Brieven van Lionello en Suriano uit den Haag aan Doge en Senaat van Venetie in de jaren 1616, 1617 en 1618. Benevens verslag van Trevisano betreffende zijne zending naar Holland in 1620 ..
BRIEVEN VAN LIONELLO EN SURIANO UIT DE HAAG AAN DOGE EN SENAAT VAN VENETIË IN DE JAREN 1616, 1617 EN 1618. BENEVENTO VERSLAG VAN TREVISANO BETREFFENDE ZIJNE ZENDING NAAR HOLLAND IN 1620. WERKEN VAN HET HISTORISCH GENOOTSCHAP, GEVESTIGD TE UTRECHT. NIEUWE SERIE N° 37. UTRECHT, KEMINK & ZOON. 1883. WERKEN VAN HET HISTORISCH GENOOTSCHAP, GEVESTIGD TE UTRECHT. NIEUWE REEKS. N° 37. BRIEVEN VAN LIONELLO EN SURIANO UIT DE HAAG AAN DOGE EN SENAAT VAN VENETIË IN DE JAREN 1616, 1617 EN 1618. BENEVENTO VERSLAG VAN TREVISANO BETREFFENDE ZIJNE ZENDING NAAR HOLLAND IN 1620. WERKEN VAN HET HISTORISCH GENOOTSCHAP, GEVESTIGD TE UTRECHT. Nieuwe Serie N° 37. UTRECHT, KEMINK & ZOON. 1883. Inleiding, bladz. 5 Noot 1) verwijst naar bladz. 215 Inleiding, bladz. 6 Noot 2) verwijst naar bladz. 238 Inleiding, bladz. 7 Noot 3) verwijst naar bladz. 256 Inleiding, bladz. 7 Noot 4) verwijst naar bladz. 227 Inleiding, bladz. 7 Noot 5) verwijst naar bladz. 192 Inleiding, bladz. 7 Noot 6) verwijst naar bladz. 149 Inleiding, bladz. 9 Noot 7) verwijst naar bladz. 302 Inleiding, bladz. 10 Noot 8) verwijst naar bladz. 398 Voorts vindt men het bewijs, dat Oldenbarnevelt zijn toelichting om het verbond met Venetië te sluiten, voor Prins Maurits geheim wilde houden op bl. 205, 219. Het bericht omtrent Oldenbarnevelt's houding en woorden bij zijn verplaatsing naar het vertrek, waar de Admirant van Ariagon als gevangene, zijn verblijf had gehad, leest men bl. 288 en 289. Het gesprek eindelijk van den Nuntius met Langerak, vindt men vermeld bl. 364 en 365. Registre der Brieven enz. Brief van Lionello, van 1 April 1616, bladz. 13 53 „ denzelfden, 55 22 55 „ denzelfden, 33 8 55 1616, 35 29 55 „ denzelfden, 58 8 55 1616, 55 40 55 „ denzelfden, 73 8 55 1616, 53 46 55 „ denzelfden, 55 15 55 1616, 55 49 53 „ denzelfden, 53 15 55 1616, 53 56 55 „ denzelfden, 55 22 55 1616, 55 66 55 „ denzelfden, 53 22 55 1616, 55 75 33 „ Suriano, 55 16 Aug. 1616, 55 180 55 „ denzelfden, 55 16 55 1616, 35 90 55 „ denzelfden, 53 24 33 1616, 55 92 55 „ denzelfden, 55 29 55 1616, 55 99 55 „ denzelfden, 55 31 55 1616, 55 107 55 „ denzelfden, 35 7 Sept. 1616, 55 113 55 „ denzelfden, 35 10 Mei 1617, 55 120 55 „ denzelfden, 55 23 55 1617, 55 122 33 „ denzelfden, 55 23 55 1617, 55 135 55 „ denzelfden, 55 30 55 1617, 55 140 33 „ denzelfden, 55 6 Juni 1617, 55 145 53 „ denzelfden, 55 6 55 1617, 55 154 53 „ denzelfden, 55 13 55 1617, 55 157 53 „ denzelfden, 55 20 53 1617, 55 168 53 „ denzelfden, 33 20 33 1617, 33 177 VII Brief van Lionello, van 27 Juni 1617, bladz. 179 j? „ denzelfden, 55 27 55 1617, 55 187 55 „ denzelfden, 55 27 55 1617, 55 193 55 „ denzelfden, 55 4 Juli 1617, 55 199 55 „ denzelfden, 55 4 55 1617, 55 208 55 „ denzelfden, 55 11 55 1617, 55 217 55 „ denzelfden, 55 11 55 1617, 55 221 55 „ denzelfden, 55 11 55 1617, 55 229 55 „ denzelfden, 55 19 55 1617, 55 233 55 „ denzelfden, 55 19 55 1617, 55 239 55 „ denzelfden, 55 25 55 1617, 55 248 55 „ denzelfden, 55 25 55 1617, 55 254 55 „ denzelfden, 55 25 55 1617, 55 263 55 „ denzelfden, 55 8 Aug. 1617, 55 272 55 „ denzelfden, 55 29 55 1618, 55 278 55 „ denzelfden, 55 4 Sept. 1618, 55 281 55 „ denzelfden, 55 4 55 1618, 55 301 55 „ Suriano, 55 11 Sept. 1618, 55 309 55 „ denzelfden, 55 11 55 1618, 55 315 55 „ denzelfden, 55 18 55 1618, 55 325 55 „ denzelfden, 55 23 55 1618, 55 340 55 denzelfden, 55 30 55 1618, 55 342 55 „ denzelfden, 55 8 Oct. 1618, 55 352 55 16 55 1618, 55 360 55 23 55 1618, 55 373 Verslag van Trevisano, ten jaar 1620, 387 Digitized by the Internet Archive in 2014 https://archive.org/details/brievenvanlionel00ion Inleiding, Omstreeks het jaar 1616 bleek het al meer en meer, hoe Spanje besefte en begeerde, dat het met haar tegenpartij in Europa, voor welke zij in 1609 bij het met de Vereenigde Provinciën gesloten Bestand de vlag had moeten strijken, weer tot een oorlog zou komen. Ten einde den strijd met te meer hoop op goeden uitslag te kunnen ondernemen, begreep die Mogendheid in Boven-Italië oppermachtig te moeten zijn, en hier waren het voornamelijk twee Staten, welke de vestiging der Spaanse macht konden beletten, te weten Savoie, dat den doortocht van Frankrijk naar Italië, en de Republiek van Venetië, die den weg uit Duitschland derwaarts beheerschten. Deze twee Staten derhalve werden in het genoemde jaar door Spanje en haar bondgenoot, het verwante Huis van Oostenrijk in Duitschland, vijandelijk bejegend. Venetië werd bemoeilijkt door de ondersteuning, die den Uscochi, zeeroovers aan de Golf van Quarnero in Istrie, verleend werd door den Oostenrijkschen. De bewijsplaatsen, op welke in deze Inleiding met de tusschen haakjes geplaatste nummers verwezen wordt, vindt men achter de Brieven en het Bericht van Trevisano. Gouverneur van Dalmatie, Aartshertog Ferdinand, broer van den Keizer en van den Aartshertog Albert, de echtgenoot van Isabella, vrouwe van de Zuidelijke Nederlanden. Wegens die ondersteuning, aan hare vijanden verleend, zag Venetië zich genoodt tegen den vertegenwoordiger der Oostenrijksche Mogendheid in die streken vijandelijk op te treden; maar de Spaanse Gouverneur van Milaan, Don Pedro de Toledo, dreigde met het ongenoegen zijns Konings, ingeval de Republiek Oostenrijk den oorlog aandeed. Karel Emanuel, Hertog van Savoie, hoezeer als schoonzoon van Philips II niet volstrekt vijandig tegen Spanje gezind, begeerde toch in geen deele zijne zelfstandigheid op te geven. Gelijk de Fransche Prinsen en Grooten, die nagenoeg soevereint wenschten te zijn, elk in zijn gebied, tegenover het koningschap van Frankrijk, zo stond de Hertog van Savoie tegenover de Spaanse macht. Deed hij, door zijn betrekkingen met de vijanden of weinig vertrouwde vrienden van Spanje, al te grote onafhankelijkheidszucht blijken, zo werd hij het voorwerp van de vijandelijkheden der Spanjaarden in Italië. Dit nu was het geval in het jaar 1616. Beiden, de Republiek van Venetië en de Hertog van Savoie, zochten steun bij de Vereenigde Provincën. De eerste wenschte hier de gelegenheid te vinden om voor haar geld soldaten te bekomen; de andere verzocht een subsidie in geld of in troepen. Het aanbod van Venetië werd overgebracht door Lionello, secretaris van den Venetiaanschen Gezant Barbarigo te Londen. Na zijn kort verblijf hier te lande verscheen Cristoforo Suriano, die in last had het aanbod van Savoie, door den herwaarts gekomen Heer de Monthou bepleit, te ondersteunen, en tevens te rapporten van een verbond, tusschen Venetië en de Vereenigde Provinciën aangevat. Hoewel onze Republiek zich moest stellen tegenover dit dubbel aanzoek, hoe zou zij gestemd hebben? Aan Venetië, voor haar geld oorlogslieden en oorlogsmiddelen toe te staan, kon gebeuren zonder groot bezwaar, daar toch Spanje zich mee van buitenlandsche hulp, met name door de hertogen van Nemours en Guise, tegen de Hertog van Savoie liet dienen. Zo trad dan Graaf Johan Ernst van Nassau-Siegen aan het hoofd van Nederlandsche troepen in dienst van Venetië. Maar iets anders was het met Venetië, een verbond te sluiten. Van de zijde der Italiaanse Republiek werd zulks niet krachtig aangedrongen. Er was daar, gelijk de bekende samenzwering een paar jaar later aan het licht bracht, een Spaanschgezinde partij, en velen, hoezeer niet Spaanschgezind, hadden bezwaar tegen een aansluiting aan de ketters. Dus moest de Doge, waar hij een verbond wenschelijk achtte, voorzichtig te werk gaan. En van onze zijde was het voor hen, die den oorlog niet weer wilden zien ontbranden, niet raadzaam een verbond van wederzijds hulpbieding met Venetië aan te gaan, in zoverre zulks te kennen zou geven, dat men de hervatting van den oorlog verwachtte, hetgeen medewerken kon om die hervatting te bevorderen. Niet alleen Spanje en Oostenrijk hielden zich tot een nieuwe strijd verplicht, maar ook een uitgebreide partij in Duitsland, Frankrijk en de Verenigde Provinciën hakte daarnaar. Een goed deel der Duitse Vorsten, op hun gebied van denzelfden geest als de anti-royalistische Fransen, op het hunne, hoopten, gebruik makend van het godsdienstig fanatisme der Gereformeerden, die bij den religievrede niet erkend waren, door een vernieuwde oorlog hun doel te bereiken. En in de Verenigde Provinciën verlangde Prins Maurits, zwager van den Hertog van Bouillon en oom van den Keurvorst van de Pfalz, door hetzelfde middel Spanje tot termen te brengen, meer bevredigend voor zijn eerzucht en meer in overeenstemming met zijn staatkundige gevoelens, dan die hij zich getroosten moest na het Bestand, door de Hollandsche Regenten tegen zijn wil gesloten. Wie met den oorlog met zulke uitzichten hervat wenschte te zien, was Jakob I, wiens schoonzoon, de Keurvorst van de Pfalz, de stoutste verwachtingen koesterde. Maar zelf zich in den oorlog te mengen verkoos hij niet; integendeel, hij wilde tegenover Spanje en Oostenrijk de bemiddelaar blijven: de Republiek der Verenigde Provinciën zou, ging het naar zijn wens, den oorlog hervatten en een rol op zich nemen, die strekken kon om zijn schoonzoon ten toppunt van glorie te doen stijgen. — Zoo lang Oldenbarnevelt's gezag gold, zou de Republiek zich niet aan de staatkunde van Koning Jakob dienstbaar maken, noch bedenkelijke verbintenissen met eerzuchte Vorsten en dweepzuchtige onderdanen aangaan. Dus moest Oldenbarnevelt ten val worden gebracht, en de taak van den Engelschen Gezant Carleton was het dan ook daartoe het zijne toe te brengen. Bij die stand van zaken was het te wachten, dat Oldenbarnevelt evenzeer tegen het denkbeeld dat wij een verbond met Venetië zouden sluiten, als Carleton daarvoor gestemd zou zijn. Maar hoe moest men hier gezind zijn ten aanzien van het aanzoek van Savoie? De aansluiting aan deze Vorst was in Oldenbarnevelts oog dubbel bedenkelijk, daar hij gemengd was in de intriges van de Fransche Grooten en van den Keurvorst van de Paltz en de Duitsche Geünieerde Prinsen, in den triomf van wier denkbeelden Oldenbarnevelt zijn val en wat bij hem alles moest gelden, den ondergang van de staatkundige beginselen, waarop het bestaan der Republiek berustte, in één woord van het werk van Prins Willem van Oranje voorzag. Vandaar dat, waar zijn invloed nog gold, den Hertog van Savoie geen blijken van wantrouwen werden gespaard en men zijn afgevaardigde te verstaan gaf, dat men zijn meester geen subsidie zou verlenen, dan tegen enige zekerheid, die hierin zou bestaan, dat hij ons de haven van Villafranca te pand gaf. Zoo stonden de onderhandelingen aanvankelijk. Maar toen hier te lande de storm tegen Oldenbarnevelt al heftiger kwam opsteken, en het hem duidelijk werd, dat de oorlog in Europa niet te vermijden zou zijn, ontstond er met betrekking tot de beide Italiaanse Mogendheden in de staatkunde der partijen, die ons land verdeelden, een aanmerkelijke wijziging. Nu was het voor Oldenbarnevelt van groot belang dat onze Staat ten minste éénen vertrouwden bondgenoot bij den oorlog hebben mocht. Op onverdeelden bijstand uit Frankrijk was niet te hopen bij de inwendige verdeeldheid, die aldaar na den dood van Hendrik IV en vóór de bewindvoering van Richelieu heerschte. Over de trouw van den Engelschen Koning behoeven wij geen woord te verliezen. En met Christiaan IV van Denemarken, Jakobus' zwager, den bestrijder van de vrijheden van handel en scheepvaart in de riviermonden van Duitsland en de Oostzee, kon men geen verbond aangaan zonder de vrije Noord-Duitsche Steden te verraden. Bovendien hield men hem niet zonder grond verdacht van gelijke overleggingen als Jakobus. Vandaar dat de reis van een gezant van Christiaan naar Schotland tot Jakobus in de oogen onzer staatslieden zoo bedenkelijk voorkwam. En Zweden? In plaats van met dit Rijk een verbond met het oog op een gemeenschappelijken oorlog te sluiten, moest voor deze Mogendheid eerst nog vrede met Polen bemiddeld worden. Vóór dat het zo ver was, waren Zwedens middelen voor de gemeenschappelijke zaak niet beschikbaar. Dus bleef alleen het bondgenootschap met Venetië over, zolang daar de staatslieden gezag hadden, die, zonder dat een eerbazige partij vat op hen kon hebben, de vrijheid oprecht en ernstig tegen Spanje en Oostenrijk wenschten te handhaven. Te meer moest een verbond met Venetië Oldenbarnevelt wenschelijk voorkomen, omdat, kwam het voor het oog der wereld tot stand, daarmede den laster de mond gestopt was, alsof hij Spaanschgezind was en in het belang van Spanje de hervatting van den oorlog duchte. En tevens bood een verbond, waarbij de Staten hunnen bijstand aan Venetië beloofden, dit voordeel, dat, zo de middelen van onzen Staat aan de Italiaansche Republiek verpand waren, men te minder in staat zou wezen den dubbelzinnigen Hertog van Savoie bij te staan. Juist de verstandhouding van deze Vorst met den Keurvorst van de Paltz en met de Duitsche en Fransche Prinsen maakte hem tot den beginstigde van Oldenbarnevelts tegenpartij. Vandaar dat men de Provinciën weldra den eisch van een waarborg door den Hertog te geven, vergeten en aan hem een belangrijk subsidie ziet toestaan, zoozeer tegen den zin van Oldenbarnevelt, dat de Monthou, bewust van zijn tegenstand, er op bedacht was hem om te koop (2), — alsof de advocaat van den lande om enige zilverwerk het werk van zijn leven ongedaan zou hebben willen maken en in staat zou zijn geweest zijn heilige overtuiging te verkrachten. Trouwens, dat hij zich door de Monthou niet heeft laten omkoopen, wie daarvan bewijs begeerde, — blijkt het genoegzaam daaruit, dat die afgevaardigde zo ontevreden, als altijd, op Oldenbarnevelt vertrouk (3). Het verbond met Venetië derhalve zou Oldenbarnevelts stelling in de Regeering versterken. Dit was reden genoeg om het tot stand komen daarvan voor zijn tegenpartij niet wenselijk te maken. Vandaar dat Oldenbarnevelt den Venetiaanse Resident op het hart laat drukken, dat het verbond onverwacht mocht komen, en de toeleg om daartoe te geraken geheim gehouden moest worden, in het bijzonder voor Prins Maurits. Ziedaar van de algemene staatkundige belangen genoeg medegedeeld tot toelichting van hetgeen deze Brieven ons laten vernemen. Waar bijzonderheden opheldering noodig hadden, heb ik die in genoegzame mate kunnen geven door te verwijzen op mijn voortzetting van Arends Algemene Geschiedenis des Vaderlands. Zo, ik hier nog de een en andere belangrijke bijzonderheid aan te wijzen, zal, wijs ik op de gesprekken, waar Prins Maurits raad van krijgskundigen aard aan Suriano mededeelt, opdat zijn meester er zijn voordeel mee doe; op hetgeen wij vernemen van de klachten over de officieren van de Hollanders in dienst van Venetië; op het denkbeeld om Prins Hendrik aan het hoofd der naar Italië bestemde ruiters te stellen; op Carletons niets afdoende verontschuldiging van de dubbelzinnige staatkunde van zijnen Koning, die, terwijl hij tegen Spanje opzette, over een vermaagschappening met het koninklijke Huis te Madrid onderhandelde; op de lichtvaardigheid, waarmee Prins Maurits den Resident verklaarde, dat hij den naar Italië te richtende troepen, al wilden de Staten zulks niet, toch wel een geleide zou weten te verschaffen. De gelegenheid om van de Brieven uit de jaren 1616 en 1617 te Venetië afschrift te laten nemen, hadden wij bekomen doordien het ons bekend was geworden, dat aldaar de Rijksarchivaris, Mr. L. Ph. C. van den Bergh, enige brieven van Suriano uit de tweede helft van het jaar 1618 en bovendien de Relazione van Trevisano betreffende zijn zending naar Holland in 1620, had laten copieeren. Dit wetende, hebben wij den Heer van den Bergh verzocht het voor het Rijk afgeschrevene in vereeniging met de op onzen last gecopieerde brieven te mogen uitgeven. Dit verzoek is ons met de meest mogelijke welwillendheid toegestaan. Die brieven, na Oldenbarneveltse gevangenneming geschreven, konden ons niets nieuws omtrent zijn handelingen en de door hem ondergaane behandeling leeren. Doch enkele mededeelingen zijn van geen gering belang. Hier vinden wij terug wat Carleton verhaalt, dat Oldenbarnevelt, toen hij uit het kwartier van den Prins naar een ander vertrek overgebracht en hem herinnerd werd, dat dit de kamer was, waar de Admiral van Arragon gevangen gezeten had, zou gezegd hebben: "Mijn zonden! Mijn zonden!" Maar Suriano meldt er de woorden bij, als door hem gesproken: "Ik heb mijzelf niet gekend!" — Hoogst onwaarschijnlijk blijf ik het achten, dat aan den Advokaat een dergelijke uitroep zou ontvallen zijn. Geen arme zondaarsgevoel kon hem vervullen, die zich bewust was met opoffering van zichzelf zijn oneindig gewichtige plicht betracht te hebben. En hoe zou hij hebben kunnen verklaren, eerst nu tot kennis van zichzelf gekomen te zijn? Hij had altijd eerlijk omgegaan met God en de mensen, zodat hem niet eerst nu eenige nimmer te voren gepeilde grond van zijn hart behoefde openbaar te worden. De naam van den Admirant bracht hem trouwens eene grote voldoening van voor achttien jaar voor den geest, hoe, tegen Prins Maurits' onwil in, van zijn manmoedig drijven de zege bij Nieuwpoort het gevolg was geweest. Die woorden; "ik heb mij zeventien niet gekend!" moeten derhalve misbruikt zijn en ten antwoord op de mededeling dat de Admirant hier geplaatst was geweest, zullen zij geluid hebben: "ik zou het (namelijk het vertrek) zelf niet herkend hebben." Hoe Prins Maurits zich aan hen, die zijn medestanders geweest waren om Oldenbarnevelt ten val te brengen, verplicht gevoeld, en tot welke diensten hij hun ten gevalle bereid was, blijkt uit zijn ons hier vermelde bemoeienis om een schip van den Heer R. Pauw van het beslag, daarop door de Venetiaanse Regering gelegd, ontheven te krijgen. Met dit verzoek, in persoon aan Suriano gedaan, stelde hij zich aan eene weigering bloot, die dan ook niet uitbleef. Logistiek belangrijk is wat een brief van Suriano belegt omtrent een gesprek, door den Nuntius te Parijs met den Nederlandschen Ambassadeur, den Heer van Boetzelaer en Asperen, gehouden. Uit de woorden van die pauselijke gezant blijkt, hoe de Roomsche Curie haar belang zag in de handhaving van die staatkunde, welke de twee in Europa tegenover elkaar staande partijen beletten wilde slaags te raken. Evenmin als de triomf der Calvinisten, kon de zegepraal van Spanje en van het Huis van Oostenrijk het Pausdom ten goede komen; immers duchtte de Paus, door de Vorsten van dat Huis beschermd, zijne vrijheid van handelen te zullen verliezen. Mogen wij aannemen, dat de staatkunde der Aartshertogen met die der Curie overeenkwam, zo hebben wij in gevoelens als de Nuntius bij die gelegenheid uitsprak, een waarborg dat het aanbod van verlenging des Bestands, door den Kanselier Peckius overgebracht, oprecht en goed gemeend is geweest. Trouwens dit is buitendien klaarblijkelijk genoeg. Opmerkelijk is het, hoe de samenzwering, die in Venetië was ontdekt, van invloed is geweest op Suriano's oordeel over den staatsgreep van 1618 hier te lande. Het gebeurde in zijn vaderstad toch deed hem de noodzakelijkheid van een krachtig tussentreden ter voorkoming van onlusten duidelijk beseffen. Wat het recht van Oldenbarnevelt en "de anderen" ook mocht geweest zijn, — dat door 's Prinsen optreden de binnenlandse strijd was gebroken, was in de oogen van den Venetiaanschen edelman een voldoende grond van goedkeuring. — Daarbij kwam dat, nu de oorlogspartij in ons land de overhand had gekregen, men zeker kon zijn, dat Spanje, hetwelk zich bij de samenzwering zulk een gevaarlijk vijand der Republiek van Venetië getoond had, in de Vereenigde Provinciën op nieuw een overmachtig vijand zou vinden, hetgeen allen Mogendheden, die voor Spanje beefden, verademing beloofde. Toch durfte de Republiek van Venetië er niet voor de geheele wereld voor uitkomen, dat zij alle middelen om Oostenrijk en daarmee ook Spanje vijanden te verwekken, goedkeurde. Althans uit Trevisano's bericht vernemen wij, dat haar Ambassadeur Nani min of meer gewraakt is geworden, omdat hij te Constantinopel met onzen gezant Haga medegewerkt had om den Sultan tegen Oostenrijk en Polen te velde te doen trekken, hetgeen den Bohemers en hunnen Koning Frederik van de Paltz te staan moest komen. Het bericht van Trevisano beantwoordt ten volle aan den hoge dunk, die men terecht bekomen heeft van de bekwaamheid en de scherpzinnigheid der Venetiaansche Diplomaten. Girolamo Trevisano, behorende tot de Edelen van de tweede Klasse in het Guldenboek ingeschreven, toont zich hier een schrander waarnemer en nauwkeurig berichtgever, wiens beschrijving van het karakter en de zeden onzes volks wel geschikt is, om door ons met genoegen gelezen te worden. Met zijn zending bedoelde de Signorie aan vriend en vijand te doen blijken, welk een nauwe band er tusschen haar Republiek en de onze bestond, en in 't bijzonder moest Trevisano's komst strekken om de beleefdheid te beantwoorden, die de Staten-Generaal Venetië bewezen hadden, toen zij kort te voren Aerssen derwaarts gezonden hadden. Het is de moeite waard, hoezeer gans niet vreemd, te lezen wat de Gezant, ten bewijze van de te Amsterdam heerschende vrijheid van godsdienst, bericht, omtrent het aantal missen dagelijks aldaar gelezen, door niemand belet, hoezeer bij een ieder bekend. Des berichtgevers uiteenzetting van de betrekkingen van de Republiek der Vereenigde Provinciën in het jaar 1620 is vrij juist, en zeer duidelijk doet hij uitkomen, welke eerzuchtige bedoelingen Oldenbarnevelt's staatkunde zich ten taak gesteld had tegen te werken. Nu die staatsman ten val gebracht was, kon men den reeds in Duitsland uitgebroken strijd voeden en een algemeden oorlog doen ontbranden. Ten slotte nog een woord over de vertaling. Wie den Italiaanschen tekst der Brieven inziet, zal erkennen, dat bij de losheid van den stijl en het veelvuldig gebruik van bij middelen van gerundia verkorte zinnen, - zoolijk men althans een leesbaren tekst leveren wilde, - aan een woordelijke vertaling niet te denken viel. Men neemt in aanmerking, dat wij hier met eenen vorm, of liever een vormeloosheid te doen hebben, zoo als daar gevonden wordt, waar de berichten in haast op het papier worden geworpen en de auteur den tijd niet neemt om het geschreven te herlezen. Waar de duidelijkheid alzoo soms te wenschen overliet, was het de taak van den vertaler een duidelijker uitdrukking te kiezen. Deze aanmerking op de taal is natuurlijkerwijze niet van toepassing op Trevisano's Relazione, gesteld toen hij te Venetië terug was gekeerd. De verre afstand van de plaats, waar het origineel zich bevindt, maakte, waar de lezing onzeker of blijkbaar verkeerd was, de gedurige raadpleging van het handschrift bezwaarlijk. In zulk een geval lag echter nagenoeg overal de verbetering genoeg voor de hand. Sire, Principe! Dopo che io ho ricevuto i comandi dall'Ec. Amb., mio Signore, di dovermi trasferire all'Hage e datemi le lettere credentiali, dell'E.E.VV. con tutte queste istruzioni che esse comandano, mi sono incaminato col naturale mio devoto e reverentissimo affetto di servire, verso questa città, dove per occasione dei fastidiosi venti che corrono, solo ieri sera ho potuto pervenire e ho ritrovato, che il Signor Barnevelt, uomo di tanta autorità, come alla S. A. è benissimo noto, si è ritrovato nel letto indisposto, che per due giorni non è stato in grado di alcuna attività. Doorluchtigste Vorst! Nadat ik van zijne Excellentie, mijn Heer, de Ambasciatore, de bevelen ontvangen heb om mij naar den Haag te begeven, en mij de geloofsbrieven van Uwe Excellentie gegeven zijn, met alle de instructies, welke zij voorschrijven, heb ik mij met verschuldigde gehoorzame en zeer eerbiedige dienstvaardigheid op weg begeven naar die stad, waar ik, a causa dei heerschende controventi, e prima gisteren avendo potuto azzizzare, e trovato, che il Signore van Barnevelt, una man di così grande autorità, come a Uwe Doorluchtigheid ten vollständig bekend, è a causa di O tre giorni non potrà intervenire nel consiglio e medesimamente una gran parte degli altri SS. Deputati se ne sono andati alla loro casa per fare le Pasque, osservate dalla maggior parte delle Provincie col stile nuovo, e per intervenire agli Consigli provinciali, che si tengono in presenti giorni, onde per fare che questo ufficio riesca più pieno, che sia possibile, — come consigliato anch'uno di questi SS ben disposti alla causa della Serotta Repubblica, — ho eletto di lasciare questi tre o quattro giorni prima di andare all'audienza, dopo quali spera il Signore di Barnevelt, come egli stesso mi ha fatto dire, di poter intervenire o che potrà ritornare qualcheduno degli altri Deputati. In questo mentre per non lasciare correre tanto di tempo in dare qualche riverente esecuzione a' pubblici comandi ho dimandato questa mattina audienza al Signore. L'indisposizione bellica è tale; che non potrà, in due o tre giorni, den Raad non può essere congiunto, e insgelijks una grande parte di de altri Heren Gredeputeerden dopo essersi andati alla loro casa per fare il Paaschfeest, osservato dagli ultimi Stati, è caduto in questo mentre, e per di Provinciale vergaderingen da biatten, che in questi giorni sono tenute, weshalve io, per mio compito, mi sono adattato a lasciare tre o quattro giorni prima di andare all'audienza, dopo quali il Signore van Barnevelt, a lui stesso mi ha fatto dire, in presente tempo spera di poter essere presente, ed alcuni Gedeputeerden potranno tornare. Intussen om zooveel tijd tot plichtmatige uitvoering der mij van staatswege gegeven bevelen niet te laten verloren gaan, heb ik dezen morgen audiëntie gevraagd bij Zijne Doorlucht. Prins Maurits, die mij onmiddellijk heeft 15 Principe Mauritius, che immediatamente ha fatto chiamare; il quale doppiò ch'io hebbi dato le lettere dell' EE. VV. et ch'egli mi risecò del mio viaggio, di diverse cose d'Inghilterra et in particolare del P Ecc. S. Ambroise Barbarigo, io li rinovai l'affetto e la stima che fa la S. V. della sua persona; per testimonio della confidenza che Lei tiene di lui, mi ha comandato di renderlo informato di quello, ch'agli è presente passa fra Lei ed il Ser. Archiduca Ferdinando, et così cominciando li esposi assai distintamente parte delle molestie che ha avuto la Ser. V. dalli Uscochi facendoli cognoscere che questa era causa per la S. per armarsi alla sua difesa, alquanto nella trattativa, che si è avuta, da questo Decembre laten roepen. Nadat ik de brieven van Uwe Excellenties gegeven en hij mij bericht gevraagd had van mijne reis, van verscheiden zaken Engeland betreffende en in 't bijzonder van Z. Exc. den Ambassadeur Barbarigo, heb ik hem op nieuw de toegenegenheid en de achting betuigd, die Uwe Doorl. voor zijn persoon koestert. Ten bewijze van het vertrouwen, door U in hem gesteld, had Uwe Doorl. mij gelast hem mede te deelen wat er tegenwoordig voorvalt tusschen Uwe Doorl. en Zijne Doorl. den aartshertog Ferdinand, — en na dezen aanvang heb ik hem nauwkeurig een deel van den overlast verklaard, welken U. D. Vand de Uskoch gehad heeft. Ik gaf hem te verstaan, dat dit de oorzaak was, dat U.D. zich ter zelfverdediging wapende, terwijl U.D. bij de aankoop van onderhandelingen sedert December 1) Deze... geven te kennen, dat onze afschrijver hier, even als elders, iets onafgeschreven heeft gelaten. Wij hebben op den afstand, op welken wij ons van hem bevinden, de keus van hetgeen af te schrijven was, enigermate aan hem moeten laten. 16 in qua, alla corte di Cesarea, la V^ Ser^' (aveva) dimostrato esser desideroso della publica tranquillità, acconsentendo a tutti quei partiti nei quali può conoscere la sua difesa e sicurezza." Stette molto attento Sua Ecc^ a tutto questo ragionamento dopo il quale mosse esser distintamente informato della qualità di quest' UscocM, dei posti, che teneva l'esercito di V^ S^' nei paesi archiducali; delle forze di ambidue le parti; della qualità delle fattioni et simili altri particolari, a quei procurai di sodisfare, come meglio potei, servendomi in tutto delle istruzioni datemi dall' Ecc^ S. Amb^; e dopo questi, rispondendo S. Ecc^ al intero replico, disse, che molto volontieri egli vede la venuta mia in questi paesi e che molto volontieri l'haverebbero anco visto li S^i Stati Gnli^, cognoscendo da Essa l'affettione aan het Keizerl. Hof eenigermate getoond had te verlangen den openbaren vrede te bewaren, in al zulke maatregelen bewilligende, waarbij U.D. van hare veiligheid verzekerd kan zijn. Zijne Excellentie verleende zeer veel aandacht aan deze gehele redeneering, en gaf daarna zijn verlangen te kennen om nauwkeurig onderricht te worden omtrent de eigenaardigheid van die Uscochi ; de posten, die het leger van U.D. in de aartshertogelijke landen bezet hield; de krijgsmacht van de twee partijen; de aard van de partijschappen en andere dergelijke bijzonderheden, waarop ik naar mijn beste vermogen bescheid getracht heb te geven, mij over het geheel bedienende van de instructies, mij door Z. Exc. de Ambassadeur gegeven. Hierna antwoordde Z. Exc. op mijn geheel betoog, en zeide, dat hij met veel genoegen mijne komst in dit land zag, en dat de Heeren Staten-Generaal die komst met zeer gaarne zouden zien, de toegenegenheid en welwillendheid kennende, 17 toneel en de goede wil, die Uw Serlaheffelijkheid mij voortbracht, aan welke hij hoorde met dank te zeggen, dat deze bijzonder en zeer fijne voorzorg hem zeer geakkommodeerd had, en dat hij verplicht was de Doorl. Republiek Ook de Heeren Staten-Generaal waren zeer ingenomen met uw komst in dit land, en zagen die met veel genoegen aan, de toegenegenheid en de welwillendheid kennis dankende van de Republiek. Narra la storia che il Duca di Savoia e il Governatore di Milano, Don Pietro di Toledo, erano in lite. Il primo, conosciuto per la sua astuzia, e il secondo per la sua crudeltà, si erano contesi due province, la prima, popolata da un popolo coraggioso, e l'altra da uno schiavo. Il Duca invocò la pace, ma il Governatore, replicando che non temeva in tutto quello, che conosceva essere in suo potere, si informò poi su come si passavano le cose tra il Duca di Savoia e il Governatore di Milano, e se era vero che il Governatore aveva alloggiata buona parte della sua gente alla frontiera della Repubblica. Io li risposi quello, che dal mio parti di Londra si sapeva; cioè, che il S. Duca vivesse con qualche ragionevole gelosia, perché avendo eseguito dal suo canto tutto quello, a che per accordo era obbligato. Don Pietro di Toledo non voleva però disarmare, né far la debita restituzione delle piazze, e di altro punto io non ne sapevo cosa alcuna. Soggiunse ridendo il Principe, che qual accordo col Duca di Savoia si poteva accompagnar col accordo di Xanten, poiché facevano lo stesso effetto, et io avevo il gewicht begeven zou, zou niet door eene groote en billijke reden geleid worden; hij voor zich zou niet bang essere in tutto quello che sapeva che era in sua mano. Da poi chiese il Principe, come stavano le cose tra il Duca di Savoia e il Governatore di Milano, e se era vero, che questo Governatore aveva posto un buon parte delle sue truppe sulla frontiera della Repubblica. Io ho risposto quel che si sapeva a Londra a mio partire, cioè, che il Duca non era senza qualche motivo di sospetto, perché, per quanto avesse da parte sua fatto tutto quello che poteva, per usare le parole con l'overeenkomst, Pietro di Toledo si rifiutava però di disarmare o restituire le piazzeforti in maniera corrispondente. Per quanto riguarda il secondo punto, non ne sapevo nulla. Il Principe disse poi, ridendo, che si poteva considerare quell'overeenkomst col Duca di Savoia come il trattato di Xanten, poiché entrambi avevano lo stesso effetto, et io avevo il gewicht begeven zou, e non era per questo di una grande e bilancia ragione si poteva non essere guida; non avevo da temere per quello che sapevo che era in mia mano. Dopo ciò il Principe mi concesse di interloquire dall'Eccellenza. Ho inteso da persone sensate, che questi Stati sono largamente inclinati alla parte di V.S. Ser., non solo per il quale poco che sanno del negotio, (conoscono apertamente le sue ragioni), come anche per i loro propri importanti interessi, che hanno colla casa d'Austria, onde non hanno al presente maggiore mira che sopra questi affari; poiché mentre tutti gli altri negozi del mondo stanno sopra i discorsi, questo solo è quello, che si maneggia con fatti et può portar di già conseguenze, et però desiderano di averne distinta al evene velo di evene vino, uitrichting, en ik zeide, dat men als derde hier de overeenkomst bijvoegen kon, te Weenen getroffen, waarvan niets tot uitvoering gekomen was. Nadat ik nog een weinig over de zaken van de Doorl. Rep. gesproken had, nam ik afscheid van Z. Exc. Ik heb van verstandige lieden gehoord, dat de Heeren Staten sterk overhellen naar de zijde van U. D., niet alleen omdat zij reeds door 't weinige dat zij van de zaak weten, de gronden van U. D. bevroeden, maar ook om hun eigen allergewichtigste belang bij hunne verhouding tot het Huis van Oostenrijk. Daarom hebben zij tegenwoordig op niets zoo zeer het oog gevestigd als daarop. Bij al de andere zaken toch blijft het, meenen zij, bij woorden, maar hier wordt gehandeld, en alzoo kan deze zaak feitelijke gevolgen hebben; om deze reden verlangen zij er juiste kennis van te bekomen; en uit hetgeen in die cognizione et dal procedere che si fa in quelle parti, cavano anche argomento per le cose di qua. n Signor Carleton Amb^ della Maéstà della Gr.- Bretagne otto giorni avanti di me arrivò in questa città et solo hieri hebbe la prima audienza, havendo aspettata parte di questo tempo, acciò fosse concesso al S^* di Barnevelt poterne intervenire, ma vedendo ch'il suo male era lungo, si risolse di eseguire questo primo ufi&cio di complimenti senza di lui, reservando li negotii passata Pasqua Dall' Haya, primo Aprii 1616. Di Ser^^ burnii™» et devot™» Serv^®, Giov. Batt» Lionello. oorden voorvalt, leiden zij gronden af voor hetgeen hier te doen zal zijn. De Heer Carleton, ambassadeur van Z. M. van Gr. Brit., is acht dagen voor mij hier aangekomen, en eerst gisteren heeft hij de eerste audiëntie gehad, een deel van dien tijd gewacht hebbende, totdat de Hr. v. Barnevelt tegen- woordig zou kunnen zijn; doch ziende dat zijne onge- steldheid van langer duur was, besloot hij zonder hem de eerste plichtplegingen te vervullen, de zaken tot na Paschen uitstellende .... Uit den Haag 1 April 1616. Van U. D. de onderd. en toegenegenste dr., öiov. Batt. Lionello. 21 Serie. Principe! Il Ambasciatore Carleton, che ho avuto questi giorni continua occasione di ritrovarsi, ora con uno, ora col Paltro di questi Signori, mi ha conferito, che la maggior parte di loro ragionamenti sono versati sulle cose di Sera, e che ha potuto ampliamente conoscere, ritrovarsi in essi ottima disposizione verso il servizio di Lei, e che l'essere stato mandato qui prima a far questo ufficio di comunicatore, può fare nota- bile servizio. Sopra di che, discorrendo più internamente, mi ha detto, che quando quei humori col l'Archiduca non cessino, l'Eccellenza Vostra potrebbero far gran capitale di queste province; se non avrebbero guerra nel loro paese o nel quello di Cleves, potrebbero favorabilmente e volentieri lasciare fare a Vostra Signoria qualche levata delle loro genti, ma li permetterebbero anche Doorl. Vorst! De Hr. Ambasciatore Carleton, die dezer dagen gedurig gelegenheid gehad heeft om nu dezen dan genen van de Heeren alhier te ontmoeten, heeft mij medegedeeld, dat hunne redeneeringen grootendeels over de zaken van Uwe Doorl. geloopen hebben, en dat hem genoegzaam gebleken is, dat bij hen de beste gezindheid bestaat om U. D. van dienst te zijn, en dat de omstandigheid dat ik hier het eerst heengezonden ben om deze mededeeling te doen, van groter dienst kan zijn. Hierover meer vertrouwelijk sprekende, heeft hij mij gezegd, dat wanneer die onaan- genaamheden met den Aartshertog niet ophouden, Uwe Excellentie staat kunnen maken op deze Provincie. "Wanneer zij geen oorlog in haar eigen land of in dat van Kleef krijgen , zullen zij Uwe Doorl. niet alleen goed- gunstig en gaarne eene lichting uit hun krijgsvolk laten doen, maar U. D. ook vergunnen de bekwaamste en che levassero delle militie, più promti e assuefatti alla guerra; et se haveranno essi la guerra in casa, non potranno per tal rispetto privarse dei soldati, ne riceveranno l'Ecc^^ VV^. molto maggior commodo colla diversione et farebbero di qui cosi gagliarda, che forse leveranno di capo all' Austriaci la volontà di contender altrove; che però per quelli reciprochi servitii, che queste due Republiche possono ricever l'una dall'altra, può reuscir esser molto a proposito intendersi. Spera questa ultima di poter fare far qualche levata in queste Provincie, in occasione che stringesse il bisogno alla Ser'" V". Essendo questa una dell' informazioni com- mandatemi, ho procurato anco con altri di prender qualche discreta notitia per quanto la brevità del tempo mi ha conceduto, et ritengo che la volontà di questi verso la Ser'"'^ Rep^^^ massimo in un negotio tale è cosi buona, che poco migliore si può desiderare, et che il krijgshaftigste van het krijgsvolk te werven ; wel is waar, zullen zij , als zij oorlog ten hunnent te voeren zullen hebben, zich niet van soldaten kunnen ontblooten, maar dan zullen U. Excell. daaraan een te grooter voordeel te danken hebben, daar zij in dat geval zulk een krachtige afleiding zouden teweeg brengen , dat zij den Oostenrijkers wellicht den lust zou benemen om elders te strijden; dat alzoo uit de wederkeerige diensten, welke de twee Repu- blieken elkander kunnen bewijzen , kan blijken , hoe raad- zaam het is, dat zij zich wel met elkander verstaan. Al dadelijk is men hier geneigd eene lichting in deze Provincies te laten doen , wanneer U. D. zulks noodig mocht hebben^ Daar zulks een deel is van den mij verstrekten last , heb ik ook bij anderen, zooveel de kortheid van den tijd het mij vergund heeft , bescheidenlijk bericht ingewonnen , en zoo houd ik het er voor , dat de bereidwilligheid jegens de Doorl. Republ.^ vooral in deze zaak, zoo groot is, dat 23 paese è cosi piena di genti volonterosi à travagliar, che, se qui si starà in pace, non vi sarebbe difficoltà per farla. 1) Hier wordt de Geldersche edelman van Gent van Oyen bedoeld. De werving van troepen ten behoeve van Condé werd om redenen door de Staten weldra verboden (Arend, .D. III, St. II. bl. 623—625). La guerra nei paesi di Cleves quest'anno, da chi ha discorso meco confiden­ temente et con fondamento, è quasi tenuta per certa, perchè li Principi di Brandenburgh et Neubergh fanno ogni cosa possibile, già che accordo non si effettua, accio si faccia, non potendo esser per essi il più cattivo termine di cose, quanto il vedersi questi Stati in poter di chi sono. L'Arciduca Alberto, del' altra parte, non avendo di osservare l'accordo di Xanten, è molto male contento, che li Stati possedono così gran parte di questo dominio et lui così povera, non avendo quasi altro di buono che la città di Wesel, perciò si crede, che vada pensando alla nuovità. Li Sì. Stati hanno gran dispiacer, che Spinola contra la promessa tenga questa piazza, dalla quale, spirata guerra in dei landen van Cleef in questo anno, secondo mio vertrouwen e op dat gelijke grond, viene gemeld, viene nagenoeg voor zeker gehouden, omdat de Vorsten van Brandenburg en Neubergh alle het mogelijke doen, nu het verdrag niet wordt uitgevoerd, dat het geschiede, daar het voor hen niet de slechtste uitkomst zou kunnen zijn, zo als deze Staten het inzien, in wiens macht zij zijn. De Aartshertog Albert, daarentegen, die het verdrag van Xanten niet heeft in acht te nemen, is zeer ontevreden, dat de Heeren Staten een zo groot deel van dat gebied bezet houden, en hij een zo onbeteekenswaad, daar hij nagenoeg niets anders van betekenis heeft, dan de stad Wezel, waarom men denkt, dat hij op nieuwigheden bedacht is. De Heeren Staten mishaagt het zeer, dat Spinola, tegen de belofte, deze plaats behoudt, uit welke zij, O rotta che sia la tregua, possono ricevere gravissimi danni ai loro proprii stati, onde pensando al modo di rimediare, trattano secretissimamente al presente fra di loro, se debbono rompere la guerra in questi paesi e essendovi maneggiato li giorni passati questa materia più volte fra i Deputati in questa città, hanno rimesso di far la risoluzione circa un mese dopo Pasqua; per il quel effetto sono partiti d'altra parte diversi delli Deputati per le loro provincie a tentare l'animo privatamente di quelle particolari persone da consiglio, come quelli di quali vogliono per il più dipendere la deliberazione provinciale, et ritornando poi qui fra quindici giorni, secondo che si troverà l'inclinazione maggiore dei popoli, si faranno le deliberazioni. 