VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
De Tsfcl^ dien men zou kunnen befchouwen als een ou« den mond van den Rhyn , in het Meir Ffevum , is veel joDger. Het blykt, uit het getuigenis der Gerchiedfchryve- ren, dat de Rmeinen den nebben doen graaven , om het Land van water te ontlasten , ten oosten van die Berg* keten, die het midden van Ofper-Gelderland beflaat. De andere Meiren in de Fcreenigdc Ntderlanden hebben een veel laater ooi<prong. De Dollart is ontftaan in den ]tare MCCLXXVII; de weinige diepte en de modderige boordei), nu door 't water bedekt, dan Moot, duiden aan» dat de Dollan den oorfprong verfcholdiffd is aan eene Over- ftiooming, en niet aan eene Omwentelingt als de Zuider^ zu^ die eene veel grooter diepte heeit. Een naauwkeurig onderzoek, door my te werk gefteld, heeft my ovenuigS ▼an dit verfchil in oorfbrong. Het Biesbosch is ont- iban in den Jaare MCCCCaXI: men kent in *t breede de OverRrooming , waar uit het ontftondt , en de weinige diepte draagt nog getuigenis van die herkomst. DC Hond en de andere Armen, die de Zeeuwfche Eilan- dep van^^n fcheiden , zyn ook den oorfprong banner tegen- woordige ^efteldheid verfehuldigd aan eene langzaamer of fchielyker invreeting van water, . Uit alles y wat ik tot hier toe bybraR:t , meen Ik te mogen befluiren. Voor eerst^ dat de Kusten der Vereenig'^ de Geweaen j zints de oudfte Tydperken , waarvan de Kronykcn en Gefchiedenisfisn fpreelLen^ niet zeer merkbaai^ vcr-i fS OVER DE OUDE LAl^OSGESTELTENIS VAN HOLLAND* veranderd tyn. Ten tweeden^ dat de Binncnlandrc veranderingen , daar voorgcvallen , voortgebragt zyn do Omwentehngen , uit uitbarfKngen ontftaande^ of door < langzaaoie uiiknaagiug dcr Binnenwateren. Ten dt den , dat de Landen » fchooii meer door de wateren ov( dekt, in verafgclegene tydkringen, veel uitgeftrekter w ren : dewyl de Zeetiwfctlc Eilanden cen geheel aaneengcl gen Oord uitmaakten , aan 'c Vaste land gehcgt 9 alleen e vittocht laatende aan de wateren van de Maas en de Seh de: naardemaal de Zuiderzee en het Haarlemmermeer ni beftonden, en bet Meir Flevum eene veel kleinder \x\i% breidheid had : naardemaal « eindelyk', de Dollart niet b ftondt, en de Kusten van Friesland zich uitftrekten tot 1 Eilanden , die in 't Noorden de Zuiderzee bepaalen. Ten vierden^ dat de Zuiderzee den cerften oorfprong vc fchuldigd is aan onderaardfche Vuuren , die een gedeel des lands deeden inftorten, wier holligheden, met wat gevuld, tesenwoordig het diepfte gedeette van de Zuide zee uitmaaken. GOLDQIII EN ROUSSEAU. (Ult de Memoires de m- coldoni , pour fenir a VRistoire difavi 6f a ceUe Je Jm Theatre C*> tm. III. fag. 126. ffc.) TlJet cerfte Sink (zeet coldoni) dat ik in 't Fransc -■"J- fchreef , was de Iveldaadige Knorrepot; doch ik w t^iet (lout genoeg^ om het openlyk bekend te maaken, vo< ik hetzelve aan eenige Lieden had laaten zien, die 'er c noodi^c verbeteringen in konden maaken. Ook maakte i gebruik van de voorflagen welke zy my deeden. Omtrent deezen tyd was aoussBau van Geneve te Pi rjs te rug gekomen. Elk beijverde zich om met hem fpreeken , doch by was voor ieder niet te fpreeken. 1 kende hem alleen door zynen roem , wenschte hem oc re zien, en vieidde my zelve met het geluk» dat ik m) Ihik door een* man zou kunnen laacen beoordeelen 9 d zoo bekend was met de Franfche Spraak- en Lette kunde. Wai (♦) Eene Nederduitfche Vertaaling van dit aangenaam Werk hy den Uitgetvcr deezes, a. van dzr kroe, op de Pers. GOLDONI EN ROUSSEAU. 77 Wmneer ik vertekerd wilde zyn van hem ontvtngen te vorden, b.ehoorde ik vooral zorg te draagen om niec onbe- kod by hem te komen. Ik verkoos dus , eerst aan hem te - fchryven; en betutgde hem, in mynen brief, het verlaogen dit ik badt om kennis met hejn te maaken. Hy antwoordde sty zeer beleefd : dat by niet uitging , en dus nergens kiruD; doch indien ik de moeite wilde neemen, om in de ibat Blatricrc , in het Hotel van dien naam , vier verdie- />0gea hoog te klimmen , dat ik hem dan veel vermaak |oade aandoen. Ik nam zyn verzoek aan, en ging^ twee daar na, naar fiem toe. & zal myn Gefprek, met den Burner van Geneve ^ hier' ^ededeelen. Deszelfs iahoud was zeker niet zeer belang* gk; en van myn Stuk werdt alleen in *t voorbygaan ge« «^/ookeQ , evenwel neem ik gaarne de gelegcnheid waar, 020 van deezen gehecl byzonderen Man teTpreeken, die Vitmuntende belcwaamheden y maar tevens ongelooflykc lK>orooTdeelen en zwakheden , bezat. Ik k\om, in het gemelde Hotel 9 vier verdiepingen hoog* Uopte aan, en laen deed open. Ik ontmoette een Vrouw, die oocb jongf ooch bevallig, noch fchoon was. Ik vraag* dc: of de Hecr rousseau rhuis was? Hy is t'huis, en nn ook niet t'hiiis" antwoordde deeie vrouw , die ik .ten h()ogHe voor zyne Huishoudlier aanzas ; ert vroeg naar myn saam. Ik noemde denzelven. Men verwagt u, Myn ,vHeer! zeide zy. Ik zal het mynen Man zeggeu.*' Eeu oogenblik daar na wg;d ik binnen gelaaten. Ik vond den Autheur van de Emile be^ig met het fchry- ven van Muzyknooten. Ik had reeds daar van hooren fpreeken, en kon niet nalaaten, om in my zelven daar over te morren. Hy oniving my zeer vriendelyk ; ftond pp, en zeide , met een blad muzyk in de hand , „ Zie eens, t) of 'er wel iemand zo goed Nooten afTchryft als ik. Ik )) durf wcl wedden , dat *er Kcen Ihik zoo fchoon en „naauwkeurig onder de Pers van daan komt, als van ray. ^ ,1 Wel aan (vervolgde hy) laat ons by 't vuur gaan." Dat ook niet ver van ons af lag. Het vuur was uitgegaan : hy eischte een blok brand- bout ; en Mevrouw rousseau bragt het zelv'. Ik ftond op y en bood Mevrouw myn ftoel aan : doch haar Man zeide: „ houd uw gemak, myn Heer^ myn Vrouw heeft 99 haare bezigheden." Myn hart Tcromp weg. Een Geleerde voor Affchryver^ V. deel.^ekgelw. NO. 2. F en 99 eotrDOHi cn zyo yrouw voor Mcid te zien fpeclen , was voor een te vernederend Schouwfpel. Ik kon myne verwon ring — en myn verdriet met vcrbergcn, fchoon ikn zeide. Rousseau echter .was veel te doorzichtig dan hy niet zoude nierken , dat 'er iets in myne ziel omgi Hy vraagde my 'er naar , en 5k zag my genoodzaakt , hem de oorzaak van myn zwygen en mlie bewonderinj bekennen; Hoe! zeide hy, gy beklaagt my, om dat ikmy'; affchryven bezig houde ? - Zoud gy denken, da „ beter zou doen , wannecr ik boeken Tchreef , voor N 9, fchen die niet leezen kunnen ; of kwaadaartige Jour „ listen de ftoflFc aangaf , voor een of ander Artykel? Gy dwaalt. Ik bemin de Muzyk by uitneemendh( 9, ik Tchryf voortreffelyke Orlgineelen af : ik leef 'er v „ iK heb 'er Vermaak in : cn dat is my genoeg. Maai 5, (voer hy voort) wat doet gy ? — Gy zyt naar P< gekomen, om voor de Italiaanfche Tooneelfpeeler? werken, Dat zyn Luiaarts , welke. uwe ftukken „ fmaakcn. Kcer weder te rug naar uw Vaderland , 5, weet darmen u daar wenscht; dat men 'er u verwai „ Gy hebt gelyk , Myn Heer ! (viel ik hem in de n 5, na deeze behandeling van de zyde des Italiaanfc Schouwburgs , had ik Parys mocten verlaaten : d „ andere uitzichten hebben my hier gehouden.. 3, heb onlangs een Stiik in 't Fransch gefchreven. .. ^ Hoe I Gy hebt een Stuk in 't Fransch gefchreven by vol vprvohdcring bier op in. Wat zult gy daar i mede uitvoeren Ik zal het op 't T ooned ven." — : — 99 Op welk een Tooneel?" ^ 5, het Franfche Tooneel.** 99 Gy verwyt my, „ ik myn* tyd misbruik, en Gy zelv misbruikt uw 1 ^, zondcr het minfte voordeel/' Myn Sti „ reeds aangenomen !" — ■ — „ Is het mogelyk ? I „ ik verwondcr 'er my geenszins over. De Komedia „ hebben geen algemeen Menfchenverftand. Zy nee „ aan, en wyzen van de hand, dat geen fterveling 'er 5, uit kan worden. Goed, zy hebben het aangenon maar fpeelen doen zy het niet: en fpeelen ze het, „ is het zo veel te dimmer voor u."* „ Maar kunt gy over een ftuk oordeelen , dat Gy niet kent?" Ik ken den fmaak der Italiaanen , en den fmnak derl „ fchen; het onderfcheid is veel te groot, cn, met k • ^ - 99 BN ROUSSEAU. 79 wclncemcn 9 liet is niet in uwe jaaren , dat men in cepe ^ Ammerkingen zyn zecr gegrond, MynHeer! doch ik „ z\e de zwaarigheden gcenzins voor onovcrwinnelyk aan. „ Ik hcb myn werk Lieden van verftand en Kenners „ iBedegedeeld , en zy fchynen 'er vergenoegd mede te Men vieit u , men bedriegt u; gy zult het ^ u bdlaagen. Laai my uw ftuk eens zien ; ik ben open- jyliartig; ik ben voor de vuist; en zal u de waarheid „ zeggen/' Hier wilde ik hem juist hebbcn, niet zo zeer om hem laad te pleegen , maar voornamenlyk , om te zien , of by ^ nz de voorleezing van dat ftuk, niet wat meer vertrouwca in my zonde fiellen. Myn handfchrift was inhanden van den Affchryv^r des Franicben Schouwburgs. Ik beloofde den Heer kousseau hetzelve, zo dra ik het te rug had 9 te laaten zien , en myn oogiBerk was waarlyk om myn wooid tehouden. Doch de volgende gronden hiplden my, by nadete overweeging, daar van te rug. Er is ccn WeA uitgekomen onder den tytel: Ics Confess fions dc J. J. , Citojcn de Geneve , behelzende Anecdoren uft zyn leeven , en door hem zelv' gefchrcven. In dat gefchrift verfchoont hy zich zelvcn niet, en ver- haaJr zws eene menigte in 't oogloopende dingen die-hem betreffdfi) en die hem nadeeHg zouden kunnenzyn, wan- ncer zyn groote naam hem , in dat geval , niet boven alle beoordeeling ftelde. Doch ik weet nog eene Anecdote, die hem in zyn laat* lie Jaaren gebeurde , en die men in geen zyner gclchiede- nisfen vindt. Mogelyk hceft hy dezelve vergeeten; moge* lyk hceft hy geen tyd gehad om haar by de ovcrige te voe* gen , nadien dit Werk eerst na zynen dood is uitgekomen. Deezc' Anecdote raakt my niet rccbtftrceks , doch was ecbter de oorzaak , dat ik hem myn Weldaadige Knorrepot niet vertoonde. Rousseau had Vrienden , en veel bewonderaurs in Parjs. De Heer hoorde onder beide. Hy bemindc hem, acbtte hcmhoog, en bcklaagde hem te gelyker tyd: want hy kende zyne droevige omftandieheden even zo naauwkeurig , als hy zyne bekwaamheden kende. Hy bood den GeneefTchen gclccrden een zeer aartig , ge* meobileerd en gefchikt verblyf, aan, digt by denTnin der Tuilcries. En , om hct gcvoel van zynen vriend niet op te wekken , bood hy hetzelve tot dien prys aan , dicn „ Uwe F 2 ROUS* So GOLDONI ROUSSEAU, in zyn flegt, Hotel, verwoonde. De laatte merkte het oognierk van den grootmoedigen man , floegf het geheel en al af , en fchreeuwde overluid: dat by zicli niet wilde laatcn bedriegen. De Heer * * * , ook cen Wysgeer , maar tevens eeii Franschman , die de Welleevendhdd met de Wysgeerte ver- eenigde , nam het weigerend antwoord niet kwalyk. Hy kende den Man , vergaf hem syne feilen , bezogt Hena als voren ; en getroostte zich de moeite , vier verdiepin- gen hoog te klimraen , om het verraaak zyner verkeei:ing te genieten. Hy had van de gefchrevene Bekcntetmfen van jeam JAQUES hooren fpreeken, hy wenschte dezelve te zien, cn nadicn hy in zyn Brieventas eenige Zedelyke Tafree- len deezer Eeuw, in den fmaak van theophrastus en LA BuuYERE had, zo floeg hy zyn vriend voor, cm- bei- de hunne opftellen elkander eens voor te leexen. RoUssEAU nam den voorflag aan , doch alleen onder dit beding , dat de Heer * ♦ ♦ een gcwoon avondmaal , met hem in het Hotel Platiere zoude houden. Deeze lleMe hem voor, dat dit beter by hem kon gefchieden. Dat is hetzelfdc,'* zci rousseau , het meet by my „ gefchieden; of wy zullen niet leezen. Ten hoogftc (voegde hy 'er by) geef ik u vryheid, om een flesch van uwcn Wyn raede te brengen ; want in myn hui$ j, kryg ik zccr llegten. De toegeevende Franschman ftemt in alles toe. Maar by ongeluk is hy vcel te welleevend, en te voldoende, cn Zend een mand met zes flcsfchen besten , en zes fles- fchen Mallaga Wyn. Deeze verrasfing bragt den Geneef- fchen Burger in een kwaaden liiim. De Franschman komt , merkt het , en vraagt naar de oorzaak. Wy beidcn (zegt de gevoelige man,) zullen, denk ik, geen twaalf flesfchen Wyn alleen drinkei^. Ik heb i€n i, flea uit den mand genomen , en dat is genoeg by een „ avondmaal. De ov^rige moet gy terftond te rug ftuu* 5, Ten of niet by my eeten." De Bedreiging was met vreeslyk, en de voorleezMig der ftukken ging den fast het mcest ter harte. De knecht was 'cr nog , zo dat deezen bevolen werdt , den Mand we6r mede te neemen. Rousseau was Si u te vredcu, en begost te leezen. Intusfchen liadden zy, met de gemelde Tooneelen, hun- Ben tyd verfpild. Dc vooflqezing vvertlt door Mcvrouw EN ROU68BAU. 8f kousSEAD afgebrokett , die de tafel noodig had om decei- ve te dekken. Men had zoiider de tafel wel kunnen ]ee« 2en , miar in hetzelfdc oogeliblik werdt cole het eeten opgednagen. Eeu Hoen met wat Salade waren alle d« gercchtcn. Naden maaltyd werdt het de beurt van den Heer *♦* offl ic leczen. Hy leest een Hoofdftuk , dat goed opgcr feid is, en zeer gcoreezen wordt; hy leest een tweedc lioofdlluk: in ^dns Itaat roussuau op, en gaat, met een loornig gelaat , en eene houding vol gramfchap , de ka* mcr op en neder. De Lcezer vraagt naar de oorzaak zy- ncr gramfchap. Het is geenzins welleevend, C^^gt hjO by braave licden te komen , en die te beleedigen." — 5, Hoe ! vraagt deeze , waar hebt gy u over te beklaa- „ gen?'' „ Gy hebt met gcen Gek te doen, antr „ woord de Wysgeer , gy hebt myn Afbeeldzel daar „met veel te fterkc l^leuren , en met Satirieke trckken^ ), vooTgefteld. Dat is alfchuwelyk ! dat is fchandelyk !'* „ Wees met te driftig, valt hem de Franschman m de „ rede, gy zyt myn Vriend ; ik acht u hoog; gy kent „ my. Een wreed , ^ergerlyk , en galzuchtig mensch , „ btb ik willcn fchildcren op die wyze als hy in 't jjgewoone leeven dikmaals voorkomt. ... ' 59 Ja, ja „ vervolgt EoussEAu , ik weef wel dat ik by onkundi- yj gen daar voor gehouden worde. Ik beklaag hen , ik 9)Veracht hen zelfs; doch ik kan niet toelaaten, dat een 3, man als gy , een vriend ► het zy dan een waare 9) of valfche by my komt , om my , my zelven , 9? zodanig voor te ftellen." Pe Hcer ♦ ♦ * mogt verder zeggen , en doen wat hy wilde, hy kon niets op rousseau verkrygen. Zyn hoofd ftond nu gehcel niet wel ; zy fcheiddcn derhalven , en fchrcven elkandcr vervolgcns zccr kwaadaartige Brie- , (*) By dit verbaal van goldoni, kunnen wy nog eene byzon- dere Anecdote van rousseau voegen , die hem mede in een zeer byzonder licht plaatst. Rousseau las zyn Vriend diderot , Cdie'hem. «ne menigte dienften , en dikmaals tot zyn eigen nadeel gedaan had) de heloife voor , toen dezelve nog in Manufcript was. DeeZe letzing duurde drie dagen , en drie heele nachten. Toen zy gedaan hadden, wilde diderot 00k iets van zyn Werk voorleezen^ V «n daar een oordeel ,oyer te hooren. „ Kom aarij mar bed, art^ yi-v^rik BX^ss^hV J iKt is laat:iik ga flaapin. F3 It GOLDONI Kif AOUSSB/kU. Ik was ecn Vriend van deezcn Gdeerden. Den dag zyn verfchU met rousseau , vond ik hem in cen gea fchap. Hy verhaalde ons , wat hem gebeurd was. Een van het gezelfchap lachten *cr om , andere maakten aanmcrkingen op : en ik had , boven andere , daar rei toe. Rousseau was een Knorrepot ; hy had dit zel in den twist; met zynen Vrieud , erkend. 'Er ontbrak < niet aan , dan dat hy ook vermoedde wldaadig te z; om my te k^unnen verwyten , als of ik hem in den I foon des wcldaadigen Knorrcpots ten tooneel wilde voci Ik droeg derhalven wel zorg , om my niet aan zyne ^ looedens en kwaaden luim bloot te (lellen , en zag 1 zedert niet wefir. Hy was met de grootfte bekwaamheden van de wae geboren , dat heeft hy beweczen. Maar hy was een I teftant, en tnaakte boven dien zcer Vrygeestige Wert Hy zag zich genoodzaakt , om Frankryk , dat hy zyn nieuw Vaderland befchouwdc • te verlaaten, Dc nevelfter maakte hem geemelyk. Hy hield dc menfc voor onrechtvaerdig , en verachtte hen ; maar deeze achting kon hem nimmer tot voordeel verftrckken. Welke grootmoedige Aanbiedingen , welke befchen gen heeft hy niet afgeflagen ! Zyn ftrooleger was 1 waardiger geworden , dan een Paleis. Eenige ontde] grootheid van ziel in zyne (loutheid ; andere hielden voor enkel Hoograoed. Ik beflisch niet wie gelyk he maar hy was te beklaagen. Deeze zyne zwakheden den niemand kwaad , en zyne Talenten maakten ccrwaardig. Hy ftierf zoo als hy leefde , namenlyl cen Wysgeer ; en de Republiek der Geleerdheid moet grootmoedigen man altoos dankbaar zyn , die zyne jnet een gedenkteken verfierde. ZEMIN ; EEN OOSTERSCH GEZlGT. Naar Hoogduksch. 'jFjsmm letfde In die vroege Eeiiwen der Wereld, in die : ^ tyden, toen de Menfchen zich in geen ander bedwang deOt dan 't geen de overeenflemming in 't geluk der Zam( viDg htm dierbaar maakt. De Fortuin had hem met gelu£ derea 17k belcfaonken. Het Land, waar hy leefde, was be met altoosduurend groeo i6x ontelbtare bloesieQ* Cehede ZEMOf ; BSN OOSmSCH GEZZGT. S3 fin fan Cedcr- en Palmboomen behoorden hem toe ; zyne w^- kudden graasden in valeien 9 befproeid door de verfris* ftroomen : met 66n woord , hy genoot alle de vermaa- lea fcboonheid en eenvoudigheid eens Aardsvaderlyken lee* iFens fpruteode. Gematijk kan men zich bet geluk van zebun verbeeldcn : wie op aarde, die na de infpraaken des harten luistert, zou onvoldaan veeftD over zulk een Lot ? Maar fchoon het den jeugdigen Z£. WK aan geen goedhartigheid , en aan geene wd te vreden- faid ontbrak , deedt , nogthans 9 de drift eener ziedende jeugd Inn van bet pad des afwyken , tot ontelbaare dwaalingen fcrvallen , en verwekte in hem, een aantal onvervuide begeerten. h den gdukilaat, dien hy gehoot, zag hy» ten laatfien, niets dan fma^oose eenvormigheid. Nieuwe denkbeeiden , nieuwe weolcfaen volgden dkaader oogenbh'klyk op. Ongelukkige toe- fiand! Hoegoeddaadig en ryk de Natuur 00k mpge wcezen, is zy cper te fcfaaars en ce arm , om voldoening te fchenken Itan de coredeiyke begeerten der Menfchen Kinderen. Doch Wanfmaak , den Mensch tot erhftig nadenkeh brengende , dient om ten van de denden der anders onophoudelyk knaagende inge- bedde bAoefien le geiieezen. ZiWN vid, op zekeren dag, afgemat door het pdnzen op zyng frogtlooi mtgeRone wcnfchzn, indiepen flaap. Azor, de Geest aa» wiens zcnge het bewind der Aarde is overgelaaten , onder- wni het ZEMIN van zyne Zelfbedri^ery te verlosfen, door inge- Wde tooneden, hem in den Droom, of Nagtgezigt , voor te teden. h dien Droom zat zemin aan den voet eens Ceders » op den ^> eens hoogen bergs , van waar hy zyne wyduitgeftrekte beziu tingcn gebed kon overzien. Doch , in ftede van dezdve met ^'cnnaak te befchouwen, borst hy in bittere klagtcn uit: waar op ^ oogen ten onverwagtfte verbysterd werdert door een onbe- «%fbaaren hdderen glans. Van den Hemel daalde een wolk '^er, heeriyk fchitterende door gouden en azuren randen; een ^^ngenaame geur vergezelde dit verrukkend gezlgt. Op de wolk WooDde zich een Hemelsch weez^n , welks goedaartig voorko- nwi al den fchrik , uit de fchielyke verfchyning herkomftig, deedt ^wjTien. 't Was de weldaadige azor, die, zonder zichzelven Wend te maaken , zemin in deezervoege , aanfprak. — H ZiMJ^fWelke naorgeestige ovtrleggingm verftooren uwen Fhde? Zeg fihamy^ op dot ik dezelve wepieemel ff Myn leeven antwoonide zemin , is voor my een on* 91 draaglyken last geworden ; ik zie in het zdve niets dan beften- i6n en heczelfde onveranderd tooned. In de ichaduwtn oiyner bosfchen , in de. met bloemen ryk bezaaide vdden , ^ ^ fk niets nieuves ; zy verichaifen my dat vermaak niet» '^geen zy vooifaeen in overvloed opievcrden. Zd& de beval^ F4 mHs- t4 zemin;.. „ Iigheden van myr]Q fchoone seltma hebben alle haare aani „ lykheden vcrlooren. Zaihcid is reeds voor lang gov „ op 't genot. Myn hart ^evoelt eenc onbefchrytbaan dighdd van genoegen. 6 , Gocddaadige Gecst , ^ „ voor goeddaadig hou ik u , hervorm deeze fmaaklooze toe „ len in een land gclyk aan 't gcen de HcTOcirchc Gecsten woonen , op dat ikf in dc eindeloozc veri'dicidcnheid m genieringen en vemiaaken , eene onuitlpreeklyke en nooit „ minderende verrukking moge ondervinden." Naauwlyks hadt hy deeze woordcn uirgefprooken ^ of hy zweem aan dc vo«ten van azor. De gehceleLandftreek nam nieuwe gedaante aan. De gehecle Natuur vertoonde in 't n het fcbeppend vcrmogen van deezen HcnicIlchen Gczant. I mer vertoonde zich op deeze aarde iets , 't geen haalcn koi het betoverend Gewest, waar in zemjn zich thans geplaatst vo Zemin » uit zync bezwyming herkomen, zag met verbaasd alles wat hem omringde, aan. Hy zat op een bedde van Vi< ten , en dc zagtftc windjes bliezen hem de aangenaamfte ge uit duizenden van blocmen toe. Opftaande , wandcldi door de verrukkendlle wandcldreeven , uit wclkcr takken fbeclendst gczang der vogcicn onophoudclyk zyn oor bczig hie terwyl hy zyn oog met de gezigten , die zich aanboden , kon verzadigen. ■■ Zemin was gcheel venvondcring, gt verrukkifig! Op 't onverwagtst verichyncn op dit too zeven Nymphen , bckoorlyk als de Houris van hot Paradys. de fchoonheden des Landfchaps vcrliczcn haare aantrekiykhc in 't oog van den verlicfden zcmin. Dc Nymphen loopen voor uit, na uitlokkende boschjes, op ecnig^M'i aiftand. Hy v ze door heere drift gedreeven ; hy zct zc niet lang vrugtloos ' Wie is nu zo gez(^cnd als zemin ! Zeven jcug^ fchoonheden, die ieder haare byzondere bcvalligheden bczai tokkelen hem beurtlings aan met alle de aantrcklykheden dcr fcheidenheid. Mair naauwlyks waren acht dagen in deezen Droom van .rukking gefleeten , of de uuren llcepten rraager voort. Niei begeerten , heftiger dan de voorgaande , bekroopen heu hart den rustloozen zemin. Zich uit dc armen der bevalh'ge Nymp rukkende, vertrok hy na eene digt belchaduwde ecnzaamc pla om 'er zync klagten op nieuw uit te boezemen. „ Oi „ lukkige ZEMIN," was zyne taal, „ wanneer zult gy beda „ heid en vrede genieren ? Op welk geiuk kunc gy hoopen , - tf zatheid en wanlust volgen, op *t genot dcr uirgeieezenfte . maaken ? Ik heb zeker misgetast in het voonverp myner : M geerten ? Ik- voel dat myne verlangens zich wyder uitftrrf dan het fmaaken van de genietingen der zinnen. Hoe \uh loos is het dus myn leeven in lediglieid en bedryfloosheic „ Dyten? ~— Myne uitzigrea .vcrbrcidcn. Ik vocI my EEN OOSTERSCH CEZICT. «5 „ cdder. najaagingcn gevormd. Ik ben gcfchikt om den lauricr „ aan de beroemdfte Hclden te bcrwisten , eri onflerflyke Eere „ in te legmen, langs een pad den wellusteling onbekend. Ik ^ wU my Diet langer onthouden in de geurigc mynhcn-boseh- „ jes , noch , in ecn onbckenden hock dor aarde , vcrgecten en „ onbcroemd myne dagcn flyten Aclj I wilde azor my „ iwg eens gunftig zyn. Tot nog heb ik in mynen boezem • „ gBeueb^rte gekoesterd, of my zeIven,of azors goedkeuring, „ waardig, Wat zal ik mcer te wenlchen hebben , als ik eens ^ luyDc Landen zo wydftrekkend zle als myne bege^ten , en „ myite Magt gedugt voor myne Onderdaanen ? Hoe aangenaam „ zai het my weezen my zelven te befchouwen als een Heer \ ^ des Mcnschdoms , een God op Aarde , zwaayende met myii „-eene hand den donder der verdelginge , en z^eningen met ^ de andere uiireikende!" Een onzigtbaarc arm ligtte, ten deezen oogenWikke, zemin op, en voerdc bem niet fnclle vaart door de lugt. Hy zag voor zich €cnwyduitge(lrekt Land,* vol trotfche boschadien. Rivieren, naac Zeeen griykende, ftroomden van *t hoog gcbergte nedcr, en ver- fpnadden zid\ in yeelvuldigc' takken , die alle de Z(^ningen van Rykdora en Overvloed door het gchecic Ryk voerden. Zemin voelde zlch gemoffen , door de grootte en de volkrykheid der StedcD, die uit de wydftrekkendc vlakten de kruin opbeurden. Mdeeze^ fprak de onzigtbaarc Gecst, AUe deeze^ 6 zemin I &f bin van zemin juichte op de befchouwing van de Lan- dco,die hy welhaast allecn zou beheerfchen. Toen azor op aarde rfdaaide, vondt zemin zich ecnsflags in 't midden eencr verga- Afinge van wyze Staatsmannen en Helden , die hem , eer hy «^an zyne verwondcring bckomcn was , met eenpaarige ftemmen voor Oppervorst uitriepen. Hy zag, in 66n oogenblik, een geheel Volk voor zyne voeten gcknicld de lugt wccrgalmde van vreugde- gerocp en toejaichingen. Een fterke krygsbende geleidde den nmvea Monarch na een overhcerlyk Paleis. Zyne Hovelingen CO Onderdaanen verfcheenen in onrelbaare menigte om de trappcn wnzynen Throon tekusfchcn. Driften Kameelen, ryk belaaden, ^>ngten hem, tot inhuldigingcns gcfchcnkcn, het beste der Land- fchappen, het goud der Eilanden, en de geurigfte Speceryen van teOosten, in ruimcn overvloed. Zemin hoorde, met het vcrrukkondst genoegen , de Krygstrompct fieeken,en zag, met geen min welgevallen , al den pragtigen toeftel des Krygs* Hy trckt op, aan *t hoofd van een weltoegerust Lc- §er, tast eenigc Vorftcn aan , wier Landen aan de zyne grensdeu , en goeft hun de nedcrlaage ; ecne groote flachting aanrigtendc- Het juichcn der Zcgcpraal, he tkermcn der gcwonden , cn het zugten^ der ftcrvenden, is voor zyn oor een welluidend Muziek. Twis op de behaaldc ovcrwinning , haast zich de Over^vinnaar om ' ZEMIN; om ctn ander Vdk te vuur en .te zwaard te verddgen ; en met reuzenfchreden ftapte by voortl van de eene verraeesteri tot de ^ndcre. Nog Is 7£Min onvoldaan. Scfaoon 2 Volken , rondsom hem, zyn te ondergebragt , pynigt hem 1 denkbeeld , dat *er nog andere beftaan , die de knigt van z onvervvinnelyken arm niet beproefd hadden. Hy Jcoesterde zc de wensch , dat de Hemel andere Werelden gevormd had , dat hy ze jnogt te onderbrengen. In *t einde, vondt hy, < der de niillioenen (laaven , laag genoeg om in alles op zj wenken te vliegen , eenige weinige wyzen , die meeds gene bezaten om hem de taal der Waarheid te doen hooren , en 1 de Pligtcn van MenscWievendheid te rug re roepen ; hem de Gc beid, als het voorbeeld der Prinfen, voor oogen houdende — de Godheid die alleen haare Almagt bezigt , om goed te doc Zemin leende het oor niet aan hunne welbdeide redenen ; i Vlcitaal gewoon , kon hy die der waarheid niet verdraagen. 1 boe tog zou de Wysheid de aandagt kunnen trekken van hi die doof is voor de welfpreekendheid der traanen , en het g fchreeuw van geflachte onlbhuld! — Dai de val des Hd naderde met wisfe fchreden. Een magtig Volk , »t geen lang tyd de voordeelen van Vryheid en Onafhangelykheid genoot had , werd het voorwerp van zyne onb^rensde Staatzugt. I hddhaftig VoJk, vegtende voor alles wat hun dierbaar was, j MenTchen en als Burgers , wederflondt met mannenmoed de he ge aanvallen , en had eerlang *t geluk om op hem de overwi jring te behaalen. Zemin , genoodzaakt te vlugten , bevdlig< zichniet oneindige moeite, en het uiterfle gevaar, voor de re{ inaatige woede der Overwinnaaren. De onlangs vei^de He ontdett, in 't einde, dat hy flegts een Mensch is. Naa het doc worftelen van onbefchryfbaare moeilykheden , vondt hy zich in midden eener valei, omringd door hooge bergen, waar de ffil der plaatze hem tot rust uitnoodigde. Hier vlydt hy zich ned tan een beek , de eenzaamheid , en de ongunftige lotwis/elif fiortten hem emdig nadenken in. ^ ^ Ach ZEMIN verzugtte hy , „ hoe zeer hebt gy u door bar ^ i^fchimmige hoope laaten verblinden ! Waar zyn nu de Dio ^ men van Grootheid, die u vervoerden van u zelven als ei God op Aarde aan te raerken! Snoode als gy zyt, in welk ee ^ poel van elenden heeft uwe eigene dwaasheid u gedompd<! ^ Wreede azor! wist gy niet, dat myn verzoek, my to ^ geftaan , my heilloos zou weczen ? Gelukkige Landbewoonden „ hoe vrylyk wandelt gy in uwe eigene dreeven, niet voortgi J, zweept door driften die alioos den Man in hoogheid kweller ^ De Rede , wat zy zich 00k moge vermeeten , kan hun m ^ fchenken , wat de enkele natuurlyke Aandrift u zo ryklyk ve ^ leent het zoet genot van allede z^ningen, die de Nj ^ tuur haare Kinderen met eene goeddaadige hand toercikt V* o««Her deeze uid>oezeming van te leuigeftdde Staatzugt, zi 21 UK OOCTEBSCH GBZICT* miof een-fthooneKapel op een digt nevens hemihanden bloem nederiiryten. Bene wyl trok dit zyne aandagt af » en hy zag betvrolvk Infect, nu op den eenen dan op d^n anderen bloom, <^ar- Iricndzichvcnnaaken. Welhaast ricp hy uit, „ Ach Azor ! twte ^ teeren hefct gy my myn verzoek, my zo fchadelyk, ingewilligd. „ Hoor my nu , voor de laatfte keer, daar ik u verzoek om myn „ Gduk te verzekeren. In den diep vernederden ilaat, waar toe „ \k my%ebragt zic, beny ik het lot van een veragtlyk Infect. „ Voorde elende om roeester van de wereld tc wezen, of de flaaf M myner eigene driften , zou ik liever het vermaak genieten in de „ bloemiyke velden als een Kap6l rond te zweeven. — Veran- M dff my in een Kap^l !" — Oogenbliklyk verandert zyn Licliaam iadegodaante van een Worm, enhy fpreidt vier fchoone vlerkenuit. De ^el van zemin flaat verbaasd zich zo eng behuisd te vin- den ; docb zyne begeerten waren nu gemaatigder , zy wcrdea met meer gemaks vervuld , en vervoerden hem niet buiten' zyn egen knng. De nieinve Kap^l b'randde van verlangen om de ilcfkcn te beprocven, en verlaat den blocm (fp welke dczdve 't bdhan veikreegen had, vh'^ op, en begeeft zich met behoed- Siinhdd in de hoogte, in cene dus lang onbeproefde hoofdftoffe. Met vemikk^ng gemet de Kap^l de gcuren van 't onrelbaare ge» Uoemte des vdds. Doch terwyl dczelve op dartelende vlerkjes haogt, en de todachendc fchoonheden beziet, komt 'er een vo- gel,dea/n/i!cten vyindig, aanvliegen, en vat hem in den fnavel» om tot voedzd der jongen te dienen. De viees des doods deedt zuJk eene uitwerkii^ op zemin , dat liyootwaakte. Hy zag rondsom, en verheugde zich dat het ge- vaar , waar aan hy zich blootgefteld waande , flegts een Droom wa$. — Hy vondt zich te bedde by zyne selima, die hem nooit bevalliget voorkwam dan tcgenwoordig. Zemin , deeze, Dtoom nadenkende , flondt verfteld , dat hy de b^eertcn » die 20 menigmaalen zynen boezem prangden, daar in zo klaar afge- fchilderd zag. Ja, riephy uit; 'tis cene wel goedgunftige n Geest) roMchien azor zelve,' die my een leerzaam Gczigt heeft If gelieven te fchenken. Zyne befchermcnde zorge heeft , geduu- „ reode den Slaap, verrigt , 't geen waakende, als het Lichaam 91 zo ved invloed heeft op de Zid , niet zou hebben kunnen ge- ,« ichieden. Althans , ik ben^ten vollen overtuigd , dat myn lee- n ^en, tot dus lange niet anders geweest is dan de Droom van n eent Ziel , door dwaaling misleid , en in een ilaat van flaa< M verny der Driften gekluisterd. Hoe veel nieuwe, hoc veel ede- f) ler dentoeelden ryzen 'er in mynen geest op ! Hoe gering tt dunken my aile de grootheden der wereld ! Waarom ben ik M zo langen tyd onaandoenlyk geweest voor de bedaarde kalmte, n wdke ik thans genfet ? voo|[ de verheevene uitzfgten, M^elkc op, ,1 dii lydftip myne Ziel vervullen! ■ .■ 6, Ecu wig Weezen, ,» bclluur myne voetftappcn door bet licht van uwe nooit dwaa* » ieode Wyshdd ! Alxeede verdwynen d« nevelea van dwaaling, f> die Zemin; een oostersch C£2igt. „ die uwe aanvalligheden voor myne oogen bedekten. Scha „ sELiMA, met welk een vol genoegen'keer ik tot u wederf • „ Voortaan zai ik myn eigen hart overzien , als het eenig Ryk „ ik te beheeren heb. Zelfsbeftuur, met het ovcrmeesieren „ anderen , zal myn Pligt en myn* Vermaak teffens weezcn ; w „ ydcl en harsfenfchimmig zyn alle de genietingen, behalvcn zodanige, die Godsvrugt en Deugd , Maatigheid, Vergenoci „ heid , en een dankbaar Hart , nooit feilen aan te brengcn i" Een Man van goeden fmaak en zeden, Moest op een zeker Dorp het Priester-ampt bekleeden, By welks Bewooners, met uitzond'ring van myn Heer Den Pn^ikant » nocli fmaak , noch oordcel was te vinden. De Dortlcbe Leeraar was , als hy , Kunstlievend , mensch'Iyk, zagt, van laag vooroordeel vry^ Zo dat zy eerlang werden Vrinden. Dan hunner beider omm^ang, En vriendfchap louter zonder dwang, Liep haastig fterk in 't oog by d'een en andcr*s Leden ; Doch wel het mecst by een'ge Lien Die z^gen 't Bygeloof te vlifin, Om dat heur yver vaak meer klem l)eeft dan hour reden. ' Deez zaamgekomen flelden vast, Heur Leeraar emftig aan te fprecken, Om die gemeenfchap af te breeken , Als gansch onffigt'lyk, en ten vollen ongepast. Een uit den hoop dier yveraaren Wierd afgezonden — ging.. — en dorst zyn last ontlcfin. Maar einde nauwelyks zyn refin. Of hoorde zig deez' taal we^rvaaren. „ Dat ge in die Vriendfchap aanftoot vind , ^ Moct enkel qpi 't verfchil van onzen Godsdienst weezen; „ Want wien ik fpreek, myn nieuwe Vrind „ Word om zyn heusch gedrag van ieder een gepreezen. „ Om dat verfchil, daarom alleen, „ BQjeert men deezen band van vriendfchap te* verfcheuren? „ Neen zeker ! dit zal nooit gebcurcn ! „ Hy blyft myn Vrind: daarom ga hecn, „ En antwoord, uit myn naam, dat ik zal voort verkeerent „ Om d ik niets, dan goed, heb van dien Man gczicn; 9> En Hy , zo zeer als ik, fchoon wy byzonder leeren, H Den Meester diem^ dien ik bedien/ SCHOON ANTWOORD. PANDER MENGELTFERK, tor TRAATE LETTER^N, K6NSTEN EN WBETENSCftAPPEIf BETRERK&LYK. D£ BESPIEGELENDE WYSOERR , D£ COMEETEN BKSCHOUWENDE. CNaar het Eiigelsch.) thou ne'er fern the cmet^s flaming flight T\f iUuflrious ftranger pasjjng^ terror fheds On gmng nations^ frem nis fiery train I Of lengh enormous; takes his ample round *iV«u§A depts of Mtlter; coafts unmumbr^ed worlds OF mre than fdar glory; doubles wide HeoTpe'rfx migtlry cape^ and then revifites earth Trm ihi long travel a thifufand years, YOUNG. ^CD opzigte van dc Comeeten , thans dc voorwerpen ' * onzcr Befpiegelinge , mag de Stcrrekunde gezegd wor- flCD ais nog in haare Kindsheid te weezen. Geehc vorde- I nngen, op zekere grondcn llcuncnde, zyii ^ef , voot de [ jtttfle Eeuwe , in gemaakt. De Oudcn wisten weinig vail fezelver aart en beweegingen. Eenigen hidden zc voor [ neromzwcrvende en aan geen vasten omloop verboridene I Starren ; zommigen voor enkele Schynvertooningcn , ge- ^omd, of door te rugkaatzing, of doorbreekingdcr ^on- I ^Rmkn ; gecne weezenlyke zelfflandigheid , ondetfcheidea I ^an andcre Hemelfchc Lichaamen , bczittende. Andcreil ^ilden dat ze vuurige Lugtverfchynzels waren , geboorea 9jl de ontbraridbaarc uitwaasfemingen oiizes Aardkloots,^ flic, opgevoerd in de hoogere gewesten des Dampkrings, war ontvlamdeii , en bleeven branden , tot dat alia de opgehecve vuurftoffe vertecrd was. Terwyl nog anderen , de mecsten i de Comeeten allecn aannierkten als on* neilfpeHende Tekens, door con verwekt, om het Mensch* dom te verbaazen , eri te waarfchuwcn Wegens dc aanna* dering eens decrlyken onbeils. De gryzc ho^jerus zingt cr van, V. PEEL. MKNCJ^LW.NO, 8% G P» m BB9PI10BLBNDB WYSOBER^ Di roode Staa/rtjla/r^ die^ als M van *t Godendm^ De zwaarjie rawfen fpeltf het ftoutfte volk dm heevm, De krygers 't eind voorzegt van hun doorlugtig leeven ; Foot wttn de Zeeman fchrih op 't ruim van ^Oj:taan^ Sckia Jieete vonhn en ro^ gloeiend longs fiaar boon. En ViRGILlUS Comeeten fchietenp daar zy zich by *t akelig duister Vetimm^ Jiroomen bloeds, verdooven V Hemels luister En fpellen mets dan ramp. Doch ten alien tyde zyn 'er Wysgeeren geweest , die Scloofden , dat de Comeeten Plancetcn waren, waar van e Beweeging geduurig en de Omioopen ftandvastig moes- ten zyn. Misfchien heeft men dit redclyker gevoelen ten onregte aan de oude Chaldecn toegefchreeven : want het was weezcnlyk dat der Pjthagoristen , en van veele ande- ren, als apollonius de Mynaiir^ hippocratbs van Chio^ iBSCHYLES, DIAGONBS, PHARORINUS, ARTIMIDORUS, CB DeMOCRiTuSf die, naar 't oordeel van cicbro en sbnbca^ de vcrnuftigfte van alle oude Wysgeeren was. *tls zelve , die op eene zo treffelyke wyze van de Comeeten gefprooken heeft , dat hy veele laatere Starre- kundigen befcnaamt, en men zich daar omtrent bezwaar- lyk op een Wysgeerieer wyze kan uitdrukken. Zyn Werk voor iny hebbende, kan ik my niet wederhoudcn de plaats hier toe betfekkelyk af te fchryven. „ Men'heeft,*' zegt sbnfxa, „ geloofd, dat de Comee- ten geene Hemellichten waren , cm dat zy de rondheid van andere Hemel-lichaamen niet hebben ; maar 't is alleen iet licht , 't welk zy verfpreiden , dat die verleifgde gedaante tc wege brengt : het lichaam' der Comeeten is rond. Ik onderftel als nog dat zy eene andere gedaantct dan de Planeetcn hebben, volgt daar uit dat zy van eens- vcrfchillende natuur zyn? De natuur heeft niet alles naaf tin eenig voorbeeld gemaakt , en men is onkundig vac» baare uitgeflrektheid en mngt; wanneer men alles tot d0 gewoone gedaante wil overbrengen , de verfcheidenheic^ van haare werken verkondigt haare groothcid. Mecrs kan den loop der Comeeten nog niet kennen , en weeten zy geregeldc wederkomften hebben, om.dat haare vcrfchjr— iiingen te zeldzaam zyn ; docb baar gang is , even min at^ D£ COMEBTSN BUCHOUWEKDC* 9t die der Planeetcn , onbcpaald en zondcr orde als die dcr Verhevclingen , welke door den wind btwoogen worden* Men nccmt Comccten waar , die zeer verfchillcnde gedaantcn hebben ; doch haar natuur is dezelfde , en het zyB-in 't algemeen zodanige Hemellichten , die men niet ge- WOOD is tc zien, en welke van een ongelyk licht verge^eld worden; de Comeeten verfchynen ten alien tyde en in alle dceien dcs Hemels , maar vooral in het Noorden. Zy zjn • even als alle de Hemel-lichaamcn • ecuwige werkcu der Natuur; de Biixem, de verfchietendc Starren, en alle de vuuren van den Dampkring zyn voorbygaande , en ver- fchynen niet dan in dcrzclver val: de Comeeten hebbcit haarcn weg dien zy doorloopen , zy verwyderen zich ; doch blyven haar weezen behouden. ,9 Gy gccft voor,dat zy, wanneer hetPlanceten waren, zich in den Zodiak zouden bevinden ; en wie heeft toch de beweeging der Hemel-lichaamen aan den Zodiak be- piadd, ¥rie kan dus der Godlyke werken paalen ftellen? Is de Hemd niet aan alle kanten vry ? Voegt het niet beter by de grootheid van 't Heelal te ftellen , dat in het zelve ▼erfcheide Beweegingen en verrchillende Streeken zyn, dan aBes tor 6in eenig Gewesr des Hemels over te bfen- gen? In dit pragtig werk der Natuur zien wy cene raenrgte van Starren blinken , welke den nngt vcrcicren , en ons te l:enneo ^eeven, dat de Hcmcl aan alle zyden met He* ineHichaamen vervuld is , waarom mocten 'er fleclits vyf lyn , dien het gegeeven is zich te beweegen , en waarom noeten alle de andere Hemel-lichaamen onbeweeglyk zjm ? — Mogelyk zal men my vraagen , waarom 'cr dan flegts vyf avn wier loop men heeft waargenomen ? Ik zal ant- woorden, dat 'er veele dingenzyn, welker aanweezigHeid wy keonen , zonder te wecten op wat wyze zy zyri : wy hebben een g/eest die werlczaam is en ons bcftiiurt , wy wceten niet wat die is, noch hoe hy werkt; laaten wy m niet verwonderen , dat men nog onkundig is wegens de wet van de beweeging der Comeeten , wier Schouw- tooneel 20 zeldzaam is , dat men noch het begin noch het eindc wcct van die Hemellichten , welke van een verbaa- ' Mnden aflland nederdaalen ; het is nog eecn vyftien- hondcrd jaaren geleden, toen Griekenlana de Starren ge- tdd en haar naamen gegeeven heeft; daar* zyn nug veele Volkcn, welke niet dan cnkel het gezigt en het fchouw- ^neel van den Hemel hebben, zondcr flcchts te weetea waarom zy de Maan zien verduistercu ; het is nog nice G 2 zeer 92t DB B^SPIEOKLBNDB WYSOEBR , zeer lang geleden , dat wy dit op ecne zeer zekere wyze weeten. De dag zal komen, dat, dooreene oefening vaa vcele Eeuwen , dc zaaken, die thans vcrborgen zyn, met klaarblyklykhcid ziiUen te voorfchyn komen. Edne Eeuw zou weiiiig tyds weezen om zo veele zaaken te ont- dekkcn , wanneer men zclfs al zynen tyd daar toe wilde befteedcn , en wy verdeelen de weinige oogenblikken , die ons vergund zyn met het grootfte gedeelte in het kwaade door te brengen. grootheid is. Zy , die na ons komen , zuUcn niauwe, Waarheden vinden , laaten wy vergenoegd zyn met die, meij ontdckt hecft, en onsniet verwondcren, dat dingcn,- zo diep verhoolen , zo traaglyk te voorfchyn gebragt worden." (*). Qrootendeels heeft de Uitkomst de^ze Voorzegging van SENECA , op den aart der zaake en de menschlyke natuur* ffegrond^. bewaarheid. Ondanks de veel aanduidende gis- imgen diens Wysgeers , die de Ondervinding in laatCT; tyden bekragtigde , bleef men de dwaalende gevoelens in *t begin onzer Befpiegelinge opgenoemd , aankleevcn. Het denkbeeld , dat de Comeeten gevormd wierden door de dan[ipen der andire Hemel-lichten , het gevoelen van aris- TOTRLBS , door veele laatere omhelsd , was tot de laatst voprgaande Eeuw het hcerfchcnd gevoelen in dc Scboo. len , en tcffens oorzaak , dat de Starrekundigen , de Co- meeten niet hooger dan verzamelingen van dampen aan- ziende , zich niet met hunne waarneemingen verwaardig- den. V66t tycho brah6 hadt men de waare gedaante van den wQg der Comeeten niet nagefpoord, ofberekend. RBGiOMONTAf^us , TIC HO , KBPLER , CASSiNi , maakten 'er hun werk van , hevelius deedt een grooten flap ter nadere ontJekkinge. ' De vervvondercnswaardige Comeet, die, in den Jaare MDCLXXX, de Gcleerden verbaasdc en bet C) Seneca, i^Ji. Nat. Lib. VII- DB COMEBTBN lESCHOUWENDE. bt V^oDc vcrfchrikte , bract de vcrnuftige Gedagten van den fchmderen bayle , de uitmuntende Verhandclingfen mcASSiNi en jacobus Bernoulli te voorfchyn, welke jeloofdcD haare wederkomst te kunnen voorzeggcn. Zy gaf gdegenheid tot de verhevene nafpeuringen van den onftcrflyken newton, die de Comeeten in zyn algemeen Stclzcl wist^ te brengen. De ontdekking der Aantrek- kiogskragt opende, als 't ware, den Wysgeeren eenen Dicuwen Hcmel. Newton , alle de Planeetcn aan de middelpuntige kragt der Zonne onderworpen ziende , dagt dat de Comeeten onder het getal dier Planeetcn moesten aangefchreeven worden , en oordeelde . dat zy in haare -Bcweejing rondsom de Zon dezelfde wetten moesten volgen; overzulks konden haare Loopkringen niet anders dan zecr uitmiddclpuntig , dat is zeer verlcngd, zyn, ten eindc de zeer hinge verdwyning te verklaarea. Hy onderzo2^, of die veronderftelling met de waarneemingen ovcrecnftemde , en bevondt, den Loopkring der Comeet dftti 3?uire MDCLXXX naagaande , dat cen gedeelte van een iccr vcrlcngde E/Nps, of, dat op *t zeUde uit- komt, een gedeelte van een Parabool volkomen aan alle de waaraeemingen bcantwoordde, wanneer men flegts , als in de Beweegingen der Planeetcn , de inhoiiden evenrcdig tot de tydcn veronderftelde : zints dien tyd ftelde hy n&t^ dat de Comeeten Planeeten waren , welke zulke ler^lde Omlooptyden hadden , en even zo oud waren de anderen. . . , Tbans mogt beter verlichte Dichtkunst^ de ongfiHieene wvcrbaazende yertooning der Comeeten , op dcezc wyJ[e, Wchryien. 