Het mikroskoop, deszelfs gebruik, geschiedenis en tegenwoordige toestand
a. De vrije celvorming , uiet geschiedende binnen in an- dere cellen. Eerst vormen zich de kernen , cn daarom been het jeugdige celvliesje. Hicrbij neemt men nog twee wijzi- gingen waar, die echter nicer in grond dan in wezen ver- schillen. Het celvliesje namelijk vormt zich of zoo uabij den kern , dat het deze aanvankelijk sebijnbaar onmiddelijk om- geeft , df er ontstaat (even als bij de celvorming in den ein- bryozak der phanerogamen) eerst ccne ophooping van klcine moleculen om de kern en het is nu hicr om been , dat het (1) PI. Ill, flg. 38, vozelcellen uit de spierhuid der maag van ecn varken. VOKMING VAN CELLEN. 163 vlicsje zicli afzet. Door vrijc celvorming ontslaan dc lyrapli- en chylusbolletjes , dc cijcreo , de spcrraacellcn , dc miltcel- Jcn , de ettcrcellen , enzv. b. Celvorming door vcrdecling van den inlioud van anderc cellen. Dcze is veel algemeencr dan de vorige , en de gewone wijze van celvermenigvuldiging gedurende bet vruchtlevcn cn ook nog op lateren lceftijd in zulkc uit cellen bestaande weefsels , waarin bet aanlal der cellen nog na de geboorte tocneemt. Alle de verschillende wijzigingen in deze soort van cclvor- ming , welke bij de planten zijn waargenomen , komen ook bij de dieren voor. Doorgaans is bier echter de wijze , hoe de nieuwe cellen ontstaan , veel moeijelijker waarncembaar dan daar, uit hoofde van de geringere grootte der cellen cn de meerdere teerheid der celvliezen. In ccne cel , welke men als moedercel bescliouwt , ontstaan twee cellen door vcrdee- ling van den inlioud cn de vorming van een tusschenschot , dat waarschijnlijk altijd van den aanvang af dubbel is ; dezelfdc verdeeling herhaalt zich in de dochterccllen , die nu op hunne beurt moedercellen zijn geworden, enzv. Op die wijze ge- scbiedt b. v. de celvermenigvuldiging in de kraakbeenderen (I ). Dc rigling , waarin de tusschensckolteu ontstaan , bepaalt de plaats, die de dochlercellen in de moedercel innemen. In anderc gevallen verdeelt zich eerst de celinhoud in twee , vervolgens in vier , in aclit , in zestien enzv. min of meer bolronde deelen , om elk van welke dan eerst later een I vliesje ontstaat, waardoor zij tot ware cellen worden. Be- paaldclijk geldt zulks van de allcreerstc ontwikkeling van den eidooijcr , welks zoogenaamde klieving in niets anders dan in deze wijze van celvorming beslaat. (1) PI. Ill , fig. 41 , doorsncde van cenen kraakbeenigen ring der tra- chea van cene koe. 11* 164 LEVENSGESCHIEDEN1S DF.K DIEUI.IJKE CEL. Ook kunncn zich dierlijke cellen vermenigvuldigen door af- snoering. Dat deze wijze van celvermenigvuldiging , die ook bij planlencellen voorkomt (verg. § 12 en § 90), in hel we- zen der zaak overeenstcmt met de vorming van nieuwe cellen door verdeeling van den inhoud , is reeds vroeger aangetoond. Door zulk eene afsnoering vermenigvuldigen zich sommige der eenvoudigste dieren , die waarscbijnlijk uit eene enkele cel bc- staan , terwijl zij mede is vvaargenomen aan de bloedligchaam- pjes der embryones van gewervelde dieren. Wat de kern betreft , zoo verdcelt zich deze in zeer vele gevallen nog voor dat eene verdeeling der moedercel waar- neembaar is. Er ontstaan daarin twee kernligchaampjes ; zij wordt daarbij langer; vervolgens splitst zij zich in tweeen en elk der deelen wordt tot kern eener nieuwe cel. In het ei verdwijnt eerst de oorspronkelijke kern (het zoog.enaamde kiern- biaasje), en er vormt zich dan, even als bij de vrije celvor- ming , eene nieuwe kern , waarom been de inhoud zich nu ophoopt , en zich vervolgens verdeelt , waarmede tevens eene verdeeling van de kern gepaard gaat. De moedercellen , welke bij de planten doorgaans blijven bestaan en slechts in weinige gevallen (bij de vorming der stuifmeelkorrels) later gebeel verdwijnen , worden bij de die- ren meestal , na voleindigde vorming der dochtercellen , in het omringende vocht opgelost , zoodat deze dan vrij komen. Echter is het ook in dierlijke weefsels geenszins zeldzaam , dat de moedercellen blijven bestaan , zoodat men zelfs ver- scheidene generaties van cellen iu eene grootere cel beslo- ten kan vinden. Reeds het ei , waarin door het klicvings- proces opvolgcnd een aantal cellen ontstaan , die zich door latere verdeeling nog verder vermenigvuldigen , levcrt er een voorbecld van. VERANDERlNGEN VAN DEN VOUM DER CEUiEN. 1(55 104. De mceste dierlijke cellen oiulergaan, na ccumaal gevorrad tc zijn , racer of minder bclangrijke veranderingen. Dezc veranderingen betreflen : 1°. den vonn , 2°. den cehvand , 5°. den celinhoud. 105. Even als bij de planten , gedurende bet cerstc lijd- perk van bet kiemlevcn alsmede in de beidc teeltstreken aan de uiteinden der as in den stam of tak en in den wortcl (zie § 58) , de cellen aanvankelijk alien dezelfdc gedaanle heb- ben , zoo ook ondergaat de vorm der dierlijke cellen eerst dan eerie bclangrijke wijziging, vvanneer de celvermeuigvuldi- ging begint te verrninderen , en elk der cellen voor zich aau- vangt een deel uit te niaken van hot weefsel tot welks vor- ming zij bijdraagt. Dezelfde vier omstandigheden (z. § 5) , waardoor de gedaante der plantencellen later gewijzigd wordt , bebben ook invloed op die der dierlijke cellen, ofschoon uiet in gelijke mate als bij gene. a. De onderlinge aaucensluiting en ontwikkeling in cene beperkle ruimte kan oorzaak zijn van den vcclboekigen vorm , die sommige oorspronkelijk bolvormige cellen later aannemeu , b. v. de verscbillende soorten van beklcedingscelleu (cellulae epitheliales (1)) , waarloe ook de zeshoekige pigmentcellen der chorioidea behooren (2). b. De invloed der rigtiog , waarin de cclvorming door ver- deeling gcscbiedl , is merkbaar in zulke gevallen , waar die rigling verschillend is op onderscheidene punten van hetzelfdc (1) PI. Ill, fig. 5, opperhuidscellen eerier menschelijke vrucht vail drie maanden. (2) PI. Ill, fig. 20, pigmentcellen der chorioidea uit hot oog cencr koc. 166 LEVENSGESCIllEDEMS DEll D1EULIJKE CEL. weefsel , b. v. in vclc kraakbecndcrcn , waar do ccllen nabij den omtrck van bet deel daardoor dikwijls ecncn langvverperi- gen vorm hebben vcrkrcgen , dan die , welke in bet inwcn- dige gelcgen zijn. c. De ongelijkmalige en ongelijklijdigc onlwikkeliDg der vcr- schillende vveefsels, welke ecu orgaan zamenstellen , vvaardoor bij de planteu , in zoo talrijke gevallen , de gedaanle der ceilen aanmerkelijk gewijzigd kan vvordcn (verg. § 44) , oefcnt op de vonnsverandering der dierlijke ceilen slcchls eenen zeer beperkten invloed uit. De rcden hiervan is vooral gelegcn in de weeklieid van verrewcg de meeste dierlijke vveefsels, ter* wijl dc plantenweefsels altijd eene zekere mate van slijfheid bezitten. Alieen in zulke vveefsels , welke in dit opzigt tot die der planten naderen , gelijk die der liaren , pennen , sle- kels , vederen , is die invloed somtijds merkbaar. d. De gevvigtigste oorzaak van vormsveranderiug der dier- lijke ceilen is de ongelijkmatige groei van bet celvlics zelve. Geschiedt die groei voornamelijk in twee der drie boofdriglin- gen , terwijl zij in de derde reeds spoedig opboudt , dan ontslaan plaatvormige ceilen , vvaarvan de ceilen der plaat- epitbelien en de bloedligcbaampjes der gevvervelde dieren voor- beelden leveren. Wanneer daarenlegen de ceilen , even als die, welke in de planten de prosencbymateuse vveefsels zamcu- stellen , spoedig ophouden in de breedle en dikle le groeijen en zicb later alieen verlengen door uitgroeijing in twee tegen- overgeslelde riglingcn , dan ontslaan vczelcellen , zoo als die der organische spieren (1), dc veerkrachligc vezclen (2), de (1) PI. Ill, fig. 38, vczelcellen uit de spierliuid der maag van ecu varken. (2) PI. Ill, fig. 18, jcugdig bindweefsel na bcliandcling met azijiuuur , vvaarbij de vecrkraclitige vezclen cn dc cellcn waaruit zij bunuen oorsprong nemen zijn ovcrgeblcven. VERANDERINGEN VAN 1>EN VORM DER CELI.EN. ■167 vezelccllcn in de basllaag dcr liaren (1) cn vedcrcn cnzv. Even als verders bij de planten vclc cellen het vermogen bezitten ora plaalselijk uit tc groeijen en zich in allerlei rig- lingen te vertakken (verg. § 51 h , § 89 , § 90) , zoo bezitlen de dierlijke cellen hetzelfde vermogen en zelfs in veel hoogerc mate. Tevens kan hierbij ecne ineensmelting der celhollcn plaats grijpen , wanneer de takken van verschillende aldus uitgegroeidc cellen elkander ontmoeten , even als zulks tijdens de copulatie bij de algcn (z. § 89) plaals grijpt. Op die vvijze ontstaan de stervormige pigmentcellen (2), die vaak in ware pigraenlnellen (3) overgaan , het net der haarvaten , de veel- takkige zenuwcellen (4) , de vertakkingen der periphcrische zenuwbuizen , de netvormige veerkrachlige vliczen , de zich vertakkendc primitiefbundels van somraige spieren , het luchl- vatenstelsel der insekten , cnzv. De eigenschap , vvelke de op- perhuidscellen van vele planten bezitten, dat de zich begreu- zendc wanden elkander beurleliugs als het ware verdringen, zoodat zij zich somtijds als met tandjes in elkander gevat vertoonen , wordt ook bij somraige dierlijke cellen aangelrof- fen , naraelijk bij de platle vezelen der kristallcns , die nict anders zijn dan plaatvormig uitgegroeidc vcrlengde cellen. Vooral zijn het de vezelen van de kristallcns dcr visschen , die zich door de groottc dezer tandjes onderscheidcn (5). ofschoon zij aan de vezelen der kristallens van den mcnsch (1) PI. Ill, fig. 8 C, overlangsche doorsnede der basllaag van het hoofd- haar van een’ inensch , na behandeling met zwavelzuur. (2) PI. Ill, fig. 19, stervormige pigmentoel in het 'peritonaeum van een’ kikvorsch. (3) PI. Ill, fig. 21, pigmentcellennet in hot peritonaeum van eenen watersalamander. (4) PI. Ill, fig. 50, veeltakkigc zenuweel uit de grijze zelfstandigheid van bet ruggemerg van een kalf. (5) PI. Ill , fig. 13 , vezelen der kristallens van eenen snoek. 168 LEVENSGESCIIlEDENiS DER DIERLIJKE CEL. en dc overige zoogdieren mcdc niet gcheel onlbreken (1). Eindelijk moet ook als ccne hijzonderc wijze van uitgroei- jing van bet celvlies dc vorming der fijne trilhaartjes worden bescliouwd , welke , waar zij voorkomen , doorgaans slechts aan een bepaald godeelte , naraelijk aan de vrije oppervlaktc, van het celvlies ontstaan (2). Hiermede verwant is de vorming der trilvliezen , wier gol- vende bevveging ligtelijk met die van trilharen kan worden vervvard , en welke bij sommige spermatozoiden (die van den watersalamander (o) , van Bombinalor ignens (von S i e- bold)) het best zijn waargenomen , en waarschijnlijk veel algemeener voorkomen , dan tot hiertoe bekend is. Bij de Vorticellen geschiedt de vorming van zulk een golvend vlies aan de ligcbaamsoppervlakte onder het oog des vvaarnemers (4). 106. Ook de wand van vele dierlijke cellen ondergaat min of meer belangrijke veranderingen , zoowel ten aanzien der dikte van het vlies als van den aard der stoffen waaruit dit bestaat. De wijze , waarop die veranderingen plaats grijpen , is hier echter minder bekend dan bij de planten , omdat men met minder zekerheid in den dierlijken celwand verschillendc iagen kan aanwijzen , die aan even zoo vele lijdperken van vorming beantwoorden. Of derhalve bet jeugdige celvlies zclve in zijnen aard en zamenstelling allengs gcheel gewijzigd wordt , of wel , dat er aan deszelfs oppervlakte gedureude den ver- dereu groei eenc stof wordt afgescheiden , welke dan echter in verreweg de mecslc gevallen , — welligt allecn met uitzon- (1) PI. Ill , fig. 12 , vezelen uit de kern der kristallens van een raen- schelijk oog, door salpetcrzunr duidelijk geniaakt. (2) PI. Ill , fig. 6 , epilheliumcellen der trachea ecncr koc. (3) PI. Ill , fig. 53. (1) PI, II, fig. 33, V orticclla nebuli/cra , C eu U , t liilvlics. VEIUNDERiNGEN VAN DEN WAND DE1\ CELLEN. 169 dering van dc op bl. 161 gcnoemde gevallen , — in innigen zaraenhaDg blijft met bet oorspronkclijke vliesje , is meesta! gebeel onzeker , ofschoon bet laatste , de builenwaartsche af- scheiding namelijk , de meeste waarschijnlijkheid bezit. De graad dezer verdikking van den celwand is zeer ver- schillend. In zeer vele dierlijke cellen blijft de wand altijd zoo dun , dat men of geene , of alleen bij sterke vergrooting waarnecmbare dubbele grenslijnen daaraan herkennen kan. Somwijlen echter bereikt die verdikking ook eenen boogen trap , zoodat de celholten zelfs geheel verdwijnen (veerkrach- tige vezelen , vezelen van bet tandemail (1) ). De stoifen , welke bij deze verdikking van den celwand worden gevormd , zijn van verschillenden aard, De meest algeineen voorkomcnde is eene zclfslandigheid , die aan de inwerking van bijtende alkalien en van minerale zuren lang weerstand biedt, en derbalve in dit opzigt de eigenscbappcn van de cellulose en van de cutose der plantencellen (z. § 50) in zich verecnigt. Wij willen deze zelfstandigheid met den naam van elastine bestempelen. Zij is namelijk bet best bekend als het hoofdbeslanddeel der veerkrachtige vezelen en der daardoor gcvormdc nelten en netvormige vliezen. In reactien stemmcn daarmede echter overcen : bet buitenste eivlies ( zona pellucida ) , de wandcn der kraakbecncellcu , de vvanden der cellen door welker uitgrocijing zich de veer- krachtige vezelen vormen , het bundelvlies (. sarcolemma ) der spiercn , de vvanden der haarvaten , de vvanden der zcnuw- buizen en het buitenste vlies van sommige gangliencellen. Ware cellulose, nict verschillendc , uoch in zamenstelling , (1) PI. Ill, fig. 45, gedeeltc eener overlnngsohe doorsnede van de kroon eener kies van een mensch , v.aarin a de greris tusschen het fandbeen en het email aanduidt; fig. 46 A, einailvezclen sterker yergroot; 1} , hunne dwarse doorsnede. 170 LEVENSGESC11IEDE.NIS DER D1EIILIJKE CEL. noch in reaction , van tie cellulose dcr planlcncellen , komt voor in dc buitenste lagen der ccllcn van den mantel dcr Tunicaten. Dit gcdcellc van den wand bcantwoordt dan ook werkelijk aan het cellulose houdende gedeelte van den plan- ten -celvvand , terwijl de binnenste laag van bet vlies overeen- komt met het binnenblaasje der plantencel. De spiraalvezel , wclke in de luchtvaten der insekten tus- schen twee vliezen besloten ligt , waarvan bet binnenste van den aanvang af homogeen is , terwijl bet buitenste zich oorspron- kelijk uit epilheliumcellen beeft gevormd , kan beschouwd wor- den als beantwoordende aan de spiraal- of netvczellaag, wclke aan plantencellen voorkomt. Het binnenste vlies , of de eigen- lijke celwand , is dan vergelijkbaar met het binnenblaasje , aan welks buitenzijde mede de eerste afsebeiding dezer vezclvor- mige lagen bij de planten plaals grijpt. 107. Elke cel is een waar afscheidingsorgaan. Reeds de verdikking van den celwand berust bierop. De afgesebeiden stoflen zijn vloeibaar op bet oogenblik dat zij nit de cellen naar buiten treden. Zij kunnen eebter alsdan eenen vasten vorm aannemen , en wanneer zulks gelijklijdig uit een aanlal cellen gesebiedt , die te zamen in eene laag gelcgen zijn, dan ontstaat een zamenhangend vlies, dat de oppervlaktc der geza- menlijke cellen bckleedt. Op deze vvijze vormen zicb bij de plan- ten de cuticula en bet vlies der melksapvaten (z. § 18 en § 4G). Het is boo gstw a arscb ij n 1 ij k ook door zulk eene buitenwaartsche afsebeiding, dat de verschillende zoogenaamde eigene vliezen onlstaan , welke in talrijke dierlijke organon voorhanden zijn. Zoo b. v. het buitenste vlies dcr nierbuisjes (1), bet even als (1) PI. Ilf, fie. 7 13, iiicrbuisjc van een kalf in eene sterke suiker- oplossing. VERANDEUINGEN VAN DEN WAND DEIt CELEEN. 171 dczc met een epithelium beklecdc vlies der holten vau dc glandula thyrioidea , dc lenskapscl , de mcmbrana De- moursii , het doorschijnende vlies dat den haarbulbus om- gccft , enzv. Allen stemmen daarin overeen , dat zij glas- helder zijn , en zich tegenover rcactiven gedragen als de clas- tine of de stof, waaruit de veerkrachlige vezelen en de vcr- dikte wanden van vele andere cellen bestaan. Bij de gelede dieren (insekten en ringwormen) treft men algemeen de chitine aan als eene dergelijke door cellen afge- scbeiden stof, die de oppervlakle en de inwcndige ligchaams- holten bekleedt. Zij komt met de elasline overeen in de on- oplosbaarheid door bijtende potasch en soda , maar zij biedt niet evenzeer als deze weerstand aan de inwerking van zuren. By eenige polypen (Campanularia) , rotiferen en infusorien vormen zich mede zulke glashelderc vliezen onder de gedaantc van kokers of van schildcn , die bet ligchaam gedecltelijk bc- dekken. Ook de eerste vorming van de schaal der mollusken behoort hiertoe. Zij is oorspronkelijk vliezig , en geheel slruc- tuurloos ; eerst later zeltcn zich daarin kalkzoutcn en verschil- lendc kleurstolTen af. Als een dergelijk afscheidingsprodukt kan ook het vlies bc- schouwd wordcn der zoogcnaamde cellen met bloedligchaam- pjes , welke in vcrschillende organen , waarin het blocd door de eene of andere oorzaak tot stilstand is gekomcn , inzou- derheid in de milt , inaar ook in de hcrsenen en niercn , wordcn aangetroffcn. Dat ook sommigc celplanten door af- scheiding aan hunne oppervlakten zich met een dergelijk hulsel omgeven , is vroegcr (§ 82) gezegd. 108. Er komcn in de organen ook beslanddeelen voor , wclkc nict kunncn beschouwd wordcn als reglstrceks uit cel- 172 LEVENSGESC1IIEDENIS DEU U1ERLIJKE CEL. Jen door vormverandering onlstaan, noch ook cnkel als ecn secretieprodukt van cellen. Ilet zijn vooral twee bestanddce- len, die als zoodanig in aanmerking komcn , te welen : 1° de stof , die als tussclicnzelfstandigheid de Jioofdmassa der kraak- beenderen uitmaakt , en zich door kokiug in chondrine ver- andert , en 2” bet grootste gedeelte van de lijmgevende weef- sels , waarloe het bindweefsel , de pczen , de meesle banden enzv. behooren. Ofsclioon de tegenwoordigheid van cellen , — in de kraakbeenderen van kraakbeencellen , in de lijmgevende weefsels van velcellen en vooral van vonningscellen der veer- krachtige vezelen , — op het onlstaan dier zelfstandighedcn van eenigen invloed kan zijn geweest , zoo hebben zij zich eigenlijk gevormd uit het voedingsvocht , dat de organen door- dringt. 109. In den jeugdigsten toestand is de lusschenzelfslandigheid der kraakbeenderen week en in gcringe hoeveelheid , zoodat de cellen digt bij elkander liggen. Later neemt zij raeer en meer toe , wordt vaster en de cellen zijn dan ten getale van ecu , twee , drie of meer in holten bevat , welke daardoor gewoonlijk niet geheel gevuld worden (1). Of deze holten eigene wanden hebben en als moedercellen moeten beschouwd worden is verre van zeker te zijn. Slechts somwijleu (vooral in vezelkraakbeenderen) laten zich zulke wanden met waarschijn- lijkheid aanwijzen (2). Men kan echter in de meeste gevalleu gecne wanden , die verschillend zijn van de omriugeude lus- schenzelfstandigheid ontdekken. Eenige overeenkomst is niet te miskennen tusschen hot maaksel , alsmcdc de grociwijze van (1) PI. Ill, fig. 41, gedeelte eener doorsnede van ccnen kraakbeenigen ring der trachea van eene koe. (2) PI. Ill, fig. 39, oorkraakbccn eener koe, nabij de spits van het oor. TUSSCHENZELFSTANDIGHEID. KRAAKBEEN. LIJJIGEVENDE STOP. 175 het kraakbeen en sommige plantenwccfsels, inzonderheid dat cener Ulva (1). Hier liggen , even als bij het kraakbeen , een, twee, drie of vier cellen telkcns in eene holte bevat , die als raoedercel kan beschouwd worden, wclke eene zeer dikkc wand heeft , terwijl het blijkt , dat de dikte allengs toencemt door eene buitenwaarlsche afscheiding aan dc oppervlakte van de door verdeeling gevormde dochtercellen. Men neemt bij Ulva eebter dunne grenslijnen waar op de plaatsen , waar de uit de wederzijdsche cellen afgescheiden buitenste lagen cl- kander ontmoet liebben. Dat deze in de lusschenzelfstandig- heid der kraakbeencellen ontbreken , zoude uit de aanvankclijk grootere weekheid van deze kunnen verklaard worden , doch men mag niet vergeten , dat kraakbeen onder andere omstandig- beden groeit dan eene Ulva , dat het namelijk allijd met reeds georganiseerd vocdingsvocht doordrongen is , en dat het meer waarschijnlijk is , dat de tusschenzelfstandigheid zich daarvan een gedeelte toceigent , en aldus in omvang toeneemt , dan haar enkel als een afscheidingsprodukt der cellen te beschou- wen. Dat intusschen de tegenwoordigheid dier cellen daarop van invlocd is , kan bewezen worden door den vcrschillenden aard van de tusschenzelfstandigheid , al naar gelang zij zich op cenen grooteren of geringcren afstand van de cellen be- vindt. Niet zelden namelijk neemt men waar, dat de ge- ringe , door zeer kleine moleculen te weeg gebragte trocbel- heid , welke aan dc tusschenzelfstandigheid steeds in meerdere of mindere mate eigen is, inerkelijk grooter is op die pun- ten , welke zich het verst van de cellen af gelegen bevinden (z. PI. 111. fig. 40). In de oorspronkelijk structuurlooze tusschenzelfstandigheid (1) PI. II, fig, 29, Ulva latissima Kiit'/.. 174 T.EVENSGESCHIEDENIS DEU DIERLIJKE CEL. tier kraakbeenderen kunnen vcrschillcnde vcrandcringcn plaats grijpen , namelijk : 1° vorming van dergelijkc vczclen als die van het bindweefsel; 2° van netsgcwijs verbonden veerkraclitige vczelen , cn 5° overgang in beenzelfstandigheid , dat is , verandcring in lijragevcnd weefsel , gepaard aan eene afzetting van kalkzouten. 110. De lijragcvende weefscls komcn onder verschillcnde vormen voor. Het bindweefsel , aanvankelijk bij alle dieren en in alle organen structuurloos , blijft zulks bij de vohvas- sene lagere dieren , maar bij de hoogere neemt het het voor- komen eener meerdere organisatic aan , bestaande het meestal uit zeer fijne vezelen , waarvan er velen nevens elkander even- wijdig loopen en ook wcl bundels vormen (1). De oorsprong dezer vezelen kan tweederlei zijn. In de eerste plaats leert het onderzoek , dat in vele gevallen de vezelen slechts scliijnbaar en eigenlijk plooijen in eene vliezige stof zijn. In andere geval- lcn , inzonderlieid daar waar de vezelen tot hundels vereenigd zijn, b. v. in de huid , de banden en pezen (2), bestaan deze uit ware vezelen , die kunnen ontstaan zijn hetzij door eene zeer regelmatige vergroeijing tier genoemde plooijen , of, — gelijk bij de vorming van bindwcefselvezelen in de tus- schenzelfstandigheid der kraakbeenderen werkclijk gcschiedt , — door dat te midden van de oorspronkelijk vormlooze massa , kleinc moleculcn zigtbaar worden , die allengs in grootte cn aantal tocuemen cn onderliDg lot vezelen zamensmclten. Waar de lijmgevende weefscls uit vczelen bestaan, worden zij schier altijd vergczeld van veerkraclitige vezelen , die zich (1) PI. Ill, fig. 17, biudweefsel met vetcellen lusscheu de borslspieren van een kalf. (2) PI. Ill , fig. 24 , overlangsche doorsnede eener pees. 1NWENDIGE VERDIKKING DER CEI. WANDEN. BEENVORftlING. 175 vaak netsgewijs vertakken cn dikwcrf de vezelbundcls oraspin- nen, terwijl daar, waar hct weefscl nog in eenen staat van ontwikkeling verkeert , de kleine celien , door vvelker uitgroei- jing dc veerkrachtige vezelen geboren vvorden , le midden daarvan verspreid liggen. 111. Ook bij sommige dierlijke celien verdikt zich bet vlies door inwendige aanvoeging , doch veel zeldzamer dan zulks bij de plantencellen geschicdt. Men zoude hiertoe kunnen brengen de laagsgewijze ver- dikking, welke aan de binnenzijde van sommige kraakbeen- holten (vooral in vezelig kraakbeen) vvordt waargenomen , en daarin zelfs een bewijs zien voor hunne duiding als moe- dercellen. Ook gaat hiermede somvvijlen gepaard eene onge- lijkmatige verdikking van de buitenste laag , welke herinnert aan de stippelkanalen in de wanden der verhoute planten- cellen (1). De vorming van stippelkanalen vergezelt altijd de verbee- ning , en de gedaante der beencellen met hunne straalsgewijs daarvan uitgaande kanaaltjes hceft indcrdaad zeer groole over- eenkorast met die van vele verhoute celien (2). Echler is dc verbeening toch een eenigzins zamengestclder proces dan de enkcle verhouting der celwanden in plantenweefsels. Verbeening kan plaats grijpen in tweederlei soort van weef- sels , namelijk : (1) PI. Ill, fig. 40, doorsnede uit het middengedeelte van het oorkraak- been eener koe ; a en b kraakbeenholtcn met verdikte wanden, waarvau dc buitenste uit elastiue bestaat , c eene dergebjke holte van boven op gezien. (2) Vergelijk PI. Ill , fig. 42 , een klein gedeeltc eener dwarse doorsne- de van het dijebeen eener koe, en fig. 47 lb, beencellen in de ce- mentlaag der wortel van eene mcnschelijke kies , met PI. II , fig. 16 , waar de verhoute celien in hct stccnachtig gcdcelte der vruchtschaal eener kers zijn afgebeeld. 176 LEVENSGESCHIEDENIS DER DJERLIJttE CEL. 1° in kraakbceu , 2° in vezclige lijmgevcndc wecfsels, waartoe het beenvlies behoort , de pezen, de mcesle banden, cen gedeelte van den wand der vatcn , enzv. De verbeening van hct kraakbecn is eene voorloopige been- vorming , waardoor het zoogenaamde primordiale skelet ont- staat , waarvan echter de ontwikkeling zich niet enkel bepaalt tot het eerste levenslijdperk , maar inderdaad , namelijk aan de uiteinden der lange beenderen , voortgaat tot aan den vol- wassen toestand. De vorming van het blijvende been , van het zoogenaamde secundaire skelet met de daaraan behoorende vaat- of merg- kanalen en het stelsel van platen , dat deze concentrisch om- geeft en de beenoppervlakte begrenst , gaat steeds uit van het beenvlies. Naarmate zich het blijvende been aan de bui- tenvlakte vormt , verdwijnt het voorloopige in kraakbecn afge- zctte been aan de binnenzijde door oplossing cn opneming in de algemeene vochtmassa. De verbeening vangt steeds aan in het tusschencellige ge- deelte van beide klasseD van weefsels. In het kraakbeen gaat echter daaraan vooraf eene verdeeling der kraakbeencellen in eene bepaalde rigting , zoodat zij gewoonlijk groepsgewijs op rijeu komen te liggen. Van uit het reeds verbcende gedeelte brcidt zich dan de verbeening , — dat is de overgang van de tusschen- cellige zelfslandigheid van het kraakbeen in lijmgevende stof en de afzclling van kalkzoulen daarin , — aliengs uit. Eerst later nemcn de cellen zelve er deel aan. De reeds verdiktc wanden nemcn kalkzoulen op cn door inwendige aauvoeging gaat deze verdikking nog voort , tevcns echter oudcr vrijlating van eenigc wandgedcellcn , even als zulks bij de vcrhouling der plantencellen en de daarbij gevormde stippelkanalcn plaats BEENV0RM1NG. 1 77 grijpl. Dcze inwendige verdikk'mg wordt daardoor bewezcn , dat dc liolten der bcencellen kleincr zijn dan die der vroegerc kraakbeencellen. Echter is zij gecnszins gehecl voldoendc om allcen en op zich zclvc rekenschap te gevcn van hot raaaksel der latere beencellen , met name van de vaak aanzienlijke lengte der zich daaruit verbreidende kanaaltjes en van bunne onderlingc gemeensebap. Men meet derbalve aannemen , dat, gelijktijdig met de inwendige wandverdikking , bet celvlies straalsgewijs uitgroeit , onder verdringing en oplossing van de tusschenzelfstandigheid op die punten. Dit verdwijnen der lusschenzclfstandigbeid in de kraakbeenderen beeft trouwens overal plaats. Waar zich kalkzouten afzctten , wordt de vroe- gere organische stof tevens vervangen door eene lijmgevende zelfstandigheid , en waar zicb mergruimten vorrnen , ge- schicdt dit ten gevolge der oplossing en opslorpiug van dc tusschenzelfstandigheid , welke vroeger die plaatsen innam. De reden , dat dcze straalsgewijze uitgroeijing van bet vlics der kraakbeencellen nict [of allhans hoogst bezwaarlijk waarneem- baar is , ligt in de fijnheid der daardoor gevormde kanaaltjes , die , zoolang zij vocht bevatlcn , nict gezicn kunnen worden en eerst te voorschijn treden , nadat zij zich met lucht ge- vuld hebben. De beenvorming , welke uilgaat van bet beenvlies ( perios- teum), geschiedt aau de binnenzijde daarvan , waar zich bet jcugdige weefscl vormt , dat de zamenstelling heeft van nog niet gebeel ontwikkeld bindweefsel met zich daarin verbrei- dende vaten en talrijke cellen , zijnde dezelfde vvaaruit zich elders vcerkrachlige vezelen onlwikkelen. Zij liggen mceren- decls in overlangsche rijen nevens de vaten , dat is op dezelfde plaats , waar later de bcencellen ter zijde dcr vaat- of inerg- kanalen worden aangetrofl’en. Deze cellen beantwoorden aau 12 178 LEVENSGESCHIEDENIS DER DIERLIJRE CEL. <lc kraakbcencellen door de schcikundige cigenschappen hunner wanden (z. § 106) , en gaan bij de verbccning over in bcen- ccllen , vvaarbij waarscliijnlijk echter alleen straalsgcwijze uit- groeijing cn gecne inwendige wandverdikking plaats grijpt , daar tie lioltcn dezer cellen in groolte weinig van die der latere beencellen verscbillen. Overal elders , waar de zclfstandighcid van pezen , banden , vliezige scheeden of andere lijmgevende weefsels zich in been verandert , gescliiedt zulks op geheel dezelfde wijze als bij de beenvorraing uit het beenvlies. Waar kraakbeen en vezelig lijmgevend weefsel te zamen voorkomen , kunnen natuurlijk beide aan de beenvorming deelncmen. De vorming van het tandbeen bestaat slechts in eene wij- ziging van de gewone verbeening , ten gevolge der uilgroeijing van de oorspronkelijke cellen tot zeer lange vezelcellen , die zich bovendien vertakken (1). De prismatische vezelen van het tandemail zijn almede verbeende cellen , van andere zich echter onderscheidende door eene iets verschillende zamenstelling der verbeenende stof en door het geheel verdwijnen der bolte , iets , dat alleen door sterke inwendige wandverdikking kan verklaard worden. Na hiermede overeenkomende zijn de vezelen , welke de schclpeu der mollusken grootendeels zamenstellen , en welke hoogstwaarschijnlijk mede oorspronkelijk verlengde cellen zijn. Ook de kalkafzelling in de huid en zelfs in de inwendige deelen van vele polypen , echinodermen , enzv. korat in de hoofdpunten met de verbeening der weefsels van de gewer- velde dieren overeen. Zij vangt aan in de tusschenzelfstan- digheid, en dikwerf terzelfdcr tijd op van elkander verwijdcrde (1) PI. Ill, fig. 45, doorsnede van de kroon der kies van een’ menscli, fig. 47 , doorsnede van den world. VEIUIOOUNING. 179 piaatscn. Ook dc wanden der aanwezige cellen kunncn er colder aan deelnemen , gclijk b. v. bijzondcr gocd te zien is ia dc stekels der cchinoiden , docb cr vormcn zich daaraan geeuefijae kanaaltjes , gelijk bij de cchte beencellen , die steeds bet kenmerk zija van het maaksel der beenderen van gewer- velde dieren. 119. De verhooming is eene bijzondere wijziging der be- kleedingscellen , welke de opperhuid en de daarmede ver- wante deelen, hoornen , hoeven , nagels, enzv. zamenstellen. De opperhuid der gewcrvelde dieren is niet vergelijkbaar met de eigenlijke opperhuid der planten , rnaar met de kurklaag (z. § 96), en de kurkvorming beantwoordt derlialve aan het verhoorningsproces. AIlc zich verhoornende deelen hebben eene ware teeltcel- lenlaag, gevvoonlijk rete of stratum Malpighii geheeten , be- staande uit cellen , die zeer klein en wel des te kleiner zijn hoe verder zij zich van de oppervlakte en digter bij de on- middelijk daaronder gelegen lederhuid met de zich daaruit verheffende papillae bevinden. Deze cellen vermeerderen zich hoogstwaarschijnlijk door verdeeling en niet door vrije celvor- ming. Aanvankelijk zijn zij rond of door aaneensluiting eenig- zins veelhoekig , hebben zeer dunne wanden en bevatten eene kern. Bij haren vcrderen groei verkrijgen deze cellen meer en meer de gedaante van veelhoekige plaatjes , zoodat einde- lijk die , welke de buitenste lagen zamenstellen , op de lood- regte doorsnede gezien, scliijnbaar alle celstructuur vcrloren hebben , daar de streepen , welke de grcnslijnen der wanden aanduiden , zeer digt op elkander volgen , zonder dat er van de cclholten iets schijnt ovcrgeblcven. Dat deze nog bestaat kan allcen door schcikundige middelen wordcn aangctoond. 12* 180 I.EVENSGESCIllEDENIS DER DIERLIJttE CEL. Is dc verhoorning goring , dan zwellen dc cclleu reeds op door azijuzuur , terwijl ook in de meest verharde hoornweefsels dc cellen duidelijk tc voorschijn treden door behandeling met bijtende potasch en soda , waardoor zij zelfs zich zoo sterk uitzeUen kunnen , dat zij hunnen vcelhoekigen vorm verliezen en ronde blaasjes worden. Tijdens den groci dezer cellen verandert ook de aard van liaar vlies. Aanvankelijk gemakkelijk oplosbaar in azijnzuur en in bijtende loogzouten , biedt het daaraan allengs meer en meer weerstand , echter in geringere mate dan de stof der veerkrachtige vezelen , waarmede de wanden van vele andere cellen overeenkomen. Tevens verdikken zich de wanden en worden deze door de stof, welke uit de begrenzende cellen naar builen wordt afgescheiden , tot een zamenkangend geheel verbonden. Van de mate dezer afsekeiding kapgt dc duur- zaamheid der aldus gevormde hoornzelfstandigbeid af. In de opperbuid is die zamenhang over het algemeen gering , en worden de buitenste cellen gestadig afgestoten , zoodat de boornlaag nimmer eene groole dikte bereikt, dan alleen daar , waar de opperbuid zich vereelt. In het weefsel der koornen , nagels , hoeven , klaauwen , den bek van vogels , enzv. is de onderlinge zamenhang der verhoornde cellen daarenle- gen veel sterker , zoodat er eene veel grootere werktuige- lijke kracht toe gevorderd wordt om dien zamenhang te ver- breken. Uit een en andcr voIgt , dat alle uit koormveefsel bestaandc deelen alleen aan de grondvlakle door toevoeging van nieuwe cellen groeijen , terwijl het vermogen lot celvermenigvuldiging in de hoogere lagen geheel heeft opgehoudcn. Iletzclfde geldt trouwens van alle bekleedingsceilen , en desgelijks van de vor- ming der baren en vedercn , welke beide laatsle medc lot de VERHOOnNlNG. Ol'ENINGEN IN 11 ET CELVLIES. 181 zicli verboorncnde dcelen bchooren , wclker lecllcellenlaag de wandcn der hollcn bckleedt , waarin de bulbi bevat zijn. Docb , tcrwijl bij de ecnvoudigc hoornvorming allc de cellen der teelllaag zicli op gclijke wijze onlwikkclcn , liceft bij de vorming van haren en vederen iels dergelijks plaats als in de beide teeltstreken van de as der planten (z. § 58). Sommige cellen groeijen namelijk uit tol langc vezelcellen , lerwijl hunne wanden zicb door binncnwaarlsche aanvoeging zoo zeer verdik- ken , dat de hollen scliier verdwijnen , tenvijl anderc meer bin- nenwaarls gelegen cellen nog een lijdiang voortgaan zicli te vermenigvuidigcn en tevens in alle rigtingcn le groeijen , zoodat zij den vroegeren veelhoekigcn vorm bebouden en zicli als pa- rencliymcellcn vertoonen. 115. Eindelijk moet nog, als ccne bijzondere verandering , welke de wand der dierlijke cellen kan ondcrgaan, bet ont- staan van openingen daarin worden vcrmeld. Oorspronkelijk is bet vlies gesloten , altbans van geene zigt- barc openingen voorzien , en hieraan beanlwoordt ook het opzwcllen der cellen , wanneer zij meer vocbt opnemen. Er zijn echtcr gcvallen , waarin openingen in den celwaud ontstaan. Daarloe behoort lict barslen van de wanden der cellen van vele klicren (G o o d s i r). Ook de cellen van het cylinder- epithelium der darmen (Donders(l), Bruecke (2)),ope- nen zicb aan bun uileinde , waardoor slijm en de kern naar builen treden. Vcrders lccrt lict biunendringen van spermatozoa in de holle van het ei, reeds bij eenige dieren met meerder of minder (1) Aanteek. der Sccticvcrgnd. van het Prov. Utr. Genooischap van 3 January 1853. (2) Sitzungsherichto der muthem . • natunv. Classe der Kaiscrlichcn Ahadcmie der Wissenscha/ten. Dec. 1852. IX. s. 900. 182 LEVENSGESCIUEDENIS DER D1ERLIJKE CEL. zekerhcid vvaargcnomen , dat cr openingen in den wand daar- van kunnen ontstaan , hetzij mccrdcre of cene enkele , het laatste bij sommige mollusken (waargenomen bij Unio Iwmi- (lus), alwaar de eiwand zich plaatselijk tot een kort kanaal- tje zoude uitzelten , dat zich aan het uiteinde opcnt, welke opening zich cchter later , nadat het spermatozoon cr door in de holte van het ei is geraakt, vveder sluiten zoude (Ke- ber (1)). Ook zoude hiertoe kunnen gebragt vvorden het herhaaldelijk naar buiten treden van jonge, door inwendige knopvorming ontstane Vorticellen uit de holten der Acineten (Stein (2) ) , voorondersteld dat deze (geinkysteerde Vorticel- len) als eencellige wezens moeten beschouwd vvorden , lets , dat nog aan gegronden twijfel onderhevig schijnt. 114. Van den inhoud der jeugdigste cellen kan men slechls dit met zekerheid zeggen , dat daarin , even als in jeugdige plantencellen , altijd proteine voorkomt , in opgelosten toe- stand , maar waarschijnlijk ook als kleine het licht weinig bre- kende moleculen. Naarmate gedurende het kiemleven zich het organisme ontwikkelt en de cellen bestanddeelen vvorden van bijzondere organen , die elk hunne hijzondere verrigling heb- ben , wijzigt zich ook de inhoud der cellen , ofschoon het er nog verre af is , dat men alle de stoffen zoude kennen , die door het leven der cel vvorden voortgebragt. 115. Behai ve proteine -zelfstandigheden van verschillenden aard , behooren ook onderscheidene vctten , — ten dcclc dc- zelfde als die in planlen voorkomen , — tot de meest stand- vastige stoffen, vvelke in de dierlijke cellen bevat zijn. Dc (1) Dc Sperm a tozaoruvi introUu in ovula. Koningsberj; 1353. (2) Zcitichri/t /. witsens, Zoolor/ie. III. s. 475. IJVHOUD DER D1ERLUKE CELLEN. 185 eigenlijke vetcellen (1) zijn cr mcdc opgevuld , doch ook in de meesle andere cellen treft men het in mccrdere of min- dere hoeveelhcid aan., soms slechts in zeer geringe male als uiterst kleine ronde droppeltjes , berkenbaar aan bunne donkerc omlrekknn , dikvverf echter ook als talrijke groolere droppcls, die een belaugrijk gedeelte der celliolte inncmen. Vooral geldt zulks van sommige kraakbeencellcn en van de levercel- len (2). Eene ongewone toename van vet in deze duidt ech- ter eenen ziekelijken toestand aan. Ook gaat het ontslaan van vet in de cellen doorgaans vooraf aan het verdvvijnen van de zich in het omgevende vocht oplossende celwandcn , hetgeen in vele gevallen plaats grijpt en onder den algemee- nen naam van vctmetamorphose bekend is. De cellen , waarin zich de melk- of boterbolletjes vormen en de cellen van de zwanger geweest zijnde baarmoeder leveren er de meest spre- kende voorbeelden van. Echter is het vet niet als de oorzaak van de wederoplossing der celvliezen te beschouwen , maar de afscheiding van vet uit den celinhoud en de oplossing dcr wanden zijn gclijktijdige verschijnselen , beide het gevolg eencr scheikundige veraudering , die in de cellen ontstaan is. Niet zelden heeft men gelegenheid om deze vetafscheiding in de weefsels der lagere dieren , reeds korl na hunnen dood , te zien , en het troebel wordeu van het vocht , vvaarraede die weefsels doorlrokkeu zijn en dat de cellen vult, wordt daar- door veroorzaakt. 116. In de cellen van sommige lagere dieren zijn nog twee andere zclfstandighedeu aaugclrofl'en , wclke bcantwoor- (1) PI. Ill, fig. 17, bindwcefael met vetcellen tusschcn de borstspieren van cen kalf. (2) PI. Ill, fig, leverecllen van cen varken. 1 184 LEVENSGESCMEDEN1S DER DIERLIJKE CEL. den aan in de plantencellen zccr algcracen voorkomende stof- fen , namelijk in Euglena viridis (1) eene zclfslandigheid onder den vorm van ronde bolleljes , in zamcnslelling overeen- slemmende met het amylum , dock gecne blaauwe kleuring met iodium aannemende (Gottlieb), en (niet als voedsel opgenomen) cbiorophyl in de Euglena ~ soorten , in Loxodes Bursaria (2) , in Ilydra viridis enzv. , naar bet sckijnt vol- strekt niet verschillende van de groene klcurstof in plaDlen. Of suiker in dierlijke cellen werkelijk bevat kan zijn , is nog onzeker, ofschoon het waarscbijnlijk is, dat zij althans in de Ievercellen onder zekere omstandigheden aamvezig is. 117. Behalve de genoemde stoffen en eenige opgeiosle minerale zoulen (verbindingen van chlor, zwavelzuur, phospbor- zuur , koolstofzuur , met soda , potasch , kalk , magnesia , ijzer- oxyd) , vvelke in dierlijke vockten , bepaaldelijk in het bloed , voorkomen en derhalve in den celinboud ook wcl niet zullcn onlbreken , gelijk trouwcns van de bloedcellen bekend is , lieb- den de inhouden der plantaardige en der dierlijke cellen geene zelfstandigbeden gemeen. Over het algemeen verloonen de dierlijke cellen in dit opzigt eene veel grootere verscbeideuheid dan die der planten. Ter- wijl het gclal der stoffen , die voor bet leven der plant van bet meeste gevvigt zijn, slcchls weiuige in gelal zijn, en, in de cellen, behoorende tot gebeel onderscheidene organon, telkens wederom worden aangetroffen , hebbcn daarentegen bij de dieren de cellen der verschilleude organen telkens ook cenen verschillenden inhoud , in verband staande tot de levenswerk- zaambeid van elk bijzondcr orgaan. Vclc dezer stoffen kennen (1) PI. II, fig. 31. (2) PI. 11 , fig. 42. JNIIOUD DER DIERUJKE CELLEN. 1 85 wij echter alleen uit de afscheidingen aan dc oppcrvlaktc dcr gezamcnlijke ccllcn , zoo de slijmstof of mucine , welke liet secretieprodukt is der cpitheliumcellen , die dc inwcndige lioltcn bekleeden , de pepsine , die door de ccllen van de lebldiercn der inaag , liet ureum , bet acidum uricum cn andere in de urine voorkomende stofTen , welke door de cellen der nierbuisjcs en nierkapsels worden afgescheiden , de gal met bare talrijke be- slanddeelen , afkomslig uit de levercellen , enzv. Men becft echter geenszins regt daaruit rnet volkomen zekerbeid te be- sluilen , dat zulkc sloflen reeds als zoodanige in de hollcn der cellen bevat waren , daar men den invloed van bet ccl- vlies op bare vorming niet gebeel buiten rekening mag laten. Men verkrijgt alleen dan zekerbeid, vvanneer men door cenc scheikuudige reactie bare legenwoordigbeid werkelijk kan aau- toonen , gelijk van de kleurstof der gal in de levercellen , door de groengele verkleuring met salpetcrzuur. 118. Het gemakkelijkst waarneembaar zijn de klcursloffcn , die in dierlijke cellen bevat zijn. Hun aantal is zeer groot , waarschijnlijk niet gcringer dan die der planten , docb dc aard van verreweg de meeste gebrekkig of gebeel niet bekend. Zij komen mcerendecls voor in de cellen der opperhuid en dcr huidaanhangselen , de haren der zoogdieren , de vederen der vogels , de schubben der reptilien en der lepidopteren , de sebaal der crustaccen enzv. Waar de oppervlakle irides- ceert , wordt zulks te weeg gebragt door den vortn en de regelmatigc ligging der ccllen op rijen , waardoor ondiepe op gcringe afstanden zicb van elkauder bevindendc groeven ont- staan , welke bij dc terugkaatsing van bet licht aan de oppcr- vlaktc dcr ccllen interfercnlieverscbijnsclcn 1c weeg brengen. Voorbccldcn daarvan levercn dc vederen van vclc vogels , 186 LEVENSGESCIIIEDENIS DER DIERLIJKE CEL. waar de cellen , ter plaatse hunner vereeniging met ccne vol- gende cel , knoopvormige verdikkingen bezitten , de schubbcn van vole, vooral uitlandschc vlinders, waar de dwarsstreepjes , die ook elders voorkomen , door kleine verhevenbeden wor- den gekenmerkt , enzv. Goed bekend zijn eigenlijk slechts twee dezer kleurstoflen , namelijk de roode kleurstof des bloeds, de haematine en de zwarte kleurstof, gewoonlijk zwart pigment genoemd. De eerste is in opgelosten toestand bevat in de bloedcel- len van alle gewervelde dieren en treedt daaruit naar buiten , zoodra deze cellen gebragt worden in een wateriger vocht dan het bloedplasma is. De zwarte kleurstof is veel meer verspreid , ofschoon bet nog geenszins zeker is , dat zij overal dezelfde scheikundige geaardheid bezit. Zij komt voor opgehoopt rondom de kern in de cellen van bet rete Malpighii , dat is , in de teelt- laag der opperhuid , overal waar de opperbuid eene zwarte of bruinachtige kleur vertoont , zoowel bij menschen als die- ren. Bij de veranderingen , welke die cellen later ondergaan (z. § 112), verdwijnt dikwijls deze zwarte kleurstof, zoodat zij in de oppervlakkig gelegen cellen niet wordt waargeno- men ; somwijlen blijft zij eebter nog bestaan , zoodat men in sterk verboornde deelen nog duidelijke overblijfselen daarvan in elke cel ziet , ter plaatse waar vroeger de kern gelegen was. Verders is zij bevat in de cellen der chorioidca , zoo- wel in de zesboekige cellen der builenste laag (1) , als in die, welke in de diepere lagen tusschen de vaten voorkomen en eenen onregclmaligen vertakten vorm bebben. Dergclijke ver- laklc pigmentcellen worden bij den mensob en andcre zoog- (1) PI. Ill, fig. 20, pigmentcellen der chorioidca nil het oog van ccuc koe. VOnMSVERANDERINGEN VAN DEN INIIOUD. 187 dicren ook in de iris en in het longcnparenchym aangctrof- fcn , en zijn bij de visscben en vooral bij dc reptilien zeer algcmeen , komende zij bij de laalsten door bet geheele lig- chaam verspreid voor , niet alleen aan de oppervlakte , uaaar ook in de inwendig gelegen organen (1). De zwarte kleur- stof van de Sepia is mede uit de cellen van den inktzak afkomstig. In een opzigt stemmen deze kleurstoffen alien overecn , na- raelijk in de onoplosbaarheid in water. Volkomen zvvart zijn zij niet, maar in dunne lagen gezicn bruinachtig. Altijd bc- staan zij uit zeer kleine moleculen , die bet best isoleerbaar zijn uit de cellen der chorioidea , en dan blijken ronde of eenigzins langwerpige ligchaarapjes te zijn (fig. 20 a) , die dc gewone moleculair- beweging in sterke male vertoonen. 119. De vroegere vochtige inboud van cellen kan door lucht vervangen worden , berkenbaar aan de witle klcur bij opvallend en de zwarte bij doorvallend liclit. Even als bij de planten in de jeugdige vaatccllen , kan dit ook bij de diereu in zulke cellen plaats grijpen , die nog niet gezegd kunnen worden geen deel meer le neincn aan bet leveud organis- me , gelijk in de becncellen en landkanaaltjes , waarvan vele zicb reeds bij bet nog jeugdige dier voor een gcdeelte met lucbt vullcn , terwijl dit op lateren leeftijd nog toeneemt. Docb de lucblboudendc celleu der liaren en vederen hebben inderdaad allc levensvvcrkzaambcid verloreu , en zijn vergelijkbaar met de mergcellcn in de volwasscn internodien van vele stengels en met de oudere boutcellen in oude stammcn ; de organische vorm blijft voorlbcstaan , maar bet leven bceft opgehoudeu. (1) PI. HI , fig. 19 , peritonaeum van cun’ kikvorsch ; fig. 21 , perito- naeum van cun’ vvalcrsalamandcr. 188 I.EVENSGESCIIIEDENIS DEU DIERI.IJKE CEL. 120. In tie mecstc ccllcn ondergaal dc inhoud gcene ge- wigtige vormsvcrandcringen , met uilzondering allecn van die , Avelke tie voorlbrcnging van nieuwe ccllcn in de oude (zic § 105) vergezcllcn. Er zijn er ecliler ook, waar de allhans schijnbaar vormloozc toesland van den inhoud in cenen ge- vormden overgaat. Iuzonderheid geldt zulks van die cellen, waaruit tie primitiefbundels der spieren bunnen oorsprong ue- mcn. In den jcugdigsten staat hebben deze cellen ecnen vormloozen inhoud , vvaarin later overlangs loopende vezelen ontstaan , die echter op liunne beurt wederom uit kleine lig- chaampjes zijn zamengesteld (1). Hoe zicb deze tot vezelen vereenigde ligehaarapjes eigeulijk vormen , is zeer moeijelijk waarneembaar. Aauvankelijk sebijnen zij zicb als zeer kleine op overlangsche rijen geplaatste moleculen uit bet eelvoebt af le sclieitlen ; allengs vvorden zij grooter en duidelijker , voegen zicb meer aaneen , waardoor overlangsche en dwarse streepiDg wordt te weeggebragt , en in den gebeel gevormden toe- stand liebben zij zicb tot rondo , ellipsoidische of cylindri- sclic ligehaarapjes ontwikkeld, die waarschijnlijk bol en dus blaasjes zijn , vvelke onderling zoowel in dc dwarse als in de overlangsche rigting , doch bet sterkst in de laatsle , door eene bindstof te zamen vereenigd zijn. Naar mate de cel , vvaarin deze veranderingen hebben plaats gegrepen , later groeit, verraeerdert zich ook bet aanlal dezer kleine lig- chaampjes , zonder dat elk voor zicb raerkbaar in groolle toe- ncerat. Dat zij werkelijk uit den vloeibaren inhoud, cn niet uit tie eelkernen ontstaan zijn , wordt ten ovcrvloede daar- door bewezen , dat deze kernen in dc gebeel volwassen bun- (1) PI. HI, fig. 25, primitiefbundels uit den musculus psoas eener koc; van u tot l is bet sarcoiomma (de cel wand) afzonderlijk zigtbaar; fig. 27, primitiefvezelen uit dezelfde spier. 