Het mikroskoop, deszelfs gebruik, geschiedenis en tegenwoordige toestand
gelijkmatige drukking op den zuiger uit. Ontmoet men een zeer sterke weerstand, dan kan deze veroorzaakt worden door een verstopping van het spuitbuisje, in welk geval men daarinnen, na verwijdering van de spuit, een metaaldraad, of, bij de fijner buisjes, een varkenshaar op een onderbewogen, ten einde den hinderpaal uit den weg te ruimen. Verder drage men zorg de spuit in die richting te houden, waarin de stof het gemakkelijkst wordt voortgestuwd, dat is in dezelfde richting, waarin het bloed gedurende het leven is bevolgd. Het is moeilijk enige vaste regels te geven ten aanzien van den tijd, gedurende welken de opspuiting moet worden voortgezet. In feite behoort er eenige gevoeligheid toe, om het tijdstip, waarop men daarmede eindigen moet, met enige zekerheid te bepalen; en zelfs de meest geoefende kan hierom ringen, zoodanig als het hem eerst bij het later in het werk gesteld onderzoek blijkt, of dat de opvulling der valen niet volledig genoeg is, ten gevolge van een te vroegtijdige staking van de injectie, of dat, deze te lang voortgezet zijnde, de wanden der fijne vaatjes gebarsten zijn, de gekleurde stof er uitgevloeid is, en zich door het weefsel verspreid heeft. Bij zulke gemakkelijk vloeibare en sterke doordringende injectiestoffen, als boven beschreven zijn, is het in de regel niet raadzaam met de opspuiting voort te gaan, tot men eenen sterken weerstand ondervindt, omdat er dan doorgaans reeds extravasatie is ontstaan. Beler is het daarom alleen aan te geven op de zichtbare uitwerkselen der injectie, bij een opspuiting door de arteria carotis, op de kleuring van de lippen, van het bindweefsel der oogen enz. Bespeurt men, dat bij een injectie door de slagaders, de extravasatie voor de buis uitkomt, dan kan men met eenige voorzichtigheid, die richting veranderen, en de stof in een andere slagader stoppen. Op deze wijze kan men, bij een verstoring van de ader, die vloeibare stoffen niet doortransportieren, deze wel in een andere ader stoppen, waar zij niet tot extravasatie zullen leiden. slof door de aderen leuginkert, dan spreekt het van zelf, dat men de opspuiting niet verder voorzet. Na een opspuiting moet het vat, waardoor zij geschiedt, of onderbonden, of het zich daarin bevindend spuibuisje met eenen kurkenslop gesloten worden, om te voorkomen dat uitvloeit van de injectiestof le verhinderen. Is de bewerking geheel afgelopen, dan wordt het geinjiceerde voorwerp goed met koud water afgespoeld, en vervolgens in slappen spiritus gelegd, waarin men het minstens eenige uren, liefst tot de volgende dag, moet laten liggen, ten einde aan de lijm behoorlijk tijd te geven om te stollen, voor men tot het onderzoek overgaat. Wat de wijze van onderzoek der geinjiceerde organen betreft, zo kan men over het algemeen aannemen, dat de verdelling van het bloedvatenstelsel zich alleen in haar verwaande toestand en verhouding tot de overige samenstellende delen van het weefsel vertoont, zolang het preparaat vochthoudend is. Door drooging krimpen alle delen ineen, zodat vaten, die oorspronkelijk tot twee of meer boven elkaar liggende lagen behoorden, nu in een enkele laag gelegen schijnen te zijn. Daarentegen levert het droogen het voordeel op, dat men later de preparaten in terpentijnolie of canadabalsem kan brengen, waardoor het omgevende weefsel doorschijnend wordt gemaakt, zodat enkele bijzonderheden der vaatverdeeling nu veel duidelijker te voorzijn treden, dan in den vochtigen toestand van het voorwerp. Meestal is het dus raadzaam de preparaten, zowel in den vochtigen, als in den gedroogden toestand, te onderzoeken. Ook wordt de keus der methode hier enigszils gewijzigd door den aard van het orgaan. Van sommige organen, zo als van de lever, van de uieren enz., kan men Veilig de vaatverdeeling aan, gedroogd, doorsneden, zoowel van de oppervlakte als van de dieper gelegen delen, besluderden, zouder gevaar te loopen van misleiding ten gevolge van de bovenvernoemde oorzaak; bij andere organen daarentegen leven gedroogde preparaten slechts een boogst gebrekkig beeld; zo bijvoorbeeld wordt het slijmvlies van de maag en van de darmen met deszelfs vlokken, plooien en klieren, door de drooging zoozeer veranderd, dat men, het alleen uit zulke preparaten kennende, zich noodzelling een hoogst gebrekkige voorstelling van deszelfs ware samenstelling zou moeten vormen. Een groot gedeelte der, uit het oogpunt der kunst, overigens voorstevelig afbeeldingen in het bekende plaatwerk van Berres, Anatomie der mikroskopische Gebilde des menschlichen Korpers, welke alle naar gedroogde preparaten zijn vervaardigd, zijn uit die hoedde geheel onbruikbaar. Alleen hij, die door eigen onderzoek weet, hoe dezelfde preparaten zich in den verschen toestand vertoonen, kan in die doolhof van vaatjes enigzins den draad terugvinden. Hierbij en chemische hulpmiddelen ter helpen bij de hekkenning van den aan de microscoop voorwerpen. 517. Het middenweef, om in de natuurwetenschappen tot erkenning van de waarheid te geraken, zijt u van tweelei aard; zijt u namelijk: of waarnemingen of proefnemingen. Ook de erkenning van den lichtgevaarlijke aard der mikroskopische voorwerpen berust op de gepaste aanwending van beide soorten van middelen. Het is niet genoeg de voorwerpen te onderzoeken in den gewonen toestand, waarin zij zich aan het waarnemend oog aanbieden; men moet hen ook opzettelijk blootstellen aan den invloed der verschillende physische en chemische krachten, en de uitwerkselen en veranderingen, welke daarvan het gevolg zijn, met het gezwemende oog gadeslaan. Met andere woorden: de voorwerpentafel van het mikroskoop moet een laboratorium in het klein zijn; de zich daarop bevindende voorwerpen moeten onderworpen worden aan alle zoodanige op natuur- of scheikundige gronden steunende bewerkingen, van welke men, met enige waarschijnlijkheid, verwachten kan, dat zij strekken zullen, om de gevaardheid van het lichaam, in een physiek of chemisch opzicht, nader te leren kennen. Terwijl het vorige hoofdstuk voornamelijk gewijd is geweest aan de beschouwing van alle zulke hulpmiddelen, die den microscopischen waarnemer ten dienste staan, om de voorwerpen uit een morphologisch oogpunt te onderzoeken, willen wij thans bij diegene te staan, welke hoofzakelijk ten doel hebben de uiting te leeren kennen der in die voorwerpen wonende krachten. De algemene aantrekkingskracht, ook wel aangezeten von Biot, van zwaartekracht, oefent een uitgebreid invloed uit, zowel op de kleinste stofdeeltjes, welke nog even door het microscoop waarneembaar zijn, als op de grootste lichamen aan de oppervlakte van onze aarde. Wij kunnen echter tot hier toe over geen werktuiglijke hulpmiddelen beschikken, welke ons in staat stellen, de microscoopische voorwerpen te wegen, hetzij om hun absoluut of om hun specifiek gewicht te bepalen. Doch, hoewel een reekschere heveling onmogelijk is, zo kan men echter in eenige gevallen, langs een evenwijdig pad, tot de kennis van hun gewicht te geraken. Hierbij zijn twee dingen noodig: 1. de inhoud van het lichaamje, en 2. deszelfs soortelijk gewicht. Tot het vinden van de eerste wordt de locpassing vereist van de verhulde mikrometrische middelen, waarover later uitvoerig zal worden gehandeld; wat de soortelijke zwaarheid aanbelangt, zo is deze van vele zelfstandige door in het groot verrichte bepalingen bekend. Hierboven wij dit wederom door een voorbeeld op. Men wil b.v.welke hoeveelheid een van de kleine diatomeenschalen weegt, welke den polystyreen van cellulose samenstellen. Deze kiezelschalen hebben den vorm van korte cyclinders, welker gemiddelde dwarsdoorsnede 9,5 mmm is, en waarbij de boog 5 mmm bedraagt. Hun gemiddelde inhoud is derhalve 559 kubische mmm, en er zijn dus 2.950.000.000 van hen in eenen kubische centimeter bevat. Het specifiek gewicht van kiezelzuur is, volgens Beudant, 2,65; daar nu 1 kubische meter 1940 liter is, en 1 liter 1000 centimeter is, dan zal 1 kubische centimeter 0,194 liter zijn. centimeter water 1 gram weegt, 2,950,000,000 der eenvoudige schalen 2,654 gr., en gevolglijk is het gemiddelde gewicht van elk hunner 0,0000000009 gram, ongeveer 2 milligram. Op een dergelijke wijze kan de zwaarte berekend worden van vele andere uit anorganische zelfstandigheden bestaande lige bampjes, waarvan de vorm een berekening van hunnen inhoud veroorlooft, als ook van verschillende organische, zoals veelelke, bloedschijfjes enz. Intussen moet men erkennen, dat de uitsichten van zulke berekeningen meer als curiositeiten, dan wel als van wetenschappelijk belang kunnen worden beschouwd. Van meer waarde zou het zijn, indien het mogelijk was de berekkelijke hoeveelheid te vinden van de verschillende bestanddeelen, waaruit een voorwerp bij het mikroskopisch onderzoek blijkt te bestaan. Hier echter worden gewichtsbepalingen geheel onmogelijk, en moet men zich vergenoegen met de bepaling van het aandeel, hetwelk zij heeft aan het volume van eenen, hetgeen geschiedt door meten en tellen op een aantal verschillende punten, waarbij alsdan de kennis van den vorm van het geziensveld van veel hulp is. De wijze, waarop deze gevonden kan worden, is in § 205 van Deel I medegedeeld. 519. Tot de herkenningsmiddelen der voorwerpen, die men door het microscoop waarneemt, behoort ook hun onderscheiden specifieke gewicht. De meeste onderzoekingen namelijk worden verricht aan liggendhampjes, die door water omgeven zijn, of daarin drijven. Daar er nu altijd eenige ruimte overblijft tussen het glasplaatje, waarop het voorwerp ligt, en het dekplaatje, waarmee het bedekt is, zo zuiver alle liggendhampjes, die zwaarder zijn dan water, na eenigen tijd bezinken, terwijl daarentegen zij, welke lichter dan dit vocht zijn, naar boven komen in de nabijheid van het dekplaatje. Door deze eigenschap alleen kan men vetbolletjes en zeer kleine luchtbellen dadelijk van een menigte andere liggendhampjes onderscheiden, waarmede zij enige overeenkomst hebben, gelijk kleine amylumkorrels, pigmentmoleculen, bloedligchaampjes, de praecipitaatligchaampjes van koolstofzuren, kalk, van koolstofzure bitteraarde, zwavel, enz. Het verschil in specifiek gewicht heeft, bij zeer kleine microscoopische liggendhampjes, ook nog een ander gevolg, waarop ik reeds vroeger met een woord heb opmerkzaam gemaakt, dat namelijk hunne moleculaire beweging des te eerder ophoudt, hoe groter dit specifiek gewicht is, terwijl bovendien de grootte der deeltjes, welke in deze beweging deelen, des te aanzienlijker is, naar mate zij een geringere soortlijke zwaarte bezitten. Kleine amylumkorrels, — gelijk bijvoorbeeld een gedeelte van die, welke in larvenmeel voorkomen, — vertonen geen moleculaire beweging, terwijl deze bij de boterbolletjes der melk, waarop verder van gelijke grootte als gene zijnde, zeer sterkt wordt waargenomen, en zij dan ook bij de veel kleinere amylumkorrels, die in de vulling van sommige pollenkorrels worden aangesiroppen, geenszins ontbreekt. Men heeft derhalve recht, om uit het bestaan der moleculaire beweging, en uit hun baren kortere of langer duur, in verband met de grootte der ligchaampjes, die daarin deelen, tot een meerder of minder specifiek gewicht te besluiten van de stof, waaruit de ligchaampjes zijn gevormd. Dit besluit is intussen alleen dan geldig, wanneer er geen oorzaken bestaan, die, op een werktuiglijke wijze, de moleculaire beweging belemmerden. Dit geldt inzonderheid van zulke ligchaampjes, die, gelijk bij vele organische deeltjes, niet door zuiver water, maar door een slijmerig vocht omgeven zijn. Door fijnkorrelige uit uit het kleinste bestaande stof, die een gedeelte der grijze zelfstandige van hersenen en ruggemerg uitmaakt, kan hier als voorbeeld worden aangevoerd. Hoe klein ook de deeltjes hier zijn, zitten men ben immoer in beweging, zolang zij in het midden van het weefsel gelegen zijn, in weerwil dat hun specifiek gewicht dat van water slechts weinig kan te boven gaan. Hetzelfde moeder ook gezegd worden van de moeilijk uiterst kleine ligchaampjes, die talrijke zoogenaamde vlokkige organische en anorganische precipitaten vormen, en welke, van het oogenblik van hun ontstaan af, onderling samenbinden door een gedeelte hunner massa, die nog een tijdlang met water verbonden blijft, en waaruit zich eerst afzijdig de vaste stof afscheidt. Tevens is men hierbij in de gelegenheid, te zien hoe de werking der moleculaire aantrekkingskracht door de microscoop waarneemt, en te zien hoe de kleinere ligchaampjes, elkander aantrekkende en ineen smeltende, zich van lieverlijke stukken tot grotere vereenigen. 520. Ten cinde een elektrischen stroom te kunnen voeren door de voorwerpen, welke zich in het gezichtsveld van het mikroscoop bevinden, kan men zich van een toestel bedienen, dat geheel overeenkomt met den bekenden algemeenen onladeter, doch allen veel kleiner is, en zoodanig ingericht, dat de poolendelen onder het mikroscoop kunnen worden gebracht. Doch, omdat dit kleine werktuig (waarvan de nadere beschrijving in het laatste deel zal gegeven worden) volkomen aan het slot beantwoordt, zal het de volgende inrichting door eenvoudigheid en de gemakkelijkheid, waarmee zij door elk kan worden bedien, daargelaten blijven. Men komt in een streep spiegelglas (fig. 51, ab), van 10 to. 12 centim. lengte en ongeveer 5 centim. breedte, en plakken hierop met stijfsel pap, twee kleinere strookjes bladlint A en B, zodanig dat een gedeelte van het bladlint aan beide uiteinden vrij overhangt, en er een gedeelte van 2½ tot 5 centim. overblijft. Hierop worden dan, met behulp van een mengsel van pek en barf, of van de vroeger (bl. 125) vermelde gnlta-perchalijm, weer twee glasstukjes drie en hiel bevestigd, op zulk een afstand, dat, indien het toestel tussen de veder toestel van de voorwerptafel is geplaatst, de bladlintstroken behoorlijk geïsoleerd zijn. De poolstukken n en p zijn los, en bestaan uit dun geoxideerd koperdraad, of nog beter uit platina draad, hetwelk (C) zodanig gebogen wordt, dat terwijl een gedeelte (mrs) van op het bladlin legt, een ander gedeelte (mtv) zich in een vlak bevindt, hetwelk hier loodrecht op staal. De bocht bij in wordt naar omslandigheid scherper of slomper gemaakt, terwijl de poolstukken naar willekeur dichter bij of verder van elkaar kunnen worden geplaatst. Op het midden van het glasplaatje, in D, brengt men dan het voorwerp, en, daar de meeste proeven worden verricht op organische ligebaampjes, die door water omgeven zijn, zo bedient men zich daarbij van een vanglasbakje, op de vroeger (§ 289) opgegeven wijze vervaardigd, en dompelt de uiteinden der poolstukken in het vatter, waarvoor het bakje gevuld is. De vrij afhangende uiteinden der strookjes bladlint kunnen dan met de poolen van allerlei elektrische of galvanische loopstellen worden in verband gebracht. Het meten, gepast naar het gebruik bij microscoopische onderzoeken, b.v. Van de invloed van de elektrische stroom op de ciliairbeweging, op den bloedsomloop, op de rollie van het cel sap, op de levensuitingen van de dieren, op de samensprekingen der spieren, enz., is een kleine inductiestoessel, gelijk men gewoon is ook voor geneeskundige doeleinden aan te wenden. Men heeft meer dan een inrichting uitgedacht, om door middel van het microscoop den invloed te onderzoeken, welken een verhoogde warmtegraad op de voorverpind uit oefent. De meest vernuftige van deze inrichtingen, die van Chevalier, zal later beschreven worden; zij is echter alleen toepasselijk op zulke microskopen, waarin de stralen, na door het objectiefstelsel gegaan te zijn, door een rechthoekig prisma in een horizontale richting gebracht worden. Van meer algemene aanwendbaarheid is de door Raspail aanbevolen handelwijze, om het te verwarmen lichaam, b.v. een horologieglas met water en enige amylumkorrels, in de opening van de voorwerpatafel te plaatsen, en nu den verhittingstoestel weg te nemen, en dezen door de vlam van een lamp te vervangen. Ten einde hierbij echter te voorkomen, dat de glazen van het objectiefstelsel niet door de oprijzende dampen beslagen worden, maakt men gebruik van de zogenaamde laars, bestaande (z. fig. 22) uit eenen koperen buis abed, wijd genoeg om over het onderste gedeelte van de microscoopbuik te worden geschoven; deze buis is bij a open, maar bij cd door een vlak glasplaatje hermetisch gesloten. Dit gesloten einde wordt dan, gedurende de verwarming, in het voorste gedompeld, en op die wijze kan men alles waarnemen, wat zich daaronder bevindt, zonder dat de opstijgende dampen het objectief bereiken, ondertussen het gezichtsveld verduisteren. VERWARMING DER MIKROSKOPISCHE VOORWERPEN. Influenschau moet men erkennen, dat alle waarnemingen, gedurende de verwarming van een voorwerp, verrigt, van weinig waarde zijn. Het is namelijk niet mogelijk dezelfde voorwerpen steeds in het gezichtsveld te houden, uit bovende de gestadige stroomvloed, welke, als onveilig gevolg der verwarming, in het vocht ontslaat, en waardoor de daarbinnen bevatten lichampjes, wier veranderingen door de warmte men wellicht waar te nemen, in een aanbodende op en omgaande beweging zijn, die alle eenigszins onwaarschijnlijke waarnemingen onmogelijk maakt. Verkieslijker is het daarom het onderzoek, niet gedurende, maar na de plaats gehad hebbende inwerking der warmte, te verrichten, wanneer de stroomstroom in het vocht is bepaald, en daarvoor is het gebeel voldoende de vooraf verwarmde voorwerpen, na koeling, onder het microscoop te brengen. Draagt men bij dit toe, zorg dat dezelfde of gelijke voorwerpen telkens aan een iets hogere temperatuur bloot te stellen, dan is men in de gevaren aangeleerd de graden der inwerking en de structuurveranderingen, welke hierbij gepaard gaan, te leeren kennen. Evenzo kan men ook de organische voorwerpen vooraf aan de gloedkijel blootstellen, ten einde de vorm en de aard te leeren kennen van de daarbij overblijvende onverbrandbare bestanddeelen. Dit geschiedt het best, door de voorwerpen, die men verbranden wil, vooraf met water bevochtigd op een dun en smal glasplaatje uit te breiden, en, na verdamping van het vocht aan de lucht, het glasplaatje met het gebeel droog voorwerp in de vlam van een alcoholijlamp te houden. Alle plasticachtige voorwerpen verbranden daarin. Makkelijk, doch voor de gehele verbranding van dierlijke voorwerpen is het doorgaans noodig een sterke warmte aan te wenden, waartoe de vlam van een gasblazerslamp best geschikt is. Moet de asch van het verbrande voorwerp later aan een mikrochemisch onderzoek worden onderworpen, dan is het beter, in plaats van een glasplaatje, een stukje platina te gebruiken, dewijl de bestanddeelen der asch van sommige, vooral van dierlijke stoffen, met die van het glas samensmelten, en zij daarvan moeilijk kan verwijderd worden. Het kan overbodig schijnen hier ter plaatse nog op te merken dat het licht, als hulpmiddel tot herkenning van de aard der mikroskopische voorwerpen, daar de gehele mikroskopische waarneming alleen steunt op een gepaste aanwending van hetzelfde; doch de kennis der wetten, die de lichtstralen volgen bij hun gang door brekende middelenstoffen, heeft middelen aan de hand gegeven, om, met behulp van het mikroskoop, de brekingsaanwijzer te bepalen van zulke stoffen, van welke het, of uit hoofde van hun geringe bovemaat, of omdat zij alleen in zeer dunne lagen een genoegzame doorschijnendheid bezitten, niet mogelijk is het brekend vermogen, door een der meer gebrukeleijke handelwijzen, te vinden. Reeds voor vele jaren heeft Brewster het mikroscooplot dit doel aangewend, en wel een samengesteld mikroscoop, waarvan het objectiefglas een gelijkzijdige biconvexe len is, van niet te kruisen brandpuntsafstand. Uit het objectiefglas is hermelisch besloten in een ring, die met BEPAALING VAN DE BREKINGSAANWIJZER DOOR MET MIKROSKOOP. De stof gevuld wordt, waarvan men het brekend venijn wenscht te bepalen. Dit verricht zijnde, wordt de bovenste opening van de ring gesloten, door bedekking met een cirkelvormig glasplaatje met evenwijdige oppervlakten, zodat de ingebrachte stof een piano concave lens vormt, waarvan de holle zijde rustt op het biconvexe objectiefglas, en dus het objectief een plano-convexe dubbel lens is geworden, gelijkende naar de vereeniging van een Flintglas- en crownglas-lens tot een achromatische dubbel lens, alleen met dit verschil, dat de bolle zijde hier benedenwaarts is gekeerd, en de platte naar boven. Door deze verandering van een biconvexe objectief in een plano-convex, wordt de brandpuntsafstand natuurlijk merkbaar groter, en te gelijk hiermee ook de afstand, waarop een voorwerp moet worden geplaatst, om zich het scherpst door het mikroskoop te tonen. Hoe groter nu het brekend vermogen is van de zelfstandige, welke de piano convexe lens vormt, des te knapper zal die afstand worden. Ten einde de accomodatietoestand van het oog bij de onderdassen waarnemingen zo mogelijk gelijk te doen zijn, kan men, ingevolge den raad van Brewster, gebruik maken van een oculair met een daarin gespannen draad, welke, bij het begin van elke waarneming telkens een scherp netvliesbeeld vormend, voor een evenwijdige maal van inspanning van het accomodatie- vermogen getuigt. Ter berekening van de brekingsaanwijzer moeten bekend zijn: 1° de radius van de oppervlakten van de biconvexe lens = r; 2° de afstand van het voorwerp van de biconvexe lens, waarop dit scherp gezien wordt, wanneer tussen de lens en het glasplaatje alleen lucht is, — a; PHYSICA EX CHIMIA PERHAKENNINGSMIDDLEX. 202 3° de afstand ties voorwerp van de biconvexe lens, waarop dit scherp gezien wordt, wanneer tusschen de lens en het glasplaatje de te onderzoeken soal gebracht is, is b. Stelt men dan de brekingsaanwijzer dier soal = ft, dan is ( b — a ) r ft = 1 + L — (1). a b w De voordeelen der handelwijze van Brewster bestaan daarin, dat men van elke zelfstandigheid, die vloeibaar of algeelans week genoeg is, om door samenvoeging den vorm eener lens aan te nemen, den brekingsaanwijzer bepalen kan, zelfs wanneer de stof slechts een geringe mate van doorschijnendheid bezit, dewijl men hierin kan voorzien door een grotere dunheid der laag, waardoor bet licht moet gaan. Verscheidene stoffen, zóals was, pek, opium enz., die in massa geheel ondoorschijnend zijn, worden, tot een dunne laag samengeperst, doorschijnend genoeg, om, volgens de opgegeven manier, hun brekend vermogen te vinden. Intussen heeft deze handelwijze ook een paar nadeelen. In de eerste plaats vordert zij bij het mikroscoop een eigen losse, bestaande uit een opzettelijk daarvoor vervaardigd objectief en uit een zeer nauwkeurige mikroraetrische instelling, om den afstand te meten, waarop het voorwerp moet gebracht worden, ten einde scherp te worden gezien. In de tweede plaats moet de radius der oppervlakten van de biconvexe glazen lens nauwkeurig bekend zijn, iets het- (1) Deze formule is mij medegedeeld door mijn ambtgenoot van Rees. Ik heb dezelfde in de plaats gesleiden van die, welke Brewster opgeeft, omdat de laatste de kennis vooronderstelt van den brekingsaanwijzer der biconvexe lens, iets dat alleen mogelijk is, wanneer men zulk een lens opzettelijk tot dit doel laat slijpen uit glas, waarvan men den brekingsaanwijzer door een voorafgaande bepaling kent. BEPALING VAN DEN BREKINGSAANWIJZER DOOR MET METROSKOOP. 205 welk inderdaad bij microscoopische objectlenzen tot de moeiligste opgaven behoort. Eindelijk, ten derde, ontstaat de vraag: van welk punt de meet van de afstand van het voorwerp moet aanvangen? Brewster schijnt de benedenste oppervlakte der lens als aanvangspunt te hebben gebezigd, doch dit is niet juist, daar het ware aanvangspunt, het optische middelpunt, eigenlijk gelegen is binnen in de dubbel-lens, en wel op verschillende plaats, naar gelang van de dikte der laag en het brekend vermogen der slof, waaruit de plano-convexe lens bestaat. Het is derhalve niet wel mogelijk deze afstand met zulk een nauwkeurigheid te bepalen, als voor de berekening vereist wordt. 522. De volgende handelwijze, ofschoon beperkt inbare toepassing, daar zij zich alleen tot vloeistoffen beperkt, is vrij van de bovengenoemde nadeelen, en uitvoerbaar met elk mikroskoop, zonder toevoeging van eenen opzettelijke daarvoor bestemden toestel, terwijl zij, met behoorlijke zorg in het werk gesteld, zeer juiste uitkomsten levert. Bovendien beveelt zij zich nog aan door de uiterst geringe hoeveelheid eener vloeistof, die hierbij vereist wordt, daar slechts weinige milligrammen van enig vocht volkomen voor een bepaling van deszelfs brekingsaanwijzer voldoende zijn. De hier bedoelde handelwijze grondt zich op het verschil in de grootte der beelden, welke van een en hetzelfde op gelijken afstand geplaatst voorwerp, gevormd worden, door luchtbellen van gelijke grootte, al naar gelang zij zich in een vocht van verschillend brekend vermogen bevinden. Dat dit verschil inderdaad vrij aanzienlijk is, mag hieruit blijken, dat de verhouding tussen de breedte van een luchtbuis in water (n = 1,556) de bedraagt 1000, van zwavelzuur (n = 1,416) 749, en van canadabalsem (n = 1,604) 582. On den brekingsaanwijzer te kunnen berekenen wordt derhalve gevorderd: 1° Dat zich, in een duim door evenwijdige platen vlekken begrensd laagje van vloeistof, eenige luchtbellen bevinden, die, als verstrooiingslenzen werkende, beelden van enig zich daaronder bevindend voorwerp vormen. Hierdoor wordt op een glasplaatje een druppel van de vloeistof gebracht, waarin men dan eenige luchtbellen doet ontstaan, door inblazing met een zeer fijn voor de glasblazerslamp uitgelokte glasbuisje. Vervolgens wordt om de druppel heen op het glasplaatje een kleine papieren ring gelegd, en hierop een dun dekbakje. Sommige van de luchtbelletjes zullen hierbij een bolvormige gedaante verwennen, en derhalve voor het doel onbruikbaar zijn, doch dit herkent men spoedig aan de verwrongen gedaante der daardoor gevormde beelden, terwijl er altijd genoeg overblijven, welke dan scherp begrensde beelden geven. Wat de dikte van het gebezigde glasplaatje aanbelangt, zo mag deze niet meer dan 0,2 millimeter bedragen, daar een dikker plaatje op de gang der straallicht eenen bij de berekening niet te verwaarlozen invloed uitoefent. Een gevormd dun glazen dekbakje kan hiertoe zeer gevoeglijk gebruikt worden. 2° Als voorwerp bedient men zich het best van een wit gekleurde metaalsirok, waarvan de doorzichtigheid natuurlijk met de meeste zorg moet bepaald zijn. Deze metaalstrook wordt onder de voorwerpetafel, en evenwijdig met deze, op eenen daarvoor geschikte draagtoestel geplaatst, indienzooveg dat haar middenpunt juist in de verlengde van de optische as van het microscoop ligt. BEPALING VAN DEN BREKINGSSTAANYYVUZER DOOR HET MIKROSKOOP. 205 3° Ook de afstand van de bovenvlakte van het voorwerp tot aan de luchtbellen moet zo juist mogelijk bekend zijn. Ik heb bij mijn metingen de voorkeur gegeven aan een vaste afstand van 10 centim., wegens de gemakkelijkheid van dit cijfer voor de berekening. Ook zal die afstand voor de inrichting der meeste mikroskopen wel de geschikste zijn. Tussen die afstand en die van het voorwerp moet een zekere verhouding bestaan. Indien namelijk de laatste meer dan 1 van de eerste bedraagt, dan wordt een correctie van het eindresultaat nodig, omdat, bij de alsdan te kleine schuine invallende randstralen, die van het voorwerp komen, het verschil tussen de invallingshoek en de brekingshoek niet meer kan worden verwaarloosd. 1° Het mikroskoop, zodanig gesteld zijnde, dat men het beeld van het voorwerp duidelijk ziet, moet de middellijn gemeten worden van de luchtbellen, en de breedte van het zich daaronder vertoonende beeld. Voor deze opvolgende metingen moet de afstand van het objectief tot de voorwerpplaat veranderd worden, dewijl de randen van de luchtbellen en het beeld zich niet in hetzelfde vlak bevinden. Daar de juistheid van de uitschatting grootendeels afhankt van de nauwkurigheid, waarmede deze metingen verricht worden, zodanig kunnen deze niet met te grote zorg worden ingesteld. Ik verwijs omtrent de hierbij te volgen handelwijze naar het hoofdstuk, waarin de mikrometer opzelfst behandeld wordt. De reden kan ik niet nalaten hier nog uitdrukkelijk bij te voegen, dat deze metingen geschieden moeten bij opvallend licht, omdat bij doorvallend licht, ten gevolge van de invloed der difractie, de uitschatting altijd iets te klein zijn. Het is ook om die reden, dat de metaalstrook, welke als voorwerp wordt gebezigd, wit gekleurd moet zijn. PIJSCHE en CHEMISCHE REKENBOKSEN. Bovendien is het, zoals iedereen weet, verstandelijk, dat de metingen van luchtbel en van beeld elkander onmiddelijk opvolgen, eendels ten einde den mogelijk invloed van temperatuurveranderingen te ontgaan, anderends omdat de lucht door verreweg de meeste vloeibaren, en bepaaldelijk door die van organisch oorsprong allengs wordt opgenomen, zodat de doormeter der luchtbelletjes na eenigen tijd merkelijk veranderd is. Men moet zich daarom niet te veel bij een enkele meting aan een luchtbel en van bet daardoor gevormde beeld bepalen, maar de meting aan dezelfde luchtbel eenige malen herhalen, en hieruit de gemiddelde uitkomst voor de berekening gebruiken. Stelt men nu: den afstand tussen het voorwerp en de luchtbel a, den doormeter van het voorwerp b, en van het beeld c, en de doormeter van de luchtbel d, dan wordt de brekingsindex n gevonden door de volgende formule, waarvoor de lezer mijn ambtgenoot van Rees te danken heeft: (b - c) / d n = i -f V (I) a 4 4rtC v ' of, daar c in verbinding tot b als oneindig klein kan beschouwd worden, n = I bd / 4 ac (1) Deze formule kan alleen onder de bovengenoemde omstandigheden als juist genoeg voororden aangemerkt, om het eindresultaat uit enige metingen afgeleid tot in de derde decimaal zeker te stellen. Bij het gebruik van een dikker glasplaatje, en vooral van een grooter voorwerp, kunnen onderscheidende correcties niet verwaarloosd worden, die de berekening ontsloegen en de uitkomst onzekerder maken. BEPALING VAN DE BUITENWANZER DOORBREINDE HET MIKROSCOOP. 907 Indien, gelijk boven gesteld is, a is 100, on b 20, of in het algemeen b = 5 a, dan wordt d = i + V, 10c Eenige uitslagen, door deze methode verkregen, mogen bij een plaats vinden, ten einde de lezer in slaat te stellen een oordeel te vellen over de graad van nauwkeurigheid, waarvoor zij valbaar is. Waterig vocht niet de voorste lener van het oog een lege vloeistof. Volgens bepaling N°. 1 is n r = 1,5495. u 2 3 4 5 Gemiddeld 1,5481. Grootste verschild tussen de afzonderlijke uitslagen 0,0039. Waarschijnlijke fout der gemiddelde uitslag 0,0005. Glasvocht niet hetzelfde oog. Volgens bepaling N°. 1 is n 1,5412. 2 3 4 5 Gemiddeld 1,5459. Grootste verschild 0,0062. Waarschijnlijke fout 0,0007. Vocht bevat (naast de kleur) de achterste vleugels van de kristallen van hetzelfde oog. Volgens bepaling N°. 1 is n 1,5876. Gemiddeld 1,5958. Vocht bevat tussen de kernvezelen derzelfde kristallen. Volgens bepaling N°. 1 is n 1,5956. Gemiddeld 1,4010. Vocht bevat tussen de vezelen der kristallen van eenen gele vorsch. Volgens bepaling N°. 1 is n 1,5782. 2,5851. 5, 1,5850. Gemiddeld 1,5827. Vocht (liquor Morgagni) bevat in de capsula lentis van een steenuil. Volgens bepaling N°. 1 is n - 1,5507. 2, 1,5500. Gemiddeld 1,5505. Deze beide laatste voorbeelden voer ik hier inzonderlijk aan, om te toonen, hoe zelden een hoogst geringe hoeveelheid van enig vocht toereikend is voor een bepaling van deszelfs brekingsaanwijzer. Gaand voer wij dan over tot een beschouwing van de middelen, welke den waarnemer ten dienste staan, om bij microscopische onderzoekingen de scheikundige aard van de lichamen te leeren kennen. Ik moet hier eerst vooraf doen opmerken, dat microchemie en makrochemie gezien van elkander zoodanig onderscheid zijn, dat men tusschen beiden een grens kan trekken, evenmin als tusschen de zoogenaamde grovere en fijnere anatomie. Het geldt hier de toepassing van een en dezelfde wetenskap, welke alleen microchemie is, wanneer de voorwerpen of de plaats bevende veranderingen tot hun verwaarming een gewapend oog vereischen. Het microchemische onderzoek bepaalt zich verder geen zins alleen tot zulke stoffen, waarvan de hoeveelheid te groot is, om op de gewone wijze scheikundig onderzocht te worden, maar het is in vele gevallen slechts een voortzetting van en dikwijks ook een noodzakelijke inleiding tot het makrochemisch onderzoek. Dit veld client bet. zeer tot bekorting van het laatste, omdat de alleen door het microscoop waarneembare bestanddeelen niet zelden aan hunnen eigendommen vorm, kleur of ander bijzonder kenmerk, met een enkelen blik worden herkend, terwijl hunne tegenwoordigheid anderzijds niet dan langs een veel langeren weg zoude kunnen worden ontdekt. Eindelijk is het ook nog voorzien dat, van de verschillende scheikundige onderzoekingen, bepaaldelijk van organische zelfstandige lichamen, het microscoop aan te nemen, omdat men alleen daardoor in staat is, over de homogeneiteit eerder stof te oordelen. Veel verbeteringen, door uitstekende scheikundigen in het werk gesteld, zijn geheel onnutbaar voor de wetenschap, omdat zij, met voorloopig onderzoek verzuimend, in de waan verkeren, dat zij een enkele homogene stof aan het onderzoek onderwierpen, terwijl een enkele blik door het microscoop hen zou hebben gebracht, dat die een mengsel was van verschillende moreellogische verscheidende bestanddeelen, in afwisselende betrekkelijke hoeveelheden. Het gebruik van het microscoop in de scheikunde zal door twijfel niet langer hoe meer toenemen, daar het zich laat vooruitzien, dat de microchemische herkenningsmiddelen allenmaal zullen worden vermeerderd, en men reeds nu dit werktuig met veel vrucht leert aan te wenden bij het onderzoek van anorganische als van organische stoffen. Ten einde echter niet al te uitvoerig te zijn, willen wij hier in het volgende alleen bij enkele der voorste kanseliers bepalen, welke tot de algemeen voorkomende bestanddeelen van het dierlijk of plantenlijf bebooren. De werktuigen, welke bij eigenlijke microchemische onderzoekingen vereist worden, zijn zeer weinig in getal. De verschillende soorten van vaten, die voor onderzoek in het groot te pas komen, worden hier alle vervangen door de glazen voorwerpplakjes, dewijl in de meeste gevallen slechts een enkele druppel is, welke aan het onderzoek wordt onderworpen. Somweilig kan het echter noodzakelijk zijn een iets grotere hoeveelheid van enkele vloeien aan te wenden, ofwel het voorwerp gedurende enigen tijd met een vloeistof te laten digeren, en in zulke gevallen kunnen kleine borologieglazen met vlak geslepen randen, ofwel glazen bakjes, op de vroeger beschreven wijze vervaardigd, goede diensten. Ten einde daarbij de verdamping van het vloeistoff en het invallen van slagen te verhinderen, worden deze dan met een glasplaatje van passende grootte bedekt. De meest gebruikte reagentia worden het best bewaard in druppelflesjes, of in glazen slopflesjes, waarvan de slop echter in het eind wegs is binnen in de holle reeks, en daar kegelvormig toeloopt. Zulke flesjes zijn zeer gemakkelijk, omdat aan het uiteinde der slop, wanneer deze er uit genomen wordt, altijd een druppel restant van het daarin bevatte vloeistoff achterblijft. Overigens kunnen ook glazen staafjes of fijne voor de glasblazerstap uitgelokte buisjes tot het opnemen van vloeistoffen gebezigd worden. 525. De voornaamste reagentia, welke bij microsebesche nasporingen in aanmerking kunnen komen, zijn de volgende: joodium-tinctuur, een oplossing van jood in die van jood-potassium, salpeterzuur, zoutzuur, zwavelzuur van verschillende sterkte; azijnzuur; wijnsteenzuur, kleeffluorwaterstofzuur; ammoniak, oplossingen van bruikende en van kalium-hydroxyd, van fosforzuur en van oxalzuur ammoniak, van zuur oxalzuur kalium, van fosforzuur soda, van chloorbaarium, van chloorcalcium, van antimoonzuur kalium, van azijnzuur ijzeroxyd, van azijnzuur lood, van salpeterzuur zilver, een alkoholfles van chloor platinum; verder gedestilleerd water, alcohol, zwavelether, blauw en door een zuur rood gekleurd lakmoespapier. 526. Doorgaans gescheert de bijvoeging van het reagens eenvoudig, door een druppel daarvan in aanraking te brengen met het vocht op het voorwerpje. Is het noodig de beide vochten te vermengen, dan bezigt men bijvoorbeeld een glazen staafje. Moet eenig organisch weefsel uitgespreid of uitgeplozen worden, terwijl het zich in een zuur of alkoholisch vocht bevindt, dan zal men best doen de staalnaald, die men gewoonlijk daartoe gebruikt, door naalden van platinaadraad te vervangen. Vaak is het van belang de inwerking van het reagens slechts langzaam te doen plaatsvinden, opdat men in de geluchtzied zij de daardoor le weg gebraakte veranderingen in hunne verhoudingen trappe waar te nemen. In zulk een geval wordt op het voorwerp een dekplaatje gelegd, en een druppel van het vocht, welks werking men verzoekt te leeren kennen, daarnevens geplaatst, zoodanig dat dit kapillaire wordt opgezogen, en zich langzaam vermengt met het vocht, dat het voorwerp omgeeft. Deze handelwijze is inzonderheid dienstig, wanneer, — gelijk bij de inwerking van azijnzuur op dierlijke weefsels, — het bijvoegen van het reagens hoofdzakelijk ten doel ligt, ora te ontdekken, welke bestanddeelen daardoor verdwijnen of te voorschijn komen. Doch wanneer door de vermenging van de beide vochten een praecipiaat wordt voortgebracht, dan is deze handelwijze niet aanwendbaar, dewijl op dat punt, waar zij in aanraking zijn, een rand wordt gevormd, die de verdere vermenging verhinderd. Om in zulk een geval een langzame maar toch geslaagde vermenging te laten plaatsvinden, kan men onder het dekplaatje een dun katoenen of linnen draadje brengen, waarvan het een eind buiten het dekplaatje uitsteekt. Dit draadje wordt bevochtigd met een druppel van het herkenningsmiddel, hetwelk dan allengs langs den draad onder het dekplaatje dringt, en zich met het daaromheen bevattende vocht vermengt. Nog belerhoudelijk iets omslagiger, is de volgende handelwijze. In fig. 52 staat een gewoon voorwerpplaatje voor. Hierop wordt een ander kleiner glasplaatje gelegd. Op het eerste bevindt zich het voorwerp of het vocht, dat moet ontdoorn worden; op het laatste een druppel van het reagens, hetwelk men wil aanwenden. Is dit, zoals doorgaans, een watervochtige oplossing, dan wordt een met water nat gemaakt katoenen draadje, met behulp van een pincet. 213 Met hel een ceenc oinde in den bovensten, en met hcl achter in den ondersten droppel gebracht, in diere vocge, dat bet bovenste vocbt langzaam overlievelt. Om hierbij echter te beletten, dat het vocbt niet tusschen de beide glasplaatjes wordt opgezogen, is bet noodig de oudervlakte van het bovenste, als ook deszelfs randen, met vet te bestrijken. Deze zelfde kleine toesluiting kan tevens dienen, om vocblen, waarvan men slechts een sec erg grote bovenlaag heeft, door fritsatie van de grotere daarin bedenkende ligbaampjes te bevrijden. Het te fritsaten vocht wordt dan op het bovenste plaatje gebracht, on door de nat gemaakte draad loopt dan het heldere gedeelte op het onderste glasplaatje over. Deze overbeveling geschiedt natuurlijk des te sneller, hoe dikker het bovenste glasplaatje is. In vog een audere handelwijze om de vermenging te vertragen, en daardoor een komische precipitatie te doen ontstaan, verdient hier vermelding, omdat zij gelijkengeschiedenis geeft tot de vorming van grote kristallen, welker vorm met meer zekerheid, dan die van kleine, kan bepaald en herkend worden. Zij is het best aanwendbaar, wanneer de te onderzoeken stof al onderzoeken snel vast, maar in water gedeeltelijk oplosbaar is. In een ecu waterpas geplaatst langwerpig glasbakje (fig. 55) van 8 tot 10 centimeter lengte en ongeveer 2 centimeter breedte, hetwelk op de vroeger vermelde wijze vervaardigd is, wordt water gebracht tot op een hoogte van 1 of 2 millimeters. Vervolgens brengt men de te onderzoeken zelfstandigheid van de asch van eenige organische weefsel aan een eind van het bakje in het water, daarbij zorg dragend dat zo weinig mogelijk beweging hierin te maken; het reagens wordt dan op het tegengestelde uiteinde van het bakje gebracht. Kan men het reagens, gelijk bij de meeste zouten laat geval is, in den vasten toestand aanwenden, dan is zulks verkieslijk; is het echter vocht, dan wordt op een van de uiteinden van het bakje een glasplaatje aangelegd, en nu de overheveling, op de reeds genoemde wijze door middel van eenen naar gemaakten draad, bewerkstelligd. Evenzo plaats men ook aan het andere eind een dergelijk plaasje. Wanneer de te onderzoeken stof in opgeloste staat is, zullen zich de beide sluiers eerst na een zeker tijdsverloop in het midden van het bakje ontmoeten, en aldaar een precipitaat vormen. Het is hierbij een volstrekt vereischt, dat het vocht in volmaakte rust is, tot dat het praecipitaat zich volledig heeft afgezet, terwijl door de misleidende beweging de gaaf der kristalvorming gestoord wordt, en er in plaats van eenige weinige maar groote en regelmatige kristallen, talrijke kleine en vaak onregelmatig gevormde kristallen ontstaan. Het komt dikwijks voor, dat men, na de bijvoeging van het een of het ander reagens, dit weer wenst te verwijderen, door het daaraan blootgestelde voorwerp met water uit te wassen. Dit geschiedt het best, zonder het voorwerp van het glasplaatje te verwijderen, — waardoor het dikwijls te veel zou lijden, — indien men het voorwerp-plaatje, waarop het zich, bedekt met een dekplaatje, bevat, in een eeuwigzins hellende steel houdt, en nu, met behulp van een droppelfleschje (z. tig. 5 r), water dropjesgewijze op de naar boven gekeerde rand van het dekplaatje laat vallen, zodat het daaronder doorstroomt, en het vocht medevoert, terwijl het voorwerp achterblijft. Met enige oefening leert men weldra den daarvoor vereisten graad van helling en van snelheid der doorslooiing te kennen. Eene moeilijkheid kan daarin gelegen zijn, dat, indien het voorwerp zeer dun zijde is, de ruimte tussen het dek- en het voorwerpplaatje te gering is, zodat het water niet daarin kan dringen, maar langs de randen van het dekplaatje terecht komt. Wanneer dit geval mocht zijn, dan legt men het dekplaatje even op, en brengt er enig dun voorwerp onder, b.v. een haar, een strookje mica, of iets dergelijks, en gaat dan, op de reeds gezegde wijze, met de doorspoeling voort. Vaak, men bet met doorgeloopen water in een horologieglas op, dan beeft men gelegenheid dit met de vereiste reageert te onderzoeken, om te weten of bet doel der uittasching bereikt is, even als men gewoon is, bij grovere scheikundige proeven, bet door bet filtrum doorgeloopen waschwater van lijd tot tijd op deszelfs gehalte aan de uit te wassen stof te beproeven. Over de middelen, om microscoopische voorwerpen gedurende de waakrheid aan den invloed van warmte bloot te stellen, is reeds in § 521 gebeld. Ik voeg hier ter plaatse alleen bij, dat nagenoeg alle uitdampingen van vloeibaren, waarbij bet te doen is, om uit den vorm van bet op het voorwerpplaatje overblijvende over den aard der in oplossing geweste zijnde stoffen te bepalen, bet best gescheid wordt bij de gewone lucubertemperatuur, of altijd bij een zeer matige warmte, dewijl de kristallisatie des te regelmatiger plant geschiept, hoe langzamer de uitdamping geschiedt. Doorgaans moet men evenwel niet wachten, tot de uitdamping volkomen is, zodat de kristallisatie op bet amide kristal verward wordt, maar bet beste tijdslijp, om een uittreden droppel onder het mikroskoop te brengen, is dat waarop de kristalvorming aan de randen reeds begonnen, maar inaar het raaddebedeclle nog vochtig is. 329. Het kristallografisch onderzoek maakt een hoogst belangrijk deel uit van de mikrochemie, en het kan niet genoeg worden aanbevolen, om zich daarin een genoegzame vaardigheid eigen te maken. Inderdaad is de geoefende waarnemer, die zich de kristalvorm van de meest gewoonlijk voorkomende organische weefsels en vloeiten, zelfs in eenvoudige landelijke gevallen wel in het gehangen heeft geprint, daardoor in staat, met een enkel blik door de microscoop, in zeer veel gevallen te herkennen, welke de chemische aard is van sommige van de daarin aanwezige bestanddeelen. Ja zelfs is zulk een kristallografisch onderzoek niet zelden de enige middel tot hun ontdekking, omdat de overige bestanddeelen, die in het weefsel of in het vocht, hetwelk men onderzoekt, voorkomen, de kleine kristallen dikwijks zodanig inhouden en omgeven, dat aan een enkel isoleren door gewone middelen niet te denken valt. Doch ofschoon een enkel blik vaak voldoende is, om de kristalvorm te herkennen, zo is zulks echter geenszins altijd het geval. Het is bekend, dat de grondvorm, welke eenig lichaam bij het kristalliseren aanneemt, talloze wijzigingen kan ondergaan, wijzigingen welke echter aan zekere vaststaande wetten gebonden zijn, die ik bij mijn lezers als bekend moet vooronderstellen. Zij weten dan, dat men door het meten van enkele hoeken van een kristal, dezelfde eigenlijke grondvorm kan bepalen, en het is hierom van belang, dat men de middelen en de handelswijzen kent, waardoor zulk een boekhouding aan mikroskopische kristallen met genoegzame nauwkeurigheid kan worden beantwoord, zodat daaruit volgens (de grondvorm en de ware verhouding der kristalassen kunnen worden afgeleid. 