VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
DOOR PIETER van A KEN, A. L. M, & Phil, Doctor te Leyden, Ir trap van warmte, in den dampkring toe- en afnes mende , levert ’s jaarlyks veranderingen in de Plants en Boomgewasfen op , die, als °t ware, de Saifoenen van Lente, Zomer, Herfst en Winter bepalen. Eene over- eenftemmende betrekking , tusíchen de warmte en het Ryk der groeijing, {chynt, derhalven, ontegenzeggelyk : volgde zy den loop der Zon in de Ecliptica, dan zou zy altoos regelmatig voorkomen ; doch geftadig verbysterd wordende door verfchillende winden , die uit tegenftry- dige ftreken blazen , komt zy in alle Jaargetyden zeer onregelmatig te voorfchyn: over 't geheel kan de warm- te, echter, als een vereischte worden aangemerkt, zoo noodzakelyk voor de groeijing , dat zy voor eene der voornaamíte oorzaken derzelve te houden zy , als zon- der welke geene groeijing kan plaats hebben. Dewyl zy nochtans op Planten en Boomgewasfen, van verfchillen= de foorten , werkt, zal zy de groeijing onder verfchillen- de gedaantens doen voorkomen. Om dan hare hoedanig- heden te leeren kennen , word er vereischt , dat men zy- ne aandacht vestige op het maakzel der Plant- en Boome gewasfen , mitsgaders op derzelver inwendige deelen , die als zoo veele werktuigen zyn , om, doot middel der warmte , de groeijing ieder in zyn foort te veroorzaken. Ons beftek laat niet toe , in de verfchillende zamenftele e lingen der ‘byzondere foorten uit te weiden : en dewyl. wy ons tot het Phyfifche bepalen , zullen wy ons oog- merk genoegzaam bereiken, byaldien wy ons by het a emeene houden, en daar uit gevolgen afleiden , die met de ondervinding ftrooken, en voor.den waarnemer zichte baar zyn. | Gemeenlyk verdeelt men de Plant- en Boomgewasfen in deze volgende deelen: 1. in Wortels, 2. den Steel, . den Stam, 4. de Takken met hunne botten, 5. de Bladeren , 6. de Bloemen, 7. de Vruchten, en 8. de Za DL, DEEL. MENGELW. NO» 8. ZL den, $04 - PROEVE OVER DEN GROEF den. Alle deze deelen zullen wy thans niet doorloopen, maar, om aan ons onderwerp te voldoen; voor ditmaal alleeniyk de werktuigjes aanftippen. die, door middel der warmte, in de Wortels, Steel, Stam en Takken, der Plant- en Boomgewasfen „ de groeijing veroorzaken. Alle Wortels, hoe gefraami , van hun begin tot aan hun uiteinde, dat is, van den Steel der Planten , of den Stam der Boomen, tot op de kleenfte uiteindens der ve- zelties , worden aan alle derzelver zyden met een bast bedekt. Deze is zeer dun, en groeit om de geringfte vezeltjes: op zyn allerdikfte is hy doorgaans, alwaar de Wortel het allerdichtfte by de Steel is, als mede in den Stam der Boomen. In de Plantgewasfen vervat hy een meditullium , begaafd met vezelen , van een verfchillend foort en maakzel : maar in de Boomgewasfen hangt ‘er een binnenbast, tusfchen den buitenbast en de binnenfte zelfftandigheid. De buitenfte zelfftandigheid is in de Plantgewasfen zagter, en in hoeveelheid grooter, dan het meditullium, dewyl zy aan alle zyden de middelftof om- vat. Zy beftaat uit veele vezeltjes, vaatjes, of kleine kamertjes , nevens den ander gefteld, en horizontaals wy- ze geplaatst; binnen welke de meeste horizontale vaatjes afloopen, doorgaans ftraalswyze, even gelyk de ftralen uit het middelpunt eens cirkels op deszelfs omtrek. De- ze vaatjes doorbooren den bast, maken hem poreus , waar door het vochtige voedzel uit de aarde word ingeflorpt, of uitgewaasfemd: MALPIGHIUS noemt ze trachee, In Plant- gewasfen beftaat de binnenfte middelftof des wortels uit langwe ige vaatjes „ niet wiskunftig recht, maar een weinig bu tachtig , tusfchen welke zich redelyk ruime ka- mertjes bevinden ; waarfchynelyk om de voedende fappen uit den Steel na den Wortel te doen nederdalen. IA Boomgewasfen vind men een bastje en een bast: het bast- je beftaat uit zeer kleine gecoleurde vaatjes, die van eene conifche gedaante zyn , en volgens hunne tengte voort- Joopen , uit een wyder voetfteun , tot een klein open fpitsie aan de buitenzyde. De bast is in de Boomgewas en doorgaans zacht „ fapachtig, en groen: hy word har- der, hoe meer hy het hqut nadert: het doorgaans groe- ne deel beftaat uit een oneindig getal van groote vejicula, of blaasjes, en kleener, die een groen vocht in zich be- vatten , en in eene horizontale {trekking , als °t ware, naast den ander geplaatst zyn. In het ander deel van den bast , daar onder begrepen , doet zich een. wyd KS, , ul … _ bret nnee DER PLANTEN EN BOOMGEWASSEN. Steel met een zeer fcherp mesje overdwarsch moet door Inyden , daar na een zeer gun {chyfje van dezelve afnee- 2 men 306 PROEVE OVER DEN GROEI men (dewyl het zeer dun moet zyn, moet men dit by verfgheide herhalingen beproeven); daar na moet men het in de Zon te droogen leggen, om het groene fap, dat in de Steelen huisvest, te doen uitwaasfemen , dewyl de va- ten zich als dan beter vertoonen: dit volbracht zynde, moet men hct door een vergrootglas , dat redelyk ver- groot, onderzoeken, naderhand door een ander, hetwelk een weinig meer vergroot by beurten , tot dat het einde- lyk door een vergrootglas, de voorwerpen op zyn alder- erktst vergrotende, bezichtigd word. ‘ In de Boomgewasfen word de bast omvangen door een binnenbast, Liber genaamt, aan dezen Liber worden cir- kels gezien , die den ander, als °t ware, gelykmiddelpun- tig zyn: ’s jaarlyks worden zy door nieuwe vermeerderd, die van den binnenbast gemaakt worden, aan den Stam vasthangen , en een nieuw gedeelte van denzelven uitma- ken. --— In deze zyn utriculi, of vliezige zakjes , die, als in een bondeltje verzameld, als zoo veele ftralen uit het merg voortloopen. Uit foortgelyke utriculi en vaten beftaat het hour van zeer veele Boomen, waar uit de verfchillende hardheid zynen oorfpronk neemt. En de ftructuur der takken is dezelfde als die der ftammen: zy nemen uit het merg ha- ren oorfpronk; worden, door middel van gemelde cir- kels, als in een langwerpig kokertje geflooten, en zyn daar door machtig, om verbazende zwaartens te kunnen ragen. . Dit is een korte en algemeene fchets van de ftructuur der Planten en Boomgewisfen , zoo verre tot ons onder- werp dienftig is. De warmte nu is eene der voornaamfte oorzaken, en een noodzakelyk vereischte , om de vaten en kamertjes met het nodige voorraad van fappen ap te vullen 5 die aldaar te bereiden , en ter plaatze , bekwaam voor de groeijing, over te brengen : door haar toe- of af- nemen zal zy de gewoone Saifoenen bepalen : de hoeda- nigheid en manier der groeijing zal zich daar uit ontwik- kelen, en word uit de verfchillende ftructuur der vaten, begrepen. 1^. Planten, met zeer ruime kamertjes en vaatjes van voedend fap voorzien, daarenboven bewegelyk, zullen, ter bereiking van hare natuurlyke gedaante, veel minder bitte nodig hebben dan andere, van een ftrvdig maakzel. ` Onderaardíche vuuren, gevoegd by een geringen trap van warmte in den dampkring , machtig om op denzelfden tyd ` zeer DER PLANTEN EN BOOMGE WASSEN. 307 zeer kleene veranderingen in de Boomgewasfen voort te brengen , zullen’ tot dat einde genoegzaam zyn: daar een grooter trap van hette haar voorraad ligtelyk zal doen vervliegen , en hare voorgaande gedaante verdorren. Ver- tooningen van dien- aart leveren ons ’s jaarlyks op, de Crocus, Hyscinthen , Tulpen, Ranonkels , en foortgelyke Bloemgewasfen. 2°. Een gelyke graad van warmte gegeven zynde, zul- len Boomen, van verfchillende foorten en maakzel, "op een ongelyke wys moeten groeijen. («) Boomen, die dikke en zeer in een gedrongen vaat- jes hebben, zuilen trager moeten groeijen dan zulke, die met ruimer vaatjes begaafd zyn , machtig om de voedende fappen in grooter overvloed toe te voeren. De Wynítok, b. v., zal veel eerder zyne takken moeten maken, dan een Peereboom, om dat, de lucht in denzelfden trap van warmte gefteld zynde, de vaatjes in een Peercboom veel dikker zyn: daar zal, van wegens de eugte der vaten op denzelfden tyd,en onder denzelfden trap van warmte, zoo veel voedend fap in de laatften niet kunnen worden toe- gevoerd dan in de eerften: welk verfchil desgelyks verno- men word in jonge en oude Boomen. (£) Hoe langwerpiger de vaatjes zyn; des te beter zyn ze van natuure gefteld, om zonder tegenftand ‘de voeden- de fappen naar boven te kunnen voeren. Een Boom, ‘die veele horizontale vaten heeft, en daar- enboven door dikte ineen gedrongen is, zal op denzelf- den tyd zoo fchielyk niet kunnen groeijen, en meerder warmte nodig hebben dan een ander, die veele langwer- pige en weinige horizontale vaten heeft. In den Wyn- ok , alwaar byna alle vaatjes langwerpig , en weinige horizontaal, zyn , zal de groeijing onder denzelfden trap van warmte veel vaardiger en gemakkelyker moeten ge- fchieden dan in Pecr- of Appelboomen, die veele hori- zontale vaatjes hebben, (y) Voeg hier by» dat de aantrekkende kracht in den eenen of anderen Boom grooter of kleiner is; en dat de voedende fappen gevolglyk in het circulecren drar door meerder of minder geholpen worden. Om deze gevolgtrekkingen door de ondervinding te fta- ven , hebben Wi voor eenige jaren, onze Waarnemingen, in tweederlei foort van boomen , den Wynftok en een Peereboom genomen , tegens eene en dezalfde {chutting geplaatst zynde 3 op gen yds wanneer de groeljing het fs 3 aan 908 - PROEVE OVBR DEN GRORI aanmerkelykfte was, in de Lente, op het ende van de maand April, en geduurende de geheele maand Mey. W hebben de groeijing op denzelfden tyd, en onder denzelf- den graad van warmte , zeer verfchillende bevonden, ge- lyk uit het volgende tafeltje kan blyken. « De grocijing der De groeijing des W - - Peereboumen. ynitok » De tyd dee Lengte der jonge Lengte der Waar. ` takk mn. ranken. April | 20/dejonge fcheuten waren | 3fduim, | . . | 1Hduim, . 3 > Wf . ° 4 — e 3 — Ma eens e [4 — [+ ot | — y e . e e e 5 — e 31 — $ e e >  — ⸗ er. d ew se TA -. | 8t— 10 e e . e e . 8; — . 11 — 11 e ° . ° © e H — e o 1 voet. IJ . > è © © ù 91 — . 1 voet afd, { e ew © ùo » IO — . 1 voet 44d, 16) e ùe © e ev JlOk——  I voet. e . | 2 voet. 24|byna op  e D I voet 2d, ee 3 voet Od, Juny | (de Peereboome fcheut op 4 voet Ad, dezalfde grootte, Uit deze Waarnemingen blykt wyders, dat de groei der Boomen niet geftadig is, maar op zekere tyden ftil ftaat, wanneer de voorraad van voedend fap gebezigd is; wane neér zy eenigen tyd nodig hebben, en herftelling van krachten behoeven , om nieuwe op te doen. Even gelyk het dierlyk geftel , hebben zy ook de nachtrust nodig, en de winterflaap is hun met fommige dieren insgelyks ei- gen; daar benevens dient hun de afwisfelende Zomerkoele te tot een hulpmiddel, om de tedere fcheutjes tot hout te maaken, Veele Geleerden hebben om die reden zekere overeenkomst ontdekt, tusfchen het maakzel der Boome gewasfen en het dierlyk famenftel van "e menfchen’ lie chaam. Men ondervind, b, v. in het famenftel der levens Gase dieren, daf de vaten, ter vervoering van de lucht geichike acer TUIM ayn, gelykerwba de" aera arteria _. i ^a, DER PLANTEN- EN BOOMORWASSEN. ` 309 beftaande uit kraakbeenachtige ftukjes, die, op den ander fchulpswyze gelegt, met den ander vereenigd zyn': even Zo. zyn de trachea, in het grocijend ryk, vaten, die niet recht, maar, als ’t ware, als usriculi op den ander gelegt zyn; die, om des te fterker en veerachtiger te zyn, met een kronkelachtigen band omwonden zyn: dit bandje ſchynt voor een muscul te dienen, het welk de vaten ver- wyden en vernauwen, kan, naar vereisch van zaken. 3°. Dit dan als zeker vooronderfteld zynde , zeggen we, dat het een zeer hoogen trap van waarfchynelykheid heeft, zoo ’t al ten uiterfte niet aannemelyk zy, dat de groeijing der Boomen. door -eene-fchommeling der trachea met de veficu.é veroorzaakt word. Het is zeker, uit proeven met een takje in luchtledig water onder het recipient-genomen, dat de lucht in de vaten der Boomen in. overvloed huisvest. Laat ons nu begrypen, dat eenige luchtbolletjes , in dusdanig eene trachea, hun verblyf hebben: door de warmte zullen zy dunner worden, en derhalven zal ’er in het pypje eene uitfpanning komen. Het buisje zal door zyne veerkracht eene tegenwerking voortbrengen , en derhalven zal ’er in de randen van het buisje eene zekere fchommeling veroor- zazkt worden, even gelyk een bewogen (naar {chomme- lingen veroorzaakt. De trachee toch kunnen Zich nipt | -verwyden , of de veficule moeten enger worden; en wan- neer de trochee enger worden, zullen de veficule zich -verwyden: derhalven, zal deze fchommeling der trachea aan de veficule worden medegedeeld ; die zullen-derhak ven hare fappen vermengen, bewegen, bereiden, en na boven dryven; latende eenen vryen toegang ovet voor fappen , die uit de beneden-wortels komen. Ter dier aor- zake kunnen deze voedende fappen in Boomen, die zeer hogg zyn, worden opgevoerd, tot eene. hoogte van hon- ‘derd en meerder, voeten., Dit komt met de ondervinding overeen , en verdryft de zwarigheid, waar aan men zich nogdwendig blootftelt , wanneer. men de groeijing der „Boomen van de perfing der buitenlucht wilde afleiden 3 dewyl zy als dan geene grooter hoogte dan van 32 voeten „zouden kunnen bereiken. | Veele zaken zyn in, het rvk der groeijing nog zeer dui- fter: de fchrandere MALPHIGIUS heeft bet nut van ieder foort der vaten niet durven bepalen ; en ’t blyft nog on- zeker, hoe de omloop der vochten zich wezentlyk bee vind; of de zylingfche vaten alleenlyk ter uitwaasfeming 8 “4 en SIO PROEVE OVER DEN GROEI DER PLANTEN EN BOOMGEW. en opflorping van vochten gefchikt zyn; dan of die nog tot een ander einde dienen , ter ontlasting namelyk van eenige overtollige zaken. Veele Geleerden hebben, in dit veld, hunne befpiegelingen, en vlytig onderzoek, door een zwarten nevel van onkunde bezwalmd gevonden; het zy ons des genoeg, in dit enge beftek , eenige weinige zaken voorgefteld te hebben, die mogelyk de aandacht waardig zyn; en den loffelyken yver, om het gefchape- ne, ter eere van den menschlievenden en atwyzen Schep. per te onderzoeken , kunnen opwekken. Kee LEEVENSSCHETS VAN DEN HEERE DE BUPPON, Door den Heer G******, Advocaat des Parlements. (Journal de Paris.) Leevensfchets te geeven van een Man „ wiens os Schriften, by aanboudenheid, zo veel voorraads , die vn t zelve ten cieraad ftrekten , opleverden. De Heer per***** felt er ans toe in taat door eenen Brie- an ve, aan de Schryveren van hef ‘fournal de Paris ge an zonden , welken wy hier mededeelen. In de hoop en om, eerlang, iets breedvoerigers , te zyner gedagte- an nisfe, te mogen plaatzen, >> y haasten ons , om, in ons Mengelwerk „ eene > W MYNB HEEREN, Een groot Man is geftorven; en uw Dagblad , door gaans het eerfte , waarin men de gedenkftukken van opens re rouwe aantreft, zwygt. ’t Schynt dat meh zich nog niet durft verzekerd houden , wegens de daadlyk- heid van het verlies , *t welk de fraaije Letteren en de Weetenfchappen geleden hebben, en dat men tyd noodig heeft, om zich toe te rusten tot het uithoezemen eener Loffpraake over den Heer DESBUFFON. Eerbiedwekkend is dit flilzwygen ; 't zelve kan alleen uit bewondering bervoortkomen , en niemand zou het voegen , dit ftilzwy- gen langer te bewaaren dan my. —— Maar ftaa toe aan iemand, die ber geluk gehad heeft, om eenigen tyd jn eenen zeer gemeenzaamen ommegang met den Heer DE BUFFON te leeven, die, van zyne kindschheid af, aan / LEEVENSSCHETS VAN DEN HEERE DE BUFFON. 311 aan hem verbonden geweest is, die nog met de meesten van diens Vrienden verbonden leeft, die, herhaalde kee- ren met hem , van Parys verwyderd , zich onthouden, en op zyn gemak hem waargenomen heeft , eenige ge- wigtige byzonderheden , tot het Leeven diens grooten Mans behoorende , mede te deelen. - » Ik zal van zyne Werken en Schriften' niet fpreeken 5 deeze zyn geheel de Wereld door bekend , geleezen , be- wonderd : gepreezen door alle Academien en Geleerde -Maatíchappyen , die het zich tot eene byzondere eere rekenden , hem onder haare Leden te mogen aanfchryven. Myn oogmerk ftrekt zich niet wyder, dan om u te on- derhouden over eenige Leevensbyzonderheden, op verre na van geene zo algemeene bekendheid. GEORGES LOUIS LE CLERC, Graave DE BUFFON, werd den zevenden van Herfstmaand , des Jaars MDCCVII, te Montbard „ in Bourgogne , gebooren. De Heer LE CLERC, zyn Vader, was Raadsheer in het Parlement van Dijon ; deeze hadt zyn Zoon tot dienzelfden rang ge- fchikt. Maar de Weetentchappen namen zynen geest vroegtyds geheel in 3 en heeft nooit eenige andere Eer- zugt hem beheerscht, dan om op dezelve zich geheel en al toe te leggen. In het Collegie van Dijon lag hy de gronden zyner kundigheden. Van natuure begaafd met een fterk geftel , een leevend en vuurig character. ge- voelde hy een ongelooflyk groote drift tot den arbeid en tot uitfpanning. Van zyn vroegfte jaaren af, toen h _ nog ‘ter Schoole ging , was de Wiskunde zyne gelief- koosde Weetenfchap: en zyne zugt tot dezelve zo groot, dat hy de Beginzelen van Euclides, welke hy altoos hy zich droeg » ten nauwen noode uit de handen kon leg- gen: ’t gebeurde menigmaal, dat hy, met zyne makkers peelende , zich aan hun onttrok , in een hoek ging zit- ten, of in een laan alleen ging wandelen , om zyn gelief- de Boek in te zien , en een Voorftel , welks oplosfing zyn geest bezig hieldt , te ontknoopen. Ze- keren dag, vervoerd door ‘zyn verregaanden trek tot be- weeging, klom hy op een tooren, en daalde van denzel- ven neder langs een touw met knoopen , de handen door ‘het fchtturen langs het touw deerlyk bezeerende; dan hy voelde het niet , zo zeer was hy ingenomen met een Voorftel der Wiskunde , °t welk hy niet hadt kunnen begrypen , en op °t oogenblik , wanneer hy, op die on- gemaklyke wyze nederdaal’®, doorzag. | 3 Dees 312 v. ct TPPEVENSSCHETS | y . Deeze trekken, en veele andere foortgelyke, welke ik zou kunnen ophaalen, kundigen eènigzins aan, wat ’er van DE BUFFON,ZzQu worden. Een jonge Lord , King- STON geheeten, hieldt zich , met zyn Gouverneur , te Dijan op: deeze Gouverneur was een Man van groote bekwaamheid en verdienften , hy kende den jongen Heer DE BUFFON, koesterde van hem de gugftigfte gedagten, „wilde de eer hebben , om in °t onderwys van een zo ‚veel beloowend verftand te deelen , en ftelde hem voor, met hem en zyn Kweekeling eene reis na Zsalie te doen. De- Heer DE BUFFON was toen tusfchen de negentien en twintig jaaren. °t Waren noch de fchoone Standbeelden, «poch de meesterítukkeu der Schilderkunst , die hem in Italie troffen. Hy was byziende, en kon door dit ge- ‘brek de helft niet (maaken van ’t genoegen, °t welk an- dere Reizigers dear aantreffen. Maar /salie boodt hem, in andere opzigten, een tooneel aan, de opmerking van een aandagtig en verlicht waarneemer waardig 5 °t is van deeze Reis na Jolie af, dat hy fteeds het begin van zyn fmaak voor de Natuurlyke Historie heeft gedagtekend. In Frankryk wedergekeerd , begaf hy zich na Angers, “vergezeld van den jongen Lord KINGSTON , en diens Gouverneur , om daar zyne Letteroefeningen voort te zetten. Hier kreeg hy, onder ’t fpeelen, gefchil met een „Engelschman , zy werden handgemeen , hy wonde zyn ‘Party, en moest Angers ruimen. Parys was daar op, ee- nigen tyd, de plaats zyns verblyfs, waar hy eenige Ver- taalingen vervaardigde , onder andere , uit het Latyn, NEW- TON over de f/uxien, en, uit het Engelsch, de Grod- jende Weeskunde van HALES. De verkeering , die hy met de Engelchen gehouden ‚had , zyne doorkneede kunde van de meesten hunner Werken , boezemden hem eene begeerte in, om eene Reis na Engeland te doen: ‘hy bleef Ter niet langer dan drie maanden. Meer reizen heeft de Heer DE BUFFON niet gedaan, en bereikte toen omtrent vyf en twintig jaaren. . — Meerderjaarig geworden. kwam hy in ’t bezit der Goe- deren , hem van ’s Moeders zyde nagelaaten , omtrent driemaal honderd duizend Livres bedraagende. Ik ge- van deeze' byzonderheid, die , in den eerften op- flage, onverfchillig mag voorkomen, om gelegenheid te hebben van op te merken „ dat, indien , over ’t alge- meen , ruime middelen de bekwaamheden van veele jonge Heeren doen flaapen, en de noodzaaklykheid , om zich , een y m VAN DEN HEERB DE BUFFON. 313 een beftaan te bezorgen, de zaaden van veele bekwaam- heden ontwikkelden , die eigenfte overvloed van fchat, om zo te fpreeken „ de geestvermogens doet aanwasfen en verdubbelt van zeldzaame Mannen ,. die , door zugt tot Vermaardheid aangevuurd , deeze alleen ten voorwerp hunner najaaginge ftellen. -—— VoLTAIRE was, even als DE BUFFON , in ruime leevensomftandigheden ge- plaatst, en die twee groote Mannen deezer Eeuwe zich aan den eenen kant ontheven vindende van alle die be- lemmeringen des Vernufts , welke een al te bekrompen Daat bykans onvermydelyk medebrengt , hadden, aan den anderen kant, het vermogen , een Secretaris te houden a die hunne Werken overfchreef , en alle vermoeiende na- fpeuringen deedt , °t geen hun arbeid aanmerkelyk be- kortte; zy genooten, in deezer voege, beiden het ge- noegen ,'van zich geheel en al te kunnen overgecver. aan hunnegeliefdfte Onderwerpen, daar van nooit afge- trokken of verwyderd, door het lastige, en het ver- drietige: zy konden, met één woord, dat geen uitvoe- ren, ‘t welk anderen misíchien met het zelfde Vernuft, maar zonder dezelfde hulpmiddelen, niet zouden ‘hebben kunnen doen, dan met een dubbel aantal jaaren leevens. Men kan oordeelen , welk een verbaazende hulp men kan ontvangen van een kundig Secretaris , als men weet, hoe die van den Heer DE BUFFON verpligt was , dages lyks , tien uuren met hem te werken: deeze'trek alleen wyst genoegzaam uit , met welk een drift hy zelve ar... beidde. Deeze drift liep tot eene waarlyk onbegryplyke hoogte. De Heer DE BUFFON was een liefhebber van vermaak ; hy bevondt zich gaarne in ’t gezelfchap van Dames : maar deeze begeerten waren alle ortdergefchikt aan zyn zugt tot Letterroem. Het getal der uuren, tov den arbeid gefchikt , was bepaald : en beliep omtrent veertien uuren daags, en niets trok hem van dien inge- rigten Leevenskoers af. Zomtyds nam hy van zyn Nagt- rust af, °t geen hy der Weetenfchappen niet hadt wils len ontneemen. Een Knegt, die last hadt om hem alle morgens op *t zelfde uur te wekken, mogt niet aflaaten, welk een wederzin hy ook betoonde om op te ftaan, ter hy het bedde ontruimde. | Montbard was de plaats, waar DE BUFFON zich liefst onthieldt : dewyl hy daar zo veel arbeidde als hem be- haagde. Te Parys nam het. Kabinet, en de Tuinen des Konings , de Bezoeken, die hy moest geeven en ontvan- gen, 314 , LEEVENSSCHETS gen, een gedeelte van zyn tyd weg; maar te Montbard zag men hem ’s morgens ten vyf uuren klimmen op een Tooren, in 't midden van zyne uitgeftrekte Tuinen ge- bouwd: zo ras hy zich op dezelve begeeVen hadt, ftondt het niemand vry hem te naderen. Voor deezen Tooren viel JEAN JACQUES ROUSSEAU op zyne kuien neder , en kuschte met verrukking den dorpel des ingangs. Prins HENDRIK , die, op zyne Reis door Frankryk, deezen Tooren zag, noemde dien de Wieg van de Natuurlyke Historie; en, in de daad, uit deezen Tooren zyn die heerlyke Bladeren gekomen, die leeven zullen, zo lang het voorwerp , °t welk dezelve inboezemde , beftaat. Daar heeft hy vervaardigd zyne Zydperken der Natuure, een Werk van veertien jaaren denkens, waar in men (fchoon misfchien de opgemaakte befluiten niet aanneemende ,) de verbaazende bevattingen van ’s Menfchen geest bewon- dert; daar heeft hy zyne overheerlyke Verhandeling op- gefteld over den Styl, uitgefprooken by zyne aanneeging ‘tot Lid der Acudemie Frangoife. De Heer DE BUFFON bevondt zich te Montbard, toen zyn Voorganger over- leedt; hy ontving daar den Brief van den Secretaris der Academie, by welken men hem verzogt, om na de open» evallene plaats te {taan , en kwam niet te Parys, dan op Fi oogenblik dat hy zitting nam onder zyne nieuwe Broe- eren. Ik keer weder tat den Tooren, van welken ik begon te fchryven. In denzelven heb ik niets anders gezien dan bloote muuren, een grooten zwart lederen Armftoel , een oude Lesfenaar, en op denzelven pennen, inkt en papier. De Heer DE BUFFON hadt op eenigen afftand van dien Tooren , mede in °t midden van de Tuinen , een Kabinet, waarin zyne Schriften lagen. Hy wandelde, naar de eisch der zaaken het medebragt, van den Tooren na het Kabi- net, of van het Kabinet na den Tooren, en befteedde zomtyds een geheelen morgen aan één enkelen volzin in zyne Werken. Zulks ontftondt geenzins uit eene moeie. Iykheid in het opftellen; maar hy was ten uiterften ge- reng omtrent zich zelven, en van oordeel , dat men niet dan met den tyd tot volkomenheid, in gedagten, of -in ftyl, kwam. enigmaal heb ik hem hooren zeggen; Dat het Vernuft niets anders was dan eene groote bekwuanr heid van ’t Geduld ; een bemoedigend woord, °t welk my herinnert, ’t geen NEWTON iemand te gemoet voer- Es VAN DEN HEERE DE BUFFON. 815 de, op de vraag, hoe hy zyn Stelzel ontdekt hadt: Door ser fieeds op te denken. a Wanneer de Heer DE BUFFON een Werk hadt afge- {chreeven, lag hy ’t zelve eenen geruimen tyd ter zyde, vergat het als °t ware eenigermaate, en als hy dagt het enoegzaam vergeeten te hebben, liet hy het zich voor- eezen dvor een zyner Vrienden , bekwaam om het te ver- ftaan. Het afíchrift was net gefchreeven , en, indien de Voorleezer ergefis haperde, hieldt de Heer DE BUFFON het daar voor, dat, te dier plaatze, iets ontbrak aan de ontwikkeling van zyne denkbeelden, of aag de klaarheid van zyn ftyl: naardemaal , volgens zyne grondftelling , al- les , wat klaar was, zich gemaklyk moest laaten leeren ; hy zette "er een teken by, om die plaats over te zien, en, op zyn gemak, te verbeteren. Hy hadt nog eene andere wyze, om over zyne Werken te oordeelen. Wanneer men ze hem voorlas , verzogt hy den Voorlee- zer, zekere plaatzen, welke hem veel moeite gekost had- den, met andere woorden over te zetten: indien deeze Overzetting den zin, dien hy zich hadt voorgefteld, nauw- keurig uitdrukte, liet hy het gefchreevene blyven; maar; als dezelve daar van afweek, herzag hy die uitdrukkin- e, zogt waar het duistere mogt fchuilen, en helderde et op. , Deeze voorleezingen en verbeteringen gefchiedden zom- tyds in een kring van Vrienden, en niets was belangry- ker. Zomtyds verbeterde hy, op deeze wyze, de Wer- - ken van verfcheide Schryvers, die ze aan den toets syns oordeels onderworpen hadden. Maar hy had geen tyd om ze geheel te verbeteren, noch ook om de gedrukte , hem gezonden, te leezen. Ten opzigte van deeze, be- paalde hy sich doorgaans om de tafel der Hoofdftukken te doorloopen, om "er de gewigtigfte uit te kippen en ze te doen leezen. Zjnts meer dan vyftien jaaren zyn *er weinige Werken, die hy op eene andere wyze geleezen heeft, uitgenomen het Werkje van den Heer NECKER , getyteld: Compte rendu de 'Aminifiration des Finances, meermaalen door hem geleezen, en van °t welk hy met verrukking {prak. Zyne meest geliefde Schryvers , onder de reeds overledenen , waren FENELON, MONTES- QUIEU, en RICHARDSON. ` Een zyner beste Vrienden was de Heer GUENÉAU DE MONTBEILLARD, dien hy het ongeluk hadt eenigen tyd voor zynen dood te verliezen , een Heer van zeer groote ver- D 316 LEEVENSSCHETS- 7 + verdienften , die, door zyne diepe kundigheden , en one kreukbaare braafheid , by hem zeer veel vermogt. Ik heb weinig Meníchen gekend , wier verkeering leevendiger , _vrolyker, en geestiger, was dan die van den Heer DE MONTBEILLARD. Die van den Heer DE BUFFON, inte- gendeel, was zeer eenvoudig, zelden leevendig , maar zomtyds zeer vrolyk. Men zag in hem bovenal een goed- aartigheid , die hem gevallig maakte, by allen, die hem kenden. Zie hier eenige ftaalties , kleinigheden in 't voor- komen, waartoe ik my inlaate, en 't geen men my, Zo ik boop, zal ten goede houden; die kleinigheden zyn de minst belangryke gedeelten niet, in het Leeven van een groot Man. Lang zat hy aan tafel, daar hadt men het: genoegen, om hem op zyn gemak te hooren. Nooit bykans verliet men dezelve , zonder eenige gelukkige invallen , of eenige diepe gedagten, welke hem ontglipte, mede te draagen. Want, ik herhaal het, niemand bragt zulk eene maate van goedaartigheid uit gezelfchap mede. Hy was op lof efteld, en prees zomwylen zichzelven; doch hy deed et op zulk eene gulle wyze, en met zo weinig benadee- ling van anderen, wier bekwaamheden hy nooit verdruk- te, dat men hem, in zekeren voege, hedankte, wegens zulk eene zeldzaame openhartigheid. Daarenboven, hoe kon een Man, die met zo veel Eerbetoons opgehoopt was, voor wien men een Standbeeld hadt opgerigt, met welken een groot Vorst in Briefwisfeling tradt, en bem - tere VAN DEN HEERE DE BUPFON. — : 312 terftond alle Medailles; onder zyne Regeering gefldagen , toezondt , dien Vorften nooit verzuimden met hun bezoek te vereeren, °t zy ze te Parys kwamen, of door Monts bard trokken; --- hoe kon een Man, die het éénig ‘mids delpunt fcheen te zyn, by ’t welke alle Geleerdén der Wereld zamenliepen , zich wederhouden van de neiging tot Loffpraaken? Ach! dat wy alle die hoogbevoorregte Vernuften eene neiging, zo matuurlyk , verfchoonen : cat wy hun pryzen, zo veel zy verlangen; zulks is eene zeer geringe belasting, waaraan zy ons onderwerpen voor de onfchatbaare geneugten , welke zy ons verfchaffen. —— Zie, of deeze trek van Eigenliefde, die ik zal bybren- gen „ iemand beledigt, en of ze niet veeleer het Charac- ter van DE BUFFON verheft. Een zyner grondftellingen was „' dat de Kinderen , doorgaans, hunne verftandige en zedelyke hoedanigheden van hunne Moeders ontleenen: wanneer hy, in’ gefprekken, daar over hadt uitgeweid, maakte hy er terftond een toepasfing van op zich zelven , met veel lofs fpreekende van zyne Moeder, die by allen, die haar gekend hadden, bekend ftondt, voor eene Dame vau groot Vernuft, uitgeftrekte: Kundigheden, en veel Verftands. `t Was DE BUFFON’S wellust, van die Moe- der te fpreeken. Zyn Vader hadt voor hem een verregaanden eerbied. Als hy, op zekeren dag,'in de Vues de la Nature, de wel- fpreekende Aanfpraak aan het OPPERWEEZEN , met welke de eerfte eindigt , geleezen hadt , ontmoette hy zyn Zoon, en wierp zich, in de eerfte vervoering zyner verrukking , als zyns ondanks, voor hem op de krrien neder. Ik zou veele andere byzonderheden van deezen onfterf- lyken Man kunnen ophaalen; maar de bepaaldheid van uw Werk herinnert my, dat ik misfchien reeds te veel gezegd heb. Ik zal ’er alleen nog byvoegen, dat een zy- ner beftendigfte verbintenisfen geweest “is „ met” Vader IGNACE BOUGAULT , Capucyner , Priester van Rufon. Deeze verbintenis heeft meer dan vyftig jaaren geduurd. Wanneer de Heer Dr BUFFON zich te Montbard onthieldt, bleef Vader IGNACE niet in gebreke , tweemaalen ter week, by hem te komen en met zynen Vriend te fpyzen : wanneer de Heer DE BUFFON gezond was, ging hy, op zyne beurt, by Vader ıcnace eeten. Met één woord, die Vader hadt het ganfche vertrouwen van den Heer pe BUFFON. Wanneer deeze te Parys kwam, in de laatfte eogenblikken , die den dood van dien grooten Man voor- gn- 8 ` e 219 LEEVENSSCHETS VAN DEN HEERE DR BUFPON, ingen, hervatte DE BUFFON, die, zints eenige dagen, Bykans geen woord meer fprak , zyne kragten , op het wederzien van zynen ouden Vriend. Naa eenigen tyd met hem gefprooken te hebben, begon hy, met een ver- heeven ftem „ em zonder zich wegens de omftanders te bekreunen , eene belydenis van zyn geheele leeven te doen, en was de eerfte, die tot hem {prak van de Gods- dienst-pligten „ welke hy volbragt in de tegenwoordig- heid van veele Perfoonen. DE suFFon’s Vader is drie en negentig, zyn Grootva- der zeven en tachtig jaaren oud geworden , en misfchien zou hy zyn leefperk tot die uitgeftrektheid gebragt heb- ben, indien hy moeds genoeg bezeten hadt, tot het on- dergaan eener. Kunstbewerking , om de zes en vyftig Steentjes , die men, naa zyn dood, in zyn blaas vondt, te laaten wegneemen. Hy heeft één Zoon nagelaaten, van wien ik maar één trek zal ophaalen , die hem ter loffpraake dient. Te Montbard is, in °t midden der Tuinen van den Heer ps BUFFON , by den Tooren en het Kabinet , waar van ik gefprooken heb, een zeer hooge Tooren, op een groo- ten afftand zigtbaar. De Heer DE BUFFON , de Zoon, zich , twee jaaren geleden , te Montbard bevindende, wilde zich jegens zyn Vader kwyten van eene openbaa- re hulde , en liet , ter zyde van dien hoogen Tooren, eene zeer laage Kolom plaatzen, en op denzelven met groote letteren {chryven: EXCELSA TURRI HUMILIS COLUMNA PARENTI SUO FILIUS BUFFON. Ik heb de eer, enz. BESCHRYVING VAN BEN GROT. 319 i BESCHRYVING VAN LA BAUME, OF DE GROT DES DEMOISELLES A SAINT BAUZILE, BY GANGES, IN DE CEVENNES; door- den Heer MARSOLLIER. (Vervolg en Slot van bl. 282.) In de Stad wedergekeerd, en tot onze voorige kragten # gekomen, beſehuldigden wy ons zelven onderling van envoorzigtigheid , en het niet neemen der noodige voor- zorgen; ’t befluit was, de onderaardfche Reis te hervat. ten. Ik keerde weder: na Montpellier; myn verhaal wek- te de nieuwsgierigheid op onzer jonge Natuurkundigen ; en deedt het hart der Moederen becven.: Verfcheiden booden zich aan om de Reis mede te doen. Ik moest veele verwyten hooren, veeler begeerte -wederftreeven. Eindelyk beflooten , op den 15 July, de Heeren Lon- on, Vaier en Zoon, de Marquis DE MONTLAUR, de cer DE souissy, Voorzitter in het Parlement van Douay; de Heer BRUNET, de Heer scIPION ALUT (*), de Heer MARTIN DE CHOISY (t), myn Knegt, verfcheide Bocren en Knegts van den Marquis DE MONTLAUR, my te vers gezellen, onder de fterkfte verzekeringen , om tot het iepfte van de Grot door te dringen, wat "er ook mogt gebeuren. Alle voorzorgen, die de voorzigtigheid kan inboeze- men, werden genoomen , de touwladder hermaakt, twee dagen waren *er mannen bezig met vuurpotten gereed te maaken , gatén te graaven, om ’er de ladders in neder te zetten , en yzeren pennen te fteeken, om daar aan touwen vast te maaken. Wy vertrokken ’s morgens vroeg, ligt gekleed, voor- zien. van een Thermometer, Crayon en Hamers: als Schil- ders, Metzelaars , Natuur- en Werktuigkundigen “toege= rust, vervrolykten wy elkander onder den weg tot inboe= zeming van moed. Zonder moeité lagen wy den reeds . u É . oo Je- (*) Een beroemd Taalkundige, Vertaaler van verfcheide Grieke. fche en Engelfche Werkjes ` dien-xvy, tot onze fimert, in ’t biveiendst zyner jeugd, hebben moeten derven, :(f) Bekend door zyne aartige Stukjes, waar mede hy, Zints eenige jaaren, | Almanach des Mujes verrykt heeft, en zyne En- trennes lyriques. l \ : „II. DEEL. MENGELW. NO. 8. Aa „320 BESCHRYVING © "e gemelden weg af, van yver brandende, om ons voornet- men nu geheel uit te voeren. De touwladder fchrikte in den beginne onze nieuwe Reisgenooten wel eenigzins af; wy gingen hun voor, en welhaast zou men elkander het plaifier, om af te klimmen, betwist hebben. De plaats, waar wy de voorgaande keer gebleeven. wa- - ren, en door ons, om het dreigend gevaar, Le pas du diable, of de Duivels Weg, geheeten, deedt ons ftil hou- den: ondanks allen aangewenden arbeid , was "er geen laats meer dan om even den voet te zetten; een uitftee- kende rots belet het kruipen op de kniën , achter is een diepte; en men moet op den kant, op een hellend vlak „ voortgaan, de voeten buitenwaards gekeerd: wy zagen niemand zonder fchrik dien weg neemen, en men vreesde voor anderen meer dan voor zich zelven. Twin- tig {chreden was dit ons eenig gangpad , en een touw, op goed geluk afgehangen, ons geleide. Decze zwaatigheid te boven zynde, bewonderden wy een Pylaar, vyf en twintig voeten hoog, wit als albast, eheel gevormd van bloemwerk, boven elkander allengs- ens in grootte afneemende, en eene pyramide uitleveren- de. Hier wagtte ons een nieuwe hinderpaal. W moesten afdaalen, langs eene hellende vlakte, de ladder kon ons niet dienen, beneden was eene fteilte, de grond was glibberig, en deedt voor recht nederwaards ftorten dugten : buiten dat liep men gevaar om in een diep gat te. komen, of tegen de rotzen verpletterd te worden. Wy moesten een uur wagten, om de yzeren pennen te doen zeiten, en de touwen te {pannen. Die met deezen arbeid niet onledig waren moesten, om het verftyven door de koude te voorkomen , met de hamers tegen de rotzen flaan, Om het gangpad te verlengen, lieten wy een {tuk . houts zakken, en ’t was op dit fteunzel alleen, dat wy ons moesten laaten afglyden; met de flinker hand zich zo oed mogelyk vasthoudende aan een gefpannen touw. Twee onzer Reisgenooten weigerdén hier ons te volgen: de vrees floeg hun om ’t hart, en zy wilden liever boven blyven , dam eene nieuwe en de laatite moeilykheid te on- dergaan, de vrugt trekken van alle reeds uitgeftaane ge. vaaren en: doorgeworftelde moeilykheden. Op ‘het ftuk houts gekomen, is cen gebrooken Stalac-, tiet, van cen voct over °t kruis, de plaats waar men kan beginuen te denken. dat men zich in veiligheid bevindt; - jn alle andere omftandigheden zou men des een geheel ver- Schil- VAN EEN GRO. _— gar fchiflend oordeel vellen : doch , in vergelyking , klimt men ‘er met vermaak op, en haalt een oogenblik adem, dewyl dezelve eene vastigheid is. Wat brandewyn her- ftelde onze kragten, en *t geen wy ontdekten nog meer. Van deezen Pylaar af klimt men neder op een vasten grond, waar men, zo niet met gemak, althans met vei- ligheid, kan gaan. Elke ftap, dien wy deeden, perfte ons eene nieuwe loffpraake af. ` Een wit Altaar, gelykeride naar het beste Porcelein „ drie voeten hoog, volmaakt ovaal, met geregelde trap- pen, was het eerfte voorwerp °t geen ons trof. Het ta- felftuk des Altaars was van een {chittcrend emailieeracl , en de bloemcieraaden ftonden boven elkander, even als de bladeren van een Artifchok. - Verder op waren vier gedraaide Kolommen, geelagtig , maar op veele plaatzen doorfchynend , ondanks derzelver dikte: vier mannen konden ze niet omvademen. Aan der- zelver hoogte was geen fchatten: wy veronderftelden wel dat ze tot het verwelfzel reikten; dach wy misten grond om ons des te verzekeren. Ä 6 De Zaal is zo groot als de halve Stad Ganges, onze oogen konden de hoogte noch de diepte afmeeten. Wy ontdek- ten holligheden, waarin menfchen-kunst ons geen.door- gang kon baanen; op dit Altaar gezeten , vonden’ wy ons omringd met zulk eene menigte van voorwerpen, dat Wwy ons in eene verftommende verwondering opgetoogen ` von~ den. Onder andere zagen wy een Obelisk, zo hoog als een tooren , (pits -uitloopende , geheel rond , roodverwig „ in den geheelen opgang als afgebeiteld , en in de fchoonfte evenredigheid gewrogt; Klompen , zo groot als gehecle Kerken, nu eens in de gedaante van watervallen, dan zich als wolken vertoonende; Pylaaren , in allerlei rigtin» en gebrooken, en bedekt met takswys emailieerzel , met’ bloemen en opwerkzel als klein zuikergebak; ’t geval kan geen vreemder en verfcheidender zamenvoegingen vors men. Een doodshoofd was de eenige vertooning welke onze vreugd ftoorde. Wy vonden ons zeer verlegen , om te begrypen hoe dit ongelukkig weczen in deeze Grot hadt kunnen komen , aangemerkt wy daar toe ecne Myn hadden laaten fpringen: en wy ons verzekerd hiel- den dat er geen andere ingang was; wy beflooten , dat het water, *t geen alle winters deeze Grot overftroomt , dit doodshoofd derwaards gevoerd hadt, en wy hernamen enze voorgaande vrolykheid. ` ` | Aa a Ecn 323 BESCHRYVING, ‘Een der fchoonfte voorwerpen van decze Grot is een reusagtig Standbeeld , flaande op een voetítuk , cene Vrouw vertoonende, die twee Kinderen vasthoudt. Dit Beeld zou waardig weezen aan den grootften Vorst van Buropa toe te behooren, indien het buiten de plaats, waar het zich bevindt, de gedaante behieldt, in welke wy het zecr onderícheiden zagen, en zonder ons door verbeelding te baren verrukken. Overal vertoonen zich franjes, gordynen, met emailieerzel en kristal bezet; kanten , linten , zo heerlyk gewrogt, dat men moet wee- ten, dat geen Mensch in deeze onderaardfche Gewesten geweest is, om te gelooven , dat men alles nigt te houden hebbe voor bet werkítuk des grootften Kunftenaars. Deeze Zaal is rond; men zou dezelve kunnen vergely- ken by een Raadszaal ; omringd met min cn meer hooge Kapellen : het midden is een Dôme, waar van men de hoogte niet kan bepaalen , en wy hebben, uit den weg, door ons nederdaalende afgelegd, dezelve gefchat op vyf- tig Roeden. De grond is vogtig; in vecle Zaalen is de, aarde zwart, wy kwamen onder anderen in eene , die vol- maakt een Manege geleek , met een Pylaar in °t midden. 