Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
werd het spoedig eens, dat men zich niet uit het veld zou laten slaan. Des anderen daags werd op verzoek van de Geldersche Gedeputeerden het nemen van een besluit weder uitgesteld, en den 29°" waren de vier Provinciën gereed met hare adviezen, die daarna, volgens het voorstel van den Voorzitter in de vergadering van den 23" op schrift gesteld, aan den Griffier der Staten werden overhandigd. Deze adriezen nu sloegen op Hollands voorstel hoegenaamd geen acht, en alzoo werd aan de Regering dezer Provincie regt geweigerd. De Gedeputeerden van Gelderland verklaarden over- eenkomstig de meening hunner lastgevers, dat tot beslechting der godsdienstige ge- schillen, »die de gemoederen der ingezetenen verontrusiten en de gemeene zaak met gevaar bedreigden,” de bijeenroeping eener Nationale Synode noodwendig was, en diens- volgens stelden zij voor, op den grondslag in de maand Mei des jaars 1607 gelegd, voort te bouwen en dadelijk uit elke Provincie Gecommitteerden te benoemen, om de noodige voorbereidende bepalingen te maken. Met eenigzins andere bewoordingen ad- viseerden Zeeland, Friesland en Groningen en Ommelanden hetzelfde. Doch het ontbrak _ ook dit maal niet aan een krachtig, mede schriftelijk ingeleverd tegenadvies van Hol- land, Het hield, overeenkomstig den ingewonnen raad van OLDENBARNEVELT, de uit- eenzelting in van de noodzakelijkheid eener Provinciale Synode, om wanneer deze de zaak niet volkomen uit kon maken tot eene Nationale Kerkvergadering te komen. Reeds waren, heette het, de Staten van Holland bezig om door het stellen ‘van den staat des geschils en andere maatregelen zulk eene Provinciale Synode voor te bereiden, En vermits middelerwijl de Regering haar gezag behoorde te handhaven, zoo herhaalde de Provincie, uit kracht van bij de Unie bezworen beloften, het verzoek om handbieding tegen volksonlusten. Aangezien voorts de beschikking over het stuk der Religie bij de Unie aan elk der Provinciën was voorbehouden !, zoo kon Holland niet toestaan, dat in deze zaak iets tegen wil en dank van eenige Provincie bepaald werd. ‘Voor alsnog derhalve verzette zij zich tegen de benoeming van Gecommitteerden ter voorbereiding eener Nationale Synode. Ging men hiermede voort, zoo zou zij daartegen protesteren op: grond van verkrachting der Unie en overweldiging van de vrijheid en geregtigheid dezer Landen, en alles onwettig en van onwaarde verklaren wat op dien voet ondernomen werd, terwijl zij zich onschuldig kende aan alle misverstanden en ongelegenheden, die daaruit verder konden -voortvloeijen. ! Men zie Artikel 13 der Unie. DES VADERLANDS. 747 A RES betuigden, dat de tegenstand tegen de Nationale Synode volstrekt niet met haar genoegen geschiedde. Tegen deze afzonderlijke verklaring bragten de Hollandsche Gedeputeerden nog op denzelfden dag het volgende in: de orde, in de Staten van Holland in acht genomen, bragt mede, dat bij meerderheid van stemmen besluiten genomen werden, behalre in zekere met name uitgezonderde zaken, waartoe echter de Religiezaken niet behoorden; ook de instructie, door de Gecommitteerde Raden bezworen, schreef dit Collegie voor, bij meerderheid vag stemmen besluiten te nemen, en verbood de leden in hanne bediening op kwartieren of sleden in het bijzonder te leiten. Bij gevolg mogt in de Generaliteit op de afzonderlijke verklaring van eenige Hollandsche Steden of bij- zondere leden van genoemd Collegie geen acht geslagen worden. De Utrechtsche Gedeputeerden verzetten zich in hun schriftelijk advies op meer al- gemeene gronden tegen het bijeenroepen eener Nationale Synode en den tot voorberei- ding daarloe voórgestelden maatregel. De tegenwoordige tijd, zeiden zij, was niet ge- schikt om iets vruchtbears tot vrede en godzaligheid strekkende van zalk eene Synode te wachten. Men mogt zich miet beroepen op hetgeen in 1597 en 1606 ten aanzien van het houden eener Nationale Synode besloten was, vermits dit door hen zelven, die nu de Synode dreven, was weérsproken en verworpen. Bovendien wat waren sedert de zaken en de stemming der gemoederen veranderd! Noodiger dan het bijeenroepen eener Synode vonden zij het handhaven der Overheid tegen overweldigingen en verguizing, waartoe de Provinciën jegens elkander bj de Unie verbonden waren. Dear, eindelijk, by dezelfde Unie de Godsdienst aan het goeddunken vam elke Provincie was overgelaten, zoo kon de eene Provincie de andere op dit stuk niets opdringen, tea ware men de Unie moedwillig en zonder oorzaak wilde breken, hetgeen een middel zou zijn tot haren val, waarnaar de vijanden van Gods heilig Woord en van den welstand dezer Landen zoo zeer verlangden. Wilde men niettemin de Synode doordrijven, zoo protesteerden zij wegens onmiskenbare schennis van de Unie en van andere plegtige verbonden, daarop gegrond, en wegens miskenning van dezer Landen regten, vrijheden en privilegiën, die zij met hunne goede bondgenooten besloten waren te handhaven naar hun uiterst vermogen. — Overijssel 1617. v Advies van Utrecht. bleef, doch met minder levendigheid, zich tegen het houden eener Nationale Synode i verzetten.. Ging men daartoe over, zoo bebield Overijssel zich haar zelfstandigheid voor, en zou het gezag der Overheid in kerkelijke zaken, gelijk zij steeds gedurende de Reformatie gedaan bad, weten te handhaven 1. Zoo spraken de Overijsselsche Ge- deputeerden, doch in hunne Provincie begon zich de Contraremonstrantsche partij krach- tig te laten gelden. Eenige dagen later verschenen er Afgevaardigden uit de steden De- venter en Hasselt om, tegen het besluit der Staten hunner Provincie, zich aan te sluiten aan het gevoelen dergenen, die op het houden eener Synode aandrongen. De meeste 1 Resol. Stat.-Gen. 21, 22, 23, 26, 27, 29 Sept. 1617. 94 * Verdeeldheid van gevoelen in Overijssel. 1617. 748 ALGEMEENE GESCHIEDENIS [e a Jonkers van Vollenhoven, verzekerden zij daarbij, hadden bovendien bij missive aan de Regering van Deventer en van Hasselt de bevordering eener Synode aanbevolen; ja, de stad Vollenhoven zelve had schriftelijk verzocht haren naam bij de aanbeveling eener Nationale Synode te gebruiken. De brieven van den Prins en de bemoegingen van CARLETON waren alzoo niet zonder vrucht gebleven. De laatste schrijft zelf naar zijn Hof: »Ik heb als bijzonder persoon op eenige van de voornaamsten der drie Provinciën, die zich tegen de Nationale Synode verzetten, trachten te werken, zonder mij openlijk der andere partij toegedaan te toonen, opdat de zaak het aanzien hebbe, alsof 29 uit eigen beweging handelden en niet op aanstoking van anderen.” Reeds bleek het, dat Over- ijssel zich ligt aan de vier Provinciën zou aansluiten: alleen Kampen hield zich sterk aan den kant der Remonstranten, en trachtte zelfs met boeten het hooren van predika- tién van leeraars der andere partij te keer te gaan; maar ook Zwolle was reeds weife- lend !, Hoe het zij, nog protesteerden de Gedeputeerden der Provincie ditmaal tegen de handelwijze der Steden Deventer en Hasselt, als eene nieuwigheid, aangekant tegen de Staatsregeling hunner Provincie, en inzonderheid tegen de aanmatiging derzulken, die niet eens tot de Staten der Provincie beschreven waren, noch daar ooit verschenen, en toch verzocht hadden, dat hun naam in deze zaak gebruikt werd ?. De sterke protesten van Holland en Utrecht konden niet missen ten minste eenigen indruk te maken, Niemand kon twijfelen aan de waarheid, “dat in het stuk der Re- ligie geene overstemming gelden mogt, Vandaar dat men reeds in Mei en Junij de vraag geopperd had, of het niet raadzaam was, dat de vier Provinciën met de vif Hollandsche Steden een afzonderlijke Synode hielden, in de. meening, dat niets den » Árminianen" meer afbreuk kon doen 3, Doch deze maatregel zou der Hollandsche Regering de zaak gewonnen gegeven hebben, die zich dan ook gansch niet af keerig van dit denkbeeld betoonde. Immers  68, 73. ? Resol. Stat.-Gen. 4, 12 Oct. 1617. De stad Hasselt had geen regt van stemmen in de Staten van Overijssel, evenmin als de stad Vollenhoven; wel de gedeputeerde Jonkers uit het baljuw- schap Vollenhoven (zie wicquerort, Hist. d. Prov. Un. L. 1.). Den 25*« Nov. 1017 overhandigden de Gedeputeerden van Overijssel ter vergadering der Staten-Generaal eenen brief van de Staten hunner Provincie, het verzoek behelzende om handhaving van hun souverein regt tegen den tegenstand van sommigen in hunne Provincie, waaronder dezulken die bloot onderdanen waren zonder regeringsregten (Resol, Stat. Gen.). 3 Archiv. S, 1I, T. 11, p. 522, 525. cameron, l, p. 313. Il, p. 30, 46, 73. De Grondwet van den Staat verbood zulk eenen maatregel in het geheel niet: integendeel het 13% Artikel der Unie, later geamplieerd, erkende de Godsdienst als een bijzonder belang niet alleen van elke Provincie, maar ook van elke Stad. DES VADERLANDS. 749 draagzaamheid, des noods met Utrecht en Overijssel — , in een Synode hebben 1617. kunnen laten bezegelen, en zij ware op haar grondgebied onaantastbaar gebleven. Dus liet men het denkbeeld van een afzonderlijke Synode varen, Doch in allen geval was dat denkbeeld een blijk, dat men de onmogelijkheid om Holland met wettige middelen tot de Synode te dwingen inzag. Zoo zal dan ook nu de krachtige taal dier twee Provinciën niet geheel zonder uitwerking gebleven zijn. Welligt mogen wij hier- van een bewijs zien in de poging, die nog in de Vergadering van den 30° September werd aangewend om de denkbeelden van OLDENBARNEVELT te doen zegevieren. Immers werd toen voorgesteld, dat elk der Provinciën, om de kerkelijke geschillen te beter bij te leggen, door eene Commissie van godgeleerden en politieke personen den staat der vraagstakken zou laten stellen en »eenen bekwamen voet van onderlinge verdraagzaam- heid beramen,” waardoor middelerwijl alle verdere scheuring zou geweerd worden. Tevens zou den predikanten verboden worden » verder eenige hevigheid in hunne pre- dikatiën te gebruiken, waardoor de gemeenten niet gesticht, maar veeleer tegen hare Overheid en tegen elkander opgezet werden." Doch al zulke voorstellen werden door de drijvers der Synode, wel bewust van welken kant zij kwamen, als tot gevaarlijk uitstel leidend uitgekreten, en konden dus de Vergadering niet tot een eenstemmig besluit doen geraken 1, Integendeel, men had vast besloten niet alléen in weerwil van Hol- lands en Utrechts protest de Synode door te zetten, maar ook vooreerst aan de Holland- sche en daarna, soo het eenigzins geschieden kon, ook aan de Utrechtsche Regering de middelen te benemen om haar regt te handhaven. Dit bleek dadelijk ten duidelijkste. In de laatste dagen van September, namelijk, nam de Prins de gelegenheid, det de pe prins ver- Magistraat van den Briel waardgelders wilde doen ligten, te baat, om te toonen, dat — Eo is hij niet gezind was, dit overal toe te laten. Op het berigt van dat voornemen der Brielsche Regering begaf hij zich derwaarts in den nacht van den 28"* September met Prins wanpnm, verscheidene Engelsche en Fransche Officieren en eenige soldaten van zijne lijfwacht, en kwam onverwacht 's morgens om zes uren met het opengaan van de poort daar binnen. Dadelijk ontbood hij de Magistraat in zijn logement bij zich, en gaf haar zijn verlangen te kennen, dat zij de Vroedschap zou vergaderen. Binnen een uur was de Vroedschap bijeen, en liet zich de Prins op het Stadhuis vinden. Hier gaf bij onbewimpeld te kennen, dat hij gekomen was om hun te ontraden de voorge- nomen ligüng van waardgelders door te zetten. De Vroedschap verwijderde zich hierop eenigen tijd om te beraadslagen, en kwam met het antwoord terug, dat zij geene waard- gelders ligten zoude, wanneer de Prins nog twee Compagnién soldaten in de stad wilde leggen. Dit was slechts een glimp, dien zij gaf aan de onderdanige herroeping van haar besluit, De Prins stond natuurlijk het verzoek om die vermeerdering van garnizoen — 1 Resol. Stat..Gen. 30 Sept. 1617. 1617. 750 ALGEMEENE GESCHIEDENIS gereedelijk toe, en gaf order-aan de Compagnie van den Kapitein TREsLONG, en aan die van zijnen broeder Prins nenpai, de laatste in garnizoen te Delft, om naar den Briel op te rukken. Zijn vertrek uit 's Gravenhage was intusschen niet lang onbekend gebleven, en het is ligt na te gaan, welk eenen indruk deze stap op de leden der Regering, aldaar tegenwoordig, maken moest. Allerlei vreemde geruchten van ’s Prinsen plannen kwamen in omloop, en toen de Gecommitteerde Raden de zekerheid hadden van zijne aankomst te Brielle, vergaderden zij dadelijk en vaardigden de Heeren mvrc- HAVER en MPEuMAN derwaarts af, »ten einde de bedoeling vam Zgne Excellentie te ver- nemen, en hem aldaar in alle veorvallende zaken op zijde te staan en van advies te dienen, ten meesten dienste van den Lande." Op hunne reize schijnen deze Heeren het bevel, aan de Compagnie van Prins nenpam te Delf! gegeven, -te hebben vernomen en daarvan door middel van den Pensionaris CAMERLIN naar ’s Hage berigt gezonden te hebben. Dadelijk verordenden de Gecommitteerde Raden, dat de Compagnie uit Delft niet vertrekken zou: eerst wilden zij advies van humne naar den Briel afgevaardigde medeleden hebben, Voorts besloot dit Collegie den Advocaat in haast van het gebeurde kennis te geven, en daar men welligt vermoedde, dat de Prins uit den Briel zich naar Utrecht zou begeven om ook aldaar met behulp van het garnizoen de Staten te regt te zetten, zoo schreef men, onder protest van wrrrensz, aan de Kapiteins van de Hol- landsche troepen te Utrecht, om hen ernstig te vermanen, »naar hun vermogen te zorgen, dat alles te Utreoht stil mogt blijven zonder eenige nieuwigheid of verandering toe te laten, en voorts de bevelen wan de Staten van Utrecht volgens humnem eed te gehoorzamen’ Dit schrijven echter werd aan den Advocaat toevertrouwd om het aan de Staten van Utrecht mede te deelen of daarmede te handelen, zoo als hij raadzaam zou achten. Middelerwijl hadden auramaveR en meznman, bij wie zich hun medelid VERDAM gevoegd had, in den Briel aangekomen, den Prins verzocht, de Compagnie zijns broeders, zoolang hij zelf nog in den Briel vertoefde, daar niet binnen te daten komen, op grond dat dit de reeds in omloop gekomen vreemde geruchten slechts stijven zou. Doch de Prins bekreunde zich niet om dit verzoek, en verkoos de aankomst der Compagnie uit Delft in den Briel af te wachten. En zoo had de tegenpartij van Hollands Regering op dit punt volkomen gezegevierd : eene zoo belangrijke! grensvesting was onttrokken aan de magt harer eigene Regering, die men als de handlangster beschouwde eener partij, wier ondergang men gezworen had, en men had gezorgd, dat onpensannevett den Briel ten minste niet tot zijn eigen DES VADERLANDS, 751 NRE voordeel door de Engelsche troepen zou hebben laten ontruimen. Ook besloten de 1617. Staten-Generaal, na door eenen brief van den Prins uit den Briel het gebeurde vernomen te hebben, »Zijne Excellentie voor zijne groote zorgvuldigheid, moeite en arbeid ten dienste van den Lande" plegtstatig te bedanken !. Had mavarrs. den raad van sommigen gehoor gegeven ?, hij zou het niet bij het Botsing tus- beletten der ligting in den Briel gelaten, maar te Leiden denzelfden maatregel — ibaa genomen hebben, Hier scheen de zaak ruim zoo dringend, want in de eerste dagen — ar van October werd zelfs het volk aldaar handgemeen met de waardgelders , die binnen een staketsel (hatelijkk de Arminiaansche schans genaamd) bij het Stadhuis de wacht betrokken ?, Doch de Prins leidde alles gelijk een voorzigtig veldheer. Thans van den Briel, en sints lang van Amsterdam en Enkhuizen verzekerd, meende hij de kans te kunnen afwachten, en voor alsneg den vijand in zijne broeinesten Leiden en Utrecht niet te moeten gaan opjagen *, Dit zou geweldige bolsing en bloedig schandaal hebben kunnen geven, en hiervoor meende hij, als een wijs en vaderlandlievend man, Nederland te moeten behoeden. Dat de meerderheid der Provincien in de Staten-Generaal zich door geene protesten Personen be- zou laten terug houden van het doorzetten der Synode bleek reeds den 4% October, ane kelen op de be- toen de ‘personen benoemd werden, die belast zouden worden met dé taak om eenige schrving_ cone artikelen te ontwerpen, waarbij de wijze van bijeenroeping, den tijd en de plaats der te ontwerpen. Synode zouden bepeald worden. Gelderland, Zeeland, Friesland en Groningen en Ommelanden benoemden elk twee personen. Holland en Utrecht verklaarden de be- noeming onwettig, en ook Overijssel deed geene zoodanige benoeming. De vergadering van denzelfden dag leverde nog een treffend bewijs, hoe weinig men zich om Hollands en Utrechts tegenstand bekreunde. Men behandelde ze als reeds veroordeelde partij. De Secretaris van den Raad van State bragt toen de ontwerpen der brieven ter tafel, die aan de Staten van Utrecht ter beantwoording hunner laatste missive, en aan den Colonel oere zouden gezonden worden. De Hollandsche Gedeputeerden verzochten, op grond dat zij daarin eenige voor den staat des Lands gevaarlijke stellingen vonden, copie van de ontwerpen, ten èinde daarop later het advies hunner lastgevers uit te brengen; ! Archiv. S. 1, T. Il, Lettre 448. carrerons, II, p. 65, 71, 72. Resol. v. Holl. 29 Sept.; 1 Oct. 1617. Resol. Stat.-Gen. 2 Oct. 1617. 2 Zelfs in de Staten-Generaal werd den 74€ Oct. voorgesteld, of het bij deze gelegenheid niet dienstig zou zijn, dat Zijne Excellentie de steden bezocht, waar dat vereischt was, of hij ze ook in meer rust en stilte brengen kon, dan waarin zij zich thans ten gevolge van de nieuw geligte compagnién bevonden, 3 UYTENBOGAERT, bl, 887; cameron, Il, p. 70. 4 CARLETON, Il, p. 71. 752 ,ALGEMEENE GESCHIEDENIS mn — 1 ——————— Aa eee — ——— ee ee 1617. en die van Utrecht begeerden uitstel tot nadat Holland haar advies zou hebben uitge- bragt. Nieltemin gelastte de President (toen was dit de Friesche Edelman sunmasta), de brieven, aangezien vijf Provincien ze hadden goedgekeurd, zoo als zij daar voorgelezen waren, op te stellen en af te zenden. Die van Holland verzochten aanteekening, dat hun copie geweigerd en het uitbrengen van advies belet was. Doch dit baatte niets, en zij konden er zich mede troosten, dat hun, als ten spot, toen dit tot niets meer dienen kon, copie van de brieven verleend werd 1, Inhpud dier Den 12% October bragten de acht benoemde Gecommitteerden de verlangde ontwerp- — artike arlikelen op de beschrijving eener Nationale Synode, steeds onder protest van Holland, Utrecht en Overijssel, ter tafel. Het eerste artikel strekte om 14 dagen of drie weken vóór de bijeenkomst der Synode een algemeenen vasten- en bededag te doen uitschrijven, om op de voorgenomen handeling Gods zegen af te smeeken ?. Andere artikelen hiel- den in, dat mede tot de Synode zouden opgeroepen worden de Kerken van de Walsche taal onder de gehoorzaamheid van de Staten-Generaal, alsook de Kruiskerk van beide talen in Brabant, Vlaanderen en andere Nederlandsche Provincien , die zich daartoe onder de naastgelegene Provinciale Synode voegen zouden, dat de Koning van Groot-Britannié, de Gereformeerde Kerken in Frankrijk, de Keurvorst van de Paltz, de Landgraaf ran Hessen, de Gereformeerde Kerken in Zwitserland en, des verkiezende, ook die in Oost- Friesland uitgenoodigd zouden worden om elk drie of vier godgeleerden te willen af- vaardigen; dat alleen Gods woord de maatstaf der gevoelens zijn zou; dat twee personen door elk der Provincien benoemd en door de Staten-Generaal gemagtigd zouden worden om de kerkelijke Vergadering te leiden, en,de acten der Synode aan de goedkeuring der Staten-Generaal zouden onderworpen worden. Voorts werd de eerste Mei des volgenden jaars als de dag van de bijeenkomst der Synode, de eerste Februarij als het tijdstip, waarop de voorbereidende Provinciale Synoden moesten gehouden zijn, en eene der steden Dordrecht, Utrecht of ’s Gravenhage als de plaats, waar de 1 Resol. Stat. Gen. 4 Oct. 1617. Den Jien Oct. ontvingen de Staten-Generaal antwoord van de aanwezende leden der Staten van Utrecht. In zulke gebeden zegende men God voor al het goede, dat hij Nederland verleend had en nog verleende, en men vloekte den man, dien God tot de bewerking van dat goede wel had willen gebruiken. DES VADERLANDS. - ^88 Synode vergaderen zou, voorgeslagen !. Deze artikelen, zou men zeggen, hadden 1617. niets wat de Overheid eenigzins huiverig kon maken of het gevoelen der Remonstran- ten vooraf scheen te veroordeelen. Het is waar, maar niettemin was de zaak der Re- monstranten reeds veroordeeld in de schatting dergenen, die het houden der Synode doordreven, en wier rigting in die Kerkvergadering ongetwijfeld den boventoon zou voeren. Bovendien, het besluit tot de bijeenroeping was eene zegepraal van Staatslieden , die zich niet ontzagen eene kerkelijke partij te vleijen, welke even gevaarlijk was voor den Staat als voor de ware beginselen der Reformatie. Eindelijk, met dat besluit stelde men de oproerige tegenstanders der Hollandsche Regering in het gelijk, en gaf men deze Regering, die immers verlangde, dat vóór de bijeenroeping der Synode haar ge- schonden gezag gehandhaafd werd, aan hare vijanden prijs. Daarom bleef OLDENBARNE- veLt onwrikbaar. Weinig tijds later smeekte hem een Remonstrantsch predikant, waar- schijnlijk vyrrensoaarnt zelf, de Staten van Holland te willen overhalen om hunne toestemming te geven tot het houden eener Nationale Synode: immers zou men haar zonder Hollands toestemming toch doordrijven, »al moest men daartoe ook de geheele Regering veranderen, door al degenen, die zich tegen de bijeenroeping der Synode verklaarden, af te zellen;’ gebeurde dit, zoo zouden de Remonstranten zeker veroor- deeld, en, indien zij zich alsdan niet aan de Synodale decreten wilden onderwerpen, uit het Land verbannen worden, Zoo iets was niel te vreezen, indien de Regering onveranderd bleef, vermits deze alsdan mede hare Gedeputeerden in de Synode zou hebben, en zou kunnen maken, dat ook de Remonstranten naar behooren gehoord werden en mede mogten stemmen met eenige kans op een gematigd vonnis, welke anders verre te zoeken zou zijn. Doch wat was OLDENBARNEVELTS antwoord? Het luidde »kort en scherp,” zegt de berigtgever: »dat zijne eer en eed, den Landen ge- daan, hem niet toeliet, zijnen Heeren Meesters te raden wat hij wist ten eenenmale tegen ’s Lands hoogheid en geregtigheid te strijden en tot 's Lands merkelijke ondienst te slrekken: wilden anderen zulks doen, het stond hun vrij, maar hij zou het niet doen" 2. Op dit oogenblik evenwel hield oupersanrsverr zich eenigzins van het tooneel ver- pe bevoegdheid wijderd te Utrecht op. De man, die thans te "s Hage de herhaalde aanvallen van hen, — die de Regering bestormden, uithield, was muco pe Groot, in zijne hoedanigheid van ant Bus medelid van het Collegie van Gecommitteerde Raden. Dit Collegie zag zelfs zijn regt openlijk in twijfel getrokken, en het was de Hooge Raad, die de houding aannam van het gezag der Gecommitteerde Raden te moeten miskennen. Dit Geregtshof had het bij de in Maart gevallen voorloopige beslissing 3 niet laten berusten. Toen de beide 1 Resol, Stat. Gen. 12 Oct. 1017. 2 Zie vrrexsocazat, bl, 881. 3 Zie hiervoor, bl. 711. UI Deer 2 STUK. 95 1617. 764 ALGEMEENE GESGHIEDENIS EEE NEE Hoven mededeeling bekomen hadden van de Resolutie van 4 Augustus met de vermaning om zich daarnaar, overeenkomstig de aanschrijving van den 23°" Maart, te regelen, gaven zij len antwoord, dat zij dit ambts- en eedshalve om verscheidene gewigtige redenen niet vermogten te doen: integendeel, zij. waren beslolen allen ingezetenen zonder onderscheid regt en geregtigheid te verschaffen volgens hunne instructie !. Dit antwoord was, met eene uitvoerige uiteenzetting van de gronden, op welke zij zieh beriepen, vastgesteld in eene vereenigde vergadering van de beide Hoven, bijgewoond door Prins maurits, die thans voor het eerst zulk eene zitting bezoeht. Voornamelijk drukten zij op de omstandigheid, dat de bewuste Resolutie niet met algemeene stemanen was genomen: van een deel van het ligchaam der Staten, beweerden zij, konden zij geene bevelen aannemen ?, Ook was het hun maar al te goed bekend, dat zelfs in het Collegie der Gecommitteerde Raden geene eenstemmigheid heerschte, en dat hier van hetgeen met de godsdienstzaken in verband stond, niets doorging dan onder protest van de leden uit Dordrecht en Amsterdam, Daaram stelde de Hooge Kaad niet alleen thans weder twee uitgezette Haarlemsche burgers tegen hunne Overheid in het gelijk 3, maar ging in zijne minachting van het gezag der Gecommilteerde Raden zoo ver van zich te durven beklagen, dat hij zich door dit Collegie de genomene Resolutien, onder anderen de uitschrijving van den biddag, toegezonden zag. Zulke adviezen, meenden zij, had de Raad slechts van de Staten zelven af te wachten. Op geen van hunne bezwaren bleven de Gecommitteerde Raden, natuurlijk evenwel alweder onder protest van de Heeren wrrTENSZ en witsz, der regterljke magt een antwoord schuldig. Beriepen de Hoven zich op hunne instructie: de Staten hadden hun die gegeven; aan de Staten stand het dus ook, die instruclie te verklaren em des noods te wijzigen. Maakte men zwarigheid tegen de Resolutie, als bij meerderheid van stemmen genomen : ook de verkiezing der Raadsheeren geschiedde bij meerderheid van stemmen, ja de vonnissen der Hoven zelven waren immers piet krachteloos, als zij sleehis bij meerder- heid van stemmen geveld waren. Eindelijk werd de Hooge Raad op nieuw herinnerd, dat bij afwezigheid van de Staten de Gecommitteerde Raden de plaats der Staten be- kleedden, en »zeer vriendelijk vermaand, hun (den Gecommitteenlen Raden) geene oorzaak te willen geven om het gezag, dat hun weltiglijk bij hunne instructie was verleend, en dat voor dezen onder anderen ook de Hooge Raad zelve door het aanne- men van verscheidene commissiën erkend had, op het scherpst te moeten verdedigen, of de Heeren Staten in deze bezwaarlijke tijden met zoodanige geschillen lastig te ! Resol. v. Holl. 15, 27 Sept. 1617. 3 canLETON, II, p. 64. 3 Resol. v. Holl. 4 Oct. 17 Nov. 1617. DES VADERLANDS. 755 MEME MEER E) vallen 1,” Er behoorde moed toe om, zoo van alle zijden besprongen, stand te houden, Maar 1617. HUGO DE GROOT was even als OLDENBARNEVELT vervuld van het geloof aan het goed regt van de zaak, die hij voorstond, en in hem leefde, blijkens zijne brieven uit dezen tijd, het gevoel, dat de staatsman zich moet weten te getroosten zijne tegenwoordige rust en voldoening aan de toekomst op te offeren: »indien de boomen,” zeide hij, »die wij. planten, ons niet beschaduwen, zoo zuilen ten minste onze nazaten zich in hun Iom- mer verblijden,’ en elders: »de edelste pogingen hebben slechts tegenspoed tot hun loon; doch zoo moet de goede zaak zegevieren, indien al niet in het tegenwoordige, dan ten minste in de toekomst. Groote boomen groeijen langzaam.” Loo veel geduid legde de tegenpartij niet aan den dag. Integendeel niet alleen werd daar, waar scheuring beslond, de wonde door het verwekken van gedurige botsingen, gelijk te Oudewater, bloedend gehouden ?; maar op nieuwe punten trachtte men er- gernis en scheuring te doen ontstaan. Zoo lieten eenige ingezetenen van Nieuwkoop eenen predikant uit Amsterdam voor zich prediken, en personen uit Aarlanderveen , die elders naderbij en met meer gemak predikanten naar hunnen smaak konden hooren, kwamen het getal der toehoorders bij deze predikatiën versterken 3. Zoo verzocht Prins xAvmrTS zelf de Fransche Kerk te Dordrecht, eenen leeraar naar ’s Hage te zenden om in de Hofkerk te prediken voor dezulken, die eenen vyTeNsoGaERT niet begeerden te hooren 4, Maar ook liet men de Bewindslieden geen oogenblik rust bij hun besluit om de vergadering van de Staten van Holland zoo lang mogelijk uit te stellen. Den ĉa October verschenen twee Gedeputeerden uit Dordrecht, de Heeren corneuis vAn BEVEREN € JOHAN BERCK, voor de Gecommitteerde Raden om dit Collegie aan te zeg- gen, dat hunne principalen van oordeel waren, dat op het verzoek der Staten van Zeeland behoorde acht geslagen en »in deze droevige tijden en verscheiden rumoeren" de vergadering der Staten ten eersten behoorde beschreven te worden. Ditmaal begrepen de Gecommitteerde Raden dit verzoek niet te kunnen afslaan, Inderdaad, met welk regt pe pijeenroc- konden zij zich aanstellen als bestendige heerschers, die van geene hoogere magt hun Ping Pur e gezag ontleenden, en hoe vooral de bron der geldmiddelen behoorlijk te doen vloeijen, sloten. daar de Steden der verschillende partijen dreigden geene gelden te zullen toestaan, bijaldien men hare inzigten niet volgde? Dus begreep het Collegie den 74* October, dat het » noodig en dienstig was de Staten bijeen te roepen,” en besloot men, in de volgende week de punten van beschrijving op te maken. Deze punten zou men ! Resol. v. Holl. 4 Oct. 1617 en aldaar bl. 430—433. 2 Resol. v. Holl. 8, 9, 17, 26 Aug. 25, 31 Oct, 3 Resol. v. Holl. 23, 29 Sept. 3 Oct. 1617. 4 Resol. v. Holl. 7 Oct. 1617. 95 * 736 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Sa ENED NN EZS í 1617. ^ aan het oordeel van den Advocaat onderwerpen, en hem tevens verzoeken ‘op te geren, wanneer hij dacht weder te ’sHage terug te kunnen zijn: daarnaar zou men den dag der bijeenkomst bepalen !. Oordeel der Om het gevoelen dergenen, die eene Synode noodig achtten als op waarheid gegrond bnitenlandsch s ‘ Gereformeerden te doen voorkomen, was het vooral noodig, dat men zith op de stem der Gerefor- — * oi meerden in het Buitenland beroepen kon, en dat de Gereformeerde Vorsten zich gereed Synode. betoonden om tot die Kerkvergadering mede te werken. Wat dit laatste betrof, van de bereidwilligheid van sacoBus I kon men verzekerd zijn, en zijn schoonzoon , de Keurvorst van de Paltz, kon in deze zaak, vooral na een bezoek door hem kortelings te Sedan gebragt, naauwelijks anders handelen, dan zijnen schoonvader en Prins maurits aange- naam zou wezen. Ook zien wij hem het aanbod doen om opzettelijk een afgezant naar de Nederlanden te zenden, ten einde in de godsdienstzaken zulke adviezen te geven en zulke maatregelen te bevorderen, als men slechts zou verlangen. Dit aanbod werd door den Prins afgeslagen: hij vergde niets anders van den Keurvorst, dan dat hij te gele- gener tijd zekere Godgeleerden naar de Synode zou afvaardigen. Hiertoe was ook sacosrs gereed 2. Van deze zijde ging dus alles naar wensch. Maar hoe zich op de gunstige meening van buitenlandsche Gereformeerde staatslieden en godgeleerden te beroepen, waar een DU-PLESSIS MORNAY, regtstreeks om zijn oordeel gevraagd, geantwoord had: »Van die scheuring in Holland heb ik een afschuw: zij is even verderfelijk voor den Staat, als ergernisbarend voor onze Kerken” 3, Ja, uit Engeland zelf kwamen brieven, waarin men zich met veel minachting over het plan om eene Synode bijeen te roepen uitliet, en verzekerde, dat de Koning weldra blijken zou van gedachten ten dien aan- zien veranderd te zijn 4 Zulke geruchten moesten tot elken prijs tegengegaan worden. Dus verzocht men den Engelschen Gezant bij de Staten-Generaal gehoor te vragen, en daar » onder voorwendsel alsof hij antwoord verlangde op den laatstelijk door Zijne Majesteit geschreven brief," de bijeenroeping eener Synode aan te bevelen, opdat het blijken mogt, dat de Koning nog altijd hetzelfde gevoelen koesterde: dit, voegde men er bij, was volstrekt noodig, wilden de Gedeputeerden ter Vergadering der Staten- — Generaal bij hunnen terugkeer in hunne Provinciën de gemoederen gunstig gestemd houden op het stuk van zulk eene Kerkvergadering 5. Carraron liet niet na aan dit — — e ! Resol. v. Holl. 4, 7 Oct. 1617. 2 Archiv. de la Mais. d'Or. S. 1, T. 11. Lettres, 435, 436, 437. CARLETON, Il, p. 4, 6, 29, 36,8. 3 pu PLESSIS MORNAY, Mémoires, 111, p. 1092, 1113. ^ CARLETON, II, p. 60. Canzzroxs Correspondent na wixwoops dood, de Secretaris Laxe, verklaart zich gedurig tegen het denkbecld der bijeenroeping eener Synode. 5 CARLETON, ll, p. 62, 63. DES VADERLANDS. 757 jE verzoek gehoor te geven, en verscheen den 6*** October voor de Staten. Zijne rede behelsde eene veroordeeling van alles wat gedaan was om het gevoelen der Remonstranten voor een kerkelijk doemvonnis te vrijwaren, eene regtvaardiging van den tegenstand der Contra- Remonstranten en eene sterk gekleurde schilderij van den toestand uit een en ander voortgesproten. In dezen staat van zaken aan de Overheid de beslissing tusschen de twee strijdige gevoelens te laten, ware Gode onttrekken wat Godes is, Het beste was de bijeenroeping van eene Nationale Synode. Dat men zich daartegen op het artikel der Unie beriep, waar de godsdienst voor de zaak van elke Provincie verklaard wordt, dit was slechts eene uitvlugt, aangezien het Holland bij de vaststelling van dat artikel toch wel om de handhaving der ware Gereformeerde godsdienst te doen was geweest; en wat het punt van eer en van de souvereiniteit der Provincie Holland betrof, dit bleef ongedeerd, als men ten gevalle van Zijne Majesteit toegaf, die nog in Maart laatstleden de Synode had aangeprezen bij een opzettelijk schrijven, waarop hij thans, zonder langer uitstel, antwoord “verlangde 1. Des anderen daags besloten de Staten, dat van deze Propositie slechts eene copij voor elke Provincie zou genomen worden, en ze niet in druk zou worden uitgegeven, om de gemeente niet nog meer te beroeren. Maar daar men den Gezant niet uitgenoodigd had om zijne rede voor het publiek verborgen te houden, zoo kan het niet bevreemden, dat niettemin spoedig de Fransche text en eene Nederlandsche vertaling in het licht verscheen 2, Doch ook den Hollandschen Bewindslieden ontbrak het niet aan regtstreekschen steun van buiten. Zoolang vu mavarer de Gezant van Frankrijk bleef, en deze was in de eerste da- gen van November, na een viertal maanden afwezig geweest te zijn, te "s Hage terug 3; zoolang de staatkunde van OLpENBARNEVELT te Parijs gewaardeerd bleef, kon het niet anders, of Frankrijk moest met alle magt de zaak van de Hollandsche Gecommitteerden ondersteunen. Toen dan ook pu maumian den 3°" November voor het eerst weder na zijne reize in de vergadering der Staten-Generaal verscheen, nam hij de gelegenheid waar om zijns Meesters gevoelig leedwezen over de gerezen misverstanden te betuigen. Hij zou, zeide hij, en duidelijk wierp hij daarmede een blaam op cARLETONS laatste redevoering, hij zou den eorsprong dier twisten niet trachten op te halen, vermits Hun Hoog Mogenden dien beter dan iemand kenden, noch een middel daartegen aan de hand doen; maar ried hun aan, in zichzelven in eendragtig zamenwerken het genees- ! Zie de redevoering bij sauparnr. IX, 69 enz. in uittreksel bij uxrENsocAzRT, bl. 829, 830, en de afzonderlijke uitgaven, aangeteekend in Bibl. v. Pamft. No. 1249—1251. 2 Resol. Stat, Gen. 6, 7 Oct. 1617. Bibl. v. Pamft. N°. 1249—1251. Canretor, li, p. 94, 95. 3 Bij zijn vertrek had hij een gouden ketting ter waarde van 3000 gulden ten geschenke ge- kregen. Resol. Slat. Gen. 19 Junij, 1617, ^ 1617. Rede van CAR- LETON in de ver- gadering der Sta- ten-Generaal. Rede van vu MAURIER. 7958 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Dern 1617. middel te zoeken, opdat de Republiek hare zinspreuk ‘en hear wapen miet te vergeefs mogt voeren en haar goede naam tot beschaming harer thans reeds in hare vernedering juichende vijanden hersteld mogt worden 5. Doch de eendragt, die OLDENBARNEVELT in de medewerking der Generaliteit tot handhaving van het gezag der Regering van Holland zou hebben willen zien blijken, was verder dan ooit te zoeken. Vier dagen na die rede van den Franschen Gezant stelden de Gecommitteerden van Zeeland, thans in de vergadering der Staten voorzittend, de beraadslaging over de ontwerpartikelen op de beschrijving der Nationale Synode tegen eenen der eerstvolgende dagen aan de orde, en in weerwil van den tegenstand, dien de drie Provinciën op grond van de onwel- Beraadslaging tigheid der geheele handeling boden, werd die beraadslaging den 10% November wer- edem op ae kelijk geopend. Gelderland, Zeeland, Friesland en Groningen en Ommelanden keurden Rossi n het ontwerp goed en namen het aan. Weder trachtten de drie overige Provinciën de d beraadslaging alsnog te keeren doer te verklaren, dat men ten minste wachten moest, tot na de Vergadering der Staten van Holland, die nu binnen veertien dagen of drie weken zou plaats hebben; doch slechts omdat er eenige wijzigingen in het ontwerp waren voorgesteld, waaromtrent men zich met elkander verstaan moest, werd zij, en dat Protest van Diet langer dan tot den volgenden dag, uitgesteld. Toen echter leverden de Hollandsche iiid committeerden een protest in, waarbij zij zich weder op het 13% Artikel der Unie be- riepen en op grond van het eerste Artikel handhaving eischten. Vermits het vreemd en onredelijk was, zeiden zij, dat men bij overstemming iets wilde gelasten in zaken, waarover de Generaliteit geene beschikking had, waarschawden zij als met de wet in de hand den tegenwoordigen en de toekomslige presidenten en den griffier der Vergade- ring zich te onthouden van het stellen of onderteekenen van eenige acien, missiven of verordeningen in godsdienstzaken op naam der Staten-Generaal, zoo zij niet gehouden wilden zijn voor schuldig of medepligtig aan eene openbare onwaarheid. Doch wederom verried zich de oneenigheid, die Holland zelve verdeelde. De vijf Hollandsche Steden verklaarden door hare afgevaardigden, dat tot zulk een protest geen last was gegeven door de Staten van Holland, in wier Vergadering niet opzettelijk beraadslaagd was over het regt versland en de toepassing van eenig artikel der Unie. uitkwam: ook uit Gelderland verhieven zich stemmen tegen hetgeen op last van dit Gewest heette te geschieden. Deze stemmen waren die van de Heeren presman en — — — —Ó—MÀ — — ! Resol, Stat. Gen. § Nos. 1617. Carrerox, il, p. 120, 176. Juist op éénen dag troffen brieven van den Hollandschen Gezant te Londen, van dien te Parijs en van den agent BREDERODE te Heidelberg, ale meldende, hoezeer het Land ten gevolge van de godsdiensttwisten in de alge- meene achting gedaald was. DES VADERLANDS, 759 VAN BRIEKEN !, Zij verklaarden, dat zij, ziende hoe men de Synode tegen den wil van drie Provinciën wilde doordrijven, zich tot hunne principalen, de Ridderschap en de Steden in het Nijmeegsche kwartier, gewend hadden met de vraag, of hetgeen te Arn- hem tot bevordering der bijeenroeping eener Synode besloten was, met hun genoegen was geschied. Hierop hadden zij alsnog geen antwoord, hoezeer, bijaldien hunne prin- cipalen gezind geweest waren, de handeling goed te keuren, dit antwoord sedert lang ingekomen bad kunnen zijn. In dezen stand van zaken konden zij niet goed vinden, dat in naam der Staten van Gelderland een maatregel werd doorgezet, die tot schennis der Unie en tot scheuring tusschen de Provinciën kon leiden. — In weerwil van alle tegenspraak gedroegen zich de overige Geldersche Gecommitteerden als volkomen ge- magtigd, om uit naam hunner Provincie te handelen. Toen zij, even als de Zeeuw- sche, Friesche en Groningsche leden, verklaard hadden, zich met de voorgestelde wij- zigingen te vereenigen, werd het ontwerp aangenomen en vastgesteld en aan de drie Provinciën’, alsof woorden hier wat afdeden, waar daden spraken, verzekerd, dat men haar niet uitsloot, Dit immers was de strekking van het »ernstig en vriendelijk” ver- zoek, dat zij zich alsnog met de meerderheid zouden gelieven te vereenigen ?. Nog eene poging wilde Holland aanwenden om het doordrijven van de Nationale Syn- ode te keeren. Men nam daartoe de gelegenheid te baat, dat de Provincie Utrecht voorzat: een voorzitter uit eene der vier Provinciën zou elke beraadslaging, die leiden kon tot het verijdelen van het reeds verkregene, hebben kunnen tegenhouden 3 De poging bestond hierin, dat werd voorgesteld, de vroeger uitgevaardigde plakaten tegen » het kwalijk spreken van de Regering van den Lande, van Zijne Excellentie en van de Magistraten van de Steden” te vernieuwen. Wanneer dit geschied was, zouden Hol- land, Utrecht en Overijssel zich daarvan, als van een wapen, door de Generaliteit geijkt, hebben trachten te bedienen, om het schelden en lasteren op openbare plaatsen en op den predikstoel te keer te. gaan. Thans vooral kende de.lof geene palen, welke aan Prins mavgits door de Conlraremonstrantsche predikanten werd toegezwaaid, en men kan ligt nagaan, met hoe weinig staatkundig doorzigt dit geschiedde, en hoe al die lof in verwenschingen op de hoofden der van Arminianisme. beschuldigde Magistraatspersonen nederkwam. — Maar bovendien wenschte de tegenpartij in de Staten-Generaal, dat aan de Provinciën geschreven werd, ten einde elk derzelven, na overleg met eenige bevoegde Godgeleerden, den staat der vraag, waar op het bij de bestaande leerstellige geschillen E Eene dergelijke verklaring werd ook ingeleverd door wittem neck, Gecommitteerde van wege de Ridderschap van ’t Nijmeegsche kwartier. Doch hij sprak voor zich afzonderlijk, omdat hij wilde doen uitkomen, dat hij persoonlijk niet tegen de Synode was. 2 Resol. Stat. Gen. 7, 10, 11, Nov. 1617. 3 camirTO», II, p. 116, 111. 1617. - Nieuwe poging van Holland om het doordrijven eener Synode te keeren. "60 ALGEMEENE GESCHIEDENIS SERERE RADEON MM CAE es QN ey 1617. aankwam, zou laten opmaken. Op deze wijze zou men de reeks der door OLDENBAR- NEVELT aanbevolen maatregelen hebben ‘geopend. Geen wonder, dat die voorstellen geen ingang vonden, maar van uitstel tot afstel kwamen 1. Men zag in het laatste der beide voorstellen een list om tijd te winnen en de strekking om in de andere Provinciën dezelfde geschillen als in Holland uit te lokken ?. Inderdaad, zelfs in de meest Contraremon- strantsch geachte Gewesten zou een aantal voorstanders van de zienswijze der Hollandsche Remonstranten voor den dag gekomen zijn, bij de minste openbare gelegenheid, hun gegeven, om aan het woord te komen. Met bijzondere zorg werd in Friesland en in Groningen de openbaarmaking van zulke gevoelens door wiıLLem LODEWIJK gekeerd. Met geen ander doel keerde hij reeds vóór het eind des jaars 1617 naar zijn Gouver- nement terug 3, na in Holland alles wat de nederlaag van OLDENBARNEVELT en zijne staatkunde bevorderen kon, ijverig voorgestaan te hebben. Doch in weerwil van alle tegenwerking was men besloten alles door te zetten, Naav- welijks was Utrechts voorzitterschap in de Staten ten einde, of er werd voorgesteld, dat »nademaal de bijeenroeping der Synode was vastgesteld,” de Provinciën de plaats der bijeenkomst zouden bepalen. Dordrecht, Utrecht en ’s Gravenhage waren genoemd. De Koning van Groot-Brilannie had zich zeer sterk tegen de keus van Utrecht als plaats der bijeenkomst verklaard: deze stad, meende hij, was altijd geneigd tot oproer en - muiterij en was gansch en al voor de Arminiaansche partij gestemd, waartoe zij door _ de tegenwoordigheid van OLDENBARNEVELT in haar midden nog meer aangespoord was Dordrecht «ls Die grond scheen zwaar bij de vier Provinciën te wegen, althans zij kozen algemeen de oe Stad Dordrecht en ontzagen zich dus niet eene stad aan te wijzen op het gebied rele Synode bepaald. van de voornaamste der Provinciën, die zich zoo sterk tegen de Synode verklaarden. Op dezen zelfden dag, den 20"* November, leverde elk der vier Provinciën tegen Ried Hollands protest eene tegenverklaring in, welke bewees hoedanigen indruk dat protest lands protest. op haar gemaakt had, maar tevens toonen moest, dat zij zich daardoor niet zouden laten terughouden om de wettelijke vormen bij het doorzetten van hare onwettige maatregelen te blijven bezigen. De voornaamste grond, dien men in die tegenverkk- ringen deed gelden, was deze, dat de regel der Unie, volgens welken de Godsdienst eene bijzondere zaak van elke Provincie was, niet meer mogt gelden: immers werd thans van staatswege feitelijk slechts ééne, de Gereformeerde, Godsdienst beleden, wier handhaving de Staten zich, bij het benoemen van staats- en krijgsambtenaren, bij ce 1 Resol. Stat. Gen. 17, 18 Nov. 1617. ? caRLETON, lI, p, 108 3 CARLETON, ll, p. 153, 154. 4 CARLETON, ll, p. 104, 113. DES VADERLANDS. 761 TF pitulatién en traktaten ten taak gesteld hadden: hoe kon dan een artikel van kracht 1617, ziju, hetwelk de keuze tusschen katholiek of gereformeerd vrijliet? Wilde men zich op dat artikel beroepen, het zou slechts kunnen zijn met het doel om de Godsdienst te veranderen. Terwijl men zich dus over Holland beklaagde, dat het de Godsdienst wilde veranderen, ontzag men zich niet de Unie als reeds stilzwijgend en feitelijk veranderd aan te nemen. Holland, daarentegen, hield zich aan de Unie als aan een plegtanker vast, om, zoo mogelijk, de vrijheid van den Staat tegenover elke kerkelijke partij te handhaven, en bevorderde alzoo tevens, beter dan de tegenpartij, de zaak der godsdienst, die met eene op katholiciteit aanspraak makende Kerk allerminst gediend is, — Zeeland behandelde de zaak zeker het minst ernstig. Het gold, be- weerden de Gecommitteerden dezer Provincie, hier slechts eene vraag van openbare orde, waarin ‘men gewoon was bij meerderheid van stemmen te beslissen, Dus had Holland, dit leidden zij er uit af, groot ongelijk, dat het met zulke ernstige protesten en insinuatiën voor den dag kwam 1. | Men was nu van zins, geregeld met het verordenen der maatregelen, voor de bijeen- komst der Synode gevorderd, voort te gaan, en twee dagen later werd voorgesteld, dat — Gecommitteer- we tilts Os i . den benoemd tot de Provinciën ieder eenen Gecommitteerde zouden gelieven te benoemen met den last het ontwerpen om gezamenlijk den uitschrijvingsbrief te ontwerpen. De vier Provinciën verklaarden ardens d de Synode. zich daartoe bereid, maar verlangden, dat de bewuste brief niet zou afgezonden worden vóór den eersten Januarij of Februari, ten einde Holland tijd te laten in de aanstaande Statenvergadering de zaak nader te overwegen en zich met de meerderheid te vereeni- gen. Niettemin moest Holland tegen deze voortzetting der maatregelen tot de bijeenroe- ping der Synode protesteren. Utrecht en Overijssel sloten zich aan dit protest aan. Toch kondigde de President het verlangen der meerderheid af als een wettig besluit der Ver- gadering. Om verantwoord te zijn tegen de gevolgen van eenen maatregel, door Hollands protest met den blaam van onwettigheid beladen, kreeg de Griffier bij missive van den Voorzitter bijzonderen last om dat besluit in de notulen te insereren. De dag van den 24" November was bestemd voor de voorlezing van de concepten der uitschrijvings- brieven aan den Koning van Groot-Britannië, de Kerken in Frankrijk, den Keurvorst van de Paltz, den Landgraaf van Hessen, de Walsche Kerken van deze Landen, de Steden Embden en Bremen, Zürich, Bern en Basel en aan de Provinciën. Hiervan welligt onder de hand onderrigt, behandelden de Gecommitteerde Raden van Holland de vraag, wat te doen ten einde de verdere maatregelen zoo mogelijk nog te keeren, terwijl de Staten-Generaal in de bovenzaal van hetzelfde gebouw de ontwerpen der uit- schrijvingsbrieven zouden onderzoeken. De Gecommitteerde Raden besloten de Staten- Generaal nogmaals le verzoeken, de te nemen maatregelen niet door te zetten tot op 1 Resol. Stat. Gen. 20 Nov. 1617. 