VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
ter deezer Brieven, met melding van derzelver Inhoud , waar- by ook nog komt die van eenige andere Handfchriften, uit de Boekery van Erasmus, der geleerde Waereld den dienst ge- daan, van haar dien Schat te leeren kennen. — ‘Fen dee- zen einde heeft hy aangetekend, door wien de Brieven ge- fchreeven zyn, (welke Perfoonen hy gemeenlyk kortlyk ten aanzien hunner waardigheid, enz. aanduidt ;) verder, van waar en wanneer dezelven gefchreeven zyn; als mede hoe ze aan- vangen, en welke onderwerpen ze behelzen. Klaar heidshaive zullen we zyne melding van den hier eerstgenoem- den Brief plaatfen. Ao. 1520 Jacosr WIMPHRLINGI , Schletfladienfis, Theologi & Historici eel. Æx Schiesftadio, Esto miki. Incipit: Opto Herasmum meum fore longevum. Dicit de hominum erga fe iniquitate; de fua fpe vitæ melioris ; de folatio, ex Erasmi libris capiendo. Op eene dergelyke wyze maakt de Hoogleeraar alle deeze byeenverzamelde Brieven kennelyk, en fchikt dezelven in ee- ne agtervolgende jaarordes ’t welk hy ook met betrekking tot de andere bovengenoemde Handíchriften in ’t oog houdt. Daarbenevens vindt menu, tot meerder gemak, aan ’t einde van dit Gefchrift, nog een Alphabetisch Naamregister van de Schryvers, met aanwvzing, waar van derzelver Schriften, in de gemelde jaarorde geplaatst, gewag gemaakt is. Hierdoor verleent de Hoogleeraar Burfcher den oefengraagen gelegenheid, om na te gaan, hoe veele byzonderheden in dee- ze tot nog verborgen Papieren gevonden worden; waarvan ze, by tyd en wylen, ter ophelderinge van het voorgevallene, ge- duurende de jaaren 1520—1535, (ftaande welk tydverloop deeze Brieven gefchreeven zvn,) een nuttig gebruik zouden Kunnen maaken. Wy twvyfelen niet of de Hoogleeraar, die Nn 3 dee- 520 INDEX EPISTOLARUM. deezen Schat dus antdekr heeft, zal tover gewillig zyn, om denzulken, die hem heuschlyk om een of ander nader verig ‘desaangaande verzoeken, hierin de behulpzaame hand re bie- den. Gefchiedenis der Menschheid, door j. TseLin, Dr. in d: Recita en Raadfchryver te Bafel. Tweede Deel. Uit het Hoogiuitsrd, naar den wierden en` vermeerderden Druk. Te Am/leriam, by |. Weppelman, 1784. Behalven den Inhoud, 344 bisiz. in gr. o8avo. Het oogmerk, de inhoud, en bet beloop van dit Gefchrift is den Leezer, uit het geen wy wegens het eerfe Deel gezegd hebben (*), bekend; en daar de Heer Afelin, in ’t reeds befchouwde, den Mensch nagegaan heeft in den Îzat der Natuur, in dien der Wiidheid, en in ’t begin van den be- fchaafden flaat, tot de vastfteling van de huislyke famenleering, zo gaat hy thans natuurlyk over tot het vestigen onzer aan- dags, op den voortgang der Gezelligheid tot den Burgerlyis fand. Ter ontwikkelinge van dit Stuk, flaat hy ees dien voortgang in ’t algemeen gade, zo met betrekkirge tot Menfchen die ruwe Landen, als die zagter Gewesten bewoon- den; en toont dat de trapswyze vorderingen, hoewel! (poedi- ger by de laatften dan by de eerften, niet dan van langza- merhand plaats konden hebben; welke vorderingen de Aurheur zeer geleidelyk ontwikkelt. Op de algemeene voordagt hiervan, laat by wyders volgen eene byzondere overweeg ng van de voortgangen der bef€haafdheid, by de Oosterfch:e Voiken, by de Grieken en Romeinen, en laatstiyk by de` hedendaag;che Europifche Natien. De Heer Ifelin levert ons hier eene oor- deelkundige befchouwing der gefchiedenisfen van de befctaaf- de Volkeren ; welke ons doet zien, hoe veel ket in hebbe eene Natie te befchaaven, die befchaafdheid ftaande te houden, en alleng8kens tot meerdere volmaaktheid te brengen: waar- omtrent zyn Ed. verfcheicen opmerkingen aanvoer , die van een leerzaam nut zyn. Wel inzonderheid, (om ons ta een byzonder gedeelte zyner befchouwinge te bepaalen ,: leert hy cns in agt neemen, hoe ‘er onder al merkeiyk beïichazfde Natiën rog leeds overblyfzels van Barbaarsheid gevonden wor- den; die men wel, als aan dezelven vewoon zynde, zo eit ' inziet, maar er cgier inderdaad toe behooren. Veelen za! het naastdenkelyk Ín cer eerten opflag zo niet voorkomen ; mast men lecze, en beoordeele, els men kan, onpartydig 's Mars volgende bedenkingen, wegens de Overblyfzelen der Barbasts- (C°) Zie boven, bl. 340. J- ISELIN, GESCHIED, DER MENSCHHEID. 521 r heid onder de Edelen, de Ryken en de Voornaamen, waarom- trert hy zir aldus uitdrukt. s» Indien de Edelen, de Voornaamen ‚de Ryken ; indien dee. ze voorbeelden van het Volk, aan welken de onder hen krui- pende hoop zo angftclyk tracht gelykvormig te zvn, waarlyk beïchaafd waren, zo zouden Zeden, Menfchelykhėid en Recht- fchapenheid veel gemeener zyn. Dan, hoewel vreedzamer dan voor een piar Eeuwen, zvn toch verre de minften van deze febiieerende Srervelingen in den grond reselyker. Ook ftaan nog de meesten van bun onder het juk der Zinnelykhe.d en der Verbeelding, maar van eene verzachte, van eene niet meer woedende en boosuartige verbeelding. Zy hebben de manne- lyke Barvaarsheid hunner Voorouderen grootendeels verlaten. Dan zy fchynen des te dieper in de verwyfde Buitenfporigheden der Wildheid vervallen te zyn. ‚‚ Nog voor eene Eeuw, had de eerfte in de meeste Euro- piche Landen de geëerdfte plaats. Het Drinken bekleedde toen byna de aanzienelykfte post; en Meníchen, die tot Den. ken al te flaaperig waren, vergoedden zich daardeor, gelyk by de Barbaarfche Wilden, het gebrek van denkbeelden. De Fagt, de vuurigfte Hartstocht der Barbaaren , was, zo als het Tweege- vegt, het geliefde voorrecht der Edelen en der Magtigen. De groffte Onwetendheid, de ruwfte Wruakzucht, de onverftan- dig!ie Eigenbaat , waren by hun fchier algemeen, en verftikte elk gocedaartig zaadje van Menfchelykbeid en van Gerechtigheid. ‚… Zedert het begin van onze Eeuw is ook in dit tuk de toeftand van Europa byna doorgaans veranderd. De verwvyfde Driften en Neigingen verkrygen dagelyks eene merkelyke over- macht. ‚‚ De zucht, om door allerhande kinderlyke Opfchikken zynen Perfoon luisterryk en aanzienlyk te maken. De fimaak van Kleinigheden, van buitenfpoorige Optooïzels, Zwier, enkel we- zen!vke eigenfchappen van de Wildheid, nemen in ket zo be- fchaafd Europa dage'vks meer de overhand, en worden gewig- tige bezigheden voer een oneindig gedeelte van Perzoonen van beiderlve Geflagt, die bilyk hunne Zielen aan edelere poogin- gen , en hunne onkosten aan nuttiger en hoger cogmcrken moesten toewysden, » Het Spel, eene andere heerfchende neiging der Wilden, is zulks ook van onze befchaafde wereld. Men beeft reeds tang gezezd, dat het alle Standen gelyk maakt; dan het doet rog. grooter wonderen. Als eene onuitputbare bron van gedachten voor hem, die onvermogend is om te denken, maakt het alle- vatbaarheden, alle gaven, alle verdienften, gelyk. Het deelt aan den Domkop in de gezelfchappen de waarde van den Ver. ftandigen ‘mede; het verheft hem boven dezen, door een gro- ter geluk, en zelfs dikwils d eene groter hebbelykheid. Het is billyk voor den Ride vóor den midcdelmatigen Geest An 4 on- 522 k IS EL II KR oneindig dierbaar,nadien het hem van de vernedering bevryd, waaraan hy anders in een goed gezellchap zou onderworpen zyn, en nadien het hem zo dikwils en zo ligt de zoetighcid van een gelukkig gevolg, van overwinning, van Triumph doeg genieten. Het Spel, bet welk den grooten hoop zulke gewig- tige voordeelen bewyst, en zo veel kwaad toevoegt; dat zo veele buitenfpoorigheden verhoed,en zo veele veroorzaakt; dat aan zwakke ziclen eene zo aanmerkelyke werkzaamheid mede- deelt, en dikwils edele piet minder vernedert: Het Spel is een waar behoefte voor Lieden van Staat, welken zo veele ledige oogenblikken tot cenen moeilyken last worden, en de hunne ledige levenswyze noodzaakt, om kostelyke uuren a's te dooden, welke Wyzen en Deugdzaamen met geld zouden koopen. ‚‚ De Barbaar kent eindelyk-geene paalen voor zyne begeer- ten, dan die van zvne kragten, en die, welke hem de vrees voor eene hoogere magt voorfchryft. Noch Eer, noch Orde, noch Matigheid houden hem te rug van de uiterfle buiten fpoorigheid. Ook hierin is hem de groote wereld geiyk; dus noemen zich die genen ,welke aan de Hoven en in de Steden de ledige plaatzen vervullen. De Galanterie van onze tyden, oneindig verichillende van de eerbiedige en befchaafde Gsdanse- rie der Ridderfchap, is daarom niets anders dan een terug keeren tot den fland der Wildbeid; en wy moeten karen eer- fen oörfprong in de Bosfchen zoeken, waarheen de fynere Vernuften thans de Deugd, de Orde, en de Huwelyksliefde willen verzonden hebben. | » Dus zyn de zonderlinge pracht, de buitengemene weel- de, de tomelooze uitgelatenheid eu andere buitenfporigheden van onze dagen, niets dan verfynde overblyfzels der Barbaars- heid. Derzeiver verderfelyke invloeden maken den voortgarg tot cene waare volmaaktheid voor byzondere Menfchen onein- Gig zwaar; bepalen zyne gewaarwordingen tot hem zelven; dreigen door eene te verregaande vermeerdering van behoefte byna elk kostbaar zaadje der waare Vriendfchap , der Meníchen- liefde, van den openbaaren Geest, van de Gerechtigheid, ven de Redelykheid, van de Waarheid, en elke gezellige Deugd te verftikken, en de groffte Eigenbaat, en laagfte Eerzucht, ia alle Ziclen te doen zegevieren. » Ondertusfchen moeten wy ook aan onze Tydgenooten d'e Gerechtigheid wedervaren laten, die hun toekomt. Hun ver. derf is veel menfchelyker, veel vernuliiger, veel nutter, dan dat van hunne Vaorouderen, welk van onze Predikanten voor Deugd aargepreezen word. » Pe Rykdom en de Overvloed, welke het te wege bren- gen, verplichten ook de verdofvenften, om het behoud van Orde, van Zekerheid en van Gerechtigheid te wenfchen ; en die Mensch, wiens voordeel orde en zekerheid noodig maakt, , i$ GESCHIED. DER MENSCHHEID. 523 is in de oogen der Rede altyd dierbaarer, dan die, welke alleen dan vergenoegd en blyde is, wanneer wanorde en twist heer- fchen. ‚‚ De gekunftelde Smaak, de liefde tot het valfche Schoone, en alle Kinderlyke Neigingen, welke de ydelheid van onze Eeuw voeden, veredelen in de daad kleine Zielen niet, maar zy verzachten dezelve, en houden haar van veel kwaad af, dat zy by de ruwheid hunner Vaderen zouden geoefend hebben. Voor den beteren en meer edelen fmaak baanen zy den weg, en zy verwekken altyd eene gelukkige naarftigheid, welke on- telbare elendelingen, die voor honderd jaaren niets dan werk- tuigen van wanorde en voorwerpen van mededogen , of van verachting, of zelfs van openbare wraak zouden zyn gewor- den, tot nuttige en dierbare Leden der Maatfchappy maakt. Dus zyn Menfchen, welke door hunne verkwisting, en door hunne ydelheid, de naarftigheid hunner Medeburgeren opwek- ken, hunne vlyt beloonen, en dus ontelbare uit de ellende en uit de traagheid trekken; dus zyn Menfchen, die , fchoon zy eenig kwaad , fchoon zy niet alle goed doen, wat zy doen konden, maar echter andere aan het werk helpen, veel dier- barer dan zulken, die nog meer kwaads doen, en de Vlyt, Naarttigheid en Welvaart van anderen ftremmen en vernieti- en. i ‚‚ Eindelyk toegeftaan zynde , dat de Gastvryheid en zelfs de Weldadigheid van onze meeste Tydgenooten ydele vertooning is, zo is nochtans de getemde, de zwakke Mensch altyd ligter te verbeteren, en tot de waare oogmerken der Burgerlyke Maatfchappy, tot de algemeene Welvaart te brengen, dan de Wilde en Onbandige. En wanneer geene niet zelfs goed en deugdzaam gemaakt word, zo zyn toch zyne Kinderen veel meer tot Deugd en tot de Verlichting opgeleid (*), dan die van de Barbaaren. ` „ Zo geeft zelfs het verderf van onze tyden ons troostelyke vooruitzichten voor het toekomende. Zo niogen wy hoopen , dat onze Nakomelingen gelukkiger zullen zyn dan hunne Va- deren.” „ ) Onder tien Perfoonen, die zedert twintig jaren gebooren zyn, zal ‘er nauwlyks één zyn, die niet naar evenrtdigheid beter zal opgevoed we- gen dau zyn Ouders,” Preta 524 PRƏZVE VAN POËTISCHE MENGELSTOFFEN. Proeve van Poêëtifche Menzelfloffen, door het Dichtlievend Kunst- genoo'fchap , onder de fpreuk: Kurstliefde (paart geen Viys Cn Prijsvaarzen. Xde Deel Ifle Stuk. Te Leyden, bij C. v. Hoogeveen Junior, P.van der Eyk en D. Vygh, 1784. Fs gr. octavo, 156 blad3. Het onderwerp der Prysvaerzen, hier medegedeeld, is de Verheerlyking van Christus op den Berg; wdarover drie Ditt- ftukken afgegeeven worden, welken ieder in hunne foort vox- treffelyk uitgevoerdezyn. De Dichter F. H. v. d. Palm heet den gouden Eerpenning weggedraagen; de zilveren is toege- weezen aan F. y. Dyk, en het Dichtftuk van P. Haast is waardig gekeurd, om als een Accesfit gedrukt te worden. Voorts behelst dit Stukje, naar gewoonte, een aantal van Poëtifche Mengelftoffen, die, het zy ze ernftige onderwerpen voor den geest brengen, of in ’t boertige opgefteld zyn, meer. endeels hunne gevâlligheid hebben. Onder die van de izarĝe foort is de volgende Satyre op de Astrologisten , welke wy om haate aartigheid in deezen plaats zullen geeven. Zv heeft ten opfchrifte, De fchim van LUDEMAN aan HERSCHEL, Orzder. ker eener nieuwe Planeet, en luidt aldus. Wel wel! geleerdheid wint met woeker! 't Is vreemdheid wat men hoort en ziet! Gij , Muzikant en Starrenzoeker, Baart mij nu eindlijk ook verdriet. ’k Was in mijn’ tijd een hooggeleerde; Ik zag met vreugd dat iedereen Mijn kunst in ’t Starrenlezen eerde, Dat ieder, maar vooral ’t gemeen, Tot mij liep, niet flegts om zijn kwaalen Te doen in't nanagtswater zien, En zoo veel hulp bij mij te haalen, Als mijn geneeskunst hem kon bién; ` EE Maar om uit Starren en Planeeten, Zo als ze , op elks geboortedag, Zig voerden, door mijn’ mond te weten Wat nimmer flervling weten mag. Ik werd, om dit Planeten lezen, hi Daar mijn voorfpelling vaak in Schijn Vervuld werd, als Profeet geprezen; De mensch wil tog bedrogen zijn. Hoe ’t was, het gaf mij roem en voordeel; En dat ontflak mijne eedle drift, Om mijne orakels aan het oordeel Van wijs en dwaas, in fchrift op Jchrift s Da PROEVE VAN POËTISCHE MENGELSTOFFEN. 525 Dat ik in druk gaf, te onderwerpen, Schoon 'k zorg droeg , dat geen mensch daarin, Hoe fijn hij zijn verfland mogt fcherpen, Ooft vond een vastbepaalden zin. ’k Moest maaken, dat men mijn voorzeggen Altijd op eenz of andre wijz’ Als juist bewaarheid uit kon leggen; En zoo behieid mijn kunst den prijs, Mijn Starrekunde bleef bij °t oude, Door Prolomeus reeds geleerd, Die zoo Zijn waereldftelfel bouwde, Dat alies zig om de aarde keert. De Zon liep om, dit kon niet faalen; Zoo zag men telkens ook de Maan En ’t vijftal hoogre Starren dwaalen, Elk in zijn af geperkte baan. ’k Had dan een zevental Pianeeten ; Voor eiks regeering was altijd Eén jaar van zeven afgemeten, Eén dag van ieder week gewijd: Op elk der zespaar hemelteekens Was één der maanden toegepast. Ik meende dus, — veel tegenfprekens Verfiond ik niet — mijn kunst ging vast, Ik hoorde wel geleerde Mannen, (Die eernaam is hun graag gegund) In deze fleliing t° famenfpannen: \ ‚‚ De Zon flaat vast in't middenpunt ; ss Le is geen Pianeets de Maan daartegen s» Is flegts een wagter van onze aard, » Die jaar op jaar regeert, en zegen s» {n ieder maand voor °t menschdom baart ; “ss Mercuur loopt honderdtwint'gmalen, sı Terwijl 't Saturnus éénmaal doet, s» Zijn kring in ’t rond; wat bijster dwaalen, s» Dat elk eén jaar juist heerfchien moer !” Dit worp mijn kraam wel 't onderst boven 5 Ik liet hen evenwel begaan ; Want niemand van die mij gelooven Kan dat tog in den grond verflaan. {k dagt ; dit is mij nog om ’t even: Wat Sol en Luna dan ook zij, Met vijf Planeten maakt het zeven, Daar komen tog geen meerdre bij. Maar! ... nu nog, cen Planeet te ontdekken’ s at ’s erger! zulk een aptfłe Star Doek ieder nu mijn kunst begekken ! 526 PROEVE VAN POËTISCHE MENGELSTOFFER. Nu is mijn flelzet in de war... >` 1k maal om iets daar op te vinden: Maar , hoe ik mij heb afgefloofd, Nog tast ik om, gelijk de blinden, En breek vergeef sch mijn fchimmehoofd. Dan denk ik: wat? die George dwaaler, Of Uranus, die zoo veel tijd Elks oog ontweek, die wil, die draaler, t Is al ’t bewind voorlang reeds kwijt. Dan weêr : hij loopt in zijn beperkin Een fchip vol mijlen van onze ii Te ver, — geen wonder dat zijn werking Hier geen den minften invloed baart. Dan meer bedaard: indien hij egter Tot ons Planeetgeftel behoort, Dan heeft hij inwloed , goed of flegter; Maar dan is al mijn werk verftoord! Geen weekdag fchiet voor hem meer over; Ook gaan de jaaren uit hunn’ kring : Kortom; hoe ik met fijffren toover, Ik weet geen goede rekening. ’ Is waar, de kring van zeven jaaren, Waarin bij beurten elk Planeet, Keu, hitte, droogte of vogt zou baaren, Ju ieder jaar dat naar hem heet, Is lang betoogd niet uit te komen ; Fa dat al veel het grootst verfchit Juist in die jaaren was vernomen: Dus dagt ik ook eens: nu ik wil, - Als ik een agttal jaaren reken, Bezien , of de uitkomst beter fluit : Maar, hoe ik mij den kop wil breeken, Het komt met agt noch zeven uit. Ai raad mij hoe ik 't zal beleggen... Dit komt mij best voor: ‘k wil de Maan Voorts haar regeeringsbeurt ontzeggen, En flellen Uranus dan aan : En mogt ge ’er nog een agterhaalen, Die zal de plaats bekleën der Zon; Al moet dan wat aar: de orde faalen, 't Is ‘t beste dat ik vinden kon. Maar zoo geer dan — ik wil ’t niet hopen — Nog meer vindt tot mijn ergenis; Dan haal de droes uw Teleskoopen Naar de allerverfte die 'er is. ALGE M E ENE VADERLANDSCHE LETTER-OEFENINGEN. J- D. Micnaëtis, nieuwe Overzetting de O. T. met aans merkingen voor Ongeleerden, in het Nederduitsch overgea bragt, door den Heer W. E. DE PERPONCHER , Vie Deel. Te Utrecht, by de Wed. J. v. Schoonhoven, 1784. In gr. olavo, 273 bladz. et vierde Boek van Mofes, gewoonlyk Numeri of dat der Tellinge geheten, uit hoofde van de menigvuldige “Volkstellingen, die in °t zelve voorkomen , word in dit Deel afgegeven, op ene foortgelyke wyze als de voorige Boeken behandeld. Uit dien hoofde behelst het, by de nieuwe Overzetting, een aental van oordeelkundige aen- merkingen, die de Bybeloefenaer met een leerzaem genoee gen nader zal kunnen overwegen, en waeruit op velerleie wyze nuttigheid te trekken is. Men neme, tot een ftacl hiervan, het volgende tafereel van de reis der Israëliten , zints hunnen uittogt uit Egypten, tot aen hunne komst op de grenzen van Kanaan, by den aenvang van het veer- tigfte Ti na dat ze nit Egypte getoogen waren. l s» Van Rammefes, daar de uittogt begon, kwamen zy, door drie of vier legerplaatfen, by Pihariroth aan de roos de zee. Door. de Egyptenaaren vervolgd, trokken zy, over dezelve, door een wonderwerk, uit de hand hunner vyanden, gered. Aan de overzyde gekomen, konden zy nu, regtsftreeks door ’t land der Philiftynen, naar Kanaän, getrokken, en, binnen weinig dagen, tot aan deszelfs gren- zen gekomen zyn. Dan daar zy nog niet, tegen den kryg , beftand, ja niet eens, tot eenen geregelden bur- gerltaat , gebragt waren, liet God ze dieper de woeftyne intrekken, naar den berg Sinaï, digt aan de roode zee, ten zuidoosten van de plaats hunnes overtogts , gelegen 5 ten einde aldaar hunne vorming, tot eenen onaf hanklyken burgerftaat, tot ftand te brengen. Zy kwamen ’er aan, in °t begin van de derde maand, na hunnen uittogt, ge- duurende twee maanden tyds, ra legerplaatfen gehad heb- bende; en dus, na genoeg, in eenen geduurigen optogt , zynde geweest. Ondertusfchen hadden zy meer dan eens, wegens gebrek aan water en fpyfen gemurmureerd, en VI. DEEL, ALG: LETT, NO. 13. Oo Wer- 523 } D’ MICHAËLIS werden telkens daarvan , door wonderwerken , voorzien. Zy waren ook door de roofzugtige Amalekieten aangetast geweest, doch hadden dezelven gelukkig afgeflagen. Aan den berg ‘Sinaï bleeven zy bykans een jaar, geduurende `t welke het Volksverbond aangegaan, de afgodery met ha uide kalf bedreeven en geftraft , de wetten gegeeven, de tabernakel opgerigt en ingewyd , met een woord alle de eer- fte grondflagen van ftaat en kerk gelegd weraen. Dit alles t'einde gebragt zynde , toogen Zy, in de tweede mund van tweede jaar, regtsftreeks naar Kanaän; betrokken drie Tegerplaatfen , in korten tyd; braken wederom, meer dan eens, in murmureeringen, Uit, Over % oude bezwaar vaa gebrek aan fpyfen, enz. en werden ook wederom van alls Voorzien , doch nu tevens, wegens hunne herhaalde oproe- ren , geftraft; kwamen eindlyk tot aan de zuidlyke grenzen van ’t beloofde land, en zonden verfpieders uit, om zig, door goede kondfchap , wegens deszelfs gelegenheid, wt den aanval, te bereiden, Dan hier ontzonk hun de moed; zy mistrouwden hunnen God, die reeds zoo veele wouk ren, voor hen, gedaan had, en weigerden te geboorze- men aan zyn bevel. Ook was het, zoo om hen, wegers deezen afval te ftraffen „als om hen des te beter tot de ver overing van Palestina, en de vestiging van hunnen ftaat 2 % zelve, gefchikt te maaken, dat zy veroordeeld werder, om in ’t geheel 40 jaaren , in de Arabifche woestenyen, `è verblyven. Zy keerden derhalven wederom zuidwaards # rug, en bleeven zig, geduurende de volgende 37 jaaren, » die gewesten, ophouden , zonder eenigen nieuwen aami op Kanaän , te onderneemen. En ‘tis van ’t geen, H deezen tusfchentyd , gebeurd mag zyn , dat Mozes ots geen uitvoerig verflag geeft. Alleen moet men , in dit tyè perk, plaatfen, behalven eenige offerwetten, de firaf van den Sabbathfchender, den opftand van Korah , het wonder- teken van Aärons bloeienden ftaf, en de verfcheiden ve- ordeningen , raakende het priesterfchap, gemaakt, (al ke: welke van ’t 15-tot het 19 Cap. van Numeri verhaald word: benevens nog die verfcheide afgoderyen, murmureering= en afvalligheden , waarmeê de Israëliten , door hunne ve ende fchryvers, zie Jof 24:14. Pf. 78 en zo6. Jer. > zech. 14 en 16. Amos 5:26. Hand. 7:43. befchulë = worden, Daar zy nu, geduurende de zoo even gem. © pariy niet meer dan 17 legerplaatfen hebben gehad , (= um. 33.) blykt daar uit, dat Zy, geduurende dien ts‘. niet zo zeer eene reis, door de woestyne, afleiden, als == | huz NIEUWE OVERZETTING DES O. T. 529 hun- gevestigd verblyf, in dezelve, hielden; alles door een gerekend, meer dan twee jaaren vertoevende , in élke le- gerplaats. Men moet het volk dus, geduurende deezen tyd, niet aanzien als een optrekkend leger, °t welk tegen den vyand in aantogt is, maar als een gevéstigde itam van omzwervende herders, die, in de woeftyne leevende , en heen en weder trekkende, even als de oude Herders- vorften , de Arabieren, de Scythen en anderen Nomaden, deszelfs hoofdleger, nu hier, dan daar neemt, naar maa- e de gelegenheden van weiden en ‘wateren voordeeligst vallen; van ’t hoofdleger, de kudden, in de omliggende treeken, uitzendt; en zoo, door middél van -deszeifs ei- zen lastdieren, als door dat der voorbytrekkende Karava- jen, met de voortbrengzelen zyner kudden en de daaruit ysewerkte ftoffen, eenen min of meer uitgebreiden handel Iryft, en zig dus van veelerlei noodwendigheden voorzien «an. Hoe veel voordeel deeze leevenswys kon aanbrer=- zen, hebben wy in de voorbeelden van Abraham, Ifaak „ jacob , Ismaël, &c. gezien. En voor de Israëliten kwam zier nog by, dat zy, grootendeels, door ’t Manna ge- voed , (t welk vooral, voor de armer menigte, nodig was5) zoo veel minder aan °t koopen wan koorn &c., tot hunnen daaglykfchen nooddruft, te befteeden hadden. Gee Juurende deezen tyd, moet derhalven hunne magt en ryk- dom meer vermeerderd dan verminderd zyn, en zy zig zenoegzaam in ftaat hebben kunven ftellen, om zig, van de nodige wapenen, of wat hun verder, tot den inval in <anaän, ontbreeken mogt, te voorzien. Ook wordt Deut. 227. uitdruklyk gezegd, dat God hen gezegend had, in het werk hunner handen, dat hun niets had ontbroo= cen, en vs. 6. dat zy ook in ftaat waren, om fpyfe te toopen, voor geld, &c. Na 37 jaaren, op deeze wyze, :e hebben doorgebragt, kwamen zy, in ’t begin van ’ 40 jaar, (zoo als'Num. 20. verhaald wordt;) te Kades in de woeltyne Sin, hunne drieëndertigfte legerpiaa:s , aan; en de beftemde tyd hunner ftraf en voorbereiding nu ten ein- de loopende (*), begonnen Zy, van dit oogenblik af aar, dn _ zig (*) Men heeft naamlyk in de bedreiging of ftrafaankondiging , Num. XIV. 33, uwe zoonen zullen veortig jaren lang in de woes- yn omzwerven , onder die veertig jaren te betrekken het gehez. e tydverloop zedert hunnen uittogt uit Egypte : zy zouden, in ’t geheel, veertig jaren in die woestyne blyven. Vergelyk Num. XXXIII 3 en 38. ar XXIX. 5. en Amos IL 10. oa + 530 J. D. MICHAËLIS,; NIEUWE OVERZETTING DES O. T, zig wederom tot den aanval te bereiden, Tot dat eind verzoeken zy eerst eenen vreedzaamen doortogt aan die vo- ‚ken, die ‘niet, in hun oude land, wooriende , hunne eb geutlyke vyanden niet waren; en na van de Edomieten, č zy, hierom, in de eerfte plaats, aanfpraken , een weigeren antwoord te hebben bekomen, trekken zy af, en neema een nieuwen omweg, die hen aan de grenzen van Sihons Koningryk brengt. Aan deezen Vorst het zelfde verzoek gedaan hebbende, kreegen zy niet alleen ook van hem een weigerend antwoord, maar hy trok hun zelfs te gemoet, en viel op hen aans doch wordt geflagen , en verloor zyn ge- heele land, het welk dus de eerfte vaste bezitting wat, in deeze gewesten, veroverd, door de Israëlieten; die wa- volgens hunne veroveringen, in eene aaneenfchakeliog vza zegepraalen , zoo onder Mozes; als in °t byzonder, onder Jofua, al verder en verder uitbreidden. Ondertusfchen be trokken zy, geduurende dit gofte jaar, tien onderficheider legerplaatfen , van Kades, in de woeftyne Sin, tot aan Si- tim toe, ’t welk aan de Jordaan, en de grenzen van `t e gentlyk Kanaän gelegen was; en waren dus nu wederoa nict alleen in geduurigen optogt, maar begonnen zelfs dez kryg, en maakten, gelyk wy zo even zeiden „ een aanvang met hunne veroveringen.” Leerredenen over de Bergpredikatie van jesus CHRISTS Door j. S. VERNEDE , in leven Bedienaar des Godder Woords, in de Walfche Gemeente „te Amfterdam. Uuie Fransch vertaald, door Je G. THIN VAN KEULEN. Vie Deel. Te Amflerdam, by J. Allart, 1784. In gr. câaw, 348 bladz. et dit Deel loopen de Leerredenen van den Eerwaerde: Vernede , over ’s Heillands Bergpredicatie , ten einde; als behelzende het zelve ’s Mans wel doorwrogte overder- kingen over Matth. VII 3. en vervolgens tot aen hetis van dat Hoofdftuk. De Berapredlcitie zelve „ afloopca:: met het 27° vers, heeft zyn Eerwaerde afgehandeld 3 XXXVIII Leerredenen 3; en hier by komen nog twee Leer- denen over vers 28 en 29, waerin ons bericht word „da: ib zus zyne predicatie eindigde, en welk ene uitwerking ĉ zelve op de toehoorders had. In de eerfte van die dra zyn Eerwaerde voor, ene uitbreiding van de gehele Pre catie, welke gefchikt is, om ons dezelve in den gehe” ` Ir J. $. VERNEDE , OVER DE BERGPREDICATIE, 53L. ramenhang onder * oog te brengen, zo als dezelve voot- zeen ftukswyze verklaerd is5’t welk ons ’s Mans gedach- ‘en deswegens gereedlyk kan doen nagaen. En de laettte s’ byzonder ingericht, om, by het overwegen van derzel- ver uitwerking op de toehoorders, onze aendacht te ves- tigen op de voortreflykheid dezer Bergpredicatie van onzen Hemelfchen Leermeester, in derzelver befchouwing, als ene voorbereiding tot de omhelzing van het Euangelie , en als. ene zedekundige Redenvoering;in beide welke betrek- kingen de Eerwaerde Vernede derzelver uitmuntendheid op ene overtuigende en treffende wyze ontvouwts Dit ftrekt dan tevens ter bevestiginge van ’t geen zyn Eerwaerde, meermaels, in zyne byzondere Leerredenen over des Heil. lands voorftellingen aengedrongen heeft, om ons te leeren opmerken, hoe voortreflyk dezelven zyn. Zo be= paelt hy zich, by voorbeeld , in zyne Leerreden over Matth. VI. ra,byzonderlyk om ons het uitmuntende van dat voorfchrift , Alle dingen die gy wilt dat u de menfchen zouden doen, doet gy hun ook alzo, te doen gevoelen; ten welken einde hy ons de volgende overwegingen voor den geest brengt. ` | > 1. Het is een eenvoudig voorfchrift , naar de bevat- ting van alle verftanden gefchikt. a» 2. Het is ten hoogtten rechtmaatig,en legt eene ver- pligting op alle meníchen. … 3. Het is byzonder klaar, en, terwyl het ons onzen plige beveelt, doet het‘ons te gelyk denzelven kennen. „> 4. Het is zeer uitgeftrekt, „en op eene groote menigte van gevallen toepasfelyk. s» 5. Eindelyk, het is krachtig, en ftelt ons tevens by- zondere en veel vermogende drangredenen voor, om- het zelve op te volgen.” ` leder dezer overwegingen breid zyn Eerwaerde leerzaem en-nadruklyk uit, waervan zyne voorftelling der opgemel- de vierde overweginge hier ter proeve kan ftrekken , die« nende om te toonen, dat dit voorfchrift zeer uitgeftrekt , en op eene groote menigte van gevallen toepasfelyk is. s» A. Het is toepasfelyk , op alle de pligten van onder- linge betrekking. Gy allen, wien de naamen van Overheid of onderdaan, van Vader of kind, van Rechter of pleiter, van Leeraar of lidmaat; van Geneesheer of zieke, van Meester of dienstknecht toekomt; ô indien gy allen by het licht van deczen fakkel wandelde! aan den eenen kant, gy zoudt g begeeren gewelddaadige Or E o3 ê- 532 J S VERNEDE heden, harde Vaders, onrechtvaardige Rechters, lamwe Leeraars , achtelooze Geneesheeren , noch (traffe Meesters: aan den anderen kant gy zoudt niet begeeren wederfpz- nige onderdaanen, ongehoorzaame kinderen, lastige pkt ters, ondankbaare lidmaaten , onbillyke zieken „ noch luij dienstknechten. En zyt gy allen oplettend genoeg , om, in de posten , welke de Voorzienigheid u heeft toebe- trouwd, dat geene niet te doen, °t welk gy niet aarzelen zoudt in anderen te beflraffen , indien zy in dezelven gelteld waren ? | ‚… B. Dit. voorfchrift is. toepasfelyk op alles , waarin het belang. te pas. komt. Heeft de verkooper, in zyre eifchen, die goede trouw , welke hy zou willen dar men gebruikte als. by kogt? en heeft de kooper, in zyn bod, die eerlykheid , die naauwgezetheid, welke hy zou willen dat men had, als hy verkogt? Zou de ambachtsman aan den geenen , die hy in zynen dienst gebruikte, een evenge- lyk loon toewyzen, als hy van anderen begeert? en beraz- len zy, die werklieden in hunnen dienst hebben , derzelver arbeid , even gelyk zy zouden wenfchen „dat men den hun- nen beloonde? Laat de fchuldeifcher die gemaatigdheid, dat geduld , dit mededoogen blyken ; °t welk hy zou willen, dat men gebruikte, indien hy verpligt was van anderen te leenen? en betaalt de fchuldenaar zyne fchulden met ce braafheid , die ftiptheid, welke hy zou vorderen, indien hy anderen geld gefchooten had 2 ‚, C. Dit voorfchrift is toepasfelyk op alles wat dea goe- den naam betreft. Zoudt gy willen, dat men gere- gen ware een ongunftig oordeel over u te vellen? dat men geloof floeg aan alle de kwaade geruchten , welken men ten uwen nadeele verfpreiden ‚mogt? dat men, zonder nood- zaake, uwe zwakheden aan anderen openbaarde? dat men uwe gebreken kwaadaartigiyk vergrootte? — Wel, waa- em zoudt gy dan toch anderenmeeten , met eene maate „ waar mede gy niet wenfchen zoudt, en met reden niet wenícher zoudt , dat: anderen u zouden meeten? Is de eer van der geenen onder hen, die de geringfte in fchyn is, hem ziet even dierlaar, als de uwe voor:ù dierbaar is? en heeft by dezelve niet doorgaands des te wezenlyker noodig , aas maare hy meer afhanglyk.is? =- ‚‚ Myne Toehoorers ! eene wydloopiger optelling zou ons te verre leiden, - Jefus heeft. het gezegd: Dit i ee Wet-en de Profeeten; dit is een kort vertoog van ali2 os- ze pligten jegens ouze evenmenfchen. Gaat het zelve zorg- OVER DE BERGPREDICATJE, 533 vuldig na ;en-gy zult moeten toeftemmen , dàt ’er niet ééne omftandigheid is, waarin het niet genoegzaam zy, om ons réchtmaatig, weldaadig,.vriendelyk, barmhartig en dankbaar te maaken. _ eel l Ae „, Ditis het nog niet alles. : Dit voorfchrift is ge- noegzaam om veele gewetensgevallen op te losfen , waarin men; zonder het zelve , gevaar loopt eene verkeerde par- ty te kiezen,-en maar al te dikwils gekoozen heeft, Laat ons flechts één voorbeeld daarvan opgeeven. Deeze vraag : Is het geoorloofd iemand te vervolgen om den Gossdienst ? heeft ze wel een ander antwoord noodig dan dit: Doet aan anderen „°t geen gy zoudt willen dat men u deed? —— Hy, wiens Godsdienst vanden mynen verfchilt, gelooft dat de zynè waarachtig is, even als ik zulks denk van dien, waaraan ik my verbonden. heb. Nu; terwyl ik my- nen Godsdienst als den eenigen waaren aanzie , zou ik dan wel willen, dat men gevangenisfen, boetens, balling- fchappen , lighaamsftraffen gebruikte, om my te beletten denzelven te belyden; om my te ‘dwingen denzelven te verlaaten , en eenen anderen te omhelzen, van welks walschheid. VAN WERKHOVEN „En witgegeeven met eene Voorreden , door ©. BREM. Tweede Deel, Te Amfterdam, by M. de aei, 3784. Behalven het Register , 518 bladz. in gr. OÑAYOs Eere verzameling van Brieven van foortgelyken inhoud , als die van het eerfte Deel, waervan wy voor eenigen tyd berigt gegeven hebben (*); in welken de Eerwaerde Newton zynen Vrienden, naar hunne omftandigheden y zy- ne welmenende raedgevingen mededeelt. By.’t gewag mi- ken van het eerfte Deel, bragten wy den Lezer o i et (*) Zie boven, bl. 189. Oo 4 834 J NEWTON het oog, ’s Mans voorftelling, wegens de voortrefiykheid van een Godsdienftig, boven een waereldschgezind, ie ven; om nu een ftacl van gemeenzamer aert te geven, zullen wy, tot ene nieuwe proeve, hier nog plaetzen Zy» ne waerfchouwing aen een jong Predicant, van wien hy by geruchte gehoord had, dat zyne predicatien doorgaens twee uuren lang duurden,en dat hy zyne ftem zoo krach- ' tig uitzettede, dat men hem verre buiten de Kerk konde „hooren, | | s» Zeer ongaarne, zegt hy, zou ik uwen ijver verdos ven; maar ik zou ook niet gaarne zien, dat gij, door or maatigen en onnoodigen arbeid, uzelven in &éns zoudt af. werken, en voor het toekoomende nutloos maaken. Ik ben misfchien te gereeder, om aan dit bericht geloof te geeven , dewijl ik weet dat uwe geesten, daar gij jong en moedig zijt, ten uiterfte vlug zijn. Ik befchouw u, als gezeten op een vuurig ros, en mids gij het wel beftien, en de noodige omzichtigheid oefent, dan rijdt gij vere maaklijker, dan wij oude bezorgde lieden op onze makke en traage paarden; maar indien gij, in ftede van uw paard in toom te houden, het met de fpooren fteekt , en vleu- gelen geeft aan den wind, dan kan ik niet nalaaten voor de gevolgen te vreezen. Vergun mij,.u het fpreekwoord van TERENTIUS te herinneren: Ne quid nimis ; [d. i. Niet te veel] Het oogmerk van het fpreeken , is gehoord t worden; en als zij, die het verte van den Predikant ¿í zitten, hem kunnen hooren, dan fpreekt hij hard genoez. Bij (ommige gelegenheden, mag men aan eenige fpreuken in eene Leerreden wel door eenige verheffing van de fen wat meerder nadruk bijzetten ; maar van het begin tot - het einde ongemeen luid te fpreelten, en uit de keel re roepen, is nadeelig voor den fpreeker, en, zoo ik den- ke, geenszins nuttig voor den hoorder. Het is een gebrek , waartoe. veelen in het eerlte onbedaechtzaam. vervallen zijn, en waarvan veelen te laat berouw gehad hebben; wanneer de gewoonte het tot eene hebbelijkheid heeft gemaakt, dan is het niet ligt te veranderen. Ik weet hoe fommige was nen, dat zeer luid te prediken, en met kracht te prediken, woorden van dezelfde betekenis zijns doch gij hebt te veel verftands, om aan dat vooroordeel plaats te geeven. Was ik genoeg ervaaren in het Grieksch , ik zoude u eene plaats uit HOMERUS zenden , waar hij. de welfpreekendheid van NESTOR befchrijft, en dezelve vergelijkt , zoo ik wel geheu ge» niet bij eenen ftorm of orkaan, of donderflag , maar — bij CARDIPHONIA. 535 bij eene fneeuwvlaag, welke , of fchoon fterk , zwaar en doordringende , nogthans zacht en lieflijk is. Gij kent de plaats. De gelijkenis , dunkt mij, is fchoon, en zegt veel. » In de tweede plaats, gelijk wij zeggen; wat het lang prediken aangaat. ’Er is nog ecn. ouderwetsch werktuig in wezen, genaamd een Uurglas, bet welk in vroeger da- gen, eer de klokken en horlogien zoo menigvuldig waren, gebruikt werd, om de lengte van menige goede preek af te meeten; en ik denk dat het eene vrij goede maat is. Ik kan met geen genoegen mijne redevoering befluiten , binnen veel korter tijd, noch mijzelven voldoen, wanneer jk veel langer predike. Indien een Engel twee uuren lang predikte , dan geloof ik, dat het grootfte deel zijner hoor- deren, ten ware zij altemaal Engelen waren gelijk hij, zouden verlangen naar het einde. Het is eene fchande, dat het 'er dus mede gean is; maar het is zoo. deels van wegen de zwakheid, en deels door de boosheid van het vleesch. Wij kunnen zelden onze aandacht omtrent geestlijke dingen twee uuren lang ingefpannen houden, zonder dezelve te krenken, en haaré veerkracht te ver- zwakken 3 en wanneer de moeite begint, dan houdt de ftichting op. Misfchien is het beter onze hoorderen te voeden, gelijk men de kiekens doet, een weinig, en dik- wils ‚dan hen, gelijk de kalkoenen, vol te proppen, tot dat zij geen enkelen brok meer houden kunnen. Daar be- neven, zijn al te lange predikaatfijen nadeelig voor de huislijke belangen, en geeven niet zelden aanleiding , dat de gedachten van de preek worden afgetrokken, tot den pot welke thuis over het vuur hangt, in gevaar van over. te kooken. Zij laaten desgelijks te weinig tijd overig voor huislijke of verborgene Godsdienstoefeningen , welken beide zeer goed zijn op haaren tijd, en aan welken ock een ge- deelte van 's HEEREN Dag moet toegewijd worden. Op den Prediker zelven moet het noodwendig eene fchadelijke uitwerking hebben , en ftrckken om hem af te flijten voor zijnen tijd. lk heb fommigen gekend; die, door zich in het cerfte te overwerken, genoodzaakt geweest zijn, om naderhand maanden of jaaren ftil te zitten, kunnende wei- nig of niets meer verrichten. Ik wil u liever den raad van den Voerman aanprijzen, naamlijk, In het begin zoo te rijden, dat gij het tot het einde der reize kunt uithou- den, : Oo 5 » Nu, 536 Je NEWTON, CARDIPHONIA. „ Nu, indien de Faam, met haare, honderd monden, mij een valsch gerucht van u gebragt heeft, en y ii fchuldig ftaat aan te lang of te hard prediken , dan begeer ik echter niet , dat mijn vertoog worde aangemerkt als niets betekenende. Ik verzoek dat gij het aanneemt, als een bewijs van mijne liefde tot u, als ook van de oprechtheid mijner vriendfchap; want hadde ik u willen vleien, dan konde ik ligtlijk eene andere ftof verkoozen hebben.” Eykreden ter gelegenheid van het onverwagte en vroegtydige affteryen van wylen den Hoog en Welgebooren Heer, Fo heer je DERK BARON VAN DER CAPELLEN , Heer van Ha- gen, A pam en Poll, befchreeven in de Ridderfchap van Brede Ec. Ec. Fe. overleeden den 6 Juny 1734. Uit- gefprooken den 27 derzelver maand ‚door HENDRIK BERGH , Luthersch Predikant te Deutichem. Te Amfleldam, ty J. van Woenfel , Junior 1784. Beéhalven het Voorwerk , 33 b'adz: in gr. oëtavo. Lofreden op J. D. VAN DER CAPELLEN. Uitgefproken te Zwolle, den 16 Augustus 1784. Door IsAAC pu Pur. Te Zwolle en te Amfterdam, by H. Hoogop en W. Holtrop. ` In gr. olavo, 69 bladz. Twee weluitgevoerde treffende Redenvoeringen, die ons den braaven van der Capellen afmaalen als een waardig Regent en Vader, des Vaderlands, als een Voorftander der Vryheid en Handhaâver van °t welzyn van ons Gemeene- best. Men vindt in de eene en in de andere verfcheiden tafercelen , welken men, zo °t hart anders wel geplaatst is, niet dan met eene dankbaare aandoening kan befchog- wen 5 en die den aanfchouwer , ieder in zynen rang en omftandigheden „ noopen, om in dat voetfpoor, * welk die uitmuntende Man zynen Landzaaten aangeweezen en zelf bewandeld heeft, rustig te treeden , en daarin ftand- vastig voort te gaan. l Haf- HANDELINGEN VAN SERVANDIS CIVIBUS. 53? Handelingen van het Geneeskundig Genootfchap „ Onder de Zinfpreuks Servandis Civibus.. Xde Deel. Te Amjier- dam, by P. Conradi , 1784. An gr. octayus 36o bl. Bee haiven een Inleidend Vertvog van šo ble: f: de Inleiding. van :dit Boekdeel , ontmoet de Leezer eene oordeelkundige wederlegging dier Bedenkingen, wel- ke men „misfchien tegens den waarerr zin, van de Gouden Spreuk van BOEKHAVE, Simplex Sigillum Veri, zoude mọ- gen aanvoeren, DN N | Wy zyn het volkomen eens, met:den: geleerden Opftel- ler van dit Vertoog , dat deeze gewichtige Les, die de groote Hervormer der Geneeskunst niet flegts aan zye ne verftandige Navolgers , maar ook aan zig zelf,- heeft voorgefchreeven , — en waardoor hy de Geneeskunst tot zulk een aanmerkelykên trap van volmaaktheid heeft op- evoerd —— volkomen in de natuur, gegrond is, en dus in de beoefening: van alle Weetenfchappen , maar inzon- emna in de Geneeskunst , ten uiterften nuttig en nood- zaaklyk. | Waar is het, dat de groote Stichters der Geneeskunst , langs deezen weg, Meesters in de. Kunst zyn geworden, en dat, in deeze edele Eenvoudigheid,de waare verheven- heid der Geneeskunst te zoeken is. — Een jong Genees- heer , derhalven ‚die gevoel van zynen pligt, en van de verhevenheid zyner Konst heeft, zal- zig, door het betrache ten van deeze les, aangemoedigd vinden, de voetftappen van zynen vitwuntenden Meester te drukken. l Zeer gaarne onderfchryven wy den lof, welken de ge- leerde Oplteller deezer inleiding rien allezints voortrcily- ken BOERHAVE toekent, en twyfeien ook niet, of een yder, die ’s Mans Werken geleezen_en doorgedagt heeft , zal moeten toeftaan ,dat, in de meesten derzelven , de ken- merken van eene verhevene Fenvoudigheid allerzichtbaarst zyn. Wy gaan over tot de Verhandelingen zelve. De Schry- ver van het eerfte Antwoord,’t welk den gouden mi 3 ê- 538 HANDELINGEN behaald heeft, is de Heer ‘reRNE, Medicine Doëtor en Leëtor in de Vroedkunde , te Leiden. — De wyze op welke deeze Schryver het onderwerp behandelt , is, dat hy de Zinfpreuk van BOERHAvE op de Genees- Heel en _ Vroedkunde toepast, en betoogt, dat de minst zamenge- ftelde Genees- en Heelmiddelen, Werktuigen en Handgree- pen „ de waare en beste middelen zyn, om de Genees, Heel- en Vroedkunde gelukkig te oefenen , en daarom verre boven de groote zamengeftelde middelen te verkiezen zyn. — Dit word, in drie byzondere Afdeelingen, sí. gehandeld. Het tweede Antwoord, over dit onderwerp, is door den Hecr PEREBOOM , Geneesheer.te Amfterdam, toegezonden. 