VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Dan, eer hy tot deeze hoofdzaaken trad, ftelde hy eene algemeene Vraag voor: naamlyk „of de Reprefentanten » van iedere Provincie wel het regt hebben, om over dee- » Ze poinéten finaal te refolveeren , zonder daar toe door » het Volk zelve te zyn geauthorifeerd 2” — Zyn ontken- nend antwoord , in deezen , behaagde niet. En werd dit voor- fiel met eene zeer groote meerderheid van Stemmen verworpen, Dit flot leezen wy by eene menigte Artykelen, tegen enkele die goedkeuring wegdroegen, en eenige verande- ring veroorzaakten, of verwerping van het eerstgeftelde, of invoeging te wege bragten. Wat de byzonderheden aangaat, deeze moeten in het Stuk zelve geleezen worden, „Wy fchryven alleen de Slot- Aantekening des Burgers VAN SWINDEN hier over. —— Het Plan aldus, met eenige zeer weinige veran- s» deringen, goedgekeurd zynde,en wel met een drievou- » dig handgeklap, heb ik niet kunnen afzyn het woord » Op te vatten én te zeggen: —— Dat, hoewel ik de s» Decreeten -der Vergadering eerbiedigde , ik nogthans » moest herinneren, dat ik niet gehouden kon worden, als of ik myne ftem tot dit Plan en dit Decreet ge- » geeven had; dat ik de Leden, welken het Volk tot » de eerte N. C. zoude benoemen, wel als wettig ver- »koozen Leden zou befchouwen; doch dat ik by myn 5 ada bleef, en tot nadere inlichting blyven zoude, » dat naamlyk de Zerffe Nationaale Conventie zodanige » gtoote magt niet behoorde te hebben, en dat men die » aan dezelve niet beħoorde toe te kennen , zonder ak » voorens ’s Volks goedkeuring daar over te hebben in- » gewonnen.” E | H 5 | Be- 114 BEGINZELS ae Beginzels der Kantiaanfche Wysgeerte, naar het Hoog- duitsch yryelyk gevolgd, en met Aantekeningen en eene Voorreden uitgegeeven, door PAULUS VAN HEMERT, Hoog- leeraar by de Remonflranten, te Amfterdam, Eerfte Deel. Te Amfterdam, by de Wed. J. Dóll, 1796. In. gr. 8yo. Buiten de Voorreden, 245 bl. iermede tragt P. VAN HEMERT, Hoogleeraar in Taal- | | kunde en sbegeerte by de Remonftranten , (fchoon wy vernomen hebben, dat hy voor dien Post bedankt heeft, dewyl hy zig elders met de woon tragt neder te zetten») door verfcheide Schriften by zyne Landgenooten met lof bekend, een proef te neemen, of dit nieuwe ge- was van het ten dien opzigte vrugtbaar Duitschland zig ook op Nederlandfchen Bodem zou willen laaten verplanten. De Aantiaanfche Wysbegeerte, aldus genoemd naar den Koningsbergfchen Hoogleeraar KANT, maakte, federt ver- fcheide jaaren, grooten opgang in bykans geheel Duitsch- land. Hier kende men ze flegts by gerugte, behalven dat zig misfchien eenige weinigen de moeite hebben willen vergen, om met deeze afgetrokken befpiegelingen nader bekend te worden. De Hoogl. VAN HEMERT fchreef wel, in den Jaare 1792, een kort Verflag van den Inhoud der nieuwe Wysgeerte van den Heer KANT; waarby gevoegd zyn eenige vrymoedige Gedagten over de Zedenleer des Heere KANT. te vinden in de Nieuwe Bydraagen tot het Menfchelyk Geluk, I D. r Stuk. Dan, daar deeze korte fchets veelen niet duidelyk genoeg is voorgekomen, ver- zogten fommigen zyner Vrienden een uitvoeriger, en, zo het mogelyke ware, verftaanbaarer berigt. Vrugteloos wagtte by, of zulks van anderen ondernomen mogt wor- den, waartoe de Utrechtfche Hoogl. HENNERT hoop gegee- ven hadt. Hy befloot dan zelf handen aan ’t werk te fiaan, en zou zulks voortgezet hebben , ware hem niet in handen gevallen het Boek van F. G. BORN, Hoogleeraar te Leipzig, reeds in 1791 in ’ licht verfcheenen. De Hoog- leeraar veranderde daarop van befluit , en tragt den Ne- derlandfchen Wysgeer door dit Boek met de Kantiaan- ‘che Wysbegeerte bekend te maake. Hy heeft dit Werk van BORN vryelyk naargevolgd , hier en daar wat byvoe- gende, in eene aantekening of in den tekst zelven, en ook, naar goedvinden, iets aflaatende, Vooraf gaat eene Voor- hd DER KANTIAANSCHE WYSGEERTE. 115 Voorreden van '38 bladz. , waarin de Hoogleeraar de Historie van de Kantiaanfthe Philofophie kortelyk ont- vouwt. Van dezelve wordt niet minder dan van eene geheele Hervorming in de Wysbegeerte gefprooken, Van de geboorte der Bovennatuurkunde aan,tot op den tyd van KANT toe, hadden de Wysgeeren zig, vrugteloos met dee- ze Redenkennis bezig gehouden, en aan dezelve nog nim- mer de vastheid eener Weeten/chap kunnen bezorgen. Dit was, volgens fchryven des Hoogleeraars, voor den Wyss eer van Koningsberg bewaard gebleeven. ,, De grond- „ flagen van dit nieuwe gebouw, ’t welk niet, gelyk de „ voorigen, op een zandgrond, maar op een fteenrots ge- „ bouwd is, legde hy, in eene Academifche Verhande- „ling de mundi fenfibilis atque intelligibilis formá © i Cn 1770. „ — De Reden leerde nu zig zelve kennen in haare „ kragten en grenspaalen.” —— Niet minder zyn, vol- mu opgaaf, de voordeelen, die wy van deeze nieuwe Jysgeerte te wagten hebben, Eerst floeg men geen acht op dit nieuw opgaande Licht. Het heerlyk Werk van KANT bleef een tyd lang verwaarloosd liggen. „, Het was, zegt de Hoogleeraar, „of de Leerlingen der wysheid flic- » pen. Zy, die lazen, fcheenen het niet te verftaan. — Dan zo haast de Critiek der zuivere reden regt begon … beftudeerd te worden, was in Duitschland het begin s der Omwenteling in de Wysgeerte gemaakt,” en be- roemde Mannen werden derzelver Voorftanders. — Ech- ter erkenden niet allen dit weldaadig Licht: Veelen, en daaronder Mannen van naam, de wydberoemde fcherp- zinnige MENDELSSOHN, MEINERS , FEDER, EBERHARD, konden de Critifche Wysbegeerte niet verdraagen, en achtten dit Licht duisternis te zyn. Ecerstgemelde noem- de xayr den allesvermalenden Wysgeer. Doch, volgens gedagten des Hoogl. VAN HEMERT , was die groote Jood- fche Wysgeer te oud, om den fcherpzinnigen KANT regt te verftaan. Dit zal misfchien fommigen, die zig anders- zins op hunne Metaphyfifche kundigheden vry wat laaten voorftaan, niet fterk bemoedigen, om hunne kragten aan de Critifche Wysgeerte te beproeven, Dan a | cn- 116 BEGINZELS denken de menfchen niet zo gering of nederig van zig- zelven, en, al ware het om den naam van een Wysgee- rig Vernuft te draagen , zullen toch wel fommigen lust hebben, om den Koningsbergfchen Wyzen te beftudce. ren. Doch wy kunnen niet nalaaten te voorfpellen, dat fommigen van hen, die deeze reis onderneemen, wel hal- verwege zullen bezwyken, daar hun de weg , die hen ftaat af te leggen, veel te moeilyk en onaangenaam zat voorkomen. Ook onder de Duitfche Wysgeerige Vernuf- ten waren er, die het der moeite niet waardig achtten, om, gelyk zy voorgaven, » alle die ariffotelisch- fcholas. 5» tieke terminologie door te worftelen, om den toegang a tot den voorgewenden verborgen fchat te vinden” — Aan hun zekerlyk, die zig niet gaarne verdiepen in fy- ne onderfcheidingen, moeilyke redeneeringen, of wier ze- nuwgeftel gevoelig wordt aangedaan op het hooren of zien van vreemdluidende of nieuwgefmeede Kunstwoorden „ kan de Kantiaanfche Wysbegeerte niet bevallig voorko» men. Dan het is aan den anderen kant door de onder- vinding maar al te zeer bewaarheid, dat, onder den fchyn van fchoolfche fpitsvindigheid , men dikwyls alles veracht heeft, waartoe meer infpanning van, kragten vereischt werdt , waardoor men ligtelyk den weg baant tot eene oppervlakkige denkwyze, welke zo naauw grenst aan los- heid en lichtzinnigheid. — — Hun derhalven , die be- geerte hebben zig hierin te oefenen, wenfchen wy lust en kragten, in de hoop, dat zy, naar het doorwandelen van- kronkelige wegen, mogen vinden het gewest des lichts en der waarheid! | Doch het wordt tyd, dat iid van den aart en inhoud van dit Werk van BORN onzen Lezeren nader verflag gee- ven. Wy hebben de moeite genomen het dorre deezer Wysgeerige befpiegelingen door te worftelen , en zullen tragten den nieuwsgierigen met den inhoud jets nader be- kend te maaken, hoe zeer wy ook de moeilykheid ge- voelen, om zulks in zo een kort beftek te doen, als de aart van dit Maandwerk vereischt. Dan wy zullen ach- ten aan het verlangen van onze Lezeren voldaan te heb- ben, wanneer wy hun met den omvang des Werks ee- nigzins bekend maaken, ten einde zy zig daaraan zelven beproeven , of zy zig daardoor tot verder onderzoek voe- ten opgewekt. ` Het Werk beftaat uit drie Deelen , waarvan het eer- fte nu vertaald het licht ziet, en bevat algemeene aan- mer- DER KANTIAANSCHE WYSGEERTE. II? merkingen over den aart, enderfcheiden bronnen en foor- ien, der menfchelyke kennis, Het tweede Deel handelt over het gebruik dier bronnen, terwyl het derde de gren- zen der menfthelyke kennis zal bepaaten. Alle menfíchelyke kennis begint by de Zinnen, gaat voort tot °t Werfland, en eindigt by de Reden. — Eerst wordt de aart onzer kennis naauwkeurig ontwikkeld. Ken- nen bepaalt zig tot het obje, welk wy ons voorftellen, en tot het onderwerps dat is tot ons bewust zyn, aan- gaande de voorftelling. Kennen is dus niet anders, dan zig iets met bewustheid voorftellen. Bewustheid beftaat derhalve in eene dubbele werkzaamheid, door welke de voorftelling aan het objet en aan het voorftellende onder- werp toegeeigend, en zo wel met het objet als onderwerp verbonden wordt. (Dit is, meenen wy, ’t zelfde, °t geen doorgaans wordt uitgedrukt, dat alle zelfsbewustheid gefchiedt by wyze van reflexie, dat is door van het Voorwerp, waaromtrend ons denkvermogen bezig is, op ons zelven (door KANT het onderwerp genoemd) te re- fleCteeren) $. 1-5. Alle kennis is of oorfprongelyk of empirisch, by ondervinding. ’Er zyn echter geene aan- gebooren voorftellingen , doch alle kennis rust op waar- neeming, echter volgt daaruit niet, dat alle kennis uit ervaring ontftaat. In ons is cen zeker aanleg der na- tuur, door welke het kenvermogen alleenlyk uit zig zel- ve in ftaat is, zodanige kennis voorttebrengen, welke van. alle ervaring onafhangelyk is, Dit noemt men oorfpron- gelyke grondjlagen onzer kennis. Hiertoe behoort al wat ` volftrekt noodzaakelyk is. Wy kunnen niet befluiten, dat- het geen wy by ervaring kennen volffrekt noodzaakelyk is, dat het juist zo zyn moet, en niet anders kan plaats hebben, Dat alle lichaamen porfen hebben, leert de on- dervinding; maar dat ’er volftrekt geen lichaam zonder porien zou beftaan kunnen, kan daaruit niet befloten worden. — - Hieruit volgt ook, dat het geen volfrekt algemeen is niet uit waarneeming gekend kan worden. ‚7-10. —— Hierop berusten de twee Schoolfche Be- ginfels van Demgnttratie, te weeten het Begin/el van Te- genfirydigheid en van de genoegzaame Reden. (Re- Cenfent vraagt hier, of deeze onderfcheiding in oor/pron- gelyke en empirifche wel zeer nuttig is? — Alle kennis toch, t zy-men ze oorfprongelyk of empirisch noeme , is verkreegen, ook volgens-KANT. Zekerlyk is ’er cen vorfprongelyk denkvermogen in ons, °t geen zommige ob- jec 113 BEGINZELS n | jelten befchouwt als zoodzaakelyk, dat by voorbeeld ecn guadraat vier zyden heeft, andere flegts als voorwaarde- lyk, gelyk de mensch heeft vyf Zintuigen. Maar is daarom de kennis van het eerite oorfprongeljk? — ’t Is het zelfde denkvermogen; ’t onderfcheid ligt in den aart dcr objedten. Zou dus de gewoone onderfcheiding in vof- frrekt noodzaakelyk (abfolute necesfarium) en voorwaarde- dyk of gebeuriyk (contingens) niet eigenaartiger zyn, als zoekende meer regtftreeks dit onderfcheid in de objecten des Verftands?) Het kenvermogen is drievoudig; en beftaat in aan/thouwingen, of onmiddelyke voorftellin- gcn, in begrippen, of algemeene, afgerrokkene voorftel- lingen , in Zefluiten , zynde oordeelvellingen, afgeleid uit andere voorftellingen , door middel van een derde. Aan het eerfte beantwoordt zinzen/ykieid , aan het tweede Verftand , aan het derde Reden CS. 13.) (Dit komt nagenoeg overeen met de gewoone Logilche ver- deeling der drie werkzaamheden der ziel, (tres mentis ops- rationes) de eenvoudige bevatting der zaak „ oordeel, waardoor wy het Predicaat aan het /wbjet toeeigenen of ontkennen, en Redeneering, waar door wy het /ubjelt en Predicaat by ten derde vergelyken.) In §. 39 wordt de zinnenlykheid gezegd Zydelyk te zyn. De Auteur tragt de TPegenwerping tegen dit gevoelen optelosfen. „ Ïs »» dit vêrmogen, zegt men, enkel Zydelyk, daar het zelve » de indrukken, welke de dingen maaken, opneemt, en » in formen rangfchikt?” De Auteur antwoordt met te doen opmerken, dat men niet bezeft, dat dit in order brengen van het menigvuldige tot eenheid eigenlyk niet tot de zinnenlykheid behoort, maar het werk ‘van het verftand is. ls, vraagen wy, deeze oplosfing wel vol- doende ? Schoon wy ook, volgens raad des Auteurs, hier de fynere Critiek aanwenden, zien wy niet, hoe de zinnenlykheid, welke toch in daad/yke voorflelling be- ftaat, enkel Zdehk is, al komen wy ook tot geen ġe- grip of oordeel. Het voorftellen is toch werkzaam zyn, en kan zonder het kenvermogen niet gefchieden (S. 13.) Een Zydelyke kragt of vermogen kan in de Phyfica iets betekenen, alwaar men gewoon is te fpreeken van wer- king van gewigten , doch is in de Metaphyfica onzin. KANT noemt echter, bladz. 82, zinnenlykheid Zyde/yk ver- mogen; °t geen men een CoritradiBio in terminis zou noe- men, dewyl Zydend werken geen denkbeeld oplevert. Ker- mogen of kragt beftaat in werken, en is het tegendeel vag ` DER KANTIAANSCHE WYSGEERTE. 119 wan Zydelyk zyn. Het oog is voltrekt Zydelyk, wanneer het beeldje van eenig voorwerp op den bodem des oogs valt; doch dit is ook geene voorflelling, geene aanfchou- wing, in de taal van KANT. Het kenvermogen moet hier- omtrend werkzaam zyn, .Desniettegenttaande wordt $, 48 de zinnenlykheid by een fpiegel vergeleeken. Men zegt wel, in een Natuurkundigen zin, van den fpiegel, dat dezelve een vermogen heeft de beeldrenisfen op te wangen. Doch heeft hy ook aanfchouwingen gelyk de zinnenlykheid ? (§. 13.) -Wil men door /yďelyk alleen te kennen geeven Ct gn wy niet kunnen denken), dat het kenvermogen noodzaakelyk en Zyde/yk volgt deezen onmiddelyken indruk der zinnen; dan moet men ook het Oordeel, de Reden,- met één woord alle Werkzaamheden van ons kenvermogen, Zydelyk noemen, als volgende nood- zaakelyke regels. Maar zinnen/ykheid is, volgens §. 39, enkel ontwangbaarheid, en de indruk van een voorwer op de zinnenlykheid is gewaarwording. Doch elders (§. 13.) wordt zinnen/ykheid gezegd het vermogen ten opzigte van aanfchouwingen, en wordt gefproken van zinnen/yke Voorftellingen. Kan men, door al te fcherpzinnig te on- derfcheiden, zigzelven. ook in verwarring brengen? Het onbepaalde Voorwerp, op welk een aanfchouwing door gewaarwording betrekking heeft, wordt Verfchynfel CPhaenomenon) genoemd. In de aanfchouwing, even als in de voorftelling, moet fof en form onderfcheiden wor- den (S. 2 en 39.) De fof der aanfchouwing is dat geen, wat in dezelve de plaats van het verfchynfel ontvangt, of ‘hetzelve vertegenwoordigt. De form, daartegen , beftaat in dat geen, waardoor het menigvuldige der ftoffe , of van het vertegenwoordigde verfchynfel , naar zekere betrekkingen geregeld, eenheid verkrygt. Voorts worden onze oordeelen, ten opzigte van den inhoud of waarde, nog verdeeld in analytifche en f/ynthe- tifche S. 15. In het eerfte geval verkrygt onze kennis door dat gezegde geen nieuwen aanwas ; by voorbeeld alle cirkels zyn rond. In het laatfte geval, wanneer naamelyk in het gezegde iets voorkomt, dat te vooren in het grondbegrip des onderwerps niet lag opgefloten , wordt onze kennis daadelyk vermeerderd en uitgebreid; by voorbeeld ale Jichaamen zyn zwaar, De lucht is veerkragtig. —— Hierover is verfchil ontftaan, ’t geen hier breedvoerig behandeld wordt; en veelen zullen ligt oordeelen, dat dit geheele verfchil zo veel gefchryfs niet | waar- K J20 7 f BEGINZELS' waardig” is, Wy zien niet in, dat vân deeze onderfchei- ding veel toepusfelyk. gebruik te maaken is.. Waarom wy ook veele andere verdeelingen en onderfcheidingen , die hier gemrakt worden, kortheidshalven voorbygaan s gelyk woorwerpelykz en onderwerpelyke, mathematifche en. philofophifche, befchouwende en beoeffenende ; historijche en redenlyke kennis $. 16-30. Tot de volmaaktheid der ken- pis behoort a/gemeenteid, duidelykheid, waarheid, zeker- heid en noodzaakelykheid §. 26-33. Ditis de inhoud van de Znleiding tot het Werk zelve. © >“ -e … … Voorts bevat dit Boek: 3 Hoofddeelen. °t Eerfte han- delt van de zwivere zinnenlykheid, en bevat 2 Afdeelin- gen over Ruimte en:Tyd; ’t tweede van het zuivere. Ker- fand; ’t derde van de zwivere Reden ,: overeenkomttig den drievoudigen aart van het kenvermogen, gelyk bos ver door ons is aangeweezen. . | $ Tot de zwivere zinnénlykheid, of zuivere aanfthouwin- gen van vooren, behooren Ruimte en Tyd. ‘Deeze kennis iS, votgens de leer van KANT, oor/prongelyk, niet op ervaring berustende, dewyl het ons volftrekt onmogelyk is», voorwerpen der zinnenlykheid te denken, ten zy wy ons dezelve. voorftellen als ergens:dat is. buiten ons en. buiten elkander, of in ruimte, en in een zekeren tyd, dat is, of te gelyk beftaande, of elkander opvolgende. Dus zyn Rwimte en Tyd formen der zinnenlykheid. . Hun, die niet geheel onbedreeven zyn in de Gefchie- denisfe der Wysgeerte, kan het vermaarde verfchil, oud- tyds gevoerd tusfchen de Engelfchen en Duitfchers, over Ruimte en Tyd, niet onbekend zyn. Bekend is ten dien opzigte de briefwisteling. tusfchen twee beroemde _man- nen der voorige Eeuw, LEIENITS en ‘CLARKE. Recen- {ent acht het niet oridienftig , hieruit met een kort woord iets te herinneren.: De navolgers van den grooten NEW- TON, grooter echter in °t Phyfigue dan Metaphyfigue wak, befchouwden Ruimte: als iets weezen/yks, fpraken van het. zelve als eene Beflaanlykheid, fchreeven het de eigen- fchappen van onmeetelykheid , noodzaakelykheid , enz. toe, en verklaarden dus de Ruimte voor cen“ Attribut of Bi- genfchap van het noodzaakelyk Weezen, dat is van God, zo dat deeze als door de onmeetelyke Ruimte verfpreid moest befchouwd worden; ’t geen zy Gods alomtegen- woordigheid noemden. Op dezelfde wyze dagten zy van de Tydrot During „zynde de Tyd een gedeelte van de Zev- wigheid, An eeuwige duuring mede een Attribut der er eid. DER KANTIAANSCHE WYSGEERTE, ISI heid. LEIBNITs was van een geheel tegengefteld gevoc- len , beweerende, dat Ruimte alleen beftondt in onze werbeelding, zynde niets anders dan het afgetrokken denk- beeld van de Lichaamen zelve; zo dat, deeze weggeno- men zynde, ’er een louter niets overbleef, °t Zelfde be- weerde hy van den Zyd, zynde wederom niet anders, dan het afgetrokken denkbeeld van elkander opvolgende dingen , zodat, deeze weggenomen zynde, ‘er flegts een imaginair of ingebeeld weezen overbleef. Volgens ’t geen in de. Leibnitiaanfche School geleerd wordt, is Ruimte en Tyd enkel eene Relatie of betrekking, en het is door ervaaring en abffrattie van gelyktydige of opeenvolgende dingen, dat wy komen op het denkbeeld van Rwimte en Tyd. Dit weinige meenden wy onzen Lezeren te moeten herinneren. Dit oude verfchilttuk wordt hier niet eigenlyk regtftreeks behandeld ; dan blykt hier uit, dat de Kaxtiaan- daje School zig in zo verre tegen de Leibnittaanfche , welke vsgeerte federt LEIBNITs in Duitschland de heerfchen- de is, verzet, dat zy beweert, dat Ruimte en Tyd oor- f{prongelyke denkbeelden zyn, waartoe wy niet doór bo- vengemelde dbffraêtie zyn gekomen, Ons beftek laat geenszins toe, dit ftuk hier te behandelen; ook is het misfchien niet van dat gewigt. Twee Afdeelingen, dat is ongeveer de helft van dit Boek, zonder de Inleiding, worden hier aan befteed. Wy zullen onzen Lezeren; tot een proef, een en ander bewys mededeelen, waar- mede de Auteur dit gevoelen zoekt te ftaaven. … De ves voorftelling der ruimte (bladz. go.) kan in ons niet ge- » boren zyn, te gelyk met de voorftelling van ezpirijche voorwerpen, als of dezelve met deezen gegeeven wa- ren. Want de ruimte ftaat in betrekking tot de voof- werpen, in de ruimte, juist zo, als de grond eener zake ftaat tot de gevolgen van dien grond, Nu moet de grond natuurlyker wyze eerder zyn, dan het geen, » wat als een gevolg aan dezelve verbonden is, dewyl a» het gevolg zonder den grond niet mogelyk is” (Som- migen zal dit duister zyn. De Auteur wil zeggen, wy kunnen geen voorwerpen denken, of moeten eerst denken aan Ruimte, waarin zy- beftaan zullen. Doch waarom, vraagen wy, zyn het geen ‘gelyktydige en geasfocieerde denkbeelden, die ze gelyk met elkander geboren worden ? Hadden wy geen denkbeeld van wizgeffrektheid (en ’er is geen witgeftreksheid «zonder witgefrrekte voorwerpen, die „LETT. F796. NO, 3. I wy Ia2 BEGINZELS wy door ervaaring kennen) hadden wy ook geen denk- beeld van Ruimte.) „ Terwyl wy bezig met uit- „ wendige voorwerpen waar te neemen, ftellen wy ons dezelve voor niet blootelyk als dingen, welke van ons > onderfcheiden zyn; maar tevens als dingen, die in ss cene andere plaats zyn, dat is in een ander deel van » de ruimte, als (dar) dat deel, in °t welk wy ons be- 2 vinden.” (Dit gaat goed! Maar kunnen wy vooraf” denkbeeld: van Ruimte hebben, eer wy witgeffrekte yoor- werpen door ervaaring hebben leeren kennen? Zo niet, dan is Ruimte een Gevolg van uitgebreidheid.) s Gevol- » gelyk bevat de voorftelling van buiten ons en buiten „> clkander reeds de voorftelling van Ruimte in zig.” — s» Wil men de Ruimte houden voor eene bepaaling van » die dingen op zig zelve, welke den grondflag der ver- s» fchynfelen uitmaaken; dan zal de ruimte of eene toe- s valligheid (accidens) , of eene enkele betrekking « „of een afgetrokken, of een algemeen begrip zyn mâe- q ten. Maar zy is geen toevalligheid, geene zoda- s… nige bepaaling van een voorwerp, welke in het zelve, 5, als in haar onmiddelyk /ub/tratum, inhangt. Want welk s /ubftratum zou het zyn, waaraan de ruimte, door in- „> hanging, zou kunnen verbonden weezen ? De uitwen- » dige voorwerpen kunnen het niet zyn; want deeze ftel« » len wy ons, immers, geenzins voor, als het /ubftratum van de ruimte ; integendeel ftellen wy ons de uiter- „ lyke voorwerpen of de verfchynfels veel meer voor, „als in de ruimte beftaande” Door foortgelyke rede- neeringen wordt verder beweezen, dat de Ruimte ook geen Betrekking, of afgetrokken begrip, zyn kan. Dan wy kunnen hierin den Auteur niet volgen; noch daarop’ onze aanmerkingen mededeelen. Tot een proef meenen wy onzen Lezeren genoeg gezegd te hebben, om hen, die zig tot dergelyke befpiegelingen opgewekt gevoelen, aan te fpooren, het Boek zelve op te flaan. Die deeze _fpvs niet gevalt, laaten dezelve vryelyk onaangeroerd. — Alleentyk moeten wy nog op. het gevelg, ’t geen hieruit S. 44. wordt afgeleid, dat, naamelyk „ de Ruimte geene ontkenning. geen bloot niets is, aanmerken, dat wy zulks wel toeftaan, voor zo verre het eene voorflelling is, die onder de gedaante van iets po/itiefs voorkomt, niet ge- lykftaande met domheid, onweetenheid, enz. In het tweede Hoofddeel wordt gehandeld, van Aet zui- yere Verftand, Hier ontmoet men een naauwkeuriger on~ derzoek naar de oorfprongelyke Verflandsbegrippen, die eenzins uit ervaaring gefchept zyn; want door deeze egrippen wordt, naar de leere van KANT, eerst het denken: mogelyk. Het zyn zoodzaakelyke Begrippen , en ervaaring kan geene noodzaakelykheid leeren (§. 9.) By het naauwkeurige onderzoek van de natuur der menfche- lyke kennisfe, moet men eindelyk ftuiten op begrippen, welke niet uit de ervaaring kunnen ontfpringen. (Zeker- łyk is het verftand niet uit de ervaaring, maar een oor- prongelyk vermogen. Dit achten wy zo klaar, dat het _ geen diepzinnig onderzoek fchynt te behoeven. Zie - voorts °t geen wy boven hebben aangemerkt.) Deeze zuivere Verftandsbegrippen worden, in navolging van den ouden ARISTOTELES, a id genoemd ($. 57.) Ten aanzien van de form wordt ons oordeel in zyne werk- zaamheden bepaald door vier wyzingen : Hoegrootheid , Hoedanigheid, Betrekking , Modaliteit; en ieder heeft we- derom 3 onderdeelen; dus ’er in ’t geheel ra Categorien ‘zyn, welke ($. 63.) aldus in eene Tafel worden opge- geeven. | | I. 3e | Hoegrootheid. | Betrekking. Eenheid (de maat) - Zelfftandig en inhangend (Zelf. Veelheid (de grootheid) fiandigheid en Toevalligheid). Alheid (het geheel). | Oorzaakelykheid en arhangiyk- heid (oorzaak en gewrogt). Ge:neenfchap ( wederkeerige werking). 2. 4. Hoedanigheid. Modaliteit. Weezenlykheid of realiteit, Moog!ykheid — onmoge!ykheid. Bepaaling. | Zyn — niet zyn. Ontkenning. . i P — toevallig- hei Is On- 124 BEGINZELS | Onlangs, leest men aan den voct der bladzyde, gat WILDT te Göttingen een nieuwe Tafel der Catagorien ` uit, waarin hy het getal derzelven vermeerderde : waar door men denken zou, dat zulks eene willekeurige optel- ling ware. Recenfent herinnert zig hier by ook, dat de fcholaftiken, volgers van ARISTOTELES, op het voetfpoor van hunnen Meester flegts 1o Categorien telden , als Subftantie, Hoegrootheid, Hoedanigheid, Betrekking, Wer- king, Lyaen, het Waar? het Wanneer? Ligging, Wyze van zyn. —— Anderen hebben gemeend, dat men het on geul nog kon verminderen, ’t geen wy waarergens in it versje hebben gevonden begreepen te zyn: Mens, Menfkra, Quiës, Motus, Pofitura, Figura Sunt cum Materia cunarum exordia rerum. > Doch onze Auteur meent van vooren op eene onweder- fpreekelyke wyze te kunnen bewyzen, dat deeze 4 Hoofd- begrippen met de 12 begrippen, die derzelver beftaan- deelen uitmaaken, den geheelen voorraad behelzen van alle onze oorfpronglyk verkreegen Verftandsbegrippen, uit welke alle onze mogelyke kennis moet worden zamenge- fteld. Zie hier het Bewys. … Alle verftandsdaaden, en » dus ook de oordeelen, tot welke het denken -zig laat te rug leiden, zyn alleen door begrippen mooglyk, » Een begrip is anders niet dan predicaat tot een moog- s lyk oordeel. Zo veele ooríprongelyke formen der ver- „> ftandsdaaden ‘er, derhalven, zyn; even zo veele grond- » begrippen moeten ‘er ook voorhanden zyn. Ware ’er ə» Één begrip meer, dan ’er zulke oorfprongelyke werk- „ zaamheden van het denken zyn; zoude hier uit volgen, s dat dit begrip tot geene verftandsdaad zou konnen ges » bruikt worden. Nu moet toch elke verftandsdaad on- » der de eene of andere form ftaan; BVO zou dan » dit begrip, in °t algemeen, tot het denken niet kunnen worden gebruikt, en derhalve ledig, en zonder be- » wustheid, in de ziel moeten liggen. Doch dit is vol- s» ftrekt onmooglyk, 'Er kan dus niet één begrip meer > Zyn.” In §. 67. ‘wordt deeze Categorientafel nader ontwikkeld en uitgeplozen, Aldus wordt, by voorbeeld, opgemerkt, dat in elke van deeze vier Clasten de derde Categorie uit de verbinding der tweede met de eerfte ont- ftaat. Zo is.de dlheid of Geheelheid niet anders dan Veel- heid als Eenheid aangemerkt; de Bepaaling niets dan Wee. zet- DER KANTIAANSCHE WYSGEERTE, 125 zenlykheid met ontkenning verbonden; de Gemeenfchap niets dan oorzaakelysheid eener Zelfflandigheid, in we- derkeerige bepaaling van dezelve; de Noodzaakelykheid niets anders dan de danweezigheid door de mooglykheid zelve gegeeven. Echter is daarom de derde. Categorië niet blootelyk afgeleid, maar een fPambegrip van ’t zui- vere verftand. —— Uit deeze ftambegrippen laaten zig wederom /ubalterne begrippen afleiden (§. 69) die even zo zuiver, en van de Ervaring onafhangelyk zyn, als de ondbegrippen zelve. KANT noemt dezelve Predicabilia es zuiveren verftands. .. Het derde Hoofddeel, °t welk zeer kort is, handelt van de zuivere reden; doch plaats verbiedt ons, hieruit byzonderheden over te neemen. Wy meenen genoeg ge: zegd te hebben, om onze Lezers met den doorgaanden inhoud van dit Boek bekend te maaken, en achten dus aan de nieuwsgierigheid van het leezend Publiek in za verre voldaan te hebben. Een andere vraag is, of de verwagting van hen, die zo lang van dit nieuw opgaan- de Licht boven den Duitfchen Horizon gehoord heb- ben, veldaan is, meenende hierin, wy weeten niet wels ke, nieuwe Verborgenheden, dus lang in de duisternis begraaven, klaar ontvouwd te zien; en zy zullen by voors raad reeds hunne hoop opgeeven. . Elk beoordeelt een nieuw Boek meestal naar zyne geaartheid, fmaak, en reeds opgevatte begrippen. Het kan niet anders of dit moet inzonderheid het lot zyn van dit Werk van den Kantiaanfchen Wysgeer. Sommigen zullen het, zonder verder onderzoek, verwerpen, houdende het voor opge- warmde kost van oude AZriftotelisch-fcholaftike Wys- eerte, in nieuwe fchotelen opgedischt, Voorzigtiger zul- en zy doen, die niet te fchielyk oordeel vellen, wil- lende liever de volgende Deelen deezes Werks afwag- ten, of dáár het beloofde Licht mag komen opdaagen. Wy willen dan in onze oordeelvelling niet vooruitloopens, of de Lezeren voorinneemen, maar hen liever een ons partydig onderzoek aanbeveelen, zo zy anders denken daartoe den vereischten aanleg te hebben. De beminnaat van dergelyke ftudien zal echter den Hoogl. VAN HE« MERT bedanken voor den arbeid , welken hy daaraan betteed heeft; en, fchoon hy hier flegts als Vertaaler te voorfchyn komt, heeft hy zig, door verfcheiden. oorfpron- gelyke fchriften, waarin kunde en fcherpzinnigheid doors ftraalen , genoeg by zyne aa om bekend a 3 G 26 BEGINZELS DER KANTIAANSCHE WYSGEERTE. De Hoogleeraar is, ook zodanig door dit nieuw Wysgee- rig Licht bekoord, dat hy, in °t flot der Voorrede, al- len ten fterkften uitnoodigt om daaraan deel te neemen, ter beftryding van. Atheiftery, Twyffelaary en Onverfchil- ligheid, welke de dierbaartte belangen van het Mensch- dom openlyk dreigen te ondermynen. Ook de fchrandere Auteur van Zeno, over Ongeloof en Zeden (HULSHOFF) bladz. 13. verwagt, dat ook de Engelfchen zig zullen be- moeien met deeze groote Omwenteling, en openlyk deelnee- men in de hedendaagfche Gefchillen over zulke verhevene en belangryke onderwerpen. De Hoogleeraar vermaant echter tegen het misbruik, °t geen van de Kantiaanfche Wysgeerte, in Duitschland, maar alte veel, gemaakt is, daar men ook de Leer van Jezus in de form der Kan- tiaanfche Woysgeerte heeft willen dwingen, of wel de eer van KANT in het Christendom zoeken. Niet ten on- pasfe is deeze vermaaning voor onze Landslieden, die zo greetig zyn alle nieuwigheden der.Duitfchers over te nee- men: want waarlyk laaten zig, ook naar ’t oordeel van den Recenfent, driftotelifche Categorien en de eenvoudige Leer van Jezus geenszins vereenigen: en, zo de ftout- moedige LUTHER nog leefde, deedt hy, tegen hen, die "de Ariftorelifche Categorien in °t Christendom zoeken, gewisfelyk wederom, te Heidelberg, (gelyk hy deedt 1518.) de Thefis aanplakken: Sé quis vult in Ariftotele Philofophari, prius oportet in Christo flultificari. Lofrede op HERMANNUS GERARDUS OOSTERDYK , door ERONIMO. DE BOSCH, Te dAmfterdam , by P. den engst, 1795. In gr. 8vo. 77 bl. | Di Nagedagtenis van een Vriend aan een Vriend ge- 4 heiligd’ „ en beiden wa:rdig. De geleerde en bekwaa- me DE BOSCH treedt hier voor, om den Naam te ver- melden en te vereeuwigen van zynen Kunst- en Boezem- vriend OOSTERDYK , te midden der Leden van het Genootfchap Concordia &@ Libertate, Hy doet het op eene wyze, zyns en zyns overleden Kunstbroeders waar- dig. Hy {preekt de taal van °t hart, en geeft een kleine, doch kragtige, Schets van het Leeven en °t Character van een Man , voor welken alle de Leden des Genootfchaps „ met zo veel reden, eene byzondere liefde en hoogagting hadden. j e J- DE BOSCH, LOFREDE OP H. ©, OOSTERDYK. f27 „De taak, welke hy op zich genomen hadt. te recht kennende, betuigt de Redenaar, „ dat,” zal die Gedag- tenisviering wél gefchieden, „wy ons zullen moeten ont- s houden van alles wat eenigzins overdreeven fchynt of s te ver gezogt te zyn.” —— Wy zullen alleen de zui- s» Vere waarheid moeten hulde doen; naardien de deug- „> den en de verftandige vermogens van hem, welke her ə, gewichtig onderwerp deezer Redenvoering zyn zal, » noch eenen bloemryken ftyl, noch eenige verheevene s uitdrukkingen, of dichterlyke fieraaden behoeven, en „ naardien de ontwikkeling van zyn inborst, de vertoo- > Ning van zyne natuurlyke neigingen, het daar uit af- ə» geleid verhaal van zyn gedrag en zeden, en eene korte ə befchryving van zyne algemeene kundigheden, genoege- »s zaam zullen zyn om hem naar waarde te leeren ken- „> nen. | In het volbrengen van deezen laatften Vriendfchaps- - pligt geeft de Redenaar, vooreerst, eene korte Schets van OORTERDYK'S Leeven, welke hy zelve vb, en aan hem op zyn ziekbedde overgehandigd hadt, om hem in ftaat te ftellen tot het vieren deezer Nagedagtenis, welke de Overledene gewild hadt dat door hem ge- fchieden zou, —— Vervolgens leidt hy daar uit eenige denkbeelden af omtrent ’s Mans gemaakte vorderingen in het opwakkeren van zyne zedelyke en verftandige ver- mogens, welke egter voornaamlyk hunne betrekking heb- ben tot het door Eendragt en Vryheid bloeiende Genoot- fchap: terwyl hy de gewichtige taak, om zyne overige bekwaamheden, als die van een ervaaren en voorzigtig Geneesmeester, af te maalen, overlaat aan die gèenen zyner Vrienden, welke, Leden van dat Genootfchap, be» kwaambheid daartoe in eene ruime maate bezitten. Het zal in onze WVaderlandfche Letterocfeningen zeer pasfen, dat wy, uit dit eigen Opttel des Overledenen, zeer kortlyk overneemen wat deezen Vaderlandschen Geleer- dens Leeven betreft. Te Katwyk aan den Rhyn werd, op den 19 Nov. 1731, H.G. OOSTERDYK gebooren; doch verwisfelde, daar zyn Vader, te gemelder plaatze Predikant, te Utrecht beroe- pen werd, die Stad voor de plaats zyner geboorte, Be- ter behaagen vondt hy in °t Latyn dan in °t Fransch. In February 1744 verloor hy, op twee elkander volgende dagen, Vader en Grootvader, de laatfte Hougleeraar in _ ge Geneeskunde te Saa: De laatstgemelde hadt an i , 4 - fer PE - J- DÈ BOSCH, LOFREDE fterk aangezet om Door te wordeu; doch zyne zinne- lykheid helde meer over om. ’s- Vaders beroep te volgen. an, Zyn Oom, JOANNES OOSTERDYK SCHACHT, Hoog- leeraar in de Geneeskunde te Utrecht, naa dat hy’ de La- tyniche Schoolen, met lof, verlaaten hadt, de Raadgeever omtrent het aanleggen zyner Studien geworden ' zynde , lag hy zich, onder de vermaardfte Mannen der Sticht/che - Hoogefchoole van dien tyd, toe op de Voorbereidende Weetenfchappen, en zette zich voorts bepaald tot de Ge- neeskunde. Hy werd, naa een achtjaarig verblyf op de Hoogefchoole, in 1754 tot Dotor in de Medicynen be- vorderd; en zette zich in °t volgend jar te Zm/terdam neder, om de Praêtyk te beoefenen. ` De lust tot de Poë-. Zy, hem van vroeg eigen, en fteeds bygebleeven, verliet hem niet 5 en maakte hy nu en dan eenige Latyn/che Verzen. Maar eene verkeering met Nederduitfche Dich-- teren, en veêl genoegen in den Schouwburg vindende, paf zulks gelegenheid om- zich meer tot de Nederduitfthe Poëzy te begeeven, zo dat de Latyn/che meest agtet- bleef; die egter, eenige jaaren laater, door zyne verkee- ring met zynen Vriend DE BoscH, weder boven kwam. ——— Dit is het kort begrip van ’t geen OOSTERDYK, dic op den 19 April 1795 overleedt, van zichzelven zegt. Dit berigt is de:fcheering voor den inflag van den Burger DE BOSCH, die ’er eene Lofreden op grondt, welke de aandagt der Toehoorderen zeker uitlokte , en die der Leezeren met veel genoegen bezig houdt. Veele Hollandfthe Gedichten heeft OOSTERDYK ge- maakt, waar van zeer veele afzónderlyk, telkens op zy- ne kosten, gedrukt zyn geworden, om ze aan zyne Vriens den mede te deelen. > - | De ontftaane Burgerlyke Oneenigheden, waar door, in de laatíte jaaren zyns lecvens, het Vaderland werd ge- íchokt, hadden een aanmerkelyken invloed op OOSTER- DYK's inwendige rust; en- droefgeestigheid begon beheer- fcheres van zynen geest te worden. Dan dit fpoorde hem aan tot eene oiiderneeming, welke noodzaaklyk zy-. ne gedachten van dien toeftand des Vaderlands veelal moest aftrekken. … Nu en dan hadt hy een Lierdicht » VAN HORATIUS in Nederduitfche Verzen overgebraêts- »„ thans ondernam hy alle de Boeken van dien Latyn- si (oen Lierdichter op dezelfde wyze te behandelen; en shet heeft hem mogen gebeuren, weinig dagen voor » dat hy, uit hoofde der Ziekte, zich aan zyn kamer” er Ne » moest OP H. G. OOSTERDYK. == 129 s» moest verbinden, daar aan de laatfte hand te leggen.” De Burger pe BoscH geeft hoope dat dit belangryk Werk door den druk zal worden gemeen gemaakt, Gelyk by ook een Bundel uitgeleezen Gelegenheids-Verzen als bui- ten twyfel te verwagten aankondigt. Op zyn ziek- en doodbedde ttrekte het leezen der Dich- teren hem niet alleen ter uitfpanning en vervrolyking; ə»ẹ maar den dood voelende naderen, was hy niet alleen > Zonder vrees; maar floeg de hand aan de Lier, om het ə» Opperweezen, in welluidende Verzen, voor zyne be. s» weezene weldaaden te danken; wanneer hy niet aflict, s» die byzondere gunst van op te erkennen, welke hem ə» in zyne Ziekte vergund hadt, zich met die Letteroefe- » ningen te verlustigen, waarvan hem, in Zyne gezonde » dagen, zyne menigvuldige bezigheden veeltyds hadden „> afgetrokken; terwyl de Voorfchriften van eenen rede- ə» lyken Godsdienst, en een vast geloof in die Leer, wel- ə» ke door jesus CHRISTUS is aan het licht gebragt, de „> bekommernisfen deeden verdwynen, en de aangenaamfte ə vooruitzigten opleverden; zo dat hy nu de zalige rust » inging met een welbereid en vrolyk gemoed, en dien dag, ə verfchriklyk voor anderen, aanmerkte als een gezegend s tydftip, wanneer,hy, van alle aardfche zorgen onttlaa- „> gen, ruime {toffe zou vinden tot uitbreidinge van de ‚ Oneindige goedertierenheden des Allerhoogtten” Dit Latynsch Gedicht, door oosTERDYK op zyn fterfbedde vervaardigd, vindt men agter deeze Lofreden geplaatst. Waarby DE BOSCH nog gevoegd heeft die Zatynfche Verzen van zichzelven, welke op het onderwerp deezer Redenvoeringe betrekking hebben; als mede eenige Neder- duitfhe Gedichten, mede flaande op eene byzonderheid in de Redenvoering voorkomende, __ » Het is moeilyk.” verklaart de Redenaar, „een braaf „> Charafter met woorden te fchilderen,- en alle deszelfs „> uitneemende -hoedanigheden zodanig onder °t oog van » Vrienden en Bekenden te brengen , dat men genood- ə» zaakt wordt by zich zelven uit te roepen; … … De ə» » Man was alzo, ik zie hem dus handelen, het gezeg- 9» » de is waarachtig!” *” Dit beproeft pr BOSCH, en flaagt gelukkig. Komt hy foms tot kleinigheden, °t is in deeze dat men veelal de Menfchen best leert kennen; b. v. (want wy kunnen ons hier niet inlaaten om den Rede- naar te volgen.) van zynen heufchen en niea aart , pree- 130 J. DE BOSCH, LOFREDE OP H. G. OOSTERDYK, fpreekende, zegt hy, onder andere: Zyne gewillige ə» Dienstmaagden waren met genoegen vervuld, by de s terugkomst van haaren Heer, van wien zy nimmer eeni- » g€ trotfche bevelen ontvingen ; maar die van haar, als » kinderen, verzogt. het geen hy noodig hadt: eene » zaak, welke veeltyds verwaarloosd wordt door hen, op » wier lippen wel geduuriglyk de woorden Vryheid en Ge- s» Zykheid zyn; maar die, in hun klein beftek, geenzins die » deugden betrachten , op welke men beweert dat het » groot Staatsgebouw moet rusten.” en flotte herinnert de Redenaar de Leden des Ge- nootfchaps hunnen Kunstbroeder en Medearbeider , die, zints Dec. 1755, een der waardigfte Leden uitmaak- te. — Dan wy hebben reeds genoeg bygebragt , om deeze Lofreden , op eene henk ‚wyze, te onderfchei- den van veele Nagedagtenis- Redenvoeringen. En het Onderwerp en de Redenaar deeden ons niets minder wagten. Voldoening durven wy den Leezeren beloo- ven. Iets ter Nagedachtenis van STEVEN JAN VAN GEUNS, MZ. Hoogleeraar in de Geneeskunde te Utrecht. Door vp. W. PROVO-KLUIT » €n D. A. J. TROULJA. Ze Utrecht, by if Wed. J. van Terveen en Zoon, 1795. In 8vo. 31 bl. Ti bewonderaars van wylen den verdienftelyken Utrechtfchen Hoogleeraar STEVEN JAN VAN GEUNS vonden zich opgewekt, om den waardigen Man het offer van hoogagtinge toe te zwaaien, De een naa den ande- ren beklom het Spreekgeftoelte , en volvoerde het treurig werk, de eerfte in ongebonden, de tweede in gebonden , ftyl. Krurr fchetst zynen Leermeester, in eenige trek- ken, als Geleerde en als Mensch. Gelyk ’sMans zedelyke waarde alomme, en ook by ons, bekend was, dus kun- nen wy ook de volgende kenmerking, in de eerstgenoem- de hoedanigheid , indien het noodig ware, door ons getui+ genis bekragtigen. „ In, kunde en werkzaamheid overtrof s hy alle zyne tydgenooten — - zyne geleerdheid was » ZOO onbepaald als zynen (zyn) yver — hy had het ‚ss vak der Letterkunde met vrucht bearbeid — in de » Wysbegeerte bezat hy eenen hoogeren graad van ken- | 2 Ns IETS VAN PROVO-KLUIT EN TROULJA, T3I ap his, dan die de klank van Meester geeft; fchoon hy a» openlyk „, en onder veele toejuichingen, tot denzelven be- ‘a, vordert was —_— dan zeer verre was hy in de gehei- 3, men der Geneeskunde ingedrongen” —— Het Dicht- ftuk vertoont meer blyken van welmeenendheid, dan van poëtisch vernuft. Veele regels ontmoet men ’er, niets meer dan proza op rym gebragt, of door ftopwoorden aangevuld. Onder andere de volgende, flaande op des Over- ledenen Leerlingen, die het Lyk ten grave droegen: ‚ My dunkt ik zie hem nog door u dsar heenen dragen, „°k Zie hoe gy weenend hem op uwe fchoudren heft » Daar ftonden we om zyn graf, met grievend leed doordrongeu , ‚ Door droefheid fprakeloos, als marmren beelden, heen, „ En bange zuchten aan het Iydend hart ontwrongen , ‚, Verbraaken onder ons de diepe ftilte alleen,” Intusfchen , om de diepe hoogagting, welke ook wy zelven den voortreflyken VAN GEUNs toedroegen, willen wy aan TROULJA's jeugd gaarne iets toegeeven, en lie- ver zyn gevoelig hart pryzen, dan de gebreken in zyn ge- fchrift ten ftrengfte doorhaalen. Lotjen Wahlftein, of het gelukkig gebruik van Omflandigheden en Begaafdheden. Ile Deel, Uit het Hoogduitsch. Te Leyden, by Herdingh en du Mortier, 1796. In gr. 8yo. 421 bh 7: die, in eenen Roman, wonderlyke avantuuren , min of meer waarfchynlyke doch vreemde gevallen , verwarring en woestheid, ingewikkelde liefdehandelingen, en fchitterende be. fchryvingen, zoeken en begeeren , mogen dit Boek wel ter zyde leggen; want niets van dit alles zullen ze hier vinden. Het be- aalt zich alleen tot het meer ftille huislyk leven van eene Familie, die wel in bekrompene omftandigheden geraakt is, doch in eenen meer dan burgerlyken kring verkeert. Jonge mran houden, in haaren trant, vry natuurlyk, briefwisfe= ing, in welke niet weinig nuttige aanmerkingen voorkomen, die aan Meisjes, in het vormen haarer jeugdige harten , veele hulpmiddelen kunnen aan de hand geeven , om kundigheden te verzamelen, de aangenaamheden des levens, in haare jongheid , te doen fmaaken, en haare, geneigdheden en hartstogten zoda- nige richting te geeven, waardoor zy , in de daad, kunnen ge- beeld worden, om aangenaame en bevallige , zo wel als nuttige, Leden der Maatfchappye , door haar gantfche leven, te worden, - Indien wy uit de ondertekening der Voorrede niet gee zien hadden, dat wy deezen Koman van eene vrouwelyke hand ontvangen, zouden wy ons verwonderd hebben, dat een mans 132 NE o -ar JKOTJEN WAHLSTEINs - manlyk Schryver za bekend was met de modes en het vrouwlyk tooizel, daar jonge Jufvrouwen elkander mer zo veel deelneeming en hartelykheid over kunnen onderhouden, en dit zou ons, en veelen onzer Leezeren mooglyk , geftoaten hebben; doch nu is het alles zeer natuurlyk, een Vrouw doet haare Meise jes als Meisjes fchryven , en leert haar ondertusfchen, hoe zul- nigheid , goed overleg, gepaard met handigheid en naarftigheid „ van 't oude en ouderwerfche iets tot nieuwmodisch, en als tot nieuw, kan verhanzelen, Ondertusfchen zal het vrouwelyk niet alleen maar ook het manlyk gedeelte des Menschdoms hier en daar niet weinig aantreffen , dat voor hetzelve de overweg. ging en nadenking wel waardig is, | i Het onderworpen Meisje , of de Gedenkfthriften van Mejufer Conftantia , of Bydraagen tot de Menfchenkundige Gefchiedends van onzen tyd, (niet vertaald) door CORNELIA 1 UBERTINA VAN DER WEYDE., Jffe Deel, Te Leyden, by B. Onnekink, “1795. In gr. 8yo, 351 bh | WW? kunnen niet zeggen, dat wy deezen Roman met genoegen hebben geleezen , zo wel, om dat dezelve ons níet zeer belangryk is voorgekomen , als om dat de behandeling ons niet als kiesch genoeg voorkwam ; te minə der, om dat ‘er zulke fentimenten in worden voorgefteld , die maar al te ligt eenen nadeeligen invloed kunnen hebben op jeugdige Leezers, vooral indien het fchadelyke daarvan niet grondig word aangetoond. Ook kunnen wy niet ontveinzen, dat bet ons voorgekomen is, dat de minnehandelingen , die hier worden ingemengd, met zulke kleuren getekend worden, die juist niet zeer gefchikt zyn om de afichuwlykheid der One kuischheid te doen begrypen , maar veeleer de driften der loszionige jongheid kunnen tokkelen; te meer ftootte ons dit, om dat het ons toefcheen de taal eener Vrouwe nier te moe. 