Geschiedenis van het buddhisme in Indië
De dier stond ging de eerbare Upavana met den waaier volgend voor de Heer te staan. De Heer jaagde hem weg met de woorden: "Ga weg, monnik; ga niet voor mij staan." Hierover gaf Ananda zijn verwondering te kennen, aangezien Upavana zoolang de oppasser des Heeren geweest was en steeds in zijn onmiddellijke nabijheid gestaan had; waarom joeg de Heer hem nu op het laatst nog weg? Zijn verwondering week toen de Heer hem verklaarde dat talloze goden thans samengekomen waren om de laatste oogenblikken van den Tathagata bij te wonen en deze door den voornamen monnik, die voor den Tathagata stond, verhinderd werden den Heer bij zijn verdwijnen te zien. Daarop sprak de Heer met Ananda over 't bezoeken van heilige plaatsen. Vier plaatsen - zoo liet hij zich ongeveer uit - behoort een gelovige van goeden huize te bezoeken en met heilige aandoening te vereeren: 1°, de plaats waar de Tathâgata geboren is; 2°. waar hij tot volmaakte kennis ontwaakte; 3°. waar hij het eerst den hoogsten Dharma predikte; 4°. waar hij in den finalen staat van Nirvana getreden is. Al wie met geloovig gemoed deze heilige plaatsen bezoeken, zullen na den dood in den hemel komen. Ánanda richtte de volgende vragen tot den Heer: »Hoe moeten wij ons gedragen jegens vrouwen?» »Ze niet zien, Ánanda.« »Maar als men ze ziet, hoe dan?» »Ze niet aanspreken, Ánanda.« »En als men ze moet aanspreken, hoe dan?« »Dan moet men zich met bedachtzaamheid toerusten, Ánanda.« Vervolgens vraagde Ánanda hoe de monniken het lijk des Tathâgata's te behandelen zouden hebben. »Bekommer u niet, Ánanda,« was het antwoord, »met welke eerbewijzen men het lijk van den Tathâgata behandelen zal, maar leg u met onbevredigd ijver toe op het goede. Er zijn genoeg verstandige mensen onder de baronnen, brahmanen en burgers, die in den Tathâgata geloven en voor zijn lijkplechtigheden zullen zorgen.« »Hoe zullen deze het dan doen,« vraagt de discipel. »Zij zullen,« was het antwoord, »het lijk van den Tathâgata behandelen zooals dat van een wereldlijk heerscher. Zij zullen het lijk eerst in nieuw linnen wikkelen, dan in katoen en zulks 500 maal herhalen; vervolgens het in een metalen (of: sarcofaag) met olie leggen, en deze met een andere metalen trog dekken; dan een brandstapel oprichten van allerlei welriekende stoffen, daarop het lijk van den heerscher verbranden en vervolgens op een kruisweg een gewelfden grafheuvel voor den heerscher oprichten. Evenzo zal men het lijk van den Tathâgata te behandelen hebben. Aan deze onderrichting voegde de Heer nog toe: dat 4 personen aanspraak hebben op een grafheuvel na hun dood: een volmaakte Tathâgata; een Pratyekabuddha; een Discipel van den Tathâgata; en een wereldlijk heerscher. Hij verzuimde niet, uitdrukkelijk te verklaren, dat alle die een geloofvol welbehagen in zulke grafheuvels (stùpa’s) zouden tonen, in den hemel zouden komen. Na dit onderhoud werd Ananda treurig van gemoed bij de gedachte dat hij nog zo veel te leren had en de goede Meester weldra den dood slaap zou ingaan. Hij ging het klooster in en weende, terwijl hij zich aan de balustrade vasthield. "Waar is Ananda?" vraagt de Heer. Toen men hem zei dat Ananda naar binnen gegaan was, liet de Meester hem roepen en sprak hem moed in: "Treur niet, Ananda; heb ik u niet duidelijk geleerd, dat men van alles wat lief en dierbaar is moet scheiden? Zoo alles wat ontstaat en samengesteld is onderworpen is aan vergankelijkheid, is het onredelijk te wensen dat zoiets niet vergaan zou. Gij hebt den Tathagata lang, trouw en eerlijk gediend; daardoor hebt gij u verdienste verworven. Leg u ijverig toe en gij zult weldra van de smetstof der hartstochten vrij worden." Daarop richtte de Heer het woord tot de monniken om hun te openbaren dat alle volmaakt wijzen in het verleden ook hunnen oppasser gehad hadden, even trouw als Ananda. In de toekomst zou zulks ook het geval zijn. Vervolgens weidde hij in de lof van Ananda uit, die verstandig was en vier zeldzame eigenschappen bezat. Immers elk gezelschap van monniken, hetwelk Ananda kwam bezoeken, raakte over zijn voorkomen en hemelgewelf. Volgens Hiuen Thsang in St. Julien's Voyages des Pèlerins bouddhistes II, 343, is het een gouden kist. Natuurlijk bestonden zulke heilige grafplaatsen reeds duizenden jaren te voren voor de oudere Buddhas, enz. 924 DE BUDDHA. de wijze waarop hij den Dharma verkondigde! in verrukking; alle waren onverzadelijk totdat Ânanda zweeg. Zoo ging het ook met elk gezelschap van nonnen onder gelijke omstandigheden. Juist diezelfde vier zeldzame eigenschappen heeft een werelds heerscher, die denzelfden indruk als Ananda door voorkomen en woorden maakt op een gezelschap van baronnen, brahmanen, burgerlui of asceten. Nadat de Heer uitgesproken had, zeide Ânanda: "Heer, gelieve niet bij dit onaanzienlijke, afgelegen stadje de eeuwige rust in te gaan. Er zijn immers andere grote steden, zoals Campa, Râjagrha, Çråwasti, Sàketa, Kaucâmbi en Benares, waar veel gegoede ridders, brahmanen en burgers wonen, die den Tathâgata toegenegen zijn en voor de plechtige uitvaart van den Tathâgatha zullen zorg dragen." Spreek zoo niet Ânanda!" hernam de meester. "In vroeger tijd heerste hier een machtig en gerechtig vorst, Sudarca de Grote. Ditzelfde Kusinârâ was zijn hoofdstad onder de naam van Kusâvatî, even welvarend, bloeiend en dichtbevolkt met mensen als de godenstad Âlakamandâ, welvarend, bloeiend en dichtbevolkt met kabouters is. Ga, Ânanda, Kusinârâ binnen en vertel de Heer wat voor een stad het is." "Verstandig" is een toespeling op het feit dat Mercurius Budha, Jupiter, en andere namen dragen die alle betekenen "verstandig, knap." Hij is lief van uiterlijk, omdat hij Saumya, d.i. de zoon des Maagods, en vriendelijk, lief is. Deze schijnbaar uit de lucht vallende gelijkstelling van een werelds heerscher met Ânanda kan geen ander doel hebben dan om bedektelijk te kennen te geven dat een der termen voor Mercurius of Jupiter ook koning moet beteken. Wij houden dat woord voor udka, budhna, of een andere afleiding van budh, dat etymologisch aan ons gebieder beantwoordt. Van de zes steden gewaagt ook de Noordelijke overlevering, boven op bl. 217. * Sanskrit: Alakā, de residentie van Kubera, de god des rijkdoms en hoeder van ’t Noordkwartier. De vergelijking dient om te kennen te geven, dat Kushinārā en Alakā één zijn. Ten opzichte der ligging heerscht er verwarring; eigenlijk ligt Alakā, op aarde, ergens bij de Noordpool, maar aan den hemel overgebracht wordt het geval anders, daar de zomer niet in het Noorden staat. Eene andere reden tot verwarring is het dubbele Nirvāna des Buddhas, het eene vallende omtrent ons Nieuwjaar, het andere omtrent Pasen. Ook bij de Romeinen kende men tweeërlei aanvang des jaars; dat in oude tijd bij hen ook tegen het einde van Maart het jaar begon, blijkt uit de namen der maanden, en even als bij hen de kortste dag in December, d. i. de 10e maand valt, zo heeft de Buddha 10 wasa’s, en Vishnu 10 Avatāras, omdat de Zon in de 10e maand (na het jaarbegin in de lente) bijna geheel uitdooft. DE BUDDHA. 225 Ananda kweet zich van den hem opgedragen last. In de stad gekomen vond hij de Malla’s om een of andere reden ten raadhuize vergaderd. Hij deelde hun het aanstaande finale Nirvāna des Tathāgata's mede en drong er op aan, dat zij niet zouden dralen met te komen, wilden zij later geen naburouw hebben. Op het vernemen der treurklacht gaven de Malla’s, mannen en vrouwen, zich aan droefheid over en gingen naar ‘het Salbosch, om niet te laat te komen. Ananda, begrijpende dat het te veel tijd zou vorderen, hen alle één voor één voor te stellen, deelde ze familiesgewijs af en liet hen op die wijze den Heer hunne deemoedige opwachting maken. Ten diep tijde nu woonde te Kushinara zekere monnik, Subhadra geheeten. Hoorende welke gebeurtenis op handen was, besloot hij zich door den pas gezen Gautama zóó te laten onderrichten dat alle twijfel (en: verlangen) bij hem zou ophouden, want hij had het vaste geloof dat de pas gezen Gautama daartoe in staat was. Hij begaf zich naar het Sâlbosch en deelde aan Ananda zijn verlangen mede. Deze wees hem af met de woorden: »Neen, Subhadra, daar kan niets van inkomen; val den Tathâgata toch niet lastig; de Heer is vermoeid.” Datzelfde herhaalde hij tot driemaal toe, tot dat de Heer de woordenwisseling hoorde en Ananda beval Subhadra toe te laten. In tegenwoordigheid des Meesters gekomen, en na wisseling der gebruikelijke plichtplegingen, verhaalde Subhadra dat de vermaardste secte-hoofden, zooals Purna Kasyapa en de vijf overigen, alle naar hun eigen stelsel een leer beleden, maar niet alle tegelijk beleden, en dat sommige die beleden en andere niet beleden. De Heer voerde hem te gemoed dat men die gevoelens kon laten rusten en dat hij bereid was Subhadra in de Wet te onderwijzen. »In elke wettelijke discipline”, zeide hij, »waarin het edele achtledige pad niet gevonden wordt, is er ook geen eerste, geen tweede, geen derde, geen vierde ascet. * In deze (mijne) wettelijke discipline echter wordt het edele achtledige pad gevonden; hierin heeft men eenen eersten, eenen tweeden, eenen derden, eenen vierden ascet. Zie del, zijn disputen met andere asceten, en indien de monniken braaf in handel en wandel zijn, zal de wereld geen gebrek hebben aan grootmeesters. Negenentwintig jaar was ik, Subhadra, toen ik monnik werd, het heilige zoekend. Meer dan vijftig jaar is het, Subhadra, sinds ik een monnik ben geworden. Mijn bewegende op het gebied der wettelijke orde, buiten hetwelk er geen ascet kan zijn. Subhadra was zoo opgetogen over de buitengewoon heldere en bevatbare wijze waarop de Heer zijn Wet geopenbaard had, dat hij terstond belijdenis des geloofs aflegde en verzocht als geestelijke gewijd te worden. Hoewel anders een bekeerling uit een andere gezindheid vier maanden heeft te wachten, alvorens tot geestelijke gewijd te kunnen worden, ontving Subhadra dispensatie van dit voorschrift, en werd hij, op last des Heeren, door Ânanda tot priester gewijd. Subhadra werd aldus de laatste der discipelen die den Heer van aangezicht tot aangezicht kenden. In de laatste oogenblikken gaf de Meester zijn discipelen eenige lessen hoe zij zich onderling te gedragen hadden, en zeide ten slotte: "Nu heb ik u, monniken, niets meer te zeggen, dan dat alle samengestelde dingen aan ouderdom onderworpen zijn; streef onvermoeid." Dit was het laatste woord des Tathâgata’s. Hiervoor staan de laatste woorden des Heeren tot de schare: „Zegt niet dat de Tathâgata voor altijd in het Nirwâna treedt. Het lichaam van de Dharma zal eeuwig, onveranderlijk, duren. Geeft u niet aan traagheid over en zoekt de middelen ten heil.” Daarop kwam de Heer in de eerste staat van mijmering; daaruit zich verheffende, in de tweede; daaruit in de derde; daaruit in de vierde; daaruit op het standpunt van de oneindigheid der wereld; daaruit op het standpunt van de oneindigheid des kenvermogens; daaruit op het standpunt van het niet; daaruit op het standpunt van het niet-bewuste en toch niet-onbewuste; daaruit op het standpunt der onderdrukking van de gevoelers der bewustheid. Toen sprak Ânanda tot Anuruddha: »De Heer is ontslapen, Anuruddha.” »Neen, Ânanda, de Heer is niet ontslapen, hij heeft het standpunt bereikt van de onderdrukking van de gevoelers der bewustheid.” Daarop verhief zich de Heer van het standpunt van de onderdrukking van de gevoelers der bewustheid en kwam op dat van het niet-bewuste en toch niet-onbewuste; van daar tot dat van het niet; van daar tot dat van de oneindigheid des kenvermogens; van daar tot dat van de oneindigheid der wereld; van daar bereikte hij de vierde staat van mijmering; van daar de derde; van daar de tweede; van daar de eerste; van daar de tweede; van daar de derde; van daar de vierde; van de vierde staat van mijmering zich verheffende ging de Heer het finale Nirwâna in. En op datzelfde ogenblik ontstond er een vreeselijke, ontzettende aardbeving en liet zich het gerommel der hemelse trommen hooren. En op datzelfde oogenblik uitte Brahma dit lied: "Alle te gader zullen de wezens in de wereld het lichaam afleggen, Wen zulk een leraar als deze, onvergelijkelijk in de wereld, De machtige Tathagata, de volmaakt-wijze, de eeuwige rust is ingegaan." En Indra uitte dit lied: "Niet blijvend, ach! zijn alle gewrochten, Ouderworpen aan ontstaan en vergaan ; Na ontstaan te zijn, worden ze onderdrukt; Hun uitdooving is zalig". Al deze stadia worden concreet opgevat als zekere werelden of hemelen, waarover later meer. Niet onbelangrijk is hetgeen bij Schiefner 293 omtrent de laatste oogenblikken opgetekend staat: "De Heer toonde de goudkleur zijns lichaams, verhief zich tot een hoogte van zeven vadem van zijnen zetel hemelwaarts, sprak zevenmaal: "Ziet de goudkleur mijns lichaams. Thans verdwijn ik uit het bestaan." Dat herhaalde hij 24 keer en hield toen zijne laatste toespraak." Deze verzen verraden zich door den onzin dien ze behelzen als een wijzging van 15% Ook Anuruddha en Ânanda uitten toepasselijke verzen. Onder de monniken gaven diegenen welke nog vatbaar waren voor ge- moedsaandoeningen zich aan droefheid over en bedreven rouwmisbaar, maar de overigen toonden kalme berusting, overtuigd als zij waren "dat gewrochten niet blijvend zijn." Anuruddha hield een toepasselijke aanspraak tot de monniken, in de eerste plaats tot Ânanda. Nadat Anuruddha en Ânanda het overige van den nacht in stichtelijke gesprekken met elkander hadden doorgebracht, beval Anuruddha Ânanda Kusinârâ in te gaan om den Malla’s daar ter stede de tijding van "de Heeren overlijden over te brengen. De dier stond waren de Malla's om een of andere reden ten raadhuizen vergaderd. Bij het vernemen der tijding welke Ananda hun bracht gaven alle, mannen en vrouwen, zich aan droefheid over en bedreven groot rouwmisbaar. Aanstonds deelden de Malla's bevelen uit aan hunne dienaren om reukwerken en kransen, alsook dansmuziek bijeen te brengen, en toen dit geschied was, trokken zij naar het Sâlbosch, waar het lijk des Heeren rustte. Met dans, gezang, muziek, kransen en reukwerken eerden zij het lijk. Andere, die wij niet meer in hun oorspronkelijken vorm weten te herstellen, al zien wij dat er veranderingen aangebracht zijn en dat er gegoocheld is met de verschillende betekenissen van sanskriet. „Zalig?” is om twee redenen hier onmogelijk, 1e. omdat het een gevoelens sub-ject veronderstelt en de sanskriets objecten zijn; 2°. omdat “zalig” in strijd is met het voorafgaande acht. De veranderingen heeft iemand aangebracht om een hem bekend vers pas klaar te komen voor metaphysisch gekwezel, en hij zal sanskriets wel als vindruchten ver- staan hebben, hetgeen niet bedoeld was. Kortom, het liedje geeft een verstandelijk zin, indien men leest: voor uppajjivindu: uppajjivi of uppajjitha; voor vipusama sukho: viparamo dhuwo. De vertaling is: „Niet blijvend, ach! zijn gewrochten, wier wezen het is, dat zij ontstaan en vergaan. Daar zij, na eenmaal ontstaan te wezen, vernield worden, is het gewis dat zij zullen ophouden te bestaan.” Anuruddha treedt hier en zoo straks op als plaatsvervanger des Heeren; hij moet dus op een of andere wijze vereenzelvigd zijn geworden met Mahā-Kācyapa. Nu is Kācyapi, wat feitelijk niet van Kācyapa verschilt, een naam van Anuru, de morgenschemering. Anuruddha hangt, niet in oorsprong, maar in klank met Anuru samen, terwijl Aniruddha bij de Noordlijken anders genoemd wordt Mahadanda, (hetzelfde als buddhi, besef, ontwaking). Op dit mahā bevat Mahad als bijnaam van Kācyapa een toespeling. Aniruddha in de rol van Dageraad heet dan ook Ushāpati, heer van den ochtend, van de schemering; in mythologisch-rhetorischen stijl: gemaal van Aurora. sloegen tenten op, brachten ronde bloemfestoenen in orde en brachten zoo den dag door. Eene week lang duurden de feestelijkheden. Op den zevenden dag werd het lijk door acht van de aanzienlijkste Malla's uitgedragen naar een heilige berg bij de stad, hetwelk Mukutandana (d.i. Wrongband) heet. Op de vraag hoe men het lijk des Tathagata’s zou behandelen, verklaarde Ananda: »op dezelfde wijze als dat eens wereldlijke heerschers en gaf hij aanwijzing hoe zulks moest geschieden overeenkomstig hetgeen de Heer hem gezegd had. Onmiddellijk werden die aanwijzingen gevolgd. Te dier stonde was Mahakaccapa op weg van Pavā naar Kusināra met een groote schare van 500 monniken. Terwijl hij onder eenen boom uitrustte zag hij in de verte eenen Ajivaka aankomen, die met een paradijsbloem van Kusināra naar Deva op weg was. Kaccapa riep hem toe: »waarde Heer, hebt gij mijn Meester ook gezien! »Ja, waarde Heer», antwoordde de Ajivaka; »nu vóór een week is de asceticus Gautama overleden; van daar heb ik de paradijsbloem medegebracht.» Voorts verhaalde hij hoe sommige monniken, die nog vatbaar waren voor aandoeningen, rouw dreven, en de anderen niet. Te dier stonde ging een oude monnik, Subhadra geheeten, in die vergadering zitten en sprak tot de monniken: "Treurt niet! Wij zijn van den Grooten Monnik mooi verlost. Wij waren bedrukt, dat wij altijd den dood van den Tathâgata zagen aankomen. Nadat het lichaam des Tathâgata in de kist gelegd was, steeg Aniruddha op naar het paleis der goden en bracht aan Mâyâ de tijding van den dood van haar zoons. Aanstonds ijlden zij met een talrijken stoet van hemelse wezens naar de bewuste plaats tusschen de twee Salboomen en gaf zich aan rouw en verdriet over. "Het is gedaan met het geluk van menschen en goden", riep zij uit; "het oog der wereld is uitgedoofd!" Daar opende zich door de goddelijke macht des Tathâgata's de lijkkist van zelf, terwijl de dode zich oprichtte en met liefde stem tot zijn moeder sprak: "Gij zijt wel goed geweest, van zo verre herwaarts te komen. Gij alle, die de Wet betracht, houdt op, u dusdanig aan droefheid over te geven." Zo verhaalt Hiuén Tsang in Voy. des Per. Bouddh., II, 343. Dit past niet recht bij het vroeger verhaalde, op bl. 325. Hetzelfde komt letterlijk in Cullavagga, II, 1, voor, waar het tijdstip iets later valt. Eigenlijk staat er: in het ongeluk, bedrukt, geëclipsed, verduisterd (door het grootere) moet horen: "dit voegt u of dit voegt u niet." Maar nu zullen wij doen wat wij willen, en wat wij niet willen, zullen wij niet doen." ! Daarna herinnerde Kâcyapa de monniken aan de wijze woorden des Meesters, dat men van alles wat lief en dierbaar is moet scheiden enz. Te dier stonde maakten drie van de aanzienlijkste Malla's zich gereed om den brandstapel in gloed te zetten, doch zij slaagden er niet in. De oorzaak daarvan lag, zooals Anuruddha verklaarde, hierin, dat de brandstapel van den Heer niet zou ontvlammen, vóórdat Kâcyapa de voeten des Heeren met zijn hoofd gegroet had. Zoo was het ook, en zoodra Kâcyapa met de vijfhonderd monniken ter plaats gekomen was en zijn vereering gebracht had, ontstak de brandstapel des Heeren van zelf. Na de verbranding werden de relieken door de Malla's van Kusinârâ naar het raadhuis gebracht, waar ze onder eenen koepel van speren en binnen eenen haag van bogen een week lang bewaard werden en geëerd met dans, gezang, muziek, kransen en reukwerken. Nauwelijks had de koning van Magadha, Ajâtashatru, vernomen dat de Heer te Kusinârâ de eeuwige rust was ingegaan, of hij vaardigde eenen afgezant af om bij de Malla's daar ter stede een aandeel te vragen in de relieken, op grond dat hij zelf een Kshatriya was gelijk de Heer en omdat hij het voornemen koesterde voor die relieken eenen grafheuvel (stûpa) op te richten. Hetzelfde aanbod deden de Lichchhavi’s van Vaiśâlî, de Çâkyas van Kâthili (klik van de zon). „Gedrukt, bedrukt”, pidita en synoniemen, is een vaste term gebezigd van een sterrebeeld waarin de zon staat. Deze woorden van Subhadra schijnen hier al zeer misplaatst. In Cullavagga 3.1. haalt Kâcyapa ze aan om nog met meer kracht te kunnen aandringen op het houden van een concilie. Daar laten zij zich verklaren. Aan den anderen kant is op te merken dat Subhadra reeds vóór den Heer stierf; zie boven bl. 226. Deze bijzonderheid kan aanleiding gegeven hebben dat men de rede van Subhadra verplaatst heeft; ten onrechte: Subhadra wordt elk jaar op nieuw geboren en verlost. Er staat de limpiel, smeren, doch dat zal wel een onjuiste vertaling zijn van een Prakrit woord, dat zou dan beter zijn. Ook dlapana voor dlapana, Skr. dëspana in Milinda-Pañha 43; vergel. de noot daarop van Trenckner. Pilavastu, de Buls van Allakappa, de Kodya’s van Râmagrâma en de Malla's van Pàwâ. Ook een brahmaan van Wethadwipa eischte een aan-deel, op grond dat hij een brahmaan was. Aanvankelijk waren de Malla’s van Kusinârâ niet genegen om aan die eischen te voldoen en zij zeiden tot de scharen van monniken en leeken: »De Heer is op onzen dorpsgrond de eeuwige rust ingegaan en wij zijn niet voornemens iets van de relieken af te staan. Doch op raad van de brahmaan Drona, die de Malla’s het onvoegzame schild van een krakeel over de relieken des Buddha e, die hun altoos verdraagzaamheid gepredikt had, veranderden zij van gevoelen. Drona werd met de verdeeling belast, welke hij bereidwillig op zich nam, niets anders voor zich eischende dan de urn, waarvoor hij een stûpa wenschte te bouwen. De Maurya's van Pippaliwana zonden nu ook eenen afgezant om een aandeel in de relieken te vragen, doch de verdeeling had reeds plaats gehad, zodat zij zich vergenoegen moesten met de houtskolens. Alle degenen die een aandeel van de relieken ontvingen, volvoerden hun voornemen en richtten in hun land een grafkapel op. Zoo ook deden Drona en de Maurya's, de eerste voor de urn, de anderen voor de houtskolens. Er is een vers waarin gezegd wordt, dat het gebeente (of: lichaam) des Zieners 8 drona’s 3 bedraagt. Daarvan worden 7 drona’s in Jambudwìipa vereerd; en 4 er van te RâmagrÂâma, door de Nikkervorsten. $ Eén honds- tand wordt bij de goden vereerd; een andere in de stad der Gàndhàra’s; een derde in het rijk van Kalinga; de vierde door de Nikkervorsten. 1 Dat verwoest was geworden. * In de hoofdzaak komen de Noordelijke overleveringen met het bovenstaande overeen ; Asiatice Researches, XX, 316. » Zekere inhoudsmaat; eigenlijk een emmer, kuip, trog. * Het woord „dga in °t oorspronkelijke beteekent slang, nikker, bergbewouer en olifant. 239 DE BUDDHA. HOOFDSTUK Il. Beschouwingen over de Buddhalegende. Na in het vorige hoofdstuk de legende zoo uitvoerig behandeld te hebben als noodig scheen om den lezer in staat te stellen zich een onafhankelijk oordeel over den aard er van te vormen, zullen wij hier ons eigen ge- voelen omtrent het wezen van den Buddha mededeelen. Indien men aanneemt dat de legende historische bestanddeelen bevat, moet men tevens, tenzij men op twee gedachten hinkt, erkennen dat schier al de verhaalde feiten, met de wonderdadige geboorte te beginnen, louter verdichtselen, een samenstel van grove onwaarheden, zijn. Doch wij zijn, met den besten wil van de wereld, niet in staat geweest één enkele onwaarheid te ontdekken. Lezen wij onbevooroordeeld en met aandacht de verhalen van de »bovenmenschelijke macht« waarmede de Heer mirakelen vertoont, dan begrijpen wij klaar dat alles letterlijk waar is. Al zijn de verschijnselen welke de Dagvorst in zijn onvermoeide loop openbaart niet alle even treffend en sommige er van meer alledaagsch dan de andere, ze zijn alle zonder onderscheid volkomen in overeenstemming met den onveranderlijken Dharma der natuur en tegelijkertijd onnavolgbaar voor den mens. Boven ons menschelijk vermogen staande, leveren zij het bewijs van de »bovenmenschelijke« macht desgenen welke die verschijnselen openbaart. Zoodra men de overtuiging erlangd heeft dat de feiten in de legende vermeld in allen deele waarachtig zijn, komt men noodzakelijk ook tot de slotsom dat de onloochenbare waarheid der legende, met aftrek van kleinigheden, het woord „mirakel“ beteekent eigenlijk ook niets anders dan een schouwspel, iets wat men aanstaart; dat kan iets vreemds, zeldzams wezen, maar is oorspronkelijk niet iets „bovennatuurlijks“. Het begrip bovennatuurlijk is den Indiër vreemd; er bestaat geen woord voor in zijn taal; wel kent hij iets „bovenmenschelijks“, en iets „abnormaals“ en „zeldzams“. Meden, niet die der historie is, maar der natuur-mythologie, hetgeen op hetzelfde neerkomt als te zeggen dat de Buddha der sage een mythisch beeld is, hetwelk niet meer de trekken draagt van den historischen stichter der secte, zoo deze al bestaan mocht hebben. Wanneer wij van mythen spreken, dan bedoelen wij daarmede geen wilkeurig uitgedachte vertelseltjes, maar echte natuurmythen, wier waarheid van een anderen aard, doch niet geringer is dan de historische. Welke waarde de geschiedenis van zekere mensen, staten en volken ook hebbet, in graad van zekerheid doet zij onder voor de mythologie, want hare feiten keeren niet terug, kunnen dus nooit aan een proef onderworpen worden, terwijl de natuurverschijnselen, die het onderwerp der mythendichting uitmaken, zich telkens en regelmatig herhalen. Voorzeker hebben wij in de ontraadseling van de eigenaardige taal der mythologie nog weinig vorderingen gemaakt en kunnen wij haar woorden licht misverstaan zooals die van elke vreemde taal, maar heeft men eenmaal de bedoeling gevat, dan heeft men ook de middelen om over de juistheid of onjuistheid der dichterlijke voorstellingen van natuurfeiten een stellige uitspraak te doen, hetgeen in zaken van historie op lange na niet altoos het geval is. Wie zegt dat de Buddha, zooals hij ons voorgesteld wordt, een mythische persoonlijkheid is, erkent te gelijker tijd dat hij een goddelijk wezen is. Inderdaad, hij is de hoogste der goden, gelijk hij zelf te recht van zichzelf verklaart. Dat hij menschachtig wordt voorgesteld, spreekt vanzelf; zulks geschiedt met alle andere goden. Hij is mensch, dat is: sterfelijk, en god tegelijk; even als alle andere goden. De goden zijn onsterfelijk, in zooverre hun wezen onveranderlijk is, doch sterfelijk, in zooverre zij geboren worden, vader en moeder hebben, kinderen telen, enz. Al wat geboren wordt, moet eenmaal sterven: dat is een grondstelling niet alleen van het Buddhisme, maar van het hele heidendom, hetzij in Indië of in Europa. Elken dag, elk jaar, elk nieuw wereldtijdperk wordt de zon geboren en sterft; is dus in zooverre sterfelijk. Maar dezelfde god wordt geacht zulks steeds gedaan te hebben en nog te zullen doen; de Buddha’s. Zijn ontelbaar. In zooverre is dat goddelijke wezen onsterfelijk. Zijn verschijningsvormen zijn talloos, zijn wezen is één. De Tijd is eeuwig, maar elk deel van den tijd is eindig; of, zoals de Indiërs zeggen: de godheid is eeuwig, doch hare avatari's of ansha's (deelen) zijn eindig. Dat des Buddha zulk een avatara is, en wel van den Zonnegod en Tijdmeter - Vishnu, is den Indiërs volkomen goed bekend. De tweeslachtige natuur der goden leidde, in verband met een eengschap der oude taal, tot een bijzondere toepassing. De meeste woorden, namelijk welke het begrip van "mensch" of "persoon" aanduidden, betekenden ook "man, held". Bij krachtige wezens nu, als de Zon, de Storm, enz. lag het voor de hand, ze in hun eindige vorm te laten optreden als helden; de Zonnegod meer in ’t bijzonder was een weldsidige held, die ter wille van het menschdom monsters, de geesten der duisternis verdreef en in ’t algemeen de oorzaak is van welvaart en gedijkten. Herhaaldelijk worden Vishnu, Indra en andere goden "mannen" genoemd. En dat dit niet alleen bij de Indiërs het geval was, blijkt, onder anderen, uit het Oudhoogduitsche Wessobrunner gebed: "Voor dat niets was -" en "daar was de ééne, almachtige God, die manno miltisto, enti manake mit inan cootlîhhe geistâ." Daarin ligt de geheime werkzaamheid des Tathagata's als in den doop opgesloten. Bij al de overeenkomsten die de mythen van Vishnu-Krishna-Nārāya onderling en met de Buddha-legende vertonen, ontbreekt het niet. Men kan tal van bewijzen hiervan vinden in het Sanskriet-woordenboek van Böhtlingk en Roth onder het woord buddha. Ook nog in later tijd vindt men God aangesproken als Allmachtige. In de Middeleeuwen heet daarentegen Mozes manna milddel. Aan talrijke verscheidenheden, de natuurlijke gevolgen van de tijdelijke en plaatselijke omstandigheden waaronder de bedoelde sagenkringen zich ontwikkeld hebben. Al de punten van aanraking hier te willen opsommen, zou volstrekt doelloos zijn, en wij zullen ons dus vergenoegen met de vermelding van de hoofdzaak: het leeraarschap van de Alziende Wijze. Gelijk Krishna-Vishnu de Zang des Heeren en de Weda’s gezongen en het Grote Heldendicht, het Mahābhārata voortgebracht heeft, zo is ook de Buddha, de Bhagavat, de verkondiger van de leer tot zaligheid en tevens de verhaler van de kleinere vertellingen, Jātakā’s geheeten. Het onderscheid is dit: in Vishnu-Krishna zijn de eigenschappen van held en wijze of wetgever vereenigd en wisselen ze elkaar af, zoals ze dan ook in de natuur zijn waar te nemen. Het leven des Buddha’s daarentegen heeft men gesplitst in twee delen; in het eerste is hij een Bodhisattva, wiens heldentaard wel eenigermate op de achtergrond is getreden, maar die toch genoeg proeven van herculische kracht aflegt om ons in hem Nārāya, de Indische Hercules, en de Germaanse Siegfried te doen herkennen. In het tweede deel zijns levens heeft hij de ridderwapenrusting afgelegd en toont hij zich als wijze en later als verkondiger der Wet. Eene dergelijke scheiding tusschen held en wijze, doch in tegengestelde richting, heeft plaats gehad in het Râmâyana, welk heldendicht even als de Buddha-legende een kunstig afgerond geheel vormt, in tegenstelling tot het Mahâ-bhârata. Rama, zooals hij ons in het Râmâyana geschilderd wordt; is uitsluitend een kshatriya, het toonbeeld van een vrome en vroede held die door daden het menschdom ten bate strekt; hij komt slechts als een deel (ansa) van Vishnu voor; wat hij anders is — eigenlijk de god zelf — wordt verzwegen. Juist omgekeerd is het bij de Bhagavadgîtâ's. Beide woorden, Bhagavat en Ishwara, betekenen eigenlijk hetzelfde en worden derhalve met evenveel recht van Vishnu of Buddha als van Shiva gebezigd, doch in het gewone spraakgebruik, in proza, wordt Ishwara bij voorkeur op Shiva, bhagavat op Vishnu of Buddha toegepast. Wel te verstaan in het Râmâyana. In het volksgeloof, zooals het heden ten dage, ten ziele gehoor geeft, behoort Rama tot een gesloten tijdperk; nadat hij de wijsheid bereikt heeft, handelt hij niet meer, laat hij slechts zijn licht schijnen en wandelt vreedzaam en onvermoeid zijn baan af. Dan leeft hij zóó, als het iemand die den vierden en hoogsten graad van ontwikkeling bereikt heeft, eenen mukta of yati, volgens Manu's wet. Van daar dat onder al de verwante mythen die van den Buddha's levensloop het sterkste den invloed verraden van de scholen der wijsgeeren, die de wereld verloren om zich aan een meer geestelijk leven te wijden. Wij mogen zelfs verder gaan, en beweren dat het Buddhismus in den vorm waarin wij het kennen, eerst dagteekenen kan uit eenen tijd toen heiligenleven zekere ontwikkeling bereikt had. Het kan niemand, die eenigermate vertrouwd is met de mythologie van onze Arische voorouders, ontgaan dat ettelijke bestanddeelen der legendes oud zijn. De strijd tusschen den Bodhisattva en Mâra, den Duisterling, behoort, in hoofdtrekken althans, tot de alleroudste sagen van ons ras en moet bestaan hebben reeds lang vóór het Wedisch tijdperk. De naam zelfs van Mâra is, naar wij vermoeden, nauw verwant met het Sanskriet mala, vuil, onreinheid; met ons malen, schilderen, eigenlijk smeren, en met het Latijnsche malus, het Fransche mal. Immers Mâra is de geest der Duisternis en heet regelmatig de booze. Of men aanneemt dat mâra een minder juiste wijziging is van een Magadhische måla, dan wel wat verkieselijk schijnt, het woord in verband brengt met het Sanskriet marîci, schijn, schemer, straal, en met het Grieksche marmatro, flikkerven, doet weinig af, want oorspronkelijk moeten mar en mal hetzelfde begrip hebben. Minste in de streek van Benares, bestaat, is Râma nog wat hij in wezenlijkheid is; de godheid zelf; rama is daar eenvoudig synoniem met God. Zie Manu 6, 44 vgg. Dat mukta door de latere Indiërs als 'verlosten' werd opgevat, ten gevolge der etymologie, is reeds hierboven opgemerkt. Het naamwoord moksha betekent in 't viertal kama, genoegen, artha, nut, belang, dharma, deugd, plicht, en moksha, ook eigenlijk niet 'verlossing', maar hooge wijsheid, die geacht werd tot 'verlossing' te leiden. Hoe de begrippen van flikkering en schemering in elkaar overgaan, blijkt ouder anderen uit vergelijking van 't Duitsche schimmer met ons schemer. Een schaduw en een licht zijn beide een schijnsel. , DE BUDDHA. 237 machtig gedrukt. Zeer natuurlijk is het, hoe men de zaak ook opvatte, dat Mâra vereenzelvigd wordt met Kâma, begeerte, min; want kâma is een synoniem van râga, hetwelk zoowel kleur, smet, als begeerte, genegenheid beteekent. In de oudere mythologie is kâma de eerste schemer, en verwant in afleiding met kânti, schijn, schoonheid, glans. Dat een ander synoniem, chanda, wensch, lust, ook één is met Mâra, hebben wij reeds vroeger 1 gelegenheid gehad op te merken. Al zijn veel, ja de meeste bestanddeelen der legende overoud, toch draagt de eigenaardige verdeeling der stof en de kunstige groepering der feiten al de kenmerken van tot stand gekomen te zijn in een tijdvak waarin de Indiërs het ideaal van de volledige ontwikkeling eens ârya’s dáárin stelden, dat hij de 4 ontwikkelingstijdperken of âgrama’s doorliep. Die 4 zijn: 1. leertijd; 2. huwelijksleven; 3. kluizenaarsleven; 4. staat van hoogste ‘wijsheid. In de twee eerste tijdperken leidt men een wereldsch, in de twee laatste een geestelijk leven. Niet alle konden zich met dezen vorm van ’t levensideaal na te jagen vereenigen; sommigen oordeelden dat wereldsch en geestelijk streven hand aan hand moesten gaan en achtten die splitsing van âgrama's overbodig en schadelijk. Anderen gaven ook aan één âgrama de voorkeur, doch in die zin, dat alleen het streven naar volmaakte wijsheid 's menschen doel moest zijn: als spoedig als mogelijk moest men in die heilstaat treden, de wereld verzaken en monnik worden. Het Buddhism boek huldigt het laatste gevoelen als het ware, doch met de gematigdheid die het gunstig onderscheidt onthoudt het zich er van, het leven in de maatschappij uitdrukkelijk te veroordenen. Wel is waar omvat de Sangha, de congregatie, de gemeenschap der heiligen, alleen monniken en nonnen, zuiver geestelijke personen dus, maar buiten den Sangha worden toch ook heilbegeerige zielen als aanhangers van ’t ware geloof erkend. Wie een geloovig leek in alle oprechtheid is, bereidt zich voor tot eenen hooger, geestelijken staat, zoo niet voor dit leven, dan toch voor een volgend. Aan deze richting hebben wij het, naar men vermoeden mag, 1 Bl 48. De Buddha. Kloosters en. 238 DE BUDDHA. te danken, dat de oudere zonnemythen verwerkt zijn tot een indrukwekkend geheel, dat wij zouden willen kenschetsen als het grootste monniksepos der menschheid. Vraagt men ons hoe wij den gang van zaken ons voorstellen, dan zouden wij antwoorden als volgt. De Zonnegod werd nu eens geprezen als verdrijver der duisternis, als uitroeier van booze wezens, reuzen en andere wangedrochten, dan weer als de milde bron van zegeningen voor ’t gehele aardrijk om het weldadige licht, waarmee hij hemel en aarde beschijnt. Hij is held en wijze, Hercules en Apollo te gelijk. Brengt men de verdeeling des levens in dharma’s op hem over, dan ontstaat er een afscheiding tussen het tijdperk zijner goede werken en dat der lichtverspreiding. Het laatste laat een verdere splitsing toe, omdat men ook een onderscheid maakt tussen den staat van kluizenaar en die van mukta of arhat, van volledig wijze en leeraar. Nu schijnt het ons toe dat het voorbeeld der dharma’s van invloed is geweest op den vorm der legende, dat men de werkzaamheid van den Zonnegod in den loop des jaars naar den verschillenden aard harer uitingen onderscheiden en daarom de zaak zóó voorgesteld heeft, alsof hij in drie achtereenvolgende jaarkringen in een bijzonder karakter optreedt. De wijze waarop de drie delen van het leven des Heeren met elkaar in verband gebracht worden, getuigt van niet geringen kunstzin, die trouwens in de hele legende telkens doorstraalt. Wij zullen hier op enkele voorbeelden meer bijzonder de aandacht vestigen. De Mahâvagga opent met het verhaal dat de Heer, te Uruvilvâ aan den voet van den boom der Kennisse ten volle ontwaakt zijnde, de twaalfledige reeks van oorzaken en gevolgen bedacht, de reeks aan wier begin de onwetendheid of wankennis, en aan wier einde ouderdom en dood staat. Dat ouderdom en dood geheel andere eindoorzaken hebben dan onwetendheid, weet iedereen, wist dus ook de mythendichter. Ook moet hij geweten hebben dat een onwetendheid zonder eenen onwetende ondenkbaar is. Voorts bezigt hij een term waarin niet noodzakelijk het begrip van stoffelijke oorzaak ligt. Wel bezien luidt zijn leer aldus: »op onwetendheid volgen voorstellingen of indrukken; op deze laatste helder besef, enz.” De ware bedoeling, in de geheele reeks opgesloten, is het beschrijven der op elkander volgende toestanden van den ontwakenden mensch. Eerst is hij, gelijk de natuur, voor 't aanbreken van den morgen in slaap gedompeld, Bij ’t allereerste ontwaken komen hem, als nog half droomende, onduidelijke voorstellingen, min of meer verwarde beelden voor den geest, die evenwel straks plaats maken voor helder besef. Ten gevolge hiervan onderscheidt de ontwaakte naam en vorm, duidelijk afgeronde gestalten. De zintuigen worden vatbaar om de indrukken der buitenwereld op te nemen en door de samenwerking der dingen met de uit hun verdooving wakker geworden zintuigen ontstaat het gevoel van lust en onlust, en dit wekt begeerte op. Om aan de ontstane begeerte te voldoen wendt men pogingen aan en zodoende wordt er een begin van uitvoering gegeven aan een daad, waardoor men iets tot stand wil brengen. Datgene wat tot stand gebracht of gemaakt moet worden vereist een zekeren tijd; gedurende die tijd verkeert het in staat van wording, tot dat het voltooid is, een zichtbare vorm aanneemt. Alzodan heet het geboren, aan den dag gekomen. Al wat geboren is veroudert en moet vroeger of later weer ondergaan. De laatste overgang is wel wat schielijk, maar wat wil men? De termen der reeks mogen nu eenmaal niet meer dan 12 be dragen, want dat is het getal van de maanden des jaars en na dat de opkomst der zon! Met al wat daarvan het gevolg is beschreven wordt, dood verheven is, niet vrij en aan kwalen en dood onderhevig schijnt. Ondanks kleinere verschillen in de opvatting van het onderscheid tusschen geest en stof, is in alle Indische wijsgerige heilstelsels de cosmogonische grondslag duidelijk te herkennen: de avidyâ der philosophen is een vergeestelijking van den chaos, de duisternis die aan de verschijnselen voorafgaat. De opkomst der zon is tevens de schepping. Dat de mythe een scheppingsverhaal bevatte, mag men ook opmaken uit de plaats die het stuk inneemt. Wel is waar begint het Mahâvagga met de woorden: “Ste dier stonde”, maar het zou niet opgemerkt te worden dat zulk een begin een verdraaiing is van een ouder: “In den beginne”, De reden der verdraaiing ligt in de kerkelijke dogmatiek. 240 DE BUDDHA. mocht de dichter het getal niet overschrijven. Nu was het evenwel niet alleen te doen om de opkomst der zon te beschrijven en daarmee een scheppingsmythe voor te dragen, maar moest er ook aangeduid worden dat het de eerste dag des jaars en der toekomstige hoop was: de Zonnen-god moest niet alleen als schepper, als levenwekker voorgesteld worden, maar ook als geneesheer, als Apollo, als heelder en heiland, want hij stond toen in een van de verbindingspunten, de gewrichten, de sandhi’s van jaar, die het nieuwe met het oude vermiddelen. Daarom worden de 4 waarheden der geneesmeesters te pas gebracht. En zo zien wij, onder de schijn van een dorre scholastieke formule, een vernuftige samenklaring van een beschrijving van den opgang der zon met de aanduiding van den aanvang des jaarkring; een vereniging van scheppings- en verlossingsmythe. Met evenveel talent is het verhaal van de eerste preek ingekleed. Die eerste preek valt op den dag van middenzomer en de Buddha mocht dus, naar alle regels der mythologie, over niets anders preeken dan over den tekst dien de natuur hem aanbood: hij beval de middelweg aan. Zelden is de gulden middelweg op onbeduidender wijze aangeprezen, voorzeker, maar die aanbeveling van een algemeen erkend, lofwaardig beginsel was dan ook niet: de hoofdzaak. Vermits nu verder op den bewusten dag de zon wederom in een der tijdsgewrichten staat, moet hij zich ook bij die gelegenheid als heelder openbaren, en inderdaad, hij laat op de aanprijzing van de middelweg onmiddellijk de dokterswaarheden volgen. 