VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
a dat op den laatften avond van Februar een buitengewoon ‚ Noorderlicht door byna geheel Europa zig vertoond had , de daarop een zo ongemeen warme Maart, dat dezelve die tvoorleden Jaar, naar myne aantekeningen alhier, genoegzaam vaarde, eu volgens elders gedaane waarneemingen zelfs over- ‚ voor al te Breda, alwaar ’t jammer is dat de Heer HOLL, E: verplaaufing naar Maaftricht, die maand niet heeft ien ‘ten einde brengen; vooral klom de warmte op den 28 en hoogen trap van 67 gr: zynde Aer: hooger dan 25 Maarf ‚ en dus, behalven de verwonderiyke 26 en 27 dito, hooger soit in ons land is waargenomen; men had, wat meer Rogen sranderlyke lugt dan in Maart 1779, en op 't einde der maand de gefteldheid van tr groeiend Ryk zo voordeelig als in't len van die gemelde des voorigen (a aar juist op den r April wierd het op nieuw zeer koud; en ootfte deel dier maand was verzcld van zulk gaur en (eet we- fterke Winden, zwaaren Regen, Snecuw en Hagel; dat in erfte 3 weeken der maand geen 3 dagen voortgang in den te befpeuren was, en de middenwatmte der maand, (choon laatst warmere dagen tusíchen beiden kwamen, egter râ er: r was dan in Maart, t welk in den loop der geregelde aan- tingen nog nooit gebeurd is,en zelfs kouder dan Felruari 177% De hoogte van ’t gevallen water was, volgens alle daarvan gedeelde waarnemingen, meer dan so lynen, dus die maand ber natte bekende ; wy hadden hier niet meer dan A drooge da-. den ro, 20, 21 en 24. De W ftorm ’s avonds den nde N 's morgens den 26 waren ook merkwaardig; de eerfte | den volgenden dag gevolgd door een fand des Barometers op H waarvan niet meer dan &éns, op den 12 April 1757, in naand, voorbeeld is; de laate op den 26 deed de Barom. en op 29. o, een ftand die zo laat in t Voorjaar, en vooral een N wind, zeer ongewoon is — die form is ook te Maa- d Bricht 372 WAARNEMINGEN flricht geweest, doch uit een zeer onderfcheiden Breck, en met zeer verfchiliende warmte; rt is der moeite waardig de amteke- ningen van den Heer go aldaar met de myne te vergelyken: ira een deel van Duitschland heeft, op dien dag , cen orkaan boomer: ontworteld en huizen ontredderd; zouden ook in die Gecken de N en WZW, beide zo fterk voortgedrevene, lugtftroomen daa — der ontmoet hebben ? De Barometer in de geheele maand was cen der laagst beken.!e. In ’t laatst van April werd het faizoen warmer, en de geheele Maimaand liep met gem:tigd weer voort tot den 27 ingefloten , ‘zonder eenige aanmerklykheid; fchoon de groei niet zeer voor- fpoedig ging, door dien de koude van April alles te veel agter uit gezet bad; maar op déi 28 wierd het zeer fchielyk warm, de Thermometer kwam op dien de voor ‘t eerst boven jo gr: den volgenden 29 tot Bt en den 30 tot 84 gr: dus nog I gr: dan in Mai 1779, ’'t welk de tot hier toe hoogst bekende Gand in die maand geweest is, evenwel was 't den volgenden 31 "e mid: 21 gr: kouder, doch kwam de hitte den r Funi weder tot 74 en den 3 tot 83 gr: den 3 heb ik niet hooger aangetekend dan 's mid: 2 u: 79 gr: doch ten r2 a r u: was de hitte meiklyk grooter : een minder gevoelige Thermometer, die zig anders in de hitte iets aer houdt dan de myne, ftond ten 2 u: oog op 80 gr: ik reken de hoogte tuéfchen 12 en 1 u: op 82 gr: — het fpyt my geweld:g dat ik op dien dag den hoogften trap niet gezien bei, om de ver fchielyke verandering die dairop volgde , waarvan in de aantekt- ningen hier omftreeks in den Zomer geen voorbeeld is: myn Thermometer was ten 3u: reeds 694, en 's avonds ten ọ u: éi, ten 10 u: weder 57 gr: zo dat in 8 à ou: een daaling van 25 à 26 gr: heeft plaats gekad;en ‘t geen het nog zeldzamer maakt, donder of regen, enkel door 't opfteeken van den NW wind. — Zo te Franeker als te Maaftricht was de hitte 2 Funi grooter dan 30 Mai, maar hier heb ik het tegen fee: waargenomen. Dan, zo ongemeen, en door de fchieiykbeid zeer drukkende, de hitte in deze week van 28 Mai tot 3 Juni geweest was; 10 fel en fchadelyk was de ongemeene koude der volgende week, voor al den 7 en 8--myn Thermometer zakte den 7 's av: ro us ot 474 en 12 u; tot 46 gr: den 8 's zv: ro u: tot 48ten 1x} us tot 478 gr: zo dat wy in 10 dagen de grootfte hitte en koude gehad ben, die in dit faizoen hieromtrent bekend is. Op dezelfde wyze is de Voorzomer voortgegaan: men heeft die zeer koud genoemd; doch dat is zo niet; Funi en Fuli waren middelmatige maanden: maar de aanmerkelykheid beftond in de groote ongeftadigheid en fchielvke afwisfeling van niet warmte en koude -— om het kort te zamen te trekken; de hoogte van den Therm. was den 15 Funi 52$ I Juli 788 19 — 809 ? —— 53- 23 —— 52} 8 — 53i 27 —— 53- 18 —— 79- 30 ce BäÄ 23 emmen 78- Voorts MOPENS DE LUÔTSGESTELDHEID DES JAARS (än 193 Voorts heeft in de maanden Mai, Juni en Fuli ,ten aanzien van Barometer windsftreeken en kragten, Regen, &c. weinig aanmer- elyks plaats gehad; dit alles was vry evenredig met het middel- natige, behalven de NW wind, die in Mai minder, in Funi geer ‚dan gewoonlyk,en in Fuli buitengewoon veel regeerde, en bel byona zonder tusfchenpozing van 4 tut 16; onweer hebben vy in dezen voorzomer weinig gehad. Maar, heb ik dit berigt tot hier toe zeer kunnen hekarten , het een nu volgen sal, geeft zo veel te meer (toffe tot uitwei- in Den 22 Juli liep de wind in den namiddag vlak N, en bleef zo m geheelen volgenden dag: de Barometer rees, en de hitte van (er, was veel grooter dan men met dien wind, en die zelfs erg wig woei, gewoon was; en daarop volgde een faizoen van dien af tot 18 September ingefloten, dus van ruim 8 weeken, ‘t dk in alle opzigten zo merkwaardig was, dat geene in de aante- nipgen bekende (slzoenen, zelfs niet dat van denzelfden tyd des otleden Jaars 1779, daarby halen kunnen. — — Laat my dit in » byzonderheden toonen. De hoogte van den Barometer was in de maand Augusti 30. 03E s volmaakt gelyk aan 't voorleden Jaar; maar van 23-Juli tot Aug. zynde 40 dagen, iets hooger, 30. oj#: de hoogfte en gfe fand in die 40 dagen, verfchilde flegts sâ lyn, en in Au- sti 44 lyn, in September wierd de Barometer wat laager. De Thermometer was in Augusti gemiddeld 695 gr: dus iets wei. S$, z gr: minder dan Augusti 1779, evenwel zyn er andere tekeningen die deze maand in dit jaar 't hoogfte hebben — de trap der hitte is geweest 83 gr: dus 24 gr: minder , en da trap op de gewoone uureu 6o gr: dus rt gr: minder dan in 79, doch aller merkwaardigst is "tr, dat deze grootíte en kleinfte rinte in de geheele maand op denzelfden ,en wel op den laatften, r geweest zyn, makende cen verfchil van 23, en van e morg:6 ekend, toen de Therm: 57 ftond,26 gr: op den voorgaan- ı 30 was 't onderfcheid sichen dezelfde uuren 23 gr: twee nmiogen, waarvan ik hier omftreeks even min voorbeeld weet van de daling op den 3 Juni: de winden waren die beide da- ı zeer veranderlyk, heel OU, en de lugt helder, — De mid- warmte beb ik in die geheele maand even als in die des vo- m Jaars en zelfs van 30 Juli tot 3 Sept: dagelyks op of boven ge: gezien,en 6 maal op af boven 8o gr: — doch in ’t begin maand was op verfcheiden dagen de morgen en avondhitte s zo groot in ggeoredigheid als 's middags, niet tegenftaan- de NO wind eefsangename verkoeling veroorzaakte …— de ge. ldelde warmte van x Aug: tot 18 September, zynde 49 dagen, ' 67:87 gr: van 22 Juli tot 18 September, 59 dagen, 6755 en van 1 tot 18 Sept: apart 6453 gr- log wonderbarer zeldzaamheid Jeverden de windffreeken op. TL DEEL. MENGELW. NO. 4.» M Het `~ 174 WAARNEMINGEN Het is uit de tafels, die verfcheiden Natuurkundigen gemaaksun hebben, klaar, dat in ons land de Oostelyke winden veel mind eum waajen dan de Jf-estelyke , dat van de vier jaargetyden de Zomer da— is, waar in de Oostelyke winden de zeldzaamfte zyn; en dat ime den zomer vooral de maand Augusti 't allermeest aan Westelgkemn= en minst aan Oostelyke, winden onderworpen is — maar zie hiem» een tafeltje der windftreeken van 28 Juli tot 's morgens 19 Bess tember ,zynde 53; dag 20 à arf geheel | 1 à rol te zamen, Juli Aug. Sopr. N 2 3 2 7 NW ‚ 5} AE | ro WwW o | me C) ZW — 4| 3]? Z šj I si 7 ZO 4 265 | sok . O dé 13 8 | 245 NO 5 Gr KG ftil ! a} ai ' DH ee ` giffs 12 | 93 55 | 160 Dir tafeltjen is opgemaakt op die wyze als in't eerfte Stukje de Verhandelingen van de Genees- en Natuurkundige Correspondentie in `s Hage, bl. 29. ao, bepaald is, men ziet daar uit dat de Oos- telyke, dát is NO. O en ZO winden in Augusti 77 en in de 53 dag 127 van den geheelen tyd geregeerd hebben , nog nooit hebben de aantekeningen een voorbeeld in dezen jaarstyd opgeleverd, 't weik de helft van dit getal bedroeg. Wat de kragt der winden aangaat; het was wel zo ongewoot (til niet als in Augusti des voorleden jaars, de NO wind had al veel, vooral in "tr begin der maand, een aangename koeke; evenwel mogt het over ’t geheel mede onder de ftilfte faizoenen gerekend worden: de middelkragt der winden was in Augusti 2$ en van I Zug: tot 19 September , dus 5o dagen gerekend 255, dus nog iets minder; de hoogfte in al dien tyd 8. Nu de helderheid der lugtsgeftelJheid. — Ik heb in September 1777 en Augusti 1778 als een groote zeldzaamheid emerkt, dat ik in die maanden 6o maal helder en omtrent helder aan getekend: die beide maanden zyn op Zwasnenbuig nooit over troffen dan alleen door Mai 1758, waar in 46 maal helder en 17 maal omtr. helder gevonden word, te zamermp3 maal. — Mag nu heb ik in deze Oogstmaand 1780 aangérekend 54 maal helder en 16 maal omtr. helder, te zamen zo, en van 30 Juli tot 16 Sept: in 49 dagen 71 en 39,te zamen 109 maal; in 't voorleden Jaar 1779 had ik van 26 febr: tot e And in 39 dagen 82 maal, 20 dat dit nu nog aanmerkelyker is. Ein. KOPENS DE LUGTSGESTELDIEID DES JAARS 1730. 275 Eindelek ten aanzien der drosgte; deze was gedenkwaardig. — Zic hier al den Regen by elkander, die in 57 dagen, van 23 Juli tot 17 September beide ingefldten, in deze Stad geval- len is. 7 25 Juli "e morg: vroeg ‚een weinig. o Aug: ’s av: 6 u:in't Zuiden der Stad, weinige groote droppe!s. 15 — 's av: 6 à 7 u: in ’t Oosten der Stad,een ftyve bui, doch waat an op andere plaatfen ook flegts eenige, droppels befpeurd zyn. 19 —— "8 morg: vroeg in 't Westen der Stad ‚een weinig fyne regen. 22 —— Se morg: 7 à 8% u: een zwaare Dopnderregen: doch _ die van het hard verdroogde land afftroomde, ‚in plaats van daar in te trekken. 2 Sept. 's namiddags, zo veel dat even de gooten liepen. ọ — zeide men dat a avonds eenig vogt gevallen wag. II — ’s namiddags en e nagts zeer weinig. 14 — "8 namiddags 4% u: een fchielyke zeer korte but, dus mag men in Augusti zeggen in rt geheel geen doorgaanden ge- Woonen Regen gebad te hebben; en dat "er ftreeken der Stad ge- Weet zya alwaar de dondervlaag van den 22, de eenige Regen in E saníche maand was. en dus in die maand go, ten allerminften 27, en in. de gemelde 57 dagen ten allerminften 48 drooge dagen Skenen. — In Augusti 1778 Waren 21, en in Augusti 1779, d dagen droog; 't is waar in beide die maanden is volgens de Wraarnemingen op eenige plaaten minder hoeveelheid water geval- En dan in deze; maar ’t is tevens waar dat zulks alleen door de Ewaare van dat donderweer op den 22 veroorzaakt is, — dit was t zelfde, waar in "e morgens ten 8 uuren één verfchriklyke flag Viel, die aan den Molen de Valk, tusfchen de Weesper. en Mui- er poorten binnen deze Stad, het ongeluk veroorzaakte, 't welk den Heer W. VAN BARNEVELD omftandig en nauwkeurig defchreeven is; en ‘t was het eenige, ’t welk wy alhier in die ge- beele heete maand Aagusti, ja in dien ganfchen heeten tyd, tusfchen a Puli en 20 September, gehoord hebben. Deze maand Augusti dan, vergeleeken by die des vorteen Jaars „ was iets minder sanmerkelyk in ftilte; omtrent gelyk in hitte; vole naakt gelyk in den Barometer; ’t gevallen water was op dien éénen wat meer, en evenwel de draogtesgrooter ; maar de helderheid. er lugt, en de beftendigheid der Oostelyke winden zeer veel og-wooner: Zo dat, alles te zamen genomen, deze Oogstmaand 780 het in merkwaardigheid nog win: van die van 1779; en mis- chien mag men zeggen dat geen maand in «nig (aizoen tot hier oe geregeld waargenomen is , die zo veel zeldzaams vereenigd heeft —— wil men egter van Februari 1779 °t zelfde zeggen, ik heb er reinig tegen. Hoe verrukkend fchoon dit faifoen van 8 weeken lang geweest , behoeve ik niet af te fchilderen evenwel was het in de E 2 vole ` 178 WAARNEMINGEN volgen niet als een zegen aan te merken. — Het ís ligt te bama feffen wat de uitwerk{elen van zulk een verbazende droogte moes ten zyn. '. In e algemeen veroorzaakte dezelve, gepaard met de Oostely k emmy winden, zulk een laagte van alle wateren in ons Vaderland, dag in die 8 weeken nauwlyks één Schip van deze Stad over Ramen heeft kunnen komen; 't welk een groote belemmering was voor dem 9 Scheepsvaart, zo dat men by meníchen geheugen het Y zo v Schepen niet gezien heeft; ook was 't water in de binnenwatere—=n zo laag dat alle trekfchuiten veel langer dan gewoonlyk Onderweg moesten blyven: maar veel fchadelyker waren de uitwerkfelen Onn de Velden, —— overal droogden de Slooten uit, zelfs zo dat dm grond daarvan even gebarften was als al rt andere land; en de lan ==, man zyn Vee het water, om te drinken, aan mocst dragen, Ommam het te behoeden voor van dorst te fterven; of aan deze om digheden mede de vermeerdering der Veepest toe te fchryven zum laat ik in rt midden. — De Boekweit was byna geheel eege ` en de meeste foorten van Kool, Aardappelen, en andere Vel aj. vrugten, leden zo groote fchade, dat indien de nog even by ty «ci ingevallen Regen niet een overblyffel behouden had, het aan deze, voor t gemeen allernoodigfte, voortbrengfelen, in den Winter jaminerlyke gevolgen zou gehad hebben. Een tweede ongelukkig gevolg waren op nieuw de zwaare Ziekten onder de Meníchen. Veelen met my vleiden zig, uit aanmerking der zo aanhoudende, anders lugtzuiverende en nog al veel met een matig koeltje doorwaajende NO winden ; -dat de h nu die gevaarlyke uitweikzelen niet hebben zoude, die men in ’t voorleden jaar ondervond; maar de uitkomst toonde anders mam over 't geheel moet men zeggen, dat, (choon fommige plsstíen veel minder , andere zwaarer bezogt waren den in 1779, de Zisk- ten en Stcrfte nagenoeg even fterk in beide baren hebben ge heerscht. — Hier te Amflerdam zyn ten naasten by evenveel, te Haarlem meer Menfchen in dit najaar geftorven als in ’t voorige, en ‘t getal der dooden in 't geheele jaar was 10536, een hoogte tot welke het flegts 4 maal in deze eeuw geftegen is; en die nog at merkelyker word door 't volgende tafeltje : zvn {was Tri is ieder weck wecker | getal van 29 Aug: 1779tot rı Maart 1780 | 28 | 6999250 van 12 Maart tot 2 Sept: 1780 25 | 354I:142 OMF. van 3 Sept: 1780 tot ro Maart 1781 27 | 6460239 ruim 29 Aug: 1779 tot ro Maart 178r { 80 |r7ooo22s Als men van de eerfte 28 weeken de 2 ecrfte en 2 laatfte aftrekt, blyft in 24 weeken van 12 Sept: 1779 tot 26 Febr: 1780. 6359, aynde dooreen omtrent 261, t hoogst 315, 't laagst 200, 1 week 190. Trekt men van de laatíte 27 weeken de 3 cerfte en MOPENS DE LUOTSGHSTELDHEID DES JAARS 1780. 17? L laate af, blyft in ao weeken van 24 Sept: 1780 tot ro Febr: t7287. 5169, is dooreen 258 à 259, °t hoogst 306, 't laagst 212. Het onderzoek der middeloorzaaken van die ongewoone Sterfte, tat ik den Heeren Geneeskundigen over; maar zeker is 't, dat, choon het Weder in een groot deel van't jaar veel van het voor- sden jaar 1779 verfchilde, (hoewel ook Maart, Mai en guni vry rel vergeleken kunnen worden) de maanden Augusti en September o veel gelykheid gehad hebben, dat het geen wonder is dat het ifoen dezelfde uitwerkzelen hebbe vaortgebragt (*), men denkt ak dat het groot gebrek aan Regenwater in deze Stad, en het egte water, dät veele hebben moeten drinken, daar veel toe ge- tan heeft. Na dezen uitftap keer ik weder tot daar ik gebleven ben; den B September was de dag, die, (in dit geval tot ieders hlydfchap) an dit mooje weer een einde maakte, door een aanboudenden „egen, van 's avonds 6 tot ro uuren; die zig den 19 vroeg her- atte, en dien geheelen dag tot 's av: 6 u: duurde; op den vol- enden zo viel tegen den middag een fterke donderbui, die de igt voorts gebeel veranderde, en Te avonds en "e nagts van cen waare plasregen met hevigen Oosten wind gevolgd werd: op Le wyze zyn de regens in LC overige van September voortgegaan ; s morgens vroeg den 25, en ’s avonds den 29 hadden wy 2 eer zwaare onweeders; vooral het laatfte: de hoeveelheid ge- rallen water was in die maand September, valgens alle gemeen emaakte waarnemingen, omtrent of ruim 65 lynen, en daar zig lie alleen tot de 13 laatfte dagen bepaalt, volgt daar uit dat de egens in dien tyd zeer zwaar geweest zyn; op den laatften avond laaide de Barometer tot 28. rof lyn, zynde ’t eenige voorbeeld mder 29 duimen in die maand; maar in de eerfte dagen van MBober is't in de baren 1763, 65 en 67,gebeurd, gelyk die nu Ok op den 2 en ro OBtober nog 1 lyn lager kwam, beide ma- en met flormige ZW winden, zynde de Barometer in die Wyn- naand aan-groote veranderingen onderworpen en gemiddeld laag reweest, als ook ’t grootíte deel van November, zo dat de mid- lelhoogte in 57 dagen van 29 Sept: tot 24 Nov: niet meer was lan nauwlyks 29 75 lyn. Voorts bleven de Regens het grootfte deel van OZober aanhou- len met veel ZW winden —— de warmte in die maand was ry meer dan middelmatig, en meest eenparig: doch ft was zeer »yzonder dat wy in dezelve de grootfte koude hadden in ‘t be- én, 's morgens den 6, 43 gr: en de grootfte warmte yry laat, s mid: den 18. 684 gr: beide trappen zyn niet gemeen , vooral e C°) Dit ziet op eenen, anders zeer gemoedelyken , brief over dit onder- werp, uit Haarlem dit najaar door den druk gemeen gemaakt: *t is jammer lat men, de Opperoorzaak erkennende, van geen middcloorzaaken weten vil; evenwel nog ege als men doof de tweede oorzaken de eerfte voor- yzicte - M 3 178 WAARNEMINGEN a de laatfte, die rog te merxwaardiger was om dat de wind juist op 2 u: NNO lisp zonder de warmte te verminderen; doch op den volgenden 19 werkte dit Weder een ftormige ZW wind vit « buiten de 3 nu gemelde itormdagen wis 't weder zeer. bedaard „ en daardoor de kragt der winden weinig meer dan 4 gemiddeld, November had byna °t zelfde regenagtige en donkere Weder als Ožober, behalven dat h:t naar den tyd vry kouder was, en op den 9. 17. 23 à 25 en 3e reeds vry fterk vroor — de 6 was een zeer aanmerkelyke dag, op welken ik de volgende extra waarne- mingen gedaan heb: Bar. ITH. i smorg: 7u: '29. 73 |40 :N o jomtr. helder. — 9- |—7 |pilNO o |dampig. II- W - 6 |donker, "e mid: 12- —— 8 |Regen. I1- WtZ 8 {natte fnéeuw. ik rł— 5 Ach: $ | donker. ——— Al FER Io [natte fneeuw. 3 tm 45.38 10 |hagel. vc 3i 4 ZZW 8& |zwaare Regen. Ss av: 5 NNW 16 mmm 6- {— 3i [38 seg ELL donker. enen 1o- b 48137 (——I2d8 de volgende 7, alsook 13 en r4 waren mede zeer onftuimig, an- ders de winden bedaard, en de ftreeken veranderlyk, in 't laatst Oostclyk. ‘ ‚ Deeze Oostelyke wind deed den Barometer fterk ryzen, en de Kwikkolom bleef de geheele maand D-cember door, behalven een paar middelmatige dagen ‚den 21 en 22, zo ongewoon hoog, dat de maand gemiddeld hield 30. 256 en de 23 dagen van 27 Nor: tot 19 December 30. Ain —- 't welk vry na kwam by 't begin van 1779, en de maand ook omtrent evenaarde met December 1762, de hoogfte fand was den 19, 30. 64 lyn.. Deze Wintermaand heeft nog eenige aanmerklykheden opgele- verd. In * begin bleven de Oostewinden regeeren tot den 8, die ons ook merkelyke Vorst aanbragten, vooral den 6 en 7 met zwaa re mist en waare yzel, den 8 werd de lugt zagter en vry warm naar den tyd tot den 16, en in deze 8 dagen van 9 tot 16, woei ‘zonder afwyking een NW en NNW wind, 't welk in deze maand zeldzaam is, te meer daar het weder zeer bedaard, zonder eenige hagel- of ftormbuien, hleef , gelyk de geheele maand ongemeen Di was, en ook zo droog dat nauwlyks meer dan wat motregen gev:l- len is, op den 17 haalde de Oostewind weder over, en "e avonds den 18 begon de doorgaande Vorst, dis den 20 alle Scheepvaart deed DU (Can, en behalven eenige ontlatiog op den 23 en 24, vry ftreng aanhield tot "e nagts (sichen 28 en. 29; waar op een zagte dooi het jaar belloot, doch die in 't begin van Januari 178 . . haast MOPENS DE LUCTSOESTELDHEID DES JAARS 1780. 179 : weder daor een fterke Vorst werd afgebroken , welke met ig verpozing tot den 27 aanhield, wannerr den 28 de door- de doot begon,en den s à 7 Februari de Vaart,na 7 wec- filftand, herftelde; zo dat deze Wirter 1781 weder, cven le voorgaande, juist niet hard, doch nog minder zagt te poemen „en alleen 8 à ro dagen vroeger ingevallen en weder opge- den is, evenwel is nu het ys dikker geweest; denkelyk om de koude meer dagen agter. een fterk heeft doorgezet, en it zonder fneeuw , behalven in de laatfte dagen der Vorst. — De felfte koude egter heeft den trap van 15 Januari 1780 bereikt, en dezelve had niet plaats in Fanuari 1781, toen de te Therm: 19 gr: was, maar den 28 Dec: 1780, wanneer myn rm: 's morg: ten 8 u:/op 17, en ten og op 15; gr: wierd gedrukt met nevel; doch op denzelfden dag 's av: zr u: was zerezen tot 33 gr: en de ontliting begon. € uitkomften myner waarnemingen in 1780 waren als volgt: Barometer Thermometer ` Regen io TI ast i gemid Än | EAR 1e [go.3hi28. 7520. 875 $4ef Jng anusfluu r: |— 5 |29. 13 — 10-5 fl47 23 Goen |45 j6 art |— Sij— si ror 07 36 Cëe 42 Io il |— 24.28. 8} -— 7°% j6. 35. 5 Mi Z igat WEE i eel 1152 8 834474 4061€ | 42 [13 i Sh 11% t784 79153 64 2 ER 22 s ari gigo. oi 821860. 576002 | 28 TE —2}28.10t29. Gëf 178 Leo 6255 f 2 16 ae 9 — 8 hos, a h3% |44 l3 silice 86 d 2 fez; bunt Si —6ijzo. ais, oft fart }17-15313558 3 GH kees? aa ` Ju el zëlauëesk voogte van den Barometer was dus circa} lyn meer dan middelmatig, von 4 lyn minder dan in 1779; die van den Thermometer ook byna "boren de middelmaat, hoewel 3}gr:minderdan 1779, €n y? gr: der dan 1778; de grootfte trap der hitte was op den 30 Mais wel eenige dagen in Augusti heeter waren als men den gehee- dag rekent. De kragt der winden was byna gelyk met 8,en omtrent § meer dan 1779, — bet jaar had 145 drooge en, — heldere en omtr: heldere luzt heb ik maar 320 maal getekend; ‘t welk, als men de ongemeene helderheid van Au- ti en September in aanmerking neemt, in ber overige van ‘t jaar ` weinig is — hagel heb ik GN waal en fuecuiw gı maai aan: 4 Be: 389 WAARNEMINGEN gerekend; maar form hebben wy zeer weinig gehad, op niet meer n 8 dagen, dus nog minder dan in 1779. Wy bebben in dit Jaar minder Z en ZO en meer O en NO win- den gehad dan in een der € voorige die ik waargenomen beb; maar die en meer andere byzonderheden , fpaar ik tot eene andere ge- enheid. B erfcheidene danmerkelyke klimmingen en dalingen der warmte hebben wg in dit jaar gehad; de voornaamfte waren, tusífchen 4 en e Jan: 13. r4 Een 15 dito; tusfchen 25 en 26 Febr: 12 en 20 Maart; tusfchen 27 Mai 's av: en 29's mid: tusfchen 30 dito 's mid: en $r'sav: 3 en 13 Juni. van 23 dito 's av: tot 24 's mid: zoen at Aug: 11 cn 16 Sept: en 28 Dec: —- verfcheiden daarvan zyn reeds hier voor opgemerkt; de overige zvn in de tafels te zien. Dit jaar heeft over 't geheel , uitgezonderd Augusti en September, minder merkwaardigs uitgeleverd dan een der e voorige; "rt opge, meenfte, behalven die maanden , was't verfchil tusífchen Maart en en April, de fchielyk gekomen en vertrokken groote hitte mr laatst van Afai en begin van Juni, en de hooge Barometer in De, cember. Het moest weder een warm jaar genoemd worden; s maanden Waren boven de middenmaa:, Maart, Mai Aug: Sept: en OB: 2 moet men middelmatig noemen, Funi en Juli, en e minder dan middelmatig of vry koud. Fan: Febr: pril, Nov: en Dec: het welk dus door elkand-r middelmatig zou zyn, indien niet de zeer onge- woone warmte van Maart cn Augusti clk wel ter: dus te zamen de 1 gr: overwigt hadden gemaakt. De Winter was dan tamclyk koud, het Voor-en Najaar door een gerekend middelmatig, maar de Zomer moet weder onder de bee- te geteld worden: komende ín zyn geheel wel niet by dien v:n 1779, maar tamelyk wel by dien van 1778; want als men in beide jearen de warmte der vyf mranden Mai tat Sept: rekent, zal 1780 bet zelfs nog icts winnen: maar de Zomer van 1578 kwam en vertrok vroeger; wy hadden toen een warme April en koude Sept: nu een koude April en warme Sept: zo dat als men in beide jaaren 6 maanden April tot Sept: of (eg 4 Mai tot Aug: neemt, de Schal merkelyk naar 1778 overflaat; toen waren de e maanden van April tot Zug: 34 gr:en nude e maanden Mai tot Sept: 2} gr: boven de middelmaat dier maanden, naar myne Veertigjaarigs gafel; Zo dat de Zoiner van 1778 nog aanmerkelyker blyft. De vrugtbaarheid van dit jaar 1780 geleek egter niet naar die der jaaren 1778 en 1779; de Veldvrugten waren in't Vaarjaar zeer egterlyk door de fl-:gte April, cn leden in den Nazomer veel door de droogte, gelyk reeds opgemerkt is; als mede de laate graanen; maar de vroege, als ook het hooi, zyn gelukkig ingezameld — het geboomte heeft vry meer gegeven dan het in't begin betonfde. Daar de groote hitte van Augusti het loof van vecle boomen had doen verdroogen, deed de aanhoudendheid der warmte in Sep- pember wel weder, uit verfcheidene vooral wilds Kastenieboumen, GER NOPENS DE LUGTSGESTELDHEID DES JAARS 1780. gt ven nieuw groen Ípruiten, ook zelfs beginzels van hloeifel; maar de regens in 't laatst dier maand fchielyk zo zwaar wordende, hiet den deze zeldzaamheden, die in 't voorige jaar zo menigvuldig Waren, nu geen ftand. ‚ Werfcheiden Natuurkundigen hebben iets op met eenen 19 jaa- Tigen kring van 't Weder ; by het flot myner aanmerkingen op 1779, merkte ik in 't voorbygaan op, dat zulk een kring door Diets minder begunftigd wierd dan door de overeenkòmst tusfchen 1779 en rt ongeftadige en windige jaar 1760; maar indien men Jarlyks zo veel gelykheid kon vinden als tusfchen 1761 en 1780, ou die ftelling by my vry wat ingang vinden: de warme Maart, koude April, fchielyke hitte mt laatst van Mai, ongeftadige uni en Fuli, zeer warme Augusti en September, tamelyk kou- Ee November en December; leveren zo veel overeenkomst op, Al: men fchaars tusfchen twee andere Joaren zal vinden; Januari gen Februari, toen zeer warm, nu vry koud, en Oâober toen zeer koud, nu tamelyk warm, maken het eenig in 't oog loopend ver, fchil: alleen is de merkwaÂrdigheid van Augusti en September dit jaar veel gropter geweest; Augusti 1761 bleef wel tot 1770 toe de warmst bekende, maar is door die van 1770 en 1773 geëven- aard, en die alle nu door de drie agtereenvolgende van 31778, 1779 en 1780 in hitte, droogte en fchoonheid overtroffen. Bier eindige ik myne aanmerkingen op dit jaar: en dus zal ik bier nog byvoegen: Een kort berigt nopens de wyze myner Waarnemingen. Myn Barometer is gemaakt door P. wasT, en zeer aauwkeu- rig zo ín hoogte als verandering, zo dat ik dikwyls de ryzin en daaling reeds befpeur, zo dra ik verandering in de windftree ezien heb: de hoogte is circa $ lyn minder dan die op ’t huis waanenburg, maar overeenkomende met nauwkeurige proef-baro- meters, 20 van PRINS als BIANCHI, —- ik heb de aanteke- ningen tat hier toe gedaan in Engelfche maat, om dat zulks hier te lande in 't meeste gebruik gekamen is ; maar vereerd zynde met het Lidmaatfchap der in 's Hage opgerigtte Genees- en Natuur- kundige Correspondentie, welke, niet zonder reden, heeft geoor- deeld, dat wy voegzaamst in ons land de Rhynlandfche maat gebrui- ken, in welke ook de juiste hoogte van 29 duimen vry nauwkeu. sig de middenftand uitmaakt: zo heb ik my daar naar gefchikt, en begin dus met het jaar 1781 myne aantekeningen in die maat te doen, sn welin plaats van 4 lynen in+s lynen, doch welke ik doôr ten kele getal der tiende gedeelten zal uitdrukken. De over- eenkomst tusfchen beide maaten is op mynen Barometer vry juist dezelfde als volgens de tafel daarvan door de gemelde correspon- dentie gemeen gemaakt; iets zeer weinigs, dat niet noemenswaardig is, komt de Rhynlandfche maat hooger; ik beb om nauwkeurig te gyn, de 6 laite maanden van 1780, in beide maaten aangete. Ms kend, asz WAARNEMINGEN Le kend, en zie hier de uitkomst in de Riy he, ti vergelyking ` met de hier voor ftaande tafel van ’t geheele Jaar. hoogst daagst gemidd. 1780 Juli |29.4.7!28. 9.9!29. 1% Aug: | — 5.4|— 11.2'— 172 Sept: | — 4.1|— 0.628.114% OI: |— 4.027. 11.5 — 92 Noy: |— 6.8;28. .0. 5i — 10% Dec: j— 8.0.— 10.0 29. 455 Myn Thermometer is mede van r. wast, zynde de bol een r—~ms tige cilinder, befloten in een glazen tubus, en geplaatst buiten waards aan ’t kozyn van een fchuifraam genoegzaam regt tegenmm ` Noorden: dezelve is ongemeen gevoelig voor de minfte veran — tingen der warmte, en tekent zeer juist 32 gr: zo dra men teer 2 begin van Ysmaking befpeurt. Ik heb van denzelven reeds mam==e gezegd in myne Verhandelingen over de voorige baren, als am Q; van deszelfs verplaatfing "e morgens in den Zomer. Zie Hede —na Vaderlandfche Letteroefeningen, VII Deel, Meng. bl. 71 ——— il voeg thands alleen daarby; dat dezelve in dikwyls met vertc il lende lugtsgefteldheid en Barametershoogte herhaalde proeven. ak tyd in het mengfel van Ys en Water, of (meltend Ys of Sneeu, komt op fchaars 33 gr: dit is de gewoone verdeelingsw sms van WAST,en ‚zo als my verzekerd word, ook geweest van PRI avs; fteunende op deze reden, dat die proef eigenlyk niet het vriespunt, op 't welk 32 moet ftaan , aantoont; maar ’t allerlaagfte pant van dooi, onmiddelyk beneden 't welke de Vorst begint. Or Andere, volgens den beroemden Hoogleeraar VAN SWINDEN, en het plan der meergenoemde Genees. en Natuurk. Correspondem tie, 1 Stukje bl. o: beweeren dat dit punt van fmeltend Ys, als onbeweeglyk vast, dat Te, welk door 52 gr: moet aangeduid wore den, by welke zig ook BIANCHI voegt;dit maakt dus een verfcht van 1 gr: aan ’t benedeneinde der fchaal: en op het punt van kgo- kend water ‚naar maate men dat met verfchillende Barometerhoogte, of op andere verfchillende wyze bepaalt, komt ook een vertchä van I tot 2 gr: uit; waardoor de Thermometers naar het eerstge noemde maakzel doorgaands r gr: hooger moeten ftaan dan die van het laatstgenoemde , wanneer beide even nauwkeurig gemaakt zyn; bygevolg die 1 gr: ligtelyk 2 gr: kan worden, naar maate in * Schaleeren door den eênen of anderen kleine genoegzaam onver- mydbare onnauwkeurigheden begaan worden. Evenwel heb ik van den eerften Augusti af , eenen Spiraal ZPsermometer van BIANCHI (over welk maakfel ik ook voorne- mens ben in de gemelde Verhandeling iets te zeggen, naast my- Ben gewonnen gehaug:n; en aangetekend; gaa.ne had ik deszelfs A gelyk fche boog:e tevens in myne rafels medegedeeld, maar zulks Wer ordt my tot myn leedwezen belet, door dien de Heeren Uitgevers Czer Letteroefeninzen riet mogelyk vinden my meer dan ééne Vzadzyde voor ieder maand in te ruimen. Zie hier de uitkomst der > Ävatfte maanden van 1780 op dezen Spiraal Thermometer . | hoogst, laagst [gemid Augusti IR 82 6c} 505} SC"? September :7 7 49 6157 Oëtober [68 ` A EE November D 20} 405? 46 December Luc? 15. Lola, NYergelykt men dit met de tafel van 't geheele jaar op mynen Bewoonen Thermometer, dan vindt men dat de ver{chillen ‘hoe anger hoe grooter worden, naarmaate de maanden kouder zyn; dit fpruit deels uit de meerdere gevocligheid van den Spiraal Thermometer by fchieiyke veranderingen (fchoon by gewoone klimming en daling dit onderfcheid niets te bedui'en heeft) deels misfchien door de verdeeling; want die Spiraal blyft mn 't fimel. tend Ys op 313 gr: dus 1} gr: laager dan myn gewoonen, daar t verfchil naar boven toe iets kleiner is; en ‘t vriest nog niets wanneer die op 32 ftaat. Voorts is de hoogte van den Thermometer, wannecr e mid- dass de hoogfte eu ’s morg: of 's av: de laagfte ftand buiten het ewoone uur inviel, onser aan de tafels gefteld; doch van den ometer ftaan doorgaands in da: geval 2 getalen in de koom. Zo Barometer als Thermometer hangen o à 10 voeten boven den grond. De winden teken ík aan naar de volle 32 ftreeken van ’t Compas, doch de ftreeken van den vierden -- naast die van den twceden rang ftaande, b: v: NOtN &c., welke by al te flauwe of al te fterke winden dikwyls niet wel van de naastgelegen ftreek te onderfcheiden zyn, maken op myne tafels, gelyk op alle die my bekend zyn, het kleinfte getal uit. IK bediene my van verfcheidene windwyzers, die ik in myn gezigt heb ‚te zaren vor. 182 WAARNEMINGEN kend, en zie hier de uitkomst in de Rhynlar 2 (treek , met de hier voor {taande tafel van 't gehee’ vien der Gë on hoogst daagt > €, doch heb nu volgens 1780 de eerste bepaald. "Tee ` ‚ reken ík elk voor į. — Juli [20.4.7|28. A8 windwyzers aan kan, neem Aug: | — 3. 4|— am mar ik daar door ook oa: |Z béi rake in getalen op die wyze diete Nov: — ép ZP lan, bi. 26, 17; wordende gerigt Dees |— g 75 der Koornmolens, van welke ik ver- pg vergelyken kan: komende kortlyk hier Myn Thermometer is tige cilinder, beflotër ; fil , waards aan Tt kozy', weinig wind Noorden: dezelve stige of bekwame koelte ringen der warm’ Zeg koelte of vry wat wind begin van Ysr lr. fterke wind gezegd in pm „2 zeer harde wind van deszelf uo ftormig ` ` Vaderland d doorgaande form, e Ji =- len, d th pa ongelyke rukken waalt, gelyk dikwyls by hage!buién, tydi vin i b: v. 4 à 8, 8à 12 &c., maar als 2 getalen (tun kor Zei a daar tusfchen, dit is een teken dat 1. 2 à 3 uuren ve „el gewoone waarneeining de wind verwakkerde of verflauwde; e gE iok 2 ftreekcn nevens elkanderen zuls eene verandering i0 en tc kennen geven. y weet zeer wel dat deze bepaaling van de fterkte der winden eel willekeurigs en onvolkomens behelst, evenwel is dezelve, ns dunkens redelyk voldoende tot dat einde der Aantekeningen, P) die van verfchillende tyden en plaatfen onderling te vergelyken; geige zy de gelykheid der uitkomften tusfchen myne aantekenine nen die te Breda,als ook in 1775 die op 't huis Zwaanenburg; siwagr men in de volgende jaaren, volgens de deen erkentenis van den Heer BRUNI Nas, Haarl. Maatfch. 19 D. de getalen klei- per genomen heeft. Het doet veel tot de nauwkeurigheid, als men, ge'yk ik deen kan, verfcheiden molens vergelykt; en men krygt, die bepaa!ing gens vast hebbende, een hebbelykheid om gemaklyk door gezigt, gehoor en gevoel te weten, hoe veel men aantekenen moet, als men ergens is daar men geen molens zien kan, en by donkere avonden of als de molens niet malen. Het is zeker, een goede windineeter zou nog beter zyn: maa behaiven dat men ’t nog niet eens is over den besten, zo zou ik niemand raaden zelfs den allerbesten te gebruiken, dan die een zeer opene ruimte heeft, en veel ledigen tyd, om zeer dikwyls, verheffing of verflapping van den wind, bet werktuig raad te ple. VNI DE LUOTEGRST EL DHEID DRS JAARS 1780. 289 "oke flegts 3 of al was 't 6 maal aan te tekenen st werktuig aanduidde, enkel op het tydftip der ms dunkens nog veel onnauwkeuriger zyn, “s de molens —- het ware te wenfchen dat “vond , die beftendig werkzaam kon blyven op welken een potloot, of iets anders , einfte verheffing van den eenen tot den ate zien gaf. A druk ik uit door helder, omtrent helder, olkig, zrvaare wolken, betrokken, (als de lugt „et dunne wolkjes of ftreepen overdekt is) zeer be- se lugt grootendeels donker of met wolken, doch niet ar bezet is) en donker, De ruimte van flegts ééne iruk, binnen welke ik myne maandtafel befluiten moet, : my die uitdrukkingen meer dan my lief is te bekorten, ls zyn ze willekeurig op de drukkery nog meer bekort: vertrouw ik,dst men, met eenige oplettendheid, dezelve grypensals ook die van Regen, Hagel, Sneeuw, Mist, Webrlicht, Noorderlicht, Ac — eens vooral verzoek ligende in ’t oog te houden, (choon ook wel nu en dan vurigheid daar in begaan is: h is helder H hagel w wolkig wl weêrlicht d of do. donker D donder b betrokken B blizem el bet voornaamfte zyn waar van de verkorting dubbels l konde veroorzaaken. | {cheiden bewoordingen naast elkanderen in de kolom gefteldheid toonen de orde der veranderingen ; door- oont de eerfte uitdrukking der tweede waarneming van hoe het zs mid: ten 2 u: en die der derde, hoe hee rou: gefteld was: egter met eenig onderfcheid; als het id: 12 u: begint te regenen, ent boudt voor 2 u: weer getik dien Regen nog by de morgen — en niet by de uirneming; maar houdt de regen aan tot na 2 u: dan teken iet meer by de eerite waarneming, maar ik begin er de ede; en zo in andere gevallen. — Het geen 's nagts gee dit al meest na r2 u: is, ftel ik doorgaands by den. g. pretjes in de kolommen van Barometer en Thermometer ‚ hoogfte en laagfte ftanden in de maand aan : en de ge- hoogte Van die beide, als ook van de kragten der win- i opgeteld, en door 't getal der gewoone waarnemingen Bean onder de ftreep, na den laatften dag der maand vol- gedrukt, — over:l waar 2 getalen in ééne waarneming het gemiddelde tusfchen die beide in de optelling geno- Garr- {55 WAARNEMING. NOPENS DE LUGTSGESTELDE.- DES JAARS 1780. Gaarne zou ik den Regen en de Uitwafeming"ook waarnemen è maar de ruimte die ik agter myn huis heb is niet groot genoeg om dit zo nauwkeurig te doen dat men daarop vast kan gaan; behalven dat my de tyd ontbreekt om my dieper in deze liefnebbery te fteken. De syd der waarnemingen is 's morgens ten 7. 's middags ten 2 en "e avonds ten ro uuren, alles ten hoogften 4 uur vroeger of laater onbepaald; behalven dat (omtyds, boewel niet altyd, op Zondag de middag aantekening ten 12 à r uuren gefcniedt, en de morgen aantekening van Aalt Odober tot het einde van Februard wat laater, en in ‘t kortst der vagen ten 8 uuren gefchiedt, gelyk ik reeds te voren gezegd heb: Zie Natuurk: Verhand: V Deel, - 698. AMSTERDAM, I April, 1781. mamanman nn 8 E ap nn en ~ P R OB U 5 den eerwaardige gryzaart had, het leven der Stedelingen moc™F zynde, voor zig, in cene aangenaame landftreek, een Bue w > verblyf gekogt, om daar het zielftreelende van eene verkwikkel y. 