Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
120 i „ok 11198 77 65 | ia | 40 | 20 | 89 | 56 | 70 | 50 118 Gading Estate. ? Riouw en O. Indragiri. 17 87 76 68 70 41 63 | 147 | 63 | 42 |128 | 140 Mijn No. 3 Djeboes. 20 Bangka en O. Djebces. 4110 | 25 | 198 | 36 | 36 | 59 | 31 | 70 | 71 | 76 | 181 |180 Blinjoe s 8 : e Blinjoe 85 | 40 | 92 | 33 | 25 | 62 | 91 | 39 | 25 | 51 | 155 | 168 Soengei Liat. 12 : Ę Soengei Liat. | 75 9 47 27 24 57 77 | 89 | 40 | 26 1 | 156 Merawang. 6 : j Merawang. 96 13 63 16 32 110 60 1 49 | 821 37! 58 | 147 Soengeislan. 5 2 > Soengei Slan. | 97 p 9 37 35 75 90 | 56 | 44 | 25 | 48 | 97 Tobo Ali. 5 : : Tobo 31 28 73 42 43 34 | 58 | 39 | 53 | 64 | 64 | 42 GN 5 A " Koba. 2 20 | 80 | ot 95 | 95 | 29 | 26 | 44 | 51 | 63] 96 Pásgkul ‘Pinang I. 12 A „ | Pangkal Pins 70 | 33 | 67 | 47 | 29 | 70 | 78 | 47 | 88 | 36 | 53 | 108 Pangkal usur II. 12 ; : S 933 | 40 | 68 | 46 | 36 | 75 | 70| 39) 93| 91} 51}. 9% Awa ? Amboina. Eiland Ceram | 23 | 38 | 54 | 34 | 103 | 184 [103 | 201/153 | 23 | 44 | 24 Kar 300 Menado. Amoerang. | 60 65 40 65 30 10 40 Si} 35] 42 1 95 ro "Madidi. 250 à 29 | 130 68 ? ? 59 | 94 | 41| ? | 62 | 46 | 43 Bojong ? i 153 | p | 98 |108 | 77 | 47 | 58 |110 |110 | 42 |132 Beca ? Westerafd. Borneo. ? 88 55 76 30 | 34 | 45 | 55 | 55 | 47 | 80 Ngabang. VULKANISCHE VERSCHIJNSELEN EN AARDBEVINGEN IN DEN O, I. ARCHIPEL WAARGENOMEN GEDURENDE HET JAAR 1894, VERZAMELD DOOR Dr. S. FIGEE en Dr. H. ONNEN, Leden der Aardbevingscommissie. A. VULKANISCHE VERSCHIJNSELEN. Behalve de uitbarsting van den Galoenggoeng in de Preanger- Regentschappen op 18 en 19 October hebben, naar het schijnt, geene vulkanische werkingen van eenig belang meer plaats gehad. Alleen maakt een telegram van den Resident van Djocja, dd. 2 Februari 1894, melding van steeds voortgaande werking van den Merapi, waardoor echter slechts geringe schade werd aangebracht aan djagoeng-en koolaanplantingen. (G. R. 2478/94); terwijl Dr. J. H. F. KoHLBRUGGE te Tosari in Januari mededeelde, dat de Bromo, die gedurende het eerste gedeelte van 1893 zeer hevig werkte, zich niet meer liet hooren noch zien; en in Februari, dat de Bromo steeds rustig _ was, doch de Semeroe groote rookwolken uitstootte, zoodat het een uitzondering was, als men dien berg te Tosari zien kon. verolpuog Ma 00008 "L geo ye — 405 — In den nacht van 8 op 9 October begon de werking van den Galoenggoeng met doffe slagen, die te 12" 30™ en te 3 uur te Tasikmalaja werden gehoord, terwijl te 4 uur een schok van aardbeving gevoeld werd (G. R. 22588/94). Den 18%" begon de aschregen, waarvan, behalve de officieele mededeelingen, berichten zijn ingekomen van de HH. A. A. Maas GEESTERANUS, Argasarie, WM. KESSLER, Tjempacca Warna, S. J. Meer, Ondg. Friesland, A. J. KESSLER, Tjikorai (No. 83), A. J. Doorman, Daradjad, CH. von GAFFRON, Daoelat, Cus. E. H. WOLLWEBER, Indragiri, Boutmy, Pangledjar, en van den Lichtopzichter 1° kl. C. J. A. Somer, Java’s 1° punt. De officieele berichten zijn verzameld in een „Verslag om- trent de uitbarstingen van den Galoenggoeng in October 1894 en hare gevolgen’ opgemaakt door den Assistent-Resident van Tasikmalaja (G. R. 7591/95). Wij laten dit stuk, met de daarbij behoorende schetskaart van den berg, hier in zijn geheel volgen. VERSLAG OMTRENT DE UITBARSTINGEN VAN DEN GALOENGGOENG IN OCTOBER 1894 EN HARE GEVOLGEN. Vroegere werking van den vulkaan. Sedert de groote uitbarstingen van October 1822, die het beneden den Galoenggoeng gelegen terrein verwoestten, en aan een groot aantal menschen het leven kostten, had die vulkaan geen weiking vertoond. Wel heeft er in 1868 een modderbandjir in van den berg afstroomende rivieren plaats gehad, doch is het niet met zekerheid geconstateerd, dat dit verband hield met eenig eruptie-ver- schijnsel. In het midden van het jaar 1894 meenden eenige Inlanders, in de nabijheid van den Galoenggoeng wonende, dat de berg niet geheel rustig was en nu en dan geluid liet hooren, doch overigens werd niets abnormaals opgemerkt, ook niet aan de heete bronnen en fumarolen, welke zich op de helling van den berg beneden den krater bevinden. — 406 — Eerste verschijnselen. In den nacht van 17 op 18 October 1894 vernamen de bewoners der Dessa Soekaratoe in het District Indihiang doffe slagen, zagen lichtverschijnselen in de richting van den krater, des middernachts zelfs op drie plaatsen vuur, en meenden zij 35 schokken van aardbeving te voelen ; den volgen- den dag nog door 28 gevolgd. Deze aardbevingen werden dien nacht te Tasikmalaja niet waargenomen, zoodat die schokken òf aan de verbeelding der bewuste dessabewoners moet worden toegeschreven òf door hen sterk werden vergroot. Ook in eenige Dessas van Singaparna was men ’s nachts daardoor opgeschrikt, zoodat des middags op de districtshoofd- plaatsen te Indihiang en Singaparna de eerste vluchtelingen de tijding kwamen brengen, dat de berg begon te werken. De Galoenggoeng was echter zooals gewoonlijk in wolken gehuld, zoodat eerst des middags, te 1 uur ongeveer, ter hoofd- plaats Tasikmalaja van de bovenverdieping van de Missigit een korten tijd vuur in de richting van den krater gezien werd. In den avond van den 18% en in den daaropvolgenden nacht werden te Tasikmalaja doffe slagen en een aanhoudend gerom- mel hoorbaar, gepaard met lichtverschijnselen als bliksemstralen van verschillende kleuren, welke laatste van 2 tot 3 uur ’s nachts het hevigst waren. Verschijnselen te Garoet. Te Garoet was men in den morgen van den 184 reeds een dreigende wolk gewaar geworden, die uit de richting van den Galoenggoeng was komen opzetten en als aschregen te half tien nederviel, zoodat er drie uur later aldaar eene volsla- gen duisternis heerschte. Te ongeveer twee uur "e nachts hoorde men te Garoet gerommel en donder uit het Oosten en begon er weder asch te vallen, hetgeen den geheelen nacht aanhoudend voortduurde, doch in den loop van den volgenden — 407 — dag verminderde. Gerommel en gebrom werden echter steeds gehoord en zelfs te 8 uur in den morgen van den 19% en later in den middag aanhoudend en krachtig. De dikte der aschlaag werd te Garoet 21 mM. bevonden, doch nam naar het Noorden allengs aan dikte af. Daarentegen bereikte op een paar plaatsen tegen de helling van den Tjikorai de aschlaag eene hoogte van 16 cM. Verschijnselen in Tjitjaleng ka. In het zuidelijk deel der Afdeeling Tjitjalengka werden dezelfde verschijnselen als te Garoet opgemerkt. In het noorde- ljk en westelijk deel der Afdeeling viel de aschregen eerst te 1 à 2 uur op den middag van den 18%", Benoorden het Wajang en Malabar gebergte en den Goentoer was aldaar 8 tot 12 cM. asch gevallen; benoorden genoemde bergen slechts een paar mM. Verschijnselen te Bandoeng. In de Afdeeling Bandoeng tot op + 12 paal bezuiden den postweg begon op den 18%" October des middags te 2!/, uur asch te vallen, zoodat van 3 tot 4 uur duisternis heerschte. In den avond hield de aschregen op en ving eerst in den morgen weder aan, en duurde den 19%" den ganschen dag. De dikte der aschlaag bedroeg toen in doorslag 5 tot 6 mM. Op de hoofdplaats van het gewest werd eerst in den morgen van den 194" October bespeurd, dat de lucht aschgrauw van kleur was en bijna onmerkbaar weinig asch begon te vallen, hetgeen in den daaropvolgenden nacht een weinig toenam, doch overigens van weinig beteekenis bleef. Verschijnselen in Tjiandjoer, Soekaboemi en Soemedang. Ook in de Afdeelingen Tjiandjoer en Soekaboemi werd asch- regen waargenomen ; op enkele plaatsen zoude drie mM. gevallen zijn. In Soemedang viel eene uiterst geringe hoeveelheid asch. Verschijnselen te Mangoenredja. In de afdeeling Soekapoerakolot werd den 184 des avonds te Mangoenredja gerommel in de richting van den Galoenggoeng — 408 — gehoord, terwijl in den morgen van den 19%" deze verduisterd bleef. Te 11 uur begon de aschregen te vallen, zoodat het te 3 uur des namiddags zóó donker was, dat men lampen moest opsteken. De aschregen hield aan tot 12 uur ’s nachts. Verschijnselen in Tasikmalaja. In de Afdeeling Tasikmalaja werd in het District Singaparna, voor zoover dit benoorden en bewesten den krater gelegen i$ hetzelfde opgemerkt als te Mangoenredja en viel er een zeer aanzienlijke hoeveelheid asch. In den omtrek van den krater werd alles verwoest en werd het geheele plantenkleed vernield. Ter hoofdplaats Tasikmalaja werd het op 19 en 20 October zoo donker als op een zeer regenachtigen dag, doch eerst op den 19%" viel er een zeer lichte aschregen, die tot den nacht voortduurde en ook in het zuidelijk deel der Afdeeling Galoeh en in het noordelijk deel der Afdeeling Soekapoera tot Ban- djar toe werd bespeurd. De thermometer teekende te Tasik- _ malaja den 19% des morgens te 10 uur 74° F. Dezelfde stand werd ook te Bandoeng waargenomen. Moddervloeden. Tengevolge van de regens, die kort op de erupties volgden, werden de plaatsen, waar weinig asch was gevallen, spoedig daarvan gezuiverd, doch in het District Singaparna, waar de oostelijke hellingen van den Galoenggoeng en de westelijke van den Kratjak gemiddeld 50 cM. op sommige plaatsen zelfs 1 M. diep onder de asch bedolven lagen, en in het District Tasikmalaja in den omtrek van den krater, waar de asch 1 à 2 M. hoog lag, werden daarvan aanzienlijke hoe- veelheden maar beneden gevoerd, zoodat alle rivieren in mod- derstroomen veranderden, tot groote schade van de aan de oevers gelegen velden, die overstroomd werden met zand en modder, terwijl vele bruggen en enkele woningen werden mede- gevoerd; vooral op den 27%" October des avonds te 6 uur — MEE Sen e — 409 — en ook den volgenden dag veroorzaakten moddervloeden in verschillende rivieren in de Districten Singaparna en Tasik- malaja veel onheil. Schade aan velden, plantsoenen, gebouwen enz. De schade, door de uitbarstingen toegebracht, is over het algemeen niet belangrijk, zooals uit uit het volgende overzicht blijkt. Alleen in de Afdeeling Tasikmalaja waren de gevolgen ernstiger. In de Afdeeling Tjitjalengka bestond die slechts in de verwoesting van enkele koffieboomen en bamboestoelen en op particuliere ondernemingen van eenige kinaplantjes. In de Afdeeling Limbangan zijn mede eenige koffieboomen en vele bamboestoelen beschadigd, evenals het wildhoutbosch op den Kratjak en het noordelijk deel van den Tjikorai, terwijl 29 huizen waren ingestort. In de Afdeeling Soekapoerakolot gingen 48} pikol padi, eenige tweede gewassen, 300 koffieboomen, 290 oude vrucht- boomen, 3500 bamboestoelen en 175 bouws wildhoutbosch ver- loren, benevens 30 buffels, 27 schapen en 6 paarden, die gecre- veerd waren door het eten van met asch verontreinigd gras. In Tasikmalaja was de toegebrachte schade het grootst; ongeveer 1889 pikols padi, aan tweede gewassen en vrucht- boomen voor een bedrag van f 579.— en bamboestoelen voor een bedrag van f 5796.— gingen verloren. Bovendien werden nog onder de asch bedolven 119596 vruchdragende en 2592 jonge koffieboomen, behoorende tot den gedwongen en den vrijwilligen aanplant der bevolking, terwijl 2254 bouws bosch vernield werden. Het aantal door de asch ingestorte of door de bandjirs medegevoerde huizen bedroeg 81, ter waarde van f 409, terwijl de waarde van het gecreveerde vee f 559.— bedroeg. Bovendien werd nog in de Afdeeling Tasikmalaja verwoest de erfpachtsonderneming Soekadjadi, die op zeer korten afstand ten westen van het eruptieterrein gelegen was. Door de gevallen asch en steenen werd reeds dadelijk een deel van den aan- plant vernield en verscheidene gebouwen zwaar beschadigd. — 410 — In de daaropvolgende dagen bespoelde het afloopende regen- water de onderneming voortdurend met asch, uit de bergstreek afkomstig, zoodat de plantsoenen meer en meer werden bedolven. De onderneming is thans door den mede-eigenaar-administrateur verlaten. Een aantal bruggen zijn in Tasikmalaja voorts door de bandjirs medegesleurd en kunnen vooreerst niet worden her- steld, zoolang nog steeds enorme hoeveelheden asch naar bene- den gevoerd worden, die een blijvend gevaar voor hoogen water stand opleveren. De streek langs de Tjikoenier en de Tjihandjaran, de beide rivieren, die hun oorsprong hebben op het kraterplateau, heeft veel te lijden. Van die beide rivieren, welke vroeger steeds vrij ondiep waren, zijn de beddingen zeer met asch en zand gevuld, zoodat zij bij iederen zwaren regen buiten hunne oevers treden en de aangrenzende sawah’s meer en meer met zand bedekken. Het kan nog jaren duren, voor dat in die streek een gunstiger toestand intreedt. Invloed van de gevallen asch op den Landbouw. Overigens kan niet gezegd worden, dat de gevallen asch, dáár, waar zij in geringe hoeveelheid is gevallen of door den regen voor het grootste deel werd weggespoeld, aan den Land- bouw veel schade heeft toegebracht. Integendeel, in de Afdeeling Limbangan is reeds geconstateerd, dat verschilllende aanplantingen eenigen tijd na den aschregen bijzonder gunstig stonden. Ook in Tasikmalaja werd dit bij eenige plantsoenen bevonden. De heer P. Van LEERSUM, waarnemend Directeur der Gouver- nements Kinakultuur te Lembang, stelde een chemisch onder- zoek van monsters gevallen asch in en bevond, dat 24 °/, in verdund zoutzuur oplosbaar waren, de 3.50 °/, in water oplos- bare stoffen inbegrepen. Naar zijne meening zoude door de gemakkelijke oplosbaarheid in zuren en in water, reeds spoedig de invloed merkbaar zijn op de planten. — 411 — Het zal echter nog eenigen tijd duren, voordat men een genoegzaam aantal gegevens verzameld heeft om zekere gevolg- trekkingen te kunnen maken omtrent de waarde van deze vul- kanische asch voor den Landbouw. Houding der bevolking gedurende en na de eruptie. Is hierboven getracht een denkbeeld te geven van de verschijn- selen, waarmede de Galoengoeng erupties op 17, 18 en 19 October gepaard gingen en van de daardoor veroorzaakte schade, nog behoort hieraan te worden toegevoegd eene beschrij- ving van den indruk, dien deze gebeurtenissen op de bevolking maakten. In Garoet en Zuid-Tjitjalengka bracht de aschregen een algemeenen schrik teweeg, niet alleen onder de Inlandsche en Chineesche, maar ook onder de Europeesche bevolking, die voor een deel naar Bandoeng en andere plaatsen de vlucht nam. Toen echter bekend werd, van waar de eruptie kwam en men begreep, dat men daar niets te vreezen had, keerde alles tot zijn gewone kalmte terug. In de Districten Singaparna en Indihiang der Afdeeling Tasikmalaja, waar bij overlevering de verschrikkingen van de uitbarsting van 1822 bij ieder bekend zijn, was echter de paniek onder de bevolking groot. De in den omtrek van den krater gelegen Dessa’s werden met spoed verlaten, zelfs met achterlating van alles; ja, men liet zieke en oude bloed- verwanten, die de vluchtenden niet bij konden houden, op den weg liggen. De eerste vluchtenden sleepten de verder van den krater wonenden mede en men trachtte in het westen de overzijde van de Tjimoeloe, in het oosten de overzijde van de Tjitandoei te bereiken, terwijl op de hoofdplaats Tasik- malaja, waar de vrees ook tot vele Europeanen, Chineezen en Inlanders oversloeg, men zich naar Manondjaja en verder zuid- waarts begaf. Het is niet mogelijk het aantal vluchtelingen te berekenen. Globaal wordt geschat dat naar de Afdeeling — 412 — Soekapoerakolot 20000 personen waren gevlucht, naar de A fdee- ling Galoeh evenveel en naar de Afdeeling Soekapoera 2000. In de Afdeelingen Galoeh en Soekapoera konden zij in hare baledessa’s, missigits, pasars en warongs gemakkelijk eene schuil- plaats vinden; in de Afdeeling Mangoenredja was maar weinig ruimte, zoodat het Bestuur op voorzorgsmaatregelen moest bedacht zijn en voor de uitgewekenen aldaar loodsen moest laten bouwen. Ook voor voeding werden door het Bestuur gelden beschik- baar gesteld, terwijl ook rijst werd uitgedeeld, zoowel aan de naar Soekapoerakolot als naar Galoeh gevluchten. Wel keerden de manner, na hun gezin in veiligheid te hebben gebracht, naar de Kampongs terug, om goederen van waarde en rijst te halen. Er was over het algemeen een genoegzame voor- raad, doch enkele minder gegoeden hadden ondersteuning noodig. In het geheel. werd voor voeding en huisvesting f 1169.665 uitgegeven. Bovendien stond alle handel, alle landbouw stil. Gedurende de eerste dagen na de eruptie waren de warongs gesloten, de pasars werden niet gehouden, de wachthuizen waren onbezet. oowel de Europeesche als de Inlandsche Ambtenaren van Binnenlandsch Bestuur in de Afdeeling deden al het mogelijke om aan die paniek een einde te maken en spoorden, toen de eerste dagen van vrees na de eruptie voorbij waren, de bevolking voortdurend aan tot terugkeer, hetgeen zij eerst in het geheel niet en later slechts schoorvoetend deed. Toen op den 27dr October de groote moddervloed plaats had, liepen vele teruggekeerden met spoed weder uit hunne dessa’s weg en moesten met moeite opnieuw tot den terugtocht over- gehaald worden. Het heeft zeker wel een maand geduurd voor dat alle uitgewekenen in hunne Kampongs teruggekomen waren. Gevolgen der eruptie voor de bevolking. Het behoeft geen betoog, dat dit reizen en trekken, dat die stilstand van landbouw, handel en nijverheid groote mate- | — 413 — rieele verliezen heeft berokkend. Gelukkig echter behoort die verontruste streek tot de meest welvarende der Residentie en mag men veilig aannemen, dat de bevolking zich spoedig zal herstellen van de geleden schade. Slechts de aan de oevers van de Tjikoenier en Tjihandjaran gelegen velden zullen de nawerking der moddervloeden blijven ondervinden en alle, nabij den krater verwoeste bosschen en bedolven koffietuinen en bamboe-aanplantingen, zullen nog geruimen tijd de sporen vertoonen van de uitbarstingen op 18 en 19 October, waarvan de gevolgen, wel is waar gelukkig niet den omvang van een algemeene ramp aannamen, doch waarbij de groote hoeveel- heid uitgestorte asch een krachtig getuigenis aflegde van de voortdurende werkzaamheid van den vulkaan. Dit verslag is opgemaakt door den Assistent-Resident van Tasikmalaja Jur. H. pe Kock. De Resident der Preanger-Regentschappen. Mr. C. W. Kit. — 414 — SCHADE, BEROKKEND DOOR ASCHREGEN TENGEVOLGE VAN E j Tweede SS District. Padi. Koffie. Bamboe. Wildhout. E gewas. — <Q 4d | Madjalaja. | — i + 20 4 = == = % boomen. ES | Timbangantan| — = = + 100 SS stoelen. „| Singaparna. | 1144 f 258 11956 f 796 1507 bouws picols. vruchtdra- geheel ver- = gende, 2592 nield. => jonge boo- = men E Tassikmalaja.| 745 164 — — 517 bouws. un £ Indihiang. — —- E f 5000 | 230 bouws g* heel vernield; 60 bouws E schadigd 228, Panjeredan. | 48} 47 115 „ 2275 150 2 8 S Batoewangi. — 2 184 » 1229 25 un m= Soetji. — djagoeng, | koffie aan- | bamboe m | boontjes, plant 10000 aanplant i kadelé, | boomen. 12000 EJ waarde boomen. E f 1425 = Panembong. = f 1580 L bamboe | Aan den Kre = 1700 en be Wanaradja. e f 230 20 10 Noordelijk deel van den Tjike rai had hei wildhoutbosch enorm te D n. De uitgestrekt heid wordt 8 schat op + — 415 — DE VULKANISCHE WERKING VAN DEN GALOENGGOENG. Gecreveerde. ` Vrucht- en Aantal andere ingestorte || g a = boomen. huizen. E El 8 ຮ EJ AES | ຂຶ | ຂຶ © — — — = |  de kinaplantjes. f 157 |69, ter waarde) — | — | 30 | 41 De ondernemingen Soe- van f 272. kadjadi verwoest en ver- laten. = 12, ter waardej — | 2 — | — Aan bruggen vernield  bandjirs). 110 Ge 6 — | 30 | 27 20 Ex A SAN n Pisang, salak, 40 2 | — | — | Waroe. E — 21 ZWB oor | >= fo E lens. | A Se pe aM > Ss — 416 — De uitvoerigste particuliere berichten werden ontvangen van den Heer A. A. Maas GEESTERANUS te Argasarie. Zij kenmerken zich door volledigheid en nauwkeurigheid, weshalve wij de beschrijving der verschijnselen, zooals die daarin gegeven wordt, onveranderd laten volgen. „19 October 1894 9u. v. m. „Gisteren morgen tegen 11!/, uur ongeveer kwam er een zeer „donkere lucht opzetten en wel uit het NO t. O, den gewonen „kant, waaruit wij westmoessonbuien ontvangen, en redetwistte „ik met mijne huisgenooten of wij eerst zware mist en daarna „een donderbui dan wel alleen zware regen zouden ontvangen. „Te 12 uur gingen wij als gewoonlijk aan tafel. „Gedurende den maaltijd — zoo wat tegen 12! /, uur — merkte „ik op dat een bediende, bezig met borden wasschen, buiten „naar het zwerk wees; ik informeerde van uit de galerij en „ontving tot antwoord dat de lucht geel zag. legen 1 uur ongeveer stonden wij op van tafel en wandelde „de geheele familie oostwaarts ten einde een uitzicht te „bekomen op het oostelijk gedeelte van de vlakte van Bandoeng „en tevens op het oostelijk, lager gelegen gedeelte van de Onder- „neming. „Op die wandeling bespeurde ik voor het eerst dat er asch „viel; ik keerde terug en plaatste op het grasveld onmiddelijk „ten O. van onze woning een vel kardoespapier en wij vervolg- „den de wandeling, doch keerdea spoedig daarna terug, daar „het al donkerder en donkerder begon te worden. „Te huis gekomen, raadpleegde ik den barometer (Aneroïde „Barom. van TH. USTERI—REINACHER No. 3654, een zeer „goed instrument, dat telkens moet ingesteld worden) alzoo te yl" 90" n, m. B= 639.8 mM. T= 21° C. »De lampen werden opgestoken, de krekels begonnen te „zingen; overigens alles doodstil en niet de minste wind. »Het volk, dat aan het oogsten was, komt terug. „Maximum-verduistering 2" 15" n.m.; de hanen beginnen „te kraaien. Lo dud rin disc tice E EE — 417 — „Einde 3° 52m n. m. (althans zoo dacht mij). Het kardoes- »Papier opgenomen en de daarop gevallen asch gewogen in 8 „partijen op een chemische balans in een getarreerd bekerglas, „terwijl in de plaats van het kardoespapier een klein stuk „wit papier neergelegd werd uit voorzorg. Dikte der laag op „het kardoes papier 3 mM. »Tegen 54 uur was het licht genoeg om te kunnen wegen. „Totaal gewicht asch op kardoespapier gevallen 632,41 Gram ; „lengte papier 70.5 cM „breedte ,. 61.5 , „alzoo oppervlak 70.5 x 61.5 == 4335.75 cM?. d.i. per M2 „1452 Gram. „Onmiddelijk na verzameling in een wijdmondsch stopflesch „van een hoeveelheid asch, gedurende de eruptie en tegen „het einde daarvan op de stoep gevallen, de temperatuur van „de asch opgenomen: T = 25° C, terwijl in de buitenlucht „op hetzelfde oogenblik T= 21° C was. „De asch was zeer fijn verdeeld en kon in kleur en fijnheid „niet beter vergeleken worden dan met goede Portland „cement. „De verdeeling was zóó fijn, dat de voor- en binnengalerij „asch bevatte, terwijl als luchttrek alleen dienst heeft kunnen „doen een aangestoken haard in de binnengalerij; deuren en „vensters als gewoonlijk geheel open. Hier volgen eenige waarnemingen e E 18 October. of? 30% n. m. Be= 099.8 mM, 7 ==2 44 NOR - 4 7. = ORD V oy Em = »85 1^ , „208900 ea kal En se 30 a, . „cm id „8% 400. - mi „vw ei „Bu 52m — 638.6 ś wał „terwijl de gans dagel kaba opneming voor Max. en »Min. temperatuur heden morgen gaf: . 24°C, Min. 15°C. „De Max. en Min. temperaturen vertoonen niets bijzonders; d 28k — 418 — „alleen blijkt er uit, dat vóór de eruptie de zon geschenen „heeft. | „Tot zoover de waarnemingen van gisteren. „Hoorde ik gisteren volstrekt geen gerommel of iets derge- „lijks, dat aan een eruptie deed denken, in den afgeloopen „nacht herhaaldelijk gerommel, hetgeen hier niets bijzonders is, „aangezien de Goentoer dikwerf dat onderaardsch geluid voort- „brengt, ofschoon erkend moet worden, dat het zich in de „laatste maanden niet heeft voorgedaan. Na 6 uur werd het „duisterder in plaats van lichter. Wij ontbeten te 7 uur met „kaarslicht in open voorgalerij op het oosten, ofschoon zulks „niet strikt noodzakelijk was. Te 8 uur nam ik het papier „op, dat gisteren het kardoespapier vervangen had en stelde „een glazen plaat op 3 staken op eenigen afstand daarvoor „in de plaats. „Het is nog te donker om te wegen. Wederom is het volk „van het oogsten teruggekomen. Ik schrijf dit bij lamplicht „(10% 0% v.m.) B= 640.6 mM. T= 19°C; er valt steeds asch, „doch zeer weinig; sedert 8 uur helder in het NO, het donkerste „in het ZO. Ik vermoed datde Kana Manoek werkt ; daaraan „zou dan de hooge temperatuur van de gevallen asch toe te „schrijven zijn, hoewel de fijnheid daarvan op grootere, verwij- „derde afkomst wijst. „De eruptie van den Goentoer in 1840 liet hier asch vallen „als grof rivierzand. »11*0" v.m. B= 637.8 mM., T = 19, terwijl in de buiten „galerij T= 15° C is. De lucht in het NO breekt en ver- „toont regenwolken (normaal). ,11* 30% v.m. B= 639 mM.; T = 1% C, buiten: T = 15° € „nog altijd. In het NO en N is de lucht normaal met „regenwolken, in het ZO en Z donker zwerk als egaal donker „sepia; de noordelijke helling van een bergrug, die O — W „loopt en waarop ik van het kantoor uit het gezicht heb, teekent „zich, met de beplanting van, zwaar met asch beladen, kina- „boomen, af als mat zilver tegen een egaal donker gedoezelde „Sepia-achtergrond. Er valt nog steeds asch, hoewel zeer ASS A E ANE e — 419 — »Weinig en het is nog niet mogelijk zonder kunstlicht te schrijven. „s Namiddags 3 uur. Vóór postsluiting nog ’t volgende: p12" 0™ v.m. B —638.4 mM. T=19°C;’twordt donkerder, aschregen neemt toe, 5,12" 30 nm. „==637.7 , , 19°C; donker, -alleen in *t NO een weinig licht. 4,19 0n » n—638.5 , , =19°C; een rosse tintin't ZO, buiten = 154° C. „ie 90" ^. y 83846. A els C; iets lichter. „20 . , ,25098.(0 , ye 184°C; in hek NO helder, een oogenblik zachte wind, 7 buiten — 15 0, o ne RIE buon es © am UN a Ms E BAG n == 143°C; Gerommel, iets lichter. „Over 't algemeen niet zulk een dichte duisternis als gisteren.” 20 October 1894 v.m. 10'/, uur. „Ten vervolge op mijn schrijven van gisteren het onderstaande: „19 Oct. 3" 30% n.m. B=637.5 mM. T—18° C, T buiten=15° C. Nog steeds asch, alhoewel weinig. 1d, ADE... T aM, T—18 C, T buiten==15° C. Nog steeds asch, alhoewel weinig. id. 10° 30% v.m. B=638.7 mM. T—18° C, T buiten—21° C. „Sedert van morgen lucht helder met zonneschijn. Waar- „schijnlijk heeft heden nacht de aschregen opgehouden. eden morgen op het gewone uur (rüm v. m.): „Max. ne C, „Min Teils U „Daar de thermometer op het zuiden Kee wordt de Max. »temp. verklaard doordat die zijde van het huis bij zuidelijke „declinatie der zon ’s morgens vroeg, mits de zon schijne, ver- „warmd wordt. „Betreffende de hoeveelheid gevallen asch, den tijd van verdee- „ling en de hoogte der laag het volgende: — 420 — „Diameter van den regenmeter 121 mM.; daarin gevallen „asch van 18 Oct.—19 Oct. telkens 's morgens te 7 uur »34.320 Gram, gevende alzoo per M? 2984.6 Gram. „In den zelfden meter gevallen van „19 Oct.—26 Oct. telkens 's morgens te „7 uur 15.880 Gram, gevende alzoo per M? 1380.9 ” „Alzoo totaal van begin tot einde . 4365.5 Gram per M?. „Voor contrôle en verdeeling dezer cijfers het volgende: „18 Oct. 1" 0" n.m. — 3" 52™ n.m. op een oppervlak v. 4335.75 cM? 632.41 Gram, di. . . « 1 158 Gr. p, M*- Id. 3" 52m n.m.— 19 Oct. 8" om v.m. op een oppervlak v. 283.50 eM? 39.98 Gram, di. . . 1410 ? » „19 Oct. 8" 0" v.m. — 5° 0" n,m, ear vlak v. 1041.35 cM? 119.54 Gram, di. . ci 7 9 Id. 5*0" v.m. — 20 Oct. Tu 02 v.m. op een oppervlak v. 1041.35 cM? 6.00 GR Q5 nue, 990. 509 Almo total . . . , . 4951 Or: p. M". „Gevende alzoo een gemiddelde van 4358 Gram per M?, „ofschoon ik zou voorstellen de door den regenmeter aange- »geven hoeveelheid als juist aan te nemen, daar de papieren door „4 steenen aan de hoeken bezwaard waren en slechts bij taxatie „de asch om die punten gevallen kon bepaald worden. Het is. „dus zeer mooi, dat de regenmeter een hooger bedrag aangeeft. „Ook komt in aanmerking, dat het lichter valt de droge asch „met een penneveer te verwijderen uit den regenmeter, dan van „ruw kardoespapier. Nog moet in rekening gebracht worden, „dat de eerste hoeveelheid gevallen asch op kardoespapier „korter tijd heeft gehad om uit te drogen dan de asch van „den regenmeter, hetgeen elkaar dus eenigszins compenseert. at de totale dikte der laag betreft, zij opgemerkt, dat — 421 — „voor een hoeveelheid van 632.41 Gram, gevallen op een „oppervlak van 4335.75 cM? een dikte van 3 mM. gemeten is, „zoodat voor de totale hoeveelheid gevallen asch van 4358 G. „per M? een dikte berekend wordt van 81/, mM. ruim. „Ziedaar wat ik u kan melden van de eruptie van 18 en 19 „Oet. van den.. ...? Ik onderstel nog altijd dat het de „Kana Manoek is, ofschoon de lieden hier beweren dat het „de Goentoer is. Maar die ligt volgens mij te noordelijk. „Thans; c'est le quart d’heure de Rabelais, il faut payer les chandelles! En hoe interessant ik het ook vond, na een „ruim 18 jarig verblijf te midden van het land der vulkanen „par excellence voor het eerst een aschregen bij te wonen — „z00 verlang ik niet naar een herhaling! „De kinaboomen houden zich betrekkelijk goed, en er gebeurt „wat ik gewenscht had, n.l. wind zonder regen, waardoor de „asch gelegenheid heeft van de bladeren te waaien. Ware er „een motregen gekomen of een zware mist, zooals hier dage- „lijks voorkomt, dan zou het onheil niet te overzien zijn geweest. „Nu hoop ik nog op betrekkelijk geringe schade. „Nog is de inkt niet droog, of thans, 11" 25" v.m., begint „de débâcle: hevige wind met stortregen. ’tIs een paarden- „middel voor de zuivering; maar die arme kinaboomen! De „asch was nog niet geheel verwijderd. B— 638.4 mM., »T—19 € (binnen), T = 20°C (buiten). „ilt 30% v.m. Als met een tooverslag is het landschap led: de hevige wind en regenvlagen zijn reeds vermin- »derd, het aschgrauwe winterlandschap is verdwenen en alles „ziet weer donker en weelderig groen ; de meeste takken richten „zich op en wij zijn binnen'shuis bevrijd van nieuwen aanvoer „van de alles doordringende asch.” 24 October 1894. „Ten vervolge op mijn schrijven van 20 dezer en naar ik „hoop tot besluit, wat aangaat de eruptie van den Galoenggoeng, „nog het volgende: — 422 — „22 Oct. 10230" v.m. B — 641.4 mM., T = 19°C. :34 ^, 10080" y + , 680.5, T— 20°C (binnen), T = 23°C (buiten), „terwijl de gewone waarnemingen des morgens te 7 uur waren „gedaan. „21 Oct. Regen 11 mM. Max. temp. 22° C, Min. temp. 14.5° C; wind en stof. + E 5 O. y s pode amp 10% E wind en stof. A iem i Gee , $22 04 72 y Ht LE wind en stof. n24 p ” 0 , ” y 26.50 ,, » y 12.5 C; kalm met betrokken lucht. hate tegen 11 uur begint het te regenen, dat maar geluk- ute is ook, want 't is nog altijd een vuile vieze boel en de „grijze Zë van den bodem der jonge tuinen, die kort vóór „de eruptie gepatjold waren, staat armoedig en doet denken „aan de duinstrook in Holland onmiddelijk langs het strand, of „natuurlijk nog beter, aan het triestige, verlaten, armoedige „voorkomen van de onmiddelijke omgeving van een sulfatoor.” De Heer We, KessLeR te Tjempacca Warna, gelegen tegen de Zuidzijde van den Papandajan op 3800 voet boven de zee, schrijft het volgende. „18 October 1894. „Heden tegen 12 uur in den middag betrok de lucht, ofschoon „te voren nog helder zonnig, en werd de top van den Pa- „pandajan in een nevel gehuld, die uit het oosten van de „Zijde van den Tjikoerai door een stevigen bries werd aan- „gevoerd. „In den aanvang deed het zich voor alsof een bijzonder „fijne stuifregen in aantocht was. Tegen 1 uur daalde deze „nevel tot op de Onderneming en eerst toen ontdekte ik dat — 493 — „het geen regen, maar asch was. Een kwartier later vormde „zich in het Oosten een zéér donkerblauwe wolk, die zich „tot boven de Onderneming uitstrekte. Weldra werd deze »Wolk onzichtbaar, doordat eene zwaardere aschregen ontstond, „die van 1'/, tot 4 uur aanhield en om 3 uur het zwaarste „was. Kunstlicht moest in huis worden aangebracht, aangezien „buiten een geel duister heerschte. Tegen 4 uur klaarde het „weder op, de wind wakkerde weder aan, en de aschregen dreef „zuidwaarts af. „Dikte der aschlaag + 0.5 mM. Paw. en wegen hadden EN voorkomen, als of zij met een lichte laag rijp bedekt waren. »19 October 1894, » Kon ik gisteren mededeeleu dat de aschregen had opgehou- „den en kon ik gisteren avond om 10 uur bij het sluiten „van .fabriek en etablissement, zeer goed, evenals bij gewoon „helder weder, de sterren zien, zoo bemerkte ik heden morgen om »5!/, uur, dat gedurende den nacht zeer veel asch gevallen „was, hetgeen ook nog op dat moment het geval was. „Bij het sluiten der post, d.i. op dit oogenblik, valt er onaf- gebroken door asch. Ze ligt thans millimeters dik. De planten „zijn als besneeuwd, het water van de bergstroomen is witachtig „en het ruikt sterk naar zwavel or vermoedelijk van den » Papandajan afkomstig.” „19 October 1894. „Bij het sluiten van mijn vorigen, begon de aschregen „zwaarder te vallen, zoodat het om 9 uur weder zoo duister „was, dat de lampen moesten worden opgestoken. Tegen 10 „uur werd het iets lichter, om tegen 11" 15" tot ongeveer „l uur, gelegenheid te geven aan eene Egyptische duisternis, „om hare intrede te doen. Om 3" 10” kwam echter zoo’n „zware aschwolk uit het oosten opzetten, en dat wel na een „doffen knal, dat het om 3" 15" in den namiddag volslagen „nacht was. De asch viel toen veel zwaarder. De absolute „Stilte in de natuur, de ontijdige nachtelijke duisternis, deed — 424 — ,een zenuwachtig gevoel ontstaan, dat zich aankondigde door „rillingen, alsof men het koud had. „Tegen 6 uur ’savonds klaarde het weder eventjes op, „ofschoon kunstlicht niet gemist kon worden, om tegen 6} uur „over te gaan in den donkersten nacht. „Gedurende den dag hoorde men soms een zeer verwijderd „zacht geknal, alsof 2 of 3 kanonnen kort na elkaar werden „afgevuurd.” „20 October 1894. „Onder voorzorgen werd de nacht tegemoet gegaan, die „overigens kalm verliep. Heden scheen om 6 uur het zonnetje „en kon men de schade gaan overzien. De ceders en cypressen „in den bloementuin waren beladen met asch en geleken precies „op hunne met sneeuw beladen naamgenooten in patria. Alleen „was de sneeuw wel ietwat vuil! „De plantsoenen der Onderneming (koffie en kina) hadden, „ofschoon overdekt met asch, nagenoeg niets geleden; enkele „takken waren terneder gebogen, doch niet geknakt. De eerste „ferme regenbui zal de planten wel van hun overlast ontdoen. „Het gras en onkruid is één grijs kleed; lang gras is omge- „bogen en neergedrukt; de boschplanten, saprijker en minder „stevig dan de cultuurplanten, zijn nagenoeg neergeslagen, „vooral de breedbladerige tepoes (een Zingiberacea). „Het water der ravijnen is sedert den eersten dag melkwit. „Nog steeds zwijgt de natuur, geen vogeltje wordt gehoord ; „met opgezette veeren komt een enkele tortelduif halfdood- „gehongerd op de wegen, waar niets voor haar te vinden is en „men voelt een innig medelijden met deze diertjes. Onder elk „afgevallen blad, dat men optilt, ziet men een insect, dood „of stervend; enkele kleine vogeltjes worden dood op de tuin- „wegen gevonden; het hoornvee kan geen voedsel machtig „worden. Alles slachtoffer van de eruptie van den Galoeng- „goeng ! „Voor zoover ik inlichtingen kon inwinnen, viel de asch tot „aan het zuiderstrand in de Afdeeling Kandang Wesie. Ze A a aaa E EE A let en TR ZE z — 425 — „De dikte der aschlaag is gemiddeld 5 mM. op deze Onder- „neming. „Becijfert men de hoeveelheid asch, op dit land gevallen, „dan verkrijgt men de niet onaanzienlijke hoeveelheid van „1200 M?., voorzeker slechts een honderdduizendste van al „wat uitgeworpen is.” De Heer A. I. Doorman te Daradjar rapporteert dd. 18 en 19 October: aschregen ter hoogte van 12 mM De Heer CH. von Garrron te Daoelah maakt melding van aschregens op 18, 19 en 20 October. Volgens den Heer Cus. E. N. WOLLWEBER te Indragiri viel den 19% October des namiddags te 5 uur 2'/, mM. asch. Ook te Pangledjar is volgens bericht van den Heer Boutmy asch gevallen. De Heer S. J. MEIJER deelt mede, dat op de Onderneming Friesland (Halte Tagogapoe) den 19%" October een aschregen viel; ze was echter zoo weinig dicht, dat de berichtgever per- soonlijk er niets van bespeurde, totdat het zijn aandacht trok, dat alle bladeren dun bestoven waren. De lucht was dien geheelen dag donker, doch met een eigenaardige tint, wat ook reeds den vorigen dag was opgevallen. Van den Heer J. KrsstLer te Tjikorai werd het volgende bericht d.d. 19 October ontvangen. „Van af 18 dezer ca. 10 uur des morgens valt hier aschregen. — 426 — „Eerst was die gering, doch in den nacht van 18 op 19 werd „hij sterker en heden morgen moest binnenshuis de lamp voor „gewone bezigheden opgestoken worden. Buiten, schemering „als gewoonlijk ca. 6} uur 'savonds in dit seizoen. „De aschwolk komt uit het noorden. In den nacht van 18 op 19 en ’s morgens van den 194” „verwijderd rommelen, als van den donder; ca. 5 uur heden „morgen was dit rommelen zéér sterk.” De Heer C. I. A. Somer, Lichtopzichter 1° klasse op Java’s 1° punt, meldt dat aldaar den 1942 October des namiddags te 3, uur een lichte aschregen viel bij Z.O. wind, stijve koelte Den 27%" October werd de krater van den Galoenggoeng bezocht door den Controleur van Tjiawi, den Heer STORTEN- BEKER. „Er hadden zich” zoo zegt de Heer S. in zijn verslag, „drie nieuwe kraters gevormd, waarvan de een, in het midden „en aan den voet van den Goenoeng Walirang den vorm ver- „toonde van een grooten trechter, half gevuld met opborrelend „water en waarin zich de Tjikoenir en de Tjibandjaran gedeel- „telijk ontlastten, na zich alzoo na de eruptie in tweeën te „hebben gesplitst. Ten noorden en ten zuiden van dezen „krater hadden zich andere kraters gevormd, waaruit zich „zware zwaveldampen ontwikkelden.” „Uit deze beide kraters stegen de rookzuilen op, die sinds „de eruptie waargenomen werden. Op den terugtocht werd „een doffe slag uit den krater waargenomen, gevolgd door een „hevig gedreun en gerommel.” n Tien November begaf zich de Assistent-Resident van Tasikmalaja, de Heer Dr Kock, naar den krater. In het rapport van dezen tocht leest men o. a.: »:-.. hetgeen vooral mijne aandacht trok, was het gezicht „der tallooze fumarolen, die met kracht waterdamp uitstooten. „Hoewel in de nabijheid der kratermeren het meest voorkomend, — 427 — »Waren de fumarolen over het geheele omringende terrein „verspreid en was de grond op verschillende plaatsen warm. „Indien ik de inlichtingen van mij vergezellende Inlanders mag „gelooven, is de geheele grondgesteldheid aldaar veranderd. „Terwijl het kraterterrein het regenwater vroeger langs twee „beken liet afloopen, is er thans maar ééne afwatering en stroomt „er een beek in het kratermeer.” In hetzelfde rapport wordt nog bericht, dat in den nacht van 8 op 9 November eerst te 12} uur en later te 3 uur een doffe slag in het gebergte gehoord werd en dat te 4 uur een schok van aardbeving gevoeld werd, die ook ter hoofdplaats merkbaar was. Ook den volgenden nacht, van 9 op 10 November, werd, volgens bericht van den Resident der Preanger-Regentschap- pen aan den Directeur van O. B. en N., geluid gehoord bij den krater van den Galoengoeng en werden electrische licht- verschijnselen in geringe mate gezien, terwijl op volgende dagen in nabij gelegen Dessa’s trillingen van den grond werden waargenomen. Kort daarna werd het eruptieterrein opgenomen door den Heer R. Fennema, Hoofdingenieur bij den dienst van het Mijnwezen, die het volgende rapport indiende, dat in de Ja- va’sche Courant van Vrijdag 22 Februari 1895, No. 15 werd opgenomen. KORT BERICHT OVER DE UITBARSTING VAN DEN VULKAAN GALOENGGOENG OP DEN 18%" EN 19den OCTOBER 1894. De Galoenggoeng vormt met de toppen rondom het bekende meer Telaga bodas een samenhangend vulkanisch gebergte, dat zich westwaarts tot aan het dal van de 77i Manoek en oostwaarts tot aan de vallei van de Tji Tandoei uitstrekt. Noordwaarts is het gebergte door de kleine topjes Poetri, — 428 — waar de solfatoren van den Karaha worden gevonden, met den Sedakeling verbonden en zuidwestwaarts gaat het op den pas bij Pareuntas in de helling van den Kratjak over. Ook de laatstgenoemde bergen zijn alle door vulkanische werkzaam- heid opgebouwd. | De top, dien men den Galoenggoeng in engeren zin zou kunnen noemen en waar de eruptie op 18 en 19 October plaats had, ligt een weinig noordelijk van eene lijn, die over Garoet en Tasikmalaja wordt getrokken. Deze top bestaat uit een hoefijzervormigen wal met 2000 M middellijn en 1600—2100 M zeehoogte, waarvan het gebergte aan de bui- tenzijde met steeds flauwer wordende glooiing afdaalt. Aan de binnenzijde ziet men tegen een 500 à 800 M hoogen, steilen muur, die onder eene helling van 50° à 55° oprijst en betrekkelijk vlak terrein omsluit, dat 1100 à 1200 M boven zee ligt. Aan de hoekpunten van het hoefijzer verlengt zich de steile binnenwand in twee dergelijke wanden, die radiaal ten opzichte van het middelpunt van het hoefijzer zijn gericht en die langzamerhand lager worden. Tusschen deze radiale wanden ligt een trogvormig dal, met ongeveer 1600 M bodembreedte, dat benedenwaarts in de vlakte van Tusikmalaja uitloopt. Deze bergvorm is ontstaan door een geweldige catastrophe, waarbij de top van den, vroeger waarschijnlijk meer dan 2700 M hoogen, vulkaan is ingestort en nar den kant van Tasik- malaja eene zijdelingsche doorbraak heeft plaats gehad. Met deze laatste gebeurtenis staan ongetwijfeld de tallooze heuvels in verband, die men tot aan den voet van den vulkaan Sawal aan de overzijde van de Tji Tandoei in de vlakte van Tasik- malaja aantreft en die een trapeziumvormig terrein beslaan van 175 KM? oppervlakte, dat juist vóór de opening van het bovenvermelde trogvormige dal is gelegen. Omtrent den tijd, waarin deze groote catastrophe heeft plaats gehad, valt niet veel met zekerheid te zeggen. Nu door de laatste eruptie het plantendek is weggevaagd, ziet de steile wand er even regelmatig uit als de bekende breukvlakte van Krakatau en zou men kunnen meenen, dat ook de Galoeng- tte eens — 429 — goeng-wand pas sedert eenige jaren was ontstaan. Van een geologisch standpunt beschouwd is dus de wand zeer jong en het is zelfs niet onwaarschijnlijk, dat er slechts weinige hon- derden jaren zijn verloopen, sedert de groote gebeurtenis plaats had. Bij het nagenoeg geheel ontbreken van berichten omtrent de werkzaamheid der vulkanen op Java in vroegere eeuwen, is het echter niet te verwonderen, dat ook hierover geene his- torische getuigenissen kunnen worden bijgebracht. Het volks- geloof schrijft alle veranderingen, en met name het ontstaan van de tallooze heuveltjes in de vlakte van Tasikmalaja, toe aan de catastrophe van October 1822. Dit is echter stellig onjuist; het uitvoerig rapport van den toenmaligen Resident der Preanger-Regentschappen, gepu- bliceerd in de Javasche Couranten van 2 en 9 November 1822 en 22 Februari 1823, toont overtuigend aan, dat de toestand toenmaals in hoofdtrekken dezelfde was als tegenwoordig. Her- haaldelijk wordt b.v. verhaald, hoe de enkele bewoners, die van verschillende Kampongs waren overgebleven, zich alleen hadden kunnen redden door naar de toppen van de nabij gele- gen heuvels te vluchten. De hardnekkigheid, waarmede echter het volksgeloof blijft stand houden, dat onder bepaald aangewezen heuvels, met name genoemde Kampongs bedolven liggen, bewijst dat nog niet alle heugenis van de vroegere, groote catastrophe is uitgewischt. Onder den indruk van de groote verwoestingen, door den mod- deryloed van 1822 aangericht, heeft het volk echter elke over- levering van vroegere rampen aan deze laatste gebeurtenis vastgeknoopt. Met de kaart in de hand krijgt men door het bovenvermelde Residentsrapport een duidelijke voorstelling van de omstandig- heden, waardoor eene betrekkelijk onbeduidende eruptie zulke vreeselijke gevolgen na zich kon sleepen. Het is daarom de moeite waard deze gebeurtenis eenigszins uitvoerig te verhalen, omdat men er uit kan leeren, op welke wijze bij vernieuwde werkzaamheid nieuwe gevaren voor de toenmaals verwoeste streken kunnen ontstaan. — 430 — Na de bovenvermelde groote catastrophe, waardoor de ring- wal en het trogvormige dal in de richting naar Tasikmalaja ontstonden, was de vulkanische werkzaamheid niet uitgebluscht. Uit verschillende eruptiepunten werden op het vlakke terrein binnen de steile wanden nieuwe heuvels van bescheidener afme- tingen opgeworpen, en de belangrijkste van deze is de Wa- rirang. Deze laatste bestond na 1822 uit een dwarsdam van onregelmatigen vorm, die ongeveer tusschen de hoekpunten van het hoefijzer is gelegen. Het vlakke terrein binnen den ring- wal wordt door dezen dam van het trogvormige dal gescheiden en watert af door twee riviertjes, de 7T; Koenir en de Tji Bandjaran, die tusschen den dwarsdam en den noordelijken en den zuidelijker steilen wand door stroomen. Vóór 1822 was de Warirang echter belangrijk hooger; de steile binnenwanden van het hoefijzer waren toen van de vlakte van Tasikmalaja uit niet zichtbaar, terwijl dit thans wel het geval is. De eruptieprodueten waren aan weerszijden hoog tegen de steile wanden opgehoopt en de achterliggende ruimte was in een meer herschapen, waarvan de oppervlakte met vrij groote nauw- keurigheid op ruim 120 HA kan worden bepaald en waar- van de diepte minstens 80 M moet hebben bedragen. Toen nu in Juli 1822 de Warirang op nieuw begon te werken, werd de krater verwijd en daardoor de dam lager; nieuwe kraters ontstonden, waartoe waarschijnlijk het kleine meertje Telaga warna behoorde, dat bij de eruptie van dit jaar bijna geheel met zand en asch is opgevuld. Door deze vernieuwde werkzaamheid werd de dam zwakker, zoodat hij op den Gier October gedeeltelijk bezweek en het meer in eens tot op een belangrijk lager niveau werd afgetapt, Eenige dagen later, in den nacht van 12 op 13 October, be- zweek de dam op één punt tot op den bodem, en werd het meer geheel geledigd. Met dit leegloopen van het meer was het gevaar geweken en konden latere erupties, die nog tot midden November plaats hadden, geen noemenswaardige schade meer aanrichten. | Om een denkbeeld te geven van de gevolgen van deze aftap- EE RE TT — 431 — pingen, herinneren wij er aan, dat de inhoud van het meer ongeveer 100.000.000 M? heeft bedragen. De eerste modder- vloed van den 8ste October heeft volgens het rapport van den Resident slechts 11/, uur geduurd. De tweede vloed had ’s nachts plaats; de duur daarvan wordt niet opgegeven, alleen wordt medegedeeld dat op den volgenden morgen bij zonsopkomst alles was afgeloopen en de Galoenggoeng zich zon- der rookwolken tegen een helderen hemel afteekende. Neemt men nu aan, dat bij den eersten moddervloed slechts een derde gedeelte van het meer is afgetapt, dan zijn toen in 1'/, uur tijds 33.000.000 M? of per seconde 6000 M3 water naar beneden gekomen. Daarbij moeten worden gevoegd de tien tallen van millioenen kubieke meters zand en steenen, die door den woedenden stroom werden losgespoeld en waardoor het heldere meerwater in een moddervloed werd herschapen. Ter vergelijking diene, dat bij gewonen rivierstand door den onverdeelden Rijn boven Lobith per seconde worden afgevoerd 2330 M3 en bij de hoogste, bekende rivierstanden 10 à 12000 M°. De massa zand en steenen, die uit den moddervloed bezonk, heeft de vlakte zeker tot belangrijke dikte overdekt en het geïsoleerde, op zich zelf staande karakter van de bovenvermelde heuveltjes is daardoor nog versterkt. De wateratvoer in de vlakte werd gewijzigd, de Tji Koenir, die voor de ramp naar de T7; Woelan stroomde, valt nu in de Tjitandoei en talrijke kleine meertjes en plassen ontstonden, die geene zichtbare afwatering bezitten, maar waarvan het water langzaam door de zandmassa wegzakt. Uit het bovenstaande ziet men, dat de groote rampen niet direct door de vulkanische werkzaamheid werden veroorzaakt, maar dat het gebeurde veeleer is te vergelijken met de ver- ` woesting van de stad Johnston in Pennsylvanië, waar op 31 Mei 1889 de dam bezweek, die het water van de Southfork river tot een hoog gelegen kunstmatig meer opstuwde, of wel met de ramp van 1893 bij Chamouny, waar een gletschermeer plot- seling over het lagere gedeelte van de vallei werd uitgestort. Van 1822 tot 1894 zijn goeng uitbarstingen van den Ga- loenggoeng bekend geworden. — 432 — De fumarolen en de warme bronnen langs de helling van den Warirang en bij Tjipanas Boekoer, dat 0.7 KM. oost- waarts is gelegen, waren de eenige sporen van vulkanische werkzaamheid. Het debiet der eerstgenoemde fumarolen was in de laatste jaren zelfs belangrijk minder geworden en bij mijn bezoek aan het binnenste van den krater in 1892 deed geen enkele aanwijzing vermoeden, dat eene nieuwe uit- barsting op handen was. 