VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Oly- en Salpeteragtige delen hangen, die zich aan de wand: "38 PENNINGE AANMERKINGEN OVER HET den, om zo te spreken, der vaten zettende "aldaar hard en stijf worden, en dus de ruimte dier vaten allengs- kens verminderen, en de zelfstandigheid vaster maken "ter- wyl anderen zich tuffchen de vezels zetten " en derzelver tuffchenruimtes vullen. De lucht neemt door lange werking al het waterige uit deze stoffen weg, en dus geraakt het overige te vaster in een het welk gevolglijk eerlang een harde en betere zelfstandigheid moet worden, dan het Spint, dat dezen trap van volmaaktheid nog niet verkreegen heeft. En men kan hier in het voorbijgaan eene gemeene Waarneeming door ophelder maken. Het is bekend, dat de Bomen, die sterk groeien, het meest, die weinig groeien, het minst Spint hebben. De rede is uit het geen wij zo aanstonds zeiden, ligt zelig op te maken, De Pijnen en Vaten der eerste zijn opgevuld en gespannen door een overvloedig Sap, dat hierom alle jaaren grootere kringen maakt, terwijl de kringen der andere weinig "jaar ten laatsten geheel niet meer uitzettende of aandikkende, en het sap ondertussen op en neer lopende "door het afleggen zich- ner delen noodwendig het Spint rondom het hout allengs- kens moet vullen en vast maken, of, met andere woorden, in hout veranderen, terwijl het aan den buitenkant "of onmiddelijks onder den bast geheel niet, althans niet evenredig aanwinst. Daar is altijd in het hart van den Boom eene zekere om- loop, die het verlies van alle andere delen aanvult, en de- zelfde het leven geeft en onderhoudt, ten zover 'er in de Lee- den van den Boom of door ouderdom, of bij toeval of gewon- de wanorde komen voor te vallen. En wanneer dit gebeurt, kan men het aan den kruin bemerken. Het groen is er zo helder en levendig niet, en allengs beginnen de bovenste takjes te drogen, en eerst hunne bladeren, daarna hun bast te verliezen; dan zegt men, dat de Bomen in de koppen dood zijn, en dit is een vast bewijs, dat de omloop in het hart van den Boom belemmerd wordt. Om hier enige raad in te schaffen, zo zoekt men de plaats, daar zij in gekomen zijn, die ligt te ontdekken is door een zeker poeder van hout, of zaagmeel, dat hunne verblijfplaats ongeveer aanwijst. Men neemt alsdan een puntig stuk ijzerdraad, bijvoorbeeld een breinaald, die men in het gat steekt, en, terwijl men dezelfde naar de bochten en draaiingen, waarin de worm het gemaakt heeft, zo veel mogelijk buigt en dwingt, die eindelijk tot aam de worm zelf brengt, en hem dus dood. Dog zo men van wegen de bochten, waarin het gat geboord is, op deze wijze, niet bij de worm kan komen, dan is het nog beter, om het hout met een bijlje, zo ver van weg te hakken, dat men hem dooden kan, dan dit ongedierte, ten volstrekte bederve van den boom, in het leven te laten. Als men hetzelfde eindelijk meer is geworden, zo bedekt men de opening des booms met wat gesmolten pik, op dat de boom door de regen niet te veel verdroogd, en het sap overdekt wel haalt dit meer vlees, dat zo wel als de wonde al lengs onzichtbaar wordt. Men moet hier om te beginnen nog aanmerken, dat deze wormen zelden andere, dan zulke Boomen aan doen, welke reeds aan het afneemen zijn: bij alle tijden is het derhalve geen vrugtboomen zijn, die men, om bijzondere redenen, zo lang mogelijk, probeert te behouden, zo zou ik den eigenaar raden; van ze terstond te laten omhakken, want de worm zelf verleent een vrij zeker bewijs, dat de Boom niet deugt. Dit ongedierte kan aan de uitvallen der Boomen ruiken, welke beginnen te bederven. De giften, de ene verhitte lappen zijn voor deze Dieren het juiste voedsel, dat ze zoeken, en ze verkiezen zulke Boomen dus niet alleen voor zichzelf, maar tevens ook als een ongekwalificeerde verblijfplaats, om er hun eieren te leggen, daar wel haast een talrijk nageschap, uit voortkomt, dat het binnenste van den Boom binnen korten tijd geheel wegknaagt. Verlichtingen wegens het Spin-nag, dat men in het Voor en Na-jaar in de Lucht ziet vallen. (Zie Hannoversche geleerde Anzeige 16. 1754.) WEGENS HET SPIN-RAG, zat toen de weerkaat van een helder Zonnelicht mij viel op enige dier draad deedden bemerken. Toen verzocht ik mijn gezicht met alle mogelijk aandacht op die voorrond, en ik ont- dekte wel haast een levervaste Schepsel in dezelfde, dat voort- loopend een Zeer dunnen draad achter zich liet. Ik greep, het geen ik zag bewegen, aan, maar toen vernam ik er niets levendigs uit, en 't geen ik op mijn hand had, scheen voor het dof, en op het gevoel, niets dan aarde te zijn, Verzekerd echter, dat ik 'er leven in gezien had, onderzocht ik deze aarde nader, en ontdekte, door middel van een Vergrootglas, een kleine Spin in dezelfde; die, ongeveer gelijk aan omtrek als een zandkorrel hebbende, wanneer ze baar pootjes introk liet levenloos en onbewegelijk scheen, en dus lichtgelijk met de aarde verward kon worden; te meer, omdat ze, van een donker bruine kleur zijnde, zich hierdoor even een vertoonde, als de grond, die pas te voren was omgezet. Het was mij genoeg 'er één ontdekt te hebben, om ook andere, en groote menigte op te sporen, die alldrukkingen dood de voorrond liepen; en hare draad al toos achterlieten. Ik verzamelde 'er een groot getal van, en nam ze met me, terwijl ik van dit veld, daar men bezig was te plooien, naar een ander stuk land, dat er dicht aan gelegen, en eenige dagen te voren gebouwd was. Het was geheel met Spinrag bedekt; maar hoewel ik daar eenigen tijd bleef, en ik ver- scheidde plakken nauwkeurig onderzocht, zo merkte ik 'er geen Spinnen meer: ze waren alle weg. Gewoonlijk verbergt dit voor van Spinnen zich in de aarde, daar zij niet uitkomen, dan des nachts, waarom ze niet den dauw, of met kleine wormpjes, die, even als zij, om de zomer tijd alleen te verschijnen komen; te kunnen voeden. Men vindt echter van ditzelfde soort ook op de bomen, en zometijds in de spullen der huizen. Overdag ruiven zij, en verlaten hun woonplaats niet, dan wanneer men ze in haar ruimte stoort, en dwingt te verhuizen; dan gaan zij weer in de grond "zo snel als zij kwamen. Ze spinnen het gehele jaar niet, gelijk alle andere Spinnen; maar alleenlijk in de Lente, en voornaamlijk in de Herfst, en wel in de Maand Oktober, als wanneer wij doorgaans liefelijke dagen hebben. In die tijd zijn deze Spinnetjes veel sterker, en bijna driemaal grooter, dan in de Lente, als wanneer zijzelf de dikte van een zandkorrel, en nauwelijks de lengte van een lijn hebben, daar zij in Oktober anderhalf en twee lijnen lang zijn. Het is in die tijd ook "dat zij paren: het geen ze waarlijk meer doet loopen "en langer in de lucht blijven, dan zij op een anderen tijd doen. Naar maat deze Spin voortloopt, spint zij een draad "die zij achter zich laat, en nooit vast maakt. Zij zijn, gelijk ik reeds gezegd heb, donker bruin van kleur, daarenboven glad en glimmend: haar beenen zijn zeer kort, en haar buik volmaakt rond. In vergelijking van andere Spinnen zijn zij zeer hard, en worden tuffchen de vingers niet ligt verpletterd. Als men let op de kleine afmetingen van dit Dier, op zijn verblijfplaats, en kleur, die men verwart met die van den grond, en op den tijd, wanneer het alleenlijk voor den dag komt, zal men lichtelijk begrijpen kunnen, hoe het der opmerking en ontdekking van zo veel bekwaamheid, Waarnemingen zo lang hebben kunnen ontveuen. Als men verder in aanmerking neemt, dat eenentlige menigte van deze Dieren de Velden op allerhande wijzen onophoudelijk en met vele snelheid doorkruisen, laatende altijd een draad achter zich, zal men zich niet langer moeten verwonderen, dat in een korte tijd, zomaar zelfs in éénen nacht een ganzee veld met deze draaden overdekt wordt. Daar zij eindelijk hunne draaden niet vaak maken, en deze zeer dun en licht zijn, zo worden ze lichtelijk door den wind opgenomen en vlokken in de lucht; alwaar zij, zich in een zekere menigte allengs verstrengende, een witte kleur aanneemen. En omdat deze Spinnetjes ook in de boomen en in de buiten spleten van onze wooningen wonen, zo raakt deze draad door de minste beweging in de lucht dan ook van dezelfde los, en vlokken bij droog en helder weer allerwegen in de lucht; of hegen zich dikwijks, na dat zij door de verstrenging met andere, hunne witte kleur gekregen hebben, en wat dikker, en steviger geworden zijn. Zij zijn, aan een boom, huis, paal, of iets dat zij op weg ontmoeten valt. Een- is, zo zullen we onzen Lezeren ook enige bijzonderheden uit dezelfde mededeelen, die we vertrouwen dat hen tevens vermaaklijk en leerzaam zullen voorkomen. Vermindert de Zee? of blijft zij even groot? Dit is een Stuk, dat menig verveen over en weer betwist is. Zie hier nogmaals enige Waarnemingen en gedachten van onzen Reiziger, voor en tegen. - „Men vindt op bijna alle de Eilanden van Zweden, ter diepte van vijf of zes voeten, een menigte Oester- en Mosfelschelpen; en graaft men in zommige Zee-platvelden ter diepte van achtien voeten, zal men beurtlings wel eens een laag Schelpen eneerige laag potdaken vinden. Men heeft zelfs bij Christiaansand „op een diepte van dertig of veertig voeten, een anker, dat door den roest genoegzaam geheel verteerd was, opgevonden. Daar zijn zelfs schaapen op de zogenaamde blaauwe Bergen in Noord-Amerika, die 300 mijlen van zee af zijn. Virginie, Maryland, Pennsilania, en Nieuw York zijn er vol van. Als men te Philadelphia Putten graaft, zo vindt men op achtien voeten diepte Bladen van Eikebomen en stukken hout in den grond, die zelfs veelal nog niet verrot zijn. Gelijk dit alles nu bewijst, dat er Zee geweest is, daar thans Land is, zo schijnt men derzelver verminderde afmetingen hier uit te mogen afleiden. Dit blijkt zich ook in de blik van een ander voor te tonen; in de Roten namelijk, die men op een zekere hoogte voor vele Bergen vindt, en die uit haar aart, zo wel als bijzondere legging en richting, geschikt schijnen, om het geweld der Zee te breken, schoor in die nu vele mijlen ver af is. Dus tonen de genoemde blauwe Bergen in Noord-Amerika de allerduidelijkste kenmerken; dat zij voormaals de grensperken der Zee daar ter plaatse zitten geweest; zij zijn doorgaand en eenpaarig op een bepaalde hoogte van Roten voorzien, terwijl men, hoger liggend, alles gelijk en effen vindt. Voeg daar de standvastige overlevering der Wilden, voeg daar een dergelijke bijzonderheid in de Baai van Constantinopel, voeg daar vele andere van gelijke soort in Europa bij, en erken, dat de aftelling der Zee vrij wat schijnt te hebben. Maar kan men uit de fchelpen, die men virfdt, het be- twifte {luk wel met regt befluiten? Behoorde men dar niet, uit het zelfde Syfthema,dat men daar op bouwt, eene genoegzaame Verklaaring te kunnen geeven, waarom de- zelve niet flegts ook op de oppervlakte der aarde , maar ‘zelfs in het hart van Marmer- en andere Steenen , ja in de alleroudfte Pyramiden van Egypte gevonden worden? Kan ‘dit alles genoegzaam verklaard worden, met te zeggen,dat op zulke plaatfen voormaals de Zee gefpoeld hebbe? Zo Ii an (*) Duizenden dergelyke Waárneemingen', de ganfche wereld door genoomen , en inderdaad wel waardig met opmerking te leezen, vindt men in het berugte Werkje van TruLramer (DE “Mairrer) fur la Diminution de la Mer &c. Terwyl’ ik des 'Schryvers Sybema voor eene harffenfchim houde, petłnze ik over zo veele byzonderheden, als hy ons onder het oog brenga REISBESCHRYVING. NAAR NOGRD-AMERICA. 745 dan vraag ik nogmaals, hoe hier uit volge, dat zy vermin- derd zy? Waar is haar water gebleeven? Wordt het naar. Anderde uitgedroogde Dwaalfaren gevoerd, zo als Marr-let beweert. Een goede oplossing voor elk die zich met harfen schimmen wil laten spelen. Worden de waterdeeltjes allengs met andere delen van vaste lichamen zo nauw verbonden, dat ze hun staat van vloeibaarheid voor altijd verliezen? Wat blijkt er van? Zal men zeggen, dat de Zee aan een kant wint, hetgeen hij aan de andere verliest; dit is twijfelachtig, en althans niet voldoende om de gegeven waarnemingen te verklaan. Een ander gevoelen lost dit beter op. Dat namelijk de pyramiden der onderaardse holen door sterke aardbevingen van tijd tot tijd hier en daar gebroken zouden, de bovengrond in die holen is ingestort, en de zee gelegenheid gegeven gehad, om naar die laagten te vloeien; dat deze dus na een lang verloop van eeuwen allengs van bodem veranderd zijn, en de Mensen de bovenkomende gronden der zee begonnen in te nemen, naar maat deze de ingevallen aarde overstromde, zodat wij een delijk bijna geheel verbygăng geworden zijn, en thans de Mensen wonen, waar voormaals de vissen zwommen, terwijl deze daarentegen nu zwemmen, waar de eertijds voormaals ploegden. Dit gevoelen, alhoewel thans vrij algemeen, is echter ook niet van alle zwaarzwaarigheden vrij; doch wij hebben ons hier misschien al te lang mee opgehouden. We gaan dan liever over tot de beschrijving van een zeldzame. zamen vistch Pilor, van den Zuiger geheten, die tot het ge- flaak der Zee-Lanpreien behoort, en waarvan de Natuur, kenners nog niet gefprooken hebben. Men vindt denzelfde in Noorwegen, hij is zonder schubben, van een violet kleur, maar wit onder den buik. Onze Reiziger lag er een in een pot met zeewater en na verloop van een uur vloeide dit water vol van een zeker zetje, of liever een geel, die door Schijnende, maar tevens zo taam en lymagtig was, dat als men er een punt van een pen, of iets anders in stak, en dit weder ophaalde, dezelfde, als met een draad, daar aan bleef kleven. Die stof wierde eindelijk zo dik, dat als men dezelfde ophaalde, de visch met zich meenag; men nam ‘er een tweede proef van met ander water, en men zag diezelfde verwonderlijke dingen, in alle derzelvere omstandigheden; ja men verzekerde zelfs, dat hoe groot ook het vat mocht zijn, daar men dezen vifch in wierp, men steeds hetzelfde ver neemen zoude. Zie hier een andere bijzonderheid uit de natuurlijke Historie, die niet minder verwonderlijk is. De vergiftige boom, namelijk, die de Engelsen Porseleinenboom noemen, en die men in Pennsylvania vindt. Men wordt, als men hem hakt, een helder geel sap gewaar, dat stoffen den baas, en het hout uitspuugt, en dat een leelijke geur van zich geeft, als men er met de neus bijkomt. Daar zijn mensen, die het op allerlei manieren kunnen behandelen "zonder er van aangedaan te worden, terwijl andere het nog kunnen aanraken, nog hun handen, daar ze het meest geraakt hebben, ruiken nog zelfs bij het vuur, daar het hout in gebrand wordt, tegenwoordig zijn, zonder dat ze er aanvonds de tekenen van dragen. Het gezicht, de handen, en dikwijks het geheele lichaam zwelt er hen van, en veroorzaakt hun geweldige pijn. Het gebeurt soms, dat dit vergif op het wezen en op de handen, uitloopt, even als dat van schurft "maakten niet zelden werkt het zo geweldig op de oppervlakte, dat dezelfde, enige dagen daar na, van het vlees af gaat, gelijk als had men zich gebrand. Men vindt mensen, die zo aandoenlijk zijn voor de kwaadaardige uitvloeizels van dit boompje, dat de wind hen dezelfde felle aanvallen op eenigen afstand behoefte toe te wijden, om aanvonds geweldig te zwellen. Onze Reiziger zelf, die dit alles van nabij onderzoeken wilde, werd er hevig daar aangedaan. Het gewone middel, dat de Inboorlingen tegen dit vergif gebruiken, is de gedoofde en gestampte houtskool van ditzelfde boompje, met wat vet gemengd, op het gezwolle deel te leggen. Een ander zeer beroemd, en tevens zeer nuttig boompje in America is de Bayberry-bosch, of de Ongel- of Smeer-boom. Het is een Struwiel, of een soort van Heide, die een vet bevat, daar men kaarpen van kan maken. Men vindt het doorgaans dicht bij zee, de stof die uit dit boompje loopt, is wit, en als meel-achtig; zij gelikt naar ongel of wasch, en neemt een schoone groene kleur aan, na zekere bereidingen, die men er aan geeft; en 't is alsdan ook eerst, dat men ze gebruikt, om kaarpen van te maken. Men vermengt ze soms met gemeenen ongel, ook maakt men er Zeep van. Wy zullen in een afzonderlijk stukje een bredere beschrijving van de Wyze Beeven geven. REISBESCHRYVING NAAR NOORD-AMERICA. Een ander, nog wensenlijker dienset, dienst, die men er van trekt, is, dat men ze met goed gevolg tot het genezen van wonden beoogt. Men verhaalt, dat een Koopman van Philadelphia eens een aantal kaarpen van verspreid had, naar eenige Rooms-Katholieke Landen in Amerika, met oogmerk, om ze voor wasch-kaarpen in de kerken te doen gebruiken; maar dat de Geestelijkheid hier in weigerde te bewilligen, om dat ze uit een ketterisch land gekomen waren. Zy waakten. Men zou zich in Europa niet moeten verbeelden, dat men de wilde kalveren tam maken konde; dit wordt echter met goed succes in Amerika toegepast. Men heeft jonge opgevoed, die zo handelbaar waren, als huis-kalveren, zonder echter iets te verliezen van hunne kracht, en van een zekere driftigheid, die hun voor onderafzonderde maakte. Daar is geen hek nog schutting, daar men ze voor stuiten kan, als ze ergens doorbooren willen; maar men heeft ze met tam vee laten koppelen, en daar is een ganzal verfschillend voor voortgekomen. Dus heeft men ook de aapen getemd, en de negers geeft loof, dat deze ten minste zo vernuftig zijn, als zij zelf. Een inwoner van Nieuw Jersey had er één, die zijn voedsel overal in het bos ging zoeken, en 's avonds weer naar huis kwam. Hij genoot soms het kwaadaardig vermaak, om den eenen of anderen ongelukkige aap, dien hij mee troosten kon, met zich te gaan leiden, om aan zijn meester gelegenheid te geven, van dezelfde te dooden. De heer Kalm verzekert ons, dat hij getemde otters heeft gezien, die als honden na liepen, en die, wanneer hun meester het vermaak van de visserij wilden nemen, te water gingen, en met vissche weer boven kwamen. De bezers doen hetzelfde. Men merkt in de Engelse volkplantingen op, dat er de vrouwen eerder onvruchtbaar worden, dan in Europa. Dit verschil kan van de ongestadigheid der luchtstreken zelf komen, dewijl men zomtimes in twee uren een uitermate koude en hitte kan hebben. De ongebondenheid en ongeregelde levenswijze doen er misschien nog meer toe. De Regering heeft den afkeer, die de Europeanen hebben voor de Soodan, verward verminderd. Deze geniëten in Nieuw-Jork alle de voorgemelen der zaken, gevings, en om deze vriendelijkheid te erkennen, hebben ze een stuk van hun oude gebruiken af; ze kleden nu op dezelfde wijze, als de Engelsen, ze beginnen zelfs varkens-vlees te gebruiken, en ze met de Christenen door huwelijken te verwantschappen. Elk weet, dat men ze voor eenige jaar in Engeland wilde naturaliseren. Dit voorrecht heeft men ze hier vergund, uit achting voor de menselijkheid, en uit zorg voor de bevolking des lands; en dus hebben ze eindelijk ergens een Vaderland gekregen. Voor het overige verzekert ons de Heer Kalm, dat men in de geheele uitgestrektheid derzer Volksplantingen, niet veel hart heeft voor Engeland. De Bewoners zijn er meestal Vreemdelingen, en hun belang dikwijls vlak tegenstrijdig met dat van Groot-Britannje; en dus schroomt men niet om openlijk te voorzeggen, dat alle deze bezittingen, binnen het beloop van vijftig jaar een afzonderlijke staat zullen uitmaken. ` De Indiaanen van Pensylvania hebben wezenlijke deugden. Zij zijn Slaven van hun woord. Zij oefenen de Herbergzaamheid met opgerechte gulle harten ; zij eerbiedigen de menselijkheid, en zullen niemand geweld aanjagen, dan om zich weer voor ongelijke behandeling te wreken: Zij hebben een zonderlinge gewoonte, wanneer zij met de Gouverneur van Philadelphia door hun Afgevaardigden handelen. Zij zitten op de grond, en luisteren naar elk woord dat hij hen doet; een kerfje in een stuk hout dat zij in de handen hebben, eenige dagen daar na komen zij te rug, en beantwoorden alles in dezelfde orde, -en zonder klagen. Zij hebben Koningen of Faarzem, wier gezag zeer bepaald is, en die zonder de minste praag in alle nederigheid zitten, de wijze van handelen aan hun Hof is zeer gemeenschappelijk. Als een Vreemdeling een dier Koningen komt spreeken, biedt hij denzelfde flink een glas water aan, het geen zijne Majesteit zeer gunstig ontvangt, en goedgehumeurd uitdrinkt, En N. O. Aanmerkingen over den Microcosmus, of het grootste Zee-beest, door C. A. à BERGEN, M. D. en Professor te Frankfort aan de Oder. E e Wit Frankfort aan den Oder, 12 Mei 1758. Voor deze Aanmerkingen van wylen den Hoogleraar BERGEN, om derzelve bijzonderheid, onthouden, en zullen dezelven. hoofdzaaklijk, zo als ze in het aangehaalde Werk worden opgegeven, mededeelen. In welken zin wij bedienen ons van des Schryvers woorden, de mens Microcosmus (een kleine wereld) wordt gesproken, is bekend; maar niet zo klaar is het, wat de Schrijvers der natuurlijke Geschiedenis verstaan door een Zee-dier met deze naam. Het zal derhalve wel der moeite waard zijn te onderzoeken, wat dit voor een Dier, en van welk geslag het is. De eerste welke van deze naam gewag gemaakt heeft is de vermaarde F. Redi, in een Werk in het Italiaans uitgegeven in 1684, waarvan de Schrijvers der Atal Eruditor, Lippus in het jaar 1686 een bericht met een afbeelding van het Beest, volgens Redi gegeven hebben, op deze wijze: De uiterlijke vorm van dit Dier gelijkt naar dat gedeelte van een harde klif, samengesteld uit een menigte steenen, koraal, en andere zee-stammen; welken van de een zijde in bergen en heuvelen van verschillende grootte oprijzen, dalen en velden maken, en van de andere, waar kruid en geboomte of heesterwasm groeit, ten slotte van bosschen en weiden vertonen. Tuffsteen en Gewassen en Kreupelbosschen wonen Schulpvisch en andere kleine dieren, Veelvoeten, en Wormen, elk in zijn eigen bijzondere schaal of huisje. De vorm van het Dier is langwerpig en in twee gespleten en aan beide einden van de gaffel vertoont zich een rond gat, in een Vlies, dat welke binnen de rots is, open. Door deze twee gaten, welken naar de wil van het Dier geopend worden en zich weer sluiten, haalt het water in, en spoelt het ook weer uit. Door de gehele inwendige holte van dit Dier verspreiden zich dunne vliezen, welken zijn in plaats van huid, en de ingewanden bevatten. De beroemde Linnaeus, zegt onze Schrijver verder, maakt gewag van de Microcosmus onder de familie van Schaaldieren, - en bepaalt het te zijn een dier met een deksel uit ongelijke dingen samengesteld; ook heeft het bij hem de naam van Walvis, de tweede-achttvintigste. En deze wordt door Th. Bartholinus (f) dus beschreven, "De tweede-achttvintigste soort wordt Hafgufa, Vapour marinus [Zeedamp] en van sommigen Lyngbak genoemd. Hij fietst aan de anatomische centrale, het 24de huis. Anatomie. Een vrouw, die op de rug van dit dier een hut gebouwd, en met de mis leiband had, en niet lang daarna was dit eiland, als men meende, gezonken. Wanneer het voedsel wil nemen, het welk maar eens in het jaar geschiedt, geeft het een verfchrikkelijke oprisping uit, zo dat alle vissen die er omheen zijn tot hetzelfde verzameld worden. Dan opent het zijn muil, waar in de vissen, als in een zee-emboog, met hoopen indringen. Het gelikt meer naar een stuk land dan een walvisch. Men meent dat er maar twee zijn, en dat ze niet vermenigvuldigen; men zou anders vrezen dat er geen plaats of voedsel genoeg voor zou zijn. Een andere benaming is Microcosmus marinus, (kleine zee wereld) en dit is het dier door Repl beschreven. Een derde naam, Aingulare Monstrum, (zonderling monster) door Paulinus beschreven. Digita bij het vlot Wardehus vertoont zich een zee-monster, door de inwoners van Lapland en Finmark, Seckrabbe genoemd, als de zee geheel niet door wind beroerd wordt. Het wordt ten opzichte van zijn vorm een krabbe vergeleken; maar zijn grootte is zo onbeschrijfelijk, en het bevat zulk een grote plek met zijn omtrek, dat een bende soldaten op zijn rug gemakkelijk de exercitie zou kunnen doen. Wanneer de zee stil is van den wind, en de zon des zomers een aangename schijningskracht geeft, is dit monster gewoon langzaam, en met een bijna onmerkbare beweging uit het water hoger en hoger te rijzen, en zijn rug de stralen van de zon te doen ontsnappen, in welke stant het onbeweeglijk blijft, tot dat de zon weer omhoog gaat. Dan laat het zich langzaam en gelijk het opgegroeid was, weer om neder in de diepte, en wordt onzichtbaar. Het komt de aanstormers voor als een klip met mos begroeid, zo lang het zich aan de oppervlakte van de zee onthoudt; maar zo een schuit nader komt, trekt het zijn armen uit, en haalt met zijn klauwen alles naar zich wat het kan aangrypen. Uit deze beschrijvingen blijkt, zegt de Heer BERGEN, dat PAULINUS en BAR THOLINUS bijna hetzelfde beschreven hebben, maar REDI een geheel ander beschreven heeft; en de 's werelds grootste Syflematicus [LINNAEUS] deze niet onder één gezichtsnaam hadt behooren te beschrijven. De verbaasde grootte van dit Dier, zegt hij verder, wordt door het getuigenisse van beide genoemde mannen genoeg bewezen; doch beiden hebben een uitvoeriger beschrijving gegeven van dit beest dan de Heer PANTOPPIDANUS, in zijn beschrijving van Noorwegen. ... Nu kom ik tot het grootste Beest op aarde, het welke zij Kraken of Kragenen noemen, of gelijk anderen beter dunkt, Krabben; welke naam zij aan gegeven schijnt van wegen het aan zien des lichaams, zich als een ronde kloot, met een vlakte, en met armen voorzien vertoonende. Anderen noemen het Horven, Seeborven, Ankerdrol, Kreuzfisch. Onder alle die schrijvers welken ik over de natuur van dit dier heb geraadpleegd, heb ik niemand gevonden die mij voldoende heeft. Alle onze visserijers getuigen een paarlijk; dat als zij des zomers scheep gaan om te vischen, en zover in zee zijn waar men doorgaans een diepte heeft van 60 of 100 van hunne maat, en dan met het dieploot maar een diepte van dertig of veertig vinden, zij hier uit befluiten, dat dit beest vischen het water hangende de ondiepte maakt, en de tijd daar is dat zij veel vis zullen vangen, zij vaaren voort met vischen, soms het dieplood uitwerpende; en als zij bemerken dat de diepte vermindert, geloven zij dat het dier hooger opkomt, dat men moet uitfcheiden met vischen en zich van daar maken. Met de schuiten geweekt zijnde tot daar zij meer diepte vinden, ruiken zij een weinig, en zien na verloop van eenige minuten van verre het verschrikwekkend dier boven water en in het gezicht komen, en met zijn rug als een eiland maken, zo groot, dat het een vierkant van een mijl, op zijn minst gerekend, bevat. Niemand heeft wijders het geheele dier, ten opzicht van zijn gevormdheid en grootte, ooit gezien. Van verre vertoont dit gevaar een rij van klippen, met wier begroeid, hier en daar zijn heuvels en als verheven platen, waar vischen springen, tot dat zij aan de zijde in zee vallen. Als het beest hooger komt, ziet men de klauwen en armen, welken de hoogte hebben van een middelmatige mast, en zo veel te dikker gezien worden als het dier meer boven water komt; zo dat er een groot oorlogsschip niet zonder gevaar omheen zou kunnen komen. Na eenigen tijd begeeft zich het beest wederom naar de diepte, en dan is het alles voorbij. 752 WAN DEN MICROCOSMIUS, En het zeer gevaarlijk voor schuiten of schepen er nabij te komen, om dat het door zijn neerdaalende kolk maakt, die alles naar zich zou trekken en te gronde zou doen gaan. Nadat dit verfchrijkelijk Monster beschrijkt, Kwakzalig tot het geslacht der Polypen kan gebracht worden, gelijk ik nader zal verklaaren, schijnen de beschreven armen vrienden en voeders te zijn, waar mee het zich beweegt niet alleen, maar ook voedsel naar zich haalt. Ik ontken niet dat de verstrooide aanranden geur en damp, welke het op zekeren tijd van het jaar uitademt, en waar door het miljoenen van vischen tot zich lokt, geenszins de geringste oorzaak is van zijn bestaan. De oude vischers weten bij ondervinding, dat dit Dier enige maanden doorbrengt met zijn buik te vullen, en ook zo veel tot verteering en uitwerpselen. Op deze laatste tijd is de zee troebel, geverfd en stinkens de, en lokt een verwarring van menigte van vischen, tot dit aas, waar naar Zy allen graag zijn; en welken bij een kant Zynde, zou de Microcosmus weer boven komen, en met zijn geopende keel zijn bij een vergaderd voeder in vlokken. Zo zegt men, en ik schryf het op wat men verhaalt. De Heer Fins Affect van het Consistorium in Notland heeft mij, in het voorledige jaar verhaald, dat in het jaar 1680 in de inham Ulwangen zodanig een beest zich met zijn vrienden, vissen de reetsen der rotzen verwanen had, en aldaar gevestigd was, en het verrotte kreng, langen tijd, een ondraaglijk stank aan de reizigers had veroorzaakt. Zaak, hetgene vervolgens van den beroemden Schrijver wordt aangeteekend, strekt om te tonen, dat de hier en daar geziene en weerom verdwenene eilanden niet anders zijn dan de rug van dit grote Beest. Naat zegt hij, dat het vischje, Remora genaamd, geen schepen kan tegenhouden, maar zulk een uitwerking met meer reden aan toegeeschreven worden aan de armen en vrienden van deze Microcosmus. Indien men de getuigenissen van oude en nieuwe Schrijvers niet ten eenenmale alle geloof zal weigeren, zegt de Heer van Bergen, zullen wij aan de waarheid van dit grote Beest niet kunnen twijfelen. De vertellingen van ARISTOTELES, PLINIUS, PHILES, APPIANUS, ZELIANUS; en misschien nog anderen, van zulke grote beesten voor honderd jaar als sprookjes en fabelen aangemerkt, zullen in het gevolg met wat meer omzichtigheid beoordeeld worden, en hij befluit uit de bijgebrachte aantekeningen, dat dit het grootste Zeebeest is van alle. Dit Beest is het grootste is van alle Zee-dieren. Het heeft geen hoofd, geen romp, geen ledematen, en niets dan zijn armen en voortanders buiten het water vertoont. De oppervlakte van de rug van het Beest een klein eilandje lijkt, of enige klingen die boven het water uitsteken. Een sterk reuk uitademt, waar door het allerhande soort van visch tot zich lokt. Het niet tot de Walvischacht behoort. Eens in. Het jaar den buik vult en ontlaat. 7. Bij stilje zee en in de zomermaand aan de oppervlakte van de zee, boven komt, maar 's winters in de diepte verbergt zich, 8. Geen andere beweging heeft, zo veel men weet, dan met zijn lichaam recht nederwaarts te dalen en weerom op te rijzen. 9. Het onder de beesten geplaatst moet worden, waaromtrent de voorziende natuur Zorg gedragen heeft, dat ze weinig of langzaam vermenigvuldigen. Wy vinden in deze beschrijving niet alles van zulk een klaarheid, als men in een geschiedenis van zulk een zeldzaam Dier zou verlangen; wij hebben ze echter, onze Lezers liever gebrek lijkt willen geven, dan hun dezelfde geheel onthouden. De Pootden. PETRI CAMPER A. L. M. Philos. et Med. Doctoris; Medicine, Anatomes en Chirurgie in ill. Athenaeo Amsterdamensi Professors, Regiens Societatis Scientiarum Londinesis, et Harlemensis Socii, Demonstraatio Anatomico-pathologica liber primus, continens Brachii humani Fabricam et Morbos. Ontleed- en Ziektkundige Werken, Eerste Boek, waarin de Maakles en de Ziekten van het Menselijk Arm voorkomen, Door PETRUS CAMPER, Philos., en Med. Doctor en Professor te Amsterdam, enz. Te Amsterdam, bij Joann. Schreuder en P. Mortier de Jonge 1760 in Folio plano. Met Kaarten. Aan zoveel en uitmuntende werken en plattegronden over de Ontleedkunde, welke men heeft gezien in ’t licht komen, en waar door dit gedeelte der Geneeskundige wetenschap bijna ongelooflijke vooruitgangen heeft gemaakt; heeft ook de Hooggeleerde Heer CAMPER, goedgevonden, zijn Ontleed- en Ziektkundige Verklaringen met Plaatjes, door zijn Wel Ed. zelf ‘getekend, het gemeen mee te delen. De Ontleedkundige Werken en Plaatjes, welke voorhanden zijn, moet geschikt zijn voor de beschouwing en natuurkundige bepaling van de delen, en minder om tot een regelmatig gebruik van de Geneeskunde en Heelkunde te dienen, oordeelde de Heer CAMPER voor hem overgelaten te zijn, een Werk te geven, waarin men, uit de beschouwing van de delen, onmiddellijke aanleiding verkreeg tot de kennis van de gebreken. Hier toe was noodig, zegt de Hoogleraar, de Bloedvaten, Zenuwen, Spieren, Peesachtige uitbreidingen, Banden en Beenderen te gelijk onder ’t oog te brengen, om de ware en opzichtelijke plaatjes, het beloop en verband van de delen te gelijk te doen zien. Dit in kleine afbeeldingen onmogelijk kunnen doen, en in grote niet dan bezwaarlijk, zijn de afbeeldingen zeer groot gemaakt, waarbij het begrip zelve, zijnde de aftekening van de delen te maken, heeft, hier zeer veel geholpen wordt. De Heer CAMPER zelf in, door, bij andere Ontleedkundigen vooruitgehad, van dezelfde zo te kunnen schikken als ze het meest konden vertonen, hetwelk in andere werken, welker auteurs van schilders of tekenaars afhingen, niet is in acht genomen of heeft kunnen worden. Onze Schrijver heeft de Scenografië of wijze van Tekening, bij de Bouwkundigen in een algemeen gebruik gevolgd; en het dus begrepen, dat een onbeweeglijk voorwerp, op eenzelfde afspanning, met onze ogen zo overgelopen kan worden, dat de gezichtsas, met uitzondering van de betrekkelijke stand van de delen, altijd met een recht boek valt op alle de punten van het voorwerp. Geen oogmerk hebbende om te geven hetgene van anderen bewerkt en afgebeeld was, heeft de Schrijver zich toegelegd zulke vertooningen voor te houden, als de huid of bovenste delen afgenomen zijnde, voor het gezicht komen; en heeft meeste werk gemaakt van de Zenuwen en Vaten, de Spieren en Beenderen alleen zo verre noodig was tot het verband en ligging van de eerstgenoemde delen hierbijvoegend. Dit eerste Boek is in drie Hoofdstukken verdeeld. Het eerste vervat de gemeene Bekleiding, Spieren en Banden van den Arm; het tweede de Zenuwen; het derde de Bloedvaten. Het tweede Boek, zal de Zenuwen van 's menschen Bekken, en de naaktgelegen delen voorstellen; waarvan nog volgens den Schrijver geen Afbeeldingen voorhanden zijn, de voornaamste, of bijna allemaal heeft de Heer CAMPER gemaakt; zij moeten alleen nog maar, op nieuw, met het menselijk lichaam vergeleken, eerst in koper gebracht worden. In het derde Boek zal de geheele tijktenribbige Zenuw, en de voornaamste Zenuwen van het geheele lichaam vermeld worden. In het eerste Hoofdstuk wordt een beschrijving gegeven van de Huid, Spieren, Piezige uitbreidingen en Banden van den Arm, benevens derzelver gebreken. De Hooggeleerde Schrijver spreekt, onderstellingen wij, in deze Vertooningen, als of Hij openbaar Leven deed; waarom men het niet vreemd moet vinden, dat hier enige zaken voorkomen "welke van anderen beschreven en geoefend bekend zijn. Over de Opperhuid worden eerst eenige gemeene Anmerkingen gemaakt, en hieronder ook van het Netwerklichaam gesproken. Van het laatste zegt de Heer CAMPER, dat het, door verzwerening, of op enige andere wijze vernield zijnde geworden, niet hergroeit. Hierom blijven Lidtekens in de Mouwen wit; hoedanigen men ook ziet in Europese, voornaamlijk zulke die zwaar gepokt hebben. De Figuren of namen welken zich soms op de armen door buskruid hebben laten branden en tot de dood toe blijven zitten, zitten eigenlijk, zegt de Schrijver, in de huid. En hieruit meent hij te mogen bevelen dat de huid nooit hergroeit, als er een gedeelte van weggenomen of op enige wijze verloren is. De Opperhuid is na zijn aan de natuur van hoorn gelijk, want in mensen die zwaar werk doen, vertoont ze zich vezelachtig als ze dwars doorgesneden wordt, hoedanig ze gekreemd wordt niet te zullen zijn, indien ze snel een stremsel was van eenig afgezonderd vogt. Vervolgens wordt van de huid en het vettige vlies gesproken; en van het laatste gezegd, dat het, hoewel nergens klierachtig in een ware kreeftgezwel kan ontaarden. Hierop gaat de Schrijver over tot de Spieren. Deze worden van een bijzonder vliezig bekleedzelt, tusschen het vettige vlies en de Spieren gelegen, omgeven, niet althans, maar het voegt zich ook tusschen alle de bundels vezelen en tusschenruimte der Spieren. De Driehoekige "de Borstspier en andere worden in de eerste Fig. verbeeld met dit vlies gedekt, om te kunnen zien hoe ze zich vertonen, als er de huid afgenomen is. Ook worden de meeste Spieren van het gehele lichaam, en voornaamlijk de lange van een pees. achtig vlies omvangen, welk Peesagtig uitspannen (®) genoemd wordt. Dit neemt zijn begin van doorgaans van Pees Zen, soms ook van Banden. Het geeft aan de ondergelegen Spieren door de drukking eenige meer kracht. Dat het Peesagtig uitspannen onder de Mediaan-ader, in Fig. IE, vertoond, onder het Aderlaten geraakt kan worden, zeggen de Heelmeeesters unaniem. Doch de Schrijver twijfelt of de toevallen op een ongelukkige Laatting volgende, uit de kwetsing van dit Vlies, dan van een hier liggende Zenuw afhangen. Men weet met meer zekerheid, dat een zenuw gevoelig is, en gekwetst zijnde, zware toevallen maakt; dan men hier van aangaande een Peesagtig uitspannen verzekerd is. Hierop worden eenige Spieren op de tweede Plaat Fig. IL vertoond, verklaard en aangewezen. Vervolgens anderen, welken onder deze gelegen zijn, op de eerste Plaat Fig. Il. enz. Bij gelegenheid van de Driehoofdige Spier van den Arm; zegt de Schrijver; deze kaart en moet vergeleken worden met de Schenkelspieren, en den Rechter van het been, voornaamlijk met opzicht op de Praktijk. Het uiteeksel van het Ellebeen; welke den hoek des Elleboogs maakt (¹), namelijk gebroken zijnde, geschiedt hetzelfde, en er wordt een gelijke behandeling verlangd als in een dwarse Breuk van de Kniefchijf. Men moet derhalve hier geen samengroeijing willen bevorderen, om door toevloed van Weef een stijf Lid te krijgen, als men het deel zonder beweging houdt. Men mag in ’t eerst de elleboog wat doen stilhouden, om de delen niet te veel van elkaar te doen wijken, tot dat de Zwelling en Ontsteking bedaard zijn; maar dan moet men den Arm aan de natuur overlaten. De Lyder zal herstellen, en zijn Arm kunnen uitstreken, hoewel het genoemde uiteeksel gefencet blijven. De Heer CAMPER zegt dit door bevinding gezien te hebben. Van de Spieren der Vingeren gesproken hebbende, wordt niet gezegd aanvangende de Peesknoop (²), welke de Schrijver denkt veroorzaakt te worden door een gelei en waterachtig vaste in de Kokers der Pezen, wanneer deze wat te veel geweld geleden of gedaan hebben, vergaderd en opgehouden (a). In een dood lichaam heeft de Profesor gezien, dat een Peesknob van de onderliggende Pezen kan afgefencet worden. ZIEKT-KUNDIGE VERTOOGEN. 259 den (4), én dezelve kan, naar zyn oordeel, gemaklyk ge neezen worden, door het gezwel te openen, het zelve vanì de ingehoude {toffe te ontlaften en tot verettering te rengen: a Het Schouderbeen wordt met het Schouderblad op eert zonderlinge wyze verbonden, en deeze famenbinding is zel- den van de Schryvers wel voorgefteld , zegt de Heer CAm- PER. Twee uitfteekfels zyn ’er aan het Schouderblad, het. Ravenbeks zt geene de opperíchouder maakt (+) , van waar een fterke Band voortkoomt, welke met een breede oppervlakte in het Ravenbeks uitfteekfel ingeplant wordt. Dit maakt met de twee uitfteekzels zulk een diepe holte, dat byna het geheele hoofd van het Schouderbeen hier in vervangen worde. Deeze band maakt derhalve de holte, welke grooter is dan de kom-holte van het Heupbeen; en bevordert de beweegbaarheid welke hier grooter is dan in het Dy-been. Hierom behoefde de holte van het Schouderblad niet diep of groot te zyn. De Schryver wyft naar de Hte en Ide Fig. op de eerfte Plaat, welke ons, in deeze byzonder. heid, niet zeer Klaar voorkomen om 'er een behoorlijk denkbeeld van te vormen. De Sleutelbeenderen, zegt de Schrijver, worden door twee banden aan het Schouderblad gehecht. Door een driehoekig, van het onderste gedeelte voortkomende; wordt het met het Ravenbeks uitsteeksel verbonden, dat welke dikwils dubbeld is. Het uiterste einde van het Sleutelbeen, het welk met het uitsteeksel van het Schouderblad; het gebeide van den Schouder maakt, wordt met een zeer sterke band hieraan vastgemaakt, van voren, zyde en van achteren. Niet tegenstaan dit, zegt de Heer CAMPER, gebeurt hier wel een afwijking, welke door de kant niet te herstellen is; schoon ze liggen gekend wordt; want het uiterste einde van het Sleutelbeen wordt over het Acromion bewogen stek uit. De Lyder kan zijn arm oplijnen, doch met grote pijn. Het laat zich niet gemakkelijk herstellen, want het gehele Schouderblad van de Borst- en Zaagschaal, naar het Borstbeen wordt getrokken, en het Sleutelbeen in zijn plaats wordt gehouden door het Borstbeen: waaruit men begrijpt, dat het Sleutelbeen niet zelfstandig bewogen wordt over het uitsteeksel welke de Opperschouder vormt. maakt, maar dat dit hetzelfde ontrokken wordt. CAMPER ONTLEED- EN Van de omvattend: Banden der gewrichten, zegt de Heer CAMPER, in talgemeen; zulk een Band omvat wel het gewricht, doch zonder het te vamen te binden, het welk ook de reden is, waarom de pijn van een Gewricht altyd heviger is op de plekken, waar zydelijke Banden geleegen zijn, en niet waar de omvattende Band zich vrijelijk uitzetten. In het Hand-euvet (Dr in de Waterzucht van de knie en andere Gewrichten is dit zeer blijkbaar. 