Handboek der bijzondere pathologie en therapie van den mensch ...
Men dient den Kinabast ter bestrijding der tusscheupoo- zende koorts toe, wanneer deze zich zuiver, ten minste zonder gastrische of ontstekingachtige complicatie vertoont; en hij is namelijk alsdan onontbeerlijk, wanneer het op eene snelle en zekere onderdrukking van den aanval aan- komt. De vroegere wijze van aanwending, om dien in geringe hoeveelheid kort voor den aanval toe te dienen , heeft men in den kaatsten tijd weder met gevolg beproefd: men geeft een uur voor den aanvang der koude Pu la. Cort. Chinas dr. ß tot dr. j , en bij het eerst verschijnen van de beginnende koude eene tweede zoodanige gilt, of driemaal iu den aanval scrup. j, namelijk bij het begin, in het tijdperk der hitte, en bij den aanvang van het (51 ) 7wcrt; deze handelwijzen zijn bij geheel reine én zachte tüsschenpoozende koortsen genoegzaam, bij zamengcstelde vermeerderen zij de bezwaren van den aanval en kunnen zelfs gevaarlijk worden; bij meer belangrijke en hardnek- kige koortsen zijn zij ontoereikend. Zekerder is de aan- wending van het Kinapocder in den koortsvrijen tijd, w'an-' neer men spoedig na het einde van het zweet van den afgeloopenen aanval met eene gift, als boven is opgege- ven , begint en ze zes tot acht maal in deze koortsvrijheid herhaalt, zoodat er dr. vj. tot nnc. j of unc. i ß gebruikt Worden. De naaste aanval blijft dan gewoonlijk weg, of wanneer dit het geval niet is, wordt in eenen der vol- gende vrije tijden der koorts dezelfde hoeveelheid Kina-* poeder of de helft daarvan toegediend. liet afkooksel en aftreksel des Kinabasts zijn in de tus- schenpoo^ende koorts niet van nut, zoo ook het Extr. Chi- nae. Daarentegen hebben sommige onlangs ontdekte be- reidingen der Kina hunne koortsverdrijvende eigenschap in eenen aanmerkelijken graad bewezen. Er ontstaan na der- zelver gebruik wel allezins ligtelijker recidiven, dan na het aanwenden van het Kinapocder, doch deze bereidingen heb- ben daarentegen weder het voordeel., dat zij bij zwakke spijsverteringskrachten worden verdragen, waarbij hetKina- Jroeder niet , of niet zonder gevaar en bezwaar toegediend can wrorden. De meest gebruikelijkste onder hen zijn het Sulphas Chininae en het Murias Chininae, en het Sulphas Cinchoninae. Men reikt ze op dezelfde wijze als het Kina - poeder , zoodanig echter dat iedere gift slechts hoogstens gr. ij — gr. iij bedraagt ; deze wordt in iederen koorts- vrijen tijd vijf of zesmaal herhaald , of onmiddellijk vóór den aanval eenmaal en bij het begin der koude ten tweede male gegeven. Bij kinderen, bij personen, bij wie de Kina walging' en braking veroorzaakt, en bij zeer zwakke spijsvertering geeft men de Kina in vloeibaren vorm als klisteer ; de aanwen- ding in baden en omslagen is onnoodig. Van belang is het, dat de Kina, in Avelken vorm zij mo- ge worden gegeven, behoorlijk verteerd en verdragen wordt? dit doel kan men somwijlen door gepaste bijvoegselen er- langen. Het Kinapoeder wordt voor zwakke magen gemak- kelijker verteerbaar , wanneer men hij iedere gift een eet- lepel goeden wijn laat nemen, of bij het poeder eenig Ka- neel, Muskaatnoot, P. Cascarillae , P . Cort. P'lao. Auranti — vr. enz. in behoorlijke, niet overdreveue hoeveelheid voegt, 4’ ( 52 ) Sorfitijds brengt de Kina verstopping te weeg, in dit geval vermengt men ze met Rheum of' Sidphas Potassae. Nog menigvuldiger veroorzaakt zij doorloop , en dit is meestal een lecken , dat zij, ten minste in poedervorm niet ver- dragen wordt; is zij dan echter onvermijdelijk, dan voegt men bij iedere gift 1/Qgr. Opium, welke verbinding (alsmede die der Kina met Valeriaanpoeder, Castoreum en derg.) vooral zeer nuttig is in tusschenpoozende koortsen met hevige hoofdpijn en krampachligc toestanden verbonden. Bij nog bestaande aanwijzing tot de oplossende geneeswijze, bij aandoeningen der slijmvliezen enz. verbindt men bet Kina- poeder wel met Sal Ammon., Sulph. aar at. Antim. Braak- wijnsteen , zeep , Ipecacuanha en dergelijke middelen. Be Chinine en Cinchonine geeft men echter eenvoudig, slechts met Sacch. lactis als voermiddel verbonden. Te vroeg toe- gediend , doet de Kina de tusschenpoozende koorts liglelijk in eene nalatende overgaan. Naast den Kinabast worden in de tusschenpoozende koorts tot hetzelfde einde eene groote menigte andere middelen aangeprezen, van welke echter geen de Kina behoorlijk kan vervangen. Be voornaamste slechts zullen wij hier ver- melden. Het Sal Ammoniaci is dikwijls alleen toereikend ter genezing der lig tere anderendaagsche koortsen, en men geeft Let aanvankelijk met Extr. Graminis, Taraxaci, Sapona- riae, later met Extr. Fumariae, Absint hii, Trifolii fibrini. Ook de afkooksels van beide laatstgenoemde kruiden zijn als koortsmiddelen in vele gevallen toereikende. I)e Radix Cary ophy I la tae ( Geum urbanum) schijnt onder al die mid- delen, den Koortsbast nog het meest nabij te komen ; men geeft dien in een sterk afkooksel of aftreksel of in vorm, van poeder (*). Nog kragtiger zoude eene verbinding de- zer wortels met den Calamus aromaticus en den wilgen-, eiken- of wilde kastanjebast zijn. Bc Cascarilla en de bast van den tulpenboom ( Liriodendron tuUpifera ) wer- ken welligt op gelijke wijze als het bekende volksmiddel : ge- Jieele peperkorrels (3 tot 10 stuks) door te slikken; Cube- ben , Spaansche Peper, poeder van mosterdzaad, sterke aftreksels van Pepermunt. Andere middelen zijn: Rad. Aristol. rotund. in poeder dr. ß driemaal herhaald in de drie naaste uren vóór den aanval; eiwit met foelie tot .schuim geklopt, onmiddelbaar yoor denzelven; Liquor Am- (’) liet aftreksel verdient de voorkeur. V. rnoti. eaustici 10 lot 12 droppels ia slijmige vocnniddelcn; ♦•en zeer geconcentreerd aftreksel van gebrande kollij niet bijvoeging van I/3 citroensap ; een afkooksel van niet ge- brande kollij; citroensap met brandewijn; gewone Clianio- inillen, lot poeder gestampt en bloemen der Arnica (10 — 1 2 gr. in den koortsvrijen tijd bij herhaling genomen): dcina- honiebast; het cainpechehont ; de Torment illa ; de P arme- lui parietina ; de tot poeder gebragte bladen van den Ilex aquifolium ; bladen en bast van den olijfboom in extract; YY aterfenkel ; de Ipecacuanlia ; de houtskool. Meerdere voorzigligheid vereischt het gebruik van geschilde bittere Amandelen of persikenpitten ; zaadmelkcn van bittere Aman- delen; Laurierkerswater; Kraansoogen; /gnatiu&hoonen; laxus- bladen ; Opium en dergelijke bedwelmende en bedwelmcnd- scherpe middelen ; zij mogen slechts na eene zorgvuldige opmerking en waarneming van het geval gegeven worden. Verder beval men spiunewebben op brood ; dierlijke ge- lei als zeer sterke bouillon, of als oplossing der gedroogde lenzen uit oogen van runderen, of als vischlijm ; Sulphur aur. Ant. ; het Blaauwzuur en Zwavelzuur-Yzer , Phospho- rits en het Arsenicum aan, welke middelen liever afte ra- den dan toe te staan zijn, daar de gevolgen van bun gebruik zelfs bij schijnbaar goede 'werking zich evenwel nimmer met zekerheid laten bepalen. Yran uitwendige middelen tegen de lusschenpoozcnde koorts noemen wij: inwrijvingen van aelherische oliën, mus- kaalbalsem, aromatischen spiritus op de ruggegraat of in den hartkuil; roodmakende, blaartrekkende, aromatische middelen op het handgewricht in de streek van den pols gebonden (zoogenaamde epicarpia ) ; warme en koude ba- den ; dampbaden; zweetbaden; stortbaden; inwrijvingen van olie in de huid over hel geheele ligchaam enz. Nog eene menigte andere volksmiddelen tegen de tus- schenpoozende koorts treft men aan in J. F. osiamu'.iVS V olks arzneimitt el , 2. Aufl. Tu hing., 1819.8. § . 212. Tot zulk een groot aantal van koortsmiddelen is men deels dooi- de menigvuldigheid en groote verspreiding dezer ziekte, deels door hare hardnekkigheid geraakt ; gedeeltelijk ech- ter hebben zelfs geneesheereu dikwijls empirisch onderschei- dene middelen tegen de koorts beproefd, waarin de be- hoorlijk aangewende Koortsbast, na zorgvuldige voorbe- reiding en met behoorlijke bijzondere onderscheiding van liet geval genoegzaam zoude geweest zijn. De hchandoling der herstelling uit de tusschenpoo- ( 54 ) zcnde koorts heeft ten doel de zoo ligtelijk plaatshebbende recidiven te verhoeden , de krachten te herstellen en op deze of gene gevolgen der ziekLe te letten. Bij Jigie en goedaardige tnssekenpoozende koortsen voldoet het gebruik van een bitlcr-aromatisch maagmiddel aan de beide eerste doeleinden tevens : zoo als de Cascarilla in poeder en af- treksel, de Oranjeschillen, de Quassia , de extracten van Absinthium , Gentiaan, Trifolium aquat.,fibr., Cenlaureum minus enz. met bijvoeging van een zacht afvoerend zout , dat de spijsvertering niet benadeelt, b. v. slcetas Polas- sae, Sal de Seignettc , om desgevorderd den dagelijkschen Stoelgang te onderhouden. Hierbij een zorgvuldige leefre- regel , slechts langzamerhand iets rijkelijker en meer voe- dende spijs , voor hen, die vroeger daaraan gewoon waren, het matig gebruik van goed bier of wijn bij den maaltijd ; betveging in de vrije lucht enz. Bij hardnekkige tusschen- poozende koortsen , bijzonder in streken , waar zij ende- misch heerschcn , is dit echter meestal niet toereikend, om de neiging tot recidiven te verdelgen. Men heeft bij zoodanigen behalve eenen zorgvuldig gekozenen leefregel ook het gebruik van den Koortsbast noodig, welken men zoo laat nemen , dat bij derdendaagsche en alledaagsche lederen zevenden dag de helft dier hoeveelheid worde ge- noten , welke men anders in de koortsvrijheid toediende; 1>Ü anderendaagseke geeft men dezelfde gift Kina nog om- trent acht dagen in denzelfden typus voort, waarin vroe- ger de koorts verschenen was. liet menigvuldigst zjjn ge- breken in den leefregel , namelijk te vroeg vleesch eten , en verkoelingen de oorzaken der instortingen. liet gebruik der Quassia in een wijnachtig aftreksel, eenige wekenlang voortgezet, vernietigt dikwijls de neiging tot recidiven volkomen. De naziekten als gevolgen der tusschenpoozende koorts moeten naar hnnnen bijzonderen aard behandeld worden ; vele derzelve , b. v. geringe zwellingen , worden door het herhaalde gebruik der Kina genezen. §. 29. De bijzondere soorten, afwijkingen en complica- tiën der tusschenpoozende koorts worden op zoodanige wijze behandeld, als de natuur der begeleidende ziekten het vereischt. Somwijlen is het noodzakelijk, de tusschen- poozende koorts zelve eerst te verwijderen , .om dan on-< gehinderd tot de behandeling der begeleidende ziekte te kunnen overgaan, gelijk bij den zwartgalligen, slijmachtigen, rheumatischen toestand ; of het nevenlijden vereischt het ( *5 ) eerst zijne behandeling , zoo als bij eene galachtige , onr- stekingachtige complicatie; of de behandeling van die com- plicatie kan gepaard gaan en zich verdragen met de aan- wending der Kina en andere koortsmiddelen, zoo als bij den rotachligen en scheurbuikachtigcn toestand. Eene bijzondere opmerkzaamheid verdienen de eigen- lijke zoogenaamde boosaardige tusschenpoozende koortsen ( febres intermittentes pernjeiosae) , diegenen namelijk, welke in het tijdperk der koude met. gevaarlijke toevallen (zie §. 19.) gebaard gaan. Men herkent ze reeds vroegtijdig uit de epidemie, uit den persoonlijken toestand des lijders, uit de groote matheid, slaapzucht en verdoo- ving, welke de ziekte reeds bij de eerste aanvallen toont, uit de gespannene en gevoelige onderkraakbeenstreken , uit de troebele, verzadigde, stinkende pis en de onzuivere koorts- vrije tijden. l)e bovengemelde dreigende verschijnselen , waarmede de aanval vergezeld gaat, nemen met iedcren derzelve zeer snel in hevigheid toe , tot dat zij , zeer on- verwacht, in het tijdperk der koude van eenen volgenden aanval dooden. Het komt derhalve bij de behandeling vooral daarop aan , de koorts snel te onderdrukken , den naasten aanval zoo mogelijk te voorkomen of ten minste zijn geweld te breken. Men geeft in de koortsvrije tijden de Kina rui- mer dan anders en vroeger ; het Opium in verbinding met Kina of op zich zelf doet , vooral bij toestanden met diepen slaap ( sopor ) en bij hevige hoofdpijnen, groote dienst. Daarnevens zorge men door afleidende klisteeren , voetba- den en huidprikkels , door het hoofd hoog te leggen en koel te houden , door het wasschen en wrijven der huid met azijn voor de ondersteuning der hoofdgeneeswijze. §. 30. W.TRNKA de KRZOWITZ, historia febrium intermitten- tium. Vind ob. , 1775. 8°. In het Hoogduitsch: Helm - stüdt , 1781. 8°. F. w. van hoven, Versuch über das Wechselfieber und seine Heilung , besonders durch die Chinarinde. Wint er lli 1789— 1790.' 8°. J. c. medicus , Geschichte Periodehaltender Krankheiten. Karlsruhe , (1764) 1794. 8°. F. torti , Therapeutice specialis ad febres periodicas perniciosas. Mutini, 1709. 8°. Francof et Lijjs., 1756. 4°. F. J. C. SEBASTIAN, über die Sumpf Wechsel f eher im All- gemeinen und vorzüglich diejenigen , welche in Holland epidemisch herrschen. Karlsruhe , 1815. 8°. J A. v. BEIDER, Unters uchtuigeji über die epidemischen ( 56 ) Sumpffeber , mit vorzüglicher Rücksicht auf das gelbe Fieber. Leipz. , 182U. 8‘-\ J. p. H. BÖTTCHER, das halte Fieber, oder gründliche Erkennung und Heilung desselben. Hamburg, 1831. 8J. Ig\. reisinger , das W t echselfeber und dessen Heilung mittelst Haus- und Volksmittel. Pesth, 1883.8'. C. KRAMER, Beobachtungen und Untersuchungen über. das W echselfeber. ylachen und Leipzig , 1837. 8°. 2.) De zenuwkoorts. §. 31. Somwijlen paart zieh, op de hoogte der ziekte onmid-. delijk vóór de scheidingen, aan de koortsen een eigendom- mclijkc toestand, welke zieh door zwaarte, bevangenheid van het hoofd, hoofdpijn, slapeloosheid, ijlen in den slaap pf in de koortshitte, drooge tong en sterken dorst aan- kondigt en niet zelden niet ligte trekkingen in de pezen van de spieren der hand verbonden is. Deze toestand is! of alleenlijk in de Arerheffing waar Ie nemen, of ten minste in dezelve het meest in het oog loopend, verdwijnt meestal weder , wanneer de scheidingen beginnen , en daardoor de ziekte gunstig wordt beslist. Men noemt dezen toestand status subnervosus , en men moet eene koorts, waarbij deze slechts als voorbijgaande wordt opgemerkt , niet met pene werkelijke zenuwkoorts verwarren , daar de ziekte zelve haren zetel in het vatenstelsel heeft, door dit ge- scheiden, en het zenuwstelsel slechts weinig in den kring der ziekte wprdL betrokken. §. 32. Een ander geval is het, wanneer de ziekte in het zenuwstelsel zelf haren hoofdzetel heeft ingenomen , hier doen zich de zenuwverschijnselen met het karakter van zwakte immer meer en meer voor • het vatenstelsel is in zijne werkzaamheden immer meer en meer verhinderd , zonder de ziekte alleen op zich te kunnen nemen en te schei- den ; er vertoont zich dan eene koorts van een ongewoon , meer of minder streng aanhoudend verloop , waarin het ze- nuwlijden den boventoon heeft, met ware levenszwakte , onderdrukte werkzaamheid der vaten , maar zonder ontmen- ging , ontbinding des hioeds. Zulke koortsen noemt men zenuwkoortsen [febres nervosae ) ; hun hoofdkarakter is storing van het zenuwleven , welke zich zoowel in de ijlhoofdigheid en zinsbegoochelingen, als in de krampen, de spoedige vermoeidheid en groote verzwakking, en ook einde- lijk in den gebrekkigen invloed van hel zenuwstelsel op liet vormende of onderhoudende leven , in de wanorde der afscheidingen, in liet spoedig afnemen des ligchaanis en in de moeijelijk plaats hebbende scheidingen vertoont. Van- daar verschijnt zwakte als een zoo in het oog loopend ver- schijnsel der zenuwkoortsen. §. 33. De zenuwkoortsen komen zeldzamer eenvoudig dan als afgeleid voor; zij ontstaan dikwijls uit andere koort- sen (gastrische, galachtige, ontstekingachtige, exanthema- tische, zinkingachtige, slijmachtige enz.) of paren zich aan tusschenpoozendc koortsen en chronische ziekten. Den overgang van andere koortsen in zenuwkoort- sen , de verandering van het bestaande ziektekarakter in liet zenuwacklige heeft men te vreezen bij zwakke, uitge- putte, door psychische invloeden neergedrukte personen, bij het vrouwelijke geslacht meer dan bij het mannelijke , bij bejaarde en zeer jonge menschen eerder dan in den vol- wassenen leeftijd, bij längeren duur der ziekte, bij zeer verzwakkende behandeling , bij beerschende zenuwachtige epidemieën. Vooral heeft men reden om dit te duchten, wanneer de krachten reeds van den aanvang af zeer ge- riug waren , of in het verloop der ziekte buitengewoon zinken , bet hoofd zeer bezwaard is , de zieke op vragen aan hem gerigt verkeerd of zeer langzaam antwoordt, zeer vergeetachtig is, wanneer er niet alleenlijk slechts gedu- rende de verheffing en in den slaap , maar ook in de re- missie en den vollen wakenden toestand zinsbegoochelingen, ijlhoofdigheid, kramptoevallen plaatshebben, wanneer de ty- pus der koorts ongeregeld wordt, of zich geheel en al omkeert, de scheidingen wegblijven, te gering en onvol- komen of van eene geheele ongewone geaardheid zijn , wanneer er na deze geene verligting voor den lijder volgt, maar zijne toestand ongunstiger wordt, wanneer de huid droog, gespannen, heet, of zacht, koud en met overvloe- dig zweet bedekt is, de pis donkerrood, bruin en melk- achtig, of waterhelder zonder wolk en bezinksel zich ver- 'toont, de tong hoogrood, zuiver en droog, of bij deze droogheid met een bruin beslag bedekt schijnt, de dorst toeneemt en ook in het afnemen der koorts voortduurt, de pols klein , hard, ligtelijk weg te drukken is en immer menigvuldiger wordt en slechts in de verheffing eenigzins vrijer en voller wordt. Over het algemeen zal de geheele overgang in den zeuuwachligen toestand zich daardoor kenbaar maken, dat de tijd der koortsvermindei iug zich alsdan als bet ongunstigste, meer met zcnuwachlige toe- (58 ) vallen gepaarde tijdperk voordoet, terwijl gedurcfide de jverheffing , door de aanprikkel ing van het vatenstelsel iu dezelve plaats grijpende, sommige zenuwachtige verschijn- selen verdwijnen ol zachter worden. Wanneer echter slechts de (§. 31- vermelde) voorbijgaande status subnervosus be- staat, vertoonen zich de zenuwacklige verschijnselen bijna alleenlijk gedurende de verheffing en laten de remissie ge-r noegzaam daarvan vrij. Bij exantkemaliscke koortsen (uitslagziekten met koorts) wordt de overgang in den zeninvachligen toestand, behal- ve door bovengenoemde teeltenen, nog door bijzondere ver- anderingen aan den uitslag aangeduid: de uitslag verdwijnt plotseling , somwijlen bijna zonder eenig spoor na te laten, van de huid , onder een gelijktijdig algemeen gevoel van verergering, of de uitslag wordt wankleurig, bruinachtig, blaauwachtig , zwartachtig, of zijne verdere ontwikkeling wordt plotseling gestuit , hij vult zich niet , en vormt zich niet tot zijne volkomene gedaante. Daarbij vertoont zich cene nieuwe koorts , dikwijls met eene toenemende boos- aardigheid der plaatselijke toevallen (b. v. der keelontste- king, van den hoest enz.) of met gevaarlijke ziekleverplaat- singen verbonden. Bij zinkingachtige en slijmachtige toestanden w'ordt de fluimlozing moeijelijk of staat geheel en al stil, de slijm wordt taai, hangt vast aan de tong en de mondholte, wordt kleverig, glasachtig, dikwijls bruinachtig gekleurd en slechts weinig schuimend ; de ademhaling wrordt zeer moeijelijk , reutelend , rogchelend. Bij gastrische en galachtige toestanden zijn tevens eene ongewoon sterke pijn in het achterhoofd of in het voor- hoofd, opzetting van winden ( jneteorismus ) in den onder- buik, hevig braken, uitpuilende, niet verligtende, moeijelijk te bedaren ontlasting of doorloop de aankondigers van eenen beginnenden zenuwachtigen toestand. §. 34. Beeds in den voorbijgaanden status subnervosus, maar vooral in den bovenbeschrevenen overgang van an- dere koortsen in de zenuwkoorts laat zich een dubbele toestand onderscheiden , in zoo verre nu eens meer eene opwekking ( exaltatio ) , dan meer eene onderdrukking (de- pressio) den voorrang heeft. Aldus ontstaat de opgewekte, erethistische en trage, onderdrukte, torpide toestand (sta- tus versatilis et stupidus ), welke beide toestanden zich in de ontwikkelde vormen der zenuwkoorts duidelijk als el- kander tegenovergesteld en wezenlijk onderscheiden \ei- ( 59 ) looncn. Daar deze onderscheiding niet slechts ziektekun- dig en volgens de kenteekenen te bewijzen, maar ook ten opzigte der voorzegging en genezing van belang is, be- schouwen wij de wezenlijk volkoincne zenuwkoorts volgens deze twee hoofdverscheidenheden als 1 .) Zenuwkoorts met crethismus ( febris ner-' vosa versatilis) ; 2) Zenuwkoorts met torpor (febris nervosa stupida ) ; onder welke beide vormen de hcete zenuwkoorts gewoon- lijk verschijnt; tegenover de hecte staat de slepende zenu w koorts (febris nervosa lento), welke wij echter meer als tot de uitterende ziekten behoorende beschouwen, dewijl wij zc daar tegenover de uitterende (hectische) koorts kunnen stellen. ai) febris nervosa versatilis. §. 35. De zenuwkoorts met verhoogde gevoeligheid en onregelmatige prikkelbaarheid komt zeldzamer oorspronke- lijk, dan afgeleid voor en heeft in het eerste geval, dan eens meerdere , dan weder mindere , dikwijls weken lang aanhoudende voorboden. Daartoe behooren tegenzin in de gewone bezigheden en vermaken, veranderde, meestal ge^ voelige , ontevredene en zeer veranderlijke gemoedsstem- ming, matheid, gestoorde slaap, zwaarte in het hoofd, duizeligheid, hoofdpijn, afwisselende warmtegraad der huid, gestoorde eetlust en spijsvertering. De koorts zelve is onduidelijk nalatend (remitterend) met eene onbepaalde, meestal des avonds invallende verheffing, eenen zeer menigvuldigen , kleinen , zwakken , ligtelyk weg te drukken pols, van eene zeer veranderlijke, meest weekc, in de verheffing dikwijls harde, gespannene geaardheid. Daarbij is de huid droog, gespannen, heet, of ook slap, fletsch, koud, niet zelden gedeeltelijk met zweet en rim- pels bedekt , dikwijls van eenen afwisselenden warmtegraad, die met het gevoel van den lijder zelven meestal in tegen- spraak is. De pijn en zwaarte in het hoofd nemen toe, de zintuigen worden bovenmatig scherp en gevoelig , er ontstaat drukking en pijn in de oogen , suizing der ooren , hevige duizeligheid en in het algemeen een vreem- de, opgewondene toestand, zoodat de zieken veel en over zeer verschillende onderwerpen spreken , juist in de ver- heffingen niet ziek zijn willen, uit het Led springen , tot ( <*>0 ) lninne bezigheden en gewoonten zich gereed maken, lag- clien, schreeuwen, gebaren maken, ongemeen haastig en afgebroken spreken en eene groote praatzucht met verwar- ring der gedachten vertonnen ; de slaap ontbreekt dikwijls geheel, of is zeer onvolkomen en afgebroken. Evenwel is, trots deze opgewektheid in de wijze van handelen, de zwakte duidelijk merkbaar. De zieken houden eene bewe- ging niet lang vol, zijn in de tusschentijden nilgeput, maken voortdurend langere verpoozingen , kunnen zich niet rustig in het bed oprigten of eene wijl opzitten, slechts haastige bew'egingen roet hevige inspanning gelukken voor eenen korten tijd; liggen zij eene wijl bedaard en uit— geput te bed, dan zinkt het hoofd zijwaarts of op de borst neder , het bovenlijf zakt naar het voeteneinde van het bed af, de knieën zijn gebogen en naar hoven gerigt, de dijen tegen elkander gesloten; de ligging op den rug is de meest gevvone ; hij het opligten is het ligchaam zwaar cn werkt niet mede. Dc scheiding der ziekte heeft plaats tussclicn den ze- renden en veertienden dag, niet zelden nog later, onder eenen, voor de eersle maal weder gerusteren, ongestoorden, dikwijls tamelijk langen slaap, waarna de lijder eenen vrije- re n , natuurlijken blik en een beter bewustzijn vertoont; bij oordeelt nu juister over zijnen toestand, gevoelt zich hoogst mat en uitgeput, klaagt over pijn in de aangedane doelen enz. Daarbij komt een algemeen, warm, dampend zweet, dat met eenen natuurlijken toestand der huid ver- bonden en niet te overvloedig noch te uitputtend zijn mag, De pis neemt thans cenc troebele en meer verzadigde ge- aardheid aan , er vertoont zich een wolkje en mede ook wel eenig bezinksel. Daarbij komen somtijds rijkelijke, hevig stinkende stoelgangen , welke den toestand verligten; uitslag aan den mond en den neus; slijmafscheiding enz. De tong wrordt vochtig en zuiver, de dorst neemt af; de eetlust herstelt zich ; de krachten nemen zeer langzaam toe. De beginnende herstelling kan wel maanden lang aan- houden. Somwijlen bemerkt men ziekteverplaatsingen naar de okscl- en liesklicren , naar de oorklier , de ballen en dergelijke klierachtige organen ; er ontstaan opzwellingen , verhardin- gen , veretteringen in dezelve, die dikwijls lästigen aan- merkelijk genoeg zijn, maar het zenuwstelsel evenwel be- vrijden , de algemeene ziekte helpen scheiden Veel on- gunstiger zijn de ziekteverplaatsingen naar de hersenen en het ruggemerg, uitzweeting, uitstorting, verandering van zelfstandigheid in deze deelen , welke zwakte van het ver- stand, simpelheid, blindheid, doofheid, verlamming, kram- pen ten gevolge hebben, of ook als beroerte den dood ver- oorzaken. De zw'akte bereikt dikwijls zeer booge graden, gaat in eenen uittorenden toestand, de koorts zelve in eene slepen- de zenuwkoorts over. De dood heeft in de fehris nervosa versatilis mede wel op de boogie der ziekte plaats , deels door toevallen van beroerte en hersenvliesontsteking , deels door de hevigheid en belangrijkheid van den zenuwachligen toestand zelven , als ware het door plotselijke en algemeene verlamming. Vertonnen zich de verwachte scheidingen niet of niet be- hoorlijk en met verligting, is het zweet koud, rijkelijk, kleverig, en slechts op sommige plaatsen des ligchaams aan- wezig, wordt de ademhaling kort, reutelend of rogchelend, kan de slijm slechts moeijelijk of in het geheel niet uit de ( 62 ) keel en den mond verwijderd worden, wegens beginnende ver- lamming der Juchtwegen, vallen de trekken van het aangezigÉ gedurig meer cn meer in en doen cr zichblaauwachtige, on- regelmatige vlekken aan de lippen, den neus, de wangen op, dan sterft de lijder weldra onder toenemende koude der huid, vlokkcnlczen en zeer kleinen cn menigvuldigen (draad- vormigen) pols , terwijl de dood somwijlen nog door eenige oogenblikken van een vrij bewustzijn en helderheid van geest wordt voorafgegaan. §. 36. De ver w ij derde oorzaken der fehris nervosa versatilis hebben dikwijls reeds als aanleg hunnen grond in een zwak , prikkelbaar en zenuwachtig lichaams- gestel en in het bloedrijke temperament, minder in het Jdilegmatische. Groote gevoeligheid met geringe tcrugwer- ting, overwigt van de werkzaamheid der zenuwen over die der vaten en de voeding, overwigt van den geest bovenliet ligchaam geven, benevens eenen teederen ligchaamsbouw , geringe levenswerkzaamheid, bleeke gelaatskleur, die ze- nuwachtige gesteldheid te kennen , welke menigvuldiger hij het vrouwelijke geslacht dan bij het mannelijke wordt op- gemerkt. Dikwijls is deze constitutie aangeboren, of ver- kregen door eene te vroege ontwikkeling der geestvermo- gens bij kinderen , waardoor de ontwikkeling des ligchaams naar evenredigheid terug blijft ; door eene vertroetelde , eene naar geest en ligchaam weekelijke opvoeding, over- drevene ontvlamming der verbeeldingskracht , te veel le- zen , overdrevene gevoeligheid , ongewone en de krachten overtreffende inspanning van den geest. De aanleg tot ze- nuwkoorts wordt voorts bevorderd door de ontwikkelings- tijdperken des ligchaams , de belangrijke afwisselingen in den leeftijd, aandoeningen en hartstogten die eenen tijd lang hunnen invloed uitoefenen, als: kommer, zorg, toorn, verdriet, onbeantwoorde liefde, onbevredigd ver- langen van allerlei aard ; vervolgens verzwakking en uit- putting door ontberingen, buitensporigheden, groote in- spanningen, bloedvloeiingen, ontlastingen, miskraam, kraam- bed , enz.; insgelijks het bovenmatig genot van geestrijke dranken , vooral Van brandewijn , of van warme dranken : koflij , thee enz.; voorts behooren hiertoe epidemische, endemische invloeden, zoo ook die van de luchtstreek en den dampkring, voor zooverre van tijd lot tijd de lieer- schende ziektegesteltenis zenuwachtig is, deels vochtige landstreken, vooral vlakke kusten en diepe dalen, vochtig weder, zuiden- cu zuidwestenwinden met aanhoudenden Ligen stand van den barometer de zenuwkoorts mcnigvnl- diger veroorzaken dan anders. Vormt zich de ziekte niet reeds uit den verhoogden aan- leg van zelve, dan zijn er tot haar ontstaan slechts geringe gelegenheid s-o o r zake n noodig , b. v. misslagen in den leefregel, verkoeling, psychische indrukken: schrik, toorn, hevige ontsteltenis enz. Ook werken sommige der genoemde aanlcidende oorzaken dikwijls zelven als gelegen- heidgeveude: h. v. invloeden uit luchtsgestel en landstreek voortkomende , voor hen , die daaraan niet gewoon zijn. Voor de afgeleide, uit andere ziekten ontstaande zenuw- koorts komen behalve sommige der bovengenoemde invloe- den nog in het bijzonder in aanmerking: gebrek aanschei- dingsw'erkzaamheid in het algemeen , onvolkomene , onre- gelmatige, gestoorde scheidingen, ziekteverplaatsingen naar de hersenen , ongeschikte , vooral te verzwakkende behan- deling, te warme verzorging, onzuivere lucht van de zie- kenkamer, aanwending van verdoovende middelen in te groote mate, aanmerkelijke en vergeefsche uitputting der natuurkrachten. De ontstekingkoortsen , plaatselijke ont- stekingen , gastrische en galachtige koortsen gaan het meeste in de febris nervosa versatilis over. §. 37. De voorzegging is in vergelijking met de ontstekingkoorts, de zinkingkoorts, de rheumatische, gas- trische en goedaardige tusschenpoozende koortsen ongun- stig; gunstiger is zij in vergelijking tegen de torpide en slepende zenuwkoorts. De zwakte , welke een hoofdkenmerk van de zenuw- koorts uitmaakt, de scheidingen verhindert, het regelma- tig verloop stoort en hij eenigen duur der ziekte zeer snel toeneemt ; de omstandigheid , dat het voornaamste stelsel in het ligchaam , het zenuwstelsel , vooral is aangedaan , is hij zenuwkoortsen immer oorzaak van eene ongunstige voorzegging; en dat hij de febris nervosa versatilis de krachten niet zoo zeer zijn verminderd, ca het zenuwstel- sel minder aangedaan is , veroorzaakt hier in verhouding tot de andere zenuwkoortsen eene betrekkelijk gunstigere voorzegging. Daarom is voor personen die voorheen reeds verzwakt waren oi uit. den aard zwak zijn , kraamvrouwen , kinde- ren , grijsaards de voorzegging ongunstiger ; eveneens hij zoodanigen , wier zenuwstelsel voorheen reeds geleden had, zoo als hij aanhoudenden invloed van nederdrukkende har is* ( ß4 ). toglen, bij dronkaards , onanisten, cn hen die vrocgC? reeds aan zenuwziekten hebben geleden. Moe meer de verschijnselen in het verloop der zicklé Kwakte ie kennen geven en aanduiden dat het zenuwstel- sel bij voorkeur is aangedaan , boe meer de ziekte reeds van den aanvang af met moedeloosheid, neèrslagtigheid , vrees voor den dood gepaard gaat, of hoe minder de zie- ke van zijnen waren toestand gevoelt, hoe heviger, on- stuimiger de ijlhoofdigheid is, hoe meer zij met krampachtige toevallen (kaakkramp, peeshuppcling, hik enz.) ofinet gedeel- telijke verlammingen vergezeld gaat, hoe meer dc gelaats- trekken veranderd, ingevallen zijn, hoe vreemder de op- slag des oogs en dc spraak wordt , des te geringer wordt de hoop op eenen gelukkigen uitslag. Groote zwaarte, moeijelijke beweegbaarheid des ligchaams bij het opligtcn , nederzakken van bet bovenlijf naar het benedeneinde van bet bed, ruim zweet en doorloop, on- willekeurige ontlasting van den pis en den stoelgang, over- gang uit liet opgewekte in bet neêrgedrukte karakter,- scheele, ongelijke blik, opgeblazenheid, spruw, gierstuit- slag , blutsvlekken, onvermogen om de tong uit te steken, liet vergelen deze weder terug te trekken, onvermogen om. te slikken, kleine, zeer menigvuldige, draadvonnige, onge- jijke pols, slaapzucht, vlokkenlezen cn dergelijke toevallen geven eenen nabijzijnden doodelijken alloop te kennen ,- waarbij men voorzeker niet op een of ander verschijnsel alleen vertrouwen moet , maar slechts op de vereeniging van alle in overeenstemming met de oorzaken. Ook moet men zich door een bestaanden toestand van opgewekt- heid, die deze erelliistiscbe zenuwkoorts eigen is, niet la- ten misleiden ten opzigte van den graad der werkelijk be- staande zwakte. Gunstiger wordt de voorzegging, wanneer bet bewustzijn vrijer , niet geheel onderdrukt is ; wanneer de lijder weet en toestemt, dat bij wezenlijk ziek is en nogtans geene bijzondere vrees voor den dood, geene kleinmoedigheid verraadt ; wanneer de ijlhoofdigheid met de heldere oogen- blikken in eene niet te ongunstige verhouding afwisselt ; wanneer de zieke zich zelven nog eenigzins helpen , zelf drinken en opgerigt in bet bed zitten kan, zonder terstond duizelig te worden en in een te zinken, \oorts wanneer tegen den zevenden dag de tong vochtiger , de dorst ge- ringer, de huid matig warm en vochtig, de slaap geruster wordt, de pols zich verheft, uitslagen, opzwellingen der t 05 ) klieren , gezwollen op niet gevaarlijke plaalscn en tan triëè te grooten omvang zich vertoonen ; winneer in het alge-» meen de scheidingen regelmatig, behoorlijk en met verlig- tiug plaats hebben. Dativ de overga ng in herstelling zeer langzaam voortgaat; de krachten slechts zeer langzaam toenemen , zoo kan zelfs na den afloop der scheidingen de voorzegging niet over ijhl te gunstig gemaakt worden. §. ÖS. Dij de behandeling der fehris nervosa ver - satilis moet men allereerst trachten te ontdekken, of men een geval van oorspronkelijke, van afgeleide, of Van zämen- gestclde zenuwkoorts voorheeft, en in de laatste gevallen ■wel zijne opmerkzaamheid op de oorspronkelijke of bege- leidende ziekte rigten , wier behandeling op eene gepaste wijze met die der zenuwkoorts moet gepaard gaan. Ove- rigens is de behandeling der zenuwkoorts Zoo moeijelijk door de noodzakclijke vereeniging van zeer uitecnloopende aanwijzingen en eischen , door de dikwijls zeer misleidende gesteldheid van den ziektetoestand , door de noodzakelijk- heid van snel en zeker de juiste wijze te treffen, daar eert misslag slechts zelden weder goed gemaakt kan wórden , dat bet practisebe talent en de ware kunst van den ge- neesheer nergens meer, dan bij deze ziekte kan uitkómen. §. S9. J. Geruststelling van den lijder, verheldering varf' het gemoed door het verwijderen van die ongunstige invloeden, welke kommer, zorg en dergelijke stemmingen moesten te weeg brengen, of ten minste door vriendelijke vertroostende toespraak , terughouden van ongelukkige be- tagten, opwekking der hoop enz. is bet eerste, waar- voor de geneesheer te zorgen beeft , voor zoo verrei bet in zijn vermogen is. De kamer moet rein en niet te helder zijn , dikwijls verdragen de lijders nóch dag-* licht noch kaarslicht , en dit mo'et naar den graad van de gevoeligheid des lijders gematigd worden ; de warmtegraad zij meer koel dan warm, de lucht zij zoo rein mogclijkem worde dikmaaïs verwisseld , de tegenwoordigheid van men- schen bepale zich lot weinige , den zieke niet onaange- name personen ; hij zelf moet zoo weinig mogelijk tót spre- ken en denken gevergd worden. De spijs worde naar den eetlust en den toestand vari opgewektheid des lijders en naar zijne Vroegere gewoon- ten ingerigt; overigens moet zij ligtèlijk verteerbaar, niet Verhit- tend , maar voedend en verkwikkend zijn en sléchts bij geringe hoeveelheden gegeven worden. Goed bereide , niet 5 C CG ) vette, dunne bouillon van gevogelte; kalis- en rundvleesch; sago niet wijn, cijeren , gelei van hartsboorn en dergclijkc spijzen zijn liet verkiezelijkst ; vleesch zelf zal ten minste in de eerste tijdperken en op de hoogte der ziekte noch verlangd , noch mede in de meeste gevallen gegeven kunnen worden; en wel des te minder, naarmate de graad van opgewektheid grooter is. Jiigcleitle vruchten worden moeijelijk verteerd, bederven de eerste wegen en veroorza- ken lig te lijk de hier zoo zeer te vreezen bovenmatige ontlastingen. Tot drank zijn het meest geschikt: afkook- sel van brood met citroensap , gerstewater met azijnho- nig of met wijn, zuiver water, water met wijn, enz. De hoeveelheid drank moet om de reeds opgegevene re- denen niet te aanmerkelijk zijn. II. Tot de gevaarlijkste verschijnselen in zenuwkoortsen behooren de bovenmatige ontlastingen, die zel- den kritisch , meestal moeijelijk te stillen , uitputtend en zeer ongunstig zijn. De tijd, waarin zij voorkomen, de verligting , die voor den lijder daarop volgt , de hoedanig- heid en hoeveelheid der ontlaste stof zal ons over de mo- gelijke scheidende eigenschap gemakkelijk inlichten ; de Symptomatische buikloop vordert klisteren van stijfsel ( dr. i.) met of zonder Laudanum liq. (gtt. xii — xx) , drooge aro- matische omslagen of meermalen verwisselde warme doe- ken over den geheelen onderbuik ; inwrijvingen op denzcl- ven van Balsam. Opod. met Laudanum ; wrijven der huid met dooi'warmd flauel ; inwendig zaadmelken , Tinct. fihei aquosa met amandelolie , Rheum in kleine giften , aftrek-i seis van y/un/cawortel , Pulo. Dooeri , Opium , voor zoo verre deze middelen noodig zijn en zich met de overige geneeswijze verdragen. Opgezetheid (meteorismus) ontstaat somwijlen uit aandoening der buiksingewanden en aanwezigheid van lucht, uit de werking der aangewende prikkelende geneesmidde- len , somtijds uit ontsteking of kramp des onderbuiks zel- ven , somtijds uit groote zwakte en ontbinding of gebrek- kige menging der vochten , en vordert diensvolgens dan eens windbrekende middelen ( carminativa ) en weekma- kende, krampstillende klisteren (van Cbamomillen, Valeriaan, j4sa fcetidd), dan eens inwrijvingen van warme olie en Opium op den onderbuik, dan eens blaartrekkende midde- len op dcnzelven, dan eens verzachtende, dan eens aro- matische omslagen enz. Inwendig komen aftreksels vaa Pepermunt ? Valeriaan enz. te stade. Zweet, 'wanneer dit bovenmatig en van cenen iiifput- tenden aard is, vordert laauwe wasschingen der ljiiid met azijn , die daarna zorgvuldiglijk wordt afgedroogd en ge* Wreven ; inwendig liet gebruik van delfstoffelijke zuren, aftreksel Van Salvia enz. Pisop stopping komt somtijds als gevolg der aange- wende blaartrekkende middelen, van de Campher cn der- gelijke, somtijds reeds ten gevolge van den krampachtigen toestand voor, wordt liglelijk veronachtzaamd, vooral bij gelijktijdigen meteorismus, en kan tot de gevaarlijkste om- standigheden aanleiding geven ; men wende daartegen verzachtende omslagen en zalven op de schaamstreek of inwrij vingen van Linimentum (volatile ?) met Opium in de streek der nieren aan , in dringende gevallen wordt de catheter gevorderd. S p r ii w vereischt herhaalde reiniging van den mond met versch water of met aftreksels van Salvia en Serpil- lum , waarbij men azijnhonig, Extr Myrrhae enz. voegen kan ; de zieke is zelden in staat , zelf zich den mond te spoelen , en moet dit daarom dikwijls door andere perso- nen met behulp van ingedoopte linnen doeken, die men om den vinger windt, geschieden. Doorliggen, smerten wordt dikwijls veroorzaakt door onreinheid des ligchaams of van het linnengoed , door slechte of slecht gemaakte bedden met ongelijke plaatsen en plooijcn. Yeel nut daarentegen oefenen het baden en wasschen uit, reinheid en zorgvuldige wisseling van het bed- en lijflinnen , en het uitspreiden van eene bereide huid op het bed. De aangedane plaatsen worden aanvankelijk met koud water, of met water en wijn gewasschen , met schijijes citroen belegd, later geschieden de wasschingeö met verdund Loodwater ; zeldzamer zal men Loodzalf noodig hebben. Plaatsen in versterving overgegaan ver- eischen eene bijzondere behandeling. LU. Den ziekteverwekkenden prikkel van het zenuw- stelsel af te leiden , de gezonkene krachten te herstellen , de scheidingen te bevorderen en te leiden , is na de be- handeling der misschien aanwezige oorspronkelijke ziekten, de hoofdbezigheid van den geneesheer. Daarom zijn de blaartrekkende middelen , vooral dé Spaansche vliegen en mosterdpappen van groot nut. Men legt deze in den regel des te meer van het hoofd verwij- derd, naarmate de toestand meer opgewekt {erethistiscK) is, (bij onderdrukten [torpiden] toestand aan het hoofd (GS) /elf), (Ierh.nl vc aan ilc voetzolen, kuilen, < I i jnn armen \ den nek, <h* korst, en wisselt daarbij met <le beneden- waarts gelegene ]>laalscn al'; men geelt de voorkeur aan de mosterd pappen (lijn mosterdzaad niet zuurdeeg en goeden wijnazijn, of nog liever alleen met warm water zonder azijn) , wanneer de werking spoedig wordt gevorderd ; de Spanusehevliegplcistcrs dan, wanneer deze minder snel ver- cischt wordt ; want de werking der laatsten volgt langza- mer, oefent haren invloed dieper , aanhoudender en in hoo- gcre male uit dan de mosterdpappen. Somtijds is het noo- dig, de Spaanschevlicgplcister te versterkeu door het ]>e- strooijen met Spaanschcvlicgpocder , of door de huid op de hedocldc plaatsen eerst met Tr. Cantharid. in te wrij- ven. Men hoede zich de blaartrekkende middelen te lang te laten liggen, of te diep te laten etteren; want er ont- staat dan liglelijk versterf. Hiernevens dieuen prikkelende hand- cu voetbaden , wanneer zij gebruikt kunnen worderr. liet droppelen van Zwavelacther op den hartkuil, het was- schen dcszelfs met Sp. Sur pi lli of Anthos is tevens een op- wekkend en van het hoofd allcidend middel. Algemcenc laauwe baden werken bedarend, bevrijden liet hoofd, wekken de werkzaamheid der huid op, en moeten niet verzuimd worden , waar dc omstandigheden van den lijder hot loelalcn ; de arts zelf echter moet daarbij tegen- woordig zijn en dc werking van het had zorgvuldig waar- nemen. Van groot gewigt zijn wasschingen over het geheele Iig- chaam of ook sleclits op sommige doelen (de horst, de le- dematen enz.) met goeden echten wijnazijn , voor de helft of een derde met warm water vermengd. Deze laauwe azijmvasschingen hebben eene afleidende en opwekkende werking tevens en worden des te meer gevorderd, hoe fletscher en onnatuurlijker in het algemeen de toestand der huid is. Men kan ze dagelijks meermalen herhalen en be- nevens de baden en blaartrekkende pleisters met nut aan- wenden. Slechts moet de zieke daarbij zorgvuldig tegen verkoeling bewaard cn na de wassching met doorwarmde doeken afgedroogd worden. Koude wasschingen moeten dan onverwijld worden aan- gewend , wanneer hij hoogst zenuwachtigen toestand de huid droog, heet, perkamentachtig gespannen en zonder neiging lot scheiding blijft. Men laat daartoe den lijder oulkleed in eene drooge wan plaatsen , maakt de begielingen langs den nek naar beneden cn legge den zorgvuldig weder af- ( GO ) gedroogde ii lijder in een zuiver, matig gewarmd bed met bel hoofd verheven. Het is och Ier raadzaam , eerst de proef met gedeeltelijke koude wasschingen' te nemen en na liet zorgvuldig waargenomen gevolg de verdere handelwij- ze in te rigten. Tot inwendig gebruik dienen in den beginne de aftrek- sels der Flor. Chamom.vnlg ., der Radix Calami aromatici en Caryophyllatae , later aftreksels van de Radix Valerianae, Angelicae , Serpentariae , der Flor. Arnicae, de Camp her in poedervorm of in zaadmelkcn of olieachtige mengsels; tegen het kritisch tijdperk voegt men bij deze middelen dc Rad. fpecacuanhae in verdeelde giften , den Liquor C. C. succinatu * , de acthcrsoortcn , waarbij men dagelijks voor- al op ontlasting behoort te letten. Bij eenen toestand van groote prikkeling zonder ontsteking of aanwezen van on- reine stoffen in de eerste wegen is Opium in den vorm van poeder {gr i pro dosi), of het Pulv. Doveri in gepaste giften het geschiktste middel. Moschus eveneens in poe- dervorm {gr. ij. en daarboven pro dosi ) is des te ver- kieslijker , naarmate de zenuwverschijnselen meer de over- hand nemen, het bewustzijn meer verloren gaat, hoe meer wezenlijke stuipen , sidderen , peeshuppcling en verdooving in de plaats der enkelvoudige ijlhoofdigheid treden , en hoe barder, krampachtiger daarbij de pols is. De Campher (gr. i — üj pro dosi ) daarentegen dient bij eenen meer wec- ken, kleinen, zwakken, sidderenden pols, bij groote mis- moedigheid ,• wceke , slappe huid , neiging tot eenen rot- achtigen toestand, alle gemis van scheiding; in geval van aanwezige ontsteking moet zij voorzigtig worden toege- diend. Dc bovengemelde wortels doen hier naar de bij- zondere hoedanigheid van het ziektegeval en volgens- de hoeveelheid van aetherische olie en tonische bestanddeelen hunne dienst; waaronder de Calamus en Caryophyllata bet minste vlugtig prikkelend , meer versterkend werken , en daarom voor dc hoogte van den zenuwachtigen toestand minder geschikt zijn ; de Valeriaan komt meer met den Moschus overeen , dc Angelica en Serpentaria, naderen meer de Campher; de Flores Arnicae echter hebben meer eene eigendommelijke werking, vooral tot de huid en den onderbuik zich bepalende. Als oorspronkelijke en vergezellende ziek- ten komen ontstekingachtige, gastrische en zinkirigaclitige voor en vereischen eene behandeling in verband met de zenuwkoorts. Ontstekingen van sommige organen ( ™ ) verlangen eeno meer plaatselijke clan algemcenc , eene meer ftfleidende dan ontstekingwerende behandeling. Daarom verdienen plaalselijkc bloedontlastingen en blaartrekkende middelen den voorrang boven aderlatingen. Gastrische toestanden vorderen meermalen braakmiddelen , zeldzamer g (voerende middelen , daar genen ook voor den zenuwach- tigen toestand, nuttig zijn, deze door verzwakking ende moegelijk te stillen ontlastingen dikwijls gevaarlijk worden. Daarom geeft men in zenuwkoortsen in het algemeen liefst braakmiddelen , en wel dc Ipecacuanha alleen , zonder bij- voeging van Braakwijnsteen; gaat de koorts met eenen ont- stekingachtigen toestand der longen of van de hersenvlie- zen gepaard , zijn zij echter tegenaangewezen. Yan cntlas- tingsmiddelen maakt men bij gastrischen toestand met dui- delijke aandrang {tur gescent ia) naar beneden en bij gelijk- tijdige tegenaanwijzing der braakmiddelen gebruik ; Rheum met Calomel , Glauberzout , Bitterzout verdienen meestal de voorkeur wegens hunne zekere , weinig verzwakkende werking. Zinkingen vereischen het gebruik der ver- zachtende en oplossende fluimloozende geneeswijze, Sal am~ moniaci , Sulphur aurat. Antimonii , Kermes, Phellan-. drium enz. Yan den tijd af, dat de scheidingen behoorlijk plaats vinden en eene blijkbare beterschap in den toestand ten gevolge hebben, is het noodzakelijk, de eigenlijke neroina langzamerhand te verminderen en eenen gepasten overgang tot de tonische middelen te maken. Tot dit doel zijn voor- al geschikt de Angelica , de Calamus, de CaryopJu/llata, en van hier kan men ter regtertijd opklimmen of tot die middelen, welke de spijsvertering opwekken (Cascarilla , Rheum , Quassia coet), of tot de eigenlijk tonische midde- len (Kina, ijzerbereidingen), naarmate meer eene bijzon- dere zwakte der spijsverteringswerktuigen of eene algemeeno zwakte van het vaten- en spierenslelsel de overhand heeft. Het overige zal , bij behoorlijk ontzien der krachten en ge- schikte behandeling der naziekten , het genot van de vrije lucht en eene goede spijs volbrengen. h) Fchris nervosa stuplda. §. 40. Hoewel de zenuwkoorts met verminderde gcvoc-* ligheid meermalen oorspronkelijk voorkomt, zeldzamer uit andere ziekten ontstaat, neemt men dezen vorm echter niet zelden in verbinding met andere ziekten (zinkingen, ontsteking ( 71 ) gen, gebrekkige menging des bloeds enz.) waar. Ook is zij die- gene, welke langer aanhoudt, mot grootcr gevaar dreigt en tot een dieper heerschend lijden des zenuwstelsels doet besluiten. 