Nederlandsch Tijdschrift voor Liefhebbers der Jagt und Visscherei
De vischvangst aan de sluis te Sparendam werd vroeger door Rhijnlakd verpacht tegen /"2900, achtervolgens ver- minderd op foOO , /"300 en /"156. — Men stelde de onkos- ten , die de pachter verpligt was te maken , bieraan gelijk : zoodat er veel gevangen moest worden om een en ander te vergoeden. De vangst bcstond meestal in paling. In den win- ter ving men in de openingen tusschen bet ijs, ook andere viseb met den zegen ; waarvan een trek wordt genoemd , die 5000 pond bad bedragen en tegen 5 cent per pond verkocht was geworden , betwelk echter als iets buitengewoons moet worden aangemerkt. Snoek werd er in de Haarlemmerliede, het Sparen en Zanderijen gevangen in schakels , echter meer uit vermaak dan wel om de winst. Leverde eene scbakelpartij er een dozijn , dan was men zeer te vreden. Zette er zich een klein oestergewasje aan bet lies , dan ving men minder ; soms niets. De snoek zal zich bier wegens mindere golfslag bebben opgehouden ; misschien om te rusten in groen en riet , of wel om zijn onderbouds wille. Een en ander levert bet bewijs , dat er snoek , baars en paling was. Meerder nog dan de snoek, vong men karper. De gemiddelde diepte van het meer was A ellen , waarin de visch zich zal beb- ben teruggetrokken , naarmate het water zakte , om eindelijk in de modder te stikken , die voor den mcnsch alsnog on- 250 toegankelijk was , en aldaar door onmerkbarc insccten lot andere doeleinden zijn bewerkt , hetwelk over een tijdver- loop van 8 jaren moet worden genomen. Op het laatst werd het water salpeteraclitiger ; bij sterke hitte en na vorst vond men vele doode visschen. Het was echter zelden voorge- komen , dat de doode visch om den stank moest worden geruimd. Het zij hier bij gebragt , dat het werkvolk niet aan koorlsen heeft geleden , en de omwonenden minder , dan zulks onder invloed van schadelijke uitdampingen werd voor- ondersteld en in andere jaren het geval was geweest. Kleine visschen zullen door vogels zijn opgenomen ; men ziet op eene aanzienlijke buitenplaats bij H.... en de Meer , van die Reiger-vereenigingen , waar de belangens der hunnen als op een Europees congres worden behandeld. De boo- men zijn aldaar door het groot aantal Reigers als met een licht blaauw stof bedekt. De geluiden die men hier hoort , waren sedert het Paradijs niet meer waargenomen. Bij de hen hier verleende vrijheid en bescherming herrinnerde ik mij met genoegen de wijze , waarop de eigenaar , een sportsman bij uitnemendheid , de jagt voor zich en anderen begrijpt , die wel de lust hebben om te jagen maar niet de middelen om tot de uitoefening te geraken; die er om kon lagchen , toen hem , door iemand die sterker schutter was dan men dacht , op een' voormiddag 41 faisanten waren vernioord, zonder onderseheid tusschen haan en hen in aan- merking te nemen. — De rekening met de Meeuwen en kraaijen is te moeije- lijk ; maar volgens eene geheime formule kunnen deze Rei- gers onder het wegsterven van de Meer , wel 30,000,000 pond visch verteerd hebben. Ik vermeende te zien en te hoo- ren , dat uit erkenllijkheid den grondheer eene rustplaats werd toegedacht , bereid uit faisantenveeren , met eene pcluw van reigcr kuifjes , onder een gedenkteeken van hazen loopers. 251 Togii de stoomwerktuigen in beweging werden gesteld , trok de visch derwaarts , men ving baars met den hengel , en schepte ze min of meer bedwelmd op. Men zag ge- plette en doorsneden paling door de pompen opvverpen , door de stroom mede genomen , die dan eerst werd gevonden wanneer hij geen waarde meer had. — Langs dien weg , moet de ringvaart veel klein goed hebben opgenomen, het- welk niet met bet net kan gevangen worden , omdat de bodem dier vaart , niet waterpas is gegraven , ten andere omdat de turflaag in de bermen aanwezig is los geraakt , waardoor scbuilplaatsen ontstonden , die bij bet naderen van bet net worden ingenomen. Het is te veronderstellen dat na omstandigbeden gunstige resultaten zouden zijn verkre- gen , bijaldien voor en aebter de stroom der stoomgemalen , met kennis van zaken de visch vangst was waargenomen , zoo als zulks bij molens geschiedt , die door loopend water in beweging worden gebragt. Na de afsluiting der Meer is er baars gevangen op plaat- sen waar die vroeger niet werd waargenomen ; dit bevestigt het vermoeden omtrent het door de werktuigen geraakte schot. Naarmate her water minderde waren er dagelijks meer per- sonen op uit , om langs de kanten voorwerpen le zoeken die waarde hebben ; ook zij zijn ondervraagd en het was hen insgeiijks bevreemdend voorgekomen , dat er niets buitenge- woons zelfs geene gewone groote vischgraten waren gevonden. Zoo als in vele zaken heerscht er ook , bij het visschend publiek , in de visschertaal veel bijgeloof. Men kent eehter de eigenaardigheden der visschen nog niet genoegzaam , om ten huunen opzigte bepaald te durven spreken , in hoe verre eenige soorten over of door den grond kunnen werken , zoo als wormen en insecten; oversprongen kunnen doen hetzij bij toeval , of uit overleg. Zoo werd mij zonder be- 252 denking verzekert , dat cles morgens vroeg twee palingen werden gevonden in eene schuit , die daags te voren met klei was beladen en laat gelost en gereinigd was. Zijn die palingen uit het water tegen de boorden op in de schuit gekropen ; kwamen ze uit het gras in de schuit , die kort aan de kant lag ; was die schuit des nachts in slilte door een ander tot paling vangst gebezigd , wie vermag het te beslissen? De visscherspraak twijfelt niet in het geloof, dat de paling des nachts op het land kruipt , aardb^zien en erw- ten nutligt ; maar geen rnijner kennissen kwam in het geval eenen achterblijver te kunnen snappen. Nogthans is mij op twee verschillende punten in de Meerpolder verzekerd , door personen die van elkander niet wisten , dat na de opgehou- dene vorst van verleden winter , eene aanmerkelijke hoeveel- heid dikke paling was dood gevonden in sloten , later in droo- gen grond gegraven , waarin geen voet water stond, op dO minulen afstand van water verwijderd , die geen de minste vermoeden lot aanzijn van visch hadden gegeven , welke daarin niet dan door of over den grond kon zijn geraakl. In de provincie Gelderland was hetzelfde waargenomen door een oordeelkundige liefhebber ; deze heeft mij aangewezen een onbeduidend slootje , dat kwelwater uit een kolk opneemt als de rivier hoog is, waarin op eene lengte van 50 passen 56 doodgevroren palingen werden gezien. Hij was van oordeel dat de paling door den grond de waterwegen weet te volgen. De paling volgt den stroom van kleine en groo- tere rivieren , raakt ook door sluizen in zee ; verder hoort men er niet meer van : edoch woiden er gestoken in de aanslibbingen op de Friesche kust. Onder de gemeente Bennebroek ligt een poldertje van 50 bunderen zeer laag land , betwelk. sedert het meer droog is, vaste grond is geworden. Naarmate het water in het meer verminderde , werd dit poldertje drooger , welke ontlasting ontwijfelbaar onder de ringvaart door moet hebben plaats ge- bad , zoo zelfs dat men bezorgd werd voor bet ontstaan van eene geul in den ondergrond : vermoedelijk beweegt zich de paling gelijk de slang over den grond, misschicn over en door. — Terwijl ik mij met het inwinnen dezer mededeelingen be- zig bield , zag ik door een bewoner van de meerpolder schelvisch koopen , waaraan hij zeker zijn geld niet zon be- 254 s.teden , bijaldien er zoetvvater-visch om niet onder zijn be- reik ware geweest. De polderjongen hceft oogenblikken van rust noodig , ook dat hem bij concurentie werk faalt , in welk geval het eerst de visch zijn aandaeht trekt, zoo om het vermaak der vangst als het aanlokkelijke der voe- ding. Bij het droogmaken van het Haarlemmermeer , heeft men omtrent de visschen hetzelfde waargenomen als in vroegere droogmakerijen , dat de visch niet levend in het bereik van den mensch is geraakt. Mogt de Meer weer vol water loopen , hefgeen God ver- hoede , dan zou er veel kunstmatig gekweekte visch noodig zijn , om er leven in te bespeuren. Men late zich door mislukte pogirigen niet afschrikken. Als nieuwe bakken houtloog afgeven, bezige men het volgend jaar meer doel- matige. Het bewijst niets tegen de kunst; moeijelijker zal het zijn iedere vischsoort zijn eigenaardig water en voedsel te geven. Duikelaar. ■wffN^g/g@^e^^ St. Hubert. (Vervolg). Het volgende is gedceltolijk ontleend aan de legende , gesehreven door David Aubert , schoon- geheim- en lang- zaamschrijver van Hertog Philips van Bourgondicn , die , een eon groot jager zijnde , verlangde te weten wat van St. Hubert bekend was. Het oorspronkelijk handschrift , van 4463, is in de Koninklijke Bibliotheek le 's Gravenhage voorhanden. Aubert vermoedelijk geen jager , leert ons le dien op- zigte niets meer , dan dat het hert wit was. Overigens hceft hij zich meeslerlijk van zijne taak gekweten. Blijk- baar volgt hij eene vroegere , niet genoemde legende. De wonderen zijn 14 in getal, door de teekenkunst aanschou- welijk gemaakt. De miniaturen zijn frisscher van kleur dan correct van teekening en perspectief , vooral die , waar zon- der vermelding van plaats, schipbreukelingen worden gered. Hier verheft Hubert , aan den kant van het water staande , de handen ten hemel , terwijl hij bezig is een dier ongeluk- kigen, die volgens de tegenwoordige regels der kunst op den rug, van de kaai afzwemt, bij een been te vatten. De kleeding is sedert dien tijd veel veranderd , uitgezon- derd die van een" boschwachter, die een* onwilligen op- brengt. De teekenaar heeft aan de oogen der handelende personen veel uitdrukking weten te geven. Op den arm van 209 eene dame is een hondjc le zien , zoo als die tegenwoordig in de mode zijn. Hubert behoorde , voor zijne bekeering , die niet viol scliijnt le zijn gegaan, lot de Loij de Mahom , helgeen hei- densgezind zal moelen beduiden , hoe w el er lusscben hem en den Profeet geene andere overeenkomst zal beslaan heb- ben , dan bet scbieten met den boog , waarin Mahomet zoo zeer uilmunlle , door despierkracht van zijnen arm, weshalve bij bet vecbten een* gebeelen dag kon uilhou- den. Edoch bij het openen van bet graf van St. Hubert kwam er een heilige, aangename reuk uit, en bierin stemt deze Heilige wedcr met den Profeet overeen , want na den dood van Mahomet verklaarden zijne vrouwen eenparig: »dat bij »een zeer voldoende geur bij zicb bad gebad." Ofschoon deze locsland ook wordt waargenomen bij opgebangenen , levert dit evenvvel geenzins het bewijs dat Mahomet ge- wurgd was , en lenzij men aan een werkelijk wonder ge- looit , is bet even zoo waarschijnlijk , dat Mahomet min of ineer razend is geweest , zoo als Jaler blijken kan ; en in alien geval is eene legende geen geloofs ariikel. De Mabomedaanscbe gevvijde overlevering meldt ook nog , dat na den dood des Profeels zijn boog in slerk gespannen loestand werd bevonden , betgeen een der omstanders deed uilroepen : »0 grand Prophele ! oui ton v . . . . montre le ciel." (Zie de verlaling van den Alcoran door Jean Gagnier, professor in de oosterscbe lalen te Oxfort, bij Wetsteins le Amsterdam in 1752 uilgekomen). Wat de ecbtgenooten aangaat : Hubert bepaalde zicb bij Ode , weduwe van Recgis , Hertog van Aquitanie , die zijne leer volgde, en als eene eerwaardige vrouw stierf; waarna Hubert zich in bet prieslerschap deed opnemen. Wat de duislere bistorie beireft met zijne ongemakkelijke 257 Tante , die niet gchuvvd was tun peu Spousc4 par avantt het zij men de beteekenis van te voren of van voren neemt , zij blijft , wegens de onbekendheid met de gebruiken der Ardcn- ners van dien tijd , onverklaarbaar. Van den ondcr de Romeinsche Keizers Trajanus en Ha- drianus (99 — 138) dienenden veldheer Placidus , die een rustelooze jager was , wordt gezegd, dat hij eene dergelijke kruisverschijning ondervond als St. Hubert en daarna tot het Christendom overging , onder den naam van Eustaciiius. Op aanzetting van heidensche priesters moest hij door wildc dieren verscheurd worden , die hem echter de handen lik- ten. Hierover nog meer verstoord, veroordeelden hem die priesters tot den brandstapel ; zijn ligchaam bleef echter onbeschadigd. Godescard , roomsch- katholiek priester t die als Ier on- partijdig kon zijn , zegt in zijn Xlde deel , over de voor- naamste heiligen, dat er aangaande de eerste levensjaren van St. Hubert veel fabelachtigs verspreid is ; dat van alle heiligen hij het meest met verdichtselen is omringd , zoo dat het moeijelijk wordt de waarheid te ontdekken ; hij vindt de uitwerking van het gebed heilzamer dan de zeebaden , en eenige andere , vooral het laatste , niet genoemde mid- del. Officieele verldaring van het onvervalschte middel tegen de honds-dolheid, »De gouden sleutel, die St. Hubert van Petrus ontving, is niet meer op de plaats aanwezig; wel een dergelijke gewijde sleutel , dien men bezigt , zoodra men bespeurt , dat een dier gebeten of dol geworden is, door de wond met den gloeijend gemaakten sleutel te branden. Is de wond niet uit te branden , dan wordt de bond voor den kop ge- tweede jaarc, 17 258 brand en negen dagen opgesloten , opdat de verspreiding van het gift door het ligchaam verhoed worde \ bij heftige bewegingen. Honden, die niet gebeten zijn, aan welke het branden slechts als voorbehoedmiddel geschiedt, behoeven niet opgesloten te worden. Van den dag af , dat het brand* ijzer wordt aangewend , moet een lid uit de famillie , voor een of meer dieren , 5 of 9 dagen lang , telkens vijf Onze Vaders en Ave Maria's bidden , ter eere van God , zijne glorierijke moeder en den H. Hubertus. Gedurende dezen tijd mag den dieren dagelijks slechts een stuk brood worden gegeven, hetwelk ter eere van Hubertus door een' priester is gewijd. De wonder- baarlijke uitwerking van den sleutel bevesiigt zich door da- gelijksche ondervinding. Wanneer , niettegenstaande het bran- den, de razernij zich mogt voordoen, dan zal echter het gebrande dier , zonder aan anderen te schaden , sterven. Het zou misbruik maken zijn van den sleutel , wanneer men hem , voor dieren bestemd , anders toepaste en het is eene dwaling te gelooven , dat de sleutel ontheiligd wordt door aanraking met de handen of het vallen op den grond. Een strafbaar misbruik zou het zijn, en de zaak ontheili- gen , indien men zich om geldgewin van den sleutel be- diende. St. Hubert 19 Juny 4829. . R. Gilson. Pastoor en Almoozenicr der Kerk van den grooten IJeiligen Hubkrtus." Het brandijzer , dat gezegd wordt volkomen gelijk te zijn aan het oorspronkelijke gouden, is plat- en meer overeenko- mende met een hertenkop met gewei , dan met een1 sleutel; meer geschikt tot opbranden dan tot het indringen , benoo- digd bij diepe wonden , gelijk door een' beet veroorzaakt worden. 259 Volgcns Diana's Jagt-Brevier der St. Hubertus vrienden van Halberstadt aan die van Berlin , ovcrlecd St. Hubert aan de gevolgen van eene wond aan de hand , veroorzaakt door zijn' knecht , die haar met een' ijzeren hamer trof, bij het inslaan van een paal , die dienem moest om netten le kun- nen droogen. Heeft St. HuceaT niet meer gejaagd ? Wij ontmoeten hem reizende te water , en zoo hij bij het visschen de lijn niet mede strak hield , hij heeft dan toch een handje gcholpeu om de netten uit te spannen ; eene zeer verschoonbare hulp bij de vele vastendagen in het land der forellen. In een naamloos werkje over St. Hubert, door een' gees- tclijken uit de Abdij van dien naam , met goedkeuring van de overheid uitgegeven , bij Broncart te Luik , in 1704, was St. Hubert de zoon van Bertrand , Hertog van Aquiturie , in regte lijn afstammende van den eersten franschen koning Piiaramond , gcboren in 656 , die de eenige dochter huwde van Dagobert , graaf van Leuven , welke hij in het kraam- bed verloor. Bij ongeluk verpletterde St. Hubert eenige van zijne vin- gers, aan welk toeval, gepaard met zijne gevorderde jaren en algehcele gebrekkelijkheid , hij na verloop van 3 maan- den slierf , op 30 Mei 727, het 71 jaar zijns levens. Hij werd te Luik begraven , waar men dikwerf op zijn graf eene hemelsche muziek hoorde. In het 16e jaar na zijnen dood begonnen zijne mirakelen , waarop hij werd gecanoni- seerd. Men vond zijn ligchaam zonder bederf , het hoofd met een"' aangenamen glans omgeven ; zijne witte haren wa- ren veranderd in die eens jongelings. Zijn feesldag , nog steeds op 3 November gev ierd wordende , is vastgesteld ten gevolge van het overbrengen van zijn lijk op dien dag in een luisterijker graf ter Abdije le Ardenne in 825. Sedert dien tijd heeft men jaarlijks van de Stool het noo- 17*. 300 digc getal draden gcnomen (zonder dat daardoor de oorspron- kelijke lengtc vermindert), gebezigd wordende bij het plaatsen van eene dragt (stion) op het voorhoofd (ter afleiding van vochten). Hierdoor wordt tevens het vermogen verkregen, ge- durende 40 dagen uitstel te geven van naar St. Hubert te gaan , om dit op zijn gemak te kunnen waarnemen , gedu- rende welken lijd de giftstof zich niet verder zal versprei- den. Mogt er gcdurende deze 40 dagen eene verhindering opkomen , dan kan het uitstel van 40 tot 40 dagen her- haald worden. Die gepoogd hebben zich van de verpligting tot derwaarts gaan te onthouden , hebben zich bedrogen gevonden. Hierop volgen de aan te nemen houdingen en uit te spreken woorden , bij het verleenen van uitstel. De sleutels (cornets) , medailles , ringen en rozenkransen , die met den stool in aanraking zijn geweest , beschutten le- gen de gevolgen van den beet des dollcn honds en van andere razende dieren. Het is onnoodig op de reis naar St. Hubert het brood te bedelen , en dergelijke beuze- larijen meer , die de zaak bespottelijk zouden kunnen docn worden. De opgegevene kenteekenen der razernij bij eenige dieren als : wolven , honden , schapen en kippen , zijn overeenko- mende met hetgeen verder volgen zal, bij de medicijn-leer van Professor Peters. Voorts wordt gezegd dat men alleen moet slapen , om aan anderen niet te schaden ; tusschen zui- vere lakens , om niet besmet te worden door die , welke reeds beslapen werden, ook om diezelfde reden geheel ge- kleed. Het drinken uit een eigen glas enz., om zich zel- ven niet te beschadigen ; de dragt aan het voorhoofd niet los te maken ; de zinnelijkheid niet op te wekken ; ook om door onoplettendheid vergiftige dieren niet mede door te slikken. Het vleesch van oude varkens boven dat van jonge aanbevolen , geschicdt tot onthouding , zijnde mede bevor- 261 derlijk hct gebruik van visch zondcr schubben , met specerij bereid , als ook van eijercn. Het nict kammen der baren , algemeen bekend en beschouwd als tucht of vernedering, voorkomt tevens bet losraken van de dragt. De Bisscbop , Jan Lodewijk , prins van Luik enz., beves- ligt , op •& October 1690 , bet in gebruik zijnde , ontdaan van bijgeloof en invloed van den boozen vijand der men- scben. De Professoren te Leuven , Hcicens , Hennell , Ledrou , Steijeris en Charneux , becbten hunne goedkeuring aan die verklaring den 6den September 1690. De Professoren en de Medicijnen , Peters , Somers en Renault zijn van gevoelen, dat de arlikelen, bepalende de onthoudingen enz., niet als bijgeloof moeten worden aange- merkt en overeenkomende zijn met de regels en beginselen der geneeskunde (17 Junij 1691), De scbrijver laat nog volgen, dat men in de algemeene, te zeer in zwang zijnde dwaling , niet mag vervallen , om onder voorgeven van den lijder eene dienst te doen , hem te verstikken of op de eene of anderc manier af te maken. Niet alleen bier te lande, maar ook in andere vindt men sporen van dit gebruik , alsmede van den gebetene in ketenen te klinken. Er bestaat eene overlevering , dat een jager , die door zijn' eigenen bond werd gebeten , tusscben twee bedden werd gesmoord ; men was daarbij zeer onhandig te werk gegaan , en bet akelige geweld, dat men bad moeten gebruiken om een* sterken jongen man om te brengen , heeft den ver- zamelaar dezes voornamelijk aangespoord , zich met dit on- derwerp bezig te bouden. Na de Leuvensche faculteit van dien tijd gehoord te heb- ben , is bet niet meer dan billijk, ook de Professoren Numan en Hufeland te raadplcgen. 2G2 »De dolheid der honden gaat met dc volgende vcrschijii- selcn gepaard : de bond wordt droefgeeslig , cet niet en zoekt de eenzaamheid; liij laat de ooren en den staart han- gen , en tracht zieh in ledige hoeken te versebuilen. In het cerst loont hij grooten dorst te hebben; bij drinkt ge- durig , docb telkens slecbts weinig ; naderhand heeft bij cene afkeer van alles , wat vloeibaar is , en wanneer bij nog eenigc druppels lekt , zoo wordt de keel , bij bet slikkcn , krampacbtig toegewrongen, waarbij lievige benaauwdbeden wor- den waargenomen. In sommige gevallen becft er, intusseben, geene watervrees plaats , maar de dolle bond drinkt , van tijd lot tijd, en zwemt zelfs door bet water ; de gang van den bond wordt slaperig ; bij blaft niet meer, nocb "boort naar de stem zijns meesters ; de afgang is hard en verstopt ; de neus is beet en droog ; vervolgens begint bij te boesten , waarbij hem de tong uit den bek hangt en eene groote boeveelbeid van slijm uit denzelven vloeit; nu verliest bij ook zijn hewust- zijn ; hij kent zijii' meester niet meer , loopt even als of hij niets ziet , en bijt naar alles , wat hem nadert of bejegent ; hij loopt bcstendig regt uit , zoader dat hij den weg in acbfe neemt ; somwijlen gaat bij langzaam , dan weder scbielijk , en gaat ook wel een tijdlang liggen ; onder bet gaan of loo- pen trekt bij den staart tusschen de acblerbeenen ; de oogen beginnen te druipen , en , wanneer bij ligt , boudt hij ze gcwoonlijk toe. Eenige honden liggen bij de dolheid geheel slil, anderen zijn woedcnd en loopen razend in bet roiul ; waardoor de onderscheiding der ziekte , in stille en razende dolheid onlstaan is. De oorzaken , waardoor de hondsdolheid kan worden voortgebragt , zijn bovenmatige bitte en koude , en vooral eene scbielijke afwisseling van dezelve. Ilierom worden de honden , wclke in ecnen brandenden zonncscbijn gewoon zijn te slapcn of dezulken , wclke in eene strenge koude 263 ties nachts buitens huis mocten liggcn , en , zoodra dcs ochtends het huis geopend wordt , er binnen sluipen , en nabij het vuur of onder een* heeten kagchel gaan liggen , boven anderen door de dolheid aangedaan. Voorts langdu- rig hongerlijden , gebrek aan drrnkwater , hevige toorn enz., doch bovenal schijnt de sierke werking en belette vol- doening der tecldrift tot het dol worden der lionden aan- leiding te geven , waartoe de groote onevenredigheid , welke er tusschen de honden van het mannelijke en vrouwelijke geslacht plaats heeft , waarschijnlijk veel toebrengt. Het ge- tal der reuen of mannelijke honden , welke men houdt , gaat dat der teven of vrouwelijke ver te boven. Men heeft op- gemerkt , dat de eerste honden , welke op zekere tijden1 dol geworden zijn , doorgaans tot het mannelijke geslacht behooren. Inzonderheid evenwel kan de belette geslachts- drift deze uitwerking hebben , wanneer de reu , door het belikken van de teeldeelen eener togtige teef , op het sterkst Yerhit zijnde, die drift niet kan bevredigen. Er worden voorbeelden opgegeven , dat reuen , welke als een gevolg dezer oorzaak , reeds op het punt schenen te zijn van dol te worden , daarvoor bewaard bleven , bijaldien men dezelve nog bij lijds in de gelegenheid steldc , zich met eene teef te vereenigen. Dezelfde verschijnselen van dolheid worden bij de hon- den waargenomen , indien zij het gevolg zijn van de beet van een* anderen dollen bond of eenig ander dol dier; bij de overige dieren verschillen de verschijnselen der dolheid eenigermate naar derzelver ondeFScheidene geaardheid. HONDSDOLHEID (Rabies). Kenteekenen : Onmogclijkheid om water of anderc vlocistoffcn te slik- 264 ken en daardoor ontstaande hoogste afschuvv, tot hct oni- staan van stuiptrckkingen toe, van den aanblik van vloeiba- re , zelfs van slechts glinsterende voorwerpen , b. v. spie- gels (?) bij een overigens ongestoord vermogen , om vaste dingen vrij en zonder pijn te slikken. Dit is bet onderscheidend verschijnsel van de hondsdol- beid , of van bet begin af, of bet doet zieb eerst in bet vervolg op , na een voorafgegaan tijdperk van benaauwd- beid , traagbeid, velerlei zenuwaandoeningen , slapeloosbeid , benaauwde droomen , vooral van bonden. Met bet uitbreken van de watervrees verscbijnt de ei- genlijke bondsdolbeid ; zij is morbus accutissimus , duurt niet langer dan 3 a 4 dagen en eindigt gcwoonlijk met den dood, onder stuipen of apoplexia nervosa; zij is soms met , maar dikwijls zonder merkbare koorts ; de zintuigen blijven ge- woonlijk Yrij en de lijder beboudt tot aan bet einde toe bet bewustzijn. Eebter komen ook tusscbenbeide bevige aan- vallen van razernij op , met aandrang om rondom zicb been te spuwen , te bijten , bondengeblaf na te bootsen , waarbij ook fiaauwten , stuipen , bijzonder groote benaauwdbeid en een aan de ziekte eigendommelijk verscbijnsel , opgeweklbeid der teeldeelen (priapismus). De ziekte is in haren aard eene zenuwvergiftiging , ont- staan door de mededeeling van bet dolbeids-vergift op openc , of met eene zeer teedere opperbuid bedekte plaat- sen , b. v. lippen , oogleden , inwendige vlakte van den neus, teeldeelen. De mededeeling kan zoowel oimiddellijk (door eenen beet), als ook middellijk (door dragers) geschieden. Het vergift kan zeer lang onwerkzaam (verborgen , sla- pende) op de plaats der mededeeling blijven liggen , gewoon- lijk 2 a 5 weken , soms ook maanden en jaren lang. Ku verscbijnt er jeuking of pijn met roodbeid , op de plaats van de reeds lang geneaone , dikwijls reeds vcrgelene wondc , en daarmede breekt de razcrnij uit. Aanleidingen tot Let uitbreken , tot het opwekken en levend raaken van de sla- pende kiem , zijn hevige verliittingen des ligehaams , hevige driften , verhittende dranken. Het grondkarakter dezer ziekte is dus slechts zenuwachtig, niet ontstekingachtig. Alle verschijnselen , het gewoonlijk ontbrcken van de koorts , de wijze van sterven , bewijzen het ; ook vindt men bij de lijkopeningen gewoonlijk geen spoor van eene inwendige ontsteking ; de roode plekken , die men soms op de eene of andere plaats aantreft , kunnen als eenvoudige seeundaire werkingen der hevige prikkeling verklaard worden. Het afscheidingsvergift schijnt niet alleen door eene reeds aan de dolheid lijdende bewerktuiging (menschen of dieren), dus door de hondsdolheid , maar ook door eene hevige woede te kunnen worden gevormd; er be- staan ten minste voorbeelden, dat de beten van zoodanige in den hoogsten graad verwoede schepsels de hondsdolheid hebben voortgebragt. De eenige zekere kuur is de prophylactische : de genezing der uitgebrokene razernij is slechts zelden mogelijk. Hiertoe is het zeker noodig , dat men herkend hebbc , dat de besmetting geschied is , en dit is niet allijd gemak- kelijk , daar de honden dikwijls wegloopen of te snel gedood worden, om zich van het bestaan der dolheid bij dezelve te kunnen vergewissen. In twijfelachtige gevallen is het toch allijd beter, de voorbehoedende behandeling aan te wenden , daar het gevaar , aan hetwelk men is blootgesteld , te vreeselijk en de mogelijkheid reeds voldoende is, om alles tot afkeering der ziekte te doen. De hoofdaanwijzing van de voorbehoedende kuur is de vernietiging van het vergift op de plaats, waar het is aange- bragt , daar de ondervinding leert , dat het zeer lang plaat- 266 selijk in de wonde kan bcpaald blijvcn. De plaatselijkc be- liandeling is dus de hoofdzaak. De iweede aanwijzing is , de vernietiging en neutralisatie van het misschien reeds in de bewerktuiging opgenomen vergift , waarloe de kwik het hoofdmiddel is. De derde, het wegnemen van de vatbaarheid des zenuw- stelsels voor het vergift , waartoe , volgens alle ondervinding t de belladonna het werkzaamste middel is. Men haaste zieh dus , zoo snel men kan , hoe vroeger , hoe beter , de volgende gcneeswijze aan te wenden : Eerst het searificeeren , uitzuigen met een kopglas , en het uit- branden van de wond met buskruid, hetvvelk den voorrang boven het gloeijend ijzer verdient , omdat het vuur in alle scheuren en fijne verdiepingen indringt en dezelve verkoolt. Ilierdoor wordt te gelijker tijd het vergift en het werktuig van zijne opneming volkoraen vernield. Daarop wordt de wond met eene zalf , welke roode praecipitaat en spaansche vliegen bevat , verbonden , en daarmede zes weken lang in sterke ottering gehouden , maar ook na verloop van dien tijd niet geslolen , omdat men soms ondervonden heeft , dat ook dan nog , na het opdroogen van de wond , de razernij is uiigebroken ; maar nu wordt de wond in eene fontanel veranderd , welke nog een jaar lang moet worden open ge- houden. Wanneer de plaats der verwonding , b. v. het oog- lid , de lippen , het aangezigt , deze hehandeling niet loe- laat , moet men zieh met het searificeeren en uitwasschen van de wond met zout water of loog vergenoegen. Met deze plaalselijke behandeling veibinde men nu de volgende algemeene. Men late eerst rondom de wond en op eenigen afsland , dagelijks tweemaal 1 drachme kwikzalf inwrijven , en des morgens en des avonds 2 grein calomel met een grein rad. belladonna nemen, tot het begin van eene matige kwijling, welke men 14dagcn lang onderhoudt. 267 Dc bchandcling dor reeds uitgebrokcne dolhcid : De vol- gende hecft nog het meesle nut gcdaan. Zoodra zich de eerste sporen vertoonen , wende men dadelijk de boveu be- schrevene plaatselijke behandeling van de dikwijls reeds gc- heel vergetene plaats der vroegere verwonding aan , en be- werkstellige alle 5 uren inwrijvingen van kwikzalf op ver- schillende deelen des ligchaams , vooral aan den hals , om , zoo snel als mogelijk is , kwijling te verwekken , welke hier nog eene heilzame crisis kan bewerken. Tevens geve men alle 3 uren, 2 grein calomel met 1 grein rad. belladonna in klimmende giften. Bij jonge , volbloedige voorwerpen , ader- lating tot flaauw worden ; waar het eenigzins mogelijk is , warme baden. Hufeland leert ons hier , hoe , in afwachting van genees- kundige hulp , oogenbliklijk te handelen valt , en gelukkig dat de eerste benoodigheden als kruid, blaauwe zalf en bella- donna , zoo al niet voor de hand liggende , dan toch spoedig te verkrijgen zijn. Wat het dooden van voorwerpen betreft , die niet te red- den zijn, dit blijft buiten behandeling, omdat zij , zoo als gezegd is , in dien toestand, hoogstens binnen de vier dagen van zelven slerven. Mogt een geneesheer zoo iets op zich durven nemen , dan zou nog sterker adcrlaten dan voorge- schreven is en de aanwending van aether, chloroforme enz.t een' zachteren dood ten gevolge hebben. In andere landen heeft men zich ook met het vinden van een zeker werkend middel bezig gehouden , waarovcr ons de nieuwsbladen het een en ander hebben medegedeeld. Men oordeele uit de verscheidenheid der middelen , of er mag veronderstcld worden , dat men werkelijk geslaagd is. De ridder de Noiteaux , een franschman onlangs overle- den , heeft het volgend middel , sinds twee eeuwen uitslui- tcnd in zijn geslacht bekend , op zijn slcrfbed aan zijn 268 biechtvadcr medegcdceld , die vcrslandig gcnoeg was , om zijn biechteling van den eed van gcheimhouding te onthcf- i'en , waaronder het geheim hem was toevertrouwd en an- ders met hem ten grave zou zijn gedaald. Zie hier het re- cept : »Neem wijnruit , wilde madelieven, blad en bloem te za- men , van elk een vingergreep ; voeg er eglantierwortel en schorseneelwortel in gelijke hoeveelheid bij , en hak alles zeer fijn ; meng voorts vijf of zes stukjes knoflook , ter grootte eener hazelnoot daaronder en roer , na een vinger- greep grof zout er bij gevoegd te hebben , alles in een mor- tier wel door elkander , zoo dat het als een deeg wordt ; giet vervolgens op dat deeg , hetwelk de grootte van een hoenderei zal hebben , een halve kelk witten wijn , en roer daarna alles in een vijzel ter deeg door een. Laat vervol- gens het mengsel door een doek loopen en gebruik dit vocht gedurende negen dagen op eene nuchtere maag, u gedurende drie uren daarna van alle spijs en drank onthoudende." Als het middel voor dieren zal dienen, moet de wijn door melk vervangen worden. Er bestaat geen voorbeeld, dat het gebruik van dit middel de genezing niet heeft te weeg gebragt. De Heer Touilhoux , geneesheer bij het Hdtel-Dieu te Parijs, had gelezen, dat de Mexikanen het mexikaansche luizenkruid (carailla) met goed gevolg tegen hondswoede aan- wenden. Eenen man , die hieraan in genoemd ziekenhuis leed , bij wicn de watervrees reeds uitgebroken was , gaf bij zestig grammen van deze artsenij , en had de voldoe- ning , dat bij hem weldra , volkomen genezen , ontslaan kondc. ANDER OUD REMEDIE. » Voor Mcnschcn en Beesten , die van raasende Hondcn gebctcn sijn , of den Adcm van ccnig Creatuur , dat de raa- scrnij in het gcbloed heeft , gcschept bebbcn , en 't geen sedert jaaren herwaarts met goed suckses gebruijkt is. Ge- drukt door ordre van de Ed. Mog. Heeren van de Reke- ning in Gelderland , op speciale aucthorisatbie van dc Ed. Mog. Heeren staaten derselver Provintie.'" Deselve bestaat uit deese navolgende kruiden : i. Necgckragt of Meesterwortel (Impcratoria). 2. Rooden Bijvoet (Artemisia). 5. Betonie (Betonica). 4. Schotkruit (Abrotanum). 3. Wijn Ruijt (Ruta). 6. Self (Sabria). 7. Huijsloock (Sempervivum majus). 8. Weide Kaarden (Carduus fullonum). 9. Lubsteek , of de wortel daarvan (Levesticum). Men moet van elk van deese bovenstaande kruijden een goede bandvol nemen , waartoe men doet ses kannen water, dat men samen gestadig laat kooken tot op twee kannen in een ketel digt toe gemaakt , waarna men bet kout geworden zijnde doorslaat en op volgende wijze inneemt : Eerstelijk werd bet gebruijckt soo wel van Menseben als van Beesten ; alleen dat de Menseben eene , en de Beesten (boe sij ook naam bebben) twee kannen daarvan moelen drinken. En moet een Menscb van de eene , en een Beest van de twee kannen negen agter-een-volgende dagen innee- men ijder dag tweemaal, dus verdeelt men de eene kan voor een mensch , en de twee voor een beest in agtien deeltens. Men moet bet innemen des morgens nucbteren, en twee uurcn daarop vasten , dan wederom des namiddags om vier 270 uurcn en weer twee uuren daarop vasten en twee uuren te vorcn ook niets genuttigd hebben. Menschen , die gealtereert sijn . wordt niet bcter geraden dan een ader gelaten. De kleederen die door een raasend dier besoetelt sijn , moetcn opgekookt en klaar gewasschen worden. Soo ook de beesten , daarvan men twijfelt , dat een Hond onder geweest is, daarvan ze met schuijm besmet waren , moe- ten soo mogelijk is , in vlietend water , of anders in een diepe kolck over hals en kop twee- of driemaal gedompelt worden. Den drank moet suijver blijven sonder ergens mede ge- mengt te worden ; soo een menseh of beest gebeelen is , doet men niet anders dan soo dikwijls als sij van den drank drinken , de wonde met denselven Drank te wasschen , maar bierloe soo veel meer Drank hebben , die men bijzonder doet, omdat den Drank door de wonde onrein en om te drinken onbequaam en schadelijk gemaakt wordt. Men moet de wonde soo lange open houden als mogelijk is , daar men bet soo dikwels als men deselve wast , met een houtjen daar een doeksken om is , openschraapt en de roof oplost ; een Menseh ligt drie of vier dobbel geslagene doekskens daarop , die in den Drank gedoopt sijn met ee- nige blaatjes van de kruijden , maar men moet sig vooral wagten Drank , daar men mede wast , niet te vermengen met die men drinkt. Soo de menschen of beesten al mogten raasen , moet men haar den Drank tusschen beiden als het wat over is, sien in te geven. Men moet wel toesien , dat er niets van gestort word. Men mag ook geen reisen overslaan met in te nemen, of men soude weer op nieuws negen dagen van den Drank moeten drinken. Al die 'r met omgaan moelen ook van den Drank gebruiken. 271 De Rus heeft ontdekt, dat het zekcrst middel tcgen de wonding door razende dieren bcstaat in Let insckt Celonia aurata (goudkever), waarmcde elders gunstige uitkomsten zijn verkregen. Deze insekten worden in de maanden Mei en Junij in den staat van pop vergaderd , wauneer ze uit hun hulsel komen , gedood en wel besloten bewaard , en vervol- gens door den lijder , als poeder , op met boter besmeerd brood genomen; bangende de (niet opgegeven) hoeveelheid van den ouderdom des gewonden en den tijd af, die er ver- Hep , eer de bulp wordt vei'strokt^ De geneesheer van zekere inrigting ontdekte , dat bij een der zieken dolheid plaats had , welke na eenige uren , tot eenen zeer hoogen graad klom ; de razernij , de begeerte om te bijten , het schreeuwen , en de afkeer van alle vocht stegen ten top. Men beproefde herhaalde aderlatingen , doch zonder vrucht , en men schreef den lijder geene twee uren levens meer toe. Wetende dat Magendie zich onledig had gehouden met navorschingen , betreffende de watervrees , liet men denzelven verzoeken zijne zorgen aan den onge- lukkige te wijden. Zonder tijdverlies voldeed deze aan dat verzoek , en gebruik makende van zijne ondervinding bij vroegere proefnemingen verkregen , spoot hij , met behulp der kweckelingen van het hospitaal, ongeveer eene pint bloedwarm water , in eene ader van den arm. Deze , we- gens de verschrikkelijke stuipen van den lijder , hoogst moeijelijke bewerking , had de gelukkigste uitkomst. Een half uur na de inspuiting herkreeg de zieke zijne verstande- lijke vermogens ; de stuipen , de lust om te bijten hidden op ; hij kon drinken , en alle kenteekenen der watervrees verdwenen , tot niet geringe verbazing der omstanders. Weinige dagen later was de herstelling volkomen. Een twaalftal jaren geleden werd , in eene stad in Spanje , eetL krachtig man door een1 bond gebelen en weldra open- 272 baarden zich bij hem <le kentcekenen ocner volslagen razer- nij. Bij gebrek ccner meer geschikte plaats, werd de lij- dcr opgesloten op een' ledigen zolder. Met angstige belang- stelling vernam het luisterend gezin , dat de bewegingen van den zieke , ecrst wild en onstuimig , eensklaps geheel opliieldcn , 't welk him de overtuiging gaf , dat zijn lijden geeindigd, dat hij dood was. Den volgenden morgen werd met groote omzigtighcid de zolderdeur geopend , en men dacht dat het vermoeden be- waarheid was ; de lijder lag uitgestrekt op de vloer. Bij na- dcre beschouwing bleek het echter , dat hij niet dood, maar in een diepen slaap gedompeld was. Men wekte hem niet, en toen hij na eene langdurige verdooving, waarbij hij he- vig uitwasemde , ontwaakte , was hij volkomcn genezen. Toen eerst verkreeg men de oplossing van het raadsel en de aanwijzing van het middel , waardoor dc genezing be- werkt was. In zijne razernij had de zieke met de aan zijne kwaal eigen verwoeslingzin , rondgezocht naar voorwerpen , waaraan hij zijn drift kon koelen en op dien ledigen zolder niets gevonden dan eenige bossen knoflooksbollen. Deze had by met zijne tanden vermorseld en cr was hem een aan- zienlijk gedeelte van het sap in de keel gedrongen , 't welk hij doorgcslikt, en daardoor onwelend zijn leven gered had. Opmerkenswaardig is het, dat het bier zoo heilzaam be- vonden middel , de knoflook namelijk , ook voorkomt in de meeste middelen tegen de hondsdolhcid aangeprezen , zelfs , zoo ik mij niet vergis , in den Biltdrank. Op Java zouden gunslige voorbeeldcn bekend zijn van het genezen van slangenbeten , door het opleggen van een stukje rhinoceros-hoorn. In de Provincien van ons vaderland , waar adders voor- komen , gebruikt men tegen hunne verwondingen adderolie , die aan iederen vecngraver bekend is , en verkregen wordt, 97r, door cen levendigcn adder in olic te doen omkomen : dus een liomcopatisch middel. Onder de oorzaken , die dc hondswocde doen ontslaan , noemt men de vrees , die minder uit mishandeling dcr hon- den ontspruit , dan wel door hen te vervolgen met schreeu- wen en werpen ; anders moest zulks bij ondoelmatige dres- suur , en ook te Scheveningen dikwijls voorkomen , waar omstreeks 500 stuks honden zijn , en hun lot , bij ongun- stige vocding , meer dan hard moet genoemd worden. Bij menschengeheugen heeft er te Scheveningen maar een geval van hondsdolheid plaats gehad , en wel bij eenen aan de plaats vreemden hond , wiens loopen niet bepaald regt uit was geweest ; zijnde het twijfelachtig gebleven , of de door dezen hond gebetene honden , werkelijk dol zijn geworden. Wel een knaapje van 9 jaar oud , dat in de hand was gebeten, hetwelk na verloop van negen dagen in een beddekast moest bedwongen worden , omdat het zich als een woedcnd sehepsel gcdroeg en spoedig hierop zou zijn gestorven. Het is zes jaren geleden , dat aan den Lcidschen dam , een insgelijks aan die plaats vreemde hond , in eene woning drong en onder de tafel met een klein huishondje scherp aan het vechten geraakte. Men poogde ze te scheiden, waarbij de zoon des huizes in de hand gebeten werd. De dag van de zevende week na de gebeurtenis, werd de gebetene persoon razend. Het remedie van den Bilt werd gehaald, uit en inwendig aangewend , echter zonder gunstige uitkomst , en den vierden dag volgde de dood , onder zulke onaangename omstandigheden , dat de betrekkingen er nu nog niet gaarne over spreken. Eene vrouw, die insgelijks gebeten was , heeit er geen letsel van ondervonden. Twee jaren later had een dergelijk voorval plaats op de laan van nieuw Oost-einde. De een bleef vrij, terwijl een an TWEEDE JAARG. i8 274 (Ter, ofschoon de genceskundige hulp 6*e wond dragende hield, overleed. Het te Rotterdam gebeurde , met een* beschutter-wind- hond , die om zijn' grimmigen aard afzonderlijk werd gehou- den , die dien dag nog ter jagt was geweest , en daarna den jager beet, die hem kwan voeden, welke insgelijks aan de gevolgen overleed , levert voor de wetenschap, voor zoo veel bekend werd , even zoo min iets op , als het in den herfst van het jaar 4852 gebeurde onder Wassenaar, waar een vreemd dameshondje in de rasters van eene buitenplaats was geraakt , hetwelk aan het hek bleef aanhouden in het pogen om naar buiten te geraken. De portier , een volkomen gezond man, maakte uit bezorgdheid, dat het hondje door den jager , welke de gewoonte niet heeft van er te sparen , kon gezien worden , het hek voor hetzelve los. Het beestje had zich bevreesd betoond en voor hem op de rug geworpen , en toen hij het op wilde nemen , beet het hem in den duim , die een weinig bloedde en eenigzins opzwol , hetwelk na verloop van weinige dagen niet meer zigtbaar was en ver- geten werd. Negen weken na het voorval was de portier naar de kerk geweest , zonder het minste letsel te hebben gevoeld. Des middags voekle hij zich niet wel, werd dor- stig en vroeg om water , hetwelk hem door zijne vrouw werd toegereikt. Zoodra er zijn oog op viel, gafhij een zon- derling geluid , hetwelk de vrouw onmiddellijk om genees- kundige hulp deed zenden. Hij kreeg rillingen , schuwheid ; de angst dreef hem uit en in het bed, tot op den vierden dag , toen de dood volgde. Het hondje verdween, en ofschoon men veel nazoek deed, heeft men het niet kunnen ontdekken en ook niet gehoord , dat er op dit tijdstip menschen of dieren zijn gewond. De twee voorbeelden , dat niet alle beten doodelijk zijn , paren zich met andere dergelijke opmerkingen , waaruit af- 27; geleid kan worden , dat , zoo door het herhaald bijten de hoevcelheid der aanwezige gift- of smetstof njiet vermindert , die dan toch in kracht verzvvakt , of wel , de een boven een ander er vatbaar voor is . Opmerkelijk is het , dat de vrouvven er in het geheel nict vatbaar voor schijnen te zijn; trouvvens men hoort er nooit van ; het schijnt , dat zij door hare kleeding meer beschut zijn , of zich minder met den bond in aanraking stellen , die in opgewonden toestand is. Men wil ook nog opgemerkt hebben , dat iemand , zich verbeeldende gebeten te zijn , alle uiterlijke teekens der watervrees kreeg , doch genezen werd. — De hier aangehaalde voorvallen bewijzen alle het naauw- keurige der vroegere waarnemingen en kenteekenen , hier tot een geheel vereenigd om te kunnen raadplegen, bijaldien het ongeluk zulks mogt vereischen. Het gebruik der wan- delstokken was niet in de mode gebleven , bijaldien die niet doelmatig waren , om lastige honden van zich af te weren , lerwijl het brengen van een scherpe pen in dezelve zijn nut kan hebben. 