Vaderlandsch museum voor nederduitsche letterkunde, oudheid en geschiedenis, uitgegeven door C. P. Serrure. Eerste deel
In cujus aula dominus, Verbum patris et filius, totus inhabitavit. Cum patre, nichilominus, J5J.semper mansisse credimus, quo mens non hesitavit ; hunc filium agnovimus ac Christum intelligimus, quem Virgo gravavit; 360. assumpsit hic servulius nostrum corpus humilius qui omnia creavit. Sponte sua lavit n08 sanguine, quosreparavit. 25. 865. O dominator, Domine, rex regum potentissime, pater in deitate! fill, assumpto homine, cs patre minor nomine, 970. tua nativitate. Athanatos es, agye in usya, uranice cleos ; sie eredo late. Tuum corpus passibile, 75. palpabile, visibile fuit humanitate mortis acerbitate. Huic, pater et nate, tibi, flamen, gloria late. -- — Dumm nn V. 560 servulius, aldus, voor servilius. — V. 371-373 zijn grieksch : athanatos, aukvatos, onsterflyk; — @yıos, sanclus; — in usya, ovsız, essenlia, nalura, substanlia; — uranice, -- oupauöse, in excelsis; — xoc en x)eios, gloria. >80. 985. I. 395. DD. 405. 410. — 191 — %. Circumeisus, baptisatus, et a Zathana temptatus cs, Jhesus, humanitus; captus, vinctus, flagellatus, consputus et perforatus, crucifixus, mortuus, ad inferna mox delatus ; quo fulgente sit letatus Iymbo; sacer cuneus! evax! ny mirum laudatus ab hiis, cum triumphus datus, vincit pravos spirilus,, pandens suis exitus. Non est oblıtus juslos, Justis bene scilus. 27. Hune suseitavit deytas ex mortuis humanitas, quam sumpsit de Virgine; surrexit, Deo gratias ! consolari miserias quas vidit in homine. Sıc Deus homo, veritas, patris divina claritas, latet carius oncere ; eujus si sit rigiditas aut sensus contrarietas, sacrosancte pagine peribit gravamine. Firmiter ısta tene: vives spe, mente fideque. 28. Ascendit hinc ad superos, quid ammiramini, o vos! ad sui patris dexteram; 5 _ 4102 — : „ unde celi dulcis ros, . semper rorans super nos 2 415. servantes disciplinam. i | Venturus est ad populos, 3 Judicans vivos, mortuos, ac Sathane ruinam ; : solem , lunam clarifluos 420. suos linquentes radios, er lustrans aurifodinam,, . fece purgans et scoriam , flans igne limpham aridam , vindictam per divinam. 425. Valde repentinam queramus ob hinc medicinam. 29. Licet celos hine conscendit, caris suis hic rependit carnem, quoque sanguinem ; 450. hoc sacerdos apprehendit libando, tune non offendit, si digne per seriem. Solvat vincula que tetendit, | arcum sibi, non descendit ER 455.in terram fuliginem; gustem corpus quod pependit, | hostem trudat qui succendit u nos luxu per rabiem, i indulgens malitiem. 440. Luminis et saciem, wei pande michi faciem. ' u ni 30 i : A. e: nz en Jhesu Christi lateribus ac ipsius vulneribus, emanare ceperunt 445. sacramenta, humilibus passionis temporibus , — 195 — quos erimine laverunt. Jam fidem racionibus discussi, mis pro viribus. #50.Sancti qui crediderunt; hiis fidem perhibentibus et nunquam hesitantibus, merces quam meruerunt; . nam fine salvi erunt. 455. Qui bona fecerunt, gaudia multa ferunt. 31. JacoBus. Pulcre faris et decenter ; responde jam expedienter de persona spiritus, 460. mea fides ut ferventer ad ipsum scandat libenter qui donorum dominus; nam de patre reverenter, ac de filio prudenter 465. modulum percepimus; hine laudant indesinenter omnes sancti congruenter, qui det tibi largius frui dono celitus. 470.Summus adest alitus, sis dono mente potitus. 32. Martine, docet Scriptura : unus Deus ac natura constant hii tres utique 475. equemagni; mente pura, crede, fares, nec sit cura, constant sine tempore ; patris natique figura hinc procedit ignitura , Fon - x - ä ‘ 2 n 37. DE Pin. A - ee u Zr — Bu rg — 194 — 480. septiformis gracie. Pura deitas, quid plura? pauca fari res secura nam satis est hodie. Contemplando pie 485. verissima dona sophye. 99. Qui dieitur paraclitus, hiis spiritu pauperibus quos docet jocumdari. Hic fertur cordis jubilus, 490. in tribulationibus dignatur consolari. O quam felicem eredimus hujus qui rore spiritus posset inebriari ! 495.tune foret Deo proximus, nec tempestas, nec gladius hune ledit, intoxicari nequit, nee mens gravari. Flamen ardlorari, 500. vult mundo corde vocari. oh. Donum patris et filii, thesaurus roris celici, fons vite perpelue. Hine gustans hausti modiei 505. nollet gazas perieuli; pungentes has metue. Cuneta que dantur homini, possident reges domini, non valent comparamine 510.hujus. Jhesu, sub lapide pausans, nos dono refove qui sumus famelici, gementes valde lugubri. — 195 — Fac simus pleni; 515. Spiritus alme, vent. 35. Tu, patris es dilectio, caritas ac refectio, quo pausat sancta trinitas; prophetarum instructio 520. ac verbi incarnatio, te palam fit, o caritas! Non fuit a prinecipio ınundi, natus in gyrrulo; quis salvus, ny tu facias? 325.0 spiritales unctio! languet, tabescit bonitas, tibi laudes et gracias. IIoc qui nos sacias, munere perficias. 36. 350. Tu, instinetu docuisti apostolos, quos imbuisti, effari linguis varıis ; martires confortavisti , quorum solamen fuisti , 335. tormentis et exiliis. Funde lumen mundo tristi, cecos eorde quos vidisti illustrans beneficiis ; frigus, calidum, feecisti, 540.tua veste nos vestisti. In celi fastagiis fruamur plenis gaudiis. Donis almifluis auzxtliare tuis. — ni dm m 2 m nn nn en nn m nn nn V.325 ‚= spiritales, aldus. — V. 528 sacias, voor satias. — V. 541 fastagiis, voor fastigiis, i . ; — 196 — 97. 545. Silent, vilentque omnes verba, vires et sermones, serutando per ingenium. Quamlibet personam pones Deum esse, Deum sones, 550. in qualibet harum trium. Unus trinus, nobis dones graciam , nosque corones post hujus vite terminum. Tibi sint confusiones 555.non credenti; passiones te trahent in interitum tis anime post exitum. Hic vite speculum bene cernitur atque periculum. 58. 560. Si qui forent, inter gentes, fidei contradicentes , digni confusione, inter faces comburentes, cum dyabolo lugentes, 565. pereant talione. Purga nostras, Jhesu, mentes leti tenebris sedentes ; ac perfruitione Deitatis concernentes, 570. ne tormentis simus flentes; nos salva, Jhesu bone, participes corone. O Deus altissime, prope te nos ethere pone! V. 348 vilent, een werkwoord, zoo veel als niet bekwaem zijn. — V. 867 Ieti, de voorlaetste letter van dit woord is met rooden inkt eenigszins onleesbaer gemackt. Misschien moet het Zeva, voor laeva, fer linker hund, of wel Lethe, voor de hel zijn. — 197 — 59. 575. Amen, Jacob, Merlandinus diceris, ego Martinus te nimis molestavi; hoc legendo sum divinus, non a fide peregrinus, 580. indulge si erravi; supplex oro tis vicinus, ne condempner jam supinus, hoe qui translatavi, ex quo rithmus fit latinus; 585.sed suscipiat nos sinus Abrahe, quod rogavi. Amen do, suavi modulo prestante sua vi. Explicit Martinus, latine translatus a Johanne Bukelare, presbptero. Terwijl dit werk van Jan Bukclare ter pers lag, werd ik indachtig dat Mone (1858) (1), reeds had doen opmerken dat San- derus, in zyne Bibliotheca Belgica manuscripta, gewag mackt van eene latijnsche vertaling van den Wapenc-Martijn, als ten tyde van dien geleerde (1641), bestaende onder de handschriften, welke de kanonik Denis de Villers, ten jare 1620 gestorven, by testament aen het Kapittel der Hoofdkerk van Doornijk bezettcde. Ik sla het beroepen bock van Sanderus open (2) en vind daerin, op de lijst der handschriften door de Villers nagelaten, het vol- gende, dat ik met de schrijf- of drukfouten hier overneem : re u een, (1) Uebersicht, bl. 346. (2) I, bl 222. — 198 — Annales Hannoniae magistri Jacobi de Guisia. Prima pars. Declaratio Proprietatum quarundam regionum in diversis locis ultra mare siluatarum, per Ludolphum parochialis ecclesiae in Syrchem (lees Suchen) reetorem. Dialoyus inter Jacobum de Nierland (aldus), flandrensem, et Martinum , trajectensem, translatus de flamingo in latinum per Joannem Putselaere (aldus), presbyterum. Sunt rhythmi, ma- teria moralis. Statuta papalia in Offieiis Divinis, et chronographica quaedam. Deze stukken worden, zoo als men ziet, door Sanderus afzonderlyk opgegeven , en uit dien hoofde zou men wellicht hebben kunnen vermocden dat die traktaten vier verschillende handschriften uitmackten; doch daer juist dit alles te samen, en omtrent in de zelfde volgorde voorkomt in den Codex van Bergen, blijkt het genoegzaem dat het handschrift hetwelk ik ter myner beschikking had, het zelfde is als dat hetwelk vroeger acn den kanonik de Villers Ü) en, na dezen, acn het Kapittel te Doornijk toebehoorde. In der dacd men lecst daerin, achter de chronijk van Jacques de Guise, en onder de stukken waervan ik boven niet meende te moeten spreken : Inceipit declaratio proprielatum quarumdam regionum in diversis locis situalarum ultra mare (2), en nog een weinig verder : Sequuntur stalula papalia in Offieiis Divinis, et quedam alia utilia. Hier achter volgt de Wapene-Martijn. Te ee — (1) Behalve de namen van twce der vroegste eigenaers dezes handschrift, welke uitgeschrabd zijn, ziet men nog op het cerste blad het handtceken van zekeren Jan Posteau (Jois Posteau), die blykends het schrift, in de zestiende eeuw leefde. (2) Hiervoren bl. 117, heb ik van deze Declaratio, als voor ons zonder belang zijnde, niet gesproken. By eene nadere inzage van het handschrift is het my gebleken dat de chıronijk van Jacques De Guise op bl. 185 reeto eindigt en daer bl. 185 verso, en bl. 186 en 187 recto en verso, onbeschreven zijn gebleven, begint deze Declaratio slechts op bl. 188 recto. — 199 — Verder moet alle twyfel hier omtrent verdwynen, wanncer men nagaet dat ook wezenlyk de handschriften der Iloofdkerk van Doornijk naer Bergen werden overgebracht. Het Kapittel van eerstgenoemde stad bleef in het ongestoord bezit zyner biblio- theek tot aen den inval der Franschen. Doch alsdan hadden de kanonikken het ecn en ander gevlucht of weggestoken,, maer al het overige werd in beslag genomen, en toen men in 1794, te Bergen, eene Ecole centrale stichtte, naer die stad, de hoofd- plaets van het voormalig Departement de Jemmapes, overge- voerd (2), Uit dit alles volgt dat de Codex, die te Gent in 1455 geschreven werd, zich reeds in 1620 te Doornijk bevond, en aldaer bewaerd bleef tot in 179%, wanneer hy naer Bergen overkwam, alwaer hy thanıdls nog berustende is. Eer ik van deze latijnsche vertaling van onzen Wapene-Martijn afscheide, denk ik hier ten slotte nog te mocten aenstippen , dat in het handschrift , noch het begin van het tweede, noch dat van het derde boek worden aengewezen. De ecrste strofe van elk dezer volgt dadelyk op de lactste van het vorige, zonder dat er cenig grooter opschrift, zelfs niet ecne acnvangsletter voorkomt, of eenige tusschenruimte bestaet. Ik heb dus de verdeeling naer den nederlandschen tekst gemackt. (2) Men zie DerLinne, Notice historique sur la Bibliotheque publique de Tournay. Brux., 1828. in-12, bl. 15. NUMISMATIERK. 1. De Slunt te Aelst, ın 1162. Allen die zich met de penningkunde bezig houden, weten dat er oudtijds te Aelst eene Munt bestaen heeft, waerin tydens de regering van Margaretha van Constantinopelen, van Gui van Dampierre, van Robrecht van Bethune en van Lodewijk van Nevers veel geld geslagen werd. In de laetste jaren heeft men nog kleine deniers ontdekt, waervan de voorzyde het borstbeeld van eenen gewapenden man, met den naem ARNOT draegt en op de keerzyde het woord A.1.0.8.T. te lezen stact. Dat deze laetste tot eene hooge oudheid opklimmen, is men het cens (!). De heer Gaillard brengt ze tot de twaelfde eceuw terug, en, hy is van gevoelen, zonder daerop echter te drukken, dat die kleine stukjens van vöör den tijd van Philips van den Elzas (1168-1191) dagteekenen. Volgens andere muntkenners zouden ze slechts tot de regering van Johanna van Constantinopelen behooren (2). In allen gevalle is hei stellig dat ze te Aclst geslagen werden. ee ee ee se ee ——— (1) Men zie Gauttaro, Recherches sur les monnaies des Cumtes de Flundre. Ganl, 1852, in-4, bl. 40 en 60. | (2) Jaarbocksken voor 1854, wilgegeven door hei Taalminnend Genootschap. Gent, bl. 31. — 201 — Het is slechis ten jare 1166, toen de graef van Vlaenderen, Dierk van den Elzas, nog leefde, dat door de dood van den laetsten heer van, Aelst, insgelyks Dierk genaemd, dat land acn het graefschap verviel 1). De zoon en opvolger van grael Dierk, Philips van den Elzas, stelde zich in het volle bezit van die nieuwe landstreck, welke sedert dien, altijd met de vorstelyke kroon vereenigd bleef. Uit bovengemelde gissing van den heer Gaillard zou volgen dat er te Aelst, reeds onder de vroegere heeren, en vöör dat deze stad aen Vlaenderen kwam, geld gemunt werd. Tot staving hier- van kan ik aenhalen de melding van zekeren Walter, zoon van Dierk van Rothen, munter of liever muntmceester van Aelst, die men als getuigen ziet optreden in eene charter der oude abdy van St.-Pieters, te Gent, in het jaer 1162. Het luidt immers aldaer : T’heoderico de Rothen, Waltero filio ejusden..... monelario de Alst 2). Nadere opzoekingen zullen hier omtrent waerschijnlyk nog wel iets meerder doen ontdekken. 11. De Klunt te Waelhem, in 15. Waellıem is een nog al aenzienlyk dorp der provineie Ant- werpen, dat heden eene bevolking van ruim duizend zielen Tr nn nn _— u 2 Bon ln on (1) Ducussne, Hist. genealog. des Maisons de Guines, d’Ardres, de Gand, etc. Paris, 1631, in-folio. Preuves, bl. 225-229. — Wanrnkoesic, Hist. de Flandre, 1, bl. 202. (2) Vanne Putte, Annales abbaliae Sancti-Petri Blandiniensis. Gand, 1842, in-4°, bl. 133. — 202 — heeft. Het ligt op cene uer afstands van Mechelen, op den weg naer Antwerpen, en wordt door de Nethe bespoeld. Waelhem was in vrocge eeuwen het eigendom der Berthouden, hıeeren van Mechelen. Dit edel geslacht stierf uit in Catharina, dochter van Hendrik Berthout,, verwekt by Margaretha van Wesemael, welke lacıste afstammelinge de heerlykheid Waclhem, in 1355, ten huwelyk bracht aen haren echtgenoot Dierk van lloorn, heer van Perwez. Deze had insgelyks slechts eene dochter met name Maria, die met Jan Stuart, graef van Marr en Yerniac, huwde. Maria weduwe geworden zijnde, verpandde Waelhem aen Anthonis, hertog van Braband, wiens zoon, Jan IV, die heerlykheid, benevens die van Gaesbececk , Duffel, Assche, enz., aen zynen hroeder Philips, gracf van S'-Pol afstond, die, schijnt het, tot aen zyne dood in dit bezit bleef. De gravin van Marr bekwam later op nicuw Waelhem terug, en cindelyk verviel het aen het geslacht van Merode, aen welk het nog in de vorige eeuw toe- behoorde N). Het schijnt dat Waelhem reeds sedert de eerste helft der der- tiende eeuw als gemeente of als vryheid met eigen schependom bestond, en dat het in de vijftiiende eeuw meer dan twee duizend inwooners telde; doch het werd ten jare 1458 (volgends anderen in 1465), door eenen verschrikkelyken brand , die twce honderd huizen verslond, geteisterd. Ook, by den inval in Braband, in 1545, van den geduchten gelderschen veldheer Marten van Ros- sem, werd het grootendeels uitgeplunderd en verwoest. Zie dacr het voornaenıste, dat men over Waclhem aengeteekend vindt. Voor de geschiedenis echter van het muntwezen in het aloude hertogdom Braband, levert ook dit dorp ecnig belang. Er Bu men Buell) ng re en = En en Ba = R = (1) Van Guester, Historia sacra ct profana archiepiscopatus Mechlinin. I, 155. — Warrtens, Histoire des enviruns de Bruxelles, bl. 659. — 205 — werd immers aldaer gedurende een of twee jaren geld geslagen. Zie hier hoe dit toekwam. Jan de Vierde leefde niet alleen in onvrede met zyne gemalin, Jacoba van Beijeren, maer hy was ook met zyne onderzaten in twist geraekt, zoodanig dat de Staten van Braband weigerden aen hem te gehoorzamen en in cene byecn- komst te Vilvoorden, op den 28° november 1420 gehouden, het ruwaertschap van het hertogdom aen Philips, graef van S'-Pol, broeder van Jan IV, opdrocgen. Gedurende eenen geruimen tjd ontkende men alle gezag aen den hertog en de ruwaert oefende het hooge staetsbestuer uit; doch in de eerste maenden van 1422 werd er tusschen Jan IV, Philips van S'-Pol en de Staten een verzoeningsverdrag gesloten,, waerby deze van zijn ruwaertschap, mids een pensioen van twintig duizend gouden kroonen, afzag, en gene in zyne vorige macht hersteld werd (i). Het is tydens den korten tijd dat Philips van S'-Pol het ruwaert- schap bekleedde (2), dat hy in de heerlykheid Waelhem, die hem, 200 als wy boven zagen, door zynen broeder Jan FV was afgestaen, geld deed slagen, hetwelk bestemd was om in Braband in om- loop gebracht te worden. Sedert cttelyke jaren ben ik in het bezit van een stuk, ge- dagteckend 4 january 1425, dat het bestaen eener Munt te Wael- hem, korten tijd te voren, ten volle bevestigt. Het is namelyk eene akte waerby de schepenen dier gemeente getuigen dat zekere dan Uter Helecht, anders gezeid Vander Borch, aen Hendrik Droegbosch, wardein der Munt, die de hertog Philips van S'-Pol aldaer had, eene som betaelde, welke hy Jan Uter Helecht ge- waerborgd had voor zekeren Jan d’Arras, en die deze by het sluiten dier Munt schuldig was gebleven. (1) Dıvası, Rerum Brabantic. libri XX. Antv., 1610, in-4°, bl. 228 en 252. (2) Inde Aevue de la numismatique Belye, 2e serie, Tome IV bl. 195, wordt zeer verkeerdelyk gezegd : Philippe de Saint Pola frappe monnaie a Waelhem pendant les sept annces qu’il ful ruwart ou gowverneur du duch de Brabant-Limbourg. — 206 — Die schepenenbrief luidt als volgt : Wij Scepenen vander Vryheyt van Walem ghemeynlic saluyt, met kennessen der waerheyt. Wij doen te 'wetene allen lieden hoe dat wij versocht sijn van enen Janne Üter Helecht, anders gheheeten Vander Borch , omme der wittegher waerheyt gherecht ghetughe te ghevene, midsgaders eenen sommen van sessentachentich pont groeten, drie scellinghe ende cenen pennine, die de voers. Jan Vander Borch over- ssheleegt heeft ende betaelt Heynrich Droegbosch, waerdeyn ons Ghe- nadichs Heeren van Sympol , van siinder Munten toet Walem, als van borchtochten daer de voers. Jan Vander Borch vore bleven was voer Janne d’Arras, den muntmceester vander selver munten ons Ghe- nadichs Hceren voergh., ende de voers. Jan d’Arras den coeplieden sculdich bleve was, doen de Munte ghesloten wert, met meer anderen costen dacr toe dienende. Ende wat wij scepenen voergh. aldus ver- socht sijn vanden voers. Janne Vander Borch, ende daer by ende mede glestaen heben ende de voers. somme hebben syen betalen,, als voreghenoemt staet. Soe hebben wij Scepenen voergh. t’ oirconden, dese lettere bezeghelt met onsen ghemeynen zegle in ghetughenessen der wacrheit. Ghedaen int jaer Ons Heeren, doen men screef M°CCCC° ende drie en twijntich, den vierden dach in Januario , na costume slioefs van Camerike. Origincel op parkement. De zegel die aen dubbelen staert hing , is verloren gegaen. Uit deze akte blijkt het dat men den 4” january 1425 (1424) in de Munt van Waelhem, reeds sedert eenen geruimen tijd niet meer werkte. Men spreckt immers van het voorledene : doen de Munte ghesloten wert. Ongetwyfeld had Philips van S'-Pol, by het afleggen zijns ruwaertschaps, in de eerste maenden van 1422, ook opgehouden geld in Braband in omloop te brengen. De verzamelaers onzer vaderlandsche munten kennen of be ziten vier onderscheidene zilveren stukken van Philips van S'-Pol, die men met zckerheid mag beschouwen als te Waclhem geslagen zijnde. Alle deze, alhocwel genocegzaem bekend, treft men toch zeer weinig aen, en dat laet zich licht verklaren wanneer men in aenmerking neemt dat de toestand van zaken, tydens welken — 205 — ze vervaerdigd werden, slechts &ön of anderhalf jaer geduerd heetft. Deze vier zilveren stukken van Philips van S'-Pol komen in het belangrijk werk van professor Vander Chijs over de munten van Braband (l), niet voor, maer men vindt ze beschreven en afgebeeld in de Rerue de la Numismatique Belge(®), alwaer men tevens eenige andere byzonderheden omtrent het bestaen der Munt te Waelhem kan lezen. Willem Dan Haeccht. In eenen kataloog van oude en nieuwe bocken, die in de maenıd Mei 1853, by den bockhandelaer Fidelis Butsch, te Augsburg, voor handen waren, leest men bl. 125 : Die vijf claechliederen Jeremie over Jerusalem ende dlandt Juda (p" Haecht?) tHantwer- pen, 1578, in-8°. — Willem Van Ilaecht, die factor was van de antwerpsche Kamer van Rhetorika de Fiolieren, wordt door Wil- lems 3) en door Witsen Geysbeck %, onder de nederlandsche dielı- ters opgenoemd. Deze schryvers hebben echter van dit werk geen gewag gemackt. De opsteller van berocpen kataloog stelt cen vraegteeken by zyne toeüigening dezer Claechliederen aen Van Haecht, waerschijnlyk omdat de dichter, zuo als hy insgelyks deed voor zyne by Willens opgegevene Dry lamentatien oft be- claghinghen, slechts met de eerste letteren van zynen nacım W. V. H., teckende. Dit laetste werk, dat in 1567 gedrukt werd, schijnt van den zelfden acrd te zijn als het andere. gan -_ ul m nn ———____.. = En u we PERS SBERFERR. har ale PER EEE Re? (1) De Munten der voormalige hertoydommen Braband en Limburg. Haarlem, 18.1, in-4, (2) 2me serie, tome IV, (1854) bl. 182-199 en plaet XH. (5) Verhandeling, D.1, bl. 236. (4) Woordenboek, D. II, bl. 1. NEDERLANDSCHE VOORNAMEN. Willems, wiens Belgisch Museum eene allerrijkste bron is voor alwie zich ernstig op de studie onzer tael en letterkunde wil toc- leggen , nam in het vijfde deel (N), twee nog al uitgebreide lijsten op van oude voornamen, de cene in het nederlandsch, de andere in het friesch. Hy ontleende beide aen een verkort Rituale Romanum, te Amsterdam in 1726 gedrukt, en hy trok verder de aendacht op het Colophon propria hominum... nomina expli- cans , voorkomende achter de derde uitgave van Kiliaens kostbaer Etymologicum, die te Antwerpen, by Plantijn, in 1599, ver- scheen 2). De bekende geschiedschryver en taclkundige Pontus de Ileuiter, in ziin werk de Veterum ac sui saeculi Belgio, dat hy ten jare 1599 ©) voltooide, had zich insgelyks met onze oude duitsche namen en voornamen bezig gehouden. Ily geeft er meer dan vijl honderd op, waervan hy de beteckenis of de afleiding aenwijst. (1) 1841, bl. 588-425. (2) Achter den eersten druk van Kiliaens woordenbock, die te Antwerpen, in 457%, by de weduwe en erfgenamen van Jan Steelsius, van de pers kwam, bestaet dat culophon of acnhangsel van voornamen, niet. Of het in de tweede uil- gave te vinden is, weet ik niet; deze heb ik immers nooit gezien en ik kan zelfs niet cens opgeven wannceer, noch by wien ze in het licht kwam. Ook de cerste druk van 1574, is als eene hooge zeldzaemheid te beschouwen, waervan het eenig my hbekende exemplaer, in mijn bezit is. (5) zie Poxtı Heuterı, Opera historica onmin Lov., 1649, in-fol. — 207 — Willems mackt hier geen gewag van. Vok bleef acn dezen geleerde onbekend,, schijnt het, eene opgave van Vercorte nederlandtsche namen met de latijnsche in ’t geheel, om daer uyt sijnen patroon te vinden, opgenomen in de vertaling van de (Generale Legende der Heylighen van Ribadineira, door pater Rosweydus (N. Waer- schijnlyk mag men dit als het werk van laetstgenoenden gelcerden jesuiet beschouwen. Alhoewel deze lijst niet zoo groot is als die welke door Willems werd medegedeeld , heb ik gedacht ze hier te mogen laten herdrukken, omdat ze talryke voornamen bevat, die op de andere niet worden opgegeven of omdat deze soms anders verklaerd worden. Het ware wenschelyk dat jemand zieh de moeite gave al wat er reeds over onze voornamen bycengebracht is, samen te trek- ken, aen een kritisch onderzoek te onderwerpen, en naging in hoeverre deze of gene voornacm als van oudduitschen , voor- christenen tijd, te houden zy, of wel als uit latijnsche namen van heiligen in het nederlandsch overgebracht, moct beschouwd worden. Zulke studie zou, zoo voor de wetenschap onzer geschiedenis, in het algemeen, als voor die der tael, in het byzonder, van groot belang zijn. Kende iemand de voornamen niet, die in het gedicht Van dat die liede sijn yherne yeheten joncfrou, dat wy hier hoven mede- deelen (2), voorkomen : Heile, Gricte, Lise oft Calle. — (1) Generale Legende der Heyliyhen met het leven Jesu Christi ende Marie. Antw. Nieron. Verdussen, 1619, een deel in-fol.— of Antw. Hend. en Cornel. Verdussen, 1711, den sevensten druck, twee declen in-fol. In de eerste dezer uitgave staen deze namen vooraen in het bock, in de andere zijn ze aen het einde van het twcede deel te vinden. — By vergelyking der lijsten in de twee uitgaven der Legende, die ik te myner beschikking had, is het my gebleken, dat ze hier en daer eenigszins ver- schillen. De eene heeft soms eenen naem meer, soms eenen naem minder dan de andere; ik heb hier dit alles te samen gesmolten. (2) BI. 76. — 208 — dan zou hy daervoor op de lijst, die wy hier inlasschen, kunnen zıen dat deze als verkortingen gehouden worden van Helena of Heilwigis, Margaretha, Elizabeth en Catharina. In een ander door ons medegedceld stuk Vander Taverne (N), is er cen vers dat zich mocijelyk laet verklaren : Soudi vermanen onser moeder, goort? Is dat goort een schimpwoord of is het de verder opgegeven voornaem Guert , Godefridus? Op cene der lijsten door Willems herdrukt is Geurt, Gaugericus, en op de andere, de friesche, is Goert, Gordianus. Ook onze eigen- of geslachtsnamen zouden verdienen breed- voerig behandeld te worden. De Heeren Mone (2) en De Saint- Genois (8) hebben hier omtrent reeds belangryke wenken gegeven, doch de door hun geleverde bydragen zouden op eene aenzienlyke wyze kunnen vermeerderd worden. A. B. BABEKEN, BABBeREn, Barbara. BaELkE£, Balbina. ApeLken, Aldegundis. AcEcuTsJen, Agatha. AEFKEN, Ave, Euphemia, vel Ava. AELTGE vel ErLTJe, Aleydis. Acnke el NaenkeE, Adriana. ArENT, Aert, Arnoldus, Atturus. Amer, Amelius. Amer, AmeLkEn, Amelberga. Ansem, Anxt, Anselmus. Arıen, Adriana. Aucken, Adaucta. — (0 _—_. ie ie, (1) Bl. 86. (2) Anzeiger, 1856. Baer, Bavo. BaLTten, Balthazar. BARTELT, Bartholomaeus. BAETE, BaETKEN, BaTte, Beata, Bca- trix, Baven, Balduinus. BAyken, BEyken, Barbara. Beeı, BeeLken, Elizabeth, Isabella. BEELIGHE, BEELIGHEN, Sibilla. (3) Taelverbond van 1846, bl. 157. — Minder verdienstelyk is : Bydrage tot de kennis van den oorsprong en de beduidenis der geslacht- of familienamen, door P. Lanssens. Brugge, C. De Moor, 1852, in-8°, VIII en 48 blz., dat slechts op vijf-en-twintig exemplaren gedrukt werd. — 209 — BEERT, BERNTKEN, Bernardus. BERNKEN, Gerebernus. Beeske, Amelberga. Bert, Robertııs. Berte, Berisen, Benta, Phili- berta. Besser, Basilius. BesseLkenx, Basilissa, Blaesilla. BETGE, BETKEN, Elizabeth. Boorp, Willebrordus. Boscaarp, Burchardus. BossserT, Silvanııss. Bovwex, Boupewisx, Balduinus, Baudelius. Brıes, Bray, Abrahaımn. Brecnt, Lambertus. Brıxot, Brandanus, Brandulphus. BrecntGe, BRecHticHe, Lamberta. Breye, Brye, Brigitta. Broos, Ambrosius. Brcno, Burcno, Burchardus. Berricnse, Fideburga, Walburgis. Bicne, Delbora, Begga. C. Cireı., Carolus. CAESEKEN, CAsEn, Nicasius. CiETIE, CATJe, Catharina. CıLLe, CALLEKEN, Catharina. Carıan, Quirinus. CeeL, Marcellus. CELIE, CEELKEN, CELIKEN, Cecilia, vel Marcella. Ceuntes, Cunera, vel Cunegundis. CarıstiaEn, Christiana. CiuEken, CYKEN, Lucia. CHNTJEN, CIanTJE, CiyNE, Francisca. Cısken, Franeiscus. Craes, Nicolaus. Cosı, Jacobus. COEN, COENEN, COENRAET, Conrar- dus. CoLAERT, Nicolaus. CoLısse, Nicolaa. COMERIINE, COMMERKEN, Ontcom- mera, seu Wilgefortis. CoorEN, Cornelius. Coppen, Jacobus. CrEEs, Lucretia. CRIJNTGHE, (Juirina. CUNER, CUNIERE, Cunera. D. Dars, Adam, Damianus, Damasus. Daen, DaneeEL, DanıeEL, Deen, Da- niel. DAnckAERT, Gratianus. DeLıe, DeLLaen, Odilia. Dickt, DiekT, Diccne, Benedictus. DıeLıs, DieLes, AEgidius. Dierıck, Dierck, Theodorus. DinGHene, DinGHENTIEN, Digna, vel Dympna. Divertce, Divera, fuit ancilla S. Ursulae, seu Eduarda. Disse, Dympna, alias vel ab Anol- dina, Amandina, Bernardina, Gerardina. Consulendus patri- nus. Do, Doken, Guido. Donuıs, Dorn, Dov, Dominicus. Doox, Donıs, Thomas. Doonike, DorTtken, Dorothea. Dovwe, David, vel Dominicus. Dries, Driesken, Andreas. Droon, Hieronymus. 1% — 2410 — Duyrken, Columba. E. Eerken, Honoria. EErRTKEN, Arnolda. EELter, id est, AELTGE, Aleydis. ELen, ELken, ti. HeyLen, HEYLKEN, Helena. ELıs, Elias. ELse, ELsce, ELsken, Elizabeth. EmBRECHT, Emma, Enmen, Ember- tus. EnMEKEN, EMERENTS, Emerentiana. EnmERIcK, Aymericus. Esumen, Edmundus. Erren, Absalon, Eppo. Encher, Enghelbertus. Ernien, Ernın, Arnolda. Ernst, Ernestus. EseELinxe, Asella. Evert, Everardus. F. Fazs, i. Vaes, Servatius, vel Ger- vasius. Feen, Phocas, vel Fredericus. FELTEN, ti. VELTEN, Valentinus. Femercen, Euphemia. Fıs, Fısge, FisrKEen, seu VIJFKEN, Sophia, vel Euphemia. FLoorken, Florentia. Frorıs, Florentius. Freken, Frederica. Frerisn, FRERYNE, Fredcrica. Frer, Frıts, Fredericus. Franck, Liberius, Eleutherius, Franco. G. Gern, Eugenius, Gerardus. GEERTGE, GERTGE, Gertrudis, Ge- rarda. GHELEYN, GELIIN, Gislenus. GERRIT, Gerardus. GEuRIcK, Gaugericus. Guiss, Gisbertus. GıeLis, AEgidius. Goepe, Agatha. GoeLe, Gudula. GoumAar, Gummarus. GooLk£, Godoleva. Gooris, Gregorius. Goossen, Goswinus. Govaert, Goar, vel Godwaldus, Godefridus. GRIETE, GRIETKEN, Margareta. Guert, Godefridus. GUYLEKEN, GULTJIE, Gudula. H. Haescne, Hascka. Sancta Daniae. Hans, Joannes, Ansegisus. HaNTEn, Henssen, Hansen, Joannes. HeLrer, Adjutor. Hermen, Hermanus. Herrent, Herrenius. HeyLe, Hevırcne, Heyıken, He- lena, Heilwigis. Heyızorte, Zoe, Soter. HırLoe, Luithildis. Hırre, WıLLeken, Helena, vel Hilde- gardis, vel Hilvaris, Hildetrudis. Heynen, Henricus. Huygen, HuvBeken, Houwen, Hu- bertus. de Hoycen, Hugo. len. JAcoNIINE, JACOMIINKEN, JAQUE- MunE, Jacoba. Jansen, Guilielmus. Jıppen, Gaspar. Ioe, Ie, Ir, Ixen, Ida. Jexsevive, Genovefa. Jeustee, ILLice, Juliana. Jevrick, Gaugericus. Irkex, Ive, Eva. Jnixtıs, Jonathas. Irsıon, Ulysses. Jover, Theodorus. JooRpen , Jor- danus. Joriaen, Jorıc, Jorıcn, Jorıs, Georgius. Joost, Justius, Epis. vel Judocus, Presb. Joosisxe, Justa, Judoca, Justina. Isegeruken, Isapeau, Elizabeth. Isexnouprt, Isidorus. Iven, Ivo. Jurrien, Georgius. Iverken, Ivetta. Jurte, Jutce, Jutta. Jeyt, Juytken, Judith. K. Kees, Keesken, Cornelius. Kerst, Kerstiaen, Christianus. Keuntee, Keutse, Cunera, Cune- gondis. Kıeı, Kır, Kilianus, seu Chilianus. Kxeur, Cunera. KoLerte, Coleta, vel Nicolaa. Korst, Christianus. Kost, Kosten, Cosmas, Costinus. L: LanceLtot, Ladislaus. Lau, LAuKe, Laurisne, LAURISNSE, Laurentius. Laien, LAEmKE, Guilielmus. Lımsmen, Guiliclnus, Lambertus. Leene, LEEnken, Magdalena, vel Helena. Leenken, Liduwina. LEemmen, Lambertus. LEnDerT, Leonardus. Lens, Lıns, Leys, Laurentius. Leorn, Lexor, Leonora. Lette, Letten, Laurentius, vel Co- leta. Leunıs, Laurentius, vel Laevinus. LEunTJE, Apollonia. Lisseken, Ließitke, Lißıtken, Eli- zabetlı. Liegrecut, Libertus. Lieven, Livinus. Liss, Gislenus. Lisse, Lisstsen, Catharina. Lippeken, Philippus. Lisse, Lisse, Lisken, LiJsken, zabeth. Lioen, Lion, LoEnTken, Leo. Logskex, Elizabeth. Loner, Leonorus. Loontse, Apollonia. Lovs, Eligius. Loy, Loys, Ludovicus, Aloysius, Clodoveus. Lootse, Lancelotus. Lumken, Columba, Columbana. Lurtcen, Lutrudis. Eli- —_ 212 — Luyte, Luytken, Lutgardis, Lutil- dis. M. MacuuyTt, Machutus. Mazs, Maxentius, Thomas. MaGERHAN, MAGERAN, MAIERHAN, Macrianus. ManTEen, Amandus. Mas, Mars, Thomas. MATTHE, Matthias. Mauris, Morıs, Mauritius. Max, Maxken, Maximilianus vel a. Mayer, Maria. MeLcve, Mereyne, Melchiades , Melchior. Mersen, Merex, Melchior. MeLvıs, Acmilius, Milo. MeRrRIGEN, Maria. METKEN, MERTKEN, Martina. METTE, METTEREN, METGuE, Mech- tildis. Meus, Meeus, Mıevis, Bartholo- meus. Mey, Mevke, Remigius. MEYNE, MEYNKE, MEYNKEN, Jacoba. MEYSE, MEYNKE, MEYNKEN, Seu Mıisne, Misnke, MisnKEn, consu- lendus patrinus an sit Jaco- bus, Guilelmus, Hieronymus, etc. Mıisnen, Dominicus. Meynscue, Clementia. Meevus, Miss, Missken, Remigius. Moor, Mauritius. Mınten, Dominicus. MoENEN, Simeon. N. NaLeken, Adelheydis- Nanpes, Ferdinandus. NıAne, NAENKEN, Adriana. NELDE, NELDEKEN, Relindis. Nest, NeLes, NeeLıs, Cornelis. NEESE, NEESKEN, Agnes. NEETE, NEETKEN, Agnes. NELLE, NELLEKEN, Petronilla. NETTEKEN, ÄNTONETTE, Antonia. NıeskeE, Agnes. Niss, NisskEn, Dionysius. NoEE, No&, vel Natalis. Noorpen, NorDEn, Noor, NooRDE- KEN, Norbertus. NoorkE, NooRKEN, Leonora, seu Leonarda. Nout, Arnoldus. 0. OßrecuTt, Aubertus, Obertus. One, ODEkeEn, OkeEn, Oda. OzLe, Adolphus. OELTsen, Aldegundis. OncomMeErA, Wilgefortis. Orır, Odulphus. OoLe, OoLken, OpiLie, Odilia. Ooxer, Audomarus. Oor, Oorken, Leonora. Oorr, Horatius. OUBURGEN , ONBURGEN , Walburgis. ÖsKENn, Ursmarus, Usmarus. P. PAEscHen, Paescmier, PascHier, Paschasius. Zo nomine plerum- — 215 — que vocantur Paschali dienati: siculi KERSTEN, KERSTIAEN, nalı die Natalis, quos Galli No& vo- cant, renatos in festo omnium Sanctorum Toussaints ?. Tossa- nus, Pınck,, Pancratius. Pıuke, Paulus. Peize, PeLLeken, Paulus, Peregri- nus, PersevaeL, PERCENAEL, Perseve- randa. PsLies, PniLıps, Philippus, vel Philibertus. Pıerinken, PıERISNKEN, Petronilla. PLeuxe, PLeuxtse, PLoynıe, Apol- lonia. Puis, Prissis, Sulpitius. Por, Poppo. Poren, Philippa. Q. Queiprick , servus apud Grego- rium Magnum, a Quelen,aegres- cere. Quistien, Quintina. R. Rıecen, Raes, Erasmus, Raso. Rıcoxpe, Radegundis. Reweeus, Remigius. Rexcer, Rev, REYSKen, Reinerus. Rexsen, Laurentius. Rosrecut, Runen, Rosgex, Rober- tus. Roeı, Rolandus. Roetor, Rodol- phus. Rocıen, Roxse, Rogatianus, Rober- tus, Rogerius Franeciscanus. Ronsout, Rossmen, Rumoldus. Roseken, Rosete, vel a rosis Doro- theae, vel a Rosulo, Martyre. Rıscuaert, Rijek, Richardus. Rıscn, Richardus. S. SANDER, Ser, Alexander. SANNE, SANNEKEN, Susanna. Scuauck, Godschaleus. SEGER, Segerus, Victor. Sese, Vie- toria. SEGERTGHE, Sigeberta. SOETE, SOETKEN, Zo&, Judith, Soten, Glycerium. Stars, Eustachius, vel Anastasius. STEEFKEN, STEFKEN, STEVEN, Stc- phanus. STIINE, Augustina, Christina. SIJBORCH, SYBUCH, Sigeberta. SysE, SıcE, Victoria, vel Lucia. STOFFEL, Christophorus. Su, Susanna. SYNE, SYNKEn, Justa, Judoca, Re- gina. T: Tıpt, Thadeus. Tetraro, Theodardus. TeunT3en, Antonius, et Antonia. Teus, Matthaeus. Tırauıt, Theobaldus. Torıe, Torıken, Dorothea, Viec- toria. Trıne, Trısn, Triısne, Catharina. — 14 — Tauycen, Gertrudis. Tymen, Tuysen, Thimotheus, Timo. Tıss, Matthias. VenÜ. Vaes, Servatius, Gervasius. Vast, Vedastus. VELTEN, FELTEN, Valentinus. VERELE, VERLE, Pharahildis. Uken, Oda, nisi sit ab Udalrica. Urrıc, Udalricus. Vısne, Lacvina. VIsNE, VIsFKEN, Genovefa. VisnE, VISFKEN t. Fissken, Sophia. Vorrat, Vorpuarı, Volpardus, Fulbertus. Vres, Vreys, Laurentius. VrınDT, Vrienot, Amor. Confes- sor Belisiae. VRoEDE, VropA, Prudentia. VROUkE, Veronica. Vycer, Vigilius. W. WALLEKEN, Walburga. WuarravEn, Walterus. WENTSEL, Wencelaus. WAaEYKEN, Waldetrudis. WesseL, Basilius. \Weyx, Wenceslaus. WEYNTGHE, WEYDELMONDE, WEYN- DELMONDE , Wivina, seu Wine- frida. Wiınant, Venantius, Winandus. Wimar, Wiısımar, Wismar, Vima- rus, Wisimarus, Worr, Wolfgangus. Wouter, WoLTer, Walterus. Wur, Wolmarus. WiısskEn, Prudentia. Wyxper,, Vendelinus. WYen, WEYEN, WAYEn, Guido. SPREEKWOORDEN. 1. De Pauwen komen in het Land met de Wacls, op Thonrouts feeste. Dit gezegde, hetwelk eigen is aen West-Vlaenderen, betcekent zoo veel als : De dazen (1) komen in het Land met de Walen, op Thourouts kermis. — De feest of jaermerkt van Thourout, ten halve van Hooimaend,, was oudtijds zceer beroemd. (1) Daes, peerdenvlieg, in het latijn /abanus, in Braband en in Oost-Vlaenderen gebruikelyk , komt voor by Kiliaen, maer niet by Weiland. — Pauw, heb ik iu dien zin, niet gevonden. HET NEDERLANDSCH IN FRANKRIK. Men is ten allen tyde in andere landen, en ook zelfs in Frank- rijk, veel min vreemd aen onze moedertael geweest dan men zich zulks gewoonlyk voorstelt. Alwie iets van onze geschiedenis heeft gelezen , weet dat ten gevolge der oorlogen, welke Lodewijk XIV tegen Spanje voerde, het oude grondgebied van ons vaderland - merkelyk ingesnoeid werd. Er ging onder anderen een geheele hoek van het graefschap Vlaenderen verloren , waervan het grootste gedeelte, dat namelyk hetwelk aen de tegenwoordige arrondissementen van Duinkerken en Ilasebroeck beantwoordt, eene dietsche bevolking had en nog heeft, die tot heden toe in het bezit onzer moedertael is gebleven. IHiervan zal ik zoo aenstonds nader spreken. Doch in het overige van Frankrijk was men toch ook niet geheel met het nederlandseh onbekend. Dat in de zeventiende eeuw , de fransche letterkundigen onze moedertael als eene beschaefde en vecl beoefende spraek beschouwden, blijkt ten volle uit de volgende woorden , ten jare 1658, door den grooten Corneille in de voorrede van den Cid, geschreven... les traductions qu’on en a faites (de la tragedie du Cid) en toutes les di langues qui servent aujourd’'hui a la scene, et chez tous les peuples ou l’on voit des theatres, je veux dire en italien, FLAMAND el anglois, sont d’assez glorieuses apologies contre tout ce qu’on en a dit. Des tijds bekende men dus in Frankrijk dat onze tael voor het tooneel geschikt was. Corneille noemt ze onmiddelyk achter de fransche en de italiaensche, omdat hy haer na deze den eersten rang toekent. Wat meer is, hy rekent het zich tot eer dat de Cid in het nederduitsch overgebracht werd. Zulke woorden in den mond van dien beroemden treurspeldichter, zijn ecne heerlyke lofspraek voor ons nederlandsch, hetwelk reeds dan by de vreemden in aenzien was, terwijl het hoogduitsch nog in geene aenmerking kwam. In vroegere ecuwen werd, misschien meer dan heden, onze tael door buitenlanders aengeleerd. Ook zonden de Franschen en de Walen veelal hunne kinderen in het vlaemschsprekend gedeelte van ons vaderland om het nederlandsch machtig te worden. De beroemde missionaris IIennepin, die den tot dan toe weinig bekenden val der Niagara nauwkeurig beschreef en de eerste den Mississipi of Meschasebe ontdekte, getuigt dit ook van zich zelven. Ily was te Aeth, in Henegouwen, omstreeks 1640 geboren, en kwam in zyne jeugd nacr Vlaenderen om onze tael aen te leeren. A Gand, zegt hy, ou je m’etais transporte pour y apprendre la langue flamande (N). Dit gebeurde niet alleen onder de waelsche geestelyken, maer insgelyks onder de wereldiyke persoonen. Ongetwyfeld was het ten gebruike van deze dat er te Bergen, in llenegouwen, ten jare 1781, een fransch en vlacmsch woorden- boekjen gedrukt werd. —— nn (1) Voyaye ou Nouvelle Decouverte d’un tres-grand pays dans ’Amerique, entre le nouveau Mexique et la Mer glaciale, par le R. P. Henserin. Amst., 1704, bl. 10. — Zie over dezen reiziger De Saıst-Genois, les Voyageurs beiges, I, bl. 70-76. — 217 — In het voorbygaen zal ik hier aenstippen dat twee onzer nederduitsche dichters te Doornijk geboren werden, namelyk Jordanus van den Bempde, in 1654, en Jan van Meerbecck. Deze laetste leefde omtrent 1716. Over vlaemsche bocken, in den beginne der XVI° eeuw te Parijs gedrukt, zal ik by eene nadere gelegenheid handelen. Ten allen tyde ook heeft men zich binnen gemelde hoofdstad boeken in onze tael kunnen aenschaffen. De boekhandelaer Barrois, was over vijfiig jaren, voor de slyting van werken in de neder- landsche en andere uitheemsche spraken bekend, en hy heeft eenen kataloog der by hem verkrijgbare boeken uitgegeven. Voor onze tael gebruikte hy de verdeeling in livres Hollandais en livres Flamands. Onder deze laetste treft men onder anderen het Woordenboek en de Sprackkonst van Des Roches aen, die alsdan algemeen in gebruik waren. De voorraed van den parijsschen boeckhandelaer was juist niet groot, doch wie het nederlandsch wilde aenleeren, kon zich met het aldaer voor handen zijnde behelpen. Te dezer gelegenheid moet ik gewag maken van de keizerlyke bockery te Parijs, die zoo vecl belangrijks voor onze letterkunde bevat. Behalve eenige kostbare handschriften, eenige hoogst zeld- zame Fluemsche Romans uit de XV’ ecuw, en een groot aental der eerste drukken in onze tacl, bewaert men aldaer de uitgebreid- ste verzameling van nederlandsche tooneelstukken die misschien ooit bestaen heeft. Een letterkundige in Holland had er zich op toegelegd om al wat zijn vaderland, als ook Belgiö, in dit vak hebben voortgebracht, byeen te brengen. Na 's mans overlyden is de parijssche bibliotheek van dit alles, door aenkoop in bezit gekomen, en later nog spaerde de kundige heer Van Praet, een Bruggeling van geboorte, en die zich, zoo als men weet, ge- durende lange jaren aen het hoof(d van die boekery bevond, geene — 218 — mocite om dezen voor zyne moedertael zoo belangryken schat, nog te vermeerderen. Meermalen ook heeft men te Parijs, zoo wel in voorledene eeuwen als in de onze, boekwerken of stukken in onze tael ter pers gelegd. Zoo heeft men aldaer, kort na de verceniging van ons vaderland met Frankrijk, de afgekondigde wetten met eene nederlandsche vertaling ten gebruike voor Belgiö uitgegeven. By gelegenheid der geboorte van den Koning van Rome, in 1811, noodigde men de dichters van al de landen, welke tot het fransche keizerrijk behoorden, uit, om deze gebeurtenis te bezingen. Diens- volgends kwam eene verzameling van de beste der ingekomene stukken in twee deelen in-8°, aen het licht, en deze bevat ook eenige dichten door onze landgenooten in de moedertael ver- vaerdigd. De geleerde bibliothekaris Van Praet, van wien ik daer even sprak, heeft in twee voor ons vaderland zeer belangryke werken: Notice sur Colard Mansion en Recherches sur Louis de la Grut- huyse, beide door hem te Parijs in 1829 en 1831 uitgegeven, blyken geleverd dat hy, ofschoon des tijds sedert omtrent vijf- tig jaren in Frankrijks hoofdstad met der woon gevestigd, zyne moedertael nochtans niet vergeten was. Een groot deel immers der bewijsstukken, waerop de schryver zich beroept in deze twee werken, of welke hy heeft opgenomen, zijn in onze tael geschreven. In 1829 hecft de heer Pardessus, beroemd rechtsgeleerde en alsdan professor aen de hoogeschool te Parijs, eene verzameling van Zeerechten, onder den titel van Lois maritimes anterieures au XVIIT siecle, in genoemde stad uitgegeven. Het eerste deel bevat, onder den naem van Vonnesse van de zee, eenen zcer getrouwen en tot de X1V° eeuw behoorenden tekst van de Zeewetten van Damme. Voör een twintigtal jaren heeft men te Parijs eenen bundel — 219 — proeven der verschillende dialekten van Frankrijk aen het licht gebracht. Onder deze bevinden zich ook stukken opgesteld in de tongvallen van Duinkerken, St.-Winoksbergen en andere vlaemschsprekende steden. De heer A. Le Glay, vroeger biblio- thekaris van Kamerijk, en thands opper-archivaris te Rijssel, een zeer kundig man, die zich op onze tael toclegde, was vooral werkzaem om deze stukken te bezorgen (). By eene nadere gelegenheid zal ik eene lijst mededeelen van nederlandsche boeken te Lyons, te Parijs, te Rouaen en elders gedrukt. Voor dit mael wil ik my vooral tot het noordelyk gedeelte van Frankrijk bepalen. Meer dan cens wekte die uithoek van het tegenwoordig fransche keizerrijk, en vooral dat gewest, alwaer het nederlandsch de moedertael is, de aendacht onzer geleerden of letterkundigen op. De heer Jottrand, onder anderen, schreef eenige allerbelangrijkste bladzyden over den toestand van deze onze oude landgenooten, in het algemeen, en over dien onzer moedertael aldaer, in hei by- zonder (2). En, alwie zich eenigszins op onze letterkundige geschie- denis heeft toegelegd, is min of meer bekend met het aendeel dat daervan , in vroegere dagen, aen Duinkerken, Cassel, St.-Winoks- bergen, Belle, Steenvoorde, Hondschote, enz., toekwam. Willems heeft, zoo wel in zyne Verhandeling als in het Belgisch Museum, de verdiensten van De Swaen, cenen man, aen wien Bilderdijk zelf hulde deed, naer waerde doen schatten. Ook recds ten jare 1856 had de geleerde heer Blommaert een lezenswaerdig stuk ge- schreven Over de Vlaemsche Tael in het Noorden van Vrankryk (8). (1) Tot hiertoe herhael ik hier grootendcels een opstel dat ik reeds vroeger in de Nederduitsche Letteroefeningen, Gent, Snoeck, 1834, bl. 104&— 107, geplaetst had. (2) Notre frontiere du Nord-Quest. Brux., 1845. (3) In de Bydrayen der Gazette van Gend voor letteren, kunsten en wetenschappen, eerste jaergang. Gent, in-#°, bl. 77. — 220 — Maer cen verschijnsel, dat allen beoefenaren onzer tael- en letterkunde hartelyk welkom moet zijn, is het tot stand komen te Duinkerken, in 1855, van een Comite flamand de France, eene maetschappy welke, behalve een groot getal eere- en brief- wisselende, ook in Frankrijk zelf vier-en-veertig gewoone leden telt, en aen wier bestuer zich drie mannen bevinden die in de letterkundige wereld gunstig bekend zijn, namelyk de heeren De Coussemaker en De Bertrand, beide te Duinkerken, de eerste als voorzitter, de ander als sekretaris, en de heer De Baecker, van St.-Winoksbergen (1), als ondervoorzitter. Dat Comite heeft tot hoofdoel de beoefening der nederlandsche tael en ook het opsporen der historische en letterkundige gedenk- stukken, die voor dat gedcelte van het keizerrijk belang opleveren. llet werd den 10°“ april 1855 gesticht en heeft dus slechts tot hiertoe een tweejarig bestaen. Reeds in voorleden jaer zond dat genootschap eenen bundel Annales du Comite flamand de France (2) in het licht, die alleszins onze aendacht verdient en voor de geschiedenis onzer mocedcrtael talryke bouwstoffen op- levert. Alles echter wat het bock bevat, is niet even goed, alles zou ook niet den toets eener scherpe kritiek kunnen onderstacn ®), u (3) De heer De Barcren schreef in deze lactste jaren cen aental werken, waervan de volgende het meest met de studie onzer tael- en letterkunde in verband staen. 1° Les Flamands de France, dlude sur leur langue, enz. Gand, 1851. Overgedrukt uit den Messayer des Sciences. 2° Des Nibelungen. Saya merovingienne de la Neer- lande. Paris, 1855. 3° De la Religion du Nord de la France avant le Christianisme. Lille, 1854, in-8°. (2) Van 550 blz. (3) Zoo ontmoet men bl. 244, in de fransche vertaling eener vlaemsche Charter van 1286, meer dan eenen misslag. Men zou immers aldaer moeten lezen : Wi Kar- stiaen ser Boidekins soene, Jan die Cosere, en dat in het fransch overbrengen door Chretien fils du sieur Boidekin, Jean de Cosere; en verder, voor ter kerke boef van Vaucheles, leest men pour le fonds de l’eylise de Vaucelles, in plaets van au pro- fit (behoef) de l’eylise de Vaucelles. Ik onthoude my andere feilen van dien aerd aen te wyzen. 21 — maer toch is er reeds in dat cerste deel dier Annales veel wetens- waerdigs voor handen. Als eene der belangrijkste bydragen van dien bundel beschouw ik eenen brief gedagteekend uit Parijs, van het corresponderend lid Carlier. Die heer treedt als een warm, edelmoedig en kun- dig voorstander der nederlandsche tael in Frankrijk op. Hy is met haren vroegeren toestand zeer wel bekend en pleit krachtdadig voor hare beoefening. De brief van den heer Carlier is onder alle opzichten lezenswaerdig. Behalve een kerslied met muziek Het Kribbetje, een dichstuk van J. F. Ricour van Godewaersvelde, eene vlaemsche Charter van 1286, enz., bevatten de Annales, nog cene Bibliographie des Flamands de France. Dit uitvoerig stuk is in tweeön verdeeld. Eerst komt eene opgave van negen-en-dertig werken , zoo in proza als in dichtmaet, welke tot hiertoe in hand- schrift ziin blyven berusten, dan volgen de titels van niet min dan zeven-en-negentig werken, Zoo te St.-Omaers als te St.-Winoks- bergen, te Duinkerken, te Hazebroeck en te Belle gedrukt. Alhoewel men het bestaen van cen zoo groot aental dergelyke boeken niet zou vermoeden, zal het toch, denk ik, met cenige opsporing, op meer dan het dubbelde kunnen gebracht worden. By deze lijsten heeft men ten slotte gevocgd de titels van een twintigtal werken buiten Frankrijk gedrukt, maer die door Vla- mingen uit die landstreek zijn opgesteld of wel tot de tael- en letterkunde in dat noordelyk gedeelte van Frankrijk betrekking hebben. De heer De Coussemaecker is de voornaemste opsteller van die Bibliographie, maer hy ontving daertoe bydragen van de heeren De Bertrand, Carlier en andere. Hoc verdienstelyk en uitgebreid dit gedeelie der Annales rceds zy, zal ik hier nog al het een en ander opgeven, dat aen hen onbekend bleef. Ook heeft de heer De Coussemaecker het mis, wanneer hy meent dat niemand voor het — 222 — Comite de gedachte opvattede om eene bibliographie van vlaemsche werken in Frankrijk gedrukt, byeen te brengen (9). Reeds in 183%, en dus over meer dan twintig jaren, heb ik in de Nederduitsche Letteroefeningen (2) die te Gent verschenen , eene eerste procve van dien aerd geleverd en de titels opgegeven van eenige vlaemsche boeken te Bergen in Henegouwen , te Luik, te Douai, te Lyons, te St.-Omaers, te Parijs, te Rouaen, te Rijssel, en verder ook te Londen en te Norwich gedrukt. Ik had my des tijds bepaeld tot de opsomming van steden waer het nederlandsch nooit de land- spraek was, of ten minste niet meer is. Uit dien hoofde maekte ik geen gewag noch van Duinkerken, noch van St.-Winoks- bergen, met een woord, van niet eene stad uit geheel die dietsche streek van Frankrijk. Ik ben het volkomen eens met den heer De Coussemaecker, dat men, in onze dagen,, de bibliographie niet meer mag beschouwen als iets dat slechts voor het bevorderen van het vertier der boeken of ten nutte der handelaren noodzakelyk is; zy is wel degelyk eene wetenschap die voor de kennis der geschiedenis of die der tael- en letterkunde als onontbeerlyk moet beschouwd worden. In Duitsch- land is men daervan zoodanig overtuigd dat men, behalve de alge- meene werken in dat vak, er ook dagelyks afzonderlyke bibliogra- phien, byna voor elke wetenschap, of voor de onderscheidene tijdvakken, ziet verschynen. Men herinnere zich slechts de ver- dienstelyke werken van Panzer en van Heine voor de eerste voort- brengselen der drukkunst, die van Lipsius en Leitzmann voor de numismatiek, die van Nopitz voor de spreekwoorden, en dergelyke. De algemeene bibliographiön van Brunet, van Barbier, van Querard (1) BI. 258, zegt hy : Personne jusquw’iei n’avait songe a former une bibliographie des livres flamands publies en France; cette idee a eld concue par le Comite flamand de France qui presente aujourd’hui le resullat de ses premieres recherches. (2) BI. 104-113. — 225 — en andere, welke in Frankrijk verschenen, zijn kostbare werken, die voor alle geleerden, om zoo te zeggen, onmisbaer zijn. By ons echter is er tot hiertoe weinig voor handen. Behalve het verdienste- Iyk werkjen van den heer du Puy de Montbrun (), bestaet er in Noord-Nederland niets, meen ik, dat eenige melding verdient. By ons vestigde de geleerde baron De Reiffenberg, door de uitgave van zynen Bulletin du Bibliophile Belye, de eerste de aendacht op die wetenschap, en de heer Polyd. Vandermeersch, die met onver- moeiden arbeid opspoort al wat er vroeger door Nederlanders in vreemde landen gedrukt werd, zal daerdoor eenen nieuwen lau- werkroon voor den roem onzer voorvaders vlechten. Doch iets wat ik vooral zou willen zien verschynen, is cene met zorg opge- maekte bibliographie der nederlandsche boeken. Zoo lang zulk een werk niet bestaet zal de geschiedenis onzer literatuer, voor- namelyk tydens de vijftiiende, zestiende en zelfs zeventiende eeuwen, veel te wenschen over laten @). Later kom ik daerop nog wel cens nader terug. Zie hier wat ik voor de geschiedenis onzer tael in het Noorden van Frankrijk in 'ı algemeen, en voor de bibliographie in 't by- zonder, heb byeenverzameld. Het kan dienen om by hetgene, dat er reeds in de Annales van het Comite flamand de France voor- komt, gevoegd te worden. — __[. = ve == EEE (1) Recherches bihliographiques sur quelgnes impressions Neerlandaises du quin- zitme et du seizieme siceles, Leide 1856, in-8e, — Vıissen’s Naanılyst, die in de vorige eeuw verscheen, is onbruikbaer geworden. 