Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
54 ALGEMEENE GESGHIEDENIS Ge zich met hulp van twee Staalsche ambtenaren van Tholen meester te maken, doch het plan lekte uit en de medepligtigen boetten hun verraad op het schavot 1, In No- vember zocht hij Bergen-op-Zoom en Geerirudenberg te overrompelen, dech beide aanslagen werden insgelijks ontdekt en gestuit ?. Geen enkel verlies kwam der halve in de Republiek de vreugde over de behaalde voordeelen verstoren. Uitbundig was dan ook de algemeene opgetogenheid over den uitslag van den laatsten kragstogt, waardoor de oostelijke provinciën geheel van den vijand berrgd waren, en de bewo- ners van het platte land zich in dezelfde veiligheid mogten verheugen, die men aldaar reeds in de steden genoot. Groot was de lof, die den prins met regt ten deele viel. Roem van prins Behalve zijne schitterende overwinning bij Turnhout in den aanvang dezes jaars, had MAURITS als veld- heer. Lotgevallen der vereenigde j ia drie maanden acht vestingen veroverd; en hoewel geen vijandelijke legermagt was komen opdagen, om hem de bijkans ontwijfelbare zege te betwisten, bad hij nog- tans door de snelheid zijner bewegingen, de juistheid zijner inzigten, het beleid zijner maatregelen en de orde van zijn leger ook in het buitenland eene regtmatige bewonde- ring opgewekt. Op hunne terugreis naar Kopenhagen hadden gezanten van den koning van Denemarken hem in zijn kamp voor Lingen bezocht, terwijl de graaf van Bentheim en andere Duitsche heeren hem insgelijks hunne hulde en gelukwenschen waren komen brengen ?. Door gansch Europa werd mavarrs thans erkend als een der grootste veldheeren van zijnen tid; en op den rijksdag te Regensburg werd zelfs op voorstel van den keurvorst van Keulen in overweging genomen om hem te verzoeken het opperbe- vel over de keizerlijke legers in den strijd tegen de Turken op zich te nemen. In de Vereenigde Gewesten, waar men des: prinsen heldenarm nog zoozeer noodig had, be- schouwde men echter dezen voorslag als een listig uitgedacht middel, om den bek wamen veldheer aan de verdediging van zijn vaderland te onttrekken, zoodat voorzeker niemand het betreurde, dat de voorgenomene krijgstogt tegen de vijanden der Christenheid geen voortgang had, en daarmede de uitnoodiging aan mavnrrs achterwege bleef 4. Aan de vereenigde Engelsche en Nederlandsche vloten was dit jaar minder voorspoed En gelscheen Neder- ten deel gevallen. Door den gelukkigen uitslag van den togt tegen Cadix tot nieuwe landsche vloten. ondernemingen geprikkeld, had de graaf van Esser zijne gebiedster overreed om hem bet opperbevel over eenige oorlogschepen en 5000 man toe te vertrouwen. Een Hollandsch smaldeel onder den heer van Warmond was op verzoek der koningin zijne scheepsmagt komen versterken, en op den 26"*'Julj bad de gansche vloot, ongeveer honderd zeilen 1 son, IV bl. 377. 2 pon, IV bl. 368. 3 zor, IV bl. 363, 364, 365. 307. 4 van nEYD, bl. 320. crotivs, p. 200. + DES VADERLANDS. 55 qu———————————————————————————— tj sterk, de reede van Plymouth verlaten. De geheime bedoeling was, de vijandelijke — — 1597. armade te vernielen, die in de haven van Ferrol werd uitgerust, de Spaansche vloot te vermeesteren , die met de schatten van West-Indië wit Amerika in aantogt was, en op de Acorische eilanden vasten voet te zetten. Op de hoogte van Galicië werd de vloot echter deer eenen storm beloopen, die hare verstrooide en beschadige bodems tot den terugkeer dwong. Eerst den 27**^ Augustus was zij in staat, andermaal uit te loopen. Daar zssæx vreesde dat de reeds aanmerkelijk verminderde leeftogt thans te gering zou zijn voor de talrijke landingstroepen, die hij had ingescheept, nam hij alleen de duizend geoefende soldaten mede, die rmancis vere uit de Nederlanden naar Engeland had teruggevoerd. Hij was daardoor gedwongen zijne voorgenomene landing op de Spaansche kust, waar men sich intusschen op eenen aanval had voorbereid, te laten varen, en wendde den steven terstond naar de Acoren, ten einde de West-Endische vloot niet te misen, die telken jare op een bepaalden tijd uitzeilde en gewoon was aldaar water en levensmiddelen in te nemen. Bi tijds kwamen de Engelschen bý de Acoren aan en hemagtigden het eiland Fayal. Doch ten gevolge van overijling en gebrek aan onder- vinding in de zeevaart nam zsszx verkeerde maatregelen. De rijk beladene Spaansche schepen, van de aanwezigheid des vijands verwittigd, zetteden aMe zeilen bij om de versterkte haven van Angra, de hoofdplaats van Terceira, te bereiken, en kwamen behouden dear binnen, voordat de Engelsche vloot hen den weg kon afsnijden. Slechts drie schepen vielen in zssex’ handen; en hoewel de opbrengst hunner lading voldoende was om de kosten van den ganschen togt te dekken, was het eigenlijke doel gemist. De vereenigde vieten achtten zieh niet sterk genoeg om Angra, dat van eene talrijke bezetting voorzien was, aan te tasten en keerden in November in Engeland terug 1. | De Spaansche vloot, die im de haven van Ferrol was uitgerust om op de kust van De Spaansche Cornwallis eenige landingstroepen te ontschepen, had echter met nog grooteren tegen- m pera spoed te kampen. Naawweljks was zij op de hoogte van het Kanaal gekomen, toen een hevige storm uit het noorden haar uiteensloeg en de ontredderde schepen naar Spanje terugdreef. Daar de koning terstond van hare minst beschadigde galjoenen ge- bruik maakte, om zijne zilvervloot, die nog steeds te Angra voor anker lag, af te laten haken, werd de onderneming tot gelegener tijd uitgesteld 3. Terwiì de krijg aldus te water en te land onafgebroken voort bleef woeden, waren "m. oning "a de Staten vam onderscheidene zijden op nieuw aangezocht, om sich aan den koning, de Staten tot on- diem zij hadden afgezworen, te onderwerpen. Op den 19^* Julij verscheen een gezant — T van dem koning van Polen te  merznen, f. 382. Hume, History of England, IV p. 202. 2 son, IV bi. 337. 15697. Antwoord der Staten. 56 ALGEMEENE GESCHIEDENIS n————————————————————————!—nIEMÜÓÉÓRÓ( NM Hoewel het doel zijner komst niet onbekend was, scheen de goede verstandhouding met den vorst van het rijke koornland, dat telken jare aan honderden schepen eene winstge- vende vracht verzekerde, te vereischen, dat de gezant op eene eervolle wijze ontvangen en bejegend werd. Daar men echter niet gezind was het oor aan zijne voorstellen te leenen, besloten de Staten-Generaal op aandrang der Gecommitteerde Raden van de Staten van Holland 1 den gezant reeds den 21**^ July in eene plegtige vergadering te ontvangen en terstond met een afwijzend antwoord naar Engeland te laten vertrekken, waar hij de koningin ingeljks bewegen moest om met rres vrede te sluiten. De oogen ten hemel geslagen, alsof hij te trotsch was om zijne toehoorders aan te zien, hield de Pool eene opgesmukte rede in de Latijnsche taal, waarin hij het leedwezen van zijnen koning uitdrukte, dat het magtige Spanje door den oorlog met de Ver- eenigde Gewesten verhinderd werd, Oostenrijk en Polen krachtdadig tegen de Turken te ondersteunen. Hij vermaande derhalve de Staten, om de wapenen neder te leggen en zich aan hunnen regtmatigen heer te onderwerpen, bedenkende dat het den vorsten toekwam te regeren, doch den onderdanen betaamde met lijdzaamheid te gehoorzamen. Fres was, naar hij verzekerde, een goedertieren en zachtmoedig vorst, bereid om alles te vergeven en te vergeten, terwijl de koning van Polen bovendien gaarne zijnen invloed zou aanwenden, om te bewerken dat de afvallige gewesten weder in genade | aangenomen en daardoor van de rampen des oorlogs bevrijd werden, waaronder zij toch eenmaal zouden moeten bezwijken. Ten slotte verklaarde de gezant de hoop te koesteren, dat de Staten te eerder geneigd zouden zijn naar den raad van zijnen ko- ning te luisteren, wanneer zij overwogen, hoeveel hun aan den vrijen handel op Po- | len gelegen was. Deze ongepaste aanspraak, die weinig met het standpunt van vrijheid en magt over- eenkwam, dat de Republiek in den laatsten tijd bereikt had, wekte te meer verbazing, daar de Poolsche gezant door onderscheidene personen herkend werd als een voorma- lig student aan de hoogeschool te Leiden, alwaar hij zich een beter inzigt in den — toestand en de gezindheid der Staten had kunnen verschaffen, dan zijne woorden open- baarden. Nadat het plegtige gehoor was afgeloopen, deed prins ‘waurrrs hem uitge leide door de groote zaal van het Hof van Holland, alwaar de onlangs bij Turnhout veroverde vaandels waren opgehangen, en wees hem op die zegeteekenen als het bewijs dat de Spaansche troepen niet onoverwinnelijk waren en de magt van rums geenszins onwederstaanbaar mogt heeten. De Staten-Generaal achtten het overbodig, den gezant een afschrift van zijn voorstel te verzoeken en zonden hem reeds den volgenden dag een antwoord, waarin de regtvaardigheid hunner zaak en het gevaar van elken vrede- 1 Resol. v. Holland 1597, bl. 375—381, 383. DES VADERLANDS, 57 handel waren uiteengezet, terwijl hem op een — bi den d van Hohenlo niet — 1997. onduidelijk werd te kennen gegeven, dat men voorzeker het Nederlandsche geld even | gaarne in Polen zag komen, als de voortbrengselen van dat land in de Vereenigde Ge- weslen op prijs werden gesteld. Van hier vertrok de Pool naar Engeland, waar zijn onbetamelijke toon hem eene ernstige berisping van de fiere gLmzaBETR berokkende 1. Ook de keizer van Duitschland had weder besloten eene poging aan te wenden om oe de sine onderhandelingen tusschen de Republiek en Spanje aan te knoopen, doch de Staten, raadt tot vrede. die reeds ten vorigen jare aan zijne gezanten vrijgeleide geweigerd hadden ?, volhardden in hun besluit om op beleefden doch vasten toon voor zijne welwillendheid te bedan- ken. Niettemin kwam in Augustus een afgevaardigde uit Weenen in ’s Gravenhage en beklaagde zich bij de Staten-Generaal over de geringschatting, die zij aan hunne Duit- sche naburen betoonden, door te weigeren met hen in overleg te treden, hetgeen te minder billijk scheen, daar de keizer niet slechts over den vrede maar over andere ge- meenschappelgke belangen met de Staten wenschte te beraadslagen, en den band weder aan te knoopen, die vroeger tusschen de Vereenigde Gewesten en het rijk had bestaan, doch in den laatsten tijd bijna geheel was afgebroken. Voorzeker kan het niet bevreem- den, dat dit laatste punt bij de Staten-Generaal volstrekt geen weerklank vond. De af- zwering van rims had aan de oude betrekking van de noordelijke Nederlanden tot het Duitsche keizerrijk, die door de vorsten uit het Bourgondische huis opzettelijk verwaarloosd was, zoo al niel regtens, althans feitelijk een einde gemaakt, en hoewel prins WILLEN van Oranje bi enkele van Dwitschland's vorsten eene karige ondersteuning gevonden had, was de onverschilligheid of openbare Spaanschgezindheid der meeste niet geschikt om tot eene naauwere aansluiting uit te lokken ?. Te vergeefs had de eenige nog levende broeder van prins wiLLkM, graaf soman van Nassau, wiens zonen thans in onderscheidene betrekkingen de zaak der vrijheid dienden 4, herhaalde pogingen aange- wend om een verbond tusschen de Protestantsche vorsten van Noord-Duitschland tot stand te brengen. Hij had zoowel op hunne onverschilligheid en traagheid als op den 1 zon, IV bl. 332, 350. vas nero, bl. 304. van wETEREN, f. 380 d. 3 Hiervoor bl. 12. 3 Vgl. j. sosscua, de Duilschers en de Nederlanden voór den Munsterschen vrede. Eene voor- lezing. ’sGravenhage 1847. P.ravLus, Verklaring der Unie van Utrecht, 1775, 1 bl. 60—69. 4 yrs was onlangs gesneuveld (hiervoor bl. 26), wıLLEm Lopgwux was stadhouder van Fries- land, Groningen en Drenthe, LODEWIJK cuNTHER had aan den zeetogt naar Cadix in 1596 deelge- nomen, en was daarna in Frankrijk onder nerpruk IV gaan dienen, sonar de Jongere was in 1593 door zijnen vader met eene belangrijke zending bij de Staten belast, en ERNST CASIMIR was reeds sedert verscheidene jaren in hunne dienst. . ! UI Deer. 2 Srux. 8 58 ALGEMEENE GESCHIEDENIS EE K a nee ee an 1807. godsdiensthaat der Lutherschen tegen de Calvinisten schipbreuk geleden, en was evon- min geslaagd om de Staten te overreden, in het belang van hunne verdediging en hunnen handel zich naauwer aan het Duitsche rijk aan te sluiten !. Men wist in Holland te goed, hoe weinig ondersteuning van die zijde te wachten was, om op lossen grond en- derhandelingen aan te knoopen, waarvan Spanje door geheime verstandhouding met den keizer en de overige Katholieke vorsten tot bereiking zijner oogmerken partij zeu kun- nen trekken. Gelukkig konden de Staten-Generaal met voeg het stilzwijgen over dat teedere onderwerp bewaren, daar in den schriftelgken lastbrief van dea afgevaardigde hieromtrent niets gevonden werd. Met betrekking tot de andere punten gaven zij ten antwoord, dat zij reeds meermalen hunne redenen, om elke onderhandeling te wantrou- wen, witveerig ontwikkeld, en derhalre uit eerbied voor het Duitsche rijk geweigerd hadden gezanten te ontvangen, die toch eene vruchtelooze reis zeuden maken ?. Deensche ge- Twee maanden later, op den 15** October, landde een luisterrijk gezantschap uit siete nal, Denemarken te Rotterdam aan, hetwelk reeds in Engeland zijnen tast verruld had em ‘sGravenhage. de koningin te bewegen aan den oorlog met Spanje een einde te maken, en thans ook de Republiek met hetzelfde deel kwam bezoeken. Hoezeer de Staten-Generaal een weerzin hadden in diergelijke aanzeeken, waaraan zij toch geen gehoor konden geven, werden de Deensche gezanten door hen met bijzondere eerbewijzen ontvangen. Men zag in hanne komst een waarborg der vriendschappelijke betrekkingen, welke ten vorigen jare met CHRISTIAAN IV by gelegenheid van diens krooning waren aangeknoopt 5, en begreep dat de jeugdige koning in 't belang van den handel op Spanje waarechijnigk deze dienst aan raes niet had willen weigeren, hoewel zijne Protestantsche geloofsbe- kjdenis hem veeleer naar de zijde der Staten dan naar die van hunne vijanden deed overhellen. Ook was de toom zijner gezanten zoo voegraam en bescheiden, dat hun vertoog volstrekt geen aanstoot gaf. De Staten besloten hun cen zeer uitvoerig ant- woord te geven, wearin hun vast besluit, om elken vredehamdel met den trouweloozen rups af te slaan, uit de geschiedenis der laatste vijf en twintig jaren geregtraardigd werd. Bij de schets van den bestaanden regeringsvorm hadden zij de zwakheid zich in hun vertoog geheel naar de zienswijze der Deenen, Polen en andere Duitsche volken te N voegen, en den schijn aan te nemen alsof de Vereenigde Gewesten het hoogste gezag aan prins MAURITS, als den opvolger van zijnen doorluchtigen vader, hadden opgedra- gen: eene onwaarheid, die door den algemeenen en reeds dikwerf ondervondenen af- ! Archives de la maison d°Orange-Nassau, publié par Mr. GROEN van PRINSTERER, deuxième série 1857, 1 p. 122, 170, 176, 186, 219, 231, 261, 284, 295, 316—318, 347. 2 sor, IV bl. 355—358. van meTEREN, f. 383 d. 3 Hiervoor, bl. 11. DES VADERLANDS, 59 keer der buitenlandsche vorsten van eene republikeinsche staatsinrigting was uitgelokt, doch reeds terstond door de zelfstandige houding der Staten-Generaal, als de souvereine vergadering des lands, aan de vreemde gezanten in het oog moest vallen. Overigens hadden de Deensche edellieden in last te verzoeken, det de scheepvaart humner land- genosten op Spanje door de krijgvoerende mogendheden niet zou belemmerd worden. In Engeland hadden zij op dit punt schipbreuk geleden, daar zrizanerm niet te be- wegen was geweest om het vrije vervoer van graan naar des vijands grondgebied toe te staan. De Staten hadden echter geen reden aan de Deenen eenen handelstak te ont- zeggen, waarvan sij selven, niettegenstaande den oorlog, nog veel voordeel trokken, en verklearden alleen krijgsbehoeften als contrabande te beschouwen +. 1898. Naauwelijks hadden de Staten-Generaal dit nieuwe bewijs hunner onwrikbare volhar- Onderhandelin- ding in den strijd voor de onaf hankelijkheid der Republiek gegeven, toen hun het be- — IV ei angstigende voeruitzigt geopend werd, dat zij voortaan geheel alleen den last des oorlogs "^*^. tegen het magtige Spanje zouden te dragen hebben. Op den 6° November verscheen SUZANVAL in hunne vergadering, en verklaarde dat de koning van Frankrijk door de uitputting zijner geldmiddelen buiten staat zou zijn langer aan 's vijands krijgsmagt het hoofd te bieden, indien hij niet zoowel door de Vereenigde Gewesten als door Engeland krachtiger werd ondersteund. Uit dien hoofde had mxw»ark IV zieh verpligt geacht het oor te leemen aan de zeer voordeelige voorwaarden, waaronder de vrede hem door rms werd aangeboden; doch de herinnering aan zijne vroegere beloften en de genegenlieid voor zijne bondgenooten had hem nog teruggehouden dien aan te nemen. Vooraf wenschte hy hun gevoelen in te winnen over de mogelijkheid om den krijg met goed gevolg voort te zetten, en in elk geval met hen te raadplegen op welke wijze hij bet sluiten van den vrede ook aan hunne belangen bevorderlijk zeu kunnen maken ?, Hoewel sosawvaL den volgenden dag aan de Staten-Generaal berigtte dat hij eene nieuwe depéche ontvangen had, volgens welke nenparx IV de onderhandelingen had geschorst, totdat het antwoord der Staten hem zou zijn toegekomen, lieten zijne woor- den geen twijfel over, dat de koning van Frankrijk vast besloten had een einde aan den eorlog te maken. Op den 9 Januari 1806 werd deze vrees bevestigd door concer ciuem, die namens de koningin van Engeland aan de Staten-Generaal mededeelde dat HENDRIK IV op het punt was met rms vrede te sluiten en dat zij was uitgenoodigd daaraan deel te nemen 3, Zoo scheen derhalve niet slechts de verademing, die de krijg ! sog, IV bl. 370—377. onotivs, p. 283. van METEREN, f. 381 d 385. Resol, van Holland , 1507, bl. 574—592. ! pox, IV bl. 399. ! soa, IV bl. 412. 8 + An in zullen 1598. 60 ALGEMEENE GESCHIEDENIS aa a SEE tusschen Frankrijk en Spanje herhaaldelijk aan de Vereenigde Gewesten geschonken had, een einde te zullen nemen, maar ook Engeland’s krachtdadige ondersteuning aan de Staten-Generaal te ontzinken. Beide vorsten Inderdaad waren door tusschenkomst van paus cuemens VIII tusschen munon en verlangen den vrede. rius onderhandelingen aangeknoopt. Beide vorsten verlangden evenzeer naar den vrede. Frankrijk was door langdurige binnen- en buitenlandsche oorlogen geteisterd, en had eenige jaren van rust noodig om zich van de geledene rampen te herstellen. De koning van Spanje, buiten staat zijne muitende troepen te bevredigen, zag eindelijk in, dat zijne hulpmiddelen onvoldoende waren om tegelijk met de Vereenigde Gewesten en met Frankrijk krijg te voeren. Oud en ziekelijk, voelde hij bovendien zijn einde naderen, en wenschte zijn nog jeugdigen opvolger geen oorlogen met bijkans al zijne naburen achter te laten. Dat de zucht naar vrede hem ernst was, bleek uit de gematigdheid zijner voorstellen. Hij stemde er in toe afstand te doen van al zijne veroveringen, zelfs Calais terug te geven en de grenzen van Frankrijk te bepalen, gelijk de vrede van Chateau-en-Cambresis in 1559 die had afgebakend !. Door deze onverwachte, wending diep ter neder geslagen, besloten de Staten-Generaal niets te verzuimen om HENDRIK. IV, des noods door het aanbod van krachtdadiger bij- De Staten zen- stand, tot het voortzetten van den oorlog te bewegen. In Maart vertrokken sustinus - den gezanten naar rijk. m-—. / van Nassau en JOHAN VAN OLDENBARNEVELT ? in gezelschap van svzANvAL naar Frank- rijk, werwaarts ELIZABETH met hetzelfde doel ROBERT CECIL en HENRY HERBERT geron- den had. Te Nantes in eene plegtige vergadering van 'skonings raadslieden toegelaten, ontvouwden de afgezanten de redenen, welke tegen den vrede pleitten. Alleen door Frankrijk’s medewerking scheen de heerschzucht van rues gefnuikt en Spanje | belet te kunnen worden, voortaan de rust en vrijheid der overige mogendheden te belagen. Ook herinnerde men aan het onlangs gesloten verbond, waardoor de koning van Frankrijk zich verpligt had zonder toestemming van Engeland geen vrede te slui- ten. Zoowel zijne eer als zijn belang vereischten dat de oorlog werd voortgezet, totdat riLrPs' magt volkomen verbroken zou zijn. Van de zijde van Engeland werd daartoe eene behoorlijk uitgeruste krijgsmagt van 6000 voetknechten en 500 ruiters, geheel voor 1 Hiervoor, D. LI St. IV bl. 72. 2 OLDENBARNEVELT had zich te vergeefs beroepen op de voorwaarde, waaronder hij zijn ambt aanvaard had, dat bij namelijk niet tegen zijnen zin in buitenlandsche gezantschappen gebruikt zou worden. De Staten van Holland hadden deze verontschuldiging niet willen laten gelden. Zie hiervoor, D. Hil St 1 bl. 189, zon, 1V bl. 413. Daarentegen had hij volmagt ontvangen om zooveel geld op te nemen als hij voor de uitvoering van zijnen last zou behoeven. Res, v. Hol- | land 1598, bl. 34. DES VADERLANDS, 61 Staten £000 man benevens eene menigte stukken geschut daarbij zouden voegen !. De kanselier, die in naam van HeNpRIK IV deze bedenkingen beantwoordde, wees daaren- tegen op den uitgeputten toestand, waarin Frankrijk zich bevond. De geldmiddelen waren in wanorde, de schatkist ledig, het volk verarmd, de landbouw verwaarloosd, handel en nijverheid door den oorlog gestoord. Zelfs de krachtigste hulp van buiten zou onvoldoende zijn om den koning in staat te stellen, in den kostbaren en afmatten- den strijd te volharden. Werden hem echter eenige jaren vergund om de orde te her- stellen, zijn gezag te bevestigen, en de rijke hulpbronnen des lands met vernieuwde kracht te doen vloeijen, dan zou Frankrijk weldra niet slechts de hulp zijner bondge- nooten kunnen ontberen, maar hun ook voor den verleenden bijstand ruime vergoeding kannen schenken. Tegen deze redenen kon, althans uit het oogpunt van Frankrijk’s belang, niet veel met grond worden ingebragt. Toen echter de kanselier aan de Hollandsche afgezanten voorstelde, dat de Vereenigde Gewesten van deze gelegenheid gebruik zouden maken om zich onder goede voorwaarden aan Spanje te onderwerpen, in welk geval Frankrijk en Engeland zorg zouden dragen, dat hunne privilegiën niet andermaal verkracht kon- den worden, verklaarde OLDENBARNEVELT dat de Staten vast besloten waren nimmer onder 1598. OLDENBARNE- vELT verklaart rurs gezag terug te keeren. In het vertrouwen op onzekere toekomstige hulp de reeds dat de Staten in gewonnen voordeelen aan een trouweloozen dwingeland af te staan, zou de grootste dwaasheid zijn, zoolang als de Staten nog een leger van 15000 man te velde brengen, en met honderd oorlogschepen hunne kusten verdedigen konden. Al werden zij dan ook door al hunne bondgenooten verlaten, zij zouden niettemin in den strijd voor hunne vrijheid volharden 2. i In latere gesprekken met de afgezanten 3 trad menprik IV nog in meer bijzonderhe- den strijd zullen volharden. Beloften van den omirent de omstandigheden, waardoor hij genoopt werd den voordeeligen vrede aan te mzNorix IV. nemen, die hem thans werd aangeboden, en verzekerde hun, dat hij niets liever verlangde dan spoedig in staat te zijn zijne plannen tegen het heerschzuchtige huis van Oostenrijk 1 Mémoires de sviLy, Ill p. 155. 2 por, IV bl. 414. * De hertog van Bouillon en andere eerzuchtige hoofden der Fransche Hervormden, die grooten- deels met het oog op de vermeerdering van hun eigen invloed het plan hadden gevormd hunne geloofsgenooten in de wapenen te brengen, om mzwpar 1V des noods met geweld tot voortzetting van den krijg met Spanje en tot begunstiging van hunne partij te dwingen, zochten te vergeefs zoowel de Engelsche als de Staatsche afgezanten voor hun oproerig opzet te winner. Mémoires de sour, Hil p. 154. 62 ALGEMEENE GESCHIEDENIS A 1898. —— voort te zetten. Aan OLDENBARNEVELT, wien hij in een afzonderlijk gehoor ontving, betuigde hij zijne dankbaarheid wegens den ruimen onderstand, dien hij van de Staten ontvangen had !, en verklaarde zich op aandrang van den Hollandschen staatsman be- reid hen thans op zijne beurt te ondersteunen. Wel zou de vrede met Spanje hem beletten hen openlijk bij te staan; doch het teruggeven van voorschotten kon niet met gewonen onderstand worden gelijk gesteld, en hij beloofde derhalve onder den eersten vorm in den tid van vier jaren / 5.900.000 aan de Staten te betalen. Edictvan Nan- Weinige weken later, op den tweeden Mei, werd de vrede tusschen Frankrijk en oret 5 Spanje te Vervins gesloten, nadat mzwomark IV door het edict van Nantes de grieven zijner Hervormde onderdanen bevredigd had, door hen op onderscheidene plaatsen ia zijn koningrijk vrije uitoefening hunner godsdienst, en overigens gelijke regten met de Katholijken toe te staan 2, Intusschen hadden soermus van Nassau en OLpENBARNEYVELT door de welwillendheid _ Eene geheime van HENPAIK IV kennis gekregen van eene geheime instructie betrekkelijk den vredehandel, anjer hd door den koning van Spanje aan den aartshertog toegezonden, doch door de koningin van Engeland onderschept. Freres gaf daarin aan sijne gevolmagtigden vergunning om ook met ELIAABETK te onderhandelen, wanneer nerpnix IV zonder haar geen vrede zou willen sluiten. Zij moesten in dit geval de vrije uitoefening der Katholieke godsdienst in Engeland zoeken te verkrijgen, doch bovenal er op aandringen, dat de aan kurzasern verpande steden Vlissingen en Brielle in ruwa’ magt werden gesteld. Zoo de koningin die plaatsen slechts voor geld wilde afstaan, moest men hem terstond berigt geven van de som, die zij eischte. Wat de Nederlandsche rebellen betrof, deze zouden nimmer in den vrede mogen deelen, tenzij de Katholieke godsdienst en het gezag des koning: overal aangenomen, en de voormalige ambtenaren, voor zoo verre zij nog im leven waren, weder in hunne posten hersteld werden. Deze voorwaarden kwamen aan de . Nederlandsche gezanten ‘zoo gewigtig, en vooral met het oog op zurzasern’s hebzucht $500 gevaarlijk voor, dat zij besloten niet regtstreeks naar het vaderland terug te keeren, maar op de terugreis Engeland aan te doen, ten einde de gezindheid der koningin te Wedervaren der polsen. Zij hoopten aldaar nog een ander gezantschap aan te treffen, hetwelk de Staatsch - ` tën in Breu Staten-Generaal reeds in Maart derwaarts  hij diens persoonlijke bemoeïjingen, om bij gelegenheid van zijnen overgang tot het Katholicisme zijne eer te handhaven, (zie hiervoor. D. III St. I bl. 477) op hoogen prijs stelde. 2 son, IV bl, 419—416, 443—451. canneno, p. 417—428. J. ». pt raams, Commentaria (ia de Analecia Belgica van c. p. mortor van »aezwpuzomT, 1743, T. II pars 11) p. 566, 570. Memo- ves dé surly, HI p. 140—158, noncwer, t. a p. bl. 297. Waarachtige historie vem 1. Vi OLDEN-BARNEVELT, 4e druk. Rotterd. 1670, bl. 176. : DES VADERLANDS, 63 EE) mds em de voortduring berer ondersteuning te verzoeken, ook al mogt tusschen 1698. Froakrijk en Spanje de vrede tet stand komen. Het was echter reeds onverrigter zake treggekeerd, daar sizzaseTa vooreerst den loop der onderhandelingen tusschen de beide mogendheden wilde afwachten !. Ook oLpensarnzvæLT slaagde er niet in haar een gunstig antwoord te ontlokken 2. Zij verklaarde dat zij niet minder reden daa de koning van Frankrijk had, om aan haar rijk de lang ontbeerde rust en aan hare onder- — daen den vrijen handel op Spanje terug te geven. Aleen cen onbekrompen aanbed tot — vrede vergoeding harer voorschotten eh eene volkomene ontheffing van verdere lasten zou haer mischien neg kunnen bewegen in den kostbaren oorlog te volharden; en zij hoopte derhalve dat de Staten, wier schatkist zoo goed voorzien scheen dach die niettemin mg steeds geweigerd hadden zich op dit gewigtige punt naar haren zin te veegen, ein- delijk zouden kunaen besleitem hare weldaden wiet langer met ondank te beloonen. In de Vereenigde Gewesten wekte deze eisch der keningim van Engeland, aam. wier Beraadslagin- meh vroeger herhaaldelijk omdervondene geneigdheid tet den vrede thans niet te twij- gen eer kka scheen, groote berergdbeid. De Staten-Generaal nemen in emstige overweging, d de oorlog, ook zonder dem bijstand van Frankrijk en Engeland, met de hoop op tenen geeden uitslag ken worden voorigeset, en of het miet raadzaam was deze gelegen- heid aan te grijpen om goede voorwaarden van rips te bekomen. Een geacht Leidsch Koopman, DANIEL VAN DER MEULEN, die onder voorwendsel eener ziekte van zijnen eder te Antwerpen door de Spanjaarden derwaarts wes gelekt, verhaalde dat hij bij onderscheidene aanmientijken te Brussel ontboden was, die hem allen verzekerd hadden dat de koning van Spanje thans tot elken prijs vrede wilde maken, en geneigd was aa de Vereenigde Gewesten niet slechts humane voorregien en hunnen tegenwoordigen regeringsvorm maar zelfs hunne gedsdienst te laten behouden, indien zij vich aan hem onderwerpen wilden. Ook had men bem bij den aartshertog gebragt, die hem op denzelfden woo toegesproken en verzecht fad in zijn vaderland verslag te doen van hetgeen hij veroomen had. De scherpe tegenstrijdigheid tussehen dese wendelinge openmygen en den geheimen lastbrsef van rrurs wettigde echter het vermoeden dat sok hier een adder onder het gras schailde, en dat de Spanjaarden geen ander doel hadden daa de burgers der Republiek door het gerucht van diergelijke aanbiedingen tegen de Sémten in te nemen, alsof de laatsten alleen in het belang hummer eigene souvereine waardigheid — — eee ' sor IV bl. 440. Het gezantschap bestond uit JOHAN VAN DUVENVOORDE, heer van Warmond, admiraal van Holland, JOHAN VAN DER WERCKE, pensionaris van Middelburg en JOHAN VAN HOTTINGA, gedepateerde uit Friesland in de Staten-Generaal. ? ceorics, p. 320, meldt in strijdt met zon, IV bl. 415, dat OLDENBARNEVELT de koningin tot gotere inschikkelijkheid bewoog door te verklaren, dat de Staten, wanneer zij vrede met Spanje "lot, terstond haar voorbeeld zonden volgen. Zie ook van wrrEREN, f. 401 a. 64 ALGEMEENE GESCHIEDENIS -— —AmÁ— ee = s ———————— — pu — — 1698. eenen aannemelijken vrede van de hand weren. Op deze bedriegelijke grondslagen onderhandelingen aan te knoopen, was voorzeker ten hoogste ongeraden; en de uitslag der beraadslagingen leverde het bewijs dat oppensannevet geheel in den geest zijner mederegenten gesproken had, toen hij aan de raadslieden van menprixk IV verklaarde dat de Vereenigde Gewesten zich nimmer aan hunnen voormaligen heer zouden onder- werpen. Op het voetspoor der Staten van Holland besloten de Staten-Generaal den strijd voor hunne vrijheid en onafhankelijkheid voort te zetten, ook al werden zij niet alleen - door Frankrijk maar ook door Engeland verlaten. Zoo eurzaszrn het voorbeeld van - HENDRIK IV volgde, zou men haar echter door het aanbod van aanzienlijke geldsommen _ trachten te bewegen om Vlissingen, Brielle en het fort Rammekens, nog steeds ah pand voor hare voorschotten door Engelsche troepen bezet, terug te geven, en al- | thans het uiterste beproeven om te voorkomen dat deze hoogst gewigtige plaatsen in handen der Spanjaarden werden gesteld !. Het had inmiddels oLpENBARNEVELT en Justinus van Nassau bij hun verblijf in Engeland reeds getroffen, dat er tusschen den toon der koningin en dien van haren meest vertrouwden raadsman, lord suRLEIGH, een belangrijk onderscheid bestond. De eerste had in heftige bewoordingen haar ongenoegen over de handelwijze van den koning van Frankrijk te kennen gegeven. Daarentegen had de laatste diens besluit geroemd, en op de aanmerking, dat urewpmm IV zich niet aan het verbond met Engeland gehouden had, geantwoord, dat diergelike overeenkomsten niet al te letterlijk moesten worden Ware gezind- opgevat ?, Inderdaad was ELizasETH door den invloed van haren gunsteling, den graaf E TU" van ESSEX , die vurig verlangde nieuwe lauweren op het veld van eer te plukken, meer geneigd den krijg voort te zetten dan te eindigen. Te vergeefs wees haar BvALEION op de heilrijke gevolgen van den vrede voor de veiligheid, de rust en de welvaart van haar koningrijk. Zelfs de overweging van de aanzienlijke vermindering van uitgaven, welke daarmede gepaard zou gaan, kon haar niet tot zijne zienswijze overhalen. De meerderheid der Engelsche scheepsmagt boven Spanje's trotsche oorlogsvloten was reeds in zoo menigen zeestrijd gebleken, dat zij zonder vrees een nieuwen aanval kon af- wachten, waarvan Prums bovendien door de uitputting zijner geldmiddelen welligt geheel zou moeten afzien. Voortaan scheen de krijg aan Engeland slechts eer en voordeel te beloven: want de Spaansche bezittingen in Amerika, door het moederland niet langer krachtig beschermd, openden een uitgestrekt veld voor de strooptogten der Engelsche 1 Res. v. Holland, 1598, bl. 205, 233. van wgrEREN, f. 406 b, c. van Reyn, bl. 341. Vgl de Instructie van het daarop gevolgde gezantschap, bij som, LV bl. 478, en aldaar vooral bl. 480 a. 2 son, IV bl. 415: »dat deselve hadden en mosten hebben civile interpretatien.”’ DES VADERLANDS. 65 aa MN MH MEMMIUS CNN? vrijbuiters, terwijl de jaarlijks terugkeerende zilvervloot de schoonste gelegenheid schonk rijken buit te behalen. Bovendien zou de vrede rms in staat hebben gesteld al zijne krachten tegen de Republiek te rigten: en het was in Engeland’s belang dat de Spaansche koning de Vereenigde Gewesten niet andermaal onder zijn ijzeren schepter zou doen bukken !. Toen derhalve de leden der beide Engelsche gezantschappen ? op last der Staten- Generaal andermaal naar Londen waren vertrokken, om met ELIZaBETH’s staatsdienaren het bedrag harer voorschotten te berekenen en eene overeenkomst betrekkelijk de terug- gave te sluiten, kregen zij weldra de overtuiging dat de schijnbare vredelievendheid der koningin slechts een voorwendsel was om hen tot ruimere aanbiedingen te bewegen. Op raad van OLDENBARNEVELT, die afzonderlijk bij de koningin ontboden werd en de uitbarstingen harer kwade luim met kalme waardigheid verdroeg, besloten zij dan ook dechts twee derden der twaalf millioen gulden toe te staan, waarop de Engelschen de verschuldigde som hadden geschat. Na langdurige onderhandelingen overwon hunne standvastigheid den aandrang der Engelsche ministers, en kwam een verdrag tot stand, hetwelk den 16% Augustus te Westminster geteekend en later door de Staten-Generaal bekrachtigd werd. De laatsten verbonden zich daarbij aan de koningin, in voldoening van al hare voorschotten, acht millioen gulden terug te geven. Zoolang de oorlog duurde, zouden zij daartoe jaarlijks drie tonnen gouds opbrengen, totdat de helft was afgelost. Over de betaling der andere helft, waarvan de teruggave der verpande steden afhankelijk werd gemaakt, zou men later in schikking treden. Het Engelsche garnisoen dier plaatsen, 1150 man sterk, zou geheel door de Staten betaald werden. Bovendien verd de koningin van hare verpligting tot het leveren van hulptroepen volkomen ontslagen. Voortaan zouden de Engelsche soldaten, die in dienst gehouden of aangeworven werden, uitduitend aan de Staten den eed van getrouwheid afleggen. Wanneer de koningin te valer of te land werd aangevallen, of den krijg op Spaansch grondgebied overbragt, waren de Staten verpligt haar met een leger van vijfduizend voetknechten en vijfhon- derd ruiters, benevens minstens dertig oorlogschepen bij te staan. Daarentegen werden alle bepalingen van het traktaat van 1585 3 betrekkelijk de magt van den Engelschen Geuverneur-Generaal vernietigd, en de invloed der koningin op de regering der Ver- ! ma, IV p. 206, 207. van neyo, bl. 330—336. ? Met uitzondering van Justus van Nassau en bijvoeging van ANDRIES HESSELS, raadsheer in den Raad van Braband, die door de Staten-Generaal binnen ’s Gravenhage was opgetigt, en aan wier Tfüsebied, zoowel in burgerlijke als strafzaken, alle plaatsen onderworpen waren, die te voren onder de Brabandsche geregtshoven hadden behoord. Zie xox, Vaderlandsch Woordenb. in voce. * Hiervoor, D. III St. I bl. 158. UI Dem. 9 Srvx. 9 1598. Verdrag van West- Minster. At 66 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1508, eanigde Gewesten tet de benoeming van één Engelsch lid in den Raad van Stags be- ' perkt 5. | | x UL NE. Met deze gewigtige verandering in de betrekkingen der Republiek met Frankrijk en | an Kugeland was levens eene gebeurtenis gepaesd gagaan, die op het lot der suideljke REAR Nederlanden een grooten invloed uitoefende en daardoor eok voor da Vereenigde Gewes- ` ten haogat belangrijk was. Reeds geruimen tijd te voren had rars het ples gevormd em zijne doehter :saasLLA aan den aartshertog ALsERTUS ten huwelijk te geven en de Nederlanden benevens de graafschappen Bourgondië en Charalois aan heer afte siaan ?. De tegenspoed zijner wapenen en do ellendige toesland zijner uitgeputte Nederlandsche | provineién hadden hem te laat deen inzien, dat hij eene onherstelbare feut had begaan, ` door der herhealden en dringenden raad zijner bekwaamste dienaren, om in persoon de | rust in de Nederlanden te komen herwellen, van de hand te wijzen. Dat hij die ge- wigtige taak aan anderen had toevertrouwd, had tot verderf der getreaw geblevene ge- westen gestrekt en de zege der oproerlingen begunstigd. Voor het welzijn van | België scheen het neodsakeljk dat het eindelijk niet langer als een wimgewost maar onder het oog en in de tegenwoordigheid van zijnen verst bestuurd zou werden. Ook was — het alleen langs diem weg nog mogelijk, de Republiek onder de magt van Spanje terug | te brengen. Aan het onherroepelijke besluit der Staten, om zich nimmer aan hem te | opderwerpen, kon rimes na zoovele vruchteloese onderhandelisgen niet meer twijfelen. Roch het was geenszins onwaarschijnlijk, dat zij geneigd souden zijn zich met de zui | delijke gewesten te horeenigen, indien de bend tusschen deze en Spanje geheel verbro- | ken scheen: en was eenmaal dezo belangrijke uitkomst verkregen, den zou het Spanje | gemakkelijk vallen door list of geweld zijn gezag. ever de oproerige en kettersche pro- | vinciën te herwianen, veer wier onderwerping reads zooveel schatten waren verspild. Jaamers was het geenszins vans’ voornemen, eene ware asheiding tot stand te bren- | gen. Om aan zijne bedoelingen diomibaar te ziju, kom sij sleehus in schiju en veer | eenen tijd worden toegelaten, Inderdaad hehoefde hij geen vrees te koesteren, dat de toekomstige souvereinen van België een onafhankelijk standpunt tegenover Spanje zou- den innomen. Door vijandelijke of vijandig gezinde naburen omringd en veortdurend deor geldgebrek gekweld, souden zij dringende bebaefte gevoelen om eene nanuwe be- trekking met het Spaansche hof te onderhouden, die bijna met ondergeschiktheid gelijk zou staan, Bovendien konden aan den afstand voorwaarden verbonden worden, waardoor 1 pon, 1V bl. 445—480. van uerznen, f. 300 d, 401, 406. van nevn, bl. 343—340. noxe, IV P- 209. 2 Volgens son, 1V bl. 293, had de admirant van Arragon op zijn politieke reis door Duitschland in 1596 reeds in last, het aan den koning van Polen mede te deelen, DES VADERLANDS. 67 EEE EEE EE EEE België geheel aan Spanje's staathunde on belang onderworpen en eene toekomstige her- 1808. eniging van beide landen bijkans onvermijdelijk zou zijn. De overdragt tou dus noch wikomen noch owherrotpelijk wezen, Hare vruchten zouden Spanje ten goede komen, terwijl 'skonings geliefde dochter daardoor tevens eene vergoeding zou erlangen voor de Fransche kroon, waarmede hij te vergeefs had gepoogd haar hoofd te versieren. In 1597 had mime sijn voornemen openbaar gemeakt, De króonprins gaf zijne teestemmring tot den afstand van een gedeelte zijner toekomstige bezittingen, en de paus onthief Austne ms van de geloften, waarmede hij zich vroeger aan de dienst der kerk verbonden had. De aartshertog, die voorzeker zijne betrekking als landvoogd vólgaarne met die Yan sou- wrin verwisselde, had eenigen tijd in bedenking gestaan, onder welken naam bi sijne nieuwe waardigheid aanvaarden zou. De koningstitel lachte hem het meest tegen; maar om dien te verkrijgen, werd. de toestemming, niet slechts van den koning van Spanje, mar ook van den paus et den keizer gevorderd, zoodat deze onvérmijdeljke bezwaren hem daarvan deden afzien. Friars had er over gedacht, den veormaals beroemden mam van hertog van Bourgondië in het leven te herroepen; doch Atszares had hem dat afgeraden, daar hij niet gaarne eenen titel droeg, die aan een uitgestrekt en magtig rk herinnerde, waarmede tijne bezittingen niet zouden te vergelijken zijn. Het werd derhalve bepaald dat hij den titel van aartshertog 20u behouden !. | Hoewel het Nederlandsche staatsregt tot eene diergelijke overdragt van de kroon, zelfs op Zin voornemen den vermoedelijken erfgenaam, de toestemming van de Staten der onderscheidene gewes- dm — ten vereischte, werd die in Spanje geheel overbedig geacht. In het vertrouwen dat ime begeorte als een onherroepelijk bevel en tevens ale cone weldaad beschouwd zou worden, gaf prizes aan zijne Nederlandsche onderdanen eenvoudig kennis vam zijn voor- nemen, zonder hunne goedkeuring te vragen of zich daarom te bekommeren. Niet la onregte bad hij et op gerekend, dat hünne voormalige fierheid en geestkracht waren uitgedoofd. Wel hoetde men eenige klagten over eene handelwijse, die zoo lade van Speanschen hoogmoed getuigde; wel verhieven zieh eenige stemmien tegen den vom en de gevolgen der willekeurige overdragt, die aam alle regten en vrijheden den bodem insloeg en België voortaan van Spanjes magtige ondersteuning scheen te berooven 3: doeh de antweerden van de Staten en de hoogste regerings-collépién droe- gen dechts den stempel eener kraipende onderdanigheid. Allen verklaarden dat fj het - besluit van hunnen vorst, wiens goedheid sij niet genoeg konden waarderen, diep tonden ' Ie P. caczaRD, Correspondence de vaniere 11, 1848. 11 p. XCI—XCVI. De infante kreeg «hter in art. 13 der afstandsakte uitdrukkelijk het regt om zich, behalve hare overige titels, her- "fh van Bourgondië te noemen, hoewel de koning van Spanje ook dien titel behield. Zie voorts, nsmvocLio, bl. 622—628. * van wrrEREN, f. 405 c. van aeyn, bl, 315, 340, caorms, p. 324. 1598. © 68 . ALGEMEENE GESCHIEDENIS SE betreuren, indien de afstand niet geschiedde aan eene prinses, die niet alleen doo: deugden en volmaaktheden uitmuntte, maar ook zonder twijfel aan hare nieuwe onder- danen eene gelijke goedgunstigheid zou betoonen; te meer, daar zij huwen zou me eenen vorst, die haar in voortreffelijkheid evenaarde, Zij uitten echter de ootmoediges bede, dat de koning in zijne vaderlijke genegenheid volharden en door zijnen bijstanc medewerken zoude om den oorlog, die de zuidelijke Nederlanden in het verderf stortte. spoedig tot een gewenscht einde te brengen !. Voorzeker had men aldaar reden, om zich over ’skonings besluit te verheu- gen, mits hij zich niet geheel aan de bescherming zijner voormalige provinciër onttrok. Men koesterde gegronde hoop dat isABELLA geneigd zou zijn de ge- strengheid van het Spaansche despotisme voor hare nieuwe onderdanen te mati- gen. De Vereenigde Gewesten zouden voorzeker gemakkelijker tot vrede te .be- wegen zijn, wanneer hunne zuidelijke landgenooten niet meer aan Spanje's heerschappij onderworpen waren. Ook kon men verwachten dat Engeland, Frankrijk en Duitsch- land eerder geneigd zouden zijn vriendschappelijke betrekkingen met België aan te knoopen, wanneer het geen deel meer uitmaakte der uitgestrekte bezittingen van den . magtigen vorst, wiens heerschzucht en geloofsijver bij al zijne naburen wantrouwen Voorwaarden , aan den afstand verbonden. en vijandschap hadden opgewekt. De verheffing der zuidelijke Nederlanden tot een onafhankelijken staat scheen derhalve een uitstekend middel, om de rampen van den krijg te lenigen en in den bijkans wanhopigen toestand des lands eenige verbetering te brengen. Deze gunstige vooruitzigten maakten velen minder gevoelig over den beleedigenden vorm, waarin de nieuwe souvereine aan de voormaals op hunne vrijheid zoo ijverzughtige gewesten werd opgedrongen. Reeds 200 lang had men het Spaansche juk met onderwerping gedragen: zou men zich thans verzetten, nu des konings begeerte met het waarachtige belang des lands scheen overeen te stemmen 2? Gerust gesteld omtrent den indruk, dien de mededeeling van zijn voornemen op zijne Ne- derlandsche onderdanen had gemaakt , haastte rups zich zijn ontwerp ten uitvoer te brengen. Loodra de vrede met Frankrijk gesloten was, liet hij op den 6* Mei in eene verga- dering van hooge staatsambtenaren, waarbij de kroonprins en de infante isABELLA tegen- woordig waren, het daartoe betrekkelijke staatsstuk “voorlezen. De Nederlanden en de graafschappen Bourgondië en Charolois werden daarbij aan de infante en hare wettige afstammelingen bij regt van eerstgeboorte afgestaan, onder voorwaarde dat zij den aarts- hertog tot echtgenoot zou nemen; dat de Katholieke godsdienst door haar en hare ! L. P. GACHARD, Collection de documens inédits concernant l'histoire de la Belgique, 1833, 1 p. 376—422. Zie ook sor, IV bl. 405—408. van mETEREN, f. 391 verso. 2 VAN METEREN, f, $02 b. szntivociio, bl. 629. DES VADERLANDS, 69 ee | opvolgers bij uitsluiting zou geduld worden; dat hare onderdanen zich van alle deelname 1498. 