VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
helsde. Zyne domme Geloofsbelydenis, die hier woordelyk voorkomt , is zeer opinerkelyk. Nu laat zich de Armenië zelve zien by den Prins; wekt zyn Grieksch meisje (da toch nimmer dood geweest was) voor hem op; en nu i zyn doel volkomen bereikt + hy kan by den Prins van en volftrekte gehoorzaamheid , zonder enig onderzoek, ver zekerd zyn. Nu zendt hy ook den Poolfchen Jood (der Graaf van O * *) terug, met enen briefs De bepaalde dag, waarop de Prins den Trobon zou beklimmen, was de ... April De hunne moest den ..e fterven , en zy den Prins terftond voor Koning uitroepen. Dat by in alles zou toeftemmen , daar- voor ftond men nu borg. Èn dan maar aanftonds op het trot fche Venetië los, enz. — Onbefchryfelyk was de verbazing van des Prinfen vrienden „toen zy dezen brief ontcyferden; maar op het zelfde ogenblik bericht ‘hun JonNsoN, dat de prins, de ARMENIËR, €N BIONDELLO geärrefteerd waren. Kort daarop werden de Lord en de Graaf mede in arrest genomen. Dit Jaatfte was jonNsoN's werk, opdat- men hen niet befchouwen mogt als medeplichtigen , en omdat zy door hun getuigenis den Prins nog konden veröntfchuldigen. Zy geraakten ook fpoedig vry; en nu ontfing de Graaf (de Poolíche Jood) nog een brief van den Armeniër, waaruit bleek, dat hy nog den moed niet opgaf, alles in de gevangenis reeds lang had woor. bereid, en vluchten kon, wanneer hy wilde; hetgeen dan nu verhinderd werd. De Graaf van O * * ontmoet nu zekeren Overften, die den Prins had aangegeven. Hy had volmacht van zyn Hof. Ze- keren Prefident was het geweten op het doodbed wakker ge- worden , en deze had het gehele plan nog in tyds aan den Vorst ontdekt. Door den Overften krygt de Graaf nu ook toegang tot den Prins en den Armeniër, doer wiens belydenis en het verhaal van zynen levensloop zich dan ook alies ont wikkelt. Dit verhaal, dat in meer dan één opzicht leerzaam en merkwaardig is, maar waarvan wy niets kunnen medede: len , beflaat de. grootte helft van het tweede Deel dezes Werks. De Prins keert eindelyk met den Graaf van O *' naar zyn Hof terug, waar alles edelmoedig vergeten en ver: geven was, en verkoos een eenzaam leven.. Dan hy! maar kort. Het flot dezer Gefchiedenis is waarlyk zeer aan doenlyk; en het is byna onmooglyk , den Prins niet te bè minnen, die diep, diep ongelukkig was,en alleen in den tust en geluk vinden kon, DE JONGELING 20 ALS HY BEHOORT TE ZYN. 29} Anton, of de Jongeling zoo als hy behoort te zyn. In II Deg- les. Uit het Hoogduitsch, Te Zaandam, Amfleldam en Leeuwarden, by H. van Aken, J.F. Nieman, en A.R. Fink, 1800, in gr. 8vo. 203 bl M MAN, de vrouw, zo als die behoren te zyn, hebben i7 Wy reeds aangekondigd : nu verfchynt deze JONGELING, die wy meenden, dat doör de JONGEDOCHTER zou zyn opge- i dan wy zien, dat de KINDEREN baar vooruit zyn. Wy twyfelen niet, of dit zal nu zo voordgaan; en wy wachten nu van tyd tot tyd den Mensch zo a/s hy behoort te 2yn, in iee e levensftand, in ieder ambt of beroep. Hoewel wy nu yk wenfchen, dat alle deze boeken veel zullen bydragen omae meníchen te maken zo als zy wezen moeten, zullen on; evenwel by de aankondiging van zodanige werkjes een weinig bekorten, omdat onze LETTERÖECFENINGEN, z0; als die in te zyn, Ook plaats dienen in te ruimen aan andere gefchriften. Wat dezen jonceLING betreft: wy lazen dit boekje met ge- hoegen. In het ouderlyke huis, op de lage en hogere fcholen, m zyne bediening by den Hofraad, en toen hy eindelyk enen aanzienlyken en voordeligen post erlangde, altyd gedraagt hy zich voorbeeldig. Het verhaal is aangenaam, onderhoudend’, en doorgaans aandoeniyk genoeg. De Vertaling verdient ook lof. Wy durven dus dezen JONGELING wel aanpryzen. Indien Wy ene aanmerking moesten maken, zou het deze zyn: Wy Wenschten wel, dat diegenen, met wien de menfchen zo als 3y beleren te zyn in betrekking ftaan, ook waren zo als zy Weren moesten, althands niet flechter, dan wy hen doorgaans de wereld aantreffen. ANTON ontmoet, wel is waar, ook Zeer edele menfchen; dan zyne Moeder is al by uitftek flecht. Onze Jongelingen, wien hy toch ten voorbeeld wezen moet , zouden ‘er, dunkt ons, meer aan hebben , indien zy hier meerdere gelykheid aan hunne lieve achtingswaardige Moe- ders voden, De Lezer voelt onze mening wel; men kon dit Van gefchriften leerzamer maken. Palen en Vertellingen voor de Jeugd. Door J. J. EBERTs Augleraar te Wittenberge Te Haarlem , by F. Bohn. In vo, 216 bh. | D! Werkje verdient indedaad ene plaats in de boekverza- melinzen onzer Kinderen; Het bevat drie-en-veertig zo Vertellingen als Fabelen, alle voor het kinderlyk verftand pel 2or f- J. EBERT, FABELEN PN VERTELLINGEN. rekend, en zeer leerzaam; het brengt den Kinderen gene u. dere dan gezuiverde denkbeelden by, en is gefchreven in eoa zeer aangenamen, bevalligen trant; terwyl zich deze Vertalig ook door zuivere taal en fpelling aanpryst. —m Deze Ver meling is in twee Afdelingen gefplitst: de eerfte bevat di: Fabelen en Vertellingen, 25 in getal, welker zedeleer byzon- der voor de vroegfte jeugd gefchikt is; de 18 volgende makea de twede Afdeling uit, en deze.gaan de vatbaarheid van Kir deren ja wel niet te boven,doch derzelver zedelyk doel is meer op volwasfene perfonen gemunt. Körte en meer uitvoerige itukjes wisfelen hier elkanderen af, De kortfte zyn gefchixt om den Kinderen voorgelezen te worden , opdat deze, met hunne eigene woorden, dezelve dan aan hunnen Vader of Onderwyzer weder verhalen. Van de meer uitvoerige Vertel- lingen laat men zulke Kinderen, die reeds met de pen kunnen omgaan, uittrekfels maken, — Wy twyfelen geenzins, of dic boekje zal de goedkeuring van de Vaderlandfche Jeugd, en ra iederen Kindervriend , wegdragen. Het beloofde Gefchenk, of belangryke Lesfen voor Kinderen, Door J. Hazeu, Corns. Zoon. Met Plaaten, Te Amfteldam, by W. van Vliet, 1800. Zn 8yo. 107 bl. en aangenaam Gefchenk voor Kinderen, zo van ọ a ro ja E ren, volgens het gevoelen van den Schryver, en ook van ons. Het bevat elf Stukjes, van onderfcheiden aard, doch na genoeg van gelyke waarde, Ziet hier de Opfchriften: De Fere fchrikking, eene leerzaame Gefchiedenis. Pietje We ‚en Klaasje Ontevreden, Het voorrecht der Dieren boven dat der Mlenfchen. Het nadeel eener kwaade Volgzucht,. De Winter it geen firaf, maar eene weldaadige befluuring van God. Onver- wachte Redding, of het loon der Naarfligheid. Gods zegenende Goedheid. Gods Goedheid , een Dichtftukje. Het leesgierig Meisje. Gehoorzaamheid. Leerzaame Spreuken, Wy voegen by deze eenvoudige aankondiging van dit Werkje alleen, dat wy hetzelve gerust durven aanpryzen, en neemen deze woorden van den Schryver over: „ Het is vooral de plicht van Ow- ders, niet flechts eenige Boekjens aan hunne Kinderen te gee ven, en het werk der onderwyzing daar by te laaten; ô neen, Kinderlievende Ouders! dan komt uw werk eerst regt aan; da Boekjens voor Kinderen zyn handleidingen voor u, ten einde n het werk der opvoeding gemaklyker te maaken.” A L GEM EENE VADERLANDSCHE LETTER-OEFENINGEN. Leerredenen op Feest-dagen en andere plechtige gelegen- heden gehouden door JOHANN CASPAR LAVATER, Be- dienaar des H. Euangeliums te Zurich. Uit het Hoog- duitsch vertaald door CORNELIS VAN DER AA. 4de, sde en Ode Stuk. Te Leyden, by Je van Thoir, 1800. in gr. 8vo. 873 72 en 117 bl. He twintigtal Leerredenen van wylen den beroemden A LAVATER , eenige van welke voorheen door ons wierden aangekondigd (*), bekoomt met de nu afgegee- Vene drie Stukjes zyn volle beflag. In hst eerfte der- zelven ontmoeten wy drie Leerredenen: Over de Hemel. Vaart van JEZUS CHRISTUS — Voorbereiding tat — en Leerrede op het Pinxterfeest, In het volgende, eene Leerrede in den Zomer — in den Herfst — en op den laatflen dag des Jaars. De vier Leerredenen, in het laatte Stukje, voeren tot opfchriften : Op den eerften dag des aars — Over het Gebed des Heeren ; gedaan by gelegenheid van de Bediening des H. Avondmaals vóór den jaarlykfchen Bededag. — Dankpredicatie ge- houden op den jaarlykfchen Boet- en Bededag — Dé Werkingen van den Heiligen Geest, of Leerrede gehou- den op het Pinxterfcest. Beter, ovet * geheel geno- men, dan de voorheen aangekondigde, zyn ons deeze Leerredenen bevallen. Minder zwellende is de ftyl van veelen, Meer redeneerkundig betoog ontmoet men ginds en elders, naar ons inzien een noodig beftanddeel van Kerkelyke Redevoeringen ; als die niet flegts ten oog- merke moeten hebben, de hartstogten te roeren, maar vooral om, op duchtige gronden, het verftänd omtrent de waarheid en de aangelegenheid eener voorgeftelde zake te overtuigen. Dat wylen de geagte LAVATER ook voor het laatte was berekend, indien het ons niet reeds ware ge- (*) Letzeroef. 1800, bl. 234 en 405. LETT., 1öor. NO. & 294 J. C. LAVATER gebleeken, zou meer dan ééne hier afgegeevene Ler- rede ter proeve kunnen dienen, Dat vermogen, op es gemaatigde wyze aangezet en verleevendigd door °sMas _ niet zeer gemeene kragt van uitdrukkinge , ftelde hen in de gelegenheid om met zynen voordragt op deg moederen van veelen zyner toehoorderen wonderen t verrigten. Thans eene proeve willende mededeelen, bepaalt zich onze keuze tot de volgende aanhaaling, welke wy uit de Leerrede op den Zomer zullen affchryven. Ten text genomen hebbende de woorden uit Pfulm CXLV: 15» 16. Alle oogen wagten op U; en Gy geeft hun hur ne fpyze ten zynen tyde. Gy doet uwe hand open, en ver zadigt alwat er leeft Criaar uw) welbchaagen, leid: LAVATER daar uit drie ftellingen af, de eertte van welke luidt: Alle menfchen zien op deezen tyd byzonder uit naar den Zegen van God ten aanzien van hun voedstl “Ter ontwikkelinge van die ftellinge fchryft de waardige Man , onder andere, dit volgende: „, Het is, MYNE WAARDSTEN | de daaglykfche ondervinding, dat alle menfchen , ingevolge de inrichting hunner Natuur, ze- kere middelen tot onderhouding hunner Lichaamen, er tot verlenging hunnes leevens behoeven: ontbreekt den mensch ééne dag dit voedfel, zoo gevoeldt hy teffens een merkbaar ongemak , en wanneer dit gebrek aanbou- dend is, is hy ook in gevaar om krank en machteloos ie worden ‚ en in korten tyd zyn dierlyk leeven te ver- liezen. „ Om dit gevaar van gebrek Voor te komen, is het ge'eele menfchelyk geflacht in eene byna altoos duw rende beweging. Veele duizende menfchen houden zich daar mede bezig, om den wasdom dezer voedmiddelen te bevorderen, of hun, die werkzaam zyn, hunne mot te en arbeid op de eene of andere wyze te vergelden! Zoo dra ééns de honger, of de begeerte om zyo L chaam te onderhouden, uit de wereld weggenomen wieid, zouden ook op dat zelve oogenblik millivenen werkgat me handen en voeten (til ftaan, en het geheele ment lyk geflacht fpvedig eene geheel andere gedaante eng gen. Niet alleen zouden daardoor de gezondheid en vaardigheid des menfchelyken Lichaams, en der Zinte gen, fchriklyk lyden in (uit) traagheid, en uit (in) wet keloosheid ontaarden, het menfchelyk leven, veel gelyk- formiger aan eenen flaap , dan aan eenen werkzamen toe mf ` "LEERREDENEN, 295 toeftand maaken, maar daar en boven zouden ook de fchoonfte en aangenaamfte vermogens der ziele vermin- deren, en allengs verftompen; waardoor het hart te ge- lyk van duizend aangenaame gewaarwordingen zoude beroofd worden 5 zoo dat men, in korten tyd, de aan- doeningen van medelyden en Barmhartigheid ‘te ver- geefsch zoude zoeken. » Het is derhalven (vervolgt LAVATER) eene wysheid Van God, dat zyne Godlyke macht de menfchen zoo gevormd heeft, dat zy hun voedfel zelven zoeken moe- ten, en by gebrek daar van aan onaangenaame gewaar- wordingen bloot gefteld zyn. » Doch deeze inrichting heeft nog andere goede Werkzaamheden. Zy geeft den mensch een levendig | van zyne zwakheid, en afhangelykheid! Zy her- inert hem op de krachtigfte wyze aan eene waarheid, die hem zynen hoogmoed dikwils geheel en al moest doen vergeeten: namelyk : Dat ‘er een God is, die aan alle menfchen het leven , den adem, en alle dingen geeft! Dar ‘ereen God is, van wiens zegen zyne rust en wel- vard ín den volftrektften zin afhangt, en zonder wel- ken hy in allen gevalle niets vorderen kan in alle zy- ne onderneemingen, of, zegt my, MYNE WAARDSTEN ! wanneer laat zich deeze groote waarheid levendiger ge. voelen, dan in eenen tyd, waarin ’er gebrek aan de noodwendigfte leevensmiddelen is? Hoe zeer moet dan de verftanligfte en fterkfte zelfs zyne onmacht zelve ge- Voelen? Wat baat hem dan al zyn verftand, ondervin- ding, gezondheid of Lichaams-krachten? Wat nut heeft hy van alle inrichtingen , zonder eenige uitzondering, ter bevordering of verbeetering van den Landbouw? Zon- der den Godlyken zegen ? niets! Hy mooge het veld beärbeiden, maar hy kan de vrucht niet voort doen koo- men! Hy kan de’ wolken niet doen heen en weder dry- ven, hy kan den regen niet doen vallen, of denzelven verhinderen; hy kan de zon niet gebieden op en onder te gaan; hy kan de winden niet beveelen , of de ftormen aan cenen band leggen; de overftroomingen kan hy niet verhinderen 5 den verdervenden hagel niet ophouden 3 dit alles, en nog meer, is verre buiten de grenzen Zy- ier wysheid en Kracht, en echter hangt van dit-alles de wasdom der voedmiddelen grootendeels afe Hoe na- tuarlyk is het derhalven (zoo befluit LAVATER) dat de mensch, inzonderheid in EE tyden als de SAROS a e. 206 Je ©. LAVATER dige is, van zyn onvermoogen en geheele afhangelyk- heid van God overtuigd , en in hem een zichtbaar w- langen naar den onöntbeerlyken zegen van God, t aanzien van de Lichaamelyke voedmiddelen, opgewekt worde?” Nog eene korte proeve zullen wy mededeelen; zy ii ontleend uit de Leerrede, die over de werkingen va den H: Geest handelt, en Gal. V: 22 tot text heeft, Blydfchap, vaar °s Apostels voordragt, als eene der vrug ten van den Geest vermeld, en de gegrondheid daat van vertoond hebbende, gaat LAVATER VOOrt: » ls een vroom mensch beangftigd, droevig, nedergebogen, Chetwelk fomwylen gebeuren kan) zoo moet men dit niet anders dan voor eene ziekte aanzien. Beangstheid, droefgeestigheid, zwaarmoedigheid, kan zekerlyk fom- tyds by zulke menfchen plaats hebben, die op andere tyden ‘echte vruchten van den Geest aan zich vertoo- nen; maar even daarom is deeze droefheid, deeze ot- rust des gemoeds, geene vrucht des Geestes, maar veel meer eene vrucht des vleefches, van een verzwakt ge- krenkt lichaam, of van een zwaarmoedig, lichaams-gc- ftel. De vrucht des Geestes is vreugde en vrede. Het is ook onlochenbaar, dat ’er ook eene zekere Godlyke treurigheid plaats hebben kan, doch deeze treurigheid vind haaren grond in eene klaare en duidelyke kennis en overtuiging van zyne eigene onvolmaaktheden , zwak- ‘heden, zonden, enz. en zulk eene treurigheid werkt een edel en heilzaam berouw, dat tot zaligheid leid. Zy is geen duurzaame toeftand; zy is gelyk aan de Ímerten van eene barende Vrouwe, die fpoedig in vreugde ver- wandelen. Treurigheid kan flechts in zoo ver als eese vrucht en werking van den Heiligen Geest Gods aar- gemerkt worden, als zy ons tot Jezus Christus, de brot wan alle blydfchap, beenen dryft, en overal, waar zy deeze uitwerking niet heeft, kan zy niet voortgekome zyn van den Geest: der verlichtinge, der waarheid, dr blydfchap en des vredes, „ De treurigheid moet nooit een duurzaame toefird van den Christen zyn; in tegendeel, blydfchap en vie | de der Ziele moet zyn heerfchend Character uitm. * ken, Want, wanneer de Geest des Zoons Gods i0 : onze harten is, is het geen Geest der dienstbaarheid der vreeze, maar veel meer van een, kinderlyk we: trouwen.” zi j LEERREDENEN, 297 Zie hier nog iets over eene andere vrugt van den Geest: Lankmoedigheid, Goedertierenheid en Goedheid. ə» Wie (200 fchryft hieromtrent LAVATER) Wie haas- tig over zynen naasten oordeeld; wie met -zyne beftraf- fing en afkeuring oogenbliklyk gereed is; wie met -de zwakheden der zwakken geen geduld, en tegen de feis Jen van anderen geene toegeefelykheid oefend ; wie het voorhoofd in onvriendelyke rimpels trekt; wie in zyn gedrag en handel tegen anderen ruw, onbuigzaam , on- vriendlyk is; wie zynen evenmdhsch geen goed woord, geenen helderen vriendelyken blik gunt; wie zich om het wel of kwalykvaaren van anderen niet het minst bekom- merd; aan zynes naasten vreugde of droefheid geen deel neemd; flechts met zich zelven ingenomen, flechts met zich zelven werkzaam is, met eenen trotfchen en verachtelyken blik op alles nederziet, wat van hem niet is; wie weinigsgoeds doet; weinig yver voor het goede aan den dag legt; of, wanneer hy al iets goeds ver- richt, hetzelve zonder Goedertierenheid, zonder harte- Iykheid, zonder vriendelyke , liefderyke gevalligheid doet, zoo een is niet bezielt door den Geest van Jezus Christus; want de vrucht des Geestes is Langmoedigheid, pend o Vriendlykheid , Goed-dadigheid, en Goedheid.” Overdenkingen by het gebruik van het H. Avondmaal, voor denkende Christenen ; door V. K. VELLLODTER. Uit het Hoogduitsch vertaald door G. H. REICHE , Leeraar der Lutherfche Gemeente te Leyden, Te Zute phen, by H. C. A. Thieme, 1300, In gr. 8vo, 200 bl. E” nuttig Handboek voor denkende Christenen, dien het niet zoo zeer om eigenlyke voorbereiding en leering, als om opwekking en voedzelftof voor hunne overpeinzingen , by het gebruik van het Heilig Avond- maal, te doen is. De Schryver heeft zorgvuldig ver- myd, zich tot de Godsdienftige begrippen van zyn by- zonder Kerkgenootfchap te bepaalen,en zelfs daar, waar hy eenigzins in het verklaarende zou kunnen, vallen , zich liever van algemeene uitdrukkingen bediend, ge- lyk, onder anderen, by de woorden der inftelling , waar- by hy NIEMEYER letterlyk heeft gevolgd. Dit, en de geheele wyze van anar maakt deze ine 3 | 268 V. K. VEILLODTER yegt bruikbaar, en gemeennuttig voor oprechte Chrise pen van allerlei Kerkgenootfchappen. ie niet te vel gehecht zyn aan hunne eigene wyze van uitdrukkig en verklaaring der bybelfche gezegden, kunnen by & woorden van den Schryver genoeg denken. Zy vir en hiertoe overal ruime ftoffe en allergefchikttte aam leiding. De Vertaaling is ons zeer goed bevallen, Hier e _ daar is daarby gebruik gemaakt van eenige gepaste Ge zangen, door den kundigen LUBLINK , de Fonge, verva- digd, en, voor eenigen tyd, aan zyne vrienden in druk medegedeeld, die de Eerw. REICHE, in de plaats van eenige in “t oorfpronkelyke ingevoegde vaarzen en Gods: dienftige gezangen, niet kwalyk te pasfe gebragt heeft, Zie hier, tot eene proeve van den fchryf- en cenk- trant van VRILLODTER, een klein gedeelte der aanfpraak aan jonge Christenen , by hanne eerfte viering van het H. Avondmaal: „ Vertoeft nog eenige oogenblikken , eer Gy, met eede, de geloften van vroomheid en liefde zweert, Gy nieuwe medegenooten van ons geloof, Gy, welken dank- baarheid en verlangen naar verfterking in opzen kring bragten. Wy neemen U op in onze gemeenfchap met heilige liefde; wy aanbidden God, die U voor dit zalig tydftip deed ryp worden; wy gevoelen, met U , den zegen van deeze oogenblikken. Mogt Gy nu ook gantíche- Iyk -al het gewigt van deezen ftap, de heiligheid der geloften, die Gy bereid zyt om af te leggen, en de ernftige verplichtingen, die Gy daardoor op U neemt, erkennen, ten einde deeze oogenblikken beflisfend mog ten worden voor uwe kracht ter deugd , geduurende uw geheele leven, en eenmaal voor uwe gerustheid- in de uure des doods — dit, dit is onze vuurige wensch, dit fmeeken wy voor U, welken God nu nader met ons vereenigt. Erkent, Geliefden! en gevoelt, wat de eerte viering van Jezus dood voor zyne getrouwe vrienden is; welke veranderingen dit tydpunt in hun moet voort brengen; welke heilige verplichtingen het feest der ge degtenis van den Godlyken oplegt, van Hem, die rei ne deugd leerde en uitoeffende ; welke uitzich zich thans voor U, als meer gevormde menfchen, nen, en voor welke hoogere zaligheden Gy nu. vervullen,” Aan de Leden der Nederduitfche Hervormde Gemeente te Gouds. In gr. 8vo. 5 bl. Andwoord, in dato 8 Feb. 1801, van den Oud Prafi. dent Ouderling , Mr. Ae H. METELERKAME » op de Misfive, in dato Gouda 3 Feb. 1801. Te Rotterdam, by N. Cornel. In gr. 8yo. 18 bl Een woord aan de Nederduitfche Gereformeerde Gemeene te te Gouda , van haren Kerkenraad, by gelegenheid Yan het zo veel gerucht-makend Andwoord, enz, van Mr, A, H. METELERKAMP. Te Gouda, by W. Ver- blaauw, Zn gr. 8vo. 11 b oo als, ten gevolge der omwenteling van het Burger- lyk Beftuur , in 1787 » in verfcheidene Gemeenten Y4 van 300 KERKGESCHILLEN van het Gereformeerd Kerkgenootfchap, destyds of dur na, fommige Predikanten en Kerkenraads-leden van hum ne posten ontzet wierden, eveneens hebben, by de groo té ommekeer van zaaken, in 1795, ginds en elders eeni- ge politieke Remotien van Leeraars en andere Kerke lyke Beamp'en plaats gehad, die de vereeniging der ge moederen geenzins hebben bevorderd. De Nederduit- fche Gereformeerde Gemeente te Gouda ondervindt, by uitneemendheid, de onaangenaame gevolgen van zoodani- ge, in 1789 en 1795, door het politiek Bettuur gedaane ftappen. fn 1789 moeten, zoo als men uit No. 3 der aangekondigde papieren verneemt, door politiek gezeg eenige Kerkenraads-leden van hunne posten ontflagen, en een blyvend voorfchrift voor de verkiezing in * vers volg ingevoerd geworden zyn. Deze politieke daad, federt lang door veele leden der Gemeente voor onwet- tig gehouden, is in 1765 door het nieuwe politiek Be- ftuur vernietigd, en van dien tyd af de van ouds ge- bruikelyke manier wederom gevolgd. Kort daarna zyn D. J. METSKE En J. W. BUSSING van °t Leeraarampt ont- zet, en den laatften zelfs de inwooniag in Gouda ont- zegd. Over deze gebeurde zaaken is een groot en aan- zienelyk aantal leden zeer te onvreede, en wel inzon- derheid over de remotie van Do. BUSSING, die, tot hier- ' toe, vergeeffche poogingen by het politiek Bettuur heeft aangewend, om heríteld te worden, en nu, zoo ’t fchynt, door tusfchenkomst zyner vrienden en _beguntftigers in de Gemeente, met voorbygaan van dat Beftuur, als nu ge- heel afgezonderd van de Kerk, zyn oogmerk” tracht te bereiken : zynde Do. Merske al kort na °t voorgeval- lene omtrent zynen perfoon geftorven. Men moet zich in de daad bedroeven over de wyze, waarop fommigen der thans onderliggende party , in die Gemeente, hun misnoegen openbaar maaken. Een groot aantal onttrekt zich aan het bywoonen van de openhaa- re Godsdienstoefeningen. Veelen blyven van de viering van ’t heilig Avondmaal geheel te rug. Vier huisge- zinnen hebben volftrekt geweigerd, hunne kinderen door de tegenwoordige Leeraars te laaten doopen; en * is reeds 200 ver gekomen , dat een lidmaat der Gemeen te, Mr. A. H. METELERKAMP, in Openlyken gefchrifit, de tegenwoordige Predikanten, en verdere jeden ds Kerkenraads, met den naam van faitelyk de Gemept re. BY DE HERVORMDEN TE GOUDA, zor veprafenkerende , wederrechtelyk ingefchovene en ingedrona gene Plaaisvervangers, enz. durft beftempelen. Het enden van een billet van infchryving, “tot änftandbouding wan den openbaaren Godsdienst, door den Kerkeoraad, met eene bygevoegde misfive, aan de leden der Hervormde Gemeente, (zynde No. r, hier boven aangekondigd.) gaf Mr. METELERKAMP, een voornaam fd, zoo °t fchynt, der misnoegden in de Ge- meente van Gouda, de reeds lang met reikhalzen be- geerde aanleiding, om het publiek als richter in te roes pen over eenige hoofdgrieven , of voornaame pointen van bezwaar, die by hem, en, zoo hy vertrouwt , by een niet onaanzienelyk deel der Gemeente, tot een hin- derpaal verftrekken , waarom hy voor als nog, tot in- ftandhouding van den openbaaren Hervormden Gods- dienst, niet kan contribueeren. Deze ee elk ver- vat io het zoogenaamd Andwoord op de Misfive , enz. (No, 2) betreffen r. De remotie van den, zoo hy oor- deelt, wettigen Kerkenraad, en aanftelling van anderen, in 1795. 2. De remotie van de Predikanten METSKE en BUSSING, 3, Het achterblyven eener hoognoodige Ker. kelyke Commisfie, door de geheele Gemeente zelve ge: kozen, en, behalven van de Gemeente, onafhangelyk van alle andere Collegien. En nu is de Oud Prefident Ouderling van oordeel, dat er aan geen contribueeren tot het voorgemeld einde kan gedacht worden, ten zy de Gemeente zelve vooraf zoodanige Kerkelyke Com- misfie, en tevens eenen wettigen Kerkenraad, daar aan ondergefchikt, verkieze, en dan door deze beide Col- legien alles, wat dienen kan om Do. „BUssING herfteld te krygen, bewerkftelligd worde. De Kerkenraad vindt zich, blykens No. $, tot het wegueemen van deze voor- gelegde bezwaaren geenzins bevoegd. De verandering van den Kerkenraad is, zoo’ als zy zeggen, in 1795 en vervolgends, op den ouden voet gefchied. °t Geen door Broeder METELERKAMP wordt voorgeflagen, zou met de vastgettelde Kerkenordening, by het Nationale Sy« node van Dordrecht Ao. 1618 en 1619 bepaald, ftry- den, en is, in 1795, door alle aey, 5 Predikanten, ook Do. BUSSING:, eenpaarig afgekeurd, Over de remotie van dien Kerkleeraar, waaromtrent in de Gemeente ver- fchillend gedacht wordt ,willen zy zich niet expliceeren, omdat zy dat niet ei ei zonder party te Bis | 5 n- g02 KERKGESCHILLEN TE GOUDA. Onzes inziens , zou °t best zyn, van weerskanten wit toe te geeven. Door ftyfhoofdigheid aan de eene, e dobr bitterheid aan de andere zyde, is de eenmaal om- ftaane fcheur geenzins te heelen. De Kerkenraad moest zich de vrye keus van onpartydige vreederechters door de Gemeente laaten welgevallen , en aan hun oordeel moesten beide twistende partyen de voornaame pointen in verfchil, tot beflisfing en afdoening, geheel toever. trouwen. Mr. METELERKAMP kunnen wy ten minften niet wel raaden , om zich langer in den ftryd te mengen, Eenvouwig Verhaal van het voorgevallene tusfchen de wettige Vertegenwoordigers der Herfielde Lutherfche Ge- meente, en de Leden der Confiflorie en Algemeene Kerk vergadering, enz. Alom, in gr. 8vo. 29 bl D: zich noemende Wettige Vertegenwoordigers der Herftelde Lutherfche Gemeente (te Amfterdam) gee- ven, ín deze bladen, aan die Gemeente eenig verflag van gefchillen, die in dezelve al wederom moeten ont- ftaan zyn, over een, zoo ’t fchynt, nieuw ingevoerd Geloofsbelydenis- Boek , waarover eenige Leden der Ge- meente zich in zeker Verzoekfchrift hebben bezwaard, en waaruit derzelver Vertegenwoordigers ook gaarne eenige woorden, die zy meenen dat met de onveran- derde Geloofsbelydenis der Lutherfchen volftrekt ftry- den, wilden weggenomen hebben, zonder dat echter de Kerkeraad (het Confiftorie) daarin heeft gelieven te bes willigen; en vansandere hooggaande oneenigheden , die voorzeker deze Gemeente (van haaren. Tempelbouw af, zoo als de Steller van dit Aenvouwig Verhaal zich, biz 6, uitdrukt, een droevig voorbeeld van oneenigheid met aich zelve) geenzins tot eere verfttekken, en waarvan men nog al meer droevige gevolgen , met huivering , moet te gemoet zien, zoo lang onkunde en misverftsnd; met onbezonnen yver, aldaar den meester blyven fpees Jen. Door iníchikkelykheid en befcheidenheid zal men in allen gevalle, meer, dan door ftyfzinnigheid en hef: tigheid, winnen. De goede zaak des Christendoms wordt althans niet, door kyven en fchelden, bevorderd. Tite J} KLINKHAMER) TWEEDE BRIEF, 303 s Tweede en laatfle Brief aan den Rustenden Leeraar . KRAMER > żer beantwoording van zyn Wel Eerw. ten zedig antwoord, geplaatst in het Mengelwerk van de Algemeene Vaderlandfche Letteroefeningen, voor ku Jaar i1800, No. AV, bladz. O41--644, Door , KLINKHAMER» Rustend Leeraar, Te Alkmaar, by , Molkman. Zn gr. 8vo, 14 bi, Jk teen ons in deezen Brief, loopende over het den Leezeren van onze Letteroefeningen bekende ge- fchil, tusfchen twee rustende Kerkleeraars van het Her- vormde Genootfchap , best beviel, is de befcheidenheid , met welke dezelve,is gefchreeven; iets, hoe welftandig in lieden van hunne Orde, °t welk tusfchen gefchilvoes rende Godgeleerden niet altyd wierdt in agt genomen. Te regt zegt de Eerw. KLINKHAMER , dat dit fchryven het laatfte aan zynen Medebroeder, over dit onderwerp , zyn zal, „ omdat ik (fchryft hy) voorzie, dat wy « » den ftaat des verfchils uit het oog verliezende, in „b heden zouden Een A koomen, die tusfchen s» Medebroeders haatlyk zyn, ên waardoor wy de gren- » zen van befcheidenheid, die ik zoo gaarne in het oog » Wil houden, zouden te buiten gaan.” Voor ’t overige hebben wy in deezen Brief niets gevonden, ’t welk over den ftaat des gefchils nieuw licht verfpreidt, of ter wederlegginge van het gevoelen van den Herw. KRAMER kan dienen. Indien de ondertftelling van Do, KLINK HA- MER gegrond zy, mogt hy, naar ons inzien, den Eerw. KRAMER met reden gispen, dat dezelve, naa een reeks Van jaaren het gemeene gevoelen der Hervormden ge- leerd te hebben, eerst naadat by zynen post hadt neer- gelegd, zich tot een meer gezet onderzoek heeft begee- ven, Met dat alles kan het ook ligt het geval van den Eerw. KRAMER geweest zyn, dat hy, in ryper jaaren, zwaarigheden heeft ontmoet in een of ander Leerttuk, waaromtrent hy, by het aanvaarden van zynen post, gee-, nen twyfel voedde, Want welk Leeraar durft zich ver- meeten, geduurende den loop zyner Akademie-jaaren , de geheele waarheid gevat te hebben? Onder de ver- dere bedenkingen in deezen Brief zyn ons cenigen voor- gekoomen, die van woordenvitterye niet geheel kunnen Vrygefproken worden; hoewel wy tevens erkennen, oi | e 804 Je KLINKHAMER) TWEEDE BRIEF, de Eerw. KRAMER zich hier en daar naauwkeuriger kon hebben uitgedrukt. Voorts hoopen wy, dat deeze twis tende Medebroeders hun woord zullen houden , doot voortaan „over deeze zaak , te zwygen. Want, inderdaad, kane eere kan ’er met deeze foort van Schriften behaald worden. Verhandelingen en Waarneemingen, ter bevordering der Genees-, Heel- Verlos- en Scheikunde. Ife Deel, Te ar » $y A, en J. Honkoop, röer. Zn gr. Bye. 144. Geen het niet te ontkennen is, dat de Buitenlandfche Geneeskundigen zig door de nieuwe Schei- en Na- tuurkundige Ontdekkingen fomtyds te verre laaten wer: fleepen , en dat zy, de Geneeskunde te naauw met thans heerfchende Wysbegeerte ` willende verbinden, verfcheide zeer gewaagde Leerftelfels ontwerpen , die, aan de ondervinding getoetst, nog verre af zyn van de waarheid op hunne zyde te hebben; zo is het even- wel, aan de andere zyde, niet minder waar, dat ’er in hunne Schriften een aantal allergegrondfte denkbeelden en waarneemingen aangetroffen worden , die voorzeker alle aandacht TE zyn, en allezins verdienen, op on- zen Vaderlandfchen Bodem voortgeplant te worden. Het is uit dien hoofde ook, dat het plan van de Geneesheeren H. A. BAKE, R. DE KRUYFF,en den Heelmeester j. LoG- GER, om den Inhoud der buitenlandfche Geneeskundige Journalen in ons Vaderland algemeener te doen ken- nen, de algemeene goedkeuring zal wegdraagen, en dat de gemelde Uitgeevers of Verzamelaars de dankzegging en erkentenis van een jeder, die belang ftelt ín de bè vordering van deze zoo belangryke konften en wet ten(chappen, voor deze onderneeming, ten hoogtten ver- dienen. — Jammer is het maar, dat de Uitgeevers in het witvoeren van deze anderzins nuttige onderneeming niet even zoo gelukkig geweest zyn; waatover wy, waarheid willende hulde doen, geen gunftig oordeel kunnen vellen, daar wy noch de keuze der hier geplast- fte Verhandelingen, enz. noch de wyze, op welke de- zelven voorgedraagen ayn, kunnen billyken. Ten aaf zien van de keuzé der geplaatfte ftukken, hadden d Verzamelaars, om aan hun oogmerk te voldoen , om, namelyk , ziwttig en aangenaam te zyn, zig niet voor ’% groot, VERHANDELINGEN EN WAARNEEMINGEN. 305 ^ grootte gedeelte moeten bepaalen tot zoodanige fpe- culative onderwerpen , welken den Genees- en Heel- meester, die eenen gelyken tred met de vorderingen in die weetenfchappen houdt, reeds voorlang bekend wa- ren, en voor den minkundigen, of zelfs voor den ei- gentlyken beoeffenaar dier konften, van weinig of geen nut zyn. Zy zouden ten minften uit de voor hen lig- gende Journalen onderfcheidene ftukken kunnen over- pea hebben , die, over °t geheel, en byzonder voor Pra&icus, die uit tydsgebrek niet alles leezen kan, en voor wien de Journal-leêtuur juist het gefchiktfte is, vry wat nuttiger en leerzaamer zouden geweest zyn; als b. v. (om enkelden te noemen) het zoo fraay uite gewerkte ftukje van Pr. zing der ziekefloffe, over de zicktefcheiding der Ze. nuwziekten , enz. het ontwerp van een Scheikundig Geneeskundig Syfhema van BAUMÉ, de thans zoo veel geruchts maakende quaestie over de ideeën van WICH- MAN, wegens het tanden krygen der Kinderen, en meer andere dergelyke, alle aandacht waardige ftukken, had- den ftoffe genoeg kunnen opleveren, om werkelyk nut- tig en aangenaam te zyn; waarmede men daarenboven des te meer aan het doelwit zoude beandwoord hebben, wanneer de Verzamelaars (en dit is hetgeen wy in de tweede plaats niet kunnen goedkeuren) zig niet alleen tot het Eloot vertaalen der Verhandelingen , enz. be- paald hadden, maar het overgenomene, of met de na- dere denkbeelden van anderen , of ook met hunne js ne, opgehelderd en verrykt hadden, waartoe zelfs by de hier geplaatfte ftukjes gelegenheid genoeg geweest i was ; 306 _ VERHANDELINGEN EN WAARNEEMINGEN. was; hetgeen dan ook, behalven dat het geheel eef geleerder aanzien had verkreegen, by den buitenland. {chen Geleerden het ongunttig denkbeeld, wegens de ge- ringe vorderingen onzer Geneeskundigen, zoude weg: genomen hebben, ’ welk natuurlyk moet ontftaan, wanneer hy ziet, dat men al het door hem gezeg- de zonder tegenfpraak aanneemt en blindelings naar: volgt. Na deze algemeene aanmerkingen zullen wy thans, ter bevestiging van het door ons aangevoerde, den in- houd van het voor ons liggend ftukje kortelyk door- loopen , en onze aanmerkingen ter behooriyke plaatfe inviechten. —— Na een korte Voorreden,; in welke de Uitgeevers eerftelyk hunne bedoeling met deze onder- neeming te kennen geeven, vervolgens zoeken te betoo- gen, dat dit hun Tydfchrift in geen verband ftaat met een ander aangekundigd Journal van de Geneesheeren STIPRIAAN LUISCIUS, ONTYD» enz. en eindelyk hunne Kunstgenooten tot medewerking aanmaanen, volgt de cerite Verhandeling, Over het gebruik van het Galya- nismtus, als een nit middel, in de beoefening der Heelkunde , briefsgewyze medegedeeld door den Heer HUMBOLDT aan den Hoogl. LODER te Jena, overgenomen uit het Heelkundig Journal, door den laatstgemelden uitgegeeven ‚ lite Deel gde Stuk. — De met roem bekende nvMBsoLDT onderzoekt hier de drie volgende Vraagen : 1°. Of die Metaalprikkeling zoude kunnen dienen om den fchyndood van den waaren te onder- fcheiden ? 2°. Of deze prikkeling in fommige gevallen jets zoude kunnen toebrengen om een fchyndooden op te wekken ? en 3°. Of men van deze prikkeling -eenige geneezing kan verwagten in Oogziekten, in Verlammin- gen der Ledematen, en in Rheumatieke Ziekten? Het refultaat van dit onderzoek is over het geheel niet zeet gunftig voor °t Galvanisme ; wordende de eerfte Vraag volftrekt negative beantwoord; en ten aanzien der twee anderen worden eenige Theoretifche gronden aangevoerd, die a priori wel ten voordeele van °t Galvanisme pleiten; evenwel blykt uit het gezegde, dat zig nog zeer weinig laat bepaalen, en dat nadere proeven deze zaak moeten beflisfen. En, indedaad, zal ook een ieder, die met dé roeven met het Galvahisme, en vooral die in vergely- ing van de gewoone Ele@triciteit genomen zyn, bekend is, zoodanig over dit ftuk moeten oordeelen , daar he VERHANDELINGEN EN WAARNEEMINGEN. 407 dezelve allerduidelykst blykt, dat het vooral nog veel te voorbaarig zoude zyn, om deze metaalprikkeling op het uitoeffenende gedeelte der Genees- en Heelkunde toepasfelyk te willen maaken ; en thans vraagen wy, tot welk einde dit zoo zeer twyffelagtig (tukje hier geplaatst is, enof de Uitgeevers niet een nuttiger werk zouden ge hebben , wanneer zy, uit dit zelfde ftukje van Journal van Loper, de zoo fraaije aanmerkingen van Pr. Zeitung van Pr. HARTENKEIL, No, 6. De hier aange. preezene Geneeswyze is reeds, byna een jaar geleden, in ons Vaderland bekend gemaakt (*). De voornaame be- doeling der Uitgeevers , met de hadere mededeeling van dit (tuk , moet dus geweest zyn , om de gronden, op welken de Heer srurz zyne Geneeswyze bouwde, algemeen te doen kennen. Dan het zy ons geoor- loofd, hier te vraagen , 19°. of de Tetanus sraumaticus eene zoo gewoone en dagelyks voorkomende ziekte is? en 2°, of de hier aangevoerde fpeculative gronden zoo algemeen verftaanbaar zyn ? Maar ook buitendien had- den de Uitgeevers, zo zy dit ftukje werkelyk nuttig hadden willen doen worden, niet by de Geneeswyze van den Tetanus alleen moeten blyven ftilftaan; zy had- den hierby behooren te voegen hetgeen andere Artfen oma trent deze Geneeswyze in andere ziekten waargenomen hebben (t), en zelfs hetgeen de Hoogl. HILDEBRAND, te Lemge, en de Huog). FICKER, te Paderborn, te- en die Geneeswyze hebben ingebracht, waartegen zig e Heer srurz nog onlangs uitvoerig verdedigd heeft. Eene derde Verhandeling is van den Heer sTÖLLER ş Over het kragtdaadig vermogen der natuur in het genee- zen van ligchaamsgebreken , voornämelyk by Hoofdwon= den: uit het gemelde Journal van LODER, líte Deel 1fte Stuk, {*) In de Algem. Konst- en Letterbode van rr July 18co. Ct) Men zie onze Lesteroefeningen van dit Jaar, Mengel. werk, bl, zo, Ke tek b08 VERHANDELINGEN EN WAARNEEMINGEN: Stuk, No. 7. In deze waarneeming tracht de Heer STO LER iets te bewyzen , hetgeen, zo wy ons niet bedriegen, jeder bekwaam Heelmeester reeds voorlang bekend ge- weest is; en dit is, dat de moeder Natuur , in Heelkun- dige gevallen, en dus ook in Hoofd-gebreken , fomtyds wonderen doet , en daarentegen ook wederom geheel werkeloos zyn kan. Met dit ab verdient dit ftukje toch van jonge Heelkundigen geleezen te worden, ’t welk evenwel nog belangryker ware geworden , wanneer men hier van meerdere dergelyke waarneemingen melding had gemaakt, en byzonder van het fraaije, ftukje van den Heer WENDELSTADT , zynde als een aanhangfel of ver- volg op dit ftukje van STÖLLER te befchouwen , en overwaardig om van jonge Heelmeesters geleezen te worden (*). | Het vierde ftukje behelst een onderzoek aangaande het aanwezen van het vogt in de holte der herfenen, door SÖMMERRING voor natuurlyk en voor het werktuig det ziel gehouden; door Dr. SCHWEIKHARD > Overgenomen uit het Journal der Erfindungen und Theorien , ENZ. XXV fte Deel ‚of rite Stuk van het nieuwe vegt In dit ftukje, welk, benevens de daarop volgende aanmerkin van de Uitgeevers van gemeld Journal , woordelyk vertaal is, tracht de Heer scHweIKHARD de algemeen bekende Hypothefe van söÖMMERRING, over de zitplaats der ziel, door eene waarneeming min of meer te bevestigen ; welk bewys, echter, door de Uitgeevers van het Journál, als onvoldoende befchouwd wordt; van welk alles wy evenwel dat nut niet kunnen inzien, dat men hetzelve uitgekipt en vertaald heeft. Te recht zoude men hier immers kunnen vraagen, cui bono? Daarenboven heeft de Ver- taaler in dit ftukje een zinftoorende fout begaan, die wy in een Journal ter bevordering van Geneeskunde, enz. gewenscht hadden niet aan te treffen: De omge keerde werking der maag en flokdarm, die de Heer SCHWEIKHARD verhaalt in de onthoofden waargenomen te hebben, welke hy met recht de antiperiftaltijche be weging heet, noemt men hier zeer verkeerd antiparili bijcht. Het vyfde ftukje is mede eene uit het evengemeldé Journal overgenomene, doch aanmerkelyk (en met recht) ver (*) Men vindt hetzelve in het Heelkundig Magazin via Pr. ARNEMAN, 1 Band 3 Stuk, No. 6e VERHANDELINGEN EN WAARNEEMINGEN. 309 verkorte, Verhandeling, over het al of niet bevorderen der Naageboorte; door den Hoogl. STARK , te Jena. Dit Rukje, welk zyn oorfprong verfchuldigd is aan eenen te vooren, eh wel op eene zeer hevige wyze , gevoer= den twist, over hetzelfde onderwerp, tusfchen den Heer STARK en den thans overleedenen Hoogl. WEISSEN- BORN, en waarin de Heer sTARK zyne gronden op- eeft, waarom men, ten aanzien van de bevordering Nageboorte , niet te veel aan de Natuur moet over. laaten , verdient voorzeker de aandacht van iederen Vroedkundigen. De dagelykfche ondervinding leert maar al te dikwerf, welke misflagen hierin nog dagelyks bes gaan worden, en hoe menige Baarende het flachtoffer wordt van de onkunde.of caprice van den Vroedmeester of de Vroedvrouw , ten opzichte van het al of niet be- vorderen van de Nageboorte, Maar ook juist om de groote belangrykheid der zaake, en wel byzonder om- dat er nog al Vroedkundigen aangetroffen worden, die in dit geval misfchien al te weinig aan de Natuur overlaa« ten, hadden -wy gewenscht, dat de Uitgeevers, in plaats van alleen de gronden van sTARK , die voor de bevor- dering der Nageboorte pleiten, hier op te geeven, de moeite genomen hadden, om de argumenten van den gemelden WEISSENBORN tegen het-gevoelen- van STARK, die toch ook niet van allen grond ontbloot zyn, (met weglaating van alle de daar in gevlogtene perfonalitei- ten) hier ook aan te voeren, en vervolgens het refultaat dier twee vlak tegen over elkander ftaande gevoelens op te geeven ‚ waartoe wy byzonder den Heer BAKE , als Letor in de Vroedkunde, wel in ftaat kennen, en waardoor dit- (tukje ongetwyfeld. een leerzaamer en bes langryker aanzien had gekreegen. | (Het flot dezer Beoordeeling in cen volgend Stukje Aanmerkingen, op het veronderftelde vermoogen der Koc» pokftof, om door derzelver inènting, den mensch, voor ; de wezenlyke Menfchenpokken te beveiligen. Door J.-E. £ DOORNIK, Med. Do8. Te Amflerdam, by L. van Es, ‘r8or. Jn gr. 8vo. 42 bl. | Schryver van dit welgeftelde Stukje bewyst zeer £Z bondig, gelyk door anderen ai ainai is gedaan, | LEFT. KOK, NO, 8, dat $10 0o J- È DOORNIK dat de Koepokziekte in haar beloop merkelyk verfchilt van de natuurlyke en ingeënte Kinderpokjes, en meent daaruit, en uit verdere gelykzoortige redeneeringen, ten vollen te kunnen bewyzen: Dat KOEPOKKENs; als cen onderfcheide ziekte van MENSCHENPOKKEN „ dezelve noch kunnen uitdelgen, noch het lichaam voor dezelve behoeden. | Gaarne willen wy bekennen, dat wy, by de eerfte aankondiging der Koepoks-inenting , omtrent dezelve ge- Iykzoortige gedagten voedden met die van den Heer DOORNIK , en de geheele zaak hielden voor een Engel- fche Kwakzalvery, welke, gelyk veele van dat flag, tas wederom in vergetelheid zou geraaken. Ondertus- fchen hebben wy met-verbaazing gezien, dat deeze konstbewerking met een allervoorfpoedig(ten uitflag al- omme is in het wetk gefteld; dat ’er aan dezelve geene Pona zyn, dan eenige zeer weinige zwakke kim ertjess (mogelyk een uit de zesduizend) die door an- dere bykomende ziekten reeds geheel verzwakt waren; en dat die geene , welke de Koepoks-inenting hebben ondergaân, en de waare Koepokken hebben gehad, daar- door, ten minften voor het tegenwoordige, voor de Kinderziekte geheel onvatbaar zyn geworden, Zudanige uitkomften hebben ons geheel van gedagten dòen ver- anderen, en ons verpligt, om de Koepoks-inenting te befchouwen, zo niet als eene allerheilzaamfte, ten min- ften als eene allergewigtigfte uitvinding, welke de aan- cept van deskundigen ten hoogften verdient. et is waar, de Heer poorniK heeft het gunttig ge- tuigenis, °'t geen de ondervinding aan de Koepoks-inen- ting geeft, met eenige redeneeringen , afgeleid uit de onzekerheid , of zulke menfchen voorheen ook de Kin- derpokjes gehad zouden kunnen hebben, trachten te ontzenuwen. Dan dergelyke redeneeringen , die zeer veel klem zouden hebben, zo die geene, welke door de Koepokken tegen de Kinderpokjes gefteld worden beveiligd te zyn, maar weinige in getal waren, kunnen niet gelden, wanneer duizenden, gelyk hier het is, voor het goed gevolg der nieuwe konstbewerking pn. „Het meest zou nog in aanmerking kunnen omen de volgende eng van onzen Schryver: ‚> Hoe menigmaal ziet men, dat een nog niet gepokt ss hebbende Mensch , in de befmetting der Akenfchen- 5» Pokken zynde , na een korten tyd te voren een ander a CPH OVER DE KOEPOKKEN,. SI: » epidemifche Ziekte, als het Roodvonk of. Zinking- » koorts gehad te hebben, op dien tyd onvatbaar blyét » voor de pes, de en niet dan eenige tyd daar ‘na » by eene nieuwe befimetting de Men -benvokken be- » komt,” De Koepokken, naamelyk , zouden de vatbaar- heid voor de Meníchenpokken wel voor een tyd kunnen wegneemen „ maar daarom niet voor altoos. Ondertus- fchen bewyst deeze redeneering van den Schryver niet zo veel, als wel in den eerften opflag fchynt. De ge- hoemde ziekten doen immers deeze ‘heilzaame uitwerking alleen, wanneer zy zeer geweldig, en dadrdoor in ftaat zyn de vogten kragtdaadig te verdunnen , en de veze- len, vooral die der huid, Seg te verflappen, en dus tene buitengewoone gefchiktheid tot uitwaasfeming daar te ftellen, door welke eene nieuwlings aangebragte fimet- ftofie wordt uitgedreeven, eer zy haare gewoone werking an verrichten. Dan dit js niet het geval der meestal niets betekenende ongefteldheid der Koepokken , welke niet in ftaat is, eene zo gewigtige verandering in het ge- heel geftel te wege te brengen. De mogelykheid eener, voor het toekomende, niet progamo beveiliging voor de Menfchenpokken, blyft ntusfchen nog het voornaamfte, ’t en tegem de Koe- poks-inenting kan worden aangevoerd ; vooral daar dee- ze zwaarigheid hier te lande niet, dan door eene on- dervinding van veele jaaren, kan beflist worden. Wen- fchelyk ware het, dat eenige verlichte, onpartydige Meníchenvrienden , in het Westen van Engeland, ten ej o onderzochten 5 of, gelyk verzekerd wordt, zedert onheuchelyke tyden , niemand dier gee- nen, welke de Koepokken gehad hebben, door de Kin- derziekte is aangetast geweest; of ten minften, of zulks over t algemeen waar zy: want eene zeldzaame uitzone dering doet hier niets ter zaake. Zodanig een onderzoek , ang aan °t algemeen bekend gemaakt, zou hier meer beflisfen, dan de grootst mogelyké fchat van Ziek- tekundige redeneeringen, die in een geval als dit, eene Quastio fa&i, eigentlyk niets afdoen. ' $ Za Zur. 412 BRYAN EDWARDS Burgerlyke en Handelkundige Gefthiedenis van de Ene gelfche Volkplantingen in de WWest-Indiën , door BRYAN EDWARDS „ sSchildkn. WVlde en laatfte Deel, Uit het Engelsch. Te Haarlem, by A. Loosjes, Pz. In gr. 8yo. 183 bl et dit Deel zien wy het door ons telkens aange- M preezen Werk des Mensch-, Volk- en Handelkun- digen EBWARDS, overwaardig om nevens ROBERTSON’s Gefchiedenis van America geplaatst te worden, vol- tooid (*). Het nog overige des ons bekenden oor{prong. Iyken Werks deedt ons die voltooijing met de aflevee ring van dft Stuk niet verwagten. Dan een Naaberigt des Vertaalers geeft ’er ons eene voldoende rede van. Het Vyfde Boek , waarmede dit Deel aanvangt, is der befchouwinge van den Landbouw, in de Volkplan- tingen op de Engelfche West-Indifche Eilanden, gewyd. 