VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Was er zulk eene belangrijke uitvinding gedaan, dan werd zij door allen toegejuicht; want de ontdekking werd da- delijk een algemeene eigendom. Schitterend was de eere- lauwer, waarmede de ontdekker bekranst werd. Me- nigmaal verhief men hem tot eene Godheid. Met welk eene dankbare lofverheffing fchrijven b. v. de Egyptena- ren de gewigtige uitvinding van den ploeg toe aan osr- RIS, de Pheniciërs aan DAGON, de Chinezen aan CHIN-NONG, den opvolger van Four, de Grieken aan TRIPTOLEMUS, de Romeinen aan CERES en SATURNUS! Welk een prikkel was zulk eene open- lijke en eervolle vermelding voor anderen, om ook we- der door eene nieuwe ontdekking dezelfde of nog groo- ter eere te verwerven ! Hoe ontftond daardoor de lust „ om het vernuft te fcherpen , en door het doen van nut- tige uitvindingen, eenen onfterfelijken naam te verkrij- gen! Doch het is niet alleen de verbetering van den Landbouw, of het uitdenken van doelmatige werktui- gen tot het uitoefenen van dit bedrijf, waarvan hier Rechts fprake zijn kan; neen, de Landbouw zelf gaf 228 DE INVLOED DES LANDBOUWS mede aanleiding tot het ontdekken van vele andere kun- ften, die tot hem , het zij regtftreeks , het zij zijdelings , in betrekking ftonden. De kunst om de metalen te be- werken, om kanalen te graven en waterleidingen aan te leggen, om dieren te temmen en bruikbaar te maken , om het land te meten, om duurzame huizen van fteen te bouwen, om koophandel te drijven, om den loop der fterren te bepalen, om door heilzame kruiden der kranke menschheid ter hulpe te komen, om de geheimen en werkkrachten der natuur te ontraadfelen en uit te vor- fchen , — alle deze kunften , en nog vele andere , dan- “ken, in meerdere of mindere mate, haar aanwezen aan den Landbouw. Hij is de vader van die allen ; allen zijn rondom hem , als om den moederftam , welig opgefcho- ten. De Landbouw heeft het eerst de fluimerende geest- vermogens des menfchen opgewekt. Gelijk het {taal uit den keifteen de vuurvonk flaat, zoo heeft hij in den mensch de eerfte vonk van verlichting en befchaving doen ontfpringen. Ja, het is de Landbouw, die het eerst voor hem den flagboom ontfloten heeft „van het ruime veld der kunften en wetenfchappen. 4. Geen wonder dan ook, dat aan den Landbouw de verëdeling en verfijning van ’s menfchen zeden en ge- woonten moet worden toegefchreven. Gaat naar den Indiaan, die den Landbouw verwaarloost, die alleen van de jagt of visfcherij leeft, en ziet daar, hoe woest er de menschheid nog is, hoe groot het gebrek van be- ftaan, hoe onbeftendig, de woningen, hoe flaauw en zwak de verbindtenisfen, hoe onbefchaafd en ruw de zeden, hoe arm de fpraak, en hoe onaandoenlijk het hart voor de fchoonheden der natuur, met één woord, op welken- lagen trap de menschheid daar eeuwen lang is blijven ftaan en nog taat. Welke verbazende , welke ongeloofelijk heerlijke gevolgen heeft integendeel niet de veldarbeid te weeg gebragt, reeds onder die volken OP DE BESCHAVING. 229 der grijze oudheid, welke zich daarmede ortledig hiel- den! Daardoor zijn die edele deugden en verbindtenis- fen onder hen ontftaan, zonder welke de mensch den naam van mensch niet verdient te dragen. Gelijk de Landbouw aan de aarde hare woestheid ontnomen, en de vruchten des velds, door de natuur haar aangebo- den, door de kunst veredeld en verfijnd heeft, zoo heeft hij ook den mensch zelven zijne woestheid doen afleggen, en hem aan edeler ftem, dan aan die eener grove zinnelijkheid, gehoor doen geven. Door de fchoon- heden der natuur heeft hij zijn hart verteederd. Door het dagelijks navorfchen van hare werkkrachten heeft hij hem tot het nadenken over en het vereeren van hooger magten opgeleid. Hij heeft zijn fpraakvermogen ont- wikkeld, zonder hetwelk aan geene menfchelijke zamen- leving kan gedacht worden. Hij heeft hem als in den kring van het huisfelijke leven binnengeleid. Hij heeft hem de zucht tot maatfchappelijke orde ingeboezemd. Hij heeft hem het regt van eigendom leeren eerbiedigen. Hij heeft hem vredelievend, regtvaardig en behulpzaam omtrent anderen gemaakt. Hij heeft hem gehoorzaam- heid ingeboezemd aan maatfchappelijke verdragen en in- rigtingen. Hij heeft hem. de getrouwe nakoming van. aangegane verbindtenisfen opgelegd. Hij heeft den kring zijner behoeften uitgebreid, maar daardoor ook zijne zeden verfijnd, en hem fmaak doen krijgen in welle- vendheid en in kunst- en wetenfchappelijk genot. Hij heeft de uitbarfting van woedende hartstogten beteu- geld, en hem prijs doen ftellen op den gezelligen en vriendfchappelijken omgang met zijne natuurgenooten. Hij heeft de oorlogen verminderd en vermenfchelijkt. Hij heeft, eindelijk , aan den mensch den lust, ingeboezemd, om volkplantingen aan te leggen, en alzoo het zaad der befchaving, reeds in hem ontkiemd, naar andere ftreken van den aardbodem over te brengen 5 gelijk het zaad van fommige bloemen en planten, door den wind ginds en herwaarts verfpreid, dezelfde bloemen en plan- ten foms in verafgelegene oorden te voorfchijn brengt. MENGRELW. 1839. No. 5. R 230 DE INVLOED DES LANDBOUWS Het is dus de Landbouw geweest, die, in de hand der Voorzienigheid, als een weldadige Genius, rijkelijk het zijne heeft toegebragt, om deze aarde , die woest en verwilderd daar lag , tot een Paradijs, en den ruwet natuurmensch , tot een befchaafd lid der zamenleving te vormen. — Vraagt dan niet, M. H., na al het aangevoerde, waarom de Landbouw bij de befchaafdfte volken der oudheid in zulk een hooge achting ftond! Beter, dan wij nog, konden zij inzien, welk een’ weldadigen in- vloed de hantering van dit edel bedrijf op de befchaving van het menfchelijke leyen hebben moest. Meent niet , dat zij het niet inzagen ; want reeds vóór de tijden van HOMERUS, den oudften Grick/chen Dichter, hield men de zoodanigen voor volflagene wilden, die Gods weder over Gods akker lieten gaan, en de velden be« zaaiden noch beploegden. De ftichters en hoofden der oude Staten begrepen dus te regt, dat er geene maat- - fchappelijke orde beftaan kan zonder den Landbouw, en dat, wilde men de onderlinge zamenleving in ftand houden, men den Landbouw moest aankweeken en be- gunftigen. Onze tegenwoordige leeftijd geeft ons echter dat oog- punt niet meer aan, waaruit wij thans den Landbouw befchouwd hebben, namelijk als een voornaam middel ter befchaving van de wereld. Gedurende den loop der eeuwen is de Landbouw als ineengefmolten met andere oorzaken, die tot de befchaving van ons geflacht het hare toebrengen, waardoor het moeijelijk valt te bepa- len, in hoeverre hij nog aan de verlichting en befcha- ving onzer hedendaagfche wereld een werkzaam aandeel neemt. Met zoo vele andere bronnen tot dit heilig doel vereenigd, is het fchier onmogelijk geworden , de rigting van zijnen ftroom afzonderlijk gade te flaan. Doch ge- noeg, om den lof van den Landbouw als tot den he- mel te verheffen , dat ‘zij den eerften ftoot gegeven: heeft aan de befchaving van het menfchelijke leven. Al ware het ook, dat de Landbouw in ons midden de rol van OP DE BESCHAVING. 231 befchaver heeft afgelegd, hij is echter nog altijd eene goüdmijn voor den Staat, een verzorger van het aan- genaamfte en gezondfte voedfel, en eene bron: van be- ftaan en werkzaamheid voor honderden en duizenden van menfchen. Zoo lang dus ook Nelrland Neêrland blijft, zoo lang zullen alle wijzen en weldenkenden in dit goede land niet ophouden te bidden om den bloei en het welvaren van den Landbouw. AUGUSTIN CAZALLA, KANUNNIK VAN SALAMANKA. (Medegedeeld door den Eerw. j. BR AvE.) Wiens oogen vestigen zich in dezen tijd niet op Spanje ? Welke bloedige tooneelen, die de heillooze burgerkriĳg er bijna dag aan dag te aanfchouwen geeft! En wanneer zal nog bet einde komen der wreedheden, welke den grond met burgerbloed drenken? „ Is dat,” vraagt men met innig me- dedoogen, „ is dat hetzelfde Schiereiland, welks magt een- maal Europa fidderen deed? Zijn dat belijders van den Naam des Gezegenden, wiens wezen, gelijk dat des eeuwigen Va- ders, Liefde is?” En men ftaat inderdaad verbaasd oveg den i heilloozen invloed, welken Hierarchie en Pausdom voortdu- rend oefenen op den geest des menfchen; ja aanfchouwt, met diepen weemoed, wat er ten laatfte wordt van een volk, hetwelk, van echt Christelijke beginfelen verftoken , aan den eenen kant door het bijgeloof befprongen, en van de andere zijde door het ongeloof aangevallen wordt. Ontferme zich de Albarmhartige over het ongelukkige volk! Er was voormaals een tijd, waarin Spanjes heilzon fcheen te zullen oprijzen, Een fchoone dageraad fcheen de bode te zijn van eenen zegenvollen dag voor de bewoners dier heere lijke gewesten. De Hervorming der zestiende Eeuw drong ook tot dat land door, en velen waren er, die de waarheid kenden en beleden, en in het licht der waarheid zich ver- heugden, Het heeft der hoogfte Wijsheid, zoo aanbiddelijk in hare onnafpoorlijke wegen, niet behaagd, het licht der gezegendfte Hervorming in Spanje tot den vollen dag te doen rijzen. Weldra taande deszelfs glans, en duisternis bedekte dien grond. Maar opmerkenswaardig is het toch, dat ook R 2 a 232 AUGUSTIN CAZALLA. Spanjaarden de zaden der gezuiverde Godsdienstieer opna- men, en dat er onder hen gemeenten ontftaan zijn van Pro- testanten, in welke de kracht des geloofs zich heerlijk geo- penbaard heeft, Een dier Spaanfche waarheidsvrienden ftaat aan het hoofd van dit opftel genoemd. Hij was een man van edele inborst, van aanzienlijke afkomst en van groote bekwaamheden. Hij ftrooide het zaad der waarheid, waar hij kon, met wijze voorzigtigheid uit, en zou, indien hij moed met wijsheid had weten te paren, eenen eerften rang onder de helden des ge- zuiverden geloofs in Spanje bekomen hebben, Hij viel als een flagtoffer van het vreesfelijkfte geregtshof , en waardig is hij, dat zijn naam, benevens de gedachtenis van zoo velen, als met hem in Spanje de waarheid beleden hebben, bewaard worde in de Gedenkfchriften van den geleerden Profesfor M'CRIE, van wiens belangrijk werk: Gefchiedenis der tit- breiding en onderdrukking van de Hervorming in Spanje, thans eene Nederduitfche vertaling ondernomen is geworden door den Leydfchen Kerkleeraar MUNTING, die onlangs het eerfte Deel derzelve het licht heeft doen zien bij.den Boek- handelaar w. BRAVE, JR. te Amfterdam. Uit die vertaling leerden wij den man reeds met genoegen kennen, bladz. 294, 297—299, alwaar eenige bijzonderhe- den van zijn leven vermeld ftaan, En daar wij in de gele- genheid gefteld zijn, door zhe Church of England Magaz. Vol. V, Part 26, om ’s mans leven en uitgang te aanfchou- wen, hebben wij gemeend, geenen onnutten arbeid te zuilen verrigten, wanneer wij '’s mans afbeelding onder de oogen bragten van ons publiek. Wij loopen daardoor misfchien wel het werk van den Heer MUNTING vooruit, die in het vervolg der vertaling zeker op den waarheidsleeraar zal te- ` rugkomen; maar des te meer, hopen wij, zal nu ook de belangttelling rijzen van ons letterlievend publiek in eene ge- fchiedenis, van welke onze Ca z a L L a flechts enkele fehoone bladzijden inneemt. AUGUSTIN CAZALLA werd geboren in den jare 1510, Zijn vader was PEDRO CAZALLA, prefident van de Ko- ninklijke Rekenkamer, en zijne moeder LEANOR DE VIBE- Ro, beide van Joodfche voorouders hunne afkomst rekenen- de. Zij hadden een talrijk kroost, en onder hetzelve muntte onze AUGUSTIN vroeg uit door zijne uitftekende talenten. AUGUSTIN CAZALLA. 233 Hij begon zijne letteroefeningen in het Collegie San Gregorio te Valladolid, en voltooide dezelve te Alcala, toen zich al- daar EGIDIUS, PEREZ DE LA FUENTE EN VARGAS bevonden, — mannen, wier namen daarna, in de gefchiede- nis der Hervorming van Sevilië ‚ met eere vermeld zijn ge- worden, De betrekking van zijnen vader en ’s jongelings eigen aard en ftudie fchenen cAzALLA de fchoonfte uitzig- ten op hooge bevordering in de Kerk te openen. Hij werd al zeer fpoedig benoemd tot Kanunnik te Salamanka; en, zich den roem verworven hebbende van een der eerfte kan- felredenaars van Spanje te zijn, werd hij, ten jare 1545, aangefteld tot Prediker en Aalmoezenier van Keizer KAREL V, wien hij in het volgende jaar naar Duitschland vergezel- de, Gedurende zijn verblijf in dat land onderfcheidde hij zich door het beftrijden der aanhangers van LUTHER, zoo wel in zijne openbare prediking, als in afzonderlijke twist- redenen, Maar het gebeurt niet zelden, dat zij, die eerst als mag- tige beftrijders des allerheiligften geloofs in het ftrijdperk op- traden, daarna, door het aanbiddelijke beftuur der Goddelijke Voorzienigheid, gebragt werden tot een prediken en verde- digen deszelven. Zoo weet de magtige hand des Heeren van den tijger een lam te maken, en den vervolger te herfchep- pen in een’ voorftander der heilige waarheid, Duidelijk is zulks bewezen door de verandering dier Spaanfche Geestelij- ken, welke de Keizer met zich nam naar Duitschland , en door FILIPS, bij gelegenheid van zijn huwelijk met Ko- ningin MARIA, naar Engeland zijn overgebragt. Roomsch- gezinde Schrijvers hebben er zich over beklaagd, dat de mees- ten dergenen, die beftemd waren om de ketterij te onder te brengen, en onder dezen de aanzienliĳkften des lands, met de nieuwe leer befmet werden; zoodat, offchoon er in den beginne flechts enkele lieden van minderen ftand en uit de Onbefchaafde klasfe der hervorming toegedaan waren, weldra onder de handhavers van die ketterij geteld werden de edel. fte, geleerdfte, godvruchtigfte en beroemdfte Spanjaarden. Doch zóódanig is de kracht der waarheid op onbevooroor- deelde gemoederen, en dat is de zegepraal der reine Evan- gelieleer op het verftand en hart der waarheidlievenden. Ook CAZALLA werd van eenen vijand in eenen vriend der Hervormers herfchapen, Het fchijnt evenwel, dat hij uiterst voorzigtig was in het openleggen van zijne gevoelens, 23% AUGUSTIN CAZALLA. Misfchien was de gang zijner overtuiging langzaam, en ves- tigden zich zijn beter inzigt en zijne overeenftemming met de gevoelens der Hervormers niet dan na zeer veel ftrijd en worfteling. In 1552 keerde hij naar Spanje terug, er hield gedurende drie jaren zijn verblijf te Salamanka, waar. hij eene briefwisfeling onderhield met de Protestanten te Seyilië. Maar, dewijl zijn ambt van Koninklijken Kapellaan hem van tijd tot tijd naar Valladolid riep, werd hij op zekeren tijd overgehaald, om zich aldaar met der woon neêr te zetten. Door zijne omzigtigheid had hij tot hiertoe alle vermoeden van zich geweerd, en werd hij op den duur geraadpleegd in zaken van belangrijke kerkelijke aangelegenheden. Hij werd benoemd tot lid eener Junta, uit Kerkelijken en Regtsge- leerden zamengefteld, ten einde uitfpraak te doen over het gedrag van Paus juLjus III, die de algemeene Kerkverga- dering van Trente naar Bologne verlegd had; en was met zijne collega’s van oordeel, dat de Paus in deze zaak veeleer zij- ne bijzondere perfoonlijke belangen inwilligde, dan dat hij ` gich liet befturen door eenige prijsftelling op het welzijn der Kerk, Hij preekte hier ook zeer dikwijls voor Keizer K4- REL V, na diens verwijdering in het klooster, Bij zooda- nige gelegenheden waren er doorgaans meerdere leden van het Vorftelijke geflacht onder zijn gehoor. En moge hij dan zijne gevoelens al niet geheel hebben kunnen bedekt houden, zoo was toch zijne bedachtzaamheid te groot, en fcheen zijn rang te hoog te zijn, dan dat men hem met grond van ketterij kon, of met vrijmoedigheid daarvan durfde befchul- digen.. Met dat al werd hij, tijdens zijn verblijf te Vallado- lid, de voorganger van de Hervormden aldaar, Het was ten huize zijner moeder, dat zij te zamen kwamen tot godsdien- ftige oefeningen en Godsvereering , en zijne familie was mee- rendeels Protestantsch. Hij zelf nam de geestelijke leiding dezer nieuwe gemeente niet alleen op zich, maar bewees ook door zijnen invloed en ijver gewigtige dienften aan dezelve, zoodat zij gedurig toenam in uitgebreidheid en vastheid, Maar deze (tand van zaken duurde niet lang. De vrede dezer nieuwe gemeente was flechts voor eenen tijd. Aan den gezigteinder vertoonden zich weldra onheilfpellende voor- teekenen, en binnen kort was de lucht betrokken, en tiet zich in de verte reeds de donder hooren. De altijd achter- dochtige Znguêfitie werd geftrenger in hare maatregelen èn verdubbelde hare waakzaamheid, Niet tevreden met de mid- AUGUSTIN CAZALLA. 235 delen, welke haar ter dienfte ftonden, verlangde zij meerde- ren invloed, en de Jnguifiteur-generaal, VALDES, wist, door de tusfchenkomst van den Koning, vermeerdering van gezag en magt te bekomen van den Paus pauLus IV. In 1558 werfcheen er eene Paufelijke Breve, waarbij, uit hoof. de van de vermenigvuldiging der ketterij, alle vroeger ge- nomene befluicen tegen ketters en fcheurmakers vernieuwd werden, en waarbij tevens var Des gemagtigd werd om de fcholdigen te vervolgen, zonder onderfcheid van welken rang zij waren, al zouden het ook Kardinalen of Gezanten, Koningen of Keizers wezen. Ook werd dit Paufelijke bevel. fchrift gevolgd van een Edict des Konings, ftraffe des doods verkondigende aan eenen iegelijk, die eenig boek, door het Heilig Oficie. verboden, zou koopen of verkoopen, lezen of bezitten, Zelfs ging er, in het begin des volgenden jaars, eene Bulle uit van den Paus, waarbij ieder biechtva- der gelast werd , zijne boetelingen ftrengelijk te onderzoeken, en hen, op ftraffe van geheele excommunicatie, te verplig- ten tor de aangifte van al degenen, welke zij aan ketterij fcholdig achteden, “En, ten einde voorts zoodanige aangif- ten te bevorderen, hernieuwde de Koning eene- vroegere Koninklijke verordening, later in onbruik gekomen, welke den aangever een vierde gedeelte der bezitting toezegde des genen, dien zij van ketterij zouden overtuigd hebben, Ja, wat nog mogt fchijnen te ontbreken, werd niet lang daarna in werking gebragt, Een Paufelijk bevelfchrift magtigde de dnguifiteurs tot het uitleveren aan den wereldlijken arm van al zulke perfonen, van wie het bewezen was, dat zij, zelfs maar eenmaal, de gevoelens van-LUTHER hadden onderwe- zen, al ware het ook, dat zij genegen zijn zouden tot der. zelver herroeping. En deze wet verkreeg eene terugwer- kende kracht, zoodat zij toepasfelijk werd-gemaakt op dege» ben, die reeds gevangen zaten. Welke vreesfelijke magt derbrive, waardoor de voorftan. ders der Hervorming in Spanje zich bedreigd en aangevallen Zagen! De gevangenisfen werden weldra vervuld met onge- lukkigen, die gan “hunne regters verraden waren, En wat men reeds federt lange had begeerd te ontdekken, namelijk de vergaderplaats. der Protestanten te Valladolid, dat bragt ten laacfte het fnoodfte verraad mede aan het licht, JUAN GARCIA, een goudfmid, was de man, die hen aanmoedig- de, om ‘hunne vergaderingen niet te ftaken, Hij was ten 236 AUGUSTIN CAZALLA. volle overtuigd van den invloed, welke de Geestelijkheid zou uitoefenen op het gemoed zijner vrouw , die der Room- fche Kerk toegedaan bleef, en verborg derhalve voor haar zorgvuldig tijd en plaats hunner-bijeenkomften. Maar deze ongelukkige werd door haren biechtvader overgehaald , om het geheim te ontdekken, en, nadat zij op zekeren laten avond haren man in ftilte gevolgd was, gaf zij er aan de Inquifiteuren kennis van, en verkreeg ten loon, en als bloed- prijs, eene lijfrente, welke uit de landskas betaald werd. Eene ganfche menigte werd nu de prooi der Znguifitie, en bevond zich binnen kort binnen die ontzettende muren , waar de Alwetende alleen getuige is van de ellende der gepijnig- den. CazaLLa werd pok gegrepen, en veroordeeld tot de gewone pijniging. De wreedheid der pijnbank deed ech- ter zijn’ moed bezwijken, En men zegt, dat hij zich be- reid betoonde, zijne dwalingen te belijden, openbarénde, dat kij de leer van LuTHER had omhelsd, doch daarbij ontkennende, dat hij dezelve ooit had voortgeplant, dan al- leen onder de genen, die met hem van dezelfde gevoelens waren. Doch zijn leven was zelfs door deze bekentenis niet te redden, krachtens de bevelen, die uitgevaardigd waren, Inmiddels liet men hem, ten opzigte van zijn lot, in onze- kerheid, ten einde, zoo mogelijk, meerdere kondfchap „door hem, te bekomen, Ten laatfte — het was op den avond vóór de executie — werd hem een monnik, met nameANTONIO DE CARRERA, gezonden, om hem zijn vonnis aan te kon- digen. CAZALLA was vurig verlangende te weten, of hij op lijfsbehoud zou mogen hopen, CARRERA antwoordde niet regtftreeks , maar zeide, dat de Regteérs in zijne gedane bekentenisfen niet konden berusten ;- offchoon er mrisfchien genade voor hem zou te bekomen zijn, bijaldien hij alles er- kende, wat hem te laste werd gelegd. De ongelukkige was nu maar al te zeker van zijn vreesfelijk lot. Hij kon niet meer openbaren dan; hij gedaan had, Hij bereidde zich dus tot den dood, bijgeftaan door CARRERA. Den volgenden dag was het de Dag des Heeren, Het was het feest der H. Drieëenheid, of de eerfte Zondag na Pink- fteren. Men fchreef toen 21 Mei 1559, Reeds vroeg kon- digde het klokgelui van Valladolid aan de inwoners dier ftad het ontzaggelijk auto da fé aan. De groote markt was ter fchouwplaatfe dier executie toebereid, Voor de leden der Koniaklijke familie waren er zitbanken opgerigt, ter zijde AUGUSTIN CAZALLA. 237 van de plaatfen der Znguifiteurs. Ter beftemder ure zag men deer Don CARLOS, vermoedelijken erfgenaam der kroon, toen naauwelijks veertien jaren oud, en zijne tante Donna JUANNA, Koninginne-weduwe van Portugal en Regentesfe van bet Koningrijk, gedurende de afwezigheid van FILIPS. In grooten getale verfcheen daarenboven de Spaanfche Adel, en aanzienlijk was het aantal vrouwen van rang, die men er onderfcheidde, Voorts was de volksmenigte ontelbaar, en ftond aller oog gevestigd naar de plaats, waar, onder een prachtig verhemelte, de Regters van her Heilige Officie ge- zeten waren , met een altaar vóór zich, waarop een crucifix _ geplaatst was, en hetwelk voorzien was van heilig waslicht en al het benoodigde tot de viering der Mis. Nabij dit al. taar fond een predikftoel, van welken de prediker de be- fchuldigden moest toefpreken, en hunne onderfcheidene von- nisfen aflezen, Voor deze laatften was een fchavot opge- tigt, Toen alles in gereedheid was en ieder zijne plaats in. genomen had, trad de Prefident-Znguifiteur naar de Konink- lijke loge, en nam den Prins en der Koninginne Regentesfe den eed af, welke het Vorftelijke gezin onder de. dure ver- pligting bragt, om het Heilige Officie te onderfteunen, en zan herzelve, zonder aanzien van perfoon, alles te openba- ren, wat zij mogten te weten komen, in ftrijd met het aller- heiligst geloof der Roomfche Kerk. De gevangenen, ten getale van dertig, waren gedeeltelijk ter dood veroordeeld , gedeeltelijk voor eerloos verklaard en tot eeuwigdurende gevangenisftraf verwezen. Veertien moes- ten den dood ondergaan, en onder dezen was ook Dr. A u- GUSTIN CAZALLA., Hij droeg de merkteekenen van ge- ledene mishandelingen kenbaar aan zijn ligchaam. En dewijl bij gezegd werd berouw betoond te hebben, en als zoodanig eene korte toefpraak doen moest tot zijne medeveroordeel- den, bekwam hij het armzalige voorregt van gewurgd te wor- den, vóór dat zijn ligchaam aan de vlammen werd overge- geven. Twee zijner broeders en zusters deelden ‘in zijn lot, De beenderen hunner overledene moeder had men er tevens, die tegelijk met hare kinderen door hetzelfde vuur verteerd Werden, Eene zijner aanverwanten, eene weduwe, CoN- STANCE DE VIBERO, was moeder van dertien kinderen , e tot altijddurende gevangenis veroordeeld. Hoog heeft de Roomfche Geestelijkheid van het berouw van CAZALLA Opgegeven; maar men zegt evenwel, dat hij, op het fchavot 238 . - AUGUSTIN CAZALLA. gekomen, zou verklaard hebben, dat zijn geloof, hetwelk hem dit onheil berokkende, niet kettersch, maar met het zuivere woord van God overeenkomftig was, en dat hij om hetzelve, als een echt Christen, niet als een ketter, den dood ondèrging. Zoo ftierf CAZALLA., En diezelfde Hierarchie en Znguíi- fitie deden weldra het ganíche werk der Hervorming in Spanje te gronde gaan, EENIGE AAN DE ONDERVINDING BEPROEFDE DENKBEELDEN NOPENS DE WIJZE, OM DEN ZEDELIJKEN EN GODS- DIENSTIGEN TOESTAND DER LAGERE VOLKSKLAS- SEN TE BEVORDEREN, (Wervolg en flot van bl. 190.) Nadat ik alzoo getracht heb aan te toonen, wat ik voor de voornaamfte vereischten in eene armen-verpleegfter houde , indien zij tot bevordering van ware godsvrucht zal medewer- ken, wil ik nu nog op de hinderpalen opmerkzaam maken , welke van den kant der armen aan dezen invloed dikwijls in- den weg ftaan, En hier zie ik vooral op twee punten, na- melijk Awichelarij en eigene geregtigheid. (*) Er zijn regtfchapene menfchen, die het voor volftrekt on- doelmatig achten, dat eene inftelling van weldadigheid er openlijk voor uitkomt van een godzalig leven te willen be- vorderen, omdat het hun onvermijdelijk toefchijnt, dat daar- door niet aan de in hun oog zoo hatelijke fchijnheiligheid voet zou gegeven worden, Zonder nu te willen ontkennen dat dit gevaar beftaat, moet ik toch zeggen, dat dezelve mij niet zoo overgroot, zoo onvermijdelijk voorkomt als ze fom- tijds voorgefteld wordt. Men make flechts piet ook datgene tot huichelarij, wat het inderdaad niet is, Daar is eene be- oefening van het goede, en derhalve ook van de vroomheid , die op gezag fteunt; die, zonder de waarde van zelfftandige (*) Ik zie met genoegen, dat de menschkundige Schrijf- fter hier niet fpreekt van de onkunde, onbefchaafdheid of on» gevoeligheid, die der godsvrucht niet zoo zeer in den weg ftaan, en ook niet zoo heerfchende zijn bij de armere klas. fen, als men zich gemeenliĳjk voorftelt. — Vert. OVER DEN ZEDELIJKEN EN GODSDIENSTIGEN TOESTAND, ENZ. 239 deugd en van een levendig, uit diep gevoelde innerlijke be- hoefte voortfpruitend geloof te bezitten, daarom toch niet geheel zonder waarde is, de weg kan zijn tot iets beters en hoogers, en vooral niet als fchijnheilige geveinsdheid mag verworpen worden. Wat is dan toch, wél befchouwd, het ganfche geloof des kinds? Is hetzelve in den beginne niet ook flechts op menfchelijk gezag, op het gezag der ouders en leermeesters gegrond? Ongelukkig ware het zekerlijk, wanneer het in ’t vervolg niet eenen vasteren grondflag ver- kreeg; maar zoolang het nog niet die rijpheid van oordeel verkregen heeft, die tot het onderzoek van geestelijke din- gen vereischt wordt, mag men het dan van onopregtheid be- fchuldigen, indien aan hetzelve datgene heilig toefchijnt, wat van hen heilig geacht wordt, die in zijne liefde en achting zoo hoog ftaan ? Er is een tijd geweest, en het is nog niet lang geleden, toen de gemeene man meende niet duidelijker eene hoogere befchaving aan den dag te kunnen leggen, dan door verach- ting, ja befpotting van-het van de vaderen geërfde geloof (*) ; de fchrijffter van dit opftel heeft zelve fomtijds uitdrukkin- gen van dien aard uit den mond der armen gehoord, terwijl zij zich daarbij beriepen op het gezag van dezen of genen, ia bon oordeel voor onfeilbaar gehouden. (t) Hier teun- (*) Ik denk, dat die meer van Duitschland, dan van Hol- land geldt, — Vert. (t) Daar fommigen zich zelfs niet ontzien hebben, om voor de ooren der Prefidente wezenlijke Godslasteringen te fpreken, zoo moge dit ten minfte tot bewijs dienen , dat zij allen Zelotifchen ijver zoekt te vermijden. Ik denk althans, ` dat zij geen’ lust zouden gehad hebben, om voor het onge- loof martelaars te worden, en dat, hadden zij gemeend, dat men door vrome taal onderfteuning van ons verwerven kon, zij zich wel meer in acht zouden genomen hebben, Inder. daad begeert de Schrijffter in het rijk des geesten eene vol- maakte vrijheid; en elke poging, om het geloof te dwingen, fehijnt haar niet alleen eene fchreéuwende onregrvaardigheid , maar ook de grootĝe onzin te zijn, omdat een gedwongen geloof in ’t geheel geen geloof is, Kan men ook eenen fte- keblinden wel gebieden, zich in het zonlicht te verblijden ? Eene gefchikte, liefderijke, zorgvuldige hand ligte hem den faar, en dat bevel zal niet meer noodig zijn, 240 OVER DEN ZEDELIJKEN EN. GODSDIENSTIGEN TOESTAND de dus het ongeloof , gelijk daar het geloof, op gezag van anderen. Moet intusfchen een van beide plaats hebben, zoo is alleen de vraag, wat voor het heil, zoowel van het in- dividu, als van het algemeen, meest bevorderlijk zij; en het antwoord zal toch wel niet twijfelachtig wezen, Ja, zoo er eenig bederf der lagere ftanden van de hoogere voortge- komen is, dan is het zeker het bederf des ongeloofs. En er zou nu niet ook een gewigt in de andere fchaal gelegd mogen worden? En uit louter vrees van de armen tot hui- chelaars te maken, zouden zij het -niet weten mogen, dat er, Goddank! ook onder de welgezetenen nog velen zijn, die met volle overtuiging de Goddelijke Openbaring aan- kleven? >å Indien er niets tegen dat gevaar te doen ware, dan zoude zekerlijk eene te ver gedrevene vreesachtigheid eerder tever- dedigen zijn: maar inderdaad, zoo is het met de zaak niet gefteld. De menfchen worden dán alleen in verzoeking ge- bragt om te huichelen, wanneer zij hoop kunnen voeden van daardoor anderen te misleiden, en uit die misleiding voor- deel te trekken. Men ontneme hun dit uitzigt, en de ver- zoeking is weggenomen. Maar nu geloof ik te durven ver- zekeren, dat wij in dit opzigt waarlijk met voorzigtigheid , ja zelfs met bijkans angftige voorzigtigheid te werk gaan, En zou deze zorg niet voldoende wezen, om ons tegen mis- leiding , ten minfte eene lang voortgezette misleiding, te be- veiligen? Wij zien onze armen immers nièt enkel bij pleg- tige gelegenheden, wanneer zij te gelijk. met het uiterlijke dikwijls ook eene foort van geestelijk zondagspak aantrek- ken; wij zien hen ook in hun alledaagfche, gewone leven , in hunne huisfelijke inrigting, en, wat het voornaamfte is, wij hooren hen niet alleen (preken, maar wij zien hen ook handelen, en kunnen derhalve beoordeelen, in hoeverre hun doen met hun {preken overeenkomt. Maar mag ik mijne geliefde Medeleden nog op één punt opmerkzaam maken, hetgeen mij in dit opzigt inzonderheid gewigtig toefchijnt? — De kenner van echte paarlen zal niet ligt nagemaakte voor echte koopen. Hoe meer wij eene op ervaring gegronde kennis van den aard der ware Godza- ligheid verkrijgen, des te bezwaarlijker zal het worden, ons door derzelver blooten fchijn te bedriegen, Maar, terwijl wij alle huichelarij en fchijnheiligheid met een ernftig opzet tegengaan, hebben wij eene andere en nog DER LAGERE VOLKSKLASSEN. i Zal moeijelijker taak, namelijk om de hoogmoedige zelfvoldoe- ning der armen met de regte wijsheid te beftrijden. Zij ko- men gewoonlijk met deze gezindheid meer onbewimpeld aan den dag dan de meer befchaafde ftanden, die toch doorgaans van zichzelven wat meer befcheiden fpreken; en zoo is het dan ook niet zeldzaam, dat, naar hunne taal te oordeelen , zij ook niet de minfte fchuld aan hun ongeluk hebben; zij hebben altijd braaf geleefd, God en Gods woord geëerd enz, Beproeft men het den, waartoe men niet zelden in (taat is, om hunne zelfverheffing te befchamen , door hun aan te wij- zen, dat zij zich blijkbaar aan Goddelijke en menfchelijke wetten bezondigd hebben, zoo halen zij de fchouders op, verontfchuldigen zich met de algemeene menfchelijke zwak- heid, en het ‘komt er aan het flot haast op neér, alsof de begane misftap aan God zely’ moet geweten worden, daar men denzelven eerder als een noodlot, als een hun overge- komen ongeluk zou willen doen voorkomen, dan voor eene zondenfchuld erkennen. (*) Wat ís hier nu te doen, om de begrippen der menfchen te verbeteren? Ik wenschte vooral tegen eene te hevige en driftige handelwijze te waarfchuwen, Het valt niet moeijc. lijk, de menfchen te leeren, dat zij op hunne borst flaan en verzuchten:. „o God, wees mij zondaar genadig!” maar eene geheel andere zaak is het, hen tot eene grondige er-. kentenis van hunne zondigheid te brengen; dat gaat niet zoo fpoedig, en kan doorgaans flechts langzaam te weeg gebragt worden, Om hen tot waren ootmoed op te leiden, fchijnc het mij niet doelmatig, met geweld van de lieden te verlan- (*) In het bijzonder hoort men zulk eene taal dikwijls van zonden tegen het zesde [zevende] gebod. „ Haar is een ongeluk overgekomen ,” is eene zeer gewone uitdrukking omtrent een ` gevallen meisje, In vroegere tijden werd zulk eene gevallene aan kerkelijke ftraffen onderworpen, en werd zij in de oogen des volks voor onteerd gehouden, Wie kan de fom van el- lende berekenen, welke over de menschheid gebragt is door de thans zoo algemeen heerfchende onverfchilligheid omtrent dit punt? Ik geloof niet te veel te zeggen met te bewe- ren, dat te Hamburg ten minfte de helft van den nood der armen te weeg gebragt wordt door eene zondige verkeering der beide fekfen, en de daardoor veroorzaakte vroege en ligtzinnige huwelijken. i 242 OVER DEN ZEDELIJKEN EN GODSDIENSTIGEN TOESTAND gen, dat zij zich voor arme zondaren erkennen, terwijl toch hun leven, al vrij: wel beantwoordt aan het denkbeeld , dat zij van godsvrucht en deugd hebben. Men beginne daarme. de, om hun gevoel van zedelijkheid te ontwikkelen ; men leere hen naar een hooger, ja het hoogfte doel van volma- king reven, — en weldra zullen zij tot die erkencenis van zelve moeten komen, ' „ Zoo wordt het er dan toch op aangelegd,” zullen mis- fchien fommigen, het hoofd fchuddende, zeggen, „ dat de menfchen zich voor arme zondaars erkennen?” Ik fta niet in bedenking hierop- ja te zeggen, daar ik innig overtuigd ben, dat voor den Heer geen ander gevoel ons allen past, Mogt echter iemand dit opvatten van eene onwaardige zelf- verlaging voor de menfchen, dan zou ik dit ernftig tegen- fpreken. Neen, neen, wij wenschten veeleer in den armften en geringften met het gevoel van ootmoed tegelijk een gevoel van eigene waarde op te wekken, Het eene toch kan zeer zeker nevens het andere beftaan, Hoe diep gevoelde een PAULUS zijne onwaardigheid voor den Heer; en toch, hoe ftellig en nadrukkelijk deed hij zich gelden, wanneer het er op aankwam, zijne regten en zijn gezag onder de menfchen te verdedigen ! Moet nu in den arme het gevoel zijner waarde opgewekt worden, dan moeten wijzelve die erkennen; en hier kan ik niet nalaten eene groote onregtvaardigheid jegens onze arme broeders ernftig te berispen; eene onregtvaardigheid , die bij-. kans onvermijdelijk een’ zeer nadeeligen invloed op hun ze- delijk beftaan uitoefent. Ik bedoel de vernederende en on- waardige wijze, op welke zij van fommigen bejegend wor- den, die, ligtvaardig , oordeelen, dat zij eigentijk toch allen niets waardig zijn, Kan daaruit iets goeds voortkomen? Voorwaar ik acht het eene moeijelijke vraag, of een blind vertrouwen, dan of een onregtvaardig, ongegrond wantrou- wen fchadelijker zij! (Kortheidshalve zijn eenige voorbeelden weggelaten, hier ter opheldering bijgebragt. De waardige Schrijffter gaat al- dus voort:) O, bedachten wij het toch fteeds, hoe diep een zonder oorzaak grievend woord, ja fomtijds reeds een verachtende ‘blik, het eergevoel des armen krenken kan! Ongegrond wan- trouwen, onregtvaardige minachting, waardoor bij den eenen een bittere haat opgewekt wordt, veroorzaakt in het weekere DER LAGERE VOLKSKLASSEN, 243 hart misfchien flechts diepe ontmoediging. Maar is niet ook dit reeds ongelukkig genoeg? Heeft niet de arme inzonder- heid een’ goeden en vrolijken moed noodig, om tegen zijnen drek te worftelen; en moet dan van onzen kant niet alles gedaan worden, om denzelven in hem op te wekken en te verlevendigen ? A Onder anderén nu komt mij voor een middel daartoe te wezen, dat men den arme, op eene verftandige wijze, een zeker vertrouwen betoone; een vertrouwen, hetwelk zich vasthoudt aan de, hoezeer ook geringe, kiem van het goede, die Christelijke liefde altijd nog nevens velerlei verderf op- merkt, en hetwelk de ontwikkeling van die kiem bevordert, doordien het voor den arme een fpoorflag wordt om zijne vermogens te oefenen, Ja,-de arme moet zichzelv’ leeren achten; hij moet, hoe laag ook in de maatfchappij geplaatst, een levendig gevoel in zich bewaren van zijne waarde als mensch.en Christen, Dat dit gevoel geenszins in ftrijd is met eene ootmoedige erkentenis zijner zondigheid, dit zal gewis door een ieder garne toegeftemd worden, die het wezen van het ware Christendom levendig erkend heeft. Het Evangelie veraote moedigt ons, daar het ons onze verre afwijking van God aanwijst, daar het ons de hooge, heerlijke beftemming doet kennen, waartoe wij geroepen zijn, en ons tevens levendig doet gevoelen, hoe verre, zeer verre wij nog af zijn van het doel der volmaaktheid. Maar dan ook weder fchenkt het ons eenen blijden moed, daar het ons leert, dat wij voor- werpen zijn eener eeuwige, verlosfende Liefde, die bedoelt, vit de diepe ellende der zonde ons te verheffen tot de heere lijkheid eener reine heiligheid, Wie eenmaal geleerd heeft op deze Liefde regt te vertrouwen, en zich aan haar over te geven, die gevoelt zich gefterkt tot elken ftrijd, die bezit ook in de diepte vernedering een onderpand zijner toeko- mende hoogheid, Houden wij alzoo, gelijk uit al het voorgaande ligt is op te maken, eene levendige erkentenis der Evangelifche waare heid voor den gefchiktften grond van al het goede, dat wij onder de armen wenfchen aan te kweeken, zoo fpreekt het wel van zelf, dat wij ook elk gefchikt middel, om die kemis onder hen uit te breiden, ter hand nemen. Als zulk ten middel befchouwen wij ook Aer witleenen van flichtelijke boeken. Ik weet het, dit is een teeder punt. Ik weet, daar Zak OVER DEN ZEDELIJKEN EN GODSDIENSTIGEN TOESTAND zijn er, die, wanneer van het uitdeelen van zulke fchriften gefproken wordt, aanftonds voor dweeperij of domperij vree- zen, indien zij het al niet voor hetzelfde houden. Daar ik mij echter in mijne mededeelingen de zuiverfte waarheids- liefde ten pligt gefteld heb, zoo kan de vrees van dus mis- verftaan te worden mij niet beletten, ook hiervan zonder achterhoudendheid te fpreken, Voor de zoodanigen, die, met vooroordeelen bezet, dezelve volftrekt willen vasthou- den, is dit Verflag toch niet gefchreven; het wendt zich tot het gezonde, welwikkende oordeel van den onbevangenen ; en voor zulk een oordeel vertrouw ik ook onze handelwijze in dezen te kunnen regtvaardigen, l Vooraf echter ga de betuiging, dat ik dit middel tot be- vordering van godsdienftigheid geenszins te hoog wil fchat- ten, Doorgaans worden de menfchen, en wordt de arme in- zonderheid , door het leven, in de zamenleving en door oe- fening, het best gevormd voor het leven; wat tot hem ge- fproken wordt, maakt gewoonlijk een’ dieperen indruk op hem, dan wat hij leest, en de beste gefchriften, die door honderden gelezen worden, maken onder deze honderden misfchien flechts op één hart eenen duurzamen gezegenden indruk. Doch al ware het flechts ééne ziel: zoude deze niet dierbaar door ons geacht worden? En zou derhalve de mogelijkheid van zulk eene gezegende uitwerking niet onze aandacht verdienen ? Hier komt nog iets anders bij. fchafen, meer dan vroeger in het huisgezin teruggehouden werden, (lk moet hier weder uitlaten een ander treffend voorbeeld van eenen dronkaard, die, gedurende eene lange ziekte tot beterfchap ernftig vermaand en tevens van goede boeken voorzien, daardoor ook naderhand, volgens zijne eigene ge- wigenis, van zijne ondeugd werd afgehouden.) Veel zal hierbij fteeds afhangen van eene doelmatige keuze der boeken. Voor het gefchiktst zoude ik achten ten deele zulke gefchrifcen, waarin, door eene eenvoudige, populaire en tot beoefening aanleidende verklaring, de kennis der H. Schrift worde bevorderd; ten deele zulke, waarin de kracht des geloofs ter ware Godzaligheid in echte, niet verdichie voorbeelden wordt aangetoond, door de levensgefchiedenis van vrome menfchen uit allerlei, maar voornamelijk uit de burgerlijke en lagere ftanden. Eigenlijke leerredenen, uitge- breide ernftige befpiegelingen enz, vereifchen reeds eene hoo- gere befchaving. Het ongefchiktst fchijnen mij toe uitvoe- rige verhandelingen over enkele leerftukken, die, bij groote droogheid, helderheid van voorftelling misfen, of zelfs wel op het gebied der eigenlijke Godgeleerdheid overgaan. Voor het overige, offchoon het wel voornamelijk gods- dienftige gefchriften zijn, die wij aan de lieden verfchaffen, zoo zijn het toch de zoodanige niet alleen, Wij brengen ook goede kinderfchriften, en zulke, waarin algemeen nut- tige kundigheden op eene bevattelijke wijze medegedeeld worden, gaarne in omloop, en zouden dit nog wel meer doen, indien wij over meer befchikken konden. Het getuie MENGELw, 1839, no. 5, 5 246 OVER DEN ZEDELIJKEN EN GODSDIENSTIGEN TOESTAND genis eens algemeen geachten Schrijvers vinde hier nog eene plaats: i „ Van alle Genootfchappen” (zegt FR. VON RAUMER in zijn’ werk: Engeland ten jare 1835) „ van alle Genoot- „fchappen in Engeland heeft voorzeker (met uitzondering „ van het Bijbelgenootfchap) dat tot verfpreiding van nutti- „ ge kundigheden den grootften invloed en de rijkfte gevol- „gen te weeg gebragt. Hetzelve was gegrond op het zeer „ juiste beginfel, dat volksbefchaving door lektuur bevor- „ derd kon worden, dat men nuttige boeken voor het volk „ zou kunnen fchrijven, en dezelve, indien ze in grooter ~ „getal dan vroeger verkocht werden, ‘ongelijk veel goed- „ kooper zou kunnen geven, De meeste der dopr het Ge- „ nootfchap uitgegevene werken, b. v. over den Landbouw „en de Veeteelt, de Almanak enz., zijn ongemeen doelma- „tig, en eene onmetelijke fom van denkbeelden en kundig- „ heden wordt daardoor, op eene voorheen naauwelijks »„geloofbare wijze, in omloop gebragt. Op deze manier „ werkt men het best eene flechte, onzedelijke en verleide- „lijke volkslektuur tegen; en nu eerst laat, nadat millioe- „ nen lezen geleerd hebben , verfchaft men huh iets lezens- » waardigs. Op de bedenking, dat het Genootfchap de „ godsdienftige en zedelijke ontwikkeling verwaarloost, mag » geantwoord worden, dat een ander Genootfchap reeds „ werkzaam is om den Bijbel te verfpreiden, en dat het bij „ de gefteldheid der godsdienftige partijen (in Engeland) on- » gemeen moeijelijk zijn zou, iets te leveren, dat niet van » de eene of andere zijde zou worden gelaakt en verketterd, » Ook kan niet alles in eens gefchieden; en ís eerst de be- „ langftelling in deze goedkoope en verftaanbare gefchriften „opgewekt, dan zal waarfchuwing en vermaning meer in- » gang vinden, dan indien men met overhaasting zekere lee- „ringen wilde opdringen. Wij. hebben dus niet te vreezen, dat bij onze armen de kundigheden vermeerderd worden, maar alleen, dat dit eenen verkeerden invloed bij hen oefene. Ook op zichzelve nuttige kundigheden kunnen den gemeenen man ten verderve ftrek» ken, wanneer hij daardoor opgeblazen wordt, zich deswege verbeeldt alsof zijn levenslot te gering voor hem ware, en hij alzoo met zijnen ftand in de zamenleving ontevreden wordt. Maar, om hem voor dezen gelijk voor elken ande- ren dwaalweg te bewaren, ken ik geen zekerder middel, dan dat hij, zoo als DA vip, Gods woord eene lamp voor zij- nen voet en een licht op zijnen weg laat zijn; en daarom wilde ik dan ook altijd gaarne aan goede ftichtelijke boe. ken de eerfte plaats in de bibliotheek van den arme inruimen, Ik vat het tot hiertoe gezegde in ’t kort zamen in de volgende ftellingen: Wij achten, dat voor den arme weinig gedaan worde, indien men hem alleen in zijne ligchamelijke , en niet tevens in zijne geestelijke behoeften te hulp komt, Alle tijdelijke hulpbetoouing moet er dus op aangelegd zijn, om hem ook geestelijk te helpen. Zijn geestelijk ongeluk is de zonde. Zal hij derhalve waarlijk geholpen worden, dan moet de zonde beftreden, en de. daar tegenover ftaande deugd aangekweekt worden. Velerlei uitwendige middelen kunnen daartoe medewerken, en van deze middelen moet men zorgvuldig gebruik maken; maar grondig wordt het hier bedoelde kwaad door enkel uictwendige middelen niet genezen. Één middel is ons flechts bekend, waarvoor al Ss 2 248 OVER DEN ZEDELIJKEN EN GODSDIENSTIGEN TOESTAND het kwaad der zonde, ook het verborgenfte, eindelijk wijken moet; en dit is het geloof, hetwelk, terwijl het de zonde wegdoet, vanzelve ook de kiem wordt van een nieuw ze- delijk leven, verfierd met alles, wat waarachtig, wat eer- lijk, wat regtvaardig, wat rein, wat liefelijk is, wat wél luidt, zoo daar eenige deugd en eenige lof is, Wij geloo- ven uit overtuiging aan het Evangelie, en zoo fpreekt het vanzelf, dat het een Evangelisch geloof is, waarvan wij, naar ons oordeel, dat gezegende uitwerkfel in de ruimfte maat verwachten. Doch wij eeren elk ander geloof, hetwelk cen wezenlijk, op overtuiging gegrond geloof is. Wij twis- ten niet over godsdienftige gevoelens. Wij bedoelen flechts de hoofdzaak van alle ware Godsdienst; en daarvoor houden wij dit, dat de mensch geheiligd en gezaligd worde, Waar dat uitwerkfel geheel ontbreekt, daar houden wij eene voor. gewende vroomheid voor ijdelen fchijn, en rekenen haar me- de tot de zonde, die met nadrukkelijken ernst beftreden moet worden, Eindelijk, wij vertrouwen bij het verbreiden der waarheid, die wij gelooven, op de kracht, die in haar woont; en wij zullen nooit, om de heilige zaak van het Gods- rijk te bevorderen, tor vleefchelijke wapenen onze toe- vlugt nemen, Mijne taak is vervuld: ik wilde den godsdienftigen en ze- delijken invloed onzer Vereeniging fchetfen, welken wij mis- fchien niet altijd uitoefenen, maar toch beoogen en naftre- ven; en ik hoop dit met voldoende duidelijkheid en uitvoe- righeid gedaan te hebben, Misfchien meenen fommigen, dat ik over dit onderwerp al te uitvoerig. geweest ben: maar men bedenke, dat hier over de eigenlijke ziel en zenuw van ons Genootfchap gehandeld werd, over de denkbeelden, die onze geheele werkzaamheid befturen, Wie zich met deze denkbeelden vereenigen kan, die moet ook een vriend van onze Vereeniging zijn: hoe zeer moest ik er derhalve op gefteld zijn, haar in het regte licht te’ doen kennen! — Misfchien zullen fommigen mij tegenfpreken, en in dit Ver- flag, ligtelijk meer dan in vroegere, ftof tor tegenbedenkin- gen vinden. Maar eene-opene, ernftige, op onderzoek ge- gronde tegenfpraak vrees ik niet, en verzoek veeleer, mij dezelve te doen kennen. In allen gevalle kau het voor de zaak der waarheid flechts gewin opleveren, dat dezelve zon- der vooroordeel uit verfchillende oogpunten befchouwd wordt. 