Geographie van Nederlandsch-Indië
Het racer Tondano is 2200 voet hoog eii sladt naai’ het IVoordcn door de rivier van Tondano of Menado met de Jiaai van Menado in verbinding, bespoelt in het Ousten den voet van het sleile Limbean-gebergte , doch nadert in het Westen slechts bier en daar do bergen. Het noordelijk gedeelte van het land is cen hergland, grootendeels in- genomeu door dc bergen Klabat, den hoogsten van het land, bijna 6400 voet hodg, cn de Twee Gebroeders. In het Zuiden van den Sapoetan schijnt het gcbei-gte zich niet uanmerkelijk to verheffen. In dit gedeelte des lands wordt ook cenig goud gevonden. De Minahasa is gehecl cn al vulkanisch. De lueergenoemde Saiwetau is van de vulka- nen de vooriiaauisle. Van den Klabat schijnen geen uit- barstingen bekend le zijn . Overigens vindt men allcrwcgc heete bronnen, zwavelnieeren en dcrgelijke vulkanische ver- schijnselen, vooral aan de westelijke en zuid-wcstelijkc zijde van het racer van Tondano. Het meesl bekende dicr meeren is dat van Linoeng., digt bij Lahendong. De Minahasa is een nitstekend vruchtbaar land en bij uitnemendheid gc- schikt voor de koineculluur. Behalve dit product worden Digitized by Google 135 cr nog gecultivcerd rijst, zoowel natte als drooge, maar van minder goede hocdanigheid , djagoeng (miloe), kakao (voor dc markt tc Manila), koiTic, muskaatnoten en kokospalmen. § 152. Het gewest wordt verdceld in vijf afdeelingen: Menado (bij de Alfoeren Wenange geheeten) , Kema (voor- heen Tonsca en Likoepang), Tondano, Amoerang (waartoo Tanawangko behoort) cn Belang, dc eerste onmiddelijk onder den Resident , de overige ieder onder een Europeeschen opziener. Tc zamen zijn zij vcrdeeld in 26 distrikten onder inlandsche hoofden met den titel van Hoekoem-besar en in cnkcle met den hoogeren van Majoor. Menado, aan eene schoone baai, maar die alleen in den oostmoeson genoeg- zaam veilig is, met het Ft. Amsterdam. Amoerang met eene gouvernementslijnbaan voor het vervaardigen van gemoeti- touw. Kema , goede ankerplaats , vooral in den westmoeson. § 135. De inlanders dragen hier, gelijk overal in de Molukken, den naam van Alfoeren. Zij zijn een vreedzaam volk dat bijzondcr vatbaar is voor de leer der zendclingen, die sedert 1832 onder hen gevestigd zijn. Van de 95,000, die de Minahusa er ongeveer bevat, zijn reeds meer dan 56,000 tot het Christendom overgegaan. De invloed, dicn de hekcering van zulk een aanzienlijk deel der bevolking gchad heefl, is tegenwoordig het geheele land door zigt- baar. De inlandsche Cbristenen gaan steeds behoorlijk ge- kleed cn hunne ncgorijen, of dorpen, cn woningen leveren een tegenhanger van dc Alfoersche morsighcid en zijn ook niet meer ingcrigt om, zoo als men het hij sommige hci- densche stammen, even als hij de Dajaks, nog vindt, een groot aantal huisgezinucn te gelijk te kunnen bevatten. — Dc heidenschc Alfoeren gelooven aan eene mcnigte goede en kwadc etnpongs, waarvan de beeldjes op den zolder hunner huizcn bcwaard en die door walian's (priesters, een naam welke aan die der Dajaksche priesteressen in het Zuid- oosten van Borneo hcrinnert) met offers worden gediend. Ook gcbruikcu de Alfoersche priesters, even als de Dajaksche, Digitized by Google 136 cenc soort van hcilige laal, die hel bij de gehcimhouding , welkc zij ter zake huuiier godsdienst bewaren, moeijelijk niaakt dc ware beteekenis der ceremonien, die daarbij in gebruik zijn, te leeren kennen. Vroegcr werden bij som- inige gelegenheden ook nienschen geolTcrd, maar hiervan beslaat legenwoordig geen spoor ineer, evenmin als van bet koppesnellen, dat, naar men zegl, nog zoo lang niet geleden vvel eens voorkwain. Van de gebruiken in liet familieleven der hcidensche Alfoeren is de mauier van bc- graven bet merkwaardigst. iNa bet overlijden namelijk, wordl liet lijk, in eeue burkeiide bonding, met doeken vast oinwonden en zoo in sleenen kisten bijgezct, die ieder vier of vijf lijken knnnen bcvallen en met een zwaar deksel geslolen en vervolgeus in de iiabijbeid of onder de bnizen i)ewaard worderi. In de onmiddellijke nabuurscbap der boofdplaats wonen de Orang-bantik , een Alfoersche stam , die gebeel op zicb zelf slaat en nioeijelijkcr voor bet Cbris- lendotn tc winnen is dan de overige bevolking, waarvan bij zicb in zeden en gcwooulen niet allijd even voordeclig sebijnt te ondersebeiden , ofschoon die liedcn voor bet overige ecu ijvcrig volk zijn, dal zicb met vruebt op de I'ijst- en labaksteelt toelcgt. § 134. De afd. Gorontalo bevat al de landscbappen der rcsidentie Menado, welke om de golf van dien naam ge- Icgen zijn. Alleen de Radja’s der zoogenaamde Gorontalo- sebe landscbappen, die zicb rcgls aan den ingang der golf nitstrekken, staan onder bet omniddellijk gczag van den A. R. van Gorontalo. Zij zijn zes in getal, die, sedert 1849 ontslagen van de gedwongen gondleverantie , tbaiis een contingent moeten belalen van boogstens per bnis- gezin, waarvan ecu tiendc voor de Radja’s is. De gond- prodnetic is tegenwoordig aebternitgaande : daarentegen is er de kakao-cnllnnr niet onbelangrijk. Dc boofdplaats ligl in eenc vrncbtbare vlakte, omringd door boog gebergte. In de nabijbeid is bet viscbrijke ineer van Liinliotlo, een Digitized by Coogle 157 rijkje waartoc ook Kwandang behoorl, dat aan de Noord- kust, aan dc liaai van dien naam, gelegen is. De andere staatjes zijn Bone, Bolango, Auingola en Boalemo. Ten Wcsten van Goronlalo liggen Moeton en nog verder Parigi, twee staatjes , die door conlracten met ons Gouvernement verijonden zijn. De handcl in deze streken is voornamelijk in handen der Bocgineezen. .4an de Zuidkust der golf liggen Todjo en dric andere staatjes, die buiten gemecn- schap met bet Nederlandsch gezag zijn en geheel onder Boegineeschen invioed staan. — De landschappen aan de IVoordkust zijn zes, Bolang-mo(n)gondo, Bintaoena, Bolang- oeki, Bolang-itam, Kaidipan en Boeol. Zij betalen een contingent, gelijk aan dat der Gorontalosche landschappen, en staan onmiddellijk onder den Resident van Menado. llet ligt voor de hand, dat de overheerschende klasse der bcvolking mohammedaansch is. § 1 S5. Omliggende eilanden zijn : In de golf van Gorontalo, de Togian- eilanden, waar de Boegineczen bet gezag in handeii houden. Digt bij dc kust van bet noord-oostelijke schiereiland liggen de eilanden, die tot bet rijkje Banggai behooren, waarvan Peling verreweg bet grootste en bet gn. eiland de residenlie van den Radja is. (Zic § 149.) Manoei cn Wowoni , onder Temboekoe. Bocton, door de gn. straat gescheiden van Moena en met dit door die van Tioro van de Zuidkust van bet zuid- ooslelijk schiereiland, inaakt met dat eiland en die kust en iiog met Kabeina en een aantal kleinere eilandjes bet rijk uit van den Sultan van Boeton, even als die van Goa en zoo vele andere mede-onderteekenaars van bet Bongaaisch tractaat, een bondgenoot van bet Gouvernement. Aan de Oostkust (les eilands is de belangrijke Dwaal-baai , eene veilige ankerplaats in den westmocson. Salajar, bet hoofdeiland der daarnaar genoemde afdeeling van bet Gouvernement van Celebes, is bergaebtig en door Digitized by Google 138 eene vrij sterke Makassaarsche bevolkiDg bewoond, die door een groot aaotal regenlen besluurd wordt. Kokospalmeii en djatiboomen zijn dc hoofdgewassen des eilands. — De menigtc eilanden cq eilandengroepen ten Zuidcn cn Zuid- oosten van Salajar en Boeton vormen een nog zeer onvol- ledig bekenden Archipel. Tot de eerste behooren Bonerate en Kalao, die met de onderwerping van Bone onder ons gezag zijn gekomen, cn vele andere, als Tanah-djampea, Kalao-toewa en nicer, die meestal als zeerooversnesten be- rucht zijn geworden. De groole passage nit bet Westen naar bet Oosten van den Archipel gaat door de Straal van Salajar, een vaarwaler tussclien de Zuidkust van^ Celebes en hcl eiland van dien naam, dat nog vernaauwd wordt door een drietal eilandjes, bekend onder den naam van de Boezeroens. Behalve bet ietwat grootere Tanakekc, een gecsteneiland , zoo als er zoo menigc onder die kleinere in den Archipel zijn, wemelt het wederom van eilandjes aan dc Wcstkust van het Zuidcr-schicreiland ; ze zijn voor een gedeelte onder den naam van Spermonde -Archipel bekend. Eindelijk, gehecl ten Noorden — want zoo weinige eilan- deu er rondom Borneo liggen, zoo vele vindt men er om Celebes; eene omslandigheid , die zeker met den plompen vorm van het eerste en de daarmee zoo sterk contrasterendc losse bogten van Celebes zamenhangt — liggen de Sangi- en Talaur-groepen , die dit eiland met het meest zuide- lijke der Philippinen zamensnoeren. Het zijn vulkanische eilandjds, getuige de uitbarsting van den Goenoeng-awoc in Maart 1830. De grootste der cerstgenoemde groep zijn Sangi, waarop die vulkaan zich verhefl, Siau cn Tagoc- landa. Zij slaan onder zes Radja’s of Vorstjes, die een klein kontingent per huisgezin opbrengen , en rcssorteren onder de residentic Menado. Dc Sangireezen drijven nog al handel op Ternate en Menado, waar zij koffie, kokos- noten, olie en kakao ter markl brengen. Van de Talaur- Digitized by Googic m cilandeii is Karakelarig liet eenige grodte. leader bij Ce- lebes, slechts door naauwe strateii daatvan gescheiden, lig- gen noordelijk , tegenover do Doodkislcnkaap (T. Polisang) , het ciland Bangka , en ten Oosten Lembeh , hot efirsle wederom door de zceroovcl-s, die er rich plcgcn te vBr- zamelen, berucht. VI. Moliikken. § 156. Onder den uaam van Molukken verslaat men legenwoordig alle eilanden die tusschen Celebes, Timor en Nieuw-Guinea begrepen zijn, terwijl het GOuverdomenl der Molukken daarenboven nog een groot deel van het eiland Celebes bevat. In vroeger tijden paste men dezOn naam allecn toe op de tegenwoordige Residentie Ternate. •Men kan de Molukken in drieen groepeeren: vooreerst de Resid. Ternate, bestaande uit Halmaheira, als het grootste eiland , dat met zijne drie golven aan de Oostzijde de gedaante van Celebes cenigzins teruggeeft, en cene menigte kleinerc, langs zijne VVestkust in eene vCrtikale, en ten Zuideu in een horizontale lijn. Vervolgens de Resid. Amboina met de beide groote eilanden Ceram , niet veel grooter dan Halmaheira en niet veel kiciner dan de Preanger-Regcnt- schappen op Java, en Boeroe, evenw'ijdig ain de laatst voorgaande en daarvan gescheiden door de Certimschc zee ol' Pitts-passage, met eenige eilanden aan de Zuidkust en in de Straat Boeroe , die beide scheidt. Eindelijk de Residentie Banda, bestaande uit eene rij eilanden, die zich van Ceram (waarvan de Zuidwest-hoek tot die Residentie gerekend woitlt), cvenwijdig met de kust van Nieuw-Guinea lot den Aroe-Archipel uitstrekt, eene andere, die van Timor tot Timor-laut loopt, en eene derde, die Wetter, benoorden Timor, in eene bogt met de Banda-eilanden en Amboina dwars door de Banda-zee verbindt. § 157. Van de vulkanen, die men in de Molukken op tell, vindl men een achttal in de Residentie Ternate, of- Digitized by Google 140 schoon slechts twee daarvan als nog werkzaam bekend zijn, die van Ternate en die van Makian. In de Resid. Banda zijn er zes, meestal werkzame , bekend, de Goenoeng-api , d. i. de vuurberg, op de Banda-eilanden , die op Seroea, Nila, Tiau en Damme, welke alle, merkwaardig genoeg, in de derde der boven opgegeven rijen van eilanden voorkomen, en bet Vulkaan-eiland , midden in zee, min of meer ten Noord-westen van Wetter. Onze onbekendheid met de binnenlanden der groote eilanden laat omtrent de hoogte der bergen geene juiste opgaven toe. Die van Ceram worden op een 10,000 voet hoogte geschat, de Lemadang of Berg van Tomahoe op Boeroe is ruim 8000 voet. De vulkanen van Ternate en Tidore zijn ruim 3500 voet hoog, de Salhoetoe op Amboina nog geen 4000 en de Goenoeng- api der Banda-eilanden bercikt nog nict de helR dezer hoogte. Onder de meestal hooge eilanden vindt men ook een aantal lage, zoo als in de groep ten Zuid-oosten van Ceram en de geheele Aroe-Archipel, en terwijl men insge- lijks op de meeste , vooral de grootere , genoegzamen rijkdom aan zoetwater aantreft, zijn er weder andere, waar men om geen gebrek te hebben regenbakken moet aanleggen. § 138. De R. Ternate bcstaat nit de rijken der drie inlandsche Sultans van Ternate , Tidore en Batjan. Met gebied van den eersten strekl zich uit over het noor- delijk en een deel van het zuidelijk schiereiland van Hal- maheira, over de eilanden Ternate, Motir, Makian en Kajoa, over de Soela-eilanden en over de rijkjes Banggai en Temboekoe, die gedeeltelijk op Celebes liggen. — Dat van den vorst van Tidore oinvat het overige gedeelte van Halmaheira, Tidore, Mare en de Papoesche-eilanden met een deel van Nieuw-Guinea. — Dat van den Sultan van Batjan eindelijk, het eiland Batjan en omliggende eilanden. De Obi-eilauden zijn in vroeger tijd door een zijner voor- gangers aan de 0. 1. Compagnie verkocht. — De regerings- vorm is in die drie staten genoegzaam eenerlei en komt Digitized by Google U1 door den invloed der Maleijers of misschien zelfs , even als in hel Zuiden van Celebes, der Hindoe-Javanen, overeen met die van de andere groote inlandsche staten van den Ar- chipel. De inlandsche titel van den Sultan is kolav/), dat cenvoudig opperhoofd zal beteekenen en ook korano wordt uitgesproken ; die van den Rijksbestierder is djoegoegoe en de leden van den Rijksraad, die nevens dezen en de hoofdcn van algemeen bestuur over de belangen des rijks beraadslagen, heeten hobatoe. Den naam van oetoesan^ d. i. gezant, voeren de beambten , die van wege den Sultan in de leenrijken naast de daar regerende vorsten geplaatst zijn ; sengadji is de titel van de districtshoofden , naast welke ook die van kimelaha en andere voorkomen. De bevolking der binnenlanden van Halmaheira is heidensch, d. i. alfoersch; aan de stranden en op de eilanden zijn de inwoners inoham inedaansch. § 159. Halmahcira-groep. — Halmaheira. Aan de westkust ligt Dodingo, van waar, eerst langs een riviertje en verder over land, kleine praauwen naar Kaoe aan de golf van dien naam kunncn overgebragt worden. Er is hier een poslhouder gevestigd. Djailolo, h. van een vroeger rijkje, waarnaar het eiland ook wel Djilolo genoemd wordt. Sahoc met eenigen handel. Aan de baaijen van Galela, Bitjoli en Weda ter Oostku.st liggen de gn. plaatjes. Daar ligt ook Tabello, berucht door de bevolking, die even als de Orang-badjo's haar bestaan in de visch-, .schildpad- en tripangvangst zoekende, den naam had van zich aan zee- roof schuldig te maken. Het eiland brengt voornamelijk sago voort; den handel drijven alleen mohammedaan.sche en Ternataansche of Tidoreesche kooplieden. — Moro of Morotai, een aanzienlijk doch onbewoond eiland. — Ternate, residentie van den Sultan en den Resident. De Europeanen en overige gouvernements-onderdanen wonen te Malajoe, ten Zuiden van het fort Oranje. De berg behoort onder de zeer werkzame vulkanen. Herhaaldelijk , vooral in 1840, Digitized by Google 142 heeft het eiland or veel door gcledcn. Do cultuur ran koflie, katoen on specerijen i.s liier zeer onbelangrijk; de cacao-culluur van vroeger bestaat sedert 1840 niel meer. — Tidore, resid. van den tweeden Sultan; li. Saosio. Het eiland is zeer vruchtbaar cn de bevolking wordt boven die van bet vorige eiland gesteld. — Batjan, residentie van den derden Sultan en een Nederl. posthouder, en met Moro, na het hoofdeiland, het grootste der groep. De inwoners zijn geconoentreerd in eenige bij elkander liggende negorijen aan de Westkust, waarvan die waar de Christenen , alien gouvcrnements-onderdanen , wonen, Laboca, de voor- naamste is. Hier staat ook bet ft. Barnevcld. Het eiland is om de voortbrengselen van zijnen grond en diens geschikt- heid voor cultures van belang, niaar noch het goud en de steenkolen , die er gevonden zijn , noch de tot dusver plaats- hebbende cultuur i.s van veel bcteekcnis. De straat Patientie scheidt het van het zuidclijk schiereiland van Halmaheira. — De Obi-eilandcn en de groep der Soela eilanden zijn nog zoo goed als onbekend; van de laatste wordt veel was verkregen. § 160. De kusten van westelijk Nieuw-Guinea tot 141* 0. L. staan onder opperhoofdcn , die door den Sultan van Tidore worden aangcsteld. De eisch van gehoorzaamheid , dien deze aan de inboorlingen doet, wordt van tijd tot tijd onder- steund door eeno vloot van gewapende praauwen. eene zoo- genaamde hongi-vloot. De binnenlanden des eilands zijn volstrekt onbekend en slechts de hemelhooge bergen, die men hier en daar zich ziet verheiTen, en de mondingen van groote rivieren doen daarover een schemerlicht opgaan. Ook zijn van de kusten slechts de Zuidkust, omstreeks het punt, waar vroeger Merkus-oord en het fort Dubus stondcn, en Dorei aan den ingang der groote Geelvinks-baai ineer be- kend geworden , zoo als mede onlangs het oostelijke grenspunt onzer bezittingen aan de Noordkust, de Humboldts-baai , een punt dat buiten de Tidoreesche aanspraken ligt , Digitized by Google 145 die zich niel verder dan de Geelvinks-baai uiistrekken. Dorei is tegenwoordig een zcndingspost. Op de Zuid- kusl drijven de bewoners der Zuidooster-eilanden , in- zonderheid die van Goram, den meesten handel, die in paradijsvogcls, de aromalieke masooi-bast , wilde muskaat- noten enz. bestaat. — De Papoeschc eilanden, aldus naar de bewoners genoemd, die onder den naam van Papoea’s als een van de Maleijers onderscheiden ras bekend zijn ge- worden ■" , zijn : de groepen van Gebi (Gebeh ?) , door de Djilolo- passage van dat eiland gescheiden, onder een opper- hoofd op bet boofdeiland , die van Mesowal (Misole) met twee , en Waigioe, door de straat van Dampier van Nieuw-Guinea gescheiden , met wel zes opperhoofden , en bet rijkje Sala- wati, waarloe Batante en de IVoordkust van Nieuw- Guinea bchooren. Ook deze eilanden zijn door dergelijke producten als Nieuw-Guinea beroemd, en ook door bet amber, dat menigvuldig in deze zeeen gevonden wordt. § 161. R. Am bo in a. Deze bestaat uit de Ambonsche eilanden, zijnde Amboina en de drie Oeliassers (Oeli-asei ?) , t. w. Haroekoc (ook Oma) , Saparoea (of Honimoa) en Noesa- laut, en uit Ceram (op bet oostelijke gedeelte na, mis- schien een zevende van bet eiland, dat bij de residentie Banda behoort), Boeroe, met Amblau, Manipa, Kelang, Boeano, enz. Amboina, ruim de helft zoo groot als de provincie Utrecht, wordt door eene diep ingaande golf in twee schiereilanden gescheiden, Hitoe ten Noorden en Leitimor, bet kleinere, ten Zuiden , door de smalle landengte van Bagoeala verbon- den. De h. Amboina (Ambon) ligt aan de golf op bet laatst- genoemde, daarbij bet fort Nieuw-Victoria en achler de stad, tegen bet Sojasche gebergte, bet bekoorlijke Batoe- gadjab, wooing van den Gouverneur der Molukken. In de nabijbeid de grot Batoe-lobang. Op Hitoe ligt Hila, met een A. R. voor de afd. Hila en Larike, onder wiens bebeer, bebalve de IVoordkust en de Westkust des eilands, ook nog Digitized by Google slaan Klein-Ceram of Hoeamohel en de verdere Zuidkust van Ceram om de bogl van Piro, en de eilanden in Straat Boeroe. De Oeliassers vormen de afd. Saparoea en Haroekoe met een A. R. ter h. Saparoea , beschermd door het fort Duurstede ; tot deze afd. behoort de gehcele verdere Zuidkust van Ambonsch Ceram tot Tobo, het eerste Bandasche gewe.st. Het eiland Boeroe met Amblau, eindelijk, inaakt eene afd. op zich zelf uit met een opziener te Kajeli, even als Cerams Noordkast, tot Waroe, met een gezaghebber le Wahaai. — Amboina en de Oeliassers zijn het land der kruidnagelen , de laatste vooral, waar de boomen door elkander veel pro- ductiver zijn dan op Amhoina. Evenzoo is Ceram het land van de sago-, en Boeroe dat van de kajoepoelihboomen. Op het laatstgenoemde eiland vvorden ook djatiboomen ge- vonden, die daar in den Engelschen tijd zijn aangeplant en een goed hout leveren; ook sago is er veel en de tabaks- cultuur geeft er even als op de Zuidkust van Ceram een goed product. Op Cerams Noordkust wordt ook werk van den rijstbouw gemaakt. Overigens vindt men, gelijk aller- wege in deze streken, zeer veel kokospalmen op de kleinere eilanden en begint zich de kakaocultuur hier en daar meer uit te breiden. § 162. Het eiland Ceram is meest overal langs de kusten door koraalriffen omgeven, die het moeijelijk genaakbaar maken. Wahaai aan de IN’oord- en Amahaai aan de Zuid- kust, zijn de eenige geschikte havenplaatsen. Aan de iVoord- kust zijn de baaijen van Sawaai en Waroc en aan de Zuid- kust die van Piro, Amahaai (of Elpapoetih) en Teloeli noemenswaardig. Tot de hoogste bergtoppen behooren , van het strand af gezien, die van Teloeli en daarnaast die van Noesa-hoeale ; eene aangeschakelde bergkelcn deelt overi- gens het eiland in een noordelijk en zuidelijk gedeelte, zoodat de riviertjes, die zich in groole menigte van de bergen in zee storten, geen van alien van belang kunnen wezen. Digitized by Google 145 De sinalle landslrook tuiischen de baaijen van Sawaai en Amahaai vorml de grens van West- en Midden- of Oosl- Ceratn, eeiie verdeeling, die op hel merkwaardig verschil berust, dal de bevolking dier beide deelen onderscheidt. De weslelijke Cerammers namelijk, de Oeli- of Pata-siwa, zijn ruwc koppesnellers en levcn in vijandschap met de zach- tere Oeli- of Pala-lima van bet Oosten. De eersten zijn in drie bondgenooLschappen verdeeld, die naar de rivierljes Tala, Eli en Sapoelewah genoemd en door een raad, saniri, met een hoofd als algemeen opperhoofd van bet bondge- nootsebap, bestuurd worden. Diezelfde Alfoeren bebben een gebeimzinnig vcrlwud, Kakian gebeelen, waarvan veel ver- leld wordt, maar tocb bet ware nog niet bekend is. Ook Mohammedanen en Cbristenen worden gezegd daarvan deel- genoolen te zijn. De Alfoeren , welke bet Mobammeda- nisme bebben aangenomen, bebben zicb, gelijk overal elders in zulke gevallen geschied is, aan bet strand nedergezet. Cbristenen zijn er onder de inlanders nog weinig. § 163. Die verbouding is op de Ambonscbe eilanden gebeel anders. Daar is van de inlandscbe bevolking de grootstc bclft cbristen en onderscheidt zicb als zoodanig ook nitwendig, door effen donkere kleederen en opgestoken baar of een boed , in plaats van den boofddoek en de ge- kleurde en gestreepte slolTen, die de Mobammedanen dra- gen. De inlandscbe bevolking is ook nog op eene andere wijs verdeeld, le weteii in Burgers en zoogenaamde Negorij- volken, van welke de laatsten ecbter verre de meerderheid bebben, zoodat in de residcntie Amboina de verbouding is als van 1:6,5. De burgers zijn vrij van beerendiensten en beetcn daarom ook Vrije licdcn, Mardijkers, en slaan onder bun eigen Sergeanten: ’t is een litcl, oorspronkelijk als gunst voor bewczen diensten, bijr. als militairen, aan inlanders verleend. Verreweg de meesten zijn Cbristenen. De boofden der negorijvolken beeten gewoonlijk Radja of Orang-kaja , waarvan de eerste titel hooger is en regt geeft 10 Digitized by Google U6 op een commando-staf met gouden knop, lerwijl de Orang- kaja zich met een zilveren knop en andere kleiir van pajoeng tevreden meet stellen. Men vindt in dc Molukken buiten hel gebied der Sultans , daar waar bet Nederlandsche Gouvernement bet gezag iiitoefent, deze litels en distinctie ^ overal. § 164. De residcntie Banda be.staat uit de Banda- eilanden, waarvan Neira, Lontor, Ai en Rosingein de voor- naamste zijn. De muskaatnotencultuur , die bet eenige, maar dan ook een groot belang aan dezen groep geeft , heeft in 95 tuincn of zoogenaanide perken plaats op Lontor, in 6 op Ai en in 9 op Neira. Dil laatste is als de zetel van bet ?iederlandscbe gezag bet boofdeiland, ofscboon veel kleiner dan Lontor, bet grootste der groep, dat op zijne beurt nog naauwelijks 1 vierk. g. ni. groot zal wezen. De Tulkaan van Banda ligt ten Westen van IVeira, dat door eene naauwe straat, bet Zonnegat gebeeten, van bem ge- scbeiden is. De oorspronkelijke bewoners der eilanden zijn , toen deze veroverd en dc grond voor de notencultuur aan Europeanen werd afgestaan, van daar verdreven en naar de Zuid-oostclijke cilandgrocpen verbuisd. Tot 1860 werden de perken door zoogenaaindc pcrkboorigen bcwerkt, wier toestand niet veel van de vroegerc perkslaven verschilde. Nadat de in vrijbeidstelling dezer lieden beeft plaats gcbad, is de notenmuskaatcultuur door de meerdere zorgen der perkeniers, wier geldelijke toestand kort te voren door de maatregelen van bet Gouvernement veel verbeterd was , begonnen eene boogere vlugt te nemen , zoodat bet pro- duct in dat jaar aanmerkelijk booger was dan in dc voorgaande jaren. — Bebalve de notencultuur is er op de Banda-eilanden ook eenige klapper-culluur. Op bet eiland Rosingein zijn djatibosschen geplant, waarvan bet product eerst in de toekomst zal genoten worden § 165. De eilanden, die tot de residentie Banda be- hooren, zijn: de Oostboek van Ceram, KeiTing, Kelwaroe, ji'ized by Google 147 Gisser, Ccram-laut eii de Goram-eilanden, de Matabela- cilanden of 1*. Kasoei , Teor en cenige andere, de Kei-eilanden eii de Aroc-cilanden. Ofschoon de naam Zuidooster-eilanden oorspronkelijk niel aan de eerste noch aaii de laatste der genocmdc eilanden toekoml, is die bcnaming toch \oor alien , zelfs nog de Kei ■ en de Aroe-eilanden mede gerekend , zcer gepast. Evenzoo zoude men aan de overige eilanden der residentie den naain van Zuidwesler-eilanden kunnen gcven, niaar de Tenimber-cilanden worden daar nooil bij gerekend. De eilandjes, welke dien naam dragen, zijn, in de zuidelijke rij : Babher , Scrmallan , Loeang , Moa , Letli en Kis.ser, en in de noordelijke of noordwestelijke , Welter, Kotna, Dainma, Tiau, iVila, Seroca en Manock, met een aantal kleinere. Tusschcn bet Vulkaan-eiland en Amboina liggen de Schildpad-eilanden en de Lucipara-klippen. — Goede ankerplaatsen zijn er weinig. Slechls Babber heefl er eene die veilig is, aan de We.slkust; op de Aroe-eilan- den is de reede van Dobo, lusscben de eilandjes Wokam en Wamnier , de cenige goede , en op de Kei-eilanden beeft men die van Doela, terwijl ook voor Cerain-laul, onder Kelwaroe, en voor Goram de scbepen bij alle winden veilig kunnen ankeren. Vandaar zeker dal ook de Goram- mers van al de Zuidooster-eilandcrs den meesten bandels- geesl vertoonen, want de oorspronkelijke bewoners der Kei- en Aroe-eilanden zijn meesl Alfoeren, die bunne eilanden niel ligt vcrialen, terwijl de mobammedaanscbe bevolking der andere eilanden uit een mengelmoes van allerlei volken bestaat, zoo als oorspronkelijke Bandareezen, Boegineezen, Papoesebe slaven , Tidoreezen (die bier vroeger bet gezag uiloefenden) en zwervers van de kusten van Halmaheira enz. § 166. De Teniinber-eilanden worden door de handelaars uit vrees voor de bevolking wcinig bezocht. Slechts de Loe- angers, die als 't ware de Gorammers der Zuid-westcr- eilandcn zijn, komen er veel om tripang te vis.schen. In hetzelfde geval is Wetter, waarop de Alorczen den meesten handel drijven, alsmede Babber, Scrraattan en de Westkust van Damme. Ten opzigte der vruchtbaarheid munt Moa uit, dat min of meer afhankelijk is van Letli. Kisser, een- maal de zetel van een Assist. -Resident op bet fort Vollen- hoven, is een onvruchtbaar eiland: 't is echter om een klcin aantal afstammclingen van Europeanen, die men er nog vindt, merkwaardig. Ook is er nog eene Christen- gemeente, even als op Letti, Moa en Roma, maar die alien bestaan te zamen nog maar uit ruim 1500 zielen, feen vijftiende gedeelte der Alfoeren, die men zegt, dat '' gitized by VjOOgle 149 door hen Hindoos genocmd worden. De bevolking der Zuid- wester-eilanden — Wetter waarschijnlijk uitgezonderd — be- staat uit drie klassen , die zich zeker eerst door Europeeschen invloed zoo gevormd hebben. 't Zijn de Merne, de heeren dcs lands, die van Locang afkomstig heeten te zijn, uit welke steeds de hoofden worden gekozen , de Boerstam , d. i. stam-boercn, de door gene onderworpen inlanders, die even ab de derde klasse, de Laskars, of slaven, door uit- sterven der families, aan welke zij ondergeschikt of van welke zij bet eigendom waren, zijn vrij geworden. Slechts op een paar eilanden zijn die klassen ineengesmollen. De producten , die van deze eilanden in den handel komen , zijn was, tripang, schildpad en bufleb, waarvan de uitge- slrekte weilanden van Moa en Letti er duizenden voeden. Overigens levert alleen Damme sago en vindt men aan den kant van Timor, bij name op Welter, ook sandelhout. De hoofden op al deze eilanden der residentie Banda voeren den titel van Orang-kaja of soms Radja. Ter aanstelling van deze en vereffeiiing van geschillen onder de bevolking worden zij tegenwoordig regelmatig door een rondreizenden ambtenaar bezocht. Vn. Kleine Soenda-eilanden. § 167. Aan gindsebe zijde van Straat Bali verheft zich op het eiland van dien naam een gebergte, dat eerst vrij hoog is, iiiaar verder in hoogte afneemt, lot waar het zich met de vulkanen van dat eiland vereenigt. Deze vormen een systeem, dat met die der Oost-Javaansche vulkanen, met name den Tenger, Jang en Idjen, op merkwaardige wijs overeenkoint. De G. Agoeng of Pick van Bali, die ruim 10000 voet (3200 met.) hoog is, verheft zich ten Zuidoosten van den G. Batocr, welke uit eene vlakte om- hoog rijst, die door inzaklung ontstaan schijnt en nog voor een groot gedeeltc door een diep meer wordt in - Digitized by Googic 180 genomcn. Ten Zuidcn van dit gehergte ligl cene groolc en lage vlaklc, waar wcder ten Zniden dc Tafclhoek even- zoo niede verbonden is als bet schiereiland van Balani- bangan met dc Zuid-ooslkust van Java. Ilet eiland Noesa- Baron, op de Zuidknst van Java, komt cr in zainenstelling in.sgelijks medc overecn. — Straal Loml)ok , aan vvier zuide- lijken ingang, niel ver van de knsl van Bali, P” Pandita, ook door zondclingc verba slering Bandiclen-eiland gchcelen, gelegcn cn die door bare sterkc slroonicn bij de zeelieden berucht is, .scheidl Bali van bombok. Op dit eiland zijn twee bergketens, waarvan de eene langs de Noord- eii de andcrc langs dc Znidkust loopl , en de eerste vulkani.scb is, terwijl de anderc slecbts cenige overblijfselen van vnl- kanischc formatie bevat. De Pick van Lombok of G. Rin- djani, in bet Noord-oosten des eilands, komt even als die van Bali, volkomen overeen met de vulkancn van Oost- Java. Wij hebben bem vrocgcr I'eeds als wclligt den hoog • steii berg van d'en Archipel leeren keniieii. Tusscben de noordelijke en zuidelijkc bergkctcn van Lombok is vvederom eene vlakte, die echlcr in ’t midden lus.schen de beide slraten een vveiiiig rijst. Maar anders is dc gesteldheid van den bodem van Soem- bawa, dat door de naanwe .straat Alas van bet vorige gc- scheiden is. Daar zijn geen vlakten, alles is cr bergland. 't Is bijiia overal vulkaniscb en nergens is een systcem van bergen te bespeuren , zoo als op de meer vvestclijke eilan- den. Geen eiland sebijnt door zulke geweldige schokkeii gcleden te hebten als dit. Behalve dc bekende G. Tambora zijn cr ten minste nog cen dozijn vulkanen , waarvan in- lusscben tegenwoordig geen enkelc meer werkzaain is. INa den genoemden berg, die nog bijna 8800 rl. v. hoog is, worden bet Ngenges-gebergte, dat met bet Lanteh-gebergte bet centrum van een groot gcdeelte van bet rijk van Soeni- bawa sebijnt nit te maken, en ten Westen van de golf van Bima de Aroe-hasa , die beide eene boogie van 3100 voct Digitized by Google 151 bereiken, voor de hoogste gchouden. De vulkaan G. Api, die ten jVoord-ooslen van Bima nit zee oprijsl, is ruim 7000' hoog. — Flores , dat van Soembawa door eene breede zee gcscheiden is, die door de eilandjes Komodo en Rindja in de dric slraten Sapi , Mangarai en Molo verdeeld is, wordt over zijne gelieele lengle door eene bergketen doorsneden, die ten Noorden, allhans in bet westelijk gedeelte des eilands, alluviale gronden sehijnt te hebben, inaar naar bet Zuiden toe een aantal vulkanen bevat, waarvan er op bet eiland een zes of acht bekend zijn, waaronder enkele nog werkzame, zoo als de vulkaan Lobetabi in den Oost- hoek van bet eiland, tegenover Solor, en die van Ende. Maar men weet te weinig van den plastischen vorm van Flores om dit eiland in dat opzigt met andere te ver- gelijken. — Ten Oosten van Flores volgen de zoogenaamde Solor- en Alor-eilanden , de eerste uit drie eilanden be- slaande, Adonare en Lomblem, beide met een Pick, den Lamahclang op bet eerste en den Lol>etolle , een nog werkzamen vulkaan, op bet andere eiland, ten Noorden van welk laatste nog een andere vulkaan, op bet eilandje Batoe-tara gelegen is, en Solor; de laatste alleen uit Pan- tar en Alor (ook Ombai). De bergen op deze laatste zijn minder boog dan die op de vorige , die zelf de 8000 voet ook nog niet bereiken. Even als op Lombok ligt de vul- kaan van Lomblem in bet Noord-oosten van dit eiland en beefl dit uitgestrekte vlakten tusscben de beide bergketens , die langs de IVoord- en de Zuidkust loopen. 't Scbijnt derbalve zeker geiioeg , dat Bali en Lombok gcograpbisch bij Java bebooren gerekend te worden en dat de stralen van Bali en Lombok slecbls als dalen te bescbou wen zijn , z66 laag , dat de zee ze tot eene aanzienlijke boogte overstroomt. De engte van de straten, dezelfde vulkaniscbe natuur cn de lengte-uitgeslrektbeid in gelijke rigting der meer oostelijke eilanden , geven eenigen grond om ook bij deze gelijken zamci bang te veronderstellen. En bet zou Digitized by Google 159 zelfs waarschijnlijk kunnen voorkoinen, dal ook Welter en de eilanden, die in de noordwestelijke der beide rijen van dc Zuidweslcr-eilaiiden tot aan Nila daarop volgen, nog slechts eene voortzetling van dc grocp der Kleitie Soenda-eilanden ■warcn, zoo niet de rigting der Tiniorsclie l)ergen en hun minder vulkanische aard in verband met die van de andere rij der Zuidwcstcr-eilanden , eene andere beschouwing loelie- ten. Evenzoo zou de beschouwing van bet eiland Tjen- dana eeiic verandering in de beoordeeling van den geogra- phischen zainenhang diet ineer oostelijke eilanden kunnen maken , dal, wanneer men zijne rigting in aaninerking neeml en inisschien ook de rigting der bergen op Soem- bawa, die welligl daaraan gelijk is, met Savoe twee scha- kcls schijnt le vormen, die Soenibawa met Rolti en Timor ■vereenigen. Van dal Tjendana welen wij eehler nog zeer weinig. Het wordt ecn vulkanisch en bergacblig eiland ge- noemd, en de Pick (aan de WeslkuslV) wordt zelfs als een vulkaan opgegeven. Kalk, met puinistecn en lava-slakken doormengd, maakt cr den grond uit. Anders weten wij van de gesteldheid niels. Ook weten wij nicl, waarop het vermoeden gegrond is, dal het eenniaal aan Flores zou verbonden geweesl zijn. § 168. In de kusllijnen der opgenocmde eilanden laal zich een groot verschil bespeuren. I)e kusten van Bali zijn zoo regelmatig, dat zij naauwlijks een enkelen veiligen in- ham bezitten. De St. N'ikolaas-baai op dc Noordkusl digl »>ij Straat Bali, en aan de oostzijde dc baaijen Labocan- amoek en die van Toeban of van het Oosler-slrand van Badoeng, om de reede aan het Wester-strand inet eens tc noemen, is schier alles wal Bali’s onherbergzamc kust aan- biedt. Lombok daarentegen bezil op de West- en Oost- kusten een aantal baaijen , waarvan die van Ampanain of Laboean-tring aan de West-, en die van Pidjoe aan dc Oostkust de voornaamste zijn. Maar het rijkst van alle Soenda-eilanden is, met betrekking lot zijne oppervlakte. Digitized by Google 1S5 Soembawa aan baaijen. Door die van Sale of Soembawa. die op 38 vierkante g. m. oppcrvlakte berekend wordt cn aan haren ingang door het eiland Mojo bijna gesloten i$, zoodat twee naauwe siraten aan weerszijden daarvan er den toegang toe verleenen en de baai daardoor veel van een bin- nenmeer heeft, wordt het eiland bijna iniddendoor gedeeld. Eene menigle baaijen warden weder in die grootere gevonden , maar de belangrijkste, die men buiten baar op Soembawa aantrefl en die op de Noordkust liggen, zijn de bogtcn van Soembawa cn die van Sanggar of Dompo en de baai van Bima^ in Straat Sapi is de bogt van dien naam en aan de Zuidkust de baai van Tjempi het meest bekend. — Flores heeft weder veel regelmatiger kuslen, ofschoon de Gomon-baai en die van Ende het in dc oostelijke helft van de noord- en de zuidzijde zeer vernaauwen en de haai aan Donda er het oostelijk uiteinde, dat ook naar het noord- oosten gerigt is, als een schiereiland medc doet zamen- hangcn. — Dc overigc kleine cilaudjcs ten Oosten zijn in hun kusten over 't gehecl zeer onregelmatig. § 169. Wat nu eindelijk het eiland Timor aangaat, dat verreweg het grootste van de groep der Kleine Soenda- eilanden is, de heer Junghuhn heeft reeds aangetoond, dat het l>e.slaan van vodr-tertiaire formatien op dat eiland nog twijfclachtig is en men aannemen mag dat de grondge- steldhcid van Timor met die van Java overeenkomt. ’t Is overigens ook hier weder eene enkele keten, die in eene rigting van het Zuid-westen naar het ISoord-oosten het gehecle eiland in zijne lengte doorsnijdl en wier zijtakken hier en daar het strand schijnen te bereiken. Vulkanen komen daarin zeer spaarzaam voor en wanneer de berigten juist zijn, heeft men eerst voor weinig jaren de zekerheid gekregen van het ibestaan van een vulkaan in bet IVeder- landsch gedeelte des eilands, terwijl men die voorheen sleehts in het noordelijke, :het Portijgeesche gedeelte, ver- moedde. iDe hoogstc becg is waarschijnlijk ,die van Alas Digitized by Coogle 134 aan de Zuidoosl-kust , die eenc uanzienlijke hoogte, men schal hem op 11300 vt. , meet bereiken. Hij ligt niet meer op Nederlandsch Timor, waar de Lakaan of Berg van Fia- larang of van Atapoepoe, met eenc gegiste hoogte van 6000 vt. , door geen anderen overtrofTen wordt. Dat op Timor evenmin als op de andere eilanden rivieren van eenig aanbelang kunnen aanwczig zijn, ligt voor de hand; op Timor is de IVoi-mina waarschijnlijk de langste, maar daar- door nog niet veel beter bevaarbaar voor praauwen dan andere. Rotti, dat ten Noorden door eene straat van Timor ge- scheiden is, heed geen hooge bergen, en Savoe nog veel minder. Evenmin Samaoc, dat door eene nog naauwere straat, waarin het door zijnc slijkvulkanen merkwaardige eilandje P°. Kambing ligt, van den Zuidwestelijken uithoek van Timor gescheiden is. Aan dit gedeelte der kust bevindt zich de cenige belangrijke inliam van het IScderl. gedeelte de.s eilands, de baai van Koepang. Nergens elders vindt men daar eene haven of ook maar eene ecnigzins geslotene reede. § 170. Klimaat en vegetatie zijn op alle eilanden over ’t algemeen gelijk aan die van Oost-Java. De drooge moeson is op Timor dieii naam geheel waardig, want het regent er in dien tijd gewoonlijk niet gedurende ver- scheiden maanden en de hitte bereikt dan cenen zeer hoogen graad. Die sterke droogte zal op Timor ook met de vegetatie zamenhangen. Even als op Oost-Java ontbreken cr de loofwouden en heerschen de kasuarines. Op de tusschen- liggende eilanden vindt men deze boomen niet overal even menigvuldig. Op Bali groeijen zij veel, maar meer oostelijk kunnen zij moeijelijk gezegd worden een eigenaardigen in- vloed op het uiterlijk der plantenwereld uit te oefenen, daar zij den reizigers of in ’t geheel niet in ’t oog gevallen, of .slechts hicr en daar door hen opgemerkt zijn. Op de kusten, maar vooral op Bali, heeft men veel kokospalmen, waarvan voornamelijk do olie ingezameld Digitized by Google 13S wordt, en op alle cilandcn , met uitzondering alleen van Lombok , is er overvloed van lontar-bosscheii , waarvan de tocak cn dc suiker van vcel belang zijn in de huis- houding der inlanders, ja op sommige eilanden, zoo als op Rolli, tol bun hoofdvocdsel behooren. Rijst is op Bali en Lombok zecr voortrcffclijk. Het. sapanhout van Bima en Flores en bet sandelboiit van Tjendana cn Timor zijn l)ekend in den bandel. Op Flores wordt veel wilde kancel gewonnen en Bima is zecr rijk aan djati. Opmerkclijk is bet gebrek aan zware bosscbcn op Lombok, waarmede de bladcrloosheid van bet bout op Soembawa in verband le brengen is. Van dieren becft men alleen nog inaar in 'l Weston van Bali tijgers. Anders zijn bcrlen, vafkens en bantengs — deze laatstc ecbter misscbien niet verder oostelijk dan Soembawa — dc eenige groote dieren, dc huisdieren niet medegerekend , van welke de paarden zoo goed op de grooterc dozer eilanden tiereii, dat bet eene hierin al meer uitmunt dan bet andere. 5 171. Het eiland Bali is tegenwoordig verdeeld in 9 staaljes, Beliling, Bangli, Karang-asain, Klongkong, Gianjar, Badoeng, Menggoei, Tabanan en Djeinbrana. Beliling is na dc Baliticscbe oorlog(?n aan Nederland onderworpen en becft ecu Nederlandschen beambte aan zijn hof. Djembrana is in 1856 aan bet besluur van den inlandscben Vorst onttrokken cn gebeel onder Nederlandscb gezag gobragt, met een con- troleur op de hfdpl. Negara. Padang in Karang-asam en Kotta, bfdpl. van Badoeng, zijn de voornaamste bandel- plaatscn van bet eiland. — De Ass. Resident van Banjoe- wangi is tevens gecommitteerde voor dit eiland en voor Lombok. Wat aan Bali eene eigenaardige bclangrijkbeid geeft, zoo als geen ander eiland in den Arcbipel die bezit, zijn de gods- dienstige instellingcn der bewoners. Bali is als "t ware eene kostbarc antiquitcit onder de Oost-Indische eilanden. De Digitized by Google 1S6 godsdicDst der Hindoes, op Java ccns zoo bloeijend, hee(t zich in den Oost-Indischen Archipel nog ondcr de Baiineezen, doch ook bij hen alleen, in hare oorspronkelijke eigenaar- digheid staandc gehouden. Op zeer ueinige uilzonderingen na behooren de Baiineezen tot de secte der Siwaiten, die Siwa als hunnen hoofdgod erkenncn. De andere Indische goden, zoo ab Brahma, Wisjnoe eu de menigtc goden van minderen rang, hebben in dat Siwaisme nieestal hunne zelf- standigheid verloren, zoodat zij in den per.soon van den oppergod vereerd worden, aan wien alle attributen van die verschillende goden met de namcn aan dezen eigen worden toegekend. Alleen Indra, de god des hemels, en Waroena, die van bet water, hebben hunne bijzondere tempels. Ook schijnt het volk steeds eenige zuiver Oost-Indische goden te zijn blijven aanbidden. Er zijn op het eiland zes tempels, alle aan Siwa toege- wijd, die in bijzonder aanzien staan on de Sad-Kajangan, d. i. de zes tempels, genoemd worden. In Tabanan zijn er twee, en de overige in Karang-asam, Klongkong, Gianjar en Badoeng. In ieder dorp bevinden zich voorts een ofmeer panataran's , d. z. tempels van Doerga , de booze godheid. Behalve deze zijn er nog eene menigte andere voor Siwa en de goedc goden en voor de pitara's, d. i. de schimmen der overledenen. De goden worden gediend door olTeranden, onbloedige of bloedige. De laatste worden uitsluitend aan Doerga en de kwade geesten gebragt en bestaan gewoonlijk uit kippen, doch ook wel uit honden, geiten, varkens, herten of kar- bouwen. De dienstdoendc priester heel pandita. In de onderscheidene tempels en ter eere der verschillende goden worden een aantal ternpel- en godenfeesten gevierd. Ook hier is het onderscheid der goedc en kwade geesten zeer merkhaar. Alleen voor deze laatsten zijn de verzoenings- feeslen, prajastista , waarop vroeger wel eens menschen ge- oOerd zijn. Verdcr is op Bali ook de verdeeling van de Digitized by Google 137 bevolking in kasteii bewaard gebleven De bekende namen der vier kaslen, Brahmana's, priesters, Ksatrija’s, krijgs- lieden, Wfesja’s, landbouwers enz. , en Soedra's, dienaars, zijn er nog in gebruik. Dc Brabinanen voeren voor hunne namen den titel van Ida, de Ksatrija’s dien van Dewa cn de W6sja’s dien van Goesli. Daaruit blijkt dat slechls de Vorsten van Klongkong , Gianjar en Bangli , die den titel van D&aa voeren , tot de tweede kaste behooren , en al de overige Vorsten uit die der W^sja’s afstammen. Van die drie beet die van Klongkong D6\va-agoeng, en deze wordt ook wel Soesoehoenan van Bali en Salaparang genoemd, ten gevolge eener superiorileit, die de andere Vorsten hem toekennen, al is bet dan dat zij die weinig eerbiedigen. Behalve andere gebruiken, zoo als bijv. de verbranding der weduwen, waarvan menig voorbeeld op Bali bekend is, is er op dat ciland cindelijk nog eene zeer rijke lite- raluur in bet Kawi. Ook omtrent deze zijn ons door den beer Friedcricb , dezelfde die bet eerst de godsdienst der Balinezen in ecn helderder licht stelde, belangrijke mede- deelingen gedann. 