Handboek der bijzondere pathologie en therapie van den mensch ...
Ook hier gaan meerdere of minder voorboden voor»! ; somwijlen echter (zoo als de aanstekende zenuwkoorts, typhus ) vertoont zij zich plotseling. Hceds vroegtijdig bespeurt men eene verandering in de stemming des gemoeds, grootc matheid der ledeu , zwaarte , verdooving en beneveling van het hoofd, treurigheid, neerslagtigheid , gevoel van zwaar ziek te zijn, vrees voor den dood, volkomene onverschil- ligheid. De zintuigen zijn verstompt: het oog dof, zon- der glans, als met stof bedekt, de blik is strak, lang op een punt gevestigd of ook ijdel, niets beteekenend, aan we- zenloosheid grenzende, somwijlen scheel of gebroken. De lijder hoort moeijelijk of is werkelijk doof. Zijne antwoor- den volgen langzaam en na lang bezinnen , zijn kort, veel- al onjuist, zich zelven tegensprekend, of blijven ook wel geheel weg ; de spraak is moeijelijk , hol , afgebroken , ontbreekt later soms geheel en al. De ijlhoofdigheid is stil, mompelend, dommelig; de zieke herkent de hem om- gevende personen in het geheel niet of slechts gedurende weinige oogenblikken ; er bestaat als het ware eene naar verlamming gelijkende onderdrukte toestand der hoogere zenuwwerkzaamheden. Het uitwendig voorkomen van den lijder is zeer vervallen , zonder levendigheid , de kleur der huid is vuil en vaal, de huid zelve meestal fletsch en slap, in vele gevallen droog, gespannen en met eene hitte, op het gevoel onaangenaam en ongelijk verspreid. De ge - laatstrekken zijn zeer veranderd , het aangezigt lang met afhangende onderkaak en openstaanden mond ; de neusga- ten wijd geopend , zich hij de ademhaling sterk bewegen- de, de neus en lippen beslagen. De mondholte is meteen taai, droog, donker slijm overtogen, de tong is bruin en' morsig, met gebersten, gespletene schilfers bedekt, waaronder de hoogroode en drooge oppervlakte der tong door de spleten heen spoedig merkbaar wordt, somtijds is de toestand der tong zeer veranderlijk, dan eens wordt zij zuiver, dan eens weder beslagen. Het uitsteken der tong gaat moeijelijk , zij siddert daarbij , of de lijder mist daar- toe geheel en al het vermogen , en doet er vergeefsche po- gingen toe, of vergeet (hij zeer gevaarlijke omstandigheden) dezelve weder terug te trekken. De pols is klein, zwak, liglelijk weg te drukken, zeer week bijna papachtig, meestal zeer menigvuldig, in \cle gevallen echter werkelijk ( 72 ) zeldzaam {rarus). De dood volgt somtijds op de hoogte der ziekte , terwijl de zieke uit den vollen verdoovingstoestand in denzelven heeu sluimert, of terwijl er te voren nog eon korte tcnigkecr van het bewustzijn, soms ook wel met geestverheffing eu gave van voorzegging plaats heeft. Of de dood is mede ook wel bet gevolg van de begeleidende ziekte, namelijk van de bier zoo gevaarlijke ontstekingen der inwendige prganen. §. 41. De verwijderde oorzaken der f eb ris ner - vosa stnpida zijn ten deele de reeds bij de f ehr is nervosa versatilis opgegevenen ; in liet bijzonder moeten bier nog genoemd worden; aangeborene of verkregenc zwakte , ze- jiuwachlig ligchaamsgestel bij een phlegmatisch temperament; verzwakking door buitensporigheden in de geslachtsdrift, vooral van eenen onnatuurlijken aard, door groote en aan- houdende inspanning van geest en ligchaam, door gebrek, door genot van slechte, onverteerbare, tot voeding onge- schikte dingen , door nederdrukkende gemoedsbewegingen , kommer, zorg, vrees, ergernis, hopeloosheid, aanhoudend verdriet enz. ; verder epidemische eu endemische omstan- digheden, vochtige en koude woonplaats, aanhoudend voch- tig >vedcr, vochtige woning, overgroote opcenhooping vuu (73 ) indischen ; van tiaar dat deze koortsen zoo dikwijls als gevolg van hongersnood, duurte der levensmiddelen, oor- log, overstrooiuing , op schepen, in gevangenissen, hospita- len , belegerde vestingen uitbreken , eu alsdan een miasma of besmetting ( contagium ), dat zich onder deze omstandig- heden ontwikkelt, tot gelegenheidsoorzaak hebben, of in plaats daarvan ccne hevige, diep en snel haren invloed uit- oefenende gemoedsbeweging, eenen misslag in den eetre- gel , eene hevige verkoeling enz. §. 42. De voorzegging is veel ongunstiger dan hij de febris nervosa versatilis ; de doodelijke uitgang op de hoogte of door begeleidende ziekten is eerder te vrcczen , de nazickten zijn aanmerkelijker. Overigens komen hier ia de voorzegging dezelfde omstandigheden en gegevens (■pro- gnostische momenten ) in aanmerking, die wij hij de febris nervosa versatilis (§. 37.) hebben opgegeven, evenwel met de noodige wijzigingen, welke uit de verschillende natuur dezer beide ziekten van zelven volgen. §. 43. De behandeling komt over het geheel veel jnet die der febris nervosa versatilis overeen^ en wijkt slechts daarvan af in de hier bijzonder op te merken ge- deelten. I. Opbeuring van het gemoed, voor zoo verre dit in de magt van den arts staat, moet ook hier diens eerste zorg zijn ; en de lijder verdraagt hier veel gereder de toe- spraak van daartoe geschikte personen , dewijl hij niet zoo ligtelijk , als bij den opgewekten vorm der zenuwkoorts , nadeelig daardoor wordt aangedaan. Zuivering en verver- sching der lucht in het ziekenvertrek wordt des te nood- zakelijker , daar miasmata en conlagia hier somwijlen on- der de oorzaken belmoren. Verwijdering van den lijder uit de schadelijke lucht en uit de nabijheid van andere dergelijke zieken , herhaalde luchtzuivering van de kamer wordt in de eerste plaats het meest gevorderd ; de aan- wending van andere middelen ter zuivering der lucht wordt in zekere gevallen en wel bijzonder noodzakelijk , wanneer bet onvermijdelijk is , meerdere zieken bijeen te plaatsen ; daartoe dienen het sprenkelen met goeden wijnazijn, krui- den-azijn , sterk Azijnzuur , de berookingen met Salpeter- zuur van Smith , of die met de Chlorine van guyton mou- veau, de Chloorkalk en dergelijke middelen. Het licht be- hoeft men hier als schadelijken prikkel niet te vreezen , even min eene matige warmte. De spijs kan eenigzins prik- kelend zijn , en de w*j4 wordt hier , indien een tevens ( 74 ) aanwezige ontstekingachtige toestand zulks niet verbiedt , wel verdragen ; naar liet versohil der omstandigheden is goede Champagne-, Rhijn-, of Uongaarsche wijn te verkie- zen en in gepaste hoeveelheid toe te dienen ; doch de w ijn past minder in het. begin der ziekte, dan veeleer later, bij zeer gezonken krachten , legen den tijd der scheidingen en in de herstelling. II. De meer belangrijke verschijnselen , welke hulp ver- eischen , zijn de reeds bij de febris nervosa versali lis op- gegevene, en worden met eenige wijzigingen (van zelf ge- makkelijk te beoordeelen) op dezelfde wijze behandeld. UI. T en opzigte der hoofdzakelijke of grondige behande- ling moet men in de eerste plaats acht geven , in hoe ver- re het waar te nemen ziektegeval meer tot de hersen- ontsteking overhelle, en in hoe verre deswegens de ontstekingwerende geneeswijze aangewend moet worden of niet; vervolgens of er levens eenige andere hoofdziek- te of vergezellend 1 ij den aanwezig zij , en of deze eene wezenlijke zorg en oplettendheid bij de behan- deling der zenuwkoorts vereische. Deze begeleidende of nevenziekte is veeltijds gastrisch (tijphus gastricus), herkenbaar door de bekende gastrische, met de zenuwach- tige vermengde verschijnselen , zij gaat ligtelijk in rotach- tige toestanden over en vordert, nevens de reeds opgegeve- ne behandeling der zenuwkoorts, eene bedachtzaam geleide gastrische geneeswijze met vermijding van alles, wat te zeer verzwakt. Vervolgens komen als begeleidende ziekten voornamelijk de ontstekingen der onderbuiks- ingewanden ( typhus abdominalis) voor , die of oor- spronkelijk aanwezig zijn of zich evenwel gaarne in het verloop van de torpide zenuwkoorts ontwikkelen ; zij wor- den gekenmerkt door eenige hardheid in den pols , eene bepaalde koortsverheffing des avonds met rilling en hitte en door de plaatselijke pijn, die de lijder wel is waar zel- den met woorden kan uitdrukken , doch welke men uit de herhaalde aanraking van de pijnlijke plaats door den zieke, en uit het bewegen en trekken der gelaatsspieren bij plaats- hebbend onderzoek gemakkelijk afleidt. lier. meest zou, volgens j. R. BisciiWF (Grundsätze zur Erkennt niss und Behand- lung der Fieber und Entzündungen , Wien , 1830. S. 214. 226.) eene in verzwering en versterving overgaande ont-. steking van het ileum de torpide, somwijlen ook de erc- thistische zenuwkoorts vergezellen ; eene wclligt meermalen onbekend geblcvcne oorzaak van de veeltijds plaatshebbende ( 75) meteoristische opzetting van den onderbuik , en welligl uit gelijke oorzaken oorspronkelijk voortkomende als de spruw in liet achterste gedeelte van den mond en de colli<piaiive buikloop. Eene bepaalde plaatsclijke pijn op cene diep- liggende plaats van geringen omvang aan de regterzijde des buiks, daar omstreeks, waar, boven den band van Poupart de binnenste scbuinsche buikspier (in. obliquus in- ternus) met de regte spier (ra. rectus ) zamenkomt , kenbaar door het hevig vertrekken van het gelaat van den lijder (bij aanraking), zeer droogc tong, sterken meteorismus niet eene bijzondere klinkende geaardheid der regier hellt van den buik, bloedvloeiing uit deu endeldarm, bruinach- tige, ichoreuse ontlastingen zouden in verband met andere teekenen het aanwezen der ileitis aanduiden. Laauwe baden, verzachtende omslagen op den onderbuik, in drin- gende gevallen bloedzuigers of bloedige koppen in de reg- ier liesstreek , blaartrekkende middelen , inwrijvingen van kwikzalf, daarna kruidenmatrasjes en aromatische inwrijvin- gen , inwendig een aftreksel van Ipecacuanha ( scr . i ad. col. unc. iv.) , alles zorgvuldig naar de bijzondere omstan- digheden van het ziektegeval gekozen, zullen bij deze ilei- tis de meeste hulp aanbrengen. Voorts bestaat de eigeulijke en wezenlijke geneeswijze in bet verwijderen van datgene , wat het zenuwstelsel in zij- ne vrije werkzaamheid belemmert, in het opwekken der gezonkene krachten, in het bevorderen en leiden der schei- dingen, Daartoe zijn bij voorkeur de braakmiddelen dien- stig, welke bij de febris nervosa stupida van een veel nitgebreider gebruik zijn, dan bij de febris nervosa versati- lis. Zij dienen namelijk in den onderdrukten toestand niet slechts ter verwijdering der gastrische , galachtige , slijm- achtige complicatie , maar wel wezenlijk ter bevrijding van bet zenuwstelsel zelf, en zijn daarom, bij bestaande aan- wijzing , terstond in het begin gereikt , dikwijls alleen in staat, het gevaar af te wenden en de hevigheid der ziekte te verminderen. Men geeft de Ipecacuanha liever dan den Braakwijnsteen ; bij goede maar niet genoegzame wer- king kunnen de braakmiddelen ook herhaald worden. Benevens deze zijn de blaartrekkende middelen van zeer veel belang, die men hier echter liever aan het hoofd zelf: aan het voorhoofd, op den kaal geschorenen schedel, in den nek, aan de ruggegraat legt, minder op verwijderde deden , hoewel ook dit ter ondersteuning en onder zekere omstandigheden , bij afwisseling met de genoemde handel- ( 7«) Tv ij ze , niet veronachtzaamd ' moet worden. Men wendt daartoe de Spaanschevliegpleisters en mosterdpappen vol- gens de hoven opgevene regelen aan ; dikwijls zijn hier sterkere huidprikkels noodig , in welk geval de geschaafde Peperwortel ( Cochlearia Armoracia) of Oleum aelhereum Sinapios ( git . vi , 01. Amygd. dr. i of in plaats fier laat- ste Sp. vin. rectif. dr. ij) geschikte middelen zijn; som- wijlen is het genoegzaam, wanneer men de plaats te voren met goeden azijn of met Tinct. Canlharid. inwrijft, de Spaanschevliegpleisters op de slechts rood gewordene plaat- sen der sinapismen legt. Doch men heeft hier het gevaar van versterf eerder te vreezen , dan hij de febris nervosa versatilis. Algemeenc laauwe baden zijn vooral bij eene drooge, stugge huid nuttig ; eveneens onder de reeds opgegevene voorwaarden de koude wasschingen , baden cn begietingen. Gemakkelijker in de aanwending , zekerder en sterker in werking zijn hier ook de reeds bovengemelde wasschingen met azijn (met goeden wijnazijn of ook met Ac.et. Cam- phorat. of met bijvoeging van eenig Spir. Serpilli of A li- tho s) cn moeten daarom niet verzuimd worden. Zij moeten dagelijks cenige malen herhaald, en mede aan bet voorhoofd en de slapen , als aan andere deelen aangewend worden. Op de ruggegraat maakt men hij verlammingstoestanden der bewegingswerktuigen of van sommige ingewanden deels van de genoemde wasschingen met azijn, deels vanvlugtige inwrij vingen, deels van aromatische zalven {Unguentum ner- vinum met Balsam. Pcruvian. , Oleum Nucistae expres- sum , 01. Cajeputi coel .) gebruik, deels van de blaartrek- kende middelen. Van de inwendige geneesmiddelen dienen diegenen, die reeds bij de febris nervosa versatilis zijn opgegeven , voornamelijk Calamus, Valeriana, Serpentaria, Angelica , Arnica, Camp her, Moschus, allen onder de gemelde om- standigheden; daarentegen heeft men hier van de zwakkere aetherische. middelen minder te verwachten ; Opium kan men zeldzamer aanwenden. Campher en vooral Moschus kunnen hier in grootere giften worden toegediend , insge- lijks de Aethersoorten , en goede wijn als geneesmiddel. Van de AmmoniahercidingeJi geeft men legen den tijd der scheidingen de sterkste cn vlngtigste : Liquor C. C. succi - natus, Ammonium Carhonicum, Sal C. C., Spiritus C.C., Spiritus Salis Ammoniaci antsalus , doch men beden- ke wel, dat zij slechts middelen ter ondersteuning zijn, (71) tcv genezing niet op zich zclvcn voldoende, en zij zelfs door overvloedig zweet en overprikkcliug van het huid vaten- stelsel nadeel kunnen te weeg brengen. Hij gevallen met geneigdheid tot rotting en gastricismus heeft men mede van liet Chloorwater (Aijna C/ilori dr. vi , Aq. destill. of Decoct. Saleb unc, iv, Syr. simpl. unc. i) en hij toestan- den met sopor en verlamming van den Phosphorits (in Aether opgelost of in emulsie) gebruik gemaakt. l)c ge- paste keuze cu opklimming in deze middelen en dc ver- ceniging van de behandeling der zenuwkoorts met die der hoofd- en begeleidende ziekten is een moeijelijk gedeelte in de kunst des geneeskeers , en daarvan hangt toch werke- lijk de gelukkige of ongelukkige afloop der ziekte af. De behandeling bij den over gang in herstelling komt overeen met die bij de fehris nervosa versatilis ; men zij slechts bedacht, bij de voorzigliglijk begonnene versterkende geneeswijze langer te volharden en op de mo- gclijk volgende naziekten een waakzaam oog te houden. §. 44. Als een bijzondere vorm der fehris nervosa stupida moet de besmettel ij ke zenuwkoorts [ti/~ phus contagiosus ) beschouwd worden, welke in oorlogs- tijden, bij hongersnood en dergelijke algemcene ongelukkige omstandigheden als eenc verre verspreide epidemie, in be- legerde vestingen , in slecht bezorgde hospitalen en gevan- genissen, o]) schepen, onder zeer verschillenden vorm (krijgs- pest, Iegerkoorts , hospitaalpest enz.) zich voordoet. Aan- leidende oorzaak daartoe is eene zeer ter nedergedrukte stemming des gemoeds , door psychische invloeden (lerug- togt van geslagene legers, gebrek aan levensbehoeften, vrees enz.) te weeg gebragt; tot gelegenheidsoorzaak strekt in de meeste gevallen een onder de bovengenoemde om- standigheden zich ontwikkelend miasma , of een contagium, op de hoogte der ziekte voortgebragt en op andere daar- voor vatbare individuen overgedragen. Deze besmettelijke typhus (dus genoemd naar zijn hoofd- verschijnsel , eene eigendommelijke verdooving en beneve- ling van het hoofd tu .po?) vertoont zich over het algemeen onder den vorm van eene meer of minder ontstekingach- tige, zinkingachtige aandoening der ademhalingswerk tuigen en der keel , op welker hoogte zich eene zenuwkoorts vaa torpiden aard met neiging lot rotachtige ontbinding ont~' wikkelt, welke zich reeds als zoodanig van het begin der ziekte af heeft doen kennen. De gunstige scheiding volgt tegen den veertienden dag door neusbloeding, warm, ei- ( ?8 ) geUaardig riekend zweet en pis met bezinksel , ovèirgCns onder de algemeene verschijnselen , hij de febris nervosa stupida opgegeven, en met eene langdurige herstelling. Menigvuldig allezins is de doodelijke afloop op de hoogte der ziekte door de aandoening van het hoofd zelf of door eenen verlammingstoestand van het gehcele zenuwstelsel met volkomen verlies der krachten. Zeer menigvuldig zijn de afwijkingen en verschillen, die er in het verloop der ziekte bij bijzondere epidemieën en Jiersonen voorkomen, daar dan eens in het eerste tijdperk iet ontstekingachtige of galachtige karakter, of in het laat- ste tijdperk het rotachtige meer te voorschijn treedt, of dan eens het geheel meer het beeld van eene zuivere /e~i bris nervosa stupida vertoont. §. 45. Men heeft deze ziekte deels voor eene hersenont- steking gehouden , en het zenuwachtige , door stupor zich kenmerkende tijdperk voor het tijdperk der uilzweeting be- schouwd (marcus en anderen) ; deels heeft men ze voor eene uitslagziekte ( exanthema ) opgegeven, en haar, even als aan de pokken, het roodvonk enz., eenen eigenaardigen nitslag toegeschreven (hildenbrand , reuss, hartman, radiann en anderen) ; deels heeft men zich met de weinig beteeke- nende verklaring vergenoegd, als zijnde een contagium met ontsteking van bijzonderen aard (göden). Be eerste meening, gegrond op den dikwijls meer of min- der erethistischen toestand van het zinkingachtige tijdperk der ziekte, wordt wederlegd door het verloop derzelve,- zeer van dat der phrenitis afwijkende , vooral echter ea practisch daardoor , dat de sterk ontstekingwerendé genees- wijze, welke de phrenitis vordert, bij de lijders aan den typhus een zeer ongunstig gevolg heeft. Nogtans raag meö liier gevoegclijk tevens aannemen, dat de typhus, even als andere zenuwkoortsen, zich somwijlen met wezenlijke ge- vallen van phrenitis kunnen verbinden of daardoor verge- zeld kunnen gaan. liet tweede gevoelen heeft wel iets voor zich, maar te- vens nog meer tegen. De veronderstelde exanthematische natuur van den typhus wordt wel is waar ondersteund daardoor, dat deze ziekte, gelijk vele andere uitslagzieklen (roodvonk, mazelen) met zinkingachtige verschijnselen ge- paard gaat , dat zij , even als de genoemde en andere der- gelijke ziekten, besmettend is, en dat zij met uitvallen der haren en algemeene verwisseling der opperhuid eindigt. Dan daartegen pleit in de eerste plaats de omstandigheid , dat d« ( ™ ) vermeende uitslag geenszins immer, doch, zoo als men zegt,' slechts in meer zeldzame gevallen wordt waargenomen, dat deze uitslag de ziekte niet scheidt , maar zich juist onder de ongunstigste omstandigheden vertoont; voorts dat deze geenszins onder eenen bepaalden, maar onder eenen zeer verschillenden vorm verschijnen zou, deels als blaasjes van den gierstuitslag, deels als loodkleurige vlekken van een voorkomen als de blutsvlekken ( pctechiae ) ; eindelijk dat ons tot lieden toe geene bepaalde uitslagziekte is bekend geworden, welke oorspronkelijk en onafscheidbaar een ze- uuwachlig karakter bezitten zou. Bedenkt men tevens dat de vermoedelijke uitslag noch van de blaasjes van den gierst- uitslag, noch van de petechiën door eenig kentefeken kan worden onderscheiden , dat juist deze beide uitslagziekten zich gaarne aan zenuwachtige en rotachtige toestanden in het algemeen paren, dan kan men de neiging niet onderdruk- ken , om het typhusexanthema, hetgeen men als eigen- dommelijk wilde hebben beschouwd, voor niets anders te houden, als voor symptomatischen gierstuitslag en petechiën, welke den hoogen graad van den krachteloozen (astheni- schen) toestand te kennen geven. §.46. De behandeling van den besmettelijken ty- phus is over het geheel die der fehris nervosa stupida , slechts met bijzondere inachtneming der besmettelijke na- tuur en der zinkingachtige complicatie in de eerste tijdper- ken der ziekte. Diensvolgens moet men naauwleltend zorg dragen voor de zuivering der lucht door de bovengenoemde middelen. ( «O ) cm voor de beveiliging van alles, wat den lijder omgëeff/ tegen de van licm uitgaande besmetting. Bij de behandeling der ziekte zelve, behoort men in de eerste lijdperken cene matig ontstekingwerendu geneeswijze, langs de zweet- drijvende middelen tot zenuwmiddelen opklimmende , aan ie wenden, later cene zoodanige behandeling te volgen, als aan den zenuwachtigen of zenuwächtig-ro tachti- gen toestand geëvenredigd cn boven (§. 43.) o])gegeven is. Vooral worden de braakmiddelen geroemd, die, onmiddelijk na de vermoedelijke besmetting toegediend, in verband met zuivere lucht en eenc opgeruimde gemoedsstemming de ge-* volgen der besmetting somwijlen verhoedden, of althans de ziekte zècr zacht deden verloopen. Ook hij de werkelijk zich ontwikkelende ziekte, in het begin van het zenuw-* achtige tijdperk zijn zij onder de opgegevene voorwaardeö nog van nut. In liet zinkingaehtig tijdperk noemt men liet Calomel , de zacht afvoerende middenzouten, zuuraeh- ligc en slijmachtige dranken , aftreksels van Jpecacuanha cn Valeriana-, alles zorgvuldig naar de verschillende na- tuur der gevallen gekozen. In liet zenuwachtige tijdperk zijn vooral de Arnica, de Campher, Moschus, Aqua Chlo* vi , Carhonas Ammoniae , de Aethers aangeprezen ; uit- wendig krachtige blaartrekkende middelen, wasschingen met azijn , baden , koude wasschingen en koude begietingen- De behandeling der herstelling heeft niets bijzonders. §.47. De Oos ter sehe pest, builenpest (pestisj pest i leut ia ) is cene besmettelijke ziekte, aan den typhus\ct- want, van tijd tot tijd in het oosten epidemisch heersdien-' de, in Aegypte echter sedert de vroegste tijden tot heden toe oorspronkelijk inheemsch, waarbij, onder teckeneii van aan- doening des Iioolds en algcmecne zwakte, zich drukking iff den hartkuil, walging cn galachtig braken, somwijlen ook doorloop vertoonen , doch later vlugtige steken in de kui- ten , in de oksels en aan den hals het verschijnen der pest- builen ( huhones ) aan deze deden te kennen geven. In plaats daarvan worden er in andere zeldzamere gevallen ook carhun~ culi aan de ledematen cn aan den romp waargenomen , welke1 aanvankelijk slechts zwarte punten zijn met eenen rooden kring oingeven, doch later zeer spoedig in koudvurige gezwel- len overgaan, waaronder huid cn spieren snel worden ver- nietigd, ook komen de carhunculi wel nevens of op de pestbuilen zelven voor. In andere gevallen wordt er nog buil nog kool gevormd, er verschijnen slechts petechiën f Meinen of bloedstriemen , en deze soort is liet , welke hef > Spoedigste doodclijk wordt. Dé gunstige scheiding volgt ónder een algemeen warm zweet. De lijken behouden nog langen tijd hunne warmte en buigzaamheid , bij eén overi- gens zeer misvormd aanzien. De hersenen zijn week Lreiachtig èn zaïnëngèvallen, de vaten daarin zijn met zwart bloed opgevuld; het hart, vooral de regterzijdè , is uitge- zet, verslapt en dunner geworden, de vloeistof die het bevat , is wijachtig met rood en wit stremsel. Hét slijm- vlies van de maag en des twaalfvingerigen darms is mét ged- achtig slijm bedekt ; algemeen of op sommige plaatsen ia versterf overgegaan; de lever en de milt dikwijls opgezet, de gal overvloediger en geler dan anders. De watèrvaats- klieren zijn spekachtig, graauw en rood gevlekt , hunne wa- tervaten en aders venvijd, hunne slagaderen naauVrer en ingevallen (c. J. lorinser , die Pest des Orients , wie siè entsteht und verhütet wird. Berlin , 1837. 80.). §, 48. Franc OCHS, artis medicae principes dé cuian- da fehre typhode. Lips., 1830. 8. G. L. rau, über die Erkenntniss und Heilung des Ner- benfiebers. Barmst. , 1829. 8. E. F. V. Pommer , Beiträge zur näheren Kenntniss des sporadischen Typhus und einiger ihm verwandten Krank- heiten. Tub., 1821. 8. F. J. SCHNEIDER, über den sporadischen Typhus und da st Wechsclfieber . Tüb. , 1826. 8. J. v. V. HÏLDENBRAND’ , über den ansteckenden Typhus , nebst einigen flinken zur Beschränkung und gänzlichen Tilgung der Kriegspest und mehrere Menschenseuchen. ZfVe/i, '(1810.) 1815. 8o. PH. k. hartmann , Theorie des ansteckenden Typhus und seiner Behandlung. Wien , 1822. 8P. L. BUZORINI , der Typhus und dessen Erscheinungen oder die Typhoseptosen pathogenetisch und therapeutisch irtäiitert. Stuttg. , 1836. 8». t * ... ' 3.) Koortsen van het vatenstelsel. %■ 49. Gelijk men den naam van zenuwkoortsen aan zoodanige geelt, waarin de zenuwaandoening den boven- toon heeft , zoo kunnen met alle regt diegenen v a a t- koortsen, koortsen van hef vatenstelsel genoemd worden, waarin het vatenstelsel met zijnen iii- Kóud voornamelijk aangedaan is, en de naaste oorzaak der & ( S2 ) Riekte in zich bevat. Deze omstandigheid vertoont zich in de veranderde menging en beweging des bloeds, die met bepaalde koortsvormen verbonden als eigenaardige ziekte optreedt. Wij kennen twee tegen elkander overstaande hoofdvor- men der vaatkoorts : de een dezer , vormen toont een op- gelost bloed, dat, der ontbinding nabij, builen liet lig— ohaam niet stolt, binnen hel ligchaam niet tot vorming van vaste doelen geschikt is , algcmcene zwakte der bloedvaten, neiging tot passive hloedopkoopingen en bloedvloeiingen , tot vernietiging, slooping der organische zelfstandigheid ; wij noemen deze de rotkoorts; de andere vorm toont ecu bovenmatig krachtig gemengd bloed , dat vol leven, buiten liet ligchaam snel stollend, binnen hetzelve tot snelle vor- ming van vaste declen geneigd is , met verhoogde span- kracht der bloedvaten , neiging tot active oplioopingen , bloedvloeiingen en ontstekingen ; men noemt deze de out- steking koorts. Gelijk de rotkoorts zich hot naast aan de zenuwkoorts en wel aan hare gevaarlijkere vormen aansluit , gelijk in liet bijzonder de besmetlelijkc fyphus eenen overgang uit- juaakt van de zenuwkoorts tot de rotkoorts : even zoo staat de ontstekingkoorts in de naaste betrekking lot de plaatse- lijke ontstekingen, en daarom stelt de pathologisch- thera- {»eutische beschouwing dezer beide koortsvormen eenen natuur- ijken overgang daar van de zenuwkoortsen tot ontstekingen. a) Fehris putrida. §. 50. De rotkoorts {fehris putrida ; f. putrida .simplex: f. septica ; f. sepedogenetica ; f. haematosep- tica ; typ hits putrid us YOlLNG , typhus muscularis ; pi/rexia myoica ) is eene aanhoudende of aanhoudend na- latende koorts met opgelosten toestand des bloeds, .ver- slapping der vaste dcelen en groot verval der krachten. Dat de uitdrukking » rotachtig , rot ” slechts figuurlijk kan zijn , daar er in het levende ligchaam geene rotting plaats vindt, blijkt reeds daaruit, dat de bijzondere hoe- danigheid , eigendommelijkbeid van het organische leven daarin toch bestaat, om de bewerktuigde ligcliamen, tot eene rottende ontbinding zeer geneigd, immer vocht en warmte bevattende, daarvoor te beveiligen, zoolang het werkelijk aanwezig is. §.51. De rotkoorts ontwikkelt zich niet zelden uit an- dere ziekten, terwijl «leze een rotaclitig karakter nannemeii; waar zij oorspronkelijk (primair) en zelfstandig te voor- schijn treedt, toont zij gewoonlijk het volgende verloop: Gedurende eenen längeren of korteren tijd wordt zij voorafgegaan door een stompe, drukkende hoofdpijn, voor- al in het voorhoofd en achterhoofd, met veranderde , treu- rige, moedeloozc stemming des gemoeds, groote, dagelijks toenemende loomheid der ledematen , rillingen, ligte pijnen in de leden, somwijlen hlceke , vale, blaauwachtige of zwartachtige kleur der huid , sterkriekend nachtelijk zweet, ourustigen , gestoorden slaap zonder verkwikking. De eet- lust is gering, de smaak rotachtig, veelal bestaat er wab ging, tegenzin tegen vleeschspijzen en neiging tot zure dranken ; stoelgang en pis hebben eenen hoogst onaange- namen reuk. De koorts zelve begint met koude, rillingen en eene langzamerhand toenemende hitte , welke aan de hand van tien waarnemer eene eigenaardige prikkelende , zelfs bijtende gewaarwording mededeelt, die bij langdurige aanraking nog sterker wordt (calor mordaoó). De pols is somtijds aanvankelijk vol, hard en gespannen, meestal ech- ter week , klein , zwak en menigvuldig , tevens zeer veran- derlijk , somwijlen geheel gelijk aan den natuurlijken , bij overigens zeer ongunstige omstandigheden. Daarbij nemen de genoemde verschijnselen in hevigheid toe , er worden vliegende pijnen, naar rheumatische zweeraende , in ver- schillende deelen des ligchaams waargenomen, het hoofd wordt bezwaard, bijna bedwelmd, zonder dat er aanmerke- lijke hoofdpijn aanwezig is, hardhoorigheid , sopor , stille' ijlhoofdigheid verdringen meer en meer het vrije bewustzijn. De oogen zijn rood, gedachtig, groenachtig gekleurd, overigens mat, tranend, star, zijwaarts of naar boven ver- draaid ; het gelaat vertoont veel overeenkomst met dat bij febris nervosa stupida , maar heeft iets eigenaardig treu- rigs, stil daarheen ijlende, als het ware verschrikt. De tong is in hooge mate en zeer donker beslagen , droog , sidderend; de mond, de tanden, de lippen en de neus zijn vuil en morsig ; de adem is stinkend en als die van een lijk. De dorst ontbreekt geheel of is zeer hevig en bijna onleschbaar ; er bestaat geen eetlust, hoogstens een verlan- gen naar zure verfrisschende dingen. De stoelgangen zijn menigvuldig, vloeibaar, donker gekleurd en zeer stinkend; de pis is somwijlen geheel natuurlijk bij overigens ongun- stige omstandigheden, of is troebel, onderscheidenlijk en veeltijds zeer donker gekleurd , somwijlen met een donker- G* ( )) rood l)ezinl<sel of Moedig, dikwijls dik on zonder eerrig be- zinksel. De huid is vuil , van cene donkere, dikwijls geel* zuchtaardige kleur, droog, of met een kleverig, sterk ea onaangenaam riekend zweet bedekt, veeltijds met pelechiën, bloedstriemen , of grootere donkere vlekken, hier en daar met witte gierstuitslagsblaasjes bezet, lot doorliggen en versterving geneigd. Daarbij komen de zenuwachtige ver- schijnselen, zoo als in de febris nervosa stupida, luide, rogchelende ademhaling, stemmeloosheid , spruw, mcteoris~ mus, groote neiging tot versterving der deelen, lot uitput- tende ontlastingen en tot passive bloedvloeiingen uit. den mond, den neus, den endeldarm, de scheede, de pisbuis, zelfs uit ongeopende plaatsen des ligchaams; liet bloed is donker gekleurd, vloeibaar, stolt niet of slechts moeijelijk, wordt ligtelijk met eene graauw-groenachlige , slijmige, weeke, meestal veelkleurige huid overtogen. Vervolgens neiging lot blaasachlige opzwellingen (emplujsemata) , en gezwellen der oor-, oksel- en liesklieren. Slechts zelden en dan nog in hare ligtere graden, scheidt zich de rotkoorts gunstig. Tegen den 7dcn , menigvuldige!' tegen den 14dcn dag en zelfs wel later vertoont zieh een zweet van eene warme geaardheid met eenen Leieren toe- stand der huid, somwijlen mede eene scheiding door de pis; zeldzamer zijn de stoelgangen kritisch, cn in dit geval moe- ten zij niet menigvuldig maar rijkelijk en eenigzïus zamen- hangender zijn dan te voren. Somtijds is de opzwelling der oorklier aan eene zijde nuttig voor de ziektescheiding. ]n al deze gevallen moet de vrijer, krachtiger en volle? (nogtans niet menigvuldig en hardj wordende pols, de toe- stand der huid, het vrijere bewustzijn en de eenigzins toe- nemende krachten , de gerustere en meer verkwikkende slaap, het zuiver worden der tong en dergelijke verschijn- selen het scheidend verloop als zoodanig weldra aanduiden. De overgang in herstelling gaat zeer langzaam voort , bij- zonder ten opzigte der krachten en is niet zonder gevaar. In andere ziekten gaat de rotkoorts over bj gemis van scheiding of bij ongunstige ziekteverplaatsingeu. Daartoe behooren de toestanden van tering, beroerte en verlam- ming; doofheid, zwarte staar, zwakte van gedachte, Ava- terzncht; gebrekkige spijsvertering en voeding; voortduren- de neiging tot passive bloedvloeiingen ; koudvurige, vuile, etterende zweren, brandbuilen, opzwellingen der klieren enz. Een doodelijk einde neemt de rolkoorts of door s omtui.- r ) gc der bovengenoemde naziekten, of op het toppunt dor koorts zelve door Jict immer meer en meer toenemend ver- minderen der krachten , door oplossing der organische zelf- standigheid in uitputtende ontlastingen van bloed en andere vochten, of in bederf, door ontsteking en ver- sterving der inwendige deelen (longen , darmkanaal , le- ver) of der keel en ademhal ingswerk tuigen in koudvurige keelontstekingen; door uitstortingen van bloed cn serum in de hersenen en het ruggemerg. De lijken blijven lang week, buigzaam, warm, uit de openingen vloeijcn vochten af, en zij gaan snel in verrotting over. De inwendige deelen vindt men dikwijls met zwart bloed opgcvuld , of met donkere vlekken van een bloedig en koudvurig voorkomen bedekt. §. 52 Onder de V e r w ij d e r d e oorzaken der rotkoorts zijn in de eerste plaats, als cenen aanleg voortbrengende, al die zaken te noemen, welke het ligchaam in het algemeen, doch vooral het vatenstelsel verzwakken, derhalve de bij dc zenuwkoortsen reeds opgenoemde verzwakkende invloe- den over het geheel genomen ; vervolgens diegenen , waar- door in het ligchaam eene te groote neiging tot vloeibaar- heid, eene verweeking der vaste deelen wordt veroorzaakt, zoo als het misbruik van loogzouten, zwavel, kwik- en spiesglashcreidingen, verdoovende middelen; voort6 zoodaui- gen , die tot bederf des bloeds en andere vochten onmid- delijk aanleiding geven, bedorvenheden dor lucht door rot- tende dierlijke en plantaardige zelfstandigheden ontstaan , alsmede in beslotene, niet behoorlijk rein gchoudene plaat- sen , als gevangenissen, hospitalen, schepen ; slecht voedsel, als vleesch van rottende of zieke dieren afkomstig , aan- houdend gebruik vooral van gezouten vleesch, volstrekt gemis van plantaardig voedsel, scorbu tische gesteldheid in het algemeen; endemische, epidemische oorzaken, vochtig en warm weder, lage stand van den barometer; koudvui- rige wonden en zweren, die eenen vuilen etter afscheiden ; gastrische, galachlige ziekten, zenuwkoortsen, zelfs ver- keerd behandelde hevige ontstekingen en ontstekingkoort- sen. .Als gelegenheidsoorzaken zijn meestal de reeds opgenoemde omstandigheden zelven aan te merken ; terwijl de aanleg toeneemt of meerdere der vermelde oor- zaken zaraenwerken ; het meest w'ordt dc naaste aanleiding veroorzaakt door eene bijzonder hevig werkende uitputting, gemoedsbeweging, eenen misslag in den leefregel , of epide- mischen of endemischen invloed, wanneer deze daaraan nog niet gewoon zijnde menschen hevig treft. In andere ge- (86) vallen echter bestaat de aanlcidende oorzaak in cene be- smetting, die van eenen zieke op eenen gezonde wordt overgedragen , welke daarvoor vatbaar is of door de bo- vengemelde invloeden reeds voorbereid is geworden. §.53. De voorzegging der rolkoorts is veel on- gunstiger dan die van andere koortsen , zelfs van de ze- nuwkoorts. Op werkzaamheid der natuur is over het ge- heel weinig te rekenen , en deze vertoont zich welligt minder in de tot stand komende scheidingen, dan in de verijdelde en ongelukkig afloopende , als ook in de begeer- te naar zure en hartsterkende middelen. In de eerste plaats rigt zich de voorzegging naar den bijzonderen aard der epidemie en endemische gesteldheid, van daar naar het verloop en den uitgang der tegelijk voor- komende ziektegevallen. Vervolgens naar de natuur der oorzaken , of deze namelijk verwijderd kunnen worden of niet , en of hunne invloed alreeds heeft plaats gehad , doch echter nog blijft voortgaan , zoodat aan het verwij- deren daarvan in het geheel niet kan gedacht worden. De persoonlijke gesteldheid (individualiteit) van den lijder wijzigt de voorzegging hier op dezelfde wijze , als bij de zenuwkoorts: hoe meer de lijder reeds verzwakt is, boe meer hij door uitspattingen , gebrek , voorafgegane of nog bestaande ziekten reeds ontzenuwd en uitgeput is, des te ongunstiger zal, bij overigens gelijke omstandigheden, de voorzegging uitvallen ; zeer jonge en hoog bejaarde personen zullen daarbij in grooter gevaar verheeren , dan die van middelbaren leeftijd , ofschoon tevens bij deze de passive ophoopingen en ontstekingen van sommige gevvig- tige organen de voorzegging wederom op eene andere wij- ze ongunstig doen worden, Zwangeren en kraamvrouwen verheeren vooral in groot gevaar. Gevaarlijke verschijnselen der rotkoorts zijn namelijk eene zeer groote, reeds zeer vroeg plaats grijpende of zeer snel toenemende zwakte, gebrek aan medewerking bij den zie- ke , neerzakken naar het benedeneinde des beds , hevige bedwelming des hoofds, voortdurende slaapzucht, zich angstig heen en weder werpen , grijpen naar sommige dcelcn der borst en van den buik, vlokkenlezen ; zeer mocijelijke, rog-, «•helende ademhaling , drooge hoest , groote , wankleurige vlekken der huid, bloedvloeiingen uit de pisbuis, bloed- spuwing, hardnekkige buikloop, spruw, een duidelijk merk- bare onaangename reuk rondom den zieke, in weerwil van alle reinheid, ontlasting van den stoelgang en der pis zou-, dgr bewustzijn, koudvurige keelontstekingen en liet snel in versterf overgaan van de plaatsen der huid, waarop blaartrekkende middelen zijn aangewend enz. §. 54. De bc handeling der rotkoorts hangt in liet bijzonder daarvan af, of de toestand eenvoudig ol samen- gesteld is , en hiernaar belmoren de volgende regelen meer of minder gewijzigd opgcvolgd te worden. I. Vóór alles is het noodig de welligt nog bestaande cn voortdurend werkende oorzaken der rolkoorts weg te ruimen ; dit beveelt derhalve de verwijdering van den zie- ke uit de lucht met rottende , miasmatische of andere be- smettende uitwasemingen vervuld , geneeskundige behande- ling der koudvurige of etterende plaatsen des ligchaams door bederfwerende middelen of onmiddelijke verwijdering. De warmtegraad der ziekenkamer moet meer koel dan heet zijn, de lucht in dezelve moet zeer zuiver worden gehou- den , door het ijlings wegruimen van alle uitwerpselen , verbandstukken , het verwisselde linnen , door het weren van een onnoodig getal mcnschen in dezelve , door het regelmatig herhaald ververschen der lucht, door het be- sprengen met azijn , berookingen met beeten azijn of met Viierbessen, door het plaatsen van groene takken, door berookingen van Salpeterzuur oïChloricum. Het lijf en bed- linnen van den zieke moet dikwijls verwisseld en kan ook. met Barnsteen doorrookt worden. Het gemoed moet door gepaste toespraak zoo veel mogelijk opgebeurd en gerust- gesteld worden, weshalve liet gezelschap van den lijder, zoo mogelijk , immer zoodanig moet zijn , als door hem gaarne gewild cn tot het voorgestelde doel gepast is. De lijder moet tegen alle gemoedsbewegingen gevrijwaard en bet ligchaam mede niet zonder noodzakelijkheid tot inspan- ning der spierkrachten worden aangezet , dewijl in de xot- koorts de spieren voornamelijk aan verzwakking lijden. De spijs moet plantaardig wezen , ook beeft de lijder meestal eenen tegenzin in dierlijk voedsel. Soepen van sago, Saleb, rijst, gerst, met citroensap of een weinig wijn en eenige specerij, vooral muskaatnoot, versch, gekookt ooft , bijzonder appelen met wijn , zijn de doelmatigste geregten en zijn met eenige beschuit wel immer genoegzaam, zoodat men de vleeschsoepcn missen kan. Moet evenwel dc leefregel meer voedend zijn, dan schijnen eijerdojers met suiker en wijn altoos nog gepaster. De drank moet zuur- achtig en verfrissclicnd zijn: afkooksel van brood met citroensap of wijn , gerstewater , afkooksel van hertshoorn , water met moerbeziensap , bij welke allen men Oxi/mcl , citroensap. Wijnsteenzuur of mede iiallkks zure Elixir voegen kan. I 88 ) $en rigt zich met dc spijs cn den drank het liefst naar het verlangen van den lijder, en zorgt slechts daarvoor, dat daaruit noch een bijzonder bezwaar voor de maag, noch mede, hetgeen zeer gewiglig is, buikloop ontslaat: II. Van de voornamelijk voorkomende verschijnselen moeten meteorismua , doorliggen , spruw , pisopstopping , overmatig zweet op gelijke wijze worden behandeld als bij de zenuwkoorts (§. 39 ) ; bijzondere opmerking bij dc rot- koorts verdienen nog Bloedvloeijingen. Zij zijn altijd van eenen pas-; siven aard, cn moeten daarom door zamentrekkcnde mid- delen, zuren, Aluin, en levens door eene gepaste ligging des ligchaams worden gestild. Bloedvloeijingen uit den neus vereischen liooge ligging met het hoofd , opsnuiven van azijn of eene oplossing van Aluin in den neus , prop- pen of tampons met azijn doortrokken of met poeder vap Aluin bestrooid , koude wasschingen van het hoofd en het aangezigt. Bloedvloeijingen uit de mondholte bestrijdt mep door mondspoelingen uit aftreksels van Sciloia met Cate- chu of Aluin ; tegen bloedvloeijingen uit den endeldarm dienen koude wasschingen , koude en zamenlrekkende klis- teren. Bloedvloeijingen uit den pisweg zijn reeds daarom een zeer gevaarlijk verschijnsel , dewijl men hier met de genoemde middelen voorzigfiger moet zijn; verhoogde lig- ging van het bekken , koude omslagen op de blaasstreck , inspuitingen van een afkooksel van den Kinabast en derge- lijke vinden alsdan aanwending. Buikloop vordert het inwendig gebruik der Radix Columha en Cortex Sumaruhae, van goeden rooden wijn, Cathechu , Gampechehout in extract ; Aluin en Opium moe- ten daarentegen met groole voorzigligheid aangewend wor- den. Buitendien komen slijmige, zamentrekkende klisterep met Opkan in aanmerking. III. Daarenboven moet men vooral daarop letten, of de rotkoorts met eenen geprikkelden toestand van het vaten- stelsel verbonden is of niet ; in het eerste geval is de bo- vengemelde geneeswijze met eene matig ontstekingwerende behandeling (plantenzuren enz.) te verhinden, waarbij neg- tans bloedontlastingen , Salpeter, verzwakkende afvoerende middelen belmoren vermeden te worden. Is deze erethis- tische , meestal niet langdurende toestand reeds voorbij , of in het geheel niet aanwezig, dan ga men terstond tot dp vervulling der hoofdaanwijzing over , die hier ten doel heeft de menging des bloeds en de organischs zelfstandig- heid tc verbeteren , dc spankracht van het vatenstelsel eu (89) «ie krachten in liet algemeen te herstellen, en de mogchj* ke scheidingen te bevorderen en te leiden. Tot de gewigtigstc middelen hij den eigenlijk rolachtir gen toestand belmoren de delfstolfclijke zuren, de Kinabast, de Camphcr, daar integendeel de ^mwonmbereidingen , de Moschus en liet Opium veel minder bruikbaar zijn, ja den toestand dikwijls ongunstiger maken. De delfstolTe lijke zuren zijn vermogende midde* len voor het stelsel des bloeds, zij verbeteren de bloed- menging en werken , vooral in ycrceniging met aromatic sehe middelen, versterkend, herstellend op de spankracht der vaten. Men kiest gaarne bet Zwavelzuur in den vorm van bet Elixir acid. Ilalleri en bel Elix. Mijnsichtii , of het verdunde Zwavelzuur of Zoutzuur mpt eepig Aether. Men geeft beide zuren naar den eisck der omstandigheden met slijmige dranken, met syropen , met aftreksels van Valeriana, Serpentaria, Calamus , Anqclica enz.; of men voege ze in behoorlijke hoe veelheid bij aftreksels van Pepermunt, Salvia, Chamomillen enz. De Aluin, eene werking uitoefenende als de minerale zuren , doch niet zoo wrel voor het Organismus geschikt zijnde, wordt zeldzamer inwendig toegediend en dan nog l>ij voorkeur bij neiging tot atonische bloedvloeiingen. Men geeft het tot eenige greinen in den vorm van poeder of in eene eenvoudige oplossing met bijvoeging eener sy-r jroop. De Kinabast, minder qnmiddelijk op de menging des bloeds , maar des te vermögender en meer balsamisch op de bloedvaten zei ven en op de spankracht der vaste deelen werkende , is voornamelijk nuttig bij eenen kleinen , wee-r ken pols , groote zwakte en voor het overige zuiver rot- achtigen toestand; voarzigtiglijk moet hij aangewend wor- den bij hevige ijlhoofdigheid , geelachtige oogen , asthmati- sche toevallen , meteorismus en opzetting ( turgescentia ) van onzuiverheden ; geheel en al is deszelfs gebruik af te raden bij complicatiën met phrenitis en pneumonia. Men verbindt de Kinabast met Rheum , Cremor Tartari , Ta- marinden, waar ontlasting gevorderd wordt ; met Calamus, Caryophyllata , Cqscarilla , wanneer hij moeijelijk wordt geassimileerd; met Myrrha , Catechu , Tormentilla, ja zelfs met Opium, wanneer bij buikloop veroorzaakt. Ove- rigens reikt men dezen het liefst in aftreksel , afkooksel ep extract, minder in den vorm van poeder, daar dit dooi- de lijders bezwaarlijk verdragen wordt ; ook tracht men flcn zieke den Kinabast in eene rijkelijke hoeveelheid toe te dienen ; gangrencuse plaatsen vorderen dcszelfs uitwen- dig gebruik. Hij kan ook benevens de delfstoffelijke zuren cn de reeds genoemde zenuwmiddelen gegeven worden. De Camp her voldoet onder alle zenuwmiddelen in de rotkoorts het best ; men gebruikt dien in dezelfde omstan- digheden als den Kinabast, namelijk des te meer, naar male de pols kleiner, weeker , zwakker, menigvuldiger is, hoe meer de krachten zijn gezonken , hoe stiller de ijlhoof- digheid , hoe kleveriger , slapper en weeker de huid zich voordoet. Harde pols en phrenitische toestand zijn eene tegenaanwijzing voor haar gebruik; ook moet zij met behoedzaamheid [gr. i — iijj in den vorm van poeder of in olieachtige mengsels worden toegediend. De wijn, vooral Hongaarsche , Bourgonje- of een krach- tige Rijnwijn , sluit zich aan de Campher aan ; men ge- ve dien onder gelijke omstandigheden als genen , en neemt daarbij vooral het menigmaal plaats vindende verlangen van den zieke in acht. Hij wordt zuiver of met water ver- mengd lepelsgewijze toegediend. Het bijvoegen van Aether en van geestrijke middelen (vooral van Spir. Nitri dulcis) bij de geneesmiddelen , het gebruik van Calamus, Angclica , Serpentaria heeft plaats onder dezelfde omstandigheden als het gebruik van de Campher en den wijn ; zoo ook is het met de aanwen- ding van het Chloorwater. Bij aanhoudende stille ijlhoofdigheid, sopor, groote zwak- te en ongevoeligheid van den lijder, zeer beslagene tong. Wanneer nogtans de pols en de pis natuurlijk blijven , bij vermoedelijk in den onderbuik verborgen liggende ziekte- oorzaken cn gemis van scheidingen dienen vooral sterke af- treksels der Flores Arnicae met doelmatige ondersteunings- middelen. In ontstekingachtige toestanden zijn zij tegen- aangewezen. Wanneer de organische zelfstandigheid niet zoo aanmer- kelijk heeft geleden , wanneer de neiging tot bloedvloeiin- gen cn vlekken op de huid niet zoo aanmerkt ’.'jk is, cn daarentegen de zenuwachtige verschijnselen de overhand hebben , wanneer bij eenen kleinen , harden pols en Avater- hcldere, blecke pis, zich vertrekking des gelaats, peeshnp- pcling, aanhoudende ijlhoofdigheid en verdooving voordoen, bewijst de Moschus meerdere dienst, dan de Campher, of kan daarmede gelijktijdig worden gegeven. Zeer belangrijk zijn de reeds bij de zenuwkoortsen ver- melde azijnwasschingen , waartoe men hier mede wel den aromatischen aziju, of gewonen met ecuc geringe bijvoeging van Spiritus Srrpilli of Antho* gebruiken kan cn des tc weer laat herhalen , hoe fletscher en slapper de toestand der huid is, cn hoe grootere neiging er bestaat lot aan- drang naar hel hoofd cn de borst. Ook kunnen wassckiu- gen met wijn onder zekere omstandigheden de plaats van die met azijn vervangen. 