Herbarium amboinense ?plurimas conplectens arbores, frutices, herbas, plantas terrestres & aquaticas, quae in Amboina et adjacentibus reperiuntur insulis adcuratissime descriptas iuxta earum formas, cum diuersis denominationibus cultura, usu, ac virtutibus, quod & insuper exhibet varia insectorum animaliumque genera, plurima cum naturalibus eorum figuris depicta /omnia magno labore ac studio multos per annos conlegit, & duodecim libris belgice conscripsit Georg. Everhard Rumphius ... ; nunc primum in lucem edidit, & in latinum sermonem vertit Joannes Burmannus ... qui varia adjecit synonyma, suasque observationes pars prima [?sexta].
Plaats. De eerfte zoort waft nergens dan in de tuinen > verlatene bedden , en in de erven rond aan de buizen, e roode is wat wilder, en waft op vlakke pleinen, daar geen groote Dt Jtaat , ook omtrent de woningen der menfchen, en aldaar zoo digt, dat men’t voor een gezuait veld zoude aanzien , want bet vermenigvuldigt zig zeer s en in korte door bet uitgewalle zaad. Gebruik. In ' gemeen wert bet onder de Oebat goe-. Da, dat is liefdekens-kruid gerekent , die de vrouwen ge- bruiken om aangenaam by de mannen te worden 3 of de dienftboden als zy de gunft van bunne Meefters zoeken. De ronde korrels onder de jtelen bangende , vryven ze met wat ryfimeel tot cen papje , waar mede zy bet aangezigt befmeren, "t welk daar van belder en klaar wort, maar ` de takskens dragen ze agter de ooren, die eerft door een Moorfe äer? belezen zyn , een konflje in de Moluccos meeft gel yk. Die bet voor droef-kruid rekenen , ge- bruiken de takskens om aan malkander te zenden, als xy willen zeggen, dat zy bedroeft of met zorge beladen zjn s en willen zulks deriveeren uit des kruids naam Y go YEO» "I welk een flaper beduid, of iemand die met seele zorgen” beladen zit, en dut. 2 In de Medicynen heeft bet ook eenig gebruik, want de wortel wert met Pinang gekaauwt tegens bet krimp/el des buiks en xydefteeken. Tegens de vallende ziekte en Jruip- jes der kinderen , neemt de tweede zoorte met bet voor- gaande Auris canina, "t manneken, vryft bet in water, en geeft bet den Patient te drinken, en wagtende; dat "er geen Acorus omtrent bem kome, dewelke met zyn flerke reuk. binderlyk is in deze ziekte. De bladeren te zamen met Marrubium album , in Banda Daun cambing ge- noemt, geftoten,. en den fap witgedrukt , geeft men de kin- deren te drinken tegens de. vallende ziekte en klem, "t zelve tegens kolyk ook aan de oude menfchen , als men de bladeren wan, Pancaga en. Qus ferofarum daar by doet. De “Lab. rm Tom VI: ———— — X. Boek. XXXI. Hoofdft. „Radix cum Pinanga mafticata Odontalgiam curat. Tota herba cum Pancaga coéta & propinata, Colicam & Nephritidem curat. In Banda exhibita quoque fuit fenibus convulfioni obnoxiis, tam fola cum Pinanga maíticata, quam cum priore mixta & propinata. Jave vocatur Pulang kean,'ac dividitur in albam feu feminam , & rubram feu marem, ibique‘in ufu Medico etiam eft, tota enim planta cum radice ex- flirpata & contrita cum Oryza ruffa , addito pauxil- lo Anifi, Deryngo & Bangle, propinatur & abdo- mini inlinitur contra. peffimam Dyfenterie fpeciem, quam curat, licet core fanguinis glebe dejiciantur. Sic illi hane: quoque exhibent contra fpasmum & convulfiones tam feniorum quam juniorum ,- item contra Nephritidem. Dicitur, hanc herbam ore ma- fticatam ericere, ut ex oculis decidant quivis pulvi- fculi vel arenulz per ventum vel infortunium admifle. In Hort. Malab. part. 10. fig. 15 & 16. Kirganeli & Tsjeru kirganeli cum hac herba meroris conveniunt, prima nempe cum alba, & altera cum rubra, ipfique ibi fubfequentes tribuuntur virtutes. Folia fimul cum radicibus contrita Apofthemata curant, folia contrita & inpofita , ulcera depurant. Radices cum quibusdam aliis rebus ejusdem virtutis contrite in pulverem , & adfumpte profunt iis, qui tufi & fluxu catharrali laborant; eedem cum Allio contrite & fcroto inli- nite ejus ulcerationes curant & exficcant. ‘Tota herba fummum eít remedium contra Dyfenteriam , uti a Javanis etiam contra banc adhibetur, ficuti fupra di- ¿tum fuit. i Tabula‘ Decima Septima ` Ad Figuram primam Herbam meroris exhibet albam, Figura fecunda Herbam meroris exhibet rubram. dis ‘OBS ER VA TTO Prima alba barum plantarum fpecies eft Urinaria indica, erecta, vulgaris; Tbef. Zeyl. pag. 230. Tab. 93. fig. 2. & Urinaria Zeylanica ere&a Herm. Par. Bat. pr. pag. 385. & Tithyma- lus non la&tefcens Muf. Zeyl. pag. 11. € Phyllanthus foliis alternís , alternatim pinnatis, floribus dependentibus ex alis foliorum H. Cliff. pag. 440. ubi vide reliqua. Altera rubra fpecies eft Urinaria Indica, fupina cauliculis fu: bentibus. Muf. Zeyl. pag. A & 16. Thef. Zeyl. pag. 231. & Fruticulus capfularis hexapetalus , brevioribus foliis & an- guítis Piukn, Dëst, Tab. 183. fig. o. CAPUT TRIGESIMUM PRIMU M. Echptica. Daun fipat. fua folia. Pedis vel ulne altitudinem adtingit , caulibus adfurgens rotundis, fuccofis, & ad ta- Cum rugofis, qui inferius diftinguuntur in paucos reétosque laterales ramos. Folia ejus oblonga funt, tres pollices longa, digitum lata, ab utraque acumi- nata parte, ad oras paucis vagis & brevibus denticu- lis notata, fere feffilia in caulibus , obfcure virentia, . fuperne rugofa, ex quavis ipforum ala lateralis ex- . crefcit ramus. : : In fummo flores producit illis filveftris feu Belli- dis minoris fimiles, fed in centro petalis feu difcoi- deis deftituuntur, ac planitiem formant cum elevato cacumine, ex denfis & angulofis feminibus conftan- tem, ita ut unum corpus videantur conftituere , quod cingitur multis brevibus & albis petalis, inftar Belli- dis dicti, quivis flos ftellato infidet calici , cujus ra- dii ultra floris orbem eminent , atque hic caliculus longiori inponitur petiolo refpectu folii, ac folitarius tantum excrefcit tam ex alis fuperiorum toliolorum, quam in vertice. Hic flos vigens viridi planoque collo elevatus , cin&usque albis petalis naturaliter reprefentat folem Eclipfin patientem, qualis in ça- lenda- E95 videtur effe adfinis Parietariz per rugofa AMBOINSCH KRUIDBOEK 4 De wortel met Pinang gekaauwt genceft de tantpvn- Het gebele kruid met Pancaga gekookt en gedronken, ge- neeft kobyk en graveel In Banda is bet ook geprobeert wan oude lieden, die de klem krygen, zoo alleen met Pinang -gekaauwt, als met bet voorgaande gemengt gedronken. , Op Fava beet bet Pulang kean, verdeelt in witte of wyfken, en ^£ ronde of manneken , alduar beeft Let ook in de Medicynen zyn gebruik, want bet gebcele kruid met wortel en al uitgetrokken, met roffe rof gewrecven, daar by doende een weinig Anys, Deryngo, en Bangie, gedronken, en op den buik gefmeerd., geneeft de quaatfte zoorte van bloedioop, wanneer 'er klonteren van bloed afgaan, zoo wert bet by bunlieden mede gebruikt tegens de klem, zoo aan oude als jonge., als medein*t graveel. Men zegt , dat dit °t kruid zy, "; welk in de mond gekaauwt, uit de oogen doet vallen alderbande [lof en zant , dat daar in gekomen is. In Hort. Malab. part. 10. fig. 15 & 16. Kirganeli en Tsjeru kirganeli komen overeen met ons Herba merorts , te weten de eerfigenoemde met de witte , en de tweede met de roode zoorte, Aldaar werden ben de volgende kragten tocgefchreeven. De bladeren tezamen met de wortelen ge- wreeven geneezen de apoftemen. De bladeren gesvreeven en overgeleid zuiveren de ulceratien. De wortelen met neg eenige andere dingen van dezelfde kragt, gewreeven tot poejer „en ingenomen, belpen die geenen , die met de hoeften en zinkens op de borft beladen zyn. Dezelfde met look ge- “wreeven, en op den klootzak gefimeerd, geneeft deszelfs exul- ceratien en a — Het geheele kruid is bet opper[le reme- die tegens den bloedloop , waar toe bet by de Favanen ook gebruikt wert, als gezegt is. De Seventiende Plaat Vestoont in de eeríte Figuur het witte droevig kruid, De tweede Figuur wy(t aan de roode zoort van het droevig kruid. AANMERKING. De eerfte witte zoort van deze planten is de Ibdifche , op- ftaande , gemeene Urinaria van bet Thef. Zeyl pag. 230. Tab. 93. fig. 2. en de opftaande Ceyloníche Urinaria ván Herm. Par. Bat. pr. pag. 385. en de Tithymalus , zonder melk Mit, Zeyl. pag. 11. en de Phyllantus met verwiffelde bladeren ; dragende fteeltjes met bloemen , hangende uit de hoeken der bladeren, van de Hort. Cliff. p. 440. alwaar het overige zict. De tweede roode zoort is de Indifche Urinaria, leggende met roode fteeltjes, van het Muf; Zeyl. pag. 4 en 16 en de Thef. Zeyl pag. 231, en het ftruikje met fes bladige bloe- men, en de vrugt in een huisje , met korter en naauwe bla. deren, van Plukn. Phyt. Tab. 183. fig. 6. EEN EN DERTIGSTE HOOFDSTUK. De Echpfis-plant. [NX cliptica fcbynt van de maag fchap van Parietaria te E zyn, met zyn ruige bladeren. Het fcbiet een voet of een elle boog op, met regte fleelen, rond, Jappig, en ruig in "t pes y > beneden in weinige regte zyde- takken verdeelt. De bladeren zyn langwerpig , drie dui- men lang , een vinger breed , agieren en vooren toegefpit fb; aan de kanten met weinige ydele en korte tantjes , fchter zonder woetjes tegens bare fleelen aanzittende , zwart- groen, aan de bovenzyde ruig. leder uit zyn {choot een zydetak uitgevende. dpt Op zyn top draügt bet bloempjes, die van de wilde Maagdelieven gelyk, dog in de midden heeft ze geen blaad- jes maar een plat en groen beuveltje , uit digt en boekige zaden gemaakt , zoo dat zy een ligbaam [cbynen , omgeven met veele korte en witte blaadjes , gelyk de voornoemde Bellis. leder bloem flaat op een galera bordje ; wiens flralen buiten den omring van de bloeme uitfteeken y en dit bordje op een langer feel, waar van maar een alleen flaat „ zoo wel uit den fchoot der bovenfte blaadjes als op den top. Deze bloeme in baar fleur ftaande met dat groene vlakke beuveltje , en de witte blaadjes rontom, vertoont zeer natuurlyk een Eclipferende Zon, gelyk ze in de Almanak. ken gefchildert wert, te weten als "er een totale Eclipfis Fa voor. a HERBARIIAMBOINENSIS LiberX. Caput XXXI. “lendariis depingittr , fi nempe totalis fit Eclipfis, quum Sol in orbita obfcurum Lune corpus compre- hendit, ac fplendentibus fuis radiis paululum in am- bitu eminet, quum jam alba ifta petala in orbe deci- dua fint, paululum elevatur viridis ifte collis , ni- ‘grefcit , feu obfcure cinereus eft, maturaque deci- dunt femina, que alias proferunt plaptulas ; alter- que excrefcit colliculus brevibus apicibus ornatus , qui erant pericarpia iftorum feminum , hicque ulti- mus colliculus cin&us eft o€to vel novem viridibus petalis, que fub primo abícondebantur flore, ita ut alter denuo reprefentetur flos. : Totius herbz fapor fatuus eft & ingratus, fere in- {tar crudi Sajor Bajang. Contritorum foliorum fuccus niger eft, qualia & ficca funt folia. Radix brevis eft, fibrillofa, & in multas ramificationes diftinéta, faci- lisque eradicatu, Nomen. Latine Ecliptica; Malaice Daun fipat , h. e. folium dimenfionis, quidam hanc etiam vocant Mac- kon, juxta Portugallicum Folbo maco, fed inproprie, Ternatice Wangi wangi maibo, h. e. folis ftercus , a Sole Kclipfin. patiente ejecta; Bandice Daun tinta, h. e. atramenti herba a nigro ejus fucco. Locus. In hortis crefcit ad oras arearum, & juxta fepes , ubi folum eft nigrum & leve. i Ufus. Nature eft refrigerantis & ficcz. Tota her- ba in aqua contrita, & per noctem rori expofita con- ducit altero. die ad caput lavandum , addita Calappi medulle rafura , hocque fieri oportet quam frigide eget ferre poteft, hoc caput refrigerat, capillos ex- crefcere facit , eosque nigro tingit colore, quz af- cana eft ars vetularum, que mallent juniores videri , atque hinc cupiunt longos nigrosque capillos. [dem hic ficcus inlinitur etiam capitibus infantum mox genitorum , ut capilli nigri cito excrefcant. Quum jam mulieribus fit magno ornamento, longa, anguíta, & nigra gerere cilia, hinc obliniunt hzc contrita hac herba, unde Malaienfe obtinuit nomen, ach nigrum hoc vellent denotare ciliorum orbem.. uum pueri rubras contrahunt maculas per corpus, Ternatice Safiri tacca dictas, hoc obliniuntur fucco. Idem quoque propinatur, & pectori inlinitur Afthma- ticorum, qui morbus Hoffa incolis dicitur. Folia cum pauxillo Salis contrita, & fronti inlinita , Cephalal- giam curant. Baleyenfes hac quoque utuntur herba aliis mixta ad olus. Tabula Decima O&ava Ad Figuram primam Eclipticam exhibet. Figura fecunda Silagurium {ftit anguftifolium, (eu fecundam ejus fpeciem. x Ad Alceas Eclipticam pertinere puto, & eft forte Alcea In- dica, Bellidis fpinofe folio , flofculis parvis T'bef. Zeyl. pag. 10, , : ; voorvalt, daar de zonne binnen baren omkring , bet don- ker lighaam van de maan bevat , en met bare beldere Jiralen even aan de kanten uitfteckt , als de witte blaadjes nu van den omring afgevallen zyn, zoo verbeft bem dat groene beuvelken nog Wat, wert zwartagtig , of donker- graauw , de rype zelfs vallen af, daar dan andere plant- jes van komen, nalatende een ander heuveltje, met korte fpitfen bezet, welke waren de voetjes van de voornoemde zaden , dog dit laatfte beuvelken is alsdan nog omringt met agt of negen groene blaadjes , die onder de eerste bloemen fionden, en vertoont zoo een tweede bloeme. De fmaak van ’t gebeele kruid is laf , niet aangenaam, febier als raduwe Sajor bajang. Den fap van de gevreeve bladeren is zwart, gelyk ook de drooge bladeren werden. De wortel is kort, vaxelagtig , en in veel takken wer- deelt, ligt om uit te trekken. Naam. Int Latyn Ecliptica; in’t Maleits Daun fi- pat , dat is een blad van Limite of bepaling. Zommige noe- men °t ook Mackou, na bet Portugeefe Folho maco; dog oneigentlyk. Op Ternaten Wangi wangi maiho, dat is zonnedrek, of vuiligheid van de Eclipferende Zon uitgeworpen; op Banda Daun tinta, dat is inktkruid van zyn zo Plaats. Het waft in de tuinen , aan de kanten van de bed- den , en langs de paggers , daar een zwarte mulle grond is. Gebruik. Het is verkoelende, en droogende van aart. Het geheele gewas in "t water geureevon , en een nagt in den douw gezet, dient om *s anderen daags "t boofd mede te waffen, *t raspel van Calappus-pit daar by doende, en dat zoo kout als men ’t lyden kan, dit zal *t hoofd verkoe- len, "t bair doen waffen, en’t zelve zwart verwen. Een fecreet konftje by de oude vrouwen , die geern jong willen fcbynen , en daarom zwarte lange hairen zoeken te bebben. De zelffte fap fmeert men oor op °t boofd der kinderen, die eerft gebooren zyn, om fpoedig nieuw en zwart bair voort te brengen. Dewyl nu by de vrouwen een groot cieraat is lange, fmalle , en zwarte wynbraauwen te beb- ben, 200 beftryken ze dezelve met dit gevreeven krüid , waar van bet den Maleitfen naam beeft, als of ze de zwarte cirkel van de wynbraauwen daar mede wilden bepalen. Als de kinderen. roode plekken over "t lyf krygen, in "t Ternataans Safiri lacca genaamt , zoo fmeert men ze met dit fap. Het zelve werd ook gedronken , en op de borft ge- fmeert.van die geenen, die aamborflig en met de xiekte Hoffa gekwelt zyn. De bladeren met een weinig zout ge- vreeven, en op 't voorboofd gefmeert, ftillen de boofdpyn. De Balyers gebruiken deze mede onder andere kruiden. gemengt tot moeskruid, ? De Agttiende Plaat Vertoont in de eerfte Figuur de Eclipfis-plant. De tweede Figuur weit aan het fmalbladige Silazurie, ofte de tweede zoort. b Ik. meen, dat de Ecliptica tot de Alceaas behoort, en is mo- gelyk de Indiíche Alcea met het blad van de doornige Bel- lis, met kleine bloempjes in de Thef. Zeyl. pag. 10. CAPUT TRIGESIMUM SECUNDUM. Silagurium. Silagurs. ulti noftrorum Europzorum hanc habent plan- tam pro Anonide feu Refta bovis, fed erroneum ia eft, pertinet enim ad fpecies Malve minoris, uti ejus fapor ac vires hoc fatis declarant , licet mo- do crefcendi & foliis fatis conveniat cum Anonide , excepto quod fpinis careat , tres éjus obcurrunt fpe- cies, primo rotunda, fecundo oblonga, tertio alba. Primo. Silagurium rotundum , feu vulgare, eft fruti- culus lentus & lignofus , multis fefe extendens ramis, fed non ultra ulnam excrefeit , inferior ejus ftipes penitus lignofus eft, ex cinereo viridi te&us cortice, qui in ramis fuscus ac glaber'eft, lentus & viscofus Es A SC Malvis, Foliüfhs admodum eft, ac fo- Ordine in ramuli bint CER not pil. is locantur, atque ad ortum Folia articulum digiti longa funt , fuperius lata & plerumque bifida, inferius anguftata , ad oras den- tata, fuperne intenfe viridia & glabra, inferne pallide viren- TWEE EN DERTIGSTE HOOFDSTUK. De Silagoerse-plant. Y T^. van onze Europianen houden dit voor een Ano- nis of Refta bovis, maar ’t is een abuis, want bet beboort onder de geflagten van kleine Maluwe , uit- wyzende zyn fmaak en kragten , boewel ’t anders aan wasdom en bladeren met de Anonis redelyk overeen komt bebalven dat ’t geen doorns beeft , men beeft ’er drie zoor- ten van, ten eerfte de ronde , ten tavecde de lange, ten derde de witte. ; .l. Ronde of gemeene Silagoeri, is een taai “boutag- tig beelterke, dat zig met veele takken uitbreid, maar miet boven een elle boog wert, de onderfte ftam is klaar bout , bedekt met een groen-graauwe fcborfe, maar aan de takken is xe bruin, en glad, taai en Slymerig , gelyk alle Maluwen, het is wel beblaad, en dexelve Jtaan zon- der order aan de ryskens, by baren ocr{pronk hebben ze twee bairkens. De bladeren zyn een lid van een vinger làng , vooren breed , en meeft in tweén gekloven , agter fmal , aan de kanten getant, boven boog-groen , en glad, beneden bleek- groen, Jab. XVII. Lag. 44. X. Beck. XXXII. Hoofd/t. virentia , obliquis coflis pertexta , faporis pinguis , ma- xime adcedentis ad illum Malva filveftris vel agreftis. in teneris fruticulis majora funt & rotundiora , fesqui nempe pollicem longa, unum lata, luxuriofe viren- tia, in adultioribus anguftiora funt, ac non ita di- ftincte fuperius bifida, pollicem longa, ac femi lata. lpforum ramuli ac furculi tam lenti funt , ut vix abrumpi poflint. e Flos hic & illic fimplici petiolo infidet, calici in- cumbens , eX quinque ftellatis & viridibus petalis con- firucto. Flos ipfe magnitudinem obtinet Hollandici oboli feu ftuferi, perfecte rotundus, ex quinque con- ftans petalis, quz fibi ad oras incumbunt, & unicum reprelentant modo petalum , coloris vitellini , & ample apertus. In ejus centro piftillum locatur, decem lon- giora, ac plura breviora gerens ftaminula antheris flavis. Pott floris lapfum fefe contrahit calix pentapetalus, ac conum formatacutum, inque co cafeolus quafi ele- vatus & acuminatus locatur , qui maturus in decem dehifcitfegmenta , cafeiformia, & nigricantia, inque fummo acuminata , quz cuncta decidunt, relinquen- tia femi pellucidum calicem denuo ample apertum. Radix longiffima eft, ac perpendicularis , raras emit- tens ramificationes , tam firmiter terre inhaerens, ut fortis vir eam vix eradicare feu extrahere valeat, ni- fi laxo inhereat folo. Dulci conftat vifco uti in cun- ctis Malvis, fed raro. Optimus vero ejus character , ad Malvas hanc nempe plantam pertinere, eft, quod regularem fervet horam , quum ejus flores fefe ape- runt, quz quibusvis Malve fpeciebus peculiaris eft, hujus autem flores non aperiuntur ante horam nonam matutinam „ quo in ftatu manent ufque ad primam me- ` ridianam. - Aliis horis nil nifi capitula adparent,. ui- vis etiam flos femel modo fefe confpiciendus prebet feu aperitur, fi poft pluviofam noctem mane Sol fuos emittat radios, per horulam aliquando citius aperiun- tur, ac ventofo die citius fefe etiam claudunt. - Abrupti ramuli in cubiculo depofiti , mane hanc obfervant nihi- lominus horam, circa nonam enim fefe aperiunt flores, ac brevi poft meridiem fefe iterum claudunt, Hujus filveftris porro obcurrit fpecies, in agris fub fruticulis crefcens , a priore non diverfa , nifi quod altior crefcat, ad quatuor nempe & quinque pedum altitudinem, ejusque foliaanguíta funt, vix minimum digitum longa , oblonge forme , fuperne obfcure virentia , inferne. grifea. Flores fructusque funt uti in priore, easdemque etiam obfervant horas, Secundo Silagurium longifolium , elegans fruticulus eft , multos emittens rectos & lentiffimos ramos, ad quatuor pedum altitudinem , fed quinque fexve pedes alta eft hec planta, fi aliis Mice ruticulis, Cor. tice obducta glabro, cinereo, & fuperius viridi. Folia ejus folitaria locantur, & alternata, duplicis forma , juniorum enim fruticulorum teneris Dice foliis fere fimilia funt, inferius lata , fuperius acumi- nata, ad oras quoque profunde dentata, fuperne pi- lofa. In adultis oblonga funt & anguftata, binos ac tres transverfales digitos longa, vix unum lata, fu- perius obtufa, eleganter virentia, glabra, & ad ta- ctum mollia, coftis maxime obliquis pertexta , te- nuiora & molliora illis precedentis, faporis dulcis & vifcofi, lactis odorem prebentia. : Ex quavis fere foliolorum ala capitulum excrefcit coniforme , ex quinque viridibus conftans petalis , brevi pedunculo infidens, ex quo flofculus excrefcit uti in priore , fed paulo minor, coloris pallide lutei, ex quinque conftans petalis , fuperius parum bifidis , unaque dimidia pars anguftior eft altera, in centro fimile formans piftillum ac ftaminula. Poft florem 'capitulüm denuo fefe claudit, atque interne obtufum format conum; ex quinque vel fex oblongis femi- nibus compofitum, que grifea funt, ac quodvis in bi- nos incurvos apices diftinétum eft. Matura dehifcunt ac fimul decidunt. Hic flos vulgo hora feptima, & obfcuro ccelo octava fefe aperit matutina, ac decima fefe claudit, fed ita ut piftillum cum ftaminulis emi- neat, in fenioribus vero ftipitibus usque ad meridiem aperti funt , unde & maxima diei parte claufi funt.. Radix longifiima eft, perpendicularis, ac difficilis ex- ftirpatu, fuccofa quoque feu vifcofa. Tertio. Saligurium album fefe per terram magis ex- tendit lignofis furculis, ac folia haud digiti articulo lengiora fant, inferius lata ac fuperius acuta , dentata quoque AMBOINSCH KR UIDBOEK. 45 groen, met [cbuinfe ribben , van fmaak fmeerig , duide- lyk na de wilde of velt Maluwe trekkende. Aan de jonge * Jtruiken zyn ze grooter, en ronder, te weten anderbalve duim lang, en een breed, weeldrig groen , maar aan de oude zyn zy fmalder, en vooren zoo duidelyk niet. geklo- ven, een duim lang, en een halve breed. Hare ryskens zyn zoo taai, dat men ze qualyk af breken, kan. De bloeme komt bier en daar op een enkele fleel woort, ruftende op een bordje van vyf gefternde groene blaadjes. De bloem zelfs is in de grootte van een Hollandfe ftuiver, regt rond , dog van vyf blaadjes gemaakt , die wat over malkander flaan , en een blad vertoonen , dogijer geel; en wyd geüpent. In de midden ftaat een pilaartje , dra- gende tien langere, en veele kortere draadjes met geele noppen. Na "t afvallen der bloemen fluiten baar de vyf bladige voetjes , en formeeren een [pits kegeltje, en in "t zelve een kaasken, dog wat verheven , en mede toege/pitft , "t welk ryp geworden valt in tien [lukken vañ malkander als flukskens van een &aas , zwartagtig , aan ’t opperfte met een fpitfe , die al te zamen uitvallen , en laten bet half door/chynend bordje weder wyd open [laan. e wortel is zeer lang, en regt nedergaande , met weinige zydetakken, zoo vaft in de aarde boudende , dat ze een ert man qualyk kan uittrekken , of xy moet op een loffe grond (taan. Zy beeft mede een zoete Um gelyk alle Malvaas, dog weinig, Het befte kenteeken nu, dat dit kruid onder de Malvaas beboort , is bet precife uur, dat het boud in ‘t openen van zyne bloemen , bet welk ieder zoorte van Maluwe byzonder beeft. Deeze ziet men niet geopent voor regen uuren des voormiddaags, van daar af blyft ze geopent tot een uure namiddags. Op andere vuren ziet men niets dan geele knoppen ook vertoont baar ieder bloem maar eens , als er na een regenagtige nagt des 's morgens een klare zonnefchyn komt, zoo gaan ze wel een uurtje vroeger open, en by winderig weer fluiten ze baar te vroeger. De sd tdg takskens in een kamer geftelt, "s morgens agtervolgen niet te min deze uure ; want om- trent negen uuren openen zig de bloemen , en kort na de middag fluiten ze zig weer. Men vint "er nog een wilde zoorte van, int veld onder lage ruigte waffende , van de voorgaande niets ver/chil- lende , dan datze booger waft , tot vier en vyf voeten boog , en de bladeren zyn final, fcbaars een pink breed, langagtig , boven donker-groen , beneden grys; bloemen en vrugten als aan °t eerfte y en bouden ook dezelve puren, - Il. Langbladige Silaguri, wert een cierlyk beeflerken , met veele regte en zeer taaije takken opfcbietende , tot vier voeten boog y maar tot vyf of fes voeten , als bet tegens an- . dere ruigten aanleund , met een evene grauwe en boven- groenagtige fchorze bekleed, De bladeren fiaan enkeld , en met beurten boven malkan- der van tweederlei gedaante , want aan de jonge frruiken zynze de jonge Netelbladeren [cbier gelyk; agter breed en vooren [pits , aan de kanten ook diep getant , en aan de bovenzyde bairig. Aan de volwaffen zyn ze langwerpig en mal , twee en drie dwarsvingeren lang , fcbaars een breed, vooren ftomp, fcboon gras-groen, glad en zagt in "t aantaften, met zeer fcbuinze ril » dunder en weeker dan de voorgaande, van een zoete en fineerige fmaak , na melk ruikende. Schier uit ieder fcboot van de blaatjens komt een kegel- formig knopje , van vyf groene blaadjes gemaakt , op een kort fleeltje flaande , waar uit wert een bloempje als aan °t voorige , of een bairtje kleinder , ligter-geel, en van vyf blaadjes gemaakt , die vooren wat gekloven zyn , en de eene belft is fmaller dan d'andere , in de midden met een diergelyk pilaartje en draadjes. Na de bloeme fluit zig de knop weer „ en formeert van binnen een ftompe ke- gel, van vyf of fes langagtige zaden gemaakt , die graauw zyn, en teder zig in twee kromme fpitsjes verdeelt. De ry- pe vallen van malkanderen , ent'zamen af. Deze bloemen gaan ordinaris ten zeven , maar by donker weer ten agt uuren voormiddags open , en fluiten baar weer ten tien wuren , dog zoodanig, dat bet pilaartje met zyn draden buiten blyven , en aan de oude ftokken blyven zy tot aan de middag geopent. Want menfe de ats tyd van den dag gefloten ziet. De wortel is zeer lang, regt neergaan- de en weinig verdeelt , moejelyk om uit yte trekken , en mede fappig of fmeerig. II. Witte Saliguri , breid zig meer op de aarde uit, met zyn boutagtige ryskens , de bladeren zyn niet boven een lid van een vinger lang, agter breed , en vooren fpits, F 3 mede 46 HERBARII AMBOINENSIS quoque inftar foliorum Urtice , obfcure virentia, ejusdemque faporis. : a Flores ejus eandem obtinent formam & magnitu- dinem , coloris albicantis , intermixto urpureo pallido - colore, raro in frutice confpiciuntur , & ante meridiem modo aperti funt. Semen cjus eft uti in prima fpecie , fed cafeoli planioresfunt. Radix prorepit magis divifa. Nomen. Latine Silagurium; juxta Malaienfe, Java- nicum, & Baleyenfe Silaguri & Silagobi, prius Batbyr- rizım id vocavi, h. e. radicem profundam. Prima fpe- cies a quibusdam Thee Ambon, h. e. Thee Amboinen- fium vocatur, quum folia prefertim agreftis fpeciei maxime' conveniant cum foliis Sinenfis herbe Thee diáte. Ex Sinenfium enim relatu ipforumque libris conperi, Thee plantam maxime convenire forma fua cum fecunda fpecie, neutiquam vero dico unas eas- demque efle plantas. Secunda fpecies peculiariter vo- catur Daun Safappo feu Scoparia, Amboinice, in Hi- tæa Tallabebo , h. e. difficilis eradicatu, item Tubi poccol, h. é. capitulum flavum, quum plurimo tem- ore flores claufi funt, «que ac capitula effent flava, Ternatice Tigo, ` Locus. Prima fpecies in planis crefcit locis, in pla- teis nempe & areis, ubi folum eft durum argillofum- que, aliquando etiam circa edes. Altera fpecies fo- lum amat arenofum, quale eft in levibus Sagus filvis, atque etiam circa domus, ubi adeo multiplicatur per deciduum femen, ut difficile fit exftirpatu, quin tota cum radicibus eradicanda fit planta, quod in adultis Ítipitibus vix effici poteft. Tertia fpecies raro obcur- rit in defertis filveftribus hortis. Ujus. Cunéte hz herbe emollientem & maturan- tem habent virtutem. Radix cum Zingibere minore mafticata, Emplaftri modo adplicatur tumoribus fcir- rofis, fed fine Zingibere Eryfipelae manuum , inco- lis Hisme ditte, h.e. incantamento. Folia cum vel fine Curcuma inter manus fricata Anthracibus ínpo- nuntur, ut emolliantur & maturentur, fed tarde illa operantur, & aperiuntur he , nifi efficacius addatur remedium , fique in initio applicentur, has totas dis- fipant refolutione. ; Radix cum Zingibere mafticata, ejusque deglutitus fuccus abdominis tormina curat, eadem quoque re- centibus inponitur vulneribus, prefertim que a fclo- petorum globis caufata funt , emollit enim, ardorem extrahit , & curat. Prime feu rubre fpeciei fuccus oculis inftillatus, quum inflammat funt, eos refrige- rat, & humidos reddit. Contufa radix ore etiam retinetur contra Odontal- pes Secunde fpeciei longa ac flexilia vimina con- igantur, que quotidianis inferviunt fcopis. Recens radix quam vifcofiffima ore maíticatur, ejusque de- glutitus fuccus prodeft iis, quibus in faucibus h&ret piícis pinna vel fpina. Si quis fit in campo, nec audiat campanam , ex harum plantarum floribus horz determinari poflunt, quamdiu enim prime fpeciei flores fint aperti, quis certo concludere poteft nondum effe poft meridiem, ac fecundz fpeciei flos claufus indicat poft decimam effe horam , faltem fic in Amboina hoc obfervavi , nec certior factus fum , an tali modo etiam in aliis id obfervetur regionibus. i . Kurundoti H. Malab, part. 10. fig. 18. quodammo- do convenit cum prima Silaguri fupra defcripta fpe- cie, ipfius vero defcriptio fobria eft & manca; non enim indicatur fruticem:efle lignofum , cortice ob- du&um vifcofo & fatuo , nec precifa etiam indicatur floris hora, qua nempe fefe aperit & claudit. Ibi adhi- betur contra ardorem peétoris& abdominis » fi forma decocti propinetur , plureque alie ibi obcurrunt res. - Optimum veró remedium eft, fi cortex ejus cum Carega pullu, butyro , & lacte feminarum contritus inliniatur temporibus & vulneratis nervis, unde cura- tur fpasmus ex gravibus ortus vulneribus. Cum fecunda feu anguftifolia fpecie convenit Tsje- 1u parva Hort. Malab. part. 10. fig, 53- defcripta , ejus- que vires ibi memorantur, folia nempe ejus cum Ca- lappi lympha in pulticulam vel hauftulum preparata inlinita vel propinata curare renum dolores. Radix ejus. cum aqua contrita & inlinita Eryfipelam curat. Ci I SERERE cam comparat cum herbula Curaffavica rortita diéta, & defcripta a Breynio Prodr. odo fub nomine Gratiola affinis Americana. } Tabula Liber X. Caput XXXII. mede getant als Netelblaadjes , doods-groen, en van de zelffte finaak. De bloemen zyn van de voorige gedaante en grootte, witagtig met ligt-peers gemengt , werden weinig aan den flok gezien, en ook maar des voor de middags geopent. Het zaad is als aan de eerfte zoorte , dog xyne kaakskens zyn platter, de wortel is kruipende , en meer verdeelt. Naam. In ’t Latyn Silagurium ; na "t Maleits , Fa- vaans, en Baleits Silaguri en Silagohi , eerftmaal beb ik ze Bathyriza genaamt , dat is diep-wortel. De eerfte'zoora te wert ook van zommige Thee Ambon, dat is Ambonfe Thee genaamt , om dat de bladeren inzonderbeid van de weltzoorten , groote gelykeniffe bebben met dat Chineefe kruid Thee. Zeker uit bet verbaal der Cbineefen, en uit binne boeken beb ik bemerkt, dat de Theeplante.meejt van gedaante zy, als de tweede zoorte van dit Kruid, dog ik zegge geenzints, dat bet eenderlei kruiden zjn. De tweede zoorte avert in ’t byzonder Daun Safappo , of Scoparia, dat is Befemkruid genaamt. In Amboin te Hitoe Tallahoho , dat is fterk om uit te trekken, item "Tubi poccol, dat is geel knop, om dat men den meeften tyd de bloeme daar aan geflooten ziet als geele knoppen. [n Ternaten beet bet Tigo. Plaats. De eerfle zoorte waft op vlakke plaat/en, op flraten en op pleinen , daar een barde- kleigrond is , en zomtyts ook in de erven by de buizen. De tweede zoorte wil een zandige grond bebbem , gelyk in ligte Sagebo/Jen en ook ontrent de buizen , daar ’t zoo vermenigvuldigt, door °t wit gevalle zaad, dat bet moeilyk wit te roejents, of men moet bet met wortelen en al uittrekken , °t welk aan de volwaffene ftruiken kwalik te doen is. De derde zoor- te wert zelden gevonden in verlatene veldtuinen. Gebruik. Alle deze kruiden bebben een vermuravende en rypmakende kragt. kauwt , en pleifters-gewyze gebonden op harde gefavellen, maar zonder Gember , werd ze gebonden op de roozen aan de banden, by de Inlanders Hismoe , dat is toverfche be- lefing genoemt , de bladeren met of zonder Curcuma tuffen de banden gevreeven , werden gelegt op bloedvinnen om die te vermurwen en terypen , maar ze doen ze langzaam op- breken , of men moet wat fterker middel daar by doen „en als dezelve eerft uitkomen , zoo doen xy die geheel verdwynen. De wortel met Gember gekaauwt , en den zap ingezwol- gen, geneeft bet krimpzel des buiks, "t zelve wert ook op ver/che wonden gebonden , onder andere, die door kogels gemaakt zyn, want bet verzagt, trekt den brand uit, en geneeft. Het fap van de eerfte of ronde zoorte in de oogen gedaan , als de zelve te zeer verdroogt zyn, verkoelen de zelve, en brengen vogtigbeid daar in. De gekneusde wortel wert ook in de mond gehouden te- gens bet tandpyn. De tweede zoorte wegens haare lange buigzame ryskens te zamen gebonden, dient tot dagelykze beefemen. De verfche wortel , die op ?t flymerig ft is, inde mond gekaauwt , en daar van den fap ingezwolgen „helpt die geenen,den welken eenvifchgraad in de keel is blyven fleeken. Als men in *t veld is , en geene klokken boort , kan men zig na deze bloemen rigten , want zoo lange de bloeme van de eerfle zoorte openftaan, is men verzeekert, dat bet nog niet over de middag is, en de bloeme van de tweede zoor= te gefloten, bewyft , dat bet later is dan tien uuren. Im- mers zoo beb ik "t in Amboina, gevonden, en nog geen nas der berigt , of "t op andere plaatzen ook zoo is. Kurundoti in hort. Malab. part. ro. fig. 18. befebree- ven, beeft eenige gebykeniffe met de eerfle zoorte , van bet bovenflaande Silaguri , dog de befcbryving van bet zelfde is wat zober , zynde uitgelaten, dat bet een bouzagtig fbruik- jeis, fmeerig en fmets van (hors, en de preciefe uur van bet opgaan. en fluiten der bloemen, Het wert aldaar gebruikt tegens den brand van de borft en buik , als men een drank daar van maakt , en nog andere dingen meer. Dog bet befte is, dat de febor[je daar van met Carega" pullu , booter en zog gewreewen en gefmeerd werd op den Jlaap , en voor gekwetfte zenuwen, welke den kramp ge- neezen, die van zware wonden komt. Met de tweede of fimalbladige komt overeen Tsjeru par- va in Hort. Malab. part. 10. fig. 53. befebreeven, zyne kragten aldaar zjn , dat zyne bladeren gewreeven met Calappus-melk , en tot een papj? of drankje gemaakt , ge- -dronken of overgefmeerd , geneezen bet nigre-pyn. De wortel met water gewreeven, en overgefmeerd , geneelt de roofe. Den Anmotator vergelykt bet met bet kruidje van Curacau , Cabritten-kruid genoemt, bY Doétor Breyne befchreeven, in Prodomo fecundo, onder de naam van Gratiolz affinis Americana. " De De wortel met kleine. Gember ge- ` LD SS VÀ (Sg EF Ne 2 > ' in binos tresve X. Boek. XXXIII. Eed, AMBOINSCH KRUIDBOEK. 47 Tabula Decima Nona Silagurium exhibet vulgare, feu primam ejus fpeciem. OBSERVATIO. Helianthemi feu cifti humilis hec prima Silaguri videtur effe fpecies , ac forte eft Ciftus humilis Chamedryos crispatis foliis Prom. Bone fpei-Plukn. Mantiff. pag. 50. Secunda Silaguri fpecies longifolia Tab. 18. fig. 2. exhibita, vera Capraria ef H. Amftel. tom. 1. pag. 79. que in H. Cliff. pag. 310. votatur Capraria foliis alternis , corollis quinquefidis, ubi vide reliqua, nec non Breymii Prodr. 2. nov. edit. in notis pag. 69. ut & H. Malat. Tom. 10 fig. 53» pu. OF, - en De Negentiende Plaat * Vertoont de gemeene Silaguri, ofte de eerjle zo0rte daat van. AANMERKING. De eerfte zoort van Silaguri {chynt te zyn een zoort van de Heliantbemum ofte lage Ciflus , en is mogelyk de lage Ciftus met gekreukelde bladeren, van de Chamedrys uit de Kaap de Goede Hoop, van Plukn, MantifJ. pag. so. De tweede zoort van Silagurie, ofte met het lange blad, o; de 18; Plaat fig, 2. verbeeld, is de regte Capraria; van de Hort. Amftel. eerfte deel, pag. 79. welke in de H Cliff. pag. 310. genaämt wert Capraria, met verwiffelde bladeren, en de bloem-bladeren in vyfverdeelt; alwaar het overige ziet, als mede Breyn. Prodr. 2. van de nieuwe druk in de note pag. 69. en de H. Malab.-Tom, io. fig. 53. pag. 105. CAPUT TRIGESIMUM TERTIUM. Urtica decumana. Daun gattal befaer. dia, tam fordida gerens folia, quam in ulla obfervantur planta, fimplicem vero erigit cau- lem, tres quatuorve pedes altum , inferius rotundum, lignofum , ac digitum craffüm , fuperius angulofum , terales ramos diftinétum , ubique ad tactum rugofum. |... : Folia folitaria locantur , que forma conveniunt cum illis Urtice vulgaris , fed multo majora funt, fpithamam vel pedem longa, immo fepe longiora , quinque fexve pollices lata , bicoloria juxta binas di- verfas fpecies. Alba fpecies maxima gerit folia, ad oras profunde dentata, ad taum penitus rugofa, & urentia, innumerabilibus punétulis hirta, cuivis ho- rum firmus infidet pilus inftar aculei apis. In vertice vagum gerit corymbum, inraros ramulos diftinétum , quibus quoque va i infident flofculi ex fimplicibus modo apicibus conftantes , coloris fordide albicantis cum: flavo intermedio , quique plerumque fine femine decidunt, excepto quod inferiora fulca ` capitula femen producant flavum & arenofum. ubra fpecies paulo anguítiora gerit folia, fed ejus- dem longitudinis, ac rugofiora prioribus , fant enim. non modo füperne , fed etiam inferne punétalis no- tata, majores verrucas referentibus, ac cuivis firmus quoque infidet pilus ,. qui vehementius urit prioribus. ufcz funt, uti & caules ac M onftrofa Urticæ majoris fpecies obcurrit in In- oliorum vene fubtus fi capitula , que femen continent, ubique rugófa & pun- gens eft hac planta. ` ` Ambo hec folia vola manus. taéta, in initio non tam facile urunt quam noftre Europee Urtice , fi vero aculei alicujus cutim feu Epidermidem perfo- . Tant, nom modo urunt, fed fimul veficulas excitant cum pruritu quodam , quales iti contrahünt , qui 4 cimicibus morfi funt. ^ Radix ejus longa eft, repens, in multas tenues ra- mificationes diftin&ta , quibus multe adherent fibrillz. Nomen. Latine Urtica decumana ; Malaice Daun gattal befaar , h. e. Folium pruritus magnum x Term. tice Sofóru; Amboinice Sala, nefcio quomodo hoc nomen ab Hungaris acceperint, Hungari enim quas- vis Urticas quoque vocant T/alan; Javanis Camadu. Locus. Ad otas filvarum crefcit, & fponte fub fe- pibus, atque ob ejus ufum in hortis quoque plan- tatur. Ufus. Sordida hzc folia apud Indos in quotidiano funt ufü, quibus idem faciunt, quod nos fcarificatio- nibus & Cucurbitis, quam primum enim fefe fegnes fentiunt ac torpentes ex fanguine craffo , quo artus se. ac inmobiles funt, unde pruritum fentiunt vel delaffati videntur, tum zque viri 2c femine corpus fricant hifce foliis, fuprema nempe ipforum parte, ac fatis ruditer, fi enim meticulofe hoc peragitur, hzc herba fefe quafi defendit, ac majores excitat dolores, hinc intrepide hzc folia tractanda funt, folummodo cavendo, ne fuprema:manaum pars tangatur, ac fine metu corpus perfricetur hifce, non vero funt contor- quenda vel leniter tractanda. Hinc DRIE EN DERTIGSTE HOOFDSTUK. De grootfle Brantnetel. E en. monftreus seagi van groote Netelen beeft men in Indien, met zoo leelyke bladeren , als men ooit aan een gewas bebben mag , zy Jcbiet met een enkelen Steel op; drie of vier voeten boog > beneden rond , bout- agtig y een vinger diks boven boekig , in twee of drie zy« detakken verdeelt , over al ruig in 't aantaften. _ De bladeren flaan enkelt , van gedaante wel onze. Nee elbladeren gelyk, dog veel grooter , een (han of een voet em meer, vyf en fes duimen breed , van taweederlet couleur na de twee zoorten , de witte zoorte beeft wel de ES: bladeren Së aan (^ "€ diep pent in ’t er gants „en ig , met ontelbaare pukkeltjes ieder Daat een ftyf baairtje als een a Op zyn top ftaat een ydele tros in weinig takjes ver: deelt, daar aan ook weinige bloempjes ZG Schier van enkele ftyve /pitzen gemaakt, vuil-wit met geel gemengt; die meeft zonder zaad afvallen , bebalven de onderfte bruine knopjes , brengen een geel zandig zaad voort. De roode zoorte beeft wat fmaldere bladeren, dog even lang , en nog ruiger dan de voorige, want bet is niet al. leen. van boven maar van onderen, ook met pukkeltjes als groote wratten bezet , en op ieder flaat een ftyf bairtje, dat beviger brand: dan de e ua De aderen zyn van. onderen bruin , gelyk ook de Beleg en knoppen, daar bet zaad infteekt, tot bet uiterfte tipje toe , ruig en flekelig. Beide deze bladeren aangeraakt met bet binnenfte van de band, branden in 't eerfte zoo ligtelyk niet als onze Europife Netels , maar als de ftekeltjes iemand in d'andes p^ jud Get 200 wenig aen alleen, maar werpen op elen op, met eenig jeuken, gelyk die geene krygen, Ki van Lë gals gem werden. "7 d e. wortel is lang, kruipende , in dunne takken verdeelt, en daar bir ont s Naam. In 't Latyn Urtica decumana; in ’t Maleits Daun gattal befaar, dat is Folium pruritus, magnum ; in ’t Ternataans Soforu ; op ’t Amboins Sala. Ik weet niet, waar zy by de Hungaren zyn geweeft ‚om dien naam malkander te leenen, want de Hungaren noemen alle ne= telen ook Tfalan; in ’t Favaans Camadu. Plaats. Het waft aan de kanten van de boffen im "t wild onder de beggens , en Wegens zyn gebruyk wert bet ook in de tuinen geplant. : Gebruik. Deze onaanzienlyke bladeren zyn by de In- dianen in een dagelyks gebruik, dewelke daar mede ver- rigten 't geene wy met fcarificeren of koppen doen, want, zoo dra zy baar onluftig gevoelen , met een zwaar bloed beladen , waar door de leden lam en fiyf werden , en groot jeuken gevoelen , of anderzints vermoeit zyn, zoo laten zoo wel vrouwen als mannen baar over ’t lyf firv< ken met deze bladeren, te weten met de bovenfle zyde, en dat vry wat bardagtig. Want zoo men bang is „en ver- zaagt een anderen over "t lyf firykt, zoo verwekt dit on- kruid grooter pyn, derbalven moet men de bladeren ftout aanvatten, alleenlyk wagtende , dat ze op de bovendeelen - van de banden niet en komen, en zonder fchramen over ’t bf firyken, maar geenzints vryven of drayen, m er 48 Hinc pars frita mox rubet, ifteque veficule magna copia intumefcunt, fed non ita iñ pedibus & ubi cutis dura eft. Veficule hæ tamen vix dolorem excitant vėl ardorem, fed pruritum potius, qualem quis per- cipit , fi aliquid rugofum cutim tangat. Sic hæ quoque veficule intra femi hore fpatium disparent, fi poit frictionem marius húmide obliniäntur guttulo olei, ac vola manus pars fricetur, fique quzdam remanet fcabrities, nil refert , fed magnum adfert folatium. 