VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Men zou naruurlyk verwagten, dat, in ontwerpcn van aaa^ gcilegenheid, wanneer de Geheimhouding iioodzaakiyk is, dc- 2dve althans in agt genomcn zou worden: aJs, by voorbecld» in Zamenzweeringen ; en nogthans vinden wy , ddt , 't zy door baast, vergisftng, of onbedagizaamheid , gecn een van tien,zon- der ontdekt te worden, tot (land kom^n. 't Is een goedc Scei- regel: Servetur ad imum qualis ah initio, Indien men de helfc d&r voorzigtigheid , weike men in den aanvang gebruikt , in de volvoering behieldt , de uitilag zou zo dikwyls niet feilcn. De Gefchiedenis aller Volken wyst uit , dat de Zamenfpan- ners, 't zy in eene goede, 't zy in eene kwaade, zaak, voor ontdekking vreezen, wanneer 'er gcen grond voor is, en door jets te lang uit te ftellen, door het aan veelcn toe te vertrou- wen , enz. zich een (legten uitflag berokkcncn , hoe. gocd ook het begin moge gewecst hebben: maar verondcrfleliende , dat *er geen van alle die toevalligheden gebeure, en allcs op een gunffigen voec voongaat* bceft nogthans de ervaarenis gelcerd. GSHEIMHOUDING i dat eene onbedagte tritdrukking, gcuit in dc vervoering vao m fchynbaar gclukken des aanllags , ten verderve fbekt van bem^ van wiens lippen het gcjeim uitlekte. Wy Icezen, in hec Loeven van nero, dien Gees/el van 1^9. ififf, van veele Zamenzweeringen tegen dien Dwii^land,cn 7\ogthdns llaagdcgcen duezer,door gebrek aan Gebeiinboudiog; want ik reken den Opftand onder galba voor geene Zamen. zweering f dit was een opcnbaar bedryf. £cn onder aJie die Zamcnzweeringen was aangelegd door weinigen , en ooder deezen bevonOen zich Raadsheeren. Zy hadden de volroenng toevertrouwd aan een onkel Man » die Itout en onvenchruidea was; en de zaak met zulk eene heimlykheid behandeidc, dat allcs een gunitigen uitHag aan hunnen toeleg hcloo^de. Daiit hun Uitvoerder, op-de Markt wandclende, zag een vermc'ig. den hoop Volks ; onder denzelven een Man , in kecenen geJ klonken , die, den Dwingeland beledigd hebbende, na de gevangenis geleid werd. Getroffcn rtict mcdelydeu- op dat ge- zigt, volgde hy,bedagtloos,op, de gevolgen der inboezemf^geQ van dat oogenblik, ftapte na den Gevangenen toe, en fltiiircT' de hem in 't oor : „ Zock dc ftrafbefening tot morgcn le vw- „ wyien: want aJs gy dan Iteft, zal nero u nimmcr xct dooJ „ brengen." De Gcvangene vermoedde hier op war 'er gaaodef was , en werd te raade om voor zyne eigenc veillgheid le zor- gcn. Diensvolgens verzogt hy, den Kcizer te mi^en z/enr verhaalde dien het gebeurde, en wat hy vermoedde. Dc Onr- dcfckcr werd terftond opgezogt, gevar, en belced, gepyn;^ zynde, alles. Dus blcef nrro voor dien tyd bchouden. ' Op een anderen tyd fpande piso, een aanzicnlyk en opregt Man, tegen zyn Mcester zamen, cn hadt veelen dcr voor- naamften in dc Stad op z>'ne zyde,- maar een der Verbonde- llngen alles verhaald hebbende aan epicharis, eene Vrouwcy ontdcktc dceze den toeleg aan voluscius, een Gemeensimn; hoopcnde dien tot Medcpligtigen te maaken. Hy egier oof* decide het beter, voor zich eene zekere beloohing te verfajt gen, dan dat Rcrne vry zou wordcn, en oncdekte aan jwn> *t gchccie gehcim. Epichakis werd twee kccren gepynigd; mw alle vcrgfjcding, die zy met mogelykheid kon gceven, willeodc toebrcngen, loehcnde zy alles, en, in de gevangenis op^oo- ten z>nde, verhing zy zich aan haar halsdoek; anderen, cgtefi bekenncnde, wat men uit haar niet hadt kunnen baalen, wer- den met den dood gcllraft. — — Plinius gewaagt van »to ren anaxv chus, die, gevat zyndc , licver dan het gehcim » onidckkcn, zyn halve Tong al bect, en den Dwingeland in 1 aancrcz'rgr fpoog. Maar, dowyl Gehcimhoudii^g in onze eigenc zaak noodig if voor ons zdlhelang, \'erdicnc.dezelve zo vcel lofs nict, ^ ^\cl wannccr dezetve anderen bctrrfi ; 'On* wninccr dc Sqlity-. EN STILZWYGENHEID. $f§ Ipenheid uit geen ander beginzel voorrkomtt dan dat van Trou- \ve en Eerlykheid , is dezelve allcrlofvvaardigst. De Dienst- bode, die , hoe zeer gcdrongen, wcigert zyn Meester te ver- raaden, is zo beminnenswaardig als zeldzaam. Zulke Diensc- bodcn hadt iiLANCus, die, toen de N'yanden huns Meesters zog. ten le weeten te komen, waar deeze zich verborgen hadt, het moedig weigerden,' liever verkiezende dc zwaarfte ftraffen to ondergaan: dc veiligheid huns Meesters was 'er hoc gevolg van. De Ouden hadden zulk een diepen eerbied voor de Geheim* bouding en de Stilzwygpnhcid , dat zc Altaaren en Tempels ter eere daar van oprigiten. Ovidius , fpreekcnde van de Of- ferande, aan dc Godinne der Stilzwygeohcid toegebragt, ge- waagt van een oude Praaimoer, zo inapagtig van tong, dat zy, aan dc Stilzwygenhcid offerende, te midden van den eer- dienst, dezelve niet wist te beteugclen. Zy werd niet ver- hoord. ZfiDELYKE BEDENKINCEN. r is nicts zo vcrderflyk op den aardbodcm , dan dc vcrvolg^ / zugt ; het zy dezelve ontfta uir verlchiilen in den Gods* dienst ; het zy dezelve haren grond hebben in Staatsbelangen. — — Dc Vcrvolgzugt fmeed veeliil de ketenen voor dc On- fchuld , en dc (Iroppen voor dc Onuozellieid. Zy ver« bittert den mcnsch tcgen zyne natuurgcnooten ; en dorst naar menfchenblocd. Zy ontvolkt den Staat , verdcrft een Gcmcncbest , en heeft meer menfchen in Europa verUondcn, dan de pest. Philippus de llde verloor , door de Vervolg- 2ugt, een fchoonLand,LODEWYic dh. XlVdc.zyne bcste en ge- goedftc Onderdanen. — Anderc Landen, en wy Hollan'. dcrs voornaniclyk , deedcn ons voordeel met des Konings dwa» Ifjigen, en de dwaasheid van Vrankryks ongelukkige Staatkun- de. Kundcn en Wctenichappen , Koophandel en onnocmelyko Schaiten , bragten de Vlugtelingen, die wy met opene armen ont6ngcn , tot ons over ; wy maakten *er gocd cebruik van, en vcrrykten 'cr ons Land mode; terwyl Vrankryk verarrade, en geheei wicrd uitgeput. — Te Jaat zag dc Vorst zyne dwaling , die niet te ^ herfccllcn was ; en dc Ichadc , welk dai; Ryk door zyne dwaze Staatkunde toen lecd , was bykans on* herliclbaar; her Ryk was althans in zyne inwcndige geftcldheid dermate verzwakt , dat het dc gdcdcne fchade niet, dan na vccic jarcn , cn niet , dan door mecrder in fcliiklykheid , is te * bovcn gckomen. Wclke fchoone voorbeelden voor an- ^icre Ryken en Gemcncbesten , om ^cr zich aan te fpiegelcn; ten Z£D£LYICE BBDfiNKINGEN. «n e'ndc zich te wagten voor eene Staatkunde, zo yetierSyk voor ecn Gcinoncbcst, Hei is eene grooie dwaashcid , en vcdal een bcwys eencr hgc zielc, al rc vcci re wiilen praieii, en zyn gecst over al- les te laten. Dc voorzj^^tighcid vordert opJettcnha'd, en (te wyshoid zici tyd, plaais enftowden, aan. Een wys man brci- cklt zyncn inond, en bedwingt zync tonge , wanneer hy ziet, liai fprcken zou Icliaden, en het zwygcn voordeel kan doeik Docii hy 7.w'\\!^t niet fill, wannccr het fpreken noodzskdyk van hem gcvorderd word. Een Ihapper is een last io de «- inenieving , en vooral, wanneer hy hoog van ziclizclveu denkr; zo een geval word hy volftrekc unverdraaglyk, Men fcbuwt ailerwege ziilk ecn man, oin dat zyn omgang dkoeti vevvcelt, en ecn zoort van geweld aandoet. Spaarzaamheid is eene gruotc deugd ; dan f daar ze met ta- re uiterftc grenzen paait aan de Gierigheid , kan ze voeiiigt ovedlaan tot ondcugd. Dikwils is het zccr moeljd}k» de uiteiftc fcheidspalcn dezer twee le onderlcheiden , en bicf door zlct men wcl cens iets aan voor gierigheid » 'c geen» hi den grond befchouwd , fpaarzaamhcid moet heten ; en we^rjn- legended word wd ecus iets voor fpaarzaamheid gcboudeni dat waarlyk gierigheid is. Het verdient zekerlyk geen- »ns den naam van gicrig , wanneer men heden dat gcen fpaart , het wdk men morgcn nu)et gebruiken. Maar dar is Gierigheid als men voor morgcn fpaart , 't geen geen uitfci /yd tot mcrgen; en dat men voiftrekt heden moest gebruiken. Dc voorzfgiigheid leert fpaarzaam te zyn op zyn tyd, en gdbrwk van iets te maken, wanneer het de nood vordert. Wat betaamt den mensdi meer dan Ncderigheid. Zfct hy op zichzclvcn, hy is nietig ftof en asfdie. Heden aIsecnb\oera, die 'A'dig en frisch zich vertoont, * als ecn Wocm die jeugdig bloeit , maar die morgen \n het ftof nedergebogw jjgt. Slaat hy het oog op zyncn Grooten Miker — wdk cen afTland befpeurt hy tusfchen het Sehepzel en den Schep- per — tusfchen hem en tusfchen God — eenen iifuand , vcd wyder dan de Hcmel is van de Aarde ! Hier op zync aandagt vestigendc , wat moet dit hem niet eene nederighcid in den boezcm (lorren! Wat verheft: gy u dan, o Menfchen! die, als Goden , op uwe minderen , met een oog van veragting , ne^ der ziet; die uwen Mcdemensch, uit het zelfde vicesrh cn bloed beflaande aJs, gy, mt verfmading , en als kruipcnde fla- ysxip aanziet! C. V. D- G. it MENGELWERK, TOT FRAAYE LETTEREN, KONSTEN BN WBETENSCHAPPEN BETREKRELYR. VERTOOG OVER DE MIDDELEN , OM DEN OUDEN DAO EERLYK EN DRAAGLYR T£ MAARBN. CUit het Engdsch.) De Grysheid is cent cierlykc Kreonei zy mrdt op den "iffeg dcr Gcregtigheid gevonden. SALOMO, Spr. XVI. 31. Het is eene bedfoevende bedenking, dat de Mensch ^ als hy in leevensjaarcn toencerat , van natuur ont- aart, en allengskens die tedere aandoeiilykheid verliest5 welke eene zyner uitmuntendfte hoedanigheden uitmaakt. De traan van meevvaarigheid , fchreef jtvbnalis, is het cerwaardigst kenmerk van Menschlykheid. Hoe vccl wezenlyke Tmert zomtyds moge veroor^aakt worden door aandocnlykheid van geftcltenisre , in 't al- gemeen wordt dit opgewoogen doof aangenaame crewaar- wordingen ^ die niet min weezenlyk zyn , en zorgzag- tend , om dat ze de vreugd van bedagtlooze vroiykheid niet opwekken. Het leed, voor een mcdelydend hart, is treffend ; maar de voldoeningen van tict zelve zyn niet min verheeven. Niettegenftaande allcs wat men gezegd hccft , van het geluk eener koele gefteltenisfc, zal elk, die de din^cn op den recbten prys beeft leeren Tchatten, deeze af bidden als een vloek, wclke zytie na- tuur vernedert. 't Is het ontkennend geluk van de dom* lie Beesten, verweezen tot de diepfte laagtc. Wic zoii wenfcheneen Beottcr te wezen, als zyn gcboortelot hem in Attica plaatlle ? Dan , hoe elendig de ftaat is , wanneer het haft op- hpudt de vaardige aandocningen van Liefde en Medcly* den te gevoelen, vvy naderen alien tot denzelvcn, door die wet onzer Natuure , welke otis verpligt , en, tot ze- kere hoogte van volmaaktheid gekomcn , met eene te rug gaande Tnelheid af te wyken van alles , *t welk ons het vermogen fchonk, om te behaagen en getioegcn te ontvangen. Msar, indien it Onderdoin dken verge^eld V. DB£L« MBNGELW. »0. I3. O Q ging ViRTOOG giug met liet gemis van beminnelyke hoedanigfaccfOT j zoii het verlies van Aandocnlykheid , dikwyls , ecn gelut piogen gerekend w .-rteu voor den Oiiden zelve; dcwyl het hem bcvrydde Van het gcvocl van een der grooifte aller natuurlyke en ohvcrdlendc onheilen. Doch de waar- Beid der zaak is , dat het gemis van al het beminnely- ke, zonityds, aangeviild wordt met al wat haatlyk is: even als, in hot Winierfaifoen ,het lommer der boomen cn het gc^ang der voirclen niet alleen met nicer is,maar opgcvolgd wordt door akclige dorheid ,in welke dcguurc wifjden guilen , cn de fchorrc wintcrvogcls zich laaien hooren. Ouderdom , fchoon ongevoelig, en alsdoodvoor gcnocf^lykc aandoeningen, blyfc aandoenlyk voor fmerte. Decls ontftaan dceze kwaalcn uit dc natuur , en zyn onvcrmydelyk ; decls uit een verkeerd gedrag, 't weft, ^ioor . Rede en sbegcorte , kan verbcterd werden. * . VVanncer het Lichaam door dc Ja^ren verzwakt, moei ^wyning of fniert daar van het noodzaaklyk gevolgwee- zen. Lichaamszwakhedcn docn dc kragt der Zielsvcr- mogcns vermiudcren. Ongcmaklyke aandoeningen, langen tyd^ aanhoudcnde, verbittcrcn een anders aiaugcboorc- iie gocdaartighcid. De gcmclykhcid , dc knorrigheid , en de ftiighcid , zo eigcn aan den Ouderdom , hoe onaan- gcnaam ook , moeten ten besten geduid , cn vcrdienen alihans n!et berispt tc wordcn als eigcnvvillige gcbrekcn. Zij zijn dc uatuuiiykc gevolgen van onlust, en vloeien niet min van zclve uit ecn zicl vol kvVelling, dan het blocd uit ecn doorftookcn ader. Zy rtoorcn dc rust, cn vergiftigcn het ccnoegen der verkeering: dan,menmoet ze gcduldig vcrdraagcn , zo al niet door Mcnschlieven- heid daar toe opgcwekt ,uit dc overwecging, dat dcdag niet vcrre af is , waar op wy dezelfdc toegeevenhcid zuUen bchocven. En wy zullcn cerlang ondervinden , hoe gricvcnd .voor het hart de ongeduldige verwytcn zyn der zodanigcn, die door, dc banden van Egtvcrbin* tenisfe , door Kindcrlyke of Iluislykc vcrpligting , ver bondcn zyn , om ons op tc beuren , ondcr den last der Dngemakkcn des Ouderdoms. Maar de ondervinding toont , dat de Ouderdom niet altoos vergczcld gaat met natuurlyke zwakheid. Oor* fpronglykc ftcrkte van gefteltcnisfc , deeds betragte raai- tigheid , docn ons dikwyls in den Ouderdom green ijH- In dit gcval zyn dc haadyke hoedanigheden , doorgaans ^^11 dat tydperk dcs Lecvens toegefchrecven , onwr- fctoon- OVER DBN OLDKRDOM. rdioonlyk. Eeqe daar aao geeveiircdigdc verbetering beboorde het uitwcrkzcl te wcezen van langduurige waariieeming en ervarenisfe. De ondeugd van gierig- heid ,veeltyds hooge jaaren kenmerkende, is, in decei- ve , onrcdelyker , dan ooit. Zy is niet min ongerymd , dan dat men een ineerder voorraad van leevcnsmiddelen opdoet, naar gclange men nader aan 't einde der reize is. Deeze gierigheid is de bron van veele andere ver- agtclyke ge^leldheden. Zy gewcnt het hart, om de elen« de zonder medelyden aan te zien : dcwyl mcdelyden tot verligting noopt; en die vcrligting kosten baarr. Hard- heid van hart vvordt, gelyk anderc ondeugden, vermeer* derd door inwilligingen , en hy , die langen tyd het ge* luk of ongeluk der geenen , die met den algcmeenen band der menschlykheid aan hem verbonden zyn , met cen onverfchillig oog heeft aangezien, zal welhaast zich onvriendelyk aanilellen in zyne naderc betrekkingen ^ wrecd voor zyn Gczin en Bloedverwanten , en een plaag voor zichzclven worden. Eene andere hoedanighcid, die-* welke te wege brengc . dat de zodanigcn , die allcrgefchiktst zyn om den Gry- ren gcnocgen te bezorgen, hem vermyden , is eene on- redely ;e (tugheid van Zeden. Een vrecmdeling voor do aandocningen der Jeugd , en vergeetende dat hy zelve (Bens jong geweest hebbe, oordeelt hy over de onrchul- djge vrolykheden van een leevendigen aart en een warm hart , naar de firiktfte voorfchriften van de ftrengfte voorzigiigheid. Hy ondervindt, nogthans, dat zyn oor- decl weinig geteld wordt door de zodanigen • die van allc kantcn meer inneemcnde ftemmen hoorcn. Hy wordc onvcrduldig cn grommend. Ky veroordeelt alles wat tot den tegenwoordigen tyd behoort , hy vcrheft de ge- woontcn , dc vermaakcn , de klederen , de zeden , den fmaak , die in zyne Jeugd in zwang gingen ; en hem vccl beter voorkoracn, dan die van den tegenwoordigen tyd : enkel, dewyl zyne vermogens, om 'er genot van te trekken, tocn levendiger en fcherper waren : de eigcnfte rede , waarom de tegenwoordige , in 't oog zyns Klein- zoons, onwederrtaanbaare aantrekkelykhedcn hebben. Tegen de natuurlyke kwaalen des Ouderdoms, moet men eer hulprniddelen zocken by den Geneesheef dan by den Zedekutidigen. Maar de Wysbegeerte kan de fuierten , die niet te geneezen zyn , leenigen ; bedenkin- gen verfchafien^ welke , als een bakcQi^de wonden des Oo 2 har« 54° V-ERTOOO harten verzagtcn ; cms Iceren de rampen , welte men niet kan nfweeren , te draagen , en , door otize krtgteri van wcderftand te verzamelen, in (laac (lellen, omdeir last te verligten. Allen zyn nogthans niet gefchikt , om de voordedca der Wysbegeerte te erlangen. Weinigcn , bchalven de zodanigen, wier verlland aangekweekt en gevormd is, door opvoeding en onderwj^s , kiinncn de wyze voor- fchrift^n van een epictetus of cickro verftaan, en 'er hun voordeel mede doen. Maar de Godsdienst biedt 2yne kragtdaadigcr hulpe dan de Wysbegeerte van dcc- ze of andere Schry vers kan verlcenen , om bet Kttcre van den beker des Icevens te verzoeten,op eene vnfze, gefchikt naar den fmaak van elk Mensch. Godsdienst , in de daad , is uit zichzelveir allcrtjc- fchiktst , om de donkere wolken , wclke in den Vfoni des Icevens opkomen , te verdryven , en zonnefchyn te doen geboorcn worden. Maar voor de zodanigen , d/e of in 't oorfpronglyke , of in de vcrtaaling , gtbniik k.unncn maaken van cicero over dcn-Ouderdom^ zulfcn daaruit veel nuts kunnen trekken. Vecle Zedekundige Verhandelingen , hoe fchoon en bevallig ze ens by hci doorleezen voorkomen , zyn van weinig bed uidcnis in bet Icevensgedrag , en loopen op bcfpiegdende verlustiging uit : maar deeze Verhandeling , over den Oudcrdom^ fchryft regels voor , en vertchaft denkbeelden , die , ter betragting aangewend , dat tydperk des Icevens waarlyk aangcnaam en eerwaardig maaken. Elk Grysaait d'\e wys en gclukkig, en gevolglyk een voorwcrp van hoogagung wenscht te zyn, behoort deeze Verhandeling te icezen, cn te herleezen. Kan de behoeftige en ongeletterde bet bykomcnd voordeel van HdJenJche fVyiheid niet erlangen, te huu- ner vertroosting mogen wy hun verzekeren , dat dc Euangelifchc tVysbcgdcrte volkomen gefchikt is, om dc kwaalen der Ziele te geneezen , dat deeze geene uitfte^ kende bekwaamheden, of veel tydruimte, of diep den- ken ^ vordert. Het waarneemen der Godsdienst- en Lief- depligten zal de ledige uuren van hooggeklommene jtf- ren , op de beste wyze , aanvullen , gepaard met die vol- doening, welke altoos loflyke bezigheden vergczelt, cn ftrekt, om de gevoelens van geduld en onderwcrping in te boezemen. Een Godsdienftige fmaak zal dc son- gcnaamfte genie ciogen doen gebooien worden. J>e woe- OVER DEN eUDBRDOM. 541 ligc vennaaken der Jeugd zal men verwisfelen voor vuu- rige Godsdienftigheid; *er zal in ons eene vlam ontbran- dcn , die het koude bloed des Ouderdoms verwarmt^ cn ons gcnoegen verfchaft, in maatc gelyk aan die der jeiigdiger drrften , zonder gevaar van derzelver misdaadi- ge buitenfpoorigheden. Langs deezen weg, zullen wy de eerwaardigheid van den Oudcn dag kunnen ophouden ; en van dceze hangt deszelfs geluk grootendeels af. 't Is deezc alleen , die de onbefchoftheid der Jeugd kan bedwingen , die maar al te dikwyls, door ligtzinnigheid vervoerd , dien eerbied vergeet , welken de Ouden eordeclden verfchuldigd te zyn , aan de gryzcn haircn. Befchreielyk is het, in de daad , in veele Gezinnen , de Oude lieden veragt eu verfmaad te zien, en, als van gecnc bcduidenis meer, HI een hoek verfcboovcn. Zodanig eene behandeling is aanftootlyk; doch kan niet gemaklyk voorgekomen wor- den , als 'er geene perfoonlykc verdienftcn huisvesten , en geene agtbaarheid ontleend van meerdcre wysheid, -om het gemis van aantrekkelyke hoedanigheden te vcr- ■goeden. Tedcrheid cn gcnegenheid mogen geduldig en oppasfcnd weezen : niaar wie zou niet wenfchen liever met hoogagting bejcgcnd tc worden dan de hulp van de hand des medelydeiis te oiitvangen? Tcr zaake, nog- thans, van Huislyk gcluk, hebbe men tc bedenken, dat de gczagvoerende bonding van VVyshcid gemaatigd be- -hoort te worden door eene zagthei'd van Zedcn; cn men -znl bevindcn, dat Eerbied , met Liefdc gepaard, de al- •Icrvcrkieslykfte is. s De aandocnlykheid der Jcirgd in hooggeklomme Jaaren te behouden, valt zwaar: dewyl kcde ert VVysbegeerte weinig kunnen toebrengen tot derzelyer volduuring. 't Verlies daarvan is een natuurlyk gevolg van ver- zwakking. Onzc 2^intuigen , onze zenuwen, verliezcu met den tyd de gevoelighcid. Dan, dit kan verhaast en vertraagd worden. Maatigheid in de Jeugd , met de an- dere voordcelen van dat gelukkig Leevenstydperk , zal de aandoenlykhcid verlcngcn. En, onder de veelvuldige drangredencn van vroegtydige Wysheid, is geen van de minlte,datWysheid in de Jeugd , doorgaans, van G^luk in den Ouderdom gevolgd wordt. Misfchicn brengt niets meer toe om de aangenaame jeugdige hoedanigheden te verlengen, dan het bewaaren van een fmaak voor derzelver onfchuldige vermaaken. Oo 3 Mc« VERT06G qVBR QBN OUBSROOM. Menigmaal worden wy oud in onzc gcvoelens 9 eer het in jaaren zyn. VVy gewcnnen onszelvea aiD treurige denkbeelden van een alien i;skens vcrval, en?er- zaaken, eer wy onvatbaar zyn voor het genot, dc ¥ol- doening welke wy zoudcu kunnen finaaken. Vermaatt^ ke zo wcl als fmcrt'yke denkbeelden neemen wy door mcdegevoclighcid over. Hy, die de gezelfchappen der Jeugd en de vervrolyidngen van dezelve by woont , r.ndt zich opgeruimd , vcrgeet voor een cyd zsne zorgca, en de riinpels van bet voorhoofd ontfioiizeleu zich. De Boeken, die wy in onzc E^ejaardheid leezen, zol- Icn grooten invloed hebben op onze geaanheid , zowcl, als op oils verftand en ons gedrag. Veelen leggen,door eene kwaalyk begrcepene voeglykheid daar toe aangczii, vermaaklyk onderhoudende Boeken tcr zyde 9 en leezea gcene andere , dan die ernstwekkende VcrhandeliogeD, wclke , hoc zeer 00k gefchikt voor zekere tyden , IK^- tbans, als zy, zonder afwisfeling, geleezen en herleezcn worden , eer eene gevestigde droefgeestigheid , dao wd- gegronde Wysheid, hervoort brengen. Waarom zal dc vcrbeeldingskragt, die overvloeiende bron van 't gcnoeg- lyke , ons niet meer vermaaken , als wy zulks het aieest bdioeven? Waarom zuUen wy de Werken van een ho- HATius, viRGiLius en HOMRRUS tcr zyde leggeo, om altoos een sen£ca en antoninus in handen te nee- men? De met oordeel uitgekoozcne mengeiing van Boe- ken 4 die tot de verbeelding fpreeken , met die het veN fland verlichten , zal de uitwerking van beide doen toe- neemen , en , ter\Vyl ze gczondheid en geluk bevordercn, een aandoenlyk vermaak verfehaffcn. Horatics wenschte , d^t by zyn ouden dag niet niogt doorbren- gen , zonder zyn Lier. De Muzyk is eene aangenaa* me gezellinne in alle Leevensftanden ; en voor . den Ou-i derdom. zeer gefchikt, . Zy vcrfchaft bczigbeid , zon- der vctmocieniS, cn; ftcecic de ziimeUj, tenvyl zy fae^ Jiart roert. BRIEF 9 OVER -HBT ZOOGSNOEMDi: CVDEWEE. 543 I^RIRF VAN DEN SEROBMDEN TISSOT A AN DEN SCHRY. VER VAN DE Qazciu dc Sunt 6 , over be zitplaats VAN HEX ZOOGENOEMD ZYD&WEE Ve^^TAAJLD, EN MET BYVOEGING VAN EENIGE AANMERKINGEN, NOPENS DE BEHAND£LI^G laJLTSA ZIEKTE,. MBDEGBDEELD DOOR LaMRERTUS fiOi.ST^ Med. Doctor te Zmllc , en Lid yah hct Bataafsch , Gcnootfchap der Proefonderyin'delijkc fFijs* bcgccrte ic Roturdaai. Ik heb , Wei Edel, zeer Geleerd Heer! in het 4plfe No. van de Gazette de Sant6 ^ bet uitircirel , het welk gy van de laatde Verhandeling van den Heer por- tal gegeeven bebt ^ met het zeii^c verroaak geleezen, waar mede ik alcoos alle de Werken van dien beroem- den Genceshcer doorfnufleld heb; en zyne Waanieemiu- fen , die ter betOQ^ngc (Irekken » dat de Zitplaats vaa et Zydewee in de Long moet gefteld* worden ^ zyn zeer gewigtig : doch gy fchynt die waarheid als nieuw te wiilen opdisfchen , en dit is eene foort van belediging , die gy zoodanigen Geneesheeren , die haar voor lang keaden en gevestjgd hebben , aandoet : daar ik onder dit ^etal behoore , zult gy my wel willen toeftaan^ dat ik ,m weinige woorden , de Gefchiedenis yan het geenmeii omtrent die gcfchilftuk gedagt hceft, herinnere. CiELius aurelianus hadt reeds ecn HoofdRuk (f) tot onderzoek van de Zitplaats van bet Zydewee ge- .fcbikt: hy Icert pns , dat euriphon zc voor hippocra* •TES, EVENOR , PRAXAOORAS, PHIUOTIMU^ , HER0PH1[- , in de Long gefteid had : hy plaat^t lict i^ydewee met fiippocRATES in het Ribbenvlies C4-} 9 dit gevoclen , >vclk galenus mede omhelsde, wiera. ^tpt.in het midden van de Zestiende Eeuw , algemeen. Te dier tyde kwam ALEXA^o^R pETRONius wederom jtot de ouule meepipjg yab EURiPHON, en bield (lellig Haande, dat de ZiC^^Si^ vsm het Zydewee niet in hqc Ribbenvlies , ujaar m'de ^oQg, nwst gefteid worden ; alle >zyne leerlingeo natnm deeze denkvvys over, en zedert deezen tyd was dbjk die van zeer veel^ ueneesheeren. Coiterus , eene he- • - fchry- C*) Pleuritis. (t) Jan. Morb, Lib. 2. Cap, 16. (0 i^icurih O04. 514 BR1BP» OVER DE ZITPLAATf fchryving van een Zydewee, welk in het jaar 1563 door* gaandc hecrschte, gecvende, fpreekt van gcbreken, die hy in de Longen waarnam , en rept zelfs geen eoM woord van het Ribbenvlies. Zecchius , die io 1599 fchrcef , platerus een weinig tyds daama , cletcs, MANELPHUS , VITAGLIANI , C/iGNATOS , BENEDICTUS^ bevestigdeo deeze zelfde waarheid. En se'rvius , die in 1648 te Rome ftierf , verklaart , dat hy meer dan drie- honderd menfchen , aan het Zydcwce geftorvcn , in htt Ziekenhuis van den H. Gccst geopend , en altoos dc Zit- plaacs der Ziekte in de Long, en het Ribbenvlies weioig of geheel niet aangedaan , gevonden heeit. Het is id £ Long waarin vicarus in twintig , cauardus byniin dertig,en nannus in zeer veele lyken, de Zitplaatsm de bedoelde Ziekte aangetroffen hebben, Claudiw deed te Boulogne dezelfde Waarnecming , en barowo te Forli. Joubert zegt insgelyks , dat de openinit dcr ]yken hem geleerd heeft , dat de Zitplaats van het Zyde- wee in deLong is. Zwinger en dillrnius getuigeahct zelfde; en Hoffmann ftek in eene Verhandeling averkei Zydewec en de Longontfleeking , die in 1699 ^'^ht zag, en welke men, in de Verzanieling van zyne Werkcn, feplaatst vlnd , dat het Zydeme eene ontfleeking vao de <ong was , en hy haalt verfcheiden Geneesheeren atti, die zulks v<56r hem gefchreeven hadden ; in zyne Lttr^ ftellige Genecskunde^ welke denig jaaren daar na te vcxK^ Ichijn kwam , maakt hy van dc Longontfleeking en het Zydewee flechts iint Ziekte. Dc talryke Waarnecmio- gen van valsalva ^ morgagni , fischer , gesner* llAtLER, PASTA, SAUVAGES, UEUTAUD , SARCONE, bC* vesdgen deeze leer. Ik omhelsde ic in 1760, in nrync Raadgeeving voor de Qezondheid van den gemeencn Man^ cii, ill 1762 I gebruikte ik drie en twintig bladzyden van jnyn Brief aan den Heer HiRZEL,om dit tegen de haew jlaande tc houden. Ik trok mync bewyzen uit de toe^ yallen def Ziekte , nit de natuur der deelen , uit de ope« ,p|ngcn dcr lyken door anderen, en uit die, door iny zel. Veil in het werk gefteld. In het jaar 1771 beweerde men .^'ceze ftcllipg op de Univerfiteitxt Edinburgh tx\ dcHeer ppvEwildehef wo©rd ^^//w^^ uitgeroeid bebben. In 177* deexl de Heer gruner. in eene WmzmtXxVLgv^xsAkademifchi "Verhandelingen van ^ena^ drie klclne onm^eegin^en (•) yaa VAN ZOQWAAMDE ZYDimtB. 54J vao den Uoogleeraar baldinger drukken , waar in dees geleerde Man , met veel oriie enjuistheid , heeftaangehaald alle Schry vers , die « yau de vroegde oudbeid af, de waare Zitpbats der Ziekte ii^eer wel gezien hadden ; en de vcx>r* trefiyke Schry ver van htt Phj/ician's yadc Mectm oinhebt hec zelfde gevoelen. Ik kon een groot aautal van anderd Qcneesheeren , die insgelyks dit gevuelen loegedaan zyn » bybrengen , maar dac getal van aanhaalingen zoude nuc-^ loos en verdrietig zyn. De Waarneemingen van den Heer portal zullea wederom deeze waare leer hejpea aanzien verkrygen cn verfpreiden. Ik ben overtuigd , dac zy, in korten tyd, die van alle Geneesheeren zal zyn, en ik geloove dat men gerust kan ftellen» Voor cent : dat . bet Ribbenvlies nooit de wezenlyke Zitplaats is van de Ziekte 9 die men een waar Zydewe& poemt. Ten tweeden : dat zelfs hei Ribbenvlies in deeze Ziekte zeet zeldzaam ontftooken zy — dat, indien zulks al plaats heeft , dit aan de verfpreiding van de ontfteeking der Longen te wyten zy , en • dat zyne ontfteeking de oor;2aak van de pyn niet uitmaakt. 7en derden: dat 'er intusfchen fomwylen een ontfteeking van het Ribbenvlies en van de IJorstlpieren , zonder be. leediging van de Long , plaats hceft , welke dan de Ziekte vormt , vy^aaraan men doorgnands den naam van het wlfche Zyde\fe6 geeft; eene Ziekte, voorwaar, zeer zeld- zaam ! en waarvan men in Edinburg acgt dat het cea Ph^nix is , die in vyfhonderd jaaren eenmaal geboorea wordt. , Sta my toe, royn Heer! hier te mogen byvocgen, dat ik geloove, dat men zich bedroogen heeft, met (1 tc zeggen , dat het Geneesmiddel , bekcnd onder den naam van het Scamgc field Cgnferf^ of de Marmelade van TRONCHii^fj zoude bereid worden uit Honigdauw (♦) eti Geki van Abrikozen , in water ontbonden. Ik twyffele, of die beroemde Genecsheer ze immcr op die wys heeft doen vervaardigen ; ik heb ze zeer vaak door zyn eigefi hand voorgefchreeven gezien, en was altoos faamgefteld vit gelyke deelen Van Honigdauw , versch gemaakte merg van Casfie (f ) , en Olie van zoete Amandelen ; indien de Olie verscU is , heeft het middel een aangenaamen Amoik ; dit (*) Mmm, (t) Pttipa CasfuM. Oo 5 dit is hct Saamgefteld Conferf uf t Casfic (d) , hi de ^^A^/i , zedert twee eeuwen ; in fommigeu is het Giaiih geileld uit Honigdauw , Casfic en Siroop van den HeoDst' wortel (^p); in anderen vind men, in (lede van deeze SiTOop, die van de bleekc Roozen ((T) gefteld; de loh donfcnc en Edinburgfchc Apotliekcn hebben *er hct HieTg van Tamarindt (d) bygevoegd. Bobrhavs is, geloove ik 5 de eerfte geweest, die de Siroop vai? dea Heeoistwortel de plaats van de Olie heeft doen wtmih gen, en tronchin plagt dit voorfchrift van *yn' wyd* vermaarden Meester doorgaands te volgen ; ik doe bet fomwylen met de Olie , doch meermaalen met de Siroop van den Heemstwortel, bereiden ; in eenigc gevalico mat- ke ik gebruik van de Siroop van de zoete Amande- len (0 , van Zuikerei (/) , of van de vyf openende Wor. telen C^). ■ De byvocging der Tamarindc is oiet Jiltoos nuttig. Ik heb de eer tnet byzondere hoogacbting te zyn 9 flTcl Edel^ Ztcr Gcleerd Heer! Uwe zeer ootoioedige en bereidvaardige Dienaar, TisspT, M. D. Laufanne , ifen loP^n dcr Wintermaand^ 1789. Ik neeme deeze gelegenheid waar , om my , ovct dc behandeling der genoenide Ziekten, het zoo genoeiDd '^ydewec namelyk, en de Longontfteeking , een weinig uit te breiden. Ik erkenne gaarne, dat , zedert de Werkcn vanTissoT en anderen, ter onJcrri^tinge nopens de behandeling der Ziekten, voor minkundigen het licht hebben gezien» de vooroordeeleq, omtreqd het gebruik van verhittende oid- delen in heete en vooral in Ontftecking-Zickten » allcup- ' kens worden weggenomen, inzondefheid by Dorp-Cli- Turgyns en jonge Do&orcn , die toch iminers wcl to mcctf (eT) EleBuiarium e Ca/ia vd (Uacafiik (*) Syrupus . Akhat. 1(c) Syrupus Rofarum pallidarum. (i) Pulpa Tamarindorum^ (c) Syrupus Amygdalims. C/) Syrupus Cichoreu {g) Syrupus s RadUum operiemiunu •est gebrutk van deece i>oekeii m^tken. Doch bet faync my toc» dat aen, door foortgelyke wys van bryv^a, wederom andere misllagen in di^ behandeling :r Ziekten voortgebragt,<tf cen miniten gevtstigd , faeefo aaun de gemelde 2^kteii ten Voorbeetde ino^en ftrekt !nl Hoe veele beoeflfenaars der Geneeskuade zyn *ec let, die, zoo ras zy flechts den naaio van Zydewee eft ongon^fiieeking hoorea ooemen , of dat zy eenige wer miyke cekenen van dezelven by htiooe Lyders outdek^ ^n 9 daadlyk nergens anders dan op Aderlaadngeo , Spaanr he Vliegpleisters, verzagtende en verkoelende Salpeterr rhtige drankeu , denken ? Indien men by berhaaling bloed 'getaptf de gezcgde middelen aangewend heeft, en de yder (lerfc , waant men zich zeer wel van zynen . pHgt skweeten te bebben: men beeft geeH ander denkbeeU mtrend de geneezing denser Ziekte » dan daar bee eene utlleeking van de Long is, zy ook niec ander$, vooral 1 dit edel ingewand, dan door Aderiaatingen en de gc^ foone verkoelende Artzenyen , kan worden weggenomen ; n men had Jnderdaad gelyk, indien de Ziekte altoos sne ^ezenlyko Ontdeektng ware; doch dikwerf is zulks et geval niec. Men behoorde dus, myns bedunkens, nderrichting te geeven omtrent den verfchtUenden aart^ ic deeze Ziekten, zoo wel als alle andere, op verfchiU i^At tyden van bet jaar aanneemen* Men behoorde eeo- oiiwige, doch zekere, gidren aan te wyzen, om niet Itoos in het duistere te laaten omdooleo; kortom* meii loest in dergelyke, even als in nlle andere, Geneea- undige Werkcn> meer doen zien, welke ziekten aan ie- er byzondcr faizoen eigen zyn, welken invloed de ichtsgefteldbeid en de algeroeene aarc, die 'er in alle iekten op zoodanigen tyd aaugetroffen wordt» heeft; mgs deezen weg zoude men van tyd tot tyd helpen oortplanten de leer,waardoor dc naamen vanniPPecRA- £s , syDENHA^f, Hux»AM en anderen, tot het laatfle ageflachc altoos zullen worden overgehragt, eo welke TOLL, GRANT, OB PLEMiCH en meer aadere der hedeo- aagfche Geneeskundige Scbryveren , der vergetdheid » ;aaraan zy fchier was opgecfferd , onttrokken bebben, n waardoor zy zich insgelyks zoo beroemd als ver- icnstlyk hebben gemaakt. Wanneer tissot zegt, „ dat' in het begin eener Long- ntfleekinge ztch fomwylen poogingen tot foraaking tsp- ocn, waardoor onkundigen bedroogen worden » en lue- 54& BftXBP , OVB& DK ZITPLAATi nigmaalen een braakmiddel hebben voorgerchreaeoy Jxt seen doodlyk is (tf)/' en „dat hy in de behandiif der Longontftcekinge niet gerept hceft van Braak., Dodm Buikopenende isiddelen,naardien zy in deeze Ziekte fKd ftrydlg zyn is »ulks , onzes oordeels, voor digen te onbepaald gcfproken : wy gelooven , dar dit gu^ de alleen kan tocgepasc worden op de bchandding cew waare^ongewngd^^LongontfleAingy die *er in roonip gcftellen , en op vcele tyden , voorzeker aangetroflio irwrfq doch , op andcre tydcn , en in andere menfchen , is deZlel* tc op verre na zoo eenvouwig niet, maar deelt ofia bet zinking-, of in hcc gal-, of m het flymachtige^ of, bet gcen echter ook zcldzaamer gcbeurt , zy heeft bym Kts van het waare ontfteekiugachtige : zullen au niet veto, die de aangehaalde plaatfen leezen, tot het denkbeeU {e- bragt worden, dat, zoo dra 'er flechts eenige tekeosva ontlleeking voorhanden zyn , alle Braakmiddelcn teifiwd • Bioeten afgekeurd worden ? behoort dir nict aede onder de Vooroordcelen ? en eindelyk, nl dk veele Lyders niet doen omkomen, die men isdenii het levcn zoude konnen behouden? Ik beken, dat tissot, in een ander Hoofdftuk, over de Galachtigc Longontfltckingcn cn Zydcwccn^ Vimim^ delen toedaat; maar , behaiven dat hier als m eene g^ beel andere Ziekte, en wel van eene Rothwnts^ met wr* flopping in dt Long , gefproken wordt , tnma 6m wy niets anders kunnen verdaan, dan dat men in dit Seval de oorfprong der Ziekte zoo niet gebeel, ten mio- :en voor zeer ver het grootfte deel , aan Gal hecfi toe teTchry ven , zal men echter ook hier geen BraakiDidJelen mogan toedienen, voor dat alle ontfteeking-ge({eldheid ten eeneamaale verdreeven is j daar intusfchen de onderviiKiii; Icert, dat, indien 'er galachiige onreinigbeden in dcMag en l)armen zyn , de toevallen , die aan eene ontte king in de Long en Zydewec eigen zyn , of dczehe voortbrengen , of vermeerderen en verzwaaren , deczc niet voor de toediening van Braakmiddelen of verroindcfeBf of gchcel verdwynen zullen. Het aantal der WM^le^ mingen van de beroeihdfte Geneeskundigen , die tot lh> viif (a) Zie TissoTs en bickers Raadgeeving voor de gezmfitH^ imgmeenen Mm^ 4de Drufc, Ao. 17S0, hlada^, 50. VAN HET ZOGBNAAMDE ZYDEWEB* Si9 ving van dit gedelde kunnen ftrekken, is zoo verbaazend groot , en thans (ten minften zoo ik hoope) by alle Geneesheeren , die den naam van een regtfchapen Art2 waanlig zyu, zoo wel bekend, dat ik het noodloos acbte^ ze hier ten betooge by te brengen.. Het is dus zoo yslyk niet, een Braakmiddel in Long- ontlleckingen te geeven, mits deeze maar door de prik- keling eener galachtige Rofft veroorzaakc of verflimmerd worden. In eene Bloedfpuwing of liever Bloedhoest zya de bloedvaten in de Long of verwyd , of reeds gebro- ken; in dit geval zouden dus de Braakmiddelen vooral fchadelyk zyn, en, niettegenftaande dit, hebben de waar- neemingen geleerd,dat herhaalde Aderlaatingen de Ziekte niet flechts niet verminderde , maar verergerde, en dat, integendeel , Braakmiddelen dezelve fchielyk en veilig weg- namen; en ik herinnere my nooit, dan met het grootue vermank , hoe ik eenmanl zeker jong Heer , die een he- vigen Bloedhoest had , en by wien zigtbaare tokens eener galftoffe in de Maag aanweezend was, doch die men niet had durven aantasteu; maar wnar men integendeel, met ruime en herhaalde Aderlaatipgen en ver^^agtende Borst- dranken, de Ziekte hadt getragt te overwinnen , door dda toegediend Braakmiddel , en daarna met verzagtende Dran- ken , waarin ik de Tamarinde Het doen , het graf tot nog toe ontrukt heb. Ik fchryve dit intiisfchen niet, om de nuttigheid der Aderlaatingen in genoemde Ziekte te betwisten; ik wen* fche hartlyk, dat men, in zeer veele gcvallen, waar zy aangeweezen worden, haar fpoediger en ruimer in het werk (lelde dan men forowylen wel eens ziet gebeuren; maar myn doelwit is, om tegen te gaan, dat, terwyl men bezi^ is om eenige vooroordeelen uit te rooi jen , men geen aanleiding geeft, dat 'er op nieuw andere en niet min gevaarlyke gebooren worden, en om, ware het my moo^lyk, iets toe tebrengcn tot dc verlpreiding dier ge- wigtige leer, dat men, in de behandelmg der Ziekten^ mitider op derzelver naam^ dan op de gcaartheid ^ heeft acht te geeven. In een Hoofdftuk over de Longomfttckingcn en Zjdt* Iff een zai men (dan, onzes oordeels, moeten leeren; Voor eerst: dat, naarmaate deeze Ziekten van eenen waa- ren en ongemengden ontfteekingachtigen aart zyn , naar die raaate ruime en fpoedig herhaalde Aderlaatingen , ver- zagtende, vcrkoeleude en verdunnende Artzenycn, week- maa« j5o' BRier, ovsa de zitplaats maakcnde KlisUercn , en warmc , pynftillende , nkt kelendt, Pappen te ftade komen. Ten tsKcdcn: dat, wailneer de Ziekten meeriafit ftoffeii geboren worden, de braak-, oncbindeiide- eatt* openende middelen meet in aanmerking kooMii. Ten derden: dat, wanneer de genoemde Ziekten « !^inkii}gachtige natnur bebben, de Aderlaatingen fpami' mer, en de aanlegging van Spaanfche VJkgpleisten w» der dieneii in hec werk gelleld te wordefi ; en txMjk Ten vierdtn ^ i\:sx ^ naarmaate de vereeniging dcroadcr- fchciden gcaartheden meerder is, 'er ook mecr (mart- righeids en oordeels vereischc wofdt , om te benisfa,iri^ ke der gemelde middelen behooreu aangewendtewordn, waarin echter de faizoenen, de, in den laatscafgeknfd tyd, heerfchende koorts, de Incbtsgeftrfdbeid , Timfctp meat , Ouderdom , enz. als de zckerfle baakeo ooetea worden aangcmerkt; Bene Longontfleeking eti Zydewee zull^n dus by nw- beeld in de maanden November , Decetn^er , Janodrj^ wanneer *er N. N. O. winden i^ewaaid Iiebben, rt fneeiiw gevallen is , en de beerTchende geaartheid vao alle ziekten meer of min ontfleekingachrjg is geweest, geheel anders moeten behandeid worden , dan dit men deeze ziekten in den Zotuer en iiet Najaar, wtuneer Z. Z. W. winden gewaaid, bet langdmirig warai,dfO(^ of regenachtig weder is geweest, en de heerfcbende kocrts van eenen galacbtigen aarc was, zou moeteo cegengaan: doch laaten de heerfchende koortfen wederoiD m eene andere natunr zyn , zoo dat ze in het eerfte gcval en in. het tweede ontftcekingachtig waren , dan ztl men, niettegenftaande den V\^inter , aanleiding tot ootftcd^ipS en de Zomer tot galziekten geeft , meer omxigffr heid zoo wel met de aderlaatingcn in het eerfte geSfli» als in het tweede , met de braakmiddelen , noodig hebbco. Ik heb diis , met het grootftc genoegen , gezien , dit myfl oude iCunstvnend, de Heer dicker , die fchrandere « vlytige Artz! in zyne voonreflyke Aantekeningen oph* Werk van den Heer pringle (die mede de LoDgoDf- ftccking en het Zydewee als eene Ziekte befchouwt) het voetfpoor van den Hooglecraar stoll volgcDJe, e«a (♦) Ferhandeling over de Lcgerzieken , L D. bladz. 289 ^ 290. 233 en wv. 240. VAN HBT ZOOGKNAAMDB ZTDBWEE. S$t ten veel duidelyker onderfcheid in de behsmdeling dier 2iekte heefc gemaakt , dan wel in Raadgeenng yoor dc Gczondlidd van den gcmeenen Man ; bet beeft my ecb- ter toegefcheenen , clac by ook bier oiec duidelyk en breedvoerig genoeg beeft aangetopnd , welke invloed de onderrcbciden faizoenen, beer£cbende lucbtsgefteldbeid — ^ en geaartheden der Koonzen ^ zoo wel op deeze , als andere^ Ziekten bebben. £n gelyk nu deeze gewicbtige waarbeid toepasfelyk is Op deeze Ziekten, tot welker geneezing zeervaaknietan* ders dan de onclteekingtegengaandeGeneeswys gevorderd ^oFdt , beeft zy haaren invloed ook op Ziekten , tet wel« ker beftrydinge men gewoonlyk lynregt tegenovergeftelde braakmiddelen naroelyk, in zeer veele gevallen niet te onregt , bemelboog verbeft. Laac ik den Kinkboest bier tot een ander Voorbedd mogen bybrengen. Laaten V9y toeflaan , dat de nnaste oorzaak eene ^pnkkelende ftof , geplaatst in de klienjes van de lucbtpy^) en des keelgats dat die Itof eene foonlyke fmeiltof , door de lucht aangebragt, zy; zal men dan, zoo ras men erkent, dac de Ziekte zicb aan geen faizoen bond, maar dat zy na alle weersgety wordt waargenomen , kunneii vastdellen , dat de gefchiktlie manier om den Kinkboest in zyn begin te geneezen , in bet gebruik van Braak- middelen beftaat ? is dit niet veel te algemeen ge- fproken ? beeft men bet niet voor eenen Wiskundi- gen regel , door de Waarneemingen van hippocrates af tot STOLL toe gedaan , te houden , dat de Ziekten , door onderfcheiden fmetftoffen voongebragt , den aart fcanneemen vande beerfchende Koons,die'er op dientyd^ ftis ze aanweezend zyn , plaats beeft ? dc ondervindinpc leert, dat deeze niet altoos dezelfde is. Dc waarbeid hiervan wordt maar al te duidelyk bevestigd in de on* derfcheiden bandelwys , die Kinderpokjes , Mazelen eu Roodvonk, op vcrfchillende tyden, in onderfcheiden demien^ vereifchen; en by, die zulks eenuiaal naar waar- de heeft bevroed , zal zicb moeien bedroeven , dat men^ by aanboudenbeid , in veele Geneeskundige boeken,,A7- ha y Kamfer ^ Vitrioolgceit ^ Spies glasmiddelen^ enz. ab Toortlyke onwaardeerbaare middelen blyft uitventen, daar zy niet daii in bepaalde gevallen, enopzekere tydcn, van dc grootfte nuttigbeid zyn : by , die cenmaal bet eewigc deeper waarbeid naar waarde heeft bezeft, zal zicb raoe- ten yerwondereD> lioe dat fommige Geneesheeren blyven waa- BRISr, OVER I)B ZITi^LAATS waanen , dat 'er een foortlyk inwendig middel mtgevcm* den, of nog uicte vinden zy,hec geen in de Kioderpol:^ jcs, op alle tydco en in alle Epidemien^ als een orfeil- baar tegengif zou konnen dienen. ling, bcnevens eenige, met deeze leer overeeuflemmcii- de, korte ftellinRcn (f ) , niet onder bet oog van den Heer veirac fcbynen gekomen te zyn; zoo dit hadt mogen gebeuren , zouden zy immers niet ond. r de laatfie in de beknopte opgave van fommige Verhandelingen en Waarneemingen, agter zyne fchoone VarhandcUng ^^ttr den r*") Zfc Abhamdlung, yon dm KrampfJmsten , geplaatst in dc lyiaierifche Beytrage vm j. mohrenheim, 2 B. S. 29. {. 77* (t) Zic STOLL, R.M. Tom, i^pog. 182 Vindob. VAN IIBT ZOOO£NAAMDR ZYDEWBB. $53 den Kinkhoest (♦) ^evoegd, xyn gefteKl geworden. Meer^ maalen fprak ik met mynen opregten Vnend , den vernuf-" tigeii en oordeelkuiidigen pruys, om de l^trhandcUng yan den Hooglecraar stoll in ons magazvn te plaat* fen , en dit zoude ook gefchied zyn , indicn de oni- ftandigheden , waarin bet Vaderland zich toen be-^ vond • — doch hiervan nice meer!! Ik echw ter hrerdoor aan de- waardy der Verhandelingc van den , met het groot(l6 rcgt wydverniaarden , Hecr veirac niets vermindcrd hebben: niemand loch is Vr, die zyne redeneer- en fchryfwyze meer rocmt nicmand, die meer in dc gelegenlwid is geweest om zyn ^crnuft, oor- dcelkunde en fchicr onbefchryflyke noestigheid telkens tc bewonderen niemand, die misfchiCn meer over-^ tuigendc blykcn eencr allezins edclaartige vrfendfchap. van Iiem genoocen hecft, dan ik! Doch de ovdrtuiging' allecn van de noodzoakelykheid om in alle Ziekten ^ ea inzonderheid van de zoodanigen, die doorgaande kunneft heerfchen , den , b<jven alle andere , hoog te waardeerenc regcl in derzclver behandeling voor'oogen te lioudenv dat^ namelyk, de iaizoenen , luchtsgefteldlieid, en de heerfchcnde aart van alle voorkr>mende ziekten , den 6e«c neeshecr moeten ootdekken , welke middclen hy tot det«- zelver geneezinge licefc aaa te wenHen, deed my beilui- ten^ om dc bovengemelde nanmerkin^cn op her papier' te ftcllen , en indien . ik ^ooit mog^t hoorcn , dat zy ter onderrigtinge van iemmd, die 'de . Geneeskunst beoef- fcnt, ggdrend rhehbeu:; ^al ik my ten h«ogftc verblyiien,' dat.* geene ivcrkccfde 'vrees niy to rug' gehouden heeft- om ze het licht tc idocn zien. . .. . • L. N o L s T. , ZWOLLE , den i8 '-' v^/; irjiunaond^ 1790; ". C*) Door Iiet Pwrndo^/ utrf.ciitsch Gcnootfchap van Kun- ftcn on Wcctenfcliappcu, den 17 Jwjy i7l^9» met dc Goudtn Medailk bckrouiid. V. DEEL. MENGELW. wo. I3. Pp 554. fiTATUURLTKE HISTOME i I I • III ' ' "■ NATUURLYRB HISTORIS VAN DBN MUSCAAT-^EBiOK (Volgeos den Heer db buffonO CBe Eendvogel , doorgaans In *t Fransch Canard (Tlndc^ Cane de Guin^c y of Canard da^ Barbarie^ in 'c Engelsch Guiny Duck , Mujoovy Duck , of Itidiai^ Ducky in Hoogdmt%ch £ndian(fcher Bmracli y Tarksseh EndUy in '( Italiaansch Anatrc d' India en Jtmn di. Lybiay en in *t Latyn Anas Indica^ Anas LybUa^ of 4nqs Uofcha^y geheeten^ ftatt by ons bekend onkr den naam van Muscaat-Ecnd ; een naam , daarain ge- gecven^. van wegen ecn vry fterke Muscaatgeur, wc&e dezelve van xich geeft (♦). 