Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
Wij komen nu tot de kenteringsverschijnselen. Bij geringe luchtbeweging zal de lucht boven zee ruimschoots gelegenheid hebben waterdamp op te nemen, waardoor de regenvorming zal worden bevorderd. Een andere factor, die bij windstilte de regenvorming in de hand werkt, is het feit, dat voor het ontstaan van locale onweersbuien de omstandigheden dan gunstig zijn. Vooral in het gebergte zal zulks het geval zijn, omdat de wolken, die zich op de hooge bergen vormen, niet verwaaien, maar op dezelfde plaats blijven, waardoor het eenmaal begonnen proces van buienvorming ongestoord doorgaat tot het regenstadium intreedt. Een gevolg hiervan zijn de kenteringsmaxima van den regenval, die overal optreden, waar de seizoenmaxima ont- breken, derhalve in het grootste deel van den Archipel. ` In den regel zijn zoowel het voorjaars- als het najaars- maximum ontwikkeld; hun onderlinge sterkte varieert, maar er is een vrij groote regelmaat op te merken in de verdeeling van de stations, waar de eerstgenoemde, en die waar de laatstgenoemde het grootst zijn. De najaarsmaxima zijn het grootst in Sumatra en West-Borneo, daarentegen is het voorjaarsmaximum het hoofdmaximum in Celebes (met uitzon- dering van het noordelijkste deel) in de Molukken en Nieuw- Guinea. Daar tusschen door loopt een zone over West-Java, Zuid- en Oost-Borneo en Noord-Celebes, waar beide maxima _ vrijwel gelijk zijn. Eenige voorbeelden, die de onderlinge grootte der kenteringsmaxima aangegeven, mogen hier volgen. Bandoeng 19 181 240 Padang 348 249 289 Pontianak 269 197 238 Amoentai 317 293 321 Gorontalo 108 108 100 Kolaka 135 184 165 Ambon Er liS 137 Manokwari 280 297 352 Bo . April Mei Juni Juli Aug. Sept. Oct. Nov. Dec. 26 136 HM 14 &@ 3 166 238 222 399 ol) 29 26 363 413 521 317 491 270 267 225 164 231 208 394 343 Zooals de tabel aangeeft, hebben Bandoeng in West-Java, Amoentai in Zuid-Borneo en Gorontalo in Noord-Celebes ongeveer gelijke kenteringsmaxima, te Padang en Pontianak zijn die van het najaar, in Kolaka (golf van Boni), Ambon en Manokwari die in het voorjaar het sterkst. De verklaring voor het verschil in sterkte tusschen de beide kenteringsmaxima moet wel gezocht worden in de verticale beweging der lucht; wij zullen te dien einde het mechanisme der kenteringsverschijnselen iets nader moeten beschouwen. In het begin van den zuidelijken zomer (October, November) ligt de kenteringsgordel (dat is de lage drukgordel van hooge temperatuur, waarin de lucht opstijgt en waarheen van weerskanten de lucht toevloeit) ongeveer op den evenaar; in dien tijd evenwel begint zich al het aspiratiecentrum boven Australië te vormen. Daartusschen is een streek, vanwaar naar beide zijden lucht weggezogen wordt en waar derhalve een dalende luchtbeweging plaats moet grijpen; in dit gebied zal de luchtdrukking iets hooger zijn dan in de omgeving. Door de dalende beweging wordt de regenval verminderd. _ De kenteringsgordel beweegt zich met de zon mee zuidwaarts en verliest, doordat hij in het Australische aspiratiegebied oplost, weldra zijn zelfstandig bestaan; de kenteringsgordel van lage luchtdrukking en opstijgende beweging blijft dus in October en November beperkt tot de van Australië meest verwijderde deelen van den Archipel. Op dezelfde Koepang SE dn wijze blijft bij het intreden van den zomer op het noordelijk halfrond zijn optreden beperkt tot de van Azië meest verwijderde deelen. De kentering zal dientengevolge in het najaar slechts in het noorden en noordwesten van den Archipel met opstijgende beweging gepaard gaan, in het voorjaar in het zuidoosten; daardoor zullen in het eerste geval de regens der najaars- kentering, in het tweede geval die der voorjaarskentering de sterkste zijn. De werkelijke toestand sluit zich in het algemeen goed bij dit schema aan. Van de hoofdmaxima der voorjaarskentering zijn ten W. van Java slechts flauwe sporen te ontdekken, de oorzaak hiervan is vooral te zoeken in de sterke ontwikkeling van het moessonmaximum en minimum. Als voorbeeld van den lagendrukgordel in de eene, en den hoogendrukgordel in de andere kentering mogen de onderstaande maandgemiddelden van den barometerstand (uitgedrukt in mm.) te Menado, Ambon en Koepang dienen. Maart April Mei juni | Sept. Okt. Nov. 75949 758.68 758.75 759,45 758.79 757.09 758.33 m 758.70 758.20 759.59 760.34 Hieruit blijkt, dat in 1911 in April en Mei te Ambon de luchtdrukking lager was dan ten N. en Z. er van, in October en November hooger. Tevens is uit deze cijfers het omslaan van de moessons te zien, nl. in Maart en December daalt de luchtdrukking regelmatig van Menado naar Koepang, in Juni en September van Koepang naar Menado. Nog een zeer belangrijke factor is te vermelden, n.l. de locale invloeden, en wel voornamelijk de invloed van het gebergte. Wij kunnen dan in de eerste plaats wijzen op den invloed, die gebergte in het algemeen, onafhankelijk van de windrichting, heeft. Door de verwarming onder den invloed der zonnestralen heeft overdag een sterke opstijging van warme Jucht plaats, welke zich vooral in het gebergte concentreert en daar sterke wolkenvorming veroorzaakt; Dec. 759.04 759.90 759.04 759.12 76053 760.65 759.48 1758.89 760.56 760.63 759.25 758.29 ne dientengevolge is in den regel in het bergland de regenval grooter dan in de vlakte. Een tweede werking, die de bodemverheffingen uitoefenen, is de gedwongen opstijging, die zij aan de, lucht geven, wanneer de wind dwars tegen een bergrug waait. Daar de opstijgende beweging met afkoeling der lucht gepaard gaat, wordt de condensatie bevorderd, hetgeen-aan de windzijde van het gebergte een versterking van den regenval tengevolge heeft. Daarentegen zal de lucht aan de leizijde, waar ze een dalende beweging heeft en zich verwarmt, zich verder van den verzadigingstoestand verwijderen en dientengevolge zal daar de regenval betrekkelijk gering zijn. Deze tegenstelling tusschen een regenrijken en regenarmen kant van het gebergte treedt vooral op, waar de bergen niet zoo hoog zijn, dat de luchtstrooming in sterke mate wordt geremd, maar daar waar ze nog een betrekkelijk onbelemmerd overvloeien toelaten, na tot opstijging te hebben gedwongen. Bekende voorbeelden van dit verschijnsel vindt men in ZW Celebes en op Ceram. In den westmoesson wordt de krachtige westenwind, die in het noorden der Java- zee waait, tegen het bergland van Zuid-Celebes opgestuwd en geeft aanleiding tot een zeer sterken regenval, zooals uit onderstaande regencijfers van Makasser en Pangkadjene moge blijken. Daarentegen komt de oostmoesson als een zeer droge valwind, te Makasser Broeboe genaamd, over het gebergte naar beneden en is in dezen tijd de regenval zeer gering. In Ceram is de invloed van het gebergte zoo sterk, dat te Amahai, aan de zuidkust gelegen, de seizoens omkeeren en de geringste regenhoeveelheid in Februari valt, in Wahai, aan de noordkust, valt daarentegen het minimum in September en een zeer sterk maximum in Februari. Een sprekend voorbeeld van de regenvormende werking der gedwongen opstijging geeft ook Kranggan, in het bergzadel ten W. van den Slamat gelegen, voor zoover bekend het regenrijkste station van den Archipel. Zoowel in den oost- als in den westmoesson laat hier de lucht, terwijl ze over den pas wordt LAA 5k, Makassar 697 542 436 145 ae Tr gedreven, een zeer groote hoeveelheid regen vallen. Aan de luwe zijde echter komt in den oostmoesson de wind dikwijls als een sterke valwind (Koembang genaamd) naar beneden, spreidt zich over Cheribon en Tegal uit en brengt sterke droogte. Het meest sprekende voorbeeld van droogte aan de leizijde van het gebergte is te vinden in Midden Sumatra, in Padang Lawas, waar in de buurt van Portibi in de maanden Juli tot October vaak weken lang een droge stormachtige wind uit het westen waait, die alle plassen doet uitdrogen de grond doet bersten en alles doet verschroeien en verdorren. Van den regenvormenden invloed van den tegen het gebergte oploopenden wind vindt men op bijna elk eiland voorbeelden. De regenmaxima in den westmoesson aan de noordkust van Java en de eilanden ten oosten er van, danken ongetwijfeld aan dezen invloed voor een niet onbelangrijk deel hun ontstaan. Eenige regencijters mogen het bovenvermelde nader toelichten. Jan. Febr. Mrt. April Mei Juni Juli Aug. Sept. Oct. Nov. Dec. ni 86 292 Pangkadjene 783 610 514 254 156 124 63 24 25 116 320 724 h 106 98 140 194 304 380 438 393 222 144 103 106 307 406 325 200 150 118 106 85 82 9 108 212 Kranggan 719 613 666 668 495 317 484 568 614 1222 931 734 3 H 15 43 193 OM VULKANISCHE VERSCHIJNSELEN EN AARDBEVINGEN IN DEN Oost-Indischen Archipel waargenomen gedurende het jaar 1913 VERZAMELD DOOR HET Koninklijk Magnetisch en Meteorologisch Observatorium te Batavia. VULKANISCHE VERSCHIJNSELEN. Van een zevental vulkanen n.l. den Sopoetan, Raoeng, Smeroe, Tangkoeban Prahoe, Kloet en Merapi werd in het jaar 1913 eene verhoogde werkzaamheid waargenomen. I. Sopoetan. Volgens berichten uit Menado werd door den Sopoetan, ten zuiden van het meer van Tondano gelegen, gedurende de tweede Aprilhelft en de eerste dagen van Mei onafge- broken zand uitgegooid, dat in de omstreken neerviel. Voorts vormden zich naast den hoofdkrater een tweetal nieuwe. II. Raoeng. Ongeveer medio Mei werd de verhoogde werking gecon- stateerd door een rookkolom boven den top en door gerommel, dat hoorbaar was tot op grooten afstand. Van den Controleur van Gading, residentie Pasoeroean, werd bericht ontvangen dat aldaar aschregens vielen op 3 Juni van 9—10 uur v.m., op 7 Juni van 7—12 v.m. en op 8 Juni van 6 uur v.m. tot 6 uur n.m., terwijl op die data een rommelend geluid werd gehoord. Uit het Banjoewangi- sche werd een SE uit Djember een geringe aschregen gerapporteerd. — 6B <3 Nadere bijzonderheden omtrent deze eruptie van den Raoeng zijn bekend geworden door de beklimming van den vulkaan door Dr. H. A. Brouwer op 7 en 20 Juni !). Een nieuwe eruptiekegel, die zich opgebouwd had op den bodem van den grooten Raoengkrater, verkeerde in heftige werking. Gloeiende lavablokken werden naar boven geslingerd tot ver boven den ouden kraterrand, die zich ruim 600 meter boven den kraterbodem verheft. Een reusachtige rookkolom steeg uit den nieuwen krater op en zware explosies volgden snel op elkaar. De lavablokken vielen allen binnen den ouden krater terug, grootendeels op de hellingen van den nieuwen kegel. Hierdoor bouwde deze zich zelf op en bedekte den ouden bodem met nieuwe eruptieproducten. Uitvloeien van lava werd niet waargenomen. Den 16 Juli was een afname van de kracht der uitbarsting merkbaar aan het zwakker wordend gerommel. III. Smeroe. Kort na de uitbarsting van den Raoeng toonde de Smeroe een grootere activiteit. De Controleur van Toeren (res. Pasoeroean) berichtte het volgende: Den 23° Juni in den morgen werd van 3 uur af 10415 keer om de 2 à 3 minuten gerommel gehoord; een aschregen in den loop van den nacht begonnen, hield aan tot 11"45™ voormiddags. De dikte der gevallen aschlaag bedroeg + 1 mm. Volgens courantenberichten werd nog het volgende vermeld: Pasirian 23 Juni: Om half drie hedennacht heeft een lichte eruptie van den Smeroe plaats gehad, gepaard gaande met een zand- en grindregen gevolgd door een aschregen- Om drie uur was alles afgeloopen. Er werd een zwak onweer gehoord; het regende echter niet. ') H A. BROUWER. De Raoeng en zijne jongste eruptie. Natuurkundig Tijdschrift voor Ned.-Indië LXXIII 1913 blz. 84. u Klakah 27 Juni. Ook hier is de verhoogde werking van den Smeroe opgemerkt, den 23°" Juni viel hier een onbedui- dende aschregen. Van den berg zelf was eenige dagen geleden niets te zien, de top was in abnormaal donkere wolken gehuld. Den 26°" Juni is het helder geworden en kon men rook uit den krater zien opstijgen, ook boven den Lamongan waren nu en dan rookwolkjes waarneembaar. Opmerkelijk is het dat het water van het meer van Klakah een witachtige kleur had, ongeveer alsof het met-een dunne zeepoplossing vermengd was. IV. De Tangkoeban Prahoe. Bewoners van Lembang zagen den 9°" Juli om half twaalf rook opstijgen boven de kraters Kawah Oepas en Kawah Ratoe en hoorden gerommel uit de richting van den Prahoe. Den 13° Juli werd de vulkaan beklommen door Dr. H. A. Brouwer !) en Dr. ©. Braak en werd een verhoogde solfataren- werking waargenomen zoowel van den Kawah Ratoe als van den Kawah Oepas. Een sterke dampontwikkeling vertoonde zich in den Kawah Ratoe op meerdere plaatsen langs den rand van den thans verstopten eruptietrechter van 1910 en bij het eruptiepunt van 1896 aan den werkelijken Oepas- wand; op dit laatste punt was de ontwikkeling op 15 Juli sterk toegenomen. V. De Kloet. Einde Juli werd in Kediri aanvankelijk alleen ’s avonds, daarna ook overdag gerommel uit de richting van den Kloet gehoord. VI. De Merapi (Sumatra’s Westkust). Krater Kapoendan Bongsoe. De berichten omtrent de werkzaamheid van dezen krater, ontvangen van den Assistent-Resident van nn en X Kotta Padangpandjang luiden: 1) Over een verhoogde werking van den Tangkoeban Prahoe in Juli 1913. Tijdschrift van het Koninklijk Nederlandsch Aardrijkskundig Genootschap. Deel XXX (1913) No. 6 blz. 782. ER Den 23° Juni van 9420” tot 9u23m voormiddag werd gebrom waargenomen en van 10" v.m. tot 1"15™ n.m. viel een aschlaag van nog geen mm. dikte, zich uitstrekkende tot voorbij Padangpandjang. Schokken werden niet waargenomen, ook geen zwavellucht geroken of gloeiende steenen gezien. 6 Juli 2"15™ namiddag. Doffe knallen en lichte trillingen van den grond waargenomen. Poor den krater werd asch uitgeworpen in 0O.Z.0.-richting; de aschregen kon door afgewende richting en toenemende bewolking niet worden waargenomen. 12 Juli ’s nachts ongeveer 3 uur. Gedurende + 90 sec. werden doffe knallen, trillingen en het uitwerpen van gloeiende steenen waargenomen. Bovendien had een aschregen plaats, welks uitbreiding en richting tengevolge van de duisternis niet waren na te gaan. 15 Juli ’s avonds 10"25™ en ’s nachts ongeveer half drie. Zwak gerommel en schokken in de richting N—Z, waarvan die om 10425” vrij sterk. Tengevolge van zwaren regen was van een aschkolom, gloeiende steenen of lava niets te zien. 18 Juli 3 uur namiddag. Een schok N—Z. 30 Juli half tien ’s avonds. Gebrom met tusschenpoozen, een gedreun gedurende 2 à 3 sec. gevolgd door een lichte ontploffing, waarbij donkere rookwolken met eenige gloeiende steenen waren te zien. 31 Juli 640m namiddag. Een schok waargenomen, de top door zware wolken bedekt. Aardbevingen. Behalve verscheidene lichtere schokken werd op de Sangi- en Talaudeilanden een zware beving waargenomen op den 13% Maart. De controleur der Talaudeilanden bericht hieromtrent uit Liroeng het volgende: „In de maand Januari werden slechts geringe schokken waargenomen, welke ongeveer om de vijf dagen gevoeld werden. De richting dezer schokken was Oost-West. n M Op 6 Februari werden een drietal schokken gevoeld, waarvan de richting afweek van de vroeger gevoelde schokken. Zij hadden n.l. verticale richting en waren sterker dan de eerstgenoemde schokken. Op 9, 14, 19, 25 Februari en 3 Maart werd telkens een lichte schok gevoeld ook weer in de richting Oost-West. Den 13% Maart ’s morgens 6 uur werd een hevige schok gevolgd door 2 zwakke, alle in de richting Oost-West, gevoeld. Het bleef verder kalm tot den volgenden dag half zes namiddags, toen de bevolking verontrust werd door een hevige aardbeving, die ongeveer 3 minuten aanbield. In den weg door Liroeng welke langs het strand loopt, vertoonden zich op vele plaatsen scheuren, vooral in de Chineesche kamp, waar uit een dier spleten het water zich een weg baande. Op de hoofdplaats zelf werd eenige schade ondervonden door particulieren wegens het breken van omgevallen voor- werpen. Te Moronge op het eiland Salibaboe is de kerk tevens Gouvernementsschool derwijze gehavend en gescheurd door de aardbeving, dat ze geheel afgebroken zal moeten worden. Twee paal van Moronge werd een gat in het strand geslagen van ongeveer 7 meter diepte, terwijl in Kolongan (eveneens gelegen op het eiland Salibaboe) op verschillende plaatsen de grond scheurde. Op enkele plaatsen in het Djogoegoeschap Beo en Niampak werd een zware slag gehoord, welke uit de zee opkwam en wel uit de richting van de Sangi-eilanden. De kapitein-laut van Melahit (Djogoegoeschap Beo) beweert tegelijkertijd een groote verheffing van de zee gezien te hebben op ongeveer 1'/, paal van de kust in westelijke richting. Een groot gedeelte van de bevolking bracht den nacht buitenshuis door, terwijl in Moronge reeds enkelen naar den berg gevlucht waren. Den 16%", 182" en 19%% Maart werd nog een lichte schok waargenomen wederom in de richting Oost-West.” In ergere mate dan de Talaud-eilanden werden de Sangi- eilanden door deze beving geteisterd zooals blijkt uit de berichten van den Controleur waaraan wij het volgende ontleenen: „Wij waren ongeveer een half uur op zee, op weg van Niambangan naar Ondong, toen wij opgeschrikt werden door een hevig trillen der prauw, hetgeen wel ongeveer 4 à 5 minuten aanhield. Onmiddellijk dachten wij aan een aardbe- ving en op Ondong aangekomen, werd onze onderstelling bevestigd en hoorden wij, dat er een aardbeving had plaats gehad, zooals sinds menschenheugenis niet was voorgevallen. Te Ondong zelf waren verschillende menschen tegen den grond geslagen; persoonlijke ongelukken werden echter niet veroorzaakt. Den volgenden morgen vroeg reeds bereikten ons enkele dienstnota’s van kapiteins-laut uit de negorijen Oeloe, Laghaeng en andere plaatsen, waarin rapport omtrent deze aardbeving werd uitgebracht. Hieruit en uit de mededeelingen van de kapiteins-laut van Batoeboelang kon worden gecon- stateerd : dat de weg tusschen Ondong en Oeloe en Ondong- Talaud op vele plaatsen was afgebrokkeld. 2e, dat op verschillende plaatsen, vooral op den Tamata zware aardstortingen hadden plaats gehad. dat de hoofdweg op de hoofdplaats Oeloe zelf op ver- — schillende plaatsen was gescheurd, terwijl de met steenen E opgezette Kanten, der alleen bij hevige regens water — bevattende riviertjes, waren ingestort. = dat het metselwerk van verschillende bruggen was — gebroken, iets dat ook het geval was met de groote bra in den weg tusschen Oeloe en Ondong. E dat het kantoor der K.P.M. te Oeloe vanwege de hevige 2 ® oO 4e, ® of. en langdurige aardschokken op instorten stond, waarom — het inderhaast moest worden verlaten, terwijl mode 5 verschillende andere op gemetselde fundeeringen opge — trokken huizen waren gescheurd. E rn 6°. dat op vele plaatsen, vooral aan de Noordwestkust groote steenblokken van den vuurberg waren neergestort, waardoor aan huizen en prauwen schade werd berokkend. 7°. dat in verschillende huizen en winkels kasten waren omgevallen, waardoo* gelukkig niet groote materieele schade werd aangericht. 8°. dat op die plaatsen, met name in Lia, Laghaeng en Batoeboelang enkele menschen door de neervallende steenen werden gekwetst, terwijl voorts helaas nabij de negorij Oeloe, een krankzinnige, die op den Tamata bezig was tuinarbeid te verrichten, onder neervallende aarde was bedolven. Aard en richting der aardbeving. Algemeen was het oordeel, dat de aardbeving klokslag 5 uur van dien dag den grond had doen golven, hetgeen later overgegaan was in hevige schuddingen. Vandaar dan ook, dat de verschillende breuken ontstaan in wegen, bruggen en huizen den indruk gaven alsof ze als het ware van een gescheurd waren. Meende men aanvankelijk, door het vrij lange uitblijven van rapporten uit het Noordwestelijk gedeelte, dat de aardbe- ving zich speciaal had doen gevoelen bij den Tamata, dus min of meer in het Zuidoostelijk gedeelte, weldra werd door de berichten uit het Noordwestelijk gedeelte deze meening gelogenstraft en bleek evident, dat de beving zich in Noord- westelijke richting verder had voortgeplant. Zij kwam dus uit de richting van het eiland Groot Sangir en naar de uitwerking, welke ze in het Noordwestelijk gedeelte van Siaoe had gehad, te oordeelen, lag de onder- stelling voor de hand, dat de onheilen op Groot Sangir van nog ernstiger aard zouden zijn, iets dat helaas maar al te zeer bewaarheid is geworden. Eveneens mocht uit de mededeelingen geconstateerd worden, dat de aardbeving 4 à 5 minuten had aangehouden. Des avonds van den 14%" Maart omstreeks half 9 werd weer een vrij krachtige schok waargenomen, evenals des avonds van den 15%" ongeveer 8 uur en des middags van den 19%" en 215" Maart. Bijzondere uitwerkingen vallen daaromtrent niet te vermelden. 't Spreekt van zelf, dat door de gebeurtenissen van den 14°" Maart de gemoederen van het volk zeer verontrust waren geworden. Vele menschen vluchtten naar het strand, weer anderen naar vlakke plaatsen, zulks uit vrees voor neerrollende steenen. Weer anderen, met name de menschen, die bij den Tamata woonden, zochten ijlings hun heil in de vlucht, omdat, naar zij zeiden, in den Tamata, een krater ontstaan was. Dit gerucht werd echter niet bevestigd. Het vond zijn grond in het feit, dat op een plaats, gelegen op den Tamata en bekend onder den naam „Boekide” buitengewoon hevige schuddingen waren waargenomen. In de Chineesche kamp was de angst buitengewoon groot, aangezien men door de beving het gevoel had, alsof de aarde geheel onder de voeten weg zou zinken. Asch en vuur wit den Goenoeng Awoe. Voorts werd van verschillende zijden meegedeeld, dat op het oogenblik der beving de vuurberg een verhoogde werking vertoonde. Enkelen zagen vlammen uit den krater slaan, terwijl anderen gewagen van een zachten aschregen. Ik stip hierbij aan, dat de vuurberg van Siaoe een steeds zichtbaar werkende vulkaan is. De aardbeving op Groot Sangir. Bij mijn aankomst te Taroena op 21 Maart bleek, dat de aardbeving op Groot ` Sangir ontzettende uitwerkingen had gehad en dat met name in Menaloe (landschap Taboekan) 200 menschen onder de aarde van den ingestorten heuvel Euggono bedolven zijn, terwijl tot heden slechts 9 lijken zijn opgehaald. Naar mij werd meegedeeld van verschillende zijden, moet de aardbeving op Groot Sangir even voor vijf uur hebben plaats gehad. Ook hier was opgemerkt, dat de aardbeving eerst de aarde deed golven, daarna deed schudden, waardoor ook verscheidene personen tegen den grond waren geslagen, terwijl eveneens de duur werd getaxeerd op 4 à 5 minuten. — an Belangrijke schade werd gemeld aan wegen, bruggen en huizen. Merkwaardig echter juist niet in het Noordwestelijk gedeelte van het eiland, doch in het Zuidoostelijk gedeelte. Wel worden uit het landschap Kandhar-Taroena schuddingen vermeld, die scheuren in wegen, bruggen en huizen veroor- zaakten, ook wel het vallen van kasten, doch buitengewoon krachtig moeten de schuddingen niet geweest zijn. an het andere gedeelte van het eiland worden echter krachtiger verschijnselen gemeld. In Manganitoe zijn ver- scheidene huizen ingestort, in het Tamakosche eveneens, terwijl ook van daar gemeld wordt, dat het strand ongeveer een halven meter is gezakt. Voorts hadden in het Tamakosche vele aardstortingen plaats, een van welke den dood veroorzaakte van een 50-jarigen man. De groote gouvernementsschool te Tamako is ingestort. Men is druk bezig met het herstellen. Voorts zijn op Tamako verscheidene woon- en winkel- huizen ingestort, terwijl in vele dier huizen of winkels vrij aanzienlijke materieele schade is aangericht. Reizende per boot naar Petta, zag ik dat op vele plaatsen op den vuurberg groote aardstortingen hebben plaats gehad. Bij de kust van Kandhar, vroeger zeer steil uit zee oprijzend, heeft zich thans door de vele aardstortingen een soort strand gevormd. Voorts nam ik waar, dat vooral bij Sawang, hevige aardstortingen hebben plaats gehad. Te Petta en Enemawira. Reeds dadelijk bij het aan wal stappen te Petta, kreeg men den indruk, dat vooral in dit gedeelte van Taboekan de aardbeving zich had laten gevoelen. Ilet strand vertoonde over een lengte van 180 meter een verzakking van ongeveer een meter diepte, waardoor het hulppostkantoor, het recherchekantoor en het kantoor der paketvaart (om van enkele loodsen van particulieren niet te spreken) bij hoog water onderliepen. Verschillende toko-huizen waren ingestort of stonden op instorten, de passarloods moest met dwarsbalken gestut — E worden, de grond vertoonde breede diepe scheuren, terwijl op den steilen kustwand, waarlangs de weg van Petta naar Enemawira loopt, zware aardstortingen hadden plaats gehad. In bijna alle toko’s was schade aangericht, evenals in vele huizen. Persoonlijke ongelukken hadden niet plaats. Te Enemawira was de woning van den radja finaal ingestort, evenals de pasanggrahan, ecn gedeelte van het distrietskantoor, benevens verschillende woningen. De meeste bewoners hadden zich slechts door een over- haaste vlucht kunnen redden. Voor het redden van de inboedels, in de gewone inlandsche huizen gelukkig niet z00 bijzonder groot, was eenvoudig geen tijd. In het huis van den radja bleef geen stuk heel. De schade wordt alleen daar op f 2000.— geschat. Ook in de kerk werd eenige schade aangericht, echter niet van beteekenis. De zoo aardig gelegen hoofdplaats van Taboekan scheen één ruïne. Ook hier deden de diepe voren in den weg eenigszins vermoeden, welk een vreeselijke uitwerking de aardbeving had gehad. Volgens ingewonnen inlichtingen veroorzaakte de beving te Petta en Enemawira allereerst een verticale beweging, _— welke onmiddellijk overging in een horizontale. Dit blijkt ook uit de ingestorte huizen, welke alle het uiterlijk vertoonen, alsof ze eenvoudig van de fundamentpalen zijn genomen, om vervolgens ernaast neergesmakt te worden. Dit verklaart m.i. ook het feit, dat op verschillende plaatsen het water door de verticale drukking 15 meter hoog (men spreekt van een klapperboom hoogte) uit den grond spoot. In dit gedeelte van Taboekan moet de beving even vóór 5 uur begonnen zijn en voortgeduurd hebben volle 10 minuten, Op Petta bereikten mij eveneens berichten van plaatsen, aan de noordkust van Groot Sangir gelegen. Wel wordt hierin gewaagd van schuin-staande huizen en breede scheuren in den grond, doch er blijkt duidelijk uit, dat de aardbeving daar niet zoo hevig is geweest als elders op het eiland. — f ee Naar Menaloe. Denzelfden dag (den 24sten) tegen den avond reisde ik in gezelschap van den radja te paard in de richting van Menaloe. De dorpen Bowongkoeloe, Sensong en Tariangbaroe bleken eveneens nog al geleden te hebben. Menig huis, gelukkig alle van bamboe, was ingestort; diepe scheuren waren in den grond ontstaan, terwijl voorts op vele plaatsen zware aardstortingen hadden plaats gehad. Mencloe 25 Maart. Hedenmorgen kwamen wij per Drauw alhier aan. Het zoo dicht bewoonde en aardig gelegen Menaloe bleek uitgestorven. Slechts enkele personen, w.o. de djogoegoe, kapitein-laut en penoeloeng waren ter ver- welkoming aan het strand. Onze eerste tocht was naar de plaats des onheils. Een gedeelte der mooie rechte hoofdstraat doorgeloopen zijnde, ontrolde zich plots voor ons oog het tooneel der ramp in al zijn verschrikking. Waar eens de bloeiende kampong Lesabe had gestaan, was nu niets anders te zien dan een dorrende doodsvlakte, van af den voet van den 80 meter hoogen ndongo over een uitgestrektheid van 1000 meter. Door een ontzettende inwendige spanning, bleek die Endongo uiteengespat te zijn. De geweldige aardmassa was blijkbaar hoog in de lucht opgezwiept, om in reusachtige aardklompen boven de rampzalige kampong Lesabe uiteen te vallen, alle huizen bedekkend onder een doodelijk aard- kleed !). Negenentwintig huizen lagen bedolven, en volgens een dadelijk na de ramp ingesteld nauwkeurig onderzoek moesten 117 menschen daarbij hun graf gevonden hebben. Nadat last gegeven was, om de lijken, die bloot lagen, na met carboline te zijn besprenkeld, te doen begraven, besloten wij een kijkje te gaan nemen boven op den berg, welke de ramp had veroorzaakt. Het voetpad, dat er keen leidde, vertoonde gapende scheuren, sommige van meer dan een halven meter breedte en onpeil- bare diepte. ; 1) Zeer waarschijnlijk is dit „uiteenspatten” niet anders dan een zware aardstorting. (Noot van den bewerker). ss f Halverhoogte van den in tweëen gebarsten berg was een terras ontstaan van 25 meter breedte. Echter niets duidde op het bestaan van een krater; over de geheele breedte was de grond gelijk. Boven gekomen bleken wij ons op cen smallen uitlooper te bevinden van den Sahendaroeman, een berg, liggende in het middelpunt van het eiland Groot Sangir, welke bij het volk sinds lang bekend staat als een slapende vulkaan. Over de geheele lengteas van dezen uitlooper tot aan den Sahendaroeman toe, waren breede, diep spleten ontstaan, als was diep in den grond een geweldige spanning geweest, welke de rampzalige explosie had tengevolge gehad. In dit verband is het wel vermeldenswaard, dat ook op de andere uitloopers van den Sahendaroeman zulke diepe voren zijn ontstaan, z00 op den Hohosang een van niet minder van 2 meter breedte. Dit wettigt het vermoeden van een leek als ik, dat de ramp een gevolg is der werking van den slapeuden vulkaan. Voor dit vermoeden is eveneens grond gelegen in het feit, dat in de laatste maanden aan deze ramp voorafgaande, in de plaatsen, welke in de onmiddellijke omgeving van dien berg zijn gelegen, herhaaldelijk aardschokken zijn waargeno- men, welke niet op andere plaatsen zijn gevoeld. Eveneens is in dit verbınd merkwaardig, dat de personen wonend in den omtrek van Menaloe, op het oogenblik der sardbeving een onderaardsch gerommel hebben waargenomen. Aard en duur der beving. Ook hier vernam ik, dat de aardbeving eerst een verticale, daarna een horizontale richting had aangenomen, terwijl algemeen beweerd werd, dat de beving, even voor vijf uur begonnen, 10 minuten geduurd heeft. Schier alle huizen, niet alleen van de kampong Lesabe, doch ook van de kampong Bentoeng, welke met Lesabe de negorij Menaloe vormt, zijn verwoest, evenals alle bruggen, terwijl voorts de wegen op verscheidene plaatsen zwaar beschadigd zijn. | es SE Als een bewijs van de ontzettende kracht, waarmede de berg is uiteengespat, moge nog dienen, dat enkele klapper- boomen, van den top van den Endongo afkomstig, aan het einde der aardmassa, die overal 2 à 3 meters hoog ligt, zulks zooals reeds gezegd, over een lengte van 1000 meter en een breedte van ongeveer 150 meter, terugge- vonden zijn. Dadelijk na de ramp hebben enkelen der achtergeblevenen onderzocht, of er wellicht nog slachtoffers te redden waren uit de huizen, die aan den rand der aardvlakte stonden en dus slechts ten halve er onder waren bedolven. Het waren slechts een vijftal huizen. Uit een daarvan kon een kindje gered worden van twee jaar, uit een ander een jongetje van 6 jaar, welke laatste eenigszins gewond was. Als door een panischen schrik bevangen, waren de men- schen met achterlating van have en goed, gevlucht naar het gebergte. Een nieuwe ramp. Door de hevige regens, welke na de aardbeving hebben plaats gehad, heeft de rivier van Menaloe, genaamd Batoenpenareng, welke tengevolge der aardbeving was verstopt geraakt, sterk gebanjird, waardoor de geheele negorij Menaloe is ondergeloopen en bij welke gelegenheid tevens de laatst overgebleven brug finaal is weggeslagen. Bovendien zijn eveneens nieuwe moerassen ontstaan. Berichten wit andere negorjen. Uit andere negorijen werden eveneens berichten ontvangen omtrent de aardbeving. Wel wordt er in gewaagd van omgevallen huizen en vallende steenen, doch niet van persoonlijke ongevallen. Alleen op het eiland Tehang, voor Menaloe, zijn vier menschen door vallende steenen verpletterd. Eveneens werd mij bericht, dat overal langs de Noord- oostkust zware aardstortingen hebben plaats gehad. Tot nog toe echter heeft men niet kunnen constatceren, dat de zeebodem veranderd is. En in de baai van Taroena èn in die van Petta en Tamako konden de schepen langs de gewone route binnenvallen en op de gewone plaats ankeren. RT sas Latere berichten 26 Maart. Visschers vertellen, dat op het oogenblik der aardbeving de onderzeesche krater nabij het eiland Mahengetang teekenen van leven heeft gegeven. Taroena, 27 Maart 1913. Ook de rivier van Manganitoe heeft gebanjird. De brug over de Mentage werd wegge- slagen. De radja’s zijn aangeschreven om met den meesten spoed wegen en bruggen, scholen enz. in orde te maken.” Den 13den Augustus ruim elf uur werd een matig sterke beving, waarvan blijkens de registreeringen der seismografen op het Observatorium en te Malabar de haard in Straat Soenda lag, in Westelijk Java en Zuidelijk Sumatra gevoeld, In het kort Verslag der residentie Lampongsche districten over de maand Augustus 1913 lezen we: Op den 13den van verslagmaand omstreeks 11 uur werden schier overal in het gewest lichte aardschokken gevoeld, die enkele minuten aanhielden. Volgens berichten van visschers, die op dien dag op het eiland Krakatau waren, namen deze omstreeks 10 uur v.m. een vuurzuil waar, die uit den krater opsteeg, waarop zij een geluid als van een kanonschot hoorden en daarop daarvandaan de vlucht namen. Bij een later ingesteld onderzoek bleek aan den Noordkant ` : van den krater een stuk van den wand te zijn afgestort, en dat de daaruit opstijgende wolk, die gewoonlijk wit S gekleurd is, thans zwart was. FOREN sa Yj = Volgens ontvangen berichten werden in 1913 geen verschijnselen van verhoogde vulkanische werking waargenomen in de volgende districten. AFDEELING GOUVERNEMENT OF OF EILAND. ONDERAFDEELING. RESIDENTIE. Magelang. Kedoe. Java. Temanggoeng. s 5 Wirosari. Semarang. e Karimoendjawa. y Karimoendjawa. Wonosari. Djokja. Java. Sragen. Soerakarta. e Bodjonegoro. Rembang. = Blora F z Sidoardjo Soerabaja. p Malang Pasoeroean. = Pasoeroean. F = Sembilangan. Madoera. Madoera. Bireuén. Atjeh en Onderh. Sumatra. Padang. Padangsche Benedenlanden. Se Painan. 2 ” Boven-Kampar. Padangsche Bovenlanden. Es Sawah Loento. S Ve Poeardalar en Mahat. S e Poelau Toedjoeh. Riouw en Onderhoorigheden. Poelau Toedjoeh. Anambas Eil. e Anambas Eilanden. Moeara Tembesi. Djambi. Sumatra. Sarolangoen. u Se Moearatebo. 2 D Mampawa W. Afd. van Borneo. Borneo. Long Iram Z. en O. Afd. van Borneo. E Long Howong = ” antau. Ae ” Poeroek Tjahoe. Ge ” ili Celebes en Onderh. Celebes. LXXIV ge AFDEELING GOUVERNEMENT OF OF EILAND. ONDERAFDEELING. RESIDENTIE. Saleier. Celebes en Onderh. Saleier. Sopeng. P Celebes. Wadj 0. ” Nieuw-Guinea. West Nieuw-Guinea. Batjan. Schouten eiland. 23 Amboina. Ternate en Onderh. H Batjan en Obi-Hil. ` Schouten eiland. ee u Dal aa al is can gel a nde ee DR u Volgens ontvangen bericht werden in 1913 geen aardbevingen waargenomen in de volgende districten. ÄFDEELING GOUVERNEMENT OF OF EILAND. ONDERAFDEELING. RESIDENTIE. Sampang. Banjoemas. Java. Magelang. edoe. a Wirosari.. Semarang. 5 Karimoendjawa. "a Karimoendjawa. Wonosari. Djokja. Java. Sragen. Soerakarta. 2 Padangan. Rembang. j; Bodjonegoro. y e Blora. 5 SZ Sidoardjo. Soerabaja. = Malang. Pasoeroean. S Pasoeroean. e e Sembilangan. Madoera. Madoera. Bireuén. Atjeh en Onderh. | Sumatra. Boven Kampar. Sawah Loento. Kotta Baroe. Poelau Toedjoeh. Anambas Eilanden. Moeara Tembesi. Sarolangoen. Moearatebo. Muntok. Manggar. Mampawa. Koealakapoeas. Tanahboemboe. Sampit. Long Iram. Padangsche Bovenlanden. 2 29 Riouw en Onderh. 28 Djambi. 23 Bangka. Billiton. W. Afd. Borneo. Z. en ©. Afd. van Borneo. 33 H 23 Poelau Toedjoeh. Anambas Eilanden. Sumatra. 23 23 Bangka. Billiton. Borneo. u ` SE AFDEELING GOUVERNEMENT OF OF EILAND. ONDERAFDEELING. RESIDENTIE. Kandangan. Z. en O. Afd. van Borneo. Borneo. Koealakoeroen. e e Martapoera. = is Long Howong. és Rantau. y Poeroek Tjahoe. S = Barroe. Celebes en Onderh. Celebes Saleier = Saleier Mara Celebes West Nieuw-Guinea. Schouten eiland. 29 Amboina. Ternate en Onderh. Nieuw-Guinea. Schouten eiland. e NR de AARDBEVINGSBERICHTEN. De data der seismografische opteekening zijn ontleend aan de registraties van den Wiecuert seismograaf van 1000 K.G., waarvan de resultaten maandelijks door het Kon. Magn. en Meteor. Observatorium worden gepubliceerd. ee A B Residentie of rlei- | Seismo-) e Lengte e d Më gz GH I Berichtgever. aarnemings- t y t : tot Ba- ; o ats. Breedte. shi ee = Locale Konen ez G en Eiland. |A tijd e MI Er 3 Minuten.) Bat Januari 1913, Controleur van! Koba, 2.5 Z. | 106.4 | Banka, Banka. | 7|13u45m | + 2] Koba. Ir Controleur van| Boekit-Tandai, | 1,7 Z.| 101.4 Padangsche 71+15"30™) + 22 A _Moeara Laboeh.| (Goenoeng Bovenlanden, Toedjoeh). umatra. amd Wd, Controleur Pagar Alam. | 4.0 Z.| 103.2 Palembang, S| 6u54m | + 14 | 64 | te Pagar Alam. umatra 4 Pastoor te Tan-| Tandjong-Sakti.| 4.2 Z. | 103.1 Benkoelen, 8; 6ul5m | + 15 n djong-Sakti. Sumatra, „ged Administrateur | Ondern. Goe- | 6.9 Z. | 106.8 Preanger, Java. | 9) 64 Qm**/(— 12)| 5 va noeng Walet, _ Goenoeng Walet. p Tiibadık) uggull _Civ.Gezaghebber| M 3.0 Z.| 119.9 | Gouv. Celebes| 11| 20u 55m | — 52 | 20" 20m1 e Makale en Onderh., D) ! Celebes. E _ Controleur van| Donggala. 0.7 Z. | 119.7 | Menado,Celebes. 11| 21" 15m D Ri | ggala, _ Dr. L. Martin.| Paloe. 0.9 Z.| 119.9 e LU 21% 20m » e S Di. Controleur | Posso, 1.4 Z. | 120.8 > 11| 21u 30m | — 56 ” van Posso. _ Wd, Controleur Gorontalo. 0,5 N.| 133.1 E 11/ 21u34m | — 65 * van G l Civ.Gezaghebber! Paleleh. LAN: 1880 S 11] glu 95m | — 61 wë Banggaai. 15 Z.| 123.5 |Celebes en On-|11| „ — 67 "o x derhoorigheden, D D nggaa - Parigi. 0.9 Z | 120.1 Seen tee 12) 4u Om | — 53 5u 30m : : din Gm E | Tandjong-Sakti.| 4.2 Z,| 103.1 Benkoelen, 13) 18u 15m | + 15 E umatra. af Posso, 1.4 Z. | 120.8 | Menado,Celebes.| 13| 23u 25m | — 56 2231] | | ** Midden Java Tijd. | BE cous © D E E act EAGEN Bijkomende verschijnselen Richting. en en aard der beweging. l opmerkingen. econden. 2 Vertikaal. |1 vrij sterke schok. Tijdsopgave vrij nauwkeurig. | Be... Een lange trilling met onder- | Tijdsopgave kan een half uur fout zijn. — conden. aardsche krachtige detonnatie. 4 ZN. 1 duidelijk waarneembare schok. | Telegraaftijd. Bi, 5. Eerst lichte trillingen, daarna f: middelmatige schokken. 6 à 8 W—O Eenige Sin op elkaar volgende flinke schokken. + 4 N--Z Eenige lichte schokken eindi-| Het huis kraakte, tijdsopgave niet nauw- S g nd in een lichte trilling. eurig. t 6 + W—O Trillingen. Het houtwerk kraakte en de dera slingerden D W—oO. 6 à 7 korte hevige schokken. Hanglampen slingerden, EE kten en waarnemer kreeg een gevoel van zeeziekte. Tijdsopgave nauwkeurig 60 Z—N, l zware horizontale schok. Tijd ontleend aan zonnestand. 57 N—Z. l golvende beweging. KEE Zware schokken. 80 WO. 3 sterke lang op elkaar volgende | Tijdsopgave kan 10 à 15 min. fout zijn. schokken. 60 ZO—NW l lichte schok. 180 DI zware A 210 33 l » D 4 i lee Trillingen. en 2 Z—N. I lichte horizontale schok. Onderaardsch geraas, tijd zonnestand, S Elten ee ge E; ec — A B | d | 5 3 Lengte Residentie of Herlei- Seime Berichtgever. | Waarnemings- oost Gouvernement | £ Uur. | tot / te plaats. Breedte. Dan £ er a pe y | Grw. en Eiland. A i Pak Januari 1913 (vervolg). _ Civ. Gezagheb-| Makale. 3.0 Z. | 119.8 [Celebes en On-| 13] 23" 5m | — 52 22u31mii ber. derh., Celebes. = Parigi. . 0.9 Z. | 120.1 | Menado,Celebes.| 13| 23u 25m | — 53 D 23u 45m 23u 55m Controleur. Donggala. AE Ert a 13| gäe 15m | — 52 D Dr. L. Martin. | Paloe. 0.9 Z. | 119.9 = 13| 23u 20m e ” Tijd. Civ. Gezag-! Parigi. e E E 5 AGS Se IA Oullm ! — 53 hebber. Ou 15m Cu 40m Ou 52m lu 7m lu 22m 6u Om llu Om Wd, Controleur.) Pagar Alam. 4.0 Z.| 103.2 | Palembang, 14| 2u46m | + 14 guggms: En Sumatra. = Fd, Controleur.) Manna. 4.5 Z. | 102.9 | Benkoelen, 14| 2u23m | + 15 ” Sumatra. Controleur van! Moeara Doea. | 4.6 Z. | 104.1 | Palembang, 14/+ 3u0m | + 11 e _Moeara Doea. umatra. Pastoor te Tan-! Tandjong-Sakti.| 4.2 Z. | 103.1 | Benkoelen, 14 3ul5m | + 15 n _ djong-Sakti. Sumatra. Civ.Gezaghebber| Parigi. 0.9 Z. | 120.1 | Menado,Celebes.| 17| 5u 15m | — 53 van Parigi. 5u 30m 7a 50m Seba. 10.5 Z.| 121.8 [Timor en On-| 17) 21"30m™ | — 60 derh., Savoe. Larantoeka. 8.3 Z| 123.0 |Timor en On-| 19/4 1" 0™ | — 65 5 derh., Flores Tandjong-Sakti.| 4.2 Z. 1 103.1 | Benkoelen, 22| loulsm | + 15 Sumat Tepa. 7.9 Z. | 129.6 | Amboina, 25) 4u l5m | — 91 15u Om ce Bo oe © D E ees Eu beniti Bijkomende verschijnselen Richting. en en aard der beweging. Renden: opmerkingen. Er: 8 N—Z, Eenige lichte snel op elkaar| Huis kraakte, tijdsopgave onnauwkeurig. volgende schokken. 60 ZO—NW 1 lichte schok 25 5 l zware „ 3 LO 33 39 = = i + 30 W—0. Golfbeweging. Golving van het zinken dak en trilling : van mure 7a 10 ZW—NO L lange zéér sterke schok. De lampen slingorden, deuren en ramen rammelde Tijdsopgave : zeer nauwkeurig. 1 ZO—NW 1 lichte schok. 4 > 1 23 > 120 2 l ” 39 2 2 l zware. ,, 600 e 1 lichte „ 3 ” 1 33 33 ” 2 » l LE 99 > L ” 1 3) 39 ie 4 W—O. 2 schokken waarvan de eerste goed waarneembaar 85 | + N-Z 3 zeer zware schokken. + ee Zacht. na aid Trillingen gevolgd door vrij! Het huis kraakte, de menschen we hevige schokken weer ge-! wakker. volgd ere trillingen. 1 ZO—NW. 1 zwakke schok. > S l zware = De schokken waren horizontaal. | H L DI > S 3 N—Z, 1 lichte schok. Tijd ontleend aan zonnestand. Bee Ben... ee | E nk Lichte schok. Pree eee + W—O. Eenige snel achter elkaar volgen- Dak en zoldering kraakten, hangla ; de hevige schokken. bewogen. 3 w—o. Een vrij Kerze schok. ** Midden Java Tijd. "ET EES 4 — 26 — : A B Residentie of : ; 5 Lengte H € rlei- Bez E Berichtgever. | Waarnemings- oost | Gouvernement | £ I: Pa. te, S plaats. Breedte. van E Locale tavia- Batavia. h E tijd. tijd Aanvang Grw. en Eiland. Es | cine Minuten Batavia. ` ) Februari 1913. ` Onderdistricts- | Senggoeroeh. |+8.0 Z. |+112.7 | Pasoeroean,Java.| 2|l4u Om**| — 12 van! Kepandjen en | 8.12. | 112.6 S alt ga 0m | — 23 Pagak. Gorontalo. 0.5 N.| 123.1 | Menado,Celebes.| 3) 224 55m | — 65 Tandjong-Sakti.| 4.2 Z. | 103.1 | Benkoelen, g| 23u 40m | + 15 | 0" 39m 11% djong-Sakti. Sumatra. 23u 50m (10 Febr.) ” ” HI ” an 10! 19u 30m D i | Administrateur | Tambak. 1.7 Z.) 110.6 | Soerakarta, Java.| 10| 2" 30m**| — 12 | van n. Donggala. 0.7 Z.; 119.7 | Menado,Celebes.| 12} 7u30m | — 52 | 6u 46m id Paleleh. 0.9 Z.| 122.0 S 14| Ze 10m | — 60 Des van Bwool. i | . J. Batenburg. Pagar Alam. 4.0 Z. | 103.2 | Palembang, 17| 1430m | + 14 | Ass.-Resident | Ampat-Lawang-!+ 3.8 Z. |+ 102.8 2 16! ’snachts! + 16 4 | van Lahat. marga’s. 17 Maart 1913. 4 ontroleur van] Neira, 4.5 Z.| 129.9 | Ambon, Banda.| 1/18" 5m | — 13 Djeboes. 1.7 Z. | 105.5 | Banka, Banka. | ?| 21" 30m | + 12 te Gorontalo, 0.5 N.| 123.1 | Menado,Celebes.| A Lin 59m | — 65 | 14" 6™ 33%. o. Paleleh. 0.9 Z. | 122.0 5 4) 14u 57m | — 60 » Posso. 1.4 2. | 120.8 = 4| Lin 45m | — 56 » u © D E = od ee REN Bijkomende verschijnselen Richting. en en aard der beweging. : Keier opmerkingen. ee Zwak. | a, Licht. | 8 NW —ZO. 1 golvende schok. | ter De schokken werden voorafge- | Tijdsopgave kan + 30 min. fout zijn. : Ei. gaan en gevolgd door tril- lingen van d De laatste 2 waren sterker dan | Eh air Zachte trillingen. Tijdsopgave kan 15 & 30 min. fout zijn | E D Bienen = E 20 N—Z. 1 lichte schok + 3 Wa), Aen a Onderaardsch gerommel. 5 O—W. 2 schokken waarvan de eerste krachtig van 4 sec. duur, de ge zwak van 1 sec. duur. ee icht. Ten paar W—O, l lichte schok. seconden. kort. = I. > foe 63 N—Z. Een golvende beweging e 2 .».. ne a N ST Salt SE SE E ‘ S 45 à 50 O—W. 3 vrij sterke schokken. Tijdsopgave kan 1 min. fout zijn. ; ** Midden Java Tijd. 7 — 92 — z I S Residentie of Heriel- Sean x | Lengte 7 di f Berichtgever. Waarnemings- Së Gonvernement = = tot "Ba a : plaats. Breedte.) an 5 Locale .. pee. t i i Irw. en Eiland. a tijd. ’ MTR Minuten. Batavia. Maart 1913 (vervolg). = Fad, Controleur | Posso. 1.4 Z. | 120.8 | Menado,Celebes.| 11] 13u 15m | — 56 : Posso. EB _ Civ.Gezaghebber| Banggaai, 1.5 Z. | 123.5 |Celebes en On 14 160 45m | — 67 |150 57m 24 te Banggani, derh., Banggani. S Controleur van/ Kota Mobagoe. | 0.3 N. | 124.0 | Menado,Celebes.| 14! 16u 51m | — 68 » F E olaäng.. = R. Reintjens. | Menado. 1.5 N. | 124.8 - LA Un 4m | — 72 » f 2 Wd Controleur| Gorontalo, 0.6 N-I 123.1 = LA 16u50m | — 65 a | | Gorontalo, = Fd, Controleur | Posso. 1.4 Z.| 120.8 se 14 S — 56 D te __Posso. Posthouder te | Tifoe. 3.7 Z. | 126.4 | Amboina, 14| 16u 0m | — 79 ” Tifoe. Boeroe Controleur van) Saparoea, 3.6 Z.| 128.7 | Amboina, LN 172 10m | — 88 an _ Saparoea, Saparoea. 1 G. E. Hoffmann, Onderneming | 6.9 Z. | 106.0 | Preanger, Java. | 16|15u30m**| — 12 | 150 28m ll Walet, bij en Tjibadak. i Hoofd v. plaat-| Padang. 1.0 Z. | 100.3 | Padangsche 19| 11° 5m | + 26 i selijk bestuur. Benedenlanden, SS $ E atra. 4 d. Controleur | Manna, 4.5 Z. | 102.9 | Benkoelen, 24| 22" 35m | + 15 | 23% 25m 5 ; Suma 4 Manna. q SEET u OR ae | © D E Bijk ijnsel "EE SC EE ijkomende verschijnselen Richting. en en aard der beweging. ki Seconden. es T | 15 O—W. 1 lichte schok. Tijd ontleend aan zonnestand. | Tijdsopgave kan 1 min. fout zijn. 180 ZW—NO. | Doorloopende sterke golvende | Huizen schudden, het water in de rivi eweging Paisoe Poeso kwam in heftige bewe- Tüdsopg gave kan + 10 min. fout zijn. Aardbeving op de Sangi- en Tala = nden. Zie voor “ bijzonderheden 10. 60 Z—W, Matige trillende beweging. gees kan 10 min. fout zijn. 300 Eerst Golfsgewijze vrij sterk. Tijdsopgave kan 1 minuut fout zijn. Ch Later N 110 NW—ZO l golvende beweging. 50 Z—N. 5 lichte schokken. Tijdsopgave kan 1 minuut fout zijn. +300 N—O. 3 trillende sterke schokken. + 60 Z—N., 1 lichte schok. Sa... 2 kort op elkaar volgende zwakke schokken. Eveneens 1 vrij hevige schok. 16 N—Z Lichte schokken. un GE ae A B ‘ene Residentie of Herlei- Seis: Berichtgever. | Waarnemings- ost Gouvernement | £ Uu tot. Ba- en | E sch touvernemen E Locale | tavia- Batavia. Grw. | en Biland. |S] BL | © MT. | Minuten Batavia. April 1913. 7.6 Z.| 107.1 | Preanger, Java. | 4| Län Om**| (— 12) 4.2 Z.| 103.1 | Benkoelen, 9) 1Su4nm | + 15 St ra. Benteng. 6.1 Z.| 120.5 |Celebes en On-| 12) 20u Om | — 55 aleier. derh., Saleier. Civ. rh Wai-Kaboebak. | 9.6 Z.| 119.4 | Timor en On-|13) dul4m | — 52 derh., Soemba. Wai- Kaboebak. en van| Benteng. 6.1 Z.| 120.5 |Celebes en On- | 17) 21u 54m | — 55 - Saleier. erh., Saleier 6. E. Hoffmann./Ond. Goenoeng| 6.9 Z.| 106.0 | Preanger, Java. | 18/1lu 6m**(— 12) Wale bij Tjibadak. Controleur. Toeren. 8.2 Z.| 112.7 | Pasoeroean,Java.| 24| 8ul5m##*#| `, Su Om 2, | troleur ` van! Kepandjen. 1.6 2. | 109.6 = St + 8u 5 » u epandje En $ Politie-ıgent | Keboemen. 1.1:2.| 109.6 | Kedoe, Java. | 24) 8a 15™** - „, „oe e klass krom $ atih van Keboe- an an an an 24 an ” ” | men. Mas Hamar | Proempoeng. 1.6 2 E 4 24 Si és dere. isastro. Ass Itesident Patjitan. 8.2 Z.| 111.1 | Madioen, ‘Java. | 24 » » WÉI atjita n troleur van! Toeren. a 112.7 | Pasoeroean,Java.| 24 3 s ” oeren. = troleur te | Karanganjar. | 7.6 Z.| 111.0 | Kedoe, Java. |24| Sul6m** „ Karanganjar. A roleur van) Denpasar. 8.7 Z| 115.2 | Bali en Lombok,| 24| 8u 20m ss Pe adoeng. Bali, a .-Wedono te} Kroetjil. 21 113885 Pasoeroenn, Java, 24| 12u 0m**| _- 34 a Kroetjil = = Controleur | Posso. 1.4 Z.| 120.8 | Menado, Celebes.| 24| 16u 45m | — 56 5 van Posso. | Sr . C. Pattipi- | Neira. 4.5 Z.| 129.9 | Amboina, Neira.) 30) 18u 15m | — 43 : : ** Midden Java Tijd Tijd. nee on © D E S Da GE KE Bijkomende verschijnselen Richting. en en aard der beweging. 5 FS E opmerkingen. 60 N—Z, L zwakke schok, Ke 1 lichte schok, E l O—W. 1 tamelijk sterke schok. De tijd kan + 10 min. fout zijn. i Respect. S 2 schokken waarvan de eerste | Tijd ontleend aan zonnestand. T zwak, de tweede iets heviger. 4. 6 1 ie 2 zeer lichte trillingen. be 8 WO. 2 lichte schokken. +3 O—W. ` | Lichte schok. Tijd vrij nauwkeurig. na 1 lichte schok. E + 30 NO—ZW, 3 zwakke schokken. » SS 8 g e ; T 2 ZN. 2 langzame schokken. Es EE 1 goed voelbare schok. » O—W, 1 heel lichte schudding. Tijdsopgave is vrij nauwkeurig. $ 2 ra 1 lichte schok. en pari Nok bh, o seconden Prete en. O—W. Lichte schokken. | 15 Se 3 lichte schokken. sen paar Vertikaal. l lichte schok. = — 96 — , a E : ee Residentie of Herlei- See Bori aarnemings- | — : ur. 