Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 1 Van de vroegste tijden tot op het jaar 900 na Christus
Zweden treedt Tegen het einde van Junij (1621) deed rark, Commissaris van GUSTAAF ADOLF, eene — bf propositie aan de Staten-Generaal. Onder herinnering, hoe de Staten zelven zijnen Ko- ae Cake ning vermaand hadden, niet alleen de zamenspanningen tegen de Protestantsche Staten in torie van Bremen, Duitschland te keer te gaan, maar ook de geschillen in de Oosterkwartieren door zijne tusschenkomst bij te leggen, vestigt de Commissaris in dit staatsstuk de aandacht op den toestand van ’t Aartsbisdom Bremen. De Aartsbisschop en de Stenden van dat Stift waren verzocht geworden de beslissing in de zaak van het Coadjutorschap nog uit te stellen, ten einde geene aanleiding tot uitbarsting van oneenigheden te geven. Van de zijde van het Huis Holstein, hetwelk, zoolang cmaisriAAN IV niet voor zijn zoon was opgetreden, goede hoop gehad had om die betrekking te erlangen, had men in dat uitstel berust, billijk verwachtende, dat de andere partij zulks ook doen zoude. Doch nu had de Koning van ! Resol. Stat.-Gen. 1, 5 Jalij; 5, 6, 13, 27, 28, 20, 30 Aug.; 4 Sept. 1621. Arrssua bl. 49. De Graaf van scHwARTSENBERG maakte zich zijn verblijf te ’s Hage ten nutte om de obligatie van 100,000 gulden, die onder de papieren van sticks gevonden was (zie hiervoor bl. 469), terug te vragen. 2 Zie hiervoor, bladz. 605—609. 3 Zie hiervoor, bl. 610. DES VADERLANDS. 649 Denemarken zijne bemoeijingen om zijnen zoon met het Coadjutorschap te doen beklee- den, geenszins gestaakt: integendeel hij bad door dreigementen op den Aartsbisschop en de personen, die hem omgaven, weten te werken. Tegen diergelijke handelingen diende men op te treden. Er zou oorlog tusschen Protestanten onderling uit voorkomen, 200 men zulks niet door gepaste middelen te keer ging, en hoe zou dit de plannen van diegenen bevorderen, welke de uitroejing der Gereformeerde Godsdienst beoogden! Als zulk een middel beval hij den Staten aan, den Koning van Denemarken ten spoe- digste een Gezantschap te zenden om hem te vermanen, zich van alle hatelijke bedrei- gingen tot het bereiken van zijn doel te onthouden, en zoo hij aanspraak op de betrek- king maakte, dit langs den wettigen weg te doen. Tevens moest men den Aartsbisschop en zijne Stenden door brieven aanmoedigen, dat zij zich door geen geweld tot voor- harige beschikking over de Coadjutorie zouden laten verleiden. — Dit verzoek kwam den Staten bij hunne nieuwe staatkunde tegenover Denemarken hoogst ongelegen. Deed men CHRISTIAAN een dergelijke boodschap brengen, als de Zweedsche Commissaris be- geerde, dan waren alle pogingen om eene vruchtbare alliantie met dezen Vorst te sluiten, verijdeld. Ook zag men in die propositie, in dit tijdsgewricht gedaan, het gevolg van verstandhouding tusschen rark en de partij, welke in ons land de toenade- ring tot Denemarken laakte en mistrouwde. Men besloot den Commissaris rekenschap af te vorderen van zijn optreden en hem te vragen of hij uitdrukkelijken last daartoe had gehad. Hij erkende, dat zulks het geval niet was: maar niettemin had hij geheel in overeenstemming gehandeld met zijne algemeene Instructie, van welke hij bereid was mededeeling te doen. Hierop besloten de Staten de propositie niet ambtshalve te be- antwoorden, gelijk zij dan ook niet gezind waren de verbindtenis met Denemarken prijs te geven. Bijgevolg zouden zij de zaak schriftelijk afdoen, en de Provincie Holland werd verzocht de brieven op te stellen. III Dezen. 3 Srux. 82 1621— 1625. 1621— 1635. Gezantschap van den Aarts- 630 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Ja, in de maand Junij (1621) werd in diezelfde Vergadering de vraag opgeworpen, of het niet noodig was, iemand met de hoedanigheid van bode of agent, op een kleine jaarwedde hoogstens van 1500 gulden, naar den Koning van Zweden te zenden, ten einde de toezending van zijnen bijstand in onzen oorlog te bevorderen. In een tyd dat er een plechtig Gezantschap stond afgezonden te worden om zich volkomen met Dene- marken te verstaan, was dit voorstel tegenover een Koning, die sints jaren reeds eenen Ambassadeur te ’s Hage hield, beleedigend genoeg. Dit begrepen dan ook sommigen in de vergadering der Hollandsche Staten: zij stelden voor, eenen Ambassadeur naar Zweden te zenden met eenen -Secretaris, die dan, na zijn vertrek, als Agent aldaar kon blijven. En was het raadzaam, Zweden, dat thans in Duitschland zulke rechtmatige grieven tegen onzen Staat kon doen gelden, door minachting en kwellingen tot het vergeten van alle bedenkingen van voorzichtigheid te tarten ? Zoo oordeelden dan ook de Staten van Holland, dat het »om minder jaloezij te wekken’ best zou zijn peen bekwaam persoon van fatsoen? met den titel van Commissaris naar Zweden te zenden, die dan, nadat hij de zaak van het »secours?" zou afgehandeld hebben, aldaar op een » redelijke” jaarwedde zou kunnen blijven. Doch dit plan had geen gevolg. De Koning verontschuldigde zich bij eenen brief van het verleenen van » secours.” Vooraf, schreef hij, moest hij meer gewisheid hebben omtrent de bedoelingen van den Koning van Polen, of deze oorlog dan wel verlenging van den wapenstilstand in het schild voerde: bij deze onzekerheid had hy zich met groote kosten ten oorlog moeten toebereiden !. Ook van de zijde van den Aartsbisschop van Bremen zelven werd nog eene poging bisschop van gedaan om de Staten te bewegen, hem en zijn Geslacht in de hangende zaak niet ten Bremen zelven. eenen male aan den Koning van Denemarken op te offeren. Tegen het midden van Julij (1621) verscheen hier een Gezant van hem, VALENTIJN LANGEN (of DE LANGE). Hoezeer de Aartsbisschop, dus meldde hij, op de voortduring van de vriendschap van Hun Hoog Mogenden vertrouwde, zoo was toch bij velen eenige argwaan ontstaan, alsof de Verdragen, onlangs tusschen de Staten en eene aanzienlijke Mogendheid gesloten, de strekking hadden om de belangen van zijn Stamhuis te krenken, en » zijnen Vorstelij- ken stand in gevaar” te brengen. Wel twijfelde hij niet, dat men met die Verdragen de opbeuring van de zaken der Protestanten en niemands nadeel beoogde; maar niettemin moest hij zorgen, dat in deze hagchelijke tijden hij en het Huis Holstein niet op de eene of andere wijze bij Hun Hoog Mogenden in minachting gebracht werd. Dus ver- langde hij gerust gesteld te worden, en verzocht, dat de Staten, als zij weder Verdragen sloten, daarin het Huis Holstein uitdrukkelijk zouden gelieven te begrijpen. Ten slotte vraagde hij om der Staten tusschenkomst ter bijlegging van het misverstand tusschen hem —Ó— —— — — — ! Resol. Holl. 1621. bl. 357, 363, 466, 482. Resol. Stat.-Gen. 28 Julij, 1621. DES VADERLANDS. 651 | en de bewuste voorname Mogendheid !. — Ook deze voordracht was wel geschikt, sommi- ^ 1621— gen tot nadenken te brengen. Het was eene groote grieve geweest tegen de slaatkunde, door mes OLDENBARNEVELT in Duitschland toegepast, dat zij tot ondergang van den Vorstenstand leidde; ja, bij gelegenheid van den ruitertocht naar Brunswijk (in 1615) was luide geprotesteerd tegen eene zoodanige strekking van de tusschenkomst der Republiek ?, en het lijdt geen twijfel, of de vernedering en de gevaren van het Huis Brunswijk hebben het Huis Nassau, in den persoon van Graaf WILLEM LODEWIJK, tegen OLDEN- BARNEVELT in het harnas gejaagd. En strekte thans de ondersteuning van den Koning van Denemarken niet evenzeer tot vertreding van den Vorstensland in den Neder-Saksischen Kreis? Dat het nu het Huis Holstein en niet het Huis Brunswijk betrof, mocht toch geen verschil maken, al was ook dat Huis niet met de Nassaus verwant. — Doch niets haatte. De Staten lieten zich nogmaals leiden door hen, die het bondgenootschap met Denemarken doordreven. De Gezant van den Aartsbisschop kreeg een antwoord in algemeene bewoordingen, en om den mond dergenen te stoppen, die beweerden, dat men geen hulp van Denemarkens zijde te wachten had, en die zich beroepen konden op de vroegere mededeeling 8, dat curisriaAn zijne troepen stond af te danken, kwam cen brief van dezen Vorst te stade met het bedriegelijk bericht, dat hij nog niet van zins was eenig volk af te danken. Bedriegelijk was dit bericht: want weldra zouden onze Gezanten in een schrijven aan den Prins uit Bremen van die afdanking als van eene bekende zaak gewagen, ja! melden, dat men het er te Bremen voor hield, dat het bericht dier afdanking serora had doen besluiten te velde te trekken 4. Had men den Koning de aanwijzing der plaats overgelaten, waar zijne Gezanten de onzen tot voltrekking der Alliantie zouden ontmoeten, hij wees daartoe juist op dit tijdstip. de stad Bremen zelve aan. Daar had hij het plan, de zaak der Coadjuto- rie onder de oogen van der Staten Gezanten in zijn voordeel te laten beslissen. — Op Gezanten be- het ontvangen van camisriaans beschikking ten aanzien van de plaats der bijeenkomst hioa. 9 de gingen de Staten er dadelijk toe over om de Instructie der af te vaardigen Gezanten te end * — laten ontwerpen. Ten einde hen, wien deze ijver mishaagde, te paaijen, droeg men aan ficeren. de ontwerpers der Instructie op, daar in op te nemen, dat de Gezanten zich zouden hebben te beijveren, de vriendschap tusschen cmmisruaAw en den Aartsbisschop te herstel- len, ja, liet men den Koning schrijven, dat hij zich intusschen van alle nieuwigheden zou onthouden, die de rust in die Kwartieren konden bedreigen. — De benoeming der Gezanten had nog eenige zwarigheid in. Toen men, namelijk, bepaalde, dat zij wit de Gedeputeerden van Holland, Friesland en Overijsel zouden gekozen worden, kwam Gelderland daartegen op met den eisch, dat ditmaal uit die Provincién de keuze — oe ! Resol. Stat.-Gen. 13 Julij, 1621. 2 Zie hiervoor, D. HI. St. II, bl. 675. ? Zie hiervoor, bl. 600. 4 Zie het Rapport der Gezanten naar Bremen (op het Rijks-Archief), fol. recto 68. 82* aan 1621— 1625. 652 i ALGEMEENE GESCHIEDENIS zou geschieden, welke bij de Gezantschappen naar Frankrijk en Engeland waren voor- bijgegaan 1; zij kon niet dulden, zeiden hare Gedeputeerden, dat zij met Groningen en Ommelanden onredelijk en in strijd met vroegere beloften bejegend werd. Niettemin werden geene anderen gekozen dan mxiwig& pauw, Oud-Burgemeester van Amsterdam, voor Holland; uycLama, voor Friesland, en marrsoLTE, voor Overijsel. De laatste Provincie was in aanmerking gekomen, omdat zij nog nooit aan de beurt geweest was, en Friesland, omdat zij bij den handel op de Wezer en de Elbe en op de Landen van den Koning van Denemarken een bijzonder belang had. Doch op dezen grond kon Groningen evenzeer verlangen bij de zending vertegenwoordigd te zijn. Werkelijk zag men ‘de billijkheid van Groningens aanspraak in, en de Heer scmarrER werd aan het Gezantschap ioegevoegd. Gelderland moest weder bukken ?. Wat men met dit Gezantschap beoogde en hoopte te verkrijgen, was de voltrekking van het traktaat, den 1áden Mei met vLereLT ontworpen ?. Eene openbare verbindtenis door Denemarken met onze Republiek aangegaan, ziedaar wat men te recht als van het uiterst gewicht aanmerkte, vermits CHRISTIAAN daardoor niet alleen voor goed van alle verdrag met den vijand zou worden afgehouden, maar zich vroeg of laat tot een werkdadig aandeel in onzen oorlog genoopt scheen te zullen zien. Dus kregen de Ge- zanten de acle van ratificatie mede, als mocht men veronderstellen, dat er geene zwarig- heden meer tusschen beide zouden komen, en, mocht de Koning niet gezind zijn een geldelijken onderstand te verleenen, zoo hoog als wij verlangden, met een veel geringer bedrag zou men zich des noods tevreden stellen. Eene som van 30,000 Rijksdaalders in de maand moest men van Denemarken vragen, waarvan de betaling zou aanvangen eene maand nadat ons grondgebied of eenige plaats door ons bezet, zou aangerand zijn. Daartegen bood men aan Denemarken 20,000 Rijksdaalders onder dezelfde voorwaarden te verstrekken. Deze ongelijkheid tusschen vraag en aanbod moesten de Gezanten bil- lijken door te wijzen op ’s Konings » groote macht, als gebieder over verscheidene Landen, die hij door Gods genadigen zegen in voorspoed en langdurigen vrede bezeten had, terwijl wij een langen en moejelijken oorlog met geweldige kosten te voeren gehad hadden.” Doch by aldien Denemarken zich niet verkoos te verbinden tot een grooteren onderstand dan wij bereid waren te leveren, zoo zou men op dit punt niet blijven staan, ja, al wilde de Koning niet meer dan vijf-, vier- of drieduizend Rijksdaalders beloven, deswegens zou men de onderhandeling geenszins afbreken. Maar het was vooral de handelsnajver geweest, die te weeg gebracht had, dat men het niet dadelijk eens had kunnen worden, en te verwachten was het niet, dat Denemarken zich op dit punt ! Zie hiervoor, bl. 520. * Resol. Stat.-Gen. 15, 16, 17, 20, 21, 23, 24, 28,°30, 31 Julij; 2, 7 August. 1621. 3 Zie hiervoor, bl. 608. DES VADERLANDS. 655 SSS a a a CT PS cO dc M P MÉM MM MEE ESE {hans inschikkelyker zou betoonen. Wat onze kooplieden betreft, zij wilden verhoeden, 1621— dat de nieuwe vriendschap door eenigen afstand van voordeelen of vrijdommen, op welke — zij aanspraak maakten, gekocht mocht worden, en de Heren van Amsterdam gaven, met voorkennis van de Staten-Generaal, aan hunnen stadgenoot onder de Gezanten, den Heer rauw, eene afzonderlijke Instructie mede, die hem gelastte tegen elke verkorting van Amsterdams handelsvrijheden te waken. Dus liet het zich aanzien, dat men alsnu evenmin tot de gewenschte uitkomst zou geraken, wanneer de handelszaken alvorens ter sprake moesten gebracht worden. Dit was de reden, dat onzen Gezanten verboden werd, anders dan na de ratificatie van het traktaat, over die belangen te handelen. — Doch naauwelijks hadden onze Gezanten te Bremen met de Deensche Afgevaardigden, den Rijkskanselier ULEFELT en ROSENCRANTS, een eerste onderhoud gehad, of het bleek, dat de Denen met betrekking tot de handelszaken tot eene vaste bepaling wilden komen, ` alvorens tot de ratificatie over te gaan. Immers verlangde de Koning juist van onze verlegenheid partij te trekken, ten einde zijn gezag in die wateren te doen gelden, en eens voor altijd een einde te maken aan de aanmatiging der onzen, die, verkondigers van de leer, dat niemand zich op een voorgewend eigendomsrecht beroepen mocht om de zee af te sluiten, gereed waren om die leer des noods met macht van oorlogschepen te handhaven. Ten einde de Deensche Heren te bewegen, de onderhandeling »over den Onze Gezanten vrijen handel en wandel te water en te lande” tot na de ratificatie uit te stellen, voer- — RE den de onzen aan, dat dit punt te veel stof tot geschil opleverde: daarmede zou alles dt de strijdige handelsbelangen weder op losse schroeven gesteld wezen: te verlangen dat die zaak vóór de ratificatie E beletsel te- n de ratificatie werd afgedaan, was zoo goed als de ratificatie onbewimpeld te weigeren. In weerwil in den weg leggen. van deze krachtige uitspraak, kwamen de Denen er rond vooruit, dat nu hun Koning, door zich met ons te verstaan, het eenmaal bij de Spaansche partij had verkorven, hij ook al de baten van dezen stap genieten en de zaak niet ten halve doen wilde. Bij de alliantie den handel, het gewichtigste punt, buiten te sluiten, ware slech's half werk verrichten. Van het traktaat van Spiers in den jare 1544 tusschen Denemarken en de Nederlanden, en van de alliantie tusschen Denemarken en Engeland maakte de regeling der handelsbetrekkingen mede een wezenlijk bestanddeel uit. De onwil der onzen om dit artikel dadelijk ter sprake te brengen zou Zijne Majesteit, zij ontveinsden zulks niet, allerlei argwaan doen opvatten, alsof wij daarmede een achterdeur wilden open houden om later weder eene oorzaak van geschil te kunnen vinden. Van zijne zijde begeerde hij geene reden van oneenigheid over te laten: ons welzijn achtte hij zijn welzijn, en hij verlangde vriendschap en geen strijd. Ook was datgene wat belet had, dat men het reeds in den Haag omtrent dit punt eens was geworden, slechts een onbeduidende woordenstrijd, en zoo men het voorbehoud van verboden havens aanstootelijk gevonden had, hiermede bedoelde hij slechts eenige weinige plaatsen (IJsland en twee of drie naauwelijks bekende eilandjes), die zelfs voor Deensche onderdanen ge- 624 ALGEMEENE GESCHIEDENIS WENNEN EE CACHE ENDURO OMM 1621— sloten bleven, als uitsluitend voor de dienst van 's Konings tafel in beslag genomen, 105 en gaarne wilde hij zelfs dit voorbehoud opgeven. De onzen antwoordden, dat de wijzi- ging in de woorden van het bewuste artikel zoo gering niet kon zijn, of alles zou wegens het gewicht eener zaak, van welke de welvaart onzer Gewesten afhing, aan het oordeel der verschillende Provinciën onderworpen moeten worden: dit zou veel tid kosten; de uitslag der beraadslaging zou bovendien onzeker zijn, en alzoo het geheele traktaat in de waagschaal gesteld wezen. De andere partij antwoordde nu, dat het ons niet vrij stond, de vraag aangaande den handel en de zeevaart uit te stellen, aangezien, in het achtste artikel van het voorloopig Verdrag van 14 Mei, dit punt wel degelgk onder die vraagstukken was vermeld, welke vóór de raüficatie uitgemaakt moesten wezen l. reikend am 500 man drie jaren lang te onderhouden. Krijgsvolk te zenden vond de Koning ongepast, of waren de Vereenigde Nederlanden niet »eene Akademie” van krijgsvolk te achten? En ook schepen hadden wij niet noodig, daar onze verdedigings- middelen ter zee allezins toereikend waren. Later verklaarden zich de Koninklijke Gezanten nader: zij rekenden, dat men de troepen met aftrek van het wintersaizoen elk jaar slechts zeven maanden lang te onderhouden had: op deze wijze kwamen zij lot de slotsom, dat ’s Konings onderstand in drie jaren 500,000 gulden zou moeten bedragen. Bovendien zou alvorens nog nader rhoeten blijken, dat wij deze hulp wegens werkelijken overval van 's vijands zijde dadelijk noodig hadden, en zou het geld, wanneer wij vrede zouden gesloten hebben, terug worden gegeven. Dit laatste punt vooral stuitte den onzen zeer tegen de borst. Moest de anderstand, in geld betaald, later teruggegeven worden, dan had hij inderdaad slechts het karakter eener geldleening, en de Koning pleegde daarmede geene daad, welke hij niet in staat zou geweest zijn onder den dekman- tel van het belang zijner handeldrijvende onderdanen, die met de Nederlandsche koop- lieden stonden of vielen, bij onze Spaansche tegenpartij goed te maken. Zoo scheen dan de Koning nog niet alle banden met Spanje te willen verbreken, en kon men nog altijd vermoeden, dat hij slechts een geveinsd bondgenootschap aanging, om ons niet alleen tegenaver de Hansesteden, bepaaldelijk tegenover Bremen, waar hij intusschen het doel zijner heerschzucht al nader en nader kwam, de banden te binden, maar ons ook tet den afstand van ans gebied ap zee te verleiden, en daarvan later gebruik te maken, ten einde onze welvaart en macht te fnuiken, en zcadoende in onzen ondergang een pand van verzoening aan den Keizer en Spanje te kunnen aanbieden. Geen twifel Kennen! | Zie dit artikel bij arsena I, bl. 42. DES VADERLANDS. 655 —ÓJ ——————————————— m e O O] was er of de partij, welke in ons Vaderland tegen het bondgenootschap met Dene- 1621— marken was ingenomen, zou ’s Konings handelwijze dus uitleggen. En inderdaad, de — Deensche onderhandelaars erkenden oprechtelijk, dat het den Koning niet raadzaam voorkwam, » zoo openbaarljk" deel te nemen aan den oorlog tegen Spanje: daarom had hij de voorgeslagen wijze van hulpbieding aangegrepen. Buitendien een geregelden onderstand kon hij niet verleenen, zonder zijnen onderdanen schatting op te leggen, en daartoe kon hij buiten zijnen Rijksraad niet overgaan. — Om de Denen er toe te be- wegen, den eisch van teruggave op te geven, gaven de onzen te kennen, dat wij zelfs met de som van 200,000 gulden, in drie jaren te betalen, tevreden zouden zijn. De Denen hadden wel ooren naar de vermindering van het gevorderde bedrag, maar wilden het oordeel over het al of niet bestaan der noodzakelijkheid om het geld te leveren, aan de hulpbiedende partij overlaten, en voorts bleven zij op teruggave aandringen. Daar onze Gezanten geen vrijheid hadden om.het aanbod onder zulke voorwaarden aan te nemen en zij zich verzekerd konden houden, dat zij van de Denen geene wijziging van het voorstel zouden verkrijgen, zoo verzochten zij ten dezen aanzien naderen last van de Staten-Generaal. Intusschen hadden de Koninklijke Gezanten de onzen reeds weder gevraagd, of zi Ontwerp-arti- kel over den bereid waren ten aanzien van den vrijen handel tot een besluit te komen, en om geen vrijen. baadel: achterdocht te verwekken, hadden de laatstgenoemden geen ontkennend antwoord durven geven, en een ontwerp-artikel ingeleverd, waarbij aan de Nederlanders alle wenschelijke vrijheden en rechten werden toegekend, en hetwelk met de bepaling eindigde: » zullende nogtans van zoodanige commerciën aan beide zijden betaald: worden de behoorlijke ge- rechtigheden, alles zonder praejudicie van voorgaande traktaten, privilegiën en conces- sién." Deze bepaling vooral lokte by de andere partij aanmerkingen uit: zij bracht zaken mede, zeiden de Deensche Heren, waaromtrent nader verklaard diende te worden, wat men er mede meende, en zij stelden de volgende wijziging voor: »alles zonder eenige praejudicie van voorgaande en andere deugdelijke en valabele traktaten, privile- giën en concessiën, alsook jurisdictiën. »Het was duidelijk, dat de Denen zich het oor- deel wilden voorbehouden, in hoever wij recht hadden op de verkregene handelsvoor- deelen, en dat zij van zins waren de rechtmatigheid te ontkennen van al wat wij vorderen mochten op grond van de, volgens hen sedert honderd jaren afgeschafte privi- legiën der Hanse, tot welke ook eenige Nederlandsche Steden behoord hadden. Maar vooral bleek alsnu ten volle, dat de Koning niet gezind was in beginsel van het rechts gebied afstand te doen, dat wij op grond van onze leer en praktijk in zeehandelszaken betwistten. Ook hierop verklaarden de onzen naderen last te moeten inwachien: zij zelven helden er toe over, den eisch in te willigen: want, schreven sij, » anders zou de handeling komen te breken of ten minste veel tijd te loor gaan, vóór men ze weder zou kunnen aanknopen.” `~ 1621— 1625. 656 ALGEMEENE GESCHIEDENIS De tijd, die verloopen moest voordat men uit ’s Hage antwoord kon hebben, werd besteed tot het vaststellen van eenige bepalingen ter regeling van de betrekkingen der beide natién in Oost en West. Hiermede was men spoedig tot wederzijdsch genoegen gereed. De Denen verlangden van ons bevordering en bijstand in de vaart op Oost- en West-Indië, Guinea en Australië, met voorbehoud van het recht, van hetwelk wij op het oogenblik in het bezit waren. Volgens hunne Instructie omschreven de onzen dit voorbehoud nader, aldus: dat die vaart zich tot neutrale Landen zou bepalen, en zich niet tot de Landen en plaatsen zou uitstrekken, waar de Oost-Indische Compagnie forten bezat of contracten met inlandsche Vorsten had aangegaan, en voorts stelden zij de voorwaarde, dat men onzen vijanden in de Indiën geen hulp zou bieden of benoodigd- heden zou toevoeren. Deze bepalingen vonden de Koninklijke Gezanten billijk en de zaak was beklonken. Met betrekking tot de West-Indiën hadden onze Gezanten een- voudig gezegd, dat het een ieder, en dus ook den onderdanen van den Koning van Denemarken vrij stond, in de door Hun Hoog Mogenden opgerichte Compagnie voor zoodanige kapitalen deel te nemen, als hun goed docht, waarbij zij op een behoorlijke verlegenwoordiging in de Directie konden rekenen, volgens het octrooi !. Eindelijk, eerst tegen het einde der maand September (1621) kwam er antwoord op de gevraagde nadere instructién. De Staten bleven de belofte van de teruggave van het subsidie weigeren en verkozen niet, dat de beantwoording van de vraag, of de nood de verstrekking al of niet vorderde, aan de andere partij werd overgelaten. Kon men zich op deze punten niet met de Denen verstaan, dan moest men het in algemeene bewoor- dingen vervatte traktaat van vriendschap van 14 Mei slechts bekrachtigen, en de zaak van den wederzijdschen onderstand en dan tevens de overeenkomst betreffende de Oost- en West-Indién, die zij voor ’t overige goed vonden, tot nadere gelegenheid uitstellen, liever dan in het onzekere te blijven. Wat het artikel op de handelsvrijheid aangaat, zoo namen zij genoegen met de redactie van die der andere zijde, mits de woerden als —— — 1 Bij een latere bijeenkomst kwamen de Denen voor den dag met een extrakt uit het octrooi der West-Indische-Compagnie, hetwelk uit Holland naar Koppenhagen was overgezonden, met het doel om de oprechtheid der Nederlandsche onderhandelaars in verdenking te brengen. Waar- schijnlijk behelsde dat extrakt de woorden uit het 45*"* of laatste artikel van het octrooi, waarbij de Staten beloven, dat zij de Compagnie zouden maintineren bij alle traktaten met naburige Mogendheden zonder dat er iets zou gedaan of gehandeld worden, dat tot vermindering van de rechten der Compagnic zou kunnen strekken. De onzen vernamen deze mededeeling niet zonder eenige verwondering, doch zeiden (in het Latijn, want het in het Duitsch te zeggen, schaamden zij zich), dat die woorden slechts ornamenta oratoria waren, flosculi verbaque necessaria ut rem Indicam commendarent eloquentia, dat is, redekunstige sieraden, bloempjes en woorden, noodsake- lijk om de Indische zaak eenigzins door welsprekendheid aan te bevelen. DES VADERLANDS. 637 ook jurisdictiën wegvielen, daar deze hun hatelijk voorkwamen en geschikt om hen in den strik te brengen. — Den eisch van teruggave van het subsidie wilde de Koning des noods laten vallen, maar zich te verbinden om het op een bepaalden tijd na daartoe van onze zijde vermaand te zijn, te verstrekken, zulks verkoos hij alsnog in geenen deele. Evenmin wilde hij de uitlating der woorden als ook jurisdictiën toegeven. . Wij, zeiden ‘zijne, Gezanten, waren jaloersch, en duldden niet, dat men ons op zeker zwak punt te na kwam; maar de Koning moest desgelijks op het zijne letten, en zou niet gedogen, dat men, gelijk geschiedde door de weglating van die woorden te verlangen, zeker recht van hem in twijfel trok. — Bij de verdediging hunner zaak kwamen onze Gezanten er voor uit, dat bij hunne tehuiskomst de alliantie blijken moest wat degelijks te hebben opgeleverd: anders zou men sommigen den mond niet kunnen stoppen. Dat een dergelijken grond op de Denen niets vermocht, spreekt wel van zelf. Hoe het zij, dezen gaven verder niets toe, en zoo zagen zich de onzen genoodzaakt, met het voorstel aan te komen om het zoo onbepaalde traktaat van 14 Mei te bekrachtigen, » opdat het, 1621— 1625. Men komt niet verder, dan men in Mei laatstleden bij het scheiden, heeten mocht, dat ten minste deze alliantie getroffen was, aangezien gekomen was. kwalijkgezinde menschen, die nergens ontbreken, anders hun voordeel zouden kunnen doen’’ met de omstandigheid, dat men het niet eens had kunnen worden. De Deensche Heren namen het voorstel, zonder eenige aanmerking te maken, aan; doch, daar zij niet, zoo als de onzen, reeds van eene acte van ratificatie voorzien waren, zou men elkander na het scheiden door de secretarissen zulk eene acte kunnen toezenden. Nu kwam het er nog slechts op aan, een acte van reces te stellen op de punten, die in geschil gebleven waren. In het ontwerp, door de onzen gesteld, kwamen de woorden: jurisdictione ulrimque salva et integra, dat is, onder voorbehoud van jurisdictie aan beide zijden, niet voor. Dit laakten de Koninklijke Gezanten. De onzen antwoordden, dat de jurisdictie van zelf moest spreken, en dat immers de Koning door den Rijkskan- selier in den Haag eene acte bekomen had, die hem ten volle gerust moest stellen. Niettemin vorderden de Denen de inlassching dier woorden, en de onzen gaven toe onder yerklaring, dat de Staten zich daarmede tot niets verbonden. Thans wilden de Deensche Heren alle verdere woordenwisseling volstrektelijk afsnijden, en bestelden dadelijk (den 7dea October) hunne wagens om den volgenden dag te vertrekken. Toch werd de afreize nog een dag vertraagd, omdat de onzen, ten gevolge van het al te rijkelijk rondgaan van den afscheidsbeker, niet vroeger gereed waren om de acte van reces te onderiee- kenen 1. Zij namen de terugreis over zee, niettegenstaande de Gedeputeerden van den 1 Onder de acte van reces staat bij arrsema (I, bl. 42—44) mede de onderteekening van den Heer van maersoLTE; doch niet aldus in het Verbaal op het Rijksarchief. De brieven, den 94e September van onze Gezanten aan de Staten en den Prins geschreven, zijn nog door dien Heer medeonderteekend, maar die van den 24°? September en later niet meer: ook wordt van Ld II Deer. 5 Srox. 85 Acte van reces gesteld. 658 ALGEMEENE GESCHIEDENIS rn eee — 1621— Graaf van Oldenburg, die den 25stea Augustus te Bremen gekomen waren, hun vele 1925. ^ beleefdheden uit naam van hunnen Meester bewezen en hen uitgenoodigd hadden over land terug te reizen en dan Oldenburg aan te doen 1, ^ Zoo kwamen dan de Gezanten tegen het einde der maand October in hun Vaderland | terug. Wat te Bremen uilgericht was, beteekende niets, en kon ter naauwernood tot een voorwendsel dienen om tegen dezulken te gebruiken, die de aansluiting aan Denemarken steeds met wantrouwen en weerzin aangezien hadden. Ook werd van het Rapport, dat de Gezanten den 54e November ter vergadering der Staten-Generaal indien- den, aanvankelijk slechts ééne copie vergund te maken, die dienen moest om den Prin: in ’t leger toegezonden te worden. Later zond men aan elk der Provinciën eene copie om daarop tot bekrachtiging van het reces te besluiten, »dewijl men van Koning CHRISTIAAN kwalijk subsidie kon verzoeken, tenzij die bekrachtiging geschied was.” Niettemin betuigden zich de Staten van Holland ongezind zulk een dubbelzinnig reces aan te nemen. Evenwel den Prins zou men over de zaak spreken, en deze begreep, dat de verdachte bewoordingen ons niet moesten terughouden: waren wij sterk genoeg, dan konden wij den Koning immers dwingen, in weerwil der betwiste uitdrukking ons belang te eerbiedigen; waren wij zulks niet, dan zou hij ons voor zijnen wil doen buigen, al hadden wij ook de letter van het traktaat voor ons. Op dezen zonderlingen grond achtte Zijne Excellentie geraden de alliantie aan te gaan »om te zien, den Koning met dezen Staat zoodanig te verbinden, dat hij zich niet weder los kon maken, en hem in allen gevalle geen aanleiding te geven om zijne vrienden elders te zoeken.” Het Deesie os gevoelen van den Prins haalde de Staten over; alleen Amsterdam en Hoorn bleven, in doen ES yi weerwil van telkens herhaalde pogingen, onverbiddelijk, en op dezen tegenstand stuitte id — be- de zaak af. Het reces bleef onbekrachtigd ?. Toen het nog niet gebleken was, dat de onderhandelingen tot niets zouden leiden, had crarsrraan IV, zoo schreven de Gezanten uit Bremen, zijn verlangen doen blijken, dat Engeland mede in het verbond zou worden opgenomen. Dit, voegden zij er bij, »zou eene goede zaak wezen, dat God Almachtig geliefde den Koningen alzoo x hem in het verhaal van de huisreize geene melding gemaakt. Dus schijnt hij het Gezantschap vroeger en dat wel om eene reden, die men liever verzweeg, verlaten te hebben. Vermoedelijk zullen de moeijelijkheden, waarin de Staten van Overijsel juist omstreeks dezen tijd (zie hier- voor, bl. 627) met de Staten-Generaal gewikkeld waren, zijne terugroeping door de Overheid zijner Provincie veroorzaakt hebben. ! Zie, nevens het reeds aangehaalde Verbaal, Resol. Stat.-Gen. 9, 10, 13, 20, 21 Aug.; 21. 24 Sept.; 1 Oct. 1621. Resol Holl. 10, 16, 18, 21, 22 Sept. 1621. 2 Resol. Stat.-Gen. 3, 8, 9 Nov. 1621. Resol. Holl. 11 Dec. 1621. 20, 24 Jan.; 7, 10 Mei: 28 Julij; 30 Sept.; 1, 26 Oct.; 13, 22 Dec. 1622. bl. 725, 757, 704. arrsema, 1, bl. 44. DES VADERLANDS. 659 de oogen te openen, en de Majesteit van Denemarken te gebruiken als een instrument — 1621— tot zulk een groot en christelijk werk." !, Alsof sacosus door cHRISTIAAN tol onver- — deelde en onbekrompen behartiging van de zaak der Republiek zou medegesleept zijn, en CHRISTIAAN nieis reeds genoeg blijken gegeven had, dat het verbond met hem het- zelfde karakter van naijver’ en onoprechtheid, en misschien ook wel van verraderlijkheid zou gehad hebben, als dat hetwelk ons aan Engeland gebonden hield. Line oogmerken op het Aartsbisdom Bremen wist de Koning intusschen ten volle te — De Koning van Denemarken be- bereiken ?. Korte dagen na de aankomst van onze Gezanlen te Bremen, kwamen reikt zijn heersch- aldaar vijf aanzienlijke afgevaardigden van zijnentwege, waaronder twee Heren nawTzow , dis tig — de een Koninklijk Stadhouder in Holstein, de ander Koninklijk Slotheer te Crempe, dom Bremen. vergezeld van een gevolg van zes en derlig personen, met het erkende doel om de toeslemming zoowel van den Aartsbisschop als van de Stenden van het Stift tot de be- vordering van ’s Konings zoon ie bewerken. Onze Gezanten, die ten aanzien dezer zaak niets bepaalds in last hadden, en. zich alleenlijk voorgeschreven zagen den stand der zaak scherp te onderzoeken en daarvan aan Hun Hoog Mogenden bericht te geven, behandelden haar hoogst geheimzinnig in brieven, in cijferschrift 9 gesteld, die in de Staten de belangstelling grootelijks gaande maakten. De overkomst van zulk een plech- tig Gezantschap uit Denemarken deed genoegzaam blijken, dat de Koning nog slechts de laatste hand te leggen had aan eene afgedane zaak. Werkelijk had cunistiaan nog vóór het afdanken zijner troepen de zaken zoo ver gebracht, dat de Stenden om des vredeswille overeengekomen waren, den Deenschen Prins wel niet tot coadjutor te be- noemen, waartoe hij dan ook nog te jong was, maar zich te verbinden, hem na den dood des Aartsbisschops tot zijnen opvolger te verkiezen. — Zoo was men dan van nu aan gerechtigd tot het vermoeden, dat de werving van troepen, welke tot ondersteuning ‘der Unie geheeten had te geschieden, inderdaad had moeten dienen om die van Bremen te dreigen, Dat de Koning niet van zins was, vooreerst een werkdadig aandeel aan den religiekrijg te nemen, bleek ook daaruit ten duidelijkste, dat onze Gezanten, hoezeer zij in last hadden gekregen, hem aan te manen iets te ondernemen tot behoud van de Palts, geen woord over deze zaak te berichten hadden. — Wat nu de schikking met het Aartsslift Bremen betrof, zoo werd van 's Konings zijde, heette het, aan de Stenden de toezegging gegeven, dat hij op de rivieren alles laten zou, zoo als het nu was en van ouds geweest was, zonder nieuwe tollen als anderzins; den Graaf van Oldenburg zou hij nopen, den tol op de Wezer op te heffen, en den Hertog van 1 Resol. Holl. 27 September, 1621. 2 Ook ten dezen aanzien geeft ons het aangehaalde Verbaal volkomen bericht. 3 Den voornaamsten in cijferschrift gestelden brief vindt men in ^t Verbaal in gewoon schrift overgeschreven. 83 * ]021— 1625. De Hanse door ons te vergeefs tot het verleenen 660 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Holstein tevreden stellen met eene zekere som gelds en de belofte, dat hem de coad- jutorie van Lubek gelaten zou worden. Terwijl de Aartsbisschop, die de hoofdstad van zijn Stift weder op korlen afstand genaderd was, zich met den Koning stond te verzoenen, zond die Kerkvoogd zijnen Ambtman, VALENTIJN LANGEN, tot onze Gezanten met de vraag, of zij niet, volgens hetgeen hem te "s Gravenhage was medegedeeld, in deze zaak van wege de Staten als bemiddelaars zouden optreden. De Aartsbisschop, dit verklaarde de Ambtman, verlangde vóór alle dingen, dat de bestaande traktaten, die de Koning te niet gedaan had, hersteld werden. Bij de Stenden, wien door currtstraar schrik was aangejaagd, vond zijn Meester daartoe geene ondersteuning. In weerwil van zulk eene uilnoodiging van den Aartsbisschop trokken onze Gezanten, wien het aan elken stelligen last bleef ontbreken, zich de zaak niet aan, en toen alles zijn beslag gekregen had, was het nog slechts de vraag, of zij den Koning van wege de Staten met de behaalde zege geluk zouden wenschen, wanneer hij, zoo als gezegd werd, Bremen tot op korten afstand naderen mocht, en of de Staten, door een der beide partijen tot handhaving van het verdrag aangezocht, dien zedelijken steun verleenen en zich zelven tot iets verbinden zouden, al of niet. Der Staten antwoord was, dat de Gezanten alle be- leefdheid mochten bewijzen, maar Hun Hoog Mogenden tot niets verbinden mochten !. Terwijl dit voorviel, hielden de Staten de verlegenwoordigers der Hanse aan den eenen kant bezig met betuigingen, dat van hunne zijde niets ten nadeele harer handelsbelangen van onderstand zou bepaald worden, en dit was in zoo ver waar als de handelsvraag werkelijk het aan- aangemaand. gaan van een degelijker verbond met Denemarken belet had, en van den anderen kant met herhaalde aanzoeken om den krijgsonderstand, dien de Hanse, volgens de Alliantie, verplicht zou zijn bij den uitgebroken oorlog aan de Republiek te verstrekken. Alleen door aan deze verplichting te voldoen, konden de Hansesteden voor het oog der wereld een onmiskenbaar bewijs leveren, dat zij in den strijd, die Europa verdeelde, voor ons partij kozen. Steeds vleide zich Spanje, haar voor zich te kunnen winnen, en in het najaar (van 1621) zond de Infante ISABELLA CLARA EUGENIA eenen zaakgelastigde naar die Steden ten einde haar van de alliantie met de Vereenigde Provinciën af te trekken. Op het bericht hiervan drongen de Staten-Generaal er te ernstiger op aan dat zij zich, door het gevraagde subsidie te verleenen, eenmaal voor goed zouden verklaren. Zij stelden haar eene soort van ultimatum, daar AITSEMA op hunnen last tot de voornaamste Hanse- steden opzettelijke boden moest afvaardigen, die op vernieuwde aanvrage van dien bijstand en op het verzoek, dat hare kooplieden den vijand geen toevoer mochten toezenden, op antwoord wachten moesten. Er was voorgeslagen geworden, dat de Staten, bij de betuiging hunner verwondering, dat de Hanse hunne brieven onbeantwoord liet, haar - m 1621. Resol. Holl. 10, 21, 22, 23, 27 Sept. 1621. 1 Resol. Stat.-Gen. 6, 7, 10, 17, 19, 30 Aug.; 4, 11, 13, 15, 16, 24 Sept.; 1, 4 Oct. DES VADERLANDS. 661 a pI SE aT IE herinneren zouden, dat de directie der Alliantie volgens het Traktaat bij Hun Hoog Mogenden berustte, en dat men haar diensvolgens zou uitnoodigen, Gedeputeerden herwaarts te zenden om, terwijl de hoofdzaak als beslist moest worden aangemerkt, de bijzonderheden der uitvoering te regelen. Doch nadat er zoo veel gebeurd was, hetwelk den aard en de strekking van het bedoelde Traktaat had gewijzigd, begreep men zulk eenen toon niet te kunnen voeren 2. De Hansesteden zouden geen subsidie zenden, de Koning van Denemarken zich voor- eerst niet in den Duitschen oorlog mengen, en de Prins zag zich door de staatkunde de handen gebonden. Dus scheen het Land te vergeefs dien ontzettenden oorlogslast te tor- schen. Zonder eenigen geleverden veldslag werden wij uit het veld geslagen; het op- brengen der krijgskosten zou spoedig geheel ondoenlijk worden; het ongenoegen des volks, de achterdocht tegen degenen, die het beleid in handen hadden, stond in oproer uit te breken, en zoo zouden de Vereenigde Provinciën zich den ondergang bereid hebben gezien. Maar de oude kracht was nog niet uitgeput. Er stond ons een veld 1621— 1625. Van welken open, waar wij geen hulp dan van ons zelven verlangden noch behoefden; waar wij — oe ons de handen niet lieten binden; waar wij zelfs geen min of meer oprechten bondge- noot als mededinger verkozen toe te laten: het was de zee, de handel, en de nog slechts half voor ons ontsloten wereld der kolonién. Het gevaar dreigde, dat wat onder de leus van de zaak der Gereformeerde Godsdienst onzen Staat en zoo menigen bijzon- deren burger aan goed en eer in den schoot was gevallen, voor ons verloren zou gaan; wel nu, zoo zou die leus krachtdadiger dan ooit vernieuwd worden, opdat wij in staat mochten zijn, den wreker van Catholicisme en Vorstengezag ie weerstaan, en tegelijk ons recht op hetgeen wij verworven hadden, te staven, en nog veel meer daarbij te winnen. Op nieuw moest Holland den vuurdoop van het oorlogsgevaar niet schroomen; op nieuw alles op het spel zetten, om op en over de zeeën met woekerwinst de uitge- zette schatten terug te erlangen. Menschelijkerwijs gesproken, was het hoog noodig dat onze rijke kooplieden en machtige burgers zulk een beroep op hunnen moed en veer- kracht vernamen, als de hagchelijke tijdsomstandigheden zoo luide deden hooren, Te zeer was men reeds geneigd geworden, het verkregene zonder verdere inspanning te be- houden, of wel door hebzuchtige middelen te vermeerderen. Waar moest het heen, dus mochten de oprechten en belangeloozen onder de predikanten met recht zeggen, zoo de drijfveer der godsdienst verlamde, die de oorzaak van dien voorspoed geweest was? Mocht dat goed in dat geval anders dan als onrechtvaardig verkregen worden aangemerkt, en kon het anders of het moest tot vermeerdering der onzedelijkheid leiden? De bange tijd bracht het antwoord op deze ernstige vragen mede, Gedurig steeg de geldnood der Generaliteit. Den 22stea September 1621 deelde de Raadpensionaris aan de Staten | Resol. Stat.-Gen. 11, 12, 19, 25, 26 Nov. 1621. 662 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Se EE a ee EP EEE 1621—, van Jlolland mede, dat het land met de maandelijksche leening van 200,000 gulden, Des waartoe men besloten had, om in de buitengewone uitgaven te voorzien, niet was te helpen. De Raad van State vraagde voor het leger en de krijgstoerustingen alleen te lande, tegen het jaar 1622, omstreeks 12 millioenen !. De andere Provinciën hadden noch geld noch krediet. Den 174= Augustus van ditzelfde jaar moest porra er in de Staten-Generaal voor uitkomen, dat zijne Provincie (Friesland) de pennin- gen, die zij noodig bad om hare verplichtingen ten aanzien der Unie te voldoen, zou moeten leenen, maar dat zij bij de geldschieters geen krediet had: dus verzocht hij Hun Hoog Mogenden hunnen Ontvanger-Generaal te machtigen, de vereischte som ten laste van Friesland op te nemen. Doch ook het krediet der Generaliteit, verklaarde de Raad van State in zijne petitie tot de Consenten van 1622, was »genoegzaam ver- vallen” In het begin van November (1622) betuigde de Ontvanger-Generaal, tegen den gewonen interest geen geld op het krediet van Hun Hoog Mogenden te kunnen Holland stijft bekomen, en moest Holland hem » met hare reputatie en krediet” bijspringen, en toen Viu aar men in het leger te velde op het tijdstip, dat het zou opbreken, nog 30,000 gulden te kort kwam, en de Gedeputeerden te velde niet huiswaarts keren konden, zoo hun - die som niet verstrekt werd, was het wederom Holland, die hen met klinkende munt ten minste ten bedrage van een deel van die som uit den nood hielp 2. : Maar vanwaar bekwam Holland die middelen? Zij werden zuur genoeg verkregen. De klacht dat het negotierén van gelden eindelijk zijn grens zou vinden, en bij gevolg nieuwe middelen dienden ingevoerd te worden, » gepaard aan de vermaning, dat elk, daar het thans zijn lijf, goed en bloed gold, zijn partikulier belang moest terugstellen en het pu- bliek belang alleen voor oogen houden,” werd in September (1621) op nieuw in de Sta- ten der Provincie gehoord, en niettemin klonk de noodkreet der Gecommitteerde Raden vóór het scheiden der najaarszitting nog even wanhopig. De eene Stad wilde zich deze of gene voorgestelde belasting slechts onder voorwaarde laten welgevallen, dat de andere 1 Resol. Stat.-Gen. 27 Oct. 1621. 2 Resol. Stat.-Gen. 1, 2, 3, 7 Julij; 17 Aug.; 2, 17, 19, 22 Nov. 1621. Toen er later weder een brief uit het leger kwam, dat er nogmaals 30,000 gulden noodig was, schreven de Staten- Generaal terug, dat er geen geld meer voor handen was en men zich met het toegezondene moest behelpen. De Staten, schijnt het, hiclden het er voor, dat zulks niet ondoenlijk zou bevonden worden. Immers wisten zij, dat er voor meer soldaten geld werd gevraagd, dan werkelijk onder de wapenen waren, daar er door afsterven en overloopen tot den vijand als anderzins zeer vele manschappen ontbraken. De ware sterkte des legers kon slechts bij eeme naauwgezeite monstering blijken ‚en deze wisten de Gedeputeerden te velde uitgesteld te krijgen , totdat de troepen weder in de garnizoenen teruggekeerd en de waardgelders, voor het zomer- saizoen aangenomen , afgedankt waren (Resol. Stat.-Gen. 13, 29, 30 Nov. 1621). 