Reis door Noord Amerika
Omtrent negen Eng. mylen van Trenton begint de grond van kleur Kleur te veranderen , tot hiertoe beftaan hebbende uit ene helder grauwe klei. van den Nu wierd hy roodagtig bruin, fomtyds purperagtig, en fomtyds van grond, een kleur als Braziliehout. Deze kleur kwam van enen roden kalk- Heen , die veel geleek naar dien welken men vind op den berg Kinnekul - Je in Wejl Gotbland , en ene byzondere bedding in de rots maakt. Dus fchynt de Amenkaanfche rode kalklleen maar ene verfcheidenheid van den Zweedfchen te wezen. Hy lag in beddingen van twee of drie vin¬ gers dik, dog was deelbaar in verfcheiden dunner fchy ven, welker op¬ pervlakte zelden gelyk was maar gemeenlyk oneffen. De beddingen zelven waren dikwyls door horizontale fcheuren afgefneden. Wan¬ neer deze Henen aan de lugt bloot gefield worden, vallen zy allengs- kens, eerll in Hukken, en naderhand tot Hof. De menfchen hierom- Hreeks wiflen ’er geen gebruik van te maken. De grond boven deze He¬ nen is fomtyds ryk en fomtyds fchraal. Op de meefie plaatfen daar men gegraven had kon men merken dat het grootfle deel der omgeworpene aarde uit dit lbort van Heengrond bellond. Wy hadden deze roodagtige aarde overal tot digt by Nieuw Brunswyk , waar zy overvloedig is. De oever der Rivier vertoonde op vele plaatfen niets dan beddingen van kalk¬ lleen , die niet horizontaal , dog meer of min naar beneden liepen. Omtrent ’s morgens te tien uren kwamen wy te Princetown , een Vrince- vlek gelegen in. ene vlakte. De meefle huizen zyn van hout, en Haan town. niet by malkander, maar hebben tuinen en weiden tulTchen beiden. Dit oord wierd eerder door Europeanen bewoond dan Penfylvame\ en dit is de reden dat de bolfchen meer weg gehakt zyn , en dat het land meer bebouwd is , zo dat men denken zoude in Europa te zyn. Wy waren voornemens voorttereizen , dog een zware aanhoudende re¬ gen dwong ons hier tot den volgenden morgen te blyven. Wy vertrokken den 29. Odtober weder. Het land was tamelyk wel Lands- bevolkt. Schoon wy thans grote boïïchen zagen , beHonden zy allen douwe. M it bomen die hun blad laten vallen , en ik zag niet enen boom van het N 2 Den- (*) Dit is omtrent 40, van onze Hollandfcbe Uren gaars. Too NEW JERSEY. \ Rockbill ♦ Nieuw Bruns - wyk. De Ra- reton. Hollan¬ ders. Dennegeflagt , tot dat ik te Nieuw Brunswyk kwam. De grond' was effen, en fcheen overal juifl niet de rykfle te zyn. Op fommi- ge plaatfen waren kleine hoogtens, die zig ongevoelig in de vlakr tens verloren , welken gcmeenlyk door beekjes doorkneden werden. By- na elke Landhoeve had haren boomgaard.. De huizen waren meelt •van hout, en op enigen aflland van de zei ven Honden de bakovens , meefl van klei gemaakt. Op enen heuvel , die met hout bewaken en Rockbill genoemd was, lagen enige Hukken van rots, zo zwaar dat drie man werk zou¬ den gehad hebben ze naar beneden te rollen. Maar behalven dezen waren ’er weinig grote Henen in het Land te vinden, want de meesr ten die wy zagen konden ligt door een man worden opgetild. Op ene andere plaats ontdekten wy vele kleine keizelHeentjes, dog ont¬ moetten gene bergen of rotfen. Omtrent den middag kwamen wy te Nieuw Brunswyk aan , een frai klein Heedje in de Provincie van New Jerfey , in ene vally op de weflzyde der Rivier Rareton. Men kan het, om zyne lage leg¬ ging, niet zien, voor dat men bovem op den berg is, die ’er vlak by legt. De Stad legt zuid en noord, langs de Rivier. De Duit- fche Ingezetenen hebben twee kerken, ene van Heen, en de andere van hout. De Engelfche kerk is ook van hout; dog de Presbyteri¬ anen waren bezig ’er ene van Heen te bouwen. Het Raadhuis heeft een' goed aanzien. Sommige huizen zyn van gebakken’ Heen, dog de meeffen zyn van hout, of ten minflen van hout en Heen te za- men. De houten huizen zyn los opgeflagen, . beflaande uit planken, die van binnen met latten aan malkander vaff zyn. Zulken die uit hout en Heen t’zamen beflaan, hebben alleen Henen muren aan de Hraat, het overige is maar van planken. Dit zou enen Reiziger, die maar fchielyk doorrydt , ligt doen denken dat alles van Heen was. De huizen waren gedekt met houten berden. Voor elke deur is ene floep van enige trappen hoog, met bankjes op zyde,. waar de. mem fehen ’s avonds een lugtje fcheppen en de voorbygangers zien.. De Stad heeft alleen maar ene Hraat in de lengte,, en aan haar noordein- de ene dwarsffraat,. beiden tamelyk lang., De Rivier Rareton vliet digt by de Stad voorby, en is diep ge¬ noeg voor grote Jagteri. De breedte by de Stad is een musketfehoot. De vloed komt tot enige mylen boven het Heedtje. De Jagten wor¬ den in de langte by de brug geplaatfl. De Rivier heeft hoge en Heile oevers, dog by de Stad zyn zy laag. Ene van de flratea wordt byna alleen van Piollanders bewoond, die hier van Albany ge¬ komen zyn, waarom zy Albany ft re et genoemd wordt. Deze Hollan¬ ders houden alleen maar gezelfchap onder malkander, en komen zel- ' den ( IQÏ NIEUW BRUN S W Y K. 1748. den of noit by de andere Inwoonders. Nieuw Brunswyk behoort toe New Jerfey ; dog de meefte zo niet al de handel , dien het dryft, is op New Tork , dat ’er omtrent veertig Eng. mylen van daan Jcgt. Men zendt daar koom en meel in menigte, brood,- veel lynzaad , plan? ken , houten vaatwerk en allerhande timmerwerk naar toe. Vele kleine Jagten gaan dngelyks van de ene plaats naar de andere. De Inwoonders winnen ook veel van de Reizigers , die alle uren door het plaatsje trek¬ ken. De fteile oevers der Rivier beftaan uit den roden Kalkfleen , dien ik Grond*, alreeds belchreven heb. Men kan hier duidelyk zien dat de beddingen Stenen», niet horizontaal leggen , maar benedenwaards gaan , vooral tegens het zuiden. De lugt had den Heen hier grotelyks ontbonden. Ik vroeg of men ’er geen gebruik van maken kon , en vernam dat hy tot het bouwen van huizen niets deugde , want , fchoon hy hard en duurzaam onder den grond is, vak hy in Hukken en tot gruis- als men hem opgraaft en aan de lugt bloot Helt. Een der Inwoonders had beproefd, ’er een huis van te bouwen , dog de buitenmuren begonnen fchielyk zo te vergaan dat hy ’er planken overheen moeH doen Haan., om te beletten dat zyn gantfche muur in Hukken viek Men wil dat de Heen ene goede milt op het land maakt , en om die reden Hroit men hem tot gruis geworden over de ak¬ kers, waardoor men zegt dat het onkruid kerft. Men gebruikt hem hier toe op de akkers en in de tuinen. (*) Tegen den avond vervolgden wy onze reis, en wierdetvover de Ra- Vervolg reton gezet. In enen drogen zomer en by ebbende zee kan men zonder der Rei- gevaar den Aroom doorryden. Aan de overzyde was de Rode Jenever- ze* boom vry overvloedig. Het land was wel bewoond, en de 'grond keizel- agtig. Wy zagen op verfcheiden plaatfen Poulepintades op enen vry ver¬ ren afïtand van de huizen in ’t veld. Omtrent agt Eng. mylen van Nieuw Brunswyk fcheidde zig de weg, Wy floegen links in. De weg aan de regterhand loopt naar Amhoy , de voomaamHe zeeplaats van New Jerfey . Het land had een betove¬ rend aanzien, men zag heuvelen en dalen,, en alles. zeer wel bebouwd. Van de hoogtens had men- het gezigt over landhoeven , boomgaarden , koomvelden, boflehen, meren, eilanden, wegen en weilanden., De grond was op de meeke plaatfen roodagtig. Ik tw.yffel niet of ’er. waren lagen van den gemelden kalkHeen onder. Somtyds zag ’er de aar¬ de uit als Ginnabcrerts. N 3 W00B- (*) Waarfchynlyk is dit een Heenmergel. Men vindt ’er een blaamv en gruisagtig foort van in het Graaflchap Bamff in Schotland. Men gebruikt hem met veel voordeel tot miRing. F» toe JFooä* bridge. Eliza¬ beth • (own* Voort- reize. NEW JERSEY. Woodbridge is een klein dorp, beftaande uit weinig huizen, en ge- legen in ene vlakte. Wy hielden hier (lil om onze paarden wat te laten rullen. De meelle huizen waren van hout, de muren van plan¬ ken, die aan een eind rond en allen op dezelve ry leggende van de¬ zelve langce waren. Sommige huizen hadden een Itaiiaanfch dak, dog de meellen waren met gevels. De daken waren meelt met hou¬ ten berden gedekt. Putten en fchepemmers werden meelt overal ge¬ vonden. Elizabeth-town is ene kleine Stad, omtrent twintig Eng. mylen van Nieuw Brunswyk. Wy kwamen daar even na het ondergaan der zon aan. De huizen Haan verltroid, dog zyn wel gebouwd, ge- meenlyk van planken, met daken van houten berden, waarmede ook de muren overdekt zyn. Ook waren ’er enige Henen gebouwen. Een kleine Hrpom loopt door de Stad van het wellen naar het oos¬ ten, de welke by de eb byna droog is, maar met den vloed kleine Jagten voeren kan. Hier zyn twee fraye kerken, die ’er veel beter uitzien dan ’er ene in geheel Philadelphia doet. Die van de Engel - fche kerk was van Heen, had enen toren met klokken, en ene leu¬ ning rondom, van waar men over het omgelegen land ziet. De ver¬ gaderplaats der Presbyterianen was van hout, dog had enen toren en klokken , en was , gelyk de andere huizen , met houten berden ge¬ dekt. Het Raadhuis zag ’er ook wel uit, en had ook enen toren met ene klok. De oever der Rivier was rood van wegens den kalk- fteen. In en rondom de Stad zyn vele tuinen en boomgaarden, en men kan met waarheid zeggen dat Elizabeth-town ïn enen tuin legt, zynde de grond rondom effen en wel bebouwd. De ganzen op enige plaatfen, daar wy dezen en den volgenden dag doortrokken , hadden drie of vier Hokjes, van omtrent een voet lang, kruislings om den hals, ten einde ze te beletten door de half gebroken beheiningen te kruipen; het welk ze ’er regt grappig deed uitzien. Wy namen ons verblyf dien nagt in ene herberg, Elezabeth-town Point geheten, omtrent twee Eng. mylen van de Stad gelegen, zyn¬ de het laatHe huis aan dezen kant ’t welk tot New Jerfey behoort. De man, die de herberg met het Veer daar by gepagt had, zeide ons dat hy daar ’s jaars honderd en tien pond Penfylvanifch geld voor betaalde. Den 30. Oélobcr waren wy reisvaardig by het opgaan der zon. Digt by de herberg, daar wy dien nagt doorgebragt hadden, wierden wy ene Rivier in een half verrot vaartuig overgezet. Deze Rivier kwam ver van ’s binnens lands , en kleine lehepen konden ze ligtelyk opzeilen, het welk een groot voordeel aan de Inwoonders van het na- STATEN EILAND. 1748. 103 naby gelegen land aanbragt, en hun gelegenheid gaf van hunne wa¬ ren gemakkelyk naar New Tork te zenden. Zelfs diende zy hun om handel op de kVeft Iiidien te dryven. De landeryen aan weerskanten der Rivier waren laag en bebonden uit weiden. Maar men kon ’er geen an¬ der hoi winnen als dat op moeraffige gronden wad, want by den vloed worden deze weilanden fomtyds onder water gezet. Men zegt dat de- menfehen en bet vee hier des zomers door ontelbare menigtens van mug¬ gen geplaagd worden. Dit wierd aan de laagheid en moeraffigheid van den grond toegefchreven , waarin de muggen hare eitjes leggen, die door de warmte worden uitgebroeid. Zo dra wy den broom over waren bevonden wy ons op Staten Ei- Staten land , dat geheel en al van zout water omringd is. Mier begint de Eilu?id. Provincie van New York. De' meeben der] Ingezetenen alhier waren Hollanders , of zulken die zig hier hadden nedergezet terwyl de Hol¬ landers hier meeber waren. Dog tegenwoordig waren zy verfpreid on¬ der de Engelfchen en andere Europeanen , en fpraken voor het groten¬ deel Engelfch. Het gezigt over het land was zeer aangenaam , worden¬ de niet zeer door boflehen belemmerd, en vertonende vele bebouwde landen. De heuvels en dalen gingen hier voort malkanderen aftevviflè- len. De Landhoeven lagen digt by een. De meebe huizen waren van hout, Land- dog fommigen van been.. Iedere Hoeve had haren boomgaard van ap- hoeven, pelbomen, wier vrugten reeds meeb geplukt waren. Ik zag hier by ieder huisrgelyk op de gehele reis, ene Cydcrpers, die op de ene of Cyder- de andere wys gemaakt was. Het volk was bezig met de appelen te perllen. perflen , of had onlangs geleden daar mede gedaan gekregen. Sommi¬ gen gebruikten een wiel , gemaakt van dikke eiken’ planken , het welk om enen yzeren as dooreen paard getrokken werd, omtrent op de zel¬ ve wys als men wouw maakt , met dit onderfcheid alleen , dat het wiel hier over planken loopt. De Kersfebomen bonden rondom de hei¬ ningen om de koomvelden. De koornlanden waren uitmuntend wel gelegen , en met Weit of Rogge bezaid. Zy hadden gene boten rondom, maar alleen watervo- ren , op zyn Engelfch , meer of min van malkander, gelegen.. Wy zagen ergens enen watermolen zo aangelegd, dat wanneer het vloed was het water in enen vyver liep , maar als het ebde ging het ver¬ laat open, en de molen wierd van het water rond gedreven. Om agt uren in den morgen kwamen wy op ene plaats daar wy het De Stad water over moeben om te New Tork te komen. Wy lieten de paarden New daar ^c?** O) De Heer Linn/eus heeft, in zyne ÏFefl Coibijcbe Reisbefchryving' , ene afbeelding van den Wouwmolen gegeven. * J04 N E W Y O II K. daar, en gingen in een Jagt. Wy hadden negen Eng. mylen afteleggen egter waren wy al te elf uren te New Tork. Wy zagen een foort van wilde endvogels in menigte op het water. Het volk noemde ze Blauw¬ bekken. (*) Zy fchenen onze Pylflaarten (gf) te zyn. Zy waren zeer fchuw. Op het flrand zagen wy fchone in de fchuinte leggende koom- veldcn, die gantfeh groen waren van het opkomende koorn. Wy za¬ gen verfcheiden’ vilfchers in fchuitjes bezig met oeflers van den bodem der zee optehalen, ten welken einde zy zig van harken met lange yze- ren inwaards gebogene tanden bedienden. Zy gebruikten deze werktui¬ gen of maar een alleen , of twee aan malkander gebonden , op zulk ene wys dat de tanden op malkander kwamen. Oeflers, Omtrent New Tork wordt ene grote menigte uitmuntende Oeflers gevonden, wiergelyken men, en voor de grootte, en voor den fmaak, op weinige plaatlen vindt. Men maakt ze in , en zendt ze naar de We ft Indien en andere oorden. Het inmaken gefchiedt op deze wys. Zo dra de Oeflers gevangen zyn , maakt men ze open , en wafl den vifch fchoon af. Dan giet men wat waters in een pot, waarin men de Oes¬ ters ene wyl kookt, daarna op een fchotellegt, tot dat ze enigzins droog zyn. Vervolgens neemt men wat fpeceryen , wat peper, en zo veel azyn , als men oordeelt noodzakelyk te zyn. Dit mengt men met de helft van het vogt waarin de Oeflers gekookt zyn , en hangt het over ’t vuur. Men moet by ’t koken wel op het fchuimen pallen. Eindelyk giet men het al te zamen in een glazen of aarden vat , doet ’er de Oes¬ ters in en maakt het wel toe, dat ’er geen lugt by kome. Op deze wys kunnen de Oeflers een geheel jaar goedblyven, en naar ver gelegen plaat- fen verzonden worden. De Kooplieden zenden om dezen tyd vele dus ingemaakte Oeflers hier van daan naar de We ft Indien , waar by zy gemeenlyk ene aanzien- lyke winft doen , want Oeflers die hun hier ene fchelling koflen verko¬ pen zy den meeften tyd voor een piflool , of zesmaal zo veel als zy hun gekoft hebben, en fomtyds nog meer. De Oeflers op deze wys inge- maakt zyn zeer lekker , en kunnen ook gebraden worden. Ene andere manier van ze intemaken beflaat hierin. Men doet ze uit de fchalen , braadt ze in een pan met boter , doet ze in een glazen of aarden vat, en giet ’er de gefmolten boter op, zo dat ze wel bedekt leggen , en er geen lugt bykome. Op deze wys ingelcgt zyn zy even goed om te eten als op de voorgaande , en worden ook naar de We ft In - dien en andere oorden verzonden. Men at ze hier ook rauw , met azyn en peper, dog zelden. Meefl braadt men ze in ene pan met boter, of in de fchalen zelven op kolen. Ook (*) Blue bilis , (f} Linn. Anas acuta, N E W Y O R K. 105 Ook kookt men ze in hun eigen water, dat zy in overvloed van zig ge¬ ven, zo dra zy in de warmte komen. Én men hield ze dan veel lekker¬ der als wanneer men ze in ander water kookte. Zy gingen hier voor ene gezonde fpys. Arme menfchen eten ze het gehele jaar door meteen weinig broods. De Oefters worden voomaamlyk op enen modderigen grond gevan¬ gen. Zy zyn zo talryk niet op het zand, en men vindt hier zelden rots of ftecn op den bodem der zee. De Oefterfchelpen worden op grote hopen verzameld en tot kalk gebrand. Wy zagen vele zulke hopen by de Landhoeven leggen , die niet ver van zee waren ; en omfireeks New York zagen wy de Boeren ze geheel en ongebroken op het land ryden , dat met weit bezaid was. De zee verfchaft ’er hier ene fchrikkelyke me¬ nigte van. De JVilden , die voor de aankomft der Europers aan de zeekuften woonden , leefden voomaamlyk van oefters en moffelen. Nog vangen zy ze vlytiglyk, wanneer ze op plaatfen komen daar oefters zyn, en verkopen ze dieper in het land aan de andere JVilden. Dit is de reden dat men op die plaatfen daar men weet dat zy voorheen gewoond heb¬ ben ongemeen vele oefter- en moflelfchelpen op hopen vindt. En dit moet ons omzigtig maken in te beweren dat op alle plaatfen, digt by zee, of dieper landswaards in, waar men zulke hopen ontmoet, dezel- ven daar gelegen hebben federt de tyden dat de zee over die' landen ftroomde. Zeekreeften worden hier ook overvloedig gevonden , en byna op de¬ zelve wys als de Oefters ingemaakt en verzonden. Ik heb dikwyls ho¬ ren verhalen dat de kuft van New York al reeds lang door de Europea¬ nen bewoond was, zonder dat ’er kreeften te vinden waren, zo dat zy uit Nieuw Engeland, daar ze overvloedig waren , in grote vifchkorven derwaards wierden gebragt. Maar het gebeurde eens dat een dezer kor¬ ven by Helgate kwam te breken , omtrent tien Eng. mylen van New York , en alle de Kreeften raakten vry. Sedert dien tyd zyn zy hier zo vermenigvuldigd , dat ze in den grootften overvloed gevangen worden. Een foort van koude koorts, door de Engel fchen Fever and ague ge¬ noemd , is zeer gemeen in velen van de Engelfche Volkplantingen, Dog in fommigen weet men ’er niets van. Ik zal in ’t vervolg de eigenfchap* pen dezer ziekte nader befchryven. Verfcheidenen van de aanzienlykfte Ingezetenen van New York verzekerden my , dat deze ziekte daar ver na zo gemeen niet is als in Penfylvanie , waar ’er tien tegen een in New York van worden aangetaft. Om die reden waren ze van mening, dat deze ziekte veroorzaakt werd door de dampen van ftaande wateren , poelen , en rivieren ; en dus konden de landfchappen aan de kuft gelegen zo ligt ’er niet van worden aangedaan. Evenwel wierd het gulzig eten van me- O loe- Kreef- ten. Koude Koorts* c K E W YORK. ïo5 Eiken- bah.. loênen, watermeloenen, perfiken, en andere fappige vrugten , ook ge¬ houden den voortgang van deze ziekte veel te bevorderen; en vele voor¬ beelden beveiligden deze mening. De Kina wierd ’er een goed middel tegen gerekend.. Egier wierd zy dikwyls gevonden ene verkeerde wer¬ king te doen , ’t zy dan dat ze verbaherd was , ’t zy dat men ze op ene verkeerde wys gebruikt had. De Heer D vid van Home , een Koop¬ man , vertelde my , dat hy zig en vele andere menfehen van de koorts genezen had met de bladen der Tuinfaly. (#) Hy hampte ze in een vy- zel , en drukte ’er het flip uit ; dit deed hy zo lang tot dat hy ’er een le¬ pel vol van had , en mengde ’er dan wat citroenfap onder. Dit gebruik¬ te hy tegens dat de huivering begon ; en na dat het drie of vier malen genomen was, kwam de koorts niet weden De bah: van den witten Eik wierd voor het belle middel tegens den loop gehouden. Men maakt hem tot poeder. My wierd van fommi- s;en verzekerd, dat ’er gevallen waren waarin niets had willen helpenden waar in dit middel ene zekere en fpoedige genezing veroorzaakt had. In New York gebruikte men dezen bah: ook om wol bruin te verwen , zo dat zy naar thee bohea gelykt, en in de zon niet verfchiet. Onder de ontelbare fchelpen en hoorns die men op ’t hrand vindt , zyn ’er die veel Claris, naar een menfehenoor gelyken.. De Engelfchen noemen ze Clams. Zy zyn zeer dik, wit, uitgenomen alleen het fpitfe eind, dat vanbinnen en van buiten blauw is , trekkende wat naai* het violet en het purper. Men vindt ze in groten overvloed op de kuh van New York, Long Is¬ land, en andere plaatfem De fchaal behuit een vry groot dier, het welk , niet alleen de Wilden , maar ook de Europers gaarn eten. Met dezen fchelpvifch dryft men enen aanmerkelyken handel onder de Wilden binnen ’s lands. Toen deze menfehen nog op de kullen woon¬ den, konden zy zelven hunne Clams vangen , waaruit hun voedfel vooma- melyk behond ; maar tegenswoordig doen dit de Hollanders en de Engel - fchen, die op Long Island en andere zeeplaatfen wonen. Zo dra de fchelp gevangen is neemt men ’er den vifch uit, rygt hem aan een draad, en hangt hem dus in de lugt om in de zon te drogen.. Dit gedaan zyn- de , wordt hy in vaten gelegd en naar Albany gezonden , waar de Wil¬ den deze ,waar kopen , die zy voor een hunner behe geregten houden. Behalven de Europeanen komen velen van de Inlanders jaarlyks op de zee kuh om Clams te vangen. Wam- De Wilden gebruiken deze fchelpen in plaats van geld', en maken ’er j pum der bun zo genaamd Wampurn van. Hunne Vrouwen hangen ze ook om Wilden, Zy opgefchikt willen wezen. De Wampums worden eigenlyk van het violet der fchelp gemaakt, want de blauwagtige hukken hebben by hun (*) Salvia Officinalis Ldjn. NEW YORK. 1748. *107 hun ene veel grotere waarde dan de witten. Een Reiziger, wel voor¬ zien van deze fchelpen , kan ’er ene aanmerkelyke wind mede doen on¬ der de Inlanders; maar als hy geld, goud of zilver medeneemt, zal hy voorzeker verliezen , want de IVilden , die verder binnen ’s lands wo¬ nen, agten deze metalen weinig of niet, gelyk ik dikwyls heb opge¬ merkt. Voorheen maakten zy hunne Wampums zelven , fchoon niet zonder veel moeite, maar tegenswoordig worden zy meed van de Eu¬ ropeanen gemaakt. Byzonderlyk doen dit die van yllbany , en winnen ’er aanmerkelyk veel by. In ’t vervolg denk ik de wys waarop de JVam- pums gemaakt worden te befchryven. Beiialven de verfchillende fekten van Chrifienen , wonen ’er vele jo- joden, den in New York , die daar grote voorregten bezitten. Zy hebben ene Synagoge, bezitten huizen en buitenplaatfen in eigendom, en mogen winkel doen in de Stad. Ook hebben ze verfcheiden fchepen , die ze bevragten. In een woord , zy genieten de zelve voorregten als de overi¬ ge Ingezetenen. Gedurende myn verblyf te New York , zo wel deze reis als de twee volgende jaren, ben ik dikmaals met ''joden in gezelfchap geweefl , en vernam onder anderen dat dit volk noit enige fpys voor zig op zaturdag bereidde , maar dat altyd den dag te voren deed , en dat zy ’s winters den gantfchen zaturdag over vuur aanhielden. Zy eten gemeenlyk geen fpek ; egter wierd my door verfcheiden’ geloofwaardige menfchen ver¬ haald, dat zy op reis zynde, en wel vooral de jonge joden , gene zwa¬ righeid maakten die, of enige andere fpys, die hun wierd voorgezet, te gebruiken , zelfs in tegenwoordigheid van Chrifienen. Ik was voor de twedemaal den 2. November in hunne Synagoge , en wierd elke reis op ene byzondere plaats gezet, die voor de Chrifienen gefchikt is. Een jonge Rabbi verrigtte den godsdienft ten dele in ’t Hebreuwfch en ten dele in ’t Rabbynfch. De mans en de vrouwen waren allen op zyii En - gelfch gekleed; de eerden hielden allen den hoed op. De galeryen wa¬ ren voor de vrouwen. De mans wierpen by het bidden enen witten doek over het hoofd , het welk milfchien enen Zak wilde verbeelden. Maar ik merkte dat dc rykeren enen kodbaarderen doek hadden dan de anderen. Velen van de mans hadden Hebreeuwfche boeken , waaruit zy by beurten zongen en lazen. De Rabbi Hond in ’t midden der Synago¬ ge , met het aangezigt naar het ooden gekeerd ; maar hy rabbelde zoda¬ nig dat het byna onmogelyk moet geweed zyn hem te verdaan. (*) New York, de Hoofddad der Provincie van dien naam, legt op 40. p)e gt ^ O a - gr. New York. (*) Gelyk ’er gene joden in Zweden zyn was dc Heer Kalm onbekend met hunne 'godsdienftplegtigheden , en om die reden verhaalt hy ze als iets byzon- ders. F, NEW YORK. Gefligt door de Hollan¬ ders. Boom¬ kikkers. Huizen. ioB gr. 40. min». N. en 74. gr. 4. min. 'PF. van Lond. omtrent 97* Eng. mylen van Philadelpbia. Hare legging is zeer voordelig voor den handel , want de Stad (laat op een punt dat door twee bayen wordt gemaakt , in ene van dewelken de Rivier Hudfon , niet ver. van. de Stad , zig uitdort. Dus is New York aan drie kanten van water omringd. De grond, waarop de Stad gebouwd is, is op fominige plaatfen effen en op andere heuvelagtig. De plaats wordt gerekend zeer gezond te zyn. De Stad wierd het eerft door de Hollanders aangelegd , in ’t jaar, gelyk men zegt, 1623. toen zy meerter van het land waren. Zy noemden ze Nieuw /. Imfterdam , en het land zelf Nieuw Nederland» De Engelfchen maakten ’er zig meefter van in ’t jaar 1 66 4. en behiel¬ den het uit hoofde van het volgende verbond van vrede. Zy noemden het land en de Stad beiden New York. In grootte komt de Stad zeer na by Boft on en Philadelpbia . Maar in fraiheid , rykdom , en handel , betwill zy die plaatfen den voorrang. Tegenwoordig • zal. zy anderhalf maal zo groot als Gotbenburg in Zweden zyn. De flraten lopen zo lynregt niet als te Philadelpbia , en hebben fom- tyds aanmerkelyke bogten. Egter zyn zy ruim, wel bebouwd, en ge¬ plaveid , uitgenomen op fommige hoge plaatfen , waar dat niet nodig was. Op de voornaamfte llraten liaan bomen , die des zomers een groot aanzien en ene lieflyke lommer geven. Dit doet de Stad als naar enen tuin gelyken. De bomen die het talrykfb zyn zyn de MYaterbeukeny (*) welken door hun zwaar blad veel fchaduw geven, en de Sprinkhaan* boom , (i~) wien zyne lehone bladeren en de aangename reuk van zyne bloemen zeer gefchikt maken om in ene Stad digt by de huizen en in tui¬ nen geplant te worden. Ook Honden ’er Linden en Olmen op de ftra- ten , dog minder in getal. Zy waren in ’t gemeen om den anderen ge¬ plant. Behalvën allerhande vogelen , die des zomers zig in de bomen ont¬ houden, vindt men ’er een foort van Kikker in groten overvloed in. (§)✓ Zy maken een fchrikkelyk geweld des avonds en des nagts, vooral na enen heten dag en als men regen verwagt , zo dat zy ’t gezang der voge¬ len als verdoven. Dikwyls fchreuwen zy zo llerk dat een menfeh moei¬ te heeft van zig te doen verdaan. De meefte huizen zyn van gebakken’ Heen, in ’t algemeen llerk en net, en verfcheiden verdiepingen hoog. Sommigen hadden, volgens de oude bouworder , de gevels naar de llraat gekeerd , maar dit was anders ' by (*) Platanus occidentalis Linn* Waterbeecb in ’t Engelfcb ► (f) Locujltree Linn. Robinia Pfeudo ■ Acacia. (§) Dit is de Ram arborea van Linnzeus, en wel de AimrikaanfcbeVcr- fcheidenheid daar van. i NEW YORK. r;48. io? by de nieuweren. Vele huizen hadden op het dak een balkon , waarop de menfchen s avonds gewoon waren te zitten , en van waar men een aangenaam gezigt over de Stad , de naburige wateren , en de overleggen¬ de kult heeft. De daken zyn gemeenlyk met pannen of berden van wit dennenhout, (*) dat hier te lande walt, gedekt. De Inwoonders zyn van gevoelen , dat zulk een dak al zo duurzaam is als een dat van wit Cederhout (f) gemaakt is, gélykm PenfylvaniegpkbveÅz. De muren zyn van binnen gewit, en ik zag nergens behangfels, waarvan men hier weinig fchynt te weten. De muren waren geheel bedekt met printen en kleine fchilderycjes. Op beide zyden van den fchoorfteen waren gemeenlyk een foort van kaften; de muren onder de venlters waren meelt befcho- ten , en ’er waren zitbanken by. De kaften en al het houtwerk waren gemeenlyk blauwagtig grauw gefchilderd. Daar zyn verfcheiden Kerken in de Stad , die aanmerking verdienen. Kerken* De Engelfche Kerk , gebouwd in ’tjaar 1695. in het welten der Stad, is van (teen , en heeft toren en klokken. De Nieuwe Hollandfche Kerk , insgelyks van fteea, is vry groot, en heeft enen toren met een uurwyzer, het enige dat in de Stad is. Zy ftaat noord en zuid; Men heeft hier in het aanleggen van Kerken naar gene ftreken zig gerigt. In deze Kerk zyn nog altaar, nog lakrifty, nog koor,, nog kaarskro- nen , nog fchilderyen. De Oude Hollandfche Kerk , insgelyks van Iteen , rs zo groot niet als de Nieuwe . Zy was van binnen befchil- derd , dog zonder beelden , en met een klein orgel verfierd , dat haar de Gouverneur Burnet vereerd heeft. De mans zitten meelt op de gallery en de vrouwen beneden. De Presbyteriaanlche Kerk is tamelyk groot, en eerft onlangs ge* bouwd. Zy is van fteen , en heeft enen toren met ene klok. Nog, vindt men ’er ene Duitfche Lutherfche Kerk , ene Duitfche Hervorm¬ de Kerk , ene Franfcbe Kerk voor de Protefiautfche Kïugtelmgen 9 ene Quaker vergaderplaats j waarby mende foodjehe Synagoge' nog voegen kan. Aan den zeekant op de fpits der landengte legt een tamelyk goed Fort kafteel , het Fort George genoemd , het welk de gantfche haven be- George*. ftrykt, en de Stad ten minften voor enen onverwagten aanval verde¬ digen kan. Ten noorden tegens het Itrand aan is zy door paliïïades be¬ veiligd, dieegter, daar men in' lang genen vyand te dugten heeft ge¬ had , grotendeels irr ftegten ftaat zyn. In de Stad zelve is geen goed water te vinden , maar digt ’er by is Water» ene fchone bron , waaruit de Inwoonders hun water voor de thee en de O 3 keu- (*} Pinus ftrobus Linn. Sp: PU p. 1419. (f) Cuprejjus tbyoides' Linn. Sp.. PI. p, 14224 t 13 NEW Y O R K. 174%. keuken halen. Sommigen evenwel, die minder kiefch zyn, bedienen zig van het water uit de putten in de Stad, fchoon het zeer flegt is. Dit gebrek van goed water is laftig voor de vreemde paarden die in de Stad komen , want zy luften het water niet dat men daar vindt. Dc Ha- De Haven is vry goed. De fchepen kunnen met hunne volle la- ven. ding vlak tegens de brug aan leggen. Het water is zeer brak , de- wyl de zee gedurig in de Haven komt , en daar door vrieft zy niet toe, ten zy in zeer koude winters. Dit is een groot voordeel voor den handel, het welk Philadelphia niet heeft. De Haven is bevryd van alle orkanen uit het zuidooften, door Long Island, dat vlak over de Stad legt. Dus hebben de fchepen alleen de zuidwefter ftormen te vrezen, want aan dien kant is de Haven open. Dog de ingang heeft enige gebreken, onder anderen dit dat ’er geen oorïogfchip kan inkomen, want fchoon zy vry diep is, is ’er egter voor zo diep gaan¬ de vaartuigen geen water genoeg. Somtyds is het ook wel zware ' koopvaardyfchepen gebeurd, door het fterk gaan der golven, wanneer zy tuiïchen de zelven in nederzakten , eventjes grond te raken , fchoon zonder kwade gevolgen. Buiten dat , de ingang is nauw, en vele fchepen zyn daar vergaan^ om dat ze ligt op ene bank geraken kun¬ nen , als zy gene goede lootfen hebben. Oude lieden , die lang den ingang dier haven bevaren hadden , verzekerden my, dat hy nog die¬ per, nog ondieper, nog fmalder nog breder was dan voorheen. Het verfchil van ty by hoogft en laagft water is hier omtrent zes Enz • voeten. Maar op zekere tyden van de maand , wanneer de vloed het hoogft is , ftygt hy tot zeven voet .boven de laagfte ebbe. Handel. New York is milfchien de Stad die van gantfeh Noord Amerika den fterkften handel dryft. Bojlon en Philadelphia komen haar zeer naby. New York ftrekt . haren handel zeer ver uit , en men wil dat zy meer fchepen naar Londen zendt dan Philadelphia. Men voert van hier naar die Hoofdftad alle de pelteryen , die men van de Wil¬ den koopt , fuiker , Mahogany , Brazilië , en ander verwhout , Rum , en andere We ft Indifche waren , nevens al het geld dat men uit de We ft Indien getrokken heeft. Alle jaren worden hier fchepen gebouwd om te Londen verkoft te worden , en men heeft in de laat- fte jaren zeer veel yzers derwaards gezonden. Van Londen brengt men hier in, ftoffen en allerhande Engelfche Handwerken en andere vreemde waren. Engeland , en inzonderheid Londen wint ontzaglyk by den handel op Noord Amerika ; want niet alleenlyk New York , maar alle de Engelfchen Steden op het vafte land voeren zo veel goed uit Engeland in , dat al het geld , nevens alle de waren die hier uit andere geweften komen, naar Engeland moet, om het geen men hier «rekt te betalen, en dit alles is daartoe nog niet voldoende. Hieruit blykt nr NEW YORK. 1748. bly k t hoe veel ene wel geregelde Volkplanting tot dc welvaert van hare Moederplaats toebrengt. New York zendt vele fchepen naar de IFeft Indien met koorn , meel, bifchuit, houtwerk, timmerhout, planken , vleefch , vifch , boter en andere eetwaren. Ook gaan ’er velen naar Bofion , in Nieuw En - geland , met koorn en meel, die van daar vleelch , boter , timmer¬ hout , verfcheiden’ foorten van vifch , en andere waren terug ontvan¬ gen , welken zy verder naar de Weft Indien voeren. Daar nemen zy fomtyds rum in , die op die plaatfen in groten overvloed geflookt wordt , en verkopen die hier met groot voordeel. Ook varen ’er fom¬ tyds geladen Jagten tuffchcn New Tork en Philadelphia over en we¬ der ; het geen alleen , gelyk uit de Koeranten blykt , gefchiedt , om dat fömmige waren op de ene plaats duurder zyn dan op de andere. Jaar- lyks zendt men ook fchepen naar Ierland beladen met JVefi Indifcbe waren , maar vooral met Lynzaad , dat hier gewonnen wordt. Men heeft my verzekerd dat ’er fömmige jaren meer dan tien fchepen mede geladen naar Ierland gegaan zyn, om dat het vlas daar gezegd wordt geen goed zaad te geven. Maar het is waarfchynlyk dat de ware re¬ den is , dat men in Ierland , om des te beter vlas te hebben, niet wagt tot dat de plant ryp is , en derhalven vreemd zaad moet laten komen. En dus is dit een der hoofdtakken van den handel ge¬ worden.. Somtyds worden de goederen die naar de Weft Indien gaan met gereed geld betaald , en fomtyds in waren, die of eerft naar New Tork gebragt , of regelregt naar Engeland of Holland gezonden worden. Als dan een fchip op de terugreis gene waren medenemen , of nie- mant het bevragten wil, zó vaart het naar New ca file in Engeland , en: neemt in plaats van ballaft fteenkolen in , die hier wel betaald wor¬ den. Ook gebruikt men ze in vele huizen , in de keuken en in de ka¬ mers , dewyl zy beter koop' gefchat worden dan het hout. New Tork dryft ook enigen handel op Zuid Karolina , waar het koorn, meel, fuiker , rum , en andere goederen naar toe zendt , en van waar het ryfb wederom terug ontvangt, het welk genoegzaam het enige is dat uit Zuid Karolina verzonden wordt. De waren waarin de Provincie van New Tork handel dryft zyn niet zeer menigvuldig. De voornaamften zyn, pelteryen , die te Os we go van de JVilden gekoft worden , vele planken , die meert van Albanj komen, timmerhout en vaatwerk , dat van omrtreeks de Riv;er Hud- fon gehaald wordt, en eindelyk weit, meel , garft , haver , en ander graan, dat men van New Jerfey en uit de Provincie zelve krygt. Ik heb Jagten gezien van Nieuw Brunswyk , geladen met weit , die los in \ fchip lag, en met meel in tonnen gepakt, gelyk ook met ene me¬ nigte 112 \ NEW Y O R K. •nigte van lynzaad. De Provincie van New Tork levert ook enig vlecfch en andere eetwaren , die men verzendt, dog in gene menigte. Ook is de voorraad van erwten die van Albany komt niet aanzienlyker. Maar des te meer yzer kan men verzenden , want men vindt het op ver¬ fcheiden’ plaatfen van dit Landfchap in overvloed en tamelyk goed. De overige voortbrengfels hebben niet veel om ’t lyf. Wyn. De meede wyn, dien men hier en in de andere Volkplantingen van Noord Amerika gebruikt , komt van Madera , en is llerk en heet. Hand- Hier zyn nog gene Handwerken , die naam verdienen , aangelegd, werken. Men krygt hier ^ van Undn_ De Hui- De Rivier Hudfon brengt den handel van New Tork veel voor- Jmt deels aan. Zy is omtrent honderd en vyftig Eng. mylen land waards in bevaarbaar , en valt niet ver van de Stad naar het weden in de Bai. Gedurende agt maanden van het jaar is de Rivier vol van Jag- ten , en andere grote en kleine vaartuigen , naar New Tork gaande of ’er van daan terug kerende , beladen met inlandfche of vreemde waren. Schepen. Ik kan niet juid bepalen hoe groot het getal der fchepen is die jaar- lyks hier aankomen of afvaren. Maar ik heb in de Penfylvanifche Koerant gevonden, dat van den i. December 1729. tot den 1. De¬ cember 1730. twee honderd en elf fchepen in de haven van New Tork gekomen , en twee honderd twee en twintig daar uit gevaren wa¬ ren. En federt dien tyd is de handel zeer llerk toegenomen. Markten. Tweemaal in de week komen de Boeren te New Tork te markt, omtrent ■ op de zelve wys als te Philadelphia , alleen maar met dit on- derfcheid dat hier de markt op verfcheiden plaatfen gehouden wordt. De G on- De Gouverneur van New Tork heeft zyn Paleis in het Fort. On- verncur. der de genen die met deze poll bekleed geweell zyn , verdient Wil¬ liam Burnet ene euwigdurende gedagtenis. Hy was een zoon van \den beroemden Thomas Burnet, en feheen de geleerdheid van zy- nen Vader overgeërfd te hebben. Maar zyne grootlle verdiende beilond in zynen aanhoudenden yver voor de welvaart van dit gewed. Het volk van New Tork houdt hem voor den beden Gouverneur , dien zy oit gehad hebben , en denken zyne bewezene dienden niet genoeg te kun¬ nen pryzen. De veelvuldige darrekundige waarnemingen, die hy hier maakte , zyn in verfcheiden’ Engelfche werken te vinden. In ’t jaar 1727. byde komd van George den II. tot den troon van Groot Britanje , wierd hy aangedeld tot Gouverneur van Nieuw Engeland. In gevolge hier van verliet hy New Tork en begaf zig naar Boft on , waar hy in 1729. overleed. Parle- Eens of tweemaal in ’t jaar wordt te New Tork ene vergadering ge- sienten. houden van de Afgezondenen uit alle de oorden van de Provincie. Men kan deze Vergadering aanzien als een klein foort van Parlement ofRyks- dag. NEW Y O Pv K. 1748. * 13 dag. Hier wordt alles het welvaren van ’t gewed: rakende in overwe¬ ging genomen. De Gouverneur beroept de Vergadering endoetzefchei- den naar goedvinden. Dit is ene magt waarvan hy zig bedient wanneer hy of verdere overwegingen onnodig , of de Vergadering niet eens ge¬ zind genoeg oordeelt ; dog het gebeurt ook dikwyls genoeg dat hy , door eigenzin of eigenbelang bewogen, deze magt ten nadeele der Pro¬ vincie gebruikt. Somtyds heeft het gewed: enen Gouverneur gehad, die met de Ingezetenen in zulke onenigheid geraakte , dat de Afgevaar¬ digden naderhand uit fpyt en wraaklud zig tegens alles kanteden wat hy voordelde , het ware dan voordelig of niet. In zulke gevallen plegt de Gouverneur de Vergadering te ontbinden , en ene andere te beroepen , wel¬ ke hy evenwel binnen korten tyd weder ontbond zo dra hy bemerkte dat de leden niet wel gezind waren. Op deze wys wift hy het hun zo moe¬ de te maken door de kollen die zy zo dikwyls gedwongen waren te doen , dat zy op ’t laaft blyde waren zig met hem te mogen verenigen in hunne pogingen ten beften van ’t geweft. Maar daar zyn ook Gouverneurs ge¬ wed! die de Vergadering beriepen en ontbonden alleen om dat zy zig niet naar hunnen zin lchikken wilde , of hare toeftemming niet kon ge¬ ven aan voorhagen , die milïchien gevaarlyk of fchadelyk voor de geme¬ ne zaak zouden geweeft zyn. De Koning ftelt den Gouverneur naar wel¬ gevallen aan , dog de Ingezetenen betalen hem zyn jaargeld. Dus heeft hy groter inkomften naar mate hy de gunft der Jnwoonders winnen kan. Daar zyn voorbeelden in deze en andere Provinciën van Gouverneurs , die door hunne onenigheden met de Ingezetenen hun gantfche jaargeld kwyt raakten , hebbende den Koning geen vermogen om bun dit te doen betalen. Indien een Gouverneur dan geen goed van zig zelven heeft, kan hy daar door gedwongen worden zyn ampt nederteleggen , of zig met een zeer gering inkomen te behelpen , of zig naar den zin der Ingezete¬ nen te fchikken. Dog ’er zyn zekere vafte voordelen, die men hem niet onthouden kan. Dezen zyn I. dat niemant in de gantfche Pro¬ vincie ene herberg kan opzetten zonder verlof van den Gouverneur, het welk men alleen verkrygen kan mits betalende wie zekere erken¬ tenis volgens de onlftandigheden. Sommige Gouverneurs , welken aan de Ingezetenen weigerden hun jaargeld te betalen, zogten derhalven die fchade te boeten door ’t verdubbelen van het getal der herbergiers. II. Weinige lieden, die ftaan te trouwen, willen hunne geboden van den preekftoel afgelezen hebben, uitgenomen zulken die zeer arm zyn ; maar verkrygen een verlof van den Gouverneur , waarby de Predikanten , Hervormde of Lutherfche , magt krygen zulke perfo- .nen, die dat verlof vertonen, te trouwen. Dit verlof nu is den Gou¬ verneur ene halve Guinea waard. En deze vergunningen door de gehele Provincie belopen ene aanmerkelyke form III. De Gouver- P neur Gouver¬ neurs. N NEW YORK. -7 m neur tekent alle paspoorten, en byzonder de zeepaficn ; en dit geeft hem een ander middel ter goedmaking zyner verteringen. Nog zyn ’er enige kleinder voordelen, die ik voorby zal gaan. 