VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
had; doch ook deezen keer helden myne vrieuden my tegen. De oproer v:n alle myne zinnen ging eindelyk in onmagt over; en in deezen toeftand werd ik t'huis gebragt. Eene heete koorts be- roofde my wel dra van myve bewustheid; ik hen de dood zeer na- by geweest. Waar toe zl ik de ver(chriklyke toneclen myner verbeeldinge befchryven, welken ik my gedeeltelyk zelf niet bewust ben, en die my naderhand verha:ld geworden zyn? Ik heb geraaskald. Men heeft my moeten binden. Menigmaulen waande ik uwe moeder te zien, die myne banden metwaardiglyk flaakte. B ymoediglyk, wilde ik myne armen om haar (aam, haar aan myne borst drukken, en — gevoelde dan, dar ik nog gebon- den was. Eens zag ik eenen blank nam uit den wand te voor- fchyn komen, en zig door de gordyren in het bedde uittrekken. Aan den ring des vingers herkende i de hand uwer moeder. Ik greep ze: „ neem my meg,” riep ik: an t Zy hier boven , of beneden! a Geef uw koude hand my mede!” Ja.fomtyds herhaal ik nog in den droom de herfen(chimmen myner toenmaslige verbeeldingg. , | JIL DEEL. MENGELW. NO. 5. Q Ein- 226 HETE LEDIGE GRAF. Eindelyk kreeg myne fterkere natuur de overhand; en ik kwam wederom in de waereld. Nu nam myn lyden eerst cen’ aanvang ; te voren was ik nog gelukkig geweest. Duizend kleine omftandighe- den verfcheurden aile oogenblikken myn hart, en ik zelf nam de moeite om deeze prikkels nog dieper in te drukken. Zo dra ik kragten genoeg bezat, ging ik in de kleedkamer van uwe moeder : — Welk eene ontzettelyk weemoedige vertoning! Al haar huis- gewaad, dat zy des morgens van dien ongeluxkigen dag aan gehad had, ach! voor de laatfte maal aan had gehad, tag hier en daar verfpreid. Haar donkerroode kleed, dat ik haar had laaten maaken naar een ander, waarin ik haar voor de eerftemaal had gezien ; — haar bevallige ftroohoed, dien zy op onze wandeltogtjes plagt te draagen; — eene openftaande toilette, waarop my een étui in '’t oog viel, dien ik haar ecns ten zoen voor een klein voorgevallen gefchil gefehonken had; — haar breigereedfchap met een’ half voltooiden handfchoen, dien ze voor my breidde;— de bedftede, waar in gy u ter waereld gebragt had; — elke hoek boezemde my eene herinnering in het hart. Aan den wand vond ik nog eene half uitgewischte tekening , waar in wy elkander eens, uit fcherts, a met potlood hadden afgefchetst. Maar nog dieper drong de (mat —x in myne ziel, toen ik eenen reeds lang verwelkten ruiker van arz twee roozen en eenen hyacinth vond. Hy was met een roodzyden ez lint omwonden , waarop eenige letters gedrukt waren, uit welken ik wë zag, dat ze dien beftemd hadde, om aan my, dienzelfden rampzali-— È. gen avond, te verëeren, die delaatfte van haar leven was. Daar ne— ==> vens lag een ha:rlok, om welken ik haar verzogt had, ten cinde=> 3 mynen tegenwoordigen ring daar uit te laaten vervaardigen. He-— == laas! toen dagt ik niet, dat er zulk eene afbeelding uit zoude ge == maakt worden, als waar toe Jk dien federt heb aangewend. Ik | wilde eenen band Luten maaken, dien twee duiven tot een ftrik> £ a trokken. Kamer. Ach! nu begryp ik eerst, waarom gy u dikwils uurer sar =r lang in die bovenkamer opfloo:, en waarom gy my nooit binner az ==n dat vertrek wilde laaten komen. —— Maar vader, gaa voort me St uwe treurige gefchiedenis ! Vanger. "kr is niet veel meer van te verhaalen. In de bezigheden der waereld rond te woelen, fcheen toen aame an my, wiens ganíche zie! als in (aan geraakt was, dien alles ir -Sn deeze waereld, al ware het ook eens Ko ingstroon geweest, cams ne kleinigheid fcheen te zyn, niet wel mogelyk. Daar ik mma eenig vermogen bezit, welk ík inzonderheid aan de liefde vans n uwe zal ge moeder te danken hebbe, zo leide ik myne bediening neder, verkogt myn huis in de Stad, en begaf my herwaards Cap dit landhuis, om hier, in eenzaamheid, mye dagen door ze brengen; wels.n ík ook federt meest aan uwe opvoeding beflee=d hebbe. Na rype overweeging vond ik goed, u deeze gebeurter» ís niet eerder din nu te verhaalen; en heb my daarom , zo wel door Wye vrienden, als door myne weinige bedienden, doen "element ` HET LEDIGE GRAF. 227 dat zy u niets van 't geval zouden openbaaren; waarop ik my des te heter verlaaten konde, om dat gy maar zelden uit myn ge- zigt waart. Kamer. Bi, waarom dat, Vader? waarom mogt ik zulk eene lieve voortreffelyke moeder niet eerder met u beweenen? Vapenr.: Als ik. u deeze ganfthe gefch'edenis in de eerfte jaa- ten van uwe kindsheid verhaald had, zoudt gy z: gehoord hehben, zonder ze te verftaan; en als gy se eindelyk al ve: ftaan hadt, zou zy reeds oud voor u geworden zyn, en gy zoudt er nu al met zo weinig aandvenirg ‘am gedagt hebben, als gy voorheen aan de dood uwer moeder dagt, toen ge nug meende, dat zy aan de koorts Overleden was. Neen, myn zoon, zulk cen dood verdient een levendiger aandenken! Ik wilde voor uwe moeder in uw hart een Gedenkteken ftigten, dat haar dierbaarer zyn zal, dan dit Stecnen, het welk ik hier op dit eiland heb doen bouwen. Gy moest alles te gelyk weeten, en wel nict eerder, dao, wanneer gy de waardy awer moeder geheel en al kondet voclen, en uw hart bekwaam ware, om zulk eene volheid van" weemved en dankbaarheid te be- vatten. Misíchien zou ik u dit geheim nog langer onthouden hebben, maar —— Kind, ík moet u nu alles zeggen: wel haast zal ik by uwe moeder wezen. Ik gevoel dit aan myne vervallende tovenskragten, aan myne verzwak:e borst. ‘Toen zy fticrf, en ik nog geen dertig jaaren oud was, en ik dikwils dagt, dat ors bog een tydvak van dertig tot veertig jaaren fcheidde; toen kwam my dit voor als eene kloof, die sichen ons bevest'ed , CR ik zelf fcheen my een overge'aatere op een onbewoond eiland. Hem is zyne eenige gezellin afgeftorven, op wier graf hy nu als woont;en rondom zig ziet hy nie:s dan eenen onmeetely- ken oceaan. Maar nu, myn lieve kind, fehynt my deeze overtogt maar klein te zyn. Het hatftaeer heeft de maaté ment dagen verkort. - (Karel omärmt fnikkende de knieën zyns Vaders. Deeze zwygt een peos van wemoedigheid.) Vaner. Hoe wcinig waarde dit leven ook vaor my hebbe, nogthans wenschte ik nu nog wel eenigen tyd by u te blyven, op dat ik u eerst pit de kindfche jaaren, uit de jeugdelyke — doch voor uwe opvoeding heb ik alreede gezorgd. Karzer. Ach lieflte, lieffte Vader, Llyf nog by geen Ka- rel! Ben ik dan uw kleine zoon niet meer; de zoon uwer vrou- we, die hier in 't graf ligt, die-gy zo lief hebt gehad, en die ú zo lief hadde? , i. Vaper. Folter my niet met tegenwerpingen over myn Onmaatig hartzeer! Mun geweeten maakt ze. my zelf. Doch t is na te laat. ——— Leer veeleer, uit myn voorbeeld, uwe ziele nooit aan een asrdsch gued, al ware het ook het heerlyk- fte onder allen, eene beminnenswaardize gade, zo geheel en al wast ce hegen. Gy kont, onde, 't befier van een” ander, cok 2 een 228 HRT LEDIGE GRAF. een braaf man worden. Dat gy dit worden moogt, == geen oot man! (want de grootheid deezer waereld is daar boven egts iedelheid;) daarom wil ik nog tot God bidden, als myne tonge reeds verftyfd wezen zal. En als ik dood ben — ik wil hier begraaven worden, —= 20 koom fomwylen. bier al- leen; zet u, onder deezen boom, by dit graf neder; en als uw hart dan klopt voor de zaak der deugd, als e begint te gloeijen van voorneemens om goed te doen, geloof dan, dat de geesten uwer ouderen boven uw hoofd zweeven, en u zegenen ! Karer. Ô Vader, nog leeft gy! Laat my nu met u in de graf- ftede myner moeder nederdaalen, om ten minften haare kist te omhelzen! Wanneer gy by my zyt, vrees ik dit niet, al ware het zelfs dat my de geest myner dierbaare moeder verfchene. Hy zou gewis wel vriendelyk zyn, en my geen leed doen. Vanper. Ik bemerk, dat het woord grafftede u heeft misleid s y meent, dat hec lyk, gelyk gy hier dikwils by andere voorval- en gehoord hebt, uit het water is opgevischt. Neen, men arme, lieve Karel! Onder het ys gebeurt dit zeldzaamer. Men heeft de flede en het paard aan den mond van de rivier nog zien dryven. Maar het lyx van uwe moeder heeft men langen tyd gezogt, maar piet gevonden. De Almagtige begroef haar in den Le: der na- tuure, in de groote waereldzee; aldaar zal hy haar eenmaal weder- vinden, zo wel, als of zy hier in dit graf rustte. Bicterlyk weende de knaap, en zy beiden zaten nu zwygende neder; tot dat de reeds’ hooggeklommen maan door de linden op hen naderfcneen. De Sint Junswormen glinfterden reeds in het gras onder 't geboomte; en van alie de voorige, thans verftomde zangeren, kweelde alleenlyk nog de eenzaafne krekel. De Vader ` roeide daarop bet fchuitje naar huis, terwyl de jonge knaap agter in het vaartuig fond, en, met betraande oogen, de door den maa- nefchyn vergulde golven agter na keek, en opmerkte hoe fnellyk dezelven’ naar de groote wacreldzee ftroomden. | geg, — o ap DE WAARHEID VAN DEN OUDEN STELREGEL, „ DE WYZE IS ‚ ALLEEN GELUKKIG,” ONDERZOGT. (Uit het Engelsch) ` D: kragt der Bewyzen, en de bondigheid der Proeven, byge. brag: tot ftaaving van den Stelregel, „ DE WYZE IS A Le » LEEN GRLUKKIG,” Ihnen een onwederleg- en onwraak- háir ‘voorkomen te hebben. Alle de oude Wysgeeren hielden denzelven ftaande; en crcero heeft dit ftuk zo meesterlyk be- bandeld, dar het onmogelyk is eenig nieuw bewys daaraan toe te voegen. In de daad, elk verftandig Mensch moet erkennen, dat hy. 1$ DE WYZE ALLEEN GELURKIG?, 329 hy, die Eerampten en Rykdommen verfmaadt, die zyne Hartstog- ten heteugelt, die door Tegenheden zich niet Lat onderdrukken, onafhanglyk en gelukkig moet weezen. ‘lerwyl Ly, integendeel, de ongelukkigfte der Sterwelingen is, die zich aan de heerichappy van balftuurige driften onderwerpt, die gedrukt en gebukt gaat on- der elken rampfpoed’, of, door eene onvoldoenbaare geest geftelte- nisfe, gelyk TANTALUS, honger en dorst lydt, te midden des overvloeds. Een eenige zwaarigheid is ‘er, welke ik wenschte , dat de voer- ftanders deezes zo lang verdeedigden S:clregels uit den weg ruim- den. Ik zou hun naamlyk afvraagen, of zy eene juiste bepaaling maaken? of zy ons een egt afhceldzel van eenen wy zen opleve» ren? want ík ontken, in geenen deele, dat een rechtfchaape w re ze moet gelukkig weezen; doch ik twyfel, of ‘er zulke Charac- ters, gelyk de oude Wysgeeren hunne w Yz en befchreeven, im- mer in de natuur beftonden; ik geloof veel eer dat het Wezens waren, door hunne eigene vrugtbaare verbeeldingskragt gefcha- TG Stolcynen pochen op eene (oort van onverfchilligheid of on- sandoenlykheid , als het lot des wyzenN en de bron van zyn ge- luk. Doch zy zyn niet van Steen gevormd, er is iets aandoen- ks in onze natuur, 't welk de zwakheid des mienschlyken ge- achts onbetwistbaar bewyst; en, indien, met dit alles, onaan-= doenlykheid voor pyn of gevaar, als het toppunt van gcluk moet aangemerkt worden, dan zullen wy bevinden, dat de bw AAs den wrzEN in geluk verre overtreft, zo wy erkennen dat de laatstgemelde een fchepzel is met vleesch en bloed omhangen, en, ondanks zyne fnorkende kundigheid, aan menschlyke zwake. beden onderbevig. , Ontelbaare zaaken zyn er, die den wyzen treffen en plaagen, enkel om dat hy een verheeven verftand bezit. Hoe beter by zichzelven kent, hoe klaarder hy zyne deugden en gebreken ziet, en ontdekt wat hy bezit, als mede, wat hem ontbreekt. Het voorledene , het tegenwoordige, en het toekomende, hebben de WYZEN fteeds voor oogen; zy merken de misflagen op tot wel- ke zy vervielen , de dwaalingen welke zy begaan, en de misgree- pen, die zy vervolgens zullen doen; zy zyn fteeds ontrust en be- vreesd, door de kies- en keurigheid hunner aandoeningen, en, naar gelange de rust hunner gemoederen geftoord worde, vermin= dert hun geluk. Telkens, als zy eene onvoorzigtige daad bedryven , veroordeelen zy bun eigen gedrag, 't geen niet zonder eene maato van fmert en verdriet kan gefchieden. Wanneer zy in eenigen toeleg gelukkig flaagen, zyn ze niet geheel voldaan; dewyl zy eene on- volmaaktheid ontdekken in de beste menschlyke bedryven. Zy vere beelden zich dat het ftuk beter kon aangelegd, beter uitgevoerd, weezen, 2y befchuldigen zichzelven , en fchroomen voor de beris- pingen van anderen; weshalven Um wysheid en doorzigt de 3 wees 239 H DE WYZE ALLEEN GELUKKIG? weezeniyke.ogrzaaken zyn, dat zy nooit onsermengd geluk genie- ten. ' ARISTOTELES was niet voldaan over zyne eigene Schriften, en wilde, op zyn Srerfbedde, dat ze wegged:an zouden worden, {choon de geleerde wercld ze voor een (chat van kunde en ge- lieidbeid gehouden hebbe, VireriLius voelde dezelfde onge. sustheid, en bev:l het verbranden van zyn Heldendicht, voor het beste zyner Werken, en een der uitmu:ten.:fte proefitukken van ’* merschlyk vernuft, gehouden. ALEXANDER, hoe groot een Veldheer, kon s cagts, vóór het aangaan van den flag, niet Daapen, Een bekwaam Stumsdienaar zal telkens, als hy raad en ftem moet geeven, in gewigtige ffaarszaaken. fchroomachtig zyn; want wan- truwenen zelfverwyt zyn de gezellinnen van bondig oordeel. . Dwaagsn vinden zich. van alle dia verdrie:lykheden orbe vee. Doen zy icis verkeerd, zy geeven de fchuld aan 't noodlot : begaan, zy cen. misflag , zy einen dien nimmer, en hoe meer ay des uitgelachen worden, hoe meer zy zichzelven kietelen. In- dien iemand hunne woorden of daud.n berispt, fchryven zy zulks tee aan laster en gebrek aan Gmaak. Do voldoende lachjes,op 't aangezigt det DWAAZEN, toonen hoe zeer: zy zichzelven be- wonderen, boe zeer zy met hunne eigene begrippen zen ingeno- men. Keuren anderen ze niet goed, t is om dat zy geen ver- Stands genoeg bezitten om ze te verftaan en te doorgruaden. —— Hier uit blykt, dat zelfiefde, zo zigtbaar in de DWAAZEB doorftraalend:, hun tot een altoosfpringende brenwel van vreugd en vermaak ftrekt; en niemand zal kunnen lochenen, dat zyn ge. luk, ’t welk hy, geduurende dien tyd van b-dweelmiog door eigen waan geniet, weezenlyk is: Schoon cen pwaas geen écne Deugd bezit, gelocft hy met alle Deugden vuarzien te zyn; cu dit. geloof, deeze overtuigiag. is cene foort van bezitting, en zo lang die waan aanhoude, heeft hy ale Deugden. Hy mag ver. ‚ geleeken wo den by den Zieken, die zich verbeeldde, dat hy het gezang der Heme!íche Chooren in zyne kamer hoorde, en de Ge- necsheer, die hem van deeze inbeelding genas, weigerde te be- talen, om dat hy hem aanmerkte als een dief, die bem van zyn geluk beroofd hadt; of bw. den krankzinnigen Athener, die van vreugde opfprong zo dikwyls een fchip ter haven inzeilde: deeg) by w.:ande-dat ze alle hem toebehoorden. ‘ DwaAaAZEN vielen altoos zichzelven, en dat vleiery wereldigk geluk aanbrengt, mogen wy v:ylyk veronslerttellen, om dat ze zo greetig wordt ingedronken door Menfchen van den hougften rang. DwaazeN bezien zichzelven van ’t hoofd tat de voeten, en vinden alles, in hunne perfoon en kiecding, fchoon en bevallig; de. fchaduw vergenoegt hun even zeer als het weezen; zy maaken werk van beuzelingen , en neemen ydele tytels en nietsbeduidende onderfcheidingen als daadlyke voordeelen aan; deleze. dingen kune pen verkreegen worden zonder veel oefenings af.diepziunnig per - Sra D DE WYZE ALLEEN GELUKKIO? Eh derzoek; zy voldoen hun, en maaken hun ongetwyfeld gelukkig in deeze wereld. Worden zy ver(maad en van hunne Eerampten verlaaten , zy beklaagen zichz.-lven niet naar den Staat, die zulle een gevoelig verlies lydt;.zy fchreenwen dat de Deugd verdrukt wordt, dat men geen waarde fteit op weezenlyke verdienften; in, deezervoege draagen zy de tegentlagen der lortuine beter dan WyYzEN, die veelligt de ongenade, waarin zy vervallen, als het gevolg van cenig verkeerd bedryf aanmerken, d De Wysgeeren geeven ons keuriyke voorfchriften, zy maanen ons aan tot geduld, en ecne foort van- ongevoeligheid, met te zeggen, dat de Wysheid cen fchild is, wa-r op alle de pylen des wederfpovds afftiiken, cn Sen ons beveil'gt vcor alle verlei-” dende vermaaken. Maar , wanneer men hun vraagt na voot- beelden op te leveren van Mannen, dus dubbel en van al:e kan-. ten gewapend, zal nauwlyks één uit duizend aan hunne befchry- ving beantwoorden. CICERO en seneca Íchreeven beiden: breedvoei ig en kleaunende over de fterkte van geest, die de Wys heid (chenkt, nochthans (iert geen hunner zingende als een. Zwaan. Beiden dogen zy na. Rysdam en Eer, zy keerden zich; alleen om, wanneer de we eld hun met een ongunttig gelaach aangrimde, en ‚toond: zich gerved. om den ouden weg te betree- den, zo.ras de kans zich voordeeliger vertoonde. Een possrpostus moge voorwenden dat ‘er zulk een ding als Pya niet beftaat, doch zyn geftsen, het krimpen en wringen zyos lichaams, wyzen. uit dat hy pyn gevoelt. Een Arrr A mo- ge, mer cene geveinsde bedvardheid, den dolk, waar mede zy aichzelven doorftoken hadt, aan haaren Egtgenoot overgeeven; en zeggen: PETRUS, hef doet geen zeer! doch haare doudsang- Se wederfprecken zulks. EE Maar, eens twegeftaan zynde, dat ecnige weinige Mentchen, boven den gewoonen kring verheeven, doer het behulp der Wys- begeerte, tot eene maate van volmaaktheid opklommen, die hun Eer na Goden dan Mentchen deeut gelyken, hoe zeldzaam ayn deeze voorbeelden in vergelyking met de menigte nwaAazEn,. die wy dagelyks zien, dat allen a-rdsch geluk, tot zatheids toe, genieten ? | De wr zrN ftuuren hun Schip met voorzigtig beleid, vreezen- de voor ondiepten en klippen; doch de Dw AAZEN zetten alle zeilen by, en, geen gevaaren dugtende; gaan zy eensflags ten grond, of komen Dout ter haven in; Dwaazen ftaanden nydk niet ten doel, bet medelyden, integendeel, biedt hun de hand om; bun op te beuren, en zy komen, zonder hindernisfen op hunnen: weg te ontmccten,. tot Rykdom en Eere. — Dit is de sede dat Mentchen v:n grocte bekwaamheden, dik». y's , dezelve ver- bergen, en onder den dehmantcl van onbekwaamheid verfchuilen, tot dat zy hunne oogmerken bereikt hebben. De Gefchiedenis levert ons twee voorbeelden van `t gelukkig flagen drezes be- Q 4 leids 232 6 DE WYZE ALLEEN GELUKKIG? leids op, in Keizer crAUDIUS en Paus srxTUS DEN V. Ctaunrus behieldt zyn leeven onder de Regeering van ca L- LIGULA, die alle wysheid en deugd haatte, door de rol eens onkundigen te fpeelen. SrxrTus verkreeg de driedubbele Kroon, door zich te gelaaten als zwak naar den lichaams en naar den geest; de Keizer en de Paus nogthans toonden wyzen te wee- zen. Een Wysgeer, gevraagd of hy Wysheid dan Rykdom , wan- neer het te zyner keuze ftondt, zou verkiezen, betuigde dat zyne keuze op Wysheid zou vallen, indien hy niet zag dat zo veele Geleerden en Wyzen by de Dwaazen hunne kruipende opwagtin- gen maakten. , Slaan wy de Kerklyke Gefchiedenisfen open, hoe is het gele- gen met Godsdienst-kennis en Wysheid? De waarlyk verftandige, ien het om grondige kundigheden te doen is, zal, even als de Mynwerker, rotzen en bergen beklimt, en de ingewanden der aarde omwroet, om de ryke aderen van kostbaare Metaalen te vinden, geene moeite of arbeid ontzien om de Heilige Waarhe- den te leeren kennen; doch welke is de vrugt zeng noesten ar- beide ten opzigte van tydlyke belangen? Vervolging, balling- fchap, gevangenis, zo hy het niet met het leeven moet boeten, zo men hem geene eerlyke begraafplaats weigert, en, zo verre de magt zyner vyanden gaat, ter eeuwige verdoemenis verwyst. =. De dwaaze yveraar, integendeel, weigert tot het onder- zoek van het aangenomen Godsdienst-ftelzel te treeden, om dat hy de rust zyns gemoeds niet wil verftooren, of misfchien,om dat hy de noodige bekwaamheden tot zulk een onderzoek mist; en het is juist deeze gemaklykheid of onbekwaamheid, welke hem al. les, wat ééns vastgefteld is, doet aanneemen, ondertekenen en voorftaan, die hem ruimen overvloed verfchaft; hy bewandelt een gebaand en effen {poor om tot Eer en Rykdom te geraaken; hy word by zyn leeven geagt, bemind, en, na zyn dood, gepreezen , go niet tot een Heilig verklaard. Deeze gedagten zullen in zommiger oog kettersch fchynen ; doch’, ten einde men myne meening niet verkeerd opvatte , en zo duidde als of ik den Stelregel omkeerde en beweerde, DE DWA A, ZE IS ALLEEN GELUKKIG, geef ik ieder in bedenking , dat ik dit gefchreeven heb, naar den algemeenen loop der dingen op deeze Wereld. De gelukkige Man, die de Wysheid van boven bezit, winde zyve belooning in de gunst van zynen Schepper, en wagt dezelve in een beter Vaderland; en hoe meer hy zich bevlytige om daar na te ftreeven , hoe klaarder en volkomener hy overtuigd zal wor- den, dat de Wysheid deezer wereld dwaasheid is, ? ' ZEDELYKE BEDENKINGEN. 239 Dam et ZEDELYKE BEDENKINGEN. Het is 'er zeer ver van daan, dat het om ‘t even zyn zou, hoe men iemand in zyne belangen kryge, en omtrent zaken van aangelegenheid op het regte {poor zoekt te brengen; dat het om 't even zou zyn, of men daar toe bedrog, of de ftriktfte regels van opregtheid , gebruike, mits men maar flage in zyne goede pogingen. Zou het om t even kunnen zyn, welke beweegmiddelen men gebruikte, om den waren Kristelyken Godsdienst, gewis eene zaak van het alleruiterst aanbelang, te verdedigen en voort te planten? Gewisfelyk neen ! Indien ze niet gegrond zyn op wearheid en op- regtheid, moeten ze aan het Opperwezen ongetwyfeld mishagen. De ‘Jefuitfche Zendelingen, ter voortplanting van het Gee Joof, bedienden zich van de onkunde der Indianen, met zich als Hemelgezanten te doen doorgaan, om dat zy hun den juisten tyd der Maans- en Zonstaning wisten te zeggen. Hier door tragtten zy die onnozele meníchen over te halen, en den Kristelyken Godsdienst te doen omhelzen. Dan waren deze de gepaste mid- delen, waarin God genoegen kon nemen; als gefchikt om de In- dianen den Godsdienst behoorlyk te doen omhelzen? Ganfchelyk niet. God heeft een afkecr van bedrog; en de mensch, ziende dat hy misleid word, in eene zaak van dat aanbelang, krygt een weerzin van eenen Godsdienst , welken hy waant dat zulke zwkke hulpmiddels noodig becht" om zich ftaande te houden. Dier- haiven, van hoe grooter ‘aanbelang de zaken zyn, die men be- handelt, des te verder moet men zich van bedrog verwyderen ; en des te meer aan oprechtheid en waarheid houden; en het is gansch piet om 't even, hoe men iemand in zyne belangens brenge. Het is grootelyks te bewonderen, en 't zou bykans ongeloo- velyk voorkomen, leerde de bevinding het niet dagelyks, dat het denkbeeld van tydclyke ftraffe ongelyk veel meer invloed op. de harten der menfchen maakt, dan die der eeuwige. Wat in- vloed maken beftraffingen, vermaningen, raadgevingen en waar- fchouwingen, afgenomen van het eeuwig belang der menfchen? Wat invloed maken zy veelal op: het gemoed der Ster velingen 2 Maar tydlyke gedreigde en vastgeftelde ftraffen op misdaden kun- nen de ftoutfte Zondaars van misdaden weerhouden; die ze an- ders durven plegen, onder het Gezigt van Hem, die alles weet, die alles kent en doorziet; die ze onder dat gezigt vryclyk dur- ven plegen; mits ze maar van onder het oog blyven van den We- veldlyken Rechter, die ze terftond dreigt te ftraffen. Nergens valt men doorgaans te eerder op, dan dat men misleid en bedrogen worde. Maar is 'er wel één eenig Mensch in de wereld, die van anderen zo dikwils en zo grovelyk misleid en be- dra. Bar: Tb: Wind. Bar: Th: Win: fap 1-636 AN 1 |hetder ‘f 29. 3 U d al — ee WiZ 3 |z. betr. R. 174 — wi Ze ` TL pi Sege S mer GR 4 mmm R, mn 36/41 nn 6 donker nr 3-04I§ N o |damp. o. h. vm 3-09 Jess 2 ldynz. he 2d — 3-951} WNW r om, helder r8} — 20:54 \—=WZWejhelder — 4-541: W 4 ‚mist, vog — Lë W o en — 4-3 438 ZW A Vogt d. m. — 1-5144 WtN 2 | gd — 4-2515 Wez 2 da 1p.donk. I9} — 2-452 NW 3 ‘zhe — 4-248 —— 2 do ik. vogt mn 2-8'42 WNW 2 fomi. heke ame 3-7 46 WZW 2 mn a — 3-545 WwW T Joer, Ae — 3-451 2 č = 204 — 3-852 [AW 2 fl ber. —— 3-247 et m — 3-7i44 W r (bett, — 2-245 ZW g — — 2-646 TT E Fa „St 2-644 N 4 'R. wolkig 21 — 2-7'5I [—— 6 Jonker vm 4-038} NW ır helder — 2-648 | A Jeng — 4-2 41 | wW a2 (betr. donk. — 2-4/48 WON 3 |X. donke 6< — 3-347 RW 7 iz. betr. Re og) — 2-048 NNW 4 [|“tot. — TRO WAW $ e MTERA |N g jede — - | wWOIRIg 9g — 2-249 — — 6 izeer betr. oz) — 5-249 'NNO 3 Famt. beid — 1-343: NW 4 ;wolkig — 5-640% on o Jeder — I-24 NNW 4 Stofr. o. h. — 6-237 Z o 84 — 2-249: N 2 omt helder 244 — 6-5 S4 [WNW 2 |berr. — 3240 iWNW 2 O -> 7-2444 INW o |ionuk. bet — 3-044 NNW a zeer betr. — 6-538} | Z o [damp. he 9$ — 3-452İ NW 22 omte helder 254 — 5-257" ! W 2 jome. held weg 3-6 45 WeN 2 betr. — , 2-7 43 - mmm I a, — 3-2 45§ WIZ 2 T. 28. 11-346 | Jos — gë 3 WZW 2 dora. en R. og . dée Set LL o helder .— 2-745 NW 2 (NIE 29. C-24I 'NtO 6 hel — 2-542 NNW 4 °t helder 28. 11-2 378 \NWtN 8à ge nia vw o leer betr. 25 dg dÄ NWt Mo H. Sn, zun — 3-242} —— 6 donk, icis v. 27 * 10-4 39$ wot A ik Ww o "zz 7 En > wO e D „ST 4-2 38E NO r jome, J'" — 11-6378 ONO 4 Lech, wee -m - A t I ' PN men d Hi lg: a Leer be, 28929: °-° Ire 1o met? — 5-244) — 0-233Î* VEN Teil, helde Aen 6-1 3840tZ a helder mmm 0-9, ZF | =n 10 eg — 66-1143 | 3 L — 0-9|385 |— 7 jome b e ag — 6-2 364,70 zo — 0-6137, [OTN 5, [eker , 4523 O tz 309 GIS |INO 6 Le dëss — Gd N ek — 22139 |— 7 ler twe — ‚40 ‚NO O 12. be. 0. held. mn -0 f men mn t LEE 7-052 IN:W rt |berrokk. ZIJ — a gt g 27 d + 7-242 N o donker — 2-35} O ó mt. De 16 — 6-339 [SO 1 idampez.betr, — gh — 5-5145 L betr. o h. al | KH Säin Le DR Së: 353e Sis Th: den 18 nam: 4 u: 58*_ den 20 an: 3E W: 55 e a Rg NB Inde Waarn. van Febr. ftaat de Barom. "zalot zyn e SEN | D ap ' — 10-740 — Ge? 4 (2; 1-2 ze HO 14 d mt nn weg nnn VS MENGELWERK, TOTFRAAYE LETTEREN,KONSTEN EN WEETENSCHAPPEN BETREKKELYK. GESCHIEDKUNDIG VERSLAG VAN °T GEEN, LANGZAMER- HAND, AANLEIDING GEGEEVEN HEEFT TOT DE KER- KELYKE VEKDRAAGZAAMIHEID DER PROTESTANTEN IN DE PRUISISCHE STAATEN. (Getrokken uit zekere Hoogduitfche Brieven, over den tegene woordigen Staas van den Godsdienst in dat Ryk; gedrukt te Leipzig, 1778.) (Vervolg en Slot van Bladz, 202.) Ore het gebied van FREDERIK DEN EERSTEN wiesch de Invloed der Hervormden fterk , en zy bragten in de witerlykheden van den Godsdienst vry wat veranderings, Ook was het door hun toedoen, dat eenige Stukken der Geloofsleere , voorheen verfchillend geduid wordende, cene nadere bepaaling kreegen. De Bisfchop URsINUs , welke den Koning gekroond hadt , fpeelde niet alleen een deftige rol, maar werdt ook tot de nauwfte vriendfchap van den Keur- vorst toegelaaten. ` Dikwils moest hy voor den Vorst predi- ken; en na deszelfs huldiging tot den Throon, vergezelde de Bisfchop hem op zynen togt door het Ryk, om voor den Koning te kunnen prediken. Misfchien was het aan- zien deezer Kerkvoogds groot genoeg; maar nogthans van den gewenschten invloed, om de plegtigheden van den Godsdienst op beteren voet te brengen, Des Vorftens Staatsdienaars deeden mede het hunne, ter bevordering van eene algemeene eensgezindheid, en ftelden zigzelven, omtrent het beftier van de onderdaanen des Ryks, dien noodzaakelyken en veel bevattenden regel voor: verdraag deder eerlyk en naarftig Burger. FREDERIK DE EERSTE , door zyne menschlievende Staats. dienaars onderfteund, liet niet alleen de heilzaame fchik- kingen, welke zyne voorzaaten, ter verdraaginge van aller- lei Gezindheden, gemaakt hadden, in denzelfden ftaat bly- ven; maar breidde de grenfen der vryheid , alveede door zy- . UU, DEEL. MENGELW. NO. 6. R nen 28 o: GESCHIEDKUNDIG VERSLAG EE pen Vader gegeven, uit. Fly bragt alles toe, om het groo- te Staatslighaam door eene Vriendelyke overeenftemming van deszelis leden, zo roemrugtig , als gelukkig , te beftie- ren. In den jaare 1692, toen de Geestelyken in Ber- lyn, voornamentlyk zy, die in de Maria Kerk Ytonden, tegen de gevoelens der zogenaamde Piëtisten yverden , ver- boodt hy, by een openbaar gefchrift,aan de Geestelykheid , het prediken, vooral het hevig uitvaaren tegen de Piëtisten, —- Sepanatisten, —— en Labadisten, wilden zy geene onaangenaamhcden van hooger hand ondergaan; vermits daaruit maar bitterheid en oncenigheid onder de Euangelie fchen geboren werd. En dit hadt cen gezegend uitwerkfel. De vereeniging der twee Proteftantfche Kerken was, toen- maals, nader by, dän men dagt. De Predikanten van het Weeshuis en Koningsberg deelden aan elkanderen de Bondze- elen uit; zelfs ten platten lande maakten veele Hervormde ecraars geene zwaarigheid aan hunne Lutherfche Toehoor- ders het Avondmaal, volgens de plegtigheden van derzelver Kerke, toe te dienen. En de Scheldnaam van Onver/chil- ligen, ftondt deeze braave Mannen niet in den weg, in de voortzettinge hunner yverige poogingen tot vrede, rust en eensgezindheid. Den Leden van de Euangelifche Kerke gaf de Keurvorst volkoomene vryheid, om van de geheime oorbiegt al, of geen, gebruik te maaken; en den belaglyken rangtwist „ onder de Hervormden by het Avondmaal ontftaan, fchafte hy, in een openbaar bevelfchrift, af. Het nauwkeurig gadeflaan van dit loflyk Gebodfchritt, heeft den Hervorm- den, in de Pruififche Staaten, veel roems bezorgd. Het heeft op het hart van den aandaatigen befchouwer zeer veel indruk, wanneer men, zonder de minfte agtgeeving op rykdom en aanzien, alle de leden der Gemeente na het Altaar ziet treeden, om in de voorregten der voor al- le menfchen te weeg gebragte verzoening te deelen, en aldaar gemeenfchappelyk , met broederlyke cendragt, éé- nen Verlosfer hulde te bieden, die, ten nutte van hun allen , leefde , leerde, en ftierf! Wegens de beoordeeling en de uitgifte van Godgelcerde Werken, maakte hy. eene zeer goede fchikking, die ten algemeenen nutte was. In de Pruififche Staaten hebben zeker, alleen aan de Regeering van deezen grooten en weldaadigen Koning, zo veel milde Geftigten, —— nutti ge verordeningen in den Kerk- en Predikftand , — en de oprigting van eenen Krygs-Kerkenraad, haaren oorfprong te gn VAN KERKELYKE VERDRAACZAAMHEID, 439 te danken. Hy lag den eerften grondflag tot die heilzaa-. ne inrjgtingen, die nog onder de Hervormden ftand gry- ven. Hiertoe moet men, inzonderheid , brengen, de zo- renoemde Mons pietatis, die der Hervormde Predikanten, nm hunne behocftige en noodlydende medegenaoten, in en uiten ’s Lands, de vereischte penningen uitfchiet. Iven- vel onttrok hy andere Gezindheden zyne gunfte niet. Cen dienfte der /.u bert: Ae en Hervormde Christenen verza- gelde hy een Armenkas, en liet eene Bedelorde uit- aan, naar welke alle inlandfche Bedelaars van ieder plaats it deeze Kas moesten onderfteund worden. Dit alles, en og meer andere dingen, ten nutte der Kerke dienende, geden den Godsdienst eenen fterken wasdom krygen. aar wy moeten niet vergecten, dat de beroemde CHrise ‘LAAN THOMASIUS, ook, vry wat dienst gedaan heeft ter uiveringe van Godsdienftige gevoelens, en ter uitbreidinge an ecne Algemeene Verdraagzaamheid, in het Pruififche sebied. ‘Deeze man moest Leipzig verlaaten. Hy kwam e Berlyn, en werdt met opene armen in deeze Stad ont- angen. - Te Halle, alwaar, onder zyn opzigt, de Jniverfiteit geftigt is, leerde hy, met eene zeer groote rymoedigheid , om dat hy tegen de vervolgingen der Gees- lykheid hter cene veilige Schuilplaats genoot; en ’t was eest aan Hem toe te fchryven , dat het pas gebouwde erkfchool , binnen korten tyd, in bloei kwam. Indien hy T niet geweest ware , zouden wy, waarfchynlyk , niet al- en nog de ongerymde regtsgedingen over Spook- en Dui- elgefchillen hebben; maar nimmer zou zulk een groot licht ver den Godsdienst verfpreid zyn. Hy ontkleedde tallooze edriegeryen , welke, tot dus verre, met den fchyn van roomheid, gefpecld waren: —- menig eenen Schvnheili- en Geestelvken , wiens doelwit enkel ftrekte, om het dom- e Gemeen in eene blinde: gehoorzaamheid te houden, ok hy het momaangezigt af, en deedt ook den onderdaan an den laagften {tand verftandig denken. Hy drong fterk p het gebruik der reden, in zaaken des geloofs, en ok, langs dien weg, niet alleen de aandagt van allen tot igs maar plaatfte ook, met eenen ongelooflyken fpoed, enige leerbegrippen in het regte licht, die men, tot zo ng, ten nadeele van het gezond verftand , en tot bederf an de gelukzaligheid van zommige Familien , verkeerdlyk mhelsd hadt. Na den dood deezes Mans heeft worre zyne voctftappen gefpoord , en gelukkig befreeden. Deeze Wysgeer is en a 240 GESCHIEDKUNDIG VERSLAG ne dandagtige befchouwinge waardig, om dat hy, door des» zelfs Wysbegcerte , de Godgeleerdheid op veel vaster voet gebragt heeft..... Dan, — baten wy tot het beftier van onzen Koning te rug keeren. — Een enkel woord zullen wy zeggen van den yver van FREDERIK DEN EERSTEN VOOr het vieren van den Zondag, en andere Heilige dagen. — FREDERIK WILLEM hadt reeds een zeer nauw verbod laaten uitgaan, dienende niet alleen, om alle Gast-, Huwlyks-, en andere maaltyden op Zondag af te fchaffen: maar ver- biedende ook den Inwooners van alle Steden in het Ryk, voor het cindigen van den Middag-Godsdienst, ter Stede uit te gaan. FREDERIK DE EERSTE leide de viering van den dag des Heeren, den goeden Vrydag , en. andere plegtige dagen, onder nog meerdere bepalingen. In- zonderheid gebood hy de Jeugd, zo wel ten platten lande, als in de Steden, zelfs op Zondag , naarftig in de Katechis- mus te doen onderwyzen, om , zo doende, de grondflagen van wezenlyke kennis - ep welbeftierde Godzaligheid , onder hun te leggen. Hier by zullen wy zyne verordening omtrent de bezwee- ring van den Duivel (*) by den Doop der Kinderen plaat- fen; gegeeven in den jaare 1703. Zy is te merkwaardig, om ze agter te laaten, en ademt eene groote verdraagzaamheid. .— an Door Gods Genade , Wy , Koning van Pruiichen , enz. TN , enz. — Met veel misnoegen verneemen wy, dat zommige s» Predikanten, wanneer zy door de Ouders verzogt worden an hunne Kinderen, zonder de Bezweering , te doopen, daar in niet alleen zwaarigheid maaken; maar dezulken zelfs as wel geheel van de hand wyzen. Wy willen en gebieden , uit dien hoofde , door deezen , dat een Candidaat in de God- geleerdheid , wanneer hy, na een gekreegen Berocp , het gewoon Examen ondergaat, over dit Stuk zal ondervraagd worden z of hy belooft de Kinderen , zonder de Bezwee= rine, te zullen doopen, ingeval de Ouders zulks verkie- zen? Hierop ja geantwoord zynde, zal men zyne ver- klaaring daarover, wel duidelyk, ter neerzetten in het Getuiefchrift,dat hem van zyne wettige verordening tot , den Heiligen dienst gegecven wordt: integendeel zal men „ hem afwyzen, en niet ordenen, zo hy weigert zig tot > genoegen van den Onderzoeker te verklaaren „” enz. — au FREDERIK WILLEM hadden de /.utheraanen juist den geenen, welken de Hervormden aan FREDERIK DEN EER- STEN Ct) Eaercismus. Le VAN KERKEELYKE VERDRAAGZAAMHEID. 241 STEN, en FREDERIK WILLEM DEN GROOTEN, gehad had- den. Hy ging wel naar andere grondbeginfelen te werk, dan zyne twee verlichte voorgangers , doch , gelyk deeze gedaan hadden, zo was ook de toegeevendheid, in zaaken van Geloof, zyne hoogfte bedoeling. Wy vinden, onder zyne Regeering ; HI. De naaste oorzaaken van de hedendangfche geftelte- nisfe van den Godsdienst in de Pruififche ‘taaten. Her Karakter van den Monarch, die wel oploopend, maar naderhand zagt en goedaartig was, zo ras zyne op- ` ftuivende gramfchap vervloog; de godsdienftige opvoeding, die hy, in zyne vroege jeugd, al genooten hadt; - het toegeevend voorbeeld van zyne twee doorlugtige Voor- gangers, en verdraagzaame Staatsmannen, hadden veel invloeds op de bevordering van die verlichting, welke de Godsdienst, in zyne dagen , genoot. Men vindt, wel is waar, hier en daar, zommige gevallen onder het beftier ‚van deezen Vorst, in welke die verdraagzaame grondbegin= felen niet zo blykbaar zyn; dan dit hebbe men aan eenige bykomende omftandigheden, of aan eene verkeerde opgave dier gevallen , toe te fchryven. In de daad; geene voorooerdeelen van belang beheersch= ten zyn gemoed: hy waardeerde de drie verfchillende Ge- zindheden hoog. Zyne byzondere geneigdheid voor den Krygsdienst was, buiten twyfel, eene der voornaaintte re- denen, waarom hy zig meer in de Lutherfche , dan in de Hervorsnde , Kerk liet zien. Tot het laatst zynes leevens , be- zogt hy, het meest, de Kerk van het Guarnizgen. GebDI- KE was, toenmaals , in dezelvc , eerfte Veldprediker. Ook droeg Doctor Roror , Leeraar in de Nikolai-Kerk „, des Ko- hings goedkeuring weg. In de allerlaatfte tydftippen zynes teevens vondt hy den meesten fmaak , in de zagte voorftel- lingen van den Zaligen REINBECK, die in de Betri Keck ftondt. - Dan ik vinde in deeze zyne genegenheid, die ny den Leeraars van de Augsburgfche Geloof sbelydenisfe toedroeg , geen de minfte veragting der Hervormde Geeste- Iykheid. Tot zynen jongften {nik bleef hy den [lervormden getrouw, en gebruikte het Avondmaal naar de wyze van ie Kerk. Daarenboven hadt hy veel liefde voor alle ge- keerde en braave Leeraars dier Gemeente. ERNST JA- BLONSKY , —— NOLTENIUS , —— STOSCH, —— COCHIUS renooten zyne beftendige vriendfchap. Inzonderheid liet y zyne gunst aan den Hofprediker sroscn blyken; ver- | Ra mits - 242 | GESCHIEDKUNDIG VERSLAG ~ mits hy met hem dezelfde gevoelens, ten opzigte der Euan- gelifche Kerk , voedde. | > Zo wel als zyne Voorgangers , wenschte hy de vereeni= ging der beide Proetant/che Kerken, en beproefde alle mooglyke middelen, ten einde die te bewerken. De God, geleerden van beide Kerken in zyn ryk waren daartoe niet ongenegen; zy merkten, ten miníten, de onderneeming deezes Werks als mooglyk aan, en booden, zo veel in hun was, ‘daartoe den Koning de bekulpzaame hand. Onder- tusfchen geloofde de Vorst niet, dat de volvoering van zulk eene gewigtige zaak, zonder de hulp der buitenlandfíche Hervormde Staaten, kon bewerkt worden. Hy verzogt daarom, in eenen brieve van 1221, aft de Hervormde Kan- tons in Zwi:ferland, dat zy, voor hun deel, aan de veree- niging der beide Kerken zouden medehelpen, en van gec- nen Geestelyken, dien zy tot hunne Kerkgemeenfchap aan- namen , eene ondertekening van de papieren van zamen;lem- ming (*) zouden vergen, die tot zulk eenen grooten Deen des aanítoots by de Hervormden ftrekten, als het Ontwerp yan eendragt aan de Lutherfche Gezindheid de grootfte er- gernis gaf. Dan het antwoord voldeedt weinig aan de verwagting en het verlangen van den Vorst. De Buitenlandfche Godge- . leerden, die den ftryd tegen de Hallifche en Pruififche Kerk- leeraars over het Piët smus, mct alle hevigheid, voerden, . ftonden der vredelievende geaardheid des Konings zeer in ` den weg. Pastor NEUMEISTER, te Hambyrg, was cen van de kwaadaartigfte lieden , die in de fcheuring der twee Kerken groeide, en deedt de vereeniging zo zeer vertraa- en, dat de Koning, zo wel als het gantfche lighaam der Geestelykheid, genoodzaakt ware aan den Raad te Hem- bu:g te fchryven, met verzoek, om den kwaadaartigen yver - van deezen fcheurzieken man te ftuiten. Terwyl hem dit gewigtig oogmerk mislukte, was hy ondertusfchen yverig bezig, om eenen algemeenen vrede tusfchen de Hervormde en Luihe fche Kerk te bewerken; waarin hy zo wel flaagde , dat meest alle, in den jaare 1722, hem daar toe hun woord gaven, en zig verpligt- ten, om noch in de Schooten, noch op den Kanfci, ee- nige bitterheden tegen elkander uit te braaken. — Men (*) Formula Confenfus Helveticá, a VAN KERKELYKE VERDRAAGZAAMHEID. 245 sas het eens met elkander, dat de voordragt, door lief- de en eendragt, beftierd moest worden, en alleenlyk tot {tigting, maar niet tot verwarring behoorde te ftrekken, et gedrag van den Koning, omtrent de Roomschgezin- den, fchynt, in den eerftèn opflage , met de reedsgenocm- de toegeevendheid weinig te ftrooken; vermits hy hun- ne Kerkelyke onderneemingen eerder belette, dan hielp voortzetten. Ondertusfchen gaf hy hun miet alleen vry- heid , den openbaaren Godsdienst, daar ter plaatte, te houden , waar men denzelven te voren gehouden hadt; maar ftondt hun ook eenige Bedehuizen te Spandau, Pors- dam pn Berlyn toe. Hun fchonk hy alle de burgerlyke reg- ten zyner Onderdaanen, wanneer zy zig, in zyn Ryk, in gehuurde huizen wilden nederzetten. De moord van zom- mige Predikanten, te Dresden gepleegd, gaf gelegenheid tot het verbod voor de Katolyken , om eigen huizen te koo- n. Ook eischte het belang van den Staat aan alle opper- n onder de Roomíche Geestelykheid te verbieden , ergens hun gezag te oefenen, zo wel ten aanzien van het Kerkbe- goek, als ten opzigte van eenige verandering in den Gods- dienst. Op zwaare ftrafie beval hy hun, om geen Proteftant tot zig te doen overgaan, of Prrfeliten te maae en. Integendeel moesten zy die geenen, welke tot en wilden overgaan, afwyzen, en aan de Hopge Overig- heid aanbrengen. Zelfs mogten de begeevers van het Kerk- regt, op verlies hunner bediening, geenen Geestelyken, die van de Roomfchen tot de Proteftantfchen overkwamen , tot genig School- of Kerkampt verheffen. Dan van dit alles was de dolzinnige vverfvan zommige Monniken oor- zaak. Andere Gezindheden, als Mennoniten , — Separatisten, — Böhmisten , Gichteliaanen, en Hernhu- thers verdroeg hy,zo lang zy geenen leerftoel in het open- baar befteegen, zig als rustlievende burgers gedroegen, en een onrust verwekten. Hy verfchoonde zeer de odfche Natie, fchoon hy het noodzaaklyk vondt aan hun- ne onregtvaardige bedriegerven, die zy, omtrent de Chris- tenen pleegden, paal te zetten. Deeze hebben vry wat toegebragt, om de Geestelykheid van beide partyen in vrede te doen leeven, en haare ver- fchillende onderhoorigen tot verdraagzaamheid op te wek- ken. Dit kan een ieder, welke de zaak wel inziet, lig- telyk bevatten. In deeze Kerken, daar de ftrydige party- en hunnen eerdienst , beurtelings , waarneemen , behooren de Geestelyken „inzonderheid, op hunne hoede te weezen, dat zy niets aanftootelyks voor de andere party zig laaten ontflippen, Hier dour moeten de verordeningen, ten dien. fte der Behoeftigen gemaakt , vry wat voordeel hebben , in- zonderheid aan den kant der Hervormden , wanneer zy goe- de Predikanten hebben, die, door hunne aangenaame voor- ftcHing , nu en dan, eenen Lutherfchen Toehoorder trek- ken. Het een en ander baant den zekerften weg, om de rust en de tevreedenheid van beide de ftrydende partyen beftendig te doen blyven. En het nut daar van is voor- namentlyk blykbaar, onder de Regeering van den thans leevenden Koning. Verder droeg de toenmaalige Vorst zorge, dat er over den Katechismus gepredikt wierde. Op Hoog Bevel wer- den de Kinderen ter bywooning van Oeffeningen en Schoo- len aangefpoord; dan in deeze Katechismus-Leerredenen mogt niets van het verfchil , dat in den Godsdienst heersche te , gezegd worden, De Kerkelyke tugt onderging, {taande zyne regeering, de meeste veranderingen; en de- zelve decden haare nuttigheid, aanftonds , aan ieder o merkzaamen zien. Daar onder heeft men, in de eeríte plaats, de verandering in de zogenaamde Kerkboete , die evenwel ‚in zyn tyd, niet geheel en al, werdt afgefchaft, te tellen. Toen ten tyde reeds, zag men ze aan voor ee- ne uitvinding van gewinzugtige Geestelyken , en voor eene oorzaak van veele Kindermoorden; waarom den Leer- aars, in den jaare' 1739, verboden werdt daar voor eenig geld te neemen. 