Herbarium amboinense ?plurimas conplectens arbores, frutices, herbas, plantas terrestres & aquaticas, quae in Amboina et adjacentibus reperiuntur insulis adcuratissime descriptas iuxta earum formas, cum diuersis denominationibus cultura, usu, ac virtutibus, quod & insuper exhibet varia insectorum animaliumque genera, plurima cum naturalibus eorum figuris depicta /omnia magno labore ac studio multos per annos conlegit, & duodecim libris belgice conscripsit Georg. Everhard Rumphius ... ; nunc primum in lucem edidit, & in latinum sermonem vertit Joannes Burmannus ... qui varia adjecit synonyma, suasque observationes pars prima [?sexta].
Naam, Jn " Latyn Phafeolus minor albus, of Ja- vanus. In ’t Duits witte, of Javaanze Boontjes. In "t Maleyts Katjang Poeti, Plaats. De befte, en fchoonfte werden op Fava, en Baley gebavent, waar van zy ook de toenaam bebben , en van daar wyd, en zyd uitgevoert werden, en tot fpyze op de fcbepen dienen. Eertyds bad men ze in Amboina ook , doch zyn nu:meeft uitgegaan, en werden van Fava ingebragt. Zy waffen in andere landen meer van Indien, als mede in Africa, en Guinea, van waar ze naar myn » wel overgebragt werden na Portugaal, boewel wat grooter, en bieten aldaar Fajons. \ De tweede Phafeolus ruber , roode, of -Amboinze Boontjes, zyn wel van verfcheide coleuren , doch van eenderlei fatzoen , en wasdom , dierbalven onder de naam van roode begrepen. De ranken kruipen. ook langs de aar- de, doch de zyd-ftelen verbeffen bun «vat , en zyn boe- kig, aan de binnen-zyde bol, of gegeut. De bladeren zyn wat kleender „en fmalder dan aan de voorgaande , boog- of zwart-groen, zonder glans , niet ruig , doch ftaan in veele bogten, en gekronkelt. - De bloemen zyn zoo groot als aan "t voorige, of als die van Sineeze Boontjes, bebvende boven een dubbeld blad, uitwaarts gebogen, van buiten waal, van binnen licht- blaauw, met wat geels aan den buik, De twee wangen zyn licbt-violet , of paars „bedekkende bet witte boorentje, Dit is te verftaan aan de regte roode zoorten, want aan de geele , of Leververwige Boontjens, zyn de bloemen van binnen bleek, of graauw-blaauw , en oud geworden zyn= de, verbleeken zy fcbier geel; Men ziet ze maar voor den middag geopent, en bet fchynt, dat zy geen Zonne kon- men verdragen, want na een regenachtige nagt , flaan zy des morgens alle te zamen open, maar omtrent tien uuren, alsde Zon begint te fieken, fluiten ze zig flraks weder toe, wanneer men geen andere coleur van buiten ziet als vaal, of ftroo-geel, zynde bet buitenfte van de twee blaadjes , die als twee ladekens de bloem bedekken. De flelen van bet ganfche gewas zyn zoo ruig, of feberpy datze een weinig in de banden fnyden, als men daar door gaat. De bouwen zyn vier, vyf, a zes dui- men lang , fcbaars een balve vinger breed, regt, en altyd twee by malkander ftaande , zyn, als zy ryp zyn, rook- verwig. De Boontjes daar inne zyn lankwerpig , Rolle- formig , kleinder dan de voorige, en aan beide de einden plat, als of ze tegens malkanderen gezeeten baddens voorts glad, bard, en even, van drie a vierderlei coleur , want zommige zyn donker , of bruin-root , "t welk de ge» meenfte, en grootfle zyn, zommige zyn Leververwig, zommigen ook doods.geel , en weinige ook zwart. De avortel is lank, en dwers , doch gekronkelt, wit, ende is met veele Wratten bezet. SE ir 34 HERBARII AMBOINENSIS Liter IX. cop. XXIX. Nomen. Latine Pbafeolus minor ruber , feu Amboini- cus. Belgice roode, of Amboinze Boontjes. Malaice Katjang Mera, Ternatice ....... Amboinice Arile, & Aboé Ila. Bandice Uöt. Sinice Tati. Vox Kat- jang derivatur ab Arabico Kitania, & Katina , quod in. genere omne legumen parvum fignificat , idem cum Chaldaico Kitnitb, cunéta vero originem fuam ab Hebraico Katon, h. e. parvus, habent. Locus. Rubra hzc , & flava officula in cunctis fere reperiuntur Archipelagi hujus Orientalis infulis. Ru- bra, & flava promifcue coluntur in cunctis Amboinz infulis, inter que Bonoenfia optima funt: Flava, & hepatica potiffimum ex Zolora deferuntur, ac Ben- gaya, & Banda reditum habent ex Key Arou, &in- fulis ad Eurum fitis. Ternata, & Moluccz fponte hzc proferunt, uti & ex Tambucco, Sangi, Mana- do, & tota Orientali Celebes plaga deferuntur. Cultura. Quum hzc officula tam univerfale pres beant nutrimentum, hinc magnam conftituunt partem Indice agriculture , immo harum infularum incole hanc pluris faciunt cultura Oryze, quum ejus loco Sagus panem habeant, binis plantantur modis. In Java, Be aliisque Malaienfibus infulis terre in- ponuntur uti alie fabz, quum plantatores bacellum tenent bifurcatum , quo foramina terre formant, fi terra prius bene fit preparata, quum in quovis fora- minulo bina deponunt oflicula In hifce Orientalibus regionibus non tantum inpendere volunt laborem, fed fequenti feruntur modo; Ingens hunc in finem eligitur campus, qui quo fil- veftrior, eo melior, omnes cedentes herbas, fruti- ces, & arbores, quas promifcue decidere finunt, atque tali in fitu manere, donec folia cum plurimis furculis ficcentur, & decidant , maxime autem, & graviffimz arbores relinquuntur, dein haec creman- tur, ita ut omnes foliature, & herbz pereant, ex- pectaturque , donec per unum alterumve diem pluviz ceciderint. Tum menfe Augufto luna opaca hzc os- ficula projiciuntur, & per crematas iftas plantas fe- runtur, quanam terram tangant, non curant, quo- dam ramis incumbunt, fed pauca tantum pars, quum er pluvias dein projiciuntur, & in terram decidunt. oc opus Weru vocant, h. e. projicere, actalis Kat- gang Waweroe. Si pluvia tum fuperveniat, mox hzc officula quarto, vel quinto die progerminant per acu- ta, & angufta foliola, quz fenfim latiora excrefcunt. Si plantula fpithamam , vel pedem alta fit , tum fupe= riores ejus partes cum tribus tenerrimis foliolis abrum- puntur, unde mox in ramos extenditur, atque hi in longum excreti fi fuerint, tenera ipforum iterum de- cerpuntur foliola, quod n Oelangb vocatur, ac ter quaterve iterandum eft, ut tota planta in multa fefe extendat, & brevia farmenta, ac copiofos pro- ferat fructus, fi enim hzc caftratio omittatur, fru- tex hic pauca, & longiffima profert flagella, longe lateque per alias prorepit herbas, copiofa gerens fo- lia, fed raros fructus. ui tertio, vel quarto menfe maturefcunt, quum plurima fruticis folia marcefcunt, ac decidunt, ita ut nil nifi nudi caules, acfilique confpiciantur. Qui parvis in hortis has colunt plantas, ipfarum filiquas manibus decerpere poffunt fimul cum vicinis rachidi- bus, quas in matta ad Solem exficcant , fuftibus offi- cula explodunt,. vel manibus hec exuunt conteren- do, quum palez vento dejiciuntur , officulaque in Itramineis fervanturfaccis. Javanivero, Baleyenfes, aliique, qui ingentia arva hifce habent confita, hanc avulfionem inftituere nequeunt , unde totos evellunt ftipites, quos in magnis exficcant ad Solem mattis , & fuftibus dein pulfant, Primus ferendi modus per fuftes apud Amboinen- fes ufitatus eft, fed oportet, ut permenfis fpatium fe- rior inftituatur, Octobri nempe, quum Occidentales incipiant menfes, que enim per fuftes inpinguntur officula, non tot requirunt pluvias, quam fata, con- tra Javani, & Baleyenfes per fationem multa perde- rent, quum ipforum regio tot alat turtures, qui fata magna ex parte comederent, Am- Naam. In ’t Latyn Phafcolus minor rube boinicus. Jn ’t Duits roode, of E In't Maleyts Katjang Mera. Jn "t Ternataans H In "+ Amboins Arile, en Ahoé (la. In ^t Bandaas Use, In Sinees Taü. Het woord Katjang werd afgeleid SCH bet Arabifche Kitania, en Katina, bet geen in % Get raal alle klein peulgewas beteekent, en bet zelfde 2 v bet Chaldeeuw/che Kitnith , welke te zamen bun vor/pro Se bebben van bet Hebreeuw/che Katon, dat is klein e Plaats. Deze roode, en geele Boontjes vind men [chie in alle Eilanden van de Oofterfche Archipelagus. De Pu. de , en geele door malkanderen werden geoeffent in alle de Amboinze Eilanden, waar onder die van Bonoa wel de befle zyn: De geele , of Leververwige brengt men meeft uit Zolor, en Bangay, en Banda werden gerieft van Key Arou, en de Zuid. Oofterfe Eilanden. De Ter. gaen „ende WEEN bebbenze aan baar zelfs, em ook uit Tambucco, Sangi, Manado, en de gebe van Celebes. ° ; geck . Queeking. Dewyl deze Boontjes zoo een algemeen voeds zel zyn, zoo makenze een groot gedeelten uit van den In. difchen Akkerbouw, ja de Inlanders dezer Eilanden la. ten zig daar meer aan gelegen zyn, dan aan den Ryft teeling 5 vermits zein deszelfs plaats met baar Sagoe-brood verzien zyn, men plantze op tweederbande manier, Op Java, Baley, en andere Maleytze Eilanden werden ze gefteeken, gelyk alle Boontjes, bebbende de planters een boutje met twee fpitzen , waar mede xy gaten in de aar- de fieken, als bet land eerft wel omgearbeid is, latende in teder gaatje een paar Boontjes vallen. In deze Oos- terze quartieren wil men zoo veel moeiten niet doen , maar zy werden gezaait op de volgende manier. Een groot veld nemenze hier toe, boe wilder boe beter; en kappen al de ruigten , en bomen om, latende die bol o- ver bol op malkanderen vallen , en zoo leggen, tot dat de bladeren met de meefte ryskens verdroogen, en afvallen ; doch de grootfte, en zwaare bomen laten zy Baan, daar na werd daar den brand im gefteeken , dat al de ruigte afbrande, en men verwagt een, of twee dagen den re- gen daar op. Als dan in de maant Auguftus by donkere Maan werden de Boontjes met de banden over, en door deze ruigte gezaait , die dandeaarde raken , die rakenze, en het ander blyft op de takken leggen, "t welk egter weinig is, en dour den regen nog al op de aarde gefpoelt werd. Dit werk noemen zy Weds dat is werpen; en zulke Katjang daar door voortg:komen Katjang Wawee roe. Als nu een regen bier op valt, zoo komen de boont- jes de vierden, of vyfden dag op met fmalle, en Ditze blaadjes , die boe langer , boe breeder werden. Als bet plantje een fpan, of een voet boog is, zoo were den de bovenfle toppen met de drie jong/te blaadjes afge- broken, waar door bet plantje zich ftraks in takken ver- Jpreid, deze wat lang geworden zynde , werden al weder van baar jonge bladeren berooft , welk werk men Oelangh noemt, en drie, of vier malen berdoen moet, op dat de gebeele planten in veel korte ranken zig verdeelt , en vee- le vruchten brengt , want als men dit bladeren nalaat, 200 ` gewind de ftruik weinige, en zeer lange ranken, wyds en &yds over de ruigte kruipende, veele bladeren, maar weinig vruchten voortbrengende. In de derdé, of vierde maand zyn zy ryp, wanneer de meefte bladeren aan den Dot verdorren, en afvallen s zoo dat men niet dan de bloote ftelen, en bouwen ziet. Die nu kleine tuinen bebben, konnen deze bouwen met 4e banden afplukken, t'zamen met de naafte ryskens , die zy dan op een matte in de Zonne droogen , met frokken mt- Maan, of met de banden uitoryven , en wannen , dat bet kaf wegvliegt , en de boontjes in flrooje zakken bewaren. Maar de Javanen, Baleyers , en andere , die groote vel- den bebben , konnen dit plukken niet afwagten, dies 2) de gebeele ftokken uittrekken, en op groote matten in de Zonne droogen, en met fokken uit/laan. De eerfte manier met fleken is wel by de Amboineezen ook gebruikelyk , doch moet wel een maand later gefebis- den, te weten in O&ober, als de Wefte MoufJon begint » avant de grfeken beboeven zoo veel regen niet als de 8% zaaide , daar en tegen de Favanen, en Baleyers zouden by bet zaaijen veel te kort komen, vermits bare landen zeer vol Tortelduiven zyn, die bet gezaaide meeft zouden opeeten, De IX Boek. XXIX Hoofifl. AMBOINSCH KRUYDBOEK. Amboinenfes quoque magis fequentia minora ter- De Amboineezen re conmittunt officula, quam hec majora rubra, nec Boontjes , dan deze tantum inpendunt in agri preparatione laborem, bet lant niet doende als de Favaanen, maar maken bet te quantum Javani, depurantes modo primum crematam wooren gebrande lant Slegts feboon fteken met bare twee- terram , in qua bifurcatis fuftibus foramina formant, tandige vorkjes gaten daar in, en laten dan dé Boon- in quibus oflicula deponunt. Quum fructus fint fe- tjes daar in vallen. Als by de balf-rype vruchten veel mi maturi, ac copiola cadat pluvia, plurimiperdun- regen voorvalt , dan bederven de meefte , en werden worm- tar, & a vermiculis exeduntur, unde quam diligen- ftekig, daarom men zeer neerftig op warme dagen moet tiffime obfervandi funt ferventes dies, uttotcolligan- paffen, om 200 veelin te oog ften, als?er ryp zyn Os Ams tur, quot mature funt filique. Amboinenfes modo boineezen planten maar even zooveel, als zy jaarlyks voor tot plantant, quot quotannis ipforum indiget familia, — bunne familien nodig bebben , voor de Europiaanen, en pro Europzis enim aliisque civibus aliunde petenda andere Borgers moeg-men ze van elders inbrengen. "En funt hec officula. Videturque Amboinenfes negle- '£ /chynt, dat onzeñAmboineezen de witte Boontjens beba xiffe ep » que & hinc deficiunt, quum non ben laten uitgaan, om datze niet durabel DO? d funt durabilia. U/us. Omnes Catjang fpecies poft Oryzam vulga- Gebruik. Alle deze zoorten van Katjang zyn naaft dert tiffimus eft cibus tam in familiis quam navibus. Al- Ry/t de gemeenfte provifie, zoo in de buisboudinge , als ba officula omnium faluberrima, &delicatiffimafunt, op de fcbepen. De witte Boontjes zyn wel de gezonfte , fed vix ultra annum confervari poffunt, quum tam en fmakelyker, maar men kan ze kwalyk over een jaar facile cariofa fint, feu a vermiculis exefa. Flavadu- goed bouden, om dat zy zoo ligt wormftekig werden. De rabiliffima funt, praefertim Solorenfia, ac dein rubra, geele zyn de durabelfle , inzonderbeid de Soloreeze, en fed vilioris funt faporis, ac craffum generant fanguie daar na de roode, doch deze beide zyn weder flegter van nem , atque vim habent diureticam, unde & exhi- fmaak, en maken een zwaar bloet , met een dryvende bentur iilis, qui Amboinenfibus laborant variolis, kragt, daarom werden zy voorgeefs, en te eeten gegen quum compertum fuit, fudores etiam promovere, ven den genen, die de Amboinfcbe pokken bebben, om fanguinem in actum ducere, atque hinc omnes inpu- dat men bevonden beeft, dat zy zweet verwekken, bet ritates in eo latentes ad corporis peripheriam expel. bloed gaande maken , en zoo alle onreinigheid daar im lun Hec enim maligna fcabies oritur ex craflo, fchuilende na buiten dryven: Want dit kwaadaardige melancholico, & Phlegmatico fanguine, profundiffi- fchurft ont/taat uit een dik, melankolyk , en Phlegmatyk me in corpore herente, unde & homines perfecte bloet, zeer diep im "t lyf fcbuilende, en waar van de curari nequeunt , nifi quum depravatus fanguis fit — men/cben niet volkomen geneezen kunnen worden, voor dat expulfus, quod non cito, fed pedetentim perficien- bet kwade bloed ter degen uitgebragt zy, ’t welk niet dum eft, quotidie adhibendo talem cibum, qui ex- /cbielyk, maar allenskens moet gefchieden , gebruikende pellendi habet vim, uti hec rubra Katjang, lardum, dagelyks zodanige koft, dewelke uitdryft, als deze roode caro teftudinum &c. Katjang, Spek, Schildpads-vleefch &c. - Si rubra officula in cena edantur, fomnos cauffant De roode Boontjes by bet avondmaal gegeeten , maken graves, funt autem generaliterfalutaria operariis, fed zware dromen , en zyn in ’t generaal gezont voor lieden, vetantur Dyfentericis, vel qui aliis abdominis tormi- die werken, bebalven dat de rooden werden verboden aan nibus obnoxii funt, quum nutrimentum dant flatulen- luiden, die aan de Bloedgank vaft zyn, of andere Buike tum, quod fimilibus in morbis nocet. pyn bebben, om dat zy een winderig voedzel geven, "8 welk aan diergelyke ziektens quaad doet. Quedam Katjang, feu Phafeolorum fpecies defcri- Eenige zoorten van Katjang werden befchreeven in buntur in Hort, Malat. part. 8. quarum illa cap. 41; Tt. 8. ronder cap. 41. Perou ten Perou di&a fere cum rubris > que naaften by met de woorfchreeven roode Boontjes over- auctor Belgice vocat Heilbonen, quanam autem fpe- eenkomt, dewelke de Autheur in "t Duits noemt Heil- cies fit fubfequens Catu Perou haud facile declarare bonen, doch wat bet volgende Catu Perou voor een poffum, quum in iftis capitibus de ufu ipforum culi« zoorte zy cap. 42. befcbreeven, kan ik niet wel raden s nario nil fit memoratum. dewyl in.alle die Capittelen van baar gebruik in de keus ken niets aangehaalt is. Jleken ook meer de volgende kleene groote rooden, zoo veel moeiten aan Tabula Centefima Trigefima Nona De Hondert en negen en dertig ffe Plaat Ad Figuram Primam Phafeolum exhibet minorem, cumejus Vertoont in de Eerffe Figuur de kleinder Katjang, met des- officulis aa feparatis. . zelfs Boontjes aa afzonderlyk. Figura Secunda Phafeolum denotat minimum, utia Rumpbio De Tweede Figuur wyft aan de kieinfte Katjang, zoo als die vocatur, & qui fubfequenti defcribitur capite. van Rumpbius genaamt werd, en welke in het volgende Hooftítuk befchreeven werd, OBSERVATIO. AANMERKING. He minores Phafeoli fpecies Katjang vulgo in India vo- Deze kleinder zoorten van Phafeolus werden doorgaans cantur, cujusplures obcurrunt varietätes, videturqueeffe Pha- Karjang in Ooft-Indiengehaamt, waar van veele zoorten zyn, feolus ere&us, minor, filiqua tereti ventricofa, pallide fla- en deze fchynt te zyn de kleinder opftaande Phafeolus met vefcente, femine albo Sloan. Cat. pl. Fam.p.72. & Phafeolus een lange opgefwolle bleeke houwe, met een wit zaat van Indicus flore ample ceruleo, filiquis ere&is, gemellis, fru- S/oan.Cat. pl, Jam. p. 72. en Indifche Phafeolus, met een weide &u parvo ruffefcente Plukn. Almag. p. 290. & PhafeolusIn- blaauwe bloem, met twee opgeregte houwen, en een klein dicus trifoliatus minor, flore ccefuleo, filiqualongaanguftis- — vaalagtig vruchtje van Plukn. Almag. p. 290. en Indifche fima, fabis membranis transverfis diffeptis Ray. ift. p/. tom. — kleinder driebladige Phafeolus met een blauwe bloem, met 2-444. qui cum Peru Hort. Malab. part. 8. Tab. 41.jun- een lange zeer finalle houwe, met boontjes in dwers vliezen gitur, uti & cum Pluknetit planta, & Phafeolus po» ie leggende ne rn de ein > he podes Leg vi sep 1 iqui i , 44. ef. Zeyl. p. 189. zu van de 41. . . 8. ‚41. rd, als on oie amg Ee ht mede inet die plant van Pluknet, en deteere Zeylonfche Pha- E feolus met fmalle houwen van het Muf. Ze, p. 44. en Thef. Zeyl. p. 189. &c. Tom. V. CAPUT EEG XXX. 36 HERBARII AMBOINENSIS. Liber IX. cap. XXX, CAPUT TRIGESIMUM. Phafeolus minimus. Katjang Kitsjil. Æc Pbafeoli fpecies adeo pufilla eft, ut potius Vicia quam, Phafeolus haberetur. Ejus plan- tz adeo humiles funt, ut terre fere incumbant, fed non longis prorepunt flagellis. Folia omnium minima fünt, tres pollices longa, ac paulo minus lata, obfcure virentia, rugofa, & pi- lofa, ita ut veftibus adhereant. Ejus quoque caules omnes angulofi funt, rugofiores, & acutiores, quam in ullis Katjang fpeciebus, ita ut teneras quoque ma- nus ledere poffint. Flofculi ex pedunculis nodofis excrefcunt, multo minores prioribus; coloris lutei, petalum nempe ip- forum fummum , ac duplex pallide flavefcit , bina ale lutez, ac corniculum fubtus latens lividum. Si- liquz ejus minorem digitum longz funt, rotundz, ac culmum craffe, rugofe, & firmis pilis hirte, in par- vos ifthmos diftinéte, quumque maturefcunt, nigrz, ac quodammodo pungentes. Officula in hifce contenta haud majora funt Viciis, fed Fabarum formam diftinéte habent, ad utramque partem plana, acfi fibi invicem fuiffent adpofita, ac orro rotunda, hiloque notata. Plurima horum pal- Bde virent, ut & pallide flava, gilva, & lurida, in- ftar Lentum , pauca etiam nigra. Radix alba eft, longa, fibrofa, nodofa, & verrucofa. Nomen. Latine Phafeolus minimus. Malaice Kat- jang Kitsjil, & Idju. Belgice Groene Katjang. Am- oinice Abue Maün. Bandice Caju Hoan. "oum ce Fuo. In Loetioa Abube Mamabun, & tantummo- do Abue. -Sinice Leau. Locus. In iisdem crefcit regionibus cum majore Katjang, Amboinenfes autem noftri non plura plan- tant, quam fufficiunt pro familia fua. In Java vero tam copiofe feruntur, ut naves hifce inpleantur , que in alias venalia deferunturregiones. Manado, Mun- dana, aliaque Xoelaénfes regiones magna copia hee fubpetunt, uti & Kaya, & Arola quotannis magnam exhibent pro Banda quantitatem, Cultura. Minor hec Katjang fpecies tam feritur, quam fuftibus inpingitur, fed ultimus hic modus prz- valet, fake fic menfe uno alterove ferius, quam di- &um Weroe, feu Sajen, fub finem nempe Septem- bris, & OGobri, circa novilunium , ac tertio dein menfe maturefcunt. Terra hunc in finem preparata ` non fit ramis cefis, vel arboribus confperfa, uti in Weroe, fed puram oportet effe, tumque acutis bacel- lis foramina formantur, in quibus Katjang decidere finunt. Quum hzc plantula jam terniones emiferit foliorum , cum furculi fummi, & folia decerpenda funt, ut plantule frequentiores forment ramulos, hzcque foliorum collectio omni fere menfe iteranda eft, decerpta hzc foliola non pereunt, fed oleri in- ferviunt, cum aliis herbis, & Katjang cocta, ex qui- bus étiam Laétuca , fed vilior preparari poteft , fi rius aque inftillentur fervide, donec flaccefcant, quibus dein Oleum, & acetum adfunditur. Matura hzc officula depurantur pulfatione & cribratione, uti fupra dictum fuit, depurata hzc fervantur in oblongis ftramineis faccis , incolis Sockkol, & noftratibus Broodjens dictis , qu cofuuntur ex Sagus corticibus Coeroerong dictis , & in loco fumo repleto fufpendun- tur. Ufus. Hec minor viridis Katjang fpecies Javanis multo ufitatior eft, & vulgatior rubra , ex qua omnes quoque inplentur naves, que per Indias navi- nt, eftque durabilior majorifpecie, ac melius pre- et nutrimentum, quum non tam flatulenta fint, ac mirandum eft , in navibus molliora, & delicatiora pos- fe hzc officula coqui, quam in edibus , licet caro falita ipfis addatur, unde in culina fepe indurefcunt, quod non tribuo qualitati navis, fed facultati coqui, qui in navibus magnam fimul coquit copiam in in- gentibus cacabis, Katjang nempe folum, ac caro fa- lita quoque fola, donec utraque fere fint mollia , quum ambo hzc fibi invicem mifcent, & addunt, quod co- qui terreftres, feu culinarii non ita exacte obfervant. Hac DR ALO O TD SP ye De kleinfte Katjang. DI zoorte van Katjang is zoo klein, dat men dezel ve eer voor Vitzen, dan Boontjes zoude aanzien, De firuiken zyn zoo laag, dat xy wat ter aarden leggen, doch kruipen met geen lange ranken. 3 De bladeren zyn de kleinfte van allen, drie duime lang , en wat minder breed , donker-groen , ruig = baairig , zoo datze aan de klederen kleven. Zoo in ook al de ftelen geboekt , ruiger , en fcberper dan alle Katian zoorte , 200 dat ze ook teere banden konnen bezeeren. ne De bloempjes komen aan geknopte fleeltjes kleender-dan de voorige, = SE i MR TER bet bovenfte dubbelde blaadje is licbt-geel, de twee wan: getjes regt-geel, en bet boorentje daar onder fchuilende lootverwig. De bouwen zyn een kleine vinger lang rond , een ftroobalm dik, ruig, en met Juge baairtjes bes zet, in kleene heuveltjes verdeelt, als zyryp zyn zwart en eenigzins flekelig. y E De Boontjes daar in zyn niet grooter als Vitzen, dog klaarlyk de gedaante van bonen vertonende , aan ‘beide einden plat, als of xy tegens malkanderen gezeten badden voorts rond , met een bone naveltje. De meefte zyn licht: groen, andere bleek-geel, vaal, en leververwig , gelyk Linzen, weinige ook zwart, De wortel is wit, lang » vefelig , zeer knobbelig , en vol wratten. Naam. ln ’t Latyn Phafeolus minimus. In ’t Ma. leyts Katjang Kitsjil, en Idja. In’ Duits groene Kate Jang. ln” Amboins Ahue Maün. Jn ^t. Bandaas Ca ju Hoan. In "t Ternataans Fuo. Op Loeboe Ahuhe Mamahun, ende flegts Ahue. In "t Sinees Leêtau. _ Plaats. Zy waffen in dezelve landen met de groote Kate jang, onze Amboineezen planten er niet meer van dan voor bare buisboudig genoeg is. Maar op Fava werdze zoo overvloedig gezaait, dat men gebeele fcbeepen daar mede proviandeert, en in andere landen ve koop brengt. Ma- nado; Mindano, en de Xoelaëje Eilanden geven "er ook veele wit, 200 leveren ook die van Key, en Aroe jaarlyks een groote meenigte in Banda, ueeking. De kleene Katjang werd zoo wel gezaaid; als geftoken , doch bet laafte meeft , "t zelve gefchied een maand of anderbalve later, dan bet woorfchreeven Weroe, of Sajen, te weten int laatfle van September , en OGo- ber, omtrent de nieuwe Maan, en in de derde maand daar na worden zy ryp. Het land bier toe gedeftineert , mag geen omgevelde takken, of bomen bebben, gelyk by bet Weroe, maar moet daar van gezuiverdzyn, endan werden met fpitze boutjes gaten geftoken, daar men de Katjang laat invallen. Als dit plantje nu driea vier drielingen van bladeren beeft, zoo moet men de bovenfte Jcheutjes , en jonge bladeren afbreken , op dat de plantjes meer takjes gewinnen, en deze bladinge moet men alle drie, of vier weken berdoen, de afgebroken blaadjes gaan niet verloren, maar dienen tot moeskruid , onder andere Sajor , of Katjang gekookt, 200 kan men ook een flegte Salade daar wan maken, als menze eerft in beet water doopt, tot dat ze flenffen , en daar na Oly, en Azyn daar over giet. De rype Boontjes worden fchoon gemaakt s door kloppen , en wannen , gelyk boven gezegt is , de fcboon gemaakte werden bewaart in lankwerpige Gd zakken, by de Inlanders Sockkol , en by de onze Broodjens genaamt , wit Sage-fcbor/Jen Coeroerong t'zamen ge naait als een zak, en dan aan een rookachtige plaats op” gebangen. Gebruik. Deze kleine groene Katjang zyn by de Fava- nen veel gebruikelyker , engemeender dan deroode , Waar van ook dile fcbepen geproviandeert werden, die in Indien varen, zy zyn durabelder dan de grooten , geven een bee ter voedzel, en zyn zoo winderig niet , bet is wonder , dat men ze aan boord veel malzer , en beter kan koken, als aan land, fcboon men bet pekel-vleefch daar in doet , waar door zy aan land dikwils barder werden, ’t welk ikech- ter niet de E van ’t fcbip toe fchryve , maar de kenni[fe van de Koks, die aan boord een groote meenigte te gelyk koken in baar groote ketels, te weten de Katjang al- leen , en bet zoute vleefcb ook alleen, tot dat bet beide na- flen by gaar is, en dan eerft by malkander doen, "t welk de Inlandfe Koks aan land zoa naauw niet in agt mn J IX Boek. XXX Hooft. Hec officula multo falubriora cenfentur omnibus aliis, unde & in multis permittuntur morbis, ita ut multa cum his coquantur remedia, quz ad quosdam yrzparantur morbos , prefertim in Indica Paralyfi , feu eriberi. Ad Amboinenfium variolas expellendas uotidiano in ufu funt ad cibos eodem modo, quo upra de rubris fuit dictum. Officula hzc in calida leviter cocta aqua, inter ma- nus conteruntur, donec omnes decidant pellicule, ac tum elixantur cum pingui carnium jure; Hinc multo molliora funt fere inftar pultis nec flatulenta , quales Latini Fabas frefas vocant , coqui autem noftri vulgo illis addunt Petrofelinum, & Cepam, incole vero quasvis recentes herbas, quas ad olera , feu Sajor adhibent, & in majori juris copia coquunt, quam nos folemus, quod & falubrius puto, Katjang enim fi more navali coquatur, pultis craffitiem adqui- rit, ut grex ifta plebeja ftomachum fuum fatiare pos- fit, cui neceffario aliquid piperis, & pauxillum aceti addunt, unde cibus fatis ftomacho , & adpetitui gra- tus conquiritur, fubftantia autem ifta pultacea toties comefta, uti in navibus fit, non nifi craffum genera- re poteft fanguinem, qui per expcllentem Katjang ualitatem , & Piperis fervorem facile in fudores re- olvitur, & hinc ficca generatur, fcabies, que in In- dia Coerab vocatur, que maligna Herpetis fpecies eft curatu pertinaciffima, quum femel fuerit inveterata , ua frequenter laborant naute, qui vero laboribus funt dedii, malignum hunc fanguinem facile adtenuare , & confumere valent. Katjang progerminans fequenti preparatur modo, adfperge Katjang aqua tepida una alterave vice, per- que binos tresve dies fic depone, tum albi generan- tur furculi minimi digiti articulum longi, quorum qui- dam viridia mox formant capitula, ach folia vellent emittere. Ex hifce grata preparatur Laétuca , feu delicatum olusalicuijuriincoctum. Hoc gratum præ- bet recrementum in itineribus marinis, ubi aliquoties talis recens quafi Laétuca comparari poteft. Cadjang Ticos filveftris eft fpecies praecedentis Kat- jang , que tenuiffima juxta terram emittit flagella, haud multo craffiora filo navali, rotunda, pilofa, in amplos articulos diftinéta, atque ex geniculis terram tangentibus novas emittentia radiculas. Cuivis geni- culo longus firmusque increfcit pedunculus, pilofus quoque , atque huic infident tria folia illis fativi Kat- jang fimilia, fed multo minora, ac fere rorunda, bi- nos pollices longa , unum lata , in rotundum apicem de- finencia , mollia, & lanuginofa inftar panni. Ejus fofculi pufilli fant, albi, &intus parum purpurafcen- tes. Siliquz fünt inftar vulgaris Katjang , fed brevi- ores, digitum nempe longe, & ultra culmum craffe, “primo plane, dein rotunde, ac mature nigre, non rugofe , fed glabra, que multa continent minima officula, duplo minora quam vulgaris Katjang, colo- ris rubentis. In ventofis crefcit montibus fub Carice, ut & ad filvarum oras, vocatur Katjang Ticos, h. e. murium Katjang , forte quum adeo pufillum fit. Tenera ejus e ad olus adhibentur uti prioris, fed fructus non untur. OBSERVATIO. Ad has minimas Phafeolorum, fet Katjang fpecies perti- nent Phafeolus Indicus, minimus, flore cceruleo , filiquis erectis Hofm, Cat. Aldt. App. & Phafeolus furre&us, fru&u minimo pallido Triumfett. M. S. & Cupan. Hort. Cath. pag. 167. ut & Phafeolus minimus, fructu rubro, filiquis lon- gillimis erectis Moris, Hifl. pl. tom. 2. p. 70. & Phafeola- ftrum flore ex coeruleo, & albo vario, filiqua tenui , tereti, femine parvo violaceo Heifl. Catal. pl. H. Acad. Ful, anno 1732. pag. 17. vide & Thef. Zeyl. pag. 192. & Breyn. Prodr. 2. f. 90. nov. edit. ubi obcurrit Phafeolus, Indicus hirfutus , flore luteo, filiqua angufta patva hifpida &c. Tom. Y. CAPUT AMBOINSCH KRUYDBOEK. 387 Zy werden voor gezonder gebouden dan alle andere Boontjes , zynde in veele ziekten toegelaten , zoo dat men ook veelder bande medicamenten daar in kookt » die menlot eenige ziekten toebereid , inzonderbeid inde Indifcbe Lam- migbeid, of Beriberi. Om de Amboinfcbe pokken uit te dryven, gebruikt menze dagelyks in de koft, op de ei- genfte manier s als boven van de roode Boontjes gezegt ise Deze Boontjes in warm water flappelyk opgekookt , wer- den tu[Jcben de banden gewreeven,tot dat alle de Jchellen af- gaan, en dan eerft ter degen geftooft met een korte iof, Hier door werden ze veel malzer , fchier als een brye, en niet winderig, diergelyken de Latynen Fabas frefas noc- men, onze Koks doen ordinary Peterfelie, en Ajuin daar by, maar de Inlanders alderbande groene kruiden, die zy anders tot Sajor, en Moes gebruiken, met een veel langere zop, als wy plegen, "t welk ik voor gezonder acht, want de Katjang op zyn fcheeps gekookt moet dik zyn als een brye , om dat groove volkje bare magen te vul. len, daar dan noodzakelyk een fcbeutjen Azyn, en Peper by moet zyn, t welk dan wel een graag kofije maakt , maar de dikke fubftantie van die brye zoo dikenile gebruikt, als men daar doet, kan niet anders dan dik bloet maken” "t welk door de dryvende kragt van de Katjang , en bite te des Pepers licht aan 't zweeten geraakt, en daar door gemeenelyk een drooge fcburft voortkomt , "t welk men in Indien Coerab noemt , zynde een quaadaardige Herpes , balsflarrig om te geneezen , daar zy eens inwortelt waar mede bet Jcbeeps volk veel befmet is, doch die veel wer- ken, konnen dit quaad bloed ligt verdunnen, en vertee- ren. De uitgefchote Katjang werd aldus gemaâkt , befproeid de Katjang met warm water een reis of twee, en laatze dan twee adrie dagen leggen , zoo brengen xy witte fcheut- jes voort, een lid van een pink lang, waar van zommi- ge al groene booftjes krygen , en blaadjes willen formete ren. Hier van maakt men een aangename Salade, of ech Jmakelyk moes met eenig zop gekookt. Een koftelyke ver- verfing , als men op Zee-reizenis , en altemet een zulk vers Salaadje kan bebben. Cadjang Ticos is een wild geflagt van deze vertoonde; en voor/cbreeven Katjang , lopende met zeer dunne ran- ken langs de grond ‚dewelke niet veel dikker zyn als zeil- guarn, rond, baairig, in weide leden verdeelt, en uit de knietjes, daar zy de aarde raken, nieuwe worteltjes Jebietende. Aan ieder knie ftaat een lang fiyf fleeltje s mede baaírig , en daar op drie bladeren, die van tamme Katjang gelyk, doch veel kleender , en fcbier rond, twee duimen lang , en een breed, met een ronde fpitze , zagt en wolachtig als laken, De bloempjes zyn klein, wit , en binnen wat paars vertonende. De Houwen zyn als die van gemeene Katjang , doch korter , te weten een vins ger lang, en ruimeen balm dik, eerft plat, daar na rond, lg , maar effen, daar in leggen ryp zynde zwart, niet ruig veel kleine Boontjes, de belft kleinder dan tamme Kata jang, en zyn rood van coleur. Het waft op lugtige bergen, onder "7 Snygras, en aah de randen van bet bofcb, men noemt bet Kadjang Ticos, dat is Muize-Katjang, miffcbien wegens zyne kleinbeid. Zyn jonge bladeren werden onder "t moeskruid genomen , gelyk de voorigen , doch de vruchten werden niet gegee- ten. AANMERKING. Tot deze kleine zoorten van Phafeoli, of Katjangs beho- ren de zeer kleine Indifche Phafeolus , met een blaauwe bloem, en opgeregte houwe van Hoffm. Cat. Aldt. App. en de opgeregte Phafeolus, met een zeer kleine bleeke vrucht van Triumf. M. S. en Cupan. Hort. Cátbol, p. 167. als mede de zeer kleine Phafeolus met een roode vrucht, en zeer lange opgeregte houwen van Moris. Hifl. pl. tom. 2. p. zo. en het Phafeolaftrum met een bloem uit wit, en blaauw gemengt, met een dunne lange houwe, en klein violet zaat van Heift. Cat. pl. Ful. van "t jaar 1732. pag. 17. ziet ook de Thef. Zeyl p. 192. en Breyn. Prodr. 2. pag. 90. van de nieuwe uitgaaf, alwaar het Indifche ruige Phafeolus, met een geele bloem, en een kleine falle, ruige houwe voor- komt &c. Ccc 2 CL 388 HERBARII AMBOINENSIS Liber IX. cap. XXXI, CAPUT TRIGESIMU M PRIMUM. Cadelium. Cadelie. ic eft Phafeolus niger, modo crefcendi, & forma H antecedenti Katjang Kitsjil fimilis, fruticulus autem humilis eft , ramis plerumque erectis, feu parum inclinantibus, pedem circiter altus. In- ferior ejus caulis rotundus eft , fuperius rugofus; Folia terna fimul locantur longis infidentia petiolis, mino- ra, & anguftiora, quam in vulgari Katjang; Flores gerit inftar minoris Katjang, feu fere inftar Lagondi, fed acutiores funt, in fafciculis nempe collectis de- pendentes , quique lutei funt. MR Fru&us breves funt filicule , ultra digiti articulum longe, femi digitum late, externe rugofe, & pla- ne, fafciculatim Collette, intus bina ternave locan- ‘tur pufilla officula, Lentiformia , feu paulo oblon- giora, majora, & nigerrima. Radices funt multe , tenues, & longz fibre, in quibusdam locis nodofe, & verrucofe. Nomen. Latine Phafeolus niger, & Cadelium, Ma- laice, Javanice, & Baleyice Kadelee, Belgice Zwar- te Boontjes. Sinice Autbau. Locus. In Amboina raro obvia eft hac planta, fed SEN in Java, Baleya, aliisque Malaienfibus in- ulis, Cultura. Ubi officula hzc rara funt, per bacellos ter- re conmittuntur, Javani vero, & Baleyenfes, qui magna his repleta habent arva, hec ferunt, quum non ita ab avibus expetuntur pre amaritie. qu frutices fint maturi, toti evelluntur, foliaque defri- cantur, que in his rara, vel fere nulla funt, octo- .que, vel decem fimul fruticuli in fafciculum colligun= tur, acfufpenduntur. Quum officula edere velimus, totus frutex aque calida infunditur, filique ape- riuntur, & officula eximuntur , vel ficca ex filicu- lis pulfatione exuuntur, & coquuntur feparatim. Si fuerint confita in arvis aratro fubaétis , tum fulci obturandi funt fcobe ex firmis foliis arboris Goemoe- toe, feu Sagueri confeCta. Ut aves a maturis fruéti- bus arceantur, tenera eliguntur albaque folia iftius arboris, que in angufta fcinduntur loramenta, &lon- ‘gis alligantur amentis, ac fupra Katjang arva exten- untur, fi hzc per ventum, vel puerum adítantem conmoveantur, aves terrefaciunt , que tum avolant, $ U/us. Officula hec coquuntur, & eduntur inftar aliorum, fed non tanta copia, quum duriora, & amariora fint, plurima horum pars Sinenfibus vendi- tur, qui fubtilem ex iis preparant farinam, quautun- tur ad Laram vilem componendam Tautsjiam dictam, quz fünt longa loramenta lumbricos referentia, que ex maffa hac extenfa norunt fcindere, ad Solem ex- ficcant, & in fafciculos compingunt, Lara hzc car- nibus, & gallinis adcoquitur inftar Braffice confciffze, qui mirus, & noftrz nationi fordidus, fed delicatus tamen eft cibus, facilis digeftionis, quique in omni- bus permittitur morbis, vera autem Lara ex Oryza componitur, & farina Tritici , que rotundiora , & crafiora exhibet loramenta, Lumbricis magis adce- dentia , quum Lara ex hifce officulis preparata fit tenuiffima anguíta, & plana loramenta. Farina enim Cadelii lentam , ac tenacem praebet paítam , que quam fubriliflime extendi poteft, quum Cadelium omnium officulorum lentifimam habeat fubftantiam, Hec autem parum füpra ignem prius torrentur, do» nec nigra defiliat pellicula, que dein leniter in Ory- ze machina contanduntur, tum decidunt pellicule, exutaque officula in farinam vifcofam conteruntur, & conmoliuntur. ` Ex hac pafta Sinenfes alium præ- parant etiam cibum Tabu dictum , ex maffa enim pol- licem craffa, & fupra menfam extenfa, quadrata fcin- dunt frufta, inftar alearum , quas in jure Lardi cum Porrolatifolio , & Coriandri herba coquunt, uti coqui noftri ex farina, & fruftis lardi globulos quosdam formant. Totz XXXL HO OF DST UTE De Cadelie-Plant. It is een Phafeoius niger, aan wasdom en forme van plante de naaft voorgaande plante van Katjang Kitsjil gelyk, bet blyft een laag firuikje, omtrent een voet boog, met zyn takken meeft over eind flaande een weinig buikende. De onderfte fleel is rond, de Ke wenfte ruig , de bladeren Doan drie en drie by malkande- ren, op lange flelen , kleinder , en fmalder als aan dege- meene Katjang , of bet Lagondi bykans gelyk, dog wat Spitzer , bet blocid als kleine Katjang , te weten met gee- le bloempjes. De vruchten zyn korte boukens , ruim een lid van cen vinger lang, en een balve vinger breed, van buiten ruig en plat, in bosjes by malkander bangende. Binnen leg- gen twee a drie kleine Boontjes , van gedaante als Lin- fen, of wat lankwerpiger , doch grooter , pik-zwart. De wortelen zyn veele dunne, en lange vazelingen, bebe ben bier en daar eenige knobbelen, of wratten. Naam. In ’t Latyn Pafeolus niger, & Cadelium. In "t Maleyts, Favaans, en Baleys Cadelee. In 't Duits Zwarte Boontjes. In ’t Sinees Authau. Plaats. In Amboina vind men xe weinig, maar over- der op Fava, Baley , en andere Malyus Eilan- den. ueeking. Daar men ze weinig beeft, werden ze ge- floken, maar de Javanen, en Baleyers, die groote velden vol bebben, zayjenze, om dat xy zoo geen noot bebben van bet gevogelte, als zynde wat bitter. De rype firui- ken trekt men gebeel uit, vryft de bladeren af, (doch aan de rype ftruikjes weinig of geen zyn) die bind men acht , of tien te zamen, en bangtze zoo op. Als menze eeten wil, fleekt menze zoo met de ftruik met al in't warm water, opent de bouwen , en neemt de Bonen daar uit: Of men klopt de drooge bonen uit de bouwen, en kooktze byzonder. Als men ze op "t geploegde land gezaait beeft, zoo moet men de vooren toefcharen met een bezem van de flyve bladeren des booms Goemoetoe, of Sagu- eers-boom gemaakt. Om bet gevogelte van de rype vruch- ten te weeren, zoo neemt de witte jonge bladeren vanden voornoemde boom, fnydze in fmalle riemen, rygtze aan lange fnoeren , en [pant ze over "t Katjang veld, als deze door de «vind , of door een jongen daar toe gefteld beweegt worden, zoo maken ze bet gevogelte fcbourw , dat zy daar van weg vliegen, Gebruik, Deze Boontjes werden gekookt, en gegeeten als andere, doch zoo veel niet, om dat ze wat barder , en bitter zyn, bet meefte deel werd verkogt aan de Sineezen, die een meel daar uit maken, en 't zelve gebruikenze om Slegte Laxa te maken, genaamt Tautsjiam , °t welk zyn lange riemen , als Pier-wormen, die zy uit den uitgebret- den deeg weten te fnyden , in de Zon te drogen, en tn bosjes te zamen te binden. Deze Laxa kookt men by vleefch , of Hoenders, gelyk de kleen gefneden kool, 't welk een wonderlyk „ en by onze Natie afzienlyke, doch lekkere koft geeft , ligt om te verteeren, en in alle ziek- ten toegelaten: maar de regte Laxa maken zy uit Ryft, en terwen-meel, *t welk dikke, en ronde riempjes Zyn, de Pier-wormen gelyker: Daar de Laxa van den Boont- jes, zeer dunne , fmalle, en platte riempjes zyn, want bet meel van de Kadelee geeft eene lenige, of taijen deeg» die men zeer dun uitbreiden kan, vermits de Kadelee on- der alle Boontjes de taaifte fubftanfbie bebben. Men rooftze eerft een weinig op "t vuur, tot dat de zwarte fcbelle opfpringen , en ftampze dan zoetjes in een Ryftbloek, zoo gaan de /chillen af, dat men de gepelde Boontjes tot een kleverig meel vryven, en malen kan. Uit dit meel maken de Sineezen nog een andere koft Ta- hu genaamt, want uit den deeg, die een duim dik 15» en op een tafel uitgebreid, fnydenze vierkante flukken, of dobbelftenen, die zy dan in fpek zop met breede Por- rey, en Coriander-kruid koken , gelyk onze Koks utt meel, en gefneeden fpek flukken, zekere knollen maken. De IX Boek. XXXII Doft, AMBOINSCH KRUYDBOEK. 389 Tote filique cum officulis coéte ex manu eduntur recreationis gratia ad potum Thee. Si vero edantur ad ftomachum fatiandum , in fartagine torrentur, quum cocta nimis funt vifcofa, in toftis etiam nulla detegitur amarities , neque in farina ex iis pr&para- "ie Baleya Cadelit fpecies obcurrit modo crefcendi riori fimilis, cujus flofculi ex albo purpurafcunt. Officula ejus alba funt, uti priora nigra, caeterum ejusdem forme , & ufus. Tabula Centefrma Quadragefima Cadelium exhibet, cum majori ejus filiqua feparata A, & oficulis BB exutis. OBSERVATIO. Videtur hec planta effe Phafeolus erectus, caule, & folio rigidis, flore pallide luteo, filiqua craffa, & ampla Boerb. Ind. in 8vo. p. 152. & Phafeolus orthocaulis Fabii Cólumnz, feu fructus niger Coriandro fimilis C. B. Pin. Muf. Zeyl. p. 48. & Thef. Zeyl. p. 190. ubi vide reliqua. De gebeele bouwen met de bonen gezoden , werden uit de band voor pleifier , of by den Tbee-bük gegeeten. Anders, als menze wil eeten om te verzaden , rooft men ze meeft ineen pan , om dat de gekookte te kleverig zyn, ook proeft men by de geroofte geen bitterbeid , nog ook in't meel daar van gemaakt. Op’ Baly beeft men een zoorte Cadelee aan wasdom bet voorige gelyk, doch de bloempjes trekken uit bet wit- te naar °t paarze, De Boontjes zyn wit, gelyk de voo- rige zwart, anders van dezelffte fatzoen , en gebruik. — De Hondert en Veertig fle Plaat Vertoont de Cadelie-plant met een grooter houwe afzonder- lyk A, en de Boontjes BB daar uit genomen, AANMERKING. Deze plant fchynt te zyn de opgeregte Phafeolus , met een bleek-geele bloem, met een dikke, en breede houwe van Boerb. Ind. in 8vo. p. 152. en de opftaande Phafeolus van Fabius Colum, of de zwarte vrücht aan de Coríandet gelyk van C. B. Pin, Muf. Zeyl. p. 48. en de Thef. Zeyl. p. 190. alwaar het overige ziet. CAPUT TRIGESIMUM SE CI NDA Phafeolus Cylindraceus. Katjang Dyintam. Æc Pbafeoli fpecies minorem quodammodo re: H fert Katjang , fed altior excreícit, fefeque cir- cumvolvit adpofitis palis, vel proximis incum- bit fruticulis. = Folia ejus paulo majora funt, nec ita rugofa, flac- cida, & lete virentia. Flores lutei. ceterum ejus- dem forme. Silique multe fimul dependent, digi- tum circiter longe, culmum crafle, & rotundz , æ- quales, & glabre, ac mature, nigra. Officula funt volvuli tenues, & oblongi, feu cylindracei , inftar Feni Greci, fed longiores, & glabriores , coloris , nunc viridis, nunc lutei, ut & ruff atque hepatici, inftar minoris Katjang. Bacellis terre conmittuntur ac pa- lis adponuntur, & juxta paggers adfcendere permit- tuntur. Diu durat, antequam fructus proferat haec ə ac prius denfam format frondem multaque agella, ac raros floriferos racemos, qui tamen ER ee copiofas, eo quod rari fint, defectum fub- ent, 2 T Nomen. Latine Phajeolus cylindraceus. Malaice Cat- jang Djintam , juxta oblongam Cumini formam. Locus. In Amboina eft planta exotica, atque in uibusdam tantum curioforum hortis obcurric. In ccidentalibus Indiae regionibus frequentior eft. Ujus. Ejus officula coquuntur , & eduntur inftar viridis Catjang. NB. Huic Capiti nulla adjecta fuit icon. CAPUT XXXI HOOFDSTUK. De lankwerpige Boontjes. It flag van Phafeolus gelykt ook wat na de kleine D Katjang, doch bet fchiet hoger op, vlegtende zig . om de bygezette flokken, of lenende op de naafte ruigte. e bladeren zyn wat grooter, zoo ruig niet, Jap, en blyde-groen. De bloemen regt-geel, anders van dezelwe fatzoen, De bouwen bangen veele by malkanderen, oma trent een vinger lang, een ftroobalm dik, en rond , even, en glad, ryp zynde zwartachtig. De Boontjes zyn dun- ne toe pla rolletjes, als Foenum Graecum , doch langer , en evener van verwe, zommige groen, zommige geel, ook ros, en leververwig , gelyk de kleine Katjang. Zy werden geftoken , en by fbokken geplant , of men laat- ze langs de paggers lopen. Zy ftaan lang, eerze vruch- ten dragen, gewinnen eerfb een digt loof, en veele ran- ken, daar en tegen weinige bloem dragende troffen, die egter bare fchaarsbeid weder met de veelheid der bouwen vergoeden. - Naam. In’: Latyn Phafeolus cylindraceus. In "t Maleyts Catjang Djintam , na de lankwerpige gedaante van Comyn. Plaats. In Amboina is ze vreemt , werdende maar bier en daar in de tuinen van liefbebbers gezien. In de Wes- telyker landen van Indien heeft men ze in meer meenigte. Gebruik. Zy werden gekookt „ en gegeeten, gelyk ans dere groene Catjang. NB. By dit Hooftftuk is geen Figuur van de plant geweeft. d XXXIII. Cce 3 390 CAPUT TRIGESIMUM TERT RIAM. Cacara litorea, Cacara Laut. 