VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Ik kan nimmer toeftaan ‚ dat het overeenkome met het beginzel, waarop de Burgerlyke Maatíchappy gegrond is, of diene ter bereiking van de einden welke de Men- fchen beöogen in het aangaan van zulk eene verbinte. nisfe, dat zy, die іп Godsdienstbelydenisfe van de Over- heid des Lands verfchillen , ter oorzaake van dat verfchil alleen , onderworpen zouden weezen aan vervolging, en uitfluiting van Burgerlyke Bedieningen is vervolging; is het de vervolging niet van de Inquifitie of van Smithfield, zy verfchilt "er van in trappen ; maar gelykt er op in foort. — Ik heb hierover by my zelven dus geredenkaveld. — Alle (гае, wegens Godsdienftige Begrippen, is vervol- ging; en kwaad van eenigerlei aart, op gezag van de Bur- erlyke Regeering aangedaan, is (тае. Dit kwaad kan nde Perfoon , Vryheid, Eigendom of Character, be- "peffen, Burgerlyke Onbevoegdheid iemand door de Wet toegefchreeven, is een kwaad hun Eigendom en Charge, ter betreffende; hun Character, naardemaal het hun bloot- Йен voor de blaam van flegte Burgers te zyn; hun Ei- gendom ‚ dewyl het hun buiten de mogelykheid ftelt om voordeelen te erlangen aan zekere bürgerlyke bedieningen verknogt. Deeze voordeelen, ’t zy dezelve beftaan in ryk- dom, magt, invloed of eere, zyn iets waardig; derzelver waarde moge ongelyk gefchat worden ; daar zy nogthans. iets waardig blyven, is de mogelykheid , om ze te verkry- gen , desgelyks iets waardig „ en die mogelykheid den | ensc TEN AANZIENE VAN HET GODSDIENSTIGE. 275 Mensch te ontneemen, ter oorzaake van zyne Godsdienst- belydenis, is vervolging (*) Dus vrylyk myne gevoelens voorgefteld hebbende over geen my onregtvaardig en onftaatkundig toefchynt, om Меп(сһеп , uit hoofde hunner Godsdienftige begrippen, van Burgerlyke Bedieningen uit te fluiten ,,ben ik zeer ver- re (*) Eene Tegenwerping op deezen bewystrant is my voorge- komen; en ik wil ze niet verbergen, De Opper- Magi- ftraat, in elke Burgerlyke Gemeenfchap, heeft het Regt om van elk , die deeze Gemeenfchap uitmaakt , een deel van hunnen daadlyken Eigendom te eilchen, wanneer dezelve zulks, ten al gemeenen beste, noodig oordeelt, en om de openbaare veilig- heid te bevorderen, Dit beginzel, geloof ik, wordt niet alge- meen toegeftaan , het fchynt my egter toe regtmaatig te wee- zen; en dit beginzel toegeftemd zynde, volgt dan niet, dat de Magiftraat ten minften een gelyk Regt heeft, om, tot dezelfde einden, den mogelyken Eigendom, ontftaande uit de verkiesbaar- heid tot zekere Bedieningen, те gebruiken ? Mag dezelve niet met rede tot de zodanigen zeggen: De Meerderheid der Perfoonen, die de Burgerlyke Maatfchappy uitmaaken, waarvan gy Leden zyt, is van begrip, dat de openbaare veiligheid beter bewaard zal blyven, als gy uitgefloten wordt van den Eigendom, voortkomende uit het bekleeden van zommige Posten, dan wan- neer gy ze bezit. Gylieden, die de Minderheid uitmaakt, ftaat in een ftrydig gevoelen, en daar is geen Regter om te bepaalen wie gelyk heeft. Gy hebt de vryheid om eene andere Burger- lyke Maatfchappy op te rigten ; maar , zo lang gy Leden Van deeze blyft, behoort gy in het oordeel der Meerderheid te be. rusten. Deeze Tegeuwerping is niet van die fterkte, dat ‘er niets ter verzwakking van dezelve gezegd konne worden; noch zo zwak of ‘er valt nog wel iets tot onderfchraaging in °t midden te brengen, Dan ik vergenoeg my met dezelve orpartydig voorgefteld te hebben. De dag, denk ik , is niet verre af, -wanneer dat geen , °t welk het Huis der Gemeente geweigerd heeft te erkengen als een ` {сша van Regt aan de Disfenters toekomende, (het herroepen Baamlyk van de To Law , waar door zy zich van Burgerlyke Bedieningen vinden uitgeftooten,) hun zal verleend worden als een Gift van den Staat, als een waarborg van de Broederlyke Liefde der Kerke, Gemaatigde Lieden, (rt zy Leden der hoofd. kerke, "tr zy Disfenters) zullen, zo te hoopen is, in dien tus- fchentyd, hun invloed te werk ftellen, om het geweld te be- daaren , de bitterheid te weeren , en den haat te lenigen, welke ongelukkig in de harten van veelen aan wederzyden. T 4 476 OVER BE STAATS-OMWENT. IN FRANKRYK; te van eenige goedkeuring, hoe genaamd, te geeven aan de geweldige wyze ор welke de Leer of Tugt onzer vast geftelde Kerk is aangerand : alle geweld , of aanvallend, of verweerend ‚ in zaaken van dien aart, fmaakt naar On- verdraagzaamheid. Wanneer Unitarisfen en Trinitarisfen , wanneer Leden van de Hoofdkerk en Disfenters , van el~ kander ongunítig denken of kwaalyk fpreeken , wegens het verfchil van begrippen, fchynen zy my toe over ’t hoofd · te zien de Hoofdpunten, waarin zy allen overeenkomen, еп te vergeeten , dat zy allen Christenen zyn; dat zy allen ééne Hoope hunner Roepinge hebben, en het eeuwige Lee- ven verwagten als eene Genadegift van сор door JESUS CHRISTUS. | ` Het moet als eene Grondwaarheid erkend worden , ontleend uit de gelykheid waarin wy allen {taan tot. CHRIS- TUS, onzen algemeenen Meester , dat geene Maatfchappy ` van Christenen , welke ook, hoe uitfteekend іп rang » magt , rykdom , aantal, of geleèrdheid, het minfte Regt kan hebben tot eenig gezag , om andere door bedreigin- gen, fmaadheden „of ftraffen, van eenigerlei aart, te dwin- gen tot Medegenootfchap. Voorouders Heidenen waren; —== geduurende een ande tydperk waren zy Roomschgesind; еп, indien de Stelling van zommigen — an dat ‘er geene verandering ooit mag wn gedoogd worden in de Stellingen van de Kerk door de әз Wet vastgefteld,” ——— door onze Voorouderen аап- ` gekleefd ware; wy zouden nog met de Druïden bezig zyn om Vaarentakken te fnyden 5 of met de Room/chen om Meel en Water in de zelfftandigheid van God te verane deren! _ Het Euangelie van снкіѕтоѕ is door bedriegeryen der Menfchen bezoedeld; het heeft die bezoedeling gele- den van de vroegfte Eeuwen der Kerke tot den tegen- woordigen dag, en niets fchynt, onder medewerking der Godlyke Voorzienigheid , gefchikter om het zelve tot de oorfpronglyke Eenvoudigheid weder te herftellen, бап de emaatigde yver van geleerde en onbevooroordeeldé Waar- Beidzoekeren. ’ Staatslieden , in °t algemeen, en, het fmert my zulks "er by te moeten voegen, veele Kerklyken, zyn vyanden van угу Onderzoek (*), ’t Is by veelen van beiden een aan- genomen ftelregel , dat de Godsdienstbelydenis , in ееп (*) In het bybrengen van deeze aanmerking heb ik geene byzondere Perfoonen op 't ooge ; en ik geloof dat dezelve even min bepaald ruste op de Staatslieden en Geestlyken van dit Land, als van eenig ander. Maar de Gefchiedenis van alle Landen, en van alle Volken, ftrekt ten bewyze van derzelver waarheid, т 5 378 OVER DE STAATS-OMWENT. IN FRANKRYK , Land vastgefteld, moet gehandhaafd worden : en zy туп gereed , om den zodanigen , die een van derzelver Leerftels lingen in twyfel trekt, te fmaaden en te ftraffen. Dit beginzel ontftaat by de Kerklyken , waarfchynlyk, uit vree- ze van eenig nadeel, ° welk de nieuwigheid zou te wege brengen; en komt by de Staatslieden , waarfchynlyk, voort of uit eene bekrompe kennis van het Christlyk Leerftel- zel, of uit een geloof, dat de eene wyze van Godsdienst- oefening ‚ zo wel als de andere , aan de oogmerken van het Staatsbeftuur kunne beantwoorden; еп dat alle Gods- dienften niets meer zyn dan Staatkundige vonden , ge- fchikt om de zwakheid der МепѕсШуке Wetten te on- derfteunen , en derzelver invloed uit te breiden. Zo lang dit. De Godlyke Waarheden van onzen heiligen Godsdienst hebben, te haarer onderfchraaging, de hulp van Mensche Iyke Wetten niet noodig. -Wanneer Christen - Overheden “zich het regt aanmaatigen om twyfelagtige plaatzen der Schriftuure , in een bepaalden zin, te verklaaren, be- fmetten zy het Altaar onzes Heeren, fchoon mis{chien met een oogmerk om het op te cieren, en heiligen dik- wyls dwaaling door het gezag van Burgerlyke Wetten. —— De Gefchiedenis der Kerke, zints den tyd haarer Burgerlyke vastítelling ‚ levert duizend bewyzen op voor de gegrondheid deezer aanmerkinge. — Onderzoekt de Handelingen der Kerkvergaderingen , door Keizerlyk of Ko- ninglyk Сеат zamengeroepen, іп de onderfcheide ge- deelten der Chrisfen-waereld, van de Nice/che Kerkver= gadering tot die van Trente, en gy zult bevinden, dat, op veele derzelven , zulke Leeringen Zyn bepaald, als wy Proteftanten voor, volftrekte Dwaalingen houden. — Onderzoekt de Geloofsbelydenisfen van де onderfcheide Proteftantfche Kerken, die tegenwoordig in Europa bee ftaan, en gy zult, in veele derzelven, zulk eene verfcheie denheid van Leere vinden, dat gy wenscht , dat geen derzelve eenigzins een gedeelte van die Onfeilbaarheid , welke de Proteftantfche Kerk met zo veel regts aan de Room- fehe ontzegt, zich hadt aangemaatigd. Ten TEN AANZIENE VAN HET GODSDIENSTIGE. 279 Ten flot, myne Broeders ! gy zult mogelyk denken dat het uw Dier niet is, en ik hou my verzekerd dat het de myne 15, om de gunst van сор in eene andere Wereld te verwerven door het verkondigen van het zuiver Euan- lie zyns Zoons in deeze ; en de zuiverheid van dat Éuangelie kan door geen middel zo wel verzekerd wor- den als door een opregt en nedrig Onderzoek van ’t geen efchreeven is door de Euangelisten en de Apostelen; veel eter ons derwaards gevoegd dan tot CALVINUS „ ARMI- NIUS, SABELLIUS Of SOCINUS ! VERHANDELING OVER DE SCORBUTUS, VOOR ZEEVAA- RENDEN. Aan de Heeren Schryveren van de Algemeene Vaderland- fehe Letteroefeningen. MYNE HEEREN! С) от "ег veel gefchreeven is over de Scorbutus door Mannen van kunde, kan ik egter niet nalaa- ten, myne gedagten ook mede te deelen. Mogten de- zelve , іп uw geacht Maandwerk geplaatst, waarlyk ftrekken ten nutte van hun, die de Zee bevaaren, zoo zal het my tot genoegen zyn, iets ten nutte myner medemenfchen medegewerkt te hebben. In deeze ftree- lende hoop, noem ik my , UWE. D. W. Dienaar, Rotterdam. 1792. | А. Je Ve КОЕМ. Dat de Scorbutus aan fcheepsboord eene der heere fchende Ziekten is, en dat veele ziekten van ееп ande- ren aart met dezelve gepaard gaan, ondervind men niet dan al te veel. Ziet de Scheeps-Bevelhebber zich niet dikwyls bekommerd in ’t verrigten van het werk, ja, gee heel hulpeloos? Immers de woede van zodanig eene zieke te ondermynt gezondheid en leven van hun, die geen kunde hebben, zich van voorbehoedende of vereischte hulp- middelen te bedienen. Het is dus noodzakelyk, om die ongelukkigen, wan- meer zy op plaatfen zwerven , waar zy zich niet kun- nen 230 VERNANDELING OVER DE SCORBUTUS „ nen bedienen van een deskundigen, om hun, door еен verltaanbaare reden, een klaar denkbeeld te geeven van den waaren aart deezer ziekte , derzelver gevolgen, еп, wanneer zy gevreesd word, van voorbehoedende middelen ; en, reeds plaats hebbende, hoe men ze door eene zeer. eenvoudige Cuur zoude kunnen voorkomen en geneezen. Om dan hieraan noodzakelyke' hulp te verfchaffen , biede ik het volgende den Zeemgn aan. De Scorbutus , of Scheurbuik, is een eigenaartig bederf der vogten, еп wel van °с bloed zelve; het weiagtige is verdikt en verflymt,en 't roode gedeelte ontbonden, en zeer dun. Daar het bloed, in den gezonden ftaat, een Hoofd- ftof is waarvan alle andere vogten worden afgefcheiden, en waarvan ’t geheele: lichaam zyne voeding ontvangt: welke vogten dan worden van zulk een flegten bloedftaat afgefcheiden , en welk voedfel krygen de deelen van het zelve? Immers, de vogten en het voedfel zyn beide ontaart en fcherp; onbekwaam .ош de gezondheid der vaste dees Jen te kunnen onderhouden, en hebben daarom die toe- vallen ten gevolge, waarvan ik er eenige zal bybrengen. De Matroos, voorheen vlug en vrolyk,- bekwaam om alles aan boord met dien fpoed te verrigten, welke zulk werk zomtyds vereischt, is nu traag, vadfig en doet niets dan met ongenoegen. Andere verfchuilen zich in hoeken еп ga- ten, uit vrees уап aangefpoord te zullen worden tot werken, en zyn alleen geneigd tot zitten of leggen. Hun wagt op- gezet zynde, vinden zy zich minder in (taat dezelve waar te neemen , dan zy waren na bet aflosfen van hunne voorige , als zynde meer afgemat door de rust dan door het werken ; vervolgens zwelt het tandvleesch, en word ligt- bloedend ; ze zyn dommelig in *t hoofd, en hebben een drukkende pyn in het zelve 5 zoo ook in de armen en beenen, welke laatfte dikwyls aderfpattig worden , еп, openbreekende, zweeren voortbrengen ; ’er ontftaan vere volgens bloedftortingen , voornamelyk bloed/puuwingen en neusbloedingen;, ook kunnen verders uit alle affcheidings- wegen bloedftortingen gebooren worden; de maag, die, door haare geringe werking, een gebrekkige fpysvertee- ring heeft, veroorzaakt benaauwdheden, enz. voorts vere ftyven de gewrigten; het gantíche lichaam word loodkleu- rig, en ten laatften fterft de Lyder door flaauwten , of door een of ander toeval; ja door veele en byzondere toevallen eindigen zulke Lyders diķwyłs hun leven. De oorzaak van alle deeze toevallen kan duidelyk vit е ` VOOR ZEEVAARENDEN. 28 de Pfryfiologia verklaard worden. Het is een zeker be- wys, dat vlugge en vrolyke menfchen een goeden omloop yan °t Meed hebben, еп by deezen heeft dus ook eene . goede werking van ’t levens- vermogen plaats, By traagen і en vadfigen zyn de bovengenoemde werkingen gebrekkig ; en wyl deeze door rust meer, dan door het werken, at- gemat worden, is dit een teken, dat het bloed by hun niet regelmaatig circuleert. Niemand immers óntkent, dat de lichaams-beweegingen deezen omleop veel helpen be- vorderen; de omloop dus foor het werken vermeerderd, wordende, kunnen die verdikte ftoffen gereeder door de vaten раѕ(еегеп , daar integendeel door de rust alle- lichaams - beweegingen verminderd worden ; de verdikte ftoffe pakt zich dan op een, en wel voornamelyk in de gevrigten , waardoor men ook fomtyds ziet, dat zy, ont- waakende, niet in Taart zyn, door de ftyfheid der gele- dingen , de hand te kunnen fluiten, in welke dan ook руп gebooren word, — Het ligt bloeden en zwei. len van het tandvleesch, ° welk uit veele door elkâar gia rolde vaatjes beftaat; wyl het verflapte vefelgeftel zich юп gereed uitzet, doorknaagt het dunne en fcherpe bloed den binneníten rok der tedere vaatjes, en veroorzaakt, zelfs op de geringlte aanraaking , een ligte bloeding. — Dommelige en drukkende p” in ’t hoofd; ’t mergagtige gedeelte der hersfenen beftaat meest uit weivaatjes;, deeze nu met die verdikte ftoffe bezwangerd 2упіе , moet er volftrekt eene drukking , en uit dezelve dommeligheid en pyn, gebooren worden, —— Spatten en oploopende bobbels op de beenen; de omloop hier het traagfte zynde, kan de in ’t lichaam gevormde kwaade ftoffe, door de wet van zwaarte, gereeder naar beneden dan naar boven gevoerd worden, en uit het dun еп fcherp bloed , gepaard met die kwaade (toffe , kùnnen дап gemakkelyk „Aderbreuken ont(taan (deeze ziet men ’t meest by hun, die zich in hoeken en gaten verfchuilen);s ja zelfs door het minfte uiterlyk geweld worden "er blaauwe vlakken gebooren, welke nergens anders uit voortkomen, dan wyl de vaten niet in (аас zyn, eenig uiterlyk geweld te weêrftaan 3 zy berften , ftorten het bloed in "tr celleweefzel uit, en veroorzaaken dus eene witvaating. — Bloedftortingen , voornaamelyk uit de longen; deeze zyn mede haaren оог: Sprong verfchuldigd aan den kwaaden aart van ’t bloed, `t welk, de vaaten der long doorknaagende, bloed/puuwin- gen verwekt, ja dikwyls eene ongeneêslyke Zeering ten 5е- 23e VERHANDELING OVER DE SCORBUTUS , gevolge heeft. Deeze is ook mede de oorzaak der уег- dere bloedftortingen. — Wy weeten , dat de maag veel bloed noodig heeft tot de verteering der /pyzen, om door haare warmte de kooking te bevorderen ; zulk eene flegte bloed{taat nu kan geene vereischte warmte aanbrengen 5 hier uit eene gebreke e fpysbereiding , verftoppingen van het. Maag- en Alv eesch-fap Van de Lever- en Galblaas-gal , eindelyk benaauwdheden, enz. — Verftyving der gewrig- ten; in de holten der geledingen word een zagt glibberig уор afgefcheiden, om ze te gemakkelyker te doen bewee- gen; die itoffe nu verdikt zynde, moeten ze noodwendig minder beweeglyk worden , ja, na eene langduurige rust, geheel verftyven3 ook gebeurt het dikwyls, dat ег van dit vogt gezwellen in de gewrigten geformeerd worden, — Eindelyk bereikt deeze ziekte zyn hoogften trap; ’t ge- heele lichaam peemt eene loodkleurige gedaante аап, zyn- de het gevolg van de uitvaating , еп de Lyder eindigt door een of ander toeval zyn ongelukkig leven. - De oorzaaken deezer ziekte zyn menigvuldig. Ik zal dezelve afleiden van de gefteldheden der lichaamen, en de bykomende om/tandigheden ; als zynde, naar myn inzien, ber gemakkelykst te verftaan. De Gefteldheden zyn: 1. Een door armoede uitgemergeld lichaam , waar uit dus ook een arm vogigeftel gebooren word. 2. Een lichaam, verzwakt door het misbruik der Wellust. g. Een zwak kwaadfappig lichaam. En eindelyk 4. Wanneer men naauwlyks uit eene voorafgegaane ziekte herfteld , of aan landziekte onderhevig is. l De Omftandigheden zyn: 1. Het aanhoudend gebruik van flegt voedfel, b. у. oude gerookte of gezoutene fpyzen , oude meelfpyzen, bedorven water, enz. Alle plantgewas- fen hebben een byzondere kragt in zich tegens het be- derf der vogten , daar integendeel gezoutene of bedorve voedfels meerder bederving veroorzaaken. a. Het mis- bruik van fterke dranken. 3, Eene ongewoone levensma- nier; wanneer men zich uit een drooge landftreek ter Zee begeeft in een ziltigen en vogtigen dampkring. En eindelyk 4. Eene ongewoone maat van koude en hitte. Dat de koude en hitte voornaame oorzaaken van de Scor- butus zyn, leert de ondervinding. — Worden niet, door de koude „ de vaste deelen meer en meer (гатеп getrokken, en de vloeibaare dikker gemaakt; еп word de circulatie ' hier miet ten deele door geftremd? Is daarentegen de koude niet VOOR ZEREVAARENDEN. a83 piet te hevig, te weeten zodanig, дас. de verdikte ПоЛе nog door de vaten kan omloopen , dan zal er ook geen Scheur- buik gebooren worden; maar wanneer ze te hevig is, ver- meestert ze de Natuur, еп de Scheurbuik is ‘er het ze- kere gevolg van. De zodanigen vervallen dikwyls-in een diepen flaap, om pimmêr te ontwaaken, De hitte verzwakt de vaste deelen, en door de fterke en veelvuldige uitwaasftmingen worden te gelyk veele dunne vogten afgefchbeiden ; bet verdikte blyft te rug, ец zer ontítaat een Scorbutus. - К De voorbehoeding van deeze ziekte hangt veelal af van den Scheeps-Bevelnebber zelven; hy immers is doorgaans de verzorger der Viélualie en andere Scheepsbehoeften; het ftaat aan hem, of hy deeze goed dan Перт wil bezorgen 3 en daar de beweeging het grootfte voorbehoedmiddel is , heeft hy magt, dezelve te ordonneeren. О. Zo dra Dezelve nu merkt, dat de Matroofen hunue gewoone vlugheid: gedeeltelyk verlooren hebben, moet hy hun veel beweeging laaten. neemen, en vooral niet lang laaten flaapen; het koud bad is hun zeer voordeelig; Da” Niet minder nuttig is het, wanneer de Matroos ’s more ‚ gens zyn gewoon rantfoentje ontfangt, dat hy het zelve verfterkt met ееп аап wal daar toe vervaardigde Pap (dees ze bereid men uit eene maatige hoeveelheid Peruviaanse fechen bast , Cascarilla , Engel- en Peperwortel, waar оу men nog een gedeelte Engelsch Mostert-xaad Кап voe- en, te zamen getrokken op: een paar Keldervlesfen: randewyn), en met dit aftrekfel kan men veilig contis nueeren. | ` De oorzaaken nu en de toevallen deezer ziekte. aangee toond hebbende , zal ik tot deszelfs geneeswyze overgaan. Een flegte bloedftaat vordert geene andere dan bloedvpre beterende middelen, gepaard met. de bovengenoemde aans wyzingen. Ek verkies hier de middelen uit het Delfryk, wyi die uit het Plantenryk wel temperen, maar door- gaans te gelyk ook het vefcl-geftel verzwakken, °t welk, in deeze ziekte reeds te veel verzwakt is. | Dezulken dan, die hunne voorige vlugheid verlooren, en de bovengenoemde voorbelioedende middelen gebruikt hebben , egter in de Scheurbuik vervallen, geeft men een drank , beftaande uit één pint Gortwater , 2 of 3 loods Geest уап Koperrood, en zo veel Zuiker als genoeg is; hier van- laat men alle uur een thee-kop gebruiken. п ип 284 VERHAND. OVER DE SCORBUTÜS, VOOR ZEEVAARENDRN, Hun gewoone drank moet beftaan uit water, azyn, een gedeelte Geest van Koperrood en Zuiker. De Zuiker een zeer goed tegen/cheurbuikig middel zynde, moet mem daarom veel laaten gebruiken. , De Mout еп Нор, waar mede veele Schepen voorzien хуп, zyn ook zeer gefchikte middelen in deeze ziektes en zyn van vry veel nut, wanneer men van ieder één handvol met ееп gelyk gedeelte Zuiker op één put/e water in de Zon laat gisten, en dan, zo gistende, 4 à 5 glaasjes °ѕ daags er van laat drinken. De Zuurkool is mede een der beste tegen/cheurbuikige middelen ; en het is waarfchynlyk de reden , waarom de vermaarde cook op zyne reizen geene Manfchappen aan deeze ziekte verlooren heeft, wyl hy zich °t meest voore ` zien had van Zuurkool en Ryst. Alle Landen hebben haare tegenfcheurbuikige. middelen. Om maar alleen Van Groenland te {preeken , een landftreek , die zo zeer gefchikt is ter voortbrenging van de Scheur- buik ; wanneer een Bevelhebber genoodzaakt is zyn volk daar aan land te zetten, kan hy geen heilzaamer voorzorg neemen , dan fterke ep aanhoudende lichaams-beweegin- gen, op de Beerejagt te gaan, еп, na deeze Dieren ge- ооа te hebben, het noch heet еп gistend bloed ’er van te laaten drinken, еп dan weder fterke beweeging te maae en. Eindelyk , geen Bevelhebber behoeft bekommerd te туп, by het aanlanden in ongezonde oorden, het volk, aan de Scheurbuik laboreerende , aan land te zetten ; in tegendeel is het zeer goed, mits hy maar zorg draage , dat zy veele en rype vrugten gebruiken. Zie daar eene Verhandeling, alleen gefchikt voor Zeg, vaarenden , еп, naar myn inzien , verftaanbaar genoeg, om van dezelve een goed gebruik te kunnen maaken, naardien de Cuur , hoe eenvoudig -ook , door ondervin- ding gefchraagd is. Ik hoope maar, dat myne moeite niet ennut zal geweest zyn. _ wAARe WAARNEEMING , WEGENS DE SPRINGHAANEN. 285 WAARNEEMIENG , WEGENS DE SPRINGNAANEN. (Uit het Engelsch) t D: Springhaanen, waarvan men in de Schriftuur en by уее!е Oude Schryvers gewag gemaakt vindt, zyn ееп . foort van Infecten , die , hoe fchadelyk owk voor velden en. boomen ,onfchadelyk kunnen gebruikt worden. De Parthers, Ethiopiers en Arabieren houden ze zelfs voor een lekker beetje. Naa de Springhaanen,: доог middel van rook , ор» klimmende uit het vuur beneden aan de boomen опоо» ken, te hebben doen nedervalten , zouten zy dezelve, en droogen ze in de Zon, door welk middel zy ze een geheel jaar ten voedzel bewaaren. JOANNES DE DOOPER at dezelve met wilden Honig , volgens de gewoonte der arme lieden van zyn tyd. | d Zomtijds vertoonen zich de Springhaanen in Afa en Africa їп zulk eene verbaazende menigte, dat ze de lugt verdonkeren, en in een ‘oogenblik de vrugten en kruiden: van ееп geheel- Landfchap ‚ waar zy nedervallen, vernie- len: de menigte der geenen die fterven befmetten de lugt, en veroorzaaken ziekten. э 15 waarfchynlyk dat deeze Verfchynzels de Harpyen der Ouden zyn, die kwamen om zelfs de fpyzen van de tafel des Konings van Bythine te verflinden : en indien wy ‘er by in aanmerking neemen, dat CALAIS en ZETHUS, de Kinderen van Boreas, de Harpyen uit dit Land уегігее- ven , en vervolgden tot de Eilanden van Strophades , die in de PFonifche Zee liggen, waar zy dezelve deeden ver- gaan › zal deege geheele verciering hier op neer Котеп, t de Noorde' Winden de Springhaanen na die Zee ge- dreeven hadden. Еп het gaat vast, dat niets gewisfer een Land, met deeze Infecten bezogt, van die plaag verlost dan een fterke Wind, die ze na Zee voert, waar zy onfeilbaar moeten ‘omkomen. | ` MENG. 1792. NO, 7e у | Sp: © "` ZOGENAAMDE TOVERKRISGEN, BERIGT, WEGENS DE ZOGENAAMDE. . TQVERKRINGEN OP DEN GROND. (Uit Мг, rownrer’s Journal in the Isle of Man.) menigmaal een oog vol verwondering ge эр de Groene Kringen , die zich opdoeii ze Heiden en gemeene Velden , in vers уап Engeland; doer het gemeene Volk 1 van Toverkringen beftempeld. Ik be- + iudien het mogelyk ware, de reden te waarom ze zich doorgaans in een krings- vertoonen, als mede, waarom het Gras, am $ Broeit, 70 veel verfchitt van het Gras op. den grond daar omftreeks door een donkerder groene Kleur. — Ik vond verftheide bruine Wormen , toen k veele zooden opligtte 20 verre de losfe grond het toe- ier, eenige deezer waren in beweeging andere in rust; maar verre het ootfte gedeelte in beweeging, met dè Koppen їп dezelfde rigting, even of zy elkandér ver- der. Ik zag dat de grond veel E gemaalen was dan ор de „laat. gan, waar ik die Inten niet а tele: ais van den grond kan ons zee geen ep ‚van het donkerder groen c iende, rasplanten ; doch waarom deez erans беду werken, en zich in een gaat yne bevatting te boven; en, mt ` rs id Fopervertellingen ten dien aanziene in ’ vol bezit van bo Geloof laaten. E OPKOMST DER LETTERKUNDE EN. KUNSTEN , те” KLEIN ASIE, NAAGESPOORD. ` Ontleend uit a View of Ancient Hifory, including the Pro- grefs of the Literature and she Fine Arts. By WILLIAM RUTHERFORD , D, D. Mafter of the Academie at Ux- bridge, Vol. 115 ten deezen Jaare uitgekomen. tterkunde , Smaak еп Weetenfchap, in Klein Afie ' oorfpronglyk , werden allengskens , uit dat Gewest, " . лса шс "` We DE OPKOMST DER LETTERKUNDE, IN KLEEN ASIE. 267 over Griekenland , Italie en Sicilie verfpreid, mmm "E Ig een onderwerp der naavorfchinge waardig, dp oorfprons= gen ор te fpeuren, die mede gewrogt hebben tot den op, en voortgang der Letterkunde en Kunften in Fonia,. Eene leevendige aandoenlykheid voor de Werken dee Natuure is het eere vereischte in het Charater уай den Dichter of den Schilder. De verfchillende Ryken der Aarde zyn door de Natuur onderfcheiden door eene byzondere gefteltenisfe , eene ftoutheid van trekken of eene zagtheid van uitdrukking. De Westkust des vasten lands van {Йе wordt algemeen erkend voor een der vers maaklykfte Landítreeken in de wyde Waereld ; opmerkenss waardig van wegen de vrugtbaarheid des Gronds , en Griekenland overtreffende in ’t geluk der aangenaame Luguftreeke , niet min behaagelyk voor de zinnen dan verleevendigend voor de verbeelding. Het vrolyk en lachend voorkomen van een fchilderachtig Gewest ,- on- der een onbewalkten Hemel, verdeeld in heuvels еп das len, doorfneeden van rivieren, gebrooken door, bazijen en voorgebergten, en vercierd met natùurlyke fchoonhes den еп verrukkende gezigten, verwekt die aandoeningen, welke de geboprte geeven aan de Diíchtkunst. een met de Natuur in haare begunftigde plaatzen en vermaake lyke fchuilhoeken , voelen de Menfchen: met nadruk, ей even lugt aan hunne aandoeningen door eene bezielde braak, die men gelooft uit inblaazing: te ontftaan,. Her beroep van een Bard , ’t welk van zo veel aangelee genheids is in alle barbaarfche Tydperken, trok omtrent den tyd van den Zrojaan/chen Oorlog › en даагпаа, by- zondere aandagt, en wekte eerbied, In deeze Кешеп was de Godsdienst ееп der eerfte beginzelen van het Staatsbes ftuur, én Dapperheid was de voornaamfte Deugd die bes wondering verwekte. Maar de Darden bragten het meeste toe tot het onderfteunen van het Godsdienstftélzel , door hunne Theogenien , of Geflachtiysten en Gefchiedenisfen deg Goden, en preezen de betragting ten fterkiten aan door de fchoone Gezangen, waar mede zy de heilige Plegtigheden vercierden. Terwyl zy de Meníchen tot Godsdienst аап» Гроогдеп door den lof der Goden op те heffen , bezielden zy hun met Dapperheid, door den roem der afgeftorvene Helden te zingen. Beide deeze hunne bedryven waren won- der wel gefchikt om den bygeloovigen ‘aart en hoogvliegende ‘verbeelding, de heerfchende Charactertrekken der Griekfcht Vóór Stammen in vroege Eeuwen, ve treffen,. 2 p- ran m y "ш" _ 488. DE OPKOMST DER LETTERKUNDE „Vóór de uitvinding der Letteren en de vermenigvuldie ging der Boeken, verkreegen de Meníchen hunne ki 1- digheden, gelyk ULYSSES, ,, door veele Steden те Er zoeken, еп met veele Menfchen te verkeeren.” De hoo, ~ agting en eerbied aan het Character van een Bard: g- hegt, verzekerde dien rang van Мепісһеп een welkom onthaal op alle Godsdienst-Feesten, еп by openbaare Plegtigheden. | е Characters еп Gebeurtenisfen уап een ruwe еп оп- befchaafde Eeuw, waarin de Menfchelyke Natuur vry еп wild werkt , en de Се[сһіедепіѕ veel van een Roman heeft, zyn zeer puntig voor het Helden -dicht. А De Trojaanfche Oorlog , іп welken geheel Griekenland zich tegen Ze vereenigd hadt, het lot des Gezins van PRIAMUS , еп de val van zyn oude Koningryk , de omzwervingen en lotgevallen der Trojaanf/che en Griekfche Helden, naa het inneemen van Troye, openden een ruim veld voor dichterlyk verhaal en befchryving , еп boodt voorwerpen aan, gefchikt voor de waardigheid der Zang- godinne van het Heldendicht. i Homerus was zeker niet de eerfte, fchoon de geluk- kigfte, Bard, die dit werk ter hand floeg. Homerus leefde vóór de wederkomst der Heracliden in ‚ Griekenland (*). Naa die gebeurtenis bewerkten de groo- te Molifche еп JFonifche Uittochten eene volflaagene om-. wenteling іп den (аас van Klein Afie, en vervulde "rt zelve bykans geheel met nieuwe Inwoonderen, р : е С°) MILFORD, Pe 160, wem ef WE `1 IN KLEIN ASIE. ' 280 De Æolifthe. Uittocht volgde onmiddelyk op de ver- meestering van Peloponnefus, door de Afitammelingen van HERCULES. PENTHILUS, een der Zoonen van ORESTES, vergezeld van veelen zyner Landgenooten, vormde eene Volkplanting in Eukea, MALAUS en CLENES, Uit AGA- MEMNON voortgefproten , verzamelden een aantan Pelo- Ponnefifche Vlugtelingen in Locris, en vandaar overtrek- kende іп Klein Afie, bouwden zy de Stad Gima. Dus werd de geheele Zeekust van Cynicus aan de Propontis tot de Rivier Hermus , als mede het Eiland Lesbos, ver- vuld met uitgeweekenen uit Beotia en Peloponnefus „еп kreeg den naam van /ойе. De groote Jonifche Uittocht greep plaats іп een laater tydperk ‚ еп werd begeleid door NELEUS en ANDROCLUS 3 de jonger Zoonen van coprus, by de opvolging van ми- DON tot het Archontfchap. Dezelve beftondt uit eene groote menigte Gelukzoekers , veele Atheners, en meest alle de Jonijche en Mes/adifche Familien, die, van wegen den Dorifchen inval ‚ de wyk na Athene genomen hadden. Zy namen bezit van Klein Afie van de Rivier Hermus zuidwaards tot het voorgebergte van Pofideion , te gader met de ryke Eilanden Chios en Samos; еп zich vereent, gende met alle de Griek/che Inwoonderen , bouwden zy twaalf Steden, die in rykdom en magt aanwiefchen: naam- lyk Miletus, Ephefus, Mr, Lebedos, Priene, Colophon , Teos, Erythrea, Phocea, Clazomene , ‘Chios en Samos, waar Smirha naderhand aan werd toegevoegd, van de Æoliërs verkreegen. ——— Deeze Steden, fchoon afzonderlyk be- ftuurd door haare eigene Magiftraaten, hadden eene Staat- kundige verbintenis met elkander, en hielden, by voor« komende gelegenheden , eene algemeene Vergadering, waar- in zy over de belangen des Bondgenootfchaps raadpleeg- den. Het Grondgebied in deezer voege verkreegen , op de vaste Kust van Afie, ftrekte zich naauwlyks op eenige laats tot veertig mylen van de Zeekust uit, doch by- kans vierhonderd in de lengte van het Noorden van Ж әш tot het Zuiden van Fonia. Zuidwaards van deeze Landftreeke, еп in dien hoek van Afie , welke den naam behieldt van Caria , grondvestten de Trabentaanen Halicarnasfus, welke Stad fchielvk de Moederítad overtrof. Нег naby gelegen Eiland Rhodes werd vroegtydig bevolkt door een Griek/chen Stam, en is beroemd door HOMERUS , van wegen zyn voorfpoed en magt. Door eene gelukkige peegeeringsvorm, en eene ge- 3 Zë, е» 290 DE OPKOMST DER LETTERKUNDE! zegende bevlytiging ор den Koophandel, bloeiden de Rhoe diërs vroeg in Kunften en Wapenen, en breidden hun zag uit over een groot gedeelte van het nabuurig Vas- teland. Halicarnasfus en Rhodes waren de twee voor- naamfte Griekfche Staaten іп Afie, welk Volk den naam van Doriërs aannam. | - De Volkplantingen die па Fonia van Athene verhuis - den, naa den dood van сорков, en de afichaffing der Koninglyke Waardigheid, bragten met zich de beginzels van Vryheid, die ‚ten\deezen tyde, de Atheners kentekende ; én algemeen werd in Gri ла. Terwyl zy hetzelfde vernuft, dezelfde geestdrift , en °t zelfde dichterlyk en be- hangend Stelzel behielden, ’t geen zy van hunne Euro- che Voorouderen ontleenden , bezaten zy voordeelen „ zonder aan hun eigen.: Г Afgemat door inwendige verdeeldheden , en van een gefcheurd, door het dingen der ftrydende Partyen, om de óppermagt, bleef Athene. arm en barbaarsch tot den tyd van SOLON; doch haare Volkplantingen in °t Oosten ge- nooten’ diepen Vrede , en verkreegen fchielyken voorfpoed. Door hanne nabygelegenheid aan Phrygia en Lydia, de best aangekweekte en rykíte Gewesten van Klein 46е, keerden zy de kunften van Kiew en fchranderheid , Wot te verwen, de Goud-Mynen te bearbeiden; zy wendden’ hunne aandagt op.buitenlandfchen Koophandel , door de Phrygiërs en Lydiërs verwaarloosd. mon- den der groote Rivieren in hunne magt hebbende, en wel- gelegene Havens bezittende , maakten zy fchielyk zulke ote vorderingen in Zee- en Binnenlandfchen Handel; dat verfcheide hunner. Steden, inzonderheid Miletus, Co- lophen en Plocea, in Weelde en Rykdom toenamen (*). >э— In de achtte Eeuw vóór CHRISTUS , hadden sy meenfchap met Egypte, en voor een geruimen ‘tyd den апае ор dat Ryk alfeen in hunne magt. d - In deezer voege gezegend met de voordeelen der Natuu- уе , en verrykt door het geen de Kunst daar aan toevoeg- de , voelden zy eene begeerte tot nieuwe en verfynder vertmaaken; zy begonnen de fraaije Kunften en Vermaa- ken aan te kweeken , die uit gemak voortvloeijen en der „Weelde ten dienfte зап. Fraaiheid , vrolykheid. teder- heid, en zomtyds deftigheid, kenmerktekenen de Foni/che Zanggodin. De driftige en tedere saPPHO ademde de am- d C°) $тклзо, р. 588. oe 10 ÈLEIN ASIR. | воз Aoentykheid еп vuurigheid der Liefde; terwyl haar Min- haar ALC2US, fchoon hy voornaamlyk zich tdelag op °t vrolyke ‘en lustige , een vernuft bezat, gefchikt tot ont derwerpen van ernsthaftiger aart (*). Dartele vrolykheid } de vermaaken der liefde, en van den wyn, zyn alleen de ftoffen , door ANACHEON bezongen, gelyk ze ook de voors werpen waren, die hy in zyn leeven zogt. Het charaftef van ееп fraaijen Wellusteling (traalt algemeen door in zyné werken, en zyn ftyl onderfcheidt zich door ееп oorfprons gelyke eénvoudigheid, zuiverheid en zagtheid. De tedere SIMONIDES vierde bot aan de klaagende toonen van het: Treurdiëht, en deedt het hart in droefheid (тегеп. STe: SICHORUS floeg hooger toonen, еп zong van Veldflagen ен Helden. Maar van deeze Dichters, by de Grieken be roemd , en naagevolgd door de Romeinen , zyn flegts eenige brokken overgebleeven, genoegzaam om ons te doen klaa- gen en bejammeren het Verlies, door de vernielende hand des tyds geleeden. dE De Schilder , еп Beeldhouwkunde, zo wel als de Dichts kunde, kwamen te voorfchyn onder de vermaäklyke en bezie- dende Lugtftreek van Zeng, De Godsdienst der Grieken , zo gunftig voor de Dichtkúnde , was niet min bevorderlyk aan het voortzetten der andere Kunften van naavolging: Wanneer rykdom en befchaafdheid onder een Volk inge- voerd zyn , haakt hetzelvė na Tempels hunner Godheden waardig , en Standbeelden die derzelver volmaaktheden vertoonen, еп fchygen weezenlyk te maaken. Пе Volks- dienst was gelukkig gefchikt voor den Schilder en Idhouwer. Afgetrokken Weezens, en bovennatuurkun- dige Kragten, kende men niet іп de Griek/che Godgeleerd- heid. (*) Оимти, Lib. X, Cap I. V4 293 DE OPKOMST DER LETTERKUNDE, IN KLEIN ASIE. In de zevende Eeuw vóór onze Jaartelling vercierden- de fraaije Kunften en Voortbrengzels der PFoniëren de ryke Hoofdftad der Lydi/che Koningen, en werden dee zelve verfpreid in de heerfchappyen der Europifche Grie- ken. _Ontrust door de invallen der Cimmer/che Horde, vertrokken veele der олі/сле Kunftenaaren na de wek vaarende Steden Sicyon en Corinthus, waar zy befchere ming en aanmoediging vonden. BATHYCLEs, ееп Inboo- reling van Magnefia, beroemd van wegen de Schilders daar gekweekt, nam zyn verblyf te Sparta. Op last van den Raad vervaardigde hy den Throon van den Amycle- fechen Apollo, de Standbeelden van Diana Г.еисорһтупе, de Gratien en de Hore, en alle de andere cieraaden, waar- mede die Tempel praalde, In de volgende Eeuw verrykten SCILLIS en DIPEMUS, Inboorelingen van Creta, veele Steden,zo in Europa als in " Afie, met hunne Meesterftukken , en kort daarop fchon- ` ken ANTHERMUS en BUPALUS аап de Waereld die Kunst- ftukken, welke tot bewondering geftrekt hebben van de verlichtte Eeuwen van Griekenland en Rome. De Ring van POLYCRATES, de Tyran van Samos, gemaakt door POLYDORUS , en waarvan PLINIUS (*) met zo veel op- hefs {preekt , was desgelyks het werk dier Eeuwe. (©) Puin. Lib. XXXVII Set, 4. geenen Aan de Heeren Schryveren der Algemeene Waderland- Sche Letteroefeningen. WEL EDELE HEEREN! ` ndien U Wel Ed. den Leezeren van uw veel geacht Maandwerk eenigen. dienst meent te doen, met het inruimen eener plaats in het Mengelwerk , aan eene Lee- vensbefchryving van een of ander voornaam Hoogduitsch Gelcerden, 200 door hun zelven, als door anderen op- gefteld, zal het my aangenaam zyn U Wel Ed. daartoe van tyd tot tyd iets te leveren. | Ik ben met alle achting WEL EDELE HEEREN! Zyderveld, - U Wel Ed. D. W. Dienaar , den 24 May 1793. С. MÜLLER, V. D, M. , LE LEVESSBESCHRIVING VAN J. в. KOPPE. 293 LEVENSBESCHRYVING VAN JOHAN BENJAMIN KOPPE. (Naar het Hoogduitsch.) Oi alle groote Godgeleerden van den tegenwoordie gen tyd, is ‘er geene, welke in alle deelen еп zaa- Кеп, die flegts van eenen Godgeleerden gevorderd kun- nen worden, met zoo veel geluk en roem arbeidde , dan de der geleerde Waereld , als mede het gansch Kerk- en School-wezen , al te vroeg ontrukte Hanoverfche Kon- fiftoriaal-Raad, eerfte Hovprediker en Generaal Superïnten- dent, Dr. JOHAN BENJAMIN KOPPE. — Maar het is niet flegts uit hoovde zyner zeldzaame, veel omvattende, ge- leerdheid, zyner diepdoordringende fcherpzinnigheid, zy- пег rustlooze werkzaamheid, dat zyn dood algemeen be- treurd word ; neen, het waren zyne belanglooze edele werkzaamheid, zyne zagte menschlievende denkenswyze zyne geneigdheid om overäl het goede en elukzaligheid te fligten en te verbreiden ‚ waar hy flegts konde, welke by de aanzienlykften des Lands welmoedige traanen dee- den gebooren worden , en hem even zoo onvergeetelyk maa ken , als de werken , welke de roem zyner geleerdheid ‘voor Eeuwen lang gegrond hebben. ——— Нег is over het algemeen moeilyk te onderfcheiden, wat men meer in den Zal. КОРРЕ nâderhand gemaklyk viel, om Leèêrredenen van еей uur lang, in even zoo veel tyds, volkomen in het geheu- en te prenten, bragt het in de ziel van het denkend End eene “menigte van denkbeelden ; maakte het op meerdere dingen opmerkzaam, en verwekte in hem vroeg- tydig die achting en lievde voor dat Boek, welke hem, geheel zyn leven door, bybleev. Zone Schooljaaren bragt hy op de voortreffelyke Schoolen, welke Dantzig tot het vormen van jonge lieden heeft, доог, en trok A door “zyrién iever, zyne bekwaamheden еп de beminnenswaar- dige befcheidenheid , waàrmede һу, overäl, waar hy kwam, de liefde en harten der menfchen innam, de op- tmerkzaamheïìd zynêr leermeesteren tot zich. Voornaam- Тук hield hy zich bezig met de beöefening der Oude Taa- Yen, en drong hier reeds dieper in derzelver geest їп, dan men op deze Јааре Schoolen gewoon was; het Hebreeuwsch behaagde hem het meest, en hy maakte hierin zoo veele vorderingen , dat hy, zonder groote moeilyk. 