VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
In den Jaare 1603 gaf JOHN BAYER een Naamlyst der Vaste Starren in °t licht, te Augsburg in Duitschland, hier worden de ftanden der Starren, met betrekking tot hún Starrebeeld in °t welke zy geplaatst zyn , met woorden uitgedrukt; maar derzelver Langten en Breedten vertoond door middel van Kaarten , op welke de Starrebeelden ge- trokken , en de Starren op derzelver plaats gefteld zyn, met aanwyzing van de grootte. Het uitneamendfte egter van deeze uitgave beftaat daarin — dat de Schryver elke Star met een Letter gemerkt heeft ` zynde de beet Star in elk Starrebeeld altoos aangeweezen, door de eerfle Letter in het Griekfche Alphabeth ; de naastvolgende in helderheid, door de tweede Letter van °t zelfde Alphabeth ; de overige worden uitgemerkt door Romein/ehe Letteren ; terwyt de orde der Letteren de betrekkelyke helderheid der Starren uitdrukt. Hier door vinden wy ons niet alleen in ftaat gefteld om elke Star aan den Hemel zeer gereed en juist aan te toonen; maar, om tevens derzelver helderheid met betrekking tot andere Starren, in ’t zelfde Starrebeel en in zekere maate ook de grootte, aan te wien, — Men hebbe niet te denken, dat BAYER deeze Naamlyst uit eigene Waarneemingen zamenftelde, De plaatzen van Z0- danige Starren als in Europa zigtbaar zyn, ontleende by uit de Naamlysten van PTOLEMEUS en TYCHO BRAHE; €N de Starren, aan de Zuidpool, vermeldt hy getrokken te heb- ben, deels uit de Waarneemingen van AMERICUS VESPU- TIUS, deels uit die van ANDR. corsauIs, deels uit die Van PETER DE MEDINA , en dat PETER THEODORE, EER zeer bedreeven Zeeman, de eerfte was, die er Starrebee den van vormde, en dezelve in °t licht gaf. THEODORE S Uitgave zou. thans , in de daad, een zeldzaamheid Wa A VAN DE VOORNAAMSTE STARREBEELDEN. 149 „Jorn meveLIus van Dantzig gaf, in den Jaare 1673, zyne Machina Cosleftis in °t licht. Een Werk, ’t geen, onder veele andere keurige byzonderheden , een Naamlyst der Vaste Starren opgeeft. Dit Werk is zeer zeldzaam; dewyl het groote gedeelte van den Druk , met zyn Obferva- torium en Werktuigen, verbrandde, op den 26 Sept. 1679, en wy ’t zelve thans niet kunnen raadpleegen. CHAMBERS zegt, in zyne Dictionary (Art. De volkomenfte Naamlyst ooit gegeeven door den arbeid van één enkel Man, is de Britannic Catalogue, ontleend uit de Waarneemingen van den Eerw. JOHN FLAMSTEED, de eerte Koninglyke Starrekundige te Greenwich. Wy bezit- ten jet twee uitgaven vans de cerfte van °t Jaar 1712, door- gaans. HALLEY’S uitgave geheeten 5; dewyl hy als Uitgeever gebruikt werd door Prins GEORGE van Deenemarken , op wiens kosten dezelve gedrukt werd. In deeze Uitgave telt men niet meer dan 2680 Starren; °t geen men misfchien daar aan heeft toe te fchryven, dat de uitgave gefchiedde zonder toeftemming, en, zo wy gelooven, tegen den zin van den Heet, FLAMSTBED , en die, te deezer oorzaake, Ter alles niet aan toedroeg , ’t geen hy wel zou hebben kunnen doen, Dezelve is, met dit alles, in zommige opzigten, naauw- keuriger , dan de Uitgave van ’t Jaar 1725 , door de Uit- voerders van FLAMSTEED’S laat{ten wil bezorgd ; dan in de- zelve vindt men de plaatzen van 2934 Starren , en tot deeze wyzen de Starrekundigen doorgaans. In beide zyn de Star- ren gefteld tot het begin van t Jaar 1690. De Heer sobe , Lid van de Koninglyke Academie der Weetenfchappen te Berlyn, gaf een zeer breedvoerige Naam- lyst der Vaste Starren in ’t licht, opgemaakt uit de Waar- neemingen van FLAMSTEED, BRADLEY , HEVELIUS, TOBIAS MAYER , DE LA CAILLE , MESSIER , LE MONNIER, D'ARQUIER,. en andere. Starrekundigen; de plaatzen der Starren worden. ’er in aangeweezen tot °t begin van ’t Jaar 1780 ‚en deeze bee draagen het getal van 50583 doch ’er is veel reden om te ge- looven, dat eenige Starren "ër tweemaalen in gefteld zyn, onder de naamen van verfchillende Waarneemers; en gaan wy niet zeker , of ’er geen voorbeelden ZyR, dat een bei MENG. 1791. NO. 4 Lë OPGAVE kad dezelfde Star "er drie keeren in voorkomt. ’t Is, egter; een zeer dierbaar werk , en gaat vergezeld van een Hemel Atlas of een Get Kaarten der Starrebeelden , op eene keurige en fchoone wyze gegraveerd. - In alle de Starrelysten , dus verre opgeteld , zyn de Stare ren in Starrebeelden gerang{íchikt. In die wy nu zuilen eer, melden , volgen zy elkander iu die orde, afs zy door de Middaglyn gaan , zonder eenigzins agt te geeven op Bet Starrebeeld waartoe zy behooren; de naam van het Starre- beeld wordt gegeeven, met de befchryving van den ftand der Star in ’t zelve. ` De eerfte Starrelyst , onder die gedaante , is, zo veel wy Weeten, die van den Heer DE LA CAILLE, in den aanvang van zyne Ephemerides, voor de tien baren tusfchen 1759 en 1765, en in °t eerfte der gemelde baren gedrukt. De- zelve bevat de rechte Ascenfien en Decligatien van 307 Star- fen, met bepaaling tot het Jaar 1750. De Heer DE LA CAILLE gaf in den Jaare 1757 zyne Afire- nomie Fundamenta in °t licht, waar in eene Lyst gevonden wordt van de rechte Ascenfien en Declinatten van 393 Stare ren, desgelyks tot ’t Jaar 1750. In den Jaare 1763, Chet Jaar op dat van zyn Dood vol gende ,) zag men te voorfchyn komen pr LA CAILLE's, Con lum Auftrale Stelliferum, behelzende een Lyst der plaatzen van 1942 Starren, alle bezuiden den Keerkring van Capricor- nus, en waargenomen door dien geleerden en onvermoeiden Starrekundigen, toen hy zich, in de Jaren 1751 en 1752, aan de Kaap de Goede Hoop bevondt. De plaatzen worden daarin ook opgegeeven, voor het begin des Jaars 1750. — In ’t zelfde Jaar gaf men zyne Ephemerides uit, voor de tien baren tusfchen 1765 en 1775; in de Inleiding worden de plaatzen opgegeeven van 515 Zodiaks Starren , alle opgemaakt uit de Waarneemingen van dien grooten Man. In deeze Lyst worden de Starren gebragt tot het begin van °t Jaar 1765. ` De Nautical Almanac voor "tr Jaar 1773 , Werd in den Jaare 1771 uitgegeeven; aan het einde vindt men een Lyst van 387 Starren; in derzelver rechte Ascenfie , Declinatie, Langte en Breedte, ontleend uit de Waarneemingen van wylen den Eerw. Dr. BRADLEY , en berekend tot ’t be- gin des Jaars 1760. ’t Is grootlyks te bejammeren , dat deeze kleine Lyst, en de uitkomften van omtrent 1200 Waarncemingen van de Maan, alles ie, wat men in ’ openbaar ziet, van den veelvuldigen arbeid deezes zeer nuauwkearigen. en onvermoeidea Waarneemers, niettegen- oe ~ d Baan VAN DE VOORNAAMSTE $TARREDEELDEN. ISI faande hy, thans , omtrent dertig Jaaren i3 dood geweest. De Heer worLLASTON drukt zich daar over in deezer voege uit. 3, De Starren die BRADLEY’s naam draagen, zyn alleen an dë 380, gegeeven in zynen Nautical Almanac , voor » 1713, bepaald tot den aanvang des Jaars 1760. Zy, v maken flegts een klein gedeelte uit van ’t geen men zou ø hebben kunnen verzamelen uit den arbeid van dien groo» en ten Man , indien zyne Reprefentanten het overige niet aan, an ‘toog des Gemeens onttrokken hadden. Naa veele Jaaren ġs wagtens en vrugtloozen aanzoek, werden zyne Papieren s geregtlyk opgeëischt, in den naam van zyne Majcfteit , o voor het Geregtshof van den Exchequer , en, hangende a het gefchil , overgegeeven in handen van den toenmaalie wm gen Kanfelier van den Exchequer , die ze aan de Univerfie vn teit van Oxford gaf, van welke hy desgelyks Kanfelier Was, en van daar zyn ze nooit weder te voorfchyn geko- o men, De Starrekunde heeft reden om zich te beklaagen »ẹ over iets, waar over zy zo lang te vergeefsch geklaagd s heeft. Uit papieren, die ik gezien heb, is het zeker a dat Dr, BRADLEY de geheele Britfche Starrelyst berekend an hadt, voor °t Jaar 1744, en er zyn blyken in, dat hy an meest elke Star daarin heeft waargenomen. In de daad, j, ik ben in °t zekere onderrigt, dat Dr. BRADLEY de Brite wg Jehe Starrelyst tweemaalen doorliep; eerst met de oude an Werktuigen van het Koniuglyk Obfervatorie , vóór het ‚ Jaar 1750 ,-en naderhand met de nieuwe; maar de vrugt s deezer nafpeuringen heeft men nog aan het Gemeen niet vn medegedeeld , fchoon ze gedaan zyn met Werktuigen het s» Gemeen toekomende. Verfcheide dwaalingen zal men en- der deeze Starren vinden, welke , naar billykheid, niet e kunnen toegefchreeven worden aan Dr. BRADLEY, of aau „ de zodanigen die huune opgaven ontleend hebben uit de on verffrooide papieren, die zy konden magtig worden 5 an maar aan des Doctors eigen Familie, die, onbezorgd voor „ ’s Mans eer, de oorfpronglyke ftukken te rugge hielden , „tot dat het tydsverloop het een moeilyke taak gemaakt „ hebbe , zyne eigene aarncemingen ter zyde te leg- » gen, om zulk een lange reeks van Waarneemingen, door „ ten ander gedaan, te ontknoopen. In den Jaare 1775 kwam ‘er een dun Boekdeel uit, behel- zende verfcheide Papieren van wylen den beroemden Ta- BIAS MAYER van Gottingen , onder den Tytel van Opera Znedita. In dezelve vindt men een Lyst van de rechte Ase cenfie en de Declinatie van, 998 Starren , welke, door de ' 2 15à OPGAVE Maan en andere Planeeten kunnen bedekt worden; Dezelve is berekend tot ’t begin des Jaars 1756; deeze wordt, uit hoofde van bekende kunde en naauwkeurigheid diens Waar- neemers, zeer. hoog gefchat. ` Aan het einde van het Eerfte Deel der Afbronomical Ob- fervations made at the Royal Obfervatory at Greenwich, uitgegeeven in 1776, fchenkt ons Dr. MASKELYNE , de te- genwoordige Koninglyke Starrekundige , een Lyst der plaat- Zen van vier en dertig voornaame Starren, en de rechte Ascenfie en afftand van de Noord. Pool. gefchikt tot ’t Jaar 1770 , en die, de uitflag zynde van vericheide Jaaren here haalde Waarneemingen , zeer zorgvuldig en met de beste Werktuigen gedaan , voor allernaauwkeurigst mogen gehou den worden. By deeze mogen wy voegen Dr. nEerscner’s Lyst van dubbele Starren , gedrukt in de Philofopkical Tran/altiens y voor 1782 en 17835 des Heeren MRSSIER’s Nebula of Star- renhoopen, uitgegeeven in de Connoisfance des Temps , voor 3784; en Dr. HERSCHEL's Lyst van denzelfden aart, gegec- ven in de Philofophical Tran/aëtions voor 1786, Uit deeze Bouwftoffen heeft de Heer WoLLASTON zyn Werk vervaardigd 5 doch geen gebruik gemaakt van die vóór FLAMSTEED fchreeven , uitgezenderd HEVELIUS, en dit nog fchaars ; en , in de daad , dit was mier noodig, naardemaal de Starrekundigen zeldzaam op dezelven wyzen maar alle de Starren in tke British gue van 1925 zyn "er ingevoegd, zo wel als die men vindt op de drie laatere Lysten van den Heer DE LA CAILLE, die van Dr. BRADLEY in the Nautical Almanac voor dee van den Heer MAYER, van Dr. MASKELYNE , de dubbele Starren van HERSCHEL En MESSIER se Nebule , en alle die van Dr. HERSCHEL , uitge- nomen die van zyne tweede en derde Clasfis, dat is, alle die waargenomen kunnen wórden met Telescoopen, minder van ontdekking dan zyne eigene. Het Werk van den Heer wortLasTON behelst vyf ondere fcheide Starrelysten 5 naamlyk , Dr. MASKELYNE’s nieuwe Lyst, van zes en dertig voornaame Vaste Starren; eene al- meene Lyst van alle de Starren, in Riemen (Zones) van en Noordpool-afftand ; een Register tot de algemeene Lyst; een Lyst van alle de Starren, in die orde in welke zy door de Middaglyn gaan; en een Lyst van Zodiacale Starren , in Lengte en Breedte. De eetfte Lyst behelst de Rechte Ascenfien in tyd, de jaar- \ykfche veortgang der Rechte Ascenfie iu tyd, en de jaarlyk- che VAN DE VOORNAAMSTE STARREBEELDEN. 153 iche eigene beweeging in tyd en ín graaden, voor ieder Star, als mede de Riem tot welke ‘dezelve behoort in de tweede Lyst. Deeze omftandigheden zyn opgemaakt uit eene me- nigte van Waarneemingen , nieuwlings gedaan met de uiter- fte naauwkeurigheid , door den Koninglyken Starrekundigen , met oogmerk om te bepaalen, of deeze Starren, vergelee- ken met derzelver ftand vóór hem bepaald, in °t Jaar 1770, eenige eigene beweeging hebben, en welke dezelve is, e Dat de Vaste Starren , gelyk ze doorgaans genoemd worden, eene eigene beweeging hebben, heeft men zints lang vere moed; en men veronderftelde zulks zelfs ontdekt te hebben in Artturus ; maar deeze beweeging is zeker zo gering, dat geene Waarneemiagen, vóór Dr. BRADLEY’S lyst gedaan, noegzaam waren om dezelve onder ’t oog te brengen; en et verloop van twintig jaaren ; °t welk onze tegenwoordige Onvermoeide Koninglyke Starrekundige heeft mogen beftee- den, fchynt nog veel te kort, om zulks met eenige maate van naauwkeurigheid te bepaalen , zelfs in den thans veel verbeterden ftaat der Starrekundige Werktuigen. De Waar- neemingen duiden , nogthans , genoegzaam zulk eene be- weeging aan in alle de Starren, en eene die zeer aanmerke- łyk is in Arâurus, ` De tweede Lyst, of die in Riemen is afgedeeld, vere dient, daar de fchikking geheel nieuw is, eene breedere ont- vouwing. Alle de Starren binnen den afftand van 10° van de Noordpool, zyn zamen vergaderd, en in een Lyst op zich- zelven geplaatst, in die orde, als zy door de Middaglyn gaan; it wordt de eerfte Riem geheeten. De tweede Riem vat alle de Starren op een grooter afftand van de Noord- ` pool dan to° „en op een minder afltand dan 15°, op dezelfde az gefchikt. De derde Riem behelst alle de Starren tus- ` fchen de 15° en 20° van de Noordpool; doch van hier, tot de Schryver komt op 20° van de Zuidpool, zyn de Riemen maar één Graad in breedte, dat is, de vierde Riem bevat alle de Starren die op meer dan 20° en min- der dan 21° afftands zyn van de Noordpool , gefchikt in die orde als zy door de Middaglyn gaan , en zo vervol- ns. L Elk ` ` voor dent van January 1790; de tweede, den voortgang der ` Rechte Ascenfien , in dezelfde maate; de derde deeg 154 OPGAVE Elk van deeze Lysten beftaat uit negen kolommen. De eerite behelst de rechte Ascenfie der Starren in Graaden, Iver Rechte Ascenfie in tyd, en de vierde den voortgang in tyd; de vyfde ftelt voor, den afltand der Starre van de Noor l; de zesde haaren voortgang in de Noordpools ab, fand; in de zevende wordt de grootte aangeduid; de acht- fte behelst het getal, den naam, of het character van de Star, te gelyk met den naam van den Waarneemer, die de plaats dier Starre bepaalde; de negende levert eenige korte aantekeningen op , om de aandagt der Waarneemeren te bepaalen tot zekere om{tandigheden daar vermeld; ten einde zy door volgende Waarneemingeun mogen bewaarheid of walsch bevonden worden. £ Wanneer de (and van eene Star doar verfchillende Waarneemers is opgegeeven, gelyk het getal der meesten is, vindt men alle die (tanden over gebragt tot den zelfden tyd, (1 Jan. 1790) en in die orde gefchikt, als de Waarneemingen gedaan zyn. Door dit middel blykt met een opflag van het oog, hoe verre de Waarmeemes overeenftemmen , en hoe verre zy verfchillen. Die fchikking is keurig, nuttig, en die vergelyking, onder ’t gezigt vak tende, verfchaft meer vermaaks en voldoenings, dan me mogelyk zou hebben kunnen verwagten van een enkele Starrelyst. De Heer WOLLASTON heeft elders (*) de redenen opge- geeven , waarom hy denkt, dat een Lyst der Vaste Starren, in deeze gedaante, nutter zou weezen , dan in eenige ande- re; en toen een voorftel gedaan tot veelvuldige onderzoe- kingen des Hemels , om eenige veranderingen te ontdekken, die in de Vaste Starren mogten voorvallen. Hy noodi alle Starrekundigeu uit, om deel te neemen in dien arbeid , en eeu zeker getal van Riemen (elk van één Graad in breedte) waar te neemen. De derde Lvst noemt hy een Register voor de Starren in the British Catalogue, brengende tot de Riem van den Noordpools afttand, waarin ieder Star kan gevonden wot- den. Deeze Lyst behelst alleen de Starren in the British Catalogue van 1725, gefchikt in Starrebeelden ; en de Stat- sen, in ieder Starrebeeld, volgen elkander in dezelfde orde, (*) Philofophical Transaâiens , Vol, LXXIV. p. 181, en Vol. LXXV. p. 346. VAN DE VOORNAAMSTE STARREBEELDEN. 154 als in die ; maar de Stazrebeelden zyn Alphabe- tisch gefchikt. Lyst beftaat uit drie kolommen ; de eerfte behelst het Getal van de Star, zo als dezelve Deag in the British Catalogue; de tweede, BAYER’s Letter van aanwyzing wanneer de Star ‘er eene heeft ; en de derde , het getal van de Riem , tot welke de Star behoort , in de tweede Lyst, van den Noordpool af te rekenen. De vierde Lyst behelst de Starren van the Brith Ca- talogue, van DE LA CAILLE’S Lyst der Zuider Starren, ep omtrent tachtig Starren uit de Iuyst van HeveLIus, die door FLAMSTEED waren overgeflaagen , allen gefchikt in een agtervolgende reeks , naar de orde in welke zy door de Middaglyn gaan. =— Deeze Lyst beftaat uit vier kolom- men; de eerfte (elt voor, de rechte Ascenfie der Star im tyd, voor den 1 Jan. 1799 ; de tweede, den afltand der Star van de Noordpool, voor denzelfden tyd; de derde, de tte van de Star; en de vierde het getal, den naam ef et charaêer van de Star, en het Starrebeeld waartn dezelve geplaatst is. De vyfde Lyst geeft de Lengten en Breedten op van zodanige Starren, als binnen de negen Graaden van de Ecliptica gelegen zyn , gefchikt in de orde van derzelver Langten. Dezelve behelst alle de Starren ; welke gevon- den worden binnen deeze perken in de Starrelysten van PLAMSTEED , BRADLEY, MAYER, En de kleine Lyst van DE LA CAILLE, in zyn Aftronomie Fundamenta , pag. 238. Deeze Lyst heeft vyf kolommen; de Langte van de Star, gebragt tot het begin des Jaars 1790 , (aart in de eerftes e tweede bevat de Breedten van zodanige Starren , als zich ten Noorden van de Ecliptica bevinden; en de derde de Breedten van de Starren aan de Zuidzyde. De vierde kolom vermeldt de grootte van de Star; de vyfde het gee wl, den naam of het character en den naam des Plaats- bepaalers. Wanneer eene Star waargenomen is door twee of meer Perfoonen, wordt de uitkomst hunner Waarnee- mingen (tot het zelfde tydsbeftek gebragt) "er by gevoegd, in die orde als de Waarneemingen gedaan zyn. 156 WAARNEEMINGEN EN VORDERINGEN WAARNEEMINGEN EN VORDERINGEN IN DE STARREKUN DE, GEDAAN IN DEN JAARE MDCCXCI, VOLGENS DE OPGAVE VAN DEN HEER J.C. DE LA MÉTHERIË. (Journal de Phyfique, Jan. 1791.) Hi getal der Comeeten is nog onbekend. Eene optek ling maakende vęn die men, op verfchillende tyden, heeft waargenomen, vindt men een zeer groot getal; en de Wysgeeren hebben, in gevolge van verfchillende ver- onderftellingen , dit getal nog zeer veel vermeerderd. Lam- BERT veronderftelde een Millioen Comeeten. Maar, in de Starrekunde , gelyk in alle andere deelen der Natuurkundige Wysbegeerte, heeft men alle verom derftellingen verbannen, en na wel beweezene daadlyk be- ftaande Voorwerpen gezogt. In ’t Jaar MDCCXC heeft men drie Comeeten gezien, welke, gevoegd by de zes en zeventig wel bekende , ons verzekeren > van het beftaan van negen en zeventig Comeeten. Mejuffrouw HERSCHELL ontdekte den 7 January een Co- meet in het Geftarnte Pegafus. Den o January nam de Heer MECHAIN eene tweede waar, in het Snoer der Visfchen. Deeze is de achtfte Co- meet door dien bekwaamen Starrekundigen ontdekt. Eindelyk heeft Mejuffrouw HERSCHELL een derde Co- meet ontdekt in °t Geftarnte Andromeda, op den 17 April. De Heeren MECHAIN en MESSIER hebben dezelve waar- genomen tot den 28 Juny. Men! heeft derzelver Loopkring berekend in het bene- denfte gedeelte ; maar men weet den Omlooptyd- deezer Comeeten niet, en kan denzelven niet weeten, voor dat zy ten tweedemaale wederkomen. De Starrekunde is elk Jaar nieuwe ontdekkingen ver- fchuldigd aan den Heer HERSCHELL. De gewigtigíte , wel ke hy, in °t jongst verloopen Jaar, -gedaan heeft, be den Ring van Saturnus. Deeze was toen zeer weinig zigtbaar; dewyl dezelve alleen van ons op den kant in de dikte gezien wordt, De Heer nerscrnerL heeft dien Ring waargenomen, met zyn groote Telescoop van veertig voe- ten. Hy ontdekte op dien Ring een genoegzaam lichtend unt om hem te doen zien, dat dezelve eene beweeging eeft op zichzelven, rondsom de Planeet. Die omdraaijing , ` Et: Vi IN DE STARREKUNDE. 157 chiedt in tien uuren twee en dertig Mimuuten. ` Deeze aarneeming verklaart ten vollen , hoe deeze Ring van zeventig duizend mylen Diameter zich zelven kan ophou- den, fchoon zo dun; want de Heer DE LA PLACE hadt reeds by uitrekening ontdekt, dat, indien deeze Ring zich jn tien uuren omdraaide, de middelpunt fchuwende kragt t genoeg was, om alle de deelen daarvan zamen te uden. De Heeren DE LA LANDE en LE FRANÇOIS, diens Neef, hebben hun moeilyk werk in het Obfervatorium van de Koole Militaire voortgezet, om den ftand der Starren in het Noorder halfrond te bepaalen, en reeds dien van acht duizend Starren bepaald. De Heer DE LA LANDE hadt reeds voerlang aan de Zeelieden Tafels beloofd om op Zee het Uur te vinden door de hoogte der Zonne , op alle Breedten en op alle Declinatien. Mejuffrouw Le FRANCOIS, zyne Nigt, heeft dit lang en moeilyk werk volbragt. Ook heeft de Heer LE MONNIER een Vertoog uitgegeeven over de Zeevaard , waarvan hy het beftaan der Stroomen in de Zuidzee verzekert, als mede de nuttigheid aantoont, wan de hoogte der Maan , om de Langten te vinden; desgelyks verklaart hy in ’t zelve de Waarneeming door den Heer DE GUIGNES in China gedaan, op eene Verduise tering, die geheel hadt moeten weezen; doch eeng rings- wyze verduistering was, uit hoofde van den Dampkring der Maane.. De Abbe BAUCHAMP is wedergekeerd van Bagdad, waar hy een Obfervatorium heeft opgerigt. Hy vermeldt de Waarneemingen van veele duizenden van Starren , en meer dan honderd en vyftig Waarneemingen door hem gedaan. op Mercurius , een Planeet by ons zo zeldzaam te zien. y heeft eene Kaart van Afe vervaardigd van de Perfi/che Golf tut aan de Caspifche Zee, waar omtrent hy eene groote menigte misftellingen verbeterd heeft. PROEVE OVER DE VOORZIENINGS-REGULEN. Door PIE- TER VAN AKEN, 4. L. MR Phil. (wie, D r onze C) voorgaande Bedenkingen hebben we kortelyk aangemerkt, dat °s Menfchen kennis in Natuurkundige, en OH Zie boven, bl. sro. L 5 258 PROEVE en wel inzonderheid in Meteorologifche , Wetenfchappeés: zoo verre noch niet gevorderd is, dat zy by mogelykhei vooraf kan weten , en meesterlyk bepalen , welke, en hoedanig de gefteltenis der Lucht, een geruimen en agter- volgenden tyd aan den anderen, zal zyn, dag en uur zelfs niet uitgezonderd, ~=- Dan, wy hebben tevens merkt, dat ‘er, dit niettegenftaande, wel eenige Voorzie. nings-Regulen kunnen plaats hebben ; die op Waarnemin. gen, welken reeds voorhanden zyn, gegrond, ons, om ie reden, cenige bepaalde zekerheid iesaangaande geven kunnen. — wyl dit nu van veel nuts zy in den Landbouw , en alle Zulke hanteringen , die by droog of nat Weêr eenig belang hebben, zo zal het niet ondienftig zyn, eene proeve over de Voorzienings-Regulen daarop te laten volgen; welke ik, zoo kort, als mogelyk is, zal voorftellen. Door Voorzienings- Re verfta ik len, door wel ken wy eene aanftaande luchts-gefteltenis voorzien , ea voorweten kunnen : byaldien de Natuur hare werking in die orde houde , waarin men ze voor het tegenwoordige bevind.. Ik voeg er cit laatfte by , om dat het onwaar- fchynelyk is, dat de grote veranderingen , die in den Dampkring voorvallen , volftrekt werktuigelyk gefchieden: en het, byaldien ‘er àl dusdanige wetten mogten plaats hebben, zeer waarfchynelyk is, dat de ontzagchelyke door- brekingen van vrezelyke Dampen, uit onde che Kol- ken, in dezen eene grote verandering moeten veroorzaken. Immers, dat er dusdanige vrezelyke onderaardfche Holen op den bodem der Zeeën, zoo wel, als in de verfcheide Beddingen des Aardbodems , te vinden zyn , daaraan kan men geenszins twytelen, byaldien men het vierde Deel van de Verzameling der Mengelfchriften van den Heer Unser inziet; alwaar hy in zyn tweden Brief, met onlochenbare bewyzen , door oog-getuigen, op velerhande manieren ge- nomen , aantoont , dat, om zyne eigene woorden te gebrui- ken, byna de gan/che omtrek des Aardbodems inwendig hol, en vol van onderaardfche gangen is. De vrezelyke uit- werkzelen., van deze inwendige onderaardfche gedaante, door het veroorzaken van ftormwindeu zoo wel, als fchto= melyke aardbevingen , worden aldaar mede opgenoemd: waarut men, zonder veel moeite, kan afleiden, hoe vole ontelbare {chichtige veranderingen in den Dampkring , doer hare ongeregelde werking en doorbreking, kunnen veroor- zaakt worden; die de gegrondfte voorzeggingen van JE OVER DE VOORZIENINGS-REGULEN. 159 Weêr le leur ftellen. Men leze, ten dien einde, zynen Brief over de Weêrs-Woorzeggingen, geplaast in het eerkte Deel der gemelde Verzamelinge, pag. 78. —- Alle deze mogelyke toevallen daar latende, is myn oog- merk, uit ene. Waarnemingen, die bereids voorhane a den gewonen loop van het Weêr , eenige faren ds door den ander, aanduiden, de Voorzice nings-Regulen in hunne zwakheid in zoo verre te verfter- ken, dat ze, zoo niet den naam van Woorzeggingen, ten minfte dien van gegronde gishngen , in de zamenleving , kunnen wegdragen. ` Wy hebben in onze vorige Bedenkingen aangemerkt, dat de Waarnemingen van den bekenden Schaapstsarder , op de verfchrilleude ftanden der Maan , ten opzichte van onzen Aardbodem , waren berustende; dat zulks, dit doot, gaande, en die der andere Planeten daarby gevoegd zynde , gefchiktlyk een Weêrkundig dag-register zou kunnen ople- veren. zou echter kunnen gebeuren, dat deze alge- mene regel, door andere b ende oorzaken , fomtyds eenige uitzondering hadde. De perfing van de Maan op on- zen Dampkring, indien ik het dus mag noemen, veroor- zaakt niet altoos eene gezette daling in de Kwik: by zulke gelegenheden is ook wel fomtyds eene aanmerkelyke ryzing waargenomen; naar alle waarichynelykheid door tegenftry- dige of opftuwende Winden veroorzaakt. it algemene beginzel dan in zyne waarde latende, me- nen we, dat de aanwyzingen van den Barometer, gevoegd by de Waarnemingen der Winden, die "e Jaarlyks gewoon zyn te waien; en het in acht nemen van den reeds gevallen regen; eene aanmerkelyke en groter zekerheid aan de Voor- zienings-Regulen kunnen byzetten ; en het geen , in het eerfte geval, eenige uitzondering kon lyden , hier in het alge als zeker doen voorkomen. oe , of uit welke bron, de veranderingen in den Damp- kring ook mogen voortkomen » het zy door de onderaard- che Holen, het zy door de warmte der Zon, of op eenige andere wyze; de oorzaken daar latende, en op de waarge- nomen uitwerkzelen ziende, zal een wel geftelde Barometer altoos de orbe gidfe zyn, die ons in dat ruime verfchiet, de meerdere of mindere zwaarte der Luchtkolom , onder welke wy ons bevinden, zal aanwyzen. De zakking van de Kwik , daar zynde, is het zeker, dat ze in hare zwaarte is verminderd; en door hare aangenomen dunheid eene ont- lasting zal veroorzaken vaa Dampen, en andere Verheve- 16e PRORVE lingen, die zich alsdan in den Dampkring bevinden; ea dat wel in eene meerdere, of mindere hoeveelheid, naar even- redigheid van de grootte der zakking. s De ontlasting des Dampkrings , gevoegd by de tegen- woordige lichtheid der Lucht, geeft ons een tweden weg- wyzer, om de zekerheid van aanftaande Winden te leren kennen ; want deze , luchtvloeijingen zynde , zyn altoos naar den aart der zake gewoon , van eene dikker in eene dunner luchtsgefteltenis in te dringen, met groter of minder fnelheid , naar evenredigheid van derzelver dunheid; even gelyk een ftroom waters met groter of kleiner kragt van nelheid voortvloeit , naar evenredigheid van deszelfs we- derftand. ` Deze eerfte Waarnemingen ftellen dan de Voorzienings- Regulen in eene tamelyke zekerheid, om over het tegen- woordige, en op handen zynde, Weër, met grond te nen oordelen. Om nu een zeker vooruitzicht van de ftreken, die de Winden zullen nemen, te hebben , heeft men met de Wind- tabellen te raadplegen , en wel inzonderheid met die van den Heer cRUQUIUs , te Sparendam , te vinden in de Beginzelen ‚der Natuurkunde van Musscu., pag. 883 en 884 ed, 1739. Deze, door Waarnemingen , hier te lande opgefteld, zul- jen ons eene geregelde voorwetenfchap geven van de ftre- ken, in welke ze naar alle waarfchynelykheid waien zullen 5 vooral, wanneer men eene nauwkeurige aantekening houd der dagen , in welken zy deze of gene ftreek in ieder Maand gehad hebben. Onze Voorzienings-Regulen op die wyze uitgebreid heb- bende , kan men tot het vooruitzigt van aanftaande droogte , of vochtigheid , overgaan. Hiertoe komt bovenal in aanmer- king, de ligging der landftreek , waarin men zich bevind. En ten dezen aanzien maken de Wester ftreken door de Zee omringd ‚ de Oosterlyke door Landen , hier en daar met hoge Bergen, en weinig Zee voorzien, de ligging der Lan- den uit, welken wy bewonen. Daar uit nu, vergeleken -met de bovengemelde kennis hunner verfchillende ftreken , kan men, door de Voorzienings-Regulen , voorweten, of "er droog, dan nat Weër, voorhanden zy. De Westerlyke, Winden , die eene verbazende menigte van waterachtige Dampen, uit de Zeeën , waar over zy waien , opgewaasfemd , tot ons overbrengen , zullen altoos, zoo lang zy ftand hou- den , regenächtig zyn. De Oosterlyke daarentegen ‚ ORT Landen gaande, die weinig vochtige pen uitwaaslemen oÇ OVER DE VOORZIENINGS RECULEN. 16: doch dit gemis door exhalatien , of uitdampingen van eenen anderen aart , rykelyk vergoeden , zullen altoos , vooral indien ze eenige dagen freck houden , droog en fchraal zyn. Wanneer men, derhalven, hun waargenomen getal van da- gen, die ze in ieder Maand gewaid hebben, nauwkeurig m acht neemt, zal men een redelyk gegrond vooruitzicht hebben van het droog of nat Weër, dat aanftaande is. Verder zou men dit vooruitzicht ook tot het beloop der 'Saifoenen kunnen uitbreiden , door de Waarnemingen vaa het reeds gevallen Water, vergeleken met dat , het welk men heeft waargenomen, het eene Jaar door het andere ge- rekend, "e Jaarlyks te vallen; want, dit in acht genomen zynde, kan mergoorweten, hoe veel Waters, alles gelyk geeld zynde, in het volgende van het Saifoen, byaldi t regelmatig is, nog te verwachten zy. , Men kan dus, zo eene angstvallige doorgronding der oorzaken , maar enkel, door op de waargenomen uitwerk- zelen te letten, eene zeer aanmerkelyke nuttigheid uit de Voorzienings-Regulen trekken. Dan , dit is * niet alleen; ze verfch ons daarenboven nog eene nuttigheid van een anderen agt; afgeleid uit de ftreken der Winden , in welken ‘zy waien , en de verfchillende op- en uitwaasfemingen , wel- ken zy mede brengen. De Westerlyke Winden, gelyk wy reeds hebben aangemerkt, gaan, gemeenlyk , hier te Lande, met een overvloed van waterachtige Dampen vergezeld: een veelvuldig foort van andere exhalatien is den Oosterlyken Winden eigen. Onder dezen bevinden zich velerhande foorten van Zout- en Salpeterachtige deelen, van eene uit- nemende nuttigheid, tot zuivering van de Luchtsgefteltenis , zoo wel, als tot vruchtbaarmaking van den Aardbodem. Deze niet uitgewaasfemde geesten, die zich in overvloed in den Dampkring bevinden , vermengd , veroorzaken eene koude opbruisfing ; en verfchaffen dus eene andere verto- Bing of luchtsgefteltenis voor de Voorzienings-Regulen , wzouderheid by den Winter, —: Vermits derzelver uit- werkzelen , by den Zomer, door de warmte der Zonneftra- len als verydeld worden, Zoo kan men ze dan doorgaans alleenlyk in het aangezicht gewaar worden ; en ze zullen, m het algemeen gefproken, het Weër fchraal maken: doch by den Winter ftrekt derzelver kracht zich verder uit; en men befpeust ze zichtbaar in het Water, en alle vochtige Lichamen; het welk men alsdan gewoon is Worst te nog- MEN, = De eigenfchappen nu van deze Zout- en Salpe- terachtige deeltjes zyn van dusdanig een aart, dat ze, of oor t a S PROEVE door de perfing der Planeten , rondsöm den Aardbodem, is hunne verfchillende ftanden , zeer fchielyk , als °t ware, kunnen fmelten; of door aandrang van zylingfche of tegen, ftrydige oorzaken, des te (terker werken: het welk alsdan in de Voorzienings-Regulen een fchoon vooruitzicht geeft van eene Winter-weérkunde , in alle deze gevallen. De kracht der Oosterlyke Winden, waarmede zy waien , kan ons, over de hoeveelheid der Zout- en Salpeterachtige deeltjes , die zich alsdan in den Dampkring bevinden , doen oordelen. De zylingfche of tegénftrydige Winden, die hun opvolgen , over het beloop der Vorst, alsmede over de go zette tyden , in welken men fneeuw. te verwachten heeft, en de verfchillende ftanden der Maan, in opzicht tot onzer Aardbodem , over derzelver ontlasting. Voorts kan men, uit eene nauwkeurige Waarneming van den loop der Win- den, en kragten, waar mede zy waien, daarenboven iets zekers voorweten van deszelfs voortduring. Buiten tegene fpraak , kan dit alles, in ontelbare gevallen , van groot nut ‚ in den Landbouw zoo wel, als in de zamenleving. … En kunnen dus de Voorzienings-Regulen, uit Waarnee mingen opgemaakt, het huishoudelyke leven in die Large, tyden veel nuttigheids toebrengen; even zoo, kunnen ook de bovengemelde Wind-tabellen eene waarfchynelyke zekere heid opleveren, om de hoedanigheid der Saifoenen te voors weten. Byaldien de Winden , van welken, door behulp der Vere hevelingen, die zy medevoeren', de goede of kwade tiering der Gewasfen veelal afhangt, omtrent die orde van waïen houden, zoo als dezelve aldaar in ieder Maand is waarge» nomen, dan mag men zich met eenige voorwetenfchap van het aanftaande Saifoen vielen, Het verleent een gunftig voor- uitzicht, wanneer, in de Lente, en het uiteinde van den Zomer , de Dampkring , by tusfchenpozing , eenige dagens door tegenftrydige Winden, tot eene aanhoudende kalmte gebragt, en dus gehouden word; welke, door de Zonnee alen gekoesterd, magtig is, deels, om in de Lente dea groei der Gewasfen te bevoordelen ; deels, om de Vrug- ten, bereids tot zvne vereischte grootte gewasfen, in het uiteinde van den Zomer , door eene nodige koking en be- teiding hunner fappen , fmakelyk te maken; wanneer de Zomer daarenboven, in den tusíchentyd , tusíchen de Lente en den Herfst , met Onweers- Buien eneene tusfchenkoe mende koude vergezeld gaat; deels, om de Bomen van hunne onreinigheid te zuiveren; deels, om de jonge fcheue dt ten mn vn vn ‚ OVER DE VOORZIENINGS-RECULEN. 163 ten tot nodig hout te maken ; en als de daarop volgende Herfst en Winter de vereischte Storm, Winden en Vorst opleveren, om den Dampkring, door de Zomerhitte but, ten orde gebragt, te matigen, en het Aardryk voor het volgende Jaar vruchtbaar te maken. — Maar, wanneer hier eene aanmerkelyke ongeregeldheid plaats heeft, en de Winden zich een geruimen en aanhoudenden tyd, in den- zelfden en in een gezetten ftreekhoek , by maniere van verwisfeling , flingerswyze , ophouden, alsdan heeft men te verwachten, dat de Saifoenen, in het een of ander op» zicht, nadelig zullen aflopen. Met deze nuttigheden in de famenleving praten dan de Voorzienings-Regulen ; en dezen, (gepaard met eene op» merkzaamheid op de gevoelige werking des Dampkrings , die fommige Infeêten en Dieren aan de hand geeven; mits- gaders op de luchtverfchynzelen, die zich, by groote ver» anderingen , doorgaans in den Dampkring vertoonen, wel- ken geenzins verwaarloosd moeten worden ,) zullen ons genoegzaam in ftaat (ellen, om onze wezenlyke belangen te bevorderen. Dan men wachte zich , voor ’t overige , van zaken te willen bepalen , die, van wegens hare om- doorgrondelyke bronnen , onder gene menschlyke bepa- ling vallen kunnen , en waartoe de gevestigde Waarne- mingen gene de minfte aanleiding verfchaffen. ZONDERLING, DOCH GELUKKIG UITGEVALLEN, HULPMID= DEL VOOR EEN DOORGEZWOLGEN VISCHGRAAT. Medegedeeld door Dr. ***, (fe fterk welgefpierd: Man, tusfchen de 30 en 40 Jaaren Oud, had het ongeluk van , onder het eeten van Snoek „ ten aanmerkelyk groote graat doer te flikken. Hy voelde terftond daarop een geweldige fteekende pyn beneden in den flokdarm , welke na het doorzwelgen van een aardappel, droog brood , en meer zoortgelyke middelen , waar door men de graat poogde te doen zakken , van tyd tot tyd toe- nam , Zo dat men een Heelmeester te hulp riep. Deeze floeg voor , om te beproeven van met een fpons aan een balyn vaste gemaakt , de graat tot in de maag , voort te duwen 5 doch men weigerde zulks met het grootfte recht, daar men uit de be- proefde middelen reeds ondervonden had , dat men door drooge vaste ligchaamen in te brengen; de graat hoe langer oe 164 VAN EEN DOORGEZWOLGEN VIOCHGRAAT, hoe dieper, in den flokdarm vastdrukte. Men nam dan andere dingen by der hand, de Leder flokte een taamelyke hoeveelheid boomoly in, het geen voor eenige oogenblik- ken verzagting aanbragt, maar niets meer : Hy gebruikte laauw water, waar in een goed gedeelte keukenzout gefmok ten was, dit verwekte walging , en vermeerderde daar door de pyn aldergeweldigst. Twee nagten en den volgenden dag wierden zeer onrustig en pynelyk doorgebragt , waarop de Lyder door een Vriend geraaden wierd, een langwerpig ftukje versch raauw fpek, waardoor een ftevige draad ge- ftoken en aan het eind behoorlyk vastgemaakt was, door te zwelgen , het welk men vervolgens weder op konde trekken, en op die wyze de vastzittende graat uit den flokdarm haa len. Na eenige zwarigheden, die de Lyder daar tegen in bragt, wierd deeze , gewis zeer moeielyke, geneeswyze on dernomen, en het gevolg daar van voldeed naar wensch. Men had uit groote voorzigtigheid een vfy ftevige draad maletkoord gebruikt, dezelve door een ftuk versch fpek, van omtrent een en een half duim lengte en een half duim dikte , geftooken „en aan het einde met een ftrik en knoop be- vestigd; het doorzwelgen daarvan ging nog al vry gemak- kelyk toe, doch het weder uittrekken gefchiedde niet zonder de verfchrikkelykfte benaauwdheid en allerhevigfte pyn; maar men bevond , tot groote blydfchap van den Lyder en alle de Omftanders, dat een ftevige, meer dan een duim lange graat, waaraan een kleine weerhaak zig bevond, in het ftukje fpek vast zat ‚en de Lyder , binnen weinige vurn: van alle verdere ongemak bevryd wierd. DE LENTE. De zy den goeden ==- weldadigen en === aane biddenswaardigen , wyzen Schikker der Saifoenen ! — De Winter is verdweenen, die zagte en gematigde Wine ter — geene nypende koude heeft ons getroffen, NOg — de hand van den arbeider toegefloten : geene opeenftapelingen van Ys hebben onze Dyken in gevaar ebracht. — Het is waar, bulderende en woedende inden hebben zich doen hooren: dog —— zy zyn niet meer , zy hebben ons vaarwel gezegd ; een veel zagter , en zoele Wind is hen opgevolgd, en ftreelt thans het gelaat des Aardryks. =~ De witte en doorkunítige fnecuw- ViOK- DE LENTE. 168 vlekken , die maar weinige waren, zyn gefmolten, en — verliezen zich in kronkelende ‘beeken. — i)e dampkring verfpreidt en breidt zich uit: — de aangenae me Winden komen ten voorfchyn, vervrolyken de Aarde, en —— geeven haar het leeven en de beweeging weder, — De blyde Landman aantclrouwt de herboren natuur 5 hy voert zyne fterk gefpierde Osfen uit den warmen ftal; en geleidt hen in het jong uitbottend groen der velden 3 en ook foms, ter plaatfe daar het nuttige ploeg-yzer ge- bezigd wordt; daar hy, door middel van het blinkende flaal, de Aarde doorfnydt, en —— dus de netgefchikte vooren vormt: terwyl zyn gehoor zich verlustigt in dem overheerlyken zang der fchoone Leeuwrik , die ===» al klapwiekende ten hoogen Hemel opftygt, en mm op de: dunne lucht zweeft. Nubegintde Landman het Aardryk met afgemeeten pasfen te doorloopen ` werpende het zaad, in den vruchtkweeken= den fchoot der Aarde jen — zie daar , —— heteerfte Too- neel van het aanminnig Jaargetyde. — De nyvre Bouwman heeft zyn taak volbracht: nu verwacht hy den vrucht- baarnrakenden dauw , de zachte Regenvlagen , en == de alles koesterende ftralen der Zon, van Hem die ieder jaargee tyde koont met zyne goedheid, ———= Nu fchieten de leevenwekkende ftralen der Zor in de ingewanden van het Aardryk, en dringen tot de donkerfte fchuilhoeken der groejende waereld door. — De aangename warmte verfpreidt zich, in mm een aantal uitbottende planten 5 en doet het Aardryk, door duizenden van verfchillende- coleuren , eene prachtige, eene heerlyke, vertooning oples veren, door eene mengeling van licht, en fchaduw met elkanderen, — Alles lacht het oog des aanfchouwers van alle kanten toe; en — hy verwondert zich met eerbiedigheid tevens : daar hy ziet, hoe alles zich lang- zaam ontwikkelt. Hoe fchiet reeds voor °t Vee de tedere gras{cheut uit, — en — hoe fpruit het brood , nog in den halm befloten , uit de Aarde voort: terwyl de „jeugdige knoppen van het geboomte zich, van tyd tot tyd, als ontploojen ; daar intusfchen het aangenaam ge- zang der boschbewoonderen alle harten begint te ftree- len, door hunne onderfcheidene wyzen 5; laatende , uit het loof, hunne fchelle {remmen hooren, Ja! —. hoe wordt hièr de mensch getroffen over de diepe kalmte, welke "er heerscht! — De toonen van den Nachtegaal, die van verre rollen; ===» het verliefd fnavelen der Voe- MENG. 1791. NO. 4 M , ge 366 DE LENTE gelen; == het geklapper hunner wieken; maar mm vooral de frische en baliemachtige lucht, die hy inademt: Ja! alles wat hem omringt boezemt hem een onbefchryf- lyk gevoel van wellust in. , Aanfchouwt dan, dit Jaarfaizoen , ol Stervelingen , en — aanbidt den Beftierder der waereld. Hem, de nuicputbare bron van alle weldaden; den algemeenen Beftierder van alles wat leeven heeft; den goedgunftigen onderhouder van al wat er is , ‘of zich beweegt, —= zienlyke, en onzichtbare dingen, — Hem alleen zy de eer, de lof, en de dankzegging! Het is door Hem, —= door Hem alleen, dat de veelvuldige verfchesdenhreid der groejende waereld zich uitbreidt, en mmm door den frise hen dauw bevochtigd —— door de aangename Re droppen verleevendigd wordt. ep — hy krygt, door middel vaa zyn Geld, in alles zynen . wenste , \ ZET GELD t67 wensch, en zyne begeerte. — Dan ach! hy die beroofd is van tydelyke middelen , die van dit blinkend metaal niet voorzien is, die, fchoon hy al niet behoeftig ie, echter met waarheid zege gen kan, Zilver nog Goud hebbe ik niet: op welk eene wyze word: hy behandeld? Men keert hem den nek toe; men befchouwt hem met verachting; want, daar in zyn uiterlyk aanzien, by gee brek van genoegzaame middelen , niets pragtigs zweeft , denke mer , door vooroordeel en waan bedrogen, dat hy noch oordeel noch verftand bezit; dus wordt hy niet geacht. Dan — - verwonderlyk is de fehikking der dingen , van Hem, die, door zyne onnagaanbaare wysheid , de lotgevallen det oadermaanfche fchepfelen fchikt en regelt; die deeze in armoe- de, —— geene in rykdom, zyne dagen doet doorbrengen; den &enen in pragt en vrolykheid laat dartelen , den anderen in armoede en ellende doet zuchten. Egter, met dit alles, is dee» ze ordening ten hoogtten wys aanbiddenswaardig ; daar geene Maatfchappy, geen Gemeenebest, zou kunnen beftaan , zoo wy alle, of ryk,of arm, waren, zoo ‘er geene onderfcheie dene Banden plaats hadden. War al moeite, —— welke gevas- ten, eu hoe oncindig verfchiltende bedryven worden "er in het werk gefteld , ter verkryginge van dit blinkend Metaal. — " Hoe Oft, zwoegt en zweet de fchamele daglooner, van den vroegen Morgen, tot den laaten Avond, om eene geringe hoe- weelbeid Gelds, ten einde het nodige onderhoud, voor zich, en de zynea , te bezorgen. Hoe tart de Zeeman de ftoutfte gevaaren; hoe zwerft en dobe bert hy, dagen en nagten, op de onftuimige baaren der Zee; en» kel op boop van winst, ter verkryginge van eenen rykeu buidel, Hoe zit de Kunftenaar zich tomp te denken aan het voortbrene gen van nieuwe uitvindingen; de Geleerde aan nuttige Weetenfchappen , en overheerlyke werken, ook om, en teg verkryginge „ van dit blinkend metaal. Ja, was het niet hierom, en, bierom alleen, hoe veele zouden, in eene niets beduidende ledigheid, hunbe dagen ten einde brengen: hoe veele zou- den rasch een einde maaken, aan het waarneemen hunnet posten eu bedieningen, zoo wel in het Godsdienftige , als in het Burgerlyke. Maar wordt "er dus, door en om het Geld, zoo veel verrigt, zoo veele onderfcheidene fondfen en plannen in ket werk gelteld, mmm hoe veel kwaads wordt er tevens dog bedreven! Hoe baidaadig verkwist de doorbrenger zyne fchatten, in allene leye ongebondenheid en weelde; by zuike fchepfelen, die eukot kun werk masken , zyne beurs te ledigen; levende overdadig. , Hoe verbergt een Gierigaart zyn Geld; hoe onrustig is zyd fap, daar hy zich geduurig verbeeld, dat de dieven hem bet zelve zullen ontrooven: hoe dikwils telt hy zyn lang be- fpaard opeen geftapeld metaal ; — — hoe woont zyn hart by Zggen (chats =— hoe angftig wordt hy op ’t hooren van bet kleenfte gengt; fa, — hoe onerrekt hy zich zelven het nodige, en 3 Bog 168 NET GELD nog veel meer het verkwiklyke sterwy! de arme, de nooedruftige } tot hem vergeefs om hulpe fchreit. En hoe verlangt reeds zyn nazaat naar zyn einde: hoe ftaroogen zyne bloedverwanten op zynen dood, om de, door hem, zoo zorgvuldig byeengefchraap- te fchauen onder zich te verdeelen : hoe juichen zy dan , naa Zynen dood, om zyne Gierigheid: hoe verheugen zy zich ia zyn Geld; zich weinig bekommerende, of het door flinkfche wee gen, of eerlyke middelen , verkregen is; °t is hun genoeg dat zy de bezitters zyn. 