Dierkundige beschouwingen, eeniger soorten van zeldzame dieren, door naauwkeurige beschryvingen, afbeeldingen en verhandelingen opgeheldert
De blinde darmtjes zyn aan den middeldarra vaft , en daar zy ingeplant . zyn , zyn zy wat breeder , dan in het draadsgewyze deel ; en dus konnen zy door den grooten darm opgeblaazen worden , en zyn ook geraeenelyk met een zagt olyf kleurig bruin , of groenachtig zwart helder vocht vervuld, ’t welk ik geloof dat uit deeltjes van Zeewier door de maag vermaald , ge- booren is; fchoon ik nog in de maag nog in den flokdarm ooit eenige fpys gevonden heb. De regtheid en kortheid van den middeldarm word ver¬ goed door de breedte der byhangzelen ; want het vocht door de naauwheid van den aars langer opgehouden , gaat in dezelve over en blyft daar , op dat de voedende deelen konnen opgeflorpt worden. De fpysbuis weggenomen zynde , dat moeijelyk gefchieden kan zonder het breeken der ingewandjes, om dat zy tusfehen de fpieren doorloopen, komt het zenuwftel voor het oog , waardoor de overeenkomft tusfehen de Rupfen en Zeemuizen klaarder word. De gemeene flam tusfehen de bandfpieren des bulks leggende en langs de huid loopende, is een platte zenuw ^ in versfche Zeemuizen rood, en als uit IIL Stuk. C twee C t(vea koordjes beflaatide , met knobbeltjes of knoopjes geleed ; van vooren begint dezelve met eene dikke knoop, die twee takken heeft, agter den flokdarm , yder tak loopt in eene zemm uit , die langs de randen der mond loopt , en in het fprietachtig byhangzel ingeplant word. De overige lengte heeft zes en twintig knoopjes, die byna even ver van elkander fl:aan;(be- halven de twee eerile, die wat nader by zyn,) en deze komen juiil vlak , over de voetjes, het agterfte der zenuw eindigd in een dun Haartje uit ze¬ ven of acht knoopjes , die allengskens kleiner worden. Uit yder knoopje kopmen *er twee of drie zenuwtjes , die langs de fpieren loopen , en het merg word alleen door deze zenuwen , tot de naaft aanleggende deelen ge¬ bracht, en in zyn Hand gehouden, wanneer derhalven de Zeerups zig be- weegd , word het ook in golfagtige bogten bewoogen , en het legt vry op de huid van den buik. Deze geknobbelde rugzenuw, hield Redi (misfchien door de roode co- leur misleid ) voor den Ham van het bloedgeHel , en meende , dat de klei¬ ne knoopjes hartjes waaren. Het bloedgejiel is moeijelyk na te gaan ; men ziet het beH in fiervende en zeer versfche Zeerupfen. De bekleedzelen der rug open gefneeden, vind men een vaatje met een vocht, dat zomtyds troebel is, dit vaatje beHaat uit een zeèr dun vliesje, iets dikker dan een draad , en is van booven aan het groote ingewand in de lengte vaH gegroeid. Deze noeme ik den grooten ader, en van tusfchen yder klein blind darratje, loopt een takje of adertje na de rug, de voorHe adertjes zyn de langHe , om dat zy na de voorHe deelen der rug gaan. Het voorHe deel, der grootHe ader, gaat van het ingewand,, en loopt met een vernaauwde buis over de maag, verder is zy los en niet aange¬ groeid ; doch kan verder dan de flokdarm , wegens de tederheid , en de digt by elkander liggende deelen , niet nagegaan worden , echter fchynen de takjes boven den flokdarm zich in tweeën te verdeden. Onder de ingewanden van den flokdarm af , door de geheele holte des buiks, ziet men een ander vat, dat met lange takjes, na de voetjes gaat, en i.fi de fpieren verdwynt. Dit vat fchynt eene verlenging van den ader boven de maag te zyn. Iiidien het zoo is, kan men nkt twyflelen, of het ader Zeerupfen is zeer eenvoudig, uit de ingewanden fchynt het ill een voornaame Ham zaamen te loopen , welke aan alle de deelen takken geeft. En dus , zoude dan het vocht uit de fpyzen , door de ingewandr» wortelen van het groote vat ,, rechtflreeks naar de flagadeiiyke uiteindens der deelen gebracht en aan het ligchaam mede gedeeld worden.. Dus heb¬ ben de Zeerupfen zoo min een bloedsomloop dan de Planten , in welke het worteleinde als geheel aderlyk, het opgeflorpte fap door den flam in de daar aan vafl zynde takken ( die men als flagaderlyk zoude kunnen aanmer¬ ken) voor Huwt. Welk fap dus tot voeding en groeijing der Plant dient,, ter- r C ï? ) terwyl het ovetvloedige door de Pm* der blaaden uitwaasfemt (x), Wy zullen hier na zien , dat het aderlyk geftel het zelve is , in de Zeeduizend- beenen. Ik heb hier boven aangetoond , in welke order de Zeerupfm , Zee- duizendbeenen en Zandpypen zaamenhangen , en hunne verwandfchap met de Plant Dieren; en dezelve kan tot de gekorvene overgebracht worden , men vergelyke flechts wat ik hier van gezegd heb in de Lyjl der Plant -Dieren , p, 14. Wanneer men de Zeemuizen in het begin van den Zomer opend , zie men zeer veele witte gekrulde , in elkander gewardde zagte draadjes , die over het ingewand met zyne byhangzelen heen loopen, en dikwyls over de maag, even gelyk in de Rupfen^ in veelen en zelv in de meefte volwasfene heb ik deze draadjes in oneindig veele even groote greintjes , zoo groot als Zandkorreltjes veranderd gezien , even als of het eitjes waaren , die ter naauwernood aan elkander hangen, door de ligtfte behandeling brak dit eyerketentje, en in zommige Zeemuizen, in welke zy misfchien ryper waa* ren, liepen zy met ’t bovengemelde vocht in de eerde infnyding, uit. Ter zei ver tyd echter, dat dit in veelen van allerley grootte gevonden wierd, toonde echter zommigen geen fchyn van draadjes of eitjes. In de maand Junius van 1765. vond ik onder een groot getal van vers- fche Zeemuizen, de kleine vol- eitjes zoo groot als zandkorreltjes, met een taay gomachtig vocht , in ftreepen en klompen zaamenhangende , en de groote hadden tevens den buik vol met een vloeybaare, kleevende melk. Men kan byna niet twyffelen of die graantjes zyn eyeren en de melk het feaad vocht, en dus moet men deze voor mannetjes, en de eerde voorwyf- jes houden. - Maar hoe deze eitjes en dit zaadvocht in de enkele hollig¬ heid van den buik gebooren worden, daar geen eyerned, of zaadvat, of eenig ingewand daar toe dienende gevonden word in het geheele Dier, hoe' deze (a:) [Wanneer men den omloop der vochten in de Dieren en Planten befchouwt, ziet men hier wonderlyke verfcheidenheden , in de Viervoedgeii en in de Vogelen , loopt liet bloed, door de flagaders uit het hart, naar de aderen, die het zelve weder in het hart te rug voeren, en het voedend fap , door kleine vaatjes afgefcheiden , word in de Chylbuis en van daarin het bloed overgebragc. In de t'weejïagtige Dieren , in welke het Hart maar een oor heeft, ontlallen zig de longs aderen in het hart, inde Kikvors- fchen in het Hartsoor, en in de Salamanders in de holle ader, (zie du Verney Oeuvr, Anatem, tem, II» p. 478. ) In de Fisfchen loopt het bloed uit het hart komende ia de kieuwen, en word van daar naar alle de deelen van het ligchaara gebracht. In de Rupfen is het hart zoo lang als het geheele lichaam , en geeft vleugelsgewyze tak¬ ken aan alle de deelen van het ligchaam, (zie Lyonn. trait. Anatom. &c. tab. F. f. r. p. 104. en tab. XII, f. i. p, 412. &c. ) hoena dit aan de Zeemuizen komt, kan men uit het boven gemelde nagaan, - Befchouwd men den loop der vochten in de Plan¬ ten, dan ziet men, dat de fyiie wortelbuisjes het ingeOorpte vocht opvoeren, aan de ge¬ heele Plant mede deelen , en dat het overtollige door de Pori der blaaden iiitwaasfemt , Zie Bonnet ufage des feuilles Mem, I. en Mem, F, tab, uit, vergeleken met Hales Groei jende IFeegkunde IF, lioofdjluk, ) B. ] lil. Stuk. c 2 ( 20 ) deze eyertjes uit den buik koomen , hoe het zaadvocht aan de eytjes raakt C daar geen teeldeelen voor handen zyn , en in het geheele Dier , behalven de mond en den aars, geen opening toond) wil ik gaarn bekennen niet te weeten, te meer daar noch door den mond, noch" door den aars, het zy door drukking , het zy door vryving iets kan uitgedrukt worden. Ik wenfchte dat ik meer van de natuur en levenswyze der fluweek Zee- Jlak koude zeggen : Maar behalven hunne geboorte plaats , en hunne ipys uit Zeewier beftaande, en hunne Rupfen gang, beneven de^zyborftelen of doornen , met welke zy zich tegens de roofvislbhen befchermcn , weet ik niets zekers. - Ik zal derhalvén tot de andere zoorten der Zeemui¬ zen overgaan, en eeril die aanhaaien, die met deze door de rugfchub- ben, en gebrek van kieuwen en verder zaamenftel overeen koomen. 2. APHRODITA SQUAMATA. D E GESCHUBDEZEERUPS. De groote Linn/eus is de eerfie die melding maakt van de gefchuh- ie Zeerups, QSyft. nat, ed, X. p, 655.) en heeft ’er eene duidelyke be- fchryving van gegeeven , welke hy benevens de voorgaande alleen fchynt gekend te hebben (z), de Heer Baster heeft dezelve géb^éld (^Opufc* Subfec, Vol IL lib, 3. tab, 6, f. 5.) welke echter aan de onze, (die toen reeds in 't koper gebragt was, wanneer het laatfle boekje van dien geleerden Heer in het ligt kwam,) geen nadeel zal toebrengen. De Heer Linn/eus zegd, dat deze zoort in de Zee leeft, en ik weet dat zy niet alleen in de Zee, die Holland en Engeland omfpoeld, maar ook in het vlottende Zeewier van de Krooszee en by de Kaap de goede Hoop gevonden word. Zy kruypt langs de Zeewieren eri Blaas- coral) y- nen, en op den grond der Zee, zy is echter niet zeer gemeen, ik kan haar fpyze zoo mm, als die der voorige bepaalen. C2) [ In de Xllde iiitgaav heeft de Ridder LiNNiïius vieK zooren aangeteekend , de jiphrodita Aculeaia^ welke hiervoor befcbreeven is; de Aphrodite Scabra^ welke de Aphrodita Lepidota is van onzen Schryver; de Aphrodita Squamata , welke deze is; en eindelyk de Imbrkata welke de Heer Linn/eüs zegt, 36 fchiibben en dus 18 paaren te hebben, en by onzen Schryver niet is aangeteekend, misfchien eene verfcheidenbeid der gefchiibde. Zie Linn. Syjl. XH. p, 108+. B.] BE- c 21 ) BESCHRYVING 1 DER. GESCHUBDE ZEE Px UPS. FIG, 29. a — d. Het ligchaam is op zyn langft een duim, langplat enin deelen afgefchei» den en met fteeltjes gevleugel. (^Fig, 29. b,) Deze fteeltjes zyn 25 in getal, (^Fig, 29. d,^ krom en plat, met een loodrecht ftaand in tweeën gedeeld kammetje, en gewaapend met ftyve als vergulde hairborftels, en alle aan den hafis met een vliesachtig haiit- je gemerkt. De fchubben bedekken den geheelen rug; {Fig, 29. a,) zynde 12 paar, alle plat, (c.) en door gryzc puntjes ruw, en van buiten met eene, kleine ruimte van de fchyf, aan de rugknobbelties boven den bafis der quasjes , daksgewyze over elkander leggende , de eerfte zyn klein en dwars eyrond, de meefte zyn, lang en leggen fchuinfch, de twee laatfte hebben de gedaante van een nier , en bedekken den ftaart. - Alle be? ftaan zy uit eene kraakbeenige plaat , welke onder een dubbeld vlies fchuild , het bovenfte vlies is geftipt , en van vooren gladder , het onderjle is dun en ^ geheel glad. ^ ' Uitgënoomen het tweede en derde paar leggsn de fchubben overshands , dus legt het eerfte paar op de eerfte fneede, het tweede op de derde, het. derde op het vierde , het vierde op het vyfde , enz. De infnydingen tusfehen -de fchubben zyn by de quasjes aan weder zyden met een vleesachtige fpriet gemerkt. De rug is dwars gtftreept. De mond van het Dier is zaamengetrokken voor de eerfte voetjes en de boven lip heeft drie tepeltjes, boven welke een wratje ftaat, dat aan we- derzyden een dubbel hairtje heeft. Dus verhaald ook de Heer Linn/Eus, en dus heb ik het in de meeften gezien. Edoch in zommigen heb ik bo¬ ven den mond twee dikke fprieten gevonden , tusfehen welke ’ef eene klei¬ ne onpaare en buiten by de fprietjes een dubbel dun fprietje. De Heer Baster fpreekt van zes fprjetjes, van welke ’cr twee grooter en dusfchynt hy de kleine tusfehen de groote vergeeten teiiebben. O N T L E E D I N a Het dunne witte huidje , gaat lichtelyk van het geweekte f gchaam , de •buik word ter zyden door loodrechte fpieren iu veele hokjes afgefcheideir, gelyk in de fluweele Zeeflak. ' ilL Stuk. C 3 Ite ( 22 ) De is in zaamenftel en gedaante gelyk aati de voorige, maar platter, en eindigd van agter met een vliefige trechter y van vooren is zy aan Jlokdarm gehecht, die van binnen zeer ruig is. In de doorgelhee- den maag zag ik , dat de rand der voorde opening vier tanden had , die kraakbeenig, bruin en fcherp waaren, en met hunne puntjes in den flok- darm uitftaaken. De rechte darm , die zeer dun is , is van het begin tot over den helft ge¬ vleugeld met 9 byhangzelen , die overal gelyk zyn , en de meefte aan de punt in veele deelen gedeeld , en worden aan den bafis der kwaftjes of deeltjes ingeplant. Dus is *er eene groote overeenkomfl: , tusfchen de ingewanden en uiter- lyke gedaante tusfchen deze en de voorgaande zoorc. 3. APHRODITA LEPIDOTA. DE ' D O N S R U G. Dit Diertje is in zyn zoort zeker van het voorige onderfcheiden , fchoon het moeijelyk te onderfcheiden is , om de overeenkomfl: van alle de deelen. De geleerde Baster fchynt het afgeteekend te hebben. ( NatuurL Uitfpann* Vol I, Hb, T. tab, 4. ƒ. 3. A-— C.) Men vind in de Zee tusfchen Engeland en Holland, deze zoort in me¬ nigte, en zy is aan de in de lengte loopende zwarte ftreep ligt te ken¬ nen., BESCHRYVING DER D O N S R U G. FIG. I. 2. Zy is kleiner en platter y anders gelyk de andere. De zes en dertig paar voetjes (^Fig. 2.) zyn langer dan in de voorgaan¬ de zoort, en blykbaarder gedeeld, en met geelachtige dunne^hairtjes om¬ zet. Voorts als in die aan de bafis .met een elsge wy ze hairtje gemerkt, en aan de rug met een langachtig fprietje, dat aan zyn punt zwart is, behal- ven aan de gefchubde deelen ontbreekt, dog aan de agterfte deelen zeer lang is, De ’( 23 >' De rugfcbubben {Fig* go* h,) 14 paaren in getal zyn eirond zeer fyn gedipt, en meteen fchyfje boven de voetjes aangegroeid, plat over el¬ kander leggende, de geheele rug over dekkende, als een doorgaand fchild, dat met eene breede zwarte band , doorftreept is. De tien eerde paaren der fchubben , leggen op de overhandfche infny- dingen , maar de overige leggen op yder derde. Zomtyds ontbreekt het veertiende. 4. APHRODITA CHIRRHOSA. D E f • G E S P R I E T T E Z E E M U I S. Ik maak geen de minde zwarigheid om dit Diertje voor eene byzondere van Zeemuis te tellen, fchoon ik het flechts uit een onvolmaakt zoort kenne. De geleerde Heer Gronovius heeft het my medegedeeld en verhaald , dat het uit de Noordzee kwam. Het heeft zoo veel overeenkomd met de voorige, vooral met de Donsrug , dat ik lang getwyifeld heb, of ik het niet voor eene zoort, die ouder en bedorveii-^was , konde; maar het by- sonder maakzel der voetjes , nam die twyffeling weg. BESCHRYVING DER, GESPRIETTE ZEE M U I & FIG. 3—6; Het ligchaam is zeer teêr, lang, dun en overal even breed fpelrondagtig plat, en dus na aan de Zeeduizendbeenen komende. Aan wederzyden zyn ’er 35 platte lange voetjes, die^aan hun uiterde gefplitd zyn , ( Fig. 5. 6. ) bet hovende deel is korter, beide zyn met eem quadje uit bruingeele hairtjes bedaande, (Fig, 6. e. d.) omzet, die aam het boven eind langer zyn QFig, 6. e, ') maar aan het onderde meerder in> getal. ( Fig, 6, d.') ’Er leggen 1 1 paar fchubben op den rug , ( Fig* 3. ) die platachtig zym cn rond , en met hun voorde deel boven de voetjes vadgehecht. 5. a,)) IIL Stuk, Aan^ f . C 24 ) Aan de agterfte rand waaren zy ruuw en bruin getand, en in deze, welke ik befchryft als blaasjes opgezet. Het eerde paar 'fchiibhen legt op de derde ligchaains verdeeling , het tweede paar op de derde, en de volgende op de deeds derde volgende verdeeling. De voetjes zyn naakt , en hebben naar de rugzyde eene lange fprlet , 6, c.j die als eene draad uitloopt, meteen zwart dik puntje. — De drie eerde paaren, die zeer klein zyn, hebben ook kleine fprietj^s, de agterde ( Fig. 3 en 4. ) zyn integendeel zeer lang ; doch de gefchubde deelen hebben geen fprieten. De mond daat tusfehen de vier voorde voetjes ^Fig, 3. 4. ö:.) en fchynt met vier fprietjes gebaard te zyn, van welke de twee middelde de langde, en als zwarte draaden zyn. • ONTLEEDING. In de boven befchreeven Zeemuis was de maag alleen kenbaar. — Deze was vleesachtig plat, en hing aan een vliedge dokdarm, van binnen had zy eene witte rok en was in den dokdarm ingevoegd , hebbende aan we- derzyden twee digt by elkander daande , kraakbeenige , dekelige tan¬ den. ‘ Het witagtig en de verwen der regenboog wederkaatzend huidje, was dunder dan in eenig ander zoort. Thans volgen die Zeerupfen , welke geen fchubben hebben , maar zeer fchoone naakte kieuwen, die langs den rug leggen, waar door zy van de voorige onderfcheiden zyn. I 5. APHRODITA FLAVA. D E G E E L E Z.E E R U P S. Dit allerzeldzaamd Dier geev ik uit uit de verzameling van den Heer J. *A. ScHLOSSER , Beroemd Geneesheer te Amjlerdam , Lid van het Koninglyk Gemodfehap te Londen , die my gundig toedond het zelve te befchryven en te laaten afteekenen. Deze zoort , door haar hair , en fchoon kieuwen gedel zoo aanzienelyk , en by geen Schryver , . myns weetens , aangehaald , is een inwoonder der Krooszee* Die, welke de beleefde Heer Schlosser, ter befchryving ge¬ leend \ 1 ( 35 ) « leend heeft, was aan het Anker van een Koopvaardy Schip, dat naar d© Kuil van Bengale fteevende, in het jaar 1758 , gevonden. Eene kleinere geele Zeerups heb ik naderhand, in de verzameling van den Ed. Heer van Hoey, Scheepen m Stads DoStor in ’'s Gravenhagen gevonden , die dezelve met andere zeldzaamheden van Ambdine gekreegen had. In deze zoort was geen fchyn van die rugfchubben, welke wy in de voo- rige zaagen (a). Hier ziet men in tegendeel zeer volkomen kieuwen, die bloot leggen , en van welke men in de voorige ter naauwernood ruwe be¬ ginzelen vond. De voetjes fteeken in de geek Zeerups zoo niet uit, zy zyn niet ook met ftekels gewapend, maar met een groot kwaftje van zeer zacht hair, benevens een fprietje, dat vleesachtig is, dat ook aan de rug kwart¬ jes uit dergelyke hairtjes bertaande , gevonden word. De gedaante van deze Zeerups komt meer met de volgende , dan met de voorgaande over-! een , doch de evenredigheid van het ligchaam , is tusfchen beiden in 4 voorts heeft dezelve alle de eigenfchappen van het geflacht. Door zyne Jprieten komt hy by de fluweek Zeejlak , en het kuifje agter de fprieten , brengt hem tot de geknobbelde ^ en tot de platte Zeerups, die hier na vol¬ gen zullen, maar de Jlaart fiyltjes zyn hem alleen eigen; ten minrten, ik heb dezelve aan geen andere bekende zoorten gevonden. BESCHRYVING DER. geele zeerups* FIG. 7— II. De afbeeldingen en vooral de zevende toonen juirt de grootte van die , welke de Heer Schlosser bezit ( ^ ). De lengte dezer was vier duimen en (/?) [Indien het aanwezen, of gebrek van Rugfchubben eenig onderfcheid in de 2oorten van dit geflacht maakt, behoorde myns bedunkens , de fiuweele Zeejlak den overgang van de eene tot de andere Verdeeling te maaken; want de fchubben zyn vooreerft niet zigtbaar, dan naar doorfnyding van het ruggenvel ; ten tweeden,' zyn deze fchubben niet altyd aanweezig. In de fiuweele Zeejlak, welke ik geopend heb waaren zy niet, en in derzelver plaats lagen geplooidde en gefronfelde vliezen, die, met een vetvlies (^cellulofaj aan de rug en aan de zyden vafl: gehecht waaren. B.] (^) [De afbeelding is wat grooter, dan de wezentlyke Zeerups, welke wylen den Heer Schlosser bezat , ook zyn de zyde hairen zoo lang niet in het voorwerp zelv, doch hebbe dezelve zoo lang laaten teekenen, om des te beter de penceeltjes der voetjes te onderfcheiden. B.] , ! IIL Stuk. D ( 2<5 ) eii zes lynen , eti die der andere , welke ik gezien heb , was omtrent twee en een halve duim. Het ïigchaem is plat van boven verheven (^Fig, 7. ) van onder vlak , ge¬ heel door dwarsfe infnydingen, die in de zyden dieper zyn, of gelyk de Rupfen , geringd. Deze verdeelingenwaaren indegroote ten getale van 40, in de kleine 35, en aan de zyden verheeven rond , en voor aan de buik , als met een plooit¬ je vermeerderd , aan de rug wat breeder. — De twee eerfte dezer ontbree- ken van vooren , als in de rimpelige opening der mond verzwolgen , het derde en vierde fluiten de mond in , en loopen van onder zaamen. De opening der mond (^Fig, 8. a,^ is rimpelig en door de eerfte ver-j deelingen, als met vier plaatjes ^ en de twee middelfte plaatjes, zyn in de " lengte verdeelt, de mond loopt in den jlokdarm uit, welke los en als een zak is, in welke men de opening der maag ziet: deze is twee lippig en fteekt met een dikke plaat , als een tong uit. In fteede van voetjes, geeven de verdeelingen , aan de zyden meer uit* fteekende, een plat, eenigzins overgeboogen hmsje uit zeer dunne zwa- velgeele hairtjes beftaande ontrent 4^" lang , met een velachtig baardtje 2j lang , dat tusfchen de hairtjes in ftaat. Behalven dat, vind men in yder verdeeling, naar de rug aan wederzy* den een kringetje dat dwars eirond is, gerand, en als vereeld, geel, gee- ïe hairtjes uitgeevende, in natuur en grootte gelyk aan de zy kwaftjes, maar zo dik niet en alom verfpreidt , en als aigretjes uitwykende, waar door de zyden van het Dier hairig fchynen. Uit yder rug kringetje komt behalven dat, een fprietje af lang, van on¬ der met een zwart adertje befchilderd en tegens den rug leggende.. Zes en dertig paar kieuwen leggen ’er in een dubbele rei, op yder ver¬ deeling ’er twee leggende, (behalven op de drie eerfte kleine.) Yder kieuw CFig* 10. a. ) is gelyk aan een vaaren blad dat nog niet geheel uitgefpreid is, het gelykt namentlyk een driehoekig plantje, dat in dezelve vlakte driemaal gevleugeld is. - De laatfte vleugeltakjes zyn hairig, bruin , en ftrekken na de binnenkant der kieuwen na den rug toe , waar¬ door het vlokkig fchynt, (Fig. 10.) en de groote takken worden ook van die zyde minder zichtbaar. - - De onderfte van de binnenzyde der vin¬ nen , die van de gemeene ftam afkoomen , is in alle de kieuwen eenigszins krom, de andere zeftien in getal, ftaan byna tegen elkander over, en de drie onderfte zyn de voornaamfte , de andere neemen fcftielyk af.. De kieuwen groeijen allengskens tot het dertiende paar , van daar blyven zy even groot , tot het zes en twintigfte , en neemen dan af, zoo dat op een na het laatfte paar zoo groot is , als het eerfte , en de drie laatfte worden kleiner. Die verdeelingen, die wel geen kieuwen, maar echter pinceeltjes heb¬ ben , de eerfte en tweede van den rug namentlyk zyn met een byzonder fle- Car) (lOTaad als een getooid, (Fig. 7. a. Fig. 9. b.) dit is driehoekig, plat, aan de opperlte rand dubbel getand, en aan de onderzyde is het met een breede vlakte , ’als eene Slakken voet voorzien, en legt met een los puntje tusfchen de tweede en derde verdeeling. Voor dit kuifje ziet men twee baardjes (Ftg. 7. 9. a.^ a^s fprietjes, welke men waarfchynelyk als fprietjes van de eerfte rug pinceeltjes moet aanmerken , waar door deze zoort by de fluweele Zeejlak komt. De flaait der geele Zeerups eindigd met een vorkje ( Fig. 7. 8. h. b. ) uit twee rolronde ftompe dicht by elkander llaande ftyltjes beftaande , wel¬ ke ik in geene Zeerups meer gezien heb. De verw van het geheele Dier is , gelyk gezegd is , geelachtig of gelyk de blonde hairen, met welke men Fenus fchilderd, waarom ik dezelve de geele Zeerups genoemd heb. De verw van het ligchaam is als die van het vel van een handpalm , en dergelyke ftreepen doorploegen ook het vel van het Dier aan debuikzyde, en den rug tusfchen de kieuwen. - Verder loopt ’er over den onder¬ buik eene flaau we ftreep , in de lengte , en midden op den buik vind men op yder verdeeling loodblaauwe vlekken, die geen ftreepen hebben. De groote takken der kieuwen zyn witachtig en de kleine zyn bruin. In de hier befchreevene groote was het maakzel van de negende en tien¬ de verdeeling aanmerkelyk ; als die aan de linker zyde door eene^ toege¬ groeide verdeeling vereenigd waaren , en maar een aigretje of kwaftje had¬ den , terwyl op de rug en aan de andere zyde alles dubbeld was. In de kleine zoort heb ik niets dergelyks gevonden. Ook was het veertiende en vyftiende paar kieuwen van de regter zyde zeer byzonder, door hunne zamentrekking en kleinheid. Maar dewyl het waarfchynelyk is , dat het levende Dier deze deelen kan uitzetten en za- mentrekken , gelyk men dit in de kieuwen ziet van de Zeeduizendbeen , die die in een fchulpen koker woond, zoude het konnen zyn, dat in het fier* ven deze kieuwen noch zaamengetrokken flyf geworden zyn. Ik weet niets meer van dezen Zeerups, Het zamenflel der mond , doet my gelooven , dat de maag door vryving werkt. De ontleeding zoude miS' fchien andere aanmerkenswaardige zaaken ontdekken , maar de koftelykfle en zeldzaamfte ftukken uit de verzameling, daar aan te onderwerpen waa- re een wanbedryf. D £ IIL Stuk. 6. APHRO- t • Cfl8 ) j; 6. APHRODITA CARUNQÜLATA. GEKNOBBELDE ZEERUPS. ' Het is zeker deze zoort, welke Seba heeft willen aanduiden , ( Thefaur. Vol. IL tab. Si. fig. 7.) en^Siehypag. 3T. noemt, Zeeduizendbeen van Amboine y en dus dezelve, welke Linnaeus l^ereis Gigant e a of groote Zee* duizendheen noemd, en welke hy zegt (ten onregte echter) dat drie reyen , met kwa/ijes heeft, Wyl nu de afbeelding van Seba zeer ruw is, en men nergens eene goé¬ de afbeelding van dit Dier vind, heb ik, om de natuurlyke hiftorie der Zeerupfen op te helderen , nodig geoordeeld, dit gebrek te vervullen , door dezelve te befchryven en af te beelden. Seba zegt , dat dezelve uit de Kroos-Zee koomt ; 't geen ik niet tegen- fpreek, - Maar de beleefde Heer Dury , Voorzitter in het Genoodfehap " der Natuur- Minnaars te London , heeft *er my eene gezonden , die hy met andere Zee-Dieren van ’t Eiland Antigoa gekreegen had. Dus kan ik met meerder zekerheid zeggen , dat het een inwooner van de Americaanfebe- Zee is. Het is waarfchynelyk, dat dezelve gelyk alle de andere vry in Zee leevt , en de vierdubbele rey van hairkwaftjes, langs het ligchaam ftaande^ maaken het Dier onbekwaam om ergens in te kruipen. De lengte en tederheid van het ligchaam , doen deze en de volgende tot de Zeeduïzendbeenen komen; maar de kieuwen, de buikkwaftjes en hair- b, osjes op de rug, brengen het zelve tot de Zeerupfen y de dunheid van het hair en deszelvs verw , gebieden hem op de geele Zeerups te volgen. Ook lieeft hy gelyk die , een kuifje aan het voorfte deel van het ligchaam. - - In gedaante is hy zeer gelyk aan de volgende zoort, doch verfchild van de¬ zelve, door het gladde en duune vel, en de dunne hairtjes aan de voetjes,, in plaats van welke , in de volgende zoort doorntjes zyn of fty ve borftel- hairtjes , gelyk in de fiuweele Zeejlak , als ook door de kleinheid der kieu¬ wen, en dat de baardjes, in de buikvoetjes niet gevonden worden ^ het geen aan deze zoort alleen eigen is. r r ^ ( 29 ) • * B E S e H R Y V I N G " V A N D E GEKNOBBELDE ZEERUPS. FIG, 12. 13. t • Ik heb de eene 9 duimen en de andere byna 14 duimen lang gevonden, De grootfte dikte der laatfte was als een Mans vinger, en de evenredigheid van het ligchaam, was als die der gefnuitte Zeerups, QFig. 14. 15.) af- gebeeld. Het ligchaam was ditn platachtig vierkant , aan den rug wat verheven rond, van onder met eene fiaauwe voor doorfneeden, en diep en ge¬ korven. Daar waaren meer dan negentig verdeelingen aan , beiden ontbrak de punt van de ftaart. In fteede van voetjes was aan yder verdeeling aan de buikzyde een tepelt¬ je , dat een dwars geplaatft kwaftje droeg , uit zeer dunne geelachtige hairt- jes beftaande. (ivg. 13.) Aan de rugzyde (ivg. 24,) was -een dergelyk kwajlje van andere hairt- jes , om welke een gerimpeld ringetje ftond , en uit welke van achter een elsgewyze hairtje rees als een baardje , dat ik in de buikkwasjes te vergeefs zocht, De rug kwaftjes zyn in geen regte lyn geplaatft, maar wyken overs- hands naar de buikkwaftjes uit , dat byzonder is. By yder rugkwaftje is eene kieuw die zeer takkig is en met knobbeltjes tegen het kw^je van agter aan legd, en het laat een gekamd takje naar de ■ , zyden vallen. , ^ . De mond is in de vierde verdeeling rond en gerimpeld ( Ftg. 13.}^® bovenfte verdeelingen loopen in dezelve, en,ontbreeken dus aan hun on- derfte deel , tusfehen deze loopt eene tweelippige ftreep , die aan de punt met die baardjes uitbopt, waar van de middelfte de langfte is. (^Fig. 12.) Op de rug agter deze fprietjes is ^er een knabbeltje of eyrond ligchaam (Fig. 12,) dat plat is en aan wederzyden geftraald met zeven plaatjes, die eenigzins gegolfd zyn. En dit fchynt in plaats van het kuifje van de voo- rige en volgende zoort^ te dieren. Dk ligehaaratje is by Seba zeer wel afgebeeld. De verw van het geheele Dier fchynt graauwachtig wit geweeft te zyn. De huid is teer, glad, met een dun opperhiiidje , dat blaauwachdg wit is, en de kleuren wederkaatft , overdekt, en van onder flaauw geftreept. ^ HL StuL Ds ONT* C 3 0 ') u ONTLEEDING. De nuxag alleen is door haar fraay zatncnftel aanmerkenswaardig, en die heb ik met een gedeelte van het ingewand geheel gevonden. Zy was vleesachtig, bultig, en gelyk aan een omgekeerd nienfchen hart, van onder met haar agterile deel vall gegroeid , van vooren met den ilok- darm vereenigd. De Jlokdarm was uit een dik vlies zamengefteld , en als een trechter , van binnen wat ruw , en van buiten naar de mond met in de lengte loopende plaatjes zaamengetrokken. In de Jlokdarm ziet men het vleesfige dikke eyronde deel der maagy dat van vooren een tepelagtige vereelde en geplooide opening geeft. Van deze opening begint de holligheid der vleefige maag, die plat is, en met grovere plooyen van den vereelden binnenften rok , doorweven , en door een kwabbetje^ dat uit het binnenfte deel der maag ryft in tweeën ge¬ deeld en byna gevuld. ' Dit meer vleefige deel der maag is van agter als fchuins geknot , en geeft twee dikke plooyen , die om de gaping der holligheid Haan , en fyn ge- flreept zyn. - De binnenfte dezer plooyen loopt met een plat kwab- betje naar den mond der maag , is van buiten dikker , en hangt vry in het trechtersgedeelte der maag. Deze uit een vleesachtig vlies zamengefteld , in los, van binnen ruw , en naar de portier der maag in de lengte gegroefd. De portier is geboogen , en fteekt met twee lippen in den darm uit. De darm legt los , is gekronkeld , en loopt onder den portier naar voo¬ ren, heeft geen byhangzels, gelyk ik ook niet geloof in de twee vol¬ gende. De zemw Jlam is een dubbelé witte ftreep , onder de fpysbiiis tusfcheil de fpieren in de lengte loopende, dikker dan een draad , een flaauwe knoop makende by yder verdeeling , en uit yder knoop, komt aan wederzyden een regt zenuwtje. ^ x \ 7. APHRO- ( 3ï ) 7. APHRODITA ROST RAT A. D E BREEDSNUITIGE ZEERüPS. De meergemelde van Hoey, heeft de vriendeFykheid gehad van dit Dier ter befchryving aan te bieden, en onlangs is ’er een grooter zoort in het Cabinet van Z. H. D. den Prince van Oranje ge¬ bracht* Men vond het in de Kroos- Zee en komt meeft uit Amhdim^ of het vry in Zee leeft, dan of het daar fchuilplaatfen heeft, kan ik zoo min als van de andere bepaalen. Het eerfte echter is het waarfchynelykft , wyl het ge- meanelyk met Amboinfche Vifchjes overgezonden word , en dus waarfchy- nelyk met dezelve gevangen. Dat het ten minften in zyn eigen koker woo¬ llen zoude, verbieden de gedaante en de fchikking der Werktuiglyke dee- len , te gelooven. Deze zoort verfchild van de voorgaande, (met welke 'het echter in de- algemeene gedaante overeenkomt,) door dien zy in den eerften opflag ruw leder fchynt, dat dik en ongelyk is, als ook door de uitfteekende voetjes ter zyden , en dat dezelve een baardje hebben; en niet met een zagt kwaftje, maar met een bondel ftyve borftelhairen eindigen; als ook door de grootte der kieuwen , en andere kleinigheden B E S C H R Y V I N G DER. BREEDSNUITIGE ZEERUPS. jF/G. 14—18. De Zeerups^ welke tot befchryving en afteekening gediend heeft, was- acht Paryfche duimen lang. De grootfte breedte was een half duim en de- dikte een vierde lyn, maar dat zy grooter worden, toond het voorbeeld dat in het Cabinet van Zyti Hoogheid bewaard word, dat meer dan een voet lang is , en meer dan een Mans duim dik aan zyn breedfte einde.. Het ligchaam is vierkant platacbtig en zoude overal vlakke zyden heb¬ ben , waare de rug niet verheven: rond ,, ( Fig,. 1 4. ) van vooren is zy J II Stuk. ftomp. flomp , en word van de helft der lengte af, geheel geringd of met infny- dingen verdeeld. * De volmaakte verdeelingen bedraagen in de kleine Zeerups 66 , en in de grootte 55, de groote zyn op het midden en na vooren, en de overige neemen met de dikte van het ligchaam af, (Ffg. 14. 15.) gelyk in meeft alle gekorven Zee- Dieren plaats heeft. De voetjes ( Fig, 17. c. ) zyn tepelachtig gerimpeld , en als omgefla- gen, en eindigen met een bosje dikke, zeer ftyve bronsachtige borjlelhai- ren , van ongelyke grootte , ten hoogden acht , van onder hebben zy een vleesachtig puntje , ( Fig, 17. ) dat als een els is , en byna als het klaauwtje van een Rups. De kwajijes op de rug {Fig, 16. 17. Z?.) ftaan in eene rechte rei, dicht by elkander zyn rolrond , bedaande uit dunne dyve hairtjes , die roed- kieurig zyn, in eene ronde rimpel van ’t vel ingeplant, uit welke ook een vleesachtig baardfe ryd tusfchen de hairtjes der penceeltjes. Dq kieuwen (^Fig. 16. 17. zyn met een klein deeltje om de kwas* jes geflaagen , uit een kieuwdam komen ontrent zes takken , die byna even- wydig, doch niet even groot zyn, (^Fig. 16. a ) naar boven in ’t onein¬ dige verdeeld , zo dat ’er uit de toppen der takken een bruin hairig kwadje ryd , ( Fig, 17. a,) gelyk aan die dukjes , die men wel in de nageboorte der herkaauwende Dieren vind. De toedel der kieuwen is zeerfraay, en neemt niet af, naar de evenre¬ digheid van ’t ligchaam, derhalven worden de agterde verdeelingen , byna geheel door de kieuwen gedekt , ook zyn de rug penceeltjes op de agder- de verdeelingen grooter dan de evenredigheid zoude vereisfchen. ' In de kleinere was de fcherp toeloopende daart QFig. 14. 15. b,') van zes leedjes aardig en natuurlyk na den rug omgeflaagen. De aars is in ’t puntje van de daart , met eene kleine dubbel gelipte opening 18. ) De mond is aan *t voorde einde rimpelig zamengetrokken en neemt de twee voorde verdeelingen in. Deze bykomende verdeelingen met kleine kwasjes en een groot baardje, en naauwlyks bordelhairige voetjes, maar met een ongewoone groote vleefige punt voorzien leggen van wederzyden tegen het verlengde verhemelte , met een dubbele lange drecp , die van vooren uitdeekt , en met fprieten gefnuit is. De vleefige fprieten zyn elsgewyze , van onder daat ’er aan wederzyden eene kleine , van boven drie , van welke de middelde de dikde is ; die ter zyden daan zyn langer, 14. ^2.) De te’iis lederachtig, aan de buikzyde met in de lengte loopende, af- gebrooken dreepen, die als vereeld zyn, op de zyden met in de lengté leggende rimpeltjes, dwarsfe, flaauwe op de rug, de verw is bruingrysach- tig lood coleur, maar in levende raisfchien anders, het huidje ^ dat van ’c ( 33 ) Kgchaam kan gefcheiden worden, is bruin geel, de zeldzaamheid van het Stuk , verbood het zelve te ontleeden. 8. APHRODITA COMPLANATA. D E PLATTE ZEERUPS. Deze heeft my de zeer geleerde Heer Gronovius (die dezelve van de Heer Jacquin, uit de Canaïrifche Eilanden ontfangen had) eerft me¬ degedeeld. - - Naderhand heb ik dezelve uit Antigoa gekreegen , en fchoon niet onbekend, oordeelde ik egter dezelve hier te moeten plaats geeven , te meer wyl ’er geen volledige befchry ving van was. . Een fraaye afbeelding van onze Zeerups^ wegens haare platte gedaante, de platte genaamd , vind men by Browne ( Natural* Hifi. of Jamayca tab. 39./. I. ) 'die het p. 395 noemt: Zeeduizendbeen ^ met tv^ee in drie¬ ën gedeelde voelers aan V hoofde en verfcheiden op *t ligchaam^ die als kwafi- jes zyn en in eene dubbele rei aan de zyden fiaan , en dezelve , door een on- vergeevelyke feil voor Scheeps- of Paal- wormen houd; ik geloof, om dat men dezelve wel eens in de ledige kokers der Paal wormen vind. De afbeelding van Petiver by Browne aangehaald , ontbreekt in het Werk van Petiver, dat ik bezit, dus kan ik hier niets bepaalen. De Heer LiNNiEus heeft de afbeelding van Browne tot zyne blaauwe Zeeduizend* heen gebracht ; fchoon zyne befchry ving en de aangehaalde afbeelding van Seba ( c) een geheel andere zoort aanduiden. Deze laatfte zoort van Zeerupfen^ komt na aan de Zeeduizendbeenen ^ heeft meerder verdeelingen , dan eenig ander , en is byzonder door der- zelver kleinheid , en door hun plat ligchaam. Het voeten en kieuwenge- ftel komt zeer na aan de geknobbelde Zeerups , en de fchyn van het kuifje boven den mond , brengt hem by de geele Zeerups , daar hy anders weinig op gelykt. C^) [®y de Heer Linn^us ftaat Seba muf. I. tab. 131. ƒ. 3. moet zyn tab. 87. f. 8. fchoon, deze afbeelding zeer ruuw en onvolkomen is. De afbeelding van Browne flrookt redelyk met die van Petiver tab. 28. doch alle de afbeeldingen van Petiver in zyn Gezophylacimn zyn ruuw en veele flecht. B. ] IIL Stuk. E BE- t ( 34 ) BESCHRYVING VAN DE PLATTE ZEERUPS. FIG. 19—26. Het ligcbaam is aan wederzyden verdund , voornamentlyk naar achter, . geringd en met een dubbele rei kwaftjes omftraald. Fig. 19. van boven en Fig. 20. van onder. ) De verdeelingen zyn final (^Fig. 23. van boven en Fig. 24. van onder en op den rug,) en 130 in getal, van welke de vier eerfte van onder in de gerimpelde opening der mond mond ingezwolgen worden, (^Fig. 22.) de twee volgende zig vereenigende, fluiten den mond in. De verdeelingen tusfchen de vyftig en zeventig , zyn byna gelyk en neemen na de uiter- ften af. In fteede van ftaan ’er aan wederzyden tepelachtige wratjes, die een kwaftje iiitgeeven QFig. 23. aa. en 24. a.^ dat dun en yl is uit afch-. graauwe hairtjes beftaande , en een vleesachtig , dik elsgewys fprietje , dat korter dan ’t kwaftje is. In de voorfte verdeelingen word dit baardje dikker en het kwaftje klei¬ ner, en aan Jen buik en den rug vind men alleen fpricten. Op den rug ziet men op yder verdeeüng een ongelyk knobbeltje , dat dikker is, dan het wratje; uit welke een bosje haire komt, QFig. 24. bb?) gelyk aan de buikhairen , of noch teerder , eenigszins krom , met een vlee- fig baardje, dat dun, kort, elsgewyze in het kwaftje verborgen is, maar in de drie verdeelingen, alwaar geen penceeltjes zyn, is het naakt. De ruggekuifjes neemen in evenredigheid der verdeeüng toe , doch dk heeft in de buiks verdeelingen gaan plaats. De hieuwt jes ( Fig. 24. c. ) van de derde verdeeüng af, ftaan achter de ruggekuifjes, zy zyn klein, en met zydraadjes en leggen tegen den rug* De kieuwen der voorfte verdeelingen zyn kleiner dan de volgende, en ver- fchillen van dezelve daar in , dat ’er een gedeelte van naar de zyde loopt. Tusfchen de voorfte verdeelingen in de rimpelige monds openin gen ftrekü zich het tongsgewyze verhemelte uit , hebbende twee baardjes aan den top , bchalven noch aan wederzyden een vierhoornig. Op m ^t,'h UUlumuuuiiut imtimuiuiuuJ lummuuul^ i|iiiiiiwiimiiii limiiil'miw imiiimiiiiui IMiimiuiiimiini Llimli.niiilM/1 yuuiui IKUUÉill^ [ffrnwröffnTfTOjj Ip'l lii p i Bit 1 niiii y ^ Mtjlcia ft . dci yc \ ( 35 ) Op de rug is een vleefig en in de lengte vaftgegroeid, langs de drie eerfte verdeelingen loopende. {Fig. ai.) De aars opening is gezwollen, en op het einde der ftaart. (Fig, 25. 26.) De venv van het in Moutwyn bewaarde Dier, is grys bruin, en het witte opperhuidje , kaatft de coleuren wederom. De natnurlyke verw was grysachtig wit. O N T L E E D I N G. De maag was vleesachtig, fpilrond en kort; het ingewand plat in plooit¬ jes gekruld, aan de rug en de buik vaft gehecht , zoo dat het een loodrecht middelfchot maakt ; aan welkers beide zyden door het grootfte gedeelte van het ligchaam een groot getal eitjes in de lengte geplaatft zyn. E I N D E V A N H E T DERDE STUK. DRUKFEILEN dus te Verbeteren. ^ f In de Opdragt : Regel 10 Jlaat Genoodsghap, lees Genoodschap» Pag. I — — 12 - — Jfceidla — Afcidia ' 9 — 42 - — Mem, des Sc, - — Mem, des inf. 23 — - II “ — Zeemuis — Zeerups ihid. - 22 - — Zeemuis — Zeerups, V V \ * r K: t ■I -r i;' r '■■ .'# ■è- V- '' K* ? • ' < • .. .V .;j ^ yj ^ •.-. - i\ ï.CTT yL> qO * .niL . ' .,...; ^0- ■• 1 JV w .-Jt „.„i-jj-jja. ' .D •» rf V • ƒ - r A ik N. I ■\. V, -, '■ fi V br,i'i'»iï .sir'ïRw-':’ ï'w ■ 4 ^ ' - t : • ' ' ; - • - -i : -V >Vr'^ ~#.*.-V tó.'j iny Hd r *% •/ V i ' 'I a >i 3 1*? ' Jft ’’7 A u.. y. . r . • • ' , 1 V r 13 O Jl U 3. G . 51 •A IV j. 01 •^.T T I' '• '1 ;' i I. ■>* 4..«i* JL V •• **» 'J t f*r (I ' ’t ; xj. ' ' ^ '■. .' .-i ; 1 . V. • V,» V- ^ ..■ •• +i^'i •* C . V w A , JV-l'* *-' ''■.' ' f>v .'i; * I T r ■ \ r. .. .■ • i ..4--.W r. f^T . . ;> ■s » • 4--^ ■ ^. « * * * •-% V V ' r \ N dierkundige beschouwing. '•lae . rv STUK D E ZEEDUYZENDBEENEN E N ■ZEEPISSEBEDDEN. . 'V ‘ r) / 'W X D E ZEEDUIZENDBEENEN. 