Dagboek van Louis Trigardt (1836-1838)
Anthonie was met de vee mee gegaan met Pieta voor de regen in de berg; wij had een hud gemaakt van gras en boven beeste vellen over, was het voor de regen redelijk digt; maar de eerste avond had wij geen sloot om de hut gemaakt, kwam de water onder in dat wij nouwelijks zitten kon, wand het was te laag gebouijt om in te staan. Omtrind middernagt was de water weer uit ons hut gesak, kon wij nouwe- lijks leggen op de natte gras, die ons voor beddegoed diende. Ander dag zei ik aan Diederick, dat ik met Jan. 1838.] 283 de vee gaan zal, dat hij de huis moet reg maken. De avond was een sloot om gemaak, kon wij die nag uit de water leggen. Toen ik bij de wagens kwam, was Mias een wij- nig gebeterd. Ik vroeg of na de os niet een is gaan soeken, zei men dat de mis nog op de berg leg ; ook zei men dat de twee Spaanse rammen, ook alle bij en de leste opregte, weg is, maar dat de mis op de berg leg ! Ik zei dat het dog geen regen is dat men de spoor wel zien ken, om het op te soeken. Ik vraag of van de andere schapen niet weg is; zei Cornelia van neen. Ik vraag of daar getal van is ; zei zi j van neen, maar dat zij haar door gezien heb, dat zij niet aan de haar mis. Ik zei dat het onseker is om te weten of daar niet aan mankeerd. Dinsd. den 9de. Is ik de bergh uit gegaan om te zien of ik van de os of rammen niets vinden kon, maar vond niets als spooren van de dag of de nagt, van de os. Ik vraag aan Isaak Strijdom, — (die) kwam uit namen van zijn vader een stuk vlees vragen, brag hij mijn de boodschap dat de rammen weg is, — of daar niet een was om in de weer na de schapen te zien. Zei hij, dat hij met Carolus gegaan is om tind stok- ken te kappen; en klijn Gert en Piet moes de schapen oppassen, die heef Carolus ook mee genomen en toen zij kwam was het te laat. Ik zei : u vader laat mijn vlees vragen, en daar gaat mijn os en rammen verlo- ren. Ik zei aan Pieta, dat hij hem een stuk vlees geven moet. Ik had de morgen gesteurd om de ossen bij Pieta 284 [Jan. 1838. te halen; hij moes zelfs mee komen om de wagens af te bringen om dat het die dag helder weer was. De middag kwam de weer uit de weste kand weer op, maar trok ons voorbij. Tegen de avond kwam Pieta met de ossen. WoenscL. den lOde. Had wij de morgen sware mis aan de bergh, ik zei aan Pieta, dat wij maar vroeg beginnen moet met de wagens, dat wij tegen de avond meschien regen hebben zal. Toen wij vijf wa- gens af had, begon het te regenen, was de pad te glad om de twee leste af te bringen, blijf oue Albag en Strijdom staan. Omtrind vier uur namiddag kwam Anthonie van de vee, ik vraag hem of het nog alles wel was, zei hij van ja, als alleen dat de tijger de nagt een schaap van Albag doot gebeten heb, en dat die kalf die weg was ook nog apsent is. Verder zei hij aan Lourins, dat daar Knopneu- sen gekomen is van Sakana, om na haar te soeken, dat de Goeverneur een hoge Knopneus die bij de vort woond gesteurd heb, om na haar te soeken bij Rosse- toe, dat hij gehoord heb dat ik de twee soldaten vas gemaakt heb, en weer na de Kaap getrokken is. Dan weer gehoord zoud hebben dat zij doot is, en dat de groot Makwamba op de weg na Rossetoe was, bij Sakanna gehoord heb dat wij hier is, die vijf ge- steurd heb om haar te zeggen dat Goeverneur orders gegeven heb waar zij de soldaten krijg zij met haar komen moet, dat ik een man met haar mee geven moet, tot bij de vort. Ik zei dat ik geen man missen ken, en dat ik hier niet zoolang blijven ken tot zij van de vord weer terug komd, wand dat als ik voort trekken 285 í Jan. 1838.] ken, ik onder die tijd bij de vord weesen ken als zij i weer terug komd. Carolus en mijn vrouw zei, dat wij dan liever om keeren moet wand dat wij geen tolk heb bij de Makwambas, en de wege onbekend is. Ik zei, dat als ik een brief aan de Gceverneur steurd met die Knopneus, waar ik is, dat— hoewel de Goever- neur het niet lesen ken, — hij de dag en datum wel zien ken, veranderde zij van gedagten. Ik zei dat, als bij voorbeeld de Goeverneur haar dat tot onge- hoorzaamheid wil rekenen, ik aanspreeklik blijf, en dat ik niet geloven ken dat de Goeverneur mijn of haar het kwalijk nemen zal. Was zij tevreden, en stimde het met mijn toe. Ik merkte dat Anthonie na huis verlang, dat het 1 de heele saak was. Hij zei dat wij die Makwambas met ons meenemen moet, dat zij een wijnig goederen ter ruil heb, als wij onder de berg is en alles reg heb | om te trekken zij weer bij ons wesen ken. Ik zei van ja. Ook zei Anthonie, dat aan de vort veel Franse schepen gewees is, dat het vranse goederen is die zij j heb. Mijn vrouw zei, dat zij nu geloven moet wat Rossetoe gezegt heb, dat hij gekomen is om ons te ha- I len en de andere maak haar klaar om ons schapen en beeste te nemen. Lourins zei dat hij niet van ons wil I gaan; waar wij sterf hij ook sterven wil. Hij sprak ! met Anthonie en veranderde van besluit, en zouw blijven. Bonderd. den llde was het nog altoos regen; zei Pieta of hij niet met de lammerschapen de bergh af gaan zal. Ik zei van ja, en slagvee de andere dag op- - bringen. Ik zei dat als de ossen af is hij haar — als 286 [Jan. 1838. het de andere dag mooi weer is — mee bringen moet. Anthonie zei dat hij met Pieta same gaat, wand dat de berg te veel regent. Louwrins had voor hem een hud van beeste vellen gemaakt voor de regen, zei dat hij in zijn wagen blijven zal. Vrijd. den 12de was het de morgen regen weer in de berg. Kwam Sakana met vier Knopneusen met een wijnig klerasigoederen ter ruil. Zij wouw niets als voor bulle tanden ruilen. Lourins zei dat ik haar vragen moes met ons meet te gaan als wij de berg af mag komen. Ik vraag haar hoof, die bij haar was, wat ik haar voor beloning geven moet als zij mijn vee help jagen en ander werk help doen. Zei hij dat ik hem een tand moet geven, en als ik de andere wat ge- ven wil ken ik het doen als ik wel. Ik ruilde twee twee stukjes goed uit noodrif voor een tand : een stukkie grof wit linnen en een stukkie streep goed. Ik wouw kouijen tanden verruilen, maar zij wouw het niet doen ; zei dat zij geen order heb. Van die beeste getal gaat die een bul os af, en twee komd bij— de kwaje kouij van Pieta, en Boeke- nus haar kalvers, — komd de getal voor mijn op . 459 En ’t generaal 491 gerekend twee en dertig voor vreemd. De Knopneusen ging na Sekwatie, en een zei dat hij (bij) ons blijven zouw bij ons vee. Ik gaf daar geen antwoord op, wouw sien wat haar mening wesen mag. Tegen de avond kwam ons slagvee en ossen, Pie- ta kwam met de draag os, hij brag mijn een bamboes Jan. 1838.] 287 sweep stok zoo mooij als ik in ons land wijnig gezien heb. Hij zei dat zij digte bij ons veekraal een bos van bamboes gevonden had, dat wij nu geen houd stokken van noden heb. *) De avond laat Jan mijn weeten dat hij gister de spoor van de os op de berg gevonden heb, dat bij de os spoor een jarige kalf spoor staad. Saterd. den 13de. Heb wij de leste wagens de twee rif van de bergh af gebragt, en de overige van de dag de andere met de leste gebragt tot op de wa- terval. Toen wij aan inspannen was zonw ik gaan om na de os te soeken kwam de klijne Bosmans mijd van Jan uit naamen van haar baas mijn zeggen, dat zijn twee Bossemans de avond te voren is gekomen die weg gelopen is, en zeg dat zij die os gezien heb. Had hij hem, Groot Wintvogel, gesteurd om hem te halen; is ik niet gegaan. Tegen de avond kwam zijn klijn Jan met een bootschap, dat Wintvogel gekomen is, en zeg dat de os de loop genomen heb toen hij bij hem komd, na de vontijn; en wouw hem niet late keren, maar dat hij weet waar de os zijn slaap plaas is, als ik de andere dag steuren wil met andere ossen hij Wintvogel mee geven zal. Ik zei van ja, als u vader het doen wil zouw mijn lief wesen, en dat ik seker steuren zal de morgen vroeg. Sond. den 14de. Heb wij de wagens bij de wa- ') Die trek is Drakenberg hier oor op die punt waar later die pad gemaak is tussen Ohrigstad en Schoemansdal : bij die s.g. Duiwels- preekstoel af. Bamboes is tevinde N. onder Drakensberg, o.a. op die plaas Sadowa 165. 288 [Jan. 1833. terval door gebrag, en de drif gemaak omdat het niet veel werk was. Toen wij door was zei wij, dat wij nu sien moet wat weg wij nu zullen inslaan : die Jan gevonden heb, of die bij ons was. Bij Jan moet wij twee dagen trekken eer wij onder is en bij ons is de weg zeer hard maar een korte stijlte. Wij was in een lange bedinken daarover. Wij ging de weg bij ons bekeijken; de eerste was te moejelijk, eindelijk nam wij voor de Boskloof te maken. Ik had de Captijn laate weten, dat hij Maandag zijn volk (moet sturen) die hij mijn beloof heef te steuren; laat hij mijn wee- ten dat hij de volk Dinsdag steuren zal, is wij Maan- dag aan de werk gegaan. De morgen laat Jan mijn en Albag, Jufr. Schepers vragen om hem af te helpen, tot bij ons op de waterval. Ik laat hem weeten, dat Pieta na de vee is de morgen vroeg, en klijn Albag, Isaak Strijdom ook, dat ik niemand heb maar dat ik zelfs gaan (zal). Maand. den 15 de. Heb wij een eind van de pad gemaak, is Jan na ons gekomen. Heb ik Pieta met de ossen af gesteurd, en aan hem gezegt dat hij zien moet oin de vee te verleggen, dat de gras nader is voor de vee. Dinsd. den 16de. Is wij weer aan de werk ge- gaan, kwam de kaffers — omtrind dertig of veertig man, — heef wij haar de pad laate oopkappen en de losse klippen uit goeijen. Omtrind drie uur namid- dag had wij klaar met kappen, zij zei dat zij na haar huisen gaan wil om wat te eeten. Ik zei van ja, en dat zij Donderdag weer komen zal. Dat kon ik niet Jan. 1838.] 289 toestimmen, zij beloofde dan de andere dag weer te komen, maar ik sloeg daar wijnig geloof aan; ik be- loofde haar voor haar te slagten, als de pad klaar is, dat ik met de wagens afkomen ken. Zij was dan te- vreden en gaf goede beloften, maar ik zei dat ik ge- loof dat het al wesen zal wat wij krijg. Die kaffer die als hoof bij de werkvolk was, zei dat hij een par- tij beeste gezien heb, of die niet verloren is. Ik vraag aan (hem) waar hij het gezien heb; zei Lourins dat hij zeg, agter die pund van de krans digte bij waar wij aan de pad werk. Ik : dat het Jan zijn beeste wesen zal, en gaf daar verder geen agt op. Woensd. den 17 de. Heb wij niet gewag na de kaffers, is aan de pad gegaan. Omtrind een uur kwam een dogter van Albag, gen. Marie, zei dat de ossen de avond uit gebleven is toen Pieta na de vee gegaan is, dat zij een partij osse gekregen heb, en dat daar nog een klomp mankeerd. Ook heb zij kaffers spoor op de ossespoor gezien. Ik zei dat ik gaan zal en ziet waar de spoor na toe gaat, en zouw eers na de Captijn gaan om het hem te zeggen, en te vragen om volk die de osse opsoeken zal. Zoo als ik een end weegs gegaan heb, kwam ik Pieta te paard tegen, zei hij, dat de kaffers zeven van de osse weg heb en een heef zij geslagt. Ik vraag wat voor osse, zei hij : Vriesland, die pakos, heb zij geslagt, en Eobbert, Liefhebber, Wiegeland, van Jufr. Schepers, Blouwberg van ouwe Botha, en de kouij van Carolus met de kalf , mankeerd. Ik zei dat die kouij met de kalf terug gelopen is, na de wagens. Dan, zei hij, mankeerd nog vier ossen. Ik vraag aan 26 290 [Jan. 1838. Botha en Carolus wat ons nu het beste te doen staad. Wij maakte geen lange beraming; kwam wij overeen dat wij verder ondersoek doen moet waar de andere ossen gebleven is, en dan na de Captijn gaan en te zien om het betaald te krijgen. Ik vraag aan Pieta, of hij kaffers gezien heb bij de kraalen. Hij zei, dat zij gevlugt is op de bergh, en dat bij de os ook geen was. Ik nam Pieta, ouwe Botha, en Lourins ging mee. Toen wij bij de eerste kraal kwam steurde ik een van die kaffers na de Captijns moeder, om haar Groot Kaffer te roepen, wand die kraal lij een wei- nig opzij de weg die ons na de kraalen daar de os was, gelijde. Toen wij omtrind de kraal over was, kwam wij twee of drie kaffers tegen, vraag ik na de Groot Kaffer. Zij zei dat hij na Pieta na de vee- kraal is, om te horen van de ossen en die os die doot is. Ik vond een kaffer over de kraal, zei ik, dat hij aan de Captijns moeder vragen moet, mij een wijnig bier te steuren, dat wij hier eenige tijd wagten zal. Toen wij een wijltje gewagt had kwam een mijd met een pot bier ; ik zei aan Lourins, dat hi j aan haar eers van de bier te drinken moet geven. Zij dronk met een gerus gemoed, heb wij eider een tuig genomen, is wij voort gegaan. Ik nam drie kaffers van die kaffers van die kraal mee, maar naderhand was een hele partij bij ons. Toen wij bij de os kwam zag ik dat het de pakos niet was maar Liefhebber. De vlees was bedorven, zei ik dat zij de vel en horens na Pieta bringen moet en de vlees na de Captijn en zijn moeder. Wij ging verder om te zien waar de andere osse beland was, maar vond geen sporen. Ik steurde Jan. 1838.] 291 van de kaffers om van die kralen te roepen, kwam bij ons een die een sere bouijd heb, die niet weg vlugten kon, die zei dat hij gezien heb, dat zij drie ossen doot gemaakt heb : éen met grote horens, en dat hij gezien heb dat die volk met de ossen in de tuijn die nagt ge- slapen heb. Onder die tijd kwam die kaffers die wij gesteurd had, en brag van de kraal twee stukke vlees van de os. Zei zij, dat de kaffers alle weg gevlugt is. In die tijd dat wij daar na die spoor zogte en keijkte, kwam twee kaffer van de gevlugte bij ons van die kand daar de vlees van (de) os lij. Vraag (ik) waar de vlees vandaan komdt die in haar huisen gevonden is; zei : dat twee klijn goed van haar die bij de tuin gewees is de vlees gebragt heb, en dat zij niet ge- vraagt heb waar zij daar aan gekomen is. Ik zei, dat zij de klijne voor den dag mot bringen. Zij zei dat dit gevlugt is; is de een gegaan om haar te halen, maar het wierd laat eer hij komd is wij na ons wa- gens gegaan. Toen wij (tegen) over de Captijns moeder was, zei ik, dat zij ons een pod bier moet brin- gen ; toen wi j een tuig gedronken had zouw wi j gaan, was het bijna donker, zei Lourins dat hij niet uit- houden zal met lopen, dat hij bij haar blijven zal en morgen met haar komen om de pad te maken. Ik nam twee om ons de weg te wijsen en voor te gaan dat wij de weg vinden kon. Wij liet haar ons geweers dragen omdat wij wel bewust is dat zij met de ge- weers niets uitvoeren ken. Zij gelijde ons goed, wand wij was overtuig dat wij zonder haar de weg niet goed zouw gevonden hebben. Wij kwam laat bij ons wagens; zei ik, dat zij bij de wagen kon slapen, en gaf haar wat te eeten, is ik 292 [Jan. 1838. slapen. Omtrind twee uur de nagt, val bij ons een buij regen, is zij vertrokken. Ik had Pieta van de kraal daar de os doot gemaakt was, af gesteurd te paard, na de vee, en hem gezegt de wagten goed te houden, in de nagt. Ik en Botha zei, terwijl dat wij niet met ons wagens bij ons vee is, ken wij met de spul niets beginnen; wij zal maar blouw, blouw laa- te blijven, tot ons wagens de berg af is, dan te zien wat wij doen ken om voor ons schade wat in de han- den te krijgen. Donderd. den 18de. Heb wij weer aan de pad gewerk. De groot kaffer kwam ons helpen, brag een kalbas bier, en zei dat hij de osse vellen en horens, bringen zouw (zo) gouw als hij kon. Vrijd. den 19de. Heb ik aan de pad helpen ma- ken tot na middag omtrind 3 uur, is ik met ouwe Strijdom, Goestaf en Jerimie na de vee gegaan. Wil- lem kwam met drie ossen om de os op de berg, op te soeken, en zal ouwe Strijdom voor zijn pard beeste oppassen zoo lang als de pad gemaakt word, zal Wil- lem voor zijn pard werken. Saterd. den 20ste. De morgen heb Jan Wint- vogel gesteurd, om de os op de berg op te soekken die agter gebleven is. Hij moes een rook maken boven in de wage pad, als hij de os gevonden had. Tegen de son ondergang zag wij de rook, is Willem met de osse gegaan, blijf de avond uit. Ik was bij Pieta bij de vee, maar eer ik de vee weg laate gaan heb na de veld, steurde de Captijn van zijn volk na mijn, en laat mijn weten dat ik Jan. 1838.] 293 •Sakanna na hem steuren mag, dat hij mijn wat te zeggen heb. Ik zei aan die gezant, dat ik Sakana steuren zal, maar de Captijn moet met hem komen en zelfs met mijn spreken. Hij kwam aanstons, en zei dat van zijn volk spooren van omtrind honderd man gezien heb. Onder dat hij nog sprak, kwam zijn broeder, en zei dat die volk die nagt bij een klijne plaatse van zijn volk geslapen heb, en de morgen vroeg die weg ingeslagen heb, daar mijn vee alle da- gen wij (wei), om de wagters te vermooren en al de vee weg te nemen. Ik vraag wat voor volk dat het is, zij zei, dat die Captijn na Masouw zijn kand uit woonde. Ik laat hem zeggen door Anthonie, dat hij aan die volk zeggen moet, dat zij maar komen moet en mijn vee voor zig nemen ken. Nog voegte hij er bij, dat ik bij de nagt ook oppassen moet, dat zij snags ook steelen zal. Ik nam mijn geweer, en Goestaf, Jerimie en Anthonie ging met zijn geweer ook met mijn. Ik zei aan Pieta en Diederick de drei- geminten; en dat wij niets gelooven zal maar zal op onse hoeden wesen. De avond plaaste ik de wag on- der de buite kand van de beeste, daar ik dagte dat zij de beste gelegentheid had om in te komen. Pieta en Anthonie had de eerste wag. Omtrind tien uur in de avond kwam zij bij de beeste, schoot Pieta en Anthonie, liep zij voort zoo hard als zij kon. Wij was aanstons alle op de been; zei Pieta, dat zijn gedagte is dat hij niet mis geschoten heef. Ik vraag hoeveel volk hij gezien had, Pieta zei twee, Anthonie zei hij had drie gezien. Sond. den 21ste. Heb ik Pieta, met Goestaf en 294 [Jan. 1838. Jerimie na de wagens gestenrd. De morgen kwam de groot kaffer met de osse vel en horens die zij van mijn gestolen heb, en brag de leuwe vel van Jan Pre- torus meede. De morgen ging wij zien of wij niets op de spoor zien kon; krijg wij een schuldvel die zij weg gesmeeten heb toen Pieta de tweede schoot deet. Pieta kwam de namiddag vroeg weer terug. Die nagt omtrind een uur had Pieta en Antho- nie de wag, kwam de Caffers met haar drie, nam zij een bees uit de trop een hondert stappen ver, sprong de bees weer om. Pieta zei dat hij niet kon schieten of hij moes de bees same nemen, was hij bevrees dat de bees niet weer om komen zouw ! Was hij geresol- veer de bees met kaffer na te loopen, kwam de bees weer terug. Een kward uur daarna kwam zij weer, schoot Anthonie. Ik was aanstons gereet, maar zij was weg. Anthonie zei dat de kaffer driemaal ge- vallen heb en weer opgestaan heb. Wij (vonden) zijn assegaaij en knopkierie in de donker, maar kon niets meer vinden. Ik zei dat de kogel de assegaaij ge- troffen heb, meschien heb hij ook wat getroffen. Anthonie zei dat het niet mis is, dat de kaffer niet aanstons weg kon komen. De vuurlig van Anthonie zijn geweer had Pieta in de gezig geslagen, dat het hem belete de kaffer te kunnen zien. Maand. den 22ste. Is ouwe Botha gekomen om de osse te halen dat de pad klaar is, het was te laat om de osse weg te steuren. Dinsd. den 23ste. Heb ik Pieta met de osse ge- steurd, ouwe Botha is daar gebleven, is Diederick ge- Jan. 1838.] 295 gaan; ouwe Albag is gebleven, beb Louw gesteurd. Carolus zei, dat hij die dag nog vier wagens de kloof af gebrag heb. Woensd. den 24ste. Heb zij de wagens af ge- brag, tot op de leste hoogte zonder ongelukken. Donderd. den 25ste. Ben zij met wagens geko- men tot bij ons vee, had zij een kettang van Pieta zijn wagen vergeten. Het was juis twee maanden en tien dagen dat wij de bergh de eerste wagens had opgebragt, tot op de eerste hoogte : maar had de omweer ons niet belet had wij de helfte tijd niet nodig gehad om de pad te maken en de wagens op en af te bringen. *) Het was voor ons de blijste dag die wij gehad had in alle onse tegenspoed. Vrijd. den 26ste heb Pieta en ouwe Strijdom ge- gaan om de twee leste wagens te halen onder de leste hoogte; de pakwagen en die van Strijdom, het was onbeschadig. Saterd. den 27ste zouw wij ons wagens door de revier trekken, overmits de gras aan die kand (dus- kant) in de nabijheid af gewijd was van ons vee, en wij had veel te kalvateren aan ons wagens en trek- goed : om ons leste tog aan te vatten. Zoo als wij ons verbeelde zouw wij in een maand tijd zonder tegen- spoed aan de vord kunnen wesen. Sond. den 28ste. Heb wij de wagens door ge- trokken. Die dag liep van mijn trop een partij bok- ') Die ge Nov. is hul aangevang met padmake oor die berg. 296 [Jan. 1838. ken en schapen onder die van Jan Pretorus; met na de wagens komen van de vee liep de bokken van de schapen, en (daar) de wagter niet veel deug bezat, dat een Bosseman was, laat het lopen. Daar was die dag tot geluk een swakke kalf agter gebleven op ons ouwe kraal, steurde ik Willem Strijdom, hij moes Isaak meenemen; die was luij genoeg, liep niet de halwe pad mee, kwam hij weer, zei dat Willem hem om ge- steurd had. Willem kon de bokken in de donker niet de rivier door krijgen, laat hij het daar staan. Ik steurde Pieta aanstons met hen, Diederick ging mee. Toen zij daar kwam had de tijger een bok gevangen, de anderen was alle weg. De morgen vroeg is Pieta en Diederik gereden maar kon niets vinden. De Captijn kwam juis de morgen, zei ik het hem, steurde hij aanstonds volk uit; ik nam Goestaf en ging ook. Maand. den 29ste. De avond had wij nog geen bok gevonden, ik had de spoor gevonden, maar kon het niet goed oordeelen, als de avond dat ik hoorde dat daar van vee niet gewees is, wand daar was volk- spoor op, dag ik dat het de wagter was gewees die een hoek of pund van zijn schapen daar gekeerd had. Maar toen was ons gedagte allemaal, dat de kaffers het weg had. Dinsd. den 30ste wouw ik de spoor verder ver- volgen; omtrind agt uur in de morgen kwam vijf kaffers, met vijf en twintig bokken, laat de Captijn mijn weten dat het al is dat hij gekregen heb, maar of daar meer in de bossen is, weet hij niet. Ik was 297 Jan. 1838.] verblijd dat ik wat weerom krijg. Ik gaf een slag- schaap voor de Captijn. De ses ossen die de kaffer(s) weg heb gaat van de getal, blijf de generale getal 484 Nu komd éen bul bij 1 tot klijn Das gekalf heb, komd 8 Kalvers bij 493 De paarden raak de morgen dig bij de wagens op een ogenblik weg; steurde ik Gustaf, loop door verkeerde dinkbeelden verkeerd, kon hij de paarden niet krijgen, is ik met hem gegaan, had niets aan mijn voeten, heb ik Koot met hem gesteurd en klijn Albag is ook gegaan. Krijg zij de spoor te laat, kon zij de paarden niet vinden, blijf de paarden de avond uit. Ik zei dat het een geluk wesen sal, als wij de paarden weer krijg. Woensd. den Slste. De morgen is Pieta, Koot, Carolus, Klijn Albag (en) Frederick, van ouwe Botha, gegaan om de paarden op te soeken. Pieta en Koot zouw gaan om vooruit te soeken, en de anderen zouw de spoor vervolgen. Toen zij een kwartier om- trind van de wagens was, zei Carolus se velle ca care, zei hij de middag toen hij komd en geen paard gevonden had, is de andere zomaar voort gegaan kon hij haar niet weer vinden. Hij was overal gewees en ver, maar kon niets vin- den. Ouwe Strijdom was die dag beeste wag- ter, met zijn Isaak, krijg hij de paarde, was de vul weg, sekerlijk door de tijger gevangen. Tegen de avond kwam Pieta met de andere, had zij niets als 298 [Jan.-Feb. 1838. de spoor zeer ver gezien, maar kon het op les niet ver- der krijgen, is zij om gekeerd. Ouwe Botha zei de morgen, toen ik aan de voor- tang van mijn pak wagen gaan zouw, dat ik maar mijn ander werk maken ken, dat hij het maken zal; hij had ouwe Albag zijn tind in de maak, maar die was niet veel werk meer aan te maken. Ik dankte hem, en zei, dat ik nog veel te doen had. Ik heb aan mijn touw gegaan. Tegen de middag kwam Masiepana met twee osse vellen die zij geslagt heb, die van Jufr. Schepers was onbruikbaar verrot. Ouwe Botha had de vorige vel voor zijn os genomen, wand zij brag de hoorns van zijn os, en de vel van mijn os, maar de vel was ingerold de haar na binnen, had ik na de vel niet gekeken, wand de hoorns was de bewijs, maar hij had het genoegsaam kunnen zien wand de zijne (was) blouw, en de mijne swart. Ik steurde hem zijn os zijn vel met mijn os zijn vel, brag hij een kouije tand, heb ik aan ouwe Botha ge- geven, en met die twee brag zij ook een tand, die was voor Louwrins en Anthonie, dat zij met mijn spreken moet dat ik met haar niet vegten mag. FEBRIARIJ 1838. Donderd. Iste. Hep Botha de tang van de wa- gen klaar gemaak, ik mijn touw-werk, Pieta zijn wagen reg gemaak, Jan voor Jufr. Schepers haar tind op haar wagen gemaakt. Carolus heef bij 299 Feb. 1838.] Botha geholpen, ouwe Strijdom en zijn zoon Isaak pas de beeste op, Willem en Diederick de schapen. De avond zei Willem en Diederick, dat zij een schaap gevonden heb van mijn, die de Bossemans van Jan de keel afgesneden heb, die dag toen zij de scha- pen onder malkander gemeng a) heb, wand daar was niet een ander bij die schapen; en juis waar zij die schapen en de draai van de revier bij malkander ge- keerd heb, heb zij die schaap in de water gesmeten, meschien toen zij Pieta heb zien komen met de bees- te; en van die dag is zij nog met haar vee aan die kand niet gewees. De schaap was de keel afgesneden en open gesneden en de ingewand uit gehaal en alles sorgvuldig in de water verborgen. Toen zij met de schapen dig bij ons wagen was, stond de Bosseman van Jan tusschen de schapen, en die schapen van Jan was bijna weer onder die anderen. Zei Willem waar- om hij zijn schapen niet aan een kand keerd, stond Jan daar niet ver van daan, vaar hij uit of hij Wil- lem zoo op de vel branden wouw. Ik zei dat hij groot genoeg is om hem te weeren, als zoo wat plaas zouw vinden. Vrijd. den 2de. Heef wij ons werk zoo ver ge- brag met repareren, dat wij meende Saterdag klaar te wesen om Maandag te kunnen vertrekken. Alleen was ons swarigheid, op wat wijs wij de Kaffer zouw betalen voor ons ossen, daar wij niets van haar in handen kon bekomen. De tijd om haar vee af te spuo- neeren wouw wij ons niet gunnen, en om zonder haar eits aan te doen vond wij niet voor ons verplig. B) Engelenburg teks : gemaak. 300 [Feb. 1838. Wij nam ons voor op ons vertrek enige van haar in handen te krijgen en vas te houden tot wij betaald zouw worden. Ik was van voornemen de hooíden te fangen en te houden tot de betaling zal gebrag worden, maar Lourins en Anthonie zei dat wij liever de gemene (volk) vatten moet, wand de andere als dan bevrees zal wor(den) dat wij de Cap~ tijns vang en bij ons niet zal komen, om wat voor ons ter ruil te bringen, en wij zonder dat niet door trekken ken als met grote gebrek aan ons gewone toespijsen, en wat ons voor broot diende. Ik sweeg daar op stil, dagte te doen wat ik de beste kon om haar te voldoen voor ons gestolen vee. Mijn vrouw vraag mijn of Jan weet, dat zijn Bossemans de schaap geslagt heb, of ik hem dat ge- zegt heb. Ik zei van neen, dat ik onrustig is daarvan te spreken dat de Bossemans schapperen zal, maar zal op mijn hoede wesen dat zij die gelegentheid niet weer krijg. Saterd. den 3de was ouwe Strijdom met zijn Isaak beeste wagters. De avond was een kalf van mijn apsint. Willem zei dat het de scheele kouij haar kalf is. Isaak zei dat de kalf ziek is, maar niemand meer wis het. Wij had de avond ons reparasies aan ons wagens klaar. Ik vraag aan ouwe Botha de avond, wat die tang van de wagen kost, die hij gemaakt heb. Zei hij, als ik hem maar een wijnig kruid en loot geeft. Ik zei dat ik dat niet te missen heb, daar op bleef hij stil, en ik zei ook niets meer. Feb. 1838.] 301 Sond. den 4de. de avond vraag ik of die kalf niet gevonden heb, zij antwoorde van neen. Nu gaat van de getal die scheele kouij haar kalf af, blijf de ge- tal 492 Maand. den 5de. De morgen zouw wij vertrek- ken. Wij had de Kaffers die dag besteld veel mielies en meel voor ons vertrek aan te bringen, en dan ons slag waar te nemen van haar zoo veel te vangen als wij kon om ons betaling van haar daarvoor te vragen. Maar daar kwam niet veel, en die kwam ging de een voor en de ander na weg. Op les kwam daar vier man en negen mijden of agt mijden, ontsnapt ons drie mans en een ouwe mi j d liet wi j met de bootschap gaan, dat als zij de betaling voor de osse bring wij de vrouwen en de man zal laate gaan. Toen wij klaar was is wij vertrokken tot door de Hoeksrivier bij een klijn laagte. *) Daar was van ons honden agter gebleven zouw Pieta en Carolus rijden om het te halen. Niet ver van ons wagens ontmoette zij een kaffer met zijn volle wapens, hij had haar zoo gouw niet gezien, of hij nam de vlug, joeg zij hom bij, maar hij wouw niet kom maar liep na de kand waar ons wagens was, maakte zij kwaad vermoede op hem gaf Carolus hem een schoot lopers van agter maar hij ging voort, en k 1 Pieta zijn geweer brand de pankruid tot drie maal af. Liet zij hem staan; toen zij een wijnig weg ge- reden was zag zij omtrind een twintig met haar wa- pens, had de koers reg na ons wagens ; is zi j weer na •) Matau-spruit. i 302 [Feb. 1838. de wagens gereden en ons dat gezegt. Is ik, en Jan, Pieta (en) Lonw Albag gereden, om te zien of wij haar niet atrappeeren kon, maar wij vond niets. De avond zei ik, dat wij drie te samen op de wag zal zitten in de voornagt, zoolang de maan schijnd, twee of een te slapen, en als de maan onder gaat moet alle maal wakker en gereet wesen. Omtrind een uur val daar schoot in ons lager. Sakana maakte mijn wakker, vrieg wat het was. Zei Carolus dat hij na een kaffers geschoten heb, maar wij wier verder niets gewaar, als de wolf was gesta- dig om ons lager, maar de honden drijf hem altoos weg, kon wij horen. Die dag is de koeskop kouij van Willem en Leg- ger van mijn haar kalvers weg gebleven en Rooij- bloet van Pieta heef bij gekalf, en omdat Legger haar kalf niet bij geschreven was, komd éen bij, en een gaat af, blijf de getal 492. Dinsd. den 6de. Ben wij getrokken tot aan de Drai rivier, x) de morgen is ik en Botha gereden met de kouijen om de kalvers op te soeken maar heb niets ge- vonden. Jan heb zij Bosseman gesteurd om zijn hond te halen, heb hij gebragt; hij zei dat hij zooveel kaf- fers spoor gezien heb, te terug gaat langs de weg die wij gereden heb. Woensd. den 7de. Ben wij getrokken tot aan de Klipplaat rivier. 2) Om streek van 3 uur kwam drie kaffers bij ons; ‘) Misskien die Korongwe of Moeliemahlabie spruit. 2) Masoetie-spruit, ( ?) ’n sijstroom van die Korongwe. Die vol- gende dag is die trelc weer aan Olifantsriv. op die punt ongeveer waar die Selatie spoorweg oorgaat. 303 Feb. 1838.] ik was met Jan bij de water, dat wij ons gewassen had voor de warmte. Kwam Anthonie mijn roepen. Ik vraag haar, waar zij na toe ging; zei zij de vee gezien heb, is zij na mij gekomen, en voor mijn een wijnig honing gebragt. Waar zij woonde, zei dat zij in de veld woond aan de kand van Baloela. Ik vraag haar na de gelegentheid van de veld, zei een van haar dat, hij met mijn gaan zal tot aan Baloela, waar ik door ken gaan. Ik gaf hem een schaapvel en een stuk vlees. Hij wijste mijn waar hij de nagt zouw gaan slapen, en de andere morgen vroeg weer bij mijn komen, en zal voor mijn honing bringen. Ik zei aan mijn maats, dat mijn gedagte is dat zij na ons ge- steurd is van die ons ossen gestolen heb, en dat wij die nagt goede wagten houden moet. Donderd. den 8ste. Ben wij getrokken tot aan Baloela. De morgen zoo als wij klaar had met inspan- nen, kwam zij met haar drie en weer met een partij honing, en zei dat zij van Masiepana zijn volk ge- zien heb, dat zij bij haar geslapen heb die nagt. Hij had laate weten aan mijn, dat hij bij Baloela bij mijn komen zal, met een olivants tantje om de volk te lossen die ik gevangen heb, en dat hij alsdan met de kaffers zal gaan vegten die ons ossen geslagt heb. Ik zei van ja. Toen wij omtrind een uur of twee van Baloeia was, kalf de een kouij, heb wij de kalf op de wagen gere- den, loop de kouij terug. Toen wij uitgespannen was, zei ik aan de kaffer, dat hij de kouij haalen moet, is hij gegaan. Toen de son onder was kwam hij en zei dat hij de kouij niet vinden kon. Ik had de avond de 304 [Feb. 1838. voorwag, en liet de kinders slapen tot over midder- nagt, zouw haar wagten beginnen. Tegen de dag sat Carolus bij zijn wagen op de wagt, kwam de kaffers onder de schapen. Het was zoo een damp van stof, dat hij niet zien kon, hij gaf een harde schreuw na mijn; ik sprong de wagen uit, nam mijn geweer, vraagte waar de kaffers is. Zei hij : daar aan de an- dere kand, liep ik daar op af en Pieta was bij ouwë Strijdom zijn wagen op de wagt, kwam ook bij, hoorde hij een bok schreuwen en zag de bok, schoot daar over heen. Ik ging met Pieta om de schapen, liep de klijne honden op de spoor, maar wij zag niets. Carolus zei wat vijf kaffers, op hem toe gelopen heb, door de schapen. Ik vraag waar om hij niet geschoten heef ; zei dat hij van de stof niet zien kon die de scha- pen met woelen door malkander maakte. Vrijd. den 9de. De morgen heb ik Willem en Koot gesteurd om te zien waar de kouij beland is. Zij kwam en kon niets vinden, wij ging zien of wij geen spoor vinden kon, zag wij vier sleepsels waar zij schapen weggesleept had, tot de schoot van Pieta gevallen was, kon hij geen sleepsel verder zien, maar kaffers spoor. Ik zei dat wij een wijnig beter op ons hoede wesen moet op de wagt. De morgen toen wij gaan zouw om te zien of wij de drif door kon komen, riep men ons terug, zei dat Masipana komd. Toen wij bij de wagens komd, zei men dat Anthonie en Louwrins na hem is gegaan om hem te halen. Zij kwam, en zei dat hij zeg dat hij bevrees is bij mijn te komen, dat hij twee klijne olivants tanden gebragt heb om de volk uit te ruiien, Feb. 1838.] 305 en als dan zal hij gaan vegten met die volk die de osse geslagt heb. Ik zei aan Anthonie en Louwrins, dat zij aan Masipana zeggen moet, als hij niet zelfs met mijn komd spreken, hij maar gaan moet en niets meer. Toen zij weer op de plek kwam lij de olivants tanden daar maar hij was niet te vinden; is wij in- gespannen en na de drif gereden, maar het was te laat om ons vee en wagens allemaal door te bringen. zei ik en Botha, dat wij liever wagten zal tot morgen vroeg. Saterd. den lOde. De morgen ging ik na de drif, was de water een hand breet die nagt afgeloopen. Zei ik aan Pieta, dat hij inspannen moet, dat wij m«.ar beginnen zal; was de paarden apsint. Is ik met Gustaf gegaan en de paarden gehaald, was de wa- gens ingespannen op éen na. Ik zei dat de water ver- meerdert, was de water onpassabel; is wij die dag over gebleven. Kwam van die kaffers aan de overzij voor de drif, zei dat de Captijn haar gesteurd had om dat hij die nagt hooren schieten had. Wij had de avond ons wagens in goede kring ge- trokken, en zouw de wag bij de schapen houden, toen wij de avond zat te eeten, zat Carolus op zijn wagen, kwam een Kaffer reg na de schapen, liep hij met zijn geweer door de schapen, wouw de kaffer vlugten, schoot hij maar de kaffer ging voort. Is wij met de honden na gegaan dog niets gevonden. Omtrind middernagt zag Willem twee kaffers voor een leuw aan, maakte Pieta wakker, ging het de schapen om, zag Carolus aan zijn kant de schapen schrikken, zag hij om was twee kaffers dertig tree 71 306 [Feb. 1838. van de wagen, schoot hij met lopers, blijf een liggen, die een ging weg. Die gebleven is bad zijn pijl en boog met gif, zijn bijl en knop kierie. Pieta was die dag bij de beeste met Isaak, Strij- dom en klijn Wintvogel. De na middag is ik ook na de beeste gegaan. Van de beeste getal gaat de kouij gen. Wituijer af, blijf de getal 491 Ouwe Albag zei dat hij die dag een plek gevon- den bad daar die kaffers met bun drieën die nagt gezeten bad bij een plek bloet, en van die plek af beef zij met haar twee éen weg gelijd die zijn beenen zoo te zeggen meesleepte; men bad de gedagten dat bet de een is die Carolus de eerste geschoten beb, wand men kon de lopers boren slaan. Sond. den llde. De morgen was de water nog te sterk, dat wij niet door kon. Omtrind agt uur kwam dertien van dezelfde Kaffers Captijn voor de water, zei dat ik Sakkana door steuren mag, dat zij als dan door komen zal met een bootschap van haar Captijn. Ik zei dat Sakkanna door gaan moet, is zij met bem gekomen, zei die de hoof zouw zijn, dat zijn Cap- tijn hem gesteurd had aan mijn te zeggen, dat hij aan al zijn volk gezegt heb als zij van mijn enig ding steeld en zij word doot geschoten zij haar zelfs doot maak, en dat ik een man na hem steuren mag, zal hij zelfs na mij komen. Ik vraagte aan Louwrins en Anthonie of zij het goed keurde, zei van ja, heb ik Sakkanna met haar mee gesteurd. Met dat het don- ker wierd kwam Sakanna met drie van zijn grootste kaffers, zei dat hij de ander dag komen zal, en brag Feb. 1838.] 307 mijn een kalbas appel bier. *) Wij dronk die aan- stons uit, wand mijn maats was juis bij mijn wa- gen; egter niet voor dat wij haar een proef eers liet uit drinken. Maand. den 12de. Heef wij de geheele dag scha- pen door gejaagt, en had de avond niets door als een wijnig van Jan. Ik zei aan de Captijn dat hij mijn de andere morgen vroeg tien man steuren moet om mijn te helpen. Hij zei van ja, en dat ik geen vee door de water heb als alleen ons wagens, maar als hij volk mee steuren wil als die vee voor de drif komd, ik hem een schaap geven zal om te slagten. Hij zei dat hij arm is maar dat hij voor mijn een olivants tand gebragt heb en een kalbas bier. Toen hij gaan zouw vraag hij mijn een pot om in te koken, en liet drie volk daar om de schaap te halen. Ik gaf haar een schaap en vraagte hem nog tien man bij de andere, dat ik voor haar slagten zal als de vee door de water is. Hij zei ook van ja. De nagt omtrind twaalf uur hoorde wi j schieten overkand bi j de schapen ; wi j was aanstons alle op de been, riep ik haar toe, wat het was; andwoorde Pieta dat het leuwen was die een schaap gekwest heb maar niet weg gekregen. Dinsd. den 13de de morgen vroeg zouw de volk komen om te helpen maar de son was hoog op was daar nog niet. Zei ik of hij ons meschien voppen wil, steurde ik Carolus daar, zoo als hij daar was kwam hij zelf met die volk, steurde twintig man door. Toen de eerste klomp schapen door was, zag ik dat ') Maroela-bier. 308 [Feb. 1838. 