Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
des lands - vorderde hem daarvoor behoorlijk schadeloos te stellen 2; doch hoezeer de _ voornaamste regenten en bepaaldelijk orpzwsaAnwEveLT 3 volkomen bereid waren den pins met dat doel eene aanzienlijke verhooging zijner jaarwedden toe te staan, achtten z) het niet voegzaam hieromtrent reeds vóór het bestand een besluit te nemen. Im- Wem zou het in dat geval den schijn hebben, alsof de Staten op deze wijze mAvarrs _ trachtten te bewegen, om hunne overeenkomst met den vijand te bekrachtigen, terwijl 5j zijne toestemming niet slechts overbodig achtten, maar het bovendien van belang re- kenden dat hunne vrijgevigheid het karakter van onverpligte edelmoedigheid dragen en ‚ ongekrenkt behouden zou 4, Nu het bestand echter reeds zoo goed als gesloten was, en het punt der brandschattingen niet zonder eene groote inbreuk op mavarrs’ inkomsten vastgesteld scheen te kunnen worden, meende sranran dat de regeling der schadeloosstel- ling van den prins bezwaarlijk langer kon worden uitgesteld. Na deze zaak herhaal- delijk aan OLDENBARKEVELT te hebben aanbevolen 5, verscheen bij op den 14** Maart met zijne Fransche en Engelsche ambtsbroeders in de vergadering der Staten-Generaal, herinnerde de groote diensten, welke prins wmrem I en prins mAvrrrs aan de Ver- * ! VAN METEREN, f. 584 d, 614 b. * Resol. v. Holland, 1607, bl. 389: » Insgelijks is serieuse vermaninge gedaan dat gelet dient hoe men in gevalle van handelinge sijn Excellencie eenig reedelijk contentement sal moogert geeven.” 3 sansin, I, p. 140: nen effet nous recognoissons que ledit Sieur Barnevelt a tres-bonne in- tention envers luy." Vgl. p. 186, 315, 316. l $ mamn, III, p. 175. De Fransche gezant achtte deze reden »impertinente," 5 mamis, IIT, p. 340, 375, 377, 404. UI Deen. 2 Srvx. 43 338 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1609. eenigde Geweslen bewezen hadden, en noodigde hen in naam van Henpax IV en sacosus I uit, om deze weldaden nog vóór het sluiten van het bestand te vergelden, opdat de Staten den blaam van ondankbaarheid, waarvan andere republieken voortijds meermalen met grond beschuldigd waren, van zich zouden afweren. De vergadering besloot een lid uit elke provincie te benoemen, ten einde eene raming te maken van hetgeen vereischt zou worden, om niet slechts prins maurits maar ook de overige leden van het huis van Nassau voldoening te geven. Reeds drie dagen later bragt deze com- missie verslag van hare overwegingen uit. Hare voorstellen hielden in, dat de jaarwed- den van mavgirs als stadhouder van vijf gewesten verdubbeld, zijne militaire trakte- menten, die te zamen f80,000 bedroegen, met f 40,000 vermeerderd, en hem, ingeval hij in het huwelijk mogt treden, nog f 25,000 jaarlijks toegezegd zouden: worden. De politieke en militaire traktementen van graaf LopEwisk zouden insgelijks verdubbeld worden. Het pensioen der weduwe van prins wittem I, LOUISE DE Cormy, sedert eenige jaren op f 15,000 gebragt 1, zou tot f 20,000 verhoogd en het huis van Brand- wijk, waarin zij sedert 1691 mogt wonen -zonder huur te betalen, haar ten gebruike gelaten en aan haren zoon FREDERIK HENDRIK na haren dood in eigendom gegeven worden. Eindelijk zou de laatste een traktement van f 20,000 bekomen. Onder voor- behoud van nadere bekrachtiging door de provinciale Staten gaven de Staten-Generaal hunne volledige goedkeuring aan dit ontwerp, hetwelk daarop aan de bevriende gezan- ten en aan prins maurits werd medegedeeld. De laatste, die, naar het schijnt, zulk eene vrijgevigheid van de zijde der Staten niet verwacht had, was daardoor zoozeer getroffen, dat hij den 24"* Maart ter vergadering verscheen, er zijnen dank voor be- tuigde en verklaarde dat hij gedurende het bestand met gelijke genegenheid het land zou dienen, als hij gedurende den oorlog had gedaan, terwijl hij de Staten uitdrukke- lijk verzocht te willen gelooven, dat de door hem tegen het bestand opgeworpene zwa- righeden alleen uit zorg voor 'slands welzijn waren voortgesproten. ' Ten gevolge van het gemaakte voorbehoud, liep het echter nog tot in September aan, eer dere zaak haar volle beslag kreeg. Verderen loop Weinige dagen waren tharts voldoende, om de weder aangeknoopte onderhandelingen der onderhandc- lingen. 1 Volgens de Resol. der Staten-Generaal, (14 Aug. 1589 en 9 Mei 1591) en de Resol. v. Ilol· land (1591, bl. 676, 816) was haar in 1689 een jaargeld van f 6000 toegestaan, hetwelk in 1591 tot f 10,000 en later tot f 16,000 verhoogd werd. 2 van DER xKExP, III, bl. 67, 248—256. van wüux op waeEmam, IX, bl. 107 vv. Res. v. Holland, 1609, bl. 841—857. DES VADERLANDS. 339 | tot een gewenscht einde te brengen. Slechts vier punten leverden nog eenig bezwaar op. Vooreerst was de tijd van tien jaren, voor welken de aartshertogen het bestand wilden sluiten, niet overeenkomstig de begeerte der Staten, die daarvoor vijftien of minstens twaalf jaren bepaald hadden, De Belgische gemagtigden namen echter; na eenige tegenspraak, met het laatste getal genoegen. Het tweede punt betrof het teedere onderwerp der godsdienst, op hetwelk de ‘onderhandelingen te 's Gravenhage waren afgesprongen. Wel hadden de aartshertogen en de koning van Spanje thans geheel van hunne vordering van gelijkheid van regten voor de Katholieken afgezien, maar hunne gemagtigden begrepen toch te moeten beproeven om de inwoners van Noord- Braband, die thans gedurende het bestand onder het wettige gezag der Staten zou- den komen, in het feitelijke bezit van vrije godsdienstoefening te doen blijven. Hoewel de Staten niet geneigd waren een artikel omtrent dit punt in het verdrag op . te nemen, verklaarden zij echter dat het hun voornemen was de openbare uitoefening _ der Katholieke godsdienst op het platte land toe te laten, voor zooverre zij tot hiertoe _ ongestoord had plaats gehad. De Fransche gezanten leverden hiervan eene schriftelijke verklaring aan de aartshertogen over, welke echter later dobr hen in zooverre gewijzigd wed, dat elke inmenging van den bisschop van Antwerpen in de kerkelijke aangele- _ genheden, strijdig met de regten en bevelen der Staten, benevens alle geloofsonderzoek en geloofsd wang uitdrukkelijk verboden werden 1. De derde aangelegenheid, waaromtrent eenig verschil ontstond, betrof de vrijheid der vaart op Indië. Hoewel deze uit de door . mamn opgestelde bewoordingen onwedersprekelijk voortvloeide, waren de Staten niet | volkomen tevreden dat de zaak zelve niet bij haar waren naam genoemd werd. Zij _ mmen echter ten slotte genoegen met eene schriftelijke verklaring der Fransche en . Engelsche gezanten, dat het artikel betrekkelijk den handel wederzijds in dien zin verstaan was en de Spaansche gemagtigden zelfs herhaaldelijk erkend.hadden, dat de vaart op Indië er onder begrepen was 2% Het vierde punt van geschil betrof de scha- devergoeding , welke mavarrs van de aartshertogen verlangde voor de opoffering van eenige schuldvorderingen, die uit de nalatenschap zijns vaders op diens erfgenamen waren overgegaan. Hij was namelijk niet tevreden met de bepaling, dat het genot der wederzijds verbeurd verklaarde goederen gedurende het bestand aan de ejgenaren zou worden teruggegeven, maar eischte bovendien eene som van f 400.000 als prijs voor den afstand van zijn regt op de uitbetaling van onderscheidene inkomsten, die eertijds onder het’ bestuur van den hertog van Anjou door de Staten van Braband en Vlaande- ! rax, IV, p. 77, 181. De latere verklaring draagt de dagteekening van 28 Junij 1609. Lie voorts van per vract, lII, bl. 559. * mamis, LV, 'p. 76. 1609. 1609, Het bestand 940 ALGEMEENE GESCHIEDENIS /—— ——— M En NE ren aan zijnen vader waren toegelegd ter vergoeding van onkosten, door dezen ten be- hoeve der gemeene zaak gemaakt. Hoezeer sranni deze vordering onbillijk en over- dreven achtte, liet hij echter niets onbeproefd om de Belgische gemagtigden op dit punt tot inschikkelijkheid te bewegen, en werd in dit opzigt krachtdadig door de Staat- sche gezanten ondersteund, die reeds bespeurd hadden dat de aartshertogen zoozeer naar verademing haakten, dat zij geneigd waren zelfs hoogere eischen in te willigen, indien het sluiten van het bestand daarvan afhankelijk werd gemaakt. .Men kwam eindelijk overeen, dat de schadevergoeding op drie tonnen gouds zou gesteld worden. Mavars nam hiermede in het eerst geen genoegen, en verzocht zelfs graaf WILLEM LODEWUK het verdrag niet te onderteekenen, wanneer de.volle som, die hij eischte, niet werd uitbetaald. Op aandrang der Fransche en Engelsche gezanten liet hij echter zijn tegen- stand varen en schonk aan deze overeenkomst zijne volledige goedkeuring !. Thans waren. alle zwarigheden uit den weg geruimd. Op den 9** April werd het wordt gesloten. pestand door de wederzijdsche gemagtigden onderteekend, terstond door de aartshertogen en Bepalingen van het bestand. de Staten bekrachtigd, en vijf dagen later te Antwerpen afgekondigd. Op den 21% April greep dezelfde plegtigheid tt ’s Gravenhage plaats. Onuitsprekelijk groot was de vreugde, zoowel in de noordelijke als in de zuidelijke Nederlanden. Alom werden de klokken geluid, het geschut losgebrand, vreugdevuren ontstoken en feesten ter eere-der heuge- lijke gebeurtenis aangelegd. Ook de verschuldigde dankbaarheid aan het Opperwezen werd geenszins uit het oog verloren. Terwijl de Belgische kerken van het te Deum laudamus weergalmden, werden de ingezetenen der Vereenigde Gewesten door de Staten-Generaal uitgenoodigd op den 6% Mei een plegtigen bededag de houden, ten einde God openlijk te danken dat Hij, na een veertigjarigen strijd, den vijand bewogen had een bestand aan te nemen, waaruit men hoop mogt voeden, dat een duurzame vrede, met behoud van ’s lands vrijheid en privilegiën, zou voortvloeyen 2, Het bestand zelf bestond.uit de volgende artikelen, 1°. Vooreerst verklaarden de aartshertogen, zoo in hunnen naam als in naam van den koning van Spanje, dat 2i tevreden waren met de heeren Staten-Generaal der Vereenigde Provinciën te handelen in kwaliteit en als dezelve houdende voor vrije landen, provinciën en staten, op welke zij niets pretendeerden, en met hen in de voorschrevene namen en kwaliteiten een be- stand te maken op de volgende voorwaarden; 2°. Het bestand werd gesloten voor den tijd van twaalf jaren, gedurende welke alle vijandelijkheden van welken aard ook, tusschen de aartshertogen, den koning en de Staten-Generaal, zoo ter zee als te land, 1 seansi, IV, p. 88, 69, 78. vam pen keur, III, bl. 65, 246—248. van DER vrncr, UI, bl. 567. Resol. v. Holland, 1609, bl. 844—870. 2 VAN METEREN, f, 614 6—d, DES VADERLANDS, 541 er LLY I LT IES in al hunne wederzijdsche rijken en bezittingen -en voor al hunne onderdanen en inwo- ners zonder eenige uitzondering, zouden ophouden.* 3°, Een iegelijk zou de landschap- pen, steden, plaatsen, landen en heerlijkheden, die hij bezat, met de vlekken, dor- pen, gehuchten en platte landen, die daartoe behoorden, blijven behouden, 4°. De we- derzijdschg onderdanen en inwoners zouden, gedurende het bestand, alle goede corres- pondentie en vriendschap te zamen houden, en zoowel ter zee als te land vrijelijk met elkander mogen handel drijven, welke laatste bepaling de koning echter verklaarde te beperken tot zijne rjken in Europa en alle overige bezittingen, waarop hij aan sine vrienden en bondgenooten vrijen handel vergund had. Buiten deze grenzen zouden de Slaten zonder zijne uitdrukkelijke goedkeuring geen handel op zijne bezittingen mogen drijven. Het stond hun echter vrij met alle overige vorsten en volkeren han- delsbetrekkingen aan te knoopen, zonder dat de koning of zijne ambtenaren en onder- danen hun daarbij iets in den weg zouden mogen leggen. 6°, Het bestand zou, buiten de genoemde grenzen, eerst een jaar na zijne dagleckening ingaan, tenzij men er rceds woeger kennis van gekregen had, Alle schade, aldaar na verloop van een jaar door vijandelijkheden geleden, zou terslond vergoed mocten worden. 6°. Van de weder- zijdsche ingezetenen zouden in elkanders landen geen hoogere regten en lasten gevorderd worden, dan van de onderdanen en minst bezwaarde vrienden en bondgenooten geheven werden, 7°. De ingezetenen der Vereenigde Gewesten zouden, in de landen des konings en der aartshertogen, dezelfde vrijheid hebben, welke bij de geheime artikelen van het laatste verdrag van 4604 tusschen Spanje en Engeland aan de Engelschen was toege- Saan 1, 8°, Buiten het geval van geregtelijk beslag wegens schulden of verbindtenissen der schippers zouden geen schepen of koopmansgoederen aangehouden of in beslag ge- nomen mogen worden, zelfs niet onder voorwendsel: dat men zich daarvan slechts tijde- ljk tot bescherming des lands bedienen wilde. 9°. Zoo men de lasten, van koopwaren - geheven wordende, te onmalig vond, zouden er. 1609. 1609. 942 ALGEMEENE GESCHIEDENIS king konden komen. 10°. Vonnissen, tusschen personen van beide partijen gewezen, zon- der dat de in het ongelijk gestelde în de gelegenheid was geweest zich te verdedigen, zou- den gedurende het bestand niet ten uitvoer worden gelegd. 11°. Brieven van schadeverhaling zouden alleen in zaken, waarin zulks volgens de keizerlijke wetten geoorloofd: was, en op den daarbij vastgestelden voet, verleend worden. 12°, Men zou met geen.zoo groot getal van oorlogschepen, als argwaan geven kon, in elkanders havens of op elkanders ree- den komen, dan met vergunning of in hoogen nood. 13°. Allen, wier goederen gedurende den oorlog waren verbeurd verklaard, zouden krachtens dit verdrag het bezit daarvan gedurende het bestand terug bekomen, onder voorwaarde dat zij zonder voorkennis en goedkeuring der aartshertogen niet vervreemd, verminderd of bezwaard zouden worden. 14°, Krachtens het voorgaande artikel zouden de erfgenamen van prins WrLLEM van Oranje in al hunne bezittingen en regten in de zuidelijke Nederlanden. en Bourgondië hersteld worden , terwijl de aartshertogen beloofden een daaromtrent hangend regtsgeding binnen een jaar te doen uitwijzen, 15°, Indien men van beide zijden verbeurd verklaarde goe- deren ten behoeve der schatkist had verkocht, zou daarvan door de tegenwoordige be- zitters gedurende het bestand 6% ten honderd interest worden betaald. 16°. Indien echter soortgelijke goederen door de justitie wegens schulden verkocht waren, zouden de vorige eigenaars die binnen een jaar tegen den koopprijs weder tot zich kunnen nemen, behalve wanneer het huizen of andere zaken betrof, die door verandering en herstelling in waarde gerezen konden zijn, in welk geval de regter den koopprijs naar billijkheid zou regelen, wanneer partijen het niet eens konden Worden. 20°, Geeste- lijke goederen, gelegen in de Vereenigde Gewesten en vóór den eersten Januarij des jaars 1607 niet verkocht, zouden gedurende het bestand worden teruggegeven; doch van dezulken, die vroeger verkocht of in betaling gegeven waren, zou men 6% ten honderd interest betalen, waartoe de aartshertogen zich wederkeerig verbonden. 21°. Zij, aan welke eenige verbeurdverklaarde goederen teruggegeven moesten worden, zouden niet gehouden zijn achterstallige renten of lasten te voldoen. 22°, Van goede- ren, verkocht om bedijkt of herdijkt te worden, zou men alleen de opstallen mogen vorderen, tot wier afstand de bezitters zich uitdrukkelijk verbonden hadden, benevens den interest der hun ter leen verstrekte gelden. 23°, Vonnissen betrekkelijk verbeurd verklaarde goederen, door den wettigen regter na behoorlijke verdediging der in het ongelijk gestelde partij gewezen, zouden stand houden. 24°, De wederzijdsche amb- tenaren in de steden en sterke plaatsen zouden gemagtigd worden om den eigenaars het bezit hunner goederen, gedurende het bestand, te bezorgen. 28°. De verbeurd verklaarde roerende goederen en de vruchten of inkomsten, die vóór het sluiten van het bestand vervallen waren, zouden niet behoeven te worden teruggegeven. 26°. Ook zouden alle schuldvorderingen wegens roerende goederen, vóór 1 Januarij 1607 door de aartshertogen of de Staten aan particuliere schuldenaars kwijtgescholden, verie- see DES VADERLANDS, 949 a—————————————————mGQO mE tigd blijven. 27°, De tijd des oorlogs zou, van het jaar 1507 af, voor de berekening der verjaring niet in aanmerking komen. 28*..Die gedurende den oorlog naar onzijdige plaatsen waren uitgeweken, zouden de voordeelen ven dit bestand genieten en zich kunnen nederzelleh , waar zij verkozen. 29°, Gedurende het bestand zou men noch in de Republiek noch in de zuidelijke Nederlanden nieuwe sterkten mogen maken. 50°. De erfgena- men van prins wILLEM van Oranje zouden niet in reglen mogen vervolgd worden wegens de schulden, door hem sedert het jaar 1667 gemaakt, noch wegens de lasten, van zijne in beslag genomene en verbeurd verklaarde goederen verschuldigd. 51°, Zoo eenig bij- zonder persoon iets ondernam in strijd met bovenstaande bepalingen, zou de schade gebeterd moeten worden ter plaatse, waar zij gevallen was, zonder dat het bestand dien ten gevolge geacht zou worden verbroken te zijn. Zelfs in geval van openbare reglsweigering zou men geen toevlugt tot de wapenen nemen, maar alleen door brieven van schadeverbaling vergoeding voor het gepleegde onregt zoeken te verkrijgen. 32». Alle ontervingen en beschikkingen, uit oorlogshaat geschied, werden van onwaarde verklaard. 33°. De onderzaten van de aartshertogen en van de Staten zouden van elkan- der erven en de erfenissen, die hun gedurende den oorlog vervallen-waren, aanvaarden mogen. 34°, Alle krijgsgevangenen zouden terstond zonder losgeld ontslagen worden. 55°, Ten einde het bestand te beter zou kunnen onderhouden worden, zou men weder- zijds voor de veiligheid van zee en rivieren waken, en muiters, roovers en landloopers paar behooren straffen. 36°. Beide partijen beloofden niet te zullen gedoogen, dat iemand het bestand schond, en indien het geschiedde, te zorgen dat de schade terstond vergoed werd, waartoe de koning en de aartshertogen ook hunne opvolgers verbonden, met afstand van alle daarmede strijdende wetten en gewoonten, 37°. De aartshertogen beloofden zorg te zullen dragen, dat het verdrag binnen drie maanden door den koning van Spanje in behoorlijken vorm bekrachtigd werd. 38°. Terstond na de afkondiging zouden alle vijandelijkheden een einde nemen t. Nog slechts twee zaken ontbraken thans aan de volkomene regeling dezer hoogst gewigtige aangelegenheid, namelijk de waarborging van het bestand door de koningen 1609, De koningen van Frankrijk en Engeland waar- van Frankrijk en Engeland en de bekrachtiging door den koning van Spanje, Met im dcs belrekking tot het eerste punt hadden de beide stadhouders ? en OLDENBARNEVELT te vergeefs getracht van HENDAIK IV en Jsacosus I eene akte te verkrijgen, waarbij de vrijheid en oppermagt der Staten door beiden uitdrukkelijk erkend werden. De koning van Engeland werd evenzeer door zijne begrippen omtrent de onwettigheid van den opstand der Nederlanders als door zijne vrees voor Spanje daarvan teruggehouden; en ! Ressl., v. Holland, 1609, bl. 871—889. 2 vas pen KREP, III, bl. 242. 944 ALGEMEENE GESCHIEDENIS —-————————————————————————————A 1609. HENDRIK IV, hoezeer volkomen bereid de Vereenigde Gewesten in alle opzigten als eene ‘onafhankelijke mogendheid te behandelen, begreep echter dat eene afzonderlijke ver- klaring dier onafhankelijkheid door Spanje als eene beleediging zou worden opgenomen, en achtte haar te minder noodzakelijk, daar zij reeds van zelve vervat zou zijn in het verdrag van waarborging, hetwelk, ingevolge de vroegere toezegging der Fransche en Engelsche gezanten, terstond na het sluiten van het bestand in behandeling genomen en reeds op den zevenden Junij geteekend werd !, De beide koningen verklaarden daarbij dat de afzonderlijke verdragen, op den 24'* Januari) en den 26" Junij des vorigen jaars door de Staten met hen gesloten ? tot waarborging van den vrede met Spanje, welken zij destijds hoopten te treffen, volkomen geldig zouden zijn voor den ganschen tijd van het bestand. De hulp, daarbij den Staten voor het geval van vredebreuk beloofd , zou insgelijks verleend. worden wanneer de vrijheid der vaart op Indië hun door Spanje betwist, of de vorsten en volken, met welke zij handel dreven, te dier zake verontrust of aangerand werden. De Staten verbonden zich van hunne zijde, om gedurende het bestand geen nadere overeenkomst te maken met den koning van Spanje of de aartshertogen zonder goedkeuring der beide koningen, die daarentegen de verpligting op zich namen om geen verdrag te sluiten met eenige mogendheid, hetwelk afbreuk zou doen aan dit traktaat van waarborging of aan de vrijheid der Vereenigde Gewesten, voor wier behoud zij, als voor hunne goede | vrienden en bondgenooten, zorg wilden dragen 3, De koning van Reeds waren de bepaalde drie maanden na de afkondiging van het bestand verloopen — — en begon men omtrent de bekrachtiging door den koning van Spanje eenige ongerust- heid te voeden, toen dit gewigtige staalsstuk eindelijk op den 27" Julij te Brussel aankwam en terstond door VERREYCKEN naar ’s Gravenhage werd overgebragt. Thans ont- brak er niets, noch aan den vorm noch aan den inhoud, Fires III verklaarde het ver- drag volkomen goed te keuren en in al zijne onderdeelen te zullen handhaven. Alleen had hij niet kunnen nalaten zijne hoop uit te drukken, dat de Staten gedurende het bestand hunne Katholieke onderdanen goed zouden behandelen 4. ! sram, III, p. 230, 245, 248, 259, 271; IV, p. 25, 160. 2 Hiervoor, bl. 284—288. 3 ygasnin, IV, p. 159—162. 4 vax METEREN, f. 617 c. DES VADERLANDS. ` 545 VIERDE HOOFDSTUK. DE EERSTE JAREN VAN HET BESTAND. 1609—1612. Met het sluiten van het Twaalfjarig Bestand had niet alleen voor de Vereenigde 1609. Met de erken- ning van “de V de Pro- menschheid, eene belangrijke uitkomst plaats gegrepen. — n s Een nieuwe Staat zag zich in de beschaafde wereld gevestigd. Hoe meer - strijd gendheid — n nleuw C= deze uitkomst gekost bad, hoe belangzuchtiger en onheuscher soms de bijstand der ginsel op, in d beschermers geweest was, hoe schoorvoetender en gedwongener de vijand tot de erken- tijd geëvenredig- Provinciën zelven, maar ook voor de Mogendheden van Europa, ja, voor de geheele ning van het regt der oproerige Gewesten was gekomen; des te stelliger mogen wij ^ vorm. beweren, dat de nieuwe Staat een beginsel moet vertegenwoordigd hebben, hetwelk geene menschelijke magt in staat was te onderdrukken; een beginsel, dat erkenning vorderde in den njeuwen tijd, en werkdadig optreden moest om de menschheid in hare ontwik- keling bevorderlijk te zijn. Maar onmogelijk ware de zege van het nieuwe beginsel geweest, zoo het zich niet in eenen voor den tijd aannemelijen vorm had voorgedaan, Wilden de Vorsten zich in de mogelijkheid bevinden om met de Republiek op eenen voet van gelijkheid te onder- handelen, zoo moest zij in eenig opzigt hun gelijke zijn, | Het nieuwe beginsel, dat zich in de vesliging van den Staat der Vereenigde Provin- ciën gelden deed, te doorgronden, en tegelijk in te zien, in hoeverre de staatsregtelijke loestand der Republiek in den noodwendigen vorm van den tijd optrad, ziedaar de on- misbare voorwaarde eener billijke waardering van ons Volk in zijne geschiedenis, De verwarring, op de Middeleeuwsche orde van zaken gevolgd, had in de vijftiende eeuw tot de uitbreiding en versterking der koninklijke magt geleid, Burgeroorlogen en buitenlandsche krijg in de verschillende Staten van Europa hadden, na de in Frankrijk en Engeland mislukte pogingen des volks om zich zelven te helpen, de na- liën zich vermoeid aan de krachtige hand van koningen, als vonkwisx XI in Frankrijk, UI Deer. 2 Srux. 44 1609. 946 ALGEMEENE GESCHIEDENIS p--—-——————————————————————————————ü! nEeNDRIK VII in Engeland, yeapinann den Katholijken in Spanje, doen toevertrouwen, terwijl bovendien het uit het Oosten dreigend gevaar het belang gepredikt had van eene krachtige eenheid om tegen de magt des Sultans bestand te zijn. Het dus versterkte koninklijk gezag zooveel mogelijk algemeen toe te passen, was de taak, die kaneL V zich in zijne verschillende Rijken voorstelde, Doch in zijnen tijd ontstond de Reformatie. Zij leerde in het geloof de bron ken- nen van alle geestelijke gaven, wier uitdeeling de Kerk aan zich voorbehield, en vond in de veredeling van den smaak en de verlichting des verstands, uit de bekendheid met de Oudheid gesproten, eene krachtige bondgenoot. Dè Kerk had ter harer hand- having den slerken arm des Vorsten noodig. KaAnzL V verleende dien, zonder de zelfstan- digheid van de wereldlijke magt prijs te geven. Maar zijn zoon, ries II, bij wien het ongeloof aan het regt van den mensch tegenover de Geestelijke en de Wereldlijke Overheid tot beginsel was verheven, sloot met de Kerk, als het ware, een verbond, dat de fnuiking van alle verzet ten doel had. | In ons Vaderland stuitte deze toeleg op eenen tegenstand, die na eenen veertigjari- gen strijd tot de aanvankelijke zege leidde. ; Uit deze uiteenzetting blijkt genoegzaam, wat de beteekenis was van het feit der erkenning van de Vereenigde Gewesten als Mogendheid door de Mogendheden. Deze erkenning huldigde het regt van het geweten en van het vrije oordeel, en wie de geschiedenis van ons Vaderland waarderen wil, moet nimmer het oneindige gewgt voorbijzien der omstandigheid, dat het aan ons Volk gegeven is geweest, zulk een be ginsel zegepralend in de Nieuwe Geschiedenis in te voeren. Doch geen beginsel kan werkdadig in het leven der volken optreden, of het moet beantwoorden aan de voorwearden van den tijd. : Gelijk het Volk te voren tegen de Grooten bescherming bij den Koning gezocht en gevonden had, zoo zocht, bij het steeds eigenmagtiger optredende koninklijke gezag, het Volk thans bescherming bij de Grooten. In Frankrijk, waar zich het koningschap. het regelmatigst heeft uitgebreid, zien wij den man uit het volk of den heer van lage- ren adel, zoodra hij door zijnen aanleg aangedreven of door zijne eerzucht geprik keld wordt om op het tooneel der wereld op te treden, in den eenen of anderen Prins of Hertog zijnen beschermheer zoeken, wiens hof houding hij vermeerdert, aan wiens dieat — hij zich wijdt, dien hij als den beschikker van zijne eer en van zijn fortuin erkent t, Bljk | genoeg, op wie thans de oogen des volks in het algemeen gevestigd waren, op wien het volk rekende, wanneer zijne belangen behartigd moesten worden, aan wie men gaarne regten prijs gaf, wanneer men voor dezen afstand slechts bescherming kon verwerven. “= | Zie La domesticité au 17me siècle, par a, moast, in Bibl. Univ. de Genève, Nov. 1857. DES VADERLANDS, 917 Vooral in ons Vaderland moest de burgerij naar beschermheeren tegen de dwingelandij des konings omzien, en WILLEM VAN ORANJE was de natuurlijke voogd der vervolgde Gemeente. Maar even als in Frankrijk de Heer van lageren rang, hoezeer in dienst van den eenen of anderen Prins, zelve wederom heeren van nog geringer vermogen of wel onadellijke personen in zijne dienst had, een verschijnsel, hetwelk bewijst, dat men behoefte gevoelde om zich aan te sluiten aan eenen beschermheer, die niet al te hoog verheven of te ver verwijderd was; zoo sloot zich ten onzent de burgerij aan de Stede- ljke Vroedschappen aan. Bij de Edelen kon zij geenen steun vinden: dezen toch waren deels op het slagveld of op het schavot om het leven gekomen, deels hadden zij om hunne aanhankelijkheid aan Spanje het vertrouwen verbeurd of waren om deze reden uit het land gebannen, en wat er nog van de Ridderschap in de Statenvergaderingen overbleef, zag zijnen invloed aanmerkelijk bij dien der Burgerheeren achterstaan. De Vroedschappen dus waren de natuurlijke voogden en beschermers der burgerij; aan haar sloot men zich aan; ten haren behoeve gaf men alle staatkundige regten, te voren door Gilden en Schutterijen uitgeoefend, gewillig prijs; in één woord, de Stedelijke Magistraat werd een nieuwe adel; de Regenten werden eenigermate wat in Frankrijk de Souvereine Heeren waren; zij werden de Meesters, in wier dienst men trad, zoo men zich aan de belangen van Gewest of Gemeente wijdde. Wel waren er personen, die, geschikter voor de rol van bedienden van een hooggeboren Vorst of Heer, met minachting neder- tagen op mannen van lager rang en vaak nederig beroep: vandaar de klagt, dat een »Hans Brouwer, Hans Kaaskooper, Hans Mulder" zich Souvereine Heeren lieten noemen, en zich bij Keizer kaneL vergeleken 1; vandaar dat de eerzucht eerst van ANJOU en daarna van LEICESTER eenen prikkel vond in de taal van hen, die zich le groot achtten om der Regenten onderdanen te wezen. Maar over het algemeen was de Nederlander te eenvoudig en te weinig op vorstenpraal en hofgunst gesteld 2 om niet gaarne al den eerbied en de trouw op de Regenten over te brengen, welke in dien tijd elders aan geboren Vorslen werd toegedragen. 2 Zie Dr. m. raum, Tien jaren wit den tachtigjar. oorlog, hl. 28 en 20, en de aldaar aange- haalde auteurs, 44 * 1609. 1609. Stemming der Regenten op het tijdstip van het sluiten van het Bestand. 548 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ee hij zich vaak tot de behandeling van de hoogste belangen der staatkundige wereld kon bekwamen 1, En de neringdoende burgers, in geenen deele naar stem in staat hun- kerend 2, gaven de behartiging der openbare zaken gerustelijk aan mannen over, die — zij zich uit hun midden zagen verheffen en in hun midden zagen leven. Hoe het zij, had de zaak der vrijheid in ons Vaderland door den bijzonderen aard der hier noodwendig opgekomen Aristocratie veel gewonnen, van den anderen kant maakten de Staten, waarin de Souvereine Heeren der Steden vertegenwoordigd waren, een Bewind uit, met hetwelk het den Mogendheden mogelijk was te onderhandelen, — of stonden zij voortaan in rang niet gelijk met de Grooten van andere Rijken, van Frankrijk, bij voorbeeld, met welke de Koning van dit Rijk, nog verscheidene jaren later dan het tijdstip des Bestands, als met eene Mogendheid krijg te voeren en te on- derhandelen zou hebben ? Loo stond daar dan onze Staat na het sluiten van het Bestand, te midden van de Sta- ten van Europa, gereed om, onbelemmerder dan te voren, de hem voorgestelde loop- baan in te treden. — Zoolang de oorlog duurt, is een belangrijk deel van het beleid der zaken aan de burgerlijke gezagvoerders onttrokken, De oorlogskans beslist veelal over hun doen en laten: men moet alles ter zijde stellen om op een bedreigd punt hulp te bieden, en hoog noodige uitgaven schromen om in staat te zijn de oorlog te be- kostigen. — Thans was de krijg gestaakt, en groot moet het gevoel van verligting geweest zijn bij hen, die den vrede verlangd en bevorderd hadden, Die vrede bekroonde niet alleen hunne wenschen en opende hun het vooruitzigt op het bereiken hunner doeleinden, maar bevestigde ook hun gezag. Of waren zij thans niet met glans omstraald wegens die zoo gelukkig ten einde gebragte onderhandeling met den trotschen vijand, onder bemiddeling van Frankrijk en Engeland en onder het oog des Keizers ge- schied? Een nieuw geslacht was opgekomen sedert den opstand tegen Spanje; maar met den Advokaat van Holland waren er nog velen, die op dat thans reeds zoa verwijderde tijdstip alreede tot jaren van onderscheid waren gekomen. Hoe moet hun bij het terugzien op die veertig jaren het Bestand als eene gezegende uitkomst zijn voorgekomen, die zoo vele angsten, zoo vele vernederingen, zoo vele verkeerde maatregelen, zoo vele moedeloos- heden, zoo vele vermetele bedrijven voor altijd goed maakte, en slechts den moed, de volharding en de zege in aandenken liet! Met hoe groot vertrouwen zullen zij den blik in de toekomst geslagen hebben om voort te gaan op het als van hooger hand geopende spoor. Maar al zou de oorlog een geruimen tijd gestaakt blijven, steeds is het leven een 1 Zie vanepm, Inleiding tot eene Gesch. der Nederl. Diplom., bl. 23. 4 Zie Fauix, t, a. pl. DES VADERLANDS. 349 LE ' grid voor den bijzonderen mensch, en in veel voelbaarder mate voor hen, die het 1609. leven van eenen Staat gade te slaan, te leiden en te verantwoorden hebben. Beneemt buitenlandsche krijg hun veel van de zoo gewenschte vrijheid hunner bewegingen, ook le midden van den vrede stellen moegelijkheden, onafhankelijk van alle voorzorg opko- mend, uitbarstingen van binnenlandsche tweespalt, in één woord, allerlei bezwaren, die van het bestaan van groote gebreken in het Staatsligchaam getuigen, hunnen be- moeijingen de wet, En zietdaar wat de Regenten van de Republiek der Vereenigde Nederlanden spoedig zouden ondervinden, — Ten einde ons een juist denkbeeld te vormen van de taak, die hun voorgesteld was, moeten wij ons in enkele trekken den maatschappelijken en staatkundigen toestand in het begin der zeventiende eeuw voor . den geest halen. Mag men beweren, dat in elken tijd zich te midden der overblijfselen eener vroegere Maatschappe- ode van zaken de werking eener nieuwe maatschappelijke inrigting vertoont; dit “Xe en staatkun- dige toestand der verschijnsel valt vooral in. het begin der zeventiende eeuw in ons Vaderland op ae in het . te merken, Toen was het een tijdperk van overgang bij uitnemendheid. Een tiende an nieuwe geest arbeidde te midden der oude dingen. Hij openbaarde zich natuurlijk vooral in hen, die of door den ondernemenden aard, welke hen met vreemde elementen in aanraking bragt, of door eenen aanzienlijken stand, of door hoogeren . aanleg boven het volk uitstaken. Het volk zelf leefde nog voort naar de vroegere ` wijze, Eene Gemeente was niet, als tegenwoordig, eene verzameling van Rijks- onderdanen, slechts door hunne gemeenschappeljke woonplaats vereenigd. Neen! eene Slad was een zelfstandig ligchaam, waarvan de leden zich onderling ten nauwste verbonden’ gevoelden: de Stad was hun vaderland, hunne Gilde was een orgaan tot onderhoud, tot opbouw, tot versiering, tot verdediging der Gemeente. . Terwijl thans slechts banden van algemeene menschelijkheid of bijzondere vriendschap burgers met burgers verbinden, en ieder zijn te-huis heeft, waarin hij zich van de bemoejingen van het openbare leven afsluit, gevoelde toen de burger bij zijne mede- burgers zich onder de zijnen en, als het ware, op straat te huis, » De woningen waren meestal somber, bekrompen en van weinige geriefeliĳkheden van binnen voorzien, maar van buiten met breede stoepen, zitbanken en luifels betimmerd 1.” Stellen meest alle oude vaderlandsche blij- en kluchtspelen de handeling als op straat geschiedende voor, hierin ijo zij getrouw aan hetgeen werkelijk plaats greep 2. Vandaar een losser toon, een "er taal tusschen de burgers onderling, maar ook de aanleiding tot soms voor onze kieschheid stuitende botsingen en voor de zedelijkheid gevaarlijke aanrakingen, hoedanige ! pe vries, Hoofts Warenar, bl. 83. 2 Aldaar. 1609. ' 550 ALGEMEENE GESCHIEDENIS - ee A door onze blijspeldichters ten tooneele gevoerd worden; vandaar van den anderen kant - eene bemoeijing van den burger met de belangen, die men thans aan de politie over- laat: op straat handhaafde de burgerij, als elke vader in zijn gezin, wanneer het noodig scheen, met vereende kracht, zelve de orde. l Zietdaar een beeld van de maatschappij, in welke in het begin der zeventiende eeuw al meer en meer een nieuwe geest begon door te dringen. In den strijd met de magt van Spanje hadden zich de krijgstogten der burgers niet tot kortstondige belegeringen van naburige sloten of steden bepaald, .waarna zij weder te huis kwamen zonder dat hun gewone loven er merkelijk bij geleden had; zij hadden den strijd moeten uithouden binnen eigene of anderer vesten tegen soldaten, uit vreemde natiën geworven, en me- nigmaal hadden de steden zelven zulke vreemde troepen moeten huisvesten, Men kan denken, hoe het een en ander inbreuk maken moest op de goedmoedigheid en ver- | trouwelijkheid der burgerij. — Bepaalde zich vroeger de zeevaart tot het bezoeken van Europesche havensteden, waaraan het scheepsvolk deel nam zonder uit zijnen natuur- ljken bodem losgerukt te worden, thans ging men uit op togten, die jaren duurden; men verplaatste zich in gansch vreemde klimaten, en kwam men, na in andere wereld- deelen zegevierend gestreden en schatten ingeladen te hebben, weder te huis, men was min of meer vervreemd van de zeden der geboortestad, en had zich andere nei- gingen en andere behoeften eigen gemaakt. Maar oorlog en zeevaart niet alleen tastten het oorspronkelijke gemeenteleven aan, en verplaatsten, als het ware, het middelpunt van uit de schaduw der stadstorens naat elders, waar grooter belangen op ruimer gebied werden verhandeld, Ook de Letteren en de Wetenschap werkten daartoe mede, De dichter bekend met de verjongde Fransche verskunst, of, als moorr, gevormd in de school van de Italiaansche zangers, ontwies de enge grenzen der letterkundige Gilden, Rederijkerskamers genaamd, en zong voor eth | letterlievend publiek, of zou welhaast, als op het kasteel van Muiden, een salon openen voor de fraaie vernuften van den tid. De geleerde, met den blik verruimd door de aanschouwing van de geschiedenis der Oudheid, met den smaak gekuischt door de modellen der klassieke letterkunde, rigtte zich in de Latijnsche taal tot de leden van de republiek der geletterden, in alle beschaafde Rijken van Europa verspreid, Niet dat het den mannen der wetenschap aan burgerzin behoefde te ontbreken, — getuige de gloejende ingenomenheid van, het jeugdig genie van muco ne Groot met de zeden en daden zijner landgenooten !; maar zijne liefde heeft een volk tot voorwerp, en strekt zich uit tot een vaderland, dat alle bijzondere belangen in eene groote eenheid omvat, en zijne grenzen op eeuwige wetten van billijkheid tegen andere nationaliteiten ziet afgebakend. 1 Men zie zijne Vergelijking der Gemeenebesten. = : DES VADERLANDS, 991 GEE EA EEE Doch tegenover het universalisme der Geleerden stond in de Ultra-Gereformeerde partij een geestdrijvend streven over. De Wetenschap liep niet ligt gevaar in de losmaking der Middeleeuwsche banden te ver te gaan. Integendeel, zij sloot zich gaarne aan de beslaande magien aan; zoo zien wij denzelfden muco pr amoor, eenen man, uitste- kend genoeg om in het wetenschappelijke als een teeken zijns tijds te gelden, nadat hem de bodem zijns vaderlands is ontvallen, van vrede droomen met de Roomsch- Katholijke Kerk, en bijna zelfs de losscheuring zijns vaderlands van de eenheid des Roomschen Rijks betreuren. Maar de Ultra-Gereformeerde partij bragt geene mensche- lijke ordening in rekening tegen den eisch der Godsdienst, Versterkt door de Vlaamsche en Brabandsche ballingen, die, van vaderland verstoken en alzoo van velerlei beden- kingen ontheven, voor geen gerucht vervaard waren, erkende zij geen wereldsch ge- tag, waar het de Kerk gold. Over de grenzen van provinciën, ja, van landaard heen, streefde zij naar eene algemeene Hervormde Kerk, en ongeneigd om den stroom der Reformatie binnen de dijken eener staatkundige orde besloten of door de kunstwerken der menschelijke redenering bepaald te zien, deed zij een beroep op de menigte tegen- over de verordeningen der Overheid en het vrije verstandsonderzoek der Godgeleerden. Streefde dus de ontwikkeling eene nieuwe meer omvattende eenheid te gemoet, deze eenheid was verre van reeds gevonden te zijn. Integendeel wat elders eenheid in het Slaatsbestuur vermogt door te zetten, ontbrak hier, — Wat in de Middeleeuwen van openbare eer en gezag verleend was, het was, als het ware, in bijzonder eigendom afgestaan en werd alzoo onvervreemdbaar en oppermagtig bezeten. Aan al die souve- reine regten en privilegiën echter werden daar waar de koninklijke magt zich vrij ontwikkelen kon, van lieverlede door de koninklijke beambten, als het ware, de grond onder de voeten weggeroofd. Doch hier te lande, waar de koning was afgezworen, en daarmede alles wat regtstreeks van den koning uitging, de onbeperktheid van zijn gezag ver- loren had, moest elke Vroedschap zich onbelemmerd als souverein op zijn gebied be- schouwen en doen gelden. Intusschen diende er door steden en provinciën gemeen- schappelijk gehandeld te worden. Vroeger was het de algemeene nood geweest, die eendragtig streven teweeg had gebragt: met eene Statenvergadering, als die van Holland in den tijd van wittem I, wier leden aam geene ruggespraak met hunne lastgevers gebonden waren, kon veel verrigt worden. Maar later wilde geene Vroed- schap iets van hare zelfstandigheid ten behoeve van het gemeen overleg opofferen, en werd de werking van den Raad van State, die eenheid in de Republiek had behooren le brengen, opzettelijk verijdeld. Dus schoot er niets over, dan de invloed van hen, die door krachtiger geest bezield en met rijker middelen bedeeld waren, om de leden der Unie tot die handelingen te nopen, welke de tijd scheen te vereischen. Doch invloed is geen regt; integendeel hij is eene soort van overheersching. Vandaar menigerlei aanleiding tot ontevredenheid met den bestaanden regeringsvorm. Overal 1609. 1609. De Fransche gezanten dringen op nieuw aan op eene verandering van den Rege- ringsvorm. Staatkunde van HENDRIK IV met 362 ALGEMEENE GESCHIEDENIS | nu, waar het gebrekkige van de staatsinrigting gevoeld of erkend werd, waren de oogen als van zelve gevestigd op eenen Vorst in het midden der Republiek, op Prins MAURITS VAN NASSAU, In hem bood ons Vaderland het eenig voorbeeld aan van eenen persoon, uitstekend genoeg van rang, om een persoonlijk bescherinheerschap te kunnen uitoefenen en eene hofhouding rondom zich te kunnen verzamelen, Ja, de glans van zijnen roem overschaduwde die van alle hooggeboren Prinsen in het buitenland, en talrijke vreemde, vooral Fransche Edellieden kwamen zich aan zijnen persoon verbin- den en vermeerderden zijnen hofstoet !; want voor den jongen Franschen adel behoorde het tot den goeden toon, onder maurrrs’ vanen eenige veldtogten tegen sPrworA te gaan maken. — Geen wonder, derhalve, dat zijn staat in de Republiek bij velen aan het denkbeeld voet gaf, of ook door aansluiting aan zijnen persoon de verlangde Staatseenheid te verkrijgen zijn mogt. Nu het Bestand was gesloten, was ook voor de Fransche Gezanten de tijd daar om wat vroeger door hen geopperd 2, doch door OLDENBARNEVELTS toedoen verschoven was, meer opzettelijk te herhalen, en op eene verandering in den regeringsvorm aan te dringen >, Waren hunne pogingen gelukt, maurrrs had zich meer gezag verleend gezien. De wijziging toch in den regeringsvorm der Republiek, op eene allezins heusche wijze door de Fransche Gezanten voorgeslagen, strekte om Prins mavunits aan het hoofd te stellen van eenen op te rigten Raad van State, aan welke de beslissing — zou opgedragen worden van alle geschillen, die zich tusschen de Provinciën zouden | opdoen, en de uitvoering, des noods met geweld, van alles wat de Staten-Generaal be- sluiten zouden, Voorts zouden de zaken van vrede en oorlog, de verbonden met vreemde Mogendheden en de belastingen aan de Staten-Generaal verblijven, maar het beleid van alle overige regeringszaken aan den Raad van State behooren $. Wat nmxwonik IV tot de aanbeveling van zulk eene verandering in den regerings betrekking tot de Vorm bewoog, was natuurlijk zijn eigen staatkundig belang. Steeds was zijn oog op Republiek. de Nederlanden gevestigd geweest. In tijden van moedeloosheid, toen hij den troon van Frankrijk nog niet had beklommen, was hij er meer dan eens op bedacht geweest 1 Hiervoor, bl. 266. Daar lezen wij, dat Prins maurrrs in het veld soms tot zeshonderd per. sonen rondom zich had, die op zijne kosten leefden. De Prins van conti, van Franschen konink- lijken bloede, had, toen hij, in den oorlog der Fronde, Bordeaux verliet, slechts tweehonderd per- sonen, aan zijne dienst verbonden, bij zich. Hiernaar mete men het aanzien af, waarin Prins MAURITS stond, 4 Hiervoor bl. 315. 3 agawin, IV, p. 116. 4 jeant, I, p. 185. DES VADERLANDS. 333 om aan de Vereenigde Gewesten zijne diensten aan te bieden en zich van ons land een nieuw vaderland te maken. Zoo trouw had hij de Republiek in haren strijd tegen Spanje bijgestaan, dat hij, naar de begrooting van purusssis-monxar, achtereenvolgens bijna tweehonderd millioenen livres voor haar over had gehad 1, Wederkeerig had hij in tijd van nood edelmoedigen onderstand van de Republiek ontvangen. Geen wonder, dat hj zich niet minder naauw aan haar verbonden gevoelde, dan aan menig gewest, dat tot Frankrijk gerekend werd, al kostte het den Koning van Frankrijk moeite er zijn gezag te laten gelden. In dezen tijd hing de betrekking tusschen Vorst en onderdanen niet noodzakelijk af van de nationaliteit, maar van de vraag, of men in eenigen Vorst of Heer zijnen natuurljken beschermheer kon en mogt erkennen: de persoonlijke be- trekking tot den Vorst of Heer beheerschte elke andere bedenking. Daarom liet Henna IV de gedachte aan de uitoefening der souvereiniteit in de Nederlanden nimmer varen. Vandaar dat hij, menigmaal, vooral door OLDENBARNEVELT, uitgenoodigd, om bij authen- - tieke acte, de Staten als voor altijd vrij en souverein te erkennen, zich daartoe steeds engezind heeft getoond ?, eenmaal met de uitdrukkelijke verklaring aan zijnen Gezant, dat zulk eene erkenning zijne eigene zaken schaden kon 3. Zelfs de Koning van En- geland, hoe los de vriendschapsband tusschen hem en de Republiek ook geworden was, . en hoezeer zijn invloed thans door dien van Frankrijk werd overtroffen, zelfs saxoxvs I, _ weigerde een dergelijke acte aan de Staten te verleenen 4, Indien nu deze Koning, op grond van het vroegere wederkeerige dienstbetoon, de gedachte aan een souverein regt over de Vereenigde Provinciën zoo weinig opgaf, dat zijn Gezant te Konstantinopel om- trent dezen tijd meende te mogen verspreiden, dat dit land aan Engeland onderworpen was 5; hoe veel te meer kon nenpam van Frankrijk zulk een gevoelen koesteren? Hoe het zij, hij was er op uit, dat de regering in de Republiek dus werd ingerigt, dat hij zoo min mogelijk gevaar liep haar aan zijnen invloed te zien ontsnappen. En dan was het voor hem niet wenschelijk, dat de vele Hoofden van den nieuwen Staat onbeperkt meester bleven. Het was voor hem wenschelijk, dat er een enkel Hoofd bestond, dat over de hulpmiddelen der Republiek beschikken en alle weerbarstigheid fnuiken kon, 1 a, ouvak (Dooum, indd. sur Vhist. du Protest. en France et en Holl.) Aubéry du Maurier, p. 172, 182. ? Tie Hiervoor, bl. 344. manm, III, p. 230, 244, 248, 313. IV, p. 25. 