Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Een zeker teken, dat er een slang in buis is, moet bij een dat de kleine bakens onrustig worden. Deze kleine dieren dan bij den slapenden mensch bezoeken te zoeken, terwijl ze IS DE ONAFHANKLIJE BATAK-LAKDEN , ENZ. 85 " wijk, en hem ook wel over het lijf loopen. De Indianen geloven dat dit de menschen voor het geraar willen waarschuwen. Hat hun er natuurlijk in iedere buis en in iedere kamer. Bent u niet verbaasd wat afschuwwekkend in het oor van den European; het is een eethond maar onschuldige dier van een grote kleur, zo de grootste niet langer dan 84 duim. Spoedig is men eraan gewoon, als hoornaars te bekijken en ze zonder den minder dan de mens en beïnteresseerd te zien rondlopen. Gewoonlijk zijn er in een kamer, en in zulke kamers mag men en andere dingen bewijzen zijn nuttige diensten. Toen we de rivier nog een halve maal met moeite opgeroeid hadden, kwamen wij aan een plaats, dan waar een doodpaad naar het meer Toerde. Vlak voor eenige hutten van takken gemaakt, die reeds een twaalf jaar voor ons geleden hadden. Daarin troffen wij een heleboon voor den nacht. Aangezien het bomal ook 's ochtends was, toen we aankwamen, deden we dat, hier te blijven, te meer, daar wij bij een gezelligere plaats zouden geronden hebben. Tegen den avond dien ik een klein dennenbos (kam met hagel, in de nabijheid van de plaats. Onder dat op aften wij onzedertijd fort, en kwamen na een uur redelijk markt Tan acht uren, aan het kleine meer Danan-di-amp. In de Tocijn warm op de reis op meer dan 80 patiënten doorbloed- ge wood. Hierop moet men intuïtief rekenschap geven van de reis in bede baas, ten minste wanneer men bloot te gaan. Als de pluug te doen. Vaar aan oude te laten zeg, 40 maal in eenige tijd de boom uit- en aan te trekken; aan het bloot te gaan was ik eren Kwamen als de Indianen, die mij tegencalden. Men geeft daarom meer belangrijke zeg, als men daar droeg, maar dan moeten die dan boven in de tas worden, want anders hadden ze tot nu toe geen enige bloedzuigers in de lippen en zich daarbij konden kleeden, terwijl men ze op de bloote tenen zag, gewaar en kon afstroopen. De grootste zeg niet langer dan een zwaai- die eenmaal zoo dik, de kleiduip zeg dat een kleidje van leer; de kleur van koldering. In het midden van Tan in 1845 nam ik met een kolonie deel aan een expeditie tegen de 12 Kotas. Onze weg vieden drie dagen achter elkander door een zeer wilde en ongebaande weg over de grote bergketen, waarvan ik reeds gesproken heb. Deze gelegenheid heb ik kunnen opmerken. Tan hoe weinig nut als schoenen en laarzen zul. Wij waren de eerste Europeers, die deze streek bewoonden. Wij marcheerden op smalle voetpaden, berg op en door dicht bosgewas; soms liep echter de weg een uur lang in bedding van een klein riviertje voort, dan weer door moerasland, oogenblikken echter door beek of rivier. De soldaten gingen meestal barrevoets, insgelijks eenige officieren; er waren echter eenige die in geen expeditie nog niet gewoond hadden en zich niet van. Schoeisel ontdoen, omdat ze er niet toe konden beluisteren. Na drie generatie dit aan stokken aan de voeten. Daarbuiten werden sommigen ziek, want het moest natuurlijk nadelig gevolgen achterlaten, de aldaar laarzen drie dagen lang aan den morgen tot den avond aan de voet te hebben. Deze heeren hadden een dun leergeld betaald en maakten de voorzorgige mannen op blote voeten, hoewel dit hun zeer moeilijk was door den soms steenachtigen grond. Er bestaan middelen, waardoor men zich op reis kan beveiligen tegen bloedzuigers, b.v. wanneer men de voeten bestrikt met een mengsel van zout en tabak. Onaangenaam is het echter, dat dit allemaal oog blikken herhaald moet worden, daar het zout, zodra men een rivier of beek doorwaadt, wegspoelt. Wat mij betreft, ik gaf nooit om de bloedzuigers; ik stroopte ze eenvoudig af, zodra ik ze bemerkte. Het veld schijnt soms op plaatsen te nestelen, waar het verzekerd is tegen bloedzuigers; want het is wel gebeurd, dat honden, die met hun meesters in een bosch bivakant genomen, 's morgens dood gevonden werden daar honden al het bloed uitgezogen had. Men vraagt mij misschien, hoe de mens het aanlegt om zich in zulke gevallen te beschermen? De inboorlingen slaan hun leger. Bekijk in de onafhankelijke Batakkelijke Bank, EMS. 87 Kijk of de goede op, wanneer een bocht in een, toen hief op meer Mocht, waarbij gezien bloedsnijgen ophouden. Als leek iets aangekocht, dan zal in de Tijger tussen in de grond, die Tan boven Krijft een Tan een heen en weer gaan; op die Tork worden twee staken Afgedaan en op deze staken, die ongeregelde Totel boeren de opperhuid Tan den grond boven, bindt men door middel Tan stingerplanten Mogelijk of Spaanse klimplanten toeksen Tan dat, met de Tajin bamboe, aan In de nabije Toorbanden is, botst Tan een ander soort Tan boot, Het doel beantwoordt. Hierboven wordt een dak gemaakt Tan Ideta of blauwe daken. Het grote is een werk, dat in onze klaar De Tijger barde ligplaats op dezen stokken wordt met takken en bladeren bedekt, en daarop legt men een kleine gerolde mat, als al In de huizen er gewoonlijk op een diep water bevat. Het Zie wel geen Teder Terklaring die ten gevolg hebben in den Arkelpel boeren de opperhuid Tan den grond boven. Men laakt bet naakt en Tandig Zelf Vooral wanneer men, behalve aan slangen, koudzuigen en andere Ingebruiksobjecten, ook nog denkt aan de bovennormale en algemene Tederheid Die boogte is echter beperkt Tenenbeeld en angst, be- Mensen die opgezogen objecten, ook nog Tan andere behoeften af? Het bevat bepaalde Tan bet Teroor de bodem in de tenten Tan Zelf, de verdediging tegen wilde dieren, enz. Op Borneo is bij de Groepsgewonden aanvallen van sabeltandtijgers, terwijl de Nederlanders behoeften bebben doen Teranderen. Op dat eiland bevindt zich de Groepsgewonden bijnierbewoners, die zo Tot boren de opperhuid Van den grond op palen rozen. Zodra de lotrvallen diende boeven weg, Moeten bet elk Indisch land moge Nikken. Voorbij de doel onzer reis, het meer Danau, vertoont de streek veel ongeregelde land en ligt op een ongeveer 500 meter diepte. De oppervlakte van de streek is verdeeld door vele kleine, met bomen omringde velden. Een naam en een weg was de enige aanwijzing voor de streek. Veel mensen kwamen erdoor, het landschap was duidelijk te zien, maar de bevolking hier deed denkbeelden aan. Om maar ernstig na te denken, schoot ik met een revolver een boschduif boven uit een boom; het schot weergalmde herhaaldelijk door de streek en lange tijd zal een of andere tijger, die in zijn leger rustte, vreemd opgehoord hebben van den hier onbekenden toon, en brommend afkeuring hebben gegeven aan den dag. Een langer verblijf in deze eenzame streek zou mij zeker hebben verbaasd; alleen de verzekering der Maleiers, dat er in de Dabloedjespan was, bewoog mij er toe, hier enige dagen door te brengen. Een Spa is een plaats in het bosch, gewoonlijk een mijnen- of zout-bron, waarheen zich al het wild van den omtrek begeeft, om te drinken. Tegen den avond, omstreeks 6 uren, begaf ik mij met twee Maleis naar deze plaats, waarvan we een kwartier uur verwijderd waren. Hier ongeveer 1 uur in mijne schuilplaats op den 1e gestaan te Ik, bemerkte ik in de eerste plaats een ree, die spelend en lachend voorthuppelde, terwijl ze zich dikwijks omkeerde naar den langzaam volgende reebok. Ik verwachtte herten, en wilde voor de laatste mijn schot bewaren. Ik had anders niet veel tijd over: om 5 uur, met zonsondergang, zou ons de duister mis overvallen, want gewoonlijk duurt in Indie de schemering niet meer dan 10 a 15 minuten, wij hadden 2 uur noodig om ons bivouac weer te bereiken. Een langzaam naderend gedruisch in de struiken en het breken van takken gaf ons eindelijk de aantocht van grooter wild aan. Daar ik dit vermoedde, geloofde ik ook, dat het mogelijk wel een rhinoceros zou zijn, echter het geval niet. Een troep herten van 7 of 8 sterk met eenige wijfjes kwamen wel te vrede aan. Zij naderden tot ongeveer 60 meter; ik koos den uit, dien ik voor den sterksten hield, want op de horens viel voor mij niet te rekenen. Na het schot sprongen de beide Maleis direct toe, en sneden het nog niet dode dier af, opdat het geheel zoude uitbloeden. Daarin stelden zij geen belang, want als Moslims mochten zij geen dier eten, dat overeenkomstig hunne voorschriften geslacht was. Daartoe wogen zij het gewal van de herten op Sumatra, bestaande zonder uitzondering uit saai vlees. Ik ben zeker een vondst aan te tonen; beter dan de overige namen de Kaleegheit meede En beter beschouwd, alwaar ik het in bed donee aanbeveling voor en ge tende eenige dagen in de zon lieten drogen. Het op die wijze ge 4Mfde vliegen noemt men in Indie inde, Of je kan beter de maan- te onder bederf bewaren; om deze raden was het een leer gewonnen iwnad voor de in het boek aanbevolgende Makken. Den Volgenden ■oqea schot ik nog een jong bereid, waarbij de boijen nog week waren. Ik zie dat Chinamen voor zulk een paar boeren 6 tot 8 dollar betaald te, omdat ik Tereerde te aan mijn bedienden, KitjI en Qodang, om « kg de eentfolgende goede genvecht te heropenen. Be Chinamen boilden 4i voor een bengaawoon Stersterkend en beredenerend middel voor de ihaitjjtii Hefde, paraan zg sidj, loo ab bekeod b, atcrk ovtigefen. In de omstreken bad ik de open ruimte aan, ontdekte, of hoeveel, maar toevoegde het nog niet gevoeld, taalkundig een dier hoeft toe te leggen. De namiddag volgde ik een naar het mooiste gehakte spoor, terwijl ik meende, dat dit niet het wegwerken: toen bierin bedroog ik mijn. Mijn ferry wilde inhoud te groot om iemand te keeren, want dacht dat ik mij dood bet leeg zou hebben, en al te harder liep het spoor, over bergen en door dalen, tot dat ik eindelijk, na wel eenmaal gehoor te hebben, boten en boogden bergweg was. De weg, die ik aflegde, had geen steunpalen op, noch door dingen geprikt, noch door het was een gebaand pad, maar een gewoon weg van thuis naar het marktgebied; aanvankelijk tadda men daarop een smalle en diepe gracht, met gras, omdat het laagliggend en de brede poten van het brugdeel een diepe inham in de tenen grond veroorzaakte. De schoenen begon mij niet te vallen, en raadde begon aan dat ik beter zou doen met teme te keeren, het middaguur was een onbekende poel voorbij, waar de rhinoceros zijn druppel droop. Op het eerste ogenblik konde ik het dier niet herkennen; het was, om het recht te zeggen, in het donker, maar ik kon beter aanblikken drank in het water. bovenste van den rug zien. Zonder dat het dier er lets van bemerkte, was ik tot op vijf schreden genaderd. De neus nistte diep in het alijk, de ooren waren er insgelijks door bedekt. Misschien zoude het interessant, ligt ook wel gevaarlijk zijn geweest, af te wachten, hoe het zich in deze positie zoude blijven, en of het ook om adem te scheppen den kop zoude omhoog steken ; ik verkocht intussen later hieromtrent navragen te doen in een werk over de Natuurlijke Historie en mijn' tad beter te besteden: het achterhoofd koos ik tot mikpunt voor mijn koedje. Na het schot bespeurde ik geen beweging meer; het dier bleef in dezelfde houding in het slijk gezakt. Als eenig teken, dat het door het schot gedood was, had er een sterke ontlasting plaats; aan den rand zonde ik er aan getrakteerd hebben, of ik niet op een dode neushoorn had geschoten. Het jong, dat insgelijks in het slijk begraven lag, bracht na mijn schot de kop in de hoogte en ging in allerijl op de vliering; daar echter de moeder niet volgde, bleef het op 40 passen staan zodat ik het met weinig moeite doodde. Het was zoo groot als een 6jarig stierkalf, maar tweemaal zoo breed. Den dode neushoorn moedde ik den poel te halen was mij wat al te moeilijk; insgelijks beproefde ik het maar niet het jong als een reebok over de schouders te leggen. Maar om te gaan keerde ik terug, en belaste den volgenden morgen de gezamenlijke Maleijers en Bataks met de taak, om mij den kop van het oude en het jong gebrachte aan te brengen. Dit laatste was echter onuitvoerbaar; daaronder sneden zij het in stukken en kwamen eindelijk des middags hijgend en vermoeid met hunne vracht aan. Vier mannen waren er toe noodig geweest, om alleen den kop te dragen, dien zij gemakshalve aan een' staaf gebonden hadden. De Maleijers hadden er een afkeer van, het vlees te eten, de Bataks echter betoonden er veel genoegen over, en bereidden daarvan een grote hoeveelheid riode voor zich. Wat den oude neushoorn betreft, ook de Bataks schenen zijn vlees niet te kunnen langen; naar hunne verzekering was het taai en had het geen aangename smaak. Op Sumatra heeft de neushoorn twee horens op den rug, waarvan de een 7 à 8 duim, en de andere half zoo lang is. Als zij hoeren gemaakt zijn en als drinkbekers gemengd worden, zij moeten. Na de voorbereiding, op een ogenblik komt de drank, aan die verstijfing. Ik zie de gemakkelijke gelegenheid gefaakt om hiermee de waarheid hiervoor te ontkrachten. Die achterdocht moet wel toebereid zijn, maar met hem gaat die taak niet zo moeilijk worden; het belang van het land is dat in aandacht genomen. Als de bonte naakt ik meedoe, beloof ik dat in de buurt van de wateren bevrijd ik de overtollige kleuren, kleinere dan de verworven bloedmerken, die lokken, wat mijn aantal betreft, de hoofdbewaarder was ik de bewaarder, namelijk - de mieren. In dit opzicht zijn de mieren niet te vergelijken met de bewaarders, loe als men die des woede net. De bewaarder in Indië zorgt voor een goed vermaak dieren. De meeste onderscheiden soorten vindt men er; de witte, de zwarte, de bruine of rode. Gelukkig zijn deze dieren, de bodem tevreden over de gehele oppervlakte van de bewaarde grond, en oftewel in hun laag troepen beenen en verminderingen, maar tegenover dat soort leidt op de boomen. Alle stammen, op geringe afwijkingen na, door mieren bewoond; het schijnt er geheel en al mee te zijn. De toeschager wordt intuïtief door de bare vijandelijkheden aangevallen, zowel in de boomen, als in de woningen worden de aanvallen gedaan. Gecombineerd is er in Indië iets niet mee door mieren oorlog voeren, loopen de verdedigde maar de dood daarvoor is niet de weg gegaan. De taalschending wordt men nu eens niet gevaar. Wil men die echter door een toeterdag aan de Terkhnnoi, dan moet men een toren met suiker of een heer gericht op een of andere tak te plaatsen. Kaaters, tafels en andere meubels, die men voor hun wil bestelde, worden met de pootjebalkjes in kleine balen met dit is voldoende. De kleine toortjes tan mieren, die de ondergang van de ogen niet te merken zijn. Wanneer het kookwerk met wat of suiker geld door mieren bedekt is, dan blijft het tooren niet anders dan te boodsen. De witte mier daarentegen is een gevaarlijke vijand, hoewel die niet zo talrijk is en ook minder aangetroffen wordt. Gelukkig vindt men deze in maar weinig huizen, en als het bekend is, dat men ze ergens vindt, wil niemand tot de aankoop van zulk een huis overgaan, of er aanhangsmaal een heel laag prijs voor betalen. Een dag is voldoende voor een zwerm witte mieren, die onbemerkt binnenroken, om de schoonste garderobes, linnengoed, boeken, kortom alles te vermenelen, wat niet van metaal is. Het schijnt, dat zij een scherp en vretend vocht bij zich hebben, dat veel toebrengt tot de vernieling der voorwerpen; want de stoffen, waarover zij heengelopen hebben, bederven en vergaan. Evenwel kan men zich ook tegen deze vijand beschermen door het plaatsen van bakjes met water onder meubels, zo als ik hierboven reeds heb gezegd. Nadat ik nog eenige dagen had opgehouden aan het meer Bano- di-atas en het behoorlijk opgenomen had, besloot ik naar Tobing te gaan, echter niet alvorens ik eenige punten in de nabije omgeving had beklommen, die van belang waren voor mijne opmetingen. Gedeeltelijk volgde ik een anderen weg, op mijn tenigeis, en overnachtte bij die gezelligheid in een klein Batak-dorp. Men was bezig met in de naburige velden rijst te planten, en daar zag ik tot mijn verbazing, dat de vrouwen dit werk verrichtten onder grote manden, die tot dat einde van rottan gevlochten worden. Dit was een middel om zich tegen den koningstijger te bevechten, die in deze streken veel gevonden werd en zeer gevaarlijk was. Het is namelijk een bekende daadzaak, dat de tijger, hoewel hij gewoonlijk onverhoeds den mens aanvalt en wel van achteren, wegloopt, als de eerste sprong mislukt. De korven waren dus niet slecht daartoe uitgekozen, want de tijger, die tegen den korf opspringt, mist zijn doel, en maakt rechtsomkeert, tot hij ziet, dat hij den mensch niet bereikt heeft. De huizen van dit dorp bestonden uit 8 a 10 ellen lange bamboeischuren, die in geen verhouding kwamen met de hooge huizen van ijzerhout, welke ik in Sikoempoelan gezien had. Morsigheid en onzorgfalletheid, die den bezoeker in elk dorp der Batak's welkom lieten, hier den hoogsten mogelijke graad bereikt. Dit is hier het dorp, naar Overredelijkheid der grootte, 40 a 100 mensen, in totaal 80 huizen hunne Terbliftplaats. Allemaal werden zij boven mij toe op die daar beneden nuttige rietbeenige bewoners, gewonnen die dan door een lachtknor hun tenen ter roedenburg en er bij totdien mallemokken. Daar niemand er aan denkt, iets dat op een waterleiding gelijkt, te graven, of een tijd tot iets eens schoon te waken, staan bij het dorp weldra verder in een alles bevallende tinuvi-ana; hierin waren maar ongeveer de schaduwruimtes van de Batak-dorpen, en die der Maleiers winnen het landschap in dit opgezette ver af. Beiden bebouwingen hebben nodig Tarakan of bonden, en kunnen meer op aanleg gebaseerd. Ik loodde de ruimte buiten van het dorp, die ongeveer 90 voet lang en 90 voet breed was, uit, en klom de trap op, die ik den ingang genaamd. Om dit bevolking te doen, had men wel vitale hoorn koord noodig; want wat ik hier trap noem, was in feite een dikke boomstam, 20 voet in middemijn, die hier en daar wat niet gebogen was. De hoofdzaak was 90 voet boog geweld, 15 voet hoge en 7 voet diep in de grond, op pakken. De muren bestonden uit gele aarden builen boven elkaar; het dak was met palmbladeren bedekt. Toek bad deae red i66t b^ do andere, die op pakn van bamboes rust- tea 01 Biaar balf loo groot waren. Het bamboes berdkt eene boogte ^^ SO voet, en beeft van onderen een* omtid( van 1| voet Het vol- pide diene tot ophddfring aan dcxen of genen onder myne lesen, *di ■iaw^ifn een veiieerd denkbedd maakt van dit dekken met palm- ^Ucft. De pahnboomen dragen bladerm, die geen groole afmeting beb- ^« daar ae slochts 1) i J dnim breed en 9 voet Umg i^d. De tak, im wdke de bladcren aan weermden ^3rmmetrisdi bangen, liet er uit de vtfte uit, ab of bet een blad was van 7 of 8 voet lang. In Indie ^^^tiikt men tot bet dddcen de bbderen van den nipa* en den kokoa- M^, en vcrvaardigt daaruit de voorwerpen (aUp), die ak pannen moe- ^ dicnca, en wdke 4 a 8 voet kng en I voet breed i^n. In gioo- ^^ pkalaen en tteden vervaardigt men die om u* te verkoopen. Dr per 100 ia gemidddd 9 a 8 gukkn HoU. Om se te maken, vouwt 80 a 80 van de imaik bkderen over ten' staak been, waartor C een fTf^kelte van den ^tpkim* tak mimt, cu n;gt of 94 BEIS IN DE ONAFHANKELIJKE BATAK-LANDEN , ENZ. naat die daarop met dunne roodtan; men doet zulks 'derwijze, dat hij Voor de volgende blad al het vorige voor de helft bedekt, zodat er gevochten kan doordringen. Deze alduinen gevervaardigde staven (zoo kan men ze gevoeglijk noemen, want ze zijn maar zo dik als twee op elkaar gelegde bladeren) worden bij het dekken, even als onze pannen, laag gewonen op elkander gelegd. Men maakt ze ook dikwijks in de vorm uit het 8 a 4 voet lange Indische gras alang-dung; alleen zo dun dat de laatste 1 a ½ duim dik, opdat ze tegen de regen bestand zouden zijn. Deze beide soorten van bedekking uit palmbladeren en uit alang-alang zijn algemeen in geheel Indie in gebruik. Slechts in eenige streken, op Java voorbeeld, heb ik houten dakplankjes gezien op de huizen van de goede Maleiers, en in de bergstreken van sommige eilanden gebruikt men tot dekking ook een zwarte pambasst (idje), die er uit ziet als een paardenhaar; intussen echter alleen maar op plaatsen, waar deze palmaarde overvloed groeit. De huizen der gegoede Europeanen te Batavia en eenige andere steden zijn voor een klein gedeelte van gebakken steen verfijnd en met dakpannen bedekt; deswijgen echter onder een pan gedekt de temperatuur werkelijk warmer is, legt men over zulk een dak dikwijks een dekking van palmbladeren been om de grote warmte te matigen. Bij het binnenkomen vond ik de hut gepropt vol met gasten, mannen als vrouwen; daarom wilde ik terugkeren en een andere afgelegen plaats zoeken; maar de eigenaar van het huis, Sadja Hindoe, opperhoofd van het dorp, verzocht mij een half uurtje geduld te hebben; dan zou het zich wel schikken. In een hoek van de hut had hij intussen 9 of 10 gevloden aan ten voor mij nedergelegd, en wel in een zekere rangorde. De ondermat was zeer grof gevlochten en van een aanmerkelijke grootte, de gende was iets kleiner en fijner, de derde was fijner dan de tende en laatste mat kon wel een kunstwerk heeten van een fijn vlechtwerk. Eerder vroeger had ik in Maleische huizen kennis gemaakt met het bruik van een aantal matten over elkaar te leggen, ten daardoor de nestplaats wat zachter te maken. De gevlochten mat in eenige meubels in Maleische huizen: te vergelijken zoude men KEIS IK DE ONAFHANKELIJK BATAK-LAND, BNZ. 95 wel veel gebraucht zijn, en vooral daar, waar Arabische invloed meer heeft doen gelden, bij de Tondano in Borneo, en wel onder de meubels kleine tapjes, als artikelen van materiaal. Op Sumatra intussen heeft men tot nu toe leijk de mat bestaan. De waaier van zulk een mat (fikar) bevat meerendele allemaal het min of meer kunstige vlechtwerk, want de stoffen die men gebruikt, zijn allerlei soorten stof- en rietschorten. De prijs ligt tussen 10 Hollar te eenentwintig tot zes ropgen (5 Hollar geld). Daarentegen kant hij ook in stroommatten een grote afzet in sommige gondels in Tan Sumatra, bij de Korinyal. Men vindt daar met gond door- bruggetje matten, die van 50 tot 100 beter stuk kosten. Door middel van 30 tot 40 el katoen, die ik althans metroorde, om in ieder caschet buit een aanvulling afgezonden te kunnen sturen. Alles, behalve die katoen, lag in iedere kamer opgeborgen, die de hele deel van de hut innam. Gebruikt men die toonorganen niet, dan voor de, waar het erg geeflijk, maar niettemin laatige nieuwigheid sabooriingen haat niet uit te staan. Door de opgetrokken wanden en daarbij attende bedicnden was ik beperkt ten gegeve tegen een te agen opdringen, en in staat geschaafd om te schrijven, te tekenen of te zitten, onder gebonden te worden. Zoo doen, kon ik zelf de uren waarin ik met openlijk wilde vertonen, in welke kral ik het goedgezind Tol beïnvloed had, die niet moe werden van mij te bewonderen. Ik had dan steeds een interessant onderhoud met de heeren, veel het ga nooit aan stof ontbrak; het algemene leven, het leger, hunne eigene gewoonten, naar boed en jagt, naar oude en nieuwe tijden, werd nooit uitgeput. De buistfou (jaagd) had mij bij mijn aankomst met veel voorzichtigheid kans gekregen met water te drinken; zo goed die over mijn voeten waanoor ik later kon ragerden van den onaangenamen invloed, dien een korte waudding tusschen de buis en daarop uitgeoefend had. Lachwekkend is bij de algemene morigheid het gebaar van de Bataken, volgens hun gewoonte binnen te gaan en, later, de deur weer te sluiten, en zo ook de li en vrouwen. Heeft hij gezegd, dat hij bij het binnenkomen het huis vol menschen vond; hij had al voor die tijd een vervaarlijke muziek gehoord; inzonderlijk maakten eenige trompetten en koperen bekkens een zeer onaangenamen indruk op zijn Europisch gehoor. De aanleiding tot dit tromgeroep bemerkte hij intussen eerst, nadat hij al eenigen tijd in het huis geweest was. Eene oude vrouw stond op een balkon, die bestaat uit eenige voeten hoogte had, maar wat lengte en breedte aangaat, welde halve hut besloeg; zij was in een soort van geestverrukking. Zij sprak met onzichtbare wezens te onderhouden. Zij gesticuleerde met de handen en sprak enkele woorden; eischte het een en ander, zowel een beeld en een schotel met rijst. Ik vermoed, dat dit geschiedde met oogmerk om zich aan de geesten voor te zetten. Aan de rijst rook ze een en schreeuwde eensklaps: Baoef Baoel (zij riekt zij riekt) Waarom — dat was de vraag, die aan het gezelschap ter oplossing overgelaten werd. Kortom, de rijst moest weer weggenomen en iets anders gebracht worden. Weinig merkwaardigs leverde deze pythia me niet op. Later vermaalde ik dat zij had moeten beslissen, of zekere ernstig zieke vrouw in het dorp weer gezond zou worden, en of zij misschien ook betooverd was. Ik weet niet of die taak tot genoegen der familie uitgevoerd werd, maar was hartelijk blij, dat zij enige minuten later met de muziek verdween. Met uitzondering van drie Bataks had het gezelschap zich verwijderd. Deze behoorden tot de oostelijke Batak-distrikten aan gene zijde van Tandjung Sakti, en waren voornemens zich in deze streek te vestigen. Ik had intussen een gedeelte van mijn uit katoen vervaardigde vestje geopend, een Manilla sigaar opgestoken, en mijn bediende had voor mij gezorgd. Na vermoeiende marschen in tropische streken laakt niets zo verkwiktend en heilzaam voor de gezondheid, als warme verstrekkingen. De Chinezen zonder uitzondering en de meeste Europeanen drinken voor warme thee, waarvoor de dood langzamerhand verdwijnt. Nog beter en verfrisschender is intussen een drank, die, voor aanvang Bali Bali: een voorwerp, dat zich leegt van bedstede, bank en tafel, het geeft veel, dat men, schoon gezond, in Maleise huizen zit. DRIE IN DIT OORDSCHAPPE BATAK-LAND, ENZ. 97 waar ik weet, alleen de Makken van Sumatra gebruiken, en wel thee gerookte koffiebladeren, onder den naam van Kawa bekend. De drank is min of meer bitter, en niet zo lekker als de gewone koffie; daarentegen is die drank veel gezonder; na lichte maagproblemen is het gewoon heilzaam en verfrissend, en het ook den dorst beter doet dan de thee. Terwijl ik dan met genoegdoening mijn thee gebruikte, voor mij staan Badja Hindoe een sigaretje en een grooten bamboes vol perkans, en z'n vrouw met de gebakken koggen, bestaande uit rijst en kippen. Badja Hindoe hield eerst een mooie redevoering, beleefd, die een welopgevoed Batak niet achtensloos zal laten; zette zich naast mij neder, de beenen kruislings over elkaar, en proefde een kop thee, welke drank hem nog onbekend was, die hem wel scheen te smaken. Verder was er nog op te merken hebbende, wat ik hier nu mijn reisverhaal afbreken. Eenige dagen later bevond ik me weer bij het Nederlandsch Gesticht Tobing. (ia Eoropa scgl awa l«fW) it heU bUd vta eeae peperpUat, mmntm alb hirUtogtel^ke Ucfbebben lya; le kiaowca bci, vemengd mH kaUc ea aog tvvt aaden tptcer^aclitige ca bittere idfttandighcdea, gamiir eo pimsm^. Ilet cento m hal bhure bUd vtn de g«nibir-ftniik, en bet laaUie, de kleiiie aovt van ccne pBfaBHPort, too groot ab een duifmei. * jijrr'wuymi, palmwya, elden oader den naam van fSofotreer bekmd. Vcftdi 8i kf "^ "^t dat by niet te driaken if; aa aeaige vm raakt by ccbtor aaa *t ea bcdt dan ccb* aaageBanMa, ranraebttgca OVER EENIGF. OUDHEDEN VAN JAVA EN SUMATRA, D». SAL. M U L L E a. T tLT rLX-BOI. OUDHEDEN TAN JAVA. (jTeduTcndc onze reizen, tossdien 1631 en 1833, door de weatd^ke ol Soenda-distrikten op Java , bebbea wij hier en daar, Toonismeliik in de Preanger-B^entschappcn , TcrschUlcndc oude Toorwerpen uit den r66r- Mohammedaanscfaen t^d aangctrofTcn, waarvan, soo ver w^ weten, nc^ geene naauwkeurigc beschnjvingcii en afbeeldingen in Europa bekend «ijn geirorden. De reden daarran schijnt eensdeels gclf^a te ^n in de niwe en onoogclyke bewerking dei beeldcn, die eomwijleii slechta weinig ge- fetaoeneerde steenklompen veitoonen , en andBrdeels in hoit Tenpnod not- komen, op dikverf geheel a^ogene plaatsen. Het zqn, als hci mic. sledita verfaakkelde loten Tan den station Hindoe-boom, die eerl^ds ic }ict middengedeelte van het eiland welig tierde. Hunne behandeling B derhalvc noch zoo onderhoudcnd, noch zoo leerr^V als die van de ta vallen tempels met hunne taUooze, ten dccle kunstmatig en fnai Q beeldhoude standbeelden en baareliefs; doch zif levcren een aprekend % vijg van den geringen gread van Indische beBchaving, welke tot de las Btrekcn dcr Soendanescn is dooigediongen. Men kan de daar voorkomende twee hoofdklassen verdeling zien. De eerste klas bestaat uit hindoe-stempels, die vaak grote afmetingen hebben. De tweede klas omvat eenige oudheden, voornamelijk beelden, vooral Ganesha's; en deze laatsten bij de Soendanezen in het algemeen bekend onder de naam van Hj'andi. Onder de tweede klasse rangschikken wij eenige schijnbaar oudere beelden, van een nog grover maaksel, soms wijlen ter nauw nood een menschelijke gedaante hebbende; deze noemen de Soendanezen gewoonlijk Jiija. Aan beide soorten van oudheden bewijzen zij voor het overige nog ten huidigen dage een zekere godsdienstige waarde. Alvorens wij tot de beschrijving deze voorwerpen overgaan, zal een nadere verklaring van de woorden Hj'andi en Jiija niet overbodig wezen. Door de eigenlijke Javanen worden de bouwvallen der Hindoe-tempels gewoonlijk Hj'andi genoemd, gelijk de Tjandi Sewou of duizend tempels, een der merkwaardigste groepen van Prambanan. Bovendien bebetekent ook Hj'andi in het Krama-Javaansch een graf, praalgraf. Waarschijnlijk — zegt W. von Humboldt — is het oorspronkelijke woord het Sanskritische tjumda, heimelijk, eenzaam, afgezonderd; want voor de afleiding van Tjandi, een der namen van Durga, of Tjanday dien van een bijzondere Djaina-godin, is weinig grond voorhanden. De beelden van Ganesh, den zoon van Shiva, met zijn karakteristiek olifantshoofd, worden, of werden ten minste vroeger, bij schier alle oude tempels vrij menigvuldig aangetrokken, en het is dus niet te verwonderen, dat de weinig onderrichte Soendanezen aan dat afgodsbeeld denzelfden naam gaven, welke in de meer oostelijke streken van het eiland de vervallen tempelgebouwen in het algemeen dragen. Aangaande het woord Artjat dat in het Sanskritisgodsdienstige vereering; beeld beteekent, vinden wij in een Kawi-opschrift op een steen, waarvan door Blazes' een vertaling wordt medegedeeld, enige opmerkelijke zinsneden, die wij, tot nadere opheldering, ons niet kunnen onthouden hier over te nemen. De inhoud van dit opschrijft bevat uitsluitend godsdienstelijke en zedelijke vermaningen. Het begint met de volgende woorden: "Waarlijk, weet de gehele wereld, dat de Penitentiaars schreven op dit voorwerp van vereering, schilderend de groothed van den Raloe (vorst), en dat het gebed is geplaatst op een, tot dat einde opzettelijk gereed gemaakten steen." De Raaloe — luidt het vervolgens — gaf bevel tot het vernietigen van beelden. Generaal anderen werden gemaakt, dan Artjats' ter tal van vijftig, alle staande, en zij werden voor goddelijk gehouden vermits zij tot dat einde op gewijde bodem werden geplaatst." En wit verder: "Maakt beelden van steen, even als mensengeweten, tot welke dag des gebeds gericht kunnen worden. Menschen, die die beelden vereeren, zullen krankheid en ziekte lijden tot aan hun dood, het goede zeker bitter zou zijn; derhalve is het noodzakelijk, om de gunst van de Devata (godheid) te smeeken en te bidden." Dit opschrift draagt de datering 506 van de Javaanse heerschapslijst (== 584 na Chr. geboorte). De juistheid dezer opgaaf wordt echter door Crawfurd in twijfel getrokken; al of niet met genoegzamen grond. De steen zelf bevindt zich thans in Schotland op de goederen van Lord Minto; terwijl in het tweede Deel van het Taal- en Oudheidkundige werk over Java door W. van Humboldt van een geciteerd stuk van het opschrift een fac-simile wordt medegedeeld. Na deze algemene aanmerkingen zullen wij de door ons aangeboekte voorwerpen kortelijk beschrijven. PLAAT I. Fig. 1. Ken Artja van den Gocnocng Lombong, 12 km gaans ten Z.W. van de hoofdplaats Bandung, middags tusson tussen oro en van middelbare grootte. Zijn top, ongeveer 5000 voet hoog boven de oppervlakte der zee, vertoont een klein plateau, op het welke een gaga (bosrijk veld) met een armoedige woning staat. Bij het bouwen van de grond zijn daar onderscheidende huishoudelijke voorwerken (potjes, potten, als een kleine ko) te vinden. EENIGHEID VAN JAVA EN SUMATRA. Water in een kannetje, gevonden op het terrein van de krat, vertoont een aantal blauwachtige verge lijkt schenen of kopjes, een klein potje van een witte, vergelijkbaar korrelige, (fig. 8), en eindelijk een klein vrookvatje van aardewerk (fig. 4, a, van de zijde, 6. van boven geven, zijnde dat even alle fig. 8, anderhalfmaal verkleind), alle welke voorwerpen in hunnen codex vroeger lieten den en tegen een geringe verandering afstonden. Op die identieke boogste pannen van die bergkruin bevindt zich de afgrasmafe (fig. 1). Dit zeer oude standbeeld, waarin bet bet in zijn vroegste vormen toe staat nog een beeld mag bevatten, staat onder een groote Honingboom (Intifmedia longifolia). Het is van een twaalftal, in rij geplaatste, rivierstenen omzet en wordt door verschillende laadbladige Pandjangehangs (Drupkena rubra) overdekt. "Vonnis is leeg, onduidelijk, en heeft reeds veel door de ontbindende kracht van tijd en water verloren, doordat het beeld niet een geheel is vervaardigd. Vlammen zijn bijna glad, als al bezaan langzamer worden. Aan de voorkant heeft het alles een vogelkop, het meest op die van een pauw gelijkende, maar te herkennen. Een eigenlijk aanzien had het beeld niet, maar aan het bovenhoofd zag men een regulaire staande oogloos figuur, evenwichtig bebbend met het derde, de zon voorstelende oog in het voorhoofd van Siva. De boogte van het gebekt beeld bedroeg 0,65 meter, de hoogte 0,40 meter en zijn dikte 0,25 meter. Zijn voorzijde keek naar het N.W. De kruik was kennelijk doorzichtig, waarschijnlijk glas, maar nu heel scherp gestraald, roodachtig van kleur. Ten gevolge van het licht was het tenminste op die dag onzichtbaar geworden. Ook de bovengevulde kuil was zeer zorgvuldig op dit mooie beeld gekweekt, doorloopt loodwerk bouwde tot groeiende, voor iedereen te zien. Hij wachtte in de schaduw van een boom tot het weer werd donker, dan kwam de maan te verschijnen. De sferen van de maan, die als drakken roodachtig of wit were wilden, stonden afgezonderd op een eigen plaats. Het oude, lange, smalle, eenigzins roodachtige stenen, vennoedelijk een Lingam, stond op Z. O. achter de bovenbeuk. Het had 1,20 meter hoogte, 0,28 meter breedte en 0,20 meter dikte." Voor de lagen bevinden zich toegebrachte voorwerpen, vooral voor de Aziatische eenheden, eenige half verbrande reststroom en verse houten stokken, die vermoedelijk tot het begeleiden van de vadeurmen hebben gediend, om daardoor de toekomst te onthullen. — Niet ver ten zuiden van de G. Tengen Loebong verheft zich een andere bergtop, die de gedenkwaardige naam van G. Madjapahit draagt. Een arjawan uit de kampong Tjimahi. Dit dorp is nabij de zuidelijke grens van het regentschap Bandung, 8468 Rh. voet beneden de zee, op den N. N. O. voet van den uitgebranden vulkanische berg Patoeha gelegen. Dit beeld, vervaardigd uit trachiet, gelijk deze rotssoort in de omringende gebroken voorkomt, zou oorspronkelijk van de in de buurt meer noordwestelijk gelegen Goenoeng Tambak-roejong afkomstig zijn, naar het dorp overgebracht werd. Zijne onevenwichtige en slechte bouwwerk, gepaard aan de ontbinding van zijn oppervlakte, geven hem het uiterlijk van een grote oudeid. Zijne hoogte bedraagt ongeveer 1 meter en zijn breedte half zo veel. Het staat met het aangezicht naar het N. W. gekeerd. Fig. 6. Instructies aan Arija, waaran echter de inlander de schoonheid van Poetri (prinses) geven, overeenkomstig de legende, volgens welke dit beeldje een versteende prinses voorstelt, die op een klein bergtop leeft, op welks top het huidige land ligt. De geliede hoogte van het beeldje is 0,355 meter, zijno breedte bij de schoenen 0,245 meter, de breedte van het hoofd 0,10 meter en deszelfs lengte 0,122 meter. Door de onevenredige proportie van het hoofd tot de lichaam is dit beeldje een handvol klompen, waarbij men met de een hand het elleboog vasthoudt en naar den grooteren of geringeren afstand, dien men, langs de takken, bij herhaalde intekening, met de ander kan horen, het nuttige of ongezonde aanwijs van de graven op een zoon gegeven verzoek berekend. K. - T/i, true omvang van tjaput betekent water, rivier. SENIGS OUBSDEN VAN JAVA SULAWESI. 103 Ik hoor kortaf snelglooiende drooggeiing lyf, gekt beschreven steen en poetriflaks ter kinderen. Dit is het oude beeldje van het nieuwe getekend terrein. Terdelt gemak is niet gekomen te bieden. Bij aardbeving is een plaatsing. Het ligt met het afgescherpte steen Wet van gekeild. Wat hij leidt is een piek: zittend aan tafel, in de verte inlanden tegenover, terwijl het inwaarts naar de achterkant gaat van de kamer, staan twee luiken, waakende over de vlakte. Het gebied is de enige toegang tot de grote loofboom in de vorm van een kas met een ronde deu opgedragen, somberheid beëindigd, boven verhoogd werd door haar aanstalle handels kamers, die de oorzaak zijn van het boohoedde conraieve. Idood Terwijl ze wel op de hoogte staan van het bed, bewijzen, leeg tood aan haar gevaar, dat de bodem van alle plekken rood ontbrak, geboord is dat daar wel overleg is voor de opheffing. Zo worden bepaalde ontwerpen gekozen, die op die tafel liggen. Dii alecht aj^pabooiite Qaaeaa-beeld, door de ialaaden IJmA I, alaal erea bniten de oiide ea voorbeea aeer bloegeada kam* f^ Gadljahpakmbaag *» op dea liakar oeter vaa de Tjituom, ia het ^ W. gadedte der f kkte Taa Baadoag. Uaar dat mea eene eeaiguu *>kaofdB piek groada, weike door de Ijitaroem, eea -awkr klcia ri- ^^ii• Tjipari genaamd» en ceac droogc doot, in dea Tona vaa eea' Npvpigen driehoek bepaald woidt. Ia het midden a ag moeg vaa de- *i» QBgevecr S50 achredea Uagen en half loo breeden driehoek , ataat ^ laderwerpd^e bedd , met dc vooixgde aaar het W. gekeerd, en om- via wilde atruikcn en aUng-alang-gras. Het U omtitni 1 meter *taHil|k Mgga At tefaudcn b^ Ycriwrttaf » tltcktt G**lj*li 4ii ««<tnl htUe ••lilt at. 104 EENI6E OUDHEDEN VAN JAVA EN SUMATRA. hoog en 0,41 meter aan het Igf breed. Do rotssoort, waaruit het vervaardigd, is dezelfde als van de niet ver van daar verwigderde to bergen, namelgk een vast traehyt'conglomeraat van eene licht giaauwai tige of roodachtig gr^ze kleur ^. Fig. 2. Deze aanmerkel^k verminkte Ganesa staat niet ver van koffijpakhuizen te Malabar-ijipedjeh, aan de oostzijde van den ruixn 701 voet hoogen berg Malabar. Het is baarbl^kelijjk e&a zeer oud beel dat van een dclerietaclUig geskente is vervaardigd, waarvan de oppf vlakte reeds sterk is verweerd, terwijl daarenboven aan de voeten, a men en het voorste gededte van den snnit stukken ontbreken. Het sta onder twee groote Ijanngin-of Waringin-boomen en is bnitendien omg ven van eenige Handjoehang-struiken. Z^ne hoogte, met inbegrip ta bet platte voetstuk, bedraagt 0,50 meter en zijne bieedte, in het nic den gemeten, 0,35 met. De inlanders bestempelen het eenvoodig m den naam HJandi^ en weten er niets naders van te verhalen. Fig. 8. Van alle beelden, door ons in de Soenda-distrikten gezien, is deze Ganesha het best gevormd en bewerkt. Dit beeld staat gelegen vrij op een droog plekje grond, midden in de aawah (bevallige velden), op geringen afstand van de dorpen Boclong-koenlji en Landehan, welke in het Z. gedeelte der vlakte van Bandong zijn gelegen. Het is inzeglijk van een donker graniet vervaardigd, hetwelk reeds vele sporen van ontbinding vertoont. De rechterarm en een stuk van de knie aan het rechterbeen zijn afgebroken. Onze afbeelding maakt voor het overige een uitvoelige beschrijving van dezen Ganesha overbodig. Men ziet, dat hij in zijn linkerhand een schaal (dophila) heeft, waarover hij een snuit houdt of er iets uit slorpt. Hij is voorzien. Indien de teekenaar naar de origineel afgebeeld heeft wat het oorspronkelijke beeld aan Ganesha eenigszins twijfelachtig maakt aan het aanzicht is te menschengroost en de houding van de rechterhand en aan welke deel af van de weg waarop Ganesha wordt voorgesteld. Doch wellicht verstoren de beschadigde toestand van het monument, dat de teekenaar de juiste trekken konde, en moeten wij aannemen dat die op het oorspronkelijke meer van de volle kop bewaard, en de richting van den tromp evenmin als die van den linkerhand juist genomen zijn. KONING OUDHEND VAN JAVA EN SUMATRA. Bij de hetelige koord (oopama) der findelingen en aan de top van de wrevel, zagen we een reusachtige steen met een ring teniet. Daar men ontwaart bij hem geen spoor van doodshoofd of andere kenmerkende attributen, en hij bent ook geen wumkoeta of hoofdtoischa, gelijk alle in Bali's geniale Tempel Tan Java in de hoofdstad Ganesha's. Zijn grootte bedraagt 0,63 meter, en zijn broeders zijn bij het voetstuk 0,68 meter. Zijn troon is naar het Zuiden gericht. De inlanders kennen dit Tan-beeld onder de naam Indikam, die waarlijk ten naaste ligt bij de genoemde dorp is ontstaan, en wordt beschouwd als een totempaal volgens sprookjes Tan de afgod. Volgens verhalen van Bodjong-koentji aan oud en jong wordt dit dorp aangezien en daar geplaatst gehouden, tengeromheen waaraan echter spoedig al snel ziekten vielen en sterven, wat wel op een goede nacht algemeen was en tot z'n tijd standplaats, in de verstelden, teruggaf. Op vakantie gelegen bedden, als op kraakbeden, bunten de oogsten, en branden z'n beenderen zodanig ter ere en smeekten tot God, eren als waren ze van een goddelijke geschenk en standbeeld, gebekt door de Brahmaanische leerstdad aan Ganesha gewijd, tot de tent overeenkomstig. En toch nogmen ze zich dan vervolgens naar Tan de profeet Mohammed. PLAAT III. De bedrijfsfiguren fig. 1 — 3 Tonnen waren op een plaats bij elkander, op den wagen. De twee toepassingen dan die in Gondong Tjagak. Deze bergen liggen in de groep waake de bergen Bandong en Soemadang van de afvloeiing van de Krawangasei. De plaats waar de beelden staan, is bij de inlanders bekend onder de naam van Nagara Wangom Fakor, en ligt niet ver ten Norden van de kampong Mang. 