Verhandeling Over den Nederlandschen Versbouw
In de Verovering van Damiate heeft ToLLENs dit zeer wel begrepen. Een maandschrift, door eene pen opgesteld die den Volksdichter niet zeer genegen schijnt (2), begreep de zaak anders, mengelde gegronde en ongegronde critiek, lof en blaam ondereen, en schreef stoutweg: » Dit gedicht ont- breekt gloed en rijkdom..... TOLLENS heeft hier en daar (onder anderen in de beschrijving van den togt naar Pales- tina, en hoe een soldaat aan zijne makkers het heilige land afschildert en veel van de vorige kruisvaarten verhaalt) schoonheden de detail ingeweven, welke waarlijk uitmun- tend zijn; doch deze worden maar al te rijkelijk opgewogen door prozaïsche regelen, belanglooze voorvallen, langgerekte en minutieuse beschrijvingen, waarvan de alexandrijnen door het gedurig enjamberen bijna onleesbaar zijn. Wij erkennen met BILDERDIJK, dat niets vervelender is dan het aanhooren van verzen, welke den eentoonigen tred van een ‘paar dragonderslaarzen zeer getrouw nabootsen. Ook dur- ven wij er gerust en gul voor uitkomen, dat de alexan- drijnen van den goeden Cars walgelijk voor het dichterlijk (1) Ten voorbeelde bij de Latijnen zij: Non reddita contra Vox, fidamque negant suspecta silentia pacem. STATIUS. (2) De Vriend der Waarheid. Rott. 1829. 19 — 278 — gehoor zijn, maar regelen als deze vallen juist in een tegen- overgesteld uiterste, en zijn daardoor nauwlijks berijmd proza, Vloot en toren Telt schutters vast van vuist. De tromslag en de horen Verdooft het bang gekerm en hitst al meer den strijd; Maar 't voordeel is den Turk, die neêrwaerts schiet en smijt: Zijn moordtuig faalt niet in der Christnen digte drommen. Dat blaast zijn stoutheid op, en, roekloos afgeklommen, Geeft hij dat voordeel prijs, en valt in blinden moed De slotpoort uit, de Christnen aan, met al zijn stoet, En wil de vloot op; haar vermeestren of vernielen. Daar breekt en barst een wolk van pijlen uit de kielen, En hagelt schriklijk op zijn benden. Lans en speer Werpt al wat toedringt op den rotsklomip om en neér En rijgt ze 'tligchaam door. Langs masten en langs sprieten Staan nu de Christrien in de hoogte; smijten, schieten Van boven, op hun beurt, den vijand op den kop, En vlijmen hem de huid met schroot.en scherven op. Hij stuift terug, terug naar binnen, bleek bestorven Van schrik, en rood van bloed, gehavend en gekorven; En laat zijn lijken, laat hun rusting, laf en vuig, Den overwinnaar prijs, met schut- en slingertuig. Hij grendelt zich in ’tslot, ziet grijnzend naar de stroomen, Maar waagt geen uitval meer zoo zuur hem eens bekomen.” De naamlooze schrijver v. D. H. (van per Hoop?) wil, dat. dezelfde aanmerking gelde omtrent de beschrijving van ‘tdoorzagen van de keten, welke op: de Nijl het doorvaren der schepen. belette: (1). De afkeuring van den versbouw op. die beide plaatsen schijnt ons niet gegrond: een goed lezer zal hier zeker wél' verzen doen hooren, en naar aanleiding van de cadans zelve, dezulke die op den voorgrond moeten staan, doen uitkomen. Overigens kan ’t bovenstaande bevestigen wat een ander kunstdichter heeft geschreven: » Het geven van theoretische regels over de versificatie is allermoeielijkst , gelijk dan ook bekwame prosodisten elkanderen dikwerf lijn- (1) Blz. 38 van het dichtwerk. — 279 — recht tegenspreken. Neem eens HUYDECOPER en LELYVELD op verschillende plaatsen in de proeven van Taal- en Dicht- kunde: Gelukkig dat een goed oor onwillekeurig van zelve voelen kan, welke verzen welluidend en vol afwisseling, welke anderen integendeel stroef en eenfoonig zijn (1).” § 7. Darlan of vijfvoetige Iamben (al of niet Ges Dit soort van metrum, vooral rijmeloos gebruikt, heeft in den laatsten tijd oneindig meer bijval gevonden dan de alexandrijn, waaruit het van ouds bij de franschen schijnt geboren te zijn. Het bloeide reeds bij hen op 't einde der XIlde eeuw (2). De twee voornaamste prosödisten die er bij ons zich mede bezig gehouden hebben, zijn, buiten van ALPHEN, KINKER en LULOFS. Volgens 't gevoelen van dezen laatste is dit soort van (1) Looss, in dit werk reeds gemelde, aanmerkingen op zijn gedicht over VONDEL. (2) Hetlied, geschreven door Fouiques (de Marseille), ten einde den moed der Christenen ten voordeele van Atpnons, Koning van Kastilie, tegen de Mooren op te wekken (na den slag van Alarcos in 1194), vangt aldus aam: Huei mais noi conosc razo Ab que nos poscam cobrir, Si ja dius volem servir, Pos tant enquer nostre pro Que son dan en vole sufrir ; Que'l sepulcre perdem primeiramen Et ar sufre qu ’Espanha s vai perden, Par so quar lai trobavon ocaizo; Mas sai sivals no temem mar ni ven. Las! quom nos pot plus fort aver somos, Si doncs no fos tornatz morir per nos. (Les poètes franç., depuis le XIIme siècle; Paris 1824, t. I., p. 74.) — 280 — metrum cen der fraaiste in de duitache talen, dewijl zich daarin niet weinig afwisseling van cæsuur en van eene numereuze zinsverdeeling brengen laat — afwisseling , die vooral bij rijmelooze Hendecasyllaben plaats vindt (1). » Immers (zegt LuLors) loopen zij geen gevaar van de eentoonigheid, van het tuktik, tuktik, tuktak (zoo als BILDERDIJK het noemde) dat men in onze zes- en zevende- halfvoetige alexandrijnsche verzen moeijelijk ontwijken kan,. ja, dat ook in die der grootste meesters altijd min of meer doorklinkt. - Jeder alexandrijnsche regel laat zich, op enkele uitzonderingen na, door de natuur van deszelfs metrum en rhythmus zelve, in twee gelijke, duidelijk onder- scheidene helften van drie voeten verdeelen. Wij mogen in dezen regel maar zelden eene zoogenaamde snijding in den derden voet brengen. B. v. de volgende regel Ik zag uws vaders deugden overal geroemd. zou gebrekkig zijn: ten klaren bewijze dat ons oor eene (1) Ook in de engelsche poëzy, die, krachtens hare elementen, zooveel overeenstemming met de onze heeft. grijpt dit plaats. Vorraine (Dict. phil.), wien in de kunst niets gering was, hield zich met het hémistiche bezig, en schreef: » Les Grecs et les Latins n’avoient pas d’hémistiche dans leurs vers hexamètres. Les Italiens n’en ont dans aucune de leurs poésies : Le donne, i cavalier, larmi gli amori, Le cortesie, l’audaci impresse io canto Che furo al tempo che passaro i Mori D’ Africa il mare, e in Francia nocquer tanto, — etc. Ces vers sont comptés d’onze syllabes, et le génie de la langue italienne l'exige. S'il y avoit un hémistiche, il faudroit qu'il tom- - bat au deuxiéme pied & trois quarts. La poésie anglaise est dans le même cas. Les grands vers anglais sont de dix syllabes; ils n'ont point d’ hémistiche, mais ils ont des mésures marquées : At Tropington — not far from Cambridge, stood À cross a pleasing stream, a bridge of wood Near it a mill — in low and plashy ground, Where corn for all the neighbouring parts — was found. Les césures différentes de ces vers sont désignés par les tirets.” — 281 — scheidslijn tusschen den eersten en tweeden trimeter erkent en die scheidslijn niet gaarne wil overtreden zien.... En zoo komt het tuktik , tuktak mij somtijds in de ooren klinken, zelfs bij een VONDEL, een KINKER, een STARING, om onder meer anderen drie onzer beste versificateurs uit vroeger en later tijd op te noemen. Die booze geest van monotonie, die dreun ligt in den aard der zesvoetige alexandrijnen onherroepelijk ingetooverd... Schoon er dan ook altijd een hemelsbreed onderscheid zijn moge tusschen hunne heerlijke alexandrijnen en die van Cats, of die van de Hoog- duitschers , voor zoo veel deze onze buren en taalbroeders enkele keeren nog alexandrijnen bezigen.” De iambische verdeelt zich in twee meer ongelijke, en dus minder een- toonige, helften, gelijk bij de Franschen, maar ook deze regel is niet verplichtend. Integendeel, de fraaiste decasyllaben zijn dikwerf juist diegene, waarin eene cæsuur tusschen den eersten en den tweeden trimeter valt: iets dat den Franschen volstrekt ontzegd is. Men neme, b. v., zegt de gemelde schrijver, de volgende bijzonder-keurige rijmlooze iamben uit STARING: Nu zat hij peinzend aan den appelboom, Dien eens zijn Martna plantte. — 't Boonenveld Zond hem zijn geuren uit de verte toe, Wedijvrig met de rozen. Zeissenklank Liep vrolijk in het naaste hooiveld om, En op den voetweg ging de schel des rams, Aan ’t hoofd zijns harems stappend, wijd vermaard Door spaanschen afkomst en beproefden moed, In deze verzen, die even gelukkig door de numereuze verdeeling hunner zinnen als schoon van poëtische dictie zijn, vallen telkens snijdingen juist op de grenzen die wij zoo even aanduidden. Zonder die sneden zou de versificatie oneindig eentooniger zijn. B. v. indien men ze dus ver- anderde : Nu zat hij daar, en peinsde aan d appelboom, Eens door zijn ga geplant. Het boonenbed Zond hem zijn geur van uit de verte toe, Gelijk de roos. De klank der scherpe zeis, — enz. — 282 — Men ziet, dat de goede iamben, meer ineengeklonken , een geheel tiitmaken. Men zou ze dus zeer moeijelijk in twee regels kunnen schrijven, gelijk men ’t schier met elken alexandrijnschen versregel kan doen. ~- Als wi) STARINGS verzen naar den aart der gedachten er in vervat, zonder inachtneming der maat, lezen, krijgen wij meer of min eene verdeeling als de volgende: ~ Nu zat hij peinzend, Aan den appelboom , Dien eens zijn Manta plantte. ’t Boonenveld zond hem zijn geuren uit de verte toe, Wedijvrig met de rozen. Zeissenklank liep vrolijk in het naaste hooiveld om, En op den voetweg ging de schel des rams, Aan 't hoofd zijns harems stappend , Wijd vermaard door spaanschen afkomst en beproefden heldenmoed. | Men kan aan rijmelooze iamben door ingelaschte tro- chéen, door inmenging van slepende slotlettergrépen, enz. , veel afwisseling geven. ` Uit hoofde der hoedanigheden die deze maat onder- scheiden, is zij even goed voor den eenvoudigsten dialoog op °t tooneel (gelijk bij SHAKSPEARE en SCHILLER), als voor hoog lyrische onderwerpen, en voor deze laatsten, zelfs buitengewoon geschikt; ja, zij laat zich, ofschoon minder eigenaardig, voor ‘t heldendicht gebruiken, gelijk Mirton door zijn Paradi ijs verloren getoond heeft (1). KiNKER wapende zijne vertaling van SCHILLERS treurspel de Maagd van Orleans (1807) met eene voorrede, waarin hij de voordeelen van ’trijmeloos iambisch Decasyllaab, door hem nagevolgd, op den alexandrijn en de proza in der- gelijke tooneelspelen uiteenzet. Het heeft volgens hem op den, alexandrijn vooruit, van beter dan dit geschikt te zijn, om zoo wel eene hooge viucht van gedachten als den prozaischen loop der gesprekken over dagelijksche onderwerpen (waarvan men zich toch in geen tooneelspel, (1) Hoofdzakelijk naar Lutors. — 288 — 't allegorisch uitgezonderd, geheel onthouden kan) uit te drukken, Het rijm geeft aan de hoogdravende taal van het treurspel dat zwellende, waarmede ’t behandelen van op zich zelve weinig belangrijke zaken niet gelukkig con- trasteert..,. Vraagt men waarom dan niet het gewoone proza gebezigd ?,,. Het metrum geeft. aan de stem. eenen steun voor de natuurlijke, maar tevens hartstochtelijke decla- matie, waarvoor het proza geene aanwijzigingen heeft... De vijf- en zesvoetige rijmelooze iambisehe verzen zijn het best berekend om het tooneel dat kunstmatige middel aan de hand te geven, dat het, daartoe noodig heeft, en wel door den toon der drift im zijne klimmingen en dalingen te ondersteunen. Tot een voorbeeld kan daartoe, onder vele andere, dienen de volgende uitval van TraiBauT in de Maagd van Orleans, waarin de gemoedstoestand van dien: grijzaart zeer eigen- aardig afgeschilderd wordt: Ich wil sie überrasschen, will sie starzen Von ihrem eitlen Glick, ja mit, Gewalt. s Will ich zu ihrem Gott, dem sie entsagt, Zurück sie führen. Welk eene uitwerking deze woorden überrasschen, will ste stürzen met het heviger zurück sie führen, te weeg brengen, zal niemand ontgaan die in de dagelijksche samenleving opgemerkt heeft, dat de, taal der drift zulke gelijkvallende rhythmen werktuigelijk ‘kiest, om, als het ware bij herhaling, eenen eensgegeven indruk door gelijk- toonige herhalingen te versterken, Zoo doet ook het eindigen van een volzin met de eerste lettergrepen van een volgend vers eene uitwerking, welke in proza onmogelijk kan bekomen worden, dewijl dezelve alleen veroorzaakt wordt door een onverwacht indruischen tegen de gewoone versmaat, gelijk in de Samenspraak van Maria Stuart en MORTIMER: Alle Frevel sind Vergeben im voraus. Ich kann des Aergste Begehen., und: ich wills. — 284 — In deze en soortgelijke afwijkingen van de gewoone rusten der maat, ontmoet het gehoor voortgaande bewegingen waar het rust — en rust waar het onafgebroken beweging ver- wacht; 't geen in den ongebonden stijl, waarin de volzinnen en derzelver deelen den loop en gang der uitspraak alleen bepalen, geene plaats heeft, noch kan hebben. Hoe zeer deze afwijkingen, ook in rijmende verzen, dikwijls de verschillende driften en hartstogten voor de verbeelding afschilderen is overbekend. Bovendien zijn deze iambische verzen meer dan de alexan- drijnsche naar de jambische versmaat der ouden gewijzigd en om die reden voor meer verscheidenheid van toon en beweging vatbaar. In hetzelfde treurspel staat : Der König, der nicht stirbt, soll aus der Welt Verschwinden — der den heil’gen Pflug beschiitzt, Der die Trifft beschützt und fruchtbar macht die Erde, Der die Leibeignen in die Freiheit führt, “Der die Städte freudig stellt um seinen Thron. {w “z v — LU e Der Könige der von Golde schimmert, ist Das Obdach der Verlassenen — es eee wee ee eee. Es zittert 3 2 3 4 5 6 Der Schuldige, vertrauend naht sich der Gerechte 3 2 3 4 5 Und scherzet mit den Löwen um den Thron! Der nicht jung war mit unser Jünglingen. Reeds in 1782 pleitte van ALPHEN bij ons voor ’t gebruik van dergelijke rijmelooze versmaat in alle alleenspraken , verhalen, redenvoeringen, waarin de dichter zich geheel verbergt, en riep daarbij het voorbeeld der ouden in, die nooit in hunne tooneelstukken verzen van eene sterke cadans, als de hexameter, maar zulke voetmaten gebruikten die meer naar den ongebonden stijl gelijken. Die geleerde Dichter wilde dit grondbeginsel sterker doen vooruitkomen e — 285 — door de onmiddellijke toepassing op een en dezelfde plaats, beurtelings in de tegenovergestelde maten voorgedragen. Hij koos hiertoe de alleenspraak van ALZIRE, zoo als die door FEITAMA uit VOLTAIRE is overgebragt. ALZIRE is ten uiterste bedroefd, ja, bijna wanhopig dat zij zich, in weerwil van haren eed en beloften jegens ZAMOR, aan Gusman heeft verbonden: men verbeelde zich dat men haar zelve ziet en hoort: O schim mijns minnaars, ach! 'k heb dan mijn woord geschonden; ’k Heb mij aan Guzman door een droeven echt verbonden. De woeste zee, die de eene en de andre waereld scheidt, Was dan geen hinderpaal voor zijne onmenschlijkheid ! Hij heeft aan mij, ik hem, voor ’t outer trouw gezworen. Ons beider eeden zijn gestaafd in ’s hemels koren. O waarde schim, die steeds, al druipend van uw bloed, Mij voor de zinnen zweeft, mijn doodlijk hartzeer voedt, Indien mijn kwelling, mijn geween, mijn endloos wroegen, Kan dringen door uw graf en uwen geest vernoegen; Indien een hemelmagt, aan wie deze echt geviel, Uw teêrbeminnend hart, uw groote heldenziel, Mij tot de dood getrouw, nog na die dood doet leven; Wil dan, uit deernis, mij deez’ wreeden echt vergeven, Ik offerde mij op aan vaders strengen last, Aan "hel des staats, wiens zorg mij als een moeder past, Aan al de ellendigen die hunnen val beweenen, Aan 't welzijn van 't heelal, waaruit gij zijt verdwenen. Ach, Zamor, duld dat ik deze ijselijke trouw, Naar mijn gestrengen pligt, op last des Hemels hou’! Ik ben, uit hoogen nood, uit dwang, in echt getreden; Verzwaar mijn wanhoop niet: ’k heb reeds te veel geleden. Hetgeen van ALPHEN aldus navolgde : O schim van Zamor, ach, ik brak de trouw! Ja, Guzman heerscht geheel thans over mij. De zee, die de eene en de andre weereld scheidt, Verwijdert mij van u — en eeuwig! ... ach! ... Ik ben de zijn‘. — Hij zwoer me trouw — ik, hem! O God, gij zaagt den diergestaafden eed. Beminde schim, ge volgt me waar ik ga En zweeft bebloed me telkens voor het oog; ! — 286 — Zo mijn geween en kwelling, mijn verwijt, Kan -dringen tot in 't graf; za immer Gad Het leven schenkt aan zulke heldenziel, Aan zulke trouw en teêrgevoelig hart, Een hart dat mij, al stervend, heeft bemind, Vergeef den echt waarin ik heb gestemd. Ik moest het offer zijn van ’s vaders wil, Van ’s volks geluk dat mij als moeder mint, Van een onzalig volk, in 'tjuk gekneld, En van het heil der aard die u verloor. Ach, Zamor, laat dit bange hart in vreê Den pligt voldoen waartoe 'k gedwongen ben. Verdraag het juk door 't noodlot opgelegd; Gedoog het maar — ALzIRE draagt genoeg. Wanneer men zich geheel en al geplaatst heeft in den toestand van ALZIRE, en door eene herhaalde lezing der alleenspraak in onrijm het ongewoone eenigsins zijne kracht heeft doen verliezen, zal men dan, vraagt de schrijver, niet toestemmen dat het onnatuurlijk is, in soortgelijke aanspraken telkens regelmatig dezelfde klanken te. her- halen (1)? Wij stemmen hier niet gansch met VAN Ausser $ in: wij gelooven niet dat de kunstwaarheid en natuurlijke waarheid door het rijm in strijd komen; maar denken niet te min, dat, vooral in zulke bewegingvolle tooneelen, ook die rijmende iamben de beste zijn waarbij 't rijm het minst gehoord wordt, VAN ALPHEN vraagt verder of men zulke alleenspraken, zelfs als ze op rijm zijn, niet behoort te lezen op eene wijze dat men geen acht op het rijm slaat, maar de natuurlijke afgebrokenheid volge, waar de zin zulks vereischt? Wu antwoorden volmondig ja, en vinden er, met hem, het bewijs in, dat men daarbij het rijm missen kan. Schoon wij elders het voor- en nadeel des rijms onderzocht hebben, meenden wij hier ook ’t voorgaande niet ongepast te mogen plaatsen, daar dit punt in verband staat met het — — —— — — (1) Zie dit alles breeder ontwikkeld, in de Digtkundige Verhan- delingen; Utrecht 5782; ial. blz. cxerx. — 287 — voordeel dat de vijfvoetige, al of niet rijmende, Iamben boven de zesvoetige (of alexandrijnen) hebben. Ondertusschen bedriegen zij zich deerlijk, die, de Eurhythmie of keurige rhythmus welke bij die kortere Iamben moet heerschen over ’t hoofd zien, en niets ge- makkelijker meenen te zijn. Men mag er van zeggen, wat vader BILDERDIJK van de Romance zong: Hij kent dit kunstvak niet, hij toont het niet te kennen, Die ’t enkel losse scherts van weinig’ arbeids acht. Wij vonden die welluidendheid van ’t gehee} in de aan- gehaalde Iamben van STARING, en veel minder golvende beweging en verscheidenheid in die van VAN ALPHEN. Men vergelijke, wil men ’t verschil daarvan sprekend hooren, de twee laatst verschenen dichtstukken, Don Juan, dramatische trilogie door HeynpERicx (bij fragment tot dus- verre slechts bekend) en Horpıscks kunstenaars idylle. Zie hier iets van de Trilogie: En echter lag er in die tael iets heimvol. 't Dunkt [Het dunkt] my of het woord is me eventwel Daer zoo geworden — Vruchteloos! — Ik weet Nog niets! ... Mijn geest was dus te klein om den Verheven zin dier openbaring op Te kunnen vatten !..s zulks gevoel ik, ja! — En hij de man die ter ontdekking van De daedzaek welke zich er onder schuil Houdt, ‘tenkel hulsel van een metaphora Niet mogt ontplooijen, is GonzaLvo — is Dit onversaagd vernuft, dat om hun puin Tot voetzuil van de zijne te doen worden, Eens stelselen omvergeslagen heeft, Wier grootheid, eeuwen lang, geheiligd was Door de vereering van heel *t menschdom (1). — (1) Nederduitsch letterkundig jaarboekje voor 1850; Gent, blz. ro7. — 288 — Thans enkele verzen van Horpyck : Ja, Liefde, licht bewogen meir, waarin De stroom der poëzy van ’t jong gemoed Zoo gaarn, zoo frisch, zoo vol zich uitstort; Liefde! Gij, immortelle in ’s levens gaarde, vol Van sterfelijke bloemen, ja, gij geest! Die uit de bronwel vloeiende aan den voet Des throons van d’ Eeuwigen, onsterflijkheid Hebt ingedronken: — dan eerst, als de ziel U tegenwoordig voelt, beseft ze 't doel Van haar bestaan, waartoe een liefdrijke Almacht Haar uit zijn eigen adem schiep: geluk. A Het valt niet moeielijk te beslissen, welk geheel dier beide aanhalingen eurhythmisch is. Het misbruik van dergelijke Iamben schaars te sluiten, verlaagt den stijl tot gemeen prosa. Wil men zoo iets fraai zien aangewend? ss. De waassemige tint, Die adem van het spade middag-uur, Wier eerste schemer ’t oostelijk verschiet Alreeds omwemelde, hing om ’t geboomt Een purper-violet, van 't zonnelicht Met teedren gloed getopt. En midden uit Die toovermassa rees een ranke toren, In zwijgende ernst door ’tlicht bestraald, omhoog: Een soort van rijm-effect zocht de Dichter in: Itaalje, waar de Genius der schoonheid Zich in zijn schittrendste eigenschappen splitste..,. Zijne edelste, zijne innigste gedachten (Verlichaamd in gebeiteld marmer, in Te saam gesmeedde steenkolossen (1), in Bemaald paneel) ten erfdeel achterliet (2). (1) Wat voortreffelijk-schilderachtige taalstevigheid ! (2) Gemelde idylle, blz. 32. — 289 — Gelukkiger nog komt ons de volgende rijm-nabootsing voor, bij welke zich de stem met zekere beklemming natuurlijk uitzet: e cet ee . Zie, heur arm omstrengelt Zijn schouder; en hare andre hand omklemt De zijne. En zie: heur blik wordt tintlend, en Heur boezem hijgt; en aan heur wimpers parelt Een traan. — » Ja, dat is schoon!” zoo roept ze met Den juichtoon der vervoering: » dat is schoon, Zoo als uw ziele die ik lief heb.” En Nu deze omhelzing — deze kus — dat is De schoone roem die hij bejaagt; dat is Een heerlijke triomf van zijne kunst, Dat zij de liefde zelfs veredelt, dat Zij ze inniger doet zijn en naauwer bindt. Men ziet hier tweemaal het koppelwoordjen en, als ter lichte ophouding geplaatst, vooral de tweede maal, even als ’t rijm het grenswoord van den regel uitmaken. Dezelfde aanmerking geldt ook het woordjen dat, hetwelk, door zijne herhaling, eenigsins uitsteekt. Er is meer kunstoefening en tact noodig, om in ’t vuur der compositie zulke schoonheden voort te brengen, dan om ’t eenvoudige rijmwoord, zonder verscheidenheid of schoon- heid, dat hetzelfde zegt, met zijn confrater, ter wereld te brengen. § 8. Trochaische Decasyllaben. Volgens den aart der taal zelve zijn deze oneindig zeld- zamer dan de iambische. Hunne rust valt natuurlijk op eene geklemde syllabe en dus op de derde, hetwelk eene te groote ongelijkheid tusschen de beide halfdeelen van den versregel voortbrengt om niet noodwendig menigmaal over ’t hoofd gezien te moeten worden. Zij schijnen eerst laat bij de Duitschers ingevoerd, en lang den Nederlander onbekend te zijn gebleven. In die versmaat dichtte Marrnison zijne Elegie in de — 290 — ruïnen van eene oude burcht. J. van Dam THz., een niet onverdienstelijk letterkundige, bracht ze, ofschoon met koppelwoorden wat rijkelijk bezaaid, niet ongelukkig over: De avondschemersluijer is aan ’t vallen. ` Kwijnend gaat | der wouden zang te niet. Somber sjilpt | in deez’ verpuinde hallen t Weemoedstemmend krekelavondlied. Heilge stilte | ontzijgt den Inchtblaanwkringen ; 5 Langzaam ruimt | het oai de heuvelklingen. En de landman, mat eff mo& vari leén, Lt ter zoete ruste landwaarts heen. De pauzen, zoo als men ziet, zijn ter behoorlijke plaats aangebragt. | Voor stukken van minder ernstigen aard, vooräl voor kortere, zoo als ’t epigram dat zich in een tiental verzen of dizain ontwikkelt ‚ schijnt ons’, die trochaische gang ġe- schikter. De verhollandschte duitscher Horrttam trok er goed partij uit in sommige deelen van zijn juist niet vakerig stukje Aan 't geeuwen : . President | bij veel vergaderingen, | Huivrig nachtspook, voorboô van den vaak, Lastig kwelgeest aller stervelingen, Norsch en geemlijk stoorder van vermaak, Vadzig, laf | en onverschillig wezen, Zoon van afkeer en van smaakloosheid , In wiens blikken walging staat te lezen, En wiens adem gift alom verspreid. Dat die versmaat slechts bij uitzondering aangewend wordt, is geen wonder: de iambische klimming die in onze taal overheerschend is strekt haar tot een rhythmischen band. De nadere beschouwing hiervan, uit een prosodisch oogpunt, verdient te dezer niet ongeschikte plaats onze aandacht: reeds heeft zulks die van dichters gaande ge- maakt. De heer DE GREUVE ten voorbeelde zulker verzen, waarvan de eerste greep lang is, stelt: Waarom treffen wij zoo zelden vrienden aan, Wen een harde wind ons hulkjen om doet slaan. — 291° — En merkt dan, dat deze beide regels beter ineenloopen, wanneer men eene korte greep, bijvoorbeeld, ack; voor den eersten voegt, en den tweeden in plaats van wen met wanneer aanvangt. Zoo is het ook gelegen met de vol- gende verzen: Eeuwig, / heilig, / eeuwig machtig Is des hemels goede Vader. En niet anders met de trippelmaat: Jeugdige kinderen huppelen blijde, Lente, wanneer gij genaakt op het veld. De laatste regel ix vrij wat vloéiender deet de voorpüaride; en waaraan Het dit anders dan aan de aaneenschakeling van verschillende woorden? Doch men voege nu vóór all deze regels eene korte lettergreep en de aaneenschakeling is daar, Zoodaf er dien ten gevolge méér welluidendheid ontstaat : Ja, eeu/wig hei/lig, eea/wig mach/üg , En eeu/wig goed /is ’s hemels Vader. De jeug/dige kin/deren hup/pelen blij/de , O len/te, wanneer / gij genaakt/op het veld. In onze verzen, die met eene lange greep beginnen, is dit doorgaans het geval dat de voeten als op zich zelven staan en stroever klinken. Men neme maar eens ter proeve eenige alexandrijnen zonder voórafgaande kortgeldende let- tergreep. B. v. uit VONDEL: Zoo hier / bij ge/val een / tegen/voeter kwam Rijzen / uit den / grond der / aarde te / Amsterdam , — enz. Men lette verder of men niet meestal de maat vergete’, en derhalve leze: Zoo / hier bij / geval / een te/genvoe/ter kwam Rij/zen uit /den grond / der aar/de te Am/sterdam , — enz. Zoodat het voorafgaan eener korte of kortere letter- — 292 — greep dan de volgende het anders stuitende dikwerf geheel en al wegneemt. Men vergelijke slechts de hier gestelde regels met de eigen woorden van VONDEL: Indien hier by geval een tegenvoeter quam Opdondren uit den gront der aerde t’ Amsterdam. Misschien, zegt verder DE GREUVE, ligt dit verschil van welluidendheid aan de gewoonte: doch deze moet dan al vrij oud zijn, dewijl onze meeste gedichten met eene als kort geldende lettergreep aanvangen. Hieruit zou men dan ook de reden kunnen afleiden waarom sommigen op dezelfde wijze hunne hexameters maakten : KLEIST was er een groot voorstander van. Zoo bestonden dan zulke hexameters eigenlijk niet uit spondeën en dactylen, maar veeleer uit iamben en anapæsten (v v —) met weinige spondeën (1). Kux1st lentezang is aldus in onze taal overgebracht: Ontvang mij, heilige lommer, in uwe beschaüwde gewelven, Der stille betrachting gewijd, ontvang me, en blaas mij een lied in Tot roem der verjongde natuur! — En gij, o lachende beemden, Vol aardig kronklende beekjes, bedauwde , bloemrijke dalen! Met uwen balsemgeur wil ik tevredenheid aadmen, u wil ik (2) Beklimmen , welriekenden heuvel! daar wil ik, op klinkende snaaren De vreugde zingen , die rondom mij uit het gelukkig veld toelacht (3); Aurora zal mijn gezang, haar zal ook Hesperus hooren (4). Wij laten deze verzen, door eene voorname maatschappij uitgegeven, den leerlingen ter verbetering over. (1) Dichtbundel; je Hertogenbosch 1823, voorrede van ’t Iste deel. (2) Niet zuiverder klinkt de text: Mit euren Wohlgeruch will ich Zufriedenheit athmen. Euch wil ich Besteigen — (3) Oneindig beter bij Kıeıst: Die Freude singen, die rundum mich her, aus der glüchlichen Flur lacht. (4) Uit de Verhandeling over het kunstmatig leezen, uitgegeven door de Maatschappij : Tot Nut van 't Algemeen; Amst. 1800 (5de druk). Een nuttig werkjen. — 293 — Trochaische verzen. De voorgaande decasyllaben daargelaten, bestaan de langste trochaische verzen uit vier voeten. Gemeenlijk wordt aan elk vers een vers verbonden dat eene syllabe minder telt, en er veelal een geheel mede uitmaakt. — De bisschop van Milaan, AMBROSIUS (overleden in 397) gebruikte ze reeds tot eene hymne, nog in ’t Breviarium voorkomende : Lustris sex qui jam peractis, tempus implens corporis. En deze: Urbs Jerusalem beata, dicta pacis visio. In de VIde eeuw maakte VENANTIUS FORTUNATUS, bisschop van Poitiers, de hymne of rhythmus: Pange, lingua, gloriosi praelium certaminis. Terwijl in de XIIlde eeuw THOMAS VAN AQUINEN op denzelfden trant dichtte: Pange, lingua, gloriosi corporis mysterium. Dit soort van verzen ontmoeten wij mede in ’t duitsch bij markgraaf Orro IV (1266 — 1308) in zijn lyrisch gedicht op den winter :. Winter, dine trüben stunde, — enz. Bij de Nederlanders schijnen zij vrij laat in zwang geraakt. Wij treffen ze aan in CAMPHUYSENS Christelicke rijmen (1644): Van te strijden wil ik zingen, zingen een aandachtig lied, Hoe de mensch, die wel wil strijden , heeft te strijden en hoe niet; Al de wereld is vol strijden, 't strijden is van alle kant; 't Strijden dient bijwijl tot eere, en ook menigmael tot schand. Het gegronde verwaarloozen der elisie achter de vier eerste voeten in dit laatste vers, bewijst genoeg dat hier twee, achter- een geschreven, versregelen bestaan. » Het trochaïsche vers (wil BILDERDIJK) laat dan ook geen slepend toe, en het jam- bische van die lengte (wat sommigen ook gewaagd of beproefd mogen hebben) geen staand, omdat zij inderdaad als dubbele 20 — 294 — verzen zijn aan te merken; beide zijn minder dan eenig ander voor alle verscheidenheid die de overige verzen zoo opluisteren, vatbaar. Zelfs schuwen zij den overloop, ook dien, die zich als van zelven en geheel ongedwongen aan- biedt. Het is dus voornamelijk door de schakeering der meerdere of mindere verheffende accenten, dat deze hunne kracht en houding moeten verkrijgen” (1). Maar wij zeggen onwillekeurig : Op wat grond houdt zulk een Meester toch de leering ons voor oogen, Dat achtvoetige trochæën nimmer slepend rijm gedoogen ? ’k Zal (ik zweer het bij de Muzen!) om die ketterij te wraken, Eens, alléén met slepende einden, honderd zulke verzen maken. Wie de taal kent en wie ooren heeft tot hooren, kan voldingen , Dat de dichter alle maten dwingt; door gééne zich laat dwingen. Zij, het meest van al onvatbaar voor verscheidenheid ? - onvatbaar Voor den overloop? Mijn hemel ! hoe komt dit, en hoe komt dat daar? Iambe, gij achtvoeter, spreek! Het raadsel zij mij opgeklaard. Duldt gij, waarachtig , nu en nooit een manlijk rijmsel aan uw staart? Mij dunkt, me lieve, 't manlijk rijm zal u toch óók zoo kwaad niet staan, Al zij de sleepjapon wat lang, als ’tu met smaak wordt aangedaan. Den choreus of trochæus noemt men lichtvoet, den iambus zwaarvoet. Van daar de benaming van lichte en zware verzen, waarvan de eersten inderdaad meer vloeien, de tweeden meer stappen. § 9. Trippelmaat. » Deze dichtmaat (zegt HESSELINCK) heeft een moeijelijken gang, en over 'talgemeen heeft men het hierin niet ver gebragt. Het moeijelijke bestaat in het vinden van een genoegzaam aan- tal van woorden, in welke de klemtoon eerst met de derde lettergreep terugkomt; gelijk andere, vijanden, levende, enz.” Dit in 1808 neêrgeschreven oordeel is zeer gewaagd. In deze, gelijk in al de andere versmaten, hangt het vloeiende van den minder of meer gelukkigen versbouw af; de woorden (1) Nieuwe taal- en dichtk. Versch. — Van de Versificatie. — D, Il. — 295 — voor de trippelmaat recht geschikt, vorderen zeker eene keus, en, even als het aanwenden des rijms, eene hebbelijkheid , dien de ‘oefening licht bijzet: bij de trippelmaat komt ook eene innige studie des versbouws te pas. Is Hoorr werkelijk in deze maat voorgegaan (gelijk die Prosodist denkt) en door andere Dichters gevolgd? Zeker vindt men in de vrije Nevelingenmaat menig vers in een dac- tylisch kleed, doch of er vóór Hoort wel geheele dichtstukken aldus bij ons zijn uitgedoscht, durven wij niet beslissen. " In Starters Friesche Lusthof, te Amsterdam in 1621 verschenen, komt menige trippelmaat als lied voor; zoo, als waar vader SILENUS spreekt. (blz. 125), op de stemme: » Phoebus is nu lang over de zee”: Dartele schaepjes, gaet weiden in ’t groen Pooght daer u hongher door ‘tgrasen te stelpen. Ick sal myn liefste geleyde gaen doen, Die haer alleenigh niet wel sou behelpen. Dan, alhoewel sy haer nu veynst, Dat se niet eens om haer harder en peynst, Ben ick heur alder heynst. Men ziet dat niet al die verzen regelmatig trippelen; doch even als in deliederen der middeleeuwen, die dikwijls zeer ongelijk vloeien, werd dit naar de modelstrophe ingericht. Een ander liedjen van eenen onbekende, dat ons ook tot de XVLde eeuw schijnt te behooren, is mede, gelijk men ’t in de vlaamsche liederen door WILLEMS verzameld aanmerkt, (blz. 380) voor den tijd zeldzaam kunstig van versbouw : = Wekt liefde in ons leden een kittelig soet, Wat haet men haer pynen , wat schout men haer gloet ? Haer smert is aenminnig , haer handel vol lust, Haer onrust verwint al ’t vermaek van de rust. Laetse eensaem gaen dwalen die liefde versmaên, Voor al ’s werelds goed staet de liefde my aan (1). Bij welken slotregel insgelijks eene maat-afwijking plaats grijpt, moeilijk door 't oratorisch drukken op al te ver- helpen. (1) Weérgegeven naar de bekende liedboekjens: Thirsis Minnewit , HI, 115, — 296 — Ook het tusschenrijm in de verzen, dat, als eene soort van alliteratie in deze luchtige maat, zulk een goed uit- werksel doet (en waarvan, onder andere Dichters, TOLLENS in zijne Liefde op ’t ijs partij heeft getrokken) komt hier reeds voor: De liefde te smooren is dubbele pijn, ` Geen godheid gewoon is gevangen te zijn: ’t Is ijdel, mijn Kons, uw tijd dan verspild; Want schoonje zijn schuilhoek verbergen al wilt, Hij woont in uw oogjes; daar plant hij de min, Daer leeft hy en sweeft hy onsterfelijck in. En wat verder : Met lusjes en kusjes mijh minne te voên. Doch uit dit stuk valt geen chronologisch bewijs tegen het eerst aanwenden dier maat door Hoorr op te maken: misschien geldt dit mede betrekkelijk STARTERS stukjens, in 1621 verschenen. Hoorts dichtstukken werden eerst in 1636 bijeenverzameld door J. VAN DER BURG, maar zij konden reeds sedert jaren opgesteld zijn. Allerliefst is het stukjen op een mijmerend meisjen, een onderwerp door den anders meestal strengen VONDEL als in wedstrijd met zijnen dichtmeester behandeld, terwijl hij door het verdubbelen der verkleinwoorden, in zijne trochai- sche maat wat overmild ingevlochten, tegen den luchtigen dactylischen gang van Hoorr poogde te worstelen (1). (1) Beeckzang aen Katharine (Baeck). ‘t Juweeltjen is opgenomen in de Keur van Parelen, verzameld by J. van nen VonneL, door Scurant. Leiden 1846, blz. 330. De aanvang luidt : Wijcker bietje, die by 't beeckje Nestelt, en geeft menigh steeckje, Die uw’ honigh komt te dicht: Wacker Nymfje, die zoo klaertjes Met uw ooghjes op de baertjes Flickert, blickert, straelt en licht. Dezelfde hoogleeraar haalt elders ’t Klaertje van Hoort aan , als eene proeve van de buigzaamheid onzer taal tot het zachte , losse en vloeiende (Over 't beoefenenswaardige der nederl, tale, Gent 1818, blz. 69). — 297 — Luisteren wij nu eens naar Hoorts Klaartje, een stukjen, naar bepaalde zangwijze ingericht, dat een bewijs schijnt van den regel: de prosodie is de muzyk der taal (1): Klaare, wat heeft 'er uw hartje verlept, Dat het verdrietjes in vroolijkheidt schept, En, t aller tijdt even benepen, verdort, Gelijk als een bloempje, dat dauwetje schort ? Krielt het van vryers niet om uwe deur? Moogh je niet gaan niet te kust’ en te keur? En doe je niet branden, en blaaken, en braën, Al waar ’tu op lust een lonkje te slaan ? Anders en speelt er het windetje niet, Op elzetakken, en leuterigh riet, Als: lustighjes, lustighjes. Lustighjes gaat Het watertje, daar 't tegen ’t walletje slaat. Ziet d’ openhartige bloemetjes staan , Die u tot alle blygeestigheidt raên. Zelfs ’t zonnetje wenscht u wel beter te moé, En werpt u een lieffelijk oogelijn toe. Maar zoo ze kunnen, door al hun vermaan, Niet steeken met vreughd uw zinnetjes aan, Ik leg u te maaken aan ’t-schreyen de bron, De boomen, de bloemen, de zuivere zon. Dit lief stukjen, waarvan de verzen deels met, deels zonder voorslag zijn, heeft, vier trocheën: in het achtste vers: LUST EEN; in het tiende: Op xuzetakken; in het twaalfde: Het wdtertje daar ’t TÉGEN (2), en in het acht- tiende: VRÉUGD Uw. HESSELINCK merkte reeds aan, dat de derde regel stuit in dller tijdt; inderdaad, er bestaat geene reden om ’t volgende woord even wegens 't zineigen bijzonder te beklemmen: iets dat dit gebrek zou verhelpen. (1) Men versta hier door prosodie de versmaat en wat er verder toe behoort, zoowel onderlinge harmonie van woorden en letters, als overeenstemming dier harmonie met de voorgedragen zaak. (2) Verkiezelijk ware hier: Het water als 'ttegen het walletjen slaat, omdat het geluid van die s de aan het geklisklas des waters ont- leende spraakverdichting : » lustigjes’’ voortzet (Aanmerking van mijnen kunstvriend Wrrauys), — 298 — Wat betreft HESSELINCKS seansie van den regel: Niet steeken / met vreugd uw / zinnetjes / aan, dien hij zeer gebrekkig vindt, deze is verkeerd: al het ge- brek ligt in zijne scansie. MEERMAN, de vertaler der Messiade (1) heeft zich reeds de moeite getroost daarop te antwoorden: » Door het ge- bruiken van eene lettergreep te weinig (zegt hij) is er wel eene ongelijkvormigheid ontstaan, tusschen het 2de couplet en de overige, maar anders geen de minste disharmonie : de spondeus [trochæus] list éen geeft hier niets minder dan eene onaangename afwisseling, en zulk eene gelijk de hexameter ze ieder oogenblik oplevert. Nog meer vergist zich HerSSELINCK, wanneer hij een nieuwen misslag in de zangen van Hoorr meent te ontdekken, en aldus de maat afscheidt : Niet steken / met vreugd uw / zinnetjes / aan. ’t Geen met allen welklank strijdt, en zelfs met de maat van het geheel niet overeenkomen zou (2).” Gegrond is de critiek van HESSELINCK, als hij zegt, dat dergelijke dichtsoort bij Poor niet zonder gebreken is, hoe vloeiend over ’t algemeen de verzen van dien landman rollen, die elders de harmonische murmelingen van zijn Abtswoud schijnt afgeluisterd te hebben: D’ échtkroon van /’t páar dat in /deúgd niemand / wijkt. Mack, dat geen / drúk de wieg / ’t rüsten ontroept. Gy voorts, o / Déchter , wees / welkom in ’t licht. » De woorden kroon, niemand, wieg, voorts zijn veel te — (1) Narede op Kıorstocks vertaling, blz. 72. — 't Gezegde » de maat van het geheel” is niet juist. (2) Wij zullen gelegenheid hebben om over de mengeling der vers- maten, ook met een trippelenden gang voortsnellend , opzettelijk te spreken. Over de dubbele rijmen , die niet onaardig in de trippelmaat aangewend worden, spraken wij reeds op blz. 194. — 299 — moeielijk, om zonder vertoeving of toegeving, zoo snel als de maat vereischt, te kunnen uitgesproken worden”, zegt hij. Wij zullen straks zien, waar Poor hier de schoen wrong. Doch gelukkiger, veel gelukkiger proeven dan die van Poor, die elders ook zuiverder zong, kon de Prosodist aanhalen. Hoe zweefde hem dan 't stukjen van BELLAMI op eens meisjens ontslapen niet voor den geest, dat de maat te sterker moest afteekenen, daar het rijm er aan ontbreekt? een stukjen, dat, vertrouwen wij, ieder beschaafde Neder- lander zich in ’t harte, en dien ten gevolge in 't geheugen, heeft geprent: Wij hebben een zuster op aarde gevonden. Verkeerdelijk schreef hij dus in 1808, dat » men 't sedert Hoort, over 't algemeen niet ver had gebragt in de trippelverzen.” TOoLLExs, die dichter vol ingeschapen melody, en steeds zoetvloeijend zonder verflauwing, is in die maat wel ge- slaagd, benevens verscheidene andere hollandsche dichters. Doch hoe groot de verdienste van TOLLENS in dit op- zicht mede zij, mag men toch beweeren, dat er bijwijlen. aan zijne trippelverzen een betrekkelijk volmaakter graad van versificatie zou kunnen bijgezet worden; vooral in die dactylen, waarin de tweede toonlooze de voorgaande eenigsins overstijgt: want die dactylen vloeien natuurlijk het best, waarin de eerste korte de tweede eenigsins over- weegt: iets, dat Poor over 't hoofd heeft gezien. Zoo schijnt ons 't slotvers van het eerste couplet der Echt- scheiding wel niet afkeurbaar, maar vatbaar voor meer zoetvloeiendheid. Dan tilt het, o jammer, de keten zoo zwaar, En kan die welras niet meer dragen. Dit slechts ter verduidelijking van onze aanmerking omtrent den dactylus (1). (1) Davrzenserc, in de voorrede zijner Poëzy, zegt stoutweg : » De vloeijendste en bevalligste dichten van Tozrens hebben soms wel iets hards , wanneer er b. v. in zijne Echtscheiding, in zijne — 300 — Terwijl er derhalve in de trippelmaat, bijna even als in den dactylus der ouden, twee toonlooze lettergrepen even snel als ééne zware moeten uitgesproken worden, ziet men dat er tot die versmaat eene bestemder prosodie dan in onze gewoone geaccentueerde klimmende of dalende (iambische of trochaïsche) versmaat behoort. Zij moet in dier voege samengesteld zijn, dat de zoogenaamde lang- of kortheid der syllaben ook den minst-ervaren lezer treffe: eene nood- wendige hoedanigheid, die wij hoofdzakelijk in de metrische versificatie zullen terug vinden. De woorden inde trippelmaat opgenomen moeten dus met de gewoone uitspraak uitgebracht worden, tenzij waar ’t logiek- of voordrachts-accent het naburig taal-accent overheerscht. Hertenjagt dactylen staan gelijk deze: nagejaagd , suizebolt , veld- horens, of trocheën gelijk deze: trouwring, rechtzaal, of het woord behoor’, als twee korte syllaben gebezigd : Ons kind behoore eeuwig ons beiden. » Of wanneer oorspronklik lange syllaben als kort gebruikt worden , gelijk heft, schijnt, barst, stuift, al, veld, zoo als in de 6de strophe : Vergeefs heft het dier den verstervenden kop Nog eens op, En schijnt deernis te smeeken ; Vergeefs barst zijn woede stuiptrekkend nog uit ; Men sleurt en verscheurt het en maakt het ten buit, En doet al de veldhorens steeken. » Men zal voorwerpen , dat men geene metrische, maar wel geaccen- tueerde verzen heeft willen schrijven; maar als men vloeijende verzen wil maken, moet men geene lange syllaben kort, geene korte lang nemen.” De critiek van Davtzensenc is gedeeltelijk ongegrond; doch is zij 'tmede ten opzichte van nagejaagd, suizebolt, schijnt, in verband met de woorden daar deze mede vereenigd zijn: iets dat in een ove- rigens merkwaardig artikel op Davrzensercs gedichten en hunne voorrede in de Vaderlandsche Letteroefeningen (1853, blz. 566) be- weerd wordt? Wij denken ’t niet. Ook van ALPHEN was reeds van datzelfde gevoelen, in zooverre hij zich verzet tegen 't gebruik dier woorden » wier natuurlijke uitspraak men eenig geweld moet doen om de kadans te kunnen behouden (Digtk. Verhandel., blz. so c1)”. — 301 — Dat velen onder de Vlamingen, wien 't niet zelden aan taal- en versbouwstudie hapert, dikwijls die maat verkrachten, zullen wij liefst niet bewijzen: 't zij genoeg hier een hunner geestrijkste, doch verreweg niet hunner keurigste dichters te noemen, den genialen v. RrswycK, wiens volledige werken nooit zonder eene nog strengere herziening dan thans het geval is, hadden moeten verschijnen: doch ook bij voor- name hollandsche dichters is er niet zelden tegen de zoo gevoelige melody van den dactylischen val of gezondigd of aangedruischt. TOLLENS zelf was vroeger daar minder nauw op gezet: wij vallen op de 29ste blz. van ’t Iste deel zijner Romancen (1818): wat lezen wij daar in de ongehoorde rampen eener Gravinne ? Fléks voert het monster een minzamer taal: » Kom met mij mede, mevrouw! naar de zaal”. Hij sleept haar voort: » Maak terstond u gereed , Rijg u in ’t keurs en in t geelzijden kleed. Haast u! ik vlugt en ontschuil aan den nood. Gij weet, uw broeder bezwoer mij den dood. Als hij u vraagt waar uw ridders thans zijn ` Zeg hem: zij jagen in 't bosch naar het 'zwijn. Vraagt hij naar schildknaap en aalmoezenier, Zeg: zij verreisden met giften van hier. Vraagt hij, waarheen gij uw vrouwen toch zondt, > Zeg hem: zij dolen in bedevaart rond. Men leze daarachter eens het een of andere van TOLLENS’ latere trippelstukjens: Ik kom uit mijn dorpjen: ik kom om wat brood; Ik dool door het slijk en het slibber der straten. Mijn kleed is gescheurd en mijn voeten zijn bloot; Mijn moeder is krank en mijn vader is dood: Wij schreiden zoo luid, maar het mogt ons niet baten (1). Wat is hier alles in eene zuivere melody voorgedragen ! (1) De kleine bedelaarster, blz. 163 der Dichtbloemen bij de nabu- ren geplukt; Leeuwarden 1839. Bij dit stukjen heeft de dichter de algemeene aanmerking gesteld, — 302 — Ook Spanpaw is niet altijd zuiver in die maat: Amor, in struiken van mirte verscholen, Wijst zegevierend op ’t meisjen en lacht (1). Bestaat er reden om 't volgende werkwoord wijst met een overheerschenden klemtoon uit te brengen ? Indien er reden toe bestond, zoude zij daarin liggen, dat er natuurlijk-zwaarder beklemming hier in 't begin des re- gels bestaat. Doch dit middel van verdediging kan niet ingeroepen worden voor TOLLENS’ vers: En schijnt deernis te smeeken. In SPAxDAWS verkorte nabootsing van BURGERS Jonker van Valkenstein (2) stuit minder : Ze stierf en nog zag men aan d’ oever der vliet Het bloedroode vlammetje blinken. —, dat men, om ’t uitwerksel er van te beoordeelen , het moet hooren zingen, mits door eene natuurlijke en ongemaakte stem, die de woorden niet in de muzyknoten doet wegzinken. Verzen, voegt hij er bij, moesten welligt nimmer zonder begeleiding van de levende stem worden gelezen. Mogen wij er bijvoegen, dat in eene zoo recht zangerige taal als de onze, zoo wonderschoon met het wortelwoordige en nadrukke- lijke accent bevoorrecht, verzen ook door den vervaardiger aan den toets der levende stem dienen onderworpen te worden: met stil te lezen ziet men wel eens anders hoorbare gebreken voorbij. » De versbouw staat in onmiddellijk verband met de voordragt der welsprekendheid”, zegt de recensent van Davrzexsenc (Wirauxs), in het gemelde artikel der Vaderlandsche Letteroefeningen. (1) Gedichten; Gron. 1836, I. 193. Dat klinkt niet beter dan: Van Alphen was mijn liefste dichter, En mijn geheele letterschat Een almanakje — een prenteboekje Dat niét veel te beduiden had. Het onbeduidende van zulke regels daargelaten. (2) 1. 198. — 803 — BILDERDIJK (1) schreef: Daar werd het een prooi van den Nijlkrokodil, Die loerde in het rietbosch, verscholen en stil. Krekelzangen, Il, 110. Die dalende spondeus, gevolgd van eene kleine stemrust door de comma ontstaan (2), is zeker oneindig beter dan ’t Spandawsche, zoo even geziene bloedroode. ` Maar wij voelen ons minder geneigd, om de volgende dactylen, ofschoon nog ten gemakke der uitspraak van een klinker opgevolgd, goed te keuren: De vrouw vliegt als razend en dol in de schuit, En schiet voor den stroom, als een bliksemstraal, uit. Krekelzangen, U. Vooral omdat bliksemstraal ter betere schildering eene vluchtige toonlooze vorderde. Eene aanmerking, die ons mede niet ongegrond schijnt ten opzichte van TOLLENS’ vers, waar hij het neêrgevelde hert in weérgeeft: En het stizebolt néder. (1) In de Krekelzangen (11, 114) staat er: Gy schreit om zijn afzijn, ik deel uw verdriet, Maar dat hy vertrok, dit begrijp ik my niet. waar dat het logiek accent vordert. Nadrukshalve heeft Biunernijk goedgevonden in de volgende ver- zen, waar elders alom twee toonlooze staan, eene enkele klem- mende te plaatsen : Uit needrigheid, Heertjen. Wy dachten altijd: Indien hy eens gaat, dan zyn wy hem kwijt. (2) ’t Zelfde geldt omtrent ToLLENs vers: De ridder van Holster, het hart vol van moed En het bloed Vol van vuur, trok aan ’t jagen. Aangaande de regelen Men sleurt en verscheurt het en maakt het ten buit, En doet al de veldhorens steken. Beter ware, onzes dunkens, bloot wat het vloeiende betreft : En doet nu de veldfluit herklinken. — 304 — En wat verder: De varende trad nu het koningshof in. Dit Bilderdijksch vers, uit hetzelfde stuk overgenomen, kon vloeiender zijn. Door de gevoelige sedes, die °t koppel- woord inneemt, is die stroefheid mede door de opvolgende vokaal niet gansch verholpen. Stroever klinkt dan ook de versregel: Nu bruischen de stroomen van ‘t nagejaagd bloed. 