VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
NewToN houdt ftaande, dat de mengeling van de zeven foorten van lichtftraalen , welke hy ftelt, belet dat het Wit een waare kleur zy. Deze mengeling, indienze wezenlyk ware, zou een geheel andere uitwerking hebben, waar op men, zonder twyfel, geen acht geflagen heeft. Zy zou het Wit bederven en geheelenal vernietigen. Hy zegt, in zyne Optica, dat een lichaam ’t welk twee foorten van ftraalen tes rugkaatft in gelyke maate, eene kleur aanneemt, welke een middenfoort is tusfchen de twee kleuren van die ftraalen „en van de eene zo veel heeft als van de andere, Dit zo zynde, ` - zal een lichaam, °t welk lichtftraalen van alle de foorten te rug zendt, een middenfoort van kleur moeten hebben tus- fchen alle die ftraalen, eene kleur welke iet heeft van alle de kleuren van die ftraalen, en gevolglyk niet wit zyn. Mea zal dan geen Wit in de Natuur hebben. Zie daar waar deze hedendaagfche ftelfels op uitloopen. BERIGT WEGENS EENE ADDER, DIE HAARE JONGEN DOOR DEN HALS LOOSDE 5; MET DE OPHELDERING DAAR VAN. Vervat in een Brief van den Heer CALOGIERA, aan den Heer VALLISNERI, Hoog - Leeraar te Padua, en deszelfs ant- woord op denzelwen. P het einde van September des Jaars 1724. wierdt dè O Heer Calogiera door een zyner Vrienden geroepen „om et fió BERIGT WEGENS EENE ADDER. het wonderlykft verfchynzel in de Natuurlyke Hifforië, tè Zien, daar hy of iemand tot hier toe aan gedagt had. Fer Adder namelyk , welke haare jongen op eene ganích onnatuur: lyke wyze ter wereld bragt ; Deze adder was , met verfcheide anderen van haar foort „in een Kasje beflooten ; in het welke men, door middel van een glas, °t welk het eenig fchutzel van voren was, alle haare werkingen duidelyk zien konde: Zy wierp dan twee jongen uit de keel en bek, waar mede Éenige druppelen blveds te voorfchyn kwamen. Toen ver: volgde Zy met den hals by tuffchenpoozingen uit te fteeken ; als of zy hadt willen braaken. Men zag wel haaft zig een derde jong vertoonen; Het kwam met den kop het eerft te voorfchyn , maar vorderde Zo langzaam , dat het twintig mi: nuuten befteedde, eer het geheêl ter wereld kwam. Zo dra het’er uit was „bleef de moeder tenigen tyd onbewéegelyk , waar na zy den hals op nieuws verlangde zen het vierde jong. voortbragt „waar van de geboorte even lang als van het voor- gaande düurde. De Heer Calogiera en zyn Vrind namen den adder nog meer dán een half uur waar, waarna zy vervolgens weggegaan zynde; om het middagmaal te houden , zo bragt deze nog een vyfde jong ter wereld „en wel op dezelfde wy- ze als de voorgaande, nàar het getuigenis der geenen, diè zy er by gelaaten hadden; om ze waar te neemen. _ Alledie vyf jonge adders kwamen te voorfchyn bewonden elk in een zeer dun vlies „van gelyke natuur, âls de huiden, die de Slangen afleggen, maar tederder. Naauwelyks waren deze kruipende dieren een.half kwartier uur in het kaftje ge- weeft, Waarin zy ’t eerfte levensligt kwamen te aanfchou- wen „of zy begonden zig van zelve vån dit vlies „of overtrek- ' fel „te ontdoén; Zy vertoonden hùn hoofd het eerft, en ont- blooteden vervolgens het overige van hùn lighaam ; De één hadt tot die geheele ontzwagteling flegts één dag van noo- den, andert befteedden ‘er twee of drie dagen aan.. Hunne lengte was, toen zy uit ’s moeders lighaam kwatten, van omtrent 6 duimen, en hunne dikte; als die van eene fchryf- pen; Maar men zag ze oogenfchynlyk groeijen „en in dentyd vån twee uuren, wiefdên zy nog eens zo groot , als toen zy eerft geboren waren, groëijende altoos naar dezelfde even- redigheid van den tyd, zonder dat zy nog iets gegeeten had- den, In de maand van January , vervolgt de Heer Calogiera , toen myn Vriend ‘er gebruik van wilde maaken, waren zy ten naaften by van de gewoone grootte der adders. De moe- der ftierf niet „maar was intégendeel zo fterk en luftig als te vooren; : - s Nz BERIGD WEGENS EENE ADDER, EEK Na dit verhaal onderzoekt onze Natuurkundige de voor- aamfte gevoelens welke men over de voortteeling der ad: hers heeft voorgefteld. Voor af maakt hy eene zeer verftans dige aanmerking „dat namelyk de meefte Schryvers zodanige byzonderheden wegens dit onderwerp hebben bygebragt > (en laaten wy ‘er byvoegen,over duizend andere pnderwer= pen, die tot de Natuuilyke Hiftorie betrekkelyk zyn, ) alg zy niet zelve gezien, maar geleczen of hooren zeggen had- den. Zommigen willen dat de jangen eener adder den buik haarer moeder open fcheuren, in hunne geboorte, om zig dus te wreeken over den dood huns vaders, die in het kop- pelen,door de moeder was gedood. Dit is het gevoelen van Plinius, van Galenus „en van den Poëet Nicander , welke dien dood in dezer’ voegen befchryft; s Wagt u, Reiziger , zorg- „ vuldig van alle die wegen en bedekte plaatfen, daar het „ mannetje eener adder het geftreel van 't wytje, en haare „ moorddaadige tanden tragt te ontvlieden. .Hy onderwerpt zyn oordeel in dit alles egter aan den Rid- der Vallisneri, daar zyn Brief gan houdt, en zie bier, wat antwoord ‘er dezelve op gegeeven heeft. ‘_» Het geval van de adder, die haare jongen door haar » keel uitwierp, is verwonderlyk, en duifters en zou De- p mocritus zelven genoeg te denken gegeeven hebben, toen > hy in Tracië, in ’t hol van Abdera, de geheimen der Na- » tuur met oog err handen zogt Maar door hier veel op te » denken, en te herdenken, en de adders te openen, en s» derzelver ingewanden te onderzoeken, heb ik eindelyk > den weg ontdekt, welken deze kleine Slangetjes , vreem- » delingen, om zo te {preeken, in hun eigen verblyf, zig » Zelven in den blinde en by geval gelukkig gebaand heb- » ben, zonder dat ’er haare moeder door om hals geraakt > is, of zelfs van fchynt geleeden te hebben, en hoe zy , » tene ganfch verkeerde baan inflaande, tot verwondering s Egter der Natuur, het ligt gelukkig hebben komen groe- ten. Ik heb my niet te vrede gehouden met de verfchil- a lende gevoelens myner Vrienden op te neemen , waar- » van zommigen wilden, dat de moeder, na haare jongen , » langs den gewoonen weg geworpen te hebben, dezelve » weder levendig hadt doorgezwolgen, en vervolgens.uit- s gebraakt. Anderen, dat zy als met een omweg uit de s» lyfmoeder in de maag gekoomen, en ten dien einde alle » de bekleedzels, die hen in den weg waren hadden door- » geboord , en deze openingen zig vervolgens wederom ə» van zelve geflooten hadden; enz. Ik heb de zaak op den ‘ss gewoonen voet befchouwd , en vindt ’er niets in, °t welk ə» men eigenlyk ftrydig met de Natuur kan noemen; Deze „» wordt in zommige gevallen wel eens gedwongen , om ʻa voor eene volftrekte noodzaakelykheid te wyken , en zig ə te fchikken naar het geen zy niet voorkoomen of veran- deren kan. Het is my dan eindelyk gelukt, om de route ə» te kunnen toonen, langs welke de jonge adders, zonder æ de vliezen of bekleedzelen der moeder te fcheuren , een a doortogt door haare keel hebben kunnen vinden. ~- Nadit kort Voorberigt , °t welk tevens een gedeelte van bet onderwerp uitmaakt, verklaart de Heer Vallisneri , wat “hy met zyne eige oogen gezien heeft. Voor eerft merkt hy aan, dat alle de adders , die hy waargenoomen heeft, haar jongen voortbrengen door deze}fde opening „waar door -Zy haare vuiligheden en uitwerpfelen, haar drek, pis, enz. loozen, gelyk zy dit met verfcheide andere dieren gemeen hebben. Hy beveftigt zyn getuigenis des aangaande, ni . lat, BERIGT WEGENS EENE ADDER. 113 ht van verfcheide andere kundige waarneemers. P. Valee riano liet ’er de proef in een Vyver van neemen. Men za de adders, die hy daar in hadt laaten zetten , koppelèn „zig bevrugten „ en jongen werpen , op dezelfde wyze als alle andere Dieren. Ferrante en Spelliola zetteden eene bevrug- te Adder in een kaftje, dat aan de kanten met yzerdraad in plaats van hout geflooten Zynde , gelegenheid verfchafte , om die dieren waar te neemen, en men zag ze op dezelfde wyze als andere wyfjes werpen. _ Wat nu verder die Adder in het byzonder betreft , die het onderwerp onzer tegenwoordige betragtingen is } zie hiet hoe de Heer Vallisneri dit verfchynzel befchouwt en ontdekt heeft. Hy lettede eerft met een verdubbelden aandagt op de inwendige gefteldheid der Adders, daar hy voorheen ‘de ontleeding van gedaan en uitgegeeven hadt; en hem kwam in gedagten, dat de openingen: van haare Lyfinoeders ge- meenfchap hadden met de buis daar zy haare uitwerpzelen uitlbozen ; en waar in de endeldarm, en andere ontlafting : buizen tevens in uitliepen. Deze gefteldheid dier deelen bragt hem wel haaft op den weg, om °t raadzel op te loffen. De jonge Adders voldraagen zynde, zullen zig uit de zak- ken der Lyfmoeders hebben losgemaakt, om in de gemeene buis te koomen , daar zy door moetten om het ligt te aan- fchouwen; Zy zullen die opening door eenig natuurlyk ge- brek zo wel geflooten, of zo naauw gevonden hebben, dat zy er niet door konden koomen. Zig derhalven krommen- de en in allerhande bogten draeijende in deze buis, hebben Zy by geval de opening van den Endel-darm aangetroffen. an daar fteeds opklimmende , en zig met het buigen en, draeijen hunrier leenige lighaamen, naar de bogten der an- dere ingewanden fchikkende , zyn zy eindelyk in de maag „ vervolgens in den {lokdarm gekoomen, eń, dus de keel haas rer moeder uitgegaan. et zy aan het oordeel der ontleedkundigen overgelaa= ten, of de route, welke de Heer Vallisneri die jonge Adders doet neemen , moogelyk zy? Daar vertoont zig natuurlyker wyze eene zwaarigheid tegen, die hy voorzien en opgeloft heeft. Hoe is ’t te begrypen, dat de moeder, door zulk een onnatuurlyken loop der jongen door haare Ingewan- den, niet meer geleeden heeft, en niet is omgekoomen? Dit koomt zegt hy, om dat zig die jongen naar de.bogten der Ingewanden altoos buigen en krommen konden , en cene darmen behoefden te fcheuren en te breeken, maar legts voor eehige oogenblikken eenige verwydingen of af E | chel- + 314 BERIGT WEGENS EENE ADDER. fcheidingen te maaken, waar door dan ook eenige druppe- Jen bloed konden volgen. En om dit alles te beter op te helderen heeft hyer, naar de wyze der ontleedkundigen, figuuren bygevoegd, die men op ééne Plaat- by elkanderen zien kan. : ' Fig. 1. Als men op de eerfte figuur naauwkeurig let, zal men zien, dat men in den ftaart der Adder de opening dier buize, die haar ter ontlafting dient nergens verneemt, om dat dezelve met een klein plaatje of fchub æ bedekt is, welke onder aan halfrond is, en zig met het begin eener andere fchub, die er op volgt, volmaakt vereenigt. Deze fchaal of fchub, dit bekleedzel dient om de Adder voor vui- ligheid en ongemakken te beveiligen , daar zy , over de aarde kruipende , buiten dit, zekerlyk gevaar van zoude loopen. Dit dekfel kan op en neer gaan, naar welgevallen van het Dier, door middel van eenige fteevige vezels of fpieren , wâar mede het van onderen voorzien is , en die zig met andere {pieren vereenigen, welke aan het bovenfte gedeelte der opening leggen. Alle die vezels en {pieren , zyn met kleine zemúwen , ter waarfchouwing en gevoel, en met alle noodige vaten van allerleie foort voorzien, om haare werking te kunnen doen, dat is te zeggen, om dat foort van deur te openen, of te fluiten. Maar nu is het zeer moogelyk, en zelfs gemaklyk te begrypen , dat die fchaal of fchub, even eens als andere deelen van het lighaam-aan ongeregeldheden , en ongemakken onderheevig zynde, zomtyds eens niet open of- toe wil gaan; het zy dit koome door kramptrekking, daor verlamming door een flymerig vogt, dat haar doen kleeven «en vaft houdt, of door eenig ander buitengemeen toeval, waar door de opening dier buis voor het uitkoomen der jongen kan belemmerd worden. Fig. 2. De tweede tiguur vertoont die zelfde fchub opgeligt, en de uitgang geopend; Zie b men ziet den geheelen omtrek van- dè opening der buize, voorzien van eene menigte vezels, die van den buitenkant maar °t mid- delpunt c loopen, en die eene volmaakte Sphin&er of Ringfpier maaken, welke, dient om het gat te openen of te fluiten, naar dat de behoeftens der natuur vereifchen. ` Fig. 3. De derde Figuur vertoont de voornaame ont- knooping van het geval. Men ziet ’er de ingewanden van eene Adder geopend, de holte van het kanaal daar z haar ontlaftingen door heeft, aa, en waarin de twee lyf moeders uitloopen , die aan haare einden zig wat verwy- deren in de gedaante van een trompet cc. + In deze lyf- - moes E pooo BERIGT WEGENS BENE ADDER? 115 veders koomt het zaad van °t mannetje, en hier uit ook omen de jongen , als zy woldraagen zyn, in die buis, daar wy zo dikwils melding van gemaakt hebben, en daar zy uit ter wereld koomen. [let mannetje hecft twee Le- den ter voorttecling of bevrugting gefchikt, welke het door de opening van het kanaal d inbrengt, en waar van het één de eijeren , ‘die in de regter, en het ander die, welke in de linker lyfmoeder zyn, befproeit en vrugrhaar maakt. ` Dit is °t nog niet als De aanbiddelyke hand des Wyzen Maakers heeft nog mêer konft in dit, zo veragt fchepzel , getoond. Hy heeft de lyfinoeders met een dik en fteevig valdeurtje, of klapvligs fê geflooten, op dat het zaad niet in den darm f opklimmên, en dus met de uitwerp- Zelen vermengd , en bevuild worden mogt. Dit klapvlies geeft egter zeer veel mede , buiten °t welk zy de gemel- de {tof beletten zoude om in die buis te koomen, daar zy zig door ontlaften moet. Men mag ondertuffchen met rede denken dat het zelve, ten tyde der koppeling, ftyver en meer gefpannen- worde, op dat al het zaad behouden en deels in de ééne, deels in de andere lyfmoeder koome, zonder in den endeldarm te raaken, íchoon die ’er tufichen beiden loopt, zie ff. Fig. 4. De vierde figuur vertoont eene Adder in arbeid , ab, zo als dit naar ’t gewoon beloop der Natuur toegaat. ` Fig. 5.en 6. De vyfde en zesde figuuren vertoonen twee Jongen, waar van de een nog in zyn bekleedzel ce dd zit, en het ander ?er zig van ontdoet, efg, wat het ander van de vierde figuur betreft, namelyk & dit koomt zonder be- kleedzel te voorfchyn, om dat het yoldraagen is. » Deze fchets van ontleedkunde vervolgt de Heer Vallis- » neri geeft een genoegzaam begrip van ‘het verfchynzel , » dat wy poogden op te helderen. Men begrypt ligtelyk , » dat de jongen dezer Adder, den natuurlyken doortogt » geflooten vindende, wederom zyn gekeerd, en dat zy de ə» deur niet uit kunnende koomen , het venfter hebben open » gemaakt „ tot groote verwondering tevens en vermaak » haarer moeder, welke op deze wyze van haaren laft ont- » flaagen , en voor den dood bewaard wierdt ”. II. DEEL. MENGELW. NO. 3. Ll Men N J 16 BERIGT WEGENS EENE ADDER, Men begrypt ook, hoe deze Dieren in andere gelegenhe- den, den buik , welke ze droeg, gefcheurd, en de moeder dus gedood hebben „om dat zy namelyk „den gewoonen doot- togt geflooten vindende, het geluk nief hadden van door de opening des Endeldarms te kunnen koomen. In zulke gevallen zullen zy, door zig dikwils en geweldig heen en weder te beweegen, en tegen de bekleedzelen te ftooten , dezelve eindelyk gebrooken, en zig dus van hunne gevan- enis ontflaagen hebben , met haar om hals te brengen , wel- ke hen op geene andere, of natuurlyke wyze het leven gee- ven konde; En gelyk dit ongemak moogelyk niet ongemeen onder de Adders zal wezen , zo kan men hier uit zeer ge- maklyk den oorfprong dier fabel opmaaken , dat de jonge Adders, den dood hunnes vaders, op hunne moeder wree- -ken , met haaren buik in de geboorte op te ryten. Wat het getal der jongen betreft, en °t welk Plinius op twintig ftelt, gelyk de dagen , waar in zy ter wereld koomen „de Heer Vat- isneri bepaalt daar niets van , alleenlyk merkt hy aan dat Plinius eene enkele Adder twintig jongen in twintig dagen kan hebben zien voortbrengen, gelyk ‘de Heer Cogliera ’er. ééne heeft gezien , die in drie uuren tyds vyf uit de keel wierp; Beide is het misfchien even zeldzaam en onnatuur- lyk. Maar de grootfte zwaarigheid is, om dien fchielyken -groeij op te losten , die zo verbaazend {nel voortging „dat zy, -zonder eenig voedzel te nuttigen, in twee uuren tyds eens ‚zo groot wierden, dan zy by hunne geboorte waren , en al- toos evenredig voortgroeijden, De Heer Vallisneri erkent ,dat alle dieren, van wat foert zy wezen mogen zo dra zy de vrye lugt inademen , terftond wel wat grooter fchynen te worden, dan zy ôp het oogenblik hunner geboorte waren’; De rede is dat die lugt de longen, de ingewandên, en deu, buik uitzettende „en in alle de buizen der vogten dringende, daar in eene gelyke werking als in een blaas, en in alle po- reufe lighaamen doen moet, ‘maar dat dezelve eenig Dier in twee uuren tyds eens zo groot maaken zoude, dan het by deszelfs geboorte was, is iets, dat op geenerhande wyze te verklaaren, en met geene rede te gelooven is. Urtica marina oopes venenata. ‚ (overgenoomen uit Le Nouv. Oecon. EP Litter, T. XXIX. p.153.) ` MYN HEER! o JE fchryf UE. thans met za veel meer vermaak, als ik, wẹ- genseen toeval, dat my onverwacht overkwam, grooter vreeze had, dat ik u nooit meer zoude hebben kunnen fchryven. Myn regter arm namelyk is fchrikkelyk gezwollen, en driemaal zo dik als de linker geweeft; ik vreesde hem volftrektelyk te zullen moe- ten verliezen, of ’er zelfs het leven ‘by in te fchieten, zie hier de gelegenheid, oorzaak, en omftandigheden vai dit toeval. ` Gifteren met een volmaakt ftil weder, op Zee zynde, befchou- de ik eene vertooning, die voor my zo nieuw, als vermaakelyk was. Dezelve beftondt in eene menigte doorfchynende blaazen, ‘die vry groot waren, eene fchoone kleur hadden, en op Zee dobberden ; Ik gitte terftond, dat het de zeilen van den Natilus waren, die Pope befshreeven heeft , en belastte aan myn volk, om naar den kant dier blaazen toe te roeijen, om ’er eenevante krygen. Maar zo dra ik 'er digt bykwam, bemerkte ik myne dwaaling. Ik bekeek ze terwyl ‘er de Zon opfcheen, en zag, dat het niets anders ware, dan eene verzameling van ftof, half vloeijbaar „zo helder als rotswager, en ge lyvigheid van hartshoorn hebbende, DO Het bovenfte gedeelte was eene holle en ledige blaas, van rootte als eén kinderhoofd; het zelve was van alierhande kleur en, trekkende naar het fchoonite purper, donker fiolet, eg vleefch-koleur. Alle die kleuren faamen, maakten door de weer- ftuiting der Zonneftraalen eene bekoorlyke mengeling. Onder aan die blaas waren andere kleinere blaasjes , niet grooter dan erten; en van een Zee groene koleur , netjes gefchikt. Her vlies dat ze álle bedekte, was van de dikte omtrent van een daal- der, en deszelfs golvingen maakten door de te rug kaatfing des ligts, de fchoonfte verfcheidenheid van koleuren. Het bed daar deze blaas op lag, geleek wel naar eene laag geley, wat dikker egter en lyviger van zelfftandigheid, van de breedte als een ge- woon tafelbord, en van eene blauwgroene kleur, Daar vertoon. de zig niets, dat naar kop of ftaart geleek, en men konniet on. derfcheiden, waar de mond of anys van dit vreemde dier ware. Daar ítgken egter ter wederzyde agt armen of beenen uit, dig piet rond, maar met een (oort van franjes voorzien waren, wel. ke men altoos zag beweegen. Zy loopen in een punt uit, zyn zes duimen lang, en ook Zee groen van kleur. Dit dier fchynt geheel geen vermogen tc hebben van zig te kunnen beweegen, wordende door den wind en golven heen en weder gevoerd, en hebbende volftrekt geene keuze of magt, om zelfs door het zine ken of nederduiken eenig gevaar te ontwyken. Het is verordend om op de oppervlakte van het water te moeten blyven, tot dat het of door de Zon verfchroeid-en gebrand, of door de golven Verbryzeld ; en aan ftukken gereten wordt, Toen | 2 eN s A 1183 BESCHRYVING VAN EEN VENYNIGEN VISCH, Toen ik het fchepzel dus naar myne befte vermogens ondere zoet had, wilde ik een dier blaazen vatten en mede neemen,maat ik maakte eene zeer kwade rekening, en het is my niet mogelyk om u die ysfelyke pyn te befchryven, die ik gevoelde. In mine der dan een minuut was ‘ik net in denzelfden ftaat, als iemand, die in den mond van èen brändenden Vuur- Berg was neerge- ftort. Geen ys is zo koud, als dit verfchrikkelyk dier, wan- neer men ’t eerft aäntaft, maar naauwelyks had ik het aange. raakt, of die fraeije vertooning, die my cerit zo belòord hadt, was geheel weg; èn ik zâg in derzelver plaats niets anders, dan een walgelyke hoop vuiligheden. Die fchoone blaas borft, de pooten,van het dier floegen over myn hand heen, trokken zig op, en beflooten dus denzelven. ' Een vergiftig vogtliep ook uit dat foort van franjes, daar ik van gewaagd heb, en zo dra dit uit- geftort was, liep myn ganfche vel op, en ik leed zulk eene ge- weldige en allerysfelykfte pyh aan myn arm, als of dezelve in bran- dende zwavel was gehouden geworden. Het geen myne fmart vermeerderde , was, dat alle de zelftlandizhèid van het dier , daar als half gedroogde lym aanzat, en dat men genoodzaakt was, om ser dezelve met mèêsfen af te Ínyden, en tefchraapen. Myn armen een gedcelte van de regter zyde, zwollen geweldig, en de branden- de hitte die my verteerde duurde van ’s morgens, tot drie uuren na den middag. Men bettede toen myn arm met wyn en olie, dat my pog meer deedt lyden , maar dit was cgter tot myn beft, want ik was dien eigen avond herfteid, en trok cr een béwys uit, dat de goede Samaritaan in het nieuwe Teftament bekwaamer Heelmeefter wae re, dan alle de Chirurgyns van Europa. OO De Toen ik by onze Matroozen, wegens het geen deze dieren betreft, wat naauwkeuriger berigten innam, zeiden zy my, dat hct zeer ges zneen was , om dezelve by (lil weder te zien „en dat als men dezelve digt aan ftrand vernam, dit voor een zeker teken van een naderen onweder gehouden wierdt; dit kwam er egter thans niet na, want wy hielden altoos fchoon weder, Zy worden door de baaren dik- Wils op ftrand gefmecten , alè men ze onder de voeten krygt, barftenze, en flaan als andere blaazen. Als de matroozen, die: doorgaans barrevoets zyn, het ongeluk hebben, van dus onver- hoeds op een te trappen, ìyden zy 'er ook van, fchoon niet zo veel als ik , omdat het dier alsdan reeds ineen kwynenden toeftand is, en het vel dier menfchen veel dikker is , dan het myne. Zy voegden ‘er eiddelyk by, dat wyn ‘en olie het befte hulpmiddel was, dat men tegen dit vergif gebruiken konde. Dit dier is in de Ooft Indien bekend, Het isdat, het welk de Hee- yèn Du Bois en Ray genoemd hebben Urtica marina oËlopes venena- ta. Maar ik meene niet, dat ‘er nog zulk eene breede befchryving, als ik ‘er van gedaan hebbe, van voor handen is. Schoon het hulp- middel, dat ik aarrgeweezen hebbe, zeer eenvoudigis, hebben'ez de Indiaanen egter nog geene kennis af, want zy meenen DOZ, dat dit vergif altoos doodelyk zy. | Ee (Gm nn nn vn en rn nn a MENGELKRKERK, TOT FRAÀYE LETTEREN, KONSTEN EN WETENSCHAPPEN, BETREKKELYK. OE 4 NATUURLYKE GODSDIENST EN ZEDEKUNDE. | Vervolg van bladzyde 93. KENNIS EN BE TRAGTIN Gi i s Ls men eenige weetenfchap of konft zal leeren, dient A men vooraf de noodige'kundigheden te hebben, welke als ten-grondflage daar van dienen; maar weinige dergelyke vooraf gaande toeftel is ’er tot het kennen of betragten der zedelyke wetten van Deugd en Betaamelykheid van noodeng4 De kennis van ons eigen hart, of de vereifchte oplettens heid, op het geen ‘er in onze zielen omgaat, kan ons reeds eene genoegzaame kundigheid van onze zedelyke verpligà tingen verfchaffen ; En Zo wy flegts behoorlyk agt geeven op onze eige denkbeelden op de voorfEhriften van ons eige verftand en rede, zullen ’er maar weinige deelen in de be- tragting van onzen pligt voorkoomen, waar omtrent wy in twyfel behoeven te ftaan, wat party te kiezen. Oona ‚ Het is met dit alles egter zeker, dat alle verfchillende foorten van weetenfchap elkanderen ophelderen en verfter- ken; en hoe verder wy onze navorfchingen in de kennis van eenige nuttige waarheden uitftrekken ; hoe kundiger wy worden in het algemeen „hoe klaarder en volkomener wy, de volle kragt en uitgeftrektheid van alle onze zedelyke vers pligtingen begrypen zullen: Schoon de. wetten der deugd ineen zeer eigenlyken zin gezegd kunnen worden , ons na- tuurlyk, dat is te zeggen, overeenkomftig met de eigen- àrtige gefteldheid van onzen redelyken Geest te zyn; on- derregting egter en weetenfchap is dikwils van den, uiters ken dienst, om den waaren zin dier wetten in alle byzon- dere gevallen op te helderen, en dezelve altoos met elkan= deren overeen te brengen. De gevallen daar wy ons zelven van tyd tot tyd in.bevinden, de omftandigheden, waar in wyonte medemenfíchen aantreffen, zyn zo verfchillende 3 en veranderen zo onophoudelyk „ dat wy wel degelyk ons Werk behooren te maaken, om van dit alles zo naauwkeuris _UIDEEL. MENGELW.N0.4 K g% ` d 1d —— NATUURLYKE GODSDIENST kündigheden , als moogelyk is, te krygen, en de vts fhillende bepaalingen, die wy te volgen hebben, in voor- _ raad te kennen. - - Zonder genoegzaame kennis daarenboven van alle die waarheden, welke tot het beftaan, de volmaaktheden, en de-beftiering van het Opperwezen betrekking hebben , moet het begrip onzer verpligtingen, en zelfs eene Zekere Be- aating hoe in álle gelegenheden te handelen, zeer gebrek- kig wezen. \ EN ZEDEKUND E. . tai vloed ook op alle andere deelen van onzen pligt, en zetten ydere dringrede , waar door wy tot eenige deugdzaame daad enoopt kunnen worden, eene nieuwe kragt en leven by. Sommigen zelfs der voornaamste en algemeenste beginzels der Zedekunde hebben zeer weinige of geene kragt „oin ons tot derzelver betragting te beweegen , yäldien zy niet door het befef van een Alömtegenwoordig, Alweetend, Almag- tig, Wys, Heilig God, die de deugd bemint, en ons BE- LAST om in zulke, of zodanige gevallen, dus of zo te han- delen, onderfteund en aangedrongen worden Dat beroemd beginzel inzonderheid van de oude Wysbes geerte; ‚ Dat de Deugd befta in eene handelwyze overeen- » komstig onzer -Natuure ”;3 fchynt van allen vasten en wezenlyken grondflag ten eenemaal ontbloot te zyn, byal- dien wy de ftraks gemelde denkbeelden van het Opperwezen niet mede in aanmerking neemen , of ten gron hage voor - het zelve leggen. Want wat is het, dat ons verpligt, om de voorfchriften onzer Natuure zo ftandvastig te volgen ? Ik erkenne, dat het mogelyk zy om ons zelven door eene lange faamen(chakeling van bewyzen en gevolgen te overs reeden , dat de gefteldheid onzer Natuure inderdaad de beste zy, en dat derzelver Geleid-draad te volgen, ons ees ne Betaamelyke zo wel als Heilzaame Regel van Gedrag ver- fchaffen kan. Dit zeg ik, erkennen wy, maar het is, aan den anderen kant, even zeker, dat deze wyze van redenee- ten den meeste men{chen te afgetrokken en ingewikkeld is 4 en dat deze Regel dus van zeer weinigen gekend of gevol d worden, om dat hun Verftand niet bekwaam is, om alle die faamgeketende gevolgen na te gaan. Maar zo dra wy bedenken, dat de Groote Schepper: der Natuur een Wezen van oneindige volmaaktheden is, zo wordt het befluit aan- ftonds gemaklyk en eenvoudig, dat Hy ons eene goede ge- fteldheid van Natuur zal gegeeven hebben, en dat wy ders halven alles, daar ons deze gefteldheid wezenlyk toe leidt, als daar wy door onze natuurlyke neigingen inderdaad toe gedreeven worden, heilzaam zo wel als betaamelyk mogen. agten om in de voorkoomende gevallen van het Leven te volgen. | en ¿n fchoon het zelfs met betrekking tot de Deugd in het algemeen, zeker zy dat dezelve Haare eige belooning me- debrenge, … Zo begrypt een yder egter ligtelyk, dat de » fterkfte Dringredenen tot een Heiligen wandel uit deze » bedenking genoomen kunnen worden, dat ‘er een God p Sy; die de wereld regeert; en toeverzigt op de Bedry- Ka ` » Ven fas * NATUURLYKE GODSDIENST o ven der menfchen heeft, om dezelve in dit, of eén andef „ leven, naar verdiensten, te vergelden ”. In veele geval- len is ’er zelfs geene andere dan deze bedenking , welke met moogelykheid in ftaat kan wezen, om ons onzen Pligt retrouwe yk te doen betragten; En in alle gevallen is dit e groote Bron der vergenoeging en vreugde, welke uit de betragting van onzen pligt moet geboren worden, en ons Zo noodig is, om dien moeijlyken loopbaan ten einde toe, blymoedig door te doen loopen. Willen wy derhalven in de Kennis en Betragting der Ze- dekunde votdéren , zo laaten we eerst onze overtuiging der gemelde allergewigtigfte waarheden op goede gronden ves- tigen, en dézelve in haar volle uitgeftrektheid overdenken „ 2y zulten ons, in de meeste voorvallen, onzen pligt leeren , en, in allen, denzelven rustig doen volgen. ` Men moet ons egter niet verkeerdelyk begrypen , nog ons zeggen te verre trekken. Het is tot de beoeffening der Zedekunde, of tot een deugdzaam gedrag geenzints noo- dig, dat wy in alle Overnatuurkundige Befpiegelingen , tot God en zyne Voorzienigheid betrekkelyk, bedreeven zeu- den zyn, of eene volledige kennis van de Historie van het Menfíchdom hebben. Naar de omftandigheden, waarin het gros der menfchen zig bevindt, is dit volftrekt onmoogelyk voor de meesten. Een behoorlyke Kennis van de Hoofd- waarheden , welke haar opzigt op het Opperwezen hebben, en eene algemeene kundigheid van der menfchen Aart en Neigingen is hier genoeg, als men niet verder komen kan En dit is iets, dat alle menfchen onder de beflommeringer van hun beroep zeer wel in ftaat zyn te verkrygen. Waar uit men dan ‚na alle deze ophelderingen duidelyk ziet waarom wy in den beginne zeiden, dat „ ‘er tot de Kennis s En Betragting der Deugd zo veele voorafgaande kundig- ə» heden niet van nooden waren, gelyk de meeste andere » weetenfchappen vorderen ”. Schoon het ter zelfder tyd zeker zy, dat een oplettend en deugdlievend Menfch ijder merkwaardig geval , dat hem in de gefchiedenisfen voor- koomt, ijdere ontdekking, die Hy in de menfchelyke drif- ten doet, en ijdere nieuwe kundigheid in de Natuurlyké Historie, of tot eene naauwkeuriger kennis, of tot eene yveriger betragting zyner pligten zal weeten te gebruiken, en zodanig zyn alle andere waarheden met de Zedeknmd2 verbonden , dat ‘er geene derzelver is, of zy kan haare nut« tigheid ter aanmoediging hebben, of ons althans tot groo! tere volmaaktheid leiden , en verhevener fchepzels doeg worden, Maar EN ZEDEKUNDE, 123 - Maar boven alle de genoemde hulpmiddelen hebben wy, nog het voordeel der Godlyke Openbaaringen, welke van. een oneindigen dienst zyn in het onderzoek en de beoeffe. ning der Deugd. Wy behooren hier derhalven een byzon. deren aandagt op te vestigen, en van deze heilzaame onder- regtingen, voorfchriften , en aanmoedigingen alle mooges lyk gebruik in onze zedelyke onderzoekingen te maaken. Zommigen hebben inderdaad onvoorzigtig vastgefteld , dat alle dergelyke bedenkingen , uit de Openbaaring ont- leend , geheellyk uitgeflooten moesten worden , uit cene verhandeling van enkele Zedekunde of Natuurlyken Gods= dienst. Terwyl anderen, door een blinden yver voor het Christendom vervoerd, een ganfch ftrydigen weg zyn in- eflaagen, en gedreeven hebben, Dat een Christen Zede- chryver geene andere beginzels behoort vast te ftellen , gee- ne andere beweegredenen aan te dringen, dan die Hy uit het Euangelium gehaald heeft, of daar in regtftreeks of van ter zyden, worden voorgedraagen. l Dit laatste begrip behoeft zekerlyk niet ernstig wederlegd te worden. Elk, die een onbeneveld oordeel durft volgen, begrypt aanftonds van: zelve, dat het niet anders, dan tot eer van den Christelyken Godsdienst {trekken kan, dat men deszelfs overeenkomst en vriendelyke faamenftemming met de Hoofd- waarheden , Leerftukken , Grondregels en Wetten van den Natuurlyken Godsdienst duidelyk aantoor ne; en doe zien, dat de Godlyke Openbaaring op de on- veranderlyke voorfchriften van rede en waarheid gevestigd Zy, fchoon zommige byzonderheden, welke daar in voor- koomen, van dien aart zyn, dat het menfchelyk vernuft , buiten de onmiddelyke hulp des Allerhoogsten , die mis- fchien noit ontdekt zoude hebben. » | En wat het eerste gevoelen aangaat , het kan zekerlyk niet anders , dan ondankbaar geoordeeld worden aan den - liefderyken God, welke ons deze heilzaame Bron der aller- nuttigste kundigheden zo gunstiglyk geopend heeft, om dezelve ten eenemaal te verwaarloozen, en voorby te gaan, om alle onderregtingen af te {nyden , enkel om dat ze in de Openbaaring geleerd worden , alle dringredenen van de hand te wyzen, om dat ze door den-Heiland en zyne Apose telen gebezigd worden, en geene agt te geeven op de dier- baarste waarheden , om dat wy derzelver ontdekking aan een boven-natuurlyk ligt allereerst verfchuldigd zyn. Dit zeg ik , is ondankbaar jegens het Opperwezen, en tevens Radeelig voor ons zelven en onze medemenfcheriì; om dát- A3 wy 4 NATUURLYRE GODSDIENST ots zelven op deze wyze van de allerheilzaamste hulp- middelen ter deugd berooven , welke de Godheid van ge- ` noegzaam belang heeft geoordeeld, om ons door eẹne ọn- middelyke werking van zynen Geest bekend te maaken. Het betekent niets, te zeggen, dat het Ligt der Natuur klaar en duidelyk genoeg zy, om alles, wat tot onzen pligt betrekking heeft, met eene volkoome zekerheid te ontdek- ken. De aanwyzingen en voorfchriften van onze rede en ezond verftand zyn ongetwyfeld zeker en onveranderlyk, yaldien wy flegts alle omftandigheden kennen en behoor- lyk in aanmerking neemen 5 konden wy hier omtrent gerust Zyn, en ons zelven inzonderheid voor alle verleidingen on- zer Driften, of de Dwaalingen onzer begoogelde verbeel- ding wagten, zo zoude de gezonde rede inderdaad een goed en veilig geleide wezen. Maar onze begrippen zyn zo be- ald, ons oordeel zo wankel, dat men zig geenzints be- hoeve te verwonderen , dat alle de oude Wysgeeren met malkanderen niet in ftaat geweest zyn, om een geregeld Systhema van Zedekunde voor den dag te brengen. Ja! hoe groote vorderingen wy in onze dagen in eene geregelde bevatting onzer Pligten, en in een duidelyk befef van de dringredenen, die ‘er ons toe noopen moeten, ge- maakt mogen hebben. Het is egter voor elk opbeneveld oo ten vollen blykbaar, dat wy deze voordeelen voornaamly aan de Godlyke Openbaaring te danken hebben. Schoon veelen dit niet in aanmerking neemen , of zelfs onwillig zyn, om den oorfprong te erkennen, waar uit hen die juiste begrippen „die nette kundigheden , daar zy thans mede praa- len, eeniglyk zyn toegevloeid. - Het verdient hier eene byzondere opmerking, dat zelfs de Redeneeringen erft Zedekunde der Heidenfche Wysgeen ren, ftraks na de verkondiging van het Christendom, veel eenpaariger , uitgeftrekter , en met den anderen beftaan- ‘baarer worden, dan zy ooit te voren waren. Wy zullen derhalven in het vervolgen van ons voorge- noome werk, ons zelven verbonden agten, om alle Zede- lyke voorfchriften , die ons in het Euangetium voor koo- ‘men, aan te neemen, alle deszelfs heilzaame wetten te er- kennen en voor te draagen, en die dringredenen, waar me- ‘de derzelver betragting geftaafd wordt , te voegen by de voorfchriften en aanmoedigingen, welke het Ligt der Na- tuur aan het menschdom tn het algemeen , in alle tyder heeft verfchaft. mm KAAN 6 EN ZEDEKUNDE : tag LAAT ONS NU NOG EERST DE GESTELDHEID VÁN GE« MORD BEPAALEN, WAAR MEDE WY TOT HET VERDER ONr DERZOEK DER ZEDEKUNDE BEHOOREN VOORT TE GAAN. Dit onderzoek aan te vangen zonder eene ZEDELYKE GE% SCHIKTHEID der ziele, kanelk begrypen, dat eene tastbaare ongerymdheid zy. Want byaldien wy niet voorhebben om deugdzaam te leeven,waar toe zullen wy de voorfchrifteg der deugd onderzoeken? Byaldien wy niet geneigd zyn, om de regelen van gedrag „die wy ontdekken, te volgen, wat zal het ons baaten, die te kennen? Die kennis moet ons ima mers inderdaad zo wel veragtelyker als {nooder en misdaadis ger maaken, dan of wy ineen ftaat van volkoome onkunde gebleeven waren. Maar zo de kennis onzer pligten noadig Zy, zo begrypt men aan de andere zyde ligtelyk, dat dit ftuk allen onzen aandagt en naarftigheid , alle de vlyt en “ine (panning, die wy in ftaat zyn aan te wenden met rede vore ert.. Wy zoeken geenzints de geftrengheid der sToïscHeE Wysgeeren na te volgen, welke van hunne leerlingen vordere den, om Zig, terwyl zy zig met de wysgeerte bezig hiel. den, een langen tyd, met geene andere zaaken te bemoeit jen, nog hunnen aandagt op eenige andere voorwerpen te vestigen. Dit is volftrektelyk onbeftaanbaar met de omftans digheeden , daar zig het gros van ’tmenschdom in bevindt, Het is egter eok onmoogelyk om in de waare wysheid eg goedheid merkelyk te vorderen, byaldien wy op de wetten van rede en deugd flegts nu en dan, en als ter loops, een wuften aandagt vestigen; en het belang der Zedekurde i zelfs te groot , dan dat wy verfchoonlyk zouden geoordeeld kunnen worden , wanneer wy iets anders met meerderen ernst en yver behartigden. Zedelyke wysbegeerte is de groote konst, om ons Zels s» ven in der tyd zo gelukkig te maaken, als de omftandig» ə heden dezer wereld eenigzints vergunnen , en hier nae s». maals zulk een volmaakt heil te bezorgen, als evenredig » is met den ernst onzer pogingen. Het is de konst daare » Enboven, om ons zelven zo nuttig aan onze medemene- » fchen te maaken, als ‘wy in dien kring ,waar in wy gefteld Zyn, kunnen doen”. Zyn dit nu geene oagmerken, om allen onzen yver op te wekken? geene voorwerpen, om ok- ze ernst by aanhoudenheid gaande te maaken? — Eg fchoon eene matige kennis van de regels der Zedekunde en eenige kleine gelykformigheid in ons gedrag met die weren 4 : v h 126 WA'TUURLYKE GODSDIENST misfchien genoeg zou mogen wezen, om ons voor de ops fpraak der menfíchen te dekken, en voor °t oog der wereld te regtvaardigen; behooren w° egter tot onze eige voldoe ning, by ons zelven niet bewust te zyn, dat wy ons best gedaan hebben , en fteeds voortgaan te doen, om, ware het mogelyk, den hoogften trap van volmaaktheid tevens en ge- luk te beklimmen, die een fterveling kan befteygen? Of kan eenige pooging, welke wy tot een zo heilzaam en loffelyk oogmerk doen, immer misfen, om zulke aangenaame gevol- gen voort te brengen , en ons zulk eene lieffelyke bron van % allerzuiverst genoegen te openen, als genoeg in ftaat is, om allen onzen arbeid, reeds in dit leven, rykelyk te ver- elden ? Konden wy de deugd in alle hàare natuurlyke fchoonheid affchetfen ; konden wy dien zuiveren wellust, dat ftil ge- noegen, die waare gelukzaligheid vertoonen, welke men- fechen van een godvrugtigen levenswandel by zig zelven {maaken naar evenredigheid dat zy haare wetten volgen 3 konden w° aan den anderen kant de nadeelen der ondeugd levendig doen voelen, en den Lezer den onrust welke to- melooze driften ; de kwellingen , welke eene hollende ver- beelding ; die martelingen inzonderheid, welke een knaa- gend geweten veroorzaaken , levendig onder het oog bren- pen; zulk eene fchildery zoude ons gewisfelyk met de bla- endfte begeerte vervullen, om den hoogften top van deugd en volmaaktheid met allen yver te beklimmen. et is ondertusfchen maar al te waaragtig, dat zommigen ‘der genen, ‘welke in de kennis der Zedekunde meest heb- ben uitgeblonken , zeer gebrekkig in de beftiering van hun edrag geweest zyn. Ja! Hetis eene beklaagelyke waarheid, Ent wysgeerige Kundigheden veel eer-dan een wysgeerig gedrag Zyn aan te treffen. Maar laat dit ons den moed niet eneemeh. De oorzaak dier wanftaltige ftrydigheid wyst haar zelve duidelyk aan: onze rede en oordeel ftemt met de wet- ten der deugd altoos volmaakt wel overeen, en neigt ons tot derzelver betragting. Maar de beftommeringen des le. wens trekken ‘er onzen aandagt zomtyds van af, en in deze noodlottige oogenblikken lieten zig onze onbedagte Wys- eeren door hunne kwalyk getemde driften vervoeren tot et geen hunne rede veroordeelde, en zy in bedaarden ge- moede moesten wraaken. Dus gingen dikwils alle de vrug- ten van langduurige befpiegelingen in één oogenblik onge- Jukkiglyk verlooren. | Maar kan iemand in twyffel trekken, . of hy het verme- GE gen EN ZEDEKUNDE. 127 gen hebbe, om zyne driften te beteugelen, en te doen het geen hy begrypt zyn pligt te zyn? wy zien voor onze oo- gen, dat zommigen onzer medetchepzelen zeer groote vor- deringen in de zedelyke deugd gemaakt hebben; maar het geen zy ten dezen opzigte deeden, ftaat dat in onze magt giet,om oqk te doen „als wy ‘er ons met allen ernst op uit» leggen? Laat ons dan op zulke voorwerpen zien, en voort- aan poogen , om hen, die in Deugd en Godsdienft hebben uitgeblonken , Zo niet voorby te ftreeven, ten minften te evenaaren ! Maar ten dien einde moeten wy een vast voorneemen o vatten , om alle belet-oorzaaken welke ons in dezen heile zaamen loop zouden kunnen hinderen, uit den weg te rui- men, Daar zyn geene hinderpaalen „dan die, welke in on- ze eige verkeerde gefteltheid gevestigd zyn; verbeter die gefteldheid, en zy vallen van zelve om ver. ' „ Het is moeijelyk” zal men my te gemoet voeren; dog moeten wy de vermogens, welke God ons gefchonken heeft, niet te werke tellen? Of zullen wy dezelve te vergeefsch ontvangen hebben? maar nu; byaldien wy ons getrouwelyk uitleggen, om alle nodige of dienftige kundigheden te ver-. krygen, zullen wy niet flegts onzen pligt in meest alle voor- koomende gevallen van dit leven leeren kennen, maar te- vens ook zulke waarheden ontdekken , en geftadig leven- dig voor den geest hebben, welke ons den zelven eigenaar- tig moeten doen betragten. En zo het ons waarlyk ernst is, om ons zelven te verbeteren en te volmaaken ; zo is ‘er peen de minfte twyffel aan te flaan, of wy zullen onze artstogten wel haast onder het beftier van eene verligte rede brengen , en volkoomen meester worden. Maar nog- maals hiertae wordt een vast en onwrikbaar befluit vereischt, om alle overdenkingen af te fnyden , alle begeertens te doa- den , alle bezigheden te vermyden, welke ons in dien deugdzaamen loop hinderlyk zouden kunnen wezen. Wilde het menschdom naar deze beginzels handelen, hoe aangenaam , hoe lieffelyk , hoe fchoon zou zig deze aarde vertoonen! Hoe genoegelyk zouden we allen onze dagen verflyten. Maar willen anderen hunne rede verzaaken , en zig zelven bederven, het ftaat ten minften aan ons, om al- le de voordeelen , welke onverbreekelyk aan eene redelyke deugdsbetragting verknogt zyn,te genieten! Laat ons derhalven, dewyl wy ons zelve de naaste zyn , in dit opzigt allereerst voor ons zelven zorgen; ‘Dat is te geggen allereerst zelve poogen, om debgdzaam’ en geluk- 7 \ 5 128 DE HISTORIE DER QUAKERS.’ kig te worden. God belast het ons door de ftemme der re- de „der Natuur, en in zyn Woord. God heeft ‘er ons der- halven de noodige vermogens toe gegeeven; En gevolge- lyk zyn onze'poogingen opregt, daar kan, daar mag niet aan getwyffeld worden , of zy zullen van een gelukkigen uitflag , van volmaaktheid namelyk en heil , gevolgd worden. 