Het mikroskoop, deszelfs gebruik, geschiedenis en tegenwoordige toestand
LlEBERKiVHN. LEUTMANN. MEIJEN. LYONET. ()b vaardigd, hecft liij mede eene besciiiijving cr» afbeclding gegeven (I). Dit beslond nil eene vrij groote koperen plaat regt op slaande op een voetstuk, welke plaat voor- zien was van verscheidene beweegbare haken , om bet voor- werp uit te spannen; voor eene opening in de plaat werd de lens gebragt, terwijl deze door eene schroef op en neder kon bewogen worden. Een spiegel onlbrak zoo- wel aan dit als aan de beide voiige inikroskopen voor on- doorschijnende voorwerpen. Kort na Lieberkuhn voorzag ook Leutmann(2) de lenzcn van bet enkelvoudig inikros- koop met lerugkaatsende holle spiegelljes. Zijn mikroskoop is over bet gebeel doelmaliger ingerigt, dan dat van Lieber- kiihn, doch er ontbreekt, even als bij dit, een spiegel aan. Nog een ander mikroskoop voor ondoorscbijnende voorwer- pen werd door Meijen (5) beschreven. Hetzelve bad veel overeenkomst met dat van Lieberkiilin. Later werd ook bet toen zeer algemeen in gebruik zijude Wilsonsche mi- kroskoop van terugkaatsende spiegelljes voorzien. 582. Do tot dus verrc vervaardigde en door ons bescbre- ven enkelvoudige inikroskopen waren alleen ingerigt, om bet reeds vooraf toebereide voorwerp ter waarnemiug voor of onder de lens te brengen. Enkel met iiitzondering van bet door S. Musscbenbroek voor Swammerdam gemaakl mikroskoop (z. bl. iG) , waarvan ons trouwcus de zamenslel- ling nict volledig gcnoeg bekcud is, inaar betwclk waar- scliijnlijk mecr met ceiieu loupediager gclijk die van J o- (1) Memoires de I’acad. do Berlin, 1734. p. 21. (2) Leutmann, Anmerkungcn vom glasichlei/en , Hallo 1733; Voll- stdnd. Lehrgch. p. 187. Taf. 46. Gg. 1. (3) Meijen, Kurzei\ Ccbcrsicht von dor Beschaffen/ieit und deni Go- hrauch der Vergrosscrunggldscr und Telcscopicn. 1747. G(5 IIF.T ENKtl.VOl!DH: DlOl’TUISOl MIKHOSKOOP. blot (bl. G2) ovcreenkwam , bestond er lot daarloe geen helwclk voor ontledingen bij eenigzins aanzienlijke vergrooting geschikt was. Lyonet verbcterdc den Joblotschen toestel door den geleden arm (z. PI. II. fig. 20 d) te plaatsen op eene eironde bouten plank ab van acht R. duimen lengte en vijf duim breedte, welkc op een zuiltje f rustle, dat bevestigd was op bet als voetstuk dienende kistje, waarin de lenzen en anderen voorwerpen geborgen werden. In de groote voorwerpplaat was eene ronde opening c van duim, be- $ slemd voor bet opnemen van glazen scbijven en bakjes, waarop of waarin zicb de ter onlleding bestemde voorwerpen bevonden , terwijl eene onder de opening geplaatsle bolle spiegel g dicnde ter verlicbling van bet geziglsveld. Door middel der geledingen werd dan de lens e op den vereiscbten afstand van bet voorwerp gebragt; docb bij bet gebruik van lamelijk slcrk vergroolende lenzen was deze beweging niet juist genoeg, en voor dit geval bediende zicb Lyonet van een zeer vernuftig bulpmiddel , belwelk wij in bet vervolg zien zullen dat later, boewel op eene veel verbelerde wijze, wederom in loepassing is gekomen. Hij bragl namelijk de raid- delsle geledingen des arras tot vlak bij de oppervlakte der plaat en stelde nu de lens zoo dat zij iets te digl bij bet voor- werp was. Nu scboof bij een zeer scbuins wigvormig ge- snedeu slukje bout lusscben den geleden arm en de plaat en bierdoor liglte bij den eerslen een weinig op, lot dat bet voorwerp zicb volkomcu scberp vertoonde (1) In lateren lijd beefl Adams dit bulpmiddel ontbeerlijk gemaakt door bet aanbrengen der scbroef h waardoor de gelede arm een weinig kan opgetild worden. (1) Zie zijne Lcttre a M. Le Cat, p. 4, geplaatst voor zijne reeds ge- nocmde Verhaiideling. CCFF. ADAMS. JONES. JlA/ZOl.A. ()7 Reeds vdor Lyonet had ecliter Guff (175S) een mi- kroskoop vervaardigd, helwelk onder den naam van het wa- terraikroskoop van Ellis bekend is geworden, omdat deze hetzelve het eerst beschreven (1) en gebruikt bceft, voor de waarneming van sommige in het water levende dieren, Het gestel van dit mikroskoop (z. Pl.II.flg. 21) is blijkbaar onlleend aau dat der zamengestelde mikroskopen van denzelfden ma- ker, en verdient hier vooral onze aandacht, omdat het den grond gelegd heeft tot alle verdcre verbeleringen in de me- cbanische inrigting van het enkelvoudig mikroskoop, gelijk het dan ook niet raoeijelijk valt in dit voor schier eene eeuw vervaardigd werktuig het model te berkennen, vvaarnaar het meerendeel der lateren vervaardigd is. De Siam adroeg de ringvorraige voorwerptafel c, waarin eene vlakke glazen schijf d of een hoi glas kon geplaalst worden. De lenzenarm k kon been en vveder geschoven worden in het bolle vierkante sink t, hetwelk ruslte op de ronde staaf g , die in het aan den stain bevesligde kokerlje f op en neer gleed en daarin kon ronddraaijen. Elke lens I was geplaatst in een busje, dat van onderen voorzien was van een terugkaatsend spiegeitje m , terwijl voor de verlichting de Spiegel e diende. Het zal naauwelijks bchoeven te worden aangewezen, dat dil mikroskoop, vooral door de geheel vrije voorwerptafel, voor zeer vele onderzoekingen veel geschikter was, dan het tot daartoe algemeen in gebruik zijnde Wilsonsche, Ech- ler kon het in dezen vorin bezwaarlijk voor sterk vergroo- lende lenzen worden aangeweud, daar de op en neder schuivende beweging van de staaf g in het kokertjc f (1) In iijn Essay towards a Natural History of Corallines , LoaJoa 1755. 68 HET r.NKEI.VOUDIC DIOPTllISCH MIKROSKOOP. geene genocgzaani juisle inslelling veroorlooftle. In dit ge- brek werd cchicr vveldra van verschillende zijden voorzien, door, met behoud van de voornaamste deelen van bet ge- slcl, de beweging van den lenzenarm door een rondsel of schroef te doen plaats hebbcn. Op deze wijze, met geringe doorgaans niet noeinenswaardige wijzigingen , werden de ineeste enkelvoudige mikroskopen in de laatsle heft der vorige eeuw vcrvaardigd, door de beide Adams, Martin, Jones, Mazzola en anderen. Het zal daarom voldoende zijn bier nog alleen bet werktuig des laatsten, Vincent Mazzola eenen le Weenen woonachtigen Italiaan, te beschrijven, zoodanig als helzelve door bem was ingerigt voor het gebruik der sterk vergrootende glasbolleljes , waarvan zich Anton Barba een leerling van Della Torre bediende. De vierkanlc slam a van dit werktuig werd , door middel eener zwaluwslaart p en klemschroef, op het kistje vastgezet. Langs dezen stam gleed op en neder de vierkante koker d, waarmede een boogvormigc arm e verbonden was, op welks einde zich de voorwerplafel m bevond, welke daarop, door middel van het gesleufdc gedeelte n tiisschen twee plaatjes rs kon been en weder geschoven en rondgedraaid worden. Van ondeicn was aan de beweegbare vierkante koker d een plaatje t bevesiigd, waardoor de schroef ik ging, welke van boven ronddraaide in bet vaststaande armpje h aan den top van den slam. Terzelfder plaatse bevond zich de len- zenarm/', aan bet einde voorzien van eenen ringjf, die eenig- zins uitgehold was. De glasbolleljes waren besloleu in komvor- mige husjes, bevesiigd aan een langwerpig vierkant j)laaljc, van ter zijde gezien algebeeld in A , hetwelk geschoven werd in de zwaluwstaartvonuigc sleuf onder aan de voorwerplafel bij q. De veiTichling gcschiedde door den hollen spiegel b. WOLLASTON. BflEWSTEK. OOUDINGTON. G9 385. Doch, terwiji de inecliaaisclie toestel gedurende do 18“*° eouw allengs cenen hoogen trap van volkomenheid be- rcikte, bad bet optische gedeelte gedurende dien zelfden Ujd weinige of geene vorderingen gemaakl, en bet was eerst in den aanvang der eeuvv , w'aarin wij leven , dat men op nieuw pogingen begon aan te wenden , om bet enkelvoudig mikroskoop ook in dit opzigt te verbeteren. Onder hen, die zulks beproefdeu, moet in de eerste plaats Wollaston genoemd worden (I). Hij vcreenigde (1812) twee piano -convexe lenzen in dier voege met elkander (z. fig. o9 Dl. I.), dat zij , met de platte oppervlaklen naar elkan- der toegekeerd, eene ruimle overlieten, waarin zich een van eene opening voorzien metalen schijfje of ring bevond. Zijn doel was op die wijze, door afsnijding der randstraleu, de spbacrisclie aberratie te verrainderen , en teveus een grooter geziglsveld te verkrijgen , om welke redcn hij zulk eene ver- eenigiug eene periskopische lens noemde. Brewster mcrkle zeer teregt op, dat, ten einde zulk eene periskopische lens zoo doelmatig mogelijk in te rigten , het noodig is de holte tusscheu de beide lenzen en den me- talen ring met eene stof op te vullen, welke in brekend vermogen nagenoeg gelijk staat met glas, b. v. canada- balsem. Later deed hij den voorslag om, overeenkomstig dezelfde grondbeginselen , waarvan W o i 1 a s t o n was uitge- gaan , in eeuen bol eene ringvormige groeve te slijpen (z. PI. IL lig. 2), welke de plaats verving van den zoo even ge- noemden metaleu ring. Deze voorslag vond bijval, vooral bij Coddingion (2), die, voor het gemak der uitvoering , (1) Philos. tra?isuci. 1812. p. 375. (2) Philos, transact. 1830. p. 69. 70 m:r EiNiiiiU'OUi^Ki dioptkiscii mikuoskooi’. aau de groeve eenen scherperen vorin gaf (z. fig. 5 A), zoodat het ovcrblijvendc uil twee piano -convexc Icnzen bcslaat, die vereenigd ziju door twee afgeknolte kegels, van waar deze lenzen den naam van coniopsiden of ook dien van voyeloog- lenzen onlvingen. Fig. 3 2? stelt de wijze voor, waarop zij gewoonlijk gevat worden , zoodat zij gemakkelijk in den zak kunnen worden gedragen. Dal lenzen van dien vorm zelfs uit zecr kleine bollen kunnen vervaardigd worden, bewijst bet door Brewster (1) medegedeelde , aangaande een ge- groefd bollelje van granaat door Blackie geslepen, welks doormeler niet meer dan E. duim (ongeveer een inillim.) bedraagt. Ook werden dergelijke vogelooglenzen door Cod- dington op de in fig. 4 afgebeelde wijze daargesteld, welke blijkbaar gebeel aan betzelfde oograerk voldoet. Wer- kclijk geven zulke Coddingtonsche lenzen, indien zij goed vervaardigd zijn (2), een zeer scherp beeld, doch zij hebben een gebrek, hetwelk hen voor het doel, waartoe zij eigenlijk bestemd zijn, — naraelijk om als loupe te dienen, — min- der gescbikt maakt. Dit gebrek is de korle afstand van bun brandpunt lot aan de oppervlakte, zoodat het voorwerp cr altijd veel digter bij moet gebragt worden, dan bij eene plano-convexe of biconvexe lens van gelijk vermogen. Dilzelfde bczwaar geldt ook van de cijlinderloupen beslaan- de uit een cijlindervorraig aan beide uiteinden bol geslepen sluk glas, dat in een koperen buisje gevat is(z. fig. 12), welke reeds scdert lang bier en daar in gebruik zijn, zoiider dat bet inij bekend is, wie dezelve het cerst hecfl vervaardigd. Doch deze misscn bovendicn bet voordeel der verbelering van de (1) Treatise on the microscope, Edinburg, 1837, p. 30. (2) Die welke door Lercbours vervaardigd worden, zijn zeer aanbe- velenswaardig. CODUINGTON. STANHOPE. 71 spliaerische aberralie, welke bier natuurlijk even grool is, als bij eeue biconvexe lens van gelijke kromming, daar de ring- vonnige groeve, die bij de Codding ton sclie lenzen wordt aangetrolTen , bier ontbreekt. Hel is daaroin niet overbodig bier op le merken, dat zulke cijlindeiioupen niet zelden coder laatstgenoemden naam verkocbt worden. Eene wijziging der cijlinderloupe is de Stanhope sche lens (tig. 5). Doorgaans wordt zij in een zilveren kokertjc gevat, waaraan een ring bevestigd is, om haar in de baud te bouden. Beide uiteinden hebben bolle oppervlaktcn, maar die, welke naar bet oog gekeerd wordt, is merkelijk boiler en wel zoodanig geslepen, dat kleine voorwerpen tegen de andere bolle oppervlakte geplaatst, zicb juist op den vereiscbteii afsland bevinden, om scherp gezien te worden. De bolhcid dezer laatsle oppervlakte is derbalve voor de vergrootiog van geen ei- genlijk nut, maar heeft alleen ten doel, ora aan dc kromming van bet geziglsveld (z. hierover Dl. I. bl. 37) te beantwoorden , cn dftze zooveel mogelijk op te helFen. Het is editor duidelijk dal eene en dezelfde Stanbopesche lens geenszins voor alle pcrsonen even gesdiikt kan zijn , daar er bier geen middel beslaat om den afstand der voorwerpen overeenkomslig den gewonen duidelijkbeidsafsland dor verscbillende oogen le ver- anderen. Aan dit gebrek kan alleen worden le gemoet ge- komen door uit eenen taraelijk grooten voorraad van zulke lenzen or eene uit le zoekeu, welke bij het gebruik blijkt zondcr de minste inspanning van het accoraodatie- vermogen van hel oog, dadelijk een scherp en zuiver beeld te geven. Ook is het gelal der voorwerpen, welker aard toelaal ben op de eene bolle oppervlakte te hrengen , zoodanig dat zij met voldoende juistbeid kunnen waargcnomen worden , in- derdaad gering, zoodat deze inrigling, aan wclks ccrslc daar- 72 IIET ENKELVOUDIG DIOPTIUSCH MIKROSKOOP. sidling men overigens uiet kan ontkcnnen , dat eene vernuf- lige gedachte len grondslag ligt, wcl allijd ecu zeer beperkt nuttig gebruik zal hebben, Ook veroorlooft de eigendom- inelijke voroi dczer lenzen met hen klein en bol genoeg te maketi, oin daarmede eenigzins aanmerkelijke vergrootingen le erlangen. Die, vvelke Lerebours vervaardigt, en waar- naar de af bedding genomen is, bezilten gewooulljk eene ongeveer 50 malige vergrooting; bet zoude bcm echter ge- lukt zijQ er met eene 80 malige vergrooting daar te steD len (1), doch ook deze is nog te gering voor de praktische doeleinden — bet onderzoeken van bleed , van sputa en andere excreta , — waarvoor men deze lenzen inzonderbeid heeft aanbevolen. 584. Eene belangrijke schrede voorwaarts op den weg ter verbelering van bet enkelvoudig mikroskoop , en daardoor , gdijk wij later zien zullen , ook van bet zamengesldde , beslond in de vereeniging van twee of meer lenzen lot een sldsel. Vroeger (Dl, 1. bl. 149) is, voor zoo ver de aard van dil work loeliet, aangetoond boe door zulk eene ver- eenigiug niet alleen de vergrooting verslerkt, maar ook de sphaerische cn chromalische aberralien verbeterd worden, zoodat zonder nadcel voor de scherpte van bet beeld aan zulke doubletten en Iripletten eene veel grootere opening kan worden gegeven, waardoor de helderheid, waarmede gelijk vroeger gebleken is (Dl. I. bl. 547) bet onderscheidbaar- makend vermogen gelijken ired houdt, sterk toencemf. Ilel gebruik dezer lenzenstelsels is, wel is waar, eerst in den laalslcn lijd algemeen geworden , docb reeds vroeglijdig . (Ij Comptes rendus f 1341. 29 Alars. DOL’BLETTEN VAN LEEUWENHOEK, G151NDL, DIVINI, JOBLOT. 75 schijoen soramigen hel nut daarvan te hebbcn ingezien. Reeds raerkten wij op (bl. 42 noot), dat men met grond mag aanneraen, dat Leeuwenhoek doublettcn en zelfs triplctten vervaardigd beeft, docb nog vddr bem had Eustachio Divini (1) eene verceniging van twee piano- con vexe len- zen met hunne bolle oppervlakten legen elkander aan ge- plaatst , als oculair in een zamengesteld mikroskoop gc- bruikt, terwijl wij hierna zien zullen, dat Gi indl von Ach, die weinig later leefde, in zijn zamengesteld mikroskoop al de lenzen op die wijze paarswijze verbond, en ook auderen . omstreeks denzelfden tijd voor bet objectief eene vereeniging van twee lenzeii bezigden. Wat .bepaaldelijk bet enkelvoudig mikroskoop betreft , zoo vinden wij bij J o b 1 o t (2) er cen beschreven cn afgebeeld , waarin twee biconvexe lenzen op ecnen korteren afstand dan bun brandpuntsafstand van elkan- der verwijderd zijn, zoodat zij derbalvc, gelijk Joblot zelf doet opmerken , te zamen een regt gekeerd beeld van bet voorwerp doen zien. Hij vervaardigde er ook met piano- con - vexe lenzen, en plaatste deze in twee afzonderlijke buisjes, die over elkander gleden, waardoor dan verschillcnde ver- grootingen werden verkrcgen. Later zijn dergelijke verceni- gingen van twee weinig vergrootende lenzen als loupen in gebruik gebleven , en men (reft bij dc eugelsche mikrosko- pen, die in de laatste helft der vorige eeuw vervaar- digd werden, dezelve dikwerf aan. In PI. II. fig. 14 is er eene in doorsnede afgebeeld bcbooronde bij een Adamscb mikroskoop. (1) Philosoph. transact. 1668. N<>. 42. p. 842. (2) Description d'un tres petit microscope a deux verres , qtii repre- sente les ohjets dans tear situation droitc ct nuturclle. I-. c. p. 43. IIKT ENKliLVOlUMG DIOl'TlllSCU MlKliOSKOOI’. 7/f Euler (1) was ecliler de eerste, die de uuUigheid van zulk ecne vereeniging op Iheoretische gronden aantoonde, en tevens den vorm der icnzen berekende, welkc als de meest gepaste kon beschouwd worden. De uitkomsl zijuer berekening was, dat zulk eene doublet moest bestaan uit eene biconvexe lens en uit eenen meniscus. Bij de eerste moest de straal der voorste oppeivlakte 4,7982 en die der achtervlakte 0,608S maal den brandpuntsafsland bedrageu. Bij de tweede behoorde de voorste oppervlakte eenen straal van — 0,8155 en de achtervlakte eenen van 0,5248 maal den brandpuntsafstand le liebben. De onderlinge afstand dier beide lenzen moest verschillen naar gelang van den brandpuntsafstand. Het schijnt echter niet, dat Euler's aanbeveliug veel ingang heeft gevonden ; althans het is mij niet gebleken , dat immer zulk eene doublet overeenkomsUg zijne berekening vervaardigd is. In 1821 nam John Herschel (2) dit onderwerp op nieuw op. Hij berekende de grootte der krommingen voor verschillende combinatien, waarin de aberration meer of minder volledig worden opgeheven. De eerste heeft eenige overeenkomst met die , welke reeds Euler had voorgesteld ; zij bestaat mede uit eene biconvexe lens vereenigd met eenen meniscus, doch, terwijl Euler de beide lenzen op eenen t afstand van elkander plaatsle, die verschilde met den brand- puiitsafstand van het stelsel , bragt Herschel hunne opper- vlakten in onmiddelijke aanraking (z. PI. II. fig. 6), waarbij dan voor icderen verschillenden brandpuntsafstand ook de krom- mingen der lenzen verschillen moeten. De uitkomstcn zijner (ly Reclievclics sut Ics viicroscopes siviples ct Ics moycns dc Iss pey~ /ection7ier, lildm. de I’acad. de Bei-lin. 1764. XX. p. lO.**. (2) Philos, transact.. 1621. p. 246. DOL'BLETTEN VAN EULEK EN VAN JOHN IIERSCIIEE. 75 berekeniug gaven de volgende kroramingen en brandpuntsal- slanden voor twee zulke doubletten. I. ■* 11. Brandpuntsafstand der eerste lens + 10,000 + 10,000. Straal der eerste oppervlakte + 5,855 + 5,855. » » tweede >» — 55,000 — 55,000. Brandpuntsafstand der tweede lens + 17,829 -1- 5,497. Straal der eerste oppervlakte + 5,688 + 2,954. » >) tweede » + 6,291 + 8,128. Brandpuntsafstand der vereeniging 6,407 + 5,474. Bij bet gebruik in een mikroskoop moet de bolle zijde naar bet oog zijn toegekeerd. Deze vereeniging heeft inzonderheid ten doel de ophefling der aberratie in bet midden van bet veld ; zij is minder gescbikt om de voorwerpen in een uitgebreid gezigtsveld met gelijke scberpte waarneembaar te maken. Hiervoor voldoet beter de in fig. 7 afgebeelde vereeniging, ofscboon deze verre is van met de vorige gelijk te staan in de verbetering der aberratie. Zij bestaat nit eene lens van den besten vorm (verg. Dl. I. bl. 45) verbonden met eene piano -convexc lens, welks brandpuntsafstand tot de eerstc staat als 2,6:1. Herschel bevond dat met eene doublet van deze inrig- ting, welke eenen brandpuntsafstand van 1,84 E. duim be- zat , voorwerpen , die 40° ter zijde van de as lagen , nog met gelijke duidelijkheid konden gezien worden, terwijl bet eigenlijke gezigtsveld zicb tot 75° buiten de as uitbreidde. Voor loupen zoude dus zulk eene doublet voorzeker zeer gescbikt zijn. Eene derdc vercenigingswijze door Herscbel voorgesla* gen , komt in dc lioofdzaak overcen met die , waarvan dc zoo even genocmdc Euslacbio Divini reeds voor bijna 70 IIET F.NKKLVOljDlG DlOPTKISCil MIKUOSKOOP. 200 jarcii gcbruik heeft geinaakl. Zij bcstaat id bet plaat- sen van twee piano -convexc lenzen met tie bolle oppcrvlak- len tegen ^‘lkande^. De berekening leert, dat de aberratie in dit geval (indien de lenzen van gewoon glas zijn en ge- lijke kromming hebben) 0,0028 bedraagt van die bij eene lens van den besten vorm. Neemt men echter twee plauo- convexe lenzen, waarvan de brandpuntsafstandcn tot elkandcr staan als 1:2,5 (z. lig. 8), dan bedraagt de aberratie sFecbts 0,2481, Doch hoe verdienstelijk deze pogingen van Herschel ook waren , hoe juist zijne theoretische beschouwingeu cn daarop gegroude berekeningen , zoo hebben zij echter weinig toegebragt tot de wcrkelijke verbetering van bet mikroskoop , omdat zij stuitten op de mocijelijkheid der praktische uil- voering, daar het zeer bezwaarlijk is zeer kleine lenzen, zoo als die welke in het enkelvoudig mikroskoop voor eenigzins laanzienlijke vergrootingen gevorderd worden, naauwkeurig vol- gens vboraf berckende krommingen le slijpeu. Gelukkiger slaagde in dit opzigt Wollaston, wien de cer tockomt van de doubletten op eene vvijze te hebben leeren inrigten , die voel beter voor praktische uitvoering geschikt is , dewijl het daarbij minder aankomt op de volkomene juistheid van hnnnen vorm , dan wel op huunen betrekkelijken afsland, iets hetwelk de vervaardiger veel meer in zijne magt heeft, daar bij dezen zoolang kan vvijzigen, tot dat het door beproeving der vereeniging blijkt, dat deze de best mogelijkc werking doet. Het was het laatsle, dat deze uilstckeude man voor de wetenschap verrigt heeft; eene maand na de uilgave zijner verhandeling (1) over dit onderwerp, stierf bij. (1) Phi/os. Iransuct, 1829. [>. 0. DOUBLETTEN van WOLLASTON. Wollaston geraakte op het dcukbeeld zijner doublelten , ■ zoo als hij zelf erkend heeft, door do beschouwing van bet oculair voor verrekijkers van Huijgens, helwelk omge- keerd zijude een naikroskoop daarstelt. De doublelten , die bet eerst naar het voorschrift van Wollaston vervaardigd werden, beslaan uit twee piano -convexe lenzen (PI. II. fig. 9) elk besloten in een afzonderlijk busje, in dier voege dat het eene door eene schroef in het andere sluit, zoodat derhalve eene geinakkelijke cn eenvoudige gelegenheid gege- ven is om den afstand te vinden, vvaarbij het beeld blijkl de meeste heldcrheid en seberpte le bezilten. Do brandpunts- afsland der onderste lens moest volgens hem tot die der bovenste naar bet oog gekeerde staan als 1:5, terwijl hij meende gevonden le hebben , dat dc besle afstand tusschen hunne platte oppervlaklen van 1,4 tot 1,5 maal den brand- puntsafstand der kleinsle lens bodraagl. Hij gaf tevens de bescbrijviug van een mikroskoop-geslel van geheel eigendommclijken vorm en inrigling, waarvan bet hoofddoel bcslond in eene ineer gcpasle vcrlichling der door zijne doublelten beschouwde voorwerpen. Later zullen wij, in het hoofdstuk over de toestellen ter verlichting, op ' deze inrigling nader lerugkomen, daar zij den eersten groud heeft gelcgd tot verscheidene later iu dil opzigt ingevoerde verbeteringen. Hier vvillen wij alleen hare beschrijving laten volgen. A (PI. 11. f,«. 1 0) is eene kopereu buis, ongeveer G E. dui- men lang cn 1 duim of meer in doormeler ; zij kan met de schroef <j op het doosje, waarin het werktuig, wanneer het niet in gebruik is , geborgen wordt , worden vaslgcschroefd. Bij I is eene mime opening in de buis, bestemd om het licht le laten vallen op den spiegel f. Boven den spiegel 78 HET ENKEI.VOUUIG DIOPTKISCH JllKKOSKOOP. bij i is een diaphragraa, hetwelk client om de builenste stralen, welkc door den spiegel worden teruggekaatst , af le snijdcn. Aan bet boveneinde der buis bevindt zich bij e eene piano- convexe lens, met de vlakke zijde bovenwaarts gckeerd, van omstreeks | duim brandpuntsafstand. De door den spiegel teruggekaatste licbtslralen worden door deze lens vereenigd in o, alwaar in de plaat, die de buis van boven sluit, cn welke als voorwerptafel dient, eene opening is. Bij d is een getand rad en een rondsel , waaraan de dubbcl gebogen arm ab is bevestigd, waarin de doublet c vvordt geplaatst, welke door omdraaijing van de knop d hooger of lager kan gesteld worden. Latere vervaardigers bebben in dezen toestel eenige wijzigin- gen gemaakt, zoo b. v. Dollond in bet in fig. 11 afgebeelde mikroskoop; bier is bet rondsel vervangen door eene fijne scbroef waarvan de gerande knop bij s gezien wordt, terwijl ook de voor- werplafel I door twee scbroeven / en o, die om 90° van elkan- der vervvijderd zijn , in verscbillende rigtingen kan worden be- wogen. Ook is bij dit mikroskoop de verlicbtingslens geplaatst in een kort buisje, betwelk in de grootere buis op en neder kan bewogen worden door middel van twee knopjes die door twee langwerpige openingen in de buis naar buiten komen. Eene daarvan ziet men in gh en i. Dit heeft ten doel om, door de lens digtcr bij of verder van bet voorwerp te brengen , de vcrlicbting te verslerken of te verzwakken, ofscboon men erkenncn meet, dat deze beweeglijkbeid der lens niet in bet oorspronkelijke plan van Wollaston lag, die wilde dat bet voorwerp allijd juist in bet brandpunt der lens kwam te liggcn (1). (1) Ook het mikroskoop, waarvan ik mij gedurende eene reeks van ja- ren met de glasbolletjes bediende, welker vervaardigingswijze op bl. 55 DOrCLETTEN E.V THJPLETTEN V. PfUTCllAnD, CHEVALIER, HOLLAND. 79 Dc door Wollaston uitgedachte donblelten vonden weldra groolcn bijval, en ondergingeu tevens eenige verbeteringen. Vooral waren bet Pritchard en Chevalier, die zich bier- door verdienstelijk maaktcn. De eerste deed opmerken , dat de afstand tusschen de beide lenzen, welke door Wollaston was aanbevolen, niet diegene is, waarop bet beeld bet maximum van scherpte en hclderbeid bezit. Pritchard kwam tot bet besluit, dat die afstand behoort gelijk te we- zen aan bet verschil tusschen de brandpuntsafstanden der twee lenzen , met inachlneming evenwel van hunne dikte. Verders bevond hij, dat de betrekking tusschen de- brand- buntsafstanden der beide lenzen geenszins juist 1:5, inaar zeer verscbillend kan wezen. Het eenige vereischle is dat bet verschil grooter zij dan de dikte der voorste lens, om- dat, vooral bij sterke vergrootingen , het brandpunt van bet stelsel des te verder van de onderste lens zal vervvijderd zijn, hoe grooter het verschil is tusschen de brandpuntsaf- standcn der afzonderlijke lenzen. Dit nu is voor het prak- tisch gebruik der doubletlen indcrdaad van hoog belang. Pritchard meent daarom, dat dc verhouding nimmer geringer mag wezen dan 1:5, terwijl hij er verscheidene zeer goede gemaakt heeft, waarin deze 1:6 bedroeg. Ein- delijk bragt hij tusschen de beide lenzen een diaphragma , welks beste plaats volgens hem is vlak voor de bovenslc lens. Overigens spreekt het van zelf, dat zulk eene dou- blet met de grootste zorg moet geccntreerd zijn, terwijl, beschreTen is, heeft eene hiermede overeenkomstige inrigting. Allcenhjk is de verlichtingslens merkelijk grooter, en dien ten gevolge de buis \vij- der, en is er bovendien ondcr de voorwerptafel een draaijend diaphragma aangebragt. Zie de beschrijving en afbeelding in Bulletin des so, phys. et natur. 1839. 80 IIF-T ENKKI.VOUDIG DIOPTRISCH MlKROSltOOP. eeumaal de bestc steHing der lenzen gevondeu zijnde, deze onveranderlijk daarin moeten worden bevesligd, dewijl, gelijk Pritchard verzckcrt, er soms gchcele dagen noodig zijn om eene nit elkander gcnomcn doublet wcderom in orde te brengen. Chevalier (1) voorzag zijne doubletten (z. fig. 15) mede van ecn dergelijk diaphragma d, waarvan de opening bij o gezien wordt. Overigens verschilt zijne inrigting zoowel van de oorspronkclijke Wollastonscbe als van die van Prit- chard daarin, dal bij twee piano- convexe lenzen van gelijkeu brandpuntsafsland bezigt, maar waarvan de bovenste merke- lijk kleiner is dan de onderste, die naar bet voorwerp is gekeerd. De bedoeling hierbij is de lenzen digter bij elkander te kunnen brengen , waardoor bet stelsel minder dik is , en bet tevens eene grootere belderheid beeft, terwijl bovendien hierdoor de ruimte tusseben bet voorwerp en de ondersle lens der doublet grooler wordt. Zoowel Pritchard als Chevalier bebbeu ook triplet ten voor bet enkelvoudig mikroskoop vervaardigd. De inrigting van dezen beeft hetzelfde begiusel ten grondslag als die der dou- bletten , doch zij vereiseben natuurlijk nog meer zorg in de bewerking, welke echter bclooud wordt door de grootere scherpte, waarinedc zich moeijelijke proefvoorwerpeu vertoonen. Bij de Pritebardsebe tripletten bezit de derde of acb- terste lens eenen langeren brandpunlsafstand dan de beide anderen , en is er ook op eenigen afstand vau verwij ■ derd. Later beeft Holland (2) eene andcre vervaardigings- vvijze aanbevolen , welke zeer gcroemd wordt. Zij beslaal (z. fig. IG) nit dric piano- convexe lenzen, waarvan de (1) L. c. p. 36. (2) Transuctiom of the Society of Arts. 1832. Vol. XLLX. DOUBLETTEN van PRITCHAUl), VAN CHEVAUEK. 81 Iwcc cprstc vlak Icgco elkaudcr gcplaatst zijn , Iciwijl hot (liaphragma ?ich tusschon deze en de bovenste lens bc- vindt. Zulk eene triplet zoude eenen slralenbundel van 6S° met volkomene scherpte doorlaten. Dat inderdaad eene doublet of triplet de voorkeur ver- dient boven eene enkele lens van gelijk vermogen, moge blijken nit de volgende vergelijking. Bij een Dollondsch enkelvoudig zakraikroskoop behoorcn 4 biconvexe lenzen, waarvan de vergrootingen bedragen: 1. 77 maal. 5. 351 maal. ,, 2. 183 » » 4- 480 » (1). Ecu proefplaatje van Nobert als voorwerp bezigende, bevond ik, dat, onder de gunsligste omstandigbeden , door N“. 1 geen der groepen in streepen vverd opgelost, door IV°. 2 ouderscheidde ik de streepjes in de 4‘‘° groep, door N'. 3 in de S'**, terwijl bet ook met N°. 4 nict gelukte eene verdere groep op to lossen. Twee Pritcbardsche doubletten, de eene van 240 malige, de andere van 512 malige vergrooting leverdeu met hetzelfde plaatje ‘de volgende uitkoinstcn op. Door de eerste (1) Deze lens is de sterkste geslepen glazen lens, welke ik gelegenheid gehad heb te zien. Er zijn echler nog nierkelijk sterkere vervaardigd. Fontana [Traitd sur le venin de la vipdro, p. 288) bediende zich , voor het onderzoek van hot spierweefsel , van eene lens, welke eenen brand- punlsafstand van duim had, hetgeen voor eenen duidelijkheidsafstand van 8 duim aan eene 720 malige en voor die van 25 centim. aan eene 825 malige vergrooting beantwoordt. Deze zoude ecliter nog verre over- troficn worden door de lenzen van Gould (Schumacher’s ^str. Nadir. VIII. p. 104), waarvan de sterkste den doormeler niet minder dan 1100 maal zoude vergrooten. Er wordt echter niet bijgevoegd ^oor welken duidelijkheidsafstand deze vergrooting berekend is , en dot do opgaven der instrumcntmakers in dit opzigt niet altijd te vcrtrouwen zijn, is mij meer- malen gebleken. III. 6 82 MET ENKEI.VOl'UIG DIOPTRISCII MIKROSKOOP. kon men <le streepjes in dc 3"' groep, door de laatste die in de 6‘‘ groep ondcrsclieiden.. Met eene doublet van Chevalier van slechts 48 malige vergrooling .werd de 1’“ gi’oep opgclost, en met eene an- dere, die eene vergrooting van 517 bezit, de 0'“'. Met eene triplet van denzelfde maker, welke 587 raaal vergroot, gelukte bet mij echter niet meer dan de b"' groep opge- lost le zien, iets dat vvelligt aan eene niet volkomen juiste centrering is toe te schrijveu. Een nadeel, belwelk de doubletlen, maar vooral de Iri- pletten aankleeft, is de geringe afstand tusschen de voorste lens en bet voorwerp, welks afstand — gelijk tromvens van zelf spreekl, — ook bij de gunsligste vcrhoudiugen , mer- kelijk geringer is dan bij eene enkele lens van gelijk ver- mogen. Bij sterke vergrootingen is men daarom genood- zaakt zeer dunne glas- of micaplaatjes als dekplaaljes te ge- bruiken, doch voor geringere vergrootingen, die nog gebe- zigd worden tot ontlediug op de voorwerptafcl , heeft Che- valier (1) eene eigene inrigting uitgedacbt, beslaande uit eene achromatische concave lens, welke boven de doublet gebragt wordt. Hoe grooler de onderlinge afstand is, des te aanzienlijker is de vergrooling, tcrwijl de overblijvende ruimte merkelijk meer bedraagt, dan wanneer men de doublet alleen gebruikl. Chevalier beveell deze inrigting niet alleen aan als mikroskoop voor onlledingen bestemd, maar ook aan oog- arlsen, om daardoor ziekelijk aangedane oogen le bescbou- wen. Daar ik baar echter niet uit eigen ondervinding ken, zoo kan ik over hare docimaligheid geen oordeel vellen. Ook nog eon auder gehruik , door Chevalier van zijne (I) L. c. p. 38. LRNZEN VAN VISCUMJM , GIUy’s WATERMIKROSHOOP. 83 doublettcu gemaakt (1), moel hier vcrineid worden. Hij iieeft hen uamelijk voorzien van een kort biiisje oi’ ring, waar- voor een vlak glaspiaalje is geplaalst, welks buitenvlaklc zicb juist op den brandpuntsafsland der lens bevindt, zoo- dat de daarop gebragte voorwerpen scherp gezien kunnen \ worden ; len einde bet werktuigje voor oogen van verschil- lenden duidelijklieidsafstand geschikt le doen zijn, is de ring met bet glaspiaalje beweeglijk gemaakt. Deze inrigtiug is door hem aanbevoleo in stedc der Stanbopesebe lens (z. bl. 71), boven welke zij voorzeker in verscheidene be- langrijke opzigten uitmimt, zoo als: meerdere scherpte en helderheid, de mogelijkheid om haar sterker vergroolend te maken dan deze , en eindelijk de geschiktheid om te beant- woorden aan den verschillenden accomodatie-toestand van bet oog , terwijl zij er alleeu in minder gewigtige punlen voor onderdoet, uamelijk in de grootle van bet gezigtsveld , die minder, en in de prijs , welke natuurlijk merkelijk meer bedraagt dan die van de eenvoudigere Stanhopcsche lens. 38S, Wij moeten uu eene andere reeks van pogingeu verraelden , welke, gedeeltelijk gelijktijdig met de vorige, in bet werk gesteld zijn , om bet enkelvoudig mikroskoop te verbetereu , t. w. die welke belrekking hebben tot bet aan- wenden van andere zell'slandiglieden dan glas ter vervaardi- ging van lenzen. In de eerste plaats komen hier in aanmerking zulke slof- fen , welke gemakkelijker den lensvorm aannemeu , dan bet moeijelijk ic bewerken glas. Reeds op een zeer vroeg lijdstip , uamelijk in 1633, (t) Compt. rend. 1811. 8 .Mars. 6* 8-i HET ENKELVOUDIG DIOPTRISCH MIKROSKOOP. sloeg Bo roll US (1) tot dit doel cene oplossing van vischlijm voor , die in komraetjes gegoten bij bekoeling de lensvormige gedaantc behoudt , tervvijl bij zelfs, meende , dat zulke visch- lijm-lenzen beter dan glazen lenzea moesten zijn, daarvoor als reden gevende : » dat zij meer overeeukomen met de weefsels en de vochten, waaruit bet oog bestaat.” Hij scbijnt cchter zijnen voorslag niet uitgevocrd te liebbeu , anders zoude hij waarscbijnlijk weldra het gebrekkige van dien grond bebben ingezien. Op het laatst dierzelfde eeuvv bedacht Stephen Gray (2) eenen kleinen toestel, geschikt om eenen walerdroppel in slede eener glazen lens of glasbolletje te gebruiken. Zijn vvatermikroskoop , afgebeeld in PI. II. fig. 17 had de volgende zamfenstelling. Het bestond nit twee metalen plaatjes af en be, onderling door eenen schroef bij e verbonden; om deze scbroef als middelpunt kon het plaatje eb gedraaid worden, totdat hetzij de spits c, welke voor bevestiging van ondoor- schijnende voorwerpen, of de ronde opening Z>, die voor het opnemen van vioeistoffen beslcmd was, voor de opening in a te leggen kwam. In deze opening, welke ongeveer ~ duim groot was, word, met de spits eener naald, een drop- pel water gebragl, die daariti den bolvorm aannam en als vergrootende lens werkte. Voor de toenadering der beide plaatjes lot elkander diende de schroef d. Dit watermikroskoop van Gray, schijnt in dien tijd veel bijval gevonden te hebben. Althans Zahn (5) en B ion (4) hebben nog andere voor hetzelfde doel beslcmde kleinc (1) Do vero Toloscopii invontore , Lib. II. p. 51. (2) Philos. Transact. 1696. N». 221. p. 280. (3) Oculus arti/icialis , ed. 2”. 1702. p. 750. (4) Mntliematischc Wcrhschvlc , 3“ And. 1726. p. 43. I.ENZE.N Uir VI.OEISTOFKEN VAX BREWSTEli. So ' werkUiigcn beschreven , die ik cchlcr als minder belangrijk bier voorbij ga. Gray (1) zclf heeft, in stede van water, ook een vischlijm - afkooksel gebruikt. Ook bezigde hij bet vergrootend vermogen van water met belle oppervlakten nog op eeue andere wijze ; bij boorde namelijk in eene koperen plaat van ^1. dikte een gaalje van minder dan ^5 ,d. doorraeter. In deze cylindervormige holte bragt hij nu wa- ter, waarin zich eenige infusorien bevonden, indiervoego dat aan beide zijden der opening bet water bolvormig boven den rand uitpuilde. Op die wijze verkreeg hij derbalve eene kleinen cijlinderlens van water , welks brandpunl binnen den cijlindcr viel , zoodat uu alle voorwerpen, welke op dien af- sland zich in bet water bevonden, sterk vergroot werden gezien. In onzen lijd heeft Brewster (2) andere vloeistoffen van boogeren brekingsindex dan water en geringcro vloei- baarbeid tot betzelfde oogmerk aangewend, namelijk: zwa- \elzuur , oleum castorei, oleum succini, terpenthijnvernis , copaivabalsem en canadabalsem. Het laatste voldeed hem bet best. Hij bragt, met de pufft eener naald of met een baar , eenen kleinen droppel van het een of ander dezer voch- len aan de ondervlakte van een plat glasplaatje, dat vooraf met eene soda - oplossing was schoon gemaakt. Op die wijze vormde zich eene piano - convexe lens, terwijl eeue bicon- vexe verkregen werd door ook op de bovenviakte zulk eenen droppel te brengen. Hij zegt op die wijze lenzen verkregen te .hcbben, te klein om hen nog met het bloote oog te onder- sebeiden. Ook zoude bet hem gelukt zijn er grooteren met eene nagenoeg byperbolische kromming te vervaardigen. (1) Philos, transact. 1697. p. .'j-iO. (2) Acit) philos. instruments , 1819, p. II.". Treatise on the 7nicros- cope, 1837, p, 25. 86 HET ENKELVOliDIG UlOri'KlSCll MlKliOSKOOP. Ecnige tlier leiizen bleven meer dan cen jaar larig bruik- baai’j en zouden, naar zijoe meening, dit nog langer gcble- Tcn ziju , indien zij voor slof bewaard werden. Dat men aldus tamelijk goede lenzen, die voor tijdelijk gebruik gescbikl ziju , kan vervaardigen , kan ik bcvcsligen. Het best bedient men zicb daartoc van een dcr dunne dek- plaatjes, die tegenwoordig algemeen bij de mikroskopen ge- Toegd wordcn, waarop men cen droppeltje van tamelijk dik- vloeijenden canadabalsem brengt. Intusschen spreekl bet van zelf, dat, tervvijl er ons zoovele andere en betere middelcn ten diensle slaan om voorwerpen vergroot te zien , men wel zelden, zoo immer, lot dit Imlpmiddel zijne toevlugt zal beboeven le nemen. Helzelfde geldt van de krislallenzen van kleine visscben , mede door Brewster tot mikroskopen aanbevolen. Eensdecls verdroogen deze zeer spoedig, vvaarbij zij hunnen vorm en doorscbijnendhcid geheel verliezen, anderdeels is het zeer moeijelijk ben altijd juist zoo in cene opening van een me- talen plaalje, dal in een lensbusje bevat is, te plaatsen, dat bunnc oplische as juist in de gezigtsas ligt. Echter is bet mij enkele malen gelukt zeer goed door zulk eeue lens Ic zien , cn zelfs berinner ik mij niel immer een scherper en heldcrder beeld w'aargenomen le liebben , dan eenmaal door een kristallensje van eene nog zeer jonge paling, bet- welk den diameter niet minder dan 55G malen vergroolte. 580. Docb terwijl alle deze pogingcn , om zicb op cenen gemakkelijkercn weg , dan door bet slijpen van glazen leu- zen, cnkelvoudige mikroskopen daar le stellen, ten slotte als mislukl le bcscbouwen zijn , zoo moeteii wij tbans au- dcre vormeldcn, die vruchlbaardcr gewccst zijn, ofscboon I.ENZEN LIT EDELGESTEENTEN. 87 ook zij , bij cle gioote verbeleringeu , wclkc later de glazen lenzcn zelve ondergaaa hebben, lhans gerekend kunnen worden lot bet gebied der geschiedenis te behooren. Ik bedoel het vervaardigen van lenzen nil bergkristal en verschillcnde edel- gcsteenten, sapliir, granaat, robijn, berijl, topaas en diainant. Uit de vroegere (z. Dl. I. bl. 52, 55 , 50, 55 en 148) theorelische beschouwingen over dil onderwerp is gebleken, dal lenzen uit deze verschillende sloffen, vooral de laalsge- noemde, vervaardigd, boven glazen lenzen van gelijk ver- grootend verinogen uitmunlen door eene merkelijk gcringere chronialische en sphaerische aberratie, terwijl zij bij gelijke kronmiingen aanzienlijk sterkere vergroolingen geven. Dit ge- deelle derhalve met stiizwijgen voorbijgaande , vvillen wij bier alleen slilstaan bij de proefuemingen , die opvolgend genomen zijn met bet slijpen van lenzen uit andere stoffeu dan uit glas. Dal reeds in overoude tijden het bergkristal tot lensvor- mige slukkeu geslepen werd, is vroeger (bl. 7) vermeld, doch de eersle, die bier genoemd moet worden, is Lip- pershey, dezelfde die in 1608 den verrekijker uitvond, en van wieu het waarschijnlijk is dat Jiij, ten gevalle der tot een onderzoek van zijn werkluig benoemde cornmissie uit de Staten -generaal , eenen verrekijker vervaardigde, waarin de lenzen uit bergkristal bestonden (I). Zekerder is het ecbler dat later Leeuwenhoek lenzen uit dezelfde stof heeft geslepen, gelijk blijkt uit het vroeger (bl. 41) hieromtrent medegedeclde. Het schijnt niet, dat na deze beiden iemand uit andere stoden dan glas lenzen geslepen had, toen in 1819 Brew- ster (2) zijne meening te kennen gaf, dat lenzen van dia- (1) Moll en van S win den, 1. c. p. 145. (2) Naxo pint. Inslx-. p, 403. 88 IIET F.NKELVOUUIG DlOrHUSCH iMIKROSKOOP. inanl geslepen beler clan die van glas zoudcn zijn , onidat de diamant bij vecl stcrker slraalbrekend vermogen een ge- ringer kleurscbiftend vermogen hceft. Hij kon ecbler loen geenen werkman vinden in slaat oin zulk eene lens te slij- pen, doch Hill in Edinburg vervaardigde (1) voor hem Iwec lenzeu, de eene van robijn, de andere van granaal, en deze bleken inderdaad glazen lenzen verre le overlreffen. In 1824 valle Goring bet eersle denkbeeld van Brew sler weder op, decide bet mede aan^ Pritchard , en het gelukle dezeu, na vele mislukte pogingen (2), eindelijk op den l‘*'“ December van betzelfde jaar de eersle diamanlen lens daar te slellen. Deze had echler nog eenige gebreken, doch korlcn lijd daarna slaagde bij in de vervaardiging van twee piano -convexe diamanten lenzen van 55 en duim bi'andpimlsafstand, welke voor het gebruik als mikroskoop vol* koraen geschikt waren. Later bebben in Engeland bebalvc Pritchard en Hill, 00k Adie, Blackie en Veitch, in Parijs Lerebours, Chevalier en Oberhaiiser, en in >Vee- nen Plossl lenzen nit verschillende edelgesleenten geslepen. Niet alleen echter is het de hardheid dezer edelge sleenleu , waardoor zij veel moeijelijker dan glas te be- wcrken zijn, die hunner vervaardiging in den weg slaat. maar bet is inzonderbeid hunne kristallijne slrucluur. Deze beeft bij het bergkrislal, den saphir, den robijn en den topaas, als beboorende tot de tweeassige kristallen, eene dubbclc broking ten gevolge, en bet is daarom volstrekt noodig, dat bij eene hieruit geslepen lens de opiische as zamenvalt met de as van dubbcle breking, iets dat nit den (1) Troatiso on tho microscope , p. 14. (2) Men leze het omstandig veihnal daarouilrciit , door hem zclveii mc- dogedccld in zjjn Microscopic Caluiet, p. 107. I.EXZEN UIT EDELGESTEENTEN. 89 aard der zaak niocijelijk met de vereischle volkoracne juist- heid bereikbaar is. De granaat, als behoorende tot bet regel- malige stelsel, hcefl geene dubbele breking, doch bier is daarentegen de kleur hinderlijk, welke, wel is waar, bij zeer kleine lenzen zeer verminderd is, maar waardoor toch nog altijd bet gezigtsveld eenigermate verduisterd wordt. Wat eindelijk den diainant betreft, zoo behoort ook deze, gelijk men weet, tot de gelijkassige kristallen, maar desniettegen- staande beeft men met soinmige daaruit geslepen lenzen twee of drie beelden, die elkander gedeeltelijk bedekken, waargeno- men, zoodat zulk eene diamanten lens volstrekt onbruikbaar was. Brewster (1) beeft de oorzaak van dit op den eersten blik raadselachlig verschijnsel nader onderzocht, en bevon- den dat vele diamanten zijn zamengesteld nit op elkander liggende lagen van verschillend brekend vermogen. Wanneer nu deze lagen nagenoeg evenwijdig loopen met de as der lens, dan kan bet niet anders of men moet daardoor even zoovele beelden zien als er bijzondere lagen zijn, doch in- dien de lens zoo geslepen wordt, dat hare optische as lood- regt op deze lagen staat, dan zal hun verschillend brekend vermogen geenen invloed meer kunnen uitoefenen, en er slechls een enkel beeld gezien worden. Daar nu de vervaardiging eener diamanten lens, — de kostbaarheid der slof zelfs daargelaten, — zeer veel tijd en moeite kost, zoo is het van belang vddr de slijping het beslaan en de rigting dier lagen te kennen. Hot besle raiddel daailoe is eerst aan do steen twee vlakken le slijpen en dan in een donker gemaakt verlrek hierop ccnc zonne- (1) Treatise, p, 18. — Edinburgh Philos. Transact, VIII. p. 157. Philos. Magaz, VII. p. 21.'5. 00 llET EriKlXVOUmO DIOI’IUISCII MliUlOSKOOl'. slrnal door eene naauwe opening te laten valleu. Men her- kenl dan de lagcn en liunne rigting aan de verschillende lerugkaalsing der slralen. Brewster bcveelt liiertoe ook nog ecu auder middel aan, daarin bestaande dat de dia- mant gedompeld wordt in een glazen vat met kaneelolie. Hit boofde van bet slerk brekend vermogen van dit vocht, wor- den al de brekingen aan de onregelmatige oppervlakten van den diaraant sterk verminderd , zoodat deze als bet ware door- schijnend wordt, en men de in zijn binnenste bestaande ge- breken even goed ziet als de bekende streepen in flintglas. Uit boofde van de vele moeile en bezwaren aan de ver- vaardiging van leuzeu uit edelgesteenten verbonden , zijn zij dan ook zeer kostbaar. Ziebier de prijzen van zulke leu- zen met de daarbij gevoegde brandpuntsafstanden en vcr- grootingen (voor 10 E. d. duidelijkheidsafstand) , zoo als zij in 1829 door Pritchard vervaardigd werden (Ij. SAPHIREN LENZEN. Braiidpuntsafstand. Vergrooting. Prijs van elke lens. E. duim. 100. V )> 200. I To « 500. 1 ^ dC en 2 sh. of f 2o,20. 4^^ ■> » 400. ’ 1) SOO. 1 i 3 )) 5 sb. » f 57,80. -So ” » 1 600. J To “ » 800. 4 oC )} 4 sb. » f 50,40. Too }> 1000. 5 dC » 5 sb. » f 65,00. Elkc diamanten lens kost van 10 c< tot 20 oC dat is / 120 tot f 240. (1) Schumacher’s Aslronom. Nadir, 1829. IX. p. 51. I.ENZEN VAN EDELGESTEENTEN. 91 PI OSS I (1) vervaardigde kort daarna dergelijke lenzen voor de volgende prijzen : Ecne diainantcu lens van SOO malige vergrooting . /" 150. Eene saphiren lens van 400 malige vergrooting. . f 20. Lenzen van berijl, topaas cn bergkristal, van 200 tot 500 malige vergrooting /■ 10. Chevalier (2) zegt: » eene goede diamanten lens zoude 500 francs kosten, of liever men kan daarvoor geenen prijs vaststellen.” In zijne prijscourant van 1842 zijn zij geno- teerd tegen 150 francs et plus. Raadpleegt men nu de ondervinding dan worden deze groote kosten geenszins opgewogen door de hoogere voortref- felijkheid dier lenzen, vooral niet nadat bet zamengestelde mikroskoop zulke gewiglige verbeteringen beeft ondergaan, en dit voor eenen raatigen prijs te bekomeu is. Ik ben niet in de gelegeubeid geweest om diamanten lenzen te beproeven, en wil gaarne op bet geluigenis van Goring en Brewster aannemen , dat deze lenzen, wanneer zij goed gelukt zijn, eene groote mate van belderbeid en scherpte bezitten, doch daar er nimmer eene enkele daarmede verrigte waarneming is medegedeeld, die niet even goed met een aplanatisch za- mengesteld mikroskoop of zelfs met eene goede doublet had kunnen verrigt worden, zoo betwijfel ik bet zeer of de groote verwachtingen , welke men daarop gebouwd had, verwezen- lijkt zijn. ^V at de saphiren lenzen belreft, zoo bevindt er zich eene, door Pritchard vervaardigd, voor den prijs van 63, op het pbysisch kabinet alhier. Bij onderzoek bleek deze lens (1) S dm mac her’* Mir. r^'achr. IX. p. 300. (2j L. c. p. 33. 92 HEX t.’<KELV01;DlC OIOPllU-SCll MlKUUsKOOl’. de hoogsl aanzienlijke vergrooting van 990 maal (voor eenea duidelijkheidsafstand van 29 centim.) ic beziUen. In bet Wollastonsclie mikroskoop (beschreven op bl. 78) gebrulkt, gelukle bet mij de 6“'° groep van bet Nobertscbe plaalje zeer duidelijk opgelost, en ook in de T"*' de streepjes groo- teusdeels ouderscheidenlijk le zien. Dc doublcllen cn en- kelvoudige lenzen , welker opliscb verinogen in dit opzigl vroeger (bl. 81) door mij verraeld is, kunneu niet met deze lens vergeleken worden, omdat alle verre voor baar in vergrooting onderdoen, maar daarentegen bezit een der op bl. S8 genoemde glasbolletjes een slechls weinig geringer vergrootend verraogen. Met dit glasbolletje nu, welks ver- vaardiging niet raeer dan eenige minuten tijds beeft gevorderd , wordt de groep scbier even duidelijk opgelost als de O'** met de koslbare saphiren lens! Deze uitkomst kan alleen verklaard worden door als waarscbijnlijk aan te nemen, dat zulk een glasbolletje eenen hyperboliscben vorm bezit, docb zij is voldoende ten bewijze, dat inderdaad lenzen nit edel- gesteenten eene tbans geheel overbodige weelde zijn gewor- den; betgeen bovendien bevestigd wordt door de daadzaak, dat zelfs in Engeland, waar, gelijk wij zagen, bet denkbeeld hunner vervaardiging bet eerst onlstond, men dit reeds we- der beeft laten varen (1). Dat overigens ook doubletten en triplelten nit verscbil- lende edelgesleenten kunnen worden zamengesteld , even goed als nit glas, spreekt van zelf, als ook dat zulke vcreeni- gingen beter zijn dan enkele lenzen. Zoowel Pritchard (1) » Tlie idea is now, i/i fact, ahandonixed zegt Quckett orer dit onderwerp sprckciidcj z. Pract, Treat, on the use of the Jlicroscope. 1818, p. 6G. INUIGTING DEU LOUPEN. 1)5 als Blackic hebben er onderscheidene vervaardigd , die door Brewster zeer geroemd worden (1). 387. Wij zoudcn thans moeten overgaan tot de geschied- kundige beschouwing van de belangrijkste van alle de verbe- teringen, die in lateren tijd geraaakt zijn in bet optisch ge- deelte der raikroskopen , le vveten bet acbrornatiseren der lenzen, door ben zamen tc slellen uit twee soorten van glas met verscbillend brekend en kleurscbiftend vermogen, docb daar bet inzonderbeid bet zamengesteld raikroskoop is, bet- welk den invloed dier verbetering ondervonden beeft, zoo widen wij de bebandeling van dit gedeelte van bet onder- werp liever tot bet volgende boofdstuk bnsparen, en dit be- sluiten met een overzigt van de verscbillende werkluiglijke toestellen, welke tegenwoordig worden gebezigd, om de len- zen en lenzenstelsels voor praktiscb gebruik gescbikt te maken. Het is bekend, dat men deze toestellen in bet algemeen onderscbeidt in loupeu en eigenlijk gezegde enkelvoudige mi- kroskopen. Alboewel bet ter naauwernood zal beboeven ber- rinnerd te worden, dat deze onderscbeiding eigenlijk wille- keurig is, daar er lusscbea beide klassen van werktuigen geene scberpe grens kan getrokken worden , zoo is zij ecbter gegrond op bet praktiscb gebruik, betwelk men van de len- zen als vergrootglazen maakt, en wij widen haar daarom bier bebouden. Loupen zijn dan in bet algemeen zulke werktuigen, welke op eene racer eenvoudige wijze zijn ingerigt, waaraan eeno eigenlijk gezegde voorwerptafel onlbreekt, wier vergrooting slecbts ^ tot boogstons 20 malen bedraagt, en welke daarom ft) Treatise, p. 52- 94 HEX ENKEEYOUDIG DIOPTUISCU MIKROSKOOP. ook niet van eencn uaauwkeurigcn bewcgingstoeslel vooizieu bchoeven tc zijn, waardoor bet voorwerp nader bij of verder van de lens gebragt wordt. 