Het mikroskoop, deszelfs gebruik, geschiedenis en tegenwoordige toestand
Wat deszelfs optische zamenstelling aanbelangt, zoo kan men, daar Boreel hierover zwijgt, niets met eenige zekerheid daaromtrent zeggen. Het waarschijnlijkst is echter wel, dat het twee convexe lenzen bad, een voorwerpglas en een oogglas (2). Middelen tot verlichting der voorwerpen schij- nen geheel onlbroken te hebben. Wat deszelfs vergrootend vermogen aanbelangt , zoo zegt Boreel: » dal zij er dc kleine voorwerpen verwonderlijk vergroot {ad Qiiiraculum fere maxima) door zagen”, en schoon wij op deze woorden niet te veel gewigt willen leggen, zoo mag men toch daaruit afleiden , dat het mikroskoop van Hans en Zacbarias Janssen op dit punt niet veel onderdeed voor de mikros- (1) Deze dwaling was daaroiu welligt (e geniakkelijker, omdat Boreel even te voren zegt: » nec erat , •— ut nunc talia monstrantur , — curto tuho." Hier Ledoelt hij echter klaarbhjkelijk de microscopia pulicaria, die toen zeer in gebruik waren. (2) Wilde, 1. c. p. 151 meent dat bet waarschijnlijk is, dat dit nii- kroskoop uit eene hollo en eene bolle lens zoude bestaan hebben , op grond dat dit ook de inrigtiiig der eerste verrekijkers was. Daar echter het mi- kroskoop vroeger dan de verrekijker is vervaardigd, zoo kan deze grond niet als yoldoende warden aangemerkt, en daar in de iets later gedureude do ITtlo eeuw vervaardigde mikroskopen (met nitzondering van dat van Bon tana) alleen bolle glazen gebrnikt zijn , zoo is het waarschijnlijker om aan te nemen , dat dit reeds in hot middelburgscbe het geval was. MIKROSKOOP VAN JANSSEN, VAN FONTANA, VAN HOOKE. 121 kopen , die eene halve eeuw later vervaardigd werden , en welke Bor eel, blijkeos den inhoud van zijnen brief, zeer wel keude, Dat Drebbel, die dit mikroskoop ten geschenke ontvan- vangen had, korten tijd later ook mikroskopen vervaardigd heeft, hebben vvij reeds vroeger aangeloond (bl. 27). Of deze echter wezenlijk van die des eersten vervaardigers ver- scbilden, bieromtrent wetcn wij niets. Het mikroskoop door Fontana vervaardigd, en waarvan hij in 1646 de beschrij- ving gaf (1), bevalte twee b‘olle lenzen, met eene daartus- scben geplaatste holle lens. Het schijnt niet veel meer dan twee of drie duimen lang te zijn geweest. Omtrent deszelfs overige inrigting vind ik niets vermeld, even min als iets betreffende de optische zamenstelling van het mikros- koop , dat G a 1 i 1 a e u s zoude vervaardigd hebben (2). 597. Het oudste zamengcstcld mikroskoop, waarvan eene afbeclding bestaat, is dat van Robert Hooke, in zijnc Micrographia in 1665 uitgekomen (zie PI. III. fig. 9). Het was drie E. duimen in doormeter en zeven lang, en her stond nit vier buizen , welke konden worden uitgetrokken om het mikroskoop langer te maken; het had drie glazen, na- melijk een klein voorwerpglas, cen middelglas en een oogglas, Hooke bezigde al de glazen, wanneer hij een groot ge- zigtsveld verlangde, maar hij liet hot middelste weg, indien hij de voorwcrpen met bijzondcre naauwkeurigheid wilde waarnemen. (1) Verg. bl. 24. Ik kon de Lescbrijviiig van dit mikroskoop niet uit het werk van Fontana relven, raaar alleen uit het korte uittreksel, dat Borellus daarvan gecft, 1. c. lib. II. p. 21. (2) Verg. bl. 28. 'J 22 BET ZAMESCESTELD DIOPTIUSCH MIKROSEOOP, ' Het naauwerc bonedenste gedcello der mikroskoopbuis d, waaraan zich de objecticflens bevond, was van eenen schroef- draad voorzien, waardoor hel mikroskoop nadcr bij of voi- der van het voorw^erp kon worden gebragt, terwijl het met den stam ab verbonden was door eene scharuiergeleding bij 0, waardoor aan de buis verschillende hellingen konden gc- geven worden. Eene soort van beweegbare slede pq was aan haar eene uiteinde p voorzien van eene ronde voor- werpplaat, waarop het slijitje r stood, dat hoi was en eene pen bevatte, die hooger en lager kon gesteld worden, en diende om er voorwerpen op te bevesligen. Dit mikroskoop was bepaaldelijk ingerigt voor de beschou- wing van de voorwerpen bij opvallend licht, waarbij Hooke gebruikt maakte van den mede in de figuur afgebeeiden ver- lichtingstoestel , bestaande uit eene lamp m, eenen met water gevulden glazen bol n en eene biconvexe lens waardoor het licht op hel voorw^erp werd geconcenlreerd. 598. Omstreeks denzelfden tijd was het, dat Euslachio Divini le Rome zich zeer beroemd maakte door het vervaar- digen van mikroskopen, welke eenigzins van de vroegere af- weken. in 1668 werd daarvan een verslag gegeven aan dc Royal Society te Londen (1). In het mikroskoop van Divini bevondcu zich, behalve de objectieflens, twee piano -convexe oogglazen, zoodanig geplaatst, dat zij elkander in het mid- den huuner bolle oppervlakte raakten. Deze oogglazen wa- ll) PMlosoph. transact. 1688. K<>. 42. Dit verslag is overgenomen uit het Italiaansclio tijdschrift, Giomale de Lottcrati. Eene meer omslanilige bcschnjving is to vinden bij Ilouoratius Fnbri Synepsis Optica, Prop. 46, docU dezen hob ik niet kunnen naslaan. WIKROSKOPEN VAN EUSTACUIO DIVINI, CAMPANI , SALVETTI. 125 reo ongcveer zoo breed als de handpalm eens mans, en de buis, waarin zij besloten wareOj was zoo dik als eene mans dij (1). Het was omstrecks 16| duhn lang; de verschillende vergrootliigen werden verkregen door uiltrekking tot vier on- derscheiden lenglen. Do geringste vergrooting was van 41 , de slerksle van 143 maal in middellijn. De doormeter van het veld, gemeten op de voorwerpplaat , bedroeg 8 duim en 7 lijn, wanneer bet mikroskoop geheel ingeschoven Was, en iels meer dan 16 duim, indien al de buizen waren uitge- trokken. Het onderscheidde zich bijzonder daardoor, dat het de voorwerpen niet verbogen maar plat vertoondc. Tijd- en landgenooten van Euslachio Divini waren Campani te Bologna en Salvetti. Beiden, maar inzon- derheid de laalste, zouden uitgemunt hebben in de vervaar- diging van mikroskopen, doch van de werktuigen van geen hunner zijn mij beschrijviugen noch afbecldingen bekeud. Welligl echler was het cen mikroskoop van Salvetti, het- welk bOdoeld wordt in eenen in 1663 door Kinner aan Schott (2) geschreven brief, waarin de eersle verhaalt: dat hij aan Kirch or gevraagd had hem een mikroskoop van Eustachio Divini toe te zenden , waarop echler Kircher cr hem een had gezonden, helvvelk nict, door Divini, maar door cen ander jong mcnsch te Rome vervaardigd was, wiens wcrkluigcn slechts de helft in prijs en van gelijke zoo Diet betere hoedanigheid waren dan die van Divini. Kin* ner roenit dit mikroskoop zecr, en zegt er van, dat hot (1) Deze laatstc Lijzondorhudcn worden nict vermeld in het bovengo- noemde rcrslag in do Philos, transact,, maar ik onllecn hen aan Priest- ley, 1. c. p. 218, d!ia dezelve op gezag van Birch’s History, Vol. 4. p. 313 mededeclt. (2) P. G. Schottii, Tcchnica curiosa, Herbipol, 1687 p. 857. ■124 HET ZA31ENGESTEI.D DIOPTRISCH JIIKUOSKOOP. 80 maal in doormcter vergroot, er bijvoegende: » quod certe insigne augmentum est." 399. 0ns zoo veel mogelijk aan de tijdsorde boudende, moeten wij nu gewagen van eene poging tot verbetering van bet zamengesteld mikroskoop, wclke, hocwel ten slotle geble- ken zijnde vruchteloos te wezen, desnieltemin eene opzelte- lijke vermelding vordert. Van bet beginsel uitgaande, dat men met twee oogeu beter ziet, dan met een, bad men reeds vroeg beproefd, om de verrekijkers zoodanig in te rigten, dat men te gelij- ker tijd met beide oogen zag. Lippersbey, een der uit- vinders van den verrekijker, bad reeds in 1609 zulk eenen binoculus vervaardigd (1), en in 1643 beschreef de capu- cyner monnik Antonins Maria de Reita (2) eenen derge- lijken. In 1678 leerde pater Cherubinus (van dezelfde orde) betzelfde beginsel op bet mikroskoop loepassen (3). llij gaf eene zeer breedvoerige beschrijving zijner inrigting ver- gezeld van vele afbeeldingen. Zijn werktuig beslond nit twee kegelvormige toeloopende buizen (z. PI. III. fig. 10 A en jB), die naast elkander door omgevende beugcls veree- nigd en in eenen vierhoekigen koker besloten waren. Aan de onderste helft is een gedeelte der beide buizen weggeno- men, zoodat zij daar eene enkele bolte vormen. ledere buis (1) Moll en van Swinden, 1. c. p. 47. (2) In een allerzonderlingst Loek getiteld , Oculus Enoch et Etiae , sivo Radius Sydereomysticus. etc. Autwerpiae 1645. p. 340 et scq. llet ont- breekt het boek niet aan opdragten. De eerste is: Eco optima maxima, de tweede: Augustissimo invictissimoque Cacsari Fcrdinando 1,11; die van het tweede dcel luidt: Magnoo Mairi JIariac. (3) Do visiono pcrfecta , sivo de amhorum visionis axiuvi connirsu in eodcm ahjccii puncio , Pariaiie, 1678, p. 77^100. UINOCIILAIR MIKHOSEOOP VAN CHEUUBINUS. 135 bevalte diie biconvexe glazen, vvelkc paarsgewijze onderling gcheel, zoo in doormeter als in brandpuntsafstand, overeen- kwamen. Het voorwerpglas en bet oogglas hadden beide denzelfden brandpuntsafstand , namelijk van een duim. Het middelglas bad ecnen brandpuntsafstand van i voet, De beide voorwerpglazen waren aan den kant indiervoege afgeslepen, dat zij, de afgeslepen kanten tegen elkander aanliggende, tot een gebeel vereenigd waren. Cberubinus geeft van de uitwerking van dit werkluig zeer boog op , en stelt bet zelfs ver boven bet mikroskoop van Divini, betgeen, gelijk wij zagen, toen bijzonder beroemd was. Dat ecbter zijne tijdgenootcn er niet zoo gunstig over oordeeldon, kan men lezen bij Bo- n annus (1), en inderdaad meet bet nit den aard van bet werktuig altijd eene vergeefscbe poging blijven, ora binocu- laire mikroskopen zoodanig te vervaardigen , dat zij de mo- noculaire evenaren , veel minder deze overtrelTen (2). Ook anderen bielden zicb met bet zamenstellen van bi- (1) L. c. p. 15. (2) Kastner in zijne Geschichto der Matliematik. IV. p. 83, vermeldt cen Yolgens het voorschrift van Cherubin vervaardigd binoculair inikros- koop,* waarvan de maker mede een capucijner monnik, Anian genaamd, was. Hetzelve draagt het jaartal 1711, en wordt bewaard in de verzame- ling der Gottingsche hoogeschool. Kastner zegt van dit werktuig en van twee binoculaire verrekijkers van denzelfden maker mede te Gottingen bewaard: » Mir ist bei den Proben welcho ich mit diesen Werkzeugen ge- macht habe nicht vorgekommen, dass der Vortheil, den sie geben, so viel werth sey, als nur die Miihe, die man hat, das so zusammengesetzte Werkzeug zum Gebrauche vorzurichten.” Dat het mikroskoop van Cherubinus zelven zeer gebrekkig was wordt ook nog bewezen door hetgeen bij zelf zegt in de voorrede tot zijn boven- genoemd werk. Daar maakt hij namelijk gewag van het mikroskoop van Divini, waarvan verhaald word, dat men er een diertje door zien kon veel kleiner dan een zandkorrel, hetwelk met schubben bodekt was,en zes pooten had. Deze waarneming komt Cherubinus zoo overdreven en ongeloollijk voor, dat hij er in het breode de onmogciykheid van betoogt. 126 UET ZAMENGESTELD DIOPTHISCH MIEROSKOOP, iioculaire mikroskopen bezig. Ken derzclvo is vermeld in Bion Mathemalische Wcrkschule^ 5“ Atifl. von J. G. Doppel- inaycr vermehrt, Nurnberg 1726. Een auder in de S'*" uilgave van bet werk van Zabn (1). In de uitwendigc in- rigUng verschilleu zij onderling daarin, dat dan ccns de beide mikroskopen in eene schuinsche rigllng elk afzonderlijk naast elkander (z. PI. III. Og. I I), dan weder te zamen in ccnen koker geplaalst waren , weike laatste of in eene verlikale, of, gelijk dat van Cherubin, in eene schuinsche horizonlale rigling tusschen twee stijlen was opgeh'angen. 400. Doch, alhoewel de zoo even vermelde pogiogcn als geheel mislukt moeten beschouwd worden, zoo onlbrak hel editor in dien tijd ook niet aaii audere, welke een gelukkiger gevolg beloofden. Wij hebben reeds gezicn,dat de hoofdveran- dering door Divini bij de inrigting van zijn mikroskoop ge- inaakt bestond in de vereeniging van twee piano -convcxe len- zen tot een oculair , ten einde op die wijze dalgene te verkrij- gcn , hotgcen men nocmt een plat gezigtsveld , dat is zulk een , waarin zich de dceleu van het voorwerp aan den rand van het veld met gelijke duidelijkheid vertoonen als in dcszelfs midden. Gelijke bedocling ligt blijkbaar ook bij de inrig- ting van andere tot dit tijdperk behoorende mikroskopen ten grondslag. Maar inzondcrheid verdicnt bet opmcrking, dat men reeds toen ten tijde doublelten als objectieven heeft aangewcnd , omdat men opgcmerkt had , dal doze bij gelijke vorgrooling minder sphaorischo aberratie veroorzaakton , on (1) Zio Va/lst. Lehrgeb, p. 419 et scq. In de eerale duilsnhe iiitgavo van Bion, Mathom. fl'erksch., welko ik allcen licb kumien raadplegen , •worden gecn binociilairc mikroskopen vermeld. WIIllO§ttOl*EM VAN STUHW, ZAHN , CONBADl , GUINDL. i27 dc opening derlialve grooter kon gemaakt worden, zoodat er meerder licht werd toegelaten. In 1672 verccnigdc Sturm (1) eene piano -convexe lens met ccne biconvexe , om te zamen als objectief te diencn , desgelijks twee biconvexe lenzen van ongelijke kromraingen, en roemde zeer niet alleen de sterker aldus verkregen ver- grooting, maar ook de meerdere scherpte van het beeld. Ook Zahn (2) vermeldt een door hem zelven vervaardigd raikroskoop, hctwelk uit vier lenzen, alle van korten brand- puntsafstand , bestond, zoodat de geheele buis die hen be- vatte nog gecn duim lang was; de beide onderste lenzen, die als objectief dienden, waren eene biconvexe en eene piano - convexe lens, met hunne oppervlakten tegen elkander aan gcplaatst. Zoo bestond ook in het mikroskoop van Conradi (5) het objectief uit twee lenzen. Met gelijk doel word door Joannes Franciscus Grindl von Ach, in 1685 (4) een mikroskoop vervaardigd, vvaarin het bcginsel van Divini op al de lenzen werd uitgebreid. In het geheel bevatte dit werktuig (PL 111. fig. 12 A cn B) zes plano- convexe glazen, welke paarsgewijze vereenigd zijn met de bolle oppervlakten naar elkander toegekeerd. Boven het ocu- lair is nog con geheel plat glas geplaatst. Het lijdt geen twijfel, of deze inrigting overtrof zoowel ,die dcr vroegere als die der meer dan eene ecuw lang na Grindl vervaardigde mikroskopen, en het zoude kunnen verwonderen, dat zij (1) Sturm, Collegium experimentalc site curiosunif Noremb. 1676. I. p. 142. (2) L. c. ed. 2j. p. 748. Vollst. Lehrgeh, p, 113. (3) Conradi, Drei/acher Sthosirahl. Coburg. 1710. p. 113. {ij Zie Zahn, 1. c. p. 234. De Micrographia curtosa, waarin Grindl ijjn mikrojkoop beachreef en afbeelddo , vcrecheon in 1687. 198 HEX ZAMENGESTELD DIOl'THlSCII MIKHOSKOOP. niet meer algemceu is ingcvoerd, indicn men niet wist dat hel geenszins geraakkelijk is de Icnzen zoodanig te vereenigen , dat hunne assen volkoinen in cene regte lijn liggen , iets dat volstrekt noodzakelijk is, om het beeld helder cn scherp le doen zijn. Grindl zelf wist dit, en heeft hieromtrent ook eenige voorschriften gegeven. Ook vervaardigde men reeds toen, doch naar het schijnl bij uitzondering , zamengestelde mikroskopen, waarbij ver- scheidene objectiefleuzen van verschillenden brandpuntsafstand waren gevoegd, ten einde , door verwisseling van dezen , de vergrooting te veranderen. In bet reeds aangehaalde werk van Sturm, dat in 1679 geschreven is, wordt met grooteu lof gewag gemaakt van een engelsch mikroskoop , waarvan de maker echter niet genoemd wordt, maar waarbij vier losse objectieflenzen behoorden, twee piano -convexe en twee biconvexe, die beurtelings in de voor de objec- tieflens bestemde holte onder aan de mikroskoopbuis konden gelegd worden. In hetzelfde jaar als het werk van Grindl verscheen de eerste uitgave van het reeds meer vermelde werk van Zahn, waarin men verscheidene zamengestelde mikroskopen vindt afgebeeld (1), en naaiiwkeurig de afmetingen, brandpunts- afstanden en onderlinge afstanden banner lenzen opge- geven, waarbij bij inzonderheid de Dioptrica van Decba- les geraadpleegd heeft, en zoowel een mikroskoop van dezen met vier lenzen, als een van Monconny met diie lenzen beschreven heeft. Vooral inerkwaardig zijn de theorelische grondbeginselen en praktische regelen voor de (1) Fundam. III. p. 98. In do latero uitgave van 1702, is het getal der beschreven mikroskopen nog vermeerderd. LENZEN MET PARADOLISCHE EN IIYPERBOLISCIIE OPPERVLAKTEN. 121) vervaardiging van zaineugeslelde mikroskopen , welke in dit work van Zahn vvordeii aangelroffen , en van welke de mees- le lot op onzen lijd zijn bruikbaar geblevcn (1). Een der zamengeslelde mikroskopen, waarvan bij de afbeelding heeft gegeven , doch zonder den maker te noemen , is voorgesleld in PI. III. fig. lo. 401. Het is bier ook de plaals om korlelijk le gewagen van de in dezen tijd en zelfs vroeger aangewende pogingen, om Icn- zen te slijpen met paraboliscbe en hyperbolische oppervlakteu, ten einde de sphaerische aberratie weg te nemen , welke volgens de toenmalige begrippen de eenige hinderpaal was, die beletle .om de dioptriscbe werktuigen tot den lioogsten graad van volkomenheid te brengen, daar eerst later Newton heeft doen inzien dat de chromatische aberratie, welke in geenen deele van den vorm der lens afhangl, veel schadelijker is voor de scherptc dcr daardoor gevormde beelden , dan de andere soorl van aberratie. Dat men reeds zeer vroeg overluigd was van de meerderc deugdclijkheid van paraboliscbe lenzen, waar het er op aan- komt paralelle stralen in een punt te vereenigen , kunnen wij bij Porta (2) lezen, die in 1607 schreef: n Parabolmn crtjs- tallimm omnium ve he mentis sime ignem accendere videbi- mus; omnibus enim radiis coincidentibus valentius speculo accendit!' Waarschijnlijk echter groudde zicb dit gezegde meer op bespiegeling, dan wel op ecne door praklische uitvoering steunende ondcrvinding. Onder hen, die zich later op het slijpen van lenzen. (1) Fundam. II. p. 168, 176, 267,: Fund<tm. III. p. 85 (2) Magia naturalis. 1607. p. 611. III. 9 laO HEX ZAMENCESTEM) DIOPXniSCH MIHUOSKOOP. hcizij voor verrekijkers , hetzij voor raikroskopen loclcgden, trcflen wij er cchter verscheidcne aan, die de vervaardiging van lenzen met parabolische en hyperbolische krommingen beproefden, zoo als Rheita, Hevelius, Maignan, Wren, Descartes, en zelfs bedachten zij verscbillende min of meer zamengestelde werktuigen, om aan de glazcn zulk eencn vorm le gcven (1), maar bet blijkt niet dat een derzelve immer aan bet voorgeslelde doel beantwoord hebbe (9). 402. Deter slaagden Gregory (o) en later Christiaan Huygens, in bet bepalen der vvetten voor de sphaerische aberratie. De laalsle inzonderheid paslte de door hem ge- vonden tbeoretische grondbeginseien toe op de vervaardiging der zamengestelde mikroskopen (4). Hij toonde aan boe de hoek van afwijking kan berekend worden, ten einde daar- uit af le leiden tot hoe ver de opening der voorwerplens behoort vernaauwd le worden, om een zooveel mogelijk zui- ver beeld te erlangen. Ook bewees hij dal van twee mi- (1) De beschrij'ving van het werktuig en de liandelwijze van ])escartes ■vindtmenin de uitgave zijner werken door Victor Cousin, T. V. p. 137. Een -werktuig van Rheita om hyperbolische lenzen te slijpcn is heschre- ven en afgebeeld in Oculus Enoch at Eliae, p. 340 een dergelijk van Maignan aan het slot zijner Perspectiva horaria ; een ander van Wren in de Philos, transact. N°, 48 en 53. (2) Bij Zahn, 1. c. Fund. III. p. 77, vindt men het verhaal opgetee- kend betreffende eenen verrekijker, welke in het bezit van den koningvan Frankrijk was, die daarvoor duizend dukaten aan den maker had betaald. Deze verrekijker zoude voorzien zijn geweest van hyperbolische lenzen , en schoon dezelve niet meer dan twee voet long was, zoude men daardoor Saturnus met zijnen ring (of, zoo als hier staat, met zijne hengsels, an- suits) ter grootle von een span hebben kunnen zien, terwijl ook de overige stcrren zieh ongelooflijk groot vertoonden. Dit loatsto bijvoegsel is reeds voldoende, om het geheele verhaal voor eene fabel te doen Iiouden. (3) Optica promota, London, 1663. (4) Dioptricu, p. 181 et scq. caEGORY; HOIJGENS. 131 kioskopcn , welke eea gclijk vcrgroolead vcrmogen hcbben , eu ecu oogglas van gelijken brandpuntsafsland , inaar waarbij in bet eenc bet voorwerpglas eenen korteren brandpuntsaf- stand beeft, en digler bij bet oogglas is geplaalst, dan in bet andere mikroskoop, in bet eerste de beeldcn zicb sober - per en duidelijker moeten vertoonen, waaruit de regel voort- vloeit, dat men, om de voorwerpen goed en scberp waar to nemen, de vergrooting minder moet zoeken in eene verlen- ging van den afstaud lusscben de beide glazen , dan in bet gebruik maken van voorwerplenzen van korteren brandpunts- afstand, een regel, die later boe langer boe mecr in toe- passing is gebragt, en aan welker in aebt neming veel van de verdere verbetering der zamengesteldc mikroskopen moet worden toegesebreven. 403. Men ziet derbalvc , dat men reeds toeu vclerlei ver- anderingen cn verbeteringen in bet nptiscb gedeelle van bet zamengesleld mikroskoop bad pogen aan te brengen (i), en dat de welenscbap met de ervaring band aan band ging, om dil werktuig nog verder te volmaken. Wat de werktuiglijkc inrigting betreft, zoo licten de toen- malige mikroskopen veel te wenseben over. De loenadering (1) Wie het eer»t het miildelglas of de collectieflons in fiot zamenge- »teld mikroskoop Jieeft ingevoerd, is mij duister gebleven, Hevelius vermeldt in zijno in 1647 versdienen Selenograpliia slechts twee soorten Tan mikroskopen , die ten zijnen tijde bestonden , nainelijk die met edne tens (vitra mustaria) en zamengestelde mikroskopen met twee lenzen. Weinige jaren later echter treffen wij het tussehenglas aan in dat van Hooke, gelijk boven is aangevoerd, Martin {System, of optics. 1710. p. 42) sehrijft deszelfs iuyoering derhalve ten onregte aan Huijgens toe, die, wel is waar, het ooulair van den verrekijker aanmerkelijk heeft verbe- terd, door de invoering en juiste plaatsing van een tweede ooggtas, maar in zijne Dioptrica nergens over eon mikroskoop Iinndclt, dat nil nicer dan IwOe lenzen bestaat, 132 HET ZAMENGESTEED DIOPTRISCH MIKEOSKOOP, lot liet voorwerp geschieddc, lielzij door eene schroef aan Let oudereinde der buis, vvaarin de lenzen bevat waren , hetzij door eene schroef, die bet voorwerp deed bewegen, lerwiji de bins vast stond. Aan de eerstc wijze van bewe- ging gaf men echter vrij algcraeen de voorkeur. Zij werd gevonden aan de mikroskopen van Hooke, Grindl en vele anderen. Van de laatste inrigting vindt men bij Zahn eene afbeelding. Overigens waren sommige der toenmalige mikroskopen, zoo als b. v. dat van Hooke, zoodanig inge- rigt, dat de geheele buis ook eene andere dan de lood- regte stelling konde aannemen. De verlichting der voorwerpen was algemeen zeer gebrek- kig. Doorvallend licht schijnt men in den aanvang niet ge- bruikt te hebben , maar Let licht werd boven op bet voor- werp, dat men onderzocht, geconcentreerd. Hooke (1), van wiens verlichlingstoestel (z. PI. 111. tig. 9) wij reeds kortelijk gewag maaklen, beschrijft zijne handelwijze aldus. Hij deed zijne onderzoekingen in eene kamer, welke slechts een venster had, dat op bet zuiden uitzag, voor hetwelk hij op eenen afstand van drie of vier voeten zijn mikroskoop slelde, en bet lidit op het voorwerp liet vallen, door middel van eenen met water gevuldcn glazen bol n en eene dikke piano -convexe lens t. Indien de zon schecn , plaatste hij voor het voorwerp een geolied papier of een mat geslepen glas, waarop hij de zonneslralen door middel van een brandglas liet vallen. Des avonds bezigde hij eene lamp m en den reeds genoemden gla- zen bol met de piano -convexe lens, terwijl hij aan den kant tegenover de lamp eenen hollen metalen spiegel plaatste, om een gcdeelle der stralcn weder terug te kaatsen. Later (1) Zie (le voorrede <ot lijnc Microg'raphia, EKllSTE VEllLlCH'nUGSWlJZEN. HOOitE. TORlOiXA. I5.> is hel gebruik eener eakele biconvexe lens tot vcrlichling (ler voorwerpen meer algemeeu geworden (1). Een noodzakelijk gevolg van deze beschouwing der voor- werpen alleen bij opvallend licht was, dat men in de aan- wending van sterker vergrootende objeclieflenzen weldra sluitte op eene grens , die niet kon worden overscbreden , zonder dal iiet lichl, hetwelk van de voorwerpen werd teruggekaalst , in weervvil van alle aangewende middelen ora helzelve le versterken , te zwak werd om de voorwerpen en hunne dee- len nog behoorlijk le kunnen onderscheiden, Ook bezalen de lenzen , die als objectief door de loenmalige vervaardigers van zaraengesleldft mikroskopen gebezigd werden, gewoonlijk ceoen vrij groolen brandpuntsafstand , van § — 1 duim , zoodal zij gevolglijk een slechls weinig vergrool beeld vorraden. Boven- dien komen er dikwerf gevallen voor , — en wij weten lhans dal zij verreweg de talrijkste zijn , — waarin hel maaksel der voorwerpen veel beler bij door- dan bij opvallend licht wordt waargenoraen. Reeds in dien lijd ontbrak de gelegenlieid nict tot bet doen dezer opiuerking , want de enkelvoudige mikroskopen waren, gelijk wij vroeger zagen , alle juist zoo ingerigt, dat de voorwerpen inzonderheid bij doorvallend licht bescbouwd werden. Het was daarora , — al schijnt ons nu de zaak hoogsl eeuvoudig toe, — loch eene zeer gevviglige verbelering, loen ook hel zainengesteld mikroskoop zoodanig werd ingerigt , dat het voor waarneraingen met doorvallend licht geschikl werd gemaakt. Deze verbelering werd het eerst iugevoerd in 1683 door Carolus Antonius Tortona (2). Het door hem (1) Uartsoekor, 1. c. p. 169, (2) Zie de bcschrijving van lijn mikroskoop door Ainbrosius Langen- mantell, in Miccllanca curiosn ^ etc, Dccuriae II. Ann, 7“' 1686. p. J34 IIET ZAMENGESTELD DlOPTftlSCH MIKROSKOOP. vervaardigde mikroskoop is afgcbecld in PI. IV. fig. 1 . De mi- kroskoopbuis , waarin zich bij a bet oogglas , bij b hel col- lecliefglas , eu bij c bet objectief, alien biconvex , bcvonden , was van onderen van eenen schroefdraad voorzien , waardoor zij in den ring d op en neder kon geschroefd worden. Deze ring was door drie kleine kleine stijltjes verbonden met eenen Iweeden ring e, van onderen naauwer en aldaar twee ronde glazen schijfjes bevattende, waartusschen bet voorwerp be- sloten werd. Bij bet gebruik werd de buis in de hand ge- liouden en naar bet licht gekeerd. Van dit werkluig werd met grooten lof eene bescbrijving gegeven door Langenmantell , die voorsloeg bet bicon- vexe collectiefglas te vervangen door twee piano -convexe len- zen met de bolle zijden legen elkander gekeerd , eu tevens zeer juist aanmerkte , dat men nu voorlaan objectieflenzen van slerkere kromming kon aanwenden. Ook vond Tortona spoedig navolgers , en wel in de eer- ste plaats bij zijne landslieden Joseph Campana en Marcus Antonius Celi, wier werktuigen echler van dat van Tortona slechts daarin verschilden , dat zij gedeellelijk van koper vcrvaardigd waren , en er eene gemakkelijker inrig- ling was aangebragt voor de daarin te plaatsen voorwerpen. Veel gewigtiger waren de verbeteringen in den werktuige- lijken toestcl door Philippus Bonannus gemaakt. Deze hceft in zijne Micrographia curiosa (1G91) de bescbrij- viog gegeven van drie mikroskopen , wclke zicli in meer dan een opzigt voordeelig van de vroegere onderscbeiden. Bij een derzelve was onder in bet voetstuk van bet mikros- 412. Volgciis Bonnnnus (Microgr, aur. p. 19) \ras Tortona » Suvmi Vonii/iQia (Alexander V'lII) extra mvros eameraritis.” MIKHOSKOPEN VA?( llOiSANiNUS. 135 Loop eene opening aangebragt, op eene dergelijke wijze als reeds Tortona gedaan had, en levens twee plaaljes , die met eene spiraalveer zamengeperst werden , om hel voorwerp lusschen te bevestigen , zoodat men bet mikrbskoop in eene horizontale rigting legen bet licht kon houden. Nog doelmaliger ingerigl was een ander liorizontaal ge- plaatst mikroskoop van denzelfden, hetwelk in PI. IV. fig. 2 is afgebeeld , en bet eerste voorbeeld oplevert van een rondsel- werk ter verandering van den afstand tusschen de voorwerpen en bet objectief. AB is een boulen plankje , waarop de gedraaide zuil a vaslgeschroefd was. Hierop bevestigd was bet platle sink Ae, hetwelk aan zijn uiteinde de vork d droeg ter ondersteu- niug der los daarop rustende mikroskoopbuis e, en in bet midden de loodregt staande stukken f en g. Het laatsto was bol, cn bevatte een getand rad, dat met het handvatsel h werd rondgedraaid , en waarvan de tanden grepen in die dcr zaag i, waardoor het stuk Ic werd in beweging ge- bragt , waarin bet stijitje I was vaslgeklemd , hetwelk den ring m droeg. In dezen ring was eene moerschroef gesneden waarin de schroef pasUe, waarvan het uiteinde der mikros- koopbuis voorzieii was. Bij n waren twee verlikale platen , bestemd ora er de houten schuifjes tusschen le plaalsen , • waarin de voorwerpen bevat waren. Dit mikroskoop was grootendeels van koper vervaardigd , iets hetgeen tot daartoe weinig gebruikelijk was , daar men meerendeels de buizen uit papier of karton , en het overige uit bout daarstelde. Bon annus verriglto zijne waarnemingen zoowel bij dag- als bij kuusUicht. Hij gaf cchler aan het laalste de voor- keur, en de toestcl, waarvan hij zich bij zijn mikroskoop be- diende, is daarnevons afgebeeld, Deze bestond uit cene lamp o 13G UET ZAMENGESTELD DIOPTRISCH MIKROSKOOP. en eeoe buis pq met twee biconvexe lenzen. Deze buis rustle op de stiji r, en kou door middel der scbuif s naar willekeur nader of verder van de vlam gebragt worden. Door dit inikroskoop van Bonannus, hoe gebrekkig bet ook wezen mogt , indien vvij bet vergelijken met onze beden- daagscbe , was echler eene niet onbelangrijke schrede voor- waarls' gedaan in de werktuiglijke inrigling (1). Wat de opli- sche zamenstelling betreft, zoo gebruikte bij eigenlijk drie onderscbeidene mikroskoopbuizen , elk van drie biconvexe len- zen voorzien , maar van ongelijke vergrooting. leder dier mi- kroskoopbuizen kon op hare beurt in den ring ?n gescbroefd worden , al naar gelang men eene sterkere of geriugcre ver- grooling verlangde. Ook dit was eene verbetering ; tot daartoe namelijk had men de verscbillende vergrootingen gewoonlijk verkrcgen door vcrlenging der buis , en gevolglijk van den afstand tusschen bet objectief en bet oculair , een zeer ge- brekkig middel, waardoor wel de vergrooting slerker-:wordt, doch de omtrekken der beelden veel in scberpte verliezen. Bonannus gaf daarom teregt de voorkeur aan sterkere ob- jecUeflenzen , seboon bij nog niet op bet denkbeeld was ge- komen, om alleen deze te verwisselen ter verandering der vergrooting, iets dat eebter, gelijk wij zagen (bl. 128) wer- kelijk reeds vroeger door anderen gedaan was. Inderdaad schijnen de mikroskopen van Bonannus zeer goed geweest te zijn , te oordeelen naar de vaak zeer juiste afbeeldingen , die bij van een groot aantal voorwerpen geeft. Zoo b. V. zijn op die van de sebubben der vleugels van ver- scbilleudc vlinders niet zeldcn de overlangs loopende streepjes duidelijk uitgedrukt. Ook ovcrlrof zijn mikroskoop blijkbaar (1) Ook amleren gaven aaii het zaraengesleld mikroskoop eene Iiorizontalo slelliiig. In liet Volht. Lchrgcb, p. ‘112 cn '113, vindl men, ondcr den iUKROSIOPEN VAN JOBLOT, 157 tie vroegere in vergrootend verraogen , hetgeen , indieu men sommige zijner afbeeldingen tot maatstaf neemt, minstens 200 — 250 maal moet bedragen hebben. Kunsliger , wat de uitwendige sieraden aanbelangt , doch overigens minder doelmatig ingerigt , waren de raikroskopen van Job lot, vvaarvan verschillende soorten door hem in zijn reeds aangehaald werk in 1718 beschreven zijn. Zijn zamengesteld mikroskoop is in doorsnede afgebeeld in PI. IV. fig. 5, welke ook zonder uitvoerige beschrijving dui- delijk genoeg is. Het verdient alleen daarom eenige opmer- king , omdat het eene toenadering verloont tot de later al- gemeen in gebruik gekomen stammikroskopen. Overigens was het geschikt om de voorwerpen zoowel bij op- als bij door- vallend licht te beschouwen ^ voor het iaatste was bij a eene opening in den voet , welke naar het licht werd gekeerd. De toenadering tot bet voorwerp*^ gescbiedde alleen door op- en nedorschuiving van het holle stuk h langs den stain cd. Ook vindt men bij Joblot het eerst gewag gemaakt van microscopes universels , onder welken naam men later door- gaans zulke werktuigen heeft verstaan , die naar welgcvallen als enkelvondig of als zamengesteld 'mikroskoop kunnen wor- den gebruikt. Onder de door Joblot beschrevene is dit echter slechts met een het geval , daar de overige niet dan met eene enkelc lens konden vvorden gebruikt , en de ge- heele inrigting levert nicts opmerkenswaardigs op , daar zij alleen daarin bestond, dat in een soortgelijk mikroskoop, als in PI. I. fig, 15 afgebeeld en vroeger (bl. 62) beschreven is, in I naam van Ilollandschc mikroskopen , doch zonder vermelding van den naam des makers, er twee zoodanij' {reslcldc hcschrevcn en afgebeeld, waarvan liet eene twee, en het andcre dric glazcn had. 158 ilET ZAAIEMGESTELD DlOETiUSCU •AUHHOSKOOP. plaals der enkele lens, de zeer koite buis van een zaiuen- gesteld mikroskoop werd geschroefd. Eindelijk heeft Joblot ook nog de beschrijving gegeven \an een werktuig , waaiin, schoon bet niet meer dan vijf lenzen bevalte, drie verschillende mikroskopen en twee verre- kijkers vereenigd waren (1). Omstreeks denzelfden tijd vervaardigde Marshall in En- geland zijn mikroskoop , hetwelk de tot hiertoe vermelde in mcnig opzigt overtrof. Een vierkante stam (z. PI. IV. fig. 5 a), van onderen van eenen tamelijk grooten bol b voorzien , rustle hiermede in eene komvormige holte , zoodat eene bolgeleding ontstond , welke veroorloofde de stam met den daaraan beves- tigde mikroskoopbuis c te gelijk met de voorwerplafel d in alle mogelijke stellingen en dus ook in de horizonlale te bren- gen. De wijde doch korte mikroskoopbuis werd gedragen door den arm e, die door middel der scbroef f hooger en lager kon gesteld worden. De langwerpig vierhoekige voor- werptafel d bestond uit een raam , bedekl met eene glazen plaat, en was door de beide armen g en A, glijdende lus- schen twee ronde schijven, met den stam verbonden, in dier voege, dat de armen been en weder geschoven en de gehcele voorwerpplaat ronddraaijen kon. Ter verlichting met door- vallend licht werd des daags bet mikroskoop naar den bemel gewend, lerwijl er des avonds bij vertikale stelling eene kaars t werd onder geplaatst , welks licht nog door de lens s ge- concentreerd werd. (1) Men maakle ten tlien tijde veel werk van dcrgelijke curiositeileu. , Bij Zabn, l.c. p. 271, vindt men, onder den naam van panscopium, een werktuig beschreven , dat uit niet minder dan tien bijionderc gezigtkun- dige werktuigen bestond, namclijk twee soorten van camera obscura, een belioskoop, een mikroskoop, een polemoskoop en ondersclicidcnc soorten van teleskopen , met cnkcl bullc of met boilc en bollc glazen. MlKROiKOPEN VAN MAHSUALL , llERXEL. 1511 Men ziet derhaive dat dit mikroskoop van Marshall vele geraakken en voordeeleu voor het praktisch gebrnik bezat , waardoor het boven de vroegere , zelfs boven dat van Bo- nannus uitnauntte , vooral ook daardoor , dat de verande- ring in bet vergrootend vermogen bier geschiedde door ver- wisseling van de objectieflens. Inderdaad nadert de gebeele inrigting van dit mikroskoop, boewel eenigzins ruwer Dewerkt en van een lomp maaksel , toch reeds blijkbaar tot die der latere mikroskoopgestellen. Slechts een hoofdbeslanddeel ontbrak nog , namelijk de spie- gel , en werkelijk kan het niet nalaten onze verwondering te wekkcn, dat bet oogenscbijnlijk zoo eenvoudige denkbeeld, om het gezigtsveld door eenen de lichtstralen terugkaatsenden spiegel te verlichten , eerst zoo laal bij de vervaardigers van mikroskopen is opgekomen ; en zulks te meer , daar men overigens ten dien tijde in optiscbe werktuigen van allerlei aard een zecr veelvuldig gebrnik van spiegels maakle, en zelfs toen reeds, gelijk nader blijken zal, de voorslag was gedaan om het zonmikroskoop van eenen spiegel te voorzien. Docb reeds tijdens Joblot in Frankrijk en Marshall in Engeland hunne mikroskopen vervaardigden , had Her tel in Duitschland werkelijk een mikroskoop tot stand gebragl , hetwelk niet alleen van eenen spiegel was voorzien , maar waarvan de gebeele werktuigelijke inrigting die van alle vroe- gere mikroskopen , en zelfs van vele latere overtrof. Hij be- schrcef hetzelve in 1715 (1). De buis van dit mikroskoop (z. PI. IV. fig. 6) kon door middel ecner scharnier-beweging bij m en eene kromme schroef w, in verschillende rigtingen gebragt wordcn. Op een hoog (l) Uertcl, Anweisung zum Glassthlci/on y Halle, 1715. uo HliT ZAflIENGESTELD DIOl'flUSCH JllKIlOSEOOP. vicrkant voetsluk was eene afzonderlijke voorwerptafel op cene ronde zuU geplaatst. Deze voorwerplafel kon door de handvat- scls a b m c \n drie verschilleode rigtingen bewogen worden , namelijk vooreerst door a naar boVen en naar beneden , ten einde bet voorwerp op den behoorlijken afstand van de lens te brengen , ten tweede door h in eene horizontale rigting van en naar bet zuiltje of den stam rf, waaraan bet ligcbaain van bet mikroskoop bevesligd was, en eindelijk ten derde kon zij om bare as worden rondgedraaid door bet bandvat- sel c. Het mecbanismus voor deze drie bewegingen , nit verscbeidene scbroeven en raderen bestaande, was in bet voetstuk verborgen. Verders was de voorwerpplaat in drie ronde vakken verdeeld, waarvan twee voor ondoorscbijnende voorwerpen bestemd waren , waartoe bet eene g een scbijfje ivoor, en bet andere e een scbijfje ebbenbout bevatten, Het derde vakje f was ledig en bestemd voor doorscbijnende voorwerpen ; onder betzelve was een vlakke spiegel p geplaatst , die door omdraaijing der scbroef v, welkq greep in de tan- den van een in bet zuiltje r verborgen rad, in alle stellin- gen kon worden gebragt, om bet licbt op te vangen en op bet voorwerp terug te kaatsen. Voor de verlicbting van ondoor- schijnende voorwerpen diende de bolle metalen spiegel k en de lens I, waartusscben eene lamp q opgebangen was. Wij trelfen in dit mikroskoop voor bet eerst zeer gewig- tigc verbeteringen aan, namelijk eene vrije op zicb zelvc staande voorwerptafel , die door werktuigelijk middeleu kan worden rondgedraaid en in eene borizontale rigting bewogen ; 2“ eenen spiegel ter verlicbting van doorscbijnende voorwer- pen; maar 5" bad Her tel zijn mikroskoop ook voorzien van scbroef- en nelmikrometers, die in A cxx B zijn afgc- beekl , en waarop wij later zullcn terugkomcn. MIKHOSKOPF.N van tULPEPER EN SCARLET. 141 404. Het schijnt echter dat Let mikroskoop van Her tel, hoe voortreffelijk ook in meer dan cen opzigt , geene zeer algemeene bekendheid heeft erlangd , hetgecn vvaarschijnlijk aan deszelfs meerdere kostbaarheid nit boofde der zamenge- stelde inrigting moet ^worden toegescbreven. Althans eerst verscheidene jaren later (1) voorzagen Culpeper en Scar- let te London bun zaraengesteld mikroskoop (z. PI. IV. fig, 7) mede van eenen spiegel. Nieuw echter is bier de bij- voeging van eenen ebbenhouten kegel A, die onder aan de voorwerpplaat kon gebragt worden , ter regeling der verlich- ling. De inrigting van dit mikroskoop , hctwelk langen lijd zeer algemeen in gebruik is geblevcn , was overigens hoogst eenvoudig , gelijk blijkt uit de afbeelding , welke geene bij- zondere verklaring behoeft. De verandering in den afstaud tnsschen bet objectief en het voorwerp werd bewerkstelligd door de buis a, welke in de wijdere b gleed , meerder of minder uit te trekken , of door de scliroef om te draaijen , waarmede het busje , dat de objectieflens bevatte , aan het naauwere gedeelte der inikroskoopbuis bij c bevestigd was. Deze bewegingsmiddelen waren echter voor eene fijne instel- (1) Het jaiste tijdstip , waarop dit zoogenaanide dubbel terugkaatsend of spiegcimikroskoop in Engeland vervaardigd is , kan ik niet bcpalcn. De eerste verraelding er ■van vind ik in de Opticks van Smith, II. p. 407, vvelk werk in 1735 is uitgckomen. In eene prijscourant , te vinden achter de in 1739 verschenen Begiiisels der Natuurkundo door Petrus van Mussnhenbroek, van werktuigen door diens breeder Jobannes ver- vaardigd, vvordt, bchalve van zijne enkelvoudige mikroskopen (z. bl. 48), nog melding geraaakt van : een stel met negen vergrootglazen , om door idn of twee ylazen te gelijk to zien, eh bovendien van ee?i nieuw soort van duhbnld stelsel, zijnde lioogaclitig , en onder met een spiegel, waar- mede men door drie ylazen te gelijk de voarwerpen zitt. Dit laatste was dus een zamengestcld mikroskoop , voorzien van eenen spiegel ter verlich- tiiig. Men heeft dezen derbalve hicr (e lande aangewend, korten tijd aadat deze vorbetering in Engeland was ingevoerd. JiET ZA3IENCESTEI.D DIOPTRISCH MIKROSKOOP. liug weinig geschikt , en ook in andere opzigteu block bet gestel van dit mikroskoop naiader doelmatig te zijn,helgeeD de oorzaak was, dat Cuff, naar aanleiding van de door Baker (1) gegeven wenken , eenc andere inrigting invoerde , welke ten grondslag heeft geslrekt van bet meerendeel der gestellen van alle later vervaardigde mikroskopen, ook van vele der thans nog gebruikclijke. Wij willen bet daarom eenigzins nader bescbouwen. De buis van dit mikroskoop (PI. IV. fig. 8) hangt oiibeweeglijk in den ring a, die zich aan bet einde bevindt van den arm b welke op den lop rust van de stijl c. Eene koperen vier- kante buis d, vastgescbroefd op bet kistje e, draagt bet ge- heele werktuig, door middel van de platte vicrkante staaf /*, welke onbeweeglijk daarin vast staat. De korlere staaf c, die den arm b met de raikroskoopbuis draagt, is daarente- gen beweeglijk, en glijdt langs de brcede platte zijde van den stam en daalt benedenwaarts in de buis d. De vier- kante band h verbindt de staaf c met den stam /", docb kan door de kleinschroef i vastgezet worden. Deze inrigting is beslemd voor de grovere instelling; de staaf c namelijk (1) Employment for the microscope, London, 1753. Hollandsche verta- ling 1756. p. 437, Ik rnoet hier ecliter doeu opmerken, dat de onbe- kende schrijver van het meergenoemde Vollst'dndiges Lehrgehaude dor gansen Optik, p. 433, op gezag van Meijen, Kurze Unterricht von der Beschaffenheit und dcm Gehraucli der Vergrosserungsgldscr 1747, de uitvinding van dit gestel toekent aan George Sterrop, die het near de aanwijzing van Meijen zoude vervaardigd hebben, en waarvan het Cuffsche nnkroskoop zich slechts door eenige weinige niet noemenswaar- dige bijzonderheden zoude oiiderscheiden. Daar ik het werkje van Meijen niet heb kunnen naslaan , zoo kan ik de waarheid hicrvan noch ontkcnncn noch bevestigen. Hoe het zij, zeker is het, dat het bedoelde mikroskoop later algemeeen naar Cuff genoemd is, vvaartoe de groole vcrspreiding van het werk von Baker, dat in verscheidcne lalen vertaald is, reel zal hebben bijgedragen. MIlCnOSKOOl’ VAN CUFF. 143 wordt naar boven geschoven, totdat de bovcorand vao dca band h gelijk is met een der insnijdingen (4,3,6 cnzv.), die op den stam gemaakt zijn , en die ongeveer beantwoorden aan den brandpuntsafstand der verscbillende objectieven. Alsdan wordt de band h met de scbroef vastgeklemd, en nu dient voor de naauwkeurige instelling de scbroef k met den geranden knop 1. De inrigting van de voorwerptafel , van den spie- gel enzv,, is duidelijk genoeg nit de figuur, en vereiscbt geene bescbrijving. Allecniijk voeg ik bier nog bij , dat bij dit mi- kroskoop ook bet bolle spiegellje voor de verlicbting van on- doorscbijnende voorwerpen gevoegd werd , dat vroeger alleen bij bet enkelvoudig mikroskoop in gebruik was. Dit bolle spiegeltje was (z. fig. 9 b) bevesligd onder aan eene van weerszijden gedeeltelijk opene bins a , welke , al naar gelang van den brandpuntsafstand van bet gebruikte objectief, boo- ger of lager over bet naauwere gedeelte der mikroskoopbuis werd gescboven , tot welk einde daarop ecnige aan de ver- scbillende objectieven beantwoordende insnijdingen gemaakt waren. 403. Van nu af aan nam bet getal der vervaardigers van mikroskopcn in de onderscbeidene landen van Europa zoozeer toe , dat bet niet wel mogelijk is bij ieder bunner opzettelijk te vertoeven , en al de verscbillende dikwerf geringe cn weinig beteekenende wijzigingen op te noemen, door ben in dit of dat gedeelte van den mikroskopiscben toestel gemaakt. Wij zullen ons daarom alleen bepalen bij de vooornaam- sten bunner , en inzonderbeid bij ben , wier mikroskopcn bet meest algemeen in gebruik zijn geweest , of die eeni- germate gewigtige verbetcringen 'of bijvoegselen hebben uit- gedacht. I J-i HET ZAMENGESTEI.D DlOPTHlSCH MlKnOSKOOP. S I c 1 u c r , wien wij reeds stralis noemden , als dengenen die het Wilsonsclie enkclvoudige mikroskoop met eene ge- ringe verandering naniaaklc (z. bl. Cl), vervaardigde met behulp van hetzelve een zoogenaamd microscopium univer- sale^ dat is zulk een, hetwelk naar willekeur als enkelvou- dig, of als zamengesteld mikroskoop gebruikt konde wordeo. Hiertoe plaatste hij boven de lenzen van het enkelvoudig mikroskoop eene buis, die de beide oogglazen bevatte. Deze buis was aan eene afzonderlijke stijl bevestigd, welke op die van het enkelvoudig mikroskoop kon gesleld worden (1). Ook hier te lande werd eene dergelijke inrigting door Ja- cobus Lommers te Utrecht daargesteld, met dit onder- scheid echter, dat de buis, die de oogglazen bevatte, onmid' delijk in het busje, waarin de lens besloten was, geschroefd werd (2). Een ander zoogenaamd algemeen mikroskoop werd door von Gleichen in 1762 uitgedacht, en is door Ledermuller (5) zeer omstandig beschreven en afgebeeld. Deszelfs inrigting was echter ongetwijfeld minder doelmalig dan die van de reeds genoemden. Ten zelfden tijde werden in Engeland door Benjamin Martin, eenen man, die Iheoretiscbe kundigheden met praktische vaardigheid vereenigde, onderscheidene soorten van mikroskopen vervaardigd. Zijn zakmikroskoop , het eerst be- schreven in 1759 (4), was van eene zeer eenvoudige za- (1) Zie de beschrijving en afbeelding door Steiner gevoegd aebter de duitsche vertaling -van B a k e r’a Microscope made easy , in 1753 te Zu- rich uilgekomen. (2) Ik heb twee zulke werktuigen ran Lommers gezien. Op het eene staat het jaartal 1751 , op het andero 17G0. (3) MikrosJi. Vermak. III. p. 17. PI. 11, 12 ^ 13, 14 en 15. (4) Description and vse of a Pocket reflecting microscope , London , 1739. — Zie ook zijne Philosophia Brittaiinica , 1740, III. Pl. XLVI. MIKROSEOPEN VAN STEINEH, LOMMERS, V. GLEICUEN, MARTIN. 1 4[> inenslelling , maar ondersehciddc zich door de bijvoeging van eenen schroefmikromeler , waarop wij later zullen terugko* men. Het is afgebeeld in PI. IV. lig. 10, waarin men den eerslcn ruweren vorm herkent van vele mikroskoopgestellen , die later in gebruik zijn gebleven. Hij beschreef verders een mikroskoop , in helwelk zich lusschen dc beide biconvexe voorwerp- en oogglazen een bi- concaaf glas bevond (1) ; doch deze iurigting was nict nieuw. Het was , zoo als wij reeds zagen , die van het mikroskoop van Fontana, en ook nog vdor Martin had Conradi (2) een mikroskoop in dier voege zamengesteld. Ook het mi- kroskoop met vier lenzen, door hem beschreven (5), kon op geene nieuwbeid aanspraak maken , daar reeds vroeger dcr- gelijke zijn vervaardigd (z. bl. 127). Evenmin kunnen de mi- kroskopen , waaraan Marlin den naam van polydynamische ) gaf (4) , als zijnc uitvinding beschouwd worden , zijndc deze niet anders dan verrekijkers , die door uittrekking der buizen in mikroskopen veranderd werden , iets dat reeds veel vroeger bekend en door Wolf (S) aangegeven was. Daarentegen onderscheidt zich zijn New Universal Micros- cope in verscheidene opzigten van de werktuigen zijner voor- gangers. De eerste beschrijving en afbeelding daarvan gaf hij in Aan de keerzijde der iaalste bladzijde van dit deel leest men, dat het New invented Pocket reflecting microscope kost: met den mikrometer een guinea, en zonder dezen tien shillings en zes pence. Men ziet hier- uit dat de engelsche mikroskopen toen goedkooper vvaren dan thans. (1) System of Optics. 1740. p. 212. (i)'Dreifacher Sehestralil. Coburg, 1710. p. 109. (3) New Elements of Optics, 1759. p. 50. ' (4) Microscopium polydinamicum , or a new construction for the mi- croscope. London , 1771. 