VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
In vervolg van tijd Йога zij, naa het bouwen eener meu- we Kerke, eenigen tijd geffooten , doch wierdt , їп den Jaare 1664 , wederom geopende Het fterk toeneemend ger a "t <E ta VADERLANDSCH WOORDENBOEK. 303 {ЇЇ van Inwoonders zal daartoe aanleiding ререёуёп heb- ben. Immers vindt men aangetekend , dat alleen in het Jaar 1642 drie honderd vijf сп veertig perfovnen , deels vreemdelingen; deels inboorlingen, tot Leden der Gemeen- - te wierden aangenomen. Zeven jaaren vroeger waren 'er, op éénen Namiddag a. Vijftien kinderen gedoopt. Voorts heeft dè Oude Kerk weinig aanziehs ; fiet is eene ruime langwerpige Zaal, met den Predikítbel aan het einde, —— De Nieuwe of Groote Kerk ftaaë ор der grond van den bovengemelden Schans. In den Jaare 1629 wierd daar aan de eeríte (ееп geleid, еп, door eenige opgekoomene ver- traagingen, ruim tien јааѓеп laater, de eeríte Leerrede ge- daan. Het is een regelmaatig Kruisgebouw, gebouwd naar het Beftek van de Noorder Kerk te Amfterdam. Eerst {опат °ёг éen vry zwaare Toren op de Kerk. Zedert heeft men , in de plaats daar van , aan het Westeinde , den te- genwoordiged fchoonén Toren gebouwd, Van binnen pronkt de Kerk , onder andere fieraaden , met een pragtig Orgel, daaraan ten gefchenke gegeeven door den weldaa- digen Heer GOVERT VAN WYN , Oud -Penningmeester der Visfcherij ter deezer plaatze , en op den negehtigftén ver- Jaardag van den waardigen Grijsaart , in den Jadre 1732, veor de eerite maal gebruikt. Bij dit gefchenk voegde de edelmoedige geever eene fomme , om uit derzelver renten den Orgelist te befoldigen. Tot eere van 's Mans waardi- ge naagedagtenisfe kunnen wij niet naalaaten , order meer andere blijken zijner goed eéfsheld, zo ten писе der Ar- men ‚ als tot fieraad der Plaatze, aan te tekenen, dat hij де voorntamíle bekostiger geweest ís van een gemaklijken enen Trap , шег eene ijzeren Leuning , dienende tot еепеп opgang па den hoogen Maasdijk, en van daar na de Haven en de groote Kerk. Bij die van Maaslandfluis wordt, hierom, nog heden , de naam van van WEN im dankbaare zegeriih gehouden. — Onder de openbaaré Gebouwen verdienen nog genoemd te worden het Regthuis of Dorpliuis, zijnde de Vergaderplaats van het Geregt, en van het Kollegie der Visfcherije, Het Gemheenelandshuis „ waarin Dijkgraaf en Heemraden van. » De Regeering van Maaslandfluis beftaat uit Schout „ ef Zetters „of Burgemeesters , en zeven Schepenen. Het КоПеріе van We? beítaat uit vijf Boekhouders van de bijzondere Reederijen , en „uit twee Stuurlieden, zo als $ men 304 J КОК, VADERLANDSCH WOORDENBOEK, men hier en elders de Schippers der Vischhoekers noemt: want die der Haringbuizen hebben geene zitting in deeze Vergaderinge. Drie Predikanten neemen "er het werk der Bedieninge waar, ten behoeve der Hervormden ; met vier Ouderlingen , en even zo veele Diakenen, maaken ze den Kerkeraad uit. „ De Visfcherij , met het geen dàar aan verknogt is, is de hoofdbron van het beftaan en de welvaart der landfluizers , vooral van de Kabbeljaauw , die deels versch verkogt, deels, onder de gedaante van Zouten Visch , wijd en zijd verzonden wordt. Daarenboven hebben veele In-. gezeetenen hun beftaan van Bokking, welken zij van Die waterfchen Haring rooken, met kleine Pinkjes aangevoerd. Eindelijk vaaren van deeze Plaats ook veele Schepen ter Koopvaardije. Ligt is het te begrijpen, dat men ’er Lijn- baanen , Scheepstimmerwerven , Zeilemaakerijen en ande- re Handwerken oeffent , tot bet uitrusten van Schepen noodig.” Aardryks-, Gefchied- en Koophandelkundige Atlas van Eu- ropa. Tweede aflevering , behelzende Poolen , Hongaryen en Pruisfen. Te Dordrecht by de Leeuw en Krap , 1790- 3 bladen in gr. folio. МГ“ veel genoegen hebben wy opgemerkt, dat де tweede Aflevering dezer Atlas de eerfte Aflevering merkelyk overtreft; zo wel in belangrykheid van berich- ten, als in zuiverheid van taal en fpelling. Een en andere aanmerking zullen wy 'er alleen nog op mededeelen. Onder de Producten van Poolen, hebben wy de zo genaamde Pal, Jche Manna niet gevonden ; een voedfel dat in dat land echter aanmerkelyk veel gebruikt , en door de Landlieden van 20 Juny tot het einde van July, in de Weiden en moerasfige Plaatfen , verzameld wordt. De waarde van een Dantzicher gulden , in Hollandsch geld opgegeeven, vinden wy te naauw bepaald: want, dezelve zal dan alleen 8 ft. її penn. Hollandsch waardig zyn, wanneer de Wisfel tus- {сһеп Am/terdam en Dantxich a 415 gros voor 1 ef vlaams is. Maar, hoe dikmaals is die cours hooger of laager! — Het is waar, dat de Poolakken weinig of niet ter Zee vaar тей: intusfchen weet men, dat Dantzich omtrent 80 Sche- pen van 200 a 400 Tonnen in Zee heeft, welke telkens af eu aan vaaren; doch Dantzich en Thorn liggen in den , , , ZEN ing N ATLAS VAN EUROPA. $05 Kring van Pruisfen, wordende het omliggende land daarom ook Belsch :Pruisfen geheeten: zo dat dit bericht eigenlyk niet ftrydt met de opgave, die wy in deze Atlas, omtrent de Scheepvaart der Polakken, aantreffen. Een beknopt bericht van hec Koningryk Poolen wordt in de vierde Kaart medegedeeld, waarvan de volgende ge- fchiedkundige befchryving het middenvak uitmaakt. ` ə De Poolen rekenen hunnen oorfprong van de Sarma- Zen, of uit een tak der Sclavonifche Natie. Alles wat men van Koning Lec verhaalt , is zeer onzeker. Vast gaat het, dat een Doer, PIAST genaamd , omtrent den Jaare 840, den Hertoglyken Zetel beklom; dat zyne Nakomelin- en dien nog een geruimen tyd na hem bezaten , en het г van daan komt , dat alle binngnlandfche mededingers naar den Troon , nog heden , Piasten genaamd worden, MrcisLaus de Ї voerde in 964 het Christendom aller- eerst in. BoresLaus de I matigde zich de Koninglyke waardigheid aan ; maar zyne Opvolgers moesten hier we- der zo lang van afzien , tot dat PREMISLAUS, in 1295, de Kroon voor altoos opzette. KAZiMiR, de grootte, kwam 1333 aan de Kroon, beveiligde zyne landen, eigende ‘zich Rood- Rusland toe , gaf am zyn volk heilzame Wetten , fchonk den Jooden groote vryheden , ftichtte de Hooge- fchool te Cracow, en befloot in 1370, na eene loflyke re, eering van 37 Jaaren , den Piasufchen ftam. ’t Is aan lem, dat Poolen zyne eerstgefchrevene Wetten , veríchei- den Rechten , Steden , Paleizen „еп andere Gebouwen , te дап» ken heeft, In deeze zelfde eeuw , waren de Stenden voor het eerst vergaderd, En werdt in 1386 , door het Huwelyk van HEDWIG - Koninginne van Poolen , met JAGELLO van Lithauwen „ dit Groot-Hertogdom het Ryk ingelyft. Ja- GELLO werdt hierop een Christen, nam den naam van ULÁADISLAUS aan, en ftichtte alzoo den Pagellofchen ftam , die , tot 1572 , den Poolfchen Troon bezeten hecft, Hy bragt Samogetie onder zyn gezag, en overwon, in 141о, de Duitíche Ridders. Zyn tweede Zoon, Kaziwin de Ш nam dat gedeelte , dat nu Pruisfssch Poolen heet, onder zyne befchutting. Het overige moest de Duitfche Orde te leen houden. Onder sicusMmonn den I werdt de Mark- raaf ALBREGT, in 1525, van Grootmeester dier Orde tot ertog van Pruisfen verheven , en bleef leenroerig аап deze Kroon. 51с05момр AUGUSTUS breidde de magt des Ko- ningryks uit ,- maakte Courland leenplichtig , en met hem ftierf de mannelyke Fageliofche linie, 3 dezen werd | J , HEN- 406 ATLAS VAN EURODA, HENDRIK VAN ANJOU tot Koning gekroond, die naar Franka ryk vluchtte,,en gevolgt werd op den Troon , door srz- PEEN BATTORI, een Vorst van groote hoop. Al ras troffen zy een Tractaat van Verdeeling, waarin Oos- tenryk eindelyk ook werd toegelaaten. Ingevolge van dat, deed elk zynen eisch in 1772 , nam de Zeche Landen gewapender hand in bezit, en werd deze Verdeeling door iemand gehinderd; maar zelfs door een Ryksdag, in 1773 ehouden, goedgekeurd. Rusland verkreeg hier door Pools Jfland , het Palatinaat , Poletzk , enz. met eene bevok king van cirka 1,600,000 zielen. Oostenryk, de Koning- "ken Galicien еп Ladomerien, met 2,280,796 zielen ; en ruisfen nam West- of Poolsch- Pruisen naar zich a met 60,000 zielen.” | | | = Wysgeerige Verhandelingen, Brieven en Gefprekken „ van moe SES MENDELSZOON. Uit het Hoogduitsch vertaald , en met Aantekeningen en het Leven, van den Autheur verrykt , door G.:BRENDER A BRANDIS, Lid van de Maat/chappy der Nederlandfche Letterkunde te Leyden , van het Zeeuw/che ane der Weetenfchappen te Vlisfingen , en ver- Scheiden Dichtlievende Genoot/chappen. Tweede Deel, te Leyden by P. Pluygers. Jn gr. otayo , 253 bladz. р dit Tweede Deel worden de uitmuntende Drieven, van Чеп Wysgeerigen MENDELSZOON ‚ Over, de 4fapdotuingen, ' me- MOSES MENDELSZOON, WYSGEER. VERHANDELINGEN. $307 medegedeeld. TreokLes, een Engelsch Wysgeer , heeft zyn Vaderland voor eenigen tyd verlaaten , om een volk te zoeken , dat juist te denken waardiger acht dan yry te denken. Duitschland fcheen hem dit volk te belooven, Ну trok dáár van fchool tot fchool, en had het genoegen , om, onder de gedaante van een nieuwsgierig Reiziger, alle de Vergaderingen van geleerde Genootíchappen , onbekend , by te woonen. Geduurende zym verblyf te ***, heeft hy met eenige jonge Edellieden, van zynen (таак, vriende fchap gemaakt. Onder deezen is hy zeker Jongeling , EU» PHRANOR genaamd, het meest toegedaan; en uit liefde voor denzelven , houdt hy zich eenigen tyd aan de S***, (denkelyk de S ee) op. De Jongeling bezoekt dikmaals het eenzaam verblyf van THEOKLES, alwaar zy, in genoeg- ` lyke (Ше , hunne uuren aan de Vriendfchap en de Let teroefening wyden , en wanneer de Jongeling genoodzaakt is, zich van zynen Vriend te verwyderen, zetten zy hun, ne Onderhandelingen in Brieven voort. De XV Brieven, die zy over de Natuur van het Vermaak gewisfeld hebben, worden, als den Autheur by toeval in handen geraakt zynde „ medegedeeld , en beflaan met de Byvoegzels 234 bladzyde n. Men heeft in Duitschland opgemerkt ; dat het getal der Zelfmoorders jaarlyksch vermeerdert, zedert het Lyden van den jongen Werther een algemeen Leesboek, onder dé Jongelingen en jonge Dochters , geworden is. De /entimen- teele {chriften van deezen tyd, en daar onder eene Biogra- ` phie van Zelfmoordess „ vermeerdert dit getal nog telkens , en doet ook in ons Vaderland , door het vertaalen dier vertederende Schriften , die aanfteekemde ziekte doordrin- gen, en gevaarlyker worden. Zeer gepast heeft MENDELS» ZOON deeze dwaasheid, in zyne Brieven van eeu En- gelschman , ten toon gefteld : en het is van veel belang voor alle Natien , dat hy niet enkel het misdaadige van den Zelfmoord heeft aangewezen, volgens de Leer aan eene Voorzienigheid; maar zelfs overtuigend beweezen heeft , dat , volgens het Leerftelzel der Natuuralisten zel- ve, de Zelfmoord eene misdaad іѕ; omtrent de eeríte zegt hy , na verfcheidene hunner redenen aangevoerd te hebs ben: ,, Nog eene Depaaling moet ik, den Verdeedigers van den Zelfmoord, in bedenking geeven. »• De hevigheid der Hartstocht , die den tot den Zelv- moord beflotenen foltert, kan ons eenige medelyden over zyn treurig noodlot afvergen, , maar de geöorloofdheid van 4 zy- і 308 M. MENDELSZOON d zyne daad geen gewigt byzetten. Wat toch kan het kwaad zyner begaane misdaad van hem afwenden? ,, De Hartstocht heeft zyn Verftand overweldigd 2” Wat noemt men.anders kwaad, dan de tiranny der Hartstochten over het Verftand ? Moet het kwaad zelfs dan tot zyne eigene ontfchuldiging ` dienen? Dan zou een Moord gebillykt zyn, wanneer zy in de verregaande Hitte eener woedende gramtchap gefchiedde. En PugDnA's misdaadige Liefde moest ophouden misdaadig te zyn, om dat zy van de hevigíte Hlartstocht verteerd werdt. | a» De tot nu toe nader bepaalde twistvraage is derhaiven deze: ,, Kan het Verftand den Menfchen ooit de Zelvmoord aanraaden ?" » Zal het Verftand hem aanraaden, dan moet een koel overleg ons vèrzeekeren , dat alle de Gobderen dezer Aarde, voor ons, voor eeuwig verlooren zullen- zyn: dan moet het ten miníten hoogstwaarfchynlyk wezen , dat noch tyd, noch overweeging, іп itaat zouden Zyn, om eenen kwellenden indruk te overmeesteren. Wy móeten de zwarte damp, die uit de Moeras der Hartstocht opftygt, geheel verftrooid , en de Voorwerpen alleen in hun geheel befchouwd hebben, En zou het Leven ons dag evenwel verveelen ? Zouden wy meer Rampen dan Heil voor oogen hebben? Wie van alle Zelvmoorders was ooit in zulke omftandigheden? Of welk een ongelukkig Sterveling zou ooit over zulk een Noodlot zuchten ? an Gy ziet, edele Jongeling! dat ik tegen de Voorvech- ters der Zelvmoord toegeevende geweest ben. Het onvere mogen van hunne Overweeging , om eene fmertelyke gee dachte te onderdrukken, heb ik, wanneer zy voor het toe- komftige verzekerd zyn, goedwillig voor eene ontfchuldi- ging doen doorgaan. Hoe veel zou een (renger Zeden- meester hier nog tegen te zeggen hebben? a Maar dit toegeltaan zynde; zo blyft het geval, in het gefchilpust , volgens onze denkbeelden vooronderfteld , vast enmogelyk. BLounT, die in de hoop van zyne liefde be, droogen wordt; SIDNEY, welke de Dichter doet vreezen, dat hy zyne Beminde, door zyne ontrouw, gedood heeft; “MELLEPONT , die wezenlyk door zyne onmenschlykheid daar toe aanleiding zal gegeeven hebben; kunnen uit de be-. flisfing dezer twistvraage geene gronden tot haare ontíchul- diging hoopen. an Indien gy oeit bemint hebt, EUPHRANOR! zo plaatst: u Ld WISGÈERIGE. VERMANDELINGEN: geg u eens geheel en al in den elendigen toeftand dezer wan- hoopenden. Gevoel alle de fmaad van een. bedroogen Mine naar; het berouw van een Trouwloozen, en de verfchrik- kelyke fmarte van een Verleider, in haar grootíten omtrek. Nog meer! laat alle deze rampen › als een ontzaglyk meng- fel, over één enkel hart uitge(ítort zyn. Wel nu? Blyft "er dan aan den Elendeling geenen anderen Troost over, dan Vergif en Dolk? Indien de Verftokte zelfs tegenwoordig zy- nen boezem voor alle troostgronden fluit; wanneer het Ver- ftand, de Vriendfchap, de geheele Natuur, ja de Godheid zelve, voor doove ooren predikt; zal de tyd dan geen heil- zaam ftof der vergetelheid over zyne Wonden oijen ? Zal de opvolgende toekomfte hem niet geheel en al hervore men, en in een kring van geruste Aandoeningen plaatfen , in welken hy den tegenwoordigen ftorm van verre kan waar- neemen ? Onderftelt , ‘hy ontkent de Voorzienigheid , hy ontkent de goedheid van God, die alles, ja EUPHRANOR 4 alles! tot ons bestzyn fchikt; heeft hy dan zulke elendige denkbeelden van de natuur onzer Aandoeningen , dat hy zou kunnen gelooven, dat. de Donder, die thans over zyn hoofd rolt, onophoudenlyk in zyne ooren zal rufsfchen ? En hier van zou hem het Verftand overtuigen? — ô Neen! de Hartstocht, de zwartíte Hartstocht , beet zyn gezicht benevelt. En wanneer hy als geheel koel, тег. den Dolk in de hand, zyn befluit (chent te overweegen; dan moet men zich noch niet door den fchyn laaten bedriegen. Het is de wilde , halflarrige Gemoedsrust van den verftoktften Zelvhaater; het toppunt van alle woede, die het Verftand nog verder van hem verbant, dan het dobberen der uitge- laatenfte Wanhoop; wänt deze vaart dikmaals in Woorden uit, zonder zich tot die ontzaglyke daad te verheffen. » Gy: dwaalt, edele Jongeling! wanneer gy meent, dat de Zelvmoord her zegel drukt op de Zedelyke Goedheid van een karakter. Niet ор de Zedelyke Goedheid in *t gemeen. Het Tooneel heeft haar eigen Zedelykheid. In het Leven is geen Zedelyk Goed', dat niet-op onze Volmaaktheid ges grond is: op het Tooneel is het integendeel alles , wat in hevigfte Hartstochten zynen grond heeft. Het oogmerk van het Treurfpel is, Hartstochten te verwekken, en de fnoodfte misdaad , die op dit oogmerk doelt, is op het Tooneel welkom. Hierom is ook de Zelvmoord , tooneel- dig, goed. Het berouw ‘уап. eenen oRosMAN, de Ge- weetenswondèn van een MELLEFONT , zouflen hunne borst flechts zwakjes fchynen te beklemmen, indien zy ons niet Д . 5 t door het allerontzaglykst Befluit, van het tegendeel overe , tuigden. a Önder de verfcheidene bewyzen, welke de geleerde Jood aanvoert, om aan te toonen , dat de Zelvmoord , in de eogen der Natuuralisten zelve, een misdaad moet туп; is de volgende, een der bevattelykíte. en Breng uwe Wysgee- ren (namenlyk de Natuuralisten) gunox! in die luisterry- ke vergaderingen, in welken Lediggangers den duuren in bet Pharofpel verkwisten. De Wysgeer kan de mi kleinigheid tot zyn nut aanwenden. Hoe meer Bladen ia dat {pel verlooren worden, zo veel te meer zet de erya% zene Speeler Ter op. Zyne Hoope ryst met elk verlies, Hy zou dwaaslyk handelen, die deeze Hoop befpotten ea een nieuw. Spel begeeren wilde. Ons geval is even zo ge- fteld. Ook dap, wanneer het vertrouwen op de goedheid van God ter zyden gefteld wordt, ryst, met elk ongeluk dat ons in deeze Waereld ontmoet, de Hoop, dat het be, ter zal gaan. Die anders denken zyn met bygelooviga Voorüordeelen hefmet , volgens welke zich die Speelers, in het zelfde kaart-dooríchieten , niets dan Ongeluk voor- ellen, om dat eenige Proeven daar in mislukt zyn. Kowt "ег bet vertrouwen op de goedheid van God by, dan ver meerdert zy de Hoope, om zo wel in. dit, als in het toe komend, Leven gelukzaliger te worden. Ja, volgens дүй enweérlegbaar grondbeginfel, moet deze in de Bera ging geheel niet in aanmerking genomen worden. a Maar, dit alles wel overlegt , ja dit alles eens toegeftaan zynde, ziet gy dan niet ор welk een fyne flutrede, op welk eene kleinigheid bet in eze, 20 hoogstgewigtige, zaak aankomt ? Een Reuzengebergte, dat zich om een hair be- weegt, zegt een Hebreeuwsch Dichter. » Ô Eupox ! thans verloogchent gy het karakter van die Wysgeeren die Al wilt voorftellen. Zy kunnen on- mogelyk zulk eene voeren. Zy kunnen niets voor eene kleinigheid heuden, wat hen het Verftand gebiedt. Het heilig Verftand ! dat by hen de plaatze van eene Open- baaring vervult. Zy moeten voor alle fluitredenen , zy mogen nog zo fyn, zy mogen nog zo ver gezogt zyn, huane knién met eerbied buigen, Van deeze hangt hunne Gelukzaligheid af. Ik zou alle de Gronden, die gy voor den Zelvmoord bygebragt hebt , op een Moord in ’t ge- meon toepasfen. Hoe zeer zouden zich dan uwe Wysget- ren krommen, en hoe ver zouden zy hunne fluitredenea d moe vs A wë WISGEERIGE VERHAWDELINCEN. 313. moeten zoeken , om de ftrafbaarheid van, dezen Gruwel te verdedigen. — | vw Maar jk herisp dit Gedrag niet. Het Verftand en de Reden zyn of ajles, of niets, waardig. Waarom zien wy de voorwerpen onzer begeerten altoos door het kunstglas der Hartstochten aan; en de Gronden, die ons daarvan afhouden, befchouwen wy nooit, dan na dat wy den Ver- текукег omgekeerd hebben ? De Sluitredenen , tegen den Zelvmoord, wendt men voor, rusten alleen op vergezogte Waarheden. Zeer wel! Maar waarop rusten de Beweege eorzagken, die ons tot den Zelvmoord aanzetten? Welke nietswaardige kleinigheden zyn het! Het verlies van onzen goeden naam; de gedachten wegens de geringe waarde , waarin wy by onze Medewormen geraaken. Het Berouw, een al te laat , en dikmasls onnut, gevoel van een Mis- daad, aan welke wy ons íchuldig gemaakt hebben. De Уетпедегіпа; een Koning die nu aan de Roeibank geklon- ken zit. Hy beval, en moet nu gehoorzamen; Hy was met Goud, en is nu met Үгет, verfierd. Hoe klein en verachtelyk is dit alles in de oogen van het gezond ver- [tand ? Én evenwel beftormt men de Natuur en de God- heid, om dat zy den Menfchen voor zulke Rampen bloot- lt. ——- Maar de Mensch zelve, de grootheid van de- zen ingebeelden Koning, allé zyne Denkbeelden en Daa- den verdwynen , worden kleinigheden, zo dra men hen van deeze zyde befchouwd. Het is billyk, dat zich eene Kleinigheid om Klemigheden bekommert.” Het flot van dit Tweede Deel maakt eene vernuftige beöordeeling uit, van SPALDING'S Gefchrift, over ^: Men- fechen Beftemming , van welk Gefchrift men onlangs in ons Vaderlapd een nieuwen druk, in °t Neêrduitsch , heeft ten voorfchyn gebragt. MENDELSZOON fchynt, in die beóor- deeling , eerst aan "s Men/chen Bloen, zodanig als die SPALDING voorgedragen is , te twyfelen: doch hy laat die Twyffel daadelyk door eene God/praak fen; wier гете bewys zegt › dat de Beftemming des Menfchen be- ағ, door, in den ftaat van verftandige kennisfe, de оор» merken van God te vervulen, voort te duuren, vol- maakter te worden, en, in deze Volmaaktheid, gelukza- lig te zyn. | Sim 412 / SIMSON, SIMSON , in apt Boeken. Te Dordrecht by A. Blusfé en Zoon, 1790. In gr. octavo, 340 bladz. ene Dichterlyke ontvouwing van Sim/on's merkwaardi- gen leevensioop, die een aantal van treffende taferee- len behelst, waar toe 's Helds Vaderlandlievende Dapper- heid, en tevens zyne overhellende neiging tot de Min, dea Autheur overvloedige (offe aan de hand geeft, die 'er zig ook by uitftek wel van heeft weeten te bedienen. De Schryftrant, in deezen gehouden , is regt gefchikt , om bet character van Sím/on in het juiste licht te plaatzen , de onderfcheidene gefteldheid zyner Minnaaresfen op het lee- vendigfte af te maalen, en ons treffende onder het oog te brengen , hoe Vaderlandliefde en Minnezugt het hart van Sim/on herhaalde keeren flingerde ; tot dat hy eindelyk, door Delila verlokt , de mishandelingen zyner Vyanden wreekte, op eene wyze, die hem, en eene menigte zyner haateren , onder de puinhooper van een ftaatelyken Schouwe burg, deed (neuvelen. Onder het verhaal zyner heldhafu- ge en wonderdaadige bedryven, wordt ons de denk- en handelwyze, zo der Israëliten als der Philiftynen , nadruk- lyk afgemaald. En, met eene oordeelkundige Dichterlyke. vryheid, doorvlegt de Autheur zyne voordragt van °% еей en ander, met tusfchenkomende voorvallen, die hem meer- maals aanleiding geeven tot fchoone fchilderingen; waar- van hy, gelyk ook van verfcheide byzondere gebeurtenis fen, dikwerf gebruik maakt, om des Leezers aandagt tot leerzaame bedenkingen op te leiden ; en hem wel byzon- der de weifelende werking der menschlyke hartstogten te doen gadeflaan. — Van dit laatíte geeft hy ons een welgefchetst Tafereel in ééne der overpeinzingen van Sim- fon, na het deerlyk lot zyner Beminde te Thimnath, die, benevens haar Vader, het jammerlyk flagtoffer van de „woede der Philistynen geworden was. Dit geval had Sigs : fon , volgens het Dichterlyk verhaal, in diepe mistroostig- heid gedompeld; het deed hem mymerend een afgezonderd verblyf op eene rots te Etham verkiezen , alle envergezeld van zynen boezemvriend S'ehuzl, welke te vergeefsch tragt- te hem weder op te beuren: des deeze, moedeloos, naar Zora trok, om Vader Manoah van alles berigt te geeven. — Simfon , dus geheel eenzaam, gaf zich ganschlyk over aan zyne mymeringen. Ну had op Ёрат”; rots een boschje ge SIMSON. ^ 917] geplant, in °t zelve een kleinen tempel van cypresfenboo- men gefticht, en gldaar, eene hoogte opgeworpen , waar- toe hy de aarde gebezigd had, welke hy en ели verza. meld hadden van de plaatze, alwaar zyne geliefde Mahalath verbrand was geworden. | an In dien groenen Tempel по, (dus vervolgt het ver- haal,) en op deezen heuvel ezeten, overpeinsde Sim/on de ganfche gefchiedenis van Mahalath , en liet zig aldus hooren. ` „> MAHALATH! hoe fchoon, hoe bekoorlijk, hoe beval lig: waart gij! Die u aanfchouwde moest u beminnen! die u hoorde werd betoverd!. en die eenmaal met uwe teder- heid begunftigd werd, kon nimmer zig de flaavernij der liefde onttrekken ! » ik zag u, еп aan ywe voeten vallende, zwoer’ шю etroffen hart u eene eeuwige hulde! —— Getrouw ber | t MAHALATH! Ik rust op uwe Asfche! —— of liever ik verfchaf my een eeuwige onrust op dezelve. Hoe zoet is de liefde! —— Maar hoe wrang is de nagedagtenis , wanneer men die voor altoos ziet uitge- bluscht. | | an Waarom is die zugt ons ingefchapen ? Waarom wees ten, waarom ondervinden wij, dat er zaligheden op dee- ze aarde zij? — Wij zien ze van verre; wij offeren ales op om ze te naderen ; wij ftrekken de begeerige ar= men uit; de toppen onzer vingeren raaken ze аап; ons hart fpringt uit onzen boezem dezelven te gemoete; „het fmaakt ze van verre; het geniet ze in zulk een maate, dat derzelver gemis doodlijk word, === en, na dit alles, hebben en eene fchaduw gegreepen! — Zien wij onze fmagtende begeerte ге leur gefteld! —— En worden wij, door die zelfde hand, die ons de volheid vag gelukken aanbood, in den grondeloozen afgrond van ellenden nedera ftooten ! — Wreede terging ' Waar toe dient gy? — n hoe zijt: el, overéén te brengen, met die onweder- ftandlijke zugt, om te leeven en naar het geluk te grijpen? э Іп de armen ‚van: MAHALATH vond ik den Hemel! Zij zelve was een Engel! [k was enkel vergenoegen. Mijn geluk is voor eeuwig gevestigd! riep ik. Ja! ants woordden de bevalligfte lippen, sIMSON!, mijne liefde is eeuwig. Voel op mijn hart! het klopt geheel voor u. Zonder u was het zonder beweeging. —— Zij drukte mij op dat getrouwe hart, — wij fpraken niet, en echter hebben wij elkander nooit zo veel gezegd. D ` „ 126 9 $14. simoy - ,, Dè zuiverfte Huuwlijksverbintenis voerde onze v maaken ten top , wij ftondén op °t punt, om den groote ften wensch der verliéfden vervuld te zien! MARALATH! — Alles werkte mede om dien té helpen vervullen | = flegts eene beuzeling dreigde ons geluk te ftooren! eene beuzéling, die, ik" zelve tusfchen beiden geworpen had! eene def onzaligíte raadzels, die immer zijn uitgegeeven. vn Hoe veel behoort "er niet toe; от dat geene te vers krijgen , dat onze voorbaarigheid of ons vooroordeel met den fiaám van geluk beltempélt! en hoe weihig is 'er noo- dig om ons in de zekertte onheilen te dompelen! О perwéezen! welke gedagten moet het gevoelige, het lijden- de, hart zig van Uwe waereldbefchikking vormen? —= Immers zijt Gij goed? immers zijt Gij rechtvaardig en at. fnagtig? -—— еп deeze torieelen ? == Deeze heuvel? === Deeze asch van MAHALATH? —— з SIMSON bedagt zig eene goede wijl; Zijne traanen droogden allengskens. Hij hefte de oogen van den heuvel Daat den Hemel. Hij zugtte, doch elke zugt verligtte zijn boezem. Eindelijk rees hij op, en riep met vervoering: ‚> Ja! dit alles overtuigt mij te fterker, mijn God! vat Uwe almagt, goedheid en rechtvaardigheid ! MAHALATH js de ontrouw van haaren minnaar, het verraad harer broederen , de wreedheid van hem, diè haaren jammerly- ken dood bovenal berokkend heeft, en de ellende van dit leeven ontweeken. Zij kent geene verdrietlijkheden of kwellingen meer! Zij rust eeuwig ! Haare onfcheld en deugd hebben haar begeleid! Zij is gelukki er dan ik! — Waarom zou ik dañ langer haare asch befchreien , daar ik reden heb die te benijden? —— Zij leed te veel, daarom werd zij verlost! en om dat ik haar dit lijden berokkend heb , daarom moest de wijze haarer verlosfing mijn beul ` zijn, en ik een gedenkteken oprigten , waarbij mijn mars teling vereeuwigd werd. Onzalige heuvel! Ik dagt in u mijn trooster te vinden , maar zie, gij word mijn medo- genlooze pijniger. M an Wie zou nu ahders verwagten dan dat srwsoN van den heuvel weggefneld , of dien omgeworpeh en vernie- tigd zou hebben ? —— Wat deed de man, die dus voor- treflijk redeneerde? vraagt gij. —— Hij zette zig ander- maal op den heuvel, en bevogtigde hem op hieuw met een vloed van traanen , om dat hij de asfche van Mana- LATH in zig befloot. mE an Verwonder u riet over het gedrag van sson! keer IR- + - 81MsoN ` st ба uzelven, en к zult ‘er niet iindet tefenftrijdigheden en grillen ontdekken. De menfchen handelen doorgaands eheel anders dan zij fpreeken. Indien alle woofden daa- а waren, de waereld zou bijna ееп Paradijs zijn, veele afzonderlijke deelen zouden, buiten twijffel, als dan ge- lukkig weezen3 doch zou het geheel wel zo fchoon en voortreflijk zijn als het nu ís? Wij moeten de wereld ій zijnen faam g befchouwen , om 'er de Vriend en Be- wonderaar уаћ të worden." Proeve van eén Zedekundig Zakboek voor bet Volk van Në- derland , door A. j. VERBEEK. Te Dordrecht by H. de Haas, 1790. Behalyen de Voorreden , 288 Mads, In octayo. edenkundige voorftellingen, inzonderheid met betrek: king tot de betragting der Gezellige Pligten , die iri de dagel kfehe Zamenleving onderling ter harte te neemert Zyn, optlyk te ontvouwen ,.het verpligtende daartoé leevendig te leeren opmerken, en derzelver waatneemin door voorbeelden aan te moedigen » is het hoofd van den Heer Verbeek , in °t opftellen van dit Gèfchrift. Hy tragt hierdoor zynen Landsgenooten een Stukje in hànden te geeven , het welk zy , als een leerzaam Zaks boek , mogen asenfherken , waarvan zy in alle omftandig: heden, °t zy in de Stad; op het Land, of op Reis, met een aangenaam genoegen ееп nuttig gebruik ùnen maa- ken. ——— Gaathe bad ћу zig; gelyk hy ook by den aam vang bedoelde, inzonderheid van Vaderlandfché Voorbéelá den, ter Bayverige opwekkinge, bediend ; doch hy heeft 'er minder kunnen verzamelen dàn hy hoopte. Niet, ont dat Ter geén voorbeelden van gezellige deugden onder on 28 Landzaaten gevonden worden; maar om dat meri hier té Lande niet zeer gewoon js, dé2elven in openbaare Ge- Schriften aan te tekenen, Ter dier oorzaake heeft hy veelal zyne toevlugt moeten neemen tot buitenlandfche voorbeel. den; egter zo niet, of ook nu en dan gelukte het hem Vaderlandfche айап te voeren. ===. Indien deeze zyne on- derneeming begunfttgd wotde, zal hy op dit eerfte Stukje ееп tweede baten volgen ; en in dat voeruitzigt verzoekt hy гупе landsgenooten vriendelyk , ,, om hem de treffen- a de gebeurtenisfen , die , of in hun geflacht , of in den » kring hunner békendeit, zyh voorgevhllen, mede te dee- ) ээ п, 316 А. Je. VERBEEK ,, len, op dat hy daardoor gelegenheid krijge , dezelves ,, 215 voorbeelden van navolging aan zijne tijdgenoten ep »» nakomelingen voor te Dellen, 's Mans onderneeming is „ boven alle tegenfpraak , nut- tig, en zyne uitvoering heeft zo veel gevalligheid , dat hy , met het hoogte regt, alleszins aanmoediging , om verder voort te vaaren, en onderfteund te worden , ver- ‚diene. Het thans afgegeeven Stukje brengt ons voor den eest, de verpligting tot het vergeeven van verongeljkingen, de weldaadigheid , de milddaadigheid , de dankbaarheid , de e jehetd, de-onbaatzugtigheid , de- eeriykhefd , de kin- derlyke liefde en de huwelyksligfde. —— leder deezer Deug- den ftelt de Heer Verbeek in een treffend licht 3 en zyne bygebragte Voorbeelden dienen daadlyk , om den Leezer ter navolginge op te wekken; waar oüder go en dan Va, derlandfche bedryven voorkomen, welken niet min fterk dan buitenlandfche geogr mogen worden, == Dus voegt hy, by zyne aanmerkingen over de verpligting tot weldaa- digheid, een fchoonen trek, wel waardig, dat het voorval der vergetelheid ontrukt worde, | »› Wij zouden, zegt hij, onze Landgenoten te kort doen, indien wij hier met ftilzwijgen voorbij gingen cen daad , die voor veele andere loflijke bedrijven , in äs, beid geenfints behoeft te wijken, en welke, op onzen Va derlandfchen grond voorgevallen, ten bewijze verftrekt, - dat de deugden van weldadigheid en edelmoedigheid in Ne- derland ook geëerbiedigd worden, E MEM aa De Heer de Leng, een vermaard Dordrechtsch Koop- man , die, wegens zijne brave denkwijze , na zijn d nog in hoogachting is, en blijven zal bij zijne weldenken de ftadgenoten , had , gedurende eenige jaren , in Compag- pie met den Heer Kuiter een koopmanfchap in hout ge dreven. —— Eenige dagen, na dat deze Compagniefchap gefcheiden was, wil het ongeluk , dat de loots, waarin voor een aanmerkelijke fom aan hout bewaard wierd, on- gelukkig verbrandde. . ,. Dit was, in де daad, een uitítekende trek van welda- digheid , die het Character van den Heer de Leng de grootfte eer aandoet. —— Maar de Heer Kuiter, die het geluk had om van den Hemel met tijdelijke middelen rijkelijk bedeeld te zijn, niet minder edelmoedig ten dezen opzigte dan zijn vriend, had de grootheid van ziel, om dit aanbod danke baar van de hand te wijzen.” Overbekend zyn de menschlievende bedryven der broe- ders Narrebout , van Woltemade en den Predikant van Roijen, in °t redden van genoegzaam hooptlooze Schipbreukeline n, welken de Heer Verbeek hier gepast herinnert. Zo- anig een gebruik maakt hy ook meermaals van zulke lof= lyke voorbeelden , die ons de Vaderlandfche gefchiedenise n aan de hand geeven; en als hy gelegenheid vindt, om min bekende aanmoedigende voorvallen te melden, zo bee dient hy ‘er zig gretig en wel ter {nede van. — Zulks doet hem, van de Edelmoedigheid handelende, ook het vol- gende bybrengen: , »» Juffrouw Walen, te Dordrecht, vele onaangenaamhe- den van haren eigen broeder ondergaan hebbende, had de- zen in haar Testament geheel van hare nalatenfchap uitge- _ lloten, en den Heer Pieter Vernimmen , haren Neef, tot eenig- ften erfgenaam. aangefteld. — Ziek gewotden zijnde, en haar einde voelende naderen, ontbiedt zij haren Neef Ver- nimmen bij zich, en geeft hem kennis van het geen zij, ten zijnen voordeele , in haren uiterften wil bepaald heeft. =. De Heer Vernimmen bedankt haar voor hare genegenheid en goeden wil, maar toont haar te gelijk аап, dat zij een broeder heeft, die, volgens de billijkheid, de eenigfte ert, genaam van alle hare goederen behoor te wezen, —— Zij vertelt hem de reden van het ongenodgen, dat zij tegen haren broeder heeft opgevat, en dat hij haar nooit verfcho= ning over de aangedane belediging gevraagd heeft. mr - De Heer Vernimmen toont haar, hoe onbetamelijk het zou- de zijn, om met zulk eenen haat tegen haren eigen broeder de eeuwigheid in te flappen , en:gaát vervolgens naar den Heer Walen toe, onderhoudt hem wegens zijn gedrag om» * LETT. 1791. RO, Ze trend 318 А. J- VERBEEK, ZEDEKUNDIG ZAKBOEK. trend zijne zuster, fpoort hem aan, om met hem naar haar toe te gaan, en een einde te maken vau het ongenoegen, dat tusfchen hun beiden plaats heeft. — Dit gelukt hem — zo dat hij niet alleen de verzoening te weeg brengt, maar daarenboven ook Juffrouw Walen doet befluiten, om op het zelfde ogenblik haar testament, ten voordele van haar broeder alleen „te veranderen, —— Het was flegts één dág na deze herftelde vriendíchap , dat Juffrouw Walen het tijdelijke met het eeuwige verwisfelde. | am £oude deze daad van edelmoedigheid den Heer He, nimmen niet meer wezenlijk genoegen verfchaft hebben, dan al het geld, "t welk hij van Juffrouw Walen zoude geërfd hebben?" | lets ter befluuring van mijnen Medebroeder. Uit. het Hoogduitsch van D'ALLERA. Te Dordrecht by |. de Leeuw en N. van Еу den, 1790. In gr. octavo, 135 ne verzameling van wel overdachte Zedelesfen , zodaniger wyze ingericht, dat ze gefchikt zya, om invloed te hebber op het Hart. Ter bereikinge biervan neemt de Heer ГАЛ ene reeks van zedekundige onderwerpen in overweging, en deelt zyne raedgevende lesfen nopens dezelven mede, met aenwyzing, hoe ene regtmatige beftuuring des Harten daeromtrent ter wezene lyke bevorderinge van waer geluk (trekt; terwyl de veronagus. ming hiervan den weg tot onvermydelyken rampfpoed baent. Tot een voorbeeld van zynen fchryftrant dienen zyné aenmerkin- gen nopens de gematigde denkwyze omtrent , en het regte genot van, den Rykdom, waerover men zelden juist oordeelt, en wrer- van men nog zeldzamer een goed gebruik maekt, » De waare Wijze, (zegt hy,) fchat die niet gelukkig, die alleen wegens hunnen Rijkdom daar voor worden gehouden. Hij houd ftaande, al wil men zelfs niet booren, dat het waare geluk en de waare eer alleen een eigendom zij van die geenen, die den Rijkdom zien, zonder daar door te worden aangedaan; die den- zelven bezitten zonder hem te misbruiken. l e Ik geloof zeeker, dat menige deugd niet word geacht, om dat men haare waarde en haare heerlijke gevolgen niet kent. Meer uit gebrek van een secht begrip van dezelve, dan uit afkeer van ~. dat geen, waartoe zij verbind, trekt шеп haar wanbedrijven Voov. die zij voor ftraf baar verkiesrt. , Een rijke Deugdenvriend kan, naast een goeden Vorst, der Godheid het meest nabij zijn. Hij kan alle de eedie neigingen van zijn welwillend hart bevreedigen. Die vermogen dankt hij zijnen Rijkdom, om dat hes zonder denzelven, bij alie verdien 2 ` . - . е, ВАТТ ЕВА, BESTUURING, 'S19 ften, bij Het beste willen, geené plaats konde hebben. De Rijke, indien hij een Menífchenvriead zij, beeft hulpmiddelen, teegens bijna alle de rampen des leevens, in handen, еп zoo hij ze niet altijd kan verhelpen, hij kan ze ren minften verzachten, » Maar hoe dikwijls wordt de Rijkdom tot oogmerken mie- bruikt, waartoe hij niet wierd gegeeven! In plaatfe van hem, 'Overeenkomílig zijne beftemming, tot uitoeffening van mensch- lievende bedrijven aan te wenden, wordt men hoogmoédig daar- op, veracht de arme Medemenfchen , word men trotsch , hard- nekkig, eigenzinnig еп dikwijls afíchuwelijk. Мас wint men door dit misbruik van het heilzaamfte middel? » De Wijze verlangt niet naar Rijkdom; verlangt niet naar Ar- ‘moede. De gelukkige Middenftand is zijn wensch. Doch deeze gelukkige Папа is zeldzaam, en bijna nooit word hij gekgozen. Niemand loochent in deezen Middenítand zijnen Rijkdom, om zich daar uit te verplaatfen; niemand arbeid, om zich daar mede te bevreedigen: en die geenen , die gelukkig genoeg zijn zich . daarin te bevinden, gevoelen de grootheid van hun geluk niet, en zijp alleen te vreede, om dat zij zich niet boven hun бапа verheffen kurnen. » Men verdeelt de Meníchen in Rijken en Armen. De geluk- «kige Middenítand maakt geene bijzondere afdeeling uit. Hij word niet gescht, hoewel men de afbeelding van denzelven geen „goedkeuring ken weigeren. Men itaat zelfs toe, dat men daarin het gelukkigst kan leven , eu doet nochthans alles, om zich daar- Wit ce verplaatfen. / » Het zoude te vergeesfch tijdverfpillen zijn , den voorraug van den Middenftand te prediken. Ik geloof zelfs dat de Men- Arben —— fchoon het zeer zelden plaats heeft ——- eerder zou- den be(luiten hannen Rijkdom wel te gebruiken, dan alleen zoo veel te begeeren, als ter voldoening hunner behoeften nodig is. » Zij koesteren begeeren, en verwis(-len derzelver voorwer- pen alle oogenblikken. Den Rijkdom zien zij als het algemeene voorwerp aan, dewijl hij tot alle oogmerken kan worden gebé- e In den koeten duur des levens, waarvan de eene helft in het leeren denken, en de andere helft, in niets te denken, word verkwist, in deezen dwarrelwind van vermaaken en verdrietelijk. heden, van ontmoetingen en gevallen, waartoe de hartstochten vervoeren , hebben weinige Meníchen moed en bekwaamheid, om over de voorrechten en voordeelen van den Middenftand se denken , en nog minder zijn zij dus volkoomen van waan en vooroordeel vrij, dat zij denzelven zouden inzien en kiezen. „ Alles ftreeft naar Rijkdom, houd zich alleen met deszelfe verwerving bezig, en is onbekommert over de gevolgen. Men hoopt hem te verkrijgen, en zich dan over zijn bezit te verheue gen. Het eerfte gefchied niet altijd , het laacfte bijna noei& » Dit is'het uitwerkzel der menfchelijke zwakheid, De Rij- 2 EN a. `~ 309 D'ALLERA, BESTUURING: ken, in plaats van hunnen Rijkdom wijslijk te genieten, vers kwisten dien tot pracht, tot voldoening des uitwendigen luis. ters, en verzuimen de befteding , die hun niet (echte eenen sangenaamen wellust belooft, maar ook eerbied ea dank zoude verwerven, - » Ik kan mij niet overreeden , dat men het geluk van hec weidoen gevoelloos zou weigeren, indien: men het kende; maar het kan niet zijn; want Rijkdom word gemeenlijk door Onge- rechtigheid verworven, en koestert zeer dikwijls de hastelijkfte hartstochten van деп Geeft. Hij is alsdan de fchandelijkfte on. der allen, en vermoort de MenfcBen, verraaderlijk , zonder dolk en vergif, door de weigering van hunne dringendfte behoeftens. Het belachelijke , waarmeede hij voor zichzelven gebrandmerkt is, is niet genoeg om hem gehaat te maaken. Het waare te wenfchen , dat 'er door eene wet wierd vastgefteld : dat die geenen: van hunne fchatten beroofd zouden worden, die dezel- ven begraaven, die zich over het bezit van dezelven verheu» gen, zonder daarvan eenig gebruik, ten besten der Menschlijke _, heid, te maaken. Hun ingebeeld geluk is onrechtmsadg , en grond zich op het ongeluk van anderen. » De Gierigaart wil alleen met zijne fchattea praslen. Hij vermijd den omgang met minder Rijken, en trekt het gezelfchap van rijke Bedriegeren, waarin hij vergenoegen vind, aan het ge- zelfchap van arme Weldenkenden , dat hem niet vergenoegt, voor. ээ Dikwijls word hij van Meníchen gevleid, die, geen kennis van meofchelijk hart Hebben. Eigenbelang is meestendeels hum doelwit, Het vermaakt hem; maar zijne ziel word daar- door niet vertedert , en blijft voor alle gevoel geflooten. Hij vergenoegt zich, tenekosten van die geenen, die hem, in hoo ре van eenig voordeel, wierook toezwaaijen, en weet hun ooge merk listig te ontdekken. | ' » De fpaarzaamheid, waar meede de Rijken hunne laage gie yigheid meenen te verfchoonen, is eene deugd, die zij eigenlijk in het geheel niet kennen, Deeze is even zoo achtenswaardig als de gierigheid verachtelijk is. Zonder fpaarzaamheid gaan de beste huishoudingen ten gronde, Verkwisters vergenoegen zich zelden met hunne eigene. goederen door te brengen; zij vertee- ren die van vreemden , na dat zij de hunnen hebben verfpitd. De hartstochten zouden ophouden hartstochten te zijn , indien zij paalen hadden. De verkwisting fleept veele ondeugden па xich; en men zegt zeen gegrond , dat het behouden van den Rijkdom ewen zoo moeijelijk is, als dezelfs verwerving.. » De Gierige koopt zijne fchande zeer kostbaars hij vermeer. dert daaglyks door bedrijven, die tegens de wetten des gezel- ligen levens en der Menschlijkheid inloopen, de verachting, die men rceds voor hem gevoelt, en tergt den zoo onteerenden wensch: dat het oogenblik nabij moge zijn, waarop de Aarde van zijnen last warde bevrijd,” ^m gë .'TOONEBLEN IN PARYS. gar Tooneelen in Parys, еп na de verwoesting der Bastille. Naar Franfche en Engeifche Schriften en Piaaten. Eerfle Stukje, . Te Haarlem by А. Loosjes, 1791. In 8yo. 156 blads. 