VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Het is zes ure, en de winkelknapen wrijven den flaap ui de oogen, en verwenfchen hunne leerjaren. De dienstmaag= den in de westftad (Nieuw - Londen, waar de groote wereld woont) zijn thans nog niet verpligt op te ftaan; maar die op Rusfelfguare en deszelfs omtrek brengen hare ragebollen tije dig in beweging; want hier wonen regters en advocaten, Schrijvers en bouwmeesters, bouwopzigters en dergelijken „ wier werkzaamheden met klokflag negen ure- beginnen, Nu openen zich almede de verfchillende winkels. Onze vriend, de bakker, is de eerfte; want bij was den ganfchen nacht op, en moet thans zijn brood , naar gelange het den oven verlaat, voor het open venfter droogen. Hem volgt de ban. ketbakker , het overfchot zijner kaaskoekjes in gelijke ftukken foijdende, en zijne lekkernijen van gisteren voor halven prijs verkoopende, Vervolgens komen rijtuigen, morfig en flijke- rig, krijfchend in de ftad, en andere, nieuw en rein, verlas ten dezelve met fpoed, Incusfchen openen zich de deuren der zijdehandelaars en juweliers; de venfters worden gerei. nigd, de deuren geboend, de buitenzijde des winkels opge- wreven ; de winkelglazen (hierbij zuchten weder de leer- jongens) moeten fchoon gemaakt € en gelapt worden , eer aan het ontbijt te denken is, Acht ure, Gedruisch , rumoer, Eron Het ontbijt wordt klaargemaakt. De melkboer roept haastig, en kan zijne ronde kwalijk in tijds afloopen, Dienstmeisjes mer zindelijke voore fchooten (en fomtijds ook met reine borden) gaan, met den fleutel in de band, haastig uit, om boter voor het ontbijt te balea; — warmee boterbroodjes treft gij aan op den hoek van elke flraac, Ten regen ure begeven zich de fchrijvers naar hun werke vertrek , de advocaten openen hunne portefeuilles , de regters plaacfen zich op hunne banken; en men kan zeggen, dat de bedrijvigheid der Londenfche wereld thans een’ aanvang heeft genomen. De werkzaamheden -en de tooneelen van den dag wisfelen, van uur tot uur, even opmerkenswaardig als die van den vacht, en de weetgrage waardemer vinde hier een even uigebreid veld voor zijne befchouwing. 26: - RANGSCHIKKING DER VROUWEN, RANGSCHIEKKING DER VROUWEN , NAAR HET STELSEL VAN LINNZUS, 5 Onder dit grillig opfchrift vonden wij in den Mercure du » dixneuvième Siècle een ftukje , bepaaldelijk loopende over » de femmes vulgivagues (veile vrouwsperfonen) van Parijs, » waaruit het ons gelust, het navolgende onzen Lezer mede „te deelen, nadat wij hem herinnerd hebben, dat het een- » Parijzenaar, en alzoo een allezins bevoegd getuige is, „dien wij hier hooren, en van wien wij niet mogen onder- » ftellen, dat hij zijne refpective Stadgenooten in het alge- » meen, en de fchoone Sekfe in het bijzonder, boven vere p dienfte , of liever wanverdienfte , zal bezwaren.” * $ ® _ La belle Agnès, non fans contrition, Fit en fecret cette réflexion : C'est donc en vain que j'eus toujours en tête Le beau projet d être une femme honnête ; C'est donc en vain qu'on fait tout ce qu'on peut: Nest pas toujours femme de bien qui veut. VOLTAIRE, Bijatdien men de fchoone Sekfe niet door eene bedriegelij- ke middelftoffe wil befchouwen, moet men haar gaan opmer- ken in die klasfen der maatfchappij, waar hare natuur minst gewijzigd werd door de opvoeding. Ten einde het weeffel eener ftoffe wèl te beoordeelen , moet men dezelve ontdoen van het borduurfel, Om een denkbeeld te geven van de inwoneresfen van Pa- rijs, door fortuin en opvoeding op de velfchiliende fporten der maatfchappelijke ladder geplaatst, is het noodig, haat door het minst zamengeftelde ftelfel te onderfcheiden, Zoeken wij dan eene zelfde afleiding voor alle de verfchiltende onder- deelen van het vrouwelijk geflacht, Naardien het geld , oor- fpronkelijk een vertegenwoordigend teeken van zaken, zulks dagelijks meer wordt van perfonen, willen wij herzelve op eene nieuwe rángfchikking toepasfeg. Beginnende met de laagfte fport , doen zich voor: 1°, De veile vrouwlieden, die zich, voor weinig gelde; aan alle mansperfonen verkoopen, NAAR MET STELSEL VAN LINNÆUS 87 ‚go, De voorname ligtekooijen, die zich niet aan allen, maar aan velen verkoopen, en voor meer gelds, 3°. De gekamerde vrouwen, die zich voor een’ tijd ver- buren, gelijk een huis, aan een kleiner getal bijzondere per- fonen , en voor eene veel grootere fom gelds, 4°. De vrouwen, die zich, bij notarieel contract en voor veel gelds , verkoopen aan een’ enkelen man, dien het geval baar deed ontmoeten, alware hij ook verftoken van alle zes delijke en verftandelijke hoedanigheden, 5°. De gevoelige vrouwen , die, zonder belang en contract ; en alleen de aandrift volgende van hart en zinnen, zich overs geven aan den man, die haar bevalt, : 6°. De deugdzame vrouwen, die zich, voor haar leven ; door achting, ware genegenheid en rede, verbinden aan hem, dien zij tijd gehad hebben te leeren kennen en waarderen, Deze zes klasfen laten zich nog tot in het oneindige vere deelen, even gelijk in de Kruidkunde, K amen Over de veile vrouwsperfonen, Qui , gardant dans le vice une honteufe paix, Ont fu fe faire un front qui ne rougit jamais, Hier dunkt mij eene ftem te hooren, die mij toeroept: „ In » welk een’ modderpoel gaat gij wroeten! Zoo gij niet ø» fchroomt het kiesch gevoel van moeders des huisgezins te s kwerfen, fpaar voor °t minst de maagdelijke ooren van ha- » Fe dochters!” Lieve Lezer, ftel u gerust: de onfchuld , die magdom der ziele, beftaat nergens in Parijs, De fcholen der hartstogten zijn te zeer vermenigvuldigd ; de jonge meis. jes, de best opgevoede zelfs, zouden daar het beroep van Moniteurs (*) kunnen vervullen, Welk woord over dit on- derwerp brengt haar geen denkbeeld bij? Zij weren te veel, om van iets onkundig te zijn, De verbloeming, daar zij de verbeelding in werking brengt, zou nog gevaarlijker zijn, dan de woorden zelve. De.ouders moeten zich haasten, om haar al de verfchrikkelijkheid van het kwaad te ontfluijeren, opdat zij het niet beminvelijk wanen, En zie daar mijn oogmerk ! Vóór vijftig jaren telde Parijs dertigduizend meisjes van pleizier ; derzelver getal is thans geftegen toc vijftigduizend ; (*) Eene voefpeling op de Lameasterfche fcholen. Vert, 88 / RANGSCHIKKING DER VROUWEN , en, af: te nemen uit eene menigte andere verbeteringen Ct) lijdt het geen twijfel, dat zij zich beftendig vermenigvuldi- gen. Van waar komt dit heirleger van rampzaligen, welke de ftraten, de boulevards, de wandelwegen, de fchouwbure gen van Parijs als overftroomen? Het meerendeel is te Parijs geboren; de overigen, van elders afkomftig, worden de hoofd- ftad ingevoerd door werffters, die het Koningrijk doortrek- ken, om de groote h,,rhuizen te voorzien, Het zijn de rei- zende Commiezen voor deze foort van koophandel, Eenige flagtoffers der verleiding, meer. verdoold dan misdadig, ten einde zich te onttrekken aan de verachting, waarmede men haar in hare ftad of dorp overlaadt, komen herwaarts, om — zich gekeelenal te verderven in den fchandelijken maalttroom van de hoofdftad der groote Natie! De Policie, die van mees: ning is, dat, hoe onrein ook de bron zij, het geld nooit een kwade reuk aankleeft, verpligt deze fchepfels tot het be- talen eener premie van hare ontvangst. Deze indirecte be- -` lasting van eene kroon per maand bedraagt, met de additio- néle centimes , vijf franken, hetgeen per hoofd maakt zestig franken in het jaar, en,voor de vijftigduizend ongelukkigen „ drie millivenen! Deze heffing, gevoegd bij die op de Loterij en de Dobbelhuizen , vormt te zamen eene ronde fom , welke eene geheime en geheimhoudende magt bezigt, om het rad der Fortuin te, haren voordeele te draaijen, Er zijn vitters, die vragen , waarom het beste der Gouvernementen dusdanige ontzettende misbruiken, dusdanige eerlooze fchandelijkheden wettigt ; waarom de beste der Godsdienften dezelve gedoogt ? Wel! In de ftad, waar Zijne Allerchristelijkfte Majesteit, de oudfte Zoon der Kerke, zijnen zetel heeft gevestigd, hoont men wettiglijk en dagelijks de algemeene zedelijkbeid en godsdienftigheid. ftierven !... De gevoelige Lezer zucht reeds: wat zou het zijn, wanneer ik hem al de onvrijwillige bloedfchendigheden vermeldde, mij van nabij bekend, welke de: onvermijdelijke gevolgen zijn van het tegenwoordig ftelfel van losbandigheid ! Hoe vaak herkende de broeder zijne zuster in eene veile fchoone, en — herkende haar te laat ! Nog vóór zeven maan- den liet zich een jongeling van achtien jaren , uit de Kolo- niën wedergekeerd, door eene vrouw medeflepen naar een verblijf der ontucht; na eenige woordenwisfeling rukte hij zich, met ontzetting , los uit hare armen} het was zijne moce der! ... Het noodlot van Œ Dipus en JoCaAsTE deed eere” tijds geheel Griekenland fidderen, en oncftak den toorn der Goden van den Olymp tegen Theben. Indien dusdanige voor- vallen nog onmiddellijk door de wraak des Hemels achtere volgd werden, wat wierd er van Parijs?! De Heidenen, aanbidders van vENus,eerbiedigden de wel- voegelijkheid en de openbare zeden. De Christenen veree. ren eene onbevlekte Maagd, en doen hunne vrouwen en ` dochteren blozen door het dagelijksch vertoon van onbe fchaamdheid en losbandigheid, Deze hatelijke ondeugden be. derven niet alleen de zedens zij verbasteren, zij vernielen de pbyfGieke bewerktuiging. De Parijzenaars worden meer en meer íchraal, ontzenuwd en nietig, en men zoekt vruchtee loos onder hen de reusachtige vormen der oude Galliërs. IETS OVER HET KINDERWEZEN TE PARIJS, Ongetwijfeld is de kinderliefde den Parijzenaren even diep als elke andere natie in de ziel geplant; maar de motijelijk= beid, welke zedelooze menfcken overal ondervinden , om bun beftaan te vinden, alsmede het gemak, waarmede de kinde- ren als leerlingen geplaatst worden, heeft cen verfchrikkelijk, ~ $8 | IETS waad bif de lagere volksklasfe doen geboren worden, Zif Bekrewnen zich, namelijk , maar al te dikwijls luttel om hune ne kinderen; en niet zelden hoort men het hartverfcheurende woord. tot cen kind: „ Gij zult mij weldra niet meer tot ss Test zijn.” Dikwijls reeds in het achtfte, negende levens- jaar worden de. ongelukkige, onopgevoede jongens en meise jes zoo goed als ter deure uitgewofpen ; het grootfte gevaar loopen altijd de meisjes; de jongens, luchthartig en door ontbering eerder gewekt uit de gelukkige droomen der kindsch- heid , komen veelal in de werkplaatfen wèl te regt; maar de meesten leeren eerst lezen en fchrijven, op eigene kosten, Wanneer zij geld verdienen. De doodelijkfte plaag der familiën te Parijs zijn de Min- gen, Meer dan de helft der kinderen flerven , bij mangel aan moederlijke verzorging en vaderlijke hoede, De vrou- welijke middelen van beftaan, welke even talrijk zijn als die der mannen, vergunnen niet, de kinderen bij zich te hous den; en het ontbreekt aan ruimte in de huizen, om min. ‚pen in de ftad te hebben , wanneer men daartoe het vermogen bezit, en ook de minnen zelve hare woningen konden verla- ten, Den gevoeligen vreemdeling bloedt het hart, wanneer hij verneemt, dat dagelijks meer dan vijftig hulpelooze fchep- felejes aan ce armen der moeders ontrukt en uit het hei- ligdom geftooten worden, hun door het geboortéregt , door bet regt op de wieg en bakermat, waar zij het beftaan ont- vingen, aangewezen, - De onbarmhartigheid der geheele ont- zaggelijke bevolking, welke de Hoofdftad bewoout, is tot eene nationale gewoonte geworden, Het is pijnlijk, aan de twee of drie dagen na de geboorte te denken, welke men aan den zuigeling -ên de van het land als minne gehuurde en meestal onbekende boerin ter naauwernood vergunt , om Het arme zwervers - pakje voor den kleinen banneling klaar ce maken; ja ontzetteud , bij het oogenblik der afreize, welke over leven en dood beflist, ftil te ftaan. Men poogt, wel is waar, wanneer daartoe middelen voorhanden zijn, de min door een ruim en gastvrij onthaal te winnen; maar men kan het laacfte maal der minne kwalijk anders noemen dan het beulsmaal des zuigelings, Het gebeurt fomwijlen, vooral des winters , dat deze niet e@ns de reis doorftaat; maar wanneer ‘hij al behou- den overkomt, zoo bekomt bij van nu af aan gemeenlijk flechts een half sandeel, even alsof de Godheid zelve niet geeds, door het zeldzame. van tweelingen , hare heilige inrig- OVER HET KINDERWEZEN TE PARIJS, 9I úng ons had kenbaar gemaakt, dat de beide borften der moes der flechts éénen eigenaar toebehooren, dat dezelve echts voor ééne regtmatige aanfpraak toereikend, en voor geenen vreemden gast beftemd zijn, De vreemde zuigeling komt als zoo in het huis der minne, en terftond bij zijne intrede in hetzelve in ftrijd; vriend en vijand — de min, namelijk , mee de beide zuigelingen — huizen nu te zamen; de laacften zijn toch vijanden, in fpijt van den bedriegelijken naam van zoogbroeders, Dit is dan de- intrede in het zoo zeer geprezene leven van Parijs! Door zulk eenen gruwel der verwoesting moeten zich de kleine Parijzenaars als met geweld doorworftelen! De weinigen, die gezond of met regte leden terugkeeren , mogen dan ook veelal zeer gezond en zeer regt zijn; maar alleen hunne eigene buitengewone ligchaamskracht, of de toevallige menfchelijkheid van den pleegvader of moeder, heeft hen gered. D: kwakzalvers leven veeleer van de ziekten van den men. Fchelijken geest, dan van de ligehamelijke. Zij grondvesten 92 _ PARIJSCHE KWAKZALVERS, bun gezag op den fchrik ; de vrouwen komen hun verwon= derlijk te ftade, daar derzelver verbeeldingskracht zoo zeer vatbaar is voor vrees. Bewonder vrij de behendigheid des kwakzalvers bij een’ eenigzins wederftrevigen patiënt! Hij be- gint met hem te overrompelen door de kracht van doctorate zegswijzen, vol wetenfchappelijke kunsttermen. O toover— magt der woorden! De zieke zwijgt en onderwerpt zich. De Doctor beflist, dat de lever aangedaan is, en fchrijft een re- cept, overeenkomftig deze aanwijzing. De patiënt fterft 5 hij wordt geopend; de lever is volmaakt gezond. De Doctor zegepraalt. „ Uw vader is herfleld geftorven,” voegt hij den troosteloozen, kinderen toe; de weduw meent hem caak te zijn verfchuldigd, en vermeldt door de geheele buurt, dat Doctor *** onvergelijkelijke bekwaamheid bezit in het ge nezen van leverk walen | EIGENHANDIGE BRIEF VAN MOZART, OVER ZIJNE MANIER VAN WERKENe l Gi vraagt mij naar mijne manier van componeren, en hoe = $k te werk ga in bet maken van werken van langen adem, ` Zie bier te dezen opzigte alles, wat ik u kan mededeelen, - Wanneer ik geheel aan mijzelven ben overgegeven, wanneer ik alleen ben en in eene kalme en opgeruimde zielsgcftelte- nis, wanneer ik, bij voorbeeld, mij op reis beyind in een gemakkelijk rijtuig ,of wanneer ik, na een goed maal , ga wan- deten, of dat ik ’s nachts te bed lig zonder flaap te hebben, — alsdan is het, dat de idéën zich aan mij voordoen, en zich in menigte aan mijnen geest aanbieden, Het zou mij ‘onmogelijk zn te zeggen, van: waar zij komen en hoe zij verfchijnen ; maar dit is zeker, dat ik dezelve niet kan doen komen wanneer ik‘wil. Zulke idéën, welke mij als asne lagchen, houd ik vast, en neurie ze vervolgens van tijd tot tijd. hoopt vindt. Deze bewerking is gemakkelijk; want, geheel de innerlijke arbeid , gelijk ik zeide, voltooid zijnde, is deze tweede bewerking weinig anders dan werktuigelijk, en het is gevolgelijk zeer zeldzaam „ dat mijn arbeid anders wordt op het papier, dan hij was in mijn hoofd, Weinig raakt het mij, of ik geloord worde in deze bezigheid: wat ook om mij heen gefchiede, ik fchrijf maar voort, en ik kan zelfs pra« ten, wel te verftaan intusfchen, dat het gefprek alleen over alledaagfche onderwerpén loope, over regen en mooi weder, bij voorbeeld, Maar zoo gìj mij vraagt, waardoor de werken, welke ik maak, van mijne hand zulk eenen vorm, zulk een karakter Ontvangen , welke dezelve onderfcheiden van die van andere Componisten, en te weeg brengen , dat men dezelve terftond berkent voor die van MOZART, dan antwoord ik, dat zulks waarfchijulijk aan dezelfde oorzaak ligt, welke maakt „ dat mijne oogën of mijn mond van zulk eenen vorm en zulk eenen omvang zijný welke dezelve onderfcheiden van die van elk ander individu; want ik leg mij niet toe op oorfpronkelijkheid, en ik zou zelfs verlegen zijn te zeg- gen, waarin de -mijne befta ; hoezeer het mij geheel nas toorlijk. voorkomt, dat, gelijk ieder mensch een gelaat heeft, hem bijzonder eigen, hij ook verfchillend georgani- feerd moet zijn in alle andere opzigten, zoo wel uit. als in- weadige. MOZART. 94 AAN A AAN «ss O gij, die in mijn fcheemrend oog Een ftraal van liefde hebt doen dringen , Zijt gij gedaald van *'shemels boog ? Bewoont gij onbewolkte kringen ? Gij, die bij nacht dees woestenij Betreedt, ‘van heilig licht omfchenen , Uw taal is englenmelodij ; Noem mij uw naam... waar ijlt gij henen? Zijt gij van fterfelijk geflacht, En ftond uw wiegjen op deze aarde? Of zijt gij van die reine wacht, Die zich om *s Heilands kribbe!fchaarde ? De glans, die om uw voorhoofd fpeelt, De lenteblosjes op uw koonen, De zefiervlugheid van uw beeld Zijn niet van ftoffelijke fchoonen, _ Ziet gif misfchien het eeuwig licht, Uw woning, weder vóór den morgen? Of dwingt ook u‘eep wreede pligt, Te zwoegen onder leed en zorgen ? Wat ook uw land, uw lot moog zijn, Wat hemelftreek uw blik verblijde, Duld dat ik u, geprangd van pijn, Mijn leven en mijn liefde wijde, f En moet ge, omringd van fmart en fmaad , Als wij, uw baan ten einde fpoeden , Geleid mij dan, beminde, en laat Uw licht mijn voet voor dwalen hoeden, Maar vliedt gij, Engel, uit mijn oog, Naar boven, waar uw zustren zweven, O, wend uw blik dan van omhoog, Vergeet mij niet in ’t zalig leven | Kampen , Sept. 1825,” JURRIAAN MOULIN, Naar het Fransch van DE LAMARTINE, Afédit, zgième. LUIMIGE WEIGERING VAN HUME» 95 LUIMIGE WEIGERING VAN HUME, Lisbdanie had de Gefchiedenis van Engeland door uume Zijne boekverkoopers verrijkt, dat hij-in Schotland, waar hij zich nu met een vrij aanzienlijk vermogen had gevestigd , van genen de dringende aanzoeken , vergezeld tevens van de al- tervoordeeligtte aanbiedingen, ontving , om zijnen arbeid voort te zetten. Aanvankelijk antwoordde uu MeE met allerlei uit- vlugteu ; maar , voortdurend lastig gevallen, fchreef hij hun, eindelijk , deze weinige regelen: „ Uwe aanbiedingen kan ik „» nier aannemen, en daarvoor beftaan bij mij vier, uitnemend s goede, redenen: ik ben te oud, te zwaarlijvig , te dui, en p 2e rijki” DE FRANSCHE GELEERDE TER AUDIENTIE, T oen de geleerde AMEILHON, als afgevaardigde van het Inítiuut , waarvan hij medelid was, voor de eerfte maal ten gehoor bij NAPOLEON verfcheen, en den wensch te ken- nen had gegeven, dat de Keizer hem mogt aanfpreken , plaate Ge men hem zoodanig, dat hij in het oog moest vallen. De Keizer fprak bem dan ook fpoedig mer de volgende woorden aan : „Zijt gij niet Mijnheer ANCILLON?” — p Ja, Sire, AMEILHON.® — „ Bibliothecaris bij St, Geneviève ?” — „Ja, Sire, bij het Arfenaal” — „Ik weet het, gij zijt de ver- volger van de Gefchiedenis des Ottomannifchen Rijks,” — » Ja, Sire, van de Gefchiedenis des Oosterfchen Rijks.” Bij deze woorden verwijderde NAPOLEON zich , wrevelig over de vele vergisfingen , waaraan hij zich fchuldig maakte, AMEILHON, vereerd mer de toefpraak des Keizers, zeide vol verrukking tot zijnen buurman: „ Het is verwonderlijk; de Keizer weet alles,” DE WANDELING VÓÓR HET ONTBIJT. De vermaarde Wereldreiziger BOUGAINVILLE reed, op zekeren morgen, in eene postchais, door de E/y/é/che vel» den, en zag een’ zijner vrienden in eene der lanen wan- delen, Hij riep hem tot zich, en noodigde hem uit, om met hem naar Verfailles te rijden, waar hij wilde ontbijten. ` # ‚86 DE WANDELING VÓÓR HET ONTBIJT, De vriend nam den voorflag aan, onder beding, dat bij ten vier ure weder in Parijs moest zijn. Zij kwamen te Verfaile les; maar de postiljon reed door, zonder te pleisteren. „ Wat zal dat?” riep de vriend verwonderd, „ Wees gerust; wij rijden naar ***, (terwijl hij eene plaats, tien uren verder gelegen, noemde) waàr ik bij een’ vriend ga eten. Ga maar mede; gij zult zien, dat gij welkom zijt” Nu begon zijn reisgezel heftig uit te varen, „ Lieve vriend „”’ vervolgde BOUGAINVILLE zeer bedaard, „ vandaag eten wij daar, en vervolgens zetten wij onze reis voort. lk heb bezighe- den te Brest; gij moet mede,” Vergramd over den trek, dien hem BOUGAINVILLE fpeelde, ging hij aan als een bezetene. « Zonder verfchooning en kleederen, behalve die, ' welke hij aan het lijf had, eene reis naar Brest te aanvaar- den!,,.. BOUGAINVILLE deed zijn best-om hem tot bedaren te brengen, kem de helft zijner garderobe aanbieden- de.’ Ten laacfte fchikte zich de vriend naar de noodwendig- heid, en liet-zich tevreden ftellen. Zij kwamev te Brest. » Hier ligt,’ fprak* BOUGAINVILLE, „een fchip van mij op de reede; laat ons eens even aan boord gaan.” De arge- looze reisgenoot ging mede. Toen nu het fchip de ankers ligtte , zeide de fcheepsvoogd: „Ik ben voornemens eene reis rondom de wereld te doen; gij gaat mede; ik zal voor uw gemak en de voldoening aan alle uwe wenfchen zorgen.” Wat. zou hij doen? Het ftond niet in zijne magt, het aan- zoek af te flaan, en zijne ochtendwandeling verlengde zich tot eene Reis rondom de Wereld ! GOEDE RAAD AAN EENEN HARDLOOPER. Hardtoopen kunt gij niet, maar eten kunt gij. goed; Wel! loop dan met uw’ mond, en eet met uwen voet. Naar LUCIANUS, AAN EENEN SCHRIJVER, Gij zegt, men koopt uw werk bij Kārel van der Vliet, Men vindt het er, dat °s waar ; doch koopen doet men ’t niet. Naar PONS DE VERDUN, ” Meng. No. XVI, 1825, bl, 772, 108. 9, ftaat dijken , lees poelen , of plasfen. `~ MENGELWERK. PROEVE OVER HET INSTINKT OF DE KUNSTDRIFT DER DIEREN. (*) Door J. VAN DER HOEVEN, pe Aliud nihil requiritur nif [fuam ut naturam fequantur. SWAMMERDAM js Bibliis naturae , IL, p. 443. Oc alle de voorwerpen der ons Omringende natuur zijn er wel geene , die meer onze aandacht tot zich trek- ken, dan de dieren, De overeenkomst, welke wij, bij alle verfcheidenheid , toch immer tusfchen hen en onszel- ven waarnemen, bepaalt zich niet enkel bij het ligchame- lijke; maar dubbele opmerking verdient deze overeen- ftemming , zoo wij ons tot het onftoffelijke, tot het gees- telijke bepalen , en ‚de onmeetbare rij der dieren doorloo= pende, van de onverftoorbare herftellingskracht der po~ lijpen langzaam worden opgevoerd tot de door volmaak« baarheid gekeníchetfte rede des menfchen. Deze trapswijze opklimming der geestelijke krachten ftaat in naauw verband en openbaart zich gelijktijdig met eenen geliĳkmatigen voortgang in deligchamelijke vorming, Hoe meer het ligchaam zelf ontwikkeld wordt, en vooral hoe volkomener de herfenen worden, des te meer ont- wikkelt zich ook de geestkracht zelve, en des te duide. lijker vertoont zich tevens de vatbaarheid voor opvoeding. Doch men neemt daarenboven bij de dieren een ver- fchijn'el waar, dat met hunne ligchamelijke ontwikkeling en met hunne overige vatbaarheden volftrekt in geen ver- band fchijnt te ftaan. Welke listen gebruiken niet eene (*) Voorgelezen in de Maatfchappij FELIX MERITIS te Ame flerdam, den 25 October Bas, en in Vriendenkringen te Leyden en Rotterdam, MENGELW. 1826, NO, 3% G 98 PROEVE OVER HET INSTINKT menigte infekten , om hunne prooi te-bemagtigen! Welk een vooruitzigt leggen zij aan den dag, wanneer hunne gedaanteverwisfelingen aanftaande zijn! Hoe fijn zijn de weeffels en hulfels, welke zij dan vormen , om in te fui- meren, en om er hunne ontwaking tot een nieuw leven in af te wachten ! Welke juist afgemetene woningen bou- wen zij eindelijk, wanneer zij in grootere verzamelingen te zamen wonen , en wek eene meetkunftige juistheid en wijsheid fpreiden zij daarin ten toon, den grooten Mees- ter niet onwaardig ; die hen fchiep. en onderwees ! ` Deze en dergelijke verfchijnfels neemt men bij de infek- ten niët flechts , maar tevens bij alle dieren meer of min waar; men noemt ze inflinkt', en berust-daarin. - Voor hem ondertusfchen , voor wien naam en verklaring Woor- den van eene geheel verfchillende beteekenis zijn , blijven die verfchijnfels even wonderlijk en de aandachtigfte over- weging waardig. Ik vlei mij dan ook, door uwe luiste- rende aandacht te worden bemoedigd , terwijl ik over Aet Inflinkt der Dieren in dit uur tot u fpreken zal. Niet dat ik mij voorftelle, na alles, wat daarover gefchreven is „over dit onderwerp iets nieuws te kunnen zeggen , of dat ik mij verbeelde , over deze zaak eenig helderder licht te zullen verfpreiden. Maar , hetgeen ik finds eenige jaren over dit onderwerp gelezen en gedacht heb, u in een kort beftek voor te dragen , fcheen mij niet van alle be- lang ontbloot te zijn; en „op niets meerder aanfpraak ma- kende, dan op cene beknopte voorftelling van zaken, welke aan velen uwer bekend zullen zijn, verzoek ik van uwe verfchoonende toegevendheid alleen naar hetgeen ik beloofde te worden beoordeeld. Om in mijne behandeling met de noodige orde voort te gaan, wil ik u eerst eenige voorbeelden verhalen , ge- fchikt om u met het inftinkt of de kunstdrift der dieren wat nader bekend te maken 5 daarna zal ik het een en an- der in het midden brengen, om dit verfchijnfel , althans eenigermate , te verklaren ; om eindelijk deze onderzoekin- gen te eindigen met\een weinig meer opzettelijk (til te ftaan bij de vraag, in hoeverre de mensch , door: gemis ks OP DE KUNSTDRIFT DER DIEREN. ò9 an meer ontwikkeld inftinkt , in vergelijking dét dieren, benadeeld en verongelijkt heeten mag; en ik zal bij dit alles mijn doel volkomen bereikt-achten , zoo mijne rede den mumtflag der eenvoudigheid dragen ,-en dit uur niet zonder genoegen , en — kon het zijn — niet zonder nut, voor ulteden mogt aijn voorbijgegaan. I. Wat is Inflinkt ? — Vóór ik het wage eerie bepa- ling van dit verfchijnfel te geven, zij hét mij vergund, eene opmerking over bepalingen in het algemeen te laten woorafgaan. Wanneer ‘ik aan iemand, die mý vroeg, wat een cir- kel was, zeide, dat dezelve ontftaat , wanneer eene regte ln in eene en dezelfde vlakte rondom een harer uitéin= den als vast punt ronddraait, dan zou hij door deze bet paling niet alleen de zaak van alle andere kunnen onder. fcheiden , maar hij zou zelfs niet behoeven af te wach- ten, dat zich een cirkel âan zijn oog vertoonde , en , eerié beweegbare regte lijn en ‘eene vlakte hebbehide , zou hij zich. de figuur zelwe kunnen vormen. Zulke bepalingen nu, waarbij mén niet flechts. de záak zelve, naar ook - den “oorfprong en de wijze van wording der zaak kennen leert, kan men ‘onmogelijk van alle, kan men van dé meeste dingen niet geven, en allerminst van natuurver= fchijnfeis. Men verwachte dus, bij eene bepaling- van het inftinkt, niets meer, dan voldoende is, om hetzelve tè herkefnen , wanneer het zich voordoet, en niet de wijze}. waarop men zich hetzelve-moet verklaren eń voorftellen, Men noemt inftinkt der dieren die drift, waardoor zij worden aangefpoord’ tot zekere vastbepaalde handelingen’, welke zoo wèl aan het doel beantwoorden’, dat, zoo zi het werk van Keus:en overleg waren , de verftandsvermö- gens dier dieren verre boven die van den gewonen mensch zouden verheven zijn. Hierbij komt, dat het doe/ zelve dier handelingen, in de meeste gevallen , aan de ‘dieren, die ze verrigten, niet eéns bekénd kan zijn; want die handelingen hebben betrekking tot eene toekomst, waar= van zij zelve geene ondervinding hebben kunnen. ` Zoò G 2 | 100 PROEVE OVER HET INSTINKT legt b. v. de vlinder zijne eijeren op die plant, warme- de haar toekomftig-kroost , de rupfen , zich voeden moe- ten. Zal men zeggen , dat de vlinder zich herinnert , dat hij- in den toeftand van rups juist van deze en geene an- dere plantenfoort leefde? Deze vooronderftelling, hoe buitenfporig ook , zou eenigen grond hebben , zoo flechts de ganfche bewerktuiging van het dier niet veranderd was; en de vlinder niet met geheel andere oogen, en dus op eene geheel verfchillende wijze , de wereld en alle hare verfchijnfelen waarnam. Bij volkomener dieren mengen zich altijd denkbeelden en overleggingen bij het inftinkt, Om beide van elkander behoorlijk te onderfcheiden „ merke men het volgende op. De handelingen, die tot het inftinkt behooren , ontdek- ken zich bij de dieren , (ommige reeds in het begin, ande- re op zekere bepaalde tijdperken des levens, als eene vaardigheid, die , zonder langwijlige en feilbare proefne- mingen , zonder voorafgaand mistasten of broddelen , mees- terftukken voortbrengt. Beproeft ook de jonge fpin haar kunftig netwerk , en geert zij eerst proeven, om na- derhand iets beters te leveren ? Neen! Aanftonds zet zij zich aan het werk , met dezelfde vaardigheid, alsof zij het reeds honderdmalen herhaald had, en {pint op dezelfde wijze als zij het altijd doen zal, even kun(tig, doch flechts volgens cen kleiner beftek, — Wat het werk van ocfening is, dat vordert langzaam , en wordt door den eenen zoo, door den anderen anders volvoerd ; doch wat de innerlijke drift, wat de natuur ze!ve geleerd heeft , dat is eensklaps daargefteld , aanftonds volkomen en ge- heel meesterftuk. De handelingen van het inftinkt zijn fteeds dezelfde , en het dier heeft het niet in zijne magt, zijnen arbeid beter of flechter te maken. Alle dieren- van dezelfde foort zijn even vaardig in hetgeen zij door het inftinkt verrigten; zij hebben hunne kunst:van geen’ meester afgezien, of van geen voorgedaan model ont- leend, en zij arbeiden toch met meerdere. eenvormigheid, dan leerlingen van éénen meester, dan navolgers van een en hetzelfde voorbeeld arbeiden kunnen, De eene hij OF DE KUNSTDRIFT DER DIEREN, IOI bouwt niet kunftiger dan de andere ; de eene mierenleeuw geeft den anderen niets voor in de fchrânderheid , waar- mede hij zijne praoi bemagtigt. Ik meen genoeg gezegd te hebben, om u met den zone derlingen ‘aard van het inftinkt der dieren eenigermate be- kend te maken. Maar ik reken echter dit gedeelte van mine taak niet afgedaan, vóór ik u meer in het bijzon- der de werkingen van hetzelve-heb verhaald, Die were kingen nu kunnen onder twee groote klasfen gebragt wor- den; die, welke op het individu , en die, welke op de foort betrekking hehben. Tot'de eerften behooren de driften tot zelfbehoud en zelfverdediging; tot de laatften de- driften, die op de voortplanting en op het nakroost betrekking hebben. Wij willen eenige , hoewel , uit vrec- ze van ons beftek te buiten te gaan, flechts weinige, voorbeelden van deze kunstdriften bijbrengen, Het is door inftinkt van zelfbehoud , dat jonge eenden , uitgebroeid door eene hen, zich, niettegenftaande het waarfchuwend geroep harer voed{termoeder, zoodra zij water zien, regtltreeks naar hetzelve begeven; en dit ansftig waarfchuwend roepen der hen is inftinkt tot be- houd voor haar kroost. Het is aandrift tot zelfbehoud, die den mierenleeuw in het drooge zand een’ trechter vore men doet, in welks grond hij rustig afwacht, dat een mier of eenig ander infekt nadert, hetgeen hij daarenboe ven nog met eenen zandregen overftort, en dus des te zekerder naar beneden doet vallen, Het is zorg voor haar nakroost, die de mot hare ecijeren leggen doet in eene plaats, waar de daaruit voortkomende wormen ftof tot kleeding en voedfel kunnen vinden; en het is zucht tot zelfbehoud, die de pas aan het ei ontkropene mottenrups aanzet, om zich uit die ftoffen een kleed te weven. Er zijn foorten van fpinnen , die zoodanig aan hare eie jtren verknocht zijn , dat zij dezelve altijd in een’ kleinen zak van zijde befloten met zich dragen. Van deze foorten bezit ons vaderland er twee, waarvan ik de eene op de duinen bij Katwijk gevonden heb. Deze draagt den zak met eïeren onder den kop met hare voelertjes of grijpert- 102 - PROEVE OVER HET INSTINKT jes, is hoog op de pooten , zeer vlug en vaardig in het loopen , zoodat de betrekkelijk groote last „dien zij draagt „ haar geenszins fchijnt te hinderen. De andere foort is kleiner , en woont aan vochtige plaatfen tusfchen het gras bij het water, in de omftreken mijner geboorteftad. Deze heeft het eijerzakje aan het achterlijf met eenige draden van zijde vastgehecht; men zoude het voor den buik der fpin nemen. Van deze foort heeft de Geneeffche wijsgeer BONNET ons het volgend aandoenlijk voorbeeld van den ftrijd tusfchen -de drift tot zelfbehoud en die tot be- houd van het kroost opgeteekend. „ Eene fpin van deze foort,” dus fchrijft hij, „ in het hol des mierenleeuws „ geworpen zijnde, greep deze aanftonds den zak met „eijeren, en ftelde alles te werk, om denzelven onder „ het zand te trekken. De fpin liet zich derwaarts met „ hem medeflepen ; maar, de zijde, door welke hij aan „ het achterfte gedeelte vån haar ligchaam was vastge- „ hecht, brekende , zag zij zich van denzelven gefchei- „ den. Zij keerde op het oogenblik terug, greep den zak „ met hare nijpers, en deed de fterkfte pogingen, om „ denzelven aan den mierenleeuw te onttrekken. Het was „ vruchteloos; ‘hij trok den zak meer en meer onder het „ zand, en de fpin liet zich , liever dan los te laten, le- „ vend begraven. Men groef haar weldra weder op; zij „ was volkomen levend; de mierenleeuw had haar niet „ aangetast; ondertus{chen , fchoon men haar verfcheides „ne malen met een grasfpiertje aanraakte, vlugtte zij » iet;deze zoo vlugge, zoo wilde fpin fcheen-de plaats , » Waar zij hetgeen haar het waard{te was had verloren , „ niet te willen verlaten.” — Bij dit verhaal weet ik niet, wat bijkans meerdere aandacht en verwondering wekt; het verhaalde zelve, of de man, die zoo verhalen kan. Inderdaad, wij zien ons op het kleine tooneel geheel overgebragt. Zijn deze en dergelijke driften , kunften „listen en vaar- digheden, of hoe men ze anders noemen wil, onze aan- dacht en opmerking waardig, hooger nog ftijgt onze ver- wondering, wanneer wij de kunstwerken beithouwen, OF. DE KUNSTDRIFT DER DIEREN. 103 door die dieren vervaardigd, welke in gezelfchap leven, Wie heeft niet van de kunstrijke woningen der bevers gee hoord? en wie bewonderde niet de regelmatige bijenhui= zen , waarin eene meetkunst heerscht , waaraan een NE W- TON zelf niets zou weten te bedillen ? Het is zoo, er zijn gronden , om in den meetkunftigen vorm van het zeshoekig cellenhuis der bijen niets anders of niets meer te zien, dan een gevolg van werktuigelijke drukking. Burron verdedigde, zoo ver ik weet, de- ze meening het eerst, Wij zullen dit hier in het midden Yaten „ daar er zich naderhand gelegenheid zal opdoen, hierop terug te komen. Doch met dit al, welke orde, al laten wij deze zeshoekige cellen daar , heerscht er voor het overige in het ganfche gemeenebest der bijen! De ko ningin zit daar in eeuwige rust, door het ganfche volk meer ontzien en geëerbiedigd, dan zelfs een Koning van het oude Egypte of het onmeet bare Lydië door het zijne. Allen bewonderen, allen omringen haar zoo lang zij leeft, is er in allen flechts één wil, en worden allen door eensgezindheid vereenigd. Slechts het werk der voortplanting is haar toebetrouwd; de. nijvere werkbijen hebben een ander gedeelte der moederlijke zorgen. Haar drift eene onwederftaanbare drift voort , die de zorg voor het nakroost ‘ten doel heeft; zij befchermen de kleine maatfchappij; zij verzorgen dezelve ; hiertoe dient de in- zameling van was en honig, waarmede zij fleeds bezig zijn. De keus van ftof , waaruit de wilde bijen en de wes- pen hare woningen’ zamenftellen, is mede niet zonder doel. Bij de woningen eener Amerikaan/che wespen- foort , die als zakken rondom boomtakken floten , heb ik deze ftof uit eene digt aaneengedrongene zelfftandighcid waargenomen te beftaan „die naar kaartpapier geleek ; hier. op konden de regenvlagen weinig werking doen ; tot hete. zelfde einde was ook de ingang tot de woning aan het onderfte gedeelte, Dezelfde orde en zorg heerfchen ook bij de mieren, De geflachtlooze mieren dragen de jonge mieren naar groo- tëre diepten , wanneer er te veel regen in de adrde dringt, 104 PROEVE OVER HET INsTINKT et de galerijen dreigt te bereiken, waarin deze jongen zich bevinden. Is de ftortvlaag geëindigd, en doet de zon hunne verblijfplaats op nieuw weder opdroogen „ dan bren- gen zij dezelven weder naar den top van het gebouw , om hen aan den weldadigen invloed der zonnewarmte bloot te ftellen, Ik fchetíte u in eenige trekken de kunstdrift der dieren. Gij gevoelt het, M. H. ! waarom de natuur hen met de- ze driften voorzien heeft,. Wanneer de dieren eerst moes- ten aanleeren, wat hun tot onderhoud van henzelven en tot inftandhouding der foort te doen ftond , wanneer huna ne handelingen door geftadige ondervinding moesten be- ftuurd en gewijzigd worden, dan zouden zij weldra na hunne geboorte weder wegfterven , en hun eerfte adem- togt zou niet ver van hunnen laatften zijn. Neen! op zulke onzekerheden liet de Natuur, of liever liet haar eeuwige Grondvester , het niet aankomen. Toegerust met al wat tot zijn levensbehoud dienftig is, onderwezen in al wat hem tot onderhoud zijner foort te doen (taat, ver- ichijnt elke fevensgast op het tooneel, en vervult de rol, hem toegewezen, ` Daaruit ziet men ook, waarom de infekten zoo zeer boven andere dieren met kunstdriften zijn voorzien, Hun. leven is te kort om te beraadflagen , te kort om de les- fen der ondervinding op te zamelen en aan te wenden. Daarom , daarom gaf de Algoede en Alwijze hun het in- ftinkt ten zekeren en onfeilbaren leidsman, Maar ,al begrijpt men ‚het doel en oogmerk eener zaak „ daarom ziet: men toch derzelver oorzaak nog niet in, en het is iets anders , te vragen waarom ? iets anders , waar- door ? Laat ons derhalve de vraag, waardoor ontftaat het inftinkt, in de tweede plaats , kortelijk beproeven te beantwoorden. IL. Ik zeg, laten wij het beproeven. Meer toch , dan eene proeve, is er in een zoo duister punt, en vooral van mij, niet te verwachten. Want waarlijk , de verklaring van het inftinkt is eene klip, berucht door de vele fchip- breuken van vroegere en latere natuuruitleggers. De s« OF DE KUNSTDRIFT DER DIEREN. 105 CAR TES ontnam aan de dieren de ziel, en maakte er bloote werktuigen van; en BurrFoON befteedde al zijne welfprekendheid , om dit wanbegrip op te tooijen. Dit duurde zoo lang,tot dat LEIBNITZ en anderen aan de arme dieren hunne zielen wedergaven. Maar nu floeg men tot een tegenovergefteld uiterfte over. CONDILLAC, en na hem DAR WIN, wilden , dat het inftinkt zou zijn afgeieid uit voorafgegane ondervindingen en waarnemine gen, en bewezen dus door een nieuw en duidelijk voor- beeld, dat er niets zoo: ongerijmd is, dat niet door een’ wijsgeer zou zijn beweerd, Ik zeide, dat ik beproeven wilde, het inftinkt te yer- Ataren., Maar letten wij er op, wat wij doen. Wanneer wij een natuurverfchijnfel verklaren , kunnen wij niet ont- kennen , dat wij flechts verfchijnfels met verfchijnfels ver- gelijken. Wij leiden een verfchijnfel , dat wij verklaren „ b. v. van de eigenfchappen van het ligchaam af, dat ons hetzelve aanbiedt. Die eigenfchappen zijn ons zelven on- bekend 5 wij kennen ze alleen uit hare uitwerkfels „en uit dezen befluiten wij tot derzelver beftaan. Het is derhalve onbetwistbaar , dat onze verklaringen vàn natuurverfchijn= fels geene hoogere waarde hebben, dan die van rang- Jchikkingen, waardoor wij een zeker verfchijnfel tot een meer algemeen brengen ; welk laatfte , omdat wij het vers der niet kunnen uitleggen , door ons met den eertitel van grondkracht of grondwet der natuur beftempeld wordt. Zoo verklaren wij het vallen van een’ ftroohalm en het wentelen der planeten om de zon, door beide tot het al- gemeene verfchijnfel der aantrekkingskracht te brengen. Als wij ons deze opmerking hebben eigen gemaakt, dan wordt de vraag, waaruit laat zich het inftinkt der dieren verklaren, deze: „ tot welk eene kracht van be- werktuiging of bezieling kan men het inftinkt brengen; of is het volkomen afgefcheiden, voor alle dergelijke rangfchikking onvatbaar, en moet men dus hetzelve tot eene bijzondere kracht verheffen , die als zoodanige geene verdere verklaring duldt 2?” Gij gevoelt het, M. H.! dat wij tot aanneming van het laatíte eerst dàn vrijheid zullen hebben, als wij het eerfte te vergeefs beproefd hebben. 106 PROEVE OVER HET INSTINKT Het inftinkt laat zich niet uit de prikkelbaarheid ver. klaren. Want door prikkelbaarheid verftaat men die kracht of dat vermogen der bewerktuigde wezens , waardoor zij in ftaat zijn, werkingen voort te brengen, die met voor- afgegane „van buiten aangebragte prikkels in verband ftaan én daaraan beantwootden. Maar bij het inftinkt neemt men geene voorafgaande prikkels waar, in ftaat om der- gelijke werkingen te veroorzaken, Welke is de prikkel, die de fpin tot fpinnen, den vogel tot het bouwen van zijn nest, en de bijen tot het vervaardigen harer cellen aanzet? Eene foort van marmot, die in den zomer geen nest heeft, bereidt voor zich een leger in den herfst, om daarin des winters te flapen. Wat is het, dat het dier hiertoe aanzet? „ Niets is natuurlijker „° zal men zeggen ; „ het is de afnemende zomerwarmte.”” Maar die vaardige beantwoorder zegge mij dan tevens, hoe het kome , dat dit dier zelfs dàn zich een nest maakt, als het in eene kamer leeft, waarin fteeds dezelfde graad van warmte wordt onderhouden. Even min laat zich uit ondervinding en waarneming het inftinkt der dieren afleiden. Wij hebben dit reeds boven , zoo het ons toefchijnt , genoegzaam aangedron- gen. Maar wij moeten meer doen, en kunnen niet nala- ten op te merken , dat het inftinkt met de ziel der dieren in geen verband fchijnt te ftaan. Men zal toch niet wil- len, dat de ziel voor verdeeling vatbaar zoude zijn 2 ‘Dit is in zichzelf zoo tegenftrijdig ‚dat wij het zelfs niet eens regt denken kunnen. En evenwel dit zoude alsdan plaats moeten hebben. Heeft niet de fchrandere LYONNET eene rups zonder kop even goed en eveneens zien voort- kruipen als te voren; en zag niet een ander niet min fcherpzinnig waarnemer (BOYLE) vliegen zich nog pa- _ ren, nadat haar het hoofd was afgefneden? Even zoo bijt het voorfte gedeelte var eene doorgefnedene wesp of bü, terwijl het achterfte gedeelte den angel uitfteekt , als men Retzelve aanraakt. Zag men niet eene flang , nadat haar de kop was afgehouwen , nog naar een’ fteenhoop kruipen , waar- onder zij gewoon was zich te verbergen; en heeft men OF DE KUNSTDRIFT DER DIEREN. 107 piet zeefchildpadden, die op vrij grooten afftand van de zee de koppen waren afgeflagen, zich zien omkeeren en naar den oever der zee kruipen ? Wij moeten dus naar eene andere kracht omzien; en deze kracht moet, zoo zij den grond van het inftinkt zat bevatten , zich kenmerken door dezelfde doeltreffendheid en onfeilbaarheid. Er heerscht eene kracht in de levende wezens , die hen uit den fluimer van een kiemend leven ‘tot voldangene be- werktuigde niet flechts, maar ook, als ik dus fpreken mag „ bewerktuigende kunstftukken. ontwikkelt en opvoert. Zij beftuurt den groei en de ontwikkeling , houdt het ge- vormde in ftand, en herftelt al het geleden letfel , dat flechts herftelling duldt. Deze vormende , ontwikkelende , behoudende, heelende kracht noemt men vormdrift (*). Het is tot deze vormdrift , dat ik geloof, dat men het inftinkt brengen moet. 