Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
De bloem vertoont den voor den familie der Zingiberaceen of Gemberachtigen typischen bouw. Zij bestaat uit een onderstan- dig, driehokkig vruchtbeginsel, drie stevige roode kelkblaadjes, een zeer groote witte lip, de helmdraad van den éénen meel- draad is bloembladachtig verbreed en steekt ver boven den, aan de onderzijde ervan aangehechten helmknop uit, de dunne, draadvormige stijl is tusschen de helmhokjes vastgeklemd. Zeer eigenaardig zijn de helderschitterende puntjes, waar- mede de witte lip bezaaid is; op wat voor anatomische eigenaardigheid dit verschijnsel berust, heb ik nog niet onderzocht. De bloembladachtige helmdraad is naar boven omgekruld en vertoont een duidelijk geel honigmerk. De bloemen ruiken eenigszins maar toch slechts in zeer geringe mate. Zij worden geregeld door onze gewone, groote, blauwzwarte houtbij bezocht, die daarbij op de lip gaat zitten en dan den bloembladachtigen helmdraad naar boven duwt, zoo ver mogelijk in de bloem naar binnen kruipt en daarbij met haar rug met den stempel en den helmknop in aanraking komt. De bloemen gaan tegen den ochtend open en beginnen in den loop van den namiddag te verwelken. Zij openen zich één voor één, soms twee tegelijk op één dag, zoodat een bloeiende stengel meer dan een maand lang dag in dag uit met bloemen prijkt. Zeer opmerkelijk zijn de honigkliertjes, die aan de schut- blaadjes van de aar voorkomen, en daar als een lichter gekleurd knobbeltje zichtbaar zijn. Dit honigkliertje scheidt, voordat de bloem in den oksel van het bewuste schutblad open is gegaan, rijkelijk honig af en de bloeiwijze van Costus speciosus wordt dan ook voortdurend door mieren bezocht, die deze honig komen oplikken. Costus speciosus is een van onze mooie voorbeelden van extranuptiale honigklieren, .d.w.z. honigklieren, die niets met de bestuiving te maken hebben. Vruchtzetten doet Costus speciosus maar zelden, in mijn tuin waar ik de plant sinds meer dan een jaar in cultuur en voortdurend in bloei heb, waar de bloemen geregeld door houtbijen worden bezocht, kon ik nog geen vruchtzetting waarnemen. Ook in het wild heb ik nog slechts zeer zelden vruchten gevonden, hoewel de plant hier in de buurt van Batavia vrij veel voorkomt. De bladeren zijn met een stengelomvattende bladscheede voorzien, tameliik groot, toegespitst ovaal, aan de onderzijde zijdeachtig behaard. In den oksel van ieder blad vindt men een knop, die, wanneer het bovenste stuk van den stengel afgesneden wordt, uitloopen gaat. Wanneer stukken van den stengel in den grond gestoken wor- den, kunnen zich uit deze knoppen nieuwe planten ontwikkelen. De bladstelling van Costus speciosus maakt, vooral aan zwakke stengels die niet met een bloeiwijze eindigen, een zeer eigenaardigen indruk. De onderste bladeren staan hier ongeveer volgens de breuk !/,, naar boven toe wordt de breuk tusschen twee op elkander volgende bladeren echter steeds kleiner, totdat zij ten slotte niet meer dan !/; of !/s van den stengelomtrek bedraagt. De geheele stengel is dan bovendien meestal eenigszins in den vorm van een wijde spiraal verbogen. Hetzelfde verschijnsel doet zich ook, maar in veel mindere mate aan de bloeiende stengels voor. In hoeverre deze eigenaardigheid werkelijk met de wijze van ontstaan der bladeren aan het groeipunt samenhangt еп in welke mate wij hier slechts met schijnbare verandering van de bladstelling tengevolge van verwringing en draaiing van den stengel te doen hebben, is mij niet bekend. Ш РАНСИІМ EDULE Reinw. ы Se In de literatuur wordt herhaaldelijk van Costus speciosus vermeld, dat de wortelstok geneeskrachtige eigenschappen zoude hebben; waarschijnlijk wordt hier echter niet de afge- beelde Costus speciosus, waarvan de wortelstokken reuke- loos zijn, maar een kleinere, veel op deze gelijkende soort met aanmerkelijk kleinere bloemen, armbloemige bloeiwijzen, kleinere smallere bladeren en welriekenden wortelstok (Costus sericeus Bl.?) bedoeld. Deze soort heb ik bij Batavia nooit in het wild gevonden, maar ik geraakte in het bezit van een plant ervan, die echter bij mij nog niet gebloeid heeft, door bemiddeling van een eerwaardigen doekoen, die er in de buurt van Gang Ketapang een zeer interessanten aanplant van allerlei geneeskrachtige en merkwaardige gewassen op na houdt en waarmede ik enkele maanden geleden door bemid- deling van Dr. W. G. Boorsma kennis maakte. De eerwaar- dige oude heer in kwestie beweerde met groote zekerheid, dat de wortelstokken van de gewone patjing geen genees- krachtige beteekenis hebben en dat, wanneer er van genees- krachtige patjingwortelstokken sprake was, altijd de bewuste kleinbloemige soort werd bedoeld. 3. PANGIUM EDULE, REINW. ^ Pangium edule, de pitjoeng, poetjoeng of pangi is een beruchte gifboom en levert tevens een door de Inlandsche bovolking zeer gewaardeerd voedsel, de kloewak, ор. Het is een hooge boom met groote hartvormige of soms drielobbige, langgesteelde, aan de onderzijde, vooral langs de nerven bruinbehaarde bladeren. Aan de jonge takken vallen de groote bladlitteekens duidelijk in het oog. De vruchten zijn groote, ovale, donkerbruine besvruchten, die zeer talrijke zaden bevatten. Een takje met een paar vruchten is onge- veer op de helft verkleind op onze plaat afgebeeld. Het zaad is zeer karakteristiek, onregelmatig van vorm, met een dikke, houtige, eigenaardig gerimpelde zaadhuid en ГА F. een zeer grooten navel. De leege zaden worden wel eens bij wijze van spaarpotje gebruikt. De boom is tweehuizig, de bloemen zijn tamelijk groot, de mannelijke bloemen bevatten talrijke meeldraden. Alleenstaande vrouwelijke boomen zetten ook vrucht; of hier het stuifmeel door insecten over groote afstanden wordt overgebracht, of dat er aan de vrouwelijke boomen ook enkele tweeslachtige of mannelijke bloemen voor- komen, of dat de vruchten van Pangium zich ook parthenoge- netisch kunnen ontwikkelen is nog niet bekend. Men vindt Pangium edule overal in den Maleischen archipel en ook op de Philippijnen. De boom behoort in het wild in de nabijheid van het zeestrand thuis, de zaden kunnen langen tijd in zeewater blijven drijven zonder hun kiemver- mogen te verliezen en worden dan ook, evenals vele andere dergelijke vruchten en zaden, geregeld aan het strand aan- gespoeld. Gewoonlijk vindt men Pangium edule echter in de kampongs aangeplant, hier bij Batavia bijv. veel in de omgeving van Mr.-Cornelis. Alle deelen van de plant, de wortels, het hout, de bast, de bladeren, het vruchtvleesch en de zaden bevatten blauw- zuur; GRESHOFF was de eerste, die dit aantoonde, nadat Fier opmerkzaam gemaakt had op de blauwzuurlucht, die men bij het openbreken der versche zaden ruikt. Volgens GRESHOFF vindt men in jonge bladeren meer dan 0,34 °% blauwzuur; het laagste blauwzuurgehalte, dat door hem bij deelen van Pangium waargenomen werd, was 0,045 °% in oude bladeren. Honderdvijftig eram oude of twintig gram jonge bladeren bevatten een voldoende hoeveelheid blauwzuur om een mensch te dooden, een geheele boom bevat volgens een matige raming van GRESHOFF minstens 350 gram blauwzuur, wat voldoende zoude zijn om er 5000 menschen mede te vergiftigen. Met het blauwzuur, dat in 24 pitjoengboomen voorkomt, zou men de geheele bevolking van Batavia kunnen vermoorden. Door GmrsHorr en Тввов is het voorkomen van blauw- zuur bij Pangium edule in allerlei richting aan een nauwkeurig onderzoek onderworpen. „ер Toevallige vergiftigingen met de pitjoeng schijnen niet zelden voor te komen; huisdieren, die van de bladeren eten, kippen, die de restanten van de kloewakbereiding oppikken, menschen, die slecht toebereide kloewak eten schijnen er af en toe de nadeelige gevolgen van te ondervinden. De giftigheid van Pangium edule is aan de Inlandsche bevolking zoo algemeen bekend dat de Batakkers in Man- dheling, wanneer men iemand daar een overbodigen raad geeft of iets tracht uit te leggen, wat reeds volmaakt duidelijk is, antwoorden met: „Ik weet wel dat Pangium bedwelmend is.” Het vergiftige bestanddeel van Pangium, blauwzuur, is tamelijk vluchtig en gemakkelijk in water oplosbaar en hiervan wordt bij de bereiding van de kloewak gebruik ge- maakt. Men laat daartoe de vruchten aan de boomen hangen, totdat zij vanzelf afvallen, of bewaart de rijpe vruchten totdat zij beginnen te rotten. Dan neemt men de zaden eruit, kookt ze, slaat ze open, verwijdert de houtige schillen en legt daarna de fijngesneden zaadkernen gedurende 24 uur in stroomend water. Soms worden ook de gekookte zaden in den grond begraven en blijven daar dan minstens een maand. Ook worden zij wel in aschwater geweekt. In den bereiden toestand heeten de zaden kloewak en kunnen, mits goed bereid, zonder gevaar gegeten worden, omdat het blauwzuur dan uitgeloogd of vervluchtigd is. Inlanders eten kloewak alleen, wanneer ze zwart of donker bruin ziet. De afval bij de kloewakbereiding wordt gewoonlijk zorgvuldig begraven, om te voorkomen dat kippen of andere huisdieren er van zouden eten. Kippen en ook andere vogels zijn namelijk zeer gevoelig voor blauwzuur en af en toe wordt an ook, om te onderzoeken of de bereide kloewak zonder gevaar genuttigd worden kan, de kip als proefkonijn gebruikt. De zaadkern bevat zeer veel olie, volgens een onderzoek van Свезноге ruim 50 °% ; vroeger, voordat de petroleum hier in de dessa’s haar intrede deed, werd deze olie wel als lampolie gebruikt. SENEC T ы Op het blauwzuurgehalte berust ook het gebruik van de bladeren en versche zaden in de Inlandsche geneeskunde als uitwendig wondzuiverend en insectendoodend middel. Ook het gebruik als bederfwerend middel berust op het blauwzuurgehalte. VORDERMAN verhaalt hoe in vele dessa's in het Bantam'sche de pitjoeng veelvuldig wordt aangetroffen en hoe daar uit de versche zaden een praeparaat wordt bereid, dat als bederfwerend middel dienst doet. De versche zaden worden ontbolsterd en de kern fijngehakt en het haksel gedurende een paar dagen in de zon gedroogd. De versch gevangen zeevisch wordt van de ingewanden ontdaan en de buikholte met dit haksel opgevuld. Op den bodem van de mand wordt ook een laag van dit haksel gestrooid, daarop een laag visch en 200 afwisselend, totdat de mand vol is. Op dergelijke wijze geconserveerd blijft de visch gedurende minstens zes dagen geheel versch. Als bedwelmend middel bij de vischvangst worden de fijngewreven schors of bladeren op het water gestrooid. Blauwzuur is in het plantenrijk tamelijk verbreid. Pangium edule en enkele andere naverwante tot de familie der Bixaceén behoorende geslachten kunnen echter wel als blauwzuurplanten par excellence worden beschouwd. Men vindt bijv. ook in de volgende planten veel blauwzuur: in de familie der Amygdaleön bij de bittere amandelen, de laurierkers, de Hollandsche vogelkers en Prunus javanica, in de familie der Euphorbiaceen bij het geslacht Hevea en bij de cassave, in de familie der Gramineën bij de gewone gierst (Sorghum vulgare), in de familie der Araceën o.a. bij Dieffenbachia soorten en bij de senté (Alocasia macrorhiza), in de familie der Composieten bij Centaurea aspera, in de familie der Vlinderbloemigen bij Indigofera galegoïdes en bij Phaseolus lunatus (de bekende kratokboontjes, die in Oost- Java veel worden geplant en waarmede enkele jaren geleden verschillende gevallen van blauwzuurvergiftiging bij vee en bij menschen in Nederland zijn voorgekomen), in de familie der Passifloreën о. a. bij Passiflora foetida, in de familie === Ж ei der Caprifoliaceën o. a. bij verschillende soorten van vlier. Een zoo hoog gehalte als bij Pangium edule schijnt echter nergens elders voor te komen. Ook bij enkele dieren en wel bij sommige millioenpooten komt blauwzuur voor, het wordt daar als verdedigingsmiddel afgescheiden. Omtrent de beteekenis, die het blauwzuur in de plant heeft, bestaan twee verschillende theorieën. Treus, die veel onderzoekingen over blauwzuurhoudende planten heeft ver- richt, schrijft aan het blauwzuur een physiologische beteekenis bij de eiwitvorming toe; hij beschouwt het blauwzuur als het eerste herkenbare product van de stikstofassimilatie. Hiertegenover staat de opvatting, dat het blauwzuur, ten- minste in die gevallen waar het in opvallend groote hoeveel- heid voorkomt, als beschuttingsmiddel tegen plantenetende dieren moet worden beschouwd. Voor geen van beide theorieën zijn afdoende bewijzen bijgebracht, schrijver dezes helt over tot de tweede opvatting. Tegen de meening, dat het blauwzuur uitsluitend als tus- schenproduct bij de eiwitvorming beschouwd zoude moeten worden, spreken mi.: 1°. verschillende bijzonderheden omtrent de verbreiding van het blauwzuur bij Pangium edule. Het blauwzuur komt hier volgens de onderzoekingen van Treu niet alleen voor in deelen van de plant waar en op tijdstippen dat er eiwitvorming plaats vindt, maar overal en ten allen tijde, bijv. ook in de wortels, in het rijpe vruchtvleesch, in het hout, in de rustende zaden, iets wat er wel op wijst, dat het ook een rol in de plant vervult op plaatsen waar en op tijdstippen dat er van eiwitvorming geen kwestie 15. het feit, dat er geen plausibele verklaring te geven is, - waarom dit veronderstelde eerste herkenbare product van de stikstofassimilatie in sommige planten in zoo buitengewoon groote hoeveelheden optreedt, terwijl het bij de meeste andere planten in het geheel niet aangetoond bo Ф а о worden Кап of slechts in zeer geringe hoeveelheden voorkomt. Waarom komt bijv. bij sommige cassave-varië- teiten zooveel blauwzuur in de knollen voor, die toch zeer arm aan eiwit zijn en vindt men bij andere planten, die zeer veel eiwit bevatten, geen blauwzuur? 3°. het feit, dat bij Pangium edule volgens de proeven van Твесв bij verdonkering het blauwzuur pas na langen tijd, 10 dagen of meer, verdwijnt, terwijl men toch van het blauwzuur als tusschenverbinding bij de eiwitvorming een veel snellere verdwijning zoude mogen verwachten. Ook bij onderzoekingen van VERSCHAFFELT over het blauw- zuur in de uitloopende knoppen van Prunus bleek, dat de takjes die zich uit de knoppen ontwikkelden, ook wanneer dit in het donker gebeurde, aanmerkelijk meer blauwzuur bevatten dan er oorspronkelijk in de knoppen aanwezig was. Bij Prunus Laurocerasus bleek dat een verblijf in het donker, zelfs gedurende een maand, geen invloed had op de in de bladeren aanwezige hoeveelheid blauwzuur, wanneer de bladeren goed gezond bleven. Werden de bladeren echter geel, dan ging met deze ziekelijke veranderingen in het blad- weefsel een verlies van het blauwzuur gepaard. Het is zeer wel denkbaar, dat het blauwzuur een tusschen- product is bij de eiwitvorming en als zoodanig in minimale hoeveelheden bij allerlei groene planten in het blad voorkomt; het hooge gehalte bij sommige planten kan echter m.i. moeilijk met de eiwitvorming in verband worden gebracht. De groote hoeveelheid blauwzuur bij Pangium edule, Phaseolus lunatus, Manihot, Prunus, Alocasia enz. kan m.i. moeilijk anders ver- klaard worden dan dat het blauwzuur hier als doelloos of ondoelmatig product van het chemisme der plant of wel als verdedigingsmiddel tegen plantenetende dieren voorkomt. 4. GLORIOSA SUPERBA, L. Gloriosa superba wordt onder den naam prachtlelie of Methonica af en toe in Europa in broeikassen gekweekt. u BU. De plant komt in geheel tropisch Azië en Afrika in het wild voor. Hier op Java is de plant bekend als kembang soengsang in Midden-Java, als kembang koekoe matjan hier bij Batavia en als mandhalika in het Madoereesch. De geheele plant, maar vooral de wortelstok, is vergiftig, somtijds schijnt de wortelstok voor het vergiftigen van wilde varkens gebruikt te worden. Volgens het Nieuw Plantkundig Woordenboek voor Ned.-Indië is de plant in Midden-Java zoo gevreesd, dat de Inlanders er niet naar durven kijken; hier in West-Java heb ik nooit iets dergelijks vernomen, de Inlanders hier in de omgeving van Batavia schijnen ter- nauwernood te weten, dat de plant vergiftig is Uit den wortelstok is een alkaloïdische giftige amorphe stof, het zoogenaamde „superbine”, geïsoleerd. Een enkele maal treft men hier in Batavia de Gloriosa superba wel in tuinen aan. In het wild komt de plant hier in de omstreken echter vrij veel voor, bijv. in de buurt van Mr. Cornelis. Gewoonlijk vindt men de plant in heggen of tusschen het kreupelhout. Gloriosa superba is een overblijvende plant, waarvan de bebladerde stengels in den drogen tijd geheel verdwijnen en die dan alleen door middel van den onder den grond verborgen wortelstok verder leeft. In November of December, wanneer de regens goed doorgekomen zijn, ontwikkelen zich uit den vlee- zigen witten wortelstok de bebladerde stengels, die gewoonlijk niet veel hooger dan omstreeks één meter worden, zich aan het einde vertakken en daar in de bladoksels de zeer fraai gekleurde en ook door den grilligen vorm de aandacht trek- kende bloemen dragen. De bladeren zijn zittend, kromnervig, 1) Uit onderzoekingen van Dr. W. G. Boorsma is gebleken, dat de giftigheid van de akar soensang sterk overdreven wordt, In Buiten- zorg vrat indertijd een tamme orang oetan een groot stuk wortelstok op zonder er hinder van te hebben. In Engelsch-Indië wordt de wortelstok wel als geneesmiddel aanbevolen. Е a zeer onregelmatig gerangschikt, met breeden voet en spitsen, in een rank eindigenden top. Met behulp van deze ranken klimt de plant. De bloemstelen buigen zich zoodanig, dat de bloemknop kort voor het opengaan naar beneden hangt. Gaat de knop nu open, dan worden de zes bloemdekblaadjes zoover terugge- slagen, dat zij omhoog gericht zijn. De smalle, aan den rand golvende bloemblaadjes zijn eerst geel met oranjerooden top, verkleuren echter langzamerhand, zoodat zij ten slotte vuur- rood met donkerrooden top zijn. Wanneer de bloem verwelkt is hangen de bloemblaadjes naar beneden. Op onze, ongeveer op de helft verkleinde afbeelding, zijn deze verschillende op elkander volgende ontwikkelingstoestanden van de bloem duidelijk te zien. De bloem heeft zes meeldraden en een bovenstandig, driehokkig vruchtbeginsel met langen stijl. De plant behoort tot de familie der Liliaceen. Er komt hier in het wild nog een andere plant voor, de Flagellaria indica, die veel op de Gloriosa superba gelijkt, omdat zij ook dergelijke, in een rank eindigende bladeren heeft. De stengels en bladeren vertoonen hier echter een veel forscheren en stevigeren bouw, zij zijn dan ook meerjarig en de plant klimt veel hooger. De bloemen zijn bij Flagel- laria indica klein en in een eindelingsche pluim gerangschikt. Wanneer beide planten niet bloeien, kan men ze echter gemakkelijk met elkander verwisselen. VULKANISCHE VERSCHIJNSELEN EN AARDBEVINGEN IN DEN Oost-Indischen Archipel waargenomen gedurende het jaar 1910 VERZAMELD DOOR HET Koninklijk Magnetisch en Meteorologisch Observatorium te Batavia. £ VULKANISCHE VERSCHIJNSELEN. T. Bromo. Volgens rapport van den Controleur van Probolinggo, viel op 18 Januari 1910 te 7 uur n.m. een verhoogde werking te bespeuren, aanvangende met een aschregen, die 3 dagen aanhield. De regen breidde zich uit over het geheele district Tengger. De dikte der gevallen laag bedroeg '/, m.M. II. Smeroe. In den nacht van 20/21 Januari 1910, viel volgens bericht van den Controleur van Toempang een aschregen, ар van den krater aan den kant van Loemadjang gelegen. Geluidsverschijnselen werden dagelijks gehoord. De Controleur van Probolinggo rapporteert, dat op 20 Februari 1910 te 9 uur n. m. een aschregen begon te vallen, die 3 dagen aanhield, zich uitbreidend over het geheele district en waarvan de dikte der gevallen laag 1/5 m.M. bedroeg. Verder rapporteert dezelfde ambtenaar, dat op 16 November 1910 om 5 uur 's middags een aschregen viel, ande меттен duurde. Hij breidde zich uit over het onderdistrict en еб (van 16 Хоу. 51 п. m. tot 18 Nov. 3" п. ш.) en het onder- distriet Soember (hier duurde de regen tot 19 Nov. 6 uur 's ochtends), beiden behoorende tot het district Tengger. Ор 17 Maart, ’s avonds om 12 uur, viel er nogmaals een aschregen, die 5 dagen duurde en zich uitstrekte over de dessa's Gemito, Pandansari, Ledokombo, Tjrebek en Wonokerso van het district Tengger. De dikte der laag was zeer gering. III. Sindoro. De Assistent-Resident van Wonosobo deelt mede, dat in de afdeeling Temangoeng in de laatste dagen van Januari van tijd tot tijd een dof gebrom werd gehoord. ` IV. Lobetobi-Lakilaki. Volgens schrijven van den pastoor van Larantoeka, viel op 23 Januari — 16 Februari een verhoogde werking te constateeren. Een aschregen, die in den nacht van 23 Januari begon te vallen, duurde tot den volgenden dag. Hij breidde zich uit tot de Kotta, terwijl de dikte der gevallen laag 1/5 mM. bedroeg. Іп dienzelfden nacht was een heldere vuur- gloed aan den krater zichtbaar, die nu eens verminderde, dan weer helder oplaaide. Matrozen van den gouvernementsstoomer , Condor" zagen op 14 Februari ’s nachts uit den krater een duidelijk waar- neembaren lavastroom, waarvan eenige dagen later het spoot duidelijk te volgen was. Tevens zagen zij, doordat de top van den berg door de gloeiende lava verlicht werd, een massa rookwolken opstijgen. Ор 16 Februari te 10!/; uur in den voormiddag steeg uit denzelfden krater gedurende 10 minuten een wolkenhooge, dikke, donkere aschkolom, die door den wind naar zee gedreven werd. Volgens bericht van den Civiel Gezaghebber van Flores viel op 26 Mei ’s morgens om 4!/, uur een verhoogde wer- king te constateeren, zichtbaar aan een zware rookkolom, die opwaarts steeg, vergezeld van een licht gerommel. De berg was tot aan den voet met asch bedekt. V. Tangkoeban Prahoe. Bijzonderheden over het begin van de verhoogde werking van den Tangkoeban Prahoe vindt men in het volgend rapport van den Resident der Preanger-Regentschappen aan den Directeur van Gouvernements-bedrijven gericht: „Ik heb de eer UHEdG. mede te deelen, dat de berg „Tangkoeban Prahoe op 7 dezer ongeveer te 8 uur ’s morgens „plotseling een verhoogde vulkanische werking heeft vertoond. „Een zware slag gevolgd door een onderaardsch gerommel „werd gehoord, terwijl een zware rookkolom, die uit den „krater opsteeg, viel waar te nemen. ` „Uit een van wege den Assistent-Resident van Bandoeng „ingesteld onderzoek is gebleken, dat van de twee kraters „van genoemden berg alleen de „Kawa Ratoe” heeft gewerkt. „Steenen en asch werden uitgestooten, welke nog zoo’n „hooge temperatuur hadden, dat de dicht bij den kraterrand „aanwezige boomen geheel verschroeid werden. „De weg, die naar den krater leidt, is met een dikke laag „asch bedekt. „In den nacht van den 8°” en den morgen van den „dezer heeft de vulkaan nog teekenen van verhoogde wer- „king gegeven door het uitwerpen van steenen en asch, „hetgeen af en toe gepaard ging met een geweldig gerom- „mel. „Het wil mij voorkomen, dat het thans urgent is te doen „nagaan, welke veranderingen bedoeld verschijnsel teweeg „heeft gebracht en geef ik UHEdG. daarom beleefd in „overweging tot dat doel een mijningenieur herwaarts te „dirigeeren.” gden De Resident, »w. ©. BOISSEVAIN. Verder is hier overgenomen het verslag van de hand van Dr. van Bemmeren voorkomende in de Preangerbode van Maandag 11 April 1910. — Тт00 > De Tangkoeban Prahoe. Zondag-morgen bracht ik, vergezeld door den tjamat van Lembang, een bezoek aan den Prahoe. De heer Вотнма van Lembang sloot zich bij ons aan, wat mij zeer welkom was, daar deze niet alleen op den 7%! dadelijk na den eersten knal den werkenden krater heeft bezocht, maar ook den volgenden morgen daarin is afgedaald en dus in staat was om mij over af- of toenemen der werking in te lichten. n den na-nacht van Zaterdag op Zondag hoorde ik te Lembang eenige malen een gerommel, dat mogelijkerwijze van den berg kwam: in den voornacht was dat wegens de talrijke onweders niet uit te maken. ’s Ochtends om 4 uur zag ik de rookkolom zeer duidelijk zich boven den krater verheffen en zich op een hoogte van ongeveer 3000 meter, dus 1000 meter boven den berg, tot een groote wolk uitbreiden. Toen wij om 5 uur den berg naderden was die uitbreiding niet aanwezig en verhief de rookzuil zich wel een paar duizend meter hoog. Reeds vóórdat wij op den kraterrand aan den tweesprong van het pad kwamen, merkte de heer Вотнма op, dat de aschbedekking was toegenomen. Er lagen boompjes over den weg; en van den tweesprong het pad naar beneden toe vervolgende, zagen wij de aschbedekking dikker worden. Hoe langer hoe meer boomen waren door midden gebroken en alles ter neer gedrukt door de zwaarte van de aschlaag, totdat bij het laatste gedeelte bij den voorsprong — waar vroeger de pondok stond — niets dan stompjes uit den blauwgrijzen modder staken. Toch kon ik zelfs dáár niet meer dan een halve palm aschbedekking meten. De laag vertoonde nergens uitspoeling door den regen, wel een bewijs, dat ze in den nanacht gevallen was. — 101 — ЕК oogenblik trouwens viel er meer of minder aschregen en ten slotte gingen wij onder een vrij dichten regen huiswaarts. Daar van den voorsprong, zooals bekend is, de wand zeer steil naar den Oostelijken krater, den Kawah Ratoe, afvalt, konden we het ontzagwekkend grootsche schouwspel van de uitbarsting van zeer nabij gadeslaan; en daar ik, twee jaar geleden, in dezen Kawah Ratoe was afgedaald, kan ik mij een goed begrip van de plaats vormen, waar thans de werkende kraterpijpen uitmonden. Die plaats is niet aan den Oostrand van den kraterbodem, waar toen een fumarole werkzaam was, maar vrijwel centraal. Tot dicht bij de werkende gaten zagen wij waterplassen, die niet aan het koken waren, en waarin de gloeiende steenen onder dampontwikkeling neerploften. Van boven af gezien, meenden wij te kunnen waarnemen, dat er drie centra van eruptie waren. Beurtelings of tegelijk hadden daaruit onder een onbeschrijfelijk geloei, gerommel en geknal, heftige uitbarstingen van gloeiende steenen, rook en asch plaats. Tot een honderd, tweehonderd meter hoog werden de gloeiende projectielen uitgeschoten en wij hoorden ze onder gekletter weer neervallen. Werden ze schuin uitgeworpen, dan vielen ze op de krater- wanden neer en ontstonden daar dadelijk witte rookpluimen. Één enkele maal heb ik den vuurgloed van de noordelijke opening gezien, en ondanks het daglicht de steenen rood” gloeiend zien uitwerpen; meestal echter was alles in rook gehuld. Het is daarom ook zeer wel mogelijk, dat er maar één gat is, waaruit in meerdere richtingen de steenen worden geschoten. De heer Вотнма daalde ook nu weer in den krater af; hij moest zich langs de natte asch naar beneden laten glijden en met een lang touw weer naar boven laten trekken. Wij zagen hem beneden, waar het langzaam naar het midden afloopt, het uitbarstingscentrum naderen, maar spoedig — 102 — voor het steenen bombardement de vlucht пешеп. Een steen zagen we dicht bij hem in de aschmodder neerslaan. Volgens hem is de opening, waaruit de eruptie plaats grijpt, sinds den 8% sterk in grootte toegenomen. Schatte hij haar toen op een meter of 10, thans meende hij, dat de openingen wel een 50 meter besloegen. Natuurlijk zijn die schattingen zeer ruw, want de zware rookontwikkeling maakt het onmogelijk om de openingen zelve te zien. Van een sterk afbrokkelen van den kraterwand kon ik niets waarnemen; die scheen mij vrijwel hetzelfde als twee jaar geleden. Ook is de uitbarsting centraal en verticaal naar boven, zoodat ik geloof dat zij nog sterk in heftigheid zou kunnen toenemen, vóór dat er eenige kans op instorten van dien kraterwand bestaat. Een eventueele sterke afbrok- keling schijnt mij weinig gevaar voor de omgeving op te kunnen leveren, daar de buitenhelling van den berg niet groot is. Van een lavastroom is volstrekt geen sprake, en het water in den krater beperkt zich tot enkele ondiepe plassen. De streek, waar de asch neervalt, wordt door den wind bepaald, en die is in de nu heerschende kentering zwak en onbestemd van richting. In den komenden oostmoesson is hij naar den tweelingkrater, den Kawah Oepas gericht, en daar kan de asch geen kwaad doen. Maar niemand weet ooit wat een vulkaan zal doen: of de uitbarsting zeer heftig zal worden, dan wel weldra zal afnemen, en of er soms nieuwe zijdelingsche openingen zullen gevormd worden. In den Kawah Oepas zag ik volstrekt geen verandering; de sulfatoren aan den Westwand rookten juist zooals twee jaar geleden, en alleen het bodemmeer was grooter geworden, wat, na den regentijd, geen verwondering kon baren. Door den mijningenieur E. A. Dovaras is naar aanleiding van zijn bezoek aan den vulkaan, het volgende voorloopige verslag aangeboden aan den chef van het Mijnwezen: — 103 — „De Tangkoeban Prahoe, waarvan de twee werkzame kraters even over de grens der Residentie Preanger-Regent- schappen in de Afdeeling Krawang van de Residentie Batavia gelegen zijn, is het gemakkelijkst van uit Lembang te bereiken. Van Lembang uitgaande volgt men het best den weg door kampoeng Genteng en den kinatuin Djajagiri, waar aan het einde van dezen tuin de weg in een boschweg overgaat. Aanvankelijk stijgt de weg gering, halverwege den top gaat deze met vele bochten steil naar boven. Op het hoogste punt van den kraterwand gekomen, daalt men langs een goed pad naar een plateau (1975 M. boven zee), waar men een voortreffelijk uitzicht heeft in de twee kraters: de Kawa Oepas (vergift krater) ter linkerzijde en de Kawa Ratoe (Koninginne krater) ter rechterzijde. Beide kraters vormen den Tangkoeban Prahoe en zijn van elkander ge- scheiden door een wand, waavan het laagste punt op de kaart van den Tangkoeban Prahoe, voorkomende in het Jaarverslag 1908 van den Topographischen Dienst, schaal 1: 10.000, op 1819 М. boven zee is aangegeven; 4. 1. dus 156 M. lager dan het plateau. De Kawa Oepas was volkomen rustig. Alleen in den westelijken binnenwand (ongeveer op dezelfde hoogte als het plateau gelegen), het eruptiepunt van de uitbarsting in Mei 1896, zag men eenige rookwolkjes uit den wand opstijgen. De heer Ер». Jacossow, die in Juni 1908 met Dr. W. van BEMMErgEN den Tangkoeban Prahoe beklom (zie het Tijdschrift van het Koninklijk Nederlandsch Aardrijkskundig Genootschap 1909, bladzijde 450 en v.) zag in 1908 op deze plaats slechts 2 solfatoren werken. Thans echter kon men constateeren dat tusschen 2 groote 6 kleinere rookten. Volgens de bovengemelde kaart in het Jaarverslag van den Topographischen Dienst bevond zich in elk der kraters een meer. Thans echter was alleen in de Kawa Oepas een meer van blauwgroene kleur waar te nemen. Dat van den krater Kawa Ratoe was geheel opgedroogd; ook bij mijne Жк line in den krater Меек dat het meer niet meer aanwezig Was. — 104 — De bodem van den krater, waarvan de hoogte boven zee met den barometer van Naudet op 1704 M., dus 271 M. lager dan het plateau bepaald werd, wordt nu door een terras van uitgeworpen steenen en slakken gevormd. Ongeveer in het midden van dit terras zag men een kegelvormige opening van ongeveer 80 M. diepte. De ronde krateropening op den bodem was naar schatting 60 M. en gelijkvloers met het terras ongeveer 100 M. in diameter. In het midden aan den eigenlijken kraterbodem bevond zich eene ronde kraterpijp, van + 8 M. diameter, waaruit voortdurend rook, zand en steenen werden geworpen. De geheele bodem was bedekt met slakken en steenen. Begon de centrale opening heviger te werken (men zag tevens een rooden vuurgloed), dan werden eerst de steenen op den bodem in beweging gebracht, waarna deze zich somtijds op 6, somtijds op 8 plaatsen opende. Uit deze openingen werden dan eveneens bruine rook, zand en steenen geworpen. Zelfs ontstond een enkele maal een opening in den ondersten kegelvormigen kraterwand vlak onder het terras, waarop we ons bevonden. Bij mijn driedaagsch bezoek aan de kraters van den Tangkoeban Prahoe bleek, dat de werking van den krater Kawa Ratoe verminderde. Bij den eersten tocht werden voortdurend steenen op het meergenoemde terras geworpen, nu en dan zelfs tot op de hoogte van het plateau. Op den glen dag echter was de steenenregen sterk verminderd en vielen de steenen weder op den kraterbodem of op den wand van de krateropening terug. Ook de rookkolom was bedui- dend minder geworden, ze kwam slechts even boven den Tangkoeban Prahoe uit. Een enkele maal hield zelfs het geraas van den krater eenige seconden op. Doordat het meer in den krater verdwenen is, behoeft men zich niet ongerust te maken voor het ontstaan van een modderstroom; de aschlaag aan de buitenhelling zal evenmin bij sterken regenval een modderstroom veroorzaken. Wat de verwoestingen betreft, die deze uitbarsting van den Tangkoeban Prahoe aangericht heeft het volgende: — 105 — De aschlaag op het plateau was ongeveer 6 c.M. dik, de asch heeft eene blauwgrijze kleur. De plantengroei binnen den kraterwand van de Kawa Ratoe “en op het plateau was geheel vernield. Bij een bezoek aan den Tangkoeban Prahoe vóór de uitbarsting was van de Kawa Oepas van af het pad naar het plateau niets te bespeuren. Het uit- zicht was toen geheel verborgen door boomen en struikgewas. Na de uitbarsting kon men den bodem van de Kawa Oepas reeds halverwege het plateau door de kale boomen waarnemen. Buiten den krater had de asch het bosch aan de Lem- bangsche zijde over een breedte van + 1 paal beschadigd. an de noordelijke en noordoostelijke buitenhelling, waar ten gevolge van de windrichting de meeste asch se was, was de koffietuin bij Tjiater, behoorende aan de Tjiasem en Pamenoekan Landen, geheel met asch bedekt. Gaat men de geschiedenis van de uitbarstingen in 1829, 1842, 1846 en 1896 na, dan blijkt dat deze erupties steeds een plaatselijk karakter hebben gedragen en niet van hevigen aard zijn geweest en dat de verwoestingen door den vulkaan aangericht, steeds tot den onbebouwden omtrek van den krater zich hebben uitgestrekt. We mogen ook nu verwachten, dat de vulkaan tot zijn gewonen staat van rustige vulkanische werking van fuma- rolen en solfatoren in de kraters zelve terug zal keeren. Wel zal deze terugkeer gepaard gaan met tijdelijke en plot- selinge uitbarstingen en aardbevingen, zooals die zich volgens de courantenberichten na mijn bezoek reeds eenige malen hebben voorgedaan. De Resident der Preanger Regentschappen deelde nog mede, dat op 22 April te 9 uur 55" 's avonds te Lembang еп Bandoeng een tamelijk hevige aardbeving werd gevoeld (die ook op het Observatorium te Weltevreden werd opgeteekend), terwijl op genoemde plaatsen in den morgen van Zaterdag 30 April nog een lichte aardbeving werd waargenomen. Ten aanzien van de vulkanische werking van den Tang- — 106 — koeban Prahoe werd door den Assistent-Resident van Bandoeng gerapporteerd, dat begin Mei de aschregen dagelijks tot op + 3 palen van den krater viel en zich soms nog uitstrekte tot de dessa’s Lembang, Tjiheudeung en Tjibogo, allen gelegen op + 8 palen afstand van den krater. De Administrateur van de onderneming ,,Friesland", gelegen ten westen van den Boerangrang op 10 K.M. afstand van den Tangkoeban Prahoe, gaf ons nog enkele bijzonderheden, die wij voor de volledigheid hieronder laten volgen: Ор деп 11% viel, aanvangende te + 4 uur n.m., een aschregen van bijna geen beteekenis, en waarvan de duur niet geconstateerd kon worden. De bladeren van de boomen zagen er allen wat stoffig uit. Den 19% werd te 0 uur 25 min. een onbeteekenend schokje waargenomen, terwijl den 99%еп een niet hevige doch vrij lange aardbeving gevoeld werd van vermoelijk 10 sec. duur. Na de laatste beving werd een paar maal gerommel gehoord. Volgens bericht van den Administrateur der onderneming „Rahajoe”, viel daar Dinsdag den 19%" bijna den geheelen dag een zeer lichte aschregen, en werd de aardbeving van den 22sten ook daar goed gevoeld. Deze onderneming ligt -in rechte lin + 12 К.М. ten westen van den Tangkoeban Prahoe. De laatste 2 dagen van April werd voortdurend gerommel gehoord. Den 29er "e avonds te 8"30" werd na het gewone rommelend geluid een veel doffer geluid gehoord, alsof iets zwaars viel of verschoven werd. In den vooravond van 5!/; tot ruim 8 uur bliksemde het min of meer sterk in de richting van den vulkaan. De berg zelf was op de onder- neming onzichtbaar door een uitlooper van den Boerang- rang, doch daar de bliksem voortdurend vrijwel op dezelfde plek zichtbaar werd, lag het voor de hand dat een en ander met elkander in verband stond. Den 30°" April om 11445" % ochtends onweerde het weer in de richting van den Tangkoeban Prahoe. — 107 — Aardbevingen. Van den Heer O. G. Hruprıng, mijningenieur toegevoegd aan het Exploitatie-Detachement voor Zuid N.-Guinea, werden onderstaande mededeelingen ontvangen: Plaats: Eilandenrivier, Zuid Nieuw-Guinea, 4° Canobivak. Z.B. 4959756” еп О. Т. 13994279”, Datum en uur: 29 Juli 1910, te 7.45" n.m. Richting en omschrijving: De eerste beving, bestaande uit 3 lange golvingen, kwam uit het Noorden. Lampen slingeren zacht in de richting Noord-Zuid. De tweede beving, ca. 30 seconden na de eerste, en bestaande uit 2 korte en hevigere schokken (golvingen), kwam uit het Westen. Lampen gaan over in eene cirkelvormige slingering. Duur: De gezamenlijke duur der beide bewegingen bedroeg 1!/, min. Bijzonderheden: Tegelijk met het begin der tweede beving werd in dit bivak een doffe knal uit het zuiden gehoord, waarschijnlijk door het vallen van een boom. In het tweede boschbivak (ca. 8 KM. ten NO van dit bivak), waar de bevingen ook gevoeld werden, viel een boom om. Het onderzoek, den volgenden morgen ingesteld, toont aan, dat op verschillende punten tusschen dit bivak en het eerste boschbivak (4952'14" Z.B. еп 139943722” O.L.) het 30 tot 60 meter hooge terras afge- brokkeld is. Het weer bleef voor еп na de beving stil; geruisch of gerommel werd niet vernomen. Zeer waarschijnlijk zijn deze bevingen uit tecto- nische oorzaken voortgekomen, evenals die op de Digoel ten vorigen jare, en de vele kleinere aardtrillingen te Merauke еп op Thursday-Island voorkomend. — 108 — Vulkanische verschijnselen zijn tot heden in ge- heel Z. N.-Guinea niet opgemerkt. Recente vulka- nische uitwerpselen zijn alleen langs de zuidkust tusschen de Britsche grens en de Moelie gevonden (puimsteen), doch in kleine hoeveelheden. Zij zijn daar aangedreven, hetzij van het Westen van de vulkanen іп den Archipel, hetzij van het Oosten van de vulkanen ten NO van Nieuw-Guinea. In het binnenland kwamen tot heden recente vulkanische gesteenten niet voor. Met het oog op eenige tectonische bewegingen van dit land hier, welke zijn opgespoord, en op het uitgestrekte bergstelsel, dat Nieuw-Guinea in de lengte-as doorsnijdt, moeten dus de bevingen door dislocatie ontstaan zijn. Instortings- en uitloo- pingsaardbevingen in het gebergte zouden te zwak zijn, om ze in Merauke te kunnen voelen. Dezelfde aardbeving werd waargenomen op de helling van den berg Goliath, 5° etappeplaats, са. 20 KM. ten NO van het 4° Canobivak en tevens in ee Annabivak (Eilanden-rivier) Z.B. 593” O.L. 13% Volgens ontvangen bericht werden in 1910 geen verschijnselen van verhoogde — 108 == vulkanische werking waargenomen in de volgende distrieten. ÄFDEELING OF ÜNDERAFDEELING. GOUVERNEMENT OF RESIDENTIE. ELAND. Tjitjalengka. Bantarkalong. Radjagaloeh. awali. Malang. Temanggoeng. Wonosobo. Goenoeng Kidoel. Bodjonegoro. Padangan. Blora. Bawean (eiland). Karanggeneng. Preanger Regentschappen. ” Cheribon. ” Pekalongan. ” ” Banjoemas. Kedoe. ” ” Djokjakarta. Rembang. ” ” Soerabaja. ” Java. — 110 — ÄFDEELING OF ÜNDERAFDEELING. GOUVERNEMENT OF RESIDENTIE. EILAND. Prambon. Soerabaja. Sidajoe. Djombang. Gading. Djember. Besoeki. Soeboh. Banjoewangi. Rambipoedji. Bondowoso. Sembilangan. Pamekasan. Sapoedi. Anjer Kidoel. Alaslanden. Poelau Wè. Ophir districten. Mokko-Mokko. Alahan Pandjang. Danau districten. Poear Datar en Mahal. Tanah Datar. Padang en Ommelanden. Loeboek Basoeng en Ikoe. Ajer Bangis. Simeloengoen en Karolanden. Selat Pandjang. Bagan Api Api. Rokanstreken, Soerabaja. ” » ” Pasoeroean. Besoeki. ” Мадоега. ” ” Ващат. Atjeh en Onderh. ” Padangsche Bovenlanden. ” Pad. Benedenlanden. ” ” Oostkust у. Sumatra. Java. ” Bengkalis. Sumatra. | — 111 — і | ÄFDEELING GOUVERNEMENT OF OF EILAND. ONDERAFDEELING. RESIDENTIE. | Midden Deli. Oostkust у. Sumatra. | Sumatra. Beneden Deli. Deli en Serdang doesoen. Padang en Bedagai. Batoe Bahra. Langkat. Kwanten districten. Anambas Eil. _Groot- en Noord Natoena eil. | Poelau Lingga. Indragiri. Samosir. West Nias. Я о EU IA Bajoeng Lentjir (Koeboestreken). Орап en Komering Oeloe. Palembang. Komering Ші. Moeara Doea. Ogan Ilir en Blidah. Djambi. Sarolangoen. Manggar. Tobali. Serdang. Muntok. Djeboes. Blinjoe. | Pangkalpinang. ” Djambi. ” Biliton. Banka en Onderh. ” Anambas eil. Natoena eil. » Sumatra. Nias. Sumatra. = ЖЕЙ = c AFDEELING OF ONDERAFDEELING. (GOUVERNEMENT OF RESIDENTIE. Merawang. Soengeiliat. Koba. Kandangan. Barabai. Tabalong en Kloea. Beneden Dajak. Boven Mahakam. Midden Doesoen. Soengei Kakap. Sintang. Mempawa. Sambas. Landak. Metawi. Pangkadjene. Sopeng. Той Toli. West-Gowa. Batoe eilanden. Zuid Bone. Makassar. Posso. Makole. Babber. Saparoea. Manokwari. Banka en Onderh. x” ” 7. еп О. afd. Borneo. ” Мепадо. Celebes en Onderh. Amboina. ” Ternate еп Onderh. Banka. ” Вогпео. ” Celebes. ” ” ” Batoe eil. Celebes. ”,” ” ” Amboina. Saparoea. EE, esu a en Volgens ontvangen bericht werden іп 1910 geen aardbevingen waargenomen in de volgende distrikten. ÄFDEELING OF ONDERAFDEELING. GOUVERNEMENT OF RESIDENTIE. L Mangoenredja. Bantarkalong. Tjitjalengka. Soemedang. Radjagaloeh. Ploenrbon. Djeroeklegi. Pasir. Bandjarnegara. Wonosobo. Soerakarta. Bojolali. Bodjonegoro. Padangan. Blora. Karanggeneng. Prambon. XXI Preanger Regentschappen. ” Cheribon. Pekalongan. ” Banjoemas. Semarang. » ” HI Kedoe. Soerakarta. 49 Rembang. ” ” Soerabaja. ” = 114 — ÅFDEELING OF ONDERAFDEELING. GOUVERNEMENT OF RESIDENTIE. Sidajoe. Soerabaja. Sidoardjo. Djombang. Bawean (eiland). Pasoeroean. Djember. Besoeki. Soeboh. Banjoewangi. Bondowoso. Pamekasan. Sembilangan. Sampang. Sapoedi. Anjerkidoel. Danau districten. Batanghari districten. Moeara Laboeh. Loeboek Sikaping. Padang Pandjang. Loeboek Basoeng en Ikoe. Simeloengoen en Karolanden. Selat Pandjang. Bagan Api-Api. Kampar Kiri. Bengkalis. Soerabaja. » Pasoeroean. Besoeki. » Madoera. ” = Bantam. Atjeh en Onderh. Padangsche Bovenl. ” Padangsche Benedenl. Oostkust у. Sumatra. Bengkalis. — 115 — AFDEELING GOUVERNEMENT OF OF EILAND. ‚ ONDERAFDEELING. RESIDENTIE. Rokanstreken. Ooskust v. Sumatra. Sumatra. Serdang. 4 5 Midden Deli. Beneden Deli. Deli en Serdangdoesoens. Padang en Bedagai., Batoe Bahra. Langkat. Kwanten districten. Anambas Eil. Groot en Noord Natoena eil. Indragiri. oba. Habinsaran. Samosir. West Nias. Zuid. „ Sibolga. · Ogan Ilir en Blidah. Palembang. Bajoeng Lentjir. (Koeboestreken). Окап en Komering Oeloe. Palembangsche benedenl. Komering Шт. Moeara Doea. Djambi. Sarolangoen. Manggar. Tobali. Serdang. Djeboes, , Djambi. ” Biliton. Banka en Onderh. ” ” Anambas eil. Natoena eil. Sumatra. ” ” Маз. ” Sumatra. —- ЧБ. en AFDEELING OF ONDERAFDEELING. GOUVERNEMENT OF RESIDENTIE. EILAND. Muntok. Pangkalpinang. linjoe. Soengei Liat. Kandangan. Benoea IV en Margasari. Tabalong en Kloea. Beneden Dajak. Boven . „ Boven Mahakam. Soengei Kakap. Sintang. Mempawa. Sambas. Melawi. Sopeng. Makassar. Watampone. Bonerate. West-Gowa. Zuid Bone. Babber. Saparoea. Banka en Onderh. ” Bali еп Lombok. Z. en О. afd. Borneo. ” Westeraf. Borneo. ” ” ” ” Celebes еп Onderh. » Amboina. LH Banka. 35 Bali. Borneo. ” Amboina. Зарагоеа. AARDBEVINGSBERICHTEN. De data der seismografische opteekening werden ontleend aan die van den WIECHERT seismograaf, welke maandelijks door het Kon. Magn. en Meteor. Observatorium worden gepubliceerd. — 118 — Е k б N | А в | 2 Lengté Residentie of | М E Seismo- | _ Beriehtgever. | Waarnemings- eet | Omvemeént | É ur. an Ва- te 29 E Е plaats. Breedte.| van E Locale tavia. Балтия ` Grw en Eiland. [|Á tijd. M.T. Minuten Batavia. E Januari 1910. Civ. gezaghebber| Lahewa, 1.4 N.! 97.2 | Tapanoeli, Nias.| 3| 8430m | + 38 | » 2» : à » э » 3] 8u33m E 4 Padang Тай. | 5.4 М. | 95.9 | Atjeh, Sumatra.|. 3| 16" 40" | + 43 is Lahewa. .. | L4.N. 97.2 | Tapanoeli, Nias.| 8| 7420" | + 38 | „э 33 „э > > 8 1" 24^ 99 | > LEI > > > 8 8" 55" ээ | » 39 ›› » » 8 9" 35" » j i Tjalang. 4.8 N 95.4 | Atjeh en On-| 13} Ou 0" | + 45 j derh., Sumatr. i Lahewa. 1.4 N.| 97.2 | Tapanoeli, Nias.| 14 14u Om | + 38 " Gamsoengi 1.7 N.| 128.0 | Ternate, 16| 6u35m | — 85 | 5"31m25*. Tobelo maheira. | Talaud Eil. 3.9 N.| 126.7 | Menado, Celebes| 16) 7u Om | — 80 » Kwandang. 0.9 N.| 122.9 7 16/10" 8m** (—12) > » ” I 16 10" 15m** LE i Tjikorai. 1.4 Z. | 107.9 | Preanger, Jaen, | 16| 13u 95m |— 5 | Maoe Mere. 8.6 Z.| 122.2 | Timo Оп- | 21| 10u 40m | — 62 | derh., Flores. | Tengah. 8.3 Z.| 123.0 * 21| 10u 50m | — 65 | Windesi. 2.4 Z.| 134.3 | Ternate, Nieuw-| 22| 14% 8m | —110 | Guinea. | Titidoe. 0.9 №. | 122.9 | Menado, Celebes) 30| 4u 5m**| (—12) | Kampong Baroe| 1.0 N. | 120.8 А 31| 3u45m | — 56 | 1] | Toli-Toli. | ** Midden Java Tijd. == 410 = c p Е m Totensitelt Bijkomende verschijnselen Richting. en en aard der beweging. д ы opmerkingen. E... ZW—NO. |1 schok. Lair ris is nauwkeurig; overgenomen 3 п de schepen van de К. P. Mij. + 90 5 Verscheidene schokken. 2 W—O. Licht. + 60 ZW—NO. [Hevige schokken. » = ‚| Matig ster » У— 0. Hevige schokken. + Bi... UNE Verscheidene zware schokken : met tusschenpoozen) + 30 ZW—NO Lichte schokken. 2 М—2 Drie horizontale, tamelijk sterke schokken + 12 > Benigo lichte horizontale aard- ken den 2 0—W. 9 = коя. Knersend geluid. 3 > Enkele krachtige nn Ongeveer op denzelfden tijd waargenomen in е distriet Attingola, met + 2 mi uu 25 O—W. . |Zware schok. E 8 NW—20. 1 vri Mee schok. Tijdsopgave is niet nauwkeurig. Onmiddellijk na de schokken werd cen rc | | NNO—ZZW. | De waarnemer, die op сеп ge- wonen stoel zat, voelde de | beweging als zat hij op een loeiende zee. wipstoel. ZW—NO. |3 horizontale schokken. De eerste schok was even voelbaar; usu Y Pies red volgende "schok deed alles schudde — x | Zonsopgang woedt gerekend als 6 uur. 0—W. Twee reeksen trillingen met korte tusschenpoos NW-—2ZO. |Drie vrij hevige schokken. «D — * Midden Java Tijd. A в : | : | DEN Residentie of bensie Seismo- i Beriehtgever. | Waarnemings- Ea батаны Uur. | van Ве ғ > plaats. Breedte.| van Е Locale tavia. Batavia. Gre. | en Eiland. |84) Ч Амт" TW ` = . Leg Minuten Batavia. | Febrauri 1910, Jetachement Bivak Hollan-| 2.5 Z.| 140.7 | Ternate, Nieuw-| 6| 4u35m | —136 Commandant. | dia (Humboldt- i E baai.) Zendel.-leeraar. | Gamsoengi T N.| 128.0 | Ternate, Hal-| 11 Ou 0m | — 85 E (Tobelo), maheira, Лу. gezaghebber| Lahewa. 1.4 N. .2 | Tapanoeli, Nias. | 15| 22u 20m | + 35 H. A. Engelken. | Kemoening. 7.6 /.! 110:$ | Soerakarta, Java.! 17| L6u46m**| (—12) ntrolenr. Pager Alam. 4.0 Z. | , 103.2 | Palembang, 18 2u 0m | + 14 < Sumatra. i 1 Jiv. gezaghebber| Lahewa. 1.4 №.) 97.2 | Tapanoeli, Nias.| 18| 22u Om | + 38 ; > „э » БЫ 33 2 he 14m H ‚ontroleur van | Verschillende | 7.9 Z.| 111.5 | Madioen, Дауа. | 24 3u Om**| (—12) _ Ponorogo, plaatsen v/d | | . distri x ` | Ponorogo, Somo- : roto, Djebeng, Ardjowina- ‚Ing Poeloeng , gezaghebber| Parigi. 0.9 7. |. 120.1 | Menado, Celebes| 26) 104 30m | — 53 m Maart 1910. ntroleur. Gorontalo | 9.5 N.| 123.1 | Menado, Celebes| 1| vu om | — 65 | (Kotta). ezaghebber| Aimere. .S 2.| 120.9 | Timor en On-| 1| 7% Отеп | — 57 in ljawa. |. derh., Flores Su (m ‚ gezaghebber| Tjalang. 4.5 №. 95.4 | Atjeh en On-| 7) 5"20m | + 45 TU : ; ; derh., Sumatra. troleur van | Kota Agoeng. | 5.5 Z. 104.6 | Lamp.-distr., 11 19% 59m | + 9 emangka. umatra. u Administrateur. | Onderneming | 6.9 Z.| 106.0 | Preanger, Java. | 11|16243m**| (—12) 16" 32m 8 Goenoeng walet. 1 wa. Civ Poelau Tello. — 98.3 Padangsche 14 4*34m | + 29 hebber. Benedenlanden, Eiland Tello. — 191 — D. | € D E 3 aue Bijkomende verschijnselen | Te Intensiteit K Richting. en di d der b ing, E. en aard der beweging. ee e 2 | Niet waarge- | Lichte beving. ` 2 nomen. en 10 WO. Тусе horizontale, tamelijk sterke E schokken. E30 | ZW—NO. |У) ewige. schokken. ri N—W. Schuddin, Een ipd schndding v/d stoel, rommelen 1 v/h ij ee 125 ? Eerst een lichte pr ie ein- | De lichte ‘trilling. was goed voclbaa У digende in een vrij sterken | Door m schok kraakte het uses. konten E ee schok. hu 28 У Tijdsopgave kan een kwartier fout zijn. 260 | ZW—NO. |Lichte schokken. ы ? 3 schokken. Sommigen beweren 2 1, anderen weer 2 schokken. 5 N—Z. 1 horizontale, niet hevige schok. 3 Z—N. 1 vrij hevige horizontale schok. | Tijdsopgave vrij nauwkeurig. Ka Ook in Badjawa gevoeld. 1 schok. 1 schok. 1 zware schok. 1 vrij hevige schok. 5 schokken. mm В: Er werd een dof gerommel gehoord. — 122 — A B | = Keng Residentie of Um таб d | Berichtgever. aarnemings- oost Gouvernement. | 8 ur. | van Ва- plaats. Breedte. `. Е Locale tavia. Bata SE rw en Eiland. ë tijd. Amit i 1 : Minuten | Batavia. ; Maart 1910 (vervolg). Сіз. gezaghebber| Tjalang. 4.8 N.| 95.4 | АЦеһ en On- | 14| 10u 0m | + 45 E^ derh., Sumatra. 3 Kontroleur van | Banda Neira. 4.5 2.| 129.9 | A eil. | 15| 124 30m | — 93 | Banda, eira. К Tjikora 7.4 Z.| 107.9 | Preanger, Java. | 15| 191 30" | — 5 _ Kon ontroleu Banda Neira. 4.5 7.| 129.9 | Ambon, eil. | 15| 211 30m | — 93 | eira. e Сїт. gernghctber Telok Dalam. | 1.8 2 97.9 | Tapanoeli, Nias.| 17| 15а 15m | + 35 _ van Zuid-Nias x Lichtwachter. Poeloe Bodjo. | 0.6 Z.| 98.5 | Gouvt. Suma- | 17| 21" 45m | + 33 er tra’s Westkust, E Sumatra. = » » » » 17| 294 5m Kontroleur Pager-Alam. 4.0 Z.| 103.2 | Palembang, 19| 89 9m**| (—12) Ра Sumatra. Moeara Bliti. 3.2 2.| 103.0 e 19] 8u30m | + 15 Bima. 8.5 7.| 118.7 | Timor en Ond., | 22| 14 10m | — 48 Soembawa. Tjalang. 4.8 N 95.4 | Atjeh en SC 32| 11180 | + 45 Suma . | Tjikorai. 7.4 2.| 107.9 bsec: Jaya, 22| 17u 15m 5 oengkoka 4.1 Z. | 121.6 | Afd. Loewoe, | 23| 19" 30m | — 59 (Kolaka) Celebes, Tandjoengselor | 2.8 N.| 117.3 [Zuider en Ооз-| 25| 0" Om | — 42 (Boeloengan). ter afd., Borneo. 1 'andjoengselor ^ us "d 26| 10m Qu D j Pager-Alam. | 4.0 Z.| 103.2 | Palembang, 971 11u 30m | + 14 |11" 43m 138 Sumatra, Boengamas, 8.7 Z.| 103.4 E 27| 19" 0m | + 13 » | Tjalang. 4.8 N.| 95.4 | Atjeh en Ond., | 27| 22u Om | + 45 | Aimere. | 8.8 7.| 120.9 98| 12u Om | — 57 | Timor en Ond., Flores ** Midden Java Tijd. аса iU sa аны -- 193 — m 9 "9. 7% ЖАЛ. 2 schok ө: © D E UE Bijkomende verschijnselen Sm TRO Intensiteit : Richting. en en aard der beweging. А opmerkingen. о... | Een zware: schok. араг WO Een lichte schok. onden. шв E A Vertikale. aardbeving: en paar W—O Een liehte schok. 