Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
60 * 1611. GE ES 5 416 ALGEMEENE GESCHIEDENIS i | | 1611. den, eene Nationale, of wel eene algemeene Synode van alle Gereformeerde Kerken gunde, Maar vóór de bijeenkomst van zulk eene Vergadering hadden zij hunne beden- kingen voor zich te houden of wel van hunne dienst stil te staan, want een gevoelen te drijven, dat niet als gereformeerd erkend is, zulk een gevoelen aan het voorloopig oor- deel van classes of Kerken te onttrekken en toch predikant der Gereformeerde Kerken te willen blijven, dit had geen schijn van reden. Alzoo was het ten onregte dat de Remonstranten dulding vraagden. De regtzinnigen waren gezind alles te dulden en vrede te houden, mits de waarheid des Goddelijken woords behouden werd; maar men diende eerst te weten, waarin en in hoeverre de Remonstranten geduld begeerden te worden. | De vijf punten openbaarden hun gevoelen nog niet volkomen: zij hadden nog meer be | denkingen, en deze hadden zij niet medegedeeld, ten minste niet aan de Kerken, Zalk een onzeker gevoelen nu als dat der Remonstranten, kon nooit een band en regel van eenigheid uitmaken, maar wel verwarring en oneenigheid stichten. Ook het verzoek om de bescherming der Overheid tegen kerkelijke censuren kunnen de Contra-remor- stranten niet billijken. Immers hadden de Remonstranten óf geene censuur te vreezen, óf, moesten zij die schroomen, zoo was het buiten rede, dat zij predikanten der Gere- e formeerde Kerk wilden blijven. Ook streed dit hun verlangen met de acte der Staten, bij welke de Synoden en classes gemagtigd waren kerkelijk te procederen tegen kerke- dienaars, die zich in de leer of wandel ongeregeld gedroegen !. Het Vertoog eindigt met twee verzoeken, Vooreerst, dat, zoo de Conferentie tusschen hen en de Remon- stranten niet tot overeenstemming leidde, de beslissing kerkelijk zou geschieden, ver mits Holland anders gevaar zou loopen van ten aanzien der godsdienst afgescheiden te worden niet alleen van de overige Vereenigde Nederlanden, maar ook van de alge- meene Gereformeerde Kerken des geheelen Ghristenrijks. Hun laatste verzoek, eindelijk, is, dat hun inzage verleend worde van de bedenkingen, vroeger door de Arminianen tegen de Belijdenisschriften bij de Staten ingeleverd, Aan de Contra- Bij het voorlezen van dit stuk merkte men op, dat pLaNcrus en die van zijne parij Remonstranten sich de hoedanigheid van gedeputeerden van de gecommitteerden uit de classes toeken- wordt in deze Vv ing d " uo Meier a, den. Dit gaf stof tot beraadslaging. 2 Resol, v. Holl. 1611, bl. 279. DES VADERLANDS. 477 deeld, namen zij hiermede genoegen. In deze tweede vergadering leverde vrTENBOGAERT eene mondelinge beantwoording der Contraremonstrantie, zoo naauwkeurig als het hem mogelijk was, na ze eens te hebben hooren voorlezen, want copie van het stuk was hem geweigerd. Hierna gaven de Contraremonstranten hunne schriftelijke bestrijding van het eerste der vijf artikelen over; doch in dit stuk kwamen eenige vragen voor, die zij den Remonstranten voorstelden, opdat dezen hun gevoelen nader in het licht stellen mogten, Hiervan trokken de Remonstranten partij om bij de eerst volgende zitting (van den 15% Maart) hunne verwondering te kennen te geven, dat men hen eene nadere verklaring vergde, terwijl men toch aangenomen had hun gevoelen te bestrijden: hoe vermogt men dit, als men daaromtrent nog inlichting behoefde? Niettemin bleven de Contraremonstranten op de beantwoording hunner vragen aandringen. Hiertoe lieten de Remonstranten zich bewegen, en den 17*^ Maart gaven zij met de schriftelijke adstructie van hun eerste artikel tevens het verlangde antwoord; maar stelden op hunne beurt den Contraremonstranten zeven vragen voor, waarop zij antwoord begeerden. Deze vragen waren van dien aard, dat hunne beantwoording de Contraremonstranten ligt genoopt zou hebben zich blool te geven en met zich zelven in tegenspraak te komen, Na der- 1611. De Conferentie vangt aan, en halve van het antwoord der Remonstranten en van de hun gestelde vragen kennis ge-. nomen te hebben, wilden de Contraremonstranten, den 19% Maart, dadelijk tot de mon- delinge behandeling van het eerste artikel overgaan. Doch de Remonstranten drongen op.de beantwoording hunner vragen. Den 22"** Maart deelden de Contraremonstranten schriftelijk de redenen mede, waarom zij niet begeerden te antwoorden, UYTENBOGAERT en de zijnen beweerden, dat de beantwoording tot voortzetting der Conferentie volstrekt vereischt was. De Edelen en de Gedeputeerden van de meeste Steden wilden de Con- traremonstranten tot het beantwoorden der vragen gedwongen hebben, en de Vergadering werd het in deze zitting betreffende dit punt niet eens. Den 25° Maart evenwel zeiden de Staten PLANCIUS en den zijnen aan, dat men hen niet wilde dwingen, en verzochten uy TENBO- GaeRT met de zijnen hun de beantwoording kwijt te schelden, Dezen deden dit den Staten ten gevalle, en men ging over tot de mondelinge behandeling van het eerste artikel, Deze werd den volgenden dag gesloten. Den 25" Maart werden de Conferenten tot na Pa- schen naar huis gezonden. Zij kregen de aanmaning mede om zich tot vrede en eenig- heid te bevlijtigen en alsnog te bedenken, hoe zij het in deze «hooge mysterieuse punten” best eens zouden kunnen worden !, Na de hervatting van de vergadering der Staten leverden de Contraremonstranten hunne schriftelijke wederlegging in van der Remonstranten adstructie van hun eerste artikel, en de Remonstranten hunne wederlegging van der Contraremonstranten bestrijding van dit artikel, Hiermede moest de gedachtewisseling over dit eerste artikel gesloten zijn. ! Resol. v. Holl. 1611, bl. 281, 288, 201, 297, 301, 304, 307, 310. urranpocazar, bl. 634 —- 630. 1611. 418 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ———————————— P————————————Un— H— Alvorens de Conferenten verder gingen, werd hun den 25%% April de last opgedragen om de verantwoording, die vonsrros, beroepen hoogleeraar te Leiden, voor de Staten doen moest, bij te wonen en te beoordeelen 1, Deze taak hield hen bezig tot den 6^ Mei toe, Eerst den 11% Mei leverden de Contraremonstranten hunne bestrijding en de Re- monstranten hunne ‘adstructie in, van het tweede artikel, Had evenveel tijd aan dit en de dan nog overige artikelen gewijd moeten worden, als aan het eerste besteed was, er ware geen eind aan de Conferentie te voorzien geweest. Bij den meest mogelijken eerbied voor de behandelde onderwerpen en de optredende personen moesten de Staten de zaak wenschen te bekorten. De menigte gewone zaken, die intusschen niet stil ston- den en het vermoeijende van vertoogen en redewisselingen, waarbij het den hoorders schemeren moest en de sprekers zelven vaak het spoor bijster zullen geraakt zijn, de straf van hem, die bepalen en oordeelen wil, waar het volle inzigt hem geen kort afdoend woord ingeeft, en boven de ijdele zucht van tegen de dwaling gelijk te willen hebben verheft, dit een en ander deed de Staten tot het be- sluit komen, om den Conferenten te gelasten hunne wederleggingen van de inge leverde bestrijding en adstructie van elk artikel eerst later na afloop der zittingen te wisselen, en zich van nu aan tot de mondelinge behandeling der schriftelijke bestrij- dingen en adstructiën te bepalen 3, Nadat dus den 12** en den 13%" Mei mondeling over het tweede artikel gehandeld was, droeg, den 14%" Mei, de eene partij hare be- strijding, en de andere hare adstructie van het derde en het vierde artikel voor. De woor- dewisseling over deze artikels nam twee zittingen weg, en toen het vijfde artikel schrif- krijgt haar af- telijk en mondeling behandeld was, kregen de twaalf predikanten, den twintigsten, het scheid. volgende Afscheid 3: De schriftelijke wederlegging van de bestrijding en de adstructie der laatste vier artikelen moest bij restus HOMMIUS en UYTENBOGAERT worden ingeleverd, en daarna de staat van het geschil (de status quaestionis) worden opgemaakt en aan de Staten toegezonden, om daarop verder te letten en te doen, als zou bevonden wor- den te behooren. De vijf punten bleven in den staat, waarin zij waren vóór het aan- vangen der Conferentie, en geene der beide partijen mogt zich laten voorstaan of ver- luiden, de andere te hebben overwonnen. Noch regtstreeks noch middellijk mogt men iets van het in de Conferentie behandelde in het licht geven. De clausule van consent betreffende de herziening der Belijdenisschriften op de aanstaande Nationale Synode bleef gelden in volle kracht, gelijk ook de Resolatie der Staten van Holland, waarbij 1 Resol. v. Holl, 1611, bl. 348. 2 Resol. v. Holl. 1611, bl. 370. 3 Resol. v. Holl. 1611, bl. 371, 372, 373, 377, 379, 380, 385. urramsocaxnr (bl. 637) komt in de bijzonderheden niet geheel met de Resolutién overeen. In deze laatste zijn de misstellingen en drukfouten menigvuldig. DES VADERLANDS. | 479 zij de kerkedienaren hadden uitgenoodigd hunne bedenkingen op die schriften in be- 1611. sloten brieven bij hen in te leveren. Eindelijk werden de predikanten vermaand en belast den vrede te bevorderen, de goede gemeente op de geschiktst mogelijke wijze van het opregt voornemen der Staten te onderrigten, op den predikstoel als anderzins over de geschilpunten matig en voorzigtig te handelen, en zich eerlijk en opregt aan den inhoud van Confessie en Catechismus en aan den text der Heilige Schrift te houden. Naar dit alles beloofden de predikanten gezamenlijk en elk in het bijzonder zich in gehoorzaamheid te zullen gedragen. De schriftelijke wederleggingen werden eerst in de maand October van dit jaar (1611) ingeleverd, en den 15" November werd aan vvTENBOGAERT en HOMMIUs daartoe voor de vergadering bescheiden, gelast; alsnu den staat der questie te stellen, en tevens elk hun advies te geven omtrent de besle middelen om aan de geschillen een eind te maken !. Denzelfden dag namen de Staten een besluit, waarbij zij verklaarden bij hunne Resolutie van den 20%" Mei (houdende het afscheid aan de leden der conferentie) te volharden, en voor onbehoorlijk houdende wat daartegen door wie dan ook was bedreven, bevolen en gelastten zij op nieuw een iegelijk zich daarnaar te gedragen, op boete van als weder- hoorige van de bevelen der Hooge Overheid gestraft te worden. Voorts hield dit Besluit in, dat, gelijk de Staten nooit verstaan hadden noch alsnog verstonden, dat aan iemand het gevoelen, in de vijf artikelen uitgedrukt, tegen zijn gemoed zou worden opgedron- gen, zij alzoo alsnog evenmin verstonden, dat iemand boven dit gevoelen tegen zijn gemoed zou worden bezwaard. Niettegenstaande het verschil van gevoelen hadden de leeraars onderling als broeders in Christelijke liefde zonder eenige verhindering te leven en stichtelijk te leeren. Alles bij provisie en tot dat anders na goed en rijp beraad in deze zaken zou verordend zijn 3, Den 29° November leverden de partijen hare verklaringen in aangaande den slaat des verschils over de vijf artikelen, benevens hun oordeel nopens de middelen om de ge- schillen bij te leggen. Het advies der Contraremonstranten hield in, dat door de Sta- sqviezen om- ten-Generaal eerstdaags eene Nationale Synode zou worden bijeengeroepen om de geschil- trent de middelen aan de ge- len te onderzoeken en daarin uitspraak te doen; of wel, dat de punten van verschil schien = einde getonden zouden worden aan alle of aan sommige der vermaardste Akademiën van de Gereformeerde Kerken in Duitschland, Groot-Britannië, Frankrijk en Zwitserland om haar advies ?, Dat middelerwijl alle predikanten door de Staten scherpelijk zouden 1 Resol, v. Holl. 1611, bl. 501. 2 OYTENBOGAERT, bl. 538. 3 De Remonstranten wisten, dat dit advies voor het oogenblik in hun voordeel zou uitvallen, Tirznus toch, Professor te Sedan, had in ditzelfde jaar een Consideratio sententiae Jacobi Arminii uitgegeven, 1611. 480 ALGEMEENE GESCHIEDENIS worden vermaand bij de leer, in de Belijdenis en den Catechismus vervat, te blijven, en den classes op nieuw gelast zou worden de overtreders ernstiglijk te censureren; wij- ders, dat eensdeels den Remonstranten bevolen zou worden zich intusschen van de ver- kondiging of aanbeveling van hun gevoelen, in de vijf artikelen voorgesteld, te onthouden, en anderdeels dit gevoelen niet bitter noch hatelijk wederlegd zou mogen worden; eindelijk, dat wie, het kerkelijk examen verlangende te ondergaan, tegen de leer beden- kingen had, zou worden uitgesteld tot na de beslechting der geschillen, De Remon- stranten, daarentegen, verklaarden, geen geschikter middel te weten, dan dat men, al- len twist schuwend, zich zou houden aan het fondament, sezvs canistus, alzoo dat, indien iemand in het opbouwen, dit fondament behoudende, feilde, men hem deswe- gens niet zou veroordeelen, maar den tijd afwachten, wanneer een iegelijks werk beproefd zou worden, en vertrouwen, dat zoo hij al iets anders gevoelde, God het hem naar het woord des Apostels zou openbaren. Zij namen de praedestinatie der geloovigen ter zalig- heid en der ongeloovigen ter verdoemenis aan, en, dus uitgedrukt, werd ook het leerstuk door de Contraremonstranten niet ontkend; kon men nu slechts van de laatsten verkrijgen, dat zij niemand dwongen dieper in te dringen, zoo was » onderlinge verdraagzaamheid” allezins mogelijk, en zou het eenmaal, als de hartstogten bedaard waren, tijd zijn om éene Synode bijeen te roepen, waarop onder het bestuur en medeoordeel der Staten van Holland de gevoelens overeengebragt, of des noods geoordeeld zouden kunnen worden. Dit advies waren de Staten (ten minste de meerderheid hunner Vergadering) geneigd te volgen, en veilig mogten zij de stem van tijdgenoot of nakomeling trotseren, die hen deswegens van slechtheid of onwijsheid durfde of zou durven beschuldigen. waarin hij de Remonstranten een rampzalig gebroedsel noemt, dat, na Arminius dood uitgebroed, in de wieg versmoord moest worden. Achter dit boekje was een brief gedrukt van Professor navm PARAEUS, Hoogleeraar te Heidelberg, en van scuurerus, hofprediker aldaar. De eerste noemt daarin de Remonstranten ligtgewapende krijgsknechten, die de zuivere leer pogen te verdelgen, en de ander heet hen comedianten, wien het momaangezigt is afgetrokken. Of evenwel de meening bij nadere kennismaking zoo ongunstig zou zijn gebleven, staat te bezien. Althans rruexus omhelsde later de leer der Remonstranten, deed daarom afstand van zijn Hoogleeraarsambt en schreef in 1622 tegen de Canones van de Dortsche Synode (uvrensocarrT, bl. 578, 570). Hoe het zij, in 1612 moesten de Remonstranten het oordeel der buitenlandsche godgeleerden duchten, en vrr- BOGAERT in eenen brief, vervat in Cort berecht nopende seeckere Copije enz. (Bibl. v. Pamflett. No, 990), zegt te regt, na op die schimpscheuten gezinspeeld te hebben: »Siet doch hoe christelije dese Heeren hare broeders bejegenen: en dit zullen (belieft het God) onse Rechters zijn: bij dese uit- heemsche Doctoren en scholen salmen om consulte gaen, om onse differenten te termineren: sullen wij niet wel bewaert zijn ?" DES VADERLANDS, 481 gmg Nadat ook de naar hunnen hoofdinhoud medegedeelde adviezen ingeleverd waren, de- 1611. den de Staten de geheele schriftelijke conferentie drukken, eerst voor hunne medeleden aleen, maar weldra «werden de exemplaren overal publiek verkocht en kwamen in handen van alle man 1.” Hoedanig was de indruk, dien zij maakte? Niet de getuige- nis van eenigen Remonstrant zal het ons zeggen, maar het boos gerucht, hetwelk van de zijde der Contraremonstranten werd uitgestrooid, dat de uitgave vervalscht was 2, Wat toch wil dit uitstrooisel anders zeggen, dan dat de stukken eene den Remonstranten guustige meening verwekten, iets, dat men zich niet kon verklaren dan door den uit- . geveren oneerljkheid in de mededeeling aan te wrijven, welk vermoeden echter door niets bewaarheid, maar genoegzaam beschaamd werd ?. Eerst door de uitgave der schriftelijke Conferentie kregen de Remonstranten inzage van de Contraremonsirantie, die vrrensocarrT slechts uit het geheugen beantwoord had. Thans stelden UYTENBOGAERT daartegen uit naam der Remonstranten een geschrift, ge- . titeld: Naerder Bericht ende Openinge van de Proceduren bij den Kerken-dienaren — Be. Remonstranten gehouden in de tegenwoordige Verschillen 4, waarin zij geene vlek, stranten. door de Contraremonstrantie hun aangewreven, op zich laten kleven. Aan dit geschrift werd weldra toegevoegd een Aanhangsel, waarin bewezen werd, dat de stellingen, door de Remonstranten verworpen, door hen geenszins ter kwader trouw zijn voorgedfagen, maar dat zij wel degelijk in de schriften van verscheidene leeraars der Gereformeerde Kerk voorkwamen 5. Het Naerder Bericht 9, aan de Staten van Holland opgedragen, werd door de Gecommitteerde Raden den 22" Julij 1612 aan de Hollandsche Steden toe- gezonden: De Staten waren, dus luidde de begeleidende missieve, van meening geweest dit geschrift op te houden tot de aanstaande vergadering; maar in het zekere onderrigt zijnde, dat er «van de andere zijde onbehoorlijkerwijze, ook bij uitschrijving aan ver- scheidene Kerken gedaan, getracht werd om tegen hunne bevelen, kerkelijke uitspraken te weeg le brengen,” hadden zij goedgevonden het Naerder Bericht niet langer aan de kennisneming der stedelijke Regenten te onthouden 7, 1 gyTENBOGAERT, bl. 539. 2 Zie den brief van vvrENBOGARRT in het hiervoor aangehaalde Cort berecht, In dezen brief heklaagt zich vrrensocageT over »dit gheruchte, daermede ’t heele Lant schijnt vervult te wesen.” 3 Zie het Cort berecht. Hier vindt men mede eenen brief van den Secretaris der Staten, A. DUYCK, aan PESTUS HOMMIUS, waardoor alle vermoeden van dien aard wordt afgesneden. 4 Bibl. v. Pamfletten, Ne. 1001, 5 Bibl, v. Pamflet. Ne. 1002, 5 Hoezeer eerst in 1616 uitgegeven, was het reeds in 1612 gedrukt. 7 UITENBOGAERT, bl. 543, 544. UI Deer. 2 Srvx. | 61 482 ALGEMEENE GESCHIEDENIS EE 1611. Doch anmrntus was gestorven en nog hebben wij niet vernomen, wie zijn opvolger werd. Eene benoeming aan de Hoogeschool te Leiden was eene zaak van het grootste gewigt, Niet alleen met stoffelijke wapenen hadden de helden gestreden, die de Republiek hadden gevestigd: zij hadden begrepen, dat de wetenschap, toen in de eerste eeuw harer her- | leving, de wetenschap, wier uitspraken nog niet hadden misleid, eene mogendheid was, welke zij op hunne hand konden en moesten hebben. Arbeidden en predikten de edelste vernuften onder de bescherming der Staten, zoo wonnen zij den Staten vrienden en hun- ner zaak aanhangers onder de edelsten tot in de vijandelijke landen toe. Zoo was Leider: Hoogeschool van hare stichting af een burg geweest, wier bewakers voor de Republiek | en hare hoofden gestreden hadden. En meer in het bijzonder was haar de taak toe- vertrouwd om de Proteslantsehe wetenschap, en binnen het gebied van het Protestan- tisme, nevens de buitenlandsche Gereformeerde Hoogescholen, de leer der Gereformeerde Kerk te handhaven. Hier moest deze leer in hare kracht en zuiverheid bewaard wor den. Het volk, dat de gewapende arm van het Protestantisme was, moest het licht der Gereformeerde Kerk in zijnen boezem ontstoken houden, anders troffen de slagen niet, die het toebragt. En nu had Leidens Hoogeschool door: de leer van anmmus reed | slof tot aanmerkingen, ja tot ergernis gegeven: bij velen had zij het vertrouwen vero - ren, en de verminderde toeloop van buitenlandsche studenten was er het gevolg van geweest, Wat dan nu te doen? Om eenen man te benoemen, die der leer van anim was toegedaan of anderzins stof tot bedenkingen gaf, daartoe zou bij hen, die op de keuze invloed uitoefenden, eene zonderlinge mate van vertrouwen noodig zijn gewees op de waarheid van gevoelens, die het gros der leeraren zoozeer ergerden; en had men zulk eene keuze kunnen doordrijven, dan zou de rigting, die door de Arminiane - werd voorgestaan, sterker hebben moeten wezen, dan zij werkelijk was. Vonstius komt De keuze der Curatoren van de Leidsche Hoogeschool viel op cormanus vonenus. als — Deze geleerde, geboortig uit Keulen, had een tijd lang te Genève met toejuiching — openbare lessen in de godgeleerdheid gegeven, en zich zelfs bij zza bemind gemaakt Van Genève kwam hij te Heidelberg en van daar te Steinfurt onder het gebied vande | Graven van Bentheim. Hier bestond toen eene niet onvermaarde Hoogesehool, waaraan hij als hoogleeraar in de Godgeleerdheid werd aangesteld, terwijl hij tevens de dienst ak predikant aldaar waarnam, In deze betrekking genoot hij wegens zijne geleerdheid groot verlrouwen, zoo binnen de stad als daar buiten. Nog onlangs had maunrrs, Landgraaf van Hessen, hem uitgenoodigd eenigen tijd zijne talenten op de Akademie te Marburg te doen hooren, Gaarne had hij hem hier gehouden; doch de Graven van Bentheim wilden hem niet missen. In het begin van het jaar 1610 had hij een boek, door hem tegen den Jezuit Cardinaal seLLARmINUS geschreven, aan de Staten-Generaal opgedragen, en in deze opdragt had hij hun geluk gewenscht met het sluiten van het Twaalfjarig Bestand, op eene wijze, die getuigde, dat hij de rol en den rang, waarop zij aanspraak maakten, begreep. * * a P aa NS * s t a ”. ì A t 4 od negeer 9 wa w og ue 9 v t d — — „5 ? 3 ed E 1 EEE "am LII LL LLL LE dd BEE EE t Hii Hii H = = —- T 5 7 J k Č A eoddeen Afia DES VADERLANDS, 483 Men bedenke hierbij, dat hij den roem had van bijzonder zachtzinnig gestemd te zijn jegens andersdenkenden; dat hij zelfs bij de Jezuiten, die hij in meer werken, dan in dat eene, bestreden had, achting genoot; dat hij » van een ieder het getuigenis had van een zeer vroom godzalig leven,” en men zal moeten zeggen, dat Leiden zich gelukkig mogt achten, indien het zulk eenen man aan hare Hoogeschool had kunnen verbinden. Magr hoedanig was zijn gevoelen omtrent de praedestinatie? Hierop kwam het in dit geval vooral aan. Ook ten dezen aanzien meende men hem gerust te kunnen beroepen. In zijnen strijd met de Jezuiten had hij zich een voorstander van de leer van caLvinvs op dit stuk ge- toond, en zoo meende men juist in dit hagchelijke oogenblik eenen godgeleerde als hem noodig te hebben. Zijne benoeming zou den Contraremonstranten toonen, dat men hen met trotseren wilde, en tevens was zijne verdraagzaamheid waarborg genoeg voor de tegenovergestelde partij. Het is waar, dat wie alles wat vonsrrus betrof , uit zulk een gunsig oogpunt beschouwde, scheen te vergelen, dat hij in groote opspraak gekomen was wegens de wijze, waarop hij zich dikwijls over socrwus had uitgelaten, dien hij wel bestreden, maar in wien hij toch veel behartigenswaardigs gevonden had. Zoo sterk was het vermoeden aangaande zijne onregtzinnigheid geweest, dat hij zich in het jaar 1599 len verzoeke van de Graven van Bentheim naar Heidelberg begeven had om door er- kentenis der gegrondheid van de aanmerkingen, die op zijne meeningen gemaakt waren, de Godgeleerde Faculteit aldaar met zich te verzoenen !, Aldus had zich dan toch de Gereformeerde Kerk, vertegenwoordigd door de Heidelberger Godgeleerden, met hem verzoend, Het is waar, maar het was niet onbekend, dat men hem nagaf, dat nog in zijne latere schriften de geest van socrus doorstraalde 2, Doch hiervan en van het le Heidelberg gebeurde, urrensocarrT getuigt het 3, wisten de Curatoren der Leidsche Hoogeschool niets. Eerst hadden zij vrTewBocAERT zelven uitgenoodigd den ledigen leerstoel te vervullen; doch hij had dit verzoek afgeslagen. Bij deze gelegenheid ge- Waagd, wat hij van vonrstrus dacht, getuigde hij gunstig van hem, bijzonder op grond van hetgeen bij gehoord had van zijnen Haagschen ambtgenoot Rosarus, die te Sleinfurt onder vonsrrus gestudeerd had en thans met hem en zijne zucht tot vrij on- derzoek op punten, die het fundament niet raakten, zeer was ingenomen $, terwijl hij hier een zijner heftigste tegenstanders werd, Dit een en ander mag de Curatoren ver- onbchuldigen, zoo zij geene zwarigheid vonden, vorsrrus te beroepen, hoezeer hun van de ! Zie de acte van verzoening achter: Bekentenisse D. D. Conradi Vorstii, Franeker, 1612 (Bibl. v. Pamflett. Ne. 1005). * lie de Voorrede voor de hierboven aangehaalde Bekentenisse cnz. 3 Kerckel. Historie. bl. 547. í Lie een brief van mosazus in 1607 aan vonsrius geschreven bij UYTENBOGAERT, t. a. pl. ° 61 * 1611. 484 ALGEMEENE GESCHIEDENIS EEE | 1611. andere zijde verscheidene andere geleerden werden aanbevolen, Prins mavnrrs en orormus- NEVELT gaven aan der Curatoren afgevaardigden , waaronder UYTENBOGAEAT zelve , brieven over deze zaak aan de Graven van Bentheim mede; doch men kon van vonstrus niet meer verkrijgen , dan de verklaring dat hij de beroeping in bedenking nam, en de toezegging , dat hi in den nazomer eens te Leiden zou komen om zelf naar de gelegenheid aldaar onderzoek te doen. Aan deze belofte voldeed hij , door vrrensocaear , die in het gevolg van den Prins vir Gulik geweest was, op den terugtogt te Wezel af te halen en met hem naar Holland te reizen, Bezwaren tegen Intusschen had urrensocazat reeds vernomen , dat eenige predikanten in Holland zeer tegen AERON de benoeming van VORSTIUS ijverden. Te Utrecht gekomen, vernam hij nader, dat de Heidelbergsche Godgeleerde Faculteit, daartoe aangezocht, aan de Hollandsche predi- kanten geschreven en op verscheidene plaatsen gewezen had uit vonerrus’ verhandeling over de natuur van God 1, ten einde hem van ketterij te overtuigen. Dit moest UYTENBOGAEAT bevreemden, daar een Heidelbergsch Godgeleerde, scurTETus, die zich mede in het gevolg van den Vorst van Anhalt in het leger voor Gulik had bevon- den, hem in een schrijven van den 4% September verklaard had, moetjelijk te kuv- nen denken, dat iemand anders thans zoo zeer als vonsrrus in staat zou zijn om de Leidsche Akademie te versieren. Niettemin begreep hi vonsrrus te moeten raden, liever voor den opkomenden storm te wijken en het beroep af te. slaan, Doch vonsmt: verkoos naar Holland door te reizen en zich daar te regtvaardigen. Te Leiden had hij voor de Curatoren een onderhoud met comanvs, waarbij hij zich ten aanzien van de punten, op welke hij verdacht werd, verantwoordde. De Guratoren vonden hierop geene zwarigheid hem aan den Prins, den Advocaat van den Lande en den Gecommit- teerden Raden voor te stellen. Na zijn bezoek betuigden deze laatsten, niet alleen da! zij hem voor ten volle bevoegd hielden om met het hoogleeraarambt te Leiden bekleed te worden, waarvan zij hem acte verleenden ?; maar zij noopten hem ook zeer om dit beroep aan te nemen, Evenwel deed hij dit nog niet dadelijk. De terugreis naar Steinfurt nam hij over Amsterdam. Deze zond hij, onder den titel Exegesis Apologetica, in den aanvang van het ju 1 Dit werk was eerst in Maart 1610 uitgekomen, en vvrENBOGAERT kende het nog niet, toen bi vonstius aanbeval. Den brief der Heidelbergers aan de Holl, Godgeleerden vindt men in Beden kingen enz. Ne, 928 van de Bibl. van Pamfletten. 2 Bibl. v. Pamft. N°. 944, 3 Zie over dit onderhoud van vonsrrus met Prancius, BRANDT, Hist. der Reform. 11, bl. 146, W. DES VADERLANDS. 485 1611, naar Leiden om aldaar gedrakt te worden. Intusschen hadden zich de studenten in de godgeleerdheid den 16% October 1610 bij rekest aan de Staten gewend. om de be- roeping van vonsrrus tegen te houden !, en, wat meer zegt, eenige predikanten hadden zich deswegens regtstreeks bij de Staten van Holland aangemeld. Den 10% December 1610, in dezelfde vergadering, waarop zij ook hun verlangen aangaande de Alkmaar- sche zaak en de invoering der vijf artikelen te kennen gaven, verzochten zij, » dat ge- let mogt worden op de beroeping van vonsrrus te Leiden, en dat, alvorens daarmede voort te gaan, de getuigenis der Gereformeerde hoogescholen van het Christenrijk over zijn boek over de natuur van God mogt gehoord worden.” Zij die dit verzochten, hadden, zoo als wij zagen, de Heidelbergsche Faculteit reeds geraadpleegd en wisten, dat haar oordeel ongunstig zou uitvallen. De Staten namen alstoen op dit verzoek geen besluit; doch den 23°™ derzelfde maand besloten zij bi meerderheid van stemmen de zaak over te laten aan de wijsheid der Curatoren der Hoogeschool en der Burge- meesteren der stad Leiden 2% Doch hier kon de zaak niet bij blijven., Den 23°" April 1611 verzochten de Gedeputeerden van Amsterdam in de vergadering der Staten, op bijzonderen last hunner committenten, dat bij besluit der Staten het werk der beroe- ping van vonsrrus zou geschorst worden. Dit voorstel werd ondersteund door de Gede- puteerden van Enkhuizen en van Dordrecht, welke laatsten reeds den 17% Maart het- zelfde hadden geopperd 3, en alsnu werd door de Staten besloten, de Curatoren der Hoogeschool en de Burgemeesters der stad Leiden in de vergadering te bescheiden, om van hen te vernemen, hoe het met de zaak der beroeping stond. Deze Heeren, hierop binnen gelaten, verklaarden, dat vorsrrus juist uit Steinfurt was aangekomen en dien- telfden morgen de beroeping had aangenomen, en verhaalden voorts, hoe zij in deze zaak met meer behoedzaamheid en voorzigtigheid te werk waren gegaan, dan ooit te voren. Evenwel protesteerden de Gedeputeerden van Dordrecht tegen de gedane benoe- ming en verzochten, dat hun acte van dit hun protest geleverd werd. Ten einde eenen opspraakmakenden stap van hunne zijde te verhoeden, werd met volkomen bewilliging der Curatoren en Burgemeesteren van Leiden besloten, vonsrius in de vergadering te ontbieden en hem in tegenwoordigheid van de twaalf in Conferentie vereenigde predi- ! Bibl. v. Pamflett. Ne, 944. 2 Resol. v. Holl. 1610, bl. 217 en 238. 3 Resol. v. Holl. 1611, bl. 297. 1611. Vorstius yoor 486 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ee E er care ee en SOC ee E 1611. kanten te hooren op hetgeen hem te laste werd gelegd. Werd hij van onregtzinnigheid overtuigd, zoo waren de Curatoren bereid de beroeping in te trekken 4, Den 27% de Vergadering April verscheen vonsrrus en hield in tegenwoordigheid der gezegde predikanten eene der Staten ge. lange verdedigingsrede, Hierop werd den predikanten afgevraagd, wat zij tegen hem hadden. prancros met de zijnen begeerde tijd ter beantwoording tot morgen; doch vermits OLDENBARNEVELT toen aan de koorts leed en » het morgen des Heeren Adro- kaats kwade dag" was, zoo werd hun tot » overmorgen” tijd gelaten. Urrersocarrt met de Remonstrantsche predikanten verklaarde dadelijk, niets met al tegen vonsrIUs te hebben. Vier zittingen, den 29"* en 50% April en den 5% en 4°" Mei, werden ge- wijd aan het hooren der bezwaren van »LAwcrus en de verdediging van vorsrrus. Op de laatste dezer vier zitlingen kon men »nog niet tot de eindelijke verhooring gera- ken, maar werd zij uitgesteld tot op morgen, vermits de Heer Advokaat dezen dag nog de koortse subject was" 2, Den 5?» Mei verklaarden de Curatoren en de predikanten ter weerszijde, de vraag of het vaor de dienst des Lands, voor de Kerk en de Universi- teit te Leiden geraden was vonsrrUs tot hoogleeraar der godgeleerdheid te beroepen, aan het oordeel der Staten te onderwerpen. VonsrmUs zelf zeide zich mede naar hunne uit- spraak te zullen gedragen. Den 6* Mei, eindelijk, werden eerst binnengeroepen de zes Contraremonstrantsche en daarna de zes Remonstrantsche predikanten afzonderlijk, om » met aflegging van allen hartstogt en partijschap den Staten in de zaak van de beroeping van vonsTIUS te willen dienen van een opregt en gemoedelijk advies wat er ten gemeenen beste van Kerk en Land zou behooren gedaan te worden.” De Contraremonstranten gaven in ge- schrifte hun advies, behelzende dat zij bij hun gevoelen volhardden en vonsrivs niet beroepen behoorde te worden ; de Remonstranten , daarentegen , verklaarden mondeling , dat er niets met grond tegen vonrsrrus was ingebragt en zij bijgevolg de beroeping voor Land, Kerk en Univer- siteit dienstig achtten 3, Hierop vonden de Edelen en het meerendeel der Steden goed, dat 1 Resol. v. Holl. 1611, bl. 249, 345, 346. 2 Om zijne gezondheid te herstellen, zoo het schijnt, vertoefde de Advokaat daarna een tijd lang te Amersfoort; maar zelfs hier was hij niet vrij van staatszorgen. Zoo kwamen, onder ande- ren, de Ambassadeurs, die naar Denemarken en Zweden stonden te vertrekken (zie hiervoor, bl. 399), nadere instructies van hem vragen (Resol. v. Holl. 1611, bl. 397). Op 18 Julij 1611 ‘vinden wij in de Resol. v. Holl. aangeteekend: » Huiden soo is den Heere Advocaat Oldenbarnevelt weederom alhier ter Vergaderinge verschenen, gekoomen van sijne reise van Amersfoort, in taa- melike dispositie, God zij lof, die het hem lang continueere tot 'sLands beste en welvaaren.” 3 Gaarne hadden de Remonstranten hun advies teruggehouden, want, zeiden zij, alles wat zij deden en zeiden, werd misduid. Niettemin zouden zij het advies geven, Gode de zaak bevelende. Toen UYTENBOGAERT zoo sprak, viel hem OLDENBARNEVELT in de rede met het woord: bene facer? et non metuere! (weldoen en niet vreezen!) vurrensocagnt, bl. 553. DES VADERLANDS, 487 | | de beroeping voortgang fou hebben. Wel was het overtuigend gebleken, dat vonstrus 1611. meeningen bedenkelijk waren, en dat hij het met de Arminianen houder zou; maar dit was immers juist de toeleg, dat de beide partijen, zoo aan de Universiteit als in de Kerk, tegen elkander opwegen zouden. Hoe het zij, de Gedeputeerden van de steden Dordrecht, Amsterdam, Schiedam, Hoorn, Enkhuizen, Edam en Purmerende waren van gevoelen, dat naardfen vonsrrus zich in het algemeen eensdenkend verklaard had met de vijf artikelen der Remonstranten, zijne zaak behoorde uitgesteld te worden, totdat er ten aanzien dezer vijf artikelen eene beslissing gevallen zou zijn. Wel wer- den deze steden verzocht zich naar de meerderheid te willen voegen; maar aangezien de Gedeputeerden van Brielle deswegens nog eerst aan hunne Principalen rapport wenschten te doen, werd het eindbesluit tot de vdigende bijeenkomst uitgesteld 1, Na de Conferentie reisde vonrsrrus weder naar Steinfurt, met het voornemen om spoedig te Leiden terug te komen. Doch voor hij dit plan ten uitvoer bragt, werd in Holland het gerucht verbreid, dat hij drukke briefwisseling hield met de So- Nieuwe bezwaren cinianen in Polen. Dit bewoog vvTENsOGAERT, den 24'* Junij (1611) aan vonsrIUS iin Wo een ernstigen brief te schrijven ?, waarin hij hem verklaarde, dat de Curatoren geenen Ostorodiaan 9, maar een regt Christelken professor verwachtten, Ten overvloede werd UITENBOGAERT met den Heer zzvsr, Pensionaris van Leiden en secretaris der Curatoren, van wege deze Heeren, nogmaals naar vorsrrus gezonden. Hij was doordrongen van 1 Resol, v. Moll, 1611, bl. 351, 359, 360, 364, 360, vergel. met 250. Het advies der zes Contraremonstrantsche leeraren vindt men gedrukt achter Bedenékingen over de beroepinghe D. D. Conr. Vorstit bij eenighe dienaren des G. Woorts (aan de Staten v. Holl. overgeleverd den ea April 1611), in de Bibl. v. Pamflett. Ne. 928; voorts bij »avpaknT, bl. 40—50, en tri- claxD, bl. 581—088. Het advies der zes Remonstrantsche leeraren vindt men bij UrTENBOGAERT, bl. 552—550, zoo als het door hem geïmproviseerd is. In dit geïmproviseerde advies geven zekere woorden op het einde stof tot nadenken. Daar zegt de spreker van vonsrivs : » doch hij is mede een mensch, gelijk gisteren iets is gepasseerd, hetwelk wij nogtans- niet behoeven te excuseren, dewijl de Hee- ren weten de oorzaken” Bij ramzaan vindt men deswegens niets naders, ‘Zeker is het, dat er hatelijke geruchten liepen omérent hetgeen er in de Vergadering der Staten van Holland met Yorstius was voorgevallen: want in de zitting van den 114° Mei wordt aan Mr. cause zijn trakte- ment als schrijver van het Noord-Hollandsche Gouvernement opgezegd, wegens een schrijven van hem over dat gebeurde aan het Collegie te Hoorn; en in dezelfde vergadering wordt streng on- derzoek bevolen naar een brief over hetzelfde onderwerp, die in Gorinchem aan de Regering onder de oogen was gebragt (zie Resol. v. Holl. 1611, bl. 369 en 370). ? Later door de Curatoren ter hunner en vrrENPOGAERTS regtvaardiging uitgegeven. * Dat is een navolger van osromopT, een Sociniaan, die met warwoprus ten jare 1598 bij arrest van de Staten-Generaal ten eeuwigen dage uit de Provinciën gebannen was (savpagat, I, bl. 3). 1611. 488 -ALGEMEENE GESCHIEDENIS O HH" de overtuiging, dat de beroepen hoogleeraar zich te verontschuldigen zou hebben op die drie punten, waarin de Socinianen voornamelijk van de regtzinnige leer afwijken; vermogt bij dit niet, dan zou de beroeping geen voortgang kunnen bebben; maar kon hij zich genoegzaam regtvaardigen, dan moest men allen tegenstand het hoofd bieden, — want gaf men in deze zaak toe, dan. zou de stoutheid der geloofsregters ten top stijgen, en welhaast zouden de Arminianen aan de beurt liggen !. Te Deventer had het mond- gesprek met vonsrrus plaats, en hij legde eene schriftelijke verklaring af, dat hij de drie- eenheid, de godheid van szzvs CHRISTUS en zijne genoegdoening voor de zonden geloofde. Reeds waren UYTENBOGARRT en zEYST op de terugreis, toen hun een bode uit Leiden met een pakket vol bezwaren tegen voustius te gemoet kwam. Het bevatte eenen brief van de Staten van Vriesland aan de» Gecommitteerde Raden van Holland, ‘met daarbij beboorende bewijsstukken. In dien brief gaven de Staten van dat gewest berigt, dat zij de uitgevers van zeker boekje, te Franeker gedrukt en getiteld: de officio hominis Christiani, «vol vreemde, ongehoorde en goddelooze opinien,» op het spoor gekomen waren, Deze uitgevers nu waren gebleken leerlingen van vonsrrus te zijn, en van hen waren tevens zeer bedenkelijke brieven ontdekt geworden, waaruit bleek dat zij met Dantzigsche Socinianen in verband stonden ?. Ook hierop had vonstrus zich te verant- woorden. Vermogt hij het niet, zoo waren de Curatoren besloten zijne beroeping in te trekken ?, Evenwel hij verantwoordde zich ook nu ten genoegen der beide gemagtigden en der Curatoren zelven. Zoo scheen er dan geen bezwaar te bestaan om hem te Leiden te ontvangen. Werkelijk kwam hij daar, in de maand September, met vrouw en kinderen aan. Doch er was inmiddels zulk een hevig onweder tegen hem losgebroken, dat er voor hem niet aan te denken viel zijne bediening werkelijk te aanvaarden. Niet alleen kwamen de Staten van Vriesland en die van Zeeland, alsmede de stad Dordrecht bij opzettelijke deputatie 4 tegen de beroeping op; maar ook het Buitenland bemoeide zich met deze zaak, De Synode der Kerken van Gulik, Kleef en Berg, als wilden zij de moedige daden der Nederlanders met goeden raad betalen, wendde zich in September waarschuwend tot de Staten-Generaal 5, en de Koning van Engeland rigtte door zijnen Ambassadeur, RUDOLPH winwoop, vertoog op vertoog aan de Staten van Holland. Het schrijven van de Staten van Zeeland werd op eene vertrouwelijke wijze beantwoord, ! Zie UYTERBOGAERTS brief aan zzvsr, bij vvrewsocazaT, bl. 560. 2 Waerschouwinghe aen alle ghereform. Kercken — bij consent van de Gedep. Stat. v. Vriesl, uytghegheven (Bibl. v. Pamft. N°, 929). 3 Resol. v. Holl. 1611, bl. 258. 4 Resol, v. Holl. 16 Aug. 1611 (bl. 422). $ vuvTEXBOGARAT, bl. 561. DES VADERLANDS, | 489 EN S De Leden, namelijk, der Hollandsche Staten, die van wege hun Edelmogenden als doopgetui- 1611. gen van een kleinzoon van den Heer DE MALDERÉR naar Middelburg vertrokken, kregen tevens in last de Staten van Zeeland gerust te stellen met de verklaring, dat men in Hol- land de zuiverheid der Religie niet minder behartigde, dan zij deden !. De Staten van Vriesland kregen een uitvoerig schrijven tot antwoord, waarin hun berigt werd, dat men vousrtUs gelasten zou den 10% November eerstkomende voor de Vergadering te ver- schijnen ten einde zich te verdedigen tegen de brieven en gedrukte stukken, door hen tegen hem ingebragt. Voorts noodigde men hen tegen dien dag al hetgeen verder ter zake dienende ter hunner kennis gekomen was, in te leveren, of iemand van hunnentwege over te zenden, Aan dit verzoek werd voldaan, en de afgevaardigde was bij magte weder een nieuw geschrift tegen vorstivs over te leveren. Eene Waerschouwinghe aen alle ghereformeerde Kerken van wege de Predikanten van Leeuwarden, met consent van de Staten van Vriesland uitgegeven ?, was door vonsrrus beantwoord; maar op deze beantwoor- ding waren de Leeuwardsche leeraars hun wederwoord niet schuldig gebleven, zij wa- ren met eene Naeder Waerschouwinghe 3 voor den dag gekomen. Met dit werk in handen verscheen den 8“ November de Heer Kremer noxii, Gedeputeerde van Vries- land in de Staten Generaal, ter vergadering der Staten van Holland, om hun nogmaals de handhaving der ware Christelijke Gereformeerde Religie aan te bevelen. Hij vertrok met de verklaring, hem van wege de Staten gegeven, dat zij over het belang der Gods- dienst met de Staten van Vriesland eenstemmig dachten. Tot eene beslissing in de zaak van vonsrrus kon het ook ditmaal in de vergadering der Staten niet komen: de Leden werden het niet eens. Men zou hem op de volgende dagvaart hooren 4. En geen wonder, dat zij, die de beroeping wilden doordrijven, op onoverkomelijke bezwaren bij een aanzienlijk deel der Vergadering stuitten, ‘Het had maar al te zeer den schijn, dat vonsrius zijne betrekking te Leiden, zoo hij kans zag, zou misbruiken om Sociniaansche gevoelens in te voeren. Bovendien wat er van wege den Koning van Engeland geschiedde, ^j, Koning was wel geschikt om indruk te maken, Aan dezen Vorst waren, terwijl hij op het eind ^n — der maand Augustus 1611 op de jagt was, de verhandeling van vonsrius over de na- de zaak. luur van God en zijne Exegesis apologetica in handen gekomen. Na ze slechts even in- gezien te hebben, gevoelde hij zich van diepen afschuw aangegrepen, en meenende het te moeten opnemen voor de eer van God, die hem immers de dienst bewezen had van hem Koning te maken, liet hij geen uur verloopen en schreef aan zijnen Ambas- ! Resol. v. Holl, 1611, bl. 502, 2 Hiervoor aangehaald, bl. 488. 3 Zie Bibl. v. Pamflet. Ne. 933, 943 en 045. á Resol. v. Holl. 1611, bl. 489, 490, 404. UI Deer. 2 Srvx, 62 1611. 