Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
........... en paar lichte, horizontale schokken. e toes. Verscheidene schokken waar- De schokken deden zich bij voortduring van één zeer hevig. van 23" tot 23" 30m gevoelen. Пе kaba 5 . rij hevige schok. vertoonde uiterlijk geen verhoogde wer- ing. Ook op verschillende plaatsen der onderafdeling „Redjang еп Lebong" werden schokken van aardbeving waar- | genomen Bede wedt uS Licht. „„ „„ Tame lijk. . Hevige, horizontale schokken. aard Een vertikale schok. ZW. [Vertikale schok met horizontale ding. RABEN, — 106 — Residentie of Berichtgever. Waarnemingsplaats.| Gouvernement, en Eiland. Aardbevingsberichten over Augustus (Vervolg). G. В. 19830/98. |Toeren, afdeeling|Pasoeroean, Java. |24] ou 15m alang. 2 E. Goedbloed. Masarang. Menado, Celebes. | 30 Zu E A. Limburg. Tomohon. Menado, Celebes. |31| — 0:45» — Ше. Aardbevingsberichten over September 1898. 1 | G. В. 20426/98. |Singaradja, Bali. [Bali en Lombok. | 1 Ju 50m = e E К. А. В. Bosscha. Malabar, Penga- Preanger Regent- 3| 16u53" E E. lengan. schappen, Java. 5| 22u 15m(?) | ЦК. (е NA A. Limburg. Tomohon. Menado, Celebes, H. Veen. Kele-Londej. Menado, Celebes. G. К. 21486/98. |Tontoli. Celebes en Onder- hoorigheden. E. Goedbloed. Masarang. Menado, Celebes. G. R. 21498/98. |Benkoelen, Benkoelen, Suma- tra. G. R. 23683. Banda. Amboina. Administrateur der|Lawoei N. kust van Ternate, Groot Obi. Groot Obi explo-| Groot Obi, | ratie Му. Н. Уееп. [Kele-Londej. Menado, Celebes, |27| 01397 || 16u 30m us — 107 — РБ... па и и Xni lang. aanhoudende hori- ontale schudding. m qo ki schok. € D E | : TAM Bijkomende verschijnselen Richting. Intensiteit zi en aard der beweging. obmer kind. „ . wee lichte, snel op elkaar vol- 4 gende horizontale schokken 0. Vrij zware scho Bones .. Drie snel ор elkaar fc drei | vertikale schokken -W. Een lichte horizontale schok. | Op Lombok moet de schok s heviger P geweest zijn; aldaar meent men dat de aardbeweging moet zijn e э uit den Rindjani krater. 3 icht. 55495526. Licht. о. Tamelijk. B Tamelijk ues wq us Tamelijk 1 . . Licht. . Twee korte, vertikale schokken. een, EE Vertikale aardbewegin E Lichte vertikale aardbeweging. end Eene vrij lang aanhoudende | draaiende ; 2. Drie achtereenvolgende, hevige 4 schokken. 0. Lichte schokken. ID ..... Een vrij hevige vertikale i _ schok. W. Lichte horizontale schokken. CN А ae „ De lg weh d was tijdens de aardbeving ie Ter — 108 — Residentie of Е Berichtgever — | Waarnemingsplaats | Gouvernement, E Uur. = en Eiland. Locale tijd. Aardbevingsberichten over October 1898. K. A. R. Bosscha.|Malabar, Penga- Preanger Regent) 3 u 198 lengan. schappen, Java. 4| 2 151 9| 10"58m 15| 18u 7m Resident. District Bandjaran, breiter Regent-| 3 Tu 23m |— f Afd. Bandoeng.| schappen, Java $ Resident. |Soekaboemi, Tjan-Preanger Regent- 3, 19" 15m |— * djoer, Soekana-| schappen, Java. n gara. қ E. Goedbloed. Masarang. Menado, Celebes, |11| 030% — № Resident. Tjandjoer. Preanger Regent-| 15 » i schappen, Java. 1 G. P. M. van Weel. Ond. Gedeh, Tjan- Preanger Regent- 15 18" 48 |— 16 djoer. schappen, Java. d G. R. 23936. Tjiamis, Cheribon, Java. 15 18" (nr G. R. 27011. Waingapoe. Timor en Onder- 22 7"20-|—* hoorigheden, | Soemba. 3 | G. R. 24669. Bima. Gouvernement van 22 7% On Celebes en On- | derhoorigheden. | Soembawa. G. R. 26026. Donggala. Gouvernement van 29 | 10" 45" |- 1 Celebes en On- А тене | и К. А. В. Bosscha. Ondern. Malabar, |Preanger | Regent- 30 | 14 28 — nen Java. R G. R. 27011. Endeh. Timor der-| 31 За RG . * Flores. | M = Aardbevingsberichten over November 1898. я A. Limburg. |Tom mohon Menado, Celebes, | 1| 12" 30" | H. van Meerten. рма. Koeta, Bui- Batavia, Java. 1 18u 367 org. — 109 — € D Е реј Bijkomende verschijnselen Richting en en aard der beweging. г opmerkingen. Қ 65-55%. Zwaar. 6 Tamelijk. „ Tamelijk. ДОРА waar. -2. Nog al sterke schok. Z. Vrij zware schok. 0. Lichte schok. eese |Vrij zware vertikale schokken. — NW Vj langdurige hevige gol- Е vingen. keerd ZW. ege schokken. EN EE Een танна dof gerommel werd ge- vergezeld van zeer lichte hori zontale aardtrillingen, die gevolgd worden door 2 horizontale schokken van onge- | veer 10 seconden duur. N. Een liehte horizontale schok. SAW, e ....... ..........—.—.—....."...—. Bs Tamelijk. 3 W. Twee hevige horizontale aard- ; schokken. Peu. 44; te vertikale aardbeving. —NNO, Lichte schok. | — 110 — в | Residentie of У Неле = ding u. Berichtgever. Waarnemingsplaats. Gouvernement, = Uur, Batavia а schen en Eiland. Locale tijd. | ща | Aardbevingsberichten over November (Vervolg). E Е. J. Kerkhoven.Onderneming Si-|Preanger Regent-| 2| 181351 0 nagar, pe schappen, Java. 4 Soekab С. P. M. van Weel. Onderneming Ge-Preanger Regent- 2 6" 46m |— deh, 5 schappen Java Po Resident. eka aboe г. Regent. Java. | 2| 18 35= |= І Resident. 5 5 — Regent. Java. 2| 18u 49m |— K. A. R. Bosscha Sie Malabar. |Preanger Regent“ 2| 18 30m — schappen, Java. Resident. Poerwakarta. Krawang, Java. 2] - Im Ae G. В. 24666. Poerwakarta. Krawang, Java. 2| 1% b" | Resident. Bandoeng. Preanger Regent- 2| 18" 45" |- 8 schappen, Java. 3 Resident. Soekapoera Kolot.Preanger Regent-| 2| 18134" || | | schappen, Java. 18u 48m |” 19» 5" уй ТЫ Resident, Tjitjalengka. Preanger Regent-| 2| 18" 30m |— * : schappen, Java E Resident. Soemedang. Preanger Regent-| 2 18"30" © г schappen, Java 7% Resident. Limbangan. Preanger Rege 2| 184307 РЕН | happen, Java ge Resident, Tjikadjang, Soeka-|Preanger Regent-| 2| 18530" |- * poera K schappen, Java. ; Firma Tiedeman | Ту кадјава, Garoet, Preanger Regent- 2| 18" 45° |— ^ en van Kerchem.| Z. O. h helling van schappen, Java. E Tjikorai. T US — 111 — D Intensiteit en aard der beweging. E Bijkomende verschijnselen en opmerkingen. Zeer zware aardbeving. golven Twee vrij hevige vert. schokk. Vrij Zware, eb schok Zeer hevi ‚Horizontale schok. Vrij hevige schokken. Twee hevige schokken. Twee hevige vertikale schok- orizo [Twee hevige, horizontale schok- en. Hevige schok. Hevige E horizontale lv nomen. Den 5d vonds een sterke zwavelwaterstoflucht baard uit den krater van den Gedeh. Gepaard met onderaardsch gerommel. Uit de glazen op tafel 7 een groote Webs nua vloeistof ov e 19" 28m en 19" 51m tiat Rd wederom schokken e de eerste licht, de de flink. е Van andere plaatsen geen bericht ont- ngen. Belangrijke scheuren in de muren 's lands gevangenis еп ns ert Мен woning. in de muren der van Tjikadjang Seheuren zijn ontstaan distrietsgevangenissen en Pakendjeng. read aardbeving, zoo erg als nog nooit ren: het was alsof alle gebouwen om- ver г ож лаг alleen echter het ken. et bamboe nen vielen huis vielen 8 en flesschen van tafel. — 112 — Residentie of off., 2de Mil. Afd. (9 Te Salatiga en te Ngawi werd deze aardbeving niet waargenomen. : - Uur. Berichtgever, Waarnemingsplaats. Gouvernement, = ; E д en Eiland. | Locale tijd. 4 Aardbevingsberichten over November (Vervolg) G. M. Zuur [Onderneming nd Cheribon, Java. 2| 1804380 tiwangi en om liggende dee Afd. Madjaleng- ka. Resident. Soekapoera. Preanger Regent- 2| 19" schappen, Java Resident. Tasikmalaja. Preanger Regent- 2 18" 322 schappen, Java. G. R. 25220. Cheribon, geheele|Cheribon, Java 2| 181 45а Residentie. G. R. 24668. egal. Tegal, Java. 2 18u 50m Brebes. 5 * 2| » 1 Pemalang. * А 2 „ „ G. R. 24482. Banjoemas. Banjoemas, Java. | 2 189 450 G. R. 24736. Pekalongan. Элен др kta 2| 1914218 Resident. Keboemen en Le-|Bagelen, Jav 2, 18:35" Resident, Afdeeling Karang Bagelen, Java. 2| 18235» Anjer E. A. W., GenielGombon: Ba 9| 18241» ы Mier dh MIL g. gelen, Java. eeling. A. W., GenielKedong Kebo. Bagel | 2| 1804380 T "ое, ДА. Mi. g agelen, Java fdeeling. W., Genie Willem I. Se : 18« 40m officier, 25 Mil marang, Java 2 Afdeeling. E. A. W., Genie|Semarang. (*) Semarang, Java. | 2 18u 45" — 113 — D E Да Bijkomende verschijnselen Intensiteit en en aard der beweging. я opmerkingen. Alle hangende voorwerpen| Vergezeld van een gedruisch en кара slingerden met eene ampli- beweging van takken der boomen; гот: tude van + 25 сМ. lateur bleef stilstaan; gesc — va het kampong volk. Zware vertikale schokken. Scheuren in de muren der Re egents- en Assistent Residents woning; ook "в lands gevangenis heeft veel dree in parti- culiere woningen en in de mesdjid kwa- men scheuren voor in de dare: ни етар ш schokken de eerste; Woning van distrietshoofd te inter “ANG kaal, de tweede horizon- beschadigd; muren van Assistent-Resi- dentie kantoor te Tasikmalaja Pant Twee zeer zware horizontale| De tweede schok was hier het hevigst, schokken. deedtal van slingerklokken stilstaan, de hanglampen sterk slingeren en hier en daar zelfs menschen van de been geraken. Vrij hevige horizontale aard-| Te Tjilatjap is eenige schade veroorzaakt beving met twee kort ор el- aan F kaar volgende schokken. Twee schokken. Aardschokken. Aardschokken. In Z. O. richting kwikuitstor- ting. Eenige kwikuitstorting in Z. W. Aan del aardbeving ging een sterk onder- richting. aardsch gerommel vooraf. Vrij hevige, horizontale, gol- vende beweging. Horizontale schok. — 114 — B | Residentie of Pe Berichtgever. |Waarnemingsplaats.| Gouvernement, | B | О" ` we - schen | en Eiland. д Locale Ија. | u Minute Aardbevingsberichten November 1898 (Vervolg). ; E. А. W., Genie|Magelang. Kedoe, Java. 2| 18253» |-1 officier, 2de Mil. E. Ws: Genie Djokdjakarta. (Djokjakarta, Java. 2| 18" 50m — 1 officier, 2de Mil. Afdeeling. · А. М., Genie Soerakarta, Soerakarta, Java. | 2 ? officier, 2de Mil. : ср e Bleij. Selokaton, Kendal, Semarang, Java. | 2| 18251" — Ы; Resident. Poerworedjo еп Варееп, Java. 2| 18235» — ШЕ Koetoeardjo, Т! Dr. J. D. Enderle. Banjoe Biroe. Semarang, Java. | 2| 18 35 |— = G. R. 24976, роц oki 18u 50m |— 14 jokja. Djokjakarta, Java.“ 2 па ен 24483, Tasche Кедое, с 2 18" 47m |— и 6. К. 24975, Semarang, geheele Semarang, Java. | 2| 18:48" — 1 Residentie. 14 W. van Heel, xingin, Водја. |Semarang, Java. | 2| 18153" — T G. R. 25003. Soerakarta еп Wo-|Soerakarta, Java. | 2| 181997 — Resid nogiri. 1 esident. Soerakarta en Wo- Soerakarta, Java. | 9) 18" 55%. nogiri. | G. R. 25002. pati. ыу. 2| 18:50» — 14 G. В. 24735. Rembang. gie 8, Java. 2 18.59 | 0 G. R. 25106. Afds. Madioen en Madioen, Java. 2 6x30» |- | Е Ponorogo ЈИ Dr. Vorderman. (Malang. Pasoeroean, Java. | 2| 19" E Е — 115 — Я . Richting. D Intensiteit en aard der beweging. E Bijkomende verschijnselen en opmerkingen. .|Geen Staafjes in Zuidelijke richting naar buiten geschoven, kwikzilver uitstorting ; zeer lichte beweging. Lichte aardbeving. daarop een sterker schok van aardbeving. Vertikale beweging, twee vrij zware schokken nige lichte trillingen van vin aardbeving. Lichte horizontale aardbeving. Horizontale schokken van aard- eving. Horizontale schokken. Lichte schokken van aardbev. schen beide N ver- liep + à minuut. saran pana van aardbe- ing. Lichte beweging. Een geringe en onmiddellijk) ee in het geheele districht; een pen- e staande 5 „bleef stilstaan ; Seege schade aangeri De aardbeving ging Sen luid als van een hard mi oc Waargenomen 32 een persoon die op een schommelstoel zat in richting N— erwijl een ch die in richting O—W zat, niets gevoelde. — 116 — B Residentie of , i í j Uur. [Ж Berichtgever. |Waarnemingsplaats. Gouvernement. 5 4 en Eiland. = Locale tijd, Aardbevingsberichten November 1898 ( Vervolg). Dr. Kohlbrugge. |Tosari. [Pasoeroean, Java. | 2| 19u 3 7u = 4| 14u G. Kaulbach. Soember Peting|Pasoeroean, Java. 2| 19: 0 — 3 Tu as ang. G. R. 25105. Toeren, Afdeeling Pasoeroean, Java. Malang. G. Kaulbach. Soember Peting|Pasoeroean, Java. 3| Та om |— # Mal Resident. rsi Kolot. Preanger Regent-| 4| 19u 38m |— happen, Java. E G. R. 25818. Bandjermasin,Mar- Zuider en Ooster| 6) 171150 — я tapoera, Penga-| Districten van m ron, Banjoe Asin rneo. 35 9. Е. 26029. |Moeara TewehlZuider en Ooster 6 17:18 |- И Rantau en Ken- Afdeeling van 11 gan. Bo тпео. TE.. Dr. Kohlbrugge. |Tosari. Pasoeroean, Java, 10 160 30m |... G. R. 25720. Loemadjang. Probolinggo, Java. 11| 15u 15% |— | G. Kaulbach. Bocinber Peting. 5 — Java. 11 151408 — i 8. Е. 26015. oeren, Afdeeling|Pasoeroean, Java. |11) 15:30 E ® Malang. j G. R. 27396. Tontoli. Celebes en Onderh. 11| 11» 0m |- ? 9. В. 27402. [Tontoli. Celebes en Onderh. 14 | 23:30» |-- ® — 117 — D Intensiteit en aard der beweging. E Bijkomende verschijnselen en opmerkingen. .|Zeer lichte schokken van aard- beving. 5 tot 6. Een lichte horizontale schok ook gevoeld te Tosari, dis- triet Tengger. 4 tot 5. Een lichte schok. Schokken van aardbeving. Lichte schok. Een vrij hevige vertikale schok. 6 tot 7. Een vrij hevige vertikale sch gevolgd door jdi sembada schokken. Twee lichte achtereenvolgende schokken. Drie lichte achtereenvolgende| schokken. — M: deze maand zijn verscheidene zulke d à 7 jaren Md hevige misschien eene voorspel van ee nieuwde uitbarsting, in den aanstaanden regentijd. Twee schokken, eerst een kleine en toen een harde; alles kraakte; rste was met trillingen, de tweede vertikaa — 118 — Residentie of Berichtgever. |Waarnemingsplaats.| Gouvernement. Uur. Datum. en Eiland. Locale tijd | Aardbevingsberichten over November 1898 (Vervolg). G. R. №. 362/99. Afdeeling KairatoelAmboina, Ceram. 21 Ou 20m G. R 27682. Amahei. Amboina, Ceram. |21 Ou 20m G. R. 27080. Amboina en Sapa-|Amboina. 21| 2120 roea. Resident. Mangoenredja, Soe- Preanger Regent- 24 ба бш kapoera Kolot. | schappen, Java. A. Limburg. Tomohon. Menado, Celebes. |27| 124 0 G. Б. 27183. weis en Pandja-|Cheribon, Java. 30 17u30m e, Afd. Galoeh. | Resident. Малој, Soeka-|Preanger Regent- 30, 18u On poe schappen, Java 6. R. 27182. Tjilatjap. Banjoemas, Java. 30 18u 10m К. А. В. Bosscha. Ondern. Malabar Preanger Regent-| 3| 650m bij Bandoeng. schappen, Java. 4| 19134" 24| Bn 50" 30 | 17464 Aardbevingsberichten over December 1898. Resident. Parigi en Tjidoe-Preanger Regent-| 4| 220 | ang, а. schappen, Java. Resident. |Manondjaja, Soeka- Preanger . 11) 21 : scha Jav Resident. Tjidoelang Afdee- mgkang Bu 11| 21 30 : ling Soekapoera.| schappen, Java. Resident. Parigi, Soekapoera. Preanger Mee 13! 10" 5 schappen, Jav Resident. арт en Te-| ee майн 161. 180 gal ega dis e ве | n S happen, Java. 19» 30m Resident. түйінің, ci Preanger Regent- 18| 11:30" poera schappen, Java. | — 119 — | Richting. Intensiteit en aard der beweging. E Bekomende verschijnselen en opmerkingen. Г 9. ....-.- "ага ee Ре ето» we Vrij hevige aardbeving. Vrij sterke horizontale schok- ken. Lichte vertikale schokken. Lichte vertikale Li hok. chte paman BA. aardbeving.| Lichte horizontale schok. Geringe vertikale schok. Tamelijk Flink Licht. Tamelijk. D Op het eiland Amboina is geen schade de afdeelingshoofd- der  d | ва | Residentie of rl я ding | Berichtgever Waarnemingsplaats Gouvernement, Е Uur. 3 en Eiland. |А Locale tijd] в Aardbevingsberichten over December 1898 (Vervolg). 1 Resident. |Мапподјаја Soeka-|Preanger Regent- 18 11" 0m|— | poera. schappen, Java. = G. R. 1847/99. |Kroe. Benkoelen, Suma- 18 10 10m +! tra. 4 G. R. 28497. Tjiamis en Pandja-|Cheribon, Java. 18 11" mͤsm | loe, Afd. Galoeh. L К. А. Е. Bosscha. Ondern. Malabar Preanger Regent-| 4| 22u n en Bandoeng. schappen, Java. | 7 17:25 1 11 24178770 11) 20 49m | К. А. В. Bosscha. Ondern. Malabar Preanger Regent- 13| 21" 9" — bij Bandoeng. schappen, Java. 13 22% 57" | | 18|. 11» 51 21| 15: 402 | 5 Е 28 4 172 Licht opzichter Vlakke Hoek. Benkoelen Suma-|23| 4560" kustlicht. tra. 4 Е . n . H H. Wg Ww — 121 — Intensiteit. en aard der beweging. E Bijkomende verschijnselen за | en | opmerkingen. д Lichte horizontale schok. Eenige schokken. Lichte aardbeving. Licht. Horizontale schokken. EXTRACTEN UIT OFFICIEELE RAPPORTEN. No. 94. Aan Zijne Excellentie den Gouverneur-Generaal van Nederlandsch- Indië. FFF à Amboina, 17 Januari 1898. „Aangezien Hr. Ms. „Emma“ morgen van Amboina шш — Macassar zal terugkeeren, wensch ik deze postgelegenheid niet | te laten voorbijgaan om Uwe Excellentie al vast eenige bizon- | derheden omtrent de plaats gehad hebbende aardbeving mede | te deelen, terwijl ik mij voorbehoud om, zoodra ik over d de gegevens, die van de verschillende negorijen van het eiland gevraagd zijn, kan beschikken, een meer omstandig rapport in te dienen. 5 „Op den 6% dezer te ongeveer 12} uur ’s middags werden binnen den tijd van eenige minuten vier zeer lichte aardirik | lingen, gepaard met onderaardsch gebrom, waargenomen. | kort ор elkander volgen dier bevingen wekte hier en dar bezorgdheid op. Zoo lieten eenige onderwijzers reeds te KE) voor één de schoolkinderen naar huis gaan, maar over sc) algemeen werden die schokjes met groote onverschilligheid | W daar men dergelijke wel meer te Ambon gevoe | „Niet voorafgegaan door eenige trilling of geluid kwam “ ongeveer kwart over één uur de geweldige schudding Me 1 het gevoel slechts één schok), die binnen twee à drie second? vernielde wat in ruim een eeuw was opgebouwd. Menschen werden bij de eerste stappen, die ze vluchtende deden, nd | TIR — 123 — een smak ter aarde geworpen, sommige eenige meters ver weggeslingerd en tegelijkertijd stortten honderden daken en vele steenen gebouwen geheel in. „Dadelijk opstaande, voelde men zich weder op vasten grond en hoorde men wel het angstig geschreeuw van menschen, maar niets meer van gekraak of gedreun tengevolge van het ineenvallen van gebouwen: het vernielingswerk was in dien korten tijd afgeloopen. Van wankelen is bijna geen sprake geweest, in één slag kreeg de stad Ambon over hare geheele uitgestrektheid het aanzien wat zij nu nog heeft, namelijk dat van een langdurig en met zwaar geschut belegerd geweest zijnde plaats. „Behalve vele particuliere woningen, waarvan hieronder nader wordt gewaagd, zijn: а. geheel ingestort: ettelijke gebouwen binnen het fort End Nieuw-Victoria, de cantine, dekweekschool voor inlandsche onderwijzers, de gevangenis, de passer, de inlandsche school, het bureau van den Gewestelijk Militairen Com- mandant, kantoor, magazijn en werkplaats van Burgerlijke Openbare Werken, één brandspuithuis, een groot gedeelte van het Hospitaal, de sloepenloods waardoor havensloep en vlet vernield zouden zijn, de steiger der Paketvaart- Maatschappij, de bijgebouwen achter de Residentswoning te Batoe Gadjah; zoodanig beschadigd dat het, in verband met de nog aanhoudende lichte schokken van aardbeving, levensge- vaarlijk is zich daarin op te houden en niet meer te repareeren zijn: het Gouvernementsgebouw in het fort waarin werden gehouden het Residentie-kantoor, postkantoor, ’s lands kas, vendukantoor en wapenmagazijn der Schutterij, vele of- ficierswoningen en kazernes of magazijnen, het gebouw van landraad en magistrature (vroegere stadhuis), de gebouwen, geoccupeerd voor Ambonsche burgerschool, 1% school en meisjesschool, de fröbelschool, de beide рго- testantsche kerken, de missigit, het overige gedeelte van — 124 — het Hospitaal, magazijnen en kantoor der Paketvaart- | Maatschappij, Societeit, de burgerwacht, twee brandspuit- huisjes; terwijl als beschadigd, maar nog reparabel, zijn op te noemen: een paar gebouwen in het fort, het gebouw der Ze school, het hoofdgebouw van de Residentswoning en het ор het. zelfde erf staande zoogenaamd aardbevingshuis, en waat- | schijnlijk ook de gebouwen van het steenkolendepot en van den zelfregistreerenden getijmeter, zoomede de brug- gen, waarvan wel is waar alle landhoofden gescheurd | zijn, doch die overigens intact zijn gebleven. 1 „Van de Gouvernements-gebouwen is ongedeerd gebleven de van semi-permanente materialen opgetrokken externeschool, tot de kweekschool behoorende, T „Overgaande tot de particuliere woonhuizen en winkels, kan | in % kort gemeld worden dat al wat geheel van steen was | opgebouwd, óf ingestort is óf zoozeer heeft geleden dat, be- 4 houdens enkele uitzonderingen, afbraak zal moeten volgen. De geheele wijk der vreemde Oosterlingen verkeert in dezen toestand en de schade, daar alléén geleden, wordt op plus minus 11), millioen geschat. | „Slechts die woningen, verreweg kleinere, welke hier „70 | mah-kantjing" genoemd worden, steenen onderbouw tot plus e. minus 1 M. boven den steenen vloer en verder een houten | geraamte waartusschen gaba-gaba of planken, hebben zich over | het algemeen goed gehouden, hoewel daarvan toch ook nog | verscheidene zwaar gehavend zijn. Van de gewone inland- — sche huisjes zijn velen tegen den grond geslagen, maar, volk | gens voorloopige taxatie, nog geen 50 %. Deze zijn echter | weder spoedig op te bouwen met gebruikmaking van een groot , deel der oude materialen. De kleine man heeft dan ook № | trekkelijkerwijze gesproken weinig geleden, vooral daar NM ` door het verrichten van duur betaalde koeliediensten al dade- | lijk weder aan eenige contanten kon komen. 1 „Die het meest geleden hebben zijn de huiseigenaren ^" X hypotheekhouders, onder welke laatste gerekend moeten WÉI | — 125 — den het kerkfonds, het diaconiefonds, de spaarbank en het Chineesche armenfonds, en daar deze instellingen geene gelden meer hebben tot uitzetting, is er groot gebrek aan werkkapitaal. „Het aantal personen, dat door de ramp is omgekomen, wordt thans geraamd op 80, terwijl een 300-tal gekwetst wer- den, waarvan, dank zij de hoogst loffelijke wijze waarop de geneeskundige dienst bij deze catastrophe is te werk gegaan, slechts enkelen sedert overleden zijn. „Uit het bovenstaand exposé gelieve Uwe Excellentie te ontwaren, dat de woorden van mijn telegram „geheel Ambon is verwoest” geenszins overdreven waren. „Deze gewestelijke hoofdplaats zal nieuw opgebouwd moe- ten worden, waarmede millioenen gemoeid zullen zijn. Maar alvorens daartoe definitief over te gaan, dient ш. 1. ter dege nagegaan te worden of het wel verantwoord is zulks op de- zelfde plek, als waarop Ambon thans staat, te doen. Wat is namelijk het geval? „Dachten wij in het eerst dat het geheele eiland Ambon met de Oeliassers even zwaar zoude geleden hebben, doordat wij de oorzaak der aardbeving aan eene vulkanische werking te Ternate of Banda toeschreven, weldra bleek, dat de schok een bizonder locaal karakter heeft gehad еп als % ware be- paald op de plaats Ambon gemunt was. Trekt men op een afstand van plus minus 4 paal ten Westen en ten Oosten van het centrum van de stad twee evenwijdige lijnen recht Zuid- Noord over het eiland Ambon (zie nevensgaande kaart) dan verkrijgt men het gebied, alwaar de meeste verwoesting is aangericht; op de lijnen minder dan midden er tusschen. Buiten dat gebied werd de schok wel gevoeld, maar richtte nagenoeg geene schade aan; slechts enkele oude huisjes vielen in elkaar bijvoorbeeld te Passo en Toeloehoe. Te Allang was de beving al heel gering en op de Oeliassers, zoomede op Zuid-Ceram evenzoo, terwijl te Banda door slechts eenige ingezetenen eene aardbeving werd waargenomen en te Ternate op den 6% dezer hoegenaamd niets van dien aard gevoeld is. „De beperkte streek der aardbeving in verband gebracht — 126 — met de groote kracht van den schok doet vermoeden, dat de oorzaak daarvan betrekkelijk niet diep onder het midden van [ het eiland Ambon moet gezocht worden en daar geen vul 7 kaanuitbarsting of vorming van nieuwe kraters schijnt te heb- ben plaats gehad, is het m. i. niet gewaagd te veronderstellen, dat de oorzaak voor locale aardschokken alhier nog niet is weggenomen en zich te eeniger tijd weder op vreeselijke wijze ` zal doen kennen.” У De Resident van Amboina. No. 567. Aan Zijne Excellentie den Gouverneur-Generaal van Nederlandsch-Indië. Amboina, Febuari 1898. „Ten vervolge van mijn schrijven van den 177" Januari. No. 94, heb ik de eer Uwe Excellentie hiernevens aan tè bieden een afschrift van het rapport van den Eerstaan wezend i Waterstaatsambtenaar alhier, betreffende de schade aan de Gouvernements-gebouwen ter Hoofdplaats Ambon aangebracht, | en van dat van den Controleur der Afdeeling Amboina omtrent de gevolgen der aardbeving op het eiland, de hoofdplaats uit- E gezonderd. E „Тег aanvulling van het gerapporteerde ten aanzien van de Hoofdplaats zelve, diene in de eerste plaats de педедейшв - dat het aantal bij de ramp omgekomenen, volgens opgave de wijkmeesters, op 126 moet gesteld worden, nl. 2 Europeanen, 6 vreemde Oosterlingen, 41 Amboneezen, 65 andere inlanders ` en 12 gevangenen. Hoewel het mogelijk is, dat eenige dadelijk | na het onheil, gevluchte Binongkoreezen (waarvan niets шебі | vernomen is) onder de dooden zijn gesteld, zal het opgegeven 1 cijfer der waarheid niet ver ontloopen. Het aantal gewon en blijft geraamd op plus minus 300, waaronder 30 Europe à en, voorzoover mij bekend, zijn hiervan slechts enkele sedert overleden; de door de Officieren van Gezondheid ter Gage i behandelden zijn genezen of herstellende. a — 127 — „Door den Controleur, tevens Magistraat, werden doeltreffen- de maatregelen genomen om gewonden en lijken zoo spoedig mogelijk te doen vervoeren en begraven waarbij hij, voorzoo- veel de gevangenen betreft, gesteund werd door 50 militairen onder een luitenant. „De ongedeerde gevangenen werden aanvankelijk, onder ster- ke militaire bewaking, in particuliere atappen huizen gehuis- vest, maar het duurde niet lang of op de cour der oude gevan- genis verrees een hulpdwangarbeiderskwartier, dat, de omstan- digheden in aanmerking genomen, zeer goed voldoet. Bij den opbouw daarvan heeft de regent van Allang zich bizonder onderscheiden. „Dat er niet meer personen als slachtoffers van deze cata- strophe zijn gevallen, moet toegeschreven worden aan het bizon- der gunstige tijdstip, waarop zij plaats had: de scholen waren uitgegaan en de middag-siesta was nog niet aangevangen. „En toch, als men de kolossale verwoesting onder de steenen woonhuizen, vooral in de Chineesche wijk, gadeslaat, begrijpt men nog niet dat zóóvelen den dood zijn ontsnapt. De meest wonderbaarlijke reddingen hebben trouwens plaats gehad: zoo zijn vele Europeanen of hunne kinderen ongedeerd of slechts met lichte kneuzingen van onder het neergevallen puin wegge- haald. Men was dan ook over het algemeen zóó dankbaar over het behoud van zijn leven en van dat van zoovele vrienden en bekenden, dat men de geleden materieele schade niet telde en zich onder de hoogst primitieve hutjes op de Esplanade en elders op de erven, zoo niet tevreden, dan toch gelaten gevoelde. De zich herhalende schokken bedierven de stemming echter telkens in niet geringe mate. Dit kampeeren heeft voor de meeste Civiele Europeanen ruim twee weken geduurd, waarna door hen huisjes, die den schok goed doorstaan hadden of slechts weinig beschadigd waren (alle zoogenoemde regelhuizen), tegen hooge huurprijzen werden betrokken. Thans verblijven nog het garnizoen en ettelijke Chineesche families op de Espla- nade, terwijl men overal, zoo mogelijk op de erven zelve, tijdelijke optrekjes aantreft, alwaar de van hunne huizen те LIX — 128 — den zich opschieten. Ten opzichte van de inlanders zal 1 behelpen niet lang behoeven te duren, terwijl het voor meeste Europeanen een aangenamen vorm heeft aangenom maar de Chineezen met hunne gezinnen verkeeren ten d in het ongunstigste geval. Ter wille van de nering en einde een wakend oog te kunnen houden op hunne in primi tieve magazijnen of bouwvallige gebouwen opgeslagen goeder zijn zij gedwongen in de handelswijk te blijven en zullenn langen tijd het geriefelijke, waaran zij gewoon waren, moeten missen. Als men nagaat, dat in de wijk voor vreemde Ooster. lingen van de 296 bijna uitsluitend steenen gebouwen (huizen, toko's, magazijnen enz.) waaruit het bestond, 76 geheel zijn ingestort en 59 wegens verregaande bouwvalligheid moe ten opgeruimd worden, dat bovendien van 42 slechts de daken of de bijgebouwen zijn neergevallen (slechts 41 zijn onbeschadigd gebleven, terwijl 78 nog reparabel zijn) en dat де perceelen vlak aan elkander grenzen, ziet men in dat er nog geruime tijd zal verloopen, voordat tot het bouwen Y nieuwe permanente woningen zal kunnen worden overgegaan. Daarbij is nog geen rekening gehouden met de omstandigheid, dat velen door geleden schade, wegens gebrek aan fond door hen geleden schade is groot, hoewel gelukkig niet perceelsgewijze gedaan, bedraagt in de wijk van vreemde Oosterlingen: de schade aan gebouwen.......... f 280.000 » Eñ.ji 3 „ 93.000 Totaal. f 373.000. „Ook van de andere wijken wordt thans de schade, g een deel door mij persoonlijk, zoo nauwkeurig mogelijk 9” genomen, en hoop ik den uitslag daarvan spoedig aan on Excellentie te kunnen mededeelen. | — 129 — „Bij benadering kan reeds opgegeven worden, dat de ge- heele schade aan particuliere gebouwen en roerende goederen plus minus f 800.000 bedraagt, terwijl die van het Burger- ШЕ Bouwdepartement op ruim f 250.000 moet gesteld worden. „Rest nog het verlies door beschadiging der gebouwen, ressorteerende onder het Departement van Oorlog, waaromtrent ik, uit gebrek aan gegevens, geene schatting kan bewerk- stelligen, maar die zeer aanzienlijk is. „De sloep en vlet van het havendepartement bleken, bij nader onderzoek, al zeer weinig geleden te hebben, terwijl de toestand van de Ambonsche Spaarbank (vide eerste rapport) ook zeer is medegevallen. Er bestaat althans hoop dat hare schuldenaren langzamerhand weder aan hunne verplichtingen zullen kunnen voldoen en dat die zoo nuttige instelling zal kunnen blijven bestaan. „Bovenbedoelde opnamen geschiedden tevens met het oog op de verdeeling der, reeds binnenkomende, giften, voor de ontvangst en distributie waarvan zich alhier, onder mijn presidium, eene Commissie heeft gevormd. „Wat de verschillende takken van dienst aangaat, kan ik met genoegen constateeren, dat nagenoeg alles weer zijn gere- gelden gang gaat. „Het Residentie-kantoor wordt in de voorgalerij van mijne woning op Batoe Gadja gehouden, waarheen ook een groot gedeelte van het archief is overgebracht. „Het andere gedeelte bevindt zich nog in het oude gebouw in het fort, maar zal daar niet lang meer kunnen blijven, daar sommige muren van dat gebouw zich beginnen te bege- ven en het dak al meer en meer het regenwater doorlaat. Het beste zou misschien wezen, indien alle archiefstukken van ouder dan 30 jaren naar het „oud archief” te Batavia opgezonden werden en neem ik de vrijheid, Uwe Excellentie zulks bij deze in overweging te geven. „Ook de bijhouding der kasadministratie geschiedt thans op Batoe-Gadja, terwijl daarheen mede de zoogenaamde „kleine“ kas is overgebracht. — 130 — „Bij den schok verliet het personeel ijlings het zwaar ge. havende Residentie-kantoor, waaronder dat van de geldkamer, | de deur er van open latende, terwijl op den grond de inhoud S van een omvergevallen geldkist, ten bedrage van plus minus | f 15000. —, verspreid lag. De Le Commies ScHOLTE sloot echter niet lang daarna de deur met een gewoon hangslot, terwijl de | Algemeene Ontvanger onmiddellijk een militaire schildwacht | requireerde en verkreeg. Wegens de aanhoudende schokken | dorst niemand zich dien dag nog in het gebouw te Wagen; den volgenden morgen echter, gelukte het den Algemeenel | Ontvanger, na maatregelen genomen te hebben om eene spo | dige ontvluchting mogelijk te maken, het op den vloer ve spreid liggende geld weder in de kist te bergen en de gell. kamer op de gewone soliede wijze te sluiten. | „Aan een en ander is het te danken, dat letterlijk geen cent van "в lands geld is verloren gegaan. | „Het Kantoor van:den Controleur en Magistraat, de griffie, de landraad, het postkantoor en het waterstaatskantoor worden in speciaal daarvoor opgetrokken en ingerichte tijdelijke gebou | wen gehouden; slechts het onderwijs is nog niet in zijn ge S heelen omvang hersteld. Het gebouw der 2° lagere school | is hersteld en op 31 Januari jl. konden aldaar de lessen, ook die der meisjesschool waarvoor één lokaal werd afgestaan, her | vat worden. Ook de kweekschool en een gewone inlandsehe | school namen op dien dag weder een aanvang in daarvoor my gehuurde en, voor zooveel noodig, herstelde gebouwen. Voor | de Ambonsche Burgerschool, met plus minus 250 leerlingen, ` is een hulplokaal in aanbouw en nadert, dank zij de vor | varendheid van den Eerstaanwezend Waterstaats-ambtena ` DE Borg, zijne voltooiing. B „Dan zal voor de meisjesschool dienen gezorgd te worden, daar die nu een plaats in het gebouw der 2° school heeft ge“ vonden, ten koste van de aanvangsklasse (waarvoor trouwens ook geen hulponderwijzeres aanwezig is) van laatstgenoemde onderwijsinrichting, en eindelijk zal de 1° school aan de beurt moeten komen, indien namelijk daarvoor alsdan weder raison — 131 — d'être zal zijn, hetgeen nu, wegens het vertrek van zooveel leerlingen, niet het geval is. „De achtergebleven leerlingen hebben allen een plaats op de 2° of op de meisjesschool gevonden. „De eerste materialen tot het oprichten van bovenbedoelde hulpgebouwen werden van het eiland Ambon zelf verkregen. Zoodra bekend was, dat een groot gedeelte van het eiland niets geleden had, werden namelijk de hoofden aangeschre- ven om atap, bamboe еп gaba-gaba naar de Hoofdplaats te doen brengen, om aldaar tegen behoorlijken prijs verkocht te worden. „Later werden materialen van Batavia, Macassar en Saparoea aangebracht. Die van Batavia en Macassar kwamen voor- namelijk ten goede aan het Militair-departement; aan het temporair kampement op het erf der residentswoning wordt druk gewerkt. „Op den dag zelf van de aardbeving werd onderzocht hoe het stond met den voorraad rijst en geconstateerd, dat er daar- van voor de eerste maanden voldoende aanwezig was. „Er was echter gevaar, dat een groot gedeelte daarvan door den regen zoude bederven, daar de pakhuizen hevig lekten en, daar er in den beginne geene koelie's te krijgen waren, werd aan den grootsten rijstimporteur gedurende eenige dagen de beschikking gelaten over een tiental dwangarbeiders, ten einde de rijst een betere bergplaats te geven. Toch zijn nog ongeveer 2000 zakken van dat artikel verregend. „Als andere voorzieningen, die getroffen werden, dienen nog gemeld te worden het doen afbreken van gebouwen of muren, die voor de passage of belendende perceelen hoogst gevaarlijk waren, waarvoor de Controleur en de Eerstaanwe- zend Waterstaatsambtenaar in Commissie zijn gesteld, zoomede het zoo spoedig mogelijk opruimen van het puin uit de water- leidingen en van de wegen. „Tot de eigenlijke aardbeving terugkeerende, zij hierbij aangeteekend, dat ze, volgens verschillende getuigenissen, be- gon met een verticalen schok, terstond gevolgd door schud- — 132 — 1 dingen in verschillende richtingen, alles binnen den tijd van | plus minus 15 seconden. E ,Als bewijs, dat de beweging ook verticaal moet geweest | zijn dient, dat lampen-kappen en reservoirs 't onderste boven i op hunne plaatsen zijn gevonden, terwijl als bewijs voor de S draaiende beweging o. a. wordt aangehaald het om een lood- | rechte stang geslingerd zijn van een der schalen van een weegschaaltje. 8 „Aan die omstandigheden is het ook te wijten, dat zooveel | van het meubilair, glas, porcelein- en aardewerk, ook in alle niet ingestorte woningen, vernield is. | Zeker 75 °/, der kasten van allerlei soort zijn tegen den grond 5 neergeploft, in hun val soms stoelen en tafels verbrijzelende, en wat daarbij van den inhoud, voorzoover die uit breekbare waar | bestond, is terecht gekomen, kan men gemakkelijk begrijpen — „Onder lampen, waarvan sommige tegen den zolder stuk sloegen, en schilderijen is mede een vreeselijke ravage aai- gericht, maar het meest nog onder beelden, vazen, pièces de milieux, pendules en allerlei soort van étagére-voorwerpen; hiervan is zoowat slechts 1/10 gespaard geb even. Dat Ambtenaren en Officieren, met hunne moderne en daat- | door min of meer luxueuse inrichtingen, in bovenomschreven | materieel verlies ruimschoots 4ее еп, spreekt van zelf, vooral ` als men daarbij in aanmerking neemt, dat het geredde шеп | bilair thans niet veel waard is. Hunne werkelijke verliezen - worden op sommen, varieerende tusschen de f 250.— en f 2000. — geschat. E „Ook een paar Europeesche particu ieren en тее oude Chi- neesche familien ver oren veel, voorname'ijk aan oud kostbaar ` porceleinwerk, 3 „Onder de schokken, die na dien van den 6° Januari ge. voeld werden, waren er, die zuiver loodrecht waren en MW nog worden dergelijke schuddingen waargenomen. De meeste naschokken zijn evenwel horizontaal en allen worden vooraf- gegaan door een onderaardsch geluid, meestal gelijkende OP ver verwijderden donder, doch ook wel op kanonschoten. — 133 — „Het is vreemd, dat sommige van deze latere schokken, die bij dien van den Ger Januari, wat hevigheid aangaat, zeer verre ten achteren staan, op vele plaatsen op het eiland Ambon, gelegen buiten het gebied der verwoesting, en zelfs te Banda duidelijker gevoeld werden dan die eerste (ter Hoofdplaats Ambon zoo geweldige) schudding. „Nog steeds houden de schokken aan. Werden er tusschen den 5% en 8% dezer geene gevoeld, na dien tijd worden er meer dagelijks waargenomen, soms drie op één dag, en tus- schenbeide een vrij hevige. „Aangezien deze aardbeving veel overeenkomst heeft met die van 1835, waarover gerapporteerd werd bij missives van den Gouverneur der Moluksche eilanden dd. 4 November 1835 No. 63 en 2 Maart 1836 No. 19, en destijds de naschokken nog twee maanden aanhielden, rekenen wij thans er ook op, dat de grond minstens even zooveel tijd zal noodig hebben, om tot rust te komen. „De overeenkomst dezer twee natuurverschijnselen is op sommige punten frappant; ook toen was de verwoesting plaat- selijk ook toen werden bijna alle steenen gebouwen verwoest of zwaar beschadigd, terwijl evenals toen, thans ook vele diepe, hoewel smalle, scheuren in het gebergte zijn ontstaan, waar- door aardschuivingen hebben plaats gehad en nog te wach- ten zijn. „De weg naar de bergnegorijen op Leitimor heeft daarvan veel geleden en is op enkele gedeelten niet begaanbaar. „Toch vermeen ik, dat de laatste aardbeving heviger is geweest, daar vele gebouwen, welke die van 1835 glansrijk hadden doorstaan, thans ingestort zijn; de verwoesting heeft in alle geval nu grooter afmetingen genomen. „En wat leert men voor de toekomst uit de vorige catastro- phe: dat de les spoedig vergeten wordt. Had men, uit de ondervinding leering puttende, na 1835 alhier geene geheel steenen gebouwen opgericht, dan zou Ambon thans geen puin- hoop gelijken en zouden er op 6 Januari jl. nagenoeg geene menschenlevens te betreuren zijn geweest. Het zou m. i. — 131 — wenschelijk zijn, van overheidswege dergelijke fout thans te voors | komen door, altijd van de veronderstelling uitgaande dat Ambon | op dezelfde plek herbouwd wordt, het bouwen van woonhuis | zen en magazijnen geheel van steen eenvoudig te verbieden: | „Daarmede zal echter, als een conditio sine qua non, moe | ten gepaard gaan het nemen van maatregelen tegen brand- | gevaar, door bijv. te bepalen dat, waar de perceelen vlak aan elkander of slechts met kleine tusschenruimten opgesteld wor- % den, atappen dakbedekking niet toegelaten wordt en de wanden, | hoewel niet van steen, toch bepleisterd moeten worden. Hier van dienen uitgezonderd te worden de gewone kamponghuizen, voor welke zulke regelingen te drukkend zijn. „Dat voorzieningen, als bovenbedoeld, hoogst aanbevelings- waardig zijn, springt in het oog als men in aanmerking neemt, dat een onheil, als onlangs Ambon is overkomen, zich te eeniger tijd wel herhalen zal, misschien over 100 jaar, maar mogelijk ook reeds over eenige maanden. „De groote aardbeving van Juni 1673, werd zeven maanden later door een nog grootere gevolgd, gepaard met een vloedgolf, waarbij ruim 2000 personen het leven lieten. Stel verder, dat de aanstaande catastrophe 's nachts plaats zal hebben, ter wijl natuurlijk in nagenoeg alle woningen petroleum-lampen 9% lampjes branden, hoe spoedig zou dan, wanneer geene goede - maatregelen tegen brandgevaar genomen waren, heel (het nieuwe) Ambon tot den grond toe uitbranden! „Welke zullen verder de gevolgen der laatste aardbeving, en wel in economischen zin, voor Ambon zijn? De handel zal nog jaren en jaren gedrukt blijven en zich niet meer vol ` komen herstellen, daar vooreerst werkkapitaal ontbreekt en secundo het aantal ingezetenen reeds verminderd is, nog meet ` verminderen zal en wel niet spoedig, doch nimmer geheel ` aangevuld zal worden (voor vertrokken ambtenaars- of offi- ` ciersfamilien komen waarschijnlijk andere in de plaats, maar voor de vele gepensioneerden, gegageerden en andere parti- culieren, die Ambon vaarwel hebben gezegd, hoogst waar- schijnlijk geene). — 135 — „De Bandasche Heeren, die zich hier gevestigd hadden en druk bezig waren de Cultures op dit eiland eenige vlucht te geven, hebben hunne landelijke ondernemingen à l’abandon gelaten en zich als ingezetenen van Ambon doen schrappen. „Verscheidene anderen zouden gaarne hun voorbeeld volgen, indien zij kans zagen hunne weinige bezittingen tegen mati- gen prijs van de hand te doen, maar wie begeert nu een stuk land op dit gevaarlijke eiland? „Eerst over jaren, wanneer namelijk de aarde zich in al dien tusschentijd zeer rustig gehouden zal hebben, ja, dan zullen zich langzamerhand weder gegadigden daarvoor opdoen, maar dat ook nog niet zeker. „Hoe het ook zij, het aanzien van de aanstaande Hoofdplaats van dit Gewest zal een geheel andere wezen dan van de oude. „Het groote Gouvernements-gebouw (het vroegere ,kasteel") en vele magazijnen binnen het fort Nieuw-Victoria, het oude stadhuis, tot voor kort landraadzaal en politiekantoor, zoovele oude en ouderwetsche heerenhuizen. allen uit een roijale beurs, werkelijk zeer soliede, gebouwd en waarop het cachet onzer voorvaderen was gedrukt, zullen weldra tot de geschie- denis behooren. „Ook de ruim een eeuw oude groote kerk, mede een van Ambon’s merkwaardigheden, is zóózeer beschadigd, dat ze wel afgebroken zal moeten worden. „De dienst wordt thans gehouden in een vrij groote atappen loods, welke, door het krachtig handelend optreden van de predikanten, reeds zeer spoedig na de aardbeving in gebruik kon genomen worden, zoodat de zoo kerksche Amboinees zijne godsdienstoefeningen niet lang heeft moeten ontberen. „Тег vervanging van al die groote gedenkwaardige gebou- wen zullen eenvoudige, lage en veel kleinere opgericht worden. „In de plaats van het oude, historische en eerwaardige Ambon verrijst een bescheiden indische stad met onaanzienlijke houten huizen en openbare gebouwen, veel ledige erven on weinig vertier. Een oud-ingezetene zal, over eenige jaren alhier terugkeerende, zijne oude woonplaats niet herkennen. — 136 -- vestigingsplaats der Nederlanders in den Oost-Indisch Archipel, alle herinnering daaraan Mew Бамсы» Compagnie еп hare vroegere grootheid.” 4 De Resident van Amboina. 1 No. 1184/33. Aan den Resident van Menado. Gorontalo, 24 Juni 1898. Bij deze heb ik de eer UHEdG. beleefd mede te ded lichte aardschok heeft plaats gehad, waarvan de duur onge | veer 5 seconden was, de richting van ZW. naar NO. en d beweging horizontaal, en een in den nacht van den 194% d | den 208 jl, % voormiddags omstreeks 2 uur. De Assistent- kesident van Gorontalo. C. AARDBEVINGEN EN AARDTRILLINGEN, waargenomen op het Observatorium te Batavia in het jaar 1898, door middel уап zelf- registreerende Instrumenten. EEE E c ов су (<< су тъ 127 чем? 1997 E e or N өш | в 6 “MU 6776 шуу nk D у « 8 е 77: WI $6 ау (66 16 ш98 ng Pi , "1aquie3deg |L IN 8'E mb LV n66 NV шуур 066 ‘pt у ‚snjsndny |9 Alnlepmp T'S шубу ug} 8 T 181 чу ng! ак LY « < -- -- "Зогиәҹ̧әә} поо8 "подоојовју NINA St « | "рјеолод пара = i: 1: wQy nal Ки Р! 51 ` o ə} пәповләй әүәл лоор -- — — ч? "8L || уволйозоийец er « үй `9 mp 181 ш бу 181 шу су n8} Pl [2 aur 7 | UAZ EGI ug) тур m8 ngh ug'Gy тӘ) Pi c6 * в KE? ве ше ру пер mg пе ше тор “ANTI 8k « 6 4 is Чу, is 2 1 H Sieg? ше 8 166 | jevadojous ви 7 с EME 199% оу 0 166 ug ip "có чо HL "cc ‘ANTI Y lung у "Uo]ntTur Suff "побила лоша О зршя "uo "ueumjsu | omg "ривер oN ann 9351004) шы p глофоерр ү) "UIJUIUNMSUL spuoaaaugsıbas-]j92 una јәрриш 400p. “9691 wol Aen wi тата ai штмојраловао) 79) do uawouab.ınm AM ‘иэбиниаурхеу ue иәбшләдрлеү 7 — 139 — NM 1997 "gu? 199% "Хем? "гевфялеш Sala neu "Увмт "luan Mum "леву лош sylılmneu KK? "девдулеш sylılmmeu "лева улош syfijmneu KK van ſ [99193 лоло р(әол -93 “Зшлодравв 951938 "ost Joy do aoıded мтәти uga *uedsdo лоор Згроцол 3eru opure Joy (19 "Sov “ЧЕМ? "рјеол -e8 пәповләй op[oque 4000 GO = сч - РАС РИСТО > © SR = са С Ф Ф 00 r- = r- < соо na > ée SEK ||| 8 еее ee na =D со сч 09 > No GI <= "влоршто әү шев "6l mëtt u.. ug || ng "Вицешшоцов ә Vy ng} JUN € uga дицошшоц: ше' L6— ug GE 181 ug 16£—w6 96 nl urg e -ше 96 16 *uedoo[o3je шоб 8} ug: S npp 'uo|vdeq әз зети ше'бу пб )8 9.1918. шев ngh тдду n4 ше 66 пб ш()'66 ng "Вацешшоцов oyyemz ләә? “подоотойре ззззззз B 3353535535 — D “pi ANTI "NIA AARAARRARAARAAA о e « “Tog word |80 « "лодтелом 166 RARAA AA c e "1940320 G} INLANDSCHE NAMEN VAN EENIGE MADOEREES PLANTEN EN SIMPLICIA, | DOOR А. G. VORDERMAN. Inspecteur van den Burg. Geneesk. dienst voor ava en Madoera, MET EENE TOELICHTING OVER DE UITSPRA VAN HET MADOEREESCH. 1. DOOR Н. N. KILIAAN. Controleur 1*. kl. В. В. op Java en Madoera. In het voorjaar van 1894 bereisde ik het eiland M tot contröle der werkzaamheden van de hulpvaceinateurs, daar tijdelijk in dienst waren gesteld om de jaarlijks t keerende pokken-epidemie te bestrijden door eene alg revaccinatie, waaraan de geheele bevolking onderworpe daar de gewone vaccinatie vruchteloos gebleken was d uit te roeien. - Het verblijf in de desa’s na afloop der werkzaamheden de onmiddelijke aanraking met de bevolking en hare leidden er toe op vele plaatsen aanteekeningen te maken ff. het nut dat door de bevolking aan sommige planten У toegeschreven, terwijl de Madoereesche namen werden teekend en bij die gelegenheid voor zoover mogelijk barium werd aangelegd van planten, die niet door ІШ) | mineerd konden worden. | Het opteekenen der Madoereesche namen was wel — 141 — moeilijkste gedeelte dier taak, want hoewel een éénjarig ver- blijf te Soemenep als civiel geneesheer mij eenigszins vertrouwd had gemaakt met de eigenaardige klanken van het Madoereesch, zoo stuit iemand, vooral een Europeaan, die zich niet speciaal op inlandsche taalstudie heeft toegelegd en niet de gave bezit van phonetisch juist te observeeren, herhaaldelijk op moeielijk- heden, speciaal bij het Madoereesch, en wel eensdeels door het minder goed verstaan der klanken en anderdeels door de ongewoonte de klanken in schrift weder te geven. Eene kennismaking met den Controleur 1° kl. bij het Binnen- landsch Bestuur Н. N. Kırısan, die destijds op Madoera ver- toefde met eene Regeerings-opdracht, voor het verzamelen van gegevens om tot een vast stelsel van spelling voor de Madoereesche taal te geraken, had ten gevolge dat deze taal- kundige welwillend op zich nam de door mij genoteerde Madoereesche namen, voor zooverre hem dit mogelijk was, te corrigeeren, daar enkele plantennamen in een locaal dialect opgegeven, hem te voren niet bekend waren en hij dus niet altijd in staat was te oordeelen of door mij bij het opschrijven geene fouten gemaakt waren. Voorzichtigheidshalve heeft hij daarom in de laatst bedoelde gevallen achter de correctie het teeken ? geplaatst, dat door mij in de woordenlijst is overgenomen. 