Het idiotisme en de idiotenschool
Eindelijk herinnere men zich telkens , dat het kind wel ingespannen, maar nooit overspannen moet 140 worden ; en dat het langer of korter aanhouden van gymnastische oefening geheel van de meerdere of mindere ligchaamskracht en de prikkelbaarheid der zenuwen afhangt. Die reeds overprikkeld is van zich zelven , oefene men vooral door geregelde , aanhou- dende en redelijk sterke inspanning , waardoor zijne kracht zich bedaart en des noods uitput ; maar men verge van hem zoo min mogelijk plotselinge spron- gen en grepen. Het marcheren en soldaatje spelen , het dragen , kruijen en in den tuin werken, bewijst hier uitnemende dienst. Met den loggen maar sterken knaap daarentegen , loope men gerust alle oefeningen door; maar het teedere en ziekelijke kind prijze men en late men rusten na de ligtste inspanning , die toch altijd, — dit verlieze men geen oogenblik uit het oog, — middel zijn rnoet en geen doel. HOOIDSTUK V. OEFENING DEK ZINTUIGEN 1). Wanneer men het eerst een' idioot vddr zich plaatst, of er eenigen te gelijk onder zijn opzigt neemt , om ze ten niinste het een of ander te leeren , dan is men al spoedig aan het laatste woord; en is men gebon- den , om het uur of zelfs meer achtereenvolgende uren vol te maken , dan is het geen wonder , als ons het angstzweet uithreekt bij het telkens naar de klok zien , en wij vinden , dat dit maal met eindelooze en onuitstaanbare langzaamheid de minuten daar heen kruipen. Maar wel heschouwd , is men niet verle- gen door gebrek aan stof; neen! juist door den over- vloed , waarin men niet weet, wat men zal tasten of grijpen , vooral bij de weinige punten van aan- knooping, die men hier met zijnen leerling vinden kan, en de weinige opmerkzaamheid, waarop men 1) Bij dit hoofdstuk kan vergeleken worden , ofsclioon niet bepaald met het oog op idioten geschreven , het uitvoerige werk van Prof. G. C. B. Suhingak , De cpvoedivg der zintuigen , Eene bijdrage tot de leer van het onderirijs enz. Te Amsterdam , bij J. H. Gebhakd en Ce. 1855. 14°2 mag hopen. Zoo dra men dan ook eenigen tijd het onderwijs met volharding voortzet, komt men weder even zeer tijd en krachten te kort, door de ruimte en rijkdom der stof. Eene dergelijke ondervinding , wie kan daar van niet spreken, wanneer het zijne taak en post is, diep onkundigen, al zijn het dan ook nog geene idioten , te onderwijzen ? Onder dit vele, wat hier geleerd moet worden en elders als van zelf komt, bekleedt eene voorname plaats de oefening der zintuigen. Wij gaan hierbij van de vooronderstelling uit , dat onze leerling zijne vijf gezonde zinnen bezit, en deze dus alleen geoefend en gescherpt moeten worden. Want, — zoo als ik reeds zeide , — den doofstommen of blinden idioot laat ik liefst , niet als geheel hopeloos , maar toch als het sterkst mogelijke proefstuk van opvoeding en onder- wijs, nog eerbiedig op den achtergrond. Wij rekenen dus op vijf gezonde zinnen. De ze- kerheid hiervan is echter niet altijd zoo terstond te geven ; waarom men vooral niet te spoedig zeggen moet , dat een idioot niet smaakt of riekt , dat hij niet hoort of ziet. Gevoelen doet hij natuurlijk altijd, als ieder levend wezen, al kan ook zijn gevoel in hooge mate verstompt zijn. Maar om nu van de edele zintuigen vooral te spreken , juist daarin be- staat het eigenlijk gezegde idiotisme, dat het geen in zedelijken zin maar al te dikwijls waar is, hier na- tuurlijk en eigenlijk geldt. Ooren hebbende, hoort hij niet ; hij heeft oogen , en ziet niet. Het trommel- vlies wordt wel aangedaan door het geluid, en op het netvlies van het oog teekenen zich de beelden 145 der voorwerpen wel ; maar de indruk daarvan wordt slechts traag en gebrekkig overgebragt tot de ziel ; en deze bepaalt zelden, en dan nog slechts vlugtig , op iets hare opmerkzaamheid. En zonder opmerk- zaamheid , — wij bemerken het , wanneer wij diep in gedachte of door inwendig gevoel overmeesterd zijn, — gaan ons de zaken als in een' droom voorbij : zij komen , zelfs al blijven zij in herinnering , niet tot helder bewustzijn. Het eerste, wat dus in het algemeen noodig is, tot verbetering zoo veel mogelijk van dit gebrek, is, dat men den idioot krachtige , bepaalde, onvermengde indrukken aanbrenge; en zulke indrukken op elkan- der doe volgen , die onderling in sterke tegenstel- ling staan, zoo veel mogelijk ook, die reeds bin- nen den eenvoudigen kring liggen van zijn denken of begeeren. Om bij voorbeeld van het gevoel te beginnen , beproeve men eerst, of er vatbaarheid voor ligte, fijne en zachte streeling over geheel het ligchaam plaats heeft; of een aanvatten, een knijpen zelfs hier en daar , zacht moet zijn of krachtig , om den idioot te doen opzien , weerstand bieden of klagen. Het kan , ook in verband met de gvmnas- tische oefening der verschillende leden en van de geheele ligchamelijke behandeling , noodig zijn , dit te weten. Maar 't is toch meest in de handen en vooral in de vingertoppen , alwaar , zoo als de na- tuur zelve ons aanwijst , het fijnere gevoel moet wor- den geoefend. Deze oefening moet die van het oog vooraf gaan , of ten minste van den beginne af verge- zellen. Of is het kind, dat zijn gezigt nog zoo goed 144 met vertroawt, niet reeds van zelf geneigd, het met tie vingers te hulp te komen ? Eigenscliappen , die zich met het gevoel alleen laten waarnemen , zijn warm of koud , vast of elastiek. Die , waarbij het het gevoel het gezigt te hulp komt , hard of zacht ; nog meer harig en oneffen , of glad. Zoo ook wordt de vorm en de betrekkelijke grootte der dingen , door gevoel en gezigt beide aangegeven. Bij dit laatste vooral zal het den eenigzins gevorderden leerlingen eene uitspanning zijn , wanneer zij eerst het gezigt der zaken goed meester zijn en zich in het noemen der eigenschappen niet meer vergissen; en gij dan nog eens tot het enkele gevoel terug keert , door met gesloten oogen hen te laten bepalen : « Is dit vlak of oneffen , rond of vierkant ? Welke van deze stokjes is het langste?11 enz. — Ook de vormplank , waarvan straks nader, kan op die wijze gebruikt worden. Wij komen tot smaak en reuk ; twee zintuigen, die doorgaans alleen beschouwd worden als bronnen van zinnelijk genot, hoogstens als een middel tot on- derscheiding van sommige zaken ; maar waaraan tot ontwikkeling der geestvermogens , weinig waarde wordt toegeschreven. Het isbekend, dat de fijnheid dezer zinnen ook bij gewone menschen zeer onder- scheiden is, zoo zelfs, dat sommigen bij voorbeeld bijna geheel van reuk zijn misdeeld, of die alleen 143 door sterk indringende geuren , — door eigenlijken stank en dan soms niet onaangenaam, — wordt aan- gedaan ; terwijl anderen bijna zonder eenigen smaak, al wat eetbaar is , naar binnen zwelgen. Ook ko- men bij deze zintuigen de meeste verscbeidenbeden voor , waaraan bet oude spreekwoord is ontleend : «dat er over den smaak niet te twisten valt." Zelfs zijn onnatuurlijke afwijkingen , zoo als het eten van aarde , steenkolen enz. een bekend ziekelijk verschijn- sel ; en is bet stercorisme van sommige krankzinnigen (dat mij toeschijnt, altijd in verband met ongere- gelde hartstogten te staan ,) een hoogst ongunstig teeken. Maar zie daar dan ook terstond eenige nieuwe pun- ten van aanraking met den ongelukkigen idioot, te gemakkelijker , omdat wij daarbij des noods de bulp van het gezigt en zelfs van de spraak kunnen ont- beren. De smaak in zijne ruwste tegenstelling, — bij voorbeeld bet onderscheid tusschen zand en brood , peper en suiker, — is mij , waar 't noodig was, altijd eene eerste proef geweest van de diepte der onvat- baarbeid en ongevoeligbeid , waarin de idioot verzon- ken ligt. Van deze tegenstellingen moet men dus uit- gaan , om , zoo noodig , althans de meest uitkomende eigenschappen der spijzen : «zuur en zoet, zout, bitter enbijtend,11 te doen onderscbeiden. 1) Hoe meer men 1) Erlenmeijer roemt onze school bijzonder , omdat daariii zoo zeer op de twee edele ziutuigen ge\irerkt wordt , vooral op het gehoor. Maar als hij daarop spreekt van Gaukeleien , die /der wad- da getrieben wurden ; van einige Padagogen , die iiberhaupt , sobald sie sich von der drztliclien Oberleitung emcmcipirten , dieser mchtigen 10 140 verder den smaak verfijnen kan , te meer zal men ook het proeven en genieten van het eten bevorderen , en daardoor het langzamer vermalen, dat voor de spijs- vertering van zoo veel belang is. Een' onnatuurlijken smaak, zucht tot het onreine en walgelijke , af te lee- ren, hehoort wedertothet gevoel van betamelijkheid, waarvan wij reeds spraken. Een sterk afkeurend Bal een verachtelijk weg ruimen of den honden toewer- pen , des noods een kleine tik op de vingers of wat hardhandig afwisschen van den mond , moet den idi- oot leeren, dat zoo iets niet past, al begrijpt hij nog niet, waarom het niet past. De oefeningen, die op den renk betrekking heb- ben , kan men gemakkelijk uit het gezegde afleiden ; en dat te meer, door het naauwe verband tussehen deze twee zintuigen. Ik voeg er dus alleen nog bij , dat de scherping dezer twee zinnen van genot , be- halve het genoemde voordeel, ook tot regtstreeksche oefening der geestvermogens veel meer nut heeft, dan men oppervlakkig denken zou. Al wat de aandacht opscherpt, is reeds voor onze kweekelingen van hoog belang ; even zeer als wat hen de voorwerpen leert Angelegenheit mehr geschadct haben en ywnihr Spielwerk mit Pfeffer imd Salz etc., schijnt dit wel haast een onedele uitval op saegert (bl. 160 en elders) , die zich waarlijk van de geneeskunde niet geemancipeerd , maar haar integendeel den weg gewezen heeft. Wij kunnen alleen in zoo verre den lof van ebxenmeijek ons toeeigenen, als wij tot verstandsoefening bij voorkeur op het ge- zigt en gehoor rekenen , terwijl wij tot oefening der zintuigen en bij diep idiotisme ook tot het ontwaken van bewustzijn , opmerking en onderscheiding , nog meer dan wij nu doen , op de lagere zinnen hopen te werken„ 147 onderscheiden en noemen , of ten minste op prijs stellen; waardoor ook nog de kring der belooningen en straffen , in den beginne zoo eng, wordt uitge- breid en verrijkt. Want moet, in den regel, bij zoo weinig schuld en toerekenbaarbeid , de straf alleen bestaan in bedwang en ontbouding; waar zal men deze gemakkelijker en meer regtstreeks toepassen , dan bij zintuigen, wier genot zoo gebeel ligcbamelijk is, dat het niet, als bij gehoor en gezigt, reeds eenige ontwikkeling der geestvermogens onderstelt ? Ook de straatjongen is aan bet stroopvat gelukkiger, dan op het schoonste concert of de verrukkendste wandeling. Wij komen tot de oefening van zintuigen, veel edeler en verhevener, daar zij het zijn, die eigenlijk het denkvermogen in den mensch ontwaken doen ; al heeft ook de ondervinding der laatste eeuw ge- leerd, dat het mogelijk is, het verstand van den doof- stomme , van den blinde , ja zelfs van den doofstom- men blinde, 1) langs eenen anderen weg, tot op de zelfde hoogte te ontwikkelen. Maar om met het gezigt te beginnen ; juist omdat dit in zoo naauw verband staat met den geest en daaraan in gezon- den toestand een zoo helder beeld van de buiten- wereld overbrengt, is het idiotisme in den blik ook 1) Bekend is het voorbeeld van la.ura bridgeman , door dickens beschreven, en reeds elders door mij aangehaald. (Het menschelijk Leven , bl. 115.) — Thans lean ik er in onze stad een' doofstommen blinde tegenover stellen, die, na voltooide opvoe- ding te Qroningen , het gezigt verloor. Het is mij gelukt, hem nog op meer dan dertigjarigen leeftijd , met de vingertoppen te leeren lezen. Misschien, dat ik later nog eens op dezen zoo zeer misdeelde , en toch niet geheel ongelukkige , terug kom. 10* 148 dadelijk te onderscheiden. Het oog van den idloot ziet de voorwerpen , maar slechts als hinderpalen , die hij moet misloopen; hoogstens als het voorwerp eener kortstondige en altijd weder afdwalende nieuws- gierigheid. Daardoor bemerkt hij , met volkomen gezonde oogen , doorgaans alleen de grove en on- bestemde omtrekken der dingen ; en natuurlijk , daar ook wij eerst door het vestigen van onzen blik dat gene naauwkeurig zien, wat vroeger in eene bonte rij van heel den zich verloor. Daardoor verbindt hij ook zelden terstond aan het gezigt der zaken die eigenschappen , die hij bij meerdere oprnerking en herinnering , door andere zintuigen reeds ken- nen zou. Er behoort bij voorbeeld reeds eenige ont- wikkeling toe, om eene gloeijende kagchel, als van eene gevaarlijke natuur , te onderscheiden van een ander voorwerp, dat ongeveer soortgelijke kleur of voi-mheeft; of om het gezigt der spijzen te verbinden met het denkbeeld van honger, en vooral van een1 bekenden smaak. Waar de idioot nog beneden dit peil staat ; waar hij het eten alleen kent , als hij het proeft, zonder het nog te onderscheiden, als hij het ziet; is weder de honger ons punt van uitgang. Door dat gene, wat hij gaarne eet, digt onder zijne oogen te houden, het op de tong te leggen en weder terug te trekken , het te laten grijpen op langzamerhand verde- ren afstand : — door het brood bij voorbeeld van bord of tafel te doen nemen ; het later door een1 ring te laten vatten, die aan een touw is opgehangen, of het op de bovenste trede van een1 trap te doen zoeken , — heeft men eene onbegrijpelijk rijke afwisseling van 149 oefeningen , juist met hem , die nog voor de meeste andere dood is. Oefeningen , waarbij men het geduld telkens iets meer moet vergen, maar ook het on ge- duld niet tot hartstogt aanprikkelen. En vraagt gij : « Wat met al die kunstjes gewonnen is?" ik antwoord : «Zeer veel !" De idioot leert daardoor niet alleen zien, maar kijken: dat is zoeken, zijnen blik door begeerde voorwerpen op een bepaald punt rigten , en het onderscheid dier voorwerpen opmerken. 'tis dus de eerste schrede, bij de diepst gezonkenen, tot ont- wikkelingvan begrip, van wil, van kracht, van zelf- bepaling. Eene andere eerste bezigheid , — de eenige bijna, diewij, met eene zeer geringe wijziging, van elders, (van de school op Meerenberg en door deze van het Berlijnscheinstituut,) hebben overgenomen , — is reeds meer verstandsoefening , en bewijst ons als zoodanig belangrijke diensten. 't Is de zoogenaamde vormplank. De constructie daarvan is eenvoudig. Van twee op een gevoegde planken is de bovenste uitgesneden ; en die stukken, de eenvoudigste mathematische ligu- ren , (rond, eirond en ovaal , driekant, vierkant enz.) kunnen met dopjes gemakkelijk er worden uitgeno- men en weder ingelegd. Met eenige wegwijzing of voorgang , krijgt ook de stompste of wildste langza- merhand genoegen in dit spel. Men laat hem bij voorbeeld de punten van het driekant voelen , en het plankje goed zien; men past het in de overige, vooraf ledig gemaakte hokjes, en toont hem, dat dit niet gaat; tot het eindelijk in het regte vakje sluit. Nu beproeft hij het zelf, maar men moet zich niet ver- 150 wonderen, zoo hij minstens eene week, misschien zes weken noodig heeft, eer hij het ronde plankje niet meer in den driehoek of het driekante in het vier- kant zoekt te passen. Men mag daarbij niet tot de moeijelijker vormen overgaan , voor hij op het een- voudige vast genoeg is. Hier vooral is het : Cest le premier pas, qui coute. De bijna onuitstaanbare langzaamheid der eerste vorderingen bespoedigt den gang der volgende. Begrijp ook eens , wat in dit werk of in dit spel , — als het ten minste niet bij toeval eens gelukt, maar goed gekend en gedaan wordt, — voor den araien idioot al ligt opgesloten. Hij moet het gezigt van eene schemerende gedaante nader bepalen , en het verbinden met zekere vormen , die hij voelt ; hij moet eenig denkbeeld hebben van het getal der hoeken, die hij nog niet tellen kan; hij moet weten, dat rond bij rond past en vierkant bij vierkant, en dus het gelijksoortige verbinden; hij moet de spieren zijner vingers juist besturen, om het vakje en wel het regte te sluiten ; en hij moet daarna zijn werk beoordeelen , of het goed gedaan is, het geen doorgaans een' lach van tevredenheid , vooral bij eenige lofspraak, hem op het gezigt brengt. Zie! zoo brengt ons onze eenvoudige vormplank reeds over de oefening der zintuigen heen , en zouden wij zacht- kens op het gebied van het verstand overstappen. Even eens is het met iedere andere gezigtsoefening , omdat geen ander zintuig in zoo naauw en onmid- dellijk verband staat met de hersenen. Het pointeren zoo wel als het ophelderen van het oog is tevens het ontwaken uit den slaap van het idiotisme , — een1 151 slaap, naar mate hij zwaarder of ligter is, met of zonder droomen. 1) Nadat wij het nut van onze vormplank bij onder- vinding hadden leeren kennen , en eene tweede , eenigzins moeijelijker bedacht, beproefden wij het zelfde met vakjes , waarin alle legplankjes even groot waren , maar onderscheiden door hare kleur , die weder op de plank zelve hare wederga vond; zoodat hier rood in rood , geel in geel enz. gelegd moet worden. Bij deze oefening voegden wij naderhand eene andere , door eene menigte gekleurde stukjes karton naar vaste voorbeelden te combineren , in den smaak van de uitspanning onzer kindschheid , het zoogenaamde «Spel van napoleon op St. Helena." — Het is onder geleerden bekend , dat er zeldzaam , maar toch nu en dan eene kwaal voorkomt , waaraan men den naam van daltonisme gegeven heeft , en die hierin bestaat , dat men met schijnbaar gezonde oogen en een goed oordeel, of geheel geene kleuren, of som- 1) //Het oog kenmerk en tevens barometer van het idiotisine ;" — behalve net vroeger reeds hierover gezegde , zou over dit onder- werp eene geheele verhandeling te schrijven zijn. Bij het diepste idiotisme is het oog slapend ; bij het eerste ontwaken daaruit dwa- lend ; bij den simpele fiaauw ; bij den overprikkelde tintelend ; in alien , maar bij de tweede soort vooral , dikwijls scheelziend. — Hiernaar moet de behandeling worden ingerigt. Het moeijelijkste is het fixeren van een dwalend oog, dat u steeds hardnekkig ontvlugt. Segtjin (pag. 417) gebruikt daar tegen een verlicht voorwerp in eene donkere kamer ; — het opvangen van een slinger (balancier) ; — maar vooral , het aanhoudend tegenover zich zetten en fixeren. Ook onze korte ondervinding leert het reeds : L' oeil ■intelligent et anime poursuit V oeil inactif, V arrete , le fixe, le dirige ensuite. 152 mige met onderscheiden kan; eene kwaal , die door- gaans aangeboren schijnt. Ook sommige idioten, en juist niet altijd de stompsten, schijnen min of meer hier mede behebd; en eerst de ondervinding zal kun- nenleeren, of dit gebrek, tijdig genoeg opgemerkt , toch voor ongeneeslijk te houden zij. Maar alien vergissen zij zich ligt in de kleuren , of merken die niet op; en daarvoor is onze methode, vooral wan- neer men met hen spreken kan, van bijna onfeilbaar goed gevolg. Zij zou ons , zoo ver wij nog er over kunnen oordeelen , tot het besluit brengen , dat ook het eigenlijke daltonisme altijd door tijdige en door- gezette oefening te genezen is. Gelijk wij ligt en donker kleuren en vormen door het gezigt onderscheiden, zoo ook grootte en aj stand. Het zou ons te ver afleiden, wanneer wij al de oefe- ningen poogden op te sommen , die ook hierbij kun- nen worden bedacht : in den vorm van raadsels , bij voorbeeld , aan drie of vier leerlingen te gelijk opge- geven. Zij scherpen weder het oordeel te gelijk met het gezigt op, en ontdekken tevens de bijzondere gebreken , die , even als de vermogens en aan- leg van den idioot , nog verscholen of verward door een liggen. Bij de bepaling van den afstand, ten minste van geluid gevende voorwerpen, kan weder het gehoor het gezigt te hulp komen. Anders heeft in den regel dit zintuig zijn' eigen7 werkkring, en staat meer met het gevoel in verband , gelijk het gezigt met de ver- standelijke vermogens , het geen , — dit zij in 7t voorbij gaan opgemerkt : — vodr de schedelleer van carus 155 (bl. 58) schijnt te pleiten. Het geboor brengt ons bet trillen der lucht, de zoogenaamde geluidgolving over; bet doet ons daardoor sidderen voor bet loeijen van den storm en het ratelen van het onweder , gelijk ons oor gestreeld wordt door het avondwindje en het zachte geritsel der bladeren ; het doet ook aan hon- derdvoudig verschillende geluiden ons de dieren her- kennen : het vreeselijk gebrul van den leeuw en het liefelijke gezang der vogelen; en aan verschillenden toon en uitdrukking de stem der menschen. Einde- lijk , het vervult onze ziel met het verhevene ge- voeL van melodie en harmonie, door de toonen der muzijk. Bij den idioot is de gevoeligheid voor het geluid zeer ondersebeiden. Over het geheel zullen de over- prikkelden ook met opzigt tot de twee edelste zin- tuigen hier weder eene afzonderlijke leiding behoe- ven , daar zij , — in het half donker en de weerkaat- sing van eentoonige kleuren, — ook door een vast, maar niet te sterk afwisselend geluid moeten worden ge- temperd; terwijl mist door het tegenovergestelde de stompzinnige wordt opgewekt. Maar bij alien, gelijk ik reeds meer zeide, bouwen wij op het geboor het meest , — althans zeker het eerst. Behalve de ster- kere ontwikkeling van dit zintuig in onze lijders , is hiervoor nog eene eenvoudige reden. Wij zien vrij- willig, wij hooren onwillekeurig; het oog kunnen wij sluiten, niet het oor. Den blik moeten wij er- gens op vestigen , om scherp te zien ; maar het ge- hoor staat van zelf en naar alle kanten te gelijk open. Gelukt het ons dus, zelfs bij aanhoudende 1154 inoeite , nog zoo gebrekkig, den zwervenden blik van onze idioten op te vangen en te bepalen; veel meer, ja onbegrijpelijk veel kunnen wij, van liet eerste be- ginsel af, bouwen op hun gehoor. Reeds bebben wij gezegd, dat in den regel de idioten een bijzonder goed en aangeboren muzijkaal gehoor bezitten , buiten verhouding met de armoede van hunne overige vermogens. Maar toen wij 't eerst daar van de kracht wilden beproeven met het door- dringende geluid der barmonica, wekten wij wel sommigen uit hun1 doffen slaap op, maar dreigden ook anderen geheel dol te maken ; zoodat wij later tot de eenvoudiger en kalmer toonen eener piano de toevlugt namen , die wij weder later met een or- gel denken te verwisselen of af te wisselen. Als op- wekkings-middel en als uitspanning, werkt de muzijk oogenblikkelijk; maar, gelijk seguin (Bl. 588) te regt aanmerkt, zij kan ook een slaapmiddel worden voor den doffen geest , daar de idioot maar al te zeer ge- neigd is , zoo ten minste geene sterker sprekende be- hoefte hem daarvan afleidt, om zich eindeloos en ge- dachteloos in die zee van klanken te baden. Ik geloof evenwel , dat er nog veel meer gebruik van de muzijk kan en moet gemaakt worden, zoo dra men slechts genoeg de leerlingen naar de onderscheidene gesteld- heid van hun gehoor en de stemming hunner zenu- wen van elkander kan afzonderen , of bij beurten in de muzijkzaal oefenen. En wanneer sommigen , waarvan wij het voorbeeld voor oogen hebben, als bij instinkt zelve een instrument leerden bespelen , zou'tniet gemakkelijk zijn, vele anderen, die daartoe 155 eenigen aanleg hebben , dit te leeren ? Zelfs stomme idioten neurien eene wijs na , die zij een en ander maal hebben gehoord; zouden zij zich niet de moeite geven, om met eenige hulp, op eene toets-harmonica of piano, die wijs ook te spelen? En zou dit niet reeds van veel nut kunnen zijn , om in den chaos van hunne redelijke vermogens geregelden gang en harmonie te brengen ? Met een woord, het komt mij voor , dat wij ook hier nog slechts aan den in- gang staan van een' verren weg , of liever van vele wegen ; en alleen omdat ik zelf geen musicus ben , durf ik mij daarop niet verder als wegwijzer aan- bieden. Maar het voornaamste van alles, waarop wij bou- wen , wanneer wij het gehoor de deur noemen , die eerst en meest ons open staat, is de kracht der menschelijke stem. Als wij het ideaal schilderden van een1 mentor of onderwijzer dezer arme misdeel- den , — een ideaal , dat wel niet ligt geheel zal worden verwezenlijkt , vooral in een talrijk personeel : — zou- den wij in de eerste plaats eene rijke, voile, wellui- dende en buigzame stem noemen. Eene stem , die elke uitdrukking kan aannemen, maar ze ook ter- stond in eene andere kan doen overgaan ; die zuiver en scherp articuleert zonder hare rondheid en vol- heid te verliezen ; die imposeert en streelt , weg- sleept of opwindt en dwingt, en daarbij altijd geheel on der de magt blijft van den spreker. En nu wij geen ideaal ons scheppen kunnen , maar de werkelijk- heid moeten nemen , gelijk zij is ; kunnen wij niet anders , dan elk , die zich op het idioten-onderwijs 156 toelegt, nadrukkelijk opwekken , dat hij toch den natuurlijken aanleg, die aan zijne stem geschonken is, zoo veel mogelijk in dien geest ontwikkele. En in der daad , de magt der menschelijke stem heeft nog niemand bepaald of verklaard , zoo min als die van het menschelijk oog. Misschien ligt de eenige verklaring in het woord des Scheppers , dat de mensch, naar zijn beeld geschapen , heerschappij zou hebben over at het gedierte. (Gen. 1 : 26.) Want in oog en stem beide drnkt zich de magt uit, die aan de rede over het instinkt gegeven is. 't Is een feit, dat niet alleen de beestentemmer tijger en hyena in hun hok met oog en stem regeert, maar dat ook de Arabier der woestijn den leeuw, die gereed is hem te be- springen en zich zijner overmagt ten voile bewust, met dreigende toespraak en verwijten, waarvan het dier toch niets verstaat, aan zijne plaats boeit of terug drijft. Maar wee hem, zoo dra hij zwijgt, voor zich neer ziet en vooral ter zijde afwijkt : hij is een kind des doods ! Maar dit is 't alleen nog niet , wat wij bedoelen : de natuurlijke overmagt , die de verstandige mensch den idioot moet doen gevoelen, door voor hem nog onverstaanbare , maar als 't ware betooverende klan- ken. Ook de stem der leerlingen zelve moet, zoo als wij later zien zullen, door zachten dvvang en gedu- rige nabootsing worden gearticuleerd ; en , wat nog in dit hoofdstuk te huis behoort , zij moet ook door de muzijk worden veredeld. Wij kunnen hier geheel uit eigene ondervinding spreken , als die op dit veld het rijkst is. Toen onze 157 onderwijzers , naar de methode van volks- en bewaar- school in den zang zochten , wat ons in de muzijk bij eene te haastige proef was mislukt, wachtten wij daar van slechts een matig gevolg , en dan nog maar bij enkelen. Die 't gezien had, hoe zij zich afpijnig- den, om de woorden van een1 enkelen regel hun- nen leerlingen in het geheugen te prenten, en de cadans daarvan hun als in het oor te roepen; hoe zij bij dien eenen regel dagen , ja! in het begin zelfs weken moesten blijven staan; hij zou het zeker een onbegonnen werk hebben geacht. Vooral het zamen zingen , het harmonieren scheen in den beginne alleen bij onze arrieres , die 't ook grootendeels reeds van de school mede bragten , ingang te vinden. En toch zijn langzamerhand die wanklanken in een ordelijk koorgezang veranderd, en is men van den eersten regel gelukkiger op den tweeden en van daar veel spoediger verder gegaan ; terwijl daarna een nieuw lied niet zoo inoeijelijk meer in te studeren viel , ja zelfs een beurtzang goed gelukte. En thans, vraag niet angstig , of zij juist elk der woorden verstaan ; zie liever , hoe daar een glans van vreugde ligt op het gelaat en hoe de adem der harmonie weldadig trilt door hunne zoo vreemde zamenleving ; hoe het gevoel schijnt te gissen , wat het verstand zich nog niet helder voorstellen kan , als zij daar te zamen van het schaapje in de xvei , van de vogels of de sterretjes zingen , of het ernstiger : Uren, dagen , maanden , jar en ! aanheffen. Zie , hoe hij zelfs , die nog niet spreken kan , toch de wijs neuriet en ze volgt met de bewe- ging zijner ledematen , of anders met een opgehel- 158 derd gelaat geniet van die toonen, door meer ont- wikkelde makkers hem toegezongen ; terwijl ook de schuchtere en afgetrokken nieuweling, pas in dit koor ingelijfd, verbaasd opziet van het geen hij hier uit den mond zijner gelijken hoort, en al ras ongevoelig daar door wordt mede gesleept Neen ! wij kunnen u geen verrukkelijk koorgezang doen hooren , lezer. OEFENING VAN VERSTAND EN SPRAAK. Wij komen, na eene lange inleiding, tot dat gene, waarmede misschien deze of gene wel gewenscht had , dat wij begonnen ; wanneer wij ten minste «kans zagen , den idioot meer verstand te bezorgen." Naar de algemeene denkwijze toch, schijnt ieder mensch met eene bepaalde mate van verstand geboren te zijn ; en komt het er slechts op aan, hoe men dat vele of weinige gebruike ; zoodat men misschien ons ongeloo- vig zal aanzien , als wij zeggen , dat in der daad het geheim ontdekt is , hoe men zelfs den geboren' idioot ten minste een weinig meer verstand bezorgen kan. Maar kiezen wij eerst ons punt van uitgang. Ieder levend mensch , — dit is de grondslag van geheel onzen arbeid , — is een redelijk wezen. In hem is ten minste de Idem zijner redelijke vermogens , ook bij de hoog- ste misvorming of diepste verwaarloozing, nog altijd aanwezig, meestal ook zigtbaar. Maar even zeker is het, dat het denken, het eerste en eigenlijke ken- merk der rede, zoo min als het zien en het hooren kan plaats hebben , zonder de organen , daartoe door 160 den Schepper bestemd. Niemand ziet zonder oogen of hoort zonder ooren , maar niemand denkt ook zonder hersenen. Daar ik mij in dit werk zorgvul- dig zoek te houden buiten het terrein der eigenlijke geleerdheid , vooral die niet van mijn vak is , zal ik alleen herhalen, dat de voorhersenen of groote half- ronden bepaaldelijk de zetel schijnen van het begrip en oordeel , van het redelijk nadenken met een woord. 1) Hierbij merken wij nu nog op, dat ook de hersenen , even als de oogen , ooren en neusgaten , dubbelzijn; ja! het wel haast schijnt, dat even als bij deze, de qane zijde het gemis of de werkeloosheid van de andere kan vergoeden. 2) Dit aangenomen zijnde, geeft eene geringe ontwikkeling van de hersenkron- kels, en vooral weinige verheffing en uitbreiding der voorhersenen een1 minderen verstandelijken aanleg te kennen; aan welk beginsel dan ook de zoogenaamde gelaatshoek, bij de opklimniing der diersoorten en zelfs der menschenrassen , ontleend is. 3) Nog eens evenwel 1) Vergelijk Bl. 58. Dr. H. van Cappelle heeft van Capojs i/De Symboliek van den schedel" overgenomen, in De GUIs , 1854. 2) Fodere a vu un jeune homme, sujet a des vertiges periodi- ques , mats qui se livrait d' ailleurs , malgre son mal, a un travail a'ssidu , mov/rir subitement et presenter a I' autopsie V hemisphere droit detruit en entier et remplace par du pus; cependant jusqu' au dernier jour le sujet avait joui de la plenitude de ses sens, de ses mouvements et de sa raison. Seguin , pag. 113. 3) Dezen gelaatshoek , door onzen landgenoot camper voorge- slagen en doorgaans naar hem genoemd, kan de lezer op onze plaat gemakkelijker zien , dan in eene beschrijving. Zoo weinig zekerheid deze hoek aanbiedt tot het bepalen van den verstande- lijken aanleg der individu's, zoo bestendig en geregeld is zij in de opvolging van soorten en rassen. Een hoogst opmerkelijk voorbeeld trof mij op de af beelding-e1! van Wilkinson , waar de 161 moeten wij herhalen , dat dit veel minder geldt bij de ziekelijke afwijkingen van net idiotisme, waar de uit- wendige gedaante van den scbedel slechts weinig of twijfelachtig beslist; alleen kan een buitengewoon laag of smal voorhoofd (vooral beide te gelijk) ons veilig een1 zeer beperkten verstandelijken aanleg doen vermoeden ; maar die beperkte aanleg kan zeer gunstig worden ontwikkeld , even zeer als uitnemende en rijke vermogens door verwaarloozing bijna geheel kunnen verloren gaan. Ik heb bij voorbeeld een1 Boscbjesman gekend en elders beschreven 1), die, zoo ik meen , een genie bad kunnen worden , — altbans een verstan- dig leeraar, schrijver of staatsman , — onder bescbaaf- den ; en die nu tocb zijne boogste zaligbeid er in vond , om zicb vol te eten aan koek , zich dronken te drin- ken , en dan, in een leeuwenbuid gewikkeld, uit te slapen op de planken; oin daarna, ontwakende , zicb weder te verlustigen in het denkbeeld, dat hij vol- strekt niets behoefde te doen. Zoo groot kan ook bij oude Egyptenaren doorgaans een' gelaatshoek hebben van 70 — SO graden, de Arabieren of Israelieten van 60 — 70; terwijl nu nog, na zoo vele eeuwen , de Joodsche gelaatsvorm en profit bijna altijd door dien kleineren gelaatshoek te onderscheiden is. Dit is zoo in 't oog vallend, dat van de twee afgebeelde leerlingen, die het meest glooijende voorhoofd hebben , ons geregeld iedere week ge- vraagd wordt : //En dezen zijn immers Joden kinderen ?" De smalte en zeer bekrompen inhond van hunnen schedel is echter niet Joodsch; hunue afkomst even niin. En terwijl ik eene daadzaak opgeef , zal niemand mij wel verdenken , dat ik het ondste en door zijne afkomst eerbiedwaardigste volk veistandelijken aanleg ontzeggen wil; — schoon misschien het gemoedsleven en de ver- beelding bij hunnen staua hooger stond , het abstract denken bij Griek en Egyptenaar. 1) In den Tijdspiegel voor 1854, II : 46 — 66. 11 162 onze idioten het onderscheid worden tusschen hem , die opgevoed, en die alleen opgegroeid is* Bovendien is het idiotisme als ziekte, als stremming in de ge- meenschap met de buitenwereld, niet altijd een blijk van groote verstands-armoede. Wat daar slaapt, kan welligt rijk zijn ! Wie zou 't durven ontkennen? Bij onze overprikkelden en verwarden het allerminst. Maar er is nog meer. Wanneer de kunstenaar een' krom gegroeiden en wormstekigen boomstam te be- werken ontvangt , zal hij daaruit al het mogelijke kunnen maken, veel beter dan de gewone werkman; maar toch nooit meer, dan het gegeven werkhout is en bevat. Doch wanneer gij den hovenier een klein en armelijk stekje geeft van een1 grooten boom, zal hij dit, bij gelukkige kweeking, even groot kunnen krijgen, als de type van zijn geslacht het toelaat. Ter- wijl nu het algemeen ons waarschijnlijk met dien kun- stenaar gelijk stelt , zoo stellen wij zelve ons nevens dezen hovenier, en leiden hieruit weder het hooge belang af, dat men ons vooral jeugdige leerlingen toevertrouwe. Het idioten-onderwijs toch, hoe nieuw het nog is, heeft reeds bewezen, dat met de ontwik- keling van het verstand ook het verstands-orgaan aangroeit, of liever zich regelt en ontwikkelt ; en alzoo werkelijk de onnoozele , niet alleen zijne beperkte ver- mogens leert gebruiken, maar hem, in den eigenlij- ken zin van het woord , meer of beter verstand wordt bezorgd. Onze eigene ondervinding is hierin nog te jong; onze opmetingen en aanteekenin gen zijn ook nog niet op genoegzame orde , om daarop deze belangrijke gevolgtrekking te bouwen; maar te Berlijn bij voor- 165 beeld zag een mijner vrienden een' knaap, die er zonder voorhoofd gekomen was , zoodat het hoofd- haar met de wenkbraauwen was te zamen gewassen; nu echter was er reeds eene scheiding Tan meer dan een vinger breed, en dus eene merkbare opheffing der voorhersenen , die ook den schedel doen uitzet- ten 1). Voegtmen hierbij, dat , naar mij een beroemd geleerde verzekerde, het laatste van alles , nog tus- schen de dertig en veertig jaren , het voorhoofdsbeen groeit; dan geeft dit zelfs nog eenige hoop op onze oudere leerlingen, bij wie wij anders in den regel tevreden zijn , wanneer wij aan het licht kunnen bren- gen , wat er in zit. Maar vooral moedigt het ons aan tot geduld eo volharding bij de jongere, in wie de kracht van groei en reproductie nog zoo sterk is , en het gebeente nog op verre na zijne hardheid niet heeft verkregen. 1) //In de kindschheid vertoonen de hersenen zich in hooge mate vatbaar voor eene verdere ontwikkeling. Zoo is het met ge- zonde hersenen gelegen , maar nog meer met de zieke. Dan streven alle organen , vooral tegen het eind der kindschheid , om den normalen omvang, den normalen vorm en bepaalde bewerk- tuiging te erlangen." Alb. d. N. — Prof. v. d. Hoeven waarschuwt echter , terwijl hij dit mede deelt , voor overspannen verwach- tingen. //Al moge, door opvoeding en gepast onderrigt, bij de ontwikkeling der vermogens ook de grootte der hersenen toene- men, een aangeboren gebrek van vorming in de hersenen kan door geene opvoeding -worden hersteld ; — zoo als b. v. een ge- brekkig of ontbrekend cordis callosum s gelijk eeil bij eene on- noozele vrouw aantrof." — Ook hier zal de ondervinding nog veel moeten leeren. In geen geval echter kan het ougeneeslijke der kwaal bij het leven, in de eerste jeugd vooral, met eenige waarschijnlijkheid , ook op grond van Rim-Armutk , beslist worden; en is verbetering nog steeds mogelijk , ook waar de genczing ho- peloos zijn mogt. 11* 164 Maar wij moeten verder gaan. Met het redelijke verstand van den mensch is de spraak zoo naauw ver- bonden , dat men van het eene bijna niet zonder het andere handelen kan , gelijk het woord rede dan ook zoo wel denken als spreken aanduidt. Het gewone orgaan tot het voort brengen van geluid door middel der stemvliezen, is bekend; maar onlangs lieeft de vaderlandsche geleerde , van wien ik daar sprak , (en te gelijk een ander in het buitenland) in het ver- lengde merg een afzonderlijk orgaan voor de gearti- kuleerde spraak aangewezen (de zoogenaamde cor- pora olivaria). Het ontbreken daarvan zou dus on- geneeslijke stomheid, de gebrekkige ontwikkeling een bijna onherstelbaar gebrek in de uitspraak ten ge- volge hebben. 1) Het zij verre van mij , (en het zou ook 1) Om den ongeleerde eenig denkbeeld van de zaak te geven, sta hier nog het volgende. Het zenuwleven in den menscli (en betrekkelijk reeds in het gedierte) wordt door tweeerlei zelfstan- digkeid geregeld en bestuurd : de eene wit , de andere graamv van kleur. De laatste schijnt meer de beweging van binnen naar bui- ten, de vrijwillige spierbeweging te regelen, en wordt in hare werking verge] ek en met de leidsehe flesschen eener electriseer-ma- chine , zoodat uit eenige schijnbaar verstrooide graanwe stippen zekcre uitbarsting van levenskracht op bepaalde zenuwen en spie- ren plaats lieeft. Nu bevinden zich in het verlengde merg (Verg. Bl. 58) twee ligcbamen , die onder het mikroskoop eenigzins den vorm van nieren hebben, (de genoemde corpora olivaria^) Uit deze ontspringen de fijne zenuwen, die, achter aan de tong uit- komende, op het slikken en ademhalenj zoo wel als op de werk- tuigen der geartikuleerde spraak den grootsten invloed moeten uitoefenen, terwijl zij ook met de vallende ziekte en andere der. gelijke verschijnselen in de naauwste betrekking staan. — Ik hoop hiermede, wat mij geleerd en in afbeelding getoond is, eenvou- dig en juist te hebben terug gegeven, en vraag anders de man- nen der wetenschap nederig verschooning. 165 eene belagchelijke aanmatiging zijn !) deze ontdekking van den scherpzinnigen natuur-onderzoeker hare hooge waarde te betwisten. Wanneer ik evenwel den werk- kring naga, zoo wel der doofstommen-sckool te Rot- terdam. , waarvan de spraak de eenige basis is , als die der idiotenschool hier en elders, zou ik er wel haast tegenover durven stellen, dat dan niemand zonder dat orgaan geboren , en dat het , even als elk ander , hoe gebrekkig het ook zijn moge of in zijne werking belemmerd , voor tijdige ontwikkeling steeds vatbaar is. De onderwijzer dier school toch verklaarde mij , op grond eener veeljarige ondervinding , nog geen kind gevonden te hebben, wien, bij een gezond ver- stand, het spreken niet te leeren was. En onze idio- ten, indien zij stom schijnen, spreken alleen daarom niet, omdat zij niet denken, en dus aan de uitdruk- king der gedachten ook geene behoefte , daarvan zelfs geen begrip hebben. Dit alleen is zeker, dat sommi- gen veel moeijelijker dan anderen artiktileren , vooral wanneer zij dit te laat leeren moeten. Guggenbuhl meende (naar mijne mondelinge berigten van den Abendberg) opgemerkt te hebben , dat een gebrekkig ontwikkeld achterhoofd de spraak belemmert. Het zelfde vernam ik van Winterbach. Bij een1 enkele onzer leerlingen scheen dit ook zoo ; maar stelliger durf ik verzekeren, dat zij, die hnnnen gang niet meester zijn , ook nooit zuiver artikuleren. Dit leidt bijna tot het zelfde resultaat ; alleen dat daarbij minder uit- sluitend op den uitwendigen vorm , — het steile en als afgekapte van den achterschedel , — dan wel op de inwendige gesteldheid van de achterhersenen ge- 166 let wordt. En wat nu ook hieromtrent het voortge- zet onderzoek der geleerden moge aan het licht bren- gen, het kan geen kwaad, dat wij met de vaste over- tuiging beginnen: «Zij kunnen spreken, wanneer zij willen; en zij zullen ook spreken, zoo dra zij denken." Aan de miskenning van ofliever onbekendheid met dezen laatsten grondregel, zijn vele mislukte proefne- mingen te wij ten. Gelijk wij vroeger reeds zeiden , de idioot is niet zeiden verward met den doofstomme. 