VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Dit moeste noodzaaklyk ten wege brengeit eene onregtvaardigheid en wreedheid in hum geheel ge- drag, tot welke de. wet vryheid gaf en waarop hunne prod- feeten en :priesters:aandrongen ”{*). En elders merkt Hy aan, datde éerfte grondregelen van hunnen Kerk- en burger- ftaat de ongezbliigbeid zy s en dat daarom hunne zeeden en ge» bruiken verfchillende gemaakt wareh van den âart en neb ging der andere. tmenfchen G) T o > Deeze befchuldigiag , fchryft de Eerw. LELAND, i$ zwaar. -Maar indien dezelve nauwkeurig ter toets gebragt word, zal deeze ongezelligbeid enkel daar in beftaan : Dak zy ra eo , eoo oteo o N EL y 00 C*) Pal. Ili: p. 290. Zie ook IB. p. 283. — l €) FU Vo maands: Bie.ogk Föik -pask / ie -- A, .. t, ' $ i2 OT -456 Ñ LEEAND ‚door hunnen Godsdienst èn. plegtigheden vin de Heidenen áfgezonderd waren, en daarin met dezeive geene gemeen- fchap hadden „zo als de Heidenen hadden onder elkanderen; het welk obk niet zoude hebben: kannen gefchieden,zondet het groot oogmerk van hunne voortreffelyke inftelling om verre te ftooten: Dat zy geene huwelyken: met de Afgoden- dienaars mogten aangaan; en verpligt waren zig nauwkeu rig aan de waarneeming van hunne eigene wetten en ge woonten tehouden; veele van welke gefchikt waren om hen, buiten vermenging en vereeniging met andere volken, afs een onderfcheiden volk, te bewaaren. En {laan wy gaa ‚de het groot onderfcheid dat 'er was tusfchen hunne. wetten en inftellingen , en die, welke by andere volken in gebruik waten ;-dat de ganfche wereld, buiten hen, metde Afgode- sy en Veelgodery als overftroomd was; en dat zy zelve zeef gencigd waren om naa te volgen de Afgodifche gewoonten van hunne nabuuren, tot welke, de meníchen van alle ty- den zo zeer genegen zyn geweest 5 zo is het Kgtlyk te zien , dat, indien ‘er gene nauwkeurige zorge gedragen ware ge- weest, om hen door byzondere plegtigheden en gewoonten van andere volken te onderícheiden, en het huwelyken met hunne Afgodifche nabuuren te beletten, het onmogelyk ge- weest zoude zyn, dat hun burgerftaat en Godsdienst, Zo als die van God ingefteld was, hadden konnen bewaard blyven , en zy met der haast onder andere volken zouden vermengd worden zyn Waar van het gevolg geweest zoude zyn , at zy zig vereenigd met den Godsdienst der Heidenen, en hunnen eigenen verlooren zouden hebben. Iyke wysheid, moeste het Joadendom den weg baanen, voor het Christendom, En al het gene, dat men in den Mabom- snedaanfchen Godsdienst goed kan noemen, is uit een van deeze twee Godsdienften afkomftig. Maar of fchoon het Israêlitifche volk verpligt ware zich zelven van andere vol- ken onderfcheiden te bewaaren, en niemand, die zig niet oûderwierp aan de byzondere wetten van hunnen burgerftaat, voof een eigen en wettig lid van hun gemeenebest kon aangemerkt worden, echter waren: zy niet verpligt Ae ' De A TEGEN BE DEISTENS Er Munne weldáadigheden’ aan die van hun eigen volk, te be- paalen. Zy wierden „door verfcheide uitdrukkelyke gebooden: èn wetten, geleerd goedertieren en vriendelyk te zyn jece gens die van andere volken, jeegens de vreemdelingen, die door hun land reisden, of zig onder hen ophielden. Medes jydende omtrent hen te zyn „en hen in alle vriendelykedicne ften de behulpzaame hand te bieden. Dit wierd bun niet enkel toegelaaten , maar zy wierden daar toe door hunne wet Zeer krachtig en nadruklyk verpligt, waar van een ieder, die de berieeden aangehaalde plaatzen (*) onpartydig overs weegt, overtuigd moet zyn. En de Jooden zelven merken aan, dat de gebooden, die een vriendelyk gedrag jeegens de vreemdelingën voorfchryven, één-'en twintig maal in de wet uitgedrukt {taan ”. _ ` e Het is enkele valschheid en lastertaal, dat de Fooden, “volgens hunne wetten, de vryheid hadden en doot hunne Profeeten aangezet wierden , om wreedheid en onrechtvaare digheid aan andere volken te pleegen; en dat zy ten aanzien van dezelve ontflaagen waren van alle zedelvke verpligtin= gen, van alle regelen van regtmaatigheid, trouwe en billyk» heid. Ook is ’er niets in hunne wetten, dat hen verpligt om anderen „wegens hunne gevoelens in het ftuk van Godse dienst, te vervolgen, of te dwingen „om zig te voegen naar bunne byzondere plègtighèden. ‘In tegendéêel zy gaven aan die van andere volken, die den éénen waren God , den Schepper en Onderhouder van alles, dienden, vryheid onder hen te woonen èn God in den Tempel te dienen , waar toe in: denzelven eene plaats voor hun was afgezonderd: al ware het, dat zy de plegtigheden , die byzonderlyk àan hun volk voorgefclireven waren, niet waar ngamen. Hoë gelukki zou het zyn geweest ‚indien die regel van verdraagzaamheid: by die an andere belydenisfen,ten allen tyde, ondere ouden ware geweest. Dat „zy zig zelvén als een uitverkooren volk van God kone den aanmerken , moeste hun verpligten om God voor deeze ‘dierbdare voorrechten eerbjedig en ootmoedig te danken „en in hun verwekken den vuurigften iever, om door de zuivere beffening van den Godsdienst , en allerlei deugden , boven andere volken uit te munten, ten einde hun wandel met dat karakter en die voorrechten overeenkomen mogte. Îndien zy daar van een misbruik maakten en trosch en ftout waren, dat (*) Lev. XIX: 34. XXV: 35. Num, XXXV: za, Deut, X; 47> 18, 39. XXIV: 19 Ta, , o L3 455 k-LBLAND, dat kwaad moest niet aan de wet, maar aan hun teegelchres ven worden, De menfchen zyn altyd genegen geweest om ware of ingebeelde voorregted te misbruiken. De Grieken hielden alle andere volken der wereld voor Barbaaren,_ Fa PLATO , in zyn vyfde Boek van de Wetten, voert socRATES in als leerende de Grieken,om de Barbaaren voor hunne satuure byke vyanden te houden, en geeft hun een voorfchrift hoe zy zig jegens hen draagen moesten, dat bezwaarlyk met de ge- meene regelen van menschlievenheid overeengebragt kan worden, ==» De Christenen konnen het niet anders dan als hun groot voorrecht befchouwen , dat zy onderfcheiden zyn van zo veele volken der wereld, die in de grootfte onweee genheid en woestheid verzonken liggen. En het zoude een bewys zyn van de onverfchoonlykfte onopmerkzaamheid en ondankbaarheid, wanneer men verzaimde de goede voor- zienigheid van God voor die groote weldaad ootmoedig te danken. ` Maar het ftaat hun daarom niet vry andere vol- ken wreed en verachtlyk te behandelen ”. - In den XVden Brief, waar in de wetten en leerftukken van het Christendom overwogen worden , vermeldt de Eerw. LELAND , dat de Heer BOLINGBROKE , aangaande de Egtfchei- ding, zegt, , dat, wanneer die toegelaaten wordt, de Mono- gamie (of alleen maar eene vrouwe ‘te mogen hebber.) voor eene reedelyke inftelling zoude konnen gehouden worden, maar „zonder dat, eene onnatuurlyke „ongerymde en wreede wet zy: dat dezelve ten eenemaal aanloope tegen het oog- merk van de natuur, en de beste middelen „ter vermenigvale diging van het meníchelyk geflagt , dwarsboome (*) °. Hier op merkt onze Schryver het volgende aan ”.- , - ẹ De wet van Mozes aangaande het toelaaten van de veel wyvery en de egtfcheiding , fchynt Hem wonder wel te be- hagen, en Hy meent, dat dezelve in dit ftuk veel redelyker Zy, en beter over een koome met de wet der Natuur, dan het Christendoth. Maar hy heeft de leere van Mozes, om- trent de echtícheiding, niet getrouwlyk voorgedragen. Hy zegt , de wettige reedenen van echtfcheidinge waren me- pigvuldig ° (t), onder welke Hy ook deeze telt , wanneer een - (*) Vol. V: p. 163. (t) De Vertaalder voegt hier deeze aantekening uit het Sup- plement nevens. , Het gelust hem aan te merken , dat Gods volk in dit opzigt een voorrecht hadde boven alle andere volken, de veelheid van wyven kon de echtícheiding minder noodzaaklyk gemaakt hebben: of indien de man geen welgevallen aan háar alle hadde, kon hy zig bedienen van bywyven '.. Men zou hier vit , moe- TEGEN DE DESTEN. 459 een getrouwe man cens anders vrouw aantrof die Hem bee wallig voorkwam „of welke hy voor hem dienftiger oordeel ~ de om te trouwen °.: Waar-meede Hy. te verftaan geeft, alg of dit eene wettige reeden van echtfchetaing ware , dat iss, een reeden, in:;de.oorfpronkelyke wet byzonder en uitdruk» kelyk gemeld; het welk valsch is. Dit was alleen eene ver- keerde uitlegging van eenige Yoodfehe Meesters , die zo wel in dit, als in meer andere gevallen. den waren zin van de oorfpronkelyke wet verdraaiden. ‘Men vindt in der Fooden Heilige. gefchiedenisfen geene uitdrukkelyke melding van echtfcheiding, na de wet dien aangaande gemaakt, tot op den tyd van Fezaia en Jeremia, die by gelegenheid daar ge- wag van maaken. In laatere'tyden van den Sood/chen (taat „ Schynen de Echtfcheidingen meer in gebruik te zyn geweest, en om geringere reedenen. Of fchoon ’er ook toen veelen onder de Joode waren, welken die ruimeuitlegging „by zome mige van haare Meesters gegeven, zeer tegen de borst was, Onze Schryver fpreekt vanhet gefchil „tustchen de Schoolen van Hillel en Sammeas, over de echtícheiding °? en zegt, dat CHRISTUS het zelve, ten voordeele van de laatfte befchikt hebbe, en duidelyk maar een foort van fchandelvkheid, tat eene wettige reeden van echtfcheidinge {telje ' (*). En Hy - toont duidelyk van oordeel te zyn, dat onze Zaligmaaker hier in ongelyk hebbe. Em Hy doet ‘er fchimpende by, dat de wet der genade by de Christenen ouder ware, dan de wet der Natuur en die van Mozes (+): Het gene dat ‘er op volgt beftaat in veele woorden, die miet om ’t lyf hebben , vere mengd met zeer aanftootelyke ‘aanmerkingen nopens de Maagd Maria wegens de achterdogt, die Foz:f hadde, dat zy reeds bezwangerd geweest mogte zyn voor Haar trouwen. Dit geeft Hy op als eene byzonderheid, welke wy te weeten. zen in de H. Schrift, zyn in der daad echte wyven geweest, of fchoon zy geen huwelyks-giften hadden. Dit blykt uit hee geval van het bywyf van den Leviet (Richt. XIX). Hy word vitdrukkelyk haar Man, en haar Vader, meer dan eens, zyn &chboonvader genoemd, zie vers 3, 4, 5, 7 ENZ. (*) Koh V: peia (1 Ibid. pe 317. , iig , N aso J LELAND koomen door Suftinus Martyr, even als of het een fluk ware vann eene geheime gefchiedenis, daar een ieder, die hét Euangek geleezen heeft, weet, dat de Euangelist melding maakt, zo wel van den argwaan van Jozef „en hoe die buiten rede wás, als óok Sp wat wyze dezelve is wech genomen. (Mattb.I: 1824 2 . …. . , : te ' » Hy noemt de veelwyvery en de echtfcheiding uitdrukke- Iyk zulke inftellingen; die de rede en openbaaring op baare zyde ebben. Waar mede Hy voor een wyl fchynt te erkennen , dat de wet van Mozes van God was, om daar uit eene voorfpraak voar de veelwyvery en echtícheiding, te mogen bybrengen, En hy fpreekt daar van, even of het inftellingen waren, die ftellig eri vitdrukkelyk in de zelve voorgefchreeven , “en op Godlyk gezag bevolen waren. Maar dit is-het ftuk niet ge: trouwlyk opgeven. Zy wierden op zyn hoogst alleenlyk als by oogluiking toegelaaten. De veelwyvery word in de wet van Mozes nergens uitdrukkelyk toegelaaten, veel min bevo» len. Maar daar zyn verfcheide dingen, die duidelyk eene af- keuring van dézelve mede brengen. Van dien aart is byzonder het verhaal, dat-daar in gedaan word, hoe God by de eerfte Schepping ééne vrouwe voor éénen man ‘gemaakt hebbe en wast gefteld, dat deeze twee , in eene onverbreekelyke vereeni- ging, een vleesch zouden zyn. Het eerfte voorbeeld’ van de: veele „wyvery , waar van Mozes gewàg maakt, is Lamech een nako- meling van den Godloazen Cain ,‚'en die, volgens het weini- ge, dat van hem gezegd word „van een {legt beftam moet ge- weest zyn. En of fehoon Hy naderhand voorbeelden opge- ve van veelwyvery onder zonimigen van de: Patriarchen, ver- haalt Hy echter daar by zulke omftandigheden, die eene zeet nadeelige vertooning maaken van dat gebruik, en de gevolgen daar van. Het hoogfte dat men zeggen kan is, dat dezelve in de wet niet uitdrukkelyk verboden zy. Maar daar zyn eeni- ge wyze (chikkingen bygevoegd, welke (het is waar) wel vere onderftellen , dat de veelwyvery toen in: eenig gebruik was, maar teffens klaarlyk {chynen gericht te ‘zyn om dezelve tegen te gaan, en de misbruiken , die daar uit te verwachten waren, te verbeteren en te beteugelen (zie Exod. XXI: 9, 10. Deut. XXI: 15, 16, 17.) De wet aangdande: de echttcheiding (Deut. XXIV: 1—4) ftelt'iet fchandelyks tot eene oorzaak van echtícheiding, het welk zammige van de” FooJ/the Mees: ters zelve, inzonderheid de Câraîten , die zig naauwkevrig aan de letter van de wet houden; verftaan van overfpel of ten minften van een oneerbaar en onkuisch gedrag. En Mozes on- derftelt , dat eene- yrouwe , doof eenen foheidbricf van haaren DD War _ TEGEN DE DERTEN. « o$; pan verftooten „door een tweede huwelyk verontreinigd wierd, en beval daarom, dat het nooit in de magt van haaren eerften man zoude {taan om haar wederom te neemen. Het welk ken- gelyk diende om dit gebruik bezwaarlyker te maaken „en lan dien weg tegen te gaan. Het is waar „de- Heiland zegt (Matth. XIX: 8.) ‘dat Mozes zulks heeft toegelaaten van: wegen de bardigheid hunner herten : ‘en het behaagt: zyne J-ordíchap dig vujt te leggen, als of Christus beweerde, ;:dat God bygeloo- vige gebruiken als door de vingeren zag „ en zelfs misdaaden. toeljet , even als of het inftellingen waren van“zyne wet, om l de. bargdigheid hunner herten ? (%). -Maar hier ap mogt men toepasfen „die onderfcheidingen van de Bechtsgeleerden „4vel- ke Hy zelf en met goedkeuring aanhaalt , tusichen eene vole komene, en eenetminder volkomen, toeħaating, waar van de Gene iemand recht geeft om iet te doen, en de andere iemand bevryd ‘van ftraffe, als hy het doet (t). Het is de laatfte foort van toelaatinge,' welke omtrent de veelwyvéry en echtfchei- ding plaats heeft, en waar van onze Heiland freckt «a Wanneer “Hy zegt, dat dezelve hun was toegelasteù van wegen de har- digheid hunner herten: piet als of ‘God die begunftigde en g urde: maar ze was toegelaaten in zo verre, dat ’er in de wet gene ftraffe daar op gefteld ware, Doch wanneer Go zynen welgeljefden Zoon in de wereld zond, om het allerzui- verst en volmaaktst ontwerp van Godsdienst in te voeren „is dit gebruik veel duidelyker verbooden, dán te ‘vooren gefchi was, En in fteede van eenè gepaste tegenwerping te zyn te gen de'wetten van het ‘Christendom „levert bet in tegendeel een bewys uit van derzelver uitmuntende voortreffelykheids dewyl door die wetten zorge gedraagen is voor de handhaaving van het wederzydfchie recht van beide de: Seen ; tot verfter= king van den band der eenigheid tusíchen ‘de getrouwden „ waar aan zeer veel gelegen is, am beide de ouders in de ope voeding van hunne kinderen, te beter te vereenigen ; tot be- vordering ‘van de vreetle en goede arder in de huisgezinnen; ‚en tot bedwang van losheid. en ongebondenheid. : Daar in:te- endeel de veelwyvery en de menigvuldige echtícheidingen ken om wel de helft van het menschlyk geflacht te brene gen tot eene jammetlyke flaverny, dezelve te berooven van: haar natuurlyk recht, debitterfte jaloufiën en fcheuringen in: de-huisgezinnen te veroorzaaken, en te verhinderen eene wel geregelde opvoeding: voor de' kinderen. Zy: geven gelegenheid tot onnatuurlyke verminkingen, en vieren den teugel aan de ons (*) Val. Vs 170. (H) Pol. IV: p. 151—174. Li 5 hl t 469 N SOLUTIO S- ongeregelde driften.’ -Voor het overige zal ik afeeniyk mar aanmerken, dat een Schryver, die by niemand verdagt ge bouden word van met een gunftig vooroordeel voor de wet wan het Christendom. Zie Mr. HUME’s eede- en Staatkundige Proeven. Proeve XXIL over de Veelwyvery en de Echtícheiding”. `- Liber Deuteronomii perpetua Analyfi illuftratus , ftudio & labore NICOLAI HOLTI. Ecclefie Dei Ministri in Koude- kerk, nunc Emeriti. Lugduni Batavorum, apud F. Hafe broek & Ultrajeéti A. v. Paddenburg 1768. absque Ep. ‚ Nuncup. & Pref. 208 pp. in quarto. Of Ontledigende Verklaring oan °t Boek Deuteronomium, door Nie © COLAAS HOLTIUS. Äustend Leeraer te Koudekerk. den inhoúd van het boek Deuteronomium voor oogen < ze ontvouwt hem het zelve in zyne Hoofd-en Onderdeelen , met onder{cheidinge van ieder byzonder Lid, en aenduiding van het verband dat ieder volgend Lid met het voorgaende beeft. Het is voor de Geleerden, min of meer , op ene foort» gelyke wyze uitgevoerd , als de Eerwaerde Hartman zyne outledigende Verklaring over de Bybelboeken voor de min geoelenden ingericht heeft ; en kan van dienst zyn, als ene andleidiag , om den zamenhang der byzondere Leden, ab thans volgens het gevoelen van zyn Eerwaerden, te gereee der na te gaer. | - Het byzonderfte van dit Werk is, dat de Eerwaerde Hok ties ‚zich boven al bevlytigd heeft, am de Joodfche hoofd en onderdeeling, als mede hunne zinfcheidingen enz. zo veel mogelyk is, in ’t oog te houden, en zyne ontlediging naer dien leidraed te fchikken. Zyn Eerwaerde merkt deze jood- fehe verdeeling juist wel niet aen als van ene Godlyke inge ving, doch hy fpreekt ‘er in zyn Voorbericht op ene zeer gunttige wyze van; en geeft niet duister te kennen, dat by a njet pD ontledigende Verklaring ftelt den Lezer fchetswyze OVER :DEUISRONOMIUM: o nlet vreeuid, is van. te denken, dat degelve'orider ene byzons dere fchikking.der. Godlyke Voorzienigheid is ingevoerds Ten ;minfte heeft men , zynes oordeels , die verdeeling aen te merken als van ene zeer oude herkomst, en derzelver Aus; theuren te houden, voor echte getuigen van `t oude. Joodíche Geloof; welker voetftappen men. niét, dan inden uiterften ` nood , als men. reden heeft om te vooranderftellen, dat ep gen misflag in de Copyen. is-ingefloopen , of iets van foorte gelyk gewicht voorkomt , heeft te verlate. -. En op dezen gsondfílag is bet Werk met zo veel oplettenheid en nauwkeu zigheid uitgevoerd , dat het genoegen ftaet te geven by bun, die ene -gelyke hoogachting voor die Joodfche verdeeling hebben; , ee | MATO: of Fongelings Waereld-befchouwing. In tien Zamena (praaken. “Waar in de verfchynfels der floffelyke waereld be~ noptelyk verklaard, en daar uit de beginfels van den natuurs ken Godsdienst afgeleid en overruigelyk bewezen worden: aar de vermeerderde en verbeterde derde Uitgaave uit het Engelsch vertaald, Tweede Deel, Te Amfterdam, by Yntema ' en Tieboel 1767. Bebalwen den korten Inhoud en den Blads wyzer „376 bladzydeh in: groot o&apo. Ì | Y- die het eerfte Deel van dit wel doorwrochte Werk doorbladerd hebben, getuigen eenparig hun genoegen over des Schryvers handelwyze. De manier. op welke PHILON' zynen Leerling MATHO , in deze Zamenfpraken „onderwyst, is zo natuurlyk, geteidelyk en klaer, dat ieder oplettende , Zonder juist ene verhevene kundigheid te bezitten, dezelve gemaklyk konne verftaen, én gereedlyk nagaen. En ’t ges bruik, dat hier fteeds gemaekt word van alle de voorgeftelde kundigheden, om uit de fchepzelen op te klimmen tot den Schepper, (dat één der gewichtigfte uiteinden van de bew fehouwing der ftoflyke waereld is,) komt hier alleszins in dien nadruk voor „dat eerbied voor °t Godlyke Opperwezen, onder” vermeerderen van de kennis zyner Werken, het on- vermydelyke gevolg ener gendachtigelezinge zy. En heeft ñen dit in ’t eerfte Deel opgemerkt, men zal ’t in ’t tweede niet minder gewaer worden ; nadien het zelve op de eigeníte wyze gefchikt is „en in vele gevallen ftrekt „om de voorheen gemelde kundigheden in derzelver gevolgen uit te breiden, ef nog nader op te helderen, en fterker te bevestigen, uit , o. i a BE En. ve eg 46a. MATHRKODS nieuwe kundigheden , tat welken MATHD, door ’t geregeld onderwys van PHILON, in dezen opgeleid word. a + Dit tweede Deel behelst de vier laetfte Zamenfpraken van dit. Werk , die grootlyks ten onderwerp hebben, de voor paemfte byzonderheden , welke in aenmerking komen, met opzicht tot den afftand , loop , onderlinge betrekking enz, - der Hemelfche Lichamen en onzer Aerde; met ene ontvou wing der-voortteffelyke uiteinden van een volmaekt goed, machtig en wys Wezen „in dat alles zo duidelyk daorttralen: de. Dit gedeelte met aendacht doorloópende leert men , of herinnert: men zich, het wezenlyke der Hemelloopkunde 5 wyl ons tevens ónder het oog gebragt word, hoe de Ou- n hunne Tydrekenkunde daer op gevestigd hebben, hoe dezelve van tyd tot tyd verbeterd is geworden , en volgens welke vaste regels men heden daer omstrent te werk káñ gaen. Dit geeft onzen Schryver te gelyk aenleiding, tot hef mededeelen van een bericht, over het ‘verfchi} tûs{chen den Ouden Styl, eertyds oak in ons Vaderland gebruikelyk, en den Nieuwen of Gregoriaenfchen, waer van men zich thans bedient. nadruklyke manjer van de onftervelykheid der Ziele te bes wyzen, en de dwaèsheid en onbeftaenbaerheid der Godver- zakerye aen te toonen. == Men kan hier uit genoegzaem afleiden , dat dit Gefehrift , met het haagfte regt, in den sang der nuttigfte Werken over onderwerpen van die natuur erdient geplaetst te worden; en op ’er nog een byzonder acl uit mede te deelen, zullen wy ons oog vestigen op de denkbeelden hier voorgefteld , ten genzien van de onbepael- bare uitgeftrektheid des Heel-Als, die ons met de eerbiedig- Re verwondering over deszelfs ‘grooten Maker moet vers ullen. 5 o> ý Philon zynen Leerling berinnerd heþbeńde,ħoe’t, ujt kragt van het geen ze voorheen befchouwden, zeker is, dat de Zon, indien ze op een verderen afftand geplaetst wierd „ons kleiner zou toefchynen ;dat hare fchynbare grootte, naer ge- Yade wy verder van de Zon waren „ons kleiner en kleiner zou. Worden $ zo dat Ze tot in het ‘oneindige van ons gepláetst, IH OF JONGELINGS- WASRELDBESCHOUWING, 4ös __tndelyk uit obs gezicht zou verdwysen y doet hein’ opmer. ken, dat ook dit glaets moest hebben , in alle‘ardereé licha» men, die de Zon if grootheid en glais ‘mogten evenaren, Marno dit, als uit zich zelve klaer, gereedlyk toeftemmend de, zo vervolgt de onderwyzende Zamenf{praek indezervoege. s» PHILON, De afftand nu der vaste ftarren van ons, is zo ' root, dat de afftand der Zonne van de Aarde, in vergelg« Kinge van denzelven , flegts eén punt zy.. » MATHO, Wees zo goed van my te onderrigten, op wat grond dit zeggen rust: , o „> P. Gy moet u voor af hetinneren , dat de middellyg wan de magnus orbis, (gelyk hy genoemd wordt) of de jaars lykfche loopweg der Aarde „volgens de algemeene rekening 4 vam des. Zons afftand, ruim 49,000 halve Aardkloots midà gellynen lang is; dat is ruim honderd en zestig millioenen Engelfche mylen ”, [of ongeveer zes en veertig millioenen mijlen van 3000 Geomerrifche fchreden of één uur gent} - ey Wanneer ou.de Aarde in het tegenoverftaende putt van haaren jaarlykfchen loopweg is, óf wanneer zy eenigë der väste farren honderd en zestig mitlioenen mylen nader is gekomen „ett van andere'even ver is afgeweeken , zo {chiyné zy evenwel, ten haaten opzigte „niet van plaats te zyn veran- derd: ook fchynen de ftarren ten opzigte van elkanderen niet van plaats verwisfeld te hebben :-het welk niet gefchiee den kon, indien de middellyn van den jaarlykfchen loopweg der Aarde eenige Evenredigheid hadde met den affland dert vaste ftarren. ' şs M. Laat my dit een weinig nadet overweegen, sentent Indien ik duizend jaaren agter eer, ieder jaar 160,000 miylew voorwaarts trok, en evenwel niet bemerken kon , dat ile eliijge' onbeweegelyke lichaamen , wélke voor uit liggen, nader kwam , noch van andere, welke agter my zyn, verder afweek: en indien een lichaam „geduurende die geheele reize dezelfde hoogte boven myn hoofd behield; — dan begr ik duidelyk, wat hieruit moet volgen ; dat deeze lichaauiên namelyk op een, onbegrypelyker afftand van my zyn, en dat, ‚ de ruimte, welke. ik doorgetrokken beu, met deezen afftaad niet kan vergeleeken worden: want anders zouden zy fchya nen, ten opzigte van elkanderen, van plaats te zyn verane derd’; even gelyk de voorwerpen op eene ruime vlakte’, wans neer men dezelve doortrekt, van ftand veranderen, j `~ a ‘Pr Gy hebtu hier- van een beter denkbeeld gevormd , dan ik u daar van kon gegeeven hebben: dit is evenwel geen verdigtfel; gy volbrengt inderdaad deeze reis, niet téns in i niet aie tam n EMS de : A Li nn Ba. duizend jaaten „'nraar fedet jaar tweemaal. Want gy zyt'ed gentiyk op den roden Juny (te weten Oude Styl, dat is ai Jeny Nieuwe Styl,] 1900 maal 160,000 mylen verder vat noordlyk gedeelte der Hemelen, dan gy op den voor anden iden [of aiften } December waart: en evenwd Kunt gy piet bemerken , dat gy ten hunnen opzigte van plaats zyt veranderd, © « ` o ; ‚> M. Dit leert my nu een denkbeeld maaken van den voor heen onderftelden onmeetelyken driehoek, wiens grondlyn is de middellyn van den jaarlyk{chen loopweg der Aarde; en welke beide zyden jin'de Aspuuten der'Hemelen elkander eatmoetende;, naar onze bevatting, êvehwydig zyn. Wast pit wy befloten „dat de grondlyn , in vergelykinge der.zyden, flegts een punt was. Het een bewys heldert het-ander opp (*: ' ` ' - i . en t . >. . ` (*) Om deze opheldering te beter te doe bemerken, zullen Wwy dat gedeelte der ondersichtisge van Parom, waer op in. gde- zen geoogd word , hier, nevens voegen, 7 „ s» P. De as der aarde wyst altyd op het aspunt des hemels; op dat punt namelyk, het welk in de dagelyk{che amwentelinge der aarde onbeweegelyk fchynt: want hier door koomt bet ‚(door den onmeetbaaren afftand der hemelen, ) dat de as altyd evenwydig dan zich zelven blyft. ’ ` : Sn ` „ M. Ik ‘begryp:dit niets ik bidden verklaar het my wat nader. “ „ P. Ek verbeeld my dan een middeltyn getrokken door deri Toopkring der aarde van-het noorden tot het -zuiden, of van het begin van Cancer tot aan het begin van Capricornus; en byaldieu de-as der aarde verlengd bierdt, wanneer zy. aan de uiteinden is vaa deeze middellyn; gd.zouden deeze verlengingen in: het As. punt van, den hemel te zamenkopmen, en met die. middellyn een riehoek maaken; dit niet tegenftáande fchynt de as egter evens ‚ Wydig aan zich zelven te blyven. De. ` „ M. Zelfs wanneer, haare verlengzels de twee zyden van een driehoek maaken? ' „» P. In dat gevál zelfs. ' ' „ M. Ik kan dat niet begrypen ; tèn zy dan dat ik onderftelle, | dt de beide zyden onmeetelyk lang zyn, en dat de middellyn var en loopkring der aarde- ongemeen kort is ten opzigte van eene derzelven, of als cen punt tusfchen haar béide in gelegen. ' ~, P. Zo is het‘inderdaad gefteld. ‚ - „ M. Het (chynt dan als of de geheele middellyn van den-Joop- kring der aarde al zo. kjein îs’ met betrekking tot den afftand dea emelen , als de halve middellyn der aarde is, ten opzigt van den afftand der Zonne.. „s, M, Dàt H Verbaazend | Wy Kuimbéí naauwlyks een gecht. nk» ve Mp \ Bndk-óvor-deïiken ” : i ÓP JONGELINGS: WAERELDSESHDU WING, ` 469 En hier uit zie ik, dat wy:met reden de Everiwydigheid van Gen As der Aarde met Zich zelven vast ftelden, geduurende haaften geheelen jaarlykfchen loop; waar dan wy:de verande: ting der Jaargetyden voornaamlyk zyn verfchuldigd. ne s» Po Hoe groote lichamen moeten derhalven „ dankt a} volgens dit berigt, de vaste ftarren wezen, welke òp zulk een” verbaazenden afftand zigtbaar zyn? , ~ M. Verbaazende klompen zekerlyk : niet kleiner esin febien dan de Zoa. >e …- - | „> ‚» P. 'Erkomt in dit geval geen mis/chien of-veelligt tépasj MATHO; naardier mend met onwraakbhare bewyzen betoogen kan „ dat de Zon, op dien onmeetelyken afftand, njet groot ter zou fchynen dan eene der vaste ftarren: ja zelf niet gee zien zou konnen wördèri, zó hèt niet een fchynend lichaams was, --Déeze lichamen zyn evenwel zichtbaar op grooter afltanden , dan door de regels der gezigtkunde kunnen gea meeteh worden. En dit is de reden ook, waarom de beste Starrëkutidigen , met groot recht, hebben vastgefteld „ dat-de vaste Starren verbaazend groote fchynende lichaamen zyn der Zonne in glans evenaarende: of dat zy zelve als zo veele onten zyn. ee. Ca OE, - aM: Ik gebruikte het woord misfebien, niet om dat -ik twyfelde; want dit befluit vloeit uit het zo aanftonds geziga de voorts te weeten, datde geheele middellyn van den jaari ykfcheñ:Toopkring der Aarde, in vergelykinge van den afi ftand: der vaste ftarren , flegts een punt is. Maar waafod Zeide-gy-, dat zy zich ‘op grooter afftand vertoonen, dande wette dér gezigtkunde reiken ? s s "aa: Pi-Wahneer zy door- een Verrekyker gezien worden j welke de voorwerpen fúihí ‘honderdmaal vergtoot ; fcliynen’ Zy Abt "grooter dan voor.het bloote oog; of zy vertoonen: zich veel eer kleiner, maar beter afgelékend « om dat de trit: Jende Aikkerińg of glinftering. kier doór wordt weggenomen; Waar dit men dit gevolg trekt: byaldien de'afftand tusfchen- èns en de vaste ftarrerr 99 maal kleiner was „dat zy dan even: > Ee. ON rn DE eeN : wel - t toa, E La e re 7 tio ’ "i denkbeeld.maaken van den af(tand der Zonney welke egter ‚nog maar een punt is in vergelykinge van dien anderen afltand. »» P.-Kleiner dah ceti Niopédop in vergelykipg van een ‘raïud £ s, M. Ik moet ditin myn geheugen prenten) ën ’efop dyù ger : be T o : E , ~ D) ' r H eedt > NN n a teo’ . . t sg a — - v < >» -.- Cad 468 MATHO! OF JONGELANGS WAERSLDEESCHOUWING: wel niet gropter Zouden (chynen- dan tegenwoordig, Ea vermits de breedte of middellyn der voorwerpen kleiner wordt, naar maate dat de afitand toendemt; zo zouden de vaste farren (volgens de regels der gezigtkunde) al lang uit ons gezigt verdweenen zyn, voor dat haare afftand 99 maal grooter was geworden. Weshalven de Zon, indien zy ze verre van ons af ware als de vaste ítarren „ilegts een lichtend punt zou fchynen, dat geene breedte had ; en ware het niet een lichtend lichaam, zy zou op dien afftand zelf niet gezien kunnen worden. _ Dn. a ooo , M. Ík heb-nooit te vooren hier over eenige zwaarigheid gehad : het geen, gy ‘er egter nu byvoegt , goeft my een versch vermaak. En vermits de grootfte lichtende lichaamer in die onmectelyke ruimte met ‘er tyd verdwynen moeten; zo kyonenderzelver verfchillende fchynbaare grootheden-aan den verfchillendeu af{tand gevoegelyk worden toegefchreven ; onderfteld zynde namelyk dat ay allen even groot zyn, _ » P. Op die onderftellinge kan ‘er geene andere reden voor worden uitgedagt. |. „ML, Deeze oneindigheid van het ftoffelyk Heeläl verbysterz onze verbeelding „en is in den letterlyken zin onbeg lyk? » P. Wasneer -gy dit, [in de gevolgen die men hier uit kan afleiden (*),J met oplettenheid verder nagaat, zult gy iets opmerkelyks ontdekken. ’s Menfchen geest berust alleen in die uitwerkzels der Goddelyke Almagt, wier grootheid men niet kan bezeffen noch doorgronden; en wel voornamee lyk dan, wanneer dezelve agt geeft op de grootheid, menigte en wysheid zyner werken. Want zo Jang het iets meer begry- pen kan, zolang befchouwt het de Almagt als bepaald: en wyl dit Íaatíte tegenítrydig is, .z9-kan de mensch flegts daa alleen in zyn onderzoek berusten ,-wagneèr hy aan magt en wysheid geen einde kan vinden. Gons Alvermogen, uit dit byzonder oogpunt befchouwd, doet zieh voor: ons op als een epast voorwerp onzer eerbiedigheid eu aanbiddinge $. Voor- Deen merkten wy aan, dat wy van het midden een weinig zien; maar hoe zouden wy ons te Îeur gefteld vinden, zo wy een der uiteinden te zien kwamen! Onze geest zou Bariseh misnoegd ‘zich flille houden, vindende’ dat *er niets meer na te fpeuren was. En daar dit een teken is van de eeu» wigheid (mag ik my zo uitdrukken?) van-’s menfchen geest welke móet dan de grootheid dier kragt zyn, daar.wy noch het begi „ noch het einde, noch de uitgeltrektheid van _Gops werken kunnen vinden”! ` `- Hip . {*) Enige dies gevolgen heeft onge Autheur hiortusfchen beide ‚ ontvouwd, doch ons beftek laet ons nièt toe hies op ftaen ze bip ` ven, waerom wy dezelven, hebben overgeflagen. | erdee inanma, | Histeriefibe Zaminpraaken; over. de, doodzaahiykbeid van den Godsdienst in den Huwelyken Staate ; als mede van de overs eenkomst in. Godsdien/ligb (gevoelens tusfähen de; Getrouwden. - Det een Aanbangzcl, over de novdzaaklykbeid van: Godsdien s f e. Diemrhosden. te naemen en W rans hot beter buur der oen. : Uit nf chch \ndör den. achtften Drukwersgald; Fe Amher dom, Erven vin van, Fr Houttufn.! had Delen p met Platin i Otas, -&gâ blads: FE Ratuánì- van eenen. bykondarei aart, kondigen wY hier. onzen Leezeren aan. Dezélvebetreft een gewi tig onderwerp, de noodzaaklykheid van den Godsdienst in, den Hiwelyken ftarte, als mede van de oveteenkomst- in Godsdienftigé gevoelens tusfchen getrouwden.: Deeze. twee ftellingen: worden hier.door drie hoofd gevallen opgehelderd en van verfcheide kanten befchouwd ;terwyl verfcheide tuse: fchen komende gefchiedenisfen tot, het zelfdé einde ftreke ken. Wie een ernftig tydvèrdryfy in ’t leezen van Schrifs ten van dezen eárt zoekt, zal hiersvoldoenieg-kunoen vine- den. Daar wy dit Stukje ook wel durven nraaden aar, jonge liederi.varf;beide Sexen, die veelal over 't Huwelyk „en de pligten aan dien ftaat verknogt, volgens den hedendaags fchen trant „ losbandig deken > ‘do. zy: gezegt mogen wors den in ‘wgeheel te. denken... De Vader der drie jonge Juffers, welke, i in dit Werije, de voortraamêle ‘vof fi ‚ ver (maadde alle. Godsdienftige ins zigten in het Huiwelyk ; ‚doch zy hadden. vatt eene Gods vrugtige Moedes-op hias fterfbedde, deeze Eweergrondlesfen. ten aanziene van mM kiuwelyk ontvangen. | an 4 5 Ee N lan ta trquwen ; hoedanig zyn per rai delen E cezer, die ten minfken niet belaede een Godsdienflig : Martez S, eR … s 2. Nals eenigen Man teteiuwen ș boo Godsdienfijg by ook mogt fchynen, indien by dezelfde beginsel en denkbeelden van dèn dienst: giet als ‚ Over *t-opvolgen deezer twee regelden loopt: de geheele Roman. De jongite Juffer,die in agr:neemende , flaagde , weinig bet et ter ‘ook naar gefcheapen Skand, uitneen jd wel 3 terwyl de de middelfte Zuster, doper ’t verzuimen van de laatst voorgefteiĝk - e ies, fchoon. ahders „ naar wensch, getrouwd, een. ongelukkig jeeven leidde: oo vonde aich çb de oude ik 2 DEEL. N. LETT, 11 Iis e'e. A . 47a HISTORIRSCHE fer in eon Huwelyks aanzoek ingewikkeld „welks verhaal ter opheldering van den tweeden grondregel dient. — ” Tot ecn voorbeeld der Schryfwvyze frekke het begin der eerfte Zamerfpraak. > : Sn ‚” Vads Hoet wat isde oorgaak:dat gy zo febielyk peene Tie. de rötde wereld hebt? Denkt zelve -goed voor ieder éen, -Of-ieder een te goed voor. UR © > o s o > : gde: Deet, Neen, myn Heer , ik ben zo’ hoogmoedig niet . Om het eerftey noch zo nederig om hetiatfte te denken; ‚tnaar-ìk wensch van my zelve te denken , gelyk ik behoor : Pad, Hoe is dat bid ik UP ot. e S - ge Dot. Myn Heer ‚my dunkt ik leef al te wel om myn ftat voor één erger te verwisfeden, en ’tis’er geen tyd oe omer een- beter voor-te krygen , derhalven begeer ik te Biyvch die ik. bem, `° ° a aa p Led Hoet Ts deeze tyd zo veel fimmer:dan de voorgaan: e, biâ tr i Sa ` es . o … 3de Dagt-:Neen , myn Heer; dat weet.ik niet: maar ik ben volkomen te vrede met uw.. eerfte. voorel, om myne sters voor my uit te Iaweljfken. « ^ …. "Vad. Wel , wel, en indien gy voor uwe Zusters gaat , zal fer, zo 'T U pelgkt, hoop ik, niets kwaads:bedntewen zyn3 Ik durf zeggen, geen uwer Zusters zal ‘er om verftoord wee zen. Waar op de twee Oudften zeiden, neen, neen, wy zien Het met vermaak zien, en zy. Zingen aan °t boerten set heure jonptte Zuster „zo.dat ze heerbykans vertoornden. Gy houdt „ zeide de Oudfle Zuster, wwe waat zeer op geld,. èn vik de heele wereld am alsof ‘er niets U goed genoeg Dev oeroue de tweede Zuster, zich , gemaklyk as ‚Zy zal, ve e de tweede Zuster, zich zo gemaklyk ken Ander ldaten overhaalen , verzeker ik baar, indien ze in Ernst gevraagd wordt: waar op. ny, niet tegenffaande baar Vu der tegenwoordig waas, met elkander „sasfchen jok en ernst; wat te driftig Beponden te fchertfon, ` sn …… 3de . Dat mag zyn, gelyk myne ouder Züsters my leeren; ile hoop zy hebben ten oogmerk my eén gued voor Deeld te geevem: wantos is baare blurs sart,- . …— h . Ib ZÄÂMENSERAÁrKEN | äpt t Wy weeten det niet; indien eend goede gele- ed voor komt, zult gy. ze npade kunnen h en gn nrs die heter dam Bj tJ woeten vaorgaan. ` Schoon gy beiden wyne ouder: Zusters- zyt;s verfkaat door eène goede gedeginbeld; moger Fe ee de let reef overwoeger dan ik, in dat woord 1i ik zal het U met weinig woorden verklas Diy jaj aa maa en en die U hebaags, ade De gt. Nee 69 mogt ther by het eerte hebben laster berusten: Sa gericheslt et: hoe de Man is; als hy maat taiddelen. h sii hët voorbeeld * t welk nijne òider Zus: ters voor ficbben ` my te geevedf. ‚ Vads Ja; ¢n een goed voorbeeld ook, Kind. $. Gy zyr genegen zot boeren niyn Heet jaar ik eloof gy Zóudt niet in uw {chik zy, met op die wyze eene eg ot voor uwe Dogter te b:Ik hoop myn Vader Zou. “wél, en ikben zekel Ea ade Lagt, Dat is geen teken woor my dát g í de zaak Type lyk Tg overwoogen , gelyk ik reeds aanmerkte, ade Doge. Was wilde gy maer hebheù dan ritime aiddeles ban beftaan? Wat legt er aan gelegen boé de Man is? Ik zou gen groote menigte vad perfooniyke gebreken over ’t Hoofd zien, ten wille van nykdom,. gde Dogt. Belangende berfoonlke gebreken zou ik k olet keurige sya dan. 65 itidien ‘er tiet jets: anders angelde: á ‘kan’ er. ‘onthtéeken „1D. ter gelds genoeg is? ak rj Le hoof iks wanneer myne Zuster cenë keuze nd ; ade i$ z Moge eok Zo aït als gy Hiest. “sds A Ik rees -dat ’er egter iets zal hèperen. …-- ` ode Dagt, Wat. my betreft ik zal ul niets anders ondets Zoeken, Alg i daar, van verzekerd | 3de t, Niet! Wijde gy een Bergenoöt hebbën , ‚dis geen Go dienst hadt? ade Dogt. Wat gat my zyn Godsdienst aan ? Hy zal een Christen zyn hoop ik 3de Dogt. E Wat; indien hy dat niet ware? | ade Doet. y 2y “dan een Heiden; en is hy ryk wat my? , Ek a ‚ . 3de 473 HISTORIESCHE ZAMENSPRAAKEN? _ gde Dagt. Dit is een blyk van *t geen ik te vooren zełde j ae gr de zaak niet ryplyk hebt overwoogen. ;' Dogts.Neen, in de. daad, ik: niet: maar ik onderftel myne fopger Zuster ‘heeft het gedaan: ` ` - gde agt, Uw jonger Zuster heeft U dit noit verteld; maar my dunkt het: vereigeht. niet veel ovefwreegens om te zeggen, indien ik immer trouwde, ik wilde, enkèl om. het geld > geen Schelm, geen Heiden „geen overgegeeveri Boos: wicht, gee Man zonder Godsdiënss , hebben‘; indien gy denkt dat dedze zaaken geene tegenwerpinger zyn ; en In, % geval van °t Huwelyk deere awaarighedeti, moëstert Over- geftapt worden, moet ik U zeggen, Zuster „-dat het fchynt of dèezeé zaak: U meer in ’t hoofd geleëgen heeftdan my, ten minften tot een verkeerd oogmerk. EO ade Dogt. Wel, dat zy zo, en dan mag:daar: uit volgen, dat, wanneer gy ‘er ook meer op gedagt beb; gy van myn gevoelen zyn zult. = N o - 3de Dogt. Hoe, trouwenaan een Godverzáaker! Aan eer Man die gêëne beginzels:heeftf- Die eop noch Duivel kent. ade Dogt. Ja, ja, dat of iets anders, indien ge maar een ruim beftaan hebt, Kind. Ben ruim beftaari,' Zal afie deeze dingen opweegen „gy zoudt hem nemen „ik verzèker het U. _ 3de Dagi. Neen, Zuster, niet voor alles dat ik met mye ne bogen kan, zien, E a l . O!- Gy kent uw eigen gemoed niet; voor dat het op de proef gefteld is: wy zullen U daar naa eene ande- re taal hooren fpreeken. . . ora o z . gde Doet. Ik ben nog zo niet begaan om den-Egtgenooty hoe °t ook met myne Zusters moge weezen. | ~ y Het Aanhangzel', over de Dienstbooden , is op.denzelf. gen trant gefchreeven,.sn beholst meer göede aanmerkin- gen, wel inzonderheid over °t getuigenis geeven wegens un gedrag. ===» Doch. wy wyzen'den Leezer tot het Werkje: zelve, haa alleen noggezegd te hebben , dat de langwyligheid, die op zommige plaatfen. gevonden wordt, éer aan te merken is als esh gevolg van de fchryfwrze by Zamenfpraaken , dan als- een wezenlyk gebreke in de - behandeling der ftofes arenar hdd 7 ` ʻ . a ee gean ° ’ .. TEGENWOORDIGE STAAT VAN AMERIKA 873 Hedendaagfbe Histórie, of Tegemoordige Staat van Amerika, Tweede Deel. Met nieuwe Landkaarten en Afbeeldingen, Te Amfterdam by Ilaak Tirion 3767, bebalven den korten inhoud pen bladwyzer, 685 bladg. in groot OJaep. an E-Befthryving van Peru, in °t eerfte Deel aèngevangen, word‘ in dit tweede agtervolgd, en beffooten: verder Vind men in dit Stuk een bericht van de overige zuiderlyket landen van Amefika; te weten Tucuman, Paraguay, Chili, ’% Land van: Magellaap en de Eilanden in de groote Zuid. zee, Hier aen ïs gehêcht ene befchryving der Bezittingen van de Kroon Portugg), in Amerika; naemlyk Brazi/ en het Land aen de rivier der Amazonen. Voorts die van Fransch Gua- jana en het Eiland Cayenne. En ten laetfte een bericht van ‘Suriname , de Berbiesjes , - Esfèquebo en Kurasfau y aen de West: indifche Kompagnie der Vereenigde Nederlanden toe- behoorende, — Wy zullen mogelyk Zommigen onzer Le- zeten geen ondtenst doen’, met hun uit dit gedeelte (zynde. ` de natuur var °t Werk voor °t overige genoeg bekend) on- ‘der “t oog te brengen, een beknopt bericht van de breedere befchryving van Paraguay, welke landftreek, met opzicht tot de latere gefchiederrisfen der Jefuïten , de algemeene opmerking tot zich trekt” ` =. OO - Dit Ladd, ket welk zich urtftrekt om en aen dé rivier van Paraguay, die uit het groote Meir Aarayes, op omtrent 18 gräden Zuider breedte in Zuid- Amerika gelegen, zuide waards loopt, én eindelyk, op ruim 30 graden, die groote breede (troont Rio de la Plata word, is reeds ontdekt in den jare 1526. ` Dotli de'Spanjserden Zyn weinig gevorderd in et te ónderbréngen van deszelfs Inwoonders ; voor dat de Jefuïten, nu omtrent anderhalve eeuw geleden, een: zagter ‘weg infloêgen, om dit Volk tot gehoorzaamheid te bren- en, — Als een Bisdom gengemerkt is aen % Aertsbisdom an Charcai nderhoorig, en als een Gouvernement ftaet het ‘enigermate onder het Onderköningfchap van Peru. «a De Spaenfíche Volkplantingen zyn van hiet veel aenbelang; de Stad Arfomprian, dé verblyfplaets van den Gouverneur der. Provincie „1s het voòrnaemfte ; de Francistanen zyn er Pries- ters ván alle de Parochien. Maer de Volkplantingen der Zendingen, in welkén geen andere Pastoors dan Jefuïten Zyn, maket het grootíte gedeelte der Ingezetenen van dit Bisdom uit. Ne Aen ' Deze Zendingen bepalen zich ook niet tot dit Bisdom, AFA a TEGENWOORDIGE STAAT maer ftrekker zich terr deete nog uit in-die-varSasta Éryz de la Sierra, Tucumán en Buenos Ayres. De, Jefuïten bêgou- nen hunne prediking voor omtrent anderhalve eeuw, ouder ‚de Guaranies, ‘die boven gen de rivier Uruguay en Patana woonden, en voorts wel honderd mylen Booger op ín 't Land, teh Noord-westen van Guayra, Deze Indianèn „gren. zende gen de Portugefche Volkplantingen in Brazil, weren gedoorig bloot gelteld, aen de ftroperyen der Portugézen, ie hen tot Slaeven in de Mynwerken en Plantagien weg: voerden, Om de nieuw-bekeerden hier voor tè, bewaren, befloet men dezelven, ten getale van 72000 in &'graguay te brengen; en men heeft “er ene dergelyke menigte uit ande re landtreken bygebragt, om ze met meer rust en in ve- ligheid te doen leven. Het getal der Bekeerlingen nam ver- volgens geftadig toe,en men telde,in’t jaer 1734, tweeen ertig vlekken-öf dorpen, van Guaranies-Índianen,die over de 3ooce Huisgezinnen bevatteden; ook waren ’er in dat zelfde jäer zeven Volkplantingen van bekeerde Chiguitos- Indianen, in het Sticht. van Santa. Cruz de la. Sierrazen men was voornemens het getal der Dorpen te vermeerderen, wegens het toenemen der inwgpnêren, == De Zendingen Zyn omringd van Afgodifche Indianeg, anger welke de Je fuiten dikwils, prediken, en- en dan halen ze ’er.etlyke over, die met hun na de Dorpen der Bekeerlingen aen, al- daer onderwesen en gedoept worden. Dea ene Natie der daer omftréeks wenende Indiaenen is handelbarer dau de andere, naer gerade dat:ze arbeidzamer zyn; om dat ze, Christenen wordende, zich tot den arbeid, moeten begeven; och zelfs zyn ‘er van de min handelbaren,. die. het Room- {che Geloof omhelzen „als ze, by gelegenheid, hunne Vriene en in de Dorpen der Bekeerlingen bezoeken, en huune lg- venswyze befchouwen. — . . o; De Lugt dezer Landftreke is in ’t algemeen vochtig en gematigd, en de grond is ‘er vruchtbaar , zo in Europifche als Americaenfche.gewasfen. Men houd het Land van Ra- «aguay veel al voor epe der vruchtbaerfte delen van Ameri- kaz ook vermenigvuldigt het gedierte dat meg ’er in ven fcheide foorten vind, en zelfs het Europifche Vee, zich ab daer zeer fterk. Inzonderheid word ‘er veel Katoen inge- zameld, daer de Indianen Stoffen en Kleedjes van weven: Gok word ’er veel Tabak geteeld, en een weinig Zuiker, be nevens ene groote hoeteelheid van «Kruid van Paraguay, dat, zo men wil, nergens anders groeit. Met deze Koop- warên dryyen de Jelnirem hendel, door middekhunner Come mizen, te Santa Feen Bugerdsridyres. 8 7e hd ed TUNAN AMERIKA) -> EE 7 Het beflnur der Jefuiter ovér de fndianen ds; vo} de bezichten, ‘verwonderlyk. geregeld. Jeder Val anting hecft, behalve den. Gewvenseur, l ; eh dkaldes, paer het voorbeeld der Steden in geheel Americe; en ds Gouverneur: wordt door de Indianen wel benoemd, maer % is de Priester die hem bevestigt ;op dat ’er geen oribektvaem perfoou aengefteld worde. Ook gefchigd *er geen ftrafoefe- ning dan ven overflaen van den Pastoor ;.en de zwacefte feraf- oefening béftaet itt zweepflagen; waer sen ze zich, wig age ting voorden Pastoor, gehoorzaem onderwerpen: deze age ting, zegt men s gact zover. dat ze, al wierden ze zander reden geftraft, nogtans het:zouden denken verdiend te bebe ben; en men wil dat ze zich neuwlyks in enige zware mise daden. vegieopen. . | leder Volkplanting heeft Zyn byzonder wel voorzien Are fenael ; en alle de Inwoonders worden, des namiddáge „op de Feestdagen, op zeker plein van ‘t Dorp, in den wapen. handel geoefend; zynde het Volk van ieder Dorp in Kom- pagnien verdeeld, hebbende ieder ene eigen kleeding. ers, len begroot het gereguleerde Krygmolk der Jefuiten , in Paraguay, wel op 70 à Bo duizend Man. AE De Parochie-Kerken befohryft men ,„als:boven mate. pracht. 