Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Zo waren G. Teboer en Sambilioeng elkaar sedentair aanjager, wegens een eeuwvolgende door Sambilioeng geschonden, totdat het aan den toenmaligen Adjudant van Zuid, den Gouverneur-Generaal Merkus, Jonkheer T. van Capelle, welke den Gouverneur van Boegen A. L. Weddik, op een reis langs de Oostkust begeleidde, gaf, de strijdvoerende partijen te bevredigen. De redenen van deze kragings millen worden bekend gesteld in de later volgende beschrijving der Baronnen. Den volgenden morgen (30 Oct.) begaf zich de Resident, gevolgd door den Civ.-gezaghebber en enige officieren van Z. M. stoomschip, naar de Sultan. Op den hoogen vleugeltrap, welke tot de woning van den Sultan leidde, stond de Sultan met al zijn voornaamste Mantjes en den Resident te ontvangen, en gaf daar een bijzonderheid, welke tijdens bezoekers zeer bevredigde. De Sultans, namelijk, zowel als zijn Mantries en hoolgroepen, zogen bij het naderen der bezoekers, hun hoofddoeken af, en hadden de moeite om deze hunne hoofdbedekking weer op hun hoofd en in goed fatsoen te krijgen, al hetgeen hen natuurlijk zeer van hun stok aanhangt. Bij binnenkomst en neergezeten op de aanwezige stoelen en banken, vroeg de Bezoeker aan de Sultans, wat het gebaar dat beduidde? "Is het dan niet onze eerbied dat wij zoodanig handelen?" waaraan hij het woord. "Wel neen," zeide de Bezoeker. "Het Nederlands kent eerbied voor zeden en gewoonten van elk volk, zolang die niet schadelijk zijn, zowel in hun eigen als het algemeen belichaam." Bij een lanlaste vergissing zag ik eenmaal in de Rijksmuseum, hetwelk, gelijk ik heden, onverwacht ontmoeting den hoofddoek afnam." "Olie!" leidde daarop de Sultan met een glimlach, "dat maakt mij en ons allen recht gemoed, doch de Groot Edward Bekker, welke eenige jaren geleden hier kwam, dacht er anders over, daar de vreemde kwaad verwachtte voor de ontmoeting geen hoofdoek af te nemen, waarom de Bezoeker niet deze belevingswijze door ook uw koosonden te ontbieden." Door den Bezoeker werd bekend gemaakt, dat de nieuw te aanstellen Boude worden voorgeleid, dat daarbij de meeste aandacht verdient aanbevolgen, tenzij hij bereid was om zijn onbeleefdheid op te merken, en alle vormelijkheden inleidingen te geven. Het contract werd getekend, en geen aanmerkingen gemaakt of aanvragen noodig ingevoerd, werd gekraakt door den Bezoeker en Sultan getekend, en door een lach het kanon den tolk verzekerd. Danaan werd van den Sultan de eed afgenomen, een eed van trouw naar de moslimeritische godsdienst belijdende, met een bijgaand bewijs van die eed tekenende. Met den Sultan werd overeen gekomen dat men op den 4e op de lucht komst aan den Sultan van Samilieng oudere wachten; dit omdat de auk nog niet terug wilde gaan, maar tot die dag aldaar op de vlag ten inhuldeling te tonen. De kogten aan het fort tegen het Koninkrijk en Toean aan Samilieng, die op 1 Oktober al ongegrond waren, de Dakkera der Kalianen aan Samilieng waren wel in waar op zoek naar Baadjepoeth en de grens aan Koeti getogen, doch de Sultan aan G. Teboer heeft Toean Anikh en Koning Koeti, tot wier de Kelai nog al ontzag heeft gehad, gezonden om hun leven kwelende oorlogen te beteugelen; bevonden dat deze zendelingen hen eren wel bereikt hadden, was leids een inwoner aan Baadjepoeth gedood geworden en een Koetanees gerandgemaakt. Tot groot genoegen der goede vrienden aan Toean Anikh en Koning Koeti werd gemeld, dat een Hadji aan Samilieng, die in een kleine plaats door tegenwind tot Baadjepoeth gedreven was, daar in handen der Kelai was gevallen, en zijn leven te danken heeft gehad aan de goede tussengekomenheid der boven bedoelde personen. De Sultan beloofde den gevangenen Koetinees te zullen opziedigsaam naar Koeti terug te zenden. Hadji Hadji ontboden zijnde, legt een verklaring af geheel conform aan het bekend gesteldie, en betoont den gevangene uit naar Koeti terug te keeren. Op den 1^e November worden aan de Sultan Tan G. Teboer, zoodanige aan de voornaamste zijner rijksgreten, zooals de Badja Alam en de Toemengong, met de meest mogelijke plegtigheid 's Governments geschreven uitgedeeld, en hun daarbij aanbevolen om zowel de voorzchriften in het contract, als de in het bijzonder door mij gegeven mondelinge instructies en inlichtingen in te zien, den band geestelijk te maken, doch die te bevorderen met bevelingen en medewerking; met alle naburen te bewaren, en nimmer toe te staan dat rijksonderdanen strooptogten ondemaken. Een en ander werd plegtig beloofd. De Sultan vroeg, waarom in het contract een grens was vastgesteld tussen G. Teboer en Bodongan, daar nog nimmer zodanige beantwoording was, zijnde Boelongan binnen de grenzen van Berou gelegen. Boekongan was vroeger schatplichtig. Evenwel erkent hij dat de vader van de tegenwoordige Sultan reeds geen schatting meer betaald heeft, en dat Boelongan tegenwoordiger is dan Berou. Hij erkent ook dat de opgegevene grens alleen was aangenomen voor de wederzijdsche onderdanen, om te weten wie zich de voortbrengselen van die grond mocht toeigenen, doch geen zin om Boekongan af te scheiden van Berou. Eindelijk beweerde bij nog, dat niet de berg Batoe Beoekir, maar de berg Batoe Belobang in de grenslijn gelegen was, aangezien nog tegengewoordig de vogelnesten van den Batoe Beoekir door bewonen waren, namelijk door den Tengong van G. Teboer, geplukt werden. Aan den Sultan werd geantwoord, dat aangezien er volgens wordt, dat Boelongan reeds sedert twee generaties inderdaad onafhankelijk is, tenqij jongeren daarboven botendien ontkent ooH afbankelijkheid toe te kennen geoordeeld heeft. Daarom werd een nader onderzoek om de juiste grenzen op handen waar en daarna noodig, in dien maatregel gewag zoudenouden, tenqij het in toenadering aan Batoe Beoekir toe laten plukken. De Resident ontving den Sultan het handelcontraat, Troeger nam hem en den Heer J. Belcher gade, en bij die gelegenheid werd door den Sultan medegedeeld, dat J. Belcher weer terug zou komen met een machtiging van H. H. de Koningin van het land, om een politiek contraat te sluiten. De Sultan had den Resident den wens te kennen gemaakt om het schip te zien, en zulks toegevonden te hebben, naar daartoe de 5e November was bestemd. Toen den avond aan den 5e November kwam de Sultan een bezoek brengen en scheen zeer afgetrokken te zijn, zat hij op zijnen stoel gebogen en weder geademd te hebben, kwam er uit, of de Resident hem ook een zoon te nemen indien hij gen niet naar boord ging? Dat was den Resident door zogenames inlanders geadeld, dit besluit aan boord een kwestie van belang was geworden, hadden men den Sultan dermate beredeneerd, dat hij verklaard had te durven gaan. De Resident had een vraag, wat voor welke reden was, toen het thema aangezien hij iemand anders vroeger, toen hij naar het doel had het best gevolgd, zo antwoordde hij: "Meerdere vrouwen hebben me bang gemaakt, Tienade, dat, ik eenmaal aan boord ga, het anker gaat liggen, zal worden en men me naar Batavia medeneemt." De Resident toonde hem aan het Tentaclelokaal en ongegroeide andere, hebbende, ten bewijze van zijn goede bedoelingen, de Resident, met de Civiele-Overheidsambtenaar liet toe in het midden der inlandsche bevolking begrepen, die de minst toegewieden waren, dat hem, zonder een kwaad aan hem kunnen doen. Het wenselijker aan hem overgetrokken, dat dan niemand iets zou bezoeken, doch hem tevens aangeraden, in het bedde zijner waardigheid, niet te kleinmoedig te zijn. Op zijn vraag, of hij veel, ja hoeveel volgelingen mocht meebrengen, werd geantwoord: "Zooveel als jij verkiest, doch niet meer dan een der talloos aantal mogen aan boord komen." Hij beloofde daarop te komen. Op de volgende dag had werkelijk het bezoek plaats; — de Sultan kwam met een stoet van prachtige palankino's, welke alle om het schip lagen, en scheen, niettegenstaande de vijfkwartier van den avond, zich nog geheel op zijn gemak te gevoelen. Hij bekeek het schip zeer oppervlakkig, durfte zich niet naar beneden laten zakken en scheen zeer verheven, toen, na het gebruik van enige vervelende genen, hij goedschiks zijn afscheid kon nemen. Op de 4e November kwam eindelijk de Sultan van Sambilioen, terug van Batavia, en bracht kort na zijn aankomst een bezoek aan de Resident, als wanneer onmiddellijk werd overgegaan om het contract te lezen en te bespreken. Hij had de volgende aanmerkingen: 1. Dat het eiland Balambangan onder Sambilioense en niet onder G. Tebere behoorde. BESLUIT AANTAL DE GECOSTUME. 2. Dat door de grens met Koeti een gedeelte van het eiland Bitoa, poetih, hetwelk aan Sambilieng behoorde, thans aan Koeti toekwam. Hij verklaarde evenwel daarbij, dat zoo zulks de wil van den Rijkendent was, hij zonerzijds daartegen geen bezwaren opperde. Hierbij werd hem te kennen gegeven, dat deze zaak nader meer nauwkeurig onderzocht en na bevind van dien beslist zou worden. Het contract werd daarop getekend, beëdigd en ook de schiedsverklaring door den Sultan onderschreven. Alle zaken te Berou afgehandeld zijnde, werd van beide Sultans afgeteld genomen. Het stoomschip had 50,000 Ned. 1^ steenkool ingenomen. Aan boord van het stoomschip was gevlucht een Javaan, die volgens zijn verhaal van Sonrabcga geboortig te zijn. Tijdens hij matroos was aan boord van het Engelse schip Medina, moest hij aan den wal, met nog 91 zijner makkers, om de watervaten te vullen, en werd bij die gelegenheid opgepakt. Sm Uitkijk van Boneo. 243 Hij had door de storm die hem gekocht had, opgezogen aan de koers die hij hoopte te volgen. Tegen de wil van de wind zeilde hij in de richting van de Tanah Bota (Noordelijke grens van Boneo), naar Tanjung Marin, en eindelijk naar Bereau. De luitenant, of de persoon die hem gekocht had, opgezogen aan de kant van de rivier, deed ten slotte bij de afvaart vast in de naaste passeeran de Mooaramp. Om half vier bet water weder geregen, geraakte het anker in de vader rivier en ankeerde ten halve zeven in de Mooaramp. Een Koraal-trekker werd door de luitenant ter zeekleekman een keurige opname gedaan. In de Morgen, vroeg, had de schip het anker gedaan en lag bij de rifiens ten noorden van de eilanden Babo en Poeloe Lang en had aangetoond dat de afstand van de monding van de Kan River, in 18 vadem water, het water in deze afvallen was zo helder en doorloogend, dat men kunnen zien hoe die klippen onder het waterspiegel waren. De volgende morgen, ten zesde uur, had het schip het anker gedaan en lag aanvallig voortgegaan tot voor de Mookse Sebenoen, daar had het twaalf uren slaap achter de kapitein aangetoond dat het schip niet in de rivier kon komen. Twee dagen werd gefochten naar een geul, alwaar het schip de bank voor de monding van de rivier kon passeren, maar eindelijk moest de kapitein de onmogelijkheid aantonen van de rivier binnen te komen. De Resident had geen geschikte gelegenheid om op een veilige manier naar Bodongan te begeven, werd de Commandant van Dewall derwaarts genomen en aan de Resident te brengen, of, als dit niet gelukte, het schip hem te zullen uitzetten en bij het vragende kommeten enige Maartjes van de Amiraliteit te brengen. Om 12 uur 's middags werd boord aangetrokken met een achterwaarts manoeuvre. Totembong (kano, gemaakt van een uitgeholde boomstam) was in de potten half tien 's avonds aan de kampong Babakong, en Teman aldaar, dat de Amiril en zoon de Sultan Moeda, naar Sebouwang waren, terwijl de overige Mantrieën en het grootste gedeelte der bevolking in zijne rijstvelden bevonden, zodat de hoofdplaats nagenoeg ledig was, redenen waarom de Civ.-gezaghebber dat de nacht ter plaatse te blijven en den dicht bevonden Pangeran Manlana te laten roepen. De volgende morgen (9 Nov.) kwamen de Pangeran Moeda en Holoekb Khabar bij de Civ.-gezaghebber berichten, dat zij bevel hadden de Badja-Badjors en Mantrieën in het huis van de Pangeran Moeda Manlana bijeen te roepen. De Amiril is ongeveer 20 dagen geleden naar Sebonwang vertrokken ter opzoeking van zijn zoon, de Sultan Moeda, welke zich daar meer dan een maand ophield. De brief door de Resident aan de Amiril geschrven is hier ontvangen en men zond twee dagen geleden een expresse naar Sebouwang om de Amiril te roepen. Deze brief is derhalve zeer lang onderweg geweest en was, aangezien de Amiril niemand met het bestaan had bestand, tot nu toe niet geopend, doch men had de Amiril mondeling dos over weten, dat de Resident zou komen. De Civ.-gezaghebber was zijn huis van de Pangeran Manlana in de kampong Soengi Daoen, alwaar bijten de Pangeran zich nog de Pangeran Zieen-al-Abidien, Bandar en Di Gredoeng, zoo mede de Mantrie Moeloekh Khahar, vereenigd waren. Deze dagten dat de Amiril in twee dagen terug zou komen. Aan de Mantrie werd beslist het doel van de komst van den Resident en deze namen aan om, zodra binnen twee dagen de Amiril nog niet gekomen was, zich alsdan met den Civiele gezaghebber naar boord van den Samarang te begeven, ten einde aldaar het contract te sluiten, waarvan het concept hun intussen door den Civiele gezaghebber werd voorgelicht en door hen eenparig goedgekeurd. Aan den Civiele gezaghebber opgedragen zijdende het onderzoek naar steenkoollagen, verklaren alle aanwezige hoofden, dat hun niets van koollagen in hun land bekend is. Bij de Mantrie werd beslist dat ongeacht of er een voorgestelde contract voorkwam, dat de onderhandelingen met den Civiele gezaghebber niet zouden plaatsvinden. Goea. Totale bestaan en daarbij ook vijandelijke kwade voorbedachte actie in de stad. Men geloofde slechts niet het minste beleedigd door de weigering van de Ameer toe te kennisse van de kennis die door den Amiril ten kwartier was gefusild. Den 10e Not. besloot de Civiele gezaghebber de hoofdplaats Tanjong waarin bijna alle hoven leeg waren. De handelingen hieraan worden gedaan door handelaars uit Parijs, Londen, en ook uit Amsterdam. Een paar Solotijk loont hier 66 pence (zaaden of houthandel pot). De vervoer van beide maten kost $100. Ook trekt men zich aan dat, of leger een kleine hoeveelheid potentie niet den Nederlandsche post betaalt men twee paleis per dag met een paar padi. In meer binnenlandse gevallen wordt een soort sojabonen gekookt en daarin wordt een eigen soort niet meer gebruikt. Boekmans en Bromma liggen buiten de stad. En ten algemene oordeel was dat de Daansche garnizoensleiding meer belang stelt in het gebruik van den Napolm, dan dat niet den Nederlandsche post getrokken, willen geblokkeerd worden. Deze oorlogsdad is geplaatst in het zogenaamd Sambas-gebied, welks eigenaar wordt aangebracht en de twee paar shawl wordt belast. Een solokflcht wordt gekookt. Dat niet aanstaande gepapte boomstammen met water. Op den 10de Not. aan Tondano, was de Amir met tegengekomen. De volgende morgen begaf de Civiel-gezaghebber naar de Amir, alwaar de hoofden en grooten Vergadering waren, en deelde kennelijk aan de Rijkscommissaris dat het contract was afgelopen met luider clachtoefeningen. De Amir had niets tegen de eis in te brengen. Daarna werd de Amir teruggemaakt de waarheid dat hij met de Rijkscommissaris had gesproken en het contract had gezien. Toen, na deze tweehonderd twintig, de Civiel-gezaghebber antwoordde op die vraag, verklaarde de Amir hem tot lijfgooi. De officier, hoewel het goedvinden Zeerde, dat een Vorst zijn autoriteit aanbiddt, hij em geweld alleen moest bedekken, dat de Rijkscommissaris. 246 RIS LANGS DE KUST VAN BORNEO. en derhalve ook de beslissing aan hem toe kwam, baatte niet; en hij moest het antwoord aan de Ministrie gevraagd worden. Dit antwoord luidde: Dat de Amir bekende onder de bevelen van het Nederlandsche Gouvernement te staan, en die bevelen ook met alle eerbied op te volgen, doch dat hij beschaamd was tegenover de Bewoners, dat de Rijkscommissaris met zijn schip niet bij hem was gekomen, terwijl hij zulks had beloofd, en dit nog des te meer gevoeld, doordien de Sultans van Bima de Bezoekers als hunne onderdanen behandelden. Niettegenstaande de Civiel-gezaghebber hun mededeelde, dat het zijn voornemen had gelegen om ook hun hoofdplaats met het stoomschip te bezoeken, indicatede slechts de waterdiepte dit had verhinderd; niettegensten de Amir bleef weigeren naar het stoomschip te komen. De Civiel-gezagheer was van oordeel dat, na elke den jaloene tgenver de volken, de hoofdreden wel gezocht moest worden in de Trees om eens aan boord te komen genvankelijk te worden megevoerd. Geen verandering in dit beeld te brengen zijnde, vroeg de Civiel-gezagheer, of hij ook enig bezwaar had om het contract, zoals het was voorgesteld, te tekenen? Hetgeen door hem ontkend werd, werd beantwoord, doch hij verzocht daarbij om het, gedurende die dag nog eens aandachtig te mogen doorlezen, als ware de volgende dag de tekening kans te kunnen hebben. De volgende dag werd het contract getekend, bezegeld en getekend door hem verklaard, dat hetzelfde de regtvaardigste en heilzaamste bepalingen bevatte. De eed van trouw werd ingeleefd en getekend, waarna hij een brief aan den Resident schreef, een antwoord op diens schrijven van 28 October uit Beroa, en diens verklaring het contract met allen vertrouwen aangenomen en getekend te hebben. De geschenken werden voor den Amiril, diens zoon en andere gosten, toen hij weigerte om aan boord te komen, niet uitgereikt. De Civiel-gezagheer kwam des avonds van den 30e December, om half tien ure, weer aan boord temge, en dankte de Samenkomst voor de feliciteit. Uei vyfdiiagicfae verblgf voor de monding der rivier Se b c n ocn wai ifst onaatig:euiiain gcwoest. Qedorende de vyf dagen waa toaia hei trr aoo f er affceloopen, dat bet sdup tageo bei omvalkn door apie- I gcacboord inoe»t worden. Daarb\j kwan nog, dat doe aeote mtem rctiig lijtidc, mon altgd, en wel Toomamdijk daa naobta, nileral op M bordt: mocat weaeo , ten dnde niei welligi dcxir aeeroovera la itor- a OTenalli'n. AlTorens de reU le fervolgen, ten einde de neer goidel^k gdegan iden te besoeken, lal hel niei onpaaaend sijn, bier cane bearbr^prbig docn volgrn der Bcrouacbc hmden. KORTc BucHBUTmo Din BEBOiT9Cfr« LAiTDssr, wtntn iN!<EaujKB oBarsLDHBiD B!f ffCKNc traATKxnmtOB BN llANDKLS^ANGBIBOBNHBDBfr. Ilct voorwalit: R^k nm Bcrou, ook Koeran genaamd, betslle i^nmk. bocxiM:r dc tegenwoordige Vonten van Boekngan mlka nnen, de landschappen Gocnong Teboer. Tan4joeBg ea BoabNi||BB, rt de Tidot'iificbe landen , en waa onaf bankcmk en op ikii aelf ataaiiili Ue Sultan %an BamyennaaHn beweeri wel is waar, dal i^ B^ orbren de aapremaUe over deae landen ai t oe fa nde, etan ab Offtr Ko»> en PaMir, dofb kan dii beweren door geea bei minale bow^ rw^l deae be wering door de ? onlea en giooten deaer landen lea irdt tegiiurt^proken. Niei minder ongcgrond a^ni bei ragi ran Solokb op de ideu gewecai te x\jn , of lierer de regien van Bfoenai, walka de NoobA* Noord-oMtkuit van Borneo, van Kimania ioi aaa TtpiaB Doariaa Otoe Poeiib), aan Solokb aonde BfgMtaaB bebbaa, ab eaae hrianaiag or iicfirzrn hulpbeioon bg bet ten onderbrengen van eeaea eyaat i * a voikaaUni. Al «inr Mrbeakingra, aoo ala de f era wi dr van Brocaai aaa Molrb, 17 • 248 BEIS LANGS DE OOSTKUST VAN BORNEO. Van Solok aan de Engelsche Oost-Indische Compagnie in 1768, en eindelijk ook die door Bandjermassin aan datzelfde handelsgebaai in 1819, hebben allen schijnen van schenkingen van zodanige landen, wier macht voor den gewelen schenker te groot was om hem zelf onder die beschapiljk te krijgen. Dit twijfelachtige recht blijkt nog meer uit de omstandigheid dat hetzelfde land door twee van elkander geheel onafhankelijke en verschillende Vorsten, die van Broene en Bandjermassin, werd weggeachonken. Het geheele Beek van Broene was nog onveilig onder Ajji di Layakh. Na zijn dood komen zijn beide zonen, Fangeran Tacha, stamvader der vorsten van Goenong Teboer, en Fangeran Depatti, stamvader der vorsten van Tanjong, overeen, dat eerst Fangeran Tacha en na zijn dood Fangeran Depatti zoude regeren, en dat op deze tijd ook hunne nakomelingen beurtelings het oppergezag over het gehele land zouden voeren, zodanig dat als de beurt was aan Goenong Teboer, de oudere tak, de jongere tak of Tanjong den rijksbestuurder zouden geven, onder den titel van Maharadja Dinda, en zoo omgekeerd. Evenwel schijnt toen reeds direct een zekere verdeeling der bodemlanden te hebben plaats gehad, al is dit dan ook maar geweten ten opzichte der inkomsten der beide broeders. Deze regeling is blijven bestaan zonder stroom tot aan de regering van den Sultan Zien al Abidien, uit den ouderen tak, onder wier regering, nadat hij het ongeluk had gehad ten gevolge der kinderziekte de prinsen te verliezen, zich de zoon van den vorigen Sultan niet het rijk Tanjong onafhankelijk verklaart en den titel aanneemt van Sultan Badji Alam van Tanjong. Tot deze usurpatie werd hij aangemoedigd door de Bogenese, welke bij onder zonen zwager Baja Fettah, zoon van Baja Terawel, in Bent genesteld hadden. Van nu af bleef Berou in twee landschappen verdeeld, QoenoengTo. Simpan Mengayasa, een nieuwkomer in deze hoek aan gene zijde van China Datangan, maakte toen de grens tussen Berou en Tjina. Bij deze handel tussen Berou en Tjina lagen twee dorpen, een aan de rechter- en een aan de linkerzijde van de rivier. Toen bij hun vereeniging met de rivier de hoofdbron van beide dorpen, een groter deel van de bevolking werd blootgesteld aan deze nieuwe bekkengewijde bos. De hoofdplaats van beide landschappen lag tegenover elkaar, Qoenoeng Teboer op de linker-, Tjimahong op de rechteroever van de rivier. Toen bij hun vereeniging met de rivier de hoofdbron van beide dorpen, een groter deel van de bevolking werd blootgesteld aan deze nieuwe bekkengewijde bos. De opgelucht groep, de Abidien, werd opgericht door de Koning en zijn goede broeder, de Sultan. De Sultan Radja Alani van Tjimahong werd na hem opgevolgd door zijn drie zonen, Sultan Bongkoh, Sultan Mohammed en de tegenwoordige Sultan, Mohammed Afdal, ten wiens bevel een andere broer, Mohammed Hadi, in 1849 aan de regering deed. Mohammed Hadi stierf in april 1860. Tot in 1847, aan wanneer de tegenwoordige Sultan werd gekozen met Pangeran Batu, diende als regent. Daarna volgde Sultan Alam, die eenmaal den huidige Sultan en weduwe van den overleden Sultan, en daarna Tjimahong, tegen wie Toemamelik de expeditie leidde in 1854. Dit gewaltig zijn ook veel nieuw, en toen de termijn van de huidige Sultan, Mohammed Hadi, de schepper van de twee scheppers, wilde dat door daartoe aanstaand deed, en de regering zijn veiligheid tegen gevaar, den Sultan van Qoenoeng Teboer. Dit soevereint geweld werd verdelend door zijn broeder, de huidige Sultan, die toen reeds rijkavondheer was, ook de gehele regering in handen had. De kampong Tanjong in 1884 door de Nederlandse expedities verkocht, verplaatsten lichamelijk de Vorten op den iger koffer der Koninklijke, de Duitse mijn boven bet vereenzettingplant met de Segda, nog steeds de nieuwe hoofdplaats Sambilieng, naar zijn uitgebreide, welke nu de hoofdplaats in de Kedal wordt. Ook van die tijd af noemen zich de Vorsten niet meer naar Tanjong, maar naar Sambilieng. Het schijnt dat in vroegere tijden Boelongan, hoewel door eigen hoofden geregeerd werd, evenwel aan Boneo afhankelijk was. Beide afhankelijkheid bestond in de levering van prauwen op aanvraag, terwijl daarvoor de vorsten van Boneo daarvoor aan de hoofden van Boelongan ook geschenken gaven, bestaande in koperwerk en andere benoden. Toen de Boneose vorsten de Mohammedanse godsdienst aannamen en daarbij den titel van Sultan voerden, ging deze eenigszins los van de traditionele verhoudingen langzamerhand in een grotere ondergeschiktheid over, waarop echter ten gevolge van wederzijdsche huwelijksverbindingen, alsook door de aanname des titels van Sultan door den Vorst van Boelongan, een volledige onafhankelijkheid is gevolgd. Ten gevolge der invallen van Solok, maar nog meer door de aanhoudende inwendige twisten, was Boneo niet in staat Boelongan in beschaving te houden, en had er een groot volksverloop naar Boelongan plaats, zodat laatstgenoemde rijk thans magtiger is dan Boneo. De verhouding tussen de vorsten van Boneo en Boelongan is geen vriendschappelijke. De Amiril Mohammed Khahar-Oeddin, thans regerend bond van Boelongan en weduwnaar van de Pangeran Batoe, de vader van den vorigen Sultan van G. Teboer, Adji Koening, begon zich in 1849 naar G. Teboer, ten doel Amas Galoe ten huwelijk te vragen; doch dit werd afgeslagen, geheel reeds boven is vermeld. Het landschap Tidong, vroeger met Boelongan onder de Banou behoorde, is sedert de losse breuk van Boelongan als vreemde gewest onder laatstgenoemde land gebleven; de Sultan van G. Teboer beweert echter dat nu nog de Tidongers hem soms schatting komen brengen. De Vorsten der acht verschillende Tidongse stammen zijn of Boelongansche afkomst of zeer nauw aan het Boelonganese rijk verbonden, want, en bekennen te zijn vasallen van den Amiral. Hunne namen zijn de volgende: Pangeman Kahner binnen de rivier Sekatak. Fangen Depati binnen de rivier Bemaer. Mohammad Sesarajap (hoofd van der) Sebauwang. Ponembahan Sebauwang. Uato Muliuradju Dindah aawbakong. Pangeman Mooda op het eiland Nenoekkau. Djamalad, hoofd van den stam Terakkan. REGERINGSVORM. De regerende vorst in de drie genealogische landstappen van Tidong is monogam, doch worden de Vorsten door een aanvulling van hoog en laag afkomst aangekondigd. Hunne meerdere of mindere afkanntschap van de regeling zelf zich geheel naar het karakter van de Vorsten. In G. Teboer en Sambijonge zijn de taken van de raadlieden veel belangrijker, in Boelongan daarentegen is de functie van de Raad veel minder. In Tidong voelt dit veel drukker lood den Amiral. De Hoofdman van de Marine zijn: Radja Alam. Tomoagong, van geringe afkomst. Im Sembuling. Adji Koening. Mantri Amas, van geringe afkomst. Fanfana Bandar. Maulana. Zie Abidien. Ik Gedong. IWWONEBS. Koning Teboer, Dit landschap heeft ongeveer 8000 zelden, waarvan de hoofd Mohammedanen en de overige Dayaksche stammen. De eilanden worden bewoond door Badjau, die zich met de visch-, karei- en tripangvangst bezighouden, en daarvoor aan den Sultan een zekere schatting betalen. Men telt van hen tegenwoordig 20 prawa of haiflgesneepen. De Mohammedanen wonen op de hoofdplaats, en hoger langs de beide oevers der Segah ingehuizen, die zeer dikwijls van plek tot plek wisselen, al naar mate de gronden voor de rijstcultuur uitgeput taken. De Mohammedanen gehoonamen den Sultan, die niet acht pligtig. Aan den Vorst zijn zij het verrichten van enige heerdiensten verplicht. Op de hoofdplaats wonen eenige Boeginese handelaren. Hoog over de Segah wonen de Segai-Basjaks in drie grote kampen, allen op den linker oever. Bezogen geheel onafhankelijk, en het enige voordeel heeft de Vorst van deze woeste volksstam trekt, bestaat in het dringen van handel. De Sultan weet zo weinig zijn gezag onder deze stammen te doen erachten, dat zijn Mohammedanische onderdanen niet eens tegen strooptogten der Segai beveiligd zijn. Aan de spruwen der Segah bovenwaarts, en ook benedenwaarts in Segai, wonen de Foen- en Bassastammen, die den Sultan als hun oorheer erkennen en hem waarschijnlijk opbrengen. Ook vindt men hier goud. De bevolking wordt geschat op 7000 zielen, waarvan de hoofd Moken. Op de eilanden wonen insgelijk Badjaus, wiens getal wordt op 15 prauwen geschat. De Mohammedanen wonen grootendelijk op de hoofdplaats en in twee grote kampen op beide oevers der Kelai, tot eenige mensen boven Samiduang: Het aantal Boeginese inwoners is hier groter dan te G. Tobe. De middelste gedeelte der Kelai wordt bewoond door een twintigvijftig Segai-territoria, verdeeld in twee grote kampen en daarvan afhankelijke gemeentes. Talmen verbood tot den Vorst is de hoofdman van O. Tabor. De Bovende Kelai wordt bewoond door een twintigvijftig Pontiaanse territorium, dat goed bewapend is en in een bepaalde mate ook de Segmi onder het geweer. Veer naar de grenzen van Koeti, dicht binnenland aan den Overeem eenige zich in de ongekondende riten, waar de Batin, een Vergelking der wilde Segaal leer tachtige beroemd, welke aan de Sultan een tribuut betalen Tan was en Tegelijk. Deze riten in de regio de rolgevonden, gerekend aan de toeting der hoofd- rivier om de Zuid: Tebalar, Tjipoeakb, Batoe poeiab, Koelalan en Tjok Soembaag. Aan al deze riten woonden eenige Moslims. Het getal inwoners wordt geschat op 80,000, waarvan 5000 Islamitisch. Van de vallei inwoners is 8000 op de Tidengtoland geladen verkregen. Van de 18,000 Dagakken woonden ongeveer 1600 aan de Tidengtoland en de rest aan de Kaj, hoofdrijver van Boelongan, en wel voor Tern weg bij grootale gedeeltje hoorde de hoofdplaats. De 5000 Moslims van Boelongan woonden te hoofdplaats aan den Jong Pdas, en de meer zuidwaarts gelegen kampongs aan de drie hoofdkanalen, in welke lies de Kaj aan beneden Taaniong Fdaa toefelie. De geheele bevolking betaalt aan den Sultan tebuut. Alkeen de Segaal, die weden pachtig. Een tiental Bög in een kleine hoorn woont in Boelongan. Droomamaliif. Oanaotma TBtotr aa SamUioitUm (BtnBl Goed, betwelfelk door de Fbeaaa- ea Baatap^ataaiBMa ge waM cbtn wordt; garr en steenkolen, beide mineralen evenwel aardiglo in teerder vorm; riet, meel voor den introker, goede hoofoorten, waarvan ook groot- en lakkakboon, beide een soort voor de zeevaart, roltaag, goed daaliek, witte en karamellaatjes, tripex en karree. KEIS LANDS DE OOSTKUST VAN BONAN. Boelongan. Dezelfde voortbrengselen als van Berou, met uitzondering Tan goed. Het is evenwel voorhandig, doch wordt niet gewasbregen. Men vindt hier salpeter, evenwel niet voor de exportatie, alleen tot bereiding van eigen buskruid. HANDEL. Beroep, Aangezien geen regten op den in- of uitvoer geheven worden, boei kunnen de opgaven betrekkelijk den handel slechts zeer onnauwkenrig qn. De Beroepse zeevaarders zijn niet zeer ondemend, en hebben niet veel strekt ziet niet verder uit dan Koetsd en Boelongan. De overzeese handel wordt gedreven door vaartuigen van Koetsie, Fassir, de Westkust van Celebes en Solokh. In de laatste twee jaren kwamen evenwel geen Solokse schepen. Celebes voert aan: zout, inlandsche gewaden, kokosnotenolie en apergsuiker. Over Koetsie en Fassir komen de voornaamste Europese handelstukken, van Java en Singapore aangebracht. Sedert de vestiging van des Heer P. King, te Koetsie, is de handel van Berou toegenomen en heeft zich eenige weelde onder de bevolking verspreid. Opium wordt alleen door de Bovenigezen gebruikt. De zoutconsumptie zal p.m. 40 kojan, of 1200 pikol 's jaar bedragen. De eenige koperen munt hier gangbaar zijn pitties van Bali. Voor zilveren munt is de Spaanse dollar de meest gesuchte, doch ook 8 guldens stukken en oude guldens (roepia kojan) zijn zeer gewild. De rivier Koeran ontlast zich in drie hoofdmondingen. De westelijkste of Moeara Pantei, de middelste of Moeara Goeroera en de oostelijkste of Moeara Simepesaar. De Moeara Pantei is de meest bevallene. Voor de monding ligt een kleine modderbank, op welke het water minder dan 9 voet water staat. In de rivier ligt het eiland Tamboransari naast en boven hetwelke een ondiepte, over welke schepen van 10 voet lengte niet kunnen passeren. SBLANQ DS OOSTKUSt VAN BEROEP. 255 De tweede ondiepte ligt bij het eiland Belem, door een nauwe passage kan men er omheen boegan. De rivier Moeara Goeroera wordt afgebeeld, terwijl de schepen van Java of naar Boelan langs de rivier Moeara Simepesaar komen. Ook liter wordt de vroegzeesche handel door Taartuigen was Faaatr, Koeirt en wel commercieel via Soekhoed gedreven. Van laatstgemelde plaats komt: Java, Soekhoed tabak, rubber en Kropotkin's lienwaden, droog vlees aan oel, terwijl de railbrug in was, Togelnesten met padi betakaat. Van Calebiert merkt men aan: soort, inbandse lienwaden, thee en suiker. Van Koetei de handelartikelen van Java en Singapore. Opium wordt weinig gebrokken. De grootomschrijving evenals te Berou. De Heer King heeft zijn landverbinding ook tot hieruitgelegd. Voor niTaartuigen kan eenigen diepgang is de Kayan rivier bevaarbaar. Ikaat in de drie landschapslijnen op een nog afgeleide tijm. In Irou vindt men eenige goed- en duurpezen en daaraan de Botoniese burcht (gebouwen) die heel langzamerhand de gebeelte helaas kost bereiken. Ook worden grote bonnen geëist, donzo en bakken geleverd. De Tidoengische stammen nemen matwerk, schildwerken en bouwwerken aan. Vervolgens DE Etna. Den 18e, 19e en 20e Oktober drijven beverende, weinig 'tonds ten 9 uur aankomend bij Batik Pappan aan de volgende morgen de last overgelaten tot half aan, daarna ging het weinig van de noodzaak der Kandilo. Daar bel de avond ten infectie koek water was, trachtte men over de bank te komen. Veel werd vergeefs, daar netgenoeg heet water was, wen men aan het loof. Het land werd beproefd door den volgende morgen (17 Nov.), doch bleef vruchteloos, zodat de Resident en Civildirecteur met de bakende rivier van Pasir opvoeren. Volgens later ontvangen bericht is er wel degelijk een gat, welke over de bank voert, doch loopt dezelve meer noordelijker, blijkt ergenwarm dig met de kust. Aan de monding van de Kendili ligt een grote Baajau vissersdorp, genaamd Bampa. De Resident hield hier op, ten einde met de bevolking te spreken, en zodoor een accoord te treffen voor de levering van brandhout aan boord, aangezien het zich liet aanzien dat de Samarang kolen zouden te kort komen om Tandjong Pemanang aan den nog aanwezigen voorraad te balen. De bevolking vereenigde zich in een kleine pondoppo (loemah bij) en toonde zich genegen om tegen den prijs van 2. 60, de honderd tuka, brandhout te leveren (kayu api), elk stok lang 6 meter, dik 4 centimeter in diameter. 's Avonds om 5 uur aan boordplaats Pasir aankomend, werd inteken genomen ten baze van den Buginese shabbandar. De Resident ontbood zich den Pangeran Mangko Boemi en draeg dien ambtenaar op, den Sultan kennis te gaan geven van het doel van zijn komst, zoodanig dat hij hem den volgenden morgen in eigen koning zou zien komen ontmoeten. Pangeran Moeda, hoofd van Tjengal, maakte zijn opwachting bij den Resident. Hij sprak van een met den Heer King te duiten handelscontract, waardoor de gebeten bandel van zijn land ten tooiden van die Heer gemonopoliseerd zou worden, doch zodanige handel werd hem ten sterkste door den Resident afgeraden. Nog werden besproken de grenzen van zijn grondgebied, doch bij koos de deswegen geen duidelijke aanwijzing doen. Volgens hem is Jaarah de enige kampong in het landschap Sampanaan, welke aan den Funngin Mangko toebehoort. Bijna het gehele Sampanaan moest worden geoffeneerd, nadat overladen van den voormelde Pangeran, het eiland Tandjong Pangeran Moeda werd. Des morgens om 8 uur begaf de Resident, gevolgd van den Groot-zingeoffer, zich naar den dalaro van den Sultan, ten einde het De sultan beëindigde den troon, en ook nog dien wimbel, om de troonbezet te houden. Abdulhamid werd aan de sultan genomineerd, en daarom werden alle gewoningsindelingen teruggesteld omtrent den inkoos. De sindsdien ontstane conflicten moesten op den morge worden opgelost, om door oplossen van de conflicten de vrede te herstellen. De Mangkubumi beëindigde den bendeleider en de werd aan de kreek zonder door den sultan en alle groten ontvleesd. De woning van den vorige eet ook van armoede en eenvoud, doch geen van weelde. De sultan, genaamd Abdullah Ghazali-Oedjden, is een man van goed en heeft veel weinig te kunnen doen, dat wil zeggen daarbij veel weinig gebeurtenissen te bezitten en geen mens bij mag te mogen om de Tele kletsen voorstellen in zijn land tot plichtbetrekkingen te houden. Hij is pas terdeprent gegaan om de regering, al een beverende in 1847 den sultan Mohammed Anom, om die reisjes te leiden, opgereld. De vroegere manier van regeren wordt nog met de groten eerbied een kanon getoond, terwijl in de vroegere tijden daar nog ontvankelijkheid was. Ook ligt bij den kraton een grote hoop alewenden, omgeven door een koeiwerk, met door het groot doos gereed. Twee door steden waren in die tijd meegesteld bij Mojopait en Termasiding, zij jaarlijkse, zodat het totaal aantal, bestaande uit alle rassen van troon, ja alles gaande banken staan, dan was dat een gewaarzetting bedoeld. De sultan maakte geen andere aanmerkingen op het contract dan door Ivcliesde de grens. 1. Bevestiging dat het Bahkh Hppan Tan onder het gebied valt, een onderdeel van het rijk. Aandacht op de onderhoudsberekeningen voor de Panamchee printjes, met een totale kostprijs van een stuk totale kostprijs van een stuk. Opmerkingen over de landhuizen aan de rivier, met name de onderhoudskosten van de brug, onder de Toonraarde etiquette, dat hetzelfs na het overlijden of ontbinding van de huizen weer aan de rivier terugvalt. De Sultan wijdt hieromtrent toe aan Art. 9, Tan betreffende de kosten. 2. Bijstand aan de Sultan tegen den Bendeng, een zaak betreffende de moord, gepleegd door inwoners van Tan Tewel aan twee onderdanen van Tan Aiu Moeda Tan Fimatr, geasseneerd aan een hoofd van Tan Tavak, en werd daarom een ondeminkend belofje gedaan. Reis langs de Oostkust van Bonen, door de Sultan, klaagt nog aan de Resident over de vele onwetendheid, aan weerspannigheid grenzend, welke hij meermalen aan zijn prinsen onderzond en welke handelingen hoogst nadeelig op den goeden gang der zaken werkten. Hierop sprak de Resident tot de genoemde prinsen en Hoofdamsten des volks, welke in grooten getal tegenwoordig waren, bracht hun onder het oog het hoogst verzekere en strafbare, om de bevelen en goeden wil van hunnen wettigen Vorst te willen dwarsbomen, en bedreigde met 's Gouvernements ongenoegen al diegenen, die zich voortaan zouden vertrouwen zouden nog derwijze te handelen. Ook werd de Sultan uitgenoodigd, in overeenstemming met de vrede en het volk, de Resident te doen kennen de troonopvolger, ten bemoediging van deze door het Gouvernement als zoodanig bevestiging kon komen. Dit werd beloofd. Daarna werden aan de Sultan en andere rijksgrooten Gouvernementsgeschenken uitgegeven. Bevolking. Pasirkhef p. m. 3000 inwoners, waarvan ongeveer 1000 Buginezen, welke voor het grootste gedeelte ter hoofdplaats gelegen zijn en veel invloed uitoefenen. De Yorick, zoowel als de bevolking, zijn hier zeer achterdochtig en daardoor het land nog betrekkelijk weinig bekend is, zijn de opvattingen over het inwendige weinig meer dan gissingen. Men wil dat de Papoea's het zeer ver gebracht hebben in het mengen van gaven, ja ik werd zelf gewaarschuwd hoogst voorzichtig te zijn met hen te wonen, aangezien door hun doordringende gaven te eten te bereiden, dat een geringe hoeveelheid gesmeerd onder het bord voldoende is om de spijzen op het heftigst te vergiftigen. Voorheen, in de voormaatsde voortbrengselen van het land zijn veel goud, ivoor, houtsoorten, vogelnesten, karet, tripang en was. De voornaamste inkomsten van de Vorst zyn: 1. Monopolie op het gegraven goud, waaronder hetaalste toepassingen. 2. Den thail door de Vorst ingekocht, tenzij men de productie op 860 thail begroot. 3. 4 pct. inkomende rechten op alle voorwerpen. 4. 10 pct. uitgaande rechten op de rotting, waaronder de import op 800,000 bossen gewaakt. 5. 1 gulden hoofdgeld op de hutting. 6. Otteling op de Badjar: niet bekend. 7. Inkomsten van de Toggenburgse stenen. 8. Inciden. Alle inkomsten, welke van belang zijn, worden jaarlijks overgenomen door de beambten, zodat de Vorst in plaats van zelf te controleren, beter bekrompen bescheiden. De positie van den Sultan en zijn omringende, ook die der bewoners van de hoofdplaats en der Boegenezen, is de Mohammedanse geloof. Op wanden richten men Dayakcabiki standen, waarvan sommige van leer willen aarden. De landbouw wordt veelal nog op eenen legerlagen trap. De grote onzekerheid is een jaar voorbijgaan, hoewel de broodbare grond niet tegenstredig is, is de bouw weinig verfijnd. iiaadd, Vmmx ia de tweede handeJtpbmta tan de Oktokaat; eene brik en tien a T^ftien leepraauwen bdiooren bier \m buia, tffw^jl 'ajan^ 1^^ een ?eertigtal Boegincadie praaowen deae ptaati beaoaken. Men ecbai dem in* en oitfoer op/ 160,000. Op bet KMit beatiiat geen nonopdie, en men rekent dal de eimeoBipIwi p. n. 100 kojan in bet jaar bedraagt. De Boeginesen lyn oter bei Ycralaafd aan bet gebnuk van opiom en men rekent dal de oon- iptie drie kittens (elke kiat ia 100 ka^ea) bedraagt Even al op andere plaataen der Ooatkntt, it de NederbndtdK kope- rrn mant bier niet gangbaar, dock drculoert algesnern de kopam Cbi- ImAuirit it aoer genng. Men nndt er goede goudflnedea, welke de kwHt veiataan ?an bet gond eene aeer boof^B klear te grren, betwalk de labnidara leer feariU ia. 260 REIS LANGS DE 008TKUST VAN BOBNBO. Den 19^*" November des moigens vroegt^jdig de Kendilo a%QBkt, was de Ecsident des avonds ten 7 ure aan boord terog. Be Ba4JviidM kampong had 40,000 sinks hout aangebragt. Vroeg in den volgenden morgen onder stoom agnde, weid koers ge- steld naar Tandjoeng Pemantjingan op Laut Poeloe. Hot boat, hetwdk zeer vochtig is, ontwikkelt geene genoegzame hitte, zoodat men naaiiw* l|]k stoom genoeg yerkrijgt om met halve kracht te blijjven Toidemi. Ten 12 uur in den nacht voor de Kloempangbaai geankezd, Tervblgde men 'smorgens vroegtijdig weder de reis, als wannaer men ten 9 nn bijj Tandjoeng Pemanijingan ankerde. Hier werden vier praauwen gepiest om kolen te laden, en nam men gedurende den dag 20,000 N. pond in. De volgenden morgen werd gestoomd en raakte bij de reep ten 11 lire op de bank, welke van Poeloe Sewangi naar Laut Poeloe uitstrekt, en raakte pas om 4 uur 'smiddags weer vlot, voortgaand tot voor Batoe Liijin, alwaar om 5 uur het anker viel. Dit is een mooie en veilige ankerplaats, zelfs voor de grootste schepen, aan de monding der rivier van Batoe Liijin. De kampong Batoe Liijin behoort onder Koeaan, is evenwel weinig bevolkt, gelijk algemeen de geheele Tanah Boemboe. Geen der door den Resident aangeschrevene Vorsien was ter plaats verschenen, en daardoor werd het langer opgehouden doelloos. De Pangeran Abdoel Kader, hoofd van Koesan, heeft eenmaal lang hier gewacht, doch was 5 dagen geleden naar Bangkalan vertrokken, om zijn vrouw, de weduwe van Acyi Patti, gewezen hoofd van Bangkalan, af te halen. Voor zijn vertrek had hij gezegd binnen 3 dagen terug te komen, zullende hij bovendien zonen breeder, Groesti Djamal Uedien, bij de Nangka-eilanden achterlaten, ten einde de komst van den Resident af te wachten. Nadat Batoe Liijin en omstreken door den Resident bezocht was, werd den volgenden middag om 12 uur de reis naar Pegatan verloopen. Het land om Batoe Liijin is zeer heuvelachtig. Men ziet er geen zwembad van landbouw, alles is woestijn, ruim bevolkt door vreemde bouwen en wild dieren. De leegte moet het oog niet langer pijnen, doch moet deeder aan de onder menselijke hand, om de meeste troepsgeschelden te kweken. De afstand van Batoe Liijin tot Pagatan is niet veel meer dan een half uur ferd, de reede van Pagatan is veel open en bijna iedere wind onveilig. De Resident met den Circel-gouverneur begaven zichzelf aan den wal. De Aroeng is nog niet tenig Tan Java. In zijne woning woonde de hoofdman Terxameld, zool als de Inuun, de Poesa Adoe, en andere van mindere rang. Ook Tencheen, de oudste der Ironwen, was een van de Aroeng, die een venheldige vrouw scheen, en aan wie, naar mijn mede aan beide Toorwelt hoofden, namens het Gouvernement een gelegenheid werd gegeven. Na enige laken, het landgeschap betreffende, behandeld te hebben, begiftigde de Resident de kompong en keerde tegen den avond naar zijn huis aan. Ten lange tijd daarop liet het anker en steunde naar het westen naar Jeremassin. In de verte zag men het plaatsje Sambanban, met 860 inwoners, onder het hoofd Pangcran Syarief Ali, Tan Arabiadjie afkomstig. En hiermee eindigt de dagboek van deze reis, en wordt hier alleen bijgevoegd een korte beschrijving van de Eoogenamede Tanah Boemboe, ongeleken na de godurende deze reis ingewonnen berichtgeving, en versterkt door enige nota's, in het archief van de residentie Bandoeng tot handen. Tanah Boemboe, Deze landen stonden ter grootste deel onder het hoofd en bezielde de Underschoppen Jei, Menoengcole, Sampanahan, Boentang Laat, Bangkalan, Tjantoeng, Koesan en Repitan. Deze eilanden liggen in de baai van Pamockan of Tjengal, en bevatten een bevolking van ongeveer 8000 mensen, waarvan 300 Boepoensen. Menoengcole met Bankalain wordt geregeerd door den Pangeran Moeda, uit het Tontenhuis van Pamokan afkomstig en Tan mede bevolkt door de inwoners van Tan Adji (betekenis Bandoeng) Dawat, Tigger een vrouw, die al goeddeels de heerschappij over deze landen had wanneer te bemagigen. Sampanahan heeft 250 inwoners en wordt geregeerd door Pangeran Mangkoe, oom van Adji Djawa; geene kinderen hebbende valt dat landschap na zijn overlijden aan Pangeran Moeda. P. m. 1160 inwoners, meest inboorlingen, geregeerd door Adji Madura, zoon van Adji Djawa, en liggend nevens Bangkalaan in de Kloempangbaai. De Kloempangbaai is, volgens berichten, voor vaartuigen van 7 tot 8 voet diepgang bevaarbaar; de zuidelijke of Pamoekanbaai daarentegen voor schepen van 10 tot 12 voet diepgang. De voornaamste voortbrengselen van deze landen zijn goed, goede boten, rijst, roti, vogelnesten, karet en tripang. De opbrengst der vogelnesten moet vooral zeer belangrijk zijn te Bangkalaan, alwaar een klip tot honderd twintig pikols per jaar sinds afgepeutst is. Buitenlandsche handel is zeer gering; de meeste producten vloeien naar Pasir. De godsdienst is Mohammedaansch, doch doorweven van heidenachtelijke begrippen. Koesan. Hieronder behoort Batu Lintung en Lant Poeloe. Het heeft een bevolking van 8700 inwoners, waaronder 300 Boeginezen, wonende het meeste te Batu Lintung. Dit land wordt geregeerd door Pangeran Abdul Kadir, afstammende uit het vorstenhuis van Banjeramtu. De godsdienst van den Pangeran en het grootste gedeelte der inwoners is Mohammedaansch. De geldelijke toestand van deze Vorst is zeer verward. Door teruggangen is hij diep in de schulden, waardoor hij niet in staat is vele producten zijns lands in te koopen, op welke aanzienlijke voorraden konde genieten. Zijne inkomsten bestaan uit: 1° Monopolie op het gegraven goud, koopend hij daarvoor in voor 40 de thail. 2° Belasting op de bergbewoners (bendara) betalend in een soort geld van 1/4 thail goud per huisgenoot, voor welke hij een toegangsreis schenkt, betalend gewoonlijk in een kledingstuk. Belasting en monopolie op de diamanten, daarin boilaande, dal Regeling van de Oostkust van Borneo. 1856 Op de mijnwerkers van dit maand moeten betalen en dat de grootte dan drie karaat aan de wagen moeten afgeleverd worden tegen de prijs van 20 per karaat. De bergrotten leveren al de gerondene diamanten zonder ondertekening even de prijs van 0.50 per rijkond svarkte, inclusief de kwart. Monopolie op de vogelproducten, welke hem moeten gekocht worden, de witte aan 50 het katje en de zwarte aan 7. Daarna is er nog een monopolie op de rotting, de was en de hart, een gedwongen levering van een tiende van het gewas. Bij enkele hulpbronnen is het land veel bevolkt en de bevolking zeer arm. Het Loo, 15 Aug. 1856. De gewone Resident der Zuid- en Oost-Afdeeling van Borneo. CALIXTO. DE CHINEESE FEESTDAGEN VOOR HET JAAR 1783 (J. c. 1854/65). TOEVOGT DOOR J.J. HOFFMANN. De onderstaande aantekeningen betreffende de Chineese feestdagen, die in de Javaansche Almanak voor het jaar 1783, aangehaald zijn, heeft haar ontstaan te danken aan eenige vragen, die de Heer M. S. KEYZEB, toen hij zich onledig hield met een onderzoek van genoemden Almanak, aan steller dezes deed. De Javaansche Almanak bevatte in een bijzondere kolom ook een opgave der Javaansche, Europese, Arabische en Chineese feestdagen, zijnde de namen der laatsten in het Javaansche schrift aangebracht; en er was toen de vraag, welke feestdagen der Chinezen daarmede bedoeld waren. In de onderstelling, dat datgene, wat de Heer M. S. 