Vaderlandsch Museum voor Nederduitsche Letterkunde, oudheid en geschiedenis
Alles ging voorspoedig in die nieuwe volksplanting ; de kerk was voltrokken, en een dorp was aldaer als hoofdplaets tot stand gekomcn. Reeds was er eene wekelyksche markt ingerieht, toen, in 1646, de Markics van Lede, die binnen Duinkerken voor den koning van Spanje het bevel voerdc, iiit vrees voor dc acnnade- ring van het fransch leger, hctwelk onder het gebied van den hertog van Orleans stond , en Duinkerken bedreigde ^ met de wrcedste koclblocdigheid de dyken deed doorsteken cn dc sliiizcn openen. Terstond hernam de woedcnde zee het land dat men liaer met zoo veel arbeids, met zoo veel zweets, had onttrokkcn. In eenen nacht was alles wederom onder water, cn de mecstc inwoo- ners kwamen dacrin om. Alles werd in de Moeren vcrwoest lot dc huizcn toe, want dcze storttedcn in ; de kerk alleen , die stcvigcr gebouwd was dan het overigc^ bleef recht staen. Sedert dien rampzaligen 4**®“ September 1646, die tot heden toe de nagedachtenis van den Markics van Lede, in dat gewest, doct vervloeken, bleven de Moeren onder water, en het is cerst in onze f — 448 — eeuw, dat men de indyking heeft (lernomen en tot stand gebraclit. Men vcrhaelt dat tydens dat alles wcderom in een uitgebreid meer was veranderd, en wcl ten jare 1647, ecrst drie overgcloopene spaensche soldaten en, bet volgende jaer^ nog vijf andere^ den toren der overgeblevene kerk tot schuilplaets hadden verkozen. By dage hidden zy zich aldaer verborgen, en des nachts kwamen zy met cen bootjen aen land en verrichtten in de omliggende dorpen alle siach van dieveryen en euveldaden. Ilet vee werd uit de weiden en uit de stallen, het koren uit de schuren, het linncn op de bleeken gestolen. Het viel eens voor, dat een arme vtsscher van Gbyvelde, met name Jozef Lew, het verblijf der booswichten ont- dekte; doch hy werd door hen zoo verschrikkelyk bedreigd, dat hy ze niet dorst aen het gerechtshof aenklagen. Intusschen had het hooge bestuer, onderricht van al de gruweldaden , die dagelyks, geheel die streek door, plaets grepen , nachtwakers aengesteld ; doch de roovers, in het riet verdoken, overvielen eene dezer wach- tcn^ vermoordden de manschappen^ namen dezer wapens mede, en werden daerdoor ai stouter en stouter. Men wist niet waeraen men al die onheilen had toe te schryven. Menig treffelyk man kwam in verdenking; men ging zoo verre dat men dacht dater toovery medc gemengd was. Drie jaer lang begingen zy straffeloos alle siach van misdaden, en drie jaer ook bleef hunne schuilplaets onbekend, wan- neer het eindelyk, in 1650^ gebeurde dat eene windbui de koorde, waermedehet bootjen aen den muer dcr kerk was gehecht, losrukte. Het vacrtuig dreef snellyk weg ; en als de roovers zulks gewaer werden dan was het reeds te verre om het nog te kunnen terug bekomen. Weldra ontbraken hun de levensmiddelcn ; dan losten zy hunne geweeren af om het noodsein te geven; doch niemand kwam hun ter hulp. Eindelyk hield het schieten op. Eenige dagen daerna zag de visscher, die de verblijfplaets der struikroovers vroeger oiitdekt had, het bootjen been en we^r over — 449 — het meer dobberen; by ried byna wat er gebeurd was. Verge- zeld door eenige zyner geburen naderde by schroomvallig tot acn de kerk ; doch men hoorde er niet het minste gerucht, dat het aenwezen van menschen kon doen vermoeden. Hy kwam in den toren, en vond aldaer de lyken der acht booswichten uitgestrekt op den grond liggen. Dante, zegt de schryver aen wien ik het grootste gedeelte van dit verhaei ontleen^ heeft ons een verschrikkelyk tafereel opge- hangen van Ugolino, die, met zyne zonen, van honger stierf; doch stellig waren de omstandigheden, die de laetste oogenblikken van deze acht booswichten vergezelden , nog akeliger en moesten hun de dood nog vreeselyker maken. In der daed men verbeelde zich die ellendige^ welke, als door den vloek des hemels getroffen, van langer hand hun einde zien genaken, en het zelfde lot in de oogen van hunne medeplichtigen moeten lezen. Men verbeelde zich hoe hun het geweten meet kiiagen^ hoe de vrees en de wroe- ving hen moet ter ne^r drukken, terwiji hun geene hoop van redding of hulp meer overblijft ; hoe zy elkander onderling hunne euveldaden verwyten ; hoe zy inwendig aengehitst worden om zich met het vieesch hunner snoode makkers te voeden en aldus hun rampzalig leven eenigs zins te verlengen ; hunne oogen vlammen om elkander te verslinden, hunne tanden knarsen, en de nagels liunner handen zijn reeds door stuiptrekkingen gekromd en bereid om hunne prooi aen te grypen.... Zie dacr ecne flauwe schets van dat yselyk tafereel ! JooT, l*Hermite en Province. Paris, 1826. D. IX bl, 398-403 — Db Bertrand, Notice historique aur Zutfdcoote. Dunk. 185S. in-8<>bl. 13,61. — Men zieook over Cobbrgher en de Moeren , onder andcren iia , Ds Decker , Eludes hiatori- ques aur lea Monta de Piete. Brux. 1844. bl. 38-136, Jot- TRAND, Notre Frontier edu Nord~Oueat. Brux. 1843. bl. 21 en 62. — en De Bertrand, Hiatoire de Alardick. Dunk. 1852. bl. 4, 6, 8,48en60. I 450 — VI. €en prie6ler boor eenen gaoiDbicf bebrogen. In de eerste jaren der zestiende eeuw gebeurde het eens te Antwerpen, dat een gcestelyke eene som had ontvangen, welke juist niet groot was, maer die hem geheel in zilveren geld betaeld werd. Een gauwdief, die het gczien had, en die wist dat de priester, onder zynen gordel, eene opgepropte bcurs droeg, ging er by, groette hem beleefdelyk en maekte hem wijs^ dat hy zich belast bevond eene nieuwe koorkap voor den pastoor van zijn dorp te gaen koopcn. De deugniet beweerde zelf weinig kennis te hebben in zaken van dien aerd ; uit dien hoofde, en daer het toch zuik een gewichtig stuk gold , verzocht hy den geestelyke hem te willen vcrgczellen in eenen winkel, waer men dergelyk kerkgewaed verkocht, om hem aldaer de koorkap eens te mogen aenpassen ; want, vcrmits het hem toescheen, dat de gestalte des geestelyken zeer wel overcenkwam met die van den pastoor zijns dorps, zou hy des te beter over de maet en de grootte kunnen oordeelen. De gevraegde dienst scheen zoo gcring , dat de priester er willig in toestemde. Diensvolgends begeven zy zich tc samen naer eenen winkel van kerkgewaed; men toont hun aldaer eene koorkap; de geestelyke legt ze zich op; de koopman beweert dat ze wonder goed staet. De gauwdief, die den priester van voren en van achter bezict,vindt de kap nog al wel; noehtans wist hy er aen af tc wyzen dat ze langs voren te kort was. De winkelier, die den koop geerne had zien toesluiten, verzekerde dat het niet kwam van de koorkap, maer dat deze door de opgepropte beurs van den geestelyke, eenigs zins naer omhoog getrokken was. De priester, om alien — 451 — twyfel te doen verdwynen, legt zyneii met geld gevulden gordcl af. Men beziet alsdan op nieuw de kap van allc kanten ; macr, terwiji de geestelyke zich omgekeerd lieefl, grijpt de dief de beurs op en zel er zich mode op den loop. De priester, met de koorkap op bet lijfy snelt hem achter na, en de winkelier vliegt ook den geeste- lyke op de hielen. Deze roept : Aoudt den dief^ de koopman ; hotidt dien priester j en de gauwdief schreeuwt insgelyks : houdt dien priester ^ die dot gek geworden is. Het volk gelooft, dat bet in der daed zoo is, vermits men hem met eene koorkap ophetlijf over straet zag loopen. Terwiji aldus de een den anderen deed aen- houden, gelukte het aen den gauwdief, midden in al die verwar- ring, te ontsnappen. Erasmus, in Convivio fabuhso. — Melandri, locorutn atquc seriornm centuriae aliquot, Francf. 1617. T. I, bl. 48. VII. IDe btnxstsn^iex te ^nlmtxptn. Omtrent het midden der zeventicnde eeuw gebeurde het te Antwerpen , dal zekere burgersvrouw, die naer de markt gegaen was, om aldaer harcn voorraed van holer voor den winter te koopen, door eenen beursesnyder honderd en vijftig gulden werden onlslolen. Toen de koop gesloien was en de vrouw naer haer geld tastte^ voelt zy dat het weg was ; zy valt van schrik in onmacht, en als zy tot zichzelve gekomen was, laet zy en de gekochte boter en de daerhy zijnde bocrcn staen^ loopt straet op straet neer, als ccne dubhende vrouw^ die niet durft naer huis keercn. Terwiji zy aldus geheel verwilderd voortsukkelt, komt zy tot aen de stadsvest. Aldaer ziet zy in een arm huisjen, een kind in eene wieg liggen schreijen, zonder dat er iemand by of omtrent is. Zy vergeel een oogenblik bet ongeval, dat haer was overgekomen ; uit mede- lyden gaet zy dacr binncn en geeft^ uit moederlyke bewegiug, de borst aen bet verlalen wicbt. Tcrwiji zy aldus by de wieg zit, komt dc dief, die baer bet geld ontstolen bad, bet buisjen binnen geloopen, smijt een pakjen in bet bedstrooi en snauwt baer 'toe : zijt gy nog hier? Zie doer een proefstuk van mijn tegenwdordig dagwerk! Iliermede sneide by voort^ meencnde dat bet zyne vrouw was, die bet kind zoogde. Toen by weg was, staet de vrouw van de wieg op, tast onder bet bedstrooi en vindt aldaer bare beurs met de bonderd en vijftig gulden weder. Dadelyk ijlt zy naer bare wooning en vertelt aen baren man, ai wat baer voorgevallcn was. Deze, over zulken geluk- kigen uitslag vcrbeugd, ging bet buis aen de recbters aenklagen; maer eer die aenkwamen, warcn man en vrouw verdwenen. De Gbieck , Den toy ten gheck. Brussel 1B72. in'lS** bl.227. EINDE. LNHOUD. Bladfyde. Hst Netblingen-Likd i Kerste fragment 27 Tweede fragment 30 SAGBff : De Slag van Oth^e . . 53 NEnBELAlfDSGB ToORBBL. Homnlus 34 en 437 De Foer 40 RlEIIVB GeDICRTEN UIT DE DERTIBNDB EN TEBRTIENDB BBUWEN . 4i en 296 Gislein de Coninck 99 OoRKORDEN IR RET NbDERLARDSCR , VaR 1298 100 Ramers tar Rhbtorika : 1. De Violieren, te Antwerpen 103 2 en 6. St.-Rochus, te Dendermonde 109 en 441 3 en 7. Maria ter Eere, te Gent Ill en 442 4. Rhetorykers te Borchloon 112 3. De Roode Roos, te Hassell 113 Vadrrlardsche Anekdoter : 1. Scboone les van keizer Rarel aen zynen zoon 113 2. Herlog Arnold van Gelderland 276 3. Boudewijn, Godfried van Bouillons broeder 401 4. Treffend antwoord van eenen aertsbisschop 418 3. Vreeselyke dood van acht struikroovers 446 6. Een priesler door eenen gauwdief bedrogcn 430 7. De beursesnyder le Antwerpen 451 Laturscrb Vbrtaling van Jacob van Mabrlants Wafenb-Martun , door Jan Biikelare 116 Ndmismatibk : 1. De Munt te Aelst, in 1162 200 2. * * te Wacllicm, in 1421 201 3. De medailleur Michiel Mercator, van Venloo 233 4. Vredius als bcoefenaer der pcnningkiindc 260 — 454 — Bladiydc. Willem van Haccht 205 Nedeblardsche Voobnamen 206 Spreekwoobden : * 1. De Pauwen komen in bet land met de Waels, op Thourouts feesto. 214 2. Het laken in de beste vouw slaen 250 Het Nedeblandsgh iif Fbankrijk 215 1. Douai 224 2. St.-Omaers 240 5. St.-Winoksbergen 244 Dibrensage 251 Despauterius 267 Christiaen; koning vanDenemarken, in Belgie 270 De pastoor van Velthems Spiegel historiael 272 Maerlants gcdicht « Der kerken claghe » 275 OoRKONDEN IN HET Nbdeblandsch VAN 1278, 1279 eo 1280 : Vinders 277 Grafsgrriptsn tb Hal 402 UtBBCHTSCHB ChRONIJK VAN 1138 411 Bribyen van Geleerde Manner : 9 van Vredius * . . 419 n » Le Roy 422 • » Van Wijn 423 Fragment van eenen Ridderroman 451 Over dr Wijnakkers in Zdid-Nederland 454 DRUKFEILEN. Bl. 21, regel 6, parkementen (ook elders) lees perkamenien. 35, n 14, Jan fian Die$t 9 Pieter van Diest. » 9, VIII l> VII. 77, » 9, te like 9 ten like. 80, 9 37, verone A vervne. 116, w 7, Henegouwcn A Henegouw, 207, » 22, wy.»„ tnededeelen A ik..., mededeel. 208, A 1, toy..,* inlasschen 9 ik.... inlasch. 248, A 4, voorsien A voorzien. 282, A », Spierincx A Spierinx. 422, A 8, Jakob A Jacob, VADERLANDSCH ML'SEIM. VADERIANDSCH MUSEUM VOOR NEDERDUITSCHB LETTERKIINDE, OIJDHEID GESCHIEDENIS, €. JSernire, rnOFESSOK ir be rtCI'LTEIT Bin WU9BEOEEHTB EX LETTEEEN ABN BE nOOAEfClinOl TWEEDE DEEL. GENT, DRUKRERY VAN C. ANNOOT-BRAECKHAN, KOORNAIARRT. 1858. I)et fl0elant6**liel>. Te recht wordt hel Roelants-Iied onder de schoonste voorc- brengsels van de epische dichtkunst der middeleeuwen gerekend. Het is ook tevens een stuk, dat, zoo door den aerd als door de beroemdheid der helden die er in optreden ^ en waeronder Karel de Groote, Roelant, Olivier, Turpijn en eenige anderen hoofd- roilen spelen , eenen overgroolen byval vond by al de volkeren, waerover zich de heerschappy van Karel uilstrekte, en dal nil dien hoofde in onderscheidene talen overgebracht en behandeld werd. Met de Nevelingen, den Walewein en den Grimbergsche oorlog, is het Roelants-Iied een dier weinige middeleeuwsche slukken, waerin een uitmuntend plan wordt aengetroffen, terwiji in meeslal de overige epopen er in 'l algemeen weinig orde heerscht. Dikwijis immers gaet de dichter geheei in 't wilde voort, zonder dal men kan raden waer by voornemens is te landen. Het plan van hel Roelants-Iied is duidelyk aengewezen , en al de onderdeeien van het sink zijn te voren berekend en met veel kunst afgemeten. ( 2 ) Yier voorname helden , zoo als ik boven zegde, treden er in op : Roelant , die al de andere vcrre ovcrlreft ; Olivier, die een weinig minder is ; de aertsbisschop Turpijn, en cindelyk Karel de Groole. By deze kan men nog Gueioen (^) voegen, wiens rol zoo belang- rijk is, en wiens karakter met zulke vaste en levens fyne kleuren geschilderd wordt. In bet vyandlyk kamp treft men slechts koning Marcelijs (2) aen , by wclken men nog den enkelen emier Baligant kan voegen. Deze echter komen eerst in bet tweede gedeelte des diehtstuks op. De knoop van alien is de slag te Roncevaux. Een weinig bekend feit nil bet leven van Karel den Groote, de nederlaeg van de achterhoede zijns legers by de terugkomst uit Spanje in 778, heefttot eerste grondlage van bet dichlstuk gediend. De beroemde Einhard of Eginhard is de eenige geschiedschryver, die daervan , zoo in bet leven van Karel den Groole als in zyne Annates^ met korte woorden gewag maekt. In bet Roelants-lied echter wordt alles in bet breede verhaeld en op eene dichterlyke wyze ingekleed. Zie bier den korten inboud. Karel, de maelitige keizer, verbleef zeven jaren in Spanje, gedu- rende welken tijd by gebeel dat edel land, tot aen de zee toe, aen i}^ne maebt onderwierp. Er is geen slot of bet wordt ingenomen ; geene stad, geene vesting die aen lyne wapenen kan wederstaen, uilgenomen bet eenige Saragossa op de belling van eenen berg gelegen. Deze stad beboort toe aen koning Marcelijs, die God niet aenbidt , maer Mahomet dient , en Apollo aenroept. Onheilen hangen dezen noodvrendig over bet hoofd. Koning Marcelijs bevond zich te Saragosse in zynen boomgaerd, waer by meer dan twintig duizend mannen rond zich geschaerd (t) In fnascti GriaA» of Gikkukc. 1b 1 fiBDScb MfcBSttlK of ( 3 ) had. Aldaer nam hy hel woord en sprak zyne hertogcn en graven op deze wyze aen : « Heeren , verneemt de mocilykhcden waerin ons bcvindcn ; keizer Karel uit hel zoete land van Frankrijk is ons in het onze komen bespringen. Mijn leger is niet groot genoeg om hem slag te leveren , en ik heb geen volk genoeg om het zyne te overtreffen. » Geen zyner Sarazynen, Blancardin van het kasteel van Val-Funde uitgenomen, anlwoordde hem een enkel woord. Deze was een der wijste heidenen ; een ridder vol moed en een bekwaem raedsman om zynen meester wel ter luilp te komen. Hy sprak tot den koning, om hem moed in te boezemen : « Zend boden aen Karel , aen dien stouten en trotschen vorsl ; zend hem ryke geschenken , en doe hem verstaen dat hy naer Aken zou terug trekken, beloof hem dat gy hem aldaer zult komen vinden om de chrislene wet aen te nemen, en om hem manschap te doen. Vergt hy gyzelaers, zend er hem dan lien of twintig, ja zelfs onze vrouwen en kinderen , om hem op die wyze dus beter in slaep te wiegen. » Deze raed wordt goed gevonden. Koning Marcelijs zendt eenige zyner voorhaemste heidenen als gezanten naer Karel, aen wien zy beeren en leeuwen met hazewinden , zeven honderd kernels en duizend valken , vier honderd muilezels met goud en zilver geladen, vijftig wagens vol met bezanten van fijn goud aenbieden. Zy raden hem aen Spanje te verlaten cn naer Aken terug te keeren. Karel raedpleegt zyne baroenen , Roelant, Olivier, Tur- pijn, Ogier en anderen. Hy verhaell welke geschenken koning Marcelijs gezonden heefl, en tevens welke beloften deze hem doel van christen te worden, indien hy met zijn leger Spanje wil verlaten en naer Aken terug keeren. Nadat de keizer zyne redevoering geeindigd had , slond Roe- lant op om hem tegen te spreken. Hy hack vroegere voorbeel- deu van de trouwloosheid van koning Marcelijs aen , en besluil , dat vermils men lhands zeven jaren in Spanje heeft doorgebracht. (4) men den oorlog met meer kracht dan ooit moet voortzetten ea zich over de vroeger begane trouwloosheden wreken. De keizer, by bet hooren dezcr redevoering, streelt zynen baerd en antwoordt niet. Gueloen alieen nadert tot den troon en spreekt tot Karel : « Vermits koning Marcelijs u laet weten dat by uwe dienstman wil y^ovden , van u Spanje te leenhouden , ea zich aen onze christene wet onderwerpen , waerom zouden wy tegen hem nog geweld gebruiken ? Aen den hoogmoed moet men den teugel niet vieren. De wijsheid gebiedt dat men bet voorstel aenneme. » De hertog Naimes , de voorzichtigste kryger van Karels hof , trad op en sprak in den zelfden zin als Gueioen. Geheel de vergadering jiiichte zyne redevoering toe. « Wie zullen wy dan, riep Karel uit, als gezant naer koning Marcelijs zenden ? » Eindelyk, op bet aenraden van Roelant, draegt by dezen last aen Gueloen op. Deze neemt, tegen zyoen dank , die moeilyke taek op zich, en bezweert met duren eede zich op Roelant le zullen wreeken ; doch by kan niet weigeren aen Karel te gehoorzamen. « Gerechtig beer, zegt by, wat gy my gebiedt zal ik vervullen ; ik zal my naer Sarragossa begeven ; doch ik weet wel dat wie daer naer toe trekt, niet terug komt. » — « Treed nader, sprak Karel, aenvaerd den gaenslok en den handschoen ; gy ziet, bet zijn de Franschen die u deze zending opdragen. » — « Ik begrijp, grimde Gueloen, dat bet Roelant is die my dit heeft berokkend. » Toen by den handschoen wilde aennemen^ viel deze ter aerde. « God, riepen de Franschen uit, wat voorspelt ons dit? die boodschap naer Saragossa zal ons groote onheilen baren ! » — « Heeren , riep Gueloen , gy zult bet later vernemen! Alzoo ik moet vertrekken, wil ik niet langer vertoeven ! » — Karel hief zyne rechter hand op, zegende Gue- loen en overhandigde hem den reisstok en den brief. Gueloen maekt zich reisvaerdig , doet zyne golden sporen aen, ( » ) en vertrekt naer Saragossa. V66r koning Marcelijs gekomen , spreekl hy stout : c God, dien wy alien moeten aenbidden, houde u in zyne hoede! De machtige Karel doet u kond : vooreerst dat gy de christene \vet zoudt zweren ; op die voorwaerde zal hy u de helft van Spanje in leen geven. Weigert gy dit aenbod, dan zult gy met geweld genomen worden en in banden geslagen. Aldus zult gy naer den zetel van het keizerrijk , naer Aken ge- voerd worden, alwaereen vonnis uw lot zal beslissen, en gy eenen smadelyken dood zult sterven. » Koning Marcelijs wordt bleek van woede ; de speer, die hy in de hand houdt, is gereed om Gue- loen te doorbooren. Doch men we^rbield hem. Guelocn dit bemerkt hebbende, had naer zijn zweerd gegrepen. Maer de Sar- razynen vallen tusschen de twee in, en beletten hen handgemeen te worden. Gueloen maekt aen den koning wijs, dat Karel aen hem de eene helft van Spanje zou laten op de reeds gekende voor- waerde van het heidendoin af te zweren, en dat de andere helft aen Roelant zou worden afgestaen. Koning Marcelijs begaf zich naer zynen tuin. Aldaer tot be- daerdheid gekomen, verzoent hy zich met Gueloen, aen wien hy eenen vilten mantel aenbiedt, die meer dan vijf honderd pon- den gouds waerd is. Gueloen aenvaerdt dit rijk geschenk. Thands wordt het verraed gesmeden. Men komt overeen dat Marcelijs het voorstel van Karel zou aennemen, en hem gyzelaers en geschenken zenden. Deze zal dan naer zijn land terug trekken en een klein gedeelte van zijn leger, twintig duizend mannen , onder het bevel van Roelant en Olivier achterlaten. « Zend dan honderd duizend uwer heidenen om de Franschen te overvallen. Ongetwyfeld zullen deze de nederlaeg hebben, en Roelant en Olivier eens gesneuveld zijnde, dan is Karels macht gefnuikt! » De valsche Gueloen zweert zijn verraed op het heiligdom dat in het gevest van zijn zwaerd Murglein bevat is, en koning Mar- celijs legt den zelfden eed af op den boek, waerin de wet van Ma- (fi) horn en Tcrvoganl geschrcvcn is en die hy op eenen elpeiw beenen (roon, wclke v66r hem stond , deed openieggeo. Gueloen vertrckt overladen met geschenken. By bet leger van Karel teruggekomen , verklaert hy dat Marcelijs hcl heidendom zal afzwereo , en zich voor hei overige zal onderwerpcn, en van hem Spanje in leen zal houdeo. ■ De hemel zy geloofd, * riep Karel uit, « gy hebl u voortreffelyk van uwe zending gekweten I Hct zal u rykelyk bcloond worden. « De aflocht wordt in het leger door duizcnd klaroenen geblazen. De peerden worden geladen, en men brengt alles in gereedheid om naer Frankrijk tcrug te keeren. Karel, die in Spanje de kasieelen verwoest hcert, verklaert zelf dat er aen den oorlog ceo cinde is, en zyne Icgerbeoden keeren den rug naer dit land. De dag gaet ondcr, dc nacht is donker; en Karel beeft ooheii- spellende droomcn. Ais het morgenlicht doorbreckt, stijgihy tc peerd. < Zie hier de engten, hceren, beslis wie de achterhoededaerdoor zal brengenti — Gueloen aniwoordt : < Mijn schoonzoon Roelanl. * — De keizer, aen wien hy wantrouwen inboczemt, bezict hem links. — « En wic zal de voorhoedc tot geleidcr verslrckken? > « Ogier van Denemar- ken. Gy hebt immers geenen ridder, die daer toe bekwamer is. > Koelant verbiuerd omdai men hem aen de achterhoede slelt, breekt legcn zynen schoonvader in scheldwoordcn los, en zich tot den keizer wendende, vracgl hy dat hy hem den boog, weiken hy in zyne hand houdt, toevertrouwe. — < Ik zal, > roept hy, • hem bcier vasthouden, dan Gueloen deed, loen gy hem den rcis- stok behandigde! » Ecn tracn bloiik in het oog des keizers. Hy wil acn Roelant de jn leger toeverlrouwen ; 'doch deze vraegt :nd mannen. « Dat is voor my genoeg, roept ist dc engten door. Zoo iang ik lecf hebt gy eezen ! > ( 7 ) Met Roeiant blyven de twaelf genoolen, zijn boezcmvriend Olivier en de bisschop Turpijn, ep verder graef Gerer, met Joos cn Berenger; en Jastor en de oude Ansels; de koene Gerard van Roussillon met den ryken Gaifier en andere meer. Roeiant laet de engpassen met duizend mannen bezetten, om den doortocht van Karel te beveiligen. Karel altijd vol wantrouwen trok voort met de tranen in bet oog. En toen de oude hertog Naimes hem naer de reden van zijn verdriet vraegt, dan antwoordt by dat by verraed vreest van wege Gueioen. « Hy zai, » zuebt by» « Frankrijk in den rouw dom- pelen. Dezen naebt beb ik in eenen droom, de speer in myne hand zien breken. Door zynen raed beb ik Roeiant in de achler- hoede geplaetst. Indien ik, o hemel ! hem verlies , dan zal nie- mand my zijn gemis kunnen vergoeden ! » Honderd duizend Franseben deelen in de droefheid van hunnen vorst. Allen zijn in diepc onrust voor Roeiant. In tusschentijd had Marcelijs al de baroenen van Spanje, herto- gen , graven, burggraven, emieren, en almacoren byeen geroe- peii (I). In min dan twee dagen tijds vergadert hy er twee mael honderd duizend. De trom slact in Saragossa. De koning doet bet bceld van Mahomet^ dat door elken Sarazijn aengebeden wordt, ten toon stcllen. Dan snelt hy in alter ijl met geheel zijn leger , tot dat hy eindclijk de wimpcis en de vacndcis des fran- schen legers, waerin de twaelf genooten van Frankrijk zich bevinden, in bet gezicht krijgt. De neef van Marcelijs vraegt bun de eer om Roeiant te mogen bekampen. De koning staet hem dit toe. Elf andere genooten scharen zich rondom hen ; zy pochen dat zy Karels paladyncn zullen verslaen en rusten zich tot den strijd uit (^). (1) llier beginnen de fragmenlen uit bet volksbock. (2) Hier valt bet brusselsch fragment in. (8) De Sarazynen laten hunne bazuinen kleUeren. De klank treft de ooren der Franschen. c Blaes uwen hoorn, vriend, » roept Olivier tot Roelant(^). c Karel 9 die hel zal hooren, zal zijn legerdoen terug keeren en ons met zyne edelen ter huip komen. » — « God beware my daervan, antwoordt hem Roelant : bet zoete Frankrijk mocht er zyne eer door verliezen. Niemand zal kunnen zeggen dat ik ooit uit vrees van heidenen den horen heb gesteken. Als ik my in bet gevecht zal bevinden, zullen de Sarazynen mijn zwaerd beproeven. Roelant is dapper; maer Olivier is voorzichtig; beiden zijn wonderen van moed. Olivier verwijt nogmaels met zachtheid aen zynen vriend dat by te roekeloos is » maer Roelant roept hem toe dat niets hem zal doen terug deinzen. « Welaen ! » schreeuwt by tot de Franschen, < wilt gy stryden? » En bet heele leger zweert liever dood te blyven dan voor den vyand te wyken. Tur- pijn, de aertsbisschop van Rheims, zegent de slryders, en schenkt hen in den naem des Heeren vergiffenis voor hunne zonden; maer kloek moesten zy slaen , wilden zy den hemel verdienen ! Roelant, op zijn ros Veillantif gezeten, met zyne schilterende wapenen toegerust, trekt aen het hoofd zyner makkers de vyan- den te gemoet. Een bode kwam de iwaelf genooten uitdagen om tegen twaelf sarazijnsche koningen te stryden. Het voorstel werd aenvaerd. Den eersten ziet men den neef van koning Marcelijs bedrei- gend toerennen ; doch Roelant gaet hem te gemoet, en geeft hem eenen slag, die zynen schild en zijn lijf doorsteekt, en hem ontzield ter aerde doet zinken. Een breeder des konings met name Fran- ceroen (3) wil zynen neef wreeken ; hy beschimpt de Franschen (1) Hter begint het eerste blad tbd het haegsche fragment. (2) De fransche lekst van noemt hem Ableoth. (3) Falsaboh segt bet fransch. (9) en daegt ze uit; maer Olivier rijdt tot den spotter; Franceroen steekt den held een wijd gat door het harnas nevens den hals- bergiO; maer hy moet dien aenval boeten, want Olivier ont- neemt hem de spraek met het leven. De aertsbisschop Turpijn velt Corsabel , eenen koning van BarbarySn ne^r ; ridder Egghe- rijn(9) doodt Malprise van Brigale (^); hertog Sampsoen(^) den fellen Sarazijn Ancryle; kortom de twaelf genooten verslagen elk eenen heidenschen vorst, en niet een banner bekomt eenig leed(^). Maer Marcelijs nadert met zijn ontzaggelyk leger, dat door zyne buitengewoone talrijkheid de Christenen moet verpletten. Hy is woedend over de dood zyner bloedverwanlen en bondge- nooteop en zweert ze te wreeken. Het gevecht wordt algemeen. De Franschen doen wonderen van dapperheid ; maer redden kan het hen niet. Zy verschrikken over bun eigen klein getal en de ontelbare menigte der vyanden. Wanhopen doen zy echter ook niet; ^ant Turpijn moedigt ze aen, en belooft bun, indien zy sneven, de martelkroon in hemelrijk. De eerste genoot die door het zwaerd eens Sarazijns omkomt is Ingelen van Aschoengie(^). Het was een hard verlies voor de Christenen; wel is waer werd hy onmiddellyk door Olivier ge- wroken , die zynen moorder Boorijn en dezes ros met eenen slag in tweeen hieuw. Zeven dergelyke slagen bracht Olivier nog toe op eenen stond , en de Christenen riepen : Montjoye I Maer het zwaerd des belden brak door ; hy zelf had het niet gezien ; zoo vervoerde hem zijn (1) In de fragmenten van het yolksboek wordt Oliviers halsberg door Franceroen niel doorsteken. (2) In H fransch Gsasa. (5) In fransch Mauprismbs db Brigaut. (d) In H fransch Sabchb. (5) Bier eindigt het eerste blad van het haegsche fragment. (6) In *t fransch Eboelibr lb Gascon. ( ^0 ) moedf dat hy cr bleef met voortvechlen , tot dat Roelant hem dit deed bemerken. Ondertusschen was het heel Frankrijk door een zoo schrikke- lyk onweder, dat eenieder dacht dat het 's werelds laetste dag was. Het hecle aerdrijk beefde!... De slag wordt woeliger voortgezet. Nieuwe sarazijnsche drom- men komen toe , en door den dood van Ingelen aeiigemoedigd, vallen zy de Franschen aen. Hertog Sampsoen en de heidene prins Waibruinen (^) rukken tegen elkander op. By de eerste ontmoeting ontgieden beider zwaerden ; maer de tweede reis was *t voor den moedigen genoot noodlottig. Hy viel onder den slag des Sarazijns. Roelant wreekte op Waibruinen zynen vriend ; hy stak hem het lijf door. c Blijft Roelant ongehinderd op zijn ros zitten y » riepen de Sarazijnen , « zoo is de strijd verloren ; vellcn wy hem necr» aen ons de zegen ! • En duizende zwaerden , schichten en speeren richtten zich tegen hem. Olivier dit ziende, zegde: « 0 God almachtig, welk ridder is toch Roelant ! Hoe spytig dat wy na dezen dag met hem op het slagveld niet mcer zullen stryden ! 0 Roelant! kloekc held, uw dood zal voor Karel en voor het Christendom een eeuwige rouw zijn ! » En hy gaf zijn paerd de spoor om zjmen vriend by te staen(2). Roelant en Olivier bcloordcn elkander nu niet te scheiden ; maer samen de Sarazynen aen te randen. Ook in de nabyheid vocht met hoogen moed de edele aertsbisschop Turpijn. Vijf duizend heidenen versloegen zy. Maer toch was het gctal der vyandcn zoo groot dal ook in der Ghrislenen gelederen de lyken opgetast iagen. Eindelyk bleven er slechts zestig meer over om Marcelijs heir te bestryden. (1) la *l fraasch Valdabhon. (2) Uicr begiiit het rysclsche fragment. ( ) Wat al wonderen van dapperheid zijn intusschen geschied ! doch ook wat al hclden liggen er gcsneuveid ! SIcchts zestig Franschen blyven er nog over ; maer deze zullen hun leven duer doen betalen. Roelanty die zag hoe de zynen deerlyk verslagen waren, riep tot Olivier zynen vriend : «Helaes! het zoete Frankrijk mogen wy wel bektagen ^ omdat het zulke dappere baroenen verliest ! Helaes ! waerom is onze goede koning niet hier! hoe zullen wy hem. onzen toestand doen kennen ? » — « Hiertoe weet ik geen mid- del, » antwoordt Olivier, «maerdedood is beter dan deschande.» «Ik zal den hoorn blazen, » zegt Roelant. « Karel zal het hooren en door de engpassen terug koinen. » — « Dat ware schande voor al uwe bloedverwanten ! Toen ik er van sprak , dan wildet gy het niet doen, en thands zal dil, ten minste op mijn aenraden, niet meer gebeuren. • Roelant wil toch blazen; doch Olivier blijft het hem afraden. Hieruit ontstaet er twist tusschen die twee goede vrienden. Einde- lyk zegt Olivier tot zynen genoot dat, zoo zy het geluk hebben in Frankrijk terug te kceren, hy hem nooit de hand zyner zuster zal toestaen. « Waerom, » zegt Roelant, «deze wrok op my? » — Wel, « antwoordt Olivier, » het is uwe schuld. 't Is door uwe onvoor- zichtigheid dat onze Franschen gesneuveld zijn , en dat wy Karel den Groote geene dienstcn meer zullen kunnen bewyzen. Maer hadl gy my vroeger geloofd, dan ware de keizer terug- gesneld en wy waren zegevierend in dezen slag geblcven, of koning Marcclijs was levend of dood in onze handen gevallen.» Deaertsbisschop Turpijn verneemthunnen twist: « In den naem van God , heer Roelant en gy heer Olivier maekt een einde aen dit gcschil ! Het blazen van den hoorn kan ons niet meer baten ; maer toch zal het beter zijn dat de keizer komt; hy zal ons kunnen wreeken. De Franschen zullen onze in stukken gchakle lyken ( i2 ) ontmoeten ; zy zullen ze in kisten leggen, en door hunne lastdieren doen vcrvoeren naer Frankrijk, om aldaer op gewyden grond te worden begraven en aldus aen de tanden der evers , wolven en honden te worden onttrokken. » Roelant brengt den hoorn aen zynen mond en blaest met groote macht. Men hoort bet geluid meer dan dertig iiren ver! Het klonk tot in de ooren van Karel en de zynen. « Onze krygers , zegl by, » zijn slaegs geworden. » Maer de verrader Gueloen, antwoordde, « dat een ander zoo sprak, dan zou ik bet eene groote leugen beeten. » Roelant gaet voort, en blaest met zulkgeweld dat bet bloed bem uit den mond springt en dat de aders van zijn voorboofd open- barsten. De klank des booms vloog zeer verre door de lucbt been , en trof Karels ooren aen bet einde der engpassen. De Franscben booren bet insgelyks. De koning spreekt : « Het is de boom van Roelant! by beeft bem nooit geblazen dan te midden van een gevecbt. » — « Het is geen gevecbt, » anlwoordde Gueloen, « gy zijt oud en al gebeel grijs geworden; zulke tael doet u aen een kind geiyken! » Derderwerf blies Roelant den boom en met zolk geweld dat hem die tempe scorren dochte. De kcizer doet bet sein geven. De Franscben blyven stil zonder verder te gaen. AI de baroenen keeren bunne peerden om, en geven bun de spoor. Naer Spanje keeren zy terug. c Ocb, « roepen zy, » mocbten wy Roelant nog levend zien, wat zouden wy met bem geducbte slagen toebrengen ! » — Docb vrucb- telboze wenscben ; zy zullen te laet komen ! Karel doet Gueioen gevangen ncmen ; later zal by zijn verraed met den dood bekoopen. Roelant beft zyne oogen naer de bergen op; wat al lyken van Franscben liggen er op de beide 1 « 0 Frankrijk! wat zijt gy een ( 13 ) zoet land ! Hoeveel kloeke helden hebt gy door myne schuld ver- loren ! dal God, die nooit iemand heeft bedrogen, u beipe, u Olivier, u mijn vriend ; u mag ik in dit gevaer niet te kort bly- ven. Vallen wy op nieuw de beidenen aen(^). » Met Durandal in de band , brengt by menigen vyand geducbte slagen toe. Hy bouwt koning Marcelijs, de recbter vuist af, en klieft bet boofd aen 's konings zoon. Maer Gelifer, neef van Marcelijs, aen bet boofd van dertig duizend Mooren, komt vol van moed en gramscbap aengereden. c Tbands is ons einde nakend, » riep Roelant uit ; « ik weet wel dat ik niet lang meer te leven beb ; maer bet is een lafaerd , die zijn leven niet duer verkoopt ! » Gelifer drijft zijn peerd naer Olivier toe, en steekt dezen van acbter zijn speer in bet lijf. « Die slag, grijnst by^ » is wat bard voor u ; bet is voor uw ongeluk , dat Karel u met de acbterboede beeft gelaten! » Maer terwijl Olivier die doodelyke wond ont- vangt, laet by zijn onizaggelyk zwaerd Halteclere op bet boofd van Gelifer nedervallen met zulke kracbt dat bet den gouden belm verbryzelt en bet boofd in tweeen klieft. « Verwaien beiden, « griml Olivier bem toe , » gy zull u , nocb by uwe vrouw, nocb by eene scboone van uw land , gaen beroemen over bet leed dat gy my bebt toegebracbt i » Daerna wendde by zicb om bulp naer Roelant. Deze ziet verscbrikt zynen doodelyk gewonden vriend aen, en valt van smart in onmacbt. Olivier, wiens oogen door bet grool verlies van bloed verduisierd zijn , kan niemand meer berkennen ; by brengt aen Roelant eenen yselyken slag op zynen belm toe , waerdoor deze lot aen den neus werd gespleten, docb die gelukkig lot op bet boofd niet doorging! Roelant sprak bem met zacbtbeid : « Mijn goede vriend , bebt gy (1) Hter heb ik de fragmenten oit het volksboek en den franschen tekst ge- Tolgd daer het ryselsche brokstuk te dezer plaetse stellig verminkt is. ( ) het met voordaclit gedaen ? Ik ben Roelant uw boezemvriend ! » — Olivier antwoordde : « Ik boor u, maer ik zie u niet? vriend, God behoede u ! Ik heb u geslagen, vergeef het my ! » — « Ik heb geen het minste leed. Ik vergeef het u geerne, zoo hier als voor God! » Olivier voelt de huivering des doods : zyne oogen draeijen in zijn hoofd ; hy heeft het gezicht en het gehoor verloren ; hy stijgt van zijn peerd, en legt zich op den grond ; hy bekent zyne schul- den , richt zyne twee handen naer den hemel , smeekt God op- dat hy hem het paradijs verleene , en Karel , het zoete Frankrijk, en Roelant boven alle menschen zegenc. Zijn hart verbreekt, zijn helm valt over zyne borst: de held is dood! Roelant) die zynen vriend ziet liggen, barstin zuchten los. — «Helaes! niijn goede makker, wy waren zoo vele dagen , zoo vele jaren te samen en nooit had ik van u te klagen, noch gy van my! ThandS) dat gy dood zijt^ is my het leven een last geworden. » Van den rouwc die hadde Roelant viel hi in onmachtc te hant, maer saen hi bequam , en dan zag hy datal deFranschen gedood waren^ uitgenomen alleen de aertsbisschop Turpijn en Gautier. De drie helden vallen te samen op de vyanden(^). Roelant velt twintig spaensche Sarazynen ncer, Gautier zeven en de aertsbis- schop vijf. Doch duizend vyanden te voct en veertig duizend te peerd werpen uit de verle eenen regen van schichien, pylen en speeren, waerdoor de reeds zwaer gekwetste Gautier afgemaekt wordt, cn Turpijn's peerd onder hem gedood. 0 wat onheil als de aertsbisschop ncervalt! Roelant vccht als een dappere, maer gehcel zijn lichaem wordt als door eenen brand verteerd en hy lijdt aen eene verschrikke- lyke hoofdpijn. Zyne slapen zijn geborsten, maer des nict te min (i) Hier eindigt het ryselsche fragmeDt. ( « ) vat hy op nieuw zynen hoorn op eenen zoo droeven toon ! De keizer blijft ylings stil staen. « Geloof my, heeren, onze zaken gaen slecht, zeer slecht! Mijn neef Roelant zal nog heden ons verlaten: ik hoor aen zijngcblaes, dat hy niet lang meer zal leven! Doe al de bazuinen klinken om hem te antwoorden. > Dadelyk ivorden zestig duizcnd bazuinen geblazen , zoodanig dat de dalen en de bergen in de verte weergalmen(^). Zoodra de heidenen dit hooren, vallen omtrent vier honderd hunner te samen op Roelant met cen yselyk geweld. Doch de held gelukt er in om hen op de vlucht te dryven. Zijn ros Veillantif, door twintig wondcn afgemal, was onder zynen meester dood gebleven. Hy vliegt Turpijn, die doodelyk gewond en zieltogend is, ter hulp^ klemt hem tegen zyne borst, en nadat hy hem op de groene zode heefl doen nederzitten , zegt hy hem : « Ik doe u cene bede : onze makkers, die ons zoo lief waren, zijn dood , maer wy moeten ze niet verlaten. Ik zal hunne lyken gaen opzoe- ken, en ze bier brengen. » Roelant zochl ze op, en bracht ze voor den aerlsbischop. Tur- pijn hief al weenende zyne hand op en zegende de gesneuvelde Franschen. Naer hetslagveld teruggekeerd, vond Roelant het lijk van zynen vriend Olivier; hy prangde het tegen zynen boezem, en bracht het, zoo hy best kon, voor Turpijn. Dan viel een droevig tooneel voor. Ilet vaerwel van Roelant aen zynen dooden vriend : dit scheiden was zoo pynelijk, dat de held in onmacht viel. In het Roncevaller dal is er eene bron van zoet water : Turpijn wilde er naer toe, om er Roelant mede te laven; doch de macht ontbrak hem om terug te komen : hy zelf viel ter aerde ne^r met de dood op het lijf. (1) Hier cindigl het tweede blad van het haegsche fragment. Voor hot overige volgde ik den franschen tckst, by voorkeur aen de proza van het volksboek, die te veel afwijkt van het oude gedicht. • ( ie ) Als Roelanl uit zyne bezwyming tenig komt, ziet hy den aeris- bisschop uitgestrekt ter«erdeliggen; metgevouwen handen en de oogen naer den hemel gericht, smeekl hy God, dat hy aen Turpijn het paradijs verleene. Hy ook voelt wel dat zijn einde nadert. Hy bid^ voor zyne genooten opdat God ze lot zich roepe, en hy zelf beveelt zich den engel Gabriel aen. In de eene hand houdt hy den elpenbeenen hoom, in de andere Durandal. Op eene hoogte geklommen , met het gezicht naer Spanje gekeerd , zit hy by cen koomveld; onder eenen schoonen boom, by vier marmeren blokken, viei Roelant op de groene zode in bezwyming neder, want de dood was hem nakcnde. E^n Sarazijn wil Roelanl zijn zwaerd ontrukken; maer deze die bet bewusizijn (erug bekomt, vat zynen hoorn, en geeft er aen den heiden zulken verscbrikkclyken slag mede, dal hy dood ter aerde valt. Roelanl wordt gewaer dat het gezicht hem verlaet; hy richt zich op zyne voeien , maer zijn gelaet is bleck. Hy poogt Duran- dal tegen eene rots in slukken te slagen ; doch het blijft ongedeerd ; hy soml at de heldendaden op, die hy met dit zwaerd bedreven hecft. Nu zet hy zich onder eenen hoogcn pijnboom neder, het aengezicht naer Spanje gekeerd ; zijn zwaerd en zijn hoom liggen onder hem. Dan bekent hy zyne schuld, en smeekt God om vergiffenis voor al dc zonden, die by scdert zijne geboorte heeft bedreven. Met het hoofd op den arm gebogen en de handen te samcn gevouwen is hy de eeuwigheid ingetreden. Sint Michiel en sint GabriSi voeren zyne ziel naer den hemel ! De keizer komt in het Roncevaller dal lerug. Hy roept Roelant, hy roept den aertsbisscbop; hy roept Olivier; hy roep de iwaelf genooten, die hy alle daer had gelaten; maer geen hunner ant- mag my wel beklagen, > zegt hy, dal ik in dezen bloe- niei tegenwoordig was. > Wanhopig trekt hy zich de n baerd. ( i7 ) Men besluit de Sarazynen te vervolgen ; maer als Karel den avond ziet aenkomen , dan valt hy op zyne knieSn en smeekt God opdat de zon niet zoude ondergaen^ ten einde hy de vyanden kunne inhalen. De Sarazynen worden overvallen, naer Saragossa opgedreven en over de kling gejaegd. Ontelbare vluchtelingen worden in den Eber gedreven, waerin zy deerlyk oiukomen. Wanneer Karel geheel bet leger der Sarazynen vernietigd ziet, stapt hy van zijn peerd, en valt op zyne knieen om God te danken. Als hy zijn gebed geeindigd heeft en opstaet, dan is de zon onder. — « Thands is het tijd ter rust te gaen, » zegt de keizer. 