Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 2 Van het jaar 900 tot 1581 na Christus
1621— 1625. ITunne ont- vangst te Parijs. Hun gehoor bij den Koning. 328 ALGEMEENE GESCHIEDENIS der Republiek ware ten deel gevallen, hoe onberekenbaar zou de invloed dier gebeur- tenis op de Fransche Hugenoten zijn geweest, en hoe veel reden zou de Fransche Re- gering in hare schatting gehad hebben om de gevolgen te duchten, daar zij het er voorhield, dat de val van oLpENBARNEVELT slechts had moeten strekken om den Prins de handen ruim te laten ten einde door de ondersteuning der Calvinistische woelingen Europa in vlam te zetten en zich zelven groot te maken. Dus zou de Regering van LODEWEE XIII ook ten dezen aanzien volkomen gerust gesteld worden, en zoo was er kans, dat zij inschikkelijk zou willen zijn op het stuk van ’s Prinsen bijzondere belangen, en hare vooringenomenheid zou afleggen tegen het gansche Huis van Nassau, met name tegen ERNST CASIMIR, het tegenwoordige hoofd van de Duitsche Graven van dat Geslacht en verzwagerd met den Hertog van Brunswijk, bondgenoot en neef van den thans reeds dreigenden Koning van Denemarken. Daartoe het hunne te doen, werd mede uitdruk- kelijk aan de Gezanten opgedragen. Bij nadere Instructie van 12 Januarij (1621) werd hun hetzelfde gedrag als aan de Gezanten in Engeland voorgeschreven met betrekking tot de vraag der vernieuwing van de Alliantie en der verlenging van het Bestand. Vrij wat eervoller was de ontvangst te Parijs, dan die welke onzen Gezanten te Londen was te beurt gevallen. Met een trein van bijna veertig koetsen, waaronder eene van den Koning, en verscheidene van de Gezanten der met ons bevriende Mogendheden en van de aanzienlijkste Grooten des Rijks, en onder het geleide van een dertigtal Ne- derlanders te paard, reden zij van Sf. Denis naar Parijs waar het hôtel d Ancre hun van Regeringswege ten gebruike was afgestaan. In de stad kwam de optocht den Prins van CONDÉ tegen, en deze steeg uit zijne koets en verwelkomde hen in het openbaar. Naauwelijks waren zij aangekomen, of zij vernamen (het was omstreeks het midden der maand Februarij), dat het ongenoegen van den Koning tegen »die van de Religie” dagelijks toenam, en dat Zijne Majesteit mogelijk reeds spoedig zou vertrekken om hun een openbare oorlog aan te doen: immers stonden de partijen in Languedoc reeds vijan- dig tegen elkander over. Dus zouden de betuigingen, die onzen Gezanten te doen stonden, door de omstandigheden eene dubbele beteekenis erlangen, en te noodzakelijker zijn tot zuivering der Staten, vermits er bericht was aangekomen, dat er een Hollandsch schip met wapenen op de kust van Provence gestrand was, en er vermoeden bestond, dat dit schip door de Staten-Generaal en den Prins van Oranje den oproerigen Hugeno- ten was toegezonden. Den 20sten Februarij hadden zij gehoor ten Hove, werwaarts zij onder een geweldigen toeloop van volk plechtig waren heengereden. Niets ontbrak aan de klaarheid en de onderdanigheid der bewoordingen, waarmede zij den Koning hun leedwezen betuigden over de woelingen, die, van den tijd van ’s Konings minderjarigheid aan, de rust des Rijks verstoord hadden, en hunne dankhaarheid te kennen gaven voor ’s Konings wel- daden; hun op het voorbeeld van zijnen grooten Vader bewezen. Slechts aan de kwaad- DES VADERLANDS. 659 aardigheid en den list hunner vijanden was het te wijten, zoo, tot zelfs bij 's Konings Raadslieden toe, de meening geloof gevonden had, alsof hunne Soevereinen eenigermate waren afgeweken van de grondstellingen, die aan hun bewind tot dusverre voorspoed verzekerd hadden, en alsof zij, door ’s Konings onderdanen onrechtvaardig te behandelen , tegen het opzettelijk verbond gezondigd hadden, waarmede de Koning hen vereerd had. — Van wege den Prins van Oranje boden zij Lonewux XIII de voortduring aan van zijne onderdanigste toewijding tot de dienst van zijne Majesteit, in de hoop, dat de Koning hem deswegens waardig zou achten de eer van zijne gunst en vriendschap, die hij de vurig- ste zucht had te verdienen en te behouden door daden in overeenstemming met ’s Konings grootheid en zijne toegenegenheid te hemwaarts. — Op deze Propositie verklaarde Lopz- Wik, dat hij de strekking hunner woorden zeer wel gevat had, en erkentelijk was voor de toegenegenheid van de Staten-Generaal; waarna hij belangstellend naar den Prins van Oranje vernam, en minzaam vraagde, hoe onze Gezanten het op de reis ge- had hadden, en hoe Parijs hun beviel. Later vernamen zij uit den mond van den Kanselier, be sıLLeRY, dat hunne zending den Koning na het hooren hunner Propositie dubbel aangenaam was. — Op het gehoor, dat zij bij den Prins van conpé verzocht en verkregen hadden, vernamen zij, dat de Koning meende zich ernstig te beklagen te hebben over de houding door het Bewind van Prins mavarrs in Oranje aangenomen: de 1621— 1625. En bij som- mige Grooten, Goeverneur van dit Prinsdom had verscheidene vergaderingen der Gereformeerden in. Languedoc bijgewoond, en de inneming van de stad Privas, op welke zij als eene plaats van verzekering, die hun toekwam, aanspraak maakten, met de toezending van oor- logsbehoeften en ingenieurs ondersteund. Voor het overige beweerde de Prins van conpé met veel kwaads van de Gereformeerden te duchten: het waren meest bijzondere belan- gen, die hunne hoofden beoogden: cmármL.LOow wilde maarschalk worden, Romar zijn mkomen vermeerderd zien. . Ook op dezen grond ried hij ons aan, ons niet met hunne zaak te bemoeijen, gelijk hij dan ook vertrouwde, dat ons tegenwoordig Gezantschap den Koning deswegens tot voldoenden waarborg zou strekken. De Gezanten ver- klaarden niets te weten van hetgeen de Goeverneur van Oranje zou verricht hebben, en betuigden zich verzekerd te houden, dat de Prins van Oranje niet minder, dan Hun Hoog Mogenden, tot Zijner Majesteits dienst genegen was, en niets ge- dogen zou, wat den Koning ongenoegen kon geven. — Ten gehoore bij den Hertog van LUYNES namen zij eenen toon van vertrouwelijkheid aan om hem te overtuigen, dat het waarachtigljk der Staten bedoeling was, alle reden van kwaad vermoeden uit den weg te ruimen, en den Koning alle voldoening te geven, die hij maar verlangde. Hierop wide de Hertog, dat hij dan ook voldoening wachtte op twee zaken, die den Koning meer bepaaldelijk gekwetst hadden, Wat hij bedoelde, was, dat de Staten den Heer van AERSSEN tegen ’s Konings beklag in het gelijk gesteld, en ’s Konings tusschenkonist len behoeve van OLDENBARNEVELT in den wind geslagen hadden, De Staten moesten 68* 1621— 1625. Men grijpt de geschillen tus- schen de weder- zijdsche kooplie- den aan om onze Gezanten op de proef te stellen. 540 | ALGEMEENE GESCHIEDENIS niet meenen, dat zij den Koning trotseren konden, omdat hij hun bondgenootschap noo- dig had: slechts ootmoedige gebeden konden de zaak weder goed maken. — Doch de onzen tot het nederig vragen van verschooning te dwingen, ware eene ijdele voldoening geweest. De tegenwoordigheid van het Gezantschap en de gedane betuigingen gaven een grooteren waarborg dan de vernederendste schuldbekentenis vermocht te doen. Maar als een middel om de onzen op de proef te stellen en om het voorkomen aan te nemen, dat Frankrijk niet om ons bondgenootschap verlegen was, greep men de uitstaande ge- schillen tusschen de wederzijdsche kooplieden aan. Dat dit de toeleg was, bleek reeds uit de ontmoeting, die onze Gezanten bij den Hertog pz Luynes gehad hadden. Hier was des Hertogs schoonvader, de Hertog pr wowrmazow, verschenen, vergezeld van dien EUSTACHE, wiens eischen ons reeds zooveel overlast hadden aangedaan, en de Hertog had ten aanhooren onzer Gezanten zijnen schoonzoon vermaand, de zaken van zijne Bretons bij ons te willen voorstaan, te meer omdat ook de Koning er belang bij had. En wat erger was, in weerwil van de tegenwoordigheid onzer Gezanten in Frankrijk, had die- zelfde gusrTacHe verlof gekregen om bij wijze van weerwraak beslag op eigendommen van in Frankrijk gezeten Nederlanders te leggen. Den eersten Maart hadden eenige leden van 's Konings raad de Gezanten ambtshalve tot een onderhoud uitgenoodigd. Het had plaats ten huize van srANNIN. Op de vraag, of de onzen iets bij hunne Propositie te voegen hadden, beklaagden zich dezen over die hatelijke handelwijze van sustacne. Dit was het sein tot eene reeks van klachten uit den mond der Fransche Staatslieden. — Borsstse en pursrmux waren daar tegenwoor- dig. — Met betrekking tot de koopmanszaken heette het, dat wij Zijner Majesteits on- derdanen recht weigerden; dat wij onzen onderdanen niet veroorloofden in Fransche scheepsdienst te treden; dat wij met de Engelsche Oost-Indische Compagnie eene ver- eeniging hadden aangegaan met uitsluiting der Franschen. Maar ook de staatkundige zaken bracht men ter sprake: de oude grieve over AEmssEws hatelijke uitlatingen aan- gaande het Fransche Hof; het lot, dat de Advokaat had moeten verduren, en de be- handeling, die zijne kinderen zich thans moesten getroosten; de weigering van hetgeen DU MAURIER had verzocht ter rechtvaardiging van den Franschen Gezant bij de Grisons tegen den laster in ons land en zoo het scheen met goedkeuring der Staten tegen hem uitgestrooid !, en, eindelijk, dat verdachte schip op de kust van Provence gestrand. Op 1 De hier bedoelde zaak staat vermeld in de Resol. der Stat.-Gen. 23, 24, 27, 28, 31 Oct. 1620. pu mauren had verzocht, dat een besluit van de Vergadering der Grisons, waaruit crer- riens onschuld bleek, van wege de Staten en door hunnen drukker gedrukt zou uitgegeven worden. De Staten verkozen dit slechts onder zekere beperking toe te staan, en zulks gaf eene wisseling van onaangename nota's, zoodat de Staten besloten het Fransche Hof kennis te ge- ven, »met wat scligrpheid en disrespect” py marnier Hun Hoog Mogenden behandelde. - DES VADERLANDS. bál het punt der koopmansklachten kreeg men hooge woorden, en daar de onzen weigerden met de Fransche kooplieden in regtstreeksche onderhandeling te treden, zoo werd be- paald, dat zij hunne grieven en eischen op het papier stellen en aan de Heren van den Raad inleveren zouden. Vier dagen later had er een tweede onderhoud plaats ten huize van den President JEANNIN, waar zich ook xusracmE met vele andere Franschen, die klachten tegen de onzen hadden, hiet vinden. Thans moesten de onzen hooren, dat den Koning verslag gedaan was van hetgeen zij bij het eerste onderhoud verklaard hadden, maar dat Zijne Majesteit iets naders verlangde, waardoor zijner eer voldoening en zijnen onderdanen ver- goeding van schade verschaft mocht worden, en toen de onzen de klachten hunner land- genooten tegen die der Franschen wilden doen gelden, vraagde men, of wij daarmede alles meenden af te doen, en JEANNIN ging zoover van te zeggen, dat hij reeds bij zijn ver- blijf in Holland gezien had, dat er bij ons voor Franschen geen recht was. In weerwil van alles wat de onzen daartegen tot lof van de Nederlandsche Justitie inbrachten, werd de opsomming der grieven wegens onze aanmatigingen op zee en in de Oost-Indiën herhaald, en, voegde men er bij, de weduwe van den door de onzen omgebrachten ka- pitein LE LiEvRE, en andere door ons benadeelde kooplieden stonden daarbuiten om tegen ons te getuigen. Onze Gezanten verlangden niet zich nog onaangenamer in het naauw gebracht te zien en verzochten verschoond te blijven van de taak om hun, die buiten slonden, te woord te staan. Nu vorderde men, bij monde van gorssise, dat de onzen beginnen zouden, de goederen terug te geven, die wij van Fransche kooplieden in handen hadden: dan kon het overige door den rechter worden uitgemaakt, en JEAWNIN voegde er bij, dat de klachten opgeheven dienden te zijn, voordat er van de vernieuwing der Alliantie sprake kon wezen, en dat Zijne Majesteit eene andere voldoening, dan die slechts in woorden bestond, van ons verwachtte, daar het immers betaamd had, dat zij, die den Koning in zijne eer getast hadden, hunne straf niet hadden ontgaan. — Zoo de onzen dit alles verduurden zonder zich de minste bedreiging te laten ontglippen, konden de Fransche staatslieden het er voor houden, dat de Staten en de Prins inder- daad alle gedachte om met ’s Konings binnenlandsche tegenstanders zamen te spannen, zoo zij die immer gehad hadden, thans ten minste uit den zin gezet hadden. — Wer- kelijk ontzegden zich de Gezanten ook maar de geringste zinspeling op de mogelijk- heid, dat de Staten, verstoord op ’s Konings Bewind, met zijne oproerige onderdanen gemeene zaak konden maken. 1621— 1625, $42 ALGEMEENE GESCHIEDENIS had, zouden zij, niet om zijnent, maar om ’s Konings wil, zien te verkrijgen, dat aan de deelhebbers in zijn schip eene som betaald werd van 10,000 gulden, en aan die van St. Malo eene som van 50,000 gulden, mits de deelhebbers in het Nederlandsche schip de Hoop, dat te Dieppe was aangehouden, mede tevreden gesteld werden, en voortaan een reglement op de Kaapvaart werd vastgesteld. Dit alles, voegden zij er bij, sloegen zij slechts voor, zonder daartoe gelast te zijn en onder voorbehoud van de goedkeuring hunner Meesters, en met geen ander doel dan om deze belemmering te boven en tot de hoofdzaak hunner zending te komen. Jrawwiw en sorsstsE verwierpen ons aanbod om de klagers in Nederland recht te doen, alweder op grond dat daar geen recht te wachten was. Bovendien de zaken konden niet langer uitgesteld worden, en niets be- lette ze thans af te doen, en dan bleven de sommen, die van onze zijde werden voor- gesteld, verre beneden den eisch. — Het verschil was zoo groot, dat de wederzijdsche aanspraak aan een nader onderzoek onderworpen moest worden. Intusschen en alzoo de Raad den Koning welhaast naar St. Germain stond te volgen, werd onzen Gezanten de gelegenheid aangeboden om alsnu hunnen verderen last te openen, met de betuiging van ’s Konings begeerte om het verbond van vriendschap met onzen Staat voort te zetten. Thans deelden zij, behalve een en anderen voorslag tot voorkoming van de misverstanden tusschen de koopvaarders, drie wenschen mede: vooreerst, dat het Fransche Bewind ons zijne medewerking tegen de zeeroovers van Algiers en Tums verleende, en zoo, hetzij de Nederlanders, hetzij de Franschen een verdrag met hen sloten, gezorgd werd, dat daarbij elk dezer beide natién het belang der andere niet over het hoofd zien zoude; ten tweede, dat de Fransche regimenten in Nederlandsche dienst blijven, maar ook door Frankrijk betaald mochten worden; ten derde, dat de Koning, als die het Bestand ge- waarborgd had, ons van de Spanjaarden vergoeding mocht verschaffen van de schaden, De Gezantendie den onzen in Spaansche havens was aangedaan. Bovendien begrepen zij niet te maken gewag van de vernieuwing der Alliantie. mogen nalaten van de voortzetting der Alliantie gewag te maken, daar deze zaak van de Fransche zijde herhaaldelijk ter sprake was gebracht. — Het is twijfelachtig en het werd ook ecn punt van geschil in de Staten-Generaal, of de Gezanten met te gewagen van de Alliantie hunne Instructie te buiten waren gegaan, al of niet. De Provinciën buiten Holland beantwoordden deze vraag ontkennend, de Hollandsche Gedeputeerden toestemmend, en Burgemeester pauw beklaagde zich deswegens bij de Staten van zijn Gewest. Dezen begrepen daarop, dat de Gezanten zich bij het aandringen op het sluiten eener Alliantie niet zouden vermogen te beroepen op reeds bestaande Verdragen, daar bijaldien men zich beriep op het Verdrag, waarbij het Bestand gewaarborgd was, men van de onderstelling zou schijnen uit te gaan, dat het Bestand verlengd zou worden. De eenige grond, dien zij vermochten aan te voeren, moest, het belang zelve zijn, dat de Fransche Kroon bij het bondgenootschap had. In den brief, door de Staten-Generaal aan de Gezanten te Parijs geschreven, ging men van een ander denkbeeld uit, Maar DES VADERLANDS. B45 die van Holland wilden volstrekt alles vermijden, waardoor wij ons eenigermate tot de — 1621— verlenging van het Bestand zouden verbonden hebben. Dus zonden zij eene Deputatie — met den Heer van sommerso aan het hoofd tot de Staten-Generaal om op de wijziging van dien brief .aan te dringen. De brief werd niet afgezonden, dan na veranderd en bj de Hollandsche Staten goedgekeurd te zijn !. — Ten aanzien van de betaling der Fransche regimenten verklaarde seansın zonder omwegen, dat daaraan alsnog niet kon gedacht worden, en hij trachtte de verplichting van zijn Bewind in dit opzicht beperk- ter te doen voorkomen, dan de onzen op grond van uitdrukkelijke beloften beweerden. Aangaande de andere bovenvermelde punten zou hij den Koning spreken, doch reeds nu kon hij ‘verklaren, dat de Koning het bondgenootschap met de Nederlandsche Re- publiek onder zijne eerste en voornaamste Alliantién telde; maar dat hij bij zijne tegenwoordige zwarigheden , ingeval de Nederlanden in oorlog kwamen, zich niet tot het verleenen van bijstand kon verbinden: dus verlangde men wel te weten, of de Staten van zins waren het Bestand te verlengen, ja of neen! — Alzoo waren de onzen rechtstreeks op een onderwerp gebracht, waarover zij zich niet konden uitlaten. Immers hadden de mannen, die te ’s Hage den meesten invloed oefenden, op dit punt reeds een vast plan beraamd, in welks uitvoering zij niet door raadgevingen of vertoogen van welke zijde ook belemmerd wilden worden. Diensvolgens antwoordden de Gezanten, overeen- komstig hunne Instructie, dat van die zaak niet was gesproken; maar dat de Staten op oorlog schenen te moeten rekenen, daar de vijand, trotsch op de behaalde voordeelen, van geen vrede zoude willen weten: voor het overige kon de Alliantie met Frankrijk op dien voet voortgezet worden, dat zij in de beide gevallen, van vrede of van oorlog tusschen Spanje en de Nederlanden, voorzag. — Dus eindigde dit onderhoud, waarbij de onzen wederom menig verwijt wegens bijzondere grieven en bepaaldelijk wegens de ongeboete schuld van den Heer van somaeLsDisK hadden meeten hooren. Lang duurde het, voordat ’s Konings antwoord op de door de onzen geopperde punten werd medegedeeld. Reeds waren zij te St. Germain bescheiden, toen Zijne Majesteit zich staat der zaken en der gevoelens aan het Fransche te brengen had wegens het overlijden van den Groot-Hertog van Toscane: later bleek het , Hef: verontschuldigde op grond van een bezoek van rouwbeklag, dat hij zijne Moeder te Parijs dat men alvorens: den onzen bescheid te geven, de komst van den Hertog van LEspI- cures wilde afwachten. Van hetgeen deze zou voor te dragen hebben, zou het af- hangen, of er nog eene schikking met de Gereformeerden mogelijk was, hetgeen, in weerwil van alle vredelievende pogingen, al minder en minder waarschijnlijk werd. Den 22sten Maart kwam LrspraureREs te Parijs aan, en de onzen verzuimden niet bij hem hunne opwachting te gaan maken. — Wat zij intusschen van het Hof waarnamen, en van de gezindheid van ’s Konings  Resol. St.-Gen. 25 Maart, 1621. 1621— 1625. 544 ALGEMEENE GESCHIEDENIS nnn —"——————————Á—-——————— À—— — — gend. De Hertog van Luynes en zijne verwanten stegen steeds in aanzien: zijn broeder de Maarschalk pz capexer, werd tot de waardigheid van Hertog en Pair verheven, met den titel van Hertog van CHAUNE; zijn Jongste broeder, de Hertog van LuxEMBOURG, werd goeverneur van Lyon; zijn bloedverwant, de Heer pe MODÈxE, Grootprovoost; hij zelf Connétable van Frankrijk, daar de bijna tachtigjarige Lespiaurénes begrepen had, op dezen hoogsten eerepost, om welks wil hij trouwens katholiek had dienen te worden, geen aanspraak te moeten maken. Daarbij was de geest van den adel geenszins op de hoogte van den ernst van het oogenblik, zoo als nog in deze dagen bleek uit een fellen twist tusschen den Kardinaal pe curse en den Hertog pe revers, welke beweerde, dat die Kerkvorst tegen zijne belofte in gebreke was. gebleven een van zijne zonen met een geestelijk ambt te bevoordeelen. Deze zaak verdeelde een tijd lang het geheele Hof. Onder dit alles roeide de Spaansche diplomatie, en was het aan den eenen kant waar, dat de Regering beducht was voor de uitbreiding der macht van de beide takken van het Huis van Oostenrijk; dat haar de betrekking tusschen 3Acosus van Engeland en het Hof van Spanje meer dan verdacht voorkwam, en dat zij haren verloren invloed in Graauwbunden wel met geld had willen terug koopen en van zins was de Duitsche Unie door onderhandsche raadgevingen te stijven 1; van den anderen kant scheen de oproerigheid der Gereformeerden, de natuurlijke bondgenooten van ’s Keizers tegenstan- ders in Duitschland, eene geheele breuk met al wat Calvinistisch was binnen en buiten de grenzen dringend aan te bevelen. Reeds lekte het een en ander uit van het ant- woord, dat onze Gezanten te wachten hadden: ’s Konings Raad, heette het, maakte zwarigheid om de hangende koopmanszaken voor den Nederlandschen rechter te laten brengen; er was eene begrooting van schaden opgemaakt, gansch verschillend van de onze; met betrekking tot de Alliantie zou het eerst de vraag wezen, of wij het Bestand met de Aartshertogen zouden afbreken al of niet; ook zou over die zaak in overleg met Engeland gehandeld dienen te worden, weshalve het te wenschen geweest ware, dat onze Gezanten wat tijdiger vóór den afloop van het Bestand waren gekomen; evenwel, dit was de slotsom, de Koning zou ons niet verlaten. Voorts bleek den onzen uit on- dubbelzinnige verklaringen van de aanzienlijkste en best onderrichte Staatsdienaren en Grooten, dat de onderhandelingen belemmerd werden, door de » particuliere misconten- tementen”: met andere woorden, de Fransche Regering bleek nog altijd de Staten niet te vertrouwen, zoo lang de Prins den Heer van sommeuspiskK niet had opgeofferd ten bewijze, dat hij van alle voor Frankrijk gevaarlijke ontwerpen afzag in een tijd, dat de hervatte oorlog (want dat de oorlog hervat zou worden, had men te Parijs alreede bespeurd) op nieuw de ruimste baan voor zijne eerzucht scheen te openen. Den 442 April kwamen de Heren ;EANNIN, BOISSISE en PUISIEUX onzen Gezanten mon- 1 Zie Resol. St.-Gen. 19 Maart, 1621. DES VADERLANDS. $45 deling ’s Konings antwoord brengen !. De Koning, zoo zeiden zij, zou ons, zijne oude ! den 9. toegenegenheid blijven schenken, maar had voor zich en zijne onderdanen een nadere 's Konings ant- en betere genoegdoening van ons verwacht. Hierop bleef hij alsnog aandringen, Niet- woord. temin wilde Zijne Majesteit toestaan, dat zijne onderdanen, die zich over ons te bekla- gen hadden, hunne zaak voor den Hollandschen rechter brachten om binnen vier maan- den uitgewezen te worden, terwijl hij zorgen zou, dat de Hollanders, die zich door zijne onderdanen verongelijkt rekenden, in zijn Rijk recht verkregen. Intusschen zouden alle maatregelen van bedwang voorloopig geschorst worden. De Koning was gezind, de Alliantie voort te zetten; maar ons belang bracht mede, dat ons bondgenootschap met Engeland tegelijk werd vernieuwd: immers had de Koning van dat Rijk het Bestand mede bewerkt en gewaarborgd. Dus was het noodig, dat alvorens gebleken was, wat saconus bij den afloop van het Bestand ten dezen aanzien zou besluiten. Frankrijk ontveinsde geenszins hare bekommering en achterdocht wegens de onderhandelingen, die er tusschen Engeland en Spanje betreffende het huwelijk van den Prins van Wales en andere aangelegenheden hangende waren. Hoe het zij, mocht het gebeuren, dat Engeland ons kwam te begeven of de Alliantie met onzen Staat niet verkoos te ver- nieuwen, dan zou Zijne Majesteit ons evenwel niet verlaten, maar met ons alleen onder- handelen. De geldmiddelen waren uitgeput: althans geen penning voor de betaling der Fransche regimenten te vinden: bijgevolg werden Hun Hoog Mogenden verzocht geduld te nemen. — Dit antwoord bevredigde onze Gezanten in geenen deele. Zij verzochten nader met den geheelen Raad of met Zijne Majesteit zelve te mogen spreken. Doch zij kregen ten bescheid, dat op alles rijpelijk beraadslaagd was en dat er voor dezen tijd geen ander besluit zou genomen worden: ook stond de Koning en de Raad op het punt naar Fontainebleau te vertrekken, en dus zouden zij wel doen, wanneer zij hoe eerder hoe liever van den Koning afscheid namen, ten ware zij hem naar Fontainebleau en verder volgen wilden. — Hiermede was alles afgesneden: want zoo zij den Koning bui- ten Parijs volgden, liepen zij gevaar door hem naar het tooneel des oorlogs tegen de Gereformeerden te worden medegesleept, hetgeen zij noode zouden hebben kunnen ver- antwoorden. Slechts de groote beteekenis, die er in gelegen zou geweest zijn, dat Nederlandsche Gezanten in ’s Konings gevolg waren, terwijl hij tegen de Gereformeerden zijns Rijks te velde trok, kon den Koning hun langer verblijf wenscheljk maken: an- ders moest hij verkieselijk achten, dat zij vóór den tijd dat het Bestand ten einde liep, vertrokken waren, opdat hij tegenover Spanje in zijn geheel mocht blijven. HI Deer. 3 Srux. s 69 1621— 1623. 546 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 's Konings bedoeling was, dat de bestaande handelstraktaten van kracht zouden blijven terwijl over de vernieuwing der Alliantie onderhandeld zou worden, en voorts herinner- den zij, dat zij nog andere punten in het midden hadden gebracht, op welke zij nog geen antwoord bekomen hadden, bij voorbeeld, de regeling van de kaapvaart, de op- heffing van alle inbreuken op de handelsvrijheid en de teruggave van het schip de Hoop. Ook moest het hen hinderen dat er in het antwoord geen woord over den Prins van Oranje was ingevloeid; doch hiervan zwegen zij voor het oogenblik. — Eindelijk ver- zochten zij ten minste eene som van 600,000 gulden in afrekening van de door Holland voorgeschoten gelden, ten einde Hun Hoog Mogenden eenigzins in hunne tegenwoordige lasten te gemoet te komen. — Blijkbaar rekenden zij, dat het in de Provinciën een goeden indruk zou maken, zoo zij ten minste met eenige toelage uit Frankrijk terug- kwamen. — Op de eerste vraag kregen zij ten antwoord, dat ’s Konings bedoeling niet was, de bestaande vriendschap te verbreken, maar te vernieuwen: het antwoord op de overige punten zou hun uit Fontainebleau toegezonden worden, en zij behoefden er hun afscheid niet om uit te stellen: want des noods kon het hun door onzen gewonen Am- bassadeur worden nagezonden. Thans verzochten de Gezanten het bekomen bescheid op schrift te mogen ontvangen. Doch de Commissarissen maakten zwarigheid dit verzoek in te willigen: zulks was, zeiden zij, aan het Fransche Hof niet gebruikelijk, Niette- min lieten zij zich overhalen, het mondeling medegedeelde op schrift te geven. Toen echter dit schriftelijke antwoord inkwam, scheen het onzen Gezanten » veel magerder” en nog armer van inhoud toe, dan het mondeling medegedeelde. Toch moesten zij er De Gezanten zich mede tevreden stellen, en nog op denzelfden dag kregen zij hun afscheidsgehoor. krijgen hun af- scheid. Bij deze gelegenheid betuigden zij plechtig, dat zij al het mogelijke gedaan hadden om Zijne Majesteit te overtuigen van de ernstige begeerte ‘van Hun Hoog Mogenden om 's Konings grootheid en belangen te bevorderen. Zij smeekten om eene genadige verze- kering van de voortduring van ’s Konings gunst, ten einde Hun Hoog Mogenden in dil bagcheljk tijdsgewricht van den afloop van het Bestand te bemoedigen. Van zijnen kant mochten zij den Koning met alle bescheidenheid verzoeken in aanmerking te nemen, hoe groot een belang hij had bij de instandhouding van de onafhankelijkheid der Ver- eenigde Provinciën: wist hij onzen Staat door de bescherming aan onze zelfstandigheid verleend, aan zich te verbinden, dan had hij de handhaving van de rust in zijn Rijk en de beslechting van de geschillen in Europa in zijne hand. De Prins van Oranje, dit verzwegen zij ten slote niet, hoopte ook een gunstig antwoord te bekomen op het- geen hij hun gelast had uit zijnen naam aan te dienen: immers was hij ’s Konings zeer nederige dienaar, evenzeer, ja meer begerig naar ’s Konings voorspoed en grootheid, dan eenig Vorst ter wereld: hij zou zich overgelukkig achten, zoo de Koning hun ver- gunde, hem te verzekeren, dat Zijne Majesteit hem de eer aandeed te gelooven, dat hij prijs stelde op ’s Konings gunst, die hij zich door geenerlei handeling onwaardig DES VADERLANDS. 547 tou maken. — De Koning antwoordde, dat zij bij monde van zijne Raden zijne meening verstaan hadden; dat hij niet in gebreke zou blijven, Hun Hoog Mogenden te begun- sigen, indien zij van hunne zijde niet in gebreke bleven, hem behoorlijke genoegdoc- ning en zijnen onderdanen goed recht te verschaffen; voorts wenschte hij den Gezanten eene goede reize en deed zijne gebiedenis aan den Prins van Oranje. — Dus bleef alles onafgedaan, en was men eigenlijk niet verder dan vroeger: Frankrijk was tevreden met de beteekenis van den stap door de Staten-Generaal in de toezending hunner Gezanten gedaan en met de verbindtenis, die zij door de betuigingen hunner vertegenwoordigers hadden aangegaan, maar voor het overige wenschte men hun geen volkomen vertrouwen noch welwillendheid te toonen: vermits ArRssEN niet verloochend was, bestond er steeds een reden van mistrouwen en verwijdering. Evenwel voor hunne personen en voor het uiterlijk genoten de Gezanten tot op den dag van hun vertrek uit Parijs (den 15den April) eerbewijzen genoeg. St. D. XVI, bl. 459. Eerst in 1642 werd weder een van DER poes (wicsoLp) als Heer van Noord- wijk onder de Edelen beschreven. Zie voorts Res. Holl. 12 Oct. 1621. 2 Toch was in de Punten van beschrijving tot de zomervergadering der Staten van Holland, in 1620, het volgende artikel opgenomen: » Alzoo men bevindt, dat tot vermindering van dere- putatie des Lands en tot weinig vordering van de dienst deszelven, meer en meer toeneemt het aannemen van allerhande eeretitels van vrijheer, ridder enz. waarmede al zulke personen zich niet weinig verbinden aan degenen, die ze hun confereren, behalve dat zulks strijdig is tegen de hoogheid en soeverciniteit van de Landen, — is geraden gevonden, of daar niet order op behoort gesteld, en dat zij, die zulke titels verkregen hebben, ze hier te lande niet in publieke acten enz. zullen mogen gebruiken” (Resol. v. Holl). 69* 1621— 1625. 548 ALGEMEENE GESGHIEDENIS lA 1621— mond van den Hertog van Luymes zelven gehoord hadden, met de betuiging, dat zijn — persoon den Koning aangenaam was en dat het goed zou zijn, zoo bij Gezant kon bly- ven. Dit te vernemen, hadden de Gezanten gezegd, zou den Staten genoegen doen. Eerst nadat zij den 20% April te ^s Hage waren teruggekomen, werden de verwachte antwoorden ontvangen. Op sommige punten luidden zij niet gunstig. Wat het handels- verkeer aanging, zoo verklaarde de Koning, dat hij steeds gezorgd had, dat de Neder- landers geen last leden; dezen, daarentegen, hadden de onderdanen van Zijne Majesteit met zoo veel geweld en vijandelijkheid bejegend, dat, zoo daarin alsnog niet voorzien werd, hij tot andere maatregelen de toevlucht zou moeten nemen, om zijne Franschen voor schade en verdrukking te bewaren. De teruggave van het schip de Hoop werd loegestaan; maar het verzoek om 600,000 gulden afgeslagen: de Koning, dus luidde het bescheid, had reeds meer gedaan dan hij verplicht was, door de regimenten zeven jaren lang te betalen boven de twee jaren, waartoe hij volgens het oorspronkelijke con- trakt gehouden was geweest 1. Onder de brieven, die den Gezanten nagezonden werden, was er een van PUISIEUX, strekkende om uit naam van den Koning te verzoeken, dat den Aartsbisschop van Keulen geen overlast van onze troepen mocht worden aangedaan, en tevens dat de kinderen van OLDENBARNEVELT, bij de uitvoering van het vonnis der verbeurdverklaring hunner goederen, met eenige goedgunstigheid mochten bejegend worden ?: kon dit om 's Konings wil geschieden, het zou zijner Majesteit veel genoegen doen 8. Gezindheid ten — Intusschen was het reeds uitgemaakt, dat het Bestand niet verlengd zou worden. Het lenging nid us was almede om Prins mavnits in de gelegenheid te stellen, de staatkunde te hervatten, SE die hem in de eerste jaren der eeuw bezield en zoozeer tegen den vrede gestemd had, dat OLDENBARNEVELT uit den weg was geruimd. De partij, in de Duitsche zaken ge- kozen, maakte het bovendien tot eene ongerijmdheid en eene onmogelijkheid op onze grenzen vrede te houden met eene Mogendheid, die men in de Palts en elders in Duitschland bestreed of wilde bestrijden. In de Zwide- Maar hoedanig was de gezindheid in de Zuidelijke Nederlanden ten aanzien van het iai — groote vraagstuk van oorlog of vrede? Het kon daar de wensch evenmin der Regering als der bevolking wezen zich wederom in het belang der grootheid van het Spaansch- Oostenrijksche Huis in een uitputtenden oorlog met een overmachtigen nabuur gewikkeld te zien, en zonder wil of beschikking over eigene middelen Spanje bij hare alles om- 1 Zie hiervoor, D. III. St. II. bl. 521. Noot 2. 2 Resol. Holl. 1621, bl. 437. 3 In de Resol. v. Holl. 1621, bl. 378, leest men: »De Raadpensionaris heeft verhaald, dat dezer Landen Gezanten in Frankrijk en Engeland hun afscheid gekregen hadden en op weg wa- ren van wederkeren, zonder dat men nog verstaan kon, dat eenig merkelijk voordeel voor den Staat van het Land uit hunne zending was gevolgd.” DES VADERLANDS. 549 vattende plannen van herstel iot een werktuig te dienen., Zulk eene mate van overge- 1621— gevenheid aan de zaak van het Catholicisme heerschte er niet, dat men voor de alge- — meene zege dier godsdienst de volslagen vernietiging der nationale zelfstandigheid over zou gehad hebben. Deze te handhaven was de eerste plicht der Aarishertogen en zij zoowel als de edele geest van spinoLa waren niet doof voor den kreet eener Natie, die niet te gronde wilde gaan. Zou het nog mogelijk zijn, ziedaar de groote vraag, zich met het broedervolk van het Noorden op de eene of de andere wijze te verstaan? Wat men, met zulk een doel voor oogen, beproeven wilde, buiten Prins mavarrs om scheen daaraan niet te denken. De partij in de Vereenigde Provinciën, die zich in de laatste omstandigheden zoo sterk getoond had, en wier macht en uitbreiding men zich in het Buitenland licht nog grooter voorstelde, dan zij was, kon niet geleid worden tot dat- gene, waartoe men ze gebracht wilde zien, dan door dien Vorst alleen. Bovendien, wanneer de Aartsheriogen met de tegenpartij hadden geheuld, zouden zij der heerschende partij slechts een gewenscht voorwendsel gegeven hebben om haar geheel te onderdruk- ken. Dus scheen men op den Prins te moeten werken, — en werkelijk ging men daartoe Men wil er Prins MAURITS verleiden om de Noord-Nederlan- ders tot vrede en Bewind smakelijk te maken. Men moest, schreef hij, een vertrouwd persoon vinden, — te rengen. over. In een brief, den 7den April 1619 geschreven, trachtte DON BALTHAZAR ZUNIGA het plan om met Prins wavgırs onderhandelingen aan te knopen, aan het Spaansche die hem zou weten over te halen, het masker, zooals men het noemde, af te werpen, en zich van de soevereiniteit meester te maken, door het aanbod, dat, zoo hij vrede sluiten wilde, de Koning hem en zijnen erfgenamen gaarne als soeverein zoude erken- nen Ì, Hoe kon, zal men zeggen, het Bewind in Brabant meenen, zulk een plan ooit aan Spanje aannemelijk te kunnen maken? Toch was er wel wat voor te zeggen. Had Spanje eenmaal in de Noordelijke Nederlanden niet meer met zelfstandige Provinciën en Gemeenten, maar met eene enkele Vorstenfamilie te doen, welke zij door eene uit- drukkelijke erkenning en door eenen eerlijken afstand van haar recht aan zich zou ver- plicht hebben, zoo zou de staatkunde van de jeugdige Dynastie op den duur voor haar niet bijzonder te duchten wezen. Evenwel, rekende men er alzoo op, dat het Vorsten- dom Noord-Nederland, eenmaal” ontstaan, in de baan der Spaansche politiek zou mede- gesleept worden, dit gevaar stond er tegenover, dat bij het overlijden van de Aartsherto- gen de soeverein, wellicht heer van al de Nederlanden geworden, de Spaansche Regering niet langer naar de oogen zou behoeven te zien, en zich stoutmoedig op een Anti- Spaansch standpunt zou kunnen plaatsen. In één woord de kans scheen grooter, dat Noord-Nederland op den duur Zuid-Nederland, dan dat Zuid-Nederland omgekeerd Noord-Nederland tot zijne zijde zou overhalen. Zoo althans zal Spanje de zaak begre- ! Lie den brief uit de Corresp. des “Archiducs medegedeeld door CACHET, Lettr. inddites de Rubens, Introd. p. XX—XXY. 1621— 1625. 550 ALGEMEENE GESCHIEDENIS pen hebben, en cuzva werd naar Brussel gezonden, om zich met de onderhandelingen ever de verlenging van het Bestand te bemoeijen !, dat is, om te zorgen, dat zij geene voor Spanje gevaarlijke strekking kregen. Reeds hebben wij hem bij de openingen, aan UYTENROGAERT gedaan, in dien zin aan het werk gezien ?. Ook schijnt op dien brief van zuxiGA geene machtiging uit Madrid gekomen te zijn om iemand met zoodanigen last bij Prins mavnirs ie doen optreden. Niettemin meende het Bewind van Brussel zulk een onderhandelaar gevonden te hebben in den persoon eener bejaarde Katholieke vrouw uit het aanzienlijke Brabantsche geslacht rsencrars, die ie ’s Gravenhage woonachtig in het vertrouwen van Prins xavarrs deelde. Omstreeks den aanvang van het jaar 1621 waagde zij het, zoo gaf zij ten minste voor, ten aanhooren van den Prins iets op te werpen van het wenschelijke en heerlijke dat er aan verbonden zou zijn, zoo hij den vrede bewerkte, door de Provinciën tot gehoorzaamheid aan den Koning en de Aartshertogen terug te brengen, hetgeen hem bovendien op uitstekende gunsten van de zijde zijner Majesteit en hunner Hoogheden’ aanspraak geven zou. Aanvankelijk zou de Prins zich daarover eenigzins verstoord getoond en haar gezegd hebben, dat, zoo hij haar niet zoo goed kende en niet zoo zeker was, dat zij zijn wezenlijk belang beoogde, hij recht boos op haar zijn zou. Maar na eenige weinige dagen zou hij haar hebben laten roepen en haar gezegd hebben, dat zulke praktijken zeer hagehelijk waren en hij een groot ge- vaar kon loopen, zoo men kwam te vernemen, dat hij aan dergelijke voorstellen het oor leende; maar dat hij, wetende hoe zeer hij haar kon vertrouwen, er voor uitkwam, dat, zoo men. den Staten voorstelde zich te onderwerpen, hij daartoe behulpzaam zou zijn en maken zou, dat zij zich onderwierpen, mits de Koning en de Aartshertogen hem eenige uitstekende gunsten verzekerden. Nogmaals na een drietal dagen liet hij, zoo heet het, haar weder roepen, en herhaalde wat hij gezegd had op zijn prinselijk woord. Met deze boodschap ging Mevrouw TrsERCjARS naar Brussel en deelde wat zij te zeggen had, aan de Aartshertogin en den biechtvader van den Aartshertog mede. Zij kon zonder achterdocht op te wekken naar Brabant reizen, vermits zij aldaar twee doch- ters gehuwd had. 3 Bij cacuer, t. a. pl. bl. XXVII, XXVIII. DES VADERLANDS: 651 WEE EE ER EERS ontketend schenen, en zoo hij zich al dadelijk door den drang der omstandigheden ge- noodzaakt zag, eene omverwerping der orde in Frankrijk buiten het spel te laten, toch opende de oorlog nog meer dan één uitzicht, en in allen gevalle was hij thans in zijne 1621— 1625. richting te ver gegaan om het op een anderen boeg te wenden. Doch wat beoogde hij Wat bedoelde MAURITS, waar dan met die boodschap door Mevrouw rsERCLAES overgebracht? Dit is niet moeijelijk na nij voorgaf ooren te gaan. Door het oor te leenen aan de voorstellen der Aartshertogen verhoedde hij, = bone ae vooreerst, dat zij niet buiten hem om en tegen hem met de ingezetenen, en voor allen ^*ríshertogen? met de misnoegden, begonnen te onderhandelen. Werd er onderhandeld ‚ dan was het raadzaam, dat de zaak voor hem niet geheim bleef en hij de draden in handen hield. Ten tweede, op deze wijze, zag hij zich in staat gesteld het Bewind te Brussel tot eenen stap te verleiden, die onfeilbaar tot het afbreken van het Bestand leiden moest. Immers den Staten-Generaal met een voorstel tot onderwerping aan te komen, was het geschiktste middel om te weeg te brengen, dat zij ‘tan verdere voorwaarden geen woord zouden willen hooren. Om de Aartshertogen te vaster in den waan te brengen, dat zijn raad oprecht gemeend was, betuigde de Prins dezelfde gevoelens in een brief aan den Koning van Spanje. — Maar wat veroorzaakte, dat de Belgische Regering zoo onnoozel zijn kon, zich in dien strik te laten vangen, en aan de redenen van Mevrouw TSERCLAES, die veeleer een werktuig in de hand van Prins mavrrrs, dan in die der Aartshertogen schijnt geweest te zijn, zooveel vertrouwen te schenken? Het was de meening, die bij allen vast stond, dat wAunrrs waarachtig niets anders dan de soevereiniteit begeerde, en ze van een iegelijk zou aannemen, die ze hem bezorgen kon. Te duidelijk was het, dat de Prins sedert het eind der vorige eeuw om den wil der grootheid van zijn Huis met de ware belangen der Republiek in strijd was geweest, dan dat men tot dien dunk geen aanleiding zou gehad hebben. Eindelijk, ook de Spaansche parlij zal zich wel gewacht hebben die hoop om de Provinciën door toedoen van Prins mAunrrs tot onder- werping te brengen, den Aartshertogen uit het hoofd te praten, Immers was thans, nu de patriotsche partij in België van eene onderwerping der Noordelijke Provinciën aan Spanje, en van een afstand van ’s Konings rechten aan Prins mavarrs kon droomen, het gevaar afgewend, dat de mannen dier partij tegen den zin van Spanje zich met de Noord-Nederlanders zouden trachten te verstaan. Zoo: vermochten door dezelfde valsche verslandhouding Prins mavnits in de Vereenigde Provinciën de wenschen der vredespartij , en Spanje in Brabant en Vlaanderen die der nationaal-Nederlandsche partij te verijdelen. Die vredespartij liet zich gelden in de beide vaneengereten deelen van Nederland. Doch de pogingen, die de Belgen beproefden om zich te verklaren, werden van onze zijde streng afgesneden; de bedekte tegenstand in den boezem der Staten-Generaal en elders werd overwonnen, en door Spaanschen list alles aangewend wat strekken kon om hen die sterk geweest zouden zijn, als zij hunne zaak met eerlijke middelen hadden voorgestaan , door verraderlijke stappen zich zelven in den grond te doen boren. Cueva 1621— 1625, 652 ALGEMEENE GESGHIEDENIS had de aanvoerders der Remonstranten gaarne in Brabant gehouden, en poogde rrr- BOGAERT, door hem eene jaarwedde op te dringen, tot dienstwilligheid te verplichten, of ten minste eenigen grond van verdenking tegen hem bij de Regering in Holland te doen beslaan. Doch hij sloeg het aanbod op de stelligste wijze af, en begrijpende dat zijn verblijf in een Land, hetwelk wederom met zijn Vaderland in oorlog stond te ge- raken, noodzakelijk tot misduiding aanleiding moest geven, koos hij de partij om nur Frankrijk te vertrekken 1. Onder de plannen van den Spanjaard behoorde ook, de tegenstanders van de bovendrijvende partij, die als zoodanig voorstanders van den vrede waren, te verleiden om een poging te wagen ten einde de eene of andere grensstad n Hoog verraadde handen van de Aartshertogen te spelen ?. Werkelijk brak er omstreeks den iq. van eenige Gel- derache Edellie- waarop CUEVA UYTENBOGAERT gepolst had of hij zich tot eenig verraad zou laten gebru den. ken, eene zamenzwering uit, welke niets minder bedoelde, dan de stad Trel tot de zi van den toekomstigen vijand te doen overgaan. Verscheidene Geldersche Edelliedes waren in deze zaak betrokken. De Prins, hoe dan ook van den aanslag onderricht. liet op eigen gezag, na slechts eenige leden der Staten-Generaal van de zaak vem tigd te hebben, Jonkheer saxos mom, amptman, van het Land tusschen Maas en Wal, EIBERT VAN BOTBERGEN €N ADRIAAN VAN EINDHOUTS, Schout in het Overampt van Aut. 