Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?IndieI? / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?IndieI?.
Sehr háufig auf 2000 M. in Sehluchten und auf Rücken. Auch auf 2500 M. noch häufig. Die Species soll synonym sein mit R. lasiocarpus Sm. Localer Name Grunggung-tjilik (Jav.) bei Ngadisari. 116. Rubus lineatus Reinw. Strauch 1!/, M. hoch, reich verzweigt. Stengel bis 11/, c.M. dick. Blátter oben schón grün, unten schón silbergrau oder silberweiss-glánzend. Früchte (reif) schün hellroth, sehr saftig und mit angenehmem frischem Geschmack. Sehr häufig auf 2000 M. aber fast nur in Schluchten und an nicht zu trocknen Stellen. Auch auf 2400 M. beobachtet. Localer Name Grunggung-kebo (Jav.). 117. Rubus moluccanus Linn. Strauch bis 2 M. hoch. Blätter an der Unterseite schön gelbbraun oder braungelb, oben schón dunkelgrün. Auf 2000 M. nieht häufig bei Ngadisari. Nicht oberhalb 2200 M. gesehen. Localer Name Grunggung-lanang (Jav.). 118. Rubus rosaefolius Sm. Strauch 1!/,—9 M. hoch, reich verzweigt. Blätter oben und unten blass-grau-grün. Blüthenblütter weiss. Frucht (reif) schön roth, saftig, aber fast geschmacklos und ohne Aroma. ERE NU RE e — 277 — Auf 2000 M. bei Ngadisari en in Schluchten zerstreut wachsend und nicht oberhalb 2200 Localer Name Ketjalingan-bener inah 119. Duchesnea sundaica Mig. Kriechendes kaum '/, hohes Kraut. Frucht roth. Kelch der Frucht grün. Bei Ngadisari auf 2000 M. an einem Bach; hier sehr selten. Localer Name Ketjalingan-lembut (Jav.). Rubiaceae. 120. Galium javanicum Bl. Kraut !/, bis 1 Meter hoch, nicht selten reich verzweigt und zuweilen mehr oder weniger schlingend. Blátter und Stengel ganz blassgrün und hier und dort etwas schmutzig- purpur gefärbt. Blüthen weiss. Auf 2000 M. und 2300 M. an einigen Stellen ausser- ordentlieh háufig z. B. am Südhang des Widodaren-Keduwung zwischen Gras. Localer Name unsicher, zuweilen Tepung-otot-idju (Jav.). 121. Wendlandia paniculata? Dc. Kleiner Baum... Blüthen weiss. Nicht oberhalb 2200 M. beobachtet. Bei Ngadisari sehr selten, in einer feuchten Schlucht auf 2100 M. Unterhalb 2000 M. durchaus nicht selten. Localer Name Tjabug-abang (Jav.) sehr unsicher. 122. Paederia densiflora Mig. Schlingpflanze mit windendem, dünnem bis 6 M. langen Stengel. Bei Ngadisari auf 2100 M., nicht sehr háufig und nicht oberhalb 2200 M. beobachtet. Localer Name Kesimbuan (Jav.). Rutaceae. 123. Boenninghausenia albiflora Reichenb. Krhut bis 1 M. hoch. Blüthen weiss. Früchte blass- strohgelb. Blätter klebrig und feingerieben mit starkem ` eigenthümlichem Geruch. Bei Ngadisari auf 2000 M. nur vereinzelt in einer Schlucht, : E Localer Name den Eingebornen unbekannt. 124. Toddalia aculeata Pers. Schlingpflanze Stengel holzig, gedornt, bis 20 M. lang und reich verzweigt, bis 8 centimeter im Durchmesser. Blätter oberseits dunkelgrün, unten gewöhnlich grün, feingerieben mit Citronenólgeruch. Blüthen gelblichweiss. Früchte schmut- zig-gelb. Fruchtwand feingerieben mit starkem Geruch nach Citronenöl. Samen schwarz oder schwarzbraun. Nicht oberhalb 2300 M., jedoch auf 2000 M. nicht selten. Localer Name Djerukan oder Ojot-djerukan (Jav.). 125. Dodonaea viscosa Hassk Baum auf 2000 M. noch bis 15 M. hoch mit 95 centimeter Stammdurchmesser. Stamm meist zimmlich schlank. Krone nicht selten zimmlich dicht, zuweilen fast schirmfórmig. Blátter meist aufrechtstehend oben und unten zimmlich hellgrün. Auf 2000 M. bis 2400 M. und auch 1700 M. einer der háufigsten, mehr oder weniger Bestánde bildende Holzarten. Auch eultivirt in den Tenger-Dórfern. Localer Name Kèsè (Jav). 126. Acer niveum Bl. Auf 2000 M. bei Ngadisari nur stark beschädigte kleine Báume, an anderen Stellen auf Java und zwar auf geringerer Meereshöhe ein hoher Waldbaum. Blätter unten schón weiss. Nur vereinzelt in einer Schlucht auf 2000 M. bei Nga — disari. Nicht oberhalb 9100 M. Localer Name Puti-dodo (Jav.). Astilbe speciosa Junghuhn. 127. Strauch mit Einbegriff der kolossalen stehenden Blüthen- E CS — 279 — rispen bis 1'/, M. hoch. Blätter unten blassgrün. Blüthen weiss. Auf 2000 M. bei Ngadisari nur in einer Schlucht am Bach wenige Exemplare gesehen. Nicht oberhalb 2100 M. Jedoch auf 1700 M. nicht selten. Localer Name Djebugan (Jav.). Sanglir (Jav.) bei Ngadisari. 128. Hydrangea oblongifolia Bl. Auf 2000 Meter nur ein bis 4 M. hoher baumartiger Strauch, anderswo ein kleines Báumchen. Blátter unten grau. Auf 2000 M. nur vereinzelt in einer Schlucht bei Nga- disari. Nicht oberhalb 2100 M. Auf 1700 M. bei Tosari nicht selten. Localer Name bei Ngadisari Sembung-kuwu-puti (Jav.), bei Tosari. Kembang-lintangan (Jav.). 129. Lycopersicum esculentum L. Kraut bis 1 M. hoch. Blüthen gelb. Früchte schön roth, mit angenehmem saurem Geschmack. Auf 2200 M. und 2000 M. sehr häufig, aber besonders an feuchten Stellen. Nicht oberhalb 2300 M. Localer Name Ranti-kenong (Jav.). 130. Physalis pubescens Linn. Kraut bis 1 M. hoch. Blüthen blassgelb, gefleckt. Auf 2000 M. bei Ngadisari sehr háufig, besonders in der Náhe der Dorfes, auf Schmutzhaufen, ete. Nicht oberhalb 2200 M Localer Name Tjipluan (Jav.). 131. Symplocos ferruginea Rox Auf 2000 M. nur ein kleines Báumchen. Blátter oben und unten gewöhnlichgrün. Junge Blätter blassgrün (nie violett wie bei einigen anderen Symplocos-Arten) Junge Stengeltheile hellgelbbraun-behaart. Junge Frucht grün, reif sehwarz. — 280 — Auf 2000 M. nur vereinzelt und nur in einer Me | bei Ngadisari. Nicht oberhalb 2100 M. Localer Name Kaju-sang (Jav.) oder? auch Sang-puti (Jay). 132. Saurauia micrantha Bl. Auf 2000 M. ein baumartiger ramiflorer Strauch. Blätter unten blassgrün. Blüthen weiss und roza Antheren gelb. Griffel weiss. Ovarium sehr blassgrün. Auf 9000 M. nur vereinzelt in einer Schlucht bei Ngadisari. . Nicht oberhalb 2400 M. Localer Name Tjuwut (Jay.). 133. Tropaeolum majus L. Meist niederliegendes reich verzweigtes und mehr oder weniger schlingendes Kraut, an feuchten Stellen die nackten Felsen bedeckend oder bis 1 oder 2 M. emporkletterend. Blüthen prachtvoll orangegelb oder orange. Auf 2000 M. aufwürts bis 2300 M. und unterwärts bis 1500 M. sehr häufig verwildert, aber fast nur an feuchten Stellen. Auch eultivirt. Localer Name Babonan oder Kembang-babonan (Jav.). (Fortsetzung dieser Tenger-Phanerogamen folgt in einer der folgenden Lieferungen.) De Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederlandsch-Indië gedurende haar 50-jarig bestaan. Rede, uitgesproken bij de feestelijke herdenking van dit feit DOOR DR. |. GEORGE VAN DEVENTER, Secretaris der Koninklijke Natuurkundige Vereeniging, Dames en Heeren! Het was op den 19% Juli 1850, dus heden juist een halve eeuw geleden, dat in deze stad te zamen kwamen e HH.: Dr. P. BLEEKER. Dr. J. H. Croockewrr Hz., CORNS. DE GROOT, P. J. Mater, P. BARON MELVILL VAN CARNBÉE, Dr. €. M. ScHWANER. H. D. A. Suırs en Dr. C. SwAvING, wier portretten Gij hier voor het grootste gedeelte om U henen ziet, en het was op dien dag dat besloten werd tot de oprichting der Natuurkundige Vereeniging in Nederlandsch- Indie, De drijfveer tot het ontstaan was de behoefte aan een wetenschappelijk Tijdschrift op natuurwetenschappelijk bied gebied, as BEP o Groot was de bloei van wetenschappelike Tijdschriften of Vereenigingen in Indië nooit geweest; de prikkels van het grootste gedeelte der hier-aanwezige Europeanen waren van zuiver materieelen aard. Alleen het Bataviaasch Genootschap, dat sedert 1778- bestond, had stand kunnen houden, hoewel het volgens Dr. BLEEKER niet altijd zijn roeping had vervuld, waarvan hij als oorzaak opgeeft „den aard en de beperktheid der Europeesche Maatschappij in deze gewesten”. " In 1838 openbaarde zich de behoefte aan iets meer dan het Bataviaasch Genootschap toen bij machte was te doen. Men wenschte een algemeen letterkundig en wetenschap- pelijk Tijdschrift, dat in kortere tijdstippen dan de werken van het Genootschap verscheen, en het „Tijdschrift voor Nederlandsch-Indië” werd opgericht, dat 10 jaar lang in deze gewesten bloeide. Daarmede was de groote stoot gegeven en men mag aannemen, dat van af dit jaar een nieuw wetenschappelijk leven in deze gewesten is ontwaakt. Weldra wenschte men meer; men verlangde organen voor de fraaie letteren en voor de andere wetenschappen afzon- derlijk. De behoefte aan verdeeling van arbeid begon zich te doen gevoelen. In 1840 verscheen het eerste letterkundig jaarboekje »Lakschmi”, dat eenige jaren later in fraaier kleed ver- scheen onder den naam van „Warnasami”, in 1859 nog bestond, maar thans verdwenen is. In 1843 ontstond „de Kopiist”, een periodiek, dat deels de strekking had van het „Tijdschrift voor Nederlandsch- Indi", deels verhalen en berichten uit Europeesche Tijd- schriften overnam. Slechts één jaar hield dit stand en veranderde toen in een Tijdschrift van zuiver Indische richting onder den ‚eam van „het Indisch Magazijn”. Reeds in 1845 ging het ter ziele, In het „Tijdschrift voor Nederlondsch-indië® en in „de — 283 — Kopiist" vond men artikelen over de meest uiteenloopende takken van kennis, zoodat dan ook weldra de behoefte werd gevoeld aan schifting der bouwstoffen en zoo ontstond in 1844 het , Natuur- en Geneeskundig Archief voor Nederlandsch- Indië.” Vier jaargangen zagen daarvan het licht, totdat in 1847 „re- denen van geheel bijzonderen aard” — zoo zegt BLEEKER — de verdere uitgave deden staken. Met dit Tijdschrift was echter de voorname stoot ge- geven tot de beoefening der Natuurwetenschappen in deze overzeesche gewesten en het kan beschouwd worden als de voorlooper van het „Natuurkundig Tijdschrift”. In 1848 hield het „Tijdschrift voor Nederlandsch- Indie" op te verschijnen in deze Kolonie; in Holland herleefde het echter en daarvan was weêr het gevolg, dat het in Nederlandsch-Indië werd voortgezet als „Indisch Archief”, dat echter slechts op een tweejarig bestaan mocht roemen, en toen nam in 1853 het „Bataviaasch Genootschap” de taak op zich om naast zijne verhandelingen een Tijdschrift voor Indische Taal-, Land- en Volkenkunde” uit te geven en dit bestaat, zooals men weet, nog heden ten dage, zij het onder gewijzigden titel en uitgegeven door het Konink- lijk Instituut voor de Taal-, Land- en Volkenkunde van Nederlandsch-Indië te 's Gravenhage. e. voorname oorzaak van het „up and down" der bo- vengenoemde Tijdschriften in Nederlandsch-Indië is volgens BLEEKER, — en wie is het niet met hem eens — hierin te zoeken, dat het bestaan van zulk een tijdschrift geheel afhankelijk is van enkele personen, wier vertrek van Bataria reeds genoegzaam was om zijn verschijning te doen op- houden. Het ontbrak echter niet aan wetenschappelijke werk- zaamheid en die werkzaamheid werd weder bevorderd door het bestaan van een orgaan, mits dit duurzaam zij, en deze duurzaamheid kon slechts verkregen worden door de oprichting van een Vereeniging, die zulk een orgaan uitgaf. — E — Een Vereeniging is meer stabiel dan de inteekening op een Tijdschrift; immers de eigenaardigheid der Euro- peesche Maatschappij in deze gewesten, haar gering aantal, de onophoudelijke afwisseling en verplaatsing van het personeel, zoowel in Jndië zelf als naar Europa, de korte duur des levens en het doel van het hier zijn der groote meerderheid, dat zijn de oorzaken, welke den bloei van periodieken in den weg staan en na eenige jaren is een geldelijk te kort de oorzaak van het staken der uitgave. - En in nog hoogere mate geldt dit alles voor een Tijd- schrift van wetenschappelijken aard; een Genootschap of Vereeniging of Maatschappij waarborgt echter het bestaan van een wetenschappelijk orgaan. Er is dan meer samenwerking tot één doel, minder afhankelijkheid van enkele personen en vooral ook bestaat dan de mogelijkheid, hetzij door ruimere deelname der Leden aan inteekeningen, hetzij door hunne geldelijke bijdragen, hetzij door tegemoetkoming van anderen aard, op welke een particuliere Redactie niet kan rekenen, de geldelijke tekorten te dekken, welke den voortduur der uitgave van wetenschappelijke geschriften hier tot dus- verre steeds hebben in den weg gestaan. “En zoo zonden, doordrongen van deze gedachten, de oprichters der Koninklijke Natuurkundige Vereeniging — toen nog eenvoudig de Natuurkundige Vereeniging — IN October 1850 hun prospectus de wereld in, waarin zij 0. 4 zeggen: ` ngeleid, zoowel door de erkende behoefte als door den wensch, om den band tusschen de natuurkundigen in deze gewesten naauwer toe te halen en door Za- Ténwerkende pogingen met het meest mogelijke nut voor de natuurkundige wetenschappen werkzaam te zijn, hebben de ondergeteekenden zich vereenigd, met het doel, voornamelijk om op te rigten een Tijd- schrift voor de Natuurwetenschappen”. e De Aan het Bataviaasch Genootschap — dit geleerd en te regt beroemd ligchaam, zegt BLEEKER — ‚werd een adres gericht, waaraan ik het volgende ontleen: „Maar de tegenwoordige tijd heeft in het gering aantal Natuurkundigen in Nederlandsch-Indië eene ver- andering gebracht en wat vroeger minder mogelijk was, beschouwen wij thans niet alleen als mogelijk, maar ook als noodzakelijk om te verzekeren de meest mogelijke uitbreiding van de Natuurwetenschappen in Indië en het nut, wat zij den Staat en der Maat- schappij kunnen aanbrengen. Het is daarom, dat wij ons hebben ve See p Het voorbeeld der Natuurkundige Vereeniging vond weldra navolging; het Bataviaasch Genootschap van Kun- sten en Wetenschappen, de bakermat der wetenschap in deze gewesten, gaf teekenen van nieuw leven; in 1851 vestigde zich te Soerabaja een „Afdeeling Oostelijk Java van het Koninklijk Instituut van Ingenieurs” en een ,Veree- niging voor de verbetering en uitbreiding van handel, zeevaart, industrie en kultures”; een jaar later werd de „Vereeniging tot bevordering der geneeskundige wetenschap- pen in Nederlandsch-Indié” - opgericht en ontstond het „Nederlandsch-Indisch Onderwijzersgenootschap” om na 2 jaar te worden gevolgd door de stichting van de „Neder- landsch-Indische Maatschappij van Nijverheid (en Land- bouw”). Hetzelfde jaar gaf ook het aanzijn aan de „Maatschappij tot Nut van het Algemeen in Oost-Indië” en de rechtswetenschappen bleven bij de algemeene be- weging niet achter door de oprichting van „het Regt in Nederlandsch-Indié.” En dat die beweging op wetenschappelijk gebied ' weer haar teragslag had op het maatschappelijk en staatkundig leven, spreekt van zelf, niet waar. — 286 — “Het lidmaatschap der Natuurkundige Vereeniging was in de eerste 20 jaren van haar bestaan iets anders dan tegenwoordig. Zooals bekend, geeft men zich thans eenvon- dig aan het Bestuur op — druk loopt het niet — en men wordt in een Bestuursvergadering met algemeene stemmen tot Lid benoemd. Vroeger was het een onderscheiding, die men alleen waardig werd gekeurd op grond van eenige wetenschap- pelijke verdienste b. v. doordat men iets in het Tijdschrift had geschreven of op andere wijze gepubliceerd of doordat men zich door toezending van naturaliën verdienstelijk had gemaakt, enz., enz., en eigenaardig is het, dat bij sommige personen heden ten dage deze meening nog bestaat. Men teekende in op het Tijdschrift ad f 10 gulden per jaar of men Lid was of niet en het eerste jaar bedroeg het aantal inteekenaren op Jara alleen reeds meer dan 100. Ook in Nederland werd het verkrijgbaar gesteld, terwijl aan de voornaamste wetenschappelijke Genootschappen in Europa presentexemplaren werden gezonden. Het Bataviaasch Genootschap verleende flinken steun door zich te verbinden jaarlijks voor het Tijdschrift 1600. gulden bij te dragen, terwijl daarvoor de inkomsten vau het Tijdschrift vloeiden in "e Genootschaps Kas. Tweemalen 'smaands werd een vergadering gehouden en door het gemis van een eigen lokaal hadden deze samenkomsten beurtelings bij de Bestuursleden aan huis plaats. Alleen wanneer er een wetenschappelijke voor dracht werd gehouden, geschiedde dit ten huize van den Legercommandant Z. H. pex HERTOG VAN SAKSEN WEIMAR EISENACH. De gewone kwaal van Hollandsche en ook van Indische Instellingen — gebrek aan fondsen — was de oorzaak van het eerste verzoek aan de Regeering, dat tevens de eerste tegenvaller was. In dien tjd— de naam postzegelverzamelaar was in Indië nog onbekend — ging de verzending van brieven en — 281 — drakwerken met vrij veel kosten gepaard; de bovenbe- doelde poging om van de Regeering hierin tegemoetkoming te ondervinden vond bij haar geen gehoor „hoewel de kegeering met welgevallen de opkomst der Vereeniging zag”. De Vereeniging mocht echter voor haar Tijdschrift wel gebruik maken van de gouvernements archieven en de Regeering wenschte ook wel het Tijdschrift te gebruiken om sommige officieele stukken af te drukken. Dr. SCHWANER was de eerste President, doch trad aan het eind van 1850 reeds af; hij werd vervangen door BARON MELVILL VAN CARNBÉE, die voor 1851 tot Voorzitter gekozen was; die benoeming eerst aannaam, doch later weer bedankte, zoodat feitelijk in 1851 als President optrad de Hoofdredacteur van het Tijdschrift Dr. BLEEKER, de eigenlijke Vader der Vereeniging en die tot zijn vertrek _ naar Europa in 1860 steeds Voorzitter is gebleven. Dr. Swavixa was de eerste Secretaris, doch werd reeds aan het eind van 1850 als zoodanig vervangen door den Lë t/z. 1° kl. Smrrs. Spoedig ondervond het Bestuur de gevolgen van het specifiek Indische verschijnsel, bekend onder den naam van „overplaatsing” en op grond daarvan werd reeds in het eerste jaar de Directie uitgebreid tot 10 Leden. Behalve de Gewone Leden en Directie-Leden had men ook nog Correspondeerende Lieden, Honoraire Leden en later Adviseerende Leden. De eerste Honoraire Leden waren H. DEN HERTOG VAN SAKSEN WEIMAR EISENACH en Dm. Bosch, Chef van den Geneeskundigen Dienst en Voor- zitter van het Bataviaasch Genootschap; reeds in het eerste jaar der Vereeniging viel hun die eer te beurt. Het aantal Gewone Leden bedroeg bij het begin van 1851 dertig. Het kan niet in mijne bedoeling liggen M. M. H. H om bij elk levensjaar der Vereeniging zoolang stil te staan als ik bij het eerste heb gedaan. Dit ter Uwer gerust- stelling, dat ik niet tot middernacht Uwe aandacht in beslag zal nemen. — 288 — In de eerste jaren was de groei voorspoedig en met een niet te miskennen voorliefde zijn de verslagen geschreven, door den Voorzitter-Redacteur Dx. BLEEKER telken jare uitgebracht. Voor het Tijdschrift is zooveel stof, dat telkens de klacht wordt geuit, dat de persen te langzaam werken. Meer dan één Deel verschijnt per jaar en Deel III bevat zelfs niet minder dan 890 bladzijden druks. Physische, chemische, geognostische, mineralogische onderwerpen wor- den behandeld; de flora, de fauna, de anthropologie vinden een plaats. De Leden houden in het paleis van Z. H. DEN HERTOG VAN SAKSEN WEIMAR EiskNACH. wetenschappelijke voordrach- ten, die drak worden bezocht: het aantal inteekenaren stijgt; de oplage is in het 2% jaar grooter dan tegenwoor- dig (550); naturalién en boekwerken worden ten geschenke _ gegeven, zoodat de grondslag wordt gelegd voor een museum en een bibliotheek. Naar aanleiding van de tentoonstelling te Arnhem in 1852 neemt de Natuurkundige Vereeniging het initiatiet voor een tentoonstelling te Batavia in 1853 van voorwerpen van Indische volksvlijt, welke tentoonstelling den stoot gal tot de oprichting van de Nederlandsch-Indische Maatschappij van Nijverheid en Landbouw. Zonder steun van het Gouvernement, alleen door hulp van particulieren kwam deze expositie tot stand. De belangstelling in de Vereeniging was groot; zelfs kreeg zij in 1852 een legaat groot 1000 gulden van JEREMIAS SCHILL, oud-Hoofdambtenaar en niet-Lid der Ver- eeniging. Kenmerkend voor den geest der Vereeniging is, dat besloten Werd om van de renten van dit kapitaal medailles uit te reiken en geldelijke belooningen toe te kennen voor antwoorden op prijsvragen, door de Vereeniging uit te schrij ven. Die medailles zullen wel van zeer klein model zijn 8°- weest en de beloningen van een gering bedrag. Doch, — 289 — van de toepassing van het denkbeeld, heb jk in de 50 verslagen, die ik geraadpleegd heb, geen enkel geval aangetroffen. e Overeenkomstig de gewoonte o. a. bij de Maatschappij van Nederlandsche Letterkunde te Leiden in zwang, werden in de eerste jaren van de Leden necrologién geschreven. Een van de eersten, die der Vereeniging ontviel, was helaas haar ijverige Secretaris Smrrs, een zeeofficier van groote bekwaamheid, die reeds op 34-jarigen leeftijd overleed. Van zijn talrijke geschriften in ons Tijdschrift vermelden we alleen zijne studie over de getijden in Nederlandsch-Indié, waarin hij een nieuwe theorie van dit verschijnsel beschrijft of liever de wiskundige theorie van BERNOUILLI en LAPLACE verheft en toepasselijk maakt. Bekend is het hoe de latere Voorzitter, Dr. var DER STOK, dit onderwerp met veel succes tot een ernstig voorwerp van studie heeft gemaakt. Zooals reeds gezegd, de tentoonstelling, die 10 October 1853 door den Gouverneur-Generaal Pann geopend werd, was een succes. Het bij elkaar brengen van de noodige fondsen had echter heel wat voeten in de aarde gehad; het Gonver- nement deed zoo goed als niets en het waren bijna uitsluitend particuliere bijdragen, waarin de Gouverneur-Generaal met gulden voorging. De opbrengst te Soerabaja groot + 2500 gulden werd der Vereeniging helaas ontstolen. Ook het moederland hielp: 15000 gulden werd beschikbaar gesteld voor aankoop van voorwerpen der tentoonstelling, mits deze naar het moederland zouden worden opgezonden. Uit deze tentoonstelling bleek het verrassende resultaat, dat de Industrie op Java en op de meeste Buitenbezittingen tot een veel hoogere trap geklommen was, dan zelfs deskun- digen hadden verwacht. Het denkbeeld ontstond om een Museum van Landbouw en Nijverheid te stichten en een Nederlandsch-Indische Maat- schappij van Nijverheid op te richten. Van het eerste vaag LX. e — 290 — is nooit iets gekomen; van het laatste wel en zooals bekend, geeft de Nederlandsch-Indische Maatschappij van Nijverheid en Landbouw in den laatsten tijd teekenen van opgewekt leven. Het was in dezen tijd, dat door den Controleur Boers steenkolen werden ontdekt aan de Meeuwenbaai, en aan de Natuurkundige Vereeniging komt de eer toe de aandacht der Regeering op deze ontdekking gevestigd te hebben, daar de Resident van Bantam zeer weinig belangstelling voor deze zaak aan den dag legde. De bij velen Uwer bekende Ingenieur AKWASI Boacar trok er met eenige Bataviasche Heeren naar toe en de uitslag was, dat men groote kolenlagen constateerde en er van droomde, dat Djoenkoela een tweede Singapore zou worden. Edoch, das wär zu schön gewesen, es hat nicht sollen sein. De belangstelling in Holland voor de Natuurkundige Ver- eeniging was gering, maar „de sympathie van een moeder- land voor zijne kolonies schijnt nooit ergens hoog te hebben gestaan”, is Breekers sombere klacht. Zou hij thans die klacht in zijn graf moeten herroepen ? Het gebrek aan een eigen gebouw deed zich telkens gevoelen en er werden pogingen in het werk gesteld (1854) om een groot algemeen gebouw te stichten, waarvan reeds ontwerpen waren ingekomen en dat dienen zou voor de combinatie: Bataviaasch Genootschap — Natuurkundige Ver- eeniging — Maatschappij van Landbouw — Maatschappij van Toonkunst — Wedloop Societeit. Er is nooit iets van dit plan gekomen, want de kosten zouden 3 ton hebben bedragen. Nadat de Vereeniging 5 jaar had bestaan, werd besloten tot het uitgeven van de „Acta Societati Scientiarum Indo ` Neerlandicae”. De behoefte hieraan deed zich gevoelen 0M streng wetenschappelijke verhandelingen spoediger te kunnen doen verschijnen. Bovendien de meeste Leden wilden al- gemeen verstaanbare volkstaal en onderwerpen in meer dadelijk verband met de stoffelijke belangen der Indische j- Maatschappij. — 291 — Lang hebben de Acta niet bestaan: zij drukten de financiën te zeer. Om een eigen gebouw te krijgen — de boeken en de voorwer- pen van het te stichten museum waren n. b. bij verschillende Directieleden onder dak gebracht —, werden verschillende voorstellen aan de hand gedaan, nadat de pogingen bij het Gouvernement waren mislukt om een gedeelte te bekomen van het erf achter de woning op het Koningsplein van den Algemeenen Secretaris. Men verwachtte toen — het is alsof we 1898 schrijven — het meeste succes van een loterij groot 100.000 gulden, waarvan echter niets is gekomen. Was dit succes nihil, dat van de beantwoording der prijs- vragen, waarover ik daar straks, sprak, was zeer gering. Trouwens dit verschijnsel is niet specifiek Indisch! Had de Vereeniging in de eerste 2 jaren van haar bestaan reeds het verlies door den dood te betreuren van de oprichters SCHWANER en Smits, in 1854 ontviel haar een der Directie- Jeden, de Vice-president pr LANGE, oud Lt. t/z., van wien in zijn levensbericht gezegd wordt, dat hij in datzelfde jaar bewezen had „dat onze oorlogsmarine was verwaarloosd en dat hij de middelen tot herstel in „de Gids” had aangegeven”. In de eerste jaren van haar bestaan mocht de Natuurkundige Vereeniging zich in een bnitengewonen bloei verheugen; in de eerste 6 jaren was door haar meer openbaar gemaakt op wetenschappelijk gebied dan in de eerst 2!/, eeuw van onze vestiging in deze kolonie verscheen; en ware de financieele toestand beter geweest. dan was er nog meer gepubliceerd. De opvolger van Panco, Mr. Duymaer VAN Twist, deelde niet de meening van zijn voorganger, dat de drukkosten van regeeringspublicaties aan de Vereeniging behoorden vergoed te worden; zij moesten door de Vereeniging zelve worden gedragen. Evenwel schijnt er kans te bestaan, dat de Re- geering een vaste toelage aan de Natuurkundige Vereeniging verleenen zal. Een gunstig verschijnsel was bovendien, dat sommigen, — 292 — hetzij bij huu leven, hetzij er na, dotaties in geld aan de Vereeniging schonken of deden schenken. En de bekende HasskarL vermaakte zijne boekerij bij overlijden aan onze instelling. Wat vroeger geweigerd was, werd thans toegestaan bij ministerieele beschikking werd in 1857 vrijdom van port verleend voor de verzending van Tijdschrift en Acta, van brieven en diploma’s aan buiten-Indische genootschappen en personen. In hetzelfde jaar kwam er echter een belangrijke verande- ring in de uitgave van het Tijdschrift; tot nu toe — 14 Deelen waren verschenen — geschiedde de uitgave voor rekening van het Bataviaasch Genootschap, dat slechts verlangde, dat elk harer Leden daarvoor kosteloos een exemplaar ver- kreeg. Aan dezen min of meer vreemden toestand kwam in 1857 een eind; de Vereeniging betaalt voortaan zelf haar publicaties, doch het Bataviaasch Genootschap neemt elk jaar minstens 100 Exemplaren met 40% korting op den inteekeningsprijs. Dat de belangstelling in de Vereeniging groot was, moge 0. a. ook blijken uit het feit, dat bij den chef der expeditie naar Timor, officieel het verzoek werd gedaan om voor de Vereeniging naturaliën te verzamelen; en door 4 officieren werd aan dezen wensch gevolg gegeven. De behoefte aan een gebouw deed zich natuurlijk steeds klemmender gevoelen; een verzoek aan de Regeering om een renteloos voorschot werd gewezen van de hand en — zeer naif voorwaar — raadde zij in haar antwoord aan om eens te beproeven de vereischte som door vrijwillige inschrijving bijeen te krijgen. Werkelijk men deed het en 5000 gulden wamen bij elkaar en nu zou men zich weder tot de Re- geering wenden onder overlegging van plannen en be grooting. Geh Dat de Vereeniging aan de Regeering niet onverschillig | was, blikt uit het feit dat in datzelfde jaar 1857, d gulden subsidie werd verleend en dat men aan het Opper — — — 293 — bestuur zou voorstellen om deze subsidie gedurende de eerst- volgende jaren te blijven verleenen. Dat deze steun niet overbodig was, blijkt o. a. hieruit, dat de uitgaven voor het Tijdschrift en de Acta + 8000 gulden per jaar bedroegen; het tekortkomende moest door de inteekengelden en door vrijwillige bijdragen van de 252 Leden worden bijeengebracht. Als bewijs van de belangstelling in de Vereeniging ook van niet-wetenschappelijke lieden, vermeld ik hier het feit, dat in 1858 een niet onbelangrijke verzameling planten van en der Vereeniging werd aangeboden door een fuselier, . AMANN, welke verzameling gezonden werd aan MIQUEL, VAN DEN BoscH en VAN DEN SANDE LA Coste in Nederland. (1) Bij de militaire expeditie naar Boni trad de Vereeniging op dezelfde wijze op als bij die van Timor, en wel met een dergelijk resultaat. Zooals thans overal naar goud en naar petroleum wordt gezocht, schijnt in dien tijd het artikel „minerale wateren” zeer gewild te zijn geweest; ten minste van Jur. H. C. VAN DER Wiek, Resident van Soerabaja kwam bij de Vereeniging in, een volledige opgave van alle minerale wateren in de Preanger en in Soerabaja en een rondschrijven werd gezonden aan alle Hoofden van Gewestelijk Bestuur om dergelijke opgaven. Toch wordt de roode A nog steeds bij duizendtal- len uit Europa. ingevoerd. Een eigen gebonw bleef nog steeds tot de pia vota behooren; op de herhaalde vertoogen aan de Regeering kwam in 1858 tot antwoord, dat men in overweging gaf om de 3 Wetenschap- pelijke Vereenigingen hier ter stede — Bataviaasch Genoot- schap — Natuurkundige Vereeniging en Maatschappij van Nij- verheid en Landbouw — te doen samensmelten. Het grondidee was bezuiniging in de toelagen, gepaard met betere ondersteuning der wetenschap; het Gouverne- (1) Het is mij later gebleken, dat genoemde fuselier in Duitschland ten wetenschappelijke opleiding had gehad OL sa ment zou echter de opperste leiding in handen willen hebben, zoodat het van zelf sprak, dat geen der 3 Vercenigingen - hierin wenschte te treden. Een verzoek aan het Gouvernement om een stuk grond af te staan en een bedrag van 28000 gulden aan de Vereeniging à uit te keeren, welke som, vermeerderd met de op de inschrij- - vingstijsten verkregen 5 mille, voldoende zou zijn voor een gebouw, werd niet ingewilligd. Daarna stelde het Bataviaasch Genootschap aan de Regee- — ring voor om een der Gouvernements-gebouwen, door het Genootschap in gebruik, aan de Natuurkundige Vereeniging af te staan. Ook hiervan is nooit iets gekomen. Vermelding verdient de in dezen tijd verrichte tijdroovende arbeid van de H. H. WerrzeL. Reicne en VERSTEEG om met behulp van 30 jaargangen der te Batavia verschijnende - dagbladen, de rij van de berichten omtrent aardbevingen _ en vulkanische verschijnselen, die thans in het Buitenland ` 200 zeer de aandacht trekken en waaraan de H. H. DR. ONNEN ` en Dr. Fickk als Leden der aardbevings-commissie zooveel ` tijd hebben besteed en welke nog geregeld in het Tijdschrift gepubliceerd worden, volledig te maken. Toen de Vereeniging haar 10-jarig bestaan herdacht, kon door den Voorzitter, Dr. Breeker. met voldoening op het gedane werk terug worden gezien. Het aantal Leden was in dat tijdvak van 22 gestegen tol 349. Het Tijdschrift bevatte belangrijke artikelen over allerlel deelen der Natuurwetenschap; de Vereeniging gaf meermalen | adviezen aan de Regeering; buitenlandsche instellingen rie pen hare hulp in voor de beantwoording van verschillende vragen, die soms wel eens van vreemden aard waren, zooals 0. a. het verzoek van de Kaiserliche Leopoldinische Akademie ` der Naturforseher om beantwoording der vraag of op Borneo menschen met staarten voorkwamen. SE Daar hiermede wel niet de zonen van het Hemelsche Rijk zullen bedoeld zijn, was het antwoord der EE HELFRICH en vor GAFFRON ontkennend. E — 295 — Curieus is ook in dezen tijd het: opnemen in het Tijd- schrift van allerlei persoonlijke feiten, den Leden betref- fend, zooals het gaan en komen naar en van Nederland, benoemingen, onderscheidingen, enz.; en de vraag ontstaat of deze jube misschien een speculatie was op der men- schen ijdelheid. Later is deze rubriek verdwenen. Op 10 Mei 1859 aanvaardde Z. M. WiLLEM DE DERDE het Beschermheerschap over de Vereeniging en als kenteekenend voor dien tijd diene de mededeeling, dat de voorlezing van den op 's Konings last geschreven brief, door de Be- stuursleden staande werd aangehoord. Thans geschiedt zoo iets zittend. Tempora mutantur. In 1860 vertrok BLEEKER, de man, waaraan de Natuur- kundige Vereeniging zulke groote verplichtingen had, naar Holland en nu werd het voorzitterschap gedurende eenigen tijd elk jaar door een anderen titularis vervuld. De Acta, waartoe BLEEKER wel de meeste bijdragen gaf, hielden op te verschijnen, daar het Bataviaasch Genootschap geen steun meer wenschte te verleenen en de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging zelve de kosten niet kon dragen. Het gemis aan een eigen gebouw doet de Voorzitter, DE LANGE, in zijn Jaarverslag de klacht uiten: „Niet onbelangrijk wordt van deze omstandigheid (n. l. dat de boeken van de bibliotheek onder de directie- leden verdeeld werden, daar bij den Bibliothecaris geen plaats meer was) melding gemaakt, al ware het slechts om zich in lateren tijd, bij de lezing der geschiedenis van onze Vereeniging vroolijk te maken over de bekrom- penheid, met welke onze instelling in onzen tijd (1860) te kampen had”. Na BLEEKERS vertrek werd besloten jaarlijks een be- grooting' op te maken, wat bij een goed financieel beheer noodzakelijk is. Door het ophouden der Acta — waarvan de beide laatste Deelen 7 en 8 niet minder dan 5300 gulden hadden gekost — kwam men tot een gunstiger — 498 — financieelen toestand; zoodat voortaan de Secretaris en de Redacteur voor hun enorm tijdverlies eenige vergoeding ` zouden genieten, wat tot den huidigen dag zoo gebleven = is; maar wat van het meeste belang was, men kon nu e in ernst er aan gaan denken om een eigen gebouw te n huren of te koopen. = In Oetober 1861 werd dan ook in vereeniging met de 7 Maatschappij van Nijverheid en Landbouw een huis gehuurd voor 115 gulden 's maands; wáár, heb ik niet kunnen - ontdekken. D Doch op dit licht volgt onmiddellijk de schaduw: de Gouver- — k nements subsidie van 4000 gulden zal einde 1863 ophouden `` en men ontvangt van de Regeering bericht, dat Zij beslist — niet voor een gebouw zal zorgen, omdat de "EE C der Vereenigingen niet tot stand was gekomen. Ook werd besloten om de expeditie van boeken en tijdschrift in Europa op te dragen aan vaN DEN HEUVEL en VAN SANTEN te Leiden; thans geschiedt dit door het Bureau Central in den FEN E Men kwam hiertoe door het feit, dat de firma WILLIAMS m MARGATE te Londen eenige paketten voor de Koninklijke — Natuurkundige Vereeniging had ontvangen, maar deze eerst — zoude opzenden als de kosten groot 11!/, shilling door haar ` ontvangen zouden zijn. d Dat het Secretariaat geen sinecure was, wordt door den — Voorzitter gememoreerd door meé te deelen, dat inhet ` afgeloopen jaar (1860) het aantal verzonden brieven m bedroeg. Thans is dit nog heel wat meer; ik vern — toch van 21/5—99 tot 18/5—1900 meer dan het dubbele ` x getal n. 1. 418. 2 De bibliotheek telde in 1861 reeds 1095 boekwerken u terwijl het museum zoo was toegenomen, dat men | een Catalogus op te maken. x In 1862 had er een onverkwikkelijke strijd plaats "— | de H. H. pr Vrij en JuNGHUHN aan de eene en eier en HASSKARI, aan de andere zijde. ^ — 997 — Deze strijd liep over de invoering der kina op Java, waarvan DE Vrij zegt: „dat zij met de onvergelijkelijkste nalatigheid heeft plaats gehad”. Over verschillende wetenschappelijke quaesties was men het niet eens, alsmede over het recht van prioriteit tusschen HasskanL en JUNGHUHN. Het onaangename geschrijf komt zelfs in de Javabode voor (N°. 71/72 van 1862) en TkvswaNN eindigt zijne be- schouwing n. b. met deze woorden: „Wanneer de kinakultuur niet zoo goed was ge- vestigd geweest tijdens JUNGHUHN zich daarmede be- gon te belasten, had men niemand beter dan hem kunnen kiezen om ze geheel uit te roeien”. De Koninklijke Natuurkundige Vereeniging trok partij voor TEYSMANN en het gevolg was, dat pe Vrij en JUNGHUHN hun ontslag namen en van de door pr Vru aan de Vereeniging vermaakte Bibliotheek is dien tengevolge nooit één enkel boekdeel ontvangen. Of hiermede in verband staat, dat in dezen zelfden tijd aan het Bataviaasch Genootschap door het opperbestuur een aanzienlijke som gelds, 175.000 gulden, voor een nieuw gebouw werd toegestaan, terwijl de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging nihil kreeg, schijnt mij niet onmogelijk. En een feit is het, dat men meermalen in de verslagen leest, dat de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging vele benijders telde; maar voorzichtig als men in officieele verslagen steeds is, komt men geen bijzonderheden te weten. Men verhuisde spoedig naar een meer doelmatig gebouw, n. 1. de bovenverdieping van het huis van Dr. P. L. ONNEN; waar dit stond, vond ik niet vermeld, wel dat de huur 130 gld. e maands bedroeg. Het zal dus wel op een goeden stand gestaan hebben. Het volgend jaar (1863) werd in Vereeniging met de Maat- schappij van Nijverheid en Landbouw voor een halve ton gouds het huis gekocht, waar Gij thans te zamen zijt gekomen. — 298 — Hoe men aan het geld kwam, zult ge vragen. Och heel eenvoudig; men leende 45000 gld. à 6% % tegen — 1° hypotheek en 5000 gld. zonder waarborg à T!/, % van de firma TYDEMAN € vax KERCHEM. Men zou nu een loterij — organiseeren die 25.000 gulden winst moest opleveren; de rest a zou jaarlijks gedeeltelijk worden afgelost. Se Men schijnt met het Museum niet erg voorspoedig te — zijn geweest en het is nog een ergernis. “= Veel is verloren gegaan en reeds in 1863 is geen enkel — exemplaar voorhanden van de vele zoölogische voorwerpen, aan de Vereeniging geschonken en in het Tijdschrift beschreven. _ En natuurlijk: geld voor een Conservator was er niet en alle toezicht was overgelaten aan den mandoer der Ver eeniging, van wien het verhaal gaat, dat hij eens bij ge- legenheid van Pasar Gambir de bekende groote krokodil— — volgens mededeeling van Dr. KONINGSBERGER — door Dr. Mr. STORTENBEKER aan de Vereeniging geschonken, uit het gebouw had gehaald en aan zijn bruine broeders voor 5 Ch de persoon te kijk had gesteld; waaruit men kan zien dat - zelfs de bedienden der Koninklijke Natuurkundige Vereen- ` ging op hun manier de wetenschap onder het volk wilden brengen) Scheen de financieele toestand der Vereeniging beter H ` worden, doordat door het verhuren van een gedeelte del bijgebouwen à 480 gld. per jaar, (de maandelijksche kosten assurantie, verponding en reparatie inbegrepen) slechts 60 gulden bedroegen; lang zou die verbetering niet duren, ` daar in 1864 de Gouvernements-subsidie werd ingekrompen tot 2000 gulden per jaar, — wat ze nu nog bedraagt — en waarvan het gevolg was, dat men den werkkring der Vereeniging moest gaan inkrimpen. Doordat in 1864 het Bataviaasch Genootschap besloot voortaan de studie der Natuurwetenschappen uit te sluiten, = ontving de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging van die Vereeniging de collectie mineralen en petrofacten, ve — 299 — zameld door HORNER, SCHWANER, VON SOMMER, JUNGHUHN e. a., ten geschenke; evenzoo een groote collectie conchylién, fossielen en mineralen van den Heer La Porte te Bordeaux en in datzelfde jaar werd door de Vereeniging aangekocht een verzameling van 15000 stuks conchylién, die thans door den gep. Maj. OUWENS te Soekaboemi wordt gedetermineerd en keurig in orde gebracht. Voor deze belangelooze hulp ver- dient de Heer Ouwens hier openlijk den dank der Vereeniging. Dat de Vereeniging in Europa goed stond aangeschreven, blijkt uit een opstel van Prof. Miquel in den 28ster Jaargang van de Gids, waar hij zegt: „Uit dien hoofde is de Natuurkundige Vereeniging, die over den geheelen Archipel nasporingen opwekt en bestuurt, de verspreide krachten vereenigt, eene belangrijke instelling en een merkwaardig verschijnsel tevens”. In 1865 werd door de Maatschappij van Nijverheid en Landbouw een Nijverheids-Tentoonstelling georganiseerd; de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging zal daartoe een paar lokalen ontruimen en één lokaal zal bijgebouwd worden, welk gebouw na afloop der Tentoonstelling in eigendom aan de beide Vereenigingen overgaat. „De bijbouwing, die op het erf van het gebouw wordt daargesteld", zoo leest men in Marrs Verslag over 1864, „blijft na afloop der Tentoonstelling bestaan en gaat over in eigendom aan de Nederlandsch-Indische Maatschappij van Nijverheid en Landbouw en aan de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging, zoodat daardoor een onschatbare aanwinst aan ruimte wordt verkregen, die voor de uitbreiding van onze verzamelingen en boekerij in den vervolge zeer dienstbaar an zijn”. d »Buitendien zal er gelegenheid zijn om deze bijbouwing te benuttigen voor permanente tentoonstellingen, waarmede dan ook voorzien wordt in een meer en meer in deze ge- westen bestaande behoefte”. = 800 — En het resultaat, Mijne Hoorders? Nooit is het gebouw - na afloop der Tentoonstelling voor die doeleinden gebruikt. Men heeft het in 1882 verhuurd aan den Heer Beck, die — het tot 1893 voor schoollokaal gebruikte; daar het te bouw- vallig werd, is het, een paar jaar geleden, afgebroken, zoodat — nu alleen een verhoogde aardmassa de plaats aanwijst van het gebouw, dat met zulke grootsche verwachtingen werd gesticht. Sic transit! x Het klaaglied van te weinig geldmiddelen houdt aan. Was er vroeger een aanmerkelijk saldo van eenige duizenden, d thans (1864) bedraagt dit slechts + 600 gulden en dit wordt — hoe langer hoe erger, totdat in 1871 het record geslagen ` wordt n. l. dat de bodem van de schatkist volledig te zien is. An Daarna wordt de toestand weer gunstiger; ten minste — ondanks aflossingen van de hypotheek op het gebouw, dat ` sedert jaren hypotheek-vrij is, loopt het jaarlijksch saldo | met schommelingen op en af, tot het in 1899 ruim 8000 ` gulden bedroeg. en: PINE Nam het aantal leden tot 1867 geregeld toe, toen het | culminatiepunt werd bereikt n. 1. 424, daarna gaat het in — 1868 plotseling sterk achteruit tot 366 en hoewel het in het — verslag over 1869 niet zoo scherp geformuleerd staat, tusschen - de regels door kan men lezen, dat de harmonie bij Ke A Directie-Leden, die altijd zoo uitstekend was geweest, “o dwenen is. Er werd bijv. van April tot Juni geen enkele vergadering gehouden; welk een verschil bij de dagen van BLEEKER toen men om de 14 dagen bijeenkwam. En over 1870 is zelfs geen verslag te vinden! In 1868 kwam ook de verandering in het Lidmaatschap tot stand; sedert dat jaar kan men Lid worden voor ^^ gulden per annum. mn In de verslagen van af dit jaar tot 1876 vindt men Dor opgave van Leden. Eerst in dàt jaar wordt het weder mee — 301 — gedeeld, toen er weer flinke vooruitgang te constateeren valt; het aantal toch bedraagt toen 480; daarna gaat het gestadig achteruit; de ledenlijn daalt aanhoudend met nu en dan een kleine verheffing tot zij in 1899 het getal van slechts 205 aanwijst! Gelukkig kan ik er echter op wijzen, dat de lijn sedert dien weer stijgende is; op het oogenblik is het aantal 232. Laat ons hopen, dat die stijging blijve aanhouden. De uitgebreidheid van den inhoud der talrijke Deelen van het Tijdschrift deed de wensch ontstaan van het tot stand komen van een register. Dit werd voor de eerste 30 Deelen in 1864 door den Secretaris D". pe Roo begonnen en door JANSSEN VAN RAAY in 1868 voltooid. Dezelfde titularis verplichtte in 1891 de Koninklijke Na- tuurkundige Vereeniging aan zich door hetzelfde te doen voor de Deelen 31— 50. De belangstelling in het Tijdschrift, wat het inzenden van bijdragen aangaat, nam ook natuurlijk af. Ik zeg, natuurlijk, daar de meest voor de hand liggende onderwerpen het eerst behandeld waren, zoodat men langzamerhand tot dieper in- gaand onderzoek moest overgaan. En het is duidelijk, dat men dan minder personen aantreft, die daartoe in de gelegenheid zijn; terwijl velen van hen dan nog liever de resultaten van hun onderzoek in een Europeesch-niet-Hollandsch Tijdschrift geplaatst trachten te krijgen; bovendien hebben sommige Instituten zooals de Plantentuin en het Bureau v/h Mijnwezen thans hun eigen organen. In het laatst verschenen Deel (59), hoewel niet minder volu mineus dan de vorige, komen dan ook slechts een 10-tal opstellen voor, terwijl bijv. in Dl. 28, zoo toevallig uit- gekozen, dit nid 24 bedraagt. De Bibliotheek nam vooral toe door de ruiling van edita — 302 — met tal van Genootschappen — welker aantal steeds stijgend — is geweest; van bijv. 56 in 1863 is dit gestegen tot 231 in 1900 — want voor aanschaffing van nieuwe werken waren niet altijd fondsen beschikbaar; hoewel soms een gunstige uitzondering valt te constateeren b. v. in 1884 werd voor haar ruim 4000 gulden besteed. Het valt dan ook niet te ontkennen, dat onze Bibliotheek, vooral door de volledige serieën van wetenschappelijke periodieken met eere genoemd mag worden. | Was, door de zonderlinge wijze van bewaring in den be- ginne en door het ontbreken van een catalogus, het gebruik 21 eerst zeer beperkt, later werd dit anders. | í Voor het eerst werd in een catalogus voorzien in 189; — in 1866 leest men „het catalogiseeren gaat langzaam vooruit; SC in 1873 „de nieuwe catalogus kwam bijna gereed, zoodat weldra met het drukken een begin zal kunnen gemaakt worden”; in 1875 is het afdrukken van den catalogus nog niet geëindigd en in 1876 verschijnt hij. Heeft het dus lang geduurd, voordat men zoover gekomen was, een niet te miskennen voordeel is het, dat een gedrukte catalogus des te beter is, naarmate hij later verschijnt. In 1884 vervaardigt Dr. Srurrer een nieuwe, die ook praktischer ingericht was, waarop in 1895 door den Heer : EvkEN een supplement werd vervaardigd. In 1897 werd op initiatief van Prof. Treur de Bibliotheek | naar Buitenzorg overgebracht en aan de Plantentuin in bruik- — leen afgestaan, waar zij naar het oordeel van de meerderheid der Leden, meer nut sticht dan hier in Batavia. Ik kan echter niet nalaten hier op te merken, dat sommige ` Bestuursleden voor enkele periodieken, zoowel zuiver physi- xm sche, mathematische als astronomische vervolgwerken, hierop een uitzondering gemaakt wenschen te zien. Het Museum, met grootsche ideën opgezet, heeft nooit SS den luister der Vereeniging kunnen verhoogen et pour = i Een dergelijke wetenschappelijke instelling kost geld, zel — — 303 — veel geld en dit artikel is bij de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging altijd schaarsch geweest. Wie zal ontkennen, dat een zoölogisch Museum van den Indischen Archipel een sieraad, ja een noodzakelijk sieraad, zou uitmaken van Insulinde’s hoofdstad? Maar waar de Re- geering voorgaat met flinken steun te onthouden en waar het bij de in Indië rijk geworden Hollanders geen gewoonte is, om zooals in Amerika, een gedeelte van hun fortuin voor de wetenschap te bestemmen, daar is het geen wonder, dat het Museum een inrichting is gebleven, waarover men zich schaamt als een vreemdeling er naar vraagt. Veel van wat in den loop des tijds ten geschenke was gegeven, is door bederf te gronde gegaan; niet omdat de vernielende invloed van het tropisch klimaat niet met succês te bestrijden is, maar omdat men geen Conservator bekostigen kon. En van den Leeraar in de Zoölogie a/h Gymnasium Willem III is het niet te vergen en door hem is het op den duur niet te doen, om tevens Conservator van een geheel Museum te zijn. Toch is onder de leiding van den vroegeren Leeraar, thans Prof. SLUITER veel voor het Museum gedaan: doch in hoofd- zaak werd het een SLurrrr-collectie. Op zijn initiatief kwam hier op kleine schaal een aquarium tot stand en werd het gebouw voor een gedeelte in een zoölogisch station veranderd, waar zelfs enkele Europeesche geleerden van naam hebben gewerkt. Helaas, na het vertrek van SLUITER dommelde alles weer in! En nu weldra in "e Lands Plantentuin door de pogingen van zijn Directeur, een zoölogisch Museum verrijzen zal, dank zij den steun van enkele Hollanders, die met eere genoemd dienden te worden en die de Regeering, welke 50 gulden toestand, tot voorbeeld diende te nemen, nu, zeg ik, in Buitenzorg een zoölogisch Museum onder leiding van Dr. KONINGSBERGER verrijzen zal, nu heeft de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging besloten, om wat Buitenzorg heb- ben wil, aan Buitenzorg af te staan. — 304 — Wie Uwer dus nog een laatsten blik wil slaan op ingak parel aan onzen kroon, die haaste zich, want heden voor ` 8 dagen werd 's Museums doodvonnis in onze Wegen met algemeene stemmen geveld. Wat de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging, behalve door haar Tijdschrift, behalve door de voordrachten harer Leden, behalve door de behandeling van wetenschappelijke quaesties op hare Bestuursvergaderingen, op wetenschappelijk gebied heeft gedaan, hetzij door het doen van voorstellen Së en het geren van adyiezen aan de Regeering, hetzij door het nemen van initiatief, hetzij door het verleenen van steun, S is te veel om Wier in bijzonderheden te memoreeren. 7 Verwijzende naar hetgeen ik reeds heden avond U in dit SE overzicht heb medegedeeld, doe ik hier en daar een greep; - de tijd ontbreekt om alles goed in het licht te stellen.. De Koninklijke Natuurkundige Vereeniging verzamelt Mm sevens voor een geschiedkundige en wetenschappelijke be ` ` schrjving van de uitbarsting op Krakatau; zij neemt het initiatief voor de oprichting van een monument op TEYSMANNS T graf; zij vormt een Commissie voor de seismologische waar- nemingen in. Nederlandsch-Indië; zij zendt aan verschillende | buitenlandsche zoölogen onderzoekingensmateriaal; zij Ver ; "i leent haar financieelen steun aan de uitgave van het groote ` ` werk „Midden-Sumatra” en geeft herhaalde malen geschenken — op zoölogisch en geologisch gebied aan buitenlandsche musea; zij tracht Nederlandsche natuuronderzoekers hierheen c te lokken; zij werkt samen met de Nederlandsche Commissie S Uh v/h EEN der Nederlandsche Koloniën; 3 ` steunt de onderzoekingen van een SELENKA, een HUBRECHT, ` een WILKENS, een MARTIN; zij trekt te velde tegen het SS uitroeien der vogelsoorten; zij laat vaN BEMMELEN = a onderzoekingstocht naar Java's Zuidkust ondernemen; elpt Dusois aan schedels en KoHLBrUGGE aan materi Voor zijn anatomisch onderzoek van verschillende gaere: zij geeft aan de Siboga-expeditie een groot aantal Wier sE = uit haar Bibliotheek mede op reis en verleent haar steun en hulp aan de Commissie ter voorbereiding van een Neder- landsche expeditie voor de waarneming der totale zon-eclips van Mei 1901. Tal van veranderingen zijn onder de krachtige leiding van onzen tegenwoordigen Voorzitter in den laatsten tijd tot stand gebracht, veranderingen, die den bloei der Vereeniging zullen en moeten bevorderen. Dames en Heeren, ik ben gekomen aan het eind van mijn geschiedkundig overzicht. 