VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
No. 6 heeft zijne geboorte veelligt aan het fchitterend lot van den evengenoemden No, 5 te danken, Wij lazen ook reeds de aankondiging van een’ Friefchen Almanak, Indien dat zoo voortgaat, zal iedere provincie bij uitfluicing den zijnen 48 ALMANAKKEN. bezitten. Wij wenfchen dan maar, dat de redactie in goede handen valle, opdat er niet te veel noch te weinig in die boekjes kome, om dezelve echt provinciaal te maken, Te- gen dat provinciale ijveren wij niet, omdat de algemeene. , vaderlandsliefde , naar den aard van alle liefde, met zich- zelve begint, en van eigen hof en plaats en provincie tot het algemeene vaderland overgaat, waarmede wij allen en ieder afzonderlijk ftaan of vallen. De overtuiging daarvan moet ons bewaren tegen de kleingeestigheid van uitfluitende gewestelijke voorkeur, ‚ Is het boekdeeltje, dat wij voor ons hebben, het kind van den voortreffelijken Ge/derfchen vader, dan kan men wel zien, dat zoonlief in eene quafi-Akademieftad is opgeto- gen. Voor een’ Volksleeraar ziet hij er uit- en inwendig veel te geleerd uit, is van ‘lijvige dikte, en toont eene eruditie, den kweekeling van het voortreffelijke Atheneum waardig; en als zoodanig fchatten wij den nieuweling bijzonder hoog. Maar het zal hem, vreezen wij, gaan, zoo als meer geftu- deerde zoons van vlijtige vaders, die, hoe geleerd ook, minder aftrek ‘hebben, dan papa's algemeen gewilde voort- brengfelen, Dan, wij laten de leenfpreuk varen, en berig- ten onze lezers, dat wij aan dezen tetterarbeid, als jaarboekje van Overijsfel, buitengemeenen lof, aanprijzing en aanmoe- diging kunnen geven, Als mannen, gelijk MoLHUYSEN en HALBERTSMA, hunne krachten aanwenden, kan men niets ver- wachten dan hetgeen voortreffelijk in zijne foort is; de ujtge- breide taalkennis van den laatften is verwonderlijk, grondig en diepgaande, gelijk de oudheidkunde van den eerften; en wij fchatten ook het ftuk van den Heer j. VAN DOORNINCK bijzonder hoog. Voor het algemeen is het werkje niet; maar voor hen, die prijs ftellen op kennis en geleerdheid aan- gaande Overijsfelfche oudheden en letteren, zijn het gouden appelen in zilveren gebeelde fchalen, De afbeeldingen zijn voldoende, offchoon flechts gefteendrukt, en de verzen ter verpoozing van de aandacht allezins gefchikt., En hiermede eindigen wij ons verflag voor dit jaar, indien niet later inkomende jaarboekjes ons de pen nog eens mogten doen opvatten. El Boekbefth. voor 1835. No. XV, bl, 654. reg. 21 en elders lege men Phiheecleffas. BOEKBESCHOU WING. Disputatio Historico-Theologica, de fontibus, ex qui- bus Historiac Ecclefiasticae opus haufit Eufebius Pam- phili, et de ratione, quÂ iis ufus est, quam — pro gradu doctoratus — publico ac folenni examini fub- mittit BERNARDUS RIENSTRA, Snecanus Doctr. Christ. Interpres in pago Meerkerk. Traj. ad Rhen, ex officinå Paddenburgii et Soc. 8vo. pp. VII et 132. Disputatio Theologica, de Oratione Antiochiae habita (Actt. App. XIII: 16—41) Paullo- Apostolo auc- tori tribuendâ, quam — pro gradu doctoratus — pu- blico ac folenni examini fubmittit LEONARDUS’ PROES, Amflelacdamenfis , Doctr. Christ. Inter- pres in vico Doorn. Traj. ad Rhen. ex offāicinå Pad- denburgii et Soc. 8vo. pp. XII et 138. De beide Verhandelingen , met welker verdediging de Schrijvers den titel van Doctor in de Godgeleerdheid ver- kregen op denzelfden dag, aan dezelfde Hoogefchaol , voegen wij bijeen in ons verflag, offchoon de onderwer- pen nog al verfchillen , omdat wij voor afzonderlijke be- handeling geene ruimte hebben in dit Tijdfchrift. Doctor RIEN s TRA handhaaft het gezag van E U S$ E- BIUS PAMPHILI, als Kerkelijk Gefchiedfchrijver, en doet dit op zulk eene wijze, dat zijn gefchrift ook hierom allen lof verdient. Kortelijk zullen wij den in- houd opgeven. Nadat in de Inleiding eerst eene korte levensbefchrijving van rusrBius (pag. 1-5) ge- geven is, worden eenige algemeene aanmerkingen over ’s mans werk: de Kerkelijke Gefchiedenis (pag. 6—13), over den vorm van dit werk , het oogmerk en den Zijd van deszelfs vervaardiging medegedeeld. Hierop ver- BOEKBESCH. 1836. No. 2. 50 B. RIENSTRA ET L. PROES deelt zich de Verhandeling in twee deelen. I. Het cer- fte deel (pag. 14—81) handelt over de bronnen , welke EUSEBIUS eeft gebruikt , en over derzelver gefchied- kundige waarde, EusepB1us is in de gelegenheid ge- weest, voor zijne Gefchiedenis echte bronnen te gebrui- ken. Hij had den toegang tot de Bibliotheek te deliae Capitolinas (Jeruzalem) en te Caefarea. Op zijne rei- zen door Palestina, Syrië en Egypte zag en hoorde hij veel, In briefwisfeling ftond hij waarfchijnlijk met de voornaamfte mannen van zijnen tijd. Met aanhaling der daartoe dienende plaatfen, brengt RIENSTRA die bron- nen tot de vijf volgende klasfen : 1°, Monumenta publica, naar eenè vrije vertaling officiële flukken, waartoe behoo- ren saamlijsten der Keizers, der Bisfchoppen van Je- ruzalem , Antiochië, Alexandrië en Rome, brieven en bevelfchriften van de Keizers HADRIANUS, M. AN- TONINUS, GALLIENUS, GÂLERIUS, MAXI- MIANUS, MAXIMINUS, CONSTANTINUS en LICINUSs; als ook een brief van den Praefectus Prae- torio SABINUS, (pag. 15—24.) Hiertoe worden ook gebragt de volgende kerkelijke ftukken: brief van de Gemeente te Smyrna over den marteldood van Po Ly- CARPUS, brief in naam der Gemeenten te Vienna en Lyon, gefchreven waarfchijnlijk door IRENAEUS, onder de regering van M. AURELIUS, en nog een kleinere brief van diezelfde Gemeenten ; eindelijk /yroda/e brieven en een van POLYCRATES, brieven van Pa- lestijnfche Bisfchoppen en anderen, (pag. 24—27.) 20. Schrijvers. De H. Schrijvers worden niet opzettelijk aangehaald. Hij fchijnt de kennis aan dezelve onderfteld te hebben. Schrijvers onder de Christenen: IGNA- TIUS van Antiochië, POLYCARPUS van Smyr- na, PAPIAS, Bisfchop van Hierapolis, QUADR A- TUS, AGRIPPA CASTOR, ARISTO yan Pella, JUSTINUS Mart., MELITO van Sardes, DIO- Nysrus yan Korinthe, HEGESIPPUS, IRE- NAEUS, TATIANUS, RĦODON, APOLLO- NIUS, een ongenoemde, die zijn werk opdroeg aan - DISPUTATIONES. 5l AVIRCIUS MARCELLUS, CLEMENS de Alex. , TERTULLIANUS, de zamenfpraak van CAJUS met PROCLUS, ALEXANDER, laatst Bisfchop van Je- ruzalem, ORIGENES, DIONYSIUS de Alex., PHILIAS (PHILEAS) van Thmuis. — Schrijvers, die geen Christenen waren: PL. JOSEPHUS, PHILO, PORPHYRIUSS eindelijk- nog aanhalingen uit vroe- gere fchriften van E usEBIUS zelven, (pag. 28—62.) 3°, Andere welonderrigte getuigen. Hier wordt hoofd- zakelijk bedoeld, wat &usersBrus bij geen Schrijver vond, en op zijne reizen of vernomen of gezien had, Het hier behandelde heeft vooral betrekking op de drie laatfte boeken-van E us EB Ius’ gefchrift, (pag. 62-75.) 4°. Mondelijke overlevering of gerucht, (pag. 75—80.) 5e, Eindelijk eigene ooggetuigenis, (pag. 80, 81.) Dit alles wordt oordeelkundig en onpartijdig opgegeven en juist beoordeeld, zoodat geene dwalingen van E us er= Brus worden verheeld, b. v. pag. 15 en 2l, noch: ’s mans partijdigheid, waar deze zich vertoont, verzwe- gen, b. v. pag. 74, 75. — II. Het tweede deel de- zer Verhandeling gaat de wijze na, op welke EUSE- “Brus van die bronnen heeft gebruik gemaakt. Dit gedeelte wordt wederom in drie ftukken verdeeld. 1°. wordt eerst ’s mans gefchiktheid voor zijn werk bloot- gelegd. Hij kende ook de Syrifche en Latijnfche talen, en was niet onbedreven in de aardrijks- en tijdreken- kunde. Dit ftelde hem in ftaat, om de hem voorko= mende bronnen goed te gebruiken. Ook liet hij zich leiden door Jiefde voor waarheid, Reeds in het begin van zijn werk roept hij de hulp in van God en Jezus currisTus; en dat dit geene veinzerij was, bewij- zen de zorg, waarmede hij die bronnen heeft geraad= pleegd, de opregtheid, waarmede hij is te werk gegaan, en de vrijheid, welke hij genomen heeft: „ Ten on- „ regte heeft men dus gezegd, dat EuseBrius de „ waarheid niet gezocht, maar opzettelijk verdonkerd „ heeft ,” (pag. 82-93.) 2°. wordt ontwikkeld de keus van EUSERIUS bij het gebruiken van die bronnen. D 2 | 52 E. RIENSTRAET L., PROES ‚Reeds dit pleit voor ’s mans doorzigt in dezen , dat hý zorgvuldig de echte bronnen danhaalt, en valfche en on- dergefchovene ftukken voorbijgaat , aan welke hij kènnis moet gehad hebben. Ook zijn oofdeel over bronnen en Schrijvers kan hiervan getuigen. Evenwel vindt men niet overal in hem den bezadigden en naauwkeurigen Oor- deelkundige. Van den tijd, in welken £ u s E B 1u s leef- de, was dit ook niet te wachten. Met zijne tijdgenoo- ten had hij gemeen te groote zucht voor regtżinnig- heid, welke hem tot haat tegen ketters vervoerde. Hij was niet boven het bijgeloof van zijnen tijd verheven „ gaf te groote eer aan het martelaarfchap , en prees te zeer het ftrenge afgezonderde leven. Het is alom in ’s mans werk zigtbaar, dat hij in de gebreken zijns tijds deelde, ook in den haat tegen de Joden. Met meer regt is hij te berispen over den toeleg, om den lof van CONSTANTIJN te verhoogen. Reeds hieruit blijkt „ dat hij niet altijd de wetten eener gezonde en bedacht- zame oordeelkunde gevolgd is. Ook was hij omtrent vele dingen onkundig. De flotfom van dit alles is, dat EUSEBIUS, Offchoon niet van dwalingen en gebre- ken vrij, toch uit de bronnen, welke hij heeft kunnen raadplegen , veel belangrijks heeft medegedeeld, en dat hij , in aanmerking genomen den tijd en de gelegenheid , in welke hij fchreef, zich hierin loffelijk heeft gekwe- ten „ (pag. 93— 111.) 3°. handelt RIENSTRA over de goede trouw, met welke EUSEBIUS zijne bronnen gebruikt heeft. Hij heeft dus de bronnen , zoo als hij ze gevonden heeft, aan zijne lezers medegedeeld , zon- der dezelve met eigene bijvoegfelen te vermeerderen , zon- der verminking of vervalfching. Dit is van te meer ge- wigt, hoe duidelijker het is, dat hij verklaart, de woor- den dier bronnen zelve te bezigen. Dit wordt verder (pag. 112—129) met voorbeelden geftaafd, zoodat ook hier ruseEBIUuSsS verdedigd wordt tegen de befchuldi- gingen, te dezen opzigte tegen hem ingebragt. Doch dit kunnen wij nu niet uitvoeriger mededeelen. Doctor proxs behandelt een ander onderwerp, dat DISPUTATIONE Se 53 op zichzélve niet minder gewigtig is, maar hetwelk een beknopter verflag in dit Tijdfchrift toelaat. E I C HHORN, HEINRICHS en later s. G. FRISC H betwijfelen den apostolifchen oorfprong der Redevoering , welke p A u- Lus in Pifidisch Antiochië gehouden heeft, en welke LUKAS mededeelt Hand, XIII: 16—4l. Ook DE we T- TE, hoewel minder (tout, beweert, dat Lukas de gezegden des Apostels eenigzins heeft uitgewerkt. Dat het gefchiedkundig gezag van L uKAS, die deze Rede- voering uitdrukkelijk aan PAur us toekent (vs. 16), gehandhaafd worde , is van het uiterfte gewigt, omdat , bij zulke gisfingen , niet enkel de waarde dezer Redevoe- ring geheel verloren gaat, maar evenzeer alles onzeker wordt gemaakt, wat dezelfde berigtgever L uk a s in "het Evangelie zoo wel, als in de Handelingen der Apos- telen , heeft opgegeven als woorden van anderen. Dit is het voorname doel, dat prorEs, met deze zijne Dis- putatie beoogd heeft, bij hetwelk dus minder eene kri- tifche en exegetifche behandeling van elk woord dier Re- devoering gevorderd werd. „Intusfchen heeft hij met regt zich hiervan niet geheel onthouden , maar in het eerfte deel der Disputatic (pag. 6—43) zulk een overzigt ge- geven dezer Redevoering, dat, met vermijding van tijd- rekenkundige verfchillen, volgens de wetten van oordeel- en uitlegkunde , de woorden dezer Redevoering het noo- dige licht ontvangen, en de voortreffelijkheid van het ftuk zelve met een enkel woord wordt aangewezen, Dit algemeene moge hier voor beknopte opgaaf gelden! Uit den aard der zaak is het duidelijk, dat hier geene bij- zonderheden kunnen medegedeeld worden. Eenigzins uit- voeriger zullen wij zijn over het tweede deel der Ver- handeling, in hetwelk pRors (pag. 44—135) aan- toont , dat deze Redevoering werkelijk aan PAULUS moet worden toegefchreven. Hetgeen Doct. RIEHM, in Disfert. de fontibus Actt. App. , flechts kon aanftip- pen, is hier uitvoerig aangewezen, zoo als vroeger door Doct. ME TELERKAMP ten opzigte van Hand. XX: 18 volgg. gedaan was. — Na vooraf ($ 1) den (taat 56 STUKKEN ; ningen, bij M. Smit. 1835. Zn kl. 8yo. All en Wat mogen en moeten wij verwachten van de op handen zijnde algemeene Synode der Nederlandfche Heryorm- de Kerk? Te Groningen, bij W. van Boekeren. 1835. Zn gr. 8yo. 22 bl. f :-30. Raad en Opwekking aan Hervormde Christenen van verfchillende denkwijzen, ter bevordering van eene wenfchelijke eensgezindheid. Te Utrecht, bij L.E. Bosch. 1835. Zn gr. 8vo. 42 bl. f:-40. Kort Verflag van het zoo geruchtmakend gedrag des afgezetten Predikants u. R. SCHOLTE, in de Her- vormde Gemeenten Doeveren , Genderen en Ganfoijen, door een’ Vriend der Waarheid en des Vredes. Te Utrecht, bij L. E. Bosch. 1835. Zr gr. 8vo. 17 bl. f :-25. Handelingen van het Klasfikaal Befluur van Heusden, omtrent den gewezen Predikant u. Pp. SCHOLTE, en zijne aanhangers, door Ce w. PAPE, Scriba van „het Beftuur en Predikant te Heusden. Il Stuk- ken. Te ’sGravenhage, bij de Erven Doorman, 1835. Zn gr. 8yo. . Te zamen 229 bl. f 1-70. Adresfen ingediend door de Gemeente Jefu Christi te Amfterdam , welke zich om der confcientie wille heeft afgefcheiden yan het federt 1816 beflaand Hervormd ‚„Kerkgenootfchap. Met eene Voorrede door u. p, SCHOLTE, Bedienaar des Goddelijken Woords. Te *s Gravenhage, bij J. van Golverdinge. 1835. In ér. 8vo. 23 bl. f : -25. | | y ij voegen deze ftukken bij elkander , omdat zij allen eenige’ betrekking hebben tot de treurige woelingen in de RAKENDE H., P. SCHOLTE C. S. 57 Nederlandfche Hervormde Kerk, waarover wij ons even- wel niet in het breede meenen uit te laten. Bij den grooten ophef, dien fommigen thans weder ‚ van de wijsheid ‘en heiligheid der beruchte Synode van Dordrecht en derzelver bepalingen maken, heeft de ons ‚ onbekende en zich waarfchijnlijk onder. verdichten naam onbekend houdende Schrijver van No. 1, in deze Bloem- lezing, verfcheidene meer of minder bekende anecdoten onder eenige rubrieken bijeenverzameld, om daaruit te bewijzen, dat er op die voortreffelijkheid gansch niet zoo hoog in alles te roemen viel, en er ook uit dien hoofde weinig reden is, om het gezag dier Kerkverga- dering op nieuw te doen heerfchen. — In de hoofd- zaak is Rec. het wel met den Schrijver eens , en prijst hij gaarne deszelfs goede bedoeling , en de hiertoe geno- mene moeite; -maar met dit al meent hij, dat dit mid- del, zoo als het hier aangewend wordt, niet volkomen dienftig tot verbetering is: hij begrijpt wel, dat de zucht en poging van fommigen, om alles, wat door Prins mAURI Ts en de Contraremonftranten gedaan is, hoog te verheffen, bij anderen wel eens den lust op- wekken kan, om, bij tegenftelling, van die zijde aan het licht te brengen, wat inderdaad geen daglicht ver- dragen kan; maar nogtans kan hij het ter wederzijden geenszins voor goed houden, die oude veeten met bit- terheid te vernieuwen: hij zou die. Dordfche Vaders, met hunne zeker niet zeer Christelijk door hen behan- delde Ambtsbroeders , liever maar laten rusten, en alleen, volgens het eenvoudige Evangelie, met vrijen Protes- - tantfchen -zin vragen: wat is waarheid? en wat vorde- ren thans wijsheid en liefde? Ware alles hier nog meer met die grondigheid en bezadigdheid, waarvan men in de zeer lezenswaardige Narede blijken ziet, behandeld, en meer tot één ‘historisch en beredeneerd geheel, dat tot die flotfom heenleidde, uitgewerkt, het zou mis- fchien tot het doel, dat de Schrijver zich voorftelde., nog nader gebragt, en nog meer nut gedaan hebben ; f 58 STUKKEN » hoewel men het daarom nu niet als geheel nutteloos bes hoeft ter zijde te leggen. Het antwoord , dat de ongenoemde Schrijver van No. 2 geeft op de vraag, die hij opwerpt, is: De Kerk- leer te herzien, als zijnde het eenige en voldoende red- middel uit de tegenwoordige moeijelijkheden; of, zoo dit onuitvoerlijk mogt fchijnen, de verklaring vast te ftellen , dat „de Leeraars , zonder eenigen verderen band „ of bepaling, enkel en alleen gehouden zullen wezen » Diets te leeren of te prediken, hetwellg mogt ftrijden » tegen de zuivere leer en den waren geest des Chris- » tendoms.” — Rec. verwerpt dit laatfte naar de ftof wel niet, maar of. het in dien vorm thans nog wel raadzaafn te achten zij, betwijfelt hij: intusfchen ver- blijdt hij zich, dat de Synode der Hervormden aan de petitiën van alle zulke adresfanten, als op eene nadere verklaring te dezer zake, maar in eenen geheel anderen geest , aangedrongen hadden, geen gehoor gegeven heeft. — Voor het overige doet hij hulde aan de goede be- doeling des Schrijvers, offchoon in deszelfs donker in- zien van fommige zaken niet volkomen deelende ; maar hij vindt het. niet noodig , omtrent eene zaak , waarover alreede zoo veel, ja misfchien te veel gefchreven is, hier breeder uit te weiden. Hetzelfde kan Rec. over ’t algemeen zeggen ten aans zien van No. 3, waarin een andere ongenoemde de ver- fchillende partijen, tusfchen welke hij zelf zoo wat mid- den door zoekt te gaan, tot bedachtzaamheid, vrede en liefde raadt. Eene werkelijke affcheiding en fcheu- ring keurt de Schrijver met reden hoogelijk af, en laakt de handelwijze der genen, die daarop doelen en daarom woelen, als onberaden en onwettig. Ook den genen , die den vrijheidszin in het godsdienftige naar zijn inzien overdrijven, en den gematigden, onder welke hij zichzelven rangfchikt, fpreekt hij behartigenswaardige woorden toe. Met alles kan Rec. wel niet evenzeer in- fltemmen ; maar hij wil dit, om het goede oogmerk niet RAKENDE Ile P SCHOLTE C. S. 59 te verhinderen, niet in bijzonderheden aanwijzen. Hoe echter dezelfde Schrijver, die zegt, dat „ de formulie- „ ren geen onbepaalde en altijd kracht houdende regelen » van het geloof der Hervormden zijn,” op dezelfde bladzijde zeggen kan, dat „ zoodanige ter aankweeking » van rust en orde, zoo wel als tot bevordering van „eenheid des geloofs, ook nu nog noodig zijn,” be- tuigt Rec. niet te begrijpen. Ware het hier de plaats, dan zou hij uit de Gefchiedenis en de ondervinding kun- nen bewijzen, dat zij daartoe nooit gediend hebben, en uit den aard der zaak, dat zij daartoe nooit, en thans veel minder dan ooit kunnen dienen: doch hierover is, zoo hij zich wèl herinnert, in het Tijdfchrift , de God- geleerde Bijdragen, niet lang geleden , het noodige goed gezegd , waartoe hij desbegeerigen verwijzen wil. De beide Verflagen, in No. 4 en 5 te vinden, zijn met bezadigdheid en befcheidenheid , en, zoo veel Rec. kennis van die zaken draagt, zonder er zelf eenigzins in betrokken te zijn geweest, naar waarheid gefchreven. De ongenoemde Steller van het eerfte heeft wèl gedaan , met het Publiek omtrent het gebeurde, waarvan men toen of niets dan bij geruchte, of alleen door sc HOLTE wist, hoofdzakelijk in te lichten; en volgens deszelfs wensch dient het later uitgekomen Verflag , door den Heer pape- in zijn lfte Stuk gegeven, met de daartoe behoorende authentieke Bijlagen in het 2de Stuk , om de waarheid van het medegedeelde volkomen te bevestigen en nader op te helderen. — Voor een uittrekfel zijn deze ftukken niet wel vatbaarz en zij: verdienen ook in hun geheel gelezen te worden, om zich met de ware toedragt van zaken bekend. te maken. Men zal er dan onder anderen uit zien: l. Dat scnor Te de eerfte en eenige oorzaak geweest is, dat eene rustige en wel- tevredene Gemeente in onrust en onwettigen opftand te- gen het wettige en te voren altijd door haar erkende Beftuur gekomen is, en dat hij zich geen lage middelen gefchaamd heeft, (zoo als b. v. het laten teekenen van cene menigte kinderen , onder welke zelfs van 12, 9 en 60 STUKKEN, 6 jaar, op zijne zoogenaamde akte van affcheiding) om zijn doel te bereiken. — 3. Dat de Kerkelijke Befturen , met alle geduld en zachtmoedigheid, fomtijds misfchien tot overdrijvens toe, zich eerst alle moeite, om hem langs den weg van redelijke overtuiging tot zijnen pligt te brengen , gegeven, en voor het overige allezins wet- tig en pligtmatig in deze zaak gehandeld hebben. — 3. Dat elk redelijk en Christelijk denkend mensch zich fcha- men moest, zich door zulk eenen jongen woelgeest te laten wegflepen , om zich tegen hnnne wettige Overheid te verzetten , en aan goede orde en liefde en vrede groo- telijks af breuk te doen. Die woel- en fcheurzieke gezindheid blijft intnsfchen nog voortgaan en hier en daar een onrustig hoofd zich bemoeijen , om haar te bevorderen. Hiervan draagt het ftukje No. 6 blijken, welks titel te curieus is, om er niet een oogenblik bij ftil te ftaan. „ Adresfen ingediend door de Gemeente JESU CHRISTI te Amflerdam”... Jes U CHRISTI1!. deze oude Latijnfche verbuiging van een’ eigen naam klinkt zekerlijk ftichtelijker, dan het nieuwerwetfche yan JEZUS CHRISTUS, En daarom fchrijft ook scHor TE: : „ de waarheid, zoo als die „in CHRISTO iS,’ „ het jok JESU CHRISTI” enz. : wij voegen hier echter nevens, dat hij dit wel eens vergeet, en fchrijft: „ het kruis yan CHRISTUS,” voor CHRISTI}; en dat hij zoo ook, om zich gelijk te blijven, andere vreemde namen , die hier voorkomen „ insgelijks had moeten verbuigen! —.... „ welke zich „ om der confcientie wille” — Confcientie! dit houdt men zeker voor verftaanbaarder of krachtiger dan gewe- ten?! nu zoo iets is wel eens wijzer’ gebeurd! —.,,. x heeft afgefcheiden”’ (toen, zoo Rec. wèl meent te weten, ten getale van naauwelijks dertig! 1) „ van het „ Jedert 1816 beflaand Hervormd Kerkgenootfchap :” eene openbare en grove historifche onwaarheid , waar- mede de toongevers van den onrustigen aanhang de on- kundige menigte zand in de oogen werpen, erf die zij haar overal laten napraten !. Er beftaat in het Koning- RAKENDE H. Ps SCHOLTE C. S. 6l rijk der Nederlanden geen ander Hervormd Kerkgenoot- fchap, dan dat, welk aldaar, federt den tijd der Kerk- hervorming in de 16de Eeuw, beftaan heeft, en dat in 1816 , vrij wat beter dan in 1618 en 1619, in zijne leer Protestantsch vrij en onverlet gelaten is, maar eene nieu- we form van Kerkbeftuur ontvangen heeft, en dienvol- gens wettig georganifeerd, en door Z. M. onzen Ko- ning, wien het met 'blijdfchap als zijn eerfte Lid eer- biedigt, als zoodanig erkend en bekrachtigd is. Het jammert ons, dat wij ten aanzien van menfchen , die zich nog Protestanten willen noemen , zoo moeten fpre- ‚ ken; maar het is niet anders: wie zich van zulke Je- zuitfche ftreken bedient, moet in al zijn Jezuitismus ten ‚toon gefteld worden. — „ Met eene Voorrede door H. P. SCHOLTE , Bedienaar des Goddelijken Woords.” Eilieve! op wat grond geeft zich toch SCHOLTE thans- nog dezen titel? hij is immers door het Kerkbe- ftuur der Hervormden wettig afgezet, Ja maar, zal hij zeggen , hiervan heb ik mij reeds te voren afgefcheiden ; dit erken ik niet; dit is onwettig. Wel nu, dan ver- valt hiermede ook zijn radicaal van Bedienaar des God- delijken Woords , daar dit hem door niemand anders dan door dat Kerkbeftuur , in 1832 , gegeven is, en hij daalt tot het gewone peil van leek 5 ja hij daalt beneden nul, want hij is zeker lang na 1816, naar de verordeningen van datzelfde Kefkbeftuur, tot lidmaat aangenomen en openlijk bevestigd, en heeft als zoodanig plegtig be- loofd, zich aan deszelfs kerkelijke tucht te zullen on- derwerpen, maar nu door zijne eigene geheel tegenftrij- dige daad zijn lidmaatfchap. werkelijk opgeheven. Wilde Rec. aldus voortgaan , met het ftukje zelf, dat dien fchoonen titel draagt, te commentariéren , hij zou welligt een tegenftuk kunnen fchrijven , grooter dan dat geheele pamflet zelf; doch waartoe dit? uit den klaauw kent men den leeuw ; het volgende môge dus genoeg zijn! — Wat eigenlijk de voorname inhoud der Voor- rede is, die ruim een derde van het geheele boeksken beflaat , is moeijelijk te zeggen. Vooreerst en vóór alle 62 STUKKEN , dingen althans vertelt scHorLTE daarin aan zijne „ Landgenooten,” (dus aan alle Protestanten niet al- leen, maar ook aan Roomschkatholieken, Israëlieten enz.) dat hij „ met de afgefcheidenen te Amfterdam in „ aanraking gekomen is, en niet geaarfeld heeft, om de „ uit hun midden gekozene Ouderlingen en Diakenen te „ bevestigen, aan de kinderkens der geloovigen het „ bondzegel des H. Doops te bedienen, en in hun mid- „ den het woord Gods te verkondigen 5° verder, dat de genen , die zich dus affcheiden, geene kwade bedoelin- gen hebben; dat zij verdrukt worden; dat zij zich moe- ten wachten voor „ rondreizende vreemdelingen, die „ zich in de Gemeenten willen indringen,” (dus ook voor hemzelven?!) en verder nog zoo eenige toefpraken en uitweidingen , die geen vasten koers, maar het, van het eene half-lidteeken tot het andere, ten minfte pra- tend houden, en met verfcheidene Bijbelplaatfen — gepast of ongepast — doormengd zijn. Een paar zonderlinge ftaaltjes van het laatfte! Bl. 5: „ Acht het voor » groote vreugde wanneer gij in vele beproevingen ge- „ deid wordt; want de beproeving uwes geloofs, welke »„ veel kostelijker is als die des gouds, werkt eene ons „ berouwelijke bekeering tot zaligheid.” Wie zich nú hierbij de drie plaatfen herinnert, waaruit deze woorden zijn zamengebragt, zac. Il: 2, l PETR. i: 7 en 2 Cor. VII: 10, en dezelve in de oude Overzetting op- lettend naleest en vergelijkt, zal de fchoone manier van aanhalen van den Heer scmorLTE gewis bewonde- ren! — Het flot der Voorrede, nadat de Schrijver ge- fproken heeft van „ onzen getrouwen God en Zalig- „ maker, die zijn Gemeente” enz , eindigt aldus: „en » die, hoe tot nog toe ook in zijne ledematen vervolgd „en onderdrukt, fot zijner tijd vertoonen zal de za- „ gen en alleen machtigen Heere, de Koning der Kon „ ningen, ende de Heer der Heeren : die alleen onflerf= » lijkheid heeft, en een ontoegankelijk licht bewoont: „ den welken geen mensch gezien heeft, noch zien kan: „ welken zij cere, ende eeuwige kracht ! Amen 1”. Hier- RAKENDE H. P. SC HOLTE C. S. 63 mede nu Ì rım. VI: 15, 16 in de oude Overzetting òpmerkzâam vergelijkende , ziet men wel, dat sc Hor- re hier, gelijk boven en elders, de woorden des Bij- bels letterlijk naar dezelve, ook in fpelling , aanhalen wil, doch hierop nog niet zeer vast of naauwkeurig is 3 maar er blijkt ook uit, dat hij of deze plaats niet ver- ftaat, of niet weet, waartoe hij ze aanhaalt, of mis- fchien geen van beide: bij PAurus dezelve aldaar ver- taald lezende, (en hoe veel meer nog in het Grieksch !) ziet de oplettende terftond, wat „ de zalige en alleen „ magtige Heer tot zijner tijd vertoonen zal,” namelijk „de verfchijning onzes Heeren Jezus Christus,” en welk eenen goeden en fchoonen zin dit aldaar geeft; maar zoo, als deze woorden in den zamenhang bij SCHOLTE aangehaald ftaan, is het onzin: dit heet dus Bijbeltaal fchrijven! Doch het is ook zoo gemak- kelijk niet voor een jong mensch, de rol van den ouden goed te fpelen, en den antieken toon in alles terftond te vatten! Het is waar, mundus vult decipi; maar wie daarbij zegt: decipiatur ergo ! hoe noemt men dien? Wat nu de Adresfen, in dit ftukje vervat , ‘aangaat , het eerfte is van twee zich noemende Ouderlingen en twee zulke Diakens der afgefcheidenen , aan Z. M. den Koning gerigt, en, na zeer langwijlige voorafredenen en onbepaalde en onbewezene klagten over de Amfterdam- fche Leeraars, over de Kerkbefturen , over de Regtban- ken enz., eindelijk verzoekende, om als afgefcheidene Gemeente te worden gehandhaafd , en vergunning te heb- ben tot het ftichten van een eigen kerkgebouw. Het tweede is een dergelijk van een’ dier vier onderteeke- naars „ zekeren Makelaar N. oBBes, aan de Regering van Amfterdam verzoekende, om door de Politie niet gehinderd te worden in de Godsdienstoefeningen te zij- nen huize; waarop dadelijk een antwoord, hier mede ge- plaatst, van gemelde Regering gevolgd is, „ hem zoo voor zich als anderen ten allerernftigfte vermanende, zich, vóór het bekomen van de vereischte autorifatie , van alle zoodanige bijeenkomften te onthouden, en daar- 64 | STUKKEN , toe geene bij de Wet ftrafbare flappen te doem” (*) — Rec. opthoudt zich van de vele aanmerkingen, welke hij op die Adresfen zou kunnen maken , daar hij reeds met blijdfchap gezien heeft, en het weldra bekend ge- noeg zal zijn, met hoe gevoelig leedwezen en regtmatige afkeuring onze waardige Koning alle zoodanige Adres- fen befchouwt, en, hoewel even verre, als het Kerke- lijk Beftuur der Hervormden, van allen geloofsdwang zijnde, nogtans even min gezind is, om toe te geven aan woelingen, die, door allerlei drogredenen onderfteund, de verderfelijkfte gevolgen kunnen naar zich flepen. — Liever dus nog een paar ernftige woorden ten flotte ! Vooreerst: Gelijk het der Nederlandfche en bijzonder der ftuderende Jongelingfchap over het algemeen in onze dagen tot eere verftrekt, dat zij zich in het ftaat- kundige, door eenen rustigen en aan de wettige Re- gering onderworpen’ zin, van die in fommige andere landen onderfcheiden heeft, zoo is het te wenfchen, dat zij dienzelfden zin ook in het godsdienftige en kerke- lijke moge behouden en betoonen. BENTE: eenen Secretaris van Amfterdam van dien naam kennen wij niet: heeft de Heer Makelaar dit misfchien uit W. Je BACKER gelezen? RAKENDE M. P. SCHOLTE C. $. 65 om berucht te worden, — Ten andere: De genen, die thans, en dit zoo zeer ten onregte, over geloofs- en ge- wetensdwang klagen, en door hun affcheidingsgewoetl de gemoederen opruijen, weten waarlijk niet, van wel- ken geest zij zijn; van eenen geest, geheel ftrijdig met dien van het Evangelie in het algemeen, en van het Protestantisme in het bijzonder. Zij bedenken niet, dat zij, door hunne geloofsgenooten te willen terugdrin- gen tot de-onbepaalde aanneming van vroegere menfche- lijke bepalingen der Godsdienstleer, alsof die in alles met Gods Evangeliewoord overeenftemden , aan de Stel- lers van dezelve, zij mogen dan Hervormers, of bijzon- dere Leeraars , of nationale Synoden heeten , een onfeil- baar of althans verftand- en geweten-bindend gezag toe. fchrijven , dat hun even min toekomt, als aan het Con- cilie van Niceë of van Frente; en dat zij dus zichzel- ven en anderen een juk van geloofs- en gewetensdwang opleggen , dat noch onze Vaders noch wij hebben kun- nen dragen. Zij bedenken niet, dat zij, door hunne ftellingen en handelwijze, zekere foort van Roomsch- katholieken grootelijks in de hand werken ; niet zulken ver- lichten en edelgezinden , als de Schrijver van: De Roomsche katholieke Kerk, zoo als zij is, enz. en dergelijken „ zoo als wij gelooven en hopen, dat er in verfchillende mate nog velen zijn; maar den vrienden van Paufelijke Hierarchij en Jezuitendom, die zich in deze verdeeldhe- den onder de Protestanten verheugen , die in de woel- en fcheurzuchtige verlangens van fommigen derzelven eene overhelling zien (en hierin ten minfte zien zij niet ge- heel mis) tot het geloof aan een onfeilbaar kerkelijk ge- zag en eene alleen zaligmakende Kerk , zonder hetwelk zij meenen, (doch, o ijdele waan! zegt, op goede gron- den, de echte Protestant) dat zelfs het Protestantisme niet beftaan kan, maar naar zijnen ondergang neigt, en zich den overgang tot de alleen rust belovende Moeder- kerk voorbereidt, den zoodanigen werken zij in de hand, die zich van eenig beftaand Protestantsch Kerkgenoot- fchap afzonderen en verwijderen, in plaats van zich, zoo BOEKBESCH. 1836. No. 2, i E 66 STUKKEN, RAKENDE H. P. SCHOLTE C. S. als vooral thans aller belang is, in waarheid en liefde zoo naauw mogelijk aaneen te fluiten. Steller van dit verflag grijpt deze aanmerkingen niet in kamerbefpiege- ling uit de lucht; maar zijne kennis van hetgene, dat er desaangaande door de bedoelde Roomschkatholieken gezegd en gefchreven wordt, geeft hem hiertoe allen grond; en zijne belangftelling in de zaak der Evangeli- fche waarheid en vrijheid verpligt hem , om zijn hart hiervan te ontlasten, en zijnen Medeprotestanten, met de - woorden van ons aller Meester , toe te roepen: Wie ooren heeft, om te hooren, die hoore! — Hebt zout in uzelven , en houdt vrede onder elkander ! | De jonge Christen; of eene gemeenzame onderwijzing in des Christens pligt. Door JACOB ABBOTH, Hoofdonderwijzer in de School van den Berg Vernon, te Boston in Amerika. Uit het Engelsch vertaald door ADR. VAN DEINSE, Emeritus Predikant van Ostende en Nieuwpoort. Te Rotterdam , bij Menfing en van Westreenen. 1834. In gr. 8vo, XX en 388 bl. f 3-60. Wi moeten beginnen met verfchooning te vragen, dat dit voortreffelijke werk zoo geruimen tijd naar aankondi- ging en beoordeeling op onze fchrijftafel heeft liggen wachten. -Nu het eene, dan het andere verhinderde ons hierin ; doch het werk ftaat ook niet gelijk met zoo vele anderen , die flechts voor eenen korten tijd eenig belang kunnen inboezemen, maar, eenmaal gelezen, weldra worden vergeten, of verdrongen door andere boeken, die op hunne beurt weder voor nieuwen toevoer plaats moeten maken. Integendeel , wij wenfchen , dat dit gefchrift van een blijvend gebruik zijs en in zooverre is het misfchien ‘beter, dat het wordt beoordeeld , eerst nadat het reeds eenigen tijd in den boekhandel en, hopen wij, ook in de handen van belangftellende Godsdienstvrienden geweest is. De Schrijver, door geene andere gefchriften , zoo- Je ABBOTH, DE JONGE CHRISTEN. 67 veel wij weten, aan onze tandgenooten bekend , heeft zijn onderwerp van alle kanten bezien; hij toont op elke bladzijde , de behoefte van „jónge Christenen ” te ken- nen, heeft zich blijkbaar eerst na-het verwerven van eenen rijken fchat van menfchenkennis aan het fchrijven gezet, en dit ten uitvoer gebragt los, maar zonder wan- orde; geregeld, zonder ftijfheid; eenvoudig, zonder kinderachtigheid ; fierlijk , zonder woordenpraal ; verftan- dig, zonder wijsgeerige befpiegeling ; gemoedelijk en Chris- telijk , zonder dweeperij. Hij begint (om toch iets van den inhoud te zeggen, dien de rijkdom der zaken ons verhindert volledig op te geven) met eene opregte en vol- komene belijdenis van zonden aan te prijzen ; wijst vervol- gens op Jezus Christus, als op den Verlosfer, en handelt verder over de kracht van, het vereischte gemoedsbe- ftaan bij, de opregtheid en den ernst in het gebed 3 bepaalt bij de gevolgen van pligtverzuim; fpreekt over het wan- kelen in het betrachten. van. Christelijke verpligtingen , met aanwijzing der algemeene oorzaken, door welke men een „bijna Christen” blijft; gewaagt van bezwaren in de Godsdienst; levert bewijzen voor de waarheid van het Christendom (fraai, maar hier misfchien in die breed- voerigheid , bijna honderd bladzijden, minder op zijne plaats) ;. De Vertaler, die alzoo in zijne rust nog ten nutte zijner landgenooten werkzaam is, berigt, eene uitgave gevolgd te zijn, bezorgd door het Engelfche Godsdien- fig Traktaatgenootfchap, die eene verkorte genoemd wordt. Echter vreest hij, dat de voordragt van fom- „mige zaken nog wat al te lang zal fchijnen; hetgeen dan ook -de voornaamfte aanmerking is , die wij op het werk hebben. De vertaling is vloeijend; de uitvoering zindelijk. Jammer maar, dat de prijs van f 3-60, of- fchoon anders voor het boek niet te hoog , denkelijk bij velen een beletfel zal zijn tegen het aanfchaffen. Wij zouden daarom den Eerw. vAN DEINSE wel durven aanraden, om het werk nog aanmerkelijk te verkorten , ten behoeve van eene andere klasfe van lezers, dan in. wier handen het nu komt, wanneer het zevende Hoofd- ftuk , hoe fchoon ook, er voor dit doel grootftendeels in zou kunnen gemist worden. Dit gefchrift ttichte in- tusfchen veel nut in huisgezinnen en jeugdige harten ! Het heeft ons, (om dit in het voorbijgaan te zeggen) inzonderheid in het geven van voorbeelden , reeds meer dan ééne dienst voor het katechiferen bewezen. Het is, met één woord, een regt miscens utile dulci. Handboek der Analytifche Scheikunde van H. ROSE, naar de derde Uitgave vertaald door j. 8. DE VRIJ, Apotheker te Rotterdam, met eene Voorrede van G». Je MULDER en Bijvoegfels des Schrijvers. Ile Deel. Te Rotterdam, bij P. H. van den Heuvell. 1835. Zn gr. 8yo. f 6-65. Toe de Heer MULDER vóór een paar jaren den wensch uitte, dat eene goede vertaling van het Leer- boek der Scheikunde van BERZELIUS zoude worden uitgegeven, was men er verre van af om te gelooven, IL. ROSE, SCHEIKUNDE. 69 dat immer eene poging van dien aard zoude opnemen. De uitkomst heeft het tegendeel bevestigd, en de zoo moedig ondernomene als voortreffelijk uitgevoerde verta- ling van genoemd werk is reeds het algemeene hand- en leerboek geworden voor elk, die in ons land Scheikunde op eene goede wijze wil gaan beoefenen. | Deze welgeflaagde poging gaf den Uitgever moed en lust, om het wetenfchappelijk publiek in ons land ver- talingen van andere fcheikundige buitenlandfche werken aan te bieden. Het boven gemelde werk van Rose werd, op aanraden van den Heer MULDER, na de uit- gaaf van het werk van BERZELIUS, het eerst en meest gefchikt daartoe geoordeeld. De Heer j. E. DE vrij heeft dien arbeid wel op zich willen nemen, Het- geen hij als Scheikundige reeds verrigt heeft, is genoeg bekend, en zoo wel in de Bijdragen tot de Natuur- kundige Wetenfchappen , vroeger uitgegeven door v AN HALL, VROLIK En MULDER, als in het Natuur- en Scheikundig Archief, dat nu door MULDER alleen uitgegeven wordt, te zien; het doet hem evenzeer, als de hier te vermelden arbeid , kennen als den leerling van eenen man, die allen, welke hem omgeven, met den- zelfden gelukkigen ijver voor wetenfchap en onderzoek bezielt. De vertaling is tot hiertoe op eene allezins lofwaar- dige wijze ten uitvoer gebragt. De vergelijking van het werk van RosE met de vertaling van DE vrij kan dit aan elk, die zich de moeite geven wil het na te gaan , aantoonen. Het boek van Rose handelt over de ontledende Schei- kunde ; dat is, de Scheikunst in den eigenlijken zin, de kunst om zelfftandigheden zuiver af te zonderen. Tot aanleering van dit deel der wetenfchap beftaat in onze ‘taal niets, en de uitgaaf dezer vertaling moet alzoo den beoefenaren der Scheikunde aangenaam zijn. Het is vooral aan te bevelen aan de eigenaars van het Leerboek van BERZELIUS, in hetwelk dit deel der Scheikunde niet opzettelijk is behandeld. 70 H. ROSE , SCHEIKUNDE. In de eerfte Afdeeling wordt gehandeld over de ver- houding der enkelvoudige ligchamen en van derzelver en- kelvoudige verbindingen tot reagentia. Hier komen voor, ten eerfte: bafes; ten tweede: zuren; ten derde : enkelvoudige ligchamen. De tweede Afdeeling bevat eene handleiding tot qualitatief onderzoek. De aard van het werk en van dit Tijdfchrift maken _ het van zelf ondoenlijk, hier over den zakelijken inhoud uit te weiden. De naam van Rosr, bij de Nederland- fche Scheikundigen ongetwijfeld algemeen bekend, het ten derdemale uitgeven van het werk in Duitschland , en de keurige Voorrede van den alom geachten Schei- kundige G. Je MULDER, moeten genoeg tot waarborg voor de hooge waarde en het algemeen nut van dit werk verftrekken. De vijfde aflevering zag reeds het licht, en hiermede is het eerfte deel voltooid. De bijvoegfels , door Rose aân DE VRIJ verftrekt, zijn achter de afleveringen , waartoe ze behooren , gevoegd. Uitvoering , druk en papier verdienen alle aanbeveling. Wij eindigen deze korte aankondiging met den wensch, dat een ruim debiet den Uitgever in deze belangrijke on- eming moge onderfteunen, en dat vele Artfenijbe- reidkundigen bij ons, even als DE vrij doet, mogen toonen, dat men een beoefenaar der natuurkundige we- venfcheppen eneen goed , kundig , BAREN Apotheker tevens kan wezen. Grondbeginfelen der Plantenkunde, Uit het Engelsch, door N. B. MILLARD. Opgehelderd met onder- Jcheidene Houtfneefiguren. Te Amflerdam, bij de ‘Gebr. Diederichs. 1835. Zn k/. 8yo. 14l BZ. f 1-20. D: boekje kan in zoo kleinen omvang natuurlijk flechts = de allereerfte beginfelen der Botanie bevatten. Intus- fchen behelst het meer, dan men zou:vermoeden, en zeker meer, dan gewoonlijk in dergelijke gefchriften te N. B. MILLARD, PLANTENKUNDE. 71 vinden is. De oorfpronkelijke Schrijver, wiens naam niet genoemd is, heeft van de nieuwfte hulpmiddelen der wetenfchap, vooral in Engeland, kennis geno- men 3 en vele gebruikte termen worden door weluitge- voerde houtfneefiguren , op de bekende wijze der Engel- fchen tusfchen den tekst ingelascht, opgehelderd. De ons onbekende Vertaler verdient dus dank voor zijnen over het geheel goed gelukten arbeid; kleine aanmerkin- gen houden wij thans terug. Het werkje zal ongetwij- feld nut ftichten, en wij wenfchen, dat het in veler handen kome, om de beoefening der wetenfchap alge- meener in ons Vaderland te maken , dan zij, helaas! tot nu toe is. Tafereel van het Heelal, enz. Door j.G. SOMMER, Hooge leeraar te Praag. Illde Deel: Befchrijving van de vloei: bare oppervlakte des aardbols. Met Platen, Uit het Hoog- duitsch vrij vertaald, Te Amfterdam, bij Gebr, Diede- richs. Zn gr. 8yo. X, 531 b4 f 5-50. He verblijdt ons, dat de onderneming, om onze taal met dic werk van den Hoogleeraar s oM m eR te verrijken, dien bijval vindt, welke den uitgever in ftaat ftelt, om dezelve voort te zetten. Vooral ook daarom kondigen wij met ge- noegen de voortzetting dezer uitgave aan, wijl de inhoud van dit werk hoogstbelangrijk is voor zoodanige klásfe van lezers, die niet altijd in de gelegenheid zijn, om hetzelve in het oorfpronkelijke te lezen, Na in de beide vorige dee- len gehandeld te hebben over het wereldftelfel in het alge- meen, en over de vaste oppervlakte der aarde, is het de vloeibare oppervlakte van den aardbol, welke in dit deel be- fchreven wordt, In Hoofdft. I—V wordt gehandeld over het Water in het algemeen. VI—XII. Over de Bronnen, warme Bronnen en Minerale Wateren. XIII —XV. Over de Rivieren. XVI XVIII. Van de Watervallen en eenige andere merkwaardig. heden der Rivieren, XIX—XXI. Van de Meren, Moeras- fen en Poelen. XXIE— XXVIII. Overzigt der voornaamfle Wateren in alle vijf Werelddeelen, en Grondgebied der Ri- 72 ee: je G SOMMER wieren. XXIX. Van de Zee, hare grootte en verfchillende hoogte. XXX—XXXII, Over het Zeewater, XXXIII—XXXV, Van de Warmte en het bevriezen der Zee, XXXVI- XXXIX. Van de bewegingen der Zee, Golven of Baren , flroomingen der Zee; van de Ebbe en Vloed; van de Maalffroomen der Zee; XL—XLIV. Algemeene Befchouwing der Zee, volgens. hare hoofd- en bijzondere deelen; de Noordelijke IJszee, de- Zuidelijke IJszee, de Westelijke Oceaan, de Zuidelijke Oce- aan , de Oostelijke of groote Oceaan. Dat het ook in dit deel evenmin, als in de vorigen, aan ftof tot aangenaam onderhoud ontbreekt, blijke onder ande- ren uit het volgende, hetwelk wij overnemen, van hetgeen de Schrijver mededeelt over het bevriezen der zee: „ Meestal vertoonen de ijsbergen en iĳseilanden een zonderling, niet zelden een fchilderachtig tafereel. R oss zag een’ dergelij- ken ijsberg, door welken eene groote poort fcheen gehou- wen te zijn, Bovendien draagt de fraaije fchakering der kleuren, welke de breking der zonneftralen over deze ijsge- vaarten verbreidt, zeer veel bij, om het fchouwfpel betoo- verend fchoon te maken, De koene zeevaarder wordt hier. door eenigermate voor de ongemakken en ontberingen, met- welke hij te worftelen heeft, fchadelòos gefteld, Het be. moedigt en verblijdt hem , wanneer hij de natuur, ook daar, waar zij geheel uitgeftorven fchijnt te zijn, nog aanhoudend werkzaam vinde, Hij ziet (dus fchetst ons KANT dit won- derlijk tooneel) bergen zich plorfeling verheffen, dalen ne- derzinken, zeeboezems en grotten ontftaan , torens oprijzen 5 en al wat men op het vaste land ontwaart, vertoonen hem deze buitengewone fpelingen der natuur, Hier ontwaart hij hangende tuinen, ginds heerlijke pilaren van kristal en fma- ragd,” enz. „ Zelfs aan levende fchepfelen ontbreekt het niet; deze fteden, kasteelen en getooverde velden worden door zeerobben bewoond, die des winters op het ijs uitge- ftrekt liggen; zij worden door ijsbeeren bewandeld, welke daarop van het eene werelddeel naar het andere trekken ; zij zijn door eene talrijke menigte van ijs- en ftormvogels be- volkt, die zich aan de kommen van zoet water, door ge- fmolten ijs op de kruinen ontftaan, laven en verkwikken,” leder, die bij het eenmaal aangeleerde begeert bekend te blijven met de vorderingen der wetenfchap door de nieuwfte ontdekkingen , vindt hier op eene nuttige en aangename wijze de onderwerpen behandeld. Gelijken lof, als aan de vorige, TAFEREEL VAN HET HEELAL, 73 geven wij dus ook aan dit deel, en wenfchen het in_veler handen. Ook de platen getuigen, door de keuze der afge- beelde onderwerpen en de fraaije uitvoering, van den goeden fmaak des kunftenaars, _ Crondbeginfelen van Zedekunde en algemeene Wereldkennis, eenigzins vrij bewerkt naar de Principes Philofophiques van den Kolonel De weiss, Lid van onderfcheidene geleerde Genootfchappen. Naar het Fransch. (In twee Deelen.) Ife Deel. Te Groningen, bij j. Oomkens. 1835. Zn gr. 8yo. 435 Al. f3-: Di werk heeft eenen Zwitfer tot Schrijver, maar die zijne kennis van menfchen en zeden meest in Frankrijk, en wel ‘in deszelfs Hoofdftad, fchijnt opgedaan te hebben, en ins- gelijks meest op de Fran/chen, vu en dan echter ook op zijne volksgenooten het oog heeft. In hoe verre hetzelve door den Nederlandfchen Vertaler vrij bewerkt is, kan Rec., bij het ftilzwijgen dezes laatften daaromtrent, en bij gebrek aan het oorfpronkelijke, niet melden. Even weinig kan hij een behoorlijk verflag of overzigt van hetzelve, of althans van dit eerfte Deel, geven; want, offchoon er op de in- houdsbladzijde ftaat, dat „ de Lezer meer zamenhang in de „ volgorde der onderwerpen vinden zal, dan de opfchriften „der Hoofdftukken fchijnen aan te duiden,’ zoo heeft hij dit echter bij de lezing niet kunnen befpeuren. 