Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 1 Van de vroegste tijden tot op het jaar 900 na Christus
654 ALGEMEENE GESCHIEDENIS te antwoorden; het eenige wat er voor het oogenblik geschiedde, was dat de Staten van Holland hunnen Fiskaal gelastten, de drukkers en vervaardigers der liedjes tegen den Koning van Frankrijk op te sporen. Intusschen had ropzwix reden genoeg om reeds tevreden te zijn, dat hij zonder rechtstreeksche belemmering van deze zijde de oorlog tegen onze geloofsgenooten in zijn Rijk kon aanvangen. Hij meest den staat der gemoederen hier te lande ontzien. Althans drong pu MauRIER geenzins op antwoord aan. Eerst tegen het einde van September verscheen hij op nieuw ter vergadering der Staten-Generaal. Hij deed het om aan te kondigen, dat de Koning wegens de halsstar- righeid van die van Rochelle, welke geweigerd hadden het oor te leenen aan den raad der uitstekendste mannen van hunne geloofsbelijdenis, zich tot zijn leedwezen genood- zaakt had gezien, den strijd tegen hen te openen. De uitslag was aanvankelijk zoo voorspoedig, dat velen reeds in onderwerping kwamen, waarbij de Koning han de rechten behouden liet, die het Edict van Nantes hun verzekerde. Toch was hij nog te velde en bezig met het beleg van Montauban. Ten einde deze vesting den toevoer van onderstand uit Rochelle af te snijden, had hij zijnen onderdanen alle gemeenschap met deze laatste plaats ontzegd, en totdat zij zich aan hem onderworpen zou hebben, waarschuwde hij onze kooplieden den handel met haar te staken, daar hij ook allen toevoer van buiten op verbeurte van lif en goed verbeden had. Gaarne zou hij zien, dat de Staten ook van hunne zijde bij plakaat alle verkeer met Rochelle verboden, en om hen te gereeder te doen besluiten tot zulk een ondubbelzinnige verklaring, die de benarde stad alle hoop op den bijstand dezer Republiek benemen en elk voorwendsel tot gewapende tusschenkomst moest afsnijden, eindigde hij met de betuiging, dat, hoe meer de Staten de Koning ondersteunden, Zijne Majesteit des te eerder gereed zou zijn om het hen te doen. — Het laat zich echter denken, dat de afgevaardigden van Rochelle, alsnog te ’s Hage tegenwoordig, dezen uitersten nood hunner stad niet verno- men hadden, zonder alhier het uiterste te beproeven. Wat hun hoop gaf, was dat huns bedunkens het gevaar, hetwelk het Protestantisme bedreigde, thans te klaar in het oog viel, dan dat onze Republiek zich nu nog door beloften en verdragen aan een Goever- nement als het Fransche verbonden kon rekenen. Hadden die Afgevaardigden hun verblijf alhier gerekt, Hun Hoog Mogenden hadden daarvan geene kennis kunnen nemen, noch hen anders bejegenen, dan de andere vreem- delingen, die in groote menigte hunne landen met volte vrijheid bezoeken; maar ver- zekeren konden zij, dat zij hun verblijf niet misbruikt hadden om den Koning hier hatelijk te maken of schotschriften tegen hem uit te sirooijen. _ Trouwens dit zouden Hun Hoog Mogenden niet geduld hebben. Ten overvloede hadden zij het Hof gelast, naar de vervaardigers van zulke lasterlijke boekjes onderzoek te doen. Wat de wapenen betrof, door een Amsterdamschen koopman Ì geleverd om aan ’s Konings tegenpartijders te worden toegevoerd, dit was buiten hunne kennis geschied; slechts hadden zij ver- gunning verleend, om eenige hier te lande niet bruikbare wapenen naar onzijdige landen uit te voeren. Alzoo vonden zij vreemd, dat zij en de Prins van Oranje daarvan in een lasterlijk geschrift, in Frankrijk uitgekomen, beticht werden, en ver- verzochten den Koning de auteur van dien laster te straffen. Voorts zouden zij voortaan allen uitvoer van wapenen verbieden, zoo die niet door den Koning zelven was toege- staan, Nederig dankten zij Zijne Majesteit, dat hij hen uitgenoodigd had om de koop- lieden te waarschuwen tegen de gevaren, die de blokkade van Rochelle voor hen kon opleveren: die waarschuwing hadden zij dan ook reeds gegeven. Ten slotte, al wat in ! LODEWIJK DE GEER. 80+ 656 ALGEMEENE GESCHIEDENIS A I NE PEI 1621— hen was, zouden zij aanwenden, dat de moeijelijkheden, die Frankrijk kwelden, 1695. zoo spoedig mogelijk werden opgeheven, ten einde zij hei vertrouwen verdienen en de welwillendheid mochten doen toenemen, waarmede Zijne Majesteit hen steeds ver- eerd had 1, Zoo waren op nieuw de stelligste beloften van trouw aan het Fransche Bewind gegeven, en alle dubbelzinnige handelingen gewraakt. Inderdaad het ware al te hag- cheljk geweest, dat Bewind de oorlog aan te doen. Ja! zoo wij in vereeniging met Engeland die partij hadden kunnen kiezen. Maar daar was het verre van daan. In- Houding van tegendeel, de houding van den Koning van Groot-Britannië was steeds van dien aard, — "tijdege- dat hij genoegzaam bleek het herstel van zijnen schoonzoon veeleer tot den prijs van TEE de vernedering en de verzwakking onzer Republiek van Spanje en Oostenrijk te willen koopen, dan gezind te zijn door ons te ondersteunen die Mogendheden tot de vervulling van zijnen wensch te dwingen. Het was duidelijk, dat de Engelsche Regering | in de betrekkingen, welke er in de Oost-Indiën en in de Noordelijke zeeën tusschen | hare onderdanen en de Nederlanders bestonden, een middel had om ons haren onwil te toonen en de belofte eener nadere aaneensluiting onvervuld te laten. De woorden over dat onderwerp met onze Gezanten in het voorjaar van 1621 in Engeland gewisseld, hadden de zaak onzekerder gelaten dan ooit. De Koning had het voorkomen aangeno- men, alsof hij omstreeks Pinkster van hetzelfde jaar Gedeputeerden uit Nederland wachten kon om op nieuw over de zaak te onderhandelen. Onze Gezanten hadden ons Land daartoe niet verbonden; integendeel zij hadden voorgeslagen, dat er commissarissen uit Engeland herwaarts over zouden komen ?; maar niettemin begreep men, dat sacosts de overkomst van Afgevaardigden naar Engeland eischen zou. Om dit, zoo megelijk, te voorkomen, liet men omstreeks het midden van Mei, toen men niets van de komst van Engelsche zaakgelastigden bespeurde, den Ambassadeur cARLETON weten, dat men zich ten onzent overluigd hield, dat de geschillen tusschen de beide Compagnién uit een later misverstand waren voortgekomen: slechts moest men met dezelfde Gedeputeerden van vroeger de zaak weder opvatten, waar zij gelaten was, en wel hier te lande, omdat de aanvankelijke overeenkomst alhier onder bemiddeling van hem, camrETow, getroffen was. Tevens zou dan de Koning wel eenige vertegenwoordigers van degenen, die zich door onze Noordvaarders verongelijkt rekenden, herwaarts willen zenden. 2 Zie hiervoor, bladz. 528—535. DES VADERLANDS. ` 657 Generaal zou hij ’s Konings bevel dat de Nederlanders ditmaal in Re moesten ver- ten schijnen, in persoon komen aandringen. Zulks deed hij. Maar de Staten waren nog niet pij eischt de gezind ’s Konings bevelen zoo stipt te gehoorzamen. Nu de Gezant hunne verontschul- —— his digingen niet aannam, trachtten zij en de Prins den Koning door hunnen Ambassadeur 2! jene ud a te Londen tevreden te stellen. Maar caron antwoordde spoedig, dat de Koning niets handelen. toegaf, en de Prins begrijpende, dat men in de netelige omstandigheden , waarin wij ver- keerden, de goedgunstigheid van Engeland, evenmin als die van Frankrijk, om geene koopmanszaken moest verspelen, ried den Staten ernstig, hem te wille te zijn. Dus werd het van nu aan een punt van beraad met de Bewindhebbers der Oost-Indische Compagnie, of men nog gedeputeerden naar Engeland zenden zou. Deze vraag, eenmaal gesteld, kon niet anders dan toestemmend beantwoord worden. Maar de Oost- Indische Compagnie wilde haar rechten en belangen niet opgeofferd zien, en protesteerde tegen de zending. Carreron, dit bemerkende, vervoegde zich den 24e Junij (1621) bij de Raadpensionaris van Holland, om hem te verzekeren, dat, zoo men 3acosvus niet te wille was, Zijne Majesteit de vereeniging der beide Compagnién als verbroken zou aanmerken, en zich zou wreken op onze Oost-Indievaarders, waardoor de geheele Oost-Indische Compagnie zou moeten te gronde gaan, en nog meer verwijdering zou veroorzaakt worden tot groote ondienst van deze Landen !. — Zoo sprak de Vorst, wiens gunst men gemeend had te zullen winnen door den man ten val te brengen, wiens staatkunde alleen tegen zijne raadslagen was opgewassen. En terwijl hij dus zijnen wensch verklaarde om de hartader van onzen Staat door de vernietiging van onze heer- schappij in Oost-Indië af te snijden, deed hij tevens zijn best om onze krijgskundige | Hij ondersteunt stelling op onze Noordergrens te verzwakken. Dat het handhaven van de bevoegdheid — a om Staatsch garnizoen op het Huis Lieroord te houden, eene zaak was voor de verdedi- — — ging van een zwak punt van het uiterst belang, had de Prins door zijne handelingen ruimd te krijgen. zoo stellig mogelijk verklaard ?, en juist op de ontruiming van die sterkte drong sacosus met alle krachten aan. De onwil van den Prins om Lteroord prijs te geven, had den Graaf van Oost-Friesland tot den maatregel genoopt om zijne vrienden onder de Vorsten, die met onze Republiek in betrekking stonden, in den arm te nemen, en zijnen Syn- dicus SIxTUS amama, in Mei 1621, herwaarts te zenden. Hij trachtte het bezwaar, dat het kasteel, zoo wij het verlieten, in Spaansche handen zou vallen, door deze rede- nering weg te nemen, dat juist het verblijf onzer troepen aldaar sprroLa een voorwendsel aan de hand zou geven om het kasteel aan te tasten. Voorts beweerde hij, dat het bezit van dat punt niets tot beveiliging onzer grenzen toebracht. Hij ging nog verder, en verzocht dat ook Embden door onze bezetting zou ontruimd worden. De Aartshér- ! Resol. Stat.-Gen. 14, 18, 28 Mei; 9, 11 Junij, 1621. Res. Holl. 1621, bl. 432, 444. 2 Zie hiervoor, bl. 557, 558. 1621— 1625. De Staten be- sluiten op nieuw Gezanten naar Engeland te zen- den. 658 ALGEMEENE GESCHIEDENIS togen hadden in der tijd aan die stad vrijen handel toegestaan, mits zij zich niet met den vijand inliet: gedurende het Bestand nu kon zij niet verdacht zijn van overtreding dezer voorwaarde; doch hoe thans op het behoud van dat voorrecht te hopen met een Nederlandsch garnizoen binnen hare muren? — Zoo bleek het ten duidelijkste, dat de Graaf zijn land voor de Spanjaarden wenschte te openen. De Staten schenen dan ook zoo weinig geneigd om, al ware het slechts de ontruiming van Lieroord, toe te staan, dat zij het vertrek van eenen Gecommitteerde uit den Raad van State en van eenen ingenieur, die op het punt stonden, derwaarts af te reizen, om de komst van amama geen oogenblik wilden vertraagd hebben. Twee dagen later evenwel waren die beiden nog niet vertrokken, hetgeen de Raad van State, tot verantwoording geroepen, aan de noodzakelijkheid toeschreef om voor den Heer poma , die zich van de zending veront- schuldigd had, een ander lid met de taak te belasten. Hoe het zij, cARLETOX onder- steunde het verzoek van amama met de verklaring, dat het zijnen Meester zeer aange- naam zou zijn, zoo de Staten het inwilligden, en een zeer scherpe brief van den Graaf, waarin hij de Staten »op hand en zegel sommeerde’ hem zijn kasteel terug te geven, en dreigde zich bij alle Mogendheden te zullen beklagen, maakte op de Staten van Holland zulk eenen indruk, dat zij besloten, Zijne Exeellentie te vragen, of de zaak een zoodanig gewicht had, dat men zich daarom zulke verwijten mocht getroosten. Op hetzelfde aanbeeld sloeg canteron: wat zou men zich, zeide hij, de ongunst van al de Vorsten, die met den Graaf verwant waren, op den hals halen, door hem gehoor te weigeren in eene zaak, waarbij hij het recht zoo onmiskenbaar op zijne zijde had? Toch gaf de Prins, wien de Provinciën de beslissing overlieten, de zaak nag niet op: hij hoopte den weerbarstigen Graaf nog steeds tot rede te brengen, en zond den Groningschen Afgevaardigde scuarren met eene bijzondere zending tot hem. Doch onverrichterzake kwam deze Heer terug, en de Prins moest tot de ontruiming besluiten, Evenwel hij haastte zich niet om dit besluit ten uitvoer te brengen !. Maar wat besloot men ten aanzien van den zoo veel gewichtiger eisch van sacomus? Men was het weldra eens om hem genoegen te geven, zonder zich om den tegenstand der Oost-Indische Compagnie te bekreunen, Reeds ging de Koning zoo ver, den tijd te bepalen, op welken het Gezantschap moest verschijnen. Den 9den Julij ging hij op reis om eerst in het najaar terug te komen, en vóór dien dag diende de zaak te zijn afge- loopen. Dit was evenwel het onmogelijke gevergd, De bezwaren van de Oost-Indische Compagnie waren niet plotseling uit den weg geruimd. Nog tegen het einde van Julij waren de Staten-Generaal genoodzaakt hare Bewindhebbers te doen weten, dat er 1 Resol. Stat-Gen. 1, 3, 8, 10, 15, 17, 18, 19, 21 Mei; 1, 11, 22, 23, 24, 28, 29, 30 Junij; 2, 5, Julij; 12 Aug.; 6 Oct. 1621. Resol. Holl. 1621. Resol. Holl. 1621, bl. 433, 441, 444, 476. — b tz; um.. į - - As SN e- E ie ` + " *. "* - Je * r. Li , ` į. E ET = M * * P Li hd * - $. + Ar s e 3 * - . 5o X D " - — coeur » MEL . . r * wow WS s v fe Şi t * La * - ^ Arm LL ` " a. —* 0 w? & A < ES v » * x * - * 4 oe =% a * LN rd a te ; » s. » - E. > een » -€ - 5 ? - ^e E: - > *. Lr —* LE ys - 1 7 z wl we. >. e w 7 2 —— 7 Nep g - 4 “ss " ý ` Mc ut m TS . * PA * a M x p & — > . 7 ` T ts is ei AN: . $ ` 4 V0. '* E F udo si w 5 v . " > ⸗ * f — * * *a +9 a - a > ^. , 5 ` ~~. f bs 3 -> Sus 4 s: ` a "M . rh a te 3 v" 4* 2 e" . n * RX. e. + ve Li . ^. . 4. y ta a x 24 i. Aes $ — DAR - P * "Aaa ar ost. — X - - X * - óe. ' « 1 ER ° “a E a P * PN. n $ *. , m , * * € * ` ta om b £f. + — n * » * . a * ~@ , me te * +0! S : NA en dED Uu ⁊ — < xt 1 3 : v. t 2 E 5. ` ^s * A 7 d. . 9» * a. Tes " ^. * p P ee Eb + ed Meg, . » z * d >> ae -. s I t -~ b — a? 5. * 2 RES R - z . " a 7 . o a En 2 è E *. * . P T . 5 ‘ " E f , 4 7, xw . 1 » te, iy Lei ia —F Kx F wes e "RE ve a A d -asg © had a st - * * oy. . 4 E E E. i .". -  - P Ss 4, e, A va - . * eae e e - 5. ‘ * A * das -b E * " ' LI , sluit Geze den,. + ep at +f y- -. +] sa = - LJ Ad. . ` > 7” « - t ^ * - á " s , o “tg ` or) ss * * * » * 4 $ 3 $ LJ > P Ll Li . " ‘ 4 * * f ae — . d — $ È ° ` *. E ze“ d. . > e 2 » ae. En * * . a `. s Li LH b a ' EiHIBEEESEHHIR i is ihn HEHEH DEE EEE EEE * lvi 12 FH = man t LÀ La] â LET S jJ H2 HH EH LI max LL. CELI | UBND | HEHHE E SHEH HEHE E Hie EEE EEE HEHHEE EEE HEEE | EEE HEH HE L4 HH Li LI LLI IREHHBE | Het i — | EEE 4 ia 1 — — —— pitten gen | Hm Huhu | beri iin: HII * HE | Hip ‘  | HE Len ? EH ii sis EEE UE iut | S | | BEE seas : F 33333 HEHE HIH Ml HIN Il TIT | I | | || | | I | : | I | Ti | | | : = =-= = — = JEC. echa 6 ten 3€ fo DES VADERLANDS. 659 niet aan te twijfelen viel, of de Koning zou, bijaldien de zending niet ten spoedigste — 1e21— voortgang had, tot vijandelijke maatregelen tegen onzen handel overgaan, zoo hij er — niet alreede toe overgegaan was, hetgeen men reden had te duchten, aangezien hij ge- weigerd had, cagon over deze zaak te woord te staan. In dezen tijd, dit moesten de Directeuren der Compagnie bedenken, was Hun Hoog Mogenden aan het behoud van 's Konings vriendschap alles gelegen. — Op zulk eene aanmaning onderwierp zich de Handelsmaatschappij, zoo als zij zeide, » om redenen van staat." Alleen was zij ongeneigd ook nog de kosten eener zending te dragen, die haar niets dan schade eu schande kon opleveren !. Doch reeds scheen het sein tot vijandelijkheden door Engeland gegeven. Vijandelijkhe- In de eerste helft van Augustus (1621) vervoegde zich een jong Engelsch: vlootvoogd, m — zich noemende » Admiraal van de naauwe zee," bij den burgemeester van Vlissingen, gend. en meldde hem, dat hij daar gekomen was met vier oorlogschepen, die omtrent West- kapelle lagen, met last van zijnen Koning om te verzoeken, dat een Schotsch schip, door Kapitein LAMBRECHT HENDRIKS opgebracht, dadelijk zou ontslagen worden, en voorts, dat de havens van Vlaanderen voor de schepen zijner onderdanen open en vrij mochten zijn. Werd dit verzoek geweigerd, zoo zou hij die havens openen met zijne bijheb- bende schepen en nog acht bovendien, welke hij eerstdaags verwachtte. — Ziedaar eene handelwijze, nog roekeloozer dan alle vijandelijkheden tegen onze heerschappij in Indië wezen konden; ziedaar eene daad, waarbij de Koning openlijk inbreuk maakte op de onzijdigheid in den strijd tusschen ons en onzen vijand om voor den strengen kastijder van zijn eigen schoonzoon partij te kiezen. — De Staten-Generaal dit bericht van den Prins vernemende, besloten dadelijk, » overwogen de importante consequentie van deze zaak,” Kapitein nenprixs, die zich op dit oogenblik te Rotterdam bevond, voor zich te bescheiden, en des avonds van denzelfden dag met Zijne Excellentie, die in de vergadering genoodigd werd, over de te nemen maatregelen te beraadslagen. Reeds bepaalden zij den Heer van ospam te gelasten, zich ten eerste naar de vloot ter Viaam- sche Kust te begeven, en onmiddellijk order te stellen, dat alle ongelegenheden tijdig mochten verhoed worden. Dus vertrouwde men, in staat te zijn, de Engelschen van hun staut opzet terug te houden. En men had redenen genoeg aan te voeren, die hen tot nadenken konden brengen. Immers wanneer wij den verjaagden Koning van Bohemen voorloopig aan zijn lot overlieten en met onze buren over de vernieuwing van het Bestand wilden handelen, iets, waarnaar zij altijd ooren schenen te zullen heb- ben, dan kon de zaak voor den Koning de schroomelijkste gevolgen medebrengen, daar wij dan, zeker van door niemand belet te worden, ja, met de hoop van bij eene machtige partij in Engeland steun te vinden, onze wapenen tegen hem konden keren. Dit zal de » mondelinge” boodschap geweest zin, die oBDAM, nevens ! Res. Stat.-Gen. 3, 8, 15, 10, 17, 24, 27 Julij; 6, 13 Aug. 1621. Res. Holl. 1621, bl. 454, 465, 474. 1621— 1025. Verdere hulp aan den Koning van Bohemen te verleenen, al of niet ? 640 ALGEMEENE GESCHIEDENIS zijne schriftelijke instructie, van den Prins, als Admiraal-Generaal, medekreeg. Daar- benevens kreeg de Admiraliteit van Zeeland bevel om de oorlogschepen, die, ter harer repartitie staande nog op de Vlaamsche Kust ontbraken, dadelijk derwaarts te zenden i. Loo dreef dit onweder af. Jammer maar, dat, wanneer wij dreigden, ingeval sacosus zich tegen ons vijandig betoonde, den Koning van Bohemen te zullen verlaten, wij ons daarmede stilzwijgend verbonden, om dien ongelukkigen Vorst te ondersteunen, zoo zijn schoonvader ons goedgunstig bejegende. Het zou voorzeker niet weinig vertrouwen op de vruchten van zulk eene opoffering geweest zijn, zoo de Staten op nieuw overgegaan waren, om FREDERIK V onderstand te verleenen. Het volk te ^s Hage had de armzalige over- blijfselen van zijn Bewind in Bohemen voor oogen in de Edellieden uit dat land, die hem herwaarts gevolgd waren, en zich nu gedurig, ten einde geen gebrek te lijden, om geld te leen te krijgen tot de Staten moesten wenden *. Men zag bovendien den onttroonden Koning zelven niet zonder zekeren wrevel hier. Waartoe, dus dacht men, begaf hij zich, zoo zijne zaak dan nog niet geheel verloren was, niet in persoon naar de plaats, waar enkele zijner veldheren zijne banier nog opgeheven hielden 3, En in- derdaad, dat de Koning dit niet deed, bewees ontwijfelbaar, dat hij nergens in Duitsch- land op een onthaal, zijner waardig, meer kon rekenen. Het verblijf te midden van een schier. ontbonden legerafdeeling, in de schaduw van eenen mANsFELT, ziedaar het eenige, wat hem restte. De Vorsten van de Unte zouden hem niet zeer welwillend ontvangen hebben. Steeds hadden zij geklaagd, dat rreperi, bij zijn vertrek naar Praag hun opperhoofd gebleven, om zijne Boheemsche Kroon de Unie verwaarloosd en uitgeput had *. En zou men dan hier, te midden van onzen eigenen nood, goedmoe- dig voortgaan met geldelijke offers ten zijnen behoeve te brengen? Men duchtte reeds, dat, wat men deed, het beoogde doel niet eens zou treffen. Daarom besloot men de vergunning aan den Koning verleend om op het krediet der Staten 150,000 gulden op te nemen, 5 aan de voorwaarde te verbinden, dat deze som tot niets anders gebruikt zou worden, dan tot ondersteuning van de krijgsondernemingen van Graaf maxwsrELT. Maar spoedig werd wederom meer dan der Staten krediet gevergd. Tégen het eind van Augustus (1621) verscheen een afgevaardigde van Vorst mans GroRGE Markgraaf van srar- DENBURG-JÄGENDORFF , Commissaris-Generaal van den Koning van Bohemen, met het bericht, dat men in dat Land weder een vrij groot aantal Duitsch krijgsvolk te voet en te paard ' Res. Stat.-Gen. 11, 14, 21 Aug. 1621. 2 Res. Stat.-Gen. 6, 15, 27, 28 Julij; 7, 13 Aug.; 4, 9, 21 Sept.; 2 Nov. 1621, 3 Zie hiervoor, bl. 603, Noot 1. l 4 Rapport van Aerssens Gezantschap n. Venet. in Berigten v. h. hist. Gen. te Utrecht. D. V. St. I. bl. 68. 5 Zie hiervoor, bl. 571. DES VADERLANDS. | 641 bijeen had, waarmede men voor had, het Koninkrijk te — Reeds had men, zoo heette het, eenige voorname plaatsen in Beneden-Silezië bemachtigd, den belangrijken pas van Glatz bezet, den vijand voor Titschein, in Moravië, een gevoelig verlies toe- gebracht. Intusschen de Koning was ontbloot van hulpmiddelen, het land dermate uit- geput, dat het niet raadzaam was de ingezetenen door nieuwe lasten tegen hunne be- vrijders in te nemen, en de Koning van Hongarije, BETHLEN GABOR, zou zich zijne hulp te duur laten betalen. Dus bleef er niets anders over dan den onderstand der Vereenigde Provinciën in te roepen. — Weldra werd dit verzoek bij monde van Dr. aamrRARIVS, door mAxsseLT zelven afgevaardigd, en door brieven van den Prins van Oranje en van den Koning van Bohemen uit het leger in het Kleefsche, aangedrongen. Maar dat alles haatte niet. Al werd de nieuwe machtsontwikkeling ook door de Gecommitteerde Raden van Holland, tot aanbeveling van het verzoek, als eene » merkelijke werking Gods” voor- gesteld, men kon voor alsnog niet tot het weder opnemen van eenen last van 50,000 gulden maandelijks besluiten, al ware het dan ook geweest op belofte van teruggave, zoodra FAEDERIK in zijn Rijk en Erflanden hersteld zou zijn. Het eenige wat men deed, was dat men CAMERARIUS eene som van ongeveer 24,000 gulden vergoedde, door hem aan MANSFELT voorgeschoten; maar JaGERNDORFFS verzoek beantwoordden de Staten slechts met goede wenschen en betuigingen van hunne belangstelling in het » Evangeli- sche wezen.” Hoezeer bewust, dus verklaarden zij, dat tot het behoud van de Duitsche vrijheid thans groote inspanning van krachten noodig was, waren Hun Hoog Mogenden, met een leger van 60,000 man en eene vloot van honderd oorlogschepen, groot en klein, op zee en in de binnenwateren, ten hunnen laste, thans buiten staat den strijd im Duitschland anders te ondersteunen, dan door de afleiding, die zij te weeg brachten door het grootste gedeelte der vijandelijke macht op onze grenzen te boeijen, terwijl die macht anders geheel gebruikt zou kunnen worden om Duitschland te overstroomen en onder het juk te brengen tot volslagen ondergang van de vrijheid. Niettemin zeuden zij doen, wat zij konden, en tegen den winter, wanneer dat jaargetijde eenige verlich- ting mocht aanbrengen, misschien een meer bevredigend besluit nemen 2. Onder deze omstandigheden, terwijl onze vrienden verre af waren of nog onvoorbereid en in zich zelven verdeeld; terwijl Frankrijks toestand ons geenerlei verzekerd uitzicht opende, en Engeland meer dan de ergste vijand was te mistrouwen, laat het zich den- ken, dat Prins mavarrs niet aanvallenderwijze tegen sPrwora te werk ging, die in April (1621) uit de Palts was teruggekeerd, alwaar hij Don GONZALEZ DE compova met een leger van ongeveer achtduizend man had achtergelaten * Wat onzen toestand hag- 1 Resol. Stat.-Gen. 7, 24 Julij; 7, 17, 24 Aug.; 9, 10, 14, 17,27, 28 Sept.; 5, 6 Oct. 1621. Resol. Holl. Punt. v. beschr. ter zitting v. 7 Sept.—16 Oct. post-scr. en voorts op 5, 11, en 16 Oct. , 1621. 2 AITSEMA, t. a. pl. I. bl. 48, 49. HI Deer. 5 Sruk, 8t 1621— 1625, 1621— 1625. SPINOLA legt 642 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Dd chelijk maakte, gaf srsxora gerastheid, en hij aarzelde niet een krijgsplan te beramen , hetwelk hg ook ongestoord volvoerde. Hij had het op Gulik gemunt. Wat had de het aan op de stoute staatkunde van OLDENBARNEVELT onmiddellijk na het sluiten van het Bestand, een verovering Gulik, van ontzag en een naijver gebaard! Die rol van gewapende bemiddelaars in het Duitsche Rijk ten behoeve van de Protestanten tegen den Keizer, en straks ten behoeve vam de vrije nijverheid der Steden tegen de inlandsche Vorsten had vijanden en valsche vrienden onuitsprekelijk geërgerd. Alle middelen van invloed en onderhandeling om ons dem in- genomen post te doen ontruimen, had de bekwame Advokaat van Holland weten te verijdelen. ‘Thans derhalve moest in de eerste plaats een slag geslagen worden, dre aan Europa verkondigen zoe, dat aan de aanmatiging der Republiek paal en perk gesteld was; dat de Keizer, door zijne Spaansche vrienden gerugsteund, wederom meester was in zijn eigen Mijk, en de Nederlanders op den duur buiten staat zouden. bevonden wor- den, de tegenstanders hunner politiek in Duitschland onder bedwang, en hunnen be- schermelingen aldaar de hand boven het hoofd te houden. Welsprekender kon dit niet te kennen gegeven worden dan door de verjaging der Nederlandsche seldaten uit Gulik. Semora had over een sterk en met alle beneodigdheden tot den veldtocht ruimschoots toegerust leger (bet werd op zestigduizend man begroot) te beschikken, en ten einde het ons onmogelijk te maken, onze macht op één punt te zamen te brengen en hem aldus met overmacht de uitvoermg van zijn krijgsplan te beletten, werd het gerucht verbreid en bestond werkelijk het voornemen om ons tegelijk in Staatsch Vlaanderen ! en op onze Noord-Oostgrens te bestoken. Die Oostgrens was steeds onze zwakste zijde. Vandaar de bezorgdheid voor Lseroord, welke post dienen moest om den Graaf van Oost-Friesland te beletten onze vijanden in te halen. Meer zuidwaarts aan denzelfden kant bezaten de Spanjaarden nog altijd de vestingen Groenloo, Oldenzaal en Lingen, waaruit zij de IJselsteden bedreigden; en wel was het noodig, alle voorzorgsmaatregelen van vroeger jaren te hervatten, en uit den beschansten Doesburgschen Waard als middel- punt de gansche Veluwe te dekken, met het bemoeijeljken van de toegangen voor den aanvaller, en het gemakkelijk maken van de gemeenschap voor den verdediger. Hiertoe bleef de Prins, opperbevelhebber vam het leger, dan ook niet in gebreke; en bovendien moesten de vele regens, die in dezen zomer (1621) tot op het einde van September vielen en een bijzonder hoogen waterstand op den IJsel en de daarin uststortende beken onderhielden, den vijand van alle pogingen aan deze zijde afschrikken. Doch nog véér het midden van Augustus kwam het bericht, dat de vijand optrok in de richting van Thienen en Maastricht, en weldra vernam men, dat hij eerst ‘bij Maastricht en daarna bij Wesel zijn veldleger zou betrekken. Nu werd het tijd, dat ook van onze zijde een ontzagwekkende macht in de nabijheid van dat  643 EEE DER CMM EUN Prms, de mogelijkheid aannemende dat het slechis een valsch alarm was, en vermoe- 1621— dend dat Staatsch-Vlaanderen het punt was, hetwelk de vijand, misschien wel door En- dio gelsche schepen ondersteund, zou aantasien, wilde aan de Staten-Generaal de verant- weordelijkheid overlaten, om bevel tot het zoo kostbaar troepen-transport ie geven. De Staten aarzelden niet, en de Prins trok aan 't heofd van het leger te velde. Voor het De Prins be- einde van Augustus, was het niet meer twijfelachtig, dat spaxota het op Gulik gemunt — nicis had 2, Vooraf echter maakie de vijand zich door verraad meester van het Huis te Reid, op zeven uren afstands van Gulk gelegen. Dit sterk kasteel, door eene Compagnie van 150 man Staatsche seldaten onder kapitein pirronn bezet, kwam toe aan FLORIS VAN BOETSELARR , Heer van Odenkerken, en die kapitein der bezetting was, volgens uitdruk- kelijke verklaring der Staten, gehouden de orders van den eigenaar van het Huis te gehoorzamen. Dit was aan Graaf HENDRIK VAN DEN BERG, bevelhebber van eene vijan- delijke afdeeling, in den omtrek van Glabbeek gelegerd, niet onbekend: hij liet den Heer van Odenkerken oplichten, en wist alsnu den kapitein pirronp in den waan te brengen, dat deze Heer de overgave verlangde. Werkelijk ruimde de kapitein met de Het Huis te bezetting het kasteel; maar hij moest dit bedrijf bitter bezuren. De Staten van Holland "^7 verloren. verlangden, dat hy anderen ten voorbeelde streng zou gestraft werden »em alzoo onze militie te wennen tet den krijg em om gevaren door te staan," en de Prins liet hem en zijne officieren gevangen nemen: het gevolg der rechtspleging was, dat hij onthoofd , en de luitenant en de vaandrig zijner Compagnie ontslagen werden ?. Hierna werd Gulik berend. Niet dat het Huis te Reid, al ware het in onze macht gebleven, den vijand zulks belet zou hebben: daartoe was de post te afgelegen en te onbeduidend. Niettemin weet men de overgave van Gulik aan het verlies van dat Huis: immers was het gemakkelijker, zulk een ongeluk als de reden van die ramp ep te ge- ven, dan den zamenleop van omstandigheden te verklaren, die dem Prins genoopt had- den, het beleg en de inneming van Gulik werkeloos aan te zien. Hoe het zij, ook de De Prins ziet bezetting van de Papenmuts scheen op het oogenblik buiten staat iets ter bevordering pum gen iun van het ontzet van Gulik uit te richten: aldaar heerschte de pest: ten minste was zulks "^ im de maand Augustus herwaaris bericht 9. Maar wat erger was, op hetzelfde oogen- blik, dat de maatregelen tegen Gulik ernst werden, bedreigde de vijand -Staatsch- Vlaan- : deren in die mate, dat de Zeeuwen dringend hulp inriepen: de Hollanders zonden hun vyf Gompagnién ter hulp $, en de Staten-Generaal verkregen van den Prins de toezen- ! Resol. Stat.-Gen. 12, 16, 18, 21, 27 Aug.; 1 Sept. 1621. 2 Resol. Stat.-Gen. 7, 13 Sept. 1021. asena, bl. 49, 60. Resol. Holl. 8, 17 Sept. 1621. 3 Resol. Stat-Gen. 17 Aug. 1621. 4 Uit Amsterdam schroomde men bij deze gelegenheid eene Compagnie te laten vertrekken, daar de kermis op handen was en dan vecl kwaad volk op de been kwim (Resol. Holl. 15 Sept.). 81 * 1621— 1625. 644 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ding van een aanzienlijk aantal Compagnién uit zijn leger naar het bedreigde punt 1. Daarbij kwam een schrijven van cARON, dat in Engeland eene vloot werd uitgerust van 52 schepen, waarvan 12 door den Koning, en 20 door de kooplieden te leveren. Wat was er van die toerusting te verwachten? Bij de houding van sacosus ten onzen aanzien gaf zij voorzeker meer stof tot vrees, dan tot hoop. Na al de vergeefsche pogingen , die de Koning gedaan had om de Nederlanders onder het bewind van OLDENBARNEVELT tot het ontruimen van Gulik te bewegen, was het klaarblijkelijk, dat hij het niet on- gaarne zien moest, zoo wij deze vesting thans door de wapenen van die Mogendheid verloren, met wie hij tot nog toe langs den diplomatischen weg tot dat doel gearbeid had. Wie sacosus ontzag, moest schroomen Gulik al te krachtig te verdedigen. Dat de zwarigheid, die den Prins belette ons in het bezit van Gulik te handhaven, ruim zoo zeer bij de zoogenaamde vrienden, als bij den vijand gezocht moet worden, blijkt | ook hieruit, dat na een geheim onderhoud der Gezanten, die op hun vertrek naar Engeland stonden, met den Prins in het leger, besloten werd, een artikel, rakende het behoud van Gulik, m hunne Instructie in te lasschen, en dat ook aan LANGERAK een brief werd geschreven, die de strekking had om de Fransche Regering te herin- neren, dat de vesting door de vereenigde macht van Frankrijk, Engeland en de Republiek veroverd was, en te verkrijgen, dat zij nu ook door dezelfde gemeene macht mocht ontzet worden ?, Alleen derhalve daartoe een poging te wagen, scheen der Republiek niet geoorloofd te zijn. | Weldra bleek, dat de vijand zijne onderneming aan ‘de zijde van Vlaanderen niet door- vette; maar wat hij aldaar eenmaal beproefd had, kon herhaald worden. 2 Res. Stat.-Gen. 22 Nov. 1021. 3 Resol. Stat.-Gen. 11, 13, 14, 17, 18, 21 Sept.; 3 Oct. 1621. Resol. Holl. 14, 17, 20, 21 Sept. 1621. 4 Resol. Stat.-Gen. 9, 12 Oct. 1621. Resol. Holl. 4, 8, 12 Oct. 1621. Eerst na de overgave van Gulik ging men op voorstel van den Prins over om van het land van Gulik gelijk bedrag DES VADERLANDS. 645 andere grond, door rrrHan aangevoerd tegen het beweren, dat er meer voorraad in de pie vesting zijn moest, was deze, dai de vijand haar met geweld zou aantasten, en dat dit binnen weinige weken, of in het geheel niet zou geschieden. Tegen het eind van Januarij (1622) waren dan ook de levensmiddelen nagenoeg uit- geput, en den 22sten dezer maand, toen de Prins reeds sedert November weder in den Haag was, ging de Commandant een verdrag aan met den belegeraar, dat hij de stad den 24e Februarij zou overgeven, zoo er intusschen geen ontzet kwam. Er kwam geen ontzet, en de plaats ging over. — Toen rruan in Holland gekomen was, nam de Gulik verloren, Vergadering der Staten-Generaal het voorkomen aan, alsof zij hem ernstig onderzocht, Beene eee en zoo hij mocht blijken schuldig te zijn, streng gestraft wilde hebben. Zij verzocht he uen den Raad van State een en andermaal hem met zijne officieren voor zich te bescheiden ontslagen. en te verhooren. Nadat dit geschied en van het verhoor verslag was gedaan, vraagde men hen, die met die taak belast geweest waren, of zij meenden, dat »rrmaw in alles volgens eed en plicht gehandeld had. Op deze vraag kwam geen stellig antwoord: de Raad wilde over de zaak eerst nog met zijne Excellentie spreken: intusschen zou men Yan PITHAN zijn woord van eer afvorderen, dat hij zich niet uit 's Gravenhage zou ver- wijderen. Dit docht den Staten goed en zij machtigden den Raad op zijne dure verant- woordelijkheid het geding met den Prins af te' doen. Maar naauwelijks was dit besluit genomen, of er verhieven zich stemmen, dat het » voor de reputatie van het Land en ter bevrediging van de gemeente’ raadzaam was, »rrmaw in verzekerde bewaring te laten stellen. Dus werd alsnu de Raad van State gemachtigd hem in zijn logies door gerechtsdienaars te laten bewaken. De Raad trachtte zich aan deze verplichting te ont- trekken, door te verklaren, dat rirman reeds zijn woord van eer gegeven had; doch de Staten volhardden bij hun laatst besluit. Thans beklaagde zich prruax bij den Prins, en deze begreep, dat zijn gegeven woord voldoende moest geacht worden: de Generaal was een oud man en men moest hem geen overlast aandoen. -Doch de Staten hielden vol zelfs tegen den Prins, en vergunden alleen dat hij door soldaten, in plaats van door gerechtsdie- naars, zou bewaakt worden. De Fiskaal syrra, in October (1621) door den Prins, mel oogluiking der Gedeputeerden te velde, zonder medewerking der Staten-Generaal benoemd !, was thans met het onderzoek belast ; maar toen het op verslag geven aankwam , zorgde de Raad van State, dat Hun Hoog Mogenden geen besluit namen zonder zijne medewerking. Op grond van het geringe aantal toen tegenwoordige Staatsleden, verzocht hij bij de mededeeling van SYLLAS verslag in de vergadering tegenwoordig te mogen zijn. Er volgde dan ook geen van contributie in te vorderen, als aan den vijand betaald was (Resol. Stat.-Gen. 21 Apr. 1622). Nederlandsche officieren, tot de hoogsten in rang, ja, tot Prins nexpaik toe, werden verdacht, wan den Keurvorst van Keulen geld te trekken en daarom zijn land te ontzien (A. v. p. CAPEL- LEN, bl. 85). 1 Resol. Stat.-Gen. 30 Oct. 1621. 1621— 1623. 646 ALGEMEENE GESCHIEDENIS E EE ander besluit dan dat de Raad van State, nadat de Fiskaal den beklaagde een afdoend aniweord op de nog twijfelachtige punten zou afgevergd hebben, aan de zaak een einde zou maken. Dit geschiedde, en de Generaal werd van alle vervolging ontslagen !. Er was gelegenheid geweest om sommigen aangaande zekere staatkundige noedwendighe- den in te lichten. Immers vernemen wij, dat de Gecommitteerde Raden van Holland, bij monde van den Raadpensionaris, in de maand September 1621 de Staten dezer Provincie verzochten, »dat men uit dé Vergadering vier personen zou aanwijzen, wien. vertrouwelijke mededeeling gedaan zou worden van eenige zeer gewichtige punten, den Staat van den Lande ten hoogste betreflende, en die niet dan met ondienst aan de ge- heele Vergadering geopenbaard zouden kunnen worden." 2, Zoo was dan Gulik verloren, en dat wel terwijl Wezel, over het verlies van welke stad in der tijd zulk een kreet was opgegaan, in semoras handen bleef, en Prom MAURITS zelfs geene poging gewaagd had om de vijandelijke macht yan deze vesting, zoo dicht onder ons bereik gelegen, af te lokken, ten einde haar in onze handen te doen vallen. Uit een krijgskundig oogpunt moge de overgave van Gulik niet veel te bedusden gehad hebben: het bezit van zulk een verwijderden post levert geenerlei voor- deel op, wanneer men niet van zins of bij machte is hem bij eene bepaalde onderne- ming als steunpunt te gebruiken: zelfs is er het nadeel mede verbonden, dat men zich daardoor van de beschikking over een aantal troepen versloken ziet. Maar des ie grenier was de zedelijke schade, welke de Republiek leed by den overgang van Gulik. Leo werd stuksgewijze alles afgebroken wat OLDENBARKEVELTS staatkunde op dit gebied had opgebouwd. In den vrede waren veroveringen gemaakt en zonder krijgsmacht behouden: thans nu men gewapend tegen elkander overstond en, scheen het, niets behoefde te ont- zien, gingen die veroveringen, de eene na de ander, verlore& Wat het den hooghartigen Prins moet gekost hebben, zich dus verstrikt en de staatkunde van het slachtoffer dex verblinding gerechtvaardigd te zien, het laat zich gemakkelijk nagaan: geen wonder, dat hij zich binnen weinige maanden vóór den tijd verouderd en verzwakt bevond. * Resol. Holl. 21 Sept. 1621. A. van DER cAPELLEN, l. a. pl. 1, bl. 41, 47, 48. DES VADERLANDS. 647 en Frankrük niet wedijveren konden !; de stemmen, die de wijsheid en de voorzienig- heid eener Regering geroemd hadden, welke eene weldaad was voor de braven en eene toevlucht voor de verdrukten, — zij verstomden van lieverlede geheel en al. De Republiek was, ten minste als Europesche Mogendheid, tot de betrekkelijk enge gren- zen teruggebracht, die de uitgebreidheid van haar grondgebied, de mate van hare kracht en den duur van haar bestaan te midden van grooter natiën bepaakt hebben. Van nu aan waren alle banden van welwillendheid en vertrowwen, die ons met Duitschers verbonden hadden, verbroken. Wel bleef de Keurvorst van Brandenburg onze Bondgenoot; maar van dit bondgenootschap was alle liefelijkheid geweken. De Keurvorst had het hij de hooge Overheid des Rijks te zeer verdorven, dan dat hij an- ders dan als boeteling en op genade zou hebben kunnen worden aangenomen, en tevens was hij, zoo hij ons afviel, wegens zijne geweldige geldschuld aan der Staten ongenade overgeleverd. Van onzen kant begreep men ook nog dezen medestander niet te moeten laten varen, en sommige plaatsen op zijn gebied, hetzij voor de leuze hetzij tot krijgs- kundig nut, te moeten inhouden. Dus bleven wij met ceonce wraEm verbanden, maar zonder oprechte welwillendheid af belangrijk voordeel. Den overlast, dien de Kleefsche ingezetenen van onze troepen leden, wilden de Brandenburgsche Overheden ons als medewerking tot onze oorlog en als rentebetaling van ’s Keurvorsten schuld m rekening brengen, en toen de Staten nog bleven dreigen, dat zij zich betalmg ver- schaffen zouden » bij zulke middelen, als zij bij de hand hadden”, zag men Graaf anam VAN SCHWARTSENBERG, heer van Hohenlandsberg, een Oostenrijkschgezind edelman, van nu aan ’s Keurvorsten oppersten raadsman, te ’s Hage verschijnen met den last om de alliantie, waarbij zijnen Meester de hulp van dezen Staat tet handhaving van zijn deel aan de Guliksche Erflanden werd verzekerd, te vernieuwen, en om de middelen te beramen, waardoor de op krediet der Staten opgenomen kapitalen, hetzij door beta- ling, hetzij op eene andere wijze afgelost zouden kunnen worden. De Staten verlang- den, dat Brandenburg zich zou verbinden, des zomers drieduizend, en des winters vijftienhonderd man te onderhouden, en daarenboven nog twee derden of de helft der legerkosten op zich te nemen. SCHWARTSENBERG bood aan, zomer en winter duizend man te onderhouden en een vierde der legerkosten te dragen. Tegen kwijtschelding (schijnt het) van het verlangde aandeel aan de legerkosten, verbond hij ten laatste zijnen Vorst tot de levering van zeo vele troepen, als de Staten van hem vergden. Hierop werd men het voorloopig eens. Met de aflossing van de schuld namen de Staten op nieuw geduld. Weder werd den Keurvorst voor  in 1620. Rapport van axnssens Gezantschap naar Venelié , t. a. pl. bl. 95. 1621— 1625. Allientie met Brandenburg vere nieuwd. 648 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1621— de betaling der renten bleef men aandringen, terwijl toch de crediteurs, wien die E renten toekwamen, voor het oogenblik door de Staten werden tevreden gesteld !. En terwijl wij om den wil van het bondgenootschap met den Koning van Denemar- ken ons verlrouwen bij de Noordduitsche Steden verbeurden, bleef de vereeniging met dien Vorst niet veel meer dan eene mislukte proef, die tot niets degelijks leidde. Onze handelsbelangen kwamen op het gebied der Hanse te zeer in strijd met de eerzuchtige plannen van canistraaxn IV, dan dat er oprechte aansluiting mogelijk zou geweest zijn: het was alsof het meer moeite kostte, de allianties met de Hanse gesloten te verbreken, De belangen dan het OLDENBARNEVELT gekost had, ze te sluiten; ja onmogelijk was het, gehoor te van den handel beletten eene vol- komen saneli- Hiantiën, maar uit den aard der zaak in Denemarken een tegenstander zag. Die trak- ting aan Dene- marken. taten met de Hansesteden waren juist daarom zoo degelijk geweest, omdat zij slechts staafden wat buiten hun toedoen bestond. De tegenstand van den handelsstand was het dan ook voornamelijk geweest, welke het traktaat van 14 Mei met Denemarken geslo- ten, zoo onbeduidend en onvolledig gemaakt had ?. Door een van hier te zenden weigeren aan de eischen van onzen koopmansstand, welke niet bloot door toedoen der Gezantschap zou er eene poging gedaan worden om de leemten van het traktaat aan te vullen. Slaagde men daarin, dan was voor de Hansesteden de laatste hoop dat zij tegen Denemarken bij de onzen ondersteuning zouden vinden, vervlogen. Geen wonder, dat de vrienden dier Steden en harer vrijheden de zending trachtten tegen te werken of haar een ander karakter poogden te doen erlangen. Zweden had zich nu eenmaal geroepen geacht metter tijd de handhaving der Duitsche vrijheid op zich te nemen 3: dus was het deze Mogendheid, welke zich met de zaak bemoeide. 