Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
27 ook door de autoriteiten, die op het voorstel, het aan te koo- pen, geadviseerd hebben, alleszins billijk geoordeeld werd. Het bevatte niet alleen eenige kamers in het hoofdgebouw en eenige andere in de bijgebouwen, kamers, die zoowel tot woning, als voor verschillende doeleinden gebruikt zouden kunnen worden, maar ook een zeer uitgebreid ledig erf achter het huis zelf, ruimte genoeg aanbiedende om de noodige gebouwen voor de waarneniingen te plaatsen, waarvoor nog f 25000 werd noodig geacht. Hoewel dit voorstel ondersteund werd door den Hoofdingenieur der Geographische Dienst, den Kommandant der Zeemacht, den Directeur der Burgerlijke Openbare Werken, (die alleen te adviseeren had betreffende den gevraagden prijs), en den Directeur van Financiën, werd het op advies van den Raad van Indië verworpen om den hoogen prijs, en tevens de wenschelijkheid beweerd, ook op grond van de ondergeschikte verhouding van den Geogra- phischen Ingenieur Dr. Векеѕмл tot het Marine-Departement, dat hij voor zijne waarnemingen een gedeelte van de gehouwen en het erf zou inrichten, die onlangs ten behoeve van het Marine- Departement op Goenong-Saharie waren aangebracht. Beresma toog opnieuw aan het werk om de ondoelma- tigheid van dit plan te bewijzen, toonde aan, dat er in die gebouwen en op dat erf geene plaats was; bewees uit den prijs, dien het houwen van sommige gouvernementswoningen gekost hadden, dat de prijs, voor het huis op Salemba gevraagd, niet te duur was, noemde op, welke vertrekken voor het obser- vatorium noodig waren, wees op de sommen, die de Engelsche magnetische en meteorologische observatoria jaarlijks kosten en beriep zich op de belangstelling, die zijne zending bij de welenschappelijke wereld in Europa had opgewekt. De Raad van Indië, opnieuw adviseerende, gaf zich ge- wonnen, en ondersteunde het voorstel, doch één lid, de Heer “VAN DE GRAAFF, gaf een afwijkend advies wegens het voorko- mende in de ministerieele dépéche van 25 Augustus 1858 : »mits daarvoor geene nieuwe belangrijke uitgaven worden vereischt”. 28 De Gouverneur-Generaal, Baron SroET van DE Bree, ver- eenigde zich in een besluit van 8 September 1862 met dit laatste advies, en gaf daarvan kennis, zoowel aan de voor- stellers, als aan den Minister van Koloniën. De Directeur van Openbare Werken werd aangeschreven »om, na overleg met Dr. Beresa en, voor zooveel de. plaats van de oprichting betreft, met den Resident van Batavia, door tusschenkomst van den Hoofdingenieur van de Geographische Dienst en van | het Marine-Departement ten spoedigste de noodige voorstellen 4 in te dienen tot het bouwen van een observatorium voor magnetische en meteorologische waarnemingen met bijhehoo- ren tot berging van instrumenten, enz., en daarbij te letten op de wenschelijkheid van eene woning voor een ingenieur, belast met de waarnemingen in of in de onmiddellijke nabij- heid van het op te richten observatorium.” Zoo was dus een vol jaar verloren. Ieder zaakkundige moest het laatste besluit bejammeren, want kostte het huis op Salemba f 50000, het was te voorzien, dat zoodra de Regeering eeu terrein wilde aankoopen , groot genoeg om er een observatorium — | met de noodige ijzervrije magnetische gebouwen en eene direeteurswoning op te plaatsen, er niet veel minder voor zou - moeten betaald worden dan nu voor het erf met woonhuis op - Salemba gevraagd was. Op eene door den Resident van Batavia geplaatsle adverlentie kwam slechts één aanbod in, dat dan ook geheel onaannemelijk verklaard werd, en zoo kwam het denkbeeld op, het definitieve magnetische en meteorologische Observatorium te Buitenzorg te stichten, waar wellicht eene goedkoope gelegenheid zou | zijn om aan grond te komen, en voorloopig te Batavia een - huis te huren tot tijdelijke opstelling der meteorologische en magnetische instrumenten. 2 Dit huis nu, staande op Parapatan, EE 50 ’smaands — huur betaald werd, benevens f 50 voor schoonhouden en ` bewaken vau het erf, is eenige jaren later aangekocht; daar heeft Bercsma, tegen terugbetaling aan de Regeering van — SE my 29 f 60 voor huishuur, 14 of 15 jaar gewoond, en op het erf werden de verplaatsbare houten gebouwen opgericht. De Raad van Indië vroeg of het Gebouw van het Mijn- wijzen niet tot magnetisch en meteorologisch observatorium zou kunnen ingericht worden, maar het denkbeeld om het Observatorium te Buitenzorg te hebben scheen den Land- voogd niet aan te lachen. Een brief van den 1°" Gouver- nements-Secretaris, bevatte de verschillende bezwaren die hier- tegen gekoesterd werden: „Het „klimaat was te abnormaal om een magnetisch en meteorologisch observatorium te vestigen. Al werden nog zoovele gevolgen uit de waarnemingen te Buitenzorg becij- ferd, toch zou men geen denkbeeld van den klimaatstoestand van Indië, zelfs niet bij vergelijking met andere plaatsen kunnen geven. De veelvuldige aardbevingen, al zijn er onder, die voor den mensch niet merkbaar zijn, zullen op de zeer gevoelige instrumenten een gevoeligen invloed uitoefenen. De lucht te Buitenzorg verkeerde zelden in dien toestand, dat een heldere sterrenhemel zichtbaar is. De gezichteinder is er niet vrij en wordt door bergen, heuvelen en boomen begrensd.” Bergsma was de man niet om zich door dergelijke beden- kingen te laten afschrikken. Hij weerlegde ze alle in eene uitgebreide nota: de datum dezer nota was 12 Januari 1864, zoodat het geheele jaar 1865 wederom was voorbijgegaan zonder dat de zaak der stichting van het definitieve observa- torium een stap verder was gekomen. ` Ik moet nog even terug, om te vermelden dat in 1862, | toen de voorstellen, betreffende den aankoop van het huis op Salemba, voor de eerste maal verworpen waren, en daarvan kennis gegeven werd aan den Minister van Kolonién, deze wederom het advies vroeg aan den Hoofddirecteur van het Meteorologisch Instituut, die daarop uitlegde, waaraan het toe te schrijven was, dat er nu door Beresa veel meer loka- liteit gevraagd werd dan oorspronkelijk het plan geweest was. In het hegin was er nog geene sprake geweest van door 50 photographie zelfregistreerende instrumenten; evenmin was ge- dacht aan een archief, doordien eerst het plan geweest was, de waarnemingen als aanhangsel van het Jaarboek van het Meteorologisch Instituut te doen uitgeven, een plan, dat later is opgegeven, zonder twijfel omdat het doelmatiger werd. gevonden dat, evenals in verschillende Engelsche bezittingen gebeurde, Beresma zeif voor die uitgave zorgde, waartoe tec Batavia aan de Landsdrukkerij eene uitstekende gelegenheid was. Behoudens enkele opmerkingen, ried genoemde Hoofd- directeur aan, de voorstellen van Beresma gaaf aan te nemen, en wees vooral op de belangstelling, die buiten "e lands de door Breresma uit te voeren werkzaamheden hadden opgewekt. Vatten wij ons verhaal weder op. Daar Beresma het G bouw van het Mijnwezen niet voor geschikt kon verklar om voor magnetisch en meteorologisch Observatorium te dienen werd in Juli 1864 besloten dat het gesticht zou worden 0 een stuk grond in de kampong Panaragan, behoorende tot het gouvernementsdomein Bloeboer. Eene voorloopige bespreking van de inrichting der gebouwen had plaats tusschen BERGSMA en den Ingenieur voor Burgerlijke Openbare Werken t Buitenzorg, die de schetsteekeningen van Beresma nader zou uitwerken en een bestek en begrooting zou ontwerpen; maa noch deze, noch twee opvolgers* brachten de zaak een s verder. Het schijnt dat geen der beide Gouverneur-Generaals die in de jaren 1864 —68 aan het bestuur waren, er aan dacht heeft, uit belangstelling in de oprichting eener wete schappelijke inrichting, hetzij den Ingenieur van Buitenzorg hetzij den Directeur der Burgerlijke Openbare Werken, den bepaalden wensch te kennen te geven, dat met het indiene der projecten spoed gemaakt werd, want dan had een derge uitstel van eene ontvangene opdracht waarschijnlijk niet a d gehad. In October 1868 trad een nieuwe Directeur van Openba Werken, de Heer Brwerinck, op, die, na overleg met BERGSMA voorstelde het geheele plan eener stichting te Buitenzorg laten varen, en het observatorium definitief te vestigen op het terrein van het tijdelijk observatorium op Parapatan. Daar nu sedert 1 Januari 1866 op dit erf de waarnemingen gedaan waren, oordeelde Brrasma het werkelijk voordeeliger, het definitieve observatorium er nu ook te stichten, ten einde de waarnemingsreeksen niet af te breken. De wederwaardigheden, waartegen gekampt moest worden, waren nog niet ten einde. Reeds toen er nog sprake van was, het observatorium te Buitenzorg te stichten , had Beresa op nieuw opgegeven, welke lokalen noodig waren, en de begrooting voor het bouwen dezer lokalen bedroeg niet minder dan f 46000, terwijl voor den aankoop van het huis en erf, dat reeds in huur was genomen, f 45000 gevorderd werd. De Raad van Indië, die zooals gebleken is, vroeger — op één lid na — hare ondersteuning aan de voorstellen betreffende het observatorium had geschonken, werd thans door deze cijfers afgeschrikt en op zijn advies onderwierp de Gouverneur-Generaal , Mr. P. Miser, de nieuwe voorstellen aan de beslissing van het Opperbestuur ; maar wees op een nader bijgevoegden brief van BerasMaA, waarin deze verscheidene aanmerkingen, die op zijne voorstellen gemaakt waren, weerlegde, en »gaf ais zijn bijzonder gevoelen de wenschelijkheid te kennen, om den werkkring van Dr. Breresma in het belang der door hem behartigde wetenschap te behouden, en mitsdien hem de daartoe dienstige middelen niet te onthouden”. Het blijkt hieruit dat de Heer Mier, die in den beginne wellicht niet zeer ingenomen was met het kostbare plan, voor overtuiging vatbaar was; de persoonlijke aanraking met Beresma kon ook niet nalaten in hem den man te zien, wien het niet te doen was om praalvertooning, maar die een goed uitgewerkt plan voorlegde, zonder te schromen, ridderlijk voor de hooge kosten uit te komen. Ongelukkig trof het, dat de thans met het Departement van Ko- loniën belaste Minister E. pe Waar weder meer door de geldelijke opofferingen dan door de wetenschappelijke waarde der inrichting m9) Da werd getroffen. Eene missive, die alles behalve van tevredenheid Li AEN adi ese Ee Ak УС over de voorstellen en werkzaamheden van Beresma getuigde, ging den 27**" October 1870 naar Batavia af. >» Тоеп het Opperbestuur — bewilligde tot het toetreden tot de aansluiting aan de waar- 1 nemingen, door vox Номвогрт bedoeld, was dit onder voor- - behoud, dat daardoor geene nieuwe belangrijke uitgaven zouden 1 worden veroorzaakt. l »In het algemeen gaven de gewisselde stukken geen gun- - stigen indruk omtrent de handelingen van Dr. Beresma. Hij | koopt in Engeland zulk een voorraad instrumenten, dat vele — nu na 10 jaren nog niet eens gebruikt zijn. Het eigenlijke 3 doel der zending — het onderzoek der magnetische verschijnselen _ op Java — is door hem ter zijde gesteld, hij veroordeelde het — werk van anderen”, enz. enz. : Bij slotsom werd de Gouverneur-Generaal uitgenoodigd »niet aan de klimmende eischen van Dr. Вевсѕма toe te gevel; ` niet meer toe te staan, dan voor het oogenblik bepaald noodig — was, en de zaak zoover mogelijk tot de aanvankelijk voor genomene bescheidene proportién lerug te brengen." : Opnieuw moest Beresma zich dus de onaangename, maar toch in dit geval gemakkelijke taak getroosten, dergelijke be- schuldigingen te wederleggen. Hij merkte in de eerste plaats op, dat hij nooit bekend geweest was met het voorbehoud, ап geene nieuwe belangrijke uitgaven; en gaf eene vergelijking met de kosten van een onlangs opgericht magnetisch en meteo- rologisch Observatorium te Weenen. »De bestelde instrumenten zijn alleen daarom nog niet alle gebruikt” — dit sloeg op de photographische zelfregistreerende instrumenten » — omdat et | EE) nog geen lokaal voor was. Merkwaardig was zijne verdediging omtrent de Kë eischen”: »Dat de begrooting der op te richten gebouwen hooger was dan vroeger, is niet eene fout van de latere , maar van de vroegere begrooting. Nadere bekendheid met de eischen: die door het klimaat werden geboden , had hem genoodzaakt wij- zigingen aan te brengen , die meerdere uitgaven na zich sleepten” * 55 Hij moest ontkennen dat hij de magnetische waarnemingen verwaarloosd had. »Zijne Excellentie de Minister van Koloniën is van oordeel, dat ik het eigenlijke doel van mijne zending, het onderzoek der magnetische verschijnselen op Java, tot dusver geheel ter zijde gesteld heb. slk zal in de eerste plaats nagaan, in hoeverre het onder- zoek van de magnetische verschijnselen op Java vroeger het eigenlijke doel van mijne zending kan genoemd worden. »Mij was tot nu toe niets bekend, hetwelk mij het regt zou gegeven hebben, mijn werk zoodanig in te rigten, alsof dat onderzoek het eigenlije doel van mijne zending was. Vóór mijne benoeming is er steeds sprake geweest van het doen van magnetische en meteorologische waarnemingen, zon- der dat aan het eene gedeelte van deze waarnemingen de voorrang boven het andere gegeven werd. Tijdens mijne benoeming is mij ook niets in dien geest medegedeeld. Uit de door generaal Sapine uitgegevene werken blijkt dat op de Engelsche observatoria even veel werk is gemaakt van meteorologische waarnemingen als van magnetische. In het deel waarin de waarnemingen, gedaan te Toronto gedurende de jaren 1845, 1844 en 1845, zijn medegdeeld, vindt men 251 quarto-bladzijden met meteorologische waarnemingen, en 71 quarto-bladzijden met gelijktijdige magnetische еп meteo- rologische waarnemingen, zoogenaamde »term-observations". »Ook in het programma van de door mij te verrigten werk- zaamheden, opgemaakt door den Hoogleeraar Buys Barrot in zijn rapport aan Zijne Exeellentie den Minister van Kolo- nién dd. 6 October 1857, wordt aan de meteorologie evenveel gewigt toegekend als aan het aardmagnetisme.” Na verder opgesomd te hebben, welke magnetische bepa- lingen reeds sedert eenige jaren geregeld waren uitgevoerd, ver- volgt Brresma aldus: »Het is waar, dat ik nog geen begin heb gemaakt met de magnetische opneming van Nederlandsch-Indié , hetwelk een belangrijk deel van het mij opgedragen werk is. De reden, waarom ik hier nog geen begin mede gemaakt heb, 3 54 is dat ik, om die opneming goed te kunnen doen , eerst een obser- vatorium noodig heb, waar de veranderingen van het aardmag- netisme voortdurend worden waargenomen. Dit is noodig om de op verschillende tijdstippen gedane waarnemingen te kunnen corrigeeren voor dagelijksche, jaarlijksche , seculaire en onregel- matige veranderingen en al die waarnemingen tot één zelíden tijd te kunnen herleiden. Indien ik nu met die opneming begonnen was, voordat ik een behoorlijk centraal observatorium had , zoo had ik later, nadat ik een observatorium gekregen zou heb- ben, al dat werk moeten overdoen, en dan zouden al de door het vroegere werk veroorzaakte kosten gebleken zijn eigenlijk nutteloos geweest te zijn. Zoo lang ik dus geen observatorium had, zoodanig ingerigt als een centraal observatorium van eene magnetische opneming moet ingerigt zijn, maar er nog kans bestond, dat ik er een zou krijgen, geloof ik dat ik verkeerd E zou gehandeld hebben, indien ik met de magnetische opneming van Nederlandsch-Indié begonnen was. „Bovendien laat het personeel van het observatorium, zooals het tot nog toe is, niet toe dat ik mij langer dan eenige dagen er van verwijder. Het personeel bestaat uit inlanders, en hoewel ik moet erkennen, dat zij onder mijn toezigt zeer goed werken, zoo is het toch onmogelijk het observatorium voor langen tijd aan hen alleen over te laten. Indien ik dus een begin had gemaakt met de magnetische opneming van Java, zoo zoude ik om een gebrekkig werk te doen, hetwelk ik toch later weder had moeten overdoen, het werk van het observatorium verwaarloosd hebben. Ik geloof niet dat het verstandig zou geweest zijn, indien ik zoo gehandeld had" (1). Verder nog, sprekende van de waarnemingen op de sta- ‚tions buiten Batavia: (1) De magnetische opneming, die Beresma verhinderd was te onder- nemen, is in de jaren 1574—1878 door Dr. E. van RuckkvonsEL, op eigene kosten uitgevoerd. Zijne verslagen daarover zijn in de quarto-verhandelingen der Natuurkundige Afdeeling van de Koninklijke Akademie van Wetenschappen opgenomen. рач »De Heer Buys Bartor wil de waarnemingen laten doen door daarvoor bezoldigde onderofficieren , onder aanwijzing van een of- ficier van gezondheid of ander geschikt persoon, en wil verder dat de stations van tijd tot tijd door mij hezocht worden. »Hetgeen wat door mij wenschelijk geacht wordt, verschilt dus. niet zoo heel veel van de denkbeelden omtrent deze zaak , reeds in 1857 aan de Regeering medegedeeld. Het stellen van inlanders in plaats van onderofficieren zal: wel geene vermeer- dering van uitgaven ten gevolge kunnen hebhen. Het groote onderscheid ligt in de wijze van inspecteren van de stations. Nu beweer ik dat het onmogelijk is tegelijk behoorlijk de werkzaamheden vau Directeur van een magnetisch en mete- orologisch observatorium te verrigten, eene magnetische opne- ming van den Archipel te doen, en geregeld een groot aantal ver van elkander verwijderd Kader stations te bezoeken. En toch die inspectie is noodig, enz.’ Nog meer punten van dergelijken op werden door ВедсѕмА op even kalmen en waardigen toon wederlegd, maar het zou ons te ver voeren, indien wij van die wederleggingen, zelfs den korten inhoud wilden mededeelen. Hij eindigt met te zeggen: »De eenige vermindering, waarvoor ik kan adviseren, is het voorloopig achterwege laten van het doen van meteoro- logische waarnemingen op andere punten van den Archipel, Ik geloof niet dat daardoor de wetenschappelijke waarde van de zaak veel zal verminderd worden. Later, wanneer de magnetische opneming afgeloopen zal zijn, zoude men tot het doen van meteorologische waarnemingen op andere punten van den Archipel kunnen overgaan, en dan zoude daarop geene vermeerdering van het ташар personeel van het observatorium noodig zijn". Na opnieuw bij verschillende bureaux in behandeling ge- weest en van eene volledige begrooting, zoowel wat de eerste oprichting als wat de jaarlijksche uitgaven aangaat, voorzien te zijn, ging het voorstel opnieuw den 5% December 1872 naar Nederland. 56 Inmiddels was weder een ander hoofd aan het Departement van Koloniën gekomen. De Heer FRANSEN van DE Purre, hoewel er tegen op ziende, de aanzienlijke som die gevraagd was, op de begrooting van Nederlandsch-Indië te brengen, was blijkbaar gunstiger voor het ontwerp gestemd, dan zijn voorganger 21/2 jaar geleden. Nadat opnieuw door den Hoofddirecteur van | let Meteorolo- gisch Instituut in een krachtig advies aangedrongen was, de door Bereésma ontworpen plannen tot aanbouw van een m/m observatorium 1° klasse te Batavia aan te nemen , en slechts onder reserve eenige opmerkingen gemaakt waren omtrent mogelijke bezuiningen, werd het ontwerp naar Indië terug- gezonden, met aanschrijving er alle bezuinigingen in te bren- gen die mogelijk waren: onder welk beding alleen het voor- uitzicht op eene verwezenlijking gegeven werd. Zooveel dit doenlijk was werd hierin door Beresma voldaan, en het resul- taat was, dat eindelijk op het einde van 1875 door den Minister van Koloniën aan den Gouverneur-Generaal kon ge- schreven worden: »dat de Wetgevende Macht de fondsen voor het magnetisch en meteorologisch observatorium had toege- staan, en dat er in het volgend jaar met de voorbereiding tot het bouwen kon begonnen worden”. Тоеп ik Batavia in Augustus 1875 verliet, waren een aantal materialen op het erf op Parapatan bijeengebracht, eenige boomen gekapt, maar met het bouwen was nog niet begonnen, en men zal niet ver van de waarheid af zijn, als men aanneemt dat er, nadat het gesprek van ALEXANDER von Humsorpr met den Heer Dann had plaats gehad, 20 jaar moesten verloopen eer het Meteorologisch en Magnetisch Observatorium te Batavia ver- rezen was. Waarom, kan men vragen, heeft het zoo lang geduurd, eer er van de verwezenlijking van het eens opgevatte plan sprake was? Is Indië of Nederland daar de schuld van? Ik gehoof deze vraag aldus te moeten beantwoorden: de moeielijkheden, die aan de stichting van het Magnetisch ` Ka 27 en Meteorologisch Observatorium in den weg hebben gelegen, zijn daaraan toe te schrijven, dat in Nederland de geldelijke gevolgen niet klaar en duidelijk, voor zooveel mogelijk, aan de Regeering zijn blootgelegd. Тоеп Brresma naar Indie vertrok, was deze gewichtige aangelegenheid slechts zeer ter loops behandeld; van daar het herhaalde terugkomen op de ` zinsnede, in de eerste missive van den Minister RocHUssEN voorkomende, dat hij niet ongenegen was de zaak te bevor- deren, »mits zij tot geene nieuwe belangrijke uitgaven zou aanleiding geven”, van daar ook het herhaalde beroep op eene uiting van den Hoofddirecteur van het Meteorologisch Insti- tuut, »dat twee ijzervrije vertrekken van 40 vierkante meters oppervlakte voldoende zouden zijn," waarmede natuurlijk alleen bedoeld kunnen geweest zijn, — zooals Berssma genoodzaakt was aan te toonen, — de vertrekken voor de magnetische variatie-instrumenten, dus zonder de vertrekken te rekenen, noodig voor een meteorologisch observatorium van de eerste soort, (dat wil zeggen waar van alle verschijnselen uurwaar- nemingen gedaan worden), voor de zelfregistreerende magne- tische instrumenten, voor het bewaren en bereiden van het photographisch papier en het ontwikkelen der photographién , van al welke vertrekken bij het neérschrijven dier zinsnede nog geene sprake was. Het is jammer dat men in Nederland den gang van zaken in Indië niet beter vooruitzag; men had blijkbaar niet over- wogen, welke gevolgen aan de verwezenlijking van het voorstel van Номвогрт verbonden waren. De vraag, in den eersten brief van den Minister aan den Hoofddirecteur van het Meteorologisch Instituut gedaan, betrof, wel is waar, »de kosten der instru- menten," niet van het gebouw; maar reeds in den brief van Номвогрт werd van een meteorologisch en magnetisch station ge- waagd, dat toch niet in de open lucht kan gevestigd zijn. Het ware wel wenschelijk geweest dat de Minister hierop opzettelijk opmerkzaam gemaakt was, en veel zou voorkomen zijn, indien ook was medegedeeld geworden, dat de vermeer- 58 dering der instrumenten en het aanschaffen van zelfregistree- rende magnetische werktuigen ook noodzakelijk vermeerdering der noodige lokalen ten gevolge zou hebben. Het is te hopen dat de geschiedenis van de moeielijkheden , die Beresma ondervonden, en door zijne onverstoorbare kalmte en volharding, zijn duidelijken en overtuigenden bewijstrant, ‘eindelijk overwonnen heeft, eene les zij voor het vervolg, wanneer er weder eens sprake is, in onze overzeesche bezit- tingen eene wetenschappelijke inrichting te stichten of een q wetenschappelijk doel te bereiken. Men denkt zoo licht: »dat zal in Indië wel te recht komen,” maar tegen dat de overwegingen, die aan het oprichten eener nieuwe zaak moeten voorafgaan, in Indië tot rijpheid geko- — men zijn, moeten zij eene reeks bureaux doorloopen, worden — zij van alle kanten bekeken en beoordeeld, en het duurt ge Ф ruimen tijd eer zij naar Nederland terugkeeren, terwijl er “ dan, bij onze soms snelle wisseling van Ministeries alle kans ` is, dat er een ander Minister aan het hoofd van het Departe- — ment van Koloniën staat, die niet in allen deele met zijn а voorganger in zienswijze overeenstemt. Daarbij komt, dat in Indié zelf menigmaal behoeften в | voeld worden, waaraan wegens de daaraan verbondene kosten | niet altijd door het Opperbestuur voldaan wordt; en dat daardoor uitgaven, op last van het Opperbestuur te doen E voor een doel, waarvan het nut of belang verder verwijderd ligt, moeilijk de sympathie der Indische ambtenaren, althans der | wetenschappelijk minder ontwikkelde, kunnen wegdragen. Hoe schijnbaar veeleischend Bercsma voor het Observato- - rium was, de indruk, dien hij op de ambtenaren maakte, met ` wie hij dikwijls in aanraking kwam, was uitermate gunstig: ` De Geographische Dienst ressorteerde onder het Marine-Depar- | tement, en daar werden dus de voorstellen van BerésMa ` behandeld. Onder de vlootvoogden, die gedurende al dien tijd aan het hoofd van het Marine-Departement stonden , was er geen een, die niet altijd Beresma’s voorstellen ondersteun- _ MEN gs NA Ne RECTAM T c Eo. e. 59 de; hij was er bekend als iemand die wist, wat hij wilde en wenschte, en daarvan ook niet af te brengen was. Daarbij boezemde zijne werkzaamheid eerbied en vertrouwen in. Men wist dat hij zich geheel aan zijne taak wijdde; de Javaansche observatoren, die in geregelde beurten, het gansche etmaal door, de uurwaarnemingen aan thermometer, psychrometer , barometer, regenmeter en declinatorium deden, werden door hem geheel opgeleid, hij leerde ze schrijven, lezen en voor- zoover noodig rekenen. Op recepties, waar de avond met gezellig onderhoud, kaartspel of muzijk werd doorgebracht, zag men hem vóór zijn huwelijk zelden (?), na zijn huwelijk in het geheel niet meer. Mij heeft hij toen zelf medegedeeld dat hij zich alleen terugtrok omdat hij zijne avonden moest gebruiken, zoowel om door leetuur zijn vak bij te houden, als voor de berekeningen , die noodig waren voor het her- leiden en bekendmaken der waarnemingen, het gereedmaken der kopij en het corrigeeren der drukproeven. Immers reeds in het eerste deel der door hem uitgegeven Observations made at the Magnetical and Meteorological Observatory at Bata- via werden behalve de aflezingen van standaard-thermometer en barometer, van windrichting en windkracht , van de hoeveel- heid regen, en den natten en drogen thermometer, ook de betrekkelijke vochtigheid der lucht en de spanning van den waterdamp, (die beide berekend moesten worden), van uur tot uur, gedurende de jaren 1866, 67 en 68 vermeld, en zoo- wel de dagelijksche gemiddelden als de maandelijksche ge- middelden voor hetzelfde uur, van al de meteorologische grootheden medegedeeld. Dit eerste deel verscheen in 1871 en bevatte niet alleen de waarnemingen van 1866, 67 en 68, maar bovendien eene volledige bewerking dezer waarnemingen, een onderzoek naar (1) Bercsma huwde in het begin van 1868 met Mevrouw de wed. Bor, geb. Emma Bryson, die hem eene voordochter aanbracht, en bij wie hij nog twee zoons kreeg, Aprıaan, in 1877 overleden, en Erso thans nog n leven. = 40 de formules, die voor elke maand de barometerdrukking aan- geven, zoowel in functie van den middelbaren als van den waren tijd, eene bepaling van de oogenblikken, (al weder naar deze beide tijdsoorten gerekend), waarop in elke maand de barometerhoogte aan de middelbare van het etmaal gelijk was, verder een allerbelangrijkst onderzoek van het atmos- pherisch maan-getij te Batavia, waarvoor eerst de barometer- standen voor al de maan-uren , gedurende die drie jaren moesten berekend worden, maar dat gelukkig die moeite wel beloond heeft, zooals u allen bekend is; immers het resultaat van dit onderzoek is in het 5% deel der 2% reeks der Verslagen en Mededeelingen opgenomen. Even grondig werden de overige elementen behandeld, namelijk die, welke op de temperatuur en de vochtigheid der lucht, de declinatie, inclinatie en de horizontale kracht van — het magnetisme betrekking hebben. Het tweede deel der Observations verscheen in 1875, en bevatte de waarnemingen van 1869 tot en met 75. Daar de stichting van het definitieve Observatorium nog onzeker was, onthield Beresma zich daarin nog altijd van een geschied- kundig verhaal omtrent de inrichting, waar hij arbeidde. Maar het derde deel, dat in December 1878 voltooid was, : werd door eene voorrede voorafgegaan, waarin Beresma met - de hem eigene kortheid en zakelijkheid mededeelde, welke. moeielijkheden hij had te doorworstelen gehad , en zijne vreugde betuigde over het eindelijk behaalde succes. Ik reken het | plichtmatig de volgende zinsneden uit die voorrede aan te halen: ` »The principle upon which the Batavia Observatory was to be 3 organized, being still a matter of discussion for Government ; when I published my first volume of observations, I thought it better then, not to enter into any details concerning it. Now, | however, the question having been decided, and the Obser - vatory having been built, I feel at liberty to say a few words ` about its history. At the same time I wish to fulfil now a _ duty which I have been obliged to defer too long, the duty - F ` ү E E en: ; 1 41 of expressing my most hearty thanks to all those who have assisted in any way in the foundation of the Batavia Obser- vatory; — to. the Royal Academy of Sciences of Amsterdam, who so effectually supported von HunsoLpr’s suggestion ; — to Professor Buys Barror, the Director of the Royal Dutch Meteorological Institute of Utrecht, who first made a detailed plan to give execution to it; — to the Kew Committee and to the Staff of the Kew Observatory, at which Institution I found ample opportunity for studying terrestrial magnetisin and meteorology; — but above all to General Sir Epuarp SapINE, who did all he could to promote my object, and who placed with the utmost kindness his great experience in magnetical research at my disposal. On account of the great delay, which by unforeseen cir- cumstances the building of the Batavia Observatory experien- ced, I have been unable to fulfil entirely the expectations of those who so kindly lent me their assistance when I was preparing for my undertaking. But the principal object, for which I went to India, has been attained. The work done at the temporary observatory, however little it may be, has, I flatter myself, afforded ample proof for the great services, Which magnetical and meteorological observations in this country may render to Science, and for the future, the study of terrestrial magnetism and meteorology in the East Indian Archipelago has been founded on a solid basis by the erection. of a Central Observatory at Batavia, provided with the best instruments now required by Science" (1). Dit derde deel bevatte uurwaarnemingen, enkel van de jaren 1874 en 1875, maar bovendien eene grondige bewerking van al de waarnemingen gedurende de 10 jaren 1866— 1875. (1) Het zal voorzeker vele lezers van dit levensbericht aangenaam zijn, deze voorrede in haar geheel te lezen, daarom is zij hierachter in Bijlage С . medegedeeld. | 42 Tot het jaar 1874 had Brresma steeds alleen al het werk - gedaan, dat aan het bestuur der inrichting verbonden was. _ Toen eerst werden een Onderdirecteur en een Europeesch rekenaar toegestaan. Drie jaar lang, van Mei 1874 tot Mei | 1877 werd de betrekking van Onderdirecteur waargenomen | door den Luitenant ter zee L. Backer OverBeeK, tot de aan- i komst van den expresselijk tot Onderdirecteur benoemden Dr. J. P. улу per Ѕток, die zich te Utrecht en in Engeland _ bijzonder voor zijne taak had bekwaamd. Nog twee deelen van de Observations mocht Beresma in het licht zenden. Het 4° deel bevat de meteorologische waarnemingen van 1876, 77 en 78, en de afleiding der middentallen en verdere be- werking van al de waarnemingen, in de 15 jaren 1866—78 gedaan. Het 5* deel evenzoo de meteorologische waarnemingen van 1879 en 1880, en de bewerking van al de waarnemingen, in 15 jaren (1866—1880) gedaan. Te De magnetische waarnemingen werden in Augustus 1875. 1 afgebroken. Beresma, die dit in de inleiding tot het derde deel der Observations vermeldt, geeft er de reden niet van - op. Hij was van plan ze, na de komst van Dr. vAN DER Srok, met de zelfregistreerende instrumenten voort te zetten; maar hoewel deze zich te Kew met de bewerkingen had | vertrouwd gemaakt om het papier te bereiden en te ontwik- | kelen, werden te Batavia niet anders dan onvolkomene resul- taten verkregen. Te vergeefs werd een photograaf van beroep — aan het observatorium toegevoegd, te vergeefs inlichting ge vraagd aan het observatorium te Calcutta; de toevoeging, aan het ontwikkelingsbad, verbeterde den uitslag niet. Te Bombay scheen men gelukkiger te zijn. BERGSMA raadpleegde den Directeur CramBers, en ontving den raad, het gevoelig gemaakt papier, voordat het opgehangen werd om te drogen, een paar minuten in eene zwakke oplossing van tannine te laten verblijven. Dit was het laatste, wat Beresma in d voorrede van het 5° deel der Observations vermeldde. 45 sl placed Mr. CuAmper’s notes into the hands of our pho- tographer, who is now trying to apply the ameliorations introduced by Mr. Cuampers. My hearty wish is that he may be successful and that the Batavia Observatory may not be obliged to give up photography as a means for recording the changes in terrestrial magnetism. The difficulties experienced with the photographic process is the reason why no magnetical observations are published in this volume. I hope the next volume, published by the Batavia Observatory, will again contain magnetical observa- tions. The publication of that volume will not, however, be superintended by me, the state of my health after a sojourn of twenty successive years between the tropics obliging me to return to Europe next month. I return my most hearty thanks to the many scientific men and institutions who have shown an interest in the work of the Batavia Observatory and I trust that this interest will not diminish in future, convinced as I am that a longer continuance of the observations at this Institution cannot fail to increase the value of their result.” Behalve de waarnemingen te Batavia, stond ook in het pro- gramma, dat er meteorologische waarnemingen buiten Batavia , op een aantal plaatsen in den Archipel zouden gedaan worden. Den vroeger door den Chef der Geneeskundige Dienst Wassink ingevoerden maatregel, de waarnemingen zonder de minste belooning aan Officieren van Gezondheid op te dragen, keurde ‚Beresma te recht af. Reeds bij de eerste briefwisseling, die de Heer Buys Dutot met den Minister over die waarnemin- gen voerde, zeide hij dat zij dikwijls de sporen droegen, niet vertrouwbaar te zijn. Indien staten te Batavia inkomen, waar ook de 51se April is ingevuld (historisch), dan is twijfel ook geoorloofd. Van algemeene bekendheid was het dan ook in Indië, dat die waarnemingen meestal niet in ernst gedaan werden, maar ook de uitzonderingen waren be- kend; zoo wist ieder, die te Buitenzorg woonde, met hoeveel 44 zorg de Officier van Gezondheid Swarr die waarnemingen behartigde, tot de uurwaarnemingen gedurende een vol etmaal, die op gezette tijden waren voorgeschreven. Hoewel de ` mindere zorg, waarmede de meeste Officieren van Gezondheid deze opdracht behandelden, niet goedgekeurd kan worden, ` is er toch veel tot hunne verontschuldiging bij te brengen. Behalve dat zij voorzeker het nut der waarnemingen , driemaal _ daags te nemen, niet inzagen, moet niet vergeten worden — dat het bezwarende van de door den Chef gedane opdracht ` niet zoozeer lag in de moeite van het aflezen der instrumen- 1 ten, als in het onvereenigbare met de betrekking van officier _ van gezondheid, — die altijd ook bezwaard was met parti- | kuliere praktijk, en bovendien dikwijls belast was met de 4 vaccine in de geheele residentie zijner inwoning , — om op 4 bepaalde uren van den dag op de plaats terug te zijn, waar de meteorologische instrumenten zich bevonden. Beresma was — van oordeel, dat het veel meer helpen zou, van een willekeurig 1 aanbod van partikulieren gebruik te maken, mits men ook | zorge dat de vrijwilligers ten minste eenigermate de vruchten 1 van hunne medewerking onder de oogen krijgen. Dit beginsel 1 werd het eerst ten grondslag gelegd bij de regenwaarnemingen, 1 die in 1879 werden gedaan en wel op 124 plaatsen in den A Indischen Archipel, waarvan 76 op Java, 5 op Madoera, 26 op - Sumatra, 8 op Borneo en de overige 11 op de kleinere eilanden. — Zij, die zich met het aanteekenen der hoeveelheid regen ` wilden belasten, en deze is het voornaamste meteorologische element in onze 0.-І. bezittingen, verkregen van Regeerings- wege een regenmeter, naar een vast model door den Heer Orraxp te Utrecht vervaardigd. Ieder waarnemer is vrij in de keuze van zijn waarnemingsuur, hij kan dus het uur kiezen, dat voor hem, in verband met zijne bezigheden en leefwijze: het minste bezwaar oplevert. Zooveel mogelijk moet dit uur dan behouden worden, en moet iederen dag de gevallen regen — gemeten worden, maar afwijkingen zijn veroorloofd , mits men ä ze maar aanteekene. 45 Maandelijks worden de aanteekeningen naar Batavia opge- zonden, en daar verzameld en in een bijlage van de Javasche Courant gedrukt, en ieder der waarnemers ontvangt van den geheelen staat, waarin hunne namen ook vermeld zijn, een afdruk. Deze menschkundige maatregelen hebben blijkbaar doel getroffen; het heeft geene moeite gekost het aantal waar- nemers nog meer te vermenigvuldigen, en reeds meer dan ééne bezending regenmeters is dus naar Indië afgezonden: thans staat er weer eene van 50 stuks bij den Heer OLLAND gereed. Op 51 December 1881 waren er 151 stations, waarop ge- regelde regenwaarnemingen plaats hadden. Het behoeft geen betoog, dat eerst door deze waarnemingen eenige jaren ach- lereen op zooveel plaatsen mogelijk vol te houden er sprake kan zijn van kennis van het klimaat van Nederlandsch-Indië, voor zoover den regen aangaat. Of het plan is, later hieraan ook waarnemingen van den thermometer toe te voegen, is mij niet bekend. Ook de aardbevingen in den Indischen Archipel, waarvan wel, volgens een bestaand voorschrift, door de Residenten aan de Regeering bericht gegeven wordt, doch die vroeger niet werden bijeengevoegd, trok Beresma zich aan. Sedert 1867 gaf hij er jaarlijks eene lijst van, die in het Natuur- kundig Tijdschrift werd bekend gemaakt. Nog één onderzoek van Beresma moet ik hier vermelden. Gedurende de zonverduistering van 22 December 1870 wer- den in Italië magnetische waarnemingen gedaan, die volgens eene mededeeling van den Heer Diawmra-MórLER аап de Akademie van Wetenschappen te Parijs tot zulke belangrijke uitkomsten omtrent den invloed der zonsverduisteringen op de verschijnselen van het aardmagnetisme leidden , dat Benesma begreep, de gelegenheid om dit punt gedurende de zonsver- duistering van 12 December 1871 op Java nader te onder- zoeken, niet te mogen laten voorbijgaan, te meer daar de gang der magneetnaald daar in den regel veel regelmatiger 46 4 is dan in meer van den equator verwijderde streken, en dus eene buitengewone storing, daarin door een verschijnsel als de zonsverduistering veroorzaakt, daar ook waarschijnlijk ge- TEAN ae ON? MEE аара makkelijker aan te toonen zou zijn dan elders. Dit onderzoek van Bercsma, dat in het Natuurkundig Tijd- schrift van Nederlandsch-Indië is bekend gemaakt, is een model van kritisch onderzoek. Zoowel te Batavia, waar de eklips nog partieel, als te Buitenzorg, waar de eklips gedurende bijna 5 minuten totaal zou zijn, werden gedurende eenige dagen voor en na de eklips, van des morgens 8 tot des namiddags 1 uur, elke 5 minuten de declinatie der magneet- naald waargenomen: te Buitenzorg door Beresma zelven, te Batavia door den (ien Javaanschen assistent; bovendien werd de waarneming ook gedaan te 7 uur ’s voormiddags, en te — 2, 5, 4 en 5 uur 'snamiddags. Op die wijze konden de afwij- re kingen, gedurende den dag der eklips gevonden, vergeleken ` worden bij de afwijkingen, die de voorgaande en volgende dagen vertoonden, en om die vergelijking zoo zuiver mogelijk ` te doen zijn, werden ook al de waarnemingen bevrijd van. | den invloed der maan ор de declinatie, een invloed, die in _ December juist het aanzienlijkst is. — — | Het resultaat, op die wijze door Berasma verkregen, was ` negatief, dat wil zeggen: er was geen duidelijke aanwijzing ` van een invloed van de eklips op de declinatie der magneet- | naald. Het merkwaardigste van zijn onderzoek was dat hij. - zoodra hij de door hem uit Europa bestelde verhandeling | van Drammra-Mürver ontvangen had, de zonderlinge resul- taten van dezen waarnemer aan zijne te Terranova gedane waarnemingen zelve toetste, en al spoedig vond dat het ge- waande resultaat daaraan toe te schrijven was, dat DiawiLrA- Mürrer de waarde der schaaldeelen van zijn magnetometer tweemaal te groot had aangenomen, dat hij het waargenomene onjuist had beschreven, een verkeerd getal voor de verandering der declinatie te Napels had aangegeven, en verder op zeer onoordeelkundige wijze zijne gevolgtrekkingen had genomen. , 47 Hoewel Berssma afgezonderd leefde, dat wil zeggen. uiterst weinig deelnam aan het gezellig verkeer, was hij nochtans wel te vinden als hij nuttig kon zijn. Jaren achtereen was hij lid der commissie, voor het afnemen van het examen A voor Indische ambtenaren , — later het eindexamen der Hoogere Burgerschool, . ook genaamd Gymnasium Willem III; — sedert Juni 1870 was hij een ijverig lid in het Collegie van Curatoren van dat Gym- nasium. Hij was ook lid van de Directie der Natuurkundige Vereeniging, waar hij menigmaal het voorzitterschap bekleedde , en enkele malen wetenschappelijke voordrachten hield. Toen, als ik wel heb, de Maatschappij van Landbouw en Nijverheid besloten had, eene tentoonstelling van planten te organiseeren, zou de gewone loop geweest zijn eene commissie te benoemen, aan wie het schikken der ingezonden planten kon worden toevertrouwd. Men bedacht zich echter dat er zich iemand te Batavia bevond, die onder planten was opge- groeid, herinnerde zich het keurige voorkomen van den tuin vóór het huis op Parapatan, benoemde geene commissie, maar verzocht Beresma, zich met die taak te belasten. De tentoonstelling had plaats in de eenvoudige maar smaak- volle, door Bants Burn gebouwde, zaal in den Planten- en Dierentuin; des morgens vroeg begaf hij zich daarheen, en nadat hij den ganschen dag onvermoeid had doorgebracht, was ’s namiddags, tegen het gewone uur, waarop de inwoners en inwoonsters van Batavia zich door een rijtoertje van de hitte des daags verpoozen, de zaal in een aardsch paradijs herschapen. De woorden, die ik zooeven uit de voorrede van het 5° deel der »Observations” aanhaalde, zijn de afscheidswoorden van Beresma geweest. Reeds voor eenige jaren was zijne gezondheid geschokt, gedeeltelijk door het klimaat, maar de kiem van zijne onge- steldheid was toch gelegd door de wederwaardigheden, die hij ondervonden heeft. Aanhoudende miskenning te onder- 48 vinden, telkens als hij meende dat de zaak van het Obser- vatorium gewonnen was, moest ook zijn zenuwstelsel aan- tasten, al scheen het nog zoo sterk. En hoewel daarin later verbetering kwam, ging zijne gezondheid toch een paar jaar geleden weder achteruit en moest hij er ernstig aan denken een tweejarig verlof tot herstel van gezondheid aan te vragen. .. In April jl. scheepte hij zich naar Nederland in, maar het was hem niet gegeven het vaderland te bereiken. Hij over- leed in de Roode Zee in het begin van Mei. Zijn verlies is groot, zoowel voor de wetenschap, die hij _ zeker nog vele en goede diensten bewijzen kon, als voor zijn gezin, dat, behalve uit zijne echtgenoote, uit eene voordochter en één zoon bestaat, beide nog op een leeftijd, waarop de leiding van een vader niet onverschillig is. En nu, Mijne Heeren, is mijne taak volbracht. Ik moet mij verontschuldigen, dat ik uwe aandacht soms met zaken heb bezig gehouden, die op het eindlot van het Magnetisch en Meteorologisch Observatorium geen invloed gehad hebben, maar had ik dit nagelaten, ik zou u een onvolkomen beeld geschetst hebben van den strijd, dien Brresma gestreden heeft. Ik ben er getuige van geweest en heb eerbied gehad voor zijne volharding en zijn vertrouwen op een eindelijk slagen; maar het is zeer begrijpelijk dat men zich hier te lande geen denkbeeld kon vormen van het oponthoud, dat hij daar ondervond; niet alleen later, toen er kwestie was van het definitieve observatorium, maar kort na zijne aan- komst, totdat hij kon beginnen. Hij, de ijverige, werd verdacht van traagheid; hij, de vijand van alle praalvertoon, werd beschuldigd van weelderigheid. Noch die verdenking, noch die beschuldiging waren gegrond. Het Magnetisch en Meteorologisch Observatorium heeft met Bercsma moeten voeren een langen struggle for life, waarvan de uitslag, al is het niet in den zin, door Darwin bedoeld, eindelijk is geweest een survival of the fittest. 49 BIJLAGE A. Brief van ALEXANDER von Номвогрт aan den Gouverneur- Generaal С. Е. Panun. H Monsieur le Gouverneur Général des Indes Orientales Neerlandaises. Les, etc. Un rapport succinct des circonstances particulières qui ont favorisé un projet que j'ai concu en 1829 et que trois Gouvernements ont mis en exécution, suffira pour en faire voir l'importance. Appelé par lEmpereur Nicolas à faire un voyage minéralogique, astronomique et magnétique a POural, à lAltai et à la mer Caspienne, j'ai pu développer dans une séance publique de l'Académie Impériale, le 16 Novembre 1829, combien lart nautique réclame depuis des siècles une connaissance précise des variations du magnelisme terrestre en déclinaison, inclinaison et intensité des forces , com- bien le choix des cultures est 116 à l'étude de la configuration du sol, de la connaissance exacte de l'humidité de l'air, de la pression indiquée par le baromètre. Ces considérations ont engagé le Gouvernement Russe d'accueillir le projet de mes stations magnétiques et météorologiques depuis la Mer Blanche et Archangel, jusqu'en Crimée et au Caucase, depuis les Cotes de la Baltique jusqu'á Peking et à Sitka dans l'Amé- rique, deux endroits où à ma prière l'Empereur a déjà en 1851 fait construire des observatoires magnétiques qui sont encore en activité. En 1856 j'ai réussi par une lettre adres- sée à S. A. R. le Due de Sussex, alors Président de la So- ciété Royale de Londres, et publié en méme temps, à ob- tenir, (secondé par cette illustre compagnie et par la noble British Association for the Advancement of Science), que le Gouvernement Anglais a fondé dans les deux hemisphéres, à Dublin, Greenwich, St. Hélène, au Cap de Bonne Espérance , 50 APRI à Madras, Singapore, Simla, (au pied de l'Himalaya) , à la terre van Diemen, à Aden dans la golfe Arabique et à Toronto i dans le Canada, 11 stations munies d'observatoires et d'in- struments de déclinaisons horaires, d'inclinaison, d'appareils pour mesurer l'intensité magnétique, de barométres , thermo- mètres et psychrométres, mesures d'eau tombée du ciel, de : construction semblable pour faire des observations simul- tanées et contrôler les perturbations extraordinaires que je Cy désigne par le nom d'orages magnétiques. Le Colonel Sa- BINE, Sécrétaire de la Société Royale de Londres, célèbre par ses travaux dans l'expédition de Parry au Pôle Nord et раг ~ son expédition pour déterminer la longueur du Pendule de- puis le Groenland jusqu'au. Brésil, fut nommé Superintendent of the Colonial Observatories. 