Het Museum-Boijmans te Rotterdam
Verscheidene aankoopen gaan wij voorbij. Sommige zijn later in dépôt geplaatst; aile vindt men in den katalogus van 1892. Van haar voornemen om 00k werk van tijdgenooten te koopen, zag de Commissie niet af; getuige de Woelende Zee, van den in 1882 overleden, en toen reeds vergeten Herman Koekkoek, en de Rivier met zonsondergang van den in 1839 gestorven en thans nog niet vergeten W ij n a n d N u ij e n. Jammer slechts, dat dit een minder geslaagd werk is van den begaafden kunstenaar, die bijzonderen invloed had op zijn tijd- genooten, en zooveel van zich deed verwachten. 137 In 1865 werden weder 26 schilderijen gekocht, en nu kon meer gelet worden op ’t artistiek gehalte omdat men niet behoefde te vreezen, dat de zalen niet vol zouden worden. Hierom echter begrijpen wij de drie eerste aankoopen niet, die op eene veiling van den heer Lamme den 24sten Januari werden gedaan. AVas de lage prijs, f^o, was ’t onderwerp de reden — gekocht werd de leelijke en groote grisaille van A. v a n de V e n n e : Prins Frederik Hendrik met zijn generaals. Wij denken dat het onderwerp de Commissie tôt den koop bewoog, want zij kocht toen 00k een portret van Prins Maurits, door Miereveld, voor y^4oo, plus 10%. Uit den brand was gered een schilderij van A. M i g n o n. Men zou zeggen, dat dit genoeg was. Toch werd /i 200 besteed aan een tweede bloemstuk van zijn hand ! Verscheidene belangrijke kunstverzamelingen werden verkocht in ’t buitenland. Op den 2 7sten Maart de verzameling van Graaf de Pourtalèz. De heer La^mme trok naar Parijs en schreef dat de verzameling slechts twee dagen te zien was; tijd tôt correspondentie ont- brak, zoodat hij een krediet van 2 5.000 vroeg. Dit werd hem dadelijk toegestaan, en hij gebruikte het voor twee aankoopen van beteekenis. Vermelden wij den minst beduidenden ’t eerst. Het Muséum had bij den brand verloren een groot stuk van den Rotter- dammer Abraham Daniels z. Hondius, een geschenk van den heer E. L. Jacobson. Voor 7^2762 werden nu gekocht twee kleinere stukken van dezen ■38 schilder, met gelijksoortige voorstellingen : jachten op wilde dieren. In dat genre had hij zekere vermaardheid gekregen, gelijk zijn stadgenoot A. Cz. Beeldemaker, met wiens werk zijne blanker getinte stukken soms verward worden. Hij gebruikte bij die voorstellingen prenten naar de meesterlijke jachttafreelen van Rubens, zooals andere schilders, ook de grootsten, prenten gebruikten naar werken o. a. van Italiaansche kunste- naars. Hondius bleef wel ver bij Rubens ten achter, maar de krachtige kleur en de energieke behandeling in deze stukjes vergoeden eenigszins het gémis van aandoening en gevoel. De tweede aankoop bracht weer een Rembrandt in het Muséum. Men herinnert zich dat bij den brand een werk van Hollands grootmeester verloren ging, door Thoré om den treurigen toestand, waarin dat vrouwsportret ver- keerde, „une loque” genoemd. Was ’t werk, dat nu gekocht werd, een van zijn wonderbare, van kleuren- gloed vonkelende portretten of Bijbelsche tafreelen? Dan zou de heer Lamme het niet gekregen hebben voor slechts /^ooo. Het was een grisaille, de „Eendracht van het land”. 1648, de Westphaalsche Vrede! De Vereenigde Nederlanden erkend als vrije en onaf- hankelijke Staat! Vrijheid en onafhankelijkheid ver- kregen door een strijd van tachtig jaren ! Dat heuglijk feit werd alom, en vooral te Amsterdam, gevierd in aile kringen, vereeuwigd door dichters en schilders, in 39 de Schutterdoelens niet ’t minst. Van der Helst, Go vert Flinck werden te hulp geroepen. Rembrandt niet? Hij hoopte ’t, al wist hij dat hij ’t bij die heeren ver- korven had door zich niet te storen aan hunne ijdelheid bij ’t schilderen van' Banning Cocq’s Corporaalschap, zijn meesterstuk. Diep denker, was voor hem ’t grootste geluk door den Vrede, door de vrij- en onafhankelijk- verklaring verkregen, de Eenheid van ’t Land, en dàt wilde hij uitspreken op zijn doek. Een grootsche gedachte, en had hij haar vertolkt zoo als hij menig- maal diepe gedachten en aandoeningen neerlegde in zijn Bijbelsche tafreelen, dit schilderstuk zou zijn meesterstuk zijn geweest. Maar hij gaf de voorkeur aan een allegorische voorstelling, en allegoriën strookten niet met zijn aard. Het stuk werd verward en duister. Dr. Hofstede de Groot beweerde met recht: „il y a „des choses qui nous font plutôt songer à la célébration „d’un fait de guerre fameux qu’à une allégorie de „la Paix” ^). Dit daargelaten, het is toch een heerlijk staal van Rembrandt’s schilderkunst. Slechts een gri- saille ! Hoort Michel : „le ciel légèrement teinté de „bleu-neutre s’y oppose heureusement à une tonalité „brune et rousse, rehaussée par places d’empâtements „d’un jaune pâle, posés avec une décision superbe „dans les lumières.” En hoe prachtig is de teekening. *) L’exposition Rembrandt à Amsterdam, 1898. E. Michel, Rembrandt, 1893, bl. 335. I40 vooral van de groep ruiters, op den voorgrond rechts ! ’t Zou ons te ver voeren dat in bijzonderheden aan te wijzen. Volsta dus de herinnering aan Dr. Hofstede de Groot’s meedeeling, dat er paarden, en vooral paardehoofden, zijn, de fraaiste wellicht die men van den meester bezit. Gaf Michel van de ruitergroep alleen een afbeelding in zijn werk ; tôt de 40 van de 123 schilderijen op de Rembrandt-tentoonstelling, door Dr. Hofstede de Groot gereproduceerd, behoort 00k „De Eendracht van het Land” ; desgelijks tôt de 50 photogravures, die ’t den geheelen Rembrandt om- vattend werk van J. Veth sieren. Met dit heerlijk stuk en de twee van Hondius, kwam de heer Lamme terug uit Parijs. Hij had y 67 62 van de hem toegestane /i^.ooo gebruikt, nog geen derde deel. Waarom die zuinigheid? Er waren toch meer meesterstukken op deze veiling, waarvan hij er één voor de overblijvende 18.000 gulden had kunnen ver- overen. Soms begrijpen wij den heer Lamme niet. Op den gsten Mei zou te Parijs verkocht worden de vermaarde verzameling van den heer Van Brienen van de Groote Lindt, uit Amsterdam. De heer Lamme meldt aan de Commissie, dat hij daarheen gaat. Zij geeft hem een krediet van ^30.000 en machtigt hem te koopen een binnenhuis van P. de Hooch, de Brand van Chatham ') J. Veth, Rembrandt’s Leven en Kunst, 1906. 41 door W. van de Velde, en een stilleven van J. Weenix. De Commissie toonde door deze opdracht niet thuis te zijn op de kunstmarkt; de drie verlan gde schilderijen brachtten y 60.250 op, provisie niet mede- gerekend. Wat doet de Directeur? Hij zal, naar men meent koopen de heerlijke Bakkersjongen van P. de Hooch, door de Commissie ’t eerst genoemd. Hij zal dat doen, omdat hij weet hoe zeldzaam werken van die qualiteit zijn van dezen weinig in den handel voorkomenden Rotterdamschen meester. Neen, hij laat het gaan voor f 25.000, beneden zijn limiet, en men moet naar het Wallace-Mu'seum gaan, om het te genieten! Wat hij koopt? Het mansportret van Fr an s Hais, dat verkocht werd voor y 17.500? Het winter- landschap van A. van der Neer, dat voor y 16.600 van de hand ging? Een der twee portretten van Rembrandt voor 13.000 of yi2.5oo? Neen, hij koopt voor y5ooo . het stilleven, de kolossale Doode Zwaan, door Jan Weenix geschilderd toen hij 76 jaren oud was ! Een minder gelukkig doek van den begaafden decoratieschilder uit den nabloei der zeventiende eeuwsche kunst, wiens goed samengestelde en niet zonder gevoel van kleur gepenseelde stillevens, ’t 00g behagen, maar ’t gemoed niet raken. Van den schilder naar den smaak van Keurvorst Johan Wilhelm van de Paltz, den bewonderaar van Adriaan van der Werff, die Weenix geheel zijn slot Bensburg liet ver- sieren. In een brief van 24 Mei meldde de heer Lamme 142 nog, dat hij te Parijs had gekocht voor y'250 een mansportret van B. vanderHelst. De waar was naar den prijs : ’t leelijke portret van Daniel Bernard, geschilderd één jaar voor den dood van den kunstenaar, en beschadigd: het rechteroog met waterverf bijgewerkt! Bovendien kocht hij voor /g 60 een goed stuk van Van der Helst’s navolger A. van den Tempe 1. Het lijk twel of de heer Lamme de laatste werken der schilders verkoos boven die van hun bloeitijd, want 00k dit stuk is van 1671, en Van den Tempel stierf 4 October 1672. Weer treft ons de zuinigheid van den heer Lamme : van de hem toegestane /;^o.ooo gebruikte hij maar / 6.210, amper één vijfde! Geen notitie werd hier genomen van de keurcollectie van den Hertog De Morny, met twee stukken van P. de Hooch van M e t z u , drie van O s t a d e, met „Le Doreur” van Rembrandt, het Huwelijkscontract van J. St een, ’t Vlaamsch binnenhuis van Deniers, een meesterstukje van G. ter Bore h, enz. enz. Waar- schijnlijk werd die veiling niet bezocht uit vrees voor hooge prijzen! In Juli kwam de verzameling J. C. A. Mestern, te Hamburg, onder den hamer. Zij was maar 28 schilderijen groot, weinig bekend. Wie zou er heen gaan? De heer Lamme wist, dat er wat goeds was. Op den 2 3sten April 1845 had zijn vader verkocht de ver- zameling van A. de Beurs Stierman, uit Hamburg, en de heer A. Lamme had toen gekocht voor f igo 43 een groot mansportret van Frans Hais, dat nu behoorde tôt de collectie Mestern. Den 2osten juU berichtte de heer A. J. Lamme, dat hij had gekocht het mansportret van Frans Hais, het vischstuk van A. van Beijeren, de Vertumnus en Pomona van Moreelse, het landschap van J. Esselens, een mansportret van Jan de Bray, dat in 1884 werd herkend als een werk van Jacob Adriaensz. Backer, de Vischboer van Frans van Mieris de Jonge. Bovendien nog een Woelende Zee van J. Ç. Schotel; een vroeg, 1855 gedateerd, kerkje van J. Bosboom, en een bloem- en fruitstukje van G. J. J. van Os Aile negen te zamen voor f 4.700. Dàt was een koopje! Het stukje van Va n Os was overbodig; het Muséum bezat er één, en dat was genoeg. De Zee van Schotel kunnen wij moeilijk een aanwinst noemen. De Visch- boer van Mieris is een droog, kleinzielig gepeuter ; ’t Romantisch kerkje van Bosboom hoogstens een bijdrage tôt de kennis der ontwikkeling van dezen meester. De schilderijen van A. van Beijeren en van J. A. Backer waren goede aanwinsten. En de Frans Hais? Ziet dien bedaarden, rustig staanden, bejaarden, leuk lachenden regent! Hoe is ’t wezen van dien man in zijn uiterlijk weêrgegeven; hoe typisch de opvatting, hoe fraai de penseelvoering en de kleurscala, geheel in harmonie met den persoon. ’t Muséum won er een voortreffelijk schilderij van Hollands tweeden grootmeester door. 144 Nog deed Lamme’s speurzin goeden dienst, toen hij te Warmond kocht Lastman’s Vlucht uit Egypte, geschilderd door den leermeester van Rembrandt korten tijd na zijn terugkeer uit Italie, en Bol’s portret van Dirck van der Waeyen, een der beste stalen van Rembrandt’s leerling, toen hij de modeschilder was geworden. Men ziet hoe hij gesmuld heeft aan het kleurenrijk Hongaarsch kostuum van den jongeling. Voor deze twee werd slechts 7^556.50 besteed. Na deze aankoopen treft ons weêr iets zonderlings. Uit den brand was gered het in 1854 gekochte schilderijtje van Dirck van Deelen: een Musiceerend gezelschap. Een tweede stuk werd nu in Middelburg gekocht: een Italiaansch badhuis, gestoffeerd met de geschiedenis van Susanna en de twee rechters, dat in ailes ver bij ’t andere achterstaat; een nuchter stuk, dat men voorbij gaat zonder het op te merken. ’t Is een tamelijk groot werk, 1.05 X i-37> maar dat kon nu geen aanbeveling zijn, — was dat dan de lage prijs /i 17.50? In elk geval was ’t naar ons inzien weggesmeten geld. Den 4den December 1865 was er te Brussel een groote veiling. De verzameling van J. J. Chapuis werd verkocht. De Commissie machtigde den Directeur des noods /50.000 te besteden. Dat was hem weer te veel. Hij kocht er geen werk van den eersten rang, maar een groot bosch van Jan van Looten, verlevendigd door een valkenjacht van Joh. Lingelbach, en een 45 stilleven, bloem- en vruchtenstuk van den Vlaam Abraham Breughel. Toen kwam hij in ’t Vader- land terug, kocht daar ’t mansportret van Jacob D e 1 f f en een kolossaal familieportret, 2 V2 meter hoog en 2 meter breed, van Nicolaes Mae s, van wien een jaar te voren reeds twee portretstukken gekocht waren. Deze vier schilderijen kostten 1982.45, met provisie, reis- en verblijfkosten, /2205. Wij hebben reeds gezegd, dat in ’t jaar 1865 gelijk aantal schilderijen werden gekocht als in zes maanden van 1864, ni. 26, maar ’t aantal kunstwerken ver- dubbelde, ’t waren er minstens 10, en onder deze de Rembrandt en de Frans Hais. Bij den aanvang van ’tjaar 1855 was nog een goede som van de assurantiepenningen ter beschikking van de Commissie. Wat zou zij hiervoor koopen? Een stuk van den voornamen G. ter Borch, van wien twee portretjes bij den brand verloren gingen? Een der juweelen van den Delftschen Vermeer, een binnenhuis van P. De Hooch, een stadsgezicht van Jan van der Heijden, een zee van den éénigen J. van de Capelle? Wij zeiden reeds dat dergelijke kunst te fijn en te innig was, om door de Rotterdamsche heeren te worden verstaan. Dan nog een meesterstukje van Rembrandt of Frans Hais? Men had van beiden één schilderij, — en dàt schijnt voldoende te zijn geacht. Hoe grooter meesters, te minder werken. De gulden middelmaat was hier ’t meesl gezocht: daarvan kon men grooter aantal krijgen. 10 146 Op den 5den Maart 1866 werden de belangrijke verzamelingen van den heer G. Leembruggen Jz. te Amsterdam verkocht. Van de aanwinsten, daar voor Boijmans verkregen, geeft de Directeur bericht aan de Commissie in den volgenden, 00k voor de verhouding van Directeur en Commissie niet onbelangrijken brief. Het is mij een bijzonder genoegen U.W.E.A. kennis te kunnen geven dat ik door U.W.E.A. besluit van 2i Februari in staat ben geweest eenige schoone, uitmuntende en hoogst belangrijke kunstwerken voor het vaderland te kunnen behouden uit de verzameling Leembruggen. Ik kocht aile, de door de Commissie goedgekeurde kunstwerken, zelfs 7iog twee schilderijen meer^ die ik geschikt voor de verzameling achte, en overschreidde ik niet de somma van y 11.800. — die mij toegestaan was op deze veiling uit te geven. Zie hier de belangrijkste aankoopen, de juiste notitie kan ik nog niet overleggen daar ik de rekeningen nog niet ontvangen heb. No. I. H. Berkheiden, De oude Beurs te Amsterdam, f 860. — No. 14. J. Lievens, St. Petrus „ 185. — No. 15. J. V. d. Aleer, Vergezicht „ 420. — No. 47. G. J. J. van Os, Landschap „ 130. — 61 stuks teekeningen, om de verzameling weder te com- pleteeren, waaronder van L. Bakhuizen, J. Both, K. van Dijck, Everdingen, Goltzius, J. Ruisdaal, enz. enz. . . „ 1359* — No. 532. P. P. Rubens, Christus aan het kruis. Eene der schoonste teekeningen van dien meester bekend. . . „ 4050. — W. van de Velde, De zeebataljes van de admiralen De Ruiter, Tromp, Evertsen. De scheepen daar ze op voeren en de scheepen genomen op de Engelschen en Franschen in dat roemrijk tijdvak 3209- — komt bij opgeld, Commissie, Emballage, enz. / 10.213.— 147 Toen men mij vraagde of die kunstschatten voor het Rotterdamsche Muséum waren, heb ik geantwoord het mij aangenaam was, het niet tegen te kunnen spreken en heeft men U.W.E.A. daverend toegejuicht. Hoogachtend heb ik de Eer te zijn ' WelEdel Achtbare Heeren A. J. Lamme. Rotterdam, lO Maart 1866. Onder de schilderijen zijn er slechts twee van blij- vende waarde: De Amsterdamsche Beurs, van H. Berck- Heyde, en het van de Duinen geziene dorp Noordwijck, in 1676 geschilderd door Jan van der Meer. De Lievens was een copie naar een werk van Rembrandt, ge- schilderd in 1632, dat in 1883 gekocht is door het Muséum te Stockholm. Een landschap van G. J. J. van Os, den bloemenschilder, reeds voldoende in ’t Muséum vertegenwoordigd, kan moeilijk een aanwinst heeten. Op den i5den Maart werd door de heeren A. J. en D. A. Lamme te Rotterdam verkocht de verzameling, nagelaten door den heer C. Rueb. Gekocht werden Abraham Beerstrat en’s Stadhuis te Amsterdam, in den winter, met figuren van J. Lingelbach, voor y'525; een landschap in de omstreken van Haarlem, door Johan van Kessel, 00k met figuren van J. Lingelbach, voor y^68o; twee schilderijen van D. Langendijk voor ^^620; het portret van Hartogh van Moerkerken, door Crispijn van den Queborn geschilderd in 1645; een teekening van Abraham Beerstraten; het oude stadhuis te Amsterdam, en 48 een teekening van J. C. S c hôtel. Van J. van Kessel bezat het Muséum reeds een stuk uit de ver- zameling-Boijmans ; ook van den teekenaar Dirk Langendijk was er een, in 1860 gekocht; waren deze niet voldoende? Groote aanwinsten waren ook de overige aankoopen niet. De heer Lamme had te Haarlem gekocht een groot familieportret van B. van der Helst, voorstellende den heer Abraham del Court en zijn vrouw gezeten in een door A. van Everdingen geschilderden tuin. Dit was van ’t jaar 1654 en veel beter dan het een jaar te voren gekochte portret van Daniel Bernard. Op den 2 den Mei werd te Parijs geveild de vermaarde verzameling van den heer H. de Kat, uit Dordrecht. Alsof men ook aan den onlangs gekochten Van der Helst niet genoeg had, werd den Directeur door de Commissie aanbevolen een portret van denzelfden meester. Ook werd hij gemachtigd — en dit zal hem steliig genoegen hebben gedaan, daar het zijn 00m gold — „tot billijken „prijs aan te koopen een werk van Arie Scheffer: „het schilderij De Magdalena, De Verloren Zoon, De „Graaf Eberhard of zoo iets.” De heer Lamme trok naar Parijs en kocht er niet minder dan 22 schilderijen. Op den gden Mei gaf de Commissie den Gemeenteraad kennis van de 23 schilderijen, inbegrepen de te Haarlem gekochte Van der Helst, aan gekocht na de veiling Leembruggen. Zij hadden te zamen gekost y69.762.48, provisie-, reis- en verblijfkosten meêgerekend. 149 Van het beschikbaar gesteld bedrag werd bijna Vs, f 21.232, gebruikt voor twee kolossale schilderijen, door den in Juni 1858 overleden Arie Scheffer in 1851 en 1853 geschilderd. Zij behoorden niet tôt zijn beste werken. „Van den melankolieken romantieker, steeds „strevend naar zoete idealen, zou een ander schilderij „beter dunk hebben gegeven.” Zoo oordeelde Jan Veth ^), die SchefFer’s streven tevens karaktiseerde met de woorden: „Hij gaf iets anders dan de heerschende „klassieke school.” In stee van de koude, gevoellooze kunst der klassieken „wilde hij de gevoelde gedachte „als het hoofdbestanddeel van zijn schilderijen doen „gelden,” en maakte hierdoor „grooten opgang”. Het onderwerp is ontleend aan een ballade van Uhland. Het eene stuk laat zien, hoe Graaf Eberhard van Wurtemberg zijn zoon Ulrich van zijn tafel verbant, omdat hij den veldslag bij Reutlingen had verloren. Het andere stelt voor, Graaf Eberhard zittend bij het lijk van zijn zoon, nadat deze in den door hem gewonnen veldslag bij Dofifingen was gesneuveld. Het laatste stuk was geweest op de in 1860 te Parijs gehouden tentoon- stelling van Scheffer’s nagelaten werk. Wellicht de grootste (1.66 X 2.08), zijn het niet de beste schilderijen van den kunstenaar. In beide ontbreekt de atmosfeer; bij beide werd een noodlottig procédé gevolgd, waar- door de verven samentrokken. Op het tweede stuk is ) J. Veth, De jeugd van Joz. Israëls. 150 doorgegroeid het fîguur van den Graaf, dicht bij het hoofd van zijn zoon, dat overschilderd werd, en later meer in ’t midden van ’t stuk werd geplaatst. Men begrijpt dat van de overblijvende som geen 2 0 schilderijen van den eersten rang konden gekocht worden. Als goede aanwinsten noteeren wij het groote landschap van H ob berna, dat zeker niet voor y'8.425 verkregen zou zijn, indien het rechtergedeelte niet bijgeschilderd en even fraai gebleven was als de linker- helft met zijn fraaie lucht. De Molens van dezen schilder in de veiling De Morny, een van zijn beroemdste werken, kostte y'40.500. Een goede aanwinst was 00k De Haven van Texel, door W. van de Velde Jr. te Londen geschilderd in 1673. Dit viel zoo in den smaak, dat er /'5.600 voor betaald moest worden. Na de twee gekochte schilderijen van B. van der Helst, verkwikt ons diens Predikantsportret, bijna 20 en goed 30 jaren vroeger, namelijk in 1638 geschilderd, dat dan 00k /'4.410 kostte. Onbegrijpelijk vinden wij, dat voor een familieportret, door Caspar Nets cher in zijn geliefden compositie- vorm, pronkerig, geaffecteerd, coquetteerend neêr- gezette figuren, y5.575 werd gegeven, en dan nog wel terwijl het Muséum reeds twee portretten van hem bezat. Onbegrijpelijk 00k dat men een weinig zeggend landschap van Fr. de Moucheron, gestoffeerd door A. van de Velde, /"z. 875 waard vond. Beter besteed waren de y 2.62 5, neergelegd voor het Duinlandschap met knap geschilderde figureii van Isaak vanOstade. Het Italiaansch landschap van J. Hackaert, gestoffeerd door J. Lingelbach, was wel de hiervoor besteedde yi.150 waard, eer dan de 1.294 guldens gegeven voor de Vischmarkt van Jacob van Ruisdael met de opzichtige figuren, naar men zegt: geschilderd door G. Battem. Ruisdael’s stadsgezichten zijn zeldzaam, maar bij zijn Korenveld en vooral bij zijn Zandweg, beide reeds aanwezig in het Muséum, maakt dit stuk geen schitterend figuur. In zijn soort kan het Stilleven van den dierenschilder Melchior d’Hondecoeter, met y 1.2 2 5 betaald, beter aanwinst genoemd worden. Maar kan het Zweedsch landschap, voor y 1.575 gekocht als een werk van Allart van Everdingen, later erkend als een werk van J. van Kessel, de vergelijking doorstaan met Everdingen’s landschap, door Burge- meester J. H. Hoffman reeds geschonken? En was het niet overtollig, toen de auteur bleek te zijn J. van Kessel, nevens diens twee reeds aanwezige werken? Men ziet, de prijzen dalen, gelukkig niet altijd de waarde der gekochte stukken. Wij zeggen dit niet om Bol’s portret van een dame, die met een waaier stak in de lijst, tôt ontdekt werd, dat eenige centimeters van het stuk achter de lijst verborgen waren. Kostte dit yô3o, bijna f 200 meer werd gegeven voor twee portretten, door J. G. C u ij p geschilderd op zijn ouden dag. Van hem en van Bol bezat het Muséum reeds een schilderij. De Guitaar- 52 speelster van den niet onverdienstelijken Eglon van der Neer; de Oestereetster van J. Ochtervelt, voor en gekocht, zijn niet te versmaden. Evenmin De Maas voor Rotterdam, van L i e v e Verse huer, dat met _/845 werd betaald, en het Duinlandschap, een der beste stukken van den meestal zvvakken Jan Wouwerman, dat kostte. De Allégorie der Vergankelijkheid, van W. de Poorter, en ’t Gezicht in de Nieuwe Kerk te Delft, van Hendrick van Vliet, meenen wij gelukkige aan- winsten te mogen noemen, al werden er slechts / 395 en voor gegeven. Hoe echter kon men ’t prullig werk „Scipio’s deugd”, van den Gorkumschen Burge- meester Jacob van der Ulft koopen, al kostte ’t maar /340! Zoô’n stuk ontsierde het Muséum en moest de bezoekers in verwarring brengen : was die prent 00k kunst? Trouwens, de goede werken niet te na gesproken, wat zou het Muséum gewonnen hebben, indien er wat minder was gekocht! In plaats van Ruisdael’s Visch- markt, zijn Haarlemmermeer, dat door ’t Muséum te Brussel werd gekocht voor /2.850. Verder De Sneeuw- storm van A. van der Neer {/4.500), of het portret van M. E. Calkoen, door Rembrandt (/7.700) of Jan Steen’s Vrolijk Gezelschap (y'3.400)! Weêr ging veelheid boven eêlheid. Toen de aankoopen werden meegedeeld aan den Gemeenteraad, verrees de kunstmaeceen J. van der 153 Hoop Jz. van zijn zetel, en wenschte de Gemeente en het Vaderland in welsprekende bewoordingen geluk met de verworven schatten ! Op denzelfden dag — niemand verwondere zich er over — werd de Directeur gemachtigd y'4000 te bieden voor een schilderij van een meester, over wiens werk wij reeds het oordeel van een Franschen kunstkenner vernamen. y40oo voor een boschgezicht van B. C. Koekkoek, dat ’t eerste nummer was geweest op de veiling van zijn nagelaten schilderij en, den g^en De- cember 1862 te Amsterdam gehouden en toen niet verkocht. Zijne weduwe nam het bod aan, en men was blij een hoofdwerk van den toentertijd hoog- geroemden schilder te bezitten, dat zijn conventioneele reuzen-eiken met de eigenaardige kronkeling der takken vertoont, met zijn gewone doorkijkjes en zijn gewone verdeeling van licht en schaduw, maar 00k met zijn voor dien tijd ongewone krachtige behandeling. Met een paar aankoopen uit het begin van 1867 kunnen wij sluiten. De heer A. S. Koster legateerde het Muséum in Augustus 1865 f 1000 tôt aankoop van een of meer schilderijen, en den 25sten Januari 1867 kocht de Commissie uit dit legaat een schilderij van Petrus Marins Molijn, geboren te Rotterdam 9 Juli 1819 en te Antwerpen overleden 28 April 1849. Zij betaalden /800 voor zijn „Callot onder de Zigeuners”, dat voor fôüo was geveild op de verkooping der ver- zameling van G. J. Verburgh, den 2 4sten januari 1865 154 te Rotterdam gehouden door de heeren A. J. en D. Lamme. Belangrijker, ofschoon vele jaren weinig getelde aanwînst deed het Muséum op de veiling van gemelde heeren dd. 8 tôt ii Maart 1867: Een mansportret „toegeschreven aan Fourbus”, dat in den katalogus van Augustus 1867 werd ondergebracht onder de „onbekenden” en beschreven als ,,Een deftig mans- portret, in de kleederdragt van het begin der i6de eeuw.” Op het schilderij staat een wapen, dat door den heer J. B. Rietstap werd herkend als ’t wapen van George van den Heede (katak 1883). Dr. A. Bredius schreef in 1905 het werk toe aan den, sedert de tentoonstelling te Brugge, meermalen genoemden Joost van der Beke of Joost van Cleef (1485 — 1540). De ramp, die het Muséum trof in den nacht van 15 op 16 Eebruari 1864, was voor velen eene aan- sporing om schilderij en af te staan. Mevrouw C. Marjolin, geb. Scheffer, was de eerste; zij zond ter vervanging van den door haar vader geschonken Eaust, twee kinderkopjes van zijn hand. De heer A. J. Lamme gaf den St. Willebrordus van A. Bloemaert; de heer A. van Rijckevorsel Hz. een woelend zeetje van J. H. L. Meijer; Mevr. de Wed. E. H. Eckhardt, een vrouwsportret, van 1630, uit Mierevelt’s school; de heer D. Vis Blokhuijzen het vrouwsportret, in 1656 geschilderd door Cornelisjanssens van Ceulen; 155 de heer S. B. Bos zond uit Harlingen het stuk Juno ontvangt de oogen van Argus, in 1615 geschilderd door Hendrick Goltzius; de nu vergeten Rotterdamsche, maar voor den brand naar Den Haag verhuisde schilder Gillis de Meijer, stuurcie een klein binnenhuisje van den Dordtenaar Abraham van Strij, van wien een stukje bij den brand was gered. Door haar echtgenoot, Mr. B. Oldenkott, liet Mevrouw Oldenkott, die eerst gehuwd was geweest met den in 1850 overleden schilder Charles van Beveren, in 1865 aanbieden een van diens laatste werken, een schets voor een Ecce-Homo; de heer M. Hoffmann zond uit Den Haag een gezicht op de Oude-Hoofdpoort te Rotterdam van den Franschen schilder P. J. Ouvrié. In October 1865 schonk Mevrouw de weduwe P. H. Tromp, geboren Blok- huyzen, een landschap van H. van de Sande Bak- huyzen, die reeds door drie schilderstukken in het Muséum was vertegenwoordigd. Van dit viertal zag men bij de heropening van het Muséum slechts twee. In dezelfde maand werd aanvaard het portret van Mej. M. A. de Vries, geschilderd door H. Turken, dat in den katalogus van Augustus 1867 niet werd opgenomen. Die eer viel wel te beurt aan een Italiaansch landschap van J an Miel, in Januari 1866 geschonken door den heer C. Rueb. Ook werden in den katalogus vermeld: het belangrijk geschenk van den heer J. B. Hoogeweegen, den iiden Februari 1867 aanvaard: de portretten van Augustijn van Teylingen en zijne vrouw Judoca van Egmont, toen nog aangezien voor werk van Jan Mostaert, in 1905 toegekend aan Jacob Cornelisz van Oostsanen, die leefde ongeveer van 1480 tôt na 1533; het Landschap met den barmhartigen Sama- ritaan, geschilderd door Joris van der Hagen, den 2çsten April 1867 aanvaard van den heer J. S. A. Levino van Limmen, en een hoofdwerk van Barend van Orley, Christus aan het kruis, den 29sten juli geschonken door Mevrouw de weduwe M. Viruly van Vuren en Dalem, benevens de vier schilderijen van levende schilders, door het Bestuur der Academie op de Drie- jaarlijksche Tentoonstelling gekocht, en het portret van Burgemeester J. F. Hoffmann, geschilderd door R. van Eijsden, geschonken door ingezetenen der stad in 1867. De Commissie voor het Muséum verklaarde na den brand, dat 187 schilderijen waren gered. In den kata- logus van 1867 zijn er 164 als zoodanig aangewezen door een sterretje. Er ontbraken dus 23, o. a. het inté- ressante Gezicht op een haven van Jan Abrahamsz. B e e r s t r aat e n, uit de Verzameling Boijmans, dat eerst in 1883 weder opgehangen werd. Van die 164 waren 19 aan het Muséum geschonken, 10 gekocht, en 134 uit de Collectie Boijmans. Van de vijftien schilderijen gekocht uit het fonds van het „uitschot” dezer collectie, waren gered: Bakhuijsen’s Haven op de Hollandsche kust; D. van Deelen’s 57 Muziekmakend gezelschap; het portret van Dirck Gras- winckel en zijn vrouw, door Govert Flinck; het Stilleven van J. D. de Heem; Dirk Langendijk’s Legerplaats ; de Goudweger, van Salomon Koninck en het bloemstuk van Rachel Ruijsch. Over de vier gekochte schilderijen, die gered werden, kunnen wij zwijgen ; slechts stippen wij aan dat daarbij was De Mosseleter van A. Cuijp, waarvoor in 1863 een extra-crediet door den Gemeenteraad werd verleend. Onder de 19 geschenken, die uit den brand gered werden, vinden wij het Binnenhuis met dertien figuren, van G. van Tilborgh, dat op de veiling Van den Schrieck, 18 April 1861, door den heer A. Lamme werd gekocht voor y^350, en toen aan ’t Muséum werd geschonken door den heer L. V. Ledeboer Bz.; het Doode wild, van C. Lelienbergh, door den heer Van der Dussen van Beeftinck geschonken in 1851; de Haan en hen,. van A. Cuijp, geschenk van den heer J. van der Hoop Jacz. in 1859; Everdingen’s Zweedsch landschap; in 1850 geschonken door Burge- meester J. F. Hoffmann ; het portret van Jan de Witt, door Hanneman, in 1854 gegeven door den Directeur A. J. Lamme; het bloemstuk van D. Seghers, door den heer J. van Dam van Noordeloos geschonken in 1859; het Golgotha van den Me ester der Vrouwelijke Halffiguren, en de Maagd Maria, van Simone Martini, twee der vier in 1851 door den heer J. L. C. van den Berch van Heemstede ■58 geschonken werken. En nu: Boijmans’ verzameling met den schitterenden Fabritius, vijf werken van A. Cuijp, de landschappen van J. Both, J. van Goijen, Hobbema, Philips Koninck, Jacob van Ruisdael, Salomon van Ruijsdael, A. van de Velde; de genrestukjes van Jan Steen en J. M. M 0 1 e n a e r ; de rechtsgeleerde van A. van O s t a d e ; de gevechten van Esaias van de Velde, Se b. Vrancx, Philips Wou werman; de schilde- rijen uit de i6de eeuw; de vrouw met den sater, van Paolo Veronese, en de gelukkige moeder, van J. B. Greuze! Zeker deelen wij Thoré’s klacht dat er gered werden schilderijen van Koekkoek (twee stukjes), Omme- ganck (4), Schotel(i), Schelfhout (3), zelfs twee van Pieter van der Werff, terwijl verscheidene van veel grooter kunstwaarde en ’t groote doek van Carel Fabritius verloren gingen . Wij deelen die klacht te meer, omdat de stukken van Ommeganck enz. weder in ’t Muséum werden geplaatst en nog jaren lang de wanden ontsierden. Jammer 00k, dat het noodlottig denkbeeld om van het Muséum een kunsthistorische verzameling te maken, in de zalen bracht zoovele schilderijen van weinig kunstgehalte, en dat de zucht om de zalen tôt de zolders te vullen, er geheel onbeduidende werken deed opnemen. Maar, ondanks dit ailes, mogen wij met vreugde constateeren, dat de schilderijen verzameling van 1867 59 die van 1849 ver overtrof. Er hingen geen 444 schilde- rijen meer, slechts 274, maar een grooter aantal kunst- werken van den eersten rang. Doch nog geen „twenty or thirty masterpieces, (made) it a famous place, which. ail students of art müst visit”, zooals The Burlington Magazine eischt. De Verzameling Teekeningen, De Commissie van het Muséum berichtte na den brand, dat 1 8 van de 3 1 omslagen werden gered, bevattende de teekeningen der Nederlandsche School van de letters C tôt S. Deze mededeeling was niet geheel nauwkeurig. De heer A. J. Lamme had deze verzameling, gelijk die der schilderijen, ingedeeld in eenige rubrieken, waarvan de eerste bevatte de teekeningen uit de Oud-Hollandsche, Duitsche en Vlaamsche school., Dientengevolge werden 00k gered teekeningen van Duitsche en Vlaamsche kunstenaars. De katalogus, door den heer x\. J. Lamme vervaardigd, en einde 1869 gedrukt, is geschreven op dezelfde wijs als de eerste van 1852: zoo beknopt mogelijk. Als een staaltje der bondige redactie nemen wij de volgende over : „Breughel (Pieter), bijgenaamd de Boeren- Breughel, geb. te Breda 1510. „5o— 54. Vijf stuks met Boeren en Bedelaars. Met de pen”. De uit den brand geredde teekeningen zijn zelfs niet. i6o gelijk bij de schilderijen werd gedaan, met een sterretje aangeduid, zoodat men ze slechts door vergelijking met den katalogus van 1852 kan vinden. En die geredde zijn nog de voornaamste en de talrijkste. De Oud-Hollandsche, Duitsche en Vlaamsche School telt 1588 nommers; de afdeeling Moderne Hollandsche, Duitsche en Vlaamsche School „bevattende de werken der kunstenaars, geboren m en na het jaar lyoo tôt Jieden'' brengt ’t cijfer tôt 2270, en de afdeeling „ Verschillende Scholen” verhoogt het nommertal tôt 2298. „Overdrukken” werden 00k nu niet versmaad. Vergelijking met den katalogus van 1852 leert dat er 736 werden gekocht of geschonken. Een half jaar na den brand, op de veiling door den heer Lamme gehouden op 13 tôt 14 October werd reeds eene teekening gekocht. Uit de verzameling- Boijmans waren 22 teekeningen van J. C. Schotel gered, maar hieraan had men niet genoeg. Voor /35Ô werd nog gekocht zijn Bombardement van Algiers door de Nederlandsche en Engelsche vloten. Het jaarverslag van 1865 vermeldt dat in dat jaar „i4 teekeningen door onderscheidene meesters werden gekocht,” welke teekeningen ’t waren vernemen wij niet. Wij vonden wel, dat de Commissie den i8den Januari van dat jaar den Directeur machtigde „al naarmate der gelegenheid voor y^iooo teekeningen in te koopen”, en dat de ver- zameling van den heer G. J. Verburgh, op 24 Januari 1865 door den heer Lamme zou verkocht worden, zoodat die 6 machtiging in de eerste plaats wel voor deze veiling zal gegeven zijn. Zoo ver wij ’t konden nagaan werden daar slechts zes teekeningen gekocht : 3 van B e r c h e m ; het Huis te Wassenaar, van Jan de Bisschop, en 2 fraaie teekeningen van Paul Potter. In 1866 werd de verzameling belangrijk vermeerderd. Op den ^den Maart kwam de vermaarde verzameling van den heer Leembruggen onder den hamer. Wij hebben den brief van den Directeur, waarin hij zijne aankoopen meedeelde, onder de afdeeling schilderijen reeds ver- meld. Daaruit blijkt, dat hij de prachtige teekening van P. P. Rubens, Christus aan ’t kruis, had ge- kocht voor ^"4050, en 61 teekeningen van verschillende meesters voor y 1359, waaronder van L. Bakhuijsen, J. Bot h, A. van Dijck, Everdingen, Goltzius, Jac. van Ruisdael. In den katalogus der veiling konden wij echter slechts 47 teekeningen identificeeren met de in den katalogus van het Muséum vermelde. Waarschijnlijk een gevolg van de beknopte beschrijving. De heer Lamme vend het overbodig in den katalogus te vermelden de herkomst der gekochte teekeningen, gelijk hij dit 00k in den katalogus der schilderijen onnoodig achtte. Nergens dus eene aanwijzing welke teekeningen afkomstig zijn uit de verzameling Leem- bruggen. Daarentegen zette hij achter de twee tee- keningen van Anth. van Dijck, het mansportret van Goltzius, den Christus aan het kruis van Rubens en het landschap van Jac. van Ruisdael de aan- 62 teekening : „Verz. Verstolk van Soelen”. Hij deed dit- echter niet bij het op Blootelingh’s naam gestelde, maar door B. van der Helst geteekende portret van Admiraal Kortenaer, de aan Frans Fiais toegekende, maar door W. Buytewech geteekende, Anatomische les, de haven van Dover en ’t riviergezicht van Jac. Esselens, die ook behoord hadden tôt de Verzame- ling Verstolk van Soelen, in 1845 door den eigenaar aan- geboden, maar door het Stadsbestuur geweigerd. Moeilijk is ’t gissen, waarom de heer Lamme zoo handelde. Stippen wij even de fraaiste teekeningen aan, die het Muséum, behalve de genoemde, bij deze veiling verwierf: twee prachtteekeningen van Anth. van Borssom; een fraai landschap van Al b. Cuyp; een teekening in kleuren van Rembrandt’s vriend, Jacob D O O m e r ; de Daniel in den leeuwenkuil, van C o n- stantijn a Renesse, dubbel merkwaardig om het- geen deze zeldzame meester (1626 — 1680) op de achter- zijde schreef: „De eerste tijckening getoont by RemBrant „in jaer 1649 ^ October het waert voor de tweede „mael dat ick bij Rembrandt geweest bin,” eindelijk de op naam van J. van der Ulft gestelde, maar door J. de Bisschop gemaakte teekening, voorstellende het vertrek van Koning Karel II, te Scheveningen zich inschepend naar Engeland. Deze aankoopen waren aanwinsten van beteekenis. Kan dit ook gezegd worden van den derden aankoop, waarvoor _/3.209 werd betaald, opgeld en commissie- loon niet medegerekend ? ’t Was de verzameling zee- slagen, schepen, enz. van Willem van de Velde, in den katalogus toegekend aan Willem van de Velde den jonge, en daar innemend 626 nommers, naar het formaat geborgen in zeven portefeuilles. Een, in 1869 begonnen onderzoek leerde, dat verreweg de meeste teekeningen zijn van Willem van de Velde den ou de, die in een galjoot de vloten van Tromp, De Ruijter en andere zeehelden volgde. Verder bleek, dat van verscheidene groote teekeningen, gemaakt op aan elkaar geplakte vellen papier, beschadigde stukkei waren afgesneden, die, naar ’t formaat, in verschillende portefeuilles waren geborgen. Zij werden weêr bijeen- gevoegd, en hierdoor verminderde het door den heer Lamme opgegeven aantal. Dit was nog meer het geval, toen ontdekt werd, dat als origineelen waren meegeteld een groot aantal overdrukken of décalques, soms wel drie van ééne teekening. Van verscheiden décalques waren de origineelen aanwezig, en van ver- scheidene ontbraken deze ^). De décalques van aanwezig zijnde teekeningen werden niet meer in de verzameling opgenomen, en tweemaal werd beproefd ze ten bâte van het Muséum te verkoopen, echter — zooals te begrijpen is — met weinig succès. Eenige groote teekeningen werden belijst en opge- hangen. Dientengevolge verzocht de Commissietemogen ') Zie de Jaarverslageii, 1896 — 1898; Oud-Holland, 1898 — 1902. 64 oeschikken over het vertrek aan het Hogendorpsplein, aan de zijde der Pauwesteeg, dat door het Archief niet werd gebruikt. Op den 25sten juli 1866 bewilligden B. en W. in ’t verzoek, en werd dit vertrek „tijdelijk” afgestaan ter plaatsing van teekeningen. In het Verslag over 1866 staat, dat behalve de Verzameling-Van de Velde, werden gekocht 74 teeke- ningen van verschillende meesters. Tôt die 74 behooren de 62, gekocht op de veiling-Leembruggen. Welke zijn de 12 overige? Twee vonden wij in den katalogus der veiling van de werken, nagelaten door den heer C. Rueb, door den heer Lamme verkocht op 15 Maart 1866. Op die veiling werd gekocht de schilderij van Abraham Beerstraten, Het oude Stadhuis van Amsterdam. Er was 00k een teekening van dat Stadhuis, door denzelfden kunstenaar. Zij werd gekocht, — en de 24ste teekening van J. C. Schotel! In 1867 werden elf teekeningen geschonken, meest van „ moderne” kunstenaars en niet vermeldingswaard. De heer A. J. Lamme schonk een manshoofd, ge- teekend door Arie Scheffer, en de heer G. Duuring gaf acht teekeningen, waaronder één van Anthonie Waterloo en — de 25ste J. C. Schotel. Twee teekeningen werden in 1868 gekocht op de veiling H. de Kat. Beide waren van D. Langendijk. De eene gaf een gezicht op ’t Veer aan den IJssel, bezet door Rotterdamsche schutters, den 1 1 den Juli 1787. Een minder gelukkige teekening, die om de portretten der officieren /350 kostte, terwijl de betere teekening, voorstellende de officieren-wachtkamer der Rotter- damsche schutterij, uit hetzelfde jaar, werd verkregen voor y 18. — Bovendien werden gekocht twee copieën van J. Stolker naar portretten van B. van der Helst. Op de veiling van den heer R. F. van der Wallen, 5 en 6 November i86p gehouden door den heer Lamme, werden gekocht de intéressante penteekening van H. C. V r O O m, gegraveerd door A. J. Visscher, voor- stellende de overtocht van het leger van Brins Maurits in 2800 schuiten uit Zeeland naar Vlaanderen, voor den slag bij Nieuwpoort, en eene teekening van J a n W ouwerman. De schilder R. van E ij s d e n schonk twee door hem gemaakte portretten ; de lithograaf S. T. Voorn Boers gaf zijn teekening naar het aan W. van de Velde Jr. toegeschreven en bij den brand in 1864 verloren schilderij. De heer D. A. Lamme schonk nog een teekeningetje van D. Langendijk: een Garde-dragonder uit de i S^e eeuw, door hem voor yi. — gekocht op de veiling-De Kat — de 24ste tee- kening van Langendijk in het Muséum. Van 68 der 736 teekeningen, die van 1864 tôt einde 1869 gekocht en geschonken werden, bleef de herkomst onbekend. Vermoedelijk werden eenige door den Directeur gekocht uit de hand of op veilingen, waarvan de katalogussen niet aanwezig zijn op het Muséum. De voorraad Veilings-katalogussen uit den tijd der Directeuren A. J. en D. A. Lamme werd door i66 laatstgenoemde meêgenomen bij zijn vertrek. Aan hunne opvolgers gelukte het enkele te koopen voor het Muséum, doch de meeste ontbreken. Wij mogen met erkentelijkheid wel herinneren dat het Muséum aan den heer Boijmans te danken heeft de teekeningen der Br e u gh els, van C. Du sar t (i i), Anth. van Dijck(5), A. van E v er d i n ge n (7), H. Goltzius(ii), J. van Goyen (6), J. Hackaert (8), B. Fabritius(i), J. v. Huysum(iQ), Jordaens(i4), V. Klotz (7), Jac. Koninck (4), J. Lievens(4), A. van Ostade (4), Is. van Ostade (4), Rem- brandt (9), Roghman (23), Rubens (3), Jac. van* Ruisdael {5), Sal. van Ruysdael(i), Ger. ter Borch (i), Es. van deVelde(i), C. Visscher (4), S. de VI ie ger (5), P h. Wouwerman(i), en, be- halve een aantal minder beduidende, al de teekeningen uit de Oud-Hollandsche en Duitsche scholen, die toen werden toegeschreven aan Holbein en Dürer, de tee- keningen van Altdorfer, Isr. van Meckenem, Lautensack, M. Schongauer enz., waarvan de meeste, onder andere namen in den katalogus ver- borgen, later aan deze meesters werden terug- geven. Een en ander bewijst welken schat van teekeningen van oude meesters het Muséum nu bezat. Over de massa teekeningen „der kunstenaars, geboren in en na „het jaar 1700 tôt heden” (1849), zullen wij maar zwijgen, ’t betreurende dat deze nog vermeerderd werd door al te groote welwillendheid jegens personen, die ook wat aan ’t Muséum wilden geven. De prentverzameling. De Commissie voor het Muséum had in haar werk- plan niet opgenomen eene nieuwe Verzameling van Etsen en Gravures. Dit zal menig liefhebber van deze nobele kunst een teleurstelling zijn geweest. Maar er waren vrienden en beoefenaars van deze kunst in het buitenland, die het besluit der Commissie niet kenden, en door geschenken dergelijke Verzameling wilden vermeerderen. De eerste was Ralf von Retberg te München, in den katalogus ten onrechte tôt Baron verheven. Op 25 November 181 2 te Lissabon geboren, had deze ijverige verzamelaar en schrijver, na zijne vestiging te München, waar hij 12 Maart 1885 overleed, zich voornamelijk gewijd aan het verzamelen der gra- vures en houtsneden van Albert Dürer. Hij gafin 1871 daarvan een katalogus uit, en hij maakte van 29 der zeldzaamste houtsneden facsimilés, door ze op steen te copieeren. De afdrukken verdeelde hij onder vrienden en verzamelaars, en hoorende welke ramp het Museum- Boijmans had getroffen, zond hij ook dit Muséum een stel ; in September 1865 drie-en-twintig, in Januari 1866 de laatste zes. Daarbij voegde hij 4 dergelijke facsimilés 68 van oud-Duitsche gravures, en 4 litho's van Duitsche geslachtswapens. Van Dürer’s prenten kon hij niet scheiden. Eerst na zijn dood, in Maart 1866, werd zijn verzameling te Berlijn verkocht. Ook de Directeur van het Koninklijke Muséum te München kwam het Museum-Boijmans te hulp. Hij zond acht gravures van den op 25 Juli 1828 te München overleden graveur Cari Ernst Christoph Hess. 