Het worden, het leeven, de gezondheid, de ziekte en de dood des menschlijken ligchaams, volgends de leer van Brown ...
PR en ORES gi Re eo RUE en ® m f “ Lone en a ur fi nA Y EN I Ru .. } 2A di Le 7 Br WERE TE ERP ET PEN h a ter m nein at HET WORDEN, HET LEEVEN, DE GEZONDHEID, DE ZIEKTE EN DE DOOD DES “ MENSCHLIIKEN LIGCHAAMS, VOLGENDS DE LEER VAN re a a a VOORGESTELD, NADER ONTWIKKELD EN TENGEBRUIKE: VAN _ LEERGIERIGE.. GENEESHEEREN: EN ANDEREN AANGENAAM EN. EERERANe, PESCHRERUEN _ no ANTHONY NAEGCELE, Doctor in de Genees- en Heel-kunde te Dusfeldorp , en Hofmedicus van zijne Doorluchtige Hoogheid den Keurvorst van Paltz-Beijeren. Naar het Hoogduitsch. TE HAARLEM BI « FRANCOIS BOHN MDCCCIıY u nn De Natur is her fchoonfte, meest bevattende boek om uit te leeren; de kündigheeden, welke men daardit verzaamelt, vers fehaffen een rein genoegen aan ons hart , en heilige, eeuwige Waarheeden aan ons verftand tft ' Doch, om de Natur wel te beöefehen ‚ mötten wij dezelye met onbevooroordeelde zinnen waarneemen ; wij moeten haar Vimet bedaärdheid in ons laaten indringen; ma'r niet, in verhitting, nit ons Zoo fchielijk met leerftelzelen vervuld binnenft- , van buiten in haar willen ihdringen? “Anders maakt men list van de Natuurkunde fchitterende Romans, of ziet dikwijls het duidlijkfte in hagr over het hoofd; wijl wij dan in de Natuur alleen dat geene zocken en vinden,,’t welk OuS. 200. ligt. vooruitloopend ‚yer- ftänd daar in’ gelegd’ had. N. VOORREEDE. I. fcheen mij eene onderneeming te zijns die haare moeite niet onbeloond zou laaten, wanneer ik de huishouding onzes -ligchaams 200 ligt bevatlijk waarftelde, dat ieder een; ook zonder Geneeskundige te zijn, met nut en genoegen waarneemingen omtrent zijn eigen, ligchaam kon doen: Immers moer het iederen Vrind der Natuur aangenaam en gewigtig zijt, zijn eigen ligchaam te kennen, het welk de eerfte plaats in ons ftelzel der ligehaamlijke waereld beflaat; wijl alle de werkzaamheeden, welke men in de overige ligchaamen elk af zonderlijk vindt, zich fchijnen vereenigd te hebben , om den ftempel der Grootheid hier op te drukken. Niettemin zijn ’er niet wei- nige, zelf onder denkende menfchen, die het ligchaam van meenig dier beeter kennen, dan hun eigen, De Hoofdoorzaak kon wel. daatin ‚ gelegen zijn, dat men gebtek heeft aan een u ligt + ıv VOORREEDE list verftaanbaar en teffens aangenaam boek, waarin de huishouding van ’t menschlijk lig- chaam ten dienfte van ongeoeffenden in de Geneeskunde verhandeld wordt. Het zij ech- ter ver van mij den zoodanigen door dit werk medicinaale kundigheden te willen mededee- len, en hun alzoo tot halve Doctoren over zich zelve te vormen ; want ik ben zeeker overtuigd, dat de Geneeskunde van’ te uitgebrei- den omvang is, om door ongeleerden als cem bijwerkje befchouwd en behandeld te worden;, ook ondervind ik daaglijksch maar al te veel, dat niets de lijdende menschlieid meer bena- deelt, dan Geneeskundige Volks - boeken. Hoe veele bewerken als blinde half-Geleerden hun eigen verderf? Hoevecle hunner beletten hun- nen mooglijk zeer oordeelkundigen’' Geneesheer het vrije gebruik van zijn doorzigt en kunde ? Mijn oogmerk is dus alleen , om den Lief- hebberen der Natuur-kennis een boek in han- den te geeven,-’t welk over de huishouding des menschlijken ligchaams handelt; wijl het doch elk denkend weezen aangenaam moet zijn, iets van zich zelven te weeten, en daar- door menigvuldige ziekten te voorkomen. Ik zal zoo veel mooglijk met het nieuwe trachten mijn voordeel te doen; daar doch pas zeedert de invoering der nieuwe fcheikunde de VOORREEDE. v de Leer van de huishouding des menschlijken ‚ligchaams veele nieuwe gewigtige aanwinften en ophelderingen verkreegen heeft. Dit werk- je is maar de eerfte afdeeling, of wel de in- leiding. Evenwel kan het ook als een werk op zich zelven befchouwd worden , als’ bevat- tende de verklaaring van HET WORDEN, HET LEEVEN , DE GEZONDHEID , DE ZIEKTE , EN ‚DEN DOOD VAN ONS AARDSCH BEKLEEDZEL. Wordt deeze verhandeling gunstig ontvan- gen, dan zal ik geene moeite ontzien, om in de volgende ftukken alle de werkzaamheeden van ons ligchaam ieder bijzonder te behande- len; waarom ik dan ook in dit werkje over het worDEn flegts in ’t algemeen gehandeld heb. Het geen ik hier en daar van tegenftrijdig- heeden zal moeten zeggen, die men tot dus ver, naar de Leer van srown, in alle andere ftelzels beging, zal geen Geneeskundige als eene belediging opneemen; want ik maak daar- var geene melding, als onder dit beding, dat de leer van Brown waar is: Is zij niet waar, 20 vervalt all’ her gezegde van zelf; maar is zij waar , dan zijn alle Doctoren verpligt haar "aan te neemen,, wijl ’er het leven van den mensch alsdan mede gemoeid is! _Ieder reed- lijk-denkend Geneesheer, die zich zijne kunde nier om den broode all&&n heeft aangefchaft maaı ” t. 1. VOORREEDE maar veel meer als een middel gebruikt om zich voor ’t menschdom nuttig te maaken, zoo iemand, zeg ik, zal wis gewillig afftand doen _ van zijne voorige kundigheeden , en iedere nieuwe vinding, waarbij de Geneeskunde wint (zelf al gong alle zijne voorheen aangeleerde wetenfchap daarbij verlooren ) gaarne aannee- men; Doch ieder ander, die zijne wetenfchap alleen als eene kostwinning befchouwt , zal zich zonder twijffel tegen ' iedere nieuwigheid verzetten, wijl hij vreest, dat zijne geleerdheid zal verlooren gaan, en hij zich aan de verrij- king der konst, tot heil van ’t menschdom, niets laat gelegen liggen ‚zoo haast de mooglijk- heid daar is, dat ziine broodwinning daarbij “ Jijden zoude. Zoodra dus een Geneeskundige zonder onderfcheid tegen iedere nieuwigheid ijvert, dezelve zonder onderzoek in de ge-, boorte verflikken wil, zoo maakt hij zich verdagt yan een Brood - Dienaar te zijn; want, was hij te gelijkertijd wijsgeer, zoude hij gee- ‘ne gewigtige ontdekking haaren lof onthou- den, noch geene nieuwigheid veroordeelen , alvoorens hij haare waarde genoegzaam onder- zogt had, Her ftelzel van BROWN vangt tertond aan met eene verklaaring, wat HET LEVEN zij; ik gag mij dus verpligt, om vooraf in ’t algemeen en vVOORREEDE. vn en kortelijk iets van het wWoRDEN van den mensch te zeggen, en daarna eerst, naar de voortduuring des menslijken leevens verder : on- derzoek te doen. g Mooglijk kon mij iemand het verwijt doen, dat ik in een werkje, voor ongeleerden inge- tigt, van het PAAREN, en de VOORTTEELING -fpreek. Mijn antwoord is gereed: Ik fchrijf in allen gevalle niet voor kinderen, maar voor Naardenkende Ongeleerden, die zich uit zuivere begeerte tor onderzoek, met het inwendig ge- ftel van hun ligchaam nader wenfchen bekend | te maaken,. kan doch het paarEn en de voorT- MEBLING, voor Zoo ver zulks met manlijken ernst behandeld wordt, niets aanftootlijks heb- ben: Immers; nz Den reinen is alles rein: den onreinen,, miets» Nog eene andere hoofdbedoeling van dir werkje is deeze: om naamlijk het denkend Pu- blicq omtrend het ftelzel van grown uit de onzeekerheid re helpen , daar her zelve den meesten verdagt voorkomen, ja zelf gevaarlijk moet fchijnen , .wijl zooveele oudere Artzen Zich daartegen verzetten. - deren te verachten, of misfchien welte vreezen zijn; ik zeg met alle reede, ze vreezen zijm. Immers thands brengt meenig Geneesheer zijnen Amptgenoot daarmede in verdenking, dat hij met meelijden de fchouderen optrekt, en zegt: „©! ’t is een jonge Browniaan”’!! en niemand, die de harzenen wel geplaatst heeft, zou zich doch gaarne aan eenen Doctor overgeeven, var wien andere, dikwils oudere Geneesheeren ver- zeekeren, dat hij een naarvolger is van het nieu- we gevaarlijke ftelzel, ’r geen hier en elders door eenen wijsneus de BROWNOMANIA genoemd . Men had het welvoeglijker de VERITOMANIA mogen noemen, die gewis niet zelden düur ge- noeg te ftaan komt: Hoe veele menfchen doch. op deeze waereld kunnen de waarheid verdraagen ? Word ik mooglijk ook aangevallen, zo wil ik zulks laaten voorbijgaan; doch welmeenende aanwijzingen ter verbetering met allen dank aanneemen: Immers , waar het het leven der menfchen geldt , daar mag men, geloof ik doch, onderzoeken en fpreeken, zo men ten minften den wil en her vertrouwen heeft, om daardoor aan her menschdom nuttig te kunnen zijn, en, dit laatfte is mijn hoofd -oogmerk bij deeze on- derneeming. | Dusfeldorp , Decemb. 1800. A: NAEGELE,. AAN DEN LEEZER. Ya8 dit werkje, vooral ook voor Leeken, of Niet - Artzen gefchreeven, het leerfelfel van BROWN beknopter , duidlijker en vollediger bevat ,. dan men zulks elders zou vinden, heb ik alleen en dienfle van dezelve hierbij te voegen, iets ’t geen betrekking heeft, tot het flot van dit-werk Dag. 113 en2. en dat aan Geneesheeren gemoeg bekend is; naamlijk: dat reeds in de eerfte kindsheid der Geneeskunde de gedagten van zommigen ook op cen diergelijk denkbeeld ge- vallen zijn, en dat zij daarop eene zoortgelij- ke, fchoon miet dezelfde, methode gevestigd heb- den. Men leeze hierbij de aanmerking van J. MEERMAN op het eufle hoofalt: van her der- de Deel van u. DE GRooT Vergelijking der Gemeenebesten , pag: 344 alwaar van eenen THEMISON „ leerling van ASCLEPIADES gewag wordt gemaakt : deeze THEMISON maakte zich te Rome ten tijde yan AkuGustus vooral eenen naam door het flichten der methodique fecie; hij [chreef alle kwaalen toe aan te fterke fpan- ning of ontfpanning, en maakte ook zijne zeer cen- „ AAN DEN LEEZER eenyouwige geneesmiddelen alle daaraan dienst» baar : MEERMAN zegt in zijne [chets der oude Geneeskunde gebruik te hebben gemaakt van de ENCIJLOPEDIE Articc: Medicine et Medieins anciens en-van.de franfche Uitgaaf van puınıus door GUETTARD , waarvan hij hei begin van "5.06 en 29 boek aanhaalı. Verder yindt men in de Inftitut: Hist: medicine van j. CHR: GOTTL« ‚ACKERMAN — Norimberge 1792. pag. 144 fegg. dat 'HEMISON, in het jaar 700 na het flichten yan Rome overleedt, en tot opvolger in zijne leer van her Arictum en laxum had ze- keren TRALLIANUS, Welke onder NERO Zusfchen her. 58 en Gafle jaar voor de geboorte van curıstus leefde, en ingevolge zijner methode aannam jemand in zes maanden tot eenen volko= menen Doctor te maaken. | | Niet minder uiigebreill narigt wegens TAR- MISON, BROWN En cUiıen, die fehrijver was van: the first lines of the practice of Phijficiens, vindt men in de Oratie van N. PARADYS de cognitione histor: medic: mgno, cum ad Medi- ci in arte exercenda folertiam, tum ad artis amplificationem , adjumento5 habita Lugd: Bat, _ 97 Sept: 1800. pag. 20. fegq- N pE VERTAALER ’ De # D. LINNZEUS verdeelt all? het gefchaapene op dee- zen Aard-bol in de volgende Clasfen: @ DE DELFSTOFFEN. Deeze- groeien als leen door eene omkorfting van buiten. | 5. DE PLANTEN. Deeze groeien.ei leeven; e&. DE DIEREN, Deeze groeien, leeven , en gevoelen, \ A Hij (2) Hij fplitst dus all’ het gefchaapene op deeze wae- reld in twee hoofd,. Clasfen: in leevende en doode Weezens, waarvan daan de benaaming van de lee- vende en de doode Natuur haaren oorfprong heeft. Onder die van /eevende Natuur begrijpt men de Planten en Dieren. Onder die van doode alle z00- daanige andere Ligchaamen, als noch Dieren noch Planten zijn; deezen grooten omvang van gefchaa- pene dingen noemde men het rijk der Delfjlof- fen; en dit is dan die groote menigte van Ligchaa- men, die 'gedeeltelijk de aarde, gedeeltelijk den dampkring , welke de aarde omvat,uitmaaken. Hier= toe.behooren alle zoogenaamde aard- zoorten, ZOU- ten, metaalen, lucht- zoorten , water, vuur „ elec- trifche ftof, enz. eg: De aarde zelve, zonder nog te fpreeken van der- zelver Planten en Dieren, zoude reeds zonder ge- ftaadige verwisfeling haarer deelen niet kunnen be- ftaan ; naamlijk wat heden water is, is morgen lucht, enden volgenden dag weder water; met &6n woord, . geen &En deel onzer waereld , zelf het geringite,, is immer een ogenblik werkeloos: alles is op dezelve in beezigheid, ’t zij om zijne gedaante te behou- den, of om die te veranderen. De waereld zelve, als een Rond befchouwd, wentelt zich om haaren as, en teffens om de Zon, als haar middelpunt 5 Hoe kan men dan, van deeze zijde betracht, met eenig recht iets op ONZe waereld dood noemen? Daarenboven is men thands met zooveele bijna on- merkbaare overgangen wit de zoogenaamde doode tot de /evende Natuur bekend , dat de Onderzoe- ker (3) ker zich gewie wel wachten zal van iets Wei te noemen. Wie befehouwt niet met veibaazing die menigte van Steen- en Diereplanten: die veelvuldige Sreer- Dieren? en wie vertrouwt het zich zelven toe; die fiin fnijdende grenzen tusfchen het Deiffofe Planten- en Dieren-rijk juist te beftenmen? | Niets is bij den Wijsgeer dood op deeze wäcreld; alles leeft, werkt, en verandett hier ieder egenblik! zZijne gedaänte. Een.deel van ’t wäter, dat heden den Oceaän uit- maakt, valt morgen als nöyel om de bergen neder. Wie weet, hoe dikwijls reeds de Rhijn van .de Alpen als water in Zee gevallen, en van daar weder als nevel naar de Alpen mag terug gekeerd zijn? Zo niet in den fleen, die aan gewoone menfchen dood fchijnt, alle de deeltjes, waaruit hij beftaät; onophoudelijk in werkzaamheid waren, om huhne tegenwoordige vorm en vermenging te onderhou« den; hoe lang zou dan wel een fteen feer blijven? Zelf, het geen men ferven noemt, wat is dat anders, als de overgang des ligchaams in eene an- dere geftalte? Deszelfs werkzanmheid is niet ineer in ftaat om het in zijne tegenwoordige gedaante ei vermenging te behouden; zijne deelen vervallen, en neemen andere vormen en vermengingen aan; maat waar ishier de Dood? Waar gaat de ftof verlooren? Nergens: overal blijft leeven en werkzaamheid het rottende Ligchaam weenelt van leven, is’vol van inwendige,, herfcheppende werkzaamheid, Volgens het ftelzel van LinnAus noemt zijn As let: (40 fetterkneche de bouvist, en de stiize fchimmel Jee= vend; maar de aarde, den haar omgeevenden vrucht- baaren korst, en den dampkring dood : waarlijk ‚eene.bijzondere wijze van denken!! Onmerkbaar gaat doch de zoogenaamde doode Natuur , dogt Coralen , Schimmel, en ontelbaare kleine MOS-ZOOT- ten tot:in het Dieren- en Planten-rijk over. Even zoo vormen ook Planten en Dieren eene onafgebroo« kene keeten, waaryan de fchaakels beftaan uit de gevoelige planten, en de reeds ontdekte lange reijen van Polijpen; dat treffend wonder voor ’t 00g van den leergierigen onderzoeker. Men heeft dus ook planten, die gevoel hebben; gevolglijk heeft LInnzus zelf hier eene fcheiding in de Natuur gemaakt; “die erniet behoordde ge= maakt te worden. De Wijsgeer die gaarne alle zijne verkregene We= tenfchap onder &&n en wel onder het waare gezigt- punt tracht te brengen, overziet de gantfche wae- reld, als «&n geheel; en, het was alleen met 00g- merk, om ons zelve het aanleeren van zoo veele zaaken eenigzins gemaklijker te maaken, dat wij dezelve in Clasfen verdeelden, en afdeelingen bepaa- den ,„ die wel voor ons een nuttig oogmerk had« den, doch die in ’t weezen der dingen eigenlijk niet beftonden. Men heeft Planten.ontdekt, die gevoel toondenz maar , hetis nog niet beflischt , of zijzich zelve dee- zes gevoels bewust. zijn: ten minften de bewegin- gen‘ der Mimofa fenfitiva en der Dionea muscipula fehijnen niet wilkeurig: te zijn, en draagen 'geene blif- Sr GB} bliijken varı een innerlijk- plan; immers de laatfte Daat niet allen haare bladen toe bij de aannade- ring Van eenige vlieg, maar het zelfde 'gebeurt, om ’t even wat het zij,; dat haar aanraakt. De bewegingen der Polypen integendeel vertoonen duidhijk* eene inwendige bewustheid, een beraa- den plan: dezelve zijn wilkeurig‘, want deeze die- ren aazen op voedzel, dat zij vangen, en in den mond brengen: Meh kan alzoo tot dus ver 'de Polypen ‘met regt onder ‘de dieren ' tellen ;- maar die voorige planten nog niet. Het dierlijk leeven onderfcheidt zich dan tot he toe nog taamlijk wel van het leeven der planten, naamliik, door een gevoel met bewustheid,, ver- zeld van daar uit voortvloeiende _wilkeurige -bewe- gingen; doch niet (zoo als LINN&'US zegt) door gevoeligheid allen ; wijl men«planten heeft leeren kennen, die ook gevoelig waren. Het zamenftel der planten echter is niet zoo zeer onderfcheiden van het zamenftel van onvolkomene Dieren: Bene Plant fchiet wortelen; blijft onbeweeglijk op de plaats , waar zij wortel vatte, 'en is een enkel za- menfte] van vaten. Het zoogenaamde Plant- dier is, gelijk wij weeten, op dezelfde wijze zamenge- fteld: allengskens, en bij ontelbaare trapsgewijze voortgangen vertoont zich pas een volkomen | Die- ren -Geftel; de willekeurige beweeging., ‘die in het _ Plant-dier nog naauwlijks te bemerken is, wordt au duidlijker : De wortel, welke doch ook hier reeds naauwlijks wortel mag hieten, verliest zich: Uitwendige,, beweeglijke gelederen komen te voor- A fchijn i cs) fchijns En daar.de planten hun voedzel van bui« ten door wortel en blad inzuigen, zo aast het _ Dier daarop naar wilkeur ; brengt het naar bin, ‚nen; verwerkt het aldaar; en deszelfs vaten, die ich. bij de Planten, als inzuigende wortelen en blas den vertoonden, zijn- thands niet meer uitwendig maar inwendig: Zij openen zich in het binnenfte van het-Dier, als wortelen in de binnen-zijden van een Canaal, dat men het Darm » Canaal noemt, en- hier -verfehijnt de eenvouwige Natuur, weder in haare volle grootheid: immers, gelijk alle Plan- ten 'wortelen en bladen hebben , zo hebben ook alle. Dieren van het ‚minst. — ‚tot het meest — volkomene toe hun; Darm - Canaal. Hoeveele trapsgewijze opklimmingen doorwan- delt niet de dierlijke. formeering, van den Polypus en de Slak af tot aan den mensch toe ! Wat een onderfcheid tusfchen den Rups en de Rhee, tus« fehen. den. Want - nis en den Olijfant; den Vlooi en. den: Mensch; en echter zijn zij alle gemerkt met .den-flempel der grootfche, doch eenvouwige Natuur; alle hebben zij een Darm- Canaal, cenen, mond, en een agterfte. De mond, als de voor deur van het Darm- Canaal ontvangt het voedzel; het Dartn- Canaal bewerkt hetzelve; de vaten, die daarin als, wortelen eindigen, zuigen, het bruikbaa- re.-nit; de fpijzen, en voeren het in ’t bloed; en eindelijk de Aars, als de agterdeur van het Darm= Canaal, brengt, alles, wat ter voeding niet deugt. weder naar buiten. . Vioorts. hebben alte Dieren, genen beftendigen omloop van hunne fappen , die ul 2) wit den ine, het hart‘) naar alle deelen des Ligehaams vloeit, em van daar weder naar het hart terug. Wie ziet hier niet met bewonderend genoegen tegen het eenvouwig groote der Natuur op! zoo verfchillend o0k de Dieren- zoorten van den ’koorn- mijt af tot den mensch toe zijn mogen, ZOo draa=: gen zij doch alle de beide gezegde merktekenen met zich'om ;het Darm-Canaal, en het hart. Daar de Mensch, ten gevolge van zijn innerlijk gevoel, zich als de'kroon der Schepping op (dee- zen: aardbol befehouwt; zo noemt hij ook die .die- ren’ onvolkomen, wier ftel van het zijne ver al« wiikt; de zulke, welke hem naderbij komen, meer volkomen,. en eindelijk de Dieren, wier ligchaam aan het zijne in veele opaigten gelijk is, zelif half- menfehen; en daar uit ontftaan de wonder- baare denkbeelden, ‘die men zich van: deAapen! . gevormd heeft; Doch ook in deezen dwaalt de mensch, dat hij naar het uiterlijk fiel van het Dier, en deszelfs meerdere gelijkheid met het zij- ne, een befluit opmaakt. van deszelfs meerdere dierlijke volkömenheid, of zelf wel van deszeifs nabijheid aan den mensch. Immers ieder opmerk- zaam waarmeemer der Dieren zal gaarn aam de Honden en Olijfanten een’ plaats nader aan dem! mensch inroimen, dan aan de Aapen , wier fiel echter het menschlijke z00 zeer evenaart 5 daar integendeel, de Hond en Olifant, wat hun uiter» lijk ftel betreft , veel verder beneden ons ftaan;,; dan de Aapeni, die den mensch. 200° zeer gelijkenz A4 Vee:; (8) Veele dreeven den twijffel zoo ver‘, dat zij ein« delijk de vraag opperden : of er indedaäd zeekere gronden beftaan, om den mensch van de dieren te onderfcheiden. Men vergelijke alle&n de wijze van bandelen. der dieren met die der menfchen, en 'men heeft antwoord op die vraag. Immers „waar. is een dier, dat met toonen van eigene uitvinding zijn innerlijke gewaarwording aan andere: Dieren me&- deelt? Waar is een dier, dat: zijn. gevoel met te- kenen uitdrukt, en dus op hout, fleen. of papier aan anderen vertegenwoordigt? Waar is het Dier,, dat. den boosdoender .onder zijne ‘kudde. te regi ftelt, en door andere daartoe ‚gehuurde dieren ter. dond Jlaat brengen? Wear is het: dier , dat: met werktuigen van zijue, eigene zamenftelling de Zee bedwingt,„ en afgelegene waereld-deelen met elkan- deren vereenigt ? Waar is op dit ogenblik den: dier flimmer, als die van zijne zoort voor. veele. eeuwen ‚waren ? Dezelfde gevaaren en ongemak-- ken, die zij toen ondervonden,, bedreigen hun nu. nog. . Geen vogel bouwt zijn nest nu anders, dan voor -duizend jaaren. Geen dier beftreedt ooit ziin mede-dier uit hoofde var verfchillende be= grippen, veel min liet het er de honden op los. In.?t kort geen dier vertoonde immer het geringfte, bezef van zedelijke, deugd , van, bewust zijn der: toekomst, van kennis aan ‘zijnen Schepper, all“ ”t welk doch den mensch op. den hopgften trap der Schepping plaatst. . Na het beantwoorden dee- zer weinige vragen, die men nog in.’t oueindige, eh, (9) vermeerderen kon, fchijnt het eer een fehimpreede op het menschlijk gellagt, dan eene 'begeerte naar de waarheid te zijn , als men eene grenslinie tus fchen menfchen en dieren wil verloochenen. Niet- temin is die door veelen ontkend; daar zij den Dieren heel konftig een fpreekvermogen aanbedeel- den, en devopgerigte houding der menfchen voor gedwongen witkreeren.’ De uitvinders van deeze »twijffelingen droegen juist daardoor veel bij tot be- ‚vordering der'waarheid; want, zo bij voorb. mo s-’ earı van. Pavianiet openlijk had beweerd, dat het gaan op vier voeten den menfche eigen was; 'Zo had men zich mooglijk tot nu toe nog zoo veel moeite niet gegeeven, om het onderfcheid tusfchen de geleding der Dieren en Menfchen zoo naauw- keurig naar te gaan; doch. zeedert deeden alle Ont- leedkundigen hun best‘, om uit de bouworde van ons ligehaam te bewijzen, dat geen andere dan de opgerißte gang ons kon pasfen , ’t geen zij dan cok 'roemruchtig volvoerd hebben; daar zij uit de zamenvoeging onzer beenderen ,„ en derzelver: vorm en rigting tegen elkanderen, zoo wel als uit het daardoor ontftaande evenwigt beweezen dat de mensch allen op den duur tot eenen opgerig- ten gang gefchikt is. De opgerigte gang der Aapen is met de onze geenzins te vergelijken, want dan eens loopen zij op vier, dan weer op twee poo- ten: dezelve zijn daartoe gevormd, dat zij met gemak boomen kunnen beklaauteren , wijl hun meeste voedzel daar. te vinden is; en daarom heb- ben hunne voor-beenen eenige "overeenkomst met de armen der menfchen. | a5 De Gr) De gefchiedenisfen: van. alzulke -ongelukkige menfchen,-die als kinderen, of alsı krankzinnigen in de bosfchen verdwaald geraakten, enna verloop van jaaren met het uiterlijk voorkomen van vier- voetige dieren weergevonden ‚wierden , bewijzen ook niets, tegen de. menschlijke: natuur, en des- zelfs opgerigten gang; want , wel: is.waar,, dat zoo- danige menfchen in. de .bosfchen tot: den ftaat van Dieren ontaarden; maar waar is ooit het voorbeeld: van een. Dier „..dat door.-alle moeite en. omgang met ‚menfchen „ zich boven den, ftaat van Dier verhief 2 Zelf de afzigtelijke verandering, die. het menschlijk ligchaam,‚ondergaat', zoodra het, gelijk zulke ongelukkige. vondelingen ,„ begint op. vier voeten te gaan, 'firekt ten bewijze, dat ons lig- chaam, tot behoud van. zijne meerdere volmaakt- heid, juist eenen, opgerigten gang, noodig heeft; immers door den viervoetigen gang) was het mensch- lijk ligchaam geheel van de oorfpronglijke vorm des menfchen :ontaard; het voorhoofd was terug geweeken ; de onderkaak was. vööruit gekomen; de fpraak was weg; met d&n woord het gantfche ligchaam dier ongelukkigen, had langzaamerhand den aard der Dieren. aangenoomen, en de Geest was even daardoor. ook .onbefchaafd gebleeven; Men kan doch. met gezond. verftand niet: wel ftaande willen houden, dat de Griekfehe ApPoLLo, Chet voortreflijk(te. voorbeeld van denkbeeldig menschlijk fchoon) niet meer dan een. dier zou zijn in eene gedwongene opgerigte houdingz dat het in zijnen natuur-ftaat eigentlijk zou moeten kruipen, en niet op zijne twee fchoone. beenen rus- Cı) zusten; maar het. met wijsheid geplaatlte zwaartepunt, dat de natuur na de vorming, des-ligechaams zoo voortreflijk juist tusfchen die beide beenen, veror- dende , van. zijne plaats moeten rukken; Dat;het zij= nen fchonen kop niet moest ten‘ Hemel.heffen „ maar laugs den grond fleepen! — Zoo ver, als men dus van den weg afweek, met den mensch van ziinen opgerigten gang ‚en houding ‚te willen bie- rooven, even zoo ver dwaalde men, ook aan dem anderen kant ‚met voor de dieren eene fpraak te - verzinnen. De Dieren hebben, wel is waar, hun- ne eigene toonen, om. daar mede hunne treffend- fte gewaarwordingen uit te drukken; maar dit, is nog geene fpraak: bij voorb. alle Hoenderen .door de geheele waereld. geeven hun fmartelijk gevgel door denzelfden klank te kennen ; zij hebben de zelfde ftem, om huune kiekens bij, het eeten te lok= ken; desgelijks eene andere ,„ maar doch. . een flomgeboorne behoudt nog menschlijke voor- „treflijkheid genoeg boven het dier; want , zelf' dan, wanneer hij geene fpraak: kan voortbrengen | is “eg, is hij nog in flaat; om tekenen uit.te denken, met welke hij zich bij anderen doet verftaan. Hij zal de fpraak .door gebaarden in plaats van die door toonen gemaklijk„aanleeren ; immers zijn er geheele Natien, wier fpreekende taal: nog zoo onvolledig. is , dat dezelve gedeeltelijk door, ge- baarden moet aangevuld worden. —— Even zoo kunnen ook menfchen van de verfchillendfte natien, zich onderling door gebaarden reeds vrij goed ver- ftaan, tot zoo lang zij elkanders taalen hebben overgenoomen. Tot fpreeken behoort .een verhe- vener Denk-vermogen, ’t geen zelf de meest vol- ‚komene Dieren misfchen ; naamlijk ’t vermogen van ons denkend beflaan. (ik) Uit de duizenden en duizenden van indrukken’, die wij van alles, wat ons op. de geheele waereld omringt , ontvangen, eenen enkelen indruk bijzonderlijk‘op te neemen, denzelven juist te betrachten, deszelfs kentekenen , die hij met andere gemeen, of op en voor zich zelven allen heeft, wel waar te neemen, en dee- zen indruk zoo volkomen te leeren kennen, dat wij van fionden aan in ftaat zijn, om dien van alle anderen te onderfcheiden; wat moet daartoe wel in ons binnenfte zijn omgegaan? Niets meer dan dat wij deezen indruk bij ons zelven noemden:. dat is, wij zagen in hem eigenaartige kenteke- nen, die aan andere ontbraken, die hem dus van’ andere deden onderfcheiden: En dit is immers noemen. Op deeze wijze kon een mensch, ook zonder gezelfchap van andere menfchen,, aan wien hij zich kon mededeelen, evenwel nog ver boven de (1) ds dieren verheeven zijn, want hij zou in fladt ziin, om alle dingen bij zich zelven te noemen;, misfehien ook wel zommige aftetekenen, of dvor zekere inerken in hout, fteen, enz: derzelver denkbeeld te bewäaaren; en dan-eerst, wanneer hij zich aan änderen wilde mededeelen , wierdt het noodig de zaaken, die hij bij zich zelven eenen naam had gegeven, of aftetekenen, of door hem eigene gebaarden wit te drukken, of wel, zoo als gewoonlijk onder befchaafde menfchen plaats heeft, hen dezelve door zekere daartoe beftemde' klan- ken kenbaar te maaken, en dit is /Dreeken. Ver- volgens ontfproot, dan eens toevallig, dan weer wilkeurig de eene fpraak uit de andere. Doch nimmer gebeurde het, dat een dier een gebaarde, een teken, of wel eenen toon zelf uitvondt, om daardoor aan een ander een denkbeeld me£ te dee- len. Het Dier daar en tegen heeft niets aan zijne ei« gen vorming ;„ maar alles aan de Natuur te dan« ken, die het in &ens op die plaats zette , waar het ftaan en blijven moest; | HOE ONTVONG DE MENSCH ZIJN AANWEEZEN ? * In de daad eene gewigtige vraag! en echter kan men wit de natuurkunde daarop zoo weinig ant- woorden, Hoe ontftondt de Waereld ? is de eer- fte vraag, die hierbij te pas komt. — Of dezelve volgends onze befchouwende Leeren der Schepping in der tijd werklijk op nieuw gefchapen , of al- ‚ leen herfchapen zij, blijft fteeds voor den onder- zoeker een raadzel; en zo men dat ook al ten genoegen uitgevorscht had, zo zou nog altoos de vraag overblijven: Hoe ontftonden de eerfte Plan« (16) Dlanten en Dierensop..deezen bol ? Immers thands . Is. men overtuigd, dat allle&en door medewerking van twee,leevende Ligchaamen tot het zelfde o0g- merk, een nieuw derde van dezelfde zoort wordt voortgebragt. Op die wijze weet -men dan wel iets naauwkeuriger van den oorfprong der Dieren en, Planten; maar. de opvolging deezer ligchaamen zou tot in ’t oneindige voortloopen ,„ als men niet aanneemen wilde, dat doch &&nmaal de allereerfte Stamvaderen der thands levende geflachten zonder toedoen van reeds aanweezenden van de eigene zoort ontfprooten zijn. ' Dit onderwerp onzer naarvorfching was immer- voort de rijkfte bron van ,‚menigvuldige gefchillen bij naardenkende menfchen; en hoe meer men.door enkel vernuftige vindingen den eerlten oorfprong der thands levende geflachten trachtte in het licht te ftellen, hoe meer ons, althands hier beneden, nog zeer beperkt verftand zich zelven in verwars ring bielp. Het geen wij dus daaglijksch van het ontftaan der menfchen voor , onze oogen-zien, Komt hier op neder : Dat eene vereeniging van twee met fchen door zeekere , wel tot het zelfde einde , maar echter op eene verfchillende wijze ingerigte werktuigen „ tot het vormen van ‚eenen nieuwen derden mensch vereischt wordt. — Deeze verbin- tenis van twee aanverwandte Schepzelen tot vor- ming van eenen derden noemde men Paaren. Daar de werktuigen der beide, in deezen werkzaa- inen, verfchillende; en wel, van den eenen tot be- vruch- CRRIE wrüchtiging: van de andere tot ontvangst van hei bevruchtigend aandeel des eerften,, tot voedingy ' en tot forming van het: onfvarigene gefchikt en ingerigt zijn; zo verdeelden zich de leevende Schepzelen in twee Clasfen, naamlijk, de mann«« lijke (als bevruchtende) en de vrouwlijke. (als vrucht- ontvangende J. Deeze verdeeling raakt als le planten en dieren. Wel is waar „ dat men tot voort-teeling eener plant niet altoos twee planten van dezelfde zoort noodig heeft, wijl zeer veele, ja zelf de meeste planten manlijke en vrouwlijke bloemeu te gelijk draagen, of in denzelfden bloem manlijke en vrouwlijke deelen te gelijk bevatten: Doch dit is zeeker, dat alle dieren uit tweeärlije 'geflachten beflaan; en Voorzecker dead de Natuu dit met oogmerk om de gezelligheid onder..de Dieren te bevorderen; ’t geen bij de Planten , die geen zinnelijk leeven hebben en zonder bewust zijn van zich zelve beflaan , 'weer niet noodig is. — De drift ter voort-teeling zet de Dieren vooral tot gezelligheid aan; de afgezonderften on- der hun zoeken doch, door aanfpooring van dee- zen aandrift, de verkeering op met eene mede- deelende gezellin ter paaring. Zommige, bijna niet eens zinlijke, en meest onvolkomene Dieren zijn om die reden waarfehijnlijk ook -door de ' eenvouwige Natuur niet in onderfcheidene geflach- ten verdeeld,, wijl zij misfehien nog geene zinlijk- heid genoeg hebben, om het, genoegen der gezel- ligheid te genieten. Wij geeven daarom aan de hoogst« onvolkomene Dieren den naam van B MAN» (18) MAN- wyven, wijl'wij hier meestal de manlijke en vrouwlijke voortteelings-deelen , even als bij de meeste gewasfen in hetzelfde ligchaam veree- nigd vonden. ( Na dit opgemerkt te hebben, zien wij doch, dat tot voortbrenging van een leevend Schepzel altoos tweeerlije werktuigen vereischt worden, "t zij vereenigd in &En ligchaam, gelijk bij de mees- tePlanten:; ’t zij verdeeld over twee ligchaamen var 'dezelfde zoort, zoo als bij de meeste Dieren, en ten einde er geene verwarring ontfta, maar iedere zoort voor vervalfching verzeekerd blijve, z0 ge- beurt het zelden, dat verfchillende zoorten zich net elkandren vermengen; Doen zij ”t echter, dat zeldzaam is, zo ontftaat daaruit geen nieuw derde zoort; of: dat derde, ’t welk het gevolg dier vermenging is, kan zich niet verder voort- planten. Wij zien hier uit duidlijk, dat de mensch en alle overige leevende Schepzelen alleen door den weg der voort-teeling outftaan. De daad der voortteeling gefchiedt door eigene werktuigen, die in beide geflachten onderfcheiden zijn; Die varı het &ene geflacht zijn gefchikt tot bevruchten 5; Die van het andere, om het bevruchtende aandeel te ontvangen; De eerlte zoort noemt men Man- lijke- de andere Frouwlijke Geflachts- deelen. De manlijke Geflachts- deelen bij de menfchen zijn de ballen, de zaadblaasjes, de manlijke roc- : de (19) de — de ballen des menfchen zijn twee eironde ligchaamen , welke uit een windzel van vaten bes ftaan; zij liggen in een zak, die doof de hilid of hei algemeen bekleedzel des ligchaams onder en naar agteren aan het zigtbaar uiteinde der toes de geformeerd wordt: Deeze langwerpige ronde, - zeer gevoelige ligchaamen ontvangen hun bloed van twee hoofd-vaten, die onmidlijk uit de groo- te flagader van het hart ontfpringen, Van. dit bloed bereiden zij in hunne menigvuldige vaten, die als ’t ware een kluwen uitmaaken , dat witte, kleefrige, en fterk ruikende fap, dat bij de paa- sing het grootfte aandeel heeft,, als ziinde het 3eeven-gevend 'bevruchtend deel, *t welk ten deswegen 2024 noemt, - Dit zaad » Zoo als het door de ballen is afgefcheiden, wordt langs twee eigene wegen haar twee agter de waterblaas lig« gende blaasjes gevoerd, en blijft aldaar bewaard, tot dat de Natuur het ter voortteeling noodig heeft: Niettemin ondergaat het geduurende zijn verblijf in die blaasjes verfcheidene veranderingen, Het dunfte en meest wateragtige gedeelte wordt door derzelver vaten opgeflorpt, en naar ’t bloed gevoerd: Dit opgeflorpt gedeelte volmaakt de forming des mans, die ook bij jeugdig- ontman- den niet tot rijpheid komt, Dezelve verkrijgen om die reeden nimmer een manlijk uitzigt, geen baard, geene vaste fterke fpieren, zelf niet 'eens eene manlijke volle ftem. Het zelfde ziet men bij gefneedene Dierenz; bij voorb; den Kapoen en den Kaan — welk een onderfeheid! Zoo ook den Os Ba 1 en (oy *n’den Stier; den Ruin en den Hengst! Daar itı 4usfchen het'zaad, zoo als wij zien, ook tot vol« maaking var hetzelfde ligchaam dient’, waarin het bereid wierdt, zo kan deszelfs verlies ook deswe« gen niet iets onverfchilligs ziin; Vooral daar des zelfs nitftorting nog daarenboven met fluiptrekken- 'de 'beweegingen gepaard gaat, waaruit het dan ook ligt valt de groote zeenuw-zwäkte der on- maatige Priesteren van Venus en der zelf-bevlekten te verklaaren. e Wanneer bovengemelde zaadblaasjes met zaad opgevuld zijn, dat daarin reeds eenigen tijjd op- gehouden , gevormd , dik en krachtig geworden is’; zo veroorzaakt het eene prikkeling door ’t gantfche zamenftel (System) en dan wordt dat gevoel geboören, dat men drift tot paaren noemt. Deeze drift is heevig, en wordt die niet be- vreedigd, zo kan hij bij de redenlooze dieren tot waare woede overgaan: De zagtmoedigfte dieren worden dan gevaarlijk; en ook in deezen is de mensch hemelhoog boven de dieren verheeven; hjj is door. het vernuft, van Godlijken oorfprong , Heer en bedwinger van alle, dus ook de beheer- fcher van deeze zoo magtige drift: De mensch is in fiaat zijne geheele zinlijkheid door de reeden te maatigen, en echter vindt men, helaas! men- fchen, die zoo fterk, als immer eenig dier, door geile driften worden voortgezweept. Deeze bij de dieren zoo geweldige drift gaat bij den zedenlijken mensch tot eene zagte liefde over en wordt alaoo de fterklte.band der gezelligheid, m Ter« CR Terwijl het dier door die drift voortgejaagd de bos[chen doorzwerft, en met woede een voorwerp ter beyreediging van zijnen lüst zoekt; ontvlamt in den zedenlijken mensch eene: reine, tedere lief- de jegens eene met hem op denzelfden toon ge- fiemde ziel: niet met woede, maar met‘ de. zagtfte gewaarwordingen hangt hij dit voorwerp aan, vergeet in-hetzelve de. geheele Schepping , en leeft alleen in zijne liefde, die doch niets anders is dan eene aandrift tot paaren, door reeden en zedelijk- heid geleid en, gemaatigd: Terwijl bij zedelooze menfchen naauwlijks een regt begrip van waare liefde plaats vindt: Zij gevoelen alleen het dier- liike, en blijven in zoo verre ook den dieren gelijk, EHER Het zaad in de ballen afgefcheiden en van daar in de zaadblaasjes gebragt, is, na dat het zich aldaar eenigen tijd opgehouden „ en veele zijner deelen aan ’t bloed overgedaan heeft, eindlijk ter voortplanting bekwaam: deszelfs prikkeling wekt de zucht tot de andere Sexe op; daardoor wordt de wmanlijke roede al meer en meer geprikkeld; zij zwelt ,„ en eindlijk ftort het zaad zich. door ' dezelve in de vrouwlijke deelen. De manlijke roede beftaat uit eene holle buis, door de ontlee- ders de pisweg genvemd ,„ 'deeze buis be- ‚gint onder aan de. waterblaas, en loopt van daar tot in het hoofd der roede, alwaar zij zich opent,, en alzoo de pis uit de blaas uitvoeren. kan: in deeze zelfde buis ‘of watergang openen zich ook de twee zaadblaasjes, die hun zaad bij de paaring Bz3 daar« (22) daarin witdrukken; de pisweg drijft het door zijne zamentrekking: verder voort, en brengt het zoa geheel naar buiten, De pisweg is door drie lange fpongieagtige lig« chaamen omgeeven ,„ waarvan het middelfte naar vöor toe het hoofd der roede formeert: in dit hoofd maaken verfcheidene zeenuwen eene menig- te fijne tepeltjes, welke all&&n door eene dunne huid , die het hoofd omgeeft, bedekt worden, De prikkeling des zaads wekt de zenuwen der roede op; door deeze prikkeling vloeit er meer bloed door de flagaderen in gezegde fpongieagtige ligchaamen , dan ter zelfder tijd terug vlieten kan, wijl de terugvoerende bloedvaten altijd minder prikkelbaar en werkzaam zijn, dan de flagaderen: dus doende zet het bloed de fpongieagtige roede op, en maakt dezelve ftijf: inzonderheid fpant zich het hoofd op, wijl deszelfs zenuwen door de bijkomende wrijving in de fcheede der vrouw nog fterker geprikkeld worden: Deeze prikkeling ftijgt op ”t laatst tot zulk eene hoogte, dat daar« wit. fchokkende zamentrekkingen der nabijliggende fpieren ontftaan: de zaadblaasjes drukken hun zaad in den pisweg, en deeze brengt het in de vrouwlijke fcheede, Dit is het bedrijf des mans bij de voort-teeling, \ De vrouwlijke geflachtsdeelen zijn voornaamlijk de baarmoeder , en de Eiörnesten. De baarmoe- der is een hol ligchaam in de gedaante van cen peer, *t welk in het bekken der vrouW tusfchen de pisblaas en den Endel-darm geplaatst is. Wijl de Geflachts- deeien der beide a ZCEr te- der en in den bijflaap zeer aan wrijving onderheevig zijn, 20 zijn zij met veel fliim voorzien , welks hoeveelheid door de vermeerderde prikkeling ge- duurende den bijflaap, en de even daar door aan- gezette werkzaamheid der klieren en vaten, welke ‘dit vogt affcheiden, nog aangroeit. Het manlijke zaad ,„ het welk in den bijflaap, zoodra het gevoel van den wellust zijne grootfte hoogte bereikt heeft, in de fcheede der Vrouw, en gedeeltelijik ook in de baarmoeder wordt ge= fpooten , veroorzaakt in die deelen de volgende veranderingen. 7. | De twee trompet -buizen in den bodem der baar« moeder vangen het zaad, of wel het vlugfie ge- dleelte daarvan,, op; Dan zwellen zij, en hun bo« ve (23) Vvenfte vrije uiteinde, dat in de gedaante van frati« jens in den onderbuik ingevat is, omvangt de daar nevens hangende eyernesten, uit welke dan, door. middel van de alhier te weeg gebragte prikkeling en den meerderen aandrang der: vogten door het losfpringende vlies een eitje uitbarst, ’t geen door de franjes der trompetten gevat, en eindlijk door de Wurms- gelijke beweeging, welke de trompet-bui- zen door ‚de prikkeling van ’t Ei verkrijgen, tot in de holte van de baarmoeder wordt voortge- werkt, alwaar het eitje zich lJangzamerhand met zijne vefelen vast zet, welke zich ten laatften hier of daar tat eenen klomp van vaten en cel= „letjes formen ,„ waaruit een fnoer tot in het Ei voortkomt. Deeze klomp hiet, wegens zijne ge- daante, de moeder-koek ; en de fnocr, wijl hij van daar gaat tot in den navel van het kind, de navel-fireng. Deeze zijn, om zoo te fprees ken, als ’t ware „'de wortelen en de fleel van den kiem eenes menfchen „ die als nog op- de wijze der planten leef. De grond voor deezo wortelen is de met vaten rijklijk voorziene baar- moeder, en wel meestal derzelver bodem. Dan fluit de badrmoeder haaren ingang in de fcheede toe, ten einde het Ei te beveiligen, haare fpon- Sieagtige en met vaten wel voorziene omtrek zwelt door de prikkeling van het daarin beflooten ligchaam, en den daar- door vermeerderden aan» drang der vogten meer en meer op: De baar- moeder, die in den onbezwangerden maagdelijken Saat naguwlijks eene Amandel kon beyatten, eu B 5 fij (26) fijne vaatjes had, neemt in. 9 maanden zoo zeer toe, da: zij een ligchaam van eenige ponden om- vangt, en den ontleedkundigen vaten van eenen vinger dik vertoont. In beide Sexen neemt het vermogen der voort- ‚teeling eerst zijnen aanvang, wanneer de formee» ring des voortteelenden ligchaams zelve tot. vol komenheid is gevorderd; want de Natuur , ZOO uitgebreid en verfcheiden zii zijn moge, heeft doch voor ”t welzijn van jeder deel op zich zel- ve gezorgd. Zo dus de onderzoeker het zamenftel van eene eenvouwige rups ontleedt, zo vindt hij daarin dezelfde zorgvuldigheid, als in het zamen- ftel van den Olifant; de Natuur heeft zich zelve in (.27) in eene mijt (voor zoo ver zulks in deezen moog- lijk was) even zoo fchoon tot volkomenheid ge- bragt, als in het zamenftel der geheele aarde, "Deswegen is eene mijt voor den onderzoeker reeds eene geheele waereld, en even 200 zeer cen be-_ wijs voor eene weldoordagte oorzaak van haar aanzijn, als de waereld zulks voor haar eigen aan- weezen is. De Natuur moest dus de leevende ligchaamen eerst hunne eigene voleindiging laaten bereiken, eer zij derzelver zappen tot Schepping van een nieuw derde vorderen kon, Het tijdflip van tot de voortteeling gefchikt te ziin bij de menfchen noemt men den tijd. der huwbaarheid; Deeze vangt in gemiddelde rekening bij de mannen aan met het ı7de en bij de vrou- wen met het ı4de jaarz; en duurt even zoo in ge- middelde rekening bij de eeriten tot het zofte bij de laatften tot het zolte jaar; doch ook rigt zich de tijd van het beginnen der manbaarheid naar verfchillende omftandigheeden, en wel (4) naar de luchts - gefteldheid ; hoe warmer het Climaat iS, des te vroeger ontwaakt de drift tot het andere geflacht; zoo vindt men landen, b. v. Perlien, waar de jonges niet zelden met elf en’ de meisjes met 9 jaaren huwbaar zijn; in koude lan- den daareniegen ziet men gewoonlijk dat dee. ze drift eerst mer het 2olte jaar ontfiaatz (2) naar de /eevenswijs: bij menfchen , die in goe- den welvaard leeven, vroeg geestige Ipijzen of Aranken gebruiken; vroeg wellustige voorttellin- gen (28) gen leezen of zien, ontwaakt ook de dierlifke drift vroeger. Bij ons kan men den man met 19, het meisje met 16 jaaren als bekwaam ter voort-teeling reke- nen; echter is het niet raadzaam hun alsdan za- men te paaren; immers men ziet daaglijksch maar al te duidlijk de treurige gevolgen van te vroeg- tijdige huwlijken ; De Ouderen zijn, om zoo te ‚fpreeken, dan zelve nog kinderen, en hoe kun- nen zij dan de heilige en moeielijke plichten var ouderen behoorlijk met liefde ,„ geduld en fterkte vervullen ? te gelijk met het hervoortkomen var ’* vermogen ‚ter voortteeling vertoonen zich ook bij beide geflachten zekere veranderingen , die men om die reedenen -tekenen der huwbaarheid noemt:> Deeze tekenen zijn bij ’t manlijk geflacht, dat het haair aan den baard en aan de fchaamdeelen nit« fpruit; dat de ftem groffer en vaster wordt; dat aijne jeugdigheid in manlijken ernst verandert; Hif begint gaarn een meisje te zien; en ondervindt, zo hij in onthouding leeft, bij nacht uitftortingen van zaad, waarbij een droom hem den wellust fchenkt, welken zijne zedelijkheid hem ontzeide. 