Handboek der bijzondere pathologie en therapie van den mensch ...
§. IX. In de klasse der koortsen kunnen slechts de eenvoudige vormen worden opgenomen , alle zamengestelde koortsen, uit de meestverschillende soorten van ziektetoe- standen onlstaan en deze vergezellende, moeten onder die oorspronkelijke toestanden zelvcn worden gesteld, zoo niet de leer der koortsen tot een verward samenraapsel en eene onberedeneerde herhaling der geheele bijzondere ziek- tekunde in het klein zal ontaarden. De lusschenpoozende koorts stelt het verloop der koorts het duidelijkst en het eenvoudigst voor en opent diensvolgens met regt de rij, gelijk de ontstekingkoorts tot de naastvolgende klasse, die der ontstekingen, den overgang maakt. Deze klasse zelve rangschikt de tot haar behoorende ziekten naar de aangetaste organen, waarbij dat orgaan den aan- vang moet maken , in hetwelk zich de ontsteking in haren zuiverst en vorm voordoet. Dit werktuig is de long, waar- na zich vervolgens de rangorde der ontstekingen geheel van zelve doet kennen , zoo als dan ook de hersenontste- king zich natuurlijk en practisch gewigtig aan de ziektevor- men aansluit, welke in de klasse der bloedophoo pingen (ophooping naar het hoofd en beroerte) het eerst te beschouwen zijn. In de klasse der bloedophoopingeu komen tevens de ziekelijke toestanden des stonden vloeds voor, daar deze grootendeels van bloedophooping en on- gelijke blocdverdeeliug afhangen, in de bijzondeie patho- logie en therapie der inwendige ziekten niet wel kunnen voorbijgegaan worden, en eene scheiding en verdeeling dezelve op verschillende plaatsen der systematische rang- schikking niet raadzaam kan zijn. Zij maken tevens eenen geschikten overgang tot de volgende klasse der bloedvloei- jingen. De bloedvloeiingen, aan wier hoofd de aambeijenvloed staat, die, oorspronkelijk ophooping, dik— w'ijls in vloed overgaat, worden verdeeld naar de organen, waarin zij plaats hebben. De laatste klasse der eerste afdeeling is die der gebreken in de menging des bloeds, bederf des bloeds, waarin de bleekzucht den aanvang maakt, en de scheurbuik met de daaraan ver- wante kwikzilverziekte de geheele ziektenrij der levens- werkzaamheden sluit. Onder de ziekten de r a fsche i d i n gen komt met regt wel de eerste plaats toe aan de ziekten der süjmvlie- (. 13 ) zon , daar deze hot algemeenste in het Iigchaam verspreide afscheidingswerkluig uitmaken ; de belangrijkste ziektevormen dcrzelve zijn de eenigzins tegen elkander overstaande toe- standen van verslijming (overvloedige slijmafscheidign en van zinking , de spruw ( 'aphthae ) , geheel ten onregte tot de huidziekten gerekend, waarbij de slijmvloeden der ge- slacktsdeelcn een dergelijk aanhangsel vormen , als de ge- breken van den stondenvloed tot de bloedophoopingen. J)e ziekten van bet stelsel der galafsclicidende werktuigen, cene wel is waar plaatselijk beperkte, doch algemeen hoogst belangrijke afscheiding, en de ziekten van het bovenste gedeelte des darmkanaals maken de beide overige afdeclingen dezer ziekteklasse uit, wier volgorde zich zelve billijkt. In de klasse van de ziekten der ontlastingen moeten noodwendig de drie gewigtigste ontlastingswerktni- gcu, het darmkanaal, de nieren en de uitwendige huid, als grondslagen van iedere verdeeling gelden , die derhalve geene nadere verklaring behoeft. Wij zien ook hier , hoe zich de eerste ziektevormen dezer familie aan de laatste der voorgaande aansluiten , en hoe aan den anderen kant het rheumatismus cenen geschiktcn overgang tot de naastvolgende familie maakt, en naast de jicht komt te staan, waar zij nimmer verre van verwijderd moet worden. Hoe in de ziekten met nieuwe vorming de verhardingen (concrementa) , de afwijkingen in bewerktuiging, besmet- tingen , ingewandswormen en waterzucht cene volgens de natuur doorloopende reeks, van het harde tot het vloeibare, van het levenlooze tot het bewerktuigde , en weder terug tot het geheel vormlooze, uitmaken, wier laatste schakel, de waterzucht, aan de naastvolgende klasse, die der uit- teringsoorten, sluit en daartoe gedeeltelijk behoort , dit is ter bestemder plaatse (§. 619) genoegzaam uiteenge- zet geworden. De tering heeft twee hoofdvormen, de eigenlijke tering ( phthisis ) en vermagering ( atrophia ), waar- van de eerste op bovenmatig verbruik, de laatste op onge- noegzame aanvulling of voeding berust (§. 740), en naar deze beide hoofdvormen zijn de bijzondere soorten van te- ring zoo gerangschikt geworden, dat zij eene natuurlijke rij uitmaken , in welke de knobbellongtering ( phthisis pulmo- nalis tuberculosa) , eenigermate tot de atrophieën behoo- rende , het keerpunt vormt. De laatste vorm der tering , de zenuwtering ( tahes nervosa ), stelt den overgang daar tot de zenuwziekten, en behoort zelf reeds eenigzins tot dezelve. De zenuwziekten beginnen met die vormen, welke meestal nog lot andere ligchaiuclijke werkzaamheden , be- ( 14 ) halve die des gevocls cn der beweging, betrekking hebben, • zoo als dc krampachtige aamborstigheid, de nachtmerrie, de uit misslagen in leefwijze ontstaande kriebelzicktc ende ijlhoofdigheid der dronkaards ; hierop volgen voorts dc verlammingen, de zenuwberoerte en de daarmede overeen- komende toevallen van catalepsis en tetanus , als meer zuivere vormen der zenuwziekten. Op de krampverstijving (tetanus), als den hoogsten vorm der onafgebrokene of tonische kramp , volgt de vallende ziekte , waarin de af- wisseling van den krampachtigen toestand met dcszelfs hevigheid in evenwigt staat, en die daarom gewoonlijk als ccne vermenging van tonische en clonische krampen be- schouwd wordt. De St. Vitus- dans maakt den overgang van de krampachtige ziekten lot dc daaraan verwante hys- terie , en even als aan deze de hypochondrie zich aansluit, vormt zij te gelijk den overgang van de klasse der ze- nuwziekten tot die der z i el s z i e k t e n, waarin dc toestand van opgewektheid ( 'exaltatio ) en nederdrukking ( depressio ) den voornaamsten grond ter verdeeling, de zielsvermogens zelven dien ter verdere rangschikking hebben aan de hand gegeven. Deze toestanden van nederdrukking maken tevens den overgang tot de s c h ij n b a a r levenlooz e(ec lip- tische ) toestanden of thanatoïden , die naar het uiterlijke beeld des waren doods zweemen , zoo als de slaapzucht, flaauwte en schijndood. §. X. De beredeneerde behandeling der ziekten bestaat volgens haar wezen in het behoorlijk opstellen der aan^ w ij z i n g e n ( indicationes ) , namelijk van die bepalende gronden, uit de bestaande omstandigheden van den zieke en der ziekte zelve ontleend, zonder welke dit van allen weten schappelijken grond en op de kunst berustende ze- kerheid ontbloot is, De genezing der ziekte gaat echter van het aangedane Organismus zelf uit , ja wordt in zeer vele gevallen geheel alleen door hetzelve volbragt , zoodra slechts de beletselen worden weggenomen , die de vrije werkzaamheid van de genezende kracht der natuur belemmeren , cn deze zelve nog vermogend genoeg is, om onder gunstige omstandighe- den hare werkzaamheid te kunnen uitoefenen. In andere ge- vallen behoeft zij allezins eenige leiding cn ondersteuning, ja wel cens eenige aanvulling van hare werkzaamheid. Hierop grondt zich de algemeene regel in alle geneeskundige behandeling , namelijk : dat de geneesheer vooreerst de beletselen wegruime, die der vrije werkzaamheid der na- tuurkracht in den weg staan, en dan eerst trachte te ( 15 ) ontdekken, of deze vervolgens alleen het werk ter genezing kunne volbrengen of integendeel eenigen bijstand van den kant der kunst behoeve. Op deze wijze komt men van zelvcn op drie aanwijzingen, die wij ook bij de opgave van de behan- deling der bijzondere ziektevormen zullen volgen, te weten : I. Indicatio causalis. De aanwijzing uit de oorzaken moet die invloeden verwijderen en van den zieke verwijderd houden , waaronder de ziekte ontstond , of die dezelve nog onderhouden en verergeren, of de genezing verhinderen kunnen. Tot deze aanwijzing behoort de inrigting der levenswijze en van het gebruik der spijzen , ja der geheele betrekking van den zieke tot alles , wat hem omgeeft , voor zoo ver deze onder de bepaling van arts vallen, in het algemeen de verwijdering der v e r w ij d e r d e oorzaken. II. Indicatio symptomatica. Deze aanwijzing heeft die toevallen en verschijnselen der ziekte op eenc doelmatige wijze te verhoeden en te verwijderen, welke den zieke op zich zelven schadelijk worden , hem slaap en krachten ontrooven of der genezing hinderlijk zijn, en nogtans niet of niet zoo snel voor de op de ziekte gegronde behandeling wijken, als ter bereiking van het geneeskundige oogmerk wen- schelijk ware. Daarom behoort tot het doel van deze aanwijzing de bestrijding der verschijnselen (symp- tomata') , de verzachtende ( palliative ) behandeling, welke als gedeelte der algcmcene geneeskundige behandeling lof- waardig en noodzakelijk is, doch op zich zelve en in plaats der grondige behandeling aangewend verderfelijk en verachtelijk is. III. Indicatio radicalis. De op den aard der ziekte zelve gegronde aanwijzing heeft ten doel, om de genezende kracht der natuur , welke onder de aanwending der beide vorige aanwijzingen niet toereikend was ter volbrenging der genezing , onmiddelijk te leiden , te ondersteunen , in hare te hevige werkingen te bepalen , of ook somwijlen zoo na te volgen , als de hulpmiddelen der geneeskunde zulks vermogen. Het gebied derhalve van deze derde aan- wijzing, die bij zeer vele heete ziekten zelfs in het geheel niet wordt aangetrolfen , bepaalt zich noch tot de ver- wijderde oorzaken, noch tot de verschijnselen, maar tot de naaste oorzaken zelven. De aanvankelijke herstelling {ree onval escent ia), het midden tuschen de afgeloopene ziekte en devolkomene gezondheid, vordert hare eigene, van die der ziekte verschil- lende behandeling, waardoor het cvenwigt der werkzaamheden langzamerhand weder wordt hersteld. En gelijk deze toe- stand haren eigenen eet- en leefregel moet hebben, en me- ( 16 ) nigc toevallen in dcnzeiven onmiddclijk moeten worde tl verwijderd, behoort ook uit deszelfs hoofdaanwijzing te hl ij- ken , of alhier cene bijzondere versterking en opwekking der krachten noodig zij of niet. De behandeling des her- stellingstocstands vereischt aldus eene nieuwe bepaling der drie bovengenoemde aanwijzingen ; ook bij dezen is dik- wijls de natuur alleen toereikende , tot het herstel van het evenwigt der werkzaamheden, zoodra slechts de beletselen worden weggeruimd , die hare werkzaamheid belemmeren ; in andere gevallen daarentegen wordt daarenboven nog eene bijzondere, bij alle herstellenden geenszins gelijke, behandeling gevorderd; de hoofdaanwijzing wordt hier veel zeldzamer vereischt, dan bij de ziekte zelve. Deze aanwijzingen zijn dicnsvolgens de algemeene rege- len van alle geneeskundige behandeling, en bij de bijzon- dere ziektevormen ondergaan zij veranderingen , van den verschillenden aard der ziekte uitgaande. Daarbij bedenke men , 'dat , ofschoon de eerste en tweede aanwijzing zelfs bij de meest onderscheidene ziektevormen iets meer met elkander gemeenschappelijks kunnen hebben, het integendeel de derde aanwijzing zijn zal , waaruit de aanwijzingen worden afgeleid, die aan iederen zieklevorm in het bijzonder eigen zijn. §. XI. II. BOERHAAVE , aphorismi de cognoscendis et cu- randi# morbis. L. B. 1709. 89. , meermalen herdrukt, Hierover bestaat een uitgebreide commentarius door ger. van swiETEN. L. B. , 1745 — 71. 5. 4o. En bij dezen be- hoort: J. ad. GLADBLACH, index. Hildburgh. , 1775. 4«. L. B. , 1776. 4°. G. E. stahl, theoria medica vera. Ral. , 1708. 4°. Lips. , 1831-33. 3. 12°. J. de gorter, praxis medicae sijstema. Franc, et Lips , 1755. 2. 4». J. R. BUKSERIÜS DE KANILFELD , institutiones medicinae praclicae. Mediol., 1785 — 89. 4. 8°. Lips., 1787 — 90. 4. 8°.,* ib. ed. J. F. c. hecker, Lips., 1826. 4. 8°. J. r. frank, epitomc de curandi# hominum morbis. Mank. , 1792 sq. 9. 8°. Tweemaal in het Hoogduitsch vertaald. Eerst Mank., 1794 — 1831. SQ. 9 deelen. (de eerste zes onder opzigt van den schrijver) ; daarna door j. F. SOBERNHEIM. Berlin. 1S30 fg. 8°. C. w. CONSBRUCH, klinisches Taschenbuch für prakti- sche Aerzte. 6. Aujl. Leipz., 1816 — 17. 2. 8°. S. G. vogel, Handbuch der praktischen Arznei wissen- schaft für angehende Acrzte. 4. Au fl. Stendal, 1820. 6. S®. A. g. richter , spccielle Therapie, herausgeg. von G. L richter. Berl. , 1813 — 21. 9. 8°. met vervolgdeelcn. Jos. FRANK, praxeos medicae universae praccepta. Lips.'i 1811 sq. Ed. II dcnuo clahorata , Lip»., 182G. stj. 8“, (tot nu toe 8 deelen). J. V. DE HILDENBRAND , insti tutionos praclico-mcdicae , continuataê a riMivcJsco filio. Vindoh ., 1S16. 4. 8°. {Tom, I en II bevatten de leer der koortsen , eil versche- nen op nieuw in bet lidit Vindoh ., 1833. 8°.J J. NEP. RADIANN, Handbuch der spcciellen medicini schert Pathologie und Therapie. 4. Aufl PVien, 1831. 2. 8°. A. w. cöNRADI , Handbuch der spcciellen Pathologie und Therapie. 4. Aufl . , Marb., 1831. 2. 8Q. F. nasse, Handbuch der speet 'ellen Therapie. I. Pand 'j Leipz ., 1830. 8°. 11. Pds. I. Abth., Leipz. , 1832. 8°. M. E. A. NAUSiANN , Handbuch der medicinischen Klinik, Leipz., 1829 —1837. 8°. (tot nu toe 7 deelen). K. H. BAUMGiiRTNER , Handbuch der speciellen Krank2 Tieits-und Heilungslehre mit besonderer Rücksicht auf die Physiologie. 2. Aufl. Stuttg. und Leipz., 1837. 2. 8J. F. A. G. BERNDT, die specieUe Pathologie und Thera- pie hach dem jètzigen Standpuncte der medicinischen Erfahrung zum Gebrauche für praktische Aerzte. Leipz., 1830 — 1S38. 8°. (Tot mi toe is de leer de koortsen en ont- stekingen in 4 deelen verschenen). F. JAHN, Klinik der chronischen Krankheiten nach ei- genen Erfahrungen und Beobachtungen und mit Berück- sichtigung der bewährtesten Schriftsteller systematisch bearbeitet. Erfurt, 1815 — 21. 4. 8->. (vaü het 11. deel nä Jahns dood, door h. a. Erhard.) W. A. HAASE , über die Erkenntniss und Cur der chrö- ninischen Krankheiten des menschlichen Organismus. Leipz., 1817 — 20. 3. 8°’ 2. unveränd. Aüfl. Leipz. u. IVien, 1820. 3. 8°. E. dé grossi , opera mcdica posthuma , ed, s. fischer u, FR. PRUNER. Tub. et Monach., 1831. 3. 8«. (algem. pathob semiot. en een nosolog. systema). C. w. hcfelanD, conspectus morborum seeuhdum ordi- nes naturales adjunetts characteribus specificis diagnos- ticis sen signis pathognomonicis. Ëd. II. aucta. Berol. , 1831. 8lJ. — Enchiridion medicum oder Anleitung zur medicinischen Praxis. 4. Aufl. Berl. , 1837. SJ. (Hier- van bestaat eene JVederduitsche vertaling)'. C. G neumann , von den Krankheiten des Menschen. Spe - ciell. Theil. 2. Aufl. Berl., 1837. 8°. 2 ( 18 ) §. XII. J. It. M0RGAGNE , de scdibus et causis morbortltn per anatomen indagatis. Patav., 1765.2. 1°. L. ]}. 1767. 4. 4°. en meermalen; Lips., cd. j. radius, 1827—29,0.12°. J. F. MECKEL , Handbuch der pathologischen Anatomie Leipz., 1812 — 18. 2. 8°. A. w. OTTO, Lehrbuch der pathologischen Anatomie. , des Menschen und der T liiere. I. Bd. Berl. 1830. 8°. G. ANDIlAL , Grundriss der pathologischen Anatomie, a. d. Franz, mit Zusätzen von F. w. UECKER. Leipz., 182 J — 30. 2. 8°. J. F. II. ALUF.ES , Alias der pathologischen Anatomie für praktische Aerzte. Bonn., 1833. fg. gr. 8°. (Tot nog toe 11 allever. afbeeldingen en verklarende tekst). II. SPITTA , die Leichenöffnung in Bezug auf Pathologie und Diagnostik. Stond. , 1827. 8o. J. E. WICHMANN, Ideen zur Diagnostik. Hann., 1800 — 2. 3. SQ. 3. Aufl. verm. u. fortges. von w. SACHS. Hann., 1821. fg. 8'. 4 Bd. W. F. DREYSSIG , Handbuch der inedicinischen Diagnos- tik. Erfurt, 1801—3. 2. 8°. K. G. schmalz , Versuch einer medicinisch-chirur gischen Diagnostik in Tabellen. 4. Aufi. , Dresd. u. Leipz., 1S25./. J. lommii observalionum medicinalium HbrilU, quibus omnium morborum signa et , quae de his haberi possunt, p raesag ia accurat issime pertractantur. Antv., 1560.8°. ; Francof. et Lips., cum praefat. G. W. WEüELll , 1688. 12°. C. G. grüner , physiologische und pathologische Zei- chenlehre. 3. Aufl., Jena, 1801. 8°. II. e. SUCKOW, Grundriss der speziellen Semiotik. Jena. 1838. 4°. Prosper ALPINUS, de praesagienda vita et morte aegro- tantium. Venct., 1601. 4°. L. B., ed. ll. boerhaaye, 1710. 4°. ; ib. cd, II. D. GAUBII, 1733. 4°. L. G. klein, interpres clinicus. Francof. et Lips. , 1759. 8°. Paris. , 1809. 8°. Lips. , 1826. 8°. S. G. vogel, das Kr anken- Ex amen. Stend,, 1796. 8°. F. nasse , Anleitung zur Uebung angehender Aerzte in Krankheits-Beobachtung und Beurt hei lang. Bonn, 1834. 8°. L. angeli , der junge Arzt am Krankenbette, n. d. Ital. Leipz. , 1823. 8°. F. A. G. BERNDT , die allgemeinen Grundsätze für die Melhotik der ärzliclien Kunstausübung. Berlin. 1827. 8<p EERSTE AFDEELING. ZIEKTEN DER LEVENSTERRIGTJNGEN. §. 1. De ■werking van het hart cn der heide bloedva- tcnslelsels , de daarvan afhangende omloop des hloeds en de met dezen in het naauwstc verhand staande ademlia-» ling , de bereiding cn scheikundige zamenstelling of men- ging des hloeds vereenigt men onder den gemcenschappe- lijken naam der levenswerkzaamhede n {functiones vitales) , dewijl voornamelijk daardoor de cigendommelijk- heid van het dierlijke leven in zooverre wordt gegrond- vest , dat deze zich in de werkzaamheden des zenuwstel-» seis hooger kan ontwikkelen. De ziekten van die werkzaam- heden zijn juist daarom zoo belangrijk , omdat zij , als hebbende hunnen oorsprong uit den hand van vereeni- ging tusschen de hoogere en lagere werkzaamheden, de meeste andere stoornissen des levens vergezellen en volgen, of ook als zelfstandige ziekten zelven gewigtige gevol- gen hebben. Ook wordt onder hen het beeld van het ziekteverloop op de zuiverste en duidelijkste wijze aange- troffen , namelijk in de koorts en in de ontsteking. Hiertoe behooren de belangrijke ziektevormen der koort- sen en ontstekingen , de nog weinig op hare waarde ge- schatte bloedophoopingen , de werkelijke bloedvloeiingen en de gebreken in de menging des hloeds of de bedorvenhe- den deszelfs , welke laatsten reeds zeer tot de ziekten der herstellingswrerkzaamheden naderen. I. KOORTSEN, §. 2. Wanneer een ziektetoestand met eenen •versnelden pols , afwisseling van koude en hitte en een algemeen ge- voel van onbehagelijkheid gepaard gaat, wanneer zoodanig een toestand bepaalde tijdperken ( stadia ) doorloopt (welke meercndeels ook op bepaalde tijden [periodisch] wederkeeren) en een kritisch einde vertoont, dan zegt men daterkoorts aanwezig is. Onder koorts verstaat men derhalve eene algemeene, maar 2* ( 20 ) voornamelijk ,in liet vatenstelsel plaats hebbende zielte, welke bepaalde tijdperken en op bet einde van haar ver- loop bepaalde scheidingen (crises) laat waar nemen en meest- al ook onder eëiien bepaalden vorm ( typus ) verschijnt. §. 3. De tijdperken of stadia der koorts zijn: 1. ) Het tijdperk der toeneming of raauwheid (sta- dium incrementi neu cruditatis ), hetwelk, met den aan- val der koorts eenen aanvang nemende, het stijgen en toenemen der ziekte beteekent, op hetzelve volgt 2. ) liet tijdperk der hoogte of koking (stadium acm es seu coctionis) , waarin de verschijnselen der koorts den hoogsten graad van lievigheid hebben bereikt, het gevaar derhalve het grootste en meest nabij is. In dit tijdperk bereidt zich het volgende voor, namelijk: 3. ) liet tijdperk der afneming, vermindering of schei- ding (stadium decrementi seu criseos), waarin de spanning on hevigheid der ziekte eenigzins nalaten en de scheidin- gen (uit vermeerderde en veranderde afscheiding van pis cn zweel bestaande) plaats hebben. De opvolging dezer tijdperken maakt het verloop der koorts uit. §. 4. Dit verloop is óf binnen den eenvondigen kring van 24 uren op eenmaal bepaald, de gansche koorts na het intreden der scheidingen geëindigd (zoo als hij dee'e'ndaag- sclic prikkelkoorts), wanneer koude, hitte en zweet de drie tijdperken uitmaken, óf dit verloop herhaalt zich op zulk cene wijze , dat de ziekte geheel uit zoodanige af- zonderlijke koortsen hij opvolging wordt zamengesleld en dezelfde tijdperken , hetzelfde verloop in het groot doet waarnemen, als de afzonderlijke, aan haar ondergeschikte koortsaanvallen in liet klein. Hiernaar wordt de typus der koorts bepaald. §. 5. Daar het verloop eener koorts, die langer dan eenen dag duurt , als het ware eeue reeks uitmaakt van afzon- derlijke , oji elkander volgende koortsen, ontstaat er voor de ziekte in het geheel eene afwisseling van tijden, waarin de lijder zich eenigzins heter en weder zieker bevindt, een pe- riodisch karakter der koorts, dat zijnen omloop in ieder tijdperk ten minste eenmaal, meestal echter meermalen ver- toont. Men noemt dan den tijd, waarin de lijder zich be- ter bevindt, den koortsvrijen tijd of het nalaten der koorts (apyrexia vel remissio), en den tijd, gedu rende welken de ziekte wederom toeneemt, den koortsaan- val of de v erbe f f i n g derzelve (paroxysmus vel exacerba - ( 21 ) tio). Door deze uitdrukkingen verklaart, men levens den aard der afwisseling zelve. Meelt deze op zulk eenc wijze plaats, dat in den lijd, waarin de lijder zich beter gevoelt, de verschijnselen der koorts hem geheel verlaten, dan noemt men de koorts eenc t u s s c h e n p o o z e n de of alw i s- sc lende ( fehris intermittens) en men gebruikt daarbij de uitdrukkingen van aanval en koortsvrijen lijd (paroxys- mus et apyrexia). Geschiedt echter de afwisseling zooda- nig, dat de koortsverschijnseleu den lijder in den tijd van beterbevinden niet geheel, doch slechts ten deele verlaten of welligt alleen in hevigheid minder zijn, dan noemt men zulks eene nalaten de koorts (fehris remittens ) en bezigt bij deze de kunsttermen van verheffing en nalaten {exaccrhatio ct remissio). Eene aanhoudende koorts ( fehris continuo, seu cont inerts, synochus ) zoude eene zoo- danige zijn , welke gedurende de geheele ziekte slechts de bovengenoemde tijdperken vertoonde , maar niet de re- gelmatige afwisseling van toenemen en afnemen in bet bij- zonder ; zulk eene nogtans komt , indien men het strikt neemt, wel zeer zelden in de natuur voor; gewoonlijk neemt men dan zoodanige koortsen aan , wanneer de ziek- te zeer belangrijk is en het nalaten of de remissie zich slechts weinig van de verheffing of exacerbatie onderscheidt. De periodische koortsen verdeelt men verder daarnaar, of de periodische terugkeer in regelmatige tusscheulijden plaats hebbe of in onbepaalde, onregelmatige {lupus regu- laris , irregularis) ; in het eerste geval onderscheidt men wederom den tijd der terugkomst : men noemt namelijk a 1- le daagse hen typus {typos quotidiamis ) zulk eenen , waarin de tijd van koortsvrijheid of nalating en van aan- val of verheffing te zamcu 24 uren bedraagt ; derde n- daagschen typus {typus tertianus) heet men dien, wanneer beide genoemde tijden te zamen 48 uren uitma- ken; vierdendaags e hen typus) {typus qudrtanus ), wanneer zij 72 uren duren enz. Men zegt, dat de typus vooruitspringt of anticipeert {typus antici - pons sive antepo/iens ) , wanneer de tijd van koortsvrijheid of nalaten korler Avordt , en de nieuwe aanval of verhef- fing dus vroeger begint, dan verwacht werd; het tegenoverge- stelde geval, wanneer genoemde tijd langer duurt, eu der- halve de nieuAve aanval of verheffing langer uitblijft, noemt men u i t b 1 ij v e n d e n of n a 1 a t e n d e n 1 y p u s {typos retarduns seu postponens). Merkwaardig en belangrijk iu het verloop der koorts is de omloopstijd {cyclus) van D eu ( 22 ) r , 7 dagen , alsmede derzelver helften : 41 en 3|. De typns (hoewel op alle periodische koortsen toepasselijk) is het duidelijkste waar te nemen hij de tusschenpoozende koortsen. §• ö. De scheidingen {crises) der koortsen hehben voornamelijk plaats door zweet en pis; in gevalle echter dat andere werktuigen vroeger mede reeds zickelijk waren aangedaan , of gedurende het verloop der koorts zulks wa- ren geworden, doen zich levens andere ontlastingen als scheidingen voor: zoo als bloedvloeiingen , slijmafscheiding, braking, buikloop, uitslagen enz. Deze moeten dan als plaatselijke scheidingen aangemerkt worden en zijn van de algemeenc of koortsscheidingen wel te onderscheiden. Liet kritisch zweet kondigt zich aan door eenen grooten , wecken, golvenden, somwijlen eenigzins ongelijken pols; jeuking, prikkeling, zelfs wel door eene zachte rilling over de huid, gelijkmatige, zachte, noch brandende noch onaangenaam bijtende warmte, en wecken, vrijen, fluweel- achtigen toestand derzelve, tragen stoelgang en droogheid van den mond ; het zweet zelf is algemeen verspreid , warm , noch te kort van duur noch te spaarzaam , somtijds overvloedig of eigenaardiglijk riekende of het linnen kleuren- de ; liet moet wel van het symptomatische en smeltende {col- liqnatitf) zweet worden onderscheiden. De kritische pis doet zich kennen door gevoeligheid in de nieren- en blaasstreek , zwaarte in de lenden , jeu- king en snijdend gevoel in de pisbuis, grooten dorst en ge- ringe werkzaamheid der huid. De pus zelve verliest hare vroegere hooge en levendige kleur , wordt mat , troebel , verzadigd en donkerkleurig , somwijlen melkachtig en als met zemelen vermengd; vertoont dikwijls in plaats daarvan alleen een ligtgraauw "wolkje onder de oppervlakte in het glas, welk wolkje gedurig dieper zinkt, eenen tijd lang midden in het glas zweeft {enaeoremd), of weldra als be- zinksel ncdervalt. Dit bezinksel is van verschillende kleur en vastheid, meestal wit, witachtig rood, als zand van roode tegels; het beste wanneer het spoedig nedervalt en zich ook door schudden niet weder oplost ; of mede wordt de voorheen troebele en melkachtige pis tegen den tijd der scheiding helder en natuurlijk stroogeel gekleurd. De scheidingen moeten ten bestemden tijde (nadat de koorts bare hoogte bereikt heeft) plaats vinden en met ver- ligting , en voornamelijk met eenen meer bedaarden pols vergezeld gaan, wanneer zij als heilzaam zullen kun- nen aangemerkt worden. Overigens doen zich deze schei- ( 23 ) dingen óf zoodanig voor, dat iedere koortsaanval een deel daarvan tot stand brengt, en op deze wijze de koorts door eeue reeks van zulke gedeeltelijke scheidingen gescheiden wordt (gelijk meestal hi j de tusschcnpoozende koorts), óf zoo, dat de aanvallen , welke tot het tijdperk der raauwheid be- lmoren, gcene scheidingen tot stand brengen, het tijdperk der koking onder allerlei hevige verschijnselen onvolkomene pogingen daartoe aanwendt , en eindelijk in liet scheidings- tijdperk een of meerdere aanvallen de scheidingen bijna opeens, derhalve zeer in het oog loopend vertonnen, waarop de ziekte gescheiden is; zoo als bij de meeste nalatcnde koortsen. §. 7. Men kan de koorts aanmerken als dien toestand , waarin eenige inwendige of uitwendige schadelijke in- vloed, op het Organismus werkende, de deelneming van het geheel heeft ingeroepen lot ondersteuning , genoeg- zaam als de hoogste en laatste werking der natuurkracht ter genezing van ziekten, waardoor zij poogt, schadelijke dingen te verwijderen en ziekten te genezen, welke op geene andere wijze, verwijderd of geheeld kunnen worden, waar- bij de afloop even zoo wel ten voordeele als ten nadeele van den zieke uitvallen kan. Daarom zegt STOLL reeds (aphor. 7.) met alle regt: fchris est ajjectio vilae conan- tis mortem avertere (de koorts is cene aandoening van het leven , pogende den dood te verwijderen). §. 8. De koorts is derhalve nooit eene plaatselijke, maar altijd eene algemeene ziekte ( morbus totius suhslanliae) , en reeds de omstandigheid , dat de. beide belangrijkste en het algemeenst door liet geheele ligchaam verspreide stel- sels , liet bloedvaten- en zenuwstelsel , ook bij voorkeur dc dragers der koortsverschijnsclen zijn, strekt daarvoor ten be- wijze ; eveneens, dat bij geene andere ziekte alle overige organen en stelsels des ligekaams zoo gemakkelijk kunnen aangedaan worden, als juist bij de koorts. Maar juist daar- om deels oefent de koorts eenen vrij algemeen verspreiden invloed over alle werkzaamheden uit (vandaar dit onbeha- gelijk gevoel gedurende de koorts, di/sphoria fahrt lis) , en is ten andere met een bijzonder gekenmerkt Jijden van som- mige deelen verbonden. Dit is de grond van het gewiglig onderscheid tusschen enkelvoudige en zamcngesteldc koortsen. §. 9. De zamengestelde kooit s ( febris compo- sita) is immer wezenlijk vereenigd met cene bijzon- dere plaatselijke aandoening, doch. slaat, wat de oor- zaak betreft, tot deze in cene verschillende betrekking (oorzakelijke verhouding). Want het plaatsclijk lijden bc- ( 24 ) Haat .of vroeger co brengt om zijne belangrijkheid en uit- gebreidheid eene algemeene deelneming van het Organismus, en al zoo koorts te weeg : zoo als de koorts bij verwonding gen, ontstekingen, verettering, gastrische en galachtige toe- standen , rheumatismus en eenigc besmettingen. Sommige dezer toestanden verloopcn wezenlijk zonder koorts (als morbi breves ), wanneer zij van weinig belang zijn, doch veroorzaken, van grootere uitgebreidheid en aanmerkelijker zijnde, allezins koorts. Of de koorts en het plaatselijk lijden zijn beiden tevens hot gevolg van eenen dieper liggeuden ziektetoestand, zoodat de scheiding der koorts zich met eene plaatselijke aandoening van verschillenden aard verbindt; dit is het geval hij koortsachtige uitslagziekten , Lij de zin- kingachtige toestanden enz. Of er is ten gevolge vanzieke- lijken aanleg of toevallig plaats hebbende schadelijke in- vloeden in liet verloop der koorts eene plaatselijkc aandoening ontstaan, gelijk er zich gedurende langdurige en lievige koortsen gastrische toestanden , hersen- en longontstekingen opdoen. Eindelijk wordt de aan vang van chronische ziek- ten somtijds door eenen koortsachtigen toestand vergezeld , welke later van zelfs ophoudt, of zulk een koortsachtige toestand voegt zich eerst later hij de chronische ziekten, maakt deze tot hcetc ziekten en veroorzaakt derzelver schei- ding (b. v. bij jicht, geelzucht, enz.), of toont alleenlijk symp- tomatisch eene bijzondere hevigheid der ziekte , of eene bijzondere deelneming van het algemeene Organismus in de ziekte aau (zoo als somtijds bij chronische huiduitslagen, syphilis, uittering, krankzinnigheid enz.). Somtijds blijft ook wel in het begin liet plaatselijk lijden verborgen , dewijl bet door de koorts verschijnselen als het ware be- dekt wordt , en komt eerst later of ook in het geheel niet te voorschijn. Van daar de meest op misverstand be- rustende strijd over de mogelijkheid van eigenlijdige ( idio - pathische) koortsen. §. 10. Eenvoudige koortsen ( febres simplices ) noemt men zoodanige , bij welke geen bijzonder kennelijk Ïdaatselijk lijden met de koorts in oorzakelijk verband staat, de ïoofdaandoening zich in het vaten- en zenuwstelsel openbaart , en andere werkzaamheden meer gelijkvormig en niet hij voorkeur in den kring der ziekte worden betrokken: op deze wijze zal men zwaarte in het hoofd , eene eenigzins snellere ademhaling, gebrek aan eetlust, veranderden stoel— gang ' on pislozing niet als verschijnselen beschouwen, die eene zamengestelde koorts aandniden, zij behooren tot dg (25 ) fllgcmcenc ziekte zelve ; slechts dan, wanneer aanhoudende ijlhoofdigheid in verband met andere bekende teckcncnecnc hersenontsteking, de veranderde ademhaling O’s en zoo eene longontsteking aanduidden , de gestoorde werkzaamheid van het darmkanaal op eenen gastrischen toestand berustte , zou men eene zameugesteldc koorts kunnen aannemen. Zij ver- toonen zielr allezins dikwijls eerst later als zameugesteldc, of gaan later eerst in zoodanige over. §. 11. I)e eenvoudige koorts vertoont drie voorname of hoofdverscheidenheden, waaronder de verdere verschillen kunnen gebragt worden. Deze koortsen zijn : 1. ) of zoodanige , waarin de aandoening van het vaten- stelsel genoegzaam met die van liet zenuwstelsel in even- wigt staat, waarin de ziekte van bet zenuwstelsel met eene cveu krachtige terugwerking van het vatenstelsel overeen- komt ; zij vertoonen daarom de koortsverschijnselen zelvcn bet duidelijkste eu in den regelmatigsten typus, tevens scherp begrensd en gescheiden door den koortsvrijen tijd. Dc scheidingen komen in afgemetene tijdperken zeer duidelijk merkbaar eu bepaald scheidend voor : liet zijn dc t u s- Schenpoozeudc koortsen (febres intermittentes ) ; 2. ) of zoodanige, waarin de aandoening van bet zenuw- stelsel de hoofdrol speelt, de terugwerking van liet vaten- stelsel slechts gering is (zenuwkoortsen, febres nervo- sae) ; de zenu'wachtige matheid vertoont zieh hier wel- dra als werkelijke zenuwzwakte, en wel deels in zie-- kelijke bewegelijkheid en gevoeligheid (f nervosa versati- lis), deels in verlamming eu onderdrukking van de werkzaam- heden der hersenen en van het overige zenuwstelsel (ƒ, nervosa stupida); 3. ) of eindelijk zoodanige, waarin de aandoening des vatenstelsels het overwigt heeft (koortsen der vaten, febres vasculosae) , en wel deels in ziekelijk bovenmatige spanning en opwekking met ontstekingachtigen toestand des bloed: ontstekingkoorts ( febris inflammatoria) , deels in volkomenc verslapping der vaatwanden , opge- losten toestand des bloecls en veranderde menging der vochten ; rotkoorts ( febris putrida). §. 12. Deze vormen van dc eenvoudige koorts noemt men de lioofdvormcn der koortsen, of karakters derzelve, wijl de vcrschillendsle koortsachtige ziekten, hoe jsamengesleld ol hoe eenvoudig zij ook mogen zijn , immer eeueu dezer vormen aannemen, hetgeen ccngn wezenlijken (20 ) invloed op Je behandeling uitoefent. Wij onderscheiden daarnaar als zoodanige hoofdvormen : liet tusschenpoozende (intermitterende) , liet opgewekt-zenuwachtige (crethistisch-nerveuse) , het onderdrukt-zenuwachtige ( torpide-nerveuse ) , liet rotachtige (putride) , het ontstekingachlige (in/lammat o rische) karakter en komen Lij de bijzondere behandeling daarop ■wederom terug. §. 13. De voorzegging (prognosis) in koortsen rigt zich behalve de bijzondere gesteldheid (individualiteit , idiosyncrasie ) van den lijder en den bijzonderen toestand zijner uitwendige omstandigheden naar het ontstaan , de oorzaken en de beteekenis der koorts , naar de regelmatig- heid van haar verloop en hare scheidingen , naar haar bij- zonder karakter en naar hare hevigheid en duur. De natuur der koorts is immer meer of minder kritisch , Weshalve hier heil en onheil nevens elkander liggen en de afloop een van beiden kan aanbrengen. De koorts kan dikwijls heilzaam worden, doch dikwijls ook, gelijk alle krachtige middelen, schadelijk en verderfelijk. Het regelmatige, tot de bestemde scheidingen trapsgewijze opklimmende verloop is in den regel gunstig ; groote , snelle afwijkingen in het verloop, plotselijke verandering in het uitwendig aanzien, in de toestand der krachten en de stemming van den zie- ke zijn meestal gevaarlijk ; ongewone verschijnselen heden* kelijk. Yroege, overijlde, onvolkomene, te zeer op zich zelven staande scheidingen verlengen de ziekte of doen deze in gevaarlijker toestanden overgaan ; een geheel wegblijven der plaatsclijke of koortsscheidingen of van beiden maakt de voorzegging ongunstiger , zelfs bij schijnbaar gunstige om staudigheden. Ongewone scheidingen ^ettergezwellen, uit* werpen van slijm uit de longen , speekselvloed enz.) vorderen in de hoogste mate de opmerkzaamheid van den geneesheer, daar zij den afloop twijfelachtig maken. Een buitengemeen snel en hevig verloop is gevaarlijker wegens de overspanning der krachten en aanmerkelijke deelneming van de hersenen, van het hart, de longen in do ziekte; een vertraagd, lang gerekt, slepend verloop is be- denkelijk , daar dit ligtelijk in uittering overgaat. Het tusschenpoozend en onlstekingachlig karakter is ten aanzien der voorzegging het gunstigste, ongunstig is deze ( 27 ) l>ij de zenuwkoortsen on de rotkoorts’, hoewel ook hier de vroeger reeds vermelde bepalingen ter voorzegging (voor- zeggingsmomenten) in aanmerking moeten worden genomen. Bij zamengestelde koortsen is de voorzegging zeer verschil- lend en rigt zich grootcndeels naar de hoofdziekte ol com- plicatie; eenvoudige koortsen zijn niet zonder voorbehoud als ligtelijker te genezen te beschouwen, dan zamenge- stelde, integendeel vallen zij veeltijds moeijelijker onder liet bereik der kunst, zijn het ligchaam dikwijls veel ver- derfelijker, zoo als reeds de vergelijking der zenuw- en zinkingkoorts leert. Ook moet de koorts onder alle omstandigheden wel als eene belangrijke ziekte worden beschouwd , welke bij hare snelle veranderingen in den tijd de aanhoudende en strengste oplettendheid van den geneesheer noodwendig vordert, (verg. J. N. pezold, de prognosi in fehribus acur tis. Lips. , 1788. 8°.) §. 14. De behandeling der koorts kan hier slechts inde algemeenste hoofdtrekken worden opgegeven , dewijl al het bijzondere daarvan tot de behandeling van de bijzondere vor- men der koorts moet bespaard blijven. Hier vinden de aanwijzingen in de inleiding opgegeven in het algemeen hunne toepassing. I. De schadelijke invloeden, die de ziekte hebben voort- gebragt en deze nog tegenwoordig onderhouden en doen toenemen , moeten van den zieke verwijderd gehouden , of ten minste gematigd en onschadelijk gemaakt worden. Daarom is rust naar ligchaam en ziel bij den koortslijder een wezenlijk vereischte tot genezing , en de natuur zelve noodigt daartoe reeds door matheid en loomheid uit. Hevige indrukken op de zintuigen en gemoedsbewegingen moeten zooveel mogelijk van den zieke geweerd worden. Het oponthoud in eene niet al te zeer van de gewone af- wijkende legerstede is den meestcu koortslijders, zoo al niet aanhoudend . althans gedurende den tijd van den aan- val of der verheffing noodzakclijk ; nog meer het verblijf in eene niet al te helder verlichte en gelijkmatig verwarm- de kamer en eene matig verwarmende, nergens knellende klceding ; zuiver en bij verwisseling doorwarmd linnengoed ; koele, zuivere, dikwijls ververschte lucht met strenge ver- mijding van allen togt of windvang. Koortszieken moeten meer drinken dan elen. hetgeen de natuur zelve reeds door den vermeerderden d >rst en den veranderden eetlust schijnt te verlangen. De drank meet ( 28 ) verdunnend zijn , nooit verhittend, en dan cens werke- lijk verkoelend, zoo als de verschillende zuurachligc dran- ken (uit water met citroensap , wijnstcenroom , wijnsteen- zuur, azijn, azijnhonig, hessen-, kersensap en derg.) cn het sellerswater ; dan eeus inwikkelend, zoo als de slijmachti- ge dranken met suiker (afkooksel van gerst, jdltliaeaviovlelj Hartshoorn- enz.) en dc zaadmelken, die tevens eenigzins bedarend zijn , maar zelden lang verdragen worden , daar zij de maag bederven, het hoofd bezwaren, dikwijls door droogheid der keel , die zij vóórtbrengen , den dorst ver- meerderen ; dan eens alleenlijk dorstlesschend en voedend, zoo als eenvoudig, niet gekookt water van gematigde tem- peratuur, afkooksel van brood, gerst, zouthout, rozijnen, appelen enz, Men moet uit deze drauken naar de bijzon- dere gevallen eene zorgvuldige keuze doen , ook behoort men den lijder niet overtollig veel te laten drinken om de buitendien reeds verzwakte spijsvertering niet nog meer te storen. Het is verkiezelijker weinig op eens te drinken en van tijd tot tijd den mond met versch water uit te spoelen. Het eten behoort in liet algemeen spaarzaam te geschieden, en de spijs weinig voedend te zijn, slechts zoo veel als noodig is , om de krachten te onderhouden en de schei- dingen te ondersteunen, en derhalve kan deze eerst met de aanvankelijke herstelling rijkelijker en meer voedend worden. Ook moet de lijder slechts bij het afnerfren of ia den koortsvrijen tijd voedsel gebruiken , cn ook niet kort voor den te verwachten koortstijd. Hiensvolgcns zijn vleesch- spijzen ten minste in de vroegste tijdperken niet aan te raden; groenten kunnen slechts met voorzigtigheid loegc- staan worden, daar de maag dezelve niet altijd verdraagt; meer of minder voedende, voor den eetlust, de krachten cn den eisch der ziekte gepaste soepen blijven immer de meest geschikte spijs. Daarbij moet mede gelet worden op den aard der koorts, den ouderdom, de gewone spijs van den lijder, en de wijze, waarop de spijs verdragen wordt. Yerder is het van belang, stoelgang en pislozing iu cencn regelmatigen gang te houden, waardoor men dik- wijls geheel alleen vele ongunstige verschijnselen voorko- men, vele gevaarlijke complicatiën verhoeden en dikwijls eenen ongelukkige« afloop vermijden kan. 11. De verschijnselen , die op zich zelven gevaarlijk , zeer lastig zijn, de ziekte doen toenemen, de genezing verhin- deren, vcrcischen dikwijls eene bijzondere opmerkzaamheid en moeten bestreden of verminderd worden, zonder lrct ver- ( 29 ) loop dor ziekte te storen en de genezing te övcrliatislèib Daarom moet men noch te veel aan het ongeduld en de eigenzinnigheid des lijders toegeven , noch ook hardnekkig de individuele verscheidenheid in het verdragen der ziek- tetoevallen voorbijzien. Koude wordt dan bovenmatig en dreigt met gevaar, wanneer zij met toevallen van kramp ( tri «mus , tetanus, sluipen enz.) gepaard gaat of met verschijnselen van ast fi- rn a of van beroerte, zoo als somtijds in lusschenpoozeüde koortsen. Eene eenigzins warmere bedekking, het wrijven der ledematen, handbaden, aftreksels van valeriaan of cha- momillen niet eenige druppels Liq. anod. Hojfm. oï Naph- tha zijn geschikte hulpmiddelen , tenzij de toestand meer dan een verschijnsel is en eene gewijzigde behandeling der ziekte zelve vordert. Hitte vereischt zelden eeue symptomatische behande- ling, wordt dikwijls door gevoelige, ongeduldige lijders overdreven en is hij wezenlijk zware gevallen een gevolg der ziekte zelve en daarom niet symptomatisch te genezen. Eene eenigzins koelere bedekking zonder blootstellen aan de koude, zuivere lucht, meermalen herhaalde verwisseling van linnen onder de noodwendige voorzigtigheid , matig koele drank, eeuig Aether acct. met suiker kunnen daarte- gen aangewend worden. Dorst stijgt vooral in zenuwkoortsen dikwijls tot eenen hoogen graad , zoodat hij naauwelijks lesbaar i9 , wordt echter ook in andere koortsen geenszins door veel drinkeri verminderd, maar door dranken, naar den bijzonderen etsch der gevallen zorgvuldig ingerigt , en daardoor, dat de zieke weinig daarvan op eens drinke en dikwijls eenig zuiver, niet te kond water in de mond neme, lippen en tong daarmede bevocktige en , zonder inslikken , weder ver- wijdere. Walging en oprisping zijn in verband met gebrek aan eetlust en met eenen verkeerden smaak dikwijls de voorloopers der scheiding in gastrische koortsen en kunnen dan niet symptomatisch bestreden worden ; veeltijds echter zijn zij niets anders dan de gevolgen van te veel drinken en van ongeschikte dranken , maken daarom eene hetere keus in den leefregel noodzakelijk en wijken ligtelijk voor een kop Pepermuntaftreksel , eenige druppels Aether sulph. ot slechts fjiq.~anod. op suiker of in thee genomen; dik- wijls ook is het ruiken aan Aeth. acet., aan eenig goed- en verschgebakken roggebrood toereikend. Ook hier is het C 30 ) uitspoelen van den mond met zuiver , vcrscli water nuttig. Matheid, grootc loomheid der ledematen, neiging tot onmagt enz. ligt somtijds in een voorafgegaan kracht- verlics , gebreken in de gesteldheid in het algemeen en grootc prikkelbaarheid des ligchaams , of het is een voor- bode van eenen beginnenden zenuwach Ligen toestand. Symptomatisch dienen daartegen het meest voorzigtig aan- gewende wasschingcn der huid (aan de ledematen of over het gcheele ligchaam) met warmen goeden wijnazijn , voor een derde gedeelte met water verdund , en die men desge- vorderd cenige malen daags herhalen kan. Deze wasschin- gen doen ook voortreffelijke dienst bij eene slappe, weckc huid en bij gebrekkige scheiding door de huid, bij bloed- ophoopingen naar de hersenen en liet hart enz. Slapeloosheid, hoofdpijn, benaauwdheid en dergelijke verschijnselen zijn somwijlen gevolgen van ge- brekkigen stoelgang , van eenen te hoogen warmtegraad , van eene te weinig gezuiverde lucht in de kamer, van gemoedsonrust bij den lijder, of gaan eene eenigzins ver- traagde scheiding vooraf, enz. Daarom zijn de gemelde oorzaken weg te nemen en buitendien kunnen hier de reeds opgegevene wasschingen met azijn , hand- en voetbaden , bet wrijven van het voorhoofd en der slapen met koud water en azijn of met Aether , het ruiken aan denzelve of het innemen van cenige druppels daarvan met suiker enz. Sommige andere hier nog in aanmerking komende ver- schijnselen vinden eene meer geschikte plaats bij de bij-? zondere soorten der koorts zelven , dewijl zij geene alge- meene , voor alle koortsen dezelfde behandeling, vorderen, noch overal eene enkel symptomatische hulp veroorloven, zoo als hoest , braking , jeuking der huid en derg. III. Nevens de behandeling der soms aanwezige hoofdzieklc of complicatie bestaat de voornaamste zorg bij de vervulling der derde aanwijzing in het voorbereiden , het leiden en bevorderen der scheidingen , hetwelk met behoorlijke in- achtneming van het bijzondere koortskarakter cn van het tijdperk der ziekte behoort te geschieden. Aldus zal ontstekingkoorts , waarbij de natuurkrachten toereikend sterk en dikwijls bovenmatig zijn , eene genees- wijze vorderen , die de werkzaamheid van het vatenstelsel verminderen; bij de rotkoorts daarentegen, waar de werk- zaamheid van het vatenstelsel verminderd, de tonus dev vaat- wanden verzwakt , de menging van het bloed zeer veran- derd is, wordt ter bevordering der scheidingen eene op- ( 31 ) wckking on versterking van het leven des vatenstelsels verciseht. En gelijk, hij de ontstekingkoorts een gelukkige uitgang in de meeste gevallen onder aanwending van wei- nige geneesmiddelen wordt hereikt, moet integendeel bij de rolkoorts meestal cenc rijkelijkc hoeveelheid van mid- delen , en nog met zeer ouzckcren uitslag , aangewend worden. 15 ij de zenuwkoortsen zal ter bevordering der scheiding eene versterking van het zenuwstelsel, metvoor- zigtigheid bestuurd en de krachten niet overtreffende, noodig zijn , zoodat hij den opgewekten en prikkelbaren toestand (J'cbris nervosa versa/ i/is) de ziekelijke bewege- lijkheid van dat stelsel verminderd worde door afleiding van den ziekclijken prikkel, behoedzame versterking der vaten en het in rust brengen der zenuwen , doch bij den nedergedrukten , typheusen toestand ( febris nervosa stu- pida) daarentegen de lioogere zenuwwerkzaamheden , door afleidingen van allerlei aard, van de schadelijke invloeden , die hen onderdrukken en verlammen , worden bevrijd en door sterke cn aanhoudende prikkelende middelen tot bare vorige werking teruggebragt. Dc tusschcnpoozende koorts biedt noch van den kant van het vatenstelsel, noch van dien van het zenuwstelsel eene zoo ligtelijk toegankelijke zijde ter bestrijding aan, integendeel schijnt het evenwigt in de terugwerking dier beide stelsels, "waardoor zich deze koortssoort onderscheidt, eene zekere hardnekkigheid te veroorzaken , die dikwijls slechts door het bepalen der be- handeling tot de herstellings- of spijsvcrterin'gs- ( reproduc - live) organen en door specifieke middelen te genezen is. 