Vaderlandsch Museum voor Nederduitsche Letterkunde, oudheid en geschiedenis
Google This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world’s books discoverable online. It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books arc our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that’s often diflicult to discover. Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book’s long journey from the publisher to a library and finally to you. Usage guidelines Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the public and we arc merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. We also ask that you: + Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for personal, non-commercial purposes. -I- Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google’s system: If you arc conducting research on machine translation, optical charactcrrccognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the use of public domain materials for these purposes and may be able to help. -I- Maintain attribution The Google “watermark” you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. -I- Keep it legal Whatever your use, remember that you arc responsible for ensuring that what you arc doing is legal. Do not assume that just because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can’t offer guidance on whether any specific use of any specific book is allowed. Please do not assume that a book’s appearance in Google Book Search means it can be used in any manner anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. About Google Book Search Google’s mission is to organize the world’s information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers discover the world’s books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web aijhttp: / /books, google ■ com/1 VADERLANDSCH MUSEIM. VADERLANDSCH MUSEM VOOR NEDERDriTSCHE LETTERKINDE, OUDHEID EN GESCHIEDENIS, CITCI6ETIR DOOR c. y. 0emtr<, FBOF18SOR BT DB PACULTE1T DIB WIJSBEQBBRTK EN LBTTBEBN AEN DB HOOGBSCHOOL TB GENT. GENT, DRUKKERY VAN C. ANNOOT-BRAECRMAN, RORENMARRT. 18SS. Het gemis aen een volgwerk zooals het Belgisch Museum, hetwelk door Willems gedurende tien jaren, met zoo veel bv'val, werd uitgcgeven, is algemeen gevoeld geworden. Mijn doel is de bestaende leemte eenigs zins aen te vullen.Terwijl het bericht van inteekening op deze onderneming in omioop was, legde een der verdienslelykste letterkundigen nit Noord- ^Nederland , de beer Alberdiiigk Thijm , zyne Dietsche W arande, waervan thands reeds de eerste Jaergang is ver- schcnen , ter pers. Zijn werk en het myne hebben omtrent de zelfde strekking. Edoch, zooals de uitgever der arande het te recht zegt , « er is op het veld , dat wy beploegeii , genoeg te doen om twee organen druk werk te geven. » In der • daed by den dagelyks toenemenden lust voor de beoefening — II onzer geschiedenis, en vooralderncderlandsche tael-cn letter- kunde , zullen de Dietsche IV arande en het V aderlandach Museum niet te veel zijn, om de door Willems dood onder- brokene publicatie te vervangen. Des te meer, het plan onzer beide werken verschilt eenigs zins; want daer de beer Alberdingk Thijm zich ook met de letterkunde en kunst- gewrochten uit onze dagen bezig houdt, zal mijn Museum schier uitsluitelyk aen den voortijd gewijd zijn. Myne hoofdzaek is immers, door de bekendmaking van talryke stukken, welke ik sedert derlig jaren heb verzameld, belang- ryke bydragen te leveren tot opheldering onzer vaderland- sche geschiedenis , en gewiglige bouwstoffen by te brengen voor het samenstellen cener uitgebreide algemeene geschie- denis onzer tael- en letterkunde. Welken voortgang de studie onzer oude literatuer in de laetsle vijf-en-twintig jaren gedaen hceft, weet eenieder. Y66r dien tijd immers verkeerden zeer verdienstelyke ge- leerden, zooals de graef van Bylandt en de baron van ReifFenberg nog in de dwaling , dat tydens de middel- (1) In zyne, voor dien tijd, zeer merkweerdige verhandeling Commeniatio qua postulatur deseriptio historico-geographica cotnilalut Flandriae, quo tempore Mar- garetha, Ludovici Maleani fUio^ Philippo audaci Burgundiae ducinupsit, door de Iloogeschool van Leuven, ten jare 1825, bekroond. Leuv. 1826, in-i*o, bl. 155, alwaer de schryver, na eenige fransche dichters opgcnoemd te hebben, zegt r MuUo minor eral numerus poetarum qui Ftandrico sermone scripserunf^ fiec niti unius Jacobi Maerlantii opera nobis servaia sun^ Hen zie daer tegen C. A. Szbburi, Geschiedenis der nederlandsche en fransche letterkunde in het graef schap Vlaenderenf alwaer bewezen wordt dat het dietschsprekend Vlaendcren, v66r 1482, slechts twee dichters oplevert die fransch schreven. (2) Archives philologiques, D. II, bl. 17. Leuv. 1827. Ill eeuwen, hier te lande, en vooral in Vlaenderen, de fransche lelterkunde, veel meer dan dc dietsche, beoefend w'erd. Sedert hebben by ons de heeren Willems, Blommaert, Snellaert , Yander Meerscb , enz. ; in Noord-Nederland de heeren DeVries, Jonckbloet, Leendertz, Oudemans, Ver- meulen, Yisscher, enz. ; in Duitschland de heeren Grimm , Hoffmann van Fallersleben , Mone, enz., gebeel anders over de zaek doen oordeelen. Het zijn de vlytige bemoeijingen van deze en andere geleerden , die aen onze middeleeuwsche letteren , vooral aen onze dichtkunst , eene eervolle plaets lusschende lileraturen van alle andere volkeren hebben doen toekennen. Het waren hunne werken,die aen professor Jonck- bloet den weg baenden, omzyne voortreffelyke Geac/u'ecfenzs der middennederlandsche Dichtkumt le schryven. Doch nieltegenstaende al wat men in de laetste jaren aen het licht heeft gebracht , blijft er, het zy in openbare biblio- theken, hetzy in die van byzonderen, nog veel berusten, dat verdienen zou bekend gemaekt te worden. Uit dien boofde zal ik in dit Museum eene nog al mime plaets toe- wyden aen de voortbrengsels onzer vroegsle dichters. Ik zal my echter niet bepalen tot de drie eersle «euwen onzer letterkunde , maer insgelyks menig verdienstelyk en tot hiertoe onuitgegeven stuk nil de XV® en dc XVI® eenwen opnemen , of wel de aendacht vestigen op dezen of genen schryver van latere tyden , die of in bet gebeel niet bekend is, of niet naer waerde wordt geschal. IV Dc in vroegere dagen uitgekomcne verliandelingen van Jer. De Vries (1) en Willems (2), hoe veel verdiensten zyby hunne versehyning ook hadden , zijn voor de eersle eeuwen onzer letterkunde scdert lang gehcel onbrnikbaer geworden ; ook voor de volgende tyden verliezen zy dagelyks van bun belang. De sedert in bet licht gekomene werken van hoog- leeraer Visscher, van doetor Snellaert of professor Hofdijk, voor handboeken geschikt, zijn, alhoewel op de huidige boogie der wetenschap , van al te beperkten omvang. Onze algemeene letterkunde waeht dus nog iemand die haer in heuren geheelen omvang en op eene uitgebrcide wyze , door alle eeuwen been , behandelt. Bydragen voor dit grootsch gebouw te leveren is een hoofd- doel van bet Museum. Aen onze middelceuwsche lelteren vooral ruim ik zeer geerne eene breede plaets in, omdat deze in de laetste tyden zoo algemeen de aendaeht hebben opgcwekt, en omdat men, als het ware, in een niel lever afgelegen ver- schiel , den tijd kan berekenen , w'aerop al wat eenig belang oplevert,het lieht zal hebben gezien. Ik doe zulksdes te geree- dcr,daerde in Noord-Nederland vroeger bestaendef^ ereeni- ging ter bevordering der oude Nederlandsche Letterkunde, (1) Antwoord op dc vracg : J^^elke zijn de vordertngeny welke it de verachtertng der nederduitfche dichtkunde , gedurende de achtliende eeuw, in vergelijking van vroegere tijdperkcn? Icn jarc i803 bekroond door dc BaUmfsche Maatschappij mn Taal-en Dichtkunde en uilmakendc Decl III en IV der werken van dit genootschap, Arosl. 1808-1809. 2 d" in-8». (2) Verkandeling owr de nederduytsche Tael- en Letterkunde^ opzigtelyk de zuyde- fyke provinlien der \ederlanden» Aiilw. I8I9-I824. 2 d" in-8®. V welke zich zoo verdienslelyk had gemaekt en in korte jaren zoo veel had geleverd , sedert lang uiteen is ge- gaen <'), en ook daer men by ons tot heden toe de werking der commissiej in den schootder Akademie, kracbtens konink- lyk besluit van december i84a benoemd , vruchteloos sedert acht jaer te gemoet ziet. Ten opzichle van deze inrich- ting zal men zich immers hcrinneren hoc de heer S. Vande (1) De leden der Vereeniging ter bevordering der oude Nederlandeche Lctlerkunde waren ten gelalle van zes,namelyk de heeren : D' P.-J. Vcrmeulen, president, J. Tideroan, secretaris, D' W.-J.*A. Jonckbloet, P. Leendertz, Wz, J.-G. De Hoop Scheffer en D' M. De Vries. In den loop van vier jaren (I8i4 tot 1848), hccft die Vereeniging in het licht gegevcn 1<* Dboecvanden Route van Jacob Van Maerlant, door Tideman ; Roman van Karel den Grooten en zijne XU pairs, door Jonck- bloet; 5** Der Leken Spieghel van Jan Boendale, door De Vries, 3 deelcn; 4* Roman van Waiewein van Pennine en Pieter Vostuert , door Junckhloet, 2 dcel.; 5* Xetvn van Sint Franciscus van Jacob Van Maerlant, door Tideroan; d** Der Minnen Loep van Dire Potter, door P. Leendertz, 2 dcelcn, te saincii ticn deelen ea verder nog eenen bundcl verslagen. (2) Dii besluit luidt als volgt ; LEOPOLD, Roi des Beiges, 4 tons presents et h venir, saint. Sur Ic rapport de Notre llinistre de Pintdrieur, Nona avoas arrili et arrdions • Aav. 1««. L^Aeaddmie royale des Sciences, des Lctlrcs et des Bcaus-Arts do Beigiqne sera sueeessi- veseat eharg^ des trsTsnx soivants i ]• D'one biographie nations le ; ^ D'ane collection des grands ^crivains do pays, avec traductions, notices, etc. ; 3» De la pnbUcation des anciens monuments de la litte^rature Oamande. Ane. 2 L'Acaddmie sonmettra 4 la sanction du Gouvernement les mesures d'cx^cution de ccs iravaux. Ane. 3. Noire ■inistre de Pint^rienr esi charge do l*ex4cution du present ari4t4. Doand 4 Laeken , le l«r ddeembre 1845. ParleBoi, LEOPOLD. Le Hinisirc de I'intdrienr, Stltais Vai db Wsvsa* Zoo min van de vaderlandsche Biographic cn van dc verzameling der voor- naemste schryvers, als van de Gedenkstukken onzer oiide letlcrkundc is cr tot bier iets versefaenen. — VI Weycr, een man , die zelf in de letterkundigc en geleerde wereld eene eervolle plaets bekleedt, by zyne benoeming tot minister van binnenlandsehe zaken, op 30 July 4843, zieh bereid toonde, de lelteren en wetensehappen op eene kracht- dadige 'wyze door bet staetsbestuer Ic doen ondersteunen. Hy had ook de nederlandsche letteren niet vergeten. Ten voile bekend met hetgeen er in Noord-Nederland reeds bestond en met het tot stand komen der bovengenoemde V ereeniging, wilde hy dat het Zuiden met het Noorden zou wedyveren, om aen den opbouw onzcr letteren te arbeiden. Hy M’ildc dus dadelyk eene commissie, uit zeven leden (‘) bestaende, doen benoemen die onverwijld de hand aen het werk zou slaen, omal Avat uit de vroegerc tyden eenige waerde, het zy voor de tael, het zy voor de letterkunde bezit, op ’s lands kosten uit te geven. Op het aenraden echter van een pacr geleerden zag de minister van dat eerste plan af, en droeg hy de taek op aen de op nieuw ingerichte Akademie Daerdoor werd ongelukkig de zaek voor tien jaren ver- schoven. De heer Vande Weyer kon aen zyne goede (1) Nainelyk : tot voorzitter Willems, tot leden Blommacrt, Bormans, David, Mertens, Serrure en Snellaert. — Deze commissie wordt bcdoeld door den heer Sncllaert. Bulletin de l*Academie. D. XI V^, bl. 25G. (2) Verkeerdelyk wordt door den beer Snellaert, Bulletin de l*Acad6mie, D. XIX', bl. 501 gezegd, dat de minister den beer Willems over het samenslellen der com- roissic raedpleegde. (5) In zijn rappOrt aen den koning voor het herinrichten der Akademie beklaegt zich de minister' dat de vlaemsche letterkunde, wclke heden zoo bloeijcnd is, in de Akademie niet vertegenwoordigd wordt. VII inzichten geen gevolg geven ; want reeds op den 3i maert 4846 legde by bet ambt van minister af, en Willems ^ die bet grootste deel aen de werkzaembeden moest nemen, stierf op den 24^“ juny van bet zelfde jaer. Zeslien maenden na Willems dood, en wel in de zitting van den 4**<° October i 847 , drong de ieverige beer Snel- laert by de klasse aen, om de uitvpering des koninklyken be> sluits van i***" december 4843 te bekomen. In zijn vertoog drukte by bet gevoelen uit , dat de gedenkstukken onzer oude letterkunde bet gevoegelykst door de Akademie zelve zonden worden uitgegeven. Dien ten gevolge benoemde de klasse der letteren, op 40 January 4848 , vijf barer leden, namelyk de eerw. beeren Carton en David en de beeren Bormans, De Decker en Snellaert, die zicb met de taek zouden belasten. Yier jaren nadien, en wel op den 6«> november 4852, bracbt deze commissie by monde van laetstgenoemden beer, die tot secretaris gekozen was , terwijl kanonik David bet voorzitterscbap waernam, een •m verslag uit, waerby zy aenkondigde, dat zy bereid was dadelyk de band aen bet werk te slaen en besloten bad de reeks barer uitgaven te beginnen met de gedicbten van Jacob van Maerlant en de prozascbriften van Jan Riiys- broeck. Men bad de bezorging der werken van eerstge- noemden op de volgende wyze, tusscben de vijf leden der commissie verdeeld : 4<» Rijmhybel, 2® der Naturen Bloeme, 3® Spieghel historiael, 4® open Martijn en de VIII romans (') waeronder het Boek vanden Houte^ 5° Sinte Franciscm, Hemelicheit der Hemelicheit en de kleine dichlwerken. Doch toen de zaken zoo verre waren , ontmoette men eenen grooten hinderpael : het onlbrak namelyk aen geld. De Akademie, die voor al hare andere werkzaemheden toereikende fondsen bezat, had voor onze moedertael niels' over Men boefde zich dus tot het staetsbesluer te wenden. Eindelyk in de zitting van den 5^^" april 1854 onlving de klassc bericht van wege den beer Minister van binnenlandsche zaken , Piercot , dat by op het budget , hetwelk aen de wetgevende kamcrs onderworpen was , eene somme van 5000 franken had gebracht. Deze gelden werden dan ook toegestaen , doch waren niet geheel bestemd voor onze oude dietsche literatuer , er moesten 2000 fran- ken afgctrokken worden voor eene geschiedenis der fransche lelterkunde in Zuid-Nederland en verder ook nog eene somme voor het in het licht geven van oude fransche schryvers. In tusschentijd had de commissie het hicr bovenopge- geven plan ter uitgave der werken van Maerlant gewyzigd. Men bepaeldde zich immers tot het drukken van 1<> den (1) Aen alwie met de werken van Maerlant eenigs zins bekend is, zal deze ver> decling zonderling voorkomen. Ook bcgrijpt men nict hoe de commissie in I85'2, het noodig achtte Dboec vanden Houte en Het leven van Sinte Franciscue op nieuw te docn drukken, dacr dc heer Tideman reeds van het ecrsle in 184^, cn van het andere in 1848, zeer goede kritische uitgaven had bezorgd , waeracn niet veel te verheteren vail. (2) Bulletin XIX, bl. 302. IX Rijmbyhel , 2° van der Naturen Bloetne , 3° van den Alexander. Met het eerste dezer werken zou zich ka- nonik David gelasten, met het tweede professor Bor- mans en met het derde doctor Snellaert. De twee overige leden, namelyk kanonik Carton en de heer De Decker, thands minister van binnenlandsche zaken , schynen aen de werkzaemheden geen deel te zullen nemen. Met genoegen zal men vernemen dat eindelyk het ko- ninUyk besluit van december 4843, na lien jaren wacblens, ten uitvoer gael gebracbt worden, want indien ik wel onderricht ben , ligt er den van Maerlants onuitge- gevene dichtstukken terpers; doch alwieeenigs zins bekend is met hetgene er in de laetste tyden voor de middeleeuw- sche letterkunde by andere volkeren , en voor de onze , zoo in noordelyk als in znidelyk Nederland , gedaen is , zal niel zonder bevreemding vernemen dat de meerderheid der com- missie goed gevonden heefl hare uitgaven in , sedert lang in onbruik geraekte onde dielsche of St. Pietersletteren, opzet- telyk te doen drukken. Stellig is er daervoor, in onze eeuw , en voor dit geval, geene gezonde reden by te brengen. Terwijl men dus een der werken van Maerlant van w'Cge de brusselsche commissie te gemoet ziet , heeft men van eenen anderen kant het vervolg van den Spieghel historiael te verwacblen. De Maatschappij van Neder- landsche Letterkunde te Leiden , aen welke men reeds zoo veel heeft te danken , heeft zich immcrs daermede X belast en die taek aen professor De Vries opgedragen. Men mag dus berekenen dat binnen eenen bepaelden tijd al de 'werken van onzen gryzen Maerlant in bet lieht zullen zijn verschenen. Doeh , behalve deze blyven er nog veel andere gewichtige gedenkstukken uit onze middeleeuwen over, die op uitgeven en bearbeiden waebten. Dit Museum zal vooral geschikt zijn om gedichten van kleinen omvang of fragmenten van groote gewrochten op te nemen. Het beroemd Hulthemsche handsehrift , thands op de koninklyke bibliotbeek te Brussel berustende , bevalte nog talryke stukken die nimmer gedrukt werden. Ik putte er ruimschoots in en trok er zestig kleine gedichten uit. De beer Angillis heeft er een dertigtal andere op I dit oogenblik ter pers, zoodanig dat ik het weinige, dat er dan nog overblijfl, gemakkelyk in eene volgende aflevering van dit Museum zal kunnen inlyven. Ten slotte zal alsdan eene nauwkeurige beschryving van dien merk- weerdigen Codex volgen en eene volledige opgave van geheel den inhoud. Uit bet laetste stuk van Jonckbloels Geschiedenis (D is het gebleken, dat het stukjen, hetwelk ik bier bl. 93, onder N' XVII, opnam, insgelyks te vinden is in het haegsche handsehrift van Willem van Hildegaersberch , alwaer het anden Hontsscede beet. Ik twyfel grootelyks (i)Bi. tao. — XI of men het, zoo wel als talryke andere die daerin voor- komen, wel beschouwen mag als zijnde uit de pen gevloeid van dien vermaerden hollandschen spreker. Ik acht het byna onnoodig bier te berichten , dat ik al onze oude gedichten, zoo wel als de andere oorkonden met de grootste getrouwheid, die men misschien slavelyk zal noemen , heb laten afdrukken. Alles , is tot driemael toe, met de oorspronkelyke teksten zorgvuldig vergeleken. Er zal my dus zeer weinig ontsnapt zijn <*). Ik denk dat de taek van iemand , die onuitgegevene stiik- ken voor het eersl laet drukken zich moet bepalen tot , in- dien ik het alzoo mag nosmen, het vermenigvuldigen der teksten. By eene tweede uitgave kan men zich zoo veel kritische herstellingen of veranderingen veroorloven als men maer wil, maer by bet eerst aen het licht breugen van oude oorkonden schijnt my zulks oiigeraedzaem en onvoorzichtig. Men heeft dan immers niet meer de oorspronkelyke, maer wel eene, naer den zin van den uitgever veranderde en (I) De beer Alberdingk Tbijm^ die in zyne Dielache Warande j D. f. bl. 589, in zeer vleijende woorden Van mijn Museum spreekt, waerover ik bem bier openlyk mynen dank betuig, vraegl « hoe, ik bl. 28, in het ecrste fragment dcr Nevelin- gen , lot de lezing gekomen ben : (Ane) menege wonden hine wel mate bant, terwijl het facsimilee duidelyk te lezcn geeft ; r enege wonden. n Ik beken ronduit dat de litbogracf betcr gezien heeft dan ik. Hetgcen ik immers voor de twee laelste beenen ecner m had gcnomen , en om welke reden ik, in alien gevalle {m)enege bad moeten doen drukken, krijgt, thands dat ik reactief gebruik , veel meer de gedaenle eener r. Ik neem dus de lezing aonder enege, van den beer Alberdiogk Thijm zeer geerne aen. — Op de placts in de kerk te Damme, waer Jacob van Maerlant begraven werd , kom ik nader tcrug. XII dikwyls verminkte of bedorvene lezing. Ik heb misscbien myne nauwgczelheid in het volgen der handschriften te verre gedrevcn, wanneer ik in de stukken uit den Hul- themschen Codex onder windene, vol prisen , som wile , vorpensen, enz., heb laten drukken voot onderwindene, volprisen^ somwile, vorpemen, enz. Docli dal alles kan de lezer lichtelyk herstellen. Alleen heb ik , zooals men gewoonlyk doet, de v en w, in u en uu en wederkeerig, en op enkele plaetsen de i in j veranderd. Wat hel punctueren dier oude stukken betreft, dal geeft dikwyls nog al grootc moeijelykheid. Dat ik er overal in geslaegd ben om den zin te recht verstaenbacr te maken, durf ik niet verzekeren. Een der kleine gedichten, Ene Boerde, alhier onder N' XLVII voorkomende, draegt dien naem uit hoofde der dubbelzinnigheid^ welke het opievert. Wanneer men het immers op de volgende wyze leesl en af- stipl, dan is de betcckenis geheel het tegenovergestelde, van die welke het met de anderc puncluering, op bl. 369, heeft. Ic minne een wijf die scande geert, nemmermeer si pijnt na ere ; wijflijcheit haet hare onweert , nicht haren prijs kan si meerren. 5. Quadc, ongheraecle werken si doct, nergens hacr lijf ich minne ; aen valscheit keert si haren moet , scldcn voer scande si haer hchoet , haer hcrlsc ende oec haer sinne. XIII 10. A1 haer sedeo prijstmen nicht, weinich goet sijn haer dade; onlrouwe heeft si in haer geplicht , negeine stont si blijft gestade. Aen haer oncuesche werken sijn , i 5. nergeeos si haer wael prueft ; alle doeght in haer verswijnt, cleine doghet si haer onderwint; haer en roect nicht wien dat bedruedt. Hier om soe muotsich )aen van ir, 20. nicht lief es mir die saerte; si sal ummer leiden mir, weinich op haren troest ich waerte. Ich wilse sen wen, of minen eil; luttel mich helpt haer gruetsen ; 25. men vintse sender bescheidenheit , nemmermeer mijn dienst bereit sal sijn der saleger suetsen ! Voor sommige lezers was het misschien gepast geweest dat ik hier en daer ecnige der verouderde woorden of uitdruk- kingen had verklaerd ; doch ik heb my daervan onthouden , een$ deels omdat het my dan misschien moeijelyk zou gevallen zijn de lust tot het maken van aenteekeningen , waeraen men zich al te licht overgeeft, te besnoeijen, en anders deels omdat ik dit geerne overlaet aen de geleerden^ die zich hoofdzakelyk op onze taelkunde toeleggen. En dan ook omdat ik de hoop voede , dat de een of ander wel eens de hand aen het werk zal slaen om eene beredeneerde sprackkunst en een algemeen woordenbock onzer middeleeuwsche tael samen tc stellen. (f) De gelcerde Grimm heeft daervan slechts de eerste grondslageii gclegd. uv Zulke werken zouden dan in eens tot verklaring ea ophelde- ring van al onze oude dichters en prozaschryvers kunneo dienen, eo bet zou dan niet meer ooodig zijn., by de uitgave van deze of gene oorkonde uit de vroegste eeuwen onzer letterkunde , uitl^pngen te geven , die men tbands meestal by al onze scbryvers moet berbalen. De lust om bet tot bier toe ongedrukte uit bet Hultbem- scbe bandscbrift bekend te maken, beeft my in dit deel eene ruime plaets aen de middeleeuwscbe poezy doen toewyden. Uit dien boofde beb ik voor bet vervolg van dit Museum zeer belangryke stukken tot opbeldering onzer vaderlandscbe gescbiedenis . alsook de bescbryring van talryke onuitgcgevene munten en penningen, moeten verscbuiven. Alboewel mijn eigen voorraed niet spoedig uilgepnt zal wezen , voldoe ik zeer geerne aen bet verzoek van eenige vrienden om ook bydragen van anderen te plaetsen. Hel Museum zal er by winnen. Ik kan met voldoening zeggen dat onderscbeidene geleerden, zooals boogleeraer Jonckbloet. professoren Heremans en Stallaert , doctor Van der Meerscb, van Oudenaerde , de beer Torfs, van Antwerpen . enz., my bunne medewerking beloofd bebben. Gent, den t”** december 18j5. I LUST DER INTEEKENAREN. Exempt. Z. H. Di Kohihg, voor 20 Hit Hiiiistbrie tab BiimiNLARDscHi Zakbr 29 Z. H. DB Hbrtog tar Arerbbrg 1 OOST-VLAENDEREN. Be beer Ph. filommaert, letterkundige , te Gent 1 » Gust. Callier, professor by de Hoogeschool i • Prosp. Claeys, student in de rechten 1 » Eug. Cogen , student in de medecynen » Aug. Daele, geldwisselaer . . . . 1 9 P. De Bacts, advokaet 1 Be eerw. beer B. De Decker, kanunik 1 De beer E. Degerickx^ secretaris van de maetschappy de Tael is gansch helvolk 1 » Baron de Giey, grondeigenaer 1 • Fr. De Keghel, fabriekant . 1 » De Kerckhoye-DelimoD , grondeigenaer 1 • J. De Meyer, grondeigenaer 1 • Baron J. De SainUGenois, hoogleeraer en schepen i • J. B. d'Hane, lid van bet Senaet 1 e L. Drubbel, advokaet 1 u V. Gaillard, advokaet 1 » P. Geircgat, boekhandelaer 20 » J. Gbesquiere, notaris 1 « P. J. Goetghebuer, bouwkundige 1 » J. Guislain, boogleeraer 1 » J. F. J. lleremans, leeraer by bet Athenaeum en de Hoogeschool. . 1 • Herry-Vermeulen, grondeigenaer . 1 Be eerw. beer Hillegeer, priester der Soc. Jesu 1 De beer H. Hoste, boekhandelaer 12 De Maetschappy de Tael is gansch het volk 1 Be beer Ph. Kervyn van Volkaersbeke , schepen *. . . . 1 XVI Exempt. De heer Bluquardt, boekhandelaer 5 Seminarie (fiibliotheek van bet) 1 llet Taelminneud Studenlen-Genootschap 1 De beer £. Van Damme-fiernier, grondeigenaer 1 A Ferd. Van der llaegben, grondeigenaer 1 A Bug. Van dcr llaegben^ bockdrukker . 1 A Is. Van Doosselaere , boekdrukker 2 A Pr. Van Duysc, letlerkundige f A Aug. Von Lokeren, oud-scbepen f A Ign. Van Toers^ advokaet 1 A Fr. Vergauwcn, lid van bet Scnaet t A C. Vervier, grondeigenaer 1 A Jul. Vuylsteke, student in de reebten t A L. Woequier, leeraer by de Hoogesebool te Gent 1 A P. Wouters, leeraer by bet Atbenaeum 1 A Aug. Teirlinck, student in de reebten, te Elsegbem 1 A Pieter Cnudde, timmerman, te Saffelaere 1 De eerw. beer De Vos, leeraer by bet Collegie, te Geraerdsbergen .... 1 De beer Ducaju, te Dendermonde 1 A Uiel, te Dendermonde 1 >1 D. J. Van der Meerscb, geneesheer^ te Oudenaerdc 1 A L. Van Lerbergbe, stads>archivaris 1 WEST-VLAENDEREN. De eerw. beer kanunik Carton, lid der Akademie, te Brugge 1 De beer Coppieters t'Wallant, lid vandeKamer der Volks vertegenwoordigers 1 A burggraef De Croeser de Berg 1 A d'Uanins de Moerkerke 1 De Maetsebappy Yver en Broedermin 1 De beer De Meyer, lid van de Akademie van Gcneesktinde 1 A J. Gailliard, correspoiiderend lid van de Haetseb. van Schoone Kiin- steu te Gent f De eerw. beer kanunik Heene, professor in bet Seminarie 1 De beer Rervyn van Letlenbove, lid der Akademie 1 De eerw. beer C. B. Masselis, onderpastor van S. Gilliskerk 1 De beer P. Ronse, advokaet 1 De eerw. beer Verdegbem, arebivaris van bet Bisdom 1 De beer A. Angillis, letterkundige, te Rumbeke 1 A F. J. Blieck, notaris, te Isegbem .... 1 A P. Claeyssens, sebryver, te Yperen I A Kesteloot-De Man , letterkundige, te Nieupoort t De Maetsebappy Vriendenkring , te Leysele, by Veurne ...... i De beer J. Ossieur, geneesbecr, ondervoorzitlcr van de letterk. maetsebappy de Vrietidschap , te Rousselaere 1 A H. Van de Velde, voorzitler van bet gereebtsbof, te Veurne. . i De eerw. beer F. Van de PuUe, pastoor, te Boesingbe 1 iPf S’? XVII BRABAND. Exempt. De beer J. J. AlUneyer, professor by de Hoogeschool , te Brussel .... 1 » Bauduin directeur van bet krijgs-bospiUel 1 • fi. ChaloD, briefwisselend lid der Akademie 1 • Prosp. Cuypers, letterkundige 2 • J. M. Dautzenberg, letterkundige 1 • Decq, boekhandelaer iO B P. De Bonne , advokaet 1 » Th. De Jonghe , grondeigenaer 1 ^ L. Geelhand-Schooneu, letterkundige « Jottrand, vader, advokaet I* A. Justen, penningkundige » Maertens, avoue n C. Piot, beambte by *s Rijks archief » Prud. Quartier, lid van bet Midden-Comiteit > K. Stallaert, leeraer by bet Athenaeum » Van der Sweep, ingenicur » H. Van der Voort, lid van bet Midden-Comiteit » graef van Renesse-Breidbacb , lid van bet Senaet » Alph. Wauters, stadsarchivaris • Matth. Boosten, student, voor de Maelschappy met Tijt en Vlijt, te Leuven .. eerw- beer De Wit, deken, te Aerscbot beer i. Dykmans, controleur der directe belast. te Hal » Hermans, boekhandelaer, te Leuven eerw. beer Stroobants, onderpastoor, te Lembcke beer B. Van Linthout, boekhandelaer, te Leuven ANTWERPEN. Dc beer U. Conscience, te Antwerpen » Delgeur, doctor in de letteren • Ch Dumon, voor dc rederijkkamer de Otijflak • Xav. Gheysens, notaris f Jonghmans-Ruelle, boekhandelaer > Manceaux, boekhandelaer F. H. Mertcns, bibliothckaris n P. Th. Moons, grondeigenaer ft Peeters-Van Genechtcn, boekdrukkcr • Hend. Sermon, leeraer by St. Ignatius-gcsticht a Schoof-Van Straelen , zackwaernemer « Ed. Terbruggen , greilier » Lod. Torfs, letterkundige [ I I XVIII Exempl. De weduwe Van Isboven , boekhandelaer 1 De beer Van Mol-Van Loy, boekhandelaer 3 • Van Oevelen 1 9 J. Van Ryswyck, letterkundige 1 De kindercn A. T. Van Uffelen, boekhandelaers 2 De eerw. beer P. Visschers^ pastoor der S. Andrieskerk 1 De beer L. VIeeschouwer, letterkundige I n Croquet, te Waelhem 1 • V. J. Dumoulin, boekhandelaer te Meerbout 1 n J. G. Sanders, voor bet tael- en letterlievend genootschap : de Dage~ raed, te Turnhout 1 » G. L. G. Valck , te Rijckevorsel 1 9 J. A. Van Oursbagen, te Schrieck, by Heist-op-den Berg . . . 1 NEDERLANDEN. De beer J. A. Alberdingk-Thijm, te 'Amsterdam • C. G. Boonzajer, notaris^ te Gdrinchem n D' A. De Jagher, te Rotterdam » J. Dirks , lid van de tweede kamer der Staten Generael, te Leeuwarden » H. 0. Feith , archivaris te Groningen 1 • D' Halbertsma , te Deventer 2 » D' W. J. A. Jonckbloet , hoogleeraer, te Groningen 1 » 0. Keer, penningkundige , te Amsterdam 1 » N. G. Kist, professor, te Leiden 1 f> M. Nyhoff, boekhandelaer, te 's Gravenhage 25 » A. D. Scbinkel, te *s Gravenhage 1 9 J. D. Sybrandi, boekhandelaer, te Amsterdam 13 9 P. 0. Van der Chijs, hoogleeraer, te Leiden 1 9 J. Van der Noordaa , te Dordrecht 1 9 Van Kesleren, boekhandelaer, te Amsterdam 2 9 G. W. Wreede, hoogleeraer, te Utrecht 1 DUITSCHLAND. De beer A. Marcus, boekhandelaer, te Bonn 6 9 Staelin , voor de koninkl. Bibliotheek, te Stutlgard 1 FRANKRIiK. De heer R. Duthillmul , voor de Bihliotheek, te Douai 1 Het Comile flamand de France, te Diiinkerkcn 1 i^et neoelingen-lied. HistorUm omnem a poesi ioitiom sumpsisse fassi pridem sunt docliores; ui dolendum , quod aiiis gf-nlibas f'loriae datar, in ignoininiam patriae nostraa irahi, ex ta- ium earminibas, qui res antiquissimaa stylo prrsequi oliin conabanlur, bistoricos documenla petiiste. Bmrtholini Antiq^uilatum Danicarum lihri tre$. Haf- niaCf 1689. p Ilet is te bejammeren dat er tot hiertoe geene nedcrlandsche vertaling van het Nibelungen- of Nevelingen-lied bestaet. Ter- wijl dat uitmuntend epos sedert eene halve eeuw de aendacht van gcheel Duitschland gaende houdt , terwijl aldaer, ter verkla- ring van den oorspronkelykcn tekst by de Hoogescholen lessen gegeven worden en talryke vertalingen , in hedendaegsch proza of dichtmaet, zich in een ieders handen bevinden , terwijl aldaer de kunstenaers die zoo ryke bron dagelyks raedplegen en koning Lodewijk van Beijeren den beroemden schilder Cornelius gelast zijn paleis te versieren met de voornaemsle lafereelen aen het middeleeuwsch dichtstuk ontleend , bleef het by ons weinig — 2 — bekcnd; cn, zoo lang dacrvan niet eene goede prozavcrtaling het liclil zicty zal die schoonc oude duilschc sage niet naer waerde kunnen geschat worden. Ilet is meer dan tijd dat men niet langer onverschillig blyve voor een meestersluk, dat voor ons vadei'land zoo veci belang opievert als voor Duitschland, ver- mits bet tooneel van meer dan eene der bezongene gebeurtenissen by ons te zoeken, en de voornaemste held, die daer in op- Ireedt, Siegfried van Nederland is. Onze zuidelyke naburen, de Franschen zelven, zijn daerin verder gevorderd dan wy. De Chateaubriand, in zyne Etudes his- toriques^ had het hoog op met het Nevelingen-liedy en de geleerdc Ampere heeft ten jarc 1832, by de faculteit van letteren te Parijs, de verdiensten van het dichtstuk, met veel kennis van zaken, ontwikkeld, en daerover in zyne lessen aen de Ecole Normale aidaer, in het breede gehandeld. Verder vertaelde de Saint-Marc Girardin, in zyne Notices stir tAllemagnej vier zangen of avontiiren , zoo als het beet. Eindelyk heeft zekere dame Moreau dc la Meltiere, te Moskou woonendc, gchcel het Nevclingcn lied in het fransch overgebracht en haer verdienstelyk werk is te Parijs, in 1837, door den heer Riaux, in het licht gegeven. Ten slotte voeg ik hicr nog by dat de heer De Baecker, door de uitgave, in 1853, van zijn werk des Nibelungen^ saga Merovingienne de la Neertande^ by de Franschen dit heldendieht nog meer heeft doen kennen. In afwachting dat voor eene volledige vertaling de een of ander onzer jonge letterkundigen de hand aen het werk sla, heb ik gedacht onzen belgischcn lezeren den inhoud van het Nevelingen-lied beknoptelyk te moeten herinneren. Ik wcet wel dat vroeger, door de Mnemosyne van Tydeman en van Kampen , dat schoone middeleeuwsche epos in Noord-Ncderland bekend is geworden ; doch wat cr destijds gcschrcven werd , is in die — 3 — groote verzameling als verloren gebleven en werd ook by ons weinig of niet gelezen. En, daer de voortreffelyke Geschie^ denis der Middennederlandsche Dichtkunst van professor Jonck- bloet, waerin voor de Nevelingen ^ne aenzicniyke placts in- geruimd is , by ons , jammer genoeg , niet algemeen verspreid is, dacht ik het niet ongepast hierop nog ecns tcrug te moeten komen. Ik doc dit des te liever omdat de schets van dat voortrelfelyk dichtstuk door den beer Blommaert, naer het hoogduitsch van Weiden, in het Kunst- en Letterblad opgeno- men, aldaer in drie verschcidenc jacrgangen (1840-1843) ver- brokkeld is gebleven , en omdat de dichterlyke navolgingcn van dicn heer, hoe verdienstelyk zy dan ook wezen , ons slechts een gedeelte van het oorspronkelyke teniggeven. Geheel het Nevelingen-lied bevat negen-en-dertig zangen of avmturen en splitst zich in tweeen ; in het cerste gedeelte wordt de luister of bloei en in het tweede de nederlaeg of nood der Nevelingen bezongen. Wie de diehter was van de Nevelingen , is zoo min voor den hoogduitschen als voor den nederlandschen tekst bekend. In lict algemeen denkt men dat de eerste tot op het jaer 1200 opklimt; de nederlandsche schijnt iets jonger te zijn, al is het dat de door ons ontdekte twee fragmenten tot een handschrift behoord hebbcn dat stellig , blykends het schrift , van v66r het einde der dertiende eeuw dagteekent. Te Worms , in het koningrijk Burgondic^ leefde eene maegd, zoo zcer door hare uitstekende schoonheid als door hare deugden beroemd. Zy hiet Ghriemhilde en was dochler van vrouw Ute; haer vader was Dankraet. Zy had drie breeders, — 4 _ Guntheer, Geernoot en Giseleer, alle door hunnc dapperheid vermnerd. Talryke fiere ridders leefden rondom hen, zoo als : Hagen van Troje met zynen breeder Dankwart, Ortwijn van Metz, twee markgraven G^re en Eekewart , Volker van Alzeije, Aumold, Sindold, Ilunold en andcren die men niet alle zou kunnen noemen. Chriemhilde droomde eens dal een valk, dien zy opvoedde, onder haer oog door twee arenden verscheurd werd. Zy verhaelde dien droom aen hare moeder Ule, die haer ver- klaerde dat die valk eenen edelen heer beteekende, die haer tot echtgenoot bestemd is, maer die, indien God hem niet behoedt, haer spoedig zal ontrukt worden. — « Nooit wil ik, zegt Chriemhilde, my aen eenen man verbinden. » — « Verzeker dat maer zoo niet , antwoordt de moeder, wilt gy ooit eenig genoegen op deze aerde smaken , dan zal u dat door de liefde van eenen dapperen kryger loekomen. » Te gelyker lijd woonde in de burcht tc Santen , by den Rhijn , een schoon konings kind , Siegfried van Nederland , zoon van Siegmund en Siegelinde. De dappere Siegfried had van kindsbeen af vele landen en koningryken doorkruist , want van zyne eerste jeiigd af had het rumoer der wapenen iets streelends voor zijn oor gchad. Alle koene knapen W'aren hem van wijd en zijd komen opzoekcn of hadden zich rondom hem geschaerd ; maer hy was zegevierend in alle steekspclen ; in alle gevechten steeds werden hem de pryzen als overwinnaer loegekend; zyne bejaerde ouders waren fier op hem. Met vier honderd andere jongelingen werd hy tot ridder geslagen, maer aller oog was op hem gevesligd. De vrouwen zagen hem met liefde aen, en er w^as niet eene maegd of zy had hem tot haren eehlgenool gcw'iid. Het gebeurde dat Siegfried had hooren gewagen van de fiere Chriemhilde , welke al dc manncn, die zich aenboden, afwccs. Toen hy deze keuze aen zyne ouders bekend maekte, waren ze eenigzins bedueht om de trotschheid van die schoone cn om den overmoed van de ridders, die.haer omringden, en name- lyk van Hagen; doch niets kan Siegfried weerhouden en hy >erlrekt met een groot gevolg. De bekoorlykste vrouwen werkten aen zyne kleederen. Zy gaen op weg met uitgelezene paerden cii met blikkerende wapenen. Na zeven dagen reizens komen zy te Worms aen. iViemaiid aldaer kende hen ; maer Hagen , by het zien der fierc liouding van den kryger, die zich aen hun hoofd hevindt , verzekert dat deze niemand anders is dan Siegfried. « Ja , voegde hy er hy, het is de held die Neveling en Schilbing, de twee ryke koningszonen , heeft overwonnen , hy is het die het zwaerd Balming bekwani en den schal der IVevelingen heeft ontroofd, die den dwerg Albe- rik overwon en dezes kaproen^ die de menschen onzichtbaer maekt , in zijn bezit kreeg; bovendien heeft hy nog den draek van den lindenboom gedood, in wiens bloed hy zich baedde, waerdoor zyne huid zoo hard als hoorn geworden is, zoo dat geen wapen hem kan deeren. » Siegfried munt weldra aen het hof van Guntheer in alle rid- derspelen uit; doch nergens vertoonde zich de schoone Chriem- hilde, al is het dat zy uit hare veoster den held der Nedcrlanden kon zien en opvolgen. Al de vrouwen van Guntheers hof werden op Siegfried verliefd , en , al was het dat Chriemhildc zich aen niemand verklaerde, dan toch voelde zy ook heimelyk in haren boezem het vuer der liefde blaken. Er onstond e*en oorlog tussehen Ludegeer, koning van Saksen, Luetgast, koning van Denemarken, en die van Burgondie. Siegfried trekt het voor Guntheer aen, en^ by den eersten aenval, — 6 — worden de vyanden verpletterd. De koning van Saksen en zijn breeder vielen in de macht der Burgondi^. By de tenigkomsl van dien heldhaftigen tocht , gelukt hel aen Siegfried voor de eerste inael de schoone Chriemhilde te kunnen bewonderen. De maegd treedt tc voorschijn in een gewaed vol van helblinkende gesteenten , en zoo als de maen de sterren door haren glans overtreft, zoo schiuert Chriemhilde boven de overige vrouwen uit. Nimmer had men zoo schoon een ma^delijn gezien ! Zy treedt Siegfried te gemoet en een schuchtere bios bedeki hare konen. « Zy welkom, dappere ridder, > sprak zy, en die woorden ontstaken in Siegfrieds boezem een bevig minne- vuer. Beide bleven door bet zelfde gevoel opgetogen. Van dat oogcnblik af was Siegfried , als bet ware , aen bet hof van Guntheer geboeid ; want thands is bet hem to^elaten alle dagen het voorwerp zjner liefde te beschouwen. De koning dcr Burgondiers hoorde spreken van Brunehilde^ de koningin van Usland , wier sehoonheid en heldenmoed hoog geroeind werden. Hy wil haer oveiwinnen; docb, daer by op zyne eigene krachten niet genoegzaem betrouwt, vraegt by aen Siegfried om bem op dien toeht te vcrgezellcn ; deze stemt er in toe, op vooiwaerde dat hy de band van Chriemhilde bekome. De twee helden maken zich reisvaerdig en Chriemliiide zelve brengt voor hen de kostbaerste kicederen en het rijkste gewaed in gcreedheid. Zy la ten zieh door Hagen en eenige dappere ridders vcrgezellen en varen den Rhijn af. Den twaelfden dag kwamen zy te Isensteen, in Brunehildes land aen. De koningin , op wie Guntheer verliefd is, heefl de onversaegdhcid van eenen kr)*ger en de sterkte van eenen reus. Alwie naer hare hand wil, dingen moet eerst met haer in het strijdperk treden , met haer den steen werpen , om het verst springen en met de spies stryden. Den mannen , die door haer — 7 — worden overwonncn, doet zy zonder genade het hoofd afsiaen. Guntheer^ door Siegfried aengemoedigd, necmtdcvoorwaerden aen; want de held der Nederlanden had hem in het oor gc- fluisterd dat hy hem door zyne toovcrkrachten zou ter huipe komen. Wanneer men echter aen Brunehilde haren gouden schild en hare reusachtige speer aenbraeht, dan onlzonk de moed aen alien, die den koning van Burgondie vergezeld hadden. Hagen en Dankwart dachten dat zy tot hun ongeluk naer IJsIand waren gekomen. En, toen men in het krijt eenen zoo grooten Steen aenvoerde, dat twaelf mannen dien met moeite konden Ullen, dan bekromp zelfs het hart aen Guntheer ; macr Siegfried geeft hem moed en belooft hem , by middel van zynen toover- kaproen, zieh onzichtbacr te maken en hem by te stacn. Hy plaetst zieh ook aehter den schild van Guntlicer cn weert de geduchtc slagen , die Brunehilde aen dezen toebrengt , gestadig af. De koningin wierp den stecn twaelf vademen ver en sprong over gelyken afstand ; doch Siegfried smeet den steen verder cn sprong over eenc nog grootere uitgestrektheid. Brunehilde bleef overwonnen en word mede naer Burgondii^ gevoerd. Daer wordt zy Guntlieers bruid, terwijl Siegfried Chriemhilde bekomt en haer naer Nederland , by zynen vader, medevoert. Siegfriedc werd weldra een zoon geboren, aen wien zy den naeni van Guntheer gaf ; Brunehilde baerde insgelijks een kind, dat den nacm van Siegfried ontving. 