Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
3 vane | be plaats Breedte. eg E E Locale rbe, Batavia. | | Eiland, |Z} ta. | wa ne | | Grv. > : Minuten Batavia. e Sr Mei 1913. D. B. Starren- | Jende. 2.4 Z. | 134.5 | Ternate en On-| 8| 173 15m | —111 t urg. derh., Roon. ` Wa, Civiel Ge- | Banggaai. 15 Z.| 123.5 [Celebes en On- | o 18u53m | — 67| 18u 18m ~ zaghebber. derh., Celebes. Civ. Gezaghebber Boengkoe, 2.5 Z. | 121.9 > 6u 50m — van. Kolonedale. : ees van Loeboek Ba- | 0.3 Z.| 100.0 Padangsche |15| 18u45m | + 27 Manindjau. soeng. Benedenlanden, Sumatra’s West- kust. Civ.Gezaghebber Poelau Tello. | 0.0 Z 98.3 Padangsche |19/18u 4m | + 29 | 18u 57m 53% Batoe Eilanden. Benedenlanden, Batoe Eilanden. Hoofd van Plaat-| Padang. 1.0 Z.| 100.3 | Padangsche |19| 18u30m | + 26 ” selijk Bestuur. Benedenlanden, l Sumatra. Lichtopzichter. | Poeloe Bodjo. | 0.2 N.| 99.4 | Padangsch 19| 18u 45m | + 29 » Benedenlanden, u Poelo Bodjo Controleur. Taloe. L 99.9 Padangsche |19| 18" 15m | + 27 D SH Bovenlanden, Sumatra Loeboek Ba- | 0.3 Z.| 100.0 Se 19| 18u40m | + 28 ” Controleur soeng. fd-Admini- | Portl. Cement- | 1.0 Z,| 100.3 Padangsche |19| 184 33m teur abrie mag ert mentfabriek Indaroeng. Sumatra. leur. 2N.| 99.9 Padangsche |21| 23% 25m Bovenlanden, Sumatra, L Posso. 1.4 Z.| 120.8 | Menado,Celebes.| 23| 21" um = Taloe 0.2N 99.9 Padangsche |27| 184 Om Bovenlanden, Sumatra. nbouw Maat-| Lebong Tandai.| 3.0 Z.| 101.9 | Benkoelen, 30| 2u 0m schappij. Sumatra. e g = da G7 N „oo... .......A .eeeseseseesesesesesseesseseeseeees © D E baar: = EE Bijkomende verschijnselen Richting. en en aard der beweging. ’ conden. opmerkingen. |. + 3 | ZW—NO. |Zwak horizontaal. — : a + 10 Bam EE E EE E N—Z l zwakke schok Tijdsopgave onnauwkeurig. a | BAO = EB N... ER Lichte trilling van + 10 sec., | Kopjes op tafel vielen om. = hevige trilling van + ll sec. = en weer „lichte trilling van S een ze 1 N—Z 1 rn „men schok. | +180 ZO—NW Zwaar, golvende daarna een hori- | Veroorzaakte geen schade. zontale beweging. +120 e Hevig. Heftig gekraak en hevige ee À van het houten controleurshuis 2 w—oO. Zacht. Het dak kraakte Met onderaardsch gerommel. 5 We ET ee EE ET E 15 ZO—NW. | Niet hevig. 10 min. later gevolgd door een hevigen schok van 0 sec. e Het huis schommelde. N—O. Vrij hevig verticaal. SE E10 | ZO—NW. |Vrij hevig. Het huis schommelde en kraakte. u ** Midden Java Tijd. A B Ua Residentie of Herlei- Seismo- 4 i _ | Waarnemings- = ee SC Beriehtgever u oost Gouvernement 3 Locale | tavia: Batavia H van i 5 tijd ij Aanvang Grw. en Eiland, a Ta Minuten. Batavia. Juni 1913. Controleur. Taloe. 0.2 N 99.9 | Padangsche ph sa Om] 4-27 Bovenlanden, Sumatra = Toeren 8.2 Z.| 112.7 | Pasoeroean,Java.| 1234 7m** (— 12) d H Keas- Tominibocht 0.9 Z.| 120.1 | Menado,Celebes.| 12) + 13" 0m) — 53 | 114 42E berry. a/b 8. 5., ya Overstra- ten. J. H. Berkhuy-| Lebak Parai. 6.6 Z 106.4 | Bantam, Java. |24/15430m | + 1 sen. = an ” an an 25 15u 40m EE] Controleur. Toeren. 8.2 Z.| 112.7 | Pasoeroean Java. 25/18u 7m**| (— 12)jlgu 4m LI Juli 1913. $ Soekaradja. 7.5 Z. | 108.2 | Preanger, Java. | 3| 9u Om**|(— 12)| St45m33 a. Bantarkalong. | 7.7 Z. | 108.1 = 3j; 8u ame Pandjaloe. 1.2 2. | 108.3 |Cheribon, Java.| 3/20u45m** Së e. Lebak Parai. | 6.6 Z. | 106.4 | Bantam, Java. 7| Lënägm | + 2 eerd 7.8 Z. | 110.4 | Djocjakarta, 7110u20m** (— 12) Lipoero. Java JA. Valken. | Kendari. 4.0 Z. | 122.6 | Celebes en On-| 14) 11a 10m | — 63 derh., Celebes. _Ass.-Resident. | Patjitan, 8.2 Z. | 111.1 | Madioen, Java. | 15| Tu 58m#** (— 12) ss.-Resident | Kandangan en | 2.8 Z. | 115.3 |Z. en O. Afd.|16| 22u 10m | — 34 vn Barabai van Borneo, Oeloe Soengei. Borneo. Controleur. Manna. 4,5 Z 102.9 | Benkoelen, 19; 10u30m | + 15 Sumatra. — 99 — © D E Duar: SEN EAR Bijkomende verschijnselen Richting. en en aard der beweging. 7 Seconden. opmerkingen. es -< ZO-NW. Hevig. Het huis schommelde. e O—W. Tamelijk hevig. Tijd kan enkele minuten fout zijn. E ee Horizontaal hevig. d DEER E Vertikaal zeer zwak. Eenige ee Vertikaal zwak. seconden £ OW. Tamelijk hevig. EE Ee TEE Æ 1 Ee a a an 39) D A tee EE ee kot NW—ZO. |3 horizontale zwakke schokken, Se, N—Z, Lichte voelbare aardschok. Korte doffe slag. 3 » Korte schok. Tijdsopgave kan 10 min. fout zijn. Tri. | Twee goed voelbare schokken. | j Niet op te geven welken aard. Ze. N—Z, apg BA aS Sa ERE Ree oe .....| Kraken van huizen Geluid als van lichten donder ging ve 21 » 3 horizontale schokken. Fa EE DE E E i — E A B | en Residentie of Herlei- Seismo- . raa Berichtgever. | Waarnemings- Guat’ | Genen (a L ech tot Ba- Ste plaats. Breedte.| yan B ocalc tavia- — Grw en Eiland, £ tijd. ; e Se Minuten. Batavia. Juli 1913 (vervolg). 2 Bis Geagheb: | Kajelt. 3.4 Z. | 127.1 | Amboina, 21] 2u30m | — 81 | Controleur. Neira. 4,5 Z.| 129.9 | Amboina,Banda.| 24| 164 55m | — 93 _ Civ. Gezagheb- | Hollandia. 2.5 Z. | 140.7 [Ternate en On-| 30| 4u Om | —136 — ber. derh., Nieuw- Guinea. ` Adm. Pagilaran.| Pagilaran. 6.92. | 109.7 are 31| + 5u |(— 12) a : 45m*# _ Civ. Gezagheb- | Banggaai. 1,5 Z. | 123.5 | Celebes en Da: 31| 17u40m | — 67 a ber. derh., Celebes. = Tjalang. 4.8 N 95.4 | Atjeh en On-| 31/18" Om | + Ab | | derh., Sumatra. | _ Bere 3 Augustus 1913. Controleur. Neira, 4.5 Z.| 129.9 | Amboina,Banda.| 5] 64% 5m | — 93 An 26™ 428. | C. W. A.G. Ber-| Tepa. 7.9 Z.| 129.6 | Amboina, Babar.| 7| 72 om | — 91 ' nard. je 45m : 8” mg gu 20” it Lis 15m | Schafhuizen.| Kehli. 7.4 Z.| 128.7 [Timor en On-| 7| 1358m | — 83 1 oi erh., Dammer. P W. La Ber-| Tepa. 7.9 Z. | 129.6 | Amboina, Babar. 7| 23u 10m | — 91, 21 a | - nard. + Controleur. Neira. 4.5 Z. | 129.9 | Amboina. q q 1e | — 98 F l 5 Toeren. 8.2 Z. | 112.7 | Pasoeroean, 8| gu 4om** (— 12) | ee Java. 1 Ond. Tji Emas Tji Emas, 7.1 Z. | 106.6 | Preanger, Java. 123| + 128) „ 1 nd. Tji Emas. Qm**. | Ke 7: > » zm ESA D om 998, Ass.-Wedan na. | Tjikampek. 6.4 Z. | 107.5 | Batavia, Java. |13 ? e 115338 29 Wedana Kra- | Krawang. 6.3 Z. | 107.3 | Batavia, Java. | 1311 1u40m** = ” wang. * Midden Java Tijd. eege AJ == © D E : Bik © rh = I ijkomende verschijnselen Richting. en en aard der beweging. ; secada, opmerkingen. 28 O—W. Pav S ee Et ER ....|1 vertikale hevige schok. ÈE 3 O—W. en ea 243 | ZO—NW. |1 lichte schok. +3 tot 5 O—W, Fe N a Ek 10 N—Z. eeens eene ee EEE Si 5 Ww—O. Verscheidene horizontale vrij hevige scho 4 O—W, Vrij hevige horizontale schokken. | Dak en zoldering kraakter. 3 Hanglampen bewogen zich. 6 5 3 a Tes > Horizontaal vrij hevig. Een tweede schok van t 6 seconden Vrij hevig. E » Verscheidene snelachter elkander : volgende horizontale schokken. ? $ 4 W—O. Verscheidene horizontale lichte schokken. Za O--W. Een tamelijk hevige schok. Lut" GE : E en E40 Lichte schok. POE e ane ete ME — 102 — A B a u Residentie of Herlei- ET _Berichtgever. Waarnemings- oost | Gouvernement | $ SE 1 t Ba- 2 : plaats. Breedte. B e ate tavia- Batata : van i 3 tijd tijd. Aanvang | r Grw en Eiland. A ; Minuten. Batavia. Augustus 1913 (vervolg). Controleur. ` Batoe Radja. 4.1 Z. | 104.1 | Palembang, 13, 11u Om | + LL |Llu33m2Y8 matra, SE Lichtwachter. |Java’s le punt. | 6.7 Z. | 105.2 | Bantam, Java. |13 11u55m**| (— 12) a Wedana Darang- Plered. 6.6 Z. | 107.4 | Batavia, Java. |13|1l1a35m**] `, a an. = Wedana Sagala-| Sagalaherang. | 6.7 Z. | 107.6 e EE o ec herang. Controleur. Tandjong Radja.| 3.3 Z. | 104.8 eins 13) 11° 30m | + 8 9 BE Sumatra, _ Wedana. Rengasdeng- 6.2 Z. | “107.3 | Batavia, Java. | 13] 11u45m#* (— 12) e Zan klok. = Po un. 6.6 Z. | 107.5 z 18/11 1u30m) `. „ Ge Haltechef Tjila-| Tjilam 2.1 107.6 S 13 1lu55m** = » E Peltzer. Batavia. 6.1 Z.| 106.8 $ 13|11u45m** F J. Reuschen- | Tjipetir. 7.0 Z. | 106.6 | Preanger, Java, | 13/11 40m** > ” bach. Ass.-Resident Pandeglang. 6.3 Z.| 106.1 | Bantam, Java, | 13/11u 45™** = D Pandeglang. Resident. Serang. 6.1 2.| 106.2 SS 13 “ a e Wedana Patjet. | Patjet. 6.8 Z.| 107.1 | Preanger, Java. | 13/1 lu42mt* `, D den Soedjono. Buitenzorg. 6.6 Z. | 106.8 | Batavia, Java. |18'llu40m**| „ ” i ‘Rangkasbitoeng.| 6.4 Z, 106.3 Bantam, Java. 1193 11940504M `, » 110 45m** Artana, (Soeka- 6.9 Z. | 107.0 | Preanger, Java. | 13/ 119 50m** = » boemi). Singaparna, 1.5 Z.| 108.1 2 UU 1pm ” .| Tjibadak. 6.9 Z.| 106.8 S 13|1lusor ` a Ond. Friesland | 6.8 Z. | 107.3 S ‘|18/11le4gm**| ` ” beren vaar | H. Berkhuy-| Lebak-Parai 6.6 Z.| 106.4 | Bantam, Java. |1311" 50m**| + 1 D n. | ** Midden Java Tijd. 108 m - © D E Bijk d ijnsel a > Kee ijkomende verschijnselen | Richting. en en aard der beweging. ki SE opmerkingen. e D en er Een Zware aardschokken. Hoofdgebouw beschadied, bijgebouwen ni ewoonbaar. Noordkant minst geleden. + 60 N—W, Zwak. 18 Se Hevig. a ee Zwak. +» | NW-20. |Lichte schok. + 20 N—O. Zwak. + 60 O A Br ZW—NO. {Matige horizontale schokken. [ooo —O hore eee eer see l min. 15 O—W. Lichte schokken. Eenige N—Z Vrij hevig kort op elkaar vol- | Duidelijk hoorbaar gerommel. den. gend. Boomen zwiepten vrij hevig. + 30 a ER Base eeN 4 Kee EC NW—ZO a oe ke de ae Te WT e Pek a ee Br d f E 30 ZO—NW. Vrij sterk. Veroorzaakten eenige scheuring in enkel | muren. S + 90 N-Z. eee D a e ass S 5 eer D een wak. Het huis schudde. de + 90 w— Midden schokken zeer hevig. |Een aantal snel op elkaar vol; ? later horizontale schokken. ; N—Z. 120 N—Z. Golvend vrij sterk. Vrij nauwkeurig. 10 NW—ZO Horizontaal tamelijk sterk. Gelijk een donder op een afstand hoord. — 104 — * Midden Java Tijd. A | B | Residentie of i i Keen Lengte o ae Berichtgever. | aarnemings- 008 Gouvernement | S | tot Ba- te | aats. Breedte. yan | B Locale tavia- Batavia. | 7 A a| tijd. tijd. Aanvang | Grw en Eiland. a ar Minuten. | Batavia. _ Augustus 1913 (vervolg). = Ass.-Wedana v.| Kadoegedong | 6.3 Z. | 106.0 | Bantam, Java. | 13/11"30m**|(— 12)|11u33m29, = Kadoegedong. (Tjimanoek). ste Klerk op het Tangerang. 6.2 Z. | 106.7 | Batavia, Java. | 13}11"45m** e » Ass.-Residents- , _ kantoor Tange- rang B kaa Wedana Mengger 6.3 Z. | 106.0 | Bantam, Java. | 13)11%59m** S ” Mengger. (Tjimanoek). = _ Lichtopzichter. Java’s 4° punt.) 6.1 Z. | 105.9 E 13 e Se D _ Wedana van Singaparna. 7.5 Z. | 1081 | Preanger, Java. | 13|11"48m**) ` ” Taradjoe. 1.3 Z.{ 108.8 Š 13 11u25m** p D Tjikorai. 1.4 2.| 107.9 = 13 11u50m** = D Län ()m** PE) ” Soreang. 7.0 2.| 107.5 2 EAR eg D D Soebang. 6.6 Z. | 107.8 | Batavia, Java. |13111u55m** j D Soekaboemi. 6.9 2. | 107.0 | Preanger, Java. | 13]1lu45m** ` ” d Rawo Doelang.| 6.7 Z. Se Batavia, Java. | 13 a D ” 8. - | Palanjar. 6.4 Z. |+106.0 | Bantam, Java. | 13 > D ” Pagelaran. a 105. 5 13/110 46m** = ” Tjimanoek. 6.3 Z. | 106.0 2 1311103009) .| Kadoegedong. w a de 13/23utmt*| ` Menes. 6.4 2.| 105.9 ‘i 14, 0% Du) en, |Rangkasbetoeng.| ,, 106.3 14] Hujam BEER Administrateur Tji Emas 2 Z.| 106.6 | Preanger, Java. | 14| 2u]0m** „ Tji E — 105 — © D E Dai a tikt Bijkomende verschijnselen Richting. en en aard der beweging. ki Seconden. seh. Sr? E vAn Sterk. 6 O—W. Twee matige schokken. + 60 NO—ZW. |Zwak. 120 w—o. Sterke golvende beweging. Slingeren van hanglampen. Stilstaan der klok. iia oe eee ee Zwak. +120 NW—ZO SS ae Cae re ge Ken zwakke schok. ME eee Een sterke schok. t 7 O—W, Een zwakke schok. o E 2 w—o. Een zwakke trilling. + 30 Bea ee an ee ce aes Zware beving. 30 OW, Hevige schokken. > +120 NE Hevig. Regulateur, slingerbeweging N—4Z, : Aarde golfde zichtbaar. — stil, klokken met slingerbeweging andere richting BE door, sch in steenen gebouw 120 NO—ZW. {Sterk Om 12u 30m ptn een zwakke sc P i Zwak. des ZO—NW. S Te Lewidawar werd de beving gevo ** Midden Java Tijd. S — 106 — A B 1 A Residentie of Herlei- Seismo- ao wW engte : Uur din graaf ; Berichtgever. aarnemings os Gouvernement S tot 1 a- te k f gie E Locale tavia- Batavia. ZS plaats celal vain = tüd tijd. Aanvang ` ` Se Grw en Eiland. = u T | = | Minuten.) Batavia. | Augustus 1913 (vervolg). Ass.-Resident. | Manokwari. 1.2 Z. | 134.3 | Ternate en On-/16/ 13u 5m | —110 ës derh., Nieuw- 2 yuinea. Pastoor. Tandjong Sakti. 4.2 Z. | 103.1 | Benkoelen, 17) 5u20m | + 15 | m. Sumatra. Jiv. Gezagheb- | Kendari. 1.6 Z.| 127.7 |Celebes en On- 21| An Om | — 84 ber. derh., Celebes. 1: Jontroleur. Banda-Neira. 4.5 Z. | 129.9 | Amboina,Banda.| 2ì| 6u 10m | — 92 2 | Ass.-Wedana. Tersana. 7.0 Z. | 110.0 | Pekalongan, 24) 6u50m** (— 12) = Java, C E ee Paleleh. 1.1 N. | 122.0 | Menado,Celebes. 29) 9u 10m | — 61 Tjikorai. 7.4 Z. | 107.9 | Preanger, Java, | 30jl5ulsm**|(— 12) -d 1875 gm** = 18" kim Biz, q . E. Hoffmann. Goenoeng Walet.| 6.9 Z. | 106.8 S 30| L8a56m**] ` 4 Singaparna. 1.5 Z| 108.1 > 30jl8u45m** ` Rawa Doelang. | 6.7 4. { 107.0 Batavia, Java. |30 5 = K : ak. | Soekaboemi. 6.9 Z. S Preanger, Java. | 30/19u Om** js ch.| Tjipetir. 7.0 2.| 106.6 a 30|18u5 7m** e Buitenzorg. 6.6 Z. | 106.8 | Batavia, Java. |30)18u45m** 3 Garoet. 2 2.| 107.9 | Preanger, Java. | 30)18%52m**| ` Pandjaloe. p 108.3 | Cheribon, Java. | 30/200 Zum ` September 1913. Tepa. 7.9 Z. | 129.6 | Amboina, Babar.| 1| julom)}j — 91 Tandjong Sakti.| 4.2 Z. | 103.1 — l| 139 56m | + 15 umatra, Tjikorai. 7.4 2.| 107.9 Java. | 1119u35m** (— 12) . | Garoet 1.2 2. = ties Cg Tepa. 7.9 Z. | 129.6 Amboina, Babar.| 6| 23u 4m | — 91 101 ee aa E FE he CE e e I © D E es = fondi: Bijkomende verschijnselen Richting. en en aard der beweging. ; KR - opmerkingen. Ree reren Lichte schok. Het kantoorgebouw schudde. Se 5 30 N—O. Flinke schokken. S tE 10 w—O Vijf zware horizontale schokken. S Benige Horizontale lichte schok. conden + 30 Z. Een zwakke schok. Hangende. Renee bewogen zich, boomen zwiep‘e +l Z—W. Korte lichte schok. Pon RR es 40 Zwa = 15 w—O. ken vijftal = elkaar Se: , ende hori ontale schokken SR O. 3 Eis rie réie & a ee i ees Licht. + 10 N—Z, Zeer korte trilling. Bi: WO ee BO N D Zwak en rer NT DOVER: = + 60 O—W Zwak. j © + 4 O—W, Vrij hevige horizontale schok. |Dak en soldering kraakten, hanglampen 5 : . bewog min. 15 Z—AW, Lichte a Be 6 sort a E Li cht. ee Ee Langdurig doch m e 6 O—W, Vrij hevige en schok. Idem, ` Idem. e "EE, ** Midden Java Tijd. — 108 — } A B Residentie of i a Tante | Dia? | | [ee] sem Berichtgever. Sarn OMNES- s S tot Ba- e Breedte. ee gea E Locale tavia- Batavia. | Grw. en Eiland. = tijd. e MT Minuten. | Batavia. September 1913 (vervolg). _ Pastoor. Tandjong Sakti.| 4.2 Z. | 103.1 agen ijl4u 4m | + 15 _ Opzichter Ampenan. 8.6 Z.| 116.1 | Bali en Tonket, 1, 19% gm — E B 9O. W. Lombo ; W. C. Delcker. | Tegal. 6.9 Z.| 109.1 Pekalongan, 91120 Om**(— 12) Java. Controleur. Neira. 4,5 Z.| 129.9 | Amboina, Neira. 10} Jul0m | —, 93 Civ.Gezaghebber| Paleleh. 1.1 N.| 122.0 | Menado,Celebes.| 15) 124 Om | -- 61 S van Bwool. = Ass.-Resident. | Patjitan. 8.2 4. | 111.1 | Madioen, Java. |17| 8u 4gm** (— 12) Controleur. Donggala. 0.7 Z. | 119.7 | Menado,Ceiebes.| 18| 3u Om | — 52 | 33 39 ” 9? ” 19 102 30m d KR S Singkel. 2.4 N 97.8 | Atjeh en On-) 19) 17u30m | + 36 erh., Sumatra. B. Starrenburg. | Jende. AC 134.5 Ternate, Roon. | 22) 20u 8m | — 111 Controleur van! Gorontalo, 0.5 N.| 123.1 | Menado,Celebes. 24) 11" Sm | — 65 Gorontalo. Civ.Gezaghebber, Titidoe, 0.9 N.| 122.9 is: | 24| 1] 2m van Kwandang. Civiel Gezag- | Hollandia. 2.5 Z.| 140.7 |Ternate, en On- 30) 5u 5m | —136 hebber. derhoorigheden. en n October 1913. Civ.Gezaghebber| Toli-Toli. 1.0 N.| 120.9 | Menado,Celebes,| 1| 17, Om van Toli-Toli. Hoofd Plaatse-| Padang. 1.0 Z. | 100.3 | Padangsche 5| 15u 50m lijk Bestuur. Benedenlanden, | Sum Hoofd-Admini- | Loeboek, + 1.0 Zld 100.3 a 5) 15u 48m strateur Cement- Kilangan, fabriek. \ H. Veen Tjikorai. 1.4 2. | 107.9 | Preanger, Java.| 11112u54m**|( Fee eee Lt Ea — 109 — © D E Biik a S pn Së EE ijkomende verschijnselen Richting. en en aard der beweging. i Bëbee opmerkingen. BEN een Lichte schok. a = +5 Neal Horizontaal licht. = DEED DEER Vertikaal. | a wes EE Vertieale lichte schok. | D Z—N. Lichte schokken. Onderaardsch gerommel, En eed Goed voelbaar, niet op te geven S | welken aard, : 5 Z—N. Sterke golfbeweging. Gerommel, klapperen van deuren: en vensters, kraken van dakzink. 25 ZN. ? Schudding vrij sterk. Gerom: uel, slingeren van het gebouw. BEE, Vrij sterke trillingen. Vrij sterk kraken van houten woonhu 14 WO a Re a De aardbeving hoorde men lang (wel 10 sec.) aankomen. 8 N—Z Een horizontale niet hevige schok. 3 NW-—20. |Vri krachtig. 28 N—Z. ANEN NEE ee |Beheuren van cementen viocren 18 de toko’s. 5 5 w—O. Niet sterke trillingen. EA dee en Twee verticale en hevige schok- ken 4 O—W. Lichte aardbeving. 3? ZW--NO. | Zeer sterk. — 110 — ** Midden Java Tijd. | A | B | Lee) mente of | | [re | weg ‘ | ines- > : ur Berichtgever. | mo e Boalt en Gouvernement Z Taa al | zaan | de A | e tijd tijd. Aanvang | Grw en Eiland. lA : -T | Minuten. Batavia. October 1913 (vervolg). 1.0 N.| 120.9 | Menado,Celebes.| 20] 6u Om | — 57 `| Tjibalioeng. +6.42..+105.9| Bantam, Java, | 21/12"30™**)(— 12)| 12u 13m 10s Gorontalo.. 0.5 N.| 123.1 | Menado,Celebes.| 21| 16u 40m | — 65 152 31m Toli-Toli. LON. 120. = 22| 15u Om | — 57| Lin 6m li. Tjikorai; 7.4 Z.| 107.9 | Preanger, Java. | 23) 5u 40m**|(— 12)| 5u27m48s, Pagogo Lagede.| + 9.9 Z.|+ 120.0) Timor en On-| 24; 4u20m | — 51 erh., Soemba Luboeka. 0.6 Z.| 127.5 | Ternate en On-| 27| 7u47m | — 83 derh., Seki Telok Dalam. | 1.8 Z| 97.9 | Padangsche 29; Bn om | + 35 Zuid-Nias : Benedenlanden, uid-Nias W.Welborn, (Cie. Poelau Tello. 0.0 98.3 | Padangsche 29| llullm | + 29 | 11u42m168, _Gezaghebber, Bencdenlanden, 5 Sumatra. Controleur van) Telok Dalam. 1.8 Z| 97.9 | Padangsche 29| 11a 5m | + 35 e Zutd-Nias, Benedenlanden, ‘ Zuid-Nias. Radjo Nando. | Taloe. 0.2 N 99.9 | Padangsche 29| Llugom | + 27 n i Bovenlanden, = Sumatra. Lichtopzichter. | Poelo Bodjo. E 99.4 | Padangsche 29| 112 15m | + 29 sr an Benedenlanden, lj S Poelo Bodjo, Ze Controleur van|AndalasSoengai-| 0.4 Z 99,9 | Padangsche 29| Län Om | + 28 „a _Manindjau. limau. Benedenlanden, i a ve Controleur van! Telok Dalam, | 1.8 Z.| 97.9 | Padangsche 29| 15u50m | + 35 T Zuid-Nias. Benedenlanden, S Zuid-Nia p -Welborn, Civ.) Poelo Tello. 0.0 98.3 | Padangsche 29! 16u Om | + 29 _Gezaghebber. Benedenlanden, ; Poelo Tel 111 — GE © D E os Bijkomende verschijnselen Duur. Gees Intensiteit Richting. en en aard der beweging. ki e opmerkingen. 8 w—O. Niet sterk, trillingen. 3 ZO—NW, Lichte schokken. 23 N—Z. Niet hevig. Een golvende bewegi 12 w—O, Niet sterke, trillingen. De trillingen hade owe terwijl het ink regende. 15 NO—ZW. |Vrij sterk. Een vooruitgaand geraas als van een ` groote bijenzwerm. ? p Zwak. nn N—Z. Horizontaal, matig sterk. Tijd kan hoogstens 10 minuten fout zijn. L Z—N. Lichte schok. 80 S Regelmatige beweging. 5 a Vrij sterke schok. E EE in schommeling der op palen | bouwde woningen. 90 ZO—NW, | Zwaar horizontaal. EN In E SE rel l Z—N. Lichte schok. / jee ee Hevige schokken. — 112 — A | B | | aie Residentie of | S | erlei- Berichtgever. Waarnemings- | oost Gouvernement = er | tot Ba- plaats. [Breedte bak Ẹ Locale | ni \ Grw. en Eiland. £ tijd. 2 | ; | Minuten November 1913. H. Veen. Tjikorai. 7.4 Z.| 107.9 | Preanger, Java. | 2|11u55m**i (— 19) "A = Lichtopzichter. | Poelo Bodjo. | 0.2N.| 99.4 | Padangsche Benedenlanden, | 2) 23u Om | + 29 Poelo Bodjo. _ W.Welborn, Civ.| Poelo Tello. 0.0 98.3 | Padangsche 3) Ou 10m 4 Ou 40m,- Gezaghebber. Benedenlanden, : i Poelo Tello a er Sper aad Labocha. 0.6 Z. | 127.5 | Ternate. 4| 13u 38m | — 83 T = n Batjan. Civ. ee Kampong Baroe.| 1.0 N. | 120.9 | Menado,Celebes.| 11| 6u Om | — 57 van Toli-Toli. / a KE ” 3 DI 33 16 3u 0m DI E _ Controleur van | Gorontalo. 0.5 N.| 123.1 S 19} 11" 40m | — 65 |1Ou3lmlój Gorontalo. t _ Controleur B. B.| Donggala. 0.7 2.| 119.7 “= 19) 11u 25m | — 52 » p ` Inl. Schrijver. | Kolaka. 4.1 Z.| 1216 {Celebes en On-|19 > — 59 s bk nr d Celebes. hs _ Tijdelijk Civiel) Kendari. 4.0 Z. | 122.6 | Celebes. 19| 11u 38m | — 63 „m _ Gezaghebber. En Ass.-Resident. | Pampanoea. 4.3 2.| 120.2 | Celebes en On- 19 P — 54 D 4 8 derh., Celcbes. en van | Posso. 1.4 Z, | 120.8 | Menado,Celebes.| 19| 11u 30m | — 56 ” Civiel gr Kolonedale. 2.0 2.| 121.3 Celebes, en On-| 19| 11u 45m | — 60 ” E hebber. derh., Celebes, E Banggaai. 1.5 Z. | 123.5 e 19 11u 55m | — 67 nn Malili. 372. tet „ [I0 110 50m | = 57 x h | Makale. 3.0 Z. | 119,9 is 19) 11" 45m | — 52 wë T Padang. 1.0 Z. | 100.3 | Padangsche 20/ 10u 50m | + 26 ? Dasein, Sumatra. 3 Soengailimau. | 0.4 Z| 99.9 S 20| 11u Om | + 28 | E Tjikorai. 1.4 Z. | 107.9 | Preanger, Java. | 22| 6u 18m**| (— 12) | 6" if a i ** Midden Java Tijd. =~ 148 —— © D E Bijkomende verschijnselen Intensiteit Richting. en en aard der beweging. onmin. | Ee Toae Vertikaal vrij sterk. : 30 ZW—NO. {Zwak horizontaal. Tijd geregeld naar zonsondergang. | Are EE Flinke schommeling. ee Z—N. Een horizontale middelmatige | Tijd kan hoogstens 10 min. fout zijn, 8 W—O. Niet sterk. 10 39 33 39 =. 10 N—Z, Zeer lichte golvende beweging. t 50 WO. Matige golving. Schommelingen. 2 NW—ZO. | Verticaal. 40 N—Z. Een lichte schok. Oà 180 3 Lichte schokken. 45 O—W. Horizontaal, vrij hevig. 4 zwakke schokken en 1 zware. 15 NZ. Vrij hevig. Twee flinke ee kantoor (houten gebouw) schudde flink. Kaarten en stoelen were zich. NO—ZW. | Lichte schokken 10 N—NW. | Horizontaal, vrij : 5 N—Z. Regelmatige hovisantate schok- ee ee ere Vrij Voie schok. ae Twee vertikale schokken, de laat- Ss ste zeer sterk. ES AIEE EA BT BR EE RE EUREN ET ne TEE E E gt EL Se Ar AN Ra RE EE N et ae $ = SH De Kr i A | B | Lengte | Besidentie of | | elei- | zem Berichtgever. | Waarnemings- oos Gouvernement | & Uu ot Bi "e plaats. ‘Breedte. = =| Locale tavia- Baton | Gr on Eiland. || tüd | Mid | APP u. H “T e | Minuten Batavia December 1913. Controleur, Tidore. 0.6 N.| 126.6 | Ternate en On-| 8| 23u.um| — 75 derhoorigheden, Tidore. Civ.Gezaghebber| Laboeha. 0.6 Z.| 127.5 |Ternate en On-| 8| 22u57m| — 83 van Batjan. derhoorigheden, Seki. Administrateur | Blitar. 8.1 2.1 112.2 | Kediri, Java. 16 — —_ van Karang Onderdistricts- | Senggoeroeh, | + 8.0 Z.| + 112.7] Pasoeroean,Java.| 16/15u Om**|(— 12) hootd Wedana var Batoe, te A.i r195 ze 17| 2u45m** = Penanggoengan. Controleur. Toeren. 8.2 2.| 112.7 = 17 LE teg BEE . Leefmans, | Bendo Redjo | 8.1 Z.| 112.1 | Kediri, Java. 17} 2u40m#* `, Entomoloog. bj Blitar. . ` Controleur van Poeloeng. .9 2.| 111.6 | Madioen, Java, |17| 2u 30m** j =- Ponorogo. G. Holstra. Manna. 4.5 Z.| 102.9 | Benkoelen, 19) Sum) + 15 Sumatra. he ** Midden Java Tijd. — 115 — © D E ba Se ai Bijkomende verschijnselen Richting. en en aard der beweging. ki "SS opmerkingen. + 6 N—Z, Vrij hevig. + 10 oM. Horizontaal, matig. n te voren zwaar geregend, daarna onderaardsch gerommel, EE EE Hevige aardschok. Blade kn Sterk. 243 O—W. 2 schokken, vrij zwak. Tijdsopgave vrij nauwkeurig. + 10 = Twéé vrij zwakke schokken en één vrij i e DE eee . .| Twee schokken. OO io ee E N See e NEE S + là2 N—O. Tamelijk hevig. Huis, kerk en school kraakten. : j = an Bekende en merkwaardige Indische planten in gekleurde afbeeldingen door Dr. Z. KAMERLING met korten begeleidenden tekst VAN D. DE VISSER SMITS. Avérrhoa Bilimbi L. Deze boom wordt op Java vaak aangeplant en is ook hier en daar verwilderd aangetroffen. Waarschijnlijk is hij afkomstig uit tropisch Amerika evenals talrijke in den Indischen Archipel algemeen voorkomende planten. De meest gebruikte inlandsche naam is Belimbing asem (mal) in tegenstelling met de Belimbing manis (A. Carambola 1.) die veel grootere vruchten heeft, welke uit de hand worden gegeten. A. Bilimbi behoort thuis in het regenwoud, waarop de minder sterke vertakking wijst en het feit, dat de bladeren in grooten getale aan het einde der lange naakte takken opeengedrongen zijn. De bloempluimen komen uit stam en takken te voorschijn. Dit verschijnsel der cauliflorie hangt wellicht samen met het weinig ontwikkeld zijn van den schors, wat bij vele boomen van het regenwoud opvalt. De bloemen zijn purper door de kleur der kroonbladen, welke spoedig afvallen, terwijl de kelkbladen daarna nog lang blijven zitten. De tien meeldraden zijn allen vruchtbaar en staan in twee kransen van vijf, welke in grootte verschillen. De vijf stempels, welke op het ondiep gevoorde 5 deelige vruchtbeginsel zitten, zijn bij de rijpende vrucht nog intact. = Ads De vruchten zijn hoogstens 6 à 7 c.M. lang en smaken scherp zuur. De bladeren zijn samengesteld, oneven gevind en bestaan hoogstens uit 18 jukken. e blaadjes van dit samengestelde blad zijn eirond of langwerpig met rechten of scheeven voet en toegespitsten top, vedernervig met randnerf. Het verschijnsel der heterostylie, een kenmerk der Oxali- daceae, ontbreekt bij deze soort, wat een duidelijk verschil oplevert met de reeds genoemde A. Carambola L. die hetero- distyl is. De boomvorm komt bij deze familie hoogst zelden voor, vandaar dan ook dat Avérrhoa de aandacht trekt van den westerschen plantenkenner, die nooit anders dan kruidachtige klaverzuring-soorten heeft gezien. Amorphophallus variabilis BLUME. Deze kruidachtige plant wordt door de inlanders vaak „Kembang bangké” (mal) genoemd en door de Europeanen „Slangenblad’” naar aanleiding van de eigenaardige vlekken van blad- en bloeistengels. De soortnaam „variabilis” heeft betrekking op de bloeischeede welke den bloeikolf peperhuis- vormig omgeeft en bij de verschillende exemplaren wat vorm en teekening betreft nogal uiteenloopt. In de omgeving van Batavia is ze zeer algemeen, overal in paggers op begraafplaatsen en dergelijke standplaatsen treft men haar aan. De plaat vertoont een bloeikolf, waaromheen aan de basis een bloeischeede, en een pas ontloken blad. In den grond heeft de plant een knol, die echter nooit bloei- en bladstengel tegelijk draagt. Wanneer een knol een bloem- stengel heeft voortgebracht, en de bloei is afgeloopen, terwijl de besvruchten zijn gerijpt, verdroogt de bloeikolf-steel. Meestal duurt het dan eenigen tijd voor de knol opnieuw uitloopt, maar als dit gebeurt verschijnt er één blad. Het in de bloeischeede verborgen gedeelte van de bloeikolf draagt een groot aantal eenslachtige bloemen. Aan de basis = 118 = van de kolf zitten een groot aantal vrouwelijke bloemen, zonder bloembekleedselen en alleen bestaande uit een stamper, welke bestaat uit een vruchtbeginsel met een meest zittenden tweelobbigen stempel. De mannelijke bloemen zitten boven de vrouwelijke aan de bloeias en bestaan uit dicht opeenge- drongen meeldraden met gele helmknoppen, die met twee poriën openspringen. Boven deze bloemen is de bloeias kaal en nog iets hooger volgt een sterk verdikt en puntig toeloopend gedeelte, dat helder geel gekleurd is. Bij pas ontloken bloeikolven is dit laatste deel glad van oppervlak. Later begint het rimpelig te worden, terwijl ’t dan nog steeds zijn functie, het lokken van kleine aaskevers voor de bestuiving, uitoefent, want tegen den avond verspreidt dit deel een zeer sterke aaslucht. De maleische naam „krengen-bloem” is werkelijk zeer goed gekozen. Volgens Dr. KONINGSBERGER is een der bestuivers Philanthus erassicornis uit de fam. der Kortschildkevers. Een ander kevertje, dat men ook vaak in de bloeischeede aantreft, behoort tot de Nitidulae. Volgens Heyne: „De nuttige planten van Ned. O. Indië” is de knol oneetbaar, maar worden alle groene deelen en de rijpe vruchten in sajoer gekookt; de stengels eveneens, doch nadat de harde buitenlaag daarvan is afgeschraapt. De bladeren worden wel als voedsel aan ikan goerami gegeven. De scherpe brandende smaak, die de meeste deelen van deze plant eigen is, vormt een kenmerk van vele Aroideeën. Vroeger meende men, dat dit veroorzaakt werd door de intracellulaire kristallen van kalkoxalaat, welke zoo algemeen in de weefsels dier planten voorkomen. Volgens de onder- zoekingen van Lewin is deze verklaring niet de juiste, want gekookte knollen en bladeren smaken niet scherp, terwijl de naaldvormige kristallen van bovengenoemde stof dan nog geheel onopgelost zijn. De verklaring zou deze zijn, dat de raphiden het slijmvlies wel wonden, doch dat de prikkelende pijn veroorzaakt wordt door naast deze kristallen in de cel aanwezige giften, welke door het koken worden omgezet. > 7 d AMORPHOPHALLUS VARIABILIS Bun — 119 — Antigonon Leptopus Hook. et Arn. Een bekende sierplant uit West-Mexiko afkomstig, welke bij de Europeanen algemeen bekend is onder den naam „Roode Bruidstranen”. In de botanische tuinen van Europa wordt dit kruid gekweekt in de warme kas, terwijl men het hier bijna in iederen tuin aantreft. Zoo op `t eerste gezicht houdt men deze plant voor éénjarig of hoogstens tweejarig; ’t is echter een overblijvende meerjarige. De bloeiwijzen lijken oppervlakkig beschouwd trossen, doch ’t is een samengestelde bloeiwijze en wel een tros- vormige vereeniging van eentakkige bijschermen. De assen der bloeiwijzen eindigen in een aantal ranken, met behulp waarvan de plant zich vastklemt aan de voorwerpen waar- tegen zij opklimt. Juist deze bloeiwijzen zijn zeer los en sierlijk, waardoor deze plant meer dan menige andere haar naam „Sierplant” verdient. Het opengaan der bloemen schrijdt voort van de basis der bloeiwijze naar den top, wat op de plaat zeer duidelijk zichtbaar is, evenals het feit, dat de bloeiwijzen okselstandig zijn. De bloemen hebben een helder rose bloemdek, dat vijfbladig is en losbladig, want aan de basis zijn de bloemdekdeelen niet met elkaar vergroeid. De twee buitenste deelen van het bloemdek zijn grooter dan de overige. Een der bloemdek-deelen wordt voor de helft door een ander gedekt en is iets kleiner dan de twee buitenste en de twee geheel door de andere bloemdekdeelen gedekte bloemdekbladen zijn ’t kleinst. Wat de voortplan- tingsorganen betreft merken we op, dat de bloemen twee- slachtig zijn. De meeldraden, acht in getal, zijn met de basis der helmdraden tot een buis vergroeid, die tusschen de onvergroeide deelen der helmdraden een toegespitste tand draagt, zoodat er in ’t geheel 8 van zulke tanden voorkomen. De rug der helmdraden is met roode klierharen bezet. De gele helmknoppen zijn in hun midden en dus eenigszins beweeglijk op den helmdraad bevestigd. Ze springen met overlangsche spleten open. De stamper is volledig en bestaat == 120 — uit een bovenstandig, driekantig vruchtbeginsel, drie stijlen en drie sikkelvormige stempels. De stelen der bloemen zijn geleed in een gekleurd en vliezig gedeelte, dat een deel van den bloembodem is, en de eigenlijke bloemsteel. De stengels zijn kantig, taai en zeer buigzaam en gevuld met wit merg. De bladeren staan verspreid, zijn duidelijk gesteeld, terwijl de scheede ontbreekt. De bladschijf bezit gekroesde randen, is aan de spits duidelijk mucronaat en heeft een niervormig gelobden voet. Jonge bladeren ver- toonen duidelijk de anthocyaan-kleuring. Van deze plant komen ook witte bloem-varieteiten voor. ’t Gebeurt echter meermalen, dat men uit zaad, gewonnen van witte bruidstranen, weer roode krijgt, een bekend verschijnsel bij kleurvariëteiten. De witte variëteit van de roode bruidstranen wordt wel eens verward met de echte witte bruidstranen, die tot de familie der Convolvulaceeön behooren (Porana volubilis). De om i 8. ANTIGONON LEPTOPUS Mook. et Arn HONDERD VOORDRACHTSAVONDEN. Geschiedenis der afdeeling der K. N. V. voor voordrachten met debat DOOR — W. VAN BEMMELEN. Een voordracht is soms een gebeurtenis, die waard is om in de annalen der geschiedenis aangeteekend te worden, hetzij dat de spreker voor het eerst mededeeling doet van gloednieuwe, de wereldloop veranderde uitkomsten van onder- zoek, hetzij dat hij door vuur van voordracht of schittering van proeven zijn gehoor meesleept en verbaast. Het debat kan ook voor den voordrager geheel nieuwe gezichtspunten openen, of tot bloedig tumult aanleiding geven, wat historia beide getrouwelijk zal opteekenen. Zulk een gebeurtenis heeft onze afdeeling niet in haar geschiedboek (in casu een simpel schoolschrift) op mogen teekenen, en geen der leden zal het verwacht hebben. Maar een honderdtal voordrachten in ruim elf jaren ge- houden, dit is niet een belangrijke gebeurtenis, maar een belangrijk verschijnsel op lokaal wetenschappelijk gebied, wel waard om nader beschouwd te worden. Vóór 1903, het stichtingsjaar van deze afdeeling, was het de gewoonte geweest, dat op de Bestuursvergaderingen door de leden Mededeelingen werden gedaan, zoowel over uitkomsten van eigen onderzoek, als over belangrijke wetenschappelijke gebeurtenissen van den dag. Daar naast vonden enkele malen ’s jaars openbare voordrachten voor de leden der Vereeniging plaats, gehouden, zoowel door bestuursleden, als andere sprekers. — 122 — Hiermee waren evenwel sommige medici niet tevreden; zij verlangden, zooals Dr. Kırwier pe Jonge in de Bestuurs- vergadering van 8 Januari 1903 uitsprak, naderen omgang met beoefenaars der natuurwetenschappen, daar het uitsluitend omgaan met vakgenooten eenzijdigheid kweekt. Dr. pr HAAN en hij hadden reeds stappen gedaan tot oprichting eener afzonderlijke debating-club, maar aansluiting met de K. N. V. werd wenschelijk geacht. Gelukkig dat aan dat laatste beginsel is vastgehouden en niet afscheiding is ontstaan, waar samenwerking mogelijk en vruchtbaar is gebleken. Na veel discussie, die verkort in de gedrukte notulen der bewuste Januari-vergadering weergegeven is, kwam men tot het besluit, dat een afdeeling van het Bestuur zou gevormd worden, waarvan die Bestuursleden leden zouden zijn, die zich verbonden een voordracht te houden. Gewone leden der K. N. V. zouden tot leden dezer afdeeling benoemd kunnen worden, mits zich tot het houden van een spreekbeurt volgens rooster verplichtende. Bestuursleden zouden verder vrijen toegang hebben, maar anderen zouden enkel met toestemming van den spreker binnen- geleid kunnen worden. Men wilde vrij zijn, vrijelijk zijn meening kunnen zeggen en daarom zeker zijn, dat geen gewantrouwde profanen den kring binnen konden komen. Verder werd besloten, dat telkens de spreker van de vorige bijeenkomst als voorzitter zou optreden en de secretaris der Vereeniging het weinige administratieve werk der Afdeeling op zich zou nemen. Verdere regelingen werden opzettelijk niet getroffen om door vrijheid een lang leven mogelijk te maken. Geenszins was toch bij alle bestuursleden de overtuiging gevestigd, dat aan deze afdeeling dat lange leven zou beschoren zijn. Vooral ons Buitenzorgsch lid, Dr. KONINGSBERGER Was pessimistisch gestemd, slechte ervaringen als hij had gehad met zulke vereenigingen te Buitenzorg. Het is wel een merkwaardig verschijnsel van verschil in lokale toestanden, dat inderdaad een dergelijke vereeniging, — 123 — tot het houden van voordrachten met debat, te Buitenzorg geen levensvatbaarheid schijnt te kunnen verkrijgen, want in de laatste jaren is weder een tweetal malen de poging aldaar hernieuwd, maar het is na aanvankelijk slagen toch weer op mislukking uitgeloopen. Het is moeilijk om de oorzaak van dat verschil op te sporen. De stichting van het Departement van Landbouw kan niet de oorzaak zijn, want de eerste poging had vóór de oprichting van dat Departement plaats. Evenmin kan het zijn, dat de onderlinge ambtelijke verhoudingen een ongunstigen invloed uitoefenen, daar die te Batavia tusschen de wetenschappelijke menschen van verschillende categoriëen even goed bestaan. Geen andere oorzaken kan ik vinden, dan de omstandigheid, dat Buitenzorg klein is vergeleken bij Batavia terwijl het Buitenzorgsche wetenschappelijk publiek eerder grooter is, en voorts, dat de Bataviasche Afdeeling door een moedervereeniging gerugsteund wordt. Heeft dan het feit, dat onze afdeeling thans, na een ruim elfjarig bestaan, in bloeienden toestand haar honderdsten voordrachtsavond kan vieren, de pessimistische voorspellingen, in 1903 geuit, glansrijk gelogenstraft, toch moet bekend worden, dat er een tijd van malaise is geweest. Men heeft de goede gewoonte aangenomen om telkens de namen der opgekomen leden en geïntroduceerden aan te teekenen, zoodat het mogelijk is een statistiek over het bezoek op te maken. Jammer dat ze niet geheel compleet kan zijn. Eerst op de 54° bijeenkomst is de toenmalige secretaris, Dr. "Iesse Wing, daarmee aangevangen. Ik herinner mij echter, dat op de eerste bijeenkomst, waarop Dr. pr Haan als spreker optrad met het onderwerp „De geneeskunde als natuurwetenschap” ongeveer een 20 personen aanwezig waren. Ook de 3 volgende sprekers hadden een gehoor van 15 - 20 menschen. Later is nog een paar maal verzuimd de aanwezigen te vermelden, bovendien en dat is wel jammer, ontbreken ze voor zes bijeenkomsten, die in de maanden April—November 1912 plaats vonden. — 124 — Slechts van één dier bijeenkomsten teekende ik toevallig het aantal aan, terwijl ik mij herinner, dat de overige vijf vergaderingen zich noch door zeer groot, noch door zeer geringe opkomst kenmerkten. De lijn van het bezoekersaantal, die ik volgens deze opgaven heb kunnen trekken, vertoont enkele opvallendheden. Ten eerste sommige pieken: vergaderingen met meer dan 20 toehoorders. Die in 1904 was de bijeenkomst, waar Freer sprak over de nieuwe stralen, die toen, na de ontdekking van het radium, zich in een bijzonder groote belangstelling verheugden. In 1913 was het de nieuwe natuurkundige wereldbeschou- wing, die door de invoering van het Betrekkelijkheids- beginsel van Einstein, in het leven was geroepen, terwijl tenslotte kortgeleden de gedeeltelijke vernieling van den kathedraal van Rrerms en de architectonische beschouwingen daaraan vastgeknoopt, naast veel leden, verscheidene geïntro- duceeerde dames en heeren trok. Er zijn echter in de lijn van het bezoekersgetal ook benedenwaarts gerichte pieken op te merken. Zoo die in December van het eerste jaar, in 1903, toen de spreker absent was en de Heer Krewrer DE JONGE voor een tweetal toehoorders, enkele korte mededeelingen deed. In 1909 daalde de belangstelling en werd zelfs één der bijeenkomsten wegens te geringe opkomst uitgesteld. Zelf toen in Europa vertoevende, is het mij onmogelijk de oorzaak van die verminderde belangstelling volgens eigen oordeel na te gaan. De teleurstelling van het gedwongen uitstel trof juist één van de meest gewilde sprekers der Afdeeling, zoodat die vermindering in belangstelling algemeene oorzaken moet gehad hebben. Zij bleef in de twee volgende jaren nog aanhouden en eerst in 1912 kwam er verbetering, die ik hoop, dat blijvend zal zijn. In de Januari vergadering van het jaar 1903, waar de — 125 — oprichting der afdeeling werd besproken, uitte de toenmalige secretaris Dr. J. G. van Deventer, de vrees, dat de voor- drachtsavonden afbreuk zouden doen aan het houden van voordrachten op de gewone Bestuursvergaderingen. De toen- malige voorzitter, de majoor MuLrer, chef van de triangulatie, bestreed dit door de opmerking, dat op die laatste geen voordrachten werden gehouden maar mededeelingen werden gedaan, die veel minder voorbereiding vereischen dan de voordrachten op de afdeelingsavonden. Ik herinner mij, dat ook ik die vrees deelde, maar zij is gebleken ongegrond te zijn geweest; integendeel de afdee- lingsavonden schijnen als een opwekking te hebben gediend, want het aantal mededeelingen is standvastig gebleven, zooals uit de jaarlijksche aantallen blijkt. Die aantallen waren: 90 1908 12 1903 16 1909 14 1904 16 1910 13 1905 10 1911 6 1906 11 1912 14 1907 19 1913 13 1914 15 Voor de jaren van het bestaan der afdeeling 1903—’14 is het gemiddelde ruim elf per jaar, dat is meer dan één mededeeling per vergadering, en wanneer men in het oog houdt, dat deze mededeelingen vaak het karakter hebben van uitgewerkte voordrachten met platen en demonstratie- objecten, dan is dat aantal van ruim elf per jaar volstrekt niet gering. Bovendien waren het vaker dan bij de voor- drachten, de uitkomsten van eigen onderzoek, die medege- deeld werden en gaven zij dikwijls aanleiding tot levendiger debat, dan op de afdeelingsavonden tot het houden van voordrachten met debat. Een werkelijke debatavond is er eigenlijk maar éénmaal geweest en wel in het eerste jaar, 1903. — 126 — Dr. ONNEN, toenmaals directeur van het Gymnasium Willem III, was een voorstander van het beginsel om het debat hoofdzaak te maken. Hij formuleerde daarom, toen het zijn spreekbeurt was, eenige stellingen — in casu op het gebied der mechanica — liet die drukken en zond ze eenige dagen voor de bijeenkomst aan de leden toe. Na de inleiding volgde inderdaad het debat, maar een bepaald succes had het niet, zoodat navolging uitbleef en voortaan het debat zich meer of minder levendig ontwikkelde naar gelang de aard van het onderwerp zich daartoe leende, dan wel, .dat het door toevallig opgeworpen questies zich juist op zijwegen het drukst bewoog. Onderwerpen uit de exacte wetenschappen zijn meestal niet geschikt ter debat- teering, meer die van algemeen biologischen of, en dat vooral van philosophischen aard. Een enkel maal werd door een spreker een onderwerp gekozen opzettelijk ter prikkeling van den debatzin der leden; zoo b.v. Kiewit pe Jonge’s voordracht „wat is wetenschap” en het mag met genoegen geconstateerd worden, niet zonder den gewenschten uitslag. Uit de statistiek der sprekers blijkt, dat de 100 voor- drachten door 43 sprekers zijn gehouden, waarvan een 21-tal éénmaal, een 11-tal tweemaal en een 3-tal driemaal optraden. Driemaal was de voordracht te lang voor één avond en vervolgde de spreker haar op een tweeden avond. Voor mijn statistiek heb ik die gevallen echter als afzonder lijke voordrachten beschouwd. wat meer met de feitelijkheid overeenstemt. Sprekers die 4, 5 en 7 maal optraden, waren er zes. De beide personen, die de stoot tot de stichting gaven, Drs. pe Haan en Kırwier pr Joner, bleven haar 00 trouw —iets wat in dergelijke gevallen lang geen regel is. Dr. pr Haan trad vijf maal op en Dr. Kriewier DE JONGE zeven maal. Allen werden evenwel overtroffen door Dr. GRIJNS, die negen voordrachten hield en dat op vijf verschillende gebieden van wetenschap. — m Hiermee kom ik op de statistiek van de verschillende wetenschappelijke terreinen, waarop de sprekers zich hebben bewogen. Terreingroepen te vormen was niet moeilijk, maar wel om sommige onderwerpen onder te brengen. Waar moet men b.v. Kiewier pe Jonge’s voordracht „Wat is wetenschap” indeelen? Ik heb haar maar bij de Philosophie gerekend. Een, zeker belangwekkende, voordracht viel geheel buiten het kader; n.l. die van Dr. H. Onwen junior over het contro- leeren van administraties; het onderwerp van de andere voordracht van dien spreker ,,’t Begrip Rente” was tenminste nog onder Arithmetica te brengen. _ Ter vergelijking heb ik ook de statistiek der onderwerpen van de 159 mededeelingen uit de jaren 1903—’14 opgemaakt; de procentgetallen voor beide volgen hieronder. Wetenschappen. Voordrachten. Mededeelingen. Astronomia | Nautica ? g 0 Arithmetica | 14 e lo Mechanica Philosophia 8 Physica Ce EK 27 12 Biologia Botania 8 Zoölogia | o Chemia 12 Pharmacia > Technica 10 6 Meteorologia 7 30 Geophysica Geologia 5 14 Geographia Varia i 1 1 Geert 3 Lem De procentcijfers van voordrachten en mededeelingen loopen niet evenwijdig; de volgende opvallende tegenstelling vertoont zich: Wetenschappen. Voordrachten. Mededeelingen. Medieina 0 0 Biologia En a Meteorologia Geophysica ‘ es De oorzaak dier tegenstelling is m.i. de volgende. De beoefenaars der eerste wetenschappen waren talrijk, ze vervulden dus vele spreekbeurten, maar de aard hunner mededeelingen maakte die meer geschikt voor de Genees- kundige Vereeniging; de beoefenaars der geophysica waren geringer in aantal, maar hun mededeelingen pasten daaren- tegen zeer goed in het kader der Natuurkundige Vereeniging. Het eindoordeel over de honderdvoudige uiting der Afdee- ling kan niet anders dan gunstig luiden. Ongetwijfeld zal de aansporing tot de bestudeering van een onderwerp en de arbeid van het opzetten en opmaken der voordracht gunstig op de sprekers hebben ingewerkt. Niet minder gunstig zal dat gewerkt hebben als aansporing tot eigen onderzoek, terwijl het voordeel voor de toehoorders, die door het levende woord in menig hun vreemd terrein van wetenschap zijn binnengeleid geworden, gerustelijk hoog mag geschat worden. Ook onderlinge waardeering is gekweekt geworden en door wrijving van inzichten menig nieuw uitzicht geopend. Van toekomstvoorspellingen zal ik mij onthouden, enkel wil ik opmerken, dat geen enkele oorzaak te bespeuren is, die het tegenwoordige tijdperk van bloei bedreigt. Dost, Desliatis UITKOMSTEN DER Aardmagnetische Waarnemingen : TE BATAVIA en BUITENZORG VERRICHT gedurende het jaar 1912. Gemiddelde Oostelijke Declinatie 0° 47.29. = Zuidelijke Inclinatie 31° 19/40. ` Horizontale Intensiteit 0.366828. S N/Z. Component 0.366793. S O/W. : 0.005041. = Verticale = 0.223240. Totale Kracht 0.429417. Gemiddelde dagelijksche schommeling: in de Declinatie 2 FF. » » Inelinatie 3 17E » »„ Horizontale Intensiteit 0.000349. » » N/Z. Component 0.000355. n AU: $ 0.000292. „op -Verticale | 0.000200. Seculajre Verandering: (+ = toenemend; — = afnemend). 1905—06. 1906—07. 1907—08. 1908—09. 1909—10. Ta 1911—12. —0.'87 —1./90 —1.'47 —1./23 —0./80 —1.’0 —0.'38 ` +8,75: 46.71 +7./23 +6.’81 +2.'17 See + 2./96 +0.000179 +0.000028 —0.000170 —0.000111 +0.000054 + 0.000039 +0.000191 ` +0.000180 +0.000031 —0.000167 —0.000110 +0.000056 +0.000041 +0.000191 ` —0.000076 —0.000216 —0.000 157 —0.000135 —0.000089 —0.000114 —0.000041 : +0.001368 +0.000989 +0.000948 +0.000924 +0,000438 + 0.000643 +0.000548 ` + 0.000852 +0.000532 +0.000342 +0.000382 +0.000275 +0.000366 +-0.000448 ` Ld 8 = MODDERWELLEN IN NIEUW-GUINEA. (Ontleend aan het exploratie verslag van 10 September t/m 27 October 1913 van de verkenning der Mamberamo delta en Noord-Waropen kust). 16 Oct. Ten 6 uur v.m. vertrokken, zien we ten 7 uur v.m. niet ver van de monding op den rechteroever van de Sirami in een verbreeding een rookpluim. Naar de oorzaak hiervan gevraagd, antwoorden de gidsen, dat die rook uit den grond opstijgt en de Papoea’s die plek vermijden. Met de prauw varen we er heen en bereiken een groote modder- vlakte van + 1 K.M. in middellijn, terwijl aan den noorde- lijken rand om de 3 à 4 seconden een kolom modder + 1 M. hoog wordt opgeworpen. De moddervlakte zelve bestaat uit een gestolde korst boven een laag heete modder, waar we tot ons middel toe inzakken. In den omtrek veel afgestorven hout. Door het kappen van Pandanstammen lukt het ons door de breilaag heen te werken en de plek, waar de modder met een dof rommelend geluid opspuit, tot op 15 M. te naderen. Een witte neerslag in den omtrek wijst op zwavel. Deze plaats draagt bij de bevolking den naam van Sepaserri. De sterke Nevel in den Oostmoesson van 1914 ') DOOR Dr. C BRAAK. 