Het mikroskoop, deszelfs gebruik, geschiedenis en tegenwoordige toestand
Inderdaad, men moet erkennen, dat er vele microscoopische onderzoekingen zijn, waarbij de waarnemer groot gevaar loopt alles te zien, wat hij levenslange wenscht te zien, hetzij door dat hij enige voorafgevatte meening koestert, of dat hij door eerzucht geprikkeld niets zoozeer verlangt dan iets nieuws te ontdekken, opdat zijn naam van het eenste tijdschrift in het andere moge overgaan, en ten slotte in het Jaarboek prijken. Die zoodanigen miskennen hun roeping en de beperkingen van het werktuig, dat zij aanwenden, niet om de natuur te bestuderen, maar om haar voor hun bijzondere oogmerken te exploiteren. Gelukkig voor ons zijn de trouwe voorbeelden hiervan tot nog toe nagevolgd alleen in sommige naburige landen aan te wijzen, doch hoe heerschend aldaar de denkwijze is, dat aan het lieve Ik de eerste, maar aan de wetenschap hoogstens de tweede plaats toekomt, bevestigen de menigvuldige prioriteitsstwisten, welke aldaar gevoerd worden, en waarvan het ten slotte niet zelden blijkt, dat het een strijd geweest is om de prioriteit van een dwaaling. Doch al mag deze verkeerdheid ook bij ons te lande zelden zijn, — wellicht gedeeltelijk daarom, omdat ons de wegen niet zoo ruimschoots openstaan tot mededeeling van de uitkomsten van onze onderzoekingen, — wij mogen er met ter minst log op waken, en ons de van elders ontvangen lessen ten nul en maak maken, want niet alleen zijn wij zulks aan de wetenschap schuldig, maar het is ook de regering wijzende om den oude weldoendt room onze navolging, die van deugdelijkheid en grondigheid, te handhaven. 244. Of tot waarheid te kennen, wordt echter nog vermeerderd dan ceu open oog, en een onbevooroordeeld verstand, want dan zoude een kind de beslist waarnemer zijn, maar men moet bij het waargenomen ook weten te duiden, en daarvoor behoort verschillende werkzaamheden van de geest, welke gedeeltelijk van eigen geboren eigenschappen afhangen, doch ook gedeeltelijk door oefening moeten worden aangeleerd. Zoo b. v. moet de microscoopische waarnemer zich onderscheiden door geduld en volharding. Elk vlugzig onderzoek is altijd, maar vooral hier een slecht onderzoek. Er zijn gevallen, waarbij men in laat nasporen van de verschijnselen in de natuur en van de wetten, die zij volgt, een tamelijk vasten gang kan gaan, met zekerheid kunnen vooruitzien, dat men op een vooraf bepaalde wijze voortgaand, eindelijk tot stellige uitspraken zal geraken. In andere gevallen kan men met even grote waarschijnlijkheid vooruitzien, dat men genoodzaakt zal zijn veel moeite voor niets te doen, dat men dikwijks het werk op nieuw naar een ander plan zal moeten aanvangen, totdat eindelijk het geluk onze pogingen begint, en onze volharding beloont. Tot deze laatste behoren de meest microscopische onderzoekingen. Het is zeer wel mogelijk, en zelfs het kan zelfs denkbaar gebeuren, dat men van enig weefsel tweedelig en meer preparaten te vervaardigen heeft, alvorens het gelukt er een te verkrijgen, waarin met veel overvloed danige dingen gezien wordt, die in het overige of niet of duidelijk zigtbaar is. PSYCHISCHE VERKEERSPILLEN. Maar bovendien, de mikroskopische waarneming berust al-heel op gezigtsindrukken; de hulp der overige zintuigen, vooral het tastgevoel, dat zulk een belangrijk hulpmiddel is voor de waarneming met het blote oog, missen wij hier gebeld. Wij zijn derhalve verplaatst die gezigtsindrukken zoo mogelijk te vermenigvuldigen, om aan dit gebrek te komen. Wij moeten trachten hetzelfde voorwerp dan eens in deze dan weer in gene richting te zien; wij moeten het dan eens bij opvallend, dan weer bij doorvallend licht beschouwen, en beide nog op al die manieren wijzigen, waartoe ons de verlichtingstoestel en de kennis aan gaande de wetten, welke de lichtstralen in hun loop volgen, in staat stellen; wij moeten het voorwerp onder zooveel mogelijk verschillende omstandigheden waarnemen, en aan al zulke invloeden blootstellen, van welke wij met enige grondhopen kunnen, dat zij enig uitsluitsel zullen te weeg brengen, dat wellicht in staat is een nieuw licht te verspreiden; en dan eindelijk al die onderscheidene gezigtsindrukken tot een geheel verbindende, waarvan al de delen in behoorlijke overeenstemming zijn, en elkander weerzijds verklaren en ophelden, vormen wij hieruit een algemene voorstelling, aangaande den vorm en den aard des voorwerps, van welke wij vertrouwen hebben, dat zij, zoo niet geheel, allthans grootendeels waarheid is. Omdat tot deze voorstelling te geraken is, een vrij grote mate van goed humoor is vereist, een vermogen, hetwelk niet behoorlijk besluierd, en te veel op zichzelf werkt - denkbeeldig op een dwaalspoor voert. Ik bedoel de verbeeldingskracht. Wij kunnen door het mikroscoop van zeer veel voorwerpen. Pen slechts een klein gedeelte op eensmaals overzien, hetzij dat men genoodzaakt is lien in vele kleinere delen te verdelen, omdat zij te groot of te ondoorschijnend zijn, hetzij dat elk dier delen weerom te veel ruimte inneemt, in verhouding tot de grootte van het gezichtsveld. Verder zien wij door een microscoop geen lichamen, maar alleen vlakken duidelijk, en echter moet de lichamelijke vorm uit die der waargenomen vlakken worden opgemaakt. Dit is het werk van de verbeeldingskracht. Zij knoopt de afzonderlijk ontvangen indrukken later aan elkander vast, doch, — en hier ligt het gevaar, — zij vult ook de gaten tusschen deze aan. Wij zien bv. in het gezichtsveld van het microscoop vele dunne waast elkander lopende streepjes. Deze kunnen de volgende betekenissen hebben, van: a. ware strepen aan een plaatje oppervlakte, welke dan nog kunnen ontstaan door: 1. uitholingen, bv. de verdeelingen op een glasmicroscoop; 2. verdikkingen, bv. de ribbels op insectenschubben; 3. grenslijnen van solide vezeltjes of draden, bv. spier-, peesvezeltjes enz.; 4. grenslijnen van buisjes of kanaaltjes, bv. de vezelcellen in plantenweefsels, de tand- en beenkanaaltjes enz.; 5. grenslijnen van waast elkander liggende plaatjes, bv. die in de luistallens, de op elkander liggende lagen in de vissen, in de schelpen der weekdieren, enz. Een rondjes ringetje, dat zich in het gezichtsveld van het microscoop vertoont, kan het volgende aanduiden: a. een schijfje, bv. een blokschijfje; b. een eivormig bolletje, of druppelje, bv. een bloemvormig stamper uit de melk. 2 7 c. ecu blaasje, zoo als vole dierlijke en plantaardige cellen; d. eene doorsnedc van eenig kegel- of cilindervormig lig- chaarn, b. v. de doorsneden van vele organische vezeleu en verlengde cellen ; e. eene koravormige holte, gelijk de stippelbolten der liout- cellen van de coniferen, cycadeen euzv. ; f. eene ware opening, b. v. in de wand van vele plan- ten -cellen en vaten ; g. eene dunnere plaats in eenig vlies, zoo als vele stip- pelholten in de wanden van verhoute planten - cellen ; h. eene plaatselijke verdikking van eenig vlies, b. v. de stippels aan de oppervlaktc der haren van vele planten. 246. Uit deze voorbeelden , welke met vele anderc zou- den kunnen vermeerderd worden, blijkt, dat, bij eene opper- vlakkige en vlugtige waarneming, aan de verbecldingskracht een ruim spel wordt gclaten , om bet geziene naar willekeur te duideu. Ten einde dit te voorkoraen , moet elk onder- zoek naar een zeker plan worden in bet vverk gesteld, zoodat men niet alleen ziet, maar zich ook behoorlijk rekenschap van het hetgeen men ziet, kan geven. l)e volgende voor- schriften kunnen bierbij worden in aebt genomen : L In de eerste plaats koml eene gepaste keuze der ver- grootingen in aanmerking. Velen zijn geneigd bij voorkeur dadelijk naar de sterkere vergroolingen te grijpen , omdat zij van oordeel zijn , dat zij des te meer in eenig voorwerp zul- len waarnemen, boe meer zij dit vergroot zien. Wanneer bet optiscb vermogen van een mikroskoop in gelijke verhou- diug met bet vergrootingscijfer ldom, dan zoude dit ook in vele gevallen waar zijn. Dat zulks intusschen niet zoo is, bob ik reeds mcermalen aangcmerkt, en in bet vervolg zal 28 VERE1SCHTEN IN DEN MIKR0SK0P1SCIIEX WAABNEMEK. dit nog nader blijken. Men winst daarbij veel minder met een sterkere vergrooting, dan men oppervlakkig meende zou, en voor verrevde de meeste waarnemingen worden geringe en middelmatige vergrootingen met de meeste vrucht aangewend. Doch ook dan, wanneer men later sterkere vergrootingen zou willen gebruiken, verzuimt men nimmer met geringere te beginnen, omdat hierbij het gezigs-veld groter is. Hierdoor verschaft men zichzelf eerst een algemeen overzicht van het gelegenheid, en wordt aan de verbeeldingskracht de altijd enigzins gevaarlijke taak bespaard, om dit later uit de bij opvolgende waargenomen details samen te stellen. Indien bij een 500 malige vergrooting de doormeter van het gezigs-veld 1 millim. is, en men bij deze vergroting een voorwerp bouwt, dat een ruimte inneemt van 5 millim. breed en evenzo lang, dan kan slechts van hetzelfde op eens gezien worden. Om dat te kunnen beschouwen, moet men 225 mal een nieuw gedeelte in het gezigs-veld brengen; de levendige verbeelding is niet in staat deze 225 afzonderlijke indrukken later weer te verenigen, indien zij niet door een vroeger algemeen overzicht ondersteund wordt. 2° Men brengt de oppervlakte van het voorwerp, dat men door het mikroscoop wenscht te beschouwen, zodanig aan dat dit toelaat, in een plat vlak, omdat, hoe meer zulks het geval is, hoe groter bet gedeelte van deszelfs oppervlakte is, welke men te gelijker tijd scherp kan waarnemen. De hiertoe dienende middelen zullen later ter sprake komen. 3° Men beschouwt hetzelfde voorwerp in verschillende richtingen. Indien kleine voorwerpen zich in een vloeistof drijvend bevinden, dan brengt men een strooming in dit laatste vloeistoffje, gedurende welke de verschillende kantelen van het voorwerp achtereenvolgens in het gezicht komen. "Het is allen op die wijze mogelijk, bij voorbeeld, een plat rood schijfje van een bolletje of blaasje te onderscheiden, te zien of eenig kleiner lichaampje zich binnen in een groter of slechts aan deszelfs oppervlakte bevindt, de vormen van kleine kristallen behoorlijk te erkennen, enzovoort. Bij grotere voorwerpen, of waarvan de deelen zich te midden van enige vast weefsel bevinden, of dit zanenstellen, moet men tot de vervaardiging van dunne doorsneden zijne toevlugt nemen, waarbij dan de drie volgende hoofdrigtingen kunnen worden in acht genomen, of tenminste betreffend vanzelf spreekt, dat ook doorsneden in andere meer schuine richtingen niet behoeven gehalveerd te worden, en bovendien de vorm der lichaampjes niet altijd zoo regelmatig is, dat men zich streng aan de hier genoemde hoofdrigtingen kan houden. Zij zijn: 1° de overdwarse richting, loodrecht op de denkbeeldige as van het voorwerp (dwarse doorsneden); 2° de overlangse richting, zoodanig door het midden van het voorwerp (overlangsche radiale of axiale doorsneden); 3° in een evenwijdige richting met die eerstgenoemde raaklijn aan de oppervlakte (overlangsche tangentiale of chordale doorsneden). Wanneer men aldus methodisch te werk gaat, en telkens dezelfde deelen, maar in onderscheiden richtingen gekleed, waarneemt, dan kan het niet anders, of men komt allengs tot zekerheid, tenzij, gelijk soms kan hebben, (zoo als bij de onderscheiding van uiterst dunne buisjes van vezelen, van zeer kleine korreltjes of bolletjes van blaasjes, enzovoort) de waargenomen deelen zoo klein zijn, dat hunne zichtbaarheid nabij de grenzen van het optisch vermogen van het mikroskoop ligt." Daar waar de aard van het voorwerp zulks geeft, tracht men, na de delen in hun samenhang gezien te hebben, te liegen, en ook veel in onmogelijk te isoleren, zodat in vele gevallen het op en door elkaar liggen der delen hunne nauwkeurige waarneming en duiding zeer moeilijk maakt. Men zorgt voor een gepaste verlichting, en verliest daarbij op verschillende wijzen af, waarvoor in het hoofdstuk over dit onderwerp (I. bl. 275 en verv.) de noodige aanwijzingen gegeven zijn. Men stelt het zich tot regel alle organische voorwerpen zoo veel in onmogelijk in de verschene loetsand te onderzoeken, en wel zooo veel in onmogelijk in gelijke omstandigheden, als waarin zij zich in het levend lichaam bevinden. Uit het onderzoek van voorwerpen b.v., die in spiritus bewaard zijn, te besluiten tot hunnen toestand gedurende het leven, is alleen dan geoorloofd, wanneer vroegere onderzoekingen geleerd hebben, dat de weefsels, die men onderzoekt, daardoor niet veranderd worden. Reeds het water, waarmee men veelal gewoon is de voorwerpen te bevooien, is geenszins altijd als een geheel onschuldig bijvoegsel te beschouwen. De bloedcellen b.v., worden er in weinige ogenblikken geheel door veranderd. Waar het dus noodig is, voor te voegen, is het steeds het veiligst een zoodanig aan te wenden, dat zooveel in onmogelijk blijft aandelen, betreffend datgene, wat zich om of in het voorwerp gedurende het leven bevond. Bij dierlijke delen kan men verdund eiwit of bloedwit, bij plantaardige een slappe suiker- of gomoplossing daarvoor dienen. Men laat eerst het voorwerp in de verschene onthullen. 51 veranderde toestand leeren kennen, dan vindt men eenvoudig nog in de aanvending van drukking en van andere physisch of chemisch werkende invloeden, machtige hulpmiddelen, of overgebleven twijfelingen op te lossen, of overig veel niet of onduidelijk zichtbare bijzonderheden te voorstellen te komen. Over bet gebeeld zij het steeds het streven des waarnemers zijn onderzoek zoodanig in te richten, dat zijn verbeeldingskracht louter de rol van combinatievermogen vervult. Zolang nog de keuze tusschen twee mogelijkheden overblijft, scherpt hij zijn vernuft noch nieuwwe wegen te vinden, die tot overtuigende klaarheid kunnen leiden, en nog er des niettegenstaande nog twijfel blijven bestaan, dan belijdt hij deze oprecht aan zichzelf en aan anderen. Alleen valsche schaamte of iets nog ergers kunnen hem daarvan verhinderen, maar hij, die ijverig gestreefd heeft, of tot de waarheid door te dringen, en het eerlijk met de wetenschap meent, zal het zich niet tot schande rekenen, indien hij ten slotte bekennen moet, dat hij, in slechts van onomstootelijke waarheid, slechts waarschijnlijkheid heeft gevonden. De eerste stap tot weten is het erkennen, dat wij nog niet weten. Er is een tijd gewest, dat elke waarneming door het mikroscoop verricht met vertrouwen werd opgenomen. En inderdaad, men moet erkennen, dat ertoe gegronde aanleiding bestond. Herinneren wij ons bijvoorbeeld de geschiedenis der lichaampjes in het bloed. Zij zijn beschreven als ronde ovaalvormige bolletjes; als bolletjes, die weer andere bolletjes zijn samengesteld; als ronde blaasjes; als ringen; als platte iets uitgeholde solide schijfjes; als hoge zijnde en een kern insluitende; als blaasjes, die een vezeltje bevatten. 32 VEELVOORDEELNEDEN IN DE MIKROSKOPISCHE WAARNEEMING. Vallen; de zilverplaat der kleursloot is bovendien dan eens in het huls, een andermaal in de kern, dan weer in den inhoud tusschen huls en kern gezocht. Toen zulke verschillen bestonden tusschen de uitkomsten van bet onderzoek aangaande bet maaksel van lichamen, welke in alle dieren van dezelfde soort na uitschijnen volkomen gelijk zijn, en zelfs bij dieren van onderscheiden soort nog grootendeels overeenstemmen, toegeven was het inderdaad te vergeven, indien de wetenschappelijke waarde van het gebruik van het microscoop meer en meer in twijfel werd getrokken, zoodat bet eindelijk een soort van mode was geworden met een zekere minachting onder te zien op ben, die voortgingen dit bedrieglijk werktuig te gebruiken. Thans is het anders gevonden. Men heeft geleerd inzien, dat de zoogenaamde mikroskopische dwalingen geen dwalingen zijn, uit den aard van het werktuig voortspruitend, maar dat zij aan den waarnemer zelf moeten worden geweten, die het waargenomen verkeerd heeft geduid. Zulke dwalingen heeft het mikroscoopische onderzoek gemeen met elk ander, hetwelk op zinnelijke gewaarwording steunt, want wij zijn en blijven failable mensen, wier zintuigen den indruk opnemen, zonder te onderscheiden of deze waar of vals is, zoowel dat van een echt wezenlijk bestaand voorwerp, als van een een fata morgana, ja zelfs van gehoctors denkbeeldige voorwerpen, wanneer de zenuwen die den indruk overbrengen, zich bij door psychische, helzij door lichamelijke oorzaken, zich in eenen gelijksoortigen lichaamsstaat bevinden, als waarin zij door echte werkelijke indrukken gebracht worden. Hij, die weigerde het microscoop tot wetenschappelijke onderzoekingen aan te wenden, omdat er gewest zijn, die Doors hun verbeelding meegevoerd, daardoor zaken bedenken te zien, die zij levendig wenschten te zien, omdat zij met hunne vooraf opgevatte denkbeelden strooken, zoude even dwaas doen, als degene, die verklaarde besloten te hebben, voortaan zijn oogen te sluiten, omdat de ongelukkige schipbreukelingen op de St. Paulus-rots zich telkens ten onrechte verbeeldden schepen te zien, welke hun redding aanbrachten. Hij die elke waarneming, door het microscoop verricht, voor onzeker verklaarde, uit hoofde van de met elkander in strijd zijnde beschrijvingen, die door verschillende onderzoekers van dezelfde door het microscoop waargenomen voorwerpen gegeven zijn, zoude ook elke met ongewapende oogen verrichte waarneming moeilijk vinden, mistrouwen, omdat de beschrijvingen, die door oudere reizigers van een en dezelfde landschap gegeven zijn, soms zozeer uiteenlopen, dat men er dezelfde zaken of voorwerpen niet in herkent. Hij die een algemeen, die aan het microscoop de dwalingen zoude willen verwijten, welke ontstaan zijn, omdat sommigen, die het hebben aangetogen, daartoe gelegen onbevoegd waren, eeu niets van de aard van het werktuig, noch de eigendomlijkheden van de microscoopische waarneming kenden, zoude even onrechtvaardig handelen, als degene, die het der sterrenkunde mag vinden te last liggen, dat onkundigen, alleen afgaande op de getuigenis van hunne oogen, de hemel voor een blauw koepeldak aanzien, waaraan de zon en de sterren op en onder gaan, terwijl de aarde onbeweeglijk stil staat. Maar microscoopische zien wordt aan geleerd, evenzeer als een kind, of een blindgeborene, die van de cataract geopereerd is, moet leren zien met het bloote oog. Om uit den indruk door de lichtstralen op het netvlies te weeg gebracht, en van daar naar de hersenen overgepland, een besluit op te maken aangaande den afstand, de gedaanheid en verder eigenschappen der voorwerpen buiten ons, daartoe wordt overleg gevorderd, een overleg, dat, wel is waar, op latere leeflijden meestal zo kort van duur is, dat zien en duiken van het gezien schier gelijktijdig plaats grijpen, en doorgaans het besluit, dat is het resultaat der waarneming, juist is. Deze juistheid hangt echter af van de oefening, zoowel van het zintuig als van het verstand. Een kind zal nog maanden na de geboorte naar de maan grijpen, even als naar elk nabijzijend blinkend lichaam; eerst allengs leert het de afstanden heur te berekenen, zoowel naar den gezichtshoek, waaronder het de lichamen ziet, als door vergelijken met andere zich op hunnen weg bevindende voorwerpen. Maar plaatst den meest geoefende mens onder omstandigheden, waarin hij tot nog toe niets gewenst is, bijvoorbeeld een zeeman, of een bewoner van laagstreken, in een bergachtig landschap, en hij zal zich telkens in de beoordeling van de grootte en den afstand der voorwerpen vergissen, en zich eerst na eenigen tijd de daartoe vereiste vaardigheid verworven hebben. De ziel des waarnemers is geen wit papier, waarop de zintuigen alles kunnen schrijven, wat deze goedvinden, geen kneedbaar was, dat al de indrukken, die de zintuigen maken, onvoonvormelijk opneemt. Integendeel, zij heeft van de eerste jeugd af aan, een reeks van indrukken ontvangen, indrukken, die haar eigendom zijn geworden, en welke aanleidingen tot denkbeelden tot dwaailingen. Op onze reis wordt onze kennis wijzigen, welke later door de zin? Verwarring wordt overgebracht. De ziel noemt niet allen op, maar zij vergelijkt, zij beoordeelt terzelfde tijd, ze vraagt naar gelopen vroegere uitvallen indrukken veelvuldiger en juister opgevat zijn, zal ook de onderlinge vergelijking val deze met de latere nauwkeuriger, en het oordeel waarer zijn. Wanneer men in den boogeren zin des woords, een beoordeling van het waargenomen zijn dus eigenlijk van elkander onafhankelijk. Maastricht heeft ook de zintuigen zijn, boek juist de besluiten door het oordeel, op grond van de door vroegere indrukken verkregen kennis, gevormd, zijn mogen, toe kan de waarneming zelf een onwaarde niotkomst opleveren. Denken wij aan een bewoner van het binnenland voor het eerst aan het strand der zee geplaatst, en wel op één ogenblik, dat zij zich aan de gezichtseinder de verschijnselen der fata morgana verloren. Hij uitwaarts buigen, kerken, torens, en den indruk vergelijkt met de vroeger door hem verkregen, komt hij tot de, in zijn bijzondere loopstand, zeer logische gevolgtrekking, dat zij zich aldaar een stad bevindt. En echter bij dwaalt, omdat hij indrukken onderling vergelijkt, die niet vergelijkbaar zijn. Zo is het ook met hem gelegen, die voor het eerst door een microscoop ziet. Hij onthaalt daardoor eenen geziende indruk, welke voor de geoefende in het minst niet bedrieglijk is, die integendeel denzelfde met evenveel zekerheid en genoegelijk weet te duidden, als elk ander indruk door het bloote oog erlangd. Doch bij de eerste is zulks anders; bij besluit uit hetgeen bij de ziel tot overeenkomst met datgene, wat hij gewoon is met zijn bloote oog op een dergelijke wijze waar te nemen. Alles, wat oudoorsebijnend is, wordt... Toen ik zulke, geleend het liefst gehouden, zwart; nu ziet bij doorlichte microscoop een met zwarte stof gevulde holte, en besluit hieruit, of dat zulke aldaar een werkelijk zwarte gekleide stof bevindt, of dat het een een vaste ondoorschijnende massa is. Later ontdekt bij, op de een of andere wijze, dat die massa niets dan lucht is, en komt tot het logische juiste besluit, dat lucht, door het microscoop vergroot gezien, zijne doorschijnende beid verliest. Had bij vooraf nagedacht over den loop, die de lichtstralen moeten nemen bij doorschijnende lichamen van een verschillende vorm, die alleen door doorvallend licht worden getroffen, dan zoude hij in deze verhalvingen nooit vervallen zijn. Doch over deze en andere eigenschappen der microscopische waarneming wil ik hier niet uitwiden, daar zij in het volgende hoofdstuk een opzetlijke beschouwing zullen vinden. Alleenlijk moet ik hier nog opmerkzaam maken op enige andere grovere aanleidingen tot dwaling, van welke de ondervinding geleerd heeft, dat zij, uit onbekendheid met dezelfde, niet al altijd zijn geworden vermijden. Ik ben verdeeld hier voorzichtig betreffende verwarren van het voorwerp der waarneming met vreemde voorwerpen, die zich bij het zien door het microscoop gelijkrijvig in het gezichtsveld vertonen. Hier loeit beoorlogen, in de eerste plaats, de krasjes, de stofdeeltjes en andere onreinheden, die zich op de oppervlakte van de glazen van het microscoop bevinden. Hunne uitwerking verschilt echter naar gelang van de plaats, welke zij innemen. Zijn zij, bij een samenstel van microscoop, aan de oppervlakte van de lenzen van het objectief samensteld, dan neemt men die niet in het gezichtsveld waar, maar de invloed van elk stofje, pulje of krasje bepaalt zul ze alleen vermindering van de lichtsterkte van het beeld. Bevinden zij zich echter aan de glazen, die het oculair samenstellen, dan worden zij gemakkelijk bemerkbaar, en tevens, uithoofde van de nabijheid van het oog, vergroot gezien, doch met geen scherpe omtrekken. Alleen bij het gebruik van een Ramsdens oculair ziet men al de onzuiverheden, welke zich aan de onderste oppervlakte van het benedenc glas bevinden, ook met tamelijk scherpe omtrekken, doordat die oppervlakte nagenoeg op den brandpuntsafstand van het bovenste is gelegen. Men gewent zich daarom, telkens voor het gebruik van het microscoop, de glazen zoowel van het objectief als van het oculair te onderzoeken, en wanneer hunne oppervlakte niet volkomen zuiver zijn, deze te reinigen. Dat men zulks doen kan, zonder de minste vrees van de glazen te beschadigen, en dit zelfs voor de goede instandhouding van een microscoop vereist wordt, heb ik reeds vroeger aangewezen. Soms gebeurt het, dat, in weerwil van een herhaald afvegen van de glazen, het gehele gezichtsveld toch telkens op nieuw troebel en nevelachtig wordt. Dit heeft namelijk des winters plaats, wanneer de microscoop niet in een koude kamer, maar in een warm vertrek wordt overgebracht; in welk geval men genoodzacht is eeuwig tijd te wachten, totdat de lenzen de temperatuur van het vertrek hebben aangenomen, daarbij anderzijds gedurende nieuwe waterdamp daarop afzettende. Tot de beelden van vreemde lichamen in het gezichtsveld behoren ook die, welke betenen gevolg zijn van optische verschijnselen, waaromtrent reeds in § 105 - 105 van Boek I het noodige is gezegd, en waarover levensloos beten middel is opgegeven, om zich met ben beenden toe te maken. Vooral zijn het de zo genoemde mouches volantes, welke bij moeilijke waarnemingen niet zelden hinderlijk zijn. Een verwisseling met voorwerpen of het microscoop is, wel is waar, voor dengeval, die dit verschijnsel kent, niet ligt mogelijk, en kan overigens gemakkelijk verhinderd worden, door den afstand tussen het voorwerp en het microscoop te veranderen, hetgeen dadelijk blijkt en de minste invloed op het voorkomen der mouches volantes heeft. Maar bij de waarneming van zeer kleine en doorschijnende voorwerpen belemmert zij soms de zigtbaarheid van dezen. Een eenvoudig middel, of aan hen dan althans tijdelijk te doen verdwijnen, is het oog even naar omhoog te slaan, waardoor de lichaamspijnen in de achterste oogkamer, die dit verschijnsel te weeg brengen, de richting van de oogas verlaten, en naar beneden zinken. Overigens behoef je bij, die deze mouches volantes bij zich bespeurt, (en dit zullen waarschijnlijk allen in meer of mindere mate) zich geenszins daarover te verontrusten; het allerminst behoort bij hun ontstaan aan het gebruik van het microscoop te wijten, en daarom verder hierover af te zien, devil dit werktuig er volstrekt geen schuld aan heeft, en zijd onder deszelfs gebruik ook geenszins toe zal nemen. De vrees, die sommigen hierover aan den dag leggen, is geheel ongrond, en springt allen voort uit de dwaling, als of de mouches volantes de schaduwen zouden zijn der bloedligchaampjes in de haarvelden van het nevelvlies, zelfs, hetwelk, na het vroeger gezegde omlaag hun oorzaak, hier geen verklaring behoefte. Uit eigen oudervinding kan ik hier nog aanleidingen tot verbausting. bijvoorbeeld, dat ik zoowel ronde als vezelachtige mouches, volgens sedert vele jaren in beide mijn ogen heb opgemerkt, zonder er immer, in verwarring van een dagelijks uur lang voortgezet gebruik van bete mikroscoop, eenige ongeraakt van ondervonden, of een vermeerdering van derzelver aanleg bespeurd te hebben. 252. Behalve de insecten kampjes in het oog des waarnemers, of die op de oppervlakte van lenzen van het mikroscoop, kunnen ook andere, welke, met het voorwerp des onderzoeks zelf, zich gelijktijdig onder het mikroscoop bevinden, aanleiding tot verwarving geven. Bij het onderzoek worden glasplaatjes gebezigd, om daar de voorwerpen op te leggen en te bedekken; verder zijn onderscheiden werktuigen, naalden, mesjes, scharen enz., in een aanbodend gebruik, tot toebereiding van de voorwerpen; deze worden bovendien bevochtigd met water of enige andere vloeistoffen. Nu is het duidelijk, dat op die wijze zeer ligt voor het oog zowel deeltjes, bijvoorbeeld, dezulke, welke als slofdeeltjes in het vertrek zweven, zich op de een of andere wijze met het voorwerp kunnen vermengen. Raadzaam is het daarom, dat elk waarnemer zich met den aard van het stof bekend maakt, dat zich in de lucht van de kamer, waar hij gewoon is te arbeiden, bevindt, en natuurlijk verschillend is, naar mate de vloer al of niet bedekt is, naar den aard van het behangsel der muren, en de verdere lichamen, die in het vertrek zijn. Gewoonlijk zal hij in dit stof altijd enige vaste beslanddeelen aantreffen, kleine vezeltjes, haarjes enz., die hij later dan gemakkelijk weer als vreemde beslanddeelen herkent. AANLEIDINGEN TOT VERWARVING. Bij het gebruik van glasplaatjes moet de eerstelijns zorg steeds zijn, deze zuiver af te vegen, alvorens men er enig voorwerp op plaatst, dat onder het mikroskoop moet gebracht worden. Hetzelfde geldt van de dekplaatjes; dikwijker worden voor deze laatste plaatjes mica gebruikt, hetwelk om de meerdere goedkoopheid, waarmede men zich daarvan dek-plaatjes van grote dunheid kan verschaffen, ook enig voordeel heeft, vooral wanneer men er een groot aantal van behoefte, zoodat als tot het vervaardigen van preparaten. Alleenlijk maak men zich vooraf bekend met de eigenaardige barschjes, die zelfs in de beste mica zelden geheel ontbreken, en soms, elkander ontmoetende, zich als plaatvormige kristallen vertoonen. Ook bij de keuze van het glas gaat men met enige voorzichtigheid te werk. Alleen datgene is bruikbaar, hetwelk bij een voorafgaand onderzoek door het mikroskoop, blijkt volkomen zuivere oppervlakten te bezitten. Het zijn niet zozeer de grootere krassen en oneffenheden, die hier schadelijk zijn, want deze worden gemakkelijk genoeg gebrand, maar vooral de kleine voor het blote oog onzichtbare fijne streepjes of vlekjes. Zoo komen soms op spiegelglas zeer kleine roodgekleurde vlekjes voor, van een meestal rond-achtige gedaante, die niets anders zijn, dan ijzeroxyd, hetwelk zich gedurende het polijsten heeft afgezet in de holen der luchtbelletjes, welke door het slijpen geopend zijn. Het zijn zulke roode vlekjes welke, door een overigens zeer geoefende mikroskopische waarneemer, voor landdelen van organische weefsels worden gezien, en als zodanig afgetekend. Troupens er hebben grovere vergissen plaats gegrepen. Zoo zijn bijvoorbeeld amylumkorrels als karakteristiek bestanddeel van de sputa van phthisici beschreven, en afgezet. 41 Bij de onderzoeken hebben vleesvezelen en dergingsplekken loepzichtig met de sputum vermengde overblijfselen van de spijsen daarvoor gehouden. Zoo zijn ook de strepen, die bij het doorsnijden van harde weefsels of van de zachte, die vooraf gedroogd zijn, altijd op de snedevlakte ontstaan, ten gevolge van de onevenkeldon in het mes, voor vezels of de grenslijnen van plaatjes aangezien. Zulke dwalingen zijn te bedruven, omdat zij met enige oplettendheid en kennis van zaken gemakkelijk te vermijden waren geweest. Doch zij bewijzen alleen, dat men bij het mikroscoopisch onderzoek, zoo wel als bij elk ander, niet te zeer op zijn hoedje kan zijn, om alles wat vreemd is aan het voorwerp der waarneming, of daarop storend kan inwerken, met de meeste zorgvuldigheid te verwijderen, en, indien zulks uit de aard der zaak niet mogelijk is, dan het er ten minste niet mee te verwarren. DE MIKROSKOPISCHE WAARNEMING EN HAAR EIGENDOMLIJKHEDEN. 253. In het vorige hoofdstuk merkte ik aan: "dat even als een kind of een blindgeborene, die van de cataract geopereerd is, moet leren zijn oogen te gebruiken om te zien, zoo ook het zien door een mikroscoop moet worden aangeleerd, door hem die hieraan niet gewoon is." Men maakt hier echter niet uit op, dat het mikroscoopische zien zoo geheel verschillend is van het zien met het blote oog, dat het zeer veel tijd en inspanning kost, alvorens men zich daarbij de voorwaarden van waarnemingen vereist vaardigheid heeft eigen gemaakt. Integendeel, men kan gerustelijk beweren, dat het leren zien van elk kind gedurende de eerste levensmaanden oneindig bezwaarlijker is, dan het leren zien door een mikroscoop, immer voor iemand zittend, die goede oogen heeft, en deze reeds behoorlijk weet te gebruiken. Ook is het genscens zin waar, dat men door het mikroskoop de voorwerpen werkelijk anders ziet, dan met het blote oog. Het enige verschil bestaat daarin, dat, bij de mikroskopische waarneming, de lichamen zich doorgaans onder omstandigheden bevinden, die bij het gewone zien zelden voorkomen. In de eerste plaats komt hier in aanmerking, dat de meeste mikroscoopische onderzoekingen voorbijgaan aan de voorwerpen in eenen toestand van geheele of gedeeltelijke doorschijnendheid worden gebracht, en alsdan bij doorvallend licht beschouwd, dat de ondervinding leert, dat men op die wijze het best in de fijnere maaksel van de lichamen kan doordringen, en bijzonder beden kan waarnemen, die bij opvallend licht moeilijker, dikwijks zelfs in het geheel niet zichtbaar zijn, uitboorde dat de bovenbeid van de teruggekaatste lichtstralen alsdan veel gering is. Intussen is het deze laatste verlichtingswijze, waarbij nagenoeg alle waarnemingen met het blote oog geschieden, doch reeds vroeger (Dl. I. § 97) bij me gehad ik aangetoond, dat, indien doorschijnende voorwerpen allemaal bij doorvallend licht worden beschouwd, de daarvan verkregen gezichtsindrukken geheel verschillend van de gewone zullen zijn, en overeenkomen met die, welke de mikroscoopische waarneming geeft. Er bestaat derhalve geen waar, maar alleen een schijnbaar onderzoek, en men zou de wijze, waarop zich doorschijnende voorwerpen, ten gevolge van de breking, terugkaatsing of opslorping van de lichtstralen, in het gezichtsveld van het mikroskoop vertonen, geheel kunnen nabootsen, door dergelijke doch alleen grotere voorwerpen, bv. glazen bolletjes, lenzen, of buizen, kristallen, schuim van zeewater enz., in eenen ondoorschijnenden koker te brengen, en deze naar het licht te houden, zodanig dat al het opvallende licht wordt buigen geslopen. Een doorschijnend lichaam geeft zich alleen onder het microscoop alleen te kennen, dat een gedeelte der stralen die het gezigs veld binnentreden, het oog niet bereiken. Bij zulke doorschijnende lichamen, die alle gekleurde stralen gelijkmatig doorlaten, hangt de zichtbaarheid der voorwerpen derhalve af, 1° van hun vorm, en 2° van het verband tusschen het brekend vermogen der stof, waaruit het voorwerp bestaat, en dat der middenstof, waarin het zich bevindt. Hier geldt al datgene, wat reeds in §97—99 daaromtrent is aangemerkt. Er blijft dus slechts over deze twee omstandigheden in hun verhouding tot de mikroskopische voorwerpen te bespreken. Van alle vormen brengt de bolvorm de sterkste afwijking der lichtstralen te weeg. Als voorbeelden hiervan noem ik, omdat het tevens zeer gewoonlijk voorkomende mikroskopische voorwerpen zijn, luchtbellen en olie- of vetbolletjes. Beide vertonen zich met scherpe omtrekken en zijn donker nabij den rand, terwijl alleen het middengedeelte helder is. Ter ophelderings dienen fig. 1 en 2. De eerste sluit voor een luchtheld, in een sterker brekende middenstof AB, glas, water enz., besloten. De tweede daarentegen een en een vet- of olie-dropje omgeven door een minder brekende middenstof. De weg, die de loodregte invallende parallelle stralen ab in, na lianen gang door de luchtbel of door den vetdropje, zullen volgen, is in de figuren aangegeven. In beiden zijn het alleen de middensle stralen die ongebroken doorgaan, en het oog bereiken, terwijl de stralen, die de randen treffen, hoewel in den vetdropje in een omgekeerden zin, als bij de luchtbel, te veel van hun weg afwijken, om het oog binnen te treden. Deze randen vertonen zich dus duister, en de grootte van den duisteren rand is des te aanzienlijker, hoe groter het verschil is in brekend vermogen met dat der omgevende middelenstof. Van daar dat bij de luchtbellen dit donker gedeelt bet breedst is, uithoofde van het grootere verschil in brekingsvermogen tussen water en lucht, dan tusschen water en vetachtige stoffen. Bovendien vormen de eersten, waaronder de bolvormige gedaante bewaard is gebleven, een schijnbeeld van elk zich onder de voorwerptafel bevindend of zich in den spiegel terugkaatsend voorwerp, welks schijnbeeld zich derhalve onder de luchtbubbel bevindt, en alleen gezien wordt, door het objectief nader bij haar te brengen. Bij zuiver ronde olie- of vetbolletjes neemt men daarenleden een waar beeld waar, hetwelk zich dus boven de oppervlakte van het bolletje bevindt. Luchtbellen en vetbolletjes worden derhalve zonder moeite van elkaar onderscheiden; doch ook alle andere bolvormige doorschijnende ligchaampjes vertonen zich op een dergelijke wijze. Zo bezitten veel anorganische stoffen, de koolzure kalk en andere, de eigenschap van onder beïnvloedende omstandigheden, kleine zuiver ronde bolletjes te vormen, welker voorkomen inderdaad grovelijk ovale vorm met dat van kleine vetbolletjes heeft. In zulk een geval ontdekt men echter spoedig de waarheid, door op het plaatje, dat het voorwerp bedekt, met weinig druk te krijgen. Alle uit vaste stof bestaande bolvormige ligchaampjes blijven hierbij onveranderd, of barstenc; luchtbellen en oliedroppels of vetbolletjes worden daardoor plat, en nu is de vroegere brede zwarte rand geleidelijk verdwenen, men herkent alleen de omtrek nog, maar het overige is helder geworden, omdat de lichtstralen, door de plakken oppervlakten heen, onverhinderd tot het oog geraken. Soms echter kunnen lucht, vet of andere het licht sterk brokende stoffen in holen besloten zijn, en wanneer verscheidene zulke hollen boven elkaar liggen, zodat zij elkander gedeeltelijk bedekken, dan bespeurt men niets meer van de vleesder ruimte, die anders in de cellen zich zigtbaar is, maar heeft gehad vertoont zich donker en zwart, omdat geen enkele lichtraal ongebroken lagen weg vervolgt. Dit is bij plantenweefsels beter geval met de luchthoudende en nog in den vaatbundel bevatte spiraalvaten, de ademhopen ouder de stomata enz.; bij dierlijke weefsels geldt hetzelfde van de met lucht gevulde mergcellen der haren en vederen; verder van de druppeltjes der haren, de Meiboomse kliertjes der oogleden, enz., waarin vetabige stoffen besloten zijn. Daar men bij dit geen werkelijk zwarte stoffen te doen heeft, hiervan overtuigd men ziet direct, wanneer men het doorvallend licht met opvallend licht verwisselt; vetabige stoffen vertonen zich dan met een eigendomlijke kleur, meest geelachtig wit, terwijl fijne verdelde lucht helder wit, en, ten gevolge der sterkere terugkaatsing, blinkend is. Overigens moeten in zulke gevallen dikwijks scheikundige werkende middelen worden aangewend, waarover later zal gesproken worden. Uit het zooeven aangevoerde voorbeeld, de mindere waarneembaarheid namelijk der platgedrukte luchtbellen en vetbollen, in verbinding tot dezelfde in den bolvormigen toestand, blijkt reeds direct, dat de zichtbaarheid der voorwerpen bij doorvallend licht grootendeels bepaald wordt door den vorm, welke zij bezitten; maar zij hangt ook ten tweede aan het verschil in brekend vermogen der omgevende middenstof. Dit is een voor de mikroskopische waarneming te belangrijk punt, dat wij er niet opzettelijk bij zullen stilstaan. INVITED VAN HET BREKEND VERMOGEN DER MIDDENSTROOI 47 Wanneer men verschillende voorwerpen, die met water bevlekt zijn, door het mikroscoop ziet, dan zal men spoedig bemerken, dat sommige, alhoewel in gedaante niet verschillende van andere, desondanks veel donkerder omtrekken bezitten dan deze. Bijzonder in het oog vallend is dit verschil b.v.tussen de zoogenaamde elastieke vezelen en de vezelen van het bindweefsel, van de pezen enz., waarbij deze gezien worden. Een eenigzins geoefend waarnemer herkent zelfs ogenblikkelijk de eerste soort van vezelen aan deze eigenschap. Elastieke vezelen kunnen daarom reeds bij een vergroting onderscheiden worden, waarbij van even dikke bindweefselvezelen nog geen spoor te zien is. Ware het mij mogelijk een vlekveld te vinden, welks brekend vermogen even veel van dat der bindweefselvezelen, als dat van water van het brekend vermogen der elastieke vezelen verschilt, dan lijdt het geen twijfel, of wij zouden de eersten daarom even scherp en duidelijk als de laatsten in water zien. De ontdekking van zulk een veld, dat tevens onschadelijk voor organische weefsels is, zou een zeer grote aanwinst voor mikroskopische waarnemingen zijn, daar het meer dan waarschijnlijk is, dat wij hierdoor in slaat zouden gesteld worden, bijzonderheden waar te nemen, welke langs aan het oog ontvlugten, omdat het verschil in brekend vermogen veel dat van het minst brekend der ons bekende vloeistoffen, het water, te groot is, om aan de lichtstralen een merkbare afwijking te doen ondergaan. Het enige wat men van dit opzicht doen kan, is delichaemen in de lucht, dal is droog, te ouderzoeken. Zeer dikwerf is dit hulpmiddel niet toepasselijk, omdat de meesle organische weefsels door de indrooging te veel van vorm veranderen. Doch er zijn er zijn gevallen, waarin wij met vrolijkheid kunnen aanwenden. Dat men indeed op die wijze bijzonderheden kan zien, welke anders niet waarneembaar zijn, leveren de schubben der insecten, bepaaldelijk die, welke als proefvoorwerpen worden aangewend, een sprekend voorbeeld. Gewoonlijk worden deze droog, derhalve in de lucht liggende, onderzocht, en men herkent dan de vroeger beschreven overlangs en overdwars lopende strepen. Doch, worden zij met water bevochten, dan ontkleedt men van de laatste dikwerf geen spoor meer, terwijl de eersten veel onduidelijker zijn geworden. Ditzelfde kunnen wij nu, in een omgekeerde zin, toepassen op het onderzoek van sommige organische voorwerpen, die daarvoor geschikt zijn. Zo zijn de teder en zeer doorschijnende lichamen van sommige infusorien veel duidelijker zigtbaar na de drooging, desgelijks de streepjes op de kiezelpanners van sommige diatomaceae. Hetzelfde geldt van de spermatozoa, en bepaaldelijk voer ik hier de die van Trifon soorten aan, welke een aan dezelven eigendomelijk draadvormig verlengsel bezitten, dat spiraalsgewijs het lichaam omgeeft. Dit verlengsel is hoogst dun en teder, en onder water zo doorschijnend, dat men het dan alleen met een uitsluitend goed mikroskoop kan waarnemen; doch wanneer deze spermatozoa op een glasplaatje gedroogd zijn, herkennt men hetzelfde met het grootste gemak. Even belangrijk als het gebruik van water als brokkingsschuim zou, om een vocht te kunnen aanwenden, dat een geringerde brokkingaanwijzer dan water bezit, is ook het gebruik van zulke vloeibare, die het licht sterker breken dan dit, omdat wij daardoor in staat zijn, sommige voorwerpen doorschijnend te maken. De aanwending van steenkool, gehakte steenhardschuim, zwavel, en andere middelenstoffen. Gelukkiglijk hebben wij hier een soort kiezen, en het komt er alleen op aan, zodanig vocht te kiezen, hetwelk het best aansluit bij het oogmerk beschreven, door de doorschijnendheid genoegzaam te bevorderen, zodat de bijzonderheden, die men zigtbaar wil maken, te doen verdwijnen, en hetwelk zelf voor het voorverp, dat men onderzoekt, onschadelijk is. Voor organische voorwerpen in de vochtige toestand komen, bij de meer of mindere geconcentreerde oplossingen van gom, eiwit, suiker en van verschillende zouten in aanmerking; terwijl voor droge voorwerpen, waar men eveneens een groote doorschijnendheid wenscht voor te brengen, vetten of andere vette, niet etherische oliën, zoals boomolie, terpentijnolie, venetiaanse terpenethein en canade balsem kunnen worden aangewend. Helden wij dit weer door een voorbeeld op. De polienkorrels van de planten, droog, dat is in de lucht gezien, zo hoog als ondoorschijnend, dat men van hun indewendig maken niets onderscheiden kan. Met water bevorderd worden velen half doorschijnend, zodat men bespeuren kan, dat zij bestaan uit kleine korreltjes binnenin, de zoogenaamde follilla, bevatten; deze doorschijnendheid neemt nog toe door sterker brekende waterige oplossingen aan te wenden, een geconcentreerde oplossing van chlorcalcium b.v., waardoor de structuur van vele, met name de kleinere soorten, reeds zeer goed kan worden herkend; nog duidelijker wordt deze in zwavelsuur, welk zuur in dit geval zonder invloed kan worden gebezigd, om dat het uitwendige vlieg van de polienkorrels daardoor niet wordt aangetast; brengt men het uiteindelijk in terpenthynnolie, dan wordt de inhoud van de polienkorrels volledig zichtbaar. Inderdaad, koolen zijn erg belangrijk voor bij microscoopische onderzoekingen, waar het alleen door aanwezigheid van sterker brekende middenstoffen mogelijk is, in eenige voorwerken iets meer dan een donkere kleur te ontdekken. Het maaksel der koralen, van de schelpen der weekdieren, dat van talrijke mineralen, bv van het foraminifera bevattende krijt, enz. zonder, wijst alleen lucht en water ter onzer beschikking hadden, nimmer goed kunnen erkend worden. Slechts geloof men niet, dat de meest doorschijnend makende middenstoffen ook altijd de beste zijn voor de aanwending zijn, dewijl (gelijk zoo even uit het onzichtbaar worden van de inhoud der pollenkorrels in terpenthynnolie gebleken is) daardoor niet zelden enige beslanddeelen schijnbaar verdwijnen, welke in een vocht van geringer brekend vermogen zigtbaar zouden geweest zijn. Men wendt daar derhalve, waar de aard van het voorwerp zulks gedoog, trapsgewijs opklimmend, vochten aan, die eenen verschillenden brekingsindex bezitten, en zal alsdan dikwijks bevinden, dat bijzonderheden, waarvan in het een vocht geen spoor te zien is, in een ander duidelijk te voorschijn treden. 