Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 2 Van het jaar 900 tot 1581 na Christus
Ware Prins mavarrs in dezen tijd een minder oprecht vriend van Frankrijk geweest, hij zou het gevaar, dat dit Koningrijk aldus bedreigde, niet gewenscht hebben af te wenden. Maar thans begeerde hij Frankrijk op de geschiktste wijze van de ongelegen- heid te ontheffen, en hij stelde den Staten voor, Graaf wawsrELp in hunne dienst te nemen. Hiertoe bestond reden genoeg nadat de vijand Bergen op Zoom was beginnen te belegeren, terwijl men hem slechts door verzwakking van het leger te velde of van de garnizoenen der grensvestingen van dit opzet kon afschrikken. Tevens trachtte men van de Fransche zijde, door de zaak van zvsrAcHE en van de kooplieden van St. Malo en Dieppe ? juist nu weder op openbaar gezag door pu wavmirER te laten opvatten, onzen Staat te doen gevoelen, dat men, ten einde van lastige aanzoeken ont- slagen en tegen willekeurige maatregelen, die onzen handel bedreigden, verzekerd te zijn, het Fransche Bewind op de eene of andere wijze aan zich moest verplichten. Anders, zou men zeggen, hadden wij nu eenmaal waarborgen genoeg gegeven, dat wij de Hugenoten niet tegen hunne Regering zouden ondersteunen. In den winter van 1621 hadden de mededeelingen, door rawaxmax in den geest van het in October aan pv MAURIER gegeven antwoord 8 den Koning gedaan, bij de Gereformeerde Kerken en bij die van Rochelle den indruk gemaakt, alsof die Ambassadeur tegen die Kerken en hare zaak was opgetreden: afschriften van zijne bij die gelegenheid gehouden rede waren te Parijs in omloop en werden »tot spot van die van de Religie’? op straat rondgedra- gen *, Maar toch gaven de betrekkingen tusschen de onzen en de belegerden van Rochelle gedurig stof tot verdenking van geheime verstandhouding. De Heer amurrrène, Gedeputeerde uit die stad, hield zich steeds te ’s Gravenhage op, drong op openbare audientie aan, en, werkelijk scheen de inwilliging van dit zijn verzoek in bedenking genomen te worden. Die van Rochelle, het is waar, behandelden onze schepen in hunne haven vijandelijk: zij legden beslag op een schip van den Amsterdamschen Re- gent wirtsz, lid van het Collegie der Gecommitteerde’ Raden van Holland, en rustten het uit ten oorlog tegen hunnen Koning. Doch wie kon weten, of de Nederlanders zich niet aldus wilden laten dwingen; wie kon verzekeren, dat de inbeslagname geen voorwendsel was, en de zaak niet met den eigenaar van het schip was afgesproken? Dat de Staten het gebeurde als eene daad van vijandelijkheid van die van Rochelle opnamen, kon den ergden- kenden misschien nog niet genoeg overluigen. Althans moedigde ’s Konings Raad nog steeds de onbillijke vorderingen van Fransche kooplieden aan en scheen de Koning te meenen, den overgang van dat Nederlandsche schip in de dienst van die van Rochelle niet beter te t Vergelijk v. D. CAPELLEN, t. a. pl. bl. 68. 2 Zie hiervoor, bl. 630, 631. 3 Zie hiervoor, bl. 635. 4 Resol. Stat.-Gen. 1 Dec., 1621. DES VADERLANDS. 701 EE E E E kunnen beantwoorden, dan door op zijne beurt eenige Zeeuwsche schepen door de zijnen te laten aanranden en plunderen en een er van ten oorlog te laten toerusten. Later eischte de Prins van conng vóór Bordeaux van een drietal onzer oorlogscbepen, dat zij zich in ’s Konings dienst zouden laten gebruiken, en toen zij zulks afsloegen, beantwoordde hij deze weigering met kanonschoten. Zoo leden de onzen overlast van de beide elkander in Frankrijk beoorlogende partijen. Maar de mededeelingen, die in het voorjaar van 1622 uit Londen kwamen aangaande de houding onzer Gezanten aldaar tegenover Koning sacosvs, den vriend . tegelijk van Spanje en van de Fransche Protestanten, ! waren intusschen wel geschikt om Frankrijk te doen inzien, dat ten slotte de Nederlandsche Regering haar bondgenoot zijn moest. Vandaar dat pu maurreR omstreeks het midden van April (1622) van de wenschelijkheid gewaagde van het herstel der oude vriendschap: de Ko- niog, dus verzekerde hij toen, was daarloe zeer geneigd, en hij zelf bood er zijne diensten toe aan: kwam dat herstel tot stand, dan, zeide hij, vervielen van zelf al die misverstanden van bijzondere personen in zaken van handel en scheepvaart. Zulk eene taal, vergeleken met de berichten, die weldra aankwamen aangaande die vijandelijke bejegening onzer oorlogschepen door compt, was wel een sprekend bewijs van de wei- felende staatkunde, die toen onder het bewind der sıLLerys te Parijs aan de orde was. Buiten staat om te doen wat micHELrEU weldra doen zou, en krachtig partij te kiezen, droomden zij van mogelijk evenwicht en vrede zonder volstreden strijd, en hun eigen stelsel ie zeer wantrouwende om het Nederlandsche Bewind te durven vertrouwen, leenden zij nog steeds het oor aan de thans verouderde beschouwingen der uitgewekene Remon- slranten 2, — Evenwel voor het oogenblik had de zucht om met onzen Staat op eenen vriendschappelijken voet te verkeren, de overhand, en de Fransche Regering herstelde het ongelijk tegen de onzen in de rivier van Bordeaux gepleegd. Zoo DU MAURIER se- dert nog in last kreeg om de eischen van eenen Evsracue en der Oostindievaarders van St. Malo te bepleiten, zal zulks slechts hebben moeten dienen om de Staten te eerder ie doen besluiten tot het in dienst nemen van MANsFELDS leger, dat zich alzoo belet moest zien in Sédan post te vatten. Zoo naderde van lieverlede de tijd eener op we- derzijds vertrouwen gegronde alliantie tusschen Frankrijk en de Vereenigde Provinciën. Voor pu MAURIER, den vertegenwoordiger eener staatkunde, die nu had afgedaan, was de tijd van aftreden nabij. Reeds verkreeg hij voor een paar maanden verlof naar Frankrijk, en in Augustus (1622) vertrok hij met een geschenk begiftigd derwaarts, 1 Zie hiervoor, bl. 689. Op dit tijdstip was de betrekking tusschen CARLETON en DU MAURIER in den Haag te minder vriendschappelijk, omdat zij in geschil waren over een Engelsch scheepje, dat door Franschen te Rotterdam was opgebracht. De Staten hielden zich zoo veel mogelijk on- partijdig (Resol. Stat.-Gen. 2, 3 Junij; 6, 15, 18, 21, 22, 25, 27 Julij; 2 Aug., 1622). 2 OvvaÉ, p. 312, 313. 7 1621— 1625. 702 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Mas toegerust met de noodige berichten aan den Koning en zijne Raadslieden, en ook aan de Koninginne-Moeder, die thans, onder den invloed van micHELIEv, het bondgenoot- schap met onzen Staat begunstigde. Nu althans, hoopte men, zou Frankrijk ons ein- delijk weder willen gaan vertrouwen, en reeds vleide men zich, dat de tijd komen kon, dat wij op nieuw een:subsidie tot onderhoud der Fransche regimenten erlangden 2. Opdat niets deze zoo gewenschte en in onzen kommervollen toestand zoo hoog noodige uitkomst in den weg mocht staan, was men in al dezen tijd hoogst toegefelijk op alle punten, waar men Frankrijks verlangen slechts met eenige mogelijkheid kon bevredi- gen. De vrije uitvoer van bouwstoffen uit Vlaanderen naar Calais bleef toegestaan, hoezeer deze vrijdom blijkbaar het vervoer van contrabanden dekte ?. Een groot schip, dat, alhier voor Fransche rekening gebouwd, aangehouden was, omdat men vermoedde dat het aan Spanje zou geleverd worden ten einde tegen ons gebruikt te worden, werd ontslagen op het eerste bericht, dat het voor den Koning gebouwd was 3. Een Spaansch schip in de haven van Boulogne was men bereid ongemoeid te laten, zoodra het door den Maire van Boulogne aangekocht heette te zijn en er de Fransche vlag op waaijen zou *. Een ander schip, door een Hollandschen kaper opgebracht, werd ontslagen, daar het heette, terwijl het in zee was, gekocht te zijn door den Maire van Calais, en wel »omdat men van den Goeverneur en den Maire van Calais steeds diensten hoopte” 5. Slechts zijn recht om de officiers-plaatsen, bij de Fransche regimenten opengevallen, to vervullen, handhaafde de Prins zelfs tegen den persoon des Konings 6. Het kostte zijne Excellentie geene moeite om de Staten te overtuigen van de noodza- kelijkheid om ons het ontslag van MANsFELp uit de dienst van den Paltsgraaf ten nutte Besluiten derte maken. Hun Hoog Mogenden besloten den Prins te verzoeken, iemand tot den Staten ten aanzien ] i i van mansreip, Graaf van MANSPELD 7 ie zenden, ten einde hem voor te stellen » zijnen tocht te rich- ! Resol. Stat.-Gen. 14, 24 Dec., 1621. 20, 24, 25 Jan.; 15, 18 Febr.; 1, 3, 5, 12, 14, 28 Maart; 13, 15, 16, 18, 29 April; 24, 29, 31 Mei; 1, 4, 6,.7, 11, 27, 28, 30 Junij; 30 Julij; 2, 4, 6, 8, 9, 11, 15 August., 1622. 2 Resol. Stat.-Gen. 20 Maart; 16, 30 Junij, 1622. 3 Resol. Stat.-Gen. 7, 25, 28 Junij, 1622. 4 Resol. Stat.-Gen. 6, 21, 27 Julij, 1622. Toch begreep men, toen de Fransche vlag op dat schip nog altijd niet werd uitgestoken, het door een paar oorlogschepen te moeten laten gadeslaan. 5 Resol. Stat.-Gen. 28 Julij, 1622. 6 Resol. Stat.-Gen. 19 Maart; 20 Mei, 1622. cuårıLLoN was steeds met verlof in Frankrijk, waar hij, hoezeer Protestant, des Konings zaak geen nadeel deed (Resol. Stat.-Gen. 3 Mei; 1 Julij, 1622). 7 In de Resol. van de Stat.-Gen. wordt de Graaf sedert dezen tijd veclal betiteld Prins van Mansfeld. DES VADERLANDS. 705 | ten naar Luxemburg of eenige andere Provincie der Nederlanden onder het gebied van den Koning van Spanje.” Hun Hoog Mogenden zouden hem niet alleen het subsidie, vroeger aan den Koning van Bohemen verleend, blijven verstrekken, zoo lang hij in het land blijven en den vijand afbreuk doen zou; maar hem ook in alles, zooveel mo- gelijk, de behulpzame hand bieden. Wilde hij, bij voorbeeld, door het Guliksche lerugtrekken en den Rijn passeren om zoo weder in Duitschland in te dringen, zij zou- den hem eene brug verschaffen. Voorts, voegden zij er bj, zou Zijne Excellentie hem mogen machtigen den naam van Hun Hoog Mogenden te gebruiken, als zijnde in hunne dienst. Eindelijk zou het aan den Prins staan, wat er betreffende ‘deze zaak aan Vorst CHRISTIAAN zou geschreven worden. Zulke besluiten waren den Prins naar den zin: hij liet de Staten voor hunnen loffelijken ijver bedanken !. Ook was het thans zoo ooit de tid om geene opofferingen te ontzien. Het was bij het verlies van Gulik niet 1621 — 1625. gebleven. In Westfalen was de eene stad na de andere in de handen gevallen van 's Hzwpsm vax EN BERG neemt xs D vijands troepen, door HENDRIK VAN DEN BERG aangevoerd. Van twee bruggen om over verscheidene den Rijn te slaan voorzien, was hij in het begin van Mei met 10,000 man in de rich- ting van Rijnberk opgetrokken, en na tot Dortmund voortgerukt te zijn, in allerijl teruggekeerd om, zoo het scheen, Rees te bedreigen. Maar dit was slechts eene bewe- ging, bestemd om zijn eigenlijk doel te verbergen, hetwelk hij ten uitvoer bracht door de 150 man Nederlanders, die te Lünen in bezetting lagen, tot capitulatie te nopen, en bovendien Camen en Unna in te nemen, waarna hij Altena en Soest en weldra Hamm ging belegeren. Zoo zouden wij getuchtigd worden voor de rol, die CHRISTIAAN van Brunswijk in die oorden met onze toestemming had gespeeld. De Prins van Oranje vond niet geraden iets rechtstreeks tot het ontzet dezer steden en tot de herovering dier andere plaatsen te ondernemen, waartoe volgens het schrijven van den Brandenburgschen Staatsdienaar, den Graaf van SCHWARTSENBERG, twee of drieduizend man zoo te voet als te paard noodig zouden geweest zijn 2% Trouwens wij wisten ons in het bezit van Lippstadt te handhaven, ten spijt van den Aartsbisschop van Keulen, die deze plaats na den aftocht der Brunswijkers had opgeeischt 8, en het overige deed het gerucht van eenen inval der plaatsen in West- Jalen in. onzen in Brabant. Werkelijk was Prins gexprik intusschen aan het hoofd der ruiterij Prins nenpmx de Demer overgetrokken en had tot voor Leuven, Mechelen en Brussel gestroopt. Ver- scheidene dorpen en huizen had hij verbrand, en de plattelandbewoners tot het betalen van oorlogsbelasting gedrongen. Slechts zij, die betaalden of geld aanboden, waren gespaard 4. Op dit bericht keerde mxwpmix VAN DEN BERG uit Westfalen terug. Hij 1 Resol. Stat.-Gen. 30 Julij; 8, 9 August., 1622. ? Resol. Stat.-Gen. 15, 20, 23 Mei; 1, 6, 28 Junij; 22 Julij; 5, 10 August., 1622. 3 v, p. CAPELLEN, bl. 48. * Resol. Stat.-Gen. 20, 25 Mei, 1022. van per caPeLLEN, bl. 48, 49, 50. van Nassau doet een strooptocht in Brabant. 704 ALGEMEENE GESCHIEDENIS —————— ——— ——————À—————————————————À————— m 1621— liet er evenwel nog troepen achter, en Hamm was nog in Junij genoodzaakt, zich aan — onze vijanden over te geven 1}. Tegen de maand Julij bracht Prins mavarrs het leger, als naar gewoonte, omstreeks ’s Gravenweerd of Schenkenschans te velde; doch hij maakte geene enkele beweging om Duitschland in te trekken. Ook bedreigde de vijand onze gren- zen tegelijk aan de zijde van Staats-Vlaanderen *, in Brabant, aan den IJselkant en by Coeverden 3, en geschikter punt om tijdig, den IJse/, de Waal of den Rijn af, overal troepen heen te zenden, kon er niet gevonden worden, dan waar de Prins thans weder gelegerd was, Wel had hij het plan om HENDRIK VAN DEN BERG, die tegen het begin van Augustus Goch vermeesterde en het op Gennep gemunt scheen te hebben, op den voet te volgen. Doch voordat het daartoe kwam, ‘had de vijand de stoutheid, in den Poging des nacht van den 6%" dier maand ’s Prinsen legerwachten te willen verrasschen. Hij werd eir f ver. met verlies afgeslagen, doch van onze zijde de Hertog van Saksen-Weimar * gewond speechen; en de Schotsche ridmeester saLrour gevangen 5. Van zijnen kant waagde de Prins kort Mislukte aan- daarna eene poging om ’s Hertogenbosch te overrompelen. Zij moest in den nacht uitgevoerd —— worden. Den 94" Augustus begaf hij zich naar den omtrek van de vesting; doch in weer- wil van allen mogelijken spoed kwam het voetvolk niet vroeger dan te twee uren in den morgenstond van den volgenden dag eerst tot op een paar uren afstands van de stad. Dus zou het volle dag zijn, voordat de aanslag beginnen kon, en alzoo rekende de veld- heer den toeleg mislukt. Den 114" keerde hij met zijne manschappen naar ’s Graven- weerd terug 9. Deze werkeloosheid en het mislukken van hetgeen men nog poogde, gevoegd bij het verlies van die plaatsen, vroeger door Nederlandsche soldaten in Westfalen bezet, was evenzeer geschikt het vertrouwen der onzen te schokken, als den moed des vijands te verhoogen. 2 Resol. Stat.-Gen. 27 Aug., 1622. 3 Resol. Stat.-Gen. 20 Julij, 1622. 4 Hij had tot het leger behoord, dat de Paltsgraaf in Bohemen gediend had (Zie hiervoor, bl. 435). 5 v. p. CAPELLEN, bl. 63.- ë Resol. Stat.-Gen. 12, 24, 30 Julij; 8, 12 Aug., 1622, van ner carELLEN bl. 64 en 65. DES VADERLANDS. 703 den zou geprikkeld hebben. om eene verontschuldiging te hebben, ten einde minder hoog in ’s Lands lasten aan- geslagen te worden. Het denkbeeld om den vijand oorlogsbelasting te betalen, boezemde er geenerlei afschuw in. ! Verscheidene aanzienlijken, zelfs de Heer sosnor, gede- Integendeel, men maakte gebruik van de vernedering puteerde van Gelderland ter Generaliteit, waren min of meer verdacht van bedenke- ljke verstandhouding of briefwisseling met het Hof te Brussel; van anderen ging de spraak, dat zij zich lieten omkoopen om de invoering van krijgsbelasting in zekere steden en streken tegen te gaan, en Edelen, die openlijk de Roomsche godsdienst waren toegedaan of den vijand schatting betaalden, meenden nog de Landdagen te mo- gen bijwonen, en moesten eerst door een besluit der Staten-Generaal van daar worden geweerd ?. Zoo was het geen wonder, dat de huislieden zich traag betoonden in het. bewaken der posten, die bestemd waren om den vijand het invorderen van contributién te beletten; dat de wijkschansen in de Tielerwaard en op de Veluwe langs den IJsel niets baatten, en de ingezetenen aldaar den vijand in weerwil der tot den aanleg ge- maakte kosten schatting betaalden ?, en dat stroopers doordrongen tot vrij diep in het land. Uit Overijsel trok de vijand bij brandschatting in 1621 meer dan 15,000 gul- den in de maand, en in die Provincie had men » kwalijk een voet lands” vrij 4. Reeds waren de Staten van Utrecht beducht, dat die zucht om met den vijand in verdrag te komen ook tot binnen de grenzen hunner Provincie mocht overslaan 5, en tot in Holland toe klaagde de Drost van het Land van Arkel, dat de boeren onwillig werden om de wacht buiten op den dijk te houden, omdat, daar die van de Tielerwaard » onder con- tribatie zaten,” en de vijand aldaar vrijen toegang had, hunne huizen aan zijne lastige bezoeken bloot stonden, terwijl zij de wacht hielden. Eerst waar de flaauwheid zoo ver doordrong, werd door de veerkracht der Hollanders daartegen met het zenden van krijgsvolk, het aanleggen van betere bolwerken en het stellen van prijzen op het hoofd van vijandelijke stroopers gewaakt 6. Maar van Gelderland en Overijsel was het niet te wachten, dat zij op geene kosten zouden zien om de boeren tot mannelijken tegenweer en het Land overal in staat van verdediging tegen de vermetelheid van den vijand te houden. Zij drongen steeds op de vermindering van hare quote aan 7, en weigerden haar aandeel zoowel aan de subsidiën voor de oorlogvoerenden in Duitschland, als aan 1 Zie hiervoor, bl. 626. 2 Resol. Stat.-Gen. 17 April; 26 Junij, 1621. Resol. Holl. 1621. bl. 392, 3 Resol. Stat.-Gen. 10 Febr. 1621. Resol. Holl. 7 Maart, 1622. Á A. Y. D. CAPELLEN, f, a. pl. bl 37—40, 46, 134, 135, 136. Resol. Stat.-Gen. 16 Dec. 1621. 31 Jan. 1622. 5 Resol. Stat.-Gen. 21 Fehr.; 26 Maart; 6 Mei; 15 Junij, 1622. 6 Resol. Holl. 5, 7 Maart, 1622. 7 Lie hiervoor, bl. 620. III Deen. 5 Srur, 89 1621— 1625. 1621— 1625. 706 ALGEMEENE GESCHIEDENIS : naar een verminderd bedrag harer quote berekend zou worden 1. Dus was het reeds in den winter van 1621 hoog tijd, dat dit vraagstuk eindelijk werd opgelost. Geene goede woorden baatten om die Provinciën tot het betalen eener hoogere quote dan zij vóór het Bestand voldaan hadden, te bewegen. Bij gevolg moest het gezag van den Stadhouder en den Raad van State tusschen beide komen. Doch de Gedeputeerden der beide Gewesten waren niet gemachtigd om te verklaren, dat hunne lastgevers zich aan de uitspraak van den Prins en den Raad, als zij eenmaal geveld zou zijn, onderwerpen zouden. Hier evenwel gold geen tegenstand meer. Niettemin, ten einde slechts door overreding en niet door dwang het doel te bereiken, werd besloten, dat de Staten der . Provinciën, niet alleen die van Gelderland en Overijsel, maar ook die van Friesland en Groningen, alwaar mede de opbrengst der gewone en buitengewone lasten vertraagd werd, zouden uitgenoodigd worden bij een te. komen om Gedeputeerden der Generaliteit te ontvangen, die alle gronden zouden laten gelden, om hen tot het stipt voldoen hun- ner verplichtingen, bepaaldelijk tot het dragen van de consenten voor 1622, te nopen 3, en ten bestemden tijde vertrokken vAn BEVEREN en GERESTEIN naar de Landdagen van Overijsel en Gelderland; pauw en BAESDORP naar die van Friesland en Groningen 5. Intusschen zou de Prins met eenige raadslieden, ten dien einde door hem te kiezen, in de zaak der quote van Gelderland en Overijsel een voorslag doen, of zij zich daar- mede vereenigen konden. De voorslag hield in, dat Gelderland voortaan vier en een half, Overijsel twee en een half percent zou betalen. Die van Gelderland verklaarden dezen voorslag niet te kunnen aannemen, en boden drie, die van Overijsel een en drie- vierde percent aan. Zoo zou dan nu van Generaliteitswege onderzocht moeten worden, gelijk vroeger ten aanzien van Zeeland geschied was *, of deze Provinciën werkelijk onvermogend waren om meer te betalen. Natuurlijk waren zij ongenegen om tot zulk eene hlootlegging harer middelen over te gaan, en weder trachtte men van de zijde der Generaliteit met haar in een vergelijk te komen. Thans verminderde de Prins en de Raad van State den eisch voor Gelderland op een vierde, voor Overijsel op twee en een vierde percent; maar nu waren Friesland en Groningen ongezind haar zoo veel te gemoet te komen: ook zij, beweerden hare Gedeputeerden, leden last van den vijand en zouden derhalve mede op vermindering harer quote kunnen aandringen. Reeds weigerde ! Resol. Stat.-Gen. 11 Dec. 1621. 15 Febr. 1622. 2 Resol. Stat.-Gen. 16, 17, 18 Dec. 1621. 3 Resol. Stat.-Gen. 11 Febr.; 12, 24, 29, Maart, 1622. Aanvankelijk Was SCHAFFER aangewe- zen om met PAUW naar de beide Noordelijke Provinciën te gaan. De reis van JoAcHIMI naar Zeeland, hoezeer mede strekkende om het dragen der consenten te bevorderen, had een minder officieel karakter (Resol. Stat.-Gen. 15 Maart, 1622). 4 Zie hiervoor D. III. St. II. bl. 541, 542. DES VADERLANDS. 707 Friesland, even als Overijsel, zekere compagnién, die ter harer repartitie stonden, te betalen 1, en toch Overijsel bleef zich buiten staat verklaren meer dan twee percent op te brengen: de vijand, liet zij weten, heerschte over het geheele Gewest en eischte de helft van alle domeinen en geestelijke goederen. Bovendien, hij stookte den landzaat op door hem voor ie houden, dat hij onder de Nederlandsche Regering te hooge be- lastingen moest opbrengen. Dus betaalden de boeren geene pacht aan hunne Heren en verliep het vertier in de steden ? en in overeenstemming met deze schildering kwamen de Steden Steenwijk en Hasselt in Julij bij de Staten Generaal in beklag dat zij door de Staten harer Provincie te hoog belast waren 3; Hoe de toestand van Drenthe was, wanneer het er in Overijsel dus uitzag, laat zich denken. Dat Landschap klaagde zeer over onvermogen, en niet ten onrechte, wanneer de schilderij nog waarheid behelsde, in November 1617 door den Heer van xcnten en den Secretaris van de Ridderschap en eigenerfden van Drenthe voor de Staten Generaal opgehangen: geen duizendste van het Land- schap, zeiden zij, was vruchtbare grond; de armen moesten naakt en bloot loopen; 199 erven en 34 hofsteden bleven onbetimmerd omdat men niet verzekerd zijn kon, dat de lasten eenigermate door de voordeelen zouden worden opgewogen 4. Toen werd de som van 66,880 gulden, voor welke Drenthe op den staat van oorlog gebracht was, te hoog gerekend 5. In 1621 was niettemin die som op 96,000 gebracht. Daarbij kwam de brandschatting van den vijand 6, Dit kon het Gewest niet opleveren en in 1622 werd aan hetzelve in mindering van zijne quote (die één percent bedroeg) vergund, met de betaling van 74,555 gulden te volstaan 7. In 1618 had Drenthe getracht tot den rang van achtste Provincie te worden verheven en vertegenwoordigers naar de Staten Generaal te mogen zenden 8. Daar zulk een nietig landje op deze wijze aan de Land- en Grens-Provinciën slechts nog meer stemmen in die Vergadering zou verzekerd heb- ben, zoo was dat recht haar niet zonder reden onthouden. Doch nu gebruikte men dan ook, als het er op aankwam, weinig omstandigheden om haar tot betaling van hare quote te dwingen. 2 Resol. Stat.-Gen. 24 Dec. 1621. 11, 31 Jan.; 3 Febr.; 9 Maart, 1622, 3 Resol. Stat.-Gen. 2 Julij, 1622. 4 Resol. Stat.-Gen, 2 Nov. 1617. 5 Resol. Stat.-Gen. 15 Nov. 1617. 6 Resol. Stat.-Gen. 16 Julij, 1621. 7 Resol. Stat.-Gen. 14 Julij, 1622. - 8 Resol. Stat.-Gen. 27 Oct.; 17, 21 Nov. 1618. 9 Resol. Stat.-Gen. 3 Mei; 3, 6 Junij, 1622. 89* 1621— 1625. Toestand ` van Drenthe, 1621— 1625. 708 ALGEMEENE GESCHIEDENIS. den Gelderschen Landdag bezochten, gunstige berichten omtrent de vaderlandslievende en manhafle gezindheid van de leden dier Vergaderingen 1. De berichten van rauw Toestand enen BAESDORP omtrent hun wedervaren op den Landdag van Friesland waren niet zoo stemming gemoederen Friesland. d — in gunstig ?. Deze Provincie bezat slechts een zeer matige opgewektheid om met de Staten Generaal mede te werken. Zij was ijverzuchtig op Holland, en begreep, dat het be- paaldelijk deze Provincie was, welke al die inspanning ten oorlog van de andere Leden der Unie vergde, en dat die oorlog meer bijzonder strekken moest om Holland voor den ondergang en hij het behoud van den door haar in de wereld veroverden rang te bewaren. Wel had zij zich begerig getoond om denzelfden weg van welvaart en ont- wikkeling in te slaan, toen zij met Groningen in 1618 Holland en Zeeland verweet, dat de andere Provinciën van de baten der Oost-Indische Compagnie buitengesloten waren, en niet alleen de verlenging van het octrooì dezer Maatschappij slechts onder beding van deelgenootschap aan hare voordeelen verklaarde te zullen inwilligen, maar ook op de oprichting der West-Indische Compagnie aandrong, alsof deze haar eene gelegenheid geven zou, die vroeger verzuimd was %, Doch de rechte grondslag tot zulke pogingen ontbrak in Friesland. Er waren geene steden zoo machtig en met zulke vermogende burgers als in Holland. De Edelen met het platteland en het Hof hadden er een groot overwicht, en die misten de vereischte belangstelling in handels- ondernemingen en duchtten veeleer de uitbreiding van het gezag en den invloed der Steden. Dit bleek ten duidelijkste in 1622. — Behalve te Leeuwarden en te Franeker, werden de Regeringen in de Steden benoemd door den Stadhouder en het Hof, in het- welk de Steden slechts door drie van de twaalf leden vertegenwoordigd waren. In dat jaar nu verordenden de negen Steden, volgens het haar voorbehouden recht, dat voortaan , hare Magistraat zou benoemd worden door den Stadhouder, de drie vertegenwoordigers van de Steden in de Gedeputeerde Staten, en door hare drie vertegenwoordigers in het Hof. Hiertegen verzette. zich het Hof op de hatelijkste wijze, voorspellende dat die orde, eenmaal gevolgd, tot omwenteling en oligarchie zou leiden, en de Staten onder- drukten de poging, door de Steden gewaagd, als ware » het Vaderland," dat is, de Provincie, daardoor met den ondergang bedreigd *. Deze oneenigheid bleef niet binnen de grenzen der Provincie besloten: immers, hield de eene partij de Consenten in, ten einde de Staten-Generaal het belang te doen gevoelen, hetwelk de Staat er bij had dat zij haren zin kreeg, de andere deed zulks ook. 2 Resol. Stat.-Gen. 7, 12 Mei, 1022. 3 Zie hiervoor, bl. 249, 250, 251. 4 AITSEXA,, t. a. pl. hl. 211, 212. t ar. DES VADERLANDS. 709 wolden, om over het vierde Lid, de Steden, te klagen 1, De Staten-Generaal erken- nende, dat »de dienst van ’t Land in dit hagchelijk tijdsgewricht ten hoogste aan het herstel der eendracht was gelegen," noodigden de Steden uit om ook hare Gedepu- teerden naar ’s Hage te zenden, ten einde de zaak »met Gods hulp” mocht bijgelegd worden ?. De Gedeputeerden verschenen; de zaak werd onderzocht, eene schikking beraamd; maar de vertegenwoordigers der drie Leden namen er kennis van met de verklaring, dat zij wel wisten, dat hunne lastgevers ze niet zouden aannemen. Aan- vankelijk vernamen de Staten-Generaal deze verklaring met ongenoegen en zij ver- zochten de Stadhouders de hand aan de zaak te willen houden, opdat de voorslag, door Hun Hoog Mogenden gedaan, mocht aangenomen worden. Doch op een schrif- telijk vertoog der drie Leden sloegen zij een kalmer toon aan: het was slechts een voorslag: de meening was niet, de Staten daaraan te binden, en men zou ten overvloede nog Gecommitteerden der Generaliteit naar Friesland zenden om te trachten het geschil geheel en al naar genoegen by te leggen 9. — Bij zulk eene stemming der gemoederen in Friesland maakte dan ook in dezen tijd de Admiraliteit te Dokkum in vergelijking met de geweldige krachtsinspanning van de Hollandsche Admiraliteiten en van de Zeeuwsche Admiraliteit eene droevige vertooning. Zij klaagde slechts over in- Krimping harer middelen, mede ten gevolge van de handelwijze der Admiraliteiten van Rotterdam en Amsterdam, die zekere haar toekomende inkomsten aan zich trokken *. — Op deze wijze laat zich de traagheid van Friesland in het vervullen harer aan de Unie verschuldigde financieele verplichtingen verklaren. -Niet dat daarom by dit Gewest het denkbeeld zou opgekomen zijn om zich met den vijand te verstaan. O neen! maar Friesland meende, dat zij zich zelf met hare eigene krijgsmacht wel zou weten te ver- dedigen. -Beschikten de Generaliteit en de Prins ter uitvoering van algemeene krügs- plannen slechts niet over de Compagnién, die zij wel ter harer repartitie wilde houden en dan ook binnen hare Steden in garnizoen wilde laten, zoo zou zij wel voor hare eigene verdediging zorgen. Zulke denkbeelden brachten te weeg, dat de Staten van Friesland nog en wel zeer ernslig moesten aangemaand worden om de Compagniën, die zich in hunne Provincie bevonden, in genoegzaam aantal te laten uittrekken, toen ! Resol. Stat.-Gen. 11, 23 Aug. 1622. Resol. Stat.-Gen. 25, 29 Aug. 1622. 3 Resol. Stat.-Gen. 27 Sept.; 6, 7, 11, 12 Oct. 1622. 4 Resol. Stat.-Gen. 27, 28 April; 7 Mei; 28 Junij, 1622. le 1621— 1625. 710 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1621— de Prins ze tot verdediging van den [Jsel noodig had, en dat daarbij van de zijde der TUS Generaliteit de verzekering gegeven moest worden, dat zij zich niet verder van de Friesche grenzen zouden verwijderen !. | Staat der zake Ook de Provincie Groningen en Ommelanden was achterlijk in de voldoening van hare in Groningen © schuld aan den Staat der Vereenigde Landen. Hier evenwel bloeide eene stad, die op l een roemrijk verleden kon bogen, en waar het nooit aan machtige burgers had ont- broken. Jammer slechts, dat deze Stad het nooit met de Ommelanden eens was. Steeds had zij haar belang gezien in het bedwang over die Ommelanden uit te oefenen, en nog in 1622 stonden, de geschillen tusschen Stad en Land over de heffing der be- lastingen de vereffening van de rekening der Provincie met de Generaliteit in den weg, De partijen lieten zich bewegen om Gecommitteerden naar ’s Gravenhage te zenden, waar over haar geschil eene uitspraak zou gedaan worden, aan welke men willens was zich te onderwerpen ?. Een dergelijk geschil, dat evenzeer het zijne toebracht om de opbrengst der quote tegen te houden, was er tusschen de Ridderschap en de Steden van het Kwartier van Nijmegen. De twist werd door de Gecommitteerden VAN BEVEREN en GERESTEIN bijge- legd 3; maar niettemin bleef de zaak der quote van Gelderland, en, in weerwil van de gunstige berichten vroeger gegeven, ook die der quote van Overijsel, nog altijd onafgedaan, waardoor niet alleen eenige Compagnién onbetaald bleven, maar ook de Voorslag tot bewilliging der buitengewone lasten achterbleef. Deswegens verschenen de beide Stad- —— Mn houders en de Raad van State, den 29sten Junij 1622, ter vergadering der Staten-Ge- — — land neraal, en verzochten gemachtigd te worden om ten minste voorloopig en voor dat jaar alleen de beiden quoten bij uitspraak te mogen bepalen: later zou de zaak na een opzettelijk onderzoek aangaande de middelen der beide Provinciën blijvend geregeld kunnen worden. Deze machtiging werd verleend, en de quote van Gelderland op AX, die van Overijsel op 2% bepaald. Wat op deze wijze nog te kort zou komen (immers was de begrooting opgemaakt in de veronderstelling, dat de volle quote der laatste ja- ren betaald zou worden), zou uit het subsidie van Venetië en uit de brandschattingen gevonden worden. Dit besluit werd genomen in weerwil dat die buitengewone inkomsten grootendeels reeds voor andere uitgaven, bepaaldelijk voor de aannemers der fortifica- tién *, die om betaling schreeuwden, bestemd geworden waren. Maar hiermede was de zaak nog niet afgedaan. Eerst kwam Groningen op tegen de toegefelijkheid aan Gelder- land en Overijsel betoond, Deze Provinciën, dus spraken de Groningsche Gedeputeers 1 Resol. Stat.-Gen. 12 Mei; 30 Aug. 1622. 2 Resol. Stat.-Gen. 19, 20 Mei, 1622. 3 Resol. Stat.-Gen. 9 Junij, 1622. Toch hield de oneenigheid niet dadelijk op. Zie v. b. ca~ PELLEN, I, bl. 132, 133, 135, 136, 137. 4 Resol. Stat.-Gen. 14 Jan. 1622, DES VADERLANDS. 711 amc——————————————————————————mÁ'—HáT——ÀÀ—— Ám ü——— den, zouden, vermits zij een groot aantal vaste steden bezaten, hare vorige quote wel ^ 1621— kunnen betalen, zoo zij slechts de algemeene middelen van consumptie verkozen in te — voeren. Kon Groningen het genomen besluit niet keren, dan was zij toch niet gezind bij ie dragen tot de uitgaven, die het te kort moesten dekken: veeleer zou zij zelve op vermindering harer quote aanspraak mogen maken. Daarna verklaarde zich Friesland in gelijken zin, maar met vrij wat meer bitterheid: berustten de Provinciën bij de uit- spraak van Zijne Excellentie, zoo zou Friesland zich gedwongen zien, hare quote mede te verminderen 1. — Geen wonder, dat bij zulk eene weerbarstigheid eene klacht ge- hoord werd, als de Raad van State tegen het eind van Julij slaakte. Evenwel werden in Junij de Heren woonpwi en soacuma naar Emmerik afgevaardigd ! Resol. Stat.-Gen. 29 Junij; 1, 14; 15 Julij, 1622. 3 Resol. Stat.-Gen. 27 Julij, 1622. 3 Zie hiervoor, bl. 658. 4 Zie hiervoor, bl. 681. 5 Resol. Stat.-Gen. 10, 11, 17 Dec. 1621. 9 Resol. Stat.-Gen. 24, 25 Febr. 1622. 1 Resol. Stat.-Gen. 11, 15 Aug. 1622. 8 Zie hiervoor, bl 647, 048. 1021— 1625. om met sCHWARTSENBERG, vóór zijn vertrek naar den Keurvorst !, over de uitvoering van sommige artikelen te spreken ?, Later werd de Heer GrssBbERT VAN BORTSELAAR, Heer van Rouweel, als Geldersche Edelman aan die beiden toegevoegd, omdat de belangen van Gelderland hier in aanmerking kwamen, daar er gezorgd moest worden dat het traktaat de accoorden, vroeger tusschen Gelderland en Kleef aangegaan, niet ontze- nuwde 8, Het traktaat strekte naar luid van den aanhef, om het recht van den Keurvorst op zijn aandeel in de Guliksche en Kleefsche Landen te verzekeren en he- paaldelgk om te voorkomen, dat geene plaatsen in dat Gebied bezet werden door de- zulken, die niet verzocht waren of mochten worden om dat recht te handhaven. In- derdaad moest het dienen om ’s Keurvorsten gezag in de door of voor hem ingenomen Landen te verzekeren of eigenlijk eerst geregeld in te voeren. Zoo bepaalde het, dat Hun Hoog Mogenden den Keurvorst behulpzaam zouden zijn tot de invordering der be- lastingen, en zouden te weeg brengen, dat zijne Hoogheid de helft van alle domeinen en van de inkomsten van alle rentmeesterschappen in al de Guliksche en Kleefsche Landen ontvangen mocht, en dat geene ambtenaars werden aan gesteld dan die hem aan- genaam waren. Zóó eerst kon het bezit voor den Keurvorst eene waarheid worden, en de Staten hadden tot zulk een doel zelfs opofferingen over, vermits anders de vij- andelijke partij zich lichtelijk overal die Landen op hunne grenzen zou hebben uitge- breid. Aldus van de noodige inkomsten verzekerd, verbond de Keurvorst zich een re- giment van 1000 man en voor het eerstvolgende jaar nog 500 man daarboven te onderhouden. Bekwam hij of zijne opvolgers al de Guliksche en Kleefsche Landen, of stond hij zijn aandeel af, dan was hij of zijne opvolgers verplicht nog 20 jaren lang 3000 man te onderhouden, waartoe de Staten dan insgelijks de opbrengst der belastingen waarborgden. Op deze wijze zou ieder Bewind , dat zich hier vestigde, om van de haten des Lands verzekerd te zijn, beschermeling en afhangeling der Staten moeten wezen. Eindelijk, wilden de Staten de eene of andere plaats bezetten, die de Keurvorst nog niet meester was, zoo zou het hun vrijstaan zulks met hun eigen krijgsvolk te doen, zonder eenige medewerking van den Keurvorst, die niettemin een derde der kos- ten voor zijne rekening zou nemen. 2 Resol. Stat.-Gen. 10 Febr.; 1, 29 Maart; 28 Mei; 3 Junij, 1622. 3 Resol. Stat.-Gen. 2, 6 Junij, 1622, DES VADERLANDS. 715 e de geregelde ontvangst van genoegzame middelen werd gezorgd, en dat uit die streken, welke in handen van Spanje of Palts-Neuburg waren, contributiën werden getrokken op den voet, waarop de Staten ze in Brabant en elders hieven. Voorts, dat al die hef- fingen door beambten van Hun Hoog Mogenden zouden mogen geschieden, opdat, heette het, de ongunst van de strenge invordering niet op den Keurvorst mocht neêrkomen; maar inderdaad, opdat Hun Hoog Mogenden van de aanwending der schatting ten be- hoeve van het onderhoud des krijgsvolks, en niet tot andere einden, verzekerd zouden zijn. Ook wenschten de Staten dat krijgsvolk in hunnen eed gebracht, en de officieren door den Prins van Oranje, evenwel uit » bevoegde ingeborenen" van de Kleefsche of Guliksche Landen, benoemd te zien 1. — De Graaf van scHWARTSENBERG zag onoverko- melike zwarigheden in de invoering der middelen van consumptie, die, zeide hij, niet dan met dwang zou kunnen geschieden, en de andere punten noemde hij meeren- deels nieuwigheden, waaraan ten tijde van het sluiten der alliantie niet was gedacht, verklarende, dat hij noch van zins noch bij machte was om zich in eenige nieuwe handeling in te laten. Het aanbod om de belastingen door Nederlandsche beambten ie laten invorderen, sloeg hij af als strekkende tot » verkleining” van zijne Doorluchtig- heid, en nięts meer wilde hij toestaan, dan dat telkens een afschrift van de rekening der ontvangst aan den Prins van Oranje werd. medegedeeld. Het punt van de benoe- ming der officieren door den Prins werd evenmin verkregen, maar uitgesteld, totdat de Keurvorst daarop gehoord zou zijn. Van ‘hunne zijde bleven de Staten op de meeste punten geenszins het uiterste vorderen; maar zij stelden zich tevreden met bepalingen, die ten minste eenigen waarborg gaven. Het overige beloofde scrWARTSENBERG aan de nadere overweging van den Keurvorst aan te bevelen. En van dien Vorst had men reden alle inschikkelijkheid te verwachten. Zijn streven was het Hertogdom Pruisen in zijn Huis te verzekeren, en over dat Gebied zijn gezag, nog ruim zeo onzeker als in het Kleefsche, te vestigen. Daartoe had hij geld noodig. 2 Resol. Stat.-Gen. 26, 28 Febr. 1622. 3 Resol. Stat.-Gen. 9: Maart, 1622. III Daer. 3 Srox. 90 1621— 1625. 714 ALGEMEENE GESCHIEDENIS EEE i ees] 1621—- de domeingoederen van Kleef, Emmerik, Rees, Lobith, Ravestein, Gennip en an- ide dere plaatsen te verpanden, en met dit aanbod wendde hij zich tot Holland. De zaak werd aanvankelijk zeer geheim en niet in de volle Vergadering der Staten van dit Ge- west behandeld, maar enkele leden, door de Vergadering aan te wijzen, werden door den Raadpensionaris uitgenoodigd, daartoe in een geheim onderhoud te treden !. Ook was de vraag gewichtig genoeg. Liep men geen gevaar, dat de Keurvorst die plaat- sen op onze Grenzen aan personen te pand zou geven, die ons verdacht moesten zijn? Was men dus niet bijna genoodzaakt, het aanbod aan te nemen? en zoo men dit in beginsel aannam, zou zulks van wege de Generaliteit, of van wege Holland, of einde- lijk van wege Nederlandsche bijzondere personen geschieden? Op deze vragen, hun in de zitting van Maart medegedeeld, zouden de Staten van Holland zich bedenken. Maar de meerderheid, vond het, wegens de » groote benaauwdheid van den Staat en de kort- heid der financiën,” onraadzaani om van Staatswege die pandschappen aan te nemen, en de zaak werd aan bijzondere personen overgelaten 3. Verzoek van Ken andere natuurlijke bondgenoot, die ons echter slechts offers vergde, was Genève. — com bij Den 13de December, 1621, verscheen turnetrus, door deze Stad afgevaardigd, in de Staten Generaal, om haren gevaarvollen toestand af te schilderen ?, Hij liet het hier niet bij, maar wel wetende, van waar de hulp komen moest, verscheen hij ook voor de Staten van Holland, Hier stelde hij op nieuw met levendige redenen voor, dat de vernietiging van het Protestantisme te Genève mede behoorde tot de plannen van — van algemeen herstel van het Katholicisme, thans beraamd. Aan den Hertog van Savoye Savoye. scheen de taak toegewezen om die kleine Republiek te onderdrukken, en om hem daartoe aan te moedigen opende hem de Keizer de glansrijkste uitzichten. Hij dreigde Genève met een beleg, en gaf als reden op, dat zulks moest dienen om uitvoering te geven aan het recht, dat zijn zoon, Prins Tommaso, als bisschop, op het Bisdom Genève van den Paus gekregen had. — Dadelijk besloten de Staten van Holland, de Stad, waar zoo vele Nederlanders hunne opleiding gekregen hadden en kregen, en die zij vroeger reeds ondersteund hadden, ook ditmaal niet te laten varen. Zi bepaalden, dat hunne Gedeputeerden ter Generaliteit zouden voorslaan, aan Genéte de som van 20,000 gulden te schenken met belofte van ruimeren onderstand, als de nood nader kwam, en tevens eenen brief aan den Hertog van Savoye te schrijven: om hem, zoo mogelijk, van zijne vijandelijke plannen te doen afzien. Een geruimen tid ! Dit was de zaak, die verhandeld werd in de »secrete communicatie? van 11 Dec. 1621. Er waren in dezen tijd meer zulke geheime bijeenkomsten. 2 Resol. Holl. 23 Maart; 21 Apr.; 10 Mei, 1622, 8 Zie hiervoor, bl. 677. DES VADERLANDS, 715 Dd meee ed hield het aan, eer men in de Staten-Generaal tot een besluit kon komen om te mid- den van onzen nood alweder geld, en dat waarschijnlijk te vergeefs, ten offer te brengen. Intusschen verleende men den Geneefschen Afgevaardigde bij voorraad eene aanwijzing om bij den Ontvanger-Generaal 10,000 gulden te bekomen, waarvoor de Provincie Holland borg zou blijven. Doch Holland verlangde, dat eerst de andere Provinciën zich bereid zouden toonen om zich de zaak mede aan te trekken, en de aanwijzing bleef onbetaald. 