Thet Oera Linda bok. Naar een handschrift uit de dertiende eeuw. Eigendom der familie Over de Linden, aan den Helder, bewerkt, vertaald en uitgegeven door Dr. J. G. Ottema. Tweede Uitgave
Wanneer een buitenlandsch koopman komt op de toegelatene markt te Wyringen ‘of te Almanland en hij bedriegt , zoo wordt hj terstond in de marktboete geslagen en door de maagden kenbaar gemaakt over het geheele land. Komt hij dan terug , dan zal niemand van hem koopen, en hij mag vertrekken gelijk hij gekomen is. Dus wanneer er kooplieden gekozen worden om ter markt te gaan , of met de vloot te varen , dan behoort men alleen dezulken te kiezen, die men door en door kent en in een goeden roep staan bij de maagden. Ge- beurt het desniettemin, dat er een slecht man onder is, die de menschen bedriegen wil, zoo behooren de anderen dat te weren. Heeft hij het reeds gedaan ,- dan moet men dat her- stellen, en den misdadiger uit het land verbannen , opdat onze naam overal met eere genoemd mag worden. Maar zoo wij ons op eene buitenlandsche markt bevinden, het- zij nabij of ver af en het volk ons leed doet of besteelt, dan behooren wij met een haastigen aanval toe te slaan , want of- schoon wij alles behooren te doen om des vredes wille ‚, mogen onze halfbroeders ons nimmer minachten of wanen dat wij bang zijn. In mijne jeugd heb ik wel eens gemord over de banden der wetten, achterna heb ik Frya dikwijls gedankt voor hare tex, en onze voorvaderen voor de wetten, die daaruit zamen- gesteld zijn. Wralda of Alvader heeft mij vele jaren gege- ven , en over vele landen en zeeën heb ik rondgevaren , en na alles wat ik gezien heb, ben ik overtuigd, dat wij alleen Ai trvch Alfoder ûtforkêren send, êwa to hâvande. Lydas folk ne mêi nên êwa to mâkjande ni to hâldande, hja send to dvm And wild thêrto. Felo slachta Findas send snôd enoch, men hja send gyrich, hâchfârande, falsk, vnkûs ând mort- sjochtich. Poga blêsath hjara selva vppa, ând hja ne mügath nawet than krupa. Forska hropath wârk, wârk, ând hja ! ne dvath nawet as hippa Ând kluchtmâkja. Tha roka hropath \ spâr, spâr, men hja stêlon áând vrslynath al wat vnder hjara snavela kvmath. Lik al tham is thât Findas folk , hja : bogath immer ovir goda &wa; ek wil setma mâkja vmb-et. kwâd to wêrane, men selva nil nimman theran bonden wêsa. Thêra hwam-his gàst that lestigoste sy ând thêrtrvch sterik , tham-his hône krêjath kêning Ând tha ôra moton alwenna an sin weld vnderwurpen wêsa, til en ôther kvmth thêr-im fon-a sêtel drywet. Thât word ê@wa is to frân vmbe an mêna sêka to nomande. Thêrvmbe heth mân vs êvin sega lêrth. Éwa thät stit setma thêr bi aller mânniska êlik an hjara mod prenth send, til thju hja müge wêta hwat rjucht and vnrjucht sy, ând hwêrthrveh hja weldich send vmbe hjara äjne deda And tham fon ôrum to birjuchtande, thät wil sedsa alsanâka hja god And navt misdedich vpbrocht send. Ak is-er jet-en ôÔra sin an fäst. wa seit ak, @lik wêter-lik ; rjucht Ând sljucht as wêter that thrvch nên stornewind jeftha awet owers vrstoren is. Warth wêter vrstoren , sa warth-et vnêwa, varjucht, men et nygt êvg vmbe wither êwa to werthande, that leith an sin fonselvhêd, alsa tha nygung to rjucht ând frydom in Fryas bern leith. Thessa nygung hävath wi trvch Wr.aldas gâst, vsa foders thêr in Fryas bern bogth, thêrvm be skil hju vs âk &vg biklywa. Ewa is âk thet ôra sinnebyld fon Wr.aldas gâst, thêr êvg rjucht ând vnforstoren bilywath, afsk@n-et an lichême ârg to gêit. Ewa And vnforstoren send tha mârka thêra wisdom And rjuchtferdichheid, thêr fon 47 door Alfader uitverkoren zijn, om wetten te hebben. Lydas volk vermag geene wetten te maken, noch te houden , zij zijn te dom en onbeschaafd daartoe. Vele geslachten van Finda zijn schrander genoeg, maar zij zijn hebzuchtig, hoovaardig, valsch, on- kuisch en moordzuchtig. De padden blazen zich op en zij kunnen slechts kruipen. De kikvorschen roepen werk, werk, en zij doen niets als huppelen en grappenmaken. De raven roepen spaar, spaar, maar zij stelen en verslinden al wat on- der hunne snavels komt. Aan die allen gelijk is het Findas volk, zij spreken luide altijd over goede wetten, elk wil in- zettingen maken om het kwaad te weren, maar zelf wil nie- mand daaraan gebonden wezen. Diegene wiens geest het listigste is en daardoor sterk, diens haan kraait koning en de andere moeten allerwege aan zijn wil onderworpen wezen, totdat een ander komt die hem van den zetel verdrijft. Het woord ewa is te heilig om eene gemeene zaak te benoemen, daarom heeft men ons evin leeren zeggen. E wa beteekent inzettingen, die bĳ alle menschen gelijkelijk in hun ge- moed geprent zijn, opdat zij weten mogen wat recht en on- recht is, en waardoor zij in staat zijn hunne eigene daden en die van anderen te beoordeelen , dat wil zeggen : alzoo verre zij goed en niet misdadig opgevoed zijn. Men, o dvmhêd. Dâhwila wi to dvande send ekkorum to skâdane, kvmth-et nidige folk Findas mith hjara falska pre- sterum jvw hÀva to râwande, jvwa toghatera to skándane , jvwa sêda to vrdva Âând to tha lesta kláppath hja slâvona banda om jahwelikes frya hals. Uta skriftaeh nm Tha Nyhellênia (*) tham fon hira ájn nôme Min-erva hête, god sêten was And tha Krêkalander (+) hja to met even härde minade as vs âjn folk, thâ kêmon thêr svme forsta ând pre- stera vppe-ra burch Áánd frêjon Min-erva hwèêr of hjra erva lêjon. Hellênia andere, mina erva drêg ik om in mina bosm, hwât ik urven häv is ljafde vr wis- dom, rjucht ând frydom, häv ik tham vrlêren, alsa ben ik elik an tha minniste jvvar slâvonena. Nw jêv ik rêd vm nawet!', men than skold ik vrkâpja tham. Tha hêra gvngon wêi, And hripon al lakande, jvwer hêroga thjanra, wisa Hel- lênia. Thach thêrmitha miston hja hjara dol, hwand thát folk thát hja minnade nd hja folgade, nam this nôme to-n êre nôme an. Thâ hja sìgon thâát hjara skot mist hêde, €) __Nyhellenia, Nehalennia. (}) Krekaland, het Krekenland, zoowel Groot Griekenland als Griekenland zelf. 40 alle vrome menschen gezocht en door alle rechteren moeten bezeten worden. Willen dus de menschen inzettingen en bepalingen maken, die steeds goed blijven en aller wege , zoo moeten zij gelijk wezen voor alle menschen. Naar deze wetten behooren de rechteren hun oordeel uit te spre- ken. Is er eenig kwaad bedreven, waaromtrent geene wet- ten gemaakt zijn, zoo moet men eene algemeene vergadering beleggen , daar oordeelt men naar den zin, dien Wraldas geest in ons spreekt, om over alles rechtvaardig te oordeelen. Zoo doende zal ons oordeel nimmer falikant uitkomen. Doet men geen recht, maar onrecht, dan rijst er twist en twee- spalt onder de menschen en staten ; daaruit ontspruit binnen- landsche oorlog , waardoor alles in de war gebragt en in ’t ver- derf gestort wordt. Maar o domheid. Terwijl wij bezig zijn elkander te schaden, komt het nijdige volk Findas met zijne valsche priesteren om uwe have te rooven , uwe doch- teren te schenden, uwe zeden te verderven, en ten laatste sluiten zij slavenbanden om een ieders vrijen hals. Uit Minnos schriften. Toen Nyhellenia, die van haar eigen naam Min-erva heette, goed gezeten was, en de Krekalanders haar bijna evenzeer lief hadden als ons eigen volk, toen kwamen daar eenige vorsten en priesteren op hare burgt en vraagden Min-erva, waar hare erven gelegen waren. Hellenia antwoorde mijne erven draag ik om in mijn boezem, ’t geene ik geërfd heb is liefde tot wijsheid, rechtvaardigheid en vrijheid. Heb ik die verloren, dan ben ik gelijk aan den minste van uwe slaven. Nu geef ik raad om niet, maar dan zoude ik die verkoopen. De heeren gingen heen en riepen al lachende , uwe gehoorzame dienaren, wijze Hellenia. Doch daarmede mis- ten zij hun doel, want het volk dat haar beminde en volgde nam dezen naam als een eernaam aan. Toen zij zagen, dat 4 50 thà gvngon hja hja bihlvda ând sêidon that hju-t folk hex- nad hêde, men vs folk ând tha goda Krèkalandar wêrde aller wêikes that-et laster wêre. Enis kêmon hja ând frêgon, as thv thän nên thjonster ne biste, hwat dêist thân mitha âjar tham thv altid bi thi heste. Min-erva andere, thisse âjar send that sinebyld fon Fryas rêdjêvinga, wêrin vsa tokvmste forholen hlèit ánd fon êl thät männeskalik slachte ; tid mot hja utbroda ând wi moton wâka thät-er nên lèêth an ne kvmth. Tha prestera, god säid; men hwêrto thjanath thene hund an thina fêra hand. Hellênia andere, heth thene hárder nên skêper vmbe sin kidde at sêmene to haldande ? hwat thene hvnd is inna thjanest thes skêphärder , bin ik in Fryas tjanest, ik mot ovir Fryas kidde wâka. That hikath vs god to, sêdon tha prestera; men seg vs, hwat is thju bitjvtenise fon thi nachtule „ ther immer boppa thin hole sit, is that ljucht- skvwande djar altomet thet têken thinra klârsjanhêd. Nêan andere Hellênia , hi helpt my hügja that er en slach fon män- niska ovir hirtha omme dwâlth, thêr evin lik hi in kärka Änd hola hêma; thêr an tjuster frota, tach navt as hi, vmb vs fon mûsa önd ôra pläga to helpane, men renka to for- sinna, tha Ôra människa hjara witskip to râwane, til thju hja tham to bêtre müge fàta vmber slavona fon to mâkjande And hjara blod ut to sûgane, even as vampyra dva. Enis kêmon hja mith en benda folk. Pest was over-et land kvmen, hja sèidon, wi alle send to dvande, tha Goda to offerja, til thju hja pest wêra müge. Nilst thv then navt ne helpa hjara grimskip to stilane, jeftha hethste pest selva ovir-et lând brocht mith thinra kunsta. Nêan sèide Min-erva, men ik ne kàn nèêne goda, thêr ârg dvande send; thêrvmbe ne kan ik navt frêja jef hja beter wrda willa. Ik kán ên gode, thát is Wraldas gâst; men thrvch tham er god is, dvath-er âk nen kwâd. Hwanath kvmth-et kwâd thän wêi, frêjath 51 hun schot gemist had, toen gingen zij haar belasteren , en zeiden dat zij het -volk behekst had; maar ons volk en de goede Krekalanders beweerden allerwege dat het laster was. Eens kwamen zij en vroegen: als gij dan geen tioenster (heks) zijt, wat doet gij dan met de eieren, die gij altijd bij u hebt. Minerva antwoordde: Deze eieren zijn het zinnebeeld van Frya's raadgevingen, waarin onze toekomst verholen ligt en die van het geheele menschelijk geslacht. De tijd moet ze uitbroeden , en wij moeten waken dat er geen leed aan komt. De priesters (zeiden) : goed gezegd, maar waartoe dient de hond aan uwe rechter hand. Hellenia antwoorde: Heeft de herder geen schaapshond om zijne kudde bijeen te houden? wat de hond is in de dienst des schaapherders, dat ben ik in Frya's dienst. Ik moet over Frya's kudde waken. Dat komt ons goed voor zeiden de priesters, maar zeg ons wat is de be- teekenis van de nachtuil, die altijd boven uw hoofd zit; is dat liehtschuwende dier soms het teeken van uw helder zien ? Neen, antwoorde Hellenia, hij helpt mij herinneren dat er een slag van menschen over de aarde omdwaalt, dat even gelijk hij in kerken en holen huist, die in duister om- wroeten, doch niet als hij, om ons van muizen en andere plagen te bevrijden, maar om ranken te verzinnen , andere menschen hunne wetenschap te rooven , opdat zij hen des te beter mogen vatten om er slaven van te maken, en hun bloed uit te zuigen even als de bloedzuigers doen. Eens kwamen zij met eene bende volks (de pest was over het land gekomen), zij zeiden: wij alle zijn bezig de goden te offeren, opdat zij de pest mogen weren, wilt gij dan niet helpen hunne gram- schap te stillen, of hebt gij zelve de pest over het land ge- bracht met uwe kunsten. Neen, zeide Minerva, maar ik ken geene goden die kwaaddoende zijn, daarom kan ik niet vragen of zij beter willen worden. Ik ken slechts een goede, dat is Wralda's geest, maar omdat hij goed is, doet hij ook geen kwaad. Waar komt het kwaad dan weg , vroegen de J2 tha prestera. Allet kwäd kvmth fon jow ând fon thêre dvm-: hèd thêra människa, tham hjara selva fon jow fensa lêta.: Jef thin drochten thân sà bjustre god is, wêrvmb wêrth- er-et kwâd thán navt, frêjath tha prestera. Hellenia an- dere, Frya heth vs vppe wêi brocht ând thene kroder thâát is tid, tham mot thät overige dva. With alle rampum is rêd nd help to findande, tha W.ralda wil thät wi hja selva soka skilon, til thju wi sterik skile wertha ând wis. Nillath wi navt, thân lêt-er vsa trul ut trulla, til thju wi skilon erfâra, hwat nêi wisa dedum ánd hwat nêi dvma dêdum folgath. Tha séide-ne * forst, ik skolde wàna, that were betre, that to wêrande. Toen zeide een vorst: Ik zoude wanen, dat het beter ware, die te weeren. Wel mogelijk, antwoorde Hellenia , want dan zouden de menschen blijven gelijk makke schapen , gij en de priesters zoudt hen willen hoeden , maar ook sche- ren en naar de slachtbank voeren. Doch zoo wil het onze godheid niet, hij wil dat wij elkander helpen, maar hij wil ook dat iedereen vrij zij en wijs worde. En dat is ook onze wil, en daarom kiest ons volk zijne vorsten, graven , raad- gevers en alle bazen en meesters uit de wijsten der goede menschen , opdat alle man even zeer zijn best zal doen, om wijs en goed te worden. Zoodoende zullen wij eens weten en aan het volk leeren, dat wijs zijn en wijs doen alleen leidt tot zaligheid. Dat schijnt wel een oordeel, zeiden de priesters , maar als gij nu meent dat de pest door onze dom- heid ontstaat, zoude Nyhellenia dan wel zoo goed willen wezen , om ons wat van dat nieuw licht te leenen , waarop zij zoo trotsch is. Ja, zeide Hellenia, de raven en andere vogelen komen alleen aan op bedorven aas, maar de pest be- mint niet alleen bedorven aas, maar ook bedorven zeden en gewoonten en booze lusten; wilt gij nu dat de pest van u zal wijken en niet terugkomen, dan moet gij de booze lusten wegdoen , opdat gij alle rein wordt van binnen en van buiten. Wij willen gelooven , dat de raad goed is , zeiden de priesters, maar zeg ons, hoe zullen wij daar alle men- ed 54 mânniska to krêja, thêr vnder vs weld send. Tha stand Hel- lênia vp fon hira sêtel ând kêth: Tha muska folgath thene sêjar , tha folka hjara goda forsta, thêrvmbe ach-stv to bijin- nande mith thin selva Álsa rên to mâkjande, that stv thinna blikka in ánd utward mêi rjuchta svnder skâmràd to werthande to fara thin âjn mod. Men in stêde fon thät folk rên to mâk- jande heste vûla fêrsta utfonden, hwêr vppa thât folk al sa nâka sûpth, that hja to lesta lik tha barga annath slip frota, vmbe that stv thin vûla lusta bota mêi. Thâát folk bigost to jolande Ánd to spotande. Thèêr thrvch ne thuradon hja nên strid wither an to spinnande. Hja stäldon âk fàmna vnder hjara hode, tha skinber vndere hoda fon Fäásta(*) vsa forma êre moder, vmbe over thát frâna ljucht to wâkane. Men thät ljucht hêde hja selva vpstoken, änd in stêde fon tha fâmkes wis to mäkjande, ând after- nêi &mong tháât folk to senda, ta sjaka to lèvande ánd tha bârn to lêrande, mâkadon hja-ra dvm ând dimme bi-t Jjucht And ne machten hja nà buta ne kvma. Ak wrdon (*) Fâsta, Vesta, en de Vestaalsche maagden. 5J schen toe krijgen, die onder onze heerschappij zijn? Toen stond Hellenia op van haren zetel en sprak: De musschen volgen den zaaijer, de volken hunne goede vorsten , daarom betaamt het u te beginnen met u zelven alzoo rein te maken, dat gij uwe blikken naar binnen en naar buiten moogt rich- ten zonder schaamrood te worden voor uw eigen gemoed. Doch in plaats van het volk rein te maken, hebt gij vuile feesten uitgevonden, waarop het volk alzoo lang zuipt, dat zij ten laatsten, gelijk de zwijnen in ‘het slik wroeten, omdat gij uwe lusten boeten moogt. Het volk begon te joelen en te spotten, daardoor durfden zij geen strijd weder aan te spinnen. Nu zoude ieder wanen dat zij overal het volk te hoop geroepen hadden, om ons allen te zamen het land uit te drijven. Neen, in plaats van haar te beschimpen gingen zij allerwegen , ook naar het heinde Krekaland tot aan de Alpen uit- roepen: dat het den Oppersten God behaagd had zijne ver- standige dochter Minerva, bijgenaamd Nyhellenia, onder de menschen ‚te zenden van over zee met eene wolk, om de menschen goede raad te geven, en opdat alle menschen die haar hooren wilden rijk en gelukkig zouden worden , en eens meester zouden worden over alle koningrijken der aarde. Zij stelden haar beeld op hunne altaren, of verkochten het aan de domme menschen , zij verkondigden allerwegen raadge- vingen die zij nimmer gegeven had, en vertelden wonderen die zij nooit gedaan had. Door list wisten zij zich meester te maken van onze wetten en inzettingen, en door drogredenen wisten zij alles te wijzigen en te bederven. Zij stelden ook priesteressen onder hunne hoede, die schijnbaar onder de hoede van Festa onze eerste eeremoeder (waren) om over het heilige licht te waken, maar dat licht hadden zij zelve ontstoken , en in plaats van de priesteressen wijs te maken en naderhand onder het volk te zenden om de zieken te verplegen en de jeugd te onderwijzen , maakten zij ze dom en duister, en zij mochten nimmer buiten komen. Ook werden 56 hja to rêdjêvstare brukath, tach thi rêd was by skin ut hjara mvlun ; hwand hjara mvla wêron navt owers as tha hropar, hwêr trvch tha prestera hjara gêrta utkêthon. Tha Nyhellênia fallen was, wilden wi en ore moder kjasa, svme wildon nêi Texlând vmbe thêr êne to frêjande, men tha prestera tham by hira äjn folk thât rik wither in hêde, nildon that ni hengja ând kêthon vs by-ra folk as vn-frâna ut. II. Ut-a skrifta Minnos. Tha-k althus wêi faren was mith mina Ijvd fon Athenia, kêmon wi to tha lesta an en êland thrvch min Ijvd Krêta hêten vm-a wilda krêta tham et folk anhyv by vsa kvmste. Tha as hja sagon thát wi nên orloch an-t skêld foron, wrdon hja mak, alsa-k et lest far en bota mit yserark en havesmode And en stada land wandelde. Thach tha wi en stut sèten hêde ând hja'spêradon that wi nên slavona nêde, tha wêron hja vrstälath, men tha-k-ra nw talt hêde that wi êwa hêdon êlik to birjuchtande vr alla, tha wilde-t folk âk fon sokka hâ. Tach skêrs hêdon hja tham jefta thât êlle land kêm anda tys. Tha forsta ând prestera kêmon bârja that wi hjara tjvth over- hêrich mâkad hôde Ánd thát folk kêm to vs vmbe hul ând skul, Tach thâ tha forsta sagon thâát hja hjara rik vrljasa skolda, thâ jêvon hja thät folk frydom Ând kêmon to my vmb-en sega bok. Thach thät folk was nên frydom wenth ând tha hêra bilevon welda nêi that ir god thochte. Thâ thi storn wr wér, bigoston hja twispalt among vs to sêja. Hja sêidon to min folk that ik hjara help anhropen hêde vmbe standfâst kening to werthande. Enis fand ik gif in min met, thâ as er énis en skip 57 zij als raadgeefsters gebezigd, maar die raad was voor den schijn uit hare monden, want hare monden waren niet an- ders dan de roepers, waardoor de priesters hunne begeerten uitspraken. Toen Nyhellenia gestorven was, wilden wij eene andere moeder kiezen. Sommigen wilden naar Texland om aldaar eene te vragen; maar de priesters die bij hun eigen volk het rijk weder in hadden, wilden dat niet gedoogen, en kreten ons bij het volk als onheilig uit. Uit de schriften van Minno. Toen ik aldus weggevaren was met mijne lieden van Athe- nia, kwamen wij ten laatsten aan een eiland, door mijne manschappen Kreta geheeten , wegens de woeste kreten die het volk aanhief bij onze komst. Toen zij echter zagen, dat wij geen oorlog in het schild voerden, werden zij gedwee , zoodat ik ten laatsten voor een boot met ijzer gereedschap eene ha- venmond en een plek grond inruilde, doch toen wij daar eene poos gezeten waren, en zij bespeurden dat wij geene slaven hadden, toen waren. zij daarover versteld. Maar toen ik hun nu verteld had, dat wij wetten hadden om gelijk recht te doen over allen, toen wilde het volk ook zulke heb- ben, doch naauwlijks hadden zij die, of het geheele land kwam in de war. De vorsten en priesters kwamen en gaven voor dat wij hunne onderdanen oproerig gemaakt hadden, en het volk kwam tot ons om heul en schut te vragen. Doch toen de vorsten zagen dat zij hun rijk zouden verliezen , toen gaven zij aan het volk vrijheid en kwamen bij mij om een Asegaboek. Doch het volk was aan geen vrijheid gewoon, en de heeren bleven heerschen, naardat hun goed dacht. Nadat die storm over was, begonnen zij tweespalt tusschen ons te zaaijen. Zij zeiden aan mijn volk, dat ik hunne hulp had ingeroepen , om bestendig koning te worden. Eens vond ik vergif in mijne spijs. Doch als er eens een schip van le) fon-t Fly by vs vrsêilde, ben ik thêrmith stolkens hinne brith. — Tach min witherfara to lêtande, sa wil-k mith thesa skêdnesa allêna sêga, that wi navt müge hêma mith et Findas folk fon wêr thât et sy, hwand thât hja fvl send mith falska renka, êwa to frêsane as hjara swête wina mith dêjande fenin. Ende wra skrifta Minnos. Hir vnder send thrê wêta, thêr after send thissa setma makad. A. Allera mannalik wêt, thát i sin bihof mot, men wärth Amman sin bihof vnthalden, sa nêt nên man hwat er skil dva vmbe sin hf to bihaldande. 2. Alle elte minniska werthat drongen a bärn to telande, wârth that wêrth , sa nêt nim man wath ärges thêrof kvme mei. 3. Alrek wêt thät-i fry ând vnforlêth wil lêva, ând that ôre that âk wille. Umbe sekur to wêsande send thesa setma änd domar makad. Thát folk Findas heth àk setma ând domar: men thissa ne send navt ni tha rjucht, men allêna to bäta thêra pres- tera ând forsta, thana send hjara stàta immerthe fvl twispalt nd mord. Î. Sahwersa imman nàd heth ánd hi ne kan him selva navt ne helpe, sa moton tha fâmna thät kvndich dva an tha grêva. Thêrfar thát et en stolte Fryas navt ne focht thät selva to dva. 9, Sa hwa árm wärth thrvch tham hi navt wárka nil, thêr mot to thät länd ut drêven wertha, hwand tha läfa ând loma send lestich ând äâre tänkande: thêrvmbe âch màn to, wêrane tham. 3. Jahwêder jong kerdel àch en brud to sèka änd is er fif ând twintich sa âcht-er en wif to häva. 59 Flyland bij ons verzeilde, hen ik daarmede stilletjes wegge- togen. Doch mijn eigen wedervaren daarlatende, wil ik met deze geschiedenis alleen zeggen, dat wij ons niet moeten in- laten met Finda’s volk, van waar het ook zij, omdat zij vol zijn van valsche ranken, even te vreezen als hunne zoete wijnen met dooden vergif. Einde van Menno’s schriften. Hieronder zijn drie beginselen, daarnaar zijn deze inzettingen gemaakt. A. Iedereen weet dat hij zijn nooddruft moet hebben, maar wordt aan iemand zijne nooddruft onthouden , dan weet niemand wat hij doen zal, om zijn lijf te behouden. 9. Alle volwassen menschen worden gedrongen kinderen te verwekken, zoo dat geweerd wordt, weet niemand , wat kwaads daarvan kan komen. 3. Een ieder weet dat hij vrij en onverlet wil leven, en dat anderen dat ook willen. Om veilig te wezen zijn deze inzettingen en bepalingen gemaakt. Het volk van Finda heeft ook inzettingen en bepalingen, maar deze zijn niet volgens het recht, maar alleen ten bate van de priesters en vorsten, dientengevolge zijn hunne staten immer vol tweespalt en moord. 4. Bijaldien iemand gebrek heeft en hij kan hem zelf niet helpen, zoo moeten de Maagden dat ter kennis brengen van den graaf, om reden dat het een hooghartigen Fries niet past dat zelf te doen. 9. Zoo iemand arm wordt, doordien hij niet werken wil, die moet uit den lande uitgedreven worden; want de laffen en tragen zijn lastig en ergdenkend, daarom behoort men hen te weren. 3. Ieder jong man behoort eene bruid te zoeken, en is hij vijf en twintig jaar oud, dan behoort hij eene vrouw te hebben. 60 4, Is hwa fif ând twintich, ând heth er nên êngâ, sa âch ek man him ut sin hus to wêrane. Ta knâpa âchon him to formyda. Nimth er thän nach nên êngà, sà mot mân hin dâd sêga, til thju hi ut of lande brude ând hir nên ârgenese nêva ne mêi. 9. Is hwa wrak, thän mot-er avbêr sîga , that nimman fon him to frêsane nach to duchtane heth. Sâà mei er kvma hwêr êr wil. 6. Plêcht er äfternêi hordom, sà mêi-r fluchta , ne flucht- er navt, sâ is er an tha wrêke thêr bitrogna vrlêten, ând nimman ne mêi helpa him. 7. Sahwersa ámman eng god heth, änd en ôther likt that thermête that 1 him thêran vrfate , sa mot-i thät thrja vrjelda. Stêlth-i jeta rêis, thân mot hi nêi tha tinlànum. Wil thene bistélne him fry jêva, sà mêi-r thát dva. Tha bêrth et wither sa ne mêi nimman him frydom jêva. Thissa domar send mäàkad fara nydiga mánniska. 1. Sa hwa in hàste mode tha ut nid annen otheris lêja brekth, âgna ut stât, jeftha thoth, hok thát et sy, sa mot thi lêtha bitallja hwat thene lêdar askth. Ne kan hi thät ni dva, sâ mot-er avbêr an im dèn wertha, sa hi an thene ôre deth. Nil hi thât navt ut ne stonda, sa mot-i him to sina burch-fâm wenda, jef-1 inna yser jeftha tin lâna mêi werka til sin skeld an sy, nêi thêr mêne dom. 2. Jef ther imman fvnden wärth alsa ârg that-i en Fryas felth , hì mot et mit sina hif bitallja. Kan sina burch-fàm hin far altid nêi tha tinlâna helpa êr er fat wrde, sy mêi thät dva. 3. Sahwersa thi bona mêi biwisa mith vrkánda tju- 61 4, Is iemand vijf en twintig jaar , en heeft hij nog geen echt- genoot, dan behoort men hem uit zijn huis te weeren, de knapen behooren hem te vermijden. Neemt hij dan nog geene vrouw , dan moet men hem dood verklaren, opdat hij uit het land vertrekke, en hier geen ergernis mag geven. 5. Is iemand machteloos, dan moet hij openbaar zeggen dat niemand van hem te vreezen heeft, dan mag hij komen , waar hij wil. 6. Pleegt hij naderhand ontucht, dan mag hij vluchten ; vlucht hij niet, dan wordt hij aan de wraak der bedrogene overgelaten en niemand mag hem helpen. 7. Bijaldien iemand eenig goed heeft, en een ander be- geert dat dermate, dat hij zich daaraan vergrijpt, dan moet hij dat drievoudig vergelden. Steelt hij dan nog eens weer, dan moet hij naar de tinlanden; wil de bestolene hem vrij laten, dan mag hij dat doen, maar gebeurt het voor de derde reis, dan mag niemand hem de vrijheid schenken. Deze bepalingen zijn gemaakt voor toornige menschen. 1. Zoo iemand in drift of uit boosheid een anders leden breekt, een oog uitstoot, ofte tand, wat het ook zij, zoo moet de beleediger betalen, wat de beleedigde eischt. Kan hij dat niet doen, zoo moet er openbaar aan hem gedaan worden, wat hij aan den ander deed. Wil hij dat niet uitstaan, dan moet hij zich tot zijne burgtmaagd wenden, of hij in de ijzer- of tinlanden mag werken, tot dat zijne schuld voldaan is volgens de algemeene bepaling. 2. Wanneer iemand gevonden wordt zoo boos, dat hij een Fries dood slaat, dan moet hij dat met zijn lijf betalen. Doch kan zijne burgtmaagd hem voor altijd naar de tinlanden hel- pen, voor dat hij gevat wordt, dan mag zij dat doen. 3. Bijaldien de doodslager kan bewijzen met erkende ge- 62 gum that et by vnluk skên is, na skil hi fry wêsa, men bêrth et jetta réis, sa mot-i tach nêi tha tinlànum, til thju mân ther thrvch formitha all vnerimde wrêka ánd fêitha. This send domar fara horninga. 1. Hwa en ôtheris hvs ut nid thene râda hôn anstekt nis nên Fryas, hi is en horning mith basterde blod. Mêi mân hin bi thêr dêd bifdra, sa mot mân hin vppet fjvr werpa. Hy mêi flya sa-r kán tach nârne skili sêkur wêsa fara wrêkande hand. 2. Nên áfta Fryas skil ovira misslêga sinra nêste malja nach kalta. Is hwa misdêdoch far-im selva, tha navt frêselik far en Ôra, sà mêi hi him selva riuchta. Wârth-i alsa ärg that er frêslik wärth, sa mot mán-t anda grêva bara; men is thêr hwa thêr en ôther äfterbäkis bitighat in stêde fon-t to dvande by tha grêva, tham is en horning. Vpper márk mot-i anda pele bvnden wrde, sa that et jong folk im anspêja mêi; âfter lâdath mân him overa märka, men navt néi tha tinlàna, thrvch that en êreràwer àk is to frêsane. 3. Sahwersa thêr ênis imman wêre sa äârg that 1 vs gvng vrrêde by tha fyand, pàda ând to pâda wes, vmbe vsa fly- burga to nàka, jeftha thes nachtis thêrin to glupa, tham wêre allêna wrocht ut Findas blod. Him skolde mân mota barna. Tha stjurar skoldon sin mäm And al sina sibba nêi on fêr êland mota bränga ând thêr sin ask forstuva, til thju-r hyr nên feninige krûdon fon waxa ne müge. Tha fâmna moton thän sin nàm utspêja in vr al vsa stâta, til thju nên bárn sin nâm ne krêje änd tha alda him müge vrwerpa. 65 tuigen , dat het bij ongeluk geschied is, zoo zal hij vrij wezen. Maar gebeurt het nog eenmaal, dan moet hij toch naar de tinlanden, opdat men daardoor vermijde alle onbehoorlijke wraak en veete. Dit zijn bepalingen voor de hoeren- kinderen. 4. Wie eens anders huis uit boosheid den rooden haan op- zet, is geen Fries, hij is een hoerenkind , met basterd bloed. Kan men hem op heeter daad vatten, dan moet men hem in het vuur werpen. Hij mag vlieden zoo hij kan, nergens zal hij veilig wezen voor de wrekende hand. 9. (Geen echte Fries zal over de misslagen zijns naaste mallen of kwaadspreken. Is iemand misdadig jegens hem zelven , maar niet te vreezen voor anderen, dan mag hij zijn eigen rechter wezen. Wordt hij zoo slecht, dat hij gevaarlijk wordt, dan moet men het aan den graaf openbaren. Maar is er iemand die een ander achter zijn rug aantijgt, in plaats van het bij den graaf te doen, die is een hoerenkind, op de markt moet hij aan den paal gebonden worden, zoodat het jong volk hem mag aanspuwen ; daarna leidt men hem over de grenzen, maar niet naar de tinlandan , want een eerrover is ook daar te vreezen. _ 3. Bijaldien er eems iemand zoo slecht was, dat hij ons ging verraden, aan den vijand de paden en bijpaden wees om onze vliedburgten te genaken , of des nachts daar in te sluipen, die zoude alleen gesproten zijn uit Finda’s bloed, men zoude hem moeten verbranden, de zeelieden zouden zijne moeder en al zijne bloedverwanten naar een afgelegen eiland moeten brengen, en daar zijn asch verstuiven, opdat er geen vergiftige kruiden van mochten groeien. De maagden moe- ten zijn naam vervloeken over alle onze staten, opdat geen kind zijn naam moge krijgen, en de ouden dien mogen verwerpen. 64 Orloch was vrtigen, men mêd was kvmen an sin stèd, Nw wêrou hyr thrê mánniska thêr-ek en buda kêren stêlon fon asvndergane êjnhêra. Tha hja wrdon alle fat. Nw gong thene êrosta to Ánd brocht thene thjaf by tha skelte. Tha famna thêr-vr kêthande sêidon allerwêis, that 1 dên hêde nei rjucht. Thi ôra nom thene thjaf thát kêren of Ând lêth im forth mith frèto. Tha fâmna sêidon, hi heth wel dên. Men thi thredde ê&jnhèr gvng nêi tha thjaf sin hus thâ. Asser nw sach ho nêd thêr sin sêtel vp stâálth hêde, thà gvng hi to bäk ánd kêrde wither mith en wêin fol nêdthreftum , ther hi nêd mith fon thère hêrd of driwe. Fryas fâmna hêdon by him omme wärath ánd sin dêd an dat êvge bok skrêven, dahwile hja al sina lêka ut fächth hêde. Thju êre- moder was et sêid ând hju let het kvndich dva thrvch thät êle lând. That hyr vnder stät-is in ut tha wâgar- ; thêre waraburch writen. (Zie plaat L.) Hwat hyr boppa stât send thi têkna fon thät jol. Thâát is thât forma sinnebild Wr.aldas, âk fon t-anfang jeftha-t bijin, wêrut tid kém, thât is thene Kroder thêr êvg mith thät jol mot ommehlâpa. Thana heth Frya thät standskrift mâkad, thát hja brukte to hira tex. Thâ Fásta êremoder wêre, heth hju-r thât run jeftha hläpande skrift fon mâkad. Ther Witkêning thât is Sékêning, Godfrêiath thene alda heth thêr asvndergana telnomar fon mâkad fâr stand ând rvnskrift bêde. T-is thêrvmbe navt to drok that wi-r jêrliks ênis fôst vr fyrja. Wy mügon Wr.alda êvg thank to wya thâát hi sin gàst sa herde in vr vsa êthla heth fâra lêtn. Vnder hira tid heth Finda âk en skrift ln ns ET Ng EE ENA TN Eeen NINA CS Wb CC 72 wak ZO &8LFS HE 210 ns tl > aren nat Se 65 Oorlog was voorbij gegaan, maar nood was in zijne plaats gekomen ; nu waren er drie menschen die elk een zak koorn stalen van afzonderlijke eigenaren. Doch zij werden alle ge- vangen. Nu ging de eerste (eigenaar) heen en bracht den dief bĳ den schout, de maagden zeiden daarvan aller- wege, dat hij gehandeld had naar het recht. De andere nam den dief het koorn af, en liet hem voorts met vrede; de maagden zeiden, hij heeft wel gedaan. Maar de derde eigenaar ging naar den dief in zijn huis. Toen hij nu zag, hoe de nood daar zijn zetel had opgesteld, ging hij terug en keerde weder met een wagen vol nooddruftigheden, waar- mede hij den nood van den haard verdreef. Frya’s maag- den hadden bij hem rondgewaard en zijne daad in het eeuwige boek geschreven, terwijl zij al zijne zonden hadden uitgewischt. Het werd gezegd aan de eeremoeder , en deze liet het verkondigen over het geheele land. Hetgene hieronder staat is aan de wanden van de waraburgt gegrift. (Zie plaat I.) Wat hier boven staat, dat zijn de teekens van het Juul, dat is het eerste zinnebeeld van Wralda, ook van den aan- vang of het begin, waaruit de Tijd is voortgekomen; deze is de Kroder, die eeuwig met het Juul moet rondloopen. Hiernaar heeft Frya het staand schrift gevormd, “# welk zij gebruikte voor hare tex. Toen Fasta eeremoeder was, heeft zij er het run of loopend schrift van gemaakt. De Witkoning d.i Zeekoning Godfried, de oude, heeft er afzonderlijke getalteekens van gemaakt voor het staand en loopend schrift beide. Het is daarom niet te veel dat wij er jaarlijks een- maal feest voor vieren, Wij mogen Wralda eeuwig dank wijden, dat hij zijn geest zoo krachtig over onze voorvaderen heeft laten varen. In haren tijd heeft Finda ook een schrift 9 Ed 66 utfvnden , men thát wêre sa hâgfârande ând fvl mith frisla ând krolum, thát tha afterkvmanda thêrof thju bitjudnese ring vrlêren hâve. Afternêi hâvon hja vs skrift lêred binoma tha Finna, tha Thyrjar ând tha Krekalander. Men hja niston navt god, thât-et fon et jol mâkad was ând that-et thêrumbe altid skrêven wrde moste mith son om. Thêrby wildon hja thät hjara skrift vnlêsbêr skolde wêsa far ora folkum , hwand hja hävath altid hêmnesa. Thus to dvande send hja herde fon-a wis râkath, thêrmêtha, that ta bärn tha skriftun hja- rar aldrum amper lêsa en mûga; dahwile wy vsa alderal- desta skriftun êvin rêd lêsa mûge as thêra thêr jester skrêven send. Hir is thát stand skrift, thêrvnder thät run skrift, forth tha tälnomar a byder wisa. (Zie plaat IL.) That stêt vp alle "búrgum esknenan. Ér thêre ârge tid km was vs lând thât skênneste in wralda. Svnne rês hager ând thêr was sjelden frost. Anda bâma ând trêjon waxton frügda ând nochta, thêr nw vrlêren send. Among tha gärs-sêdum hedon wi navt alena kêren, ljaver ând blyde, men âk swete thêr lik gold blikte ând thát mäân vndera svnnestrêla bakja kvste. Jêron ne wrde navt ne telath, hwand thát êne jêr was alsa blyd as et ôthera. An tha êne side wrdon wi thrvch Wr.aldas sê bisloten , hwêrvp nên folk buta vs navt fara ne mochte nach kvnde. Anda _ôre side wrden wi thrvch thát brêde Twisklând vmtunad , hwêr thrvch thät Findas folk navt kvma ne thvradon, fon ovira tichta walda ând ovir it wilde kwik. ‘By morne paldon wi ovir it uter ende thes aster-sô, by êvind an thene LDJSJOF DIP DLP VOG 1 YI GJ 19 UDA CA JY Tav vw 4 MNIADHAS AINNV 39WAUDY ELVYANV SVA AVW TON 13 NOF L3IVY OOD LAVN NOLS IN _VIYM3W AVONVT VI Daly VYONVYV 3 Vl zi Ky vy VNNIJ Vy VWOMNIJ 03491 Jfleis SA Viy NONVy LON A3} SAVY NI ADTAA WI 3S EN OGAE MY JOd2y VANVvwasaipy vy Jvy —__ _ANMMTOHHAONVY VISIAS Yi W TAFONV 3ON vo _ VNMVDA3ANASV 42Yy y3y VOIY iN ivy Yvo} OD VINIJIS SI IVY BINDT LIM A 3V OV AVW NOJ fl ajIS 3D N VIVGYVyp3I NOU LVY A —_ MAY ySY EUD A30OW 33 VISvJ YY XZ _ Valy OL BLANMNHI VIYIVY Il UI ONVIS IVY _ Viyy Y3Y VNV 2dVIy3WWO JO W TOI LV YiW DAD UIYy JO OUIENIY BI IVY WIS OIL __ _JAIADAA NIJL Vyj3l DIVJNV LMOfAV SVO _IVYAA OTIJENNIS VWHOFLVYSI LV JOIAVY IF VWAI9LIVONES LVIS VAJOR AIV LVAMAY Een ie sr Vn 4e K nennen ran ere emarral mn yoaln8 Vay MA 32 AVDVAA VV INN SI IVES ZONA HI IVY 67 uitgevonden; maar dat was zoo hoogdravend en vol met franjes en krullen, dat-de nakomelingen de beteekenis daar- van spoedig verloren hebben. Naderhand hebben zij ons schrift geleerd, met name de Finnen, de Thyriers en de Krekalander. Maar zij wisten niet goed, dat het van het Juul gemaakt was, en dat het daarom altijd moest geschre- ven worden met de zon om. Bovendien wilden zij dat hun schrift voor andere volken onleesbaar zoude wezen , omdat zij altijd geheimnissen hebben. Hieronder is het staand schrift, daaronder het loopend schrift, vervolgens de getalteekens op beide wijzen. (Zie plaat II.) Dit staat op alle burgten geschreven. Eer de booze tijd kwam, was ons land het schoonste in de wereld. De zon rees hooger en er was zelden vorst. Aan de boomen en heesters groeiden vruchten en ooft, die nu ver- loren zijn. Onder de grasplanten hadden wij niet alleen gerst, haver en rogge, maar ook tarwe, die als goud blonk en die men onder de zonnestralen kon bakken. De jaren werden niet geteld, want het eene jaar was even vrolijk als het an- dere. Aan de eene zijde werden wij door Wraldas zee be- sloten, waarop geen volk behalve wij mocht varen, noch konde. Aan de andere zijde werden wij door het breede Twiskland (tusschenland, Duitschland) omtuind, waardoor het volk van Finda niet durfde komen, wegens de dichte wouden en het wild gedierte. Ten oosten paalden wij tot het uiteinde der Oostzee , en ten westen aan de Middellandsche 68 middelsé, alsa wi buta tha littiga wel twelif gràta swete rinstrama hèdon, vs thrvch Wralda jêven vmb vs lând elte to haldane ând vmb vs wigandlik folk tha wêi to wisana nêi sina sê. Tha owera thissar rin strama wrdon tomet algadur thrvch vs folk bisêten, âk tha fjelda an thju Rêne fon-t êna enda alon et ôre ende thà. To jenst-vr tha Dênamarka Ând that Juttarlànd hêdon wi folkplantinga mith en burchfàm, dâna wonon wi kâper ând yser, bijvnka târ, pâk ând syma ôr bihof. To jenst vr vs formêlich Westland thêr hêdon wi Brittanja mith sinâ tin- lâna. Brittanja thât was thât lând thêra bannalinga, thêr mith hulpe hjarar burchfâm wêi brith wêron vmbe hira lif to bi- hàldana. Thach for that hja navt to bâk kvma ne skolde, warth er êrost en B to fàra hjara stâr priked, tha bana mith râde blod farve ând tha ôra misdêdar mith blâwefarve. Buta And bihalva hêdon vsa stjurar Ând kâpljvd mêni loge anda hêinde Krékalanda Ând to Lydia. Im vr Lydia thêr send tha swarta minniska. Thâ vs lând sà rum ând grât wêre, hêdon wi fêlo asondergana nâmon. Thêra tham saton biâsten tha Dénemarka wrdon Juttar hêten, uthâvede hja tomet navt owers ne dêdon as barn-stên juta. Hja tham thêr saton vppa êlanda wrdon Lêtne hêten, thrvchdam hja mêst al vrlêten lévadon. Alle strând And skor hêmar fon-a Dèênemarka alont thêre Sândfal nw Skelda wrdon Stjurar (*), Sékámpar (+) ând Angelara (8) hêten. Angelara sâ hêton mân to fora tha butafiskar vmbe that hja alan mith angel jefta kol fiskton ând nimmer nên netum. Thêra thêr thâna til tha hêinde Krêkalânda sâton , wrdon blât Käd-hêmar hêten , thrvch tham hja ninmerthe buta foron. Thêra thêr in da Hâga marka sâton, thêr anna Twisk- lJanda pâlon, wrdon Saxmanna hêten, uthâwede hja immer wepned wêron vr thât wilde kwik Ánd vrwildarda Britne. Thêr to (*) Stjurar, Sturii. (F) _Sêkâmpar, Sicambri. ($) Angelara, Angli. 69 zee , zoodat wij buiten de kleine rivieren wel twaalf groote zoetwater stroomen hadden, ons door Wralda gegeven om ons land vochtig te houden en om onze zeevaarders den weg naar zijne zee te wijzen. De oevers van deze stroomen werden bijna alle door ons volk bezeten, ook de velden aan den Rijn, van ’teene einde tot het andere toe. Tegenover de Denemarken en het Juttenland hadden wij volk- plantingen met eene burgtmaagd. Van daar wonnen wij koper en ijzer, benevens teer, pik en sommige andere benoodigheden. Tegenover ons voormalig Westland hadden wij Brittannie met zijne tinlanden. Brittannie was het land der ballingen, die met behulp hunner burgtmaagd weggetrokken waren , om hun lijf te behouden. Maar opdat zij niet terug zouden komen, werd eerst een B. voor hun voorhoofd geprikt, de geban- nenen met roode bloedverf , de andere misdadigers met blaauwe verf. Bovendien hadden onze zeelieden en kooplieden menige loods (factorij) in de heinde Krekalanden (Ltalie) en in Lydia. In Lydia (Lybia) zijn de zwarte menschen. Daar ons land zoo ruim en groot was, hadden wij vele afzonderlijke namen. Die welke gezeten waren ten oosten van de Denemarken, werden Jutten genoemd, uithoofde zij bijna anders niet deden dan barnsteen jutten (aan het strand zoeken). Die welke woonden op de eilanden werden Letten geheeten, om dat zij meestal verlaten leefden. Alle strand en kust- bewoners van de Denemarken af tot aan de Sandval , nu Schelde , werden Stuurlieden , Zeekampers en Angelaren gehee- ten. Angelaren zoo noemde men te voren de buitenvisschers , omdat zij alleen met an g el of hoekwant vischten , en nooit geen netten (gebruikten). Die welke van daar tot aan het naaste Kreka- land woonden, werden eenvoudig Kadhemers genoemd, omdat zij nimmer buiten voeren (maar aan de kade bleven). Die in de Hooge marken gezeten waren , welke aan de T wisklanden paal- den, werden Saxmannen geheeten , uithoofde zij altijd gewapend waren tegen het wild gedierte en de verwilderde Britten. Daar- eeen 70 boppa hêdon wi tha nôma Landsâton , Mârsata (*) ând Holt- jefta Wodsâta. Ho arge tid kêm. Hel thene sümer was svnne äftere wolkum skolen , as wilde hja irtha navt ne sja. Wind reston in sina bûdar, werthrvch rêk ând stom lik sêla boppa hus ánd polon stand. Loft wärth althus drov ánd dimme, änd inna tha hirta thêra mánniska was blydskip nach früchda. To midden thisre stilnise fâng irtha an to bêvande lik ag hju stärvande wêre. Berga splyton fon ekkorum to spêjande fjvr ând logha, ôra svnkon in hira skât del, ánd thêr hju êrost fjelde hêde, hêjade hju berga vppa. Aldland (+) trvch tha stjurar Atland hêten svnk nyther ând thât wilde hef stâpton alsa nâka wr berg ánd dêlon, that ella vndere sê bidvlwen wêre. Fêlo människa wrdon in irtha bidobben , ánd fèêlo thêr et fjvr vnkêmen wê- ron, kèmon thêrnêi innet wêter vm. Navt allêna inda landa Findas spèidon berga fjvr, men âk in-t Twisk-land. Walda bärnadon thêrthrvch äfter ekkorum äând thâ wind dâna wêi kêm, thâ wâjadon vsa landa fvl ask. Rinstrâma wrdon vr- lëid ând by hjara mvda kêmon nêja @landa fon sand ând drivande kwik. Thrju jêr was irtha alsa to lydande ; men thà hju bêter wêre macht mäz1r hira vvnda sja. Fêlo landa wêron vrsvnken , Ôra uta sê rêsen ánd thät Twisk-land to fâra-n halfdél vntwalt. Bánda Findas folk kêmon tha lêtogha rumtne bifara. Vsa wêibritne vrdon vrdelgen jefta hja wrdon hjara harlinga. Thâ warth wâkandom vs dvbbeld boden ánd tid lêrd vs that êndracht vsa stärikste burch is. Thit stêt inna Waraburch by thêre Aldega mvda wryt. Thju Wâraburch nis nên fàmnaburch, men thêr in wrdon (*) _Mârsata, Marsacn. (f) Aldland, Atlantis. 71 enboven hadden wij de namen Landzaten, Marzaten en Hout- of Woudzaten. Hoe de bange tijd kwam. 