Het mikroskoop, deszelfs gebruik, geschiedenis en tegenwoordige toestand
Men houde echler in bet oog, dat alle deze hulpmiddelen slechts dan te pas komen, wanneer bet door de wolken dif- fuus teruggckaatsle zonlicht ontbreckt. Waar men den spie- gel bierop rigten kan, behoort men er steeds de voorkeur aan te geven, en vvel le meer, omdat dan bet mikroskoop zelf gebeel in de schaduw kan geplaatst worden. Wei is waar ondergaal de zuiverbeid der beelden door de plaatsing in bet zonlicht geene eigenlijke vermindering, mits bet zonlicht zelve niet onmiddelijk opgevangen en onveranderd terugge- kaatst wordt, docb bet oog van den vvaarnemer wordt dan voor naauwkeurig zien minder geschikt, omdat ook alle om- ringende voorwerpen sterk verlicht zijn, en zijne pupil dien ten gevolge vernaauwd wordt, en minder licht doorlaat. Wan- neer er wilte wolken aan den hemel zijn, is dus de bcste stelling voor een mikroskoop die op eenigen afstand van een venster, hetwelk naar het Noordcn (N. 0. of N. W.) gekeerd is, docb bovendicn is bet wenschclijk, dat zicb in een ver- trek, voor mikroskopische waarnemingen beslemd, nog een an- der venster bevinde, hetwelk naar bet Zuiden gekeerd is, omdat men dan, ook wanneer de hemel onbewolkt is, bij diffuus wit licht kan waarnemen. Indien er slechts aan de eene zijde van een vertrek vensters kunnen zijn, dan geef ik zelfs de voorkeur aan hunne naar het Zuiden gekeerdc stelling, omdat men, door het gepast aanbrengen van seber- mcn, de gelegenbeid lieeft, om, des verkiezende, bet regtstreek- sebe zonlicht op alle punten , waar betzclve hinderlijk is, buiten te sluiten , tcrwijl zich daarentegen te dikwerf de ge- legenheid aanbiedt, (vooral tot verlichting van ondoorschij- nende voorwerpen), waar deszelfs aanwending hoogst nuttig VEKMCIITING DER AI1KHOSKOPISCHE VOORWERPEN. ."509 is, dan dat men hot volstrekl gcmis daarvan, in ceil allecn op het Noordcn uilziend vertrck, niel als nadeelig zoudc aan- inerken. Sommigen hebben aangeraden bij mikroskopische onder- zoekingen hel geheele vertrek duister te maken , met uitzon- dering eener kleine opening, waardoor bet licht op dcnspie- gel valt. Deze handelwijze kan alleen steunen op de daad- zaak, dat in zulk eene bijna duistere ruimtc de pupil zeer wijd open staat, cn bij gevolg meer licbt doorlaat. Vroe- ger, toen men gcnoodzaakt was de opening der lenzen zeer le verkleinen , kon dezelve dan ook eenig voordeel opleveren. Bij onze tegemvoordige mikroskopen is zij echter niet alleen geheel overbodig, maar zelfs schadelijk, omdat, wanneer de doormeter der pupil al te groot wordt, een gedeelte dcr stralen te schuins invalt, en het netvliesbceldje dien ten ge- volge minder scherp is, dan wanneer hetzelve alleen door stralen gevormd is, die Sets meer nabij de as doorgaan. Mogt het echter, uithoofde der geringe lichtsterkte van het beeld, noodig zijn, den loegang aan het overige liclit tot de pupil te beleltcn, dan is de boven aan het oculair gehouden hand daartoe meestal geheel voldoende. Van meer gewigt is de afsluiting van het opvallend liclit , indien men bij doorvallend liclit waarneemt. Dit is volstrekt. noodig, en wel le meer naar male men geringere vergroo- tingen aanwendt. Tot deze afsluiting is het gewoonlijk toe- reikend een scherm zoodanig te plaatsen , dat de schaduw op het voorwerp valt. Nog beter bereikt men dit oogmerk door eenen korten koker of ring, welke wijd genoeg is om het objectief, in deszclfs toenadering tot het voorwerp. niet te belemmeren. AANWENDING VAN KUNSTLICHT. 305 199. Een noodvvendig met de verlichting door daglicht gcpaard gaand gcbrek, is hare onhestendighcid , voortvloei- jende uit den veranderlijken toestand des hemels. Door voor- bijtrekkende wolken, die eene verschillende hoeveelheid Mcht terugkaalsen , veraudert de graad van verlichting somtijds elk oogenblik, tot groot nadeel voor de waarneming, omdat het oog dan eens meer, dan eens minder licht ontvangende, uiet in die rust verkeert, welke voor eenen scherpen gezigts- indruk vereischt wordt. Bovendien gebeurt het niet zelden , inzonderheid in onze luchtstreek, dat dagen lang een zoo digte en donkere vvolkensluijer de zon bedekt, dat het daar- door been schemerend licht ter naauwernood toereikend is, om bij geringe vergrootingen eenige waarnemingen te doen , terwijl men alle moeilijkere onderzoekingen, die eene sterkere vergrooting en meer licht vorderen, zonde moeten uitstellen, indien men het zon- of daglicht niet kon vervangen door kunstlicht. Inderdaad is bestendigheid de hoofddeugd van dit laatsle, zoodat het hierdoor een niet te miskennen voor- deel boven het daglicht heeft. Echter zijn tegen deszelfs aanwending ook meer of min gegronde bczwaren in te bren- gen, waarvan wel de voornaamsle is, dat. gelijk v. Mohl (1) doet opraerken , het vervaardigen van mikroskopische prae- paraten bij daglicht behoort te geschieden, en het wel nie- mand in de gedachten zal komen , om zich dan met het vervaardigde praeparaat in een donker gemaakt vertrek te begeven , ten einde het bij kunstlicht onder het mikroskoop te brengen. Ik erken gaarne de gegrondheid dezer opmcr- king daar, waar het op moeilijk te vervaardigen praepara- ten aankomt, zooals zcer fijne doorsneden, het blootleggen (1) I., c. s. 150. 304 VEIIUCIITING DEii 3IIKR0SK0PISCIIE V00RWERPEN. dor deelcn ondcr dc loupe, cnzv. , docli meen hier editor te mocteu bijvoegcn , dat ccn aanmerkelijk aantal mikroskopi - sdie praeparaten ook zeer goed bij kunstlicht kan vervaar- digd worden, en dat bcpaaldelijk bet toebereiden van dier- lijke stoflcn cn weefsels voor mikroskopisch onderzoek bij ecue goede kunstmatige vcrlichting in de mecslc gevallen met hel- zelfde gemak kan gesdiicdeu als bij daglicht, gelijk eene ondervinding van vcle jaren mij geleerd heeft. Ik voeg dit bier te eer bij, omdat zeer velen van hen, in vvicr liandcn ik het mikroskoop zoo gaarue als een algemeen gebruikt werktuig wensch te zien, de praktisdie geneesheeren na* melijk, door hunnen werkkring meestal buiten staat gesteld zijn het mikroskoop anders dan des avonds ter hand te nemen. Zij mogen zich verzekerd houden, dat alle voor ben belang- rijke onderzoekingen even good, zoo niet beter, bij kunst- als bij daglidit kunnen beiverkstelligd worden. Andere tegen het kunstlicht ingebragte beschuldigingen belreffen meer deszelfs ongepaste aanwending, dan deszelfs geaardheid. Zoo heeft men aan hetzelve te laste gelegd, dat bet de oogen veel meer vtimoeit. Dit js ook onlegen- zeggelijk het geval , indien men eene te sterke verlichting aanwendt, doch wanueer men zorg draagt dezclve zoodanig te regelen , dat het gezigtsveld niet meer verliebt is , dan volstrekt vereischt wordt, om de beelden behoorlijk waar te nemen, dan loopt men hiervoor geen het minste gevaar. Meermalen heb ik 6—8 uren aclitereen bij kunstlicht mi- kroskopische waarnemingen verrigt, zouder ecnige vermoeid- heid in het oog te bespeuren. Auderen mogen het welligt niet zoo lang uithouden, doch ook bij daglidit zal dan dc inspanning van bet oog hen ook weldra zvvaar vallcn. Verders is de gele klour van het kunstlicht als grond voor AANWENDING VAN KUNSTLICHT. 503 tleszclfs mindere geschiktheid aangevoerd. 0[) de naauwkeu- righeid der waarneming kan echtcr die kleur van geenen invloed zijn, dan alleen daar, vvaar het op lierkenning van kleuren aankomt. Maar bovendien kan men, door eerie gepasle keus van het kunstlicht, hierin reeds eenigermate voorzien. T)c vlam eener vetkaars is roodachlig geel, die eener waskaars meer zuiver geel. Beiden zijn echtcr, met alleen ora de kleur, maar om de beweeglijkheid der vlam door elken luchtslroom, voor het gebruik ongeschikt. Veel beter voldoet reeds de vlam eener Argandsche lamp, vooral wanueer dezelve voorzien is van eenen gasdop , waardoor het licht witter wordt ; desgelijks die van lampen met terpenthijnolie en alkohol (zoogenaamde cam- phiDelampen , en lampen met het — hoogst onjuist zoo ge- lieeten — vloeibaar gas). Eene heldere gasvlam , door eene glazen buis omgeven, voldoet het best van alien. Het elek- trisch licht tusschen koolspitsen en dat der vlam van hydro oxy- geengas op kalk zijn wel zeer wit, doch te moeilijk in de daarstelling, om bij gewoon onderzoek aanwendbaar te zijn. Bovendien kan men de gele of roodachlige kleur van het kunstlicht in eene witte verandcren, door op den wreg der stra- len zulke middenstoffcn te plaatsen, welkc de overmaat van roode en gele .stralen, die daarin aanwezig is, opslorpcn, en alleen dezulke doorlaten , wier belrekkelijke hoeveelheid zoo na mogelijk heantwoordt aau die der vcrschilleud ge- kleurde stralen, welkc het witte licht der zon zamenstellen. Zulks geschicdt door de stralen te laten gaan door eene glas- plaat of door een vocht, hetwelk de complcmentaire kleur van die der vlam bczit, d. i. blaauw is (1). Hit blaauw (1) Deie handelwijze is door Griffith ( Annals of Natural History. XII. p. 431) aanbevolen, ofschoon de prondbeginselcn , van welke liij nitging, en de door hem gegeven verklaring van de werkiug der hlaauwe 20 506 VERLICHTING DEB MIKROSKOPISCHE VOORWEKPEtf. cchter moet wederom eene vcrschillende tint bczittcn , naar gclang van die der vlarn, en het is dus geenzins onverschil- lig wclk blaauw gekleurd glas of vocht men tot dit doel be- zigt, maar het is noodig zich vooraf door onderzoek te over- tuigen , dat hetzelve tot dit oogmerk geschikt is. Verscheidene middelen kunnen daartoe dienen. Een on- genoeinde (1) heeft den polai isatietoestel aanbevolen. Eenige kristallen, beboorende tot het tweeassige stelsel (2), worden op de voorwerpplaat van het polariserend mikroskoop (z. hieromtrent het vervolg) geplaatst. Vervolgens draait men den analysateur zoodanig, dat een der kristallen, of een gedeelte daarvan, zich met de gele kleur vertoont, die aan de vlam eigen is. Wanneer men denzelven hierop om eenen lioek van 90° draait, dan zal hetzelfde kristal de coinplementaire blaauwe kleur hebben aangenomen. Bij de toepassing dezer methode zal men echler bevinden, dat het hoogst moeilijk is de juiste gele tint te vinden , welke aan die der vlam beantwoordt. Bovendien bezitten weinigen eenen polariesatietoestel bij bun mikroskoop , en de volgende handelwijze is daarom zoowel eenvoudiger als beter. Ik ben het denkbeeld daarvan aan mijnen amptgenoot van Rees verscliuldigd. Het is bekend , dat indien men van hetzelfde voorwerp twee schaduwen laat ontstaan, gevormd door dag- en door kunstlicht, deze schaduwen zich gekleurd verloonen, en wel in dier voege, dat de kleur der eene scliaduw de com- plementaire kleur dor andere is. Laat men, door eene ope- middenstoffen geheel valsch zijn. Men zie hierover v. Mohl’s Mikrogra- phio p. 152. (1) Dingler’s Polyt. Journ. 1844. Bd. XCII. p. 398. (2) Zeer geschikt zijn voor zulke waarnemingen de kristallen verkregen door eene oplossing van chloras polassae op een glasplaatje te doen ver- dampen. AANWENDING VAN KUNSTLICHT. 507 ning in een donker gemaakt vertrek, het daglicht op eca wit papier vallen , waarvoor eenig voorwerp , b. v. cene Iat of icts dergelijks, gehouden wordt, en plaatst men nu op eencn ge- pastea afstaad eene kaars of lamp, dan ziet men op het pa- pier eene gele door het daglicht, en cene blaauwe door het kunstlicht gevormde schaduw. De eerste nu is de kleur der vlam, de tweede hare complementaire kleur. Plaatst men vervolgens op den weg der stralen eene middenstof (hetzij eene glasplaat of een vocht), wier kleur met de laatstgenoerade gelijk staat, dan zal de blaauwe schaduw verdwijnen, en de gele zwart worden. Ook kan, op eene meer reglstreeksche wijze, de gcpaste mid- denstof, oin eenig kunstlicht wit te maken, gevonden worden. Men plaatse hetzelve hiertoe in een kastje, voorzien van eene kleine opening, en stelle dit kastje voor een venster, dat gesloten kan worden, doch zoodanig dat er mede eene kleine opening overblijft, waardoor het daglicht kan binnentrcden. Nu vangt men het door de beide openingen vallende licht op een stuk wit papier op, en lioudt daarua achtervolgens tusschen de opening in het kastje en het papier verschillende blaauw gekleurde middenstoffen , tot men diegene gevonden hceft, waarbij de kleur van het licht op het papier zicli in beide gevallen nagenoeg gelijk, dat is wit, vertoont. In den regel zal men wel doen zich bij dezc keuze alleen tot zulke soorten van glas te bepalen , die zeer licht blaauw gekleurd zijn. Bezigt men een blaauw vocht, dan moet dit in een glazen bakje met platte evenwijdige wanden beslotcn worden. Het best hiervoor geschikt is mij geblekcn eene zeer verdunde oplossing van sulphas cupri ammoniacale te zijn. Er is echtcr nog een punt hierbij , waarop men bedacht moet wezen. Wanncer men namclijk eene middenstof, b. 20* 508 VERLICHTING DER M1KROSKOPISCHE VOORWERPEN. eene glasplaat, gcvondcn hceft, die, blijkens hct in het werk gesteld onderzoek, de complemenlare kleur der vlam bezit, en men mi des avonds dcze glasplaat op de voorwerptafel van het mikroskoop legt, dan zal men het veld nict wit maar altijd blaauwachtig zien. Dit is editor allcen aan de werking van het contrast toe te sclnijvcn; zoowel de vlam als alle daardoor verlichle witte ligchamen zijn geel gckleurd, en zict men nu naar werkelijk wit licht, dan zal zich dit met de blaauwe complementaire kleur vertoonen. Het is dus niet voldoende witte stralen tot verlichting van het gezigtsveld in het rni- kroskoop aan te wenden., maar al het licht, ook buiten het mikroskoop, moet op gelijke wijze onlkleurd worden. Het mecst doeltreffende middel daartoe zoude heslaan in de vlam gelieel te omgeven door een glas van de gepaste kleur, doch daar men zich een dergelijk moeilijk kau aanschaffen, zoo kan men zich vergenoegen met eene tamelijk groote glas- plaat, of een bakje met het vocht gevuld, vlak voor de vlam te plaalsen. Met ecnige zorg te werk gaande , is het mogelijk op die wijze aan het gezigtsveld eene tint mede te deelen , die niet alleen zeer aangenaam voor het oog is, maar ook werkelijk ter naauwernood van die van het daglicht kan wor- den ondersclieiden. Eindelijk heeft men aan het kunstlicht deszelf tinteliug en schittering verwcten. Dit verwijt is ecliter alleen dan geldig, vvanneer men hij deszelfs aanwending dezelfde voorzorg ver- zuimt, die ook ten opzigte van het licht der zon moet wor- den in acht genomen, dat men namelijk niet het regtstreeks uit de lichtbron stralende, maar het vooraf difluus gemaakte licht opvaugt. Men moet het zich ten regel slelleu dit nim- mer ua te laten, tenzij hij de verlichting van ondoorschij- nende voorwerpen door opvallcnd licht, waar, zoo als reeds AANWEND1NG VAN KUNSTLICHT. 509 gezegil is, ook het zonlicht dezc voorzorg niet vereischt. Het diffuus maken van het zonlicht geschiedt , zoo als wij zagen, het best door de terugkaatsing van wittc oppervlakten. Hetzelfde kan ook bij kunstlicht geschieden, en bcpaaldelijk geeft het door eene witle oppervlakte teruggekaatste elektrisch licht tusschen koolspitsen, of dat der hydro-oxygeenvlam op kalk, eene uitstekend fraaije verlichting. Gewoon lamp- of gaslicht mist echter de noodige intensiteit, om hetzelfde beginsel, anders dan voor geringe vergrootingen, ook op hen toepasselijk le maken. Hier is het daarom beter, voor de lichtbron een mat geslepen glas te plaatsen, hetwelk, om vroeger (§ 198) aangegeven rc- denen, slechts aan de eene oppervlakte dof gemaakt moetzijn. Doorgaans is het reeds voldoende de vlam door eenen gewo- nen ronden ballon te omgeven. Nog beter is het tusschen den spiegel en de voorwerptafel eene mat geslepen glasplaat te stellen, dewijl bet niet gehecl onverschillig voor de goede uitkomst is, welken graad van mathcid de glasoppervlakle heeft, daar hiervau de hetrekkelijke hoeveelheid van het on- regelmatig verstrooid en van het regelmatig doorvallend licht afhangt. Men zal derhalve wel doen, met uit cenige glas- platen, die meerder en minder dof geslepen zijn, diegene uit te zoeken, welke bij beproeving blijken het best aan het oogmerk te heantwoorden. Door inachtneming der reeds gegeven voorschriflen is men dus in slaat gesteld aan bet kunstlicht al deszelfs schadelijke cigenschappen te ontnemen, met behoud van diegene, welke aan hclzelve eenen onbetwistbaren voorrang boven het dag- licht moelen doen toekennen , de meerderc bestendigheid namelijk en gcmakkelijkere rcgelbaarheid. Er blijft nu slechts over aan te tooncn , dat aan deszelfs stralen ook de verschillende hetrekkelijke riglingen kunnen gegeven vvorden, 310 VERLICHTINU DER M1KROSBOPISCHE VOORWEUPEN. die de geaardhcid en de onderscheiden vorm der voorwerpen vordercn. Uit de nabijheid der lichlbron volgt van zelf, dat de onmiddelijk opgevangen of door den vlakken spiegel terugge- kaatste stralen divergerend zijn. Met den boven (§ 193 — 194) ge- scbetsten toestel kunnen zij convergerend gemaakt worden, en bet is duidelijk, dat de graad der divergentie of convergentie ge- wijzigd lean worden, door de lens op verderen of korteren af- stand van de bolle zijde des spiegels te plaalsen. Dezelfde toestel kan dienen, om bet geziglsveld met paralelle stralen te verlichten , docb dan moet de afsland van de lens tot aan den spiegel grooter zijn, dan de som bunner beide brand- puntsafstanden. Men vindt de plants der lens, door op een mat geslepen glasplaat of geolied papier bet beeld der vlam op te vangen, op dieu afstand, waarop dit zich bet seberpst vertoont. "Wanneer dan de lens zoodanig gesteld is, dat bet beeld der vlam in haar brandpunt ligt, dan zijn de door de lens gaande stralen paralel. Nog op eene andere wijze kan de divergerende rigling der stralen in eene paralelle veranderd worden, iudien, zooalsbij de meeste mikroskopen bet geval is, de brandpuntsafstand des spiegels meer bedraagt dan de afstand van dezen tot aan de voorwerptafel. Daartoe is niet anders noodig dan eene lens zoodanig voor de vlam van bet kunstlicht te plaat- sen, dat bet beeld der vlam juist gelegen korat in bet boofd- brandpunt des spiegels, welks brandpuntsafstand men derhalven vooraf moet bepaald hebben. De door den liollen spiegel terug- -gekaatste stralen zullen dan (volgens§15) paralel zijn, even als die van bet daglicht bij bet gebruik van den vlakken. Hierbij is bet, om ligt begrijpbare redenen, wensebelijk, dat zicb in bet brandpunt des spiegels een vcrkleind beeld van bet kunstlicht bevindt, cn, ten cinde niet genoodzaakt HET POJ.ARISEREND AllKllOSKOOP. 311 te ziju dit laatste op eenea te grooten afstand te plaat- sen, waardoor de intensiteit van het licht zeer zoude afue- men, moet daarom ecne lens van korten brandpuntsafstand worden aangevvend, docb die tevens eeneu grooten doorme- ter heeft, zoodat bare oppervlakte veel licht opvangt. Daar het bier cchter minder op den juisten vorm aankomt, zoo kan tot dit doel zeer goed eene biconvexe gegoten lens of zoogenaamd ossenoog diencn. Ook een glazen met water gevulde bol, zoo als de schoenmakers gewoon zijn te ge- bruiken, kan bier reeds goede diensten bewijzen. Wanneer het noodig inogt zijn, kan men dan voor de grootere lens of bol bovendien eene kleiuere lens plaatsen, die de stralen nog meer convergerend maakt, en tot een nog kleiner beeld vereenigt. Een derde middel eindelijk, om de divergerende stralen van het kunstlicht paralel te maken , bestaat in het plaatsen eener verstrooijingslens van gepasten brandpuntsafstand op den weg der stralen. Het best geschiedt zulks, door in den verlich- tingstoestel, lig. 95, de verzamelingslens CD door zulk eene verstrooijingslens te vervangen, en deze zoodanig te stelleu, dat het verslrooijingspunt juist gelegen zij in het vereeni- gingspuut der verleugden van de door den hollen spiegel convergerend geraaakte stralen. Het gezigtsveld zal alsdan door evenwijdige stralen verlicht worden (z. § 46). 200. Ten slotte vermeld ik bier nog kortelijk het gebruik van gepolariseerd licht bij mikroskopische onderzoekingen , den lezer echler voor eene meer uitvoerige beschrijving der daartoe aangewcnde toestellen naar de laatste afdeeling ver- wijzende, en, voor de thcorie der polarisatie-verschijnsclen zclvc, naar dc hand- en leerboekcn der natuurkuude. 312 VERUCIITING DER MIKROSKOPISCHE VOORWERPEN. Elk mikroskoop, zoowel het cnkclvoudige als liet zamcn- gestelde en beeldmikroskoop, kan met geringe moeitc in een polariserend mikroskoop veranderd worden, door gebruik te maken van dezelfde middclen, die in alle polarisalietoestellen, ook zonder vergrooting, worden aangewend. Het is bekend, dat dc keus bier tamclijk ruim is. Men kau bet Iicbt op- vangen, dat door een aan de eene zijde zwart gemaakt glas onder cenen hoek van 32°, 25' wordt tcruggekaatst, of een dubbel brekend kristal van kalkspaath gebruiken , met afslui- ting van den weg voor eenen der beide stralenbundels; ver- ders een zoogenaamd Nicolsch prisma, hetwelk uit zulk een kalkspaatbkristal vervaardigd is, in dier voege dat slecbts eon der slralenbuudels, die het gevolg der dubbele breking zijn, door- gelaten, de andcre teruggekaatst wordt; ook een buudel glas- platen , wclke onder eenen hoek van 55° is gesteld , of een plaalje van tourmalijn, hetwelk evenwijdig met de as van bet kristal is geslepen, kunnen tot polarisatie van het licht worden aangewend. Het is voor de meeste doeleinden tamelijk onverschillig aan welk dezer middclen men de voorkeur geeft, dewijl alle, bij behoorlijke inrigting, in polariserend vermogen nagenoeg gelijk staan. Bij bet mikroskoop komt echter vooral de hoeveelheid licht in aanmerking, die bij dcrzelver aanwending verloren gaat, en het is om die reden , dat noch de zwarte spiegel , noch het altijd bruin of groen gekleurd tourmalijnplaalje bier met vrucht gebruik worden. Alleen bij bet enkelvoudig mikros- koop is men geuoodzaakt lot dit laatste zijne loevlugt te ne- men, omdat door de andere polarisatiemiddelen het veld te zeer verklcind wordt. Om de verschijnselen, die bet gevolg zijn der polarisatie ziglbaar te maken, moet dan voorccrst bet gczigtsveld door HET POLARISEREND MIKROSKOOP. 515 gepolariseerd licht verlicht vvorclcn, en ten Lweede dit gepo- lariseerde licht, door cen aoder polarisaticmiddcl , tot het oog worden doorgelatcn. Men lieeft dus ook hier, even als in elken anderen polarisatietoestel, eenen polarisateur en eenen analysateur. Slellen wij , dat men voor bciden aan een Ni col sch prisma de voorkeur geeft, dan raoet derhalve, in een zamengesteld mikroskoop, een zoodanig prisma digt on- der de opening der voorwerptafel worden geplaatst, in dier voege dat deszelfs as zamenvalt met de optische as van het geheele werktuig. Het tweede prisma kan dan of in de buis, tusschen het objectief en het oculair, of tusschen dit laat- ste en het oog worden geplaatst. Deze laatste stelling is cchter niet de verkieslijkste , omdat het gezigtsveld er zeer door verkleind wordt. Dit vertoont zich het grootst, indien het tweede prisma zich digt boven het objectief bevindt. Heeft men echter een Nicolsch prisma van tamelijk grooten doormeler, dan kan hetzelve ook, zonder het veld veel te verkleinen, onmiddelijk onder het oculair worden gesteld, zoodat het met dit laatste vercenigd is. Zulks levert het voordeel op, dat men dan, alleen door ronddraaijing van het oculair, alle Yerschijnselcn der polarisatie opvolgend kan waarnemen. Is de analysateur digt boven het objectief aangebragt, dan moot of de geheele buis van het mikroskoop, of de polarisateur onder de voorwerptafel kunnen worden rondbewogen. Het is duidelijk, dat elk beeldmikroskoop op eene derge- lijke wijze in een polarisercnd mikroskoop kan veranderd wor- den , daar liicrtoe slechts gevorderd wordt , eenen polarisateur tusschen den verlichtiugstocstel en het voorwerp, en onmid- delijk achter het objectief eenen analysateur te plaatscu , die om de as van het gchccl kan rondgedraaid worden. Wanncer de beidc polarisalicvlakkcn rcgthockig op elkau- 514 VERL1CHT1NG DER MIKROSKOPISCIIE VOORWERPEN. dcr gcsteld zijn, dan vcrtoont zich het gczigtsveld donker; loopcn zij evenwijdig, dan is helzclve holder. Door hetzij den polarisateur of den analysateur eencn hock van 90° rood le draaijcn , zal men derhalve beurtelings een verlicht cn een duister veld zicn, terwijl het in de tusschcnliggende stellingen een gedeelte van het iicht ontvangt. Hoe duisterdcr zich hot veld in de ecne sidling , en hoe helderder het zich in de andere vcrtoont, dcs te volkomener is de polarisatie. Wenscht men dan den invloed te ouderzoeken, dien het gepolariseerde licht ondervindt, wanneer het door eenig doorschijnend voorvverp wordt doorgelaten, dan wordt dit laalste op de gewone wijze op de voorwerptafel geplaatst. Is het veld dan vooraf donker gemaakt, zoodat geene lichtstra- len lot het oog geraken, en brengt men nu op den weg der stralen een voorwerp, b. v. een tweeassig kristal, hetwelk het vermogen bezit, om het licht te depolariseren , dan zal het verlicht gezien worden op eenen zwarten achtcrgrond. Daar het echter dit vermogen niet in gelijke mate op alle gekleurde stralen uitoefent, en zulks tevens afhankelijk is van de dikte van het voorwerp, zoo ziet men het niet wit, maar gekleurd. Deze kleur verandert, zoodra, hetzij de po- larisateur, hetzij de analysateur gedraaid wordt; de verschil- lende kleuren, die het witte licht zamenstellen, volgen el- kander geregeld op, en wanneer de beide polarisatievlakken evenwijdig zijn, en het gezigtsveld dus lielder is, heeft het voorwerp de complementaire kleur van die, welke het bezat, toen het veld zich zwart vertoonde. Wanneer het voorwerp eene andere dikte heeft, dan is ook, bij dezelfde belrekkelijke stelling van den polarisateur en den analysateur, deszelfs kleur verschillend. Van daar dat, indien krislallen, welke het licht depolariseren, gedurende do HET POLAIIISEREND MIKnOSKOOP. 5 I ?> waarneming aangroeijen, b. v. door uitdamping van hct vocht, helwclk dezelve opgelost hield, ook hunne kleur tevens ver- andert, en dat, zoo men ecn aantal kristallen van dezelfde stof gelijklijdig door hct polariserend mikroskoop bcschouwt, men aan dezelve allerhande kleurschakeringen vvaarneemt. Het kan zelfs gebeuren, dat een kristal of ander voorwcrp het depolariserend vermogen mist, alleen omdat het te dun is. Voor dit geval geeft Chevalier (1) den raad hetzelve op een micaplaatje te leggen. Dit vcrtoont zich dan, al naar gelang van des- zelfs dikte, verschillend doch gelijkmatig gekleurd, terwijl het daarop geplaatste voorwerp eene andere kleur heeft, en daardoor zigtbaar wordt. Somwijlen zal ook de ligging van het voorwerp niet die - gene zijn, welke voor de depolarisatie gevorderd wordt, en daarom moet men, waar zulks de aard van het voorwerp gedoogt, hetzelve in verschillende stellingen zoeken te bren~ gen. Zoo b. v. kunnen in eenen droppel een aantal kleine kristallen derzelfde stof voorhanden zijn, waarvan sommigen het licht depolariseren , en zich gekleurd verloonen , anderen niet. Brengt men dan eene slrooming in het vocht te weeg, zoodat de kristallen zich omwentelen, en beurtelings verschil- lende oppervlakten aan den gepolariseerden lichtstraal aan- bieden, zoo zal men dezelve dan eens niet, en dan weder wel gekleurd zicn , zoodat zij , indien het gezigtsveld zwart is, beurtelings verdwijnen en te voorschijn komcn. De invlocd, welke door de ligchamen op den gepolari- seerden lichtstraal wordt uitgeoefend, behoort voorzeker tot de belangrijkste herkenningsmiddelen van hunne elemen- taire zamcnstelling. Niet alleen toch kristallen, maar ook (1) L. c. p. 151. 31 G VERLICHTIffG DER MIKROSKOPISCHE VOORWERPEIf. verschcidene georganisccrde voorwerpcn, zoowcl planlaardige als dierlijke, ocfcnen dicn invloed uit Reeds heb ib doen opmerben (§ 97) hoe dc geheel doorschijncnde ligcliamen bij doorvallend licht alleen daaroin voor ons oog zigtbaar wor- den , omdnt dc lichtslralen of gcl)robcn of tcruggckaatst of gedecltelijk gcabsorbcerd worden. Ilcl geval kan echter zeer good plants grijpcn , dat de naast elkander gelegcn deelen van eenig voonverp op deze wijze niet meer, als van elkan- der onderscheiden zijnde, kunnen herkcnd worden, oradat zij in brekend, lerugkaatsend en absorberend vermogen, volko- men gel ij k staan, lerwijl daarenlcgen bunne inwerking op liet gepolariseerde licht verschillend is, zoodat zij derhalve, als afzonderlijke beslanddeelen , cerst daardoor te voorschijn treden. 201. Bij mikroskopische onderzoekingen missen wij vele der hulpmiddelen, die ons bij andere nasporingen ten dienste staan. Van de verschillende zintuigen, welker onderlinge zamenwerking zoo gewiglig is, om van de dingen buiten ons eene klare en ware voorstelling te erlangen, blijft ons bier alleen bet gezigtszintuig over, en zoo ergens, dan is bet bier dus noodig die gezigtsvoorstelling zoo volledig mogelijk te maken, door de vereeniging van cen groot aantal gezigts- indrukken , op verschillende wijzen onlvangen. Een waarne- mer, die een voorwerp slechts in eenen bijzonderen toesland van verlichting door een mikroskoop lieeft bescbouwd, beeft daarvan eene even onvolledige voorstelling, als een doortrek- kend reiziger van een fraai landschap , waarop bij slechts ter loons eenen blik beeft geworpcn, en in hetwelk, naar mate bet door de morgen- of door de avondzou beschencn, of door de middagzon in deszelfs voile boogie bcstraald VERLICHT1NG DER MIKROSKOPISCHE VOORWERPEN. 517 wordt, of bij ceuen bemel die met zwarte dreigende wolkcn bedckt is, zieh telkens afvvisselende nieuwe scboonheden voor bet oog ontwikkelen. Iuderdaad is bet goede gebruik maken van den vcrlich- tingstoestel een der beste kenmerken , om den geoefenden mi- kroskopischen waarnemer van den minder geoefenden te on- derkennen. Tertvijl deze, meenende dat de sterkste verlichling ook de beste moet zijn, tot tranens toe tuurt in eene zee van licht, waarin al de fijnere bijzonderheden van bet beeld als verdronken zijn, zal gene integendeel bet licht zooveel zoeken te maligen als de aard van het voorwerp vorderl; bij zal het beurtelings door paralelle, convergerende of diverge - rende stralen doen treffen ; na het eerst bij eene centrische verlichting beschouwd te hebben , zal bij beproeven, welken invloed een schuins invallend licht daarop heeft. Verders zal bij zich niet alleen bepalen bij een onderzoek bij door- vallend licht, maav ook opvallcnd licht aanwenden, zelfs bij doorscbijnende voorwerpen, oradat bij hierdoor gelegenhcid heeft sommige bijzonderheden bcler te zien, en hunnen aard te erkennen. Zoo b. v. zal bij dan, inzonderlieiu bij schuins opvallcnd licht , met meer zekerheid hoogten cu diepten van elkander kunnen onderscheiden aan de rigting van de scha- duw; bij zal dan ook geen gevaar loopen om ldeine lucht- bellen of vetbollctjes voor eene zwarte ondoorschijnende stof, of vertakle pigmentcellen voor beenligchaampjes aan te zien. Eindetijk zal bij , wanneer de gewoue verlichtingswijzcn alle door hem beproefd zijn , nog somwijlen in den gcpola- riseerden lichtstraal een magtig bulpmiddel vinden, om in het binnensle maaksel der ligehamen door te dringen, en ver- schillen te doen te voorschijn treden, die op geene andcro wijze waarneembaar zijn. 318 VERLICHTING DEK MIKROSKOPISCHE VOORWERPEN. Zoo, zich groudcndc op de kennis aangaande dc eeuwige wetten, die bet licht volgt, cn van deszelfs stralen als het ware gebruik makende tot ontlcding dcr voorwerpen, daar waar hem zijn scalpel vcrlaat, bceft dan de waarneraer van een en helzelfde voorwerp eene reeks van gezigtsindrukken ontvangen. Elk dier indrukken kan op zicb zelf volkomen juist zijn, cn toch tot eerie gebeel oujuiste voorstelling van den aard des voorwerps aanleiding geven; maar wanneer alle de indrukken, die tot het bewustzijn gekomen zijn, door bet verstand geordend, onderling vergeleken, en tot een zamen- hangend geheel verbonden zijn, dan mag hij met grond hoopen, dat de einduitkomst van het onderzoek inderdaad waarheid is; en bevat zij nog niet de gebeele waarheid, dan kan hij zich toch de getuigeuis geven, van er ijverig naar gestreefd en de bulpmiddelen te hebben uitgeput, die de legenwoordige wetenschap aan de hand geeft. OVER HET VERGROOTENI) VERMOGEN DER MIKROSKOPEN IN HET AI.GE- ’ MEEN, EN OVER DE MIDDELEN OM HETZELVE TE BEPALEN. 202. Reeds op meer dan eene plaats (§ 111, § 148, § 1S2), is over het vergrootend vermogen der mikroskopen gehandeld, en de middelen aangegeven, ora hetzclve door berekening, uit de brandpunlsafstanden der lenzen, en den duidelijkheidsafstand van het oog, te vinden. Dit geschiedde echter meer met het doel, om de werking der verschillende soorten van mikroskopen op te heldcren, dan wel, omdat die handehvijzen als de meest aanbevelenswaardige moeten be- schouwd worden, want, ofschoon zij, bij genoegzame naauw- keurigheid , tot juisle uitkomslen leiden, zoo zijn echter an- dere handehvijzen , waarbij de vergrooting op eene meer regtstreeksche wijze bepaald wordt, gemakkelijker in de uit- voering, en voor het minst even naauwkeurig. Wij willen derhalve dezelve hier opzettelijk beschouwen, namelijk voor zoover zij de bepaling van het vergrootend vermogen der en- kelvoudige en der zamengestclde mikroskopen belreffen , want voor de beeldmikroskopcn is de eenige regtstreeksche weg diegene, welke reeds in § lol vermeld is. Alvorens daartoe echter over te gaan, moet ik den lezer aan het reeds (§111 en § 148) gezegde herinneren, dat namelijk het vergrootend vermogen van een mikroskoop nimmer vol- 320 VERGllOOTEND VERMOGEN DER MIKROSKOPEtf. strekt, maar altijd belrekkelijk is, d. i., dat hctzelfde mi- kroskoop voor bet oog des cenen meer vcrgrootcn zal , dan voor dat dcs anderen, omdat dc afstand, waarop men gc- woon is voorvverpcn le plaatsen, die men duidelijk zien wil, geenzins voor alien dezelfde is. Zclfs indien men de grootte der netvliesbeeldjcs, in verhouding lot die der voorwerpen, tot grondslag van het vergroolingscijfer wilde leggen, zoude dit (z. § 115 en § 148) nog voor elk oog verschillcnd uitvallen. Het zal evenwel niet ongepast zijn, nog bier ter plaalse omtrent dit punt in ecnige bijzonderheden te tredcn, en bet vergrootend vennogen der mikroskopcu in verband te be- schouwen met de physiologische gesteldbeid van het oog. 205. Wauneer men naar eenig voorwerp door eene lens of door een zamengesleld mikroskoop ziet, dan projicieert men het waargenomen scbijnbeeld op een vlak, hetwelk zicb op zekeren afstand van het oog bevindt. Hiertoe wordt dus gevorderd, dat de accomodalietoestand vaD het oog zoodanig zij, als dezelve wezen zoude, indien het oog een scherp beeld op het netvlies wilde vormen van voorwerpen , die werkelijk op dien afstand geplaatst waren. Gedurende het zien door een mikroskoop is echter het oog geenzins een geheel lijdelijk werktuig, als ware het een scherm, dat de beeldcn slechts opvangt ; deszelfs accomoda- tievern^ogen kan inlegendeel even werkzaam zijn , als bij hot gewone zien, en gevolglijk is ook de afstand van het vlak, waarop het scbijnbeeld geprojiciccrd wordt, le gelijk met den accomodalietoestand zelven, veranderlijk Ilieruit vloeit voort, dat dezelfde waarncmer, door hctzelfde mikroskoop, de voorwerpen, dan cens meer, dan ecus minder vergroot kan waarncmen, al naar gelang van dcu accomodatieloesland , imOED VAN HEX ACCOMODATIEVERMOfiEN. 331 waarin zicli het oog op bet oogcnblik der waarneming be- vindt. Dat zulks inderdaad zoo is, bicrvan kan men zich gemak- kelijk overtuigen, door iemand, die een goed gezigt heeft, docli zelden door een mikroskoop ziet, betzelfde voorwerp op verscbillende tijden daardoor te doen bescbouwen. Wan- neer hij dan deszelfs groolte bij eene hem bekende maat ver- gelijkt, dan zullen zijne opgaven niet zelden onderliog zcer afwijkend zijn. Zoo verzocbt ik iemand, die een goed tee- kcnaar is, op een papier de groolte der ruiljes le leekenen van eenen glasmikromeler, zooals dezelve zich in het veld van bet mikroskoop op verschillende tijden aan hem vertoonden. Bij twee vergrootingen , de eene van 56 , de andere van 502 maal, voor eenen gezigtsafstand van 25 cenlim., waren de uitkomsten de volgende: I. Ware doormeter der ruiljes = Eng. duirn (0,508 inillim.). Doormeter der gcteekende ruiljes: 4,5; 6,7; 8,5; en 11,5 millim. II. Ware doormeter Eng. duim (0,0508 millim.). Doormeter der geteekende ruitjes: 5,2; 7; 9,G; en 11 millim. Niet alleen verschilt dus de zoogenaamde duidelijkheidsaf- stand voor onderscheiden oogen , maar zij is ook voor bet- zelfde oog niet gchecl onverandcrlijk (z. ook § 72), en even als het accomodalievermogen van bet oog zich tusschen ze- kere grenzen beweegt, zoo geldt zulks ook ten opzigte van bet vergrootend vernaogen eens mikroskoops voor een en bet- zelfde oog. Indicn men eenig voorwerp op den juislcn af- sland onder bet mikroskoop heeft gebragt, zoodat men hct- zelve volkomen duidelijk ziet, en nu naar eenig zcer verwij- derd voorwerp staart, om betwelk fe zien bet oog voor stra- in geaccomodcerd moot worden, die bijna paralel zijn, dan 2t 322 VEKGROOTEND VEBMOGEN DEU MIKKOSKOPEN. zal men , oogenblikkclijk daarop wedcr door het mikroskoop ziende, aanvankclijk het voorwerp vcel onduidclijker waarne- men, dan vroeger, omdat dc stralen die uit hel mikroskoop treden, te divergerend zijn, dan dal zij op het nelvlies tot een sclierp bceld zouden kunnen worden vereenigd. Na eeni- gen tijd echter zal het oog weder in den vroegeren tocstand gekomen zijn, en het beeld zich wedcrom scherp vertoonen. Het omgekeerde kan echter ook plaats grijpen, dat men na- melijk, door den afstand van het voorwerp een weinig te veranderen, ook den graad van divergenlie, waarmede de stralen het mikroskoop verlaten , eenigzins verandert, en in overeenstemming brengt met den lijdelijken accomodatietoe- stand van het oog. Beide, het oog en het mikroskoop, maken dus te zamen een geheel uit, maar waarvan het verhaud niet verbroken wordt, door kleine wijzigingen in deszelfs eene zamensteilend gedeelte, mils daaraan eene overeenkomstige wijziging in het andere beantwoordt. De vraag, of er voor elk oog een hepaalde duidelijk- lieidsafstand en dus ook een hepaald vergrootend vermo- gen van een mikroskoop hestaat, kan daarom, in hare algemeenheid opgevat, niet anders dan ontkennend beant- vvoord worden. Eenigzins anders echter moet deze beant- woording luiden, indicn men daarbij let op de personen zelve, die het mikroskoop gebruiken. Van hunne eerste jeugd af zijn deze gewoon geworden, hij lezen of bij schrijven, of bij fijnen handenarbeid , de voorwerpen, die zij naauw- keurig zien willen, op eenen zekeren afstand van bun oog te liouden ; die afstand is wcl is waar niet volkomen bc- paald , maar toch hitmen zekere weinig verwijderde grenzen beperkt. Hot is deze afstand der voorwerpen, waarvoor lmn INVLOED VAN IIET ACCOMODATIEVERMOGEN. 395 oog zich het gcmakkelijkst accomodcert, en wclkc door ge- woonte aan hetzelvc het incest eigen is geworden. Is het oog in rust, is het b. v. gesloten, of ziet het in eene ledige ruimte, dan verkeert hetzelve in dezen toestand. Ziet nu zulk een oog door een raikroskoop , zouder dat zich een voorwerp op den gepasten afstand van dc lens bevindt, dan is het gezigtsveld aanvaukelijk voor hetzelve ook eene ledige ruimte; het oog zal dus in den toestand van rust blijven volharden , het accomodatievennogen zal zich noch voor eenen verren noch voor eenen korten afstand inspannen. Brengt men nu het voorwerp allengs nader tot de lens, dan zal degene , die weinig gewoon is door een mikroskoop te zien , zijn accomodatievennogen , zondcr zich daarvan bewust te zijn , in werking brengen, en het gevolg zal wezen, dal hij het schijnbeeld dan eens op dezen , dan eens op genen af- stand, en te gelijker tijd verschillend vergroot meent te zien. Bij hem echter, die aan het mikroskopische zien gewoon is, blijft het accomodatievennogen ook gedurende de toenade- ring van het voorwerp doorgaans gcheel werkeloos; het oog wacht, als het ware, tot dat de stralen dien trap van diver- gence verkregeu hebben, wclkc gelijk is aan die, welke van voorwerpen uitgaan , die zich op deszelfs meest gewonen duidelijkheidsafstand bevinden , en van daar dat voor den geoefenden mikroskopischen waarnemer het vergrootend ver- mogen vrij standvastig hetzelfde blijft. Uil deze beschouwing vloeit tevens voort, dat de bereke- ning der vergrooting niet gegrond mocl zijn, zoo als som- migen (Goring, Brewster) gewild hebben, op den afstand van het eerslc grenspunt van hot oog (z § 75), omdat dil laatste, indien het voor voorwerpen, die zich op dien afstand bevinden, geaccomodecrd is, zich geenzins is rust, rnaar in 524 VF.nGIlOOTENI) VEHMOGEN I)EE MIKROSKOPEX. cencn staat van wcrkdadige spanning bevindt, die onmogelijk lang zoude kunnen worden volgebouden. Het is echter mo- gelijk, en zelfs waarschijnlijk, dat, bij zcer moeilijke mikros- kopischc waarnemingen , bet oog lijdelijk zich ook voor eenen korteren afstand dan den gewonen accomodeert, dewijl de netvliesbeeldjes daardoor iets grooter worden, en gevolgiijk nog bijzonderheden zullcn kunnen worden waargenomen, die, bij den gewonen accoraodatietocstand , aan bet gezigt ont • vlugten. Waarschijnlijk is dit de reden , waarom zelfs bij , die dagelijks eenige uren aan mikroskopisebe nasporingen wijdt, zonder in den regel daardoor eenige vermoeidheid in zijn oog te bespeuren, toch, wanneer het op het onderzoek van voorwerpen aankorat, welke zoo klein zijn, dat zij digt bij de uitersle grenzen dcr zigtbaarheid Iiggen , na eenigen tijd eene onaangename, sonis zelfs pijnlijke, spanning in zijn oog ontwaart, welke hem noodzaakt bet onderzoek te staken. Indien wij derhalve vaslslellen , dat men , bij de bereke- ning van het vergrootend vermogen van mikroskopen, moet uitgaan van den gewonen duidelijklieidsafsland , dan blijkt eebter tevens, dat men, bij de vergelijking lusschen het ge- zigtsvermogen met bet bioole oog en dat met het mikroskoop, niet moet vergeten, dat het gebied van bciden voor een ge~ deelte zamenvalt. Stellen wij namelijk, dat een oog, wclks duidelijkheidsafstand op 200 millim., en welks naaste grens- punt op 100 millim. ligt, door eene lens ziet, welke voor den genoemden duidelijkheidsafstand 2 malen vergroot, dan zal dezelfde waarnemcr, ook zonder de lens, helzelfde voor- vverp met gelijke duidelijkheid 2 malen grooter zicn:, indien liij betzelve op 100 millim. afslands van zijn oog houdt. Het eenige onderscheid zal zijn, dat bij in het eersle geval met gemakkclijkhcid , zonder de minstc inspanning, ziet, terwijl I)E BKANDPl'NTSAKSTAND ALS MAATSTAF. 525 hij in bet tweede geval genoodzaakt is zijn oog in ecncn ongewoneu tocstand te brengen ; maar in beide gcvallcn is de graad van divergentie, waannede de stralen in het oog treden , dezelfde. 201. Docb boewel er van een bepaald vergrootcnd ver- mogen van een inikroskoop geen sprake kan zijn, on dit zelfs voor een enkeivoudig mikroskoop (z. § 108) eigen- lijk in het geheel niet bestaat, zoo is het echter wen- scbelijk het vermogen, dat eene lens, of eene vereeniging van lenzen , aan het oog schenkt, ora kleinere voorwerpen waar te nemen, dan waartoe het oog alleen in staat is, in cijfers volgens eenigen raaatstaf uit te drukken. Voor enkelvoudige Jenzen levert bun brandpuntsafstand zulk eenen raaatstaf op, terwijl voor doublelten en tripletlen de brandpuntsafstand der aequivalente lens daartoe zoude kunnen dienen (z. §125). Wat het zamengestelde inikroskoop betreft, zoo kan men deszelfs vermogen desgelijks uitdrukken door den brandpunts- afstand eener aequivalente lens, welke, lietzij door bereke- ning, lietzij door regtslreeksche bepaling kan gevouden wor- den, wanneer men, volgens de handelwijze van Goring (1), het zamengestelde mikroskoop als oculair in eenen verrekijker gebruikt, en met behulp van eenen dynameter de vergroo- ting bepaalt, op gclijke wijze, als zulks vroeger (§ 115) voor eene enkele lens is opgegeven. De raaatstaf, welke de brandpuntsafstand oplevert, is edi- tor verre van zoo zeker te zijn, als zij oppervlakkig be- sdiouwd, welligt schijnen mag. Zij zoude zulks alleen dan wezcu, indien, bij het zien door eene en dezelfde lens, in elk >. ;'i (!) Micrvgraphia , p. 68. 526 VEllGROOTEND VERMOGEN I)EU MIKROSKOI'EN. oog sclierpe nctvliesbeeldjes van gelijke groolte ontstonden. A1 verschilde dan ook de bctrekkelijke vergrooting, omdat de ecn gewoon is kleincre netvliesbeeldjcs van dczclfde voorwer- pen waar le ncmen, dan de ander, dan zoude de volstrekte vergrooting, die der nctvliesbeeldjes namelijk, toch door een vast cijfer kunnen worden uitgedrukt. Deze gelijkheid in de grootte der netvliesbceldjes beeft echter, gelijk wij reeds ge- zien bebben, geenzins plaats. Integendeel, naarmate de be- trekkelijke vergrooting toeneemt, verraindert de volstrekte, en omgekeerd, zoodat men derhalve het vermogen van een mikroskoop door den brandpunlsafstand uitdrukkende, nog steeds gcnoodzaakt is, voor elk oog in bet bijzonder te be- rekenen, boeveel de vergrooting voor dit onder bepaalde omstandigbeden bedraagt. 205. Zien wij tbans, in hoe verre de gewoonlijk gevolgde liandelwijze , om bet vergrootend vermogen te berekenen voor eenen algemeenen duidelijkheidsafstand, beler aan bet oog- merk voldoet. Reeds dadelijk stuiten wij bier op eene zwarigheid, wel- ker opheffing zeer wenschelijk is, omdat -zij tot veel vcrwar- ring aanleiding geeft, de beantwoording der vraag namelijk, welke gezigtsafstand als de algemeene duidelijkheidsafstand moet worden aangenomen? In dit opzigt heerscht nog steeds veel willekeur. Terwijl namelijk eenigen de vergrooting willen berekend bebben volgens eenen gezigtsafstand van 5 Eng. duimen, vindt men anderen, die 8 Rb. duimen, wedcrom anderen, die 10 Par. duimen daarvoor aannemen, terwijl nog anderen aan 25 centim. de voorkeur geven. Ja zelfs is bet mij eenmaal voorgekomen, dat de vergrootingen van een borizontaal geplaatst mikroskoop voor eenen afstand van 57 ALGEMEENE DUIDEUJKIlEiDSAFSTANl), 527 centiin. berekend warcn , omdat dit dc locvalligc hoogtc dcr buis boven de tafel was! Dat dit verschil ecnen boogst belangrijken invloed hccft op bet cijfer der vergrooting, spreekt van zelf, daar dit in gelijke verhouding grooter wordt, met den afstand van bet vlak, waarop bet beeld wordt geprojicieerd. Eene vergroo- ting b. v., die, voor eenen gezigtsafstand van 5 Eng. duimen berekend, 500 maal bedraagt, is ongeveer gelijk aan eene 900 malige vergrooting, indien de duidelijklieidsafstand op 57 centim. gesteld wordt. Ofscboon nu een afslaud als deze laatste ongetwijfeld als veel te groot, en de eerste als te kort inoet worden aan- gemerkt, oin voor algemcenen maatstaf te dieneu, zoo be- slaat er eebter geen voldoende grond, om tusschen de overige in gebruik zijnde eene beslissende keuze te doen, daar het cijfer van den gemiddelden duidelijklieidsafstand onmogelijk met zekerbeid kau worden aangegeven. Ook is bet tamelijk on- verscbillig welken afstand men als zoodanig kiest, mits men, bij bet opgeven der vergrooting, nimmer verzuime, denzel- ven te noemen. Welligt verdient de afstand van 25 centim. de voorkeur, omdat dezelve in metrieke maat is uitgedrukt, en deze vroeg of laat waarscbijnlijk alle andere maten ver- dringen zal. Het is om die reden, dat ik mij tot hiertoe aan dezelve gebouden heb, en ook in bet vcrvolg de ver- grootingen, voor dien afstand berekend, zal aangeven. Ove- rigens kan men gemakkelijk de vergrooting voor den eenen duidelijklieidsafstand in die voor eenen anderen herleiden , daar de vergrootingscijfers lot elkander staan in reden als de duidelijkheidsafstauden. Voor eenen dubbelen duidelijk- bcidsafstand b. v. bedraagt de vergrooting ook bet dubbelc. Eene 550 malige vergrooting, voor eenen gezigtsafstand van 328 VEKGHOOTKND VEUMOGEN DEK RllKUOSKOI'EN. 350 x 20 25 ccntim., is voor cencn van 20 centim. " — — 25 280 niaal. Ten gemakke dor lezers, voeg ik bier bet vol- gende tafcltje bij : VERGROOTI K GSCI JEERS VOOR EENEN DUIDELI JKIIEIDS AFSTAND VAN: 25 centim. 5 Eng. duim. 12,7 centim. 8 Rh. duim. 20,9 centim. 10 Par. duim. 27,1 centim. 1000. 508. 856. 1084. 950. 485. 794. 1050. 900. 457. 752. 976. 850. 452. 711. 919. 800. 406. 669. 865. 750. 581. 627. 815. 700. 556. 585. 759. 650. 550. 555. 704. 600. 505. 502. 650. 550. 279. 460. 596. 500. 254. 418. 542. 450. 225. 576. 488. 400. 205. 554. 454. 350. 179. 295. 579. 300. 152. 251. 525. 250. 127. 209. 271. 200. 102. 167. 217. 150. 76. 125. 165. 100. 51. 84. 108. 75. 58. 65. 81. 50. 25. 42. 54. 25. 15. 21. 27. 10. 5. 8. 11. 