VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
rig volgen; maar fomwylen het geleerde volmaaken , en den Meester overtreffen, zonder mert. dr alles even- wel zynen natuurlyken zang te vergeeten. Ook leert de Goudvink, zonder: veele moeite, fpreeken, en aan ze- kere korte fpreekwyzen, zulk eenen klemtoon te gee- Pp a ven, ~ 542 VERVOLG OP CHOMELS WOORDENBOEK, Leerling ligt bedriegen , daar wy ons in den Leermeester zo dikwerf bedroogen vinden. . - ,. Voorts is de Goudvink zeer gefchikt tot perfoonlyke verknogtheid , die zelvs zeer fterk en duurzaam is. Men heeft geleerde Goudvinken gezien, die de vlugt, waar in zy opgeflooten waren, ontweeken , een geheel jaar in het bosch zich ophielden, en, ten einde van °t zelve, de ftem des Lieesmeesters kenden, wederkeerden, en noeit weggingen. Anderen, die, genoodzaskt van Mees- ter te veranderen, van rouwe ftierven, Deeze Vogels hebben een fterk geheugen, en herinneren zich zeer wel .(*) Tot een bewys Mera dienen de zoetvloeijende Dichtre- gels van den Heer DIRK SMITS, die in deszelfs Mengeldichten blade. 187, den Goudvink van zynen kunstgenoot den Heer FRANS DE' HAAS, aldus aanfpreekt. Lief Zangftertje, hoe kunftig dwingt Ge uw toontjes, die gy fluit en zingt, Nu hard, dan weder Zachtjes, Vol lachjes en vol klachtjes! Ei zeg, wat geestig nimfelyn Leerde u, aan de oevers van den Ryn, Met haare fchelle rietjes, Die tooverende Liedjes ? —— Ik hoor iets groots in uw gefchal, Telt Febus in zyn zustertal , Een minder dan voordezen, ‚Zo moet ge 'er een van wezen, ==» Wis koost ge, uit liefde tot DE HAAS, Voor ’t hoef bronnat de blanke Maes; Wis liet ge u neerwaards troonen , Door zyn verheven toonen. Moe teer bewyst ge hem uw trouw Als.gy hem toeroept: Kopje krouw Met u gebogen kopje, En zacht gezwollen kropje — 8 Vogeltje een godinn’ gelyk; Of EE die uw muzyk ` In vogelfchyn laat hooren , 5. Wat t ge elks hart en oóren ! — VERVOLG OP CHOMELS WOORDENBOEK » ‚543 wie: hun kwaad gedaan heeft. Eene Goudvink , met kouw en alles, door een flegt gekleed Mensch van bo- ven nedergeloopen, fcheen in 't eerfte "er weinig letzel van te hebben; doch vervolgeus bemerkte men, dat hy in ftuipen viel, zo dikwils hy flegt gekleedde lieden zag, en hy ftierf in een dier toevallen, agt maanden na het eerfte ongeluk. ` an De Goudvinken brengen den zomertyd in de besichen of op het gebergte door: zy vervaardigen de Nesten in ` klein Houtgewas , T de hoogte van vyf of zes voeten, en fomtyds laager. Het Nest beftaat eenvoudig uit- bont, tjes van heygras en eenig ander fyn gevezelte, in de ge- . daante van een rond en niet zeer diep bakje famenge- fteld: de opening, zegt men, is altoos aan die zyde wel- ke het minst dan guure winden is blootgefteld. Het Wyfje legt vier, vyf, of zes Eijeren, van kleur uit den graauwen , met donkere fpatten, vooral aan "t dikke egin- de. In den wilden ftaat leeven. zy niet alleen yan, ver- fcheidene zaaden en befien, welke het faizoen geeft; maar in den winter en. vroegen voortyd vallen zy ook, tot mere kelyke henadeeling fomtyds der Boomgaarden en Vrugt- tuinen, op de.botten en vrugtknoppen, niet alleen van de Kerfen-, Pruimen-, Abrikoofen- en Perfiken- ,:. maar eok van de Appel. en PeereDbomen: en het is hier. van, dat zy in fommige oorden zeer gehaat zyn. De Heer LINN/EUS tekent aan in zyne Fauna Aug, Edit. 1746. pag. 67. dat het Mannetje een’ Spin gekregen hebbende, dezelve lang in zynen bek hield, en toen aan het Wyfje gef, Zy zyn greetig op Lysterbesfen , en 't is door. hun toedoen, dewyl zy ze meermaalen onverteerd kwyt raa- ken, dat dit boomgewas hier en daar in plaatzen opflaat , in. wier nabyheid geene Qualfter- of Lysterbezieboomen worden gevonden. ——— De Goudvinken zyn zeer vet in den, herfst ,en worden onder de lekkernyen geteld. — ... an By eenigen (taan deeze- Vogels voor zeer opmerkzaam en fchrander: te boek, zy hebben althands een denkend voerkomen; en, wanneer wy oordeelen uit de gemaklyk- heid, waar mede zy iets aanleeren, kan men niet ontken- nen, dat zy hunne aandatht, tot zekere maate, kunnen vestigen 5 maar, indien wy letten op de gemakkelykhgid , waar mede zy zich op verfcheidene, wyzen laaten vangen , moet men toeftaan, dat hun oplettenheid dikwils ont- breekt, en dat zy ten dien aanziene den naam van Dom. Pp 3 kop, £44 VERVOLG OP CHOMELS WOORDENBOEK. Mp die ‘door fommigen aan hun wordt gegeeven, ver- ienen. as De Heer MONTBEILLARD verzekert ons, ,, dat men » gezegd en gefchreeven heeft, dat de Kanarievogel , ie met zo veele andere foorten paart, zich nimmer an met den Goudyink vereenigde, en hier van deeze re- an den gegeeven, dat de Mannetjes Goudvink in den an minnehandel den bek wyd opent, ’t welk de Kanas- as rievogel verfchrikt: doch dit levert eene nieuwe proe- s Ve Op, van °t gevaar om voorbaarig ontkennende (Gel. an lingen aan te voeren , als welke door één geval kunnen an tegengefprooken en geheel omver geftooten worden. s> De Marquis pe PoLiGNAC heeft my verzekerd, eenen » Mannetjes Goudvink met het Wyfje eens Kanaries ss Voges gepaard gezien te hebben: dat ‘er, van dit paa- an Fen, jongen voortkwamen , omtrent het begin van es April uitgebroeid. Zy hadden eenen veel dikker bek an dun de andere jonge Kanarievogels van denzelvden ou- s; derdom, en begonnen eene zwartachtige Pluimaadje te an krygen; dit gaf grond om te ftellen, dat zy meer van an den Vader dan van de Moeder zouden hebben. Onge- wn hkkig ílierven zy alle, op eene kleine reis, e an men ze liet doen, "t Gene gewigt aan deeze waarnee- e ming byzet, is, dat FRISCH de wyze eft , om ap den Mannetjes Goudvink met het Wyfje van de an Kdnaric te doen paaren: hy raadt san, een Manne- s, tje te neemen van de kleinfte onder zyne foort, "t zel » ve langen tyd met de Kanarie in de zelvde vlugt te an houden; hy voegt er nevens hoe "er fomtyds een ge- s heel jaar verloopt , eer het Wyfje toelaate dat het an Mannetje haar nadere, of Feet , dat het met haar s» Uit het zelvde bakje eete: dit veronderftelt , dat deeze »» paaring wel moeijelyk, maar niet onmooglyk is." Onze Autheur tekent verder nog aan, dat men, vol- ns FRISCH, Gowdvinken van drieërleie grootte vindt, at zekerlyk van 't verfchit der woonplaatze afhangt 5 waartan ook meerendeels toe te fchryven is- de verfchei- denheid der luimaadje. van dit Gevogelte, die hy vervol- ens onderfcheidenlyk- opgeeft; gewag maskende van tte en Zwarte Goudvinken, mitsgaders van de groote swarte Goudvinker van Afrika, Ae HUYSERS, BESCHRYV. DER OOSTIND. ETABLISSEM. $45 - —Á Beknopte Befchryving der Oostindifche Etablisfmenten , yera zeld yan eenige Bylagen , zeer dienftig voor lieden die zig in den dienst van de Ooster-Maatfchappy begeeven, uit egte berigten te zamengefleld ; door ARY HUYSERS, Oud-Koopman in dienst der Nederlandfche Oost-Indifche Compagnie, Te Utrecht, by A. van Paddenburg , Aca- demiearukker , 1789. in groot 8yo., 422 bladzyden , behala ven het Woorberigt. e Heer ARY HUYSERS , by onze Landgenooten reeds bekend door zyn Leeven yan REYNIER DR KLERK (*), gemoedigd door de gunftige wyze, op welke dat Werkje ontvangen is, geeft hiermede een Stuk van grooter en alge- meener belang in het licht 5 te weeten , eene beknopte Be- fchryving der Oostindifche Etablisfementen. Hy zelve geeftze niet hooger op , dan als eene oppervlakkige fchets., getrokken uit reeds publiek gemaakte Werken (t), maar tot welke … zig nog wel liefhebbers zullen opdoen , inzon- an derheid de zulken , die by deeze beroemde Maatfchappy ə» belang hebben, en wien het niet convenieerd om zig te ə» Voorzien van de kostbaare en uitgebreide Werken van > VALENTYN , den bt RAYNAL, en veel anderen, die an over de Oos-Indien gefchreeven hebben (4).” Indien wy ons eigen oordeel eenigzins mogen vertrouwen, geloo- ven wy ook, dat de Schryver in deeze zyne verwachtinge zich niet zal bedrogen vinden. In het korte beftek van 140 bladz. (want het overige beflaan de Bylagen) geeft hy zo veele byzonderheden op van den ftaat der Maatíchappye en derzelver bezittingen in Oost-Indien, dat men dikwyls in veel, uitgebreider Werken, te vergeefs, zo veel zoude zoeken. Hy heeft zig , om zyne eigene woorden te gee bruiken , voornamelyk bepaald tot deeze drie hoofd- s poincten, als: r. Eene korte Schets vau ieder Etablise », lement. 2. Wat ieder Conquest tot haar eigen beftaan en Opleeverd, en ten 3. Welke Producten ons Vaderland s. van daar trekt ($)." Deeze drie punten verbandelt de ‘Schryver kortlyk by elke Hoofdplaats ,, volgens het Oost-Indisch Naamboekje , an EN (*) Een Bericht hier van kan de Leezer vinden in de N. A, Vaderl. Letteroefeningen, IHI. Deel. 1fte Stuk. bl. 65 enz. (+) Voorberigt bl. vas. e Ald. bl. zv. ($) Ald. bl. 111. , p , 4 46 A. HUYSERS BESCHRYVING en vervolgens den rang die aan dezelve by de gewoone an befchryvingen gegeeven worden , als: Batavia, de an Hoofdftad van geheel /ndia , Ambon, Banda, Ternaten „ an Macasfer , Timor, Banjermasfing , Palenbang, Fapan , an China," Malacca, Padang, Bengale, Cormandel, Cei- an Jon, Mallabaar , Souratta, Cabo de goede Hoop, Savas an Noord-Oost-Kust, Cheribon, Bantam, Landak en Succa- > dana (*)." Voorafgaat telkens eene korte be- fchryving der Landen en Plaatzen, nevens een beknopt verflag van den tyd wanneer, en de wyze waarop „de Maat- fchappy haar gezach of haaren koophandel in dezelve ge- vestigd heeft. Hierby komt de melding der producten, welke ieder Handelplaats oplevert , dikwyls die der in- koops-pryzen , nevens het geene zy by dé verkooping weder opbrengen; en eindelyk eene vergelyking der geld- fommen, welke de Maatfchappy op elke plaats noodig heeft tot goedmaaking der vercischte onkosten , met de voordeelen , welke zy van dezelve trekt , zo als beide by het fluiten der.Boeken in het jaar 1779 bevonden werden. In den eerften opflag fchynen de winften der Maatfchap- pye verbaazend groot, wanneer men alleenlyk let op het verfchil der pryzen van inkoop en verkoop. Dus vinden wy dat de Nagelen by de Compagnie verkogt zyn voor 65 ftuiv. het pond, terwyl zy aan de Leveranciets niet meer betaalt dan 6 ftuiv. (T). Voor de Muscaatnooten word betaald omtrent $4 ftuiv. (DD) ; zy worden verkogt voor 75 ftuivers. De Foely wordt ingekogt voor 10 en verkogt voor 120-ftuivers. De Peper, voor welke {ommige plaatzen 14 a 2 ftuiv., en ten hoogften 4 a s ftuïvers be- taalt wordt, geld by den verkoop doorgaans 17 ftuiv. het pond ($5). In het Werk zelve kan men andere Artikelen nazien, welke insgelyks met zeer groot voordeel verkogt worden. Maar hier tegen moet men weder ftellen, de vere baazend groote kosten, welke de Maatfchappy moet aan- wenden, niet alleen tot het uitrusten en bevrachten van Schepen, en tot het loonen van haare hoogere en laagere bedienden , maar ook tot goedmaakinge vañ de zwaare uitgaaven , welke zy in Indién heeft te doen tot inftandhou- ding van haar gezag en handel; als tegen welke de fchat- tingen, die zy heeft op plaatzen, alwaar zy de meester is, en (*) Ald. bl. x1. Ct) Bl. 22. (4) Bl. 3o. Te weeten zedert het Jaar 1782; voormaals niet . meer dan 14 penningen. C$) Bl. 57 en 115. . DER OOSTINDISCHE ETABLISSEMENTEN. 447 en de voordeelen van haaren koophandel op andere, in ` verre na niet kunnen opweegen. De Schryver ontveinst niet, dat de Heer jAcoB MOSSEL , in zynen tyd , door- aans een veel gunítiger verflag gaf van den ftaat der asten en' der voordeelen; maar beroept zich telkens op de Boeken van het reeds gemelde Jaar 1779? Het onder= fcheid hieromtrent is aanmerkelyk. Doch men moet hier by in aanmerking neemen, dat in het gemelde Jaar reeds fommige plaatzen , by voorbeeld de Kaap, met eene fter- kere bezetting voorzien waren, dan men te vooren ge- woon was. Het kan ook zyn, dat de Heer mossEL doeld hebbe te toonen, op welken voet de Taart der Compagnie zoude kumnen gebragt worden , indien alles op het voordeeligfte wierd aangewend , en dat men niet genoeg in zyne maatregels is getreden , of dat hy zelve - de zaaken in een al te gunftig licht befchouwd hebbe, Hoe dit zy, onze Schryver, na van elke Hoofdplaats afzonderlyk gehandeld te hebben , waarin wy hem , hoe gaarn wy wilden , niet kunnen volgen , trekt zyne aan- merkingen te zamen in het volgend Befluit, het geen wy den Leezer nog, voor het.grootíte gedeelte , zullen mede- deelen , als recht gefchikt om een algemeen denkbeeld van de natuure en het oogmerk des Werks te geeven. an Alle (*) de Etablisfementen in het Oosten dus kort „ en zakelyk afgehamdelt hebbende, aal ik hier nog laa= >, ten volgen eenige reflectien , ‘die tot opheldering van a, de verhandelde {toffe dienen kunnen. an Men heeft gezien , dat tot het onderhoud van zo an veele kostbaare Plaatzen , Fortificatiep, Militie en Zee- ` aa vaard, importante kosten gefpendeert worden , en dit ə, is ook nodig, om °s Compagnies posfesfie aldaar te vere an zeekeren. Die gezamentlyke Lasten beliepen in >, den Jaare 1778, van primo September 1778 tot ultimo ,. Augustus 1779, of in den tyd van 12 maanden, over > alle de Oest-Andifche Comptoiren f 68, 82794 -0-0, en 3 daarentegen bedroegen de gezamentlyke revenuen in zm dat zelfde Boekjaar f 52,9$072-o-o of minder als de s» Lasten f 15,89722- 0-0; den opmerkenden Leezer moet an over deeze vertooning verbaast ftaan , om dat men im » t algemeen dagt, dat de Oost zig zelve , zonder de a fchatkist van de Compagnie, konde foutineeren ; ae doch men fchorte een weinig zyn oordeel op, en men an Z (*) Bl. 137 , enz. ' Pp 5 548 , Ae HUYSERS, EESCHRYVING zal zien dat het niet onmogelyk is om in de uitgebret- * de Oost-Indifche huishouding de Winsten bovem de Lasten te doen fleigeren. By voorbeeld , in ss 1639 teerde men in de [ndic te vooren f 937361- 10- 5 » — in 1744 beliepen de Winsten meer als de Lasten s» f 779956-o-o en den grooten Economist JACOB wos- sEL reekende in zyn tyd, in 1755 of daaromtrent , de ze Jaarlykfche revenuen op f 87,91000-0-0 en de Lasten a OP f 65,17500-0-0 of meer inkomften als uitgaven » f 22,73500-e-o dat wat anders te zeggen is als de opgave in 1779; maar my dunkt, ik hoore den Leezer reeds vragen , zoude het thans wel op dien am voordeeligen voet, als MossEL opgeeft , kunnen gebragt wn worden? Ja wel, geëerde Leezer, de Maar zm fchappy bezit nog werkelyk alle die bronnen van ryke dom en vermoogeB, waar uit die {chatten kunnen ge- ,, put worden. Het gezegend Jaya , de Molucco's s en Ceilon , kunnen alles binnen weinig Jaaren goed- >, maaken. Geen nadeelig Nagapatnam (T) kan a daarin hinderlyk weezen. ,; Wil men nu verder zien op welken grond ik de ree- ,, kening maake weegens het voordeel op de Indiaft Re- an touren; men fla dan zyne oogen op de navolgende „> vertooning, die my toevallig in een Advies van zeeker s» reeds overleeden Oost-Indisch Raadsheer , onder het s» fchryven van dit Werkje „in handen viel; —— an Noe Lé '39 "Cen Niet alleen geeft de Schryver, in zyn Veerberigt bl. x. te kennen , dat men Nagapatnam wel zoude kunnen melen, maar haalt ook, bl. 88, het zeggen aan van zekeren Gouverneur ; ,, df » als de muuren van Nagapatnam van zilver waren, dezelve egter ia „» waarde niet konden opweegen teegzen de ongelden die daar aan fuccasfi ,, vtlyk verfpilt geworden 2n. DER OOSTINDISCHE ETABLISSEMENTEN. 59 »» Notitie der verzondene Retouren naar Nederland, als Verkoops. — 1751 1752 20 1753 22 1754 22 1755 22 1756 25 1757 26 1758 22 1759 98 » Deeze tien Jaaren flaat men door elkander , en dam » toont het Facit een Jaarlyks advans aan van 102 Tonner » Gouds; hier van moet worden goedgemaakt de „> toerusting van 25 a i Scheepen voor de Indie; ——— » de afbetaling der Soldyén en Premiën voor de t'huisko- » men de Scheepelingen; — — de Wisfels die uit de Oos£ s» op de Compagnie getrokken worden; — — het Salaris » voor de Heeren van 't Bewind; de uitdeeling » aan de Actionisten ; met veel andere gewigtige an Posten, die te faamen genoomen ," ook eene groote fora an komt uit te maaken , doch waarvan geen vaste bepa- ss ling te maken is.” By dit verflag heeft de Heer HuvsERs nog gevoegd eenige Bylagen , als: N° 1 en e. Een Placaat weegens de Pragt en Praat op alle de Conquesten van India. — N° 1 is een uitvoerig Stuk loopende over eene menigte van byzonderheden, ten opzichte van de Rytuigen , Klee- dinge, Slaaven, Bruiloften , Begraavenisfen,. enz, en bee flaande eene ruimte van bykans 59 bladzyden. — N° o. is alleen eene opheldering van eenige punten van N°: r. N°. 3. Reglement op de bevordering van 's Com- pagnies Dienaaren in de Oost. N*. 4. Reglement omtrent het.beftaan voor alle de Amptenaaren , die zig op Batavia bevinden. N° s. Een dito Reglement voor de Amptenaaren op alle andere Conquesten. ——— N°. 6. Bepaaling, hoe groot de Borgtochten zyn, die de Amptenaaren in de Oost by het quiteeren hunner Amp- ten Dellen moeten, om, by te kortkooming van hare A miniftratie , de Compagnie fchadeloos te kunnen (ellen. —— N° 7. Merkwaardige ontvluchting uit Kamfchat- ka 440 A. HUYSERS, BESCHRYV. DER OOSTIND. ETABLISSEM. ka van eenige Banditen (*) , enz. N° 8. Korte fterkte of aantooning hoe groot de macht van de Maat- fchappy. in het Oosten is in tyden van Vreede, over alle de Conquesten fpecificq zangetoont CQ. N° 9. Reglement .wegens het losfen van de Scheepen, die in de Oost af en aanvaaren, enz. Daar de Heer Huvsgnas, in zyn Voorberigt, met ze- digheid fpreekt van zyn Schryfvermogen, zoude het on- heus zyn, daarop eenige aanmerkingen, te maaken. De , welke hy in Indien bekleed heeft, gaf hem zeker- yk niet de grootfte aanleiding om zich in de eigenfchap- pen der taale te oefenen; en hier uit is fomtyds wel eenige verwarring van de Geflachten der Naamwoorden , of een diergelyke misflag, in zyn Werk ingeflopen. Dag Dit is het Omfandig Bericht, waarvan in dit zelfde dee! der. er en, MENGELW. bl. 210 enz. een uittrekfel te vinden is. ~ (t) Dit is flechts een beknopt Tafeltje, maar van aanbelang, Waarneemingen over de Aardrykskunde, de Natuurkunde, den aart en de zeden der Men/chen , door j. R. FORSTER, Junior. Med. et Phil, Dr. Hoogleeraar in de Natuurk, te Halle, cn Lid yan verfcheiden Geleerde Genoot/chap- pen. Naar de Hoogduitfche Vert, en met de aanmer- kingen van G. FÖRSTER. Hoogl, aan hes Carolinum te Casfel, Tweede Stuk... Te Haarlem, by A. Loosjes , 1789. In gr. 8yo. $70 blads.. II het geen wy , nopens den aart deezer waarneemin- gen, en °t oogmerk van den Heer Förfter in derzel- zelver gemeenmaaking, voor eenigen tyd gemeld heb- ben, (*) heeft men de Auttigheid deezer verzamelinge reeds eenigermaate leeren kennen; en 't geen we diestyds desaangaande gezegd hebben, wordt door den inhoud van dit tweede Stukje nog nader bevestigd, Het voorige ont- vouwde ons eene reeks van algemeene natuurlyke ver-' fchynzelen cn uitwerkingen, op onzen Aard-, en Water- bol; maar het tegenwoordige bepaalt onze opmerking meer byzonder op ons eigen Geflacht , op den Mensch. De Heer Forfier naamlyk, deelt ons hier mede, het geen hy, op zyne reis rondsom de Waereld; en bovenal ge- duurende zyn omzwerven en verblyf op de Eilanden in c (*) Zie N. Æg. Vader. Letteroef. IV D, bl. 17. Je R. FORSTER, WAARNEEMINGEN. Sei de Zuidzee, betreffende het Menschlyke Geflacht , waarge- nomen heeft. Met een goed natuurkundig oog, en eene nde menschkennis » „gepaard met een welwikkend oordeel, dr y ons het merkwaardigfte , nopens de uiterlyke en fined ke gefteldheid dier Volkeren , mitsga- ders derzelver werkzaamheden en bedryvén, op zodanig eene manier voor; dat zyne aantekeningen over die by. zonderheden, behalven het gevallige der onderrigtinge, tevens dienen ter bevorderinge en uitbreidinge eener wel. geoefende meníchenkennisfe; 't welk de overdenking zy- ner waarneemingen te leerzaamer maakt. By den aanvang flaat hy het oog op ‘de mindere of meerdere bevolking der Eilanden in de Zuidzee; bene- vens de verfcheidenheid van derzelver bewoonderen, in koleur, grootte , maakzel , getemperdheid en zedelyk cha- racter; waarin ons een aantal van merkwaardigheden des- wegens voorkomen. Dit leidt onzen Autheur natuurlyk tot het nafpooren van de oorzaaken dier verfcheidenheid , 7t welk tevens zyne opmerking vestigt, op de afkomst en verhuizing dier Landzaaten; waaromtrent hy etlyke aanmerkingen ter neder flelt, die wy, daar ze verfchei- den byzonderheden nopens die Inwooners behelzen, in deezen, tot een (taal zyner maniere van voordragte, zul- len plaatzen. » Wanneer men de Zuidzee. ten Oosten deor Ameri- ka, ten Westen door Afia , de Oostindifche Eilanden en Nieuw - Holland begrensd vindt, em dan de heerfchende Oostpasfaaten in overweeging neemt, zoude men in ver- zoeking kunnen komen, om de eerfte Volkplantingen uit Amerika na de Eilanden der Zuidzee te doen trekken ; te meer, daar zy met zulke flechte kleine vaartuigen , als by hen ten deele in gebruik zyn, niet gemaklyk in den wind . hebben kunnen opwerken. Dan, als men de zaak van naderby befchouwt; verdwynt deeze waaríchynlykheid ten eenenmaale. Amerika zelf is, niet zeer lang voor de komst der Spanjaarden in dat waerelddeel , eerst bevolkt geworden. In dit uitgeftrekt gedeelte der waereld vond men niet meer dan twee Staaten of Koningryken, die eenigzins volkryk en befchaafd waren. Derzelver oor- fprong kan niet wel meer, dan vier honderd jaaren, vroe- r dan de veroveringen der Spanjaarden, gefteld worden. et geheele overige gedeelte van Amerika werdt, door hier en daar verftrooide huisgezinnen, zoo enkeld be- woond, dat dikwils veertig perfoonen eene uitgeftrektheid van * 352 Je Re FORSTER van honderd mylen bezaten „en in dezelve eenzaam en vam elkanderen verwyderd omzwierven. Daarentegen weinige jaaren naa de verovering van Amerika , vonden de Spanjaarden, toen zy de Zuidzee overftaken „reeds verfcheidene van haare ‘Eilanden zoo volkryk , als dezelve nog heden ten dage zyn. Bovendien ontdekt men ook geen de minfte overeenkomst tusfchen de Mexikaanfche , Peruaanfche, Chileefche en amn- dere Amscrikaanfche taglen,en die der Zuidlanderen. Ook verfchillen de kleur, wezenstrekken, de gefteldheid van het lichaam in 't algemeen, en de zeden der Amerikas- nen, grootlyks van die der Eilanderen in de Züidzee. Ja, de afftand van zeshonderd tot duizend zeemylen ( gues al die de Oostlykfte Eilanden in Amerika van - eren fcheidt, fchynt voor de Inwooneren van dat Wae- yelddeel, die ten allen tyde flechte Zeelieden waren , en niet dan kletne booten hadden, geheel onbekwaam om ‘er de Zee mede te bouwen, een onoverkomelyk beletfel ge- weest te zyn. Meer is er niet noodig om te toonen, dat de Eilanden der Zuidzee geenszins van uit het Oos- ten bevolkt geworden. zyn. an Aan de Westzyde beginnen wy met Nieuw- Holland. Dit groote vaste land hebben alle zeevaarenden , Kapitein Cook mede ingeflooten, zeer weinig bewoond gevonden. De Inwooneren aldaar zyn klein van geftalte, en hebben eheel andere zeden en gewoontens als de Eilanderen in e Zuidzee; zy hebben noch Kokosboomen, noch plant- zoenen van Pifangs, noch Varkens , en hunne hutten en booten zyn zoo flecht getimmerd, dat men den oor- Íprong der Bewooneren van de Zuidzee onmooglyk aan hun kan toefchryven. En, zoo ‘er nog eenige twyfel by ons mocht overblyven, blykt hunne ganschlyke vere fcheidenheid ten overvloede uit eene verzameling van woorden, die Kapitein cook in Nieuw- Holland opge- daan en my medegedeeld heeft. Wy vinden ons dus ge- noodzaakt, om wat meer na het Noorden te gaan, al- waar de Eilanden der Zuidzee, met die in het Oosten van Afia liggen, genoegfaam verbonden zyn. Deeze laat- ften worden op den zelfden tyd door twee verfchillende foorten van menfchen bewoond, Zoo vindt men op ver- fcheidene Moluk/che eilanden een volk, het welk zwarter dan de overige inwooners, lang en rank van postuur is, wollig kroes hair heeft , eene byzondere taal fpreekt, en in het binnenst van het gebergte woont. Men kent het op verfcheidene van deeze ‘Eilanden, onder den , , Dae WAAR NEEMINGEN. 553 name van Haraforas of Alfuris. De kusten van die eilanden worden daar en tegen van een geheel ander volk bewaard, het welk ook wel zwartachtig van kleur, maar van een beter maakfel , met lang krullend hair voor- Zien, en ook in taal van dezelven geheel onderfcheiden is. Derzelver taal is eygenlyk eene foort vau Maleysch. —= Het binnenfte bergachtige gedeelte der Philippyn/che Ei, landen wordt door een zwart volk, met kroes hair, bee woond, het welk fterk gefpierd en van een krygszuchti- en art is, en insgelyks eene taal fpreekt, geheel vere, chilleùde van die hunner nabuuren. Langs de kusten wyoonen menfchen, die veel blanker zyn, lang hair en hunne eige taal hebben, en onder verfcheidene benaamin- gen bekend zyn. De voornaamfte ftammen zyn de Taga- S, Pampangos en Bisfayes. De Bewooneren van het bergte zyn waarfchynlyk de oude Inwoonderen , maar de anderen van eenen Maleyfchen ooríprong, nademaal de Maleyers, lange voor de komst der Europeërs in deeze landen, zich over alle de Eilanden van Oost-Indien ver- fpreid hadden. In de taalen van deeze ftammen vindt men ook fpooren van hunnen Meley/chen oorfprong. Het Eiland Formofa of Tajovan, welks kusten, inzonderheid de Noordlyken, in het bezit der Chineezen zyn, heeft ` in zyne binnenfte gebergtens een bruin volk met breede aangezichtem en kroes hair, het welk eene geheel byzon- dere taal heeft. Met deeze zwarten op de Mo/uk/che en Philippyn/che Eilanden zyn waarfchynlyk de zwarte In- wooneren der nabygelegen Eilanden van Nieuw-Guinea, Nieuw- Brittannie en Nieuw- Trland vermaagfchapt , wel- ker zeden, gewoontens, postuur en geaartheid hen zeer naar de Zuidlanderen, die Nieuw - Kaledonien, Tanna, Mallikollo enz. bewoonen, doen gelyken : Aan den anderen kant zyn de Inwooneren der Dieven-eilanden (Ladrones), zoo wel als die van de nieuw ontdekte ` Carolynen- eilanden , met de overige volken van de Zuidzee zeer 'nauw vermaagíchapt. Hunne grootte, zeden en leevenswyze geeven hier van genoegfaame bewyzen. Voegt men hier by het getuigenis der. Schry- veren, dewelke ons verzekeren , dat zy in alle opzigten met de Zagales in Luzon of Manilla overeenkomen , dan kan men de volksverhuizingen, van uit Affen , door eenen fchakel van eilanden nafpooren, waar van 'er zelden twee op eenen afftand van honderd zeemylen van elkanderen liggen.” — Men kan wyders, volgens de verdere op- mer. 554 Je Ke FORSTER merkingen van den Heer For/ier, uit de verwantíchap der taalen deezer Eilanderen afleiden, dat de Oostlykfte Ei. landen in de Zuidzee uit de Oostlykfte deelen van Afia bevolkt zyn, en dat daarentegen de meer Westwaards ge- legene Eilanden van de Zuidzee hunne eerfte bewooners uit de nabuurfchap van Nieuw-Guinea bekomen hebben. Ook loopen verfcheiden byzonderheden van taal, regee- ringswyze en zeden zamen, om ons te overtuigen, dat de Oostlyke Eilanden niet zo zeer onmiddelbaar van de Maleyers zelven, als wel van eenige met dit Volk ve - fchapte ftammen , afkomftig zyn. Vermoedelyk waren A oorfpronglyke bewooners der Zuidzee - Eilanden afkomftig van de zwarte Papeeas, en andere (tammen van Nieuw. Guinea; en zeer waarfchynlyk heeft een toeval, of een voorafbeflooten krygstogt, de oude Maleyers, uit hun Schiereiland Malakka, na de Eilanden der Indifche Zee, eerst over Sumatra na Borneo gevoerd, en vervolgens na de Philippyn/che Eilander; waarop zy zich verder, over de Dieven- Eilanden, de nieuwe Carolynen, de Pescado- res, en ten laatften over de Vriendiyke , Societeits- en Mar- uefen-Eilanden, ja nog Oostlyker tot het Paascheiland , en Zuidelyk tot Nieuw - Zeeland verfpreid zullen hebben. an Deze verhuizing, zegt onze Autheur, was zekerlyk s het werk niet van een kort tydperk; er konden, naa „ hunne eerfte reize na Borneo, eeuwen verloopen, eer zm deeze Volken op het Paascheiland of Nieuw-Zeeland , kwamen. Op elke nieuwe rustplaatze verkreegen zy „ een nieuw byvoegfel van zeden en gewoortens , over- zm cenkomftig met de luchtftreek , en de eigenfchappen , van het land. De oorfpronglyke Inwooneren booden an hun waarfchynlyk overal tegenftand, en lieten zich an niet, dan naa het ftorten vau veel bloed, onder het ,; juk brengen.” Hierin hebben ze, gelyk hy ter dier gelegenheid vervolgens aantekent, op het eene Eiland groo- ter vorderingen gemaakt dan op het andere: van waar men op verfcheiden dier Eilanden nog veele Inwooners vindt, die van de oorfpronglyke bezitters afftammen. — En dit verklaart grootlyks eene voornaame verfcheidenheid, die men onder de bewooners deezer Eilanden befpeurt, als welken „voigens het geen de Heer Zorfter reeds by den aanvang gemeld heeft, onder twee hoofdverdeelingen ge- bragt kunnen worden. ,, De eene is, zegt hy, blank „ van kleur, welgemaakt, fterk van muskelen , aanzienlyk an van grootte, en zacht eù goedaartig van karakter; de aa aD- ` WAARNEEMINGEN. 555 an Andere zwarter, met hair, het welk kroes en wolach- ,, tig begint te worden, magerer , kleiner, byna nog lee- 39 vendiger dan de eerstgemelden , maar teffens wantrou- wiger. | T Het overige gedeelte van dit tweede Stuk levert ons, na deeze algemeene aanmerkingen, meer byzondere aanteke- mingen over den aart, de zeden en gewoonten deezer Ei- landeren; waarin de Autheur ons bovenal doet gadcflaan , de mindere of meerdere trappen van befchaafdheid, welke men hier en daar onder deeze, Volken ontmoet; mitsgaders 't geen die befchaafdheid onder hen belemmert of bevor- dert. Dan dit onderwerp zal in het naastkomende derde Stuk deezer Waarneemingen vervolgd en beflooten worden; waarom wy er thans niet op (aan zullen blyven. "- m — Het Leeven en de Regeering van FREDERIK Il, Koning van Pruisen , gefchetst door den Abt benina. Te Amfer- dam , by J. Allart, 1759. (Derde Uittrekzel.) I? twee voorige Stukjes (*) , hebben wy onzen Leezeren verflag gedaan van den Inhoud des Eerften Doeks, vart dit leezenswaardige Werk. Van het Tweede zullen wy nu nog een kort bericht geeven. Het eerfte Hoofdftuk deezes Boeks bevat eene voors ftelling van den Staat van Duitschland en der nabuurige Landen, omtrent het Paar 1770, met welke wy ons hier niet behoeven op te houden. ` Even weinig is het noodig , dat wy ftil Baan by het “Tweede, waarin kortlyk gefproken wordt van de Byeen- komst des Keizers én des Konings van Pruisfen in Sile- fien, in het jaar 1769; van de Reize van Prins HENDRIK na Stokholm en Petersburg, in het jaar 1770, en van de Omwentelingen in Zweeden, welke twee jaaren laater ge- beurde. Raakende het tweede punt, zegt de Schryver: s» Wy durven niet bekend maaken , welk het oogmerk an deezer reis geweest zy, die zeekerlyk met bewilliging an des Konings gedaan is, tot dat de gefchiedenis van s FREDERIK zelven in het licht is verfchenen." De Heer .DENINA onderftelt dus niet alleen, dat die reis eenig. ge- t NEIM (*) Bladz. 322. enz. 363. enz. IV. DEEL. N. ALG. LETT. NO. 13. Qq 356 n DENINA , heim en zeer gewichtig oogmerk gehad hebbe; maar geeft zelfs vry duidelyk te kennen, dat hy van dit oogmerk niet onkundig is. Ondertusfchen zyn nu de Werken des Konings, in het Fransch, ia het licht, en daarin leezen wy alleenlyk : a, Het geval wilde ,- dat Prins HENDRIK, a, Broeder des Konings, in deezen tyd aan zyne Zuster , , de Koninginne van Zweeden, een bezoek gaf: de Kei- a zerin van Rusland, welke, in haare jeugd, dien Prins , te Berlyn gekend had, verzocht, dat hy verlof mogt an hebben , om te Petersburg te komen; en dit was iets, an dat met gevoegelykheid niet konde geweigerd wor- , den (*). Men moet, derhalven , befluiten , of dat de overleden Koning, zelfs in zyne nagelaten Schriften, dit geheim niet hebbe willen openbaaren , of dat ‘er geen geweest zy. Vorften bedoelen gewisfelyk veeltyds gehei- me oogmerken in hunne verrichtingen ; doch, men is fomtyds ook wel al te gereed met verborgenheden te zoeken, daat geene zyn. Het is waar, dat des Prinfen reis na Petersburg niet Zonder nut voor Pruisfen gefchied- de; maar dit fchynt cerder een toevallig gevolg geweest te zyn, dan een bedoeld uitwerkfel, — Aan de Zweed- fche omwenteling had rREDRRIK geen deel, zo veel mem weet , fchoon hy , na dat dezelve gebeurd was, Rusland bewoog daarin genoegen te neemen. ` Het Derde Hoofdftuk heeft tot zyn opfchrift: De Ver- deeling van Polen. Na eenige aanmerkingen over het ge- brekkige van den Poolfchen regeeringsvorm , verhaalt de Schryver de door Rusland bewerkte verkiezing van den tegenwoordigen Koning en de daarop gevolgde beroer- ten (1), welke aan Oostenryk, Rusland en Pruisfen de gelegenheid gaven , om hunne eigene heerfchappy te ver- grooten , ten koste van hunne nabuuren, en tevens on- eenigheden , tusíchen de twee eerstgemelde Mogendheden , voor te komen. Met reden merkt de Schryver hier aan: Het is waar , dat de redenen , waar op men die asm ae fpraak grondde , meestendeels niet meer golden dan die, 393 Wel (*) Memoire: de 1763. jusqu'á 1775. p. 55. f) De Schryver noemt de ‚ welke tegen den Koni we en deszelfs beftuur denge! de Disfid iem, bl. 330. Hs kan zyn, dat men hun fomtyds dien naam gegeven hebbe, maar doorgaans worden "er de zodanigen mede beftempeld, welken ir Polen van den heerfchenden, dat is, den Roomfchen , Gedsdienst ` LEEVEN VAN FREBERIK DEN II. $52 ,, welke Polen goude hebben kunnen aanvoeren , om Rus- an land, Pruisfen , Bohemen of Hongarye hunne landen, an die zy bezaten, af te eilchen: maar elke der drie Mo. s, gendheden was fterker dan het Poolsch gemeenebest; „ en als zy zig vereenigden , konden zy het onderdruk- an ken, zonder dat het zig roeren konde (*). By gelegenheid van den fchraalen oogst des jaars 1772, wordt in het Vierde Hoofdftuk gefproken wan des Konings pryzenswaardige voorzorgen, om zyne Onderdaanen tegen gebrek en al te groote duurte te behoeden, gelyk ook van de oprichtinge eener provintiaale maatíchappye in, Si- lefién, welke welhaast in andere gedeelten des Ryks ge. volgd werd , om de bezitters van landgoederen gelegen- heid te geeven tot het verkrygen der geldfommen , welke zy mogten noodig hebben , tegen eene maatige rente, en tevens de geldíchieters eene voldoende zekerheid, voor hoofdfomme en intrest, te bezorgen. De plaats ontbreekt ons,om, van deeze inrichtinge, een uitvoeriger bericht te geeven ; maar de befchryving verdient in het werk zelve gelezen te worden. | Het gedrag van FREDERIK omtrent de Jefuiten 5 het verflag van eenige nieuwe Gezantfchappen, zo aan, als door den Koning gezonden , nevers een kort woord, raa. kende de gewapende Neutraliteit, vormen den inhoud des Vyfden Hoofdítuks. Het geen de Schryver zegt over het laatstgemelde onderwerp, zullen wy den Leezer mededee- len. ,, Een perfoon van het grootst gezag in het geen aa de historie van FREDERIK betreft (j), heeft gezegd, ss dat die Koning de eerfte geweest is, die op het denk- an beeld Van eene gewapende onzydigheid is gevallen. ae Het is waar, dat FREDERIK reeds in het jaar 1744 een ss þondgenootichap van dien aart bedagt hadt. Toen » hadt hy Engeland tot vyand, en, toen hy in het bezit » van Embden was, wilde hy den Engelfchen , door eene » onzydigheid op zee, eenigzins ftuiten in het voordeel , ss dat zy boven hem op dat element hadden. Die neutra » liteit, die de Koning van Pruisfen ontwierp , hadt iets s toegebragt tot het fluiten van den vrede van Aken. Misfchien hebben de Keizerin van Rusland en de Graaf PANIN, die toen haar Staatsdienaar was, dit voorbeeld in (*) Bladz. 331. We CD » De Graaf van HERTZBERG , in eene verhandeling in de e Akademie voorgeleczen, op Qa 24 January 1787.” qe 558 DENTINA, in het oog gehad ; maar men kan niet twyffelen, of » het was ian het Petersburgs Hof, dat men het ont- „ werp van de gewapende neutraliteit vormde , die de an twee waerclddeelen verwonderde. De Koning van Pruis- fen was de eeríte, die tot dezelve toetradt, zoo om de nuttigheid van de zaak in het algemeen , als om eenige an byzondere redenen van ongenoegen, welke hem Enge- s, land gegeeven hadt (*)." De zesde, zevende en_achtfte Hoofdítukken behelzen den eisch des Keizers op een groot gedeelte der Beiër- fche nalaatenfchap , de onderhandelingen daar over, den korten oorlog , welke daaruit ontítond, en den vrede van Tefchen , met welke dezelve befloten werd. Daar deeze gebeurtenisfen nog versch in aller geheugen zyn, zullen wy ons met dezelve niet ophouden , maar iets zeggen van het. Negende Hoofdftuk. Hier vinden wy het bekende ge- val van den Molenaar ArNoLD, het welk den Koning cene zo ruime maat van lof, wegens zynen veer voor de gerechtigheid , en het doen wedervaaren van dezelve ook aan zyne germgí(te Onderdaanen, heeft toegebragt. Zo als hetzelve hier verhaald wordt, 'ftrekt het veel minder tot zyne eer. Wel blykt 'er uit des Konings zucht voor het wel beítuuren des rechts, maar tevens eene al te drifti voortvaarendheid , en eene laakbaare onverzettelykheid im gyne eigene befluiten. zelfs, wanneer hy overtuigd was engelyk te hebben. Het geheele verhaal kunnen wy hier niet invoegen , maar moeten, evenwel, aantekenen , dat, volgens deszelfs opgaaf, de Molenaar door de regeering van Kustrin niet verongelykt was, noch door het hooge Gercchtshof te Berlyn , dat het vonnis der eerstgemdde bekrachtigd had. De Koning, in een verkeerd begrip ge- bragt, deed de zaak op nieuw onderzoeken door eenen Kolonel HAYKING , die. hem zulk een verflag deed, dat FREDERIK Vast geloofde , ,, dat men den Molenaar een an fchreeuwend onregt gedaan hadde. Om dan een open- ap lyk blyk van zyne zugt voor de geregtigheid, en van an zyne geftrengheid tegens de omkooping, aan den dag an te leggen , vernietigde hy het vonnis der Gerigtsho- ak ven. an goederen , zette den Groot-Kancelier van zyn ampt 33 3 ` CH) Bladz. 353, 354 LEEVEN VAN FREDERIK DEN I]. £59 af, en tiet drie der Raadsheeren, die déel aan het ge- ding geliad- hadden , gevangen neemen , en in de ves- ss ting Spandau opfluiten. Hy wilde, dat men de zaak, volgers het-verflag van den Kolonel HAYKING , zoude as herftellen , en gaf den Baron van ZrDLITZ last, om as het proces -over te zien. Deeze Staatsdienaar, niet be- ss vindende dat de Regters kwalyk gevonnisd hadden, » tragtede den Koning te doen begrypen, dat de Kolonel aa hem kwalyk onderrigt hadt. Hoe meer 'men- vorderde as om de zaak licht by te zetten ,hoe meer de Koning dagt s, dat zyne glorie er by lyden zoude , als hy génood- aa ZaaKt ware, nea den flap; dien hy gedaan hadt, te rug as te keeren. Hy wist Wel dät 'er perfoonen van den aa Eerften rang waren’, die hem wel gaarne in het ongelyk », Zouden zien, om hem te doen begrypen, dat hy ook s, Miet onfeilbaar was. Men weet'niet wat FREDERIR s, van den Molenaar, de Regters en den Kolonel dagt „ s, toen Ry zo veel tegenftand vondt ‘maar hy herriep ayn s, vonnis niet. De voorzitter FiNCKENSTEIN bleef op 9, Zyne landgoederen als eem banneling, en twee : Raads: an heeren, GRAUN en FRIDEL Kwamen niet uit de vesting, aa dan. lang naderhand. RANDSLEBEN ‘alleen wierdt-'dra », in zyne eer herfteld, om dat men ‘bevondt dát. hy*eeni- d> ge zwarigheden gemaakt hàdt , em het vonnis , ‘dat de an Koning vernietigd hàdt', té"tekeren, Dé- Baron- van aa ZEDEFTS béhieldt zyne plaats; maar TREDPRIK II wil. aa de hem mer ‘meer zien Cf zz Was dk ‘ook wel reclitvaadrdig:? Ondertusfehen: gaf: dit ortgelukkige voorval: den Heere WAN CAKMER , welké het ' Kanfelfers- ampt verkreeg „aanleiding om: te werken aan het ‘maaken van betere verordeningen , en van een nieuw Wetboek, waarvan ‘drie deelen reeds in het licht gegeven waren, toeh FREDERIK DE II zyn leeven eindigde. In eene aars tekening zegt de Schryver: „ FREDERIK WILLEM: H bee ,, val, toen hy den 'Froon beklonr, dat dit Wetboek gou- an de vervolgd worden. Op het eind van,de: maand’ an Maart 1788 , waren er vyf deelen van gedrukt; het ə, zesde was onder de pers. Men denkt, dat "er in het ys geheel agt zullen zyn. De wyze,: waarop dat. Wet- boek zal bekend gemaakt worden, zal doen zien; dat de geest des Pruisfifchen ryks niets minder. dan eene willekeurige beheerfching is. Men zal eene vergadering . 15 99 van 29 29 KE (*) Bladz. 385, 386." | Qq 5 géo | DENINA , «> van de aanzienlyke uit alle provintién te zaamen roe- an pen, om het op eene p'egtige wyze te bekragtigen, ‚> En op dat de natie dee zoude hebben aan de wetgee- > Ving , die haar betreft (*)." Indien die Aanzienlyken uit- en door hunne overige medeburgers op eene vrye wyze verkoren worden ; indien zy magt hebben om hunne aanmerkingen over de voorgeftelde wetten en in- - richtingen met befcheidenheid voor te draagen , en hun- ne bekrachtiging te weigeren aan het geene zy oordeelen tegen de rechten der burgeren, of Te Lands oorbaar , te ftryden ; kortom , indien die bekrachtiging ere meer is dan eene bloote plegtigheid dan ‘is des Schryvers aan- merking gewisfelyk gegrond. Maar hoe is dit overeen te brengen met het geen hy elders (r) zegt, dat :,, de Pruis- x» fifche regeering eene der willekeurigfte van de waereld s. is,” en met zyn verhaal van de wyze , op welke FRE- DERIK DE Il gewoon was zyne Staaten te regeeren (.)? Doch indien wy op deeze wyze voortgiugeu , zoude ons bericht van dit belangryke Werk grooter worden dan de ruimte, welke wy daartoe kunnen fchikken, veroorloft. Wy zullen daarom het overige flechts kortlyk doorloo- pen. De Tiende en Elfde Hoofdftukken behelzen een verlag van eenige Werken des Konings, en daar onder van syue Brieven over de Vaderlandsliefde. De Koning verbeeldde zich in den kryg over de Beierfche nalaaten- fchap , by zyne onderdaanen, niet meer denzelfden yver voor de gemeene zaak en voor de glorie van den Vorst te vinden, die hy in de drie voorige oorlogen in hun be- fpeurd hadt (§). Ter oplosfinge van dit verfchynfel geeft king Heer DENINA verfcheidene leezenswaardige aanmer- en. "t In het Twaalfde Hoofdftuk wordt. na het melden vaa den dood van MARIA THERESIA, gefproken van een ont- werp des ‘Konings, het welk geenen voortgang had, om in zyne Westphaalfche Landen een, Roomsch Bisdom op te richten, ten eínde zyne Onderdaanen , welke dier ge- gindheid waren toegedaan, niet in het geestelyke aan bui- tenlandfche Bisfchoppen zouden onderworpen zyn. B die gelegenheid geeft de Schryver verflag van den toeftan der Roomschgezinden in het Pruisfifche gebied. in het Dertiende vinden wy den uitflag van eenige poo- gie (*) Bl. 390. Ct) Bl. 479, 480. (4) Bl. 486-491. C$) Bl. 395. LEEVEN VAN. FREDERIK DEN Il. sée *-* gingen, welke de Koning aánwendde odi den koophandel eu zeevaart in zyme landen te doen bloeien. Het is be- kend genoeg, dat hy daarin niet naar zynen wensch flaagde. De redenen daarvan zyn ook geen geheim. On- ze Schryver zelve geeft, op eene andere plaats (*), verfchei- dene aan de hand. Misfchien is de waare fleutel van ala les te vinden in de volgende woorden. Ik wil wel ge- an looven, dat de Pruisfifche ftaaten, met minder uit(lui- , tende voorregten, met verbod op minder dingen , meer en handeldryvende en ryker zouden zyn, maar dan zou as den zy noodwendig minder krygswezig zyn,en "e Ko- en nings magt ZOU zo t niet weezen en minder in» an Vloed hebben CAT In hetzelfde dertiende Hoofdítuk zegt de Schryver, dat volgens des Konings gedachten de Berlynfche Academie ,, begon oud te worden (4)." Hy fchryft het daaraan toe ,, dat de bekooktheid van haare en werken dezelve ernftig en minder fmaaklyk maakte ,'* en dat ,, zy niet meer gerugt maakende geíchillen had, ss met vreemde genootíchappen ," en hierop volgt dan de zonderlinge uitdrukking: ,, Zy bezat geenen LA MET- an TRIE , geenen D'AKGENS meer, die het gefchreeuw vat an de Christen Wysgeeren gaande maakten.” Bedoelt de. „Heer DENINA hier mede den Schryver van den Philoophe. Chretien eenen Beck te gecven; of geldt de uitdrukking ` allen, welken zich tegen de voortplanting van het onge- loof en tegen de drogredenen, verdraaijingen en {potterr nyen der ofigeloovigen , verzet hebben? In beide gevallen is de uitdrukking ongepast en hoonende, daar men gee wisfelyk geene waare Christen Wysgeeren zulk een gø- fchrecuw kan te last leggen. ^o. De twee volgende Hoofdftukken loopen over den woor, fpoed der Koninglyke Famielje door de geboorte van vege fcheidene Prinfen; over den t,en de middelen, teron- derhoudinge van de jongere Prinfen eu Prinfesfen , enz. In het Zéstiende wordt gefproken wan den ongelukkigen toeftand van Dantzig, zedert de verdeeling van Polen. (een toeftand, welke wel verre is van vooreerst eenige verandering ten goede te belooven,) over de nieuwe pod- gingen des Keizers, om de Oostenrykfche Nederlanden te verruilen tegen Beieren; en over het Verbond, waarin verfcheidene voornaame Duitfche Vorften , met raEDERA IE. | den . (°) Bl 496. enz. (t) Bl. 497. CH) Bl. 424 Qa 4 562 , DENINA, den II aan hun hoofd, traden, om de oogmerken van den Keizer te dwarsboomen. Hierop volgt in het Zeventiende Hoofdítuk het laatfte tovneel van des Konings leeven,.na dat vooraf iets ge- zegd is van de Hollandíche Onlusten. "Van deeze fchynt de Schryver weinige en flechts oppervlakkige kennis gehad te hebben , gelyk ieder, die iets weet van derzelver oor- zasken en beloop, ligvelyk zal befpeuren. Het laatfte Hoofdítuk beftaat uit aanmerkingen over het karakter en de regeerigg van FREDERIK i Di Hoofdftuk beflaat niet minder dan tachtig bladzyden, de zaaken zyn in hetzelve zo ineengedrongen, dat het niet wel mogelyk zy er een uittrekfel van te maaken, ten zy men den Leezer een bloot geraamte wilde voorzetten; en met eene enkele brok uit den zamenhang te neemen, zou- de men: toch van het geheel geen denkbeeld geeven. Ee- ne enkele aanmerking van den Schryver kunnen wy niet wel voorbygaan. Op bladz. 466 fpreekende van des Koe nings Staatkunde, en van de befchuldigingen van onrecht- vaardigheid en ontrouw , welke door Oostenryk en Frank- tegen denzelven ingebragt werden, zegt hy: ,, Maar aa die fchrandere Staatkunde, welke over de onaf hanglyke an heid en veiligheid der Staaten waakt, en die andere. aa beginzelen volgt dan de gewoone reg vaardigheid , kan aa den fchielyken inval in Silefie, en de vredes-traktaten , an welke hy in de baren «742 en 1745 floot, om het te s» behouden, wel verfchoonlyk maaken.” Indien wy dit wel verftaan, wil het zeggen , dat de Vorften eene zede- kunde op zichzelven hebben, zonder aan de gewoone plichten van eerlykheid , trouwe en rechtvaardigheid ge- ouden te zyn, en dat het hun vry fta van deeze bur- gerlyke deugden af te wyken, indien zy 'er hun belang by vinden. De Schryver beroept zich hier wel op het edrag van andere Vorften , maar voorbeelden syn geene bewyzen, en daarby bezat rREDERIK zyne Staaten in onäfhangelykheid en veiligheid, eer hy in Silefie viel. Het is beklaagelyk , dat diergelyke denkbeelden ook by waar- lyk verftandige.menfchen plaats vinden. 