VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Een ongehuwd Vrouwspeerson, vijf-en-twintig jaar oud en Bertenhaufen genoemd, buiten de Stads muuren woonende, klaagt over opzwelling van de Buik en geïntenseerde Pijn, waarvoor zij hulp begeert. Men geeft haar Windbreekende middelen, gepaard met zulke waar de Moederkwaalen weerhouden. Zij hier mee niet voldaan, zondt haar Waatje bij een Piskameister, die met haar van verstand was, dat de Ziekte uit betovering is ontstaan; en de vreemde dingen zullen kunnen uitgedreven worden, als zij, gedurende eenige dagen, niets anders gebruikte dan gekookte Pruiken, en Poedjes uit Suiker en het zaad van Duivekervel, van het Gemeen Walpurgis Kamer genoemd, samen geserveerd inname. Dit Middel vijf dagen gebruikt hebbende, overvalt haar een beviving en Vlaaijte; hierna krijgt zij geweldige neigingen tot Braakken, waarop enige Buurvrouwen toe schieten, die zeer verbaasd stonden over de bewegingen, welke zij aan deze mens zag, terwijl deze nog bij haar waren, geeft zij door Braakings in drie reizen over enkele bosjes bruine haren in malkander gekluwend en met Staarten. De bijgelovigen, hier tegenwoordig, verbeelden zich dat het levendige Muizen, in zulke kluwen veranderd, geweest waren. Kort hier na kwamen nog twee zulke ingebeelde Muizen opdoor Braakken. En vervolgens van eenige dagen worden nog, in tegenwoordigheid van de Bijlvaarder, twee zodanige kluwen opgegeven, vakerlijk in de gedaante van een Muis samen gemaakt. Het gerucht hier van zich verspreidende, wordt de zaak aan het Gerecht gebracht, om er onderzoek op te doen; waarop vijf Oog-getuigen haar verklaringen deden. Onder tafel brak zij wederom, met dezelfde geveinsde toeval, in tegenwoordigheid van veel andere aanstaanders, negen bundeltjes, uit wollen en linnen lappen zeer nauw in elkaar gefronfeld, waar onder een kransje was, uit zwarte wol gemaakt. Dit geschiedde zijnde, wordt zij het Gerecht overgeleverd, en haar oppasver, na dat ze onder een eed gebracht waren, bijgevoegd, om de waarheid te ontdekken. Haar kleederen en dek werden nauwkeurig onderzocht; maar niet tegengekomen dit, brak zij nog verfchend dergelijke bundeltjes, in het aanzien van haar Bewaarders en vele anderen. Hierop werden, van het hooge Gerecht, twee Heelmeesters gelast bij haar te blijven, en op alles, zelfs de geringste omstandigheden nauw opzicht te nemen; die zij als de toeval wederom begonnen aan te komen, mij ook geroepen hebben. Ik vond haar zeer benauwd; de pogingen om te braakken kwamen tien keer meermaals zonder dat iets uitgebracht scheen te worden. Indelijk viel zij, na zulk een geweldige poging, in het bed. onder, en in een grote Flauwte; t welk alles met verwonderlijke stuiptrekkingen van de Borst, welke hier door zeer opgeheven, en de Buik weerkeerig ingetrokken werd, eindigde. Gedurende alle deze toevallen was de Adervlakt gezoend, de kleur van het Aangezicht frisch, en de warmte er Lemonaten, welken, onder de Toevallen, niet in beweging waren geweest, natuurlijk, en men zag, na het Overval, aan haar niets ongewoons. Uit dit alles, met nauwkeurigheid opgemerkt, besloot elk een, dat de Ziekte geveinsd was, in guichelarie betonnd, op de wijze van bootzemaakers, en vermaande dit ondeugend Vrouwelijk wezen het bedrog te bekennen: Zij, te voren de waarheid, bij God en al wat heilig is, bezwoerd hebbende, helemaal nu, dat zij bedrog hadt gepleegd, en verklaarde de zaak voor het Gerecht op deze wijze. Zij had de legerdans geleerd van een oud Wijsje; die haar een klompje wol hadt gegeven, welk in den mond houdende, zou zij de liefde van allen, en voornaamlijk van aanzienlijke mensen tot zich kunnen trekken: ook had zij, op bevel van dit Wijsje, zulke bosjes haar, met haar eigen hand samen gespangeld, en gepoogd in te slikken en weerom uit te spuwen, tot dat haar dit, na menigvuldige herhalingen "gelukt was; dat zij zich in haar geveinsde bewegingen, Stuiptrekkingen en Flauwten van tijd tot tijd zo bedreven had gemaakt, dat zij alles, wanneer zij wilde, kon voortbrengen, en eindelijk, dat zij 't alleen om geld gedaan had, waarom zij hier van overtuigd, tot een eeuwige gevangenisstraf verwezen werd. Effenach, 17 Mei 1754. Onze lezers ongekwalificeerd willen lastig vallen door het opgeven van middelen tegen deze of geen kwelers, achten wij het evenwel niet onbeleefd het volgende, waarvan in het geachte Werkje, beneden aangehaald met veel verzekerde gesproken wordt, tegen de gemelde rampzalige, en tot nog toe ongeneeslijke ziekte, het Gemeen voor te houden; of hij bevonden zou worden, meer dan andere opgegeven, waarvan dikwijks met geen minder verzekerde gesproken is, proef te kunnen houden. Het middel waarvan wij spreken, is het kruid guichel, heil of Anagallis, op de randen van gebouwde landen en ook wel bij de wegen gevonden wordende. Men moet dit kruid met zijn kleine rode bloemen verzamelen, in de schaduw laten droogen, en in dichte zakjes of een doos, met papier bekleed, bewaren, om niet te veel uit te drogen. Wanneer men het wil gebruiken, moet men het kruid, met de bloemen en stelen; tot een poeder stampen, en er de geheeten pepers van geven van een halve tot een hele drachem; met enige vogt. De leder moet zich hierop twee uren uit houden van te eten of te drinken. En zelfs een en. Kele gift dikwijks genoeg is zelfs wanneer zich de razernij reeds vroeg geopende baar, men kan, tot meerere veiligheid, zonder enig gevaar de gift in den tijd van zes, acht of tien uur herhalen, en's anderen dag opnieuw een of twee keer hetzelfde doen. Aan paarden, koeien, schapen, honden enz. geeft men van een tot twee drachmen, met wat brood, gemengd met een weinig zout en aluin, of alleen met wat warm water. Wanneer een dol beest onder een koppel anderen gelopen heeft, mag men wel van het poeder geven, niet alleen aan de beesten die gebeten zijn, maar ook aan de hele koppel, ten minste de zulken die naast de gebeeten gelopen of er mee gegraasd hebben. Tot bevestiging van de zekere uitwerking van dit middel, wordt bijgebracht dat op een plaats twintig mensen waren van een dolfijnshondens gebruikt het poeder, en werden volkomen hersteld. Een boer van diezelfde plaats hadt twee geiten, die door een dolfijn wolf gebeeten waren; hij zette ze, om de proef zeker te hebben, op twee stallen. De geit welke hij het poeder van guichelheil had doen zwelgen, was ten eerste hersteld. De andere, waar aan hij het niet gegeven had, dolf op den negenden dag. En hij zweette het volk roepen, ik ben des Geestes voll; en de Almachtige heeft mij bevolkt met de gave om tegenstrijdigheden te vóegen; ik ben Wijsgeer en onderwyzer wonderprenten, En de menigte zal hem volgen, en veelen zullen in hem geloven. En hij zal tot hen zeggen. Jullie zitten alle schurken en gugen, en uwe vrouwen zijn Grieksen, en ik kom onder u lijden wonen; en hij zal de natuurlijke beschaving van dit volk misbruiken, om hetzelfde ongekonden beledigingen toe te werpen. En hij zal zeggen, in mijn Vaderland alleen wonen deugdsprekende mensen, maar ik zal niet wonen in uw Vaderland. En hij zal bewijzen, dat de kunsten en wetenschappen de zeden aan der mens kinderen noodwendig verpesten, en zal over allemaal kunsten en wetenschappen schrijven. En hij zal bewijzen, dat de Schouwspelen de oorsprong van verpesting en verfaging van het volk zijn, en hij zal Opera's en Comedies maken. En hij zal schrijven, dat er geen eer of deugd is, dan onder de Wilden, en hij zal nooit met de Wilden willen leven. En hij zal bijvoegen, dat de beschaving en weelde onberekenbaar zijn met goede zeden, en hij zal onder het beschaafde volk gaan wonen om de weelde genieten. En hij zal schrijven, dat alle grooten verachtelijke knegten zijn, en hij zal zich bij alle grooten laten vinden, zodra zij hem hervatten willen. En hij zal zijn brood winnen met franse Muziek te copiëren, en hij zal zeggen, de fransen hebben geen Muziek. En hij zal zeggen, dat het onmogelijk is deugdzaam te zijn, en Romans te lezen, en hij zal een Roman maken; en in dat Roma zal men de Ondeugd in werking, en de Deugd in woorden aan treffen, en alle personages zullen van liefde en wijsgeerte bezeten zijn. En in zijn Roman zal hij de koos leveren, hoe een jonge Juffrouw van goeden huize wijsgeerig te verleiden; en dwaasheden te doen, terwijl men Zedekundige stelregels maakt. En Discipielinne zal haar Leermeester de eerste een zoen geven, en zal hem verzoeken, Om bij haar te liggen, en hij zal bij haar liggen en zij zal zwanger worden van Overnatuurkunde; en zijn Minnebrieven zullen vloeken tegen haar vader, en wijsgeerige zedepreeken zijn. En de Wijsgeer zal de waarheid ontdekken, die voor hem verborgen was, en hij zal leren, dat de Ouders zich met de keuze van een Esgenoot voor hun kinderen niet behoren te bemoeien. En hij zal weigeren beloning te nemen van de Vader, maar hij zal hetzelfde heimelijk uit de handen der Dogter ontvangen. En hij zal naar Parijs gaan, en hij zal bij kraakpandjes lopen, en hij zal zich dronken drinken, en hij zal bij kraakpandjes liggen, en hij zal dat aan zijn Meesteres overbrengen, en zij zal hem bedanken. En zijn Meesteres zal diep ontroerd op hem verliefd zijn, en zij zal den gestrengen onbekenden frouwen, die haar aanbiedt; en die onbekende zal weten, dat zijn vrouw bovenmaat begeerd wordt van een galant wijsgeer, en die galant wijsgeer. buitenfpoorlijk bewind, en hij zal haar echter trouwen, en dit zal een braaf man zijn, en die braave man zal een Godverzachter zijn. En de Meester zal aan haar vuurige Minnaar schrijven, dat zeer gelukkig met haar man leeft, en dat ze blij is hem getrouwd te hebben. En de wijze geer zal zich willen doden, En hij zal een lange redevoering maken, om te bewijzen, dat dan, zich altijd moet doden, als men zijn Meester verloren heeft, en hij zal zich niet doden. En bij zal zelf zo veel van deugd praten, en alle zijn persoonlijke verhalen van laten praten, dat hij niet noodzakelijk oordeelt, dat hij zelf of zij die betegelen. En bij zal de wijheid zo gefaded in den mond hebben, dat hij zal geloven, dwaas te mogen handelen. En men zal de wijgeerte zo dikwijks hooren melden, dat men piet meer zal weten wat wijgeerte is. En zijn boeken zullen nuttig zijn, en zullen leeren, dat men zijn geheele leven dezelfde buitenfpoorigheden mag involgen, en als een heilige terveen. En hij zal zeggen „ik heb de jonge Juffrouw wegens het gevaar van mijn boek gewaarschuwd, in mijn voorrede, en de jonge Juffrouwen lezen nooit voorredes. En hij zal zeggen, dat Romantiek voor een verloren volk nu noodzakelijk is, en hij zal hetzelfde nog meer bederven. En hij zal de hele wereld lasteren, om zich te verontschuldigen. En hij zal met een diepe verachting dreigen, alle de mensen, welke zich voor zijn opgeregde beeld niet zullen nederwerpen, en zijn Heldin met haar galante wijgeer aanbidden. En veelen zullen hem haten, en de veestandigen zullen hem met medelyden aanschouwen. En hij zal nog andere boeken schrijven, en leren, dat men de jeugd zonder Godsdienst moet opbrengen, en dat men verachtlende Godsdiensten te gelijk kan hebben, en dat de Godsdienst duister en twijfelachtig is, en hij zal het medelyden der verkanen verliezen. En men zal hem niet langer een wijze geest noemen, maar men zal zeggen, dat hij een wel luid preesde sophist is, die wonderlijke spreuken voor redenen uitvent, en woorden voor bewijzen opgeeft, en alles verdraagt, en zichzelf verwart. En men zal zich verwonderen, hoe zulk een geleerde schrijver tegen de geleerdheid, zulk een wijze geest tegen de wijse begeerten, zulk een gezellig een mensch tegen de Maatschap, en zulk een eerbare man tegen de Godsdienst werken kan. En zij, die in hem geloofden, zullen, niet meer in hem geloven. En zijn boeken zullen vergeefs worden. TTT TTN an EY, HENGEL WERK; TOT FRAAYE LETTEREN, KONSTEN EN WETENSCHAPPEN, BETREKKELYK. 5 oou s> e. . , g . © e C - , PROEVE OVER Í'YDELYKEN RAMPSÞOED, WELKE‘ DEN ` CHRÍSTENEN IN GODS WOORD GEDREIGD- WORDT, - ‘ \ ld K bebbe gemerkt, zegt de wyze Prediker (f), dat. er niets bee : ters voor der menjfebch kinderen is, dan zich te verblyden en goed te doen in hun leevèn , ja'ook dat yder mensch eete en drinke en bet goede geniete van allen zynen arbeid. Vetmaake- lyk en vrolyk te leeven is inderdaad een pligt, die de Natuur ` zelve alle Meníchen aanpryst, die ons in het N: Verbond her- haalde retzen wordt belast, en welke rede en ondervinding dus even düidelyk toonen , dat met des liefderyken Scheppers vriendelyke oogmerken , ten vollen overeenkoomt…. : Maar drië zwaartgheden fchynen zig hier tegen te verzet» tèn. E | | Voor eerst namelyk ; dat den Christenen in Gods Woord al- lerleie rampen , wederwaardigheden „ vervolging enzeleuden gedreigd worden en deze zelfs tot het karakter van egte Chus- tenen ichynen te behooren. - . ooa Vervolgens; dat ons in het N. T. belast wordt (*) om de wes. reld niet lief te hebben, of °t geen in de wereld is, omdat „ zo ie-. mand de wereld dief heeft , rj liefde des Wadersniet in bemblyfts Ja! om de wereld en wereldfche begeerlykheden vaar wel te zeg- gen , onze kusten te dooden, ons vleesch te kruicigen, met-des- cilfs beweegingen en begeertens. .. Fn eindelyk „ dat onze Zaligmaker zyne navolgeren ‘wel uite drukkelyk belast, om geene fchatten op aarde te vergaderen, gelyk zyne Apostel dit‘dan nader aandringt, dat die ryk willen worden in veele verzoekingen vallen en in den firik en in veek woare en fchadelyke begeeriykbeden, welke de menfchen. doen verzinken in verderf en ondergang. Wy zullen ‘deze drie zwaarigheden, welke met een vrolyk. en vermaaktelyk leeven op deze wereld fchynen te ftryden , in drie agtervolgende Stukjes tragten op te losfen, en vleien: ons hierdour aan het N. T. in verfcheide opzigten, eene nerkely- . -` 6 (|) Cap. IM. 12, 13 © (®) 1 Joana, 11. 15, 16. W.DEEL. MENGELW. NO 4. voor veelen onzer Lezers, "te zullen byzettert, maar vandaag zullen wij met de eerste zwaarheid een aanvang maken. Men neemt in het lezen van de Heilige Bladeren des N. V. de bijzondere omstandigheden, waarin zich de echt gelovigen bevonden, en den aard der vroegte tijden "doorgaans niet genoeg in aanmerking. Dat zijn een oneindige menigte uitdrukkingen, welke door deze aanmerking eniglijk moeten en zeer gemakkelijk kunnen opgehelderd worden. Allen, die Godzalig willen leven, zegt Apostel Paulus op de allervoorste wijze, allen, die Godzalig willen leven in Jesus Christus zullen vervolgd worden. Uit deze en verder verschillende plaatsen van die aard, die wij zo aanstonds bijbrengen zullen "heeft en onvoorzichtig opgemaakt, dat kruis en lyden het gewoon is van de deugd en Godsvrijheid zijn, en dat de vrome Christelijken meest met ramp en wederwaardigheden in deze wereld moeten sukkelend voortleven. Maar zeker gensch verkeerdelijk en onbedag, want gelijk ik aanstonds zal zeggen, dat een menigte andere uitdrukkingen, zo moeten ook deze en dergelyke alleen tot de eerste verkondiging des Evangeliums, en eerste Christenen bepaald worden. Het was toen een onvermijdelijk gevolg van een rustige belydenis des Evangeliums; maar een gevolg door die tijden en omstandigheden alleen daar mee verbonden; ja, het was aan den Christelijke Godsdienst bijna onverbreeklijk verknogd "dat deszelfs getrouwe belyders door vervolging, benauwd, door armoede veelal geplaagd, door vergrazing en wederwaardigheden gefolterd werden. Men predikte bekeering en afstand van alle onrechtigheid "men verkondigde de leer, die de menschelijke hartstogten op het alomkranke werst troefde. Het belang der Geestelijkheid was er ten slotte in betrokken, dat de Christelijke Godsdienst gestuit werd, eer hun schijnbedrijf en menigvuldige bedriegerij ontdekt, en zij van hun vette bedieningen verstooken werden. Daar de vrijmoedigheid der Apostelen en eerste Christenen in het bespreken der gebreken hunner medeburgers "daar zelfs de al ergste hevige drift van sommigen der laafsters zekerlijk zeer veel zal hebben toegebracht; dus waren vervolgingen, dus was verachting en lyden onvermijdelijk, en bedoelden de Apostelen alleenlijk om de eerstelijne Christenen hiertegen te wapenen en te versterken, op dat niemand bewogen tierde in deze verdrukkingen, als weetende zijzelf, dat zij tot gevolg hadden. OVER DEN TYDEXLYKEN RAMPSPOED, 133 Einde, die vroeg allerlei rampen tegenheden, zo iemand aft. De verdachte zaak voor gen opgeworpen Koning der Joden uitgezetten. "Zy werden Apostelen als pesten, oproermakers en verstoorders der gemeente aan de brandmerk; de haat, verachting, haat en vervolgingen van tijdgenoten waren de natuurlijke gevolgen van deze laster: - Men beroofde hen van hun goeden, men wierp hen in bevende kerker, men reeë hen de rug bloedige voedsel of scherpe zweepen op, verbrandde hen op bakende houtappaten, fliègelde hen aan kruishouten vast, of bracht hen op andere wijzen om het leven. Zy werden ten voon gejaagd; als tot de dood verwezen, zy waren een schreeuw in de wereld, zj een honger en dorst, en waren naakt, en werden mesdinisten slaapwandelers, en hadden geen vaste woonplaats, op wierden gehoorden, eh verdroegen zy werden gelasterd en gebrandmerkt, en werden "zy waren als vaagzels der wereld en als aller afvalligen. Dit waren de verdrukkingen, waardoor de eerste Christenen, inzonderheid de verkondigers van het Evangelie, moesten leven in het Koninkrijk van God. En niet gelukkiger waren hunne omstandigheden in de eerste volgende eeuwen. Alle boosheid en gruwelen, al wat kwaad en heilloos is, werd hen vreselijk nagegeven; dit bracht hen in de afgrypelijkste verachting en haat; dit gaf elk recht, om hen, naar zijn wreedheid welgevallen, te mishandelen; dit gaf den Vroften, Landsvoogden en Rechters-vrijheid, om hen, zonder Onderzoek, te zwaar te vervolgen. Men wierp hen den uitgebomste Leeuw, Beertje, Tigers voor; men naaide hen in beestenhuiden, om dus in moorddaadige Schouwspelen verscheurd te worden, of besmeerde hen met pik, zwavel en andere lichte brandstoffen, om voor fakkels bij den weg te dienen, en den voorbijganger een ligging te geven. — Schoon ik niet twijfel of de drift van de vervolgden heeft de woede der verdrukkers in deze verhalen vrije wat vergroot, zo is het aangehaalde feit wel uit geloofwaardige Heidense Schrijvers ontleend, en kan derhalve niet geloogend of zelfs in twijfel getrokken worden. Dit was het dan, dat de Zaligmaker aan de Apostelen, en deze aan de eerste Christenen voorspelden, en waar toe alle de bijgebrachte en andere plaatjes van die soort, eenigszelfs bepaald moeten worden. Geenszins moeten we ons ongerust maken, dat tijdelijke lijden of verdrukkingen tot geluk van de Christenen uitgetrokken, of op onze tijden toegepast moeten worden; geenszins denken, dat een ongelukkig leven een noodig kenmerk van het rechte Christendom is, of dat zij, die... hun deel hebben in de wereld van vrolijkheid en genot, som verwerpelijkt bij God, of minder gelukkig in de eeuwigheid zouden zijn. Dit heelt zich, uit het verband der bijgebrachte plaatjes, en uit het korte verhaal der kerkelijke geschiedenis van de vroegste eeuwen reeds genoegzaam op, en ik zou het misschien hier bij kunnen laten. Tot nog toe egter, en tot volkomen geruststelling van bezorgde gemoederen, en welke daarenboven met de vooroordeelen van kinderjaren en opvoeding zijn vervuld, acht ik het beter, hier nog enige aanmerkingen bij te voegen. Vooreerst dan bleept het uit het doelmerk van den Godsdienst, in Tacitus Annal. XV. 38. seq. 4 TE Scaliger, in Suetonius' Nero, etc. z. Over DEN TYDELYKEN RAMPSPOED. Dat het Opperwezen niet bedoeld kan hebben, om kruis en lyden als een vereiste van een recht godvrugtig leven of een eeuwige zaligheid hier na ons te maken - God heeft ons zijn wil door de stemme der rede zo wel als in zijn Woord bekend gemaakt, en ons tot deugd en heiligheid verbonden, enkel om ons tot die trap van volmaaktheid te brengen, als waar toe onze menselijke Natuur kan komen, en tevens hier op aarde zulk eer, werkelijk, zulk een redelijk, zulk een duurzaam en bestendig genoegen te bezorgen, als de omstandigheden der wereld medebracht en bekwaamte mogen ter genieting van een eeuwig heil hier na ons. Dit, zeg ik, is barblykelijk het vriendelijke oogmerk van onze goede Opperheer, en derhalve kan hij onmogelijk bedoeld hebben dat wij hier rampzalig zouden worden, nog ook, dat sommigen zyn eerbepalen hun vermogens misbruiken zouden, om anderen te kwetsen, ja, om zyn liefdeelen van de aardbodem te verdelgen. En gelijk dit tegen zich inloopt, zo kan hij derhalve niet bedoeld hebben, dat het een blijvend vereiste in zijn laatste welbehaagenden en volmaakten wilde zoude wezen. — Een welmeenend Vorst zoekt de rust, de veiligheid, en het geluk zyner onderdanen te bevorderen, en geeft hen ten dien einde een duidelijk richtnoer van heilzaame wetten. Een braaf Vader poogt zyne kinderen gelukkig te maken, en houdt hen allen, met een hartelijke liefde, voor, wat plichten zij hier toe betrachten moeten. Zou die Vorst of Vader hunne wetten of voorchriften, derwijze inrigten, dat derzelver betrachting onheil, verdriet en verwarring veroorzaaken moest? Neen! een Godsdienst, die ons uit eigene aard verdriet berokkende, of de vervolging onze medemensen op den halze haalde zou de alle kenmerken van Godelijkheid verliezen; God kan nooit of in eeuwigheid het verdriet zyner schepzelen en wel zyner gehoorzaamheid en liefde kinderen bedoelen; laat ze zyner vaderlijke tuchtroede nu en dan gevoelen, het is gewislijk niet, omdat zij deugdzaam waren, en zynere heilige wetten onderhielden, maar integendeel zij die verlaaten hadden; om hen weder te recht te brengen, en tot hemwaarts te trekken; bij kastiëndie ben ict das bij ben lief hebt, en gelijk een vader den zoon, in den welke bij een welgevallen heeft. Ten onderzoek wordt als duidelijk geleerd, dat de Godszeligeid, dat is zeggen, een deugdzaam en godvrugtig gedrag tot alle dingen nut is als hebbende de beloften des tegenwoordigen en toekomenden levens. De onderhouding der Godgeleide geboegen, de aard van den Christelijke Godsdienst is zodanig, dat zij deszelfs betrachters niet alleen het grootste genoegen van binnen maar ook de meesterust agting en vermaak van buiten te brengen. Gewislijk de betrachting van alles wat waarachtig is, bijzonder rechtvaardig, rein, liefelijk on welwillend is, kan niet falen om ons een inwendig zielsgenoegen, zo wel als uiterlijk genoegen te brengen. gen eerbied te verwekken, een is ongetwijfeld beter gekerkt middel om hier gerust en genoegelijk te leven. — Edele moedigheid en trouw, eerbied en liefde, geschiktheid, en een vreedzaam aard, weldadigheid en deugd in 't algeheel, moet ons noodwendig aanzien onder onze medemensen baaren; ja de Godsvrucht is van die aard; verhef ze, en zij zal u verboogen, zij zal u vereeren, als gij haar ombeelt, zul je uwen hoofd een aangenaam toevoegsel zul, een eerbare kroon zal zij u leveren, want die Christus in regtkwaardigheid, wrede en blydschap dient, is Gode welbevallen en aangenaam den menschen. Trouwloosheid daarentegen en verlies, bekrompt baatzucht en ondankbaarheid, verwaaiste roekeloosheid en wraak kunnen niet nalaten de verachting en afkeer van alle braave mensen te verwekken, aan terwijl de herinnering des Regvaars dient tot zegening. Zo moet de staat der Godlozen, integendeel, verrotten. Ik zou hier verfijnde uitdrukkelijke plaatjes des N. Verbonds kunnen byvoegen, die wel verre van te leren dat vervolging. 'tydelijk ramp en tegenwerk „de altoos drijvende gevolgen van den Christelijken Godsdienst zouden zijn, daarentegen de Geloovigen meermaals tot deszelfs verachting aan te sporen, uit aanmerking van het voordeel en vermaak, dat er zelfs op deze wereld uit te raapen is, doch gelyk ik reeds eenigen in het voorbijgaan van bijgebracht heb, en de anderen zich op de minste overdenking, aanvankelijk voor den geest vertonen zullen, zo zullen wij - 8 Eindelijk nog vlug met één woord aanmerken, dat de ervaring ons ten duidelijker voor het grootst ten duidelijksten leert, dat de getrouwe beleving van onzen redelijken Godsdienst, wel verre van ons doorgaans ramp en wederwaardigheden te berokkenen, ons daarentegen het recht genot van de werkelijke genoegens der aarde verzekert, zo dat men voor een algemeene regel mag terneeren, „dat, naar maakte een mensch zich verstandiger en deugdzaamer gedraagt, hij veiliger, voorzichtiger, en vermaakelijker in deze wereld leeft”. En ik vrees, dat zij, die meest over de ongevechtelijke gevolgen hunner naauwgezette Godsdienst klaagen, zichzelf door hunne eigen onvoorzichtigheid veelal op den hakken haan ophalen. Ik ben verre af van te beweren, dat Deugd, altezo en onfeilbaar, tydelijk voordeel met zich brengt, of dat ramp en tegenwerkingen zekere kenmerken zijn van schuld of dwaasheid. Neen! het gebeurde meervouden „en het gebeurt dagelijks; dat Lager Zielen zich tot eer verheven, dat in tegendeel onderdrukking en vreemde de onverdiende gevolgen van Edelmoeigheid, eerbekwaamheid opreeptheid zijn. Maar dit zijn niet dezelfde gewoonte uitwerken, noch beletten, dat het in het algemeen niet waarachtig zoude zijn; Dat, in vrede, op meervouden, gelijk wij door Gods gunst bevelen, de getrouwe beleving van den Christelijken Godsdienst een genaaid streng houdt, om ons vervredigd, vroolijk, en gelukkig voor onszelf te doen leven, en acht, aanziend, en genegenheid onder onze Medemens te verwerven. Men ziet dat ik mij in dat dwaas gevoel, als of uitsluitende glorie en luister het kenmerk der ware Kerk zoude zijn, geenzonder zoek in te laten dat verdient naauwsgelijks gedacht, veel minder weergegeven te worden; was er ten tijde van de Apostelen geen ware Kerk op aarde? Toen delen de bezoekers van het Evangelium echter onder kruis en lieden zuchtten? Het is een geheel andere dwaaling, die ik bijzonder probeerde te recht te brengen. Wat is de oorzaak, dat de meeste mensen, welke zich op een heiligen levenswandel zoeken toe te leggen, zullen een angst voorkomen, zulk een droefgeestige houding, zulk een teemende toon, zulk gefronste voorhoofden hebben, en zo dikwijks zuchtten? Dit alles komt uit een verkeerd denkbeeld voort, als of een vrolijk en genoegzaam leven met ware Godsvrucht, met Christelijke heiligheid onbestaanbaar ware. Een efficiënt kleed, bruin en donker, alles met één woord, wat somberheid kan verwekken, wordt bij de zogenaamde vrijen steeds boven al verkoren, en, naar hunne manieren en voorkomen te oordelen, zou men befluiten moeten, dat de droefgeestigste mensch de beste Christen is, dat zij althans, die vrolijk leven, verre van het koninkrijk der Hemelen. Men heeft de ongegrondheid dier dwaasse inbeelding op verschillende wijzen aangetoond, maar gelijk zij dergelyke plaatsen, als welke wij bijgebracht hebben, dikwijls in de mond hebben, en aan de uitwendige klank der woorden blijven hangen, tot hunne naargeestige oogmerken misbruiken, zo heb ik het dienstig geoordeeld, om de zaak ook eens van deze kant te beschouwen en te tonen, dat alle zodanige spreekwijzen ons heden ten dage, althans zo lang onze gelukkige omstandigheden duren, ons niet aanstoot geven. 128 >- EENIGE BYZONDBRIJEDEN omstandigheden duuren, eigenlijk niet betreffen. Men kan de Deugd of Godsdienst nooit grooter dienst doen, dan met dezelve onder zulk een beminlike gedaante te vertonen, dat elk redelijk en welgevoeld, ziel car vanzelf op verlieven moet, en het Menschdom te overtuigen, dat ze, om het gelegd hun hoofdbelang in een toekomende eeuwigheid, maar zelfs hun meest genoegen op deze wereld te behartigen, derzelver voorzichtigen moeten. Belang toch en wel tegenwoordig belang is het grote roesel van onzer aller daaden, en zijn we eenmaal overtuigd, dat Deugd en Godsvrijheid de zekerste en veiligste weg is, om hier zo wel als hier naools, gelukkig te leven, dan kan men van verstandige mensen nauwelijks vermoeden, dat ze zich door hunne woeste driften zo verre zullen laten vervoeren, dat ze zich hier van het waarschijnlijkst vermaak beroven, om zich een eeuwig onheil hier naools op de hals te halen, om 'Ve KENIGE BYZONDERHEDEN WEGENS POLEN 5 getrokken uit ` een BRIEF VAN EEN ENGELSCH REIZIGER. k (Zie the Bee pag. 26 —29.) Cracow 2 Aug. 1758. ro Mijn Heer en waarde Krijn? Ge ziet uit de dagtekening van deze, dat ik in Foka Aan ben aangekomen 3 wanneer zullen mijn omzwervingen eens eindigen ! Wanneer zal mijn rusteloze gezeldheid mij eens gelegenheid verlenen, om het tegenwoordige te genieten? Toen ik te Engels was, dacht ik, dat al het geluk aan de andere zijde der Alpen te vinden was; Toen ik me in Aalsmeer bevond, bespauwde ik, dat ik steeds iets ontbrak, en ik meende dat gebrek te vervullen, met na Maria te gaan; ook daar ben ik in mijn hoop te loor gelest, en nu ziet u mij te rug treen; in hoop van het genoegen overal elders aan te treffen, dan ter plaatse: daar ik me bevind. Het is nu zeven jaar geleden, dat ik het aangezicht van geen mensch heb aanschouwd, die zich in ’t allerminst opgeeft gelegenheid of ik gelukkig of ongelukkig, dood of levend ben. Afgezonderd, en beroofd van alle de vertrouwens dingen, welke vertrouwen 'vriendschap en familielievende gevoeldens kunnen geven, voel ik al de kwellingen der eenzaamheid van eenen kluizenaar, en geniet geen van zyne voordeelen en genoegen. De Prins van *** heeft mij in zijn gevolg genomen, zo dat ik voor deze reis geen zwaarheid voor gebrek zal hebben. De Gouverneur van den Prins is een ruwe onverwijfdere pedant, en zijn Voogd een bedorven giet, zo dat UW Ed. wellicht begrijpt, dat hij onder een treffende beoordeling staat, en geduurig tusschen deze twee karakters zittend, schoon modellen heeft om zijn zijne naar te leven vormen. Ik heb al eens en andermaal gepoogd, om de geringe kennis, die ik bezit, ten bate van zijn voordeel aan te wenden, en hem die kundigheden mee te delen, welke ik door lezen en opmerken bekomen heb, maar men beschouwt mij dan als een onwetenden en een indringer. De grote zwaarheid in mijn onderneeming is de moeite die ik heb, om me in vreemde talen uit te drukken; dit belet mij altijd het juiste gebruik van mijn kundigheden te maken, en is een wezenlijke hinderpaal voor bevordering buiten 's lands, terwijl het hoogste karakter, waar in men mij, in mijn Vaderland, naar alle gedachten, zal beschouwen, is, dat van een zwervenden filosoof. Als ik mijn zelfen beschouw in dit land, het welke ooit eens zo ontzaggelijk in oorlogsdrijven was en den rijk en vetwoesting over het geheele Rooms gebied verspreidde, zeg ik kan ik de tegenwoordige ellende en laaghartigheid van deszelfs bewoners nu nog wel begrijpen. Een prooi en roofvoerder! Hunne steden geplunderd zonder vragen! Hunne Magistraaten, in plaats van zich recht te verzekeren, zich in een enkel artikel bepalende! Alles loopt in der waarheid faamgen, om mijn mededeling, over hunnen ellendigen toestand op te wekken, en ik zoude hen dikwijks en bitterlijk beklagen, waren mijn gedachten niet te veel met eigen ongelukkiger toestand vervuld. Daar is geen orde in het geheele Koninkrijk als ons Reisgezelschap, dat wel buiten den Prins, uit dertien Opwachters en Bedienden staat, in eenige stad aankomt, zo is er zelden gelegenheid, om het noodige gemak te vinden, en wij zijn genoodzaakt, Vrachtvervoerders te nemen, om ons naar de naastbijgelegen stad te brengen, in hoop van daar gunstiger gesteldheid van zaken te zullen aantreffen. Het zijn doorgaans Vrouwlieden, welke men hier toe gebruikt, en ik heb een vrouw-mensch gezien, welke ons dus dertig Engelse mijlen ver te paard geleid had, en zich ten uitersten wel betaald reket de, en vijf-en-twintig pijningen maakte, toen men haar waarde van omtrent een stuiver gaf, welke zij met een vreugd ontving. Wij werden in dergelijke gehuwden in het algemeen beter gediend door de vrouw. ieden „dan door de mens. Deze worden enkel door een laag en Bordig eigenbelang gedreven; zij kennen geen andere aanvallige motieven, van menselijkheid; alle hunne zorg „aan” dagt, en genegenheid bepaalt zich geheel tot hunne paarden, en, voor het overige „zijn het enkel Machines; als wij hen vriendelijk verdringen, om wat meerder spoed te maken, zo vliegen zij er geen den minsten acht op, de eerbied en tenzij taal is iets, daar zij in 't geheel niet voor geschikt zijn. Men moet hen op eer, grammen toon aanpreken, ex van tijd tot tijd vloeken in zinnen redenen mengen, om hen tot hunnen plicht te bewegen. Hoe zeer verachtend van het gemeene volk in Engeland, en de Nederlanden, dat door vloeken en hardigheden bal van orde wordt, en de beleedigingen zevenvoudig vergeldt zoude; dit arme volk onderschend, om dat men het zó flaafsch behandelt, en tot zulke laag diensten bezigt, verliest al den eerbied, welke zij 'als mens, voor zichzelf moesten hebben. Zij hebben allengsken een hevige hoogmoog gekregen, om beter beheer als den enige 'regel van hunnen plicht aan te merken; en derhalve als zij, met zachtheid behandeld worden, zo zien, zo erkennen zij niet langer hunne minderheid en onderwerping, en verliezen alle denkbeelden van plicht en dienst. Zij beginnen zich dan aanvouds als ons gelijk te beschouwen, en een anhoudende vriendelijke beïndringen van onzen kant, zou hen ten eenmaal onbeschofd, en ondeugend maken; maar de gebiedende toon, de bedreigingen, en vloeken veranderen eensklaps hunne wijze van denken en gevoelens, hunne ooren schudden hunne schouders leeren hunne zielen ras weer in hunne vorige slaapertje te zinken, daar zij zich eenige oogenblikken verbeeld hadden, wit herkomen te zijn. Myn Heer en waarde Vrind, > > > Uw Edw. Dienaar en Vrind ` , * Æ * mnsan anni ed AA en it ~ HET KARAKTER DER FRANSCHEN , DUITSCHERS , NEDER- ` LANDERS, ENGELSCHEN , POOLEN, RUSSEN EN TUR- ' _ KEN, GESCHETST DOOR DEN HEER DE REAL ‚ Hoofd- rigter van Forcalquier in Provence enz.enz. ` ( La Science du Gouvernement Tor. IL.) MTN HEEREN! HE zal u-lieden, denk ik, niet onaangenaam zyn, dat ik u de voornaamfte karakters der bovengemèėlde vol- - keren met de eige woorden van gen’ man, welke zig op d kennis hier yan Zo byzonder uitgelegd, en er onlangs zul een choon en geagt werk over gefchreeven heeft, mede- deele.: {k zal met de Frenftben beginnen. i , De Franfchen zegt by, fchynen voor den roem der wape- nen geboren „en deze gefteldheid van geest is een natuurlyk volg van den krygzugtigen aart der Gallen, en de militaire geerings- vorm der franken; maar de tugt en het onder- wys ontbreeken onze Troepen, en onze Officiers hebben Zelden de noodige kundigheden in hun berdep. | Vervuld van een diepen eerbied voor den Koning, altoos gereed om hem te- geboorzaamen, altoos getrouw, zyn de ranfchen zeer bekwaam tot allerleie foort van dienften, en niet minder gefchikt, om roem te behaalen in zodanige zaa- ken, daar verftand en geest, als daar dapperheid en moed vereischt worden, ;maar.de {maak der wellust, de vermaa- ken, deRomans, de beuzelagtige tydkortingen maaken zig . ‚ van \ | |. Ig? HET KARAKTER DER FRANSCHER, ENZ. van den geest des volks geheelijk meester, overweldigden hetzelfde, om zo te spreken, en Parijs wordt alengs 't geen Rome voormaals was; gelijk de Spanjaarden hunnen tijd in langdurige overwegingen verliezen, en hunne zaken door talmen vaak bederven, zo doen het de Fransen niet zelden door hunne haastigheid, dikwils onvoorzichtig, altijd driftig, onderzoeken ze zelden lang genoeg, eer ze befluiten. De Luchtstreken, de grond, de heerschende neiging, de Regeerings-vorm, de opvoeding en gebraiken loopen allen gelijktrek vaamen om de Zeden van een volk te maken. Wij gebben boven andere Noordelijke volkeren natuurlijker wij- diezelfde meerderheid; welke de Italiaanen boven ons gebben, Een verheven geest schikt zich zelden met de zware de lichaam, die natuurlijk is aan koude landen; en het schijnt, dat de trap van verstand in Europa den graad der “warmte, in de verschillende luchtstreken, gevolgd heeft; Ze zijn allen niet even gunstig voor de vrijheid van den geest, Zo min als voor de gezondheid van het lichaam, orthodoxen is het al altijd waarachtig, dat de invloed van de lucht nooit zulk een groot verschil in het eerst maakt als de meerderheid of minderheid beoefening der wetenschappen en vrije kunsten. De bewoners van sommige dier landen, daar de Natuur, om zo te spreken, kwist, verhelpen het gebrek van hun klimaat door zich te richten op de wetenschappen toe te leggen, en op deze wijze kunnen ze ons veelal evenaren, soms overtreffen, dewijl het bepaalde een goede politieke opvoeding in Frankrijk zekerlijk. ontbreekt. De Duitsers zijn sterker, welvaardiger en beter gemaakt, zij zijn van oude tijden her, krijsugtig geweest, en zijn nog heden dapper. Zij zijn zo veel bekwaamer om de moeilijkheden van den oorlog te verdragen, om dat van alle troepen van Europa, die der Duitsers onder den besten Krijgstug zyn. Het volk in Duitsland is beleefd, en behoudt steeds enige overblijfselen van die oprechtheid, van die verregaande openhartigheid en eenvoudigheid, welke vroeger het karakter der oude Germanen uitmaakten. Recht af, en vreemd van alle bedriegelijkheid, onderwerpen zij zich met goeden hart aan hunne Overheiden, en leven gerust en stil onder zodanige bevelingen, daar zij aan gewoon zijn. De geest der Duitsers is last en zwaar, maar des niet te genstig, vreemd geschenkt voor den handel en handwerks-koristen; zy beminden de wetenschappen, en beëchtgen ze met goed gevolg. Zy hebben een bijzondere gevoeligheid voor vreemde Talen te leren, en ver boven alle de voorafschrijvingen der Gouden Bul, wordt er geen juistere, waargenomen, dan die „waarmede zy de Rijks-Voorsten aanbevelen, om zich op de kennis van uitheemse Talen uit te leggen. Die meerlyke bedaardheid of traagheid der Duitsers maakt hen juist geschikt om langen tijd te wroeten, en bijgevolg om nieuwe ontdekkingen te doen, of de reeds gegeven verder voort te zetten. De Artillerie, de Drukkunst, de Sterrekunde, die zy zelf uitgevonden, of veel verbeterd hebben kunnen, er ten bewijze van strekken. Groote fascinaties uit der aarde, zyn de Duitsers gemeenlijk bekwaam voor werken, welke niets anders dan arbeid, dan voor zulke, welke vernuft vorderen. Goede factkundigen zyn zy de kennis, welke zy, ten dezen opzichte, bezitten, meer verbeterd aan een bekwaamheid, welke zy door oefening verkregen hebben, dan aan natuurlijke talenten. Gelijk Duitsland zeer bevolkt, en zeer vrugbaar is, zou het waarschijnlijk zijn, dat, als de Duitsers zich op die verschillende handwerken of manufakturen toedragen, welke hen door vreemdelingen, worden gebracht, of als zy zich met hunne eigen manufakturen vergenoegen wilden, dat zy meer goederen uit zouden kunnen voeren, dan men inbrengt, dat het evenwicht van den handel naar handelaars zijde zoude overscharen, en zy dus welhaast rijk en vermoogend worden. De Nederlanders zijn in 't algemeen vreemd openhartig en oprecht; hunne goede trouw of liever hunne eenvoudigheid, ging zelfs eens wat te verre. Maar dit Volk, door zware tijdige ondervindingen gekundiger geworden, is nu voorzichtiger, en daar scheelt niet veel aan "dat hetzelfde van een al te groot vertrouwen, tot een uiterste argzaamheid is overgegaan. Hun uiterlijk voorkomen is temmenig en koel, een gevolg van hun karakter, wat welk ingetogen is, zij hebben niet die fierheid van ziel, welke het karakter van een Engelsman, uitmaakt, maar opgevoed in de gelijkheid van medeburgers, zijn zij lichtelijk in de wer, op den minsten schijn van een onderneming tegen hunne vrijheid of Godsdienst, of tegen het algemeen belang van hun Gemeenebest, en bijzonderlijk het belang van den koophandel, als welke 'er de ziel van is. In onderhandelingen zijn zij meer voorzichtig dan bekend, meer oprecht dan aanhalende, meer beleefd dan belachend. Ze hebben gemeenlijk geen zeer uitgebreide, nog zeer verheven van geest, maar dezelfde is doorgaans juist en net. Zij alles tot hun doelwit bepalende, verwarren zij zich nooit in zo veel kronkelende paden en omwegen, waarin zich de Staatkunde niet zelden verliest. Alles toont, in hunne Politieke onderhandelingen een gegronde kennis der zaak, en een bedaardde opmerking op het goede daar het inzonderlijk op aankomt. Zij horen met aandacht, en gevenzelfde antwoorden "die zij zich naderhand beklaagden; Zij oordelen langzaam, maar bondig, en hun woord is betekenisvol. 