Vaderlandsch Museum voor Nederduitsche Letterkunde, oudheid en geschiedenis
De krygers afgemat leggen zich ter aerde, en vallen in eenen diepen slaep. Men had vergeten eenen schildwacht te plaetsen; doch de engel Gabriel waekte aen de sponde van Karel. In zynen slaep had deze twee visioenen, waerin hem het toekomende voorspeld werd. Koning Marcelijs, die naer Saragossa gevlucht was, had eenen brief geschreven aen Baligant, emier van Babylonie, om van hem hulp te vragen, hem tevens waerschuwende dat hy, indien hy geenen bystand ontvangt, gedwongcn zal zijn de afgoden af te zweren, en de christene wet aen te nemen, en zich met Karel te verstaen. Doch Babylonie is ver afgelegen 1 Veertig zyner bevel- hebbers worden door den emier byeengeroepen. Een ontzettend heir is te samen gebracht en komt Karel te gemoet. Het trekt te Saragossa binnen, alwaer koning Marcel ijs zich bereid verklaert om Spanje aen den emier van Babylonie af te staen. Karel , die zich naer het slagveld van Roncevaux had begeven , ontwaert het lijk van Roelant; hy berst in tranen en in klachten uit over dit verlies, en doet Roelant, Olivier, en Turpijn met de meeste zorg in marmeren grafsteden bestellen. De slrijd tusschen de heidenen en de Christenen begint. Dan eens schijnt de overwinning naer den eenen kant, maer dan naer ( 18 ) den anderen kant over le hellen. Karel heeft besloten de dood zyner krygers te zullen wreeken ; doch de emier Baligant, die zich aen het hoofd van zulk een talrijk leger bevindt, maekt zich ook bereid om over de Christenen te zegevieren. De slachting wordt verschrikkelyk. Karel en de emier ontmoeten elkander. De keizer wil dat Bali* gant de christene leer zou aennemen; de heiden gebiedt aen Karel het Christendom af te zweren. Er ontstaet tusschen hen twee een schrikkelyk gevecht. De emier geeft met zijn zwaerd zulken geweldigen slag op den helm van Karel , dat de helm in tweeSn geplitst wordt, en het stael door het haer tot in het vleesch doordringt ; Karel zwymelt en is vallens gereed ; doch de engel Gabriel is tot hem gekomen , en zegt hem : « 0 machtige koning, wat doet gy? * Op het hooren van deze stem denkt hy aen gcen sterven meer; moed en krachten komen by hem terug. Met zijn zwaerd verbryzelt hy Baligants kostbaren helm geheel met fyne steenen bezet^ doorklieft het hoofd, zoo dat de hersenen op den grond ne^rspattcn. Het heidensch leger , dat den emier had zien nedrvallen neemt de vlucht. Koning Marcelijs sterft van rouw als hy dit onheil vemeemt. Karel neemt Saragossa in ; de koningin Bramidonie geeft zich over. De keizer laet duizend mannen om de stad te bewaken. Hy trekt naer Frankrijk terug, en neemt de lyken van Roelant , van Olivier en van Turpijn mede , die te Blaye , in Sint-Romeins kerk, bcgraven worden. Karel heeft geene rust v66r dat hy te Aken , den zetel van het keizerrijk, terug is. Aldaer worden de ha roenen byeen geroepen om over Gueloen vonnis te spreken. De schoone Aide komt v66r Karel, en vraegt hem naer Roelant, die gezworen heeft haer tot echtgenoote te nemen. Doch Karel barst in tranen los, en rukt de haren uit zynen baerd. « Helaesl ( 19) vriendin , * nokt by , c gy vraegt my naer eenen doode ; maer ik. beloof u eenen dapperen man in zyne plaets te geven , mynen zoon Lodewijk. » — « Die taei, antwoordt Aide, klinkt my zonder- ling in de ooren ; Roelant kan ik niet overleven ! » en zy valt ‘dood ter aerde voor de voeten van Karel neder. Gueloen wordt geketend naer Aken gebracht; aen eenen pael vastgebonden, geven de dienstlieden bem slagen met stokken en lederen riemen. Aldaer verwacbt by zyn vonnis. lly wordt be- scbuldigd de dood van Roelant, van Olivier en van dertig duizend Franscben berokkend te bebben. Gueloen bekent dat by op Roe- lants leven uit was , omdat deze bem baette , maer by beweert niet plicbtig te zijn aen verraed. Een der bloedverwanten van Gueloen, Pinabel van Sorence, trekt bet voor bem aen. De twaelf genooten , vermits Roelant tocb dood is en in bet leven niet meer kan worden geroepen , uit vrees van de vrienden van Gueloen , bidden den koning dat by bem loslate, om bem in bet vervolg met trouw en met liefde te dienen. Docb een jonge ridder, Die- derik , is niet te vrede : by wil tegen Pinabel vecbten om den eiscb van Karel te ondersteunen. Alboewel Pinabel een kloek en dapper man is , wordt by door Diederik overwonnen en gedood. De gyzelaers die door Pinabel gesteld waren , worden opgebangen , en Gueloen met vier peerden van een gescbeurd. Ily stierf als een plicbtige verrader. Wie zynen evennaeste verraedt, het is recht dat hy zich er niet over beroeme. Na dat Karel zyne wraek volbracht had , liet de weduwe van koning Marcelijs zich doopen; zy kreeg den naem van Juliane. De dag gaet onder, de nacht overdekt het aerdrijk; Karel slaept in zyne gewelfde kamer. De engel Gabriel verschijnt hem, en wakkert hem aen om nieuwe overwinningen te behalcn. Doch de keizer rukt zich de haren uit zynen baerd en zucht : « Och God ! hoe vermoeijend is mijn leven ! » (20) Deze schets heb ik opgemaekt naer hetgene van het Roelants- lied in onze tael is overgebleven , zoowel naer de fragmenten der drie verschillende handschriften als naer die, welke in een volksboek der zestiende eeuw voorkomen. Waer deze te kort schoten , kwam my de oude fransche tekst door Genin uitgege- * ven(^) ter hulp. Voor het begin en voor het einde had deze laetste bron voornamelyk te raedplegen. Voor het midden van het dichtstuk, dat is den eigenlyken Roncevaller slag, kon ik de vlaemsche brokstukken volgen. Dat het dichtstuk het eerst in het fransch geschreven werd, is hoogst waerscbijnlyk. In deze tael is de oudsle bekende tekst, die van zekeren Theroulde. Zijn werk, met eene vertaling van het Boek der Koningen^ worden als de vroegste voortbrengsels van grooten omvang in de fransche tael geschreven, beschouwd. La Chanson de Roland van Theroulde bestaet uit vijf zangen, die te samen slechts ongeveer vier duizend verzen bevatten Het is das veel minder uitgebreid dan de meesle andere middeleeuw- sche epossen. Men is het niet volkomen eens , wie die Theroulde of Turold ^as. Hy noemt zich op het einde van bet epos : Ci fait la geste que Taroldus declinet. De naem Turold was zeer gemeen by de Noormannen, sedert het tijdslip dat zy zich , ondcr Karel den Eenvoudige , op franschen bodem vestigden tot na dat zy Engeland veroverden. In Normandie komt hy veel voor in oorkonden uit die eeuwen ; maer elders in Frankrijk vindl men hem niet. De beer Genin denkt dat de dichter van het Roelants-lied wel zekeren Turold zou (1) Het is de laelste uitgave van het fransche Roelants*lied. Parijs, i850, in zeer gr. octaef. (2) Het eerste boek heeft 659 verzen; het tweede 777; het derde 958; het vierde 867 en het vijfde 736. Te samen 3997. ( 21 ) kunnen wezen, die eerst monik van Fecamp, in Normandie, later met Willem den Veroveraer naer Engeland zeilde en in dat land, de abdy van Peterborough, alwaer by in 1098 stierf, tot belooning zyner bewezene diensten ontving. De beweegredeneti van den franschen schryver om zulks te vermoeden , zijn echter niet zeer afdoende. Een andere Turold was leermeester van genoemden Willem ; ware deze laetste de vervaerdiger van bet gedicht, dan zou bet wel tot bet midden der elfde eeuw moeten opklimmen. Wat er ook van zy, by Robert Wace en by andere scbryvers leest men dat, vo6r den slag van Hastings (1066), waerdoor Engeland oiider bet bebeer van den noormanschen vorst kwam , zicb zekere jmgleur Taillefer, aen bet hoofd der krijgsbenden van Willem bevond , en ze ten stryde aenmoedigde , al zingende : De Carlemagoe et de Rolant et d’Olivier et des vassaux qui moururent en Rainscevaux. Het franscbe Roelants-Iied is, zooals meestal de oudste ridder- romans, uit de volkszangen ontstaen. Ten onrecbte heeft men het lang aengezien als gesproten uit de chronijk, welke tydens de mid- deleeuwen doorging als het werk van Turpijn ofTulpijn, aerts- bisschop van Rheims. In het epos , zooals wy het zagen , treedt deze Turpijn op; doch by sneeft op het slagveld. In de latijnsche chronijk echter, sterft Turpijn niet met de overigen ; maer hy overleeft ze, en wordt zelfs als schryver van het stuk genoemd. Turpijn, aertsbisschop van Rheims, heeft wezenlyk bestaen; maer de hedendaegsche kritiek heeft bewezen dat de chronijk, die men hem toeschrcef, zijn werk niet is, maer wel dat van eenen schryver uit het laetste der XIP eeuw. Zonderling genoeg dat zulk apocrief stuk in de middeleeuwen voor echt werd aenge- nomen, zelfs door de uitmuntendste geleerden, waeronder Vincen- tius Bellovacensis, Jacob van Maerlant, enz., terwijl zy de zangen ( 22) der jongleurs, waerin nochtans in ’t algemeen meer waerheid beslolen lag, met verachting verstieten. Het was op het gezag van eenen gewaenden brief (^) des pauses Galixlus II, van 1122 gedagteekend en in de prologue der chronijk ingelascht (2) , dat de pseudo-Turpijn zulken opgang maekte, want by dezen brief verklaerde de paus dat dit schrift als eene alles zins geloofwaerdige bron moest gehouden worden. De opsleller van het Magnum chronicon Belgicum (^) is de eenige oude scbryvcr, die van dezen brief van Calixtus II gewag maekt, en nog beroept by zich op de cbronyken, dat is hoogstwaer- scbijnlyk op den pseudo-Turpijn zelven. Er zijn geleerden geweest die de Turpijn-cbronijk als de boofdbron van al de ridder-romans van den Karelkring bebben aengezien ; maer beden is men bet eens dat zy in tegendeel uit deze getrokken is. Dat de pseudo-Turpijn slecbts in de twaelfde ceuw scbreef , blijkt uit gebeel zyne wyze van vertellen, uit menigvuldige begrippen en toespelingen die aentoonen dat er reeds destijds kruisvaerten badden plaets gebad. Zoo begint by zijn werk met eenen toebt van Karel den Groote naer Jerusalem en eene reis naer Gonstanlinopelen. Rond 1160, zoo men verhaelt, vond een aertspriester van Toledo, genoemd Juliaen, onder de boeken der abtdy van St. Denijs, by Parijs, een bandschrift van den valscben Turpijn. Dit is, wat er GeninW (1) Zonderling is het dat raeestal dc hedendaegschc geleerden, zoo als Warton, Guiiigenee, enz., elkander naschrytende, aen dc echtheid dezes briefs nictschynen te Iwyfelen, terwijl Bayle, die in zijn Dictionnaire de zaek breed voerig behandelt, geens zins ziilke oyerluiging had. En in der daed, hoe zon men meer trouw hebben in dicn brief, die in de voorredc der Chronijk ingelascht is, dan in den pseudo-Turpijn zelven ? (2) Demarqubtte, liecii hUlorique 8ur la MaUon de Hamesy euivi d^ne version romane de la CAt'onique du faux Turpin. Douai, 1856, hi. 101. (3) Tevinden in de Rerum Germanicarum scriplores^ iiitgcgeven door Pistorids. Franc., 1H54. D. Ill, hi. 150. (4) Ware het niet dat ik vreesde my bier te breedvoerig uit te laten over een onderwerp dat eigentlyk bet myne niet is, zoo zou ik bewyzen dat al de redenen ( 23 ) ook van zegge, de vroegste zekere melding van de beroemde Chronijk, wier ouderdom men in alien gevalle niet vecl hooger kan doen opklimmen. De Ghronijk van Turpijn werd meer dan eens in hel fransch vertaeld, onder anderen in 1207, op last van Michel de llarnes, een zeer beroemd edelman, die aen hel hof van Johanna van Gonstantinopelen , gravin van Vlaenderen , zeer in achtingstond. Het Roelants-Iied ging in vele talen over. In Duitschland ver- taelde zekere Pape Coenraed het eerst in \ latijn, volgends zyne eigene getuigenis en dan later in het hoogduitsch. Deze tekst is alleen hervonden en werd door W. Grimm uilgegeven (^). Goenraed was in dienst van eenen hertog Hendrik, aen welken hy zijn gcdicht opdroeg. Grimm denkt dat die hertog Hendrik de Leeuw, van Saksen, (1139-1180) is, en hy meent te mogen veronderstellen dat de verlaling van Pape Coenraed tusschen de jaren 1173-1177 gemaekt werd. Later wrocht zekere Strieker het Roelants-lied in het hoog- duitsch om. De hoofdinhoud bleef de zelfde, doeh hy verwyderde zich van Pape Goenraed « durch vielfache Verdnderungen des Ausdrucksj noch mehr durch Ausslassungen und Erweiterungen^ und wirkliche Zusdtze. » De byvoegsels van Strieker werden niet meer uit den franschen Roelant geput, maer wel uit andere bronnen. Het Roelants-lied ging verder nog over in het italiaensch, het spaenseh, het ijslandsch, het latijn en zelfs in het grieksch. Het vroeglydig bestaen in onze tael van dil beroemd dichtstuk kan bewezen worden niet alleen door de menigvuldige toespe- lingen op lielzelve, die men in de schriften der derliende en der die Gdnin bybrengt om pans Calizlus II te doen aenzien als zelf de schryver yan den pseudo'Turpijn te zijn geweest, ten voile ongegrond zijn. (i) Ruolandes Liet. Gottingen, 1838 in-8o. (24) 1 veertiende eeuw, zoo als Van Maerlant, Van HeelQ>w4 rijmdeleven van Jezus, de chronijkvan Vcllhem endeM::il aentreft, maer zelfs ook door de overgeblevene fragmenteQ,Tvnl onder anderen de dorrc toon, de onregelmatigheid der en de veelvuldige drievoetige regels, teekens zijn vaneeil hoogen ouderdomO) cn de beryming van het dichtstak io( ii^l schien het laetst der twaelfde eeuw kunnen doen opklimmen. I Jammer is het dat er tot hier toe geen volledige dietscheuLtl is teruggevonden. A1 wat er van bekcnd is, heb ik byeenge\)n'i!:| en zal ik hier la ten volgen. 1 Of men uit de overgeblevene brokken mag best ui ten dat ocil lied naer den tekst van Turold vertacld zy, kan ik in het 1 niet verzekeren. Hierby schiet het in alien gevalle te kori. Bt: I is niet zoo rijk aen beelden en aen kleuren , en veel der belai^* I rijkste plaetsen zijn in het onze wcggelaten. Waerschijnivto I komt het my dus voor dat er in het fransch nog eene of meerderc I andere lezingen hebben bestaen, waernaer het onze zoude bewerki i zijn. Want zoo niet dan zou men moeten veronderstellen dat dt vertaler aen het oorspronkelyk stuk veel meer veranderingen, vcrmeerderingen of inkortingen heeft doen ondergaen , dan xulb gewoonlyk het gcval was, wanneer een dichtstuk in onze tad overgebracht werd. Wat er ook van zy, het ons overgeblevene bcstaet uit : 1® Tachtig verzen op een snipperijen perkaments geschre- ven, dat vroeger tot cenen codex van rood het midden der veertiende eeuw, behoorde. Ilei werd in den rug van een voor eenige eeuwen gebonclen boek, onldekt door den hcer K. Ruelens, bearable by de koninklyke bibliotheek le Brussel , en hei wordi Uiands aldaer in de afdeeling der handschriflen bewacrd. De hcer professor Stallaert heeft dit fragment in den Algemeene Konst- e» (1) JoNcoLOET, Getchiedenis, D. I, bl, 258. 2* I ( 28 ) = L'l'ieo > .'tji .;V/7 rcn ’ fr^,fg}Uerbade^ voor het jaer 1851 (*), met eene voorrede en eenige irui VeftiaJielderende aenmerkingen laten drukken. Later heeft de heer •:'v#roeiz^ Baecker hetzelve in zyne Chants historiques de la Flandre .k *00-1 650), ingelascht, en daerby eene fransche vertaling ge- * jegd(^. Daer dit lapjen perkament slechts een klein getal ;,3rzen bevat , heb ik het bier, ten einde men al wat er van ns Roelants-lied overgebleven is , byeen hebbe , nogmaels opge- omen. Het gaf my de gelegenheid om by de aenvullingen, reeds den heer Stallaert gedaen, er eenige nieuwe te voegen , XK)dat men omtrent alles wat door de schaer weggesneden , of Li'O ^^^j^door galen in het perkament verdwenen is, hier lerug vindt. Ilet ^ zv bygevoegde heb ik in cursief laten drukken. By eene nauw- keurige inzage van het fragment , heb ik eenige betere lezingen l^^^.kunnengeyen. Het stiikjen perkament behoorde tot een handschrift in kwarto- r.M. ifii? ^ , , .. 1. . , . formaet, op twee kolommen geschreven, elke van veertig regels. hDosttst^- ^ De tachtig verzen, die overgebleven zijn, maekten de eerste kolom der voorzyde en dc tweede der keerzyde uit, zoodat er twee aiidere kolommen, die men op veertig verzen elk mag berekenen, tusschen de twee andere ontbreken. 2. Een fragment van 336 verzen, hetwelk door den heer J.W.Holtrop in 1840, op de koninglyke bibliotheek te 's Graven- hage ontdekt werd (^). Ik deel het hier mede onder N' II , vol- gends een afschrift , hetwelk ik verschuldigd ben aen de vriende- lykheid van den hoogleeraer Jonckbloet, aen wien ik hier openlyk mynen dank betuig. Het handschrift, waertoe dat brokstuk behoort, heeft men gezegd nog uit de twaelfde eeuw te zijn (^). Waerschijnlyk is het sleehts uit de dertiendc. fronder^' j]eer I hint in ^ .1361 iicnti r I jn ^ ' A. /rfC I?ei o/isi (1) D. II. Bl. 406-iiO. (2) Rysel, 18S5. fil. 95-101. (3) X\e Alge^neene Kon»t~ en Lellerbode voor het jaar 1810. Ilnnrlcm. Bl. 180. (4) JoHCKBLOBT, GeschiedcnU der Middennederlandsche Dichtkunst. D. 1, bl. 258. (24) veertiende eeuw, zoo als Van Maerlant, Van Heelu , in het be- rijmdeleven van Jezus, de chronijkvan VeUhem en deDoctrinale aentreft, maer zelfs ook door de overgeblevene fragmenten, waerin onder anderen de dorre toon, de onregelmatigheid der verzen, en de veelvuldige drievoetige regels, teekens zijn van eenen hoogen ouderdomO) en de beryming van het dichtstak tot mis- schien het laetst der twaelfde eeuw kunnen doen opkiimmen. Jammer is het dat er tot bier toe geen volledige dietsche tekst is teruggevonden. A1 wat er van bekend is, heb ik byeengebracht en zal ik bier la ten volgen. Of men uit de overgeblevene brokken mag besluiten dat ons lied naer den tekst van Turold vertaeld zy, kan ik in het geheel niet verzekeren. Hierby schiet het in alien gevalle te kort. Het is niet zoo rijk aen beeldcn en aen kleuren , en veel der belang- rijkste plaetsen zijn in het onze weggclaten. Waerschijnlyker komt het my dus voor dat er in het fransch nog eene of meerdere andere lezingen hebben bestaen, waernaer het onze zoude bewerkt zijn. Want zoo niet dan zou men moeten veronderstellen dat de vertaler aen het oorspronkelyk stuk veel meer veranderingen, vermeerderingen of inkortingen heeft doen ondergaen , dan zulks gewoonlyk het geval was , wanneer een dichtstuk in onze tael overgebracht werd. Wat er ook van zy, het ons overgeblevene bcstaet uit : 1" Tachtig verzen op een snippertjen perkaments geschre- ven, dat vroeger tot eenen codex van rond het midden der veertiende eeuw, behoorde. Het werd in den rug van een v66r eenige eeuwen gebonden boek, ontdekt door den heer K. Ruelens, beambie by de koninklyke bibliotheek te Brussel , en het wordt thands aldaer in de afdeeling der handschriften bewaerd. De heer professor Stallaert heeft dit fragment in den Algemeene Konst- m (1) JoNGKBLOET, Getchicdeni$, D. I, bl, 258. ( ) Letterbode^ voor het jaer 1851 met eene voorrede en eenige ophelderende aenmerkingen la ten drukken. Later heeft de heer De Baecker hetzelve in zyne Chants historiques de la Flandre (400-1650), ingelascht, en daerby eene fransche vertaling ge- voegd(^. Daer dit lapjen perkament slechts een klein getal verzen bevat, heb ik het bier, ten einde men al wat er van ons Roelants-Iied overgebleven is , byeen hebbe , nogmaels opge- nomen. Het gaf my de gelegenheid om by de aenvullingen, reeds door den heer Stallaert gedaen , er eenige nieuwe te voegen , zoodat men omtrent alles wat door de schaer weggesneden , of door gaten in het perkament verdwenen is, hier terug vindt. Ilet aldus bygevoegde heb ik in cursief la ten drukken. By eene nauw- keurige inzage van het fragment , heb ik eenige betere lezingen kunnen geven. Het stnkjen perkament behoorde tot een handschrift in kwarto- formaet, op twee kolommen geschreven , elke van veertig regels. De tachtig verzen, die overgebleven zijn, maekten de eerste kolom der voorzyde en de tweede der keerzyde uil, zoodat er twee andere kolommen, die men op veertig verzen elk mag berekenen, tusschen de twee andere ontbreken. 2. Een fragment van 336 verzen, hetwelk door den heer J.W. Holtrop in 1840, op de koninglyke bibliotheek te 's Graven- hage ontdekt werd (^). Ik deel het hier mede onder N' II , vol- gends een afschrift , hetwelk ik verschuldigd ben aen de vriende- lykheid van den hoogleeraer Jonckbloet, aen wien ik hier openlyk mynen dank bctuig. Het handschrift, waerloe dat broksluk behoort, heeft men gezegd nog uit de twaelfde eeuw te zijn (^). VVaerschijnlyk is het slechts uit de derliende. (1) D. II. Bi. m-m. (2) Bysel , 1855. Bl. 93-101. (3) Zie A Igetneene Konst- en Lelterbode voor het jaar 1810. Haarlem. Bl. 180. (4) Jonckbloet, Geschiedenis der Middennedcrlandscfte Dichtkunst. D. I, bl. 258. (26) llet blijkt uh den (ckst, dat er le midden in het bewaerd ge- bleven vet vroeger een ander was, dal verloren is gegaen. Daeruit volgi dat er tusschen den laetsten regel van hel eersie gedeelie : Ghi heren met clcindcr pinen, en het begin van het tweede : Sale mort was nic gewrocht, cenc nog al groote gaping is. 3. Een fragment van 389 verzen door my op de bibliotheek te Rysel, ten jare 1835, ontdekt. Het maekie ongeveer een dubbel vel uit van een perkamenten handschrift van rond het midden der veertiende eeuw, en liad tot schutblad gediend. Hierdoor was het nog al sterk beschadigd, zoodat er hier en daer woorden geheel of gedeellclyk verdwenen waren of bezwaerlyk te lezen vieleo. Uit helgene ons van dozen Codex is overgebleven, ziei men, zoo door de herhaling van onnoodige verzen als door talryke schrijf- fouten, dat hy met slordigheid was geschreven. De handschrifien, waertoe de anderc fragmenten behoorden, waren veel zuiverder. Toco ik myne ontdekking deed, schreef ik dadelyk zoo zorg- vuldig mogelyk het fragment af, en ik bcval bet verder aen den destijds biblioihekaris, aen. Doch die hecr is en, en lielaes! tocn ik in 1855 nog eens wilde de len tijd genomene kopy, met het origineel gaen chreef my de beer Ch. Facile, aen wiens zorgen elsche bibliotheek toevertrouwd is, dal het aldaer vinden was, en dat het voor zyne benoeming aris moest verdwenen zijn, vermils hy het nooit acrschijnlyk heefi men het als een oud stuk perka- ncr waerdc we^esmeten. nt, hetwelk eenige verzen meer dan hel haegschc elietyk met hcizclve in. Zoodat de verzen 1 tot 133 van het eerste overeenstemmen met v. 255 tot v. 380 van het andere^ alhoewel de lezing der beide teksten zeer verschilt. Doordien een gedeelte van het dichtstuk ons door de frag- menten van twee verschillende Codices is bewaerd gebleven , be- loopt het getal der behouden verzen gezamenlyk slechts op onge- veer 560. Het is dus maer een klein gedeelte van het Roelants- lied dat tot ons in handschriftelyke bronnen is gekomen. Doch er beslaet nog : 4" Het volgende volksboek ^ waervan het eenig bekende exem- plaer onder my berust : Hier beghint de droeflijcken strijt opten Berch vande Ronr cevale in Spaengien geschiet doer Roelant eh Olivier mettcn fleur van kerstenrijck verslaghen waren. Eene groote plaet in houtsnede volt byna geheel het titelblad. Hierop is afgebeeld Karel de Groote op eenen troon zittendc, omringd van zyne twaelf genooten. Boven den keizer hangt een wapen, half het keizerrijk (de dubbele arend), en half het koning- rijk van Frankrijk (de drie lelien). Qnderaen leest men : Gheprint Thantwerpen^ op die Lombaerde Veste^ in den witten Hasewint, by my Jan Van Ghelen, Deze titel is in rood en zwart, cn verder in Sinte-Pietersletteren, zoo als geheel het boekjen, gedrukt. Het is een in-i** van 36 ongeeijf. bladen, of 72 bladzyden. Op het laetste blad ziet men het in hout gesneden vignet van den drukker. Het verbeeldt twee rechtstaende hazewindhonden die een monogramma vasthouden. Rondom de spreuk : fide — NVN — QVAM — POLLVTA. Naest dit vignet leest men : c. Dit boecxke is geuisiteert by meester Adam Swingedau Officiael va Brugge. Eh is toegelaten bi consente vdden houe den •XX- Novembris. Int iaer -lu- Gheteekent by den Secretarius de (28) Langhe. Gheprint Thantwerpen, op dye Lombaerde Veete, indm witten Haeevrint, by mg Jan Van Ghelen. Anno, h.d.lxxvi. Hit deze goedkeuring blijkl dat dit boek reeds vroeger, en wel ten jare 1S53, gedrukt werd. In welke stad echter is my niet gebleken. Mijo eenig ezemplaer werd vroeger door mynen geachten professor en vriend Mone beschreven (<). Dal volksboek is gedeel- telyk in verzen en gedeeltelyk in proza. Gcnoemde geleerde was van gevoelen dat de opsteller bet oude dichtstuk voor hem had liggen, doch niet in zijn geheel, en dat dit de reden was waerom hyer proza byvoegde. Zulks komt my insgelyks als waerschijn- lyk voor; maer Mone heeft niet in acht genomen, dat wanneer men de ondcrscheidene plaetsen in onrijm ic samen voegt, zonder acndacht te nemen op de ingclascbie verzen, men toch een vol- ledig cn onafgcbroken verhael heeft dat op het volgende uitkomt : Sint Jacob van Compostelle verschijnt’s nachts sen Karel den Groote, wanneer hy te Aken in ’t bed ligt. De heilige be- klaegt zieh aen hem , omdat de Sarazynen in het bezit zijn van zijn graf. De keizer lael zich bewegen, en besluit Spanje aen de heidenen te betwisten. Roelant, Olivier en de andere ge- nooien zullen hem, bcnevens de bloem van Frankrijks add, op dien toclu vergezellen. Maer Gucloen, dc scboonbroeder van Karel , heeft in zyne jeugd de weduwe van den soudaen Synagoen verlcid, en by haer twee kinderen verwckt, Marcelijs en Baligant, die ihands aen het honfd der Sarazynen in Spanje stacn. dy verstaet zich heimelyk met zyne twee onechte zonen, en, ider dat het iemand weet, heeft hy reeds dc chrislene leer ezworen , want hy wil keizer zijn in de placts van Karel. Gueloens dochtcr Irena, die met den griekschen keizer in ) Uebertithl der Kiedertandiaehen Volki-Lileratur. Tubiogeo. 1838. bl. 30. — . aengehteld by Jo>ckiiioet, GreehieienU der lUiddennederlaJuIeche Dicht- tl. Amslerdam, 18S1. D. I, bt. Z6i. ( 29 ) buwelyk was, vermoordt haren echtgenoot, die besloten bad zich by Karel te voegen om te sameii de vyanden des geloofs te bestryden. De Franscben trekken in Spanje. Op bet aenraden van den verrader Gueloen, wordt bet bevel over de voorboede (at?an^- ghaerden)y welke slecbts uit twintig duizend man bestaet, aen Roelant toevertrouwd. Deze trekt de bergengten door, en verslaet eene felle reuzin. Ook dooden de overige ridders reuzen en bei- denscbe koningen. Hier begint een onbeduidend en zeer ingewikkeld verbael van den Roncevallerslag, dat in geener wyze aen dat van bet oude epos mag vergeleken worden, en dat met byzonderbeden, welke aen de Amadissen ontleend schynen, overladen is. In denstrijd is bet niet meer Roelant, maer wel Ogier van Denemarken, die de hoofdrol speelt. Het prozaverbael , dat bier byna gebeel en al van de oude verzen afwijkt, komt voor den grondinboud, later, dat is te beginnen van bet oogenblik dat Roelant den boom blaest, weder overeen. Maer dan verder wordt bet gedrag van Gueloen eenigs zins anders afgeschilderd en ten slotte wordt deze te Montfaucon opgebangen, terwijl zyne docbter Irena, die de Gbristenen beeft willen verraden, en bare twee kinderen de oogen beeft doen uitsteken , op bevel van Karel den Groote, door vier peerden aen stukken wordt getrokken (0, Tot de bescbryving van den slag terugkomcnde , verbaelt de omwerker tbands het afscheid van Roelant en Olivier en de wyze hoe zy den dood vonden. Dat alles is, voor de hoofdpunten zooals in het epos. Roelant zieltogende verslaet met zynen boom nog eenen Sarazijn die hem zynen Dnrandal wil afnemen, en als by sterft, dragen engelen zyne ziel in den hemel. Karel te laet in de (1) Mabulakt spreckt van deze keizerin Irena in den Spieghel historiael, I par- tie, VI Ih boek, Leiden, 1857. bl. 160. (30) valei (eruggekomen om de helden (e redden, wreekt hunne dood op de heidenen. Toi hel samenbrengen van dit verhael heefl de vervaerdiger van bet volksboek niei alleen het oude epos , maer ook andere bronnen geraedplecgd. Zoo was hem de Chronijk vanTurpijn, hetzy recht* sireeks, hetzy uit andere schryvers, bekend. Hieruit trok hy iromcrs het verschynen van sint Jacob aen Karel den Groote, en ook de veronderstelling dat Turpijn niet by den Rooeevaller* slag tegenwoordig, maer met Karel gebleven was. Zonderling genoeg is het dal de opsteller van het volksboek, na- dat hy de verzen van het oud dichtstuk heeft opgenomen , waerin men Turpijn ondcr de stryders geteld ziet, en zyne heldendaden be- zongen worden, zulks geheel schijnt vergelen (e hebben, wanneer hy zegtIO : • Ondcr alle zijn voick soo wasser een seer overmoedich hcydcns prince, wtermaten bovcn alle dander grootende sterck, dye weicke gheheeten was Albuna, ende droech eenen standaerl van- den Coninck Marcelijs om zijnder grooter slercheydt wil, als hem die cdel fransche bisschop soo hoovcerdelyck boven alle dander groot comen sach , soo dochte hy in hem selven als dat hy zijn groote hoverdye ter neder vellen woude. Dese bisschop was wei bckenl metten bisschop Tulpijn, om dat hy so vroom was. So segghen eenighc dal hy selve Tulpijn was , een vanden twaelf ge- nooien. Maer dat en was niet, want Tulpijn ende dye hertoghe van Bttvier waeren met Coninck Kaerlen, ende niedt opden Ronce- vale, soo dye historic hiernaer verclaren sal. * Ik zegde reeds dat de opsteller van het volksboek onder- scheidene bronnen te radeging. Behalve de Chronijk van Turpijn, kendc hy nog den roman van Fierabras en dien van Ogier van spreekt hy ier verwon- ( ) nen hadde in eenen camp, daer oockeen schoone historic af is 0), » en verder leest men : « Dese Ogier, hoewel dat hy den Keyser niedt lief en hadde overmidts dat Chariot zynen soone ghedoot hadde , nochtans so quam hy met veel volcx om Kerstenrijcke te hulpen naer Spaenghien » Dit alles schijnt de hierboven gemaekte gissing, dat de vervaer- diger van het volksboek geheel het oude epos niet meer voor hem had, te bevestigen. Mone heeft eenige regels uit den prozatekst opgegeven , waerin hy verbrokene verzen terug vindt. Zie hier die plaets : « Hy velde selve menighen Sarazijn ter aerden , hy v^as seer groot te paerde; zijn manlycke slaghen ontsaghen die Sarazynen zeer, want hoe wreedelyck datse hem opliepen, hy wcderstontse ridderlyck (^). » De duitsche geleerde herstelde dit op de volgende wyze : Hi velde menigen ter aerden , hi was sere greet te paerde; sine manlike slagen de Sarasine sere ontsagen. Hoe datse hem opliepen wredelike, hi wederstontse ridderlike. De omwerking der oude verzen in proza is hier zeer waer- schijnlyk; doch ik haeste my te verklaren dat het getal van dergelyke plaetscn in het volksboek zeer klein is, en dat men ongelijk zou hebben te veronderstellen dat al de proza slechts eene verkorting of omschryving zy van het oude epos. Dit zal in alien gevalle reeds geiioegzaem blyken uit hetgene ik gezegd heb om- trent de andere bronnen, welke de schryver gebruikte. ^ Door wien en waer werd by ons het oude dichtstuk bewerkt? Door wien het volksboek? Daer omtrent valt er met zekerheid niets te bepalen. De goedkeuring van 1552, te Brugge gegeven, (1) Bl. 7. — (2) Bl. 10 VO. — (3) BI. 19r<>. ( 32 ) doet ons natuerlyk aen Vlaenderen denken , len minsten voor bet gcdrukte boek. En in de berijmde fragmenten, die in hetzelve voor- komen , zijn er eenige regels, waeruit men misschieo mag besliii- ten dat bet oude epos, waeraen zy ontleend schynen , door eenen Gentenaer gedicht werd. Ik bedoel de volgende verzen : Des gonne ons God ende Sinte Amant!.... Nu help ons God ende Sinte Jan!.... In den name Gods ende Sinte Johan!.... Dacrtoe helpe my God ende Sinte Amant!.... f Men weet immers dat Sint Amand, alhoewel de Apostel ier Nederlanden bygenaemd , in zonderheid te Gent ge^rd werd , en verder, dat, in vroegere dagen, de hoofdkerk dier stad (thands de kerk van Sinte Baef), aen Sint Jan tocgewijd was. Wat er ook van zy, ik achtte de fragmenten, die in bet volksboek voorkomen , belangrijk genoeg om ze bier in te lasschen. Ik geef ze letterlyk, zelfs met de scbrijfTouten. Ileeft iemand den lust, dan kan by daervan eene kritische uitgave bezorgen. Het getal der verzen beloopt niet tot vijftien honderd , zooals Mone ver* keerdelyk had gerekend. De talryke toespelingen op het Roclants-lied in onze middeb eeuwsche schryvers, het vroeger bestaen van onderscheidene handschriften , het drukken van het volksboek nog laet in de zestiendc ecuw, zijn de eenige bewyzen niet van den byval, dien dat dichtstuk by onze voorvaders vond, en van de hoogachting, waerin het gedurende zeer langen tijd is gebleven. V66r ettelyke jaren reeds had ik de gelegenheid ter loops aen te tohnen hoe, in die vroege tyden, het Iczen van de ridderepossen begrepen werd in hetgene men noodig achtte tot eene treffelyke opvoeding (^). (1) Le Lh)ve de Baudoyn, comte de Flandrtf euivi de fragments du Roman de Trasignyes public par C. P. Sbrauks A. Voisin. Briu., 1836. bl. XX-XXVll. ( 33 ) Ilet zou niet moeijelijk vallen hiervan talryke bewyzen by te brengen. Ik zal er bier slechts een paer aenhalen. Boudewijn 11, gracf van Guisncs, die in 1220 stierf, had aen zynen zoon Arnold verscheidene meesters gegeven, waervan een , Robrecht van Con- stance genaemd , gelast was hem de hooge feiten van de roomsche keizers, van Karel den Groote , van Roelant en Olivier en van Arthur, koning van Britanie te verhalen. Een ander leermeester Wouter van Cluse, bloedverwant van den graef, maekte den jongeling bekend , zoo met de ware als verdichte geschiedenissen der cngelschen, met Gormundus en Ysembardus, met Tristan en Isolda , met Merlijn en Marculf , enz. (^). Een waelsche schryver der veertiende eeuw, Jacques de Hem- ricourt, spreckt van eenen edelen uit Haspegouwe, le Sire de Warfusee^ in de volgende woorden : Ilh faisoit sa dite filhcy par ses maistresses, nourir en grand estate aprendre et ensengnier tos ebatemens que nobles damoiselle doyent savoir de overeir d’or et * de soiej et de lire ses hoires, remans de batailhes, joweir az eskas et az tables etc. (^). Het blijkt hieruit dat zelfs de schoone kunne , zeer wel met den inhoud van die gedichten moest bekend zijn (^). Gecn wonder dan, dat ouders, getroffen door de dapperheid , de zelfopolTering, de cdelmoedigheid , de hoffelykhcid der heldcn, die men in de (1) Proinde milUem quemdam veteranum Robertum dictum Constaniinensem, qui de Romania impereUoribus et de Karlomanno, de Rolando et Olivero, et de Arthnro Briianniae rege eum inalrucbat et aures egu$ demulcebat et cognalutn auum Wallerum de Clusa nominatumf qui de Anglorum gestis et f abulia y de Gormundo et Yaembardo, de Tristanno et Hiaoldoy de Alerlino et Merchulfo... diligenter edocehat, Zie Lamberti Ardensis Chronicon Ghianenae et Ardenae (9i8-120o), receus. Dion. Car. Gothopredus. Paris. 18b5 in p. 217. (2) BHroir des Nobles de UesbayCy bl. 0. (o) Over de aigcmcene bekcndheid en de hooge beroemdheid van het Roelanls- lied verdienen vooral gelezen le worden : Francis^ije Michel, la Chanson de Roland ou de Roncevaux, Paris 1837 in-8®. — De Reiffenberg , Chronique ritnee de Philippe Mouskes, Brux. 1836 cn 1838. Introduction. Tom 1 cn 11. mm O ( 34 ) poetische gewrochlen ziet optreden , meermalen aen hunne kin- deren de namen gaven van diegene, welke zy hun als toonbeelden van moeden deugd wilden voorstelicn. Dat het lezen van sommige Ictterprodukten dergelyken invioed heeft, kan men zelfs voor latere dagen en voor onzen leeftijd bewyzen. Ilet is wel sedert de romans van Bernardin de St.-Pierre, van madame Cottin, van madame de Stael^ van Ducray-Dumenil, van Chateaubriand, enz., dat men hoortspreken van Virginics, van Gorinnes, van Malvinas, van Lolotlcs, van Rencs, cnz. Van de twaelfde eeuw tot het einde der zestiende eeuw toe, vindt men namen aen byna al de middeleeuwsche epossen ont- leend. Meest al werden de zulken door edelen of door lieden van eenig aenzien gedragen, dat is juist door die welker ouders eene letter- kundige opvoeding haddengenoten. Uitden Arthui^kring ontmoet men : Iwein, Laneelot, Perceval, Tristram, Isolda, enz. ; uit den Karel-kring : Roelant, Olivier, Ogier, Bertha, ja zelfs tot Male- gijs toe. Doch onder al die namen zijn het wel de twee eerste, die van Roelant en Olivier, welke men het meest tegenkomt, het is een nieuw bewijs hoc algcmeen en hoc gretig het Roelants-lied gelezen werd. Tot staving van het voorgaende, laet ik hicr eenige voorbeelden volgcn. Ik ga ze niet verre zoeken, en bepael my tot voornnmen getrokken uit de lijsten der schepenen cn andere magistralen van Gent cn van het Vrye van Brugge (*). Wilde men dergelyke opzoe- k ingen verder voortzetten en ze tot al dc namen uit de ridder- (i) Dc nniiwkcurigstc lijsl der schepenen van Gent is le v in Jen in het Memo- rieboek der stad Ghent, uilgcgcven door de Vlaemsche Bibliophilen. Gent i 852-1 8S7. De namen der schepenen van het firugsche Vrye slacn in dc Documents extraitsdu Depot des archives de la Flandre-Occidentale par Priem. Brugge i 850. Dcuxicine scrici Tome scpli6mc. { 35 ) romans uitstrekken^ dan zou zulks eenigszins tot inaetstaf kunnen dienen om aen te toonen welk middeleeuwsch letterprodiikt meer» en welk min in den smaek was gevallen en gelezen werd. Op dc aengehaelde lijsten treft men aen, als burgemeestcrs , schepen, baillius, *s graven-kiezers, overdekens, enz. te Gent : Roelant van Wedergrate in 1449, en eenen anderen in 1507. — Roelant vanden Echautc 1453. — Mer Roelant de Baenst, rid- der, 1476. — Roelant de Baenst, f. meester Roelants, van 1495 tot 1552. — Roelant Zoete 1506. — Roelant vander ^ype 1506. — Roelant le Fevre 1514. Te Brugge : Roelant van Galoen 1435. — Roelants, beer van Poucke 1467. — Roelant van Halewijn 1480. — Roelant van Maldeghem 1482. — Roelant van Meetkercke 1487. — Roelant van Moerkercke 1488. — Roelant van Rype 1508. — Roelant van Grouzeele 1544. — Roelant van Heule 1544. — Roelant Groen- velt 1547. Te Gent : Olivier de Jagherc, 1414. — Olivier de Grave, 1455. — Olivier de Clerc, 1474. — Olivier de Baenst, 1476. — Olivier van Wijchuus, 1479. — Olivier Vaenkin, 1483. — Olivier de Cleerc, 1 494. Te Brugge : Olivier vander Hagen, 1270. — Olivier f. Bau- wen Noes, 1283. — Olivier vanden lloute, 1340. — Olivier Utenhove, 1362. — Olivier vander Donck, 1379. — Olivier van- der Plagen, 1385. — Olivier vander Gracht, 1442. — Olivier de Lannoye, 1452. De meeste dezer voorbcelden beliooren tot de vijfliende en zelfs tot de zcstiende eeuw, omdat ik om deze by een te brengen niet anders dan twee lijsten van schepenen raedpleegde. Destijds was bet immers de adel van minderen rang, of de booge burgery, die dergelyke namen droeg. In vroegere eeuwen zou men ze meestal aentreffen by persoonen tot den ridderstand of tot den boogen adel beboorende. Zoo leefde in 1167-1187, Olivier van Macbe- ( 36 ) len(^), en in 1191 Olivier van Sotteghem (^). Mel de namen aen de epossen ontleend, ging hel juist zoo als met die dichlstukken zelven. Eerst maekten zy hel genoegen uit der hoogste klassen, dan die der burgery, en eindelyk die van hel volk. Roelant was in de middeleeuwen zoodanig bekend, datzijn naem tot aen klokken toe, en wel aen brand- of stormklokken gegeven werd. Wie heeft er niet van den gentscben Roelant hooren spre- ken ? Wie kent er nict bet opschrift : Mijn nacm is Roelant, als ic cleppe dan is ’t brant; als ic luide is bet storm in Vlaenderlant (3). hetwelk te lezen stond op de klok, die ten jare 1314, onderhet schependom van Willem Beer, door meester Jan van Ludeke en meester Jan van Roesbeke gegoten^ in bet Belfort werd gebangen? Een oude cbronijkscbryver Justus Billet , van den Roelant spre- kende, zegt : Als mense luit es storme in 't lant. Tydens den op- stand der Gentenaren, in 1 539, bad die klok zicb menigmacl iaten booren, daerom werd zc verbeurd vcrklaerd, en uit den loren naer beneden gebaeld; docb in 1544 bekwam Roelant vergiffenis, en werd by wederom in bet Belfort gebangen. Hy, die zulke bezwaerlyke tyden was doorgekomen, werd belaes! in 1659, in den toren zelven, in stukken geslagen! In dat jaer immers bad bet magistraet van Gent zicb verstaen met den klokgietcr Pieter Hemony, van Zutpben , om twee- en- der tig klokken voor den beijaerd te bergieten. Daertoe moest de stad bem de oude klokken van den beijaerd en ook den Roelant leveren. De stukken (1) I)b Saint-Gexois, Monuments ancienSf bl. 47Q. — C. P. Serritre , Cartulairf de t'Abbat/e de St. Bavon, bl. S3. (2) Duchesne, Maisonde Gand, bl. 675. (3) Van (lit opschrift, helwclk. in een groot aental boekeu voorkomt, bcstacter ineer dan eenc lezing. ( 37 ) wcrden naer stadswaeg gevoerd cn men bevond dat die klok 12,485 ponden woog(^). Ook te Haerlem las men op de brandklok : Roelant de Groot is mijn naem; tot godsdienst ben ic bekwaem. Ic luude somtijds ten brande , of als t*saem is van vyanden. Gerrit van Won, die mi goot, CD*CCCC. ende drie na Gods geboort. (2) Het laet zich gemakkelyk verklaren hoe men aen klokken, cn vooral aen brand- of stormkiokken , den naem van Roelant gege- ven heeft. Men luidde ze immers om de gemeente te doen verga-* deren, of, wanneer de nood drong, het volk op de been te brengen, juist zoo als de hoorn van den beroemden paladijn diende om zyne krijgsbenden byeen te roepen, of om het noodsein te geven. De benarde toestand van Roelant, die, alleen overblyvende en doodelyk gekwetst, den hoorn stak om Karel te waerschuwen, moet op het volk eenen diepen indruk gemaekt hebben, en hieraen was het waerschijnlyk dat men dacht, wanneer men aen klokken den naem van den zoo beroemden held gaf. Zie hier thands de onderseheidene brokstukken van ons Roe- lants-lied : (1) Ik onlleen deze byzonderheden aen Stetabrt, Volledigebeschrt/ving van Gent, Gent, 1857, bl. 115. (2) Zie den Navorscher, 7^« jaar, 1857, bl. 34. (38) iragment van 0nu9el. A. Daer sal menecb toe sien daer dese wijcb sal gescieo , ende wie haddent alscrs vcrslocD dat wise alle scleo verslaen. S. Doen sprac Borsabels, die coninc , dat was warlike dine : € Ic wilier emmer een sijn. > Doen sprae die bosc barbarijn , hi was groet ende stare : iO. bine woude niet om C marc ende tgoet dati. c... aa badde, ocbte ye gewan. Elsloer van Burgan.. sprac sine rede : t Ic wilier emmer een sijn mede > IS. Hi liep scerdere te voet dan cnech spacnch ors doet. Vorden coninc quam hi saen ende sprac datment mochtc verstaen : « Vindic lloelant in Rencevale, 20. soc waert mi te moedc wale; ic salnc slaen met minen swaerde oft bet blijn a.e.. inen daerde. > Een amirael quam daema voren, scone, ende rike, ende wel geboren, 25. dats hem niet cn gebrac. Vorden coninc quam hi ende sprac, ( 39 ) sider meer hebbcn wi vrede van KaerlGH) ende van den andren mcde; nocb selen wi bebben warlike dat suete lant van VrancWAre. » 35. Alse bi die tale badde geseit dankes hem die coninc gereit. Een amirael sprac van Buranien, en was gecn feldere in Spanten ; hi begonste heme vermcten , 40. hi soudc Roelande doen weten« B. Die here begonste hem vermeten, die eu woude hi nict vcrgeten, bine sonde met sinen swerde Boelande bcloepen hcerde ; 45. ende vermat hem dat hi Durendale soude wederstaen met sinen stale. Na deser talen waren gereit die XII genotcn, godweit! ende traken vort met crechte 50. ende met coenen gedachtc. Ilaere was wale vier dusent met getale. Alsi doen vernamen datsi biden Frans*, quamen, 55. si scicden hem op dat slcchtc, als die gene die wouden vechteu , ende dede ane halsberge diere van rikcliker maniere. Si bondcn helme sarragose, 60. ende gorden swerde vianose ; hare spere waren te Valensc geiuaect ende die timprage wel geraect. Si bonden standardc groet, t(;it, groene ende roet ; 65. die varuwe was goet ende diere, V. 32 K^ie. — V. 33 vo*like. — V. 43 met bygevocgd, want tc dczer plactsc is ecn lok. — V. 51 lujtere aldus. — V. 53 He. — 57 fialsb'ge, — V. 43 en W sw*de. (40 ) code van nienegcr manicrcn. Si lieten stave ende paerde , . ende brachten op die waerde orse groet ende stare , 70. die wert waren meneger rnarc. Die sonne sceen seone ende clare ; doe blicte haer ghegare scone ende herde cierlike , ^outs ende selvers gelike. 7b. Si luden orgelen ende bosinen, datsi te scoender souden scinen. Groet geluut quam daer of. Si dadent dor prijs ende dor lof. Die Frans’, hordent tgascal , 80. ende vernament overal. H. fragment van (Sranenljagc. I. r*. a. Dan lachter had Vrancrike. Olivier sprac : c Roelant, woudi blazen den olifant, dal soudic gherne sien, 5. mochtlc u bringen indien. > " — < Trouwen , seitti , neen ghi niet : dan wille God niet dat gesciet , dat zoete Vrancrike bi mi sijn eerc verliese, hets so vri. 10. Pensen wi om de ere : onsen loen duert emmermere. » V. 70 wU. - V. 72 A’. - V. 73 h'de. - V. 7i selves. ~ V. 77 d\ - V. 79 tgascal, aldiis. ( 41 ) Roelant was des lives goet , Olivier geradich ende vroet; Diemen en mochse vervaren 15. alsi beide gcwapent waren. Doen sprac de coen Olivier : « Gheselle Roelant, nu mogdi hier merken enen wijch gescien : si comen ende en willen met v/ten, 20. ende ghi en werdicht niet, Roelant, te blasen den Olifant! Quame ons te helpen die coninc , dat ware ons eene scone dine. Siet alom , ende nemt ware , 25. ende merct onse scare : ODse menichte es dene ; maer ic weet wel , dat God allene bat mach dan al haer heere : dat es ons een scone weere. 50. t Wi selen ons vercopen diere , sprac Oliviere de fiere,. 