Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
Uit Baweans ligging, binnen de grenslijn van Malayazië, volgt dat de avifauna weinig verschil zal aanbieden met die van Java of Borneo. Toch komt het mij voor dat de overeen- komst met die van Java grooter is dan met die van het andere eiland. Aan echte landvogelsoorten schijnt het echter arm te wezen, althans in den oostmoesson, den tijd waarin mijn bezoek aan het eiland voorviel. Dicht bij Baweans oostkust liggen twee kleine eilanden Gil en Noko, het eerste heuvelachtig en boschrijk, het tweede een lange zand- en koraalbank. Gili strekt tot verblijf aan duizenden zeevogels, die slechts tot enkele soorten beperkt zijn en waaronder voornamelijk Fregata aguila v. in grooten getale vertegenwoordigd is. Ook de witte zeeduif, Carpophaga bicolor , . wordt daar vrij veelvuldig aangetroffen. Nabij de westkust van Bawean ligt op eenigen afstand in zee eene kale geelachtige kalkrots, Poeloe Noesa, die grotten bevat, waarin Collocalia fuciphaga Тиохв. nestelt, welker nestjes ter consumptie verzameld worden. қ Іп de negen dagen, die ik ор Bawean doorbracht, mocht het mijnen jager slechts gelukken eene kleine verzameling vogels te verkrijgen. De geheele collectie bestaat uit vogelsoorten die zoowel aan Java als aan Borneo gemeen zijn, uitgezonderd Micropus chalcocephalus 'Ткмм., die enkel van Java bekend was en die tot dusverre nog niet door mij beschreven is, weshalve de beschrijving hieronder voorkomt. Het vederkleed van dezen vogel hiedt eene merkwaardige overeenkomst aan in kleursverdeeling en teekening ше! de zeer na verwante М. melanocephalus, die over heel Malayazie verbreid is. Пе overeenkomst tusschen de pas geschoten ` vogels, die beide soorten representeeren, was zoo treffend dat 419 ik geneigd was melanocephalus te houden voor eene xantho- chromischen vorm van chalcocephalus. Bij mijne terugkomst te Batavia was ik in staat de beide, te Bawean verkregen exemplaren van chalcocephalus te ver- gelijken met eene serie van melanocephalus, waaruit bleek dat het eenige verschil in teekening moet gezocht worden in den vorm van de zwarte vlek, die aan het uiteinde van de staartpennen voorkomt en die bij chalcocephalus kleiner is en zich ruitvormig voordoet, terwijl zij hij de andere soort bijna de geheele breedte van de veder beslaat en eenen anderen vorm bezit. Bij beide soorten is de iris van den volwassen vogel helderblauw. Gedurende mijne tochten over het eiland is het mij opge- vallen dat de volgende op Java zeer algemeen voorkomende vogelsoorten ontbreken, terwijl navraag bij de inlanders hun »non habitat." bevestigde. De door mij bedoelde en spoedig in 't oog vallende vogels zijn: Corone macrorhyncha Wer, Corone enca Новвғ, Buchanga шта Неввм, Acridotheres java- nicus Cap, Sturnopastor jalla Honse, Copsychus amoenus Honsr , Pycnonotus aurigaster Vieru еп Мита oryzivora L. — Пе laatste vogel, het bekende rijstdiefje, wordt echter nu en dan in kooien, van Soerabaja afkomstig, ingevoerd. Te Sangkapoera aan de zuidkust zag ik eens bij avond- schemering een grooten uil vliegen zonder dat het mij gelukte den vogel machtig te worden en in de buurt van Ратопа moet eene Dendrocygna-soort voorkomen, die ik evenmin verkreeg. Пе wilde bosclihaan, Gallus varius Suaw, hoort men hier en daar in de wildernis. Ook eene kwartelsoort, door de Baweanners gémak genoemd, komt er voor. Vermoedelijk is dit de Areoturnix pugnax Temm. Nesten van Ploceus manyar Horsr. werden mij aangebracht zonder dat het mij mocht gelukken de bouwmeestertjes in bezit te krijgen. Mijne Baweansche collectie bestaat uit de volgende vogels: 420 1. EUDYNAMIS MALAYANA (Сав. Hee). Eén exemplaar van het meer Telaga kastobo. 2. SAUROPATIS CHLORIS (Bopp). Eén exemplaar van Tambak, Bawean's Noordkust. 3. CEYX INNOMINATA (Sauv.) Vier exemplaren van het meer Telaga kastobo. 4, QOLLOCALIA LINCHII (Honsr.) Vier exemplaren van Tambak, Bawean Noordkust, waaronder twee nestlingen. 5. ANTHOTHREPTES MALACCENSIS (Scor.) Vier mannetjes еп één wijfje afkomstig van Sangkapoera, Baweans Zuidkust. 6. PYONONOTUS PLUMOSUS (Віүтн.) Twee exemplaren van Sangkapoera, Baweans Zuidkust. 7. MICROPUS MELANOCEPHALUS (Err.) Eén exemplaar тап Sangkapoera, Baweans Zuidkust en één тап Tambak, Baweans Noordkust. 8. MICROPUS CHALCOCEPHALUS (Темм.) Eén mannelijk exemplaar geschoten in de omstreken van Sangkapoera. Beschrijving: De hoofdkleur van den vogel is grijs, dat hier en daar tot in het wit overgaat en op enkele plaatsen door zwart is af- gewisseld. Zoo zijn zwart: de geheele kop en hals en de slagpennen der 1° еп 2° orde. De laatste bezitten lichtgrijze buitenzoomen, die allengs breeder worden naar mate de veder meer binnen- waarts is ingeplant, zoodat eindelijk het grijs de geheele buitenvlag en het uiteinde van de dichtst bij den romp voor- komende slagpennen inneemt. Slechts het zwart van den kop en hals bezit een groen-glanzenden weerschijn, het overige zwart is dof. De bovendeelen van den vogel, inclusief de dekvederen der secundaria, zijn donkergrijs, terwijl de dek- vederen der primaria zich zwart voordoen. Dit grijs betreft 421 voor de rug- en stuitvederen slechts een breeden harigen eindzoom, terwijl het midden dezer vederen dofzwart is. Wanneer geen vederen ontbreken wordt dit slechts waarge- nomen bij het oplichten der vederen, doch indien het schot, doormiddel waarvan de vogel gedood is, den rug heeft geraakt, dan doet zich dit deel breed geschubt voor en springt het zwart der onbedekt geworden rugvederen duidelijk in het oog. De bovenste staartdekvederen zijn lichtgrijs bij het wit af. Op de onderdeelen gaat het donkergrijs van den krop naar achteren geleidelijk in een lichtergrijs over, totdat het op den achterbuik en de onderste staartdekvederen door wit is ver- vangen. De binnenste vleugeldekvederen en de binnenrand der slagpennen zijn wit gekleurd. De staartpennen zijn fraai geteekend., Het langste gedeelte van iedere staartpen is aschgrijs met zwarte schaft. Dicht bij het uiteinde van de pen gaat het grijs geleidelijk over in eene zwarte ruitvormige vlek, die naar achter puntig uitloopt en scherp begrensd is door het zuiver wit van het uiteinde der veder. In dit wit is de schaft eveneens wit gekleurd. Op de ondervlakte komt die teekening niet uit en doet zich de staart effen wit voor. Bek en pooten zwart. Iris helderblauw. Afmetingen van een pasgeschoten individu. Totale lengte. . : | : | . 0.185 М. Middelste ын . 0.065 » Afstand tusschen het uiteinde der ШЙ vleugelpunten еп dat van den staart — . . 0.052 » Vlucht. — ) ; : : : ; с 0351 i Meugelleggtaà а... = 55 0077 з Culmen rostri . — . e : ; à . 0.018 » Mondwijdte i : { . 0.009 » Hoogte van den bek aan % he | e . 0.004 » Mondlengte. : : | i : 2 QUIT 3 Tarsus. | . : : " : i : . 0.0123 » 492 Middeltoon met nagel. ; ; 3 . 0.015 М. Achtertoon met id. . 0.010 » Een tweede exemplaar werd geschoten bij Palerean even- eens aan de Zuid-kust. 9. ORTHOTOMUS CINERACEUS (Вихтн.) Â Eén exemplaar uit de omstreken van Sangkapoera, Baweans Zuidkust. 10. МОМА NISORIA (Темм.) Eén exemplaar van Lagoendi, Baweans Oostkust. П. SPILOPELIA TIGRINA (Темм.) | Eén exemplaar тап Tambak, Baweans Noordkust. 12. GEOPELIA STRIATA (L.) Twee exemplaren van Lagoeudi, Baweans Oostkust. +3. CHALCOPHAPS INDICA (L.) Eén exempldar van Tambak , Baweans Noordkust. 14. TRINGOIDES HYPOLEUCOS |L.) Twee esemplaren van Soewari, Baweuns Westkust. 15. BUTORIDES JAVANICA (Honsr.) Eén exemplaar van Tambak, Baweans Noordkust. 16. ARDEA TYPHON (L.) Twee exemplaren van Soewuri, Baweans Westkust. Burrenzore 51 December 1891. NOTULEN VAN DE VERGADERING EN DER : KONINKLIJKE NATUURKUNDIGE VEREENIGING IN NEDERLANDSCH-INDIË, GEDURENDE НЕТ TWEEDE HALFJAAR VAN 1891. ` Vergadering der Directie, gehouden op 9 Juli 1891. Tegenwoordig zijn de Heeren Dr. van рев $ток, Dr. Твеов, Dr. van BEwwELEN, Mr. Piepers, ЅснеғғЕВ, Рогак, Dr. ONNEN, Berman, Herinca en Dr. Fiore. ' De notulen der vorige vergadering worden gelezen en goed- gekeurd. | І. Ре Voorzitter leest het volgende schrijven voor van den Particulieren Secretaris van H. M. de Koningin-Regentes. N°. 982 Het Loo, 9 Juni 1891. Ingevolge de bevelen van Hare Majesteit de Koningin-Regentes heb ik de eer ter kennis te brengen van het Bestuur der Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederlandsch-Indië, in antwoord op zijn schrijven van den 1% Mei ll. dat hare Majesteit in het doel der Vereeniging, bevordering van het Natuurkundig onderzoek van den Nederlandsch-Indischen 494 Archipel levendig belang stelt. Hare Majesteit vermeent echter , dat eene Vereeniging, voor Nederlandsch-Indië en het Moederland van zoo groot belang, en welke gerechtigd is tot het voeren van het Koninklijk predicaat, meer eigenaardig zoude staan onder de Bescherming van het Hoofd van den Staat, zoodat Hare Majesteit het Bestuur in overweging geeft, zijn verzoek te richten tot Hare Majesteit Koningin WrrneLmina, wanneer deze “eenmaal Persoonlijk de Весеегіпе zal hebben aanvaard. Теп opzichte van »Koninklijke" Vereenigingen werd door Hare Majesteit tot nu toe, ook in Nederland, geen anderen regel gevolgd; afgescheiden daarvan zal het Hare Majesteit ten allen tijde aangenaam zijn, de belangen van dergelijke Vereenigingen en met name van de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederlandsch-Indié te kunnen voorstaan en bevorderen. De Particuliere Secretaris van Н. М. de Koningin- Regentes w. g: S. M. те Ranrrz. II. De Secretaris leest voor het schrijven door het Bestuur der К. N. V. gericht aan den Directeur van 0. E. en N. ter begleiding van de missive van Professor Новвеснт. Ш. Wordt voorgelezen een schrijven уап den Secretaris der №. I. Maatschappij van Nijverheid en Landbouw №. 582, waarbij deze médedeelt dat er bij het Bestuur van voornoemde Maatschappij geen bezwaar bestaat tot inwilliging van het verzoek van Dr. van Beumeren betreffende het huren van het pavilloen Oost, dat er evenmin bezwaar is wat het toezicht op de gebouwen betreft van de zijde der K. N. V. mits reparaties ete, geschieden in overleg met den Directeur der Gebouwen, uit het Bestuur der Maatschappij van Nijverheid en Landbouw daartoe aangewezen. | IV. Van de ledenlijst worden afgevoerd de Heeren: В. М. Н. Hevuverpor, L. H. Kramer, SEUBERS, Ц. Kune, E V. Tot Leden worden benoemd de Heeren: J. А. vas Rin vas Aukemape, gewestelijk Secretaris , Medan. M. van Derpen, Administrateur Boediradja, Cheribon. Tu. F. А. Пегрват Ingenieur 1° kl. S. S. Solok. B. W. К. Forrer, Controleur Bengkalis. Dr. B. Hacen, Civiel geneesheer, Laboean Deli. J. A. van °т Wovr Horranp administrateur, Zuid-Tjempaka , Tjibeber. r. Б > тоза: шш: . B. Новтіук, geneesheer, Laboe Dalam , Deli. . KLoPPENBURG , Adspirant-Ingenieur В. 0. W. Magetan. . Kroesen, Controleur, Bindjeij. pe Munnick, Gouverneur van Sumatra's West-kust. e Могрев, administrateur , Soedimara, Kebajoran. . Вертек pe Prairie, administrateur, Balopoelang , Tegal. Bette Laboe Dalam, Deli. Trier, Boekhouder Bindjeij, Deli. ҮІ. Wordt voorgelezen een schrijven van den Resident van Cheribon, gericht aan den Voorzitter der Kon. Nat. Vereeniging waarbij deze, in antwoord op een aan hem gericht schrijven van. den Voorzitter der Kon. Nat. Vereeniging mededeelt, dat noch bij den Regent noch bij de vier adsistent-residenten iets bekend is omtrent het bestaan van een kleine koesoort; de nasporingen worden echter voortgezet. Wordt besloten den Resident van Cheribon dank te betuigen voor de genomen moeite, VII. Komt ter tafel de uitgave van de beschrijving en af- beeldingen van fossielen door den Heer ровотѕ. De Voorzitter wenscht bij de behandeling dezer zaak thans tevens ter sprake te brengen, welke weg moet gevolgd worden indien de Vereeniging wenscht te publiceeren buiten het Tijd- schrift om. De vergadering, zich aansluitende bij de opinie van den Heer Piepers, is van meening dat het niet aangaat om aan Genootschappen, waarmede men in ruiling van weder- zijdsche edita staat, werken te onthouden, die door de Vereeni- ging worden uitgegeven. Beter zou dit gaan met de gewone 27 W, C. 0. D. L. G. 5. 426 Leden, die dikwijls hoofdzakelijk lid zijn om het streven der Natuurkundige Vereeniging te steunen en welke ook voor hun contribatie het gewone Tijdschrift ontvangen. Daarbij komt dat ook de afzonderlijk uit te geven werken te speciaal zijn om de belangstelling van de groote meerderheid te kunnen opwekken. Men zou ter wille van enkele belangstellenden de afzonderlijk gepubliceerde werken tegen verminderden prijs verkrijgbaar kunnen stellen, een handelwijze die door ver- scheidene Genootschappen in het Vaderland gevolgd wordt. In het bijzondere geval van den Heer Dunmor is de Verga- dering van oordeel dat men genoemden geleerde zooveel mogelijk in zijn geïsoleerde positie moet trachten te steunen. Uit de inlichtingen, door den penningmeester gegeven, is het duidelijk dat de uitgave piet door de Natuurkundige Vereeni- ging kan geschieden. De vergadering is echter wel geneigd de bemoeienis met, alsmede de risico voor de uitgave op zich te nemen en daarom wordt het volgende voorstel van Dr. Tagus aangenomen: de Natuurkundige Vereeniging zai, desgevraagd, tot het doen uitgeven van de verhandeling van den Heer Dusors, de noodige stappen doen, en zal daarbij haren steun verleenen zoover hare financieele krachten dit zullen toelaten. һе Voorzitter neemt op zich den Heer Dunors met het verhandelde in kennis te brengen. Daar er verder niets aan de orde is sluit de Voorzitter de vergadering. Vergadering der Directie, gehouden op 15 Augustus 1891. Tegenwoordig zijn de Heeren Dr. Van per 5ток, Dr. TREUB, Dr. Kroos, Senerren, Mr. Piepers, Heringa, Berman, Dr. VAN Вемме,ех en Dr. Fuert benevens het gewone Lid de Heer Koorpens. 497 De notulen der vorige vergadering worden gelezen, de goedkeuring evenwel wordt tot een volgende vergadering aan- gehouden. І. Tot Lid der Vereeniging wordt benoemd de Heer |. P. D. Ор тех Noort, Hoofdagent der Kon. Paket vaart-Maatschappij. Van de ledenlijst worden afgevoerd de Heeren : J. УУ. HOFMANN, W. V. Fers, F. J. VoLLEMA, Dr. J. G. H. Gonnie, WAFELBAKKER. П. Wordt voorgelezen een schrijven van, den Heer Dr. E. SELENKA waarbij deze, onder dankbetuiging, de benoeming tot correspondeerend Lid der Vereeniging aanneemt. Ш. Wordt voorgelezen een circulaire van deu Heer E. MancmaL, waarbij deze kennis geeft van zijn benoeming tot Secrétaire perpétuel van de Belgische Academie van Weten- schappen enz. IV. Wordt besloten om aan te schaffen voor de Bibliotheek; Dr. Scueren , » Die Spectral-Analyse der Gestirne." De Voorzitter maakt de opmerking dat in dit werk van Dr. Scueixen de ongelijke verdeeling der drie sterrentypen op dezelfde wijze verklaard wordt als door den Heer Dunois is geschied іп zijn »Klimaten der voorwereld" in het Natuurkundig Tijdschrift. Onafhankelijk van elkander en bijna volkomen langs denzelfden weg zijn Dr. Scueiver еп de Heer Dunois tot dezelfde verklaring gekomen. У. Komt ter tafel missive N°. 4171 van den Directeur van Binnenlandsch Bestuur dd. 6 Augustus 1891, waarbij aan de Vereeniging ter publiceering in het Tijdschrift wordt aan- geboden het jaarverslag nopens de Gouvernement-kinacultuur over het jaar 1890. Gesteld in handen van den Redacteur. VI. Wordt voorgelezen missive N°. 5979 dd. 15 Juni 1891 van den Directeur van Onderwijs, Eeredienst en Nijverheid, waarbij wordt gevraagd of de Vereeniging prijs stelt op het 428 bezit van het werk van den Heer Е. vos Mürren, gouver- nements-botanist te Melbourne, getiteld: Select Extra-tropical Plants. Door den Secretaris is hierop bereids geantwoord, dat de Vereeniging genoemd werk gaarne zal ontvangen. VII. Wordt besloten om aan het correspondeerend Lid der Vereeniging Professor vox Heumuorrz te Berlijn , ter gelegenheid van zijn 70% verjaardag op 51 Augustus а. s., een kort telegram van gelukwensching te zenden. ҮШ. De Voorzitter deelt mede dat blijkens een door hem ontvangen schrijven van den Heer Dusoirs, deze de beslissing omtrent de wijze van uitgave van het resultaat zijner onder- zoekingen aan den Directeur van Onderwijs, Eeredienst en Nijverheid wil overlaten. te... Daar er verder niets aan de orde is, sluit de Voorzitter de yergadering. Vergadering der Directie, gehouden op 10 September 1891. Tegenwoordig zijn de Heeren Dr. Van рев STOK, Dr. VAN BrwwELEN, Mr. Piepers, Dr. Onnen, Herca, SCHEFFER еп ` Dr. Ficer, terwijl de vergadering wordt bijgewoond door de Heeren 7вуввих, Poerman, D. Miser en Mr. А. MIER, Bestuursleden van de N. I. Maatschappij van Nijverheid en Landbouw. De Voorzitter opent de vergadering met de mededeeling, dat ten gevolge van de aanhoudende droogte zich in het Gebouw groote scheuren vertoonen, zoodat de Heer Brok bezwaar maakt om langer in dat gedeelte school te houden of zijn schoolkinderen te laten spelen. De zaak is nagegaan door de Heeren van Bemmeren en Muer, belast met het toezicht op de 429 gebouwen. Beide Heeren verklaren den toestand voor zorgwek- kend. Een begrooting van reparatie-kosten is opgemaakt, waaruit blijkt dat de herstelling van den scheurenden muur door middel van ijzeren corsetten, benevens zeer noodzakelijke reparatién aan де bediendenwoningen van den Heer Веск, een som van / 1992 zoude kosten. Verder deelt de Voorzitter mede, dat aan den Heer Breek eenige andere localen in het gebouw tijdelijk zijn afgestaan. De Heer D. Muer geeft eenige nadere inlichtingen en zegt dat hij niet verder aansprakelijk wenscht te zijn voor eventueele schade en gevaar. De Heer Herrxaa stelt voor om, alvorens tot reparatie over te gaan, nog een of meer deskundigen te raadplegen. Wordt besloten, de Heeren Mier еп van BEMMELEN te machtigen, om, na het oordeel van een deskundig ingenieur te „hebben ingewonnen, de noodige reparatiën te doen verrichten, indien ten minste de kosten de hierboven genoemde som niet te zeer overschrijden. Hierop verlaten de Heeren Bestuursleden der Maatschappij | van Nijverheid en Landbouw de Vergadering. Hierna wordt overgegaan tot het lezen der notulen van de Juli- en Augustus-vergaderingen welke worden goedgekeurd en geteekend. I. Van de ledenlijst wordt afgevoerd de Heer E. IxtveLD. П. Voor het Tijdschrift is ontvangen het 4° deel der Kino- logische onderzoekingen van den Heer P. vax Leersum. Gesteld in handen van den Redacteur. Ш. Wordt voorgelezen een missive van den Directeur уап 0. E. N. №, 8429 dd. 31 Augustus 1891, inhoudende verzock om zoo spoedig mogelijk een opgave betreffende de samenstelliug der Natuurkundige Vereeniging te willen toezenden. Gesteld in handen van den Secretaris. IV. Wordt voorgelezen een missive van het correspondeerend Lid den Heer A. B. Mener te Dresden, waarbij deze verzoekt om het Tijdschrift in afleveringen per post te mogen ontvangen, 450 Gesteld іп handen van den Bibliothecaris. De Heer van Bemmeren deelt mede dat hij van den Directeur уап О. Е. en N. ontvangen heeft een aantal stukken, betrekking hebbende op de wijze waarop de vischvangst wordt uitgeoefend in de Javazee en andere wateren van den Ned. Ind. Archipel, met verzoek om daaromtrent te willen dienen van advies. Naar aanleiding van die stukken heeft hij een memorie opgesteld, waarvan hij ter vergadering thans voor- lezing doet. De Heer van Bemmeren meent dat het misschien wenschelijk zoude zijn, om deze zaak namens de Kon. Nat. Vereeniging te behandelen, waarmede de Vergadering echter niet instemt. De Voorzitter dankt den Heer van BewwELEN voor het voor- gedragene en sluit daarop de Vergadering. Vergadering der Directie, gehouden op 8 October 1891. Tegenwoordig zijn de Heeren Dr. van рев Ѕток, HERINGA, ScugFFER, Dr. van Вомвиввн, Mr. Piepers, Berman , Dr. JANSE, Dr. van Веммегех en Dr. Есек. De notulen der vorige vergadering worden gelezen, goedge- keurd en geteekend. І. Tot Leden worden benoemd de Heeren: Jan. А. J. Бой, Schout bij Nacht, Kommandant van de Zeemacht in Ned. Indië. А. Sxernrace, Ingenieur der B. 0. W., Batavia. Afgevoerd worden de Heeren: J. PETERSEN. P. Tar. Н. В. А. Vecamann. J. D. Donker Duyvis, 451 IL. De Voorzitter leest een circulaire voor, door Prof. Новвеснт uit Utrecht gezonden aan diegenen, die hem bij zijn onderzoek in Ned. Indië behulpzaam zijn geweest, en waarbij verdere medewerking wordt verzocht. MI. Komt ter tafel een renvooi van den Directeur van 0. E. еп N. (N°. 20516/91 dd. 14 Sept. 1891, bijlagen 5), waarbij de Kon. Nat. Vereeniging verzocht wordt te willen dienen van consideratie en advies omtrent de verspreiding van een 550-tal exemplaren van een handleiding samengesteld door Dr. Serrurter, getiteld de »Pionier" ten dienste van het Natnurkundig onderzoek in Ned. Indië. Op voorstel van den Voorzitter wordt besloten om den Directeur van 0. Е. en N. te verzoeken om een vijftigtal exemplaren van genoemd werk af te willen staan aan de Kon. Nat. Vereeniging en wijders te adviseeren om de overblijvende exemplaren hetzij aan het Departement van 0. E. en М. hetzij aan de Secretarie te. bewaren om naderhand, naar gelang de behoefte blijkt, te verstrekken aan personen, die daarvoor in aanmerking komen, op aanwijzing van het Bataviaasch Genootschap of van de Kon. Natuurkundige Vereeniging, en verder reeds tot dit doel- einde terstond aan den Directeur van 0. E. en N. aan te bieden een lijst van de in de circulaire van Prof. Новвесит (Sub. И vermeld) genoemde personen, die bewezen hebben belang te stellen in het Natuurkundig onderzoek dezer ge- westen. IV. Wordt voorgelezen een missive van den Directeur van B. B. (N°. 487/B dd. 5 October 1891) waarbij voor het Tijdschrift wordt aangeboden een door den Houtvester S. H. Koorpers samen- gestelde lijst van de familién en geslachten der woudboomen op Java met daaraan toegevoegde inleiding en naschrift. Wordt gesteld in handen van den Redacteur. V. Op voorstel van den Voorzitter wordt Dr. van BEMMELEN afgevaardigd om namens de Kon. Nat. Vereeniging zitting te nemen in het N. I. Comité ter Bevordering van het Natuur- kundig onderzoek in Ned. Indië. 452 УІ. De Heer van Bemmeren verzoekt toestemming om in zijn laboratorium een gasleiding te mogen laten aanleggen ten behoeve van een broedstoof, daar het hem niet mogelijk is die met petroleum op een juiste temperatuur te houden. Wordt toegestaan. Daar er verder niets aan de orde is sluit de Voorzitter de vergadering. Vergadering der Directie, gehouden op 12 November 1891. Tegenwoordig zijn de Heeren Dr. van per ток, Dr. TreuB, . Dr. van Веммегех, Mr. Piepers, Рогак en Dr. Free. De notulen der vorige vergadering worden gelezen en goed- gekeurd. І. Tot Leden worden benoemd de Heeren: J. Th. Geruines, Voorzitter van het Comité van Bestuur der N. 1. Spoorweg-Maatschappij te Semarang. В. H. Gratema, Ingenieur bij de N. I. Spoorweg Maatschappij. Afgevoerd worden de Heeren: | W. А. А. Vissen, С. W. Mac. билув, G. Brinks, J. А. Hooze, А. J. Spaan, Jhr. С. G. J. BARNAART, Р.А. Рими, А. vAN SCHERMBEEK , А. Vissen, | | W. E. M. S. Aernout, Н. C. ре VLETTER, 455 W. ГА. WERNBERGER, W. Н. J. KgucugNiUs, Dr. CREMER. П. Wordt voorgelezen een schrijven van het Koninklijk Instituut voor de Taal- Land- en Volkenkunde van Ned. Indië (N°. 654 dd. 4 September 1891) waarbij de komst van den Hoogleeraar Martın wordt aangekondigd, en de hulp en voor- lichting bij het door genoemden geleerde voorgenomen onder- zoek van den kant der Natuurkundige Vereeniging wordt verzocht. De Voorzitter deelt mede dat de Heer Mantin reeds aan- gekomen is, dat aan Z. H. Gel. de noodige inlichtingen zijn verschaft en dat hij voor eenige dagen reeds naar de Molukken is afgereisd. III. Namens Prof. Новвеснт is voor de Bibliotheek der Vereeniging toegezonden, aflevering II van de »Studies from the Zoölogical Laboratory of Utrecht” bevattende een verhan- deling getiteld »The Development of the Germinal Layers of Sorex Vulgaris”. IV. Wordt voorgelezen een mededeeling van de Koninklijke Academie van Lissabon, meldende het overlijden van den Heer José Maria Lario Совгно, Secretaris dier Academie. Aangenomen voor kennisgeving. V. Wordt voorgelezen het Gouvernementsbesluit N°. 15 dd. 50 October 1891, waarbij afwijzend wordt beschikt op het verzoek der Koninklijke Natuurkundige Vereeniging om ten behoeve van natuurkundige onderzoekingen hier te lande onver- mengden alcohol tegen den kostenden prijs uit s lands voor- raad te mogen ontvangen. De Voorzitter zegt, dat hij zich nu |-voorbehondt om, indien een wetsherziening ter sprake komt, bij de hooge Regeering de wenschelijkheid van een wijziging in den door de Natuur- kundige Vereeniging gewenschten zin te betoogen. VL. De Heer van Веммеге deelt mede, dat uit een onlangs. door hem ontvangen schrijven van den superintendent der 454 Koninklijke Paketvaart-Maatschappij blijkt dat deze geneigd is om goederen, bestemd voor de Koninklijke Natuurkundige Ver- eeniging, tegen halve vracht te vervoeren, indien o" officieel verzoek zal zijn ontvangen. Wordt besloten om terstond van dit welwillend aanbod gebruik te maken. VII. De Heer van Веммерех, deelt verder mede, dat het hem gelukt is te Tandjong Priok een lokaaltje te zijner beschikking te krijgen (in een der benedenlokalen van het kantoor der Droogdok-Maatschappij) waar het mogelijk zal zijn de eerste hand te leggen aan het uit zee verkregen materiaal, alsmede tot het onderzoek van die diersoorten, die het vervcer naar Batavia niet kunnen doorstaan zonder te bezwijken. ҮШ. De Heer Piepers wenscht nogmaals, vooral met het oog op den buitengewoon langen en drogen oostmoesson, de aandacht te vestigen op het verschijnsel van bet trekken der vlinders. Wordt besloten dit op den omslag van de weldra te ver- schijnen 4 aflevering van deel LI van het Tijdschrift onder de aandacht der Leden van de K. N. V. te brengen. Verder wordt op voorstel van den Heer Ртєревѕ besloten voor de bibliotheek aan te schaffen: A. Paaensrecuer: Beitrage zur Lepidopterologischen Fauna der Malayischen Archipel. IX. Пе Heer Piepers zegt verder nog het volgende: М. Н. Ik wensch eenige bezwaren mede te deelen, bij mij gerezen naar aanleiding der op 10 Juli 1890 hier door Dr. W. Викск gehouden voordracht, behelzende: Aanteekeningen op planten- biologisch gebied, eene belangrijke voordracht, welke ik tot mijn leedwezen verhinderd was bij te wonen en van welker inhoud ik dus eerst veel later, toen zij in druk was verschenen , kennis kon nemen. Mijne bezwaren betreffen evenwel niet zoozeer de waarnemingen door Dr. Вовск zelf gedaan en te 455 dier gelegenheid medegedeeld, als wel eene daarbij vooropgezette stelling, welke volgens hem thans onder de botanici als een feit wordt aangenomen en waarop dan ook door hem als zoodanig is voortgebouwd, die evenwel, zoo algemeen als zij is gesteld, mij voorkomt geen goed bewezen feit maar slechts een aan ernstige wederspraak onderhevig beweren te zijn. Ik bedoel de stelling, dat de mieren in het algemeen de rol zouden vervullen van beschermers der planten tegen andere insecten en daarop tegen deze laatsten eenen voortdurenden en met gunstigen uitslag bekroonden strijd zouden voeren. Naar Dr. Вивск ons verzekert, zouden- volgens de uitspraak van den Italiaanschen bioloog Юкьргхо de mieren zijn de incar- natie van nijd en haat, van oorlog en verdelging; zouden zij, onverschrokken en krijgszuchtig in den hoogsten graad, den oorlog verklaren aan alle dieren, die haar in den weg staan. Inderdaad, de bekende schrijver, die hetgeen meerdere nauw- gezette waarnemers omtrent het waarlijk wondervolle leven der mieren hadden opgeteekend… tot één geheel verzameld en gepopulariseerd heeft, Dr. L. Bücuner, laat zich ook in dien geest uit. Maar hetgeen hij dan daarover nader mededeelt toont duidelijk aan, dat zijne pen toen wel wat te snel over het papier is geloopen. Immers die wonderbare, verder door hem beschrevene samenleving dezer insecten, welke zonder twijfel zelfs die van het maatschappelijk samenzijn der onbe- schaafde menschen verre te boven gaat, berust geheel op eene buitengewoon ontwikkelde samenwerking van de individuen tot dezelfde kolonie of maatschappij behoorende, еп vloeit Over van voorbeelden hunner overgroote onderlinge hulp en bijstand, ja, van goed waargenomen feiten, die wij wel niet anders dan als de bewijzen van onderlinge gehechtheid en. vriendschap kunnen opvatten. Kunnen dan zulke wezens de incarnatie heeten van nijd en haat? Alleen tegen andere mierenmaatschappijen, vooral tegen die uit andere soorten bestaande en verder tegen zulke dieren, die haar aanvallen of wel haar tot voedsel dienen, treden zij met oorlog 456 en verdelging op. Maar dientengevolge is dat optreden dan ook uit den aard der zaak niet zoo algemeen en voortdurend; het regelt zich naar de omstandigheden, vooral naar de levens- wijze der verschillende soorten, die niet weinige ziju. ` Er zijn mieren, die — evenals in de menschenwereld zulke volken voorkomen — slechts van jacht of roof bestaan en dan eenen aan die levenswijze beantwoordenden aard bezitten; maar vele soorten leven geheel of hoofdzakelijk van plantaardige stoffen of dierlijke overblijfselen, en zijn dan ook niet zoo steeds op den aanval uit. Bovendien brengen de eischen van het bestaan der meeste insecten van zelve mede, dat zij zich ook tegen de mieren met goeden uitslag moeten kunnen verdedigen. Men ziet haar dan ook zelden insecten aantasten, dan wanneer die al gewond of om eenige andere reden verzwakt zijn en haar dus geen belangrijken wederstand kunnen bieden. Zoo- lang zij gezond en krachtig zijn schijnen zij wel in den regel van de meeste mieren niets te vreezen te hebben. Wanneer men dan ook bedenkt, dat b. v. hier op Java op de plantenwereld een onnoemelijk aantal insecten, hetzij in ` volmaakten, hetzij in onvolmaakten toestand leeft zonder dat de mieren dit beletten, dan kan men aan die beweerde eigen- schap om alle andere insecten aan te vallen en te verdelgen en daarmede aan hare zoo algemeene rol van plantenbeschermers niet veel hechten — ook niet, al wil men overigens, naar de blijkbare bedoeling, enkele mierensoorten daarvan uitzonderen ; de ook door Dr. Вовск aangehaalde За-иђа, onder de namen van zonneschermmier of bladsnijder bekend (Мугтиса of Alta ` of Oecodoma cephalotes), de grootste vijand van den landbouw in sommige streken van Brazilie, zal toch elkeen wel eer voor een plantenvernieler dan voor een plantenbeschermer erkennen. Alleen wat de mij het best bekende insectenorde, die der Lepidoptera, betreft, durf ik wel aannemen dat zoo goed als geene der inheemsche planten op Java — schimmels en derge- lijke lagere vormen uitgezonderd — niet ten minste aan ééne Lepidopteren-rups ten voedsel strekt. Vele planten echter huis — " 457 vesten een aantal rupsensoorten. Еп daaronder zijn ег, die de plant waarop zij leven, zeker benadeelen; somtijds in menigte optredende, richten zij, zooals bekend is, groote ver- woeslingen aan; toch krioelt het letterlijk overal op Java van mieren en weten die, wanneer men b. v. honig of stroop op de boomen smeert, zooals dit wel geschiedt om nachtvlinders te vangen, die zoete stoffen daar al zeer spoedig te vinden. Ik kan dan ook uit eigene waarneming eenige voorbeelden mededeelen van een samenleven van mieren en rupsensoorten op dezelfde planten: zonder dat de laatste van de eerste iets te lijden hebben. Ор de, te Batavia Krientjiengan genaamde, Crotollaria retusa L. leven voor zoover. mij bekend is twee rupsen van heterocera en drie van /ycaena-soorten. De twee eerste zijn er zeer gewoon en eene der laatste, die van /ycaena Boeticus L, is er zelfs meer dan gewoon. Zij voeden zich met het binnenste der peulvruchten en der bloemknoppen en zijn dus zeker voor de plant schadelijk. Welnu, daarnevens zijn die planten steeds vol gewone zwarte mieren, die men er in menigte over heen ` en weder ziet loopen zonder zich met de rupsen te bemoeien. Evenzoo komt op eene andere plant de Flemingia latifolia В. minor, te Batavia onder den naam lopa-lopa bekend , eene andere wierensoort іп menigte voor en worden daar ook gewoonlijk ` de rupsen van eene andere /ycaena en dezelfde twee heteroceren- rupsen aangetroffen. Eindelijk vindt men op is Teo van de bekende nam-nam (Cyrometra cauliflora L. en C. ramiflora L.) steeds zeer talrijke individuen van eene derde inierensoorl, waarnevens ook nog somtijds de reeds genoemde gewone zwarte mier wordt aan- getroffen, en daartusschen leven gewoonlijk de rupsen van weder eene andere lycaena (Lycaena Kankena Fenner) en van eene micropleren-soort. Behalve eene dier Aeteroceren-rupsen, welke in eene van spinsel vervaardigde met keutels en stukjes van plantaardigen Oorsprong bedekte woning leeft en daardoor voldoende be- 458 schermd wordt, schijnen alle deze rupsen, kaal еп niet door haren of doornen beschermd als zij zijn, vrij weerloos te wezen. Toch zag ik maar eenmaal deze mieren eene van die rupsen aanvallen. Ik had eens in eene doos eene op de lopa-lopa levende /ycaena-rups en hield, toen ik bemerkte dat zij geen voedsel meer tot zich nam en zich dus gereed maakte om te verpoppen, op het voedsel te ververschen, zoodat het lopa-lopa-takje, dat zich nog in de doos bevond, geheel moest verdrogen. Een tweetal dagen later nu de doos openende zag ik de rups in den geheel weerloozen toestand aan het popworden eigen, als namelijk de rupsenhuid is afgestroopt maar de nieuwe pophuid nog niet is verhard, door twee lopa-lopa-mieren aangevallen. Vermoedelijk hadden dezen zich binnen de lopa-lopa-vruchten aan het takje in de doos bevonden en waren daardoor aan mijne aandacht ontgaan; door het verdrogen dier plant nu van voedsel verstoken waren zij zeker uitgehongerd en vielen nu de rups, toen deze juist in dien toestand verkeerde, aan. Zij is dan toch geheel weerloos; meermalen heb ik dan ook gezien dat zulke in die periode verkeerende lycaena-rupsen door die van de eigene soort, indien zij in dezelfde doos waren opgesloten, werden aangetast en geheel opgegeten. Het was dus hier een geheel abnormaal geval, in de vrije natuur wel niet voorkomende; want daar- gelaten dat daar de mieren niet zoo lichtelijk uitgehongerd zullen zijn, zoeken de rupsen voor hare vervellingen en het popworden meest schuilhoeken op, waar zij gedurende dat weerlooze tijdvak weinige aanvallen hebben te duchten. Voor het overige leefden rupsen en mieren echter steeds door elkander zonder dat de laatste de eerste aantastten. Men mag derhalve aannemen dat die rupsen, hoe weerloos schijnbaar ook, toch wel voldoende verdedigingsmiddelen bezaten om zich tegen de mieren te beschermen. Juist het even ver- ` haalde feit, dat zij in eenen bepaalden toestand van weerloosheid ook door haar kunnen worden aangevallen, wijst er ор, dat zij ze zich op andere tijden van het lijf weten te houden. EE 459 Zoo nam ik ook eens waar, dat in het hout eener tafel waarop ik gewoon was in doozen en flesschen gemiddeld een honderdtal rupsen te kweeken en poppen te bewaren, zich eene kolonie kleine mieren had gevestigd, die ik geruimen tijd niet wist te verdrijven. Steeds zag ik op die tafel vele van die mieren rondloopen naar buit zoekende en de noodige luchtopeningen gaven haar natuurlijk tot alle die doozen en flesschen vrijen toegang; stierf er eene rups dan was die ook dadelijk met haar bedekt. Toch gebeurde het maar zelden dat ik eene der rupsen of poppen door haar vond aangetast; zoo zelden, dat er zich dan zonder -twijfel wel een geval van buiten- gewone natuurlijke of toevallige weerloosheid moest hebben voorgedaan. En zoo zal het ook wel met de talrijke andere insectensoorten geschapen wezen, die op planten leven. Men vergele ook niet, dat er zelfs eene menigte soorten zijn, de zoogenaamde mierengasten, die in de nesten der mieren zelve verblijf houden, en waaronder zeker meerdere hare vijanden zijn en haar nadeel toebrengen. Blijkbaar hebben deze toch ook van die beweerde alverdelgers niels te vreezen. Dr. Bunck heeft slechts waarnemingen medegedeeld be- treffende het verjagen door de mieren van de gewone houtbijen. Ik kan nu wel niet veel hechten aan de door hem genomen proef, waarbij zulk eene bij met een aantal mieren in eene glazen buis opgesloten door haar werd aangetast. Want ook daarbij was een abnormale toestand in het leven geroepen. Maar toch kan ik wel aannemen dat die houtbij, zoo groot en sterk brommend als zij zich voordoet, geen dier is met een groot strijdvermogen toegerust. Groote menschen, die daarbij nog, zooals men zegt, een grooten mond opzetten, Zijn ook nog niet altijd zeer gevaarlijke tegenstanders. Wel- licht is zelfs haar sterk bromvermogen, dat aan andere zeer gevaarlijke insecten doet denken , haar voornaamste verdedigings- ` middel. Zeker is het, dat ik ook eens zulk eene groote bij door eenen gewonen witten dagvlinder (Cathaemia hyparete L.), 440 toch ook wel geen’ gedachten strijder uit de insectenwereld , van de bloem waarop zij zich bevond heb zien verjagen en ook nog toen zij wegvloog voortdurend zien aanvallen. Het is dus zeer mogelijk dat deze bij de mieren heeft te vreezen. Maar zij is de eenige niet, die bloemen doorboort. En andere bijen- soorten kunnen, maar ik meen, hare aanvallen wel weerstaan. Wanneer men bedenkt hoe zeer deze insecten op honig verzot zijn en die weten te vinden, moet het wel opvallen dat de belangrijke hoeveelheden van dien nectar, welke de bijenkorven en nesten van wilde bijen inhouden, zoo weinig, naar het schijnt, door haar worden aangetast. Men vindt wel door Васнхев eene waarneming van Kant. Voer vermeld betreffende het indringen van mieren in cenen bijenkorf om daaruit de honig te rooven, maar vreemd genoeg wordt daarin nopens de rol, die de bijen daarbij speelden, niets vermeld. Toch laat het zich met de bekende waakzaamheid dezer dieren - slecht overeenbrengen dat zij zoo iets niet zouden hebben bemerkt en evenmin ligt het in haren aard zich zonder tegenweer te laten berooven. Zeker zullen zulke aanvallen van de mieren wel zeer zelden voorkomen , want het is duidelijk dat als zij kans op slagen hadden de gansche bijenteelt -wel eene onmogelijkheid zoude zija, daar de mieren naar hare gewoonte niet zouden ophouden voor dat zij den korf geheel hadden leeggeroofd. Gevallen van dien aard zouden dus vooral | in streken waar veel bijenteelt wordt gedreven zeer bekend moeten zijn en de mieren als geduchte vijanden daarvan staan aangeschreven. Toch vind ik dit nergens vermeld. Ik meen dus te mogen aannemen dat de bijen hare korven en nesten tegen de mieren, ook al komen die in grooten getale, met goeden uitslag weten te verdedigen, en dat deze laatste, dit wetende, zich niet of ten minste niet lichtelijk aan zulke aanvallen wagen. Wat de wespen betreft, zeer strijdbare roofinsecten, wier nesten allerlei dierlijke en plantaardige stoffen bevatten waarop de mieren zeker wel zullen belust zijn, zou de be 441 waarnemer Коп, eens een gevecht tusschen beiden hebben bijgewoond. Eene troep Europeesche grasmieren zou namelijk ten gevolge van den uitbouw harer woning, een harer wegen verlengd hebbende, in aanraking zijn gekomen met een daar ter plaatse in den grond aanwezig wespennest; zij zouden toen terstond de tot ingang dienende opening in den grond ge- blokkeerd en de talrijke bewoners van het nest daaruit verdreven hebben, echter niet zonder daarbij groote verliezen te lijden. De overwinning zou dus aan de zijde der mieren zijn gebleven; maar er was in dit geval overigens slechts van ееп toevalligen , door de omstandigheden onvermijdelijken strijd sprake, niet van eene poging der mieren om het wespennest te berooven. Volgens Von SigBorp, mede door Bücurer aangehaald, zouden de wespen wel meer hare woningen tegen de mieren te ver- dedigen hebben, maar deze dan ook met de kaken weten te grijpen en zoover mogelijk van het nest weten te sleepen. Verder vind ik hiervan niets vermeld. Maar indien het voor de mieren goed uitvoerbaar ware om zich van de wespennesten meester te maken, dan zouden, mijns inziens, deze laatste insecten al lang zijn uitgeroeid. Want de mieren zijn daar, waar die nesten zich bevinden, in den regel ook in menigte voorhanden. Met dat al is het nu zeer aannemelijk, dat de waarnemingen in Europa gedaan omtrent het beschermen van planten tegen schadelijke inseeten door mierensoorten volkomen juist zijn. Vermoedelijk komt ook een geval daarvan op Java veel voor, Het is bekend dat de mangavruchten te Batavia meestal onsmake- lijk zijn door de gangen welke de larve van een snuitkevertje daarin maakt, terwijl dit elders op Java niet het geval is. Naar de inlanders verzekeren, — ik heb tot mijn leedwezen het feit nimmer kunnen verifieeren —zou dit verschil te wijten zijn aan de omstandigheid dat de mangaboomen elders op Java steeds door eene mierensoort wordt bezocht, die te Batavia niet voor- komt. En neemt men nu aan, dat dit kevertje zijne eieren іп de bloemen van de mangaboomen legt, even als b. v. dit in 449 Europa het appelmotje doet, welks rups іп de appelen leeft, dan wordt het zeer mogelijk dat dit beweren der inlanders juist is; dat namelijk de bedoelde mierensoort die eitjes uit de bloemen weet te halen en zoo de aanstaande mangavrucht van haren parasiet bevrijdt. Zulke gevallen kunnen zich meer voordoen. Maar het feit moet in die enkele gevallen beperkt zijn tot het optreden van bepaalde mierensoorten tegen enkele soorten van andere voor de planten schadelijke insecten. Dat men recht zoude hebben die het aannemen van de boven medegedeelde zoo alge- meene stelling, die de mieren in het algemeen als de bescher- mers der planten tegen andere insecten wil beschouwd zien, meen ik dat op de aangevoerde gronden moet worden be- twijfeld. De Voorzitter bedankt den Heer Prerers voor zijne belang- wekkende opmerkingen en sluit hierna de vergadering. Vergadering der Directie, gehouden op 10 December 1891. Tegenwoordig zijn de Heeren Dr. van per Srok, BERMAN, Mr. Piepers, Dr. EikMmAN, ScugrrER, Dr. уау BEMMELEN en Dr. Free Afwezig met kennisgeving de Heeren Dr. Твеџв, hei Bunck en Dr. Gresnorr. De notulen der vorige vergadering worden па lezing, goed- gekeurd en geteekend. L Van de ledenlijst worden afgevoerd de Heeren: J. А. Tausox, 7. С. van SCHRAVENDIJK. Н. F. 0. van CarrENBURGR. F. Pompe van MEERDERVOORT. 1. N. Zeuisse. 445 Е. М. Kwocn. H. J. Horsrepe. G. M. Kraan. H. Wordt voorgelezen een schrijven van den Hoofdagent der Koninklijke Paketvaartmaatschappij, inhoudende de mede- deeling, dat ook aan de К. N. Vereeniging het voorrecht zal worden geschonken van halve vrachtberekening voor de met de booten dier Maatschappij voor haar te verzenden goederen, onder bepaling dat alle zendingen zullen worden gerangschikt in de 5e klasse van vrachtberekening. HI. Wordt voorgelezen het volgende schrijven van Dr. Bunck te Buitenzorg. | Aan den Secretaris der Koninklijke Natuurkundige Vereeniging te Batavia. Onder dankbetuiging heb ik de eer u nevensgaande terug le zenden de mij welwillend ter kennisname toegezonden mededeelingen van Mr. Рівкгевв naar aanleiding eener door mij gehouden voordracht in de Bestuursvergadering van 10 Juli 1890. 1) De Heer Piepers is zeer terecht te velde getrokken tegen de stelling, dat de mieren eenen voortdurenden en met gunsti- gen uitslag bekroonden strijd zouden voeren tegen andere insecten en de rol zouden vervullen van beschermers der planten tegen hare vijanden onder ае insecten en deelt eenige zeer belangrijke waarnemingen mede aangaande de onderlinge verhouding tusschen mieren en rupsen. Deze stelling zoo algemeen opgevat is dan ook zeker onjuist, maar het was geenszins mijne bedoeling in mijne genoemde voordracht deze tot de mijne te maken , maar veeleer om met een enkel voorbeeld een andere veel beperktere stelling toe te lichten , 1) Aanteekeningen op planten-biologisch gebied. Voordracht N°. 54, l. 44% die op pag. 25 mijner brochure nader werd uiteengezet n.l. deze, dat vele planten een bondgenootschap schenen te hebben aangegaan met mieren om elkander wederzijdsche diensten te bewijzen, onder dien verstande, dat de plant zorgt voor voedsel en vaak ook voor eene woning voor de aangelokte mieren, terwijl deze als wederdienst aan de plant hare protectie aanbieden tegen hare voornaamste vijanden. Deze stelling, het eerst uitgesproken door den Italiaanschen bioloog Dereivo, werd door den Hoogleeraar Scnimrer door zijne onderzoekingen in tropisch Amerika nader bevestigd 1), terwijl ik zelf in het onlangs verschenen 10° Deel der Annales du Jardin botanique de Buitenzorg mijne waarnemingen aangaande deze verhouding tusschen planten en mieren heb medegedeeld 3). In mijne, in de genoemde Bestuursvergadering gehouden voordracht, heb ik er alleen op gewezen, dat verschillende planten door afzondering van honig op den kelk een aantal mieren daar ter plaatse wisten te lokken en dat deze mieren de bloemen beschermden tegen de hoogstnadeelige gewoonte der bijen om zich door het perforeeren van de kroonbuis op ` clandestiene wijze meester te maken van den nectar. In dezen meer beperkten zin genomen, meen ik dat de stelling volmaakt opgaat onder dien verstande evenwel, dat de bescherming geenszins moet geacht ` worden gezocht te zijn tegen alle, maar alleen tegen zeer bepaalde vijanden der plant. In het hierboven aangehaald artikel heb ik aangetoond, dat weinige planten zoo druk door mieren worden bezocht, als de Ricinus communis en de verschillende soorten van Luffa, doch dat de tegenwoordigheid dezer groote hoeveelheid mieren toch geenszins verhindert, dat de bladen van de eerste door rupsen worden aangevreten en dat de bladeren en de bloemen der 1) A.F. W. Scamper. — Die Wechselbeziehungen zwischen Pflanzen und Ameisen im tropischen Amerika, Juni 1888 а) Вепск.— Beiträge zur Kenntniss der Myrmecophilen Pflanzen und der Bedeutung der extranuptialen Nectarien. 1891. 445 Luffa’s tot op de nerven worden weggevreten door twee kleine kevers. Ook Scamper wijst er ор, dat Cecropia adenopus door een kleine zwarte mier wordt beschermd tegen den bladsnijder, doch niet tegen rupsen еп zoo is het ook met andere be- schermingsmiddelen. Пе brandende haren der brandnetels moelen zeer zeker beschouwd worden als verdedigingsmiddelen tegen de ongewenschte aanvallen van dieren en zij worden dan ook tegen de voornaamste vijanden wel degelijk daardoor beschermd; toch hebben ook de brandnetels haar rupseuplaag. Ik moet er van afzien om voor de belangstellende lezers van het Natuurkundig Tijdschrift meer bewijzen bij te brengen voor de zooeven geformuleerde stelling, aangezien ik alsdan onvermijdelijk in herhaling zou vervallen van hetgeen gezegd is in het genoemde artikel in de Annales du Jardin botanigue, terwijl het ook niet in de bedoeling ligt van het Tijdschrift om daarin artikelen op te nemen, die reeds elders verschenen zijn. Het ligt echter in mijn plan om binnenkort in het maand- blad »Teysmannia" op hetzelfde onderwerp terug te komen. BUITERZORG , 9 Dec. 1891. BURCK. IV. Komt ter tafel een schrijven van Professor Нгввеснт te Utrecht ter begleiding van een daarmede aangeboden loopende rekening met de Kon. Nat. Vereeniging. De Hoogleeraar deelt hierbij nog mede, dat hem nog bij voortduring uit verschillende punten van den Archipel berichten bereiken, die gunstig voor de voortzetting van het aangevangen onderzoek luiden; ook mocht hij reeds enkele directe bezendingen ontvangen. Gesteld in handen van de Heeren Berman en v. BEMMELEN. V. Wordt voorgelezen het volgende schrijven van het Cor- respondeerend Lid der Vereeniging Prof. А. Wicnmann te Utrecht. 446 Џтвеснт, 18 October 1891. Zeer geachte Heer van per ток! Eenige dagen geleden ontving ons Museum eene zeer be- langrijke verzameling van fossielen en gesteenten, die Dr. H. TEN Kare de goedheid had gedurende zijne reis op het eiland Timor bijeen: te brengen. Het zal U en Uwe medeleden van de Kon. Natuurk. Vereeniging misschien interesseeren te vernemen, dat: zieh onder de genoemde voorwerpen een gesteente bevindt, waarmede het onomstotelijk bewijs geleverd wordt, dat in Midden Timor de Alpine Trias vertegenwoordigd is. Het stuk is afkomstig uit de rivier Halémea ( Halimea) in Fialarang, ongeveer + 22 paal ten 770. van Atapoepoe en is bijna uit- sluitend samengesteld uit de papierdunne schalen van Monotis salinaria Bronn, een der meest karakteristieke » Leitfossilien” voor de Көгізеһе etage in de Alpine Trias. Weliswaar heeft E. Beupton vroeger gemeend de Triasformatie in de nabijheid van Koepang ontdekt te hebben, en wel op grond уап het voorkomen van Ammonites megaphyllus en het geslacht Antomodesma (Abhandl. d. K. Akademie der W. für 1864, Berlin 1865 p. 67, 70). Later heeft echter Dr. R. D. M. Vergeer de juistheid van dit betoog betwijfeld, omdat in de permo-carbonische lagen van de Salt-Range een echte Ammoniet gevonden werd. (Geolog. Notizen über die Inseln des Niederl. Ind. Archipels, Cassel 1881. p. 7). Twee jaren geleden mocht het mij gelukken ook in de door Deunmicm als echte kolenkalk beschreven laag Ammonieten te vinden , evenals het aan geen twijfel meer onderhevig is, dat ook de Antomo- desma-bank tot dezelfde complex behoort. Dr. F, А. RornPLETZ, die de bewerking van het door mij verzamelde materiaal op zich had genomen, heeft nu kuunen aantoonen, dat al hetgeen in het gebied van Koepang en andere plaatsen op Timor tot het Carboon resp. de Trias gerekend werd, tot de Permische formatie behoort (eene voorloopige mededeeling werd op het 64% Internat. Geolog. Congres te Washington in Augustus 447 ll. gedaan onder den titel: »дп the permian, triassic and jurassic formation in the East-Indian Archipelago). Met dit resultaat vindt ook de opmerkelijk geringe overeenstemming tusschen de kolenkalk-fauna van Sumatra en die als zoodanig tot nu toe beschouwde van Timor hare verklaring. 