaerdeelen, die het bevat, moct toegeachreven worden; alle vaar- toigeo dan ook, die ter reede van Telok Betong ten anker komen, voorzien zich hier van vrrach water. 2^. De rivier Saboc stort nch in de Ratt^-baai en ia slechta bij hare monding zeer diep en modderachtig. 8^. De Ratt^ ontapringt aan den zuidkant van den Goe- noeng Ratt^: sij kan met kleine sampangs en sloepen bcvaren worden tot aan de Kampong Sangie, en ia de grooUte rivier Unga dese kuat. Met haar vercenigen nch de tivieren: «• Dammar Katjang, die haar de wateren toevoert, die op drn zuidkant van ht*t Ti lok-grbcrgte ontapringcn. 6. De lioeboe Aroeti, die haar de wateren tocvoert« die op den wfstkant van den Ooenoeng Ratt^ ontapringen. c. De Pinang, die haar de wateren toevoert, die op de noordelijke kanten van het Tangka-grbergte ontapringen. 4*. De Sangif (niet te verwisselen met de Ratt^, welke ook wel Waaj Sangie genocmd wordt). *•. De Poendo: e*. De Prdada en ?•. De Ikiwang. De laatste drie rivieren ontapringen aan drn wcatehjkcn kant van bet Tangka-gebergte ; zij zyn onbednidend en nicH bevaar* haar rn kannen alleen in de weat-moUMon of bij zwarr regen» hindi'Hijk zijn voor de paasagr. J)4 TOPOGKAPniSCIlE EN GKOGUAPIIISCHE Warme hronneti. Warrae bronnen komen in de Lampongs veelvuldig voor eii ovrral, waar men den naam van '^Ulahan*' yindt, kau men overtuigd zijn, dat zij in de nabijheid bestaan, (Ian wcl dat, als het eenc rivier is, die den naam draagt, de- zelve in de nabijheid van warme bronnen ontspringt. De voornaamste zijn : De warme bronnen bij Kategohan en Negrie. Omtrent dezi? zie hierachter de besclirijving van Telok Belong en desKelfs naaste omstreken. De Illahan bij Natar. Zij liggen voorbij den 13<*«" paal, op omtrent 100 ellen oosklijk van den grooten weg. Aldaar bc- vindt zich eene opene, bijna cirkelvormige plaata in het bosch, waar door de rivier Illahan een klein moeras gevormd wordt. De warme bronnen komen uit eenige in hetzelvc liggende lot- sen te voorschijn. Bij eene temperatuur van 85^ F. wcrd de hitte van het wa- ter 127^ F. bevonden; — het water schijnt veel koolzuur te bevatten: de st<?enen, tusschen welke het wjiter doorborrelt, zijn rijkelijk ra<*t gecle oker bedekt. De warme bronnen bij Kali Anda. Kali Anda is een kampr^iiir aan den noordwesttdijken voet van den Riidja Bassa, digt aan ze(j gelegen. De warme bronnen liggen digt aan en gedeeltt^lijk /A»lf» in zee. Ilet water borrelt tussehen de koraal rotsen nit 18 & 20 vtirschillende gaten , waarvan 5 van bednidende grootte; vooral zijn er twee , die door nitspoeling (iene f*oort van knip gevormd liebben van 2 a 21 voct diepte en nog stijgt het kokcndc water dikwijls 1 tot 2 voet boven den rand dezer verdiepingen. TIet water hceft eene zuivere kleur en geprononciicrden zwa- velsmaak. !><■ liilU* was, bij itMie temperatnur van 82® F.. 1850 F. Ken ei \va^. \\\\ iTjiigr minutcn cr in grlegen te hcbhen , wcl zaeht gt^kookl : liet wcrd celilcr nict hard. Bij hoog \\A\vx wordcn ccniirc dczcr bronnen door de zee oycrslroomd en dan i> het /cer ;iangcnH;iin op cjMii^c passon af- BKSCIIRUVINO D£tt LAM1>ON08CUE DIHTEIKTEN. 1^5 stend te bMlen. De inlAnders maken hiennn gebroik bij sjr- philitiBche en huidsickten. Op den wcg toaschen 8aboe en Sangie paaseert men twc^* rmertjcs , A jer Aodn en Ajrer Karang, wier water eenen zUtrn smaak beeft; — men zekle mij, dat verder op, aan den Toet Iran den boekiet Soela, inagelijkn warme bronnen zijn, die ik ecliter niet beiochi heb, aangcnen de weg daarhenen gehcel en al digt gegroeid was en ik ook niemand bij mij had, die de juiste ligging wist. Op den weg van Banjarmaaain naar Blalouw liggen leer merk- wiaidige aontbronnen. 18 palen van de Banjarmaaain ' ligt op den regter-oevcr van de rivier Oempoe, de Koeboek Illahan, de gewone pleisler- plaata der inlandera, die naar bet landachap Blalonw gaan. — Vlak tegenover, op den anderen oever van die rivier ia eene ▼rije mimte in het beach, waar de inutbronnen aijn. Zij breken door eene laag grijae, met klei doormengde ater- nen , die aterk met oker bedekt ujn ; ooateltjk van dezrive lig- gen eenige groote, pbite mica-rot«en, die ook regta en links UngB de rivier vcratrooid njn« — Door 15 groote en nog ver- adrndeae kkinere, in eene regte lijn van het zuiden naar bet nooiden gelegene 0|irningen, borrelt het water. I)e hitte n* ▼erachillend , en de noordelijk»t gelegene xijn de hectMe. In deae ta een ei in ^ne minunt zacht en in 1' 45' hard gekookt. Op bloote voeteti kan men op de daamaaat liggrnde ateenen niet ataan blijven . hetgcen men bij de zuidelijke en digter bij de rivier gelegene bronnen wel doen kan: ja, daar la het lelfn mogelijk de hand e<*nigf aeoonden in het water te bouden. Het water heeft niet alleen eent*n aterken, zoutachtigtii aiiik , maar op de steenen . waar liet dcMirhern hrrekt , formeert het aeh<»onr, waiver witte auto t-kri Ma lien . ter dikti* van 5 il t> i«tn*pf*n. In* inlanders gchniikrn dit zout hij han i*tf*n en ik vmid hrt w<t •'rherp en innakrlijk . znndrr ifni;rt'ii bittrr«^» 96 TOPOGRAPHISCIIB EN GEOGRAPIIISCHE smaak. Nog gebruiken het de inlanders als een middel tegen kropgezwellen. Ofschoon bijna zonder twijfel in de Lampongs, vooral in het gebergte dat zich van den Goenoeng Abong naar den Goe- noeng Ratt^ uitstrekt, nog mecr warme bronnen zullen zijn, zoo is mij evenwel van haar bestaan niets bckend geworden. Wegen. Het is natuurlijk, dat in een land, wat zoo schaan bewoond en zoo wcinig gecultiveerd is, als de Lampongs, de wegen over 't algemeen in een slechten toestand zijn. Hierbij komt nog, dat de menigte van rivieren aan de be- woners een veel gemakkelijker en met hunnen luijen aaid vcel meer overcenkomend middel van commnnicatie aanbiedt, dan de wegen. In een groot gedeelte der beneden-landen, waar gedurende de west-mousson alles overstroomd is, bestaat bijna geene andere commnnicatie als door de rivieren, en de enkele wegen, die langs deze of van de eene naar de andere rivier loopen, zijn slechte voetpaden, die — om zoo te zeggen — gedurig veranderen. In lict hooger gelcgene gedeelte dier distrikten, waar de rivieren, vooral in dc oost-mousson , niet meer bevaarbaar zijn, bestaan wel meer wegen, maar ook hier zijn zij slecht onderhouden en is niet altijd het beste terrein uitgekozen. — Gewoonlijk loopen deze wegen over de oemboels (gehuchten), die tussclien twee kampongs liggen , en daar deze gehuchten gewoonlijk om de 2 t\ 3 jaren vcrplaatst worden, worden na- tuurlijk ook de wegen weder verlegd. Deze omstandigheid draagt er niet weinig toe bij , dat de wegen in zulken slechten toestand zijn. Wcl is waur moetcn die wegen , welke van eene kampong naar de andere voeren, elk jaar eonmaal opgeruimd worden, maar daar schijnt niet altijd de hand aan geliouden te worden ; ten minste in de laatstc jaren stellig niet (1848 tot 1853). • Bruggen bestaan er — bohalve op den groot<^n weg van TrJok Tktong naar Mengala — bijna geheel niet. De oliphant^^n en rhinocerossen dragen or het hunnc toe bij , BBlKriUUJVlKO DEtt LAMPUNOHCUE D18TRIKTEN. 97 om de ttcia alechte wegen in eenen nog slechteren staat te brrngcn; zij schijnen bcpaalde vijtnden van bruggen en dijken Ir lijn en Ternielen dezelve veelal. Men kan in de Lampongsche disirikten de volgende w^n onderscheiden : 1*. De groote communicatie of QoQvcrnement»-weg, die ter lengte ran 84 palen van Telok Belong tot Mengala voert. Deie weg is goed en voor troepen van alio wapenen bniik- baar. Ilij wordt jaarlijks ^nmaal goed in orde gcmaakt; ter- wijl de aanliggende kampongs de gcbreken, die rich in den tumcbeniijd opdoen, verhelpen. In de hoofd-kamponga vindt men kleine huisjes om te ver- nachten en sedert den laatsten tijd ook stalling voor paarden. De bniggen zijn naar omstandigheden goed. Vier groote riviercn pameert men door middel van vlot- bruggen. 2*. W^n, die — daar rij sedert menschengeheugeu be- ataan hebben en tevens de verbinding tumchen de voornaamiite kampongs vormen — aan geene verandering ondcrhevig rijn. Dete wegen, die jaarlijks ter breedte van 12 vocten opge- mimd en in orde gebragt moeten worden , zijn , aU dit ge- schied is » meeaial aeer goed te paard tc passeren. Spofdig echter grlijken rij door het omvallen van boomen, bet wegspoelen of vemielen van bruggen en dammen en door bet overal opuchietende alUng-allang en struikgewaa op nieta mndera, dan een gewoon boschpad, dat men alechta, de ^ne mum acbter den anderen , paaaeren kan. De voornaamste dier wegen zijn: a. De weg , die van Telok Belong langs het zeestrand tot T^rahan , vervolgena door het gebergte over Tandjongan en Tan- jong Karie naar Blantong voert. b, De weg, die van Telok Belong over Kategohan, Lam- pa»in, (ioerong, Gebang, Menanga en 8aboe naar Sangie voert. r, De weg, die van Telok Belong over Negrie Katoen, lUlangan Ratoe , Negri 8ipin rn Negara 8akka naar Tiga Nen- 98 TOrOGKAPlllSCUE KX (iEOGRAPHISCHE iiang voert, en een zijtok van dcjzelve, die over Koeroengin Java naar Goenoeng Trtahan voert. d, De weg, die van Blantong uit langs het zeestrand tot Paloeboe, van daar naar Soemoer en cm den oostelijken voet van den Radjah-Bassa weder naar Blantong tcnigvoert. e. I)e weg , die van Tarabangie over L^an, Gk)cnoeng Dalam, Soeka Tanali, Tjampang-Fassiek, Labocan Batoe, Tarabangie Loenei, Joepara, Maringey, Nibong, Negrie Agong en Kota Bes«ie naar Assahan voert. /. De weg, die van Tarabangie langs den Pcngaboean op waarts tot de kampong Katoen Ilier voert. tj. De weg, die van Goenoeng Soghie langs den Sepoetie op- waarte tot de kampong Segala Meda voert. h. De weg , die van Blimbangan (een aan den onder / be- schreven weg liggende kampong) over Poengok, Toelang Ba- wang, Kota Boemie Ikzay en Karangan naar Boemie Agong voert, met eenen zijtak van Karangan naar Koeroengan Java, in het Palembangsche gelegen; en met (*enen anderen zijtak, die van Toelang Bawang de rivier Soengkcy opwaarts tot Negara llatoe, en vandaar over Gedong Batin naar Poeloe Ayoe, aan de rivier Oem])oe gelegen, voert. 3<^. Wegen, die door uitgestrekte, onbewoonde bosschen, of wel over het gebergte naar andere distrikten voeren, of wel als verbindingslijnen tusscheii de sub 2®. beschrevene wcgen dienen. Met zijn voetpaden, die men, om het spoor niet te verliezen, niet anders als door wel bekende gidsen geleid, be- treden moet. Zij zullen, hoewel ook aan verandering onder- hevig, altijd blijven bestaan, nicttegenstaande er niets voor onderhoud of verbetering gedaan wordt. Zij zijn voor den en- kelen reiziger reeds moeijelijk te passeren, en zouden, wanneer niet eerst voorbercidende maatregelcn genomen worden, ge- duchte hinderpilen voor den mart«ch v:in troepeii zijn, hoe go- ring ook Imn aantal wezen moge. » Zif hot VtMvoIji, N". r». llGhCJlEUVlNU I>KU hAMIHINUHClIK UUrTRIKTEN. 99 NogUna kunnen deze wrgcii wedcr in twee klamien gespliUi wrmirii, vu wel dczulkc* wrike allec'ii door opruimiiig spoedig door dir omliggende kani|x)iig9 eoovit iii ordc gebragt kanncn vordrii, dat dj voor den man»ch van troe|H;n te gebruiken zijn, vf\ dexulkf* welke nict dan zondcr langdurigcn en moeijelijken artirid in tamelijk gocde wegen te hrrHcheppcn zouden 7.ijn. A^, Wegcn welke sh^hU tijdelijk bestaan en naar de oem- bods k'iden. Hct zijn voetpaden, die gedurende den oogvttijd inerstal gocd in onle zijii, maar hijna van jaar tot jaar verin- den*n naar gelaiig de Ijain|K)nger de beboowde gronden verlaat (im nieuwe ploataen te ontginnen. (lindelijk lietctaan er nog al dikwijlst voetpaden langs den oever drr rivieren: d<*ze Eijn echter voor trocpcn gehcel ongeschikt, en in de regenmonitson meestal gclieel onder water. Nog zal men, wonncer men in de uitgcstrekte wildemiaaen di*r LampongM'hc distrikten marcheert, opmerken, dat de weg dikwijls door aiidcre V(H!tpaden gekruist wordt. of zicli in twee, drie takken venleelt. Volgt men 6vn dt*zer voetpaden, zoo zullen zij of naar ecnen grooten Kakaret of Medangboom. of naar ten in<N:ras of hvier leiden en daar eindigen. Deie paden dienen, hetzij voor de kakaret, wan, honig en rotting loekers, dan wel om het gekapte hout naar de rivieren Ic 4ept'n, of het zijn paden door de oliphanten en rhinooeroa- «rn gevormd, welke diercMi, zoo als bekend ia, eenen zeer ge- regelden loop hcbben. Den* laatMen zijn gemakkelijk aan bun voetapoor te herken- nen, maar de eerstiMi mialeiden dikwijb zelfs met den weg bt*- keode gidaen. Een hooCdvereinchte bij eenen marach door de Lampongs i» du3, dat men zich van 66n of meer ervarene gidsen voonde. vant al kunnen ook zeltn d(*ze, zooala ik gezegd heb, van tijd tot tijd mialeid worden, zoo zallen zij ten minste banne dwa- ling !>|io<*tlig inzien. 100 TOPOGRAPHI8CHE EN OEOGK^VPIIISCHE Indeeling. Ue Lampongs zijn in vijf distrikten verdeeld : 10. Telok Belong. 20. Sekampong. 30. Sepoetie. 40. Toelang Bawang en 50. Samangka. Behalve Telok Betong, hebben de overige distrikten, yoI- gens de onderscheidenc stroomgebieden , die zij bevatten, naanw- keurige grenzen. 1«. Het distrikt Telok Betong. Het grenst ten westen aan het distrikt Samangka zoodanig, dat de wateren, welke in de Samangka-Baai uitloopen, onder het gebied van Samangka » en die, welke in de Lampongs Baai uitstroomen, onder Telok Be- tong bchooren; ten noorden grenst het aan het distrikt Sekam- pong zoodanig, dat de wateren, welke van de bergen Battj, Telok, en gedeeltelijk van den Loeboc Iti in de Sekampong rivier zich ontlasten, onder dit laatste distrikt behooren. Tna- schcn den oorsprong der rivieren SoUan en Soeka Djaya volgt de grcns den rug van het gebergte, die de waterscheiding tusschen deze twee rivieren vormt, en loopt regtaan op het punt, waar de rivier Natal zich met de rivier Soeka Djaja vcrcenigt. Van dit punt loopt de grens in ccne ingebeelde lijn tot waar de rivier Batoe Payong zich in de Sekampong rivier stort; vervolgcns blijft zij die laatste rivier volgen tot aan haar uitwatering in «ee. Ten oostcn grenst Telok Betong aan de Java-zee, en ten zuidcn aan de straat Sunda. Onder het gebied van Telok Betong behooren verder al dc cilanden in de Lampongs Baai en onder de oostkust der Lampongsche distrikten gelegen; verder de eilanden Lagun- dy, Seboekoe, Sebcssie en Krakatou, in de straat Sunda ge- legen. Ilet distrikt staat onder het gezag van oenen regent, die zijn vcrblijf le Telok Belong houdt. 2°. Hot (ii:trikt Sfjkampong grenst ten westen en zuiden nE8CIIRlJVIKG I>EK LAMroNGSl^llK DIKTKIKTKN. 101 .ail lu't (itntriki Saniangka vn wel xoodanig, dat de wat«*rcii, <iic van dm Oeloe Sekampong en Tangkamcx^s komende, »ch in dr Samangka liaai ontlasicn, tot dit laaUte diatrikt behoo- rrn. Ilrt grenat ten zuidcn vcrder aan hct distrikt Telok Be* tong, ten oosten aan do Java-zee en ten noorden aan het din- trikt S<;|KM!tic, soodanig, dat al de rivieren, die van den Goe- noeng Uoloe Sekampong af tot aan de Danou Kamoening fftrcMimen, tot het laatato dintrikt behooren; van Danou Kemoe- ning loopt de grenn in eenc ingebeelde lijn regt op de Moeara Mahngey ftan. C)ok dit distrikt vtaat onder liet gezag van den regent van Telok Betong. 3<*. Het distrikt Sepoetie grenst ten westen aan het distrikt Sanungka, loopc*nde de grenn in eene bijna regt zuidelijke lijn van den Goenoeiig Abong af over den top van den Goenoeng Oeloe Sepoetie tot aan den top van den Goenoeng Oeloe Sc** kampong; ten suiden grenst het distrikt aan het distrikt St*- ka<°P<>ng» ^n oosten aan de Java-zee en ten noorden aan het distrikt Toelang Bawang zoodanig, dat de watemcheiding tus- achen dc Toelang Bawang en de Sepoetie tevens de grenslijn ▼ormt* die vervolgcns over den top van den Goenoeng Maha- hang tot Tanjong Telok Tiram loopt. Dit distrikt staat onder het gezag van eenen Fangerang, die zijn verblijf te Tarabangie houdt. 4^. Het distrikt Toelang Bawang grenst ten noorden en we»- t4*n aan de rcsidentie Palembang, ten zuiden aan het distrikt Sepoetie en ten oosten aan de Java-zee. Het staat onder het gezag van eenen Dhemang, die zijn verblijf te Mengala houdt, en nog eenen sub-dhemang onder xijiie orders heeft, die de onderatdeeling Boemie Agong In** s4unK en zijn verblijf te Gebang houdt. fto. Het distrikt Samangka grenst ten noorden en wrslen tan de residentie Benkorlen, ten zuiden aan de Samangka* Baai, «*n l4*n ooccteii aan de distrikten Telok Betong, Sekampong en IV. (VIII.) H 102 TOPOGRAPIILSCUE EX GEOGKAnilSCHE De ill de 8amaiigka-Bani liggende cilaiiden bcliooren tot dit distrikt. Het wordt besstuurd door eencii Depatt^, die zijn verblijf tc Boriiei houdt. Bestuur. Hct bestuur in dc Lam pongs was vroegcr gchccl aartsvaderlijk of eene regcriiig van oudsten. Tegenwoordig kiest dc bevolking van eencn kampong eun koofd, dat door den civielon Gezaghebber bevestigd wordt, en alsdan, bijgezcten door de oudstcn, dc voorkomcndc zaken re- gclt en in zaken, waar hij in twijff^I is, of waar partijen het niet cens kunnen worden , zicli tot Iict respective distriktshoofd wendt *. In de distrikten Telok Bctong en Samangka vindt men nog eene soort van ondcrafdeclingen ^^Marga" genaamd, die uit de vereeniging van versclieidene kampongs bestaat. Uaar tstaan de verschillende hoofdcn der kampongs onder hun respectieve Mar- ga's hoofd, en dit onder den regent van Telok Betong of den Depatt^ van Samangka. De regent van Telok Betong eindelijk wordt als het lioogste inlandsche hoofd erkcnd; hij en dc overige distriktshoofdcii wonlen op voordragt van den civiclcn Gezaghebber van het Gouverncment in hunnc bctrekking bevestigd en zij genictcn bezoldiging. Tc Scringkcbow , in lict distrikt Sepoctic, hceft men een Dhe- mang, die hoofdzakclijk da:ir geplaatst is, om den smokkelhan- del tegcn tc gaan. Over liet algemiMMi hcbben dc Lampongschc hoofdcn weinig gezag over hunne ondcrgeschiktcn. De struifcn zijn gcring en kunnen alien door geld afgokocht wonlen, zclfs dc doodstraf door dc zoogcnaamde wang bangoii (l)l()c;dgeld). Bcvolkiut/, karakter van het volk. De Lamponger is van eencn sterken en gespierdcn lig- chnamsbouw, iiiettegenstaande dat is hij weinig gescliikt voor ^ Vnli^ciis aiuioion viiult men ook liici licl !Maleiselie MU'koc-bcstuur lorug* HE1K*1IB1JV1NU UKK LAMroNGM'HK mSTBIKTKN. lO;) iAii^'Qc*s of wrrluuiiinhcdcii , tlk* i-<!nigxinjt krarJitiuM|MUiiiiiig voi- drri'ii. BuitengrwoDr troUch gaat bij hem met |croote domhitid gt*- puunl; voor Tkijerij is hij xc*cr vatbaar. Zijnc* locht naar rangen, aan welkr volgisiiK den lieaiaaadcii hadat, cene lekere eerbewijjdng verbondeii ia. ia onbegrenad. Wijdache titela. eoo ak* die van Ralor, Ualm, Pangherang, Badjah cna., ens., sijii bet onmiddellijke g«:volg daarvan. A I dexi* tit«l» zijii iv koop, cii voor (*ene zekere hocveelh«fid karboowen, die hij alagt, of i*eii€ aekt*r« aom, die hij besleedt. kan dc gcmeene maii eenrii titel of rang verkrijgen: hiermede gaal niet leldrn gefiaard, dat hij eeuen iiieuweii naam aan- nermt , even aU of daardoor de kerinnehng aan lijiien vro^^ rcii Ugen stand ook gehccl en al verdwenen waH. Hel ver- client opmcrking, dat dc xucht om de iiamen te Teranderen. lich niet alleen tot bun eigen peraoon bepaalt, neen — zij 94i^kcn deie wclf» uit om dikwijla aan kampongs, nvien^n mz. andere namcn t^; gcven: en bij de opname in 1M3/54 vofid ik reeda Yeracheidene rivieren en ook eene kampong, dit* ledert 1847, toen de eerste opname plaata had, — van an- dere namen waren voorzien. Iht ia eene zaak . waar mt*n wel op dient te lelten, en aoo hf*t niet mogeltjk is die gevoonte te doen ophouden, loude hrt stelbg doelmatig sijn. dat aan bet civiele beatour van mike vcranderingen werd kennis gcgeven . ten einde er op de kaart aanteekening van te hoaden. Hij dc feesten of volksvergatleringen der Lampongers be^ncht ctne voorgeachrevene i^Uqoette, die met Spaanacbe gnuideiza m acht genomen wordt en de ovcrtreder (al ia de overtreding ook in onireiendbeid geachied) wordt naar eene bij die eti- quette vaatgestelde regeiing beboet naar geUng van den bega- ■en miavbg. I>it gaat aelfr zoo vcr, dat — ingeval de dader ecn vrremdeling is. — de familir. aaar hij logeert. voor d<* bocir kan aangeaproken worden '. i /ir Tija*. YiK»r Nrd IihI ItUT. I' d«x*l . rii IH52 ad :i m 5 104 TOPOGKAPHISCIIE EN GKOGRAFHISCHE Ovcrigens is de Lamponger in zijnen omgang vrij en on- gedwongen. Hij is zecr gastvrij en cerlijk , ofschoon bedrog in den handel Z/cer dikwijls voorkomt, hetwclk bij hem als slimheid voidt beschouwd; en als hem dit feit overtuigend bewezen, en hij cr voor gestraft wordt, zoo zal hij gecn het minste berouw gcvoelen \Fcgens de handeling, die strijdig is met onze wet- ten, maar wel schaamte, dat de tegenpartij slimmer geweest is, dan hij. Bij dc jonge lieden heersclit eene groote vrijheid in den gemeenschappelijken omgang, en de jongelingen toonen aan de schoone sexe cenc dienstvaardige voorkomcnheid, zoo als ik nog nergcns in dezcu archipcl heb waargenomen. Hierdoor ontstaat bij hen eene zekere verwaandheid en zucht naar opschik die hen zel£s tot in oudere jaren bijblijft. De Lampongsche bevolking schijnt mij toe een oorspronke- lijk ras en een dier stammen te zijn, die de eerste bevolking van Sumatra hcbben uitgemaakt. Tijdens de overheersching dcr Saltans van Bantam, zijn de Lampongs door tal van Soen- danezen, die zich of uit cigen beweging daar vestigden, of naar die landen vorbannen wcrden, bevolkt; — hieraan mag wel de ovcreenkomst met de zeden on gewoontcn der Soendanezen toegcschrevcn worden, die men in de Lampongs veelal vindt. Aan de strand- en voornaamste handelsplaatsen hebben zich vele vrecmdelingen gevcstigd, vooral Boeginezen, Linganezen vn .Tavancn. Chinezen vindt men, behalve te Telok Betong en Mengala, in het gehecl ni(;t. Vcrliuizingen van geheelc familien hebben op de grenzen met Palcmbang wel nog eens plaats, ofschoon zelden; het mag vooral daaraan toegeschreven worden, dat het distrikt Toelang Rawang met dc Palembangsche distriktcn Kommering Ocloe en I Her vroeger tvn landschap gevormd hceft, en bij de inwo* ncrs dier distriktrn niot allecn gelijkheid van zeden en gewoon- lens, maar ook tnsschcn volo familien naauwe bloedverwant- schap bcsiaat. BE8C1IRUTIK0 DEB LAMF0N06CIIE DIRTRIKTEN. 105 IlvUen. De Lain|ionger bouwt zijne huiaEcn op zwarc stij- len , hoog vin den grond. Wanneer het een gegoed man is, dan wordt bet geheel van bout getimmerd en gedekt met sirappen , van bamboc gc* maakt Ann de voonijdc wordt het geschildcrd en rijk met snijwerk venricpd. De innerlijke indeeling is zcer eenvoudig; — ^p groot vertrek, waarin gewoonlijk op de zijden — of alleen aan den cenen kant, — door beschotten kleine kamertjea zijn a^g^eschoten, die tot slaapplaatsen voor de getrouwde lieden die- nen; en onder het dak is gewoonlijk eene rondloopendc gaan- derij aangebragt, die tot sUappUats voor de meisjes en bewaar- plaaU van huisraad, vruchten, gereedschappen, em. dient Achter het hois komt men over eene achtergaanderij , die veelal tot werkplaats der vrouwen dient, in de kenken. De denren zijn klein en smal, en betgecn de I.4unponger vensters noemt, zoude beter met den naam van luchtgat be- stempcid kannen worden, want meestal is de opening niet grooter dan dat er juist een mcnschenhoofd doorhcen kan. Veelal heeft men een vallnik in bet dak, dat bij mooi we* der opengcxet wordt om licht en lucht in de anders bedompte woniitg te geven. IK* roimte onder het huis wordt rondom met klein gt*]«plc- ten hoot digt gemaakt, hetwelk naar gelang het droog is, in de kcuken verbniikt en door ander vervangen wordt; terwijl de aidus afgcslotene roimte tot stalling voor geiten, sclia|)en, kippen en eenden dient. Kam/H>nffs, Ilunne kampongs legg«*n xij gewoonlijk in de nabijbeid van xalke nvieren aan, welke het geheele jaar d6ttT water hebben. Van geregelde bouworde weten xij niets: ieder set Kijn hois op, waar hij zulks verkiest, toch vindt men bijna in ieder kampong een vrij plein, en de mccste huizen dan 166 grbouwd, dat sij met het front naar dit plein toe staan. Midden op dat plein staat de Iklei, een langweqiig, vierkant grbouw, dat tot het hoaden van volksvergaderingen en !()<) TOPOGRAPIIISCHE EN OKOGTLVPIIISOIIE fecstcn, en vooral ook tot logis voor ruizigcrs dicnt. In dc mueste kampougs vindt men eene rijkelijkc aanplant van klap- perboomen; vruchtboomen zijn schaarsch, maar wel neemt se- dert eenige jaren de aanplant van pagger-koffij in de kampongs st^rk toe en r(jusseert zeer goed. Versterhimjen. Versterkte kampongs vindt men alleen nog in dc Marga's Radjah Bassa en Waaj Orang (distrikt Telok Bctong) en in de Marga Waay Blang (distrikt Samangka) en dat wel omdat de bevolking dier marga's nog kort geleden in opsiand tegen het Gouvemement en in oorlog met de belen- (lende kampongs was. Die verstcrkingen bestaan gewoonlijk uit cenen met bamboe (loerie en nopal beplanten wal, voorzien van eene diepe, echter nirt breede gracht en een of twee ingangen, 266 smal, dat er sleclits ^^n man in *t front door kan. Dezc poorten zijn met eene dikke plank van eene bijzonder harde houtsoort gesloten. 