Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
in de achting en liefde tot Hun Hoog Mogenden zou laten opvoeden, gelijk hij zelve den Staten opregteljk genegen was en tot het einde zijns levens zou blijven. Eene dergelijke beluiging legde de Vorst van Tweebruggen af, toen hij, zoo als kort daarna ook de Markgraaf van Anspach deed, door een opzettelijk afgevaardigden Edelman de Staten tot doopgetuigen over den hem geboren zoon uitnoodigde !. Ja, de Paltzgraaf Jonan van Tweebruggen ontzag zich niet, juist toen de Spaansche troepen in beweging waren gekomen, zijne reglen op de Guliksche erflanden aan de Staten-Generaal aan te bevelen, en hen alzoo als regters in zijne zaak te erkennen. Duidelijk bleek het ook weldra dat Brandenburg thans alle achterdocht had afgelegd; immers liet de Markgraaf GEORG WILLEM, den 16*^ April, door zijne gemagtigden de Staten verzoeken » met een magtig krijgsleger" den vijand te gemoet te trekken, ten einde verder geweld le beletten, en toen in de maand Junij de Edelen en andere ingezetenen van het Vor- siendom Berg en het Graafschap Mark zich verbonden hadden om geene vijandelijke troepen binnen hunne grenzen te dulden, lieten zij dit de Staten weten, en de edelman, die deze kennisgeving overbragt, verkreeg eene acte, door OLDENBARNEVELT gesteld, waarbij zijne lastgevers in hun voornemen gesterkt en gemagtigd werden om hun grond- gebied te beschermen ook in den naam der Staten-Generaal, die, zoo gaven zij bij deze gelegenheid uitdrukkelijk te kennen, van zins waren ten aanzien van de Guliksche Landen met ernst denzelfden voet te blijven volgen 2, Hoe kon dan het antwoord op CARLETONS voorstel anders dan afwijzend uitvallen? De Gezant zelf wachtte niet an- Antwoord op ders 3, Aan den Advokaat van Holland werd de taak opgedragen om het antwoord ten voor- ontwerpen, en met eene geringe wijziging werd zijn ontwerp aangenomen. ? Resol. Stat.-Gen. 7, 16 April; 20 Junij, 10106. 3 CARLETON, I, p. 27. / 606 ALGEMEENE GESCHIEDENIS cu———————————————————————————————/ 1616. loog voort, het traktaal van Xanten slechts hadden willen laten gelden, Gulik ware lang ontruimd. Hadden de Staten zich van eenige plaatsen in Ravensberg verzekerd en Borkulo ingenomen, het eerste was zonder schennis van eenige belofte, het andere volgens wettig vonnis bij regtelijke executie geschied: geene dezer beide handelingen kon derhalve vergeleken worden met hetgeen door den vijand tegen Aken, Muhlheim, Wesel, Sieburg !, en nu laatstelijk tegen Soest en Lippstadt was verrigt, of door hem nog scheen beoogd te worden ?. — Met dit antwoord was sacosvs volstrekt niel tevreden, en hij gaf zijn voornemen om de Staten tot het aannemen van het bewuste formulier te bewegen gansch niet op. De Engelsche diplomaten begrepen, dat zoo zij de mede- werking van het Fransche Bewind konden bekomen, en pu mauren, de vertrouwde en in alles eensdenkende vriend van OLDENBARNEVELT, van Parijs in last mogt krijgen om in denzelfden zin als de Engelsche Gezant te arbeiden, eene gewenschte uitkomst van hun pogen te hopen was. Zoolang de Staten konden beweren, dat, daar de Koning van Frankrijk tot het traktaat van Xanten had medegewerkt, zij zonder hem tot niets hoegenaamd be- sluiten konden, hadden zij eene genoegzame verontschuldiging; maar ontviel hun die uitvlugt, zoo moest aan allen tegenstand een einde komen 3, Dat nu het Fransche Be- wind, hetwelk verre was van met Spanje te willen breken, den ijver der Staten gaarne zeu willen matigen, daarmede meenden de Engelsche Staatslieden zich te kunnen vleijen. Bedrogen zij zich hierin niet? De beantwoording dezer vraag hangt af van die eener andere vraag: hoedanig stonden op dit tijdstip de zaken in Frankrijk, en welke partij was de Regering van dit Rijk gezind of genoopt in ons Vaderland te ondersteunen ? Staat van zaken Sedert de maand October 1614 was rongwnx XIII meerderjarig geworden; maar zijne in Frankrijk. moeder had, op zijn verzoek, zoo het heette, het gezag in handen gehouden. Dit werd den 10% Februarij 1615 door pu maunreR bij een plegtig gehoor aan de Staten berigt, en hij voegde er de verzekering bij, dat Frankrijk zich weder voor een jaar tot het on- derhoud der Fransche regimenten en compagniën in Nederlandsche dienst verbond. Dus scheen de vorige staatkunde gehandhaafd te worden. Maar hoe was het mogelijk tegelijk bondgenootschap met Spanje te zoeken, en Spanje in Duitschland met vasten wil te keer te gaan; tegelijk den Spaanschen invloed vrij spel te laten, en den Protestantschen Grooten genoegen te geven? En had de Koningin tot dit doel zich dan nog slechts van den raad der oude dienaren van haren gemaal bediend; — maar zij stond onder den invloed der Italiaansche carcar, wier echtgenoot, de Florentijnsche Edelman concr, tot Markies p’ancre en Maarschalk verheven, met het hoofdheleid der zaken belast werd. 1 Sieburg was evenwel sedert neutraal verklaard, en zoo het schijnt ontruimd. Zie Resol. Stat.-Gen. 2 April; 4 Mei 1616. 2 Resol. Stat.-Gen. 25, 29 April, 1616. 3 CARLETON, I, p. 8, 27, 31, 34—36, ` — DES VADERLANDS. - 607 ee) In Junij 1615 stond het vast, dat de Spaansche huwelijken voortgang zouden hebben. Maar de Koningin wist diegenen harer onderdanen, welke hare staatkunde laakten of verdachten, niet in die mate tevreden te stellen, dat zij zich dit rustig lieten welgevallen. Allen bleven misnoegd, en na een heftig manifest te hebben uitgevaardigd, verliet conpé het Hof door de Prinsen en verscheidenen Grooten gevolgd. Niettemin vertrok de Koningin den 177^ Augustus naar Bordeaux, waar de huwelijken zouden voltrokken worden. Aan onzen Gezant LANGERAK hadden de Staten toegestaan, de uitnoodiging om de feestelijkheden aldaar te gaan bijwonen aan te nemen, onder geene andere voorwaarde, dan dat hij daarbij als de overige Gezanten van Koningen en Vorsten zou geëerd worden 1, en deze vergunning was van te meer beteekenis, omdat juist de afreize des Konings naar Bordeaux aan conpé-een voorwendsel gegeven had om zich op eene geruchtmakende wijze van het Hof te verwijderen, hoe- zeer hij vroeger verklaard had met het huwelijk des Konings genoegen te nemen. By de vernieuwde oneenigheden onthielden de Staten zich echter aanvankelijk van elke bemoejing. Zij schreven hunnen Gezant, dat hij wel deed zich niet in die twisten te mengen, en dat hij dit ook in het vervolg niet doen moest, dan op uit- drukkelijken last, Maar al spoedig waren zij geneigd het verzoek van DU MAUBIER in le willigen, en alle wervingen van krijgsvolk, naar Frankrijk bestemd, te verbie- den, tenzij het bleek, dat die ten behoeve van de wettige Regering geschiedden. Van zijne zijde stelde het Fransche Bewind er prijs op om te toonen, dat men de betrek- kingen met onze Republiek niet uit het oog verloor. Ten minste stond de Koning, nog uit Bordeaux, eene wijziging toe in de indeeling der Fransche troepen hier te lande, De manschappen zouden van nu aan in drie regimenten verdeeld worden, en van het nieuw opgerigte regiment zou de Heer pe navrentve het kolonel- schap bekleeden 2, Maar al ging alles uitwendig een bedaarden gang, niet- temin bragten de gebeurtenissen in Frankrijk de gemoederen in Holland in heftige beweging. De voltrekking der Spaansche huwelijken werd een wapen te meer in de handen van hen, die de ondersteuning van het Fransche Bewind eene misdadige staatkunde achtten, en thans had de Prins van conné een dekmantel, die zijnen gewapenden opstand den schijn der wettigheid gaf. Hij maakte gemeene zaak met het Parlement, dat eene poging gedaan had om uit te voeren wat de Staten-Generaal, krachtens het Verdrag van St. Ménehould bijeengekomen, hadden tot stand gebragt. Hierin door het Hof verhinderd, had het Parlement een Vertoog vol ernstige waarschuwingen en wijze raadgevingen aan de Regering gerigt. Hoezeer nu de 1 Resol. Stat-Gen. 10 Febr.; 18 Junij; 8 Julij; 28 Aug. 1615. 2 Resol. Stat.-Gen. 28 Sept.; 8, 10, 13 Oct.; 23 Nov. 1016. 1616. 1616, 608 ALGEMEENE GESCHIEDENIS PDA D handel, tusschen den Prins en het Hof met het goed van den Staat en de waardigheden van het Rijk gedreven, mede tot de misbruiken behoorde, die het Parlement wraakte, stelde die Prins het herstel dier misbruiken tot eene voorwaarde zijner onderwerping. Bovendien sloot de Vergadering der Hugenoten, te Grenoble bijeengekomen, zich openlijk aan den Prins aan. Dus was het zeer natuurlijk, dat onvaste geesten hier te lande in de ondersteuning van 'sPrinsen tegenpartij zonde en schande zagen. Werkelijk maakten de stukken, van het Parlement en van den Prins van coxpk uitgegaan, alhier zoo veel indruk, dat de vrienden der leidende partij, met name de Regering van Rotterdam, gaarne hunne verspreiding zouden belet hebben !. Zoo gespannen waren de gemoederen, dat OLDENBARNEVELT toen meer dan ooit de noodzakelijkheid gevoelde om de lossing der pandsteden te bespoedigen: want, begreep hij, mogt de binnenlandsche oorlog van Frankrijk naar ons vaderland overslaan, dan zouden die plaatsen, zoolang zij in Engelsche handen - waren, zijoe tegenpartij onberekenbare hulpmiddelen verzekeren. » Zoo Prins MAURITS,” schreef DU MAURIER aan PUYSIEUX, »de handen vrij had, zouden de zaken er vrij wat erger uitzien; maar, Goddank, zoo ver is het nog niet gekomen!” De Prins en de zijnen zagen niet in, dat de zaak van het Protestantisme in dit tijdsgewricht vorderde, de Protestanten in Frankrijk niet te ondersteunen: zulk een inzigt vereischte den alles omvattenden blik van een OLDENBARNEVELT en de christelijke wijsheid van een DU PLESSIS-MORNAY, die de tegenwoordige aaneensluiting tusschen de Vergadering van Grenoble en den Prins van compé afkeurde, Evenwel mavarts bleef niet lang tot de partij van den opstand overhellen. Het schijnt, dat zijne ontevredenheid over het ge- drag van die Fransche officieren en manschappen, welke zich met miskenning der krijgstucht naar Frankrijk begaven om aldaar onder de vanen van de misnoegden te strijden 2, zijne gedachten gewijzigd heeft; ten minste liet hij zich weldra luide dus uit, dat men onder voorwendsel van den vader (mennnik IV) te wreken, den zoon (Lovewik XIII) niet te gronde moest rigten. De zoon zou die taak zelf wel vervullen, aangezien hij er het meeste belang bij had en alleen geregtigd was het te doen. — In- tusschen achtte pu mavurrer het niet raadzaam, reeds nu voor de Koningin hulp van de Staten te vergen. Het laat zich denken, hoe vurig de bezadigde Staalslieden hier te lande naar het einde van den burgeroorlog in Frankrijk wenschten, en hoe gaarne 1 Zij werden, in het Nederlandsch vertaald, hier te lande verspreid, en staan in de Biblioth. van Pamfletten aangeteekend onder Ne, 1122 en 1126. 2 Blijkens de mededeeling van den Prins in de vergadering der Staten, van den 7de April 1616, en de brieven van terugroeping in Mei daaraanvolgende naar Frankrijk gezonden, waren de Heeren DE CHÂTILLON, DE COURTAUMER en DE HAUTERIVE, dat is, de Generaal en de beide Kolonels allen naar Frankrijk vertrokken (Resol, Stat.-Gen.). DES VADERLANDS, 609 Cee Ml zij de Koningin tot herstel van billijke grieven hadden zien overgaan i. Gelukkig werden reeds den eersten Januarij 1616 onderhandelingen tot het treffen van een vergelijk aangeknoopt. Om de eischen, die men de Koningin deed, even als dit vroeger geschied was, te maligen, zou DU MAURIER gaarne gezien hebben, dat de Fransche Regering zich ook nu weder op een aanbod van bijstand, haar van wege de Nederlandsche Provinciën geworden, beroepen kon. Werkelijk zette hij tot eene dergelijke vertooning ales op het touw. Hij verzocht den Koning, bij een schrijven van den 9** Januarij, hem te magtigen om van de Staten de hulp te vragen, die zij krachtens de traktaten schuldig waren, Eene ruiterlijke verklaring van de zijde der Staten was weder maar al te noodzakelijk geworden. Het was van den kant der Protestantsche Vergadering, van Grenoble naar Nimes verplaatst, tot eene oorlogsverklaring gekomen, en behaalden in ons land de vijanden en tegenstanders van OLDENBARNEVELT de zege, dan was het gevaar gemakkelijk te voorzien. » Hel lijdt geen twijfel,” schrijft pu maunren, » of de partij, die tegenwoordig, Gode zij dank, nog de zwakste is; zou de warhoofden ondersteunen.” Deze hoop moest den oproerlingen benomen worden. Blijken moest het, dat de oude staatslieden te "s Hage nog aan het roer stonden. Nog voor het einde der maand January werd de Gezant gemagtigd den verlangden stap te doen. Evenwel waagde hij het niet eene openbare audiëntie te vragen: onder de hand trachtte hij de voornaamste leden der Staten over te halen, door een ongevergd aanbod een uitdrukkelijk verzoek van Frankrijks zijde voor te komen ?, Den 4% Februarij kwamen de betrekkingen met Frankrijk in de vergadering der Staten-Generaal ter sprake. Eerst werd door de gecommitteerden van 1616. Besluit Holland de klagt geopperd, dat hunne Provincie niet voort kon gaan de Fransche regimen- "ĳ. ten te betalen: het verdrag , waarbij haar de tot de betaling vereischte sommen uit Frankrijk verzekerd werden, was met het einde van December laatstleden ten einde geloopen, en nog waren de laatste termijnen niet voldaan. De beraadslagingen over dit punt eindigden met het verzoek , aan de Staten van Holland gerigt, om goedgunstig voort te gaan met het voorschieten der benoodigde gelden. Zoo had de Vergadering, al was het dan ook niet regtstreeks, het gevoelen uitgebragt, dat men de Fransche troepen niet door wanbetaling tot ontbinding en tot het kiezen van de partij van den opstand mogt laten overgaan, en het was niet vreemd, dat zij dadelijk daarop een besluit nam regtstreeks in den zin van hen, die de Fransche Regering krachtig wenschten te ondersteunen. Er werd, namelijk, besloten, aan LANGERAK te gelasten, dat hij zich zou hebben te begeven, waar de Koning en de Koningin zich thans bevonden, »om te vertoonen de groote zorgvuldigheid, die Hun Hoog Mogenden van den beginne der tegenwoordige bewegin- gen af voor de personen van Hunne Majesteiten en den welstand hunner Rijken gehad l ouvnÉ, t. a. pl, p. 239—242. a 2 ouvRÉ, p. 242. III Deen 2 Srvx. 17 der Staten ten aan- zien van Frank- 610 ALGEMEENE GESCHIEDENIS a aa MGRGRR MN KM ET ME — — 1616. hadden en nog hadden, en dat zij die niet alleen in openbare en bijzondere gebeden tot God den Heer Almagtig, maar ook met het bewijzen van alle goede diensten in aandenken hielden. Zij bleven dan ook naauwgezet en standvastig in het nakomen der met hunne Majesteiten gemaakte traktaten, en naardien de redenen, die de overleden Koning gehad had, en die door hunne Majesteiten zelven met koninklijke wijsheid en voor- zigtigheid erkend en toegepast waren, alsnog golden, zoo verzochten zij hunne Majesteiten het onderhoud der Fransche troepen in hunne dienst gedurende de nog overige vijf jaren van het Bestand of langer voort te zetten 1.” Deze verklaring hield werkelijk, onder den vorm van een aanzoek om voortgezette betaling der Fransche soldaten, de betuiging en belofte in, die het Fransche Bewind wenschte. Ook nam pv MAURIER ze in dien zin op, blijkens zijn schrijven van den 7%° Februarij, waar hij aan de ver- melding van het door de Staten genomen besluit het volgende toevoegt: » Dit besluit is niet tot stand gekomen zonder de tegenspraak van sommigen; doch dezen hebben het niet kunnen verhinderen.” En ten bewijze, dat het besluit wel degelijk in eene volle vergadering was genomen: » het is onmogelijk u te zeggen, welke naijver hier tusschen hen heerscht, en hoe veel kwaad het den magtigsten onder hen (dat is, OLDENBARNEVELT) doen zou, indien hij de minste verklaring aflegde zonder voorafgaand besluit in hunne vergadering: men wil niet, dat iemand zich het regt aanmatige om voor allen te spre- - ken, en allen moeten over de zaak hun advies zeggen ?." Hoe het zij, de stap, dien de Heer van LANGERAK gelast was bij den Koning te doen, was veelbeduidend genoeg om alle partijen in Frankrijk ondubbelzinnig te doen blijken, dat de Koning op de Staten rekenen kon. De Gezant werd bij deze gelegenheid van nieuwe geloofsbrieven aan hunne Majesteiten en tevens van brieven aan eene reeks van aanzienlijken voorzien, onder welke, behalve de namen der Prinsen en Grooten van de verschillende partijen, die de voornaamste rollen speelden: CONDÉ, sOISSON, GUISE, NEVERS, LONGUEVILLE, MAYENNE, EPERNON, BOUILLON, de Maarschalk p’ancre enz. ook die der oude vrienden van onzen Staat VILLEROY, JEANNIN, REFFUGE, SULLY CN DU PLESSIS-MORNAY voorkomen 3. Van hoe veel belang zulk een openbaring van gevoelens van de zijde der Staten was, | laat zich eerst dan regt beseffen, wanneer men in aanmerking neemt, dat het onge- noegen, hetwelk de voltrekking der huwelijken bij de Staten der Vereenigde Provinciën zou verwekken, een der voornaamste gronden was, waarop zoowel de Prins van coxpk, als de Engelsche Gezant in Frankrijk dien stap als heilloos hadden uitgekreten. Thans toch verviel deze grond van beklag en tegenstand tegen het beleid der Regering, en | 1 Resol. Stat.-Gen. 4 Febr. 1616. 2 ouvak, p. 243. 3 Resol. Stat.-Gen. 5 Febr. 1616. DES VADERLANDS. 611 ed . werd de Koning geregtvaardigd, die den Engelschen Ambassadeur in zijn antwoord te "s . kennen gegeven had, dat Engeland voor de Nederlandsche Staten niet in de bres be- . hoefde te springen, aangezien dezen zich volstrekt niet ontevreden toonden, blijkens de . opregte en streelende betuigingen van erkenteljkheid en toegenegenheid, die hij bij . vooriduring van hen ontving. Ook konden zij, die in Frankrijk met de ware gezind- . heid van die Staatslieden, welke tot nog toe alles in Nederland vermogten, genoegzaam - bekend waren, den Prins van cowp niet vleijen met de hoop, dat dezen hem te hulp zouden komen. Wel konden zij hem nog beloven, »dat de Koning van Engeland hem niet zou verlaten, evenmin als die groote kapitein MAURITS VAN NASSAU, vader van den . oorlog, erfgenaam van de eer van Mars, en een van de eersten onder de allerverstan- _ digsten 1," Doch zelfs van Prins mavnrrs was thans geen onberaden stap te duchten. Daarop was DU MAURIER gerust. Staande de onderhandelingen tusschen conpé en den Koning, kwam de Heer pz vArrarr, agent van dien Prins en van den Hertog van BOUILLON, te ’s Hage, belast met het verzoek om onderstand in geld en versterking in troepen ter verzekering van de stad Sedan. Doch hij was slechts getuige van de beraad- Saging der Staten ten voordeele van het wettig gezag in Frankrijk; men vergunde hem geen gehoor, en MAURITS was niet gezind tot de minste opoffering uit eigen middelen. De agent ging verstoord heen, dreigende dat de vrede niet tot stand zou komen; doch de Staten wisten, dat deze bedreiging meer kans zou gehad hebben van bewaarheid te worden, zoo zij den oproerigen Grooten hulp gegund hadden, dan nu zij hun die weiger- den. Werkelijk kwam de vrede in het begin der maand Mei te Loudun tot stand. Daarbij yode te Loudun. werd, aan de eene zijde het edikt van Nantes bekrachtigd, blijk genoeg, dat de Staten het Fransche Bewind teregt van den toeleg om de Hugenoten te onderdrukken vrij kenden; maar van den anderen kant werden bijna al de eischen van conné ingewilligd of ten minste hunne inwilliging beloofd, De Regering stond zelve aan te veel verkeerdheden schuldig om de misbruiken harer tegenstanders krachtig te kunnen fnuiken. Slechts dat waarom het corpé voornamelijk te doen was geweest, verkreeg hij niet: de verwijdering van de hem mishagende personen uit de nabijheid en den Raad des Konings. Bij deze uitkomst, nu de vijanden der Koningin er straffeloos afkwamen en magtiger waren dan ooit, mogten de Staten zich geluk wenschen, dat hun Gezant bij de onderhandelingen eene strikte onpartijdigheid had in acht genomen ?, Dat daarom een man als OLDENBARNEVELT 1 Woorden uit een Fransch pamflet, in het Nederlandsch uitgegeven onder den titel van Brief van den goeden Fransoys, aen mijn Heere de Prince (Biblioth. v. Pamflett. Ne. 1130). 2 Dit had zancenakK gedaan ingevolge van een brief, hem op last der Staten door OLDENBARNEVELT geschreven. Dit schrijven werd van den Advokaat gevergd in weerwil, dat hij nog niet geheel hersteld was van eene erge ziekte, die hij had opgedaan op een togtje ondernomen ter eere van het huwelijk van den jongen Graaf van BREDERODE., Resol. Síat.-Gen. 5 Maart, 1616. Canreror, 74 * 1616. 612 ALGEMEENE GESCHIEDENIS C OOM de zwakheid van de Regering niet goedkeurde ,' blijkt uit zijn oordeel, in pu mavanns schrijven bewaard: » sanneveLt,” dus schrijft deze, » zeide mij gisteren, dat de Koning | niet 266 veel voor de muitelingen doen moest, dat de getrouwe onderdanen er den moed door verloren, en hij voegde er bij, dat men hun, die den Koning ditmaal zoo binnen als buiten het Rijk trouw gediend hadden, geene reden moest geven, om, | wanneer (hetgeen bij zeer vreesde) dezelfde moeijelijkheden zich mogten herhalen, eene andere partij te kiezen 1," Niettemin was een, hoezeer ook waarschijnlijk tijdelijk, herstel der rust in Frankrijk een ernstige reden tot kommer minder hier te lande, en van het genoegen, hetwelk het berigt van den tot stand gekomen vrede van Loudun hier te, weeg bragt, getuigde de milde gift, die de Staten onder den naam van bodenloon aan de beide couriers toekenden, welke de tijding herwaarts hadden overgebragt. Daags daaraan verscheen pu MAURIER ter vergadering der Staten-Generaal. Na volgens den hem opgedragen last van het sluiten des vredes kennis gegeven te hebben, zeide hj den Staten dank voor de aanbieding hunner hulp. Hunne Majesteiten twijfelden niet, of de Staten deelden in het lot van Frankrijk, daar dit onfeilbaar op dat hunner Repu- bliek moest terugwerken ?, Evenzoo begrepen hunne Majesteiten, dat wat in de Neder- landen voorviel, op Frankrijk van invloed zijn moest. Dit bewoog haar, Hun Hoog Mogenden te vermanen, zich te beijveren tot het behoud van rust en vrede in deze Du wavrier Landen. Over het algemeen moest alle aanleiding tot oorlog zoo veel mogelijk ver. raadt tot schik- met Aartshertogen betreffende Kleefeche zaken. jn eene schikking te treden. Deze laatste vermaning was eene inwilliging aan Engeland. de meden worden, en zoo de staat der Guliksche zaken den vrede in de waagschaal stelde, moesten de Staten zich gezind betoonen om ten dien aanzien met de Aartshertogen Had zich de vrede te Loudun door allerlei inwilligingen aan de oproerige Grooten ge- kenmerkt, ook de Engelsche Gezant in Frankrijk, die zich, in meer dan een vertoog aan die Grooten had aangesloten, zag thans zijnen wensch bevredigd, dat Frankrijk zich mel Engeland verecnigen zou om de Republiek tot de ontruiming der Guliksche en Kleefsche vestingen en plaatsen te bewegen. In zijn vertoog van Junij 1615 aan den Koning en de Koninginne-Moeder had Sir Tuomas xpwowpzs zich beklaagd, dat zijn Bewind geen vol- 1, p. 15, 16. Betrekkelijk de afwezigheid van OLDENBARNEVELT wegens deze ziekte, gebruikt carem de uildrukking, dat nu hij afwezig en weinige Staatsleden tegenwoordig waren, men zeggen mogt, dat de Staten noch ziel noch ligchaam hadden. ! ovvak, f£. a. pl. 2 caRLETON (I, p. 39) schrijft van pu waummms redevoering bij deze gelegenheid: »In zijne rede heeft hij den Staten dit schoone compliment gemaakt, dat zij helder genoeg van blik waren om door de nevelen van Staat en Godsdienst heen het Koningschap zelve te zien, hetwelk zi bj- gestaan en ondersteund hadden.” Inderdaad een schoone lof, Staat zulks al niet met zoovek woorden in zijne rede, uit dat schrijven blijkt, hoe pu mauser zich over de Staten uitliet. DES VADERLANDS, 615 SE REE doende antwoord kreeg op de aanzoeken om Frankrijks medewerking ten einde de Aarts- hertogen tot het ontruimen van Wezel en de overige door hen in Duitschland bezette steden te bewegen. Hij deed het daarbij voorkomen, alsof dit eene reden van ongenoegen moest zijn voor de Vereenigde Provinciën, en sprak dus niet geheel opregt, daar zijn Meester meer om Spanje, dan om Nederland te believen op die ontruiming aan- drong. Maar wat dan ook Engeland hierbij bewogen mogt hebben, Frankrijk meende thans de Staten bij monde van zijnen Gezant te ’s Hage in het algemeen tot schikking van de Kleefsche zaken te moeten vermanen. Maar deze stap had niet veel te beduiden: als het tot nadere verklaringen ten aanzien van dat punt zou komen, zouden onze staats- lieden Frankrijk gezind vinden om hunne oogmerken te bevorderen en ongezind om Engeland in zijne pogingen te ondersteunen. Du mavarer ten minste, dit bemerkte ook CARLETON zeer goed, was in deze zaak geheel op de hand der Staten en begeerde niets te doen, dan wat met hunne zienswijze overeenkwam. Ook rekende hij zelfs nu nog geen stellig bevel van zijnen Meester te hebben om met den Engelschen Gezant ééne ljn te trekken 1. — Ten slotte van zijne rede had pv mavarer de voldoening mede te deelen, dat zijne Regering zich tot het onderhoud der Fransche troepen hier te lande weder voor het loopende jaar verbonden had 2, Opzettelijk verbond men zich niet voor langer tijd, ten einde niet op eenmaal het middel uit te putten, dat men met het verleenen dier gunst meende te bezitten om op den »onrustigen en achterdochtigen geest der Hollanders te werken 3,’ Dat deel der voordragt van den Gezant, waarin hij over de Guliksche zaken had gesproken, had de aandacht getrokken. Dadelijk be- sloot men de Fransche Regering nader in te lichten. Dit geschiedde door middel van een brief aan LANGERAK, die gelast werd aan het Fransche Bewind de zaken evenzoo voor te stellen, als dit na de voordragt van caRLETON aan het Engelsche Bewind geschied was. Bovendien werd aan pv MAURIER op dit punt ten antwoord gegeven, dat de Staten met goed geweten verklaren konden, in deze geheele aangelegenheid niets anders te verlan- gen, dan wat eenmaal door mxwpark IV was beraamd en in 1610 mede door de magt van Frankrijk was uitgevoerd: een ontruimen van Gulik op het hun voorgestelde for- mulier, zou regtstreeks tot het tegendeel leiden van hetgeen toen begrepen en verrigt was €. Deze taal vond ingang, en toen de Gezanten van Spanje en van de Aartshertogen cr te Parijs op aandrongen, dat aan pu mavnrer betreffende de aanneming van het 1 CARLETON, I, p. 37, 42, 43, 47. 2 Resol. Stat.-Gen. 10, 11 Mei, 1616. 3 ouvak, p. 244. 4 Resol. Stat.-Gen. 11, 12 Mei. 5 CARLETOB, l. p. 85. 1616. 614 " ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1616. formulier dezelfde orders zouden gegeven worden als sacopus aan CARLETON gegeven had, antwoordden de Fransche ministers, dat men liever de Aartshertogen tot een voor de Staten aannemelijker schikking moest trachten over te halen 5. Dat de eenstemmig- heid der beide Regeringen geen oogenblik gevaar geloopen had, bleek voor het overige weldra, toen pu maven in last kreeg om de Staten op nieuw plegtig te bedanken, ditmaal voor de ongeveinsde blijdschap, die zij wegens het gesloten vredesverdrag be- toond hadden, en voor de verzekeringen, van hunnentwege door den Heer van Lax- GERAK gegeven. Bij dezelfde gelegenheid, dat hij zich van deze taak kweet, verzocht hij de Staten, uit naam des Konings, de Fransche officieren, die gedurende de onlusten dit land zonder verlof verlaten hadden om zich in hun Vaderland bij de opstandelingen te gaan voegen, weder genadig in hunne rangen toe te laten; zij toch waren mede begrepen in de onbeperkte amnestie, die hunne Majesteiten aan hare vijanden verleend hadden. De Staten vonden geene zwarigheid dit verzoek toe te staan !. De eenstemmigheid van het Fransche Bewind en zijnen Gezant met de Nederlandsche Staatslieden op het stuk van de bezetting van de Kleefsche Landen deed carrETOr al spoedig wanhopen, het voornaamste doel zijner zending te bereiken. Hij was herwaarts gezonden met den last om de ontruiming van Gulik en Kleefland te verkrijgen, en hij gevoelde thans zelve het weinig afdoende der gronden van aanbeveling, die hij daartoe te berde bragt; hij bespeurde maar al te zeer, dat Engeland zich door den raad, aan de Nederlanders gegeven, van verstandhouding met de Spanjaarden verdacht maakte, die, zoo zij al geene regtstreeksche plannen hadden tegen de Vereenigde Nederlanden, immers niets liever moesten zien, dan hunne in deze streken gelegerde troepen be- schikbaar te krijgen om een krachtigen slag in J/alié te slaan 2%. Werkelijk waren de Italiaansche Staten, die hunne zelfstandigheid wenschten te handhaven, op nieuw ge- noodzaakt, zich tegen de kuiperijen en de gewapende magt van Spanje te weer te stellen. Terwyl Venetië in Istrië en op zee werd bezig gehouden, zou men, dit was Spanjes toeleg, op nieuw den Hertog van Savoye trachten ten onder te brengen. De toestand van Frankrijk en de zwakheid van zacosus I, die zich door den Spaanschen Gezant liet belezen, boden daartoe de schoonste gelegenheid aan. De Venetian- Den 7°" April 1616 verscheen GIOVANNI BAPTISTA LIONELLO, secretaris van den Vene- dinde — tiaanschen Ambassadeur te Londen, in de Vergadering der Staten-Generaal. Hij had in last te "s Hage. hun kennis te geven, dat de Republiek van Venetië zich genoodzaakt had gezien de wape- nen op te vatten tegen de Uscocchi, een volkstam aan de golf van Quarnero, die, uit het binnenland voor de vervolgingen der Turken uitgeweken, sedert een zesligtal jaren zich 1 Resol. Stat.-Gen. 20 Junij; 12 Julij; 6 Aug. 1616, 2 cARLETON, I, p. 44, 45, 74. DES VADERLANDS. 615 nd op het plegen van zeerooverij tegen Turken en Christenen had toegelegd, en thans, 1616. ondersteund door den Aartshertog FERDINAND, op wiens grondgebied zij woonden, de onmenschelijkste wreedheden tegen de bewoners van de toen grootendeels aan Venetië toebehoorende gewesten Istrië en Dalmatië bedreven had. Geene pogingen van minne- lijke schikking met den Aartshertog, zelfs bij den Keizer beproefd, hadden iets mogen baten. Bij deze mededeeling voegde de Afgevaardigde geen verzoek om bijstand, Ook werd zij slechts met algemeene betuigingen beantwoord. LroneLLo vond dan ook het antwoord zeer koel. Hoe het zij, de Staten waren van den aanvang aan overtuigd, dat zij door eene aanzien- lijke Spaansche legermagt op hunne oostelijke grenzen in ontzag te houden, alles deden, wat de Italianen voor het oogenblik van hen vergen konden, Maar de eenstemmigheid van hunne belangen en bedoelingen met die van Venetië gaven zij bij elke gelegenheid luide en krachtig te kennen. Weldra verscheen de Venetiaansche zaakgelastigde op nieuw voor de Staten, om van de door zijne landgenooten bedreven wapenfeiten te verhalen en tevens den toeleg van Spanje nader in het licht te stellen. Het Huis van Oostenrijk scheen openlijk voor de zeeroovers partij te willen trekken, daar er krijgs- volk in de Oostenrijksche erflanden geworven werd, en om Venetië, zoo mogelijk, tegelijk de handen te binden, had Don PEDRO pr TOLEDO, Spaansch Gouverneur van Milaan, deze Republiek, ingeval van vredebreuk met Oostenrijk, met het ongenoegen zijns Konings bedreigd en voor de gevolgen, die de oorlog in Italië hebben kon, verant- woordelijk gesteld, Reeds bleek het duidelijk, dat men zich niet aan het door Frank- rijk en Engeland gewaarborgde verdrag van Ast: dacht te houden: men eischte van den Hertog van Savoye onvoorwaardelijke onderwerping aan de genade van Zijne Katholieke Majesteit, Dus had die Hertog zich van nieuws moeten wapenen. — Na deze berigten gegeven te hebben, vertrok rr0wELLO, met een gouden penning begiftigd, weder naar Engeland, thans meer voldaan, hoezeer de Staten evenmin bepaalde beloften gedaan hadden als vroeger 1, Spoedig wenschte Venetië van de vriendschappelijke gezindheid der Staten partij te trekken. Het trachtte hier te- lande door een Nederlandschen Bevel- hebber, die in hare dienst zou overgaan, tot versterking harer krijgsmagt troepen te ligten. Ten einde deze zaak haar beslag te doen bekomen, verscheen de Secretaris der Republiek, cuarsrorono sumrano, in het laatst van Augustus te ’s Hage. 1616. 616 ALGEMEENE GESCHIEDENIS c-——— —————————————————————ü——]Á—e— langen toe, en verleenden hem verlof voor een jaar. Hij ontving van hen eene instructie, waarin hij onder anderen verpligt werd een of twee predikanten bij zijn regiment aan testellen, en, waar hij kwam, voor zich en zijne manschappen in de garnizoenen en te velde vrije uitoefening der Gereformeerde Religie, en in geval van overlijden eene eer- lijke begraafplaats te bedingen. Voorts werd hem opgedragen »den roem van dapper- heid te handhaven, die ons krijgsvolk gedurende de vorige oorlog in vreemde landen verworven had.” Bij hare dankbetuiging voor de bereidvaardigheid der Staten, deed de Republiek van Venetië hare ingenomenheid met het bezit van Nederlandsch krijgsvolk blijken door te verzekeren, dat zij aan den Graaf den titel van Generaal der Hollanders ! verleende. In het eind des jaars nam ook wassennoven, die mede op gunstig advies van Prins maurits verlof tot het ligten van krijgsvolk gekregen had, van de Staten afscheid 2, om naar Venetië te vertrekken, De schepen, die den Graaf van NASSAU mel zijne manschappen naar het zuiden overbragten, vertrokken eerst in Maart van het volgende jaar. Op weinige honderden na verongelukten de Nederlanders in het vreemde land; zelfs Graaf zoman Eanst overleed in 1617 te Venetië 3, Terwijl de Venetianen op de kusten der Adriatische Zee te strijden hadden, werd De Hertog van Savoye in het Noordwesten van Jialié al meer en meer bedreigd. De Hertog zond den Savoye verzoekt om bijstand. President rresta herwaarts en naar Engeland, Doch genoodzaakt om uit Parijs weder naar Piemont terug te reizen, schreef deze Staatsman een brief aan de Staten, waarin bevestigd werd, dat de Spanjaarden openlijk het verdrag van Asti schonden, In plaats dat de Hertog van Savoye door Frankrijk bijgestaan werd, zagen zich de Span- jaarden door de hertogen van wzMovnas en van curse met krijgsvolk en wapenen onder- steund. Daarom bezwoer de gelastigde van Savoye de Staten den bijstand te verleenen, dien zij, in geval van nood, beloofd hadden, »opdat hun bij de nakomelingschap de eer mogt bijblijven van de eersten geweest te zijn, die de tirannij vernietigd hadden.” Terwijl Spanje van de verwarring in Frankrijk en van den val der oude raadsheeren van HENDRIK IV gebruik maakte, om KAREL EMANUEL bestrijders op den hals te laden, belette het, door kuiperijen en omkoopingen in Graauwbunderland, dat hem en den Venetianen hulptroepen werden toegevoerd, De Staten deden wat zij op het oogenblik vermogten. Zij droegen hunnen agent te Heidelberg de taak op om bij den Keurvorst aan te dringen, dat hij op den aanstaanden Untedag, al was het ook dat hij den Hertog 1 Het regimentsvaandel prijkte aan de eene zijde met den Nederlandschen Leeuw, en aan de andere met dien van Sint Marcus, den beschermheilige van Venetië (zie ne sonce, Nederl. en Venetië bl. 69.) 2 Resol. Stat.-Gen. 2, 24 Aug.; 29, 30 Sept.; 1, 3, 15, 18, 310ct.; 9, 11 Nov.; 23 Dec. 1616. 3 pg JONGE, Nederland en Venetië bl 54—77. DES VADERLANDS. 617 van Savoye niet volkomen scheen te vertrouwen, niettemin zijne zaak zou voorstaan. 1616. Tevens werd rawarnax gelast al den invloed der Vereenigde Nederlanden aan te wenden tegen de ondersteuning der Spanjaarden met Fransche strijdkrachten; aan cuatit- LON werd vergund om met de officieren van zijn regiment, die toen bij hem in Frankrijk waren, in de dienst van den Hertog van Savoye over te gaan, en eindelijk werd aan CARON opgedragen, den Koning van Groot-Brilannié aan de verpligting te herinneren, die hij te Ast: had op zich genomen !. Inderdaad, dat in dezen stand van zaken in ltalié, niettegenstaande zijn eigen Ambassadeur te ’s Hage de ijdelheid en verkeerdheid zijner bemoeijingen inzag, en nog gedurig berigten van oorlogzuchtige plannen van ' SPINOLAS leger in Duitschland inkwamen ?; dat niettegenstaande dit alles de Koning van Groot-Britannië de pogingen niet opgaf om de Vereenigde Nederlanden tot ont- * ruiming van Gulik en de andere plaatsen in het Kleefsche te bewegen, dit drijven, het moge dan het gevolg van kwaadwilligheid of van dwaasheid geweest zijn, het kan niet anders dan met den naam bestempeld worden van verraad aan de zaak, welke die Koning zich geroepen moest achten te verdedigen. Geen wonder, dat de Staten zich : om de voorstellen van Engeland in deze zaak niet veel bekommerden. Doch vóórdat . CARLETON met een nieuw voorstel tot ontruiming aankwam, was er nog een hooggaande oneenigheid over handelsaangelegenheden tusschen Engeland en de Vereenigde Neder- landen, en waren er nieuwe, ook voor onze staatslieden kommerlijke verwikkelingen : in Frankrijk ontstaan. Vele nijvere ingezetenen der Vereenigde Provinciën vonden in dezen tijd hun bestaan Oneenigheid met in het bereiden en verwen van Engelsche lakens. Aan deze nijverheid werd eensklaps "i — tel - de bodem ingeslagen door een plakaat van den Koning van Engeland, waarbij de uit- lakens. .voer van onbereide en ongeverwde lakens verboden werd. Deze maatregel werd door ge onzen beantwoord met het verbod van den invoer van geverwde en bereide lakens, -in de hoop hierdoor Engeland tot herroeping van dat plakaat te bewegen. Vandaar . tusschen de beide natién eene spanning, over welker hevigheid men oordeelen kan, als men leest wat wixwoop in de maand September 1616 aan cARLETON schrijft: » Zijne Majesteit, zijn Raad en zijne onderdanen zijn zoo ontevreden over de Regering der Ver- -eenigde Gewesten, dat, zoo men daarin niet met welgemeende en volijverige popingen voorziet, en hunne zaken niet anders geschikt worden, er noodwendig een vriendschaps- breuk ontstaan zal, tot groot nadeel van hunnen Staat en tot voordeel van hunnen vijand. Want, om het u kort en goed te zeggen, er heerscht hier een zoo algemeen 1 Resol. Stat.-Gen. 1, 2, 8, 4, 9, 14 November 1616. cameron, 1, p. 144, 145. cHÂTILLON maakte echter van de door hem zelven gevraagde vergunning geen gebruik. Zie Resol. Stat.-Gen. 18 Jan. 1617. | 2 Resol. Stat.-Gen. 1, 4, 6, 18 Julij; 2, 24 Sept. 1616. canLETON, ], p. 75, 99, 100. III Deer. 2 STUK. 78 1616. 618 | ALGEMEENE GESCHIEDENIS WEEREENS NE EEE Een: misnoegen over dat strenge plakaat, hetwelk den invoer van onze geverwde en bereide lakenen verbiedt, en, naar wij vernemen, ondersteund wordt door eene halsstarrige zamen- zwering tusschen de kooplieden om geen laken, geverwd of ongeverwd, te koopen, dat, hoezeer men nog geen openlijk besluit genomen heeft, evenwel elk opregt Engelsch- man denkt en zegt, dat zijne Majesteit, volgens regt en billijkheid en om redenen van Staat, allen handel tusschen zijne Rijken en de Vereenigde Provinciën moet verbieden, en, met herstel van vroegere verordeningen, den Hollanders hunne jaarlijksche visscherij op onze kusten moet ontzeggen, Ik ken wel het karakter van dat volk en den aard van hen, die zich aan het roer van den Staat bevinden. Zij worden niet gaarne in hunne maatregelen gedwarsboomd, ef quod volunt, valde volunt 1; maar dit is zeker: het moge kosten wat het wil, al werd aard en hemel er door in rep en roer gebragt, nimmer zal zijne Majesteit dezen hoon willen slikken en nog veel minder dien willen verduwen 2,’ Bij hun opzet om de Staten tot inschikkelijkheid te dwingen vonden de Engelschen een gereed hulpmiddel in de omstandigheid, dat er eene belangrijke stad in de Vereenigde Provinciën was, wier belang strijdig met dat der overige Nederlandsche kooplieden en één was met het hunne. Deze stad was Middelburg, alwaar verscheidene Engelsche kooplieden, merchants adventurers genaamd, gevestigd waren, die bij de handhaving van het plakaat der Staten hun bedrijf te gronde gerigt zouden zien, waar- door de stad hunner inwoning grooteljks zou benadeeld worden. De Regeerders van Zeelands hoofdstad bleven niet in gebreke voor haar belang op te treden. Den 19% Julij verschenen soman verm, burgemeester, SIMON VAN BEAUFORT en JAKOB BOREEL, Raad van Middelburg, voor de Staten-Generaal met verzoek dat het hun gelieven mogt het bewuste plakaat te wijzigen. Reeds had, voerden zij aan, de Koning van Engeland zijn plakaat gematigd, zoodat thans slechts het tiende deel der Engelsche lakens ge- verwd zou moeten worden uitgevoerd, en de overige negen tienden onbereid en onge- verwd herwaarts overgevoerd zouden mogen worden, Zoo zouden de hier gevestigde verwers geen nadeel van belang lijden. Tegenover dit vertoog had de Advokaat van Holland dadelijk een ander vertoog van de kooplieden en verwers van wollen lakens in deze landen in te leveren en te ondersteunen. 2 CARLETON, l, p. 110—112. DES VADERLANDS, 619 woop) stookten het misverstand tusschen Engeland en de Vereenigde Provinciën aan !, 1616. en, WAS OLDENBARNEVELT genoodzaakt de zaak voor de voornamelijk in Holland gevestigde kooplieden op te nemen, zijn tegenstand was een reden te meer om de jaloezij van Zeeland op te wekken. Het was toen juist de tijd, dat deze Provincie de uiterste pogingen, die aangewend werden om haar tot het betalen van het volle bedrag harer quote in de algemeene lasten te bewegen, volhardend weerstond, In het midden van Bezwaren van het jaar 1616 had Zeeland verklaard, wegens den achteruitgang harer welvaart, het rennen gevolg van het openstellen der Vlaamsche havens en van het verloopen van stroomen '^ en diepten voor de voornaamste Zeeuwsche sleden, buiten staat te zijn hare quote te betalen op den voet, ten gevolge van de uitspraak van Prins waunrrs, Graaf wiLLEM LODEWIJK en den Raad van State bepaald ?, In plaats van elf verlangde zij slechts acht ten honderd te betalen. De gronden en bewijzen, waarop dit verlangen steunde, werden door Line Excellentie en den Raad van State niet voldoende bevonden. Dus besloten de Staten, de Gecommitteerden van Zeeland met ernst af te vragen, of zij werkelijk gelast waren, niet hooger dan tot het aanbod van acht per cent te komen, ten einde » die verdrietige besogne" te bekorten, en »meerder eenigheid en vriendschap onder de Provinciën voor de verzekerdheid van den Staat van den Lande onderhouden mogt worden." Toen men uit de Gecommitteerden geen enkel bemoedigend woord had kunnen krijgen, en de Stadhouder en de Raad van State reeds hadden voorgesteld, de weigerachtige Provincie lot submissie van het verschil aan de Generaliteit te vermanen, werden de Heer van venvov, Lid van den Raad van State, en de Tresorier-Generaal pz sre naar Zeeland afgevaardigd om volkomen opening van den Staat van zaken te bekomen en daarop hun oordeel te gronden, of de Provincie werkelijk zoo onvermogend was. Na een maanden lang verblijf in Zeeland, bragten deze Heeren het verslag mede, dat de Staten dezer Provincie niels toegaven; maar om iets toe te brengen ten einde het langdurige verschil te doen ophouden, voor de jaren 1614, 1615, 1616 en 1617 eene quote van 8% zou- den dragen. Hierop sloegen de Stadhouder en de Raad van State bij wijze van voor- loopigen maatregel voor, aangezien Zeeland met de stukken haar onvermogen om elf ten honderd op te brengen bewezen had, hare quote voor de genoemde jaren te bepalen op 9 ten honderd. 2 Zie hiervoor bladz. 641, 542. 78 * 1616. 