VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
» Hoe meer hy overtuigd meent te zyn dat het hem » noch aan moed, noch aan beleid, heeft ontbrooken, en » hoe meer het hem zou grieven, indien zyne Landge- » nooten het tegendeel van hem dagten, zoo veel troost- » lyker zal het voor hem weezen, wanneer hv alle fchuld » van zich afkeeren, en zeggen kan: de Goden waren » vertoornd; zy flreeden tegen my en tegen myn Volt. » Een Volk, dat reeds het geweld der hartstochten » heeft leeren beteugelen, in zuivere goedwilligheid ver- » maak fchept, en de gebiedende Magt juist niet langer. ` » als het hoogfte voorrecht befchouwt , zal naauwlyks » begrypen, hoe men van de Godheid zoo vernederend » heeft kunnen denken, om willekeurige daaden van ge- » weld, eigenzinnigheid, kwaade. luimen , gevoeligheid » wegens wreede wraakoefening uit hoofde van zoodanig, » verzuim, of over eenen weinig beduidenden misflag, » 3an haar toe te fchryven. Waar tegen een ander Volk, » dat dagelyks iets van dien aart door deszelfs Opper. » hoofden zag bedryven, en zich verbeeldde, dat men » zulks in hen niet moest kwalyk neemen, niet alleen. » Zeer ligt in het begrip kon komen, om aangaande de » Goden zelve even menschlyk te. denken; maar het zou » Ook niet eens inzien hoe zeer het derzelver eigenfchap- » pen daar door verlaagde.. -» Diergelyke begrippen moesten by de Volkeren nog- » thans allengskens verdwvynen, naar maate derzelver ‚ geestvermogens befchaaf ter wierden , en meer ondèr- » linge. verkeering tusfchen hen plaats greep. Zoo. » haast het eene Volk meteen ander Volk gemeenzaamer » bekend wordt, en aldus begint in te zien, dat ook dit s laatfte met regen en vruchtbaare tyden, en niet mine » der met goede en edele gewaarwordingen. is gezegend, s» dan moet daar door het vertrouwen op zvne byzondere. » Nationaale Godheid eenigermaate verminderen, — » Waar een verftandig Man optradt, die de verfchyn- » zelen der Natuur onderzogt, en deze door algemeene. s» natuurwetten verklaarde, daar verdween het denk- Ra 3 beeld, A44 BESCHOUWING DER AARDE , ENZ. „ beeld, als of het buitengewoone meer een werk wag » van GOD, dan de dagelyksch voorvallende veranderin- » gen aan den hemel en op de aarde, — Waar men » van veele rampen en tegenfpoeden de natuurlyke oor- » zaaken ontdekte, en tegen dezelve natuurlyke midde- s len begon uit te vinden, daar vervielen ook tevens de » gedachten wegens een wraakzuchtig en vertoornd GoD. s» —— Waar men uitgeftrekter ftreeken van den Aardbo- s» dem leerde kennen, en zag dat een zelfde Zon vre- s delievende en vyandlyke Volken befchynt, dat dezelf- », de Zee beide landen befpoelt, dezelfde regen de ak. s kers van beide bevogtigt, dezelfde wind den damp- ə» kring zoo wel van het een-als ander Volk zuivert, s. daar maakte men niet langer zwaarigheid, om een al- 5 re Scheppingsplan-te onderftellen, en geheel het > Menschdom als een groot huisgezin van maar éénen al- » gemeenen Vader te befchouwen, „ Het was den Christlyken Godsdienst voorbehouden, ə zoodanig verheeven denkbeeld onder het Menschdom a te verfpreiden. Een gedeelte van hetzelve kon niet » dan na verloop van veele eeuwen vatbaar gemaakt s worden voor dit Godlyk onderwys, en om daar uit , troost en gerustheid des gemoeds te fcheppen. Het s was deze Godsdienst, welke een algemeenen Vader » der. Menfchen verkondigde, zyne algemeene liefde aan » hun ter navolging voorftelde, hen leerde om hem in „ geest en waarheid aan te bidden, de gewigtigfte zwaz- „> righeden dien aangaande op eene alzins voldoende » wyze oploste, en hun hart met zagter aandoeningen „ vervulde. [ | » De verkondiging van dezen Godsdienst was, gelyk s. alle gaaven zyn van GoD, een fchat, welke voor ‚het „> Menschdom was bewaard, op dat een iegelyk, naar- „ maate van zyne behoeften en bevatting, het zyne daar „ uit neemen, en zich daar mede verzadigen kon. Doch » even als alle andere goederen, waar mede de Almag- » tige zyne Stervelingen zegent, wierd ook dit gefchenk » niet zelden miskend , dikwyls veracht en dwaaslyk » misbruikt. Hier was de menschlyke geest nog veel » te zwak, om de geheele waardy der vertroostende ds Leere te begrypen: daar voegde hy ’er zeer veel van » °t zyne by, en misvormde de Godlyke Wysheid vol- ‚> gens zyn eigen denkbeelden,” Yv Te. TEGENWOORDIGE STAAT VAN STAD EN LANDE. 245 Tegenwoordige Staat der Vereenigde Nederlanden. Een- en-twintigjie Deels Tweede Stuk; vervattende het Vervolg der Bejchryving van Stad en Lande, Te Amfterdam, Leyden, Dord en Harlingen, by J. de Groot, G. War- narss S. en j. Luchtmans, A. en P. Blusfé en V. van der Plaats, 1794. dn gr. 8yo. 210 bl, behalven het Register. | Q resas mogten wy met goedkeuring én aanpryzing van dit gedeelte des Tegenwoordigen Staats {preeken (*), en ook deeze Afdeeling, welke het Werk befluit, ver- dient zulks in gelyke maate, fchoon het voor de Lee- zers, in 't algemeen , min uitlokkends dan de voor- pon Stukken bezitte. De opgave van den Inhoud der rie daar in voorkomende Hoofdftukken zal zulks reeds uitwyzen. Het [lide Hoofdttuk , waar mede dit Boek- deel een aanvang neemt, behelst de Be/fchryying der Om- melanden; in °t byzonder van derzelver Regeering , be- fiaande uit Jonkeren, Hoofdlingen, Eigenerfden en Vol- magten, oude Verdecling in Onderkwartieren, Oppermag- tige Regten , Monfter- Heeren , Arbiters en Gecommitteer- de Raaden, — °t IVde Hoofdítuk behelst de Be/tAryving ` der drie Onderkwartieren in de Ommelanden, als Hun- zingo, Fivelgo, en t Westerkwartier , benefjens de Eilanden, Naa den afloop der Befchryvinge van alle de Plaatzen in de Provincie van Stad en Lande, laat de Schryver, in het Vde Hoofdftuk, die van Westerwolde volgen. Want offchoon dat Landíchap, in den voiftrekttten zin, er niet onder behoort, heeft het egter zulke naauwe betrekkingen daar mede, als zynde eene Heerlykheid der Stad Gro- ningen, en in burgerlyke en lyfttraffelyke zaaken ondere hevig aan een beroep by de Provinciaale Hooge Geregts- “kamer, dat het nergens gevoeglyker, dan DE wyze van ` Aanhangzel , kan gebragt worden. Deeze Heerlykheid wordt befchreeven, in deszelfs Grenzen, Riyteren, Grond- gefieldheid , Naainsoorfprong ; wy vindem daar in, een Onderzoek over het Leen van Westerwolde; opvolging der Leenmannen in hetzelve; eene befchouwing van het Regis- © Wele (*) Zie onze Algem. Vaderl. Letteroef, voor °t Jaar 1794 bl. 451. ea voor 3795. bl. 201, enz, R 3 246 TEGENWOORDIGE STAAT oos weezen aldaar, oudtyds en hedendaags; van het Pagi=ge- rigt; van den Kerkftaat; en eene befchryving der Dorpen. Veel dorsen droogs, veel louter plaatslyks, moet men hier onvermydelyk aantreffen ; dan heeft de Schryver zich van die moeilyke taak met eene kort- en beknoptheid gekweeten, welke het verveelende verbant, en genoeg- zaam is ter toelichting. , Veroorloft hy zich eene uitwei- ding, het is- in een veld, waar men hem niet ongaarne volgt. Laaten wy de proeve neemen met hier te neder te itellen wat hy van de Rigteren in de Ommelanden aanmerkt. a » Onder de Ommelander Ampten , hoewel niet juist in den eigenlyken zin van het woord, kan men eenig- zins brengen de Rigteren.te lande, —— Dat men te lande over grootere en kleinere ftreeken in °t burgerlyke Rigteren heeft, zulks is algemeen, en heeft niets byzon- ders in: maar het is buitengewoon, dat zulke bedienin- gea ervlyk geworden zyn, ja dat die als Heerlykheden, openbaarlyk, in eigendom kunnen gekogt worden. De opening daar van zal ons leeren „ hoe eene zeer een- voudige en op zig zelve eigenaartige inrigting verwande- len kan in iets geheel vreemd en afwykend. > Volgens de oude Friefche Wetten was het eene noodzaakelykheid, dat het Rigterampt flegts duurde één jaar. Men wilde daar door paal en perk zetten aan der menfchen ingeboorene zugt van graag het bewind in han- den te hebben. Ook bepaalde men, ten einde het aan- zien van zommigen by eene jaarlykfche verkiezing niet te veel invloed kreeg, dat over het Rigterampt niet ge- ftemd mogt worden, maar dat de bediening daar van af- loopen moest naar zekeren rooster van de Aeerden of der uitftrekken lands, waar op de landbezitters in de Dor- pen woonden. Hier uit ontftonden Alauwregisters, waar in alle de daartoe geregtigde heerden met naame opge- teld wierden. In grootere dorpen verdeelde men boven- dien de heerden eerst in kluften of buurten, met beding dat de bediening van het regt jaarlyks gaan moest uit de eene kluft in de andere, maar in de kinften zelve naar orde van de daar ín gerangfchikte heerden. Deeze heerden nu waren geen losfe verfpreide ftukken land, maar eene meer aaneengefchakelde hofftede, in welker wooning de huisvader zyn beftaan hadt. Men bepaalde wyders, dat de eigenaar van dien hüisheerd , welke aan de beurt was» het Rigrerampt moest waarneemen, zonder onain | o VAN STAD EN LANDE, 247 of hy van eene aanzienlykere dan geringere geboorte wa- re, of hy veel dan weinig uiterlyke waardigheid in zyn Dorp bezat (*). Het eenvoudige der burgerlyke regts- pleegingen by onze vroege voorouderen maakte ook, dat geringere menfchen die post gevoegelyk en wel konden waarneemen. Men kan hier uit zien, dat de bediening van het regt in haaren oorfprong perfoonlyk was; maar dat men, om niet te vallen in de klasfe van al te be- hoeftige menfchen, wilde, dat de waarneemer ook moest bezitten een eigen heerd, » Maar deeze inrigting, hoe zeer overeenkomftig met den aart van eene zuivere Volksregeering, verbasterde egter ras, en dat alleen daar door, dat men niet vastge- fteld hadde, dat de eigenaar van den huisheerd, welke aan de beurt lag, ook werkivk daar moest woonen, dat is zyne vaste woonplaats (edes fortunarum) aldaar had- de, en niet flegts dien heerd in eigendom hadde. (t) Men kan hier over breeder zien, wat den naamsoor- fprong aangaat . HaLseMA ble 1995 en volgende. De kundige RENGERS TEN POST) zegt in zyne gefchreevenê Politie der Um- landen, bl. 18. Upflalling is een olt friesch woort, ac magifira- tus nomen „op duetfche taele daernae Hoeffetling Cquaff caput , quod reliqua membra regat @ jus adminiftret), und ook Heerfchaf? (quafi herus) als heerfchappie hebbende. R 4 248 TEGENWOORDIGE STAAT s Dan de heerschzugt, hier mede niet voldaan, vond tas, daar het aankoopen van zulke ervgronden (vooral in merkelyken getal) te kostbaar viel, een ander middel uit om het oogmerk met minder uitfchot van penningen te verkrygen. Uit het denkbeeld van eigendom, en uit dat van regten op ééne plaats land vallende te befchou- wen als een gedeelte van het volle eigendom, oordeelde men ook, dat men het eene gedeelte kon aanhandelen , en het ander agterlaaten , of, -dat op °t zelfde uitkomt, dat men de gronden verkoopen kon, en behouden de ge- regtigheden, als zynde eene vrywillige handeling, daar een derde geen nadeel by leedt. Maar men befpeurt ook teffens, hoe hier door de deur voor meer vermogenden ter verkryging van meerder aanzien wyd geopend werd. De eenvoudige Landman, wiens beurt verftreeken was, en in 30, 40, 50, ja meerder jaaren niet weder daar aan konde geraaken, was natuurlyk geregen dat Regt, het welk hy vermeende op zyn Ervgrond te liggen, aan den rykeren voor eene geringe fom over te doen, verliezende hy in het gebruik zyner erve daar door niets. s Hier uit zyn by verloop van tyden de ftaande Regt- Stoelen gebooren, als men, te weeten , alle de ommegan- gen was meester geworden, dat nu ook gemaklyker conde gefchieden, dan als men verpligt was die gronden zelf mede in eigendom aan te handelen. Maar teffens af zulks dit wanttaltige, dat men bezitter van een ftaan- en Regtftoel kon zyn, zonder bvna eenig waar bezit van Landen aldaar te hebben; tegen den zin dikwyls der Inwooneren , alleen hun liedersRigter in °t burgerlyke en Ìyfftraffelyke (en in dat teder ftuk wel zonder be- roep) te zyn; ja dat regt aan anderen te kunnén weg- fchenken, in huwelyksgiften uit te- geeven, of by opem- baare opveiling aan de meestbiedenden te verkoopen. s» Eene vreemde zaak voorwaar, en die egter in dit Gewest al zeer oud is, Het Ommelander Landregt van 60r (*) {preekt van deeze afzondering der geregtig- heden van de Ervgronden, als van eene gewoonte, wier ooríprong men niet meer heugde;-en wettigt, °t geen by- Zonder is; die gewoonte met te bepaalen, dat, offchoon it den dart der zaak die geregtigheden en heerlykheden aanhangig behoorden te zyn aan de ervgronden , ‘men die egter met uitgedrukte voorwoorden daar van vermogt te fcheiden. ‘ » Dit C*) 4 Boek 6. 7 en 8, VAN STAD EN LANDE. | 249 » Dit misbruik , waar in de Heerschzugt van Vermo- enden zo veel voedzel vondt, duurde tot in deeze Jien wanneer, by het Reglement Reformatoir (*), aan t zelve een perk is gefteld.” De woorden van dit Reglement voert de Schryver aan, om zyn zeggen op te helderen, en te meer (gelyk hy in t Jaar 1794 » met eene overmaate van behoedzaamheid, íchreef,) , daar zy wegneemen het vermoeden, als of » wy in deezen bot gevierd hadden aan berispingen !” Hier in zal nu mogelyk nog een beter herftel komen, als mede in een ander ftuk , tot deeze zelfde zaak betrek- kelyk. Immers, van Warfhuizen, de Geboorteplaats van den vermaarden BALTHASAR BEKKER ; fpreckende , fchryft hy: „ Alhier ftaat het Huis Zulema, wiens bezitter ‘de meeste ommegangen in den Regtttoel heeft ; doch waarvan hy ais Roomschgezind geen gebruik mag maaken, vol- gens de Staatsbefluiten van 4 O@. 1621. 27 Feb. 1679 en 23 Dec, 1685. die niet alleen verbieden, dat leden van die Gezindheid zelve de geregtigheden waarneemen , maar ook dat zy ze laaten bedienen , moetende dus zo lang (laapen als ze in derzelver handen zyn. Ten ge- volge daar van heeft nu het huis van Ulrum alhier de primaire collatie, en de Regtftoel behoort de buurt de toorn, meest door Roomschgezinden bewoond, die hier eene Kerk hebben.” Nog een ftaaltje van foortgelyken aart; doch waar in de Heerschzugt heeft moeten zwigten. Van Westerwolde Schryvende, tekent hy op, dat een EGGO ADDING niet alleen Hoofdling was over geheel Westerwolde; maar dat Geregt erflyk in zyn geflacht hadt weeten te brengen, buiten toeftemming der Ingezetenen , waar uit men af- neemen kan hoe zeer derzelver Staatkundige Vryheid ge- daald ware. — „, Men moet egter,” voegt hy ’er ne- vens, uit dit ervelyke Hoofdlingfchap der AppinNgs niet fluiten , dat der Íngezetenen- Regten geheel verdwee- aen, en hunne voorige Landsrigteren verlooren wa- ren. Neen, uit laatere ftukken blykt, dat die twaalve, Zedert Gezwosrenen genoemd, beftand ‘zyn gebleeven, maar dat zy tot een opperhoofd en voorzitter ontvangen hadden eenen Rigter, inzonderheid aldus betyteld. In ’t Eerst namen de AppiNas deeze waardigheid in perfoon | waar , (*) 6. 18 en 19, R 5 | \ 950 TEGENWOORDIGE STAAT VAN STAD EN LANDE. waar, maar naderhand lieten zy die hunnentwegen be- kleeden. : „ Het volgt uit de Menschheid dat de Heer fteeds zyn regten wil uitbreiden, waar tegen de Onderzaat wor- ftelen moet of toegeeven, en aldus was het mede hier. Maar de heerschzugt der AppiNgs ging eindelyk zo ver, dat de gemeene Ingezetenen van Westerwolde, in het Jaar 1447, daar tegen een Verbond flooten met de Stad Grozin- gen (*), waar in onder anderen vastgefteld wierd, dat van de vonnisfen der Meente (dat is van de gezament/yke Landsrigteren) binnen tien dagen beroep kon ingefteld worden op den Raad van Groningen. Hoewel nu dit verdrag was ingegaan voorbehoudens de oude gereg- tigheden van EGGO ADDINGE, was het niet te min tegen dien ingerigt, en daarom dat beroep ingevoerd, wył de inwooners bedugt waren, dat ADDINGE , meester van het Slot te Wedde, daarby een Leenman ‘van Mun- fier, op hunne Landsgezwoorenen, lieden uit den boe- renftand , en ligtlyk bevreesd te maaken, te veel in- vloeds anders kon hebben, tot nadeel der algemeene vry- heid. Zy wilden zelfs wyders, dat niet ADDINGE, maar zy den Rigter of Voorzitter der twaalf gezwoorenen zou- den aanftellen; doch toen Ege zich hier tegen kantte, werd dat gefchil overgegeeven aan Scheidsmannen; dan deeze, het onderling niet eens kunnende worden , namen tot Overlieden de Heeren Burgemeesteren en Raad van Groningen.” Die een bemiddelende uitfpraak deeden 5. hier vermeld, met de verdere gevolgen, die de Leezer, des begeerig, in °t Werk zelve moet zoeken. Behalven eene Afbeelding van Appingadam, is aan dit Deel toegevoegd, om ter rechter plaatze gefteld te kun- nen worden, een Gezigt van het Nieuwe Stadhuis te Gros ningen. | (*) Aan den: voet des blads vinden wy dat Verbond, als weinig bekend, volledig geplaatst — ,„ eensdeels,” ’t zyn des Schryvers woorden, ,, om de oude gefteldheid van ’t Land ’er beter uit aan te toonen; anderdeels om te betoogen, dat EMMIUS L. 23, p. 263, in de melding daarvan niet onbeftaanbaar met de waarheid heeft gefprooken , gelyk ipsincA hem zulks aan- wryft.” Wijs 5. VAN MANEN, WYSG. EN GESCHIEDK. ONDERZ, 251 o e—— ned Wysgeerig en Gefchiedkundig Onderzoek naar de Wettige Oppermagt in de Vereenigde Nederlanden , federt de Ajzweering van PHILIPS PEN li, Door JACOB VAN MANEN» ADRIAANSZ. Lorfle Deel. Te dmflerdam, by H. Keyzer, 1795. Za gr. 8vo. 255 bl Dr VAN MANEN, die, zedert de Omwenteling | in Herfstmaand 1787, den Vaderlandfchen grond ne- vens anderen ruimde, verliet denzelven niet zonder een gevoelig en diepgetroffen hart mede te draagen. Dit was toen veeler beklaagenswaardig lot. Dan weinigen had- den met hem ge het middel, °t geen hy gebruik- te, om zyn leed, zo niet te verzagten, ten minften eeni- germaate te verzetten. — Immers hy verklaart in den aanvang zyner Voorreden. Het Werk „dat ik thands mynen Medeburgeren aanbiede, is het product myner le- dige vuren buiten myn Vaderland, federt September 1787. De mishandelingen niet alleen, waar aan de Voorftanders eener Regeeringsverbetering , na den intogt der Pruis- fche Troepen, door een dom en oproerig gemeen waren blootgefteld, en de fchendnaamer en lasteringen, met welke gekogte loonfchryveren derzelver daaden en han- delingen zogten te brandmerken ; maar inzonderheid de harde vonnisfen, die tegen dezelve , onder fchyn van recht en goede Jufticie, werden geflaagen, als hadden z een Crimen lefe Majeftatis begaan, wekte, te gely met myne verontwaardiging , een lust en yver in my op om de vaifche gronden, waarop dit fchynrecht berustte, te onderzoeken, en aan te toonen, dat de hoofdmisdaad , die men den voorftanderen der Vryheid en Burgerrech- ten, met zo veele declamatien, in alle publieke Stukken, Refolutien , Placaaten, Ordonnantien en Sententien aan- tygde, nimmer door hen begaan was of begaan kon worden, „ Naar maate ik dit onderzoek dieper intrad, en’, de Ge- fchiedenis van ons Vaderland raadpleegende, de openlyke Handelingen, Verdragen, en andere Aten zelve aan de reden en omftandigheden toetfte , zonder blindeiing de verklaaringen of uitfpraaken van anderen te volgen, ging my meer en meer het licht op, dat federt de Staatkunde heeft befcheenen. » Ik bevond wel rasch dat het met die wettige Op- . per- Ka 252 Je VAN MANEN permagt in Nederland, °t zy over ’t geheel, of de Sou veraniteit der Stauten van de byzondere Provincien, welke men zo lange en menigmaal geiteld of veronderfteld hadt, zo zuiver en klaar niet was, als ik zelve voorheen op het getvof aan anderen, en door dien itroom medege. voerd, aangenomen had. » tk was reeds cù groot end wegs gevorderd in het op!tel van myn onderzoek, en het refultaat deszelven, toen de Fran)cue evoldtie eenen aanvang nam. En deeze be- vestigd- my Volkomen in de ontwyfelbaarheid der gronden, op welke ik myn onderzoek en vasttteilingen gebouwd had; en zonder my te laaten aftrekken of ophouden door den ttroom of wendingen der ondericheiden Partyen, die daar de overhand of vnderlaage beurtlings hadden , ging ik myn eigen weg op den begonnen voet voort.” Vóór vier jaaren reeds zou de Burger VAN MANEN in ftaat geweest zyn om dit Eerite Deel uit te gee- ven; doch de verre afweezigheid van een gefchikte Druk- pers, en wel te voorziene belemmeringen der uitgave hier te Lande, deeden hem de uitgave verwylen tot een tyd, dien hy niet naliet vast te ftellen dat eenmaal ko- men moest: welken tusíchentyd hy befteedde om zyn Werk over te zien, hier en daar te vermeerderen of te verbeteren. Daar het zyn hoofdoogmerk , in dit fchryven, was, om, aan den eenen kant, de rechte denkbeelden aan- aande de Wettige Oppermagt in den Staat onder zyne andgenooten uit te breiden; en, aan den anderen kant , der toen heerfchende Partye te doen zien , dat zy niet zo volkomen regt hadt, als zy zich inbeeldde, even min in haare gronden als handelingen; en ze daar door, ware het mogelyk , tot meer gemaatigdheid, of eene verbetering van het ‘misdreevene , te beweegen, zou men mogelyk kun- nen denken, dat, daar alles nu, door de tegenwoordige ommekeer van zaaken, van natuur en gedaante veranderd is, en andere denkbeelden onder ons gebooren zyn, zulk een Betoog de grootfte noBdzaaklykheid en nut verlooren heeft, gaat hy dit begrip te keer, door in overweeging te geeven, » eensdeels dat de fchynbaare meerdere ver- lichting, in de gronden van Staatkunde en Staatsverbete- ring, niet zo algemeen, niet zo volkomen is, als wel be- hoefde en wenschlyk was; en, anderdeels, dat de reden , waarom veelen nog gehegt en verkleefd blyven aan het ou- de, en de vermeende oude Conflitutie, byzondere rechten en pri- WYSG. EN GESCHIEDK. ONDERZOEK. 253 rivilegien —— of de vermeende Souverainiteit van en- cele Provincien, leden of fteden van die, niets anders is, can dat men in het denkbeeld leeft, dat alle die inrichtingen en veronderftellingen op behoorelyke gron- den van wettigheid hebben berust, dan twyfel ik niets of men zal de uitgave ook thans niet overtollig re- kenen.” | Dit alles wordt in de Voorreden breedfpraakiger ont- vouwd en aangedrongen. F Naa eene Inleiding, over den Oorfpronglyken Staat en Rechten der Natuur en Maatfchappy, en verbastering van dezelve, behelst dit Eerfte Deel E Brieven. Derzelver Inhoud en Schets wordt in °t breede opgegeeven. Ge- noeg 254 J.VAN MANEN) WYSG. EN GESCHIEDK,. ONDERZ. noeg zal het zyn, derzelver Inhouden te vermelden, J. Brief. Wat de Souveraintteit in een Stsat wettige maakt. De wettige Souverainiteit der Nederlandfche Graaven en Heeren beweezen. —— IÌ, De Staaten hebben geen rond van weitigheid voor hunne Souvceraint:tit. == Il, Een Tacitus Confenfus, of veronderftelde goedkeu- ring des Volks, is geen wettiging eener Conflitutie. IV. Of er eene Overdragt der Souveraintteit heeft plaats gehad. Hoe men de magt des Stadhouders eh der Staa- ten, geduurende de Spaanfche troubles, te befchouwen heba be. —- V. Of ‘er eene behoorelyke Grondwet beflaa, De Unie van Utrecht is er geen, en kan zc niet zyn. —— VI. In de Unie van Utrecht worden den Stadhoude- ren geen byzondere rechten toegekend, — VII. Dat, by de Afzweering van PHILIPS DEN lI, de Souveruiniteit op den zelfden voet is overgegaan op den Hertog van ANJOU. —— VIIL. Onderzoek naar de Hoogite Overigheid, naa den dood van ANJOU en ORANJE. —— IX. Anarchie van veele Magten, zonder Oppermagt , naa den dood van ANJOU en WILLEM DEN Í, onder MAURITS. —- X. De Natie heeft inde aanmaatigingen der Staaten en Stadhouders niet toeseftemd , maar haare in het tegendeel fpreekende flem is door geweld gefinoord, —— X). Geweld yan WILLEM DEN Íl. % Gebrek aan een noodige Grondwet was er da goornaaine oorzaak van. „De opgave van deczen korten Inhoud der Brieven is enoegzaam, om onzen Leezeren te doen opmaaken, welke ukken daar in verhandeld, en uit welk een oogpunt befchouwd dezelve voorgefteld worden. -Veele ftukken ftaan, blykens de voordragt des Schryvers en diens Aan- haalingen, bloot voor een ander begrip dan hy beweert; en laat ons beftek , noch onze taak, het toe, hier in te treeden, of des ons oordeel in °t midden te brengen. Alleen moeten wy bekennen, dat hier voor de beweerde zaak alles is aangevoerd, wat ’er voor bygebragt kan worden. Naar ’s Schryvers verklaaring, zyn ’er nog drie of vier Deelen van dit Werk te wagten. y twyfelen, of deeze breedvoerigheid aan het beoogde doel, om dit Boek „een Volksboek te maaken, wel zal beantwoorden. Za TAFEREELEN VAN DE STAATSOMW, IN FRANKRY. 255 Tafereelen van de Staatsomwenteling in Frankryk. Tweede De e dAmfterdam, by J. Allart, 1795. {n gr. 8yo. 214 Ols 1 Ge wy ‘het in den beginne daarvoor hielden, dat ne gisfing na den Schetzer, of liever Schilder, dee- zer Tafereelen eene volftrekte waarheid ware, en de Burger STUART de Man, aan wien wy dit Werk ver- fchuldigd zyn (*), en dit ook ten aanziene van een ge- deelte der thans opgehangene Tefereelen waarheid is, hebben wy een vermoeden van deels eene andere hand, in ons opgekomen , bewaarheid gevonden, en in ’t ze- kere vernomen , dat de Burger sTruART aan eenen andee ren het Penfeel heeft overgegeeven; gelukkig dat het in eene hand gekomen is, die zo veel in manier op de hand van STUART gelykt. De Tafereelen, die wy in dit Deel gemaald vinden, draagen deeze Opfchriften. I. Woelingen der Hofparty, — Íl. Poogingen der Wolks-vrienden tot omzetting der Sofdaaten. — III. Poogingen der Nationaale Vergaden ring tegen de Krygsbenden. V. Overwinning over LAMBESC. —— V. Werkzaamheden der Nattornaale Guar- de. — VI. Standvastigheid. der Nationaale Vergade- ring. VII. Verovering der Bastille. Deeze Tafcreelen worden opgecierd door Kunstplaa- ten 5 verbeeldende: Met Misnoegen der Paryfche Bur- gers, wegens het byeenbrengen der Troepen op het Veld yan Mars. —= De Franfche Guardes door het Volk uit de Abtdy van St. Germain verlost, —— Beflorming der Bastille. —— Verloste Gevangenen uit de Bastille, ~ae Het omdraagen der Hoofden van DE LAUNAY en DE FLESSELLES. Als mede door de Afbeeldingen van LA FAYETTE eN CLAUDE FAUCHET, Ziet daar, Leezers, den ruwen omtrek van ’t geen waar op uw verftand onthaald, en de ien van °t geen waar op uw oog vergast wordt. Van het laatfte kunnen wy u geen Proeve fchenken, maar wel verzekeren, dat het kunstkeurig oog zal voldaan worden. Van het eerfte zyn wy in ftaat u meer te leveren, en dina ben i aar- - (*) Zie onze Vader], Lesteroef. van 1795. bL 31. 256 TAFEREELEN VAN DE STAATSOMWENTELING daartoe met dien lust, welke ons bezielt wanneer wy Goede Werken, wanneer wy Meesterflukken , bovenal als dezelve van eene Vaderlandíche hand komen, in ons Maandwerk beoordeelen, Het meer treffend fchoon uit elk Tafereel te kiezen zou ons te veel ftofs verfchaffen. Meermaalen hebben wy, in de Beoordeelingen van sTUART's Romeinfche Ge- fchiedenis, zo om dat ze best in ons Werk pe als om dat ze overheerlyk getroffen waren, de Character- {chetzen van oude Romeinen ree laaten wy dan be- zien hoe die Schryver, of wel diens Opvolger, flaage met hedendaagfche Charaéters te maalen. Het eerfte Characterbeeld , met lugtige omtrekken ge- fchetst, is de Veldmaarfchalk BROGLIO; 5, de vermaardite „ Veldheer der Fran/chen in dien tyd. BroaLro werd uit „ Lotharingen opontboden , om zyne lauren met burger- s bloed te bezoedelen, en alle zyne voortreflyke Krygs- „ bekwaamheden ten koste te leggen aan de beftryding …, van het algemeene gevoelen. Hy was de eerfte die „ Zich waagde in den zinneloozen reufenftryd tegen de eeuwige waarheid, welker magt onwederftaanbaar is, op het zelfde oogenblik , dat vooroordeelen en byge- loof haar de heerfchappy over het menfchelyk verlkend hebben ingeruimd. Op haare onveranderlyke grondles- fen zou hy zyne bajonetten doen aanloopen; op haare a» onbetwistbaare leerftellingen zou hy zyne bomben wer= „ pen; het gezond menfchen verftand zou hy beftormen ; ‘s het helder licht der reden, °t welk alom met fchitte- „ rende ftraalen doorbrak, zou hy door een krygskundig „‚ beleg influiten.”” Uitvoeriger is dat van den Marquis DE LA FAYETTE, hier afgemaald „ ‘als de Verwinnaar van den Staatzuchti- » gen Brit, de Medeverlosfer van America, als de eerfte „ aan wien de Vergadering, op het neteligst tydftip, haar „ vol vertrouwen overgaf. — Schoon , als Fransch- „ man, aan een waerelddeel vreemd, dat door den Oceaan … van zyn Vaderland was afgefcheiden, had hy zyn for- „ tuin gezogt in eenen oorlog , welks billykheid hem de » infpraak van zyn jeugdig hart verzekerd had. Het vuur » zvner jeugd had hem over de gevaaren heenen ftappen ; ‚‚ en den dood onder duizende gedaanten doen trotfeeren. s Eerlyke wonden, in den heldenftryd ontvangen „ -had- „ den deezen moed onuitwischbaar vastgegrift. Overwin- ‚ ning op overwinning had hem de hoogfte voldoening der » Krygs- 9% 2? 39 23 hed v IN FRANKRYK. 257 æ Krygseere gefchonken, zonder dat deeze zyn chara@ter „> had gefchandvlekt. Geleerd met moedige overwonne- » lingen te verkeeren, was edelmoedigheid, — die hoofd- s» deugd in eenen Krygsman, — onaffcheidelyk van s zyne ien Aan de zyde van eenen WASHING- s» TON, die hem, in zyne prilfte jeugd, tot Leidsman, s, tot Vriend en Vader, verftrekt had, de oorlogsvelden » met roem hebbende afgeftreeden, was hy insgelyks in- ə» gewyd in de geheimen dier Staatskunst, welke , met » verwerping van hooffche treeken, eenen onwrikbaa- » ren grondílag heeft in de rechten van den Mensch en » Burger. —- Dus keerde hy te rug uit een Gewest, ə dat het zyne geworden was, en dat hem, daar het zy- s ne waarde kende, zoo noode van zich liet heenen gaan, » om in zyn Geboorteland nieuwe lauwers in te oogften van » zyne beproefde Vryheid-min, By de Natie ontvangen » zoo als de held verdient, had hy weldraa toegang tot » de harten van hun, wier belangen hy thans zou helpen » verdedigen. Zelfs, ondanks zynen afkeer van hoof- ə» {che vleijery, by den Koning niet ongezien, was hy » in de gelegenheid om de guniten der Kroit te verwer- ə» ven. Maar, dus dacht FAYETTE niet, De Volks- vry- » heid woog by hem zwaarder, dan een geheel Koning- s ryk. Zich aan haar verpandende, weeken by hem alle » laagere bedenkingen. Zelfs, als Edelman, de gewaan- » de rechten van zynen ftand aan die der algemeene Maat- » {chappy gaarn opofierende, was hy één dier weinigen, » die het ontwerp van Staats- hervorming , met alle de » hoogere uitzichten , daar aan vast gehegt, in zynen » kring met nadruk hielp fchraagen, Als zoodanig was s hy niet flechts een belangryk- Lid der Vergadering , » maar ’ftondt in hooge achting by de Volks- gezinden. > Te recht werd, dus, aan hem een post (die van » tweeden Voorzitter) opgedraagen, dien zyne Vaderland- » fche Deugd, en byzonderlyk ook zyne welfpreeken- » heid, verdiende. Een zedig voorkomen, gevoegd by „ de gemaklykheid om zich net en cierlyk uit te druk- „ ken, deed hem geenen onaanzienlyken rang onder de » Redenaars van zynen tyd verwerven, terwyl hy door- >, gaans het genoegen fmaakte, het verftand zyner hoo- … Ters te overreeden, en hunne harten te winnen, Wel- … ke gewigtige rol hy, naderhand, in de Franfche Ome „ wenteling gefpeeld hebbe, zullen ons volgende Fafe- » reelen doen zien,” LETT. 1796, NO, 6. S Wy ` 258 TAFEREELEN VAN DE STAATSOMWENTELING - Wy voegen hier by CLAUDE FAUCHET. „ Als Kerkes 5» lyk Leeraar , gewoon zynde in het openbaar te rede. 5 nen, had hy die vaardigheid van fpreeken, welke al- »» tyd de meest gepaste woorden weet uit te kippen, om » Op het hart te werken: Zich kunftiglyk weetende te. $ fchikken naar de vatbaatheid en gefteldheid van hun >» met welken hy verkeerde, had hy eenen gereeden 5, toegang tot hunne harten, en mogt zich bykans altyd 5, zeker noemen in de bereiking van zyn doel, daar s» hy over de gedachten eñ neigingen van anderen heersch- » te: By zyne natuurlyke welfpreekenheid dat luchtige a, en dat vrolyke paarende, het welk den Franschman > Zoo vaak van alle andere Natien onderfcheidt, wist 5, hy, ten gepasten tyde, den ernst door een puntig ge- 5 zeg te ontwapenen, en de hooggefpannen drift ge- ə maklyk te bedaaren. Niet ligtlyk. te rug gezet door de 5, tegenwerpingen ; zelfs niet door de drogredenen, zyner > tegenttanderen „om dat zyne wederlegging altyd ge- 5, reed was, niet ligt overbluft door den ftouten aanval, 5, om dat hy in de gedachten ook de oogmerken ber 5 fpiedde, was hy zeer juist gefchikt , om de voor- > komende hindefnisfen fpoedig uit den weg te ruimen, » en zyne ontwerpen-krachtdaadig uit te voeren:” -© Menschkunde beftuurt de hand des Schetzers deezer Tafereelen. Het uitvoerigtte in dit Deel, de Verovering der Bastille, is bovenal des vol; en levert hy, fchilde- rende, de heilzaamtte Lesfen op, voorgetteld met een be- langneemend hart, en vol Toepasfing voor zyne Me» deburgers. Wy kunnen niet nataaten met het flot dee- zes Tafereels ons Maandwerk opte cieren. Het om- brengen van DE LAUNAY, Gouverneur der Bastille; een zrowwloos- Verraader des Volks, vermeld hebbende, vaart hy voort. — 3, Zoodanig was het rampzalig einde van > Eenen Man; die zich, door een adelyk trots, door 5s uige baatzucht en wreedheid; {tot wandaaden had ə laaten verleiden , welke onder een heerschzuchtig Bee > ftuur ligtlyk over °t hoofd gezien, maar by eene Na- ‘as ties tot Vryheid ontwaakende, [niet wel gedoogd kuns > nen worden, en waar toe de nationaale gerechtigheid » Allee het tydftip afwacht, om haare geduchte ftraf ">, tit të oefenen. — , sı Ongelukkig voorzeker, dat de gefchiedenis ons zel- g, den- voorbeelden levert eener. Volksgisting , die niet s gevaarlyk is voor de Vryheid zelve, welke zy voors | | Jt `. Ta heeft v v IN FRANKRYK. + 259 s heeft te befchermer: want , waar behoort de Vryheid meer te gelden, dan in de zekerheid, welke ieder’ be- fchuldigden toekomt, om zich te verdedigen, en. zyne onfchuld, zo mogelyk, te bewyzen ? Waar wordt zy meer gefchonden, dan daar een verward gefchreeuw „> der Meenig'e, op eene duistere aanklagt"van weinigen, » het. vonnis velt, en den ongelukkigen voorvordeelt , s Zonder hem te hooren? Ook dit was het rampzalig a» lot van deesen anders roemwaardigen dag. …_— : a Niet flechts de ‘mêedise BEQVARD, niet flechts de s>-deugdzaame Major der Bastille, DE LOSME, die, ten » allen tyde de trooster en vriend van alle gevangenen, » hunne grieven lângs duizende wegen had weeten te vere » minderen , maar ook De ‘FLESSELLES, Prevoost def s» Kooplieden, werden de flagtoffers der algemeene ver- s» warring en woede. Reeds een ongunttig vermoeden > was tegen den laattten gereezen, uit. zya -gehouden s gedrag in het Committd, waar in des Volks, vertrouwen , hem. geplaatst. had, om. de zaak der Vryheid te hel- ə pen handhaaven. -Zyne: menigvuldige te leurftelling » der Meenigte, in het afgeeven van beloofde wape- „nen zyn aandrang, om: by voortduuring met den „ Gouverneur der Bastille te handelen, en hem tot in- > neeming van gewapende Burger -macht ter haarer ver- ‘ss dediging, te beweegen; — de vruchttoosheid van zoa » veele mislukkende poogingen , welke. den argwaan der s» ondoorzigtigen ligtlyk gaande maakt, hadden een jam- » merlyk wantrouwen gevestigd, het geen alleen door de » woelige bedryven: van den dag in zyne werking was ə» verhinderd. —- Thans bragten zyne vyanden eenen „> onderfchepten, Brief ten voorfchyn, waar in by DE LAU: 5 NAY tot ftandvastigheid. aangemoedigd , en hem eene „ daadlyke verfterking van hulptroepen zou hebben toe: a gezegd. Of de brief waarlyk van zyne hand, of hy in 4 eenen vyandlyken zin gefchreeven, dan of de geheele „ befchuldiging een verdichtzel en wrok geweest zy van a byzondere perfoonen, die zyne. ftandvastigheid in het » beteugelen der Volks-drift niet verdraagen konden, laat „ de gefchiedenis -nog-onbeflist. —— Genoeg: de mis- „> daad, fchoon onbeweezens is in het oog der Meenigte »„ Zwaar genoeg, -om:hem, als een verraader , ter ftraf- sb De op te roepen... Een. verward gefchreeuw keurt „ hem onwaardig. om zyne zitting in den Raad te agter- » volgen. Hy biedt zich er tot het geeven der verlang-. > a, CC bo TAFEREELEN VAN DE STAATSOMWENTELING j de opening van zyn gehouden gedrag. Hy verlaat het ¿ə Raadhuis, en op het oogenblik“ is de wraak gereed , $, haaren prooy te verflinden. ‘Een pistool-fchot doet hem ə ter- aarde tuimelen , — - duizende bajonetten „ontees 4, ren het lyk van den ontzielden — - de moorddaadige » byl houwt hem het hoofd af, om hem, tot een affchrik 9, voor alle verraaders, naast dat van DE LAUNAY, in » Zegepraal rond te voeren. ee ‚> Heldhaftig Volk van Parys, verwinnaars.der Bastille, s» meesters van een verraad, dat U en den Staat, de - ja vryheid met de welvaart, dreigde te verpletten! —_— s» uwe heldhaftigheid van deezen dag is te edel, om alle 9 de gruwelen aan u te wyten, wier breeder ontvouwing s» de infpraak van ons hart, het gevoel van menschlyk- a heid en recht, ons verbiedt. De genade, welke Gys s, midden in: alle de onrust, aan de geheele Bezetting. van her Kasteel verleent, wanneer de edelmoedige Franfche jı Guardes zich voot haar inde bres ftellen, en uw mẹ» „; dedoogen inroepen — deeze uwe mefischlievenheid is ss eere te groote ftrydigheid met de overige moord - too- „ neelen, om niet ten uwen behoeve alle die verontfchule digingen te doen gelden, welken het welwillend hart > Zoò gaarn uitfpreekt, wanneer het eene befliste deugd >) door jammerlyke vlekken bezoedeld ziet. Dat dan een $, onpartydig oordeel, met-u te verfchoonen, allcen die s» genen doeme, die de vryheid prediken, op het oogen- ə» blik, dat zy haar verwoesten, — alleen die genen, die » Eene onzalige “wraak met den. ~ De Vereenigde Staaten van Noord- Amerika , byzonder ` Musjachufetts, door C. D. EBELING, Hoogleeraar in de Gefchiedkunde en’ Griekfthe Taal aan het Gymnafium te Hamburg. Vermeerderd en verbeterd met aanmerkelyke Byvoegzels , door den Autheur medegedeeld. Uit het Hoog= ` duitsch vertaald, door Y. VAN HAMELSVELD. Eerfe Deels Tweede Stuk, Te Haarlem, by F. Bohn, 1795. In ` gr. 8vo. 141 bl dig agten wy het, de twee- of drievoudige Ty- tels, om dit Werk, naar der Kooperen zins te doen dienen ten Vervolge of als op zichzelven ftaan- de, te herhaalen; dit hebben wy gedaan by de Aankun- diging des Eerften Stuks van het Eerfte Deel, welks. Tweede thans voor ons ligt. Toen ook hebben wy des Schryvers algemeen oogmerk, en de wyze, door hem gevolgd, om ’t zelve te bereiken, ontvouwd; als mede wat Schryver en Vertaaler gedaan hebben, om deezer Ne- derduisfche Uitgave eene meerdere volkomenheid dan de oorfpronglyke by te zetten. Herinnering en overwyzing zyn hier voldoende (*). —— Daar ook kan-de Leezer aangeduid vinden, onder welke Hoofdafdeelingen.de. Hoog- leeraar elken Staat befchryft. Hoofdafdeelingen-die- alles bevatten wat ter Land- en Plaatsbefchryving noodig is, €n ook door hem gevolgd in den thans befchreeven Staat Masfachufetts. iA EN er zeer veele Artykelen zouden wy , ten voorbeel- de; onze Leezers kunnen bezig houden. In verzoeking amen wy om van de Stokyisch='en Wälvischvangst ».z0 aanmerkelyke bronnen van °t beftaan der ans en oor (*) Zie onze Alge. bende or iden voor 1 795 s. bl. 557. 3 263 CD: EBELING doot de Engelfche onderdrukking zo herhaalde Keeren belaagd e. aan °t kwynen gebragt, doch weder opgebeurd, te tpreeken; dan de breedfpraakigheid , uit naauwkeurig- heid der opgave veroorzaa!t, wederhieldt ons. Men!chenkennis, een der uitlokkendfte gedeelten der Land- en Volksbefchryving, doet ons, voor tegenwoor- dig , overneemen de opgave van het Character der In- woonderen ‚ waarin zich genoeg zonderlings voordoet, om de aandagt der Leezeren, op eene aangenaame wyze, te onderhouden. In het Charaêter der Inwoonderen,” fchryft de ` Hoogleeraar EBELING, „ Zyn nog immer veele overblyf- zels van het oude Puriteinismus uitfteekend 3 doch de invloed der Hoofdftad, de uitheemfche Koophandel, en de laatfte Oorlog, heeft daar in niet weinig veranderd en weezenlyk verbeterd, Daar heerscht nog wel een uiter- lyke Godsdienftige geftrengheid , maar de voormaalige eest van vervolging is byna geheel bedaard. De ge- ruiken van den Godsdienst, en de daaglykfche huislyke aandacht, worden ftipt waargenomen; maar men brengt geene toveresfen meer ter dood. Bovenal geldt nog de {tille en bykans treurige viering van den Zondag, die ook door Wetten van ouds af ingevoetd is, welke, nog in laater tyden, alle reizen, alle wandelen op het veld, yp weiden, in vruchttuinen ; op ftraat, enz. op Zondag verbieden (*). Ondertusfchen houdt men zich in Boston in alle deelen hier zoo ftrikt niet aan (tł). Die yverige ver- kleefdheid ‘aan ‘herbrachte Godsdienstgebruiken heeft nog. wel veel gebrek aan kundigheden ten grond, en ver- wekt by veelen huichl:ry; maar, over het geheel, werkt zy meer ten goede, en ontaart zelden in Dweepery. Ernst én deftigheid, maatigheid in driften, en een ingetoogen teeven, zyn nog flecds hoofdtrekken in hun Character. In Boston is men intusfchen reeds veel vryer en onge- dwongener in de verkeering. Men beint de Vuzyk te beminnen; de’ uitfpanningen zyn leevendiger, en de Luxe meer in *t oog loopende; inzonderheid YWeudt men veel van prachtige Rytuigen. Maar tot kleederpracht heeft men zich nog niet verlaagd. Men heeft onlangs Schouwfpelen (hoewel niet zonder fterke tegenkanting | der (*) Dovoras, B. L bl. 259. Daissor ‚ Vol. I. p. 143e (t)ÊBrissor, Vol. 1, pe 144e Ni pa AMERICA, 263 der bigotte aankleevers van het oude) ingevoerd; men kent Bals , groote Gezelfchappen en Clubs, maar men zoekt in Brasferyen nog geene eere of vermaak. Het verwyt van ongastvryheid komt af van de ZEngelfthen uit den voorigen Oorlog, en is ongegrond, ten minften in ' de meeste Steden. Even min kan men den Inwooncren hunne vraagzieke Nieuwsgierigheid, die hun eigen is, ten kwaade duiden. Maar Proceszucht is een oud heer- fchend gebrek , het welk veele Advocaaten weeten te onderhouden, zo als ook de gebrekige Engelfche Wet- ten ze begunftigen; doch men heeft ze verminderd door de hoogte der Proceskosten. „ De geest van Vryheid en Gelykheid was aan deeze Kolonie van ouds eigen, en heeft ze dikwyls in bewee- ging gebragt. De gefchiedenis bewyst, dat hy niet wei- nig heeft toegebragt tot het gelukkig voltooijen der Om- wenteling. De daar door over °t geheel verfpreidde ge- lukkige middelftand, de algemeene gegoedheid, die, al- leen in de Hoofdfteden , weelde Çen derzelver gevolg Eene meer aanmerkelyke ongelykheid haarer Inwoonde- ren) veroorzaakt; de wyze Staats-inrichting, welke aan de openbaare Beampten geenen grooten voorrang, en flechts middelmaatige inkomtten veroorloft , maar geen van beiden voor het leeven verleent, behouden die wel- daadige gelykheid, en bewaaren deeze Republikeinen , zo wel voor den aanzienlyken hoogmoed der ryken en grooten, als voor het laag kruipen der armen en gerin- gen, Sommigen der eerfte Posten in de Regeering maa. ken egter eene uitzondering, met betrekking tot de in- komften, en worden daarom gezocht. » De Leevenswyze heeft haare oude eenvoudigheid al- leen in weinige groote Steden verlooren ; maar in de ove- rige, en doorgaans ten platten lande, is zy nog onver- valscht. De Zeden zyn goed, en geene ondeugden heer- fchende, Zelfs zou de neiging tot geestryke dranken derzelver uitbarfting niet bevorderen. Vandaar zo wei- nig doodftraffen , en dat verfcheide jaaren achtereen geene vonnisfen over moordenaaren, zeldzaam over die- ven, van de omreizende Rechters zyn uitgefprooken. — Twee onder-de Landlieden niet ongewoone gebruiken Zyn fpreekende bewyzen van de onfchuld der Zeden. Men noemt het koppelen (bunding) en het bezoeken (tar. rying). Volgens het eerfte mag de huwbaare Dochter des huis, zonder voor haare deugd en eëre te vreezen, | S 4 haar 264 C. D. EBELING baar nachtverblyf met den reizenden vreemdling deelen, In de ftreeken langs de kust, heeft de menigvuldiger ver- keering met de vreemdelingen deeze gewoonte verpest. Het laatfte heeft iet gemeens met het}venfleren der jonge Landlieden in (ommige Kantons van Zwitzerland, Wan- neer een Jongman een Meisje bemint, en haar wenscht te trouwen, dan doet hy om haar aanzoek by haare Ouders , (zonder wier toeftemming hier geen huwelyk geoorlofd is,) en als deeze bewilligen, vergunnen zy hem eenen nacht alleen by haare Dochter te blyven, om te zien of zy het over de verbintenis eens kunnen worden. Deezen gaan ten laatften, evenwel zonder zich geheel te ontkleeden, met elkander na bed. Als de beide par- tyen het eens worden, dan wordt het Huwelyk fpoedig voltrokken: zo niet, dan zien zy elkander niet ligt we- der. Het geval is zeldzaam dat uit deeze byeenkomst eene noodzaaklykheid van trouwen ontftaat (*). Even min gevaarlyk zyn de Sledevaarten der jeugd by nacht, - van beiderlei kunne, en hunne byeenkomften op bals op afgelegene plaatzen. „ De Vrouwen hebben, over °t geheel, den roem van Zedigheid, en yver in het betrachten der Huislyke Plichten. Eene goede Huisvrouw , eene getrouwe Moe- der, heeft algemeene hoogachting, in de Steden zo wel als ten platten Lande. De meeste huisgezinnen zyn ryk van kinderen : want de Vruchtbaarheid der Vrouwen is oot. —= De Opvoeding vormt de Kinderen vroeg tot odsvrucht, en tot een werkzaam kostwinnend leeven. Daarom houden zich ook de Vrouwen en Kinderen der Landlieden bezig , behalven hun arbeid in den Landbouw, niet huislyke gemeene handwerken in wolle en linnen tot eigen gebruik, min egter met fpinnen en anderen hulp-arbeid voor de Manufaêtuuren in de Steden. Over %* geheel bezielt de geest van arbeidzaamheid byzonder de Landbewoonders van deezen Staat: dit bewyst zelfs hun drift tot verhuizingen, om wildernisfen te gaan be- bouwen. De flechte gefteldheid van den je ‚ en de moeilykheden van het Klimaat, onderhouden denzetven desgelyks, gelyk ook de gefteldheid der Boeren - hoffte. den. Deeze zyn, uit hoofde van de ingevoerde gelyke ver. C*) Burnasy, bl. 170. en woordelyk uit hem ansurY, Vols il. p- 68, Oje Verg. p. 41, 6e or : f RA AMERICA, , ^ “65 verdeeling onder alle de Kinderen, gewoonlyk maar klein; doch de Boeren bezitten ze doorgaans als Wryhouders < want wie ’sjaarlyks 40 Schellingen inkomen met zyn eigen landgoed ’er in heeft, wordt als een Vryhouder aangemerkt, en heeft, wanneer hy zoo veel als twee „derden van zyn hoofdgeld in eenige andere belasting be- taalt, tém in de verkiezingen van zyn Vlek (*. Dit eeft ook aan den min ryken Landman onafhangelyk- heide en eenen invloed in de Regeering, die hem, hoe weinig verlichting hy ook in andere dingen heeft, hoe zeer hy anders aan vooroordeelen verkleefd is, in zaaken van het Gemeenebest, kunde en deelneeming inboezemt, welke nog door het geftadig leezen der volkomen vry ge- Jchreeverie Nieuwspapieren. onderhouden wordt. Daardoor ‘hebben de meesten zich-eene hebbelykheid verworven» om over deeze onderwerpen met een groote welfpreeken- heid openlyk te fpreeken, welke de Huisvaders reeds by hunne daaglykfche huisaandacht oefenen (4).” | i“ De veelvuldige fchikkingen, in deezen Staat, voor eigen- dyk gefprookene Geleerdheid en Weetenfchappen, vermeld hebbende: voegt de Schryver ‘er nevens: „, Algemeen nuttige kundigheden,”en eene weldaadige. sg gn e zelfs van het Landvolk, worden insgelyks door Leeshi- bliotheken en Nieuwspapieren zeer bevarderd, De eerften worden in veele Vlekken-door talryke intekeningen be- zorgd, en dus leest de Boer zelve de beroemdfte Zede- kundige, Godgeleerde, Getchied- en Staatkundige Wer- ken, en. de beste ‘Engelfche Dichters. De Nieuws» papieren zyn miet min een. gewigtig middel ter verlich» ting: Zoo veel te meer, dewyl zy met eene volkomene vryheid der Drukpets gefchreven worden ; naardien alles wât Cenfuur heet hier veen gruwel zou zyn. Door de- zelven verneemt-het Volk de verhandelingen van het ongres;-zoo wel als van: zyne cigene Wetgeeving , die daarin dikwyls met eene {trenge toetzing beoordeeld wot» den; het leest.de nieuwe Wetten, Staatsrckeningen „Staats kundige, Zedekundige en -vermaaklyke Opftellen , beneveng VE: i | Re et (*) Aĝe-1786. in de Perp. Laws, p.'er. ~ ; (}) Culti», Amer. Vol. Il. p. 36, BrissoT, Vol. IL, Pe 321, Burnagy, bl. 168. 174. Verg. daar tegen TRUCTR’s Tour, Vol. 