Tobasche spraakkunst : in dienst en op kosten van het Nederlandsch Bijbelgenootschap
D. bezigt 't voorheehtsel niet; yan daar inang (ook = ina) met de beteeke- nis van dmnang in T.; lêimfung (ook = oppu) met die van daoppung; hapa (= ama) met die van damang; kakangku (Ib., bl. 226, b.) = dahahang: fmkunku = dahUang; nam-pukun ==■ nat-iulang; anggi = anggikku in de beteekenis ƒ niet alleen van mfjn jongere broeder of mijne jongere zuster, maar ook in die van mijn jongeren broeders zoon's vrouw (Ib., bl. 280 o.); man^tuioa (Ib., aldaar) = dtanak'tuwa: mam-bëru = damang-horu* Janm» 1. Vroeger i|éet\n^en een ruimer gebruik van 't voorheehtsel ge- maakt hebben, zoo als blQkt uit danak (M.), dat ook in dakdanak zit (bl. 47, a.), en verder uit ddtu blQkens 't Mal. datuq (overgrootvader, enz.). Bat datu heden een wiehelaar beteekent, doet niets ter zake, daar we guru (leermeester) in D. de- selfde beteekenis, zien hebben, terwfjl 't equivalente ratu of datu in 't Javaansèh van een vorsteiyk persoon gebezigd wordt*. In 't Kawi is 't voorheehtsel ra; van daar in 't Javaansoh rama (ra + ama), rena (ra + ina), raka (ra + ^ka = angka in M.), verwantschapstermen, die er van vorstelijke personen gebezigd worden. In 't Malagasy is ra in gebruik v^r namen van personen, waarvan men met eerbied spreekt; b. v. ra-dama (eigennaam van een beroemden vorst). In 'tMaleisch is da aanhechtsel van verwantschapstermen, door vorstelijke per- sonen onder elkander of van zulke personen door anderen gebezigd; b. v. anaq- da, mijn zoon (zoo een vorst spreekt). Zijn ffoogkeiits zoon (zoo een onderdaan spreekt); inangda mijn dry nurse (zoo een vorst spreekt). Zijn HoogAeid*s dry nurse (zoo een onderdaan spreekt), enz. Op te merken, dat zulke verwantschaps- termen door een onderdaan jegens een Vorst niet mogen gebezigd worden zon- * Dit kan ook door een nam-boru van haren neef gebezigd worden. Vgl. Aj J iü 't Mal. 1° als verwantschapsterm = êj^ (f 30, VII), en 2 ^= datu y 254 der voorafgegaan te worden door paduia ^ , dat tweede persoon is (eigentmk voei beteekenende), -zoodat padttia anaqda: Utp Hoogheids zoon of dochter, en paduka inangda: Uw SoogheiéPê dry fmrse beteekent. Aanm. 2. Daar een woord, op een klinker uitgaande, yoor 't aanlieehtael hu een nensklank krijgt, zoo is het waarsohgnldk, dat de vocatief op ng vroeger een vollediger vorm bad, zoodat men amangku zeide, even als na nog in 't Fransch de vocatief van een poasessief voornaamwoord vergezeld gaat (ma ianU! mon pére! enz). Van znlk een completer vorm z^n nog sporen, als b. v. hulangké in M. {S ^8)- ^^ '^ Maleiseb en Javaanscfa beeft men verwantscbapstermen op een k uitgaande, die ontstaan moeten z^n uit een voeatief, die in lateren tyd weder moet in gebruik gekomen zQn , toen reeds de nog in 't Kawi in zwang zQnde re- gei, dat woorden op een klinker uitgaande een nensklank aannemen, in onbruik was geraakt. Van zulk een ouderen toestand z|jn nog sporen te vinden, als b. V. kakang (Jav.), oudere broeder, enz. van itdta (Kawi), soodat kakang door een verkeerde seheiding ontstaan is nit kaka-ng-ku; indung in 't Maleiseh (door M. overgenomen) naast iuduq van iudu (Daj.), moeder; ijutjung naast tjtUju (Mal.), kleinkind: tuiing (Lampongsoh), jongere broeder = <u% (Maleiscb), anggi (Bataksch). Zoo als bekend is, z^n zulke vormen beden in 't Javaansch, Maleiseh, en andere zustertalen niet alleen meer als vocatief iu zwang, zoodat men ze ook van personen kan bezigen. Dat 't Maleiseh vroeger geen k aan 't einde had van kakaq en adiq, blQkt uit kakamda en admdai even zoo is hei gelegen met mamaq^ en mnik, in plaats waarvan sommige handschriften nog wMma en nini ^ hebben. In 't Mal. bezigt men nog niniku enz. als vocatief. 2**. «i. Dit voorh. is een naamw^'zer, dien we terag kunnen geven met een kapitale letter; b. v. aldombut Lombu (een persoon aldus ge- naamd), terwijl Umbu: rundbeest beteekent. Het stempelt dus subst. tot eigennamen. Het is ook in gebruik b^ plaatsnamen; b. v. êi-goppu' Ion, si'buluan, si^Jukkang (een huta in 't Tukka-holbungèché), enz. Ook si-anu (§ 148, 3*^.) is een eigennaam, maar die oningevuld is, en even zoo n^ha (§ 146). Yrouwennamen hebben na dit voorh. nog vaak een woord als ina of 't verkorte iw, bom, purU, dajang, tapi en zelfs twee van die woorden tegel^k ; b. v. n-boru tapi ronda, H^oru purti In 't Jav. zet men paduka achteraan; b. v. ram^ paduka. Uw Hoogheid's vader, * Vgl. 't Ngac(ja-Daj. woord. Vgl. 't Jav. en Bataksche woord. 255 di Man f H-na boru bungam-btdu^ n^m^ombut^tnz. Ala voorhechtsel ?an vroawenoamen heeft men ook »a, een verkorting van ina (§ 159, S"*.); b. y. na-boru sodak^tuwalrlaen ({ 16) bolon. Groote helden en yorsten hebben in hun naam nog adji ^ achter 't voorhechtsel; b. t. H^adji marimMu óon; H-adji wrang mandopa; êi^ji di akhcia^ enz. Verder dient 't voorhechtsel n ook ter yotming yan sabstantieven (} 186), en wordt dikwijls yóor yan een werkwoord afgeleide sabstan- tieven geplaatst, om ze geheel tot snbstantieyen te maken, zoodat 't verbale er door op den achtergrond raakt; b. y. 9i-panganon, 9pi§9; n- panimbangi, die een gelijk bedrag betalen moet als voor de vrouw door ka- > ren vroegere man betaald is (als, benaming van een regtspersoon). 't Voorhechtsel maakt yan zulk een substantief een benaming van een voorwerp, waarbij aan de oorspronkel^k verbale beteekenis niet ge- dacht wordt, en dikwijls is het onderscheid alleen daarin gelegen, dat de vorm met 't aanh. meer bepaald is; zoo zegt men êira-sipanganon om eout bepaaldelijk als iets eetbaars tegenover sira-bodÜ (salpeter), als iets oneetbaars, te stellen (vgl. bl. 204, r, 7 v. o.). Deze beteekenis vloeit natuurlijk voprt uit het oorspronkel^k begrip van eenheid, dat in si op- gesloten ligt(^»m., S°. e,), zoodat sira'Sipatiganon onder alle voorwer- pen, die meu sir a pleegt te noemen, zoo als sira-lenggam (bl. 47, 1^.)» sira-bodilf sirabun (Wdb.) enz., door si de beteekenis heeft van de eenig- sie sira, die men eet, Vddr een actief-verbaal subst. plaatst men 't voorh. ook om er een b\jzonderen nadruk op te leggen iemand als 't ware verw^'tend met zulk een substantief een naam gevende (vgl. § 120, 3^.); b. y. si-palakkuppon horu ma gotoamt, die een huwbaar meisje tegen H getooowle-regt aan een persoon uitkuwt is de naam van dien (misdadige). Zeer dikwijls bezigt men 't voorhechtsel bij zamen- gestelde woorden, waarin een werkwoord 'teerste lid is. 't Werkwoord heeft, zoo bet 't voorhechtsel ma heeft, den stamwoordeiijken, maar zoo het transitief is, den nominalen vorm; b. v. si-rara-obuk. Roodhaar (marara, J 42); si-tura-pinggol , Oordoorstekery als benaming van stam- men, alwaar de mannen ook oorringen dragen {manura)\ si-atap^ ari, Baghaler (iemand die afgezonden wordt om naar den vooreen ^ in 't Jav. nog vorst (vgl. de titel sang-adji in de Molokken). In D. wordt het hadji uitgesproken, en even zoo in 't Kawi. Flet is in het Tagaalsch kari, /' want dj is er onhekend, en wordt door d vertegenwoordigd, terwijl d tusschen klinkers r klinkt. 256 plegtigheid bestemden dag te vragen); vgl. ook de aanhaling op bl. 196 , o. Voorts bezigt men «i- ook voor den nominalen vorm in pi. van 't actief met 't relatieve na, maar dan is 't object bepaald of be- kend, terw^l de voorgestelde handeling tevens volbragt is; b. v. ise ma ii-bt^u hadJutmÓH, wie heefl dezen uwen buidel gevlochten? dainang do iehé Mam on (Ib., bl. 21, r. U v. o.), Wil is het Moeder die deze diHgen ({ 142, onder) Haar gemaald he^. Zulk een uit si en een nominalen vorm bestaand zamengesteld woord is dikw^ls ook geheel als substan- tief in gebruik; b. v. si-Hndangi, ooggetuige (manindangi, bl. 102, b.); si-dobo, «ederregtelyke aanval of in beslag neming van een schuldeloos persoon (mandobo); soms te gelijk met een object; b. v. yadisingir / si'tungguon, na so djadi si^wat na ro tu huta niba, tu hutana tinopot, wat betr^ een credUum, waarom men heeft te manen ^ niet geoorloofd is het nemen van die naar je huta komt, maar men ga naar z^ne huta (men mag zich van een schuldenaar, die in onze huta komt, niet meester maken; men ga naar zijne huta op betaling aandringen). Op te letten, dat 't voorhecbtsel by eigennatnen in den vocatief wegvalt; b. v. aU bobdk, aUna-ombut (si-na-^mbütf zie bl. 255). Het valt echter niet weg ^ , zoo men iemand zeer vriendelijk aanspreekt, zoo als b. v. wan- neer men hem tot iets wil overhalen; b. v. si-adosdn, geliefde zuster of Ifroeder! (in de andung), si-dongattd, geliefde vriendin/ si-anak ni nam- óoré, geliefde bruidegom/ si^oru ui datuldng, geliefde bruid/ alé kerbo suranggir (Ib., III, bl. 78), waarde buffel Banggir/ Ja het wordt zelfs in den vocatief met 't doel om teeder te spreken vódr een woord ge- plaatst, dat het anders niet heeft; b. v. si-na-metmét^ mjjn lief kind van na metmet (bl. 194). Deze beteekenis van waarde, liefste, enz., die si in den vocatief medebrengt, is gereedel^k te verklaren uit de oorspron- kelijke beteekenis van 't voorhechtsel ter uitdrukking van de eenheid (vgl. D.); si'dongattd óf si-dongatté/ b. v. (Ib,, bl. 11, r. 2 v. o.) be- teekent eigenlijk myn eene of eenigste vriendin, dat bij ons toch ook 't zelfde is als m^n liefste vriendin, Voor telwoorden bezigt men 't voorh. vaak = 't relatieve na (vgl. D. $ 149), maar dan volgt 't subst. waarmede men telt (} 139), terwijl 't getelde voorop staat; b. v. loruna su^mom halak i, zjjne dochters, de zes personen (zyne zes dochters). Dit geschiedt vooral, waar men de getelde voorwerpen afzondert van een NataarüÜk is dit ook 't geval bij woorden, die geheel als substantief in zwang s^n, eoo als ii-tindangi, si' hak (§ 135). 267 reeds vermeld gelijkBoortig voorwerp, zoodat we het wedergeven moeten met zjjne overige oï andere ges dochters, Vdór substantieven ge- plaatst, die een tijd voorstellen, maakt het bijwoorden, die in H alge- meen den tyd aanduiden als de ruimte, waarin iets plaats heeft, zonder dat er van toekomst of verleden de sprake is ($ 150, 4^.); b. v. si- bomgin, des nachts; si-arijan, des daags (d. i. vdór den namiddag), y'' Overeenkomstig met zulke b^ woorden heeft men ook si-manogot {des ochtends) gevormd, hoewel manogot een verbale vorm is (sogót, betee- kent vroeg in den morgen). Ook voor songon bezigt men dit voorhecht- sel om het als adjectief te doen optreden, terw^l dan tevens een aan- wijzend voornaamwoord moet volgen; b. y,pidong si^ongon t, zooda- nige vogel (een vogel gelijk de vermelde of bedoelde). a. In si'iokkin, dat denkel^k nit sit-iokhin door $ 11 eg 22, III i« ont- staan, is n telwoord, en dns een Bairisme; van daar meer in 'tBairische snb-T. gebezigd, terwQl men in T. sat-toikin meer gebruikt. Ook fi-tonga sal aldus te verklaren zfjn; M. beeft hiervoor ta-tongd. b. Zamengestelde benamingen, waarin 't eerste , lid, als nominale vorm, 't tweede lid, 't object, bebeerscbt, komen ook voor zonder 't voorhecbtsel; b. v. é^ungdjung-bahota, Kroon-op-^t hoofd-drager (als benaming van een gekuifde kip- variatie); buha-badju, Buisje-opener ('t eerstgeboren kind, daar de vronwen de borsten bloot laten hangen, zoodra zij een kind hebben); gonggop-sahuia, Oe- heele-hutarbeschermer (als benaming van een behoedmiddel, zie Wdb. ond. gom- gom), enz. c. Zeer zelden vindt men nog een praepozitie achter 't voorhechtsel; een voorbeeld is si-U-tonga ($ 30, II) in plaats van si-di-ionga {Die in *i midden is, van iemand die onder verwanten of ranggeiyken naar z\jn onderdom of rang enz., in 't midden staat). Door de verbastering van di in U heeft men van dit woord ook den b^vorm atsüitonga ^ (§ 135 op bl. 216). Een andere byvorm is si-bi- ^^ ionga, en geef ik den lezer als een raadsellge op, om daarin de 3 te verklaren. M. heeft tóói mannennamen ook dja, een verkorting van radja. Over si-bu- iet en si-untjói, zie onder 1**. D. bezigt si- ook = sa- (J 186), en 't relatieve na (zie $ 149). ^^ 3**. sa wijst op de eenheid van een voorwerp , en is tevens telwoord (§ 186). Dat het ook subst. vormt, hebben we boven (§ 135, III) gezien. Omtrent 't gebruik van dit voorh. is 't volgende op te merken: * Is in 't Wdb. vergeten. ^-"^ 258 a. Door na (bl. 94) te plaat«en vddr een met dit voorhechtsel optre- dend substantief maakt men werkw., die de hoegrootheid van iets bepalen naar 't geen dat subst. voorstelt gemeten; b. v. na sa-hamünng ^ zoo groot als een geit gijn {sa-hambing). 't Voorh. is hier dus maatwij- zer, terwyl na zulk een zamengestelde benaming als praedikaat doet optreden. De oorspronkelijke demonstratieve beteekenis van 't voor- hechtsel, als telwoord, treedt hierbij op den achtergrond , zoodat het overeenkomt met ons onbepaald lidwoord, dat in 't onbepaalde op een voorwerp wijst zonder dat het getal in aanmerking komt. Van daar, dat het voorhechtsel ook gebruikt wordt, waar de te bepalen hoe- grootheid die van één voorwerp overschrijdt, terwijl 't woord, dat 't meerdere bedrag voorstelt, vddraan geplaatst wordt, namentlijk lobi (meer), zoo men dat bedrag niet noemt, maar anders een telwoord; b. v. lobi na sa-hambing, grooter dan een geit zign; pitu na sa-kambiugy ze- ven maal grooter dan een geit z^n; duwa na sa-gundur^ tweemaal zoo groot als een gundur-vrucM zijn ; duwa na sa-batang ni harambir batangna, twee^ maal zoo groot als een kokosnoot-boomstam is de stam er van; hudjurnasa- bidung-bira, een lans-lemmet, dat zoo breed is als een bir a-blad, In plaats van een subst. kan men ook een als subst. optredend voornaamw. na 't voorhechtsel bezigen; b. v. na sa-i^, zoo groot als dat vermelde zi]ik; pitu na sa-i, zevenm^aal zoo groot als dat gemelde z^n; na sa-on, zoo groot als dit zijn; fta sa-dija, hoeveel bedragen? hoe groot zjjn? hoeveel kosten? In pi. van na sa- bezigt men als hulpw. sipat (zie Wdb.), zoo iets naar de hoogte of diepte wordt gemeten; b. v. nunga sipat djótma tUidang sulpinon, de sulpi was zoo koog als een staand menseh. Een meerder be- drag wordt in dit geval uitgedrukt door vooraan 't getal met haU of mli (§ 138) er achter te noemen; b. s. pitu kali sipat bagot, zevenmaal zoo hoog als een sagueerboom. Zulke uitdrukkingen worden vaak als ad- verbiale bepaling gebezigd; b. v. lonong ma ibana pitu hali sipat bagot (Wdb. onder sipaf), In basaonan (§ 44, onder), adverbiaal gebezigd {over 4 dagen), heeft men een spoor van een vroeger ma in plaats van na (vgl. D. hieronder); de letterlijke beteekenis is dus zooveel als een onan (in de 4 dagen gehouden) bedragen, D. bezigt ma; b. v. ma-sa- kamhing , ma-sa-kade (== na sa-dija), ma-sa-ona» (= basaonan), enz. , Wel te onderscheiden van sai, dat den klemtoon op de eerste lettergreep heeft (j 168), terwtjl bij sa-i op ^ 20, I. te letten is. 269 Aanm. Het lal niet overbodig s^d hier te wgzen op de gelfjklieid Tan na met ma als Toorheohtëel, zoodat dit wel degdyk een pronominaal woordje ia (vgl. bl. 124, Jant. en $ 154*). b. Voor een subsi., 't «^ een eenvoudig of een met 't relatieve na ais zoodanig optredend werkw. ({ 126) of een derden passief, heeft na sa- de beteekenis van aHe^ en vat dan al de door 't subsi., 't zij bepaald of niet, voorgestelde voorwerpen als eenheid ie zamen; b. v. na ia-korèo i, al de gemelde buffels; na sa-na oio, al die genegen zyn; na sa-na mang- gulmt, al 'tgeen zich beweegt (al 't. levende); na sa-na ro ringgasna (§ 150, 3°.), al die lust hebben het te doen (allen> waarvan de gene- gendheid gekomen is, } 140*). Yddr substantieven, die een ruimte voorstellen, bestemd een inhoud te hebben, als b. v. hiUa, waarvan de bestemde inhoud (m) de bewoners zijn , slaat hei voorhechtsel op den ganschen inhoud als substantief, dai vaak apposiiief een ander sub- stantief of wc) een als subsi, optredend voornaamw. bepaalt; b. v. hita na sa-huta on, to^, al de bewoners van deze huta; di-djomurhon eme ni na sa-huta i, hij legde de rijst van al de huta-èewoners te droogen. M. bezigt êodo; b. v. sado horbo i =i na sa-horbo i; sado na girdoan gijot 9 marmontjak, allen die zeer verlangend zijn een zwaardedans uit te voeren. Dat dit sado een zamenstelling is van sa en ado (i Men. ada), zoodat het eigentlijk al die er zijn beteekent, durf ik niet beweren. D. -bezigt in dit geval ook na sa--, b. v. na sa-si-ni-dok guru idi (Ib , bl. 162, b.) = na sa-na ni-dokkon ni datu i; na sa-dinilona idi (Ib., bl. 226, m.) =: na sa-na pinijona idi (al zijne gétwviteerden of gasten); na sa-si-roh geut = na sa-na ro ringgasna; na sa-sumangan (bl. 251). e. Ook maakt men mei dit voorh. een onbepaald zamenvaitend tel- woord, dat overeenkomt met ons aUeny alles en wel van een werkw.; van sude * heeft men sa-sudé', en sa-luhüt van luh4t; b. v. sa-lvhét * Dit woord is 't zelfde oorspronkeiyk als suda (op zijn, bl. 59, Jant. 1). De verlegging van den klemtoon moet toegeschreven worden aan 't gebruik er van als praedikatieve bepaling. Dat sudé komt das treffend overeen met Aabis in 't Maleisch, dat juist op dezelfde wijze gebezigd wordt; b. v. sammaanja aétjar itu habis moH kira-kira iudjuh puluh orang bai^a^ja; maka s'akalijan ma- fika iiu hdHs-lah €f;atuh, ens. Ook in D. beteekent it^* (in kërina) op (= suda). S60 halak marsigului di au , aüe Heden twislten om my; dung dapot sa-luh^ di anggina t, toem dai dUee verkregen toae door zijn jongeren broeder (toen z^n jongste broeder al die bekwaamheden op zga duimpje wist). Naar mate van den nadruk wordt deze zamengestelde uitdrukking voor of achter geplaatst. Zoo als men ziet, wordt zij als praedikatieve appo- zitie gebezigd (allen, de lieden twistten om mijjn bezit, toen dat, aUes, verkregen was, enz.). Men laat 't voorhechtsl ook weg, of plaatst er uog na of sa achter (§ 151, 8**.); b. v. mulak ma nasida sa4uhtdfta, zy keerden terug, de geheele hoop ervan (zij, allen, keerden terug); sudé hami numma marpungu tu rutoang on, wij allen hebben ons in dit hol gaan ({ 86) verzamelen. M. bezigt eudé en êudena; b. v. étjadi adóng san^tongkin tnarpunpun ma ha- lak, tudé, tu alaman i, ongeveer een oogenbiii daarna, gingen de heden, allen, tich op de strooi vereamelen; di-dUati babijat tna tudé pamatang ni n^atffi di angkola, een tijger beUkte de ledematen van A. d, A., allen ; dung ro di alaman i halak êudena, toen de Ueden op etraat gekomen waren, aUen; alapi bof daiU'datu i sudena, haal hoort ge f de vertehiUende wiehelaare, allen, D. beiigt kërina (vgl. bl. 262, boven, en noot op bl. 259). d. Met een substantief alleen beteekent het deelgenootschap in *t geen dat eubêtantief voorstelt. De op die wijze zamengestelde uitdrukking is een substantief, dat vaak als praedikaat optreedt (J 36); b. v. nung i, manigor ea-hata nasida, rap mangtda, sa-uduran nasida tu hawma tu ruma, daarop waren snj maatjes * en verrigtten te zamen veldarbeid, rei*- genooten waren z^ naar den akker en dorpwaarts. Een voorbeeld van zulk een zamenstelling, geheel als subst. in gebruik, is sa-gowar, naamge- noot (d. i: een persoon, die denzelfden naam draagt als iemand, wiens naam men niet mag uitspreken, en dien men daarom niet zus en zoo noemt, maar, van hem sprekende, sa^owar), Om bepaaldelijk een substantief te maken met de beteekcnis van -genoot, bezigt men ook dongan voor 't substantief, dat *t voorwerp voorstelt, waarin de deel- genootschap plaats heeft; b. v. dongat-sa-huta, hutagenoot (mede-bewo- ner van een huta); dongat-êa-ladang , kmdgenoot ('t zelfde landschap be- woonende); dongat^sa-^as , huiegeneot. In dit geval .wordt 't voorh. EigentlQk woordgenooten (eenatemmig wat hunne woorden betreft). ^ D. i. zij liepen achter elkander in eene rei zoo als de ganMn of de snug- gere hannekemaaljers. 261 ook weggelaten; b. v. fhngak^hnta (§ 1«, b,). Een pronom. aanhecht- sel. kan bij zalk een zamengosteld woord zoowel na 't eerste als na H tweede lid geplaatst worden ; b. v. dtmgaU^O'Uduranna of donffonna sa- whtran, zjj» rei (van achter elkander loopenden)-^tf;ioo^; dwganna sa- bagas of dangat-M-èagama» hombar (zie Wdb.) wordt altijd zonder 't Toorhechtsel gebezigd. D. bezigt na 't ▼oorheehtsel , dat hier si is ($ 1S6)» een neiuklank; b. ▼. iiu-dalanm, reisgenoot; ting-odorén = sa-uduran; ting-kundutSn (Ib., M. 220, b.) = sa-Aundulan. Hieniit ziet men dnidelgk dat «o- slechts op eenheid doelt, en dat men z^n toevlngt niet tot 't Sanscritsche saAa (mei) behoeft te nemen. e. Ter vorming van praepozities , die met een pronominaal aanh. of een subst. ook adverbiale beteekenis kunnen kragen. Behalve de boven (§ 144) reeds vermelde bijwoorden, is nog aan te halen na sa- nungna i (5 160, 4®. en } 151, 3*.), vroeger dan heden, voor dezen; b. v. na sa-nungjia i tena do halak di'SarikoUy voor dezen (tot op dezen stond) achtte hij een ander ah zijn drek (hij gaf vroeger geen zier om ie- mand). Een praepozitie met 't voorhechtsel gevormd is sa4aon of ea- leleng, gedurende^ zoo lang als. Deze woorden kunnen voor een actief plaats nemen ook zonder dat het eerst door 't relatieve na voorafge- gaan wordt (§ 126); b. v. sai hu-ingoé do i m-laon mangolu, ik zal er steeds aan denken gedurende het leven (zoo lang als ik leef). Voor een substantief plaatst men eerst de praepozitie ni; b. v. sa-leleng ni go- ra on, gedurende dezen strijd (zoo lang deze strijd duurt). In zulke uit- drukkingen moet men het na 't voorhechtsel geplaatste woord als sub- stantief opvatten , zoodat sa-leleng ni enz. eigentl^'k van een lengte van dezen strijd zijn beteekent, dat natuurlijk als adverbiale bepaling den zin beeft van zoo lang als deze strijd duurt, In sa4aon mangolu kan men loon mangolu ook als een zamengesteld woord opvatten, zoodat het leeflengte beteekent. Het als bijwoord gebezigde sa-on-ari (bl. 230, a.) zal men als een zin moeten opvatten {zooveel als nu is tik dag, de dag is zoo ver gevorderd). san-dok (§ 20) is 't eenigste voor- beeld, waarin 'tvoorh. nog door een neusklank gesloten wordt; de be- teekenis is dezelfde als die van sa-luhut (bl. 259, c); b. v. san-dok na sa-kamu parutang i (Ib., bl. 161, r. 1 v. o.), ailen zoo veel als gijlieden de- biteuren zijt, Aanm. Bat in D. H- zoowel relatief voornaamwoord is als telwoord en naam- 12 yi 36t wyser» sidt het hoJAem twQfel, 4at de ytwriieehtaels ti en sa eigcntmk één zijn, en op de eenheid wqsende pronoBuale woor^es zQn. I>e overige telwoordeB zün rabsUntiereii, waurvan de lieteekenii op een getal is oTergebracht, soo als dnide^jk is uit Umm, dat in een menigte talen nog Aamd (y^i Tingen) beteekent, en Terder nit opat ala een h^vonn van pai ($ 22, II, 1^., Aanu). Een woord, dat de eenheid kan vertegenwoordigen is niet te vinden, daar toch hQ voorwerpen, die, zooals b. V. de son of maan, alleen in hnn soort zf)n, niet de eenheid, maar glans of een andere hoedanigheid 't meest in 't oog valt. Men nam dos z^n toe- vlogt tot een w^zend woordje, dat onder de pronominale woorden gesorteerd moet worden. Bopp heeft in zQu VergUiehende GframmatiJk (j 808) het waarsch^nlijk gemaakt, dat ons een, ein (Hoogd.), mn-t (Gothisch) *t zelfde woord is als 't Indische ena *, w^van slechts enkele naamvallen in gebmik zQn, en dat deze, dit beteekent. Wat tada betreft, zonde het niet een zamentrekking zQn van ta en ada, dat nog in 't Maleisch afzondelgk voorkomt, — en in 't Bataksch al- leen verbonden met een negatie (bl. 266) — , zoo aU men vermoeden zoude uit tado (M., bl. 259), dat wel ta -\- ada (Men.) zal zynP In 't Niasch heeft men sara, dat een samenstelling van $a en ara (== ada blijkens Malagasy ari ) schijnt te zfjn. Zolke woorden als Uma verliezen vaak hanne oorspronke- lijke beteekenis, jnist omdat z|j niet meer een voorwerp voorstellen, en dienst zijn gaan doen als betrekkingwoord. Van daar ook de verandering, die sommigen hebben ondergaan, zoo als opai nit pat, en unang nit ulamg ($ 164). Wat pitu betreft, ik geloof, dat het oorspronkelijk wijsvinger heeft beteekend. 7 / De overeenkomst met 't Dairische woord is geheel toevallig, even als die van 'tBaskische on met 'tTobasche woord. Gebaargeluiden, zoo als zulke woor- den oorspronkelijk zijn, kunnen in ver van elkander staande talen, die niet van ééa. stam zyn, geheel gelijk zijn; vgl. ook tu met 't Engelsche to. Zie boven bl. 236 onder. 'tSasaksch htettvara, dat de oorspronkel^ke Ngokovorm van 't Jav. wontèu moet zgn. 368 door dat men Tan de vingers van de eene haod tot aan den w^gdnger van de an- dere telde. Het » dns een raUtant. van een endere formaÜe, dat tot stom heeft tu *, dat nu nog wQzende praep. van rigting ia, en in 't Mal. itu of 'tMaleas- saarsebe antu, iets naar de plaats, die het in de verte inneemt, bepaalt. De formatie stemt volkomen overeen met die van pidui (D.) nit een stam dut (bl. 68, Aanm.). Ook 't Mal. tudjuh is oorspronkelijk een sabst. van dezelfde beteekenis, en moet de sabstantieve vorm zgn vi^n iudju (bl. 90, boven), stamwoord sKama- nudju {zich naar ieU hegeven, en als praepositie naar ). Dit tnéfju of tnéjnh is naar een vaste klankwet 't zelfde woord als ttuiut tuduh (D. en Jav.), tjuruk (Snnd. vinger), en 't Mal. iundJuJt. 't Ngadju-Dajaksch heeft udju, dat weder overeenstemt met 't Mal. uncffuk (in mangundjuikhn , iets aanreiken). Wat pulu of puluh (D., Mal., Jav. enz.) betreft, ik hond het voor zeer onwaarschijnlijk, dat het, zoo als von Humboldt meent, oorspronkelQk haar zoude beteekenen, en 't zelfde woord is als htdu, want groote getallen — tien is zulks voor een na- tnurmensch — kunnen hun naam ontleenen van verschillende voorwerpen , die aan een verzameling doen denken; van daar in 't Sandwichsch umi {Hen) en umi- umi {baard, als een verzameling haren), maar in 't Maorisch nga-huru (tien), en kuru-kuru (haar). Ik geloof eerder, dat pulu 't zelfde woord is als pulung (verzameld), en van 't begrip uitgegaan is van de vingers der beide handen ver- zameld, 't Getal honderd is in 't Maorisch rau ^ dat ook bladen beteekent, maar desniettegenstaande dat behoeft ratua of aiuê (Jav.) niet verklaard te wor- den als oorspronkelijk ook bladen beteekend te hebben, daar dit tegen alle wet- ten strijdt; immers rau bestaat ook in de Malajische talen in den vorm ra- wina (Malag.), ron (Kawi in pi. v. rduit), ddun (Mal.), don (Balineesch). De geweldige sprongen, die von Humboldt en £uschmann gemaakt hebben om de oor- spronkeiyke beteekenis der getallen te verklaren moeten door een gezonde taal- kunde veroordeeld worden, en men zal voorzigtigheidshalve diergelijke woorden vooreerst moeten laten rusten. Daarom zal ik hier maar mijne gissing over de oorspronkelijke beteekenis van sija, iiwah (D.) en 't Jav. sanga, niet mededee- Vgl. 't Nga^u-Dajaksche iniu. ^ B. V. maka baginda pon bardjatan-lah manudju nagdri kaling (Z. M. reilde naar H Indische continent); vgl. Sund. tudju. '^ In moderne Mal. werken dikwijls verward met manundjukkèn (zie Pandj'a- tandaran, Aant. bl. XVI). ^ In 't Makassaarsch is bilangang (van Hlang) 't telw. voor 100, zoodat bet eigentl\)k 't getelde beteekent. ^ in 't Sandwichsch is lau weder 400, hoewel het ook bladen beteekent. 12* X 264 len. ^ — Dat *t voorh. n-, dat ook in 't Makassaarscli telwoord is, een Daam- wQser U geworden, ligt voor de hand, daar toeb een eigennaam de aandoiding is van éénheid in een soort. § 158. J. De pronominale üUerjeeties zijn: 1®. indi. Het wordt gebezigd met een als substantief optredend aan w^ zend voornaamwoord; b. v. indt on, zie hier diil indi an, zie daar dat! In 't Mandailingsch sub-T., en natuurlijk ook in M. wordt de slotklinker er van door den bannenden klinker van 't demonstra- tieve voornaamwoord, dat zoo als we boven gezien hebben, den klem- toon trekt, opgeslurpt; van daar indón (} 8, a.)\ b. v. indón ning t/a (Ib. II, bl. 5, r. 7), zie hier is het, zeide hij, 2". indu, dat meer in M. voorkomt, en in dien tongval vaak te ge- lyk met en voor adu (bl. 227) gebezigd wordt; b. v. indadu, zie dat ffindêf Zoo als men ziet, verliest het even als indi zijn slotklinker voor 't demonstratieve woord. Het komt ook alleen voor; b. v. indu indnff indü pok, zie dat gindz! moeder! zie dat ginds ! pole ! (raadsel op 'tblaasroer, dat afgeblazen 't geluid pok maakt; men kan die woorden overbrengen met naauwelijks heeft men op iets in den a/stand gewezen, of ziedaar vliegt H pijltje met een paf, verre weg)', vgl. ook Ib. H, bl. 15, r. 3. y^ B. beiigt Hdinai b. v. hukna wuükin roh nota ngo (Ib., bl. 118, m.), zie daar gittdil komt hif ioeh weder. De vom van dit woord seh^nt oorspronkel^k deselfde te s^jn <ds die van adena (bl. 227). 3*. indd. Dit woordje is oorspronkel^k ook een demonstratieve uit- roeping, zoo als uit den vorm reeds blijkt. De a staat hier tegenover de i en u op dezelfde wijze als in éfjarar, djirir en djurur (§ 34, Aanm. 1 onder; vgl. ook Aant, op bl. 125). De t is in dit woord, zoowel als in indt en indü, in T. en M. uit gebrek aan een e (vgl. D. onder 2*.) ont- staan (§ 28) ^. Thans is dit woord slechts als negatie in zwang, en heeft das dezelfde wijziging van beteekenis gekregen als ons geen, geene, dat eigentlijk 't zelfde woord is ah gene (Roogd.jene), waarvan de stam ook nog in gindsch, ginder te vinden is. Om een woord voor de abstracte negatie te vinden was het wel niet gemakkelijker dan een demonstratief woordje te nemen, waarmede men op een verwijderd punt wyzende, het niet als buiten den kring, waarin men zich onwil- "^ * In 't Wdb. is MMto II te delgen. ^ Vgl. omH (Aanm. bl. 228). 265 Ickeurig dénkt, als 't ware verplaatste ^ De klinker a wijst in dit woord op het niet naar een pnnt in de raimte bepaalbare, c?en als in 't Jav. ika (bl. 125). Wat betreft V gebmik van imddy hierom- trent valt 't volgende op te merken. a. Op zich zelf bezigt men het in negatief-vragende zinnen , waarin men ontkennender wijze een niet betw^felde werkelijkheid ook in de toekomst uitdrukt; b. v. indd na êo ukum dot na èinaemmtQb., bl. 285^0.), is wai gij gedaan hehi niet wat onregtmaHg i»? (die handelwijze van u is immers onfwettig); indd nunga tnarièak i, zoo ik slechts met mijn staart / cJ ^ er op kwispei (bl. 245, 7^), zoude het dan niet in flarden scheuren (letter- lijk: is het niet reeds verscheurd?). Verder in uitroepende zinnen, waarin men zyn verbazing uitdrukt over een onverwachte vraag; b. v. öehd ma indd manderse au (Ib., bl. 91, o.), hoe zoude ik niet den moed opgeven/ (immers ik moet wel wanhopig z\jn); èehd ma indd hu-pangan on, hoe zoude ik dit niet opeten/ Verder bezigt men het na èejasa (bl. 205, onder). b. Aan 't begin van een oonditioneelen bijjzin, waarb\j de conjunctie verzwegen is; b. v. andigan pe unang di'Olowi hamuna indd sahali on (aanhaling in 't. Wdb.), wanneer oo/c gehoorzaamt niet, zoo niet deze keer (behalve deze maal, is het mij onverschillig, of gig mij gehoor- zaamt of niet); verbrand het bui^e, opdat ik het niet zie; indd^ urn- bang, zoo niet, icerp het in 't water; molo tung di-paboUhon koruna i, tn- dd djolo di'Sukkun ijanakkonna i, si-palakkuppo» boru ma gowami, zoo h^ het hart heeft zijn dochter uit te huwen, (en) zoo h^ niet eerst zyn verwanten, aan wie hy zjjn dochter naar *t getooonteregt heef t te geven , vraagt, dan is palakkuppon boru de naam van dien (bl. 255). c. Met adóng (§ 39, Aanm.) er achter, maakt het indadong, dat vaak in indaong veranderd , en in inddng verkort wordt. Dit indadong en zijn bijvorm is de gewoone negatie (bl. 236, ond.), die uitroepender wijze ook neen/ kan beteekeneiu b. v. inddng hu-botooi indaong hu^oto, ik weet het niet; indadong! siniUa ni roha tinodo ni si^malolong, neen! waar *t gemoed naar smacht is 'tgeen 't oog verkoren heeft. Om het niet Zoo moet ook ia de oorspronkel^kste vorm z\jn van de negatieve woordjes, die we boven (bl. 236 v.v.) hebben gehad, en staat dos op dezelfde w$z^ tegen- over tu (bl. 237). 't 'Gebruik van tar in 't passief = ha u dns in overeenstem- ming met de oorspronkelijke beteekenis van 't woordje als een op een afstand wij- zend gebaargelaid. / 266 ergens aamcezig eijn uit te drukken, plaatst men adóng nog ua inddng, Eoodat inddng adóng: het is er niet beteekent (vgi. aanhaling in 't Wdb. onder gutgui). Zet men ana ^ nog achter inddng, dan drukken bei- / den een sterke afkearing uit; b. v. indangana i, dat gaat zoo niet, dat i$ geer onèekoorlpk. d. Met ada er achter geeft het indada, dat een snbst. en ook een ' substantieven zin als praedikaat negeert (voorbeelden zie § 132, l"*.)* } 153*. Na 't relatieve na kan men inddng niet bezigen. Men bezigt in dit geval so; b. v. na so hu-boto gowar (bl. 243, 8^.). Ook bezigt men so na een conjunctie, die ook verzwegen wordt; b. v. tamlang kauma soöina- bowan (§ 116, S^.). Treedt een praepozitie als conjunctie op (bl. 244), dan kan na ook weggelaten worden; b. v. di^aen so saut masigadong, door dat niet door ging zijn gadongs halen (omdat h^* niet heeft kunnen gaan gadoBg's halen). Zoo men achter so nog ada bezigt, dan is er een prae- dikaat verzwegen; b. v. anggo dakdanak sadape sowada^ wat betreft kin- deren y éen zelfs was er met; ningon oio do mardangdang alominon, molo sowada oio enz., mits Uw tegenpartij een dangdang wil Betalen, zoo ky niet wü (een dangdang betalen) enz. Van daar ook in gebruik, om de kerbsfiRg van een praedikaat te vermijden; b. v. barang na Udé barang êowada, of iet waar is of niet (waar); di si ma ta-boio na tubu anakta i dohot na sowada (bl. 244, 5^.); sai tikkir do, asa ku-boto na di-lejan di au dokot na sowada, ga took naar hem toe, enz. (bL 244, 5^.). Voorts bezigt men sowada om twee ontkenningen nevens elkander te zetten; b. V. sowada hu^ida sowada hu4oto, ik heb het niet gezien &ix ik weet het niet. Men plaatst sowada ook achter las, en drukt er dan en toch nog niet mede uit (| 158, 10°.). Veelvuldig is 't gebruik van sowada als negatie, wabr wij een conjunctie bij de negatie zouden moeten gebruiken (§ 162); b. V. mamida btdung-sukkit sai meol-eol aowadadéng (bl. 288, o.) na ntakkaoriy ik ben verwonderd, ziende de sungkit-Uaderen zich steeds wiegelen (en) er is niet iets, dat ze in beweging brengt (zonder dat er ie- mand is, die ze enz.); sowadadóng tarpatomu, (want) het is niet op d^een of d'andere w^ze (§ 158, 28'.) aan elkander te krijgen (§ 121, 1*".); sowa- dadóng pamotowanna (bl. ■;.' 2«7 door U geblaoêroerd (zonder dat hij door ü geraakt is). ëd eindelijk moet men sowada bezigen, waar men een negatie achter 't praedik. moet plaatsen; b. v. mate pe êotoada, ook dood niet (ook is hij niet dood). M. bezigt nada (Noord) of ngada (Zuid) = indadong; suwada ■■=. sowada^ niettegenstaande het vaker so dan 9U bezigt; b. v. di-durung tja ma iu taUtga ni lubui i aha pe twoada dapot tja (Ib. bl. 33 m.), zij ging naar de lage kant van de rivier-diepte met een seAepnet vissehen, maar niets hoegenaamd konde zij vangen. D. bezigt maloi (bl. 237) = indadong; b. ▼. malot nenge = inddng he; wtalot mobah = inddng muba. Verder oda = indd in negatief-vragende zinnen met een bevestigende bedoeling of in zoogenaamde onechte vragen; b. v. oda ku-hHoh kami magahkht bai si-mëngHso kami ena (Ib., bl. 114, r. 8 v. o.), weten we kei dan niet te melden aan die ons vragen? (we weten het immers aan die ons on- dervragen te melden). Verder zoo een bQzin met tak (bl. 234) voorgaat; h.v.tak djUma katëra idi, oda ku-hetoh kami, we weten niet welk een mensek het is» — Met verzwegen ooiganctie bezigt men mada; b. v. mada mënektek mënir gija lot ^^ ngo ku'bakin, too het niet hard druppelt (overvloedig vloeit), dan zal ik ket maar bij kleine druppels doen; en = sowada om de herhaling van een praedikaat te vermeden ; b. v. malot ku-bëtok ënggo kimped dëkët mada (Ib., bl. 25 b.), ik weet niet, of het reeds vastgesmeed is of niet; mada — mada = sowada — sowada; b. v. ntértambah pe i^a mada, surut pe tja mada, zij zijn noch in getal vermeerderd noch verminderd. In pi. v. na so bezigt men somada; b. v. mëngkatakht somada tuhu = mandók na so tutu; ook na W- (j 149); b. v. si-somada gila, die niet krankzinnig zijn. — otang ontkent een substantief of substantieven zin (bl. 272, r. 6 V. o.) als praedikaat; b. v. otang nenge kono ni-ukatku mangan, gij zijt mijn man (bl. 172 noot) niet meer; otang ena kuta ni dfëlma, dit is geen huta van menschen; muda otang ngo, sidah, djëlhia si-dasa kuta ena, indien wij zien, dat ket geen menschen zijn, aan wie deze huta toebehoort; otang mo kono tuhu begu ni bapa (Ib., bl. 235 r. 5), dan zijt gij werkelijk niet de geest van Vader (h\. 263). VI. HET BUWOORD. Daar de werkwoorden zoo vaak zulk een bepaalde beteeken is heb- & 154. ben, dat we ze slechts met een bijwoord of adverbide bepaling heb- ben weder te geven (§ 49), zoo viadt men in 'tBataksch vanHbg- woord betrekkelijk zelden gebruik gemaakt. Daarbij) komt, dat men vaak een werkwoord bezigt ter bepaling van een ander, zoodat wij het met een bijwoord hebben over te brengen; b. v. martaki donék (van eins zijn naöjj te zijn)^ bijkans nabij zijn (zeer nabij zijn); marajak ^ 268 guUng ari {zich kaaaiende met naar H westen te dalen is de gon), te- gen den namiddag, bijkane namiddag; maradu martatd (Ib., bl. 77, r. 11), 9an loeéfêkanten lachen (wedijverend lachen), manogoi (bl. 112, b,). Van daar niet alleen § 72, maar worden verder ook onze bij- woorden en adverbiale bepalingen als nog eens, weder, voor de tweede maal, des te harder (loopen b. v.), naar huis (gaan), terug (keeren), met opzet (iets doen), zoo er de nadruk op ligt, door een passief uitgedrukt, zoo het te bepalen werkwoord ook een passiven vorm heeft; b. v. nunga di-ulahi datulang di-baen boUang bost, reeds in het herhaald door Oom, door hem is een ijzeren knip geplaatst {weder heeft Oom een ijzeren knip gezet). Hier kan di-baen bottang bosi niet als subject opgevat worden van di-ulahi datulang j want dan zoude voor di^faen enz. na gevonden worden (bl. 244, 6^.), of wel een actief-verb. sabst. zoude als subject fungeren ^ Andere voorbeelden zi^n hu-paduwa- hali do hu'topot, ik heb hem toch voor de tweede maal opgezocht; di^duwa-hali ma di-sappak (Ib., bl. 00, r. 3), voor ef^ tweede maal wierp hij het (net) uiL Zoo 't bepaalde werkwoord een actieven vorm heeft, is het als subject van zulk een adverbiaal bepalend passief op te vatten, daar na dikwijls voor een actief weggelaten wordt (vgl. bo- ven bl. 244, r. 12 V. o., en § 126 op bl. 193). Op te merken is, dat men mangulakkon (vgl. bl. 16S) liever dan mangulahi meestal bezigt, zoo tevens een beweging in 't werkwoord zelve opgesloten ligt, of daarin door een praepozitie aangebracht is (§ 36); b. v. di-vlakkon na- poso ni radja i ma mangaloppa, de bedienden van den vorst gingen we- der kooken; di-ulakkon halak lao tu harungguan, men ^ ging weder naar de vergadering; di-ulakkon bulu i maUapdk di hauma ni napuUk (Ib., bl. 285, m.), de bamboes begonnen weder op de akkers van ande- ren (dan Djonaha) te knappen. Dit werkwoord mangulakkon wordt zelfs te gelyk met musé gebezigd; b. v. di-ulakkon musé ma marsuri, ^ij gif^ zich weder kammen. Voorbeelden van md opzet, dooreen werkwoord uitgedrukt, ziin jja/pakl na hu-tutiun i hu-dekdekion , alsof ik die kam met opzet laai vaUeti! di-tuiiun marikkat mangeahi ^ (Twist * Vgl. di-poêoHng-ioting parhdbangna (§ 120 op bl. 181). Zoo ik hdlak met men vertaal, is dit oit gebrek aan een ^nere oDdersehei- diog in onze taal. Daar halak den sprejker uitsloit, komt het beter overeen met 't Engelsche ihey oï people ^ dat t?e in de spreektaal met ze wedergeven. ^ 5 17, y. van S. M. en D. D., bl. 15, r. 3 v. o.)» omdat zij hem wegens ver- moeidheid rust zagen nemen, Uepm ssij nog harder^ hem m^agende (zij liepen hem nog harder achterna). In pi. van di-tuUun, in de be- teekenia waarin het in 't laatst aangehaalde voorbeeld voorkomt, bezigt men ook di-gogo; b. v. di-gogo radja i pe durutéa lat-soicada (§ 13) po^ lut do sijan rukkungna (Ib., bl. 160, r. 17), hoewel de voret zich met kracht trachtte los te rukken^ raakten die wortels toch niét van zijn haU los. Ons b^ woord voort wordt door di'datdati uitgedrukt; b. v. saH di'datd(tti ma di-tuUun manaek, hij klom deeds en des te snéUer voort, Zoo op 't bijwoord geen nadruk is, bezigt men een actief achteraan; b. v. pogós mulak ^ ay, worde ik weder arm! lao ma ibana muU, h^ ging naar huis. Een actief vooraan om den nadruk wordt niet vaak aangetroffen (een voorbeeld zie bl. 123, a.), a. De constructie van twee passive vormeii heeft ook plaats in de gevallen waar wij een infinitief, waarvoor 't Bataksch natuurlijk geen vorm heeft (§ 121), als aanvulling van een ander werkwoord bezigen; b. v. ^ai di-asupi halak do di- taban huianami (Ib., bl. 12, r. 13), steeds dreigde men onze huta in te nemen; sai di'Mupi kalak do naing di-taèan Autanasida (Ib., bl., 13 r. 18), steeds dreigde men hun huta in te zullen nemen. Zulk een constructie moet men zoo opvatten, dat tusschen de twee passiveu een conjunctie verzwegen is (vgl. f 162), want di- asupi halak kan even goed men maakte dreigementen als door hen werd iets be- dreigd beteekenen. 