Verhandeling Over den Nederlandschen Versbouw
’k Moet mijn gelofte aan. God door uwe dood dan boeten ! Is immer wreeder daed in Israël geschied ? ’k Trok als een fiere held kloekmoedig tot den strijd, En zwoer: Keer ik in vreê, die ’t eerst mij zal begroeten, Wordt als een offer aan de Godheid toegewijd. Helaes, mijn dochter, ach, gij komt mij ’t eerst ontmoeten ! Ik, met den droeven staet van Jakobs kroost verlegen, Versloeg, door God gesterkt, den trotschen Amoriet. Gij komt mij met een drom van maegden juichend tegen. Uw vreugde, o eenig kind, baert mij het grootst verdriet. Wat liefdedrift! gij biedt u zelv’ ten offer aen. Ik klaeg, ja, scheur mijn kleed; gij werpt u aen mijn voeten. Wat onbedachtzaem woord is uit mijn mond gegaen! ’k Moet mijn gelofte aan God door uwe dood dan boeten. Zoude ik door wereldsche eer gewenschte vreugd verwerven? Mijn afgefolterd hart is wars van 't krijgsgebied. Om mij, om mijn gelofte, o dochter, moet gij sterven. Is immer wreeder daad in Israël geschied ? Ach, schaon mijn schreiend oog Gods volk in vrijheid ziet, ’t Berouw om uwen dood zal in mijn boezem wroeten. ’k Beklaeg uw maegdom. Ach, dit baet aen Jeptha niet; Geen maegdeklagt kan ooit mijn knagend leed verzoeten. Helaes, mijn dochter, ach, gij komt mij 't eerst ontmoeten ! § 3. Fransche vormen. Wel zijn de liederen der troubadours ten deele zoo kunstig, dat zij, zelfs in vertalingen, veelal slechts met wijzigingen worden wedergegeven; maar niettemin blijven zij steeds merkwaardig. Een groot aantal bevallige dicht- — 233 — _ vormen zijn door hen uitgevonden. Ook die der trouvères van Vlaanderen, in 'tfransch, zijn opmerkelijk, en goeddeels door de vlaamsche zangers van die tijden nagebootst (1). Het zijn vooral de vormen der fransche liederen welke de rederijkers hebben nagevolgd: de invloed der fransche getelde syllabenmaat heeft zonder twijfel veel toegebracht om in onzen versbouw de gewogene syllabenmaat te onder- drukken. Het is waarschijnlijk die invloed, welke eindelijk ook het fransch episch vers bij ons heeft doen aannemen, en sedert eeuwen den oorspronkelijk nationalen kunstvorm in Neder-duitschland verbroken heeft. Het nagaan der vormen en dichtsoorten bij de rederijkers in zwang heeft werkelijk zijn bespiegelend nut. Monxe, over die dichtsoorten sprekende zegt: » Es is nothwendig, auch diese Eintheilung zu kennen, weil sich daraus sowohl der zustand der Dichtkunst unter den Rederijkern ergiebt als auch der französiche Einfluss auf dieselbe hervortritt und die Unterschiede zwischen die deutschen, niederländischen und französischen sängerschulen aufgefasst werden (2).” Een enkele blik op die vormen zij hier voldoende, en tevens overtuigend om den franschen invloed te ontdekken. Tot de voornaamste rhetorikale dichtsoorten behoorden de balladen of strophen van 7, 8 en 9 verzen, meestal van didactischen inhoud. De oude balladen hadden 8 verzen ; op twee rijmen, 't zij mannelijk of vrouwelijk; dikwijls ook op drie rijmen, wat tijdens CASTELEYN » d’ eerste die bestont voor de ghesellen” daarover te dichten »in de vlaemsche tonge.” Waren de rijmen gekruist, dan heette die ballade » gecruust oft overgeslegen dicht.” Doch de Franschen noemden ballades wat de rederijkers refereinen noemden. (1) Zie Antaur Dinavx, Trouvères, jongleurs et ministrels du nord de la Flandre et du midi de la Belgique (Trouvères de la Flandre et du Tournaysis), Paris 1839, en van Hasseır, Essai sur Ühist. de la poésie frangaise en Belgique, Brux. 1838. Verder die Poesie der Troubadours, Zwickau 1826, en Das Leben und die werke der Troubadours, ook aldaar 1829. (a) Uebersigt der Niederländische Volkselitteratur. — 234 — A. Refreinen. Het rijk dier dichtsoort heeft lang bij ons geduurd: ANNA Bus had er haren roem aan te danken. De refreinen konden van tien tot twintig verzen bevatten; zij hadden altijd vier strophen, waarvan de laatste aan den Prince was gericht: alleen de stokregel van dit couplet kon eenigsins van de overige afwijken; doch de zin mocht er niet door lijden. De refreinen in ’t sotte en amoreus, waren meestal on- kiesch. Het al te didactisch ondichterlijke der refreinen in 't wijs trachtte men door kunstige rijmschikking te vergoeden. Bij de franschen heeft Maror het eerst die in zwang gebracht, volgens het zeggen van BOILEAU (Art poëtique) die echter de oude fransche letterkunde, gelijk men weet, niet zeer grondig kende; ja, niet beter dan die der Engelschen, Duitschers en Hollanders. Marot bientôt après fit fleurir les ballades. Manors ballade Des en fans sans soucy (die ook hunnen koning hadden, Prince des sots)is van 1512. Het vroeger chant royal, dat die geestig-naïve dichter mede beoefende, zweemde in den vorm naar de ballade (vijf coupletten, ieder van elf verzen), maar spande de snaar hooger. Mme. DESHOULIERES poogde te vergeefs de ballade weder in de mode brengen: men zond ze naar heur schaapjens dans ces prés fleuris terug. Hare balladen waren van drie coupletten elk van acht of tien verzen, en eindigden met een envoi, van vier verzen. Het stok- of rondrijm (refrein) uit een enkel vers of een paar rijmen bestaande heeft zich in het fransche lied tot heden gehandhaafd. Even als de Duitschers zijn bij ons de balladen van verhalenden aart; en behooren, met de romancen, tot de poëtische voorstelling van de sage, of ’t volksverhaal. Achter eene of meer strophen van beide keert somwijlen een op zich zelven staande rijmelooze regel terug. Een — 235 — voorbeeld daarvan bevat mijn werk het Klaverblad in eene door mij verdichte legende op den patroon der kinderen: Toen Sint-Nikolaas nog verkeerde op der aerde, En altijd wat lekkers den kindren bewaerde, Toen waren er drie hem bezonder lieftallig ; Zij waren godvruchtig, gehoorzaem, bevallig. Zij zaten niet zelden, met vonkelende oogen, Verheugd op zijn kniën, en blikten ten hoogen. Dan goediglijk boog hij zich over hen neder, En kuste hij hen, als een vader zoo teeder, Wie zou de kleinen niet minnen ? Welke regel na elk achttal verzen wederkeert, en door zijne rijmeloosheid de aandacht versterkt. B. Rondeau. Het rondeau, dat bij ons zijne fransche beteekenis bewaard heeft, dient van ’t rondeel (triolet) wel onderscheiden te worden. Het rondeau (ringelgedicht bij de Duitschers) ont- leent, volgens MÉNAGE, zijn naam aan den vorm, wijl men als in eene rondte of kring gedurig tot het eerste vers wordt teruggebracht. De eerste rondeaux waarvan de fransche lettergeschiedenis spreekt, zijn door WENCESLAS van Luxemburg, Hertog van Brabant, vervaardigd, en door den geschiedschrijver FROISSARD bewaard, die, omtrent het einde der XIVde eeuw, mede rondeaux, virelais en balladen heeft gemaakt. Het rondeau bestaat gewoonlijk uit twaalf of veertien verzen in twee strophen, veelal van verschillende lengte, die elke de aanvangwoorden van ’t rondeau tot refrein hebben. Boreau heeft reeds gedicht: Le rondeau, né gaulois a la naïveté. Een fransche schrijver zegt: » Nous avons eu aussi des rondeaux redoublés composès de cinq quatrains dont les quatre derniers se terminaient successivement par un vers — 236 — du premier: mais nos poötes modernes ont abandonné l'un et l'autre, probablement par ce que le naif en fait le caractère, et que tout le monde aujourd hui veut avoir de l'esprit (1).” Een rondeau-proverbe is hier werkelijk iets nieuws. Eene vriendelijke hand stelde ons in staat 't navolgende te plaatsen van JULES ABRASSART, getiteld: Le diable m'emporte: Quoiqu’on en dise, il faut bien sur la terre, Poéte ou non, déraisonner un peu; C'est reconnu: car à moins de se taire, D'écrire un livre ou d'apprendre l'hébreu, Qu’avons nous donc, hélas, de mieux à faire? Prendre le gout du cigarre et du jeu? Boire du punch et fumer? .... Je préfère Décidément que le diable.... Oh, parbleu ! Quoiqu’on en dise , En vérité j'ai failli contrefaire Certain patois trés-louche devant Dieu; Mais comme il faut demeurer dans sa sphère, Laissons le diable attiser son grand feu Là-bas .... D'ailleurs, ce n'est pas notre affaire, Quoiqu'on en dise. Wij willen echter ook iets uit de oude fransche doos aanhalen: MALLEVILLE, die, als sonnetschrijver , een vrucht- bare Lopez DE VEGA bij de Franschen is, biedt het ons aan: de marotieke stijl zet het naiveteit bij. De titel is l'homme heureux : Coiffé d'un froc bien raffiné Et revêtu d'un doyenné, Qui lui rapporte de quoi frire, Frère René devient messire, Et vit comme un déterminé. Un prélat riche et fortuné, Sous un bonnet enluminé, En est, s’il le faut ainsi dire, Coiffé. (1) Philologie française, par Noë & Canpentizn, (Parijs, bij Le Normant); andermaal uitgegeven met den uitvoeriger titel van: Dic- tionnaire étymologique, critique , historique, anecdotique et kttéraire : (1839). — 237 — Ce n'est pas que frère René D'aucun mérite soit orné, Qu'il soit docte, qu'il sache écrire, Ni qu’il dise le mot pour rire; Mais seulement c'est qu'il est né Coiffé. Geest ontbreekt hier ondertusschen niet aan. Dit rondeau is blijkbaar in ’t duitsch nagevolgd door Götz, met toe- passing op een brandewijnstoker, die een geruimen tijd ruiter en marketenter was geweest, en eindelijk nog abt werd: Mit einem Helme hatte man Den Fuselbrenner Hadrian Im Lager von Namur erblicket, Doch keinem Hut vor ihm gerücket; Ihn drückete der Kirchenbann. Jetzt aber ehrt man ihn gebücket, Weil er die Inful umgethan. Verstand hatt’ er zwar nicht ein Gran; Denn oft brannt’ ihm, wann er genicket, Das Aquavit in Kolben an; . Und oftmals dacht’ er gar nicht dran, Ihn Zuzudecken, wie sich’s schicket, Mit einem Helme. Was macht ihn denn zum grossen Mann? Die Kunst vielleicht, die ich nicht kann, Wie man nur schwatzt und doch entzücket ? Nein, aber Eins ist ihm geglücket, Eins hob den Gimpel hoch hinan: Er trat die steile Lebensbahn Mit einem leeren Schädel an, Mi einem Helme. Het rondeau heeft in Nederland weinig opgang gemaakt. Belangrijker is de, uit het rondeau geboren liedvorm, waarbij de in ’t begin en op °t slot der strophe herhaalde woorden niet zelden diepen indruk maken: trouwens, eene op `t hart werkende herhaling is altijd treffend. Ten proeve daarvan schreef ik het volgende stukjen, bij ’t aanschouwen t — 238 — der Mignona, zoo als de dichterlijke schilder Art SCHEFFER haar voorstelde: Aan het strand, waarheen zij week Uit de naastgelegen stede, Staat Mignona droef en bleek : Harer borst ontklimt een bede. De arme maagd! aan ’t vaderland Peinst ze, en heft omhoog de hand, En zij droomt van liefde en vrede Aan het strand. t Zwaluwchoor trekt samen heen, Waar hen zoeler lucht blijft wachten, En Mignona dwaalt alleen..... Liefde leent hun versche krachten, Zeeén over, wolken door, Levenslust vliegt allen voor; En zij volgt in haar gedachte ’t Zwaluwchoor. » Ach, wanneer kom ik terug, Ik , onzaligste der vrouwen ? Ware ik als de zwaluw vlug, ’t Ouderdak zoude ik aanschouwen, En misschien (gij weet het, Heer) ’t Oudergraf!"”.... Een traan viel neér, En die traan zei vol vertrouwen: » Ach, wanneer ?” Een dichter der Vde eeuw, COELIUS SEDULIUS, schreef reeds eene hymne, waarin bij elk distichon (’t eerste uit- gezonderd) die herhaling wordt aangewend : Primus ad ima ruit magna de luce superbus: Sic homo cum tumuit primus ad ima ruit. Ovupaan, de wel krachtige, doch weinig welluidende dichter, volgde dat, met verdubbeling der disticha, na: Nu zing een zegelied, uw’s Heilands naam ter eere, Gij wie de liefde dringt van Christus uwen Heere, Die zijn weldadigheid en zegening geniet, Rep heilig hert en mond, eu zing een zegelied. — 239 — Hoe viel hij naar omlaag, die eerste die. gezwollen Van trots en hoovaardij, geleébraakt neér quam rollen? Zoo ook de eerste mensch, op wetenschappen graag, ` Wanneer hij zwol van moed, hoe viel hij naar omlaag (1) ? Tot dergelijke wendingen mag men een soort van Virelai brengen. La chastellaine de St. Gilles (2), waarin de laatste woorden van een couplet telkens in 't begin van 't volgende weérkeeren: ’t is een mnemotechniek middel, even als men dit ontmoet in de eerste letters van elk couplet van toud-vaderlandsche lied Wilhelmus van Nassouwen , welke dien naam uitmaken (acrostiché). Twee coupletten van ’t gemeld virelay kunnen dien vorm doen kennen: Il avint l'autrier à Saint-Gille C'uns Chastelains et une fille Qui moult estoit de haut parage,. Doner la volt par mariage A un vilain qui moult riche ere. Ele respondi a son pere, Si m’ait Diex, ne l'aurai ja. » Ostez-le moi, cil vilain 1a, » Se plus l'i voi, je morrai ja.” Je morrai ja, dist la pucele, Se plus me dites tel novele, Biau pere, que je vous oi dire; Si me gart Dies d’anui et d’ire, \ (1) Ovpaan, Poëzy, Amst. 1712, If, 12. (2) Te vinden in Fabliaux et contes des poètes français, des Alle, XIIIe, XIVe et XVe siècles; Amst. 1756, t. I; alsmede in BarBazan, Contes et Fabliaux, III, 369. » Virelai, dans son origine, ainsi que l'indique le mot virer (girare) dont il était composé, était un lai sur lequel le poète retournait, par des vers de même mesure et sous les deux mêmes rimes qu'il avait d’abord adoptées, avec cette différence que celle qui avait dominé dans le lai, servait à terminer les couplets dans le virelai, tandis que celle qui avait servi à terminer les couplets dans le lai, devenait dominante dans le virelai” (Dictionnaire étymologique , sub voce). — 240 — Li miens amis est filz de conte, Doit bien avoir li vilains honte, Qui requiert fille à Chastellain. » Ci le me foule, foule, foule, » Ci le me foule le vilain.” Welk gedicht ook nog de merkwaardigheid oplevert, dat elk couplet met twee regelen eindigt, van een bestaand lied. Eindelijk zijn er liederen, waarin men ’t slotwoord of de slotwoorden van elken onparigen versregel in den volgenden parigen herhaalt. Een der liederen van DE LAET is in dien vorm. Met genoegen schrijven wij af: Nog eenmaal in zee, mijne lieve, Mijn lieve, nog eenmaal in zee, Dan sturen we ons bootje te gader, Te gader ons bootje op ree. Dan geeft ons de pastor zijn zegen, Zijn zegen geeft vader ons meê, En moeder die zegt: God behoede u, Behoede u voor smart en voor wee ! Nog eenmaal den walvisch harpoenen, Harpoenen den walvisch in ’t Noord, En ’k breng schat en rijkdom u mede, U mede terug in dit oord. Dan roep ik van verre: Mijn liefste, Mijn liefste, nu los ik mijn woord! Uw liefde viel toch op geen ander! A Geen ander en klampte u aen boord, Men ziet dat elk couplet ook met de woorden nog een- maal aanvangt, en dat in elk couplet de gedachte in het eerste vers uitgedrukt, in het tweede vers met omgezette woorden geheel of gedeeltelijk terugkomt. C. Rondeel (triolet). Dit bestaat uit acht tot twaalf iambische of trochæische verzen op twee rijmen. De twee eerste verzen hebben een zin die sluit, en keeren, 't eerste in 't midden en beide te samen aan 't einde des lieds logisch verbonden, terug. — 241 — St. Amanp gaf er niet onaardig het voorschrift en voorbeeld van in dezer voege: Pour construire un bon triolet Il faut observer ces trois choses: Savoir que l'air en soit folet, Pour construire un bon triolet. Qu'il rentre bien dans le rolet, Et qu'il tombe au vrai lieu des pauses. Pour construire un Bon triolet Il faut observer ces trois choses. Het woord triolet is blijkbaar van dit eerste, driemaal herhaalde vers afgeleid (triple). Maar komt het rondeel, dat CASTELEYN schier alleen op spijs stelde, zelden bij de rederijkers voor, ook bij de Duitschers heeft het niet veel opgang gemaakt. D. Schaperslied (Madrigal). Is een geestig spelend lofgedichtjen van zes tot elf verzen, met twee of drie somtijds dezelfde rijmwoorden. UHLAND prees de lente aldus: Saatengrün, Veilchenduft , Lerchenwirbel, Amselschlag , Sonnenregen, linde Luft! Wen ich solche Worte singe, > Braucht es dann noch grosser Dinge Dich zu preisen, Frühlingstag ? Lessına heeft aan een, niet minder afgesleten onderwerp (Der alte und der junge Wein) de bevalligheid van een nieuwen vorm gegeven in het volgende: Ihr Alten trinkt, euch jung und froh zu trinken: D'rum mag der junge Wein Für euch, ihr Alten, sein. Der Jüngling trinkt, sich alt und klug zu trinken: D'rum muss der alte Wein Für mich, den Jüngling, sein. IIde D. 16 — 242 — § 4. Oostersche vormen. Van deze vormen is een enkele bij onze taalverwanten de Duitschers inheemsch geworden: het is de Gaselle, die zich uit vier verzen tot een onbepaald getal regels ont- wikkelt. In dit quatrijn, voor 't welk de dichter het metrum kan kiezen dat hem ’t meest behaagt, moeten de eerste, tweede en vierde regels met hetzelfde woord eindigen, terwijl het derde vers op ziëh zelven staat. Bij uitbreiding wordt dat eindwoord in de gelijktallige regels herhaald (6, 8, 10, 12, 14 enz.); terwijl de ongelijktallige (5, 7, 9, 11, 13 enz.), weder elk op zich zelve staan. Zulke gasellen zijn in Duitschland gedicht door RücKkERT, PLATEN, G. PFIZER, L. DREVES, DINGELSTEDT, A. SCHALTS en anderen. Men vindt er eenige van in Deutschlands Dichter von 1813 bis 1843 durch KAREL GÔDEKE (Han- nover 1844), waarvan de inleiding over de verschillende verssoorten belangrijk is. Eene nederduitsche nabootsing zal dien dichtvorm het lichtst doen bevatten: Almachtig Opperheer, voor u beev’ mijne ziel, Schoon alles mij ontzink’, tot u zweev’ mijne ziel. Wel schiept gij alles, maar nog grooter schepping werd Toen gij, o Heere, spraakt: » Tot mij streev’ uwe ziel”! Sinds treed ik ’t leven in gestaage worstling door, Voor geen gevaar beducht. Weef u in mijne ziel, En wat in mij verdorr’, wat in mij sterven moog’, Mijn ziele leeft in u, leef gij in mijne ziel! § 5. Arabische Makamen. Zoo noemt men die rhetorisch-poëtische stukken der Ara- bieren, welke een vrij berijmd verhaal of gesprek in een soort van kluppelverzen [knittelversen zeggen de Duitschers (1)], (1) Het kluppel- of knuppelvers is, volgens Weanp (in zijn Woordenboek , sub voce kluppel), » een regel van een vers die op het einde eveneens luidt als de vorige”, dus wat de Franschen rime riche noemen. Deze woordafleiding is van den eentoonigen val — 243 — bévatten. Wij moeten ook daarvan het voorbeeld bij de Duitschers zoeken, en halen als zoodanig een fragment aan van RücKERT uit die Verwandlungen des Abu Seid von Serug. » So schloss er den Brief — und das wort in Munde seiner Tadler schlief: — seines Beifalls Gemurmel lief — durch die Versamlung und sie rief: — Auf welchen Bergen ist dein Stamm entsprossen? — Aus welchem Thal kommt dein Strom geflossen? — Aus welchen Köcher ist dein Pfeil ge- schossen? — Da hub er an: Von Ghassans Wurzeln bin ich geboren, Mir war zur Wohnung Serug erkoren , Ein Haus an Schimmer der Sonne gleich, Ein Erdenhimmel mit goldnen Thoren. O welches Leben, das ich gelebt, O welches Eden, das ich verloren! des dorschenden kluppels van een vlegel genomen. Eene naamlooze Prosodia, omtrent het einde der laatste eeuw te Mechelen versche- nen, omschrijft het woord kluppelverzen door Quasi fustibus digni! De knittelversen hebben een doorgaans onzekeren rhythmus, terwijl zij den vorm, waarmede zij aangevangen zijn, plotselings verlaten en tegen een gansch anderen verwisselen. Somtijds, en wel om een komiek uitwerksel in dezen voort te brengen, wordt er tegen alle metrische regelen gezondigd. Zij passen enkel bij schertsende en satirieke dichtstukken, in een nederigen stijl. Zouden zij dus niet, als veelal tot een letterkundigen aanval ge- bruikt, van 'twoord kluppel hunnen naam ontleenen? e Wie kent de in die maat voorgedragene Jobsiade van C. A. Konto niet; het luimig Vade-mecum der duitsche hoogeschool-studenten ? Eene nabootsing én van die verzensoort én van dit onderwerp leverde de heer Jan Nozer DE BRAUWERE VAN STEELAND in zijne Vaderles aan eenen ter hoogeschool trekkenden student : Zoon van myn hart, allerbraefste Jeroen, wy willen Eens samen, zoo het heet, een appeltje schillen; Niet dat ik voornemens ben u te drillen: Daarvoor meen ik het met u te opregt en te heusch, 't Is maer een woordje onder ons, schoon niet voor de leus; Dus ga zitten, hoor toe, houd je regt, en snuit uw neus, enz. (Nederduitsch letterkundig Jaarboekje, Gent 1849; blz. 12.) — 244 — Wo ich gewandelt in Full und Last, Von Most der Jugend und Rausch durchgohren , Des Wohlbehagens Gewand geschleift Durch Gärten, dicht wie des Haar des Mohren, Bereit zu duften auf meinen Wink , Und auf mein Lächeln sich zu befloren, — enz. Dat de werken, waarin proza en versregelen elkander afwisselen bij de Perzen in zwang zijn, weten wij uit Saprs Rozengaard (1). Het oude, op den index gestelde zeldzame boek: » Eene schoone historie van Mariken van Nimwegen, een seer won- derlicke ende waerachtige geschiedenisse hoe sy meer dan seven jaren met den duyvel woonde ende verkeerde”; biedt ons een voorbeeld van dergelijke mengeling aan: al wat gesprek is wordt in gebonden, al wat verhaal is in onge- bonden stijl daarin voorgedragen (2). Men weet dat in den Bijbel niet zelden verzen door ’t proza zijn gevlochten, en wel voornamelijk in de plaatsen die zich door verhevenheid van stijl onderscheiden: in vAN HAMELSVELD vertaling zijn die plaatsen in rijmelooze maat weergegeven. In het eerste boek van Moses onderscheidt men aldus reeds den zegen door JAKOB over zijne zonen uitgestort. Die mengeling komt mede in de oudste fransche (3) en (1) Jan van Duissurc, boekdrukker en dichter, gaf er eene ver- talifig van in onze taal, die in 1654 te Amsterdam verscheen. (2) Men zie mijn artikel over dit werkje, opgenomen in ’t Kunst- en Letterblad, Gent 1840, blz. 62. (3) Zoo als in ’t handschrift, waarover BARBAZAN, op blz. iv en v der voorrede zijner Fabliaux et contes des poètes français, t. III, handelt: » Ce n'est pas seulement dans les cantiques de ce manuscrit (trad. des quatre livres des Rois) que les vers sont ainsi melés avec Ja prose; on en trouve aussi dans les récits historiques.” De schrijver brengt naar aanleiding van dit handschrift het tijdstip der poëzy bij de Franschen tot de Xde en XIde eeuw terug. In ’t oorspronkelijk schoolboek Der Sielen troest, Utrecht, 1479, ontmoet men een tot prosa verwerkt gedicht, dat licht te herstellen ware : Van die bitteren tranen ons Heren. — 245 — nederduitsche stukken voor. Waarschijnlijk werden die geheel in verzen geschreven, maar later tot proza gemaakt, en zijn er toen in ’t proza, al of niet met opzet, eenige rijmen behouden. § 6. Indiaansche vorm. Ook van dezen moeten wij met een woord gewagen. De indiaansche verzen bestaan uit vier viersyllabige vers- voeten, waarvan de tweede en vierde eene vaste maat hebben. In het midden heeft elk vers eene ceesuur. U Yv U Y ll v LU ei Ai UI gg a= owt — D emm ess — — ‚-—-——. Io u Volgens A. W. von SCHLEGEL komt de tweede Pæon (v—vv) en de Diiambus (CC) in de eerste drie voeten niet voor, om alle gelijkheid van de eerste met de tweede vershelft te vermijden. De vaste langheid der 6de en 7de syllaben, bij de vrijheid van den Laten en Sden voet geven aan deze verssoort eene deftige verscheidenheid. Elk eenregelig vers wordt door den Indiaan voor een distichon gehouden, en 't distikenpaar maakt eene strophe (stoka) uit. De Duitschers hebben ook dezen vorm niet onbenut ge- laten: zie hier eene proeve daarvan uit Nalas und Damajanti (ges. 13 übers. von Fr. Borr): Als vernommen die Reizvolle, was der Führer verkundet ihr. Mit den Zuge zugleich ging sie, voll von Sehnsucht nach dem Gemfhl. Nach langer Zeit hierauf aber, im grossen Walde, granenvoll. Vielbegluckend ein Teich bot sich, lotosumduftet, ausgedehnt. Ihren Blicken dar, anmuthig, sein Strand gras- und gehôülzereich, An Blumen reich, sowie Früchten, von Vögeln mancher Art besucht, Mit frischer Fluth das Herz fesselnd , wegen des Wassers Lieblichkeit. De aanhef van Frirus gedicht hei Graf, ware in die versmaat aldus over te brengen: Zoo is de stille rust eeuwig, eeuwig dan weggevlucht van de aard, Nergens nu is ze meer vindbaar buiten 't stille verblijf des doods. O matte pelgrim, leg vrolijk, leg juichend u ter ruste neer; Te lange zwierf uw voet reeds rond aan het strand van dit wereldruim. — 246 — $ 7. Malayische vorm. Ook in dien vorm hebben de Duitschers eenige, hoewel niet vele gedichten gemaakt. CHamisso schreef er drie. Zijne Korfflechterin is van 1822. Het eigenaardige van dien vorm ligt daarin, dat de strophen van vier regels zijn, en dat de 2de en 4de vers- regel der strophe in den isten en 3den regel der volgende strophe worden herhaald; de rijmen zijn gekruist en de loop der rijmregelen is dus als volgt: a, b, a, b; b, c, b, cc; c, d, c, d; d, e, d, e, — enz. CHamisso’s gedichtjen zal dit ophelderen: Der Regen fallt, die Sonne scheint, Die Windfahn dreht sich nach dem Wind, — Du findst uns Madchen hier vereint, Und singest uns ein Lied geschwind. Die Windfahn dreht sich nach dem Wind, Die Sonne farbt die Wolken roth, — Ich sing’ euch wohl ein Lied geschwind , Ein Lied von tibergroszer Noth. > Die Sonne färbt die Wolken roth, Ein Vogel singt und lockt die Braut, — Was hats für übergrosze Noth Bei Mädchen fein, bei Mädchen traut ? Ein Vogel singt und lockt die Braut, Dem Fische wird das Netz gestellt, — Ein Mädchen fein, ein Mädchen traut, Ein rasches Mädchen mir gefallt. Dem Fische wird das Netz gesteltt, Es sengt die Fliege sich am licht, Ein rasches Mädchen dir gefällt, Und du gefallst den Madchen nicht. — 247 — DAUTZENBERG gaf een stukjen in dien vorm, in het Ant- werpsch Muzen-album, 1848, blz. 96; nu ook te vinden in zijne gedichten, blz. 14: De winter is al op de vlugt, Het ryk der droefheid is ten end. De bloem herryst in mildre lucht, Elk struikje zingt: Lang leev’ de lent’! Het ryk der droefheid is ten end, De weide pronkt in jonger zwier, Elk struikje zingt: Lang leev’ de lent’! En ’t amen murmelt de rivier. De weide pronkt in jonger zwier, De leeuwrik fluit zijn geestig lied, En amen murmelt de rivier, Bij 't stil geruisch van 't slingrend riet. De leeuwrik zingt zyn geestig lied, En ’t muschje kweelt en juicht en speelt, By 't stil geruisch van ’t slingrend riet, En zoet is oog en oor gestreeld. En ‘t muschje kweelt en juicht en speelt, De vreugde dreunt door 't groene veld, En zoet is oog en oor gestreeld , Wen klank en kleur te zamen smelt. De vreugde dreunt door ’t groene veld, 2 De vreugde dreunt tot in het hart, Wen klank en kleur zoo teeder smelt, Vlugt met den winter leed en smart. Ook in langere verzen is die vorm behagelijk, zoo als blijkt uit het viertal door mij geschreven strophen van vijfvoetige iamben, die wij ten slotte nog laten volgen: De dag verkwijnt, het duister valt alom. Slechts de avondster betrekt heur vroege wacht. Het gansche hart stemt zich ten wellekom. 't Zwijgt alles stil, bij ’t naadren van de nacht. — 248 — Slechts de avondster betrekt heur vroege wacht. Het dankgebed verzaligt d’ avondstond. ’t Zwijgt alles stil bij 't naadren van de nacht, Wier sluiergaas rust op den horisont. Het dankgebed verzaligt d’ avondstond ; De nacht ontfing van hem een laatsten lach. Haar sluiergaas rust op den horisont, En minnend heerscht de zuster van den dag. De nacht ontving van hem een laatsten lach: Zijn vredekus schonk haar een zoet genot, En minnend heerscht de zuster van den dag, Die ’thart verheft tot d’ immer trouwen God. AANTEEKENINGEN. AANTEEKENINGEN. EERSTE DEEL. Blz. 3. Men vindt in de Anciens mémoires de l'académie de Bruxelles, I, blz. 515-522, eene verhandeling van den geleerden Des RocuEs, getiteld: Explication d'une lettre dif- Jicile, qui se trouve dans la collection de celles de St. Boniface, avec des réflexions sur l'ancienne poésie des peuples belges. Niettegenstaande de misslagen die er in voorkomen, is zij belangrijk, onder anderen ter plaatse waar de schrijver zegt: » [Chez nos poètes] la poésie ne différait de la prose que par la vivacitá des expressions, la hardiesse des figu- res, les transpositions extraordinaires et un certain nombre de syllabes, qui sans être soumises à des règles invariables, ne laissaient pas de former des modulations, une cadance et quelque chose de chantant, qu’on apercoit avec plaisir.” Hij voegt er deze merkwaardige woorden bij: » Et qu'on préfère, si j'ose le dire, aux tins tins insipides de nos rimes modernes, dont la scrupuleuse régularité étouffe le génie et ralentit tout le feu des passions [de la composition ?],. Blz. 6, regel 18. Procustus, lees PROCRUSTES. LE BRUN zingt echter tot Burron: » De vils Procustes.” Blz. 15. Merkwaardig is de rijmschikking dier verzen, gelijk aan den schoonen stancevorm, waarvan wij verder (blz. 320) spreken. Blz. 21. Ons vermoeden, dat wij in de noot lieten door- schemeren, is juist. De verzen door pater BOUVAERT, op- steller van de Historie der Rijmkonst, monnik ter abdij van St. Bernaerd, aan pater ENGELBERTUS VAN DER DONCK toe- geschreven, zijn van A. Brys. De goede pater is misleid geweest door den naam des eigenaars op 't handschrift. — 252 — Blz. 29. In plaats van ontluisterd leze men, in het 9de vers, gekluisterd; ter vermijding van het eensluidend rijm (Zie D. I, blz. 196). Dergelijke rijmen zijn ook den ouddietschen dichteren ontsnapt. In van MAERLANT's Spieghel historiael, I. 8. 3 (Van de schepping der beesten) staat: Want hi visiert Beesten van somegen [so menegen] aerde, Die hi maecte van der aerde. Doch als ANTONIDES 't lijf met olijf doet rijmen, valt men te onrechte daarover, gelijk BILDERDIJK met rede beweert. Ook maakte MAERLANT zich aan geene onachtzaamheid schuldig als hij schreef: Maria, vrouwe wtvercoren , Gi ontfinget in u oren Van den heiligen geest u kint, Doe hi u 't wort sprac in doren. Welk laatste » doren” dus geen gebrekkige rijmklank is, uit de herhaling van een woord ontstaan, en door LULOFS te recht verklaard is geweest door concepistt per aures, volgens ’t dichterlijk geloof der middeleeuwen daaromtrent (zie ARISTOTELES Problemata, Amst., Jansonii, 1643, blz. 96, in-32%) SNELLAERT echter heeft in de 2de uitgave van den Reinaert de Vos, door WILLEMS opgehelderd (1850, bl& 855) LuLors verklaring voor eene meer stoffelijke verworpen. Blz. 38. De geheele vertaling dier onuitgegeven Ode door JAN van Hour is te schoon om hier niet bijgevoegd te worden. Achter de twee medegedeelde strophen komen de volgende: Hem, die mit zijne druve vliet, Bedwungen hout, en heeft 't gebiet Over den Tityum, en Gereons drie liven. Ja, alle die deur vruchten zuet Der vruchtbaer aerden zijn gevuet, Langs zinen sulphur-re al tsamen mueten driven. — 253 — Geen conings heerlicheit hue groot, Geen fielen deerlicheit hue bloot, In dezen voor-deel heeft, gelijc zijn heer en bueren. Dan est vergeefs, dat men t’ un-vreen Van 't bruyssen der bezeilde zeen, In 't leven zi geweest, of um den crijch te vueren. Dan est vergeefs, dat men (eylaes) Beangst was voor ’t dootlic geblaes , Bi den geel-veruden uust, der midden-daechse winden, Uns lichamen een grote scha: T’ ooch muet doch, later ofte dra, Den zwarten Phlegeton, traach-vlietende , bevinden. Ooc Danaës un-zien geslacht, En Sisiphi verloren cracht, Daer tue hi es geduemt voor eewen veel en tien. Uyt land en huis werd gi gejaecht, De scone vrou, die u behaecht, Als cumt de bleke strael, muet gi strax laten glien, Van al tgeboomt, bi u gepoot, En volcht niet een u in de doot, U, haren corten heer, dan druvige cupressen. Dan wert den alderbesten wijn, Die gi gesloten wildet zijn Met sloten hundertfout, bi stope, veel en vlessen Gedrunken bi hem die geerft Zal hebben 't guet, die (sic) gi nau derft Eens pruven, ja de vluer zal hi daer mede wassen. En ’tgelt, dat gi tsaem hebt gegaert, En uyt u buyxken hebt gespaert, Zal hi seer gulselick verslempen en verbrassen. Volgens de bijgevoegde aanteekening werd die vertaling te Leyden in vaN Loo's Album opgeschreven. Beide stukken zijn mij medegedesld door mijn onlangs te Amsterdam overleden kunstvriend G. van Enst KONING, zoon des mans, van wien TOLLENS zong (Nieuwe gedichten, II, 164): Gij, Koyıso, wel een beeld naast Kosrens standbeeld waard, — 954 — Bij nader onderzoek over den dichter die ’t eerst bij ons de fransche versmaat en dien ten gevolge de alexandrijnen heeft ingevoerd (A. Bag daargelaten: zie D. I, blz. 32 in de aant.), ben ik een oogenblik genegen geweest den vlaamschen schilder van Gent, Lucas DE HEERE (geb. 1534, overl. 1584) daarvoor te houden, met WILLEMS, die zulks in zijne Verh. over de nederd. taal- en letterkunde (IL. 284) gezegd, maar niet betoogd heeft. Het bewijs daarvan meende ik te vinden in K. VAN MANDERS Schilders boek (Haarlem, 1604, fo. 201, in-4°.), waar men een gedicht van L. DE HEERE leest » op alexan- drijnsche mate gesteld” tot lof der van EIJCKEN, en dat mede voorkomt in den hof en boomgaard der Poësien van dien schrijver: een werk te Gent reeds in 1565 verschenen. JAN VAN Hour moet derhalve reeds voor dit tijdstip » met de fransoysche versmaat” zijn opgetreden: vermits KAREL VAN MANDER zelf hem daarvan de initiatief toeschrijft. De slotregelen van ons artikel op van Hour zijn dus onjuist. Blz. 60. » Onder deze regels is de 6de af te keuren” enz. zie over den 4den regel, D. I, blz. 201. Blz. 84. Rien n'est beau comme le mystère: een woord van CHATEAUBRIAND. Blz. 91, regel 8: adonicus, lees: adonius. Blz. 93. Hier moest eene plaats ingeruimd zijn aan den hellenist G. Dorn SEIFFEN, die in 1807 eene proef uit Horativs Oden en in 1809, buiten de liederen van ANACREON, de Idyllen van Bion en Moscaus metrisch uitgaf; de ge- ieerde man heeft thans zijne metrische vertaling der Ilias under de pers (zie Wap’s Astrea, Utrecht 1854, blz. 11-13). Blz. 108. Slotsom van het eerste hoofdstuk. Als wij de voorgaande historische grondstoffen onzer Prosodia ontleden, en met eenige andere verbinden, volgt er uit dat onze na- drukkelijke, geestrijke taal haren oorspronkelijken versbouw, die de syllaben woog en niet telde, lang getrouw is gebleven. Het verval der germaansche, of wil men oud dietsche versi- — 255 — ficatie, dagteekent nagenoeg van 't zelfde tijdstip dat ook de taal, met den vormenrijkdom harer declinabiliteit en conju- gabiliteit, veel verloor; immers van het tijdstip, dat het taalgezag der oude schrijvers, gelijk ze HUISDEKOPER tot dan toe noemt, verloren ging. De nieuwe versbouw, die voor 1565 hier doordrong, is uit de bewondering, die de fransche poözy opwekte, geboren. De verscheidenheid die niet zelden aan dien versbouw ont- brak, werd door ’t genie van VONDEL verholpen. Een aantal dichterlijke vrijheden, ten gevolge van woorden die het iam- bische stelsel verwierp, ontstonden. Uit een taalkundig oog- punt aanschouwd, bleven zij gelukkig den ouden onbekend. De slaperige eentoonigheid, door VONDEL verwonnen , drong zich op ’t vroeger spoor van CATS, onder den naam van gladden versbouw, bij de Hollanders weêr in op ’t einde der laatste eeuw. Men wilde het kwaad bestrijden door de Duitsche dichters na te volgen: de rijmelooze en metrische verzen werden beoefend: vooral de eersten wonnen veld; de laatsten verwachte eene schitterende vergoeding voor de mindere aandacht, die ’t publiek hun tot dus verre verleende !. Blz. 112, regel 23. Lees in plaats van Dumassaıs: CONDILLAC, Essai sur l'origine des conn. hum., L. IT, ch. 7. Blz. 166. Het gedicht van Saladijn is geschreven in strophen van tien verzen, die maar op twee rijmen loopen. 9 Blz. 171. Zie in 't Magasin pittoresque, VI, 309, » Opinions diverses sur l'origine de la rime.” ` Blz. 172. Er is een oud, anoniem, niet genoeg gewaar- deerd tijdschrift, waarin de letterkundige opstellen door den schranderen WILLEM VAN IRHOVEN VAN DAM zijn gele- verd, en waarvan de titel luidt de Recensent (Amsterdam, 1787). Zie in deszelfs Iste D., blz, 161, HERDERS gedachte uiteengezet met opzigt tot de hebreeuwsche dichtmaat, waar- omtrent zoo veel geschreven, gezocht en gegist is geworden. Blz. 174. De schrijver van Tondalus Visioen zegt: » In — 256 — den rijm en es geen ander voordeel dan dat het den ooren geeft soeten luut,” Blz. 181-190. Zie over de alliteratie mede Suarp, Mélanges de littéruture, Paris, 1803, D. III, blz. 27. Blz. 184, regel 14. Picra, lees PIERCE. Men raadplege vooral ’t artikel on the alliterative metre, without rhyme, in Pırkce PLOWMAN'S Visions, in Reliques of ancient english poetry [door Peror], Londen, 1812, II, 298 - 315. Bij ons is de alliteratie met de taal geboren. Toen er uit zekere wortelsyllaben een aantal woorden ontstonden, moesten deze niet alleen zekere overeenkomst in de beteekenis hebben, maar moest tevens eene welluidendheid uit de regel- matige klankterugkomst ontstaan. Die dubbele overeenkomst is hoorbaar in ontelbare woorden ; zedelijk in: willen en wen- schen; stoffelijk in: licht en leven. De toenadering in den zin daaruit geboren ging niet zelden tot weêrklank of rijm over. Blz. 190. Zie over de rijmen der oud-fransche dichters BARBAZAN, Contes et fabliaux, préf., xI-xrv, waar hij zegt; » Ils connoissoient trois sortes de rimes, la leonine, la con- sonante et la rime croisée.” Blz. 198, regel 5 v. o: lots, lees: los. Blz. 232. Het couplet aan VAN DER PALMS vader toe- geschreven, is van den doorluchtigen redenaar zelven. Biz. 240. Zie over het rijmelooze spaansche vers: » que no está sujeto ni al consonante, ni á la semirima”, V. SALVA, Gramdtica de la lingua Castellana, Parijs 1846, blz. 397. Over de blanke verzen kan men ook nagaan het handboekjen van EUSDEN , Specimen of english verse §., preceded by obser- vations on english versification (Brussel 1825, blz. 49-53). Blz. 243, Bij Guest, History of english rhythmus, IL, blz. 405, vindt men het gedicht door den aartsbisschop van York, Errrip, in de XIde eeuw geschreven, zijnde een leven van ST. MARTEN, vol alliteratien, en dat met zes verzen van een merkwaardigen rhythmus, gelijk aan onze alexandrijnen, sluit: zij zijn twaalfsyllabig, in twee half- \ — 257 — verzen verdeeld, en vereenigen den voorletterklank en `t rijm. Olim haec transtulr sicuti varor, | Sed modo Precibus obstrictus Plenius, O Martine sancte, meritis praeclare, Juva me miserum, meritis modicum, Caream quo naevis, mihimet nocuis, Castiusque vivam naetus jam veniam. Men ga verder na den meermaals beroepen EDELESTAN pu MENIL, en de voorrede des werks van JACOB GRIMM en ADR. SCHMELLER, Lateinische gedichte des X und XI Jh. (Göttingen 1838). In die voorrede, door den reus der ger- maansche geleerdheid geschreven, is veel te leeren over middeleeuwsche versificatie van Latijn en Duitsch. Blz. 279 staat: § 7, lees: § 6. Blz. 286. Over de verzen van ’t italiaansche en spaansch drama raadplege men SISMONDE DE SISMONDI, De la Litter. du midi de l'Europe (Brussel 1837, D. II, blz. 310). Blz. 289 staat § 8, lees: § 7. D. van HOOGSTRATEN, in zijne Ezopische fabelen van FEDRUS (Amst. 1704), schreef in de voorrede eenige regelen over de decasyllaben, » als komende, zijns oordeels, allernaast aan de Jambi of Senarii der oude Grieken en Latijnen”, en be- roept zich daarbij op hetgeen VONDEL, na RONSARD, wegens dezelfde versmaat getuigt in het »berecht” voor zijnen Jephta. Voss, in zijne, wegens eigenaardige vers-samenstelling, opmerkelijke Lyrische gedichte, III, blz. 308, teekent aan op een zijner gedichten in de Ottava rime van TÀsso geschre- ven: » Der achtzeiligen Stanze gab ich die Anordnung, die meinem Ohre die gefälligste und prachtvollste schien [name- lijk met een slepend rijm in den aanvangregel]: sie fodert Vieltönigkeit der Hebungen, besonders der Reime.” In het tijdschrift De Gids, 1852, blz. 636, waar over Ter Kate's vertaling van Tasso met eere gesproken wordt, leest men: » Schoon TEN KATE zich verwonderlijk luchtig en gemakkelijk inde Ottava rime — de vaersvorm — van den grooten Italiaan beweegt, bejammeren wij het toch, dat hij, op het voetspoor van een der duitsche vertalers,. 