VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
bergen. Het gefchilftuk, of de eerfte de laattte kunnen opweegen, ftaat ons hier noch te onderzoeken, noch ze bellisfen, — Dit alleen mogen wy, als ons inzien, te kennen geeven, dat het te weníchen ware, geene Lee- werisbefchryvingen geplaatst te hebben van Mannen, die hunne Leevensrol nog fpeelen. Wilde men, om der weet- graagte, ten hunnen opzigte, te voldoen, iets geeven, men zou de onderfcheiding kunnen maaken, dat men Leevensbefchryvingen gaf van reeds geftorvenen, en on- der den minderen tytel van Leevensberigten de overigen deedt kennen, | Hetgeen wy, wegens de eerst hier voerkomende Per- foonadie, BONAPARTE, vermeld vinden, wettigt deeze aanmerking; immers scniLLEk liet dien Held in Egypte, De Vertaler doet hem van daar te rug komen , ver- meldt de daar op volgende krygsgevallen, de verheffing tot het Confulfchap, enz. ; en het laatíte, wegens hem berigt, is de aanflag op diens Leeven, in Wintermaand des verltreeken Jaars. Hoe veel ontbreekt er dus ou reeds aan BONAPARTE’s Leevensbefchryving, ìn een zo kort tydsverloop! | Ten aanziene van pirr heeft iets dergelyks plaats. En voor zo verre die Staatsman zich heeft doen ker n:n, gaf hy gelegenheid tot eene tweevoudige Schilde- Ty, ook hier opgehangen, Immers de Vertaaler laat e LEEVENSBESCHRYVINGEN,. - 373 de gegeevene Leevenstefchryving van SCHILLER vole Z ‚> Zeker was SCHILLER in het fchetzen van PITT „> miet geheel onpartydig. Zyne aftekening van dien on- s» betwistbaar grooten Staatsman is niet dan met lof- „> tuitingen opgevuld, waarvan veelen onzer Leezers „> zelven de juistheid en gegrondheid zullen in twyfel ə trekken, en welker opeenftapeling voorwaar weinig »» gefchikt is om den Man te doen kennen zoo als hy is. s» Een tegeoftuk , ’t welk ons een der Franfche Dag- > bladen levert, onder het opfchritt van de gemeenebest. s» gezindheid van PITT ontmaskerd, zai dus, naar ons s» inzien, niet ongefchikt zyn om den Man beter te lee- „ ren kennen en beter te doen beoordeelen; althans, …, het zy het ernst. of fatyre zy ‚ het welk wy niet op s ons neemen te beflisfen, het zal wenken aan de hand s geeven, die voor een bedaard nadenkenden toereikend s» Zullen zyn , om zyne oordeelvelling over deezen bui- », tengewoonen Man tot in laater tyd te verfchuiven.” — Het is juist ceeze aanmerking, welke-de door ons ge- maakte wettigt, en ftand houdt ten opzigte van alle nog leevenden, die in deezen Bundel voorkomen. l Allen na te gaan, van allen hoofd voor hoofd te zeggen, wat ons van derzelver Leevensbefchryying dunkt, zou meer van ons gevorderd weezen , dan de aart on- zes Werks toelaat. In het en mogen wy zeg- gen, dat ten opzigte van de Charaêteríchetzen, welke doorgaans de Leevensbefchryvingen befluiten , de band des Duiifthers te zien is; °t geen ook nu en dan den Vertaaler eene aanmerking afvergt, of tot eene aanteke- ning noodzaakt. Zo, by voorbeeld, voegt hy onder de Leevensbefchryving des Prinfen VAN COBURG: » In s» deeze Levensfchets van den Prins VAN COBURG liet s» de Schryver zich door zyne vooringenomenheid voor s», de zaak der Geallieerden wel eens wegfleepen, waar- » op wy den Lezer flechts met deezen wenk willen op- s» merkzaam maaken, terwyl wy het overige terneêrgee s» ftelde geheel voor zyne rekening laaten,”” ‚ Eene dergelyke aanmerking zou, in een ander opzigt, ten aanziene van HERZBERG te maaken geweest zyn. Partydigheid voor de Duitfchers ftraalt in alle ken. fchetzen, hun betreffende, te fterk door. De Fran/chen, die in de Omwenteling groote en geweldige rollen fpeelden, worden in volle leelykheid afgemaald. Doch ia ’ geen SCHILLER Van NECKER Zegt, vinden wy zo Dd 3 l veel + 274 K. A. SCHILLER, LEEVENSBESCHRYVINGEN, veel ftrydigheids, dat wy het niet wel weeten zamen: voegen, byzonder wat ’sMans bekwaamheid als Sch, ver betreft. Met dit alles twyfelen wy niet, of dit Boekdeel zi een aantal Leezers vinden. In het flot des Vaorberig: van den Uitgeever wordt ons vermeld: ,, Behalven he s twintigtal Levensbefchryvingen, die wy thans aan on- » ze Natie voorleggen, zyn ‘er nog eenige andere, niet » min- gedenkwaardige, perfoonen overig , van welke s» SCHILLER ook de Levensfchetzen ontwierp, zoo als » FREDRIK DE GROOTE, de Franfche Generaal mo- » REAU, de Rus-Keizerlyke Bevelhebber suwozow ez 5 dergelyken, en deezen zullen, in een Tweede Deel, ə» weldra het licht zien.” Reizen door de Holen des Ongeluks en de Verblyven der Elende, van K. H. spiess. Uit het Hoogduitsch, Te Haarlem, hy F. Bohn, 1800. dn gr. 8yo. 280 bh H“ fchynt wel ene zonderlinge verkiezing, juist zulk ene reis te doen; maar iedere plaats van den aardbodem is voor den natuur -onderzoeker belangryk. Eveneens handelt dan ook de wysgeer; hy vergeet: de holen des ongeluks en de verblyven der elende niet, maar doet ook daar zyne waar- nemingen, en breidt ook daar zyne kennis der menschheid uit. Jammer en elende verminderen daardoor op de wereid niet, zwakke, weke zielen ! dat gy dezelve niet kunt aanzien. De ware, gevoe menfchenvriend kan en wil dezelve mar- fporen, opdat hy die naar zyn vermogen mag kunnen verhel- pen, — Ieder aandoenlyk verhaal van menschlyken ramp- Spoed verliest in ons oog alle waarde, zo dra het onwaarach tig, althands zo dra het onnatuurlyk wordt. Er is elende genoeg onder de menfchen ; wy behoeven dezelve door onze Verbeelding waarlyk niet te vermenigvuldigen, Dan de ver halen, die wy hier aantreffen, zyn (waarom zouden wy den Schryver, die dit ftellig verzekert , wantrouwen?) niet verdicht, maar grotendeels byeengebracht uit echte criminele aĝe. Deze verzekering was evenwel nodig; zo veel noodlottig onge luk treffen wy hier telkens aan. Des Schryvers oogmerk was, mededogen te verwekken, zelfs jegens den grootte booswicht, en troost te geven aan elendigen. De ftyl van d Werk is fchoon, en sries weet overal den juisten toon t treffen om het hart te roeren. De Vertaling is ook uitnemen wel, Het Werk bevat drie zeer belangryke verhalen, waars wy kort enig verflag willen doen: Ks XK. He SPIESS,; REIZEN DOOR DE HOLEN DES ONGELUKSe 375 KAREL, OF DE GEVOLGEN VAN OPLOPENDHEID, === KAREL is de zoon van een ryk edelman. De woede van zynen va- der, die alle verbeelding te boven gaat, zo dra hy oplopend wordt, (en dit wordt hy dikwyls) doet hem het ouderlyk huis ontvluchten. Hy wint by enen boer, eerst als ganzen- hoeder , en naderhand als herder op de Alpen, den kost. Juist op dien leeftyd, dat de natuur in dit opzicht wakker wordt, vindt hy daar een meisje; zy is jong, en fchoon, en ongelukkig. Hare geit, al de rykdom harer moeder, was van de fteilte geftort, en omgekomen. Karer geeft haar de geit van den boer, die tot zyn onderhoud beftemd was. Dit was e eerfte misdaad, Het komt uit; en nu ontvluchten de jonge lieden den harden mensch. Hy ontmoet flechte men- fchen , en , door gebrek gedrongen, lokt hy enig vee van zy» nen vorigen meester tot zich, Voords wordt hy foldaat, en trouwt het meisje. Zyne vrouw wordt verleid; hy deferteert , == vermoordt zynen eigen vader, =— wordt een overfpeler, mm En moordenaar van zyne eigene vrouw en kind. Als zoe danig geeft hy zich eindelyk zelve aan by het Gericht. Wie houdt nu KAREL niet voor een booswicht van den eerften rang? En evenwel, men leze, zo men kan, dit verbaal, zon- der het aandoenlykst gevoel van medelyden! De drang der om- frandigheden noopte hem nagenoeg tot iedere euveldaad. Het fot dezer gefchiedenig bevat ene te nuttige zedenleer , dan dat wy het onzen Lezer zouden onthouden: „ Eer ik deze fchrikbarende , maar zeker leerryke gefchie- , denis eindige, acht ik bet mynen plicht, alle myne Lezers „ te vragen: of Zy KAREL niet een goeden en lieven jongen s genoemd, of zy niet zyne daad edel en fchoon gevonden * ‚ zouden hebben, indien ik, zonder van zyne overige daden 5, te fpreken, in den vervoerenden , gevoelvollen toon van s» een roman-fchryver verhaald had, hoe y aan KAATJE de s geit fchonk ? Ik wedde, dat alle de andwoorden op deze ‚> Vragen , zo ik in {taat ware ze op te zamelen, een vol- » mondig ja behelzen zouden. En toch was deze fchone, » edel fchynende daad de eerfte grondflag van kKareLs Ongeluk , s en de ladder, waar langs hy tot die vreeslyke hoogte van » euveldaden opklom; zy was de moeder van den roof en s» moord, dien hy pleegde, en die hem tot ene fmartelyke » gevangenis veroordeelde. Merk dit op, gevoelvol, maar tes ss vens ligtzinnig jongeling! Het is niet goed, dat men zich ‚‚ door zyn gevoel laat wegflepen , wanneer het niet in onze + macht (taat, hetzelve zonder gevaar , zonder onrecht. » Het is fchoon, ja het is plicht, de tranen der lydenden op >, te drogen; maar het is nog meer plicht, niet af te wykena ‚» Van de paden des rechts, met deszcifs richtfnoer niet te d 4 » fpe- 376 K. m. SPIESS » fpelen, of hetzelve geheel te willen vernietigen! Men dat s dan in ene wildernis om , zoekt vergeefs het enge pad ia ‚, braven, en ftort in den afgrond neer, voor dat men de s Zelfs diepte vermoedt.’ Di BEKLAGENSWAARDIGE WILHELM werd op bet fchavot onthoofd; en dit was nog genade van den Land-vorst: he | | Gericht had hem, en zulks te recht, tot het rad veroordeeld, ° Hy was een arm, verlaten weeskind ; maar door zyn uitmun- tend verftand en hart maakt hy zyn fortuin, doet een aam- zienlyk huwlyk, en krygt enen zeer goeden post. Zo leeft hy braaf en gelukkig. Zyne énige dochter is by zekeren Rit- meester zwanger; het huwlyk zal alles ved ing, dan, vol- gens ene wet, is het geen Officier geöorloofd te trouwen, al- vorens zekere fom , overeenkomftig zynen rang, verzekerd is, opdat ’slands kas met gene pentioenen voor Weduwen be- zwaard worde, De toettemming van des Ritmeesters vader komt eindelyk, en daarby een wisfel voor de tot dat cinde benodigde fom van zesduizend guldens. Over een maand vervalt de wisfel. Intusfchen wordt de toeftand der aanftaan- de bruid reeds zichtbaar ; en voor de eerftemaal leent wil- HELM nu uit de hem toevertrouwde penningen van het land. Ongelukkig loopt de betaling fout : des Ritmeesters wader had een bankroet gemaakt. Wat zou wiLHELM nu doen? Hy wordt nog gelukkig door Joden voor een tyd geholpen. Al les geeft hem ook nog moed. Den Ritmeester komt meer dan 40,000 guldens uit zyns vaders boel; en deze fchuld ís prae- ferent. WILHELM moet dus maar tyd winnen. Zo groeit in- tusfchen de fchuld al aan. Lindelyk is hy geheel red- en ra- deloos; de Ritmeester heeft alles verloren; en nu komt de dag, dat wiLHeLM zyne gelden verandwoorden moet. Hy zal zichzelven dan nu ook gevangen geven; en zyn \ot afwach- ten. Dan ongelukkig hoort hy op reis van ftruikrovers en moordenaars in zeker bosch. Toen hy in dat bosch komt, _fchiet hy zynen voerman overhoop. Het rytuig is nu overrom- peld en beftolen. Dan juist, toen hy van dit geval bericht doet aan het naastbygelegen Gericht, komen enige boeren met den wel dodelyk gewonden, maar toch nog levenden voerman aan. WILHELM bekent alles; en de Lezer weet het einde reeds. „, Ach! het is zo gemaklyk (deze aanmerking nemen »» Wy over) anderen te veroordelen, maar ten uiterften moeie ‚> lyk zich ftaande te houden, wanneer men eens geftruikeld s» heeft! Men flaat de hand naar zwakke fteunfels in 't rond, » grypt elken ftroohalm aan , zinkt fteeds al lager en lager,en » itort eindelyk op den grond, zonder gered te kunnen wot- s» den. Wacht u voor den eerften misftap, want de volgende » ftaan niet meer in uwen willekeur; vrees, angst en valfcht » fchaamte dwingen u ze te begaan en uw ongeluk te ver 3 REIZEN DOOR DE HOLEN DES ONGELUKS. 377 s groten. Toetst deze waarheid-volle gedachte aan elk +, voorkomend geval; en indien zy de proef niet kan doorftaan, 5, 20 noemt my een leugenaar.” ALLE STRAF GEEN BEWYS VAN SCHULD, is het laatfte ver- haal. Dit is van enen anderen aard. Freorrik H * worde niet misdadig , maar geraakt driemaal in handen van het Gericht, en lydt zware flraf. Altyd was de fchyn tegen hem. Hy eindigde, als een overtuigd moordenaar, zyn deven op het rad; en eerst na zynen dood bleek zyne onfchuld. de gedachte : de grootte booswichten, de zulken , die wy daarvoor houden , zyn dikwyls zo flecht niet als wy wanen, zyn dikwyls flechts ongelukkigen. Dan, — kan men het ook omkeren ? Dit denkbeeld ware zo vererend niet voor de menschheid, maar verdient toch ook de naarfporing van den wysgeer. Zyn de edelfte menfchen misfchien zo goed dan ook niet, als zy ons voorkomen ? Is 'er dan waarlyk zo veel, zo wel by menfchelyke deugd als by menfchelyke boosheid, dat Wy nood/sttig noemen moeten? Al ons gevoel komt toch tegen dat woord soodlottig op. Laten wy dan voorzichtig zyn , men- fchenvrienden! Laten wy het gevoel van medelyden met den waarlyk ongelukkigen misdadiger niet zo ver dryven, dat wy, met het boze in den boosdoener, te gelyk de gehele zeden- Iykheid in den mensch zouden vernietigen. De Patriotten van zeventien honderd zeven-en-negentig. Toe. neeifpel in drie Bedryven. Door P, LINTHORST. dn den Haag, by |. Le van Laar Mahuêt en Comp., 1801. Zn gr. 8va, 306 bl, Bn Val | n waarheid, de Burgertwisten in ons Vaderland hebben zeer veel huislyk geluk vernield, en menig broederhart van het broederhart verwyderd. In dit ftukje verzoenen zich broeders; en het, door den burgertwist zo lang opgehouden , huwlyk bunner kinderen is het gevolg van deze verzoening. Geluk. kig ware het, zo dergelyke verzoeningen eens algemeen wer- den in ons Land, en men begreep en beoefende, dat, hoe verfchillend men ook denke, men elkanderen toch broeder- lyk kan liefhebben. Uit dit oogpunt befchouwd, bevalt ons dit flatje; doch de zamenfpraken zyn doorgaans wat langwylig, en 378 DE PATRIOTTEN VAN 1797, TOONEELSPBL. en daardoor ontbreekt aan het geheel levendigheid g kracht. De ‘Schryver denkt ook zelve niet zeer hoog vz zyn werk: Of ik den weg naar de harten gevonden heb, (zes hy) de hartstochten op eene natuurlyke wyze gaande geraak: , de. trappen der gemoedsbewegingen naar behooren betrack hebbe , gelove ik niet, enz. Ene gehele bladzyde met paus FEILEN. vinden wy aan bet hoofd van dit werkje; en om- der aan dezelve het waarlyk niet onnodig verzoek: Lenig enverbeterde Lebterfouten zal den Lezer gunflig gedievn t verfchoonen. , Myn Heer Elias; of de groote Vraag beäntwoord: Waar of rock ons Geld bijft? Leerzaam en vrolyk Bataafsch Btyfpel. diem te bekomen. In 8vo. 64 bh NV ciet is door dezen tytel menig koper uitgelokt. Men kan altyd toepasfingen maken; dan men vindt hier tot dezelve toch gene, althands gene zeer duide!yke wenken. Op zich zelven is het ftukje juist niet flecht. AMlynkeer £Lias kan niet begrypen waar zyn geld blyft; intusfchen , Mevrouw heeft over ailes de diretie, en daardoor ‘wordt b. v. haar Are Hone Tuinmansknecht. "Er zyn nieuwe opzichters ove alles door haar aangefteld; doch van die atten is de opzichter over de finantien het minst te vreden. De leermeesters van het jonge eL1asje komen ook ophet toneel ; voords de door Mevrouw aangettelde Architeêten met hunne plannen voor een lusthof in den fimaak- van een betoverd kasteel, en ene fen- timentete wildernis achter het flot, enz. enz. Eindelyt vindt de opziener van de finantien gehoor; Mynheer neemt | de dirctie weer op zich, en de nutteloze bedienden worden weggejaagd. Nu krygt Mijnheer grras nieuw crediet, en ’er | is uitzicht dat zich alles nog herftellen zal. Met deze om- wending van zaken wenscht nu ieder den Heer euras geluk; en volgens het gevoelen ivan den kundigen Tuinman zacon, verdiende dit Spel, ín het klein gefpeeld, in het groot nage- volgd te worden. De` Franfche Dorps-club „of de Revolutionaire Jacobynen : Bljeindénd.Klugtfpel ,` in drie Bedryven. Ridendo dicere verim quis vetat? Te Amjfteldam, by M. Schalekamp, 1801. In 8vo, 144 ble | n meer dan ene Vaderlandfche Societeit of Club ging het zeker dikwyls dol genoeg, en men kon daar wel {toffe ‘ vin: ik DE FRANSCHE DORPS-CLUB , KLUGTSPEL, 379 ¿x> pinden voor een Kluchtfpel; dan in dit ftukje is eyen- «wel alles, vertrouwen wy, vry wat overdreven; ook zyn sedie tyden, em by de Franfche Republiek en by ons, lang sasvoorby. Dit Kluchefpel , intusfchen , dat zeer wel afloopt saien ons by wylen recht hartlyk heeft doen lachen, kan wel- Xz lige een of anderen heethoofdigen nog van nut zyn. Ziet hier tes dets ter proeve: | m - BLAISE, Mag ik, als ’t u belieft, Heer Prefident!t ook eens ‚rx zulk een ding doen? en | Sr ` P DropiN. kene motie meent gy? Balse. Jaa krek gevat, eene motie, g —. Bronin., Gy? kom gaa uw gang, ——- Spreck! «a „ Maar Jean fchenk intusfchen eens in. ' i. Braise. Daar ik meer dan eens van die edelmannen digt ~= en dugtig ben afgeklopt , zoo als ik u eens krek zal verhaa- len, van hetgeen my van die fnaaken al zoo gebeurd is, finds ik een kleine jongen was... Buopin. Lapfalverye, lapfalverye, laat dat verhaal maar agter , zeg maar kort en goed, wat ge meent en begeert. Brarse. Al die adelyke afrosfers maar zonder veel om {lag den hals te breeken; zie daar dat is kort en goed. ne Ruvaur. Me dunkt dat is voor een begin wat grof; — we kosten daar eerst eens over fchryven aan de moeder-çlub te‘ Parys, als we een Secretaris hebben, die wat fchryven kam, en vragen haar boe zy het bliefde te hebben. — Maar in- : tusfchen kosten wy alle hunne goederen verbeurd verklag- ren; en hunne buizen en kusteelen, zoo als flus al gezegd is, afbranden. | har < BRODIN, Regt zoo ,' regt zoo , hunne goederen verbeurd “verklaren , hunne kasteélen afbranden, en hen aan den dyk jaagen, dat kan ‘er door, dat is tot behoud van het vadet- land en tot vestiging van onze vryheid; —— maar hen al- len den hals te breeken, zie wy zyn alle menfchen met malkander, en één en dezelfde lieve Heer heeft ons „allen gefchapen, waarom zouden wy hen dan mishandelen ? —— Maar hunne goederen verbeurd verklaaren, dat is het waare. — Wat zeggen de broeders ? zullen we de goederen der edellieden verbeurd verklaaren? . — die "er niets tegén heeft ftaa op! — niemand niet? — dat is dan weer ge- decreteerd, — Zoo, zoo, wy doen in deze zitting nog al wat Zaaken van gewigt af. Daar mogen wy wel weer een fchepje op hebben, Jean fchenk in, enz, AN T \ w A - - .. l es 3 ` w me? ste DE VREDE, BLYSPÊL. De Vrede , of het dubbel Huwelyk, door een Nieuwstyäs wrolyk Bly/pel, door A. LA sCHASZ., 1801. Alom te beresa In 8vo. 65 bl EONARD heeft zich vast bepaald om zyne Dochter sor niet uit te huwlyken vóór de Vrede op het Vaste Lai getekend ís, en heeft hare hand voor dien van hare minam beftemd, die hem het eerst echt bericht daarvan zou brenger. KazeL heeft ’t eerst die tyding; dan’ daar SOFIA FERDINASO bemint, weet hare Kamenier hem wonder wel op te boe den, en kan hy met dit bericht den ouden Heer mar ziet ge paken. Eindelyk raakt hy door een vengfter binnen; rer- DINAND komt dus te laat; dan KAREL, die ales gemerkt heeft, en het meisje niet tegen haren zin begeert, faxt hen sorta af, en ftraft hare Kamenier voor de hem gefpeelde potfen, door de onkosten voor hare bruiloft te betalen, en haren minnaar een goed beftaan te bezorgen. Dit stukje word: met zang, dans en pantomime befloten, en zou, vertrouwen wy, vry wel op het Toneel voldoen. | ` Reize van den jongen Albert en Heer Jan, bygenaand de T venaar. Alom, In gr. 8yo. 166 bl. En uile Bordeeltaal, mankgaande Leugen, fnoode Kwaadfpree- “ kenheid, opgeraapte Laster, en ongepaste Spotterny mis- haagen elken verttandigen en braaven, wanneer de Tong zich aan die fchennisfen fchuldig maakt; ‘dan dubbel tnishaaglyk zyn deeze gebreken, als iemand, daarmede behebd, zich ner derzet , om die uitvloeizels van een bedorven hart op `t pe ier te brengen, en der drukpersfe aan te beveelen. — erre het meerdertal, ja, om Zo te fpreeken, alle de 1% bladzyden der opgemelde Reize, zyn van déezen verwerply- ken flempel ; en wy haasten ons , zulks bekend te maaken, ten einde voor te komen, dat onze Landgenooten, doot den vry onverfchilligen Tytel bedroogen , hun geld uitgeeva “voor éen der verwerplyktte Prulfchriften , die ons in lang tyd onder de oogen kwamen. De daadlyke Uitgeever nog zo veel fchaamtc gehad, of liever, is door andere, DS met zyne fləgte zielsgetteltenisfe , zimenftemmende , redenen bewoogen geworden , om-zich te verbergen een Naamiyst van Boekverkooperen , die, voor 't meet deel, zo verre wy hun kennen, hun naam op den T yrel vt zulk een Schandwerk met wederzin zullen geplaatst zien. Oordeel is niet allerongenadigst , maar naar waarheid. A L G E M EE N EB VADERLANDSCHE LETTER-OEFENINGEN. Leerredenen over de gewigtigfte Gebeurtentsfen, uit het Leven van JESUS CHRISTUS, gewoonlyk genoemd Evan- geliën; door JOHANNES TISSEL, Leeraar der Lutherfche Gemeente te dAimfterdam. Vde Deel, Te Dordrecht, by. A. Blusféen Zoon, 1öco. Zn gr. 8vo, 307 bh, c> % elfde gunftig oordeel, dat wy, by herhaaling, over Zi de voorgaande Deelen dezer Leerredenen mevali hebben (*), verdient, buiten alle bedenking, ook op de- zen bundel toegepast te worden. De Eerw. TissEL le- vert altyd weldoordachte opftellen. Zyne keuze valt op eene aangenaame verfcheidenheid van gewigtige onder- werpen, die hy, naar aanleiding der zoogenaamde Zuane gelien, met oordeel uitwerkt, en op eenen leerzaamen lk: ter bevordering van werkdadige godvrucht, be- handelt. | Dit boekdeel bevat tien Leerredenen, over de vol- gende onderwerpen. 1. Onze zintuigen fpoorflagen tot Gods-verheerlyking, Marc. VII: 31—37. 2. De lof der menfchenliefde, Luc, X: 23—37, 3. De dankbaarheid en * vertrouwen, als de ziel van den Godsdienst, Luca XVII: 11—19. 4, Daar is eene Voorzienigheid, of God regeert de wereld , Matth, VI: 24—34. 5. Over de voornaame gronden van vertroosting, by ’t ons toefchy- nend ontydig tterflot van waardige vrienden, Luc. vil 11—37. 6. Over de verfchriklyke gevolgen van haat en verbittering, Luc, XIV: I—II. 7. °t Gewigt van het behoorlyk aandenken aan God, Matih. XXIL: 34-46. 8. Over °t- verdienst van den Christelyken Godsdienst 3 in °t ftuk van de heiliging der gedachten, Matth: 1X; 1—8. g. De Christelyke Godsdienst, als de weg tot waare grootheid , Matth. XXII: 1—14. 10. °t. Groot aan- (*) N. Alg. Letteroefs IL. 54. III, 282 == Algem. Lett. 1795. 145. | | | LETT, IOI, NO. 19, Be n 7 382 ; J. TISSEL aanbelang van eenen welingerichten huislyken dienst, Joh. IV: 47—54. ‘ Zie hier, tot eene proeve van de wyze, waa Redenaar zyne gekozene ftoffen bewerkt, den in dêr agifte Leerrede, waarin, naar aanleiding van de fchiederis Matth, IX: 1—8, gehandeld wordt over verdienst van den Christelyken Godsdienst , in ’t fiuk va de heiliging onzer gedachten. De befchryving, die d Leeraar, in °t eerte gedeelte van deze Leerrede, gef van dien pE ENES plicht , de gedachten te heiligen, is wel waardig hier ter meder gefchreven te worden » ‘Zyne gedachten te heiligen, of, °t geen hetzelfde is, op eene waardige wyze te- beftieren, dit, zegt hy ‚is an onzen kant te zorgen, dat onze gedachten nooit, met aega, ftilftaan , of tondwyën op verboden lusten of nde ingen; %x heet, onze gedachten met opzet of met geweld ‘er van aftrekken; en dezelve, op eene bedacht zaame wyze, eene zodanige richting geeven, als onz beftemming als redelyke wezens en als christenen van ons afvordert, Dan, veelligt hoor ik u hier vraagen: wie is dáár toe bekwaam ? Wie onzer is zo vermeel, om zig °t volkomen gezag over zyne gedachten aan te maatigen? Ik beken °t, het zou weinig kennis van de menschlyke natuur verraaden, zo wy geloofden, dat het van den mensch afhange , geene andere dan waardige invallen of gedachten ontwaar te worden, Voor zinlyke wezens, gelyk wy zyn, is °t et be ee, dat zoms zondige en laage of zondige en misdaadige gedacht ons, zelfs tegen wil en dank, invallen. Aan den Ver- losfer, in alle opzigten mensch, gelyk wy, overvielen, ten tyde zyner Verzoeking, zodanige verkeerde, offchoos voor Hem geheel onfchuldige invallen, Als met @ fnelheid van °t licht bood zig die gedachte aan zy% geest aan: zou °t niet raadzaam zyn, mynen wonderdaadig te flillen, en deze fteenen jn braoden t veranderen? — Intusfchen kan de mensch, door ù Godsdienst geholpen , ook hier veel meer doen, % zig *t zondig en vadzig hart verbeeldt. Of is tm? mooglyk, om by ’t opkoomen van zondige invallen & eene of andere ernftige bezigheid te beginnen, onze $ dachten dus op eene andere zaak te vestigen, e” den gang onzer derkbeelden een goed punt, eenen gè den loopbaan te verfchaffen ? Is ù met mooglyk, @ in plaats van met genoegen by ftrafbaare oogme, f BEERKEDENEN: : | 398 F gedachten te verwylen, die ’er terftond van af te rekken; aan de werkzaamheid onzer ziel geheel ander „oedzel te verfchaffen , en zoo ons denkvermogen in zeheel andere welden te leiden? Zo wierd die gedachte warn den Verlosfer , om fteenen in brooden te verandee ren, aanftonds verdrongen, door het denkbeeld: de sraensch leeft niet alleen van brood , maat ook van elk svoord , dat er wit den mond Gods gaat! Eindelyk, is >t niet mooglyk, om de loszinnigheid of de verkeerde heid onzer gedachten, die veelal * gevolg is van den lediggang , door werkzaamheden van een ernttig zoort te keer te gaan; is ’t niet mooglyk, om zo de ryke bron van beuzelagtige en misdaadige gedachten opzet- Iyk toe te ftoppen;s en ons hart, voor invallen van dit zoort, doorgaans als toe te muuren, en gelukkig te be- weiligen? Trouwens, als onze ziel op niets ernttigs inge- Spannen is, dan ligt zy, als opens; en dus gereed, om aanftonds de prooy te worden van den eerften inval tot zonde, ’t Duizendvouwig onkruid komt dan dan alle kanten, op dezen nog open en Onbewaakten akker, weelig te voorfchyn ; en allerlei vergiftige voortbreng- zels , allerlei planten van kwaade gedachten vertoonén zig alrede op de oppervlakte der menschlyke ziel, °t Is een voortreflyk zeggen van Salomon: Een man, dit syn hart hiet bewaakt, is als eene fiad, zonder muuri” Op deze befchryving van de. veredeling der ge- dachten laat hy nog eenige aanmerkingen, over ’t groot aanbelang van dit. plichtmaatig. bedryf , volgen. Hy toont aan, dat dit een plicht is van de grootíte uitge- itrektheid ; en van den wydtten omvang ; een plicht 4 die ons geheel charaCter Vormt, en aan onzen heerfchen- den denktrant eene zeer gunftige en beflisfende richting eeft, die, gelyk dezelve een byna ondoordringbaar child is, tegen allerlei laage en zondige bedryven 3 zoo ook , aan de tegengelftelde zyde , de vruchtbaartte wortel is van allerlei waardige, groote en godvruchtide handelingen, en die een onmiddelyken invloed heeft op de verhooging, zoo wel van onze inwendige waardy 3 als van ons weezenlyk geluk; De groon veřdienfte 3 welke de Christelyke Godsdienst heeft} in de bevordea ring van dit zoo heilryk en zoo zielveredelend bedryf; toont hy hierin gelegen te zynt t. Jefus maakte het wit- drukkelyk tot het oogmerk zynet zending, dé menfchen tot reiligig Van het kk tot veredeling déf Be C 3 er f 384 Je TISSEL, LEERREDENEN, ten , op te leiden. 2. De wyze, waarop Hy de dergi aan zyne tydgenooten. infcherpte , doet ons duide zien, hoe zeer Hy zich om de heiliging van de g dachten bekommerde. 3. De hulpmiddelen, die Hy, wa bevordering van godvrucht en deugd, voorfchreef, be wyzen , dat Hy de heiliging der gedachten hield vor “ meest wezenlyke in den Godsdienst, — Deze bè fchouwing: wordt befloten met eene zeer gepaste aanwy- Zing, hoe men het hebbe aan te leggen, om de gedac ten te heiligen ; die hierop nederkomt: „ Begint,” zegt hy, ten dien einde, in de eerfte plaats, met zeer diep in uwen geest te prenten °t uitftekend gewicht, ’ geen Ser gelegen is in deze heiliging der gedachten, Zoekt al verder, zo gy waarlyk belang ftelt in de heiliging der gedachten , u, zoo veel mooglyk, gemeenzaam te maaken met het eerbiedigst Godsgevoel, of de gefkadige gedachte aan God. Legt u vervolgends toe, om °t ge- zag of °t meesterfchap te verkrygen over den loopftreek van uwe- gedachten. Eincelyk, maakt menigmaal een opzetlyk en eik gebruik van die byzondere hulp- middelen, die de Verlosfer, ter heiliging van uwe ge- dachten, u zoo nadrukkelyk heeft aanbevolen.” Zegepräal der- Waarheid over het Ongeloof, blykbaar. inde Bekeering van den Heer JOH. THEOD. VAN DER KEMP, Med. Do., en in de wyze van zyne Roeping tot den Euangelie-dienst onder de Heidenen. fchiedenis van VAN DER KEMP oplevert, daar, duvkt hem, zyn geene woorden, tot verder bewys, van tiò- den. s," Ta EA Nu brengt de Hoogleeraar, op verzoek van veele Gods- dienstvrienden, een. uittrekfel uit het eigen -dâgrégister van VAN DER KEMP, door denzelven, by zyn vertrek, zonder verbod om het aan anderen mede te deelen, achtergelaaten, in °t licht. Men ziet daaruit, ¿n uit by- gevoegde brieven, tusfchen hem en de Londenfche Zen- deling-Societeit gewisfeld , hoe deze zonderlinge Man tot het befluit gekomen is, om zich als Zendeling te laaten gebruiken, en’ uit welke beginfeled, en op hoe- danige wyze, hy dat op zich heeft genomen. Door het Jeezen der predicatien, ter inwyding der voornoemde So- cieteit gehouden, kwam hy in 1797 op ’t denkbeeld, of niet welligt de Koning der Kerke , die tot hiertoe zul- ken byzouderen weg met hem had gehoudem, voorhad, hem tot wilde Volken te zenden, om hun genade en zaligheid, in het bloed zynes kruifes , aan te biroe y C*) Zie onze tecenfie, Letteroef. voor 1809, bl. §33 en 613. Ee 3 388 H. J. KROM eest, welke van omtrent ’s morgens half-elf duurde tot rie uuren na den middag. Kindelyk tot zich zelven gekomen zynde, merkte hy, dat hy in zyn tuin was; en zich erinnerende, dat Jefus hem gezegd had, onder zoek de keer des Christendoms flechts nog eenmaal, cn ik zal u leeren, en dat hy door hem opde stoereke- ning van Adams misdaad gewezen was, als op eene zekere waarheid, die hy , fchoon hy den Christe!yken Godsdienst nog voor een warnest van ongerymdheden hield, vastelyk geloufde, begon hy, nu uit dat grond. beginfel uitgaande , het nieuw onderzoek; en nu leer- de hy het waare Christelyk leerftelfel, zoo ais dat na- derhand in zyne Theodicée -befchreven is, zonder den Bybel nog in te zien, kennen, en maakte daarvan mt- ttonds een: opftel, Den volgenden morgen viel zyn oog op een Bybel, en nu befloot hy de godlykheid van dat Boek te toetfen aan de leer, van welker godlykheid en waarheid hy onmiddelyk was overieed geworden, en vond werkelyk daarin, en wel byzonder in den Brief aan de Romeinen, deze zelfde leer, zoo als hy die, daags te voren, door eene grt openbaaring geleerd en op- eteekend had. Derhalven was ook de Bybel van god- yken. oorfprong , en daarom fchreef hy , “aan alwat hy “er verder in das, ook een godlyk gezag toe. Hy laat ‘er nog eene opgave van zyne denkbeelden over de wy- ze,„waarop men zalig wordt door Jefus Christus, op vol- gen; alles reren S t geen, in zyne verklaaring over den Brief aan de Romeinen, breeder is ontwik- keld; en noemt alle de Gereformeerde Predikanten van Dordrecht , en nog eenige anderen, door welken men meer onderricht omtrent zynen perfoon zou kunnen be komen. Op dezen Brief wierd door de Zendeling-Socie- teit geantwoord, dat er wel by haar, aangaánde dt echtheid van * werk Gods in ’s mans ziel, en de ge- zondheid en geestelykheid zyner inzichten in-de wasr- heid, geen twyfel overbleef, maar. dat zy hem, omtrent de aanneeming van den ‘Zendelingdienst, nog geen be flisfenden raad durfde geeven. Hy moest op eene ra- dere, klaare en gepaste aanwyzing van den wil zýnes Heeren. wachten, en die, door aanhoudende’ gebeden, zoeken te erlangen. Intusfchen gaf zy bem cenige ope- hing van de ontwerpen, tot welker uitvoering de Socie- teit opmiddelyk Zendelingen begeerde. Het eene betrof ene afteize naar het Noorden van Indiën; het andere ec ZEGEPRAAL DER WAARHEID, 289 eene tweede bezending naar de nabuurige landen van Kaap de Goede Hoop, En dit alles gaf zy nu aan zy- ne eigene overweeging over, met bygevoegde verklaa- ring, dat zy nu verder op ‚dat beftuur en op dien in- vloed zouden wachten, welken het den God der genade en der wysheid behaagen zou in zyn hart te geeven. Dit antwoord bragt den Man eerst in veel verlegenheid. Hy had gemeend, dat de Societeit, welke hy, op bevel van Jefus, geraadpleegd had, hem beflisfend zou ante woorden. Maar deze wees hem tot zich zelven, en tot eigen onderzoek, en om verder op Gods beftuur te dead ten. Maar niet lang daarna kwam hy ook dit te boven, Hy werd overtuigd, dat alle ontwerpen, welke wy, in gevolge en în de kracht des geloofs, dat is, door de kracht des H. Geests, welke-door het geloof medegedeeld wordt, kurnen aanvangen, ongetwyfeld door God ingegeeven en bevolen Zyn: `, Ik verlangde nu niet meer,” zegt hy, „naar de tusfchenkomst, der Voorzienigheid, of. naar eene uitwendige verklaaring van Gods wil, maar alleen, dat myn klein geloof mogt verfterkt worden.” Deze ontdekking befliste op eenmaal de groote vraag s ten voordeele van het Zenlelingswerk. Nu is van DER KEMP door Jefus daartoe geroepen, en toont zich, in gevalle zyn befluit niet afgekeurd wordt, genegen , om naar Londen te komen, ten-einde met Directeuren nader te overleggen, welk ontwerp men eerst zou by de hand neemen, waaromtrent hy zelf niets wilde bee paalen , hoewel zyne keus, zo ’t aan hem ftond, tot eene zending naar Africa, over de Kaap de Goede Hoop, meest zou overhellen. Eer dit antwoord by de Societeit werd ontvangen, waren Directeuren der Zen- deling. Societeit, zoo ’t fchynt»-door tusfchenkomst van een brief van CORN. BREM , woonachtig te Rotterdam , reeds bewogen worden, om het gedane aanbod van vaN DER KEMP aan te neemen, waarvan zy hem ook, door een brief aan BREM , lieten verwittigen. En het is dan ook geenzins té verwonderen, dat ’s Mans befluit, vóór het ontvangen van dezen brief afgevaardigd , met eene paarigs fteimmmen- werd toegejuicht. -En nu weeten wy van elders ‚dat hy, in gevolge van verdere onderhande- lingen, reeds naar-Africa is vertrokken. b Jes Wat nudit alles-afdoe , om de onbetwistbaare afwy- king van Dr, VAN. DER 'KEMP: van “het gewoone Gére- formeerde leerftelfel me te:maaken , en zulke pone e3 in- 399 H. Je KROM, ZEGEPRAAL DER WAARHEID. dingen, als men zich, uit aanmerking van ’s Mans 4e keeringsgefchiedenis , en voorgegeevene goddelyke me ping tot het Zendelingswerk, van deszelfs ftoute onde peeming voorftelt, met grond te verwachten, beken wy piet te kunnen doorzien, Prof. krom heeft wel, i het Voorbericht, op nieuw het een en ander, tot verde diging van des Doêtors wyze van denken, te berde ge. bragt; en dit verftrekt zyn goed hart, in zoo verre, tot eer; maar hy zal het, onzes inziens, ook in dier voe- ge, met de voorftanders van ftipte rechtgeloovigheid moeielyk vinden, en nog altoos veel werk hebben, om de wonderlykfte mengeling van overdrevene rechtzinnig. heid en ontegenzeggelyke dweepzucht, met verfcheidene by uitneemendheid vrye , veeltyds tastbaar ongerymde, maar ook wel zeer aanneemelyke , fomtyds wanlyk fchoore gedachten, die wy zoo wel in dit uittrekfel uit het dagboek van VAN DER KEMP, als in zyne te vo ren doór ons aangekondigde Zheodicée , opgemerkt heb. ben, by bevoegde rechters fmaakelyk te maaken. Dagelykfche Betrachtinge. Te Amfteldam, by J. Wep pelman, 1801. Zn gr. 8vo, 79 bl. Gedachten by het Kruis van Jefus, God is Liefde | Hebben wy Jefus wel lief? Jefus komt weder; Korte overdenking over Marc. III: 35; Zoo wie den wille Gods doet, dezelve is myn Broeder en Zuster en Moeder; Het gebrek aan ootmoed, de bron van dwaaling; Vrolyk uit- zicht: deze zyn de onderwerpen van eenzaame overden- kingen, reeds vóór ruim twee jaaren door den Schryver byeengebragt, en nu, met het lofwaardig doel, om, ‚ook in zynen: kring, iets aan de uitbreiding van het ryk zynes Heeren toe te brengen, in ’t licht gegeeven. n Zy zyn,” zegt hy, in ’t- Voorbericht, „ verre af van al, wat naar eenige geleerdheid zweemt, welke ik belyde „piet te bezitten.” En die zou ook hier in * geheel niet te pas komen. Gezond oordeel en kennis van zas- en, waaromtrent men anderen wil voorlichten, en voorts „warm Godsdienstgevoel , gepaard met bekwaamheid, om dat leevendig en krachtig, en ook wel geregeld en on- ekunfteld uit te drukkens dit zulen wel de voornaam: e yereischten zyn .in-iemand, die, door zoodanig ge {chryf aan zyne medechristenen hoopt nuitig te wee- f ' / DAGELYKSCHE BETRACHTINGE, -59r zen. Wie zou niet, met den Schryver dezer dagelykfche AB=trachtinge , wenfchen, dat de troost van het Euange- tie, die hy zelf, onder de behandeling dezer onderwer- pai zoo overvloedig zegt genoten te hebben, ook in het art zyner Leezeren moge uitgeftort worden? Maar dan ient men ook wel eenftemmig over het leerftellige met hem te denken. Die niet zoo wel vertrouwd zyn met alle Theologifche kunsttermen, waarmede deze overdep- kingen doorzaaid zyn, of die ‘er het kenmerk van waare rechtzinnigheid niet zoo zeer in kunnen vinden, zul- Jen deze overdenkingen niet zoo allereenvouwigst aanzien als onze Schryver, en ’er ook het meeste nut niet uig trekken, A. BRINK, Kort Onderwys in de Bybelfche Gefthiedentss. Jen van het Oud Verbond, Te Leeuwarden, by C, van Sligh, 1800. Zn 8vo, 40 bl, | P \e Eerw. langryker voor het algemeen is, dán het ander 5 dat zommige voorvallen de aandacht der. Kinderen van zelfs paar zich trekker , terwyl zy omtrent andere geheël on- verfchillig zyn. Hoe moeilyk valt het, om her van zommige zaken een recht begrip te geven, en voor te komen , dat zy gene verkeerde denkbeelden vormen ! oe 892 A. BRINK Hoe vervelend is het voor den Onderwyzer , om den tyd te moeten doorbrengen met dingen, welke hy voor zyre Leerlingen minder gefchikt befchouwt ! Is het onderwys te lang uitgerekt, dan hebben de Kinderen te weinig gelegenheid, om het geheel te kunnen overzien, of worden by mindere omftandigheden zo lang opgehou- den , dat zy het voorname meer uit het oog verliezen; hebben zy eerst enig bericht van den belangryken in- houd des Bybels, dan kunnen zy naderhand gemaklyk hier op voortgaan , en verder onderricht verkrygen.” Het geheele Werkje, dat maar 37 bladz. bevat, loopt af in 13 Hoofdftukjes , Over de fèhepping der wereld, en den val van Adam en Eva; de gefthiedenis der werdd na den val tot Abraham ; Job en Abraham; de gefthie: denis der andere Eerstvaders, inzonderheid vara Joseph; de Ifraëliten in- Ægypten , en hunna verlosfing wit deze dienstbaarheid ; hun verblyf in de woestyn, en aanlam ding in Canaân ; hunne Richters, Ruth, de twee cerfle Koningen; Salomo — De fiheuring van het Ryk — De Koningen van Ifraël; het Koningryk van Juda; de kcr- felting der Jooden, én verdere lotgevallen tot de komst van Baks Christus, Over elk van deze onderwerpen wordt, hetgeen de Leeraar voor Kinderen meest wee- tenswaardig oordeelt , zeer beknopt, en over % geheel ook met ongemeene duidelykheid , gezegd. Om het ge- heugen niet te veel te bezwaaren , vindt men hier maar weinige vraagen en korte antwoorden. Om evenwel nog wat meer ftoffe tot nadenken , en aan den Onderwyzers die zich van dit Leerboekje mogt willen bedienen , ook eenige wenken, tot uitbreiding en aanvulling van het gezegde , te geeven, volgen op de meeste antwoor- den nog eenige , hier en daar nog al uitvoerige, aam merkingen. De gefchiedenis van Jofef is het meest uit- gewerkt , om het belangryke der zaak, en het aat genaame in het Kinder-onderwys, Wy kunnen a * Mans loffelyken arbeid onze goedkeuring niet wet geren. Het antwoord op de vyfde vraag van het eerfte Hoofd: stuk , welke zyn de voorsrefiykfle fchepfelen hier op aaf: de, welke God heeft voortgebracht P zou, onzes erch: tens, beter dus gefteld geweest zyn: Men/chen , ach welken God het verftandig gebruik, van al wat op aat ONDERWYS IN HET OUD VERBOND, 393 aarde is, toegeftaan heeft. De bygevoegde aanmerking kon deze zyn: -God fchiep in °t begin twee menfthen, Wan dezen (Adam en Eva geheeten) zjn alle andere mmenfchen voortgekomen, die wy als onze broeders en zus- ders moeten liefhebben. A. BRINK. Kort Onderwys in de Bybelfche Gefthieden nisjen van het Nieuw Verbond, Te Leeuwarden, by C. van Sligh, 1800. Zn 8vo. 57 bl. ` D" SODAN over de Bybelfche Gefchiedenis- fen van het Nieuwe Verbond, is ons niet minder 4 dan bet boven aangekondigde , bevallen. Wy billyken allezins de keuze, om de Gefchiedenisfen van het O. en N. Verbond afzonderlyk , en de laat&e breedvoeriger dan de eerfte, te behandelen, Men is dan ook minder genoodzaakt, met de eerfte te beginnen, en ‘er zoo lang by ftil te ftaan, eer men tot datgene komt, ’t geen ons meest aangaat. Het is van het uiterfte belang, on- ze Kinderen, zoo vroeg dit voegelyk kan gefchieden , het uitmuntend karakter van den gezegenden Verlosfer , en zyne hooge waardigheid, te leeren kennen, en hen van de zuivere bedoeling en het braaf gedrag der Apos- telen te overtuigen. Daartoe is dit opftel regt gefchikt. Men zal hier ook , behalven vraagen en antwoorden , gepaste aanmerkingen , die het nuttig gebruik van dit Onderwysboekje grootelyks kunnen bevorderen, aans treffen. Zie hier den inhoud der 19 Hoofdttukken, Jezus tot zyn gofle jaar — De gefchiedenis van Johan- nes; inhoud van Jezus leer; Jezus voorbeeldig gedrag in zyn verkeer onder anderen ; Jezus wonderwerken , en derzelver witwerkzelen ; brave charakters in den tyd van Jezus verkeer op deze aarde; Fezus lyden en flervens waarin zyn uitmuntend gedrag zich zichtbaar vertoonde; zyne opftanding, en hemelvaard ; de eerfle voortplanting van °t kvangelie na Jezus hemelvaard; enige voorname perfonen van dien tyd; het charakter van Paulus ; nog enige voorname mannen van dien byd3 iets over Jaco- bus `, Petrus, Judas, en Johannes — De flraf der Jood- Jehe Natie. | De behandeling derzelve is, op een bevattely- ken trant, naar de behoeften van °t Kinderverftand , _ oordeelkundig ingericht, en onze aanpryzing ve: ’'t Ver- 894 A. BRINK, ONDERWYS IN HET NIBÙW VERBOND 3t Verwoñdertde ons, by de opgave der Leere van & {us , waarover in drie Hoofdftukken Knee work, de Leer der byzondere Voorzienigheid, en van Gè wergeevensgezindheid , maar in ’t voorbygaan , Hoofd ftuk Il, Antw: 6, en die der Onflerfiykheid in `t ge heel niet, genoemd te vinden. Eene korte aanwyzi van de laatstgenoemde Leer zou in het [Vde Hootdft., Vr. 9, daar van ’t geen Jefus van de opftanding de dooden geleerd heeft wordt gefproken, in een volgen- den druk gemakkelyk ingevoegd , en ’t overige ook, met weinig verandering , duidelyker kunnen gemaakt wor- den. Ook diende ’er van de inftelling van de plechtig- heid des Avondmaals, en van den Christelyken Wa. terdoop, wel hier of daar iets gemeld te worden. De Eerw. BRINK houde ons deze aanmerkingen ten goed, die wy, op grond van ’s Mans zedige uitnodiging in het Voorbericht, en om het nuttig gebruik van zynen arbeid te helpen bevorderen, hier wel hebben willen ter neder fchryven, | Natuurkundig Schoolboek , uitgegeeven door de Maat fchappy Tot Nut van ’t Algemeen. Ze Leyden, De: venter en Utrecht, by D. du Mortier en Zoon, J, H: de Lange en G. T. van Paddenburg en Zoon, 1800, In 8vo. 316 bl, D: Maatfchappy Tot Nut van *t Algemeen ‚ overtuigd zynde , dat veele vooroordeelen en misvattingen vooral hunnen oorfprong hebben, in de gebreklyke kennis, welke men in °t algemeen heeft, van de vast: geftelde regelen, welke de Natuur in haaren loop volgt, gaf in den jaare 1796 tot eene prysftoffe op, het ver vaardigen van een Natuurkundig Schoolboek in viet deeltjes , in ôt welk de jeugd op eene alzins bevatte: lyke wyze, zonder, Wiskunttig betoog, de Natuurkut de geleerd wordt, zo wel tot het tegengaan van VOOr oordeelen, als tot duidelyker kennisfe van den Schep er, in zyne fchepzelen. Deeze Vraag wierd in bet volgend jaar niet voldoende beantwoord 3 doch in #79 bekwam de Maatfchappy verfcheidene Antwoorden, ui welke dat van jonannes Buys het beste wierd geor deeld, en ook daafom met de dubbele Gouden Eere penning bekroond ; terwyl aan een tweede Antwoord: n t NATUURKUNDIG SCHOOLBOEK, 595 van den Predikant UiLKENs, eene enkele Gouden Me- daille wierd toegeweezen. Schoon nu wel de eerfte Verhandeling, in allen opzichte, ‘het best voldeed, kwas men echter in de tweede eenige belangryke zaaken - voor, die in de eerfte niet genoegzaam waren ontwik. ‚keld 5 ’ geen Díireteuren der Maatfchappy bewoog , den Heer Buys voor te ftellen , om gezamentlyk met hen de handen aan °t werk te flaan , om het door hem vervaardigd Schoolboek verder te volmaaken.: De Heer Buys liet zich hiertoe gemaklyk vinden , en veranderde zyne bekroonde Verhandeling , onder het opzicht der Commisfie , zo véel als dienftig wierd geoordeeld , zo haar aanleiding van eenige in het Accesfit voorkomende byzonderheden, als anderzins ; waaruit het ig dig Natuurkundig Schoolboek zynen oorfprong heeft ges nomen. | Benevens Direéteuren der Maatfchappye hoopen wy, dat dit nuttig Stuk, in allen opzichte, aan het oogmerk moge voldoen, en dat door dit middel de jeugd in de Schoolen zal opgeleid worden , om de werkingen der Natuur aan de gemaakte waarneemingen, en de daar- uit afgeleide regelen, te toetzen , om daardoor, hoe langs hoe meerder, den Schepper, in zyne fchepzelen, te leeren kennen, en dus ontheven te worden van het lastig pak van allerhande natuurkundige wooroordeelen. Ook twyffelen wy niet, of het Werkje zou ten vollen aan dit lofwaardig oogmerk kunnen voldoen , zo men maar een middel kon vinden , om het in een algemeen gebruik te brengen, en by het gros der Schoolleere aaren een genoegzaame trap van verlichting en ge- fchiktheid , om van zodanig een Werkje gebruik te maaken , wierd gevonden; waaraan wy vreezen, dat nog veel zal haperen. De Maatfchappy heeft intusfchen alles gedaan, wat in haar vermogen was, en het oves rige moeten wy van den tyd afwagten, Dit Natuurkundig Schoolboek beitaat uit twee Stuk- ie ‚en is voorts begreepen in vier Deelen. Het eerte eel handelt over de Natuurkunde in het algemeen 3 de ziee eigenfchappen der lichaamen ; de toepas- fing der AUTER op °t geen men de Zwaar« tekragt noemt, en eindelyk over de toevallige ei- genfchappen der lichaamen. Het tweede Deel handelt meer byzunder over de lichaamen, welke onder het be- zeik onzer zintuigen vallen, en Spreekt dus over En je 3c6 {NATUURKUNDIG SCHOOLBOEK, lichaamen , die tot het dierlyk , groeijend en delfbat ryk behooren ; voorts over de lichaamen , die zich in onzen Dampkring; en eindelyk over die, welke zich aan den Sterrenhemel bevinden. Het derde Deel oz: vouwt de gewigtigfte eigenfchappen van Tyd en Be weeging , en gaat vandaar over tot de befchouwing dr: Werktuigkunde. Het vierde Deel, * geen verreweg | bet grootfte is, handelt over de algemeene eigenfchap ! pen der. Vloeiftoffen , en gaat vandaar over tot de be- {chouwing der Lucht, der Warmte , der Ble&riciteit, der Zeilfteenkragt en des Lichts 5 alles op. eene uit- voerige en ienke wyze, volgens de beginze- len der nieuwe Scheidkunde ẹ, waar dezelve te pas komen. | | … Tot meerder gefchiktheid voor de jeugd is het ge heele Werkje afgedeeld in Zamenfpraaken tusfchen een Meester en twee Leerlingen. Tot een ftaaltje vaa het Benel zullen wy een gedeelte affchryven wan hetgeen l. 138 , enz. voorkomt ten opzichte van het Onweder. as HEINTjEN. Wel Meester ! dat is een fchoone uit- vinding! [te weeten de Afleiders van het Blixemvuurl doch ik zou bang zyn, dat de Blixem, met zulk een ding op myn huis, juist naar my toe getrokken wierd. —— En is het ook geen zonde , dat men onze lie- ven Heers onweer dus bepaalen wil, en met dien leider, als ’t ware , den weg wyzen, waar het heen moet?” | » Meester. Ik heb tot hier toe reden gehad uwe oplettenheid te pryzen, doch deeze vraag doet my den- ken , dat gy niets van de Eleâriciteit begreepen hebt, De Elećtriciteit, zaagt gy immers, volgt altyd gelei- ders, en wel de beste geleiders, die (taal, yzer of ko- er zyn. Wel nu! de Blixem, weet gy, treft die plaats, welke het hoogfte of naaste by de wolk is ; bY. voorbeeld, in molens heeft men denzeiven nimmer in & kap zien flaan , maar altyd in een van de wieken, è boven de kap uitfteeken. Indien men nu een hou Îtaak of mast boven een molen, toren of gebouw Ult Îleekt, wat moet dan noodwendig het geval zyn? dit de Blixemttraal, welke den molen, toren of het $° bouw nadert, zich naar deeze naby zynde punt? wendt, en, door dezelve gebrooken, zagt langs de ket ting heenen vloeit, —- Wat nu aangaat het tweet deel uwer vraage, deeze neem ik u minder kwaalyk » NATUURKUNDIG SCHOOLBOEK, 397 mm dat gy kinderen zyt, en door de ontzachlyke ver. 