VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Leven en Daden van den Generaal-Veldmaarchalk Jakob Keith, en de beide Generaal Majors Fredrik Frans, Prins van Brunswick Lüneburg, en Georg Fredrik van Amstel, alle drie in dienst van Frederik den Grooten op het Bedrijf van Eere gevallen, Opgezet daarin Carel Frederik Pauli, Leeraar van het Staatsrecht en Geschiedenis op Frederiks Hoogse School te Halle, Te Amsterdam, by Gerrit Bom 1762. in octavo 159 bladschetsen, Een geschrift van dezelfde hand, en ook van dezelfde soort, als het Leven en Daden van de beide Prinsen van Oranje in het voorgaande gemeld. De Graaf van Totleben verrezen en verdedigd, En deszelfde Levensbeschrijving van naam en faam roovende Leugens met Authentiek bewijs overtuigt. Te Amsterdam, by Herman van Werven. Is octavo 39 bladzijden. De Schrijver van dit Stukje is een yverig voorstander van de Graaf' eer; en zijn geschrift verdient plaats bij dat van de Levensbeschrijver, waarvan we voorheen gewag gemaakt hebben. Hij maakt in zijn Nabericht bekend, dat er een echte en onpartijdige Levensbeschrijving van de Graaf van Totleben onder de pen is. Of deze van meer waarde zal zijn, zal ons de tijd moeten leeren. De gevallen van Neoptolemus, Zoon van Achilles. Geschreven in navolging van den Telemachus. Door den Heer Chanselier ges. Uit het Fransch vertaald, Te Alkmaar, by Jacob Maagh 1761. Behalve de Voorrede 168 bladzijden in octavo, En zedekundige Roman, in zo ver in navolging van den Zele. Magnums geschreven, dat hier een Griekse geschiedenis met byverdichtvellen, op de Godsdienstige denkbeelden der Heidenen steunende, wordt voorgefelijk, en dat, gelijk Mentor aan Telemaclus, zo Phoenix aan Neoptolemus ten Raadsman verstrekt. In dit algemene beloop is er enige zweem naar den: Telemaclus, in dit geschrift; maar in de bijzondere uitvoering kunnen deze twee bezwaarlijk bij elkaar vergeleken worden. Doch schoon de Schrijver te kort schiet in ’t navolgen van den Heer de Fenelon, Nang en VTT aeg. 872 VRYMOEDIGE AANKONDIGING. En hij inzonderheid z’n werkje te veel overladen met byverdichtvellen, die niets doen tot het oogwil van dit geschrift, en zemenlijk te langdradig zyn; moet men hem echter dit recht doen, dat hij, volgens zijn voorgestelde oogmerk, zeer wel gegronde Lespen ter Deugd voorstelt, en die kragtig aandringt. De leerzame onderrigtingen van Phoenix naamlijk strekken grootlyks om Neoptolemus te leren, zyne hartstogten door het gezonde Verstand te bevestigen, en daar door verstandig en deugdzaam te leven: hetwelk ons deze gevallen nog doet tellen onder die Schriften, welke met nut gelezen konnen worden. Agtervolgend Bericht van de Papieren, raakende de zaak van den Heer O, Z. van Haren. IN een voorgaand Bericht hebben we reeds gewag gemaakt van de wel uitgevoerde Confrontatie, door de Heer Boëtius uitgegeven, met melding van het verzoek der Schrijvers van dat geschrift, om een nader opheldering van sommige bijzonderheden; thans ziet men in 't licht het Vervolg die Confrontatie, betreffende de tweede Deductie voor Jr. Onno Zwier van Haren, middels de Deductie voor Vrouwe S. A. van Haren, geboren van Huls; en de Verdediging van Mr. Wilhelm van Hogendorp „tegen de tweede Deductie van Jr. O. Z. van Haren … — Men vindt in deze, op een dergelijke wijze als in de voorgaande, eerst een beknopt en wel opgesteld uittrekkeling van de laatstgenoemde Deducties en Verdedigingen, en hun inhoud wordt vervolgens met het gebeurde in de voorgaande Confrontatie is voorgelegd, en met elkander vergeleken; om daar uit te doen zien, in hoe verre de bezwaarlijke, waarom enige opheldering verzocht is, door deze papieren weggenomen of tezamen geavanceerd worden. Men ziet doorgaande in dit geschrift zeer veel oplettendheid en belevenissen gebruikt; doch 't blijkt ook tevens dat de zaak zelf door de Deducties en de Verdediging weinig of geen opheldering verkrijgt. Het vermoeien van 't onzeker Publico moet, naar 't denkbeeld van onze Schrijver, wel winnen, „dat deze zaak ten Familie oorlog is, tuffchen Empereur Kinderen en Imperiale Ouders ontstaan, die, zo ten aanzicht van een als de andere Partij, ergerekelijk en schandalijk voorkomt; en men moet, zooals ons oordeel, zeggen; dat nu ten volle blijkt: Dat ieder, ter wederzijden, kwelijk gebeten gedaan; dat geen van allen zijn plicht heeft betracht; en dat ieder enige rede heeft van te klagen dat bij misbandelt is. Hij is ook overtuigd; dat het Resultaat, (volgens de Advocaten, voorlopende het Vonnis, 't geen, volgens bericht, nu heeft het licht staat te zien, hier op moet uitloopen, en dat deze veel gerucht makende zaken, met deze Conclusie, een einde zullen moeten hebben. Omtrent gelijktijdig, ten minste zo, dat waarzinnelijk de Heer van Haren de laatste Confrontatie Vie van den Heer Boëtius, of deze den laatsten Brief van den Heer van Haren niet gezien zal hebben, heeft men te Leiden bij A. Ferwerda uitgegeven een Brief van den Heer O. Z., van Haren, aan een Vriend tot Leiden; trekkende tot weerlegging van de voornaamste bysonderheden in de laatste Verdediging van den Heer van Hogendorp gemeld. Deze weerlegging geeft ook geen meerder licht in de zaak zelf; eene voorname byzonderheid, in de Verdediging van den Heer van Hegendorp, is de verklaaring van den Heer van Hartenberg onder pretextatie van eed, dat het verhaal van den Heer van Haren, rakend een gesprek van hem met den Heer van Haren en deszelfs Vrouw, vals en onwaaragtig is: waar tegen de Heer en Vrouw van Haren presenteerden dit verhaal met eed te bevestigen; betuigende de Heer van Haren deswege nog meer zagken, met beëdigde Attestatie, voor den dag te kunnen brengen, indien hij genoodzaakt mocht worden voorvlagen, zaken en namen, die hij wachtte te zullen kunnen verzwijgen, te openbaren. Deze byzonderheid is, gelijk de Heer Boëtius, in de Verdediging van den Heer van Hogendorp, en derzelver Confrontatie met de tweede Deductie aanmerkt van gewicht: want is 't verhaal van den Heer van Haren naar waarheid, dan is 'er een Complot tegen hem gemaakt; is 't vals, wat moet men dan van den Schrijver van Horen denken? En, daar men nu van wederzijden, onder presentatie van eed, ontkent en bevestigt, hoe zal 't Publiek zich bepalen, om den eenen of den anderen in dit geval voor een Meineedigen te houden? Een hierop volgende Brief van den Heer IV. v. HogenDorp aan een Vriend tot Rotterdam, gedrukt te Rotterdam, bij D. Beman en Zoon, ingeregeld om de nietigheid der laatst gemelde weerlegging te doen zien, heldert dit ook geenszins op; 't komt in deze, en andere byzonderheden in die brief gemeld, grootlijk aan op de meerdere geloofwaardigheid van de een of het andere partij; en hoe vermetel zou 't tot nog niet zijn, hier in een zijde te kiezen? By deze opgenoemde Schriften is nog gekomen een Memorie van Mr. Johannes Brouwer. Advokaat voor de respectieve Hoven van Gie in Holland, gedrukt in 's Gravenhage bij P. G. van Balen. Eeze Memorie is drieledig; in 't gedeelte deel gaat over de Heer en Mrs. Brouwer te zuiveren van hetgeen hem in de eerste Deductie ten jaste geleid wordt: in het tweede verleidt hij zich om reden te geven, waarom hij gemeend heeft, niet langer te kunnen zitten, maar zijn gedrag voor al de wereld te moeten verantwoorden: in 't derde gaat hij tegen, hetgeen in de twee laatste Deducties tegen hem is ingebracht, en geeft tenminste reden, waarom die te geijkend "en dus simul en semel, verhandeld worden: en eindelijk beëindigt hij deze Memorie met de betuiging van zijn vast voorheen genomen: "om, voor zover het schelden en lauren betreft, waar mee hij op nieuws mocht worden aangevallen, of zich daarover te beklagen aan de Justitie, en in derzelfde handen de zaak te laten, of zich daar aan niet meer te storen, als aan het blaffen van een hond". Het grote oogmerk van deze Memorie strekt, om te tonen, dat de Schrijver geen deel heeft in enige complot tegen de Heer van Haren; dat hij ook nooit en tot nog geen de minste aanleiding van zodanig een complot anders dan hemzelf heeft kunnen bespeuren; dat zijn toeleg altijd gewest is, om de Heer van Haren en deszelfde tijdloos familie, zo veel hem mogelijk was, te sparen; en dat hij zich in 't gehele geval niet anders heeft gedragen, dan overeenkomstig met het karakter van een eerlijk Advocaat. Op deze Memorie van Mr. Fobannes Brouwer is gevolgd, een Verdediging van Egidius van der Dussen, gedrukt in 's Gravenhage door Benjamin Gibert. Deze is na een korte voorafgaande Inleiding, over 't geen den Heer Verdediger tot schrijven beweegt, en 't geen hy bepaaldelijk bedoelt, naamelijk de handhaving zijner Eeren, tweeledig. In 't eerste Lid, gaande over het voorgevallen woord en onder het tekenen van de bekende Atte, tracht de Heer van der Dussen te doen zien, dat het verhaal van den Heer van Haren deswegen geen geloof verdient; dat hy Verdediger valscherlijk beschuldigd wordt van een verraderlijken handel in die omstandigheden; dat hem in alles niets meer ter harte ging dan 't behoud van den Heer van Haren, en de herstelling der rust in de Familie, en wel bijzonder dat het verhaal van de tekening zelf met vele bijzonderheden opgezocht is, die geheel buiten de waarheid zijn. Met opzicht tot dit laatste beroept hy zich boven al op het getuigenis van den Heer en Mr. de Roy, als zijnde die Advocaat bij dat alles tegenwoordig; waarom hy ook denzelfde voor het Hof van Holland geroepen heeft, om te antwoorden op vraagpunten, die daar toe betrekkelijk waren, om dus de waarheid of valsheid der zaak te deferen aan 't getuigenis van den eigen Advocaat van zijn beschuldiger; doch deze Heer heeft zich van de gevorderde beantwoording geexcuseerd, en de Heer Verdediger blijft zich op hem beroepen. In 't tweede Lid, gaande over 't voorgevallen na het tekenen der Atte, is 't oogmerk van den Heer van der Dussen aan te tonen, dat hij geeneeds getracht heeft de zaak tot eclat te brengen, maar in tegendeel alles aanwend heeft, om 't voorgevallen in eindeloze vergetelheid te begaven; en wel inzonderheid dat hij, vanwege de ontdekking der Atte, aan Zijn Doorluchtige Hoogheid den Heer Hertog van Brunswick, geenszins den naam van Delgesteur verdient; nadat hij dit niet gedaan heeft, dan toen 't hem genoegzaam onmogelijk was dezelfde achterweg te houden, en toen nog met de uitsteekende omzichtigheid, om alle eclat, zo veel mogelijk was, te vermijden. Om dit den lezer beter aan te kunnen zien, geeft hij hem een beknopt bericht van 't geen in die omstandigheden gebeurd is; om dat het gemeen des aangaande tot nog geen behoorlijk verhaal is medegedeeld, en veelen bij mangel hier van ongegrond eenige zwareigheden over dit zijn gehouden gedrag gemaakt hebben, welken hij in deze, ten slot, uit de weg tracht te nemen. Verhandeling over de Natuur en Geveldheid van Christenkerken. Door Daniel Tunning. Uit het Engelsch vertaald, en met enige Aanmerkingen vermeerderd. Te Amsterdam bij Jacobus Loveringh 1762. Behalve de Opdracht „Voore rede, en ontledenden inboud 237 bladz. in groot octavo. Het groote oogmerk van deze schrijver is de bedoeling: Om de vrede en eenheid onder de christenen te bewegen, om, door een goedwillige genenigheid, alleszins mee te werken ten nutte van het algemene belang der Christelijke Kerk. Een lofelijk oogmerk in de daad, dat iedereen die de natuur van de Christelijke Godsdienst recht heeft leeren kennen, noodwendig moet prijzen; als beantwoordend aan ’t groote doelwit der oprechte Christelijke Maatschappij. Het bedoelde van de Heer Turner is derhalve “buiten twijfel aller goedkeuring waardig; het komt er dan maar op aan, om te onderzoeken, in hoe verre de middelen, ten dien einde door hem voorgesteld, ter bevordering hier van dienen; waar toe we de Christelijke Lezer de overweging van dit geschrift aanbevelen: Want alhoewel ons, na een aandachtige lezing, vercheidene bijzonderheden in ’t zelve zijn voorgevallen: "waar aan ons zegel niet zou kunnen hangen, gelijk zo ook de Heer Uitgever deze Vertaalingen niet alles toestemt, wat hierin geleerd wordt; alhoewel de Schrijver ons in vele gevallen systematisch redeneert en van daar dikwijls schriftuurplaten betrekkelijk maakt tot omstandigheden, die thans in de Christelijke Kerken plaats hebben, en daar de Apostelen van Jezus Christus waarschijnlijk nooit aan gedacht hebben; hoewel dit, zeggen we, ons in ’t zelve meermaals voorkomt, moeten we echter erkennen, dat ’er ook vele bijzonderheden in gevonden worden, die ’t te Wensen waren, dat de Christenen recht ter harte namen, en welker in achtname ongetwijfeld van veel nut zou zijn ter bereikking van ’t bovengemelde heilzame oogmerk. — Om onze Lezers dit geschrift te beter te doen kennen, zullen we deszelfs inhoud, en wel voornaamlijk de aanmerkelijke bijzonderheden daar in voorkomende; kort zo mogelijk opgeven. Met de aanvang getoond hebende wat men door ’t woord Kerk heeft te verstaan, en hoe de Christelijke te onderscheiden is in een zichtbare en onzichtbare Kerk, in een algemene en vele bijzondere Kerken, zo gaat onze Auteur over, tot het ontvouwen van de geloofsbeklemtooning van een bijzondere Kerk; welke hij in de verschillende opzigten, die om die vanzelf in aanmerking komen, nauwkeurig beschrijft. Nad dit algemene verleden zich onze Schrijver ter beschouwing van enige bijzonderheden, en wel in de eerste plaats, van de Mughul, Opzienders, Ambtenaren en Plichten van een Christelijke Gemeente. Deze onderwerpen behandelt de Heer Turner, over ’t algemeen, op een soortgelijke wijze, als in onze Godgeleerde Werken veel al geschiedt, met het brengen der gewone bewijzen, die bij onze Godgeleerden gemeenlijk in gebruik zijn. Onze Schrijver wil dat men elkander zal verdragen in de verschillende schikkingen die hier omtrenden in deze of geen bijzondere Kerken plaats hebben, voor zo ver de heilige Schriften van alles geen uitdrukkelijke regels geeven; en hij is van oordeel dat de macht der Gemeente niet aan de Opzienders alleen, zonder het Volk, of aan ’t Volk alleen, buiten de Opzienders, maar aan ’t geheele Lichaam der Gemeente, inclusief, dat, ordeshalve, de wetgevende macht, om zo te spreken, in handen der Gemeente is, en de uitvoerende macht bij de Opzienders der Gemeente berustt; van waar hij ook de verkiezing van Opzienders, zowel Bisschoppen, Ouderlingen of Diakenen, der Gemeente in handen geeft, doch het formeel aanstellen den Opzienders toegewezen. Voor ’t overige begrijpt hij „dat noch de Gemeente in ‘t algemeen, noch de Opzienders in ‘t bijzonder, mag: Het roepen van iemand, die zich opzettelijkt, en barbaars en kwetsend blijkt te zijn, komt voor in de zeventiende artikel van het Gelderlands handboek, ondanks zijn zelfovertuiging van gemoed; en met een boos opzet, enkel om tweedrag en verdeeldheid in de Christelijke Kerk, en ten aanzicht voor zichzelf te maken, want dat 'er zedeloosheid en eigen zelf veroordeeling, meed in zulk een vroeg van Ketterij, als hier gemeld is, opgeblazen is. Hier komt mij duidelijk zo voor in vers 11 waar zopdanig Mensch beschreven wordt als verkeerd, zondig, en bij zichzelf veroordeeld, zo wel als een tegenstander tegenspreekt de Geloofsgronden, gelijk het geval was van Hymenaeus en Philentus (2 Tim. II. 17,18). Zoo dat het woord Ketterisch niet, zonder een verbreking van de band der Christelijke Liefde, kan worden toegepast op eenigen oprechten en nederigen Onderzoeker van de Waarheid; die op een vreedzame en gemoedelijke wijze, van andere Christenen verscheidt, in zaken welke de Heilige Schrift niet voor noodzakelijk tot Zaligheid verklaard heeft. Met opzicht tot het bevestigen van Gemeentelijke verscheidenheden is hij van gedachten, dat zulks door de gehele Gemeente, bij meerderheid van stemmen met voorzichtigheid afgedaan behoort te worden; en alhoewel hij de Vrouwen het stem geven, openlijk in de Gemeente, ontzeggen, is hij echter niet vreemd van te denken, dat men, in't algemeen ook in zaken van recht en geweten, hare gevoelens, op een welvoegende wijze, in aanmerking heeft te nemen. Verder geeft de Heer Turner in het vierde Hoofdstuk op, de bijzondere plichten der Kerk-Leden, zo omtrend de Kerkendienaars, als jegens elkaar in 't bijzonder en de Kerk in 't algemeen; met opzicht tot hunnen Ouderdom, Geslacht en Omstandigheden; als ook jegens hunne Overheiden, en omtrend hunne Overheidsbureau, en overeenkomstig hunne Woonplaats of Dienstbodem; waarop eindelijk in het laatste hoofdstuk volgen, de plichten van bijzondere Kerken, zo die zij hebben te oefenen omtrend hare eigen leden; als jegens andere Gemeenten en derzelver Bedienaars, Leden enz. De voornaamste plichten, waarop men in deze acht heeft te geven, worden hier, in een voegzameorde, en meerendeels volgens een welgeregelde zedekunde, op de voorheen geleide gronden, voorgesteld; dringen de onze Auteur boven alle aan, op de voorzichtigheid, bechtingenheid en liefde, die men steeds in het oog heeft te houden. Hier aan is gehecht een Aanhangsel tot het voorgaande, handelend van de beoordeling der Kerkgeschriften, voorzover het zaken van het Geloof, en het bouwen van Synoden. De Schrijver van dit Aanhangsel is een bechsteiden voorstaander van het gemeene gevoelen, en het doorgaande gebruik onzer Nederlandse Kerk ten dezen opzichte; dat het beïjtten der Kerkgeschriften aan het Synode toekomt; de hoge Overheid aan de eenzijde niet buiten het Synode fuut, en de zelfde aan de andere zijde geen macht van bepalend vonnis geeven toekomt, maar staat dat de beïjtten toegemacht aan alle de gemagtkende Leden der Synoden. Het bijzondere in dit Aanhangsel voorkomend is, het geen deze Schrijver meldt ten opzichte van de Leden der Gemeente; zodanige Leden die boven anderen uitmunten in kennis behoren, zyns oordeel: „mede plaats te hebben in de Synoden; ja zoverwijlen, zegt hij, „mogen de Toehoorders zelve hier inbrengen „hetgene hun noodig en met Gods Woord eenkomtig voorkomt, gelijk er dusdanig nige Vrijheid in het Concilie van Nicea was, plaatst ge had te hebben, in navolging van het eerste Jerusalem Concilie, waar van ons in de Handelingen der Apostelen bericht gedaan wordt, en daar ook de Broeders of Leden der Gemeente, dat is, de gemeene Leeken, tegenwoordig waren. Op deze grond meent de vermaarde Gerson, dat een in Gods Woord grondig bedreven Mens, zelfs niet tot zulke Bijeenkomsten afgevaardigd, maar er, als bij toeval of met opzet, tegenwoordig, Vrijheid zoude hebben, om, als er iets rechtstreeks strijdig tegen het Goddelijke Voorchrift, of met het Evangelie onovereenkomtig, moedwillig of uit onkunde, werd besproken, zich daar tegen met bechtingenheid aan te kanten, en zulks, zoo 't mogelijk ware, te beletten. — Doch in zulk een geval moet er altijd gelet worden, dat niemand van zichzelf... CHRISTEN-KERKEN. Ten befoje van dit Werk komen hier eindelijk nog enige Aanmerkingen van den Heer Turner, grootlaks ten dienste en begrijpelijkheid van een grotere Vrijheid in de Kerk gemeenschap, dan men wel doorgaans oefent, die van wegen haar bijzichtigheid onze bijzondere overweging verdient. De Heer Turner begrijpt dat de ware Christelijke Kerk één is; dat alle haar bijzondere Maatschappijen aan te merken zyn als gedeelten van hetzelfde geheel; en dat alle haar Leden, in gevolg hier van, verplicht zyn een Zichtbare gemeenschap met elkaar te onderhouden. Eén der middelen, nu hier toe strekkende is, "zyns oordeels, des Heeren Heilig Avondmaal, uit eigen aard geschikt, en gedeeltelijk ook ingefelt met dat oogmerk, om aan dit einde te beantwoorden. 1 Cor. X. 16, 17,20,21. Hier uit leidt hy af, dat het een pligt is, om den vrije toegang tot hetzelfde open te zetten voor allen, die blijk van oprechte liefde voor Jezus en zyn wetten geeven. Onze schrijver betuigt te erkennen "dat de Heerschende Kerk mogelijk nog eenige schijn van reden voor zich hier tegen in kan brengen; maar het bepaalde Avondmaalhouden is, zyns aarden, onbestaanbaar met de gronden der andere Protestantische Gezindheden. Dit in 't algemeen voorgepresenteerd hebben, de, gaat hy over om de verplichting tot het geven van een grotere Vrijheid in deze nader aan te dringen. "Men heeft, zegt hy, geen recht, om voorwaarden tot de Tafelgemeenschap af te eischen, die Jezus Christus niet ingesteld heeft; en deze heeft, naar zijn inzien, daar toe niet gevorderd een eenpaarigheid van oordeel in zaken die niet behoren tot het wezen van den Godsdienst: weshalve een verschillend begrip daar omheen geen billijke rede konnen Zijn, om iemand, die met zijn daad gerechtigd is tot den Christen-Naam, en de inwendige zegeningen van het Nieuwe Verbond "niet toe te laten tot de uitwendige voorrechten der Christelijke Kerk. —- De Heer Turner wil, dat men, om in deze recht te oordelen, zijn toevlucht neemt tot de duidelijke Leven en heldere voorbeelden der Heilige Schrift. In die Bladeren nu vindt hij geen uitdrukkelijkeorde, die een bepaalde Avondmaalgeboding wettigt, maar overal de krachtigste vermaningen tot bevordering en aanmoediging van Vrede en Liefde; dat hier alle overheersching verbiedt; en insinueert dat men geen gezag heeft, om zijn Medebroeders van het Avondmaal uit te sluiten "onder voor-wendzelen van onverbrekelijke geschillen, over het niet wezenlijke van den Christelijke Godsdienst, En wat de voorbeelden betrekt, die, zegt hij, komen mij overal voor, als de algemene gemeenschapsgedachte volkomen begunstigende, nadat alleszins blijkt, dat de Christenen "hoe verschillend ook van gevoelen, echter met elkaar het Avondmaal hielden, en altijd waakten tegen alle overheersching. Ter staving hier van beroept hij zich op Hand. I. 14,23. IL 42. XV. 1—10,24=28. Kom. XII 4,5. XIV. 1. enz. AV. 1,7. XVI. 1. 1 Cor. III. 3-10—15 , XI. 16— ib XII 12,13,20,28. X. 16,17. Eph. II. 12,13,22. Gal. II, 28. 3 ion. vs. 9,10 enz. Dit doet hem betuigen: „Als het welke, behoorlijk overwoogen zijnde, zo moet elk onbepaalde Gevoel, mijn achtens „klaarlijk bemerken, dat het willen bepalen van de Gemeenschaps-houding aan 'S Heeren Tafel, tot en aan een eenpaarigheid van Gevoelens en Praktijk in de mindere en twijfelbare stukken van den Godsdienst, niet zeer tot de Christelijke Belydenis behoorende, volgens zijn strikte is, met de Beginstellingen, op welke alle Christelijke Gemeenten behooren gegrond te zijn, zoo wel als met het Oogmerk van die Godlijke Instellingen zelf; en dus niet alleen met het Woord Gods niet te verdedigen, maar regelrecht tegen het Zelf aan te klagen. Dit geeft onzen Schrijver aanleiding, om de aard der hier tegenstredende bepaalde indringende macht van gebiedingen in de Kerk nader te beschouwen en te keer te gaan; als mede om te doen zien, dat men zich ten onregt beroept op zijn geweten, in een handeling, die aanloopt tegen de uitdrukkelijke bevelen van Liefde en Vrede; middels dat deze grotere Vrijheid nadelig gevoeld voort zou brengen, voor de belangen van Waarheid en Vrede; daar ze beiden, zegt hij, hierdoor veel meer hoogelijk bevorderd zouden worden. De Heer Turner kan, na dit aandringen van zijn gevoelen, niet ontkennen, dat er, uit hoofde van vele beletsel, weinig of geen hoop is, dat deze samenwerking van alle ernstige en oprechte Christenen schelijk uitgevorkt zal kunnen worden: dan deze zwareigheden behoren ons, zynensen, aan te zetten, om met de grootste voorzichtigheid en geduld onze poogingen aan te wenden, om alle die hindernissen uit den weg te ruimen, of ze te boven te komen. Hier toe prijkt hij inzonderheid aan een liefdevolle en ootmoedige geestelijkheid, een zuivere zucht voor de waarheid, en een nastaande onderzoek van Gods Woord. CHRISTELIJKE KERKEN, 879 Woord, En is het indelijk, dat we 't zo ver niet kunnen brengen, dat we allen samen aan eenzelfden tafel des Heilands mogen zitten, zo wil hij, dat we ons zullen beseffen in een voorbeeldelijke oefening van Verdraagzaamheid en alle andere plagen van Christelijke in zichzelf, en goedheid; in diervoorde dat we noch door woorden, noch door daden, noch door andere welmeenende Christenen als scheurmakers te veroordelen, noch door zelfs scheuringen te voeden, gelegenheid geven tot een verwijdering des harten van elkander; maar alleszins betonen gedachtig te zijn, aan het uitdrukkelijke herhaalde bevel, ja de stervenden lust van de gezegende Verlooper, dat we elkander moeten lief hebben. Onze auteur befluit voorts deze zyne aanmerkingen met kortlyk onder toeg te brengen hoe verkeerd een denkbeeld van het Christendom dezulken maken, die hetzelfde bepalen aan hunne eigene bijzondere opvattingen en meningen, en van daar de Christelijke Liefde eeniglyk hechten aan de geenen, die van hunne partij of aanhang zijn; met aan te tonen, hoe danig een denkbeeld ons in tegendeel het Evangelie van eenen Christen geeft; en eindelyk met nadrukkelijk te wensen, om de verlichting en bevestiging van Gods Geest, in het onderzoeken van ’s Heeren Wil, en vooraf aan van ware Vrijheid, Liefde en zedelijke zuiverheid. Vrede en verenigd zijn, voer dat zij alle onderlinge ruzie, afgeweld en twijfelachtigheid hebben afgelegd, en, als Broeders in precieze zuivere Eendragtigheid, Overeenstemming en Liefde met elkaar leven; welke ik acht nooit te kunnen plaatsen hebben, tenzij men geweld voorkomt en gebeid vrij laat; en den duidelijken en klaren Bijbel in de Daad; zoo wel als door Belydenis erkennen en bouwen, voor de Eenige Regel van zijn Godsdienstig Geloof en Gedrag. EEN KORT BERICHT WEGENS HET KARAKTER VAN MAHOMET, ZYNEN GODSDIENST EN HEERSCHAPPEI. Getrokken uit een Memorie van den Heer DE BREQUIGNY; voorgesteld door... leezen in eene Vergadering van de Academie Royale des dnferiptions EP belles Lettres, 15 April 1760, E Heer DE BREQUIGNY las p den 15den April des Jaars 1760 voor dé Koninglyke Academie der fraaye Letteren, enz. eent Memorie, over de wyze, waar op Mabometb zy- nen Godsdienft ingevoerd , en zyne Heerfchappy geveftigd heeft. Hy befchouwd denzelven van een ander oogpunt, dan ik meen, dat men tot nog toe gedaan heeft, en fchil- derd zyn karakter, zyn Godsdienft, de oogmerken , die hy bedoeld , en de middelen , daar hy zig ter bereiking derzel- ver, van bediend heeft, met de levendigfte trekken. Hy heeft zig tot dit alles bediend van de naauwkeurigfte Berig- ten, die hy in de befte Arabifche Schryvers heeft kunnen opfpooren. ` Mabometb, wel verre van zo gering een Perfoon geweekt te zyn, als men doorgaans van hem afgeeft, was inderdaad l van (*) Dit Berigt ons door eene vriendlyke hand. toegezonden zynde, zo hebben wy niet getwyfeld daar van gebruik te maa- ken; fchoon ’t niet eenftemmig zy met de denkbeelden, die we van 't character van Mobammed , of, (gelyk -hy gemeenlyk ge- naamd wordt, ) Mabometb, voorgefteld hebben (t), en ons tot nog, der waarheid het naatte fchynen: om te toonen, dat we den Leezer niet willen onthouden 't geen ons toegezonden wordt , dat overweeging verdient, om dat het eenigzins aanloopt tegen onze denkbeelden; Het is zeker dat Mabammed zo aan: merkelyk een perfoon is, uit hoofde zyner verrigtingen, en der- zelver gevolgen , dat by verdiene van onderfcheidene zyden, paar de verfchillende denkbeelden der Schryveren, be{chouwd te worden; te meer daar die befchouwing, terwyl ze tevens aan- leiding geeft, om de waarheid nader te leeren kennen, altoos aal ftrekken , om ons te verzekeren van de valfchheid dier Lee- re, die eertyds het geheele Ooften ontruft heeft, en nog heden op een zeer aanmerkelyk gedeelte van ’t zelve ‘een algemeene invloed heeft, ten nadeele der verbreidinge der Euangelie: Leere. o (H) Zie Vaderl. Letter-oefen, 1. D, bl. 519. HET KARAKTER VAN MAHOMET. 887 van een doorluchtige geboorte en is hy tot de Opperheerschap gefteegen; zyne Voor-ouders en Bloedverwanten hadden reeds lang een hoogen rang in hun land bekleed: gaf hy zich voor een Gezant des Allerhoogsten uit, om den dienst der Afgoden te verdelgen; hy volgde in deze zette het voorbeeld zyner Voorvaderen, en bedoelde minder een nieuwen Godsdienst in te voeren, dan den Godsdienst der Arabieren, in zyne oorspronkelijke zuiverheid, te herstellen. En hier toe was hy zo veel nader bevoegd, om, dat de Toezicht over den Godsdienst, seder een lange reeks van eeuwen, aan zyne Stam was toevertrouwd; waarvan de Hoofden altijd die dubbele macht en aanzien, als Opperpriesters, niet alleen, en Vorsten, in hunne Persoon verenigd hadden, gelijk hy ze dan op hun voorbeeld naderhand in zyne eigen Persoon verenigde. De Heer DE BREQUIGNY verdeelt zyne Memorie in twee delen, In het eerste vertoont hy, hoe vele gunstige vooroordelen Mahomet onder zyne Natie, en hoe vele voorbeelden onder zyne familie vond, die hem, in zyne onderheem, ter hervorming zyner Landgenoten, natuurlijker wyze kragtig ondersteunen en voorthelpen moesten. In het tweede schetst hy dit beloop dier onderneeming af, en legt derzelve geheimste oogmerken en inzichten bloot. Zonder de overleveringen der Arabieren, wegens oude gebeurtenissen, waarvan Sommigen niet wel met de H. Schrift strooken, aan te nemen, zal het genoeg zijn, weliswaar aan te merken, dat Sommigen dier overleveringen, het zij dan waar of valsch, onder de Arabieren vastgesteld waren en voor ontwyddelbare waarheden gehouden werden; en, dit was voor Mahomet genoeg "om er even de zelfde voorbeelden uit te trekken, en er zich even goed tot zyne oogen. merken van te bedienen, als of zij waarachtig waren. Volgens stelt onze Schrijver deze overleveringen der Arabieren voor, en klimt zelfs, in de geschiedenis en fascinerende sfeer, die hij uit deze trekt, tot Jzmaël op, van wie de Arabieren Mahomet in mannelijke afkomst doen nederzalen. Zij beweren, dat "wanneer Jzmaël met Hagar door Abraham verdreven werden, zij zich naar Arabië begaven, en dat de Put, door de Engel aan Hagar aangewezen, de beroemde Put van Zamzam is, wiens men in de Bedevaarten naar Mecca nog heden bezoekt. Jzmaël zette zich met de Zynen bij deze Put neder, en bouwde daar een Tempel ter ere van den God van Abraham. Dit was, volgens de Arabische overleveringen, de oorsprong van Mecca en het eerst gevestigd van die beroemde Tempel, waaruit men uit alle kanten van Arabië naar toe vloeide. Jzmaël was met reden de Priester van de Tempel, die hij zelf gebouwd; het Hoofd van de Godsdienst, die hij geplant, en Heer van het Gezin "dat hij gevestigd had". Deze dubbele waardigheid nu in het Godsele, zo wel als Burgerlijke, behielden zijn nakomelingen doorloopt, en bracht dezelfde altijd op de oudste Zonen over; zij werden hierdoor wel eens van ontzet, maar wisten hun, rechtvaardig lang weer te krijgen, en zich in hetzelfde te vestigen. De Afgoden bezwalkte wel haast den zuiveren Godsdienst, door Jismaël vastgesteld. Zyne nakomelingen, aan wie de zorg voor den zuiveren dienst was aanbevolen, poogden er de verdwaalde Arabieren geduurig wel weer terug te over halen, maar hun welmeenende ijver bereikte zelden het gewenste doelwit. Een Afgodische stam maakte zich van Mecca meester en vervulde den Tempel met Afgoden. De Ismaëlieten hernamen denzelfde, maar moesten de beelden, die een uiterlijk Joodse aan hun Tempel gaven, niet uit weg doen, om dat de meeste stammen der Arabieren, die derwaarts ter Bedevaart kwamen, er volstrektelijk op gesteld waren, om, door enige uitwendige vertooningen, hunne Godsdienstigheid op te wakkeren. De Vorsten van Mecca verzuimden niet om den Arabieren de overleveringen hunner voorvaderen onder het oog te brengen, en hen tot den zuiveren en onvervalste Godsdiens van Jismaël te noodigen. Dit zelfs was hunne voorname verrigting als Priesters, terwijl zij, als Vorsten, zorg droegen, om de Caravanen, die zo noodig waren, tot ondersteuning van hun klein en onvrugbaar land, op alle mogelijke wijzen te beschermen en aan te moedigen. De Overgrootvader van Mohammed was de eerste, die Caravanen oprecht met publiek gezag, en uit naam van den Staat zelf, die hij daarenboven dikwijls in eigen persoon begeleidde. Dit was inderdaad een edel ambt en aanzienlijke bediening; want deze Caravanen van den Staat, ja zelfs die van bijzondere personen, waren kleine legers, en die er het gezag van hadden, moest niet slechts de koopmanschap verhandelen en inruinen, maar moest de troep zelf begeleiden, en ze verdedigen tegen de gevreesde aanvallen der zwervende benden; die uit wüsted Arabie dikwijls op diezelfde aankwamen. Dit voorval gebeurde kort na dat Mabometb gebooren was. Deze werd dus eerst bij zijn Grootvader, vervolgens bij zijn Oom "Abutaleb" opgevoed, die den Grootvader van Mahomet, na deszelfs dood, ook in de Vrijmetselaarschappij waardigheid opvolgde, welke anders op den Vader van dezen moesten gekomen zijn, bij allemaal dat hij geleefd had. Mahomet volgde zijn Oom in den Oorlog, en aan het hoofd der Staats-Caravans. Ook geleidde hij de Caravans van één van zijn Bloedverwanten, zijnde een rijke en vermogende Weduwe, die hij vervolgens trouwde, toen hij vijf-en-twintig jaaren oud was. Niettegenstaande de meervoudige beïnvloedingen, waar in hij tot hier toe geleefd had, waren zijn gedachten echter vanaf de jeugd af aan op den Godsdienst gericht geweest, en, na zijn Huwelijk, passeerde hij zich van tijd tot tijd meer aan een afgetrokken en belechtend leven over, waar door allengs zijn verbeelding verhit, en waar uit vervolgens een sterke Geestdrift geboren werd. Hij meende door Gods Geest bezield te worden, en gaf zich dus voor een Afgezant des Hemels uit, om de verdwaalde Arabieren terug te brengen tot den ware Godsdiens van Abraham. Hij gaf, om 't voorbeeld der Profeten te volgen, zijn gewarante Openbaringen, zo als hij ze meende te krijgen, de één na de andere, en zonder verband of samenhang, in totaal. Zijn zijn na zijn dood bij elkaar verzameld, maar zonder ordening of schikking. En het is die verzameling, die onder den Naam van Alcoran alleszijns genoeg bekend is, en waar in de Mahometaanse zelf erkennen, dat een grote verwarring heerst. Maar 't is in die eerste verzameling echter niet, dat men alle die ongerichte dingen moet zoeken, daar de Mahometaanse Godsdienst mee bezwaard wordt; die zijn eigenlijk in de Sunnah. Dit is een latere verzameling van mondelyke overleveringen, het geen bij de Mahometaanse zelf hetzelfde, als de Thalmud bij de Joden is. De Heer De Brequigny, de geboorte van de Geestdrift van Mohammed dus ontdekt en ongelegd hebbende, gaat in het tweede deel van zijn Memoire over, om de hartstoeftten, die zich met deze Geestdrift vermengden, en deze ondersteunden, te onderzoeken "en dan te gaan, wat invloed dit alles heeft en wat uitkomsten het in den voortgang van onzen gewaanden Profeet veroorzaakt. Een oog moest. Het karakter mocht. Hoe groot de eerbied was, die de Arabieren voor den Godsdienst van Abraham hadden, die van Mecca eerder, te vast verknogd aan de Afgoden, waar tegen Mohammed predikte, en die hij geheellijk wilde wekken, waren tegen hem en tegen zijn Oom Abutaleb, die hem ondersteunde, oproerig. Deze stierde na een vervolging, die zeven jaar geduurd had, bijna zonder macht of aanzien. Een Afgodisch Prins werd voor zijn Opvolger erkend, en Mohammed besloot toen aanstonds om Mecca te verlaten; maar terwijl hij zijn voorhewelmoing van hervorming niet wilde laten varen, kon hij niet gemakkelijk een andere verblijfplaats krijgen, en het was niet, dan na verloop van drie jaar, dat hij er een te Yathrib vond, daar hij als Profeet werd ontvangen, en welke Stad vervolgens den naam van de Stad der Profeten, in het Arabisch, Medina-te'l Nabi, aannam, waar van de naam van Medina herkomstig is, met welken wij dezelfde benoemen. Mohammed, in wiens boezem de Staatszucht uit de zucht tot wraak gebooren werd, deed dat van Mecca den Oorlog aan, en zijn oogmerken verder uitstrekkende, naar maat zijn krachten aangroeiden, kwam allengs zo verre, dat hij zich een zeer aanzienlijk gedeelte van Arabië onderwerpt. Wij kunnen onzen Schrijver in het verloop, dat hij van dit gehele beloop van overwinningen maakt, niet volgen. De haat, die men in Jemen en Irak tegen het Joodse volk had, hielp hem krachtig, om deze schoone stukken van Arabië onder zijn heerschappij te brengen. De Staatskunde van Heraclius liet hem zijn overwinningen naar de kant van Syrië ongehoorzaam vervolgen. En in het algemeen kan men zeggen, dat Mubashshir zijn grootste voordeelen aan zijn wapenen alleen niet verfloptigd was, het was zelfs meer door list en heimelijke verstandhouding dan door openbaar geweld, dat hij zich meestal van Mecca maakte. Doch, hoe het hier ook wezen mag, hij was gelukkig genoeg, om voor zijn dood geheel Arabië onder zijn gebied te brengen. Hij stierf eindelijk in het Gaffe Jaar van zijn ouderdom, gefild vervuld met zijn Geestdrank en Zending. Zijn leven zoude, naar alle waarschijnlijkheid, nog eenige jaren langer geduurd hebben; maar zijn lichaamsgevoel was verzwakt door vergif, dat hem eerder oorzaak was geweest, om in te komen. De Geestdrank was het eigenlijke karakter van Mubashshir, en het voornaamste roersel van zijn daaden. Hij was onbetwist ook Staatsgezind, en die Staatsgezindheid boodde, in zo'n grond van Geestdrank, uitneemend wel uit; die beide geaardheden vereist de zelfde gevoel van ziel. De laatste, echter, maakte zijn voornaam karakter niet uit, en werd door een gevallige saaien loop van omstandigheden sterker, dan hij natuurlijk geweld zoude zijn. Hij was zekerlijk een grote Man, want hij voerde grote zaken uit, en wist zich van grote middelen te bedienen voor zijn oogmerken. Hij maakte wel die middelen zelf niet; zij waren voor handen, maar hij wist ze tydig aan te vatten, en uitstekend te gebruiken. Niets, dat hem te pas kon komen, werd bij hem verzuimd, en hij wist staag zijn voordeel met alles te doen. Geen Mensch kende inzonderheid beter allen den invloed, die zijn verenigde geestelijke en wereldlijke macht beurtelings op elkanderen hebben; en alle de nuttigheden, die hij uit deze onderlinge invloed trekken kon. Als men op het gebruik, dat hij hier van wist te maken, let, en dit met de zwaarigheden vergelijkt, die zich tegen hem verzetten, dan ziet men "dat er langs deze weg genoegzaam mogelijkheid was, om deze te overwinnen; en dat verbaasende, dat zich eerst in zijn gelukkige voortgangen vertoond, wordt alsdan natuurlijk "en kan zelfs als een gewoon beloop van zaken worden aangemerkt. (€. PONTOPPIDANS Nat. Hist. von Norwegen. Koppenh. 1754.) Dd ME weet in het algemeen, dat de Masten, Spannen, en groene Balken uit Noorwegen komen, maar dit is ook veeltyds al, wat men weet van een Land, dat ons zo naby is, terwijl wij van China en Japan veel omstandiger en- 886 BESCHRYVING kennis hebben. Wat is er de rede van? Omdat er van die laatstgenoemde Landen en Volkeren veelvuldige Berichten voor handen zijn, terwijl ons die van het eerste ontbreekken. Men heeft inderdaad Beschrijvingen van de Noormannen, waarin zij ons als arbeidzaam, moedig, onvervatig, gehecht aan hun Vaderland, getrouw aan hun Vorst, als Zeelieden, en Mensen, die door allerlei ongemakken van de jeugd af, tot den Oorlog gehard zijn, worden voorgesteld, maar van de inwendige geschiedenis des Lands, en de bijzonderheden hunner Natuurlijke Geschiedenis hebben wij, hier te lande, veelal geen of weinige denkbeelden. Wij zullen, zonder ons aan een geregeld uittrekfel te bepalen, als het welke de meeste onzer Lezers niet verlangen zullen, wegens een Boek, dat in een vreemde taal ge schreven is, dezelven slechts enige der merkwaardigste bijzonderheden uit hetzelfde mededeelen. De Schrijver hebben wij reeds te kennen gegeven „dat Bisschop van Bergen was, en gelijk hij een grote geleerdheid en alle noodzakelijke kundigheden bezat, en verplaatst was jaarlijks grote reizen, van meer dan honderd mijlen te doen, om zijn Bisdom te bezoeken, zo had hij een zeer wenkelijke geleerdheid, om zichzelf op te kunnen nemen, en zich door anderen te doen onderrekenen, wegens alle bijzonderheden, die van Noorwegen aan te merken waren; en dewijl hij, eindelijk, wegens zijn regelijkheid en deugd, bij elk in achting werd gehouden, zo hebben wij in hem alle noodige vereisten, om veel staat op zijn Verhaal te maken. Noorwegen heeft van Kaap Lindesnaes (der Neus) op 57 graaden, 47 minuten breedte, tot Kaap Nord (Noordkaap) op 71 gr. 30 min. een lengte van 202 mijlen, in een regeling; maar als men bij Vardoëbuus (Wardbus) begint, en door Christiania of Swine-Smid naar Lindesnaes loopt, zal het een weg van 350 mijlen wezen, terwijl het zelfs op het meest 65, en soms maar 12 mijlen breed is. Men begrijpt ligtelijk, dat het Klimaat van een Land, dat in 13 of 14 verschillende graaden van Noorderbreedte ligt, niet altijd hetzelfde kan zijn, en dat de voortbrengselen noodzakelijk aan de verschillende oorden zeer veel verschillen moeten. Gelyk Bergen op 61 graden 15 minuten, ziet, zo gaat er de Zon in den Zomer-Zonnewind ten 2 uren en 30 minuten op, en in den winter-Zonnestand ten 2 uren en 30 minuten onder. Daar is dus zomers genoegzaam geen nacht, en 's winters weinig dag. Men ziet dat wij 'er 15 op een graad tellen. De koude is hier echter niet streng en harde vorst zeer zeldzaam ; de Havens van Amsterdam, Kopenhagen, Hamburg, en Lubeck zullen tien maal door het ijs bezet en gevloeid worden, tegen dat dit te Bergen eens gebeurt ; men rekent zelfs dat het pas twee of drie maal in een eeuw voorvalt. De Baaijen of Inhammen raaken ook zelden dicht, de zulke alleen uitgezonderd daar zich Rivieren, welke ver af komen, in ontlaten ; zulke die naar Filefield, (Fille Fiel) het westen van Noorwegen leggen, of daar droog Land- en Noord-weste winden rechtstreeks op blaazen. De Noord- en zelfs de ys-zee tot 80, en 82. graden toe, zijn ’s winters, zo wel als zomers, open. En het is alleenlijk in de Zee-boezems, en op de kusten van Finmark, IJsland, en Groenland, dat men die ongemeente en eeuwig-duurende ys-bergen vindt, daar de Reizigers zo veel geroep van gemaakt hebben, en die, van tijd tot tijd, voor een gedeelte los raken en dicht bij deze kusten aan grote schoten drijven. Het is alleen in buiten-gewoon strenge winters, als de Baltische Zee bevriezt raakt, dat de Zwaanen, die anders niet in Noorwegen te horen zijn, naar de Noordee vluchten, en met grote troepen overkomen, om, op de kusten van Bergen, open water te vinden. Dus vindt men hier nog afgevallen brokken van diegenen, die in harde winters van 1708, en van 1740 zijn overgekomen. Zo gematigd is dan hier de Lugtsteek aan de westkant of naar de Noordzee, terwijl dezelfde aan de oostzijde, of naar Zweden op dezelfde Noorder breedte, veel ruwer en gestrenger is, en, in deze schikking, merkt onze Bisschop een bijzondere wijze, en Vaderslijke voorzorg van het Goedertieren Opperwezen aan. De Provincies van Noor- wegen, die aan Zweden grenzen, hebben een harde winter, en veel sneeuw van nooden. Slappe winters zouden hen ten uitersten nadeelig zijn. Ze zouden hun boomen en hout niet kunnen afvoeren, of naar de Rivieren slepen, om ze daarna zee-wards te brengen, en in te scheepen. Die zelfde ongemakken zouden zich in de vervoering hunner pranen, boter, gevangen wild, pels enz. naar de omleggende steden openbaren; bijna altijd het ijs niet voldoende zijn en men de sneeuw-sleeden niet gebruiken kon, zou die vervoering zo gebrekkig, zo langzaam en kruipend, dikwijls zo volstrekt onmogelijk worden, dat de Inwoners hun bestaan geheel verliezen zouden, wat zij thans aan de voorraad sneeuw te danken hebben. De West- kusten integendeel, die naar de Noordzee liggen, veranderen naar geen winter. De Inwoners leven er van de Visserij, en die moeten zij ’s winters voornamelijk verrichten. 