VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
De binnen ruimte is vierkant, en heeft tien voet lengte, even zooveel breedte en ongeveer 30 hoogte, Deézelve loopt piramidaal toe, op dezelfde wijze als de tempel van Mun- dut, d. i. de bovenfte fteen fpringt altijd boven de onderte DE TEMPEL SELO GRIO. 661 binnenwaarts uit, met dit onderfcheid echter, dat hier elke uiefpringende fteen afgerond is, en dus geen’ fcherpen, maar ftompen of ronden hoek maakt, In de twee hoeken naar den oostkant is, op 10 à 12 voet van den grond, een driehoe- kige fteen in den muur bevestigd, die zou hebben kunnen dienen, om er eene lamp, of offerfchaal, of offervuurtest op te zetten. Terzelfder hoogte in het midden van het ge- bouw, fpringt aan weêrszijden nog een fteen uit den muur, welke tot hetzelfde einde zou kunnen ftrekken. Overigens is de tempel van binnen zonder nisfen. of verfierfelen, en geheel ledig; doch in den grond vond ik een’ gebeitelden fteen van geelachtige kleur, vierkant, en eene lengte heb- bende van 45 voet, en even zooveel breedte, met eene dikte van 6 duim. Beneden en aan beide zijden was eene foort van handvacfel, terwijl een piramidaal hoofd van 13 voet lengte de bovenzijde verfierde,. Naar het gebruik van denzelven heb ik vruchteloos gegist en onderzoek gedaan, hoewel een digt aan de randen, rondgaande gebeitelde voor of fleuf aanduidt, dat dezefve op een’ vierkanten bak of iets dergelijks zal gelegen en gefloten hebben. In het midden van dezelven was eene cirkelvormige opening van ongeveer een voet diameter, De ingang van het gebouw is, aan den oostkant, geheel afwijkende van de bouworde der overige tempels , die ik ge- zien heb, Dezelve beftaat uit eene foort van gang, die een weinig vooruitfpringt , en 3% voet lang en 2} breed is, met eene hoogte van ongeveer 5 voet. Aan den zuid-noord-, en westkant ziet men drie beelden, welke in eenvoudige wit- fpringende, vierkante nisfen, met dubbele kroonlijsten, ge- plaatst zijn, Aan den westkant, ter wederzijde van den gang ziet men twee mansbeelden, die denzelven als wachters fchijnen te bewaken, Deze hebben ziara’s op het hoofd, en zijn verder met oor- arm- en voetverfierfelen getooid. Ook aan den bovenarm en om den middel zijn zij met gewerkte bandem en kettingen verfierd, terwijl een bandelier van den linkerfchouder afhangt. Zij zijn wijders met een farong of kajin gekleed, die zij aan de linkerzijde een weinig oplig- ten. 662 DE TEMPEL SELO GRIO. In de nis ten Zuiden ftaat een mansbeeld, met een’ langen priesterlijken baard, Het is op de gewone wijze verfierd , maar heeft, door toeval of moedwil, beide armen verloren. In de nis ten westen zit weder een mondoliko, wiens fovit gebroken is, op een voetftuk, Ten noorden ziet men een vrouwenbeeld met acht armen, Het ftaat op een’ liggenden karbouw, en houdt in de regterhanden, onder anderen, eene flang, een’ ring en den ftaart van den karbouw, In de lin- kerhanden houde zij een kind bij de haren omhoog en een pedoepaän of offervuurtest. Voor het overige ís de tempel. uit lavafteen gebouwd, en heeft 14 voet in den buftenften omvang. De koepel is voor een gedeelte ingeftort, zoodat men deszelfs oorfpronkelijke hoogte juist niet bepalen kan, Rondom denzelven zijn eenige ftukken van een Gamblang-{pel uit afzonderlijke fteenklompen gehouwen, als vier zoogenaamde Gongs, vier Kromongs en vier Gedemongs , en voorts een ander fpèl, bekend onder den naam van Dakon. De Legende van dezen tempel is de vol- gende: De Hoogepriester BAMBANG SOMBO, zoon vañ DOROWATTIE, afkomftig van Soemowono in de Kadoe Çal- waar nog negen tempels aanwezig zijn, onder de benaming van Gadong Songo) vroeg de dochter van een’ minderen Priester ten huwelijk, De vader van het meisje, tot dit hu- welijk ongenegen, doch zijn’ Hoogepriester niet durvende afwijzen, wilde hem teñ minfte in zijn voornemen dwars- boomen, en eischte, dat de man, die haar trouwen wilde, binnen den tijd van zeven dagen een’ tempel moest bouwen , daarin blijven wonen, en beloven , dat-hij denzelven, na de voltrekking van het huwelijk, met bèêelden verfieren zou; voorgevende, dat hij dit bij hare geboorte gedroomd had, De Hoogepriester ftemde in de voorwaarde, volvoerde het werk , trouwde de dochter, en begon met elk jaar een beeld voor den tempel te vervaardigen. In het eerfte jaar maakte hij zijn eigen beeld, en plaatfte het ín de nis ten zuiden van den tempel. In het tweede jaar maakte hij het beeld zijner vrouw en van zijn kind, en plaate het ten noorden. In volgende jaren maakte hij de beelden ten westen en ten oosten van het heiligdom, en befloot- zijne dagen, nadar hij een Wiendoe, dàt is acht jaren, was getrouwd geweest. 'De Javanen {chatten den ouderdom van deze halve ruïne op 600 jaren, en’ hebben dezelve nimmer durven bezoeken, doch nu een Europeër dit gedaan heeft, gaan zij er gerust DE TEMPEL SELO GRIO. 663 binnen , geloovende, dat door dezen het kwaad, dat op hun bezoek zeker zou gevolgd zijn, is weggenomen. Batavia , 1839. S. As BUDDINGH, Theol. Dr. en Predikant te Batavia. HET TEGENWOORDIGE LEVENSLOT DER VERMAARDE, OOK ONZEN TOONEELMINNAARS NIET ONBEKENDE , FRANSCHE TREURSPELSPEELSTER , MLLE» GEORGES. Mie. GEORGES, de eertijds zoo beroemde Actrice, welke keizers aan hare voeten zag, tot het kabinet van een’ Na- POLBON in de Tui/eriën den toegang had, door hare fchitte. rende fchoonheidal de overige Tiooneelfpeelfters verduisterde, “blijft thans van al dien luister, al die glansrijke kroonen, en, wat meer zegt, al baar opgehoopt bankpapier, niets over, dan — de herinnering. Men ziet haaf thans, met valfche juweelen, kommerlijk in de provinciefteden rondzwerven. Nooit beftalen haar, gelijk de rijke Mile. MARS, Fran/che gaauwdieven. Nog troont een fpoor van fchoonheid op haar grootfche voorhoofd, thans als ’t ware een puinhoop uit vroeger eeuwen. Op de fmerige planken van het Theater St. Martin treedt nu de ongelukkige kunstenaresfe, te midden van ellendige medefpelers, op, huilende en weeklagende, zich overfchreeuwende, ja overbrullende, verlaten van de fortuin, van alle tooneel-zegepralen, van het publiek, en in eene fchamele woning huizende. Semiramis is niet meer; de diadeem is verbroken, en met medelijden aanfchouwt men deze koningin des Treurfpels, die nog voor het laatst in de tegenwoordige Franfche Melodrames, als in den Toren van Nesle, Maria Tudor , Lucretia Borgia en foortgelijke over- drevene wanfchepfels des overfpannen gevoels, opflikkerde en toen uitdoofde, dat is, tot leedwezen der ware kunst, met hare kolosfalen: geftalten nog nu en dan over de ruwe planken der Boulevards-theaters waggelt; want Mlle. GEORGES heeft haren fieren tred, hare ftem den betooverenden klank, hare fpraak de wegflepende declamatie niet meer; zij fleept zich voort, fchreeuwt op,hefchen toon, of woedt of brult, Eens leefde zij in glans en overvloed, de fchoone, waarlijk antiek-{choone vrouw , met haar edel voorhoofd , weelderig hoofdfieraad, bedekt met echte paarlen en juweelen, de fiere « 664 IETS OVER MLLE., GEORGES. leest gehuld in de kostbuarfte zijden en cachemtiren ftoffen , de kleine welgevormde handen fchitterende van de kostbaarfte en zeldzaamfte gefteenten, gefchenken der magtigfte Vorften en aanzieflijkfte bewondernars. Maar al die weelde des oogen- bliks werd , zonder zorg voor de toekomst verfpild , de beker der vreugde op eens geledigd, zonder aan de heffe op des- zelfs bodem te denken. Met het Keizerfchap viel ook Mile. GEORGES. DRIE AVONDEN, Een leerzaam verhaal voor jonge dochters. He was avond, Aan den haard flikkerde de heldere vlam eens houtvuurs en verlichtte het binnenfte van een vertrek , hetwelk, door de netheid, orde en rust, welke alles daarin ademde , een’ ieder, die het betrad, met welbehagen vervul- len moest, Op eenen leuningftoel aan den fchoorfteen , met de voéten op de vuurijzers, zat een bejaard heer, Van tijd tot tijd legde hij de afvallende houtfprokkels op den gloed; ‚iets, hetwelk hij echter blijkbaar geheel werktuigelijk ver- rigtte, en dat: het diepe nadenken niet afbrak, waarin hij verzonken fcheen. De opgeruimdheid, die anders op het opene, door de zon donkerbruin gebrande gezigt te lezen was, verborg zich op dit oogenblik onder eenen trek van zwaarmoedigheid, misfchien ook flechts van overpeinzing. Van tijd tot tijd ftreek hij met de vlakke hand over het hooge voorhoofd, om de enkele grijze haren, die er op neder- daalden, weg te fchuiven; dan weder ftampte hij, ais uit ongeduld:,: met destang, welke hij in de hand hield, op den grond, en vervolgens verviel hij op nieuw in zijne diepe mij- mering, welke hij flechts afbrak, om een’ fnellen blik op een jong meisje te werpen, dat aan den anderen hoek van den haard in eene demoedige houding tegenover hem ftond, De zaamgevouwen handen,-het zwoegen van haren boezem; dat elken flag van haar kloppend hart duidelijk vernemen deed, hierbij de fmeekende uitdrukking van haar met onbe- fchrijfelijke zachtheid op den oude gevestigd dog, lieten in haar gemakkelijk iemand raden, die de uitfpraak van den te- genover ‘haâr zittenden ‘met.hoop of vrees te gemoet zag: Nog éen rdêrde perfoon, fusgelijks eene- vrouw , was tegen: DRIE AVONDEN. 665 woordig; zij zat in eenen leuningftoel voor de in het midden der kamer ftaande tafel, en de daarop brandende lamp wierp een, hel licht op de nog fchoone, hoezeer reeds de fporen des oudérdoms dragende gelaatstrekken eener vrouw, die den uicflag van het tooneel aan den haard met angst fcheen te verwachten. Het theefervies op de tafel, een opgeflagen boek, eenig uit de hand gelegd vrouwelijk werk deden zien, dat het aan den gang zijnde, zoo al niet regtftreeks onaange- name, nogtans pijnlijke gefprek het gezin in deszelfs dage- liĳkfche, rustige gewoonten verrast en geftoord had, Het eenige levende wezen, hetwelk zich, behalve de drie ge- noemde perfonen, nog in de kamer bevond, was een fraaije jagthond van Engelsch ras, die voor de voeten van den ou- den heer aan den haard lag uicgeftrekt, en met opgeheven kop en gefpicfte ooren zijnen meester fcheen gade te flaan, even alsof hij de oorzagk van diens hem anders ongewone mistroostigheid wilde raden. veel, misfchien meer nog dan gij, er onder lijde, nu ik u mijne toeftemming op den eerften, gewigtigen wensch, dien gi uit, moet weigeren? Vertrouw de ondervinding van uwen. ouden vader, kindlief, die de wereld heeft leeren kennen, en die, gelijk gij zelve gewisfelijk overtuigd zijt, niet anders wil dan uw geluk; geloof mij ftellig, LOUIS DE FOLANGES is geen man voor u.” „ Maar om ’s hemels wil, vadér „” fnikte EMILIA, „wat kunt gij dan toch met mogelijkheid op hem aan te merken bebben? Jong, rijk, beminnelijk , van goeden naam, uit een aanzienlijk geflacht ontfproten, vereenigt hij dan niet alles in zich, wat de ftoucfte wenfchen flechts verlangen kunnen ?” n» Ja zeker! ja zeker! In alwat gij zegt hebt gj, in zeker opzigt, gelijk, mijn kind, Maar de blik van hartstogt, waarmede gij het goede in hem ziet, ontdekt niet de gebre- ken, Gij ziee de liefelijke bloem; maar baar gezigt boeit uw: ongeoefend oog te zeer, dan dat het de daaronder ver- borgene flang ontwaren kan.” » Maar gij,” waagde de moeder hier tegen te werpen, „ van waar hebt gij dan deze zekerheid? Kunt gij het ook niet zijn, die u vergist? Van waar toch deze fchrikkelijke, vastgewortelde argwaan tegen eenen jongen man, dien ieder achting bewijst, van wiens lof aller monden overvloeijen 2” n» Vanwaar! Vanwaar? Omdat ik hem heb gadegeflagen, niet door het kaleidoscoop van hartstogt, van phantafie, «hetwelk , men mag het draaijen zoo als men wil, fteeds glin- fterende kleurfpelingen, vertoont, maar door het microscoop van verftand en ondervinding, aan hetwelk de angel van het giftige infekt onder deszelfs met goudftof overdekte vleugels niet ontgaat; — omdat ik weet, dat zijne beminnelijkheid, zijne diënstvaardigheid, eigenfchappen, die vooral in vrou- wen, zoo ligt en zoo fterk boeijen, flechts dunne korften ` zijn, waaronder de gloeijende lava van alverterende driften kookt. Laat flechts een kleine aanftoot van buiten de dunne fchors doen berften, em vernielend rukt de vuurftroom alles met zich voort, wat zich tegen deszelfs loop verzet. hem bewoog, zich, gelijk mij verhaald werd, bij den jongtten brand in de vlammen te werpen, om het kind eener jamme- rende moeder te redden; eene daad, welke hij mij uit be- fcheidenheid geheel verzweeg? Was het egoïsmus, dat hem aandreef, onlangs gelijk mij een ooggetuige verteld heeft, den blinden muzikant, weet gij, vader, dien armen ouden man , die zoo dikwerf ons medelijden gewekt heeft, toen hij door het paard van Graaf M*** omvergeworpen en bijna overreden was, zijne geheelê beurs te geven, en, eer men hem nog regt herkend had, weg te fluipen, om aan den dank van den arme te ontkomen? En dan, o mijn vader, kan dan de ftem wel geheel logenachtig zijn, die in mijn binnenfte zoo luid, zoo innig voor hem fpreekt? Kan het mogelijk wezen, dat God het vaste geloof aan hem, als mijn grootfte geluk, in mijne ziel gelegd zou hebben, wanneer dat gevoel zoo geheel en al bedrogen moest worden? Waarmede had ik het dan verdiend „reeds bij mijne intrede in het leven, aan eene zoo bittere, zware, geheel dat leven bedervende mis- tasting onderworpen te worden ?” Hare heete tranen, welke zich met die harer moeder ver- mengden „” beletteden haar verder te fpreken. De goede va- - der fcheen; door het gezigt zijner in tranen fmeltende dochter ` 668 DRIE AVONDEN. van zijn ftuk gebragt, en bijna zichzelven te verwijten, die tranen veroorzaakt te hebben, Met moeite bedwong hij zijne aandoening; op zijn wezen, in zijne trekken kon men lezen, ` welk eene overwinning het hem kostte, aan het fmeeken, aan het fchreijen van zijn eenig, zijn vurig bemind kind weêrftand te bieden. Maar, het zij overtuiging, uit het ver- ledene geput, het zij een blik van. voorgevoel in de toe- komst, nog altijd poogde hij ftandvastig te blijven. Hij be- ijverde zich, om zijn overvloeijend hart ftilzwijgen te ge- bieden; en welke drangredenen het verftand, geprikkeld door vaderlijke bezorgdheid, nog kon aanvoeren, zeker, hij voer- de die aan, Doch alles was vergeefs! — En was dit dan niet ook, althans voor een gedeelte, zijne eigene Tchuid? Had hij niet zelf den ftaac der dingen, welken hij thans zoo gaarne zou hebben willen veranderen, te weeg gebragt? Had niet reeds: lang geleden het bezorgde moederoog Em1- Lia's neiging jegens den jongen FoLANGES, voor wien, krachtens de langdurige betrekkingen tusfchen de beide fa- miliën, haar huis openftond, bemerkt gehad? Zij had haren echtgenoot hierop aandachtig gemaakt; doch zijn eenigst antwoord was een glimlach geweest en de aanmerking, dat EMILIA immers nog flechts een kind, en dat er aan derge- lijke dingen nog in lang niet te denken was, — En thans, nu die neiging zich geopenbaard had, nu EMILIA, achten- de ftrijdig met haren kinderpligt te handelen, wanneer zij den toeftand van haar kart langer voor hare ouders geheim hield, hen met denzelven bekend gemaakt had; thans, nu een lange, vertrouwelijke omgang met ForLANGes geheel haar onervaren hart voor hem had ingenomen, zoodat zij het voor trouwbreuk aangezien zou hebben, wanneer zij hunne wederzijds gewisfelde geloften niet vervuld hadden, al ware zelfs de wil harer ouders, harer geliefde ouders, welken zij anders in alies gehoorzaamde, het beletfel ge- weest; thans wilde haar vader dezen zoo vurigen, zoo ge- weldigen hartstogt op eenmaal door koude redenering dem- den! Dacht hij dan inderdaad, dat het gevoel zich in Emi- L1A’s hart liet uitwisfchen als potloodfchrift op parkement, waarover men flechts met den vinger behoeft heen te ftrij- ken, om de vlugtige trekken te zien verdwijnen? Onmoge- ljk! Met een jeugdig , vertrouwend gemoed, met een hart, voor welks behoefte om te beminnen zelfs vader en moeder niet meer genoeg waren, had zij zich aan dengenen gehecht, Ld DRIE AVONDEN. welk haar van de vroegere jeugd af. aan, wakend en in hare droomen, fteeds had voorgezweefd, Bij het liefdevolle, het zachtzinnige, hetwelk zij van hare moeder had aangenomen , poogde zij zich de vastheid, de zielskracht haars vaders, die haar met bewondering vervulde, eigen te maken. Op deze wijs was haar karakter «eene mengeling van kracht en zwakheid. geworden, in welke de, ongelijkflachtigfte beftand- deelen fomwijlen op hetzelfde tijdftip in aanraking kwamen, Hoe ftandvastig de vader ook anders zijn mogt, in dit ge- val vertoonde zich deze hoedanigheid bij hem geenszins in hare gewone fterkte, Weldra flaagde het fmeeken zijner doch- ter, hare door de gloeijendfte liefde gewekte welfprekend- heid, gepaard aan de zachte, indringende voorftellingen ha- rer moeder, voor welke. iers ondragelijker was, dan hare geliefde eMILIA te zien lijden, zijnen weêrftand te overe winnen, en eindelijk, ondanks al zijne bezorgdheden en voor- gevoelens, zijne toeftemming te verwerven. ‘Misfchien ech- ter Zouden deze, ware hem het bedaarde nadenken gedurende den nacht vergund geweest, hem evenwel nog bewogen heb- ben, den volgenden morgen zijn woord weder in te trekken; maar naauwelijks had hij hetzelve, tot eMI1LIA’s onbefchrij- felijke vreugde, gegeven, of het voorwerp, van het zoo lang- durige, in deze toeftemming geëindigde gefprek, Louis DE FOLANGES zelf, trad de deur binnen, EMILIA was te zeer aangedaan, in te hevige gemoedsbeweging, om den. uitroep: „O, vader, daar. is hij zelf!” te kunnen weêr houden. Op hetzelfde oogenblik echter, ook zonder den ftrengen blik, dien haar vader haar toewierp, gevoelde zij het. ongepaste van haar gedrag, en, van fchaamte blozende, verborg zij haar gelaat in den boezem harer moeder. Doch weldra wist Louis, die wel zag wat er gaande was, zijn fmeeken zoo dringend met dat der beide vrouwen te veree- nigen, dat de vader, niet langer inftaat hetzelve te weêr- ftaan, de handen van het jonge paar in elkander legde, en, met van aandoening bevende ftem, zijnen zegen en hoop over hen vitfprak, Ook bij Louis fcheen de aandoening zoo in- nig, de eeden, waarmede hij zwoer flechts voor EMILIA te zullen leven en zijn geluk alleen in het hare te zullen zoeken, zoo plegtig, dat de Óude heer al zijne donkere voor- gevoelens vergat. — Eindelijk ging de familie uiteen; Lours en EMILIA, om van elkander en van eene rozekleurige toe- 670 ' DRIE AVONDEN. komst te droomen; de oude lieden om zich onderling over verfcheidene, die toekomst betreffende, dingen te beraden, Spoedig wist hierbij de goede moeder haren echtgenoot zijne grillen, gelijk zij die noemde, bijna geheel uit het hoofd te praten, zoodat hij met deze woorden het gefprek eindigde: ` „ Als onze EMILIA zich maar niet door hare al te groote liefde heeft laten verblinden! Nu, God geve flechts, dat zij nooit in het geval kome, met fmart aan den avond van heden terug te denken en over mijne te groote coegeeflijkheid te zuchten!” (Het vervolg hierna.) DE TIJD. (Naar de Franfche Ode Je Temps van THOMAS.) Gi onbekende , wien geen fterflijk oog ooit zag , O Tijd! wien flechss-’t gevoel der ziel omvatten mag, Onzigtbre breede ftroom van eeuwen en van dagen! Ik wil, terwijl uw magt mij naar den grafkuil voert, Eer mijn gebeente 't ftof beroert, Een’ enklen oogenblik aan uw befchouwing wùgen. Wie, wie ontdekt mijn’ geest uw wordingsuur? wat oog Klimt tot de bronnen van uw aanzijn naar omhoog? Gewis zijt ge aan de grens der Eeuwigheid geboren! Niets was er, niets beftond; in duisternis gehuld, Die d'afgrond van het niet vervult, Lag daar uw kiem, maar nog in werkloosheid verloren. Één wenk — de bajert deed haar poorten opengaan, Der zonnen blinkend vuur weêrkaacfte langs haar baan; Gij werdt: en de Eeuwige, om Zijn wet u voor tefchrijven, Sprak tot Beweging: „ Wees de maatftaf van zijn’ duur, , » En,” klonk Zijn magtwoord tot Natuur : n De Tijd is uw; voor Mij moet de Eeuwigheid verblijven 1” Zoo is Uw wezen, God! Der jaren oceaan Doet onder Uwen voet Uw handenwerk vergaan, Maar Uwen troon kan hij niet naderen ef deren; Ld DE. TĲD. 671 Millioenen dagen, waarvan de een den andren floopt, En eeuwen, tot een’ berg gehoopt, Zijn als een ijdle damp, een niet, in ’t oog des Heeren! Maar ik, geplaatst op dezen hoop van ftof en flijk, Ik zoek hier te vergeefs een fchut, een veilge wijk: De fnelle vaart des Tijds vervolgt mij op mijn fehreden ; - ’k Befla eene enkle ftip van ’t uitgeftrekt gebied, En mijne ontroerde ziele ziet Mijn’ wankelenden voet die ftip bijna ontgleden. Waar ik mijn oog, door fchrik verbijsterd, heen mag flaan, ’k Zie niets dan beelden der verwoesting voor mij ftaan : Hier oude graven, onder ’t mos bijna verloren; Dáár zuilengangen , door de jaren omgekeerd ; Ginds fteden, door den brand verteerd; Alom den voet des tijds. met onuitwischbre fporen, Geene aarde of hemel, niets weêrftaat of keert zijn magt: Hij ondermijnt, in eeuwge flilte, als van den nacht, De pijlers, die °t gebouw der fchepping doen beklijven; “Alleen mijn denkkracht zweeft, de wereld uit het oog, Op vuurge wieken naar omhoog , En ziet de wrakken der vernieling henendrijven, Gij eeuwen, die eens waart en die nog worden moet! Ik roep u op; verfchijnt te zamen aan mijn’ voet; Vereenigt u voor mij in ’t oogenblik van ’t heden; Ik ftap met vasten tred door elken afftand heen ; Niets , niets verhindert mijne fchreéên ; ’k Leef in de toekomst en terug in °t diepst verleden. Eens ziet de zon, allengs van licht en kracht beroofd, - Gelijk een flaauwend vuur haar glanfen uitgedoofd , En werelden, veroud , uit hare naven horten ; Als rotfen, van de kruin der bergen afgefcheurd En in de velden neêrgefleurd , Zal eens het ftarrenheir verbrijzeld nederftorten. Dan is het Eeuwigheid, — en in den oceaan -+ Van hare heerfchappij, waar alles is vergaan, ` Is ook de Tijd, gelijk een beekje, weggegleden ; 672 DE TĲD. ’t Onfterfelijke alleen, de ziel wordt niet geveld , Maar zal, ontkomen aan °t geweld, Al juichend op het graf der wereldbollen treden. Gij zet der zee haar perk, die zij niet overfchrijdt , O God! zoo fteldet ge ook de grenzen van den Tijd! Wat zal het zijn, die ftond, die d’ eeuwgen nacht doet zinken? Gij weet het, Gij alleen! c't Is voor het gansch Heelal Verborgen ; eerst vergaande zal Det fchepping dit geheim ontfluiĳerd tegenblinken, O ftervling, die zoo vaak den Tijd verhaasten wilt, Beef, als het klokgedreun langs uwe woning trilt, Der uren fnelle vlugt u plegtig kinke in de ooren ! Dan, dan ontwaakt mijn ziel; zij luistert met ontzag ; Zij telt met weemoed elken flag, En meent.in ieder klank de ftem des doods te hoorèn. Wat dwaling, Menschdom ! doet het fpoor u bijster gaan? Een’ enklen oogenblik duurt hier flechts uw beftaan, En nog is u die ftond een last! Naauw kent ge u zelven, Of gij, die gierig op uwe aardfche fchatten zijt, Verfpilt uw aanzijn en uw’ tijd; Gij roept den dood en tracht uw eigen graf te delven. Dees heeft nog nooit geleefd, fchoon honderd jaren oud; Die dáár verpandt zijn eerloos wezen om het goud; Een derde geeft aan ’t fpel zijn ziels- en ligchaamskrachten; Ginds heeft een rijkaard al zijn fchatten toegewijd Aan ’t dooden van den fombren tijd : Niet leven is het doel, waarnaar zij allen trachten. Zweer „zweer die dwaling af, eer ze al uw hoop verniel’! Üw ziel is ’t leven, Mensch! en de gedachte uw ziel. Zij mete uw’ tijd, zij blijve u langs uw pad verzellen ! Leer leven met u zelv’, uw eigen hart verftaan, Kweek deugd en ware wijsheid aan, Zoo kunt gij zonder fchrik uwe oogenblikken tellen. Zegwaart. VAN DER POORT, DE VOETWASSCHING. 673 DE VOETWASSCHING. Ía de Herinneringen van een verblijf te Rome, onlangs door eenen Engelfchen reiziger uitgegeven, komt ook eene niet onbelangrijke befchrijving voor van de groote kerkplegtighe- den gedurende de dusgenaamde eilige week, Ten flotte der- ‘zelve geeft hij een verflag van die der voetwasfching, het- welk wij, om eene eigenaardige daarbij voorkomende-bijzon- derheid, hier willen overnemen : l nee _» Ik was, toen ik de kapel verliet, in de hoogfte verruk. king. (De reiziger had namelijk het Miferere van Au Le- GRI in de Sixtijnfche kapel gehoord.) Op den terugweg hield ik mij een half uur lang in de Pelgrimskerk op. Al- daar worden verfcheidene honderden dier vrome reizigers , in pelgrimsgewaad, met fandalen aan de voeten en fchelp- mantels om de fchouders, uit alle oorden van het vaste land naar Rome gekomen, drie dagen lang om niet geherbergd en gevoed ; terwijl leden van den Romeinfchen Adel hun de voe- ten wasfchen en aan tafel bedienen, Ongeveêr honderd dier bedevaartgangers , van allerlei foort, jong en oud, mager en zwaarlijvig, waren in de eetzaal bij- een, en deden met voorbeeldigen fpoed de foepen en moes- groenten verdwijnen, welke hoogadellijke handen hun nederig voordienden, De tafels ftonden, in de lengte van het ver- trek, op twee rijen geplaatst, en in den middelgang tusfchen dezelve wandelden de nieuwsgierigen rond, in de verhouding van ten minfte vijf aanfchouwers tegen één' gast, Een zon- derling fchouwfpel voorzeker, te zien, hoe menfchen, door op deze wijs hun ligchaam te goed te doen, den hemel den- ken te verdienen, en hoë adellijke onderdrukkers een geheel jaar van onbuigzamen trots meenen te boeten en te vergoe- den door eenen enkelen avond van onnoozele fchijnvernede- ring. Het tooneel herinnerde mij de oude Safurnalia , waar- bij de meester den flaaf bediende, als ook het bijgeloof der Keizers, die de fortuin poogden te bevredigen, door éénen dag in het jaar aan de poort van hen eigen paleis te ftaan bedelen. , Ik trad in de badzaal; ik hoorde de ftem eens priesters in misgewaad, die gebeden, bij de omftandigheid pasfende, opzegde, en ik zag zes, dienzelfdén dag aangekomene, mor- MENGELW. 1839. no. 19, Xx firi DE VOETWAŞSCHING. fige en in lompen gekleede pelgrims, weike bezig waren hunne fchoenen en koufen uit te trekken, om zich de voe- ten te laten wasfchen. “Men bragt de waschbakken, en de edele Romeinen gingen aan hun werk. Mijn oog bleef aan een* der leelijkfte én haveloosfte pelgrims hangen, en daalde van daat op den grooten heer, die vóór.hem op de knieën lag. Deze’ Jaatfte, droeg eene foort van kerkelijk kleed; zijn gelaat “was fchoon, maar zwarte en fombere. oogen deelden aan af zijne trekken gene fchrikwekkende uitdrukking mede, „ Mijhheer vroeg ik aan iemand, die naast mij fond, „ zoudt gij mij ook kunnen zeggen, wie de Edelman is, welke ‘daar vóór ons dien bedelaar de voeten droogt?” „ Welken Edelman meent gij, Mijnheer? Dien, welken de Duivel op het gezigt geteekend ftaat?” „ Denzelfde.” „ Het is Dor micver, de ex-dwingeland van Portugal.” WIE VAN DRIEËN REDDE ZICH HET BEST UIT DE VERLEGENHEID ? Een ftudent te Oxford leidde eens een gezelfchap heeren en dames in de zaal van oudheden dier hoogefchool rond. » Dit. hier,” zeide hij, op een aldaar hangend zwaard wij- zende, „is het zwaard, waarmede BILEAM zijne ezelin wilde dooden.” — „ Zoo ik meen,” hernam eene bijbel- vaste dame, „ heeft hij er zich flechts een gewenscht.” — „En dit is ook juist het zwaard, dat hij zich wenschte „” was het fnelle antwoord van den gids, die niet den gering- ften zweem van verlegenheid liet blijken. Na het onthoofden van den ongelukkigen Koning KAREL DEN I, in 1649, verklaarde zich Engeland tot een Gemee- nebest, en de republikeinfche geestdrift ging zoo verre, dat eenige Ultra's der zegevierende partij zelfs in het Onze Va- der, in plaats van de woorden; uw Koningrijk kome, ba- den: uwe Republiek kome, ' De listige oLivieRr CROMWELL wierp zich in 1653 op tot Befchermheer van het nieuwgevormde Gemeenebest. Zekere, Dichter wALLER, die mede door de republikein- fche ijlhoofdigheid aangegrepen was, want dweeperij in (taa- WIE REDDE, ZICH HET BEST UIT DE VERLEGENHEID? 675 en godsdienstzaken fteekt evenzeer aan als befmettende lig- chaamsziekte , werd door zijne geestdrift tot het vervaardigen van een lofgedicht op den Lord-Protector gedreven. Nadat nu CcROMWELL overleden en deszelfs zoon R 1- CHAWD, acht maanden lang het ftaatsbewind gevoerd heb- bende, vrijwillig. afgetreden was, beklom KAREL DE Il, zoon van den ter dood gebragten Vorst, in 1660 den troon, voornamelijk door toedoen van den zoo fchranderen als dap- peren Veldheer mong. De te voren zoo driftig republi- keinschgezinde Dichter wALLER was nu in eenen Royalist veranderd, en overhandigde, in perfoon, den nieuwen Ko- ning een ook op dezen vervaardigd lofgedicht, De Vorst, her gelezen hebbende, zeide: „ Het gedicht is fraai; maar mij dunkt, dat hetgeen gij op CROMWELL gemaakt hebt, nog beter was.” Zonder van zijn ftuk te geraken, autwoord- de de Dichter: „ Uwe Majefteit heeft waarfchijnlijk gelijk , want ons Dichters gelukt het fteeds beter, wanneer wij ons aan de vlugt onzer verbeeldingskracht overgeven, dan wan- neer wij de eenvoudige waarheid volgen.” Den 15 Augustus 1706 hield PETER DE GROOTE het maal bij den Archimandriet ROMAN Kore te Kiew, -Mon- niken bedienden de tafel. Een bejaarde kloosterling vervulde bij deze gelegenheid den post van fchenker, maar zoo onbe- hendig, dat bij een geheel prefenteerblad vol gevulde wijn- kelken den Czaar over het lijf liet vallen, De bijna door- natte PETER fpringt van zijne zitplaats en ligt de vuist op, om, volgens zijne. gewoonte eigenhandig het loon voor den ontvangen wijndoop te betalen. Eer hij dit echter doer kan, verheft de monnik plegtigliĳjk zijne ftem, en fpreekt overluid: „ Niet dropsgewijs, maar in overftroomenden overvloed, als deze wijn, moge ’s Hemels zegen Zich over het hoofd van'onzen geëerden Keizer uitftortent O Heer, dar:uwe vijinden voor uw aangezigt verbrijzeld worden „ als deze glazen!" — De door deze geestige zinfpeling op-hee gebeurde verraste Czaar omhelsde den monnik, en benoemde hem-op ftaanden voet tot Archimandrict van Petfcherek.- 676 DE VIJFDE DECLINATIE, ENZ. nnn mss DE VIJFDE DECLINATIE, pe Gi zijt aan uwe laatfte declinatie, Papa!” voegde een verwaand jongeling, op fpottenden toon, eenen eerwaardigen Grijsaard toe. „Ja, mijn zoon,” hernam’ deze, met kalm en opgeruimd gelaat, „ en gelukkig, dat daartoe het woord n» fpes [hoop] behoort,” LEVENSVRAAG. > Wa hebben wij te vreezen, oorlog of vrede?” vroeg vóór eenigen tijd cen Luxemburger. Een Limburger ant- woordde: „ Beide.” DE RING. > Geer mij dien gouden ring, lief kind!” zeide een jeugdig landjonkertje tot een bevallig boerinnetje uit zijne nabuur- fchap; „ bij is het zinnebeeld mijner liefde voor u: beide » zijn zonder einde.” — „Neen, laat mij hem maar hou- n» den, Jonker!” was het antwoord; „ hij is toch even goed „ het beeld mijner liefde voor u: beide zijn zonder begin.” DE TUSSCHENWERPSELS. Een ijverig beoefenaar der letteren had eene zeer knorrige huisvrouw, welke hem den ganfchen dag door met verwij- tingen en fcheldwoorden overlaadde. Een zijner bekenden, hem zeer afgetrokken en treurig ziende, maar de oorzaak daarvan niet kennende, voegde hem -met hartelijkheid toe: „ Lieve vriend, de letteren zullen uwe gezondheid nog on- dermijnen.”” — „ Ach neen, vriend!” gaf onze geplaagde - Geleerde ten antwoord, „niet de letteren, maar de cusfchen- werpfels !” ed No, XI. Meng. bl. 558, r. 5, leze men: voortfpinnende, bl, 566, r. 18, — handwerksman. MENGELWERK. ` PROEVE, OVER DEN AARD EN DE GRENZEN DER ZEDELIJKE VRIJHEID, IN VERBAND BESCHOUWD MET ANDERE, VOOR DEN MENSCH ONMISBARE, WAARHEDEN. Door Mr. A. F. SIFFLÉ. (*) Over weinig onderwerpen is zoo veel en zoo bitter, niet zelden ook door volftrekt onbevoegden , getwist ge- worden , als over de vraag, of er eene vrijheid van wil befaat , en zoo ja, in hoe verre? Zonder eene tot onze vwerantwoordelijkheid toereikende vrijheid laat zich geene zedelijke verpligting denken , en verliest dus alle Godsdienst en Zedeleer haren onmisba- ren grondflag. Want, indien ik deugdzaam handel, om- dat ik door eene Magt , aan welke ik geenen tegen{tand bieden kan, daartoe word gedreven en aangezet; of, indien ik zondig, omdat ik in de volftrekte onmogelijk- heid ben, anders te doen; dan beftaat er geen ander on- derfcheid tusfchen den redelijken mensch, die goed of verkeerd handelt, en den boom, die, door de werking van albeflisfende natuuroorzaken , daar groent en verdort, dan het ellendig verfchil , dat de mensch , met volle be- wustheid , ‘maar zonder vrije verkiezing , werkzaam zijn- de , de aangename of onaangename gevo olgen zijner daden gevoelen zou, zonder eenige billijke aanfpraak op dat geluk, en zonder dat ongeluk eenigzins te hebben verdiend. Aan de andere zijde is het waarheid , dat er zich geen (*) Voorgedragen in het Perpetueel Committé van hee Zeeuwsch Genootfchap der Wetenfchappen te Middelburg, den 2den van Louwmaand, 1839. MENGELW. 1839. No. 14. Yy 678 OVER DEN AARD EN DE GRENZEN Opperbeftuur van God laat denken, zonder invloeijing op de gefchiedenis der menschheid in het algemeen, en op de ontwikkeling van elken mensch in het bijzonder; dat, vermits kleinigheden foms de gewigtigfte gevolgen hebben , eene bemoeijing , alleen met het groote, onmo- gelijk is, zonder achtgeving op het geringe; ja, dat men zich geen Godsbeftuur , hetwelk onfeilbaar zijn doel be- reikt, kan voorftellen, of men moet het gelooven als alles omvattend, alles regelend, en nergens van ùitge- floten , hoe nietig zulk eene zaak den oppervlakkigen be fchouwer ook fchijnen moge. Maar, koe laat zich nu de erkentenis van zulk een Albefchikkend Wereldbeftuur vereenigen met het geloof aan eene zedelijke vrijheid bij alle redelijke wezens? De beantwoording dezer vraag is het doel mijner te- genwoordige Proeve, over den aard en de grenzen der zedelijke vrijheid, in verband befchouwd met andere, voor den mensch onmisbare, waarheden. Wij zullen eerst het denkbeeld der vrijheid , inzonder- heid der zedelijke vrijheid „ in de verfchillende opvattin- gen daarvan, ontwikkelen ; ten tweede, den aard en d grenzen der zedelijke vrijheid nafporen ; en eindelijk, tes derde , de alzoo, in haren aard en binnen hare grenzen, erkende zedelijke vrijheid in verband befchouwen më andere, onloochenbare waarheden. Wij beginnen met het eerffe punt van onderzoek: ws is vrijheid in het algemeen, en zedelijke vrijheid, naar de verfchillende opvattingen daarvan, in het bijzonder? I. Vrijheid is, in het algemeen , of een vermogen, of een regt tot iets. Men onderfcheidt haar in natuur- lijke , burgerlijke , faatkundige en zedelijke vrijheid. Natuurlijke vrijheid is de magt, om te doen, W! men wil, zonder door ftoffelijke hinderpalen te worden belet. Zij is dus meerder of minder, naar mate me | meerder of minder in de uitoefening belemmerd wordt. Zij is gemeen aan menfchen en dieren. Een man, d niet gevangen of gekluisterd, noch van het volle gent van gezondheid en krachten verftoken is, en een vogel, DER ZEDELIJKE VRIJHEID. 679 die de lucht doorklieft, of een haas, die nog geene ` prooi van jager of ‘honden is geworden , ftaan in dat opzigt gelijk. Burgerlijke vrijheid is het regt, om alles te verrig- ten, wat door de wetten van den Staat en de openbare zedelijkheid niet verboden is. Zij wordt, zelfs in on- bepaalde Alleenheerfchingen, genoten door ieder, die geen flaaf, noch van het gebruik der burgerlijke regten ontzet is, Staatkundige vrijheid is het rest, om aan geen ge- bod, dan van de bevoegde Magt en in wettigen form uitgegaan, te gehoorzamen, mitsgaders tot beftuur en wetgeving mede te werken, zoo veel de Staatsregeling toelaat. Die vrijheid beftaat, in meerdere of mindere mate, in alle landen, waar het Uitvoerend Bewind , on- der welken titel ook daargefteld, onderworpen is aan de Wet, en dus, in de uitvaardiging en tewerkftelling zij- ner bevelen , daaraan gebonden is, Zedelijke vrijheid, eindelijk, is, in den geregtelijken zin, de magt, om met bewustheid en uit verkiezing te doen of te laten, hetgeen men gelooft nuttig en pligt- matig, of wel fchadelijk en ongeoorloofd te zijn. Zij ligt alleen in redelijke wezens , maar houdt op in geval van ftoffelijken nooddwang, en in dat van bedwelming of verlies der redelijke vermogens, voor zoolang name- lijk de dwang of de zinsverbijstering duurt. Doch in de Wijsbegeerte kan men de zedelijke vrijheid in zweederlei beteekenis opvatten , vooreerst, in de reeds opgegevene , en dan noemt men haar ondervindelijke of empirifche vrijheid; ten tweede, in dien zin, dat de mensch, of het redelijk. wezen in het algemeen, niet flechts de vrijheid zou hebben , zijn doen en laten, voor zoo veel geene ftoffelijke hinderpalen zulks beletten y met bewustheid van het betamelijke of onbetamelijke ‘daar. van , te regelen naar zijnen wil, maar ook de magt, om dien wil zelven, niettegenftaande alle uitwendige. aan- lokfelen en innerlijke drijfveren , naar verkiezing te be- palen, en dus te willen omdaf men wil. ` Yy2 680 OVER DEN AARD EN DE GRENZEN Die tweede foort van vrijheid, vermits, ook dán wan- peer zij beftaan mogt, zij allenthalve buiten het bereik der zinnelijke waarneming en buiten de mogelijkheid van redekunftig betoog vallen zou, noemt men de buiten de grenzen des kenvermogens liggende of tranfcenden- tale vrijheid, Beiderlei zedelijke vrijheid, doch in meer eigenlijken zin de laatfte of tran/cendentale , beftempelt men ook met den titel van vrijheid van WIL. De eerfte of empirifche foort wordt echter eigenaar- diger zedelijke vrijheid yan HANDELEN geheeten. Ten einde het onderfecheid tusfchen de empirifche en de tranfcendentale vrijheid meer in het oog te doen val- ‚ Jen , en tevens dadelijk iets aan te grijpen, dat ftof kan leveren tot ons verder onderzoek , nemen wij hier ver- taald over, uit (*) vor TAIRE’s Dictionnaire Philo- fophique, het Artikel: De la Liberté, of van de Vrij- heid. Het is eene zamenfpraak. Zij luidt als volgt: A. Ziedaar eene batterij, die voor onze ooren af- vuurt. Hebt gij de vrijheid , het bulderen der kanonnen te hooren of niet te hooren ? B. Buiten twijfel kan ik niet vermijden, dien knal te hooren. . : A. Wilt gij, dat:dit kanon uw hoofd, en de hoof- den van uwe gade en uwe dochter , die daar met u wan- delen , wegneme ? B. Welk voorftel doet ge’ mij daar! Zoo lang ik wel bij mijne zinnen ben, kan ik dergelijke zaak niet willen ; dat is mij onmogelijk ! A. Goed! Gij hoort dus noodwendig dat ftuk ge- fchut, en gij voelt u noodwendig genoopt, om niet zelf met uw huisgezin, onder de wandeling, door een ka- nonfchot te willen fneven. Gij hebt zoo min de magt om siet te hooren , als de magt om hier te willen blijven. B. Dat is duidelijk. A. Gij zijt daarom een dertig fchreden verder gegaan „ (*) Londres, 1764, page 229—233. DER ZEDELIJKE VRIJHEID. 681 om. buiten het bereik. van het fchot te zijn. Gij hebt dus wel de magt gehad, om dien kleinen afftand ver met mij te wandelen, B. Ook dit is zeer duidelijk. ‚ A. En indien gij lam waart geweest, dan zoudt gij het niet hebben kunnen vermijden, blootgefteld te zijn aan het vuur dezer batterij; gij zoudt de magt hebben gemist, om te komen, waar gij nu zijt. Gij zoudt noodzakelijk het kanonfchot gehoord hebben, en gij zoudt er even noodzakelijk door getroffen en gefneu- veld zijn. > B. Niets is meer overeenkomftig de waarheid. A. Waarin beftaat dan uwe vrijheid , als het niet is in de magt, welke uwe perfoonlijkheid heeft uitgeoefend, om datgene te doen, hetwelk uw wil van u vorderde , krachtens eene volftrekte noodzakelijkheid ? B. Gij brengt mij in verwarring. De vrijheid is dus niets anders, dan de magt, om te doen, wat ik wil! A. Denk er eens op na, en zie zelf, of de vrijheid wel anders kan worden begrepen. B. In dat geval is mijn jagthond even vrij als ik. Hij heeft noodwendig den wil, om een’ haas achterna te fnellen , zoo ras hij hem ziet; en hij bezit de magt , om te loopen, als hij geen gebrek aan de pooten heeft, Zoo heb ik dan niets vooruit boven mijnen hond. Gij doet mij afdalen tot den ftaat der dieren ! A. Ziedaar nu de ellendige drogredenen van die el- - lendige drogredenaars, die u onderwezen hebben! — Daar zijt ge nu wel over verftoord , dat ge vrij zijt ge- lijk uw hond. Maar, gelijkt gij dan uwen hond niet in duizend dingen? Zijn de honger , de dorst, het waken, het flapen, de zintuigen , u niet gemeen met hem? Zoudt gij den reuk ergens elders willen hebben, dan in den neus? — Waarom wilt gij de vrijheid op eene andere wijze bezitten, dan hij? B. Maar ik heb eene ziel, die verbazend veel rede- kavelt , en mijn hond redeneert zelden. Hij heeft bijna 682 OVER DEN AARD EN DE GRENZEN niet dan eenvoudige denkbeelden , en ik daarentegen, ik heb wel duizend begrippen van bovennatuurkundigen aard. A. Wel nu! gij bezit dus duizendmaal meer vrijheid dan uw hond; dat is te zeggen: uwe magt, om teden- ken, is duizendmaal grooter, dan de zijne. Maar gij zijt geenszins vrij op eene andere wijze, dan uw hond, B. Hoe! ik ben dan niet vrij, om te willen, wat ik verkies! A. Wat verftaat gij daardoor ? B. Ik verfta daardoor, wat geheel de wereld er door verftaat. Zegt men niet dagelijks: de wil is vrij. A. Een fpreekwoord is geen bewijs. Verklaar u beter. _ B.- Ik meen, dat ik vrij ben te willen, gelijk mij be- hagen zal. A. Met uw verlof, dit heeft geenen zin. Ziet gij niet, dat het befpottelijk is te zeggen: ik wil willen, Gij wilt onvermijdelijk , ten gevolge der denkbeeiden , die in u zijn opgekomen. — Wilt gij in het huwelijk treden? ja, of neen ? B. Als ik nureens antwoordde, dat ik zoo min het eene als het andere wil ? A. Dan zoudt gij juist doen, als zeker iemand, die - zeide: fommigen gelooven, dat de Kardinaal MAZARIN dood is; de overigen gelooven, dat-hij nog leeft; maar ik geloof zoo min het eene als het andere. B. Wel nu dan! ik wil trouwen. A. Ha! dat heet ik antwoord geven. Doch waarom wilt gij trouwen ? i B. Omdat ik verliefd ben op een meisje, jong, fchoon , zachtaardig, wel opgevoed, niet onbemiddeld , en eene uitmuntende zangeres. Hare ouders zijn zeer fatfoenlijke lieden. Ik vlei mij door haar te worden we- derbemind, en zeer welkom te zijn in hare familie. A. Ziedaar dan afdoende reden. Gij ziet wel, dar ` gij' niets kunt willen, of gij hebt er een’ grond voor. Ik verklaar u, dat gij de vrijheid hebt, in het huwelijk te treden; dat is te zeggen, dat gij de magt hebt, het contract te teekenen,. + DER ZEDELIJKE VRIJHEID. 683 B. Hoe! ik zou niet kunnen willen zonder genoeg- ` zame reden? Wat wordt er dan van dat andere fpreek- woord: fit pro ratione voluntas ! Mijn wil is mijne reden; ik wil, omdat jk wil. A. Dat is ongerijmd, mijn vriend! Er zou biju eene uitwerking plaats grijpen zonder oorzaak. ‚B. Hoe! als ik wed even of oneven, heb ik dan eene reden, om even boyen oneven te verkiezen ? A. Ja, ‘buiten twijfel. B. En welke is die reden, als het u gelieft ? A. Dat het eene denkbeeld zich vóór het andere, daar tegenover ftaande, aan uwen geest heeft voorgefteld. Het zou wel kluchtig zijn, dat er gevallen zouden beftaan , waarin gij iets wilt , omdat gij eene oorzaak van die ver- kiezing hebt, en andere, waarin gij iets willen zoudt zonder oorzaak, die uw kefluit bepaalde. Als gij in het huwelijk wenscht te treden, gevoelt gij klaarblijkelijk de reden, die uwe keus beflist; gij gevoelt haar niet, wanneer gij wedt om even of oneven. En echter, eene reden moet er zijn. B. Maar nog eenmaal, ik ben dan niet vrij ? A. Uw wil is niet vrij, maar uwe daden zijn vrij. Gij hebt vrijheid, iets te doen, wanneer gij de magt hebt, om het te verrigten. B. Maar al de boeken, die ik gelezen heb over de vrijheid van keus, bij onverfchilligheid omtrent de zaak?... A. Zijn zotheden. Er is geene vrije keus uit on- verfchilligheid; het is een woord zonder zin, uitgevon- den door lieden van bekrompen verftand, Met deze niet overdachte magtfpreuk breekt vor- TAIRE zijne overigens voortreffelijke en zinrijke zamen- fpraak af. 