VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
De toegezonden Gemengde Gedagten over de Muziek komen ons niet wel gefchikt tot ons, Mengelwerk voor. Onzes oor- deels zou de Schryver, een Stukje van dien aart willende fchryven, het beter als een Stukje op zig zelve kunnen vol. tooijen, dan het dus ftukswyze gebrooken af te geeven. Het Stukje aan Eunice is ons wel ter band gekomen, maar wy hebben geoordeeld "er geen gebruik van te kunnen maaken zo als het is; veelligt doen wy zuls nog wel eens, in 't vere volg, op de eene of andere wyze. e LUCHTSe ‘kn. den 2 nam. 23 a mo. 6 u. 68. &} u. 2o} ram. 3f u. 24 —- 6u. 69. 8À u. 75. nam. al u. Wen LUCHTSGESTELDHEID rz AMSTERDAM, JULI, 1782: Bar: Th: Wind. Bar: "Ur Wind. emme Wind Th: Wind. 29. Za said Ms ber. Coë nem t 0 3 [donker ec O-3171 28. 11-21594 mn 11-C}65 jr 10-6169 =— 9-5fSÓ —— 1C-81 59 29. o-461} W = O-O| 56 28. 11-661 — 11-671 11-753 "NNW — 11-760 | W’ 29. 0-0 73 ee O-2 60 INW —— 0-0 65 OZO _ O-O 76 awel, been o-o 64$ ON 28. 11-560 : -— 11-367 No — JI -O 59Ì — 10-6 59 | N —— IO- 7 654} Nt W — II-5 555, vn 11-6 GOIN NW —- 11-5 75, IN W vs II-I 60 W — 10-663 [WNW — IlI- -5.69 NW 29. O de" WNW — O- 5'62 W pt ze S HM VoD œ 27 nam. O NNB HU Oh wR Ewe OBR Au Rn me JO e betr. wolkig 17 z. betr, | aaas R. IB onk.zw.Rb. wa Wolken togker R. 39 — iers Re -= Z. b. 20 , wolken maker Z. betr. art , 22 wen fcis Re R. donk. R. 23 R- , denker (donker 24 mma R, Z. betr. 0. he vcin, wolken 95 donker icts R. danke Z. betr. 26 Q. he'ter betrokken Knee egenen A, Ze DEI: wat berg, C Ze betro . 30 wolkig ` 3 A, helder ` detr. iets R. Ze betr. te h. donker. 33u. 62% 3 U in t onweer 68. 30 mmm 3 u. 66.. — I0-6| 58 — 10-71628 |W tN — 1-Ól63 INW 28. 11-5;:61 ] O 29. @-2|68 |NO — 2-O|56 | N goë INW ri 3-71 S3EW t N 3-2166% 3-6|71 [NW4NNO 3-854 | N oœ H Ol e I 51725]. Sil. 4- 3 58 NO 4-4,64 OZ Gah d 2-2 ee I-1 82 4 9-1,69 ZOtO, 2 0-5 73 220 o W I-6 82i NW 1-8 695 NO Gär 'NtO 1-4 Bai W 2-363 WtN 2-2674) wW 2- A 78E N W 1-4 65 Ion CS, EE 6 9 : I I @ 3 4 "o SUD pm DR Bra e oo Fe 1785 w 1 NNO eg l- -3 5 1 0-7,68 |2 1 ab 21-579 on. ioN | —10-61674| Zw — 10-8! 65t [WZW — 11-0|70į|zZ W — 10-6 57 — 4. oAetl — "es 9-8173 NW R HM Was a n — llI- Ee VNW 26 —Ilóf6o | W 3 —I-S{6g |z W 4 ch/eg VZW a 29. "ag. eëleug 3| 3— 83 784 Ai u. 74. donker Z. betr. donker wolkig E, bett, o. belder wolkig az, betr. helder donker wolk. o b. wolkig Ze betre o helder melder , E o o. he berz w.wolk. Wl eat betr. ‘betr. z. b. De helder W1 ' wolkig bert, In. wolkig 1 donker helder donker P, zw.w.DRIR Z. betr. Wi. dree week. Bi, icts R. Z. betr. Zongen ITIS Re wolkiz Rb. Z. betr. Rb. lonker R. zwe Bbu 3 Ze beer. (LS, wolkig r p- MENGELDWERK; ! TOP FRAAYE LETTEREN,KONSTEN EN WEETENSCHAPPEN BETREKKELYK, OO ` -mo ae GEDACTEN OVER DEN NYD, EN DIE ONDEUGD IN °T BY ZONDER MET DEN TOORN VERGELEEKEN, TER AAN- TOONINGE VAN HAAR GROOTERE BUOSHEID. Enyy came next , envy with fquinting eyes,. Sick of flrange difeafe , his neigktour’'s health 3 Best then he lives when any better dies Is never poor but in anothers wealth: eu, On hest men's harms and griefs he feeds his fill Eis his own maw doth eat with fpiteful will ; Til must the temper be, whete diet is fo ill. FLETCHER, . wd, D het zeggen van BACON , heeft nooit gedaan werk. Misfchien kan ‘er geen leevendiger en: Get, ender befchryving dan deeze gegeeven worden vär den lendigen ftaat der geenen, die zich geplaagd voëleh, of ` iever zichzelven plaagen, door die Ondeugd, Men agt eent geest van Nayver voor gen beginzel van de Brootfte. vor- deringen 3 en ‘ef valt geen twyfel aan, of de fterkfte me- Bedinging zal de heerlykfte uitwerkzels hervoortbrengen 5 toch het is te dugten,dat een géduurige mededinging het pentel ‘zodanig zal benâdeelen, dat het kwaad, bezwaarlyk oor eenige andere voordeelen, zal kunnen worden opge- woogên. Zy, die de fpoedigfte vorderingen màaken , ver- agten ligt hunne mingelukkige Mededingers, die , op hun- he beurt, zeer geftoord wotden op dè gelukkiger. — Onder weezenlyk deugdzaamen , kan deeze veragting erf jaloufy geen plaats hebben: dewyl elke vordering in Gods- vrugt vergezeld gaat met een’ everfrêdizen aanwas van Nederigheid , welke hun aânzêt, om hunne eigene voorte gangen met Zedigheid, en de misflagen van anderen, met een oog van medelyden, te befchouwen. ` ` ! Wanneer een Nydig Man een droevig gelâad vertoong mag men hem met de woorden van BION vraagen’: wat kwaad hem zelve ‘overgekomen , of wat goed een ander sve- dervaaren is? Dit laatfte dient hem ten maatftok , naar welke hy voornaamlvk zyn geluk afmeert: de geneugten der geenen die hem omringen dienen tot vermindering van ` IV DEEL. MENGELW. NO, IO. Ee zyn 5 >- - ` OEDACTPEN zyn eigen geluk. De behoeften zyner Natuurgenooten , aken zyn rykdom uit; en hy waarjdeert zyne fchatten „ niet zo zeer naar zyne eigene bezittingen, dan paar ’t geen anderen omtbreeken. Als de kwaadaartige Nydigaart voor heeft , een diepen en zwaartreifenden flag zynen naasten toe te brengen, be- gint hy doorgaans van verre: pryst den bedoelden, uit hoofde van eenige beuzelagtige hoedanigheid , of eenig voordeel „. nauw bezittenswaardig: voorts betuigt hy zyne genegenheid en agting voor hem in ’t algemeen: dus weert hy allen vermoeden van eenigen toeleg , en neemt alles weg wat den verraaderlyken flag zou kunnen hinderen : want wie zal hem verdenken van eenig beledigend oog- merk, ten aanziene van °t betuigde voorwerp van hoogag- ting? Het geloof des aanhaorders neemt toe, naar maate van den fchynbaaren wederzin, met welken het verhaal gedaan Wordt, en de overtuiging , die hy becht, dat de verhaaler geen byzondere veert, tegen den anderen, in °t hart omdraagt: doch dat het verflag hem zyns ondanks als afgedwongen wordt, en eer voortkomt uit zyne zuivere liefde tot de waarheid. Toorn redeneert minder, doch is opregter, dan Nyd. Toorn barst éénsflags uit, Nyd maakt veel omhaals. ‚Toorn wil in ééns verftaan worden: Nyd is gefteld op afgelegeùe aanduidingen en dubbelzinnigheden ; doch hoe duister zyne voarftellen mogen weezen, by houdt niet op cer. hy ze ten vollen heeft doen bevatten, — — Toorn herhaalt, fteeds dezelfde omftandigheden: Nyd voegt nieu- we by ieder herhaaling. Toorn is afgebrooken en gee weldig in °t voordraagen ; Nyd zich zelven meer gelyk , en doët eën waarfchynlyker, {choon valfcher verflag. -—— Toorn is zeer onbefchaamd , onverduldig.om alles te ontdek- ken: Nyd handelt met meer befchaafdheids, daar dezelve veel te verbergen heeft. Toorn flaat nooit agt op tyden of gelegenheden; Nyd wagt op het gelukkig oogen- blik , wanneer hy de bedoelde wonde fmertlykst en diepst kan toebrengen. Toorn is dbloopender; Nyd doet meer kwaads. Toorn loopt zich als uit den adem, en is uitgeput aan ’t einde des verhaals; dach Nyd heeft, tot dat tydftip , den fcherpften pyl bewaard in zyn geheelen kooker. Toorn brengt een Mensch buiten zich zel- ven: dan de rechte Nydigaart bezit doorgaans zich zelven, en kan hier door te meer uitvoeren. ---—- De Toornige Man verliest by zynen naasten allen geloof op éénmaal s / OVER Debt 883 want hy betuigt, openlyk , zyn’ afkeer van het voorwerp op * welk hy het gemunt heeft, terwyl de Nydigaatt zorg- vuldig alien eigen aandeel van wrok verbergt. - De Toomige ‘Man bereikt het einde zyner geraaktheid ict: vermids hy fteeds zich zelven in ftede van zynen Vaynd spot oogen houdt; daar de Nydigaart kunftig het voorwerp gyner boosaartigheid op den voorgrond plaatst, en zich zel- ven buiten het gezigtpunt. De Toornige fpecekt met ` veel ophiefs van het leed hem aängedaan 5 de Nydige handelt in °t breede over de Onregtvaardigheid zyns Tegenparty- ders, Een oploopend Man , wiens haat met geen Nyd vergezeld vaat , zondigt, en toont berouwt: en daat de -gramftoorige driften niet fteeds werkzaam kunnen weezen , heeft zyn bart zomtyds rusti Toorn is eene geweldi- ` ge vlaams Nyd een’ byblyvende hebbelykheid : niemand kan altoos Toornig, doch wet altoos Nydig weezen; De Yyandfchap. eens Toornigen. Mans zal, (indien hy alle braaf- heid niet hebbe uitgefchud) bedaaren, wanneer het onges’ Juk Zyrien vyand treft; doch de Nydigaart kan woedzel voot Zynè kwaadaartigheid uit rampfpoed haalen , indien de Be- nydde dien manmoedig verdraagt, of °t medelyden en de “hulpe van anderen verwerft. Het van verre aanduiden van een’ misflag doet veel meer kwaads , dan dien voluit te vermelden: want het geen ter aanvullinge open blyft, wordt meer dan genoeg- zaam aangevuld, "Ee fteekt minder boosheids en minder nadeels in het noemen van iemands Naam, dan in het bybrengen der voorletteren alleen: zulk eene gevaarlyke dubbelzinnigheid kan de onzangenaamfte vermoedens vere . wekken. ` ’t Is niet zeldzaam voor Nydigaarts, dat zy, naa dus voorbedagtlyk hun best gedaan te hebben om de beste Cha- Taćters te ontluisteren, bevangen door den {chroom der ontdekkinge hunner boosaartigheid, die verdenkingen zoe- ken af te weeren, met u te verzekeren, dat het geen zy ‚gezegd hebben niet meer is dan het loopend gerugt; zy zelve kunnen geenszins gelooven dat het zo flegt met de . zaak gelegen zy als men zegt: zy hebben tot een’ grond- regel altoos het beste te hoopen: en nooit het flegtíte van iemand te gelooven of te vertellen. Nogthans zul- len zy de gefchiedenis in alle gezelfchappen voortpraaten , om hun Vriend den dienst te doen " dat zy betuigen , er niets van te gelooven, Meer goede Naamen zyn, op dee- ‚ze wyze, door valfche Vrienden gefchonden, dan openlyk ‚door bekende Vyanden gefchandviekt. Een indien, een maar, een oogflag, een zwakke verdeediging , een twy- felaanduidende hoofdfchudding ; of een haastig ontvallen ‘woord, kunftig @ rug geroepen , krenken eem charafter meer dan de geheele battery der Kwaadnartigheid , openlyk daar tegen losgebrand. Men denke niet dat Nyd nimmer pryst. Liet hy dit agterwege, dan zou hy zich zelven ontdekken, en zy- ne kwaadaartigheid aan den dag leggen: en hy heeft den besten uitflag te wagen van het bedekken zyner bedoe- linge. Wanneer de Nyd voor heeft, een allertreffendften flag toe te brengen, pryst hy °t meest; fchoon meest al aorg draagende , dat het Voorwerp zyner loffpraake een one OVER DEN NYD. 385 onverfchillig of gemeen charaêter betreffe , en dus verzekerd dat deeze lof niet zal klemmen. d % Is de ongelukkige geaartheid van een Nydigen , dat hy niet genoeg hebbe aan Tt weezenlyk verdriet, °t welk hem ` knaagt; maar fteeds zyne zelfplaageryen vermeerdert , door het oog geduurig gevestigd te houden op de voordeelen van anderen. Hy verliest het voorwerp, °t geen hem ontrust , nooit uit het gezigt,en kan het ‘er niet van afwenden , om, voor eene poos , verligting te krygen. Mogelyk maakt men zich te gereeder en veelvuldiger aan Nyd fchuldig , om dat die ondeugd, even als Leugen en Ondankbaarheid , ftrafloos kan gepleegd worden: doch dat ‘er geen menschlyke wetten tegen deeze misdryven zyn wastgefteld , is zo verre van eene aanfpooring te zyn om ze te begaan, dat die bedenking alleen genoegzaam zou wee- gen, om Wyzen en Braaven Ter van af te fchrikken; want van hoe haatlyk eene natuur moeten die Zonden zyn, die geoordeeld worden boven het bereik der-Menschtyke Straffe te weezen, en aan GODE worden overgelaaten ! gee E, wm, wem AANMERKINGEN OVER DE 'ZINKING-KOORTS , WELKE VOOR- NAMELYK IN DE MAAND JUNY DES JAARS 17832, TE AMSTERDAM , GEHRERSCHT HEEFT. = Door J. P. MICHELL, M. D Net is Ter. °t welk de beoeffening der Geneeskunst moeijelyker maakt, dan de geneezing der peerfchende Ziekten (Morbi epidemici), welke dikwerf , onder eene on- gewoone gedaante voorkomende, eene gewoone geneeswy- ze vereifchen; daar zy, in tegendeel, fomwylen als ge- woone Ziekten verfchynende , op eene geheel andere wvze moeten behandeld worden, De waarneemingen van Rode.. ham. Pringle, Huxham, van Swieten, de Haan, Stoll eu anderen, bewyzen dit onwederfpreekelvk, l In die gevallen geeft eene volmaakte kennis van het Land, alwaar de Ziekte epidemice grasftert, deszelfs cei- genfchappen en ligging, de leevenswyze der inwonnde- zen (*), en de te vooren aldaar geheerscht hebbende Ziektens, den Geneesheer dikwerf eenig licht, ep baang hem den weg, tot de onderfcheiding der Ziekte, ep haar re (t) De gefteldheïd Cn der ligchaamen. | e 3 E ge AANMERKINGEN r re genegzing. En zo dra men dit ap ons Land, en de onlangs geheerscht hebbende Ziekte , toepast , zal een jeder, die de Natuur met wysgeerige oogen befchopwt, en de oarzaaken. der dagelyks voorvallende dingen na- vorscht , ras ontdekken, welke de oerzaaken van de bier algemeen gegrasfeerd hebbende Ziekte geweest zyn, en in ftaat gefteld worden , te oordeelen, in hoe verre de tegene werping, die veelen tegen de zekerheid der Geneeskonst, uit de fchynbaar verfchillende behandeling dier Ziekte van verfeheidene Geneesheeren , gemaakt hebben, gegrond zy ? Sommige immers genazen de Lyders door aderlaatingen en verkoelende middelen, tcrwyl anderep, losmaakende en ontlastende gebruikten , met even goed gevolg ; daar weder anderen zig van andere middelen bedienden; en Sommigen zelfs, de geheele Ziekte aan de natuur overlaatende , mets dan cene goede leevensmanier aanraadden. Op het Land, herltelden de meeste Lyders (fchoon vau Geneesmiddelen ontbloot ,) gemakkelyk; in de Steden kwamen (er veelen by om; moest het algemeen, dat een zaak flegts oppervlak- kig inziet, dus niet twyfelen aan het nut en de zekerheid der Geneeskonst ? Ik meen egter zeker te kunnen betoor gen , dat die fchynbaare verfchillendheid geene tegenwerping tegen de kuist zy, neen; maat dat de Genecswyze', die van kundige Geneesheeren in her werk gefteld is, ‘koe ver- fchillende zy ook in den eerten optlag fchynen moge, op de Reden gegrond geweest zy, ja dat de aart der Ziekte eeng dusdanige behandeling vereischt hebbe. Deeze beden- kingen hebben my aangezet, eenige aanmerkingen op het papier te ftellen, niet om alle behandelingen , welke in dep- ze Ziekte fomwylen van onkundigen gebezigd zyn , te ver- dedigen , nach om die geene, welke een eenige genceswyze als (Specif.:g) eigenaartig voot decze Ziekte hebben aange- preezen , voor te ftaan: maar om het algemeen het onvoor- declige vonnis , het welk zy, over de onzekerheid der Genees- konst, uit de oppervlakkiste' befchouwing van den loop en de behandeling deezer epidemifche Ziekte , geveld hebben, zo het moogelyk was, te ‘doen herroepen. Dan laat ons ot de zaak zelve overgaan. Dat de meeste ziekten, ‘welke wy in ons land epidemics zien grasfteren , uit de belerte doorwaasfeming voorskomen ; hehben alle Geneeskundigen aangetekend, welke’ over. de Ziekten van ons Land gefchrecven hebben: de Heer Dr, yon den Posch, heeft dit ook iu zyne Prysverhandcling bes ag en bewezen bh zela Caen de aanleidende oor: sch Al Wwi1hskäkiä t ` gan. A A OVER DE ZINKENG:KOORTS. 891 zaaken der: Ziekten, welke. haare zitplaats in de Inge- wanden hebben , en welke wy,-onder den naam van Onte 4teeking „Gal-en Rotziekten behandelen, voor het graotfte adeelte in de belette uitwaasfeming te beftaan : bier door immers worden de fcherpe vogten naar de Ingewanden ge- bragr de vertering bedorven, de gal fcherp, de vogten ontaard, en „er ontítaat , inzonderheid. go de ingewariden reeds met eene rottige ftof ( faburra perida) vervuild zyn; eene Gal- of Rotkoorts (*): blyven die fcherpe: vogten „op eene andere plaats, in de zelfítandigheid der ingewanden van den buik. en borst, by voorbeeld , vast zitten „zo koamt "er eene plaatzelyke pen, koorts. en fomwylen omfteeking, indien de ligchaamen,in welke het valt „fterk volbloedig-en prikkelbaar (drrétabités) van aart zyn. ien | Ondertusfchen -nraakt -ons de’ plaatzing en ligging van het Land, ber welk wy bewoonen , en dat lag; :moe- rasfig . en wateragtig is, de ` menigvuldige veranderingen wan het: weêr, dat.meest al kouten vat iS, het” misbruik der koffy en thee „gepaard met zawar verteereride fpygen , en geestryke dranken „ het ftitzitten, het verzuim vaf be- weeging en: ligchaamsoeffening „-de- visch’, welke in ous land in geene geringe hoeveelheid genuttigd wordt „om ‘kétt-:ré gaan ; de geheele leeverismanier, ‘gefthikrer oi Ziekten te kregen, welke-van eenen minder heeten aart zvn: ER deeze krygen: wy ‘van de’ minst aarijeidende”oorziak. ` ` De ongevoelige uitwaasfeming Cperfpiratin infenhbilis$ immers belet gyride, bederft door haare rottige genartheid alle de andere vogten des ligchaams,en doet inzondefhetd de ftoffen, welke in de maag en ingewanden zen, en door de vogtige warmte állergefchiktst zyn tot rotting , ontaar- ten: de bal,’ het vogt dat in de maag, Mm de darmen en van de alvleeschklier (pancreas) , wordt afgefchéiden , en het flym (mucius) zelve, ’t welk het voedzel- kanaal Ct- bu” alimentaris) voor ongemak beveiligt, worden aange- daat en rotagtig:en dus ontftaan, uit de belette uitwaas- feming , verre “de“meeste Gal- en Rotziekten, die in ons land epidemice grasfeeren. Dan worden de ingewanden 20 fterk giet aangedaan door d ` | de Cl De waarheid van deeze Belling Fiekt allerklaarse vit de uitmuntende befchryving , welke de zeer Geleerde. Heer Dr. de Mann, van de oorzaaken, loop en gencezing der Rot. koorts ‚ welke te Maurik, in den Ampte van Neder-Betuwe , in de aaen 177a en 1771 heerschte , gegeven heeft. Lea: 9 . AANMERKINGEN \ de beherte:úitwaasfeming: is er geene. rottige .ftof ( faburra da) in de eerfte wegen. (prime vie), ‘zo komt "et eene eenvoudige Zinking-Koorts (febris catarrhalis ) uit die Ogtzaaken:voort. -: . i , ' — Deeze. Koorts is alle jaaren-meer of. minder algemeen in ons Land „inzonderheid in het voorjaar; wanneer de lugi ontlaat, en de Zon. de warteragtige dampen van het aard. ryk, het welk zig dan; als her ware opent, begint op te trekken: 27n immers ‘droogen de landeryen, welke onder water itari, :udzaamerhaud uit, de lucht worde met voch- tige en rotagtije Au 1200 vervuld , weike door de: Zoû „die nog weinig kragts heitt ovencboven het Aardryk. opgenoo- men, ih: den Avoid- en Morgenftand-. weder neerdaar len. De oorzaaken „ die de. uitwaasfenting. beletten , bly- ven voortduuren. ~ ‘Het natte. koude :weér ~- belet de uitfpanningen,‘dievin ligchaamsbeweeginger beftaan': het - gebruik egter , van. gwaar. verteegende: (pg zen, geròokt en gezout: vleesch , ‘by voórbegld , svermindert niet: de lige haamen wordem dus gefchikter tot de beletting der uitwaasr wiag, ‚De. luchty! oudertusfthen , woórdt opgevuld met brandbaare en.zwavelagtige deeltjes, en het’ weêr worde warmer, fchoon het vogtig blyft. — …—- Men ontbloot Zig., en kleedt zig dunner: (dat in ons Land een der groot- fte misbruiken js ,). en.dus wordt men op de eer(fe Dander- vlaag (welke noodzaakelyk, zo de gt genoegzaam met de brandbaare deeltjes Cphlogirtiçe particula) beawangerd is, volgen-moêt) aan eeneVerkouding (ratarrhus) of Zinking” Koorts ( febris catârrhalis) bloot gefteld, > > ` Deeze Weerkundige (mereorologifche) Wagrmeemingen , 209. door eene laugduurige ondervinding bevestigd , en men heeft bevonden, dat hoe vogtiger de Winter, hoe gatter en kou- der het Voorjaar, en hoe veranderlyker‘het weêr was’, boe meer Zinking-Koartzen ‘ér-gegrasfcerd hebben. d ` Deeze Koorts is-dus,-als men het ze-noemen mag, gen, ons Land eigene Voorjaarsziekte; op verfchillende plaafzen komt zy onder verfchillende gedaanten voor (*). Zin e v NA a SO in- (*) In het Overmaasfche , by voorbeeld , regeert zy onder den naam van bofziekte : welke in eene `pynetyke opzerting der Klieren ‘beftaat, het geheel hoofd is gezwollen’, ‘de adefn ftinkt, en geeft duidelyke tekenen van rotting in de vogten te kennen.- In Rhynlang zyn ber puisten en bloedvinnen , wel- ke de landlieden in het Voorjaár kwellen:'zomwylen' komt 7y als cen heelsukic Voor. Zit Spure Natuuriyke Histerle van Hoiland 2) de De Zde St. Y Pp in e o e oad EEE TOES 0 OVER DE -ZINKING-KOORTS, 898 kingen , rôos', „verkoudheid , verftopping An het hoofd , ruizen der ooren , oogontfteeking , pyn door de leden, zyn ‘de gemeenfte. toevallen, welke zig by die Koorts voegen : —: de Buiksingewanden zyn meest al eenigzins aangedaan, wn, Men geneest ze door de belette uitwaasfeming tè herttellen. Niemand, dan die reeds door voorgaans de Ziekten verzwakt, gefolterd, of aan deng rand van het graf gebragt is, iterft jet aan, indien de Ziekte wel behan- eld wordt. | EE MEDE r. Dan hier uit kan men afleiden , waarom ’er zo veele zwak- ke, veeringagtige en fukkelende Lyders, in het Voorjaar fterven P en waarom de maand May, eigenlyk , "er zo vee= den weg fleept? — Deeze maand immers is, voor zoda: mige Lyders, meer dan dé Maart ‚te vreezen (*). Í Dog in bet algemeen is dè Ziekte zeer goedaartig , fris- fethe Jpcht „eene gefchikte -leevenswize , beweeging „en eeni- ge zagt op de huid werkende middelen, als de Vlier, Ça- mille „en diergelyke Plantgewasfën , komen de Ziekte voor, en geneezen ze: Zyn de Ingêwanden aangedaan, ‘zo is "er zomwylen een zagt braak-(emeticum) of buikopenend- (eccór proticum) middel van noden: zelden behoeft men eene ‘ader- ` ating te doen, of blaartrekkende plaasters aan te leggen; in geval er plaatfelyke pyn is. In deze Koortzen koómt de Kina weinig te pas Dr. van den Bosch tekent dit ook: aan. ` OO | ` Zyn nu de oorzaaken deezer Zinking-Koorts algemeenct geweest in hetvoorledene Voorjaar ; hebben de geduurige vers anderingen van het weêr, de ligchaamên gefchikter gemaakt tot deeze Ziekte: en zyn ze zelfs aanleidende‘oorzaaken van de epidemifche conftitutie geweest: heeft de aanhoudende parte en vochtige’ zefteldheid van het wett, gevoegd by de fchielyk.op de kou volgende warmte (welke de ligchaa Den tot de rotting meer-bevattelyk maakte) eindelyk, dei ' ` E + oy. ` ` WV ` l ' Ziek Ce De Heer KERssEROOM heeft dit volledig .uit de Deod- lysten beweezen : en de Heer BERKHEY heeft zyne Tafelen overs genomen. en in zynè Natuurlyke Historie van Holland, Iide. 5de St. p. 1758 en volgende, geplaatst. =—- De meeste fterfgevallen valleh dus hier te Lande, met de verandering, der Saizoenen voor ` en geduureride het klimmen der Zonne , van omtrent den 21 Maart tot Omtrent den 21 funy toe, fter- yen er een vyftiende deel meerder Menfchen , als in ‘eenig ander van de drie Getyden des jaars. Men kan hier over, BERKHET in KERSSEBOOM, breeder naflaan, “censo 0 str he hé oee o WM | Ee 3 394. AANMERKINGEN — Ziekte zelfs algemeen veroorzaakt, (gelyk wy ftraks betoa- gen zullén) zo twylfel ik geen oogenblik, om deeze Ziekte te bepaalen, als gene Zinking-Koorts (febris catarrhaiis ,) dat is ecne vit de belette, doorwaasleming voortkomende Ziekte, welke de maag en ingewanden der Borst en Buik, zeeds door de te vooren opgenoemde oorzaaken vérflapt , voornamelyk heeft aangedaan, © Day benveyen wy onze toevlugt- niet te neemen tot vreemde naaien, als gripe „fluxion. of influenzas. zeker is het, dat wy hier e Lande zeer gefchikt zyn, om het geen van afgelegene volken Foomt over te neemen, en in een algem-en, gebruik te brengen: en of de in een Land, ’t welk. door den Koophandel beftaan em bloeijen moet, meer voordeel, dan, nadeel, toebrengt, zak ik. niet beflisfen ; dag dit. is onwederfpreekelyk „dat het Wysgeeren y noch Ge- neeskundigen , vry ftaat, een naam aan eene zaak te veg, die, voor hef algemeen onverltaanbaar ís, indien zy ih {taat zyn, UA hunge moedertaal , met. verftaanbaare woorden te bepaalen , wat de zaak zy?. Dog bat ons niet over woorden twisten, maar veel bever avereaan tot de befchouwing der oorzaaken , van de meerdese dlgefneenheid der Zinking- Koorts. V. p: 107. van de byzondere berichten; en vergi.. Vide D. sde te p. 163. e, Dit vochtige koude Weêr maakte de Menfchan-gefchikter tot de belette uitwaasfeming, verflapte -de deelen, ont- bond de vochten, en maakte dus de ligchaamen vathaar der voor bederf en rotting. Inzonderheid, toen de warmte , die wy in May buitengewoon. hadden , door eene in het laatst van die maand gevallene Dondervlaag ` in ‘eene vach» tige natte koude veranderd wierd; zo kon het niet anders zyn, of de lieden, dic, door de voorgaande oorzaaken, reeds altergefchiktst waren, om koude te vatten, en eene ontbinding der vochten te ondergaan, moesten algemeen in eene Zinking-Koorts, of een andere, uit de belette uit- waasfeming voortkomende, Ziekte , vallen. Die fchielyke veranderingen van het Saizoen zyn, în het gebelle Noordelyke gedeelte van Europa, waargenomen ze. wok OVER DE ZINEING-KOORTS, 95 worden , en: hebben dezelfde uitwerkzelen gehad op de Ae cháamen van Inwoonderen, nog minder, dan wy Hollane ders , die een laag wateragtig Land. bewoonen, tegen die veranderingen „beltand, Deeze is de reden, dat die Zine hing-Koorts , niet dan door hét verfchillende climaat van het Land, door het temperament en leevenswyze der Inwoon- deren , van onze Ziekte verfchillende(*), in Rusland , Poos Jen - ` Zweeden , Denemarken , Duitschland , Engeland:, Frankryk , kortom , door geheel Europa , geheerscht heeft ; gelyk.men uit de gemelde Faarboeken, Vide D. sde, sde en 6de St, en het eerfte Stukje van het eerfte Deet der Nieuwe Geneeskundige Jaarhpeken, zien kan. `... i; ` Maar ik hoor, dunkt: my, tégenwerpen, "er is overal eéne befmetting in de lucht geweest ` de eene immers heeft de àndere aangeftooken, en de „Ziekte is van plaats tot plaats overgegaui. Ik antwoord dat alle algemeene oam zaaken de ligchaamen aandoen, en bevattélyk magken , tot de ecne of andere aandoening; dat. dus de hoedanigheden der Jucht, die wy allen moeten inademen, niet altyd ber hoeven béfmettelyk te zyn; Been, maar dat de Juche zelve ge ligchaamen , onmiddelyk „dat is ‚zonder van den een naar den ander over te gaan, kan aandoen; waarom moet meu dan voort belmetting (contagium) Dellen, indien men. het uit de verandering der bekende boedanigheden van de lucht genoegzaafn kan uitleggen (t). My dunkt dat men de cpi» demifche Ziekten, (dat is, die algemeen heerichen,) te veel met de befmettelyke (dát is, die door haare res ae. | a ‚ (*) Dit blykt uit de befehryving der Ziekte, welke door, de Geneeskundige Faculteit. te Praag , en in de Acta Wittentergica, geven is: en uit de korte Schetzen , welke de Franfchen en Éngelfchen van deeze Ziekte in de Tvd{chrifteh geplaatst heb- ben. Zip gemelde-Fagarbseken, Vide D. 3de, 5de, 6de St. en het vervolg. Wat aangaat de loop der Ziekte , zo kan men ín het al. emeen aanmerken, dat zy met eene Hoest begon, die droog was3daar kwam benaauwdheid „een lelyken ymas- tigen {maak in den mond: zwaare pyn in het hoofd en de lendenen, fomwylen ook in de ledemaaten; loomigheid , geene trek in het eeten , walging, winden, flaapeloosheid , dorst en koorts by: in meest alle Lyders was ‘er ee- ne plaatzélyke pyn op de krop der maag, (cardia) of in het hartekuiltje, gelyk men zegt. — By fommigen was Zer eenigzins Loop(diârrhea) by:in deeze graad der Ziek- te, welké de ligefte was (*), kwamen de te vooren op- genoemde , en inde gewoone Zinking-Koorts aangepreezene , middelen te pas: de frisfche lugt, en de onthouding van dierlyke voedzels, en fomtyds een aftrekzel van Vlierbloe- men, met Honig en Azyn (oxvmel,) enz. genazen de Lyders in weinige dagen ‚met ontlasting van lelykfmaaken- de fluimen en flym, en eene ftinkende urin en zweet: % welk eene duidelyk blyk oplevert van de min of meer rottigen aart deezer Zinking-Koorts 5 — op andere tyden immers , wanneer men die Ziekte heeft waargenomen , was de (em, de urin, noch het zweet, dat by de fcheiding der Ziekte ontlast wierd , ftinkende. Dan meestal waren de maag en de eerfte wegen eenig- zins vervuild; en dus was de maag inzonderheid, die door de voorgaande. oorzaakeu reeds aangedaan was, ly- : en- (*) Men kan immers de enkelde verkoudheid, (de coryza, of catarrhus) tot deeze Zinking-Koorts niet brengen : het is cc- ge pooging der natuur om de belette uitwaasfeming te herfel- len , en zie van de in het hoofd of-borst geplaatfte fcherpe ftof- fen te ontlasten, welke meest altvd voldoende is, en bvna nooit de onderfteuning der konst vereischt, zo de Lyders flegts geene misflagen in hunne leevenswyze begaan: men kan ze op zyn best eene ongefteldheid noemen, en om dezelve te ver- orzaaken, wordt ’er nak zodanig eene famenjoop van oorzaa, ken niet vereischt dan tot eene Zinking-Koorts. ` _ dend; de toevallen waren eenigsins heviger; de pyh op de cardia was fnydénde;, en werd door het hoesten er- ger; de Lyders klaagden dat zy niet doorhoesten konden, —— alle voedzel benaauwde, en de verteering was gehedl bedorven: de Lyders braakten fomwylen flym en rottige , vuile ftoffen , met verligting : meest allen waren zy misfe- lyk, en hadden neigingen tot overgeeven en fpänning op de borst : zy loosden , door de hoest, miet dan een weinig lelykfmaakende taaije (ep. en dat nog met veel moeite: de huid was gefpannen en droog:'de pis rood, weinig , en ftinkende : de afgangen dun en rotagtìg, de koorts onres gelimaatig: de geneezing der Ziekte wierd door dezelfde wegen volbragt: alleen de afgangen deeden hier meer nut, voornamelyk van gebonden ftoffen: en de opgegeevene fluimen waren ftinkender en galagtig: fomtyds zwart em groen van kleur. , Somwylen verplaatfte zig de ftof naar de longen, naar de borstfpieren, of naar de buiksingewanden , fomwylen naar het hoofd , naar de oogen, enz. Gebeurde dit in fter- ' ke , volbloedige, en gevoelige Lyders, dan kwam "er foms tyds ontfteeking by. , NEE Van die verplaatzing: der ftot heb ik zwaare hoofdpyn z. flaapzugt, (coma) de uitzweering van het oog , (hypopyan razerny (phrenitis) , zotheid ( fatuitas), buikpyn (colca. en zydewee (pleuritis), waargenomen (*). Dan indien "er eene rottige galftoffe (/aburra putrida biliofa) in de buiksingewanden was, gelyk in menfchen, by voorbeeld , welke zig lang aan eene flegte leevensregel hadden overge- geeven , die verfchooning en ftisfche lugt misten, en aan rottige uitwaafemingen waren blootgefteld , die de geestry- ke dranken misbruikten, die reeds door koorts, ziekte, aderlaatingen „of andere ontlastingen waren afgemat, wien de ingewanden verzwakt, of daar verkeerde middelen gebruikt waren, enz. zo wierd de ziekte meer famenge- C*) In twee gevalletí plaatfte zig de ftof óp de blaas: in de eene kwam Ter opftopping (äfchuria) der pis: in de ander ca. tarrhus veficae: in beide liet ik een Empi. de labdano et de sch. éat. aa aanleggen; op de pynelyke plaats, een lavement zet- ten; en verzachtende , verdurnende ‘drank rinken: de eene. was daar door geheel herfteld , zodra namelyk de plaaster een blaar had getrokken: in het laatfte geval bleef de pyn nog fchoon minder hevig; ik gaf daarop de alumen: met pulv.. rse- Dich, en dit genas de Iydgresfe fpoedig. E OVER. DE ZINKING-KOORTS, ge ke - goe "AANMERKINGEN ` field , en dus, als het ware uit een Gal- en: Zinking:Kaorfs beftaande , begon zy den aart eener Rot-Koorts te krygen. „Dan was, buiten de roeds opgenoemide toevallen, de korts -heviger en meer verzwakkende , de tong was met een geele, bruine, em dikwerf zwarte korst bedekt, de mond droog , de ‘ontlastingen hadden een ondranglyken flank , zy diepen met de urin den Lyder onwillig af: en in die geval: jen kwam "er altyd {prouw , (apthae) en dikwerf (tuipen ep raazende yling (delirium Phreniticum) by: de kragten be- wecken , de pols viel in, en zo de Ziekte van den, beginne aan niet was tegengegaan, of zo de Lyders door .aderlaatin- gen ; of voorgaande ziekten verzwakt waren, en men on- dertteunde dan de krachten niet met den koortsbast, wyn, enz. volgde ‘er fpoedig-de dood op. , Ik heb van twee allerkundigf{te Geneesheeren gehoord , dat ; na eene aderlaating in eene volbloedige , jonge en fterke Lyder, de krachten zo waren ter nedergeploft , dat nict alleen de „middelen „ om de krachten aan te wakkeren, van geen nut waren: maar zelfs de na de aderlaating aangelegene Spaan: fche Vliegen geen de minfte vitwerkzelen hadden, De Lyder ftierf drie-dagen na het begin der ziekte. „” Dan het is aanmerkingswaardig , dat die graad der ziekte, en die famenloop van oorzaaken, weinig, dan in gemeene ‚ Lieden, welke eene bekrompene leevenswyze hadden , wier- den waargenomen. En de reden hier van dunkt my is ge- makkełyk uit te leggen. Niets is er namelyk , (en dit is al- derzekerst) het -welk in eene Ziekte , die van de fchadelyke hoedanigheden der lucht voortkomt, meer goed doet, dan de verbetering dier fchadelykheid van de lucht. -Niets dat de Ziekte erger maaken kan ‚dan derzelver verdete befimetting door” uitwaafemingen. Gemeene lieden, welke klein behuisd zyn , zig met het flegtíte voedzel behelpen , en byna géen verfchooning hebben, zyn das altyd meer bloot- -gefteld aan Ret-Koortzen, en ziekten, welke uit de bes Áimetting der lucht voortkoomen. | De fchadelyke uitwaasfemingen, welke in deeze Ziekte inzonderheid wierden waargenomen, moesten dus nood. ‘zaakelyk de lucht. meer en meer befmetren , Taken een ges heel huishguden aan,en maakten door haaren invloed de lie- den bevattelyk voor de Ziekte , welke anders ‚door haare ge- gonde gefteldheid , waarfchyuelyk , zouden vry gebleevert Zy en liepen dus met de te vooren opgenoemde oorzaaken gamen, om ze in eene eigenlyk gezegde Rotziekte te doen overgaan; het geen, naar myne gedagten, Ugemeener Ber ` _ OVER'DE ZINKING:KOORTs. Sop beurd Sou Son, Was het weêr get 'büitengemeen koel ges ` weest (*). , Zo mhen nu de teringagtige, zwakke en ziekelyke L yders „ welke de Ziekte, zelfs in haare eeríte of tweede graad , geen wederftand bieden konden (f), en dus onder. dezelve hebben moeten bezwyken , optelt, by de geene, welke door de verplaatzing (metastafs) der ftof op de edele deelen en hy die, welke dour den zamenleop van de Zmking- en Gal-Koorts omgekomen zyn, zal men zig over het getal der dooden Zo niee meer verwonderen, °t welk in eene week hier te Amtterdam tot 364 gekomerr is, daar het gewoone getal naauwlyks de helft in dit Saizoen bedraagt. . Onder de fatzoenelyke Lieden , welke eene goede leevense regel volgden, en zig van het fchadelyke myden konden, de frisfche lucht inademden, en dikwerf van linnen verans derden, vondt men byna geene fterfgevallen: integendeel was de fterfte groot onder de klèine Gemeente: in eene week , meen ik, zyn ’er by de honderd Lyken op een Kerke hof begraaven, daar men anders niet meer dan een défde van dat getal had. - EE "ne - Dan de oorzaaken van deeze fterfte op het land geen plaats gehad hebbende, zo blykt ook de reden, waarom "er op liet land byna geene Luydets dot omgekomen zyn. -::: De gefteidheid immers der lichdamen op het land: A fterker en gezonder, dan in de Steden: zy zyn meer gehard tegen de aandoeningen der luéht ; erf minder: gefchikt, om van de veranderingen:van het weêr, waar aan zy dagelyka bloot gefteld. zyn, aangedaan te worde: en worden zy al van de Ziekte aangegreepen, ‘zo is bung fobere levensres gel, hunne zindelykheid „en inzonderheid de frisfche lucht, oôrzaak, dat zy de Ziekte minder hevig ondergaan , en ’er fpoediger ‘van geneezen, Indien men nu hier by voegt, dat zig de Souverain in ons Land, wóornamelyk aan et . D we W (*) Te Koppenhagen immers, daar het weêr, ten tyde dier ziekte, droog en heet was, ftierven ’er , dagelyks, meer menfchen aan. Zie de Nieuwe Jaarb. ifte Deel (fe St. Byzondere Berigs ben, P. 44. Y l ' Ct) Onder deeze behooren voofnamelyk ook de aamborftigen « Castmatici) de bakkers, by voorbeeld, f&hilders , lieden diein kalk werken, om kort te Bet, ‘allén , die, door hun’ beroépy fehadelyke deelen met d ch vermengd inademden, kreegeg ziekte erger, inzonderheid, zo zy reeds eenige aaridoening! op de borst hadden. deet Be sard he goe ` AANMERKINGEN. relzyn der Landlieden ; veel laat. gelegen leggen, en dat ‘er dus dikwerf kundige Geneesheeren , naaf het Land, op pooge Orders, vertrekken „om de Lyders met raad en daad y te flaan (*), zo kan men gemakkelyk reden geeven ,;- ‚ van het kleinere getal Lyders, dat op het Land , in verge- Iyking der Steden, door de grasfeerende Ziekten ,, omkomt; Daarenboven blykt uit deeze befchouwing , de reden van het groot getal dooden, dat men te Haârlem : in de maand Juny voornamelyk , ` ten tyde der grasfeerende Zinking- oorts , waargenomen hec De Lucht immers is daag yeel meer gevuld met rottige, zwavelagtige deeltjes; zy is "er veel natter en vochtiger; door dien de dampen ,- welke uit de modderpoelen des Meirs, die men wielen noemt, goor de Zou opgenomen, in het digt op elkander. geplante Bosch , dat aan de ftad ligt, hangen blyven: deeze dampen zyn allerfchadelykst , inzonderheid "e Morgens en ’s Avonds, wanneer zy nederdaalens en dan ftellen er zig de Inwoon- ders van die ‚Stad het meest aan bloot, Die Luchtsgefteldheid maakt niet alleen de Inwoonders vatbaarder voor Zinking- en Rotziekten, maar is ’er zelfs dikwerf de aanleidende oorzaak van, en altyd een beletzel in de geneezing: dit is de reden, dat de doorgaande Ziek- tên, te Haarlem, heviger woeden, en langer dapren: hier doot zyn de fterflysteri altyd grooter (t), en; daor dien, uit die doorgaande Ziekten, weelen een langduurige kwaat morbus chronicus) behouden , zo begrypt men ligtelyk, at. zodanige zukkelende, zwakke, en ziekelyke Leder, niet gefchikt om de minfte ongefteldheid te verdraagen , ten, tyde eener doorgaande Ziekte, noodzaakelyk het getal der dooden moeten vermeerderen CA | Das an Ce Dus hebben de Heeren DE MANN en VOLTELEN geen klein l Lyders, welke aan de voor eenigen tyd gegrasfeerd heb- ende Rot-Koortzen en Loop , (dyfenteria) ziëk lagen , gered. ‚ CO Daar zyn weeken geweest „dat "er tc Haarlem , meer dan riemaal zo veel meníchen, dan gewoonlyk, aan die Zinking- Koorts gefterver zyn. CO Men werpt my mischien tegen, dat de Epidemien in vo- rige jaaren, te Haarlem, zo doodelyk niet. geweest zyn ,. {choon de ligging der Stad dezelfde gebleeven is, Dan, indien men nagaat, dat de oorzaaken dier ftere noodzaakelyk. moeten ver- meerderen , met den aangroey van het aan de Stad liggende Bosch: en met de vergrooting van het aantal fukkelende, en aan OVER DE ZINKING-KOORÀS. act Dan laat ons tot de geneeswyze deezer Ziekte overgaan: In de eerfte graad der Ziekte, kwam voornamelyk eene goede leevensregel te ftade, en hier door wierden de mees-, te Lyders geneezen. De zoete Hui, of Wey, de Groens ten, en de onthouding van alle dierlyk voedzel, waren de beste Geneesmiddelen. Zo de flym vast zat op de Krop der Maag, gaf men , met een goed gevolg , klcine giften van de Ipecacoanha- Wortel , of liever van den Braakwynfteen 3 hier door ontlastten de Lyders veel taaije flym , en geraak- ten aan het uitwaasfemen3 en zo men dan die uitwaasfe= ming door een goeden leevensregel , door veel drinken , doot een aftrekzel van Vlier en Kamillebloemen , Conferf van Vlier, enz. onderhicld, herftelden de Lyders fpoedig. ` Danin den tweeden graad der Ziekte, waren de midde- len , die uit Spiesglas bereid worden (antimonialia) onont= beerlyk : de flym zat vast aan den bovenften Maagmond , en kon door geene middelen zo {poedig „dan door deeze , wor- den verdund, los gemaakt en ontlast ; hierom moest men ze zomwylen voorfchryven ,; om braaking te verwekken: en ik heb in het algemeen waargenomen, dat de Lyders; die gebraakt hebben, fpoediger geneezen zyn; Na die ontlasting kwamen ze in kleinere giften te päs , dan bevorderden ze alle ontlastingen, en. de Lyders wiers den er zeer door verligt. | Dikwerf vereischte de vervuiling der Buiksingewandern zagte ontlestmiddelen (Laxantia); onder welke my de Se: nebladen, Tamarinden , Cashia , Rhabarbar , Cremortartari g Ammoniak- en ándere Middelzouten , den meesten dienst fcheenen te doen. De Lavementen (clysmatâ) deeden in de meeste gevallen eene heerlyke uitwerking. Deeze middes len waren het, die de oorzaak der Zickte wegnamen; en de Lyders fpoedig deeden herftellen, indien zy ecn goes den leevensregel volgden ,zig van dierlyke en verhittende voedzels onthielden, en de Wey in groote hoeveelheid dronken. Dog de toevallen dier Ziekte eischten verzagting. —— De pyn en de benaauwdheid op de Krop van de Maag 3 waren zomwylen hevig: en de flaaploosheid matte de Ly- ders af: dit waren die toevallen , welke de meeste opmerking verdienden. De aderlaating wierdt van veelen, egen de l DR: aan langduurige Ziekten-kwynende Lvders, (welke by elk cen grasfeerende conftitutie in getal aangrocijen,) zal men begrj- pen, dat deeze waarlyk de oorzaaken zvn. ° IV, DEEL: MÈNGÈLW. NO: Lë Ff 402 AANMERKINGEN pyn , fpanning en benaauwdheid, aangepreezen; en ook met een goed gevolg, van zommigen, in het werk gefteld , indien de Lyders volbloedig, jong en fterk waren; en zy voorzigtig gebruikt wierdt. , Dan dit Goddelyke hulpmiddel , het welk een van de magtigfte en fpoedigstwerkende middelen is, welke de Ge- neeskonst van de Voorzienigheid ontvangen heeft, wierd niet minder misbruikt; de pyn was voor zommigen reden genocg om ader te laaten; bleef zy, na de aderlaating , of wierd zy erger, (gelyk zomwylen gebeurde), men herhaal- de de bloedaftapping ; en wanneer "er dan benaauwdheid (*) by kwam, zo was er by onkundigen dubbcle aanwyzing „ om zelfs in de zwakfte Lyders lucht te maaken, (een uit- werkzel , dat veelen te vergeefs in dit geval van de aderlaa- ting verwachten;) em merkten zy dan eene Spekkorst (+) Ccrusta plilogistica) op het bloed, dan waren "er redenen genoeg van verantwoording, voor diergelyke lieden , om de Lyders dood te laaten , zo de pyn en de benaauwdheid niet week, of zo de plotzelyke verzwakking der krachten des Lyders, hem na de eerite of tweede aderlaating nict reeds hadden doen verhuizen. Dan de meeste Geneesheeren , welke dien eernaam waarlyk verdienen , zagen het geval beter in: zy begreepen dat de Ziekten uit haaren aart na de rotting overhelden : en dat dus de aderlaating niet dan by toeval, en door zamenloop van omftandigheden, te pas kwam. Zy lieten, met een goed gevolg , een ader openen , in jonge , volbloedige , fterke Ly- ders; zo de pyn hevig was, en ‘er reeds tekenen van ont- ee (*) Deeze kwam gemeenlyk voort uit de vervuiling der Bo- venbuiks-ingewanden , zomwvylen uit winden, en uit het aan- gedaane flym: de laating deed Ter geen dienst in; dog een lavement , en zomwvylen een rustend , (anodynum) zomwylen een ontlastend (evacuans) middel, verzachte dit toeval, het welk meest altyd van een ftuipagtigen aart (/pasmodice natu- ra) cheen te zyn. (+) Men weet tegenwoordig, en het is door de Proeven van den Heerde Haan , en anderen, volledig beweezen , dat die Korst geen teken van ontfteeking is ‚daar men ftaat op kan maaken : men vindt ze immers op het bloed van gezonde Menfchen , zwangere Vrouwen, enz. dog zy is alletgemeenst waargeno- men in Ziekten, die van de belette uitwaasfeming voort- omen. ' OvER DE ZINKING-ROORTSs 463 ftecking waren, of konden komen; zy herhaalden ze niet dan in weinige gevallen; en zy.flaagden gelukkig. In het algemeen wierdt de pyn na de aderlaating niet , dä voor een korte wyl, verminderd , en de benaauwdheid bleef; de reden hier van is, dat de oorzdak niet in onte ftecking, maar in een fcherpe ftof, die op de cardia vast zat, of in eene vuile (of in de Maag,te zoeken was; de Lyders immers, welke gebraakt hadden, hebben die be- naauwdheid byna niet gehad. En in deezen nam eene plaas- ter, die uit het Empl: de meliloto , galbano, enz, met een gelyk deel Empl. de veficatorio vermengd , zamengefteld was, de pyn geheel weg: zonder dat men genoodzaakt was ader te laaten. In weinige Lyders bleef de pyn, na het aanleggen der plaaster; dan, zo dra de uitwaasfeming bes vorderd wierdt, verminderde zy langzamerhand (*); Soma wylen vereischte de fpanning op de Borst, raauwheid , kug, dog voornamelyk de flaaploosheid, een zagt rustmiddel 5 ik heb van de fyrupus papaveris albi , diacodii, enz. met anti monialia vermengd, de best mogelyke uitwerkzelen onder- vónden; deeze middelen immers verminderden de fpanning en de pyn, en openden de huidvaten (wafacutanea) en maakten dus de poogingch der natuur regehmaatiger tot voors deel der Lyders. An De toevallen , die , door de verplaatzing der ftoffen , naar dé edele deelen veroorzaakt wierden, vereischten , ieder naat zynen aart , verfchillende hulpmiddelen. Zo de krachten genoegzaam waren, kwam ‘er zomwylen: eene adcrlaating te pas: was ‘erontfteeking , zo moest zy herhaald worden, In de andere gevallen , deeden de Spiesglas-middelen (antimonialia) goede uitwerkzelen, door de ftof oaag de huid te bepaalen, of de ontlasting , welke de natuur tot fcheiding der Ziekte verkoozen had, te bevorderen. Zo de krachten weg waren , heb ik ‚met een goed gevolg , wyn Joaren gebruiken, en de Kina by het Spiesglas gevoegd: Lavementen deeden akyd veel dienst. — Ende in dé Ziekte zelfs reeds aangepreezene middelen , kwamen meest | | ala (*) De geleerde Heer Dr. Deiman heeft cen geval gehad ; waar in de pyn en henaauwdheid , met de fpanning op de Borst, bleef , fchoon ’er alle middelen waren aangewend: hy vermoedde ftutpagtige beweegingen:, uit de aandoeningen van het*“Zenuwgeftel voortkomende: en daarom gaf hy de Koorts: bast, welke de uitwaasfeming en de andere ontlastingen if dif geval bevorderde , en de Lyderesfe fpoedig genas: Ffas 404 AANMERKINGEN altyd teftade. 