VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
en moet ook klisteeren zetten van zeewater, en zeewater onder den gewoonen drank van-den Lyder mengen : ook nog eenige druppen geest van zout ‘erby doende, Maar in- dien niet tegenítaande de gemelde voorbehoedzelen, ‘de Watervreeze evenwel koome, meent de Schryver; dat de Kamfer het [pecifieeg middel is, om dezelve te boven te koo- men. , En dit is gegrond op cene aanmerking welke LEME- RY gemaakt heeft uver de: Kamfer, naamlyk: … De Kamfer » belet het lichten van de Phosphorus, uit Pis bereid, alë » Zy er mede vermengd wordt; °t welk te verwonderen is 7 » want dit mengfel is byna geheelenal vlugge zwavel, wel- » ke fehynt overeen te komen met de natuur van de Phos- » phorus. Daar moet in de Kamfer cen foort van zout we- » ZeD, t welk de zwavel vast maakt en belet vuur te vat- » ten”. De Heer Le camus dringt het gebruik van de Kamfer, derhalve; zeer aan; en zo het iemant van zodani- ge Lyders niet kan inneemen, moet men hem maar een ftuk Kamfer om-den hals hangen. De Kamfer vlug zynde zak wel door de fyne openingen van de huid indringen, en ook met de ademhaling naar binnen gaan. Ja de Schryver denkt dat de Natuur aan de Kamfer zulk eene vlugheid gegeevert heeft, om dat die de Watervreeze hebben, zo bezwaarlyk iet doorflikken konnen. Doch men kan ze ook, op de een of andere wyze ontbonden „door een Klisteer in het lichaam: Brengen. Men zal misfchien verwagten dat de genezing, : van 280 VERHANDELINGEN OVER VERSCHEIDE ENZ. IL, BERICHT. van dit gebrek door de Kamfer met eenige voorbeelden zal bevestigd worden : dit gefchiedt niet „ook heeft het opfchrift van deze Verhandeling niet anders dan Gisfingen over de Natuur, Oorzaak en Geneesmiddelen van de Hondsrazerny beloofd. Evenwel heeft de kleer NucenT na het affchry. ven van dit werk, zegt LE CAMUS, de Kamfer, met goed gevolg in de Watervreeze gebruikt. In een volgende Verhandeling wordt berigt gegeeven van eenige Waarneemingen omtrent den flag der flagaderen , en ee- nige aanmerkingen gemaakt over den flag der Maandflonden en Aanbeyen. Hier in geeft de Schryver eenig verhaal welke wonderen fommigen uit den Aderilag hebben konnen voor- zeggen. Van den flag van de Maandftonden , zegt hy , vol- gens den Heer MICHEL „ een verdubbelde flag by elke derde of vierde klopping , geeft te kennen dat de Maasdftonden zullen voortkoomen. Een verdubbelde flag by elke vyfde of zesde klop- king voorzegt , volgens den zelfden , vleeifing der Aan- De lagtfte van deze Verhandelingen.is een Ontwerp om een geflacht van welgemaakte manfchap te bebodden , flerke manned te bewaaaren voor den landbouw, en bet getal der Soldaaten te vermeerderen. Het Ontwerp beftaat hier in; de Schryver wil dat men, in plaats van welgemaakte groote en fterke kaerels ten oorlog te gebruiken, Regimenten zal oprégten van gebochelden „kreupelen en eenoogingen „en de eerstge- melde gelegenheid laaten, om kinderen, hun gelyk, voort te teelen. . De. gebreklyken meent hy, zyn genoegzaam in ftaat, om tegen den vyand te vegten., nu den ooglog met fnaphaanen en fchietgeweer gevoerd wordt. Hy doet zyn best om de zwaarigheden welken hier tegen gemaakt kun- nen worden, weg te.neemen; doch wy twyfelen zeer of hy krygskundigen en Veldoverfben genoegen zal geeven. wil hy ook dat voörnaame manner geen andere knegts dan wanfchapenen zullen neemen. En om dat de geestely- ken ook geen andere dan welgemaakten tot leden aannee- men, en dezen allen ongehuwd blyven ; geeft hy in beden- king, of het niet nattig zou zyn het getal van dezèn te verminderen. | ‚ Wy hebben onze Leezers wel een Kort begrip van deze Verhandelingen willen geeven „om hunne nieuwsgierigheid ëens met iet byzonders bezig fe houden... - ` ` De DE HOLLANDSCHE WYSGEER &C. 28 De Hollandfche Wysgeer. Vyfde en zesde Deel: Te Amfterdam ; by Dirk onder de Linden 1762, in groot otavo 276 en 248 bladzyden. ME de uitgadve van %t vierde Deel van dit gefchrift hebben wy reeds aangemerkt (*) „dat in’t zelve de keu- ze der onderwerpen, door een genomen, wel zo goed was, ds in de voorgaande deelen; en even dit mogen_wy met nog meerder regt zeggen, van dit vyfde en zesde deel, zo dat het Werk onder de hand beter worde, Het behelst thans in't geheel 360 Artikelen , betrekkelyk tot verfcheidene Weetenfchappen, en veelerhande foorten van onderwerpen; zo dat Leezers van verfchillenden fimaak in een uur van uit- fpanning hier in gereedlyk iets ontmoeten, dat hunne aan- dagt wekt. | De Uitgeever van dit Werk geeft in een Nabericht, op t dot van ’t vyfdedeel, te kennen, „ dat het Titelblad van » RASSELAS, Prins van dbisfinieh, by zyn afwezenheid, » gedrukt zynde, ‘er by ongeluk uitgelaten is, uit bet En- » gelsch vertaald, het welk hy den Leezer verzoekt goed- » gunftig te verfchoonen”. «Wy hebben ons verpligt ge- oordeeld dit te melden, om dat wy, van dat ftukje gewag makende (t), onze verwondering betuigd hebben over hét niet aanduiden dat het eene vertaaling was. — nnen ° Lwaane-Zang van den zeer geleerden Heer Ernst Willem Higt, op de Kapel binnen Alkmaar , verbrand den 21 van Oogst- maand 1760. vervolgens fchooner herbouwd, en, door den Wel Eerwaarden Heer Cornelis Stuurman , plechtig inge- . wyd op den 16 van Wintermaand 1762. welke dag de Dich- ter, als zynde den 22 PFuny deszelven jaars der Perfebykheid ontrukt „ niet beeft mogen beleeven. Te Alkmaar by Jacob Maagh 1762. in groot Ößavo, in °t Latyn en Nederduitsch. It Vers, in °t Latyn van 55 en in °t Nederduitfch van 56 regels, ftelt op een ‘vloeibaaren trant de lotgevallen der genoemde Kapelle beknoptlyk voor 5 en fchoon een Dichtftukje van dien aart wel meest aanmerkelyk zy vaor : de inwoonderen van de Stad „tot welke’ het zelve betrekking heeft, zo verdient dit egter, als het laatfte ftukje van den beroemden Higr, ook de byzondere aanmerking van alle de geenen, by welken de naam van dien Dichter in hoogag- ting 1s. De (*) Vaderl. Letteroef. I, Deel, bladz. 773; (t) Aldaar bladz. 286. | agi DE KLUGTIGE ROMANT &c. De kluchtige Romant , of bet Leven der Edelmoedige Comedian: yen. Naar bet Franfche van den Feer Scarron. Door N. Heins. Schryver van den Vermakelyken Avanturier. ` Te Leeuwarden by H. A. de Chalrtiot. 1762. twee deelen in s tavo 532 bladzyden. Ene klugtige befchryving van de voorvallen van eene E troep Comedianten, doormengd met eenige vertellin- en, Dit Stukje is doorgaande grappig, men vindt ’er ver- icheidene Chataters op eene geestige manieï in ontvouwd; en ’t laat zich in-.een dur van uitfpanning tot tydverdryt met rèdelyk genoegen leezen. Het Masker der Liefde, of de Historie van den Ridder * **. Uit bet Fransch vertaald. Te Amfterdam by Ss J. Baalde. b- balven de Woorreden 183 bladzyden in octavo. VA En verwatde Minneliandel ontftaânde uit eene gemasker- de fchioonheid , die zich, door haaren Minriaar op ver- fcheidene wyzen te misleiden, dlleszins zoëkt te verzekeren van de oprechtheid van zyn hart, en daar in tot wederzydsch genoegen gelukkig flaagt. De verwarring, die ’t bevallige van deeze Gefchiedenis maakt, is er wel in doorgehouder. Men vindt eene dergelyke in °t kort in de vertellingen vat Scarron, in den opgemelden kluchtigen Romant, onder den titel van Historie van d onzigtbare Miíhnares. -A had a & e e. ` Le T x lea’ , : . \ pm \ : N mt eene ged nn hi Het waar Karager der hedendaagfthe Avantùriers en Bankrot- tiers. Te bekomen te Middelburg , bj Taïllefert én Callenfels, en elders. En niet onaartige befchimping van ’t gedrag dermoed: 14 willige Bankroctiers , die, naa cene verkwistende lee- yenswyze geleid te hebben, hunnen Boedel aangeeven, om zich weder te herftellen, en op nieuw dén gebraaden Hán te fpeelen. / \ VADERLANDSCHE LETTER - OEFENINGEN. ennn metten gn ngen Hermanni Venema Cómmentarius ad primós viginti & unum Pfhlmos. Derde Berigt. En ieder; dië flegts de minfte erváaretiheid heeft in de Gefchiedenisfen van Gods oüde Volk , weet dat de HEERE Israels Koning en Harpenaar „David , van de fchaeps- koijen gehómen, en van achter de zogende fchapen heeft dòen ko- men, om PFacob fin volck, ende Israel fyne erffenisfe te weyderk (*); en °t is niet onwaarfchynlyk dat hy; in dien vroege ren leevensftand, toen hy de kudde van zynen Vader Ífai hoedde , de Dicht- Zang- en Speelkunde beminnende, zicht dikwerf verledigd heeft tot Godsdienftige befpiegelingen, en °t verkondigen van den lof des Allerhoogften. Veelligt is zelfs de achtfte Pfalm, (tot aan welks befchouwing wy in ons voorgaaride Berigt gekomen zyn.) een dier Heer- liederen van Ifaïs jJongften Zoon. Men mag ten minfte met den gêeerden Venema, in navolging van anderen, wel zeg- gen, dat het niet ongerymd zy te gisfen , dat David deezen falm by Nagt gedicht heeft , terwyl hy de nagtwagt hield over de kudde. De befchryving van ’s menfchen eer en heeri lykheid, v. 7, 8 en 9, ontleend vari de heerfchappy over ’t gedierte, doet óns genigermaate den {tyl van een Herder er- kennen; en ’t gewag maaken van Maan en Sterren, Zonder melding der Zonne, v. 4 „bepaalt onze denkbeelden genoeg- zaam tot den agt. Onze Hoog-Leeraar is vah gevoelen dat David hier opgeeft de hoofdtomme zyner geestlyke over- inzingen, waar toe hy geleid was op het befchouwen der emellichten à ‚dat hem als in verrukking deed uitroepen „ vV. 2; O HEERE, onfe Heere, hoe beerlick is uwen naem op de gantfche aarde! enz. terwyl hy door den geest der Prophetie gedreeven wierd, om zyne gedagten over Gods magt, wys-. heid en goedheid, in deszelfs Voorzienigheid over den mensch doorftfaalende, verder uit te breiden tot de dagen. van deri Mesfias, en Gods byzondere beftuuring over den- zelven. Vraagt men tot welk tydperk dit Lied dan gebragt, moet, É) PL LXXVIIL Jò, JL 7 8 I4 DEEL, LETT, NO. 7. V, 7 : 484 i. VENEMA OVER DE moet worden; hy antwoordt dat de denkbeelden v. 3 en é ons leiden tot de eerfte dagen des Nieuwen Testamentes, doch dat het voorgeftelde v. 7 ‚ons doet denken op de laatfte tyden: en hy merkt verder aan, dat de Propheeten des Ou- den Verbonds meermaals, wanneer ze van de Huishouding des Nieuwen Verbonds ípreeken, te gelyk van het begin en het einde gewaagen , zonder eenige melding van °t geen tus- fchen beiden ftond voor te vallen. Zyn Hoog-Eerwaarde tragt dit zyn gevoelen over den Propheetifchen zin van dee- zen Pfalm vry naauwkeurig te bewyzen; doch ons bepaalde oogmerk en beftek, het melden inzonderheid der omftan. digheden by welken de Pfalmen gedicht zyn „ naar ’t gevoe- — len van onzen Autheur, laat ons niet toe hier over uitte weiden; waarom wy, de herinnering van dit gevoelen gee noeg agtende, voortgaan tot het geen hy ons leert, raaken- _ de de gelegenheid, by welke het volgende Zangftuk opge: — eld is. | De negende en tiende Pfalm zyn, volgens de gedagten van onzen Hoog-Leeraar, t'onregt van een gefcheiden, en men heeft ‚op het voorbeeld der Griekfche vertaaleren „dee- ze twee Liederen als één Zangftuk aan te merken. Behal- ven dat het niet waarfchynlyk is, dat het eerfte Boek, (vol- gens de tegenwoordige verdeeling 41 Pfalmen behelzende aan ’t hoofd van alle de Pfalmen des maakers naam zou voe- ten, uitgenomen in dit Lied; zo toont de t’zamenhang dat deeze twee niet van een geícheiden konnen worden; want dat het gebed Pf. IX. 20. begonnen in den Xden Pfalm ver- volgd wordt, is uit den inhoud terftond blykbaar. Doch als men den geheelen inhoud van dit Zangftuk nagaat, is ’t niet min duidelyk , dat het gantfche Lied onmogelyk tot denzelfden tyd en omftandigheden gebragt kan wordeh. Het eerfte Lid, Pf. IX. 1-17, behelst eene dankbaare lofzegging des Allerhoogften, van wegens het overwinnen der vyan- den; en °t tweede Lid, van v. 18 tot het einde van den Xden Pfalm, een ootmoedig gebed om de Godlyke hulp ter verdelginge der vyanden van God en zyn Volk, naa eene korte voorafgaande voorfpelling, v. 18 en 19, van hunnen endergang. Dit beweegt den geagten Venema om dit twee: | de Lid aan te zien, als een aanhangfel van °t voorgaande,en | te denken dat David in °t zelve, door den geest der Pro- Paetie opgeleid wordt tot de toekomende tyden. —- Uit et eerfte Lid kan men zeer duidelyk afneemen , dat deeze Pfalm gedicht zy, naa dat de berg Zion tot eene plaats ter handhaavinge van den openbaarén Godsdienst afgezonderd Was, XXI BERSTE PSALMEN. 28g Was, volgens v. 12; en naa dat David alle zyne vyanden tondergebragt had , naar uitwyzen van den geheelen in- houd: des men moge denken dat David dit Lied opgefteld heeft, toen hy, als overwinnaar over alle zyne vyanden, over de nabuurige Volkeren heerschte (*), en in dagen van vreede zich verfterkte in zyne hoop, op de geruste en voor- fpoedige regeering van Salomon. vernielt; en de vyanden bebt gy uytgeroeyt; baerlieder gedachtenis fe is [met] ben wergaen, y - 4 m Va 286 H: VENEMA OVER DB, ‘wel ten laatfte , dat men misfchien mag denken, dat die woorden 127 MBX zo veel zeggen als, op den daod des Zoons, en 1m laatere dagen, ten tyde der Maccabeen, int opfchrift gevoegd zyn: als naamlyk Judas de Maccabeër in den flag met Bacchides en Alcimus dapper ftrydende gef neu- veld was,en de Joodfche Natie zich tot het uiterfte gebragt zag; in welke omftandigheden het Volk waarfchynlyk dee- zen Pfalm en foortgelyke Liederen gezongen zal hebben. a Zyn Hoog-Eerwaarde is ook van gedagten, dat men, deeze twee Pfalmen dus tot één Zangftuk maakende, eene voegzaame rede kan geeven van ’t gebruiken van °t woord Higgajon, dat het 17de vers van den IXden Pfalm fluit, in- dien men vooronderftelt dat de woorden Zliggajon en Sela omgezet zyn. Het woord Higgafon naamlyk, eene geweldi- ge ontroering. des gemoeds aanduidende, wordt als: een nieu- we tytel geplaatst, voor den aanvang van °t 17de vers, daar een nieuw Lied begint, dat in den {tyl van een ontroerd ge- „moed , als dat van bedrukten en bedroefden , opgefteld is. De hier aan volgende elfde Pfalm behelst de plegtige be- tuiging eenes Godvrugtigen , van zyn vertrouwen op de Godlyke hulp alleen , in een tyd toen alles wanhoopig fcheen. Hy komt ons voor, als leevende onder menfchen, die na regt noch billykheid zagen, hem alleszins kwelden, en wel inzonderheid moedloos tragtten te maaken. Tegen de zodanigen betuigt hy zyn vertrouwen, aanduidende dat zy hem nimmer tot wanhoop zouden brengen; nadien zyn vertrouwen niet roekloos was, maar fteunde op de Voor- zienigheid en °t Oordeel van den regtvaardigen God, die den oprechten gunftig zou zyn, maar de Godloozen ftraf- fen. — De ganfche inhoud leidt ons zeer duidelyk tot David in de dagen van Saul; doch ’t is niet zo zeker, of dit Lied betrekkelyk is tot dien tyd, toen hy nog aan ’t Hof van Saul verkeerde, of wel tot die dagen , toen hy. doorde woedende vervolging van Saul tot het uiterfte gebragt, in bedenking nam het land van Israël te verlaaten.. Het laatfte egter is waarfchynlykst ; het verval des Volks,en ’t geweld der Godloozen wordt hier in den hoogften trap befchreeven; de Dichter geeft te kennen, dat Gods ftraf den Godloozen naakt; en hy ftelt zynen ftaat ten minfte op °t uiterlyke ver- toon, als wanhoopig voor. —— Dit alles beantwoordt vol- komen aan de omftandigheden, in welken David zich be- vond, toen hy door de Ziphiten verraaden, en door Saulbe- zet; begon te denken „om voor een tyd het gebied van Saul te verlaaten, en tot dé Philiftynen te gaan: want behalven N. dat XXI EERSTE PSALMEN. 287 gat toen de Godloosheid op ’t hoogst gekomen, en Gods oordeel kort op handen waare ; ’t was iu die omitandighe- den, dat David eenigermaate mogt fchynen te wanhoopen, ‘wanneer hy tot Saul zeide, rı Sam. XXVI. 19, vervboeckt zynfe voor bet aengefichte des HEEREN, die my heden verflog- ten, dat ick niet en mach vast gehecht blyven in ’t erfdeel des HEEREN, k gende, gaet henen dient andere goden: toen hy, 1 Sam. SNTL. Wat nu verder den twaalfden Pfalm betreft; de opletten- de Venema twyfelt niet of dezelve is kort naa den. dood van Samuel, en met betrekking tot dien tyd, ópgefteld’, doch hy is tevens van gedagten, dat dit Lied een verder uitzigt heeft, op de dagen van den Mesfias. Deeze Pfalm begint met eene klagt tot God over ’t kleine getal der Godvrugti- gen, en de groote menigte der Godloozen; en wordt be- looten met eene erkentenis der oprechten van de zuivetheid van.des Heeren Woord „en eene betuiging van hur vertrou- we op Gods regtvaardig oordeel ; gegrond op eene hier tus- fchen gevoegde belofte, van de verdelging der Godloozen en bevryding der Godvrugtigen. —— Onze Hoòg-Leeraar vindt in de nadere befchouwing van deezen iphoud eenige kenmerken , die den bedorven ftaat, en andere, die dé zui- yering der Kerke aanduiden: en deeze kenmerken zyn, ge- lyk hy ọordeèlt, van dien aart, dat ze in een flaauwen zin . 3 e- 288 H. VENEMA OVER DEB beantwoorden aan de omftandigheden der Kerke op den doad van Samuel, maar in een verhevener zin flaan op den toe- ftand der zaaken even voor en met de komst van Christus. == De dood van Samuel, zegt hy, en de klagt der God. vrugtigen, dat het nu met hun gedaan was, dat de School der Propheeten „de voedfterplaats der Deugdsgezinden , waar van hy de infteller en voorftander was, nu ítond te verval- len, ichynt aanleiding gegeeven te hebben tot het dichten van dit Lied: en °t is waarfchynelyk dat daar op met den aanvang gedoeld wordt; flaande het afgebrokene begin ei- genaartig op het berigt dat David van Samuels dood ontving. aar David „hier op °t oog hebbende „wordt door den Geest der Prophetie vervoerd , en dezelve beftuurt de overleggin- gen des Dichters op zodanig cene wyze, dat hy de tyden van den Mesfias, die door de zynen eenigermaate afgefcha- duwd werden, fchetfe. Men heeft derhalven in °t verklaa- ren van deezen Pfalm de tyden van David en die van den Mestfias gelyklyk in °t oog te houden ; doch in diervoe- ge, dat men gedagtig zy, dat die van David flegts aan- geroerd, en die van den Mesfias eigenlyk befchreeven worden. Met opzigt tot den dertienden Pfalm , die ook door zommigen tot de Euangeliedagen „en wel tot de tyden kort voor de Hervorming gebragt wordt, is zyn Hoog-E erwaarde van andere gedagten. Hy vindt in dit Lied geen onder- fcheidend kenmerk van die dagen, noch van de Christelyke Kerk, en de ganfche inhoud bepaalt hem tot den tyd van David zelven. Uit alle de fpreekwyzen in dit Dichtftuk voorkomende kan men zeer duidelyk afleiden , dat de Dich- ter zich onder de fcherptte vervolgingen van zynen Vyand bevond, en wel in zo ver dat hy niet alleen gevaar liepe van % leeven , maar zich zelven, door de langduurigheid en he- vigheid der vervolginge, begonde aan te zien als van God verlaaten; zo dat hy, uit vreeze van voor zynen Vyand te moeten bukken, in eene doodlyke droefheid gevallen waar re, die niet veel van wanhoop verfchilde. In deezen ftaat ftort hy hier zyne bittere klagt'voor Goduit ‚en wendt zich daar op tot het gebed ; fmeekende om verligting zyner droef- heid, en moedgeeving in deeze omftandigheden ; op dat hy niet wanhoopend fneeve „en zyn Vyand zich verblyde; maar hy in tegendeel op de Godlyke redding vrolyk zinge. — Dit bezeffende en de gefchiedenis van David nagaande „fchynt het in den eerften opflag niet vreemd hier te denken op Da- vids vlugt voor Abfolom ; maar als men nagaat dat hy fpreekt | van XXI EERSTE PSALMEN, 289 van eene langduurige vervolging , waar in hy vrugtlooze raadflagen ter reddinge had genomen, v. 2 en 3, zo is ’t blykbaar dat dit Lied hier toe niet betrekkelyk zy, maar ge- bragt moet worden tot de dagen van Saul, die hier ook fchynt bedoeld te worden onder den naam van vyand, wel- ke benaaming, volgens 1 Sam. XVIII. 29 , met meerder regt tot Saul dan tot Abfolom gebragt kan worden. Doch dit vastgefteld zynde, zo blyft de vraag nog, tot welke omftandigheden in die dagen behoort dit Lied? men zou mogen denken ,om Davids ontkomen uit de handen der Phi- liftynen, en zyne verichui ing in de fpelonk van Adullam voor dat zyne vrienden en medgezellen zich by hem gevoeg hadden, 1 Sam. XXII. EN Godorugtige Befpiegelingen van den Oceaan „van den Oogst „over eene Ziekte en °t laetfbe Oordeel, en onder het wandelen door een Bosch; in Vyftien Brieven aan Goede Vrienden vervat: door Richard Pearfall, Bedienaar des Heiligen Euangeliums te Taunton in Somerfetshire. Uit bet Engelsch vertaald. Te Amfterdam by Pieter Meijer MDCCLXIII. behalven de Voorreden enz. 384 bladzyden in groot otavo. Eeze Befpiegelingen van den ftigtelyken Pear fall zynin LÆ den bekenden fmaak van den Godvrugtigen Hervey ge- ichreeven; doch met dit onderfcheid, dat zyn Eerwaarde zich meerendeels onthoudt van dien zwellendenftyl, welke ons in de fchriften van den laatstgenoemden doorgaande voorkomt. Het kan zyn, dat ze, uit kragt hier van, aan zommigen, die met de fchryfwyze van den Heer Herve ge- l N 4 ec 292 -© R. PEARSALL Ik zie tans inzonderheit op die van het ronde foort, fin onderfcheid van de Platvisch den naem van Rondvisch y dragende ;] welke, hoe meer men ’er op let, hoe ver- s wonderlyker zy fchynen. ’t Zy ik ze op den eenen tyd voorwaers zie ínellen gelyk een pyl uit de boge; °t zy op ‚» andere reizen met het grootle gemak naa boven ftygen tot aan de oppervlakte der wateren, en by de minfte ver- s Fasfching fnellyk nae den grond fchietende; °t zy men ze a Eindelyk nu ter regter; dan ter flinkerzyde zich ziet wen- s den en draeien: en dat alles met eene levendigheit en » raschheit, die de afgeregtfte perfoon onder ons onmoge: » lyk kan naevolgen. ‘ Hunne voortgaende beweging is ten » deele toe te fchryven aen de gedâäente , maer hoofdzake- » lyk aen de zagte, buigbaere en veeragtige fpieren van den ` a Staert (*). Wat aengaet het geen wy de Vinnen noe- » men; fchoon eenige deswegen eene misvatting hadden, » als of zy meer toebrengen dan zy waerlyk doen, tot de » voortgaende beweging van den visch, zy dienen tot zeer » edele en noodzakelyke eindens. Was het niet eigen aen » deze fpieragtige vliezen van de borst, zich te richten en p Op te houden, het arme fchepfel zou in °t geheel geen » fteunfel oft ftevigheit hebben; het zou heen en weêr » waggelen, en mogelyk t'onderst boven op zyn rug val- » len. „ Om dit mangel te verhoeden in het rondefoort van visch »„ heeft de Alwyze en Goedertierene Schepper een lucht- » blaes in den buik van de visfchen geplant: en zy hebben » ten vermogen, om deze blaes met de uitwendige {pieren , „ naer goedvinden, faem te trekken of te verwyden, en al- » Zoo hunne byzondere zwaerte tot dezen of dien graed te vermeerderen ; waer door zy een koers konnen nemen die » hen behaegt, °t zy dan hoog en nae boven, °t zy laeg eni ə» nae beneden. ’t Is u bekend, dat veele dezelfde proef: » hebben genomen die BELLINI in ’t werk {telde : zy {neden ə eenen visch open „en namen zyne met lucht gevuldeblaes » weg; het gevolg waer van was, dat, fchoon het arme » fchepfel nog zeer veele weken bleef leven, het nae den » grond zonk, en in ’t geheel niet in ftaet was om nae bo- ven te klimmen. Met een woord dan: wie kan nalaten » by deze en in eene menigte van andere gelegenheden, uit te roepen: Hoe groot, hoe veelvuldig, zyn uwe werken, ô HEERE! Gy bebt ze alle met wysheit gemaakt (*). Ik kan s» my in dezen niet onthouden, van te bidden, dat ’er in » myn hart even alzoo eene redelyke en goddelyke wysheit » moge geplant worden, op dat ik bekwaem zy tot alle en > iedere bezigheit daer my myn kring van leven toe roept! „En ô mogt ik byzonderlyk in ftaet worden gefteld , om » myzelven in de oeffening van een heilig verlangen uit te ftrekken, en dezerwyze van de laegte der Aerde nae den „ Hemel op te ftygen! “_ Eindelyk, de Vrugtbaerheit van de Visíchen trok ook » mynen aendagt nae zich: dewyl GOD de HEERE daer »„ door zoo wonderdaediglyk zorg heeft gedragen voor de » inwoonders van beide de elementen. De vrugtbaerheit „ van veele Landdieren is zeer aenmerkelyk: maer wat is „ deze, by de vermenigvuldiging van het foort der {chepfe- „len, dat ik tans befpiegel? „ Hier is een blyk en zinne- » „beeld van uwe Milddaedigheit! ô GOD! die alles ver- » s» zorgt ! Wanneer Gy uwen Zegen uitfpraekt over de wer- » sken van uwe Hand, onderfcheidde Gy de Visfchen van 9 » (*) PC CIV. 24, 294 . R. PEARSALL GODVR. BESPIEG. » »de overige, en deedt ’er eenen nadruk by. En daer Gy > „aen andere fchepfelen last gaeft, om vrugtbaer tezyneh » „Zich te vermenigvuldigen, zoo keerde Gy u tot de wz- > „teren en zeide: dar de Wateren OVERVLOEDELYK „voortbrengen een gewemel van levendige ziel:n oft fchepfe- y» len”! (*) — En ð! hoe groot, hoe kragtig uitwer- » kende, is de invloed van dezen Zegen , tot op den huidi- » gen dag? Inderdaed, in de vroegere eeuwen van de we- » Telt „wiert ‘er zoo veel om gedagt „dat het tot een fpreek- » woordelyk gezegde wiert, om in dezervoegen eenen by- » Zonderen, een meer dan gewoonen, aeuwasch van men- a {chen uit te drukken. Zulks Aertsvader JAKOB bad eni 3 wenschte , dat EPHRAIM en MANASSEH vermeniz- s» vuldigen mogten gelyk de visfchen (t). — Wat voor- » Taed word ‘er door zoodanigen aenwasch te wege gebragt? 3 Hoewel ’er ieder jaer een grooten oogst word ingezameld, 3 is ’er nogtans geen gebrek: de verwoesting of verteering 5» is geweldig; maer des te verbazender is de vermenigvul- » diging. De overlevende van °t geflagt zyn rykelyk ge- » noegzaem, om nieuwe menigtens te verfchaffen; niette- enftaende de visfcheryen ‘zoo veelvuldig zyn, en jaer- > lyks hervat worden, met toeneeming van arbeid, aental- p len en bedrevene konst ($). ve De „» (*) Gen. 1. 20. » (t) Gen. XLVII. 16. Het Hebreeuwsch yyy word alleen » te dezer plaetze, gelyk ik meen , gevonden en gebezigd. Maer „ het heeft waerfchynelyk zynen oorfprong van den Radix of wortel 33 een visch, Men hoore BUXTORF: yy fecunders 2 2 ve More piscium, `nam a 3 piscis, verbum formatum, ut Hebrei ‚> tradunt. [, JIDGOU zegt dat zy vrugtbaar zyn op de wyze der » n Visfchen; want het werkwoord is van DAAG een wisch gefor: 5s » méert, gelyk de Hebreen ens overleveren.J Zie ook de Relig. „‚Pbilefopber, Vol. Il. pag. 674. * e »„» »„({) Hoe groot ook [zegt de Abt pr LA PLUCHE} het ge- „tal moge zyn van Kabeljauw ,’t welk dit jaer door menfchen „gegeten, ‘en van andere visfchenverflanden is: het over- „„blyffel van dien ftam is altoos genoegzaam om dezelfde hoe- „ veelheit een jaer of twee vervolgens te leveren; ‘en dig is òn- „betwistelyk betoogd. Als ik my begaf om de haven van » Dieppe te zien bragt men my een zeer fyne Kabeljauw ; doch p» » merkelyk kleender dan die wy van by de groote bank krygen, »j » ik was nieuwsgierig , om dè eiertjes [ofte afzunderlyke bol- „„letjes,] daer de kuit uit beftaet te tellen. Ten dien einde p „Dam ik zoo veel van dezelve als met elkander een dragma . » » WO 29 P. J. ENTROP KERKEL. GESCHIED; bgg De Kerkelyke en Foodfche Gefthiedenisfen verkort , verknogt met zeer veele aanmerkelyke Warin Gebeurtenisfen, voor zod verre dezelven invloed bebben op de in de Kerke voorgevallene Zaaken. Van den beginne der Waereld tot op deezen tegen- woordigen tyd. Door Pieter Jan Entrop, Litmaat der Ge- reformeerde Gemeente binnen Amfterdam. Te Amfterdam by Pieter Jan Entrop 1762. behalven de Opdragt enz. 400 blad- zyden in oëtavo. DD Korte Begrip is in twaalf Afdeelingen verdeeld : de eerfte neemt een aanvang met de Schepping der Wae- reld; de tweede met de Zondvloed; de derde met de ver- drukking der kinderen Israëls naa den dood van Jofeph; dè vierde met Israëls intogt in Canaän; de vyfde met de re- geering van Rehabeam; de zesde met de Babilonifche weg- voering; de zevende met de tyden der Machabeen ; de acht- fte met Christus geboorte; de negende met Conftantyn den Grooten: de tiende met de opkomst van Mahometh; de elfde met Karel den Grooten ; de twaalfde eindelyk begint met den tyd der Reformatie, (bevestigd met de Pasfaufche Vreede „) en gaat voort tot op den tegenwoordigen tyd. Deeze verdeeling is regelmaatig, en de voornaamtte geval- len van ieder tydperk worden in dit Werkje in eene voeg- zaame orde voorgefteld; doch de Schryver is in verfcheide- ne opzigten ruim breedvoerig genoeg, ja weidt zomtyds uit over byzondere gefchiedenisfen , en doet alleszins een geest van partydigheid doorftraalen , dat naar ons inzien niet be- antwoordt aan de natuur van zyn Gefchrift. Een Kort Be- grip, b „wogen: en drie van het gezelfchap aengezet hebbende tot » „het tellen, en toen de geheele kuit weegende, bedroeg de » „„byeengereekende fom negen millioen, drie bonderd en wier en- » „Ueertig eiertjes”’. SpeBacle de la Nature. Vol. I. paf. 231. » van de Engelfche Overzetting. Een nog laeter Schryver gaet » Veel verder als hy zegt: ‚‚ dat in den hom van een eenige Ka- „beljauw tienmael meer levendige fchepfelen zyn dan inwoons „ders in Europa, Afia, Afrika en Amerika, voor toegeftaen „nemende, dat alle de deelen van de werelt, zoo zeer be. s„volkt zyn als Holland, dat ver is van ’t minst bevolkfte te „wezen. Zie: Hymn to tbe Creator, oft Lofzang aan den Sebep- „per, pag. 38 in ’t Engelsch, Aentekening 7.” [In eene Aan- s tekening van HERVEY ’s Zberon en Aspafio, IV Deel bladz, » 43. vindt men, gelyk ook in den tekst aldaer, dit nader bea » vestigd en uitgehaeld.] 896 DES-ESSARTZ VAN DE LICHAAMLYKE elyk onze Schryver te kennen geeft, dat hy dit bedoelt „) ient, onzes oordeels , te geyk volledig en beknopt te zyn; en in een Kerklyken Historie-fchryver is onpartydig- heid een groot vereischte. fei; gefchikt ten dienfte der Jeugd, en min geoefenden; g Traité de P Education corporelle des Enfans en bas dge „ ou Re flexions-pratiques fur les moijens de procurer une meilleure con- flitution aux Citoijens. „Par M. DES-ESSAR TZ. Docteur en ‚Medecine. Van de Opvoeding der kinderen, zo veel bet lichaam aangaat, _ of geneeskundige Aanmerkingen over de middelen om burgers van eene maatfchappye een bectere gefteldheid te doen krygen. Door den Heer DEs-ESSARTZ. M. Dr. Ze Parys, by Jean ‘Thomas Herisfant, 1760. groot Tamo 419 bladz. zonder de Voorreden en het Register. DE Schryver van dit Werk, is, in zyne Voorrede, zeer ernftig tegen het algemeene gebrek van verzuim der Ouders aangaande de opvoeding en het beftier van hunne kinderen, welk in Frankryk, voornaamlyk te Parys, plaats heeft. Men geeft de kinderen aan Minnen over, zonder dat men byna onderzoek doet , van welke hoedanighedende Minnemoeders zyn, of hoe zy de aanvertrouwde kinderen behandelen ; waar van hy de kwaade gevolgen aanwyst. Ook wil hy dat de jonge Juffrouwen een geregelde Levens- wyze houden, om gezonde kinderen te konnen voortbren- gens waar toe de manfchap niet minder verpligt is. De erhandeling zelve is verdeeld in Hoofdftukken, en de Hoofdftukken wederom in mindere verdeelingen. In het eerfte fpreekt de Schryver van de zorge welke een zwangere Vrouw moet draagen voor haare vrucht. Zy moet zich wag- ten voor ftooten en vallen, en al wat aanleiding zou kon- nen geeven tot kwetzing van de teedere vrucht; zich niet naauw rygen om de zwangerheid voor de oogen der men- fchen te bedekken ; of met den hals bloot gelaaten in de open lucht gaan wandelen. Ook moeten zodanige vrouwen zich niet, in tegendeel, alle beweging onttrekken, en in haar kamer opfluiten. Matig te eten en te drinken is voor alle menfchen noodig tot bewaaring van de gezondheid, maar inzonderheid voor zwangere vrouwen ; om dat door fnrsftagen , hier in begaar, zy en haare vrucht beide in gevaar gebragt worden. En dit moet niet alleen op de maate mag ook GEVOEDING DER KINDEREN. 9f sok op de verkiezing van. fpyzen , ligtverteerbaate, naam: lyk, voor anderen, toegepast worden. De Heer GEOFFROY heeft aangemerkt, zegt de Schryver , dat een onmaatig ge- bruik van Koffy dikwils een Miskraam veroorzaakt (*). De wyn moet voor haar met twee derde deelen water gemengd worden. Zy moeten zich niet aan koude en guure luc blootftellen ; om dat zy hier door ligt toevallen konnen kry- gen: ook niet zich den geheelen dag by het vuur houden, waar door haar lichaam te veet uitgedroogd en zwak wordt, *% welk ook tot de vrucht overgaat. Het flaapen en waken moet insgelyks maatig zyn , hoewel een-zwangere vrouw wel eenige meerdere rust gegund mag worden. Het ryden over ongelyke wegen is niet zonder gevaar van miskraa- ming. Het danfen wordt geheelenal verboden. De vreem- de lusten moeten, volgens den Schryver, in het begin te- gengegaan worden, wanneer ze doorgaans wel te overwin- nen zyn. En hy verdryft de vreeze dat de kinderen blyken zouden draagen van de niet ingevolgde lust; om dat men veele kinderen ziet gebooren worden zonder eenig zodanig; teken „fchoon de moeders van vreemde lusten aangegrepen, dezelven niet hadden konnen voldoen; en met tekenen, waar van de moeders van geen zodanige lusten aangedaan waren geweest. Het tweede Hoofdftuk heeft tot opfchrift, van het gene omtrent een eerstgebooren kind moet waargenomen Worden. In het eerfte Lid van dit hoofdftuk wordt gefproken van des flaat der vaste en vloeibaare deelen. In het tweede, wat mess aan een kind bebbe te doen op den eerften dag van zyne geboorte. In het derde , van de manier van het kind te bakeren. Hier kant zich de Schryver, met veel anderen, tegen het be- klemmen van de armen en beenen van de kinderen , en in- zonderheid waneer de leuyers met een zwagtel omwon- den worden, om wel aan te fluiten. En hy is van gevoe- len, dat fommige kinderen hier uit fcheeve beenen krygen, waar van men de oorzaak gemeenlyk in de Engelfche Ziek- te, (*) Mat. Mid. Tom, II, pag. 308. 298 DES-ESSÁRTZ VAN DE LICHAAMLYKE te,of in eenige ongefteldheid van de vader of moeder zoekt; dat de onzichtbaare uitwaasfeming door de huid. geftremd wordt, en het kind dus meer dan anders moet wateren , en uitílag over het lichaam krygt; de Ademhalin; belemmerd wordt om dat de Spieren van den buik , en de Ribben geen vrije beweging hebben: Ook kan dit aanleiding tot darm- Breuken geeven. De kinderen zo gebakerd en bewonden zynde, worden dan ook niet dan op gewoone tyden losge- maakt en verfchoond, waar door ze dikwils lang nat en in hunne vuiligheid liggen, en veel ongemak lyden. De Heer DES-ESSARTZ verwerpt niet het bakeren, in 't geheel, maar wil alleeri dat men de kinderen niet te veel klemme, en de leden, van vroeg af, althans na de eerfte vyf of zes dagen der geboorte, eenige vryheid laate; en hy veríterkt zyn ge- zegde met voorbeelden van de wilde volkeren, die hunne kinderen ongebakerd laaten, en zelden eenige wanfchapen- heid van leden hebben. Het vierde Lid handelt van de wieg en bet liggen der kinderen. De Wieg is een zeer bekwaam werktuig om kinderen ín te doen flaapen, en ook om een zagte beweging te maken: Maar het is kwalyk gehandeld; zegt de Schryver, het kind door wiegen te willen doen flaa- en, als het de moeder of voedfter best gelegen koomt; choon het kind eenig wezenlyk beletfel heeft, waar door het niet kan of niet moet flaapen. Als kinderen, die van natuure veel flaapen, ontydig ontwaaken en fchreeuwen, hebben zy eenig ongemak of behoefte, welk weggenomen of vervuld moet worden, en dan zullen ze zonder wiegen of fterk wiegen flaapen. En zulk eene flaap zal natuurlyk zyn,en tot gezondheid en groei van het kind ftrekken ; daat het flaapen door fterk wiegen alleen een gevolg is van be- dwelmde Herfenen , waar van het kind nadeel kan lyden,en merklyke toevallen krygen. Men verbiedt de voedfters de kinderen by zich te bed te leggen , uit vreeze dat zy zich in den flaap omkeerende, het kind onder hun lichaam, mogt koomen en‚gefmoord worden. En de geestelykkeid heeft eene inftelling, zegt de Schryver, van de 4bfòlutie te wei- geren aan vrouwen die de kinderen, voor dat ze drie jaa- ren, oud zyn, aan haar zyde te flaapen liggen. De zyde welke geftadig naar haare moeder was gekeerd, werdt zugtig , en verloor byna alle gevoel. De Genees- heer belastte-de dogter op een bed alleen te flaapen , en ver- dreef de toevallen door gepaste middelen. . Maar twee jaa- ren daar na verviel de dogter, wederom by haar moeder flaa- pende, in dezelfde zwakheid. Men vindt een Arrest van het Parlement van Bourdeaux aangehaald tegen een vrouws- perfoon , die jonge dogters met geld bekoft om by haar te Îlaapen, en zy deedt dezelven van magerheid fterven. En dit is.niet zelden de reden waarom jonge vrauwen , aan ou- de mannen getrouwd; langzaam en kwynende fterven. Het vyfde onderdeel handelt van den flaap der kinderen. De {laap der kinderen mag wel wat toegegeeven worden; men moet alleen niet willen doen flaapen, als zy niet kunnen, of waakende willen houden als zy geneigd zyn tot flaapen. In het derde „Hoofdftuk wordt gefprooken wan het voed/el der kinderen, en is verdeeld in zeven onderdeelen. In het cerite wordt getoond , dat Melk het beste voedfel is, welk men ecn eerstgeboren kind geeven kan, In het tweede, dat de Melk van eene vrouw beeter zy dan van dieren. Men gelooft in °t algemeen dat het de beste melk is die veel wei en niet veel kaasagtige deelen heeft, en zodanig is de melk van een vrouw. In hetderde, dat het zog van de moeder tę verkiezen zy boven dat van een voedfter. De Schryver weidt hier uit over de kwaade gewoonte van de kinderen aan Minnemoeders over te geeven; en beantwoordt veele fchoonfchynende te- genwerpingen; welken de vrouwen tegen het zoogen van haare kinderen inbrengen. In het vierde Lid wordt gefpro- ken van de hoedanigheid welke de melk van eene voedftervrouw behoort te bebben. Het vyfde handelt van den tyd wanneer men bet kind moet laaten zuigen, en boe veel zog men voor elken rein ze mag toeftaan… En hier in wordt de wyze van doen veroor- __ MI. DEEL.LETT. NO. 7. X celd "300 DES-ESSARTZ VAN DE LICHAAMLYKE deeld in Minnemoeders,die byna alle vuren van den daghet kind aan de borst leggen, en zich verbeelden dat ais een kind fchreeuwt, het dan zekerlyk honger heeft; ten minte het Schreeuwen van de kinderen altyd zoeken te ftällen door dezelven aan de borst te leggen. De Schryver meent dat het genoeg is, het kind viermaal op een dag te laaten zui- gen, ’s morgens voor dat de Minne ontbyt, ’s middags oor den eten, °s achtermiddags te vier uuren , en ’s avonds voor de avondmaaltyd; telkens een weinig vroeger of la. ter, naar dat het kind gewoon is te flaapen of wakker te-wor- den, of tekenen van honger laat blyken. ‘Het zesde. Wan- neer men pap moet geeven aan de kinderen, en boe dezelve ge- maakt moet worden. Het zevende, van het fpeenen van het Rind. Den tyd van het kind te fpeenen bepaalt de Schryver tot den ouderdom van twaalf of vyftien maanden: dan heb- ben de meeste kinderen reeds twee-en-twintig tanden, en zyn in ftaat, om eenig vaster voedfel te konnen verteeren. Sterke kinderen „zegt hy ‚kunnen wel wat vroeger gefpeend worden; evenwel is het best dit niet te doen voor de agt maanden. Het geeven van wyn aan zodanige kinderen wordt geheel ontraaden. : | Het vierde en laatfte Hoofdftuk bevat eenige andere zorgvul- sigbeden welken omtrent kinderen moeten waargenomen worden; en in het eerfte onderdeel wordt gefproken van de zindelyk- beid, In het tweede van het witkoomen der tanden. Kinderen die onder het uitkoomen der tanden ziek worden , moet men weinig voedfel geeven, vooral geen lymige meelpap, om dat ze in dezen ftaat zwaklyk zynde weinig kunnen vertee- ren. Ook moet men ze niet dikwils laaten zuigen, omdat | ze door het zog ook overladen worden. : En deze raad is waardig in opmerking genomen te worden van onze Hol- landíche moeders en voedfters , die als het kind, onder het doorbreeken der tanden, ongemaklyk en krytend is, het byna alle oogenblikken aan de borst leggen. Het kind tel- ‘kens door de aangenaamheid van het zog verlokt, wordt overladen, en hier door nog ongemaklyker , of zyne ziek- te doodtyk gemaakt. Derde Lid. Vande Tongriem der kin- deren. Vierde Lid. Van de kleeding der kinderen , en in `t by- zonder van bet Ryshyf. De dwang waar in de kinderen ge: houden worden door een ryglyf, belet hen zich gemaklyk te buigen, of zich over de een of andere Zyde te beweegen, zonder groote voorzichtigheid ; ook wordt hier door de ademhaaiing belemmerd, gelyk: men dikwils hier van wel tekenen aan de kinderen ziet. En hoe veel ongemak zy ’er . , oe . ‚ - van OPVOEDING BER KINDEREN, zor van lyden, kan men afleiden uit de vrolykheid en levendig- heid, wanneer hun dit gedeelte der kleedije is uitgetrokken. De Schryver weidt uit over de gevolgen welke deze belem- mering van de borst en boven-buik kan na zichfleepen. On- der andere gebreken ‚is hy ook van gevoelen „dat een Knoest- gezwel en Kanker in jonge vrouwsperfoonen veroorzaakt wordt door de kneuzing, welke een ryglyf, tegen de Bor- ften maakt: Want fchoon een ryglyf boven ruim fchynt „en de Mammert niet raakt ; zo dra zulk een perfoon haar lichaam voor over buigt, worden de Borften tegen de balynen van het ryglyf aangedrongen. En wylditdaaglyksea gedurig ge- fchiedt, lyden. de Borften eenige kneuzing en verdrukkin van een gedeelte van het klieragtige van de Mam, ’t wel geen gelegenheid hebbende om te konnen verdwynen, om dat ’er geftadig wederom nieuwe drukking tegen gemaakt wordt; grooter, harder „kwaadaartig en ongeneeslyk wordt, De bevinding bevestigt dit. Wy hebben vrouwsperfoonen, - welken reeds eenige verharding in eene Borst hadden, hier Van gered gezien, alleen door geen ryglyf meer te dráagen. 