Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
Het ontwerp van dit antwoord kwam, door Zine Excellentie en den Raad van State Antwoord der goedgekeurd, den 28" April ter tafel, en behelsde, na vernieuwde dankzeggingen en TEN betuigingen, de verklaring, dat, vermiis men er sedert eenige jaren op uit was om ter zake van het verschil van gevoelen betreffende de praedestinatie scheuring te maken, de Staten van eenige Provinciën overeenkomstig den raad door Zijne Majesteit zelve gegeven zoodanige orde op deze zaak gesteld hadden, dat door Gods genade en de bemoeijingen der Overheden en kerkedienaren de oneenigheden wel zouden bijgelegd worden. Aan vonsrius hadden de Staten van Holland de taak opgelegd om zich te zuiveren tegen aantijgingen, en dus ook tegen die van den geleerden sLapr. Zijn boek zou men aan bevoegde regters ter beoordeeling geven, of er werkelijk zulke dingen in voorkwamen, als waarover de Koning klaagde. — Zóó betaamde het den eisch des Konings ten aanzien van vonstius te beantwoorden. Hadden de Staten in het minst toegegeven, zij zouden eene onregtvaardigheid begaan hebben. Want was vonstrus niet reeds zoo goed als afgezet? Wel schrijft cARLETON aan wiwwoos, dat men niet onpartijdig was, daar men ROSAEUS schorste en vonsrrus in het land liet !, Maar werd dan nosagus verbannen, en had hij dan ook de vrijheid niet om zich in geschrifte voor het publiek te verdedigen ? Maar, vooral, de minste maatregel tegen vorsrrus zou eene stilzwijgende erkentenis ge- weest zijn van hetgeen CARLETON over het toepassen der doodstraf op ketters, als ware dit een heilig regt der Overheid, zich niet geschaamd had te zeggen. En toch werd er in de vergadering der Staten-Generaal een man gevonden, die niet alleen bezwaar had tegen het ontwerp van antwoord, maar er uitdrukkelijk tegen protesteerde. Het was LYCLAMA, de heflige tegenstander van de onlangs afgezelte Leeuwardensche Magistraat. Zulk een antwoord, beweerde hij, als waarvan het ontwerp was voorgelezen, zou den Koning niet tevreden stellen; het streed met de gesteldheid der Provinciën buiten Holland , bepaaldelijk met die van Friesland, Holland mogt zulke redenen noedig hebben om hare zaak goed te maken, maar geenszins de andere Provinciën, en Friesland allerminst. Hoe het zij, hij hoopte, dat die van Holland en van de andere Provinciën Zijne Ma- jesteit believen em zoowel de eenigheid der Religie behoorlijk handhaven, als vonsrrus voor goed verwijderen zouden. Men ging te ver, en wist niet waar men te land zou komen. Bij deze geschillen liep de Staat gevaar. Wel had Zijne Majesteit zich ver- klaard, dat de Overheid zulke geschillen moest bijleggen; maar hij had bedeeld, dat de Overheid dit door middel van eene generale Synode doen moest. En dan liet hij, zeide hij 1 CARLETON, I, p. 29. 86 * a 684 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1617. ten slotte, nog in het midden, hoe het Zijne Majesteit zou aanstaan, dat men het bewuste boek van vonsrrus in handen van eenige geleerden stellen zou om zoo doende het gevoelen van Zijne Majesteit over dit werk aan hunne censuur te onderwerpen. — Het is waar, de stoutheid der Staten tegen 3acosvs ging ver, veel te ver voor iemand van zulk een onder- danige gezindheid ten zijnen aanzien, als de Gedeputeerde van Friesland zich hier be- toonde. Ook die van Zeeland verklaarden zich, na urcramas rede, niet gelast om zulk eene beantwoording van GARLETONS propositie toe te staan !, Niettemin kreeg sacosus geene grootere voldoening, en zijn Gezant wist hem neder te zetten, door hem aldus te schrij- ven; »Wat vonstius aanbelangt, zoo men het niet zoo ver brengen kan, dat hij uit het Land gebannen wordt, hetgeen moeite in zal hebben wegens het aanzien van hen, die hem herwaarts geroepen hebben, zoo meen ik toch dat men hem zal kunnen ver- bieden zijne werken te laten drukken, gelijk hij reeds door toedoen van Uwe Majesteit van zijn leerstoel is ontzet geworden. Wat het artikel van zijn Antwoord aan Slade betreft, waar hij van Uwe Majesteit spreekt, dat doet hen allen zeer veel leed, en eenigen wenschten ernstig een vonnis tegen hem om Uwe Majesteit voldoening te geven; maar men is van gevoelen veranderd op het verslag van sommigen, die, de plaatsen nagezien hebbende, verklaard hebben, dat de woorden voer eene andere verklaring vatbaar waren, en dat zij in gemoede overtuigd waren, dat vonsrrus ze miet in een slechten zin gebezigd had. Voor het overige zullen zij afgaan op het nader onderzoek van eenige personen, wien men deze taak heeft opgedragen; en ik kan hen deswegens niet van gebrek aan eerbied beschuldigen, vermits zij zich in deze zaak nog meer be- zorgd betoond hebben voor de eer van Uwe Majesteit, dan voor die van God ef voor hunne eigene eer: want ik heb vonsrrus als schuldig in al die opzigten aangeklaagd” ?. Op zulk eene wijze durfde een Minister aan den Koning schrijven, wiens ijdelheid hij kende. - De door nosagvus in de Haagsche gemeente veroorzaakte moeijelijkheden, die camLETOY hadden doen begrijpen, dat het vuur fel genoeg brandde om er met vrucht olie in te kunnen gieten, hadden intusschen steeds bedenkelijker gevolgen. Rosarus had met de indiening van een adres bij de Staten eene poging gedaan om door een voorwaardelijk aanbod van vrede en verzoening alle schuld op urraxsocazar te werpen 3. Wie met den staat der geheele vraag onbekend was en van vyrENBOGAEATS krachtige tegengronden geene kennis nam, kon ligt door dat adres misleid worden, en zoo werden al meer Een deel der €n meer de hoofden verward en de harten verbitterd, Eene groote schare van Haagsche | Haagsche | 8° ingezetenen, tot 700 toe, oordeelende dat eene gemeente, in welke eenen man als | zich Af en geat posazus het prediken ontzegd was, voor hunne regtzinnigheid en heiligheid te laag te Rijswijk kerk. 1 Resol. Stat.-Gen. 20, 26, 29 April, 1616. 3 CARLETON, l, p. 48, 49. 8 UYTENBOGAERT, bl. 667—673. * DES VADERLANDS, 685 Nt a fa a ey E jr n = e — * derd ——— —— — — was gezonken, liep elken zondag in het naburige Rijswijk ter kerke !. Vele aanzien- ljken verheugden zich in het denkbeeld, dat dit schandaal voor de Regering kwade gevolgen hebben zou, anders zou het hen geérgerd hebben, dat men de alles behalve Arminiaansche Haagsche predikanten en den kerkeraad, die zeer aanzienlijke mannen onder zijne leden telde ?, aldus den nek toekeerde. Het laat zich evenwel ligt denken, dat zij, die niet meer te 's Hage ter kerk gingen, zich niet getroostten elken zondag naar Rijswijk te loopen zonder beklag bij de Regering. Ook hadden zij den 28" April (1616) een adres aan de Staten gerigt, in welk stuk, met even veel be- ` kwaamheid als koelbloedige hatelijkheid gesteld, zij zich niet onlzagen te zeggen, dat hun te 's Hage »’t gehoor van Gods Heilig Woord en de oude vrije exercitie van de Gereformeerde Religie” ontzegd werd 3 Op weinig plaatsen kon met minder schijn van waarheid zoo iets verzekerd worden, dan te ’s Hage. Zoo men zich niettemin af- scheidde, het was omdat eene zeer gewone ondeugd — de zelfverheffing op geestelijke voorregten, dat is, de neiging van ’s menschen booze natuur om roem te dragen op ’t geen haar minst toekomt — als een middel in de hand van de vijanden der Regering gebruikt werd, — Intusschen erkenden de adressanten — doch het was om den gru- wel, aan ’s Gravenhage geschied, des te sterker te doen uitkomen — de onpartijdig- heid der Staten, waar zij met zoovele woorden zeggen te wenschen »’t gene doorgaans alle andere ingezetenen van Holland en West-Friesland in vele en de principaalste Steden van dien genieten.” Het besluit nu van het verzoek strekte hiertoe, »dat nosAxUs 1617. Verzoek om in zijn predikambt te ’s Gravenhage als voor dezen werd gecontinueerd.” Tegelijk met dit herstel van Ro- 3 P SAEUS. adres leverde &osaAxvus een verzoekschrift in, waarbij hij, vermits hij slechts tot de toen- malige zitling geschorst was en hij nog van geene opheffing van deze schorsing iets vernam, op beslissing in zijne zaak aandrong. Hij kreeg ten antwoord, dat hij leed- wezen over het gebeurde zou hebben te betoonen ten genoegen van al de in de zaak betrokken autoriteiten: hiertoe gaven de Staten hem tijd tot hunne eerst volgende bijeen- komst, en tot dien termijn toe zou hij zich van alle kerkedienst hebben te onthouden. — De Bewindslieden intusschen, wel bevroedende, dat de scheuring te ’s Hage door aan- iienlike personen gedreven werd als het beste middel om de Staten te dwingen tot eene wijziging van hunne binnen- en buitenlandsche slaatkunde, en bepaaldelijk om orpEw- BARNEVELT als een vijand der ware godsdienst aan de kaak te stellen en hem alzoo ten val te brengen, trachtten zich tegen mogelijke gebeurtenissen te wapenen. Ten dien einde ontboden de Gecommitteerde Raden in hunne vergadering uit elk ! CARLETON, I, p. 28. 2 In het bijzonder verscheidene leden van den Hoogen en den Provineialen Raad. Zie urrex- BOGAERT, bl. 640. 3 UYTENBOGARAT, bl, 662, 663. 686 ALGEMEENE GESCHIEDENIS u—P———————————————————————— '—(— A 1617. der drie Collegiën: den Hoogen Raad, den Provincialen Raad en de Rekenka- mer, eenen Raadsheer, en onderrigtten dezen ambtshalve van al wat er met mosaxcs was voorgevallen, OLDENBARNEVELT zelf deed opening van taken aan den Prins; hi ontveinsde hem niet, dat het duidelijk bleek, hoe er »naar eene publieke faclie ge- Orpenpange. tracht werd,” en verklaarde hem, dat de Staten van Holland niet zouden kunnen VELT vordert van nalaten »Zijne Excellentie handbieding af te vorderen tot instandhouding van het open- Prins MAURITS ne | Lm : TM E d ing d baar getag." Deze mededeeling scheen den Prins, bij wien de aanmaningen van zijnen daneen neef WILLEM LODEWDXK hare uitwerking niet gemist hadden 1, niet aangenaam te zijn; antwoord. hij zeide, dat hij sich in dit geschil onzijdig wenschte te houden 2, Dit was een ant- woord, dat veel stof tot nadenken gaf. Immers had oupsnsannnvaLt niet verlangd, dat de Prins in het godsdienstgeschil partij zou kiezen: zulk een verlangen ware de dwaasheid zelve geweest: OLDENBARNEVELT zelf was niet gezind dat te doen. Maar hij had den Prins te verstaan gegeven, dat men het er op toe leide em door middel van de kerkelijke scheuring het wettig gezag de verschuldigde gehoorzaamheid op te zeg- gen, en daar dat gezag verpligt was zich te handhaven, zoo had hij den Vorst herinnerd, wat in dezen stand van zaken zijn eed en pligt medebragt. Daar de Prins het antwoord schuldig bleef, en geenszins betuigde, dat hij zijnen pligt kende en dien niet anders verstond dan orpzwsAnwEvELT, zoo bleek hij de partij van den tegenstand gelijk regt als het wettig gezag toe te kennen, en had hij mitsdien inderdaad de eerste gekozen. Van dit oogenblik aan moest OLDENBARNEVELT Óf de teugels van het bewind laten vallen en soo vele uiterst gewigtige belangen als op zijne leiding dreven, laten varen, ja de zaak van den door het bloed van wrrixw van Oranje en door de opoffering van zijn eigen leven gevestigden Staat aan in zijn oog onbekwame handen en warhoofden prijs geven, óf hij moest zich voorbereiden om des noods zonder den zoon het werk des vaders, zonder den Stadhouder de zaak van den Staat te handhaven. De binnen ’s Hage ontstane scheuring beloofde te goede gevolgen voor de vijanden der Regering, dan dat een dergelijk schandaal, elders ontstaan, geene gewenschte zaak Scheuring in 20U geweest zijn, Te Zevenhuizen, een dorp gelegen onder het baljuwschap van Zevenhuizen. — Schieland, betoonde zich een vijftiental ingezetenen ontevreden over de leer van hunne Remonstrantschen predikant, Hoezeer nu bijna overal in den naasten omtrek Contrare- monsirantsche leeraars stonden, die zij zonder buitengewone moeite konden gaan hooren, 1 Zie den brief van den 27*** Maart (O.S,) in Archiv. Sér. 11. T. 1I. p. 463, WILLEN Lopzwian was in gemoede overtuigd, dat bij de zege van OLDENBARNEVELTS staatkunde de zaak van de Gere formeerde godsdienst en bij gevolg het Land zelve verloren zou zijn. De toestand van zaken in zijne gouvernementen (in Friesland oefenden de Roomsche Volmagten tot in 1617 stemregt uit) mag zijn oordeel over den staat van zaken in Holland beneveld hebben. 2 CYTENBOGAERT, bl. 664—666. DES VADERLANDS, 687 verkozen aij in eene schuur bijeen te komen, alwaar van elders predikanten of propo- 1617. nenten kwamen prediken. Doch het bescheiden aantal der Zevenhuizensche scheurmakers was weinig geschikt om eene in het oogloopende schennis van der Staten bevelen te veroorzaken, Dus kwamen personen van elders, zelfs, zeide men, uit Amsterdam, den toeloop bij hunne vergaderingen vergrooten. De Overheid van Schieland, bespeurende dat hier een begin van scheuring bestond, door personen uit andere gemeenten gestijfd, een geval alzoo, in dè laatste Resolutie der Staten voorzien en verboden, en ongezind om door slapheid den voortgang te bevarderen eener beweging, wier doel haar niet onbekend was; bovendien de ongelegenheden willende voorkomen, welke die zamen- komsten in de gemeente Zevenhuizen ten gevolge standen te hebben, vaardigden den 21'"^ Junij 1616 eene keur uit (men noemde ze plakaat om met dezen naam, die aan Keur van de den Spaanschen tijd herinnerde, de zaak hateljk te maken), waarbij zij de scheurma- — m kers (overeenkomstig de Resolutiën der Staten) als verstoorders der gemeene rust aan- duidden, en hun verboden eenige vergadering tot oefening van de Gereformeerde godsdienst te houden, anders dan in de kerken. en plaatsen, daartoa van Staatswege beslemd, »op boete dat het huis, schuur, barg, schip, schuit, veld of andere plaatsen, waar zoodanige vergadering zou worden gehouden, zou vervallen aan de armen van het ambacht.” Degeen, die in zoodanige vergadering gepredikt of eenige kerkelijke bediening zou verrigt hebben, of in eenig huis of plaats hem toekomende de vergade- ring zou hebben laten houden, zou beboet worden met de som van 300 gulden, waar- voor hij dadelijk aangehouden zou mogen worden, zonder hoop ap ontslag voordat de boete voldaan was, en in geval de schuldige niet te vinden was of de betaling uitstelde, zou tegen zijne goederen geprocedeerd kunnen worden. Deze keur, gesteld door muco DE GROOT, als Raadpensionaris van de Stad Rotterdam, aan wier Burgemeesteren het Baljuwschap van Schieland toekwam, lokte geweldige kreten uit; doch zij is nimmer ten uitvoer gelegd. De Overheid bepaalde zich tot het toespijkeren van de schuur, waarin de vergaderingen hadden plaats gehad. Door een en ander geenszins afge- schrikt, versloutten zich de scheurmakers de schuur met geweld te openen, Het heette, dat het hup te doen was om eene plaats van godsvereexing te herwinnen, hoezeer men waarlijk geen hart heeft om God te vereeren in eene plaats, waartoe men zich met dreigen en slaan den toegang geopend heeft; maar het was eene gewigtige zaak, het pas gewonnen nieuwe middelpunt van gevaarljkem tegenstand tegen de weltige Overheid niet te verliezen, Dus gingen de verbeden zoogenaamde godsdienstoefeningen haren gang, en zij, die ze bijwoonden, matigden zich een hoogen toon aan, snoevende dat Amsterdam en andere Steden hun beloofd had- den, al wat er van komen zou, op zich te nemen, en, zoo zij boeten moesten betalen, die voor hen te zullen voldoen en het bedrag dier boeten op hare bij- 688 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ——————————————— | 1617. dragen tot de gemeene lasten te zullen korten 1, Hierop vaardigden de Baljuw, sche- Nadere publi- penen en mannen van Schieland den 26" July eene publicatie uit, welke eigenlijk ri UNE dienen moest om hunne keur van den 21** Junij te regtvaardigen, het onbehoorlijk e gedrag, daarop gevolgd, wereldkundig te maken, het wettig gezag tegen de onwellige partijzuchtige bescherming, waarop zich die van Zevenhuizen beroepen hadden, te hand- haven, en voorts lijdzaamheid aan te bevelen en omzigtigheid te beloven ?. Deze mai- ging betoonden de Rotterdamsche Heeren natuurlijk niet zonder den raad der Staten, Hetzelfde geduld stelden dezen tegen de scheuring te ’s Hage over. Dit was den rad- draaijers weinig naar den zin, en UYTENBOGAERT ê verhaalt, dat eenige, niet geringe, wel bekende personen, die de scheuring onder de hand ondersteunden, hem daarover aanspraken en aanspoorden om ze, als eene ongepaste en zeer ergerljke zaak (zoo drukten zij zich uit), door den Advokaat en de Gecommitteerde Raden te doen beletten, Najaarszitting In de najaarszitting der Staten van 1616 maakten natuurlijk de godsdiensttwisten een pilier frg onderwerp hunner beraadslaging uit. Er vielen, zegt carLeTON 4, zeer levendige woor- den. De gevoelens liepen zeer uiteen. Sommigen meenden, dat men de kerkordening van 1591 bij voorraad in alle punten moest aannemen, zoo als zij daar lag; anderen, dat deze ordonnantie vooraf noodzakelijk herziening behoefde; doch over de wijze, waarop deze herziening moest geschieden, waren de meeningen wederom ten uilerte | verdeeld. Doch dit gevoelen bragt weder den voorslag mede om eene commissie uit een gelijk gelal politieke en kerkelijke personen te benoemen, ten einde eerst de door de schev- ring in tweeën verdeelde classes tot eenigheid te brengen. Zelfs werd het gevoelen gehoord, dat men de provinciale Synoden zou laten begaan, en haar de vrijheid zon laten om te handelen en te beslissen zoo als zij zelven zouden verkiezen, In één woord, de verscheidenheid van meeningen was zoo groot, dat er geene kans was om ze i 1 UYTENBOGAERT, bl. 678. canrzron, 1, bl. 89, spreekt van een edict der Staten van Holland — van nagenoeg denzelfden inhoud, ale die keur van het Baljuwschap van Schieland, en zegt, dt dit edict was ingetrokken op eene verklaring van Amsterdam en Enkhuizen, gelijk aan de belofte, welke de Contra-Remonstranteche Zevenhuizers, volgens vvrENBOGAERT, uit Amsterdam zeiden ge kregen te hebben. Het schijnt, dat hem het in Schieland gebeurde verkeerd was medegedeeld. 2 raicLanD, bl. 765, deelt wel de keur, maar niet deze publicatie mede. Ook de publicatie was door zuco DE GROOT gesteld, en deze was toen zeer gematigd en omzigtig, daar hij de km | om als lid van een Gezantechap naar Engeland te worden afgevaardigd, niet wilde verbeuren (carLeron, I, p. 179). 3 vyTENBOGAERT, bl. 688, 4 1, p. 108. DES VADERLANDS. 689 eene resolutie zamen te. vatten. Bij gevolg ging men voor eenige dagen uiteen, in de — 1017. hoop, dat men na ruggespraak met zijne lastgevers met een eenigzins gewijzigd ge- voelen zou terugkomen. Doch deze hoop werd teleurgesteld: men was thans evenmin in slaat om tot eene eenparige resolutie te komen, De Gedeputeerden van Dordrecht schijnen, even als bij de bezending naar Amsterdam, eene bemiddelende houding tus- schen Rotterdam en Amsterdam te hebben aangenomen, en de Gedeputeerden dezer haiste Stad schijnen zich thans ten minste in dit opzigt aan de meerderheid te hebben aangesloten, dat zij de bevoegdheid der Staten om in Kerkelijke zaken verordeningen te maken ditmaal niet ontkenden !. Slechts in één ding, helaas! konden de Staten het eens worden, en dit was in het gevoelen, dat het plakaat tegen de Jezuïten en de uitoefening »der Roomsche superstitién", dat de Officieren van Justitie met weinig gestrengheid toepasten, vernieuwd moest worden ?, De steller van het Register der Resolutiën van Holland en West-Friesland voegt er bij, dat men tot dit besluit kwam, vom te voorkomen dat de Roomsche factie met de oneenigheid der Gereformeerden haar voordeel doen mogt” Werkelijk wezen de Katholieke predikers in de provinciën der Aartshertogen op de twisten in Holland, om te bewijzen, dat alhier geen waar noch vast geloof bestond, en dat alles op eeuwig twisten uitliep 3, Maar kon men het dan niet ten aanzien van de hoofdzaak eens worden, men wilde verzoenende ten minste in de bijzondere gevallen beslissen. Daartoe nam men de klagten bij de Mr hand, door predikanten tegen hunne Overheid of tegen andere predikanten bij de Staten ingebragt. De predikanten van het Land van Voorne en Putten, die zich, op grond van aanmerkingen op de leer en het leven van sommigen hunner, over elkander be- klaagden, werden in de vergadering gehoord, tot Christelijke liefde aangemaand en naar eene classicale Vergadering binnen den Briel verwezen, werwaarts de Staten twee Gecommitteerden zouden zenden om, ten overstaan van de hoofdofficieren van den Lande van Voorne en Putten en van de Magistraat van den Briel, alle goede diensten te doen lot bjlegging van het geschil. Tevens zou hier. de zaak behandeld worden van WILLEM KRIJNSZ,, die door de Regenten van den Driel was afgezet, De Heeren murs van HOLY en MERRMAN trokken er heen, doch hunne komst leidde tot niets en de zaken. werden na hun gedaan verslag »in bedenking gehouden, totdat op de zaak ten principale zou besloten zijn 4” Ook de zaak van pink CHRISTIAANSZ. kwam voor. 2 Bepaaldelijk de Gedeputeerden van Enkhuizen hadden hierop aangedrongen. Zie raicLanp, bl. 763. 3 Resol. Stat. Gen. 10 Oct. 1616. Resol. v. Holl. 1616, bl. 180. canLEToN, I, p. 48. á CARLETON (I, p. 124) berigt, dat de Gecommitteerden van de predikanten de aanneming der Resolutiën poogden te verkrijgen, doch dat dezen zulks weigerden, III Dae. 2 Srux. | B7 v 1617. 690 ALGEMEENE GESCHIEDENIS van Avenhoorn en Grosthtazen was te veren reeds wegens oneenigheid met de leden zijner gemeente geschorst, maar door de Staten hersteld. Later was zijne kerk door de Overheid gesloten, doch door eenige ingezetenen eigenmagtig geopend. De Staten, — ook hier bemiddelend optredende, verzochten de Gedeputeerden van Enkhuizen, die over het gebeurde geklaagd hadden, te bewerken, dat cmarsrraanss, elders beroepen werd, en namen maatregelen, dat hem middelerwijl zijn traktement niet werd onthou- den !, Maar bovenal hadden zij zich te bemoeijen met de Haagsche scheuring. Immers moesten zij eenig antwoord geven op de rekesten, betreffende deze zaak aan hen over- — van de geleverd. Zij, die voorgaven, 300 mosaEus niet hersteld werd, te 's Hage van de nit- . dolerende Ge- meente te 's Ha- ge. oefening der Gereformeerde Godsdienst verstoken te zijn, wier getal thans tot over de 1200 was aangegroeid, wendden zich in September op nieuw tot de Staten met hetzelfde verzoek als vroeger, maar, zoo mogelijk op nog stelliger en meesterachtiger teon. Zelfs de regtzinnige predikanten te 's Hage konden zij, behoudens de rust huns ge- wetens voor God almagtig, daarom niet hooren, omdat dezen zich door het aannemen der Resolutie verbonden hadden om tegen Gods bevel met de dwaling vrede te houden. Rosazvs, deden zij de Staten gevoelen, had niets gedaan, dan met advies van andere Gereformeerde Kerken der Vereenigde Provinciën; en geen geneesmiddel was er voer de doodelijke wonde, dan de uitspraak van de Gereformeerde Kerken in eene nationale of generale Synode, aangezien het stuk van de Gereformeerde Religie geene particuliere Kerk of provincie eigen was, en geene verandering in de leer kon gemaakt worden zonder de eenigheid met die Religie te verbreken. Ziedaar de leer eener Katholieke Gereformeerde Kerk, aan de grenzen van Staten nech aan het onderscheid van volken gebonden, luide verkondigd, eene leer, in openbaren strijd met de geschiedenis van de vestiging der Gereformeerde Kerken hier te Lande, welke in de bepalingen, in de Unie van Utrecht vervat, sulke duidelijke sporen had achtergelaten. Zonder een zweem van dien toon, welke onmiskenbaar uit een opregt en werkelijk getroffen hart voort- komt, voerden alsoo deze zich noemende ootmoedige supplianten de taal eener onfeil- bare godsdienstkennis en slaatswijsheid, en zij beriepen zich op de geheerzaamhesd , die zij tegen hunne Overheid aan God verschuldigd waren, alsof zij zeker kondea zia, dat zij aan geene menschelijke roerselen gehoor gaven noch aen wereldsche bedoelinges - dienstbaar waren. Daarnevens ging een verzoekschrift van nosaxus zelven, die, onbe- wust, zeide hij, tets misdaan te hebben, verzocht ontslagen te worden van de verplig- ting om zijn leedwezen aan zijne wereldlijke en kerkelijke Overheid te betuigen, en voorts verlangde in zijne dienst hersteld te worden, zonder gehouden te zijn met urrsr- BOGAERT in het gebruiken van het Nachtmaal gemeenschap te houden, of de Resolutiën 1 Resol. v. Holl, 1616, bl. 180, 181. caseron, 1, p. 124 Tmicranp, bl. 762. a Be. DES VADERLANDS, 091 aan te nemen !, Uyrersocarnr van den inhoud dezer verzoekschriften verwittigd en — — 1617. alzoo bewust, dat zijne bestrijders niet gezind waren een duimbreed te wijken, bogreep; yon dat de scheuring te genezen zou zijn, zoo hij sijn afscheid nam: dan toch behoefde ™ ontslag. ROSAEUS geen vergunning meer om zich van de gemeenschap met hem onbesmet te mogen houden. Dus aarzelde hij niet langer en verklaarde hij zich in een adres aan de Staten bereid om, zoo zij zulke goed vonden, zijn ontslag te vragen: na de helft van zijn zestigjarig leven, behalve in den laatsten tijd, zonder blaam te ’s Hage gearbeid te hebben, was thans, zeide hij, bij al de moeite en het verdriet dat men hem aan- deed, de last zijnen schouderen te zwaar geworden 3. — Op geen dezer drie rekesten vermogten de Staten wegens den strijd der meeningen tot een beslissend antwoord te ko- men. De beide eerste maakten de verontwaardiging van menig Lid der Staten gaande. Over dat van vrrunsocasnT viel geene beraadslaging: allen waren het eens, en ook Prins mavarrs deelde dit gevoelen, dat men hem zijn ontslag niet moest verleenen 3. In de winterzitting van het jaar 1616 kwam de hoofdvraag weder ter sprake. Na Winterzitting de stelligste en opregtste betuiging, dat waarlijk geene verandering in de Godsdienst "" — bedoeld werd en integendeel elke poging om die in te voeren streng te keer zou ge- gaan worden, werd beraadslaagd over de vraag, of men niet, zoo al de minderheid on- verhoopt bij haar gevoelen volhardde, om alle verdere onheilen voor te komen, geldige besluiten vermogt te nemen. Deze vraag werd door de meerderheid, begrijpende dat men in zulk eene gewigtige zaak niet langer in het onzekere mogt gelaten worden, toestemmend beantwoord; immers, dit voerde zij tot staving van haar gevoelen aan, in alle Collegién, ook in de Vroedschappen der Steden, nam men bij meerderheid besluiten : zelfs de tegenstand van Amsterdam tegen de Resolutiën was in den Raad dezer Stad door eene zwakke meerderheid doorgedreven. Evenwel, wat verwacht was, gebeurde: de minderheid verklaarde zich niet naar de meerderheid te mogen voegen , toen deze op band- having der Resolutiën als het beste middel ‘tot voorkoming eener voor het Land en de Godsdienst even schadelijke scheuring bleef aandringen. Als een beter middel om tot dit algemeen gewenschte doel te geraken, werd door sommigen het bijeenroepen eener Synede aanbevolen, door anderen de benoeming eener Commissie uit acht of meer politieke en 1 In zijn rekest verzoekt nogagvs dezelfde vrijheid, die La Paire en LAMOTE beweerden dat han gegund was, te weten, dat zij aan de Resolutie van 1614 niet verboriden waren. En intusschen is de aanneming dier Resolutie de groote grief zijner partij tegen die beide predikanten. Of deze grief was alzoo ongegrond, of mosagus beroep op deze hun gegunde vrijheid was bedriegelijk. 2 Veel leed ondervond urrampocarnt in dezen tijd ook door den vloed van hatelijke schriften, die vooral op hem gemunt waren. Zie zijne Kerkel. Hist., bl. 604—690, en de Biblioth. van Pamfletten op de jaren 1616 en 1617. 3 Resol. v. Holl. 1616, bl. 181. vyrexsocazat, bl. 680—092. 87 * 1617. 692 ALGEMEENE GESCHIEDENIS —— — — —— ire ee xen ne ee SEC ee ae ee en even vele kerkelijke personen bestaande, aan welke het onderzoek zou zijn opge- dragen, wat in den treurigen toestand der Kerken te doen stond. Men kwam tot geen ander besluit, dan dit, dat de Resolutiën zouden gehandhaafd worden, doch met mati ging en oordeel des onderscheids; dat de Steden, die ze niet verkozen aan te nemen, daartoe niet zouden gehouden zijn, mits niet gedogende, dat den Regenten van de Steden en dorpen, waar men zich aan de Resolutiën hield, door hare ingezetenen overlast werd | aangedaan; en eindelijk dat tegen de volgende dagvaart als punt van beschrjring de vraag zou gesteld worden, of het niet raadzaam was eene zoodanige Commisie te be- noemen, als door sommigen was voorgeslagen, met den last om in gedurig overleg met Zijne Excellentie in overweging te nemen, op welke wijze eene Provinciale Synode van Noord- en Zuid-Holland, zoo door vereeniging der partijen, waardoor sommige clase: in tweeën gedeeld waren, als door andere maatregelen, zou kunnen voorbereid worden Dit besluit, meende men, kon tot verzoening leiden en tot antwoord dienen op de vek klaagschriften, ongetwijfeld ten gevolge van onderlinge afspraak om te meer indruk ie - maken, in menigte door zoogenaamde dolerende Gereformeerde Gemeenten bij de Staten ingediend. Eene nadere beantwoording werden die rekesten, omdat zij wegens de ver wijten, die zij behelsden, beleedigend voor de Staten geoordeeld werden, niet waardig geacht !, | Loo liep het jaar 1616 ten einde; maar het nieuwe jaar zou geene verbetering vaa den toestand aanbrengen. Integendeel, de zaken namen in ’s Gravenhage zulk cent dreigende houding aan, dat men op buitengewone maatregelen bedacht moest zijn. He laat zich denken, dat het ter kerke gaan te Rijswijk de afgescheidenen op den dut verdroot. Daar ging moeite mede gepaard, en deze getroost men zich, als de uitwe- king daaraan geévenredigd is; maar het indrukmakende van de vertooning begon de den tijd te verminderen, en daarentegen werd de verontwaardiging levendig, dat zij & zich de eenige ware Gereformeerden achtten, de eer en de voordeelen misten aan & van Staatswege erkende Kerk verbonden. Zoetermeer, Zevenhuizen, Moordrecht en Maasland. Zij hielden het verzoek in om andere leerar* op grond dat men zich met de in deze plaatsen gepredikte leer niet kon vereenigen. DES VADERLANDS, 693 nn C CUM MMMMEMNEUDEVMNSSM EE EE IEMME ME E M SEM MN T CMM NUUS heeten mogt, te beweren dat hetgeen vrrensoaaznt leerde, niet gereformeerd was. 1617. Maar de hartstogten waren opgewekt, en de gevolgen eener Staatkunde, die het gros des volks en der Grooten te hoog was, boezemden vrees in. Hartstogt nu en vrees zijn blind, en zoo heette het dan, dat »de Gereformeerde Religie, om welke de oorlog veertig jaren gevoerd was," en met haar »de vrijheid des Vaderlands in gevaar verkeerde” 1, Hoe? de godsdienst en de vrijheid in gevaar? Wie handhaafde dan de zaak der Gere- formeerde Religie tegenover de Mogendheden van Europa? Wie anders, dan de man, op wien men het meest gebeten was. Zonder hem zouden de middelen van Nederland tot een religiekrijg misbruikt zijn geworden, die alle ware Staatslieden van Europa, zoo Protestantsche als Katholieke, van ons vervreemd, de eer van het Protestantisme in de waagschaal gesteld en na stroomen van vergoten bloed zijnen ondergang mede- gebragt zou hebben. Het streven van de aanvoerders der Contraremonstranten strekte tot niels minder dan tot de invoering eener Katholieke Gereformeerde Kerk. Elke Katholieke Kerk nu, zoo tij ten minste iets anders zijn wil dan bloot een voorwerp des geloofs, elke Katholieke Kerk, gereformeerd zoowel als ongereformeerd, erkent, zoo zij haar beginsel laat gelden, noch wereldsch gezag of regt boven zich, noch menschelijk geweten tegen zich, en om zulk een juk af te schudden, daartoe was de veertigjarige strijd gevoerd. Zoo kan het dan niet twijfelachtig zijn, aan welke zijde bij den strijd der partijen in Nederland de ware godsdienst en de vrijheid streden. En toch was de tegenpartij voor de wapenen, die de Regering wilde en konde gebruiken, onbedwingbaar. kanten, die zij voornemens waren daartoe van elders uit te noodigen. Dit streed regtstreeks 2 Zie de brieven van Graaf wILLEM LODEWIJK, in: Archives enz., p. 469, 475. 2 trictanp, bl. 884. 694 ALGEMEENE GESCHIEDENIS AA d 1017. tegen het besluit der Staten, na de mislukte bezending naar Amsterdam genomen, en bedoelde openlijke scheuring onder de oogen der Regering, die voor het welzijn des Vaderlands en overeenkomstig het gevoelen en den raad van wijze en onpartijdige Pro- testantsche Staatslieden elke scheuring zoo veel mogelijk wenschten te keeren. De brieven Yan DU PLESSIS MORNAY, den voorbeeldig vromen en wijzen Protestant, in dezen tijd aan Nederlandsche Staatslieden en Godgeleerden geschreven, zijn vol van oordeelvellingen en raadgevingen, die het buiten twijfel laten, of hij wenschte de Staatkunde van oxpEn- BARNEVELT met eenen gelukkigen uitslag bekroond te sien, en keurde de scheuring ten sterkste af 1, De eigenmagtige handeling der scheurmakers vereischte alzoo krachtige tusschenkomst, Werkelijk verbood de Haagsche Magistraat de werklieden met hunnen arbeid in de Proostdij voort te gaan, en liet dit gebouw sluiten. Doch, verzekerd bij Prins wAvnrTS steun te vinden, liet zich de dolerende Gemeente hierdoor niet afschrik- ken. Het was bekend, dat de Stadhouder zich tegen de Burgemeesters van ’s Gracen- hage had uitgelaten, dat men haar behoorde toe te staan een predikant, des noods uit Amsterdam, te ’s Hage te doen prediken. Ziedaar dan den Prins in registreekechen tegenstand tegen de Staten, zonder schijn of schaduw van regt, de ongehoorzaamheid stjven! Ja, alsof zulke uitspraken nog niet genoeg waren, het gerucht verkondigde, dat hij gezind was des noods zijne rijbaan ten gebruike der scheurmakers af te staan: immers gold het hier, zeide hij, dezelfde lieden, »die zijnen vader in den stoel hadden gezet.” Door zulke woorden, die ijverig verbreid en gretig opgevangen werden, stout geworden, dreigde men de Groote Kerk op den eersten den besten zondag te zullen innemen. Mogt hiertoe slechts de minste poging geschieden, 300 zou de rust op eene bedroevende wijze verstoord worden, en onberekenbaar zouden de gevolgen wezen. De Gedepu- Dus was het de taak der Regering toe te zien. Diensvolgens werden twee leden uit — in a elk der drie hooge Collegión, den Hoogen Raad, den Provincialen Haad en de Reken- ——— kamer, benevens al de binnen ’s Hage aanwezige Edelen, tegen vrijdag den 15*^* Januarij voor de Gecommitteerde Raden bescheiden, om te beraadslagen wat »bij de kerkelijke zwarigheden in den Haag” te doen stond, De Hooge Raad verontschwidigde zich en gaf aan de oproeping geen gehoor; maar daarentegen verschenen met de andere genoo- digden de Burgemeesters en de Advokaat van ’s Gravenhage, Osvumsaanzveur was af- wezig. De gansche dag van den 13% Januarij werd met beraadslagingen gesleten, die tot geen bepaalden witslag leidden. Den 14** werd Zijne Rxoellentie verzocht in de vergadering te komen, sten einde gezamenlijk den besten em gevoegelijksten weg te kiezen, om met handhaving van het openbaar gezag en van de Resolutión," aan de ! Mémoires, T. III, p. 952, 965, 966, 1010, 1067. In zijn brief van den 31**» Mei 1616, aan POLYANDER, den Contraremonstrantschen Leidschen Hoogleeraar in de Godgeleerdheid, is het alsof men de Staten en muco pg GROOT zelven hoort spreken. M ( DES VADERLANDS, 695 ewarigheid een einde te maken. De Prins verscheen, en in zijne —— werd 1617. beslolen, aan de dolerenden aan te zeggen, dat de Gecommitteerde Raden zich niet geregtigd vonden hun verzoek om te 's Hage voor sich te laten prediken, toe te staan, aangezien zulks tot openbare afscheiding strekte: diensvolgens mogten zij zich met hunne medebroederen verdragen, of zich ten minste van alle vergaderingen buiten de openbare kerken onthouden tot de naaste vergadering der Staten, wanneer men een besluit zou nemen, waarbij in de godsdienstige verschillen voorzien zou worden. Doch Zijne Excellentie was van oordeel, dat de afgescheidenen sich om deze aanmaning der Staten niet zouden bekreunen en den volgenden dag ten spijt van alle verbod voor zich zouden lalen prediken. Hierop werd natuurlijk den Stadhouder te gemoet gevoerd, dat het in dit geval zijn pligt was de ongehoorzaamheid met de openbare magt te keer te gaan. Dan wat was ’s Vorsten antwoord? Hij liet de registers van de Resolutiën der Staten voor den dag halen, ze openen waar ter plaatse de door hem bij de aan- vaarding van zijn ambt, den 14°% November 1585, bezworen instructie was inge- schreven, en daaruit het artikel voorlezen, dat op de handhaving der ware Gerefor- meerde Religie betrekking heeft. En toen dit geschied was, zeide hij: »zoo lang ik leef, zal ik mijnen eed houden en die Gededienst verdedigen.” Zeo verklaarde de De Prins ver- Prins dan thans plegtig en ambtshalve de Haagsche scheurmakers voor de vertegen- ie reg Kh woordigers der ware Gereformeerde Godsdienst ! — Het laat zich ligt nagaan, welke ver- bazing en onlsteltenie deze handelwijze in de Vergadering moest verwekken, Wel wist men, hoe zich de Prins had gedragen en uitgelaten; maar in zijne openbare be- trekking, onder het oog en den invloed der Staten, had men zeo iets niet verwacht. Wie had mogen denken, dat hij eene parti, die het bij haar drijven aan de voor- naamste merkteekenen der ware Kerk, aan de edelste der vruehten des Geestes ten eenen male ontbrak; dat hij eene schare, die op het punt stond om zich met roekeloos geweld een vermeend regt te verschaffen, dat hij de zeodanigen als de eenige echte Gereformeerden openlijk onder zijne bescherming zou nemen; dat hij dit doen zou onder beroep op eenen eed, dien hij den Staten had gezworen. Streed hetgeen de Staten juist krachtens dien zelfden eed van hem vergden, tegen zijn geweten, en kon hij hen bij hun begrip van de ware Gereformeerde Religie op hunnen weg niet volgen, wel nu, dan meest hij sijne bediening nederleggen, en sich niet van de magt, hem ep grond van zijnen eed door de Staten verleend, tegen de Staten willen bedie- nen i, — Evenwel wat na die verklaring van den Prins aan te vangen? Het ontbrak 4 ! En dezen stap van den Prins, een stap, die van zulk eene schroomelijke begripsverwarring getuigde, noemde zijn neef wiLLEM LODEWIJK eene heroicque resolutie, waarover hij zich zeer verheugde en God den Allerhoogste dankte! (Archives t. a. pl., p. 476). Hij was van oordeel dat mavnits aan God en zijne zaak verpligt was geweest te doen, wat hij gedaan had, Derhalve 1617. Hij onderhan- delt met hen. 696 ALGEMEENE GESCHIEDENIS niet aan ijverige pogingen en levendige redeneringen om hem tot andere gedachten te brengen en hem te overtuigen, dat de ware Gereformeerde Religie niet bedreigd werd. Doch de Prins was te weinig zelfstandig in zijn oordeel over deze vraagstukken om den aandrang van de leden der vergadering anders dan met achterdocht te beschouwen. Hij scheen eenigzins toe te geven; maar niemand zal zich gevleid hebben, dat men nu gerust op hem rekenen kon. Intusschen buiten den Prins kon men niet. Had men begrepen de gewapende magt noodig te hebben, hij zou ze ter beschikking der Staten hebben moeten stellen. Trouwens korte dagen te voren had reeds de President van het Hof van Holland hem eerst een deel van zijne lijfwacht afgevraagd om de onlusten te bedwingen, die men van de ongezeggeljkheid der afgescheidenen duchtte, en hj had zich verontschuldigd. Daarop had men hem verzocht soldaten van elders te laten komen, en hij had dit geweigerd met te zeggen, dat zij op de grenzen tegen de vijan- den, niet binnenslands tegen de vrienden moesten gebruikt worden. Aan eene gewapende bedwinging van mogelijke wanordelijkheden was alzoo niet te denken. En wie anders dan de Prins, zou nog genoegzamen invloed op de afgescheidenen kunnen uitoefenen om hen door goede woorden hinnen de palen te houden? Zoo leende men dan het oor aan den Prins, toen hij verzocht, »dat, daar de Edelen en Gecommitteerde Raden eedshalve verder niet doen konden, zij zouden toelaten, dat hij, de Provinciale Raad, de Rekenkamer en de Magistraat van "s Gravenhage, als uit zich zelven, eenige toc- zegging zouden mogen doen om den aanstaanden zondag over acht dagen en zoo ver- volgens bij leening een bekend Contraremonstrant in de kerk te doen prediken, onder verzekering, dat Zijne Excellentie zulks bij de Staten zou verontschuldigen.” Uit dit voorstel blijkt, dat zich de Prins voor zich zelven, in onderscheiding van de Staten, door zijnen eed niet gebonden rekende. De door hem gevraagde vergunning zou dus van der Staten zijde zooveel als eene verklaring zijn, dat ook zij hem als van zijnen eed ontslagen wilden beschouwen. Hoe het zij, de vergunning om met de ongehoor- zame stadgenooten te onderhandelen, werd hem verleend, en in de Raadzaal van het Hof van Holland, en, zoo als canueton met zekeren ophef en niet sonder duidelijke beteekenis aan zijn Hof berigt, op den stoel, waarop oudtijds de Graven van Holland in hunne bediening gezeten waren, plaats genomen hebbende, ontving hij op den namid- dag van denzelfden dag de afgevaardigden van de afgescheidenen. DES VADERLANDS. 697 —————————máemámonnn !!—Ówn—n"ÀÁ)Ám—uá- einde wanordelijkheden te vermijden, zich nog zouden getroosten naar Rijswijk ter 1617. Kerk te gaan: den daarop volgenden zondag, dit beloofde hij hun op zijn prinselijk woord, zouden zij niet alleen een huis, maar de Groote Kerk ten hunnen dienste heb- ben om er een leeraar naar hunne keuze in te laten prediken op die uren, op welke de andere parlij van het gebouw geen gebruik maakte. De vertegenwoordigers der afge- scheidenen, zonder twijfel hoogelijk met de door den Prins jegens hen aangenomen houding ingenomen, namen aan om, zooveel zij vermogten, de zaak zoo aan te leggen, dat er op morgen te "s Hage voor hen niet zou worden gepredikt, mits zij daarna de vergunning mogten erlangen am voor zich afzonderlijke ouderlingen en diakenen te kiezen. Van dit antwoord werd den Gecommitteerden Raden verslag gedaan, en dezen namen er genoegen mede, zonder evenwel eenige belofte te doen betreffende de ver- langde verkiezing van eenen afzonderljken Kerkeraad, welke het spel der scheuring volkomen gemaakt zou hebben 4. Zoo als de zaken nu stonden, waren de afgescheidenen, zoo menschelijke eerlijkheid iets bij hen gegolden had, gehouden om den volgenden zondag niet in den Haag te laten prediken, noch over te gaan tot het verkiezen- van ouderlingen en diakenen. Niettemin deden zij het een zoowel als het ander. Zij gingen, wel niet, zoo het schijnt, in grooten getale, maar toch zij gingen in den Haag ter predikatie, en wel ten huize zi gaan ter pre- van eenen ambtenaar van Prins wmAURITS, eenen zekeren EgxocH mocs, woonachtig in — ir em de nabijheid van de Groote Kerk. Maar het gros der dolerende gemeente ging volgens belofte naar Rijswijk te kerk, en aldaar, dadelijk na de predikatie, verkozen zij ouder- lingen en diakenen. Naarmate op hunne handelingen meer te: zeggen viel, werd de toon, dien zij voerden, aanmatigender. Zij leverden, als ware het tot regtvaardiging van hun gedrag, onder den vorm van een rekest eene felle bedreiging bij de Gecommitteerde Raden in: Ziende dat hunne grieven niet verholpen werden, waren zij genoodzaakt geweest op middelen bedacht te zin om te vergaderen binnen 's Hage, »alwaar zij belastingen en accijnsen betaalden tot verdediging des Lands.” Tot de plaats, die zij voor hunne godsdienstoefening verkozen hadden, was hun door de stedelijke Magistraat, op bevel van de Gecommitteerde Raden, de toegang ontzegd. Doch, »alzoo Gods heilig woord aan geen plaats gebonden was....", hadden zij — immers God in hunne binnen- kameren gebeden en Hem in hun dagelijksch leven trachten te verheerlijken — neen dat niet; maar, en het klinkt alsof zij met de ernstige zaak den spot wilden drijven — zij hadden »eene andere plaats verkozen, in welke hun Gods woord was voorgedragen en gepredikt.” Hierin »smeekten zij ootmoediglijk” niet verhinderd te worden. Doch, wilde men dit doen, om des gewetens wil mogten noch konden zij terugtreden, en niet zonder duidelijk te doen gevoelen, dat ook de Overheid wel eens in den strijd het ! Resol, v. Holl. 12, 13, 14 Jan. 1617. carueron, p. 180—101, vvrEssocaknT, bl. 710. III Deer. 2 Srox. 88 1617. 698 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ————————————————————————————————Ání onderspit zon ‘kunnen delven, betwigden ‘zij met. bhijdschap em ?s Heeren naam en eer te zullen lijden. — Zoo speelden die menschen met het heilige, en met de zoo ijdel gebruikte namen van God, geweten en gemeenschap der heiligen in den mond, schroom- den zij niet de geduchtste verantwoordeljkheid op zich te laden, door in zulk cen hoogst hagchelijk tijdsgewricht, waarin bet lot van eene der eerste monarchién van Europa van het besluit der Staten kon afhangen, eene ongeneselijke wonde an den binnenlandschen vrede toe te brengen. De leden der Haagsche gemeente, veront- waardigd over het woelen en woeden der afgescheidenen en over hun dreigen van in Vertoog derde Groote Kerk te willen dringen, begrepen niet langer stil te mogen zitten, Er werd Haageche meente tegen de dolerenden. eene remonstrantie gesteld aan den Prins, de Gecommitteerde Raden, de drie hooge Collegién en de Magistraat van 's Gravenhage, waarin. zij zich, met aanhaling van eenige ter zake dienende bijbelplaatsen, als de belijders der van den beginne hier te Lank gepredikte Gereformeerde leer deden gelden: sommige bijzondere personen, klaagden 3, hadden zich moedwillig van het ligchaam der gemeente afgezonderd, en dezen trachtten hun nu, onder voorwendsel dat zij alleen bij de ware leer waren gebleven, het gebruik der kerken en mitsdien de mogelijkheid der openbare godsdienst te ontnemen. Zoo die afgescheidenen geene gemeenschap in het bedienen en ontvangen der heilige sacramenten met hen begeerden te oefenen, wenschten zij niet gedrongen te worden eenig leerat, die hunne predikanten niet als regte leeraars erkende, in de Groote Kerk te gedogen. Dit verzochten zij hunne Overheid te verhoeden en tevens smeekten zij haar hen tegen alle oproer en overlast te beschermen. — Dit rekest werd den 18** January ter verge dering der Gecommitteerde: Raden ingeleverd. Dienzelfden dag verschenen aldaar de personen van HOGERBEBTS, LA FAILLE, UYTENBOGAERT en VAN STRIJEN als Gedeputeerden van den Kerkeraad om zich te beklagen over hetgeen door Zijne Excellentie en so mige leden der Gollegiën aan de dolerenden was toegestaan. Kort daarna verzochkt twee leden van den Provincialen Raad, twee van de Rekenkamer, en eenige Magistraal personen van "s Gravenhage gehoor, en verhaalden, hoe de dolerende gemeente 1c! niet aan de haar gestelde voorwaarden had gehouden, maar eenen Kerkeraad had ge kozen. Bijgevolg hadden zij haar verklaard, van hunnen kant niet meer gehouden ! zijn aan de haar gedane belofte. Op deze verklaring hadden de dolerenden te kenn? gegeven, dat zij niettemin den volgenden zondag zouden doen prediken, Dit nu Af men geen middel te beletten, en alzoo achtte men best het stilzwijgend te laten 5t schieden. — Dus kwam hun voorstel neder op. den raad om den afgescheidenen ondanks hunne onirouw aan de gegeven belofte hunnen zin te geven. Dit was ook het gevoelen van den Prins. Wel had hij, immers zwoer hij zulks op krachtige krijgsmanewitt, niets geweten van de godsdienstoefening ten huize van zijnen boekhouder, en had bi d benoeming van ouderlingen en diakenen afgekeurd; maar niettemin nam hij niets ters van hetgeen hij beloofd had, Hij speelde in dezen tijd, en de aard der zaak breg! pol DES VADERLANDS, _.... 699 td mede, eene zeer dubbelzinnige rol. Terwijl hij zijn mishagen over de onaangenaamheden , waarin hij eigenlijk tegen zijn wil gewikkeld was, onder zijne vertrouwden in verwenschingen tegen UITENBOGAERT, volgens hem de eerste oorzaak van dat alles, lucht gaf, liet hij zich in het openbaar hoogst loffeljk over hem uit en wilde niets weten van zijn ont- slag 1; terwijl zijn optreden de strekking had om OLDENBARNEVELT ten val te brengen, liet hij dezen Staatsman door eenen zijner vertrouwden verzekeren, dat hij zijn vriend was als te voren en, had hij vroeger veel voor zijne zonen gedaan, hij nog alles wat in zijne magt was voor hem doen wilde ?, De Prins poogde tusschen de beide partijen door te zeilen, en had de minste gedachte niet om de Remonstranten te onderdrukken : integendeel hij zou hen gaarne tegen geweld beschermd hebben. 