VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
an Js onze Vaderftad, gelijk PAuLus (Phil. Ш. or.) zegt, de Hemel , zo laat ons dan ook naar hemelfche wete ten leeven, en der waereld toonen , dat vil hiet geen blij- vende flad zoeken. Het vrolijke genot van de menigvuldige gaven Gods in de Natuur is ons niet verboden. De God- zaligheid ftrijdt niet met den wensch , welken wij allen hebben, om in de waereld een {til en gerust leven te léi- den, Ze ftrijdt niet met het kleed dat wij dragen, niet met de genoegens die wij alle zoeken, noch met de fchoon- heden die de zinnen bekooren. Onze Verlosfer heeft der Natuur deeze fmaad , der Menschlijke ziele deezen dwang, nergens aangedaan. Het is veelmeer onze pligt , om og ңә OVER DE VOORZIENIOHEID. | ` 34i ftendig, ook bij het dagelijksch gevoel der aardíche еп men- fchelijke ellende , de dankbaarheid aan God niet te vergee- ten, zo veele reeds genootene weldaaden te herdenken, dezelve in hun getal, grootheid en waarde zorgvuldiger dan doorgaans gefchiedt te berekenen; zo menige fchoone , goede, voordeelige zijden der waereld, zo veele heerlijke en altoos nuttige inrichungen inde natuur, bijeen te brengen, en ze, met oprechte dankzegging аап den eeuwigen Infteller derzelve, te roemen. Нег is onze pligt tegen de ontevre- denheid te ftrijden , еп de moeder van deeze hoogst onbe- taamelijke beweeging , eigenliefde , nijd en trotsheid , uit ons hart te verbangen. Het is onze pligt, om zelfs de onaangenaamíte voorvallen in de: waereld van beide zijden te befíchouwen, en ze met den ganfchen reeks hunner gee volgen zo lang te overdenken, tot wij ons overtuigen kune nen, dat een onafgebroken geluk op deeze planeet niet mogelijk is, dat het in de meeste gevallen ons grootíte ongeluk zoude wezen; ja dat ook ftrenge kastijdingen waa- re weldaaden van God , en bewijzen zijner liefde tot ons zijn. Het is onze pist ‚ God fteeds en onophoudelijk voor zijn grootfte gefchenk, zijn geliefden Zoon , te looven en te danken, en ons met de gedagte der eeuwige verlos» fing, die hij te wege gebragt heeft, te troosten en te vere kwikken , ja zelfs in de fchriklijkfte verwarringen deezes levens , als ongeveinsde , ootmoedige ; geloovige Christe- nen, hem na te wandelen, en op zijne beloften te wach- ten. an Zullen wij niet eeuwig op deeze waereld woonen , zo laat ons dan alle mogelijke trouw bewijzen , het zij dat wij in de Maatíchappij eene plaats bekleeden , die de be- wondering van de meesten tot zich trekt, of dat wij verre beneden andere vernederd zijn. Aan den ploeg, in de werkplaats , in het kindervertrek , in de fchool , op het komptoir, in het ftrijdperk, in de diepfte eenzaamheid, bij het krankbed, in de gerechtzaal , aan het roer van (аас, aan de fpitze van een gansch volk, op den koninglijken troon —= overal is het de pligt, om den wil van LETT. 1791. NO. 8. Aa ор: 342 H. SANDER opperften Heer en regeerder der waereld ten richtfnoer te neemen, en ook, uit gehoorzaamheid aan Hem, den bitte- ren kelk niet weg te ftooten , dien Hij tot ons dagwerk ons toegefchikt heeft. Laat ons flechts den wenk der Voorzienigheid volgen. Zij weet gewis voor elk haarer onderdaanen de beste plaats op de waereld, den zekerften weg naar de eeuwigheid. Zouden wij daarom aan de goed- heid van God twijfelen, om dat hij ons den weg tot ichit- ` terende verrigtingen in de waereld geflooten heeft ? —— Wij weeten als dan ook van de blinkende ellende, van den prachtigen last der grooten niets; wij zijn als dan ook bevrijd van de gevaarlijke aanlokzelen, die met alle voor- naame ftanden in de waereld verbonden zijn ; wij hebben dan ook niet zo veel van de afgunst en lasterzucht van andere meníchen te lijden ; zo genieten wij ook in den middenftand meer opreehte, hartelijke liefde van anderen; zo vergeeten wij bij de geftadige arbeidzaamheid alle de ijdele gochelfpelen , die anderen den geest fteeds beroeren en verontrusten; en in onzen kring, hoe eng hij ook zij, zullen wij fteeds onze Godvrucht, ons geloof aan den Verlosfer , onze menschliefde en oprechtheid kunnen too- nen, en voor de eeuwigheid werkzaam zijn. s, 15 er zo veel onheil, zo veel lijden en traanen, zijn ‘er Zo veele booze meníchen іп de waereld , zo laat ons dan des te beter, des te menschlievender, des te zagtmoe- diger, dienstvaardiger en befcheidener jegens anderen zijn, op dat zij , die de naaste met ons omgaan, niet ook over ons zuchten. Dat is de waare kunst van wél te leeven , die wij alle behoorden te weeten. Gelijk de olijf boomen , zegen op andere te druppen ; gelijk fakkelen en andere lieflijke (terren , in den donkeren nacht nog te glinfteren , op dat niet alles door de boosheid overwonnen, niet alles met wolken overdekt worde, Gelukkig hij, die zo veel ontvangen heeft, dat hij het lot van anderen verlichten en treurige harten verkwikken kan. Volgen wij dus God na, die alle dagen ellendigen en ongelukkigen in °t bijzonder goed doet , en die ons nog in de eeuwigheid de laatíte traane, die wij van den oever der fmerte, van den dood- ftrijd, medebrengen, zal afwisfchen. Terwijl wij ons ge- ‚luk ook over anderen verbreiden, verlengen en vermenig- vuldigen wij deszelfs genot, en maaken ons vatbaar voor . nieuwe en fteeds grootere weldaaden van God, —— wanneer wij hun,-die met ons aan één veld arbeiden, ver- heugd hebben, laat ons dan ook hen allen, wier zweet” up- OVER DE VOORZÍENICHETD. 343 druppelen wij niet zien vlocijen , in ons mededoogend ge- bed aan den troostrijken en barmhertigen God , mede in- fluiten. Zo zullen wij de maate van ongeluk op deeze be- nedenwaereld, zo veel in ons is, verminderen, en andere Menfchen , die welligt lange in de eindelooze jammeren gezucht hebben, opbeurtn en tot roem van God opwek-. ken. Het ongeluk maakt menigmaal alle banden vaster, Onder lieden, die weinig of niets hebben „ heerscht veel- tijds de beste vriendfchap. Men rekent dikwijls Anderen hun lijden als een verdienfte aan, en wil ze door liefde fchadeloos houden.” Nederlandfche Infecten , deor y. сн. sepp. Те Amjierdam by ]. C. Sepp, 1791. In quarto. y eene veortgaande opmerkzaame waarneeming levert ons de Infeétkundige Sepp hier weder twee: wel uitgee voerde Plaaten , met derzelver befchryving ; waardoor hy ons twee Rupfen, met derzelver veranderingen onder " oog brengt, en in de voornaamfte byzonderheden , naar ges woonte, naauwkeurig voordraagt, Ze zyn beide Rupfen, die in Vlinders veranderen , en dus Infetten , welken tot dezelfde Clasfe behooren; doch derzelver uiterlyke gedaan- te is zeer veríchillend. Het eene Infect is alleszins gelyK de gewoonlyke Kupien > Zynde eene volmaakte 14 pootige Rups , die byzonder veel overeenkomst heeft met de al- voorens befchreevene bruine Eesftaart- Rups, in ondere fcheiding van welke , deeze, ter oorzaake van derzelver geelagtige koleur , de geele Eenflaart - Rups geheeten wordt. ——— Maar 't andere alhier afgebeeld en befchreeven Infe& heeft een daarvan gansch verfchillend voorkomen $ elykende , in den eerften opflag, zo in geftalte , als wel yzonder in beweeging , ruim zo wel na eene Slak als na eene Rups, waarom het ook in deeze befchryving den naam van Slak- Rups draagt, ——- Uit dien hoofde komt dit Diertje eenigermaate voor, als behoorende tot dat foort van Middelweezens, die noch tot het eene noch het an- dere Geflacht bepaald te betrekken zyn , maar befchouwd kunnen worden als zulken , die, om zo te fpreeken , den overgang van het eene Geflacht tot het andere maaken. — Onze nadenkende Schryver deelt ons deswegens , ter dier gélegenheid, eenige aanmerkingen mede, welken het thans vry algemeen beweerde gevoelen ə wegens een Ladder Na. as 344 Je CH. SEPP Natuurlyke Weezens , waaraan geen fport ontbreekt , bei gunitigen ; welker plaatzing hier niet ongevallig zal zyn. Het fchynt, zegt hy, den Almachtigen Schepper be- haagd te hebben , om alle leevende , ја zelfs leevenloze „ Wezens , in zulk een verband zamen te voegen , dat ner- gends eene gaaping , nergends geene fprongen van het cene Geflacht van Dieren tot het andere, of van het еспе Geflacht van Planten tot het andere, ja zelfs van het eene Ryk tot het andere , dat is te zeggen, van het Steen- tot het Planten- Кук, of van het Planten- tet het, Dieren - Кук te vinden zyn, maar overal zulke Schepzels of Middel- Wezens zich bevinden, welke het eene met het andere als verbinden, of liever ongemerkt doen overgaan. Want of- Íchoon het ons toefchynd , dat hier en daar eene gaaping is, komt dit myns erachtens zekerlyk meer van onze on- kunde , van onze bekrompene kennis voort , doordien wy tot nog toe niet kennen het Wezen, ’t welk deze gaaping, of om zo te fpreken dezem fprong, van het eene tot het andere te zamen hegt. Dit ів ook reeds door verfcheidene geleerde en beroemde Mannen betoogd: dus hangt dan , gelyk een onafgebrokene Keten , alles door behoorlyke Schakels in de geheele Natuur aan elkanderen (*). Het tegenwoordig voorwerp, welks leevensloop ik in deze Ver- handeling denk te befchryven , leverd ons wederom ееп be- s eener zodanige vereeniging of aaneenfchakeling van ezens , namentlyk der zich van gedaante niet verande- rende kruipende Infe&ten gonder Pooten , en der geenen , die zich van gedaante wel veranderen , en met Pooten voorzien zyn. йаг het anders een doorgaande Regel is, dat alle Rupfen , welke in Vlinders veranderen , met niet meer als 16, en met niet minder als 10 Pootén voorzien туп, dewyl die geenen welken meerder als het genoemde getal hebben, tot oo en 25 toe, niet in Vlinders, maar im vier-vleugelige Wespen veranderen , daarentegen de laat- ften , welke minder als 10 hebben, geene Rupfen meer zyn, maar Wormen, еп wel zulke Wormen waaruit Tor- ren voortkomen, zo heeft ons tegenwoordig Infe& daaren- tee [(*» Over deezen verbindenden zamenhang, die eigenaartig wergeleeken wordt, by een aaneengefchakelden Keten , of cen Ladder, langs welken men van fport tot fport hooger klimt , zie men BONNET Befchouwing der Natuur, IL Afd, en VIII Afd. „Hoofdft. XVI-XVIIlI.] NEDERLANDSCHE INSECTEN. 345 n, in zynen Rupfenftaat, niet meer dan maar 6 Pooten; hebbende onder den Buik in 't geheel geene Middel- en Achter -Pooten ; behoorende dus, volgens de eerstgenoem- de Kenmerken, volítrekt niet onder de Rupfen, en echter veranderd het zelve in eenen wezentlyken volmaakten Viinder. ‚> De Slakken, Dieren zynde, welken geene verandering ondergaan , en ook in °t geheel geene Pooten hebben , be- hooren dus, met zeer veele andere kruipende Infecten, om zo te fpreeken , als op den laatíten Trap , van de zich , door. golving van het Lichaam, beweegen kunnende Die- ren. lusfchen deeze nu geheel zonder Pooten bevindende lnfecten , en die geenen , welken met dezelven voorzien zyn, ’t zy veel of weinig, zoude dus eene gaapirg plaats vinden. Maar neen , de Akvyze Schepper heeft, als ik my zo mag uitdrukken , ook wederom hier. voor gezorgd: Ons tegenwoordig Infect diend ten bewyze daarvan ; want zelve het kan als Rups, op zynen Buik, naar die van eene Slak volkomen gelykende, zonder behulp van eenige Poo- ten of vasthouders voortkruipen , alleen door golvende be- weeging van het Lichaam , en door middel van eenen ge- ringen Siym , of kleevend Vogt , "t welk zich , gelyk als by de Slakken, onder den'Buik bevind; laatende ook veel» tyds een glinfterend bewys na , waar het zelve gekroopen heeft, eeven als de genoemde Dieren, waar door dit Infect, met de zonder Pooten kruipende , volkomen gelyk is. Maar boven en behalven dit vermogen , heeft het zelve ook nog б zeer kleine naauwelyks zichtbaare Voor-Pootjes : hierin komt ons Voorwerp nu wederem overeen met Die- ren, welken met Pooten voorzien zyn; en 't vereenigd dus zeer aartig de twee verfchillende wyzen van kruipen, met en zonder.Pooten. Het komt my om bovengenoemde ree- denen niet oneigen voor, ons tegenwoordig Voorwerp de Slak- Rups te noemen.” Nagelaten Werken van v&gpgnik. den H, Koning van Prui;fen. Uit het Fransch. Vierde Deel. Fe Amfterdam, Dordrecht en Leyden by J; Yntema, d'Erven P. Meyer en G. Warnars , P. Blusfé en L. Herdingh, 1790. 1m gr. odayo 379 bladz. 7 М“ dit Deel befluit de Koninglyke Schryver zyn ver- haal van den bovenal aanmerklyken zevenjaarieen | Aa 3 Oor- H \ $46 NAGELATEN WERKEN Oorlog in Duitschland , welke met het tekenen der Vrede te Hubertsburg, op den vyftienden van Sprokkelmaand des jaars 1763, ten einde Пер. Het voorgevallene , geduuren- de het tydbeftek , zins het afloopen van "t jaar 1759 tot op den aanvang van ’t jaar 1763, іп dit Deel vervat , bee helst, even als dat der voorige jaaren, eene reeks van ge- wigtige gebeurtenisfen, die, naar 's Vorften fi *), ontvouwd worden , ор еспе wyze , die den beoefenaaren der Krygskunde bovenal leerzaam , en tevens by uitftek nuttig 15 , voor hun , die zig op het nafpooren der Ge- fchiedenisfen , en byzonder der Omwentelingen van het Staatsbeftuur der Volkeren , toeleggen; waarvan ons dit gee deelte , op nieuw, ver(cheiden merkwaardige byzonder den aan de hand geeft. — Een treffend (aal van die natuur levert ons bet berigt van 's Voríten toeftand , met het eindigen van den Veldtogt van ’t jaar 1761 , en het daarop voorgevallene in 't jaar 1762, byzonder ter gelegen- heid van de omwentelingen ip Rusland, By het afloopen van dien Veldtocht waren de Pruisfifche uitzigten, zo ten aanzien der zaaken des Ryks , als ten opzigte van den {taat des Legers , zeer ongunttig ; dan "e Vorften oplettendheid , en eene gelukkige gebeurtenis , keerde alle dreigend onheil af. fchen doet ’er zig , van cene andere zyde , geene geringe zwaarigheid op. —— Frankryk bewerkt ecn Familiever- boud met Spanje; waarop Engeland zig gedrongen vindt, om den Koning van Portugal met zyne krygsbenden hy te ftaan ; en midlerwyl nam de verkoeling , welke tusfchen Pruisfen en Engeland begon te heerfchen , grootlyks toe; at, (*) Men zie het geen we ,'zangaando den blerin gehouden fchryfüsnt, alvoorens Ы, 19 en 29, gezegd hebben, VAN :FREDERIK DEN П. 342 dat, naar. de toenmaalige gefteldheid van *t Britfche Minis. terie, voor Pruisfen van een nadeelig gevolg moest zyn. ə» Maar van welke kleinigheden , (gelyk hier aange- merkt wordt ,) hangen de zaaken der waereld , en de ontwerpen der menfchen , af! De Keizerin van Rusland fterft; haar dood bedriegt alle Staatkundigen van Europa, en ftoot eene oneindige menigte van zorgvuldiglyk beraam- de, en met vlyt in orde gefchikte , beftekken en oogmer- ken om verre. Deeze Vorftin , welker gezondheid , in de Jaatíle jaaren , wankelende was geweest, werd , op den achtíten van Louwmaand des jaars 1762, door eene bloed- fpuwinge fchielyk weggerukt. Door haaren dood viel de oon op den Grootvorst, haaren Neef, welke, onder den naam van Pieter den Derden , regeerde. De Koning hadt de vriendfchap met deezen Vorst aangekweekt, in den tyd, waarin dezelve nog niet meer was dan Hertog van Holftein , en door eene tedergevoeligheid , welke onder de menfchen zeldzaam , máar nog zeldzaamer is by Opper- ‘vorften, had deeze Prins hiervoor een erkentelyk hart be- waard. Hiervan had hy zelfs blyken gegeven, geduuren- de deezen oorlog: want hy was het, die het meeste had toegebragt tot den aftocht van den Maarfchalk Apraxin in : het jaar 1757 , wanneer deeze , na den Maaríchalk Leh- wald geflagen te hebben, te rug. week na Poolen (*). Geduurende alle deeze beroerten , had zelfs deeze Vorst zich onthouden van in den Raad, in welken hy zitting had , te verfchynen , om geen deel te hebben аап de maatregelen , welke de Keizerin tegen Pruisfen nam , en welke hy afkeurde. De Koning íchreef hem eenen Drief van gelukwenfchinge over Gene Komst tot den throon , in welken hy, zonder bewimpelinge, het verlangen betuigde, het geen hy had om in goede eensgezindheid met hem te leeven, en de achting, welke hy altoos voor deszelfs per- foon zou behouden.” ——- Naar luid van des Konings ver- der. verhaal , gelukte het hem , An korten tyd , na eenige onderhandeling , den nieuwen Rusfifchen Vorst geheel tot zyne zyde over te haalen ; en wel zo, dat hy zig na alle de verlangen des Konings fchikte, gaande zelfs verder dan" d men (*) Volgens het verhaal van dit gebeurde, in 't IIIde D. Ы. 253, 254, begingen.de Rusfen hier een misflag , en de Pruisfen waren overgelukkig , dat ze zo goedkoop van een zeer gedugten vyand ontflagen werden, Да A 348 NAGRLATEN WERKEN men kon verwagten. Dit had ten gevolge, dat hy, uit eigen beweging , den Heer van Czernichef, met deszelfs Volk uit het Oostenryksch Leger te rug riep ; en een zo gunftig oor verleende aan het voorflaan van een Verdrag van Vrede en Bondgenootíchap , dat het zelve , reeds in "t begin van Hooimaand, getekend wierd, by welke gele- genheid оок de Heer van Czernichef , die te Glatz was , terftond bevolen werd, om zonder vertoeven op te bree- ken, ten einde zig by het leger des Konings te voegen, en, te gelyk met het zelve , den Oostenrykíchen den oor- log aan te doen. En dit gaf tevens aanleiding tot Vredes- onderhandelingen met Zweden , die zo fpoedig voortgezet werden, dat de voorafgaande punten , al voor het einde van Hooimaand, getekend waren. —— Aan het verhaalde, dat nog eene reeks vag byzonderheden behelst, waarop wy , ens bedoelde alleen in "t oog houdende , niet (зап kunnen blyven , hegt de Koning voorts de volgende aane merkingen, nopens den invloed van dit alles. an Van alle Mogendheden van Europa was het Hof van Weenen mcest verflagen over de in Rusland voorgevallen gebeurtenisfen. Nooit had de Keizerin- Koningin haare hoop hooger doen ftygen, dan op het einde van den laat- ften veldtocht. Alles voorfpelde haar de omkeering van Pruisfen , de verovering van Silefien, en de vervulling van alle haare ontwerpen. Haare overtuiging was zo fterk , en haare gerustheid zo volkomen , dat zy, geloovende een gedeelte haarer krygsbenden miet noodig te hebben tot het voleindigen van den oorlog, eene ontydige befpaaring deed, door last te geeven tot het afdanken van twintigduizend man. Daarop ftierf de Keizerin van Rusland; en kort daarna verliet het volk des Heeren van Czernichef het Le ger van Laudon , om zich weder na Poolen te begeeven. et Hof van Weenen wilde , maar te laat , de twintigdui- zend man weder verzamelen , die het had afgedankt, wel- ken nu door de waereld verffrooid waren, en wier plaats de tyd niet toeliet te vervullen. Hierop kwam de tyding van den tusfchen Pruisfen en Rusland gefloten vrede, kort daarna van het Verbond tusfchen de beide Kroonen gete- kend , eindelyk die van de vereeniging van het volk van Czernichef met het Leger des Konings. Тог overmaat van rampfpoeden richtte eene befmettelyke ziekte te vere woestingen aan in de legerplaats van Laudon. Deeze was еспе foort van melaatsheid , welker voortgangen zo fchie- lyk waren, dat zy зуп Leger dunden, en zyne ziekenhui- zen MEM VAN PREDERIK DEN Il. | 34% xen bevolkten. Wanneer men hiervan flechts de fom eens opneemt, vindt men, by de gemaakte rekening, twintig- duizend man afgedankt volk by de Oostenrykfchen , en twintigduizend Kusfen minder, te zamen veertigduizend man; en deeze twintigduizend Rusfen, nu meerder zynde - by het Leger des Konings, maaken, tusfchen de beide Legers, een verfchil van zestigduizend man ten voordeele der Pruisfifchen. Al had de Koning drie volle veldflagen na elkander gewonnen , zy zouden hem geen grooter voor« deel aangebragt hebben. » De dood der Keizerinne van Rusland, en de nieuwe fchikkingen in de zamenkoppelinge van ftaatkundige bee. langen, welke dezelve in Europa voortbragt, maakten een ` geheel verfchillenden indruk op de Porte, Zo veele fpoe- dige omwentelingen , de zo heftige haat tusíchen onder- | (cheiden Staaten, welke ze fchielyk in naauwe verbindte- nisfen tusfchen de Vorften veranderde , dit alles fcheen der Oosteríche Staatkunde onbegrypelyk, en vervulde de Turken met verbaasdheid en wantrouwen. Men moet be- kennen , dat zy eenige reden hadden, om verwonderd te ftaan. Na dat de Pruisflfche Staatsdienaar hun lastig was gevallen met de dringendíle verzoeken, óm hen tot het verbreeken van den vrede met Rusland over te haalen, veranderde deeze Staatedienaar eensklaps van taale, en bood hun de goede dienften van den Koning zynen mees- ter aan, om eenige gefchillen, welke zy met het Hof van: Petersburg hadden , over hunne grensícheidingen , in het minnelyke te vereffenen 3 en dezelfde Staatsdienaar vole- hardde enkel іп ben aan te zetten tot verbreeking van de wapenfchorfinge , welke nog duurde tusfchen hen en de Kèizerin-Koningin. Dit gaf den Turken aanleiding om dus te redeneeren: Voorzeker zyn die Pruisfifchen het onftand- vastigfte en ligtvaardigfte volk ter waereld ; kort geleden wilden zy ons met Rusland in de war brengen, nu wile len zy ons daarmede verzoenen; en, indien zy ons tegen- woordig aanhitzen om der Koninginne van Hongaryen den oorlog te verklaaren , wie zal ons borg blyven, dat zy, binnen zes maanden, niet met dezelve in Verbond zullen weezen, even gelyk zy tegenwoordig rhet Rusland zyn? Laat ons ons wachten van al te fchielyk te treeden in de maatregelen , welke zy ons voorflaan , of onze gemaklyke involging zal ons maaken tot den fpeelbal van hunne on- beftendigheid, en tot de befpotting der Europifche Vol- ken. Hunne bedenkingen bleeven hi Аа 5 zy; erby niet; en dewyl ` 85° NAGELATEN WERKEN: gy, daarenboven, eenige achterdocht hadden opgevat we~ gens het Verbond, welk de Koning nu met Rusland ge- maakt had, gelukte her zyuer Majefteit , от deeze ver- moedens te verdryven , door tusfchenkomst van zyne goe- de dienflen, de gefchftlen te doen eindigen, welke plaats hadden tusíchen den Khan van de Krim en de Rusfen , over de fterkte St. Anna.. ‚> Wanneer wy alle gebeurtenisfen, welke wy verhaald hebben, by elkander voegen, vertoonen zy ons Pruisfen, by het eindigen van den laatíten veldtocht , als ten einde ems: reeds verloren naar het oordeel van alle ftaatkun- digen , richt het zich weder op door den dood van eene Vrouwe, en houdt zich ftaande met behulp van dezelfde Mogendheid, welke met de meeste drift zynen ondergang gezocht had. Zo was het ook dat Mevrouw Masham, oor haare kuiperyen tegen Lady Marlborough, Frankryk behield in den oorlog om de opvolging [op den throon van Spanje). Waarvan hangen de menfchelyke zaaken af? De geringíte beweegoorzaaken hebben invloed op het lot der Koningryken, en doen het veranderen. Zodanig zyn de fpelen van het geval, het geen den fpot dryft met de ydele voorzichtigheid der ftervelingen , en de hoop des éénen verheft, om die des anderen om ver te werpen.” ` Zulks ondervond de Koning op nieuw , nog in dit zelfde jaar 1762; toen hy wel beraaden maatregels genomen had , om de posten, die de Oostenrykers te Durkersdotf eu te Leutmansdorf hadden , te doen verhuizen, en hun alle ge- meenichap met Schweidnitz af te fnyden; op dat hy te be- ter in (taat mogte zyn om Schweidnitz te heroveren. » Dit ontwerp , (dus vervolgt hy zyn verhaal ,) dat айе voldoende trappen wan waarfchynelykheid had, om als ов- ей» " VAN FREDERIK DEN H. 451 feilbaar befchouwd te worden, werd den volgenden dag one zeker, en bykans eene herfenfchim, door eene van die one verwachte en fchielyke gebeurtenisfen, welke der menfchen maatregels omver ftooten. Eene omwenteling had de gea daante дег zaaken in Rusland veranderd. De Heer van Czer- nichef bragt "er de eerfte tyding van aan den Koning. Op zekeren namiddag kwam hy denzelven zeggen, dat Pieter de Derde door de Keizerinne , zyne Gemalinne , ontthroond was; dat hy van den Ryksraad bevel had ontvangen, om door zyn volk den eed van trouwe aan zyne nieuwe Oppera vorílinne te doen afleggen, en onmiddelyk het Pruisfifche Leger te verlaaten , ten. einde na Poolen te wyken. In de gefteldheid , waarin de Koning zich bevond, in het midden van eenen veldtocht, waarvan de onderneemingen gegrond waren op de hulp der Rusfen, was deeze tyding voor hem. een donderflag. Ное hard ook deeze flag mogt weezen y hy moest zyne party kiezen, dewyl het kwaad onherftel- baar was , en toevlucht neemen tot zyne eigene middelen van reddinge, dewyl de vreemde hem begaven. De tydin- n, welke uit Pruisfen of uit Pomeren kwamen , boode chapten alle, dat de Rusfifche krygsbenden zich gereed maakten, om de vyandlykheden weder te beginnen. "Er kwam eene Ukafe (of Bevelfchrift) te voorfchyn , waarin de Koning oemd werd de erflyke en onverzoenbaare vyand van Rusland. Reeds hadden de Gemagtigden der Keizerinne de inkoinften van het Koninglyke Pruisfen weder - in beflag genomen. Kortom, naar alle waarfchynelykheid , was men op het punt van eene nieuwe vredebreuk ; maar, gelyk dikwyls gebeurt, deeze waarfchynelykheden werden edriegelyk bevonden. De ftappen, door de Keizerinne ge- daan, rustten op valfche onderítellingen. Zy'vreesde, dat de Koning, de hechtenis van Pieter den Derden geéwaar- wordende, het volk van Czernichef zoude noodzaaken , aich voor den Keizer te verklaaren , of het, ingevalle van weigeringe, ontwapenen. Om niet onvoorziens overvallen te worden, nam zy Pruisfen in beflag, om haar tot eenen waarborg voor des Konings gedrag te ftrekken: ter: zelfder tyd gaf zy last aan haare Veldoverften om zich gereed te houden tot het weder beginnen der vyandlykheden, zo ras zy het dienftig zoude oordeelen ; maar zy dwaalde in haare onderftellingen. tuigt, in deezen „ iets aan ’t geval over te laaten, en hans s, delde met meer roekloosheid en ftoutheid, dan hy, in an £unftiger omftandigheden , gedaan zou hebben.” Het gelukte hem die twee opgenoemde posten te veroveren 3 t welk tevens den Maarfchalk Daun eenigzins noodzaakte „ den ftand van 't Keizerlyke Leger te veranderen. ,, En 'c », zonderlingfte, geduurende deeze verrichtingen,” volcens de opmerking van den Koning, ,, was , dat op denzelfden a dag, waarop de Maarfchalk Daun best vond van йана te s, veranderen, de Rusfen van de Pruisfen fcheidden, en na a Poolen vertrokken, zonder dat de Keizerfíchen de gering- fte tyding hadden van deeze fcheiding." —— Hierop had het beleg van Schweidnitz zynen voortgang, en, met de overgave dier Stad, nam deeze veldtogt in Silefie een einde. Ook liepen eerlang alle krygsverrigtingen , met het zeer ruwe najaar van 1762, geheel af; en men begon van alle zyden met ernst op Vredesvoorflagen te denken, dat, reeds in 't voorjaar van 1763, het tekenen der Vrede te wege ragt. Zyne Pruisfifche Majefteit , het geheele beloop deezer Gefchiedenisfen overweegende , befluit dit zyn verhaal van den zevenjaarigen oorlog, met eenige bedenkingen over het voorgevallene ; en, onder anderen, laat hy zig met betrekking tot het onvoorziene en verrasfende , ет meermaals in plaats had, aldus hooren. an Laat deeze voorbeelden de Staatkundigen, welke zich met uitgeftrekte ontwerpen bezig houden , ten minften іее- ren, dat, hoe uitgebreid des menfchen verftand moge weezen, het nooit genoegzaam is, om tot de fyne zamen- koppelingen door te dringen, welke men moest kunnen ontwikkelen, om de gebeurtenisfen te voorzien , Of: naar zynen zin te fchikken , welke afhangen van toekomftige toevalligheden. De reeds voorby zynde gebeurtenisfen ver. klaaren wy duidelyk, dewyl derzelver oorzaaken zich. ont- dekken; maar wy bedriegen ons altoos omtrent die, welke nog aanftaande zyn; dewyl de tweede oorzaaken zich, SCH ' . Weka VAN FREDERIK DEN IL 353 trekken aan onze vermetele befchouwingen. Dat men be- drogen ftaatkundigen ontmoet, is geen byzonderheid , welke aan onze eeuwe , boven andere, eigen is; het is eveneens geweest in alle tydperken , waarin de meníche- lyke ftaatzucht groote ontwerpen baarde. Ош hier van overtuigd te zyn , behoeft men zich flechts de geíchiede- nis van het beruchte Kamerykfíche Verbond te herinneren , de uitrusting der onverwinnelyke Vloot , den oorlog van Philippus den II tegen de Hollanders , de uitgeftrekte be- doelingen van Ferdinand den Ш by het begin van den lertigjaarigen oorlog , de onderfcheiden ontwerpen van verdeelinge , welke den oorlog om de Spaaufche. throons- opvolging voorgingen, en dien oorlog zelven. Alle deeze groote onderneemingen hadden een einde, het geen by- kans rechtítreeks aanliep tegen de bedoeling der geenen, welke ze eerst aan den gang hielpen. De reden is , dat het der meníchelyke zaaken mangelt aan beftendigheid , en dat de menfchen ,. derzelver ontwerpen, en de gebeur- tenisfen, onderhevig zyn aan geduurige wisfelvalligheden.'* Reizen van den Graave van FERRIERES-SAUVEBOEUF ifj Turkyë, Perfié en Arabië, van 1782 tot 1789. Twee Dee- ` len. Uit het Fransch vertaald. Fe Utrecht by B. Wild en - J- Altheer , en te Amfterdam by J.van den Burgh en Zoon, 1790. Behalven het Voorwerk , 491 bladz. In gr. octavo. T de befchryving deezer wyduitgeftrekte Reizen van den Graave van Ferrieres- Sauveboeuf , heeft men zo zeer geen uitgewerkte naauwkeurige laud- en plaatskundige be- rigten, als wel ftaatkundige bedenkingen, over de geftelde heid deezer doorreisde Gewesten , inzonderheid met be- trekking tot het Krygsweezen en den Koophandel te zoe- ken. Het geen ons de Graaf nopens het eerfte mededeelt, is gewoonlyk oppervlakkig en overbekend ; maar zyne opmerking wegens het laatíte behelst meer byzonderheden , die haar leerzaam nut hebben. Bovenal heeft zyn herhaald verblyf in Conftantinopel , mitsgaders zyn vertoeven in, en reize door, het Turkfche Leger, hem in (аас gefteld „ om ееп gezet verflag te geven, van de gefteldheid van het Turkfche Hof, en deszelfs bedoelingen en maatregelen, als mede van den toeftand van hunnen Krygsdienst , en de lotgevallen van dat Keizerryk onder den gevoerden Oorlog , in deeze laatfte jaaren, met de twee Keizerlyke Qa 354 ‚REIZEN ` Mogenheden van Europa. —— 2упе berigten deswegens ftrekken grootlyks ter ophelderinge veeler Froorvallen уап dien tyd; en 't дееп hy ons wel byzonder van het Krygs- weezen der Ottomannen meldt, geeft 'er ons zo ongun- ftige denkbeelden van, dat men geen rede hebbe, om zig over de zegenpraalende wapenen der Europeaanen te ver- wonderen. Van welke zyde men dit Stuk ook befchou- we, men ontdekt alomme, dat de Krygskunde der Turken zeer gering zy. De volgende befchryving der gefteldheid hunner Legers, en van hunne inrigting te Velde , kan hiervan ter proeve ftrekken. » De Ottomannen , zegt onze Reiziger, veragten het verfterken hunner Legerplaatzen. Zij faan hunne Veld- tenten zonder orde rondom de Tenten van den Groot- Vie zier of van hunne bevelhebbers; zoeken zo veel mogelijk de nabuurfchap van eene Rivier, en een ieder kiest, dig- ter bij of verder af, de plaats, die hem het gemaklijkst ` en bekwaamst voorkoomt. an De Groot-Vizier formeert altijd een bijzonder Leger , waarvan de Troupen onmiddelijk onder zijne bevelen zijn. De Aga, of Opperbevelhebber der Janitzaaren , legert afzone derlijk met zijn Volk; en de Artilleristen houden zig op eenen gelijken afltand tusfchen de twee eerfte Legers. Hierdoor bevind het Leger van den Groot-Vizier zig in drie legeringen verdeeld ; dit is de oorzaak, dat de Tur ken geheellijk verflagen worden, wanneer zij, na het ver- liezen van ееп Veldflag, genoodzaakt zijn, voor den af- togt te zorgen; geen toevlugt hebbende om in hun Leget te rug te trekken , alwaar zij hunnen vijanden tegenítand zóuden kunnen bieden , indien zij vooraf zorg gedragen hadden , verfchansfingen daarin te maaken. ‚> Het Leger defileert nooit in orde, en de Turken ver- ftaan volftrekt de kunst niet van zig in Colonnen te for- meeren, het zij om hunne optogten tegen de verrasfingen van den vijand te dekken, of om den Troupen te beter gelegenheid te geeven om zig gemaklijker in het vijand- lijk Land te verdeelen. Zij, die eenig handwerk oefenen, draagen altijd zorg van vooruit te trekken, ten einde Win- kels op te flaan, waar in zij werken even als in de Ste- деп, 20 dat de legering eerder naar eene Markt van Handwerkers , dan naar een leger van Soldaaten , gelijkt. ‚> De Legerplaats eenmaal aangeweezen zijnde , begeeft een ieder meer of minder traaglijk zig derwaard , zonder genoodzaakt te zijn hunnen Bevelhebber of zijn Vaandel te E _ VAN FERRIERES- SAUVEBORUF, 859 te volgen, welke dikwijls weinig verzeld blijft. De Dage reizen van het Leger zijn gemeenlijk van zes uuren, Zone der andere halte, dan, de vrijheid, welke de Froupen heb- ben,.om naar hun welgevallen voord te trekken, en ftil te houden, wanneer het hun goed dùnkt. Ongelukkige Dorpen , daar zij door koomen; de inwooners en vooral de Christenen , zijn ten prooie van den moedwil en de roverijen van een Krijgsvolk, het welk aan deszelfs onges regeldheid geen paalen (еі. . ээ De bezorgers van den leeftogt, belast met de bezora ging der levensmiddelen voor het Leger, trekken vooruit , en zenden ílegts bevelen in de nabuurige Provinciën, om Konvooijen naar het Leger te zenden , welken traaglijk aankomen en dikwerf gebrek doen lijden, Al deze behoef- ten, met Wagens aangevoerd wordende, die door twee Buffel-Osfen worden getrokken, maaken eene geringe hoe- veelheid uit, uit. boofde van de moeilijkheid der wegen. De Turken berekenen niet, dat voor veele Manfchap en veele Paarden, zo veel Brood , Vleesch, Stroo en Garst noodig is: zij kondigen flegts aan, dat het Leger op 20 danige plaats zig zal vereenigen , en zenden bevelen. in de omliggende Steden en Dorpen, van levensmiddelen aan te voeren, zonder voorzorg te gebruiken van vooraf te voor- zien in al het geen nodig is tot het beftaan der Troupen, en hun onderhoud. —— an Wanneer de Turken nog eenige dagreizen van den Vyand zijn, benoemt de Groot- Vizier eenen Luitenant Generaal, welke, met eene genoegzaame magt voordrukt, om zijne bewegingen te ontdekken, of hem te bevegten. Deze wijze van het Leger te verdeelen, is altijd nadeelig, wijl deze voorhoede , te verre van het Hoofdkwartier zijnde, om onderfteund te worden, nooit zal nalaaten , als zij geflagen word, in wânorde te rug te trekken, еп zo den fchrik en de verwarring in het Leger van den Groot- Vizier te brengen ; welke in gevolge van de vrees, die zijne Troupen bevangen heeft, gemeenlijk befluit om af te deinzen , wel zo zeer om het Vaandel van den Pro- pheet in veiligheid te ftellen (*), als om het overige, e | eel- * wa (*) Dit Vaandel is, (gelyk onze Schryver vroeger gemeld heeft, | het palladium der Ottomannen. Zij gelooven dat het van Mahomet is, en door dezen Propheet geheiligd , toen hij Zijne hand , met inkt zwart gemaakt, in het midden van hetzel- ve $356 REIZEN deelte van zijn Leger te redden , gelijk zulks in den ber, ften Oorlog. dikwijls het geval is geweest. vn De Ottomannen hebben altijd geweigerd, zig aan eene Krijgstaktick te onderwerpen; hunne onftuimigheid , wel- ke, in den eeríten opflag , gevaarlijk is, vervangt bij hun de plaats van deze огде, van welke wij het lot der veld- flagen doen afhangen. Hunne Infanterij word in geen Ba- taillons verdeeld, formeert nooit liniën, en hunne Kavalle- rij weet zig even zo min in Eskadrons te fchikken. De Jegerhoofden, welken men geen bevelhebbers kan noemen , de vaandels en ftamdaarden geleidende , ‚zijn: de eerften , die den ftrijd aangrijpen , geevende het voorbeeld aan de woupen , die hen volgen. Alla, of God, hun krijgsge- fchrei , 1$ tevens een lein, om hunnen moed op te wek- ken, en hunnen vijanden fchrik aan te jaagen. Zij hebben n inftrument , om den aanval te kennen te geeven , of n aftogt aan te duiden. Hunne woede voert hen tegen den vijand aan , gelijk het nadeel hen doet aflaaten. Тег- wijl hunne Artillerij bech ə dringen zij in groote menigte naar den kant, daar het hevigfte gevegt is; de Kavallerij met die vaardigheid , welke haar altijd heeft onder(chei- den, еп de Ínfanterij met die verwoedheid , welke haar bijblijft tot op het oogenblik , dat, de overwinning haar ontglippende, de fchrik algemeen word. De Turken maa- ken zelve hunnen nederlaag volkomen ; zijnde het bij hun geen "ee gedrukt had. Hetzelve is groen, doorzaaid met fpreuken uit den Koran, en rondom dit zo zeer geëerbiedigd teken met Goud geborduurd. De Turken, even zo dweepagtig en gods- dienftig als de Trojaanen , waanen, dat het heil van hun Rijk van het bezit van die heilig overblijfzel afhangt. Doch men beweert, dat het ерте Vaandel van Mahomet niet meer іп wezen is, en dat de Staatkunde der Sultans en Muftis een ander in de plaats hebbe gefteld , het welk hetzelfde voordeel heeft, van gehoorzaamheid en onderwerping op te leggen in oproe- теп, wanneer het op de Poort van hef Serail opgeftokem word, en eene godsdienftige dapperheid op te wekken , wan- neer het, in 't midden van het Leger, word ontrold. ben. Volgens de opmerking van den Graaf van Ferrieres- Sauveboeuf is dit grootlyks toe te fchryven aan den afkeer der Mufulmannen van alles wat naar de manier der Christe- nen zweemt: ер 't is niet te wagten , dat de Turken eenige weezenlyke vorderingen in "t Krygskundige zullen erlangen, 't en zy ze, door herhaalde noodlottige voorbeelden, lęg- ren afzien van die onbuigzaame hardnekkigheid, waarmede zy ftandvastig weigeren om де Еџгореаапеп na te volgen, en om het voeren van den Kryg, zo te Water als te Land, tot eene kunst te maaken. Volledig Leerftelfel van Opvoeding , ontworpen doer eenige beroemde Geleerden in Duitschland , en uitgegeeven door Т. Н. CAMPE. Vierde Deel. Te Amfterdam by de Erven P. Meijer еп С. Warnars en de Wed. J. Обн, 1790. Be- halven den algemeenen Inhoud, боо bladz. In octavo. en levert, in dit Deel, eene uitgewerkte Verhande- ling.van den Heer Villaume, welke ten onderwerp heeft , de beste en gefchiktfte wyze, hee goede neigingen en hebbelykheden door de opvoeding te verwekken, te verfter= ken en te beflieren. —— Na eene voorafgaande overwee- ging van ’t geen omtrent dit ftuk in "t algemeen in op- merking. Komt, ’t welk eene reeks van leerzaame onder- rigtingen behelst , gaat de Autheur over tot eene nadere ontvouwing van de voornaamíte byzondere neigingen, en 't geen de Opvoeder nopens dezelven heeft gade te flaan ; het welk hier, in onderfcheiden opzigten, met eene oor- deelkundige naauwkeurigheid voorgedraagen wordt. Wy zouden den Leezer wel eenig byzonder voorbeeld , nopens die of deeze neigingen, aan de hand kunnen geeven, dan daar wy het, ter kennisfe van het beloop van den inhoud en der inrigtinge van het behandelde onderwerp , dienfti- LETT. 1791: No. 8. Bb ger 45$ (o mp$HCAMPE OC . ger oordeelen , den Leezer onder ’t oog te brengen, het verflag dat de Heer Jillaume van den aart deezer zyner byzondere befchouwinge geeft, zullen wy ons liever be- paalen, tot zyne voorftelling wegens de driften, die in °С, der verwekt moeten werden; en ° geen e by elke drift waargenomen moet worden ; dat hy indeezervoege ont- vouwt. an Welke driften moet een Opvoeder verwekken , ver- fterken en beftieren ? | `» Zy kuunen gevoeglyk onder twee klasfen gebragt worden, naamelyk | ~ aa M) De geenen , die de welvaart van het Subject zelven ten oogmerk hebben ; en ad 2.) De geenen, die de welvaart van anderen be- oelen. ‚ә Tot de eerfte klasfe behooren de Zelfliefde , als de grond en de bron van alle gevoel; de seiging tot alles, wat fchoon en goed is, waaronder de tenftigheid, de Smaak in de vrye konften en fraaie letteren , de Zin- delykheid , de Liefde tot geregeldheid , gevoeglyk kunnen verftaan worden, de trek naar eigene volmaaktheid , welke den Weetlust, de liefde tot de Deugd, de Gemoedelykluid , de Oprechtheid in zich bevat; de Aerzucht, een tak van de drift naar volmaaktheid, met zynen telg, de /chaamte; de zucht tot het verwerven , of de drift naar gunftige om- fandigheden, naar de lietde der meafchen, naar rykdom, waaruit de yver ontftaat. — ^ an Ik heb de driften дег Zinlykheid niet genoemd , om dat ze van dien aart zyn, dat de Opvoeder, eenige zeld- zaame gevallen, en de tederfte kindschheid , uitgezonderd, Cgelyk ik voorheen aangeweezen heb ,) meer trachten moet, om dezelven te bepaalen dan te verfterken. „ De tweede klasíe behelst de men/chen-liefde, dc ouder- en familie-liefde , de vaderlandseliefde , de deelneeming in vreugd en lyden, de geflachts-liefde, de gedienftigheid, de hoorzaamheid (*), de verfchooning, waarvan de drie laat- n uit de liefde voortvloeijen. an Van alle deeze neigingen zal ik in "t byzonder pd (*) In de uitvoering heeft de Autheur de gehoorzaamheid overgellasgen, om dat dezelve vervolgens wel eene geheele ver. handeling eischt; hy verledigt zig des in deezen ter befchou- winge van de verfchooning, de dienstvaardigheid, en deyer- draagzaarnheid, ` i l - ' wm, - "e ә = ah LEERSTELSRL VAN OPVOEDINGS 439. déien, in zo verre elke iets eigenaartigs heeft, en onder« Zocken `: ) | ae 1.) Of ze op zichzelve goed is, er onder welke * voorwaarden еп bepaaliügen :dezelve goed is; en wat ` men 'er dus voor nadeel van liééft te vreezen. s 2.) Hoe men zodanige neiging verwekken of ver, . fterken kan; welke middelen daar toe dienftig, en welke. fchadelyk zyn. ss , » 3.) Hoe men elke neiging tot haar rechte voorwerp leider, en binnén de pralen van matiging houden moet; . waarby ik de afdwaalingen em de overmaat, nevens de . middelen , om dezelven te myden, zal opgeeven, > 4:) Nu ontbreekt 'er nog cen gewigug ftuk ter vorming van het hart, naamelyk de gencezing van de zieken, dat is van de geenen, die door cene kwaalyk begreepene oefening bedorven zyn. — Ik mag dit . ftuk get overflaan, [ook tnadkt er de Autheur telkens, daar °t pas geeft, ееп byzonder Artykel vân,} omdat ` ær, ónder tienduizend kindéren van tien јаагеп, mis- chien geen twee zyn, wáarvan men zou kunnen zeg- . gen, dat ze geheel onbedorvéh zyh. ` | . ә IK bepaal my niet tot de eerfte kindschheid; maar ik bevat den geheelen tyd der vorming, zo verre als dezelve uitloopt." D | t ' Grammatice бгесё , Pars prior Ortographia & Etymologia , quam in ufam Lingue Grece ftudioforum compofuit c. FR. HACHENBERG. Schole Latine Vaden(is Rector emeritus. Traje ad Rhenam apud W. van Yzerworst , 1791. Absq. Pref. 306 рр. Óctavo. A! eenige jaaten geleeden zagen wy eene proeve van den ar^ . befdzaamen geest van den Heer Hachenberg in de beoefen ring der Griekfche Тале, by de uitgave van een Gefchrift, ever de Betekenis der Griekfche voorzetzelen in zaemgeflelde woor- den, en de manier van de zamenftelling der Се Зе woerden ; welke aanduidde dat hy voor deezen taak zeer wel gefchikt das (*). Uit hoofde dier bekende neigiüge en bekwaamheid van den Autheur, voedden wy reeds сопре denkbeelden van deeze zyne opgenoemde Griek] he Spraakkunst, zo dra ons de» zelve in handen kwam; en wy hebben ons, by het nadere іп. zien, in onze verwagting niet bedroogen gevonden. Het thans afgegeevar gedeelte, gaande over de Spelling en Woordgrondings ' aal у C°) Zie М V. Letteroef. У. D. hl af Bb a 300. С. Y, HACHENBERS, ORAMM, GRECAS ftaat, ingevalle van een gunftig vertier, eerlang van het overigej betreffende de Woordvoeging, den Maatklank, enz. gevolgd te worden. De ervaren Haclenberg (telt de Spraakkunftige regels „ met duidelyke bewoordingen, in huune geleidelyke orde voor, en doet dezelven , daar het vereischt wordt, fteeds vergezeld: gaan, van nader bepaalende en ophelderende aantekeningen, die , den beoefenaaren der Griekfche Spreake veelshands nuttig kun- йеп туп: des deeze Spraakkuust, als eene gegronde еп leerryke onderrigting behelzendé, haare aanpryzing verdiene. · CHRISTOPHORI sAXI Onomafticon Literarium. Pars Septima & Ultima. Traje ad Rhenum, apud С. 7. a Paddenburg &@ Fi- dium, A. a Paddenburg, B. Wild C9 3. Altheer, © 3. van Schoonhoven ; Viduam. 1790. Absque Pref. 448 pp. in octavo. m. f. et de afgifte van dit Deel heeft de Hoogleeraar Sexe ееп vermoeienden arbeid voltrokken, waardoor hy de beoefe- naars der befchaavende Weetenfchappen їп 't algemeen grootlyks aan zig verpligt heeft. Ву den aanvang, in den jame 1775 e ftelde zyn Ed. zig voor, dit Letterkundig Naamboek in een beftek van drie Deelen te brengen (*); dan, wel dra bleek hem, dat zulk een Werk voor die bepaaling te omflagtig was. Schoon dic vooruitzigt zynen arbeid verzwaarde, zag hy "er egter niet van af, maar befloot rustig voort te vaaren; en we zyn "с aan "e Mang volftandigheid veríchuldigd , dat wy thans dit nuttige Gefchrift, in zeven Deelen, tot op deh tegenwoordigen tyd gebragt zien. Door deezen werkzaamen oplettenden geest des Hoogleeraars , bezitten wy еей gereed hulpmiddel, ой, zonder eenige tydfpilling van belang , na te gaan, welke pitüeemende Schryvers in *t een of ander Tydvak, in deeze ей geene Weetenfchap , gebloeid hebben; tot welken tyd verfcheiden merkwaardige Gedenkftuk. ken behooren; waar men van die Schryvers of zodanige Gedenk- ftukken eenig oordeelkundig berigt kan aantreffen, het welk den weetgierigen onderzoeker іп (аас kan tellen, om derzelver min- dere of meerdere waarde en dienílig gebruik nader te leeren ken- nen. Tot meerder gemak van den leerzaamen gebruiker van dic Werk, dat met 's Waerelds aanvang begint en tot op onze dagen. 