Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
De ijzerertsafzettingen nu zouden concordant in de onderste gedeelten der glimmerschiefer ingeschakelde „Lager” zijn en men krijgt uit de geheele beschrijving van Dr. ELBERT den indruk dat men aan zijne bedoelingen niet te kort doet wanneer men hier het woord Jager!" door laag vertaalt. Beschouwen wij na deze ertsafzettingen een beetje nader, in de eerste plaats die van het Ranggalveld. De afzettingen liggen, zooals reeds werd vermeld, op een lange rij en wel langs den grens van den graniet met de z.g. glimmerschiefers. Dit zijn echter niet de eenige ertsen die hier voorkomen. Ongeveer in het midden van de rij vindt men kwartsgangen met pyriet, die goudhoudend zijn (Bt. Roepit); meer naar het oosten komt eveneens pyriet voor: „Án das nicht krystalline „Roteisenerzvorkommen schlieszt sich gelegentlich das von „Schwefelkies, jedoch immer nur lokal an, z.B. in der Nähe „eines kiesreichen, archäischen Quarzites oder Quarzporphy- „res (?!kwartsgang) im Lebuh dalam.” Het ijzererts van de Ranggalzone wordt beschreven als te bestaan uit magnetiet en haematiet (door verweering uit de magnetiet ontstaan?) terwijl plaatselijk ook blijkbaar primaire ijzerglans voorkomt. Volgens Mürrer-Herrings bevat het „Haupterz’’ gemiddeld 65°/, ijzer, slechts sporen titaan, fosfor en zwavel en van 10/ tot 10°/) kiezelzuur. De cijfers die Dr. ErBerr mededeelt geven een overeenkomstig beeld. Omtrent het twee kilometer noordelijker gelegen voorkomen van Sababalau deelt Mürrer-Herrings mede dat in de magnetiet, waaruit het erts bestaat, malachiet en koperkies voorkomen. Een middenmonster uit een schacht, op 9 meter diepte genomen — waarmede men blijkbaar de cementatiezone 1) Mededeeling van Ingr. C. °T HOEN en Dr. E. HARTMANN. SE -—— bereikt had — bevatte zelfs 3.5°/, koper (en 650/ ijzer). De eerste kopersporen deden zich voor op 3 meter diepte, zoodat het erts daarboven van dit metaal vrij schijnt te zijn (uitlooging). Het kopererts bevat edele metalen: een door handscheiding verkregen concentraat gaf bij analyse 23.60/, Cu, 378 gram zilver en 2 gram goud per ton. „Das Way-waya-Erzvorl zegt Dr. ELBERT — „kommt „im Wesentlichen sonst DES bereits beschriebenen von gp PMOL BAER SE cie dn Van een drietal monsters van het — ook volgens de beschrij- ving —blijkbaar sterk verweerde erts worden de uitvoerige analyses medegedeeld: No. 1 is uit het bovenste deel van een 15 meter diepe schacht op een der outerops, No. 3 uit het laagste gedeelte, No. 2 ligt daartusschen in: I I Fe, 0; 93.2 0/, 84.85 /, 67.45 Oe Fe O 2.67 „ ice 120 , Al, Os 0.23 , a ae 0.86 , Si 0, 195 , 960 „ 218 „ Ho O D L6 5.95 „ CO, 0.40 0.20 — voorts geringe koevoclheden Mn3 04, Cu O SC O, waaronder ook: I II Sn O, 0.12 °/, 0.78 °/, 0.96 °/, dus een tingehalte, juist zooals in de ertsen van Boekit Rajah geconstateerd werd. | Dr. ELBERT spreekt ook van het voorkomen van tinsteen in alluviale zanden (waar vermeldt hij niet) en vermeent dat dit in verband staat met de aanwezigheid van graniet. In de vloer (liegendes, footwall) van de afzetting „treten. .. „dünne Biinkchen von Quarz, aus einer grintartig, zucker- „körnigen, lockeren Masse bestehend, auf”. Omtrent den Bt. Dandar, op de westkust van de Lam- pongbaai, vindt men in het verslag over het 3° boekjaar der Lampongsche Fxploratie Maatschappij vermeld dat daar ae „groote hoeveelheden ijzererts van de beste kwaliteit gevon- „den werden”, wat echter niet er toe leidde dat uit de vergunning tot opsporing een concessie voortsproot. Onder de aan de oppervlakte liggende ijzerertsblokken waren er met een gehalte aan koper in den vorm van gedegen metaal en azuriet, terwijl hetzelfde verslag van daar ook nog het voorkomen van kopererts en van looderts vermeldt. De hierboven beschreven eigenaardigheden dezer ijzerertsen en de ligging dicht bij graniet deden een sterk vermoeden ontstaan dat men hier wel met contactmetamorfose kon te doen hebben, te meer waar de aard van het nevengesteente lang niet vaststaat. Miinuer-Herrines toch spreekt slechts van „gelbliche Tone und rötliche Laterite”. ... „welche „feine Glimmerschübehen (Muscovit) noch erkennen lassen”, d.w.z. dat ze er slechts in geringe hoeveelheid in aanwezig zijn en men kan in deze gesteenten evengoed de verweerings- producten zien van granaatrots als van glimmerschiefer zooals Dr. Erserr wil, die echter dit gesteente blijkbaar nergens onverweerd aantrof. Deze veronderstelling verlangt echter dat dan kalksteenen aanwezig waren of nog zijn. r. E Harrmany, die, op den gerezen twijfel opmerkzaam gemaakt, zonder op de ijzerertsafzettingen een onderzoek in te stellen, bij een verkenningstocht ') in de Lampongs aan dit vraagstuk zijne aandacht schonk, beschrijft het praetertiair als zandige, kleiachtige en kiezelige sedimenten met lokaal tusschengeschakelde kalkbanken van waarschijnlijk cretaceischen ouderdom en spreekt van metamorfose veroor- zaakt door granieten en diorieten waarbij gneiss, glimmer- schiefer, glimmer-, granaat- en epidoot-kwartsieten, chloriet- en hoornblendeleien en marmer ontstaan zijn. 1) Een verslag hierover zal verschijnen in het ter perse zijnde. Jaarboek v. h. Mijnwezen 1915, verhandelingen 2° gedeelte. e ` EE Al moge dan het contactmetamorfe karakter van de Lam- pongsche ijzerertsafzettingen hiermede nog niet bewezen zijn, zoo heeft de veronderstelling, die hoofdzakelijk op het karakter der ertsen steunde, er toch door aan waarschijnlijk- heid gewonnen. Dat op Banka, Billiton en op de eilanden van den Riouw- archipel, waar graniet een der meest voorkomende gesteenten is, geen contactmetamorfe ijzerertsafzettingen bekend zijn, is blijkbaar niet de schuld van den graniet maar een gevolg van het ontbreken van kalksteen. Dat ze zich anders ook daar gevormd zouden hebben wordt waarschijnlijk door het optreden van groote hoeveelheden haematiet en magnetiet in de bovenste gedeelten der tinertsgangen; inderdaad doen deze zich aan de oppervlakte voor als gang- vormige dagzoomen van ijzererts met een meer of minder belangrijk tingehalte. Gedeeltelijk zal men in dit ijzererts wel een verweeringsproduct te zien hebben o.a. van pyriet, gedeeltelijk ís het echter ook zeker primair (magnetiet) en stelt het waarschijnlijk het bovenste primaire niveau voor van de tinertsgangen, waaronder dan eerst een sulfidische tinertsvoerende zone volgt, wat doet verwachten dat men de eigenlijke tinertszone op nog lager niveau zal aantreffen. Het valt echter buiten het bestek van deze voordracht op deze interessante kwestie nader in te gaan. Van de Westerafdeeling van Bornco, waar wederom graniet in de bodemformatie een belangrijke rol speelt, vindt men wel een aantal ijzerertsafzettingen vermeld en beschreven, er is er echter geen onder die men cen contactmetamorfen oorsprong zou willen toeschrijven, wat weer coïncideert met de schaarschheid aan kalksteenen. In de Zuider- en Oosterafdeeling echter, in het Martapoera- sche vindt men weer ijzerafzettingen die, in verband met het huidige onderwerp, onze aandacht vragen. ON we Deze afzettingen wekten reeds vroeg belangstelling. Reeds in 1847 was sprake van ontginning en kwam de questie van staats- of particuliere exploitatie op het tapijt. Men dacht er zelfs aan voor het ijzer een débouché in Europa te zullen vinden, waarover echter een der adviseurs in deze zaak minder optimistisch gestemd was, van meening zijnde dat, wanneer daar (di. in Europa) eenmaal de „spoorwegwoede” bedaard zou zijn, ook de ijzerprijzen wel spoedig dalen en op een lagen trap blijven zouden. De eerste die deze afzettingen onderzocht — de verdien- stelijke Borneo-explorateur H. von Garrron '), meende blijk- baar met ertslagen te doen te hebben, daar hij niet alleen het woord „laag” herhaaldelijk gebruikt, maar ook veronder- stelt dat de afzetting van Pematang Damar — die wel de belangrijkste schijnt te zijn—over een afstand van + 10 paal naar het N.O. en Z.W. zou kunnen worden vervolgd, terwijl hij bovendien meent aanwijzingen gevonden te hebben dat de ertslaag op „thoonschiefer” rust, wat men wel zoo zal hebben te verstaan dat hij deze kleilei aanzag voor de met de ertslaag concordant liggende vloer (liegendes, footwall). Volgens H. T. E. Rawr °), die in 1854 de opdracht had van de afzetting van Pematang Damar een hoeveelheid erts te verzamelen voor een proefsmelting, zou het een stock- vormig voorkomen zijn van 1000 meter lang en 200 meter breed, ingesloten in een groensteen, die hier en daar op graniet gelijkt en op andere plaatsen zich porfierachtig voordoet. De volledigste en in alle opzichten beste beschrijving geeft J. A. Hoozr 3), die in de jaren 1883/87 in de afdeeling 5) H, VON GAFFRON. Mededeeling aangaande den ijzererts gevon- den ten Noorden van Kampong Tambaga in Tanah Laut. Nat. tijdschr. van N.-I. deel V. 2) H. T. E. RANT, IJzererts in de Tanah Laut. Nat. tijdschr. van N.-I. Deel I en Jaarboek Mijnwezen 1873 deel I, 3) J. A. Hooze. Topogr., geol., mineral, en mijnbk. beschrijving van een gedeelte der afd. Martapoera enz. Jaarboek Mijnwezen 1891. Ook in Dr. T. PosewitTz’s Borneo vindt men deze afzettingen vermeld. a SC Martapoera een geologisch onderzoek uitvoerde. Volgens zijne opvatting bestaat het gedeelte dezer afdeeling waar de ijzerertsen voorkomen uit een N.O.—Z.W. verloopende kern van kristallijne leien: glimmer-, straalsteen-, smaragdict-, straalsteenepidoot-, smaragdietepidoot-, chloriet-, kalklei en overeenkomstige kwartsieten. Over het algemeen staan deze lagen tamelijk steil, waarschijnlijk ten gevolge van sterke plooiing. Concordant tusschen deze leien in komt serpentijn voor, welk gesteente Hoozre, aan de hand van microscopische onderzoekingen van Rerrarrs !), meent te moeten afleiden van peridotiet-intrusies. Jonger dan deze serpentijn zijn doorbraken van gabbro’s, norieten, diorieten en kwartsdiorieten, welke gesteenten door overgangen met elkaar verbonden zijn. Als jongste stollingsgesteente beschouwt Hoozr zulke van andesietische geaardheid, die door hem echter, daar hij ze een praetertiairen ouderdom toekent, porfierieten genoemd worden (op de kaart porphyriet en diabaas, diabaas- en diorietporphyriet). Deze porfierieten doen zich voor als gangen zoowel in de kristallijne leien als in de gabbro’s enz. en vormen uitgebreide dekken op deze gesteenten. Naar de kust toe worden al deze gesteenten bedekt door grint-, zand- en kleilagen waaruit ze hier en daar eilandsgewijs uitsteken. Van de verschillende afzettingen van ijzererts werden door Hooze die van den reeds genoemden Pematang Damar meer ingaande onderzocht. De noordelijkste top van dezen ben elrug — de G.Sembana— bestaat uit kwartsiet en glimmerlei, de zuidelijkste top — de G. Tambaga — uit augietgabbro. Deze augietgabbro zet zich, als een 1—2 K.M. breede strook voort naar de 2'/, K.M. noordelijker gelegen top Moengoe Kehok, waar de augiet- gabbro overgangen vertoont naar kwartshoudende augietdioriet ') J. W. RETGERS. Mikrosk. onderzoek eener verzameling ge- steenten uit de afd. Martapoera enz. Jaarboek Mijnwezen 1891. Wetensch. gedeelte. en echte kwartsdioriet. De lagere heuvels tusschen de beide laatste toppen bestaan uit porfieriet die als een 500 M. breede strook westelijk van de gabbro aansluit. De ijzerertsen worden tusschen de G. Tambaga en de Moengoe Kehok uitsluitend gevonden in de gabbrostrook doch in verreweg de grootste hoeveelheid aan den G. Tambaga en vooral aan de Z.Z.W. helling dicht bij den porfieriet. Aan de oppervlakte zijn de afzettingen kenbaar aan groote ertsblokken, waaronder er zijn van 8 meter hoogte en ca 200 M3. inhoud, die boven het maaiveld uitsteken. Ten einde gegevens te verkrijgen omtrent den aard en de uitgebreidheid van het erts naar de diepte werden door Hooze eenige putten en tunnels gegraven, waarbij hij eenige meters (van 4—9) onder de oppervlakte reeds geen erts meer aantrof maar slechts roode klei of verweerde of onverweerde gabbro vond. Tot zoover de verhandeling van Hoozr. Door tusschenkomst van het gewestelijk bestuur werd door het Mijnwezen een monster van de roode klei ontvangen, genomen van tusschen de groote ijzerertsblokken, waaruit een aantal ertsbrokjes werden uitgezeefd, te samen + 40°/, van de geheele massa uitmakende terwijl de roode aarde zelf, die door de zeef ging nog 21!/,°/, ijzer bevatte (en 14°/, gloeiverlies gaf). Het erts dat over het algemeen dicht en compact is, met slechts enkele kleine onregelmatige holten bestaat uit magnetiet en haematiet. Door Hooze verzamelde monsters bleken sterk polair magnetisch te zijn en eigen magnetisme te hebben, een eigenschap van in staat van verweering verkeerende magnetiet. Bij andere monsters, met veel minder sterke magnetische eigenschappen was dit proces blijkbaar reeds nagenoeg ten einde. Prof. Murper te Utrecht onder- zocht in 1847 ertsen van hier die 98°/,—99.7°/, Fe, O, bevatten en dus praktisch geheel uit haematiet bestonden. De afzetting van G. Tambaga bestaat dus blijkbaar uit een eenige meters dik dek van roode verweeringsgrond aa 96 ve liggende op gabbro, waarin grootere en kleinere, tot grint- achtige, blokken ingebed zijn van in verweering begrepen magnetiet, die waarschijnlijk de relicten zijn van een vroe- gere primaire afzetting van dit erts. Dit is ook de opvatting van Hooze die de ertsen beschouwt als de overblijfselen van een diabaasporfierietstroom die de gabbro bedekte en welk contact aanleiding gaf tot de plaatselijke vorming van dit erts. Het woord contact maakt het eenigezins twijfel- achtig hoe men de bedoeling van deze uitspraak moet opvatten. Dacht Hoozr aan contactmetamorfe afzettingen in de gabbro, veroorzaakt door de diabaasporfieriet of aan magmatische differentiatie in de porfieriet, die als gevolg van de lagere temperatuur op het contact, juist daar zou hebben plaats gehad? Waarschijnlijk wel aan het laatste. Hoe het ook zij, beide opvattingen lijken onwaarschijnlijk. Gabbro aan den cenen kant is al een der meest ongeschikte gesteenten voor contactmetasomatose; bovendien is eenigszins belangrijke afzetting van ertsen op deze wijze, door een uitvloeiingsgesteente dat snel afkoelt en waar gassen en dampen aan de oppervlakte een gemakkelijker weg vinden om te ontwijken, niet te verwachten. Aan den anderen kant zijn in een gesteente als de porfieriet geen magmatische afzettingen te verwachten. Wel echter in de gabbro, al is in dit geval de waarschijnlijkheid niet groot, omdat Hooze, die daaraan toch ook wel gedacht zal hebben, daarover niet spreekt. Om omtrent deze kwestie (magmatisch erts of niet) zoo mogelijk uitsluitsel te krijgen, werd het erts op titaan onder- zocht. Wanneer dit in eenige mate aanwezig was, zou dit als een bewijs mogen gelden omdat titaan wel in magmatisch echter nooit in contactmetamorf erts voorkomt. Titaan bleek afwezig. Dit is wel geen bewijs tegen cen magmatische genesis maar laat toch het veld vrij voor andere hypothesen. Daarbij dient men echter rekening te houden met de aan- wijzingen die van elders in de zelfde streek te verkrijgen zijn: Zoo vermeldt von Garrron van de afzettingen van Batakkan Benoer (Pontain), die noordoostelijk van die van G. Tambaga ar GY? a liggen in geologisch overigens volmaakt dezelfde omstandig- heden, dat tusschen de ertsblokken kalkspaatstukken (marmer?) liggen. Volgens Hoozp bevatten de haematietblokken van de afzettingen bij Takisoeng en Talok (aan de kust) veel zwavel- kies en liggen die van de afzetting bij Benoea Tengah tusschen kwartsiet. Het ligt voor de hand dat weer aan contactmetamorfose gedacht werd, die veroorzaakt zou moeten zijn door het gabbro-dioriet-magma. Het is maar de vraag of dit mogelijk is want daarvoor was ook de aanwezigheid van kalksteen noodig en dit is nu juist een gesteente dat door Hooze in de serie zijner kristallijne leien niet genoemd wordt. Echter beschrijft hij eigenaardigerwijze, o.a. ook van plaatsen die slechts eenige K.M. N.O. van de afzettingen van Batakkan Benoer liggen, zeer fijnkorrelige tot dichte kalksteenen van blauwgrijze tot zwarte kleur waarin eenig _ vulkanisch materiaal: hoornblende, augiet, chloriet, vulkanisch glas benevens epidoot en kwarts voorkomen, wat sterk doet denken aan den kalksteen van Salo Talimbangan waarin eveneens vulkanische bestanddeelen aanwezig zijn. Soms gelijkt deze kalksteen op marmer. Het gesteente komt slechts op enkele plaatsen voor als betrekkelijk smalle één tot 2 à 3 K.M. lange strooken te midden van den porfieriet en werd door Hooze aangezien voor het afzettingsproduct van warme bronnen in spleten in dit gesteente, een meening waarop hij echter eenigszins terugkomt nadat RETGERS in den kalksteen kleine versteeningen gevonden had. Ook zonder dit echter zou het wel duidelijk zijn dat men hier met de overblijfselen van een sedimentaire kalksteenformatie te doen heeft. Zonder over te gaan tot speculaties omtrent den ouderdom van dezen kalksteen — de kleine versteeningen zijn blijkbaar nooit gedetermineerd — is het wel zeker dat hij niet op de porfieriet ligt maar als schollen er in voor- komt — althans er door omsloten wordt —, daar Hooze den indruk’ van spleetopvullingen kreeg en deg ouder is dan dit gesteente. Echter waarschijnlijk jonger dan de kristallijne XVIII 7k, sa Oa leien daar hij blijkbaar nergens in deze formatie als tusschen- geschakelde laag werd aangetroffen. De gabbro-dioriet echter is ook jonger dan de kristallijne leien en ouder dan de porfieriet. Het komt er nu maar op aan of de kalksteen dan wel het intrusieve stollingsgesteente de oudere is. Het valt moeilijk aan de hand van Hooze's verhandeling door zijne heel bijzondere opvattingen hieromtrent speculatieve beschouwingen te houden, wat trouwens ook te ver voeren zou. Voor het huidige doel moge er mede volstaan worden dat de mogelijkheid van een contactmetamorfe werking van den gabbro-dioriet op dezen kalksteen geenszins is uitge- sloten. Men zou dan in de ijzerertsafzettingen van Martapoera niets anders te zien hebben dan de, na de totale verweering en erosie der kalksteen, overgebleven resten van oorspron- kelijke contactmetamorfe afzettingen. Het verdient in dit verband wel vermelding dat zich onder de van het opnieuw ingestelde onderzoek ontvangen ertsmon- sters van G. Tambaga een stuk bevond waarin fijne pyriet- laagjes voorkomen zoodat dit mineraal, wat tot nog toe niet bekend was, ook hier aanwezig is. Op een aangeslepen vlak doen zij zich als fijn eenigszins gebogen bandjes voor, terwijl overigens aan het stuk te zien is dat zij concentrisch gegroepeerd zijn. Hiermede is de nog altijd open mogelijk- heid van oorspronkelijke magmatische vorming van het erts van G. Tambaga niet meer houdbaar, daar men een dergelijke structuur bij dit soort afzettingen niet verwachten kan, wel echter bij contactmetamorfe. Door de mijnbouwkundig-geologische onderzoekingen ') in Zuid-Celebes werd in Zuid-Boni ten zuidoosten van Patiero Baloe (Walanaevallei) in het Bontorihoe gebergte bij het dorpje Tandjoe een lensvormige afzetting ontdekt van ijzererts, hoofdzakelijk bestaande uit magnetiet en een weinig schil- ferige haematiet. In de nabijheid van het erts vindt men een 1) Onder leiding van den mijningenieur C. °T HOEN. OE dicht, donkergroen gesteente met veel epidoot; overigens bestaat de geheele omgeving uit jong vulkanisch materiaal: tuffen en andesieten. In het erts zelf komt granaat voor. Ongeveer 3 Kilometer benedenstrooms van deze afzetting werd echter biotiet-hoornblende-graniet aangetroffen. De epidootrots (?) bij en de granaat in het erts, alsmede de aanwezigheid van graniet op geringen afstand (tusschen Tandjoe en den graniet werden bovendien op de berghel- lingen nog ertsstukken gevonden waardoor de afstand van dit gesteente tot een of andere afzetting aanmerkelijk ` bekort wordt) doet ook hier alweer aan contactmetamorfose denken. A Ten slotte en volledigheidshalve mogen nog vermeld worden een tweetal monsters ijzererts, welke door den gezaghebber. van de onderafdeeling Ngada op het eiland Flores aan het Mijnwezen werden toegezonden. De monsters zijn afkomstig van een plaats tusschen de kampongs Popong en Baar, landschap Rioeng, aan den noordkust van Ngada. De monsters werden blijkbaar als losse stukken aan de oppervlakte verzameld. Het eene monster bestaat uit de bekende schilferige varieteit van haematiet; in een aangeslepen stuk onderscheidt men. duidelijk strooken die meer en minder kwartshoudend zijn en uit nagenoeg zuiver erts bestaan. Makroskopisch ziet de kwarts er dicht uit, als chalcedoon met een lichte groenachtig bruine, soms ook eénigszins vleeschroode tint. In de dunne doorsnede blijkt de kwarts, voor mikrosko- pische verhoudingen tamelijk grofkorrelig te zijn en door de ijzerglanslamellen zoowel begrensd als doorgroeid te worden. De groene kleur van de kwarts wordt veroorzaakt door talrijke, kleine onregelmatig gevormde korreltjes van een vuilgroen mineraal, waarschijnlijk wel epidoot, die soms zoo de overhand nemen dat van de kwarts zelf weinig meer te zien is. Voorts bevat de kwarts nog ER naaldjes van ` roodbruine kleur (haematiet ?). ` — 100 — Het tweede monster bestaat uit dicht erts, met op de breuk een donkere, eenigszins staalgrauwe kleur en doet de magneet- naald afwijken; het heeft een min of meer duidelijke, dun gelaagde structuur en bevat, zonder dat het erts daardoor een blazig of sponsachtig karakter krijgt, een aantal kleine holten die in de richting der laagstructuur in de lengte uitgerekt zijn. Op andere plaatsen in dit monster merkt men, in plaats van holten volgens de laagstructuur gerangschikte schijnbaar staafvormige individuen op van een wit mineraal. Onder het. mikroskoop blijken deze staafjes uit een agregaat van kwartskorrels te bestaan die unduleus uitdooven. Voorts ziet men zoowel in deze kwarts als in het erts enkele kleine- individuen van een geelachtig mineraal met hooge brekingsindex, isotroop en soms met eenigszins zeshoekige doorsneden; waar- schijnlijk granaat. In het lichtere gedeelte dat na vergruizing van het erts door verwassching werd afgescheiden werden granaat, veldspaat, straalsteen en waarschijnlijk ook epidoot en augiet opgemerkt. Van de geologische verhoudingen van dit gedeelte van Flores is zoo goed als niets bekend, de overzichtskaart van ABENDANON vertoont hier een witte vlek. Het zou dus *voor- barig zijn als reeds min of meer waarschijnlijk een contact- metamorfen oorsprong van dit erts aan te nemen; men zou toch, uitsluitend aan de hand van deze monsters, evengoed, wanneer men daartoe gepredisponeerd was, aan leden van de familie der kristallijne schiefers kunnen denken (itabieriet en aanverwanten). Waar echter hier sprake is van contactmetamorfe afzettingen, dienden deze ertsen, omdat ze mogelijk hiertoe zoude kunnen behooren, toch vermeld te worden. In de eigenlijke Molukken zijn geen contactmetamorfe ijzerertsafzettingen bekend, echter schijnt men te mogen verwachten ze op Nieuw-Guinea weder te zullen aantreffen. In de rivieren die op het gebergte van Amberbaken ontspringen ~ a ZO + — zijn althans rolsteenen gevonden van ijzererts, kalkspaat, straalsteen, pyriethoudende kwartsiet en zulke met loodglans en zinkblende en ook met granaat. Zooals uit het bovenstaande overzicht moge blijken zijn de contactmetamorfe afzettingen van ijzererts in dezen archipel talrijk en zeer verspreid. Men vindt ze langs de geheele uitgestrektheid van Sumatra, en in het veel minder onderzochte Celebes; waarschijnlijk komen ze voor in de Zuider- en Oosterafdeeling van Borneo en mogelijk ook op Flores, terwijl ze op de eilanden Banka en Billiton ook wel zouden voorkomen wanneer daar slechts kalksteen aanwezig was. Ze zijn niet aan een bepaalde formatie gebonden. Men vindt ze zoowel in het tertiair (eoceen) als in het mesozoicum (jura) en het carboon, om de, in vele opzichten min of meer onzekere, oude schiefer-formatie niet te noemen. Dat deze afzettingen daarom van verschillenden ouderdom zouden zijn mag men hieruit nog niet afleiden. Deze toch wordt niet bepaald door dien van het sediment waarin ze voorkomen maar door dien van den graniet waardoor ze ver- oorzaakt zijn. Ook voor den mijnbouw is dus van veel belang de vraag betreffende den ouderdom der granieten in Nederl.- Indië. Ken nauwkeurige studie van deze contactzones zal — zoo niet geheel, daarvoor zal men ook andere factoren erbij moeten betrekken — veel tot de oplossing dezer vraag kunnen bijdragen. Daarbij komt dan tevens het vraagstuk van de samenstelling der granieten aan de orde en daarmede die van den aard en de graad van de mineralisatie van de contactzones n.l. of deze in verband staan met mogelijke verschillenden ouderdom van de granieten, dan wel slechts regionale verschijnselen zijn. Naast de vele overeenkomstige trekken zijn er toch ook opvallende verschillen in deze betrekkelijk eng begrensde groep van contactzones die door het optreden van overwe- — gende ijzerertsen worden gekenmerkt. De granieten van Banka en Billiton, b.v., hebben, naast ijzer, vnl. tin aangebracht —« HOR (en nagenoeg geen goud), dat elders niet of in veel geringere mate voorkomt, terwijl voor vele —niet alle — van Sumatra juist goud kenmerkend is en tin slechts sporadisch, maar veelal in het geheel niet aanwezig is. Uit een economisch oogpunt zijn de met zekerheid als contactmetamorf bekende afzettingen, zoover het ijzer betreft, tót nog toe van betrekkelijk weinig beteekenis gebleken. Om als grondslag voor een eventueele ijzerindustrie in deze koloniën te dienen komen zij niet in aanmerking. Daarvoor is niet alleen het volume te klein maar vormt bovendien het altijd te verwachten gehalte aan zwavel en koper een ernstige drawback. Onder den invloed van de atmosfeer verdwijnen echter deze elementen en krijgt men erts van hooge kwaliteit, zoodat in de toekomst eenige dezer afzettingen, bij een gevestigde ijzerindustrie en verbeterde verkeersmiddelen, hun, min of meer bescheiden, aandeel zullen kunnen bijdragen. Door de rijke verscheidenheid van waardevolle mineralen die in deze contactzones kunnen voorkomen en die men, zooals uit de bovenstaande schildering blijkt, ook dikwijls te samen aantreft, vormen zij een zeer verleidelijk object voor den prospector, waarvoor hij echter op zijn hoede dient te zijn, wil hij zich ten koste van veel moeite en kosten niet aan ernstige teleurstellingen blootstellen. Men vindt blokken van superieur ijzererts, die door hun dikwijls enorme afmetingen en hun aantal de verwachting hoog spannen, trekt monsters rijk aan koper, men krijgt hooge goudwaarden, vindt zilverrijke loodertsen, zinkblende, tinsteen, alles in een betrekkelijk klein gebied bij elkaar. Bij nader onderzoek bleek tot nog toe echter het ijzererts slechts in eenige tienduizende, hoogstens weinige honderd- duizende tonnen aanwezig te zijn, de andere ertsen wel veelvuldig, maar zoodanig in kleine hoeveelheden verdeeld voor te komen dat ze nog nergens in een eenigszins belang- rijke samenhangende afzetting zijn gevonden. == -103 => De economische beteekenis van deze contactmetamorfe afzettingen zit niet alleen in het primaire erts maar ook in de secundaire afzettingen, v.n.l. stroomgoudafzettingen, dikwijls te herkennen aan de haematietboonen, en misschien ook wel tinertsalluvionen, die er uit ontstaan kunnen. De prospector zal zich echter, omdat de resultaten tot nu toe teleurstellend waren, niet zonder meer van zulke contactzones mogen afwenden. Onze kennis ervan is nog te onvolledig om nu al te mogen generaliseeren. Een deugdelijk onder- zoek blijft noodig daar de mogelijkheid dat een loonend object aanwezig is, blijft bestaan. Het is echter raadzaam om in de beginne de verwachtingen niet te hoog te spannen. | Naschrift. | Na afsluiting van dit artikel werden van Dr. L. RUTTEN, die op deze afzettingen een onderzoek uitvoerde, nog eenige mededeelingen ontvangen omtrent de ijzerertsen in de Lampongsche districten, waaraan het volgende is ontleend: „De streek is zeer slecht ontsloten. Noordelijk van den „Bt. Ranggal ligt een vlakte, die geheel uit kwartsgruis met „groote kwartsblokken bestaat, waarschijnlijk het residuaire „verweeringsproduct eener met kwartsgangen doortrokken „glimmerschist-formatie. „De riviertjes, die van den Bt. Ranggal komen, hebben „absoluut geen ontsluitingen. Slechts in een riviertje in „den N.O. hoek van de concessie Illa is een ontsluiting van „normale glimmerschist te zien. „Volgens Expert vormen de ertsvoorkomens in het oostelijk „deel der concessie Illa (Pt. Kawat, Tg. Senang I en II, „Leboeh dalam en G. Pendjandingan) een doorgaand erts- „lichaam dat hier tusschen de kristallijne schisten zou liggen. „Dit is per se onjuist. Gaat men n.l. de beekjes tusschen de „genoemde ertsvoorkomens na dan kruist men nergens den „dagzoom der gesupponeerde ertsbank en ziet ook nergens — 104 — »glimmerschisten. Wel vindt men in verschillende beekjes „vast gesteente van ertsrijken (magnetiet en pyriet) graniet „en granietporphyr op slechts eenige honderd meters van „sommige der bovengenoemde ertslichamen. Met deze feiten „vervalt de geheele theorie van ELBERT”. „Aan de oevers van het beekje tusschen Te. enal I en „II is een vrij groote ingraving. . ... Aan de insnijding—die „erg vervallen is ziet men op de meeste plaatsen het erts „als losse brokken in een roode aardachtige massa; over „enkele meters is echter zeker een vast ertslichaam aangesne- „den, over welks vorm men echter niet genoegzaam oordeelen „kan. Het erts op deze plaats bootst—in vergroeiing met »kwarts—in vele blokken op treffende wijze koraalstructuur „na, waarbij het erts de holten opvult en de verticale wanden „en horizontale tusschenschotten uit kwarts bestaan. Ook „werden hier brokken erts gevonden, die groote, groene, „idiomorphe granaten en op holten kwarts, chalcedoon en opaal bevatten. „De betrekkelijk kleine, lensvormige voorkomens, de directe „nabijheid van ertsvoerende eruptiefgesteenten en het vinden „van granaathoudend erts maken het zoo goed als zeker, „dat het erts tot de contactmetamorphe voorkomens behoort. „Hiermede zou de koralligene structuur van het erts van „Tg. Senang mooi overeenkomen. Tegen contactmetamorphose „zou schijnbaar de afwezigheid van kalksteenen kunnen „spreken, maar de verweering van het geheele gebied is zoo „grondig, dat er geen kalksteen meer verwacht mag worden. „Mochten de koraalachtige vormingen in het erts inderdaad „blijken koraalresten te zijn en nog eenigszins determineer- „baar blijken, dan zou dit waardevolle gegevens over den „ouderdom der graniet-intrusie kunnen verschaffen.” Remanent Scheepsmagnetisme DOOR S. MARS. Het volgende beschouwe men als een aanvulling op hetgeen ik vroeger mededeelde over remanent scheepsmagnetisme ` (zie deel LXXV — Eerste aflevering). Daar de door het sardmsgnorismo EE polen gelijk- namig zijn met de naar jnde naaldpolen der kompasroos, zullen bij koersverandering deze naaldpolen steeds in tegengestelde richting worden afgestooten. A lant Regel. Rechtsom koersveranderende (met de klokwijzers), zal de kompasroos naar links draaien (tegen de klokwijzers), dus minus (—) afwijking geven en linksom (tegen de klok- wijzers) naar rechts draaien, dus plus (+) afwijking geven. a SEH GREEN de, / Fig. 2 Negatieve afwijking. Positieve afwijking. Voorbeeld. Gaat men van Indië langs de Westkust van Australië naar Melbourne en van Melbourne langs de Oost- en N. kusten van Australië terug, dan heeft men steeds koers veranderd in een richting tegengesteld aan die der klokwijzers (fig. 2) en zal bij koersverandering ook steeds een + deviatie-verandering op den nieuwen kompaskoers gevonden worden. as FOG ess Omgekeerd wordt steeds een — deviatie-verandering gevonden indien b.v. van Indië langs de N., Oost, Zuid- en Westkusten van Australië wordt gevaren (zie | figuur 1). De zeeman heeft nu een gemakkelijk middel om het teeken van de deviatie-verandering door remanent magnetisme te bepalen. De grootte moet uit waarnemingen Borgne worden en hangt van den WEE me Daar de d de polen onder prerigens dezelfde omstandigheden, meer deviatie geven dan de lang- scheepsche, zal de deviatie-verandering op N. en Z. koers na Oost of West gestuurd: te hebben grooter zijn dan op Oost- en Westkoers na Noord of Zuid gestuurd te hebben. De deviatie zal dus op alle koersen een bedrag veranderen van wë OR cos. 2 K, waarin K = kompaskoers, m. a. w. er treden dus coëfficienten van het A- en E type op. Bij rondzwaaiing op dezelfde plaats zouden de sterkere dw.s. geïnduceerde polen op Oost- en Westkoers meer afwijking moeten geven dan de zwakkere La geïnduceerde polen op Noord- en Zuidkoers, zoodat men x° — ij° cos. 2 K of A — E zou moeten krijgen. Dit is echter niet het geval, zoodat een anderen weg moet worden ingeslagen. Hoe vlugger gedraaid wordt des te geringer is de invloed van het remanente magnetisme. Nu beschrijven bij rondzwaaiing de EE polen een grooteren cirkel, dan de dw.s. polen, zoodat op Noord- en Zuidkoers, wanneer dus de kompasnaalden in l.s. richting staan, de afwijking door het remanente magnetisme grooter zal zijn, dan op Oost- en Westkoers, d.i. als de naalden in dw.s. richting staan. Men krijgt dus A d= x° + ij° cos. 2 K als boven. De Gaussinsche traagheidscoéfficienten zijn hierdoor op elementaire wijze verklaard, alsmede hun verband met de remanente koerscoëfficienten. = 10, Daar het hier geinduceerd magnetisme betreft, zoo zal het den deskundigen lezer niet moeilijk vallen in te zien dat: Se Be ed WaW i Sen a a= ( SCH + Pa 008. 2 z) A z= a+e a—e (- EE KEE waaruit de Admiralty formules op de op blz. 25 van mijn boekje „Der Schiffskompass” gegeven manier ontwikkeld kunnen worden. cos. 2 2! ) A z, BATAVIA, Juli 1917. UITKOMSTEN DER Aardmagnetische Waarnemingen BATAVIA en BUITENZORG d VERRICHT } S il en ES WE $ 5 gedurende het jaar 1914. Gemiddelde Oostelijke Declinatie 0° 46/16. H S Zuidelijke Inclinatie 31° 28/84, : ; S Horizontale Intensiteit 0.366855. ze S N/Z. Component 0.366822. e S O/W. S 0.004925. é Verticale pe 0.224639. $ 5 Totale Kracht 0.430169. $ Gemiddelde dagelijksche schommeling: i in de Declinatie 263. + » » Imclinatie 2.'62. + » » Horizontale Intensiteit 0.000369. 4 „ N/Z. Component 0.000375. O/W. 0.000279. Verticale „ 0.000193. | Seculaire Verandering: $ i = (+ == toenemend; — = afnemend). 1 1907—08. aT 1909—10. 1910—11. 1911—12. 1912—13. 191314. | _ Oost. Declinatie —1./47 123 —0.'80 —1./04. -—0./388 —0,.86 —0.'28— L _ Zuid. Inclinatie +7.'23 SCH 31 42/11 +4./24 42.96 +5./00 EW P ; - Horiz. Intensiteit —0.000170 —0.000111 +0.000054 +0.000039 +0.000191 +0.000071 —0. 00004 d A Niah e +0,000948 +0.000924 +0.000438 +0:000643 +0,000548 +0.000775 00000 _ Totale Kracht +0.000342 +0.000382 +0.000275 +0.000366 +0.000448 +0.000464 +0. 00038 i VULKANISCHE VERSCHIJNSELEN EN AARDBEVINGEN IN DEN Oost-Indischen Archipel waargenomen gedurende het jaar 1916 VERZAMELD DOOR HET Koninklijk Magnetisch en Meteorologisch Observatorium te Batavia. VULKANISCHE VERSCHIJNSELEN. Merapi (Sumatra). Volgens bericht van den Resident van Sumatra's Westkust vertoonde de Merapi in December 1915 eenige werking en had er in Juni 1916 een kleine uitbar- sting plaats. Volgens den controleur van Fort van der Capellen liet de vulkaan op 5 Mei van 2#30m—2!44Mm n.m. en op 7 Mei te 1"14™ n.m. zich hooren. i Bromo. In de eerste helft van het jaar wierp de Bromo nog veel asch en steenen uit, daarna hield de werking allengs op. Raoen (Besoeki). Volgens bericht van den administrateur - van Anim Sand gaf in de laatste helft van October de vulkaan bij tusschenpoozen witte dampen van zich. Aardbevingen. Maos-beving 9 September. Uit berichten van den Resident van Banjoemas werd ontleend: Ben gisteren en vandaag te Kesoegihan geweest, nagenoeg het geheele onderdistrict Slarang heeft in meerdere of mindere mate door aardbeving geleden, onderdistrictshoofdplaats Kesoegihan echter het zwaarst geteisterd, aldaar ongeveer drie honderd inlandsche .— 110 — woningen ingestort en vele andere beschadigd, ook passer- loodsen bekwamen schade doch geen enkel is ingestort. Van de inl. school der 2° klasse aldaar zijn de neuten onder de stijlen gebarsten, terwijl de overloop op instorten staat; ’t gebouw is overigens nog bruikbaar. Bovendien is de bodem te Kesoegihan en aangrenzende desa’s Karangdjengkol en Kalisaboek op talrijke plaatsen en zelfs in sommige woningen gebarsten en kwam uit de over het algemeen breede scheuren water te voorschijn zwaar vermengd met fijn zand. Ook in laaggelegen putten te Kesoegihan werd veel zand aangetroffen, terwijl het niveau aanzienlijk steeg in de put op het erf ass. wedono, zelfs met drie meter, thans overal weer gedaald tot normale hoogte. Het barsten van den bodem en het opwellen van water uit de spleten is voornamelijk de oorzaak geweest van de paniek onder de bevolking en haar vlucht naar Maos. De door de aardbeving te Maos veroorzaakte verwoesting is U bekend, aldaar zijn een veertigtal inlandsche woningen ingestort, in andere desa’s van dat onderdistrict zijn geen of slechts weinig huizen ingestort of beschadigd, evenzoo in de andere onder- districten van Adiredja. In de overige districten geen of niet noemenswaardige schade, tot dusver nergens persoonlijke ongelukken geconstateerd. Gisteren in den loop van den dag te Tjilatjap, Kesoegihan en Maos twee lichte schokken en van morgen vier uur een lichte schok gevoeld. Blijkens een uit Tjilatjap van den Assistent-Resident ont- vangen telegram waren aldaar de eerste schokken het hevigst. De beschadigingen te Tjilatjap zijn gering; de gevangenis te Tjilatjap en te Permisan Noesakambangan alsmede de Directeurswoning van laatstgenoemde ech vertoonen „barsten en scheuren. Op Zondag werd het treinenverkeer E Maos en Tjilatjap gestaakt, wegens beschadiging van den spoorbrug Serajoe (Westelijk van Maos) en van de spoorbaan bij de halte Kesoegihan. Ook in het aangrenzende district Djamboe van de afdee- ling Poerwokerto werden hevige verschijnselen waargenomen. eee! De woning van den wedono en vele andere huizen werden beschadigd en de warme bron Kali Batjin (de kali Tandjong district Djamboe) schijnt meerdere borrelingen vertoond te hebben dan gewoonlijk. De belangrijkste beschadigingen werden op Zopdagmiddag door mij geconstateerd te Maos en later te Kesoegihan. Vooral de onderdistricten Maos en Selarang hebben zwaar geleden. De aardschokken hebben in die beide onderdistricten de zwaarste uitwerking gehad. Dit laatste zal vermoedelijk wel een gevolg zijn van de gesteldheid van den bodem, die -. van zeer moerassigen en alluvialen aard is. ~ In die onderdistricten werden vele woningen geheel beschadigd en onbewoonbaar of vielen geheel in elkaar. e Maos werd het station en de gebouwen en woningen voor het personeel geheel beschadigd. Buitendien vertoont in het onderdistrict Selarang de bodem- tal van scheuren, liepen vele putten leeg, nadat zij gedu- rende eenigen tijd ogu buitengewoon hoogen waterstand hebben gehad. De Directeur van Gouvernementsbedrijven zond den geoloog Dr. G. L. L. Kemmeruine naar dit gewest om een plaatselijk onderzoek in te stellen. Deze deskundige kwam te Banjoemas op 13 dezer aan en te zamen met Dr. kaart, den Assistent-Resident van Tjilatjap en de Inlandsche ambtenaren kon ik mij gisteren (Donderdag) andermaal naar de geteisterde streken begeven. - Niet onvermeld mag blijven dat onder de bevolking der onderdistricten Maos en vooral Selarang (Kesoegihan) een paniek is ontstaan, welke vooral werd veroorzaakt door het onbegrepen Maer eg van de bodemscheuren en modder verschuivingen. Ik kon een deel der Seilen reeds op Zondag j.l. aan een tijdelijk onderdak helpen; velen zijn verder gevlucht naar kennissen en familieleden op andere plaatsen. In de laatste dagen wordt eene neiging tot terugkeer geconstateerd. we RD Aan Gouvernements-gebouwen werd weinig schade berok- kend. Behalve de scheuren in muren van de gevangenissen te Tjilatjap en Banjoemas, welke geen verontrustend karakter hebben, werd nog gemeld, dat de Inlandsche 2% klasse school te Kesoegihan schade leed. Ook scheurden de pilaren in de voorgalerij van mijne woning. Naar de meening van de betrokken Waterstaats-ambtenaren bestaat echter geen noodzaak tot vernieuwing. De woning van den dokter djawa te Maos viel in, de apotheek is afgebrand. Geneesmiddelen zullen voorloopig van Tjilatjap naar Maos worden gezonden, de dokter djawa kan elders worden onderdak gebracht. In het onderdistrict Selarang zijn ongeveer 400 Inlandsche woningen ingestort, waarvan plus minus 100 aan meer gegoede personen toebehooren, terwijl voor 300 huizen steun van „andere zijde bepaald noodig wordt geacht. Een bedrag van f 6000.— zal daarvoor voldoende zijn. Hierbij komt dat ongeveer 500 andere huizen in dat onder- district min of meer beschadigd werden; de herstellingen daaraan worden op f 2250.— geschat. In het onderdistrict Maos vielen 70 inlandsche woningen om; 50 daarvan behooren aan mingegoeden en zullen een bedrag van ongeveer f 1000.— voor weder oprichting ver- eischen. Aan 150 van de 200 minder beschadigde huizen zal buitendien een Liege. van ie 750.— moeten worden besteed. In totaal wordt dus gerekend dat een bedrag van plus minus f- 10000 — noodig zal wezen. Hierbij moge worden opgemerkt, dat in overleg met den geoloog Dr. KemMERLING de bevolking is en zal worden aangeraden vooral geen steenen huizen te zetten op den drassigen en onbetrouwbaren bodem. Ook zware pannen daken zijn niet gewenscht. De opbouw zal dus met licht houtwerk, bamboe, kadjang en alang-alang moeten geschieden. Bij de bovenaangegeven schattingen is hiermee rekening gehouden. — H — Uit bericht Chef van Weg en Werken der S. S.: De beschadigingen door de aardbeving hebben zich uitge- strekt van af Gandroengmangoen ten Westen van Maos tot Sikampoeh ten Oosten daarvan gelegen; bovendien zijn te Kebasen en te Randegan beide aan de nieuwe lijn tusschen Poerwokerto en Kroja gelegen, de haltegebouwen beschadigd, het eerste zelfs zeer ernstig. Te Maos zijn de gevolgen echter het hevigst geweest. Bij bezichtiging van een en ander is opgevallen, dat de dienstwoningen waarvan de nok van het dak Oost-West liep zwaar zijn beschadigd (15 moesten op nieuw opgebouwd worden), terwijl de overige woningen waarvan de nok Noord- Zuid was gericht veel minder hebben geleden. De dienstgebouwen zooals het stationsgebouw, de goederen- en de lokomotievenloods, waarvan de nok eveneens Oost-West loopt zijn minder beschadigd. De reden hiervan is m. i. dat dergelijke gebouwen, die dicht bij de spoorbaan staan gewoonlijk dikkere muren hebben dan de dienstwoningen. Ook is het stationsgebouw waar vele dwarsmuren in voor- komen minder beschadigd dan de goederen- en de lokomo- tievenloods, waar deze muren, (die dus Noord-Zuid staan) niet voorkomen. De muren van de lokomotievenloods, die Oost-West loopen zijn bijna over de geheele lengte gescheurd op de hoogte van den onderdorpel van de raamkozijnen, dus op de plek waar de minste weerstand was. Bij een schok zuid-noord zou dit te verklaren zijn, door het eenigszins buigen der muren in die richting en daardoor scheuren op de zwakste plek. Verder is een houten scherm aan het Westeinde van de perronkap, staande Noord-Zuid, in de richting Noord eenige centimeters verschoven; dit wijst m. i. ook op een schok Noord-Zuid of etigókoord. De beschadiging van het waterreservoir aan de overzijde van de Serajoerivier is zeer eigenaardig. — 114 — De vernielde muur is een sluitmuur en geen draagmuur. Bij de groote brug zijn van eene overspanning twee diagonalen van het onderwindverband geknapt; de twee hoofdliggers moeten zich dus ten opzichte van elkaar bewogen hebben. | De pijlers moeten eveneens sterke bewegingen gemaakt hebben, daar rondom de pijlers tusschen dezen en den grond eene eenige centimeters breede opening was ontstaan. Verder is de baan vooral tusschen Maos en Djeroeklegi op eenige punten verschoven, zoodat de sporen wederom gericht en gelicht moesten worden, terwijl door de ontstane scheuren later na de ingevallen regens eenige afschuivingen hebben plaats gehad. P arareses — 115 — Volgens ontvangen berichten werden in 1916 geen verschijnselen van verhoogde vulkanische werking waargenomen in de volgende districten. | AFDEELING, ONDERAFDEELING| GOUVERNEMENT | OF OF | EILAND. PLAATS. RESIDENTIE. | Goenoengkidoel. Djokjakarta. Java. Sragen. Soerakarta. y Toeren. Pasoeroean. b Padangsche Bovenlanden. Sumatra. Moeara Laboeh. Soeliki. _Loeboek Sikaping. Sawahloento. ` Solok. Soengei Dareh. Poeloe Tello. Sarolangoen. Martapoera. Anambas eilanden. Oeloe Soengei. Long Iram. Koeala Kapoeas. Den Pasar. -Lewo Tobi Laki en Perampoean. Adonara. Lomblen. | | Padangsche Benedenlanden. Djambi. Palembang. Riouw- en Onderhoorigh. Zuider- en Ooster Afd. ” ” Bali en Lombok. Timor en Onderhoorigh. Poeloe Tello. Sumatra. ” Anabas eilanden. Borneo. ” Bali. Flores. ' Adonara. Lomblen. sene Volgens ontvangen berichten werden in 1916 geen aardbevingen waargenomen in de volgende districten. AFDEELING, ONDERAFDEELING| ‘GOUVERNEMENT OF OF ErAND. ` PLAATS. RESIDENTIE. Tjepagan. Pekalongan Java. Pitoeroeh. Kedoe. Moeara Laboeh. Padangsche Bovenlanden. Sumatra. Loeboeh Sikaping. Sawahloento. Solok. Soengei Dareh. Poeloe Tello. _ Martapoera. Anambas eilanden. Muntok. Soengeiliat. Zuid-Banka. Noord-Banka. Pangkalpinang. Bandjermasin. Koetei. Koeala Koeroen. Oeloe Soengei. Tanah Boemboe. Rantau. Sampit. Long Iram. Boven Mahakam. Palembang. Riouw- en Onderhoorigh. Banka en Onderhoorigh. Koeala Kapoeas. Apo Kajan. 33 Padangsche Benedenlanden. 7? Poeloe Tello. Sumatra. Anabas eilanden. Banka. AARDBEVINGSBERICHTEN. De data der seismografische opteekening zijn ontleend aan de registraties van den Wrecnert seismograaf van 1000 K.G., waarvan de resultaten maandelijks door het Kon. Magn. en Meteor. Observatorium worden gepubliceerd. — 118 — A B | Residentie of | Herlei- | Seismo- ang ‘ | Lengte i : Uut ding | graaf Berichtgever. | Waarnemings- — oost Gouvernement | = ay tot Ba- te- Y l S | Locale tavia- | Batavia. : plaats. Breedte. van 5 e e | S g tijd tijd. Aanvang SE | Grw. en Eiland. = Së ac? Stee) Batavia. Januari 1916. K e E. Hoffmann.|Goenoeng Walet| 6.9 Z| 106.8 Preanger, Java, | I|18u3om**(— 12)|lSu 1gm2Ss Resident. Aimere. 8.8 Z| 120.9 [Timor en On-| 2} 84 20m | — 57 | derh., Flores. d, H. Kodian Tjipetir. 6.9 Z| 106.7 | Preanger, Java, | 7/20u36m**|(— 12)|20u 24m 2]s bach. i "H Veen Sr. Tjikorai. 7.4 Z| 107.9 Es Vätsäpmëë ` 7 SE, ei ten |Sekar Gadoeng.| 8.2 Z| 112.3 | Kediri, Java. 7209459", G. d Haisan: Goenoeng Walet| 6.9 Z| 106.8 | Preanger, Java.| 7|/20u30m** ds Š ‚Resident. Banjoemas. 1.5 Z | 109,3 | Banjoemas, D » D ava. C Ae - Resident, Bandjarne- | 7.4 Z| 109.7 5 7) 20%40m** 5 2 gara. S wd Patih. Wonosobo. S 109.9 | Kedoe, Java, 1/2003 0m** i, 5 H v. Tongeren.| Magelang. TS- At TOS re 7/20" ym et = _ Ass.-Resident. | Keboemen. 84:0 5 -109,7 S 720*30m** = e Ass -Wedana | Tegalredjo. 1.4 Z| 110.3 2 q/2u"°31=** ` op Karangtengah. Ass.-Resident. |Poerworedjo. 7.7 KI 110.0 e 1/20u3imtk vm de W onosari, 8.0 Z| 110.6 | Djokjakarta, 7/20u Zom ie re Java. is Afdeeling Patji-! + 8.0 Z| +111.0! Madioen, Java. | 7 vw e en tan, 8.3 ZILI o 7/20u 35m 5 sn 16%) WLI Se a 19u 50m | S 7.9 Z| 111.6 Ek Ti 20u 30™ y ag 8.2 Z{ 111.0 7| 20u 20m Sé an DI ” 7 ” ” Lë ” 110, 9 ” 7 ” 39 VW Afdeeling Pono- 48.04 |+ 111.0 Ge 7/208 25m** a » rogo. Tegalombo, 8.1 Z| 111.8 a 1/20U30m**. D Ardjosari. 8.2 Zi 111.2 ZS UE sn dë Bandar. 8.0 Z EES nu 4 an »”» i ” ** Midden-Java Tijd, Ì e Cc D E ue Bijkomende verschijnselen Duur. Ge Intensiteit | Richting. en ` en aard der beweging. ki B seconden. opmerkingen. len ans | ic: MD derland kart akal. = seconden. Ben dee en Vrij sterk. Oe OW RE ene iedeen. | E ee es ie Zeer zwaar. Slingeren van alle meubels en lampen. e | Een paar N—Z ‘Zwak seconden e ) ; NO—ZW Zwak, 4 schokken. | + 20 Ww—OP Horizontaal, vrij hevig. 30 OM EE EE ‘ : KC i y : Sa e E Oman rie gt ai 5 = Zwak, 5 schokken. } à Eenige ge Hevig. seconden 3 6 Matig. : + 10 Middelmatig. 3 l5 N—W ` !Sterk S 180 N—Z Zwak 20 Z-—N Gewoon. 5 O Niet sterk. » are Vrij sterk. 4 NO—ZW » 4 schokken. 1 Z—W Zwak. 90 Z—O e DU ZN . D D EE et e e E e SE Zoe ` 1 Be — 120 — d A | B pro Residentie of | | | Herlei- Beleeg _Berichtgever. | Waarnemings- oost Gouvernement | £ uar | tot Ba “te : plaats Breedte.) jan E Locale | tavia- | Batavia. | i E tijd tijd. Aanvang — Grw en Eiland. |A J | .T. 2 | | Minuten. | Batavia. | ie Januari 1916 (vervolg). E. Ass.-Wedana. | Sooko. 7.9 Zi 111.6 | Madioen, Java, | 7/200 30m**| (— 12)/20u24m2ls 1 Sp Toelakan S3 2- -IIT Se 7}20uZ0m** ` - ” l se Kebonagoeng. 2 KEES Ge 71200 43 m** ne e | S Seedimoro. a LLLA a 7|20u3Wm** Sé y S Lorok. +804 [4111 - 7|20u 3 gm s an | Controleur. Toeren. 8.2 Z 12.7 | Pasoerocan, 7/204 30m** Pe H | En ava _ Resident. Aer Priokan. |+4.3 Z |+102.5 | Benkoelen, yg} Zu Om | 417? — ; matra. e Benkoelen, 3.8 Z| 102.3 10 = — 5 Tallo 4.2 Z| 102.7 ý 12| 13a Om | +16? | e 23u 3m Ss Geser. 3.9 Z| 180.7 on, 13|154 Om | — 96 | 138431m 525 | eiland Geser 172 Om 154 34m 4S (Z.O. van Ce- ` KE: ram). | Resident van Fak-Fak 3.0 Z| 132.3 | Res. Ternate. | 13) 15u0m | —102 ` ~ Amboina. en ' i Kaimana y Z | 133.8 | Res. Ambon, |13/ 17% 0m | —108 en Nieuw-Guinea, E SE ibo J Resident, Bosnek. LI Z| 136.0 ernate, 13/164 Om | —116 e ; Schouten eil. Biak (Wiak). i Kaimana. 3.6 Z| 133.8 Amboina, | 13) 15%20™ | —108 | 13u 31m 52 Assistent Nieuw-Guinea. 20u 23m 18u 4m3 ano 22u 52m e Resident. Manokwari. L Z| 134,8 Ternate, 13} 15% 0m | —110 | 13431528 = Nieuw-Guinea.| | 17" 10m 154 34m 4° (ës 40m gu 4m 31 Ge Roon 4.7 Z| 184.5 Ternate, |13| 15u 30m | —111 | 13431™ ec eiland: Roo a ‘ (Geelvinkbaai). e d 2 Seroti. 19 Z| 185.9 Ternate, | 13/15" Om | —116 | 134 31M52 ` Nieuw- Guinea. tot 15u34m 45 17" Om ** Midden-Java Tijd. me TAL e j 7 C D E gi i Bijkomende verschijnselen Duw. FE Intensiteit \ | Richting. en ei ? en aard der beweging. ; | | opmerkingen. Seconden, | | 2 Z—O Zwak. | 2 schokken. Cha nde ale , wl Awak W Sterk N—W Zw a N—Z Vrij sterk. O—W Vrij ies 2 LAG S E EEN Hevige schokken OSW SE E EN i ; Kort, horizontaal. e v Lang, iede. z S Kort, horizontaal. 3 Lang, horizontaal. De ines Sterk. i | oe w—O 6 matige, 2 sterken. ; a N—Z St zi SE dE Mat Si NW—ZO0O Licht. Horizontaal. “ | Krachtig / WENO annie eden — 122 — 4 T gg, ; ee SC KS Residentie of | Herlei- Seismo- | _Berichtgever. | Waarnemings- oest | -Goaverioniddlt = ei Ba. | "e EN plaat Breedte. = Locale tavia- atavia van e = tid. ijd. | Aanvang 3 Grw en Eiland. | Â R | ae Minuten Batavia. — Januari 1915 (vervolg). eg E D. B. Starren- | Ronn, 4.7 Z| 184.5 | Ternate, Rodn.| 13| 154 15m | —111 (13u 31m 52s burg: 174 15m sau? 4 19u 30 18" A 318 © _ Resident. 5 S x $ 13} 15, 30" » jau 3o02 14/17. 30,, 15u34 4 4 Kepahiang. 3.1 Z| 102.6 | Benkoelen, LBD Of bot KA umatra. e Bosnik. 1.1 Z| 136.0 | Ternate, Schou-| 14) bn Um -— S enei DS om E Tjiak (Wiak) _ Bestuurs- Kaimana. 8.6 Z |-1388 mboina, |l4! 6330m | —108 >>. » Assistent. Nieuw-Guinea Resident oön. 4.7 Z| 134.5 | Ternate, eiland | 14| 6u 30m | —111 Roön. ` 16, om KE E DI DI an DI an 15 10" 30 33 DEO Een Z 18% Om a 18" 30m Bestuurs- Kaimana. 3.6 Z| 138.8 Amboina, | 15} 2% Om | —108 a i Nieuw-Guinea. 