In en om de goudstad
van Gemelen trok de schouders op en zei: “Later, je be- grijpt ’t niet.” Een dame en ’n heer zongen nu ’n paar liederen. Bij ’t laatste lied gaf de heer de dame een zoen. Dat vonden de kleinen leuk, doch de juíirouw was geërgerd en zei: “Misschien niet eens verloofd, late ze likke, als ze thuis benne!” Nu kwam er ’n grappig stuk. ’n Man met ’n lange jas en ’n hoge hoed speelde op ’n gitaar. Z’n vrouw joeg hem de deur uit. ’t Was winter en er lag dikke sneeuw. Hij werd achtervolgd door jongens en sloeg z’n gitaar op hen stuk. Hij viel en rolde in de sneeuw verder, zodat hij al rollend ’n grote sneeuwbal werd, die groeide en groeide en voort gerold door ’n menigte ten slotte voor z’n liuis gebracht werd, waar z’n vrouw hem herkende omdat z’n ene been er uit stak. Door haar en ’n knecht werd hij op de kachel ontdooid en ’t eerste wat hij deed was ’n bezem te nemen, die hij aanzag voor ’n gitaar. De kleinen gilden van pret. Mrs. Rademeyer lachte tranen en de juffrouw schaterde: “Wat ’n komiekeling”. ;‘Het jij zijn poot gezien” vroeg Piet aan Jan? Jajong, zei deze en zijn kop zag ik eers, toen hij uit de sneeuw kwam. Kijk verhaalde moeder van Gemelen aan haar buurvrouw waarnaast ze nu had plaats genomen, zo’n 30 sneeuw hebbe we nu alle jaren in Holland, huize hoog mens”. En denkt Mrs. van Gemelen, vroeg de buurvrouw naïef, dat hul ’n mens zo kan rol in die kapok?” “Wel nee”, viel Jan in, die had geluisterd naar dit ge- sprek — “dan was een mens gevrek — hé moeder?” “Zo,” zei de moeder, “hou jij je kop dicht als ik praat en veeg Trui d’r neus”. Jan gehoorzaamde en vroeg terwijl aan Piet: “was jij dan niet gevrek in die sneeuw?” Piet keek eerst met eer- bied naar Jan’s moeder, doch zei toen: “man jij was!” Weer kwam de lichtcirkel op ’t doek en afmarcheerden de soldaten. “Dit’s die ding van die begin”, zei Mrs. Rademeyer tot haar buurvrouw, die niet had opgelet. Nu keek ze. “Is ’t nou al uit”, vroeg ze, “dat ’s flauw, zo beduvele ze je voor je shilling”. Kom, we gane nou. Piet, Jan, Trui kom aan. Wat ’n beetje voor je shilling. Nu, maar hoor Mrs. Rademeyer, als je voor één shilling in Holland naar de Tivoli gaat, dat is voor 60 centeweetje, dan krijg je minstens drie uur pret, maar dit is snert ! Late we maar afstappe, die lobbes van mijn lcomt toch vroeg thuis. Yondje ’t mooi?” (íO ja zoker”, zei de buur- vrouw, “baja dankie hoor!”. ORANJEBITTER. Het kleine rimpelige koofdje van juffrouw Verlaandook weg achter de grote lampekap, die over de kleine staande lamp hing vóór haar. ’t Ronde tafeltje schudde onder de heftige armbeweging, die de naaimasjiene zonder ophouden deed ratelen. Ze was zo ’n echt ouderwets mensje nog, met ’n jak en ’n rok, een haardotje in ’n netje en een paar gouden oorbellen. Ofschoon ze al grijze haren begon te krijgen en naar de vijf-en-veertig liep, vond ze zichzelf nog jong. ’t Zag er alles zo proper uit in dat kleine kamertje en ’t kleine houten klokje tikte zo gezellig, als ze een ogenblik ophield, om ’n nieuwe draad in de naald te doen, dat de keeshond op het matje voor de deur haar gemoedelik aankeek en dezelfde vraag van haar man scheen te doen. “Houd je dan nooit van me leven weer op ouwe? Ga toch ’s even zitten en houw op met piekere !” Doch stilzitten was geen eigenschap van juffrouw Verlaan. Rusten, zei ze altijd, kon je wel doen als je dood was, en dan kon je maar ligge zolang als ’t je lustte. En ook nu weer ratelde de oude masjiene of ze haar brood die avond nog verdienen moest. De nieuwe schort was bijna klaar en daar was haar garen op. “Wat ’n sukkel,” gromde ze, wat verdrietig, “van morgen was ik nog in de stad en nou vergeet ik ’t garen. Dat doe ik nou altijd, als ik iets spesejaal nodig heb.” 32 ’n Beetje nijdig wierp ze de schort op ’n stoel naast haar en sloot de masjiene met z’n kast toe, draaide het sleuteltje om, veegde de kast nog eens af met haar voor- schoot en zette het werktuig tussen ’t kleine ladenkastje naast de schoorsteen, schuin tegenover de deur. Toen ze uit haar gebogen houding opstond, verschoof ze bij ongeluk het helder-witte kleedje, dat op het kastje lag en daardoor vielen een paar beeldjes om, die daar ter versiering waren geplaatst. “En kijk, ’t pertret van Wille- mientje stond ook scheef.” Alles werd recht gezet en de miniatuur bloemvaasjes weer voor ’t portret gezet, als of ze kleine offeranden moesten verbeelden aan een heilige. En dat was ook zo. Want Willemientje was háár Wille- mientje en daar moesten ze nooit aankomen. “Herementijd, d’r zit ’n wasem op er gezicht.” Uit de lade werd een zijden zakdoekje genomen en eerst het kroontje er mee afgestoft; toen werd het glas spiegelglad gewreven en met zorg zette de juffrouw het weer in het midden van de andere versierselen. Nog zag ze het portret met bewondering aan en opeens trof het haar, dat het buiten zo biezonder stil was. Maar het was niet stil. Vlak tegenover haar huis donderden de stampers van de mijn, en de muren van haar huisje dreunden, als de grote klonten erst naar beneden bonkten in de wachtende karretjes. Doch, dat hoorde ze niet meer. Ze was daaraan al gewoon en nu opeens vond ze het erg stil. Schuw keek ze rond en plotseling liet ze haar hoofd op de arm rusten op de kant van het kastje en toen schudde 33 het kleine lichaam met zenuwaehtige snikken. Dit duurde slechts een ogenblik, want dadelik stond ze op, greep het portret en kuste het beeld. Toen veegde ze het af en zette het op z’n plaats, en ging in gedachten op liaar stoel zitten, terwijl ze vroom een kruis sloeg, en haar lippen zicli prevelend bewogen. Niet lang eehter zat ze daar. Spoedig dribbelde ze door de kleine gang met een blaadje met kopjes en het kleine lichtje, met z’n porseleinen prentjes, waarop spelende kinderen en lachende dames gebeeldhouwd waren. Toen keek ze rond of alles wel netjes was en hoorde meteen de zware voetstap van haar man op het gruis van het voetpad. "Dag ouwe, geef me maar gauw ’n koppie leut en ’n schoon hemd, ik zie d’r uit als ’n varke,” en hij stapte door naar de kleine badkamer achter het keukentje. Voor enige minuten klonk uit dat vertrekje een geproest en geblaas, alsof een nijlpaai’d zijn morgenafspoeling hield. Daarna dook Jan weer op, rood als een kreeft en glimmend als een spiegel. Ze had zijn stoel al bijgesehoven en voor hem stond zijn koffie en daarnaast het oude stenen tabaks- potje. Dit was altijd hun gezellig uurtje, als hij van ziju “dayshift” kwam, want dan hadden ze tijd om even te praten. Hij was een groote fors gebouwde kerel en had een tamelik verstandig uiterlik en hoewel hij, zoals hij zelf zei, maar weinig edukasie genoten had, had hij veel gelezen en wel nagedacht. Hij had zijn Engels aan de mijn ,,op- gepikt”, zoals hij het noemde, en daar deed hij het maar mee. Als hij iets in die taal las, sloeg hij die “stadhuis- 3 34 woorden” maar over, die verstond je wel, als je maar doorlas ; voor woordenboeken bad hij geen tijd. Jan’s politieke overtuiging was : dat men het best zonder een koning of zo iemand kon stellen, en ofschoon hij niet tot de “glazeingooiers” behoorde, was hij toch beslist sosialist. Wat had je aan al die opmakers? ’t Volk moet ze maar te eten geven. Niks anders I Hij behoorde tot een werklieden vereniging, en als een maat met hem naar huis kwam en hem wees op het por- tretje van de koningin, zei hij : “dat is juust to plies de wife, you know!” “Wel ouwe, hoe gaat ’t?” en Jan klopte z’n vrouwtje met zijn brede hand op de rug. “Weer zitte werke, of je geen eten had, hë?” en hij stak zijn pijp in de stenen pot om die te stoppen. Hij haalde zijn stoel naar zich toe, maar toen hij wilde gaan zitten, riep hij opeens uit : “Wel allemachtig !” dat het kleine wijfje hem verschrikt aankeek met een : “Is dat ’n mens late schrikke I” “Ik had het haast vergete, maar nou zullen we wat beleve, wacht even I” en meteen vertrok hij naar de badkamer en kwam dadelik weer terug met een krant, die hij omhoog hield. “Dat zal je plezier doen,” zei hij, “ik hoorde.. “Maar wat is ’t dan?” vroeg ze ongeduldig, “wat heb je toch?” “Wel,” antwoordde hij plechtig, je lieve Willemien het ’n dochter, hoor! weer ’n opeter....” Maar hij bleef in de zin steken, want hij zag, dat zijn vrouw eensklaps doodsbleek werd. 35 Juffrouw Verlaan had altijd van zichzelf beweerd, dat ze niet tot die flauwvallerige mensen behoorde en best een stootje kon verdragen. Daarom was haar man dan ook nu hoogst verbaasd. Jan had de krant al geopend en hield haar ’t portret voor van de koningin, het geen haar nog meer van haar stuk scheen te brengen. Hij legde de krant neer, haalde een kopje water en bracht het haar, terwijl hij medelijdend vroeg: “Hoe heb ik het nu met jou, ga je werkelik van de sokke of ben je ziek?” De kleine vrouw kwam weer tot zichzelf en haar hand naar de krant uitstrekkend, zei ze met bevende stem: “Is ’t waarachtig Jan?” Jan krabde zich achter de oren en antwoordde: “wel wis en drie is ’t zo, maar als ik geweten had, dat je zou gaan griene, had ik ’t nie mee gebracht. Ik dacht je een groot plezier te doen, maar nou !” “Och”, zei de vrouw, “ik ben zo blij, zo blij, toe dan toch 1” Hij keek haar nog even aan, schudde het hoofd met een: “Die malle wijven,” en zijn arm om haar heen slaande, en met zijn dikke vinger bewijzend, begon hij haar voor te lezen. “De piepel of de Nedderlands are rejosing, dat meent, dat ze lol hebbe,” verklaarde Jan, “today, as ze haf never been before.” Jan wilde weer verklaren, doch zijn vrouw zei, dat ze ’t goed verstaan kon. “A prinses has been born and de hoop of Holland has dis time not been disappointed, dat meent, dat ze deze keer niet beetgenomen benne.” Voorzichtig las hij woord voor woord, terwijl zijn vrouw zijn ruwe hand zenuwachtig kneep. 36 Toen hij gelezen had dronk hij zijn kopje uit en zei: “Wel, dat is er al weer een meer voor de schatkist om te voede, die opeters komme en wij arme kerels moete maar . . . ” Jufifrouw Verlaan was opgestaan en wilde de kamer verlaten, doch kwam opeens terug, sloeg de arm om zijn hals en begon ineens in alle ernst te schreien, zodat de grote man uitriep: “Wel allemachtig ouwe, wat mankeert jou? Ben je ziek, of is er iets gebeurd? Je gaat toch niet weer van... zal ik wat water voor je halen?” “Och Jan,” snikte ze, “ik ben zo blij, weet je, zo erg blij. Ze is nog zo jong, die lieve goede koningin, en ze had zo graag een kindje, en al die mensen die daarop wachten en die teleurstelling die ze al gehad heeft.” Jan wist niet of hij haar moest bestraífen over haar koningsgezindheid, dan of hij water zou halen ; doch om toch iets te doen fronsde hij de wenkbrauwen en wachtte. “Jan”, ging het vrouwtje voort, “Jan, je weet wel, wat ik nog in de la van de linnenkast heb, en hoe jij toen zo blij waart, toen je dacht...” “Houw op ouwe, ben je weer beter?” vroeg de man, haar grijzende haren strijkende, “praat daar maar niet over. Hoe gaat het nou?” Maar zij, als in gedachten; “ja, en je weet, dat je zelf nog die rinkelbel meebracht, die daar ook nog ligt, en toen was ’t nog lang. . .” Jan stond op, stapte ongeduldig door de kleine kamer en bromde eindelik, terwijl zijn vrouw hem nu wat bedaard, ernstig aankeek: “Ja, ja, dat wete we wel, vervloekt jammer, 37 maar wat geeft dat nou na al die jaren. Wat het die koningin daar nou mee te make, ouwe?” Hij ging weer zitten, nam haar hand en zei: “laat dat maar ruste, je weet daar praat ik niet graag over, dat was ’n erge erge tijd, voor jou en voor mij. We hadden er allebei op gerekend en we hebben lelik mis gerekend”. Jan zat geruime tijd voor zich uit te staren, toen de stem van zijn vrouw hem opschrikte. “Zie je Jan,” zei ze, “de koningin is ook nog zo jong en net zoo oud als ik was en nou is ze moeder, Jan, en ik zal elke dag voor d’r bidde, aat ze d’r kindje mag houwe, lang, o zo lang, tot ze oud is. Dat zal ik doen I” Ze sprak zo zacht en met zooveel gevoel, dat haar man haar vol verwondering aanstaarde. Na een minuut van stilte stond ze op en vroeg : “Moet je niet een bittertje voor ’t ete?” “Wel,” zei hij, “medunkt dat ik er wel eentje verdiend heb !”. Ze ging naar ’t kleine kastje, haalde er een krafje uit, zette twee giaasjes op tafel, schepte het eene half vol met suiker en vertrok naar de keuken. De man had met verbazing lxaar aangekeken, want nooit wilde ze iets gebruiken, hoe vaak hij ’t ook had gevraagd. Naar een paar minuten kwam ze terug met ’n flesje. “Toe man, maak es ope.” Jan nam het flesje, bekeek het met aandacht en las : “Oranje bitter”, zei: “wel verduiveld!” Ze schonk hem ’n glaasje in. nam zelf een vingerhoed vol, en haar kelkje oplichtend, zei ze : “Op onze koningin en de kleine, Jan !” 38 Jan draaide z’n glaasje rond, maar keek biezonder donker. Hij schudde zijn dikke kop en krabde zich achter ’t oor. Maar ’t vrouwtje keek hem zo vleiend aan en zei : “Toe Jan, net om mij ’n plezier te doen”, dat hij zijn lippen er aanbracht en ’n teugje nam. “Wel?” zei ze vragend. Jan bracht z’n glaasje aan ’t hare, eu zei: “Wel, daar gaat ze !” ’t Vrouwtje schudde het hoofd nu en met nadruk, her- haalde ze, “op de koningin en ’t prinsesje.” Jan glimlachte, keek in haar goedige oogen en zei plechtig: “Op de koningin en ’t prinsesje!” Opeens voelde Jan ’n paar armen om z’n hals en ’n zoen op z’n wang. “Wel allemachtig ouwe, ’t is of je pas pas getrouwd bent en ” En eenklaps ernstig vervolgde zij, “ja, en nog kleertjes maakte!” Toen was het weer stil in ’t huisje, al bonkten de rots- klompen dreunend naar beneden. TWEE OUDJES. “Sit tog, sit, jij’s mos nie so haastig nie?” “Sit tog net so’n rukkie, ou suster 1 Dit ’s meneer Groen, jij ken hom mos?” Ik was verbij die huisie geloop, toen tante Annie mij nageroep het : “Ken jij dan niet meer v’n mij nie ?” En waarlik. toen ik mij omkeer sien ik die goeie liewe ou vrouw weer, uit dage lang verlede. Tenminste dit lijk nou so — ’n mens wil mos almelewe iets wat onaangenaam was uit z’n gedachte verban. Of ons mekaar geken het? Daar is mense, wat nooit mekaar sal leer ken, so’s ons mekaar geken het in die sware tijde. Eu daaroêr had ons nou juis gepraat. Mijn koíhe was al koud van al die gesels, en van al die “Weet jij nog?” of "Onthoud jij nog?” 0, ja ons weet, ons weet hoe ons gevoel het, toen die eerste troepe in die dorp het ingekom. Ons weet nog, hoe ons die aánde om negen uur die lig moes dood maak, en lê en luister naar die stap van die kakie daar buite. Ons weet nog, hoe ons achter op die jaard gefluister het met mekaar, o’er berichte wat in- gekom het. Banje daarvan was so maar uit die duim gesuig ; maar andere was waar. Ons huise het langs mekaar gestaan, en dit was niet al te veilig om te veul te praat. Maar daar was geen gevaar om ’s aánds te fluister opdiejaard. 40 “Weet jij nog”, vra die ou vrouw, “hoe die ou jood z’n perd dood geskiet was in die straat? Jij weet mos dit was hij, wat elke dag Johannesburg toeging om groente te koop. Die arme dier het stal uitgestap, en hul het hom mos so mar doodgeskiet, uit pure bangigheid, hul het gedenk ’t was ons mense wat ankom”. Tante Annie lag, dat die koffie o’er haar koppie stort. 4,For why did jou shoot my horse?” “vra die arme ou ■ding nog”, vervolg zij haar sin “toen hul hom die andere mórre sijn dooie perd wijs.” So sit ons en gesels tot daar een andere ou vrouw met moeite die stoepie opklim. “Ik wii nou loop, maar tante Anuie së: “wag nog net so’n bietje”, en tot die ou vrouw: “sit toch ou euster!” Sij stel mij voor en ou tante Hessie knik. Sij was niet erg op haar gemak in die begin, maar ik maak of ik naar die paar portretten kijk deur die openstaande deure. Maar tog het die portret daar op die stoep mij meer belang ingeboesem. Daar sit hulle twee oudjes! Grijs van hare geboge van ouderdom. Seventig jare van sorg en moeite buig een mens en die twee oudjes weet wat dit beteken. Tante Hessie het haar koffie gedrink en voel nou meer op haar gemak. Ou suster (so noem hul mekaar, ofschoon hul glad nie familie is nie) “dit was vandaag net tien jaar gelede, dat onse Hermanus geval het — jij weet mos, mij oudste dochter haar kind” begin tante Hessie. Op die gelaat van tante Annie kom een wolk, want in diezelfde slag is haar man geskiet. “Ja” së sij, “ik weet.” En in gedachte alsof sij niks hoor nie, vervolg die 41 andere ou vrouw: “en jou o’erlee man ook. . . Weet jij nog, ona het nog aaam beskuit gebak. En daar sou mos ’n bruilof gewees het die andere maand. Mijn Hermanus sou getrouw ’t met een meisie van die Paarl. Hul sou bij ons trouw in die kerk.” Tante Annie luister als in een droom en vervolg plotse- ling: “Mij o’erlee dochter Annie was mos in dieselfde maand getrouwd. Haar man is geval in Natal en sij is toen gestorwe in die hospitaal.” Die grijse hoofde buig sig dieper, die gerimpelde gesigte toon groter smart, en die oude verweerde handen beef van aandoening. Maar dit skijn als of daar troos is in die wedersijdae mededelinge, want al die oude dingen word weer opgehaal ; al die droefheid weer terug geroep en hul gaat voort op dieselfde eentonige manier, met al die rampen weer te deurleef. Een o’enblikkie is dit stil, en ik maak alsof ik naar die koppies kijk, verweg. “Ja, mij ou suster,” begin tante Annie eensklaps. “Kijk hoe skijn die son daar op die randje, kijk toch hoe mooi ! Elke áaud weer als die dag amper verbij is skijn dieselfde lig. En dit is v’r mij so’n grote troos. Onse dag sal ook amper o’er wees. A1 die sorge en moeite sal ophou, en dan sal daar hoop ik v’r jou en mij ook ’n lig skijn verweg op die berge.” Die andere ou vrouw het stil getuur naar die goudgele heuveltjes. Daar skijn in haar moeije ogen een wonderlike lig. “Ja, ou sussie”, së sij “ons hef die oge'op naar die berge, vanwaar onse hulp sal kom.” “Mog dit gauw wees, want ons is moei en gedaan !” 42 “Ja Heere kom haastiglik”. “Ik ’t soetjes die stoepie afgeklim, want ik voel die stille rus mogt ik niet verstaan nie. Daar was twee siele nabij God, ernstig wensend bij Hem te wees. Ik bet ’n paar eensame strate deurgeloop, en die twee oudjes benijd. KAFFER— MEETING. Het is Zondagavond. Jesaja rnaakt de ontvangkamer in orde, want “daar kom mense.'1 ’t Is ’n oude lange stal van hout en ijzer. ’t Grootste gedeelte wordt gebruikt voor paarden en muilen en op ’t eind zijn twee kamers of hokken, die Jesaja en z’n vrouw toebehoi’en. De kleinste is de slaapkamer, waar Jemijma bezig is de kleine Jesaja te verzorgen. De grote eetkamer, waaronder ’n paar broers van Jesaja slapen, wordt nu in orde gebracht en ’n paar planken over kistjes gelegd. De pikenien slaapt nu. Jemijma maakt kokend water op ’n “tor ” buiten, voor de koffie. Ik vroeg Jesaje eens: “Waar krij jou vrou die naam van Jemijma?” Hij keek me enigszins minachtend aan en vroeg: “Ken meneer v’r Job ?” “Jal” zei ik. “Hij was sijn dogter,” was zijn antwoord. “Yrouw,” roept Jesaje, kook die kettel?” “Die kettel kook.” “Waar is die boeke?” “Hul is daar, agter die kis.” Jesaja krijgt ’n bundeltje boeken, erg vuil en gescheurd 44 te voorschijn en legt ze op de plank, die als zitplaats dieust doet. Iemand klopt op de oude deur en treedt verder zonder ceremonie binnen. “Naand, Mr. White I” zegt Jemijma, en schudt de hand van de aangesprokene. “Naand, Mrs. Jesaja,” zegt Mr. White, “waar ’s jou man?” “Het set die boeke reg I” is ’t antwoord. Mr. White is ’n pikzwarte Mosuto. Hij draagt ’n fijn grijs pak kleren met bruine schoenen. Z’n hoed is van grijs vilt en z’n das is groen. Over z’n arm hangt ’n dunne wandelstok, die heen en weer bengelt, als hij z’n zeemleren handschoenen uittrekt. Mrs. Jesaja beschouwt hem met bewondering. „Fine gloves, those,” zegt ze, als Mr. White z’n handschoen met zwier in z’n hoed stopt en die op de wandelstok in ’n hoek zet. “Yes,” antwoordt Mr. White, die, als hij in de keuken werkt “Sixpense” heet. “Yes, very good ; you know a fellow “Stil I” waarschuwt Jemijma, want haar man is konserva- tief en houdt er niet van, dat er in zijn huis Engels gepraat wordt. Hij noemt zich : een AfrikanerkaíFer en verdrage niet die vreemde neukerij I Ook vindt hij ’t maar half goed, dat Sixpence zich door z’n vrouw laat bewonderen, want zegt hij . “Dit maak die lus v’r ijdelheid te groot.” “Naand Sixpence,” zegt hij droogjes, en Mr. White ant- woordt eerbiedig: “Naand Jesajal” “Not many people, ik meen die mense is nog maar bietje,” vervolgt hij, als Jesaja hem aankijkt. 45 “Ja,” z^gt deze, “hulle kom.” En binnen stappen Jan, ’n zware kaffer ; Geduld, ’n lange duune kaffer en Geelboy, ’n kleine kaffer. Men vertrekt naar de zitkamer en nesmt plaats. Jan vertelt van ’n koppige muil, die bij gisteren niet kon inspannen en de anderen luisteren, terwijl Jemijma met de kanden in de zij in de deur staat. “Man,” zegt Jan, ik bekijk die ding net so ’s die baas bom gekoop bet. Ik staan en ik kijk en ik loer en ik denk: “Jong, jij’s ’n muil’ !” “Ik sê v’r julle”, vervolgt Jan, terwijl bij ’t wit van z’n ogen laat zien, “hij is ’n muil ! En ik staan en kijk en ik denk, nee jong, jij is ’n al te nukkerige ou dier. Ik sit die tuige op, en die ou skop ; bij skop— soe, hij skop — en gooi sijn achterpote te’en die hemel — maar jong, toen piets ik hom, ik piets bom en hij skree van kwajigheid; man, maar toen het ik bom eers regtig gebou I” En Jan slaat met de vuisten op de tat’el, dat ’t oude ding kraakt. Geelboy, die half slaapt, scbrikt wakker en laat z’n pijp op de grond vallen, zodat de as op ’t oude kleedje onder de tatel terecht komt. “Jou kaffer,” zegt Jan, verontwaardigd tegen Geelboy, die “oom” tegen Jan inoet zeggen, “jou slegte kaffer hoe kom is jij dan so vrot om jou pijp op Mrs. Jemijma z’n tapijt te laat val, bê?” Jesaja heeft medelijden met de overblufte Geelboy eu zegt, dat ’t niks is. “O, Mrs. Jemijma,” vervolgt Jan, “dit is swaar, baje swaar om die kaffers maniere te leer. Hul is so onbeschaaf 1” 46 Nog drie aadere boys zijn binnen gekomen en daar- onder is Outa. Outa is ’n oude dove kafFer met grijze krullen. Hij loopt gebogen met stokje en woont in bij zijn dochter, wat was, want haar man zit in die tronk, “o’er hij gesteel het, so’s die juts gesê het, maar die het ’n mistake gemaak !” ’t Gesprek wordt nu erg levendig. Twee waren die week in de tronk, omdat “hulle uit was agter die tijd.” Rechtop, ’n gele kaífer, verhaalt, dat hij voor “die hof was om te getuige in ’n moordzaak van ’n ander man, wat glad nie dood was nie, maar net op ’n manier !” Jemijma brengt koffie in bekers en men slurpt met lange halen. Na de koffie begint ’t gezang en Mr. White, die opperzangmeester is, verdeelt z’n jongens. Hij zegt, dat daar twee “baste” kort is en dat “die tenners sal moet soetjies skree.” “Die sopranes”, zegt hij, “moetuithaal.” Diep uit z’n keel klinkt ’n noot en men begint eerst op noten ’n bekende “hymn” te zingen, zo goed als ’t gaat. Dan op woorden: “’t Is van ’n land ver van hier,” maar in ’t Engels. Outa begint maar dadelik met “Far away, far away!” altijd op dezelfde toon en zonder ophouden. Mrs. Jesaja, met ’n hoge false stem, gilt door de anderen heen, die tamelik goed toon houden. In ’t midden van de twede regel roept Mr. White: “Stop !” Alles is stil, behalve de oude man, die maar door boomt: “far away, far away.” “Outa moet ewe stil blij,” zegt Jesaja, “ons is verkeerd.” 47 De oude man knikt, maar gaat door: “far away!” tot Jan hem bij de arm trekt en toeroept: “toela I” Dat helpt. “Die baste,” verklaart Mr. White, “is te baje en hul moet stil blij als ik met die hand wijs. Die tenners skree te soetjies. Die ander is goed. Nou weerl” En daar begint ’t lied van voren aan met alle mogelike variaties. Outa houdt vol met : “far away!” Nog meer liederen worden gezongen op dezelfde manier en Jemijma brengt weer koffie. Dan vertelt de oude man, die telkens tegen de kaars knipoogt, dat hij in de kerk was. Hij praat meer voor zich zelf dan tegen de anderen en vertelt zijn geschiedenis erg zachtjes, z’n zinnen her- halend tegen Jemijma. “En toe,” zegt hij, “toe kom Moses, Moses, en hij sien die jode, die stoute jode, en hij word nukkerig, o, baje nukkerig ! Eu hij vat die klippe en hij smijt die goed op die jode se koppe, hul harde koppe en stukkend is die goed, sommer gebreek, klein flenters, klein flenters.”. Jemijma knikt, maar luistert naar Mr. White, die Engels kan lees en die politiek verstaan. Alles is aandacht en zelfs Jesaja luistert, die anders niet erg veel van Mr. White houdt en hem steeds “Six- pence” noemt, om hem te plagen. “Kijk,” zegt Mr. White en hij staat in ’t midden van de kring, “kijk, dit is met ons, als met die jode in balling- skap. Ons is die erfgename van die land en onse regte is daar, maar ons is verdruk. En nou moet ons geduldig wag. Ons moet stil blij, want die polletiek is om die ge- kleurde vaster onder te hou, te vermorsel. Maar die te’en- 48 woordige goevernement gee ons nie ’n kans nie. Maar daar sal ’n tijd kom, dat ons weer sal vrij wees en dat daar ’n groot man zal opstaan en v’r ons sal help uitlei so’s Moses.” — Outa lieeft alleen dit laatste woord verstaan en brom-fluistert: “Ja, Moses, op hul koppe an flenters!” ’n Gelach gaat op en Mr. White is de kluts kwijt. In de stal beginnen ’n paar muilen te schoppen en Jesaja en Jan gaan kijken. De anderen praten door en Mr. White vervolgt z’n redenering. Hij vervalt nu on- willekeurig in ’t Engels en praat tegen Piet, die ook zo geleerd is. “You see, we will be free one day! We will be free, you see ! And tlien we will not work any more for those — ” Twee harde slagen op de deur doen de vrienden op- schrikken. ’n Grote "poliesman” komt binnen en ziet rond. Jemijma roept Jesaja en Jan. Maar de poliesman neemt weinig notitie van hen en vraagt Mr. White om z’n pas. Mr. White zoekt in z’n jaszak en z’n vestzak en z’n broekzak en zegt: “I’m sorry, I left it at home!” “Jesaja,” zegt de poliesman, “dit is al o’er tien en jij moet nie so baje mense bij jou vra, hul moet loop slaap. Ik sal hier die meneer saam vat, want Moses het nognie gekom nie !” Mr. White neemt z’n hoed en z’n wandelstok en volgt de poliesman. Jesaja grijnst in stilte, maar Jemijma vindt, dat hij voor z’n vriend moest opkomen. Jesaja zegt eerst niets, maar vraagt, rond ziende; “het jullie specials?” Ieder heeft een speciale pas. 49 “Nou kijk,” zegt Jesaja, “ik het die gelol van Six- pence gehoor. Ik lijk dit nie. Nou is hij in die tronk, hoe kom — o’er hij so’n groot meneer is, o’er hij nie eenmaal s’n pas saam breng nie. Nee, wat, die soort van Six-pence is niks werd nie. ’n Kaífer moet werk en wil hij nie, gee hom die sjambok, maar gee hom goeie kos en betaal hom.” “En nou,” vervolgt hij, “kom bietjie saam.” Jemijma zegt niets, want zij weet Jesaja is “kwaai”. Als de bezoekers weer uit de kleine slaapkamer komen is er ’n min of meer sterke “dop”-lucht in de zitkamer. Jesaja komt ’t laatste binnen en zegt : “En nou loop, trek.” Outa is schijnbaar opgefrist en gaat op Geelboy leunend de klippen stoep af en al de andere volgen, na Mrs. Jemijma gegroet te hebben. Jesaja staat in de deur en roept: “Slaap gerus kaffers — julle sien, die Kaapse polletiek is die beste 1” i VER ANTW OORDELIKHEID. Daar zat hij weer op z’n “melkboksie”, zooals hij ’t lege hestle’s melkkistje noemde. Zijn eigenlike plaats was ’t wachthuisje aan de zijde van de spoorlijnen tussen die en ’t signaalhuisje. Ik had mij dikwels afgevraagd, of de grappige vorm van z’n klein verblijf hem ooit getrofFen had, en of hij er alleen maar bij nacht beschutting zocht ; maar zelfs dan zag ik hem op z’n geliefkoosd “boksie” zitten, en dat was een gunstige gelegenheid voor mij. Reeds lang had ik hem gadegeslagen. Hij was ongeveer zestig en wanneer hij opstond, was hij even als Saul, een man, groter dan al ’t volk. ’t Haar op ’t grote hoofd was aan ’t grijzen. Wat eenmaal de oorspronkelike kleur was geweest, was met geen mogelikheid uit te maken ; maar de ruige baard had een grauwe kleur. De “Oom Paul” pijp, waarvan ’t kopstuk altoos afhing op zijn baard, had ’t bovengedeelte het aanzien van koperdraad gegeven. Z’n rug was gekromd, de lomp gevormde benen gekruisd en de armen over de borst ge- vouwen. ’t Was een bitter koude avond, toen ik de overweg kruiste, nadat de zware bomen. waarvan’t ijzerdraad hoog in de lucht hing te rammelen, waren opgehaald. Een trein was juist voorbij gesuord en onze man was druk bezig 51 't zand uit zijn ogen te wrijven, met ’t overblijfael van een oude zakdoek. “Zoudt u mij ook”, zo begon ik, “kunnen zeggen waar de Parkstraat is?” Hij keek me aan met z’n grote glansloze ogen en scheen een ogenblik te tellen. “Eén, twee, drie, ja”, riep hij uit, “as jij nou rechuit loop, en jij gaan dan die hoekie om, en jij loop dan nog drie strate op, dan het jij Parkstraat.” “Dank u”, zei ik, “wat een gure avond is ’t toch I” “Ja, banje koud”, was ’t weerwoord. “Ik begrijp niet,” merkte ik aan, “waarom ge niet in uw wachthuisje gaat, ge zijt daar toch beter af dan in de open lucht.” Nu richtte hij zich in z’n volle lengte op, en wat een grote kerel was hij toch ! “Meneer,” zei hij, “weet jij dat ik een pos van grote verantwoordelikheid het? Wanner daar mense o’er die rails loop als die trein al ankom.” “Maar,” onderbrak ik hem, terwijl ik naar ’t signaal- huisje opzag, “die man daar, opent en sluit hij dan niet de bomen? Daar is toch nog ruimschoots tijd om weg te komen, als ’t belletje luidt.” ’t Speet me bijna, dit gezegd te hebben. Z’n gelaat betrok plotseling, er kwam een pijnlike trek alsof ik hem gezegd had : “maar gij zijt hier immers niet nodig?” Spoedig echter glimlachte hij weer, en ’t was een mede- lijdend lachje. “Kijk hierso”, hernam hij, met z’n pijp ’t signaalhuisje 52 aanduidend, die man daar boê, hij is net so’s die trein. Hij is een massien. Die belletje lui, en die bome gaat neer. Kijk 1 lij of daar mense onder is, kan hij zien of daar kinders op die lijne speul, zou hij een kar in die middel kan laat stil staan?” Triomfantelik blikte bij mij aan, en staarde daarna over de glanzende spoorlijn ver, ver weg, waar die om een bosje bomen wegdraait “nee”, vervolgde hij, “dit lijk v’r mij partij keer of die lewe van die kinders hier rond, in mijn hand is. G’n mens weet, hoeveel ik al gered het.” Juist op dat ogenblik luidde ’t belletje, de bomen gingen naar omlaag, en ’t zijpoortje sloot met een scherpe “klak”. De oude liep naar een van de bomen en hief waarschuwend de hand op, naar een paar jongens, ofschoon die onmogelijk naderbij hadden hunnen komen. Ik stond naast hem, en beschouwde hem aandachtig, terwijl de lange goederetrein langzaam stampend ons voorbij ging. Hij zag er naar met ongeduld, tot ook de kondukteurs- wagen gepasseerd was. “Dat is reg”, zei hij, “rooi lig”. Dan: “die mense weet nie, wat dit meen nie, vernaam die stadige goederetreine, hul maak mij kwaai.” “Waarom?” verwonderde ik. “Hul is al te stadig v’r mij. Daar kan maar een mens o’er die bome spring of een kind kan daar die klein poortje oopmaak, want hul hou dit niet altijd dig nie, tot die laaste o’enblik. “0”, riep hij plots, terwijl hij de kou vergetend, z’n 53 grote jas met drift losknoopte, “soms zou ik wens om een zweep te hê net so’s in die dage toen ik nog transport- rijer was. Ik had achter zes, sewe, ja partij slage achter tien ossewagens te kijk. Hul het amper net so gauw o’er die weg gegaan as daar die goederetrein, bo lijk dit v’n mij daarom! Partij slage wens ik, ik had een zweep om die “engine” te slaan en te skreeuw: “Kaalkop, Zeeland, net so ’s ik met die osse gedoen het. Ik het nooit een ongeluk gehad nie”. Hij knoopte z’n overjas weer toe, en keek al dromend naar de signaallichten. Daarna hernam hij zijn zitplaats. Ik volgde hem, en hij scheen geheel vergeten, dat wij elkaar nog pas kenden, en mij als een oud vriend te be- schouwen. “Ja, netnou zal die trein van 9.7 afkom, en die van 9.10 zal opkom. A1 die tijd zit ik en denk an die treine en dit is net so ’s ik voel, wanner hulle Parkstatie verlaat.” “Maar waarom”, zo vroeg ik, “bekommert ge U over die treinen? Ze zullen geregeld en op tijd voorbij gaan, en buitendien, waarom staat ge eigenlik voor ze op? De overweg is afgesloten, de trein vliegt voorbij en klaar is ’t”. Stil zat hij zijn pijp te roken. Eensklaps sprong hij op, en ik onthutste bijna van die onverwachte beweging. De reuzehanden werden vast op mijn schouders gedrukt en de grote ogen glinsterden. “Het jij kinders?” vroeg hij. “Ja”, zei ik geheel verward door z’n plotselinge op- winding. “En ik”, ging hij voort “ik had één kind, die kind van 54 mijn kind. Ik had dit iiever dan mijn lewe. Eén dag het ’t gespeul, heeltemaal alleen, en ik, ik het ’t opgeneem, dood, dood, heeltemaal dood bij een “crossing”. De oude boog ’t hoofd en ik voelde iets van de verschrikkelike smart, die hem moest grieven. ’t Liefst zou ik hem de hand gedrukt hebben, en hem stil alleen gelaten ; maar spoedig herstelde hij zich en zei : “hee, net nog één o’enblikkie, ik weet, dat die mense sê dat ik al te banje van myself denk. Ik het niet nodig hier te blij nie, o’erdat ik anders nie kos het. Ik kan onbezorg lewe ; maar ik het om hier die pos gesoebat en ik sal die ook hou, so lang als ik kan. Ik sal die niet laat staan nie ; want als ik vrij is, droom ik van die klein dochtertje; en ik zien al die kinders in mijn drome hier loop speul, net so ’s zij sou gedoen het. Ik weet dit, niemand was daaraan skuldig nie: maar ik voel mijself verantwoordelik, “en dan word ik met een skrik wakker.” De oude grijze zat weer neer op z’n kistje en wij schudden elkaar ae hand. Nog geen minuut was ik van de spoorlijn verwijderd of daar hoorde ik het belletje weer Omkijkend zag ik hem tegen ’t licht van ’t signaalhuisje bij de ijzeren slagboomen staan, zenuwachtig rondkijkend. Nu wist ik, welke grote verantwoordelikheid op die schouders rustte. DE MAN UIT ’T HOTEL. In de kleiue, nette eetzaal van ’t landelik hotel heerste een huiselike stilte. Aan een paar tafeltjes zaten de gewone gasten, met ’n gemakkelikheid van thuis ziin ; aan een paar andere, reizigers uit de grote stad, druk pratend, en aan nog eeu ander, een paartje, dat verdacht werd in de wittebroodsweken te zijn ; doch daarover was men ’t nog niet eens. Geluidloos liep de indiese kelner heen en weer, en bediende met beleefdheid en regelmatigheid de gasten, elk op z’n beurt, zonder te vergeten, wie gewoonlik koffie, en wie tee gebruikte, ’t geen hij al bij voorbaat had klaar- gezet. Aan een tafeltje, langs de muur, zat een man, meesten- tijcls geheel alleen. Ofschoon hij van middelbare leeftijd was, waren zijn wangen ingezonken en blonken de grote, wijde ogen, met ongewone glans. Een kwalik onderdrukte kuch schokte bij wijlen zijn magere gestalte, en als ’t zwakke gaslicht wat opflikkerde, stak zijn bleek gelaat spookachtig af, tegen ’t matrode behang. Soms, doodmce, zwaaide hij ’t hoofd heen en weer, als om meer lucht te vinden. Plots hield hij op, in ’t midden van ’t maal, nam op een bord een paar sneedjes brood, en verliet met een schor “excuse me”, tot z’n tafelgenoten, de zaal. Dan, daarbuiten, hoorde men ’t benauwde hijgen naar adem, dat in een zware hoestbui eindigde. “Poor 56 fceggar”. zei dan een handelsreiziger en een paar dames blikten medelijdend naar de deur, . . . dat was al. Matflauw scheen de maansikkel over ’t schilderachtig plekje. Groene boomranden omzoomden de kronkelende rivier, met ’t eerste lentegroen. Prachtige laantjes gingen over in geheimzinnige schuilplekjes en op ’t open plein stak de witte kerk zijn stompe toren log omhoog, een steenklomp, gevoelloos en koud! Rondom het hotel, op de hoek van de dorpstraat, slenterden nog enkele wandelaars, en een vleermuis vloog rusteloos rondom de matte lichtbal voor de deur. ’n Haastig klokje luidde ’t kaffer-rustuur, en hoog, van de veranda, blikte ik neer op dat liefelik ter ruste gaande dorpje. Onwillekeurig dacht ik aan die arme lijder, en voelde drang naar eenzaamheid. Naar de rivier wandelde ik, de rechte straat volgend, over frisse beekjes, met grote stenen overbrugd, waaronder ’t rimpelend water verzilverd heenvloeide naar de Vaalrivier. ’t Was alles stil. Hier en daar scheen een lichtje uit ’t venster van een nederige woning. Donkerder werden de schaduwen om mij heen, hoe dichter ik de rivier naderde. En spoedig hoorde ik z’n ruisen en bruisen, en stond ik aan de oever. In ’t ondiepe water, lagen, van oever tot oever, rotsblokken en grote ronde keien, wild en woest dooreen, alsof daar een reuzenstrijd had plaats gehad. Tussen die brokken stroomde het water, nu eens lang- zaam voortvlietend, dan weer meer kabbelend, en waar ’t zich sneller bewoog met kleine witgekuifde golfjes over een rotswand wellend. Zacht ruiste ’t lover van de buigende 57 wilgen, en over die brede waterstroom vloeide ’t zilver licht van de stervende maan. Er was iets zo verhevens, in dat vredige toneel, dat ik mij nauweliks durfde bewegen. ’t Was overweldigend schoon, en voorzichtig zette ik mij neer, op een dier grote stenen, alsof ik vreesde door ’t geringste geluid alles te doen verdwijnen. Ik staarde naar ’t stille water, en zag de hoog uitstekende punten der rotsblokken, onder de oppervlakte. Eenklaps blies de nachtwind over de vlakke stroom, en kwam er een nijdige veeg over die spiegel, en ik huiverde. Bijna op ’t zelfde ogenblik hoorde ik die welbekende kuch van de man uit ’t hotel. Ik zag hem geen tien tre- den van mij verwijderd, aan de oever zitten. Hij had z’n knieën hoog opgetrokken, en z’n armen er omheen ge- slagen. Droevig staarde hij voor zich heen. Daar zat hij, als ’t toonbeeld van stille berusting. Toen ik opstond wendde hij ’t hoofd naar mij, en her- kende mij bij ’t flauwe maanlicht. Hij trachtte op te staan, en snakkend naar adem omvatte hij de stam van een mimosa. “U hier, Mr. Payne,” begon ik. “Ik dacht dat je altijd vroeg naar bed moest; tenminste gisteren vertelde je mij, dat de dokter zou brommen als hij je nog op vond. Waarom zit je hier nog hier?” Een korte kuch wa3 ’t enige antwoord. Na een paar minuten echter vroeg hij mij, nadat ik naast hem plaats genomen had: “Maar wat doet u hier, meneer? Ik dacht zeker niet u hier te zien !” 58 “0,” zei ik, “ik houd van dit schone toneel, van dat bruisende water, van die mooie bomen en die ruwe stenen, die Plotseling hield ik op, zijn handen vielen slap langs zijn lichaam, hij strekte de benen recht uit, en ’t hoofd opheffend vroeg hij: “Ik weet dat u medelijden met mij heeft, is dat niet zo?” “Ja,” antwoordde ik werktuigelik, en hij vervolgde: “Q weet, wat ik ben, en wat mijn kwaal is?” Toen ik zwijgend knikte, ging hij voort : “Ja, ik heb mijntering, zonder twijfel.” Weer sperden zich die grote, holle ogen, wijd open, en snakte hij naar lucht. Toen een paar korte, droge kuchen hem verlicht hadden, zei ik, dat hij liever moest zwijgen, doch hij schudde van neen. “Ik weet,” zei hij, “dat u vaak naar me keek, toen ik aan tafel zat, en ik ben zeker, dat u belang in mij stelt. Daarom wil ik graag met u praten — buitendien, ’t is ook mogelik, dat ik niet lang meer praten zal.” 'Traat liever niet,” waarschuwde ik, maar hij hoorde niet, en wees met de hand naar ’t toneel voor ons. “Is ’t niet mooi?” hijgde hij. ’t Was bijna om te schreien, die man op die plek, en met die vraag. Weer knikte ik. “Ja,” vervolgde hij, “ik heb nu de echte mijntering. Er zijn verschillende graden; maar de mijne is de echte.” Even zweeg hij. ‘Tk weet, dat ik langzaam sterf, en dat er geen hoop is. Ik weet, dat ik iemand, die me een 59 kogel door de kop wou jagen, zou dauken. Of, dat ze me maar wilden zenden naar een plek, waar ik gauwer dood was.” “Ik dackt,” zo vervolgde hij, "dat ik heel gezond was, doch eens op een avond, had ik ’t gevoel alsof mijn voeten te groot voor mijn schoenen waren. Mijn benen begonnen te jeuken, en ik kreeg pijn in de rug, en toen ik de volgende morgen op wilde staan, overviel mij de eerste hoestbui, die mijn lichaam als uit elkander scheurde, En nu — ’t is voorbij.” ’t Hoofd bewoog zich weer heen en weder met korte luchthappen, en toen ik hem verzocht nu te zwijgen en mee te gaan naar ’t hotel, zei hij : “Ik wil liever praten nu, ik voel me heel wel op ’t ogenblik. Als u tenminste niet haastig is?” zo ging hij voort. “Ik ben lrier voor kosten van de mijn. Ze betalen mijn hotel- rekeniug — alleen om te probeeren — maar het geef t niets — in ’t geheel niets — ” Hij liet ’t hoofd op de lianden zinken, en keek in de sckemeracktige nacht. Nog slechts zeer ilauw verhchtte de maan de westelike horizont. Rode tinten speelden in ’t water, dat bruisend voortspoedde. 