Raadgevingen aan teringzieken en allen, die vrezen door de tering aangetast te zullen worden
Dr* LaUBENDER kende in Franlrljh eene bron, wier water zoo koud was, dat ieder, die er uit dronk , door een’ hardnekkigcn lioest en Indien hij dezen verwaarloosde, door de tering aangetast werd. (*) Wanneer men op bet land tegen deze waar- fcbuwing zeer dikwijls ziet zondigen, en men al- daar echter de tering veel zeldzamer dan in fteden waarneemt, moet men zich daarover niet ver- wonderen, Hier behoeden voornamelijk de vol- gende omltandigheden, De gelleldheid van. liet gelieele ligchaam is al- daar krachtvoller en daarom verdragen ook de longen der landlieden vele nadeelige invloeden zonder gevolg, dewijl zij daarvoor minder gevoe- lig en herker zijn. Daarenboven doet de gewoonte bier ook veel af. De Rusllfche en Noorweeg- fche boer vreest zoodanige gevolgen niet, hoewel bij in dit opzigt nog meer zondigt. Wij moeten echter hier niet veigeten te mel- den , dat het gebruik van kouden drank bij hen geen plaats beeft na , maar gedurende de kraeht in- ZöH het kunst -ijs ^ uit fnppen van verkoelende vrucht ten bereid ^ hetwelk ook in cl n zomer hier te lande gebruikt wordt , dikwijls minder nadeelige gevolgen hebben ? Verr. aan- ( 29 ) infpanningen en bewegingen, welke daartoe leiding geven. Wat de koude drank bederft, wordt dan terftond door de fterke ligchaams be- weging wederom goed gemaakt. 50. liet inadeinen uan zeer houde Lucht Kan. bier even als het gebruik van zeer koude dranken werken. Wanneer de longen door fpreken, danfen enz. fterk verhit zijn, gevoelen zij de koude lucht om- trent zoodanig als de keel, flokdarm en maag de koude van eeiien dronk. Het komt hier niet zoo zeer op het water, het bier, de lucht enz. aan, ais wel op de verfchilleiide warmtegraad (tempe- ratuur). Is de lucht vochtig en koud , als dan neemt zij niets van die ftoifen op , wmlke in de gedaante van damp door de longen wmrden ultgewafemd , en het gevaar wordt aizoo des tg grooter. Die derhalven in den winter eene fterk ver- W'armde kamer verlaat of anders zijne longen zeer verhit heeft, moet de koude buitenhicht of den guren hem tegenwaaijenden wind, door een wol- len doek voor den mond te houden , trachten af te keeren. Waarlijk, vele verkoudheden, zinkingen, ont- Itckin gen in de longen en tcringziekten zouden verhinderd en voorgekomen worden , indien men deze geringe voorzorg in acht name. 7 9t ( •'So ) IV. Vervolg, Alles wat het ligcliaam in eenen aanmerkelijkeil gra.ad van zijne krachten beroolt , verzwakt ook de longen en geeft om die, of om eene andere reden, welke niet altijd te verklaren is, ligtelijk aanleiding lot de lering* Van hier is het , dat 4^ de Ti'ellust en het verlies van T^ocliien znlke algemeene oorzaken der tering zijn , die daarop lei’ftond volgt , of eerst hij de naastvol- geilde gelegenheid, welke zicli voordoet, geboren wordt* Deze laatRe zonde niet onlftaan , wanneer de genoemde oorzaken niet daartoe den eerRcn grond gelegd hadden. Moe menig vroeg rijp offer ziet men ten grave dalen, om dat het zich aan den wellust had over- gegeven I Hoe menig jongeling betaalde den tol der natuur , hoe menig jong echtgenoot fiierf , om dat zij zich niet wisten te matigen ! Die het onmiddelijk gevolg hiervan niet zag naderen , on- dervond het , terwijl eene weinig beteekenende verkoudheid hiertoe den overgang voorbereidde , of eene andere ziekte als zenuwkoorts enz. dezen overgang voleindigde. Het tijdperk der jongelingsjaren verdraagt het minst dit verlies van fappen ; onveiTchillig of dit ver- ( ) yerlies beftaat in bloed , zaad , (^) davmilijm ^ Ipeekfel en meer dergelijke. (f) De te vroegtij- • digc bijllaap , welke voor het twintigfte jaar ei- genlijk niet moest plaats hebben, het veelvuldig tabakrookeii , het aderlaten en het innemen van purgeermiddelen , zijn als zoo vele oorzaken der tering te befclioiivven. De Geneeskundigen heb- ben het nadeel liiervan reeds voor langen tijd bewezen en wij moeten het ook aan hun o ver- laten , om over dcrzelver nut , in enkele geval- len , te oordeclen, IJet is een bewijs voor het gebrekkig toezigt op de uitoefening der Geneeskunst, dat men aan el— Dat de te vroegtijdige en te fnetiigvuldige omhehin- ' gen de jeugdige ligehaams krachten uitputten en tot allerlei k'-valen — tering enz. aanleiding geven , weet bijna ieder door dagelijh fche opmerking ; maar niet zoo algemeen is het be- kend , dat de zelfbefmetting (jonania') , door het tegen na- tuurlijk ontlasten van de edelße Jappen , de ontwikkeling en groei des ligehaams belet ^ de kracht van ligchaam en ziel vertcei't , en eindelijk de jeugdige faven dezer affchuwelijke ondeugd een kwijnend leven doet leiden , of door rdet te gene- zen uittering in het graf fleept. Vert. Ct) l^oeg hierbij het te veel en te langdurig zogen der vrouwen ; want hoe vele jeugdige moeders , die hare zuige- lingen naar mate har er krachten of naar mate har er toe- (hmd als echt genoot e te veel en te langen tijd de borst rei- ken ^ worden daardoor aanmerkelijk verzwakt en — eindelijk^ voor zij het vermoeden , door de tering overvallen I Vert.. ( ) eiken Apothekar en aan eiken onwetenden bart- llooflionder veroorlooft over pnrgeeriniddelen te befchikken en aan ieder, die dezelve verlaagt iiit- lereiken. Met misinoediglieid en droefheid in het hart zie ik , helaas ! iederen marktdag onze Apothekarswinkels opgevuld met landlieden, ten einde purgeermiddelen te vragen en — te ont- vangen. In de fteden verdooft de flem der Geneeskunde reeds voor een gedeelte die van het vooroordeel, waardoor men in den waan gebragt was, dat deze middelen de onzuiverheden des ligchaams, het- welk men zoo gaarn bij eene morfige fchotel ver- geleek , konden ontlasten. Dit heeft , helaas ! tot hier op het land geen plaats gehad ; er zijn nog zoo vele landkwakzal- vers, die aan deze leer regt vlgtig gehoorzamen. V. Vele ziekten veroorzaken door het verband, waarin de deelen, die voornamelijk aangedaan zijn, met de longen ftaan, ligt in het vervolg de te- ring. In de eerlte plaats Raat ten dezen opzigte 50. de J^enus^ zielte bekend. Daar in alle venerifche ziekten voor- In dit opzigt gaat het bij ons niet veel beter! Vert. na- ( ) Tïrimelijk de kk'even aangedaan Z’jli , en er in de longen eene groote menigte dezer Ijuitengewoon Vaatrijke ligcliamen aanwezig is, moeten wij ons niet verwonderen , wanneer deze ia onifteki’ig gei*aken en daardoor ailengs eene vernieling in liunne zelf llandiglieid p’aats grgpt, welke zjlfs tot in de longen zich nitPrekt, Dat de tering uit deze oorzaak voortrprnitende zeldzaam is en dat zij niet zelden , wanneer men deze oorzaak ontdekt heeft, gelukkig genezen wordt, fchijnt een gevolg te zijn van de meer doelmatige en voorzigtigere geneeswijs , welke wij thans tegen de venerifche ziekten aanwenden 5 ongetwijfeld zal ook het vonrzigtiger toedienen des kwiks tot deze weldadige zeldzaamheid het zijne bijdragen. Eertijds was de tering veelal het lot van hem, die aan de veniis «• ziekte leed, om dat men door aderlaten, p irgeren en zweeten , zon- der omzigtigheld het ligchaarn verzwakte en met lederen drop , welke uitgeworpeii werd , een dropje vergift meende te ontlasten. De ingebeel- de pijnen der hel werden dan bij den on geluk- kigen lijder verwezenlijkt. Ibj genas mogelijk van zijne chankers , maar werd fpoedig Imt offer eener tiieawe ziekte , welke men hem , zonder het te weten had ingeënt. Inzonderheid geloofde men geen venerisch onge- mak zeker, of liever in het geheel niet, te kunnen genezen, wanneer men het kwik niet in zooda- nige hoeveelheid en op zoodanigen manier toe- diende , dat er eene fterke kwijling op volgde , G wel- ( 54 ) welke men dan vlijtig zoo lang onderliicld , tot dc fpijsvcrtcring onherftelbaar verloren en de klie- ven tot den uiterllen graad bedorven waren. (*) Zoo geeft 6°. de Schurft ook niet zelden gelegenheid tot eene daarop volgende tering, wanneer zij door uitwendige, zoogenaamde teriigd rijvende middelen fpoedig genezen wordt. Dikwijls zag men de gezondlle mens^'h eensklaps kortademig en fpoedig daarna teringziek worden, wanneer eene fterk etterende fchurft door zwavelzalven , met lood bezwangerd water, of loodzalven , zonder de noodige omzig- tigheid genezen werd. Schurft, die zeer lang geduurd heeft, over het geheele ligchaam ver- fpreid is en Ilerk ettert, eischt meer dan gewone omzigtigheid , dewijl huid en longen met elkan- der in eene zeer naauwe betrekking (taan. Bij zoodanig eene fchurft wordt dagelijks eene aan- merkelijke hoeveelheid van vochten afgefcheiden , en de geheele huid is aan eene zweer gelijk , houdt derzelver affcheiding in eens op en wer- pen zich deze ftoffen op de longen dan veroor- ken C*) genees ieder jaar veeUigt honderd en meer lijders van de venus • ziekte ^ zonder dat een derzelver aan het kwij* kn geraakt. Aanm. vaa den Schrijver, ( 35 ) ken zij daar ligt eene ontReking , die meestal naaawelijks merkbaar is , maar evenwel des te merkbaarder door de tering gevolgd wordt. Wanneer men hoort , dat de tering door de inenting der fclmrft genezen is, behoeft men zich Rechts deze manier van ontRaan voor den geest te brengen , om de mogelijkheid cn de wijze van genezing te kunnen verklaren. In het algemeen liat 7"- ia LHtßag zielten van allerlei aard niet zelden de oorzaak dezer fchrikkelijke ziekte. Deze waarneming vindt vooral hare toepasRng op de Mazelen^ Daar bij deze eene ontRekingachtige toeRaiid der ademhalings - werktuigen en eene groote nei- ging der vochten naar de huid plaats vindt, kan eene ondoelmatige behandeling van deze ziekte iigteüjk eene nadeelige werking op de longen uit- oefenen. De zoogenaamde naar buiten drijvende en zweet bevorderende middelen behoeven Rechts in eene groote hoeveelheid toegediend en de ka- mer , de fpijzen , het bed enz. des lijders Rerk verhit Ie worden , om de ontRekingachtige loe- Rand in eene wezenlijke ontReking der longen te doen overgaan, welker einde of uitgang dan dik- wijls van de zoo aanRonds genoemd® foort is, In G 2 tS' ( M ) tegeiK^eel helioeven ook Hechts He roorzigtlgheids- niaatregelen Teronachtzaamd te worden , die de Geneesheer aan de liand geeft, om eene zachte uitwafeming der liiiid te ondeidiouden , dezelve, llians zoo buitengewoon gevoelig, te fparen , of tegen de inwerking der koude te Lefcherinen en men heeft hetzelfde gevolg , offchoon van eenen anderen aard , te wachten, Hoe menig een , die in de jongelingsjaren te- ringziek werd , was de aanleg daartoe verfchul- digd aan achteloosheid en verwaarloozingen van deze foort in zijnen kindfcheii leel’tijd I l^olcTcen en Roodponh . kunnen ook op dezelfde manier lot deze ziekte gelegenheid geven , waarom ik ook hier van de- zelve met een paar woorden melding maak. (-p) Diegene verdient echter meer opmerking, welke na TJitßagen op het Hoofd hoewel niet teiTlond volgt , maar toch evenwel vroeg- ƒ Q) De ontßekitigaardige geßetdheid van het geheele lig- chaam vooral der keel ^ welke gewoonlijk hij het roodvonk aanwezig is, kan door achteloosheid , zoo wel als door ver- keerde leefregel en behandeling ligt eene ontßeking der longen veroorzaken , waarvan de tering , zoo als wij boven zagen , maar al te dikwijls het noodlottig gevolg is. Na afloop der ziekte kan ook het te fchielijk blootflellen der zeer dunne en gevoelige huid aan koude, togt enz, fpoedig aanleiding tot deze doodelijke ziekte geven. VerL ( ■'^7 ) vroeglijdig voorfpeld en ook volkomen verliinderd kan worden. Zij volgt op deze uilllageii , wanneer men de- zelve niet door doelmatige in- en uitweodige , maar door zoodanige geneesmiddelen geneest, wel- ke de huid buitengewoon prikkelen en derzelver poriën toeRuiten, of zoo als men het noemt, het uitdag terug drijven. Het geheele hoofd is fomwij- len aan eene zweer gelijk, in welke vele Tappen afgefcheiden worden. Hoe weinig ook dit verlies met de gezondheid des ligchaams heltaanbaar kan gerekend worden , is echter eene te fpoedige Ibii- ting van deze uitvioeijing niet minder nadeelig : want meestentijds werpen zich deze terug gedre- ven vochten op de longen en zonder twijfel daar- om , dewijl deze zeer teedere en rekbare deelen zijn: Itikzinkingen , plotfehjke dood door beroer- te eiiz. zijn na een te fpoedig genezen kwaadzeer de meest gewone gevolgen, evenwel kan ook daarop die ziekte volgen, waarover in dit werkje gehandeld wordt. In allen gevalle kan eene gevreesde lering, die door zulke huidziekten veroorzaakt is, in liareii voortgang verhinderd worden; wam hierbij iieeft meest altijd eene ontaarding der weiachtige voeh- G 5 ten Aan moeders, en opvoedflers van kinderen herinneren mj ^ dat dit ook op de zoogenaamde melkko’'St der zuigelin- gen , dauwworm en aeidere langdurige en vochtige mtflagen van het hoofde kan toe gepast worden^ Vert, ( 38 ) ten plaats , de klieren zijn gewooiilijk ziekelijk aangedaan, en daar in de zeil ftaiidigheid der lon- gen eene menigte klieren als het ware zgn inge- weven , nemen deze in de gevolgen ook daaraan deel; van hier de zoogenaamde kropzeerige en knobbelige leringen , die echter in de vroege jeugd kunnen voorgekomen worden. Onder alle ziekten, waarop de tering het meest en het gemakkelijkst volgt moeten vooral 8^. de J^erlc oudheden en Zinhingen genoemd worden. Hoe vele houden in het be- gin hunne ziekte voor niets anders, dan voor eene verkoudheid en vcrwaarloozen deze uit ach- teloosheid ! Bij hoe velen was de ziekte in den aanvang Hechts eene verkoudheid en werd tering door onverantwooiflelijke onachtzaamheid! Men behoorde niet te vergeten, dat verkoudheid deze gevolgen op tweedei’lei . manier hebben kan. Ten eerlten door te groote afzondering van flijm, die eindelijk het ligchaam verzwakt en de zoogenaam- de Hijm- lering voortbrengt. Ten tweeden door ontOeking, die zich het eerst in de luchtpijp ver- toont en van daar zeer ligt tot in de longen kan voortgaan. Deze ontReking gaat , gel^k elk an- dere, bijna even zoo dikwijls in verettering over, als zij zich gelukkig verdeelt, In het laatHe geval zijn de luchtpijp- en longteringen daarvan dc meest gewone gevolgen. Het ( 59 ) Het vooroordeel, dat verkoudheid eene welda-» dige poging der natuur is, om het ligchaam vaa eene menigte nadeelige en bedorveue Itolfen , die daarin opgehoopt zijn, te ontdoen, dat zij als een •welkome gast moet befchouvvd worden, dat met en door haar eene zware ziekte wordt voor- gekomen enz, , dit vooroordeel , zeg ik , moet vooral door alle Geneesheeren rnet ijver bellreden worden, dewijl hetzelve nog onder veie der vcr- lichtfte en meest befchaafde menfchen lieerscht. Daarom zegt ook TissoT: Het vooroordeel, dat eene verkoudheid nimmer gevaarlijk zij , is eene dwaling , die dagelijks vele menrchen het leven kost , ja meer dan het zwaard of de pest ombrengt. <( Eene verkoudheid hoe gering, of gewoon ook,” fchrijft Vogel , «zij moge heRaan in niezen, of ho esten enz, is altijd eene ziekte , die de ge- zondheid verzwakt en de horst aantast. Het is eene langhekende en door vele voorbeelden be- vestigde waarheid , dat eene verkoudheid , die dikwijls wederkeert, een teeken is van eene zwak- ke gezondheid en eene neiging aantoont tot te- ring, of andere langdurige ziekten, v/elke vooral ontftaan na dikwijls belemmerde uitwafeming, op hooping van vochten in de longen, of in de hals- klieren, welke laatPie daardoor fomwijlen zoo hard als Reen kunnen worden, Hoe langer eene ver- koudheid duurt des le nadeeliger wordt zij. Het hoesten fchokt de horst , verzwakt de longen , drijft het bloed naar het hoofd, belet den Raap, G 4 ver- ( ^0 ) vermindert den celliisl , belemmert de fp'rjs verte- ring , doel bet geheele ligchaain Iterk aaii en bet gevolg is eindeli)k eene iiitlerende koorts, -waar- in ede veeltijds j lar eu dag verloopen kunnen, eer de dood volgt. <( In bet jaar i7a‘2,” verhaalt MuxhaM, « werd Lijna ieder door een zinkingaardige boest aange- ta.»t eu eene groole menigte ftierf aan — uitte- ring. Zoodanig een boc^t is vooral bij jonge perloiicii, die tusfidicn de i8 eu 26 javen oud zijn , een teeder ligcbaaui en zwakke longen heb- ben, langdurig en gevaarbjk en wanneer de zin-, kingen algemeen beerreben, Herven daaraan vele oude lieden en — een groot aantal kinderen, ilc geringP.e verkoudheid kan in het gczondfle llg- chaaru gevanrlijk worden, waanneer zij veinvaarloosd ■wordt, en door misilagen in dieet en leefregel of door verkeerde geneesmiddelen verergert. Meii- feben , die dd^wijls aan verkoudbedeii jjjden , -wor- den daartoe meer en meer geneigd, dewijl zij daardoor verzwakken en de vatbaarheid daarvoor, bij ben met de loeneraende zwakte des ligcbaanis vermeerdeift. Vele worden in de lente vau ieder jaar door eene verkoudheid aangetast, die, wan- neer zij zich daarbij behoorlijk in acht nemen, met den zomer gewoonli^k wederom vcrdwdjnt. Wordt dezelve echter niet behoorlijk behandeld, blijft de zieke bij zijne gewone levensmanier, ge- brujkt bij veel vleescbfpijzen en verbittende dran- ken , of neemt liij zelfs prikkelende geneesmid- delen in, mijdt hij zich niet voor den invloed der. bui- ( ) buitenjuclit , w aarvoor liij zeer gevoelig is en beeft hij d aarliij geeiie goede l’erke borst, eeae krop^ zeerige gelleldlieid en bij een lecdcr vaatgeftel, eenige fcherpte in de vochten, dan kan zijne ver- koudheid ligt verfloppiiigen , verhardingen, bloed- fpuwing, ontrieklng, veretlering en een uitteren- de koorts ten gevolge hebben, waarop de dood niet zelden reeds in Mei volgt, üjt hooide van den fpoetligeu overgang van koude in warmte, wegens bet natte voorjaar en liet overvloedig ge- bruik van vleescb - fpijzen en gegiste dranken zqii de verkoudheden in Engciand zoo gevaarl^kd’ VI. V eri’olg. Er zijn zeer vele dingen , welke , onmiddelijk naclcelig op de longen werkende, de tering kun- nen voortbrengen. Vele kunfteuaars en hand« werkslieden, zoo wel als de inwoners van fommi- ge lieden, zijn daarom meer dan andere, aan deze febrikkelijke ziekte onderhevig. Thans zal ik met den lezer de meest gewone gelegndieid gevende oorzaken van deze foort doorloopen. C 5 Me- Die meer van 4e verkoudheid verlangt te weten ^ leze een werkje van den Schrijver dezts getiteld: Schnupfen md Husten, in het Nederdiiitsch de Artz Geneesheer, Ilde Deel ifle Stuk bl, 34, Vide Deel ifle Stuk bl, 284. T I s s o T raadgeving voor de Gezondheid van den Gemeenen Man^ bl, P5 en andere, Vert. ( 42 ) Metaalachiige Dampen^ Bergwerkers, Lettergieters, Geelgieiei’S , en in het algemeen allen, die zich met gieten of iinel- len van lood, koper, kwikzilver, roUekruld en dergelijke metalen bezig houden , zijn daarom zeer gewooe flagtoß’ers der lering en wel voorna- nielijk zijn dit de arme Bergwerkers, bij hun Hecht voedfel , bij hunne zorgen, onreine woningen enz, welke alleen op zich zelve reeds voldoende zijn, om deze nadeelige gevolgen te kunnen veroorzaken. Onder onze Lettergieters heb ik vele teringzieken behandeld en ben Hechts zelden in Haat geweest, om eenen enkelen te kunnen redden. Hoedanig deze metaalachiige dampen op de lon- gen werken , laat zich niet altijd voldoende ver- klaren, Sommige i'chijnen een bijtend vermogen te bezitten en door hunne fcherpte de kleine vaatjes der longen te belecdigen , zoo dat er bloedfpiiwing en dergelijke op volgen; andere fcliijneii de levenskracht te verminderen en de beweging der longen te belemmeren, zoo dat daardoor verHoj^ping ontFtaat. Veel zal ook wel de levenswijs van deze lieden hiertoe bijdragen^ Menfchen die bij hunnen arbeid Fijn Stof moeten inademen, lijden daardoor meer fchade voor hunne gezondheid , dan men gewoonlijk denkt. Van hier Haan vooral Metfelaars , Mole- naai's, Faruikenmakers Kappers, Glas- StaalHij^ pers ( 45 ) pers en alle dergelijke arbeiders voor de longte- ring bloot. Reeds Linneijs merkte in Z/ weden op , dat Molenfteeiibouwers zelden over de 5o jaren leefden en vele voor dien tijd reeds door deze ziekte weggernkt werden. Onze werklieden in zandfteen ondergaan meerendeels dit lot >oor bun 4o^^ jaar. Wat de Staalflijpers aangaat, bij liOn neemt rnen hetzelfde verfchijnfei waar, voor* al in Geweer- en Knoop - Fabrieken, In die van Postdam b. v. worden de meeste arbeiders van deze foort llagloiTers der tering en indien bet l'ooge loon en de goede verdienst deze menfcben iiiOt lot werken in deze fabrieken verleidde, zon- den veie er van zonder twijfel Itil moeten ftaan. b'j Kappers ziet men deze ziekte zeer menig- ■".ddig. Het veelvuldig loopen langs de Rraat , bij ^ Mv weder en dikwijls in eene dunne kleeding, bg Hecht voedfel , tast de longen van alle zijden aan, (^n<ier bet uitoefenen van zulke beroeps bezig- liedeii worden die ftolFen, welke men daarbij ge- bruikt door de inademing in de longen gevoerd , zij verfioppen eindelijk de fijnfle takjes en klieren der liicbtpijpstakken , brengen daarin ontfteking, knobbels, verettering en eindelijk de lering voort, wanneer niet eene zeer bijzondere en Üerke ge- fteldheid des ligcbaams voor zulke gevolgen be- hoedt. Wanneer men ziet, dat Molenaars en Bakkers bij bunnen ai’beid aan dergelijke nadeelige in- vloeden zgn blootgefteld en men deze ziekte bij hen veel zeldzamer, dan bij de genoemde arbei- ders ( ) ders waarneemt, geloof ik, dat men dit alleen Lebbe toeterchrijven aan de fterk voedende en overvloedige fpijs, welke lieden van dit. ambacht gebmiken. Men treil fleciits weinig Molermars en Bakkers aan, die er mager, zeer vele echter, rlie er wel gevoed uilzien. Hiui gewin hijgt of daalt fteeds met tien prijs der noodzakelijkfle levensbe- hoeften ; zij zetten weinig op bet Ipel en win- nen rijkelijk, In groote heden waar bij droog w'eder de lucbt met hof overladen is, worden de terir.geii menig- vuldig waargenomen, zoo als b. v. te Berlijn^ Leipzig en vooral in BB eenen. Hier kan men in vele hraten de digtst geOoten kamers niet voor liet indringen van hof beboeden , om dat het door de kleinhe openingen der venhers heendringt en w'anneer er een herke wond waait, moeten de longen daarvan ook zeer veel inademen. Bekent n;en nog hierbij, dat daar eene menigte nienfchen veel en fnel loopen , l)ij booge trappen moeten opklimmen enz. , dat zij zieii bij verkoudheid of ongeheldhcden van anderen aard niet in acht kun- nen of willen nemen, dan behoeven wij ons w'aar- lijk niet te verwonderen over het groot aantal inenfchen , dat aldaar aan de tering flerft en waar- van wij reeds vroeger melding maakten. ^Vat J.eipzig aangaat, hierbij komen vooral de w nnde]j)laatfen langs de groote wegen in aanmer- king. Bij aanhoudend droog weder drijft hier de wind , of een fnel voortrol lende wagen wolken van hof in de hoogte , waarin men Lijna zondg flik- ( '45 ) flikken en die dikwijls een’ donkeren rok omtrent geheel wit verwen. Slechts op eenige punten , die men op zulke dagen vermijden kan , leidt de wandelweg derwaarts, maar de mode, die alles gebiedende koningin , liecrscht hier in hare ge- liecle grootheid. Ieder wandelt en dringt naar de groote rijweg, de lommerrijke, afgelegene esi flingercndc paden , waar de nachtegaal flaat en de acacia bloeit , bezoekt niemand , om dat het — de mode niet is. VIL F' e ru o [g, Menfchen , die hunne longen dikwijls en fterk in beweging moeten brengen , zijn vooral aan deze ziekte onderhevig, daarom worden Zangers, Tooneelfpelers , Muzijkanten die op hlaasinltru- menten fpeleri, Redenaars, Onderwijzers en der- gehjke, zeer dikwijls door deze ziekte weggernkt. Menig vüldiger treft evenwel dit lot Tooneelfpelers en Muzijl’ anten van deze foort , dan Zangers, dewijl deze ge™ woonlijk van hunne Rem fpaarzamer gebruik ma™ ken , om dat hij hun alles hiervan afhangt. — Een OLid Tooneelfpeler behoort tot de zeldzaam- heden. Het is zeker , dat door blazen en vooral door luid fpreken ^ zwakke longen , die echter niet zie* ( iß j ziekelijk aangedaan mogen rijn, verflerkt kunnen worden , en oni die reden plaatFte onlangs zeker Arts het declameeren wederom onder de gezond- heids - regelen. Ik zelf door de natuur met eeiie zwakke borst voorzien , geloof aan het veelvul- dig en luid fpreken ten dezen opzigte veel ver- Tchuldigd te zijn; dcsniettegenflaande behoort dit middel ter verFterking , als ook het gebruik van blaasiuFlrumenten , met veel behoedzaamheid aan- gewend te worden, TooneelFpelers en Muziekan- ten zijn echter zelden in dit geval , de kunst der ecrFlen vereischt vele krachtinl’panningen van de^e Foort , die op de longen W'erken. GewoonIi]k evenwel worden deze beide kunFtenaars, wanneer zij goede longen Iiel)ben, zeer oud, of zij ilerveii vroeg; de meeste oude Hoorn-, Hobo-, 7'roiii- pet- en Fagotblazers ,zijn voorbeelden van ge- zondheid , in zoo verre zeer goede longen tot eene flerke gefteldheid des ligchaams den grond- flag leggen. Uitwendige beleedigingen brengen dikwdjls de- zelfde gevolgen voort. Een floot, flag of gedurige drukking op de borst , eene fchudding in dezelve enz. geven daarom dikwijls gelegenheid lot tering bij Geleerden, die gebukt en met de borst tegen, de fchrljftafel zitten , wiardoor de omloop van bet bloed in deze deelen belemmerd wordt ; bij Handwerkslieden, die ouder hunnen zw^aren ar- beid voor bdeedigingen blootRaan , b. v. Tim- merlieden , Wagenmakers , welke laatfle bij bet boren der raderen met de borst op de boor druk- ( ^7 ) drukken , om deze kracht en vastheid te geven. Dat ]>lijkbare beleeJigingeu der longen door een fcliot , houw , Beek enz. veroorzaakt , bij Krijgs- lieden menigmaal gelegenheid lot lering geven, zal geen bewijs noodig hebben , maar het ver- dient opmerking j dat deze etterende leringen , uit zoodanige oorzaken ontftaan , in een voor het overige gezond ligchaam , door behoorlijke zorg en goede behandeling gelukkig , ja veelal allen genezen kunnen worden. Daar de longen onder de grootfte werktuigen des ligchaams hchooren en met eeiie zeer groote menigte dingen door de ademhaling in aanraking kunnen komen , wan?ieer zoodanige ItolFcn in de lucht, welke wij inademen , het zij fcheikundig, het zij werktuiglijk gemengd zijn , is het te be- grijpen , dat deze ziekte ook op menigerlei an- dere manier ontflaan kan. De overige nadeelige invloeden , w^aarvan hier • geen melding gemaakt is , zal men in bijzondere gevallen meestal zonder vele moeite kunnen ont- dekken , dewijl dezelve in Boort en wmrking meer of min gelijk zijn aan die , van welke wij vroe« ger gefproken hebben ; zoo is b. v. gemakkelijk te verklaren , waarom Wevers dikwijls aan deze ziekte onderhevig zijn. Hunne zittende levenswijs, de drukking , welke de borst ondergaat en het inademen van ftof bewerken hier dezelfde nadee- len, als wy boven hebben afgefchilderd. — . Men zal ( 43 ) zal ook even Jiiirleli^k kunnen begrijpen, waarom in bet algeinee i aan nlenian I een veili^5bekIs-bl‘lef legen deze ziekte gegeven is ; want de dingen welke baar voortbrengen zijn zoo talrijk, dat men zells bij de jrrootfle onizigtigbeld ónmogelijk den invloei van alleii ten allen tijd kan vermijden. Haar geenc ziekte zonder ooj'zaak ontftaat , is bet ontftaan der tering ook llecbts dan mogelijk, wanneer cene of meer der opgetelde nadeelige omftandigbeden op bet ligcliaam of op de longen werken, IMcn zal dc'rbalven duidelijk inzien , dat de kennis daarvan zeer nuttig voor ons is en dat liet onmogelijk is, wanneer wij dezelve niet ken- nen , orn bet daaruit geboren wordend gevaar le vermijden , af le weren of te verminderen. Hoe veel te noodzakelijker moet dit de zoodanige niet voorkomen , die bedenken , dat de tering llecbtS zeilen gedeeltelijk, nog zeldzamer volkomen ge- nezen kan worden, dat derlialven ieder moei trachten daarvan bevrijd te blijven , dewijl bet eene gelukkige zeldzaamheid is , om er van ver- lost te worden. viir. jéanJe!^ tot Tering, Die een’ aangeërfd en of verkregen en aanleg tot tering beeft, bij wien derhalvcn fleclits een ge- ringe nadeelige invloed noodig is , om bet ton- der in de longen te doen ontbranden , moet vooral trachten elk gevaar te vermijden en af te weren. Wn ( ^9 ) Wat (len geërfden aanleg tot tering aangaat, dit r.iet voornamelijk daarop, dat teringzieke ouders niet zelden kinderen verwekken, die in hunnen mannelijken leeftijd door dezelfde ziekte worden Vveggerukt. — A.lle beroemde Geneeslieeren hebben dit menigvuldige keeren waargenomen. Tissot b. V. werd bij het i5 kind van een’ aan de tering overledenen vader te hulp geroepen ; de overige waren alle, tusfehen de i4- en i8 jaren, onder dezelfde ziekte bezweken. Deze geërfde aanleg kan meest altijd zoodanig verklaard wor- den, dat een zwakke vader of moeder, bij wie de borst en de longen zoodanig gevormd zijn , dat zij eene bijzondere voorbefchiktheid tot deze ziekte hebben, kinderen voortbrengen, die in dit opzigt ook zwak zijn , maar echter niet altijd door deze ziekte overvallen worden , wanneer zij zlcli voor alles in acht nemen , wat hunnen aan- leg ontwikkelen en den overgang in tering ver- oorzaken kan. Wanneer wij dit overwegen , zal ons tevens deze opmerking hierin voorlichten , dat zonder van tering“ zieke ouders eenen aanleg tot tering geërfd te hebben , deze evenwel door menigerleije omftandigbeid, bet zij in de vroege jeugd ontwik- keld , bet zij in gevorderden leeftijd verkregen kan worden. Het laatfte komt echter bier minder in aanmerking dan het eerfie. Zwakke ouders verwekken gewoonlijk kinderen , die, hoewel zwak van longen, evenwel in de eer- fte i evensjaren, als rozen blosjen, doch bij wie D lich^ ( ) Zich reeds in het tijdperk der jongelingfchap dc tot hier verftoken worra laat waarnemen, die aan den wortel des levens knaagt. De aanleg tot tering is zelden tc miskennen. Zij vertoont zich reeds in de eerde lo jarcn, doch vooral van het iG^e tot het jaar , welk tijd- perk ook het gevaarlijkst is. Kinderen, die eene zeer teedere , fijne huid, blond haar en rozenkleurige wangen hebben en echter bij deze kleur, die gewoonlijk gezondheid aanduidt, mager zijn; ligtelijk na verhitting of na het gebruik van eene geringe hoeveelheid wijns uit den neus bloeden ; eensklaps van kleur ver- anderen en even zoo fpoedig na eene kleine on- aangename gemoedsbeweging bleek, als zij in het tegenovergefteld geval rood worden ; die dikwijls verkoudheden krijgen, en met opgezette klieren, vooral aan den hals , geplaagd zijn ; Inel groeijen , of zoo als men zegt, in de hoogte ichieten ; — voor zoodanige kinders heeft men meer, dan voor an- dere te vrezen, dat zij in den mannelijken leef- tijd offers dezer ziekte zullen worden , wanneer men niet tijdig alle moeite aanwendt, om de bij hen aanwezige kiem te verflikken , waartoe wij den lezer in het vervolg de middelen zullen op- geven. Veel duidelijker evenwel valt in den gevorder- den manbaren leeftijd de aanleg tot lering in het oog ; deze is als dan dikwijls voor een’ ieder merk- baar. De bouw des ligchaams is in die jaren zeer tee- ( Si ) »ecder en zwak ; het ligchaam is naar mate der krachten vrij hoog opgefchoten en buitengewoon mager, De huid is zacht en fijn , zoo dat de ad eren in onderfcheidene deelen , als vooriioofd en hals, er doorheen blinken; de wangen wor«* den bij den geringften prikkel boog rood geverfd; ieder glas wijn , iedere korte infpanning bij het rpreken en gaan, een vertrek, dat te warm is enz. veroorzaken, dat het bloed zich daarin op« hoopt, waardoor de wangen en lippen zich ver« toonen, als waren zij met rood hefchiiderd. De hals is, in vergelijking met het ligchaam, dun en lang ; de borst eng , plat en ingedrukt , terwijl de rchouderbladeii fpits achteruit Iteken. De fiem is zwak en zacht , en zonder groote infpanning of verhitting is het voor zoodanige perfonen on« mogelijk lang aan een te fpreken. — Gewoonlijk fcliiet het ligchaam op eens, fomwijlen in weinige dagen , dikwijls na langdurige ziekten fiiei in de hoogte en daarbg is de fpijsvertering en fpier« kracht veelal van dien aard , dat men daaruit eerder zwakte en krachteloosheid , dan fterkte des ligchaams kan opmaken, By jongelingen verbin« den zich dikwijls hiermede nachtelijke bevlekkin« gen 5 die voor geen middel wijken willen. (*) Der« D 2 ge« Bij hm^ die aanleg lot de tering hebben merken dikA'ijh een eigenaardig karakter op , hetvrelk W A L c K i E R s {Oen, Fcrh, van het Genootfehap Servandis Civibus ^de Beet) zeer naif aldus heeft opgeteekend: ^^Aandoenlijkheid yan ligchaam en geest » wuftheid •, hartstochten dis de ziel niet ( 52 ) gelijke lieden worden Lij de geringde gelegenLeid gevende oorzaak door niezen, hoesten, zeere keel , ontdeking- en ziiikingaardige toevallen van aller- lei foort geplaagd. Bij allen echter, die aanleg tot tering liehhen , zijn niet alle de opgegevene eigenaardige kentee- kens aanwezig. Weinige, ja foniwijlen Hechts één behoorde toereikend te zijn, om hem, die dezelve bij zich waarneemt, tot nadenken te hrengen en oplettend te maken, hoe hij zijn levens -plan zal inrigten, om in elk geval het dreigend gevaar te ontgaan; hoe meer leekens hij hij zich hefpeiirt, des te meer moet hij zorgvuldig en oplettend in zijne levensmanier zijn, ten einde de ontwikkeling der ziekte tegen te gaan. Van een kenleekcn , hetwelk men gewoon is hierhij te plaatfen , zal ik nog melding maken. Het is de melk witte of liever de hlaauwachtige kleur der tanden, welke men hij cenige lijders van deze foort langen tijd voor en gedurende de ziekte heeft opgemerkt. Zonder over de waar- de of wijze van ontfiaan van hetzelve te willen oordeelen, merk ik liierhij Hechts aan, dat ik menigen lijder aan deze ziekte zag en Jjeliandel- de, zonder dit waar te nemen en dat alzoo des- zelfs niet in bedwang kan houden , neiging tot lagchen en vrolijk- heid , waardoor de vrienden in verwondering geraken , wan- neer zij iemand , die zoo boertig , zoo aangenaam in gezei- fchap plagt te wezen ^ zien uitterend* Vert. ( ^5 ) zelfs afwezeiidlieid geen ontkennend bewijs dezer ziekte is. De nadere befclirijving van den aanleg tot te* ring, w^elke üufeland ons gegeven heeft, mag men vrij als naaavvkeariger en meer ontwikkeld , dan de mijne aannemen, maar men dient daarbij optemcrken, dat bij zicli bet beeld eener meer gevorderde ziekte beeft voor oogen gefield. Zijne befclirijving is meesteracbtig, zie hier dezelve. « Men moet,” zegt hij « voor de tering vrezen, wanneer men dikwijls eensklaps , zonder verkoud- heid als oorzaak daarvan te kunnen befclioiiwen , heescli wordt , zoo dat veelal onder het fpreken de fieni verloren gaat ; wanneer men niet regt diep kan inademen of den adem kan ophouden zonder pijn in de borst of neiging tot hoesten te gevoelen ; wanneer men zeer roode , als met verw overfiroken , wangen heeft of wanneer eens- klaps fleclits een wang rood wordt; wanneer . a liet eeten koonen en handen rood en heet w r- den en men onverwachts eene vliegende hitte de borst ontwaart; waanneer men 's mor^-. as vroeg kleine klompjes, gelijk gierst of kleine korrels op hoest, die veel naar kaas of talk - lijken en tusfchen de vingers gewreven eenen a aangenamen geur van zich geven; wanneer t i na fchrik, toorn of andere ziels- aandoenin^ .:: pijn in de horsi: gevoelt of tot hoesten aaiig i wordt ; wanneer elke verhitting ol bekoeling , dere misfiag in liet dieet dergelijke toevalle« • oorzaken; wanneer men dikwyls door verkcL. i D 3 ( 5i ) of zinkingen op de borst aangetast wordt, of deze ceris oniftaaii zijnde niet wederom willen Terdwij- iien 5 ondekt men daarenboven bloederige uit- werp feien , die uit de longen komen , dan is het gevaar voor de longtering zeer nabij. Die deze teekens bij zich zei ven befpeurt, zij op zijne hoe- de en grijpe met allen ernst naar de voorbehoed- middelen. De afwezendheid van het een en de tegenwoor- digheid van het ander dezer kenteekens is even- wel noch voor- noch tegenbewijs. Dit merk ik hier vooral 'aan voor hen, die, wat hunne ge- zondheid aangaat , veeltijds zeer beangst of inte- gendeel ook w^el llerkulesfen nieenen te zijn en evenwel werkelijk gevaar loopen. Bij eenige der genoemde teekens moet men ech- ter in zijne beoordeeling vooral behoedzaam zijn , wanneer men daaruit een befluit wil opmaken. Wat ]>. V. de liitte in de handen aangaat, deze bepaalt zich voornamelijk tot de binnenlfe vlakte der hand. Voor het uiuverpen der genoemde kwa- hjkriekende , naar gierstkorrels gelijkende , klomp- jes, op zich zelve hefchouwd , behoeft men niet bevreesd te zijn. Onlangs heeft zeker Arts over derzelver ontflaan meer licht verfpreid. Zij wor- den blijkbaar afgefcheiden door de flijmklieren , of liever door de kleine flijmholeii , die in liet achterfie gedeelte der mondholte, in het begin van den flokdarm en in het hoofd der luchtpijp in groot aantal aanwezig zijn, IIo« taaier het Üijm is , des te meer wordt er af- ( ) nfgezonJiercl , hoe minder rekbaarheid de klieren hebben , des te gemakkelijker blijven de vette i'meerachtige en andere deelen van dezelve terug , tot dal zij daarin geene ruimte meer vin- den, liet gaat hiermede omtrent zoodanig, als met de Q^mkorreltjes , die ontfiaan tusfchen het roedenhoofd en de voorhuid , vooral bij jonge lieden of bij de zoodanige , die deze deelen niet behoorlijk zuiver houden. Deze flijmkorr eitjes fchijnen , wat derzelver we- zen en manier van ontftaan aangaat , zeer veel gelijkheid te hebben met de wijnlteenachtige aan- groeifels der tanden. Men wordt zelden daarvan iets gewaar, zonder dit ongemak ook aan de tan- den te bemerken , waar men het echter door zorgvuldige reiniging kan voorkomen, terwijl der- zelver gelijkheid aan de wijnheen zoo groot is , dat het verharde Hijm bijna gelijk aan zachte fteen kan worden en daardoor tot menigerlei toeval kan aanleiding geven. Daar dit üijm wezenlijk door de klieren der luchtpijp wordt afgezonderd, kan men daaruit tot eene onregelmatige werkzaamheid derzelver en te gelijk der geheele borstholte beiluiten , wanneer er nog veel andere toevallen aanwezig zijn , die dit befluit zekerheid bilzetten. ïs dit verfchyiifei echter alleen aanwezig en befpeurt men daarbij eene minder goede fpijsvertering , dan kan men ten dezen opzigte zeer gerust zijn ; want na ver- koudheden wordt dit dikwgls waargenomen bij perfoneiij die in het geheel geenen aanleg tot D é te- ( 56 ) lerinq lie])ben en dit geeft voor de medegedeelde verklaring een nieuw bewijs, IX. Verfehl Hen de foor ten der Tering, Daar vele en verfchillende oorzaken de tering kunnen voortbrengen , laat liet zich gemakkelijk begrij[)en , dat zij in haren aard , beloop en ver- IcliijnAden ook zeer verfchillcnd zijn kan en dat men al zoo ook onderfcheidene foorten van de- zelve kan aanneinen , alhoewel het vrij zeker is, dat iedere foort , aan het eind der ziekte, haar eigenaardig karakter verliest. Alle foorten ein- digen met vernietiging van de zelffiandigliedeii der longen en moeten daarom aan elkander gelijk worden. Alles wat wij hierover kunnen mede- deeleii, lieelt alleen in zoo verre eenige waarde a s het die middelen aanwijst, welke in het be- gin der ziekte de doelmatigfte zijn en w^elke niet hechts in het algemeen, maar ook in het bijzon- der en in het gegeven geval nuttig kunnen wor- den , om dat zij geheel en al met de hoedanig- heid en den aard der ziekte overeenftemmen. Mcü telde e<‘rtij<js eene groote menigte foorten van tering ; eensdeels lettcde men te veel op hel beloop der ziekte en fpoorde alleen de oorzaken op, welke die der ziekte niet zijn konden, maar door de oml'andighedcn daartoe gerekend werden, anderdeels gaf men daarom zoo veel verfchillende f, foorten op, om dat niet dit, maar een ander deel der longen was aangedaan , dit of dat ver- fchijn- ( ) fcliijnfel voornamelijk liecrfchencle was enz. Men liad toen eene verzworene of etteronJc , knob- belige, ftecnachtige, vocbtige, droogc, fnei vo(n’t« gaande, roodwangige, venerifclie, jicluigc en wie weet welke foortcn van tering meer, naar dat er zweereii of knobbels in de longen waren ; veel hoest met of zonder uitwerping aanwezig w^^s ; de lijder fpoedig weggerukt werd ; zijne wangen buitengewoon rood waren; eene vermoede j>c!i- tige , venerifclie, fcliurftaclitlge , klierachtige of eenig andere fcherpte in het bloed der longen geoordeeld werd aanwezig te zijn. Over dit alles zullen wij ons niet bekommeren, maar flecbts op de v/ezenlijk -verfchillendc foor- len onze aandacht bepalen. Iedere iongtejiog kan fnel of langzaam voorlgaaHo Kan de kunst des Geneesheers haar in liet geval, waar zij de gren- zen van beleediging in de longen overfciireden beeft, niet genezen, zij kan echter derzelver voortgang beletten, vooral wanneer de belrek- kingen des lijders niet in den w eg Haan , wal de kunst in haat is uit te denken. In het algemeen werken alle oorzaken , die de longtering voortbrengen op eene dubbele manier. Zij brengen in grootere of kleinere gedeelten der longen en de daarbij beboorende deelen , eene ontiteking voort, die naderhand bet zij langzaam, bet zij fpoedig in verettering overgaat , om dat zg niet verdeeld werd ; of zij verwekken eene buitengewoon hevige en hardnekldge afzondering van flnni« D 5 Op ( óa ) Op deze manier krijgen wij fieclits twee iioofd- foorten ; 1'^. de etterende of werzworene , 20. d e ' Jlijmtering, Wat de eerfte foort aangaat, hierin kan men onderfcheid maken , in hoe verre daarbij of dé zelfltandigheid der longen of het groot aantal klieren aangedaan is , hetwelk wij in de nabijheid der luchtpijp- takken of bg derzelver kleinere tak- Terdeelingen aantreffen. De etterende kan der- halven als de wezenlijh Etterende en als de Knobbelige hefchouwd worden, om dat men in derzelver beloop , toevallen , genezing , voorbe- ' .lioeding, gevaar en uitgang aanmerkelijke ver- fcheidenheden waarneemt. M en zoude gelooven, dat door de opmerking: aan het einde is de eene tering aan de andere gelijk, deze eenvoudige verdeeling zeer beperkt moest worden. De uitw^erpfelen van flijm en et- ter moeien, zoude men denken, duidelijk genoeg van elkander te onderfchcidcn olfchoon men ook op al het andere geene aandacht vestigde. Hoe waar dit fchijnen moge, het Fleuiit echter op zeer wankele gronden; zelden is men in Haat, om uitgeworpen etter en flijm, wanneer de ziekte eenigzins gevorderd is , van elkander te onder- fcheiden. Men heeft daartoe vele voorhagen ge- daan , vele middelen beproefd , geen derzelver heeft echter onbedriegelijke uitkomften geleverd. 