Het Museum-Boijmans te Rotterdam
Had de heer Boijmans vernomen, dat slechts het kleinste gedeelte van zijn verzamelingen in het Muséum werd geplaatst, en hoe weinig het grootste gedeelte waard werd geacht, hij, die gestorven was in de ver- wachting, dat ailes in, het Muséum zou komen, en dat hij niets dan kostelijke werken naliet, hij zou zich hebben omgekeerd in zijn graf. En had hij geweten, dat de schilderijen, die eigendom waren van de Gemeente, opgehangen werden in dezelfde vertrekken waar zijn schilderijen hingen, en niet in een afzonderlijk vertrek, zooals hij bedongen had, hij zou, gedreven door gekwetste ijdelheid, gesprongen zijn uit zijn graf! Het Gemeentebestuur stelde de opbrengst der vei- lingen ter beschikking van de Commissie voor het 76 Muséum, die het geld behield als fonds, dat genoemd werd het fonds van de „onbruikbare zaken” of van „het uitschot van Boijmans”. Daaruit werden ettelijke schilderijen gekocht, die wij in de volgende overzichten zullen aanwijzen, omdat dit niet geschiedde in de katalogussen. In zekeren zin werd hiermee voldaan aan het door Boijmans in zijn testament geuit verlan- gen, dat zijn legaat bij de Regeering van Rotterdam de begeerte zou ontwikkelen om „alle moeite en kosten „aan te wenden, welke tôt verdere uitbreiding kan „leiden.” Wij zeggen: in zekeren zin, omdat de kosten der uitbreiding werden bestreden, niet naar Boijmans’ verlangen uit de stadskas, maar uit de opbrengst van zijn onbruikbaar geachte schatten. Het Muséum bezat in 1854 vierhonderd vier en veertig schilderijen. Dat was veel; het Brins Mauritshuis had twintig jaren later slechts 299 stukken. Nietdequantiteit, maar de qualiteit der werken geeft echter beteekenis aan een Muséum. The Burlington Magazine schreef terecht: „Twenty or thirty masterpieces makeitafamous „ place, which ail students of art must visit; 2 or 3000 „ Works of less importance make only a big collection.” O ver het aantal meesterwerken, over de qualiteit der werken in het Museum-Boijmans zullen wij straks hooren den meest bevoegden beoordeelaar van dien tijd. HET MUSEUM TOT DEN BRAND IN 1864. Gaarne zouden wij nu een beschrijving van het Muséum geven, zooals het was na deopeningin 1849. Veel van hetgeen er toen te zien was, ging in 1864 verloren bij den noodlottigen brand, die in dit jaar het Muséum verwoestte. Wij moeten dus beginnen met een overzicht van het verlorene. Wat de prentverza- meling en het porselein betreft, zal de herinnering voldoende zijn, dat daarvan niets werd gered, en de mededeeling, dat geen deskundige ons in staat stelde te oordeelen over de artistieke waarde van die verzame- lingen. Anders is het gelegen met de schilderijen en de teekeningen, met de eerste vooral. Aan verscheiden personen danken wij berichten, die de zeer beknopte beschrijvingen der katalogussen aanvullen. Naar tijds- orde noemen wij ’t eerst den heer J. van Harde r- wijk R Z., ettelijke jaren Voorzitter van het Schilder- kundig Genootschap te Rotterdam, die het Muséum beschreef in de Kunstkronÿ'k van 1850. Zijn opstel 78 brengt echter weinig baat, niet omdat hij steken bleef bij de zaal der Moderne kunst, — wat wellicht getuigt van diplomatieken tact — maar omdat hij bitter weinig weet van de kunst, waarvan hij een kenner heette. In 1852 verscheen een tweede druk van den Guide et Meme7tio de V artiste et des voyageurs van Louis V i a r d O t, waarin opgenomen werd een beknopt over- zicht van het Muséum, verschaft door vrienden, die niet meer meedeelden dan de namen der schilders en de titels der schilderijen. Maxime Du Camp bezocht Nederland in 1857 en zond aan de Revue de Paris zeer onderhoudende brieven. Van ’t Museum-Boijmans schrijft hij : „I1 y a beaucoup de toiles apocryphes et «signeés pour le besoin du public, — néanmoins j’y „ai vu quelque oeuvres intéressantes et deux ou trois „tableaux de premier ordre; c’est tout ce qu’on peut „exiger d’un Musée.” Van zijn beschrijving der belang- rijke en eerste-rangswerken zullen wij profiteeren. In 1859 vertoefde Etienne Joseph Théophile Thoré geruimen tijd in het Muséum en gaf eene beschrijving ervan in zijn Musées de la Hollande, dat onder zijn pseudoniem W. Burger verscheen in 1860. Thoré was geen kunstkenner en kunsthistoricus in den thans gebruikelijken zin, nu beide een studievak zijn geworden, dat den geheelen mensch, en dan nog wel een mensch met bijzonderen aanleg, eischt. Hij had echter veel gezien, was een scherp opmerker, en aan kunstzin haperde ’t den vriend der Goncourts niet. Zijn boek 79 verschaft verscheidene inlichtingen. Hier volgt slechts zijne begroeting van het Muséum: ,,3000 dessins et près de 500 tableaux! Comment donc(ce) Musée, „quoique récent, n’a-t-il encore aucune réputation? C’est qu’il ne contient „guère d’oeuvres hors ligne, et même, il faut en convenir, c’est que la „plupart des peintures les plufe saillantes ont été trouvées en mauvais „état dans la collection Boymans, et sont ou usées, ou restaurées.” Het Muséum had voor hem vooral deze verdienste „d’offrir quantité de documents sur des peintres secondaires, assez „rares dans les autres galéries publiques.” Eerlijk voegt hij er bij : „ Quant à nous, nous nous plaisons à interroger cette plèbe de l’école, „ces individualités plus ou moins obscures. ^ — Nous venons de fréquenter „une aristocratie glorieuse aux Musées d’Amsterdam, de La Haye, Van „der Hoop: conduisons-nous galamment avec la foule qui occupe, presque „ seule, le musée de Rotterdam. De temps en temps, d’ailleurs, nous y „aviserons quelque haute figure de la première classe, et nous y ferons „ aussi de nouvelles connaissances assez distinguées.” Te Rotterdam zal het oordeel van Du Camp en Thoré menigeen minder aangenaam zijn geweest. 8o De verzameling-Boijmans. Als wij een Nederlandsch Muséum binnentreden, vragen wij ’t eerst naar den grootsten kunstenaar van ons land: Rembrandt. En wij doen dit in Boijmans niet vergeefs. Er was een klein vrouwsportret, dat na 184S tentoongesteld werd, omdat het eerst moest worden in orde gebracht, Du Camp noemt het „si „ surprenant de vérité qu’on le trouve ressemblant”, maar betreurt, dat het bedorven is door herstellingen. Thoré beschrijft het uitvoerig, meent dat het om- streeks 1632 is geschilderd, en noemt het „un petit „lambeau de toile, dont on est parvenu à refaire une „ espèce de tableau, en rentoilant cette loque et en „ badigeonnant l’entourage d’une tête qui fut un beau „ portrait de femme.” Na den brand troostte de la^îdsche Spectator zich over ’t verlies van dit stuk met de overweging, dat het „zeer gesleten” was. Ook wij zullen niet treuren over ’t verlies van deze ruine. Na Rembrandt Frans Hais. Van dezen meester bezat Boijmans ’t portret van P. Bor, in ovaal, nog de helft kleiner dan Rembrandt’s vrouwsportret. Maar ’t was gaaf en had geen schoonmaak noodig. Thoré beschrijft uitvoerig dit „bijou”, noemt de „physionomie vive et expressive,” en roemt „Tout cela est d’une adresse, d’une science, d’une liberté, d’un esprit.” lets van dit ailes herinnert de copie, aan het Muséum in 1895 Frans Hals, Portret van Pieter Bor. 8i geschonken door Humphry Ward. Er zijn meer copieën in olieverf, onlangs nog een bij Kleinberger te Parijs, maar die zijn gemaakt naar de gravures van A. Matham en A. Zijlvelt, niet naar het origineel, zooals blijkt uit de hier weêrgegeven copie. Tôt welken schilder zullen wij ons nu wenden? Van Aelbert Cuijp bezat Boijmans zeven schilderijen, waarvan twee verloren gingen. Dit waren mansportretten, en één daarvan, voorstellende een slapenden man, moet een prachtstuk zijn geweest. Thoré is opgewonden er over. Hij vraagt: slaapt de man of is hij dood? De compositie doet het laatste gelooven. „La tête encadreé de longs cheveux châtains, „et vue presque de face, mais en raccourci, repose en „ pleine lumière sur un vaste oreiller qui fait tout le „fond, sauf un pan étroit de rideau tombant à droite et „un angle sombre à gauche.” Het wit van ’t hemd, het wit van ’t kussen smelten bijna samen ; het hoofd ligt in een aureool van heldere tonen. Slechts een donkerfluweelen deken, over ’t voeteneind gespreid, dient als repoussoir. Dit perspectiviesch eifect op zoo’n klein doek (0.41 X 0.64) is een kunststuk, maarvooral „quel sentiment sérieux dans la tête, et quelle magistrale «exécution, large et simple, juste ce qu’il faut, rien de «plus, mais l’effet est rendu.” Ook de Kunstkronjjk noemde het een «tooverachtig schoone studie.” Hoe komt het Muséum ooit weêr in ’t bezit van iets dergelijks ? Aan Boijmans had men ook te danken landschappen 6 82 van Jacob van Ruisdael. Het grootste, een gezicht op het kasteel Bentheim, ging verloren. In den kata- logus van 1849 vindt men een tamelijk uitvoerige beschrijving, waar echter gezwegen wordt van iets dat niet onvermeld mocht blijven. De correspondent van Viardot vertelt het. Dit stuk zou, volgens hem, stellig een van Ruisdael’s meesterstukken zijn „si „ quelque barbouilleur de figures, semblable aux aides „de Claude le Lorrain, ne s’était imaginé de tracer au „premier plan l’épisode évangélique du Christ à Emmaus. „Ce choquant contraste enlève au tableau toute sa „poésie, partant son premier mérite.” De noodlottige toevoeging van deze drie staande figuren wordt be- vestigd door den NederlandscJie Spectator in zijn bericht over den Museum-katalogus van 1862. Van Jan Steen bezat Boijmans vier tafreelen, waarvan er twee verloren gingen, het grootste en het kleinste. Het grootste was een van zijn bijbelsche voorstellingen : Tobias opent de oogen van zijn vader, in de tegenwoordigheid van den engel Raphaël. Het tafereel werd verlicht door een kaars, twee lampen en een haardvuur. De heer Van Harderwijk vond dat dit binnenhuis wel attende verdiende om die verlichting, hoewel „de ordonnantie” hem niet beviel. Men begreep toen nog niet goed Jan Steen’s bijbelsche tafreelen. Thoré schrijft: „Ici les spectateurs ne rient pas, mais „leur sérieux a sa bouffonnerie, qui était assurément „l’intention de Jan Steen, le bon catholique, au milieu «3 „de la Hollande protestante!” Hij vindt hem niet gelukkig „dans sa tentative à la Gérard Don”. Het tweede stuk, dat, volgens den katalogus, de volledige handteekening ,Jan Steen” droeg, stelde een bejaard man voor, die aan een tafel zit en een pen vermaakt. Harderwijk noemt het' „ een zeer voortreffelijk werk”, vindt „het kopje schoon”, maar „het onderste gedeelte „van het figuur met Avat minder zorg behandeld” en „het regterbeen niet gelukkig van teekening”. Thoré hield het voor echt, en roemt het fijne, verstandige gelaat „asser narquoise dans sa bonhomie”. Volgens dezen schrijver ging een keurig schilderijtje van Gérard Dou verloren. De katalogussen doen het af met één regel. Thoré leert het ons beter kennen : „La jeune Dentelière, vue presqu’aux pieds, est assise sur une chaise, „de trois quarts à droite, son métier à dentelle sur ses genoux. Gentille „cornette sur la tête, modeste guimpe au cou, manches jaunes, jupon „rosâtre. Point d’accessoires; un fond gris uni, très-fin de ton, ainsi „que les couleurs du costume. Les petites mains qui travaillent et la „tête sont bien modelées, d’un pinceau froid, mais pas trop pointu. Sur „le métier à dentelle est la signature. Quoique ce tableau soit un peu „frotté, c’est assurément un des petits trésors de la galerie.” Volgens den katalogus Avas het ovaal, slechts 0.2 1 X groot, van gelijke breedte en H/2 centi- meter hooger dan het in 1902 gekochte vrouwsportret. Dr. W. Martin maakt het, in zijn aan G. Dou gewijd Proefschrift, iets grooter, 0.25^2 X houdt het voor ’t zelfde stukje, dat Sandrart tijdens zijn ver- 84 blijf in Holland, 1637 tôt 1641, zag bij P. Spiering, den Résident van Zweden in Den Haag, die het stuurde aan koningin Christina van Zweden, van wie hij het in 1752 terug kreeg. Van den Delftschen schilder Leonard Bramer bezat Boijmans twee schilderijen : Een Afneming van het kruis, en Een Philosoof. Thoré noemt het eerste „un pastiche tourmenté et trop noir”; over het tweede oordeelt hij gunstiger. Wel vindt hij dat Bramer 00k hier „ cherche à calquer Rembrandt dans ce sujet affectionné du maître : vieux Philosophe lisant ou méditant.” Maar hij laat volgen : „La touche en est vive et assez spirituelle, mais trop accusée; le clair- obscur assez vivant.” Eene teekening in kleuren van G. L. Keultjes bewaarde voor ons eene herinnering aan dit stuk. Philips de Koninck was in de verzameling- Boijmans vertegenwoordigd door twee vergezichten. Het grootste siert nog het Muséum, al is ’t — zooals Thoré schrijft — „ alourdi par des restaurations” ; het kleinste, met een piquant zonlicht op den derden grond, zeer Rembrandtieken voorgrond, en een fijn grijze, diepe lucht, ging verloren. Een schilderij van Paulus Potter is thans voor Rotterdam onbereikbaar. Dit alleen zou de herinnering wettigen dat Boijmans een schilderij van hem bezeten heeft. Aan Thoré danken wij weêr de wetenschap wat het was: een witte os staat, rechts gewend, voor een L. Bramer, De Wijsgeer. Teckening van G. L. Keuitjes. 85 knotwilgstam op een strook wei, helder uitkomend tegen een grijze lucht. Jammer, dat wij tevens van hem vernemen moeten, dat het mooi was geweest, „très fatiguée aujourd’hui”. Als curiositeit diene, dat Boijmans heette te bezitten een strand van den in 16^2 ov^erleden Pieter Potter, den vader van Paulus, dat met zijn naam en — wat nog wel in den tekst van den katalogus vermeld werd — met het jaartal 1662 was gemerkt. De heer Lamme had het onderhanden gehad v66r ’t stuk in het Muséum kwam, toch vond dit bij hem geen bezwaar, Valsche handteekeningen en overschilderingen — daarop had men toen nog niet veel 00g. Duurde het niet tien jaren dat de naam Rembrandt op het nog aanwezige werkmansportret van C. Fabritius voor echt werd gehouden, en de overschildering, waaronder de naam van dezen, toen nog onbekenden meester was weggemoffeld, niet werd opgemerkt ! Van den Amsterdammer Jan Victor s, leerling van Rembrandt, waren er twee schilderijen : een portret van een oude dame, en een landschap. Dus één van ’t vak waarin hij uitmuntte, en één van zijn minder soort. Thoré beschrijft beide uitvoerig, is opgewonden over het portret, en verbaasd dat dezelfde schilder maakte „ce paysage grossier”. De Nederlandsche Spec- tator noemde het portret „wellicht het schoonste wat hij ooit geschilderd heeft”. In het tweede vertrek hing een brand van Aert 86 van der Neer, waarover men Du Camp moet hooren : „ C’est un incendie, qui, la nuit, pendant que le ciel „ voilé laisse à peine sortir des nuages les cornes de „la lune, projette ses lueurs sanglantes sur les eaux «assombries d’un canal bordé de vieilles maisons et «d’arbres régulièrement plantés. C'est très-précieuse- «ment peint, et dans ces contrastes d’ombre et de «lumière que ce maître affectionne et dont il sait tirer «un si bon parti.” Branden van Aert van der Neer zijn zeldzaam, en — zijn maneschijntje, dat behouden bleef, is niet van zijn fraaiste. Van de verzameling Moreelse mogen wij niet zwijgen. Niet minder dan 1 1 stukken stonden op zijn naam : zes portretten, drie godsdienstige voorstellingen en twee herderinnen. Een portret, in 1619 geschilderd, stelde voor Joost Bankert, gezegd Van der Trappen, den «Geesel der Spanjaarden enschrikder Portugeezen”. Een ander gaf Oldenbarnevelt te zien ; een derde, van 1620, en een vierde, van 1637, jonge dames. Een heilige familie was omringd door een vruchten- krans, geschilderd door deti Antwerpenaar Adriaan van Utrecht in 1634. Waren de niet gedateerde stukken ouder dan de gedateerde, dan was Moreelse’s geheele loopbaan vertegenwoordigd — ten minste, indien aile elf werkelijk van hem zijn geweest. Op den naam van Frans van Mieris den Oude was er een klein stuk, voorstellende een ouden man, die ’t hof maakt aan een wulpsche, in satijn gekleede. F. VAN Mieris, De verliefde Grijsaard. Teekening van G. L. Keultjes. 87 op een rustbank zittende vrouw. Thoré zegt, dat het is „un mauvais petit tableau qu’on doit restituer à son „fils Willem.” Wij kennen dit stukje door een teekening in kleuren van G. L. Keultjes. De teekening is niet fraai, maar voldoendç om te constateeren, dat Thoré ten onrechte de toekenning aan Fr. van Mieris den Oude bestrijdt. De uitstekende beestenschilder Jacomo Victor was vertegenwoordigd door een mooi stuk, met kippen en duiven; Jan Wouwerman door een duinaclitig landschap ; Pieter Wouwerman door een groote legerplaats en een landschapje met spelende kinderen. Van Philips Wouwerman ging verloren een stukje, waarop twee mannen en een wit paard staan bij een hut ; een van die werken, door den kunstenaar uit eigen aandrift gemaakt, en niet, zooals zijn meeste slag- velden, ter wille van het publiek. Op naam van den beroemden Gérard ter Borch stonden portretten Van een heer en van eene dame, beiden staande en tôt de voeten afgebeeld, ongeteekend. Thoré beschrijft ze en zegt, dat zij waarschijnlijk veel gerestaureerd zijn „sans quoi M. Lamme n’eût pas manqué de les montrer dans la grande salle, à portée du regard,” in plaats van ze zoo hoog te hangen dat men bijna moet raden wat er op staat. Van Abraham van den Tempel gingen verloren borstbeelden van een heer en eene dame, die door Viardot’s zegsman fraai, en door Thoré, „très distingués” werden gevonden. 88 Ook verdwenen twee mansportretten van J a n van Ravesteyn, die Thoré heel mooi vond, terwijl hij een binnenhuis met drie figuren, denzelfden kunstenaar toegeschreven, geheel vergeten had. Van een verbrand mansportret van G. Honthorst zegt hij: „on dirait „un de ces fiers portraits qu’Anthonie Mor sculptait „sur la toile,” en van een ander, verloren stuk, den- zelfden schilder toegekend, een heer die met een juffer vrijt, geeft hij een uitvoerige beschrijving, die eindigt: „ Pardonnons-leur tout ce sans-façon, puisqu’ils s’aiment.” Eenige binnenhuizen dienen vermeld. Er waren ver- scheidene in den trant van ’t laatstgenoemde. H i p b B e r c k-H e ij d e schilderde er ook. Ten minste Boijmans bezat er een, dat volgens den katalogus van 1862 zijn monogram droeg. ’t Was een bordeel met een vrouw, een heer, twee muzikanten en een kamenier. Uitvoerig en met groote ingenomenheid wordt het door Thoré beschreven : De zonnestraal, die in de kamer valt, treft de vrouw „on dirait que c’est la femme elle-même qui „rayonne.” Een soortgelijk tafreel, waar echter de heer ontbreekt, de dame zich aankleedt en de meid het bed opmaakt, werd door den heer Lamme toegeschreven aan eenen L. Boursse, waarmee Esaias Boursse was bedoeld. Later werd dit stuk naar eene copie herkend als een werk van Jan Siberechts, te Antwerpen geboren in 1627 en in Engeland overleden in 1703. De binnenhuizen van dezen kunstenaar, meest bekend door zijne landschappen, zijn schaars en worden ge- J. SiBERECHTS, Binnenhuis. ' * ru \ :> . X \ w<:ay ‘M, » ., < _ v;. ■■ ' ■%.-.’-^vi’‘’- ■^■ ,î ,' ■ i»’ ' ' T7 ) ' -'A /’ Jac. Ochtervelt, De Kaartspelers. Copie van S. Th. Voorn Boers, in ’t bezit van den heer J. D. Voorn Boers. 89 woonlijk P. de Hooch toegekend. Dit was ook bij den heer Boijmans het geval, blijkens zijn in i8ii uitge- geven katalogus. Deze Heer hield, naar ’t schijnt, van dergelijke voorstellingen. Het Muséum had van hem gekregen een stuk van J an le Ducq, een speelpartij van vier heeren met één juffer, dat door Thoré uitvoerig beschreven wordt en geprezen als een „ chef d’oeuvre.” Ook was er een schilderij van Jacob Ochtervelt, met dergelijke voorstelling en drie figuren, De kaart- spelers geheeten, dat tegenover het vorige in de groote- of eerezaal hing. Van dit schilderij werd in Obreen’s Arehief, deel V, een afbeelding gegeven naar een steendruk van S. Th. Voorn Boers. De hier opgenomen reproductie van een copie in olieverf door denzelfde zal het schilderij beter doen kennen, dat de aandacht verdient om de goede compositie, het juiste weergeven der handeling en der kleurige kleeding. Er was ook een klein stuk van Quirin Breke- lenkam: een bejaard man, die een pijp aansteekt. Thoré, die pas zijn kleermakerswerkplaats in de ver- zameling-Van der Hoop had bewonderd, vond dit stukje onbeduidend. Daarentegen was hij zeer inge- nomen met een werkje van den te weinig gewaardeerden Pieter Quast, dat voorstelde een dorpschirurg, bezig te opereeren een oude vrouw, in tegenwoordigheid van een grijsaard, die een doodshoofd vasthoudt. Dàt is — zegt Thoré — „à la fois de la bonne comédie et de „la bonne peinture”. Ook teekende hij op, dat een levens- 90 groot borstbeeld van een grijsaard, aan H. M. Sorgh toegekend, zeer goed geschilderd was. Yan David Deniers de Jonge waren er twee stukken. Thoré schrijft: „un vieux Joueur de vielle, „insignifiant; et un Intérieur rustique, avec huit petits „personnages ; sur la droite, un chien couché, mais bien „ éveillé, a le museau plus spirituel que celui de tous „ces fumeurs, buveurs et fainéants.” Hier komt de Franschman kijken om den hoek. Hij heeft geen sympathie voor die Vlaamsche rookers, drinkers en leegloopers; ziet het typische van hunne figuren en houdingen voorbij, het karakteristieke der voorstelling, de uitstekende peinture. Hij durft zelfs schrijven: „Teniers comprenait et exprimait mieux l’âme des «chiens que celle des hommes.” Hij roemt het schilder- werk «simple et large”, doch voegt erbij, dat het niet is «de la qualité recherchée”. Bij de portretschilders hebben wij nog vergeten Thoré’s aanteekening : „I1 ne reste plus guère à mentionner en portraitistes, que les ouvriers „de la décadence à la fin du dix-septième siècle, les Van der Werff, „Adriaan et son frère Pieter, Jurriaan Pool, mari de Rachel «Ruysch, Arnold Boonen, élève de Schalcken; puis une série de „portraits qui n’appartiennent plus à l’art véritable, mais qui rappellent «des hommes d’une notoriété, quelconque en Hollande, au dix-huitième «siècle, au commencement du dix-neuvième siècle, et jusqu’à nos jours.” Nu dit verzuim is goedgemaakt, zien wij nog cens rond. Er was een stuk van Anthony van Borssom, den uitstekenden landschapschilder uit Rembrandt’s school: een Maanlicht, met een dorp aan een water, waar eenige menschen op den kant bij een vuur zaten. ’t Was klein, maar ’t kan een juweeltje zijn geweest. Jan van de Capelle was, zooals men weet, een gelukmensch: een rijke karmozijnverwer en een geniaal schilder, die „uijt eygen lust studeerde” en zijn zeestukken een wonderbare stemming gaf met eenvoudige middelen. Boijmans had van hem een zeer klein paneel : een stille zee, met eenige visschersschuiten bij een zandplaat. Thoré roemt ,het een werk „ très-fin „et très vigoureux à la fois”, dat schitteren zou in elke verzameling. Een Italiaansch landschapje van Karel Dujardin wordt geprezen „un vrai petit byou”. Dezelfde schrijver vindt ook heel mooi een groot stuk met doode vogels, waarvan in den katalogus wordt gezegd, dat het in 1643 is geschilderd door Gilles d’Hondecoeter. Daar Gilles stierf in 1638, zal het wel van zijn zoon Gijsbert zijn geweest. Van oudere meesters ging verloren een groot stuk van P. Eastman, het Offer van Manoach en zijne vrouw, dat een koude navolging van Italiaansche schilders moet geweest zijn. Hetzelfde geldt een Doop van Christus, door Jan van Scorel geschilderd in 1525. De heer Üamme beschreef het als ’t stuk, door Scorel geschilderd voor Simon van Zanen, kom- mandeur der orde van St. Jan, en vermeld door Karel van Mander. Dit is echter een vergissing, want 92 het stuk, afkomstig uit de Kommanderij, hangt in het Muséum te Haarlem. Boijmans’ schilderij stond in de St. Janskerk te Utrecht als een schot in een turfhok, tegen den muur gekeerd, ongeveer drie eeuwen lang, tôt het door den kerkmeester werd gedaan op een kunstveiling, 17 Juni 1846, waar Boijmans het kocht voor f 170. Een groot verlies was ’t echter niet, daar Thoré verzekert dat het groote paneel bijna kaal was en door bijschilderen geheel bedorven. Het tweede, aan Scoreltoegeschrevene, vergane stuk : De Aanbidding der Herders, mistte, volgens denzelfden schrijver. Scorel’s „ accents caractéristiques”. Beide stukken waren, gelijk ’t geredde: De maagd Maria met het kind Jezus, in Italiaanschen trant, Zullen wij ten slotte nog reppen van de verbrande 37 stukken van onbekende schilders en van de 48, door tijdgenooten van Boijmans gemaakt? Wij zullen de laatste niet overslaan, omdat de lezer dan kan ver- gelijken, hoe de buitenlander Thoré en hoe een land- genoot er over spreekt. De eerste zegt van A. Schelf- hout en B. C. Koekkoek dat zij zijn „très"apprécié „en Hollande et ailleurs, sous prétexte qu’ils ont „ resuscité l’ancienne et glorieuse école des Wynants, „des Ruisdaels et des Van de Velde”. Ondeugend voegt hij er bij : „La pléiade des paysagistes français „ commence cependant à leur faire du tort auprès des ’) c. Kramm, De Levens en Werken, enz. D. V, bl. i486. 93 „ amateurs de la saine et forte peinture”. Wij hebben gezien, hoe waar dit is en hoe de Fransche schilders van dien tijd de oogen der Hollandsche kunstenaars hebben geopend. In een opstel over de „modernen” van Boijmans, in 1855 gezonden didin 6.e Kton s tkro?iîjk, worden genoemd de wérken van Jan Kobell (2), B. C. Koekkoek (2), B. P. Ommeganck (4), G. J. J. van Os (i), P. G. van Os (3), A. Schelf- hout (4), J. C. Schotel (i), H. van de Sande Bakhuijzen (2), en verklaard: „Wij kunnen niet „zeggen, dat wij hier het beste van hunne kunstpro- „ducten aantreffen; het zijn veelal schilderijen uit hun „vroegeren tijd.” Dat is zoet. Hoor den kundigen en door geen bijzondere omstandigheden belemmerden Thoré, b.v. over de landschappen van P. G. van Os: „ Rotterdam a le malheur d’en posséder trois.” Onder deze schilderijen zijn er, die niet tôt de ver- zameling Boijmans behoorden, maar talrijker dan deze zijn de schilderijen, dopr hem gelegateerd, van schilders uit de eerste helft der negentiende eeuw, die reeds thans geheel vergeten zijn, en waar van het Muséum door den brand verlost werd. Naar de inlichtingen te oordeelen, die ik kon krijgen, verloor de Boijmans-verzameling in 1864 slechts een veertigtal schilderijen van beteekenis, enkele zelfs van groote kunstwaarde. Gelukkig, bleven er nog wat behouden. 94 De gekochte schilderijen. In de Inleiding is verteld, welke schilderijen de Gemeente aanbracht voor het Muséum, en welke zij door den koop van het Gemeenelandshuis kreeg. Van die elf schilderijen werden er zes bij den brand verloren : J. Stolker’s Regenten van het Wijnkoopersgild ; twee portretten, van hetzelfde Gild afkomstig, in 1729 ge- schilderd door Guillaume Verelst;de twee schoor- steenstukken van het Gemeenelandshuis : het levensgroot ruiterportret van Prins Willem III, door Theodoor van de Wuier in 1783 gemaakt ; het landschap met jagers, van Joris van der Hagen; eindelijk het optrekken van de hoofdofficieren der schutterij, door Ludolph de Jongh. Waarschijnlijk kunnen wij ons over 't verlies der vier eerste licht heenzetten. Thoré noemt ze, maar zegt er geen woord over. Anders is het gelegen met de twee laatstgenoemde. Het landschap van J. van der Hagen, in Januari 1669 gekocht, was, volgens hem, het grootste landschap van het Muséum en een „ Peinture décorative, assez magistrale.” Het schutterstuk van Ludolf de Jongh, waarop hij, volgens Van Spaan, zichzelf had afgebeeld als Majoor, wordt door Thoré geprezen om de „ exécution large et savante”. Hij vindt zelfs dat Van der Helst niet veel beter deed, en dat dit groote stuk „ prendrait place, sans dommage, „dans la belle série de représentations civiques que les Ludolf de Jongh, De Rotterdamsche Schutters. Teekening van G. van der Pals, 1806. Atlas A. van Stolk Cz., eigenaar de lieer J. van Stolk Az. 95 „ artistes de ce tr^nps-là ont léguée à la Hollande.” Dit zal wel waar zijn geweest zoo lang h et schilderwerk ongerept was, maar toen het in 1805 met de overige Doelestukken in bruikleen werd afgestaan aan het Teekengenootschap Hierdoor tôt Hooger, had het zoo- veel geleden, dat het schildertje Nicolaes Muijs „het schoonmaakte, verdoekte en restaureerde” ^). Dit bericht kan het leedwezen over ’t verlies van dit stuk wellicht wat temperen. Twee herinneringen bleven ervan be- waard. De heer Gerrit van der Pals maakte er in 1806 een teekening in waterverf van, die bewaard wordt in de verzameling A. van Stolk Cz. ; en de heer D. Moens maakte er een in ’t volgende jaar, die aan het Rotterdamsch Archief behoort. De laatste werd weergegeven in Oud-Holland, 1896; de eerste vindt men hier. In ’t voorgaand hoofdstuk is aangetoond, hoe weinig geld uit de subsidie der Gemeente voor aankoopen overschoot. Toch werden, zelfs in de eerste jaren enkele schilderijen gekocht. In September 1852 voor f ^00 een zeer groot stuk van T. Jordaens, in den katalogus genoemd: De opvoeding van Jupiter door de Corybanten. Jupiter, een jong naakt kind, tusschen hoopen bloemen en vruchten, wacht met een beker op de melk van 9 Geschiedenis van het Genootschap Hierdoor tôt Hooger, geschreven door J. A. Bakker, gedrukt door de Academie v. B. K. en T. W, Rotterdam 1901. Niet in den handel. 96 een koe, die door een mooie, forsche, naakte Vlaamsche vrouw gemolken wordt, terwijl een Sater en eene Bacchant toekijken. Thoré vend het een prachtig stuk, schitterend als de mooiste Rubens. Een maand later volgde weer een goede aanwinst: twee groote stukken, door Jacob van Loo geschil- derd in 1655, zeven jaren v66r zijn vertrek naar Parijs. Het waren portretten, dus werken, waarbij de kunste- naar de werkelijkheid moest getrouw blijven, en dan dikwerf de eerste meesters der Hollandsche school nabij kwam. Het volgend jaar werd f\\ besteed voor een portret van den dierenschilder Jan Kobell, geschilderd door Anthony Andriessen (1746 — 1813), thans geheel vergeten. ’t Was een klein offer aan de toen nog heerschende bewondering van Paul Potter’s slappen navolger. Voor den verdacht lagen prijs van /185 werd op eene veiling te Amsterdam den 3(len April 1854 ge- kocht een mansportret, van B. van der Helst, waarbij wij niet zullen stilstaan, zoo min als Thoré. Ook gaan wij voorbij een „Varken aan de leer”, misschien een navolging van Rembrandt, toegeschreven aan C. Lelienberg, waarbij slechts deze bijzonderheid de aandacht verdient dat het op eene veiling van den heer Lamme, dd. 12 October 1855 was gekocht door een lid der Commissie, buiten medeweten der overige leden, die het schilderijtje, dat niet belijst was, van hun collega aannamen tôt den betaalden prijs van _/37-95. Niet ongunstig oordeelde Thoré over een landschap 97 van J. Asselijn, in 1646 geschilderd, en uit het fonds in Maart 1860 gekocht op een veiling van Piérard te Parijs. Hij vond het „très vrai, très important, mais „un peu vide. A gauche, un pont. Fond de montagnes „ bleutées. Il y a aussi des ruines italiennes, naturellement, „et des muletiers d’occasion.” Een portret van Reijer Pietersz. Elias in schütterskostuum, van G. L u n d e n s, op 29 Maart 1859 te Amsterdam gekocht, zag Thoré bij den heer Lamme; en hij schrijft: ,,un Arquebusier, en pourpoint couleur chamois et chapeau jaunâtre „à plumes flottantes. Debout sur un quai, il tient son arquebuse et la „fourche servant de point d’appui pour le tir. Le long du quai, une „rangée d’arbres; au fond, à gauche, des maisons. Cette figure assez „fièrement tournée, qui s’enlève sur des fonds en légers frottis, le style „du dessin et la couleur feraient supposer que Lundens a touché par- „fois, — de loin — aux grandes écoles 9* Finalement, c’est un talent „de troisième ordre.” Een groot stilleven, in 1691 door Jan Weenix geschilderd, en op een veiling te Gent in Augustus 1856 gekocht, vond Thoré „assez faible.” Men zag er een pauw, die aan een boomtak hing, andere doode vogels, vruchten, en een levenden aap. „Le singe” — zegt onze schrijver — „a ce privilège que la peinture ne l’a jamais représenté mort.” In Juni 1854 werden op een veiling te Londen, uit het Fonds gekocht drie schilderijen, te zamen voor 9 Lundens copieerde Rembrandt’s „Nachtwacht”. 7 98 y'6156.1 g. Het minste noemen wij ’teerst: een Jachtstuk met dood wild, toegeschreven aan Jan Baptist Weenix. Dan een stuk, door N. Ma es in 1660 geschilderd. Het stelde voor een levensgrooten jongen, halflijf, staande bij een balustrade, waarop een papegaai zit, dien hij met de rechterhand een tak kersen biedt, in de linkerhand zijn roode handschoenen houdend. Achter zijn hoofd een rood gordijn. Hij draagt een grijs gewaad met witte strepen en een gordel met roode en witte linten. „ C’est trop de rouge pour jouer „avec des blancs et des gris,” schrijft Thoré, en hij laat volgen: «Comme exécution, ce portrait, d’ailleurs habile „et vigoureux, laisse déjà prévoir les imperfections «caractéristiques de la manière postérieure.” Het derde stuk was van Pieter de Hooch, het grootste werk van dezen meester. Een kamer met zeven personen, drie muziekmakende en drie vrijende paren, en een heer die bij den haard zit. De kamer heeft uitzicht op een tuin, af- gesloten door een huis, fel door de zon beschenen. In den tuin wandelt een paar, en staat een beeld. Thoré schrijft: «Si ce tableau était bien conservé, il vaudrait cher ! — Il y a encore «de bien belles parties, mais toutes les ombres ont poussé au noir, «toirtes les demi-teintes ont été alourdies sans doute par des retouches «successives, et même dans les lumières, la touche primitive, frottée «jusqu’au grain de la toile, a presque disparu.” Indien Thoré niet uitdrukkelijk verzekerde: «cette «vieille toile (est) ravagée par le temps et par la main 99 „des hommes,” en wij slechts de mededeeling der Kunst- kronijk van 1865 hadden : „dat het wat zwart geworden” was, dan zouden wij kunnen gelooven, dat dit stuk behoorde tôt De Hooch’s latere, wat donker en zwartige werken. ’t Is waar, de N ederlandsche Spectator 00k vond het „van minder allooi.” In het Muséum had het een eereplaats in de groote zaal. Grooter verlies was een familieportret, in Juli 1860 gekocht voor f 1050. Zeven personen waren er op afgebeeld. Een tuin en een statig gebouw stonden op den achtergrond ; van een bordes met kolommen en balustrade voerde een trap naar den voorgrond. Op de trap een heer, hand aan hand met zijn vrouw, die een dochter naast zi ch heeft. Rechts van de trap zit een jongeling aan een met ’n rood kleed bedekte tafel te lezen ; op de tafel ligt een doodshoofd en staat een groot anatomieboek, dat rust tegen den marmeren kop van een fontein, waaruit een waterstraal spuit, welke in een bakje wordt opgevangen door een jongen, die in ’t midden van den voorgrond zit ; links twee meisjes. Zoo meenen wij de verwarde beschrijving in den katalogus van 1862 te moeten construeeren. Ook de N ederlandsche Spectator van 4 Januari 1861 geeft een beschrijving, die ons niet veel wijzer maakt. Het zal een drukfout zijn, als daar gezegd wordt, dat de heer met vrouw en dochter de trap <?/gaan, want dan zouden zij op den rug gezien worden. Van veel beteekenis is ’t ook niet dat hier de twee kleine meisjes heeten een lOO jonge dienstmeid met een kind. Hetzelfde weekblad vermeldde in zijn opstel over de bij den brand verloren schilderijen met veel lof de kleur en ’t licht-en-bruin der schildering en de stoutheid der penseelvoering. De heer Ch. Rochussen, die zich het stuk goed herinnerde, verzekerde, dat het nog al geleden had door over- schildering. Wellicht mag hierbij worden vermeld, dat het, dadelijk na den koop, naar Londen werd gezonden ter verdoeking. Waarom deze uitvoerigheid ? zal men vragen, en ’t antwoord is : omdat dit schilderij de handtee- kening droeg Caro fahritius 1648, en dus was van den grooten meester Carel Fabritius, van wien slechts elf schilderijen bekend zijn. Dr. A. Bredius noemde het zijn „Hauptwerk” en „die Portrats des Pieter van der Vin und seiner Frau.” Het laatste is stellig onjuist, en deze kunsthistoricus was 00k voor- zichtiger, toen hij, bij de beschrijving der nalatenschap van den Delftschen schilder Pieter van der Vin, achter de opgaaf: „Een stuck schildery van Carel Fabritius, „sijnde de Conterfeytsels van P. van der Vin en desselffs „huysvrouw” schreef : „ Waarschijnlijk het beroemde „stuk van Fabritius, 1863 (lees 1864) met het Muséum „Boijmans verbrand!” Waarschijnlijk achten wij dit niet, b Dr. A. Bredius, Das Reichsmuseum. München (1887), Oud- Holland 1890; Dr, C. Hofstede de Groot en W. R. Valentiner, Ver- zeichniss der hervorragende Holl. Maler, enz., 1907. lOI want de akte spreekt slechts van twee personen, en op de schilderij stonden er zeven. Bovendien strookt een huis met bordes, enz. als hier beschreven wordt, weinig met hetgeen wij weten van de schilderswoningen uit dien tijd. Een „Hauptwerk” van den grooten meester was het zeker. De handteekening moge geheel verschillen van die op zijn overige schilderstukken, Thoré, die het stuk niet behandelt in zijn Musées de la Hollande, maar na ’t schrijven van dit boek meermalen te Rotterdam kwam, staat voor de echtheid der handteekening in. Het stuk „ portait une superbe signature intacte” schrijft hij in zijn opstel over de Fabritiussen h, en in zijn bericht over den brand, dat hij uit Rotterdam in Mei 1864 aan de Gazette des Beaux-Arts zond, zegt hij: „ C’est „ce grand tableau de Fabritius, que, pour ma part, je „regrette le plus.” ’t Verlies van dit hoofdwerk, 00k het grootste (1.61 X 2.37), van dezen zeldzamen kunste- naar, was een heele slag voor het Muséum en voor de kunst, al had het iets geleden. In 1854 had de Commissie, zooals wij gezien hebben, gekocht een schilderij door Nicolaes Maes in 1660 geschilderd. Wonderlijk genoeg had zij hierin zooveel behagen, dat zij den lyden December 1861 te Parijs voor y 2 03 een dergelijk stuk liet koopen: een jonge vrouw, die in de rechterhand een tak met perziken ’) Gazette des Beaux-Arts, 1865, vol. I, bl. 80. 102 houdt, dien zij steunt met de linkerhand. ’t Was maar een paar honderd gulden, die echter beter besteed konden zijn. Zou hetzelfde niet gelden van de / 1274.25, door haar in hetzelfde jaar betaald voor een stuk, dat heette geschilderd te zijn door W. van de Veldeden J O n g e en voor te stellen een épisode uit den slag van Solebay ^). Het draagt niet de handteekening van den schilder, en is waarschijnlijk een der talrijke stukken, die te Londen werden gemaakt in zijn manier nog geruimen tijd na zijn dood. Wij durven dit zeggen, niet alleen door studie van de teekening en de lithografie, door S. T. Voorn Boers naar ’t schilderij gemaakt, maar omdat wij dit zelf hebben gezien. Het verbrandde niet, maar werd, ondanks zijn grootte, bij gelegenheid van den brand gestolen. Veertig jaren later kwam het weer te voorschijn; op de Marine- tentoonstelling in 1900 werd het ingezonden door de firma Fred. Muller & Co., en daarna gekocht door den heer Mr. S. van Gijn te Dordrecht, die het nog bezit, en ons nevensgaande photo afstond. In 1862 en 1863 werden weer zes schilderij en gekocht, waarvan de drie beste behouden bleven. Een aan H 0 1 b e i n toegeschreven miniatuurportret van Erasmus, bij de firma Nijhoff voor /485 gekocht, was zeker grooter verlies, dan het vrouwsportret van Nicolaes Maes w. van de Velde de Jonge, zeeslag van Solebay. H. i.oo, B. 1.50. Veiling D. v. d. Schrieck, Brussel, 8 April 1861. No. 153, fr. 2.200. De slag bij Solebay, W. van de Velde Jr. Eigenaar de heer Mr. S. van Gijn. 103 dat voor /"iiô en het mansportret van P. Moreelse, dat voor y^i50 in October 1863 werd gekocht. Had de Commissie niet genoeg van N. Maes, en zou een portret van Moreelse voor zoo’n sommetje gekocht, een aanwinst zijn bij dp twaalf stukken, welke het Muséum reeds van dezen schilder bezat? De geschonken schilderijen. Nu moeten wij vertellen, welke schilderijen, die aan ’t Muséum werden geschonken, in 1864 verloren gingen. Ary Scheffer, die door zijn huwelijk met Cornelia Lamme een 00m van den Directeur A. J. Lamme was, schonk in 1849 een portret van D. Langendijk, ge- schilderd door zijn vader Jan Bernard Scheffer, den in 1809 te Amsterdam overleden hofschilder van koning Lodewijk Napoléon. Curiositeitshalve teekenen wij hierbij aan, dat de Directeur Lamme in zijn katalo- gussen van het Muséum dezen schilder steeds noemt Jan Baptist. Belangrijker was het geschenk, door Ary Scheffer bij testament in 1858 vermaakt: een schets van A. C U ij p, voorstellend een landschap met een boerin, haar kind en twee schapen. Dit werd bij de acht reeds aanwezige werken van dezen meester ge- hangen op één wand in een der kleinere zalen, volgens Thoré „ assez bien éclairée, quoique la lumière venant 104 „de droite frappe la peinture à contre-sens.” Ook de dochter van A. Scheffer, die met den heer Marjolin was gehuwd, toonde haar belangstelling door een studie van haar vader te schenken : Faust met den giftbeker. 