VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
„ deren 2” — Zonder in het wydloopige te vervallen, worden deeze ftukken met genoegzaame uitvoerighbeid behândeld, die geenen twyfel overlaat, of veelen, die, volgens des godvrugtigen Schryvers raad, met een beza- digd, waarheid- en godvrugtlievend hart zich tot een aandagtig leezen zetten; zullen, in de bevordering van rust en vrede des gemoeds , van humne oeffening ryk- Iyk loon ontvangen, Iets ter proeve der pen hiet willende mededeelten, walt ons oog op het deel , behelzende Middelen tot Vergenoegdheid, en aldaar op het eerfte hulpmiddel. De geagte CLARISSE fchryft al- dus: Vergenoegdheid is eene vrucht van het waar Geloof aan God in Jefus Christus ($ 7} Om derhalve regt „ tot echte Chriëtelyke Vergenoegdheid met God en alle. zyne ‘bedeelingen, te kunnen ten, moeten Wy n wine! het Geloof gn Wie het Geloof -mist y die kan niet waarlyk vergenoegd -z Zonder:'God in zynen Zoón, als Vader Siet minder dan als Opperheer , te kennen , te beminten em te be trouwen; — kunnen wy onmogelyk altyd met Hem + vrede -zyn; Dit wordt noodwendig wereischt, zullen wy zyue fchikkingen, alle zyne fchikkingen, ook die een donkere en lastige zyde hebben, altyd wys en god kunnen vinden, en daarin gewillig en met | berusten, - Ja waärlyk ! de Vaderlyke zorg van Gi over ons‘ waakzaam, moeten wy geloven „ opregt ‚® sn - = et vam CC Re La aangewezen midde OVER DE VERGENOEGDHEID, 519 vendig , innig geloven, zullen wy altyd met God te vrede zyn kunnen. ... En, al wat Wy» in dit opzicht, zonder geloof aan God en zyne gena ige gezindheid je- gens ons, zo als Hy dezelve in en door Jefus-Chris- tus verheerlykt heeft, zouden aanvangen, zou oök geens- zins, in het Goddelyk oordeel, eenige waardy hebbens want, het is eene eeuwige waarheid; zonder geloof kan men onmooglyk God welbehagelyk dienen; want, die tot God (als zyn Dienaar) nadert , moet eerst geloven, dat hy waarlyk befaat, cri dat hy een belooner ts van de gee né, die hem zoeken, (Hebr. A Ek BERET GDC Vervolg der Gewyde Rhetorica, Te Amfteldam, byt, Drayer. 1891. In gr- 8yo. 237 ùl i ý B’ de aankondiging van een voorgaand Werk, wa- op dit ten vervolge moet dienen (*), hebben wy onze zers des Schryvers doel, om het verhevene in de H. Schrift te doen opmerken, en de wyze, waarop hy dit getracht heeft te valvoeren, genoegzaam leeren kennen. In denzelfden trant wordt ook hjer een aan- merkelyk aäntal bybelplaatzen, ten bewyze van de wel- fpreekendheid der gewyde Schryvers, te | en over dezen en genen voor ongeöefenden, € en toegang hebben tot andere Schriften , nog al eenig licht verfpreid, Maar nu zal °t mogelyk best zyn, von Schryver en Drukker, hét hierby te laaten berusten. Verandwoording van Mr. A. H. METELERKAMP, oud/i ` Oud-Ouderling te Gouda; enz. enz. Te Rotterdam, by _N. Cornel, 1801r. {n gr. Bva. 187 bi oen wy onlangs gewag maâkten van gerezene ge- T fchillen, in de ereton Glean yn Gous da, namen wy de ‘vryheid, „om. ons gevoelen, te ken- nen te geeven, dat men, door toegeevendheid yan weers- kanten, de on:ítaane fcheur moest trachten. te, heelen, en dat beide partycu, tot dat einde, de voormaame pointen in verfchil, aan” het, oordeel. van onpartydige vreederechters , , tot . baflisfing en Aidoening s moesten Óvergeeven (*).,.Wy. herhàalenn‘dit- fögmaals , nadat wy .dit nader gefchryf. van Mr. A. H, METBLERKAM? hebben geleezen : *t-gech ons ook: heeft bevestigd in óns gevoelen, dat het denzelven waarlyk niet geraas iS, zich langer ín dezen {tryd te. mengen. De man i zelf overtuigd, dat de taal, hier .en..daaťt door hea ebezigd, voor zyne tegenparty, wat hard zal tevé Juuwen zyn. Op deze. wys wordt de verbittering nf al grooter. t Geen hy zegt, van” daartoe gege ciding, door tégen.en van hem gebezigde geoi (*) Zie boven, bl, 392. A. Hi METELERKAMP, VERANDWOORDING, 521” geeft, dunkt ons, weinig verfchooning, Hy fpteekt' van. eene verbitterdheid , op die manier, als éen Chris. ten, naar zvne gedachten, verbitterd, of liever in yver= vuur. ontfloken mag weezen, en wil hier de oude vader- landfche fpreekwoorden, Aarde en knoestige kwasten heb. ben fcherpe bylen geh en yaer moet met yzer bewerkt worden „ toegepast hebben, Maar °t werken met yzer tegen yzer is waarlyk in den geest wan het Christene dom niet; en fcherpe bylen zyn, in alle gevallen, aan iedereen niet wel toevertrouwd. Stellen wy eens, dat de tegenwoordige Kerkeraad van Gouda, en wel byzan- der de thans aldaar dienst doende Predikanten , kwalyk gehandeld hebben , en dat ’er, overeenkomftig het ver. langen van het grootíte deel der Gemeente, eenige ver- andering dient te komen , omtrent de drie voornaam hoofdpointen, waarover Mr, METELERKAMP zich te yo- ren. heeft bezwaard, en nu nog veel meer klachtig valt: is het dan nu evenwel te verwachten, dat de zaas ken, door zoodanig gehak met fcherpe bylen, in orde zullen komen? Ad Behalven het ophaalen van veele oude dingen, by gelegenheid en ten gevolge der omwenteling van ’t Be: ftuur, in 1787, voorgevallen , waarin niemand buiten Gouda ws, belang heeft, en die mogelyk best aan eene altoosduurende vergetelheid zouden overgegeeven geweest zyn, en menigvuldige- vergelykingen van ’t ge- beurde in 1787 en 1795, alles tot opheldering en goede maaking van °s Mans vorig gefchryf, vindt men, in des ze Verantwoording van den oudften Oud-Ouderling der Gemeente, (voorheen ook Schepen, Bailluw en Burge- meester der Stad ,) eene nadere, en zeer fterke open- baare befchuldiging der Leeraaren, die betrekking heeft op de waarneeming van hun ambt, Byzonderheden worden niet genoemd ; maar men zou zeggen, dat ’er vry wat aan hapert, als wy, bl. 157, leezen : „ Be- geeren intusfchen de Leeraren nu verdere opening om- trent myne bezwaren; — de manier en wyze ftaat ter hunner keuze , het zy in het byzonder, het zy op- ‘odanigen voet , als zy zelve zullen verkiezen, al ware iet in opentlyken druk ; —- Geen Woord van den Ker- enraad is daar toe nodig, maar een enkeld woord van uns —— doch de gevolgen zyn voor hunne rekening.” /ooral niet in druk, Broeder METELERKAMP! Als nen elkanderen eens bedaard gehoord, en ti | or g25 A, H. METELERKAMP, VERANDWOORDING, hoord heeft, zal alles mogelyk op misverftand, eo aí duiding van gebeurde zaaken en gezegden, uitkom, Maar men moest dan ook, aan de andere zyde, ù men merkt te ver gegaan te zyn; edelmoedig teng komen, en zeggen: Broeder, ’t is my leed, | S. HAHNEMANN , Medic. Do@. Onderricht omtrent de Venerifche Ziekten , benevens ene nieuwe Kwikzikver- - bereiding, Uit het Hoogduitsch vertaald deor R. VAN LOENEN , Medic. DoÂ. en Vroedmeester. Te Deventer, by L. A. Karsfenberg en J. H. de Lange, wor. Zu gr. 8yo. met de Voorrede 424 bl. iettegenftaande ’er van tyd tot tyd zo veele verfchil- lende Werken, over de Venerifche Ziekten, in al- terlei taalen en formaaten, worden uitgegeeven , dat men eerder derzelver” vermindering, dan vermeerdering zou mogen verlangen „en dus ook over deeze ftoften in * Nederduitsch veel wordt vertaald, °t geen beter onver- taald ware gebleeven, zo willen wy zulks geenzins op den arbeid van den in zo veele opzichten verdienftely- ken HAHNEMANN toepasfen, wiens zeer naauwkeurige aanmerkingen en waarneemingen, aangaande de verfchii- lende toevallen en verfchynzelen deezer verfchrikkelyke laagen, alle aandagt verdienen ; waarom wy den naauw- Keurigen Vertaaler dank ien zyn voor de moci- te in deezen befteed. Van het Werk zelve zullen wy hier verder niets zeggen; als zynde, zo uit hoofde van deszelfs fchikking, als van wege het onderwerp, be- zwaarlyk voor een uittrekzel vatbaar. Alleen mogen wy niet voorby, aan te merken, dat de Schryver, uit eene te groote liefde voor zyn eigen werk, den Mercu- fius Solubilis, onzes oordeels, al te veel boven de ar dere Kwikpreparaten verheft: menigmaalen heeft men immers, onder anderen, ook al het gewoon gebrek der meeste Kwikpreparaten, en zelfs mogelyk meer in dit, dan wel in zommige andere bereidzelen, bag hg de ziekte in fchyn fpoedig te geneezen, doch ' door niet lang genoeg met de geneesmiddelen aan £ houden, eerlang met verdubbelde woede te doen w derkomen. Ook fchynt de Schryver te zeer bevres te zyn voor de fcherpte, die uit vereeniging vank Salpeter, en van het Zoutzuur, met de Kwik, zee è og E 6 HAHNEMANN,OVER DE VENERISCHE ZIEKTEN, 523 Dd - p ontftaan. Deeze is immers gemakkelyk onfchadelyk te maaken , door die Zouten genoegzaam te verdunnen; jn welk geval de Sublimaat zelfs veilig , en met vols komen goed gevolg , kan worden voorgefchreeven, al, heeft de kwaal haare zitplaats in de edelfte ingewan- den gevestigd: gelyk onder anderen kan blyken, uit de merkwaardige geneezing eener Venerifche Longeteering « door dat middel, in °t Praĝisch Journal van RUFE- LAND te vinden (*). Ons nu verder alleen tot de Voorreden des Vertaalers willende bepaalen, merken wy aan, dat door hem, bl. XXVII enz., is medegedeeld de laatere bereiding van den Merc. Solubilis , door den Heer” HAHNEMANN be- fchreeven in nyos Ucberfetzung von CULLEN, Mat, Med, ; by welke de Vertaaler de volgende aanmerking voegt : » Volgens de proeven van GÖTTLING fchynt de koude by de oplosfing van het Kwikzilver in het Salpeter zo noodzaakelyk niet te zyn als HAHNEMANN zich voor. ftelt. In het Jaar 1794 heeft GÖTTLING dit reeds daar uit getragt te bewyzen, dat hy even veel Salpeterlucht kreeg, uit de oplosfing, welke in de koude, en welke in de warmte was gemäâakt. Ook heeft HUFELAND den Mercurius Sohebilis, welke GÖTTLING in de warmte ges maakt had, even werkzaam bevonden, als de koud b reide oplosbaare Kwik. Laatere proefneemingen, hier- over opzettelyk door GÖTTLING in het werk gefteld, hebben hem in zyn gevoelen verfterkt, doch tevens ook aangetoond, dat er eenig onderfcheid plaats heeft tus- Schen de Kwik, die op het laatst wordt nedergeploft, en welke witagtig is, en die, welke het eerst met eene zwarte kleur wordt nedergeploft, en te gelyk, tusfchen het witagtig nederplofzel uit de warme, en uit de kou- de oplosfing: en hjerom raadt hy, om niet voort te gaan met het precipiteren , als de witte wolken zich onder de nederploffing vertoonen. Zie J. F. A. GÖTTLINGS Chemifche Bemerkungen úber das Phosphorfaure Quecke lber und Hrn D. HAHNEMANNS fthwarzen Queckfilbers kalk, Jena 1795.” Door nu deeze bereiding te ge bruiken , in plaats van de veel omflagtigere van den Heer HAHNEMANN , zou men de bewerking van den Mercurius Solubilis merkelyk eenvoudiger kunnen maa- ken: terwyl ook in een geneesmiddel, ’ geen in given klei- (*) Band IV. H. 3. p» 478 en volgg. 524 Se HAHNEMANN OVER DE VENERISCHE ZIEKTE kleine dofes wordt voorgefchreeven , de vrees vor geringe hoeveelheid van lood enz., welke in der woone zuivere Kwik zou kunnen aanweezig zyn% geen genoegzaamen grond fchynt te fteunen ;-en és ook de kostbaare en omflagtige revificatie wan de Kuù, uit het Sublimaat, veilig fchynt achtergetaaten te kur nen worden. | = Voorts kunnen wy niet nalaaten aan te tekenen, dat de Schryver verfcheidene voorbeelden heeft mede- edeeld , van het goed gevolg, waarmede hy de be- chreevene. Kwikbereiding in verfchillende gevallen heeft toegediend , die de aandagt van deskundigen ver- dienen. Ten befluite achten wy het niet ongepast, hier mede te deelen eene door den Vertaaler in dit Werk ge plaatfte Waarneeming van den Hoogleeraar THOMASSEN a THUESSINK, aangaande het gebruik van het Salpeter- zuur in de Venerifche ongemakken, die genoegzaam bewyst , dat dit middel in deezë hardnekkige kwaalen niet” voldoende is; terwyl zy teffens het nut van den Mercurius Solubilis bevestigt. … By eene Vrouw, (dus fchryft de Hoogleeraar, bl. XLV,) die verfcheiden jaa- ren Veneriek was geweest, en nu over gonorrhoea en ulcera labii pudendi klaagde, wilde ik eens zien, wat het Acidum Nitri, zo als gy weet, onlangs in Enge- land aangepreezen , zoude uitvoeren, In het begin gaf ik hier van, eene drachma in een pond Aqua Hordei, alle dag te gebruiken ; dit veroorzaakte haar geen ongemak, en de. uitvloeijing en zweeren fcheenen eerst-te geneezen. Zy gebruikte van den 26 Febr. tot den 14 Maart drie oncen en zes drachmen , zonder dat zy in den mond, of ergens anders, daar van eenig ongemak gevoelde. Dan toen zy drie drachmen daags gebruikte , wierd zy weder erger; en toen zy zeven oncen en twee drach- men gebruikt had, vond ik de proef genoeg beflisfen- de, om te befluiten, dat het Acidum Nitri wel ver zacht, maar niet geneest, Ik gaf toen een half grei Mercur. Solub. Hahnem, tweemaal °s daags , alle da met een half grein te vermeerderen; na het g| bruik van twaalf poeders, begon de mercuriaalkoorts dit was de 30 Maart. Ik liet toen met de poeders fcheiden, en het DecoÂum Lignorum, ’t welk ik tw had, voorgefchreeven , door gebruiken 5 en op deaf April was zy heríteld,” | ó €, j VAN DEN BOSCH, COMMENTATIO MEDICA, 535 i ETE Commentatio Medica, exhibens Anatomiam fyfthematis refpitationi infervientis Pathologicam, aućđtore CORNE=« LIO JACOBO VAN DEN BOSCH , Medicinæ et Artis Obftetriciee Doĉtore ; cum Tabula ænea, &c. Dat is: Ontleed- en Ziektekundige Verhandeling over de werk« tuigen der Ademhaaling , door Ce J. „Doktor in de Genees- en V3 df a A Te Haarlem, by A. Kampman, 1801. {n gr. 440. 210 bl. , \eeze uitvoerige Verhandeling bevat eene verżzáme- ling van genóegzaam al het weetenswaardige , °t geen by oude en nieuwete Schryvers, zo over den ge» zonden, als den ziekelyken toeftand, vande verfchil- Jende deelen der Borstholte en der Longen, is te vin- en. Om hierin te flaagen, heeft de Schryver (zie oorrede p. IV) voornaamelyk tot een grondílag geno- men dat geene, ’t welk de verdienftelyke proucQuEr daarover gefchreeven heeft, in zyn Repertorium Medi- cine Praĝicæ et Chiturgice, en voorts een naarftig gebruik gemaakt van de in alle vakken zo keurige. en uitgebreide Bibliotheek van Gostingen, De bygevoegde, Plaat beeldt af eene aanmerkeuswaardige uiuzetting van het Borstbeen. En Bie oen „Een Werk van deezen aard kan inzonderheid van nut zyn voor iemand, die eem of ander ftuk der Anatomi» fche Ziektekunde deezer deelen naauwkeurig wil na- gaans dewyl hy hier alle Schryvers aantreft, die iets weetenswaardigs over zodanig eene ftoffe hebben ges boekt. Wy hadden ons gevleid; hier ook te zullen aantreffen eene uitvoerige toepasfing van de gewigtige ontdekkingen der nieuwere Scheikunde, ten opzichte der Ademhaaling: doch de eng Aes fpreekt daarover maar ter loops, en {chynt zich daarvan niet veel te beloos ven. es - Een det aanmerkelyk(te plaatzen van dit Werk is, onzes âchtens, des Schryvers ftellige bepaaling ,. aan. gaande de waare zitplaats van het Zydewee (Pleuritis), diesvolgens veeler meening ‚niet in het Ribbevlies, maar in de oppervlakte der- Longen; moet gezocht worden: s De voornaamfte ziekte, (zegt de Schryver p. 84). DATT, LUOL: NO, 13: Pp voor VAN DEN BOSCHs - 526 C, J. VAN DEN BOSCH, COMMENTAT!O MEDU, voor welke het Ribbevlies vatbaar-is, is de Ontfteels; en dat dit vlies waarlyk door Ontfteeking kan woa aangedaan, leeren ons de befchouwingen der Iyken, k ontíteeking doet dit deel zeer rood worden , doch ver wekt altoos geen pyn. Daarentegen leeren wy uit & Waarneemers, dat het Ribbevlies, zonder voorafgaand pyn, na den dood, zeeft ontftooken is gevonden, De ontfteeking van dit deel beflaat zomtyds maar eene en- kele plek , maar gaat ook, door haare verdere uitbrei. ding, over tot de Longen, of tot het Middearif enz,” De gegrondheid: van dit gevoeïen ftaaft by, door aan- haalingen uit zes-en-twintig Schryvers. De volmaaktheden van den Schepper in syne Schepfden befchouwd , tor verheerlyking var God en tot bevorde ring van nuttige Natuurkennis , in Redevoeringen, door FJ. A. UILKENS, Art. Lib. Mag. Phil, Dr, a Christen-Leeraar by de Hervormden te Eenrum, Ift Deel ; behelzende befchouwingen van den Sterre en ene natuurkundige befchryving van onzen Aardhol, Te Groningen, by J. Oomkens, 180r. Jn gr. Bva Behalven Voorrede en Inhoud; 339 blads, ; oe nadeelig ook, in vroegere dagen, geweest zy het H donde =— ’t welk teren nog by fommie gen huisvest- — dat het befchouwen van de werken der Schepping voor den Christen min belangryk, zo niet fchaadlyk moet geagt worden; voor de meesten voorzeker heeft, in deeze meer verlichte dagen, dit vooroordeel zyne kracht verloren. Naatmaate men ‘er ook meer op bedacht fchynt te worden, om de op leiding daartoe; in het onderwys en by de opvoeding der kinderen, minder dan voorheen te verzuimen, mo: gen wy hoope voeden, dat het opkomend geflacht, ten aanzien van de befchouwing der Nature, in dit vro ger vooroordeel geene redenen tot afkeorigheid van d zo nuttig als den Christen veredelend, den verhcerlykend werk zal vinden. Waartoe toch ligt & Boek der. Natuure voor aller oogen [s het dat wy de groote werken Gods even onverfchillig x den aanzien als de dieren des velds, die, terwyl! hunne behoeften bevredigen, de fchoontte | bloemen onagtzaam met den voet treden? Neen 2%! Ook in deezen past het den mensch, gedachtig a j- A. UILKENS, REDEVOERINGEN, 527 aan Zyte redelyke vermogens, waarmede by boven de andere fchepzelen deezer aarde begunftigd is. Hy bea hoort te bezeffen, hoe, van het begin der waereld aan, de onzienlyke dingen des aanbiddelyken Maakers — zyne eeuwige kracht en Goddelykheid , zichtbaar. zyn geweest in de gewrochten, voor den opmetk#aamen. Als Christen dient hy te weeten, dat het verzuim van genoegzaame agtgeeving op dezelve in de H. Schrift wordt voorgefteld als eene oorzaak van. befchuldiging tegen die Volken, welke, hoe bedreven anderzins in veele Zaaken , te jammerlyk áfgedwaald van den weg der waare Godsdienftige kennis, vervallen waren tot het bewyzen van hulde aan de fchepzelen, in plaats van aan den éénigen Veroorzaaker aller dingen. -En behoeft het wel herinnering, dat de Heiland zelf zyne Leerlin- gén en Toehoorders menigwerf opmerkzaam maakte op de werken der Natuure, om hen te levendiger indruk- ken te geeven van de aanbiddelyke volkomenheden , liefe de en zorge des Hemelfchen Vaders? Daar wy het dan als een fchadelyk vootootdeel 4an- gien, dat het voor den Christen min belangryk zoude weezen, de aandacht op het gefchapenete vestigen, om daarin ftoffe te vinden ter verheerlyking van den Aller. hoogften; daar wy het opmerkzaam gadeflaan van de gewrochten Gods allezins overeenkomttig. rekenen met zynen verheven aanleg als het eenigst fchepzel hier beneden , °*t welk zynen Maaker alomme kan ontdek- ken — en met de nadere verlichting, door-het Euana gelie ontvangen, waardoor hy te beter iw ftaat is, de opmerkzaamheid zo wel voor het hart als voor zyn ver. ftand belangryk te maaken — zo kan het ons niet he. vreemden, maar keuren wy het in tegendeel zeer-prys« waardig , dat een Christen-Leeraar de uuren, die hem van zyne beroepsbezigheden overfchieren , toewyde aan de beoeffening der Natuurkennis, met het loflyk oog- merk, om zyne verkregen kundigheden;, ter gepaste gê« legenheid, żyner Gemeente mede te: deelen. Het verttrekt ons tot wezenlyk genoegen; zulk een ChristensL.eeraar in ons Vaderland te kennen; zo uit ait- dere kleinere Stukjes, als uit het: Boek, ’t welk wy thans woor ons hebben. Niet alleen toch zien wy hiet- uit, dat deeze. verdienftelyke Leeraar zyn werk maakt van de beoeffening det Natuurkunde , alleen ter bevor- dering van. eigen Re getoegen , maar ook ar br | pa een 528 orn Je Ae UILKENS deezen nuttig te worden voorzyne Gemeente, „ wt s zyn Eerw. (blykens de Voorreden) des Zong „ avonds, met nuttig gevolg, een uur bezig houdt, m ‚ de befchouwin s van-onzen ver ienftelyken MARTINET.” De Redevoeringen, welke wy nu aankondigen = opge draagen aan de-Leden van het Departement Groningen, en de Marne, behoorende tot de Bataaffche Maatíchappy 75 Nut van °t Algemeen — hebben ten oogmerke, om bet leezend pübliek , op eenen wel eenvoudigen eo klaren, maar tevens deftigen, en’ naar der gaja der „onder- werpen gepasten toon, op te WEKKEN ter van het P afchapene. In dezelve worden de Pean des Scheppers, in zyne werken doorftraalende, ang- ‘ wezen; ten einde de verheerlyking van God, en em nuttige kennis der Natuure, te bevorderen, Hieras js ook inzonderheid toe te fchryven , dat wy de voo dragt van zeer veele allerbelangrykíte byzonderheden, nieuwe waarnemingen , en de meest treffende onderwer- l ‚in den form van Redevoeringen ontvangen; naardien es Schryvers. hoofddoel, volgends eigen getuigenis, me: debragt, »» zo wel voor het hart als voor het verftand … nuttig te zyn — zo wel Godsdienftig gevoel op te 5, wekken, als kundigheden aan te bs ri De Eerw. UILKENS is hierin, onzes agtens, gelukkig gelaagd; en naa dat wy: dit Deel aandachtig en met byzonder ge- noegen hadden doorgelezen, kenden wy niet makaten hem te houden voor eenen Man, die, alseen jong Na- tuur-onderzoekeér (gelyk. hy zichzelven noemt) eene ze dige befchei d voegt by: eene uitgeftrekte bedre- venheid, ook in de nieuwfte. Reizen, en Natuurkundi- „ vooral. Hoogduitfche , Werken ; — voor eenei an, die ervarenheid met oordeel en goeden fmak vereenigt; die zelf door het verheven ienfti bezield wordt, °t welk hy by zyne Leezers tracht te verlevendigen. Vanhier dat njet alleen mingeoeffender, zo zy flechts eenigen fmaak bezitten , aangenaam © nuttig voedzel vinden voor hunnen weetlust, en ter ver fterking van Godverheerlykende gezindheden; maar ook meer ervarenen naar eene menigte bronnen, voor jn laatere dagen geopend , gewezen worden, W zy verder kunnen fcheppen , °t geen zy ter vol hunner natuurkennis verlangen. _Vanhier dat wy 8” verveelende ep onuatuuryk opge{muiste declamauen 5 en der Natuur, volgends den leiddrai REDEVOERINGEN. 529. treffen, maar, naa de voordragt van gewigtige waaken, zulke opwekkende aanmerkingen , als natuurlyk opwel- Ten in den geest eenes Godsdienftigen befchouwers, die geene moeite behoeft te doen, om; door opeenttapelin van gezogte loffpraaken ‚de grootheid, wysheid ‘en g heid van den opperften: Kunftenaar en Werkmeester te roemen. - . es Het een en ander verpligt ons , deeze Redevoeringen van den- Eerw. UILKENsS met nadruk aan te pryzeri , om, ware het mogelyk, daardoor de bevordering van derzelver invloed algemeener te maaken ; en ook des zulken ter leezing van dezelve aan te moedigen, die , op het zien: van den Tytel, zouden: kunnen den- ken, dat de arbeid van eenen DERHAM, NIEUWENTYD » RAY, BONNET, LA PLUCHE , SANDER , MARTINET , wiens {chriften , die het zelfde doel hebben, in onze taal aanwezig zyn, deeze ide bn, ten algemee- nen nutte, thans overbodig maake. Immers wy vraa- gen met'den Schryver, die deeze bedenking zelf in zyn ‘Voorbericht geopperd heeft : „ Hebben zy ook „ dezelfde onderwerpen ? Hebben zy ook dezelfde s verklaringen ? - Zyn zy allen nog geheel voor dees zen tyd — by die reeks van nuttige ontdekkin- sy gers gegrondere verklaringen, en geheel andere ge- „‚ fteldheid der Natuurkunde — voldoende ?” Maar dan ook meenen wy op goeden grond te mogen verzeke- reny'dat, door de aanwyzing van de nieuwfte ontdek- kingen íe de Natuurkunde, en de -behandeling van de- zelve, -overeenkomftig met:de groote omwenteling, die de Natuur- en Scheid-kunde ondergaan ‘hebben, deeze vraagen derwyze zyn-opgelost, in de- Redevoeringen voorhanden, dat elk onzydig Beoordeelaar den arbeid van den Eerw. UILKENs zal aanmerken , niet flechts als niet overbodig, maar als-eene gewigtige bydraage ter bevordering der kennis en Godsdienftige befchouwing van de belangrykfte verfchynzelen en waarnemingen in de Natuur. Terwyl de Redenaar te kennen geeft, dat hetgeen by in de volgende Deelen zal verhandelen , als meer onmiddellyk in betrekking ftaande met het nieuw fcheid- Re Leerttelzel , van het verfchil zyner behandeling met die-der bovengenoemde Schryvers zal getuigen — zo kan ook dit Deel gezegd worden daarvan verfchei- dane blyken te dme etzelve behelst, gelyk re P3 5 algemeene Tytel opgeeft , be chouwingen van den W. rente , on eene natuurkundige befchryving van us ar De ei Het geheele Werk zal beftaan in Vier Deelen; nl lende het ade bevatten de befchouwing van de ondruip baare of veerkrachtige Vloeiftoffen, van de Warmkfi, de Lichtflof, de Eleârieke fof, van de Luchtfsortes, en inzonderheid van;onzen Dampkring; — het gde van de drie Natuurryken ; en het 4de van de a verbinding , de Cénheid en verfcheidenheid in bet ge fchapene , den trapswyzen overgang in alles, deproú huishouding der Natuur , de nuttigheid en nodsaatht- heid van vale, ons fchaadlyk fchynende, natuumwelin: gen en fchepzolen. en Naa eene Inleiding over.de voortreflykheid van den Mensch, de verwaarloosde Namen belchoomke Le) oor: zaaken des Bygeloofs, en den pligt van een Christen, om zyne redelyke kennis aan de wolmaaktheden. Gods door de opmerkzaamheid op diens gewrochten -te ver- fterken — wordt ‘er in de eerffe Redevoering van dit Deel aanvang gemaakt met de aanwyzing van den groo: ten omvang der Natuurbeíchouwing. Hierop volgt cepe verdeeling van het gefchapene; en het overige mn befteed aan de ‘befchauwing van den Sterren- eme , ` Io de tweede Redevoering vinden wy een algemeen overzicht van ons. Planeetftelzel ; waarin gehandeld wordt over de Zon, den afftand en de groote. loop- kringen , -en -de Maanen of Wachters der Planeeten Mercurius, Venus , Aarde, Mars , Jupiter , Saturnus (van welks Ring, om ons onbekende redenen „ door den Schryver bl. 34 niet gewaagd wordt) en Uranus; alsmede over de Staartfterren , de wigeltrekthed van ons Zonneftelzel, de Middelpuntskrachten , Waereld Schepping, en verbinding der Hemelbollen. De derde Redevoering nope over de befchouwing van den Aardbol, en inzonderheid van de Zeeënş de zelver uitgeftrektheid, diepte, in- en uis- firoomiag water , beweging, door wind, ftroom, Eb en Vloed, zoutheid des zeewaters, en °t lichten van hetzelve, Het vaste Land (trekt ten onderwerpe der vierde Rè devoering ; deszelfs oneffenheid, Bergen en Vulkaan In de vy/de Redevoering wordt de aandacht e REDEVOERINGEN, S31 rd op de Binnenlandfche Wateren, Bronnen, Rivie- n, Watervallen, Meiren, en de inwendige gefteldheid >» Aardbols. In de zesde Redevoering vinden wy eene. befchou- ing en bevestiging Van de dagelykfche omwenteling es Aardbols, en de onderfcheiden Luchtftreeken. In de zevende en laatfte Redevoering wordt aangewe- en de jaarlykfche beweging des Aardbols ; de groote aan, die dezelve aflegt, van de Maan (die in * voor- ygaan befchreven wordt) vergezeld ; de verbazende ielheid, waarmede de Aarde haaren loop volbrengt, enz. - de oorzaaken der Jaargetyden; de ftand der Zonne, m opzigte van ons, des winters en des zomers; ver- chil van warmte en koude in de Jaargetyden onder erfchillende luchtftreeken, enz. -. Ziet hier den hoofdzaaklyken inhoud deezer Rede- oeringen. Gaarne zouden wy , tot nadere aanpryzing an dezelve , een en ander voorbeeld van de aanmer- ingen of waarnemingen, in dit Deel vervat, onzen eezeren mededeelen ; maar de ryke voorraad dost ons erlegen ftaan ten aanzien der keuze, en verpligt ons e weetgierigen naar het Werk zelf te verwyzen. Ter roeve willen wy thans op een of ander fraai gefchetst afreel de aandacht vestigen. Dan ook hier weêten wy ykans niet, wat te neemen ; daar ons nu de fchets an de grootheid der Schepping, dan van de verbin- ing der Hemelbollen ; nu de befchouwing van de ree, dan de befchryving van de uitbarfting der Vuur- ergen 5 nu het opgehangen tafreel- van de dryvende [svelden =— dan, eindelyk , de befchouwing van de ente en den Zomer, van het Onweder en den Oogst, an den Herfst, den Winter en het afwisfelende der id, etyden — met eerbiedige verwondering vervulde over: e rege wysheid en goedheid des opperften Fore \eerders, | Dit Deel pronkt met ééne Plaat, uit cook’s Reizen; rtoonende een gezigt van eenen grooten Ysklomp 4 yvende in de Zuidzee, g Jan. 1773. — Deeze Plaat eve ons aanleiding om onze keuze te bepaalen in t bybrengen eener proeve. — s» Dit gezicht” — n dryvende Ysbergen roept de koene Zeerciziger verbaasdheid uit — gaat alle befchryving te bos ven! Alomme Ysvelden achter Ysvelden , bergen rondom bergen met afwisfelende Ys- én Sneeuwlagen Pp 4 a Op: 532 Je A. UILKENS « opeengehoopt! Hy ziet de golven tegen dezd pa zb viste klippen otzen ; maar als ank klipa „ tart die zelfde hoofdítof het geweld van bruifcho js golven. Welk ene rustloze beweging, welk e „» verdovend gedruisch! Gierend fchuren zy elkani „> voorby , krakend fcheuren zy van een, krarfei „ ftoten zy tegen elkander aan, donderend vallen gro- ‚> te brokken door verlies van fteun. en rustpunten in a de onpeilbare diepte, zich enigen tyd werbergende „… onder het fchuimend water. Gehele bergen van ver: „» bazende hoogte , door ongelyke wegdooijng in de „ diepte der zee van zwaartepunt veranderende, wen: „ telen om.. à kunde, ftaat dè klomp ys boven het water tat die, ə» welke er onder is, als één tot negen , en dus heeft s, een Ysberg van 200 voeten hoogte 1800 voeten diepte ə, Onder de oppervlakte der zee, en bedraagt in het > geheel 2ooo voeten in lengte. Voorby zulk een Ys-« 3» Eiland voer cook met de zynen, dat, behalven des əs ze hoogte, 2000 voeten lang, en 400 breed was. ə Welk eén Ysklomp, derhalven , die niet minder dan ə Één duizend en zes honderd millioenen teerling- voe- s» ten bevattede! Wien onzer, myne Vrienden! wordt s de belydenis niet afgedwongen , dat zelfs de koudfte s En afgelegenfte delen der aarde majeftueuze verfchyn« s, felen opleveren, die de ziel met verbazende ontroe« » Ting vervullen (*)?” - Dit zy dan van dit Deel genoeg, De bygebragte befchryving kan tevens doen zien, hoe de Schryver door geduurige aanhaalingen zyne aanmerkingen be- vestigt. | Wy wenfchen zyn Eerw. van gantfcher harten voort. duuring- van lust en kracht om de voorgenomen taak af te werken, en hoopen dat hy daarin ook door Een meer dan gemeenen aftrek deezer Redevoeringen zal aangemoedigd worden, > (*) „ Het is geenzins ene te weelderige verbeelding geweest , „» die, ons zo veel verfchillende gedaanten, kleuren, groote s te, en veranderingen by de Ys-eilanden heeft doen fchete s» zen. Die MARTENS Reizen, ronsrems Aantekeningen en s, Waarnemingen gelezen heeft, zal onze (chets als flechts » fauwe trekken befchouwen: of men zie ter overtuiging » PENNANT, Befchryv. der Noorder Poolelanden, I D. bl. 176. > == D. crans, Hist, van, Groenland, I D. bl 30. —— s, Gelyk wy ook , dit herinneren wy, beelden van het Ys des » Noordpools hebben ontleend ; maar is ook het ys der beide » Aspunten niet gelyk 2” De Rhyn, of Reis van Utrecht na Frankfort, hoofdzaaks kyk langs de oevers van den Rhyn ,. doar T. COGAN, Uit het Engelsch, sde Stuk. Te Haarlem, by A. Loose ` jes Pz, An gr. 8yo. ot het Jaar 1796 moeten wy terug flaan, om on- & ze laattte Aankundiging van deeze Rbynreis op te Pps z0e- 534 . T, COGAN zoeken (*). Wy lieten onzen CoGAN te Keuken, mý nen ier weke de nod uee Broeinest w Bypeloof » in den XXV Brief, de eerfte in dit Stuki befchryvende ; welk onderwerp in den XXVI wordt, In deezen merkt onze Reiziger op, „ dat Aæ Jen verfcheide eeuwen lang een van de eerfte, en mi» fchien de eerfte Koopftad van Europa was; dat, voor! in het begin van de twaalfde tot het begin van deag tiende eeuwen, de rykdommen daar van alie kanten en ei apen een toevloeiden. Derzelver Koophandel,” merkt hy op, , zou, als de gefchiedee nis, in Kerklyke en Waereldlyke hebben kunnen verdeeld worden, dat is, in het voldoen van de behoeften en vleeschlyke lusten van meer dan de heli van het vâste land, en het opcieren van Kerken, Het artikel van heilige vercierzelen , en byzonder dat van keek den-maakèn, hieldt ‘er nog het langst ftand.” — Ta hoe verre dit bedryf gaat, fchetst de Schryver op nen boertenden trant, en merkt ten flot op; » Waereldlyke handel is thans bepaald tot het maaken van eenige linten, kousfen, kanten, en het bereiden van wat tabak. Daar zyn ook eenige- Kooplieden, die op Frankfort, Mentz, Holland enz. handelen,” Met den aanvange van den XXVII Brief fchryft COGAN: Wanneer men te Keulen langs den Rhyn wandelt, zou men zich, naar het voorkomen, dat de Stad heeft, verbeelden; dat zy nog in eenen bloeijen- den ftaat ís. Doch dit is maar fchyn en koomt van de volgende omftandigheid. — Boven Keulen is de Rhyn niet bevaarbaar voor grobte fchepen, bed de fcheepvaart belet door watervallen, als te 4 zen, en op veele plaatzen vindt men veele ‘rotíen en banken dwarsch over de rivier, welke dezelve, als het water laag is, zelfs voor kleinder vaartuigen, ge vaarlyk maaken. In gevolge van deeze beletzelen wor- den de verfchillende handel-artikelen van Menta, nat Keulen in barken gevoerd, welke omtrent t of tweeduizend vyfhonderd quintaalen laading bevatte, Maar van Keulen benedenwaards, tot de rivier haat naam en derzelver water haare onderfcheiding vaig (*) Zie onze Viaderl. Letterøæf. voor het Jaar. 1796, bh? Van het Eerlte Stukje hebben wy berigt gegeeven in @* arbeid voor 2795, bl. 477. DE RHIN, 835 sbben in de alvermengende zee , is het kanaal overal ieper, en bekwaam om fchepen van eene meer aan- ienlyke grootte te voeren. Het is-dan te Keulen dat ie goederen uit de kleiner in de grooter vaartuigen oe aen overgefcheept. Dit geeft de Stad eenige woe- igheid van koophandel, zonder haar daarom van eenig rroot nut te zyn: want geene der artikelen zyn de on- niddelyke: voortbrengzelen van Keulen of derzelver om- trek:, of door derzelver inwoonderen gemaakt. De meeste ze a van de groote fchepen, die in Holland Keul/che (chepen genaamd worden, zyn zelve aanzienlyke Koop- ieden, en. voeren hunne eigene goederen. Deeze Koop- ieden’, altoos in hunne fchepen woonende , zyn in Ike haven thuis, en brengen zo veel van hunnen tyd n mflerdam, Rotterdam, Dordrecht en andere plaat- zen hunner beftemming door als te Keulen. Zelfs heb- en. de Keulenaars het voordeel niet van deeze fchepen — te bouwen of te herftellen. Zy worden gebouwd en nerfteld te Manheim aan de Roer, die digt by Dusfel- dorf in den Råyn valt.” Het zonderling maakzel deezer Schepen , en derzelver vaart en vragten worden juist befchreeven, io) pr | Naa aangemerkt te: hebben, dat eene naauwgezette zugt om de waarheid te zeggen hemin zyne befchry- ving van Keulen wat fchimpagtig hadt doen zyn, haast hy zich met vermaak , om ook de andere zyde van de medaille te vertoonen , en derzelver voordeeligfte zyde te laaten zien, van harten wenfchende dat de opfchrif. ten talryker en- grooter waren. —— Hier gewaagt co- GAN Van RUBENS , Val ANNA MARIA SCHUURMAN s onder de Overledenen. Van de nog leevenden fpreeken- de, komt Monfieur le Baron Dr nuescH in den eerften rang, en vindt men een verflag van diens Kabinet van Natuurlyke en Konttige Zeldzaamheden, en van den Baron zelven, die voorkomt als een man van uitgeftreke ie kunde. Dan, COGAN voegt er by: De Baron chynt in het ftuk van verlichting van het verftand erre verheven te zyn boven de algemeene klasfe van nenfchen, met welken hy gemeeníchap heeft, en hy at in zyne fchriften eene bewustheid van die meerder- eid blyken. Daar loopt eene zekere waanwysheid door ezelve , die natuurlyk en byna vergeeflyk is by iemand n zyne omftandigheden, beroofd van het gezelfcha an verftandige en geleerde lieden, en in cenen mad - room 536 T. COGAN {troom van ónweetenheid gedompeld. Een man it omftandigheden heeft de afte enheid niet om man lingen te verbeteren, of om de verdienften van zyn è gene nafpeuringen naar waarde te fchatten.”* De XXVIII Brief is aan de Gefchiedenis van Zala gewyd, en heeft dit voor die Stad -ongunttig ilot: „ De Befchiedenis van Keulen bewyst, dat van alle ongeluk ken, die eenen Staat overkomen kunnen, al te groote yver en blinde dweepery de verderflykfte zyn, La ten vreemde vyanden vreeslyke verwoesti is. ten; laaten zwaare branden ‘veel venroren ; wierd. beevingen ftatige gebouwen inzwelgen; de gest, de weerkragt, het opwekkend leevensbeginzel, dat mgit rig is, zal de fc ade dra verhelpen, daar de i niet in eens volkomen is. De onderdrukking, die doot den mensch den mensch aangedaan wordt, ontzenuwt en vernielt, Deze brengt eene atonie in de gefteldheid, wet ke geen geneesmiddel met mogelykheid kan bereiken, of herftellen” —… a ` Bruhl, het Lustilot van den Keurvorst- van Keulen, wordt, met de bezigtiging daarvan, in den XXIX Brief, geestig befchreeven. Gaarne zal men ook met Ónzen Reiziger, in de XXX en XXXI Brieven , te Bonn vet- toeven, waar de Keurvorst van Kewlen ten dien dage voornaamlyk zyn -verblyf hieldt; eene. Stad, die ço- GAN , uit verfcheiden hoofde, woûder wel beviel, en door hem, in tegenftelling met Keulen, befchreeven wordt als een aangenaam .verblyf.,- waar de Univer- fiteit bloeit, — waar-een Leesgeaelfchap is opgerigt , van °t welk de Keurvorst zelf lid is, Wegens den Keur- vorst merkt onze Reiziger op , „‚-dat-hy zeer geagt is, als een man van verftand , bedaardheid en weldaadig: heid. Hy maakt zo weinig wertooning van pragt en fti- tie als zyn rang kan toelaaten. Schoon een Bisfchop , ia een Aartsbisfchop , heeft hy niets van den Ker en, en fchat de deugden, die in eenen edelen en wel geoefenden geest ontfpruiten , boven de distelen & doornen van cenen geestlyken tuin. Ik behoef u niet“ zeggen, dat hy uit het Huis van Qostenryk, en Broek? van Keizer LEOPOLD is.” Van de gemeenzaamfte ontmoetingen weet COG een uitlokkend charaâerfchetzend verhaal te geet De arme Jongen , die hem als Geleider buiten de diende , levert ’er een. voorbeeld van op 5 het is ter n DE RHYN; ` 537 beminge te lang. Zo is ook, in den XXXI Brief, het \felgefprek, van een ernftiger aart, wegens het toen- naals in Frankryk voorvallende, met een jong Frarisch Jfficier, die in het begin der onlusten te Parys was reweest. bns Met den XXXH Brief komen wy te Coölent:, en teie ven derwaards onder een aangenaam en voorlichtend on- Jerhoud hei ig veele byzonderheden ; die ons ook ftaane Je het verblyf aldaar bezig houden; inzonderheid daat hy vermeldt, welke vorderingen en verbeteringen van llerleien aart,te dier plaatze, zints dertig jaaren, heb- en ftand' gegreepen. Je befchryving van het nieuw gebouwd Keurvorstlyk aleis is vol geestige trekken, et leevensberigt van en vermaarden Duitfchen Schilder prerRIca , wiens unstpenfeel hier een aantal {childeryen leverde, maakt ene niet onbevallige afwisfeling : met genoegen lazen vy de berigten van een Kunftenaar, die te meer op- oerkiags verdient, » alzo de Duitfihers,” gelyk con JAN ts »» niettegenftaande de veele andere uita nuntende hoedanigheden, die zy bezitten, geene ondere cheiden figuur in de klasfe der Schilders gemaakt hebe En, ED DIETRICH algemeen voor een rara avis in terra rermanica gehouden wordt,” — … De narigten wegens iet Kasteel van Zhrenbreitffein zyn leezenswaardig; loch zouden, naa het zedert daar gebeurde, nog wel- enige toelichtingen kunnen ontvangen. Van Coblents vervoegt zich onze Reiziger na de klei- e Stad Ams, waar het verblyf kort, maar grappig vas. Hy komt voorts te Nasfau; welke Stad, met het- erblyf aldaar , kortlyk befchreeven wordt in den XXXIV brief, me De XXXV is uit Swalbach en Slangbach go- ‘hreeven. Staatkundige gèfprekken wisfelen hier het isverhaal af: de voorwerpen onder den weg geeven offe tot geestige aanmerkingen, 838 f. 6 STEDMAN Reize naar Surinamen , enh, door de` binnenfie gedruis yan Guiana; door den Capitain JOHN GABRIEL STE» MAN. Met Plaaten en Kaarten. Naar het | id raad Te Amflerdam, by Je Allart. de gr,bn 30 A Gregs een klein gedeelte van dit Vde Deel der Rei ze van STEDMAN (*) betreft die Reize.: De twee nog overige Hoofdtukken , hier voorkomende, loopen tot bl. 68. Het eerfte behelst (behalven enige by: zonderheden den beruchten Neger GRAMAN QUACT betreffende, die hjer voorkomt als de Ontdekker van het Quasfie- of Quacy-hout, naar hem genoemd, * welk, eenige jaaren geleden, als een gelykkragtig Koortsmi del met de Kina: werd aangemerkt , fchoon naderham als veel min fterk befchouwd; die zich berugt maakte, door zyne Zending na 's Gravenhage aan den Prins va ORANJE, van wien. hy zonderlinge gunstbetooningen ontving) de befchryving van eene Koffy-plantagieg ver: gezeld van een ontwerp ter: verbetering van de Volk- lanting van Surinamen. Verfcheide Soortett van Vis. chen komen bier voor, afgewisfeld door trekken van wreedheid omtrent de Slaaven , en een daar tegen overgefteld. voorbeeld van menschlievenheid ; — de laat: fte ontmoetingen op Surinamen, vóór ZyN vertrek, en het hartroerend af{cheid van zyne JoAnna. … Het laatfte Hoofdftuk vermeldt de Afreize na Hollarid, met de ontmoetingen op dezelve, en de vermelding van eenige Zee-dieren en Visfchen,-op dem Tocht ontmoe. In Texel aangekomen ; kwamen zy over het Pampus t Amfterdam. Het Pampus wordt door STEDMAN be: {chreeven „ als een zeer groote Zandbank, met wat „» overdekt,niet verre van Amflerdam af gelegen, en a s deeze Stad tot een natuurlyken wal ter. a tegen alle buitenlandfche- vyanden dietiende,” =- Van daar ging hy met het overige krygsvolk te na ’s Hertogenbosch. In het vermelden van het vaars derwaards is zeker een fchryf- of drukfout; immers 0 vaart niet over Saardam , Haarlem en ter (© Zie, wegens het IL1 De hier boven, bl, 236. REIZE NAAR SURINAMEN, 539 aards =— S4ardam moet baarblyklyk Spaarndam Wee- an. Het Vice-Gouverneurfchap over de Berbices, hem angeboden, aanvaardde hy niet, dewyl hy met Bewind- ebberen over de voorwaarden het niet eens kon worden. De Colonel FOURGEOUD , die in deeze Reize zo root eene rol fpeelt, ftierf in ’s Haage, kort naa zyne wederkomst in Holland, De veranderingen in het Gou- jerneurfchap van Surinamen zints dien tyd vermeldende, zewaagt hy met grooten lof van den Heer FREDERICI, te meermaalen: in dit Reisverhaal vermeld , als in den Jaare 1792 tot. Gouverneur van die Volkplanting be. \oemd; dezelfde, die thans in een en ander Nieuwspa- ier voorkomt als de Verkooper dier Volkplanting aan le Engelfchen. an: By het naturalifeeren der Schotfthe Brigade , ter ge. egenheid van den Oorlog met Groot-Brittanje, nam by ffcheid van den dienst deezes Lands ; nevens veelen iet verkiezende tegen zyn Koning en Land te dienen. je Prins van ORANJE gaf hem, by het -affcheid, den ang van Lieutenant Colonel; in welken rang hy ver- olgens halve Soldy ontving. Hy befluit het Reisver. 