VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
handig te maaken, en te rug te keeren met de kennis van de beweeging der Dwaalfterren, welke hy ons in verfcheide uitgegeeven werken mededeelde. Op deezen plank vindt gy zyne Verhandeling, den Spiegel genoemd, die over de Snelheid der Hemelfche Lichaamen, over den Omtrek der Aarde, en over de Natuurverfchynzelen. Ik was zeer gemeenzaam met hem. Hy fprak nooit met my over de Sterrekunde dan in de taal der drift. „Ik wensch- te wel, zeide hy eens tot my, na genoeg by de ‘Zon te komen, om haare gedaante en grootte te leeren kennen, al moest ik ’er het lot van PHAËTON aan waagen!” Ik gaf eueLIpEs myne verwondering te kennen, dat de Grieken met zo veel geest nog verplicht waren om van andere verafgelegen Volkeren hunne kundigheden te gaan bedelen. —- … Misfchien hebben wy, zeide hy, de gaaf der Ontdekkingen niet, en is het alleen ons deel de uitvindingen van anderen te verfraaijen en te volmaa- ken. Hoe weeten wy, of de verbeelding niet de ftevigfte hinderpaal voor den voortgang der Weetenfchappen is ? Anders is het ook nog zeer kort geleden, dat wy onze oogen ten hemel geflaagen hebben, terwyl de Egypte naars en Chaldeeuwen, zints een ongelooflyk aantal Eeu- wen, in de berekening van deszelfs beweeging volhard hebben; en de uitfpraaken der Sterrekunde moeten op waarneemingen rusten. In deeze, even als in alle andere Weetenfchappen , vertoont zich alle waarheid voor ons gerst aan het einde eener lange reeks van dwaalingen, en welligt is het goed, dat de dwaaling vooraf gaat, op dat zy, fchaamrood over haare verwerping, niet ander- maal durve te voorfchyn komen. Eindelyk moet ik ten uwen gevalle het geheim onzer trotschheid ontdekken. Zo. dra ‘er ontdekkingen van andere Natiën in Gricken- land worden overgebragt, neemen wy ze als aangenomene kinderen op; dien wy onder onze eigene kinderen ver- mengen, en zomtyds voortrekken.” Hier op vervolgt een uitgebreid verflag wegens den {taat der Starrekunde ten tyde van EUCLIDES; en en er REIZE VAN ANACHARSIS. _ 468 r belangryk, zo ten aanziene van den ouden als den toen- maaligen ftaat der Aardrykskunde, is een volgend on- derhoud. | Dit wordt afgewisfeld door een keurig verflag, °t welk ARISTIPPUS, in ’t volgend Hoofdftuk , geeft van zyn Za- menttel der zeden en van zyn gedrag: hy werd, gelyk bekend is, befchuldigd van eene gedrochtlyke vereeni- ing tusfchen de Deugd en den Wellust te hebben wil- len invoeren; terwyl hy bekend ftond voor’ een Man van veel geest. Dit blykt uit °’s Mans opgave van zyn Stelzel, en het verhaal van zyn gehouden, daar mede _overeenkomttig, gedrag. | „> Ik gewende my,” zegt ARIsTIepus, naa eenige al. gemeene aanmerkingen over de zugt tot Vermaak en den afkeer van Smart, welke de Natuur op den grond van ’s Menfchen -hart geplaatst heeft, „om alle voorwerpen te beoordeelen naar den indruk van genoegen of van fmart, dien zy op myne ziel maakten, en dezulken als nuttige op te zoeken, die my aangenaame gewaarwordingen ver- fchaften, en als fchadelyke te vermyden, die eene tegen- eftelde werking deeden. Vergeet niet, dat ik, door de uitfluiting van alle gewaarwordingen, welke de ziel be- droeven, en dezulken tevens, die haar buiten zich vervoeren, het, geluk alleen deed beftaan in eene reeks van zachte gevoelens, welke haar aandoen zonder haar te vermoeijen , en dat ik, om de bekoorlykheden ivan deezen toeftand uit te drukken , denzelven Wellust noemde, >, Dit inwendig gevoel, deeze twee foorten van aan- doeningen, waar van ik fpreeke, ten regel van myn ge- drag neemende , breng ik alles tot my zelf te rug; ik ftaa in geene andere betrekking tot het overige heeläl dan in dat van myn perfoonlyk belang, en befchouw my alzo als het middelpunt en de maatftaf van alle dingen. Hoe: roemryk egter die post zy, kan ik dezelve niet in vrede behouden, indien ik my niet fchikke naar de om- ftandigheden van tyden, plaatzen en perfoonen. Niet gemarteld willende worden, het zy door naberouw, het zy door onrust, verwydere ik verre van my alle denkbeel- den des voorledenen en der toekomst, en leeve alleen voor het tegenwoordige. Heb ik al het goede van de eene luchtftreek genooten, ik laat my een nieuw ver- blyf in eene andere bouwen. Intusfchen ben ik, fchoon een vreemdeling onder alle Volkeren, niemands vyand; LETT. 1796. NO, II. © Kk ik 466 BARTHELEMY, REIZE VAN ANACHARSIS. ik geniet hunne voordeelen, ik eerbiedig hunne wet- ten; en, fchoon deeze wetten al niet beftonden , zou een Wysgeer wel zorgen, de algemeene orde te ftooren, door de ttoutheid zyner gronditellingen of de ongeregeld- heid zyner zeden. : f „ Ik zal u myn geheim zeggen, en dat van fchier al- le Menfchen openbaaren. De Plichten der Maatfchappye zyn, in myne oogen, een onafgebrookene reeks van ruilin- en 5 ik waag geenen ftap, zonder van denzelven voor- deel te verwachten; mynen geest en myne kundigheden, myne gedienftigheid en gevaliigheid , alles leg ik in dee- zen handel; ik doe geen het minfte onrecht aan mynen naasten; ik achte hem, wanneer ik dit verfchuldigd ben; ik doe hem dienst waar ik kan; ik laat hem zyne inbeel- ding, en verfchoone zyne zwakheden; ik bevinde hem geenzins ondankbaar, maar zie alle myne uitfchotten fteeds met groote renten weder thuis komen.” ' Een leeven raar deeze grondregels beftuurd , vervol- ens breeder en in veele byzonderheden opgegeeven, is fiet leeven van AnisTIPPUs. Hoe groot, {choot ons by het leezen te binnen, is het getal der ARISTIPPUSSEN nog heden ten dage! Maar ook hoe veelen kennen of beoefe- nen de verfyningen van dit ZEgoisme niet! — Laaten wy dit niet uitpluizen, en den Leezer tot het Werk zel- ve verzenden, °t geen wy zo noode uit de hand leggen, om misfchien, en hoogstwaarfchynlyk, een veel min leer- zaam op te vatten. | Alleen vermelden wy nOg, dat ook dit Deel , gelyk de voorige, met de noodige Kaarten en Afbeeldingen ver- rykt is. Algemeen Staat- Gefthied- en dAardrykskuridig Magazyn. Voor 1796. Eerfle Stuk. Te Haarlem, by A J. Beets, In gr. 8yo. 105 bl. en nieuw Maandwerk! —- Op den tytel af, naar den fmaak van den dag, gebooren uit den toeftand, waar in wy verkeeren. Maar fmaakt de tong niet ze veel van die Spyze, dat dezelve, bykans op het zien, daar van den walg fteeke? Althans dezelve moet al zeer heerlyk in zyne foort zyn, wel toegemaakt en zindelyk opgefchoteld worden, om te kunnen behaagen, en op den duur te voldoen. === Dit zal de uitflag moeten a et STAAT: EN GESCHIEDK. MAGAZYN. 467 „Het Maandwerk, welks eerfte Stuk wy hier vermel- den, zal, volgens der Schryveren verflag, „ de naauw- `a, keurigfte berigten mededeelen van de Staatkundige - a, gebeurenisfen in Europa, als ook van de andere we- „> Fêlddeelen „*voor zo verre dezelve met de Europifche » in verband ftaan. — - Deeze berigten van gebeure- ` ə Nisfen zullen worden afgewisfeld met Staatkundige bee »s fchouwingen en bedenkingen, ten einde den Leezer » zo wel op het verband der gebeurenisfen , als op het » oogpunt, waar uit dezelve moeten befchouwd worden, » opmerkzaam te maaken. Tevens zal men het karak- s ter der voornaamfte Mannen, die in de belangrykfte s gevallen de grootfte rollen gefpeeld hebben , zoeken te a fchetzen. —- By dit alles zal men berigten van de », nieuwfte ontdekkingen en veranderingen in de Aard- > tykskunde, als ook van de nieuwtte en beste Land- a, kaarten, voegen.” Veel wordt hier toe vereischt ; dan men meent zich daar toe genoegzaam in ftaat gefteld te hebben door eene gepaste Correspondentie, die van tyd tot tyd meer en meer zal worden uitgebreid, Ook worden allen des- kundigen uitgenoodigd om zodanige Bydragen te zenden als met den Geest van dit Fydíchrift overeenkomen. — Die Geest is, blykens het eerfte Proefftukje, Patriottisch. Zulks ftraalt door in de Schets van Europa op het einde yan de Achttiende Eeuw, waar mede dit Maandwerk niet „ongepast ontflooten wordt. Voorts ontmoeten wy ’er de Elf volgende Afdeelingen. ROBESPIERRE €# SALLES e= de jonge ORLEANS —— Brieven aan een Noordlan- der Volkrykheid van Holland Uittrekzel uik het Berigt der Commisfie van Vyven Berigt van FAI- POULT nopens den toefland der Geldmiddelen in Frankryk —— Handelingen en Defluiten van het Engelsch Parle- ment — Berigt van de Commisfie iot onderzoek van de Politieke en Finanticele Gedraagingen Revolutiz in Friesland =~ Brieven uit Parys, Londen en den Haag =——— Algemeene Berigten van het voorgevallene in Eu- ropa. Niet weinig Oud Nieuws, gelyk men fpreekt, is onver- mydelyk. Het brokkelige loopt elk in toog. Wy nee- men de Vde Afdeeling, over de Volkrykheid van Holland, als een der kortfte, ten voorbeelde van de Schryfwyzes over. a In lang heeft men geene naauwkeurige telling van Kk 2 Hol- 468 STAAT- EN GESCHIEDKUNDIG Hollands Ingezetenen gedaan. Men behielp zich, uit dien hoofde, in de Aardrykskundige Schriften, met de oude op- gaven ; deeze wierden doorgaans ontleend uit de Lysten van de Verponding. Van daar, dat de vermaarde Bu- SCHING zo onnaauwkeurig is in de opgave van Hollands Ingezetenen. Eerst geeft hy de Steden, Vlekken en Dor- pen op, (de laatften flegts naar gis) == daarop het aan- tal der huizen in Zuid- en Noord- Holland , volgens de telling van 1732. Hier uit wil hy het getal der Ingeze- tenen berekenen. — Dat dit flegts naar gis gaat, en dus in °t onzekere opgegeeven wordt, {preekt van zelfs. T hands zyn wy in ftaat, uit de geformeerde en door den druk gemeen gemaakte lysten der volkstelling, naauw- saug, te kunnen opgeeven het getal der Steden, Vlek- ken, Dorpen en Gehuchten in de Provincie Holland. —— Van dit onderwerp geheel geen gewag te maaken in een Aariry kundig Magazyn zou onverfchoonlyk zyn, Even- wel zal men het niet van ons eifchen , dat wy een ge- trouw affchrift leveren van het reeds door den druk ge- meen gemaakt Rapport. Dit zou in de daad een over- “tollig werk zyn. y hebben ons daarom de moeite ge- troost, om, ten dienfte onzer Leezeren, het volgende uit ken Rapport uit te trekken, en hier mede te eclen. » De Provincie Holland bepaalt zich niet by het vaste land, maar tot deszelfs grondgebied behooren ook eenige Eilanden, waar van zommige in de Noordzee , andere in de Zuiderzee , andere weder in de Maas, gelegen zyn.— In dezelve telt men zeven en dertig groote en kleine Ste- den, zeven Vlekken , drie bewoonde Fortresfen, en vyf- honderd vier en negentig Dorpen. Alle deeze plaatzen, t'faam genomen, hebben agtmaal honderd agt en twintig duizend vyfhonderd en twee en dertig Inwoonders, waar “van de Stad dZmfferdam alleen tweemaal honderd en ze- ventien duizend en vier en twintig menfchen bevat. ‚ Wy zullen hier alleen de lyst van de Ingezetenen der voormaals Stemhebbende Steden mededeelen , om dat men daarvan doorgaans in de Aardrykskundige handboeken gewag gemaakt vindt: » Dordrecht met de Merwede heeft 18014 Ingezetenen, Haarlem Stad en Jurisditie 21227 — Delft en Poortery € a 14099 Leyden : |. ' 30955 = A mie MAGAZYN. 469 Amfterdam. ; e 217024 Ingezetenen, Gouda (J. a 11715 mmm ae Rotterdam ` ° ° 593212 —— Gornichem `> >». 4969 —— Schiedam T. QII — Schoonhoven «. 2489 —— Den Briel. 3170 —— Alkmaar. A 8373 — Hoorn. 0551 —— Enkhuizen. ; - 6803 —— Edam, e. j e 2745 — Monnikendam è. e 1937 =—— Medemblik Ý. ka Ce 2000 — Purmerende. 2403 — 419805 „ By deeze lyst zal elk , die zyn gezond menfchen- werltand heeft, op den eerften blik, zien, dat de Regen- ten van omtrend de. helft der Ingezetenen de magt in handen hadden om de overigen te beftuuren. Hoe groot ook het verfchil tusfchen de eene en de andere Stad zyn moge, b. v. tusfchen Zmflerdam en Monnikendam s derzelver ftemmen waren van gelyke waarde en kragt: % geen in de daad de grootfte onbillykheid was, daar Amflerdam zo veel meer Ingezetenen hadt, zo veel te meer belang ook by den welvaart en bloei der Repu- bliek, en zo veel te meer tot de algemeene lasten be- taalde. | „ Vergelykt men dan nog deeze en geene belangryke plaatzen in Holland met de opgenoemde Steden, dan zal men nog meer overtuigd worden van de ongelykheid , die ’er heerscht. De Ban van Westzaan, b. v. (waarin Westzaan, Westzaandam, Koog, Zaandyk, Wormerveer en Westknollendam gelegen, en welke oorden van zo veel aanbelang voor den Koophandel zyn) heeft twaalf dui- zend zeven honderd drie en dertig Ingezetenen, en dus meer dan de elf laatstgenoemde ftemmende Steden, —— Zo hebben Oostzaandam met Oostzaanen zes duizend negen en dertig Ingezetenen. — Hoe billyk dat ook deeze invloed in het Staatsbeftuur hadden, zo wel als zo veele kleine Steden.” Kk 3 ‘ Ì Be- 470 S& GRATAMA Befcouwingen van de Huisfelyke Slaverny by de Romeinen , en de Uitwerkzelen daar van op den Stant. Door SEERP GRA- TAMA, Advocaat te Harlingen. Te Leyden, by A. en J. Hou- koop, 1796. In gr. Drie deezer fchryven wy,ten voorbeelde, af. ,, Rome, toen „s de Zeden bedorven waren, had byna zoo veele kleine dwingee » landen als Huisvaders en Heeren: veelen martelden hunne » Slaaven, en de Slaaven werden openlyk voor het oog des „ Volks gemarteld. Alle die wreedheden, alle die mishande- „ lingen, werden als gewettigd en goedgekeurd; het geweld al- „ leen was ‘er ondertusfchen de grondflag van: en is her dan » wel te verwonderen, wanneer eindelyk één dwingeland uit „ Allen de meester wierd van allen , dat dan deeze wel heeft ‚… uitgemunt, als zommige Keizers gedaan hebben toon- „ beelden van ongerechtigheid en dwaasheid? Zo werden dan „ook hier de mishandelingen aan anderen gedaan mede de ‚„ grondflag van eigen ongeluk en de diepfte vernedering.” s» Terwyl de Landeryen waren ingenomen door de Ryken en „ hunne Slaaven , mangelde het den gemeenen Burger veeltyds „ 22n beftaan , en de nypende armoede was niet zelden zyn ‚‚ deel: iets dat de beroerten onder de Gracchen veroorzaakte, ‚en den Staat meer dan éénmaal tot in zyne grondzuilen deedt s» daveren.” s, Landhoeven, wanneer. die te uitgeftrekt zyn , worden „ altyd flegt bearbeid, en dan nog flegter, wanneer de Werk» »„ lieden gedwongen, lusteloos, ziek en geketend zyn. Pur » NIUS klaagt daarom ook over het gebruik van Slaaven ia den ‚‚ Landbouw; en CoLUMZLLA zegt, om dezelfde reden, dat de s» Voorvaderen , te midden van den Oorlog, en geduurende de s, iu: 4 VAN DE SLAVERNY. 471 s, invallen der nabuuren , overvloed van koorn hadden; daar ‚‚ men integendeel , ten zynen tyde, publieke befteeding houden „ moest van graan, dar ken uit overzeefche Gewesten werd » aangebragt. — - Zo nadeelig was dan ook hier, in de ge- „ volgen, de Slaverny voor den Landbouw, die de eenige be- » ftendige fterkte is voor alle Staaten, en de luister was van „ het oude Rome, de kweekfchool, waar zich de Romeinfche ‚ WASHINGTONS , de Fabii, de Fabricii, de Curii , de Cincinnati, a de Reguli , gevormd hadden,” De Negers ‚ Tooneelfpel; gevolgd naar het Hoogduitsch van A. VON KOTZEBUE ‚ door P.e Ge WITSEN GEYSSEEK. Te Amfierdam, by J. R. Poster, 1796. dn 8yo. 131 bd. Beyden Schryver en Overzetter, ddt, by ’t bewerken van dit Toneelftuk, een traan van medelyden, hun oog ontval- lende , hun Getchrift bevogtigde; wy bekennen , dat ons, by °t leezen van hetzelve, meermaalen een koude gril doðr de leden reed, wegens de onmenfchelyke wreedheid, die onze zwarte Medemenfchen, de Negers, van onbarmhartige en-wreede Eu- fopeaanen , maar al te veel, tot fchande der menschheid, moeten ondergaan. — Het {luk zelve is uitmuntend gefchree. ven, en fchildert, met grievende trekken, de bloedige mishan- delingen, die dit ongelukkig gedeelte des Menschdoms aangedaan worden. — Sterk contrasteeren zich, in hetzelve, de, der menschheid waardige, gevoelens en denkbeelden deezer, zoge- naamde, Wilden, met die van, zo men voorgeeft, befchaafde Europeaanen, die van belydenis Chriscenen heeten: maar niet min weflend is het onderfcheid, dat hier getekend word, tus. fchen eenen medogenloozen, wiazuchiigen en wellustigen, En- gelfchen Planter, die zich beroemt op het uitvinden en bedr, ven van wreedheden, waarvan het menschlyk hart, dat flegts één greintje van gevoeligheid bezit, beevend moet terug deinzen, en tusfchen zynen Broeder, eenen edeldenkenden man, die, ge- heel menfchenliefde, zich ontfermt over het lot van de onge- lukkige Slaaven, de voorwerpen van de onmedogende woede zyns Broeders, en twee van hen, die, door de tederfte ban. den van'Echte-liefde aan elkander verbonden, door den gruw- zaamen Planter, ter voldoening aan zyne wellustige driften, van elkander ftonden afgefcheurd te worden , voor meer dan de helft zyner beÂttingen vrykoopt. De Vertaaler heeft, van de tweeërleije ontknooping van het oorfpronglyke, gelukkig die gekoozen,welke de meeste eer aan 't menschlyk hart doet; en, in ftede van de Echtgenoote des Slaaven door hem te laa- ten doorfteeken , laat hy hen beiden ‘door den edelmoedigen Broeder des wreeden Planters verlosfen. Mogt dit ftuk me- dewerken om eenmaal deeze fhoodheden te doen pon an 47 2 DE NEGERSe dan zou niet flegts aan den wensch des Schryvers en Vertaa- lers, maar ook aan dien van elk die een menfchelyk hart in den boezem omdraagt , voldaan worden. RR ____ Drie Republikeinfche Klugtfpelen, door G. vaarr. In den Hage, by J.C. Leeuwenftyn, 1796. Zn 8yo. 118 bA n deezen bundel vind men drie Klugtfpelen. r. De Slymgas. ten. 2. De Sülle in den Lande,of het nut der Dagbladen, en 3. De Municipaal die niet is zo als hy behoort te weezen, — De vermogens van den, in ons Land, niet zonder roem beken- den Burger PAAPE, om te fchertzen, en dikwils al lachende de waarheid te zeggen, zyn te wel bekend, dan dat wy nodig zouden hebben, dat de grappige voordragt van den Schryver deeze Stukjens den naam van Klugtfpelen niet zoude doen vers dienen. Evenwel kunnen wy niet ontveinzen, dat het ons voorkomt, dat, hoe zeer ook het gebreklyke, dat hier of daar, by deezen of geenen, plaats heeft, verdient gegispt en gehe- keld te worden, dit evenwel fomtyds te verre kan gaan, en dat men gevaar loopt, om, of het wezenlyke zyner bedoeling duister en raadzelachtig te maaken, of de Characters te over- dreeven te tekenen; of ook, zelfs tegen zyn oogmerk aan, door het een of ander in een belachlyk licht te plaatzen, de geheele zaak, by min doordenkenden, verachtelyk te maaken, Waardoor men dan ligtelyk, in ftede*van het vermaakclyke met het nuttige te paaren, al het goede tevens als befpoulyk, by veelen, doet voorkomen, —’ Of in.deeze en foortgelyke Stuk- jens de aanleiding hiertoe niet gegegeven word, laaten wy liefst aan het oordeel der denkende Leezers derzelven over. Lucifer en Beelfebub, of het Drommelfche Committé van Raad- geeving. Klugtig Blyfpel, door je A. scHasz , én leven Mede Door. Zynde dit het tweede van 's Mans nagelaten Schriften. In den Haag, by J. Plaat, 1796. Zn 8yo. 94 bh ndien fpotten geestigheid mag heeten, is dit, onder deezen bevreemdenden titel voorkomend , Blyfpel zeker allergeestigst. Onze Leezers zullen, gewis , geen, of zeer veel, genoegen in hetzelve vinden, naar dat hun geest of denkwyze geftemd is: de meesten zullen lachen; en eenige anderen zullen denken: het beste , het eenvouwigfte, dat, zo lang het menschdom beftaan heeft, is daargefteld, is niet vry gebleeven en beveiligd geweest voor befpotting; en hoe zou dan cen werk , dat over zo veel fchyven loopt, en door zo veel hoofden, zo veel zinnen, in werking gebragt moet worden , daar van vryloopen? en zy zul. len °t nederleggen, zuchtende over het al te bekrompen of al te weelig vernuft der menfchen ; zeggende: Tante molis opus Batavorum condere Gentem, AL GE MEE N E / _VADERLANDSCHE ` LETTER-OEFENINGEN. Kerkelyke Redenvoeringen van ALLARD HULSHOFF, Ah L. M. © Phil. Dol; Lid van de Hollandfche Maat- Jthappy der Weerenfchappen, en Leeraar der Duspsge- zinde Gemeente, vergaderende by den Toren en het Lam, te Amflerdam, Derde Tiental. Te Amfterdam 4 by G. Warnars, 1796. Zu gr. 8vo. 318 bl, | D: Redenvoeringen, in dit 3de Tiental vervat, zyn de volgende: ifte en 2de. Godsdienftige Befthouwing der . Waereld (Plalm CIV: vs. 24. en Job XXXVII: vs. 14.) gde. Het zorgen voor de Ecuwigheid (Luk. X: vs. 38-42.) ade. Wonderen in Bethesda (Joan. V: vs. 1-9.) 5de. Kor ninglyke Bruiloft (Matth, XAll: vs. T- 14.) 6de. De Ops flanding verdedigd tegen de Sadduceërs (Luk. XX: vs. 27-38.) 7de. Het Sterven van Jefus (Matth, XXVLL: vs. 45-50.) Site. Graflegging van Jefus (Matth, XXVII Vs. 57-66.) yde. Jeju: en de Wandelaars naar Emmaus Cluk. XXIV: vs. 13-55.) zode, De Hemelvaart van Christus (Hand. F: vs. 9-11.) z | Niet krachtig genoeg kunnen wy ons genoegen uit- drukken, °t welk wy gefmaakt hebben by ’t leezen en herleezen der twee eerften van deezen Bundel. — De inhoud der eene is, ẹ„ een Voorbereidend Verhaal tot ees » nige Herinnering of Onderrechting aangaande de Wer- » ken des Heeren, en de wyze van daar over te den= ken” -—- terwyl in de volgende aangetoond wordt het pligtmaatige , het aangenaame, het ftillende en 9 ftichtlyke van zulke Befchouwingen.” iet da kort is alles t'zaamgedrongen, en, met zeer veel (maak, kiesch en bevallig ontwikkeld, Moeilyk is het voorzee ker, algemeene hoofdzaaken aldus aan te tippen, en ech» ter alles tot één.goed geheel te maaken, zonder verveer lend te worden door drooge optellingen. In de Inleiding maakt HULSHOFF eene juiste aanmer king tegen die geenen, welke het Godsdienttig befchou= wen van de Werken der Schepping naauwlyks pligtmaatig, LETT, 1796, NO. 12. | Ll et 7 3) A74 ln A. HULSHOFF of fchriftuurlyk keuren; en het aanpryzen daar van niet deftig» niet ernftig, niet Godsdienftig genoeg vinden voor den Predikttoel; of hetzelve befchouwen als te Fi- lofofisch, en niet eenvoudig genoeg voor de Christlyke Gemeente. — », Het Boek der Natuure (zegt HULSHOFF) a is van God opengelegd voor ’t geheele menschdom , „ om hetzelve te wyzen tot den onzienlyken Oorfprong 5 „zo dat iedereen bekwaam is, en ook geroepen tot het ‚ leezen in deeze ongefchrevene Openbaaring” — en hier uit leidt hy af, bet betaamlyke, om elkanderen, althans ter verpoozing voor eene enkele uur, daarop opmerkzaam te maaken. Deeze twee Redenvoeringen , als ook de 3de, ever de zorge voor de Eeuwigheid, pryzen wy zeer fterk aan ter leezinge, en wy twyffelen niet of ieder zal in dezelve een zo fmaaklyk als heilzaam voedzel voor zy- nen Geest vinden, 8 Op een gedeelte der Redenvoeringe over de Wonderen în bede hebben wy de volgende Aanmerkingen. Hurs- HoFF vindt zich genoodzaakt een [Wonder te erkennen, waardoor de Wateren van dat Bad beroerd werden, en eene geneezende kracht verkreegen. Natuurlyk, zal men denken, wordt HULSHOFF daar op gebragt door dat men leest, dat een Engel in het Badwater nederdaalde, en hetzelve beroerde — doch HULSHOFF betoogt, en op ede gronden, uit den denktrant der Jooden, dat men ier aan geene zigtbaare Verfchyning eens Engels, maar aan niets meer dan aan eene bovennatuurlyke beweging des Waters, moet denken, —— Bovennatuurlyke, zegt HULSHOFF , beter had hy gezegd buitengewoone, of °t geen Jooden van dien tyd voor buitengewoon, en wonderdaa- dig, hielden, terwyl zy, onkundig van de oorzaak, de- zelve aan de werking eens Engels toefchreeven. —- Om dat nu de Jooden zulks meenden, daar uit volgde geen « zints, dat het wezenlyk een Wonder in de natuur was. «—— Waarop rust dan de ftelling van HULSHOFF? — op deezen grond. … Allerlei kwaalen werden geneezen; en s Ay alleen, die er eerst indaalde, genoot het voorrecht s dier geneezing.” (bladz, 197.) Dit laat zich niet, zegt HULSHOFF, uit eene natwurlyke werking verklaaren , en men zal te gereeder tot een Wonder befluiten, indien men het Ovyereenkomflige, het Betaamlyke en Hoogwaardige , van dat Wonder in aanmerking neemt, ’t geen doorgaands voorbygezien wordt. | « Wy zullen uiet onderzoeken of men dit geneezen an en KERKELYKE REDENVOERINGEN. 475 den eerst’ ingedaalden, wegens eene oogenbliklyke en ge« heele geneezing van allerlei ongemakken, te verftaan heb- be, dan of het nodig geweest zy, dat dezelfde Lyders, meermaalen, op onderfcheide tyden, in het Bad zich moesten begeeven, :zo dat ze wel by het eerfte gebruik des Waters veel báat vonden, zonder daarom, in eens, volledig geneezen te worden. De woorden. van den Eu- angelist fchynen het laatfte niet rechtttreeks aan te dui- den. Intusfchen komt het ons voor, dat zy, die met de. kracht van Mineraale Wateren of Gezondheidsbronnen bekend zyn, waarfchynlyk minder zwaarigheid zullen maa- ken , om dit geneezend. vermogen, °t welk flechts op zeke rên tyd, in volle kracht, by de opbruifing, plaats had, uit natuurlyke oorzaaken op te losfen, dan hun zegel te hangen aan de Redekaveling, waar door HULSHOFF het Overeenkomftige, het Betaamlyke en Hoogwaardige, van het veronderftelde Wonder, deezervoegen, poogt te be- toogen. | ke Het wonderdaadige en Profeetifche hield niet op naa » den dood van Maleachi. —— Toen de Priester Za- s Charias fpraakloos uit-het Heiligdom kwam, giste het 5 volk van zelve, dat hy eenig gezigt had vernomen. — » Verfcheide voorbeelden in het N. T. toonen aan, dat s de Geest der Profeetfie nog niet ganschlyk was gewee- » ken ;, en meermaalen waren fommige Ziekten en ss Geneezingen waarlyk bovennatuurlyke Bezoekingen.”” Schoon wy dit erkennen, zo zien wy geen rechtftreeks verband tusfchen de opgenoemde Wonderen of Profeetifche Verfchynzelen, en een Wonder in de Natuur , ’t welk dan, echter, zou plaats gehad hebben, waarop de Eu- angelist ons geenzints opmerkzaam maakt, en ’t welk uit zyn Verhaal althans niet is af te leiden, indien men met. HULSHOFF de verfchyning des Engels voor een Joodsch denkbeeld houdt.) — - Wevyders waren de ‘Tekenen „> omtrend de Wateren van ouds niet vreemd onder de s» Joodfche Bedeeling, en de Hebreeuwen waren gewoon s het Toevoorzigt des Heeren over de Bronnen te er- ə» kennen. In de laatfte belegerjng van Jerufalem, ver- ə» maande Fozefws de Inwooners tot eene fpoedige over- > gave, door aan te' merken, als eene welbekende zaak, „> dat God de Bronnen uitdroogde vóór de wechvoering na Babel; en dat het zelfde teken nu wederom was gebeurd, alzo zy gebrek hadden gehad, even vóór het a beleg, terwyl de Bronwateren nų voor de Belegeraars | Ll 2 32 vlogi. ss 476 A, HULSHOFF ' s vloeiden.” s Gaarne laaten wy het oordeelkundigen over ter beflisfing, of in het aangevoerde eenige kracht van reden, die ter zaake iets- afdoet, gelegen zy? W zullen den draad der Redeneering verder. volgen.) … Si- „ loams wateren (de Leezer weet, dat een Beek, vloeien- de uit de Bron Siloam, het Bad Bethesda uitmaakte) „» waren in eene byzondere hoogagting. -Salomo was, „y met voOrdacht, by die Bron gezalfd. Het was een s rh ad by de Tooden, dat Siloams Bron, die on- „> ophoudlyk vloeide, en de beeken zeer verre afzond , sı een afbeeldzel was der duurzaamheid en uitgettrekt- » heid van Salomons Regeering, en wel inzonderheid ə» van het E penan van den Mesfias. —— De H. s» Schryvers {chynen ook uitdrukkingen te bezigen, wel- » ke op iets dergelyks. .zinfpeelen: dus wordt het Volk s» by Jefaias bedreigd om het veragten der Wate- s Ten van Siloam, die zagtkens gaan. Ezechiel bemerkte s » in het gezigt, de Heilige Wateren, die van onder der ə» Tempel zouden vlietens cn eene heilzaame kracht bezit- » ten. (Zo Recenfent de woorden by Ezech. XLVII: 9, die aangehaald worden, wel verftaat, dan wordt er ge- {pr ken van de frisheid der Wateren, die zeer Vischryk zouden zyn, (*).) „ en wy leezen by Jefaias, gylieden s Zult water fcheppen met vreugde uit. de Fonteine des s» Heils! Dit bragten de Jooden over op Siloam , en ook » op den Mesfias.” (Op welk gezag rust dit 1 — » De nieuw ontdekte Geneeskracht deezer Wateren dien-. » de alzo om de Jooden op te leiden tot het befluit, ` » dat de komst van den Mesfias naby moest wezen.” (Maar is dit gezonde Uitlegkunde, zyn dit rechtmaatige Gevolgtrekkingen?) „ Zelfs merken eenige Uitleggers s» aan, dat de Schriftgeleerden; onder de tekenen der na« » derende komfte van den Mesfias, uitdruklyk, hebben » Opgeteld de geneezende kracht deezer Wateren. s» Gevolglyk was zulk een. Wonder, in die dagen, uitnee- » mend gepast naar den denktrant der Jooden, en eg f 33 Ce | | (*) De woorden luiden, in onze gewoone Overzetting , al- dus: … Ja het zal gefchieden, dat alle levendige ziele, die s» er wemelt, overal waar heenen ecne der twee beeken zal » komen, leeven zal, ende daar zal zeer veel Visch zyn; om » dat deeze Wateren daar beenen zullen gekomen zyn; en s 2y Zullen gezond worden, en het zal leeven , alles, waas s» beenen deeze Beeke zal komen.” | | KERKELYKE REDENVOERINGEN, 477 "Ja beftuur over Israël”? (bl. 111.) —— Gaarne hadden wy gezien, dat HULSHOFF dit laatfte, °t geen uit al het aangevoerde iets zou afdoen, geftaafd had met aanhaa- lingen uit de Joodfche Schriften, door die Uitleggers te berde gebragt. —— Nu zyn wy niet in {taat om over de waardy deezer Aanmerking te oordeelen, De Redeneering van HULSHOFF , ter ftaaving van het wonderdaadige, mist alzo, onzes oordeels, die vastheid, dien klem, en dat ongedwongene, °t welk vereischt wordt ter overtuiging. Zo wy dan de werkingen des Badwa- ‘ters als natuurlyk befchouwen, verbeelden wy ons eche ter daarom niet te behooren onder de zuiken, die in alles volgen den toonffellenden finaak der Hedendaagfche Ver- nuftelingen (bl. 107.)3 wy behoeven ons niet te pyni- gen om het wonderdaadige af te weeren, zodra- het ons niet bevreemd dat de natuur in het Joodfche Land, even eens als in andere ftreeken des Aardbodems, gewerkt hebbe. Waarlyk, Leezer, wy zyn ’er verr’ af Euange- lifche Wonderen te verzwakken, of wech te redeneeren, Wonderen door den Heiland bedreven, of door Gods Almagt gewrocht, ter ftaaving en verbreiding van de Leere des Heils. Hier, echter, is een Verfchynzel, ’t welk wy zeer gereed, als een natuurlyk Verfchynzel , _ zouden gelooven, zo wy het in deeze of geene Reisbe- fchryving lazen; een Verfchynzel, °t welk ons ook geen- zints, °t geen men anders natuurlyk had mogen verwach- ten, door den Euangelist als Wonderdaadig wordt voor- gefteld, en waarvan het in. geenen deele zeker is, wan- neer het Wonderdaadige begonnen zy, wanneer het op- gehouden hebbe. allen die waare flichting in den Geloove zoeken; doch de Redenvoering, over het flerven van Jefus, zal, ver~ beelden wy ons, niet de ed indrukken veroor- zaaken by Leezers, die, zeer doordrongen van het ontzaglyke en veel betekenende van dat fterven des Hei- lands, hoe zeer bewonderende de liefde van God en zynen Zovne, en eerbiedig erkennende, dat dezelve alle werftand te boven gaat —_ echter niet kunnen aannee- men, dat zy hunnen Heer in die oogenblikken hebben te befchouwen, als in eenen ftaat van geestlyke dood en verdoemenis —— als torfchende de ophooping aller {chulden 3 treedende in onze plaatze, belaaden met de wanverdienften der hoonende oneerbiedigheid van alle zon- dige menfchen, van den eerften Adam, en zo veelen van hem afftammen. —— En alzo belaaden, bovennatuur= lyk lydende, door de ondervinding van de afíchuwlyk- heid aller zonden, en van de kracht der Godlyke af- keerigheid, ter geheele voldoening aan het hoogfte Recht, beproevende aldus de Verfchrikkingen des Almagtigen, de verfchrikking van den Eeuwigen dood (bladz. 208.) Ten flotte zullen wy nog een kort uittrekzel geeven van de Leerseden , getyteld: De Opflanding verdedigd tegen de Sadduceërs. eN, De geheele Redenvoering is opzetlyk gefchikt ter ver- klaaring der duistere Redenwisfeling , voorkomende by Lukas XX: 27—38. Ter Verklaaring wordt cerst berigt gegeeven aangaande de gevoelens der Farifeeuwen en Sad- duceeuwen, in de dagen van Jefus. Daarna wordt de Tegenwerping voorgedraagen, en eindelyk de Antwoor- den des Verlosfers ontvouwd. | De Farifeeuwen redenkavelden niet wysgeerig over de Onftoflykheid van de Ziel; verbeeldende zich de Zielen -als Schimmen, hebbende de gedaante van aardfche Lichaa- men. Het denkend wezen onderfcheidden. zy echter van het grof bekleedzel, en oordeelden dat de Ziel overbleef’ naa de ontbinding van ’t ein dy Vleesch. De Zie len gingen over in den Scheo/, in den Hades, niet Graf of Helle, maar Waereld der Zielen, Gewest der Dooden; Ryk der Afzeflorvenen. — Hier kwamen de Zielen van Vroomen beide en Godloozen; Elenden en Genoegens wa- ren hier niet minder fterk dan op den Aardbodem. —— Doch de Rechtvaardigen-waren afgefcheiden van de On- rechtvaardigen. De Oorden waren niet verre verwyderd , waarin beiden zich bevonden; blykende dit uit de Ge- | ly- KERKELYKE REDENVOERINGEN. 479 lykenis van den Ryken Man en Lazarus. De Vroomen werden beloond, zynde in den Hades gelukkiger dan op Aarde, bevryd van Smarten Zorgen, en fmaakende Rust en Genoegen. Hier uit ontftonden zonderlinge Vraagftukken — en vee- len zelfs waren Voorftanders van de Leer der Zielsverhuie zinge in andere Lichaamen. De Sadduceeuwen erkenden wel het beftuur der Voor- zienigheid, maar agtten alle de vergeldingen bepaald tot het tegenwoordige leven. Zy fteunden voornaafïniyk op - de Wet van Mofes, waarin , naar hun gevoelen, niets voorkwam, wegens een toekomenden ftaat. De Ziel was geen onderfcheiden geestlyk wezen, maar het leven was ) verbonden aan het Lichaam, en de gedagten niets anders dan de wyziging der ftoffe. De Ziel verging met het Lichaam. Het leven werdt uitgebluscht, en de perfoon gantschlyk verdelgd. Overeenkomttig hiermede, beweer len de Sadduceeuwen, dat de Engelen niet beftonden als geestlyke Zelfftandigheden, maar dat het waren, onmid- delyke Werkingen der Almagt, of Verfchynzels, die vere mea by het verdwynen, zonder eenig onderfcheiden eftaan over te laaten. Zy ontkenden het aanwezen van den Hades. Zy lieten geene Optftanding toe. God kon wel op nieuw Menfchen fcheppen uit het ftof der Aarde, volkomen gelyk aan dezulken die voormaals geleefd had- den, maar de Almagt was niet bekwaam, om leven, kennis en gevoel, te doen overblyven , zonder den toeftel vam Lichaamen, zo als zy dezelve door hunne Zintuigen ge- waar werden. | Geen wonder, dat zy ‘er op uit waren, om aan te vallen op de Leere der Opftanding , waar door zy de Farifeeuwen, wier gevoelens ook verbasterd waren, meer» maalen verlegen maakten, —— Zy wilden nu ook eens beproeven, ef zy onzen Heer, die eén voorftander was van een toekomenden ftaat, in °t naauw konden brengen 5 ftellende ten dien einde de Zegenwerping voor, welke , | Ll4 naar 450 5, Ae HULSHOFPE naar aanleiding der woorden, door HULSHOFF,. met eeni- e gepaste aanmerkingen, voorgedraagen wordt, waarop ` het tweevoudig Antwoord des Heilands ontwikkelt. Eerítelyk lost Jefus de zwaarigheid op. De Kinderen deszer Ecuwe trouwen, enz. Voor hun, die in de Opftanding (volgends de Farifeeuwen een onderfcheidend Gunstge- not) zouden deelen, zouden ’er geen natuurlyke oorzaa- ken zyn van fterven, en Zer bar Kinderen verwekt wor- den, om de plaats der Overlydenden aan te vullen die zaaken zouden dus ophouden, welke de gevolgen zyn van Huwlyken hier op Aarde, ter onderhouding der Ge- flagten. —: Zy kunnen niet meer flerven, want zy zyn den Engelen gelyk; dit laattte vat aULSHOFF op, niet als een Bewysrede, maar als een Byvoeging en aanpryzende wel petten » Zy zyn namelyk den Engelen gelyk.” Dee- ze gelykftelling met de Engelen was voor de Farifeeuwen zeer gefchikt om verhevener gedachten te vormen wegens den {taat der Opgewekten — en de Sadduceeuwen had- den nimmer het aanwezen van Engelen beftreeden, door het voorwenden der noodzaaklykheid van ongerymde Ver- bindtenisfen; zo dat ze dit bezwaar nu-ook even weinig konden aanvoeren tegen de Opftanding der Menfchen, — die, Kinderen der Opflandinge, niet, gelyk hier op Aarde, fterflyke Kinderen zyn van fterflyke Ouders, maar Kinderen Gods,of, als opgewekten, geenen anderen Vader hebben dan. den Onverderflyken. À In de tweede plaats bewyst Jefus het aanwezen van den Hades: want de Sadduceeuwen konden zeggen, dat het voorgeftelde bewys aanneemlyk zoude zyn, indien ’t aanwezen van den Hades geene lautere herfenfchim ware. — De Zaligmaaker gebruikt ten dien einde een Argumentum ` ad hominem; hy doodt de tegenftreevers met hunne eigene redenen. Zy hielden Mofes in waarde. Mofes had God den volke bekend gemaakt, a/ den God Abraháms, lfaaks an Jacobs. Zo noemden zy ook den Allerhoogften , en ‘daar op zegt de Zaligmaaker, dat het zeer ongerymd was, den Allerhoogften den God Abrahams, enz, of een beguntti ger van Abraham, enz. te noemen, en tevens te ftellen dat Abraham, enz, niet in den Hades nog aanwezig was —- dewyl, in dit geval, alle betrekking zou opgehouden zyn. bed | Sommigen zullen zeggen, dat God kon gezegd worden de God Abrahams te zyn, voor zo verre Ì eertyds de begunftiger van Abraham geweest was, offchgon Abra- 9 Ç ham „KERKELYKE REDENVOERINGEN. .> 48r ham nu ware vernietigd, — Zo dat Jefus meer getrok- ken heeft uit de woorden dan ’er eigenlyk in lag opgeflo- ten. Marcus heeft dit opony aangevuld. Men moet zig dus niet bepaalen by het 6de vers des 3den Hoofdftuks van Exodus, maar die woorden inzonderheid verbinden met het 14de en 15de vers, waarop by -Lukas ook gewezen wordt, door het woord Meere; zynde hetzelfde als Je- hoya in het O. T. —— Na dat zich God aan Mofes had voorgefteld als den God van die Aardsvaders, vraagde de Profeet nog nader, — onder welke benaa- ming hy dien God moest voordraagen aan de Kinderen Israëls. Hierop kreeg hy ten antwoorde: eenen He- breeuwfchen naam, betekenende Jk ben, die ik ben — of — zal zyn — en God gelastte aan Mofes, Hem, in zyne taale, te noemen Jehova, of eeuwig - leevende , — s altyd zynde — die is, die was, en altyd blyven zal dezelf. „ de. Met deeze benaaming van Heere, of Jehova, zou „ Mofes s geen zeer aanmerklyk is — zou hy) onmid- » delyk famenhegten de voorige benaaming van — s» Uwer Vaderen God, de God van Abraham, lfaak en > Jacob — en daar by den volke te kennen prevei, „ dat die faamgevoegde benaaming, in haar geheel, Gode s, altoos zou behaagen, en befiendig in gebruik’ moeten 2» blyven. — - Zo dat zy God moeten aanbidden, als s zynde weleer de Begunftiger van, en behoudende onver- > anderlyk die betrekking tot, Abraham.” — Dit heldert alles op, naar de meening van HUESHOFE, en alzo kon God gezegd worden een God der levenden, en niet der dooden, als zynde nog de Befchermer dier Aardsvaders, die Gode leefden, offchoon zy dood waren ten opzigte der levenden in den Vleefche. | Maar kon God die faamgevoegde benaaming niet recht- maatig draagen, mede uit hoofde der Zegeningen aan Aai Ll Abra- 39 v 432 A. HULSHOFF, KERKELYKE REDENVOERINGEN. Abrahams nageflagt , en aangemerkt worden als nog swef- doende aan de Vaderen, door het begunftigen der Kinde- ren? —- Hursnorr erkent die bedenking als rechtmaa- tig, mits men toeftaa, dat die Aardsvaders, naa hun af- fterven , Gode nog leeven; ’t welk hy, door gepaste Aanmerkingen, nader uit één , en in een helder licht, zet. — Uit welk alles dan blykbaar wordt, dat Jefus, zeer te recht, op de voorgettelde wyze, de tegenwerping der Sadduceërs heeft opgelost, en hen gedrongen, om, zo zy zich zelven gelyk wilden blyven, en geene niets betekenende uitdrukkingen bezigen, Ede het gezag, door hun aan Mofes toegekend, eene Opftanding der Doo- den te erkennen. Leerredenen ter beftiering van opregte Christenen, by de tegenwoordige ie ae Door p. H. VAN LIS, Predikant te Tholen. Te Utrecht, by W. van Yzerworst, 1796. Zn gr. 8yo. 323 bl. Cy de Leeraars, uitmuntende in bekwaamheid, in meer dan één opzigt, mogen wy De. VAN LIS rang- fchikken. Zo wel de keuze van onderwerpen , als de manier van behandelinge, zal den byval wegdraagen van alle de zodanigen, welke in het leezen van deeze foort van Schriften belang ftellen. Hoewel deeze Leerrede- nen, in de tyden, de jongfte Omwenteling kort voor- mp of volgende, wierden uitgefproken, en op die ty- en doelen, heeft de Spreeker zich zorgvuldig gewagt, om de heerfchende gefchillen op den Predikftoel te bren- en. VAN LIS, naar uitwyzen van zyne Schriften, be- hoort tot die Vaderlanders, welke niet door hevig uit- vaaren tegen anders-denkenden, maar door gemaatigde raadgeevingen , de goede zaak Een te bevorderen, » Ik betreure (fchryft hy in zyn Voorberigt) het aan- s zyn van tegenftrydige gevoelens en belangen, van par- >» tyzugt en verbittering, in ons weleer vereenigd en s. door eendragt vermogend Vaderland; ik wenschte dat s» er geerie partyen waren, dàt alle inwooners van Ne- > derland zig onder den ftandaard van bedaarde, ver- » lichte, opregte, Godsdienftige Vaderlandsliefde veree- » nigden, om dat te beyveren en tén fpoedigften in het, a» werk te ftellen , wat in de omftandigheden, waar in _»» Onze cigen’ verkeerdheden en het aanbiddelyk ien | | S P. H. VAN LIS, LEERREDENEN, 433 | 9» der hooge Voorzienigheid ons gebragt hebben, moge- … dyk nog, althans eenig/yk, tot ons behoud zou kunnen » dienen — - zo dat niet gebeurt, zo Godsdienst en 3 waart Vaderlandsgezindheid: Neêrlands Burgers niet ə» vereenigen en heiligen, befchouw ik de gemeene zaak ə» volitrekt verloren, en alle mogelykheid tot herftel ge- » heel afgefneden! ” | | Een Tiental Leerredenen is in deezen bondel bevat. De acht eertten flaan onmiddelyk op de bedoeling, op den titel aangekondigd; de twee overige kunnen als eene Toe- gift befchouwd worden; loopende de eene over den ge- zegenden Oogst van den jaare 1795» de andere over den zwaaren Storm , in November diens jaars voorgevallen. De achtfte Leerreden zou den Redenaar aanleiding hebben kunnen geeven ter behandelinge van het gefchil, raakende de affcheiding van den Godsdienst van den Staat — „> en » Of de Kerk zoo met den Staat zy verbonden, dat een » heerfchende en openlyk bevoorregte Godsdienst in » Neêrland nodig en voordeelig zy?” Want, gelyk VAN LIs te regt aanmerkt, „ hoe bondig toch dit ftuk ook » mogt behandeld worden, het zou niet zonder den .» {chyn van partydigheid door een Leeraar in het her- » vormd genootífchap kunnen gefchieden : - behalven » dat (vervolgt hy)» indien het Wezen van het Chris- » Zendom in ons Vaderland maar als noodzakelyk er- „ kend, omhelsd, en beleefd, indien de inyloed van den » Christelyken Godsdienst tot volksverbetering en regeling > met ernst te hulp geroepen wierd; dan zag de Chris- a tenvaderlander toch dat gebeuren wat hy tot behoud » van het Gemeenebest zoo vuurig wenscht; en dan zou » ‘er ook niets gedaan worden wat tot afbreuk van het …, waare Christendom kon ftrekken.” In denzelfden zin doet vaN Lis nog deeze betuiging :-,, Ik zal voor het s» tegenwoordige van onzen hervormden Godsdienst in s» het byzonder niet fpreeken —_- fchoon voor my zel- > ven volkomen overtuigd, dat de leere van ons ge- ə» nootfchap ééne der naastkomende is aan den zuive- » ren, egten, Godsdienst des Bybels; en zoo menigmaal „ verheugd en dankbaar, dat die byzondere Godsdienst- sẹ leere in myn Vaderland gevestigd was, en daar open- s» lyke befcherming en aanmoediging vond, het geen ik s» altoos als een der grootfte voorregten onzer natie be- » fchouwd ‘heb — wil ik-egter gaarne bekennen, dat ə» die niet geheel zy zonder afwykingen van de as ee : pe È sg 33 ec- 3 u | 484 T. H. VAN LIS- ` „ leere der H. Om nu nog. iet meer bepaalds van des Kerkleeraars manier van voordragt te melden, lust het ons, iets over te neemen uit de Leerreden, gedaan by gelegenheid van een zwaaren Storm, naar aanleiding der woorden P/alm CIV: 3°: die op de vleugelen des Winds wandelt. Hy leidt daar uit vier Stellingen af: Jehova is de Heer der flormende winden. — Jehova vertoont zig gedugt in den flormwind, —- Jehova is teffens by den flormwind wys en goed. — Jehova weet door de flormenide winden wolken en menfchen te flraffen en te zegenen. Van de eweldige verfchynzelen van den ftormwind zelven, en ip uitwerkzelen, die hy niet zelden , te water en te land, heeft, doet de Eerw. van zis de volgende teckenagtige befchryving. + De lugt, eerst dyzig en ftil, begint on- » ftuimig te worden — de wind fteekt op, en van oo- „> genblik tot oogenblik vermeerdert zyne kragt „ zwarte wolken jagen voort met een’ telkens aanwak- „ kerenden fpoed , nog zwartere volgen haar: de dag » omkleed zig met een kwaadfpellend vaal, de nagt „ hult zig in het akelig pikdonker. — - Nu breekt s torm geweldig los. Zwaare ftammen buigen en flin- ə» geren als het dunne riet, groote takken breeken af met » een geweldig gekraak, overoude boomen zelfs, die van s vorige eeuwen heugen, worden met wortel en al ke. s, GEN YEERREDENEN. —— 483 „ den grond gerukt. De veldgewasfen worden gezweept „ door den jagenden wind, wat afgemaaid ligt verheft , zig hoog in de lugt in een dwarrelftroom, en word „ heinde en ver van een verfpreid. — Huizen en da- ~ ken voelen zig door den oeienden ftorm : geteisterd; _ alles beeft en kraakt, de voortgejaagde plasregen klettert … vreesfelyk tegen wanden, deuren en glasvengfteren. —, s In het vliegend zwerk flikkert by wylen een bleek > verfchrikkend weerlicht, of eensklaps vaart een felle s blikfemfchigt ten dik gepakte wolken uit, en een ra- „ telende donderflag doet, nog boven het geloei van den s Orkaan, het al in ’t ronde waagen, | ‚ Nu ryst, in laage landen, de golvende rivier, of de. „ woelende Zee, tegen dyken en dammen op. Geheele „ ftukken worden door den geweldigen aandrang van het „… water weggerukt: ieder oogenblik klimt de vloed hooe. s» ger, en perst fterker aan: ieder oogenblik ryst de angst s» der zaamgevloeide aanfchouwers, wier pogingen ter „ hulpe niets kunnen baaten — daar bezwykt de fcheid-, s muur! Zie! het invliegend water rukt alles voor zig s heen, en fleept alles mede in den. ongeftuimen vloed ! — s Nu ftorten huizen en fchuuren in, of fteken de geteis- > terde daken treurig ten golven uit. —- Het ver- fchrikte vee word beloopen door den aanrukkenden. „ vloed, flaat vergeefsch aan ’t vlugten, en fmoort wel- haast onder een bang geluid in de klimmende golven s —- bevende; ziet de mensch den aanfneilenden ftroom „ „ bevende, vlugt hy op het dak zyner wooning, of yit. » naar de gebroken’ dyken, of werpt zig met zyn gezin. 