Over Middennederlandschen epischen versbouw
b) door kanzonanten. Wordt in het mnl. eene letter* greep (niet de vokaal) lang door positie, dat is wan- neer zij gedekt is door twee konzonanten waarvan de eene ten minste tot die lettergreep behoort, gelijk dat in het Griekseh, Latijn en Mhd. plaats heeft? Uit de woorden van Grimm zoo even aangehaald blijkt niet duidelijk of hij dezen regel, thans bij ons zoo goed als over het hoofd gezien (^) , alleen voor het mhd. geldig maakt dan of hij dien ook toepast op het mnl. Maar voor al wie eenigzins over metrum en rhythmus heeft nagedacht , zal die vraag wel overbodig zijn , omdat noodwendig in elke taal door twee of meer konzonanten in de uitspraak van de voorafgaande vo- kaal voor het gehoor eene zekere vertraging wordt te weeg gebracht, die zoo wel bij metrum al rhythmus niet over het hoofd kan worden gezien {•[) , zoodat dan ook de Kamer in liefde bloeiende , die nog verklaarde (§) : M nopende de kortheid ende lanckheid der silben weet (*) Vergf. Heg^ers Vorlesungen über Aesihetik, ed Hotho, 3*, 293 — 4. »Die neuere Sprac^eo halten diese Regel nicht fest , son- dcrn machen , wenn sie nach LSngcn ünd Kürzen rechnen , andere Kriterien geitend. Doch werden dadurch die der Position ohner- achtet als kurz gebrauchten Sylben -wenigstens ofl genug hart gefunden, da sie die schnellere Bewegung, die gefordert ist, hin- dern." (t) Verg. Kinker Proeve eener Holl. Prosodie, bl. 323—324, in verband met bl. 163, 170 enz. (§> Twespraack van de Nederd. letterkunst, ed. 1649 bl. 60. 58 ick u gheen wetten voor te fichijven/' evenwel zonder eenige aarzeling verzekerde: i»dat dubbele klinckers, tweklancken, ja wel meklinkers langhe silben maken is ontwyfelyck." Daar evenwel langzamerhand zoowel bij de mhd. dichters als ook, en vooral, in de mnl. verzen de in- vloed van de kwantiteit der lettergrepen op het rhylh- mus in zekeren zin verminderde, zullen wij in de vol- gende beschouwing deze wet van kwantiteitsverlenging door verdubbeling van vokalen of konzonanten slechts in zooverre zien in acht genomen , als de algemeene mret- ten der eufonie vereischen : bepaalde metrische verschijn- selen of uitzonderingen brengt zij bijna niet meer te weeg. (Men zie evenwel over de arsis). Het was noodig er bij stil te staan omdat wij in dit verschil tusschen kwantiteitsverhoudingen bij het mhd en mnl. de reden vinden van de afwijkingen die in verscheiden prosodische regels dier beide taaltakken zich voordoen. ACCENT. Daar het mnl. vers hoofdzakelijk rhythmisch is, dient ten stelligste te worden uitgemaakt welke regel omtrent het accent geldt. In de oude talen , het Grieksch en Latijn , was de versifikatie ook rhythmisch maar de grondslag daarvan maakte de natuurlijke lengte of kortheid der sylben uit, tot welker bepaling de klankleer, de uit te spre- ken letters, konzonanten en vokalen zelf den maatstaf aangeven; van daar dat men hare prosodie, duidelijk- heidshalve, metrisch noemt. Niet aldus de nieuwere duitsche talen ^ en wij zullen 59 het Terschil en de oorzaak daarvan met de woorden Tan Hegel trachten in het licht te stellen ('^): »£s hleiht aher dieses erste Gehiet der rhythmischen Yersifikation nicht hei der hlossen Figuration und Be- lehung (-}-) der Zeitdauer stehen, sondem geht auoh wieder zum wirklichen Klingen der Sylben und Wörter fort. In Rücksicht auf diesen lUang j edoch zeigen die alten Sprachen , in denen der Rhythmus in der angege- henen Weise als Hauptseite festgehalten wird, einen wesentlichen Unterscheid gegen die übrigen neaeren, welche sich vorzugsweise dem Reime zuneigen. lm Griechischen und Lateinischen z. B. hildet sich durch die Flexionsformen der Deklination und Konju- gation die Stammsylbe zu einem Reichtum von yer- schiedenartig tönenden Sylhen aus, die zwar auch für sich eine Bedeutung haben, doch nur als Modifikation der Stammsylbe, so dass diese sich zwar als die suh? fitantielle Grundbedeutung jener Tielfach ausgebreiteten Laute geitend macht, in Rücksicht auf ihr Téfnen aiber nicht als die Tomemhliche oder alleinige Herrscherinn auftritt. Denn horen wir z. B. namaverunt^'* so treten drei Sylben zu dem Stamme hinzu, und der Accent scheidet sich schon durch die Anzahl und Ausdehnung dieser Sylben, wenn auch keine natürlichen Langen darunter waren , sogleich Ton der Stammsylbe materiell aby wodurch die EavLpibedeutung imd der betonende Accent Ton einander getrennt werden. Hier kann das Ohr deshalb, in sofern die Betonung nfcht die Haupl' sylbe, sondem irgend eine andere triffl;, die nur eine iVeóenbestimmung ausdrückt , schon aus diesem Grunde dem Tonen der yerschiedenen Sylben lauschen» und O Yorlesungen über Aestbetik 3, 300—302. (f) Namelijk » durch Accent, Gasur und Gegenstoss des Vers- and Wort-Accents/* Verg. t. s^ p. 293, 2d7 ff. 60 ihrer Bewegung nachgehn, in dem es die Tolle Frei* heit behalt, auf die natürltche Prosodie zu horen, und sich nun aufgefordert findet, diese natürlichen Langen und Kürzen rhythmisch zu bilden. Ganz anders dagegen yerhalt es sich z. B. mit der heutigen deutschen Sprache. Was im Griechischen und Lateinischen in der eben angedeuteten Weise durch Prafixa und Suffixa und sonstige Hodifikationen ausge- drückt wird, das lost sich in den neueren Sprachen besonders in den Verbis von der Stammsylbe los, so dass sich nun die bisher in einem und demselben Wort mit yielfaohen Nebenbedeutungen entfalteten Flexi- onssylben zu selbststandigen Wörtem zersplittem und vereinzeln. Hieher geboren z. B. der stete Gebrauch der yielen Huif szeitswörter , die selbststandige Bezeich- nung des Optatiys durch einige Verba u. s. f. , die Abtrennung der Pronomina u. s. w. Dadurch bleibt nun einerseits das Wort, das sich in dem früher an- gegebenen Falie zu dem mannigfachen Tonen einer Vielsylbigkeit ausdehnte, unter welcher jener Accent der Wurzel, des Hauptsinns, zu Grunde ging, als einfaches Ganzes in sich Koncentrirt, ohne als eine Folge Yon Tonen zu erscheinen, die, als blosse Hodi- fikationen gleichsam, nicht durch ihren Sinn für sich schon so sehr beschaftigen , dass nicht das ohr auf ihr freies Tonen und dessen zeitliche Bewegung hinhören könnte. Duch diese zusammengezogenheit andererseits wird femer die Hauptbedeutung von solcher Schwere, dass sie den Nachdruck des Accents durchaus auf sich allein hinzieht, und da nun die Betonung an den Hauptsinn gebunden ist , so lasst dieses Zusammenfallen beider die natürliche Lange und Kürze der übrigen Sylben nicht mehr auf kommen sondem übertaubt sie. Die Wurzeln der meisten Wörter sind ohne Zweifel ganz im Allgemeinen kurz, gedrungen, einsylbig^oder 61 z^eisylbig. Wenn nun, wie diess z. B. in unserer heutigen Muttersprache in ToUem Maasse der Fall ist, diese Wurzeln den Accent ausschliesslich f ast für sich in Anspruch nehmen, so ist diesa ein durchaus über- wiegender Accent des Sinns , der Bedeutung , nicht aber eine Bestimmung , in welcher das Haterial, das Tonen frei ware, und sich ein yon dem Yorstellnngsinhalte der Wörter unabhangiges Verhaltnisse der Lange , Kürze und Accentniring der Sylben geben könnte. Eine rhythrnische [lees: metrisclie]^ Ton der Stammsylbe und deren Bedeutung losgebundene Figuration der Zeitbe- wegung und Betonung kann deshalb hier nicht mehr stattfinden, und es bleibt, im Unterschiede des obigen Hinhorchens auf den reichhaltigen Klang und die Dauer solcher Langen und Kürzen in ihrer bun ten Zusam- menstellung , nur ein allgemeines Horen übrig, das ganz Ton der sinngewichtigen betonten Hauptsylbe ge- fangen genomnien ist. Denn ausserdem Terselbststan- digt sich auch , wie wir sahen , die modificirte Sylben*- Tcrzweigung des . Stamms zu besonderen Wörtem , welche dadurch für sich wichtig gemacht werden, und indem sie ihre eigene Bedeutung erhalten, nun gleichfalls dasselbe Zusammenfallen von Sinn imd Ac- cent horen lassen, das wir so eben bei dem Grund- worte, um welches sie sich herstellen, betrachtet ha- ben. Diess nöthigt uns, gleichsam gefesselt bei dem Sinn jedes Wortes stehn zu. bleiben, und statt uns mit der natürlichen Lange und Kürze und mit deren zeitlicher Bewegung und sinnlichen Accentuirung zu beschaftigen , nur auf den Accent zu horen, welchen die Grundbedeutung hervorbringt (*)." Onze groote Ten Kate reeds had voor alle duitsche O Verg. ook Dr. W. G. Brill, UoUandsche Spraakleer, bl. 187—188. 62 talen als grondregel aangegeven ndat ze altoos den Klemtoon op het zakelijke deel der Woorden laten val' len (*);" Huydecoper had hem daarin bijgestemd (f) en Prof. Siegenbeek berustte in die uitspraak (§). Hoezeer die regel in vele opzichten van toepassing is , verdient hij echter wel nadere toetsing bij een onderzoek over hoUandsche of mnl. prosodie (^); want ieder die eenigzins met onze taal bekend is vv^eet dat er 1^. ver- scheiden woorden' zijn waarin die regel, schijnbaar, tegen alle analogie aan , wordt over het hoofd gezien , terwijl 2^. het zakelijk deel in een aantal samengestelde woorden verandert naarmate van den samenhang des zins waarinze voorkomen; 39. omdat verscheiden voor- voegsels of uitgangen het accent doen verschuiven. Wat het eerste betreft, naar Ten Kates regel zegt men mistaeten: daarentegen heet het bestendig misgun^' nen, misleiden. Evenwel is in al die woorden het denkbeeld van ontkenning de hoofdbedoeling en dus zal de lettergreep die deze ontkenning uitdrukt wel de voornaamste, de zakelijkste zijn. Hier faalt dus de regel. Zoo zegt men misdaad^ maar wederom misdoen^ waarin de regel van 't zakelijk deel, evenmin schijnt te gelden als in godloos en alomtegenwoordig, herzéggen. Aangaande het tweede punt , de verandering van het accent naarmate van den zamenhang waarin een woord O Aanleiding 2,6. (f) Proeve van Taal- en Dichtk. 2, 350. (§^ Verhandeling over de Spelling, 106. (^) Zie vooral Mr. J. Kinker, Proeve eener HoUandsche Prosodie {Ie deel der Werken van de Holl. Maatsch. van fraaije Kunsten €11 Wetensch.) bl. 210 vlgg. Ook de schrijver der Verh. over de Bastaardwoorden bl. 14 — 15 heeft Ten Kates regel bestreden, doch uit de hoogte, terwijl wij hier juist meer diepte verwacht hadden. 63 Toorkomt, herinnere men zich Blechtfi dat men zegt: »In Amsterdam niet in Amstelyéen ;** doch »inAmster« dam, niet in Rotterdam;"* evenzoo vróuwenrohy ezels* kop, keizerin; maar: »een vrouwenrók, geen vrouwen- kéars,** of een ezelsköp in tegenstelling yan een ezels' staart, keizerin in tegenstelling yan koningin. Oyerigens is het, ten derde , van sommige woorden zeer moeietijk te bepalen, wat het zakelijk deel uit- maakt, wanneer men die woorden op zich zelf be- schouwt zonder den samenhang te raadplegen, b.y. tiankergroen y lichtgeel. Ten vierde, betrekkelijk het yerspringen Tan het accent door Toorvoegsels of uitgangen , zij het genoeg aan te stippen, dat de woorden vriendschap, moedwil, lichaam derivat^ Tormen als vriendschappelijk , moec^- wiUig , lichamelijk. Al licht zou men dus tot het besluit komen dat Ten Kates regel Toor onze moedertaal ongenoegzaam is, en geneigd zijn Lachmanns opmerking (^) ook op haar toe te passen: »Wenn man als das Gesetz der Beto- nung in andem Sprachen ein mehr oder weniger ge« lügeltes £ilen zum £nde der Wörter ansehen kann, 80 ist dagegen die deutsche Betonung viel mehr ein Herabsteigen , eine gemassigte Ëntwicklung aus festem Anfang \' of gelijk Kinker zich uitdrukte {\) : »Ons taai- eigen helt, in *t algemeen, meer over tot het vormen van dalende, dan tot het aannemen der fc/tmm^iu/e woor- den ; d. i. onze meeste , zoo wel enkele als zamenge- stelde woorden, eischen de meeste kracht op den eer- sten lettergreep." Van den anderen kant moet men echter erkennen, dat de opmerking van Hegel , zoowel uit de ervaring (*) Ueber althd. Betonung and Verskunst s. 243. (f) Proere eener HoU. Prosodie bl. 214. 64 «Is uit het wezen der daitsche talen geput, als alge- meene waarheid geldig blijft. Onderzoeken wij daarom in hoeverre de bezwaren te- gen Ten Kate ingebracht steek houden , en zooze te licht worden lieyonden, trachten wij dan Ten Kates uit- spraak te bevestigen door de uitzonderingen onder vaste regels te brengen. Vooreerst blijkt het aldra, dat de regel door Kinker aangenomen , evenveel uitzonderingen toelaat als die van Ten Kate; ten anderen dat beiden in nietsamengestelde woorden evenzeer gelijk hebben , want de eerste letter- greep is in echtduitsche woorden de stamsyllabe of het zakelijk deel. Wat de bovengemaakte aanmerkingen aangaat , de eerste en vierde treffen zoowel het eene als bet andere systeem; de tweede en derde vloeien voort uit eene ver- warring van woord- en zinaccent ^ en vervallen dus van zelf. Het komt er dus slechts op aan de uitzonderingen onder vaste regels te brengen. £n dit heeft vóór ons Dr. Brill gedaan in zijne HoUandsche Spraakleer, (bl. 186— 202) en nog beter in zijne schoolgrammatika , bl. 82—95. Wij willen ons nog een oogenblik bezig houden met sommige uitzonderingen in het mnl. als meer bijzon- der ons tegenwoordig onderwerp betreffende. Ik moet hier weder aan Lachmanns woorden herinne- ren (*): »Die Betonung der ersten Silbe jedes Wortes bleibt Regel in samtlichen deutschen Sprachen , obgleich wir sie bereits erschüttert finden wo wir die Betonung zuerst kennen lernen." Had dit reeds in de negende eeuw plaats , wij kun- nen ons licht voorstellen dat dit in de dertiende niet is verminderd; doch ook die uitzonderingen zijn onder weinige vaste regels te brengen. (*) Abliandl. der Berliner Akademie, 1832, S. 243. 65 In de eerste plaats komen als uitKonderingen op den algemeenen regel in aanmerking, de zsónenstellingen met sommige voorzetsels en partikels. 1^ de zamengestelden met bc" ge* ver- te- , die wij in het hoofdstuk over dé samentrekking nader zullen be- handelen. 2^ mt^ her ('^) en vol (f) blijft in elke zamenstelling onbetoond. 3^ dor^ over f onder ^ achter^ wanneerze als zuivere voorzetsels gebruikt vrorden en dus in samenstelling met verba en verbalia, Karel Gr. 3,711. Want genen strgt so eest dorleden (: gereden). Rein. &326. Al soudio dese werelt dorgangen (: behan*- gen). Disp. van O. Yr. 5,5 dorgaen : bevaen. 34,0 dor- waden: onberaden. Kar. Gr. 2\29 overliden: tiden; Esop. Xlh overgaet : doet; Stoke 8>427 overgael: roet; Flor. 1367 overgeef: weet; Flor. 1697 overghinc: ontfinc, Ferg. 2055 ondergaen: gevaen; Yelth. 198 ondergedaen: bestaen; Velt. 826 onderlesen: wesen; Kar. Gr. 1, 840 andervmi: kint; Kar. Gr. 2, 637 onderslaen: gedaen. Kar. Gr. 1, 974 achlerwaren: gevaren; Ësop. .148 , achterwaemef : gaeme; Lane. 4,5225: Dits ene spake diemen maeh Achterhalen op enen anderen daeh (§). (*) Over herbergen zie onder ver*, (samentrekking) (f) Vol, blijft ook Toor znw. xwakker betoond, b. v. in VolUést Ilymb. aangeh. Teuth. XXXI: 6éf hem gr&cie énde volleétt Theoph. 1651: Dies moet wésen óns volleést Zoo ook in volnA, Vroeger had het voor nomina den klemtoon. Zie Lachmann 1. I. 250. (§) Bij tweesylbige voorzetsels, over, onder, achter, is de klemtoon in het vers vtel eens moeielijk te onderkennen, daar 5 66 Bij een nomen rolgen zij den gewonen rogel, dór^ scoon^ (kwdaet^ óndertate^ dehterdeeL Hetzelfde heeft plaats met ombe (om), weder ^ jegen. 4^. mes heeft Toor zelfst. naamw. den klemtoon : mësdaet^ Maerl. 1,1; mësprijs^ Gar. van Montgl. 144, méskief, Ferg. 3923 (^}. Minder duidelijk waar het in een rgmwoord Toorkomt , als : mésddet , Wap Hart. 4^ , 1. Mësqudme^ y. d. Houte 112; méswéni, Doet. 2, 2177 ; méswinde , Beat. 48 , Ferg. 278 , Doet. 2 , 2667 ; mésvaUe Doet. 1, 366; méskiéve, Ferg. 2725, 4787, (mésprijs buiten 't rijm L. O. H. 2553, 3162?) Voor werkw. yerliest het den klemtoon, b.y. meS' meien Kar. Gr. 1, 1744; messcieden Kar. Gr. 1, 1112; 2, 4391; mesvdllen. Kar. Gr. 2, 3864. Verg. ToorU de Toorbeelden bij Glarisse op de Heim. der Heim, bl. 155—156 (f). 5^. on: reeds in de negende eenw was de betooning de eente lettergreep sterker t4)on beeft dan de tweede, hetgeen se tot de valling eener toawferheffing en daling geschikt maakt (Verg. Lachmann s. 249) ; doch men herkent licl^t die werkw. waar het Toorzetsel bijwoordelijk gebrnikt wordt, als in aehter- doen, aehtersetten , omdat men bij die ww. het bijwoord ook achteraan gezet vindt; doen achter enz. Soms heeft er verwar- ring plaats b.v. met achter cruden, dat schijnbaar met het ac- cent op de penultima voorkomt in den Tr. Orl. (Oudvl, Ged. 2, 9!a}: Die roetsen dochten wederladen, Men ginc die blode achtercniden , terwijl het als aehterdoen, aehtersetten, den klemtoon op de eerste behoorde te hebben, als ook eene plaats bij Yelthem (bl. 159) schijnt te leeren. Datmen sinen here achter croet, Ende sprac desen laehter groet* O Doch Wal. 8307, 'm *t rijm, meevélJ (t) Doch Bart. 3, 88: Die mitdoen willen met oerlogen, schijnt men misdoen te moeten betoonen. 67 vaa dit voorvoegsel zeer verwilderd (*), hoewel mea naar aanleiding van 't grootste getal voorbeelden tot regel mag aannemen dat het den klemtoon had; en ook in het mhd. gold die regel zonder veel uitzonde» ringen (+). In het mnl. vinden wij dat on regelmatig den klem- toon heeft: a) in samenstelling met alle woorden die met de partikels ^, ^e en ver aanvangen. Beat. 60, Kar. Gr. 1 , 699 dngheval; Kar. Gr. 2, 982, Heela 6472 önghe- weit; Ferg. 3773 dnghemaie. Beat. 459 ónbequame; £sop. 211 onberaden; Beat. 647 önbeseouden; Beat. 526 dnghetrooet; Kar. Gr. 2, 622 dn^ ghemiehe; Kar. Gr. 9, 2257 ónghereet; Ferg. 1644 c^- vervaeri; Boet. 1, 200 dnversien, h) in den regel in samenstelling met substantiva: Heim. 1501 ómbate; Car. El. 901, 1112, 1130, 1220, öndaet; Rein. 4576 éndoget; Kar. Gr. 1, 240 ömmaeht; Kar. Gr. 2, 3861, Heim. 1522, 1844, ömmate; (§) üsop. 46 ónhoude; Kar. Gr. 1, 290, Heim. 2126, Doet. 2, 1033 ónnere; Beat. 752 onrecht; Kar. Gr. 1, 1588, L. O. H. 2668 ónseatU; Heim. 590 ónspoet; Kar. Gr. 1,238 óntrouwe; Car. £1. 755 ónvrame; Kar. Gr. 2,1946, Doet. 3,1234 ónvrient; Esop. 196 ónwerseepe; Kar. Gr. 2,1782, v. d. Houte 710 énmlle. c) bij zuiver nl. werkwoorden (waaronder ik het ge- romaniseerde annéren niet reken) ; Rymb. aang. op Esop. 145, BarL 1,181 Q ónwaerden; Kar. Gr. 2,2620 ónbliven. In samenstelling met adjeetiva mist het in den regel den klemtoon, b.v. O Lachmann t. a. pi. 8. 252. (t) Verg. eenige voorbeelden bijgebracht in de Anm. z. Iwein y». 1391 (s. 328). (§) Kar. Gr. 2.2541 onmAte; Wal. 2652 onrecht, (J Doch, Barl. 3,43 onweert f 5* 68 Maer hi wart anlüêieeh sere. Simpel ende anseéle gewesen. Dat en gene tn^siéne dinge. Dat Bijt sonden heUben cntiéne. Onblide wortsi Tanden hare. Hine wils niet doen, hi hadt onmén Die heeft goeden raet onwaérU Dat €ndiép was ende plat. Dies de grave wort onblide. Waest wonder dat si waren mMid»» [. Want si es Toer Gode anmaér. Hi hadde minen vader onmdre. Maer die vrouwe hadt onmdre, Diet ontseide ende hadde anwaért. Want hi ytexd daer oec anmdre. Vallen alse die onvroede. Die riddre heft hem harde oniwérU Dat hi den eóninc só onwërt Heft. So snver heefse die ongiére. Beide soete ende ongiére. Dor dat gi Reinaerde sijt oiihcét (^) Ende heyet in siere herten onwaért. Hi stan ende [hi] yeTsnchte onsdchte^ Dat nieman so onspélUc was. Daer Brune die here so ensóehie. Maer si hiten veel toneóchter. Dit detse gheme al wasse onhUde* Ende gaen onblide ten grave voert. Dan worpt mense in die beke onghiér. Daer hi es so vele onghiérs. So groet stanc, so vele ondiérs (t) (*) Doch Reia. 5297. Si sal ónvroet wesen op mi. > 5916. Och armen mi vas óncont. (t) Verg. aldaar vs. 3987, 4819. Kar. Gr. 1,1214. » 2,4208. N 2,3023. » 2,4130. Esop. 33. » «1. N 145. n 192. Stoke 7,1082. » 9,1160. Hillegaersb. R 11 Rijmb. (i ïsop. 81). • { » 82), » ( » 145). Velth. p. 43. Heim. 87. Fergf. 628. » 1788. Rein. 414. » p. 292. » V8. 111. » 498. n 990. » 3022. 9 3340. » ' 5171. V.d.L. O.H. 3842. » 4544. » 3962. n 3969. » 3070. S^oct. 1,808. Want ware hi mddnclic iet. » SySGSO. Gan die liede cnduchteeh maken. » 3,931. Ende sijn Gode onddnkeHc daer af. » 2,1260. Ende donnóselé bedriegen. » 2,3494. Om d4mnóselé ie beyrien. Heim. 173. Ende ontióselen sal hi beraden d) Bij adjectiTa van meer dan drie syllaben en die uitgaan op ige^ (ike?) heeft on den klemtoon, terwijl de neyentoon op de derde lettergreep valt, b»v. Kar. Gr. 2,2089. Baér hi ónmemgen daeh. Huon p. 274^28. Daer óm die óndadtge man. Boet. 3,652. Dwaés ende ónorbérlijc si (?) Hetzelfde heeft ook in het mhd. plaats. In Lach- xnanns aanteekeningen op den Iwein lezenwe s. 328 — 29 (ad VS. 1391) : TH Das ist ein ünsihtiger geist. Solchen gedoppelten, die wurzelsylbe senkenden ton haben alle dergleiehen adj. sowohl als participe mit un; ünsaeligez wip 1468, ünschuldige magt 5645. üngnaedigejf muoteSf unsaeligeste 3962, ünlnUkhe 1629, unspreehênde 3870. Barl^ 259 diu ünvertige Vénus — der het ein ünvertigez leben^ ir swme unrehten muot gegeben; *i lebete unwiplieher gar; ir muot was schamender senne bar. 260,27. 263,27. u. m." 6^. ant blijft immer onbetoond, bij voorbeeld: Maer soé antwórde^ alse die fiere Reinaert antwórde: gi doet quaet. Laet mi antwoorden sinen treken. Si antwórden altemale. Walewein antwórden saen. Deer Walewein antwórde saen. Antwórdi haer so hi eerst mach. Otte die coninc antwórde saen. Die vrouwe antwórde weder dan, DIam antwórde: here in doe. Haerl. 1,73. Rein. 1740. » 1814. Wal. 146. n 1573. » 1593. Kar. Gr. 1,230. » 1,519. » 2,1725. Esop. 16. 70 Esop. 907. AniwórdB dwilt ende seide. Ferg. 2291. Ferguut antwoérde heme al te hant. » 8416. Fergnnt anUwirde al te hant. » 3618. Si aniwórden hem gereit. Evenwel schiJDt het ook betoond Toor te komen, (antwoiden) b.y. Wal. 87» 119, 1067, 1110, 1211, Beat. 119, Renout 203, Kar. Gr. III, 2, ens. len late lich echter niet dow «ohjjn bedriegen maar 1»- toone: (uUwórdé (verg. hl. 78.) De woorden die eene rrouwelijke hoedanigheid uit- drukken en Tan manndijken gevormd worden door achtervoeging van de of itme hebben het accent met op de eerste lettergreep, b.v. apinne^ eih^Ungüme ('}} bèitaerdinne (Wp. Mrt. 26,9) en nteèstérse, eoHérse^ b.f. Kar. Gr. 1,495. Ende ontboden die meestérsse. Lano. 2,15090. üfeeif^i^; Beat. 29, «o«£6t«^6; doch 859 sinderse (?) Woorden met den uitgang ine (voor ene) ijn hebben den klemtoon mede niet op de wortelsylbe maar op de tweede, b.v. fFapine Wal. 1317; Ferg. 1034, 1043; vierine Franc. 1665; ordine Franc. 1788; wostine^ Rein. 508; wolkine, Esop. 86; beekijn Wal. 987. — Doch wélpin. Nat. bl. (op Esop. bl. 58). * leman (-}-) heeft nu eens den klemtoon op de eerste, dan weer op de laatste (Verg. Lachmann , zu den Nihel. 8. 227) b.v. yemén Wp. Mrt. 19,13. Woorden uitgaande op on/, int en ine hebben g^ neigdheid in 't rijm, het accent op de laatste let- tergreep te nemen y als viant, eüanty conine (Verg' Gramm. 1*, 165—166). De accentsverplaatsing is daar evenwel slechts schijnbaar : zie hier achter over *t rgm* O Verg. Brill. HoU. Sproakleer bl. 777—8. (*(-) Andere samenstellingen met man hebben het accent re- gelmatig op de eerste: vroétman, Esop. 49; rijeman, Esop. 108; rédhtman, Wp. Mrt. 2,7; wijsman y Doet. 2,136,181; en%» 71 Zoo vindt men in en buiten *t rijm altijd geacceni tueerd: dachcoriinghe ^ b.T. Maerl. 1,3. Wijsheit ende seone leringhe Ende reine daohcortinghe. Kar. 6t. 9,53. Want grote dachcortinghe si. Parth. 120. Oit was sdaecha aine merginge, Sijn spel ende sine daehcortinge. Hahn merkt, in adjne aanieek. op Strickers kl. ge- dichte 8. 102, op: MYertsetsong des accent» , norum- g^ekehrt, indem der anfang des worts in erhalt, findet auch bei verbis statt , die , fremdes ursprongs , mit den untrennbaren partikeki a&usammengesetzt sind, z. b. Parz. 43,30. Na ist ènschumphiert ir wer ; 75,15 Und ma- negen gèzimierten helm; 526,11 Birre vèrmaldite mein! Ook dit kan men bij mnl. dichters waarnemen: Maerl. 1,340. Onse wive sijn niet géh(ankét. Kar. Gr. 2,519. Keert u, vémoyért pa\|n. B 2,831. Quafi een vémoyért paijn. » 2,905. End deden vérmontéren boven. Tr. Orl. ^ 1,24« Bi desen vércoevérden die Tróylne. Wat in 't algemeen vreemde woorden en eigennamen aangaat , 't schijnt dat de mnl. dichters ze nu eens als dnit- sche woorden beschouwd , en hun den klemtoon op de eer- ste lettergreep gegeven hebben, dan weder ze als vreemde het accent op de laatste hebben laten behouden. Zoo vindt men in den Walewein serpent vs. 325, 351, 404, 424, 463, 570 en serpent 318, 429, 450, 487, 531, 543, 549^ 565, 567, trensoén 412, 492, doch trénsoen 439, portier 1652 en portier 1667, gdrsoen 9489. Zoo in den Kar. Gr. 1,226 en 255, bdliu 1,198, 270 bordeel doch 1,145 bordeel* Wat den neventoon in meersylbige woorden aangaat, wij hebben bl. 47 gezien dat in het oud- en mhd. de regel geldt, dat, als de eerste lettergreep , die den klem- toon of het hoofdaccent heeft, lang is, het nevenaccent 72 op de tweede valt; is de eerste kort dan heeft de derde den neyentoon gelijk nog bij ons plaats heeft. Die invloed van de kwantiteit houdt in het mnl. op. Door afslijting der volle eindvokalen van het oud hd. tot meer toonlooze werden reeds in het mhd. de toon- verheflBngen vooral tot zoogenoemde stamsylben be- paald (^), en in het mnl. werd dit nog bevorderd door de tallooze aansloitingeit en door het veelvuldig aan- wenden van synkope en apokope, hetgeen door de xwevende kwantit^t der. vokalen niet altijd naar den mhd. regel (f) plaats greep. Wij zuUen daarom hier in geen bijzonder onderzoek naar den neventoon der meersilbige woorden behoeven te treden, daar vnj de bijzondere gevaUen waarin eene oorspronkelijk onbetoonde lettergreep den neventoon krijgt zullen behandelen wanneer wij over de toanver^ heffing zullen spreken. In het voorbijgaan wil ik hier alleen opmerken dat de driesylbigen veelal den neventoon op de derde let- tergreep hebben, gelijk reeds door Zaeher was opge- merkt (§) wanneer de tweede kort is, als b.v. levende ^ iöghenèf hémelHke. Is de tweede lang, dan heeft zij den neventoon b.T. in vfoérhéide^ bdrehgróve^ seoénhêde. (*) A. Koberstein, Graodriss der Geschichte der deutschen oa- tional-Litteratuur, 4e aasg. s. 132. (t) Bahn mittelhd. Gramm. 19—20. (§) Berliner jahrbucher fur Wissensch. kritik , Mai 1843, coU. 718. 73 DE CAESÜÜR OF RUST (*). Het zal Toor ons volgend onderzoek dienstig zijn een punt vast te stellen dat in de medegedeelde schets van Lachmann , bl. 45 ylg. niet is ter sprake gekomen , en dat eyenwel Tan invloed op het meten der mnl. verzen is geweest; ik bedoel de caesuur of rust die elk vers af- deelt. Wij hebben boven reeds gezien dat deze eigenaar- digheid aan Prof. Bormans niet ontgaan was ; doch hij onderzoekt niet of in mnl. verzen die caesuur immer op eene bepaalde plaats valt , als b. v. in de oudfransche epische verzen van 10 en 12 lettergrepen (■{•), dan of die afdeeling is vrijgelaten als in de fransche achtsyl- bige verzen (§). « Eene oplettende lezing der mnl. verzen leert ons, dat in den regel de caesuur valt achter de tweede toon- verheffing , zonder onderscheid of het woord dat in die verheffing staat ook nog in de volgende daling valt, b. V. Karel Gr., 1,861 : Dus was die co | -ninc tongemake Harde ser | -e om dese sake; Entie vrouw | -e banderside Was hier av | -e sere onblide, Om dat si | van haren here Es gedreecht | harde sere. Reinaert , 239 : Ie dart wel seg | -gen over waer, Dat langer es | dan seven jaer, Dat Reinaert he | -vet hare trouwe; (*) Daidelijkheidshalve gebruik ik beide uitdrukkingen hoewel niet onbekend met Huyd. Proeve 1,323 vig. 396 vlg. (f) Diez, Abhandl. über den epischen vers^ achter zijne Altre- manische sprachdenkmale , s. 76, 106. (§) II. s. HO. 74 Om dat Harsint | die scone vrouwe Dor minne end | dor quade sede Heinaerde si | «nen wille dede. Haerl. 1,13: Van allen qua | -den menscen thoTet So es Ca I ym, dies gheloyet. Hi was deerst | -e in alle lant, Baermen Tree | -heit ane Tant : Hi was deerst | «e, hebt gheloof, Die Teste sticht | -e ende roof. Uitzonderingen hebben plaats : V. Wanneer een woord yan drie lettergrepen, (of van vier wanneer de eerste een toonloos partikel is) met de eerste en derde op de tweede en derde toon- verhefling staat, waarbij de caesuur achter de derde toonverheffing verspringt; b. t. Maerl. 1,183 óm tontséttené | tien tiden. » lyl84 £nde Cijms heeftene | bestaen. Dit heeft echter geen plaats bij viersylbigen die het hoofdaccent op de eerste hebben , b. t. Rein. 1433. Aldus om | -beraden staen. Eyenmin bij drie lettergrepigen , waarvan de twee eersten beide in de toonverheffing vallen, als: Hein. 1669. Ware dat hoofse | -héde gróót. 3^. Wanneer met de tweede toonverheffing een tus- schenzin begint, waardoor de caesuur achter den eer- sten voet invalt, b. v. Karel Gr. 1,621 Gelloen, | die wel horde dat, Hiet Otten as | salgieren tstat. » 1,687. Dat ie, | duchtic boven al, rfoch harde ser | -e becopen sal. }» 8,1683 Here, | seit die vrouwe goet, Dies so hebb | -ie swaren moet. Kar. Gr. 1,1699. Want hi, | in weet omme wat, Dede te Goei j •ne in die stat. 75 3'\ Wanneer met de tweede toonyerhefEng iemands eigen woorden Tolgen, waardoor natuurlijk de caesuur een voet vroeger invalt, b. v. Kaïel Gr. 2,1623. Seide: | Twaren her | dits goet. £sop. 60. Si Beide: | Wie sonde di ontsien? Beatr. 275. Hi seide: | Lief, dit hemelblau Staet u bat | dan dede tgrau. 4^« Evenzoo wanneer de zin uit eenen vorigen re- gel doorloopt en na de eerste toonverheffing gesloten wordt, b. V. Ferg. 996. Boe bleef bi in den roe van sindale Al bloei; | hi stont hem herde wale. » 475 Die cnape gaf enen lach Daer hi den wrene comen sach: Hi grepen. | Int ghereide hi spranc: Den steghereep enz. {*J, Hein. 237. Die Reinaerde hevet al haer lijf Gemint; | so doet hi hare. Lanc. 3,13043. Die conino doe Waleweine beval Te God; | ende keerde saen van daer. DE TOONVERHEFFING (AESIS , HEBUNG). In alle duitsche verzen , die hoofdzakelijk rhythniisch zijn, deelt het accent de voeten af. Het spreekt dus van zelf, dat in den regel de lettergrepen die in de arsis vallen, volgens de gewone logika der taal, den hoofdtoon, den klemtoon hebben moeten; met andere woorden, dat het de stamsylben zijn, die sterker uit- komen dan de daar achter of tusschen gevoegde letter* grepen, die in de daling vallen. In een voorgaand hoofdstuk hebben wij dit ontwikkeld. (*) De interpunctie van Prof: Visscher gaat hier mank, zonder- ling dat Halbertsiaa die zóó overnam, Naoogst bl. 82. 7G • Bit ifi zoo noodwendig, zoo duidelijk, dat een voor- beeld ter opheldering overbodig zou zijn ; en ik herhaal^ hier nogmaals , dat het onbeperkt voorbgzien van dezen fondamenteelen regel het stelsel van den heer Bormans tot eene onmogelijkheid maakt. Evenwel, er zijn uitzonderingen op die algemeene wet; maar deze worden, door de bepaalde voorwaar- den waaraan zij gebonden zgn , zelve tot regel verheven. Bij, het lezen der oude dichters ontwaart men spoe- dig, dat zij soms lettergrepen die een zeer zwakken toon hebben, ja zelfs toonloozen, in de arsis plaatsen. Het staat te onderzoeken welke regels zij daarin volgden. In het mhd. , waar zich hetzelfde verschijnsel op- doet, heeft men de volgende wetten opgespoord (*): » P. Zwei unbetonte e in den Endsilben ,eines Wor- tes tangen noch einer Lange, oder was dasselbe ist, ^ach zwei Kürzen (nicht aber nach einer Kürze) zur He^ bung nnd Senkung, wenn sie durch Position bildende Gonsonanz getrennt sind {tihlënnes^ sórgénde^ videlènde); 2^. wenn sie zwar einen einfachen Consonanten zwis- schen sich haben , die zweite aber auf n ausgeht {Uebé^ rerij miehélen); denn bei anderen Ansgange können sie- nur eine Senkung bilden (-}-); 3^. ist eine Silbe mit, tonfosen (nicht stummen) e anch dan hebungsfahig, wenn das e der dazn gehö- rigen Senkung dem folgenden Worte angehört und von ihm wenigstens durch einen Consonanten, getrennt ist ifougén envdnt, wérldé gewdn , je'neme' gevÜde , houbét ver" Urn f aber nicht schdmelé erklanc oder Idndé entran) ; Ygh zulwein5441; 6575; 5873; zuNibel305, l; 1193,4. nSpatere, wie Konrad von Würzburg, gehen aber (*) Aug. Koberstein , Grundriss der Geschiehte der deutschen nat. Litt. 4e aufl. s. 132. (f) 'Volgens den regel die den toonloozen uitgang na eene on- betoonde sylbe doet verstommen. 77 'solchen auf ein tonloses e gelègten Hebungen schon gem ans dem Wege; Tgl. Haupts Zeitschr. II, 375, und zu Engelhard 3174." Ik moet echter doen opmerken dat in het mhd. reeds uitzonderingen op de twee eerste gevallen voorkomen: alleen de zuiverste dichters nemen die wet strengelijk in acht, terwijl anderen, als Heinrich von Yeldeke, Stricker, enz. zich daaraan niet houden; men vindt b. V. bij Stricker: Ich hiti dm eigene knéhii in den Tristan: nFerrirréêer Tristan ^ of Der verwdzéne fdt (*). Vraagt men nu of in het mnl. dezelfde regels wor- den in acht genomen , ik antwoord, na opgemerkt te hebben dat hier het onderscheid van lange of korte sylben geen invloed uitoefent (verg. bl. 53 vlg.), met Toorbeelden. Aangaande het eerste geval: Karel Gr. 2,1. Dié verwórtélde nijt. Limb. 11,1183. Ben hértoch jammerde dat. Wp. Mrt. 65,4. Maer sékérste is vlien tserpént. Kar. Gr. 2,178. Ende gadérde nacht end déch. Dit schijnt vooral bevestigd te worden doordien HS. I. van den L. Sp. meestal de woorden die tot de uitzon- ringen op het volgende geval zouden behooren door verdubbeling der konzonant tot deze klasse brengt b.v» 3 B. 1,26: te winnénne (waar de anderen te wwme^ winnen hebben); 3,62 te sprékénney 361 snijtténne, 596 te vermoórdénne , 653 te ligghénne^ 751 te cóménne^ 772 te sprékénne; 14, 118 van ghiéténne; 15, 141 lóghénne* Aangaande het tweede: Kar. Gr. 1,1362. Ende méchtégen hare mége. » 1,1853. Ende vraégd' met haés tégen dóene. » 1,2081. Spreken in énégen sinne. O Verg. LachmaDn, zu den Nibel. s. 318, en Hahn, zu Stric- kers KI. Ccd. s. XV. 78 Kar. Gr. 3,2403. Den machtégen TÓrstre end rike. » 2,2441. Yemémei» op énégen déch. » 2,2716. Yerstaet noch dü redenen mijn. n 2,3906. Dat hi énen gwApénden man. -• 5,284. Hén^ch elléndégen weet. » 2,346. Met achtien ridderen rri. Esop. 270. AIb mèn den achtersten sonde slaén* Wal. 545. Ter naTélen mén no meë. Eren als in het mhd. heeft men ook hier onregel^ matigheden , (zie bovendien bl. 96) en zoo leest men : Kar. Gr. 1,588. Dient sére ontférméde doë. Wal. 10855. Men téliyreërdéne dier. Franc. 803. Daer hi aélmoéséne bét. Doet. 3,1512. Te danckéne hérde sére. Aangaande het derde punt: Kar. Gr. 1,439. Réchte tParisewaért. » 1,563. Dat fcsé met crachte gwinnè. n 1,652. Van Kérlé den keyser goét. » " 1,718. So lange so (•) heéfti grëden. » 2,434. Niémén en móchts ontgaén. Wal. 109. Datter niémén was sóghedaen. Ferg. 415. Latene te hóve varen. Maerl. 1,184. Ende Cfrus heeftene bestaen. (*) Waarait blijkt dat de tweede geenc toonlooze e behoeft te tijn, *maap dat iedere onbeloonde vokaal dezelfde uitkomst ople- vert. Zoo b. V. Kar. Gr. 1,900. In liggen dit lïaéste jaér. Wal. 323. Te doéné nad&t es cómen Kar. Gr. 1,951. Léggén so veste gevaén Wal. 7287. Die cóntnc warp ömmé sijn paért. Esop. 54. Bus méch hi winnen die doót. Rein. 1042. God géveré mi 4f al goét. » 1966. Gawi end héngené so hóghe. Kar. Gr. 1,1. Verkfndené daer óp die stót. » 1,117. Ende in die c4meré na dit. » 1,184. End doétené mi trouwen dén. 79 * Kar. Gr. 3,293. Was deérsté gheloéft mi das. i> 2,310. Die jóncsté ghelóyes mi. "Hen betoone echter niet: HaerL 1,14. In róy^é in steelne ie wane. Wp. Mrt. 65,10. Ënde wort Tan lóvené een rent. Door de samensmelting van Tokalen of door apokope krijgt men het regelmatige accent rövèn, léven. Ik moet hier nog doen opmerken de accentsverster- king die dikwijls de meestal onbetoonde persoonlijlse voornaamwoorden ondergaan, b. y. Wal. 89. Sprac hi: bi mire cónincscróne. Men denkè hier niet aan yerkeerde betooning: reeds bij Otfried neemt men hetzelfde waar, en Lachmann merkt daarbij te recht op: »£s ist eine Freiheit wel- che der deutsche Ters nie geschent bat, und die swe- bende Betonnng , die dadurch entsteht wenn man etwas mehr dem richtigen Accent als dem Verse folgt, giebt ihm mannigfaltigkeit (*)." Behalye deze gevallen zal men hier of daar wel eens een voorbeeld vinden van geheel verkeerde betooning: dit werpt echter den regel niet omver. Men zie slechts toe met welken dichter men te doen heeft, en men bedenke dat Jan de Glerc in den Lekenspieghel klaagt (f) dat ongeschikte personen zich aan de dichtkunst ver- grepen, End dat die liede van allen zaken Rime end dichten willen maken Ghelijc clerken. Men vergelijke voorts over valsche betooning Lach- mann, zu den Nibel. 1803, 2 (s. 227) en Hahn zu Strickers KI. Ged. s. 102. T. 1. a. pi. lezen wij dat beidiü het accent op de (*) Ueber Althochd. Betonang und yerskunst 8. 238. (t) 3 B. Cap. 15 VS. 1. (3 D. bl. 158). (§) Bcrliner Jahrbücher der Wissenscb. Kritik 1843, kol. 718. 80 laatste heeft i zoo ook Iwein 3887. ^ Zachet heeit hetzelfde meenen terug te Tinden in ons beide {%)j h. V. Doctr. 1,728: Beide den góéden énd den quaden« Ik zou daarhij kannen voegen Wal. 345: Bede met claeüwen énd met tanden; maar het blijft nog de vraag of men niet heter doet hier de toonlooze e te apokopeeren. Zoo men zich overigens in het vers vrijheden ver*^ oorloofde , hetzij in klemtoon , hetzij in apokope , syn- kope of samentrekking en aansluiting , het was meestal in de eerste voeten: de laatste verheffing en de haar voorafgaande daling vooral werden zoo zuiver mogelijk gehouden. Van de toonverheffing in 't rijmwoord spreken wg te zjjner plaatse. DE DALING (SENKUNG, THESIS). Uit de voorgaande afdeeling hebhen wij reeds gezien dat de daling werkelijk soms tusschen twee toonver^ heffingen ontbreekt; wij zullen er evenwel nog even opzettelijk bij stilstaan omdat men de bewijsbaarheid van dit verschijnsel zoo hevig aangevochten heeft (^) , niettegenstaande de geschiedenis der duitsche poêzij van Otfried af dit duidelijk leert. Zij die niet willen erkennen dat in mnl. verzen de daling onder zekere bedingen mag ontbreken schijnen hunne theorie te bouwen op het begrip dat aan een vers de muzikale maat niet mag ontbreken. Hoezeer echter die maat, zonder uitzondering doorgevoerd, de wezenlijke melodie van een gedicht belemmert, en eentoqnig en vervelend wordt leeren de verzen van Cal». Daarenboven laat de poêzij dien takt niet toe: wij zul- O Prof. Bormans, Belg. Museum 1846 bl. 194, 201. 81 len dit aantoonen met de woorden Tan een beroemd duitscher {^) , en het zal te bezien staan of zich daar- tegen iets wezenlijks laat aanyoeren. »Wie sehr nun aber in Betreff auf Zeitmaas Musik iind Poesie 4lie ahnlichen Bedürfnisse befriedigen, so dürfen wir doch die Unterschiedenheit beider nicht Unerwahnt lassen. Die wichtichste Abweichung bringt hier ter Takt hervor. Man hat deshalb yielfach hin iind her gestritten , ob eine eigentUch taktmassige Wie- derholong der gleichen Zeitabschnitte fur die Metra der Alten anzunehmen sey oder nicht. lm Allgemei- nen lasst sich behaupten, dass die Poesie, welche das Wort zum blossen Mittheilnngsmittel macht , sich in Ansehung der Zeit dieser Mittheilung nicht einem ab- solut festen Haasse für die Fortbewegung in so ab- strakter Weise unterwerfen dürfe, als diess in dem mnsikalischen Takte der Fall ist. In der Mnsik ist der Ton das Yerklingende , Haltlose , das einer Festig- heit, wie der Takt sie hineinbringty schlechthin be» darf, die Rede aber braucht diess Feste nicht , weil sie einerseits in der Yorstellong selbst ihren Anhalt hat, uiid anderseits sich überhaupt nicht Tollstandig in das Aeusserliche des Klingens und Yerklingens hinein legt, sondem gerade die innere Yorstellung zu ihrem we- sentlichen Kunstelemente behalt. Deshalb findet in der That die Poesie unmittelbar in der Yorstellongen und Empfindungen, welche sie klar in Worten ausspricht, die sttbstantiellere Bestimmung für das Maass des Ein- haltens, Forteilens, Yerweilens, Zogems u. s. f., wie denn auch die Musik selbst im Recitatiy schon der be- wegungslosen Gleichheit des Taktes sich zu entheben anfiLngt. Wollte sich deshalb das Metrum ganz der Gesetzgebung des Taktes beugen, so ware der ünter- O Hegel, VorlesuDgen Uber die Aesthetik, 3, 296—297. 6 82 0ohied zwiflchen Husik imd Poegie, in dieser Sphaere wenigstens, durchweg ansgelöscht, iind das Element der Zeit würde sioh überwkgendelr, als die Poesie es ihrer ganzen Natur nach gestalten darf geitend machen. Diess lasst sich als Grond Mr die Fordemng hinstel- leaj dass in der Poesie wohl ein Zeitmaass aber kein Takt herrschen, sondem dem sinn nnd der Bedentnng der Worte die relaliv durchgreifendere Macht über diesa Seite bleiben müsse. Betrachten wir in dieser Bezie- hrnig die besonderen Yersmaasse der Alten naher, so scheint freilich der Hexameter am meisten sich einer taktmassig strengen Fortbewegnng , wie z. B. der alte Voss besonders sie forderte, zn fügen, indessen vmd im Hexameter eine solche Annahme schon dorch die Katalexis des letzten Fusses Terhindert* Wenn nnn Voss gar die alcaische nnd sapphische Strophe in so abstrakt gleichförmigen Zeitabschnitten gelesen wissen will) so ist diess nur eine kapriciöse Willkür und heisst den Yersen Gewalt anthun. Die ganze Forde- rung mag sich überhaupt aus der Gewohnheit her- schreiben, nnseren deutschen Jamben in dem stets gleichen Sylbenfall und Zeitmaass behandelt zo sehen. Doch schon der alte jambische Trimeter erhalt seine Schönheit yórnehmlich dadruch , dass er nicht aus sechs der Zeit naoh gleichen jambischen Füssen besteht, son- dem nmgekehrt gerade an jeder ersten Stelle der Di- pódie Spondaen, oder als Auflosung auch Daktylen tmd •Anap&sten erlaubt, imd in dieser Weise die gleichmas- «ige .Wiederholung desselben Zeitmaasses und damit das Taktartige aufhebt. Bei weitem wechselnder ohnehin sind noch die lyrischen Strophen , so dass es a priori gezeigt werden müsste, dass der Takt an imd für sich nothwendig ware , deun a posteHori ist 's nicht zu sehen/* rit dit beginsel laat zich de uitlating der daling na- tuurlijk Terklaren> en men ziet dat juist door die uit- 83 lating:' het vers eene aangename^ afwisseling en leren- digiheid erlangt. De Toorwaarde nu waarop die uitlating kan plaats hebl)en Iaat zich evenzeer nit het gezegde afleiden: de voorgaande verheffing moet nit haren aard lang genoeg kunnen w;orden aangehouden om in de maat de daling ontbeerlijk^ te maken, In het onddoitsch moest bilj het ontbreken der thesis tusschen twee verheffingen de eerste daarvan lang zijn (zie hiervoor bL 45 ): in het mhd. en mnLnvas dit niet meer strikt noodzakelijk, omdat gelijk wij zagen de klemtoon in de prosodie der latere talen veelal de plaats der kwantiteit inneemt; het was daaroni vol* doende wanneer zij slechts eene van nature sterk be* toonde was (*). Verder ligt het voor de hand om ook te besluiten dat in de caesuur» de rust midden in het vers, de daling dikwerf zal ontbreken; en de ervaring toont de juistheid van die gevolgtrekking aan. In het midden der dertiende eeuw begint men in het mhd. echter ook meer op het tellen der sylben te letten en de daling ontbreekt slechts hoogst zelden (f). Hetzelfde streven neemt men ook in de latere epische mnl. dichters waar. Zie hier nog eenige voorbeelden van ontbrekende daling :. Wal. 594. Al mijn lijf énd dorpéct. » 633. Saér die bérch w&s ondaén, » 718. Het was een deel n&der noéne« » 747. Hi trac dat gras üter aérde. » 758. Al was hi bloot , hi was coéne. » 773. Dien hilt hi só hi best móchte. » 3384. Dat jou noótsin gebreke. C) Veng. Kobentein t. a. pi. 4e aafl. s. 132. (t) L. I. s. 134. 6* 84 Wal. 3403. Ënd.hoüd mi vort mijn belóf. » 4986. Dié hem teerst was oncónt. » 6571. Twi en haddi hém gherust dan. » 10474. Ménich man Tiél daer doót. Wil men nog sterker voorbeelden lie hier: Beat. 316. Yercoépt voer guldine. Doet. 3,937. Dits eén doéght groet. De vraag blijft: heeft men meersylbige dalingen, too als V. d. Bergh vnl (*) en ook Zacher, hoewel weife- lend, aanneemt (-{-)? Men zoa dit schijnbaar als even noodzakelijk gevolgp uit Hegels redenering afleiden ; doch ten onrechte. Want de daling ait haren aard minder betoond en vluchtige zijnde zou men door het aannemen van twee zulke on- betoonde lettergrepen te kort doen aan de waarde der voorgaande verhefiing die men noodwendig dan minder dour zou moeten geven en dus veel zwakker betoonen dan zij uit haren aard vordert. Men zou, om ter ver- duidelijking ons rhythmus eens met de antieke voetmaat te vergelijken, den trochaeus (- ^) niet oplossen in een dactylus ( - w w ) maar er eigenlgk een tribrachys (www) van maken, en dat ware naar den aard van het duitsche metrum ongerijmd, terwijl aan den ande- ren kant apokape of synkope hier noodwendig zou in- treden moeten. Ëvenstellig als Lachmann de meersylbige dalingen voor de mhd. poêzij ontkent (J) durf ik het van de goede mnl. gedichten tegenspreken. Zacher erkent zelf dat de regels omtrent samentrekking, samensmelting, elisie , synkope , apokope , enz. niet genoegzaam onder- CO Zie hier boven bl. 41—42. (t) Berliner Jahrb. der Wissensch. Kritik, 1843 kol. 719. (S) Zu deo Nibel. s. 293. Zie de plaats hier boven bl. 43» geciteerd. 85 locht sijii; en toch, gaat hij Toort» nbringt man dies alles niit in Anschlag, so yerschwindet sicher schon die Halfte der Termfenen regellosen zweisilbigen Sen- kungen, und es bleibt nur übrig zu untersuchen» ob für die andre Halfte Gesetze Torhanden sind, und wel-^ che? oder ob wirklich die reine Willkühr herrscht/' {*) Dit Teel omvattend onderzoek maakt het onderwerp uit Tan de volgende bladen » en ik vertrouw dat wij bij het einde onzer onderzoekingen tot het stellige resultaat zullen gekomen zijn , dat in den regel geene tweesylbige dalingen bij goede epische dichters voorkomen, ^s misschien op eene enkele bepaalde plaats in het vers: in de caesuur namelgk. £n dit stoot den regel niet omver, want het ligt ge- heel in den aard de caesuur. Bit is zoo natuurlijk , dat ik niet noodig acht zulks breedvoerig te betoogen. Ook het oudfransch levert hetzelfde verschijnsel op in de 10- en 12sylbige verzen (-]-), wier rhythmus niet alleen op klemtoon maar ook op sylbentelling berust; en zeer te recht merkt P. Paris aangaande de caesuur op: Ncette nécessité d'un repos a la moitié du vers foumit naturellement aux poètes Foccasion d'ajouter ime syl- labe de suspension k Thémistiche." — »Dass solche überfliessende Syiben in dem Schema des Yerses nicht zahlten, ist gewis,** zegt Diez en wij herhalen die woorden met betrekking op het mnl. vers. Zoo wij nu al eene vrouwelijke caesuur (als menze noemt) aannemen, wij stemmen daarmede nog niet toe dat andere dalingen tweesylbig mogen zijn. — Zie hier eenige voorbeelden: (•) T. a. pi. kol. 720. (f) Verg. Paalin Paris, in zijn brief aan Monmerqué , geplaatst voor zijn Romans de Bertlie, p. XXIV; Rainouard, Journal des Savants 1833 p. 393; Da Méril, La Mort de Garin p. UV, en Tooral Diez , Ueber den Epischen Vers s. 77 ff en 106. 86 Kar. Gr. 1^487. End die mare | van derre dinc Qaam Tor Otten | den coninc. » 1,495. Ende ontboden | die meeatersse. » 1^1101. Na n beiden | daer in die stat. Wal. 19, Dies biddic Gode | dor sine ghenade Dèt hi mi Terghéye | die misdade. » 42. Sijn gheselle | was daer neghein. » 132. lo saelt u levren | in uwe bant. * 1500. Ander saken | wel lieve here. n 2789. Daer omme vraghen | sijt u bequame. }) 8183. Hebben ghesleghen | hi miste dies. » 8186. Sloueh daer weder | ter selver ure. Ferg: 1461. Die si dóghede | die jóncfroüwe. Si wranc haer bande | met groten raawe. u 2055. In corten stonden | so onder gaen. » 2114. Alse Galiene | mijn minnekjgn. (De verzen waar in de thesis vóór de derde verheffing het artikel die is behoeven des noods niet mee gere- kend te worden daar het artikel toonloos kan gebruikt) en geêlideerd worden. Zoo b.v. dherberghe Flor. 21Ö7; tcasieel Wal. 3465; Utat Kar. Gr. 1,622; ird stal Wal. S409. Verg. Hahn zu Striekers kl. [Ged. s. XV. In ^t algemeen zal het nader onderzoek van syn- en apo- kope de vraag over het al of niet bestaan der ^lee^ Bylbige daling moeten oplossen.) Het spreekt van zelf , dat als de zjn van het eenevers in het andere overspringt en met de éérste verheffing sluit, ''er nog sterker reden bestaat om de dan ver- plaatste caesnur te vervronwelijken. 