VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Koningin ziende, dat hij niet acht, vroeg haar hem de rede van; hij vergenoegde zich met te antwoorden, dat hij haar bedankte voor meer eten, dewijl hij geen honger had, zij begon hier uit te vermoeden, dat hij ongevoelig mocht zijn, en herhaalde dus haar verzoek en aandrang, om er de zaak van te weten; doch alles was vergeefs, schoon het arme kind van ogenblik tot ogenblik bleeker werd door het verlies van bloed. Een Officier, die bij de tafel opwachtte, bemerkte het kindelijk, en openbaarde het, dewijl een eer gevangen zoude hebben, eer hij zijn hond beloofd "welke geen oogmerk had gehad, om hem laat toe te laten. Een anderen tijd, als hij in de kinderpokken lag, en zijn stond zich zeer gevaarlijk voordeed, was hij, te eenigen, zeer woelig en ongemakkelijk in 't bed. Een Edelman, die hem opwachtte, wilde hem toedekken, doch kreeg een vinger van den jongen patiënt. Eenige uren daarna, toen hij den Prins wat bedaarder zag, bad hij hem te mogen weten, waarom hij zich zijn ongevallen had op den hals gehaald, of wat hij misdaan mogt hebben, om een straf te verdienen. "Een zweep aan u!" herhaalde Carel, daarop kan ik me niets van erinneren, ik herinner me alleenlijk, dat ik me in den strijd van Arbela meende te bevinden, en voor Darius vechtende, een zweep aan Alexander toebrengt, die hem ter aarde wierp. Welke grote uitwerkingen zouden deze twee vooruitzichten op moed en standvastigheid niet hebben kunnen voortbrengen, zo ze wel geleid en beïndemd waren geweest. Carel, dus van de Natuur gemaakt, zoude, door middel van bekwaam onderwijs en leiding, het vermaak en de roem van zijn eeuw hebben kunnen worden. Selukkig die Princen, welke opgevoed worden door mannen, die niet alleen verstandig en deugdzaam zijn, maar ook eenigen tijd geëerd zijn geweest in de school der verdrukking! Welke het ware geluk tegen de roem in de weegt... SILENDE AWEDEER, ER CAREL PEN OI PEN, 174. De weefsters Teggeti; en de Rarhe voedsterlingen de rechtvaardigheid waar de ingebeelde glorie leeren kennen; welke heel onderscheiden regten wegens de grotere waardigheid vatten bracht mensch boven de vraag te zijn. En voorhouden zodan deze Boet, die zulk pligt; op deze lofelijke wijze, betragt, groter dan een Vorst vari meer middelmijnvere dienstbaarheid. Gelukkige Princen, zeg ik, als zulke edele moedige zielen die trouw zijn, welke hier deze woedende waarheden steeds voor ogen houden; maar helaas? Zo veel lieden kunnen opgeblazen zijn; die echter genoeg zijn, om dit gewichtige onderscheid der joregen Votstet dan hen op te dragen, dan in hunnen doorgaans zwakke menselijkheid, diezelfde in het hoogste crij j werden opgetogen, zich te hechten: die altijd zo ver boven andere zijn gewenst; dat men na dezelijke kan verwachten, dat zij het met de mensdom keilen zullen. Zijzelf opgeblazen met verwarde denkbeelden van valsche grootsheid, en gewoont om te huilen over hun verdiensten niet toevallige omstandigheden, dat rang en tijd af te meten, deelen zij die noodlottige vooroordelen, gij verderfelijk dwalende geesten gelijk aan Hinte voedsterlingen mede, bevestigen hunnen hoogmoed door te blijven, of vermeerderen hunne onkunde, door hen te leeren, om die Wijshelde te verlossen, die meer ontdoende gemeene haat vindt, en hen in te boeten, dat zij boven deelgen, als 't was, verheven zijn. Dog ik Moet in geen sekte kindige bedenkingen uit wel degene, terwijl mijn doelwit alziend is, enige bijzonderheden te vertellen; Ik stap derhalve van mijn aantmerkingen af, en ga direct den draad van mijn verhaal weer op. Het geen men wegens de reizen van de Zweedse Vorst verwacht, is niet minder opmerkelijk, dan het geen ik reeds van hem heb verteld. Hij was zometijd vier-en-twintig jaar, en toen anderen te paard, trof, op deze wijze het eerste gedeelte van zijn koninkrijk door. den Koning, wien hy gocht gezien had, "ruwelijk, hoe hy, in 'et koofd kreeg, om met zyn paard dogter gaan? Caroline, op zyn lip, bytende, gelyk zyne gewoonte was, antwoordde. Kneltjes, dat hy 't paard hadt aangevat, om dat hy groen van nooden hadt, want gy ziet, vervolgde hy zot geen, paard: krijg, zal ik verplicht wezens om, zelve het zadel weer der te draagen. Dit antwoord kwam die Edelman op verre ga niet voldoende voor, welke daarop zyn denktrac, om, verdere geweldentafer tegen zyne rechtmatige bezitting te weren; de Koning was hier in mee, pist aan terljk, en zyn wat op het punt, om handgemeen te worden. Als des Konings lijfwacht opkoomende, dierverwondering betuigden en toonden, welke dit gezicht natuurlijker wijze in ben verwekt moest; hunnen Vorst met de wapenen in de hand te vinden tegen een van zyne onderdanen! welke eenige vertooning! En verbeeld u, of de gemelde Edelman met verbaasd stond, op het besef eener vermetelheid, en ongehoorzaamheid, die hy niet bedoeld had, maar die, boei onschuldig ook, hem onverwacht, op de eerste ontdekking, geweldig trefje moest. Zyne vrees echter en verwondering wierden door den Koning snel verdreven, welke, hem bij de hand neemende; verzekerde, dat hy hem voor een braaf kaarling hield, en zelve de zorg voor zyne bevordering op zijn nam. Hy kwam die belofte na, en ik heb naderhand gehoord, dat hy hem Kapitein gemaakt heeft. Ge my deze Levens-beschrijving, welke men mij verzonden heeft, waarachtig en nauwkeuriger voorkomt, dan enkele andere, die ik ken, vertrouw ik, dat men dezelfde met genoegen lezen zal. Julius Alberoni werd te Parijs in talloos op de 30 Maart 1664 in de allerlaagste omstandigheden, naar de wereld "geboren. Hij was de zoon van Jan en Laura Alberoni, welke hun brood in het zweet van hun aanflank wonnen, met in dagwerken voor de hoveniers te werken. Van zijn zachte jeugd af aan, liet hij veel tegenzin tegen de lichaams-arbeit blijkken, en hoewel hij zijn ouders hielp in de tuinen; zag men echter toen reeds, dat hij op middelen dacht, om een beter lot te krijgen. Deswijn de armoede van zijn vader hem niet toeloet, om zich op de studie uit te leggen, gelijk hij anders wel gewenst zoude hebben, zo trachtte hij een dienst van Clerk in de een of andere Kerk te krijgen, hoopende dat de Geestelijken die hij diende, hem ten minste lezen en schrijven zouden laten leren. Hij studeerde in dit voorzettelijke "en zich gebracht meer indringende, om uit zijn armoedige staat te komen, raakte hij bij de Bernardieten, welke hem geschikt vindend voor de wetenschappen hem de beginstelen van het Latijn leerden. Enige tijd daarna havoerende gehoord zeggen, dat er, in de Hoofdkerk, een bediening van Klerken, Klokluider open stond, en dat die bediening vrij voordeelig was, verzocht en verkreeg hij dezelfde. Hij wist zich in gunst bij de Kanunniken in te werken, welke hem de kronen deelden, zelfs verkreeg hij een klein onderhoud, waar hij om verzocht, om hem voor Vaderlijk erfgoed te verstrekken, en in staat te stellen van de Heilige Orde ontvangen. Toen hij Priester was, verliet hij zijn bediening in de Hoofdkerk, en maakte verheerlijk ontwerpen. Men zoude hem moeten ondertellen, krankzinnig te zijn geweest, als men dacht, dat hij, met zulk een laag geboorte "en in zulke beperkte omstandigheden; nu reeds gedaan had aan dat stralend fortuin, waartoe hij onderhand gestegen is. Dat is echter meer dan waarachtig, dat is altijd waar. 9 Bij dat en hij zag toen tot veel minder bepaalde. Men kon evenwel zeggen, hij geen de minste gelegenheid verwaarloosde, om zich te bevorderen; hij wist zich op een zeer bedienende wijze, van de goed en invloed zijn vrienden te bedienen, en zich door de levendigheid van geest, door zijn beleefde manieren en de vrolijkheid van zijn beschaving zo behagelijk te maken, dat hij allerweegen met genoegen ontving, en zelfs in de beste gezelschappen met ijver gewenst werd. Het is waar, dat hem, in zijn land, de gammel werd nagegeven van een beroep dat zeer onwaardig aan zijn karakter zou geweest zijn, dat welk met geen gezichtsclachten te bewijzen is; dit is zeker, en dit kan aanleiding tot dit gerucht gegeven hebben, dat hij op bevel van de Prins gebannen werd tevens met een zekeren Doctor Gardini genaamd, Auditeur Crimineel van Plaissen, waar- mee hij in bijzondere vriendschap geleefd had. Dit has satisfement kan als het begin, ten minsten als de grondvlak zijner grootheden worden aangemerkt. Hij volgde den gemakkelijken Doctor, welke van stad tot stad omzwolp "alder, wegen, en vergezelde hem zelfs naar Revenge, daar zij vijanden, tot dat de Doctor zyne herroeping bekwam. De Heer Baray beëchtte toen de Provincie in hoedanigheid van zijn Legaat, en hield te Revenge zyn verblijf. Albion wist toegang in zyn huis te krijgen, en zyn vriendschap te winnen; en hij behield die voordeelen eenige jaren lang. Een dierlijk bezoek door de hoop van zyn Vaderland weder te zien, verkreeg hij daar toe verlof "en keerde derwaarts. Daar nauwelijks aangekomen, vernam hij, dat de Heer Baray tot Bisschop van Plaissance was benoemd; bij was een van de eersten, om die Heer geluk te wensen, bij verzagt hem zyn bescherming, boodt hem zyn diensten aan, en nam zulke goede maatregelen, als zich noodzakelijk te maken, dat de Kerkvoogd in boedanigheid van standend ontving. Hij nam die bediening, daar hij zich vrij voelde van kwaad, niet lang waar; de Bisschop antwoordde zich van hem, op een fatsoenlijke wijze, en maakte hem aan de dienst in de kerk, hij verliet echter het bisdom niet, en wilde liever Fermont worden van den eigen Abbé Bartali, Neef van de E. Heer Baray, dan deszelfs dienst geheel verlaten. Alle omstandigheden waren hier gunstig voor hem. De jonge Abt studeerde in de rechten en in de wiskunde. Alberoni, welke beëindigde diezelfde schoolen, vond daar zeer veel kij verstandt, weinig Latijn; maar veronderstelde dat dit geen groot bezwaar was, aangezien hij de taal zelfs niet spreekt. De jonge Abt teerde ook het Frans, en onze Julius luisterde zo wel naar de meesters, dat hij die taal eveneens leerde, dan de taal zelf. De jonge Basro eindelijk laat kryvende van zijn om de Bisschop, om naar Rome te gaan, en zijn opvoeding daar dat hof te volmaken, zo volgde Alberoni hem daarheen, en verzuimde geen middel, of gelegenheden om zich begrijpelijk in die grote stad te maken. De Graaf Bonaglieri, was een van diegene, wiens achtgenkbaarheid en vriendelijkheid hij won. Dit was een Geestelijke, een Heer van verdienstelijk, wiens de Prins van Frankrijk had uitgekozen tot zijn gezelschap op reizen, welke hij door bijna heel Europa deed. Op de terugreis naar zijn reizen werd hij benoemd tot Bisschop van S, Dominee gelegen tussen de Bisschoppessen van Parma en Piacenza. Hij werd zelfs naderhand door de Hertog van Parma in zaken van het grootste gewicht gebruikt, inzonderheid bij den Hertog van Vendôme, grootgeboren van de Franse troepen, in een tijd dat de legers van de Keizer Italië overheersten. Alberoni nieuwsgierig om een leger te zien, vroeg den Graaf Bonaglieri van hem mee te gaan, als hij zich ten velde naar den Hertog van Vendôme begaf, het geen hij zo veel te gemakkelijker verkreeg, omdat hij de Franse taal zeer wel verstond. "En hief door van dienst aan als wezen voor hem, en zijn besteding. Alberoni is ziek door zijn buigen samen geesten vratilen inborst welhaast haagelijk te maken bij de fransche (A ciers, die aan het Hof van den Hertog van Vende were waren; zeven vermaakten zelfs zyne Hoogheid menigmaal met de fracije geargdens, de geestige redeneeringen de lugtige invallen en artige E gten van dberous te vertellen, wiens figuur ten minsten zo klugtig was als zyne redenen. Hij een kop van een afgrylelijke dikte, een kastanjebruine kleur; een zeer kleinen hals; vervaarlijk breede schouders, een heel lang boven en kort onderlijf, met één woord, was een dwerg, wiens het lot verordende hadt, om een Reus van te maken. De Kerkvoogd vernomen ebhende, dat Alberoni zich vrienden hadt gemaakt in de Armee, nam hem telkens mee, als hij derwaarts ging en bezorgde zelfs de eer van zyn hof te kunnen maken bij den Hertog van Vandome zelf, die veel smeek in hem vond, en het dikwils begeerde te zien en te hooren, hij liet hem vertrouwelijk bij zich eten, hij wilde hem zelfs bij zich houden, en in korten tijd, hadt hij al het vertrouwen van den Prins, die hem zyn waarden noemde. Sinds de brief van de Bisschop van Sint Domingo, bemerkte welhaast dat Aherson meer ingang bij de Generaal had, dan hijzelf, en gelijk hij zijn meester belangens boven zijn eigen stelde, zo was hij de eerste die denzelfde raad gaf om Ahmad Ali te geven, welken hij tot hier toe had waargenomen. De Hertog van Parma liet zich bewegen door de redenen van zijn Envoye; hij riep hem terug, en verklaarde "Aherson niet tot zijn Agent bij zijn hoogheid; men ruimde hem het trap op een prachtig vertrek, en men gaf hem aanzienlijke woningen." Deze Camouflage duurde al den tijd, dat de Hertog van Vendo me in juli bleef, dat is te zeggen, tot in den jaar 1706; en die Prins op order des Konings in Vrankrijk wederkerende, wilde zijn waarden Akberoni volstrektelijk bij hem houden. En aan - De Hertog van Orlans had toen het algemeen bevel over de troepen in Italië; en een zeker Abt Sforza, van Piacenza, werd door de Hertog van Parma in de plaats van Aherson. Niemand gezonden; Die Abt ondervond welhaast de grilligheid der fortuin, want de Fransen bij Turijn gefaalden, en gehoodzaakt zynde de bergen weer over te trekken, zo werd de Abt Sforza die heel wat geleerder en van een ganz ander geboort was, dan onze Alberoni, door de Duitschers genomen, en moest lang krijgsgevangen onder hen blijven; en eindelijk zyn vrijeheid weer bekomen hebbende, werd hij, voor alle beloning verplicht, om zich op zijn Landhuis te begeven, alwaar hij, zegens ampteloos geleefd heeft; onbekend in de wereld en schaamd zelfs van daar in te ver: zyn. Alberoni volgde den Hertog van Vendôme in Vlaanderen, steeds overlaadend met de gunstbewijzen en weldadigheden van deze Prins; hij beschikte naar zijn welgevallen, over alle bedieningen in 't leger. De veldtocht geëindigd zijnde, bracht de Hertog hem weer te Parijs en prefereerde hem dan Lodewijk de Alden als een man van buitengemeen veel geest, bekwaam voor de gewichtige Zaken, en aan wiens taak hij de meeste goede uitvlagen, welke hij in Vlaanderen gehad had, verantwoordelijk was. Dit voordeelig gewijzigd verwiervocht hem een jaarwedde van zijn majesteit. De Hertog van Vendôme vertrok naar Spanje, al altijd vergezeld van Alberoni, wiens hij langer niet mis zou kunnen. Hij kreeg nog een jaarwedde van Philippus de Young, zodat hij, door zijn bekwaamheid, eenige provincies in de gehoorzaamheid had weten te houden tegen de poogingen van Oostenrijk; waaruit men schijnt te mogen vaststellen, dat bij al die gebeurtenissen de Hertog van Vendôme, welke op den 11de Juni 1712, schielijk en onverwacht kwam te sterven, in het koninkrijk van Valence, wat langer in het leven was gebleven, Alberoni al eerder gezien zou hebben, het geen hij naderhand geworden is. Die dood bedroefde hem ten uiterste. Zodra hij zijn beginstige de laatste plagen bewezen had, zo vertrok hij te post naar Vrijland, om aan 't Hof rekenschap van zijn bestuur, en verloop te geven van 't geen er in Spanje was voorgevallen. Hij werd zeer minzaam van zijn Majesteit ontvangen; hij was nog te laat, toen de Hertog van Parma, zijn Vorst hem tot zijn buitengewoonen Envoyé aan 't Hof van Spanje benoemde in 1713. tot genoegen van de beide Majesteiten, waargenomen te hebben, werdt hij onverwacht beider vertrouweling. De Koningin liet een Cardinaal hoed voor hem verzoeken; Paus Clement de Alde verheefte hem tot deze waardigheid op den 7 juli 1717. Zodra het nieuws van deze bevordering te Madrid was gekomen, maakte de Koning hem Graaf van Spanje en verklaarde hem, eenige dagen daarna, tot zijn erfelijke Staatsdienaar. Dus zag zich die man, welke weinig tijds te voren "niet dan het tijdelijke van een middelmatig Bisdom onder zijn bestiering had, en die zelfs zich zo goed van die last kweet, dat men verplicht was hem denzelfde af te nemen, eensklaps aan het hoofd van een der machtige monarchieën van Europa. Hij maakte zeer voordeelige ontwerpen voor Spanje, en zette ons werelddeel in rep en roer. Hij maakte den aanvang van zijn Staatsbestier beroemd door den optogt tegen Sa, dinie, die hem gelukte. In 1718 bewoog hij den Koning zijn meester, om Sicilia aan te tasten. De hekkens dier onderneeming waren gelukkig, maar Frankrijk en Engeland zich voor den Keizer verklaard hebbende, zo oordeelde Philippus de Vde raadzaam. Wat hier van afgelopen jaar, zeker is het, dat hij op den twintigste December 1719, door een Secretaris van Staat, een bevel van den Koning kreeg, "met deszelfde hand geschreven", waarin hem uitdrukkelijk belast werd, om zich niet alleen voortaan van Staatszaken te onthouden, maar zelfs verbood, om zich in de tegenwoordigheid van hun majesteit, of van eenige Prins van het Koninklijke Huis te onthouden, met verdere orden om binnen acht dagen, en het ja binnen drie weken te verlaten. De Koning gaf in dit bevel te kennen, dat hij dit besluit genomen had, uit alle kinderpatronen voor der Vrede, uit de weg te ruimen. De Cavalier verliet Madrid op den twintigste derzelfde maand, en nam eerst den weg naar Frankrijk, en zich via Italië te begeven. Hij ging te Parijs scheep, waar hij zich naar Sestri Ponte bevond, in het gebied van Genua, begaf, zijn voorzetting was, om daar zijn verblijf te nemen. -Hy kwam aan op den 5de February 1720, en den avond van diezelfde maand ontving de Doge van Genua een brief van den Paus, welke hem verzocht, om zich van den persoon van Abernoni te verzekeren. De Doge vergaderde aanvankelijk den kleine Raad van het gemeenebest, om het verzoek van den Paus te overweegen. Men besloot, dat men dit zelf moest voldoen, en ingevolgens van dit besluit, werden dertig man, door een Colonel gecommandeerd, afgezonden, naar Sestri. Ze amcingen het Paleis des Cardinaals, en bewaakten hem. Dit voorval maakte geruch. Men verspreidde ten onrechte, dat de Inquisitie den Paus tot het doen van dit verzoek had overgehaald; en dat Abernoni gevangen zat, naar het Kasteel Saint Angelo gebracht moest worden, om hem te ondervragen wegens onbehaande verstandhouding, die men beweerde, dat hij, met de Turken gehad; de grote Raad ondertussen te Genua, keurde den stap, welke de Doge en de kleine Raad gedaan hadden, af, en de Kardinaal werd in de maand Maart in vrijheid gelaten. Na den dood van Clemens de XIe begaf zich Abernoni, met een vrij geleide naar Rome en het Conclaaf. Hij kwam daar op den 7den April aan, en Pius de XIIe werd gekozen; die nieuwe Paus. Het onderzoek naar het gedrag van Abernoni, vond hem niet schuldig aan enige regelmaatshandelingen, en alle zijn misdaden bepaalden zich, om een jaar lang in eenig Klooster te moeten wonen. Hij verkoosde Jezuïeten te Rome. Een jaar daarna werd hij door een Brevet van den Paus volledig vrijgelaten. Vervolgens leefde hij afgezonderd, behoudend, bleef hij tegenwoordig bij de Koning ongenaakt, alhoewel hij altijd een grooten invloed in het Hof van Spanje had. Het geen zeer tot zijn eer trekt, is dat hij zijn geboorte en herkomst nooit vergat; en dat hij zich de moeite en de fakkels genomen, om binnen te brengen, welke hij had moeten ondergaan, om zijn studie te vervorderen, hij in zijn geboortestad een kweekschool stichtte, ter gunst van arme jongelingen. Hij stierf den 26 Juni 1752, oud 87 jaar. NIEUWE ONTDEKKINGEN, WELKE, DOOR DE HULP EN HET OPENBAAR GEZAG VAN DEZE OF GEENE MOOGENHEID, GEDAAN, EN VERBETERINGEN, WELKE, HIER DOOR, NAAR ALLE WAARSCHIJNLIJKHOED, IN MEESTE WETENSCHAPPEN GEMAAKT ZOUDEN AAN KUNNEN WOORDEN, Door den Heer DE MAUPERTUIS. Dit zijn wetenschappen, waar de wil der Vorsten geert onmiddelijken invloed op heeft, en die zij op geen andere wijze, kunnen bevorderen, dan door de Geleerden, die er zich mee bezig houden, door eer en beloningen op te wakkeren; maar daar is ook andere, waarvan de vorderingen en voortplanting van hun ontdekkingen heel grootste deel afhangt van hun wilde hulp; zodanige zijn alle, waarvan de beoefening te grote roosters vereist, dan dat ze door bijzondere mensen gedragen, of te veel moeilijk vordert, dan dat dezelfde, door eenige weinige personen, gemaakt zou kunnen worden; zodanige met één woord daar men geen nieuwe ontdekkingen in kan doen, zonder, door het openbaar gezag van eenen Vorst, of Gemeenebest ondersteund te worden: ik zal er eenige voorstellen len, waar om hetten ik ten uitersten wenschte, dat deze of gene Mogelijkheid haar invloed gebruiken wilde. ZUIDELIJKE LANDEN. De geheele wereld weet, dat er in het zuidelijke Halfrond een onbekende ruimte is, uitgestrekt genoeg, om er een nieuw Weltdeel te kunnen plakken, 't welk groter zou zijn, zoude dan eenig ander van de vier bekende Wereld-deelen; en geen Vorst of Staat heeft echter de nieuwsgierigheid van tal laten ontdekken, of de Landen of Zeeën zijn, welke deze onbekende ruimte vervullen, en dat in een Eeuw, waarin de Zeevaart tot zulk een hoogen trap van volmaaktheid gebracht is. Zie hier eenige aanmerkingen, welke ik over dit onderwerp heb te maken. Gelyk is van alle Oorden, die op onzen Aardbol bekend zijn, geen ruimte zo groot is, als deze onbekende streken, welke geheel en al door Zeën beflaagen is, zo is er, ten opzichte der laatste, ook veel meer waarzekerheid, dat men er ook Vlotten, dan dat men er enkel Zeën zoude vinden. Bij deze algemene aanmerking zou men ook kunnen voegen de verhalen van alle die zodanigen, welke in het zuider Halfrond zeilende, Uithoeken, Kaapen, en zekere kentekens van een vast land, daar ze niet verre af waren, ontdekt hebben. De Dagregisters, die er gewag van maken, zijn al te menigvuldig in getal, om dezelve hier aan te halen, zommigen der Kaapen, die het meest voor uitgezonden zijn, zijn reeds op de kaarten getekend. De Franse Oost-Indische Compagnie liet voor eenige jaren, zuidelijke landen tussen Amerika en Afrika zoeken. De Kapitein Lozier Bouvet, welke met deze Commission belast was, zeilende westwaarts aan, tussen deze twee werelddeelen vond een streken van acht-en-vijftig graden, waarin hij geveeldige kenmerken van nabije gelegen landen ontdekte, en eindelijk, op de breedte van 52 graden, een Kaap zag, waar aan het ijs hem belet was te landen. Zo men de zuidelijke landen alleen zocht te ontdekken met oogmerk "om er eenige bekwaam Haven in zijn andere Zeetoogten te vinden, zou dat de moeite gewisselijk wel waardig zijn, een onderneeming door te zetten die men te vroeg heeft laten steken; maar gelijk men de ontdekking der zuidelijke landen niet enkel behoefte te bepalen tot het voordeel van een dergelijke Haven, en dat ik in tegendeel geloof, dat dit een der minste voorwerpen zou behoeven te zijn, om die onderneeming aan te vangen, zou ik tevens van oordeel zijn dat de landen ten Oosten van de Kaap de Goede Hoop, meer verdienen zouden opgezet te worden, dan die, tussen Afrika en Amerika leggen. Inderdaad men ziet door de Kaapen, welke men reeds opgemerkt heeft, dat de zuidelijke landen, aan de andere zijde van Afrika, den Æquator veel meer naderen; en dat zij zich uitstrekken tot die Climaaten, daar de dierbaarste voortbrengselen der Natuur gevonden worden. Het zou moeilijk zijn, om enige gissen te maken wegens de Producten en de Bewoners dier landen. Maar daar is een aanmerking, zeer geschikt, om de nieuwsgierigheid op te wekken, en welke zou kunnen doen vermoeden, dat men daar zeer verschillende zaken vinden zoude, van die welke men in de andere Wereld-deelen aantreft. Men is verzekerd, dat drie dier deelen, als Europa, Afrika en Azië, elkanderen gelegen, vroeger één vast land uitmaakten. America is ook mogelijk aan gevoegd, maar zo het is afgezet, is dit ten minsten alleenlijk door een Zee-engte, en dus heeft er altijd een gemeenschap tussen de vier Wereld-deelen kunnen plaats hebben. Dezelfde Gewassen, dezelfde dieren, dezelfde mensen hebben zich in dezelfde moeten voortplanten, en allengs verder uitbreiden, zo veel het verschil der Luchtstroomtjes hen toeliet, om daar te bestaan en voort te teelen, en hebben gevolgens zelden een andere verandering moeten ondergaan, dan die, welke dit verschil van Luchtstroomtjes hen veroorzaakte konde; maar het is niet evenzo gelegen met die soorten, welke in de zuidelijke Landen geweest mogen zijn, en deze hebben hun Lucht niet kunnen verlaten. Men heeft den aardbodem verscheiden maal omgezeild en heeft deze Landen altijd aan dezelfde zijde laten leggen. Het is zeker, dat zij volstrekt op hunzelf liggen, en een afzonderlijke wereld, om zo te spreken uit te maken, waarin men niet voorzien kan, wat er gevonden zou worden. De ontdekking dier Landen zou derhalve groot voordeel aan den koophandel, en wonderbare verklaringen aan de Natuurkunde kunnen verschaffen. Voor het overige bepaalt zich de zuidelijke Landen niet aan dit groote vaste land alleen, welk in het zuider Halfrond gelegen is. Daar zijn waarschijnlijk tussen Japan en America een meeninge Eilanden, waarvan de ontdekking van veel belang zou kunnen zijn. Zal men geloven, dat die dierbare kruidige rassen, welke voor geheel Europa zo noodzakelijk zijn geworden, niet anders groeien, dan in sommigen dier Eilanden, daar zich een enkel volk meester van gemaakt heeft? Datzelfde volk kent er moogelijk wel andere, die ze evenzo voortbrengen, maar welke ze geen zin heeft bekrachtigd te maken. Het is in de Eilanden dezer Zeeën, dat de Reizigers ons verzekeren gezien te hebben, wilde mensen, ruige mensen, die staarden hadden, en een middelvoort schenen te maken tussen de Apen en Ons. Ik zou liever een uur met dit voorval van mensen praten, als met den fraaisten geest van Europa. Maar zodan de Franse Oost-Indische Compagnie zich bepaalde om eenige Zee-haven voor haar Natie te zoeken in de Zuiderlanden tussen Amerika en Afrika, zo denk ik niet, dat dezelfde zich behoorde te laten afschrikken door het slag gevolg van eerste onderneeming. Het schijnt mij integendeel, dat het verhaal der reizen van Kapitein Lozier gemelde Compagnie vroeger beoordeeld aan te spooren, ondanks die onderneeming dood te zetten. Want hij heeft zekerheid gekregen "dat er zulke Landen zijn. Hij heeft ze gezien, en zo hij er niet na genoeg bij heeft kunnen komen, zo is dit veroorzaakt geworden door hindernissen, welke, in het vervolg, te vermijden of te overwinnen zijn. Het was het ijs, dat hem belette om aan Land te komen; hij was verwonderd van hetzelfde te vinden op een breedte van 50 graaden, en wel in den Zomer-zonnestand. Maar hij had behoord te weten, dat alles gelijk zijnde; de koude in het zuidelijk Halfrond, gedurende den winter; veel groter is, dan in het Noordelijk; om dat, hoewel wij onder eenzelfde breedte zijn, in het één of ander Halfrond, en de richting van den Pol dezelfde zijn, de afstanden echter van de Zon, waar in die halfronden op dezelfde jaargetijden staan, niet met elkaar overeenkomen. In ons Halfrond hebben wij winter, als de aarde het naast bij de zon is, en deze omstandigheid vermindert de kracht van de koude; maar in het zuidelijk halfrond daarentegen, valt de winter voor, als de aarde ver van de zon af is, en deze omstandigheid vermeerdert de koude. Voeg daar bij, dat de winter in het zuidelijk Halfrond acht dagen langer duurt, dan in het Noordelijk. Maar, boven dit alles, had men behooren te bedenken, dat in alle plekken, waar de Bodem schuinkant is, de grootste hitte eerst na den zomer-zonnestand voorvalt, en zo veel later komt, als de Lucht trekt kouder wordt. Dit is bekend bij alle Natuurkundigen, en bij allen die naar de Poolen gereisd hebben. In het zuidelijk Halfrond ziet men dikwijks in den zomer-zonnestand de Zee nog met ijs bedekt, daar men een maand daarna, geen schotsje meer van aantreft; men gevoelt er dan groote hitte, en dit is in dezen tijd of in die, welke daar, in het tegenoverstaande Halfrond, aan beantwoordt, en gelijk mede staat, dat men moet bezoeken, om bij die Landen te komen, welke dicht aan de Poolen liggen. Het ijs, als het eenmaal begint te smelten, smelt in de Luchtstroom, zeer snel, en in weinig dagen is de zee van bevrijd. Als Kapitein Lozier dan, in acht van in den tijd van den zonnestand te komen aan die reedte, daar hij zijn landen zocht, een maand later was gekomen, zo kan ik nauwgezet gelooven, dat hij enig ijs gevonden zou hebben. Voor het overige is het ijs geen onverwachte hindernis voor de Landen aan te doen. WELKE GEDAAN ZOUDEN KUNNEN WORDEN. 197 Wooners van de kusten der Golen van Figlia en Boerie hebben, den geheele winter, gebaande wegen over ’tzelfde, en werken die wegen dikwils boven die, welke zij te Lande gouden kunnen gebruiken. Nog hebben de Volkeren van ’t Noorden een vrije eenvoudige en vrije veilige manier, als zij verplaatst zijn op ’t ijs te verblijven, ’t welk begint te breken. Dat zij ’er namelijk lichte vaartuigen opbrengen, die zij overal met zich slepen, waar zij gaan, en met welke zij van het een veld naar ’t ander kunnen oversteekenc. Dit alles is zeer bekend in de Noord-Amerikaanse landen, en als zulk, welke de Compagnie had uitgezonden, om de Zuidelijke Landen te ontdekken, meer kennis hadden gehad van de Natuurkunde dier Landen, en van de hulpmiddelen waarvan men zich daar bedient, het is te denken, dat zij, met wat later aan te komen, geen ijs gevonden zouden hebben, of dat het ijs, dat welk zij aantroffen, hen niet belet zou hebben gehad, van het land aan te doen, dat welk, volgens hun verhaal, vijf of twee mijlen van hen af was. EDE PATAGONS Het is niet zwaar zijn inbeeldingen over te geven, of zich aan een belagende nieuwsgierigheid schuldig te maken, te zeggen, dat dit Land der Patagons, gelegen aan den zuidelijke uithoek van Amerika, wel verdiende wat nauwkeuriger onderzocht te worden; zo veele geloofwaardige verhalen maken gewag van deze Reuzen, dat men redelijk wijze niet kan twijfelen of daar zijn in die Landstreek mensen, wier grootte zeer veel van de onze verzekerd. De Gedenkboeken van de Koninklijke Societeit te Londen, maken gewag van een Bekkenbeen, dat welk van een dier mensen gewenst moet zijn, wier grootte de vergelijking van het hoofd in dezelfde evenredigheid als die onzer lichamen gemaakt zouden, van tien of twaalf voeten was. Als wij de zaak wijzigend nagaan, moeten we ons verwonderen, dat men onder alle mensen, die wij kennen, niet dezelfde verscheidenheid van grootte opmerkt, die men in alle andere soorten van schepen waarneemt. Om zolang als mogelijk is van ons Geflag op te gaan, zo laten wij de Apen ten voorbeeld neemen; daar is zekerlijk tussenuit klein aapje of een groot. Sapajou in een grote aap, die men Baviaanen noemt, meer verfchil dan tussen de eenste Laplander en de grootste Philosophe. Tranq, No. 168, 169. En 't was ook een groot vermaak. MEUWE ONTDEKKINGEN Na de ontdekking der Zuiderlanden, komt er een andere tegenoverstaande in aanmerking, welke men in 't Noorden behoorde te bezoeken. Die ontdekking zou den weg naar de Indiën zeer veel korter maken dan die, welke de Schepen thans verpligt zouden te houden, met de zuidelijker uithoeken van Afrika en Amerika voorbij te zeilen. De Engelsen, de Hollanders, de Deenen hebben meermaals gepoogd die doortocht te vinden, waarom de nuttigheid niet in twijfel kan getrokken worden, maar de mogelijkheid is nog onbeantwoord; men heeft het ten Noordoosten en ten Noordwesten bezocht, zonder te gelukken; die poogingen ontdoken vruchteloos voor de geenen, die ze gedaan hebben, zullen het niet ten eenmaal voor hen, die 't naderhand bezoeken zullen. Ze kunnen er ten minsten uit leeren, dat, zo 'er een doortocht is, door de een of andere dier wegen, daar men ze gepoogd heeft te vinden, dezelfde althans ten uitersten moeilijk moet zijn; men zou door de zee-engten moeilijkheden. ten vaaren, welke in deze Noordelijke zeeën ten uitersten moeielijk en door het ijs meestal geflooten zijn. Het begrip, dat men zeggen heeft, welke deze door het gezogd hebben van herkomen zijn, is dat men het door het Moorden zelve niet moet bezoeken. Uit vrees voor een te strenge koude, zo men de Pool al te dicht kwam, heeft men zich niet ver genoeg in zee durven begeven, noch de kusten genoeg verlaten, en men is dus door het ijs belet geworden, het zy dat de platen, daar men wilde doorzeilen, inderdaad niet anders dan inhammen of zeeboezems waren. Het is een foort van wonderpreuk, te zeggen, dat men nader aan de Pool minder vis en een zagere lucht gevonden zoude hebben, en echter, behalve dat sommige verhalen verzekeren, dat de Hollanders dichter aan de Pool genaderd zynde, inderdaad een opene en stilte zee, en een gematigde lucht vonden, zo geven de Natuur- en Sterrekunde daar de grootste waarheid toe aan de hand. Zo het ruime zeën zyn, welke de Streken onder de Pool beflaan, zo zal men er minder ijs vinden, dan in min noordelijker plekken, daar de zee tusthen ’ Land befloten is, en het geduurig schijnzelen der zon boven der Horizont '(gezicht-einder) geduurend zeg agtereenvolgende maanden, kan meer warmte geeven, dan haar weinige hoogte kan doen verliezen. Ik zou dan van oordeel zijn, dat men door de Pool zelf die doortocht moest bezoeken, en ter zelfde tijd, dat men dus kon hoop om een ontdekking van zo veel belang voor den koophandel te doen, zou het ten opzichte der kennis van onzen Pool een wetenschappelijke bijzonderheid zijn, te weten, of dat punt, daar de Pool om draait, Land of Zee is. De verschijnselen van den Magneet naderen gaan naar de oorsprong zelf, daar ze uit schijn voort te komen; daarbij vragen of het Noordlicht veroorzaakt wordt door eenige liggende Stoffe, die van de Pool voortkomt? of ten minste, of de Pool met de Stof van dat Noordlicht als bekleed wordt. Ik spreek hier niet van zekere moeilijkheden aan deze tochten gehecht. Hoe meer men de Pool nadert, hoe meer voordeel men van de stormmans konst kan trekken, en aan de Pool zelf houdt het voordeel diervoor, gelijk men. weet, geheelrijk op. Men zou dan dat noodlottige punt kunnen vermijden; maar als men daar, bij ongeluk, in verhalen was, zo zou men z’n koers in zekeren zin, bij het gebal moeten beginnen, tot dat men weer ver genoeg van de Pool was afgeraakt, om de regels van de Zeilvaart weer te kunnen opmaaken en volgen. Ik zal me hier niet verder uitbreiden, omdat ik me alleen heb voorgevallen, over de gewichtige ontdekkingen zelf te spreken. Als ik de zelfde heb aangewezen, "mag men verder de bedoelingen beraadelen, om dezelfde werkstellig te maken. Als ondertussen een verinleggende Vorst jaarlijks twee of drie scheepen tot deze ondernemming schikte, "zouden de onkosten niet zeer groot zijn; en onafhankelijk van het welgelukken van de bedoelde ondernemming, ten minste kunnen strekken om Schippers en Stuurlieden in alle gevallen bekwaam te maken, en het komt me onmogelijk voor, dat men, Onder zo veel dingen, die nog onbekend zijn op onzen Bol, niet de een of andere gewichtige ontdekking zou- doen. WAARNEEMINGEN OVER DE MISVERSTANNINGEN van het Kompass. Als men het gebruik beschouwt, van welk men van de noord richting, die de zeilvoorbij heeft, om zich naar het Noorden te keren, gemaakt heeft, zo kan men zich naauwelijk wederhouden van te geloven dat die verwonderlijke eigenschap denzelfde gegeven is, ten nutte der Zeelieden; maar deze eigenschap is nog niet dan onvolmaakt bekend, hoe grote guttigheden deze ons verfwachten; en daar is grote waarzekerheid, dat wij meer voordeel van hebben zouden, als deze ons beter bekend waren. De afwijking van de Magneet in het algemeen naar ’t Noorden, of naar de Pool, dient, om onze koers op zee te regelen, maar de afwijkingen van deze richting, ongetwijfeld aan eenige nog onbekende wet onderworpen, zullen waarzekerlijk nieuwe middelen zijn, die de natuur bewaart voor den Zeeman, om hem het punt van den Bol, waar hij zich Bevindt, te doen kennen. En Engeland gaf voormaals aan de Heer HalZey het Commando van een Schip geschikt tot bevordering der Zee-Wetenschappen. En andere Aardrijkskundige hebben gedacht, dat de Lyn van den Heer Mallej niet de enige op de Globe was, maar dat er een andere werd gevonden, welke dezelfde voordeelen had. Gelijk de misverwarring in het Kompass verfchilt in eenzelfde plaats, zo kunnen deze Lynen zonder misverwarring, niet blijven dezelfde blijven. Maar bij aldien, gelijk het waarachtig is, hunne beweging regelmatig is, en wij deze zouden kunnen leren kennen, zo zouden wij er hetzelfde nut uittrekken. Men moet erkennen, dat de arbeid van de sere geest, WELKE GEDAAN ZOUDEN KUNNEN WORDEN. Het is niet tot volkomenheid gebracht, maar kan men verwachten, dat zulke grote ondernemingen met één pooging of proef worden afgedaan? Én kan men zin hebben voor een ontdekking van zulk een belang? Men kan derhalve de Zeelieden niet te ernstig aanpruigen, om overal waar zij kunnen "de nauwkeurigheid waarneeming te doen, wegens de misverstandingen van het Kompass. Die misverstandingen zijn hen reeds noodzakelijk om de waarheid van hun koers te kennen, en zij maken er daarom waarneemingen over, maar zij maken ze met geen genoegzame zorgvuldigheid. De verschillende hellingen van het Kompass op verschillende platen hebben bekwaamde water-be beschrijvers doen denken. Ken, dat men er nog eenig nieuw middel uit kon trekken, om op zee de planten te kennen, daar men is. Die waarneemingen zijn nog moeilijker uit te voeren, dan die van afwijkingen, en kunnen op zee niet wel met de vereiste nauwkeurigheid, geschieden, maar men zou ze te lande, op verrijkende planten moeten doen. Want, wat anders is het waarneemingen te doen, om een Theorie te ontdekken, of ze te doen, om zich van een reeds bekende Theorie te bedienen. Wij zullen in een volgend Stukje deze nieuwe ontdekkingen en verbeteringen in wetenschappen door middel van publiek gezag, vervolgen; en de vaste kust van Afrika, en de Pyramiden, beschouwen, zien wat nut er van een College van buitentandheidskundigen, en een Latijnse Stad, wat voordeelen in de Astronomie, wat van de doodstraffen der misdaadigers, wat in de Mechanica, in de Natuur- en Scheikunde enz. zoude ik verwagen zijn; en wat na onderzoeking eindelijk behoorden verboden te worden. Thans moeten we at breken, om de verandering te betragen. HET ZAAIJEN EN ONDERHOUDEN DER SPARREN- EN DOBBELE-BOOMEN. Zie ook het voorgaande Stukje pag. 141. Het zaaien en onderhouden van planten op de grond, welke men voorheeft te bezaaien, het toelaat, zo ploegt en egt men dezelfven, maar zo die met de onderwortels, stammen of andere dergelyke beletsel belaagd is, zo moet men hem met de Spade of Schep, een of twee, op sommige plaatsen zelfs meer teken omzetten of rioolen. Zo de grond niet te hard of grintig is van onderen, en de oude wortels der struiken enz. niet menigvuldig in dit land zijn, zo heeft men zelfs sommige treeken de gewoonte, om dezelfven maar, bij stappen, half af te plaggen, en de plaggen of zoden omgekeerd te leggen, op den naasten rug streep, dus vordert men veel werks en krijgt men niet snel de aarde bloot ter plaats, daar men de bovenste oppervlakte of korst aflaat, maar ook daar men dezelfde omgekeerd oplegt. Daar geen wortels of stammen in den weg zijn, en de grond gelijk is, kan dit veel spoediger met de ploeg geschehen, en dan wordt het twee-vooren genaamd; dog dit alles hangt, gelijk wy reeds in ons vorig bericht zodanig een aanmerking maakten, van bijzondere omstandigheden af, welke men, met oordeel dient raad te plegen en te volgen. 