Maleisch-hollandsch woordenboek
§ 20. De derde wijs, eindelijk, is de herhaling van het woord in een afgeleiden vorm, hetzij met de praefixen be of me of met een ingeschoven m, bijv. toer oen-bertoer oen y toe- roen-menoeroen , toeroen-temoeroen , tali-toemali. Zoo ook anah-beranah , van kind. op kind, van vader op zoon; of ook met alle kinderen, van beide ouders of een van beide gesproken, en poeti/i-sapoeti/mja, zoo wit als mogelijk (zie § 55). Ik houd dezen vorm voor niets anders dan een omzetting van den verdubbelden grondvorm met het praefix, zoodat bijv. tangis-menangis geheel op hetzelfde neerkomt als menangis 2 . Ook in andere talen vindt men een dergelijk verschijnsel. III. HET PEAEEIX U (of Vér, zie § 58). § 21. Het praefix be dient tot het vormen van bepalingen die de wijs van zijn, den toestand uitdrukken, waarin iemand of iets zich bevindt of iets doet, en kan of een enkel woord, öf meer woorden, die te zamen tot een logisch geheel verbonden zijn, als zulk een bepaling voorstellen. Het zijn dus niet alleen toestandswoorden , die er door gevormd worden, maar ook toestands- woordgroepen en toestands-zinnen ; het stelt zelfstandige en bijvoeglijke naamwoorden, werkwoorden en telwoorden, hetzij alleen of met hunne bepa- lingen, of ook geheele zinnen voor als toekomende aan het hoofdwoord, hetzij zelfetan- dignaam woord of toestands woord , waar zij als bepaling, om de wijs van zijn daarvan te bepalen, aan toegevoegd zijn. § 22. Met de benaming van een voorwerp, een substantief, verbonden, laat het zich doorgaans door het voorzetsel m e t of beter nog door hebben vertalen. Voorbeelden zijn : berdoeri, met stekels, stekels hebben of hebbende (dus ongeveer ons steke- lig), beradja, met een vorst, een vorst hebben, beriboe-bapa , met vader en moeder, bermata-dan-telinga; met oogen en o oren, beranak, kinderen heb- ben, kinderen krijgen, bevallen; berboenji, met geluid zijn, geluid geven enz. Uit voorbeelden als beriboe-bapa, bermata-dan-telinga ziet men, dat het praefix niet tot een enkel woord bepaald is, maar. dat de twee woorden die bij elkaar behooren, zamen slechts eenmaal dat praefix hebben. Zoo is het ook wanneer op her woorden vol- gen, die het eene als bepaling van het andere, of als een zin te zamen behooren, bijv. Mrantei K émas, met een gouden keten, berpoetih hatinja, met een wit, d. i. smetteloos zuiver, oprecht hart (waar poetih praedikaat is van hati en men XVlïï* INLEIDING. dus met een zin te doen heeft , die door bï bepaling wordt) , naast berhaü poeüh. In zulke gevallen vinden wij er dikwijls het Maleische voorzetsel dengan (hier voorzetsel van wijs) bij, bijv. haloewar dari pada doenija dengan bertangan Aampa, hij verlaat dit leven met leege handen, eig. in den toestand van leege handen hebben. § 23. Maar men moet zich ook dikwijls op andere wijze helpen. Zoo kan berkoeda beteekenen met paarden, maar evenzeer te paard, bijv. berdjalan berkoeda, en dit berdjalan kan ook wel in den zin van een weg hebben worden opgevat, maar heeft toch doorgaans de beteekenis van gaan, reizen. Over 't geheel is dit iets waar men bij alle affixen wel op letten moet, dat, even als bij grondwoorden de grondbeteekenis op allerlei verschillende voorwerpen of toestanden toegepast voorkomt, dit ook met de affixen het geval is, dat namelijk hun. beteekenis in onze taal niet door een enkele wijs van vertaling wordt uitgeput, maar de woorden, die er van voorzien zijn, ten gevolge van de verschillende opvattingen der grondbeteekenis van het affix, al naar gelang van het verband waarin zij in de zinnen voorkomen , ook verschillende vertalingen toelaten. Andere voorbeelden zijn nog: berpangkoe, in den schoot, bijv. in tidoer ber pang koe ; berangin, van de lucht genieten, een luchtje scheppen, berkoer oengan, in een kooi, bijv. een vogel, bernialam, een nacht doorbrengen of over staan, berketjapi, op de luit spelen enz. § 24. En zoo moet men dat praefix oök wel eens vertalen door in de hoedanig- heid van, als, bijv. berkoeli, bersoedagar, als koeli, als koopman, en zoo ook bersoedara, als broeders, bijv. in bertiga bersoedara, in welk geval wij echter als weglaten, omdat wij in dat verband geneigd zijn aan als de beteekenis van gelijk te geven, die dat ber niet heeft, en dus vertalen met (ons, hun) drieën broeders. Doch zegt men berdoewa berpoetra , dan beteekent dit niet met zijn tweeën vor stenzonen (ofschoon alleen het gebruik die opvatting verbiedt), maar met (hun) tweeën, de vorst en zijn zoon. Zoo ook berdoewa beradik, met zijn tweeën broeders, eigenlijk hij en zijn jongere broeder. Zijn er meer dan twee, dan kan het ver- zwegen subject (zoo als in het voorgaande de vorst en hij) ook op meer personen slaan, bijv. berempat beranak, met hun vieren (zij, t. w. man en vrouw) met (hun twee) kinderen. § 25. In dienzelfden zin is ber op te vatten wanneer het met een adjectief verbonden is, bijv. telandjang, naakt, bertelandjang, in deii toestand van naaktheid, zoo als in terdjoen bïrtelandjang , naakt naar beneden springen, waar naakt ook wel praedicatief complement genoemd wordt , doedoek berdjoentei , zitten met neer- hangende beenen, en derg. Zulke vormen kunnen daarom zoowel voor als achter het substantief staan, bijv. dengan bertjaboet pMangnja en dengan pedang bertjaboet, dengan berdjoentei doedoehija enz. (vrg. § 22). § 26. Bij telwoorden , zooals in de voorbeelden in § 24 , vertalen wij het praefix ook dikwijls door met, zooals in berdoewa bersoedara, met zijn tweeën broeders (na- tuurlijk niet met twee (anderen als) broeders). Men kan in plaats van berdoewa ook eenvoudig doewa of Jcadoewa zeggen, doch in berdoewa heeft ber weder dezelfde be- teekenis van praedicatief complement. En dit is evenzeer het geval met de eenheid , waar wij dat met niet gebruiken/ bijv. bïrsoarang dirinja, op zich zelf, alleen. Men INLEIDING. XIX gebruikt in deze uitdrukking ook wel déngan (vrg. § 22) en kan dan Vér missen. En zoo gebruikt men met verdubbeling van liet grondwoord dien vorm ook bij bepalingen van hoeveelheid, zooals Vérpoeloek 2 , bij tientallen, Vériboe 2 , bij duizenden, Vérpi- koel 2 , bij pi koels, berkapal 2 , bij schepen, scheepsladingen vol (vrg. § 51). Berapa is ontstaan uit Vér en apa, wat, en heeft in de beteekenis hoeveel eigen- lijk de aanvulling noodig van het doorgaans verzwegen banjahija. In de beteekenis ligt dus niet buitengewoons. IV. HEÏ PRAEEIX me. § 27. Tusschen het praefix me en het grondwoord wordt doorgaans een neusklank in- geschoven, die zich wijzigt naar den volgenden letter en van denzelfden aard is als dien men ook in andere woorden vindt, zooals in Mentaram, Menderas voor Mataram, Madras (§ 10 en 58). § 28. Woorden met dat praefix afgeleid zijn actieve werkwoorden. Als werk- woorden beteekenen namelijk de grondwoorden, wanneer zij van substantieven zijn afgeleid, of, transitief, een tot stand brengen, scheppen, vormen, maken, of een zich als zoodanig voordoen, een zich zelf als 't ware daartoe maken, öf eindelijk een daarmee bezig zijn, dat gebruiken om iets mee te doen. Zijn zij afgeleid van toestandswoorden , dan beteekenen zij doorgaans een zich zelf zoo maken , dat is , intransitief opgevat , een uit zich zelf daartoe worden. Zij beteekenen dan ook wel, transitief, dien toestand aan iets anders tot stand brengen , zooals mémadam , mematoet enz. , maar gewoonlijk nemen zij dan het suffix kan achter zich (§ 37). Voorbeelden van die intransitieve beteekenis zijn: meTéngas, vochtig worden, mèngentjang , aanwakkeren, van den wind, van Mntjang, straf; meiekok, kuilen krijgen, van lekok, oneffen, met kuilen; merapïh^ kruimelig wor- den, mérétak, bersten, menetas, openbreken, uitkomen van een ei, enz. § 29. De werkwoorden zijn dus transitief en intransitief al naar het spraakgebruik dit gewild heeft en zonder dat het praefix me dat uitdrukt. Doch zij zijn met dat praefix altoos actief, in dien zin, dat zij het subject voorstellen als uit zich zelf, uit eigen kracht doende wat het grondwoord, als werkwoord genomen, beteekent, en zij zijn dit onverschillig of wij ter vertaling een actieven of passieven vorm gebruiken. Actief werkwoord kan een woord ook wel zijn zonder dat. praefix, maar dan blijft het actieve element onuitgedrukt. § 30. Is het grondwoord een werkwoord, dan bestaat er naast den vorm met het praefix me zeer dikwijls een met bé. In dit geval stelt bé het in een toestand verkeeren van het subject voor, terwijl me den nadruk op de actie legt. Werkwoorden met bé komen dik- wijls met onze intransitieve werkwoorden overeen of ook met onze reflexieve, mits deze het subject niet als actief voorstellen, als een zich zelf in een toestand brengen of een uit zich zelf ontwikkelen; want in dit geval wordt me vereischt. Zoo bijv. akoe Vértikam déngan engkau, orang lam datang menikam akoe, ik ben aan het vechten (eig. (kris) steken) met u, een ander komt (en nu komt een ander) mij een steek geven; dilihatnja orang laïn berboewai, dimikijanlah ijapoen memboewat\ hij zag hoe andere het doende waren, zag hoe andere bezig waren het te doen en XX INLEIDING. hij deed het toen even zo o. Zoo insgelijks: berdjoewal, te koop hebben, men- djoewal, verkoopen; btrgojang, heen en weer gaan, intransitief; menggojang, heen en weer doen gaan; bergoeling , (zich) heen en weer rollen; menggoeling , iets rollen; bersoetji, zich reinigen, ménjoetji{kan), reinigen; bersegera, zich haasten; bersiram, zich begieten enz. V. DE SUEFIXEN kan en l § 31. De transitieve beteekenis der werkwoorden verdient nog een nadere beschouwing. De verbinding van een werkwoord met een object kan namelijk ook nog op een andere wijs worden opgevat, dan alleen zóó dat men zich het voorwerp als louter passief voor- stelt, gelijk dit bij het gew r one transitief plaats heeft. Neen, het voorwerp kan door dien invloed van een subject ook wel, niettegenstaande den passieven toestand, tegelijkertijd actief blijven, wanneer het namelijk door die werking zelf weer het subject wordt van een gelijken toestand of handeling als die van het eerste subject; of de passieve toestand kan een on volkomene zijn: het subject kan in een niet volledig passieven toestand gebracht worden, het kan in zeker opzicht, in zoover de handeling het aangaat, passief worden. Ten gevolge hiervan kan men de werkwoorden in verschillende soorten verdeelen. Den tran- sitieven werkwoorden met de gewone transitieve beteekenis heeft men dien naam laten be- houden, behalve in het geval dat het subject zelf het voorwerp der handeling wordt, wan- neer men zich zelf iets doet. Zulke woorden zijn echter in onze taal of met het reflexieve voornaamwoord verbonden en heeten dan ook daarnaar, of zij worden intransitief, zooals bijv. diaaijen, dat als intransitief gewoonlijk zich draai jen vervangt , zoolang namelijk het subject niet als actief op den voorgrond komt te treden. Ook het Maleisen onderscheidt die werkwoorden niet door den vorm , behalve dat het de intransitieve werkwoorden dikwijls als actieve voorstelt (§ 28). Wanneer het object met betrekking tot den toestand of tot een nieuw voorwerp zelf het subject van dien toestand of van die handeling wordt, noemt men de transitieve verba factitieve of causatieve, doch ook voor deze beteekenis heeft men in onze talen tegenwoordig geen bijzonderen vorm meer. Wij gebruiken daarvoor tot hulpwoorden de werkwoorden maken, doen of laten. In het laatste geval eindelijk, dat het voorwerp niet volkomen, maar slechts onvolkomen passief wordt, gebruiken wij voorzetsels, zooals aan iemand geven, om iets heen doen, onder iets houden, over iets heen brengen, enz., waar dan die woorden iemand, iets het indirecte of verwijderde of persoonlijke object genoemd worden (of althans zouden kunnen genoemd worden, want bij ons wijzen alleen de datief en de voor- zetsels aan en voor het indirecte object aan en wordt het substantief met andere voor- zetsels als bepaling beschouwd), hetgeen insluit dat er nog een ander, een direct of nader of zakelijk object kan, doch daarom nog niet moet, zijn, zooals bijv. bij op iets zitten, over iets heen gaan, in iets klimmen, aan iets denken. In het Maleisen kunnen deze werkwoorden, om het even of zij transitief of intransitief zijn, ook in vorm van de overige' worden onderscheiden. Deze gaan namelijk uit op i ; de uitgang kan be- hoort bij werkwoorden van eenvoudig transitieve of van factitieve beteekenis. INLEIDING. XXI § 3£. Die beide suffixen kan en i zijn eigenlijk voorzetsels, beide ook op zich zelf bestaande, het eerste in den vorm akan, het andere in den vorm di. Akan dient om een betrekking op iets aan te wijzen; de grondvorm er van is ka, de gewone praepositie om de richting ergens heen uit te drukken. Bi integendeel is de prae- positie van rust, in, aan, op (ons be, d. i. bij, als praefix voor werkwoorden, die daarom deze Maleische op i meestal zoo juist teruggeven), zoodat de betrekking van het werkwoord en het object zoo wordt voorgesteld , dat er , zoo er reeds een object is , nog een derde voorwerp, of zoo er nog geen is, wanneer namelijk het werkwoord intransitief is, dan toch nog een tweede voorwerp van noode is om de handeling in haar. geheel, volledig, uit te voeren. Overigens is het gebruik van kan niet tot de werkwoorden be- paald ; dat van i wel. Werkwoorden op kan kunnen directobjects-werkwoorden genoemd worden , evenals die op i indirectobjects-werk woorden. Beide zijn in het Maleisen transitief, wat bij de laatste in het Hollandsen, zooals wij zagen, niet altijd het geval is. Men lette er evenwel op, dat het gebruik van voorzetsels om de verhou- ding van het object tot de Maleische verba te vertalen geenszins tot een vorm dier verba bepaald is. Een eenvoudig werkwoord, zooals menijcep, kan even goed blazen als in of op iets blazen, menjoerat, op iets schrijven, méngasap, met rook door- trekken, berooken, beteekenen, als of er een suffix bij gebruikt werd. Elke betrek- king tusschen twee woorden, welke ook, wordt oorspronkelijk slechts door nevenstelling aangeduid, en wel zoo dat het betrokkene achter het betrekkende staat. § 33. Dat kan is, gelijk wij zagen, niet tot de werkwoorden bepaald; het wordt namelijk ook met verscheidene andere woorden, mits geen naamwoorden, verbonden, vooral wanneer die op a uitgaan, in welk geval het een gewone zamentrekking is, waarbij de woorden, wat hunne beteekenis betreft, gescheiden blijven en de eenheid slechts phonetisch en graphisch is. Zulke woorden zijn sedangkan , asalkan , djangankan , sahadjakan , ba- geikan, masakan, kalaukan, njariskan , sapertikan, tijadakan, takan , entahkan, sakedar- kan , sampeikan (waarvan sommige evenwel alleen in verzen zoo voorkomen) , en zoo ook apakan, manakan, bij welke het suffix volkomen gelijk is aan de praepositie, tenzij het grondwoord in een andere beteekenis moet opgevat worden , zooals in sampeikan , dat door- gaans een transitief werkwoord mot factitieve beteekenis is. Ook bij werkwoorden heeft dit dikwijls op dergelijke wijs plaats, zooals pertjajakan en karapkan, vertrouwen op iemand, kendakkan, begeerig zijn naar iets, die zich laten oplossen in pertjaja akan , harap akan , liendak akan , gelijk men ook vaak geschreven vindt, en die dan gelijk staan met pertjajaï^ karapi, hendaki (of kahendaki) zooals zij gewoonlijk gebruikt worden (want men zegt ook dipertjajakan) wanneer het praefix di er voor komt. Doch men moet voorzichtig zijn wanneer men met werkwoorden te doen heeft, omdat zoo dikwijls de - beteek enissen van het eenvoudige werkwoord en van dat op kan aiiet merkbaar verschillen en, indien men dan het eerste zoowel met akan als met kan geconstrueerd vindt, men dan lichtelijk aan bloote zamentrekking denkt, waar toch inderdaad het suffix kan cle ware uitgang is. Dit schijnt bijv. van toepassing op ingatkan en kabarkan, die men zoo vaak ingat akan en kabar akan geschreven vindt, dat men geneigd wordt ook bij ingatkan en kabarkan steeds aan slechts graphischen zamenhang te denken. Daar akan tot verbinding van het transitieve werkwoord met zijn object dient, XXII INLEIDING. * vindt men het natuurlijk bij die direct- en indirectobjects-werkwoorden zelf ook weder ge- bruikt 5 zooals memeliharakan akan clija, méngasijani akan clija. § 34. Bij werkwoorden op kan is de hoofdbeteekenis van liet suffix deze, dat het den nadruk legt op het zakelijk object tegenover het persoonlijke of subjectieve , terwijl daaren- tegen bij die met hét suffix i de nadruk op dit laatste, d. i. het indirecte object, valt. Dit is vooral in het oog vallend wanneer van een grondwoord die beide vormen aanwezig zijn en in zulk een naauwe betrekking tot elkaar staan, dat in beide de beteekenis van het eenvoudig transitieve werkwoord te gronde ligt *en slechts gewijzigd wordt naar die van het suffix. Zoo, bijvoorbeeld, mengirlmkan, iets zenden (aan iemand), mengirimi, iemand (iets) zenden; menanamkan , iets planten, menanami, iets beplanten; menjampoerkan , iets (ergens in) mengen, (ergens) in doei), menjampoeri , (iets) i n iets doen; membentangkan, iets (op of over iets) spannen, membentangi, iets be- spannen; mintakan, iets (aan iemand) vragen, minta/i, aan iemand (iets) vra- gen (minta, minta 2 , om iets vragen, bedelen); menambatkan, iets (ergens aan) vastbinden, menambati, aan iets (het een of ander) vastbinden; menjoeratkan, ménoeliskan , iets (ergens op) schrijven, teekenen, menjoerati , menoelisi , op iets schrijven, teekenen, enz. Met altijd echter kan men in het Hollandsen het direct- objectswerkwoord insgelijks door een enkel werkwoord teruggeven, zooals in zenden, planten, en derg. Zoo beteekent bijv. van obat middel (geneesmiddel, too ver- middel enz.), het act. werkwoord mengobat, een geneesmiddel of geneesmidde- len (obatan) gebruiken (voor iemand), (aan iemand) medicijnen toedienen (ook méngobati) en mengobatkan (iets) als geneesmiddel toedienen; soewap, een hap: menjoewapkan , iets als soewapan (hap, hapje, bij hapjes) (iemand) in den mond stoppen, met iets den mond vullen. Evenzoo memegangkan , iets als leengoed (pïgangan) (aan iemand) geven; menauggoengkan , iets te dra- gen geven (als tanggoengan) ; membawakan, iets meegeven; mentjioemkan , iets te ruiken geven. Ook hebben sommige van die werkwoorden ook wel tevens den per- soon als zakelijk object, bijv. mengadjar, onderwijs geven, onderwijzen (zoowel iemand als iets), mengadjarkan, iets als les (aan iemand) Ie er en, doch ook iemand iets laten leeren door een ander (zie § 37), terwijl mengadjari in plaats van aan iemand (iets) leeren doorgaans in den zin van bestraffen, zooals wij zeggen iemand de les lezen, gebruikt wordt. § 35. Wanneer het suffix kan gevoegd is achter woorden die het praefix öè' hebben, dan heeft dat sufix volkomen de beteekenis van de praepositie, die dan ook nog dikwijls niet tot een suffix er mee verbonden geschreven wordt, bijv. bertanjakan of bertanja akan, naar of omtrent iets vragen, bermimpikan of bermimpi akan, over of van iets droom en. Andere voorbeelden zijn: bertijang, een mast hebben, bïrtijang besl, een ijzeren mast hebben, VèrUjangkan bhi, ijzer tot mast hebben (een ijzeren en geen houten mast hebben); berdaoenkan emas, gouden bladeren, eig. goud tot bladeren hebben; beristrikan anak anoe, de dochter van die of die tot vrouw hebben; berkapa^kan nvpah, nipah-bladeren tot boord van het schip hebben enz. § 36, Even als in andere talen vindt men ook in het Maleisen de constructie met INLEIDING, XXltl twee directe objecten, bijv. panggil dija bapa, hem vader noemen. Die constructie valt vooral in liet oog wanneer werkwoorden op kan twee objecten hebben, van welke wij het eene , doorgaans een persoon of persoonlijk voornaamwoord , dat niettegenstaande het on- middellijk op het werkwoord volgt toch niet het directe object is , in den datief vertalen of door middel van het voorzetsel voor met het werkwoord verbinden, bijv. boekakan akoe pintoe, doe mij de deur open, karangkan kita soerat, stel een brief voor mij op, panggilkan akoe mamakoe , roep mij mijn oom, pipiskan akoe bedak', perboewatkan akoe djembalan emas ; tangkapkanlah anale galoeh Mdjang itoe ; bangoenkan kita astana jang lam ; anak radja Roem lali ajanda pinangkan patik ; kaloewarlah mentjarikan patik w,akanan ; akoe mendoakan dija , moedah 2 an dibri Allah akan dija soerga ; patik kadoewa diloetoepkannja pintoe ; korang 2 tja berlawankan doeli Jang-di-pertoewan, lebih tja bïrla- wankan anak istrinja. Men vindt zulke zinnen ook wel anders geconstrueerd, bijv. pang- gil dija akan dakoe , mentjari makanan bapanja , karang soerat kita, minta of miniakan doa kapada Allah akan dija. Het directe object is in die voorbeelden niet de persoon voor wien; deze indirecte betrekking wordt, zooals wij zagen, hetzij door nevenstelling bij het werkwoord, of anders door akan of kapada uitgedrukt. En daarom is ook in het passief niet de persoon, maar de zaak het subject, en als dit schijnt tegengesproken te worden door een zin als die aangehaalde, patik kadoewa diloetoepkannja pintoe, dan komt dit door dat men het zeer gewone syntaktische verschijnsel over het hoofd ziet, dat patik kadoewa, de persoon voor wie, hier om er den nadruk op te doen vallen aan het begin van den zin staat. Om den persoon tot direct object te maken gebruikt men ook wel het indirectobjects-werkwoord en zegt bijv. boekaï akoe pintoe, doch meer echt Maleisch is zeker het eerste. § 37. Eactitieve beteekenis. Ofschoon uit de bepaling van het begrip werkwoord (§28) reeds de factitieve beteekenis voortvloeit, zoo springt deze eerst dan duidelijk in "'t oog wanneer het grondwoord een toestand of werkzaamheid beteekent, waarvan men te kennen wil geven, dat hij aan iets anders tot stand gebracht wordt, zoodat het verbum dus altijd op een bepaald object slaat, voor welks verbinding met het w r erkwoord het suffix kan dient. Wij gebruiken om die beteekenis uit te drukken in onze taal de hulpwoorden maken, doen, laten (§ 31). En zoo gebruikt men in het Maleisch ook wel .boewat, perboewat, maken, bri, geven, bijar, toelaten, laten, als hulpwoorden, maar de zuivere vorm is die met het suffix kan, dat (zoo als in mengadjarkan, § 34) zelfs wel eens soeroeh, bevelen, gelasten, vervangt, of eigenlijk slechts schijnt te vervangen, daar die beteekenis reeds in het actieve werkwoord ligt, zoo als bijv. mengandam, zich laten optooijen, kappen, tegenover berandam, zich kappen, bewijst. § 38. Wij hebben in § 34 reeds voorbeelden gehad van het gebruik van ons voor- zetsel met ter verbinding van het directe object bij werkwoorden op kan, zoo als in menjoewapkan, den mond met iets vullen. Een ander voorbeeld is memenoehkan, met iets vullen, d. i. iets ter vulling in iets doen, ofschoon men het allicht door iets vol maken zou vertalen , waarvoor men echter volgens het spraakgebruik méménoehi behoort te zeggen, in iets iets ter vulling doen. De gevallen waarin wij 'met ter verbinding van het directe object kunnen en zelfs moeten gebruiken, komen dikwijls voor. Gelijk namelijk memanah beteekent pijl en boog gebruiken, iemand of iets XXIV INLEIDING. met een pijl en boog schieten, en menanahkan, iets als pijl of met een bepaalden pijl op iemand schieten, en wederom memanahi, iemand beschieten met pijl en boog, en wel niet juist één keer of met één pijl; zoo is memaloe, iemand slaan (met een stok), memaloekan, met iets als stok slaan, met object van de zaak waarmee men slaat, en dns bijv. ook memaloekan tjokmamja, met een strijd ha mei- slaan; memarang, iemand slaan (met een parang, d. i. iets waarmee men houwt), memarangkan pedangpja, met zijn zwaard slaan (eig. zijn zwaard als parwig gebrui- ken); menikam, iemand steken, menikamkan, met een kris steken; melontar , iemand werpen (met iets), melontarkan batoe, met steenen werpen (kapada saorang, op iemand). Zegt men melontar dtngan batoe, dan is de persoon direct object, iemand werpen met steenen, en in melontari dengan batoe desgelijks, maar dit beteekent steenen werpen op iemand, iemand met steenworpen overladen. Bij het praefix be kan men dezelfde beteekenis hebben, bijvoorbeeld berpaloekan, iets gebruiken om er mee te slaan; berdjoewangkan gadjah, zijn olifant tegen dien van den vijand laten vechten. Evenzoo gebruikt men eindelijk in het Hollandsen dat voorzetsel met in zinnen als menarikan pariseinja, menerbangkan koedanja, merenangkan papan, melarikan anak peram- poewan, d. i. (even als in diterbangkan angin, weggevoerd worden door den wind) die eigen beweging overbrengen op het object, namelijk dansen met zijn schild, een schilddans uitvoeren, wegvliegen met zijn paard, weg- zwemmen met een plank, wegloopen met een meisje, d. i. haar schaken, hetgeen niet wegneemt dat waar de zin het vereischt, zoo als bijv. in melarikan koeda , ook de factitieve beteekenis de bedoelde kan zijn: zijn paard hard doen 1 o open. § 39. Ook op die voor ons minder gewone beteekenis van het werkwoord van een gelij- ken, zich voordoen als datgeen wat het grondwoord uitdrukt (§ £8), moet in de afgeleide vormen gelet worden, hetgeen voornamelijk bij het suffix i te pas komt, bijv. meradjaï, als een radja jegens iemand zijn, hem als ware men een radja behan- delen, mengharimauï iemand als ware men een tijger behandelen, een tijger jegens iemand zijn, evenals wanneer het grondwoord een adjectief is, zoo als maraM, boos op iemand zijn. YI HET PEAEEIX te (of ter, zie §58). § 40. Het praefix te dient tot het vormen van toestandswoorden , waardoor de persoon of de zaak als object (in tegenoverstelling van mé, § 29) wordt voorgesteld. Dit wil niet zeg- gen dat het een passief vormt, maar het objectieve ligt hierin, dat het subject er door voor- gesteld wordt als niet uit zichzelf iets te doen, maar er toe gebracht te worden door de omstandigheden j door het toeval, door wat ook. Maarzoodoende is dan toch de beteekenis van het daarmee verbonden woord dikwijls geheel een passieve en wordt het ook als zoodanig gecon- strueerd, dat wil zeggen dat de bewerker van den passieven toestand er door middel van de praepositie olih , door, bij gevoegd wordt , evenzoo als dit bij den gewonen passieven vorm het geval is. Doch ook in dit geval verliest het zijn eigenaardige beteekenis niet, die wij veelal door komen of raken te doen of te worden kunnen vertalen. En zoo komt nu U voornamelijk voor; INLEIDING. XXV § 41. 1°. om het toevallige of plotselinge, hetzij acfcief of passief, uit te drukken, of ook het zich in een toestand bevinden door er, hoe dan ook, in gekomen of geraakt te zijn, in welke beteekenis het dan dikwijls niet veel verschilt van ons verleden deelwoord, bijv. maka toentoeng hrisnja itoepoen patahlah, sebab tertikam ditoelang ; hè goeroehoe , kiia pergi mahan diroemah orang itoe, liliatlah Jiamba terbawa atapnja sedikit; maka tja ter- pandang dalima; goegoerlah terdiri ; maka pemboeroe itoe terdirilah terdjangang*, stond genageld aan den grond van verbazing; sahingga terdoedoeklah akoe , olih sebab lemah rasanja segala anggotakoe, zoodat ik neerzeeg uit een gevoel van mach- teloosheid door al mijn leden; maka ijapoen terkedjoet laloe lari , maka orang poen terkedjoet melihat tja terlari 2 ; maka dilihatnja pada kendi itoe tertoelis roepa Soeltan Sapoer. Voorts woorden als {ér per and jat , van schrik opspringen, terdjerit, plot- seling een schreeuw geven; tersoentoeh, bij ongeluk aanraken; ierpelitjoek, verzwikt, verstuikt, van de voet, terkelintjir , uitgegleden, enz. § 42. 2°. om het gedaan krijgen ten gevolge van aangewende pogingen, het kunnen ■doen of gedaan worden, uit te drukken: maka diikoetnjalah akan kapal itoe, satelah bebrapa Jiari maka terikoetlalv, berapa diangkatnja, tijada terangkat\ maka dipertimba orang, tijada tertimba ajar roewang itoe] djika tijada térboenoeh olih Goestam, nestjaja terboenoeh olih Hamzah ; tijada lah akoe terdjawab ; tijada lerkata 2 melihat lakoenja ; koewatnja tijada terkatalagi; b ar ang jang terbawa, al wat mede te nemen was, wat h ij m e d e n e m e n kon. Bij deze beteekenis is op te merken , dat zij niet met die van het gerundium te verwarren is ; zij beteekent nooit moeten; alleen de mogelijkheid , nooit de noodzakelijkheid. En ook nog dit, dat die vorm ook door dapat vervangen wordt, bijv. diangkatnja tijada dapat, maar dat het gebruik in het actief van bolih naast dien vorm zeker niet juist is, bijv. akoe tijada bolih terlawan voor akoe tijada terlawan akan dija. § 43. 3°. om een hoogeren trap uit te drukken. Eigenlijk drukt het alleen uit, dat het subject door de omstandigheden, door de vergelijking namelijk met andere voorwerpen, als een eigenschap inderdaad, meer dan die andere, te bezitten moet beschouwd worden, zooals terbesar , terlaloe , teramat enz. , welke beide laatste woorden in den zin doorgaans de eenvoudige beteekenis van zeer hebben aangenomen. § 44. 4°. eindelijk komt ter somtijds ook voor in een beteekenis, die met een derge- lijke van be (§ 24) te vergelijken is, zooals in koelll babi jang tersongkok di kapalanja, een varkens vel dat als een kapje op zijn hoofd is komen te zitten (een uitdrukking waarmede men een groote ondergane schande bedoelt) ; saperti doelang tertoe- doeng , als een bak die voor deksel dient; ada saloe tembok terdinding , er be- vond zich een steen en muur voor afscheidingsmuur; en zoo ook doedoek Urkolik^, alleen t'huis zitten evenals in een kol ik (een soort van bootje voor één persoon). VIL HET PRAEEIX di. § 45. Di is het praefix voor het passief gelijk me voor het actief, ofschoon wat de beteekenis betreft veeleer me en te tegen elkander overstaan. Ook moet men dit niet zoo 3ÖCYÏ INLEIDING. opvatten, als of mé in cli veranderen zou of dat een di altijd tegenover een me zou staan. De eene opvatting is al even verkeerd al» de andere. Verandering van het eene affix in het andere heeft in de Maleische spraakkunst nergens plaats. Elk affix heeft ten opzichte van het grammaticaal gebruik een gelijk recht; het bestaan van een vorm met het eene affix hangt niet af van het bestaan van een met een ander. 1)1 gaat niet noodzakelijk van me vergezeld. Doch in het Woordenboek wordt doorgaans slechts de actieve vorm opgegeven , al is het dat de passieve alleen bekend is. Trouwens het is er nog ver van af, dat onze kennis der Maleische taal ons in staat zou stellen alle gebruikelijke en niet ge- bruikelijke afgeleide vormen der grondvormen op te geven. — Zeer dikwijls komt het grond- woord voor met diper als praefix. Men beschouwt dezen vorm als het passief van dien met het praefix her, zoodat men bijv. diperboewat het passief noemt van berboewat en beweert dat her in het passief verandert in per. De aard van dat praefix per (zie § 67) en het betrekkelijk zeldzaam voorkomen van den actieven vorm memper geven daar aanleiding toe, maar dit neemt niet weg, dat die beschouwing een verkeerde is. De be- teekenis, die het praeffx her aan het grondwoord geeft, is onvatbaar voor een omzetting in het passief, en ook dan wanneer zulk een met her zamengesteld woord een werkwoord schijnt te zijn, ligt dit niet aan de beteekenis van dat praefix, maar aan die van het grondwoord zelf. — Als hulpwoord tot het vormen van een passief komt in sommige ge- vallen kena voor: kena poekoel, geslagen w orden. §46. De bewerker van den passieven toestand wordt b'f onmiddellijk of met de prae- positie olih achter dien passieven vorm geplaatst: dilepaskannja of olihnja, dilepaskan radja of olih radja, dilepaskan leamoe of olih kamoe, dilihat olihmoe, dilihat hamba, dioepamakan pakir (l e pers.). Het gebruik van olih dient eigenlijk om het volgende woord meer te isoleeren , meer te doen uitkomen , het niet door onmiddellijke verbinding met het voorafgaande werkwoord als 't ware te laten overschaduwen en zal dus op zijn plaats zijn, wanneer er meer nadruk op cle bepaling moet gelegd worden. Men is echter meer gewoon in het Maleisen om, wanneer de eerste of tweede persoon handelend subject is, het voornaamwoord of zelfstandignaamwoord, dat die personen uitdrukt, voor het grond- woord te zetten en wel gewoonlijk zonder me (§ 81). Als dit me er niet bij uitgedrukt is heeft men wel eens gemeend, dat die voornaamwoorden van den l en en 2 en persoon eigenlijk in jplaats van di stonden, dat dan ook eigenlijk den derden persoon beteekende, en den vorm in beide gestalten, zoowel met als zonder di, maar in dit laatste geval met een ander voor- naamwoord, als een passief aangezien, dat men, in navolging van den aangenomen naam voor een dergelijken vorm in het Javaansch, subjectief-passief genoemd heeft. Maar dit di heeft vooreerst met den persoon niets te maken en kan dus niet door een eersten of tweeden persoon vervangen worden als of het zelf den derden aanwees, en ten anderen zou het voorbeeld van een bepaling voor het bepaalde woord op deze wijs eenig in de taal daar staan en met den geest der taal ten eenenmale strijden. In andere Oost-indische talen, zooals in het Dajaksch, heeft men daarvoor de uitdrukking ia indohop koe, -m, -e (of met het voorzetsel awi door, awikoe, awim, awie) , hij is door mij (u, hem) geholpen en dus ook met het voornaamwoord er achter. § 47. Uitgaande van de naar ik meen geoorloofde veronderstelling, dat het passief oorspronkelijk niet in het Maleisch bestond, blijft het de vraag hoe clie passieve vormen INLEIDING. XXVII te verklaren zijn? De beide eenige passieve praefixen ta (= ka) en di, stemmen niet alleen met de bekende voorzetsels ka en di overeen, maar het laat zich zelf hooren, dat ka {ta) in den beginne liet tot eenigen toestand komen of gebracht w orde n heeft moeten uitdrukken. Wat di betreft , dit doet , bij vergelijking met dien anderen vorm op i, waarin het als suffix bij werkwoorden voorkomt, aan gelijkheid van dezen Maleischen passieven vorm met dien van andere O.-I. talen met het praefix i (ing, e) denken. VIII. HET SUPEIX an. § 48. Het suffix an is het algemeene suffix tot het vormen van naamwoorden, hetzij zelfstandige of bijvoegelijke. Het dient derhalve: 1° om bijvoeglijke naamwoorden te vormen: pasar , markt, pasar an , bijv. baliasa pasaran, markttaal; kar at, roest, karatan, geroest, die dan weder als substantieven kunnen gebruikt worden, zooals oenggoen, brandstof, bijv. een blok hout, kajoe oe?iggoenan of oenggoenan alleen, het blok dat tot brandstof dient. Wanneer zij van adjectieven zijn afgeleid, bijv. van zulke die een kleur bet eekenen, doch ook van andere , hebben zij dikwijls het grondwoord verdubbeld , wat wij door a c h t i g uitdrukken (vrg. § 16), bijv. itam 2 an, zwartachtig, nier ah 2 an (ook kamer ali 2 an, zie beneden), loepa 2 an, vergeetachtig. § 49. 2°. om substantieven te vormen, en wel of van adjectieven, zoo als wij in de vorige § reeds zagen, of van andere substantieven, waarbij dan het grondwoord het algemeene begrip uitdrukt, dat door het suffix een concrete beteekenis krijgt, bijv. manls, zoet, manisan, iets zoets, zoo als honing, of ook wel suikerriet of confituren; sedap, lek- ker, sedapan, lekkernij; baoe, reuk, baoe^an, reukjes, parfumerieën. Van die substantieven of als zoodanig opgevatte woorden kunnen de beteekenissen zeer uiteenloopen. Zij duiden bijv., in overeenkomst met § 48, dikwijls een gelijkheid of overeenkomst aan, bijv. anak, kind, andkan, pop; pangkal, het (boven)einde van iets, pangkalan, het begin van een weg, landingsplaats, enz. Daarmede staat in verband een diminutieve beteekenis, zoo als sabentaran, een o o gen blikje, van sabentar, een oogenblik, tingkapan, een venstertje, van tingkap, een ven- ster; of ook een collectieve: bekafóan, de gezamenlijke leeftocht, al wat de leeftocht uitmaakt, van bekal, leeftocht; kajoe^an, geboomte, van kajoe, boom. De collectieve beteekenis ligt daarbij eigenlijk in de verdubbeling, niet in het suffix, ofschoon men ook heeft pioetangan, de gezamenlijke schuldvorderingen (waar het praef. pi een niet Maleischen vorm verraadt) , en de verdubbeling ook wel eens ontbreekt, zooals bij obatan, geneesmiddelen, van obat, geneesmiddel. § 50. 3°. om substantieven van werkwoorden af te leiden. An is hier het passieve praefix; de afgeleide woorden beteekenen het object, en wel: a. het uitwendige, zoo als in boewat an, kiriman , tawanan, boewangan, larangan, Mmpaan, makanan, gantoengan , djoendjoengan , timbangan, sorongan. Ook van intransitieve werkwoorden, zoo als bijv. robohan, het ingestorte, het puin. h. het i n w e n d i g e : kasihan , ikatan , peliharadn. XXYIÏI INLEIDING. e. het object van middel: gantoengcm , koekoesan, kikiran , soempUan , timbangan , poepoetan, hoekoeman (vrg. § 59). d. het Indirecte object, zoo als ioempoean, dat waartegen men steunt, en vooral de plaats, zooals poenggahan, losplaats, pasearan, wandelplaats, boen- goeran, plaats waar veel boen g oer-boom en staan, enz. § 51. De afgeleide woorden op an worden dikwijls zoo met het praefix be gebruikt, dat zij op meer dan één subject slaan, waarbij dan ook wel het grondwoord verdub- beld voorkomt. Daarbij krijgt het toestandswoord meermalen de beteekenis van een weder- keerig werkwoord, zoo als bijv. in bïrkasiJfian, elkaar beminnen, berpaloé^an, tegen elkaar slaan. De persoon met wien een ander iets doet wordt er dan door middel der praepositie dengan bijgevoegd, bijv. bertangis^an, te zamen ween en, bertangis^an dengan , met iemand ween en; berdjandjian dengan , bersabrangan dengan , berldinan dengan, berlihatan dïngan. Ook voor adverbia is deze vorm in gebruik , bijv. bïrharfian, dagen lang, berpoeloelfian , bij tientallen (ook zonder an, § 26). § 52. Over het zamenkomen van de praefixen ke en pe met an, zie beneden. IX. HET PRAEFIX sa. § 53. Het woordje sa, dat in den tweelettergrepigen vorm asa als op zich zelf staand woord voorkomt, maar anders als praefix behandeld wordt, beteekent een. Het wordt in dien zin gebruikt om met andere woorden verbonden een eenheid van ruimte- of tijdmaat uit te drukken, bijv. pandjang sakaki, een voet lang, sahari lamanja, een dag lang, sagendi, een kruik vol, sapendiri, een volle mans lengte, sagoenoeng tingginja, een berg zijn grootte, d. i. een berg hoog, sagadjah besarnja, zoo groot als een olifant, en dus ook al is deze maat geen juist bepaalde, maar slechts een bekende en dus bruikbare. En zoo heeft men het ook tot uitdrukking van als 't ware de aantalsmaat of bij namen van zaken gebruikt die overal bij de hand waren , zooals steentjes, vruchten, pitten enz. (satoe, soewatoe, saboewah , saboetir, sabidji),oï bij zulke die een kenmerk uitdrukken waardoor een zeker aantal voorwerpen zich van andere onderscheiden, zooals bij de dieren de staart, enz. die de spraakkunst moet leeren. En omdat nu sa alleen dan de eenheid van aantal beteekent, wanneer het woord waarvoor het staat in den zin waarin dit voorkomt slechts zulk een opvatting toelaat, zoo is het een misbruik het ook in andere gevallen in dien zin te gebruiken en bijvoorbeeld te zeggen pada sahari (d. i. den geheelen dag, § 54), voor pada soetvatoe ftari, op een dag, of in de beteekenis van eenig (hetgeen het als op zich zelf staand woord bijvoeglijk gebruikt ook beteekenen kan, zooals in Allah toehan gang asa, A. is de e enige god), bijv. in den zin itoelah saperkara jang tijada koe katahoewi roesija ijakapnja, dit was de eenige zaak waarin ik het geheim van zijn gesprek- ken niet begreep. Wordt er van meer dan een voorwerp gesproken, dan is het enkele telwoord voldoende, omdat verkeerde opvatting daarbij is uitgesloten. § 54. Sa beteekent die eenheid als een zamenhangend geheel en dus ook ons ge- heel, vol, en deze beteekenis is niet minder gewoon dan die andere. Zoo bijv. INLEIDING, XXIX saMaïakka, geheel Malakka, //geheel Malakka als een éénig man" .zouden wij zeggen, saïsi, de volle inhoud, salebih, al wat er over is, het geheele overschot, salangkapnja, zijn volle uitrusting; Jiamha makan sakenjang hamba, ik at mijn volle verzadiging, d. i. tot ik geheel verzadigd was. Vooral in bijwoordelijke bepalingen komt dit praefix voor, zoodat men met het oog daarop sa het praefix om adverbia te vormen zou kunnen noemen, bijv. saloewas tempat astana, over de geheele uitgestrektheid van de astana; sapandjang djalan, over de geheele lengte van den weg, d. i. langs den geheel en weg, sapandjang 2 djalan, langs alle wegen, sapandjang laoet, de geheele zee over, d. i. zoolang men aan boord is of was; salama itoe, al dien tijd, saloeloes 2 orang (eig. het volle doorheengaan van de menschen) zoo wijd dat iemand er door kan. En zoo ook met het affix van den derden persoon sabenarnja, de volle waarheid er van, bijv. katanja itoe sabenarnja, zijn zeggen is de volle waar- heid er van, d. i. naar waarheid, volkomen waar; agama Ibraliim sabe- nar 2 nja, de godsdienst van Abraham is de meest ware; Jcasihmoe itoe sape- noehnjalali, uw genegenheid is volmaakt; evenzoo sasoenggoehnja , sakiranja s sakedarnja, en zelfs zonder dat nja, sanéstjaja, sabeloem , satelah, waar sa dikwijls zoo in de adverbiale beteekenis is opgegaan dat het zonder schade weggelaten kan worden. § 55. Zoo kunnen ook telwoorden dat sa voor zich krijgen, bijv. satoedjoeh, het geheele zevental, alle zeven. — Een adjectief krijgt door sa, en wanneer het dan tevens verdubbeld wordt, ook de beteekenis van een superlatieven trap van hoeda- nigheid, bijv. sapenoeh 2 kasili, sabaik 2 toeloeng. Deze uitdrukking staat namelijk gelijk met die van daar boven kasiJtmoe sapénoehnja of, nog versterkt door de verdubbeling, sapenoehhij 'a , met dit onderscheid dat, in plaats van nja, kasili, waar dit op slaat, weer in de plaats treedt. En even als in de vormen die wij in § 20 leerden kennen, heeft ook hierbij een omzetting * van vorm plaats. Yooral bij kleuren vindt men die. Men zegt namelijk poetih sapoetihnja, koenlng sakoeningnja en derg. om den hoogsten graad van die kleur te kennen te geven, zoo wit, zoo geel, als mogelijk. § 56. Doch nu kan zulk een woord met sa ook adjectief zijn, bijv. saroepa, één- gedaan tig, d. i. van één gedaante, hetzij van zaken van dezelfde soort onder- ling, op elkaar gelijkend, gelijkvormig, of van de eene zaak met een andere, in welk geval de aanwijzing van dat waarop iets gelijkt, natuurlijk een bepaling ver- eischt, bijv. saroepa gadjah, van een olifantsgedaante, d. i. van één e ge- daante met, er even zoo uitziende als, een olifant, of saroepa ini, één- gedaantig met dit, eenerlei als dit; evenzoo sabesar itoe, zoo groot als dat, saelok itoe, zoo fraai als dat, samalam ini, zoo nachtelijk (d. i. op een zoo nachtelijk uur) als dit, djalan jang sadjahat ini, een zoo slechte weg als deze, satemboen orang- itoe, zoo dik (vol dik) als die mensch. Adjec- tieven van dien aard zijn voorts nog sabitjara, van één gevoelen, sakata, een- stemmig, saiboe sabapa, van een vader en moeder, saVénili, eenzadig, d. i. van eenerlei oorsprong. Men gebruikt in zulke vergelijkingen, want dit zijn die zinnen dan volkomen geworden, ook wel déngan om dat waarmee iets vergeleken wordt XXX INLEIDING. uit te drukken, bijv. sabïsar dïngan dija, waar dit cTéngan vooral noodig is omdat sabï- sarnja licht anders zou verstaan worden. Aan dit gebruik van sa zijn nu wederom verscheidene substantieven te danken, zoo als saagama, van ééne godsdienst, als subst. geloofsgenoot; sanegeri, landge- noot, sabangsa , stamgenoot, sahatidoeran , bedgenoot, sahadoedoehan , z i t g e- noot, d. i. familiare vriend, enz. 