iets over Magn. Aur. Cassiodorus Senator
Op dezelfde wijze wordt ook het Nieuwe Testament behandeld, en ook dăarvan aangewezen, welke de schrijvers zijn, die zich met de verschillende gedeel- ten er van bezig hielden, en dus wien men ter op- heldering daarbij heeft na te slaan , of ter inieîding vooraf te lezen. Zoo heeft hij dan de schrijvers over de H. Schrift in ^ene verzameling gebracht, die hij de Inleiders (introductores) tot de H. Schrift noemt ^) , omdat ze ons in de geheimen als binnenleiden , en dat zij ons de verschillende beleekenis van woorden en zaken doen kennen. Nadat hij over de beoefening der H. Schrift-zelve heeft afgehandeld, en over de •verschillende wijzen van die te leeren verstaan, spreekt hij over de koncilien, die hij, in belangrijkheid , onmiddelijk daarneven plaatst. — Vier oekonomische waren ten zijnen tijde gehouden geworden; het vijfde had eerst plaats in 855; het vijftiende jaar omstreeks van Senators kloos- terleven. Vervolgends (in hoofdstuk iâ, i3, en 14) spreekt hij van de verschillende wijzen waarop de H. Schrift is verdeeld gev^orden, e. z. v. 1) Zie de Instit, div. litU c. 10, e. z. v. H2 Daarop geeft hij nog cenige voorschriften voor de korrektoren|, dat ze den text toch niet door onwe- tendheid , of verwaandheid , bederven , de hebreeuw- sche idiotismen eerbiedigen, en zelfs uitdrukkingen, die schijnbaar met de spraakkunst strijden, niet ver- anderen. Waarop hij nog eenige grammatische regelen en aanmerkîngen van kritiek laat volgen (c. 18). Dan wijst hij nogmaals op het voordeei van de lezing der H. Schrift, en op verschillende H. Vaders ter na- volging. Eindelijk spoort hij nogmaals aan tot de beoefening der profane schrijvers, en zoekt zijne monniken op te wekken tot vertalen, tot het maken van uittreksels of opstellen, om aldus zijne boekerij volledig, de bezig- heid der monniken zeer aan-eengeschakeid , en het door hen geschrevene, zoo algemeen mogelijk te ma- ken. Daarloe gaven de boeken, uit zijne voormalige bibliotheek te Rome, en waarschijnlijk ook te Ra- venna, aanieiding genoeg. De aardrijkskunde en.kosmografie, v^aren er in ver- tegenwoordigd , zij bevatte ook werken over landbouw- kunde, botanie, geneeskunst, e. z. v., om aan aller neiging en verlangen te kunnen voldoen (c. 38). Hij zelf gaf onderricht, bijgestaan door den vromen Dionysius ^) , de kleine bijgenaamd , eenen scytischen monnik , die naderhand bissehop is geworden , en dien Senator hoog achtte, en lief had, om zijne vroomheid 1) Hij heette ook Abbas (vader), even als dikwijls de eenvoudigste monniken dier dagen. De namen voor de Oppersten waren Archimqndriten ((lâvâga i^ klooster), Hegumenen, e. z. v. Verg. de Saiktb Marthb, t. a. p. L. m. eh. 5. 115 en uitgebreide kennis, en bij wien hij zich nict ver- geleek, dan om zijnc minderheid te belijden. Dat bij zijne inonnikcn tot het gebed aanspoorde, om de verlichting van den hemelschen Meester in te roepen , behoeft wcl niet gezegd wordcn Aan het einde onzer verhandeling vindt meo eenige regelen, die daar een zeker bewijs van zijn. En wie zal nu, na dit alles, schoon maar met korte woorden vermeld, aan onzen Senator den lof weige- ren, hem reeds aan *t begin van ons opstel toege- kend, wie zal ons daar uitgesproken oordeel, niet volkomen gerechtvaardigd vinden, en wie zal niet gaarne de Sainte Marthe nazeggen: uOn doit regarder Cassiodore comme Ie restaurateur des sciences dans Ie sixi^me silele et comme le grand h^ros des biblioth^- ques". 1) 10. Zeker is bet, dat Gassiodorus Senator langer dan 93 jaar heeft geleefd , zoo als zijne eigene woorden in de praefatie van het boek over de orlhografie, aan- duiden; daar hij toen reeds zijn 93ste had bereikt. *) Na dat jaar zou hij, volgends Baronius, zijn Corn- putus Paschalis vervaardigd hebben. 1) t. a. p. L. m. eh. 5. 2) Ad amantissimos Orthographos discutiendos anno aetatis meae nonagesimo tertio Deo juvante pervenL 8 114 Zcker is het echter, dat hij, na de afwerkiog van het boek over de orthografie, nog de hand heeft ge- had aan de Institutiones ^ de\^ijl hij daarin over den inhoud van genoeind werk spreekt. Zoo is hij wellicht niet mindcr dan 100 jaar ge- worden, hetgeen men 5ok uit het slot van zijnen kommentaar op de lOOste psalm zou kunnen opma- ken, waar hij zegt, zich te sehamen het te bekennen dat hij, een zondig noensch, zoo onwaardig tot het nummer van honderd is gekomen ^) , dat slechts aan de verdienste der Heiligen past. De Sainte Marthe zoekt dit te doen slaan op eene gclijkenis uit den bijbel ^) • Manso ^) vindt dit ver gezocht. Wij voor ons gelooven, dat noen cr in elk geval den hoogen ouderdom door heeft te verstaan, al heeft Senator het getal honderd juist niet zoo letterlijk bedoeld. 11 VA ZXJfff BOOD. Het heeft dezcn waardigen man niet aan lofrede- naars onthroken; ten minste alie dic hem noemenyan oudere of jongere schrijvcrs, betuigen altoos den 1) Pudet dicere, peccatis obnoxium, centenarii numeri fecunditate provectiun, et, quod Sanctornm diximus meritis applicatum, indigno milii fuisse collatiun. 2) t. a. p. Liv. III. eh. 6. 3) Gesch. d. ostg. H. 7te Beilage. 118 grootsten eerbicd voor hem ^) , zoowel om zijoc poli- tieke scbranderheid, als om de mcnschenkennis en het beleid, waarmede hij zoo tallooze zaken wist le bestieren, ea hebben uit eenen mond, zijne wezen- lijk verhevene deugden, zijn ootmoed en kuischbeid, zijn oprecbte godsvrucht en geloof geprezen. ^) Zelfs het eenige wat hem nog als vlek op zijn cha- rakter zou kunnen aangewezen worden, is door onze onderzoekingeh over zijn leven grootendeek uitge- wischt. »Hochst auffallend,*' zegt Manso namelijk, in de aanteekeningen van meergenoemd -werk, ohochstauf- fallend ist es/' zegt hij voorzichtig en gematigd, »dasz Gassiodor, wenn er in eignen Person von sich spricbt, immer die Sprache der Beseheidenheid , oft (man vergi. XL â. 3.) die der Demuth redet, dage- gen so oft er die Feder in IVahmen seiner Eonige fuhrt, sieh selbst mit dem ungemessensten Lobe iîber- hăuft. Lag diesz in dem ausdriîcklichen Auftrage sei- ner Gebieter? Gehorte es mit zu dem Ganzleystyl je- ner Tage? Oder wie und waran, soli man die Huldi- gungen, die er sich selbst bringt, erklâren?" Het verwondert mij zeer dat een geleerde als Manso aldus spreken kan. En hoe is 't mogelijk dat deze 1) Beda in de 7de, Paul. Diaconus in de 8ste eeuw, Alcuinus Hincmar, aartsbisschop van Reims (t 883), Sigebert, een monnik van Gemblours in de llde, Robert, abt van Mont-Saint-Michel in Normandic (t 1186); Joannes Cochlaeus, Baronias in do 16de Eeuw, e. z. V., die hem aUen gcdenken. 2) Aan de Saint Marc, (Abr€g^ chronohcfique de Vhistoire cT Italie, Tom. I.) willen wij niet eens meer deuken. 114 Zcker is hcl cchter, dat hij, na de af»" t hct boek over de orthografie, nog de h/ ;, had aan de Instituiiones j dewijl hij ^ inhoud van genoerad werk spreekt. / as- Zoo is hij wellicht niet mind ' ' ant worden, hetgeen men 5ok ui/ \ ; ' Wij kommentaar op de lOOste v-'i'. os is ken, waar hij zegt, zich te/ ii hier dat hij, een zondig me^ ' ^ .prokcn, al nummer van honderd î ' \ader zelf moc- verdienste der Heiligr dit te doen slaan r *og de brieven van Alba- Manso ^) vindt di' , die wel deugdelijk onzen Se- dat men er v .a^ zou men 't in gemoede kunnen heefl; te vers* «^ât de Canzleystyl ook medebraebt, of juist niet ' ^ beval; iemant zulk een' uitbundigen lof ^^pţi^tfelijk van geweten (eonseientia praeditus), / i\»^» ^^r eeuw (siimnia temporum laus), uit- fi^ li^^nioed (eximius animus), aan zich zelven '^fii'uni^ vooral hier, waar die immers overbodig ^ Ku nog zijn dit maar kleine staaltjens uit l>o gcnoemde brieven zijn dus door den 6ea of den aiidorcn Scriba of door Athalarik zelf, geschreven, 4Îat kan niet anders zijn, en om de op bl. 67 op- gcgcvcnc redencn door Senator in zijne verzameling opgcnomen. Nu zullen we er maar niet op wijzen, (lat, in den stijl van deze brieven, ook eenig onder- scheid met de overige schijnt te wezen, daar ze min- der met wijsgeerige sententies zijn doormengd dan de nicestc andere van Cassiodorus Senator. ^^* il7 Zoo blijft de ootmocd van onzcn heid dan onbe> viekt in zijn geheel, en zien wij weSr met voldoening op de edele uitdrukkingen daarvan, overal in zijne werken verspreid. «Verlos mij van mij zelven," roept hij uit ^), «bevrijd mij, en bewaar mij slccbts in U. Bestrijd en vernietig al wat ik heb uitgericht, en be- houd slechts in mij wat Uw werk is , o God !" *) 12. En nu wij den persoon in den breede hebben be- sproken, wat vait er nu nog verder van zijne werken in 't algemecn te zeggen? Laat ons, met enkele opmcrkingen, zijn geheelen liltcrairen arbeid nog eens doorloopen. Zeker, het werk waarmede Senator voor ons het meest aan eene bestaande behoefte voldoet, is zijne: Variae^ dic wij genoegzaam hebben bezien. En de ar- beid, dic op theologiesch terrein het meeste nut heeft gesticht, is zijne Expositio Psalterii^ voor hen die niet in de gelegenheid waren den uitvoerigen arbeid van den H. Augustinus te bezigen. Zijne verhandeling ovcr de ziel, liccft zcker veci 1) Psalm 103. v. 17. 2) De anivia, aan 't einde. 118 verdicDSte, vooral in dic dagen van weinig wijsgeerige en kalni nadenkende stemming, en zal zeker în 't kloos- ter, zoo tvet als naderhand, voor den rustig peinzen- deii leek, veel bekoorlijks hebben gehad. Maar ver- geleken uiet al wat er sedert over dat onderwerp îs geschreven, zijn Senators opmerkingen , hoe rechtscha- pen en godsdienstig ook, niet van de meeste diepzin- nîgheid) schoon in hare gemoedelijkheid vele uitdruk- kingen van troost en opbeurîng bevattende, die den gemoedelijken Christen meer zullen baten, dan den sombren raţionalist. Zijne regelen tot eene ordelijke studie der gewîjde schriften, bevatten, zoo als wij gezien hebben, veel behartiging-waardigs voor hen, aan wien ze gericht zijn ^) , doch wat door latere didaklieken is gedaan , kan, als van meer algemeene strekking, ook bij meer- deren navolging vinden, ofschoon voor de historie van Senator- zel ven dit werk thans voor allen veel waarde heeft, daar het de Variae^ op eene schoone wijze aanvult. ^) Ook de EpDpositio Psalterii bevat veel stichtelijks en zalvends voor de godvruchtige zielen. Het is groo- tendeels een uittreksel van den H. Augustinus, maar in sommige opzigten voortrefifelijker , dewijl C. S. er een beteren grondtext voor bezigde, veel er bijvoegde wat andere beroemde kerkleeraars over de psalmen hebben gezegd, en hij zich het hebreeuwsch door 1) Sie hat einen dauernden Einflusz dos game Mittclalter hindurch ausgeiibt. BăHS, Gesch, der Rom. Ut. Supplcm. U. bl. 421. 2) Het is in 't fransch vertaald door Aniaury Bouchard. Zie de Bioyrnphic vnivn'sellc, art. Cassiodore. 119 kenners liet vcrklaren en de vaerzen in de beste volg- orde brengen. In 't algemeen yindt men er ook vele bdangrijke aanmerkingen bij. Over de beteekenis van profeţie^ b. v. , over de weisprekendbeid der H. Scbrift (c. 18), over de genade, de zedelijke vrijheid, de voorbeschikking e. z. v., terwijl het gebeel besluit met een gebed voi ootmoed en zalving. En daarom voegt Schrockh ^) er bij : » Erinnert man sieh dasz es ein Staatsman (en geen theoloog) von mehr als siebzig Jahren war, der alles dieses so miîh- sam zusammen trug, damit seine Monehe mit der heiligen Schrift vertraut werden mochten: so ehrt und liebt man den Mann, ohne sieh so gar viei um sein Buch zu bekummern.** De Bistoriae Ecclesiasticae Tripartitae^ zijn eene vertaling van Sozomenus, Socrates en Theodoretus door Epifanes, waarvan Gassiodorus uittreksels maak- te, die hij tot een ordelijk geheel samenvoegde. Voor de fouten die er in zijn, tegen geschiedenis of anti- quiteit, kunnen wij onzen epitomator niet v^el verand- woordelijk stellen. Het Chronicon^ van bet begin der waereld af, op Theoderiks bevel geschreven, en ook aan bem opge- dragen, bevat voornamelijk een b'jst van de romein- sche vorsten en konsuls, met enkele historiscbe aan- teekeningen. Het is vrij volledig maar met enkele fou- ten , evenwel voor sommige gebeurtenissen onzc voor- name bron. 1) Kirchengeschichlc , Tom. XVII. 120 Zijne grammalische cxcerptcn hebben eenige belang- rijkheid vooral dewijl ze uit schrijvers genomen zijn, die voor ons bijna geheel zijn verloren, en deze uil- treksels badden, met het opstel de Orthographia ^ bo- ven al voor bet doel waartoe ze gebruikt moesten worden, hun eigenaardig nut. ^) De verbandeling De artibus ac disciplinis liberalium artium is almede een populair handboekjen, ter in- leiding; een vroeger veel gelezen uitlreksel van goede bronnen. Ten derde bebben \vij nog De arte gram- matica ad Donaţi mentem^ waarvan slechts een frag- ment overig is, dat bij het voorgaande werk past, doch waarvan wij het ontbrekende echter kunnen aan- gevuld rekenen, door het Commentarium de Oratione^ et de octo partibus ejus^ niet zonder grond bij Cas- siodorus S. werken opgegeven. Achter de Expositio in Psalmos^ zou men de Ex- positio in Cantica Cauticorum kunnen noemen, doch de bewijzen voor de echlheid hiervan zijn niet voor handen; de slijl toch is eenigzins verschillend van dien van Senator, en tevens wordt er Gregorius van Tours in aangehaald , die eerst in 544 werd geboren. Verder (naar men tot heden meende, in 1721, door den kardinaal Maffei ontdekt ^) ) de door Senator-zel- ven aangehaalde Complexiones in Epistolas et acta Apostolorum et Apocalypsin. Dan vinden v^^ij nog aan hem toegeschreven : Paphnutii Spiridionis , aliorumque Sanctorum Vitae welke men vindt bij Aloysius Lipo- manus voi. I, en die in de Historiae tripartitae voor- 1) Zie hoofdst. V, hier achter. 2) T. z. p. lâi komen; ^) maar de stellige bewijzen dat zij yan G. S. zijn, ontbreken. Een onbeduidend Coniputus Pascha- lis sive de Indictionibus , CycUs solis et lunae , etc. , waarin een lijst zijner werken voorkomt, bezitten wij alinede nog. Maar lot de verlorene geschriften behoort vooreerst ziJQ Res gestae Gothorum^ M^aaruit Jornandes een uit- treksel maakte, met eenige toevoegsels van hem zel- Yen, hetwelk gemeeniijk bij de werken van Gassiodo- rus Senator wordt gevoegd. En eindelijk Se tituUs^ sive Memoriale sacrarum scripturarum ^) dat tegen de Pelagianen gericbt was , doch dat ons verder onbekend is gebleven. Evenzeer als het werkjen De 98 schematibus et tropis^ waar- voor Garet, ter vergoeding, een 120 uit den kommen- taar op de psalmen geputte tropen în de plaats heefl gesteld. *) De stijl waarin alle deze werken geschreven zijn, is natuurlijk verre van de energicke eenvoudigheid van Gicero, of de meer in-eengedrongen ve^rkracht van Tacilus. De poelische wendingen zijn dikwerf te vee' ijdele deklamatîe om een dichterlijk gemoed te kun- nen behagen, en blijkbaar geschreven, onder den in- vloed eener soort van manier, eene aangenomen ge- woonte van. den tijd, eer dan uit warme geestdrift voor een belangrijk onderwerp. Het uitvoerigste werk 1) Zie Vossius, Op, omn. Tom. I. de hist. lat. lib. II. c. 19. 2) Zie de pmefatie van £>e orthographia. 3) Peter van Blois (Blcsensis) schreef , onder Cassiodorns naam ge- drukt: De amiciţia christiana, Bostock 1667. 8°. Maar 't is onder Pe- ters schriftcu te vinden. 122 echter, de Expositio in Psalmos^ munt, in ordelijk- heid van gedachten, en heldcrheid van voorstellîng , boven de andere werken uit. Doch wanneer wij elders weder uitdrukkingen lezen als deze, over het afschrijvcn van boeken: »Hoe schoon is het, de menschen door de hand al- leen reeds te Onderwijzen ! Hun stilzwijgend de zalig- heid aan te kondigen! Satan den oorlog aan te doen met de pen! die evenYeel wonden ontvangt, als een kopiist woorden van den Heer schrijft Menkan dezen voor zijnen arbeid niet genoeg looneni Men schrijft met rieten om dat Jezus met rieten werd gepijnigd Ja men volgt God na, die ook zijne wctten schreefV — ziet dan moeten we ons diep door- drongen hebben van den geest der mystische schrij- vers van vroeger en later tijd, om die denkbeelden en uitdrukkingen, in koele stemmiug gelezen, niet OTer< dreven te achten. Maar toch behoudt hij dikwijls ook in oogenblikken van meer rationeele eenvoudigheid , eene bekoorlijke bloemrijkheid en elegantie. ^) Even\i^el leze men de schrijvers van de eeuwen der volksverhuizing niet om er een deftig latijn uit te lee- ren, maar beschouwe ze, met een oog op den tijd waarin zij leefden, en dan zal men vinden, dat, al is de vorm ons ook soms mishagelijk, even als de overstrooming der Hunnen , de plunderingen der West- gothen, de verwoestingen der Vandalen mishagelijk 1) Daarom charakterizecrt Tiraboschi {Stor. d. letu It. Tom. I) zijn stijl niet onaardig met de uitdrukking //barbara cleganza^'*; mits wij barbara een wcinig ruimcr betcekcnis dan barbaarsch, of woest gcvcn. 133 zijn — er achter dat onaangenaam voorkomen cene geheei nieuwe waereld zich verbergt, cn dea onder- gang der oude voorspelt — de vernietiging der hei- densche beschaving, de inenting van den germaan- schen stek op den romeinschen stăm. Die stăm moest eerst afgekapt worden, en zoo laag dat haast alleen de wortels er van bleven staan. En toen de germaansche loot er op was geplaatst, legde de vodr-christelijke beschaving în Europa, even als de ingeente boom zijn aard verliest, 5ok haar charakteraf, en groeide alleen voort in den germaan- schen twijg, behalven dat sommige kweekers eenige takjens, die nog onder aan den voet van den ouden boom waren overgebleven ^ moederlijk bebben verzorgd, zoo dat ze nadeei begonnen te doen, aan den reeds kraehtîg wordenden hooofdstam. Die kweekers zijn de overdreven beschermers der renaissance^ die in onze dagen haar cinde na-bij is. Men verwachte echter niet, dat de nieuwe groei reeds t6en dadelijk krachtig loover zou geven^ maar weldra zouden nieuwe taaltakken uitbotten , en geurige bloemen en bladen ontspruiten, gesterkt door den ouden wortel — opgegroeid uit het latijn. En, om nu ten laatste nog eens op de Variae te- rug te komen, waaraan wij in de vorige bladzijden zoo veel hadden te danken — ze zijn, behalven voor de eigenlijke gcschiedenis der dagen waarin ze geschre- ven werden, ook voor vele punten van archsBologie en filozofie van veel belang; schoou men de bijzon- dcrbeden dikwijls zocken moet in uitweidingen, die 134 â propos van geheel andere onderwerpen worden ge- daan. Zoo als, bij voorbeeld, al dadelijk, in den tweeden brief van het eerste boek, over de ontdekking van het purper gesproken wordt, en over de wijzewaarop dat moet gebruikt en bewerkt worden, terwijl het er alleen op aan kwam, aan een zekeren Theonius, den stof te bestellen, die noodîg was tot de kleederen des konings. Dan, bij voorbeeld, in het derde boek, de 47sle brief, waar Senator aan Faustus, den praefectus prae- torio moet melden, dat een zekere Jovinus, om een moord verbannen wordt naar de vulkaansche (lipari- sche) eilanden — neemt hij deze gelegenheid (?) te baat, om over den aart dier eilanden uit te weiden, en zoo al pratende over den salamander iets te zeg- gen, hoe fijn en klein dier het is, met schitterende aardwormtjens omgeven, en van eene geele kleur, Hij weidt uit over de theaters en circus^ bij gele- genheid, dat er aan een wagenmenner eene belooning moet worden uitgereikt (III. 8i). Wij krijgen eene beschrijving van den vuurspuwen- den Vcsuvius, bij gelegenheid dat er in Napels eene ophefiuig van belasting zal toegestaan worden, ter schadevergoeding na eene vemielende uitbarsting van den vulkaan. Verder heeft men den inhoud dier kostbare bricven zeker al overzien, door de herhaalde citaten er uit, door ons gedaan. Het aantal opmerkingen over den adeldom en de roeping van een koning; hoe hij zijne onderdanen moet voorlichten : de waardigheid van ver 13S schillende andere betrekkîngen ; de schoonheid van vele deugden; de rechtvaardigheid der straf; velerlei vakken van nijverheid die besproken worden, e. z. v. , e. z. V. Het zesde en zevende boek bevat een reeks formu- len, voor de meesle posten in 't rijk, van den hoog- sten tot den laagsten. En toch heeft dic laagste nog iets edels. — Zij worden er in omscbreven , en de vereischten er toe aangeduid. De konsul staat daar boven aan, daarna de patri' cius^ dan de prasfectus praetorio^ waarvan wij zoo dikwijls gewaagden, en eîndelijk de praefectus over Rome (urbi). De quaestor , de magister o/pciorum (ook reeds besproken) de beide coinites , wel bekend , e. z. v. Vervolgends, de opzichters over alle mogelijke an- dere zaken, als van levens- en genecsmiddelen , e. z. V.; bestuurders der provincie (Suevie, Gallic, Thessalonika), formules voor allerlei verbindtenissen C* Mt9 V« M ty« Mim V» En daarmede rckenen wij de taak die wij ons op- legden, zoo ver onze vermogens dit toclicten, in de hoofdzaak, voor volbracht. Wij hebben niet zonder genoegen gewerkt , want het was een schoon onderwerp, dat wij te behandelen hadden; wij genoten er bij, toen zich het tafereel des miskenden tijdperks al meer en meer ontrolde voor onzen geest, en \iij doordrongen in het bemînnelijke charakter van onzen christen staatkandige. Daarom ook vereenigen wij ons hier nogmaals in gedachte met 126 bem , en eindigen ons opstel met de woorden, waar hij zijne regelea voor de studie der gewijde schrijvers mede besluît : »Heer, geef hun, die zich op de wetenschap toeleg- gen, de genade der ontwikkeling en vordering; en die uwe wet zoeken na te komen — de vergififenis hun- ner zonden! Opdat, als wij, met een hevig verlangen, tot het licht uwer sehriften zoeken door te dringen, wij nîet worden verduisterd door het aantal onzer zon- den. Trek ons tot U, door de kracht uwer Almacht; laat ons niet rondwaren yolgends onzen wil , nadat Gij ons met uw kostbaar bloed herkocbt bebt! Dat uw beeld in ons niet verduisterd worde, hetwelk altoos zoo uitstekend schoon is, wanneer Gij bet in uwe boede neemt. Laat de duivel , of wij zelve niet uwe gaven verwoesten ! Hoor ons , o beilige Eoning , en help ons tegen onze zonden; en verwijder ze ver van ons, v6or dat uwe Recbtvaardigheîd ons verdoeme. »Red uw Werk van bem die bet verwoesten wil, dat de Vijand niet oorzaak zij dat anderen zich ten val brengen; hij, die zich zelven beeft verdoemd; docb laat h^m veeleer ondergaan, die alles wil ver- nietigen.' »» SPEGTATORES, BENE VALETE. 11 Sept. 1857. V. HET BOEK „DE ORTOGRAPHIA. 99 Inleiding. Het was op aanzoek der monniken in hct nieuw ge- stichte Vivarenser klooster, die naar eene handieiding verlangden, om met de gewenschte naauwkcurighcid hunne afschriften van allerlei auteurs te kunnen ma- ken, waartoe zij door Senator werden aangezet — dat deze een Compendium vcrzamelde van excerpten uit de onderstaande negen grammatîci; waarover wij, voor zoo ver er weinig van bekend is, enkele mede- deelingen zullen doen. Het is in deze orde dat zij bij Cassiodorus Senator worden opgegeven. Gnaeus Cornutus, de Enuntiatione^ vel de Ortho- graphia. Velius Longus. CcRTius Valerianus. Papirianus. Adamantius Martyrius Edtyches, de Aspiratione. 12S Gaegellius, Orthographus. LuGius Gaegilius Vindex. Prisgianus. 1 Wij vangen dan aan met . I.UCXUS AMnflTAEUS COBJrUTUS (want aldus moet zija naam geschreven worden), die door C. Senator het eerste geplaatst, en ook de oud- ste is der negen. ^) Senator noemt hem Gnaeus^ zoo als men hem ook Cnejus genoemd vindt, en in Putschii GrammaHd Veteres — Agnaeus. Dit is de overgang op Annaeus.. En zoo is het dan ook de naam van den zelfden persoon, ofschoon er meerdere Cornuţi hebben bestaan. ^) En of Cornutus de stoieijn, en Cornutus de gram- maticus 6en en dezelfde persoon is geweest , ook daar- aan is geen twijfel. Wanneer we zien wat Gellius ^) van hem zegt, en daarnaast de plaats die hem door Se- nator , als den oudsten der door hem gebezigde gram- matici, wordt aangewezen — en bedenken dat er ge- volgelijk een grieksch sloicijn van geheel den zelfden naam, op den zelfden tijd, te Rome zou moeten ge- 1) Negen! schoon C. S. zclf (en velen die na hem kwamen) van 12 spreekt in de '/Conclusio*" ; of men moet aldaai* lezen: e duodecium libris, in plaats van: duodecium orthocjrapJiorum. 2) Zie G. J. DE MARTl^'I, Disp. litt. de Annaeo Cornuto, Lugd. 1825 3) N. A. II. 6. IX. IO. 5. iS9 leefd hebben, dan bestaat er weinig groad om hier aan twee personen te denken, te minder daar het werk dat men aan eenen Cornutus stoicus zou toe- schrijven, zonder eenige bedenking aan den grammaticus wordt toegekcnd, en het grieksch schrijven te Rome, omtrent Neroos tijd, al meer en meer iets zeer ge- woons werd. De van hem bekende werken zijn deze: iTsgl xrjg iQiv Qatăv 0v(TS(ag:^ het ecnige wat in zijn geheel tot ons gekomen is. 'PT^TogirKal Texval, slechts uit aanhaiîngen bekend. llqog ^Ad^7jv6d(aqov, even ZOO, alleon door Porphyrius en Simplicius genoemd. *) De figuris Sententiarum, ^) Commentarius in Virgilium , welke door Servius op verscheidene plaatscn in zijnen kommentaar wordt ge- cîteerd; b. v. Georg. I. v, 277. Aen. I. v. 49. 1S3. 492. IX. V. 348. 675. ^) Zoo als wij hem ook temg vinden bij FI. Sos. Charisius, in zijne Institutiones grammaiicae, *) Commentarius in Persium.^ vroeger niet algemeen aan Cornutus toegcschreven , maar thands meer zeker diens werk. De Enuntiatione ^ vel de Orthographia^ door Cass. Senator tot zijn compendium gebezigd. — Van hetgeen hem zou kunnen toegeschreven worden heeft de me6ste zekerheid: 1) Zie DE Maetini, 1. 1. 2) Gellius IX. 10. 3) Verg. FABRicrcs, Bibi. lat. TL. bl. 265 (Ed. 1721). 4) PuTSCH, Gr. Vet. bl. 100. 102. 9 150 Le Kommentarie'n bij Terentius. >» Terentius illustra- lus est ab Helenio Acrone, Adesione, Espro, Annseo Cornuto. *) Edd. Terenl. Antv. 1852, 1858, 1846, couf. »» 9. VEX.XUS IiOKGUS. In het uittreksel van dezen grammatictis^ die meer bekend is dan de voorgaande, blijkt ons weder Cas- siodorus Senators afzijn yan aanmatiging. Het hoofdstukjen , hetwelk hij deflorata uit den ge- noemden auteur betitelt, is genoegzaara geheel door hem zelven geschreven; hetgeen ons al spoedig blijkt, wanneer wij Senators fragment bij de Orthographia van Velius Longus, zoo als dit voorkomt onder de Grammatici veteres van Putsch, vergelijken. Dan zîen wij, dat de voorbeelden, de opeenvolging der zinnen, en de stijl, veeleer Senators dan Velius werk zijn, en dat Senator zeker in 't algemeen maar de namen dier grammatici aan zijne uittreksels heeft toegevoegd , op- dat ze voor zijne monniken meerder gezag mochten hebben, dan eene spraakkunst, dadelijk uit eigen brein geput, bij hen zou verkrîjgen. ^) Van dezen Velius Longus is ons anders niet dan dit werkjen de Orthographia behouden gebleven. 1) Fabr. 1. 1. I. bl. 31. 35. 2) Zie beneden, op Priscianus. i51 Hij heefl nog aanteekeningen op Lucretius geschre- ven, waarvan hij de eenîge oude Commentatar is; maar wij bezitten dîe niet meer. Ook schreef hij nog: De usu antiquae lectionis ^ dat wij missea. ^) Verder vinden wij hem bij Charisius {Instit. gramm.) genoemd, als een schrijver over derivationes en defi- cientia^ als ook van aanteekeningen op 't Sde boek van Aeneis ; en bij Papirianus , in het uittreksel van dezen j bij Cass. Senator. ^) £r bestaat nog, op de bibliotheek der akademie te Leiden, een handschriftjen van Semler, met aanteeke- ningen o. a. uit Velius Longus, overgenomen uit de »editio Santandreana , 1S79,'* aan Bondam gezonden, die 't voornemen had, de Grammatici van Putsch op nieuw uit te geven. 5. OURTIUS VAXiBaXAKUS. Ik heb niets naders over dezen grammaticus ge- vonden, dan hetgeen er bij Cass. Senator ^), als uit- treksel (»ex Curtio Valeriano ista coUecta sunt"), van staat opgeteekend, terwijl hij in dîens werken nog genoemd wordt, onder de Orthographi antiqui^ die den monniken ter lezing worden aanbevolen, in ea- 1) Gell. n, a, xvin. c. IX. § 4. 2) Zie verder Fabricius Bibi. 1. T. I. bl. 792. IH. bl. 748. 3) Bij Putsch 1. 1. overgenomen. 153 put 30, der Instit. div, litt. — Osann ^) zegt, dat het dezelfde persoon wel kan zijn, aan wien Symma- chus schrijft Ep. 69, L. VIII, doch dat gevoelen deei ik niet, daar Valerîanus in Senators tijd reeds »an- tiquus", en Symmachus in 410 eerst gestorven was, terwijl Priscianus, dîe ook nog tot de eerste helft der vijfdc eeuw behoorde^), tegenover de andere ge- excerpeerde grammatici , modernus genoemd wordt. De tegenstelling zou te sterk zijn, indien hun leef- tijd niet ten minste een honderd jaar, uit-een-liep, te meer daar Curtius Val. hier bovendien naast andere grammatici wordt gcnocmd, die bepaald van ouder datum zijn. 4. papuuamtus. Van dezen is ons alleen iets door Osann bekend geworden. ^) Fabricius *) , noemt hem ook bij vergissing Papi- rianus praetectatus, Gellius ^) denkt er niet aan die twee namen aan den zelfden persoon te geven. Bij Priscianus wordt 1) Beitrăge zur, gr. u. Mom. litt gesch, 1839. 2) Zie dit bewezen bij Osaitk, Beitrăge, bl. 159.) En verg. hier onder — Priscianus. 3) Verg. zijn Appul. XVI, 30. 4) Bibi Lat. D. I. bl. 794. 5) Lib. L c. 23. 155 ^hillende plaatscn als autoriteit voor deze ' aangehaald. icts van hem hekend, behalven het lator, cn zijne vermelding onder .istitut. div. litt. 8 Van dezen wetcn wij iets raeer dan van de beide laatste grammatici. Tegen de verwarring, die er al meer en meer in de taal ontstond, in de 4de en Sde ecnw, schreef Martyrius een afzondcrlijk werkjen, over het gebruik van B en V, dat hij in twee deelen splitste: »de no- mine" en de »verbo". — Deze hoofddeelen weder elk in drieen: over de eerste, middelste en laatste syllabe. Want in Cass. Senator is blijkbaar een fout in de titels der hoofdstukken , vooral in dien van het laatste gedeelte, waar klaarblijkelijk (zoo als Osann te recht bemerkt, t. a. p.) »de b littera in verbo'\ en niet »in nomine'*, moet gelezen worden, dewijl het nomen met de drie eerste onderdeelen is afgehandeld, en nu het twecde hoofdstuk moet volgen. Doeh dit caput vangt aldus aan: »De b littera trifariam in no- mine posita, quantum possibilitatis fuerit, suffi- cienter (ut puto) tractavimus (namelijk în het caput dat daaraan voorafgaat)''. Uit de aanvangs-woorden is bepaald de fout ontstaan. iU Van Adam. Mart. leeftijd is tot heden niets met naauwkeurigheid op te geven, schoon er door Osann, eenige sporen van gevonden zijn. *) 6. Deze is niet onmogelijk dezelfde grammaticus , welke in twee boeken: De discernendis coujugationibus ge- schreven heeft, die wij nog bezîtten. En dewijl hij zich daarin, onder den naam van Eutychius (d. i. al- leen de bovengestelde naam gelatinizeerd), een leerling en tijdgenoot van Priscianus uoemt, zou ons zijn leef- tijd duidelijk worden. Doch Yolgends een ander handschrift heet hij ook Eutycius^ en onder dezen naam staat hij nevens Ser- vius, Priscianus, Pompejus, en anderen, in het ge- dicht van Alcuinus » de Episcopîs Eboracencibus." *) Men vindt in de handschriften Eutychius^ EtUicius^ Eutus^ Eutices^ door etkander; en zijn arbeid heet: Ars de Verbo (Ars, zoo als men weet, = wetenschap der spraakkunst ^), terwijl de titel de discernendis con- jugationibus slechts uit de voorreden outleend is. Daar echter i\ het fragment dat Cass. Senator opgeeft niet 1) Zie de Beitrage, bl. 293. 2) Zie OsAKN; t. a. p. 3) Cass. Sen.: >fArs tracfat de partium declinatione."" De Orthotjra- phia; Conclusio. 155 io de 6 bestaande codices te viudeu is ^), 2^ Cass. Senator Eutyches in de instit. div, litt. c. 50, onder de antiqui aanbeveelt , 5^ na Eutyches in het boek de Or- thographia nog twee andere grammatici , die v6or keizer Hadrîanus leefden, en eindelijk eerst Priscianus genoemd, wordt, die alleen inodernus heet, »qui nostro tempore Gonstantinopoli doctor fuit," — zoo houd ik het er voor, dat het dezelfde Eutychius niet is, die zich een leerling van Priscianus noemt. ^) 7. OABSEXAXUS ORTBOOlUkPBUS. — OAECZLZUS VZMBSX. Gellius ^) schrijft — Caesellius Vindex % en haalt al- zoo deze twee namen door-een. Hij noemt hem als auteur van Commentarii leclionum antiquarum ^), doch spreekt ook van geen ander werk dezes schrijvers. Hij stelt zijn leeftijd v6or Hadrianus, dewijl Scaurus, de tijdgenoot van dezen keizer, op Caesellius aanmer- kingen maakt. ^) Er is echter geen middel te vinden om den Caesel- lius en den Caecilius Vindex van Cass. Senator voor den zelfden persoon te houden, daar hij uit beîde af- 1) Zie OSANN; 1. 1. 2) Vergelijk hierbij Lds'DEMAnn, Corpus grammaticorum I, bl. 151. 3) m. 16, 11, XVIII. 11. 1, e. z. V. /^Idemne fiierit certo dici uequit, sed fuisse credibile est."" 4) Fabr. Bibi L. I. f°. 794., schrijft bij vcrgissing //Caelius.'" 5) N. A. U. 16. 6. III. 16. 11. VII. 2. 1. XL 15. 2. 6) Ib. XI. 15. 3. i56 zonderlijke fragmenten opgeeft, en bij den een, opzet- telijk » Orthographus" schrijft. Maar wel is de auteur van het exccrpt : »ExLucio Caecilio Vindice", getiteld, dezelfde die bij Gellius Caesellius wordt genoemd, en die de schrijver is van het werk, dat waarschijnlijk tot titel had : » Stromateus sive lectionum antiquarum corn- mentarii", waarvan , volgends Osann , door Senator het cap. XI. bl. 2317 tot fragment is gekozen. ^) 8. PRZSCZAKUS. De laatste der door Cass. Senator genoemde gram- matîci is Priscianus; »modernus, noştri temporis auctor", van wiens leeftijd ons door de jongste onder- zoekingen iets meer bekend is geworden, dan van de hier boven behandelde grammatici. Het staat vast dat zijn leeftijd in dien van Senator vait, en dat bij nâ Papirianus geleefd heeft, daar deze op verschillende plaatsen door hem wordt aan- gehaald. Het is door den meergenoemden Osann *) zoo goed als tot zekerheid gebracht, dat bij zeker niet na 327 gestorven, en bepaald reeds in 450, toen keizer Theodosius de jongere onder zijne afschrijvers be- boorde, geboren was, hetgeen met de getuigenis van 1) Beitrăge, bl. 330. 2) t. a. p. bl. 147. 137 Senator, dat hij ook in diens tijd nog leefde, maakt, dat we hem în het inidden dor vijfde eeuw moeten stellen. Evenwel rijst er nog een vraag bij ons op, het fragment van Senator beschouwende. Uit welk werk îs dit genomen? Uit zijn groote Commentarius ^ in XVIII boeken? Neen! daar is het fragment niet in te-rug te vinden. Uit een zijner kleinere grammatische werken dan? Dat îs zeer onwaarschijnlijk , omdat het bepaald over de spelling handelt, en die wordt in gecn van die allen besproken. Het moet dan uit een verloren werk zijn; want van zijn naaragenoot, den filosoof Priscia- nus , kan het bij geen mogelijkheid wczen I Of wij moeten besluiten dat Gassiodorus Senator in den geest van Priscianus, zoo als boven met Velius Longus eenigzins 't geval v?as, iets van zijn eigen hand heeft gegeven; het geen ook door de over een-komst der voorbeelden (tot toepassing der regelen) niet onwaar- sehijnlijk is. Garet teekent bij Priscianus aan: »Forlasse iste est cujus etiam nienimit Dungalus in lib. contra Glaudium Taurinensem Episcopum." ^) 1) Cassicd. Op. orrma. E<1. Kotom. bl. CI 8. b. \L BIBLIOGRAFIE.^) De oudste druk, met jaartal, is van 1491; doch wij vangen aan met de gezamentlijke werken, of al- thands niet met de uitgaven van afzonderlijke stukken. 1854. Magni Aurelii Cassiodori Variarum Libri XII. item de Anima Liber unus, Recens inventi (în Spanje) et in Lucem daţi a Marungelo AcGnasii>. Aan den voet van de opdracht : «Augustse Vin- delic. (Augsburg) Cal. Maii MDXXXIII." Fol. (A) 1879. M. Aur. Cassiodori. Variarum Lib, XII; prae- ter minora opuscula. Jordani de origine acti- busque Gelarum liber, Apollinaris Sidonii de Theoderico (Visigothorum) rege epistola, et le- 1) A. duidt aan : Amsterd. Stads bibliotheek. B. II Bâlir, Rum, litt. gesch. F. II Fabricius, Bibliotlieca latina. F. M. » II boekh. van Fred. Muller te Amsterdam. L. " II Leidsche Ak. bibliotheek. M. II Manso; Geschichte des Ostgoth. Reiches in Italien, bl. 487. K. II du Roure, Histoire de Theodoric le Gr. Roid'It. t. I. bl. 268. TT. II Utrechtsche Ak. bibliotheek. 159 gum Visigothorum libr. XII. Edictum Theode- ricî, regis Italiae^ et Ennodii Panegyricus. Pa- risiîs ap. Sebast. NiveUium. Fol. Variae^ curâ Gulielmi Fornerii;. de overige werken gedeeltelijk door Petrus Pithoeus be- zorgd. (M) 1583. TwEEDE parijsche uitga?e, bij Nivelle (cur. Gul. Foni.), nîet zoo voUedig als die van 1379; evenwel met Jornandes, 't chronicon en En- nodii Panegyricus er bij. in 4*. De voorrede is van 1378 ^) (M) 1888. Derde uitgave van Nivelle. f*. Met Ennodii Pa- negyricus etc. (M) Van 't zelfde jaartal: Ed. c. n. 6. Fornerii. (met de Amiciţia , ex ms. Jac. Gorbinelli) Par. ap. Orry. Hoog i\ Theod. edict. Ennodii Panegyricus, Jornandes de or. Get.) (L) Deze uitgave wordt bij Fabricius (B. L. III. c. 16 als fol. opgegeven. En bij Bâhr (fi. litt. g. bl. 605) Jl\ «Paris 1384" gesteld. 2) 1389. Variarum Libri^ cet. G. Fornerii not. Parisiis. a Seb. Nivellium. 1389. f. (L) (in eodem volumine Isidorus Hispalensis.) 1393. Var. Epist. lib. XII et Chron. Jord. de or. Get. Ennodii Paneg. — Fornerii notae. — Ace. not. 1; Onder anderen aanwezig in de biblioth. Tan l^f. Boot. 2) B geeft op: «'Edition de Fithon. Par. 1588. 4^ Indien cr diis geene verwarring bestaat, zijn er misstbks drie uitgaven van 1588, en een van 1589. 140 Modii , P. Brossaeî etc. Lugd. a. Jac. Chouet. (U) 1899. Libri Epistolarum^ alia. cur. Foraer. Paris. Â\ (F) 1600. Parisina quarta, vulgata per Orry. 8*. Tom. II. (M) 1609. Ed. Petri et Jacobi Chouet. AurelisB AUobro- gum. met Ennodii Panegyr. 8'. (M) Fabricius teekent aan (B. L. III. c. 16): »cum notîs BrossflBÎ. Genev. A. 1609. quarto". ^) 1622. Eene uitgave te Geneve in 8% opgegeven door Hamberger. — ®) 1637. M. A. Cassiodori, Opera omnia, Ed. P. Bros- saeus, Genev. 1637. i\ (F M) 1650. Even als die van 1609 bij Fabricius (B L. etc): o cum notis Brossaei. Genev. 4°. editio parum emendata, nonante Zinzeriingio." (F) (1 653.) F. M. teekent aan , onder de opgave der ediţie van 1637: >>Id. Genev. 1650, vel 1653. 4V' En M merkt aan dat sommige exemplaren der uitgave van 1650 »<St^m/tÂ2«5SAMUELis Chouet 1650" geleekend zijn, andere: »Sumtibus Jo- ANNis DE TocRNEs 1650"; doch dat het volkomen dezelfde ediţie is. 1656. Deze komt geheel over-een met die van 1680. — ColonisB Allobrogum (Genev,), Sumtibus Phi- lippi Gamonet. (M) 1679. Opera omnia in duos Tomos distributa ad fid. Mss. Codd. emend. et auct., not. et obs. illustr. 1) Wij hopen dat de verwarring niet ndg grooter wordt. 2) Directorium historic. medii wvi, Gott. 1772. 4°. 141 cum indicib. locuplet., quibus prsemittitur il- lius vita, cum Dissertatione de ejus Mona- chatu ^) , Op. et slud. J. Garetu. Mon. Ord. S. Benedicli e congr. S. Mauri. Rotoniagi^ Im- pensis Ludovici Billaine, bibliopoIdB Parisiensis. f». (L B en A) Tot heden was in geen dezer uitgaven opgenomen, Coniplexiones in Epistolas et acta Apostolorum et Apo- cahjpsin^ die nog verscholen lagen. en zoo diep zelfs dat de geleerde Maffei meende, in 1721 er de eerste uitgave van te leveren, naar door hem ontdekte codi- ces (zie lager). Doch toen ze op nieuw, tot driemaal toe, waren gedrukt, zijn ze nog door A. Groppo in 1729, over 't hoofd gezien, die te Veneţie eene goed- koopere uitgave naar Garet bezorgde, als boekver- koopers spekulatie, geheel met den zelfden titel {pri- mum in luceni prodit). 1729. Opera omnia in duob. t. distr. etc. primum in lucem prod. etc. Venet. Ant. Groppds. II. voi. (U. en F. M.) 1) Voorzeker tot heden de beste ediţie; maar toch 1 «Quamquam oP ... Bij gelegenheid der lange verhandeling: «de ejus Monachatu**' (nam. of Senator ooit wezenlijk van de orde der Benediktijnen was, of niet), merkt Rich. Simon {Crit. de Dupin 1730, voi. 1 , bl. 211), het volgende aan : «11 aurait mieux fait de s^appliquer h, donner une bonne ^dition des Oeuvres de Cassiodore, qn'a traiter des choses inu- tUes." Doch dat gaat niet even gemakkelijk! Had Maffei daar maar toe mogen komen , zoo aJs hij het voomemen er toe had ! Ui WERKEN, OOK AFZONDERLUK UITGEGEYEN, E. Z. V. EXPOSITIO IN PSALTERIUM. Garet spreekt in zijne Praefatîe slechts van twee vroegere uitgaven, en ik geloof niet geheel met recht. 1491. In Psalterium Expositio c. praef. JoANif. de Lapide (Jean de la Pierre (Heynlin ?) ) Basîl. Joh. Amerbach, litt. goth. f*. (L en F M) 1519. Psalterii David. Expos. Par. Andr. Bougaro. f. (L) 1S29. Gassiodorus in Psalmos emendatius editus Paris. 1829. fol. Vide Colomesii Opera pag. 441 edi- tionis a me curalae (F). Waarsch. een 2 voor een 1 (1819). 1879. Psalterii Davidici Expositio, Par. Joan. Parvus (le Petit). (U) KLEINERE WERKEN. a. HlSTORISGHE. 1*. Zonder jaartal, eene uitgave der historiae tri- partitae^ Colon. Ulr. Zell. f*. goth. lett. 16S bl. met 58 regels; in 3 kol. 145 Nog 5 andere edities door Hain (volgends Bru- net ^) ) opgegeven , zonder datum noch waarde (zie hieronder). Onder de inkunabulen te 's Gravenhage , vinden wij : »M. A. Cassiodori, De regimine ecclesiae primitivae historia tripartita (ex S. S. et Theoderico) (§ 1. t. n. e. a. (Parisiis G. Wolff. c. 1489) 108 foU. char. goth. â coli. S4 linn. c. s. s. c. et pp. nn. c. insign. ty- pogr. in 4^" » Defensorium fidei contra Judaeos , hereticos et sar- racenos. (ace. alius Tractatus de eadem materia sump- tus ex hist. trip, Cassiodori § I. t. n. et a.) (Cltra- jecti. Nic. Ketelaer et Gev. de Leempt c. 1473) 80 foii. char. goth. 31 linn. in î\" 1472. Tripartitae hist. libri XII; per Johannem Schuss- ler; regie urbis Augustensis civcm. in fol. goth. 192 bl. met 3S regels. 1823. Historiae tripartitae ex tribus Gr. scriptt. , So- zomeno, Socrate ct Theodoreto ab Epiphanio Scholastico versis, per Cass. Senat, in Epit. re- dacţie. Libr. XII. Beatus Rhenanus (f 1847) Basil. (B) 1826. Historia tripartita; de regimine ecclesiae pri- mitivae litt. goth. 4*. (L) JDe regimine ecclesiae primitivae historia tri- partita. Zonder aanwijzing van plaats, jaartal, e. z. V. goth. lett. (U) Zonder jaartal. Libr. XII. h. trip. Parisiis in l) Manuel du Libraire. \u 8^ apud FoANCisGUM Regnault, ad calcem Hist. eccl. van Eusebius door Ruffînus vertaald. (F) i) 1529. Chronicon. Sicard. (J. Sicrard jur. c. f 1882) Basil. (B) 1882. Cuspiniani ed. cum comm. — Basil. ap. Nic. Gerbelius fol. (B L en U) (Garet bezigde nog Onuphrius Panvinî (van Verona, een Augustijner monnik van de 16de eeuvsr), die onder anderen: Chronicon ecclesids- ticum schreeiQ. 1888. Frld. Sylburgius. Hist. Rom. ScriptL L minores. Francof. Tom. I. bl. 591. Chronicon Cassiodori. *) 1590. id. îd. Tom. 1. bl. 602 (L) 1898. Uitgave van Lyon (verg. R. Sîmon, crit. de Dupin, Tom. I. bl. 214). Notes de Focrnier et Bross^. 1622. ibidem. 1648. Hisl. Rom. Epit. ex museo Nic. Blancardi. Lugd. Bat. 12\ bl. 899. 1679. Verder in de Opera omnia^ van Garet, etc. 1787. RoNCALLi. Vetusta Latinor, Scriptt. Chronica^ ad Mss. codd. emendata. Patav. i\ P. II. bl. 161 en volg. 1) Een mijner goede vrienden, de tegenwoordige bewerker vaneene verhandeling over de Geschiedenis der Prediking in Nederland, maakte de opmerkîng dat er een aantal holl. vertalingen der Historiae tripar- titae bestaan. 2) Verg. Hamberger. Director, hist. m. aeo. i45 f798. Gh. Fa. Rossler. Chronica tnedii wvi^ ele. Tii bingen. Tom. I. 8^ Computus Paschalis. in de oude edd. Paris, cn Genev. Vervolgends bij Garel ele. bl. 596. Libri XIL de rebus geslis Gotlwrum. Uitlreksel vau Jornandes, een Golh, en naderhand Benediktijner mon- nik. 882. Be Getarum sive Gofhorum origine et rebus gestis, 1888. M » FouNERii. 1679. » » Garutii. Dan gedrukt met Paul Warnefrid (Diacoiius) : De Gest. Longob. Âug. Vindel. 1818. fol. Ex recogii. Bonavent. Vidcanii. Lugd. Bat. 1618 (Garet, praef. bl. V.); (hier- uit in.de Groots Hist. Goih. Vând, etc. Amst. 1688). Jan. Griiter. Hist. Aug. Scripft. lat. min. Hanuov. 16H. f. (Zoo ook Sylburg. Francof. 1888. fol.) Corpus Ilist. Rom. Scriptt. Lat. (Genev. 1609. f*. — 2' deel. Beatus Rhenanus^, Basil. 1831. fol. (met de regnor. succ.) Fr. Lindenbrog. Hamburg 1611. 4°. id. Bibi. Pair. Maa;. Lugdun. T. XI. p. 1082. id. MuRATORi. Scriptt. Rerum. Ital. — Mediol 1723. T. 1. S. Pertz^ Monumenta Germaniae historiae (B). Onder de înkunabuleu le 's Gravenbage vindt nen nog;^ 10 146 »Gassiodori Senaloris Romani LibroV. capitulo XVII Constanţii imperatori et liberii pape pro defensio6 atba- nasij alexandrie episcopi, Dijalogus e greco in latinum per Gassiodorum Senatorem romanum translalus." C. Ch. Carus Gretschel, Ad Edictmn Athalarici re- gis Ostrogothorum, Lipsiae 1820, 4°. J. C. F. Manso, Duo Athalarici Edicta^ c. adnott. Vratislaviae , 1824. 8^ Tueologie; Taalkunde, etc. etc. De orde van Garet volgende, moeten wij nu (Tom. II) de Expositio in Cantica Canticorum bespreken, daar wij de Expositio in Psalterium , als uitgebreider werk , reeds behandelden. Over de echtheid zie men Garets praef. bl. VII. en 't Monitum bl. 808.) 1838. Comment. in cantica canticorum, Friburgi. f*. (L en F) (U. in voc. Aponio) 1679. bij Garet 'etc. 1866. de Institutimie divinarum litterarum. — Lib. I. J. PameliusI), Antv. C. Plantin. 1866. 8\ (L) 1) Deze Painpeliiis (Jacq. de Pauielen;, Aartsbisschop vaii S* Omaars, f 1587, is ook iiitgever vau een werkjen: "CAbSiODOiu, de divinis nominibits" 147 1679. Garet. etc. Zic ook Schiosser, Univers, hist. III 4. bl. 190 seq. (B) 1598. De septem disciplinis, Basil. 4'. (conf. Petr. Blaesensis Epistola 101). (F) 1880. De quaior math, disciplin. Paris. Vascosands. (Michel de Vascosan) A\ (L) 1580. De septem disciplinis. Paris. 1580. 8". (F) 1679. Garet. etc. De artibus ac disciplinis liberalium artium. 1831. Glausula inedita operis de artibus et disciplinis liberaliutn literarum. Aug. Mai. class. vet. e Codd. Vatican, ed. Tom. III. Roniae. id. Comnientarium de Oratione et de octo partibus orationis^ bij Garet. verg. praef. bl. IX. 1879. Be Orthographia libellus, Plantan. typ. 8\ Lud. Carrio cum epitome orthogr. Aldi Pii Madutii. (F) 1889. id. cum Velio Longo et aliis quibusdam, ex officina San Andreaua. 8\ (Halle). (F) (L) In koUektie; bij A. Manatius. ead. ed. En verder in andere verzamelingen : Fulgentius, Putsch, Ben. Casp. Haurisius, cet. (Verg. hierbij het boven aangehaalde hand- U8 ăchr. van Semler. Adversaria ms. ad Velium Longum et Cassiodorum , etc. ex ed. Şantan- dreana. (L. Mss. n^ 895). 1679. Garet. Ed. op. omn. 1555. de Anima. conf. Accorsius. En verder bij Garet etc. 1668. Formnla comitis Archiatrarum ^ J. H. Meibomius (senior?). Helmst. H. MuUer 1668. i\ (L) 1500. Camplexioiws in Apocalypsin, Basil. 8*. (conf. Georgicjs Mollerus, dissert. de Gassiodoro. Alt- dorf. 1686. p* 20.) (F) 1721. Complexiones in Epist, et Acta apost.^ et Apo- cal.^ e vetustis. membr. (zoo als het heet; zie bl. 141 en 120) nune. pr. erutaea ScipioMaffbi. Florent. Manni. 1721. 8'. (L) Ook în Fr. Sc. Maffei, Istoria teologica. Trento. 1742. t. Ook în de Biblioth. Italique (Tom. IV. bl. 294.): Complexiones sive Explicationes breves in Epist. Apost.^ in Acta^ et Apocalypsin; ex Ms. canonicorum Vero- nensium primum in lucem datae Florent. 1721. etc. Maffei heeft de uitgave van 1 500 niet gekend , doch 149 sedert dat Fabricius dic dccd opmerken (Bibi. 1. t. 111. c. XVI) had de geleerde waercld niet tot heden loc Maffei voor den eersten ontdekker moeten bouden. Verg. alle werken waar de » Complexioncs" in ge- noemd worden, na 1721. *) 1731. Eadem ed. ace. S. Maffei Ep. de nova Gass. 