VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
dl “Historie van rt Verbond der Nederl. Edelen. 1. D. bl. Tog. | IV. DEEL. MENGEL\W. NO. H. Aa D 330 AFKOMST VAN GRANVELLE. Man nu behoorde men , buiten het geen hy door zyne wanbedryven verdiend heeft, niet {maadlyk te behandelen, of hem nog veragtelyker te willen maaken , door hem als iemand van eene laage afkomst te doen voorkomen, zon- der daarvoor bondige bewyzen te hebben. Dit wraakt de Edelmoedigheid , zelfs omtrent een Vyand: en ’t is onder de laagfte ftreeken zyner jaloerfche vyanden te tellen , hem in een des te ongunttiger licht te plaatzen, door hem zy- ne wezenlyke Afkomst te betwisten, en aan zyn Geflacht eenen verdichten laagen :Geboortenfland toe te fchryven, Het geen my lang wederhouden heeft, het gezegde van mynen hooggeachten Leidíchen Leeraar volkomen aan te neemen, is het gezag, niet alleen van sTRADA, maar van een THUANUs, Een GROTIUS, en zeder nog van den paauwkeurigen WAGENAAR ; want alle andere verzamelaars - en uitfchoyvers , vooral van Wootdenbóeken ; behooren hier niet.geteld te worden. “Dan eene tiadere overweeging van Jaater verkreegen kundigheden heeft my dat gezag ter zyde doen (ellen: terwyl ik vast vertrouw , dat die aanzienlyke Schryvers, zo zy betér -onderrigt waren geworden , gaarne erkend zouden hebben, dat ze „ hieromtrent , door algemeet ne gerugten en partydige berigten misleid geweest zyn; in welk geval ook de Heer CERISIER zich {ehynt-bevonden te hebben: "` EN In de boven aangeduide pasfage , waatop ik in deezen het o0 hebbe, leezen wy het volgende. , Schoon: bewysftuk- » ken , heden uitgegeeven „fchynen te toonen ; dat de Can- an felier GRANVELLE , zyn Vader, geboorén was in het an Franfche Comté (*), uit een edel Geflacht van Gèms af- ‚> komftig ; lèp toen het gerugt , en het is tot onze dagen ss voortgezet (t), dat deeze de Zoon ware van een Smit, wn Mem. pour U Hist. de Granvelle , par Dom. PROSP. L'EVE- „> QUE. Het doet my leed, ‘dat ik, niet tegen- {lande myne regtmaatige hoogachting voor den Heer cE- RISIER , zeggen moet, dat dit berigt zeer verte vin naauw- keurig is. Byaldien de Heer cerisieR de bewysftukken vitgegeeven in die aangehaalde Memoires nagezien had , zou zyn Ed. terftond begreepen hebben, dat de afkoinst uit een edel Geflacht van Gênes, even zo weinig gronds heeft, als e (*) Lees Franche-Comté. -gò} doch toen hy de Voorrede voor dat zelfde Deel fchrecf, hal hy-eenigermaate, uit de Hist. Litter de l'Europe, : T. 1. p: 7x aanleiding gekreegen , om op de bovengemelde “Genueefche afkomst te denken. Zyn Ed. bragt, in die : Voorrede , 'bl. XIE ten deezen opzigte te berde ‚hoe de ‘Abt soizor , (in eenen Brief aan M. PELLISON , wegens ecn ‚Projet d Histoire du Cardinal de GRANvELER',) tegen ‘het igemeen: gevoelen, verzekerde, dat de Kardinaáf nièt’ van -eenen Smit: yan Nozerois afkomftig ; maar dat Sen Groot- twader een‘ ryke en edele Genueesch , met namne PIETER px- -RENOT , -geweest is, Hieruit ,: vermoede WK, zal ‘eenige verwärring ontítaan zyn; die d uit den ‘wég hoop ‘te ruimen , door, met weimge woorden, dujdelyk en över- ‘tuigend te melden, wat "ër van de zaak ae", ` R Ze Zal niet noodig weezen, hier gebruik`‘te maaken van de -fraaije Verhandeling a of Eloge du Chancelier de Granvelie , -onlangs door dè Academie'van Befoncon met den prys tér „welfpreekendheid’ gekroond: ‘Loffpraaken mogen; zo min ‚als Schimpfchriften, tot getuigenis der waarheid aangehaald worden | Ik verzoek alleenlyk en grondflage van myn verder gezegde te mogen: neemen „de bovengemeldè „aantekening vaa den Heeren Historiefchryver TE WATER: ten einde dezelve hier niet uit te:fchryven. En’ voorts zal de melding van twee Boeken ; ir dit geval, genoeg afdoen, voor hun, wier gelegenheid het niet is, de als nog in weezen zynde Grafichriften’ en andere Gederkftukken. domme in Franche-Comté- en in Braband te bezigtigùn s- en vooral de aanzienkyke verzameling van Handfchriften, waarvan ftraks nader.) in de openbaare Boekery. gan Be- ancon te raadpleegen. ` d d Het eene Boek, dat hier te ftadé komt, is. gedrukt te Parys, in't jaar 1753, onder den tytel Memoires paur [ervir a l’ Histoire du Cardinal de Grânrelle par Doni. Zi L'EVESQUB , Religieux Reneditin. Het tweede is insgelyks te Parys uitgegeeven, in het jaar r761, en voert tên tytel, Histoire du Cardinal de Granvelle, Diere de Naples etc, waarvan , zo my berigt is, Schryver Was M. COURCHETER Cenfeur Royal. Onder andere eche Stukken, ‘als Testa? Aaa men- e 832 AFKONFD VAN GRANVELLS. menten. en verdere.bewyzerrg om onder de Adelyke Kanun- nikea té Luik toegclaaten ta worden - Waadt mon, (om ‘geene ‘anderen te melden „) in. die Gefchriften uitgefchree- ven het Gräffchrift, nu nog in de Kerk van Orngns , (een Stadje ‚drie uuren yan Befancon gelegen ,) dagelyks te ziens in ’t welke de zogenaamde Hoeffmit van Nozerois, de ei- ‘gen Grootvader van den Kardinaal, genoemd wordt , PIER- "RE PERRENOT , Chevalier, Seigneur de Cromary , telasn d Ornans , Lieutenant des Sauneries, etc, ——. By dit bewysftuk behoeven gerne aanmerkingen noch gevolgtrek- kingen. Edoch, om onzydig.te blyyen, dient. men: teffens te bekennen, dat deeze zelfde, Man, die, nevens. zyne Voorouders, aanzienlyke ampten bekleed. had „(waaren ze ook meest allen met, Adelyke Vrou en getrouwd syn ewegst a) Eerst in den jaare 1524, door Keizer Sapnst, en Vderi met adeldoïnsbicven begiftigd is geworden Als mede., dat zyn Zoon .NIÇOLAAS, weinige jassen fo voo ren, în ’t Parlement van Dole als Raadsheer zitting ves- kreegen hebbende, en daardoor veradeld zynde , voor eene groote fomme. de Heerlykheid. Granvelle ‚in Franche-Comté elegen , gekogt, en zints dien naam. aangenomen had 5-‘ge- ba deszelfs Zoonen: naderhand de naamen van de Chen, Eat ‚ EH de Champaigney aannamen, Het: moet derhal- en in Zen Kardinaal voor eene onverfchoöneiyke laagheid van geest gehouden worden „dat hy beweerd heeft, zo wel van fr Vaders als van ’s. Moeders zyde , van OUDEN ADEL te zyn. Dit alleen wás diestyds genoeg „om zyiie vyanden in Tt harnas te jaagen; doch het verfchoont hen egter niet, ten ‘aanzien van hunne onbegonne drift, en onwaaragtige uitftrooizels raakende zyne afkomst. en De beide hicr aangehaalde Werken verdienen alleszins door de Liefhebbers onzer Gefchiedenisfen geraadpjpagd te worden; en ‘er zou,-dagrhegevens, ter ophclderigge. van de bedryvèn des Kardinaals, en. die zyner Tydgegoeten, hier te Lande, vooral veel tẹ len zyn, uit de opgesmelde aanzienlyke verzameling ‘van Handfchriften , welken in-de Boekery yan de St. Vincents-Abtdy te Befaneon bewaard. worden. ‘Volgens de opgave van den Boekbewsgarder at- daar, den Benediëtyner Dom BERTHOD, (te vinden in de Memoires de }' Academie de Bruxelles. T. Il. pagg. 44 ct fuiv.) beflaan ze ruim tagtig deelen in folio; en ze behel- zen de merkwaardigfte en geheimfte handelingen, onder het Ministerie, zoo van den Canfelier als van den Kardi- Baal van GRANVELLE, Deeze Hlandíchriften zen afkom- 4 - A >e- e APZOMST VAN CRANVELLS, geg filg van den Stigter dier Boekerye ; te weeten, van ‘denzelf. den Abt BoIzoT, van wien onze-Historiefchryver WAGER- NAAR, in de bovenaangehaalde Voorrede, gewag maakte. Men vindt "er in een aantal eigenhandige Brieven van KA- REL den Vden, FERDINAND, MAXIMILIAAN den II, PHILIP, pus den MI, MARIA, Koningin van Hungarye , ELEONORA, Koningin van Frankryk; MARIA STUART , en de beide MAR- GARETAS VAN OOSTENRYK. Bovenal munten in deeze Verza- meling uit, de Stukken , betrekkelyk tot de Nederlandfche be- roerten 5 en onder dezelven eenige brieven ep Memorien , op welker randen, met de kennelyke hand van den Kardinaal , het woord Uratur gefteld is, tot een kenmerk, dat hy dezele ven, om Staatkundige redenen , ten vuure hadde veroordeeld. Ik heb de eer met byzondere agting te zyn- N. Ne In eenen nevensgaanden Brief, geeft ons de hooggeagte Opfteller deezes te kennen, dat hy niet vreemd is van dit Stuk eens wat breeder uit te werken, om alles in het volko- meníte daglicht te (ellen: doch dat hem tegenwoordig de daartoe vereischte ledige tyd ontbreekt. Ons in zyne verə dere gunftige Cotrespondentje, jr zy in dit of in andere evallen , aanbevweelende, bleven wy hoopen, dat hy eera- hng, van overmaat van bezigheden ontflaagen zynde, tyd- overig zal hebben, om zyn verder bedoelde te voltrekken, BRIEF VAN EEN VADERLANDER, AAN ZYNEN BROEDER, BY DES.. ZELFS AANSTELLING TOT LUITENANT TER ZEE we genoegens Zyn de mynen; ik kan dus niet afzyn u hart. grondig geluk te wenfchen, met den ceren trap uwer bevordering. Zie daar, myn: broeder! den grond van uw’ for- tuin gelegd. Zie daar u in. een post gefteld , waar door gy niet alleen u zelven, uwe aanverwanten , maar ook den Vaderlan- de, nuttig zult kunnen worden! — Geniet dan in dien Gand al wat uwe genoegens bevorderen, en uw geluk volma kan. vem Tracht, door eene onafgebrokene aeffening, de kundigheden van Zee- en Krygsdienst. u grondig eigen te ag. ken: deeze zyn de zuilen, waar door uw welvaart beftendig zyn, en waar vin het eve Vaderland de (choonfte vruchten vera wagten Kan. : = Een gegaloneerd kleed maakt den kry man niet; de man van verdienften weet zich dopor andere mid- delen te doen onderfcheiden, ===- Wat nuttigbeid kan het den Staat gecven, cen aantal yan Salet Jonkertjes te tellen , in a ` . aʻa ` w -sa a 3 . K en a. a 334 DIE VAN EEN VADERLANDER. den kring van hen, die de rechten van Vryheid eñ Godsdienst , met den degen in de vuist, moeten befchermen ? , Rampfalige verdeedigers! wier handen beter gefchikt zyn, de (nuifdoos op eene galante wyze te hanteeren ; dan het wreekend Krygszwaard te voeren! — Neen, myn Broeder! tracht nooit. tot laffe tot verwyfde laagheden te vervallen, die den verftandi. gen altoos befpotlyk zyn, en den krygsman inzonderheid oneer aindoen. Toon, dit is genoeg, eene befchaafde opvoeding ge- nooten tehebben; voor het overige, gedraag u als een Neder- ' lander; geef liever blyken, dat uwe denkbeelden werkzaam zyn, om na te gaan, hoe ge uw Vaderland ten nutte zoudt kunnen weezen! — Eene manlyke ernsthaftigheid isteen der kenmerken die den Held tekenen; — het gefronfie voorhoofd - ‘van eenen krygsman verwekt, by weldenkenden, eene hooger - achting, dan het glad geblankette aangezicht van den flaaf der weelde! —— Wat u voor moge koomen; in welk een oog- fchynelyk gevaar gy u moogt bevinden, betoon altoos eene be. daarde Kloekmoedigheid! — Doldriftige poogingen gelukken zelden! —- Een wikkend krygsbeleid , gepaard met Onver.. fchrokke moed, zal meer te weeg brengen; grootícher zegen fchenken, dan een onbedagt voorneemen, dat enkel door het ‘vuur der driften ontvonkt, en niet door het verftand gere- ld is.. -° E Wanneer het Hie daar zal zyn, dat Neêrlands vloot , en gy met dezelve in Zee zult zyn; — wanneer wy toonen, dat wy- ` ons, op den roofzugtigen Brit „door vuur en ftaal wreeken kun- nen; dat wy in onzen boezem nog Helden kweeken, toon gy. dan ook, myn Broeder! een Batavier te zyn! — Hoe fchoon klinkt die naam! — en nog veel fchooner blinkt de lauwer voor hen, die overwinnen! —— Stry dan voor ?’t lieve Vader- land; welk een fpoorflag voor eer’ edlen moed! … wreek het bloed der gefheuvelden in den jongften zoo roemruchtigen Zee. flag, — wreek den dappren Bentinck! — Spreek nooit, al was het zinkende, van laf de vlag te ftryken. — Hoe brandt myn hart, myn Vaderlandsch bart, om u met lauweren bekroond nog eens weder te aanfchóuwen! —— God, door. wiens arm : onze Helden zo menigwerf de overwinning bevogten hebben , doe weder onze Vlootelingen triumpheeren! — Keer, myn Broeder! met eer en glorie bekranst, in de Vaderlandfche ha. ven! omm En moest By» (dat echter God verhoede ') het dood- lyk offer uwer dapperheid zyn; trof u een gonzend lood ! hoe treffend zulks voor de natuur vallen: zoude, ik zou my in dat ftrenge noodlot trachten te getroosten. Het beledigd Vaderland eischt mede uwen arm ter wraaket — Niets is root{cher dan voor het zelve te fterven of te Overwinnen ? mmm Stoet gy Íneeven, fneef dan, niet als een bloohartige , maar als een Held! zorg dan, dat uw bloed met Britsch bloed betaald zy? ferf ftrydende, en uwe gedagtenisfe zal vereeuwigd ‚ in, de harten van waare Vaderlanders, wee Welk een triumph zelfs in den dood! Ik ben, enz. ke... SRIEP BRIEF WEGENS EEN VERBETERD KERKMUZYK. 3939 EE IRIEP AAN DE SCHRYVERS DER Algemeene Vaderlandfche Letter. . oefeningen, WEGENS EEN VERBETERD KERKMUZYK VOOR ON- ZE PSALMEN. Myn Heeren ! (lieder onlangs gegeeven verflag van de redenkaveling der Heeren Niemeijer en Klopflock , raakende de Heilige Dicht- kunde, wel byzonder met betrekking tot de Duitfche Kerkmu. zyk (*), heeft my aanleiding gegeven tot de volgende Aan. merking; die ik goedgevonden heb ULieden mede te deelen, am dezelven , zo ze ULieden niet mishaagen , gemeen te maaken : of zulks -ook in dit geval van eenige nuttigheid konde weezen. `. Wat mag toch wel de reden zyn, dat ’er, daar meer dan, twintig jaaren, voor dat de Kerk van Nederland eene nieuwe Pfalmberyming algemeen heeft aangenomen, verfcheide van die berymingen voorhanden waren, dat "er, zeg ik, niet één eenig verbeterd Kerkmuzyk voor onze Pfalmen tot hier toe, (zo verre my bekend is,) het licht ziet; daar nochtans een ieder over. tuigd is, dat de thans in gebruik zynde Muzyk van Claude van Gaudimel niet hooger re fchatten zy,dan de dichtkunde van Da- theen. Dit toetefchryven aan onkunde, als of ons Vaderland bekwaa. mer dichters dan Componisten opleverde, of dat de eerfte meer. der prys op den Godsdienst ftelden , dan de laatfte , zou dwaas- heid zyn, als van ’t tegendeel te wel verzekerd zynde. Maar denkelyk heeft men niet kunnen goedvinden, voor dat ’er eene Nieuwe beryming algemeen was aangenomen, op de Rym-pfal. rben van Datheen, een verbeterd muzyk te maken ; oordeelende het de moeite en kosten niet waardig. Het tydftip om zulks te doen was zekerlyk het best gefchikt geweest, toen men bezig was de Rym-pfalmen te veranderen; maar dit zou mogelyk toen nog meerder beweeging gemaakt hebben, dan de verkorte ma. nier van Zingen gemaakt heeft. Men ziet în dit, gelyk in vee- le andere gevallen, dat, wanneer men eene algemeene veran- dering begeert, men de fprongen niet te groot teffens moet nee- men. En die verandering nu gemaakt Zynde, acht. men ’t veelligt noodeloos verdere poogingen te doen; vermits men te vergeefs op eene tweede verandering zou hoopen. Desniette. genftaande konde het nochtans voor een byzonder gebruik zyne nuttigheid hebben ; want de meeste Pfalmen worden nu byna nooit uit Just, maar alleen pligtshalve , gezongen ; om dat der- zelver Zangwyzen niet zoetvloeijende genoeg zyn. En als een verbeterd muzyk eens in den (maak gebragt ware, zou eene tweede verandering nog eens mogelyk worden; daar dezelve: volftrekt onmogelyk blyft, indien 'er nooit iets van die natuur et (°) Zie dig. b'ad. Less. IL. D. Vl. 228. J Aa 4 336” SRIEP WEGENS EEN VERBETERD. KEERMUINEL het licht zie. Men zou des thans, waarfchynlyk met eert goed gevolg, indien des kundigen "er de hand aan geliefden te (aan, een Plalmboek met verbeterde muzyk ín ’t licht kunnen geeven; mits men zich bepaalde tot het eenvoudige ; gebruikende daat toe niet dan heele en halve nooten; dat minst zou affchrikken en het werk min kostbaar maaken. De drùknooten, die thans voorhanden Zyn, konden daar toe gebruikt worden ; en fchoon, derzelver ruitswyze gedaante buiten den hedendaagfchen fmaak Zy, "Zou zulks nochtans ín dit geval niet zeer Tuten: vermits het, als de muzyk maar goed is, niets ter gaake doet. De eenige verandering, die voor den drukker noodig zou gyn , zou aleen beftaan, in den fleutel en twee of drie maattekens met de maatftreepen ; Be kruis- en mol-tekens voor het Quarto for. maat zyn toch voorhanden, en dus zou het werk mùar weinig: kostbaarder worden, dan een hedendaagsch Pfalmboek. Ik onderwerpe deeze myne bedenking verder aan het befchei- den oordeel en de beproeving van kundige Liefhebbers van bot Godsdienftige Gezang. ` ZEDELYKE BEDENKINGEN. ‚wegen des vermaaks zyn niet altyd de wegen der fleg- De» ee paden der vetkeerdheid. Men vind Brenner de wezentlyk zyn, waar van de vrugten het gemoed der Men- fchen, als met een heilzaam voedsel, verzadigen kunnen. Zo- danige vermaken treft men aan op den weg der Deugd, wel- ken de verftandige bewandelen. Dan men vind ook verma- kèn ; welker geniéting den boezem der ftervelingen ledig laten 5 dezen treft men aan op den weg , welke door den verftapde- loozen bewandeld word ; wiens einde nederdaalt in het ver- Gert: en over wiens uiterfte, de rampzaligheid baaren aan- vang neemt. Wanneer men zyne verkeerdheid ziet, is het eene onver- geevelyke dwaasheid, of eene onverfchanelyke balftasrigheid y te weigeren om dezelve te beteren. Dit is het beftaan van verharde menfchen , die opzettelyk willen zondigen. —— Aan den anderen kant word "er veel verkeerdheid bedreveg van lieden, wier harten zo verkeerd, zo boos niet zyn, die, of door het kwaad als overrompeld, en door den uitwendigen Leben misleid . worden ; of die ongevoelig zyn weggefleept daer het kwaad, en in het midden van de Wereld Jeven, terwyl zy zich geenen tyd gunuen , em bedaard op zich zel. van en hun levenstreig agt te geeven, Zulke geg che knn- nen. gerede harten bezitten , hoewel zy groote ‘zondaars gya., Het is een bewys van een verftandig map de voorkomende gelegenheid aan te grypen; maar het werk der zotten, de gepaste gelegenheden tc laten voorby gaan. . o , oe KBDERYKE BEDENKINGEN. 337 Moe groot is het ‘verfchil fusfchen den ommegang van ewh kregel en twistziek. mensch, en zulk een, de den Vrede tief heeft , en allen twist: varmyd! by den eerften zyn geftadige krakeeling , gemor en gekyf; daar by den laatften vrede en Rille vergenoegdheid woont.. iv `> Ni r Men vind in de Zarnenleeving: zeer‘ veele meènfchen, ‘die en- kel geboren fchpnen re zyn, om kwaade gerugten voort te brengen ; wier: tongen zich rusteloos bewegen; dog alleen ten nddeele van. Gent Bvwnmegkech,, …: … … . : En lastig ‘en :onhebhsetyk . Ben, opgeblazen torsaart” is een” ag Schepel: hy. ‘met. een oog var: verontwaerdiging aans ‘dog: is zelve een ‘fpot en” verasting by abide Werdid. ide, _ De verftandighe "ege teg habben, varalle týden afybd- pPaxld,en nis eeneg onfelbaren grondregëel'ivastgefteid., dat’es', om zo te ken / bykans "met eenig ongeluk gebeure; Citer Het niot onmiddefyk van 'de eeriteoorzdak 'afiidle , snaar Zich ín der kring der woede, Oorzaken bevinde, Miete niet door een toorzigtig gedrag , òf Zone .wyze en ver e beftiéring , had ‘kannen voorgekomen worden: „Hier ce men véilig afleiden, dat het nauwkeurig nagran der oorzaken en gewrobten, het gefthiktfte middel ze, om zich te ‘beveili. gen tegens den Uátival van nieuwe ongelukken, waarmede men gedreigd word; het gefchiktfte middel, om, zo veel m Zy ,` een aanhoudenden voorfpbed te genieten, eh gelukkig te leven. OO Et Een Land ib allerongeltukkigst te agten, in rt welke brave burgers zich alomme wyanden op den halze halen; de wertén wertteden worden,:¢h zy, die het beftier in handen: hebbew, eene willekeurige beftierfrig voeren. "ur ct aes A Zy die in hoogheid: gefal zyn; bevinden zich veeltpds in een Kring, waar in %y:alâmme door de:valsheid omringd wos- den} ohder de bedggeelyke gedaante, welke de vleiery-aan- nedmt. Het is d ans eer bezwaarlykivoor de. wiarhdih, de: Zulken te naderen; om dat ze alleen:de -toeg ivoor haar wel bezet en gefloten vind. Het ‘baat uiet, of de ;zods- migen bemimaars vir de waarheid zyn; Zy ‘krygen getme: üf te weing getegenheld, om "er humic liefde:en toegenegenheid aah te kunnen bewyzen. NEE E , ` Een mensch van nadenken, van e beginzels, kan niet onverfchillig zyn, wanneer de nyd, baat, en valsheid’ z3- menfpannen , om hunne woedende kragten op hem re beptoe, ven: dan "er kan een tyd komen, dat zulk een zich het woe- len dier gedrogten weinig meêr bekteunt , maar het zelve met een oog van verontwaardiging befchouwd. Die tyd iè, wan- neer ` A zich meer met het toekomende, dan het egene „` ophoud. ` |. Soiden, en de natuurlyke Rechtvaardigheid en de Kristely- ke Godsdienst vorderen, dat de onderdrukkingen .beles, sen e. è -838 EEDELYKE BEDENKINGEN. het geweten eene volle vryheid vergund wordėn. Is het. den ‘geene Wieedheid, ftrydig met de gronden van onze verplich- ting , anderen te willen dwingen , dat zy even denken als wy ? ue, :. Het is het werk van eenen voorzigtigen Geneesheer , niet aanftonds, in alle gevallen, tot geweldige hulpmiddelen zyne toevlugt te neemen; als men zo wreed te werk gaat, forten de hulpmiddels: den Lyder dikwils, hem geweldige pynen veroorzakende , in verfchrikkelyke ftuiptrekkingen: Dan de ‘kwalen kunnen zo boos zyn, dat zy geweldige middels vorde- ren. Een kundig Geneesheer weet zich hier omtrent » naar eisch der omftandigheden , te gedragen. Vordert de natuur -lyke gefteldheid van elk mensch zulke ndelingen? Wie zal >er aan kunnen twyfelen, of de gebreken van onzen geest moe- ten op een foortgelyke wyze behandeld worden » - Men vind in de Wereld ontwyfelbaar voel te weinig erkente- nisfe. Zy die weldaden ontvangen, vergeten dezelve zeer (chie- lyk, of nemen wel , onder het ontvangen van weldaden, eene houding aan’, waardoor; zy ten klaarften toonen, hoe zy eens verbeelding hebben, dat zy op al het goed, ’t geen men hun bewegt, ean zeker regt hebben ; en dierhalven , dat men hun ene weldaden (cheukt, maar flegts zyn pligt aan bug etoont. , 5. 1 , ` Hy ‚ die ligtvaardig van opzet en befluit verandert , toont dat hy van geen doordringend oordeel voorzien: is. Hy verraad e eigen Onbezonnen onftandvastigheid , en laagheid van est. Men moet daarom de zaken wel wikken en wegen voor men befluit; maar, eenmaal een welberaden befluit ge- nomen hebbende, moet men 'er volftandig in volbarden, , ` De ftilzwygenheid is ig vele gevallen ten uiterften prysfelyk, en voor den mensch neodzakelyk. Met veel te praten verraad -menig gen zich zelven, die men voor , verftandig man had gehouden, indien hy de kunst van had vertaan., Hoe veel kwaads is ’er niet voorgekomen de gaaf van ftiizwy- heid te oefeven; en hoe veel kwaads heeft integendeel de hapagtigheid niet te weeg gebragt. Die in de fchole van Py- shagorss geleerd waren , bezaten de kunst van zwygen. Dee- ze Wysgeer zelve, op zynen tyd wetende te'(preken , had anderen geleerd te zwygen: hebbende op deze wyze het gepaste middel gevonden, om rust en vrede te bewaren. ndien het waar is, gelyk zommigen beweren, dat "er op vrienden raad weinig te vertrouwen Zy, om dat ze veelal omtrent ons niet onzydig genoeg, en al te blind zyn. Indien deze ftelling doorgaat, dan weet ik niet tot wien een verie- ‚gen mensch zich keeren zal, om een goeden raad voor zich te verkrygen. Hoedanig een raad zal men krygen van hun, die onze belangens weinig of geheel miet ter harte reemen 2 of Zullen onze vyanden ons met den besten raad bedienen ? of D D © e o t T 4 TA ‘© U MN H ON WI ei . zt t> H Ae Tee a a ea oi as a ee d Zë "ea ge - - Fi" __ ZBDELYĘE 'BEDENKXINGEN. , i 339 of moet men zich vervoegen tot menfcheni, welke ons in ’t geheel niet kennen ? Nach van de. eerftèn , noch van de laatften , kunnen -wy den regten raad verwagten, om dat ’er Rb -— geene reden altoos is, dat ze zich onze zaak grootieks sou. … _ den aantrekken ;en wig zal van zyne vyanden.iets goeds hod- ` w - Yrëede. De mensch genier dikwils . heid na eene hevîgè ‘en: felle Ziekte. Van achter de dikke “pen kunnen? dierhglven ‘kunnen wy ons alleen op den raad onzer vriendén verlaten. ` ` Na Regen komt Zonnelthyn , zegt het bekende Ipreekwobrd, te Na eerien hevigen Orkaañ- komt dikwils éene zeer groote Stil. ` te, en op eenen bloedigen Oorlog, volgt de Zoete en zagte : Wolken van tegefilëden, ziët: men -:meermaals reng heldere --Gelukzon dagen? Op den- barren Winter, volgt de verkwik- kelyke Lente ; debiyde-Margenfiond op den donkeren Nagt; e onafgebrokenfte Gezónd. ` en zo volgen vecle ‘aangernaame voorvallen op onaangenaame : omftandigheden ; ja worden uit dezelven geboren. Dit alles is zeer gelchikt, om, den mensch door de eenzelvigheid niet . te vervelen ; maar bem. door geduurige verandering levendig te houden. dE .. Van de allerheilzaamfte zäken, kan een zeer kwaad, en na- deelig gebruik gemaakt worden, indien ze in de handen van een boos, en bedorven mensch vallen. De allerheiligfte din-, gen zyn hier niet van uit te zonderen. Voar de Maat- {chappy ‘Is zer niets nuttiger, noch hellzamer, ‘dan de Gods- dienst. Een mensch zonder Godsdienst heeft geheel geene zedelyke beginzels, en is in de Maatfchappy ten uiterften te “ dugten; deeg "er geen band is om hem te verbinden, dan alleen de burgerlyke Wetten , welke hy op duizende wyzen "'"Sëduurig kan overtreden. Dan de Godsdienst is een gevreesd - --werktuig , ‘in de banden-van eenen Veinzaard, of Dweeper ; em dat die , onder’ eene Godsdienftige vertooning, de aljer- baldadigfte boosheden , en wreedheid durft plegen. Een maar te groot aantal van vroege en latere voorbeelden , getuigt iks ten overvloede.. ge C, V. D. Ge LUCHTS- LUCHTSGESTELDHEID rz AMSTERDAM, JUNI, ry8s; ` Bar: Th: Wind. Bar: Th: Wind. 2 2 I vru "3 b 3 2 Ai 4 NW t N a 6 6 geennran "o: erg, R. DAR ZW. AT SM e 3 ms Is ` end gc? 'NtO 2 3 6-5 735. es 2 D" 6-1164 iNo e —— A. $-5,66 weeen 2 rz S-175 ,NO:Q 3 Pp. 4- 5,65 GNO 3 3 4 4 2 — r 3: P gei ba ` ee D ik —- 8-9 63-59 |m: EI DÉI. Bb, RÓ emm OOLBBÉIZ a. NW o4 — G8issì tZ kt Íwolkig 2 —— JOS? fe 10 (Eu wolken 4 CT — 11-2|69f 6 je, betre 27 ZA, — O-Olëo fortz 3 Í 3 mm TC-2 60 w TO Leen 2 134 — II-8/65 |W:Z 13 [wolkig 28 2 29. 1-156 WZW 13 |a= 2 — 22-1158 mm 10 |Z. be icts R. 6 144 — 2-8j7I 8 jwolkig ` og e" =~ 3-0|62 ZWtZ A {o. helder d {f — 3-1166 a A |helder ' 7 ée 3-8 177 Ww Aj 301 8 4-1 64 leee E Le" 4 Den 2nam. 3u. Th. ki mo.s u. aapt alle velden buiten 29. 158 [6335 3 wit gevroren. 11's mo, 10à 11 u. — denk 72 van Ii tot 8- 525 19's MO. siu 69 — BR u. 764.av. 9U.75. 9 — 30-6748 î 12 u 26 's mo. Le gel. 85u.79-nam. 310.86. e * 28.0am. 3 u. 00 — Verfchil 45 gr. zynde kouder en heeter geweest dan ooit hieromtrent in Juny igerchend is. e MENGELWERK, TOT FRAAYE LETTEREN,KONSTEN EN WEETENSCHAPPEN BETREKKELYK. OVER DE WAARE NEDERIGHEID. Rara avis in terris nigroque fsmillima cygno. lets wordt hooger gefchat dan een regt Nederig Mensch. . Zo gehaat, zo veragt, ja zo vervlockt,en , is hy niet boven de vervólging door zyne plaatfing in de wereld, zo vervolgd zelfs als de hoogmoedige is, zo bemind, zo geze- gend is de nederige. En, geen wonder! daar de hoogmoe- dige, door de onmaatige verheffing van zig zelven boven anderen, geoordeeld wordt anderen te kort te doen; daar vertoont zich de nederige, zig niets boven de waarheid, ten koste zyner medeburgeren aanmatigende , integendeel als iemand , die genegen is, een ieder te geeven het geen hem toekomt. , Maar hoe bemiolyk ook het character des waaren nederie gen zyn moge, zeker is het, dat de waare Nederigheid €e- ne zeer zeldzaame deugd zy; regt nederige meníchen tog komen zo fchaarsch voor,dat zy naauwlyks te vinden zyn 5 des men, zonder zig aan grootfpraak fchuldig te maaken , wel zoude mogen zeggen, onder duizend zal men er naauw= lyks éénen vinden. , , Dir zal veelen mooglyk vreemd toefchynen; doch eene nadere befchouwing der zaake zal, denk ik, een ieder daar- van overtuigen. Men vestige ten dezen einde het ong flegts op de natuur zelve der Nederigheid. Deze deugd is vlak overgefteld te- ens de met haar ftrydende ondeugd, de Hoogmoed, wel- e niet anders is dan eene onmatige gedagte van onze eige- ne waardigheid ; eene inbeelding van onze verdienfte boven de waarheid. Dat dit het regte denkbeeld is, °t welk wy van de Hoogmoed hebben te vormen, blykt hier uit ; dat wy gewoon zyn den hoogmoedigen te befchouwen als iea mand , die zig ten onregte boven anderen verheft. Zien wy den trotfen daar met eene houding henen treeden , als agtte hy zig verre verheven boven het.gros zyner geringe medeburgeren; en als zag hy met kleinagting op die gerin- IV DEEL. ÞENGELW. NO. 9 Bb ge 42 OVER DE WAARE. NEDERIGHEID. “ge fchepfelen neder, welken hem omringen; zien wy hem in zyne kleeding, in zyne huishouding, in zynen ftoet , boven zynen rang zweeven: wy zyn gereed te zeggen, wat beeldt hy zig wel in? Wat grond heeft hy om zig meerder te agten dan zyns gelyken? Kennen wy niet zyne afkomst, zyne goederen? Op deze wyze redeneerende , toonen wy , dat wy aan eene bovenmaatige agting van iemant omtrent zig zelven het denkbeeld van Hoogmoed hegten. Maar is nu de Nederigheid juist het tegengeftelde van de Hôogmoed , dan moet zy noodwendig in eene der waarheid overeenkomftige agting van ons zelven beftaan; zy moet juist daar in gelegen zyn, dat die trap van verdienfte , wel- ken wy ons toefchryven , volkomen der waarheid gepast zy. Dir nu alleen zoude genoeg wezen, om ons handtastlyk te doen gevoelen , dat de waare Nederigheid zeer zeldzaam , en een regt nederig mensch een zeer ongemeen verfchyn- el is., Daar is geene ondeugd, geene dwaasheid, algemeener an de Hoogmoed. Naauwlyks leeft "er eenig mensch die "er geheel vry van is, en zig niet in °t een of ander ftuk boven waarheid fchat. De begeerte naar de volmaaktheid , of liever, de begeer- te om ons zelven als volmaakt te befchouwen , is allen men- fchen cigen, en in onze natuur gevestigd. Dit is de groo- te dryfveer onzer ziele, het beginfel onzer handelingen. ô Gelukzaligheid! roept de groote Dichter pore uit: ó! ge- lukzaligheia ! einde en doelwit van ons wezen! En de geluk- zaligheid is niet anders dan het gevoel van ons welzyn , van onze volmaaktheid. Om onzen te verbeteren , ploegen en zwoegen wy; en hoe dikwyls wy ons ook in de voor-, werpen, naar de welken wy jaagen , bedriegen , het is nog- thans altyd de innerlyke aandrift onzer ziele tot de vol- maaktheid , welke ons in beweeging brengt. Wy begeeren dan onze eigene volmaaktheid; het gevoel van dezelve maakt ons geluk uit. Geen wonder dan, dat wy niets liever befchouwen dan onze eigene verdienften ; en dat de geringfte voortreflykheid , zy zy uiterlyk of innerlyk „ waar of ingebeeld, onze aandagt tot zig lokt, op zig ves- tigt, en dat zulks, gelyk dit in de natuur onzer zicle ligt, door de geduurige herhaaling dezer aangenaame befchou- wing, eene levendigheid in onzen geest verkrygt, welke ons inzonderheid tot ons zelven bepaalt, en van alle andere voorwerpen, vooral van dezulken , welken eene tegen over- geftelde onaangenaamheid hebben, aftrekt, D us t OVER DE WAARE NEDERIGHEID. 543 ` Dus leidt ons onze natuur tot eene al te hooge verbeel- ding van ons zelven , dat is tot de Hoogmoed; en daar moet eene byzondere kragt van ziel wezen, eene ongemeener- fcherpzinnighcid, en eene, niet dan door zeer weinigen te verkrygene , omzigtigheid tegens zelfbedrog,om niet in ver- re de meeste opzigten ons zelven te bedriegen. Maar, zo waaragtig als dit zy, even zo zeker is het intusfchen, dat wy ons zelven niet alleen:-misleiden, in gevolge onzer aangeborene neiging tot volmaaktheid, en onzer begeerte om groot te wezen; het gebeurt ook fomwy- len, doch oneindig zeldzaamer , dat wy ons ten onzen na- deele bedriegen „door te laag van ons te denken. Sommige befchroomde herten hebben dit gebrek, het welk zo wel een gebrek ís als de tegengeftelde Hoogmoed. Allcen de waarheid is regt, en niets dan dezelve te zoeken en te be- minnen. Die al te laag van zig zelven denkt is bevryd, zekerlyk, van het kwaad, dat de Hoogmoed vergezelt, en % welk de Hoogmoed aanbrengt; maar hy is het niet van dat, ’t welk uit de laagheid voortkomt. Menigvuldig, on- getwyffeld , zyn de verderflyke gevolgen en uitwerkfelen van de Hoogmoed; doch de laaghe, i van geest, welke een na- tuurlyk en noodzaakiyk gevolg :s van de al te laage gedag- te, welken wy van ons zelven hebben , heeft ook haare fcha- delyke uitwerkzelen. Deal telaag gevoelende is onbekwaam ` tot eenige groote en moeilyke poogingen ; de kruipende geest van hem, die zig te klein „te zwak , agt voor groote en moei- Iyke bedryven , zal nooit onderneemen iets groots en moei- lyks uitte voeren. De flaaf is en blyft een flaaf; hy mag bedriegen, liegen, fteelen, vergiftigen, moorden; maar nooit zal hy edele en moeilyke poogingen doen ; nooit zal hy een Held worden: en. die weinigen, welke zig uit den kring der flaavernye , door verdienften , wisten te verheffen, droegen reeds in zig het edelmoedige zaad der vryheid , °t welk door hunne ongelukkige plaatfing in de wereld langen tyd verftikt, doch, door gelukkigere omftandigheden , tot ontwikkeling gebragt, hen boven hunne lotgenooten ver- hief, in gevolge hunner ingelegde uitmuntendere vermo- agens. Zy gevoelden dat zy niet tot flaaven geboren waren , dat, had het noodlot hen met ketenen belaaden, een beter Daat hen wagttes en dat zy daartoe alleenlyk die kragten hadden aan tewenden, die de natuur in hun gelegd had. Alle, deugden beftaan in de middelmaat; te veel en te weinig is beiden een gebrek. Zo is het ook met de wan. re Nederigheid. Zy is gelegen juist in het midden van twee d Bb 2 | uiter- 344 OVER DE WAARE NEDERIGHEID. uiterften; eene al te hooge gedagte van ons zelven, en. een al te laag gevoel van onze verdienften. ` Gelyk het nu moeilyk valt de waare middelmaat te tref- ‚fen, zo moet het moeilyk vallen , juist regt aan onze eige- ne waardigheid te doen, en noch te hoog noch te laag van ons te gevoelen. Het is des klaar, dat de waare Nederigheid eene zeer zeldzaame, deugd moet weezen. De vertooning eener uiterlyke Nederigheid , welke men veeltyds en gemeenlyk voor de waare Nederigheid neemt, en die, daar zy zo gemeen is als de waare Nederigheid zeld- zaam zy, ligtlyk tot een bewys tegen onze (telling zoude kunnen worden aangevoerd , (rekt, wel befchouwd zynde, geenzins tot omverwerping onzer meening. Want, in de eerfte plaats, kan zulk een voorkomen eene vertooning zyn niet van eene waare en loflyke Nederigheid, maar van eene veragilyke laagheid. De man, die zig den omgang van eer- lyke lieden, onwaardig agt, zal meníchen van rang en ver- dienften fchuuwen 5 ‘hy zal in de laage rangen zweeven; hy zal uit zynen kring tot eenen veel laageren afdaalen. Zy- ne oogen zullen die der aanzienlyke vermyden; hy zal, op derzelver gezigt , mistroostige blikken ter aarde werpen. Dit mag de onkundige gemeente voor Nederigheid opneemen ; de menfchenkenner bedriegt zig er niet in; hy ontdekt op. der den fchyn en `t uiterlyke der Nederigheid , den laagharti- gen 5 en > in plaats van hem te eèren, veragt hy hem in zy- ne ziel, Inde tweede plaats; en dit is veel gemeener; eene uiterly- ke vertooning van Nederigheid komt veeltyds voort uit we- zenlyke Hoogmoed, Onder den dekmantel der Nederigheid verbergt zig fomtyds het laatdunkendfte en opgeblaazenfte emoed. $ De Hoogmoed is veeltyds een beweeggrond om nederig te fçhynen, ten einde daar door agting cn gezag te verwer- ven. Wanneer de hedendaagfche Farizeër, die zig heili- er agt dan zynen broeder, en in zyn hart God dankt , dat hy niet is als andere menfchen , daar henen fluipt, met een bemorst en veronagtzaamd gewaad , een nederhangend hoofd en ter aarde geflagene blikken; wanneer zyne teemende fpraak, als kwame gy voort uit een hart, dat vreest roek- lJooslyk oordeel te vellen, en zig niet durft uiten dan met de befchroomdfte omzigtigheid, niets anders gewaagt dan van zyne onwaardigheid , zyne verdoemlykheid, ontdekt het doordringend oog van de menschkundigen in dien Man niets anders dan geestlyke hoogmoed, of loutere eerzugt; w b D e ki `~ s \ GOVER DE WAARE NEDERICMEID. 345 ` welke daar op uit is, dat zy van de menfchen gezien , hoog- geagt, bewonderd, met onderwerping en gehoorzaamheid. aan haare bevelen vereerd en agtervolgd worde; en dus nioge dienen ten grondflage van aanzien, gezag en invloed op de maat{chappy. | | Wanneer ik een mensch ontmoet, die zig in zyne klee- ding, houding, leevenswyze, verkeering beneden den rang ftelt, in den welken hem de Voorzienigheid geplaatst heeft, hel ik altyd over, om dien mensch of van laag- heid of van hoogmoed te verdenken. Waarom houdt hy zig niet in zynen kring? ’ Is, zeer waarfchynlyk, of om dat hy zig zelven dien onwaardig agt en onbekwaam ge- voelt, om die waardigheid op te houden , welke in den kring van hem gevergd worden zou: of, louter uit hoog- moed, als wilde hy toonen, dat hy eene veel te verke- vene ziel bezit, om zig met zulke kleinigheden op re houden; dat hy boven de gemeene denkbeelden van ’t gros des menschdoms zweeft, en zig, als ware het, niet voedt dan met het merg en de waare zelfftandigheid der dingen. ’t Is, mooglyk ook wel om aanzien en gezag te verwerven, door in ’t oog der bedrogene gemeente, de nederige, ootmoedige mensch, de voorbeeldige Christen , te zyn. De regte nederigheid beftaat , gelýk wy reeds gezegd heh- ben, in de waare agting van ons zelven; zy ligt juist in het midden tusfchen het voeden van al te hooge of al te laage gedagten -van ons zelven. En, daar het zeer moci- lyk, zo niet onmooglyk is, in een voorwerp, waaromtrent wy zo genegen zyn ons te bedriegen, als wy ons zelven zyn; daar ’t zo bezwaarlyk valt, het eenige ftip der waar- heid te treffen, is het tastbaar, dat de waare Nederigheid zeer zeldzaam, ja byna nergens, te vinden is. | Maar mag men dan niemand voor waarlyk nederig hou- den. Is de eertitel van een nederig man te zyn , boven de ver- dienften van een ieder? Is "er, kort om, geene Nederig- heid? En zyn zy allen, die den naam van nederig te zyn draagen , of huichelaars of lafhartigen? ` ` De Menschlyke natuur is voor geene volmaaktheid , ten minften in dit leeven, vatbaar; alle onze deugden zyn ge- breklyk , en de deugdzaamfte is hy , die de minfte qndeug-- den heeft. Hy is een deugdzaam mensch, niet dic nimmer van ’t rigtfnoer der deugd afwykt, maar die "er zelden van afwykt: onze zwakheid duldt niet, dat wy in dit ftuk meer b 3 zyn wë ` OVER DE WAARE NEDERIGHEID. , zyn dan byna deugdzaam. Zonder deze infehiklykheid'was geene deugd onder °t menschdom te vinden. Alle menfchen byna hebben te hooge gedagteu van zig zelven. Stptlyk gefproken, zouden zy dan allen hoogmoe- digen zyn. Doch zo geftreng oordeelt de wereld niet. Hy, die alleen een weinig te gunftig van zig zelven denkt, wordt niet voor een hoogmoedigen genomen; men eischt meer; men vordert eenen merklyken trap van Hoogmoed , een openivke vertooning van verwaandheid. Zo omtrent gaat het vuk met de Nederigheid. De eernaam van ne- derig te zyn wordt mildlyk, hoe ongun(tig anders de eene mensch genegén is van den anderen te denken, gegeeven aan allen, die niet voor hoogmoedig gehouden worden; fchoon ‘er veelen ‘zyn, van de welken men in dit opzigt geen oordeel durft vellen , en die men noch van Hoogmoed. befchuldigen , noch den lof van Nederigheid toezwaaijen wil. Hoe nader de mensch komt aan dit eenige ondeelbaar ftip der waarheid, waar hy noch te hoog nach te laag van zigzelven gevoelt, te meer verdient hy den eernaam van nederig te zyn. De waare Nederigheid is niet anders dan de waare wysheid; en het geen de beroemde BOILEAU van de wyzen zegt, mogen wy wel op de nederigen overbren- gen, en daar mede, als wordende het karakter des nederi- gen volkomen in die woorden gefchetst , dit Vertoog beflui-, ten: , Le plus fage est celui oui ne penfe point Pétre : Qui , toujours pour un autre enclin yers la douceur, Se regarde foi méme en feyère cenfeur , Reyd à tous fes défauts une exacte justice, Et fait, fans fe flatter, le procès à fon vice. Dat is. an Hy is de wysfte, die het niet denkt te zyn; die, altyd an Omtrent een’ ander’ tot infchiklykheid geneigd, zig za- an ven met het oog eens geftrengen Zedenmeesters be- an fchouwt; alle zyne gebreken naar waarheid erkent, en aa Zyne ondeugden, zonder zig te vleijen , geftrenglyk be- an Oordeelt.”” | WAAR- í WAARNEREMINO WEGENS EENE DIADETES. $4} e WAARNEEMING WEGENS EENE DIABETES, DOOR GEBRUIK . VAN DE KINA MET DE TINCTUUR DER SPAANSCHE VLIE- . GEN GENEEZEN. Door *... M. Dt. De Diabetes behoort met regt onder die Ziekten , wel- ker Oorzaaken, Kentekenen, Toevallen en Genee zung tot nog toe niet genoegzaam onderzogt cn bepaald is. Men heeft de reden hiervan toegefchreven aan de zeldzaamheid der Ziekte; dan ik geloof, dät men zig hier- in bedriegt, en dat deeze Ziekte, in der daad, meer aan- wezig is, dan men zig zoude kunnen verbeelden, maar dat dezelve veeltyds de oplettendheid van den Geneesheer ontfnapt , en dus zeer zeldzaam waargenomen, word. De reden hiervan is zeer natuurlyk; wanneer men overweegt , dat de Lyders meer gewoon zyn te klaa- gen over pyn in het Wateren, en over verftoppingen in het zelve, dan dat zy over eene te groote ontlasting zouden klaagen; te meer, wanneer de overige omttan- digheden daar by niet beter worden, voeg daar by, dat de Geneesheeren zelden. gewoon zyn, om naar de hoeveelheid van het water te vraagen. -ik bebbe, eduurende eenige Jaaren agteréén, in myne practyk, deeze iekte niet gezien, en wil ook zeer gaarne bekenner - dar y vermits ik deeze Ziekte voor zeer zeldzaam gehouden heb- be , myne aandagt ook minder op dezelve gevallen is. 