Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?IndieI? / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?IndieI?.
f 1.300.— ” HI f „ 1.000.— éi 300. — T5.— = 100.— 175.— f 2.000.— » 9200 — [AE s , 2.025.— , 1.200.— f 5.000.— 13. 14. -— ABE — Transporteeren. IV. Vergaderingen. Onk. Bestuursverg. en Ae? Verg. f Populaire voordracht VL Gebouw Verlies. Onderhoud en herstellingen Aandeel Verponding Verlichting . : VII. Secretariaat. Toelage Secretariaat Schrijfbeh., druk en porto's Aandeel telephoon. VIII. Financiën. Inventaris. IX. Bediening. Loon van Mandoer en Kebon X. Onvoorziene Uitgaven. Onvoorziene Uitgaven. Vereeniging. 3? .. (f 1000.— Bijdrage Zon- eclipsfonds). 60.— 100. D `. f 5.000.— 60. — 400. — 336.— 119.— Se Nadeelig saldo f 700.— te vinden in het kapitaal der — d — _Biracr NP. 1. De Heer W. vas BEMMELEN brengt ter tafel zijn ver- handeling: Die Abweichung der Magnetnadel; Beobach- tungen, Sücular-Variation, Wert- und Isogonensystemen, bis zur Mitte des XVIIIten Jahrhunderts verschenen als Sup- plement bij Deel XXI van de Observations made at the royal magn. and meteor. Observatory Batavia. Het wetenschappelijke doel dezer verhandeling wordt als volgt geschetst. De oplossing van een der meest ingrijpende hoofdvraag- stukken van de geophysica, n.l. de seculaire variatie van het aardmagnetismus, wordt door gebrek aan kennis van feiten onmogelijk gemaakt; het nog niet eens volledige materiaal der laatste 25 jaar is onvoldoende voor dit over eeuwen verloopende verschijnsel. Wij zijn dus gedwongen het wel onvolledige, maar zich over vier eeuwen uitstrekkende mate- riaal, dat de declinatie-waarnemingen hebben geleverd te gebruiken. De eerste, die deze bouwstoffen heeft samen- gesteld was Hansteen in 1819, evenwel voor het vroegere tijdperk vóór 1700 geschiedde dat vluchtig en onvoldoende. hem is veel gevonden en voor sommige landen beter bewerkt, maar de samenstelling bleef ontbreken: deze wordt nu hier geleverd. De bouwstoffen werden grootelijks uitgebreid door het uittrekken van gewone stuurmansjournalen bewaard in de Rijksarchieven in den Haag, Londen en Parijs, alsmede door het naspeuren in vele bibliotheken. Verder werd het geheele getal van 5276 waarnemingen aan een gelijkslachtige bewerking onderworpen en zoodoende de isogonensystemen voor de epochen 1500, 1550, 1600, 1650 en 1700 op gelijkslachtige wijze afgeleid, tegelijk met de waarden der jaarlijksche verandering. Door de gelijk- tijdige eenvormige bewerking is de schadelijke invloed der vaak zeer groote waarnemingsfouten belangrijk verzwakt. — 459 — De uitkomsten in deze verhandeling verkregen, laten toe door middel van een niet al te gewaagde extrapolatie. in casu verlenging der magnetische meridianen. de plaats van de magnetische noordpool voor de epochen 1600, 1650 en 1700 te bepalen. Hoewel dit reeds door anderen is gedaan, zoo moet toch die plaatsbepaling wegens het meer onvolledige materiaal, bij de nu uitgevoerde achterstaan. De uitkomst was dusdanig. dat tot een belangrijke wan- deling in Zuidoostelijke richting tusschen de jaren 1600 en 1830 moest besloten worden. - Dit onderwerp onderzoekt spreker nog nader. ce EEn ME GEN Lafe QC Te BüLaGE Ne, 9, De Heer Burck brengt ter tafel eene Torenia vagans, eene plantensoort behoorende tot de familie der Scrophula- riaceae, die zich onderscheidt door de bijzonderheid, dat de beide stempelkleppen in hooge mate gevoelig zijn voor prikkels in dien zin, dat zij zich bij de minste aanraking sluiten. Omtrent die prikkelbare stempelkleppen worden de vol- gende bijzonderheden meegedeeld: = Zoodra de binnenzijde dier kleppen met een stukje hout. een paardenhaar of eenig ander voorwerp wordt aangeraakt, sluiten zij zich nagenoeg onmiddellijk ; de buitenzijden echter kunnen zeer belangrijke prikkels verdragen zonder tot sluiting aanleidin te seven. einige ine nadat de kleppen zich ten gevolge van den prikkel gesloten hebben, openen zij zich weder en kunnen dan opnieuw op dezelfde wijze tot sluiting o Worden. Dit spel kan vele malen achtereen worden herhaa zonder dat de stempels hunne prikkelbaarheid verliezen. e eg = Hetzelfde verschijnsel neemt men waar wanneer de stempels worden belegd met eenige organische of anorganische stof: amylum, suiker, katoenvezels, zand, etc. Onmiddellijk nadat de bedoelde stof op den stempel is gelegd slaan de kleppen dicht, doch is die sluiting slechts van tijdelijken aard. Van biologisch belang ís nu verder, dat de stempels zich geheel op dezelfde wijze verhouden tegenover stuifmeel van een of andere willekeurig gekozen plant. Proeven worden genomen met stuifmeel van zeer verschil- lende herkomst, steeds met "t zelfde gevolg. Alleen dan wanneer stuifmeel van Torenia vagans zelve. op de stempelkleppen wordt geleed, sluiten zij zich om niet meer opentegaan. Twee of drie uren na de bestuiving gaan de stuifmeel- korrels over tot kieming en treedt de bevruchting in: Torenia vagans bezit dus het vermogen om haar eigen stuifmeel te onderscheiden van dat van andere planten. Opmerkelijk is het nu verder, dat deze voor vaste stoffen en mechanische prikkels zoo uiterst gevoelige stempelkleppen geheel ongevoelig zijn voor water. Men kan met een pulverisateur-een fijnen regen op den stempel laten neerdalen of op andere wijze een vrij krachtige waterstraal daartegen aan spuiten zonder dat de kleppen zich sluiten. Spreker meent dat dit moet worden beschouwd als eene bijzondere adaptatie tegen regen. Burack N°, 3. BAPPORT OVER DEN STAAT VAN HET MUSEUM DER KONINKLIJKE NATUURKUNDIGE VEREENIGING. ` Het Museum bestaat uit de volgende verzamelingen. A. B. x: Ü. eene verzameling schedels van zoogdieren en reptilién, meestal zonder tanden (waardeloos). een incompleet doejong-geraamte (waardeloos). | eenige curiosa als: een liaan om een tak, het wapen van een zaagvisch, een opgezette kaaiman, tandeloos, enz. (zonder waarde). eene verzameling vogelschedels en schedels van eenige zoogdieren, met catalogus. Daar de wetenschappelijke diagnosen ontbreken, heeft deze verzameling weinig waarde. eene kleine verzameling geprepareerde vogelhuiden, door den reiziger C. Bock in Oost-Borneo verzameld. een fraaie verzameling schelpen, thans in determinatie bij majoor Ouwens te Soekaboemi. een verzameling zoölogica op spiritus. Door het ontbre- ken van étiquetten op de meeste flesschen heeft zij zeer weinig waarde. eene verzameling boschproducten uit Indië. — 462 — I. eene verzameling koralen. J. eene verzameling zeeégels en krabben van Mauritius. K. twee vitrine's, waarin kalksteen-monsters en gepre- pareerde kalk en gips van Koeripan, overgebleven van de tentoonstelling in den Planten- en Dierentuin. L. eene verzameling mineralen en fossielen met catalogus. Ondergeteekenden stellen voor de Heeren KONINGSBERGER en den chef van het Agricultuur-Chemisch laboratorium van 's Lands Plantentuin uit te noodigen, den eersten om na te gaan of het bezit der verzamelingen D, E, F, G, I en J, den tweeden of dat der verzameling H van belang is voor de Musea van 's Lands Plantentuin. Verder kan de verzameling L afgestaan worden aan het Gymnasium Willem III en zullen de verzamelingen A. B, C en K verwijderd moeten worden. | De Commissie, VORDERMAN VAN EEK. _Burace No, 4, VERSLAG: VAN DE feestelijke bijeenkomst ter Geier van het 50-jarig estaan der K, Den 19** Juli 1900 vierde de K. N. V. haar 50-jarig bestaan. De binnengalerij van het Gebouw op het” Koningsplein Was smaakvol versierd met groen en bloemen, welwillend door den Plantentuin afgestaan en door een mantri van deze Instelling met vaardigen hand aangebracht, terwijl in de voorgalerij een prachtig bloemenstuk prijkte. door Mevr. Diner aan de K. N. V. vereerd. Tegen de wanden waren de portretten aangebracht van de Beschermvrouw, H. M. de Koningin en van 5 der S’oprichters nl. Dr. BLEEKER, CORN. DE GROOT, P. BARON MELVILL VAN CARNBÉE, H. D. A. Surrs en Dr. C. Swavisc. De zaal en voorgalerij waren electrisch verlicht, een blijk van hulde, gebracht door de N. I. Electriciteits Mï., terwijl de voorgevel van het Gebouw prijkte met een goed geslaagde gas-illuminatie. Tot deze feestelijke bijeenkomst waren uitgenoodigd de Besturen van de Wetenschappelijke Vereenigingen hier ter stede, benevens de Directeur en Secretaris van het Departement van O. E. en N. en de Resident en Secretaris van Batavia. Voor zoover ziekte en afwezigheid het niet beletten, waren allen opgekomen, zoodat met de Leden en hunne Dames een 60-tal belangstellenden aanwezig waren. De Voorzitter der K. N. V., Majoor Murter, opende de bijeenkomst met een woord van welkom aan de aanwezigen, o.a. er op wijzende, hoe thans het lokaal, waar gewoonlijk doodskoppen U aangrijnzen, vroolijke damesgezichten worden gezien, en hoe hedenavond de behandeling van ernstige wetenschappelijke onderwerpen vervangen zal worden door gesprekken van vroolijker aard. — 464 — Daarna gaf hij het woord aan den Secretaris der K. N. V.. Dr. J. GEORGE VAN DEVENTER, die in een rede van ongeveer 3 kwartier van de geschiedenis der K. N. V. een overzicht gaf. Daar deze rede in het Tijdschrift wordt afgedrukt, is het niet noodig, daarvan hier een kort verslag meê te deelen. Den Heer vax DEVENTER werd door den Voorzitter dank. gezegd en met een schuimenden beker werd door allen een dronk gewijd aan den voortdurenden bloei der K. N. V. Thans neemt de Heer J. DINGER, Vice-Voorzitter van de N. L Mi, van Nijverheid en Landbouw het woord, en wijst er, naar aanleiding van Dr. van DEvENTER's rede op, hoe de door hem vertegenwoordigde Vereeniging steeds met de K. N. V. had samengewoond en hoe aangenaam voortdurend de verstandhouding was geweest. Hij hoopt, dat deze moge blijven, zooals ze tot nu toe was, aangenaam en hulpvaardig. Dr. Gruss spreekt namens de Vereeniging t/b. der Geneeskundige Wetenschappen in Ned.-Indië: hij wenscht de V N. V. evenals de Heer Dinger had gedaan, geluk met het feest, dat heden wordt gevierd en wijst er op hoe door den omgang met de andere Leden der K. N. V. zijn collega’s en hij vaak behoed worden voor de eenzijdigheid. die gewoonlijk het gevolg is van het voortdurend spreken met menschen, die hetzelfde vak beoefenen. Hierna brengt de Heer vax Es zijne gelukwenschen uit namens het Koninklijk Instituut van Ingenieurs, dat sedert korten tijd met de K. N. V. onder hetzelfde dak vertoeft, en hij hoopt dat deze eendracht een lange reeks van jaren zal mogen duren. De Voorzitter, die elk der sprekers afzonderlijk beantwoord heeft, verzoekt de aanwezigen om, nu het officieele gedeelte van den avond is afgeloopen, zich naar buiten of naar de voorgalerij te begeven, om bij de tonen van de Duitsche Muziekkapel nog eenige uren onder gezellig samenzijn door te brengen. Men schaarde zich in bonte rijen aan een 6-tal tafeltjes in de voorgalerij en het was half twee toen de eerste dames het sein tot huiswaartskeeren aangaven. — #465 — Een tiental Heeren, die door hun opgewektheid, gang in de feestviering hadden weten te houden, kon nog niet besluiten het voorbeeld te volgen en bleef op reunisten-manier tot 3 uur bijeen. Het was een welgeslaagd feest volgens de eenparige meening der. aanwezigen; en een der plaatselijke bladen, Het Nieuws van den Dag, zeide er 0. a. van: „Het feest was eenig door zijn gezelligheid en aangenamen toon en het bewijst alweer, dat ook in Indië wel een prettig samenzijn mogelijk is, als men het maar goed weet aan te pakken.” Dr. J. GEORGE VAN DEVENTER, Secr. Weltevreden, Juli 1900. Buer N°, 5. De Heer van BEMMELEN laat een graphische lijn zien, die van de intensiteit van regenval gedurende een het verloop | e ags onweersbui (20 Juli 1900) aanschouwelijk gewone namidd maakt : Deze- lijn is opgemaakt uit de opteekening van den tot dat doel veranderden meteorograaf van VAN RIJSSELBERGHE. Een groote regenmeter geeft na elken 1/ o mm. gevallen regen een contakt, dat op een draaienden cylinder aangeteekend wordt. De omwentelingstijd bedraagt 3 minuten, de omtrek 60 cM. g Uit de gevonden intensiteits-lijn valt niet alleen op " maken, dat gedurende het zwaarste gedeelte der bui, sterke en snelle schommelingen in de intensiteit plaats grijpen, an ook hoe bij zulk een gewone bui de zeer groote eme van 3—4 mm. per minuut herhaaldelijk bereikt wordt, 30k X — 466 — Daar over de physische processen, die zich bij dergelijke onweersbuien in de atmospheer afspelen, en waarbij ver- moedelijk plotselinge condensatie na een toestand van oververzadiging een belangrijke rol vervult, nog zeer weinig bekend is, mag men verwachten dat de studie van dergelijke intensiteits-krommen niet onvruchtbaar zal zijn. BIJLAGE N°. 6. De Heer van BEMMELEN spreekt over de uitkomsten zijner onderzoekingen op aardmagnetisch gebied, die een nieuwe verwantschap tusschen de verschijnselen van de magnetische storing, het noorderlicht en de seculaire variatie van het aardmagnetisme aan het licht brachten. Het kenmerk van een magnetische storing is het optreden van groote, wisselende storingskrachten; een nadere be- schouwing bracht evenwel aan het licht. dat van het wis- selende gedeelte dier storingskrachten een meer standvastig gedeelte af te scheiden is. De krachten hiertoe behoorende. vertoonen vooral een standvastigheid in richting, dusdanig. dat ze schijnen uittestralen uit een pool, die tusschen de magnetische- en de omwentelingspool gelegen is. Verder bleken die krachten loodrecht op een stelsel van kringen te staan, die evenals de parallelcirkels de aarde omgeven, maar niet geheel evenwijdig met hen loopen, en langs welke het noorderlicht een gelijke veelvuldigheid vertoont. Ken magnetische kracht kan men zich veroorzaakt denken door een electrischen stroom, die loodrecht op de richting dier kracht verloopt: de bovengenoemde storingskrachten wijzen dus naar alle waarschijnlijkheid op een kringstroomenstelsel langs die lijnen van gelijke veelvuldigheid van het poollicht. Hierdoor verkrijgt het verband tusschen poollichten en magnetische storingen, — tot nu toe meer tot gelijktijdig optreden bepaald — een meer physische beteekenis. — 467 — Men kan zich voorstellen dat door de zonsbestraling in de aard-atmospheer, die met de aarde rondwentelt, electrische stroomen optreden en dat bij iedere storing in die straling de stroomsterkte verandert. "Dat verder die kringstroomen, wegens de meteorologische dissymetrie der aarde, niet evenwijdig aan de parallelcirkels loopen, maar daarvan afwijken. Die meteorologische dissymetrie der aarde wordt vooral aangegeven door de gemiddelde cyclonen-baan over Noord- Amerika. den Atlantischen Oceaan en Europa. En is het de hoogste atmospherische een onlangs bewezen feit, dat wijl het evenzoo lagen deelen in het spel der cyclonen, ter bekend. is, dat die ijle lagen electrische stroomen kunnen geleiden, zoo begint ook hier het physisch verband door te schemeren | De samenhang met de magnetisme werd aldus gevonden. eenvoudige rekenwijze werd uit d der kompasnaald op het oppervlak richting gevonden, die bleek dez magnetische as. Met behulp dier rekenwijze werd uit de nieuw samen- gestelde isogonenstelsels die richting in haar verandering van 1600 tot heden gevolgd en bleek het, dat het uiteinde der magnetische asom die bovengenoemde noorderlichtpool wentelt. Terwijl nu SCHUSTER waarschijnlijk heeft gemaakt, dat door de wenteling der aarde in het magnetische veld der zon een dergelijke wenteling om de pool der aarde plaats zal vinden, zoo schijnt de hier gevonden wenteling daarop te wijzen, dat dezelfde invloed, die de bovengenoemde stroom kringen om de noorderlichtpool dwingt te loopen, ook de seculaire wenteling der magnetische aard-as om die noorder- lichtpool doet plaats vinden. seculaire variatie van het aard- Volgens een nieuwe en e verschillende richtingen der aarde een gemiddelde elfde te zijn als die der C" GQ'UUR DR ACHT VAN Prof. Dr. EnNsr HAECKEL uit Jena, (gehouden in het Gebouw der Vereeniging op 17 December). Het leven en de geschiedenis der Protisten, DOOR Dr. F. W. T. HUNGER. Den 17%" December 1900 hield Prof. Dr. Enxsr HAECKEL uit Jena, onder de auspicien onzer Vereeniging eene voor- dracht over: Het leven en de geschiedenis der Protisten. Het was een groot voorrecht dezen p die sedert 1894 correspondeerend lid der K. N. V. is, in ons midden te zien optreden; de opkomst van Filo quoto die dit intellectueel genot wilden smaken, was dan ook groot. Allereerst gaf spr. een kort overzicht van de geschiedenis der Protisten. Het was in het jaar 1638, dat de beroemde Hollandsche natuuronderzoeker ANTONI VAN LEEUWENHOEK, de uitvinder van den mikroskoop, daarmede een groot aantal voor het ongewapende oog onzichtbaar kleine organismen ontdekte, die hij den naam gaf van „afgietsel- of infusiediertjes" (Infusoria). Juist 200 jaren later — 1838 — verscheen de omvattende arbeid van den beroemden Berlijnschen mikroloog (GOTTFRIED EHRENBERG — Die Infusorien Thierchen : als vollkommene Organismen, waarin talrijke mikroskopische organismen uit verschillende klasse voor de eerste maal nauwkeurig beschre- ven en afgebeeld werden. — 1 EHRENBERG was door zijne onderzoekingen tot de Ce voorstelling gekomen, dat zijne z.g. Infusions Phn volkomen bewerktuigde organismen voorstelden, die evenals poe dieren voorzien waren van zenuwen, maag, ‚ Enz. In hetzelfde jaar (1838) waarin KHRENBERG zijn standaard — : werk uitgaf, erondvestte Schwan zijne celtheorie, waarmede hij aantoonde, dat alle verschillende weefsels, zoowel van dieren als planten uit één en denzelfden elemeutair-vorm. Waren samengesteld, nl. uit de enkelvoudige cel. Talrijke vormen, : die EHRENBERG als hooggeorganiseerde Infusorien beschreven had, bleken nu enkelvoudige zelfstandig p cellen .te. zijn; in 1845 werd. ditzelfde door VON S ‚DT ook bewezen voor de Wimperdiertjes (Ciliaten) en voor de Rhizopoden. Vox SiEBOLDT's groote verdienste is o.a. reforme gebracht te hebben in Cuvier's type der Radiaten, waarvan hij de laagststaande ééncellige organismen in een aparte hoofdklasse vereenigde nl. die der ééncellige oerdieren of Protozoa. Nadat HarckeL (1872) de echte meercellige dieren als Metazoa tegenover de eencellige — Protozoa — gesteld had, werd het fundamenteel verschil dezer beide groepen algemeen erkend. | Volgens Scuwann's cellentheorie bestaat ieder organisme Of uit één enkele cel, of uit een vereeniging van eng ver- bonden cellen. Evengoed als elk ander dierlijk organisme, dat. langs geslachtelijken weg ontstaat, is de mensch in het begin van zijn individueel bestaan niets anders dan een kleine cel. Het menschelijk ei is een kogelrond blaasje, dat alle werkelijke bestanddeelen cener enkelvoudige organische en evat. Tegenwoordig weten wij, niets anders is, als eene versmelting van twee cellen, nl. de mannelijke (4) spermacel met de vrou (Q) eicel. Bij deze versmelting der beide geslachtse dat de bevruchting van het ei verschillende vrouwelijke ellen is = 470, de versmelting — copulatie — der beide celkernen de hoofd- zaak en zoodoende ontstaat één nieuwe nucleus als stamkern der nieuwe stamcel. De ontdekking der Moneren heeft geleerd, dat de oor- spronkelijke levensvorm de eytode is, niet de cel; de kern- houdende eel — eytula — heeft zich eerst secundair uit de kernlooze eytode ontwikkeld. Spreker licht toe, dat hij in strijd met vele botanici de bacterien eveneens tot de klasse der Moneren brengt, en vestigt er de bijzondere aandacht op hoe groote beteekenis die kleinste en zeer onschijnbare levensvormen kunnen vervullen, als men slechts denkt aan de honderdduizenden van menschen, die jaarlijksch bezwij- ken aan de aantasting der bacillen van tuberculose, cholera, typhus, enz. Kort vóór en na na het verschijnen van DaRwiN's meest beroemd boek: Om the origin of species — 1859 — verschenen talrijke verhandelingen, waarin Zoologen en Botanici, Anato- men en Physiologen, Embryologen en Systematici een grens trachtten te trekken tusschen dier- en plantenrijk. n 1866 poogde HakcKEL deze vraag langs een anderen weg tot oplossing te brengen. Het tweede boek der Generellen Morphologie bevat uitvoerige: Allgemeine Unter- suchungen über die Natur und erste Entstehung der Organismen, ihr Verhältniss zu den Anorganen und ihre Eintheilung in Thiere und Pflanzen. (Bd. I, 8 111—238) Hierin wordt een afzonderlijk rijk der Protisten opgesteld, voor al die laagstaande levensvormen, die noch als echte dieren, noch als echte planten kunnen gelden. Zeer veel tot de kennis der Protisten hebben bijgedragen. de verrassende ontdekkingen der laatste decennién, die door diepzee expedities aan den dag zijn gekomen, en in die richting neemt de beroemde Challenger Enpeditie zeker een eerste plaats in. De uitgebreide diepzeebekken van 6—9000 M. diepte, golden nog voor 30 jaren voor absoluut levenlooze streken, door geen enkel levend wezen bewoond. De vierjarige Challenger Expeditie —1873—1876—. onder — 411 — leiding van Sir. W. Tnowsox en Dr. J. MURRAY. hebben het tegendeel bewezen door een rijkdom van levensvormen te openbaren, waarvan men vroeger geen denkbeeld had. De diepzee bleek bevolkt te zijn door vele duizende soorten wonderschoone Protisten, die wat betreft sierlijkheid en verscheidenheid van hun eencellige neme alles wat tot nog toe bekend was overtroffen. De volgende indeeling werd door HakckEL gemaakt voor het Protistenrijk: PROTISTEN. | I (TREE Protophyta Protozoa (oerplanten). (oerdieren). Plasmodomen Plasmophagen (plasmaeters). (plasmavormers). Als de oudste, door ..Urzeugung” ontstane organismen. moeten noodzakelijk de Moneren worden aangezien, die.zoo eenvoudig als slechts denkbaar is, zijn samengesteld, nl. uit een enkel week plasmaklompje. Met betrekking tot de stofwisseling dier Moneren onder- scheidt men: Phytomoneren (met phytoplasma) en Zoömo- neren (met zoöplasma). De Phytomoneren zijn plasmodomen (plasmavormers) d. W. Z. Zij bezitten het vermogen plasma synthetisch te vor- men uit anorganische verbindingen en de levende kracht van het zonlicht over te dragen op de chemische spankracht der organische verbindingen. De Zoómoneren daarentegen zijn plasmophagen en bezitten de plasmodomen eigenschap om plasma te vormen niet; zij voeden zich door opname van plasma uit andere organismen en brengen de daarin zijnde spankracht weder over in de levende kracht der warmte en beweging. — 472 — Tot de Phytomoneren behooren de Chromaceen, door de Bo- tanici Cyanophyceen of blauwgroene splijtzwammen genoemd, wegens de karakteristieke kleur. Hiertoe behooren de Chroo- coccaceen, Oscillarien en Nostoecaceen, die veelal in zoetwater verbreid zijn of slijmerige plekken vormen op steenen en boomen. Tot de Zoömoneren behooren de bacterien, die oorspronkelijk uit de Probionten (oerphytomoneren) zijn ontstaan, door verandering der stofwisseling. daar zij niet in staat waren zelf te assimileeren of plasma synthetisch te vormen. maar reeds gevormd plasma van andere organismen tot hun voe- ding gebruikten. De tot nu toe beschouwde Protisten stemmen in één hoofdkenmerk geheel met elkaar overeen, nl. dat ze nog geen celkern bezitten en dus nog geen echte cellen zijn doch slechts eytoden. i Het onderscheid tusschen celkern (karyoplasma) en celstof (cytoplasma) treedt eerst in den tweeden trap der Protisten op, nl. bij de werkelijk eencellige organismen. Tot de een- cellige Protophyten behooren o. a. de Diatomeen, Conjugaten, Cosmarien, Siphoneen, enz, tot de eencellige Protozoa de Amoeben, Infusorien (Ciliaten), Rhizopoden (Thalamophoren. Radiolarien), enz. De Diatomeen vormen een vormenrijke klasse der plas- modomen Protisten, die door het bezit van tweekleppige kieselschalen gekenmerkt zijn. De voortplanting der Diato- meen geschiedt uitsluitend door deeling, die periodiek wordt afgewisseld door een eigenaardigen vorm van verjonging nl. auxospore vorming. Vele Cosmarien leven geisoleerd b. v. de overal in zoetwater voorkomende, halve maanvormige Closterium. Onder die ééncellige Protophyta komen vormen voor. die wel is waar ééncellig doch meerkernig zijn: zij bestaan dan uit zg. syneytien, zooals b. y. bij de Siphoneen (Bryopsis, Caulerpa, Vaucheria), Botrydien, enz. Tot de ééncellige plasmophagen Protisten worden gerekend de Amoeben, die zoowel in het water als op het land voor- komen; verder de Gregarinen, d. z. protisten, die darmka- naal parasieten voorstellen. Dan de Wimperdiertjes (Ciliaten), interessante kleine wezentjes, die zoowel het zoete-als zoute Water bevolken. Tot de Rhizopoden behooren in de eerste Plaats de kalkschalige Thalamophoren en de kieselschalige Radiolarien. De uiterst sierlijke en verschillend gevormde schalen dezer Rhizopoden blijven na den dood van het ór- ganisme op den zeebodem liggen en bedekken kolossale oppervlakten der diepzee. De groote geologische beteekenis dezer Protistensedimenten zg. globigerinenkalk en radiola- rienslijk zijn eerst vóór 20 jaren door de Challenger expe- ditie ontdekt geworden. De plasmophagen Protisten vormen ook wel syneytien zooals b. v. de Mycetozoa, die vroeger algemeen en thans nog dikwijls door de Botaniei voor schimmels zg. slijmzwam- men (Myxomyceten) worden gehouden. De Bary kwam na nauwkeurige studie tot de slotsom, dat Ze geheel van de schimmels verschilden en beter als laag- Staande dieren moesten worden beschouwd. De rijpe vruchtvorm der Mycetozoa gelijkt echter zeer veel op dien der Bovisten of Gastromyceten. De sociale Protisten, die in celgroepen — coenobien — leven, Seven den overgang aan, waaruit blijkt, dat het meercellig organisme voortgekomen is uit het ééncellige. Een zeer bijzondere plaats nemen de Flagellaten in het Protistenrijk in, omdat ze eenen overgang vertoonen van de Protophyta naar de Protozoa. Deze groep— zg. asemische Protisten — zijn gedeeltelijk plasmodoom, gedeeltelijk plasmophaag. De gekleurde Fagel- laten bezitten het vermogen plasma te vormen, de kleur- loozen niet. Tot de plasmodomen Fagellaten, behooren o. a. de Peridineen, Protococcaceae, Volvoxineen, tot de plasmophagen Fagellaten 0. a.. de Er en Noctilueaden. Representanten uit beide afdeelingen bezitten = eigenaardigheid lichteffecten te kunnen voortbrengen, zoo b. v. de schitterend lichtende Peridineen en de bekende Noctiluca miliaris, die dikwijls in milliarden vereenigd het prachtig lichten der zee veroorzaakt. Hiermede was het eerste gedeelte der voordracht afee-. sloten en volgde een half uur pauze. In dien tijd werden de aanwezigen in de gelegenheid gesteld meer van nabij de vele platen te bewonderen, die ter verduidelijking der voor- dracht waren opgehangen. Deze platen waren afkomstig uit en kortelings aangevangen plaatwerk, dat door Prof. HakckkL in afzonderlijke afleve- ringen wordt gepubliceerd. : Met dit werk, dat den titel draagt van „Kunstformen der Natur” 1), beoogt deze geleerde iets van den ontzettenden rijkdom van prachtige lagere levensvormen ook aan leeken be- kend te maken. Hiertoe worden uit de omvangrijke litteratuur de allersehoonste en meest aesthetischste vormen uitgezocht en in dit prachtwerk vereenigd. Iedere aflevering bevat 10 platen en thans zijn reeds vijf afleveringen verschenen. De moderne beeldende kunst en de moderne kunstnij- verheid zullen in deze werkelijke „Kunstformen der Natur" een rijke aanwinst van geheele nieuwe motieven vinden. Het tweede gedeelte der voordracht, na de pauze, was gewijd aan een speciale bespreking van de groep der Ra- diolarien, sedert ruim 40 jaren de lievelingsstudie van Prof. HAECKEL. Bij de Radiolarien (straaldiertjes) bereikt het ééncellig organisme een hoogeren ontwikkelingstrap, doordat zich hier het cellichaam verdeelt in een inwendige centraalkapsel (met kern) en een uitwendig slijmomhulsel. De meeste Radiolarien bezitten een zeer ontwikkeld skelet uit kieselaarde, in de meest sierlijke en zeldzaamste vormen. Van de oppervlakte 1) Kunstformen der Natur. van Prof. Ernst HAECKEL. Leipzig nnd Wien, Bibliographisches Institut. Preis pro Lief. 3 Mrk. — 415 — stralen meestal sierlijke fijne naalden uit, die gedeeltelijk als zweetapparaat van het organisme dienen, gedeeltelijk ook dienst doen voor verdediging. Vanaf het centraalkapsel stralen duizende zeer fijne plas- madraden, die dienst doen bij de voedselopname, welke echter geheel passief geschiedt. Vele Radiolariensoorten lichten prachtig in het donker; deze -phosphorescenz gaat uit van vetkogels, die in het centraalkapsel zijn ingesloten. De meest interessante Radiolarienvormen zijn die, waar het geheele skelet uitsluitend uit een ster van gewoonlijk 20 naalden bestaat, die tegen over elkander zuiver mathe- matisch gesteld zijn. Laatstgenoemde vormen behooren tot de speciale groep der zg. Acantharien, waar het aantal naalden op 20 gefixeerd is en die volgens een bepaalde wet (Icosacanthen Gesetz) geplaatst zijn. HaECKEL noemde deze rangschikking, ter eere van zijn leer- meester JOHANNES MÜLLER, de eerste die zich grondig met de Radiolarienstudie bezig hield, — „das Mürrer’s Stellungs- gesetz". De 20 naalden zijn hier altijd tusschén de beide polen eener naaldvrije ideaal hoofdas zoodanig verdeeld, dat zij 5 gordels ieder van vier naalden vormen; de vier naalden van iederen gordel zijn even ver van elkaar en ook even ver van dezelfde pool verwijderd en alterneeren zoodanig met die der beide aangrenzende gordels, dat alle 20 naalden tezamen in vier meridiaan vlakken liggen, die elkaar onder hoeken van 45” snijden. Deze icosacanthische plaatsing der naalden moet wel hoofd- zakelijk een hydrostatisch voordeel opleveren. Aan de 20 naalden ontwikkelen zich nu dikwerf tangen- die loodrecht op de naalden staan, waar- tiale apophys iale apophysen, Velen door een samenhangende getraliede schaal ontstaat. le blijven kogelrond, anderen worden door verlenging van een as elliptisch, door verkorting lensvormig. Al die verschillende Radiolarienvormenlaten zich gemak- kelijk van elkander afleiden, waardoor een aangesloten. rij — 476 — ontstaat, die zich geheel op één oorspronkelijken vorm laat terugbrengen en zoodoende als zeer instructief voorbeeld strekt voor Darwin's Decendenz theorie. De eerste Radiolarienbeschrijving hebben wij van MEUER, die in het jaar 1834 twee soorten dezer kieselschaligen zee- rhizopoden voor de eerste maal beschreef; later in 1847 ontdekte EHRENBERG ongeveer 300 fossiele soorten. JOHANNES MÜLLER, de groote Berlijnsche bioloog, beschreef in 1858 in zijn laatste werk, voor het eerst de organisatie “der Radiolarien; hij onderscheidde toen 50 soorten die levend door hem in zeewater waren gevonden en verdeelde die in 20 geslachten. ; In 1862 gaf HarckeL zijne E der Radiolarien uit, waarin de beschrijving en afbeelding van 144 nieuwe soorten plaats vond. De diepzee expeditie der , Challenger” bracht nu aan het licht, dat uitgestrekte gebieden der diepzeebodems, ja tot zelfs 27000 voet diepte, met Radiolarien overblijfselen bedekt waren, bestaande uit een fijn krijtachtig poeder dat bijna uitsluitend uit milliarden van dergelijke sierlijke kieselschalen bestaat. Prof HaAECKEL bewerkte de systematische beschrijving dezer Challenger Radiolarien, hetgeen drie groote octavo banden met 140 platen omvat en waarin niet minder dan 4318 soorten behoorende tot 739 geslachten worden beschreven. Fossie komen ze soms in zulke verbazende massa’s opge- hoopt voor, dat ze geheele bergen vormen, b.v. de Niko- baren-eilanden bij Britsch-Indië en het eiland- Barbados in de. Antillen bestaan geheel uit Radiolarien overblijfselen. Voor deze wonderschoone Protistenklasse is dus het oude spreekwoord zeer van toepassing. „Natura in minimis maxima”. Na afloop der voordracht werd Prof HAECKEL op zeer har- telijke wijze dank gezegd door majoor MULLER, president der K.N. 