VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
DE Werk behelst ene foort van Godgeleerde Wysbes geerte, Of een zamenweefzel van Theotogifche en Philofophifche kundigheden , in de fchikking van een God- geleerd Zamenftel gebragt. Het {trekt om den Lezer de be- - ginfels dier beide Wetenfchappen enigermate gelykerhand in te boezemen; en hem te bewegen tot het betrachten der - plichten, welken men uit die befchouwingen af te leiden eeft. Welibyzonder ftelt de Autheur zich voor te toonen, in hoe ver men de Philofopkifche kundigheden door de O- penbaring Kan bevestigen, en hoe alles ons opleid tér eer- biedige erkentenisfe van Gods aenbiddelyke Volmaektheden. De Hoofdonderwerpen hier in verhandeld zyn; het einde des Menfchen, de Kennisfe Gods, de Godlyke Openbaringe, de Men- fchelyke Reden, de Heilige Schriftuur, Gods Aanweezen, Gods Naamen en Eigenftbappen, de Heilige Drieenbeid, Gods eeu» wige Werkingen, de Goddelyke Befluiten , de Schepping der Waereld, de Engelen en Dutvelen ,-’s Menfchen oorfprong en naa tuur, bet Menfchelyke Lighaam , °s Menfchen Geest, de Verees sizing busfchen Geesten Lichaam en de Goddelyke Voorzienig- heid; welk laetfte gedeelte wel byzonder verfcheiden God- geleerde Natuurkundige befpiegelingen behelst. — Het volgende ftael, betrekkelyk tot den Regenboog, zy genoeg om de manier van uitvoering enigzins te doen kennen. - Befthouwens waerdig is de Boge, welke God in de wolken of nedervallende regendroppelen gegeven heeft tot. een teken des verbonds tusfeben Hem en. de Aarde Gen. IX: 1g=17.: Deeze Boog of Regenboog is dan dat perfthynzel of veel verwig L DEEL. N. LETT, NO, licht, e J 319 B VAN VELSEN licht, °t geen boogszyzen zich vertoond in de Wokken, daar in God dat geeft, als Hy wolken aver de aarde brengt ; in welke wolken deeze beog o gezien werd en is. Gen. IX: 13,14,16. met Jef Syr. LXHI: 12, 13.. Dafrom Openb. X: 1. de Engel, die zekerlyk de ongefchapen Engel geweest is, ’t zy God H. Geest, t zy liever God Zoon Jefus Chiristùs, gezien wierd bekleed met eene wolke, en een regenboog was boven het hoofd. Nader komt de gedaante van des boge voor in de wolke zynde ten dage ‘des plasregens; Ezech. 1: 28, En ’tis ons waarfchynelyk dat Elihu den regen omfchryft Job XXXVII: rr, r5. Ook vermoeid Hy, ( atbrhiia’ by of Hy God, dringd aan door zynen wind en geblaas, (daar van vs 9, 10.) Hy dryft herwaarts en derwaarts, drukt op een, en vermoeid zoo, by gelykenisfe , anders Hy doet arbeiden, in arbeid zyn „ en arbeidende van zich uitgeven en nederwerpen, terwyl zich ontfluit, de dikke wolk of digt op een gejaagde war terdampen , Berii (door) klaarheid vertalen het de onze; ter- - wyi ze in hunne rantteekeningen ook aanmerken, dat di woord vertaald kan worden, door bevogtiginges want Rii, at ftammende van Raavah of Firvaab , wel natmakinge, beoog- ziginge beduid; vergelykt Jef. XVI: g. Sp. XI: 25. en Be, wel zo veel is als om of onder of tot ; invoegen de zin zoude wezen „dat God de dikke wolken door den wind op een jaagt, om van zich den regen wit te geven, om te bevogtigen „of ander bet bevogtigen, of tot bevgetiging en natmaaking van de aarde; met dat gevolg, dat Hy ook verfirooid, anders dat de wolke zelve verffrooid ‚onder het regenen en befproejen ,( Fapbiidz), of verfpreid (Spr. V: 16.) en van zich uitgeeft en wederom kaatst zy» of haar licht; wanneer Godt bet licht zyner wolke verfchynen. laat vers 15. En vervolgens vers 12. Die wolke of wolkige dampen ook haar keeren of wentelen of omzwer- ` ven en zweven hier en daar door de lugtehemel im en doot omgangen; anders Hy God zelve keerd en wegteld de Omme- gangen of omvoeringen, wentelingen, draaijfagen en ver: anderingen, welken alle de verhevelingen ondetgagn , saar gynen wyzen raad, (Bethachbuulootbaav.) God „ als Schipper , Cchoobhael Ezech. XXVII: 8.) en zaamenbinder (Zach. XI: 7.) en groote ftuurder van alle deeze dingen, de- tomwen | (Chabgalm Jef. „ Zoo zyn dan eigentlyk de regendruppelen, uit de wolke | tederwallende , de plaatze daar de bage ingezien werd; en daarom vertoond zich dezelve nooit, ten zy het regend, juist niet daar den aanfchouwer ftaat, maar daar de boog aans fchouwd werd. Ook zyn deeze Wwgtdruppels regt bekwaam, qm dusdanig eene boge te doen fchynen met zulk een veelwer= wig licht, gelyk de kunst de natuur nabootzende, zulks aan- wyst, dewyl die druppel eene dunne en gekkofde ftoffe zyn- de, wel veele Michifirdjen kunnen doorlaten ; maar ook te gelyk, om dat ze rond zyn eu veel dikker dan de lugt, zullen ze vele lichtftralen op zich ontfangende , en breken en wes deram kaatgen moeten; want, de fichtffralen, van de Zonne afkomeude, (dewyl by het Maanlicht zelden regenbogen vernomen werden.) en op of inn de regendruppelen (chynen- de, (ziet Openb. X: 1.) verliezen haare regte beweegin en breken daar in tea minften tweerajen, en na die brekinge fluiten ze wederom tot in het ooge van ons, die den regen- boog aanfchouwen, volgens de eigenfchappen en wetten van het licht, naar uitwyzen der Gezigtkunde. En hoewel het zonnefchynzel op alle de nederdalende druppelen valt, zogeeft dat van alle die aan ons ooge geene wederftuitende glans, maar alleen van die druppelen ,welke tot eene zekere bepaal- de wytte of boek van ons’ ooge, als van een gemeen midflip, af zynś en, naar de rekening van naauwkeurige natuurbe- fchouwers, juist eenen hoek maken van omtrent 42 graden. Doch de tweede regenboog, die men wel boven de eerfte ge- plaatst vind, en die de verwen regt anders gefchikt heeft, en veel flaaywer vertoond , en door de eerfte of benedenfte fchynt veroorzaakt te werden , bevind men, dat vereischt eenen boek van 52 graden. En zo men maar een fuk van dee- ze baoge gezien werd, dewyl-het in zeekere gedeelte van den lugthemel alleen regend, dan vertoond zich een Weêrs- hoofd, Ook kan men wel begrypen dat, hoe lager de Zon is en hoe meer die aan den Gezigteindes naderd, deeze boog aok zoo veel te grooter wezen zal in haaren omtrek. En dat mede de Verwen van dezen boog, uit de zeldzame menge-. ling van cht en fehaduwe, zeer verfcheiden wezen moet, is af te nemen uit de veelerlei buigingen en, afkaatzingen der lichtftralen ; zoo dat eenige allerlei verwen in den regen- boog vinden; doch deeze drie zyn wel de voornaamfte; (a) de roade of brandende en vuurige, welke de buitenfte is; (b) de groene, niet ongelyk gan den Smaragdus, (Openb. e n 2 , : 320 B. VAN VELSEN IV: 3.) en (c) de blaauwe of donker bruine ; waar by fommi- gen noch de geele noemen. Welke gemengelde verwen, uit eene zwarte wolke fchitterende eene /choone en verwonderense waerdige gedaante vertonen , waarom de Heidenen zelve wat roots van dezen boog gevoelden, en haar veele voortreffe- Íyke eigenfchappen toevoegden ”. s» Maar Gods Woord leeraard ons dezen boog aan te mer- kenals een teeken des verbonds tusfchen God en tusfchen de aarde; waar by God zelve zich verbonden heeft te zuilen gedenken aan zyn eeuwig verbond des vredes; en waar by alle levendige zielen van allen vleesch zich verzekeren kunnen, dat de wates ren nooit meer wezen zullen tot eenen algemeenen vloed „om alle ` vleesch te verderven. Gen. IX: 13, 15, 16, 17. Namelyk, de Regenboog voor den Zundvloed wel geweest en gezien is, en dus eigentlyk geen natuurlyk teeken zyn zal van deeze bevry- dinge des algemeenen watervloeds,of fchoon dezelve anders wel een bewys is van eenen matigen en geenen algemeenen re- gen; want (a) de floffe van deeze hooge was reeds voorhee- nen , de regendruppels en de zonneftralen ; en (b) alle de tee- kenen des verbonds juist geene nieuwe zaaken zyn geweest, maar zulke, die te vooren waren, doch door Goddelyke in- ftellinge een nieuw gebruik, met eene nieuws Zedwidenisft ontfangende; gelyk ook (c) deeze boog van God te vooren gegeven was, maar nu tot een teeken des verbonds zyn zoue de. Gen. IX: 13. Maar de Goddelyke wil, afzondering en inftelling gaf aan dezen boge zulk eene Zovennatuurlyke beduidee nis, terwyl ze ondertusfchen ook*zeer veele overeenkomften had met het geen ze te beduiden had, Want, gelyk moge: lyk, ander de oprigtinge van bet verbond met Neach en met allen vleefche „ een regenboog in de wolke zich vertoond zal hebben; volgens Gen. IX: 12, 13, 17, Dit, dat geziene daar, is Det seeken; Alzoo verbeeld dezelve zeer eigentlyk, dat God F'aarde door den vloed niet meer verderven zal, maar bebouden en zegenen, om zyner kerke wille, en om dat vrou- wen zgad op der aarde te doen overblyven, tot aan de volein- dinge der eeuwen. Gen. IX: 11,15, 1, 2. en VIIL: 21,22. met Gen. III: 15. Jef. IAV: y, 10. 2 Pet. II: 5, 6, 8,9”. s» Want (a) in de wolken en ten dage des plasregens „als het bruine zwerk zich alom donker en fchrikkelyk vertoond, dreigende d’aarde te overftorten en te overftromen ; zoo zien Cb) in de hooge de inwoonders van den beneden aarde, dat het aan alle de hoeken van den lugthemel niet even naar en zwart daar uit ziet; anders zouden geene zonneftralen van den regen een glanzig en /chitterend licht door de lugt bee- | nea ee TT er ES PO -Š ake” h ai DE m E Tooo 5 OO N OO ON n \ BEGINSELEN DER PHILOSOPHIE; 32T nen zenden, en tot onze oogen afkaatzen; maar, ze geeft hoope, dat de flortregen der Goddelyke toorn en het opzwel- lend water van de helfche afgronden de Waereld en de Ker- ke niet geheel overftelpen zullen, ziet Jef. LIV: 7, 8, c. (c) Want „de Zonne der Geregtigheid zal altyd zyne lieffelyke ftralen ook fchitteren laten door alle de wolkwateren en re- genplasfen der duistere tegenheden heenen ; zoo dat of fchoon die aan de lippen komen, evenwel de genade ,„goedertieren. heid en ontferming van God, die een Zon en Schild is, zor- ge zal dragen voor'den ondergang van Waereld en van Kerke. Ziet Mal. IV: 2. Jef. XLIV: 1,2. XLV: 12,13. XLIV: 4—9. XLIX: 14, 15. Pf XXIII: 1—4. Matth. XVI: 18. Job. VI: 37, 39. X: 28. Openb. XII: 1, 4, 5, 13—17. (d) Dies deeze boog geplaatst is in den Hemel, daar ze van alle kan ezien werden, die dan vryheid hebben, om in ongelegen- eden ooge en harte na den Hemel op te heffen tot God, dien Vader der lichten ; Jac. 1: 17. (e) Welke ook alleen deeze boge geven kan, en gegeven beeft met andere blyken en uits werkingen van zyne vrye en onverdiende genade. ( f ) Wel- ke boge wy dan te aanfchouwen, te geloven, met eerbied en verwondering te overdenken, en God, die ze geeft, aanbiddende en vertrouwende, ons zelven daar in te verbly- den hebben. (g) Ja altyd, zoo lange deeze waereld ftaat, zal deeze boog in de wolken gezien werden 5 als dat teeken van een eeuwig beftendig en onveranderlyk zout verbond, Gen. IX: 12, 16. met VIII: er. En (b) wat fraaijer, om ons te vertonen (aa) Gods regtvaerdigheid, geftrenobeid „fusie verbheid en heiligheid niet alleen, affchitterende van dat vuy rigeenroode daar;maar ook (bb) zyne genade, goedertierenheid, langmoedigbeid „barmbertigheid en groote ontferminge, in dat helder groene van deeze booge als met letteren te leezen? (Openb, IV: 3.) Die ook in dat gemengelde donkerbruine als te ameavloejen. (cc) Hier is mede een borge, en oorlog ge- reedfchap, maar (aaa) zonder peeze, (bbb) zonder pylen, (ccc) met de hoornen na de aarde hangende, (ddd) niet gerige tet na den aanfchouwer, en (cee) te faamgetrokken, om daar mede, ter belediging, te fchieten of te treffen; want God niet meer toornen „niet meer fchelden wil Jef, LIV : 9. maar geeft Vrede op der aarde, Luk. II: 14 *. ł Z 3 | Schrift- ł -322 …___ Je W. SWEMMELAAR > - Schriftmaetige en Úitgebreydde Verbandeling over. Spreuken _ XXIV: 21 en aa. Door j. W. SWEMMELAER. Ju Leeven waerdig en geliefd Leeraer in de Nederduitfohe Gemeente te Batavia. Te Batavia by François Tetsch, 1766. behalven het Voorwerk 150 bladzyden in groot quarta. | E Eerwaerde Swemrmelaer heeft de tael van Salomon, Spreuken XXIV: 20,' Myn Zone, vreest den HERE, en den Koning: en vermengd u niet met ben , die na Veranderin- ge aan, Want baar Verderf zal baastelyk ontflaan: en wit weet baarder beider Ondergang , tot een onderwerp zyn Leerreden uitgekoozen; by gelegenheid der openlyke voor ftellinge van zyne Hoog-Edelheid PETRUS ALBERTUS VAN DER PARRA, als Guuverneur Generaal van Neder lands India enz. enz. enz. Hy heeft zich vervolgens voorge fteld dezelve wat breeder uit te breiden , en met aentekenin: gen te verryken, om ze op zodanig ene wyze door den Druk gemeen te maken. De volkomene uitvoering hier van is door den dood verhinderd, doch zyn Eerwaerde Amptgt- noot, Jan Jacob Meijer, heeft de” moeite wel willen nee men, om het nog te kort fchietende, uit des Áutheurs er genhandige papieren, verder ter drukperfe te fchikken. ~ Zyn Eerwaerde neemt de woorden van Salomon in dezen zin. Ze bevatten in zig een alleruitnemenfte Vermaning gepaard meteen allernadrukkelykfte drangreden , tot be! eñ nut van alle zulke Kerkkinderen, die Vyanden van de Dwaasbeid der Godlozen, en daar en tegen Vrienden vat de ware Wysheid der Regtvaerdigen zyn willen : die moeten ter „verkryginge van beftendige rust en vrede, van heil en zaligheid, wel zorge dragen „om tog ten allen tyde God, en die naast God hier beneden de hoogfte Magt in handen heeft, alle Onderdanigheid eñ Gehoorzaamheid te bewyzet; zonder ooit of ooit de allerminfte gemeenfchap te hebben en te oeffenen met zulke Booswigten, die uit een gansch ver keerden grond en inzigt, na allerlei zondige en verderfely- ke Veranderingen, zo omtrent Goddelyke en Kerkebjke, 8 omtrent Menfthelyke en Burgerlyke dingen, ftaan en haket; en die zig alzo niet ontzien, om hunne onreine handen %0 het Heilige te flaan, met God.namentlyk van zyn Eer en Heerlykheid, en den Koning van zyn Gezag en Magt te beroven, dog die zig hier mede in het uiterfte gevaar bret gen; nademaal en God, en de Koning, duigend middelen OVER SPR. XXIV; or, 22; 323 in.handen beeft, om zulke Beroerders van Land en Kerk, en dat eer zy ’er zelfs om denken, op ’t allerver{chrikke= lykíte te ftraffen ”. Men ontmoet hier, in de verdere be- handeling, verfcheiden aenmerkingen over dit onderwerp, die ten getuigen van des Schryvers belezenheid en goed ore deel konnen verftrekken, JOANNES RATELBAND Jnwyings Redevoering over de Christe: lyke Godurucht „den Godgeleerden volftrekt noodfakelyk. In bet ederduitsch vertaald door CORNELIUS JONGSMA. S. S. Th. S. Te Leeuwaarden by P; Koumans 1767. in quarto 35 blade. Eze Redenvoering, fchoon ze meer in den fmaek van ene Leerredèn o Verhandeling, dan in die ener Re- denvoeringe opgefteld zy, en zyn Hoog-Eerwaerde zich wat ligt tot uitweidingen overgève, is echter in dien zin goed te noemen; dat ze de Godsvrucht op het oog heeft, en derzelver betrachting in een Godgelteerden ten ernftigfte aenpryst. Een onderwerp dat zeker zyne nuttigheid heeft; als dienende om Leeraers en Hoogleeraers,als mede zulkeri inzonderheid die zich in hunne jeugd den Heiligen Dienst toeweyen, onder °t oog te brengen, dat ze zich hebber te benaerftigen om niet alleen Geleerd maer ook tevens Deugde « Zaem te worden; wanneer ze eerst regt gefchikt zyn, om, onder Gods genadige hulp, der Kerke het bedoelde nut toe Pe te brengen. ` © . ` ROE) GERE S RD CO O O o huns OS Wp Overdenkingen en Alleenfpraakén over verfcheide gewigtige on= derwerpen , met bygevoegde Gebeden , voor elken dag in week. Opgefteld ten dienfte van die geene, die eenige lust beb- ben om den weg des levens te bewandelen. Van C.W. R. SCHOLe TEN, Med. Dolor. Te Zutphen by A. J. van Hoorn 1767, bebaloen de Voorreden en een Toezang 344 bladz. in oltavo. It Gefchrift voegt zeer wel by het voorgaende Stukje van onzen Autheur, getyteld, De weg des Levens ge» vonden en anderen aengeprezen; als zynde op de zelfde ftigte- lyke en gematigde manier van denken, overeenkomftig mèt de daer in voorgedragen gevoelens, opgefteld. De overden- kingen zyn van die natuur, dat ze zeer wel gefchikt zyn, om het gemoed tot ernítige gedachten op te wekken; en | 4 - e 324 C. F. GELLERT's de gebeden beantwoorden eigenaertig aen die overdenking gen. Omtrent de Gebeden heeft hy, gelyk hy in de Voor- reden meld, dit byzondere boven al in °t oog gebauden „dar by ze niet zo zeer gefchikt heeft voor ware geloovigen, die de formulier gebeden minst noodig hebben, als wel voor anderen, die ze meer behoeven. … De Spreeker in deeze Gebeden, zegt by, is geen wedergebooren Christen , die reets met God verzoend-is, en den weg des levens in der daad bewandeld ; maar een redelyk mensch , die de Goddelyke Waarheden kend en de noodzaaklykheid van geloove en be- keering toeftemd , die door de voorkomende genade van God min of meer lust en geneigdheid ten goede verkree- gen heeft, en daar pa tragt om een goed Christen te worden ”, | | en Voorleezing over de Natuur, Uitgeftrektheid en bet Nut der; Zedenleer, op bevel en in de hooge tegenwoordigbeid van Zyne Keurvorftelyke Doorluchtigbeid van Saxen, FREDERIK AU- GUSTUS , gedaen den 29 April 1765. Op de Univer fiteits Bibliotheek te Leipzig , door C. P. GELLERT. Te dmflerdam -$y S. van Esveldt 1768. bebalwen een kort Voorberigt 35 blade zyden in O8avo.. DE Heet Gellert behandelt hier dit voorgeftelde Onder- werp, niet op een Wysgerigen trant, met afgetrokken befpiegelingen , maer op ene levendiger wyze, die onge- twyfeld beter gefchikt was naer de algemene vatbaerheid zyner Toehoorderen, met oppervlakkiger befchouwingen, welken echter in diervoege voorgefteld zyn, dat ze in dien fmaek konnen behagen.: Ze lopen allen*te zamen; òm de voortreffelykheid der Zedenleere ten levendigfte af te malen, -en ieder Lezer zodanige denkbeelden in te boezemen, die eigenaertig {trekken „om de beoeffening en betrachting dier -Leere ten krachtigfte aen te prvzen; en behelzen te gelyk verfcheiden byzondere Zedenlesfen, die, op de natuur ge- grond, niet anders dan heilzaem konnen zyn, voor hun die ‘ze in acht nemen. — Man dien aert zyn inzonderheid de volgende, welker betrachting niet te fterk aengeprezen kan worden; die de Heer Gellert voorftelt als algemene bulpmidde- len, welken ons de natuur aenbiedt,om tot de deugd te ge- raten, en ons in dezelvé te bevestigen. ‘a Zie eene duidelyke „ overtuigende en.volledige kennis vâ1 uwe pligten,’ hunne noodzaaklykheid en voortreflj ET | el VOORLEEREZÏNG OVER DE NATUUR ENZ. sey heid te verkrygens vernieuw en bevestig deze kennis dile wils, bewaar ze voor dwaalingen, en befteed ze , zorgvul- dig tot het gedrag en de beleeving daar van, en leer bevine den, dat uw pligt, zelfs de moeijelykfte ‚uw geluk is, «=-=. Waak aver uwe hartstogten en uwe lusten, zy verleiden us mistrouwen u, daarom, zelv’ verftandig, beproef , dager Jyks, uw harten uwen wandel met opregtheid; want elke nieuwe dag is voor u een nieuw Leven. — Denk menige maal, in eene plegtige ftilte, met eerbied aan God,en zoek in de befchouwing van zyne volmaaktheden en werken, en in de blyken van Zyne byzondere Voorzienigheid en liefde jegens u, den heiligften aandrang, om overal opregt te hane delen; om dat Hy u overal ziet. Laat u deze befchouwing tot eene nedrige dankbaarheid, en tot een gewillig gebed om zyne hulp en genade ppleiden ; want wat waart gy zone der haar? —— Leer, even als u zelv’, zo mede de men. fchen, waar mee ge omringd zyt, en de Waereld, die gy bewoont, met haare Goederen, en hunne wezenlyke waag- de , geftadig, zorgvuldiger kennen. ——— Denk naarftig , aan °t groot oogmerk, waarom ge op aarde leeft, menige maal 3an de kortheid van uw Leven, aan de waardigheid en onfterflykheid van uwen Geest, aan de belooningen der deugd aan de ftraffen op ondeugd, niet alleen in dit Leven, maar in eene ganfche eeuwigheid. — Verbreek nooit den prikkel van uw geweeten, ern de inwendige fchaamte vor het kwaad 5 zy zyn de Befcherm - Engels van het goede, =y Tragt, vroeg in uwe jeugd, gemoedelyk te leven , vaor dat zig uw hart tegen het goede verhardt. — Tragt u met nute te dingen fteeds, bezig te hpuden, en leer, moeite op u te neemen 5 want zonder moeite is ‘er geen geluk, geene ver- dienfte, en geene deugd. —— Weiger u, menigmaal, zelfs geöorloofde vermaaken, om de heerfchappy aver uwe nei- gingen te bewecren, omm Vlied de verkeering met ondeu= genden, zoek het gezelfchap van braave menfchen, en leer voorzigtigheid ‘uit hunne voorbeelden, en wysheid uit de onderregting der verftandigen, en uit het leezen van nutte fchriften voor het verftand en ’t hart. ——— Doe dit, en vaar voort, het te doen 5 dan zult gy in deugd en gelukzaligheid toeneemen ”, Zs Hes 326 ©” JAN LUYKEN'S camanan > Het overvloeijend Herte , of nagelatene Verzen vgri den God- vrugtigen JAN LUYKEN. Vercierd met Vyf en Tachentig Kon- flige Figuren, in den finaak des dueurs getekend en in ’ ‚ Koper gebragt, door CORNELIS VAN NOORDE. Te Haarlem,. by C. fi. Bohn 1767. Bebalven bet Voorbericht enz. 281 ` bladz. in oĝavo. - D" Verzen „in dit Stukje vervat, zyn , zo als het Voorbe- richt ons leert, door den Maker juist niet te zamene gefteld, met oogmerk om ze op zodanig ene wyze het licht te doen zien: ze komen in het eigenhandige gefchrift voor ls invallende gedachten, waer van ĝe Autheur zieh moge- yk by tyd en gelegenheid wilde bedienen. Enige Liefheb- bers van’ ’sMans Schriften hebben dezelven in ene zekere orde gebragt, om aen derzelver verzamelinge ene fchikking te geven, die enigermate aen des Autheurs overige ftichte- lyke Werkjes mogt beantwoorden. gemeene Spreekwoord , Een Schip op Strand is een Back in Zee, Wat zit 'er meenig Schip ap Strand, - Om baar, die door de woeste baaren, Nn’ ver geleegen Eeuwig Land, De groote Waereld- Zee bevaaren, Te flrokken tot een kinare baak,. Om nood en ongeval te myden, Op dat men daar toe niet geraak’ En meede Schipbreuk kom’ te lyden. 4 Schippers van zo dieren Goed, Te fif in't flieren en in't peilen, Op 't Scbip de mensch van vleesch en bloed, Dat doet zoo meenig Schip verzeilen ; Maar die op alle Zaaken let, Uis onderwys in acht genoomen, Zal, zyne Reis op God gezet, Met God bebouden overkomen, Toos N De OVBRVLOEIJEND HEARTH.. © 7 dom “De manier van denken en voorftetten is hier, em zo oor gemeenlyk door ’t geheele Werkje , zo wel overeenkomitig met die van Jan Luyken in zyne andere Schriften, dat men den Authenr genoegzaem alleen daer uit konne erkennen. Om dat egter de uitgave dezer Verzen, zo langen tyd nae ’s Mans andere Werkjes, enigzins grond ter verkeerde ver- denkinge desaengaende kon verlenen, zo hebbèn de Uitge- vers ìn hun Veorbericht de echtheid van-dit Tráâctactje vers zekert ;- door ’t volgende verhael. A - „ Men weete, dat JAN LUYKEN zich, omtrent het jaan 1699, buiten Hagrlem met ‘er woon nedergezet hebbende y geduurende zyn verblyf aldaar, eene zeer nauwe gemeend fchap' gehouden heeft inet zynen hertelyken Vriend Daniel Bellinchuys; die de Zoon was van Roelof Bellinchuys, een Boes zemvriend van den Auéteur, als uit de Brieven „ aan °t cindd van dit Wetkje te vinden, is af te neemen. -+ Deeze Daniel Beilinckuys , die de Bezitter geweest is, van het oorfprongks Jyk Handfchrift van dit Traftaarje , heeft, uit hoofde deer nawe Vriendfchap, tusfcken hem en den Audtteur, dit Ge fchrift ; tot een aandenken of ter gedachtenisfe van zyne Vriend, bekomen; en ’t zelve alseen fchat, dien hy boog waardeerde, onder zich gehouden „ en zorgvuldig bewaards Even zoa heeft ook de Weduwe van Daniel Bellinchnsys zich; na het overlyden van haar Echtgenoot, deswegen gedraar genen hierdoor heeft het,tot op haaren. dodd „genoegzaam als in een hoek verfchoolen gelegen. Met haar afftervén geraakte het in handen van haare Zuster, in wier handen het zich tegenwoordig bevind. Door deeze verwisfeling van Bezitteren is het, nadat het eene reeks van meer dan vyftig. jaaren in de Familie verborgen was;gelteeven, allengskens aan den eenen en anderen Liefhebbér der geestryke en zeer ftichtelyke Werken van'den Godvrughtigen JAN LUYKEN kennelyk geworden: en zy, die de hand van JAN LUYKEN kenden, hebben allen eenpaarig verzekerd, dat het, over» eenftemmende met de opgemielde overlevering , ontegenzegr gelyk voor cen eigenhandig gefchrift van dien geachten an gehoudeù moet worden ”. =- A Tn: 828 D. v. D. KEMP INWYINGS-REDENVOERING; Fawyings- Redevoering van DIDERICUS VAN DER KEMP, by bet aanvaarden van bet Hoogleeraar - Ambt der Kerk - gefchie- denisfen op °s Lands Hooge Schole te Leyden. Uit bet Latyn verduitscht. Te Leyden, by ‚. Hafebroek ez A. Kallewier 1767. In groot.o&avo 87 bladzyden. Et onderwerp , dat zich de Hoogleeraer voorftelt , is H de goede honp „ welke ook thans nog voor de Kerk van Nee rland overfchiet. Zie hier de gronden, waer op hy zyne hoop vestigt, zo als ze met het afloopen der Redenvoeringe kortiyk by een getrokken worden, | „> Zoo lang als het gezach onzer Leerformulieren heilig ef ongelchonden blyft, zoo lang als de Kerkvergaderingen hare Vryheid behouden , zoo lang als het onze Kerke niet ontbreekt aan hare treflyke, en niet alleen in fchyn, maar ook in de daad om hunne verdienften eerwaardige Bediè- naars , ZOO lang het aantal en de uitnemendheid der geenen, welke onderwyzen en onderwezen worden op onze Scholen, hope geeft ‚dat het aan dezulken niet ontbreken zal, zo lang ‘er eindelyk een waardig Nakroost van den naam en {tamme van Oranjen overblyve, zoo lang kunnen wy daar van ver- zekerd zyn, dat, wat 'er van de navolgende eeuwen ook ge worden moge „de jongfte ondergang ons zoo haast noch niet befchoren is. Ja, zoo wy door de ontwyfelbare trouwe der Gefchiedenisfen niet misleid of te leur gefteld worden, kan het niet anders zyn, of onze zaken moeten by deze hulp: middelen en in ftand blyven, en groeijen en bloeijen”. _ Onze Hoogleeraer vleit zich met het denkbeeld , dat alle deze zaken zo wel ftaen , en met het vooruitzicht dat ze be- ftendig op dien voet zullen blyven, dat hy oordeele grond te hebben, om het best voor Nederlands Kerk te hoopen; % welk hy voordraegt als een Redenaer, die de zaek van de ‘hem gevalligfte zyde befchauwt, en het ongunftige of vere zwygt, of bemantelt. n heeft hier wel in aenmerking te nemen „dat de Hooge Jeeraer zich niet voorgefteld.heeft, te {preken , van de hoop die ‘er nog over{chiet ter bevorderinge van uitbreidinge van het Ryk der Waerheid en der Deugd , of der ééne Heilige die emeene Christlyke Kerke; maer ter inftandhoudinge van onze Heerfthende Nederlandfche Kerk, die fteunt op het handhaven harer vastgeftelde Leer Formulieren; en gevolglyk ook in {tand moet blyven , zo lang het meerder gedeelte der Gens: | ) | yk: BRIEË AAN T. É ` gig iykheid , derzelver handhaaving eenftemmig noodig oor- deelt ; gelyk dit tot nog plaets heeft, en waerfchynlyk eerst« daegs niet zal veranderen. Men heeft onze vastgeftelde | Leer- Formulieren , volgens de denkbeelden. van zyn Hoog- Eerwaerden , als volmaekt en onverbeterlyk aen te zien; èn mag zich derhalven, zonder een nader, onderzoek, gerust daer aen houden 5 dat het gemaklykst voor de Leden , en veiligst voor de heerfchepde Kerk is, zo ze onveranderlyk dezelfde moet blyven. E O E a) noumi Brief aan den zeer geleerden Heer T. P. over bet belang en ge- wigt der opgemelde Inwyings Redenvoeringe. Als mede , over de ongerymdbeid der grondbeginfelen, in de Redenvoering van den Hoogleeraar BONNET, over de Verdraagzaambeid. voore komende, Uit het Latyn vertaald , en met een Voorbericht van’ den Nederduitfchen Vertaler over dat zelfde onderwerp vere meerderd, Te bekomen te Amflerdam, by de Wed. Tongerlo en Zoon en elders. In groot Oftavo 49 blade, bebalvets bes Voorbericht van 10 blads, E Schryver en Vertaler van dezen Brief en dit Voorbe-. richt zyn Lieden, die, Zo als men uit dit gefchrift kan afnemen, zich niet blindlings aen °t zogenaemde gezag der Kerklyken konnen onderwerpen: ze zyn van gedagten, dat ieder mensch, met een gezond Verftand begiftigd, voor zich zelven over den Godsdienst moet oordeelen. Dus denkende komt het, hun voor, dat de denkbeelden, die de Hooglee- raers Bonnet en van der Kemp, of ten aenzien der ware Ker- ke, of met opzicht tot de Kerklyke Verdraegzaemheid , in- boezemen , al te bekrompen zyn. Ze konnen zich ook niet verbeelden , dat onze Leerformulieren , van feilbare men- fchen opgefteld, zo volmaekt en onverbeterlyk zouden we- zen; ze beweren in tegendeel dat onze Nederlandfíche Kerk nog ene merkelyke hervorming noodig heeft: en houden ten fterkfte ftaende, dat de redeneerwyze onzer Hoogleera- ren in dézen gehouden niet voegt aen enen Hervormden , maer de eigenaertige tael van enen Geestlyken der Room- fche Kerke is. | Men vind hier verfcheiden’ redeneringen bygebragt, die zeker de opmerking der inwoonderen van een Vri Land verdienen; en etlyke bewyzen , die inzonderheid ffrekken: om aen te duiden „dat de Hoogleeraer van der Kemp zich hier meermaels bedient van ene hactlyke en misleidende manier De . \ ` van 330, — J Ke VAS MOSBEDM van voorftellen, die men niet wel in een Godgeleerden Ke-- denaer, die de Liefde en Waerheid altoos in °t oog behoort ve houden, kan verfchoonen. mmm De Voorftanders van éne redelyke en voor de Maetfchappy hoognuttige Vryheid; zo in den Godsdienst als in den Burgerftaet „zullen dit Stuk: je over ’t geheel met genoegen lezen; maer zy die * hand- haven ener byzondere Gezindheid hooger fchatteu , dan ’t voorftaen der Christlyke Leere in ’t algemeen „konnen ’t niet met fmaek doorbladeren: en deszelfs lezing is hun ook be- zwaerlyk aen te raden; ze mogten ‘er by verliezen; zich van hun gerak berogven, en tot eigen onderzoek van den. Godsdienst verplicht oordeelen , dat velen zulker Leden wat lastig fchynt. . - J-L. VAN MOsHEIM , Raad der Kerke en Kantzelier der Uni- © werfitert van zyn Groot Brittann. Majefteit té Gottingen. Ver- “paal der nieuwfie Chineefche Kerkgefchiedenisfen. Uit bet < Hoogduitsch vertaald. Te Amfbeldam, by H. Vieroot 1765. < In davo go bladzyden. ` DE Hoogdnitíche Uitgave der Kerkyke Gefthiedenisfe van bet Chinefthe Keizerryk, door J. B. DU HALDE beftbrewen , hecft-aenleiding gegeven tot het opftellen van dit Historisch Verbael. Men verzogt naemlyk by die gelegenheid den Heer Raed van Mosbeim, tot het fchryven ener Voorreden voor dat Werk „en wel op die wyze, dat hy de zieuzofte Kerklyke Gefchiedenis van dat Ryk daer in mogte verhandelen; alza het berigt van du Halde deswegens gebrekkelyk was, Deze, dit verzoek gunftig beantwoordende , bevond wel dra, dat hy, ten rechten verftande, ook tot de vroegere tyden moest opklimmen; en in gevolge hier van behelst dit Stukje een kort begrip van de EChinefche Kerkgefchiedenisfen , zedert de ftichting der Roomsch Catholyke Gemeente aldaer door de Jefuiten , tegen het einde der zestiende eeuw, tot op het jaer 1745. Dezelve is, zo ten aenzien der Gefchiedenisfe zelve, alsten opzichte van het gedrag der Jefuiten in °t by- zonder, der opmerkinge waerdig; en de manier, op welke onze oplettende Schryver het voorgevallene verhaelt , en met enige tusí{chenkomende aenmerkingen dọorvlecit moet enen jeder onder de Proteftanten genoegen geven. . Het beloop der Gefchiedenisfe komt kortlyk hier op uit. Tegen het eipde der zestiende eeuwe’ werden drie Trafiaen fêhe Jefuiten na China gezonden, die, gelukkig flagende in TO het -F CHINEESCHE KERKGESCHJEPENISSEN; 832 bet ftichteg der Roomsch- Catholyke Gemeente in dat Ryk, eerlan niepwe medehelpers ontvingen, onder welken Mata theus Riccins, één der drie eerften , het Hoofd, en de bee kwaemffe bleêf, zo lang by leefde. Deze word ook hierom de Vader en Stichter der Chinefche Kerke genaemd. Ricciug ftelde alles in ’t werk, wat hy maer enigzins beftaenbaer kon denken, om de gemoederen der Natie in te nemen; en ging zelfs zo ver, dat hy, als uit infchikkelykheid, den ouden Godsdienst der Chinezen met den Christelyken , en de Ze- denleer van Konfucius met die van Christus , voor een aens merkelyk gedeelte, vereenigde. Hier door nam de Gemeen- te, fchgon ze ook nu en dan gedrukt wierd , hand over hand toe , en de medehelpers van Kiccius vonden geen zwarigheid in deze handelwyze. Maer, omtrent het jaer 1639, kwamen Ser enige Dominikanen en Franciskanen in China, om méde te werken ter bekeeringe der Chinezen; en dezen ergerden zich grootlyks aen de bekeeringswyze van Vader Riccius. Hier uit ontftond een hevige twist tusfchen deze Zendelin- gen, en °t verfchil werd wel dra naer Rome overgebragt „met evige klagten tegen de Jefuiten. De Congregatie „ter voorts lantinge des geloofs gefchikt, ftelde de Jefuiten in °t onge- Ey en Pans Znnoceatius de rode bekragtigde die uit{praek „ in ? jaer 1645. Doch de Jefuiten kreunden zich des niet, en volhardden in hunne handelwyze; °t welk de onlusten onder de Zendelingen deed toenemen. Nae verloop van enige jaren befloten de Jefuiten iemand uit hun naer Rome te. zenden , om hunne zaek te verdedigen ; en deze wist dee zelue.ìn zodanig een licht te ftellen, dat de Regtbank der nquifisie een vonnis ten hunnen voordeele velde, en Paus dlexander de 7de dit vonnis bevestigde in °t jaer 1686. Dit ftelde de Zendelingen ap ’t hevigst tegen elkander; herhaelde klagten werden naer Rome gezonden, en men ontvong van daer gen antwoord , dat de zaek, am zo te fpreken , ae ieders eigen gewişfe overliet; °t welk Paus Kleraens de ode goedkeurde , in den jare 1669. Intusfchen waren de Christenen , onder °t beftier dezer Zendelingen, onderling verdeeld, en nog fteeds aen groote onderdrukkingen bloot gefteld geweest: maer omtrent heg jaer 1669 , toen Keizer Kam bi de Regeering aenvaerdde, nam die onderdrukking een einde. Deze Keizer, een groot Voorftander van Kunften en Wetenfchappen , begunftigde inzonderheid de Jefuitea alleszins, en uit dien hoofde ook de belyders van dén Christelyken Godsdienst in ’talgemeen ; waer door de Gemeepte meerdere voorrechten kreeg , en En: zic \ 338 Fte VAN MosrÊnt zich wyder uitbreidde. De Jefuiten vleiden zich zelfs met de bekeering des Keizers, doch zagen zich hier in ten het- ften te leur gefteld. —— Terwyl de Gemeente dus vry was van verdrukking van buiten , was ze °t echter niet van on- Juste van binnen; de gemelde verdeeldheden bleven ftand houden; en ze borften ten kragtigften uit, omtrent het jaer 1684 , toen enige Franíche Priesters , ter verkondiginge van het Geloof, in China kwamen. De voornaemfte hunner, Karel Maigrot , veroordeelde het gedrag der Jefuiten , en kantte “er zich inzonderheid met het jaer 1693 openlyk te- gen aen; hy verdedigde zyn gedrag, by den Paus, met een brief ‚ en één zyner miedgezellen, naer Rome trekkende, in % jaer 1696 verfterkte den inhoud mondlyk. De Jefuiten zonden hier tegen een gefchrift, met een nevensgaend ge- tuigfchrift van den Keizer, door ene menigte van Chinezen bezwooren ; waer door men beweerde , dat de Jefuiten niets inwilligden „dan ’t geen waereldlyke Ceremonien en Staets- gewoonten waren , op welken een gedeelte der rust en wel- vaert van het Ryk fteunde. Het vonnis dat hier op volgde; in’tjaer 1704, was weder ten nadeele der Jefuiten, doch liet evenwel enige infchikkelykheden voor de Chinefche ges woonten toe. De Paus Klemens de XIde' had reeds in ’t jaer 1702 een Afgezant benoemd „die ook in’tjaer 1405 in China kwam. Deze wraekte het gedrag der Jefuiten wel , doch matigde zich in °t eerst voorzichtelyk; maer toen hem het opgemelde vonnis, in *tjaer 1707, ter hand kwam yverde hy heftig tegen de Jefuiten ; °t welk hem, en allen die van zynen aenbang waren, Zeer veel onheils veroorzaekte ; ter- wyl de Keizer de zaek der Jefuiten handhaefde. De Paus, moeilyk over dit gedrag, vervaerdigde op nieuw, in ’t jaer 1715 , ene Bulle, die zeer ftreng opgefteld was ‚om de Jefuiten ten _naeuwften te bepalen: maer derzelver aen- kondiging, in ’t jaer 1716 had geen beter gevolg dan al het ‚voorgaende'; en vernieuwde de onderdrukking der Christes nen , die den Paus boven den Keizer gehoorzaemden: ter- wyl de Jefuiten op nieuw uitvlugten vonden, om zich def Bulle niet te onderwerpen. De Paus, dit verftaende, zond anderwerf , in ’t jaer 1720 een Afgezant na China; die in wezenlyke niet gelukkiger laegde „en zich eindelyk genood: Zackt ` CHINEESOHE KERKGEGOHIËDENISSEN: - 8333 | zaekt vond, om de Bulle, overeenkomftig met zynen gehei- __ men last, merkelyk te verzachten; doch op voorwaerde van geheimhouding. Paus Innocentius de 13de, intusfchen tot die waerdigheid verheven „ het voorgevallene verftaende „, was deswegens zo verftoord , dat hy den Generael last gave, om alle de Jefuiten uit Ching te roepen , en tot nader orde ver- bood, de Societeit met nieuwe Leden te vermeerderen. Dit baerde fchrik in veler-gemoederen ; doch dezelve liep met den dood van dien Paus ten einde; te meer daer deszelfs Opvolger Benediëus de 13de zich, op de goede beloften der Jefuiten, zeer gemaklyk liet vinden °t welk ten gevolge. had, dat de Jefuiten in hunne gewoonte volhardden, en.dit verfchil te Rome voorts rustte. OO ‚Geduurendg deze omftandigheden verloor de Kerk in China hare befcherming met den dood des Keizers. die in ’ jaer. 1722 overleed. Deszelfs Zoon en Opvolger Tong-tching be- guoftigde de Jeluiten wel als Geleerden , doch niet verder ;- hy herriep de voorrechten die de Christenen van zynen Va der verkregen hadden, en deed de verdrukkingen der Ge-. meenten hand over hand toenemen. Niet tegenftaende dit. algemene onheil, hield het onderlinge twisten tusfchen de verfchillende Leeraers in China nog beftendig ftand. De ene party wraekte de opgemelde verzachting der Bulle, ende andere maekte ‘er geen geheim van „maer kondigde ze open- lyk der Gemeente aen, in ‘t jaer 1721. Dit vermeerderde de verbittering dermate, dat men op nieuw klachten naer Rome zond, en een Franciskaner Monnik kwam, ter onder- fteuninge van dezelven, in °t jaer 1734, uit China te Rome p alwaer hy den Paus Alemens den zaden terftond verflag van %* voorgevallene mededeelde, en op hèt onderzoek der zake aendrong. Hy verkreeg reeds; in’t jaer 1735 een’ Brevet z- waer door die zo even gemelde afkondiging gewraekt , voor krachtloos verklaerd, en gehêel vernietigd wêrd 5 maer, ’t geen men verder bedoelde, de volftrekte vernietiging van die vergunde verzachting , deze zaek hield men flepende , en daer verliep met het onderzoek zo veel tyds, dat de Paus overleed, eer het verfchil beflist ware, Eindelyk gaf de Paus Benediëtus de 1qde ene Bulle uit, in °t jaer 1742, waer mede hy die verzachting geheel vernietigt, en ten fcherpfte bee veelt dat de Bulle van CJeriensde XIde volftrekt gehoorzaemd worde. Doch dit heeft, naer de berichten , zo min invloed. by de Jefuiten, als het voorgaende; Ze volharden in hunne ewoone handelwyze , ef vetfterken zich hier in te meer, Soordien Kien - Long, op den dood zynes Vaders , in °t jaer, l DEEL. N. LETT. Na, 8. Aa e 1737 3 834 J. L. VAN MOSHEIM CHIN. KERKGESCHIEDENISSEN. 1737, tot den Throon verheven, in de voetftappen zynes` rootvaders treedt, en dus dit gedrag der Jefuiten aenmoes digt. Hier by komt nog „dat ze, het geen ze voorheen nooit konden erlangen van Benediâus den raden verkregen heb- ben , dat hy, in den jare 1745, aen een Jefuit den Bisfchops- ftaf van Peking, en deszelfs uitgebreiden omtrek in handen gegeven heeft; zo dat hun gezag , en in de Kerk en aen het Hof hen in ftaet itelle, om alles naer hun goeddunken te regelen. Die dit beloop dezer Gefchiedenisfe, welke in dit Stukje, door verfcheidene byzonderheden nader ontvouwd word , oplettend befchouwt , vind zich natuurlyk bewoogen, om met onzen Schryver ten flot te zeggen : „ Hoe krank en Zwak ts het Hoofd der Roomfche Kerk? Hoe fterk en mag- tig zyn derzelver Stenden? Hoe weinig acht die Societeit den Paus? die hem de naukeurigfte gehoorzaamheid fchuldig is? Wat al twedragt en onrust is in die Kerk, die zig zo Zeer over haare Eendragtigheid en rust beroemt? hoe ver- wert ziet het ‘er met de inwendige toeftand van het Room- fche Hof uit? Hoe veele Konftenaryen heeft men niet uit- gedagt, om de kragtigfte Wetten van den Paus kragteloos ` te maaken? Hoe dikwerf worden de Befluiten van de Kerk, die onwankelbaar moesten zyn, verandert? Hoe ongefchikt en gebrekkig is derzelver Regeering? Heeft °s Werelds Hei- lind zyne Gemeente in alle de ‘deelen der Weereld aan de heerfchappy en het opzigt van één eenige Bisfchop in Euro- pa onderworpen; dan heeft hy aan één Mensch meer opge- dragen , als hondert uitvoeren konnen, en een der onvol- maaktfte Regeeringswyzen uitgekozen” - ` soms rat a e smnmmmnnemn atmmaanteen. aad Werbaadelingen witgegeeven door de Hollandfche Maatfchappy . der Weetlmfcbappen te Haarlem. 1X Deels IHI Stuk, Te Haar lem, by |. Bosch 1767. In groot O&avo 673 bladz, bebake de Waarseeminges van. bet Weer op Zwaanenburg. Et gene in dit Stuk eerst voorkoomt is een Nieuwe Op. Josing der flelkundige vergelykingen van de Vierde Macht, e3 bier door oek van de Derde Macht: door wiLnerLMm OTTO KEUTZ. De Schryver wil den Lezereg iet nieuws onder de oogen brengen otitrent de ontbinding van Vierkants- Vier- kante Vergelykingen, thans genoemd Vergelykingen van de Vierde Magt; met minder omflag en meerder zekerheid, dan de Teertiogfche van de Derde Magt doorgaans opgelost e ` hd Ld .- . .. wore VERHÄNDELINGEN VAN DE HOLE, MRATSCHAPPYE. 335 °” Worden! terwyl Im tegendeel alle Wiskonftenaars tot hie? toe die van de Vierde Magt voor veel moeilyker gehouden hebbens als gewoon zynde de zodanigen eerst iù Teerling» Tehe te hervormen , en door behulp van deezen, (wanneer ‘er een ratiónaale*wortel van te ontdekken is) twee vierkan» te Vergelykingen te maakén, waar uit dan eindelyk de viet Wortelen gevonden. worden, Het Opfchrift van de volgende Verhandeling is, Befckoy- wingen wegens de Kracht der Vhoeiftoffen „en inzonderbeid die vanhet Water. Door J. Y. HENNERT , ult bet Fransch vertaald door J. J. BLASSIERK. Met oognierk en de korte inhoud , welk wy bier van alleen kunnen opgeeven, wordt door den Heer HENNEKT zelve dus voorgefteld. … In myne Verhandeling wegens dè Moolens die door Water gedreeven worden „ wetke Ik laatst aan de Maatfihappye voorgedraagen hebbe, was inyne veronderftelting, dàt- de botfing van ’t Water op een opper- vlakte gelyk is 4an een Cylinder Water, welker grondvlakte de getsotfte oppervlakte is, en waar van de hoogte gelyk is aan ‘de hoogte vat ’t verval der botfende Waterbeek. Maar de Meetkantteraaten, die dit deel der. Natuurkunde behane deld hebben’, niet alle met den ander overeenftemmende , wegens de Koegrootheid der kraeht van het nederftortende Water; zoo heb Ik my voorgefteld: wederom van’ nieuw af kan hier omtrent eenige navorfchingen te onderneemen, op dat ‘er dus doende geen gebrek aan myne Theorie wegens de gedachte Molens zoùde overblyven. „ Deeze Verhandeling heeft drie deelen: En: het eerfte Word danpetoorid, welke zekerheid ons de Theorie nopens dit Onderwerp geeven Kan. Vervolgens onderzoek Ik de genooe men Proeven, om de botfing van °t Water met naauwkeu» tigheid te:bepaalèn; en hier geef Ik eene wyze op , volgens welke men (myns bedünkens) deeze Proeven met meerder zekerheid, en gegronder verwagting van goede uitwerking, taide kunner in *t werk fellen. Eindelyk zat men eenige. verbéteringeti vóorgefteld vinden, welke op myne evenge: toemde Tbeörie gemaakt zoude moeten worden, indien de Kracht vái:’t Wáter, zòo áls Ik die gefteld had , te merkelyk van de ondervinding verfchilde ”. Frye Geitägten van PETRUS VERSLUYS over den Boom der Kennig des Coeds en des Kwaads, vooral over diszelfs imwene dige Natur , of He eenig befchadigend vergift in sig hebbe ges bad. De naim van deezen boom, als de boom der kemisfe der goeds en des kwaads meent onze Schryver van God zelve dair aan gegeeven te Zyn; eń oordeelt die duid)yk te blyken uit -a a 2 en. 336 VERHANDELINGEN Gen. IL gen 17. Verfcheide gedagten ovet de reden van die * benaaming voorgetteld hebbende, treedt hy tot het onder- zoek van den inwendigen aart van den boom. Hier omtrent is hy van gevoelen dat deeze boom „ een inwendig verbor- gen vergif gehad hebbe, nadeelig voor den mensch naar het lichaam, en door middel van het lichaam , ook nadeelig voor de ziele ”. 