VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
"Dead" "KN" " af " " 1 Pad a" a 1 Kad - La "ER wr" " S] ' ae Kd 2 Ld K ~ s -. " - am r ~ 1 - , ł e -m Dl id . r La l ' - + t a - " id N - ' T - -. ~ ' / IN " " en MENGELWERK. EN VADERLANDSCHE LETTER-OEFENINGEN, WAAR IN DE BOEKEN ENSCHRIFTEN, DIE DAGELIJKS IN OND VADERLAND EN ELK DRUKKERS UITKOMEN, OORDEELKUNDIG TE VENS EN VRYMOEDIG VERHANDELD WORDEN, BENEFSEN MENGELWERK, tot fraaije Letteren, Konsten en Weetenschappen betrekkelijk. Vierde Deel, Tweede Stuk. Met Plaaten. " EMA ex TIEBOEL DCCL XE V. " N IN HET MENGELWERK. Tot fraaije Letteren, Konsten en retoorrek- kelijk, in bet wierde Deel tweede - -< En bestaan van een Opperwezen betoogd, door den Heer BOULLIER, Pag. 1 Historie van een Meisje, in 't wild opgevangen, in het Bois van Songe, gevonden n Naauwkeurigheid der Jooden in 't bewaren der Geschiedenis registers, tot op, en ook na de laatste verwoesting van Jeruzalem. 17 Aanmerkingen over het vermogen, 't welk men doorgaande onderstelt, dat de inbeelding van zwangere Vrouwen op haat tegen vruchten van de Lyfmoeder heeft. a4 Een over de vormbaarheid der Lichamen, en be: wys voor het Ydel daar uit afgeleid. 25 De oorsprong en natuur van Etter. 38 Proeve ter opheldering van Gods zedelijke Volmaktheid in 't algemeen, en zyne Rechtvaardige wil in 't bijzonder. " Uitbreiding van het Gebed onzes Heeren: "Bij het Hoe gering menigvouden de Springveeren en Roerfels; waar door de voornaamste handelingen van de Mensdom bepaald worden, door den Heer DE JUSTI. De Historie der Spin; haar maaksel "bevattend"; gevechten; voortteeling enz. Schatvlekke Uitwerkzelen van het Spaanse Groen of Koper. Waarom een brandende Kaars uitgaat, en een Dier sterft in een befloten Lucht. Bericht wegens het Vernis daar de Chinezen meede verlaten. Cad TC IN HOU De = Ld Ed IT 'Hoe des Winters natuurlijke en verscheidene Bloemen te hebben, op wat dag men verkiest. De beste wijze om veel Tcer uit de Pyramiden te krijgen. Een merkwaardige Operatie op een gebroken Arm, door E. WHITE. Zedekundige Wijse begrijpt, door Don PAOLO Paras. Korte Beschrijving van een Uurwerk, dat langs een hellend dak afdaalt, en van een ander dat langs een hellend Vlak opklimt. Het karakter en gedrag van goede en kwaade Geneesheren, Een gevallen Ziekte aan betovering toegezegd. Dit den Heer C. F. KUHN. Beproefd middel tegen den dodelijke hondsbeet of hier op volgende Hondsverwarming. Voorzegging wegens een Ster, die in onze dagen is verschenen, en weer verdwenen zal. Proeve over den tijdelijken rampspoed, welken de Christenen in Gods Woord gedreigd wordt. Eenige bijzonderheden wegens Polen; getrokken uit een brief van een Engelsch Reiziger. Het karakter der Fransen, Duitsers, Nederlanders, Engelsen, Poolen, Russen en Turken, geschilderd door den Heer DE REAL, E AT Kort bericht wegens het leven van den beroemden Heer. MAUPERTUIS. Ya Byzonderheid wegens dien Heer. S 140 Het zaad en zaailingen der Sparrenbomen. , AI Het voordeel ’t welk stoofpannen en andere keukengerichte schappen van geslaagd en vertind ijzer „boven de koperen hebben, door den Heer D'AXIOMAT, | 145 Zonderlinge bekwaamheden eener blinde Juffrouw in zodanige zaaken „daar bet gezicht volstrektelijk toe schijnt ver- _eischtte worden. Door den Heer DE LA SAUVAGERE. | , 15 Om Inkt van Linnen en Papier weg te nemen. 159 Sabinus en Olinda, of de standvastige Deugd beloond. 160 Een Próef- INHOUD. Proef over de liefde tot Wereld , en het voldoen onzer wereldlijke begeertens en lusten. 165 Eenige byzonderheden betreffende Zweeden „en deszelfs beroemden Vorst CAREL den en. 171 Korte Levensbeschrijving van den Kardinaal ALBERONI. 177 Nieuwe Ontdekkingen, welke, door de hulp en het open- _baar gezag van deze of geen Macht, gedaan, en de verbeteringen, welke, hier door, naar alle waarschijnlijkheid, in meest alle wetenschappen, gemaakt zouden _Kunnen worden. Door den Heer DE MAUPERTUIS. 183 Het zaad en onderhouden der Sparren- en Denenbomen. , in 7 191 Verbeterde manier, om de Bloemen en Planten derwijze te droogen, dat men deren natuurlijke gedaante en kleuren behouden of herstellen, en den reuk zelfs vernieuwen kan. Proeve of? in hoe verre? en op wat wijze? betreffende de Christenen vrij samen te komen op Aarde. Nieuwe Ontdekkingen enz. Vervolg. Bericht der Wiskunde van den Heer Newton, door den Heer Voltaire, Proeve aangaande de mogelijkheid van het genezen der Beenbreuken, lange na den gewoonen tijd van deren samenwering, door den Heer J. Swaab, Waarneming van een benauwde Keel door verlamming. Algemeene waarneemingen over den Slaap der Planten. Nieuwe manier om Brand te blussen. Bericht van een verbeterde Watermolen. De natuurlijke grondlagen van den plicht der Dankbaarheid. Nieuwe Ontdekkingen enz. Vervolg. Bedenkingen en Waarneemingen over de Voortteeling van Mensen en Dieren door den Heer de Maupertuis. Beschrijving van een bijzonder en min bekend soort van Zy-aanhang met elkander leven, en gevonden worden in den omtrek van Geneve, bijzonderlyk bij Farges in het Land van Gez, door den Heer de Bons. EN HUB. Zoet gewonnen en Stoffen verwerkt uit de Bossen of Lood, door den Heer LA ROUVIERE. Waarneemingen over de Condor, uit Zuid Amerika, door den Heer DE CONDAMINE. Heilzame uitwerking van de Mutsen in een vallende Ziekte, daar den Heer JORE PRE VAN MASSA. Van de Vlakken en Lecuren, welken op het zien na de " Zon in het oog overblyven, door Mijnheer BE MERGEN. Een Beeldtenis van eenzelfde Voorwerp wordt van verschillende mensen, op een gelijkende afstand, ouder of jonger, schijnende grootte gezien. Nieuwe Proeven, om de Goddelijke boodschap van onzen Heere JESUS CHRISTUS te Bevestigen, Proeven over de Fabelen, door den Heer PONSLEY. Van het gebied der Jezuiten in Paraguay, en van hun ver- schillen met de Spanjaarden en Paragaassen, zoals den Heer VOLTAIRE. Proefneemingen over het beperken van den te veerkrachtigen groei der Vruchtbomen, om hun vrucht te doen dragen, door den Heer R. FISHER, Eene nieuwe manier om vogels met hunne eigen vederen onbeschadigd te bewaren, Van het Vet in het menselijk lichaam. De weinige vorderingen en onzekerheid des Geseneeskoust, door den Heer DE MAUPERTUIS. De Dwaasheid der Hoogmoed, of Samenwetend tussen Semiramis en de Maagd van Orléans, Het lomkwaadige en liefdeloos oordelen, in zijn aard gevoloogd en oorzaak achterzocht. Redenvoering, welke den prijs heeft gehaald, vorgesteld aan het oordeel van de Academie des Fransche bijeenkomst in het jaar 1763, over de vraag welke manier van leiden is voor Frankrijk de meest voordeelzaam? Daar den Heer NAMARRE- Proeven over de Fabelen, vervolg. Scheikundige Beschouwing van het Rijk der Plaatgewassen en Dierengeschiedenis, Takschieting der Kwik, zonder eenig ander hulpmiddel bij te doen, door den Heer WALLERIUS. Wyze P Tondheid van de kleine looden Kogeltjes of agel, door C. G. de Berges. Beschrijving van den Houtluis, waarin den Hét behandelten van vroeg bloeiende Tuigen, door: des Heer SIMMONDS. - 368 De vrugtloze Gelukzoeker, door de Heer SIMMONDS. - 364 De onmogelijkheid, om om, zon f onderzoek, en aan zam begraven, en de daar niet (psui- tende bn heid, om elen meleken altoos een ury onderzoek van den -Gedachtest toe. te tm, daar. Heer JUSTUS VAN EFFED,.. — 3 Redenvoering, door den Heer NAVARRE. Vervolg. „883 Feavoudi bewys, dat niemand de Zon om den Aardklodt, har op zyn eigen as omverworpen. — 1 Scheikundige Beschouwing van 't Ryk der Plantengewassen en Dieren. Vervolg. 395 Van Steenen, welken buiten de natuurlijke wegen van de Pis geformeerd worden, daar den Heer LOUIS, 404 Boeken welke op Aarde te maken zijn, .. ao Het Character van een leeg en luije Huisvrouw.. 413 De onmogelijkheid, asi; zonder onderzoek, enz. Piroli. o’ 415 Nadere ontvouwing van de manier van Luchtversefeningen ; in de Redevoering van den Heer NAVARRE, .. voors Scheikundige Beschouwing van 't Ryk der Plantengewassen en Dieren, Vervolg. 442 Aanmerkingen over het maakzelen van de Pisblaazen, door den Heer LIEUTAUD. 452 De Wyne waarop men de Terpentyn, Terpentyn-olie, gemeene Hars, Teer, en het Pik uit de Denenbosch, in Frankrijk, bekomt. 454 Raad en begeving tot voorkoming van de ongelukken, die de schepen dikwils, door het weerlicht, overkomen, door Dr. WATSON. 455 Twee Brieven van GELLERT en RABEN. 458 IN HOUDBODE. De onmogelijkheid, om, zonder onderzoek, enz., Pervoli en Einde. Nadere ontvouwing van de manier van Letteroefeningen, in de Redenvoering van den Heer NAVARRE voorgeveld. Vervolg. Verhandeling over de Pragmatiek. Scheikundige Beschouwing van het Rijk der Plantgewassen en Dieren. Vervolg en Einde. Waarneeming van een vreemd Lichaam, in het Gedarmte gegroeid, en door den Aars uitgetrokken. Door wylen den Heer MARECHAL. Twee Brieven van GELLERT en RABENER. Brief aan de Heeren Schryver en Uitgever van de Vaderlandse Letteroefeningen, met een nevensgaande Lijkklag, van den Heer E. W. HIGGINS. Verhandeling over de duisterheid van de menschelijke rede, en de verdorvenheden van den "Christelijken Godsdienst. Nadere ontvouwing en slot van de Redenvoering van den Heer NAVARRE. De mogelijkheid van den Philosophischen Steen te vinden en de dwaasheid van ernaar te zoeken, door den Heer DE MAUPERTUIS. Een kind dat met een Helm op het hoofd ter wereld kwam, door den Heer LANDEWAARDTE. Beschrijving van het Eiland Tenerifa, door JOHN LINDSAY. Bericht van de Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen te Haarlem. Laatste arbeid van wylen den Eerw. Heer BouLLIER, wiens verlies alle Liefhebbers van een Redelijke Godgeleerdheid, krachtige Wetenschap, en fraaie Letteren met rede betreuren. Hij had het eerst in het Latijn opgezet, om naar den Prijs te dingen, in de stigting van den Heere STOOL, en de Franse vertaling "die hij zelf van maakte, was gelijk wij zeiden, het einde van zijn Letter-arbeid. De Heer BOULLIER, Zoon van den overledene, heeft de vertaling van zijn Vader aan de Schrijvers van het Journal des Scavans gezonden; "én (gelijk hij, met recht, aanmerkten) dat men dit stukje als een nauwkeurig, duidelijk, en volledig begrip van alles, wat wetenswaardig over dit allergegewichtigste onderwerp gezegd is, kan beschouwen," en de eigenhandige vertaling van de Schrijver zelf de eigen waarde als het eerste op te zetten heeft. Zo hebben wij geen zwaarheid gemaakt, om het onze Lezers uit het Fransch te deelen, om dat wij het Latijn niet voorhanden hadden. Wij verkiezen daarom te meer, om er ons vierde Deel mee te beginnen, om dat het niet is de grondslag is van alle Zedenkundige Verhandelingen, die wij in het vervolg hoop te kunnen mededelen, maar bijzonderlijk ook, om dat ons een kort stukje over Gods zedelijke Volmaaktheden is toegezonden, 't welk wij, om dat het op een nieuwen trant geschreven is, bij de eerste gelegenheid zullen plaatsen, al was het om geen andere rede, dan om Liefhebbers van een onzijdig onderzoek de gelegenheid te geven, van hunne gedachten hier nader over te laten gaan, en, zo zij verschillende begrippen hebben. Ons diezelfde mee toe te zenden. —— Dus begint de I cer BOULLIER Zyne Redenering: IV. DEEL. MENGELW. NO. 1. A UIT Het BESTAAN VAN EEN OPPERWEZEN; "UIT HET BEGINZEL " DAT ER IETS BESTAAT, VOLGT ONS VERMYDELijk, DAT ER EEN NOONZAAKELYK "EEUWIG; EN ONVERANDERLIJK WEZEN ZY, DAT WELK VAN DIT HEELAL TEN EENEMAAL ONDERSCHEIDEN IS, Het wyst zichzelf, dat het voorstel, waarvan men hier. het betoog, of, om netter te spreeken, de ontzagtenling vordert, ondersteelt, dat er een essentieel bestaat, om daar uit het bestaan af te leiden van een noodzakelijk, eeuwig; en ons veranderlijk Wezen, hetwelk, door deze drie eigenschappen, inderdaad onderscheiden, en zelfs verschillend zal zijn van alle wezens, of verzamelingen van wezens, daar men tegenstrijdige eigenschappen in ontdekken kan; dat is te zeggen, (want wij moeten allen schijn zelfs van dubbelzinnigheid proberen te vermijden) van ieder wezen, of verzameling van wezens, welke, uit hunnen aart, toevallig, aan veranderingen onderhevig, en ter eeniger tijd begonnen zijn te bestaan. Deze voorafgaande aanmerking is niet zo overbodig, als diezelfde, in den eersten opzichte, zou mogen voorkomen aan verschillende Lezers, die weinig gewend zijn aan die nauwkeurigheid, welke eigenlijk genoemde betooging vorderen, of weinig op hunne hoede tegen de stoutheid van dat soort van dwaazen, welke, onder den fraaijen naam van Wijzenbegeerte, een algemene twijfel, of onzekerheid van alles proberen in te voeren. Wij vertellen dan, in weerwil van de allervolstrektste algemene twijfel, deze onverwachte sterregel, als denkende eeststen grondslag onze volgende onderzoekingen ter neder, DAT HEDEN ten minsten IETS BESTA. Dus, voorbeeld, weet ik, met een volstrekte zekerheid, dat ik VOOR EERST "die thans op het tegenwoordig gewichtig onderwerp peinst, wezenlijk bestaat; ik weet dit hier uit zelfs, op de allerfolgzaamste en overtuigendste wyze, om dat ik peinst, om dat ik denk, mezelf ken, en dus een innerig gevoel heb van mijn eigen aanwezen. Dit is dan een allererste onmiddellijke kennis, welke zo weinig bewijs van nood heeft, als dezelfde, door haar uitreiking klaarheid, daar weinig vatbaar voor is. Het is een waarheid, die door geen Redeneerij zekerder gemaakt, of op vaster grondslag gezet kan worden, gelijk aan de andere kant ook, geen Redeneerij "of liever kwebbelarij, haar in het allerminste kan doen wagen. DOOR DE HEER BOULLIEN? 'En, met even dezelfde zekerheid, weet ik VERVOOLDENS; dat ik een zelfstandigheid, dat is te zeggen, een wezen ben, dat op mijzelf bestaat; een wezen, geheel onderscheiden van miljoenen anderen, die ik even duidelijk besef grappen hun eigen afzonderlijk bestaan te hebben, en even goed buiten mij te kunnen zijn, als mijn aanwezigheid van het hunne gevoelens afhankt. Ik ken mijzelf als het onderwerp van verschillende toevalligheden, eigen eigenschappen, en verschillende manieren van bestaan, en het is zo zeker en waarachtig, dat ik, in hoedanigheid van wezen, dat mijzelf voel en ken, een afzonderlijke zelfstandigheid ben, dat het denkbeeld, ’t welk ik van zelfstandigheid heb, van mijzelf is ontleend; dewijl ik volstrekt niets beter kan begrijpen op zichzelf een afzonderlijke zelfstandigheid te zijn, dan mijzelf, Oe En BELIJKT verzeker ik mijzelf ook, en ’t is hier, dat ik gebruik begin te maken van redeneringen, dat ’er, maar-. Ten my, een wereld, en een verzameling van verfchillende wezens bevat, welke zich aan mijn geest ontdekken, door het geen men de indrukvoelen der zintuigen noemt, door het gezicht, het gehoor, het gevoel enz. en ik oordeel met rede, dat die verfcheidenheid van indrukvoelen en aanvoelende, die ik tegen mijn wil en dank gevoel, én waarvan ikzelf geen de oorzaak ben, andere oorzaanken buiten mij moet hebben, welke zo verfchilde zijn, als de uitwerkingsverfchillen op mijn ziel of zintuigen werken. Ik befluit hierom uit, dat er, buiten dit wereld, dat er Elementen, dat er Starren, Planten en Dieren zijn, naar alle de verfcheidenheid van gestalten en voorkeiten, welke alle deze lichamen dan mijn zinnen vertonen; dat ik, bij gevolg, zelf een zintuiglijk lichaam heb; dat er een oneindige menigte andere lichamen, meer of minder zintuiglijk, zijn, welke op het mijne verfcheidenlijk werken; dat er, in dit Heelal, nog andere dingen. Lykvoortige mienfchen zyn buite my, en derhalve ook nog andere geesten van denzelfden soort als de meine, welke zich als zodanig openbaren en bekend maken door de indrukvoelen, die zij op mijn geest doen. Ik versta hierdoor, dat zulke indrukvoelen, welke bussen zintuiglijke lichamen op mijn geest doen door middel van mijn zintuigen; want hier laat wel op te letten; hetzelfde beginsel, en dezelfde verhouding van oorzaak en gevolg, welke mij overreedt, dat er lichamen buiten mij bestaan, overtuigt mij tevens, dat er ook geesten zijn, en de een daarvan befluiten kan niet minder zijn, dan de andere. Nu valt dan de vraag, of ik hier uit, om dat ik zeker weet, dat er dingen in de Natuur bestaan, het aanwezige van een noodzakelijk, onveranderlijk, en eeuwig Wezen kan afleiden? Alvorens hier op te antwoorden, zo let ik op het denkbeeld, dat welke mijn deze drie eigenschappen vertoont, en ik zie; duikt mij, daar in duidelijk, dat dit drie onafscheidbare eigenschappen zijn, welke de een uit de andere geboren worden. Het geen noodzakelijk bestaat, is altijd hetzelfde, het is geen verandering onderhevig, nog kan van de een naar de andere vorm van bestaan overgaan; het wordt door het bedrijf van andere wezens niet aangebracht, nog kan daar van afhangen; geen uitwendige oorzaak verandert, nog verwaist, nog drijft het, nog kan het binnen zes keer perken bestaan, of naar deze, of naar die kant beïnvloeden. Het hangt van geen ding af, nog kan van hetzelfde vandaan. Elk wezen daarentegen, dat niet door zichzelf, nog uit kracht eener inwendige noodzakelijkheid zijn natuur bestaat, hangt van eenige uitwendige oorzaak af, waarvan het zijn bestaan ontvangen heeft, en welke dit bestaan binnen zekere perken beïnvloedt. Hierdoor is het dus aan de werking dier oorzaak onderworpen, welke, door de verschillende indrukvoelen, die zij op hetzelfde maakt, en de op elkaar volgende veranderingen, die zij er aan geeft, beurtafwisselingen en veranderingen in hetzelfde te weeg brengt. Een Wezen, ’t welk door zichzelf bestaat, of ’t welk de rede en de oorzaak van zijn bestaan in zichzelf heeft, kan nooit onsterfelijk worden, niet te bestaan. Het bestaat derhalve volstrekt altijd, het vervult alle mogelijke duurzaamheid, het heeft geen begin nog einde, maar is eeuwig. Zodanig een wezen daarentegen, ’t welk niet noodzakelijk, of door zichzelf bestaat, is zijn oorsprong aan een ander wezen verplicht; men kan het begrijpen niet te bestaan, en gelijk men duidelijk een tijd begrijpt waarop het nog niet was, zo kan men even gemakkelijk ontscheiden, dat het in het vervolg kan ophouden, vante zijn. Zodanig een wezen derhalve vervult het begrip niet, ’t welk wy van de eeuwigheid hebben, naardien deszelfs duurzaamheid bepaald wordt door die uitwendige oorzaak, welke het voortgebracht heeft, en men hetzelfde dus niet zonder begin of eeuwig kan begrijpen. Door den Heer Boullier, Vandaag beschouwing deze eigen verscheidenheid ga ik tot die van mijzelf, of of geen er in mij omgaat, over. Waar ontdek ik? Verandering, en een geduurige opvolging van twijfelachtigheden. De opvolging van mijn gedachten alleen, die dikwijks tegen elkaar aanlopen, en zo verwarrend, ja zelfs strijdige besluiten voortbrengen; de twijfelachtigheid van de gevoelens, daar ik me geduurig in bevind, gelijk als van twijfel, overtuiging, droefheid, vreugde, zwijgzendheid of levendigheid van geest, zonder dat ik dit alles kan regelen en bepalen, of zelfs voorzien. Dit alles, zeg ik, overtuigt me ten volle, dat mijn aanwezigheid toevallig is, dat ik van iets anders af hangt, en onderworpen ben aan één of meer oorzaken, welke op of in mij werken, zonder dat ik het beletten kan. Die één of meer oorzaken ontdoen kunnen ook wel niet anders, dan een verzaameling van toevallige zelfstandige feiten zijn, hoedanige ik het ZAKEN genoemd heb; en misschien is dit wel die oorzaak, daar ik me toe bepaalen moet. Inderdaad, ik bemerke, dat de indrukken, of de verwarrende werking der uitwendige lichamen op mijn zintuigen, alle mijn denkbeelden veroorzaakt, en dus alle mijn verwarrende gemoedsbeweegingen voortbrengt. Het is wel zeker, dat de tegen elkaar overlopende aandoeningen van vreugde, kap, droefheid, hoop, vrees, vermaak en pijn duidelijk voortvloeien uit de verwarrende gevoelens van mijn zintuigen en ledematen, de verwarrende loop des bloeds, der vloeiten, en dierlijke geesten, welke alles door de uitwendige voorwerpen veroorzaakt wordt, waar uit ik derhalve geneigd zoude zijn te besluiten, dat die uitwendige voorwerpen, waar van ik zekerlijk zelf af te hangen, dat die zelfstandigheden, die mij omringen, de oorzaken zijn, daar ik mijn onderzoeking toe beperken moet. Maar ik bedrieg me grootelijk, en de minste overdenking. koning zal het gebrek van dergelijke een onbedagte heftige duidelijk aantonen. Dit zichtbare Heelal kan, in zekeren zin, wel als de oorzaak-dier veranderingen en beurtzettingen worden aangemerkt, welke mijn ziel in verfchillende plooien zetten, en haar zo ongelijk aan haarzelf maken, maar dit kan niet de eerste nog enige aorzaak daarvan zijn. En zie daar de rede, welke dit ontegenzeggelijk bewijst. Het geen ik, het HEELAL noem, is een verzaameling, een keten van wezens; uienigvuldig in getal, verschillend van natuur, dikwills vreedzaam met elkaar, en waarvan de tegenstellingen elkaar opvatten. 3 ae | gee er 6 MET BESTAAN VAN EEN OPPERWEZEN, geftelede vermogens elkanderen maatigen, wijzigen en be- paalen. Die oorzaak, bijvoorbeeld, welke mij de aandoening van koude geeft, is verschilend van die, welke mij 't gevoel van warmte verwekt: De bitterheid van den alcohol, en de zoethelix van den honing, spruiten bij mij niet uit dezelfde oorzaak voort: het geen mij 't geluid doet horen, is iets anders, dan het geen mij het licht doet zien. Het geen mij het denkbeeld geeft van een boor is verschilend van 't geen mij dat van een paard of windmolen verleent; en die verschilendheid van beelden, aandoeningen en indrukken leidt ons natuurlijk, gelijk we al reeds hebben aangemerkt, om een verschilendheid van zelfstandigheid buiten ons te erkennen; zodoor dan eene wereld buiten mij bestaat, zoo moet dezelve een verzameling van bepaalde, veranderlijke en toevallige zelfstandigheden zijn, welke aan elkanderen verspringen, van elkanderen afhangen, door elkanderen worden bepaald, juist op dezelfde wijze bestaan, als ik-zelf en dus niet de ALLEREERSTE oorzaken kunnen zijn die verschillende aandoeningen; welke ik in mijzelf ontwaar word. Waar op ik derhalve dus redegevende: 'de wereld, die verzaameling van veranderlijke en toevallige zelfstandigheden moet zelf haar oorsprong aan een ander en wel aan een eeuwig en noodzaakelijk bestaand Wezen, schuldig zijn, of zij zoude zonder oorzaak in-wezen zijn. gekomen, 'tgen ongerijmd is. Vergeefsch zou men dit duidelijk gevolg zoeken te ontwijken met te zeggen "dat misschien andere zelfstandigheden, welke misschien onzer kennis ontschulpen, maar die echter ook toevallig en veranderlijk zijn, een merklikken invloed kunnen hebben op die, welke we zien, en dat deze hun oorsprong uit die hebben, zonder dat men hierom nog een noodzakelijk bestaande wezen behoeft te erkennen. Dus immers moet men tot een oneindige opvolging van toevallige af tweede oorzaken komen, welke nooit een eerste oorsaak uit kunnen maken; want in zodanige een eindeloze opvolging of keten van werkingen is elke gewaande oorzak inderdaad een uitwerkelijk, om dat men geen oorsaak voelt, dan die van een andere voorgaande noodwendig moet afhangen. Maar, zo elke bijzonder uitwerkelijkheid een oorzak vordert, hoe veel meer hebben dan alle uitwerkelijkheden samen genomen een wezenlijke en werkende oorsaak noodig! naar die het onderstaande oneindige getal van opvolgende en ondersteunde uitwerkelijkheden van hun natuur van uitwerkelijkheden niet verandert, als welke noodwendig een oorsaak buiten hen vereist; en het is inderdaad een duidelijke ongevoelvolheid te verdedigen, dat één gewrocht een oorsaak moet hebben, en dat duizend miljoenen, of liever een oneindige verzameling van gewrochten, zonder oorsaak zijn voortgekomen. Verlang derhalve dien keten. Van oorzaaken en gewogen, zo veel je wilt, ondergeschikt, vermeerder die toevallige werkende zelfstandigheden, zo lang het je behaagt, mijn redevoering behoudt echter altijd haar volle kracht tegen je; dewijl het zo klaar is als de middagzon, dat dit samenstel van toevallige wezens, war, in elk op zichzelf afhankelijk en veranderlijk is, en welke door geen natuurlijke noodzakelijkheid bestaat; of met elkaar verbonden zijn, dat dit samenstel, zeg ik, geen eeuwig, onveranderlijk, noodzakelijk bestaande oorzaak kan uitmaken; en dat er gevolgens, buiten deze verzameling van toevalligheden, nog een ander onbegonnen wezen moet bestaan, waar aan alle deze tweede oorzaeken met derzelfver uitwerken haar oorsprong verantwoordelijk zijn. — Maar bijna wanneer iemand zijn vermetelheid twijfels en buitenzelfpoorige onderstellingen nog verder wilde voortzetten, in het hoofd kreeg van stand te houden, dat dit eenvoudig moeilijk zijn droom en verbeelding waren; en dat er misschien zulk een verzameling van voorwerpen, oorzaken, werkingen, gewogen enz. niet bestond, als men zich verbeelt te vernemen; misschien geen Aarde of Hemel, nog enig lichaam in ’t geheel gevonden werd, en met één woord, dat er lichtelijk geen andere geest, geen andere zelfstandigheid, dan mijn ziel alleen bestond, als waarvan de hardnekkigste twijfelaar het aanwezige niet kan ontkennen, om dat hij die bestaanlijkheid zelf gevoelt, terwijl hij aan alle het overige twijfelt; bijna wanneer iemand, zeg ik, zijn buitenzelfpoorigheid zo verre mogelijk voortzetten, zo zoude ons bijgebracht bewijs, wel verre van zijn kracht te verliezen, daar door niet dan te verhinderen worden, om dat het korter zoude zijn; dewijl het boven alles duidelijk en antwoordspreekelijk is, dat ik, die zekerlijk geen droom of enkele waan, maar een wezen ben, dat met de daad bestaat; ik die mij, met dit alles, gevoel zeer bepaald, afhankelijk, veranderlijk te zijn, en bij gevolg zeker toevallig, en derwijze te bestaan, dat ik, zonder ongerijmd- of onmogelijkheid ook niet bestaan konde, gelijk ik mij gevoelende op zekere. Wij zei te zijn, even gemakkelijk op een andere wijze Kunnen beslissen; dat ik, zeg ik, zelf geene indringen De 4-a ` CET- 8 HET BESTAAN VAN EEN OPPERWEZEN, Eersten oorsprong van mijn Zijn in mezelf hebbe, maar door een noodzakelijk Wezen moet voortgebracht zijn; hetwelk dan ook alle die aandoeningen, die ik gevoeld, alle die denkbeelden; welke ik beschouw, het zij dan door uitwendige oorzaken, of onmiddellijk door zyne macht in mij hervoortbrengt; dat ik het gewrocht ben van een Wezen, hetwelk van die uitwendige oorzaken, die ik me verbeeld te zien, te horen, te voelen enz. (ingevatheid zij metterdaad bestaan) even verschillend is, als het onbegrijpelijk, eeuwige, noodzakelijke, onwetende, toevalige, veranderlijke, voorbijgaande, en bepaalde dingen Eenloos verachting. : E Het kort begrip van ons bewijs komt hier op uit. „Zo zeker als het is, dat ik besta, zo zeker is het ook; dat ik een wezenlijke zelfstandigheid ben; ... maar dat ik tegelijk echter veranderlijk zijnde, en toevallig bestaande, van een andere oorzaak moet afhangen; hetzelfde inwendig gevoel, dezelfde allerduidelijkste gebeurtenis overtuigt mij van het een en ander, ——= En even zeker is het wyders, dat alles, wat zich, door middel van mijn Zintuigen, vertoont en openbaart, Alles wat ik hoor, zie, gevoel, reik of smaak, met één woord, dit gehele Heelal veranderlijk is; —— Maar alle bijzondere veranderlijke zelfstandigheden, elk op haar zelf, en nog veel meer de geheele verzaameling van toevallige en veranderlijke zelfstandigheden, schoon die verzaameling tot in het oneindige mag uitstreken; moet, zonder oorzaak bestaan "dat is te zeggen, uit niets en door niets in wezen zijn gekomen, of welke de uiterste ongerichtheid influuft, of moet een noodzakelijke, eeuwige oorzaak, die uit kragt van eigen natuur bestaat, en die ik kan begrijpen, niet te bestaan, ten oorsprong van haar aanwezigheid hebben; hetgeen te bewijzen was." > Ik kan dit Vertoog niet beter bevallen, dan met het voorspellen van enige gevolgen, welke uit de besproken waarheid natuurlijk voortvloeien. ' <> ` et AS EERSTE GEVOLG. - Gelijk het daadlijk bestaan der veranderlijke en toevallige dingen, ons tot het bestaan van een noodzakelijk Wezen doet opklimmen, zo leidt ons diezelfde bedenking ook om in dat noodzakelijk hevend Wezen alle bedenklijke volmaaktheden te erkennen: want, behalve dat een wezen, dat welk niets van een ander ontvangende, alles in en door zichzelf bezit; het welk door de macht of wil van een ander tot een bepaalde, gewisse vorm van bestaan bepaald, alles uit zichzelf haalt; en dus geen belemmeringen, geen beperkingen in zijn daden aantreffende, alles op de beste wijze kan overleggen en doen; of, met andere woorden, alle bedenklijke volmaaktheden bezit; behalve dit, zeg ik, zo is dusdanig een Wezen het Begin en de enige Oorsprong van alles, wat buiten hetzelfde kan bestaan, en moet derhalve niet alleen alle de verschillende volmaaktheden, welke zich in zijn schepzelen, vertoonen, als eerste Oorzaak en Schepper op een verheven wijze in zichzelf hebben, maar ook alle volmaaktheden van alle mogelijke schepzelen bezitten, dat is te zeggen, van alle schepzelen, die hy mogt goedgevonden hebben, of nog mogt goedvinden voort te brengen, waaruit derhalve blijkt, dat dit noodzakelijk bestaande Wezen oneindig is, en alle mogelijke volmaaktheden op de allerverhevenste wijze bezit. TWEEDE GEVOLG. Het betaamt het oneindig Opperwezen werkzaam te zijn en onderfcheide zelfstandigheden buiten Hem te brengen; dit blijkt van aarden op de ontegenzeggelijke wijze naardien dezelfde redenering, welke uit het bestaan der schepzelen tot dat van den Schepper opklimt en blijft, tevens aantoont, dat de eerstgenoemde, de Veranderlijke, het toeval, de schepzelen, namelijk, onderfcheide zelfstandigheden van den onveranderlijke en noodzakelijk bestaande Schepper, gewrogen van Gods vingers zijn. Een dubbele waarheid, welke met een zelfde slag het Systeme van SPINOSA tevens om verre werpt, en de harfiem van zyne eene algemene zelfstandigheid aantoont. DERDE GEVOLG. De Schepping van het Heelal uit niets vloeit hier, als een derde Gevolg, van zelve uit voort, het geen dan te gelijk die gewaande onmogelijkheid weerlegt, welke de zogenaamde Geesten, of de flarden geesten, ons tegenwerpen, en diezelfde waarheid, daarvoor ons geen volledig denkbeeld van kunnen vormen, maar welke deshalte evenzeer onbegrijpelijk is, op hier al kragtigste bewijst; te weten, dat uit niets niets kan gemaakt zijn; of om mijn naauwkeuriger uit te drukken, dat het geen niet was, heeft kunnen beginnen te bestaan. De veranderlijke en toevallige Wezens, inderdaad, welke ons omringen, de schepzelen in het algemeen leiden ons niet tot den eerstetr oorsprong en Schepper, tot een eeuwig, onveranderlijk en noodzakelijk wezen, dan langs dezen weg alleen, om dat dit wezen de macht heeft van het schepen, uit de enkele mogelijkheid van bestaan, tot een daadelijk bestaan, dat is te zeggen, uit niets tot ZYNN te doen overgaan. Het eeuwig, onveranderlijk, noodzakelijk wezen "de oneindige God, die alle mogelijke volmaaktheden bezit (want deze denkbeelden komen op een en hetzelfde uit te zien van een vrijmachtig wezen, dat is te zeggen, heeft het verschil mogen van al, of niet, te kunnen werken, van op zodanige, of een ganz aparte wijze, te werken, in één woord, van zichzelf te kunnen bepalen, gelijk het hen behaagt, dit volgt weder onvermijdelijk uit de betoogde waarheid, nadat het bestaan te geven, aan het geen slegt mogelijke was, schepzels uit niets hervoor te brengen, en zulk een Natuur en geen andere aan die schepzels vergunnen, de allerduidelijke bewijzen van een volkomen vrijheid van werken zijn. Merk hier echter aan, dat deze vrijheid "dat dit vermogen " waar door God alles kan doen, wat hem behaagt, waar door hij kan scheppen, of niet scheppen, waardoor hij alles kan bestieren, veranderen, schikken en wijzigen naar zijn welgevallen, met de noodzakelijkheid en onveranderlijkheid zynere eigen Natuur in geen enkel deel strijd! Men beslaagt inderdaad zeer gemakkelijk, dat het noodzakelijk en onveranderlijk Wezen "allerlei veranderingen in zyne schepzelen kan uitwerken, zonder zelve verandering te ondergaan; hij blijft steeds dezelfde, het zij hij schept of niet; of de voortgebrachte zelfstandigheden op deze of geen enkele wijze schikt en bestiert. Ik zal verder gaan; men zou onrecht een Wezen oneindig en allervolmaaktst noemen, 't welk aan de ketenen eener blinde noodzaakelijkheid, om zo te spreken, gebonden, geen vermogen hadt, om dat gewaamde. De noodlot te veranderen, maar hetzelfde onvermijdelijk moest volgen, inderdaad niet als de eerste bron en oorsprong van wat er geen buiten hem bestaat, beschouwd zou kunnen worden. Ik durf zelfs zeggen, dat een dergelijke wezen, wel verre van de vereisten van oneindig en allervolmaaktst te bezitten, zeer verre beneden het denkbeeld zou zijn, het welke men daar van heeft; en zodanig is de, voorgewende eenige zelfstandigheid van Spinoza, Ik zou deze waarheid lichtelijk in heldere licht kunnen plaatsen, en ik zou dit met vermaak willen doen, bijna allemaal om mijn onderwerp te bepalen, een onderwerp, gelijk elk mij gereedelijk zal toeschieten, van het groote algemene belang, maar een onderwerp, moet ik te gelijk erkennen, waarvan de oplossingen en betoogingen mij zo gemakkelijk is voorgekomen, dat, zo ik, met vermoeden wel van te kwijten, aan de ene zide op de goedkeuring van alle braave mensen mag hopen, ik aan de andere kant, wegens deze geringe moeite, niet dan een maatgeving lof kan verwachten. HISTORIE VAN EEN MEISJE, DAT IN HET WILDE OPGEWASSEN, EN IN HET BOS VAN SONGI, BIJ CHALONS IN CHAMPAGNE GEVONDEN IS, (Historie Dune jeune fille Sauvage, trouvée dans les bois, près de dix ans, Sc. publié; par Madame A. T. ) Een Franse Mercury van December 1731 maakte gewag van dit voorval op het oogenblik "om zo te begrijpen, dat het gebeurde. Dit meisje heeft naderhand lange jaren te Parijs gewoond en is daar onder de naam van Juart bekend. LeBlanc bekend geweest. Zy leeft meeneigend nog, en het is flegelijk eenige weinige jaren geleeden, dat een van haar vriendinnen, het verhaal, dat zij meermaals uit haar mond gehoord had, en waarvan wij onzen Lezer het korte begrip zullen mededeelen, in druk heeft uitgegeven, gelijk wij hierboven ook een Brief van den bekenden Heer DE LA CONDAMINE, tot dit verhaal betrekkelijk, zullen voegen, om allen schijn van verering voor te komen; de zaak is inderdaad naar waarheid verhaald, en hoewel dit verhaal het aanhang van de nieuwigheid niet meer te hebben, zal het den meesten onder ons Lezers echter nog onbekend zijn, en genoegzame nuttige bijzonderheden bevatten, om ons denkbeeldering ten aanzien van de natuurlijke staat der Mensen, en de gewone levenswijze der Wilden op te helderen, en dus met vrucht tevens en vermaak, gelezend te kunnen worden. Het was in de maand September des jaars 1731, dat deze jonge Dochter, om schemer-avond in het Dorp Songi kwam. Zij was barrevoets, en had het lichaam met lompen en vellen van dieren gedekt, het haar onder een calotje van een gedroogde pompoen bekleedt, "dat zij voor hoofddeksel ophad, en haar aangezichten waren zwart, als die van een Negertje. Ze was gewapend met een kort stok, die ze van onderen had, de gedaante van een knoop had ze, en enkele Boeren die haar eerst zagen, waren er bang voor, vluchtten in huis, en lieten een grote bulhond op haar los, dien zij aanmoedigde "en die met een felle woede tegen haar aan schoot, maar dien zij met een fluitje van haar knopsschot ter neder wiede. Na deze overwinning ging zij weer veldwaarts in, klom op een boom, en sliep er die nacht gerust. Wyle de Graaf van Epinoy, die toen in zijn Kasteel te Songe was, gaf order om haar aan te bouden. Men zette daar toe verscheide listen in het werk, die telkens mislukten, zie hier de een, die een betere uitvlucht had, een vrouw die een kind op den arm had, ging dicht onder den boom langs wandelen, zij hadt twee vischjes en enige wortels bij haar, die zij aan het meisje liet zien, terwijl zij haar allerlei bewezen van vriendschap deed, het meisje liet eerst enig wantrouwen blyken, maar zij door de vriendelijkheid van deze vrouw, en het lokkement, dat zij haar vertoonde, allengs overtuigd, en kwam van den boom af, en volgde de vrouw, die haar verder aftuwende "enige manspersoon die in een hinderlaag op haar wachtten, gelegenheid gaf om haar te vangen, en naar het Kasteel te leiden. Men liet haar eerst in de keuken gaan, daar zij enige vogels ving. neemende, met een woeste gretigheid op aanviel en hetzelfde opvrat. Zij, die toen bij haar waren, en haar met opmerkingen gade floegen, oordeelden, terstond dat de zwartheid van haar vel, niet natuurlijk was; men nam hetzelfde, de proef van, men wieschte haar verfchide maal en zij werd geheel wit, gelijk zij nog is. Haar duimen vatten naar evenredigheid van het overige haar, haar handen ongemeen, haar handen zelf wel gemaakt, maar thans nog wat ongerijmd, door de duimen, die steeds iets van hun oude grootte gehouden hebben. Die grote duimen, zei zij naderhand, en de ongewone kracht, die zij daar in had, waren haar noodig geweest, gedurende dat zij in de bosjes omzwolf, omdat, als zij in een boom zat en in een armeni, die er dicht bij was, willen vallen, zodan ze om zich voor het verlindend dier, dat er onder was, te beveiligen, of om andere redenen, zij alsdan haar duimen zette op het eind des langsten tak van den boom, daar zij in zat, al was de zelve. Veel aan dat eind flets een vinger dik, en zich dus met een grooten sprong door de veerkragt des tak aan gezet, even als een inkhoorn in de anderen boom overwipte. Pha trouw, DAT IN 'T WILD OPGEWASSEN IS. Jkantje Blanc verhaalde, de taal magtig geworden zijn, bij deze, nog verscheidene andere bijzonderheden van haar jeugd, die zij verzekerde zich zeer wel te herinneren: Zij hadt tot medegesel in haar omzwervingen "een andere Wilde van haar seksen maar die wat ouder was "dan zij? Zij verlieten elkaar nooit, dan eenige dagen voor haar aankomst in het dorp Songi, zie hier ter wat gelegenheid en op wat wijze. Zij waren een nabijgelegen rivier overgezwommen. Een edelman daar omstreeks, die men naderhand hoorde, de Heer des Saint-Martin gewest te zijn, ziende van verre twee zwarte hoofden op het water bewegen, nam ze voor watervogels; en deed er een schot op; gelukkig droeg zijn roer zo verre niet, en zij bleven derhalve ongekwaald, maar door den schrik verschrikt, dookken zij onder, en gingen wat lager te lande. Zij hadden eenige vischen in de handen, die zij onder het zwemmen gevangen hadden, haalden er aanstonds de ingewanden uit; die zij wegwierpen, maar de visch greep dapper naar. Die maaltyd gedaan zijnde, gingen zij verder landwaarts in. De jongste vond een Pater-noster op den weg, dien iemand daar waarzichlynlijk vergeet heeft of verloren heeft, zij vielen er beide met genoegen. "Op een, maar onze Wilde die hem eerst gezien had en daar naast bij was, maakte er zich meester van. Dit scheen haar levenreden zo geweldig te lopen, dat deze haar een vellen slag met haar stok op de hand gaf, die ze zodra ze hersteld had, met eenen anderen van haar knok op het voorhoofd der oudste derwijze betaalde, dat deze, buiten kennis, ter aarde smolt en in haar bloed lag te wentelen. De Paternoster was de buit der overwinning, ze maakte er braveletten om haar handen van, en troostte zich met dit bieden, gelijk blijkbaar dat ongeluk. Ten laatsten echter met mededelen over haar Gezellen vervuld, ging ze jijlings eene kijkvorsch zoeken, stroopte er het vel af, en plakte dat op het gewonde voorhoofd, om het bloeden te stelpen, en verbond het verder met een reepje van den bast van een boom, dien ze er met haar nagels afhaalde. Na dit verband scheidden ze zich van elkander af; de gekwetste ging naar de rivier, en men heeft er naderhand nooit meer van hooren spreken. De wy, dit kort voor dat Juffrouw Je Blanc te Songi kwam, gebeurde, had ze het nauwkeurig onthouden; maar voor het overige had ze slechts een verward geheugen van dingen die langer voorleeden waren. Ze wist van vader, of moeder, of vaderland niets te zeggen. Ze herinnerde zich niet ooit tevoren wonen, maar slechts gaten in de grond, en een voorraad van hutjes "miet sneeuw overdekt, gezien telkens. Ze voegde er bij, dat ze dikwijks in de boomen zat, hetzij om zich voor Roofdieren te beveiligen, hetzij om van verre te zien." provy te ontdekken, die zorg overmacht, en daar zij zich dan dikwels, als het beest onder haar bereik was gekomen, uit de boomen onverhoeds op het water stortte, om voedsel te bemachtigen. Zij meent tweemaal met een schip de zee overgegaan te zijn, en heeft eenig flauw geheugen dat zij op een zeker tijd, uit hetzelfde een in zee gesprongen was, om haar lichaam door het zwemmen te bergen, en enige kwaad behandeling, die zij vreesde, te ontwijken. Men vond haar op een eiland waar zij haar met de flapper gevolgd was, weer en bracht haar naar boord. Uit deze en andere bijzonderheden meent de schrijver, het vaderland der jongeilde, met een tamelijk waarachtigheid te kunnen opmaken; het welk zij meent in Castilla te moeten zoeken. Maar dewijl men hiervan niets met zekerheid kan bepalen, zal ik mij in dat onderzoek niet inlaten, en zorgvuldig nog kortelijk melden, hoe het verder met Juffrouw Je Blanc af liep; nadat men haar te Songa gebracht had. De Graaf van Epinoy bevestigde haar bij de lieden van het dorp in de kost, om haar daar eerst wat handelbaarder te maken. Daar men de meeste moeite mee had, om haar in te veranderen, was het voedsel van rauw vleesch; visch en voorzien, daar zij niet af te krijgen was, omdat haar maag zich in het begin helemaal aan geen gekookt of anders voorbereide spijzen gewennen kon. Als de Heer van Epinoy gezelschap op het-slot bij zich had, liet hij haar geregeld halen, om zijn gasten met zijn jonge Wilde te vermaaken. Op een zeker dag, dat er een grote maaltijd werd gegeven, daar zij bij tegenwoordig was, merkte zij op, dat er niets op tafel stond, waar zij iets van kon maken: Zij vloog de eetzaal derhalve uit, liep naar de graft, en kwam binnen korten tijd terug met haar voor schoot vol kikvorschen, die zij op de borden der gasten smeerde "om deze eens recht lekkergemak te onthullen. Hoe verwonderd stond zij te kijken, toen zij bemerkte, dat men op dit onthaal geen enkel gebraden vlees gezet had, en zelfs een schrik en afkeer toonde van een spijze, welke zij oneindig lekkerder keurde; dan iets van het geen er op tafel stond. 