VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
De meest van herkomst afvallende Dieren, als Koeien en Schapen, is beter dan die van Paarden, welke alleen gras eten; zulks heeft men toe te schrijven aan de veelheid van dierlijke vochten, welke zij kaauwende met derzelver voedsel vermengen. Hierbij moet ik voegen, dat, hoe vetter een dier is, ook zijn mest, alhoever andere dingen gelijk gewogen, dichter zal wezen. Menschen-afval is vol olie en een vlug alkalisch zout. Op zichzelf is deze te sterk tot bemesting van enig land; dezelfde moet derhalve, vóór het gebruik, met het een of ander gemengd worden. De drek van vleesvretende Dieren is rijkelijk van olie voorzien. De dieren, die op zaden en graangewassen leven, komen er naast aan; en dan volgen, die alleen van gras leven. Deze verschillende bemestingen op den daartoe geschikten grond aan te wenden, vordert veel oordeel in den Landman: wat voor den eenen grond goed is, blijkt niet voor een anderen te wezen. Om mijn bewijs, dat olie het voornaamste voedsel der Planten is, te ondersteunen, verzoek ik te mogen aanmerken, dat alle gewassen, wier zaden van een olieachtigen aard zijn, bevonden worden op een aanmerkelijke wijze de gronden te berooven, als Hennep, Koolzaad, en Vlas of Lijnzaad; ter welker oorzaak de beste bemestingen voor landen, daardoor uitgemergeld, de zoodanige zijn, die een goed deel olie in derzelver zaadver telling hebben; doch deze moeten aangelegd worden met zoodanige, die de olieachtige delen met water mengbaar maken, als kalkaarde, mergel, enz. "Het boek der Natuur mag geopend worden, om aan te tonen, dat olieachtige delen het voedsel der Planten maken in derzelver nog onontwikkelden staat; en bij een goed gegronde gevolgtrekking, mogen wij veronderstellen, dat iets van denzelfden aard plaats heeft, als zij in groei vorderen. De oliezaden, als Raap-, Hennep-, Lijnzaad, enz. bestaan uit twee delen, die, op de oppervlakte uitgebreid, de zaadbladeren bevatten. In deze is al de olie van het zaad begrepen. De vochtigheid des dampkrings dringt door het bekleedsel een blad heen, en, zich vermengende met de olie, maakt ze een soort van zacht brood, tot voedsel van de Plant. De aangenaamheid van dit baldemachtig vocht lokt de vliegen uit, waartegen men nog geen genoegzaam beschermmiddel gevonden heeft. Dit olieachtig vocht verderende, vallen de zaadbladeren af, daar zij den dienst eener moeder aan haar teer kind bewezen hebben. Voor lieden, onbedreven in de overeenkomst tussen Planten en Dieren, zal deze aanmerking vreemd klinken. Niets echter is bewijsbaarder. De meesten der moes- en meelachtige Planten houden haren moederkoek of zaadbladeren in den grond; in welken staat zij het teer kiempje met olieachtig voedsel voorzien, tot dat de wortels genoegzaam sterkte gekregen hebben, om door den grond heen te dringen. Men spreekt niet zelden van aard-zout; doch de echte wetenschap is niet in staat geweest om enig zout te ontdekken in landen, die niet bemest geweest zijn; schoon men zegt, dat men olie gereedelijk kan bekomen uit alle gronden, vooral dorre zandgronden alleen uitgenomen." Mergel, schoon een rijke bemesting, bevat geen zouten. Sommigen denken, dat dezelfde een klein gedeelte olieachtige stoffen bevat, en een opvloedende aarde, van dezelfde natuur als kalkaarde, met een groot gedeelte klei doormengd. Kalkaarde, gemengd met klei, komt naast aan mergel van alle namaakzels, welke wij kennen, en kan als zodanig gebruikt worden, waar men het zonder grote kosten bekomen kan. Door het vermeerderen van de hoeveelheid van klei bekomt men een uitmuntend mengsel voor een licht zandigen grond; doch, om de grond vruchtbaar te maken, is het noodig, dat er wollen lapjes, gerotten mest of enige andere olie inhoudende zelfstandigheid bijkomt, en er enige tijd voor de bewerking ingelijfd wordt. Het is soms denkbeeld, dat de kalkaarde een land, waarop dezelfde gebracht wordt, verrijkt, door er een voorraad van zout aan mee te delen, geschaikt zodanig voedzaam voor de Planten; maar bij alle proeven, op kalkaarde genomen, heeft men bevonden dat dezelfde geen zout in zich bevat. De werking daarvan moet overzulks in een ander licht beschouwd worden. Door de gisting, welke dezelfde veroorzaakt, wordt de aarde opengepeeld en verdeeld, en door de opvloedende hoedanigheid verenigt dezelfde de olie- en waterachtige deeltjes van de grond. De kalkaarde schijnt ook het eigenschap te hebben om het zuur van de lucht aan te trekken, daarmede een vereeniging vormend, van groten dienst in de rol. Wanneer men de kalkaarde in dit licht beschouwt, is het waarschijnlijk, dat dezelfde trekt om de grond van deszelfs olieachtige deeltjes te berooven, zodat dezelfde dien schraal zou maken, zonder het bijvoegen van gerotten mest of andere stoffen van een olieachtigen aard. Naardemaal lichte zandige gronden velen een gering gedeelte van olieachtige deelen bevatten, behoort men zeer omzichtig te zijn om er niet te veel kalkaarde op te brengen, of men moet, ten zelfde tijde, in staat zijn, er rijkelijk gerotten mest, wollen vodden, schaafsel van hoorn en andere bemestingen van een dierlijken aard aan toe te voegen. Het meeste nut, echter, welke de kalkaarde doet op eenen zandgrond, bevat in het verbinden van losse deelen, en daardoor te voorkomen, dat het vloeibare gedeelte van de bemesting niet buiten het bereik van de wortelvezelen van de Planten. Men zegt, in 't algemeen, dat kalkaarde beter flaamt op zand dan op klei. Deze waarneming zal steek houden, zoo lang de Landman voortvaart met zijn kleiland op een fchaafche die met kalk te vermengen. Dan, laat hij de hoeveelheid driemaal grooter nemen, en hij zal bevinden, dat kalkaarde beter is voor klei- dan zand- grond. Men mag hierop met recht antwoorden, dat de woorden de kosten niet zullen opwegen. Ik stem het toe. Doch dan hebben te begrijpen, dat het gebruik en niet de aard van de kalkaarde is, welke in twijfel moet getrokken worden. Klei, wel met kalkaarde gemengd, zal in 't water zinken, en met zuren opbruissen. De natuur daarvan is veranderd. Onder zulke voordelige omstandigheden wordt lucht, regen, dauw vrijelijk toegelaten, en de grond in staat gehouden, om het voedsel, dat welke ieder dezer aanbrengt af te behouden. Ingevolge een gisting, in de grond veroorzaakt, wordt de vaste lucht vrijgezet, en in die staat van werkzaamheid wordt dezelve een nuttig werkittel om de taamelijk klei te verdelen. Dat echter de Landbouwer, die veel kalkaarde in zijn kleilanden gebruikt, zorg draagt om wel te mesten; anders zal de grond vast worden, en te hard, om de wortels der Planten toe te laten, om zich, tot het zoeken van voedsel, te verfpreiden. Het is de eigenschap der kalkaarde, dat dezelve de olie aantrekt, en de groeiende lichamen ontbindt. Op deze gronden kunnen wij reden geven van de wonderbare uitwerkelijkheden der kalkaarde tot het verbeteren van moerasfige landen. Deze bestaan uit ontbondene en half ontbondene groeiende zelfstandigheden — zij zijn vol van olie. Kalkaarde ontbindt deze, en maakt ze gelijksoortig. — Zodanige landen, oorspronkelijk bijkans geen geld waardig, kunnen door branden met kalkbemesting in staat gebracht worden om een ruim voorraad van raapzaad voort te brengen, en vervolgens met graan te beplanten of tot grasvelden aangelegd te worden, volgens de verkiezing des eigenaars. Bij het algemene beginfeloop, olie, moeten wij een ander voegen, van grote kracht, doch zeer weinig wel besgrepen. Ik bedoel het Nitraatzuur der Lucht. aan de lucht de beginfelse van nitrum in zich heeft, is bewijsbaar uit de wijze van zelfontbranding in andere schei-de werelddeelen. De lucht heeft in zich geen zulk zout als volkomen nitrum: dit is een kunst-zout, gemaakt door het niterzuur, vallend op een daartoe geschikte moederstoffe. De makers van nitrum vormen die stof uit de puinhoop van oude huizen, vette aarde, en enige vast alkalisch zout. Het algemene zuur, gelijk men het noemt, wordt door deze stof aangetrokken, en vormt het ware nitrum, of geen zuiver gemaakt wordt door middel van kristallifatie; en in die gedaan te komt het tot ons over. In zeer heete landen vormt de natuurlijke aarde een moederstoffe tot het nitrum, waar geen de bewerking in korten tijd voltooit. Het heeft waargenomen, dat men, in de winter, het nitrum allerovervloedigst bekomt, als de wind moordend is. Hieruit kunnen wij afnemen, waarom de landen vruchtbaar worden, wanneer men de grond in hooge ruggen opzet, gedurende de wintermaanden. De goede resultaten van deze handelwijze worden geheel toege schreven aan de werking van de vorst op den grond. Lichte gronden, zoo wel als de zwaardere, mogen dus in hooge ruggen blootgelegd worden; doch met eenige bepaling, zodat men de modderwallen navolgt. In Duitsland zijn we bevonden, dat, gedurende de winter, veel nitrum verzamelen. Na zoo veel van het nitrum gezegd te hebben, zal men zeker verwachten, dat ik iets in het midden brenge, om de kracht daarvan, als een voorbereiding gebruikt, te tonen. Ik moet bekennen, dat de Ondervinding ons zulke proeven niet oplevert. Misschien heeft men een te grote hoeveelheid gebruikt, of liever, kon het aan de aarde niet gegeven worden met de deeltjes zoo klein verdeeld, als wanneer het met den grond vereenigd blijft, door middel van de scheikunde der natuur. Ik derhalve dit nitrzure-zuur, of, gelijk sommigen het noemen, dit acidum vago aanmerken als een levendmakend beginmateriaal met welks geheele werking wij nog niet ten volle bekend zijn. Ik heb reeds aangemerkt, dat er eene groote overeene komst plaats hebbe tusfchen Planten en Dieren. Olie en water fchijnen het voedfel van beiden uit te maken. ' Aarde komt zeer weinig in beider zamentftelling. Men heeft ontdekt, dat de dieren vele aarddeelen met den mond innemen; doch zij raken dezelve welhaast in den afgang en de pis kwijt. Planten nemen in de kleinst verbeeldbaar mogelijke hoeveelheid aarde aan: de ree den is, omdat zij geen middel hebben om zich daarvan te ontlasten. Het is hoogstwaarfchijnlijk , dat de wortelvezelen der Planten het voedfel uit de aarde trekken , op dezelfde wijze als de melkaders het voedfel van de ingewanden op- fiorpen; en, gelijk de olie- en waterachtige deeltjes van ons voedfel , door behulp der ingewanden , volmaakt vereenigd worden in ecn mee: vocht „ eer zij in de melkaders komen, hebben wij alle reden om de over- eenkomst ftaande te houden, en te veronderftellen, dat de olie- en waterachtige deelen van den grond ook alzoo ingelijfd worden , vóór derzelyer opneming in de ope florpende vaten van de Plant. Om hierover regtmatig te oordeelen, hebbe men aan te merken , dat elke grond, in den ftaat der nature, in zichzelven eene hoeveelheid van opflorpende aarde hebe MENG. 1808, NÓ. II. li bes 458 OvER HET VOEDSEL be, genoegzaam om de daarin zijnde olie en water in te lijven: maar, wanneer wij den grond voorzien met vette bemestingen , wordt het eene wezenlijke noodzakelijke heid , ten zelfden tijde er iets aan toe te voegen tot gelijke making. Kalkaarde , mergel, en alle dergelijke zelf- ftandigheden , volvoeren dit werk. Om de werking voor het oog zichtbaar te maken, ontbrend men één drachme Russische Kaliumchloride in twee onces water, en voeg er twee lepels olie bij. Schud dit mengsel, en het zal oogenblikkelijk een gelijkaardige stoffe worden van een witachtige kleur, geschikt, zoo het mij voorkomt, tot alle doeleinden van groeiing. Deze gemakkelijke en gemeense mere is een juiste afbeelding van het geen er gebeurt na de afbrandeming, en mag gevolgens daarmee aangemerkt worden als een bevestiging van de bijgebrachte weronderstellingen. Laten wij nu op en voortgang achtgeven. De opperkorst, tot asch gebrand zijnde, wordt er een vast alkalisch zout voortgebracht. De vochtigheid des dampkrings doet dit zout welhaast in een staat van vloeibaarheid overgaan, die, zich mengende met den grond, te wege brengt een vereeniging der olie- en waterdeelen, op dezelfde wijze als de gemelde proef toont. Wanneer de onderliggende aarde bestaat uit een rijken grond, zullen de uitwerkselen van de verbranding duurzaam zijn; doch is de grond dun en schraal, dan lijdt het eerst zaailingen doorgaans, eer het tot rijpheid komt. De Landman, derhalve, die de kosten doet van een schraal land af te branden, moet er gerotten mest of andere vettigheid op brengen, eer hij de asch verspreidt, om het gebrek aan olieachtige deelen aan te vullen, en hij behoort wel zorg te dragen om dit land niet te lang onder de ploeg te houden. Ingevolge van dit voorzichtig aanleg, zal het gezaaide in stand blijven gedurende de hele groei, en het land zijn kracht behouden. Tot dusverre heb ik de Planten aangemerkt, zodanig als dezelve door de wortels gevoed worden. Ik zal nog iets bijvoegen over het voedsel door de bladeren. Aan dit gedeelte van het tabel der groeiing is nog nodig voor een verstandig Landman. Planten, die een opvallend blad hebben, als vikken, boonen, boekweit, enz. trekken een groot gedeelte van hun voedsel uit de lucht en verarmen, te dien optiemde grond minder dan gewassen, welke bladeren van een sterker maken zijn, als roggen enz. Op deze wijze maakt het Plantenrijk de lucht zuiver, door aan zich te trekken die rottende deeltjes, welke, niet weggevreefd zijnde, den dampkring ongezond zouden maken tot ademhaling voor de dieren. Eenige hedendaagse Wijsgeeren hebben gepoogd dit denkbeeld te verbannen; doch zij moeten sterker bewijzen aan te tonen, dan zij tot nog toe gedaan hebben, eer zij 't zelf kunnen omverwerpen. Raap en Hennep zijn oliegevende Planten, en verkrachtlen dus den grond; doch de eerste minder dan de laatste, wat moet toegekend worden aan de meerdere Opvlopping van het blad. De bladeren van alle soorten van Graan zijn voor eeuwig opvlopend, en staande dien tijd ontleenden die Planten weinig van de aarde; doch zodra de aar zich begint te vormen, verliezen de bladeren derzelver zachtheid, en vermindert derzelver aantrekkend vermogen. De wortelvezelen werken alsdan sterker, om de olievochtige deeltjes uit den grond te halen, tot voeding van het zaad. Zodanig komt mij voor de loop der natuur te wezens. OVER EEN OUD AMSTERDAMSCH VOLKSDEUNTJEN. G' vraagt mij, mijn Vriend, naar het platte Amsterdamsche liedje of rijmpjes (gelijk gij het noemt) dat in onze vroege kindsheid de kleine jongens iedereen die den voornaam van Hendrik voerde, toezongen of toeriespen. Het is waar: zó láf en zó níítig het schijnt, heeft het mijne opmerking en onderzoek even weinig als zó vele andere nu reeds vergeten kinderliederen, waar men in onze onnoozelheid zich mee vermaakte zonder dat iemand er iets-meer van verstond, mogen ontdekken. Wanneer ik, in onze kinderpartijen, terwijl anderen die zongen en dansten, daar in een hoek des vertrek op zat te kaauwen, dacht ik weinig, dat deze zelfde dwaasheden u nog eenmaal in een verravalle gevorderde ouderdom belang zouden wekken, en als Gedenkstukken van taal en geschiedenis voor mij met een zeventigjarig zo geleerd en raadpleegbaar brief. Het liedje verdient zoveel om niet, en zijn oorsprong en aanleiding is vrij eenvoudig, gelijk ik u ga meedelen. Zie hier wat ik van mijne Overgrootmoeder heb, die het van reepje af had, die in die tijd leefde en zeggen kon: Quorum pars (si non omnes) fui, en die (quod mea vale) wilde dat het gezongen werd zover hij enig gezag of invloed had. Je weet welk een opschudding het in Amsterdam maakte, wanneer in den aanvang der Spaanse beweringen Heer Hendrik van BREDERODE, op wie de hoop der misnoegden aldaar was metgevestigd, in die stad kwam. De Regeering der Stad naauwgezet de verbroken rust wat hersteld hebbende, was in het bijzonder daar zeer veel verlegen, duchtend er al het kwaad uit, en trachtte vruchteloos zijn bezoek door een afzetting af te bidden. Hij kwam, Heer Hendrik, gelijk men hem noemde, tot spijt van de Magistraat, die (zooals de spreuk onder de Burgers ging) zelfs in raad nam of haar plicht van getrouwheid aan den Koning en de handhaving van haar gezag niet vorderden, dat zij zich van zijn persoon verzekerde; hetgeen in den bestaande staat der gemoederen wel als onuitvoerlijk achtergebleven en onbeproefd bleef, maar nochtans van rechtaire Katholieken en Spaanschgezinden gebracht werd en van de Geuzen of hunne begrijptelijke vertolker (zooals de partijen in aantal, althans de woellige) luidkeels belachen en der tegenpartij tergerder wijde werd: voorgeworpen. Dit zelfde is mij uit een menigte oude anekdotes van die tijd voorgekomen, en ik twijfel aan de echtheid niet. BREDERODE nu werd, ondanks de Regeering en de bevelen der Laadvoogdes, wel ontvangen, onthaald, en zelfs door de Burgers van een Eerewacht voorzien, die uit Geusgezinde Amsterdammers bestond, en van dezen is het liedje oorspronkelijk. Het is namelijk een trommelmarsch, gelijk er in die tijd velen ontdekten; dat is, een lied "dat op de trommelfluit en naar dezelfde onder het optrekken gezongen werd; en in navolging van hoedanigen, het zij Corenhart, het zij Marnix van St. Aldegonde, het bekende Jit Helmus van Nasfouwen opgelost. De satirische geest der Rederijkeren zat in de Amsterdammers, die in die dagen vrij wat gehecht waren aan 't geen men in die tijd lang Waudeville noemde, en van wier losse dansen. liedjes, en kluchten de overblijvende ons nog niet geheel ontbreken; zo als zelfs uit verschillende van die kinderliedjes, waarvan wij spraken, nog kenbaar is. De Reformatie en de rampen, waartoe zij aanleiding gaf, zelfs, brachten ook hierin een grote en weldadige hervorming te weeg, door de kinderlijke godsdienstige ernst en zedigheid te geven; en zelfs de kinderlijke godsdienstige en zedelijke kamerspeletjes van Bir ara en Moeder Aal namen welhaast de plaats van de ontuchtige dansen van den Govert, den Schotelaar en Mozeman enz. in, en hoewel zij deze in lang niet geheel verdrongen, het aanstootelijkste daarvan voorzover bet betrokken werd opgemerkt, werd onderdrukt of met andere woorden verplooid; het geen ook veel toebracht tot die speletjes zo onververenbaar tot ons te doen overkomen, als wij ze gekend hebben. Aanvankelijk echter heeft dit trommeltijden van Hendrik niets; maar het is een investige en protest, tegen de Regeering van de stad gericht. Het gezang zal genoeg zijn om het lands te doen verstaan. Het was in mijn Overgrootmoeders Amstelmonds dialect, 't geen zij zeer naauwkeurig met éene buitengewone zoetheid, die dezen Dialect eigen was, sprak, in de volgende woorden begrepen; gelijk ik het ook onder andere malen, hoewel misverstaan zuiver van tongval, door de straten van de stad door kleine jongens heb horen uitgalmen. Men merkte althans den val der eerste regels op; om den trommelfluit daar in te herkennen. "Heer Hendrik! Kaptein Hendrik! De Buren zijn binnen gram. Zij hebben lange neuzen, En zitten op den Dam. Gy moet niet meer van Heinderik praten: Want Heinderik zou in de boeien raken, Van de boeien op het schavot! Heindrik, ja, die is een zure figuur. Kapitein Heindrik, en op zijn Noordsch "Kapitein Heindrik (want alle de Noordsche talen hebben dit gemeen, dat zij de 'g achter de y invoegen: zoo zegt het Deens Woordenboek, En zoo zeggen wij "schuif, simpele, enz.) is een verlenging van Kapitein, gelijk men toen alle Bevelhebbers over een hoop gewapenen noemde, en diende om op Heindrik te rijmen, gelijk men die eigen naam toen uittepratte. Deze stukken (zoo men ze noemde) waren gemeen in de Volksliederen van die tijd. Dat men in 't Noordhollandsch en oud Amsterdamse zegt binnen, zegt voor buiten, behoeft geen opmerking. De stadsregering wordt met den naam van Boeren genoemd, het gewone volk, waar mee de Adel haar aanwijzing geeft. De, als ware dat, om te kennen te geven dat de burgers in de daad niet meer dan de boeren waren, uit wie zij ontstaan waren, en dus oorspronkelijk hunne onderdanen, althans door de vorsten aan hun gehoorzaamheid onttrokken; 't geen bij de adelpartij (de misnietgen, die bij den adel hulp zochten tegen de een of ander nagebouwd werd; zoo als ook gedurende de gehele zestiende eeuw de adel nog in de wandeling met geen enkel gevoel van de burgers, zoo wel als vande boeren, genoemd werd dan onze heeren: welke naam eerst door de familie van de vergadering van Holland onder Willem den Eerste aan de stadsregenten ongevoelig is meedeeld. (De geusgezinden waren toen tevens adelgezind, om dat de stadsregeringen aan den koning hielden.) Dezen boeren wordt hunne ondergang beschuldigd, terwijl zij op den dam vergaderd zitten en schaduwen wordt heer Hendriks partij hunnerzijde bedreigd, en gewaarschuwd zich stil te houden, op dat haar hoofd niet nog vastgezet wordt. 't Geen schertsend beantwoord wordt met te zeggen: dat, ja, Hendrik wel zot is, van zich van hun te laten vangen. De oude vrouw meende dat er nog een regel in behoorde, maar zij was die vergeten. Voor mij, ik twijfel niet of die regel floeg op de vierde; en veelal was zij: Zij houden van geen geuzen. Zie daar wat ik u omtrent dit verouderd stadswentje kan meedelen, gy zult toegeven, vertrouw ik, dat het wel verstand, zoo geheel laag en zoutloos toch niet is, als het schijnt voorgekomen te zijn. Het piquante is zekerlijk aan de genen, die er zich mee vermaakten, en het kon niet anders; doch wij hebben wel Dichteren Kpigrammen die niet veel beter zijn, Voor OVER EEN OUD AMSTERDAMSCH VOLKSDEUNTJEN. Het overige, het werd naderhand uit speelse drift allen Hoeders nageroepen, gelijk men ieder die Wilhelm genaamd. was, het Wilhelmus van Nasfouwen, bent gy van Duitse bloed, nafgecharrewde. Van de Geuzenliedten tegen de Spaanse regering is mijns wetens niet veel over. Maar zeer veel tegen de Monniken en Spanjaarden, Van de eersten heb ik u al eens den bekenden dans van Daar ging een Pater tien langs den kant (waar langs den kant onverwacht terzijde, à part betekent) te herinneren om een voorbeeld te geven. Van de laatsten, om van Blijspelen en dergelijken, zoals Breneroos Don Jeronimo (niet den Maarshall van Spanje: dit is een Treurspel uit het Spaansch, en door Prins Maurits verrijmd; maar den Spanischen Brabander) niet te spreken, zullen er u verhalen den invallen maar iets, waar gy veellicht nooit op gedacht hebt, schiet mij hiertegen binnen, waarnaar mij onlangs gevraagd werd. In onze kindsheid kenden de oude lieden nog een oud Liedje, beginnend met De Rijder die tot zijn Schildknaap sprak: men vindt het in de oude klucht van Duyfjen en Snaphaan aangehaald. Dit liedje is doorpriet, regel om regel, met de woorden Sjantene jantenjo, Sjanten-jantenjo; die niemand verstand of vers Staats. 't Zijn blijkbaar Spaanse woorden, maar uit spasacht verdraaid. Parlementsleden zeiden onze Vaders geregeld gemeenzaam voor vloeken en tieren in gramschap. Is par Jos Santos de Spaanse vloek: bij de Heiligen! Deze vloek telkens uit te spreken en te herhalen, noemde men het met een werkwoord parallel spelen, gelijk men het gelijklopend wat donder! met het werkwoord donder rennen, het de donder halen me! (dat ooit was gemeen was) met donderhalen benoemd. (Donderjagen is iets anders; namelijk een figuurlijke uitdrukking om het misbruiken van de naam des Heilands te beduiden, waarvoor men meende dat de Duivel vluchten moest.) Maar men zei parallel spelen, ’t geen de Brabantse uitdrukking was, die bij het overnemen van die vloek, de fals de Franse deed horen, gelijk veelal in alle de Spaanse woorden plaats had: evenals men nu wel in de Engelse woorden hoort uit spreken, wanneer de lieden Frans en geen Engels kennen. Zoo is in dat spelletje zelf deze term voor z'n "en het bedoelde de Spaanse vloek, die de Spanjaard schier bij ieder woord in de mond had, Sang Jago, dus in een a zantigd! Maar men verbasterde, ter bespotting, dit in fanto fant tino! lees zien, of gelijk je in ’t Frans lezen zou tipno. Namelijk, zino (tienja) betekent de schurft op het hoofd, en men gaf den Spanjaarden na, schurfwikkoppen en zuurmonddichten te zijn. Nu maakte men van dat tina qua een heilig, Sant tino, Gy versta me. ’t Was de geest van die tijd. Ik ben, enz. - | | B. Gravenhage. “BIJZONDERHEDEN, RAKENDE DE HUWELIJKEN EN HUWELIJKSPLEGTIGHEDEN DER INDIANEN. (Overgenomen uit Suite du Voyage aux Indes-Orientales et à la Chine, fait par ordre de Louis XVI, depuis 1774 jusqu’en 1781 par M. SONNERAT.) Het huwelijk is het belangrijkste bedrijf van het leven der Indianen. Zij zijn zo overtuigd van het aanwezige tot geen ander oogmerk te hebben ontvangen dan om hun geslacht te vermenigvuldigen, dat zij de onvruchtbaarheid aanmerken als een vloek of schandvlek. Van nieuws treden zij in den echt, tot dat zij kinderen, en vooral van het mannelijk geslacht, verwekt hebben; en indien hun dit niet gelukt, kiezen zij er een uit hunne naaste bloedverwanten, welke zij tot zoon aannemen, om zich aldus van een wezen te voorzien, hetwelk bij hunne uitvaart de plichten eens zoons kan vervullen. Even gelijk verhalen Oosterse volken, overdrijven zij hun kieschheid omtrent den maadom. Zij treden in den echt met meisjes, eer zij nog huwbare zijn, en vermalen de huwbaren, omdat zij geen volkomen zekerheid bezitten dat zij ongerept zijn. Maar, ingevolge van een dier vreemde bijzinnigheid, tot welke het misbruik van een overdreven beginplichten dikmaal vervoert, terwijl het de meisjes tot schande wordt gerekend, niet gehuwd te zijn, voordat zij in staat zijn om kinderen te baren, is het geen schande voor de mannen om te trouwen, nadat zij het vermogen om kinderen te verwekken verloren hebben. Het is vreemd, zeventigjarige grijsaards met kinderen van vier jaar in den echt te zien treden, zelden dat de weduwen hertrouwen niet; hoewel nog maagd zijnde, die hier mannen verliezen, voordat zij aan de roeping der natuur hebben kunnen voldoen, veroordeelt haar het bijgeloof tot een altijddurende weduwenstaat. De weduwentstaat wordt als een zeer groot ongeluk beschouwd, of liever als een straf, die alleen de vrouwen overkomt, die dezelfde verdiend hebben door zonden, voor haar huwelijk gepleegd. Van hier dat iemand, welke een weduwe tot vrouw nam, zou aangemerkt worden als zich verzetten tegen den loop der goddelijke rechtvaardigheid, en zichzelf blootstellen aan de wraak der goden. De huwelijken der Indianen zijn tweederlei: het een is algemeen, welke zij in Pariam noemen, en het andere in Caunigadanam. De Pariam is nagenoeg hetzelfde als bij ons de verloving. Niets anders is derhalve de paria, dan een koop, welken de man ten aanzicht van zijn vrouw fluit. Soms vergeldt de vader van het meisje de paria met edelgesteun; doch hiertoe is hij niet verplicht. Bij haar overlijden, indien zij geen kinderen gehad heeft, kan hij terugeilen hetgeen hij haar heeft gegeven, en vooral de paria, die haar eigendom is. Ook kan hij in de kosten van het huwelijk helpen dragen, doch hij is daartoe evenmin verplicht, komende deze voor rekening van de familie des bruidegoms. Zijn dochter uithuwen zonder de paria te voorstellen, draagt den naam van haar ten huwelijk te geven in Cannibalfamili. Dit geschiedt, het zij door aan arme bramint een toereikende somme te schenken tot de kosten van het huwelijk, het zij door zijn dochter ten huwelijk te geven aan een armen bloedverwant, welke "zonder die liefdadigheid, niet in het huwelijk zoude kunnen treden. Nevens de gift van het meisje voegt de vader doorgaans geschenken, bestaande in juweelen, geld of huizen; hij betaalt alle de bruiloftskosten, en soms, bij manier van aanneming tot zoon, zijn schoonzoon aan tot mede erfgenaam, doende hem even veel als aan zijn zoon erven. Doch hij die alle deze geschenken aanneemt, wordt gerekend als de zonden zijns weldoeners te hebben overgenomen, die in dat geval zich als volkomen vergevingen te hebben ontflossen aanmerkt, terwijl de bevoorrechte dezelfde op zijn beurt moet uitwissen door goede werken en een grote menigte godsdienstige plichtigheden. Deze bijzonderheid is oorzaak, dat deze soort van huwelijken zeer zeldzaam is, van hier ook, dat geen anderen dan volstreken behoeftigen en arme beroofde dusdanige huwelijken aangaan. In geen gewest der aarde geloof ik, dat de huwelijken met zo veel pracht en statigheid als in Zuid-Amerika gevierd worden. Zie hier enkele der voornaamste plechtigheden. Wanneer een Indiaan op een meisje van zijn maatschap voor zijn zoon zijn oog heeft laten vallen, zendt hij een vreemde om de vader van het meisje te polsen, ten einde te voorkomen, indien de jongeling niet behaagt, dat hij over een blauwe scheen heeft te blozen. Indien de jongeling behaagt, bepalen de Panganducaaiers, (een soort van brahmanen) na voorafgaande berekeningen, de dag en het ogenblik, waarop de vader moet van huis gaan, om het meisje vratelijk ten huwelijk te verzoeken. Voor het minst moet hij vergezeld worden van een getrouwde vrouw, eenige van zijn bloedverwanten en eenen bramin, in de kunst ervaren om voortekens uit te leggen. Indien zij een andere weg kwade ontmoetingen hebben, bijvoorbeeld, van eenen oliekooper, die hen aanpraakt, van eenen hond, die zijn oren schudt, van een raaf, die over het hoofd vliegt, en van zeer vele andere dingen, op welke de bramin nauwkeurig acht geeft, wordt het bezoek tot een anderen dag uitgefdevil. Indien er geen verhinderingen zijn in de weg komen, is het gebruikelijk, opdat de vader de schijn niet mag hebben van met zijn dochter verlegen te zijn, niet terstond zijn toestemming te geven. Hoewel hij de jongeling zeer wel kent, als zijnde altijd een van zijn naastgelegen bloedverwanten en het huwelijk met zijn belangen overeenkomt, antwoordt hij, dat hij de jongeman moet zien, om te weten, of hij hem behaagt. aan het andere bezoek wordt insgelijks door de Panjangancas heers bepaald, die insgelijks overweg op voortzetting acht geven. Zeer statelijk geschiedenis deze twee bezoeken; de plaats, alwaar zij worden ontvangen, wordt gereinigd en opgefierd; de bezoekers worden op thee, arak en rozenwater onthaald. Deze bezoeken worden van maaltijden vervangen, de vader van het meisje onthaalt eerst die van het jongeling. De rijke Indische doen elkander over en weder geschenken; vervolgens wordt er een dag tot de plechtigheid van de paramar bepaald. Die zen vergeschikken zijnde, vergaderen de genoodigde bloed verwanten en vrienden ten huize van des jongmans vader, en verzellen hem naar die van het meisje, alwaar de plechtigheid moet gevierd worden. De vader des jongmans doet de geschenken, welke hij doen zal, achter zich dragen; zij liggen in ratten manden, met zeer kostbare doeken overdekt; deze manden, van eene bijzondere gedaante, potongens genaamd, dienen alleen bij begrafenisfeesten en huwelijksplechtigheden. Iedere mand wordt door eenen man op het hoofd gedragen; deze dragers gaan achter elkaar; hoe de stoet talrijker zij, hoe meer vereerend het voor de gever der geschenken is. De meeste manden zijn ledig; in de anderen liggen kokosnoten, banaanen, saffran, arak, pon, hennep (geel poeder), en guindepode (grijs poeder). En aan een van de manden ligt een zijden fluitert (eene soort van tabak) voor het meisje bestemd: Indien de tweede . Voor de fiam in geld wordt gewordig gevonden, wordt deze in een der koeken van der fluiters geknoopt; doch de rijke lieden geven, in plaats van geld, een juweel, wat op den fluiters ligt. Deze mand wordt in de volle vergadering geopend; een bramijn zegt aan de vader van den jonge man, dat hij aardse vader van het meisje de betel en de pariam moet geven. Deze neemt ze beiden aan, en biedt op zijn beurt betel. In het oogenblik als deze verwisfling van geschenken geschiedt, spreekt de beschermer van de vaders zekere woorden, bij deze gelegenheid geeft bruikelijk. Zoodanig is de plichtigheid van de pariam of de verloving. Hoewel het meisje geoordeeld wordt op den dag der pariam verkocht te zijn, kan het huwelijk verbroken worden, doch daartoe worden zeer gewichtige redenen vereist; Niet dan nadat de zaak is vastgemaakt, kan er geene echte scheiding meer plaats hebben. Wanneer de trouwdag is bepaald, begint men de cal te planten. Dit is het ware begin des huwelijks; het duurt twee, vijf of ook wel een-en-dertig dagen, indien men een grote vertooning wil maken. Wanneer de cal geplaatst wordt, komen alle de bloedverwanten en vrienden, zelfs die van een andere familie zijn, den vader bezoeken; dit niet te doen, ware een teken van vijandschap. De vijfde dag, een verhemelte boven haar hoofd hebbende, brengen de jonge lieden betel ten geschenk. Vervolgens Wordt midden op het plein een fteenen pol- lear (huwelijksgod) geplaatst. De ‘bramins brengen hem een flagtoffer en offeranden van kokosnoten , bana- nen (* Een klèin gouden verfierfel , welk de brüidegom zijne bruid om den hals vastmaakt. ” | | Ct) De Cal planten beteekent eenen der voeten van de pem dul (eene foort van rustbank of draagftoel) planten, welke men op eèn der opene:pleinen van hét huis, van den bruide- gom of der bruid, heeft vervaardigd, - ` » pi oil 2 DER INDIANBNe - fr JH nem en-betel, fmeeken óm zijne-befcherming:, en:bidden hem -om:-zijnen zegen over: het aanftaande huwelijk. Daarna wordt de fuertamon (een boom, aan het huwelijks-geheiligd) geplant, en voorts daarop de caf in een van de hoeken van het plein: de pendaf wordt ook gebouwd; deze voltooid zijnde, wordt de palen weggenomen. Onder deze pendaf worden alle de huwelijkse plechtigheden verricht. Rijke lieden doen voor hun deur een tweede prachtige pendaf oprichten, even breed als de deur; de straat wordt versierd met geschilderde stukken die waaien, vertoonende de geschiedenis van Zuid-Amerikaanse godheden. Daarenboven wordt ook de pendaf versierd met bladeren, takken van boomen en vruchten. Dagelijks komen er dansvleugels uitvoeren en huwelijkszangen zingen. Ook worden de officiële bezoeken onder deze pendaf ontvangen. Een schrijver is er altijd bij, om aantekening van de geschenken der gelukwenschers te houden, ten einde aan dezelfde geschenken van gelijke waarde te doen, in geval er bij hen een huwelijk voorvalt. Aan alle de bezoekers worden betel en rozenwater aangeboden. Gedurende de dagen, die het huwelijk onmiddellijk voorafgaan, wringen de dansvleugels, in de binnenste pendaf, 's morgens en 's avonds, al zingende en dansend het verloofde paar met manden (een kleine groene korbeltje). Rit Op den trouwdag gaan de bruidegom en bruid, aan een geraad twee eindendere binnenste pendaf, naast elkaar zitten. Oor hen worden verscheiden aarden potten, met Water gevuld, in de ontstende geplaatst; twee van deze potten, grooter dan de andere, staan aan de zijde der aanstaande echtgenoten. In het midden van den kring ziet men een verhevene plaats, van hout gemaakt. Op de potten liggen aarden dekens, voor deze dag alleen bekleed. De overige ruimte wordt met een menigte brandende lampen gevuld. De bramieten doen gebeden, dat in de twee grote potten de grote god en de grote godin, welke zij aanbidden, dat wil zeggen, CHIVEN EU PARVADI, of VICHENOU en LATCHIMI, en in de andere kleinere potten de Deverkels, of ondergeschikte godheden, mogen nederdalen. De brandende lampen vertegenbaren AGUNI, de god des vuurs. Vervolgens doen zij de hemaan of offerande. Op den grond wordt een vuur ontstoken met de smidouw en de bramini doet van gebeden in de sanskrietische taal, welke het volk, en dikmaals hij zelf ook niet verstaat, onderhoudt het vuur van de komag, door er boter in te gieten, en kleine stukjes hout in te werpen. De gebeden geëindigd zijnde, nadert hij de vader der bruid, en onderricht hem met luider stem, wat hij moet doen en zeggen. Dit onderricht hebbende bekomen, legt de vader in de hand van zijn dochter betel, bananen en een gouden pagode. Vervolgens legt hij zijn dochters hand op die van zijn schoonzoon. De moeder van het meisje, of haar plaatsvervangster, besproeit hunne handen met een weinig water. Vervolgens spreekt de vader hardop, in tegenwoordigheid des goden, der godin, en van alle de Deverkels, AGUNI tot getuige nemende z "Ik N. N. zoon van N. N. kleinzoon van N. N. "Geef mijne dochter N. N. aan u N. N. zoon van A. N. N. kleinzoon van N. N." Daarna vat de bramijn de zegen op, biedt dezelfde aan de goden, aan de gehuwden, aan de vaders, aan de bij- zijnde bramijn, aan de bloedverwanten en de genoodigden; allen moeten daarop de hand leggen, en de bramijn, zodat hij dezelfde aanbiedt, herhaalt, tot aan het aflopen van deze plegtigheid, in de famskritische taal, het volgende formulier: Danium, danum, pachoumi, voyou poutré, labon; betekenend: Zij zullen koorn, geld en koeien en vele kinderen hebben. Wanneer de bramijn de zegen aan alle de aanwezigen heeft aangeboden, brengt hij die aan den bruidegom, die dezelfde aan den hals der bruid hangt. En hiermede is zij zijne vrouw, en de huwelijksplechtigheid neemt een einde. Dankzij de jonge man, voor het vuur en in tegenwoordigheid des bramines, voorzijne vrouw te zullen zorgen. Vervolgens vat hij haar bij den kleine vinger van de rechterband, aldus loopt zij de gemelde werken eveneens plaats driemaal rond, bij welke een platte teen ligt, dienende om de ingemengdelheid der Caris of ragouts fijn te wrijven. Bij dezen teen gekomen zijnde, vat de man een der voeten zijner vrouw, en legt dien op den teen, om haar de verpligting te herinneren, die zij op zich heeft genomen, om voor de keuken te zorgen. Boven in de pendal is een gat, waardoor men den hemel ziet. Daar onder gekomen zijnde, zegt de bramin tot de jonge vrouw: Beshouw ARINDODY, en volg haar voorbeeld! De vrouw heft haar oogen omhoog, en vervolgt haar wandeling. De drie rondwandelingen geëindigd zijnde, wordt er in grote schalen rauwe rijst aangebracht; de bramin neemt een weinig saffraan, en mengt die onder de rijst, onder het doen van enige gebeden, daarop neemt hij twee grepen, welke hij op de schouders des jonggetrouwden strooit, dit doet hij ook om de vrouw; alle de aanwezigen rijzen op, en verrichten dezelfde plegtigheid. Zoo veel is dit als de zegen, welken de bijzijnde aan het gesloten huwelijk geven. 