VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Dus behoort de Zee altijd voor hen open te zijn, en is ook in het midden van January, als wanneer de Walvisjen den Haring, Dorfch, Kabeljaon, en andere visserij naar de kuif drive. Duizenden van Boeren-Mensen, Mannen en Vrouwen gaan dan op Zee, en houden zich tot het eind van February met visserij bezig, begevend zich 's avonds alleenlijk op kleine eilandjes, "daar de kuif van Noordwegen als mede bezaaid zyn, en daar ze den nacht in opgevlagte hutjes doorbrengen, terwijl ze, gedurende deze tijd, zo veel vergaderen, dat ze 'er zichzelf niet voldoende het geheele Jaar een genoegzame voorraad van hebben, maar ook nog aan andere Naties van verkopen kunnen. En gelijk ze dus een open tijd voor hun visserij moeten hebben, zo is hen dezelfde niet minder noodig, om hun vis te zouten en te bereiden: De Voroit zou de dezelfde hard en stijf maken, en dus het zout verhinderen, om daar in te dringen. Bevroren vis blijft goed; zo lang ze bevrozen is, maar moet voor, of onmiddelijk op het ontdooien gebruikt worden, of ze bederft en verrot. Wat is ondertussen, mag men vraagen; de natuurlijke oorzaak van zulk een veranderende Lucht-gevoeldeheid in een land, dat onder dezelfde poolshoogte ligt? De Zee erbij gelegen bergen werken hier gelijkenspeilig. De eerste, die de wettelijke zijde beproeft, verstoost, of smelt die onzichtbare, maar niettemin harde, en scherpe deeltjes, die van de Noord-pool worden aangevoerd, en die men al de oorzaak van koude en vorst moet aanmerken. Het jaar 1709 levert een voorbeeld hier van uit; want, terwijl de gematigde gewesten in Europa, als Duitsland, Vrankrijk, Engeland, en zelfs Italië de uiterste strengten van die bangen winter ondervonden, werd men te Bergen niets buitengemeens gewaar. DERHAM merkt dezelfde bijzonderheid van Schotland aan, WALLACE van de Orcadische Eilanden, en Lucas DEBES van de Eilanden Fero, die op de hoogte van 62 graden liggen, en daar dat de koude echter zelden langer dan één maand aanhoudt. - Gelijk de Zee nu van den eenen kant de lucht verzagt, en de koude-deeltjes verstoppen, zo beschutten de bergen, die Noorwegen over zyne lengte verdeelen, dit zelfde welk | y VAN NOORWEGEN, 889 lek gedeelte van de koude, die uit het oosten anders herwaards zou worden aangevoerd. Deze Alpen, om ze eens zo te noemen hebben van tien tot veertien mijlen breedte daarbij zijn ze very hoog; en keeren derhalve de koude; die aan de andere zijde is, en de winden, die dezelfde overbrengen zouden, kragtig af. Die koude aan de oostzijde derzelfde is inderdaad angstig, vooral boven op de gebergten, en in verheven platen. Die verfrightende watervallen, welke door grote Rivieren, over steile rotten neerstromende gemaakt worden, en voor welker geweld anders geen kracht ter wereld kan bestaan, worden er stevig als rotten zelf. Het spekziel, dat men witpuwt, bevriest eer het den grond bereikt, en de uitwerpselen der Paarden, worden in het neerdalen hard, en rollen, zo dra ze uitgepoten zijn, als bakken over het ijs. Onvoorzichtige Reizigers verliezen er menigwerken neus en oren, en het zou de Inboorlingen zelf, in weerwil van hunne gewoonte aan de koude en van alle de voorzorgen die ze aanwenden, en de behoedzels, die ze gebruiken, onmogelijk maken, om geduurende de maanden January en February, deze bergen over te trekken, bijna alleen op zekere afstanden schuilplaatsen gemaakt, en in de bergen zelf een voort van Caravanserais gehouwen, daar de Reizigers kunnen rusten, en zich warmen. Niets beschut het wezen beter dan een lap zwart gaas; dit breekt de scherpe smaak der lucht, en bewaakt de Natuurlijke warmte van onze lichaamsverwarming, voor dat gedeelte des lichamen, meer dan men vermoeden zoude; het werkt zelfs tegen die laatste, schitterende sneeuw, en behoedt ons gezicht; terwijl het ons niet verhindert voorwaarts te zien, en onzen weg even onbeschroomd te vervolgen. De Hedendaagse Geschiedenis levert ons een droevig voorbeeld, tevens en bewys uit, van het gevaar, daar men zich voor bloot stelt, met deze gebergten in den winter, zonder alle mogelijke voorzorgen, over te trekken. De Beroemde Karel de Groot deed, in den Zeventiende oorlog, een Leger van tien duizend man, in de herfst van het jaar 1718. Frederiksbach zoude aanstaan. Het schijnt dat dit Corps Zig van Drontheim wilde meelfe maken, maar de schikkingen, die de Generaal Budde tegen hen maakte, verhinderden dit voorneemen, en zij moesten zich te vrede houden, met zich in de omleggende Dörper te legeren. In de maand van January des volgenden jaars 1719. vernamen zij den onverwachtende dood van hunnen Vorst, en op de tijding, die men in Zweden kreeg, dat de Graaf van Sponeck tegen hen in aartstog was, kreeg men in de maand van February order, om aanstonds de gebergten over te trekken, en in Zweden te terug te komen. Zij gehoorzaamden, maar nauwelijks waren zij boven op de bergen, en begonnen de grenslaten van hun land te naderen of de sneeuw overwielde, de oude bevond, en beide verdribbelden hen dermate, dat dit hele Corps daar ongelukkig verzeilde. Twee van hunne generaals, La Barre, en Zoega bleeven daar mee, terwijl de twee andere Adlerfeld en Horn, met een zeer klein getal Gemeenen, als door een wonderwerk ontkwamen. De Schietluffers of Schaats-loopers, (Soldaten die zich van een voorst van Schaatsen in hunne manieren bedienen,) welke, onder het bevel van den Major Emabus, op hen uitgezonden waren, vonden ze allen in zodanige een gebeid van het lichaam, en richting der ledematen, waarin zij door de koude vervroren, en door den dood overvallen waren. Zij hadden de loop van hunne Snaphaanen genomen, en van dit weinige hout nog vuur gemaakt, om hunnen jammerlijke dood nog enige oogenblikken te vertragen. oor het overige zijn de Inwoners des lands gehard te genieten van de ongemakken der koude. De lucht is dik aan de Poolen zwaar. Een stuk koper, dat te Tromsø 1010. ponden weegt, kan te Rouen 1000. ponden halen. De Kwik in de Barometers klimt ook hoger, dan in Vrankrijk en Italië; en dus is er minder uitwaaiing. De Natuurlijke Levens-warmte vervliegt er niet, gelijk in warmere Landen; en de Maag van een goeden Noorman verduurt zijn gerookt of gezouten vleesch, zijn droog vlees, en andere Zware koft met al zoveel gemak, als de onze, een stuk kalfsvleesch, of een Florentijnse, een schotel groenten. De Zomer-hitte is groot, maar van korte duur in Noorwegen. De Zon verlaat den Gezicht-einders nauwelijk, en belet den gaten bijna om de bergen en valleien de bekoome warmte weer af te nemen. De Roggen kaatser de zonneschijf af, zenden ze mede in de valleien, en verdubbelen er de hitte; waaruit men kan opmaken, dat de Zomer-fruit bij hen zeer wel voortkomt, maar de herfstgewassen doorgaans ongelukkig vallen. De Lucht op de bergen en in het midden van Noorwegen is gezond; het meel kan in sommige Provincies ver verschillende jaren bewaard worden, zonder dat er wormen in komen; en het is volgens geen goede oordeel voor de Geneesheeren. Schoon 'er ten minsten dertig duizend zielen in Bergen zyn, heeft men 'er echter aan één, of ten hoogsten aan twee Doe-torens vijkt genoeg. Bergen is echter de plaats, daar zy nog al meer, dan elders te pas zouden komen. De zeeg en de nabijheid der gebergtens maken de lucht hier min helder, dan in andere streken, en daar is veel mist of regen. Daar valt hier 's winters ook zomtyds veel sneeuw, dog dezelve smelt doorgaans schielijk, en het gebeurt niet veel, dat men veertien achtereenvolgende dagen gebruik vat van de sneeuw maken kan; maar op de toppen der bergen blijft een eeuwigdurende sneeuw liggen; die zo hard is, dat zelfs de hoefijzers der paarden, daar geen het minste spoort in laten; Het sneeuwt 'er in het hart van den zomer; dog des winters bedienen 'er zich de Boeren van, om door middel van een zeker soort van scheiden, dat zij sneeuw-schoenen noemen, en welke sneeuw-schoenen breed, lang, en van onderen plat zijn of door middel van een soort van houten schaatsen, des te beter voort te kunnen komen: Die schaatsen worden gemaakt uit eike-plankjes, zijn vier, vijf, of zes voeten lang, en drie duimen breed, en nog iets smaller in het midden; zij zijn voor aan wat opwaarts geboogen; maar voor het overige recht. Het een van deze plankjes is doorgaans wat korter dan het andere, hetwelke de Noor-Lieden zeggen dat hen in het klimmen te passen komt. Zij houden, als zij op deze schaatsen lopen, een stok met een ijzeren punt in de banden, waar mee zij zich zelfs in hun grootste vaart eensklaps kunnen stoppen en ophouden kunnen: Alle de Berg-liedeli in het algemeen weten vaardig met deze schaatsen om te gaan, maar het Corps van 600 Skielauffers, dat de Koninklijke hier houdt, en dat een reguliere "uniform geklede; en we gedisciplineerde Militie is, is hier derwijze in bedrijf, dat zij de gebergtens met een onvergelijklijke snelheid kunnen op en afkomen. Voor het overige weet men, dat het gebruik van deze schaatsen niet tot Noorwegen alleen beperkt zit, maar dat men hetzelfde ook in groot Tartarië en in Noord-Amerika ontmoet. Het groot voordeel "dat de sneeuw aan de aarde en de weiden aanbrengt, is genoeg bekend. Dit is genoeg over de lucht van Noorwegen. Het tweede Hoofdstuk handelt over den grond. Men weet dat het een Land is, welk uit rotsen en ketels van de allerhoogste bergen bestaat; hierdoor zijn er zeer veel kuilen, poelen, en morennen, waarvan sommige zo diep zijn, dat men ze tot dusverre niet heeft kunnen peilen. Daar zijn echter ook vlakten van 6, 8, en 10 mijlen. Anderen maken een zeer aangename vertooning voor het oog, als bij staande uit gewone Terfell, die gebouwd zijn, en zo regelmatig boven elkaar leggen, dat de konst dezelfde niet volkomen zou kunnen maken, maar met dit alles blijven de bergen het grootste gedeelte des Lands. De Alpen, zo als wij ze genoemd hebben, lopen niet, zoals elke andere gebergte van Europa, Oost en West, maar hebben dit met de bekende Cordillera van Amerika gemeen, dat zij zich van het Zuiden naar het Noorden strekken. — Men heeft dat de bergen van Dover de hoogste van het Noorden, en zelfs van Europa zijn; Men berekent zomer en winter, op 12 en 18 mylen schuine, of rijzend. Men kan beneden aan deze bergen met de warmte verlegen zijn, en boven op dezelfde met sneeuw, vorst, en alle deszelfs akelige vertooningen vinden. Men heeft, om het reizen over deze te maken, zomer en winter, sommige uitgestekte punten van rotsen, die men over moet, met ijzeren balken malkander verbonden, men heeft er ook verscheidene Karavanaseras opgericht. Met dit alles is er het reizen echter gevaarlijk, Men kan deze rotsten niet overkomen, dan met Paarden van het Land, die het klauteren gewoon zijn; En daar zijn doorgangen zo smal, dat als twee Reizigers malkanderen ontmoeten, er geen ander middel voorhanden is dan dat één van beide zich aan een rots met zijn handen vasthoudt, zijn Paard dwars van de steile af doet springen, de ander door laat, en zijn weg, zo goed hij kan, te voet vervolgt. Deze gevaarlijke passen doen veel Reizigers omkomen, en men merkt van degenen, die van boven neder tuimelen aan, dat zij verstikken zijn, eer zij den grond bereiken, dat hun buik barst, en hunne ingewanden uitstorten, welke alles eenig licht kan geven aan hetgeen de H. Schrift wegens de dood van de verrader Judas heeft aangetekend. Voor het overige is er evenwel één doorgang of opening, die de Natuur toefluistert tussen de gebergtens heeft gelaten, en welke veel gebruikt wordt door Reizigers, die daar niet al te ver af zijn. Onze Bijloop laat hierop de beschrijving volgen van twee onderaardse laanen of duiven, die door de Natuur in de rotzen van Limburg boven elkander gemaakt zijn, en zich zeer ver uittrekken. Ook spreekt hij van een put bij Frederiksborg die lijnrecht in de rotzen naar beneden gaat. Het is vier voet breed, maar zo diep is dat men twee volle minuten moet wachten, eer men den val hoort van een steen, dien men er met werpt. Dog wij gaan ons toe het derde Hoofdstuk, dat over het water van Noorwegen handelt. De Noordzee beproeft de geheele westelijke kant van het land. Een keten van rotsen en klippen, waarvan sommigen van 3 tot 5 kilometers lang zijn, beveiligen hetzelfde voor de woede der Zee, maar de grote schepen loopen altijd gevaar, als zij zich te veel in deze engten wagen, en zouden buiten de hulp van lichten zekerlijk vergaan. Geen land heeft zoveel en goede havens als Noorwegen, maar gelijk het gebeurt dat de stromen en verandering van winden de zee-lieden niet toelaten, om te zorgen dat de klippen door kunnen komen en dat zij hier geen anker kunnen werpen, zo heeft men allerwegen in de rotsen grote ijzeren ringen gemaakt, daar zij zich aan vast kunnen tuigen. De Zee heeft hier doorgaans van honderd tot vierhonderd vadem diep te zijn, uitgezonderd één Zandplaat, die zich langs de kusten uitstrekt en die de Voorzienigheid daar voorzichtig schijnt gelegd te hebben, ten nutte van een land, welks bewoners een groot gedeelte van hun bestaan uit de visserij halen moeten. Gelijk het de Noor-Lieden onmogelijk zou zijn om de vis uit de diepten op te vangen, zo schijnt deze ook op de gezegde Zandbank, daar veel minder diepte van water is, bijzonder te tieren, en komt zich daar in meestal aan de visserij aanbieden. De Inhammen en Zee-boezems, die men hier allerwegen in het land vindt, zijnaal het een oneindig voordeel voor de visserij, en de verwachting van de koopwaaren: Dezelfde zijn doorgaans zeer diep, men heeft die bij Drontheim, Floga genoemd, gepeild maar op duizend vadem nog geen diepte kunnen vinden. Het zeewater is hier minder zout, dan nader bij de Pool, zo wel als in de andere gewesten; de koude schijnt hier in dan dezelfde uitwerkingen, als de hitte voort te brengen; gelijk de laatste de waterige deeltjes optrekt, zo bevriezen dezelfde door de andere, en in beide gevallen wordt het zout, naar evenredigheid van het water, vermeerderd. Hier dienen wij noodzakelijk eenig bericht te geven wegens den beruchten draai-kolk, of maalstroom, Maelstrom en Moskoe-straat in het land geheeten, te reden te doen. Op de kusten van Noordland, of van de Provincie van Drontheim, ter hoogte van 60 graden, is een eiland Loefoten genaamd, waarop een berg is, die zij Helfteggen noemen. Van Lofoeden tot aan Moskoe is de Zee tamelijk diep, doorstaan van 36 tot 40 vadem; maar aan de andere zijde, of Beneden Moskoe, tot aan Werde toe is dezelve zo laag, en zo vol klippen, dat geen Schip hier door zou kunnen komen, zonder zich te barsten te stoten. Als de Zee nu vloeit, stort zij met geweld door alle die klippen, naar Loefoden, en integen om als zij ebt, keert zij met even grooten geweld terug, en maakt duizend bogten, draaiingen, en vallen, die het gerausch van de zware fluïden verre overtreffen. De stroom is dus gespecificeerd in beweging, en de rotsen, waar ook derzelver bodem hier als bezaaid is, en tegen welke zij geduurig aanstuift, maken zulk een vreemd gewoel, dat als een Schip het ongeluk had om hier in te geraken, hetzelfde zekerlijk mee gesleept, naar beneden gevoerd, en aan spaanders gestoten zou worden; want hoewel deze klippen doorgaans hoog liggen, zijn er onpeilbare dieptes onder beiden. Als het water op zijn hoogste of laagste is, in iedere vloed en Ebbe, is deze stroom een kwartier uren stil, en ’t zijn deze gunstige oogenblikken, welke de bewoners der Eilanden waarneemen, om denzelfde over te trekken, en voordeel te doen met hunne visserij, die alsdan de gelegenheid biedt. Vergelijk hier mee de beschrijving van deze Maartstorm, goed voor het beschrijven van de noordzee, zie Paderl. Lessereefs ID, H 753,754. VAN NOORWEGEN. 895 Lukkigste is van alle de kusten van Nordland. Onmiddellijk hierop, begint hij, schoon de Zee stil zij “wederom te draaien, en alles naar zich te trekken, wat in zijn bereik is. Als hij in zijn grootste beweging is, en inzonderheid, als er wat wind bykomt, moet men zich wel wagten, van hem op een mijl na te naderen. Dikwijls gebeurt het “dat de Walvisschen binnen zijn bereik komende, met een onvergelijkbaar geweld worden mee gesleept. Alle hare sterkte en grootte is niets tegen dit vermogen. Vier mijlen van Bergen is nog een andere strom, de Kül-Strom geheeten. Deze legt tafelchen het vasteland en een oneindig getal kleine eilandjes in, en heeft een vlakke strekende loop met de Moskoeïestroom, Hij heeft zulk een geweldige aantrekking niet als deze; men dient er echter op te letten voor te zyn, dewijl er eens zeven jachten van Nordland te gelijk in vergaan zijn. Het zoete water is doorgaans zeer goed in Noorwegen, en doet veel tot de sterke lichaamsgezondheid van deszelfs bewoners; en Mineralen wateren, begrijpt men gelijk, dat niet ontbreeken kunnen in een bergachtig land, dat vol mijnstoffen is. Daar is een groote menigte Rivieren in Noorwegen, maar schoon deze in het algemeen diep genoeg zijn, is er echter niet één, die men bevaarbaar noemen kan, wegens de menigvuldige stortingen, of watervallen, die ze allen hebben en daar het water gemeenlijk 40, 50, of 60. voeten van de rotsen nederstort. De Balken en Masten, welke men de Rivieren afvoert, worden hier door zeer dikwijls beschadigd, en zomtijds verbrijzeld. Het geruizen, dat deze Vallen maken, is verbaasend en kan 3,4 of 5 mijlen verre gehoord worden. Cicero heeft echter onrecht, wanneer hij in zijn droom van Scipio vertelt, dat de lieden die bij de Water-vallen van den Nyl wonen, doof zijn door dit geestig geruizel. Dit is althans het gevolg niet in Noorwegen, daar deze stortingen niet minder zijn, dan die van den Nyl. De vierde, vijfde en zesde hoofdstukken handelen over het geen Noorwegen uit zichzelf voortbrengt. Het is geen Land voor Boubery, of koren-teelt geschikt, en nog gelijk is er ook het tagtigste gedeelte van die plaats grond, die het gehele Rijk bevat, niet bebouwd. De Provincies echter, daar gebouwd kan worden, zijn zeer vruchtbare. In die van Bergen gelukken alle graanen zeer wel; Nordland, hoewel zich tot de breedte van bijna 68 graden uitstrekkende, levert meer koren uit, dan de Inwoners gebruiken kunnen. De Rog is er uitmuntend, en wordt zelfs boven de Poolse geplaatst. Terwijl hier tegenover, aan de andere zijde der bergen in Lapland, alles dor en onvruchtbaar is. De vogtigheid der lucht, de sneeuw, die gedurende den zomer smelt, en een menigte beekjes maakt, welke van de rotsen naar beneden vloeien, en de zonnewarmte eindelijk door de weerkaatsing van diezelfde rotsen krachtig vermeerderd wordt, zijn de natuurlijke oorzaken der vruchtbaarheid in de eerstgenoemde Provincies. Men heeft hier een bijzondere manier van de Landen te ontginnen, die men in andere Staaten niet zou willen, en bezwaarlijk kunnen navolgen. Een Boer, die het Land voor zichzelf, en niet ten voordele van zijn Heer bouwt, begint om zijn Bouwlanden te vermeerderen, of meer akkers onder den ploeg te brengen, kiest een stuk van een bosch, dat bij zijn landerijen ligt, uit, en hakt er zo veel bomen om, als de plek grond bevat, die hij ontginnen wil. Die bomen laat hij twee jaar liggen, om wel te droogen, als dan stekt hij er de brand in, zaait zijn rog in de asf, terwijl dezelfde nog zo warm, of liever heet is, dat de korrels knappen, kraaken, en de buitenste omkleedt zelfs verzengt. Indien hij nu het geluk heeft van hier eerlang regen op te krijgen, mag hij zich van een goeden oogst verzekerd houden, en zelfs op 60 70 en 80 voor één staart maken, maar blijft het aanhoudend droog, dat in den echt des jaars, dien hij waarneemt, zelden gebeurt, dan is zijn oogst verloren. De eerste gelukken in den omtrek van Bergen zijn zeer wel. De Pastoor Kirsbom heeft ze te Sogndal het eerst geplant, en wel een soort dat de Heer KLINGENBERG te Hamburg niet Amerika had gekregen, het welke de Kruidkundigen Pisum minus de gratia noemen, en dat hem 324 voor één had opgebracht. De Heer Kirsbom kreeg 610 voor één, en sedert is dit soort van andere wijze vermeerderd, zodat men er veel van zaad heeft als van zeedes. Wij ook iets van de boomen zeggen. Om te geven eenig denkbeeld van de noorse bossen te maken, heeft men alleenlijk acht te geven op de onbegrijpelijke menigte hout, welke Noorwegen nu voedt zo veel eeuwen aan Vreemdelingen heeft geleverd; als voor matten, balken, deelen, die er onophoudelijk, met ontzettende hoeveelheden van Scheepen, welke tot dit einde eeniglijk op Noorwegen vaaren, worden uitgevoerd. Hierbij voegt men zo veel gekloofd brandhout, als men gebruikt, om de schepen vol te stouwen, en alles wat men tot eigen gebruik verbezigt aan zo vele schepen als men erzelf timmert, aan zo vele houten huizen, als men allerwijden ten platten lande, en veel in de steden bouwt, aan zo vele boomen als men bijna stammenloos verbrandt „om het land te ontginnen, en waarvan het vreeselijk vuur onder de grond gemeenlijk doortrekt „en de wortels van duizenden boomen verbrandt, die naderhand vanzelf naar beneden vallen en verrotten. Men voegt hierbij, dat men in geheel Noorwegen niet anders dan houten bruggen maakt, en veelal een weg van hout door de moerassen legt; men voegt er eindelijk, behalven den haardbrand, die ontzaggelijk voorraad van hout bij, welken men tot alle smeederijen, brouwerijen, verwerken, en met één woord, niet vreemd tot alle fabriken, zonder uitzondering „maar inzonderheid ook „tot het smelten en scheiden der metaalen, noodig heeft, en waar toe men onophuishend vuur stoekt; die een natuurlijk afbeeldsel van het half vuur vertoonen; men voegt, zeg ik, alle deze bijzonderheden samen, men neemt er nogmaals bij in aanmerking, dat er meer hout nutteloos in de Noorse bossen verrot, dan het gehele koninkrijk van Denemarken en Noorwegen voor alle zijn gebruiken noodig heeft, en men zal verbaasd staan, dat de Bergen van Noorwegen, dat de barre rotsten zelfs, en het grootste gedeelte des lands met de schoonheid der bossen nog bezagen worden. Ppp 5 Daar Daar wordt tyd, dat 898 BESCHREVING Daar is echter een misbruik dat geweerd behoorde te worden, dewijl dit met 'er tyd schadelijke gevolgen zoude kunnen hebben. Men verzendt namelijk alle jaaren uit de Haven van Bergen hele Scheeps- ladingen Schotter, zo als men 't noemt, welke eeniglijk bestaan in jonge Denenbomen, die recht zijn, en den besten scheut gemaakt hebben, en waar voor de Boeren zich niets dan hun arbeidsloon laten betalen, terwijl ze het hout zelf om niet hebben, en om niet geven. Dit misbruik van zo veel duizenden jonge Dennen tot Sparren uit te voeren, zoude allengs de Inwoners van die grote voorraad dier dienstige bomen kunnen berooven, welke ze tot dusverre zo gelukkig genoten hebben. De Berkboom is van een oneindig gebruik in Noorwegen. Hij alleen verfchaft meestal het brandhout. De Boeren gebruiken deszelfs witte bast om de groene delen daarop hun huizen van te maken, mede te dekken, dat dezelve lang waterdicht blijft, en hier leggen ze dan plakken van vijf of zes duimen dik boven op. De binnenste of bruine bast, dient even als de Eik, om het leder te bereiden; en wordt ook gebruikt, om garen, en vervolgens Zeildoek voor de Visser pinken van te maken. Nog verfchaft deze boom, die zulk een gering aanzien heeft, een vogt „of water „dat ’er in het voorjaar overvloedig uit loopt, en het geen men oordeelt een zeer heilzaam middel tegen de Scheurbuik, Geelzucht, het Voet-euvel, Graveel, Steen, en alle flegende ziekten, welke uit wijn-steenig zetfel voortkomen, te zijn. Men heeft de knoppen van deze boom in den tijd, dat ze hun kleverig en harig sap in den grootsten overvloed hadden, afgeplukt, men heeft ze volgens met dit water, en zelfs met gemeen water overgehaald, en ’er een melkachtig vocht uit gekregen, het welk latend wordende, een bezinksel overliet, dat naar de regels der Scheid-kunde behandeld zijnde, de kleur, reuk, smaak, en andere eigen Eigenschappen van den balzame van Mekka kreeg. De Eike-boom begint wat schaarfer te worden, en deszelfs uitvoert is hierom bepaald. De rode Denntboom is boven alle andere de gemeest zo wel, als de nuttigste van het land. Deze brengt jaarlijks meer dan een miljoen Rijksdaalders voordeel aan. Een grote maakt van 60 tot 120 Rijksdaalders op de plaats, en nog zoveel, als men dezelfde aan boord moet leveren. De rede is, om dat men voor dezelfde niet te flechts een bed van verfchete andere bomen maakt, op dat hij, in het verval niet beschadigd wordt, maar dikwijks ook een honderd andere bomen om hakken, om plaats voor die eenen grooten te maken, en diezelfde te kunnen afvoeren. De gom en hars, die in het Dennen-hout zijn, maken hetzelfde zo duurzaam, dat men houten Boerenhuisjes van drie en vier eeuwen oud vindt. De teer, welke men uit de wortels der Dennen, zelfs die voor een halve eeuw van staan gewesen zijn, bekomt, is nog beter, dan die uit andere Landen, en het was deze, waarvan zich de Engelsen en andere Naties plagten te bedienen, om Teer-water te maken, toen hetzelfde nog in de mode was. De bergen van Noorwegen, om, uit het zevende Hoofdstuk, ook hier van iets te zeggen, bestaan bijna geheel uit marmer; en als geheel Europa zich van bediende, zou er nog geen Zwaarigheid zijn, om die ongegeneigde tien voorraad uit te putten. De kruinen van deze marmerrotten zijn bedekt met een laag steen, die weeker en voorer is, maar flechts drie of vier voeten dikte heeft. Hier onder vindt men ten slotte een goed, hard, fijn marmer, en. dat zekerlijk nog volmakker zal worden, naar maat men dieper in de groeve komt. Zeven groeven zijn er in het Bisdom van Bergen, die meestal door de Familie van Leliensfeldt geopend zijn. Sommige geven wit, andere zwart marmer, gemengd met blauw en wit, rood en wit, rood en groen, bruin, grijs, geel en andere kleurige stippen en aderen. Men heeft van deze verschillende kleuren veel gebruik gemaakt, om het Paleis des Konings van binnen te vercijnen en de nieuwe Kerk, door zijn Majesteit gelucht, bevatting van buiten en binnen geheel uit marmer van het Land. De Mijnen van Kongsberg (Tonsberg) en Skien verzekeren een menigvuldigheid van zeer sterke spijzen, men zondt ze met tonnen vol buiten het Land, en vooral naar Amsterdam. Daar is nog een soort van spijzen, die men Varkensfleen noemt, om dat hij voor een zekere ziekte der Varkens dienstig is, en welke ook flinkende Rook genoemd wordt, om dat, als men hem vrijft, er een flinkende geur van opgaat, daar zijn geheele bergen van deze spijzen, en als men deze te paard overtrekt, komt er door het gang van de hoefijzers een zeer onaangename stank uit de grond. Daar is in Sundvollen (Sunn-water) een rots van Asbestus, of onverbrandbaar linnen; onze Schrijver heeft er lange tijd piet in zijn lampen van gebruikt, en heeft er een stuk papier van, dat in het vuur niets anders verliest, dan het gekleurd papier. Geeen heeft er op gesproken, heeft er een nieuw en volmaakt schoon geworden. Dit papier is eigenlijk een soort van doek of linnen, het geen deze bekende eigenschap heeft van niet te verbranden, om dat het inderdaad niets anders is, dan zeen is; en de manier om dit linnen te bereiden is zeer eenvoudig. Men begint met deze steen in het water te wassen; dan klopt en plekt men dezelfde om de draden los te maken; men spoelt hem vervolgens zeven of achtmaal, in zuiver water, om er de aardachtige delen van los te maken, en af te krijgen; men laat hem droogen, en spint hem als fijn linnen, met dit onderzoek alleen, dat men onder het spinnen de vingers in plaats van speeksel, met wat olie bevogtigt, om het doek soezer en buigzamer te maken. Het is zonderling, dat een Land, zo overvloedig in allerlei soort van steenen, geen Vuursteen voortbrengt. Deze steen moet er uit Denemarken en Duitsland gebracht worden. Het Rots-krachtal komt algemeen in de bergen voor. Zelfs zit men er zometijd grote brokken van buiten aan de rotzen zitten, en onze Schrijver heeft een brok van een voet lang, en zeven duimens dik, die vier ponden, en zeven onsen weegt. Men vindt er brokjes onder, die men nauwelijks van Diamant kan onderscheiden. De Granaten, Amethisten, Berillen, Agathen, Jasper en andere steenen moeten wij staan wijgend voorbijgaan om de kortheid te bevorderen. Aar zyn tot nog toe geen vaste goudmijnen in Noorwegen, maar zilver- en kopersmijnen in grote talen, ook worden er loodmijnen gevonden. De stad Kongsberg, wordt op ongeveer tien of elf duizend inwoners geschat, waarvan er dagelijks tien duizend in de mijnen werken. De Zwavel is er zeer overvloedig, zonder dat men zich de moeite wil geven, van het te verzamelen. Ook levert IJsland meer uit, dan men van noodzaak heeft. Eindelijk moeten we een woord van de Zoutketels zeggen, welke in het jaar 1739 op order van de Koning opgetogen zijn, en met welker beschrijving onze Bisschop dit deel befluit. Het zijn twee grote gebouwen, elk van twee duizend voeten lang, op welker bovenste verdieping men het Zee-water ophaalt, om daar door kleinzetting gezuiverd te worden, en door uitwafeling een grotere trap van zuiverheid te verkrijgen, waarna men hetzelfde in grote ketels of pannen laat loopen, die elk in twee, of driemaal vier-en-twintig uren naar de tijd van het jaar, twee-en-twintig tonnen zout van 12 Scheppen opleveren. R. Waar. (Een gemeen vooroordeel heerft onder de Mensen, dat de koudere Noordelijke Landen of volsstrekt onbekwaam, of ten minsten weinig geschat zijn, om Zevenwonnen te kweken, en Zeven te winnen; Een vooroordeel van allen grond van rede en waarheid zo ten eenmaal ontbloot, dat ik gerustelijk verzekeren kan, dat deze Landen hier toe beter zijn, dan die onder een heetere luchtstreken liggen. Elk ondertussen de Zevenkwekerij haar oorsprong alleereerst in zodanige heete Landen heeft genomen, zo gaf dit al vroeger aanleiding tot dit verkeerd denkbeeld, dat de zelfde in koudere geweften met geen hoop op een gewonnen uitflag bezogt konnen worden; Men weet dat dit bedrijf te Constantinopel onder den Keizer Justinianus alleereerst bij der hand werd genomen, of ten minsten met een bijzonderen nadruk voortgezet. En zo groot was het vooroordeel wegens de warme Landen, dat toen Rogerius, Koning van Sicilië, hetzelfde in zijn heerschap wilde invoeren, zijn onderneeming in den beginnen als dwaas en belachelijk werd uitgekreeten. Evenzo ging het daarom toen Hendrik de Vierde het in Vrijheid vestigen wilde; Men beschouwde dit weer als een vermetelijke onderneeming, als een harfenlach, en als iets dat in zulk een koud klimaat, als Vrijheid, onmogelijk gelukken kon. De voorziende voorzichtigheid hier tegen, ging zelfs zo verre, dat de brandende Sully, die zijn Meester anders in de bestiering van zijn volk zo wel wist te raden, zich hier met allen ijver tegen kantte. Een duidelijk bewijs, dat zelfs de grootste geeften zich, met den stroom der gemeene Volksvooroordeelen, laten meedragen. In dezezelfde vooringenomenheid speelden zelfs op het eind der vorige, en in het begin van deze eeuw nog een aanzienlijke rol; toen enige welmeenende Patriotten, met allen ijver, toeleiden, om hunne Landsgenoten een plaats in deze nieuwe tak van handel te doen krijgen. Maar nu, omdat het toen, in weerwil van alle ongezondheid, welke men in die onderneming meende te zien, in zekere Landen zo ver reikte, dat derzelver inwoners daarvan genieten konden. HET KWARTIER van ZY-WORMS. Deers, er staat henen voornaamste en voordeelrijkste handel van maken; mag men dan ook niet op een dergelijke uitkomst in Duitsland, (en met nog meer rede in de Nederlanden) hoopen? Gewisselijk Ja! Sinds dat men in het Mark - Brandenburg in eenige Noordelijke Streken van Duitsland, en zelfs in Zweden, Zy-wormen heeft gezien kweken, en Zyde winnen, heeft het vooroordeel „dat men hier tegen, in die Landen, had opgevat „zeer veel van groot garen verloren. De indrukzels ondertussen, die het nog over heeft gelaten, schrikken de meesten, zodat van de onderneeming af. Men stemt toe, dat men Zyde zal kunnen winnen, maar dat het niet, dan misschien schade zal kunnen geschieden, of ter minsten, dat men er geen voordeel van zal hebben, en dat deze onderneeming gevolgelijk in Duitsland nimmer, met hoop van een goeden uitgang kan begonnen worden. Deze tegenwerpingen derhalve, die alle Liefhebbers den moed en trust natuurlijker wijze geheellijk moet beneemen, staat ons op te lossen, en, ter aanmoediging van zo nuttig een werk, te tonen. Dat niet alleen koude Landen wel geschaikt zyn „voor de teelt van Zy-wormen „en het winnen van Zyde, » maar zelfs hier toe beter, dan de warme dienen „, Wanneer de koude Landen niet geschaikt waren, om Zyde te winnen, zou dit of moeten toegeven, om dat het voedsel der wormen daar geheel niet; — of in geene voldoende ruimte gevonden werd. Of dat de Zy-wormen zelf door de koude of andere oorzaaken niet wel voort konden gaan. Wat de eerste zwareheid betreft; het is zeker, dat de witte Moerbos-beuk, wiens blad het gewoon voedsel der Zy-wormen is, volmaakt wel tiert in koude Landen. Deze Boom is niets minder dan teder, hij lydt zelfs niets van de grootste koude. De harde winters van 1709 en 1740 die zo vele andere Vruchtbomen en zelfs wilde Boomen hebben doen sterven, hebben aan de witte Moerbes veel minder schade; dan aan de andere Boomen toegebracht. En zulk een groot aantal Planten, als wij daar van met goeden uitgang in verscheidene streken van Duitsland in den grond gezet hebben, bewijzen onwersondelijk, dat deze daar zeer wel geteeld kunnen worden. Men zal mogelijk hier op inbrengen, dat, hoewel men in Duitsland witte Moerbessen-boomen teelt, het echter zeker is, dat derzelfde bladeren dikker, weerder, en niet zo malsch is, als dat van zulke boomen, welke onder een heete luchtgroeiën, en dat de wormen gevolgend, die van onze bladeren eten, zulk een fine, zachte, en glanzende Zijde niet zullen spinnen, als in die geweven valt. Ik sta gaarne toe, dat het blad der Moerbessen-boomen in Duitsland zo malsch niet is, als in heetere Landen; maar het is, aan den anderen kant, ook niet minder zeker, dat de Zijde, die men in Duitsland gewonnen heeft, zo schoon is, als die van Italië. Ik zoude, om dit te bewijzen, de proeven kunnen aanhalen, die ik zelf te Wenen genomen heb. Zie, welke Zij-wormen in Italië gezien hebben, en die vervolgens oog-getuigen geweest zijn van mijn proeven in 1751, en 1752, hebben moeten erkennen, dat mijn wormen groter, sterker, en beter waren dan zelfs in Italië. In het jaar 1751, toen ik zelf mijn wormen waar nam, kreeg ik van een half lood zaad of eitjes zo veel Zijde, als men, in de beste jaren, in Italië van eenzelfde hoeveelheid krijgt. En bijna iedereen mocht, tegenwerpen, dat Veenen onder warmere luchtigsteek ligt, dan vele andere streken van Duitsland, zo zal ik mij op de proefneming beroepen, die te Halles, te Berlijn, en in andere noordelijke delen van het Duitsche Rijk genomen zijn. Daar de wormen wel wierden opgepakt, heeft men van een once Zaden zo vele Tonnetjes gekregen als in Italië, en Frankrijk, en die Tonnetjes hebben bij ons, zo vele Zie uitgeleverd, als in deze Landen; en derhalve mogen wij, met recht, bevredigen, dat de Moerbefle-bladeren in Duitsland even goed en dienstig zijn voor de Zie-wormen, als in de genoemde warmere Landen. Even weinig zwaarheid behoeven wij te maken, dat de wormen in onze koude Landen niet bestaan kunnen. „Zo dra zy eenmaal bekwaamlijk gevoed zijn, doet de zelfste koude hen geen kwaad meer. Deze diertjes leven ten langsten 9 of maanden, en daar is genoegzamen geen Land, dat niet zo veel zomer, en warmte geniet, als zij van nooden hebben. Het is zeker, dat de koude ons zelfs in den zomer, zomtyds meer schokkend, en onverwachter overvalt, dan in heete klimaten gebeurt ; maart is weer een enkel en ongegrond vooroordeel, dat de Zie-wormen een grote hitte noodig hebben. Zij zijn zelden van een koude gesteldheid ; het aanraken alleen kan ons hier van reeds overtuigen; men wordt eens gevoelige koude aan de vingers gewaar, als men ze be- 604 MET KWEEKEN VAN ZY-WORMEN handelt. En die koude hangt niet van de uitwendige hitte, of het jaargetide af, maar is hen zo natuurlijk eigen, dat de rootste Zomer-hitte, wel verre van hier enige verandering in te maken, dezelfde daarentegen, in het aanleunen, zo veel beter doet gevoelen. Gevolgens behoeft men niet te vrezen, dat een gematigde luchtstreek gevaarlijk en ongunstig is om er te kweken. _De ondervinding bevestigt deze redenering. Men kent den Thermometer van Fahrenheit, waarvan het vries, door middel van sneeuw, of gestampt ijs, met Salpeter gemengd; tot een uiterste laagte gebracht, en die toen getekend is. De graad O op deze Thermometer geeft zekerlijk een zeer kouden trap van de allerfelleste koude te kennen, en men eens zelfs in twijfel getrokken, of de mensen, in zodanige een koude, zouden kunnen leven. Men nam in het jaar 1753, in het Theosophische College, in tegenwoordigheid eener talrijke vergadering, herhaalde proeven, om een Zy-worm, gedurende vijf minuten, in dit ijs te werpen, men zette er een Thermometer van Fahrenheit bij, die inderdaad tot O zakte, en men kreeg de wormen echter na verloop van vijf minuten telkens geheel levendig terug. Een worm, die zulke een ijzige koude kan verduuren, loopt geen gevaar, om in Duitsland, des zomers, van koude te sneven. Al wat de koude inderdaad ten opzichte der Zy-wormen kan uitwerken, is, dat zy niet zo snel aan 't spinnen komen, langzamer groeien, en veertien dagen, of drie weeken langer aan het eeten blijven. Indien er bijvoorbeeld, in een warm Land van den tijd, dat zy uit het ei komen, tot dat zy beginnen te spinnen, zes weken verlopen, zo zal dit in een kouder Land, acht of negen weken aanhouden. Zie daar het gehele verschil; voor het overige zijn zy niet minder gezond en spinnen zulke goede zeeden in koele zomers, en kouder Landen, als in heete zomers en warmere geweften. Men heeft dit in Italië en Vrankrijk ondervonden; want zelfs in die Rijken kunnen de zomers wel eens zeer koud en guur zijn. Dog schoon wij dus hebben aangemerkt, dat de Zy-wormen in heete zomers en warme geweften, sneller groeien, en eerder aan het spinnen komen, zo moet men hieruit echter niet besluiten, dat de grootste trap van hitte met hunne voortteeling groei, en welvaart meest overeenkomt. Na verscheidene proeven heeft de heer SAUVAGE eindelijk bevonden "dat de agtende graad, op den Thermometer van DE REAUMUR, dien trap van hitte aanwijst, waarin zij best voortkomend, bijzonderlijk, indien men die daarvan hun geboorte af, tot op het oogenblik "dat zij aan het spiritus beginnen raaken, een paarig in houden kan. Mijn proeven in de jaaren 1751. en 1752. kwamen met die van den heer SAUVAGE overeen, en ik heb bevonden, dat zij in die graad van warmte, het dubbel getal der Tonnetjes uit- leveren, dan in een merkelijk meerde hitte, of groter koude. Maar deze agtende graad van warmte, op den Thermometer van den heer DEREAUMUR, is ganz niet zeldzaam in Duitsland. In gemeene zomers hebben wij, zowat grootere hitte, en diezelfde duurt verscheidene weken. Men heeft zelfs in de Noordelijke streken van Duitsland de hitte tot den 25sten en 27sten graad zien strekken. 't Is waar, dat diezelfde doorgaand niet lang zo groot blijft, maar 't is ook niet minder zeker, dat die trap van warmte, welke de Zy-wormen, om wel voort te komen, noodig hebben, niet onbestedbaar zij met onze lucht-stroom. Dus meene ik het eerste, tuk mijn verzekering te hebben goedgemaakt en getoond; dat het winnen van Zyde, ook in de Noordelijke Landen, zeer wel kan gelukken, en dat er geen hinderpalen zijn, die dit in Duitsland of Nederlanden beletten, of het kweken der Zy-wormen belemmeren kunnen. Ik zal thans ook het andere gedeelte van mijn stelling trachten te bewijzen, en te doen zien: dat er, tot dit bedrijf, wezenlijk veel voordeelen zijn boven het land waar ze verweven zijn. Een uitermate hitte inderdaad, wel verre van defstig voor de wormen te zijn, is hen daarentegen nadeelig, en zelfs dodelijk. De Heer saaviert heeft door zijn Proefnemingen geleerd, dat de Zy-tvormen, als ze moeten uitkomen, en alsdan in een hitte, merkelijk boven den achtsten graad op het Thermometer van DE REAUMUR liggen, onherstelbaar verloren zijn. Zy leven, eer ze eten wel tot aan den tijd van het spinnen, maar dan worden ze ziek, en sterven meestal alle. Ik zelf heb de eieren, tegen den tijd, dat ze moeten uitkomen, in een warmte van 21 graden gehouden; de wormen, die ik hier van bekwam, bleven in een zeer goeden staat te zijn, tot aan de vierde vervelling toe, maar sterven toen alle, terwijl andere van hetzelfde soort, die ik nog later, in een evenwichtige warmte van 18 graden, geleerd had, gezond bleven, op hun tijd aan 't spinnen raakten, en een zeer goeden wijn van Zyde uitleverden. 