Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 2 Van het jaar 900 tot 1581 na Christus
Binnen het halfjaar was zijne pen hem uit de hand gevallen door den dood. Resol, Holl. 1 December 1620. 58 * 460 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ge 1618— werd besloten, dat de stemmen, die er in deze zaak waren uitgebracht, geheim zouden He gehouden worden, hetgeen met herinnering aan den gezworen eed aan een ieder op het hart werd gedrukt. De behandeling van de zaak der overige verdachte Officieren werd tot na. het reces uitgesteld !, En zelfs toen werd zij nog niet behandeld, maar op voorstel van de Gedeputeerden van Haarlem uitgesteld tot de eerstvolgende bijeenkomst der Staten; maar dan, bepaalde men er bij, zou zij niet in vergetelheid mogen komen. Dus bleef het zwaard nog boven het hoofd van velen zweven. Intusschen werd ook zonder bepaald besluit het beginsel aangenomen, dat aan de Officieren, die het minst mishaagden, en van wier zijde bovendien een verzoenende stap te wachten was, de gelegenheid gegund zou worden om het misnoegen te ontwapenen, Doch de bedreigde ambtenaren, fier op hunne on- schuld, tartien door hunne onverschrokken houding de Staten uit, om de mate der ongerechtigheid vol te meten: zij bleken. hunne onwettige afzetting te zullen afwachten. Om de afzet- Had vroeger de invloed van stedelijke Regeringspersonen tot het doel geleid, thans werd ting van de ove- , : rigen gedaan te Cen nog wetteloozer middel beproefd: ambtelooze burgers van Delft, maar die icd — zich getrouwe patriotten noemden, leverden bij de Staten het verzoek in, dat hun petities van bij- zondere burgers te baat. erger: zij brachten klachten in niet alleen tegen hunnen Schout, maar tegen den Officier mocht worden afgezet. Eenige gemeenteleden uit Rijswijk maakten het nog Secretaris, eenige schepenen en den bode der Gemeente. Dit ging al te ver, en de Staten, begrijpende, dat aldus geen Magistraat meer met rust zou gelaten worden, oor- deelden, dat zulks een zaak van een slecht voorbeeld was, en gingen over tot de orde van den dag. Maar dadelijk daarop vielen er wederom heftige beraadslagingen, terwijl de voorstanders der afzetting den hatelijken maatregel niet zonder de stilzwijgende toestemming der anderen wilden toepassen, en deze laatsten zich niet zoo gemakkelijk tot het onrecht lieten overhalen. Dus werd de zaak in September (1620) alweder tot de volgende vergadering uitgesteld. Maar toen ook wendden de Gedeputeerden van Haarlem een uiterste middel aan om hunnen zin door te drijven. Op de Propositie tot de Consenten, waaraan thans, nu in de zoo hoog opgevoerde oorlogskosten bewilligd moest worden, zoo builengemeen veel gelegen was, verklaarden zij geen advies te zullen uitbrengen voor en al eer er een besluit zou genomen zijn in de zaak der baljuws. Slechts op de stellige belofte dat deze zaak onmiddellijk na die Propositie afgehandeld zou worden, lieten zij zich bewegen, hun advies te geven. Zoo was zij dan den 7%" December aan de orde; doch de tegenstand was alstoen nog niet overwonnen. Wel wilden de Edelen, zeiden zij, geenszins als verdedigers optreden van Officieren, die zich in hunne dienst onbehoorlijk gedragen hadden: integendeel dezulken moesten, ook huns bedunkens, afgezet of anderzins naar verdienste gestraft worden; maar zulks moest met 1 Resol. Holl. 18, 21, 22, 23 Julij, 1620. DES VADERLANDS. 461 ————————————————————————————————————— I goede kennis van zaken geschieden, en de beschuldigden tot zelfverdediging worden toegelaten. Dus drongen zij er op aan, dat nevens de Commissarissen, die met het on- derzoek belast geweest waren, een even groot aantal leden uit de Staten benoemd werden om kennis van het resultaat des onderzoeks te nemen, de Officieren, die de meeste blaam beloopen hadden, voor zich te dagen, ze te hooren, en dan van hunne bevinding verslag te doen, waarna de Staten zelven over het lot der beklaagden beslissen zouden; met dien verstande, dat zij die zich aan knevelarij en dergelijke vergrijpen hadden schuldig gemaakt, aan den Advokaat Fiskaal zouden worden overgeleverd. Met dit gevoelen vereenigden zich de Steden Dordrecht, Delft, Leiden, Gouda, Rotterdam, Schiedam en Schoonhoven. De eerste voegde er den wensch bij, dat men alsnu ook over zou gaan tot het uitvaardigen eener amnestie, ten einde »de gemoederen gerust te stellen.” Zelfs Haarlem sloot zich aan het gevoelen der Edelen aan; doch onder beding dat de dagvaarding en het verslag der te benoemen Commissie nog gedurende deze win- terzilling zou gedaan worden. Maar Amsterdam, met haren pensionaris pauw, een man die met anderen van zijn geslacht in de omwenteling, even zeer als sommMELSDIJK en muys VAN HOLY, eene groote rol gespeeld had, Amsterdam, begreep dat mep zich gelijk moest blijven. Had men enkele Officieren in aanzienlijke steden alleen op het onderzoek, door de Commissarissen ingesteld, afgezet, en bepaalde men nu, dat voor de andere beklaagden zulks niet geschieden mocht, dan zou men een blaam van onrecht werpen op de handelwijze tegen genen gevolgd. Dus vond hij best, dat de Commissarissen zonder verdere vormen eenige Officieren, hoe minder hoe beter, aan de Vergadering ter afzetting voorstelden, en al de overige Steden omhelsden het gevoelen van Amsterdam. Doch hiermede was het advies der Edelen niet ter zijde gesteld; de Vergadesing bleef verdeeld, en de zaak werd op nieuw uitgesteld. Toch kwam zij, ook zonder geregelde beraadslagingen y. zoo het schijnt door invloed en tusschenspraak , inmiddels zoo ver, dat de Commissarissen, van den aanvang aan met het bewuste onderzoek belast den 154 Januarij (1621) eene lijst inleverden van zulke Officieren, die stellig afgezet dienden te worden. De Edelen, met de Steden Dordrecht, Leiden, Schoonhoven en den Briel, verlangden nog altijd nader onderzoek en schifting der beklaagden. De lijst der Commissarissen bevatte de namen van acht en twintig Schouten of Secreta- risen, die allen werden afgezet, met den Schout van Delft, DIRE VAN DER DUSSEN, 1618— 1621. Toch wordt de zaak doorgedre- ven. 1618— 1621. 462 ALGEMEENE GESCHIEDENIS bovenaan !. De Overheden, aan welke in dit geval de benoeming van nieuwe ambte- naren in de plaats der afgezetten vrijgelaten werd, met name de Ambachtsheren in de dorpen, kregen aanschrijing, dat zij met den eersten bevoegde personen hadden Invloed aan de stedelijke Over- heden op de be- noeming der bal- juws toegelaten, aan te stellen, »liefhebbers en voorstanders van de Religie en de Regering, opdat de Staten niet genoodzaakt mochten zijn, de nieuw benoemden op nieuw te ontslaan.” Voorts werd eene andere lijst opgemaakt van dezulken, die met eene bedreigende ver- maning vrij zouden komen. Al de slachtoffers kregen bovendien de ernstige waar- schuwing, dat zij zich niet zouden trachten te wreken op hen, die eenig getuigenis ten hunnen nadeele hadden afgelegd. Eindelijk werden al de stukken en rapporten, deze zaak betreffende, verzegeld in de vergaderzaal der Staten weggeborgen 2, In deze zaak, aldus tot het gewenschte einde gebracht, hadden de plaatselijke Rege- ringen, die zich met de personen en de betrekking der baljuws harer Gemeenten bemoeid hadden, eene belangrijke rol gespeeld. Tot het eerste voorbeeld van zulk eene bemoeijing had, opmerkelijk genoeg, de Heer muco murs van Hoty, Schout van Dordrecht, aanlei- ding gegeven. Hij nam, zoo het schijnt omstreeks den tijd dat hij als Gezant naar Hamburg vertrok, zijn ontslag als zoodanig. De Stadhouder had het recht om den Schout te kiezen uit een drietal, door de Staten opgemaakt. Natuurlijk had de Stad, waar de post te vervullen was, door hare Gedeputeerden invloed op de vorming van zulk een drietal; maar het waren niettemin de Staten, van wie de nominatie uitging. Bij deze vacature nu kwam Dordrecht openlijk uit voor den man harer keuze. Zij gaf den wensch te kennen, ARNOUD MUYS VAN HOLY, Baljuw van Zuid-Holland, tot haren Schout aangesteld te zien. Doch deze sloeg de hem voorgestelde betrekking af, en wetende, dat de Regering van Dordrecht haren aanstaanden Schout gaarne tegelijk de betrekking van Baljuw van Zuid-Holland zag bekleeden, zoo deed hij ook afstand van deze laatste waardigheid, ten einde de Dortsche Heren eenen, man zouden kunnen voordragen, die tevens tot Baljuw van Zuid-Holland kon benoemd worden. Zie hiervoor, bl, 446). 2 Resol. Holl. 28 Aug.; 15, 19 Sept.; 3, 7 Dec. 1620. 15, 19 Jan. 1621. DES VADERLANDS. 465 ———— QR URN NNNM NEN wie kon, waar van de zijde der Heren murs van Hour zooveel belangeloosheid betoond werd, de vrucht dier opoffering verijdelen? De Staten dan namen, als het ware, het drietal over, alleenlgk met de betuiging, die in zulke gevallen steeds gehoord wordt, dat deze inwilliging niet moest aangemerkt worden als recht gevend tot eene herhaling van het misbruik. Hoe het zij, het is licht te beseffen, welke partij van deze hande- ling getrokken kon worden, toen de Regering van ’s Gravenhage welhaast verzocht, dat men haren Schout zou afzetten. Immers zou men aan deze Stad den wensch onthouden om zich van haren Schout te ontdoen, terwijl men kortelings aan Dordrecht vergand had zich nagenoeg zelve eenen Schout te verkiezen. Het was alzoo in het belang der be- deelingen van de raddreaijers van het oogenblik, dat de Stedelijke Overheden zich eenen openlijken invloed op de benoeming harer Schouten aanmatigden. Haarlem, dat in dit tijdsgewricht, dank zij het karakter van haren Pensionaris, die, met de omwenteling opgeko- men, zich steeds aan de spits stelde, kwam den 114e Augustus insgelijks met een drietal voor den dag, dat de Vergadering slechts zou hebben over te nemen, en waaruit de Prins dan den Schout zou kiezen, Doch thans waren de Edelen wakker. Zij begrepen, dat deze handelwijze strekte tot vermeerdering van de onaf hankelijkheid der Stedelijke Overheden, en verklaarden, dat zij ze slechts konden goedkeuren onder beding, dat de Ambachtsheren ontslagen werden van de verplichting om zich aan eene hun voorgestelde nominatie te houden. Deze eisch gaf stof tot nadenken, en de beslissing werd uitgesteld. Weldra kwam ook ’s Gravenhage met een drietal ter verkiezing van eenen nieuwen Schout voor den dag, en wat men aan Steden, die hare Gedeputeerden in de Staten hadden, wilde vergunnen , behoefde men nog niet aan ^s Gravenhage toe te geven. Toen een paar dagen later Gouda eene dergelijke nominatie inleverde, en de Edelen daar weder tegen opkwamen, redde men zich door te beweren, dat de Staten zich in allen gevalle vrij- willig aan de voorgedragen drietallen bonden en desverkiezende andere personen op de nominatie konden stellen. Onder dit voorbehoud werd het drietal van Gouda, en dat van Haarlem meteen, door de Vergadering goedgekeurd. * Een niet onbelangrijk voorval had met de nominatie voor den Schout van Haarlem plaats. Toen deze aan den Prins was toegezonden, kwam het uit, dat de tweede en de derde van het drietal volgens de privilegiën dier Stad onbevoegd waren voor de betrekking: zoo doende was den 1618— 1621. 464 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ———————————— ———————— —————————sÀÁ— Ran 1618— Zoo moest men, om het zoover te brengen, dat men zonder tegenstand en met onder- eM danige werktuigen kon heerschen, aan plaatselijke heersch- en zelfzucht zoo veel toe- Sporen "a 2 geven, dat daardoor van den anderen kant het gezag van het Bewind ernstig bedreigd werd. — het Zelfs bij de Leden van het ééne Zuid-Holland heerschte er nog zoo weinig begrip van ee meene staatseenheid, die gemeenschappelijke belangen voor allen medebracht, dat in de maand Februarij 1619 de Gedeputeerden van den Briel, toen zij geen kans zagen om een blijvenden vertegenwoordiger in de Gecommitteerde Raden te bekomen, zich niet ontzagen te verklaren, dat zij dan liever weder neen vrij landschap op zich zelf” wer- den, »gélijk zij van ouds geweest waren !." Deze onnoozelheid, welke een volslagen gemis verried aan besef van hetgeen Holland was als Mogendheid in Europa, had niet veel te beduiden; maar de denkbeelden van zelfstandigheid van West-Friesland en het Noorder-kwartier kwamen gedurig weder boven, en deze konden bij toenemend mis- noegen over het Bewind in den Haag tot ernstige ongelegenheid leiden. Men was op dat Gewest niet gerust, en toen de Noord-Hollandsche Gedeputeerden ter Statenvergade- ring in het begin van December (1620) bericht gekregen hadden, dat al de dorpen van West-Friesland en het Noorder-kwartier eene vergadering belegd hadden, eerstdaags te Uitgeest te houden, met het doel om te beraadslagen en besluiten te nemen, toen be- sloten de Staten die vergadering, als in strijd met hun gezag, volstrektelijk te beletten. DurvexvoonpE en twee Raadsheren uit het Hof van Holland vertrokken derwaarts, en de Rekenkamer en de Ambachtsheren kregen in last, de eerste om aan de officieren der Grafelijkheidsdorpen en de anderen om aan de Officieren in hunne Heerlijkheden over de zaak te schrijven. Weldra bleek het, dat men slechts over huishoudelijke belangen had wenschen te beraadslagen, en weinig moeile kostte het om hen, die de vergadering belegd hadden, van hun voornemen te doen afzien % Maar, hoezeer minder dreigend van aanzien, gewichtiger van strekking was de verklaring van den Heer Koonn, Secretaris van Alkmaar, Prins in het geheel geene vrijheid van keuze overgelaten, en hij vraagde de Staten wat hem in dit geval te doen stond. De Gedeputeerden van Haarlem beweerden; dat het bezwaar, tegen de twee personen ingebracht, ongegrond was. Vrij lang bleef deze zaak slepende: men kon het daar- omtrent niet eens worden. Eindelijk daar er toch een eind aan moest komen, werd het drietal goedgekeurd. De Leidsche Gedeputeerden verzochten aanteekening van hun afwijkend gevoelen, en, wat meer zeide, de nieuw ter vergadering gedeputeerde vertegenwoordiger van Haarlem zelve, JAN VAN NAPELS, Burgemeester der stad, protesteerde tegen het genomen besluit: hij achtte het drietal strijdig met de privilegiën der Gemeente, en de pensionaris ng cLARGRS voerde hem te ge- moet, dat hij handelde in strijd met den hem verstrekten last (Resol. Holl. 31 Aug.; 4, 15, 17 Dec. 1620). 1 Resol. Holl, 7 Febr. 1619. 2 Resol. Holl. 7, 11 Dec. 1620. Arch. de la Maison d Orange, S. 11. T. II, p. 578. DES VADERLANDS, 465 nn den 2{sten December (1620), uit naam van de Steden van West-Friesland en het Noorder- hwarlier gedaan, dat zij niet gezind waren tot de vervulling der ledige plaatsen in de beide Hoven mede te werken, wanneer de Staten zich niet verbonden om teweeg le brengen, dat in elk der Hoven ten minste twee leden uit hun Gewest zitting kregen. Hoezeer hiertegen werd aangevoerd, dat Noord- en Zuid-Holland te zamen slechts ééne Provincie uitmaakten; dat er in die Collegies geen plaatselijke vertegenwoordiging te pas kwam, en de Prins bij de keuze door geene andere bedenking mocht geleid worden dan door het belang der Justitie alleen, toch hield het geschil over deze zaak de Staten het overige van dien namiddag en een deel van den volgenden dag bezig !. Getuigden al zulke eischen van ijverzucht, en verraadt ijverzucht tegen het Bewind gemis aan ontzag, juist dit ontzag leed in dit tijdsgewricht een geweldigen schok. Niet alleen, dat het niet ontbrak aan geschriften en geruchten onder het volk gestrooid ,- waarbij de personen van DUIVENVOORDE, BREDERODE, WIMMENUM, AERSSEN €D MARQUETTE als werk- tuigen van de tirannij van den Prins, of omgekeerd de Prins als de speelbal van de mannen, die hem bij de omwenteling ter zijde gestaan hadden, werd voorgesteld ?; maar zelfs bij de Staten-Generaal en de Staten van Holland kwamen de beide felste bevorde- raars der jongste omkering van zaken, murs en AERSSEN, op eene voor hunnen naam hoogst kwelsende wijze ter sprake. De zaak was deze. — De Zweedsche Ambassadeur JACOBUS VAN DIJCK had, door zijnen Koning ontboden, in de maand Mei (1620) °s Gra- venhage verlaten, en had van de Staten-Generaal, met den last om zijnen Meester over de gewichtige staatkundige belangen van den tijd te onderhouden, tevens het gunstigste getuigenis mede gekregen omtrent de wijze, op welke hij de zaken van Zijne Majes- teit te ’s Hage behartigde. Bovendien was hij met een gouden ketting vereerd ?, Doch nu had de Koning van Zweden, die in den zomer (van 1620) onder een vreemden naam eene reize in Duitschland deed 4, te Brunswijk den Heer mors van HOLY ontmoet, die toen deel uitmaakte van bet Gezantschap der Staten bij de Hansesteden. Het laat i 1 Resol. Holl, 21 Dec. 1620. Wat die van Noord-Holland verkregen, was dat men ten minste voor dit maal bij de nominatie op hun verzoek letten zou. Toen het tot het opmaken der nomi- naties kwam, stond goorn op die van Raadsheer in den Hoogen Raad bovenaan, en op elk der twee nominaties voor het Hof van Holland stond een lid uit het Noorder-kwartier de tweede van de drie. 2 cARLETON lll, p. 404. Bibl. v. Pamfletten, No. 1769, 1772, 1777. ouvak, t. a. pl. p. 308. Brief van ANT, pum in Arch. de la M. d'Orange. S. 11, T. il, p. 574; in plaats van: Ouderede en [Meermannen], schijnt men aldaar te moeten lezen: Brederode en Wimmenum. Men vergelijke slechts de aangeh. plaats van caaLzron. — Van een heftig schotschrift tegen pauw is er sprake in Resol. St.-Gen. 6 Nov. 1620. 3 Resol. St.-Gen. 14 Mei, 1620. 4 caRLETON, III, p. 353. UI Dzux. 3 Stuk. 59 1618— 1631. Eene onvoor- zichtige uitlating van MUYS wordt hem betaald ge- zet. 1618— 1621. 466 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ne zich denken, dat de Koning bij het gesprek blijken gaf, dat hij den binnenlandschen toestand in de Nederlanden niet op zoodanige wijze beschouwde, als met de inzichten van den Heer muys overeenkwam. Immers de persoon, die Zijne Majesteit steeds had ingelicht, was de Gezant van pisckK, die, met skyrre vereenigd, gedaan had wat hij had kunnen doen om de vooringenomenheid tegen OLDENBARNEVELT weg te nemen !. Even natuurlijk is het, dat muys den Koning trachtte te doen gelooven, dat zijn Am- bassadeur hem kwalijk had ingelicht. Hierop kon de Koning den brief aanvoeren, waarin de Staten-Generaal hem nog onlangs een onbepaald loffelijk getuigenis van van pick hadden gegeven, en nu liet muys zich ontvallen, dat dit getuigenis niet veel te beduiden had, en dat, ware hij, murs, in den Haag geweest, het anders zou zijn uit- gevallen. Van deze verklaring maakte ausraAr ApoLr geen geheim; hij deelde ze aan VAN pick mede, en deze, daarover diep gekrenkt, schreef een brief aan ROCHUS VAN NIEUWLAND met het verzoek, dat hij van de Staten-Generaal een nieuw schrijven tot bevestiging van hun gunstig getuigenis zou zien le verkrijgen. Met dit verzoek wendde NIEUWLAND zich den 10den Augustus tot de Staten-Generaal, en men kan denken, dat de indruk niet gunstig was voor den Heer muys: immers had deze zich veroorloofd eene daad der Staten in een dubbelzinnig licht te plaatsen, en zoo hoog van zijnen invloed op te geven, alsof hij alleen hunne stem anders had kunnen doen uitvallen; ja, volgens den inhoud van var picks schrijven, moest de Koning van Zweden thans in den waan verkeren, alsof de Staten zich bij de afwezigheid van muys tot ijdele handelingen lieten belezen, en » niets bondigs of afdoends’’ verrichten konden. Zoo leerden dan de Staten in muys hunnen meester kennen. — Dit was alles behalve vlejend voor hen, en zij stonden het verzoek van den Ambassadeur gereedelijk toe, en logenstraften op hunne beurt bij den Koning van Zweden de woorden van hunnen ongeroepen tolk 2, Doch noch muys noch zijne vrienden lieten de zaak daarbij berusten; maar hunne bemoeijing strekte niet om hem inderdaad te rechtvaardigen. Murs, uit Duitschland teruggekeerd, had vernomen, wat er van hem ruchtbaar was geworden. Geen andere weg scheen er open te staan om zijne rechtvaardiging te beproeven , dan van nrEUWLAND te eischen, dat hij met den brief van van pick te voorschijn kwam: mogelijk stond daarin het een en ander, waarom bij het minder raadzaam moest achten aan dezen eisch gehoor te geven, en dan bleef de aantijging voor eerst onbewezen. Dat deden dan ook Hollands Gedeputeerden ter ver- gadering der Staten-Generaal. DES VADERLANDS. 467 hj aan den last voldaan had, kregen de Gedeputeerden van Holland eene kopij van — zijn stuk: verder werden er geene kopiën van vergund. Nu meende murs zich ten minste den schijn eener voldoening te moeten verschaffen. Hij beklaagde zich in de vergadering der Staten van Holland over hetgeen gedurende zijne afwezigheid op aan- gifle van NIEUWLAND tot nadeel van zijn eer bij de Staten-Generaal geschied was. Doch hij verkreeg hierop geen ander besluit, dan dat de Vergadering, gezien de stuk- ken, verstond, dat hierin niet zoo ordelijk was te werk gegaan, als wel behoorde, en dat zij gehouden was de eer van den Heer murs te helpen verdedigen. Diensvolgens werden de stukken in handen van den Advokaat Fiskaal gesteld om daarop de partijen te hooren, en, genoegzaam onderricht, van zijne bevinding verslag te leveren. Het laat zich denken, dat er niet veel voor den Heer muys te verklaren viel. Althans eene week later deelde hij mede, dat de Fiskaal afwezig was, en dat, daar de Vergadering op scheiden stond, de leden wel uiteengegaan konden zijn, voordat hij in zijne eer hersteld was. Dus verzocht hij de Vergadering aan de Gecommitteerde Raden den last te geven om het verslag van den Fiskaal te hooren, en daarop te beschikken. Hiermede was de zaak aan de kennis der Vergadering onttrokken en in den schoot van een weinig talrgk Collegie, uit vertrouwden van den Heer murs bestaande, begraven. Werkelijk deed na de scheiding der Staten de Advokaat-Fiskaal rapport aan de Ge- committeerde Raden, die daarop niets besloten: slechts kreeg murs een afschrift van het verslag !. Aan nog erger onvoorzichtigheid had axnssen zich schuldig gemaakt, In de maand Arsssrx meskt Junij (1620) werd in den Haag een brief in kopij verbreid, die gezegd werd door Sf cerae. SOMMELSDIJK. Op zijne reize naar Venetië uit Heidelberg aan een zijner verlrouwden te Parijs geschreven te zijn. In dit schrijven werden de Venetianen hansworsten genoemd, en de leden dér Staten als lieden zonder eenige beteekenis uitgekreten, alsof er niemand was, die iets te beduiden bad, dan de Prins van Oranje en hij, Arnssen, alleen. Dit scheen een nieuw bewijs van den overmoed der weinige mannen, die alles gedreven hadden: terwijl velen gemeend hadden Gode en der waarheid dienst te doen, bleken zij thans de speelbal geweest te zijn van enkele eerzuchtigen; terwijl men het gezag van den ouden, ernstigen OLDENBARNEVELT niet had kunnen verdragen, maar hem zijnen ko- ninklpken ijver voor ’s Lands eer had laten boeten op het schavot, zag men zich thans het voorwerp der verachting van eenige vertegenwoordigers van een jonger geslacht, die zich niet ontzagen met de ernstigste zaken en de achtbaarste personen den spot te drijven. Was het wonder, dat AEnssew zich met deze zaak een schat van verontwaar- diging en haat opleide, en dat hij, zoodra hij vernam, wat hier gaande was, de belan- ! Res. Stat.-Gen. 10 Aug., 3, 5, 7, 8 Sept. 1620, Resol. Holl. 10, 17, 23 Sept. 1620. Zie voorts den brief van ant. puik, Archives, t. a. pl. bl. 574, 575, 59% 1618— 1621. HENDRIK STICKE wegens hagemunterij veroordeeld. 468 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ~ q—-——————————————————————————————————! gen van het Land bij den Hertog van Savoye onder schoonschijnende voorwendsels verzuimde te behartigen, en zich herwaarts spoedde om het uitgebarsten onweder te bezweren, en te verhoeden, dat men van de gelegenheid gebruik maakte om hem de reis als banneling te laten voortzetten, die hij aanvaard had om, naar zijn eigen onwaardig woord, onder hansworsten op te treden. Het eenige wat hem bij zijne terugkomst te doen stond, was hardnekkig de echtheid van den brief te loochenen. Dit deed hij dan ook; hij zwoer de duurste eeden om het feit te loochenen; maar hij overtuigde zelfs zijne vrienden niet: zijn levendige geestige stijl was te onnavolgbaar: geen ander kon den brief geschreven hebben 1.. Of de Heren murs en Aerssen moeten voorbeelden van onbeschaamdheid geweest zijn, of zij moeten eenigermate verlegen zijn geweest, toen zij na hunne buitenlandsche gezantschapsreizen weder onder de oogen hunner ambtgenooten kwamen, en al wilde men in het vorstelijk onthaal, dat, tot ergernis van den Franschen Gezant, aan den Venetiàanschen buitengewonen Ambassadeur rrevisano, die hier niets noemenswaards uitrichtte, in de Hollandsche steden ten deel viel 2, het volk doen zien, hoe Agnssens ontvangst in het Veneliaansche wel moest geweest zijn, als ze aldus werd beantwoord, het baatte hem weinig in het oog dergenen, die de keerzijde zagen. Maar nog ernstiger dan door dien brief werd amnssens eer met die van anderen in de waagschaal gesteld bij eene zaak, die in denzelfden tijd hier te lande voorviel. In het begin van Mei (1620) kwam men op het spoor van het bestaan eener geheime werkplaats van munters te Amsterdam, waaruit reeds drie jaren leng rijksdaalders en groschen met het beeld van den Keurvorst van Brandenburg vooral in Duitschland en de Landen aan de Oostzee verspreid waren, en welhaast gouden Jacobussen zouden voor den dag komen. Dadelijk werd de Heer van per nunc door de Gecommitteerde Raden naar Amsterdam gezonden om onderzoek naar de zaak te doen, Hier waren de werk- tuigen, die tot het vervaardigen der munt gestrekt hadden, gevonden aan het huis van ! cARLETON, lll, p. 324, 332, 365. 2 Zie over TBREvISANOS onthaal en zijn bezoek te Amsterdam, dat hij wenschte te zien » omdat hij er zoo veel van gehoord had: Res. Stat-Gen. 8, 20, 21 Aug.; 10, 21, 25 Sept.; 3, 6, 19, 20, 30 Oct. 1620. Aan de Grenzen werd hij door Zijne Excell. en de Gecommitteerden te velde begroet. Twee dezer laatsten geleidden hem naar Holland, waar hij eerst te Rotterdam, vervolgens aan de Hoornburg, eindelijk te ’s Hage door Deputaties werd verwelkomd. soxwELspuE werd hem tot voortdurend gezelschap toegevoegd, en ter zijner eer aan het huis van dezen Heer een maaltijd gegeven, voor welken hij den Staten 1500 gulden in rekening bracht. Al de edellieden van zijn gevolg kregen gouden medailles; ook soriano werd bij deze gelegenheid begiftigd. CARLETON zegt, dat de geheele ontvangst, buiten de geschenken, 50,000 gulden kostte, dat is zoo veel als een maand subsidie zou bedragen hebben volgens de alliantie. carLeron, Ill, p. 397. DES VADERLANDS. | 469 puaESUI MIC ee ee MMM zekeren BALTEN GERRITS !, die zelf naar Antwerpen gevlucht was, maar wiens zoon en bediende in hechtenis werden genomen. Zij beschuldigden eenen bankbreukigen Arhster- damschen koopman, met name px BURRY, die, op de pijnbank gebracht, aanzienlijke personen als zijne medeplichtigen noemde. Met dit rapport keerde var DER BURG naar ’s Gravenhage terug, en de Gecommitteerde Raden besloten, dat men de in de bekentenis van DE BURRY genoemde personen in handen zou zien te krijgen, en verbonden zich onder eede tot stilzwijgen. De man, dien pe BuRRY voornamelijk genoemd had, was HENDRIK. STICKE, ZOON Van DIEDERIK STICKE en alzoo Nederlander van geboorte, maar als Resident in de dienst van den Keurvorst van Brandenburg. Te Amsterdam werd hij in hechtenis genomen, en hij klaagde zijne beide broeders als medeplichtig aan, van welke de een, CHRISTOFFEL STICKE, in Brandenburgsche Staatsdienst was en door den Koning van Groot-Britannië ridder was gemaakt, en de ander, sonar genaamd, kapitein was in Vene- tiaansche dienst. De vermogensomstandigheden van de familie srrcke waren niet gunstig. De oude Heer had gedurende zijn verblijf in Pruisen meermalen geklaagd, dat zijn langdurig verblijf buitenslands zeer tot verachtering zijner zaken strekte 2, en soman sticks had zich in Junij 1618 tot de Staten-Generaal gewend met het verzoek om hunne aanbeveling, ten einde niet geheel en al » geruineerd” te worden, opdat hij van de Republiek van Venetië betaling voor zijne diensten mocht erlangen 3. Onder de pa- pieren van HENDRIK STICKE werd eene obligatie van 100,000 gulden, door den Keurvorst van Brandenburg bij den vader opgenomen, gevonden, en in April 1620 hadden de Staten aan prepeniks erfgenamen ter vergoeding voor de buitengewone uitgaven, door hunnen vader op zijn gezantschap gedaan, de som van 1500 gulden toegezegd 4. Den Ridder srickz, die zich uit Deventer naar Kleef begeven had, lieten de Staten door den Commandant van Nijmegen, LAMBERT CHARLES, op Kleefsch grondgebied, evenwel met medeweten van den Brandenburgschen Stadhouder en Raden aldaar, in verzekerde bewaring stellen. — Dat personen, door vreemde Mogendheden in hunne dienst gebruikt of met adellijken titel vereerd, als schuldig aan zulk eene misdaad in de handen van het Gerecht waren gevallen, was reeds genoeg om opspraak te ver- oorzaken; maar, behalve nog een paar Amsterdamsche kooplieden, die de vlucht genomen hadden, raakten bovendien eenige aanzienlijke Nederlanders verdacht als in de zaak betrokken, en wel niemand geringers dan de Amsterdamsche Burgemeester rauw en AERSSEN van Sommelsdijk, Hoe was het mogelijk, zoo redeneerde men, dat die hage- ! [n het rapport, vermeld Res. Holl. 19 Junij, schijnt deze zelfde persoon met den naam watas MATHIJSEN te worden aangeduid. 2 Zie zijn rapport op het Rijksarschief. 3 Resol. Stat.-Gen. 16 Junij, 1618. 4 Resol. Stat.-Gen. 28 April, 1620; 7 Jan. 1621. 1618 — 1021. 1618— 1021. 470 ALGEMEENE GESCHIEDENIS munterj zoo langen tijd in Amsterdam was gedreven zonder oogluiking van de Over- heid, en wel bepaaldelijk van dien allesvermogenden burgemeester? En wat AERSSEN betreft, juist op den tijd, dat die inhechtenisnemingen plaats hadden, toen hij zich derhalve nog buitenslands bevond, was er uit het huis van den Resident sticxx een koffer bezorgd aan het huis van sommerspijk. Wat mocht die kaffer bevatten? Voor- zeker de bewijzen van AERSSENs medeplichtigheid. Zoo sprak het volk en allen die ARRSSEN niet genegen waren noch met hem stonden of vielen. De Regering moest zich de zaak aantrekken, en op voordracht van den Raadsheer Rosa en den Griffier Pors, vonden de Gecommitteerde Raden goed, »voor de eer en den goeden naam van den Heer van SOMMELSDIJK en om alle naspraak weg te nemen," dat de koffer in naam der Justitie door de leden van het Hof » met alle beleefdheid’ werd geopend. Zulks geschiedde dan ook in tegenwoordigheid van den vader en de echtgenoot van den Heer VAN SOMMELSDIJK, en men vond een zilveren servies, »zeer slecht en licht," zegt het rapport, dat blijkens een daarbij liggende missive door den Keurvorst van Brandenburg aan AEASSEN vereerd werd. — Of deze ontdekking bij de zekerheid, dat de groote Heren, die in de zaak betrokken waren, aan de werklieden het vereischte zilver leverden, geschikt was om de achterdocht weg te nemen of te versterken en tot den Keurvorst zelven uit te breiden, zulks kan met grond als twijfelachtig beschouwd worden. Hoe het zij, van rechtswege werd niet aan de vervolging van sommerspijkK gedacht, hoezeer met de meest mogelijke strengheid tegen pe sURRY en sricke gehandeld werd. De Officieren van Juslitie waren in dezen tijd onder bedwang van het Bewind, en den Schout van ’s Gravenhage, die zich naar Antwerpen begeven en BALTEN GERRITS onder belofte van straffeloosheid tot bekentenis gebracht had, en die zich over het algemeen uiterst ijverig in het opsporen van deze zaak betoonde, hing eene klacht van de Haagsche Regering en eene afzetting boven het hoofd !. Resol. Holl. 20 Oct. 1620. Zou men raadzaam geacht hebben, hem in eene welwillende stem- ming te houden? 2 Toen de Baljuw van den Haag uit Antwerpen terugkwam, drong hij er op aan, dat zekere andere personen te Amsterdam mede in hechtenis genomen zouden worden. Hierop werd door de Gecommitteerde Raden de Heer witsz zelf naar Amsterdam gezonden, nom de zaak met te meer voorzichtigheid uit te voeren.” Resol. Holl. 19 Junij, 1620. Men merkt niet, dat er meer mede- plichtigen in handen der Amsterdamsche Justitie gevallen zijn, DES VADERLANDS, 471 m —————-—£A^^^—SRARAR——————————————AR———————A————— beroepende hem niet aan de Staten van Holland verkozen uit te leveren. Den Ridder STICKE, die van den aanvang aan zijne onschuld volhield, zouden de Staten-Generaal gaarne in hunne macht gehad hebben. Doch de Brandenburgsche Overheid verschoonde rich, dat zij aan het verlangen der Staten niet vermocht te voldoen, en hield hem te Kleef gevangen, om hem, voor het jaar ten einde was, ongestraft los te laten. Ook de uitlevering van den Resident liet de Keurvorst vorderen, op grond van zijn karakter als Gezant eener vreemde Mogendheid, ! en de afgevaardigde, die daartoe te "s Hage kwam, trachtte op zonderlinge wijze de schuld der begane overtreding als klein en vergeeflijk te doen voorkomen. Toch behoefden de Staten niet te vreezen, dat de Keurvorst een al te hoogen toon zou aannemen om zijn recht te doen gelden, of dat er van de Brandenburgsche zijde iets ruchtbaar zou worden, dat eenig man van ge- wicht in de Nederlanden tot blaam kon verstrekken, De Keurvorst was in dezen tijd bedroevend afhankelijk van de Staten, en om hem dit recht duidelijk te doen gevoelen, drongen zij juist in dezen tijd ernstig aan op de voldoening van de bij Han Hoog Mogenden aangegane schuld, die hij buiten staat was te betalen 2, Zoo scheen men de zaak genoegzaam in zijn macht te hebben, en intusschen trachtte men de openbare meening op een dwaalspoor te leiden door den Ambassadeur van pick als medeplichtig te brandmer-: ken: hij was, zoo herinnerde men, met sricxe bevriend, en hoezeer men wist, dat hj een man was zonder vermogen, had hij onlangs een landgoed gekocht. Zelfs bracht men in de gedachtenis dat de oude sricxe het eerst vonsrrus had aanbevolen, en stelde de schande van zijn geslacht als een straffe Gods voor dien gruwel voor. Dus waren DE BURRY en STIGKE, in weerwil van het verzoek om genade, door den Bran- denburgschen afgevaardigde tot de Staten-Generaal gericht, kinderen des doods. De Gedeputeerden van Holland dreven de zaak door, en ontzegden den Provinciën hier alle ! Ten gevolge van de moeijelijkheid, welke de betrekking van HENDRIK STICKE als gevolmachtigde van een buitenlandsch Vorst medebracht, werd de aandacht bepaald op de vraag, of het niet raadzaam ware, voortaan »geenen landzaten meer te veroorlooven, zich te laten gebruiken tot agenten of residenten van uitheemsche Mogendheden.” Deze vraag maakte een der punten van beschrijving uit tot de zomervergadering der Staten van Holland in 1620: tot aandrang voegde men er de aanmerking bij, dat die uitheemsche bedieningen, door inboorlingen bekleed, tot openbaarwording van staatshandelingen strekten, en dat zij, die zulke posten waarnamen, op allerlei vrijdommen aanspraak maakten. Toch kwam men tot geen stellig verbod. Slechts nam men in beginsel aan, dat geen inboorling, agent of resident eener vreemde Mogendheid, lid van de Staten der Provin- cie, van de Staten-Generaal of van eenig Generaliteitscollegie zijn mocht (esol. Holl. 1 Julij; 2, 21 Dec. 1620). 2 Resol. Stat.-Gen. 10, 11, 28 Julij. 1618— 1621.. 1618— 1621. Invloed van zulke voorvallen. 472 ALGEMEENE GESCHIEDENIS —————————————————————————————————————GÁ recht van oordeel of genade. De vaardige terdoodveroordeeling en terechtstelling moest het bewijs leveren dat men niet ontzag de gevangenen te straffen, en dat er geene andere schuldigen waren dan zij !. | Zulke voorvallen waren wel geschikt om de bestaande Regering, wier eer zich zag aangerand in den man, die haar met zijnen naam en bekwaamheid moest dekken, ge- weldig te schokken. Men voege hierbij den wrok der van het kussen verjaagde regen- ten en der met schande en schade afgezette ambtenaren, de onbedrevenheid en angst- valligheid der nieuw aangestelden ?, de ontevredenheid van de burgerij in eenen tgd, dat men om de kosten der Gezantschappen, der subsidién, aan Bohemen en de Duitsche Unie verstrekt, en der belangrijke oorlogstoebereidselen te dekken, de opbrengst der belastingen op alle wijzen trachtte te doen stijgen en op de invoering van nieuwe be- lastingen bedacht was, en men zal het piet vreemd vinden, dat de Prins, toen hij zich in het voorjaar naar Gelderland ter Statenvergadering, en in den zomer naar het leger op de grenzen begaf, niet zonder groote zorge was en begreep, dat hij door zich uit 's Gravenhage te verwijderen de rust van het Land aan eene gewaagde proeve onder- wierp 3. Doch hij kon gerust zijn. Zoo hagchelijk was de toesland der Regering, dat hare tegenstanders zich stil hielden en bepaaldelijk de Remonstranten zich niet roerden 4, Zij hielden het er voor, dat de heerschers van het oogenblik bezig waren zich zelven den kuil te graven, en dat iedere poging, elke oproerige beweging van hunne zijde de kans slechts bederven kon, — en waarlijk zij hadden grond genoeg om zoo te denken, wanneer de aanstaande Raadpensionaris pum in dezen tijd schrijven moest: » het is te ' beklagen, dat de zaken van Holland met zulk een desorder gaan,’ en straks weder: wordt in het gemis van een Raadpensionaris en Secretaris niet spoedig voorzien 5 » uit 1 Res. Stat.-Gen. 26 Mei; 1, 2, 3, 8, 10, 11, 23, 25 Junij; 8, 9, 24, 28 Julij; 7, 21 Aug.; 1, 15 Dec. 1620. Resol. Holl, 7, 21, 29 Mei; 19, 25 Junij; 9 Julij, 1620. caRLETox, UI, p. 308, 309, 317, 322, 365. 2 Arch. de la M. d'Orange, t. a. pl. bl. 579. EE CARLETON, III, p. 299, 372. 4 Zie brieven van ant. DUIK in Arch. de la Mais. d'Orange. S. 1I. T. II, p. 574 en 578. 5 Van het eind des jaars 1610 aan was het de vraag bij de Staten van Holland , hoe men weder in de leiding der Vergadering zou voorzien, en of men die, als vroeger aan éénen, dan wel aan twee personen zou opdragen. De behoefte drong tot de aanstelling van een opvolger van den Advokaat; de vrees voor eenen nieuwen meester hield daarvan terug. Van den beginne aan stond het vast, dat de nieuwe titularis niets op eigen gezag of buiten de leden der Staten om zou mogen verrichten, met name, geen brieven achterhouden noch openen, dan ten overstaan van eenige leden der Staten. In de Instractie, welke in Maart (1620) tot stand kwam, werd den te benoemen ambtenaar verboden, anders dan gevraagd, in de vergadering zijn advies te zeggen, of eenige correspondentie met Mogendheden of hare Gezanten te hebben, anders dan op order der DES VADERLANDS. 475 ame "cc l jaloezij of andere redenen van oneenigheid, die er onder ons maar al te veel bestaan, 1618— zoo zou ik vreezen, dat het de hand Gods is, die ons in confusie wil brengen 1,” iin Toen de Prins in den winter met het veldleger terug was gekomen, en de gevaren, die de Regering schenen te bedreigen, geweken waren, en de mannen, die alles dwongen, weder vaster waren gezeten dan ooit, toen barstte het ongeduld met minder kans van le slagen, ja, met de zekerheid van niet te slagen, alleenlijk om het geperste hart lucht te geven, weder los, en op de kersdagen predikten de Remonstranten te Rotterdam weder op de straal, en te Gouda baatte de tusschenkomst der soldaten niet om te be- letten, dat zij in de huizen predikten. De Prins zond er nog vier Compagnién heen, maar of die toereikende zouden zijn om hun krachtdadig te keer te gaan, daaraan had men nog reden te twijfelen 2. Doch wat het meeste toebracht om de Regering van Holland staande te houden, Houding der was voorzeker de houding’ van hen, die, terwijl zij alles wreedaardig misduid hadden ir j wat de vorige Regering had verricht, thans stilzwegen en hun, op wie zij invloed hadden, het stilzwijgen aanbevolen. Hoe ook konden de predikanten anders doen, dan het oog luiken voor de handelingen van mannen, die, onder de leus van de handhaving der ware leer, aan het bewind gekomen, door ben als de verdedigers van Gods zaak tegen helsche boosheid en dwaling waren voorgesteld, en nu het zwaard togen of ten minste de natie geldelijke offers deden brengen om in Bohemen den Antichrist te be- strijden? Neen! de predikanten moesten alles wat zij hoorden en zagen, stil verduren: of konden zij erkennen, dat wat bepaaldelijk door hun toedoen was geschied, verkeerd was? Het strekte der Kerk niet tot voordeel, dat zij dus door geméenschappelijkheid van belangen met een zedeloos Bewind was verbonden. Hoe moest de prediking in zulke omstandigheden al meer en meer ontaarden! Redenaren als GREVINCHOVEN, EPIS- COPIUS, UYTENBOGAERT, die een christelijk leven aanbevolen, waren uitgeworpen, en zij, die tbans uitsluitend het recht hadden om den kansel te betreden, hadden niets aange- legener dan afgetrokken leerstellingen, waarin immers het wezen der godsdienst gezocht Staten, Toen de Instructie ontworpen was, deed zich de moeijelijkheid op, wie de man voor het ambt zijn zou. Men begreep, dat hier geen toegeven te pas kwam aan de eerzucht, die zich opdrong, en de Prins, dien men gaarne in de keuze kennen wilde, wees de verantwoordelijkheid van zich af. Intasschen bleef axprizs DE wits, schoon als pensionaris in dienst en eed van Dordrecht en sedert Augustus (1620) tot Raadsheer in het Hof van Holland gekozen, den post van Raadpensionaris waarnemen. In December werd een drietal opgemaakt, bestaande uit de Heren ANT. DUIK, ANDRIES DE Witu en den Raadpensionaris van Amsterdam ADRIAAN PAUW, waaruit in Januarij (1621) de eerste gekozen werd (Res. v. Holl. 5, 17 Dec. 1619. 5, 11, 17 Maart; 1 Julj; 13, 27, 28 Aug.; 17, 21 Dec. 1620. 22 Jan. 1621). ! Arch, de la M. d'Orange, t. a. pl. bl. 575, 577. 2 Archiv. de la M. d'Orange, p. 579. III Deer. 3 Srog, 60 474 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618— | was, als ware het gezonde spijs, voor de gemeente op te disschen, en tegen uitwen- TS digheden te velde te trekken, eensdeels tegen onschuldige, maar als onheilig uitgekreten vermakelijkheden en gebruiken van het maatschappelijk leven, anderdeels tegen die aardsche machten, welke men zich als zamengezworen voorstelde tegen de ware Kerk. Trouwens in dezen hagchelijken tijd baarde ten minste de Kerk den Regeerders in Holland geere kwellende zorgen. Hunne eenige zorgen ten dezen aanzien waren, de plakaten tegen de Remonstranten, wier uitvoering gemeenlijk aan de Staten-Generaal verbleef, te handhaven en te versterken !; bij de uitputtende uitgaven, die de Staat vorderde, aan geld te komen om de jaarwedden der predikanten in de kleine steden en ten platten lande te verhoogen, en met den minsten aansloot de vervulling te verijdelen der theocratische droombeelden, waaraan men vroeger voet had gegeven. De Staten-Generaal deinsden geenszins voor de taak terug am de uitvoerders te zijn van de hatelijke maatregelen, welke nog steeds tot bekrachtiging van de voltrokken omwenteling dienen moesten. Terwijl zij voortgingen met de handlangers dier omwen- teling te beloonen, aan MARQUETTE een jaarlijks inkomen van duizend gulden tot ver- goeding van zijne buitengewone kosten verzekerende ?, en den verloopen notaris DANKERTS ô » wegens de goede diensten door hem den Lande gedaan en om eenige andere redenen” eene schuld van duizend gulden kwijtscheldende en hem een geschenk van 350 gulden bovendien verleenende *, lieten zij de etfgenamen der gevonnisde Staatslieden, die tegen de verbeurdverklaring hunner goederen opkwamen, omdat zij niet als schuldig aan gekwetste majesteit veroordeeld waren, op wettelijke wijze ontzet- ten, door de gedelegeerde rechters nogmaals bij een te roepen ten einde hen het vonnis nader in dien zin te laten verklaren, dat de veroordeelden ook als aan die Vervolging der misdaad schuldig beschouwd moesten worden 5. — Zoo pasten zij dan ook hardvochtig binnen de gren- ; i à zen betrapte ver- genoeg de plakaten toe tegen de verbannen Remonstrantsche leeraren, die zich binnen ee predikan- Je grenzen lieten betrappen. De uitgeloofde prijs van 600 gulden bracht te weeg, 1 Zie het plakaat tegen het houden van briefwisseling met de uitgebannenen; tegen het versprei- den van Remonstrantsche geschriften enz. Res. Holl. 7 Febr. 1620. Zelfs tegen het koopen van Remonstrantsche boeken op de Frankforter mis werd streng gewaakt (Res. St.-Gen. 26 Maart, 1620). In Julij (1620) is er sprake van ampliatie van de plakaten, tegen hen die de vergaderin- . gen der Remonstranten gewapend bezoeken (Res. Holl. 22, 23 Jalij). 2 Res. St.-Gen. 3 Apr.; 8 Mei, 1620. 3 Zie hiervoor, D. III, St. 11, bl. 788, 789. 