VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
s» Wy hadden , zegt de Heer Brydone ‚nu tyd ‚om onze aanbidding aan 't Opperwezen te doen, in eene ftille befchouwing van de vere hevene en ontzagchelyke voorwerpen der Natuur. Het Firmament twas volmaakt klaar, en het onmeetelyk gewelf des Hemels (chicter- de (*) De geheele Berg naamlyk wordt in drie Gewesten verdeeld, Het eere , het vrugsbaare Gewest , rekt zig uit, van den voet des bergs , ter hoogte Van veertien of vyftien Engelíche mylen z alwaar het tweede, of het Borshgewert begint ; dat omtrent agt of negen mylen ryst ; van waar het barre Gewest nog agt mylen opwaards klimt; tot aan 't bovenfte van den Crater, den kelk, of mond des Bergs, Deeze Crater heeft een omtiek van 33 myl „aan dea top ‚en deszelfs kegelagtige berg is aan den voet niet min- der daa 10 mylen uitgebreid. Het daar aan volgeadè Boschgewest beflaat een omtrek van 70 of so mylen, daar 't grenst ann 't tbaare Gewest, dat zig voorts aan alle zyden -‘nederwaards tot den voet des Bergs uitftrekt , alwaar 't een omtrek van 183 mylen, of ruim 6o uuren gaans „ be laat. gas B BRYDONE REZE ; de met eene heerlykheid en luister , die den ongevoeligtten een dieà pen eerbied zoude ingeboezefgd hebben, Wy vonden, dat wy "er onvergelykelyk fterker, dan beneden , door getwoffen wierden, en konden in ’t eerst de onmiddelyke oorzaak niet ontdekken „ tot dat wy met verwondering wasrnamen ‚dat hee getal der Starren oneindig vermeerderd, en dat het licht van elk derzelven veel helderer was dan wy het gewend waten te zien. De witheid van den Melkweg was gelyk eene zuivere vlam , die dwars door den Hemel fchoot, en met het bloote oog konden wy verzamelingen van Starren zien, die in de laagere Gewesten geheet onzigtbear waren. De reden van dit alles ‚daar wy in °t eerst niet genoeg op bedagt geweest waren , ver- toonde zig welhaast ten duidelykfte , toen wy in aanmerking namen, dat wy mu door tien of twaalf duizend voeten grove damp getrokken waren ‚waar door de (traalen verftompt en verward worden, eer das zy de oppervlakte der aarde bereiken. Wy ftonden verbaasd over de heldere en onderfcheidene wyze van zien , en riepen gezemenlyk uit : , Welk een edele plaats voor een Obfervatorium ! Hadt espe- DOCLES de oogen van GALILEI gehad, wat al ontdekkingen zoude hy niet gedaan hebben !° Het {peet ons, dat Jupiter niet zigtbaar was „ dewyl ik waarlyk geloof, dat wy eenigen zyner Satelliten of Wags ters met het bloote oog zouden hebben kunnen zien, ten minften met een kleine Verrekyker , dien ik by my had. Wy befpeurden een licht, een groot eind wegs beneden ons op den Berg, het welk in de Bosfchen fcheen te beweegen, maar of het ecfì Dwaallicht of iets anders ware, kan ik niet zeggen. Wy namen insgelyks verfcheidea van die Lugtverhevelingen waar, welken men vallende of verfchie. teade Starren noemt, en die nu even verre boven ons verheven fchee: nen, als wanneer zy beneden gezien worden, zo dat deeze Kichaa- men waarfchyniyk zig veel verder van ons ef beweegen , dau de gren- zen, die zommige Philofoophen aan den dampkring geeven”, — Dan dit gezigt, hoe treffende ook, kwam niet in vergelyking, by `t geen zig voor hun opdeed , toen zy, na, op een vermoeiend klaue teren, en een en anderwerf halte houden , den hoogften top des Bergs befteigden ; en er tyds genoeg kwamen, om het verbaazendst en verhevendst gezigt in de“geheele Natuur te befchouwen ; een ge- zigt zo verrukkend, dat onze Schryver zig onbekwaam oordeele ‚om het in volle kragt af te maalen, s» Hier moet, betuigt hy, de befchryving altoos te kort fchieten, want geene verbeelding is in ftaat om zig zulk een luisterryk, zalk een gadeloos , tooneel voor te ftellen ; zulk een gadeloos toonee! , zeg ik, want gewisfelyk is ‘er op onzen Kloot geen plek gronds „dat zo veele grootfche, zo veele verhevene , voorwerpen vereenigt, en de ziel met zo veel eerbied en ontzag, voor de Goddelyke Maje- ‘fteit, vervult, De verbaazende verhevenheid boven de oppervlakte der aarde, tot een enkel punt als't ware gebragt, zonder eenigen ' omringenden Berg, eenige hoogte , eenig voorwerp , daar de zinnen | a DOOR MCILIE EN MALTA; gog ba verbeelding op rusten „en zig van bunne werbaasdheid in ’t nedera zien herftellen kunnen. Dit punt lands. op den kant van een on. peilbaaren afgrond , zo oud als de waereld ; een afgrond, die dikwils rivieren van vuur uieftort, en brandende rotfen opwerpt met een ge- raas dst het geheele Eiland doet daveren. Voeg hier by de onbe- erp uitgeftrektheid van't gezigt, bevattende de grootfte verfcheiden- eid en de fchoonfte tooneelen , die in de Natuur te vinden zyn, Voeg ‘er eindelyk by de opgaande Zon in °t Oosten , ryzende om dit wonder -vol Tooneel te verlichten, | De geheele Dampkring trapsgewyze opgehelderd, om het onbe- perkt gezigt rondom ons, eerst (chemerende, allengs wat fterker , te vertoónen, — Beide Zee en Land fcheenen donker en verward, ais of zy eerst uit den oorfpronkelyken Chaos te voorfchyn kwamen , en licht en duisternis fcheenen (teeds onverdeeld , tot dat de ochtend ; by trappen vorderende , het licht deedt doorbreeken , en de EA volkomen maakte, — De Starren wierden uitgedoofd, en de fc duwen verdweenen, De Bosfcben, die tot hier toe zwane en diepe afgronden gefcheenen hadden, waar van geen ftraal te rng (tuiete om hunne gedaante of kleuren te vertoonen, maakten nu eene nieuwe fchepping ‚die allengs voor het gezigt oprees, en door iedere nieuwe lichtftrasl met nieuw leven en nieuwe (choonbeid wierdt bezield, Hes Tooneel wierdt fteeds ruimer, de Gezigteinder fcheen te verwyden , en zig naar alie zyden nitte ftrekken : tot dat de Zon, de Scheppet van alle die won + zig in het Oosten vertoonde, en dit heeriyk gezigt een fchitterenden luister byzette, en de verrukking volkomen maakte, Alles was nu inderdaad verrukking; wy waren betoverd , wy waren ons zelven onttoogen, en niemand onzer konde zig ver- beelden, dat hy nog op de sarde was, =—=—==== De zintuigen, san zulke voorwerpen ongewoon , wierden met eene onbegrypelyke krage door dezelve getroffen, en wierden onophoudelyk, en fteeds door nieuwe, en even fterke, voorwerpen getroffen; geen wonder derhal- ven, dat zy eenigen tyd noodig hadden , om dezelve te onderfcheis den, en geregeld aan de Ziel over te brengen, —— Her lichaam der Zon, uit den Oceaan opryzende ; oneindige ftreeken van Zee en Land, tusfchen beiden; de Eilanden van Lipari, van Panari, van Álicudi, van Strombolo, en Volcano , met hunne fmookende kruis nen „fcheenen onder onze voeten; wy zagen op geheel Sicilie als op eene Landkaart neder; wy konden iedere rivier, in alle haare wen- dingen en bogten , van haaren oorfprong tot haaren mond, nagaan 3 het gezigt is aan alle kanten volftrekt onbepaald, en daar is geen voorwerp in den kring, dat het afbreeke; zo verre de oogen drat- gen kuanen is alles vry en open, en men {tuit niet anders dan in het oneindige; ja ik ben verzekerd, dat het alleen by gebrek van vol- maaktheid van ons gezigt was ‚dat wy de Kusten van Afrika, en zelfs van Griekenland, niet ontdekten , dewy! dezelve zekerlyk boven den _ Gezigteinder liggen: want de omtrek van den zigtbaaren Horizon op - Bh DEEL. „ De tegenwoordige Crater van deezen Verbatzend grooten Vour- berg is een kring van onnrent vierde half myl in den omtrek, hy loopt rondom fehuins 4f, en maskr eene regelinaatige holte, gelyk een zeer groot Amphitheater, Uit verfcheiden plaatgen van deeze ruimte koint eene zwavelagtige (mook van eene groôte uitgeftrekt- heid voort , welke zwaarder zynde dan de omringende tugt , in plaats vun id dewelve op te klimmen, gelyk men anders van rook en damp verwagt ,oumbiddelyk na dat zy bùiten den Crater komt, als een flroom langs den Berg aftolt „tot dat zy sen dat gedeelte van den Dampkring is peêrgedaald, het welk de zelfde foortelyke zwaarte met haar heeft, als wanneer zy horizontaal, of naar den gezigteinder, uitfchiet, en een groote ftreek in de lugt niaakt naat dien oord; daer de wind naar toe waeit, het welk , gelukkig voor ous, juist naar den tegenoves- flaauden kant was van dien, daar wy ons bevonden. De Crater 'is so beet, dat het zeer gevaarlyk, zo niet onmoogelyk, is om daar in te gaan ; daarenboven is de rook en damp zeer lastig ‚eu op veele plaaten. is de oppervlakte van den grond zo week „dat 'er voorbeel- den zyn van meufdhen die daar in gezonken tyn , en die hunne ver- meteibeid met hun leven betaald hebben. Naby het middelpunt van den Crater is de groote mond viti den Volcato , dien ysfelyken afe grond, zo beroemd in alle Eeuwen, fteeds afs de febrik in dit, en de fraf in `t ander leven, befehouwd, en even dienflig voor de oude Digteren en de hedendaagfche. Geestelyken , even bekwaam om voor een werluuig van de Zanggodianen als van den Geest te dienen. De Heer Brydone, deeze szyne beklimming en dar op volgende afdaaling vin den Berg belthryvende, vlegt inn dit zyn verbas! eene menige van natuurkundige waarneemiugen, die ook in den ger b > e ab. DOOR. SICILIE EN MALTA, ser Brief van dit Deel verder agtervotgd worden. Men vindt des in die berigt, eene zeer naauwkeurige befcheyving van den Etus, die boven. d met opmetking verdient geleezen te worden; zo om dat ze ons een juist verflag van deezen Berg geeft ‚als om dat ze tevens dient, ter opheldéringe dizer: denkbeelden, van de verfchrikkelyke uitwer. kingen der vuurbraakende Bergen in ’t algemeen. Tot een voor- beeld hier van ftrekke nog het geen hy ons meldt , wegens de uit. barftingen, die eene menigte van kleiner Bergen en Bergjes op den Eina formeeren, De Etna naamlyk is , in het barre Gewest, wel meerendeels vig en effen van grond; maar deeze Berg heeft, in het Boschgewest , cene menigte van kleine Bergjes;en‘claagere gedeelte of het vrugf- baare Gewest is insgelyks met zeer veele kleine kegelagtige en kloot- gee Bergies bedekt , die door de verfcheidene uitbarftingen van Etna opgeworpen zyn, en allerwegen langs de verbaazende hel- ling van den Ema verfpreid liggen, - ‚‚ ledere uitbreeking nu, zo onze Autheur zegt, formeert door. gaans één van deeze Bergen, Gelyk de groote mond van den Etna zelven zo verbaazend hoog boven de laagere ftreeken van dien Berg verheven is, zo is het niet moogelyk , dat deszelfs inwendig vuur , fteeds een-uittogt, zelfs rondom den voet , ja, zonder twyffel , verre beneden denzelven, zoekende, ter hoogte van twaalf of dertien dul- zend voeten ‚(want zo hoog is waarfchyniyk de top des Bergs(*),) - sitoos opgevoerd zoude worden. Het heeft derhalven doorgaans Ihoeten gebeuren , dat het zelve, na den Berg, en deszelfs omlig- gende ftreeken „een tyd lang gefchokt te-hebben, ten laatften zig een doortogt in deszelfs zyden maakt, en dit noemt men eene uitbare fting. In den beginne brengt het alleenlyk een dikken rook en re. genvlaagen van asch voort, die het naby gelegen land verwoesten, Deeze worden welhaast gevolgd van gloeiende fteenen , en groots sotfen tot eene verbaazende hoogte in de lugt opgeworpen. Het ne. dervalien deezer fteenen, tevens met de groote hoeveelheden asch, ter zelfdet tyd uitgeworpen, formeeren ten laatften Bergen van eene halve fpherifche en kègelagtige gedaante (f). Zomtyds is dit , we et *) De Heer Brydene zegt vervolgens bepaalder, datde loodrechte hoogte is de Etna waatichyals niet boven de twaalf daizend voeten gaat, of weinig meer dan twèe mylen is; 't welk na genoeg invalt met zyne waar. neemingen op den Barometer. Aan den Zeëkant te Castania ftond dezelve op 29. 81; aan den kruin van den Etna tekende hy 19, 4; 't welk een ver- fchil geeft van zo dalm en 4! linien,of 124! linien; dat ons eene hoogte van 11205 voeten aanduideg indien men de rekening van Picart volgt, ftèllende veertien Franfche toifes „of omtrent vo Engelíche voeten ‚voor iedere linie Kwik. (t) Veelen deerer Bergen hebben mede een regelmaatigen Crater of bes ker boven in den top, en in vb is de groote mond, of, zo men ’t noemt, de Weragine, welke de g ee Eo daar deeze Bergen uit er | a i goh P. BRYDONE REEE DOOR SICILEE EN MALTA, het beftek van eenige weinige dagen volbragt, zoestyds duurt het maanden lang,’ welk het geval was in de groote uicberlting van 1663.. In die laatfte gevalien is de nieuw geformeerde Berg van cene groote ` uiegeftrektheid; zommige derzelven zyn niet minder dan van zeven of agt mylen in ’t rond ‚en duizend of meer voeten hoog boven des Etna, ter plaatze alwaar deeze hen opgeworpen heeft. Anderen heb- ben niet meer dan twee of drie mylen in den omtrek „en drie of vier honderd voeten hoogte. zonder alle de gemelde omftandigheden uitbarst; en dit is doorgaans gevoerd wordt, die dan dezelfde verfchynfelen vertoont, welken ik befchreeven heb; regenvlaagen „om zo te fpreeken van asch en fteen uit den mond van dèn Volcano ontlastende, zonder eenigen nieuwen berg te formeeren , terwyl de hoogte van den Ouden alleenlyk mere kelyk verhevener wordt; tot dat eindelyk de Lavs, naby het boves- fte van de kelk opgereezen , aan een der zyden uitbreekt, als was- ‚ neer het eene volkomen uitberfting is, Dit is lecweriyk het geval go- weest met twee uitbarftingen van dien Berg, daar ik een oplettend ooggetuigen van geweest ben. Maar de Etna is oneindig grooter en hooger, en één kelk of mond is niet genoeg,om uiuocht aan zulke ocesanen van Vuur te geeven ”. meerd zyn „ontlast, Reeds open. De Heer Brydane wierp in (ommigen goo- perm neder, en hy hoorde, zegt hy , derzelver geraas nog langen ryd ar N2 Je BENTS Fang op den Wintmolen, of vernietiging der gewaande … Wederlegging van `s Mans aldervroegfte Vaderlandze Oudbeden ; en daar bygevoegde Bylage , tegen bet Fagtregt der Westorieses ~ van denzelven Schryver , door den Heer a. KUNT, in bef Jaer 1761 uitgegeven. Te Hoorn by T. Tjallingius 1774. Bebalven de Berigtredenen 7o bladz. in quarto. dh de Heer Bent zyne aldervroegfte Vaderlandze Oudheden door den druk gemeen maakte, hebben we niet verzuimd des Leezer eeu breedvoerig verllag.te geeven van 'sMans denkbeelden over de diestyds behandelde Stoffen; en wel byzonder over den sl- ouden loop van den Beneden Rbyn; wanneer we tevens , door by- gevoegde aantekeningen, toonden, dat des Autheurs gevoelen pa en tn EE a _ Je BENT VANG OP DEN: WINTMOLEN.. dog. aangaande ons geenszins bondig beweezen toefcheen (*). Weinig tyds daar na hebben wy gewag gemaakt , van eene Wederlegging van % voorgenoemde Gefchrift , door den Heer Kluis; mitsgaders van eene Verhandeling van Bent ‚over bet Jagtrecht der Westoriezen, en. van eene Bylage van Kluit, raakende die Verbandeling ; met melding van de verfchillende denkbeelden dier Schryveren; wanneer de vergelyking hunner Schriften ons de voorkeur heeft doen geeven aan die van den Heer Kuit (t). —— Niet tegenftaande dit ons oordeel! , hebben wy ons de moeite getroost, van het thans op nieuw vitgegeeven gefchrift van den Heer Bent met oplettendheid na te gaan, ten einde te zien , of het nog eenige ophelderingen mogte bes helgen , die min of meer ten voordeele vanden Heer Bent {praken, Dan , alles ingezien zynde , hebben wy niets gevonden, dat tot vere fterking van des Autheurs gevoelen , of ter ontzenuwinge van de Ingebragte wederlegging kan dienen: en ’t moeit ons, dat wy ons genoodzaakt gevonden hebben , zonder vrugt, een Jastig Gefchrift te doorbladeren; gedwongen oplosfingen , en gedrongen verktaaringen wan oude Schryveren ter toetfe te brengen. — Wy fpreeken ‘er op zodanig eene wyze van, om dat dit Gefchrift inderdaad meer dan eens ons geduld getergd heeft, door de moeilykheid van den Schry= ver na te gaan; waar by nog kwam, dat het geheele Gefchrift allege zins vervuld is met eene bitsheid, welke meer kenmerken draagt van een toornig Schryver, dan van een Autheur, die bedaardiyk overe weegt, wat men tegen zyne denkbeelden heeft in te brengen. =~ Ondertusfchen is dit nog gemaatigd , in vergelyking van ’t geen hy verder in ’t licht denkt te geeven, volgens het geen by in zyne voore afgaande Berigtredenen meldt, : s De liefde tot vrede, zegt hy, heeft my aangeraaden , om de ‘geheele vernietiging der zogenoemde Wederlegging van den Heer 'XLUIT , (welke zedert lang afgefchreve in gereetheit heéft gelegen) ‘fiukswyze uit te geven, en met dit eerfte Deeltje, waarin het voor- naamfte verfchilpunt wordt verhandelt, ’t welk is: De plaats van pLte Nys, als mede de overeenftemming van CÆSAR , TACITUS en MELA met den voorfchreven PLINIUS, een begin te maaken. … A. KLUIT heeft met verwondering gelezen een Werkje, ge noemd: J. BENTs Wang op den Wintmolen; na een meer dan twaalf. jarig (tilzwygen thans uitgegeven „tegen ene Verhandeling , genoemd: A. KLUIT , Wederlegging der [zoogenoemde) ontewagtelde en gezui- verde aldervroegfte Vaderlandse Oudbeden van j. BENT, benevens ene korte Bylage over bet Westfriefe Jagtregt. ‘sdhage by G. v., Balen „ 8vo. 1761. Dezelve verklaart aan 't Gemeen mer de beant woording van dezen WWintmolen noch meer dau za jaar te zullen wachten , en dan by leven en welzyn te zien , ef by waardig zy te beantwoorden , met een’ wêerom en itel, De Molen van J- BENT door de Vang. Ondertusfchen verzoekt hy aan den Schry- yer, om met zyne verder onder handen zynde Stukjes, door hem beloofd, flechts onverhinderd en onbeantwoord voort ce varen”. ‚ (*) Te weeten het Verdrag tusfchen de Graaven eek en Willem, ia den jaare 1206 ; benevens het Vredeverdrag van Holland met Vlaanderen , getekend, Ao, MCLXVII „en niët 1147, gelyk (ommigen tret verkeerdlyk epgegeeven bebben., De Heer. Kisia heeft de rin Hes bier van oardekt in de Cathedrale van St. Donaads te Brugge , Cn ven tot cen verder gebruik eigenhandig afgefchreeven. e Verbandeling over bet Verhevene en Naive in de fraeje Weten- Jchappen. Uit bet Hoogduitsch van MOSES MENDELSZOON, Twee- de Uitgave met Verbeteringen, Te Utrecht by S. de Waal 1774. Bebalven de Voorrede 71 bladz, in groot oĝavo. ER is niets algemeeners , dan Redenaars en Dicbters te vinden, die zig toeleggen op het geen men verbeven noemt , of op't ‘geen den naam van naïf draagt; en Leezers aan te welen, die op deeze en geene voorftellingen uitroepen, „ dat is verheven , of ‚dat is naff!” Doch °t is ‘er ondertusfchen wel verre van ,„ dat alie de zodanigen een recht denkbeeld hebben van ’t waare verheevene es weezenlyke naïve. Op een nader onderhoud, raakende dat ueffeg-, de in die voorftellingen, ontdekt men dikwerf ten kiaarfte, dat de Leezers ‘er zo min opgevat zyn , als de Schryvess;, en men befpeust ten duidelykfte, dat dit gebrek voedfel geeft aan een valfchen mask. ’t Zou uit dien hoofde te wenfchen zyn, dat de een en de ander zig regelmaatiger denkbeelden hier vau vormde; om het zelve beter jn agt te neemen, zo in 't fchryven, als in « beoordeelen van zulke nen ED el me a a M. MENDELSZOON OVER HET VERNEVENE EN NAIVE, gI -Schriften ; ten einde de goede {maak zuiverder aangekweekt mog- te worden ; °t welk niet weinig zou toebrengen , zo tot befchasvi der Sehryveren als der Leezeren, die zich, by mangel hier van, door een fchyn{choon laaten verblinden, en dg wezenlyke fchoon- heden niet opmerken, — Ter bevorderinge nu hier van, durven Wy» zonder eenige zwaarigheid, zeer wel als puuig aanpryzen , het ` opgenoemde Werkje van den Heer MOSES MENDELSZOONS da de Uwechtfche Hoogleeraar van gaans , met geng algemeene goedkeuring der Hoogduufche Dordeelkuadigen , uit het Hoogduitsch vertaald, en met eenige ophelderingen verrykt heeft (*), — Men vinde in °t zelve eene wysgeerige outvouwing van het verhevene in ge fchoone kunften en weetenfchappen, met gepaste voorbeelden oordeelkundig voorgedraagen ; en wyders eenige ganmerkingen over het nafve, byzonder in de uitdrukkingen , die insgelyks door ge- fchikte voorbeelden verklaard worden., Het eerte gedeelte is een uitgewerkt (tuk 5 het laatfte is wat oppervlakkiger, masr istusfcheng voldoende aan bet toenmaalige oogmerk van dan Schryver;en de Haogr , leeraar van Coens herft geene moeitg gelpaard , om des Autheurs denke beelden, daar * dienflig fcheen, eenig nader licht by te zetten. ‚ Volgens y9 Heer Mofgs Mendelsgoon beftaat het verhevene in dg fchoone kun(ten en, weerenfchappen , in eeue kunflige, zinnelyke volkomene voorpelling, welke verwondering verwekt. En deeze verwondering, zegt by, kan van twee vesfeheidene foorten zyn, » OF beg voor te liene anderwerp bezit in en voor zich zulke ei- genfchappeu, die verwonderenswaerdig zyn; in welk geval de vere wondering van het onderwerp de heerfghende idee in onze ziel word ; of het onderwerp is in zich zoo ongemeen niet, doch da kunftenaer bezit de geffhiktheid om. de elgeníchappen daer van vaag den dag te haelen, en ijn een ongemeen licht te (tellen, en dag vals de verwondering meer te rug op de volmgektheid des kunftee Daers.” — Jeder deezer foorten van °t verhevene, welken dig verwondering verwekken, gaat de Aomen afzonderlyk na, om ta ontvouwen, wat men omtrent ieder-van dezelven in sgr hebbe te neemen. En aan 't einde deezer Verhandelinge brengt by ons nag onder “ oog , dat de bekwaamheid om aan verfcheidene dingen iets gemeeufchaplyke te ontdekken, ’t geen geeng zonderlinge ges wigtige gevolgen heeft, van het verhevane, zo der eere als deg tweede foorte , met regt ultgellooten is. Dan hy merkt tevens aan, dat dit degts geldt mer betrekking wt eene gemeene ea (pins: -vin <- (*) De Hoogleeraar heeft dit Stukje , in 't jaar 1760, reeds voor zIn6 rekening uitzegeeven; doch °t is diestyds meer In Duitschland dag inonze Gewesten verfpreid. Thans is het door dek Boekverkooper, die *e 1 van Co heeft, opentyk ên, met byvoeging van.?s oordeeh der poogden ‘wegens de vehalieg 3 "a EE y - Kk 4 a y‘! d "è ey ~ t, "M. MENDELSZOON vindinge geestigheid ; en niet tot die edele en groote- foort van geest, die geene ydele gelykheden , maar nuttige e niet zelden waardige gevoelens ten grondflage heeft. — Tusfchen beiden deelt hy ons nog eene aanmerking mede over eene uit Longyns Verhandeling over de Verhevenheld, die wy, in ftede van op andere byzonderheden, welken ons te ver zouden doen uk- weiden , ftaan te blyven, zullen overneemen ; ` ‚… Longyn zegt, ia het 7de hoofdftuk zyner Verhandeling. ven, en voornaementlyk het verhevene in de gevoelens, moet voor- zeker alle meníchen treffen , zoe zy flechts de woorden verftsen ; waer door het uitgedrukt word. Ja, lieden van ene gemene den kingwyze , wier gevoel nog niet ten enenmaelen verwend is, moe- ten het verhevene in de gevoelens te meer bewonderen , na maeten het zich meer boven hunne denkingswyze vetheft , en zy minder gedacht hadden, dat de menschlyke ziel zulke wolmaektheden kon bezitten. = Men werpt hier tegen in. Is niet meermselen van de fynfte kunstrechters over plaetfen getwist, of zy tot het vers hevene behoorden dan niet ? De plaets van Mofes, God zeide , daer zy licht, en daer was licht, behoort buiten twyffel tot het verhevene der eerfte foort, en toch ís deszelfs verhevenheid van kundige geesten in twyffel getrokken, Waer is dan die eenftemmig: heid, die men voor een kenteken van het verhevene der eerfte foort zal sennemen? — Doch men gedenke hier dit: De tegen- partyen van Longyn hebben noit getwyffelt , of: de-ftelling , , God sZeide , daer zy licht,en daer was licht,’ in zich zelve verheven xy; dit alleen hebben zy niet willen toeftaen , dat het oogmerk van Mofes geweest zyn zoude , om hiermede iets verhevens te ; dat ie, zy ftonden deze plaets haere verhevenheid van de eerfte foort toe, doch zy vanden 'er de verhevenheid van de tweede foort niet in, Daer en boven ziet men in de (trydfchriftes, die over deze plaets gewisfelt zyn, met verwondering, hoe wek Big deze kunstrechters de een dey anderen verftaen wilden, De l i en ens OVER HET VERHEVENE EN NAIVE, 5 $) ene party beroept zich overal op de verhevenheid der handeling , en eenvoudigheid van het voorftel ; de ander flaet dit nret (ile zwygen over, en fpreekt enke! van het oogmerk des wetgevers g die, menfchelykerwyze gefproken , hier zyne zielsvermogens niet zonderling ten kosten wilde leggen, om' iets verhevens voort te brengen (°), Hadden zy zich verklaerd, zoo waere het gefchil-wel haest beflist geweest.” » Langyn heeft dus niet alleen te recht gefteld, dat dat gene. wezentlyk fchoon en verheven zy ,'t geen atzins en sen alle men» fchen behaegd; (t) doch men kan daer en boven, zoo men van het verheven der eerfte foort fpreekt, de ftelling omkeren en zeg- gen , het verhevene moet allerwyze en aen alle menfchen gevallen, De onmiddelyk daer op volgende woorden des griekfchen kunste rechter toonen ook, dat hy eigentlyk van het verhevene der eerfte foort fpreekt, als hy zegt, dat het allerwyze err aen alle menfchen behaegd, fckoon hy dit wezendyke enderfcheid nergens uitdruk- kelyk opgegeven heeft. , Wanneer lieden, zegt hy , van mente ‚ gerleije neigingen, van ene ongelyke levenswyze, die in kundig. heden en jaeren van elkandere verfchiflen, dan noch op dezelfde wyze door iets sengedaen worden;zoo geeft terftond de vereni- ging van zo vele onenigheden,ons des te grotere zekerheid, dat ‚ dat gene, 't welk men zo bewonderd, ontwyffelbaer iets hoogs ia ? zich hebben moet.’ | Wat verder het Naïve beweft, waar van onze Autheur in de ’ twee- (*) , Lowth heeft die niet begrepen, en zonder het gefchil aen ze rae, ken, houdt hy het met Boileau: (de Peif Hebr. Pral, 16 ) Deb isling van onzen Schryver is juist. Om hcm recht te begrypen, la meu gadeda geumerking van A. Remend de St. Mardydie,( Réflexion: fur l'Ode,Oeuvr.-T. s.) beweert , dat het verhevene, in dit gezegde van Mofes, ontftaet nit de koelheid en eenvoudigheid, met welke Mofes (preekt , van ’ fchoonfte oogenblik der waereld , het oogenblik der Scheppinge. Zulk ene tael had men zyns oordeels , natuurlyk te wachten van Mofes ; die dermaete was aen ’t befchouwen der wonderen van Gods magt, dat díe (chooge oo» genblik hem ais eene eenvoudige zaek voorkwame.’ „Gy zieg, zegt hy å 2 gene de minfte verwondering van Mofes in zyn verhael; en, ( 't geen gy » hiet te erk in opmerking kunt nemen ,) die verwondering, welke Mofes p piet heeft , gbi iiet de onze voort, En doet ons verwondert faen. Ene „uitwerking, welke men hier tot den hoogften trap befpeust; en ene uite ə werking ‚die men gewaer word in alle trekken van 't verhevene, en Zone ‚der welken zy den fchoonen azem , dien men hun geeft, niet waerdi » zouden zyn.” , l ` - (T) » Apeerzorra zegt Longinus, en hy begreep het voor zich zelven „ zoo als het wesftgen moet worden : doch am beter te fpreken , zow men bepaelder moeten zeggen , 'e geen alzins daar voor gebonden werd, en als zedanig elk een treft, of liever ’s gem de verwondering van elk een srekte Had ‘er dit geftaen, zoo tou myn vriend Riedel de aenmerking te rugge. heusden hebben, die hy op deze plaets maeckt, ia zyne Theorie PAE Kanfen sad Wisfenfchaften S. g i e) ‘A 514 M. MENDELSZOON tweede plaste handelt; bet eenvoudige is ‘er, zegt by, buiten twyf- fel eene noodzaaklyke eigenfchap van, maar de bloote eenvoudig. heid is niet genoeg (*); ’er moet onder dezelve iets gewigtugs , ieu edels of iets aandoeolyks verborgen leggen, dat ons verhengd doet pitroepen , dit is aai . Uit dien hoofde zou men ‘er de volgende werklaaring van konnen vaaftellen. „ Zoo een voorwerp edel, fchoon , of met zyne wichtige gevolgen gedacht, en door een een. voudig teken aengeduid word, zoo heet deze tekening sajf.” Dan Qaar wy voorbeelden vinden, in welke degeene die iets naig zegt, inderdaad ‘er niet meer by denkt, dan de woorden met zig brengen, waar van hy zig. bedient , doch in welke de toehoor- ders, door andere omftandigbedea in ftsat gefteld zyn, om ‘er meer by te denken; zo oordeelt de Autheur , dat men de befchryviag van bet naive wat verder moet uitbreiden, en wel indezervoege, p Wanneer door een eenvoudig teken ene betekende zaak verflaan word , die zelve wichtig is, of van wichtige gevolgen zyn kan, het oogmerk des fprekers mage geweest zyn om meer te verffean te geven, dan hy zegt, of hy mag by geval meer verreden bebben, zoo beet, in beide de gevallen, de betekenis naif” De eene en andere foort van naîveteit in de uitdrukking worde hiet door voor- beelden opgehelderd, met nevensgaande aanmerkingen over derzel- ver gebruik, — Begeert men, om bet berigt van dit Stukje, een weinig te vervrolyken, een (taaltje van zodanige naïve uicdrukkin- gen, zie hier twee voorbeelden, welken de Hoogleeraar van Geens ‘er onder anderen ingevlogten heeft, om te toonen, hoe bet nsive plaats kan hebben, zonder dat de Spreeker zulks bedoele ; in hoeds. nige gevallen iemand sig zelven , zonder 'er aan te denken ; zeer aalt kan {childeren; door naamlyk iets te zeggen, dat hy, om anderè reden, had behooren te zwygen. » Een Pater Prior van de Kartuifer order , sen ene kostbare mael. tyd zynde, geduerende de Vasten, verzocht om van een pastey ge- diend te mogen worden, die zeer geprezen wierd. „ Pater! zeide een monnik die naest hem zat, eet ‘er niet van! Ik ben in de kev- ken geweest,en heb gezien dat zy ‘er vleesch in deden.” — Wel, zeide de Prior , gemelyk , wat deed gy ook in de keuken? Daer was immers uwe plaets niet.” Dikion, d Anecdotes T. I. p. 258, 259. » Een gezelfchap van vrouwen vermaekte zich , met malkanderen Enige kluchten te verhaelen , in den fmaek van de Gagesre des trois Commérese Ene onder haer vertelde op haer beurt een nadrukkelyk geval, ’t geen zy zeide van iemand, die ik weet niet waer gereisd . bad , gehoord te hebben , en zy befloot haer verhael : „ pgenblikke- lyk ging de deur open, en wie zou 'er geweest zyn dan haar man zel (*) ‚‚ Onder de eenvoudigheid behoort ook de gemakiykheid. Het asie se verdwynt niet rasfer ale hee opgefmaks ia, daa het ‚ wanneer het gerecht fchynt. De ene regel is hier zoo weezentiyk als de andese,” OVER HRT VRRNEVENE EN NAIVE. 515 zelve.” — „ Haer man !. zeiden de anderen, hadr man! verfcheike kelyk!” — „ Ja, antwoorde zy driftig, denk eens hoe dadelyk : ontíteld sk was.” l Wanneer de menfchen ftesk asugedean zyn, vallen zy liguyk iù zodanig eene onvoorzigtigheid; men zegt in drift iets, °t geen meh by ryper overleg uiet. gezegd. zou hebben ;en deeze onvoorzigtigheid is gemeenlyk zeer naif KLAUDIUS CIVILIS, fn zestien Zangen > door F. V. STEENWYKe Te Amfleldam by P. Meijer 1774. In quarto 395 blads. E Et heldhaftig opzet van den beroemdeu Batavier Klaudius Civilis, om de Staatszugt der Romeinen tegen te gaan, en de Vryheid der Batavieren te verdeedigen, benevens de gelukkige uicflag van °s Helds onderneeming, met het treffen van een gunftig verdrag voor zyne Landsgenooten; zyn het onderwerp deezer zes- tien Zangen. De Heer F. v. Steenwyk heeft deeze tienjaarige gea- fchiedenis, welke in onze oude Vaderlandfche Historie boyen al opmerking verdient, met veel naauwkeurigheid voorgedraagen ; in vloeibaare verzen „die alleszins in eene zuivere tagl gefchreeven zyn. Men fchynt, uit de uitvoering, te mogen afneemen , dat onze Dich- ter niet veel op heeft met Dichtkundige ciersaden, en de werkingen der verbeeldingskragt; hy maakt ‘er althans zo weinig gebruiks van, dat zyne Zangen maar zeldzaam gefchikt zyn, om die aandoenin- gen ia 't gemoed der Leezers te verwekken, welken het meeren- deel der Dichtkundige Liefhebberen in Poëtifche Schriften, hoo waardeeren. Doch in vergelding hier van, vereent by ons Gefchjed- kundige Zangen, die met oordeel opgeleid zyn; en waar van wel gezegd mag worden, dat ze by uicftek beantwoorden , aan de Voor: fchriften eener regelmaatige Dichtkunde; onder welker inagtoeeming de Dichter het‘natuurlyke in ’t verhaalen tevens in °t oog gehouden heeft, — Men oordeele bier van eenigzins uit het volgende pe- rigt, dat ons de Dichter geeft, raakegde de wederkomst van Frede- gond en Bato in `t leger van Civilis, en derzelver wederzydfche ontmoeting. — Eenige Krygslieden naamlyk haddeg de Gems- lin en Zoon van Civilis, hier Vredegond en Bato geheeren, opge- ligt, en de Romeiaíche Bevelhebber had deeze dierbaare panden near de Agrippyuer Bouw{lad gezonden, met bevel om ze ia die vesting te bewaaren. Dit ongeval trof bet bars van den Held; en was wel inzonderheid bet onderwerp wan gyn gefprek met zyne Miom der Walburg; toen zy, op een heuvel van verre flaroogden op de hoogfte tooren{pits dier Stad; terwyl een gadeelge des Legers voot dezelve was , en Civilis zig vleijde zyne Ege cn Zoon. wel dim y Zui: 516 EF. VAN StEENWEES > zullen verlosfen. In *t midden van dat inin onderhoud terwyl ze | mert die hoop ftreelen, í ng Zien ze onverhoėds van verre op *t veld een ftofwolk ryzen, Wat fireelend voorgevoel! (barst gryze Walburg uit: ) Kan ‘t zyn Civilis! dat uw lieve gade en fpruit Reeds herwaards wekken, uit de piaats van haar verdrukking # Ja, (antwoord haar de vorst, in nieuwe zielverrukking; ) t Is mooglyk, dat de plaats, aan Rome zo getrouw, Geen’ ftouten weêrftand waagt, dewyl ’t niet baten zou; “Is mooglyk, dat myn zoon en gade herwaarts trekken ; Zy kunnen °t waarlyk zyn; wy zullen *t haast ontdekken ; Ik kan befpeuren , dat men trekt met fnelle fchreên ,., Daar zie ik ruiters door de (tefwolk duidtyk been.,. Js dat geen wagen, dien zy herwaarts aan geleiën?.…. ek met een vrouw en kind!,, Gewis, ik mag my vleijen, t waarlyk Vredegond met Bato ons genaakt, Befeft wat blydfthap een gemaal en vader fimaakt…. Zy zyn t; Ô ja, zy zyn 't; ik moet oog betrouwen: Ik zal myn Vredegond, myn Bato weêr aanfchouwen. Civilis, op die enal verftomd van biydíchap, fnelg Ten hoogen heuvel af, en ftreeft, op °t lage veld, Naar die verloren, naar die weêrgevonden panden, Zy zien hem; toonen hem, met uitgeftrekte handen , Hun groote blyd(chap ; en ombelzen hem in *t hart: _ Zy fchreijen nu zo veel van vreugd, als ooit van finart, Zy fpoên ten.wagen af, daar °t vorstlyk paar te gader Den held in d’armen vliegt. Ò Vader! waarde vader! „ `k Zie u dan eindlyk weêr! en Romes dwang heeft uit!” s Ô Dierbre gemalin! ô veelgeliefde fpruit!..” s Gezegende gemaal! doorluchte (taarsbehoeder ! ” Dus uiten zich de zoon , de vader , en de moeder ; Civilis, noch zyn gaê, noch Batoos vlugge jeugd Heeft kracht tot verdre taal , in d'overmaat van vreugd, Zy houden zich omärmd, door drift bykans bezweken , Daar blyde traanen meer dan tedre woorden fpreken. Maar yllings barst de mond van vader en gemaal , Van gade en zoon weêr uit in afgebroken taal; Totdat ze, meer bedaard , zich beter kunnen uiten, De jonge Bato kan zyn’ boezem ’t eerst ontfluiten s Ô Lieve vader! (luid zyn taals) wat groot geluk , Na moeders bittre (mart, en Batoos fellen druk ! Gy leeft! de vryheid leeft! Nu zult ge uw’ Bato leeren Hoe Sieverts heldenbloed de vryheid moet verweeren, ` Myd waarde zoon! (zo fpreekt de vaderlandfche held; Hoe freelt me uw vroege jeugd, die veel van u pek! pe l BLAGBIUS Evides ` sij Mogt ge eenmaal myne plaats tot ‘slands gelnk bekieeden t En gy, mya egaĉ, die hem flerkt in onze zeden} Batavifche heldin, zo lang door my befchreid ! Beminde Vtedegoud! gy óók in veiligheidt En gy , doorluchte held! ( laat Vredegond zich hooren; } Gy, korts in ’t beir beweend, zyt voor den (taat herboren s Men heeft me' uw’ ramp gemeld en op den zelfden tyd My door de groote maar’ van uw behoud verbljds Gy mist een oog, doch wint een roemryk heldenteeken, Civilis, tot wiens lof de volken moeten (preken! Gy, die om gade en zoon uw eer niet hebt verzaakt , Die reeds het vaderland en ons gelukkig maakt 5 Gy, brave vrind der goôn! zult noch ons heil vermeeren 3 Gy zult den zwarten kryg in ware vreg verkeeren ; Gy zult, met Wodans hulp, het lieve vaderland Gewis herftellen in zyn’ ouden gloriftand. l Zo fpreekt ze; en, wat gevaar de ftaat ook hebb’ te loppen, De vorst verzekert haar, dat ze op dat heil mag hopen, De gryze Walburg , en haar dochters , toegetreên , Betoonden fprakeloos haar zielgenegenheên Aan ’s hertogs gade en zoou, omärmden beiden teder, Ontfiugen blyk op blyk van zuivre liefde weder. De tong beguigde haast hoe bly zich 't hart bevond. De taal van Walburg luid: Wees welkom, Vredegond, Civilis wyze ga, waarop die held mag roemen, Ea die ik juichend’ meg myn waarde dochter noemen | Wees welkom, dierbre fpruit en waardig heldenbloed Des grooten Bataviers, die ‘t vaderland behoed Í Hoopt beiden voor den ftaat: de geden zyn rechtvaardig: - Uw deugd en °t recht des lands zyn hun befcherming Das uit zich Walburg, daar ze in vreugdetranen fmelt, - …_ Na deerfte en teêrfte drift, geleid de blyde held Die aschtbre vrouwen , met zyn’ zoon, ten leger binnen, De benden groeten hier, met opgetogen zinnen , Civilis gade en zoon, die, door de wyken heen, Met Walburg en haar kroost, naar °s hertogs veldtent treéa 3 Men hoort een fterk gejuich door al de legerftede. De grooten Schieten toe; die hoofden groeten mede et weêrverkregen paar , en weníchen , bly te moe , Civilis, by dit heil, een {nelle vrede toe. ‚ Maar welk een nieuwe vreugd verrukt hier Katmeers moeder ! Zy hoort het dierbaar wicht, daar ’t nitroept ‚‚ Moeder ! broeders” Ea ’t fhele haar in den arm. Hoe kusfen eerst elkaêr De moeder en de zoon, en dan het broederpaar ! Het vorstlyk maagíchap is in ‘eind’, mer trage fchreden, Door d'ooslogsgrooten heen, ia ’s hertogs tent getreden. 818 F. ‘VAN sStTERNWIR'S: Hoe bly herdenkt hièr, in het Ruis- én ftdatsgeluk , De heid, met gade en bloed, den doorgeftarsen druk! Befcf, Ô Vredegond? Ç lait zick Civilis booten, ) - Myn droefheid, toen ik u en Bato bad verloren : Befef myn blydfchap nu; ’t geluk var °t vaderland - Behoed myn echtgenooté en oudfte huwiykspand, ô Myn Civilis! ( zegt zes) ik oordeel van uw finarte, En van uw vreugde, near ‘den toeftand van myn harte, Wat heeft myn bange ziel een’ bittren Angst geleên „ Toen myn gemaal, `s lands held, niet weér op ’t flot verfcheen ! Toen Roomíche zoetelaats ons, yllings aangegrepen, Onkundig van uw lot, naar 'e ryksheir dorsten fleepen ! Wy, zonder hoop op hulp, mishandeld, afgemat, Gevangen weg gevoerd naar d'Agrippyner ftad,. Gevoelden, waarde: held! ín 't tyden geen verzagting, Dan toen de brave raad aan my verklaarde, uit achting, Dat gy de Roomíche magt op °t eiland had verheerd. Die kwelling is voorby , de ramp ín heil verkeerd, Door *t Agrippynsch gewest de Galtifche eed gezworen, Het vaderland vol hoop , ons echtgeluk herboren , En d'overdenking dier verdwenen ongéneugt’, `’ ‚ In ons gezegend lot, een ware ftof tot vreugd. Men ziet deez’ blyden dag, de plegtigfte offerkeanden Op °t heilig veld tot eer vah al de goden branden: Het vorsdyk maagfchap, hier eerbiedig neêrgeknield , Betoont wat dankbaarheid hun juichend hart bezielt. ` De held erkent , beloont, aan d'Agrippynelingen, De heusheid, die zyn gade en zoon van hen ontfingen. Werken van de Maetfchappy der Nederlandfibe Letterkunde te Leyden. Tweede Deel. Je Leyden, by P. v. dı Eyk en D. Vygh 1274 Bebalven bet Voorwerk 351 blads. in groot quarto. TE deeze Verzameling verleent ong dè arbeidzaame Maatfchappy der Nederlandfche Letterkunde, op nieuw, eer” aantal van leer» zame Schriften , die hunne aangensemheid en nattigheid hebben. De- Taal-de Dicht. en Oudheidkundige vindt hier Stukken, die zy: mer opmerkzaamheid wel waardig zyn. Eene Nêderduifche navolging van het Latynfche Dichtftuk, van den Hoogleeraar £. v. Royen ; toen hy zyne Doorlugtige Hoogheid; WILLEN den Vden, in neam der Leidfche Zanggodinnen, begroette, maakt een aanvang van dit tweede Deel, Behalvén deezen vloeibas ‚ Een Zang van den Heer Adrianus van Asfendelf? , ontmoet men een Dichthuk van den Heer Bernardus de Bosch „ getyteld de Christen, è dan kaasal / NEDERLANDSCHE LETTERKUNDE. $19 Aan den Prygeest, In dit Stuk, eene raimfchootfche en uitbreiden- de navolging van één des Hoogleeraars Gellerts Gedichten, waar in de Bosch zig flegts van Gellerts leiddraad bedient , wotdt ons de rechtgeaarte Christen, die zyn gedrag geloovig naar de Euangelie. leer rigt, ter befcheaminge van den Vrygeest, deftig voorgedraagen , en Índiervoege befchreeven , dat by ten aanmoedigend voorbeeld diene, voor alle waare Christenen. Wyders wordt ons, onder dee- ze foort van Schriften , nog medegedeeld , een Graffchrift, ge- maakt door den Heer Fan de Kruyff, op den beroemdén Heer F. Wagenaar, (Wiens) vlugge en fchrandre ziel, deor werkzaamheid gedreeven, eeft van haar glansryk fchoon het {chittrendst’ blyk gegeeven, Hy fchreef, door Wysheid zelve in °t fpoor van eer geleid , Voor Vaderland, voor Stad, voor Deugd, voor Eeuwigheid, Schept men meer behaagen , in't leezen van Taal- en Dichtkuns dige sanmerkingen, ook ten deezen opzichte kan men voldoening erlangen, in °t doorbladeren der Aanmerkingen van den Heer de Bosch „ter verbeteringe zyner Dichtlievende Verlustigingen ;als mede in de Verdediging van de veornaamfte en Dichterlyke Vrybeden , door den Heer en Mr. Zacharias Henric Alewyn. Deeze twee Gefchriften leveren ons verfcheide waarneemingen, die in dit flag van oefening met nut naagegaan kunnen worden. Is de Bosch, in % beoordeelen van zyr eigen Werk , wat geftreng „en bepaalt hy den Dichter, nu en dan zeer eng aan den Spraakkundigen eisch ; de Ver- dediging van Alewyn geeft hem meerder vryheid; en een oordeel- kundig Liefhebber leert uit beiden, waar op hy agt heeft te gee. ven, om naauwkeurig te fchryven , en in hoe verre ‘et hem geoor- lofd zy, zig van eenige vryheden te bedienen, wanneer de vloei- baarheid van °t Vers, de kragt van taal, of wat dies meer zy, eeni» getoegeevendheid van de Spraakkunst vordert. Jonge Dichters, een — verftandig gebruik maakende, van zodanige lesfen „als hier gegeven worden , zullen zien hoe men de Spraakkunde en het Dichterlyke Verlof te gelyk in °t oog behoort te houden; en eene Dichtkundige Vryheid, op zyn pas gebruikt ‚niet te wraaken, zonder dezelve eche ter juist als een fieraad der Spraakkunfte op te dringen. ` Is men eindelyk gevallen op Oudheidkundige onderzoekingen , dan windt men ftoffen van dien aart in de twee overige Verhandelingen van de Heeren Hieronymus van Alpben en Willem Kops; daar de eerfte ons ontvouwt, wat men te denken hebbe, van den Eed , met zeven Stolen , des Urrechtfeben Bisfchops; en de laatfte door den äruk gemeen maakt, zyne Schets eener Gefchiedenisfe der Redery: keren: welke ftukken van ’s Lands Historie hier oordeelkandig be- Schouwd worden. 