Wrtta-Sañc'aya: oudjavaansch leergedicht over versbouw in Kawi-tekst en Nederlandsche vertaling
Dit bock is ua oud dat hct autcursrecht erop is verlopen, zodat hct bock nu deel uitmaakt van hct publickc domcin. Ecn bock dat tot hct publickc domcin bchoort, is ccn bock dat nooit onder het auteursrecht is gevallen, of waarvan de wettelijkc autcursrcchttcrmijn is verlopen. Hct kan per land vcrschillcn of ccn bock tot hct publieke domein behoort. Boeken in het publieke domein zijn ccn stem uit hct verlcden. Zc vormen ccn bron van geschiedenis, cultuur en kennis die anders moeilijk te verkrijgen zou zijn. Aantekeningen, opmerkingen en andere kanttekeningen die in het origineel stonden, worden weergegeven in dit bestand. als herinnering aan de lange reis die hct boek hccft gemaakt van uitgever naar bibliotheek, en uiteindelijk naar u. Richtlijnen voor gebruik Google werkt samen met bibliothekcn om materiaal uit het publieke domein te digitaliseien, zodat het voor iedereen beschikbaar wordt. Boeken uit het publickc domcin behoicn toe aan hct publiek; wij bewaren ze alleen. Dit is echter een kostbaar proces. Om deze dienst te kunnen blijven levercn, hebben we maatrcgelcn genomen om misbruik door commercicle partijen te voorkomen, zoals het plaatsen van technische beperkingen op automadsch zocken. Verder vragen we u hct volgende: + Gebruik de besianden alleen voor niei-commerci^le doeleinden We hebben Zocken naar boeken met Google ontworpen voor gebruik door individuen. We vragen u deze bestanden alleen te gebruiken voor pcrsoonlijkc en nict -commercicle doeleinden. + Voer geen geautomatiseerde zoekopdrachten uit Stuur geen geautomatiseerde zoekopdrachten naar het systeem van Google. Als u onderzoek doct naar computcrvertalingen, optische tekenherkenning of andere wetenschapsgebieden waarbij u toegang nodig heeft tot grote hoeveelhe- den tekst, kunt u contact met ons opnemen. Wc raden u aan hicrvoor materiaal uit hct publickc domcin te gebruiken, en kunnen u misschien hicrmee van dienst zijn. + Laat de eigendomsverklaring staan Het "watcrmerk" van Google dat u onder aan elk bestand ziet, dient om mensen informatie over het project te geven, en ze te helpen extra materiaal te vinden met Zocken naar boeken met Google. Verwijder dit watcrmerk nict. + Houd u aan de wet Wat u ook doet, houd cr rekening mee dat u er zelf verantwoordelijk voor bent dat alles wat u doct Icgaal is. U kunt er niet van uitgaan dat wanneer een werk beschikbaar lijkt te zijn voor het publieke domein in de Verenigde Staten, het ook publiek domein is voor gebniikers in andere landen. Of er nog auteursrecht op een boek mst, verschilt per land. We kunnen u niet vertellen wat u in uw geval met een bepaald boek mag doen. Neem niet zomaar aan dat u een boek overal ter wereld op allerlei manieren kunt gebruiken, wanneer het eenmaal in Zocken naar boeken met Google staat. De wettelijkc aansprakelijkheid voor auteursrechten is bchoorlijk streng. Informatie over Zoeken naar boeken met Google Het docl van Google is om alle informade wcrcldwijd toegankelijk en bruikbaar te maken. Zoeken naar boeken met Google helpt lezcrs boeken uit allerlei landen te ontdekken, en helpt auteurs en ui tgevers om een nieuw leespubliek te bereiken. U kunt de voUedige tekst van dit boek doorzoeken op het web via |http: //books .google .coml Xm'bntlr ffollegie l.ibtnt!> BOUGHT WITH INCOME THOMAS WREN WARD I-ATE THEASUKKH Of HaKVAKD Collkge The sum of $5000 was received in 1858, " ihe income lo be annually expended for the purchase of books." •' / I ' Wrtta-sancaya ODDJAYAANSGH LEBRDIGHT OVER VBRSBOUW IN KAWI-TEK8T EN NEDERLANDSCHE VERTALING BEWERKT DOOR H. KERN. Uitgegeven met ondersleuning van 't Koninklijk Inslituut voor taal-, land- en volkenkunde van Nederlandsch-Indie. LEIDEN, E. J. BRILL. 1875. IndLdHS-S-^^ .M rsr- NRD COLT ^^ <?: JUN 13 1903 VOORREDE. Het is den schrijver een aangenatne plicht^ dank te zeggen aan de Beatuursleden van H Koninklijk InstUuut voor taaUy land- en volkenkunde van Nederlandsch^Indie j te 's Oravenhage , voor de ondersteuning waardoor de uU- gave van dit werk mogelijk gemaakt is. Moge het er toe bijdragen^ de belangstelling in Java^s oude taaU en tetter- kunde aan te wakkerent 12 November 1875. DE SCHRIJVEE, INLEIDING. ^i^'r-r^ro Op Bali is onder veel andere gewrochten der Ondjavaansche letterktinde ook eene beknopte prosodie , onder den titel van Wrtta-safic'aya of Yerzameling van monoschematische Yers- mateni bewaard gebleyen. Aan den Heer B. Friederich ge- Inkte bet, bij gelegenheid zijner wetenschappelijke reis naar genoemd eiland^ een handschrift er van machtig te worden, dat bij later liet steendrukken en in 'tlicht gaf. • A&n bet belangrijke facsimile, geplaatst in Deel XU der Yerbande- lingen van bet Batayiaascb Qenootscbap, beeft gemelde geleerde eene niet altoos getronwe transcriptie en enkele toelicbtingen toegeroegd. Bij inzage daanran zal ieder moeten toegeyen dat eene uitgave van den Wrtta-safic'aya tot nog toe eene beboefbe gebleven is. Het bewnste Hs. is, volgens de opgave aan 'tslot: i^vol- tooid op Yrijdag Kaliwon, in de Wuku Watu-gunung, den lOden yan de donkere belft der maand Fansba, in 'tQaka- jaar 1741, in de 2doEab, de 4A^ T^ngg^k" d. L zooals de Heer Friedericb reeds gezegd beeft, in 't loopende 42*^ jaar der eeuw. De datum ') yalt dns in ons jaar 1829. Zon- 1) De tekst Inidt in 't oorspronkelyke : «sna3«o'nftmf % &9ni\ a«L\ §01 \ derling genoegi vinden we deze dagteekening ook in een op Jaya, naar een Balineesch yoorbeeld, gemaakt a&chrift, hetwelk behoort tot de boekerij van 't Nederlandsch Bijbel- genootschap te Axnsterdam '). AUeen heeft de Javaansche afschrijver dfe vrijheid genomen gu . ka,^ wat hij niet be- . grepen heeft, in gukra te veranderen; iiti in tithi te ver- beteren , en pahia in plaats ran het onjuiste pdksha te spellen. Gedachteloos dus heeft de Javaan de dagteekening van zijn voorbeeld oyergenomen en, hoewel hij zijn eigen datum onvermeld laat, spreekt het van zelf dat zijne copie jonger is dan 1829. Intusschen blijft het de vraag, of nu juist het door Friederich me^gebrachte Hs. weleer den Javaan tot voorbeeld gediend heeft. Immers , het is denkbaar dat een Balinees even gedachteloos te werk is gegaan als de Javaan, of wel om andere redenen niet zijn eigen datum, maar dat van zijn voorbeeld gaf. Bij de laatste onderstel- lingi zou volgen dat beide ons bekende Hss. copieen van een in 1829 geschreven origineel zijn. Het is overbodig te zeggen dat de vergelijking van beide, onverschillig of ze broeders of vader en zoon zijn, niet de minste waarde heeft voor de vaststelling van den tekst, ofschoon het niet ontbreekt aan kleinere afwijkingen in de lezing, vooral ontstaan doordat de Javaansche copiist zijn voorbeeld niet goed lezen kon. Het eenigste* wat betrekkelijke waarde heeft, is het voorberlcht van den Javaanschen afschrijver , hetwelk ik hier in zijn geheel laat volgen: 1) In Engelmann's Cataloog No. LXXII, 6. itina/i»Annj§ni\ ^pj»in t^i Marun§ataj» ^tLmr^ Ciojt &i nji»ni §n t.9»2^\ iunxpn\ xjii^iKM4M^i4Mannrnlnrm(rnlnnm\ §n tru •nt 9ji §n tat \ iuniA'nnjif9Kiot\ f*« • G\ 0*0. o . 5) o, QG^ n o o/ i(nw Knrrm tut »o ^^-%c^«k| c« <»j» »ji(<^ ^ De in dit voorbericht vennelde bijzouderheden zijn den- kelijk afliomstig van een Balineeschen zegsman, die door- slaande blijken geeft van grove onkunde. Hij heeft vaii den inhoud des gedichts^ inzonderheid van de ingevlochten Falambang, d. i. romantisch verhaali zoo goed als niets begrepen. Met uitzondering van de omstandigheid dat eene minnende gade door haren echtgenoot heimelijk verlateh werd, is de gansche voorstelling scheef, zooals men bij de lezing van bet gedicht bespeuren zal. Van de boofdrol welke eene eend, eene C'akraw&kft^) als bode speelt^ waarnaar de Palambang dan ook G'akraw&ka-dMa geiiteld is — heeft de Balineesche zegsman niets begrepen. In hoeverre de opgave omtrent den tijd v^ vervaardiging des gedichts vertronwen verdient, kunnen we niet stellig bepalen. Wei moeten we uit de woorden van den Heer Friederich op bl. 1 zijner toelichtingen opmaken, dat de vermelding van Kediri, en misschien ook vao Eusumawi- c'itra, in overeenstemming is met de gewone Balineesche overlevering. Hij zegt namelijk t. a. p.: „De vervaardiger is Hempoe Tanakoeng van Eediri, zgon van H^mpoe Radja Koesoema," en in zijn Voorloopig Verslag bl. 12 in heir zelfde Deel, — dat het Eawi-R&m&yana het werk is van l) Anas Casarca, duor dc Engelscheu ruddy goote geuoemd; Iietinhccinsche iCawi-woord is ufolitois. Jay. ynaUteit, Mpu Bftja Eusumai ook wel Yogl9wara genaamdi den yader van Tanakung en Dhanna-ja. Dat Tanakung de dichter ran den Wrtta-sailc'aya is, weten we uit het ge- dicht zelve; dat hij een zoon was van B&ja Eusuma uit Eediri^ vememen we door de Balineesche overlevering; of met den Vorst Eusuma-wic'itra van 't Javaansche voorbe- richt dezelfde persoon bedoeld is als de dichter Mpu R&ja Eusuma, blijkt niet, ofschoon de gedeeltelijke gelijkbeid in naam zulk een vermoeden zou wettigen. Yolgens Winter, Zamenspr. I, 854 zou de vervaardiger van 'tR&m&yana in Eawi Mpu Puywa geheeten hebben, een naam die, bet Mpu Eusuma der Balineesche over- levering in aanmerking genomen, bijzonder veel lijkt op eene Javaansche verknoeijing van Fushpa. Yoorts zou, al- toos volgens Winter i Togt^wara een zoon van den corrupt lijkenden Mpu Puyw^a geweest ') zijn en de dichter van een Budawaka, een boven alle bedenking verknoeide titeP). Als andere zoon wordt door Winter Earma-jaya opgegeven. Deze zou de Asmaradahan, lees: Smaradahana, d. i. Yer- branding van ,den Minnegod, gedicht hebben. Yermits de Heer Friederich t. a. p. een Swaradahana, lees: Smarada- hana, aan Dharma-ja toeschrijft, op gezag der Balineezen, zijn Earma-jaya en Dharma-ja slechts varianten. De drie genoemde dichters, alsmede Mpu SSdah en eene menigte andere, zouden in Eediri onder de regeering van Jaya-bhaya gebloeid hebben. Het geheele stuk op bl. 371 der Zamen- spraken is zoo grenzenloos verward, dat er hoegenaamd niets op te bouwen valt. Ket is echter waar, dat Mpu 1) Zamenspr. I, 371. 2) Miflschien moet het Bodhaw&ka, of owftkya wezen; in alien gevalle was het een ^iwaietiaoh werk. 6 SSdah onder een Jaya-bhaya leefde en zijn gedicht in 1079 Qaka = 1157 A. D. vervaardigde. Wij moeten ons voorloopig vergenoegen met de over- levering dat Tanakung's leeftijd samenvalt met de laatste jaren van het bloeitijdperk van Eediri, kort v6drdat het zwaartepnnt van macht zich verplaatste naar P^ngging '). Er is evenwel geen reden om te wanhopen aan de moge- lijkheid, dat we eenmaal^ met behulp van nog niet toe- gankelijk gemaakte geschriften, de verschillende tijdperken der Oudjavaansche letterknnde nanwkeuriger zollen onder- Bcbeiden dan thans het geval is. De Wrtta-safic'aya is, gelijk de titel reeds te kennen geefti een werk over versbouw en wel over Sanskritsche verskunst toegepast op 't Oudjavaansch. Men zou het nader kunnen omschrijven als een praktisch handboek waarin voor- beelden gegeven worden van een groot aantal monosche- matische strofen, z66 ingericht, dat elk er van op de be- kende Indische wijze tevens den naam der versmaat behelsti zoodat de modellen tegelijker tijd tot geheugenverzenstrekken. Het theoretisch gedeelte bepaalt zich tot eene opsomming van metrische hoofdklassen , te beginnen met strofen be- staande nit 4 X 1 "^o®* f tot dezulke welke 4 X 27 voeten tellen; voorts tot eenige algemeene bepalingen. Alles wat op de theorie betrekking heefl is afgehandeld in strofe 8 — 8. Het praktische gedeelte, d. i. de modelstrofen, loopt van sir. 9 — 108. Onder deze honderd strofen bevatten 104, 105, 106, 107 voorbeelden van reeds vroeger behandolde verssoorten, zoodat het aantal van Indische maten 96.be- 1) Plugging komt in de Lakon Bandang, bl. 366, vgg. aU naam ?an een rykuetel ?oor. Het ware alleszins der moeite waard het Jayaansche werk, Banduig, waarran Winter, Zamenspr. I, 353 gewag maakt, op te sporen, tea cinde te Eien in wcike Tefhoading het staat tot de twee Lakons Bandung. 6 dr^tagt. Behalve deze welke de dichter uitdrukkelijk als nit de Sanskrit-prosodie ontleend yoorstelt , gebraikt hij in de t^heoretische inleiding^ str. 8, en in de narede, str. 109 ^n Hi, een metrnm dat. nitalnitend Kawi is. Zijn doelis, te toonen hoe men door yariatie en combinatie nieuwe dicht- maten kan yerzinnen. Juist omdat bedoelde eigenaardig Eawiscbe yarieteit niet door de Indiscbe antoriteiten geleerd wordti laat Tanakung den naam dier maat onyermeld. Ze komt in Eawi-gedichten meermalen yoor; o. a. zijn de eerste Zang yan 't Bharata-yuddha en de derde yan den Wiw&ha daarin opgesteld. Het Ondjayaapsche werk beyat slechts monoschematische atrofeiii tprUa*s in engeren zin; de M&tr&chandas en Ganac- chandaB liggen gebeel en al bniten het bestek er yan. Daarom kan het eigenlijk geen leerboek der metriek heeten , waarop het trouwenB geen aanspraak maakt. Ook verschilt de ma- nier yan behandeling yan die welke in de leerboeken , hetzij in gebonden of ongebonden rede, geyolgd wordt. Daarin toch wordt yan elke maat opgegeyen uit welke yoeten ze Bamengesteld is en waar de caesuren yallen. In de poetische handboeken gaan praktijk en theorie hand in hand, zoodat elk yers in hetzelfde metrum moet opgesteld zijn als dat welks samenstelling daarin geleerd wordt. Tanakung's yerzen zijn lonter yoorbeelden, waaruit men den regel moet op- maken. Zijn manier yan behandeling komt nog het beste oyereen met die yan Warftha-mihira , die in 't 104^6 Hoofd- stuk zijner Brhat-Sanhitft in 64 strofen eyenzooyeel yoor- beelden yan yerschillende diohtmaten geeft, nidt alleen mo- noschematische echter, maar ook andere '). Bij Warftha- I ) Een uitstekend gcbrnik van dit hoofdstiilc dpr Brhat Sanhit& beeft A. Weber ^Diaakt iu zijue Metrik der luder^ mihira is de vorm der verzeh bijzaaki d*- astrologische in-> houd hoofdzaak; de rijkdom van jnaten dient slechts om 't oor te streelen en den dorren , eentonigen inhond te ver* levendigen; in den Wrttasafic'aya is de yersyonn hoofdzaak^ ofscboon Tanakung^ om eenheid in 'tgeheel te brengen, een romannetje heeft uitgedachti als onderwerp yan de honderd strofen waaruit bet praktiscbe gedeelte yan den Wrtta-safic'aya bestaat. Dit romannetje, gezocbt en onbe^ dnidend in de boogste mate, is een afgerond gebeel en draagt als zoodauig den bijzonderen titel yan C'akraw&ka^ diita , betgeen ons berinnert aan E&lidftsa's yermaarden MegbardAta. De bronnen waaruit onze dicbterputten, en de toonbeelden waarnaar bij zicb ricbten kon , moeten alles bebalye scbaarscb geweeat zijn. Hoewel we yooralsnog niet in staat zijn den tijd yan 't werk juist te bepalen , is ^n uit enkele nitingen 6n nit den gebeelen inboud duidelijk dat er reeds eene rijke letterkunde moet bestaan bebben. Als standaardwerken oyer metriek yermeldt Tanakung dat yan BAma9arman en bet Piuggala-Qftstra; zie str* 4; als ook str. 7 en 109, en de • Aanteekeningen. B&ma9arman is een Indiscb scbrijyer oyer prosodie, wiens werk meermalen aangebaald wordt, docb nog niet uitgegeyen is. Welk boek Tanaknng met zijn Ping? gala-^&stra bedoeld beefti is onzeker. Er bestfutt^ gelijk men weet, een Pinggala-siitra , uitgegeyen door Weber; in zijne Melrik der Inder. Yermits gdstra en siltra op botzelfde neerkomen, •— want bet eerste beteekent ^leerboek" bet laatste ^^tekstboek ," zou men mogen yerondersteUen dat beide titels aan een en betzelfde boek toekwamen. Verge- lijkt men ecbter de uit Tanakung te putten gegeyens met den inboud yan Weber's Finggala-siitrai dan blijkt bet dat 8 er een . ander werk bedoeld iSi of althans een afvrijkende redactie. Want uit etr, 109 leeren we, dat Tanakung in zijn Palambang geen andere dichtmaten gebezigd heeft dan die in 't Pinggala-^ftstra yoorkomen '). Nu behekt de Pa- lambang eene menigte yan maten, die men in 'tPinggala- stLtra te yergeefe zoeken zoui en daarenboyen nog andere welke in genoemde Indische prosodie onder een anderen naam yermeld worden. In het tot nu toe geyonden resultaati op zich zelf be- Bchonwdi ligt nieta beyreemdendsi als men weet wat de Indiers onder Pinggala yerstaan. Pinggala is een slang, en alB zoodanig de yader der yerzen. Eyen als Brahman, de Schepper, yoorgesteld wordt als de yaststeller yan den loop der sterreni en derhalye als de yader der sterreknnde; eyenals de Zonnegod, de regelaar yan den tijd, de maker des jaars, de yader is yan den kalender; zoo is de slang, de type yan den cirkel (torUa) ook de prototjp, de yader yan alle k^^^'^i strofen, yerzen. Plaatst men zich op In- disch standpunti dan zal men begrijpen dat ieder schrijyer in een tijdperk waarin de Ahangk&ra nog niet yergood wordt, het recht zich toekent een boek door hem zelyen gefatsoe- neerd, maar naar de oyergeleyerde beginselen behandeld| toe te schrijyen aan'de mythische prototype, de oyeroude anctoriteit. Hij die het eerst een Brahma-siddh&nta te boek stelde, was geen bedrieger; hij wijdde slechts zijn werk toe aan de bron zijner wetenschap. De Indier die de uityinding yan schier alle kunsten en wetenschappen aan Qiwa, den Tijd| toeschrijfti zegt niet de geheele waarheid, maar staat I) Waarom hg dat uitdrakkel\jk verklaart, wordt in de Aanteek. op die atrofe opgegeren. 9 er dichter bij dan zij die angstyallig zich a&loven om alle uityindingen als het gewrocht yan 6&dl enkel indiyidu yoor te stellen. Het ontbreekt den Hindu's aan „historiBchen zin/' zegt men.. Dat is, in 'talgemeen gesproken, inderdaad zoo. Maar diegenen onder de Europeanen, welke mythische be- grippen argeloos tot denkbeeldige historiBche personen stem- peleni toonen nog yeel minder ^^historischen zin" te bezitten en kennen nog yeel minder de eerste vereischten der ge- schiedenis dan de Indiers. Toetst men deze algemeene beginselen aan een bijzonder geyal, den aanhef yan 't Pinggala-sAtra *)> dan ontwaart men dat de naamlooze yeryaardiger yolstrekt niet de groote slang als scbrijyer yoorstelt. Hij zegt: mayarasatajabhana- lagasammitam bhramati w&ngmayam jagati yasya|sajayati Pinggalan&gah QiwaprasM&d wi9addhamatih || D. i. „Heil de slang Pinggala , door den Tijdgod gelouterd yan begrip , * wiens in yerscbillende yoeten gemeten redekunst (d. i. ge- bonden-redekunst) in de wereld in omloop is." De scbrijyer geeft daarmede duidelijk te kennen ' — dui- delijk genoeg yoor zijn publiek — dat Pinggala de autori- teit yan zijn werk is, niet de yeryaardiger. Een karakte- ristiek bewijs er yan, hoe goed de oude Indiers dewaarde yan figuurlijke spreekwijzen begrijpen is dit, dat hun Mate- rialisten (O'&rwftka's , Laukftyatika's) als bron hunner yol- strekt atbeistiscbe leer opgeyen Brbaspati, den god der Bede. Voor hen bestaan er geen goden , daar deze niet yallen onder. 't.bereik yan zinnelijke waarpeming {jprcUyahha), Wanneer zij zich figuurlijk uitdrukken, dan is het niet om te hui- t) In Weber'8 Metrik bl. 210. 10 chelen, want in openhartigheid en geavanceerdheid laten de Cftrw&ka's niets te wenschen over; ze yermoedden niet eens dat hnn landslieden hen zouden misverstaan. Het zou dan niet zoo beyreemdend wezen, indien het door Tanakung bedoelde Pinggala-^&stra een geheel ander prosodiBch werk ware. Maar het kan evengoed eene af- wijkende redactie of omwerking van hetzelfde boek wezen. Met al het verschil moeten beide^ behalve de stof natuurlijk in *t algemeen, ook in bijzonderheden iets gemeen gehad hebben. Deze laatste bewering steunt op eene yergissing waartoe de dichter yan den Wrttas-saftc'aya (of zijn yoor- beeld) yeryallen is bij str. 91, waaryoor ik naar de aan- teekeningen yerwijs. Yraagt men in welke taal de door Tanakung aaugehaalde werken hem bekend waren , dan aarzel ik niet te antwoorden: in 't Oudjayaansch ; dus in yerta- lingen. Het komt mij ten minste. ongeloofelijk yoor^ dat iemand die in staat is het Sanskrit der ladische prosodieen te yerstaan, zolke yerbasterde yormen zou gebruiken als men in den Wrtta-safic'aya auntreft, namelijk daar waar de schuld bij geen mogelijkheid bij de afschrijyers ligt. Welke andere boeken over metriek er in 't Oudjayaansch ook mogen bestaan hebben, ze zijn ons niet bewaard ge- bleyen; de tand des tijds heeft ze yerteerd. Uit de gedich- ten kan men ettelijke maat-yarieteiten , die in het Sanskrit niet in zwang zijn, opzamelen, doch de namen yan zulke door Kawi-dichters uitgedachte maten is ons onbekend, tenzij we wilden yertrouwen op de opgayen der Hss. Ben yoorbeeld yan zulk eene yersmaat leyert de 2^® Zang yan den Wiw&ha. Ben Jayaansch afschrift noemt ze yfl^gang mlahjari, een term welke hetzij goed of yerkeerdtoegepast, in alien gevalle opmerkelijk is als oorspronkelijk Eawi- 11 woord '). De vennelding van de dichtsoort boven elken Zang is juist in de Jav. Kawi-Hss. zeer gewooiii terwijl ik ze in de Balineesche nog niet heb aangetroffen. Yaak isde opgave yerkeerd, omdat de Javanen 'tware karakter der onde metriek niet meer kennen en wanen dat het wezen eener yersmaat bestaat in het aantal lettergrepen vanieder pdda of yierel eener strofe. Het spreekt due van zelf dat ze telkeps mistasten, hoezeer de fouten binnen bepaalde grenzen beperkt blijven. Men krijgt een aanschouwelijk denkbeeld van den toestand waarin de Jayaansche over- levering in zake van oude verskunst verkeert door hetgeen Winter in zijne Zamenspr. I^ 321, vg. mededeelt. Om te zien hoe waarheid en dwaling in de overlevering ver- mengd zijn, behoeft men slechts een blik te werpen op onderstaande tabel, welke zoo ingericht is dat de dicht- soorten , t. a. p. opgesomd , gerangschikt zijn onder klassen. Dit kon geen moeite kosten, omdat Winter 't getal letter- grepen opgeeft. In de eerste kolom staan de meerendeels corrupte Jav. nameu der Eawi-maten ; in de tweede de overeenkomstige echte termen^ voor zooverre men deze in de eerste herkeunen kau: L Triflhtubh. 1. L^bda-jiwa 2. Bramara-wilasita 3. G'ondra-wilasita 4. Madu-retna 5. Wisati kan^eh 6. Ku8uma-wic*itra II. Jagati. Bhramara-wilasita. O'andra-wartman (?) Ku8un>a-wic*itr{l. 1) Vgl. Kawi-Stadien, bl. 100. 12 m. Atijagatt. 7. Sudira-draka 8. Dadap m^ht^b 9. Basonta 10. Manggala-gita 11. Prawira-lalita 12. Qirisa 18. Sikarina 14. Saprati-tala 15. Eawi^tana 16. Bongsa-patra 17. Mahesa bayangan 18. Naga-bonda 19. Naga-kufluma ^ 20. Sardula-wikridita 21. Swandana 22. Sasadara kawSkas 28. Sulafijari 24. Wisalyarrharini 25. Swaladara 26. Eilayu n^d^ng IV. gakwarl. V. Ati9akwart. YI. Ashti. Vn. Atyashti. Vm. Dhrti. IX. Atidhrti. X. Krti. XI. Prakrti. Xn. Akrti. Wasanta-tilaka. Prawara-lalita. Qikharini. Prthwl-tala. Awitatha Wan^apatra gftrdiQa-wikrldita. Suwadand. Sragdhar&. 13 Xm. Wikfti. 27. W^gang sulaujani 28. KoBwa-lalita A9walalita. 29. Hasta-kosala XIY. Sangkrti. 80. Gt)nda kasnma 31. Woh hing rat. Er worden nog eenige andere maten opgesomd, waarvan zich de aard niet laat bepalen. Onder de bovenstaande zijn er zeker yerscheidene soorten welke niet aan 't Sanskrit ontleend zijn. Yooral van die welke inheemsche namen dragen, zooak W^gang, Dadap m^nt^b^ e. dgl. mogen we dat gemst aannemen. Yoorts is bet duidelijk datdeWrtta. saftc'aya niet behoord heefl onder de bronnen waaruit Win- ter's zegslieden geput bebben. Het gedicbt van Tanakong leert ons eenige versmaten kennen die tot nog toe in Indiscbe werken niet terugge- Yonden zijn. In de aanteekeningen heb ik regelmatig de Yoomaamste Banskrit-prosodieen vergeleken, namelijk 'tPingr gala-BiLtra en Eed&ra's Wrttaratn&kara , en de twee Euro- peesche hoofdwerkeu over Sanskrit-metriek : Colebrooke's verhandeling On Sanskrit and Prakrit poetry *), en A. Weber's Metrik der Inder. Hier en daar heb ik ook naar andere Indiscbe geschriften verwezen. . Bij die yergelijkingen is het mij yooral te doen geweest om te doen uitkomen; dat het Oudjayaansche gedicht enkele niet onbelangrijke bijdragen leyert tot yolledige kennis der Indiscbe yersmaten. De prosodische regelen door de Oudjayaansche dichters in acht genomen^ zijn in alle opzichten dezelfde als die 1) In Asiat. Res. X, 389, vgg. en Misoellaneoiu Essays, II, 62. vgg. 14- welke in 't Sanskrit golden. Alleen in de behandeling der caesuur yeroorlpofde men zich eenige afwijkingen. In 't Sanskrit valt de caesnui^ of rust uitsluitend daar, waar een geheel woord of het eeVste lid eener samenstelling teneinde is. Dit is het natunrlijk stelsel, want men rust niet in 't spreken dan in zulke gevallen. De Oudjavaansche dichters veroorloven zich ook op te houden , te rusten ook in 't midden m van een niet-samengesteld woord ^ doch ze doen dit naar een bepaalden regel. De regel dien ik na vergelijking van een aantal verzen meen gevonden te hebben^ is deze, dat de pauze wel midden in een woord mag vallen, maar d&n slechts achter eene niet volstrekt toonlooze lettergreep. Bijv. stel eens dat er in een vers een woord als sinambat voor- komt; dan mag de dichter eene pauze maken aan 'teinde van 'tgansche woord ^ en dat is de meest gewone en In- disohe manier. Doch om niet al te belemmerd te wezen door het keurslijf der prosodie,. mag hij ook achter de let- tergreep nam ophouden; niet evenwel achter si, want deze lettergreep is geheel zonder klemtoon. Op dergelijke vrijere caesuren^ waar ze voorkomen, is in de Aanteekeningen ge- wezen. Ter beperking van den zooeven te algemeen ge- stelden regel moet bier bijgevoegd worden, dat zulke vrijere caesuren aUeen gebruikelijk zijn in de pdda's of vierels; voor 't einde van een pdda zijn ze te zwak. Mijne taak s^ls uitgever van den tekst heeft zich bepaald tot : 1) het bverschrijven van 't gelithografeerde Hs. ; daarbij kon ik gebruik maken van eene transcriptie, indertijd door Dr. A. B. Cohen Stuart gemaakt, waarin hij met zijne gewone nauwkeurigheid de onjuiste lezingen van Friederich ver- beterd heeft; 2) het verbeteren van eenige schrijf en spel- fouten, voor ssooverre ik daartoe in staat was; 3) tot de 18 scheiding der woorden, voop zooverre het schrijfetelsel van 't Eawi zulks toeliet. Bij dit laatste punt behoor ik langer stil te staan. De lezer zal bij inzage yan den gedrnkten tekst ontwafen dat daarin oyer 'talgemeen betzelfde stelstel yan woord- scheiding in acht is genomen als in de Europeesche en in enkele Indische drukken yan Sanskrit werken. Het yrij rek^ bare stelsel komt hierop ne^r: een woord welks sluitletter met der beginletter yan het yolgende' niet tot een samen- gesteld teeken yerbonden wordt; plaatst men op eenigen afstand yan 't yolgende; ter wille yan de dnidelijkheid , yooral om dubbelzinnigheid te yoorkomen , bezigt men den Wir&ma ook wel eens zonder dat er juist gebrek aan een samenge- steld karakter is'). In 'twezen der zaak, wordt hetzelfde beginsel in de Kawi-Hss. gehuldigd. *Het bewijs hieryan kan men yinden door te letten: 1) op de wijze waarop6en en dezelfde klank door tweederlei teekens wordt uitgedrukt^ al naar mate die klank aan 'teinde des woords of in een woord yoorkomt; 2) op 'tyeelyuldig gebruik yan den Wi- r&ma^ Jay. Paten. De neusklank n^ wordt, als een woord daarop uitgaat, als Anusw&ra, Jay. C'^c/ak geschreyen , bijy. ojnujaf', maar in het tegenoyergestelde geyal als n^aj bijy. ojiKi^i-Y}, Sna^t(ruji9 <5-!*»^« Er komen hier en daar uitzon- deringen yoor , bij samengestelde woorden . bijy. aUAtuf , doch ook hieryan is de gewone spelling a^«n 3 «>i. Volgt op den neusklank een ander woord met klinker, dan bezigt men de iiffa, dus iatu; oAyak spelt men m^oh^j^x^ geheel in oyer- eenstemming met het in Skr. drukken geyolgde stelsel. Als wij nu een stap yerder gaan , en de woorden wier scheiding 1) Met den 'Wirftma zijn de Hindu's, in gevallen waar 'ti^ebruik er van doelmatig is, minder zoinig dan de meeste Eoropeesche uitgevers. 16 door de spelling kennelijk aangeduid wordt^ ook op eenigen a&tand van elkaar plaatsen, dan veranderen we aan'twezeh der zaak niets; we toonen door zulks te doen nietsanders dan dat wij oyerrloediger schrijfmateriaal bezitten. Op welke wijze ik bij jnijne nitgave bet beginsel in toe-' passing gebracbt beb, kan de lezer zelf opmerkeni docb oyer 66n punt ben ik yerplicbt nader rekenscbap te geyen. Het betreft zulke woordjes als nya^ ninp, nika^ nira. De yraag is : bebooren wij ze met bet yoorgaande woord aane6n te scbrijyen of niet? Mijns bedunkensi moeten ze met bet yoorgaande onafscbeidelijk yerbonden worden, indien ze enklitiscb zijn, dat wil zeggen: indien ze accentyerplaat- sing in 't yoorgaande woord yeroorzaken. Welke yan die woordjes zijn ecbter enklitiscb^ en welke niet? Om dit uit te maken bebben wis geen ander middel dan de kennis der bedendaagscbe Jay. accetitnatie yergeleken met bet ge- scbreyene Eawi. Nya, Jay. ne (en deftig na) is zonder twljfel enklitiscb geweest, eyenals in /t Jayaanscb. Daarom zal men bet niet aan 't begin yan een yolzin of yersregel aantreffen (bebalye in gebeel andere beteekenis). Met ning, ni, is bet eyenzoo gesteld. — Nira, ira zijn in de beden- daagscbe taal enklitiscb. Is bet woord waarmede ze yer- bonden worden, paroxytonon, dan kan bet zijn accent be- bouden, want snijdt men, om zoo te zeggen , 't gebeel in tweeen, dan blijyen er twee parozytona oyer; dus pdkinnira wordt bebandeld als GdbchrSiL Docb is bet woord een oxytonon, dan yerliest bet den klemtoon gebeel en al; dus mannira. Had nu betzelfde plaats in 'tEawi? Ik durf bet niet beslissen, en in onzekere geyallen is bet beter de woorden te scbeiden dan te yerbinden^ al was bet maar omdat in yerscbeidene talen de gewoonte beerscbt, ook en- 17 klitische woordjes van 't voorgaande los te maken ; zoo bijv. in onze eigene taal ; zelfs in 't Fransch scheidt men bij en- klise de woorden door een streepje. Het is nochtans niet te ontkennen dat de Middelnederlandsche , ItaUaanctchei Spaansche manier , Yolgens welke men bijv. Aeidi ; rivederei ; tomadloi spelt , een fijner taalgevoel verraadt. Niia, ika heb ik behandeld als nira^ ira. Yerreweg 't moeielijkste en ondankbaarsto deel mijner taak was de vertaling. Om het Oadjayaansch te leeren ver- staaui kan men oyer twee belangrijke hulpmiddelen be- schikken ; dat zijn : 't Sanskrit en Javaansch , beneveiis de letterkunde dezer talen. Doch aan eigenlijk gezegde hulp- bronnen van studie ontbreekt het ten eenen male. Het spreekt van zelf, dat iemand die kennis van 'tEawi wil opdoen, begint met de toegankelijke teksten te lezen. Ongelukkig zijn die nog zeer schaarsch; zebestaan in de door Friede- rich nitgegeven gedichten Wiw&ha, Bhomak&wya; in den Wrtta-safic'aya en het Bharata-yuddha , beide in lithografie; eindelijk in de Eawi-oorkonden. De meeste dier teksten zijn moeielijk te verstaan, deels om den kunstigen stijl, deels om de menigte verouderde woorden. Onder zulke omstandigheden is het een waagstuk een geheel werk te vertalen , en onvermijdelijk dat de vertolker verscheiden misslagen begaat. Wil iemand met zijne geleerdheid eec inleggen, dan zal hij niet licht er toe besluiteni aan 't wotenschappelijk publiek een kijkje te gmmen in zijne werk- cel. Ik Yoor mij, die de overtuiging koester dat de fouten eens voorgangers den blik eens navolgers scherpen, ea zoo- doende een prikkel zijn ter ontwikkeling , wensch naarver- mogen bij tedragen tot de aankweeking van eene ten onzent nog steeds vcrwaarloosden tak der Folynesische taalstudie. 18 In de aanteekeningen zal het den lezer meermalen treffen dat ik woorden welke in de Jayaansche'woordenboeken als Eawi aangeteekend staan, eenyondig Javaansch, d. i. Nieuw- javaanschi in tegenstelling tot echt Eawi , noem. Naarmijn begrip zijn alia woorden die een Javaan vrijelijk bezigt, onyerscliillig aan welke taal, Sanskrit, Eawi,Portngeesch, Arabisch, Nederlandsch, ze ontleend zijn, Javaansch, niets meer en niets minder. Ik wil er rond voor nitkomen dat het merken van een Javaansch woord met een EW., mijns inzienSi tot niets leidt dan verwarring, gelijk het geboren is nit verwarring. Wat toch moet dat iaioi der leerboeken beteekenen? De gebruikers van den term dienen zulks toch het best te weten; wekiu, nit het Jay. Handw. i. y. yer- nemen wij dat het is: „de taal der oude (sic) Jayaansche dichters (aie) en yan de woorden, die tot die taal behooren." Uit deze definitie is, ondanks hare omslachtigheid , niets te leeren omtrent de betrekking waarin Eawi en Nienw- jayaansch tot elkaar staan. De oude Jayaansche dichters gebruikten de woorden t^lu, pat, lima, enz. en dnizend andere eyen goed als ieder Jay aan yan heden, hij zij dichter 'of niet; waarom worden t^lu^ pat, lima, enz. dan ookniet •als Eawi gemerkt? De bedoeling zal wellicht wezen: ,,zalke woorden als thans in 't dagelijksch leyen niet meer gehoord worden, alleen in geschriften yoorkomen." Indien dit de meening is, behoorde men 6f de echte oude taal« df de yerknoeide yormen er yan, geen Eawi te noemen. Ontneem aan een Latijnsch woord zijn eigenaardigen stempel i en het blijft geen Latijn meer; het moge eene regelmatige yer- yorming of wel eene yerbastering wezen, het is in geen geyal Latijn meer. Het is , om 66n uit meer dan honderd •yoorbeelden te kiezen, ongeoorloofd , eene klankyerbinding 19 als e««^| xj Eawi te nocmen , want die taal kent alleen mdnusAa ,• en manushya. Men geve aan zolke woordenals «w«^^ welken naam men maar yerkiest, belialve dien van Eawi; 6f men yennijde het, de gebraikers van een woordenboek in den waan te brengen dat zulke vonnen tot ,^de taal der oude dichters" behooren. — Genoeg, waar in 'tvenrolg detenn Eawi voorkomt, is er bensch Eawi mede bedoeld; tot af- wisseling bezig ik Oudjavaanscb. De Wrtta-saficaya levert yoor de Indisohe metriek enkele gegevens die niet yan belang ontbloot zijn , gelijk hierboyen bereids opgemerkt is. De aanteekeningen zijn z66 ingerichti dat Sanskritisten die zich niet op de beoef(^iing yan Jayaansch en Maleiscb toegelegd hebben, lioht een oyerzicht yan die gegeyens konnen krijgen. Mogen de uitkomsten derstudie yan taal, letterkunde en kunst op de Sunda-eilanden tot nog toe voor de waardeering yan den Hinduschen inyloed niet z66 groot zijn, als men wenschen kon, het tdX bij yoortgezet onderzoek zeker hoe langer zoo meer blijkendat de Indische beschaying niet in bare yolle beteekenis gekend wordti indien men *t eigenaardig gewijzigd EUnduisme op Jaya^ Bali, Sumatra boiteu rekening laai Die Indisohe ihyloed is ook daarom zoo. merkwaardig, omdat hij nidti gelijk in Achter-indie , alleen yan Bnddhisten is uitgegaan. Integendeel, het grootste aandeel daarin hebben zoogenaamde Brahmanisten, inzonderheid Qiwaieteni gehad. TrouwenSi dit feit was oyerbekend, maar mocht toch nog wel eens in herinnering gebracht worden, nu men onlangs in Engeland er oyer getwist heefl of de Brahmanisten ooit bekeerUngen gemaakt hebben. Natuurlijk yolgt uit het feit zelye dat Brahmaansche inyloed op Jaya, enz., werkzaam is geweest het ongegronde van de bewering dat Brahmanen geene 20 oyerzeesche reizen ondemamen. — Neemt men dit alles io aanmerking , dan zal men erkennen dat C. liassen juist ge* zien heeft toen hij de geschiedenis en oudheidkunde van den IndiscUen Archipel als een onderdeel in zijne ^Indische Alterthumskunde" opnam, hoe men ook oyer de nityoering denken moge. . De gedrokte tekst is in de gebrnikelijke type, eyen als de door Friederich uitgegeyen Wiwftha en Bhoma-k&wya. In de plaatsing yan de zoogenaamde Layar mag de nieu- were Jayaansche manier niet geyolgd worden. Daargelaten dat de Jay. schrijfwijze ongerijmd is — want de Layar is eene boyengeschreyen r, niets meer en niets minder — , strijdt ze met de spelling der handschriften , en is ze yoor 'tKawi onbruikbaar, dewijl men, de Jay» manier yolgende, onmogelijk woorden als ryyah^ ry cmglal e. dgl. kan uitr drukken. Ook de mb schrijf ik op dezelfde ^jze als de Has. ; wat in HJayaansch als mh dienst doet^ is eigenlijk een Eawi mbh. Omtrent mijne yertaling moet ik opmerken dat ze slaaf- scher is dan eene goede yertaling behoort te wezen. Het mocht mij niet te doen zijn, om eene proeye yan zuiyer Nederlandschen stijl te geyen; anders had ik ze niet z66 ingericht» 21 tsttL^^m «^^*»"ai iswi-'iSML «MMMMA««MM«»M»WW* ^omli •nta>n4^«niMiiic oftnMfo "ft tofn Hint ^ti»«^t iai«Aa«if/Aj\ ''^'o^ 7?'^^*^ '^'^tPi (^'^i^ t^toi cwornKBi'^f^^ic^ O Q • Q Q 1. ^'^§nf — 2, Si, — Sieeds AjiArm. — Steeds mm voor «^«». ^^ CJ CJ 3. steeds o-Miiot-i*'n. — A/ntsnt — T^^if ' — nrni«4«f 22 o o o • o ^ A o o O o nuMo^ tut»m«sn "OntiBt fUuiA<mn^§muji(Hyf iunui§m ^^2>4*^^ iunta.jn ojf ffntnaoi.iM^^'yi (ktajtao 9^MMfnt »Jton (n§fn9rf»ana&\ MM»j»n»n o O o» o ft44iaj»ey>«:iM7 «& ^mMiVton »n§mtih 0T|'Yi4ijiaxa| tui9snasn»c)^ •oi^a^W 4. ^«Si oxm. — Voor ^4HiAii<inte« vermoedeiyk te Iczen: (^omaji 23 (Lbl\ •OV^«0\MI "ti aAM Xk <» a cnttrrn icnxx •oi'A AJri % mtam tk Ifnt*^! o. a » to «s»«nc|iiyn'Ti toixk o o I o o*. 10. 9^tn<Si, flyrmt-ft en k*^ met korie t. Voorta v»^«ji. — 11. ^j^i Mit, en Knt& en •or-ft. — 12. °«jfl^ in den naam. 13. ^^' — 14. Tweemaal ^f^- — 16» J^ voor ^. — 17. 6^(ui»ojf. 24 • •Jt§<njA(mntKn& «n^«aii(m\ O 18. j3. ^Atsn, in den naam. — 19. »^«ai^ met •o, achgnt het, er onder. — ^onQa^Jl' — ^^* *^91!^ en Saji teg^n de maat. — 21. €M«n tegen de maat. — ^c«-ft«n. — 22. ^A^nci^ en«aiM#u tegen de maat. 25 Q n »iM»mm 'n'<icauittnci'Tv| ■9, £t tm ^{ tut c|ciij^tait»iJi^ tUI9Jkirt Ka 47MviiynftJ«ni'r>i> 4L««(vi«i«g9ff7>)ai4| nc«'«ic«m'ri ik i^<0 >n I ic(»m TKott 1*"! <3"SH""?5 (?). t«n«j| AoiGi^asil 4tt\ »utru \ Tt §n» 9 Tt tut ajt nit \ 'nfan ntui»n wu in§m <ma^ 'n»^t&»mtwiKmt(U}M(ui»jt§n\ ^a. n/ tnv^tfncitfn.^^ Ki«ai\ 23. &»fh, — sjttiwrijf en <iic»i»o iegen demaat. — 24. ii-vawi**. — 26. «ot«2. — °«Sr. — (SiBOfi tegen de maat. — •nomi'n, verkeerd. — 27. Ao^uifoi'Tv. — Asn«o}}'>i, miflplaatst. 3 2G a. • o a o. o I a I an A> asnfni^m ^«At \i «n«a w |4sn«oit'r».ui ajoxvI »J§m^iBi9onnKh aoKnaQMXi /^ Q Q 9K CJ G> tEM(UKrmant9K «sn«notAji>\ op KntSioJi^imoo^MiMtBs o o Q o. (E/ttMOJt.jnafVionji (Ef»£m»n\ 28. fi.'^foit'ni^ia^/rLf, hetwolk niots is. — 29. kn^t^^M^ (MttMt^ hn piJI^H'*^ en <^(^> alles in stryd mot hot metrum. — ojucai^i, — 31. ««f»o°, beide keercn. 27 »«^«^ ^7^ -7(J5.A' ^JJ^^ o o. (i5nkm§nojHE/iiKjHEM9tfndtyk en o I o I 0» «Bttjntin§ntruii5nKnn»iKMjf\ « iQ arm KM§m(kim»A fnntMvun»o^\ U fm 4UI fo A| c| rij «sn f cl { \ MJitiSfm »£»& tsntiSttnj^j^ ^ IPjf*^ ^ liisn«sn<rn^\ 33. iu»«sn«n, als naam. — 34. S.rmt. — 35. tuucm, — 36. °<i:«^f . — Als naam •^<ucfirKm(niM95nt(LavA^tf verkeerd. — 38. tsnusntm^. 28 tLXtuncm MM9snt»Jk»m (E/fJtonn\ lunao^najiKnn asnnnasnpmtsn \i do >n Icd 'nfloi am «»} I o Q & Q» S A4 1 c« -^0^ A  41. Anjn, — ^^f*^ *^Ur*i** — lU-DAsn^, tweemaal. 42. m>hj3^. — w»|0 — o^^j^, do twoodemaal. 29 o. ' o o an asnana^tjn omamM §nnitBntnaAM9(m\ Kn(§n^ nri »jfBLin§n'rt§ntst'h% C4' Cft«n«o <¥9uen An'h §m(m &kmm\ tm.{9t^ it»iS §on£n vi»jn%njn§mt^^im t^duiik |ii«oi«nAii<^iisn| beide keeren. — 45. imojn^. — ^cni^f tweemaAl. — 46. **tS|jj°. — »j»t°, beido keer. — 48. Mn-ntct^. 80 V-g^jgj.'^ •?«"»«> «3^«. «1^^ •Stf «A tsnM^i^p ctfCiMia^t am«S«;ii^ imiTiasntMasn CJ 49. 49 091.1 •010991°. — 50. &aajat, — ^cniMNI. — tanasniSiiUt'oru en ®««nio°. — 52. omaStfo «oi/iOif. — 53. 'misn^. 31 xat(m(i5ntiia%»»jt.n^ni^»5n *^*^*0lk'^2Ji ^ ^^^ ^ I^Kmasnl - ei|«ynflf|f3 c««snrm to c««Q«o «sit«/n«nnc»\ c««:iA|#oi9n wwnnrt 4L0»jt§niun9njf% 0ut«iiQif(tMAji«:7)  (otiuntm ajnnA(aa(^nM\ vnAiriAKn tQKKnA KakJikjitt Kn'n»a\ Q «^ §nk ^(E«^ ofmcAttfn f^^^'^K^t*" ^^ #01 -ft on. — 55. '^Asnt in 't vers. — 56. «w«fgjij«?»«rM^. — 54. 57. <i/»iti*. 32 O tuunttann^aitgaoo ta <nj»ootifM^aimn(ih\ N»a^ rLia4;i«sniU0O|4i/n ifnoruKaartS'^ AMfosn £« •0; 59. omMMnrm. — 60. °«nflT^ aij»°. — 61. A|asn,tweomaal. — 62. ax in, — .o°. 83 Ift (Utamtniut&\ Xk I 41} 0j» MMji foi^ini**! iE««0|MiM4 tsn«oi^c««\ I :«^«s»ttai.M'ri TYCfffltlt 64. ontAfom. — &ta\», — 6h,°uMtrm, — ^Aici®. — ®in>-afy> in 't onderschrift. — 66. KtQf, — 67. ^afh, tweemaal. 4 84 MMtt oji tut asn^ji tut aStTitAi asnnijit<vt9o\ & "• 6.£«itJt'7)f asntut tuiajuctnjiajtn nri qr rh\ ^^ nanan tuiMn^MKHuc^ oniScasn *>> ouvvt 6^|a!» 9ai ma fnaj iE»afn.a:nnitst»m(Ejtii^\ o» o »fn<n}OV»sn»{i (mrm §a§cn iea(KniM»M»ni wtruow ycfJurjmFAiMfnn (man am 9ft nm-mft §nfn tatasniatM} » o o o o. ikA*nKfi\tKt vntsKt A«aai §ain(isntonn.9tai»Qa\i flhAh ofi on (kaaJtiun^at /unAm (eA9snonnr}^\ o. _ o. ttsntA97i.ttn»nnnmiru^m<^ ajtrnorapi orLtnAtKi asn(^ $n9{o^ ''yjlifija nrtannfi §i7iimaruiu»asnMnrn ton * \»majt(rutiM»m(kAiM 70. d^i^ *«!. — 71. apio?t, — ^QtHja. — (Sii^f twcoqiaal. — 72. &\i, — x/najfji^ §n 35 00 o o. o o o Quo. o o tsn<ui itsncuut cmnrimrnKi naru9n ojitnam §nni5n\ iMMjct §aiAl»aKun % 9ectr\AMfkiui'v%t&»sn \ wim6\ d^OTiftiicvnl Q ■ Ao»ciotc« to (ui(^§n 00 d>^njt»4i tntasn »a\ • Q O O O Q' \ Q Ci I tmnri 73. <>»n«^»o° **i3«jt°. — (S^*j»«j«oi, onderschrift. — 74. i^^ioi. — •KoruAgat^, — 16,ojk&(ui. — asneci^, — cntcAtfo^ in *t onderschtift. — 77. iMKn»n, 86 tmten '^ttn»jt ^»tsnpt UAintn ^ 19A Mijfniii^i |ci«&A| o o naA»§m njnatn nasnt^ «uita%nuc^ &ki& mS 0. «» tutttunth »jt*atm.utKK^i!ntisniant<m.tsn % njtt*t « mj '"&*?' I? Q Q •R «m •sn 0^* asi2«^0>«c«<ui«i« tiftmKtu^et&isn % tao % c«f»^ a ntsnt^ att^Jtart. tm§ai»A tEMKnoruaa §onaruGa^\ ntmtA^ nnMtni nrtojiBm «ai*ft asn^cntta'h •oiornx/nanu aso iE/t§nt{Mit»h ntzteMTt tatao&a^ oi "H^ aatUtut lEMtct -Aj Ik Ajom t^ Man «% M«:i«n«n ak#nAxiS.«lin h^'cs'^l asnanan nrt a a ast Tt .amasnyt ajnjityoao&^anMaamiKianjf lt»a\»ojnmKtiEanAasnjf>k 78. ^^^-h. -^^ in den naam. 81 . ^(«a> ffo , tweemaal. 82. <> 37 •x«<ui(M^io||<M^ lutdlt^ C|«n'ft oijcit to (mfofftfrm t^ «a cr« m fn ictiUk»jn Mint w»iut§n c«f «tc|.^r8r tun^nrnt^A tkMJt&\ |.i/n'nnrmA>^| a o 0% Q do 83. lyji. — -nwinmi. — 84. ^tq'v^tutt^. — °rm<ci. — 0(&°,twe6- maal. — 85. ^.S^i^-ft®. — **«fl«a,.tweemaal. — 87. i?imj<S«>. — «nfl fli#n»(ti*«:i^.  tuui9o^in§o ojtaodsnMt ^ia§iii "^Ij^ flji'niasn tTi^ruaoM^ Q Q ■ o anaact^ ni i^ idj nn §m»sn asn0U9Mt9Jt^»sn ti i^ Anuutams A/ntiMMt aat§n~JnA^ nri tuni^ ojiAMkiaaipa. "^'^^'PJI '^ MUfoicn^ &a/n»ntomont9nasn ^ aamMiaon 49 c«aiJ»Aji»g9^iSr isn't /rm ^ a«i aai w m cf ooji oji Oof ^Cr osri I asAtiiM^nantSi tunasntiha »^iiJka^9g:'y%gin§nMp^9snM mm kJ am oJt oo^>\ tmtoru^ amtsji^agn a^iox^ kciaaiS isitcttunaon nKmpx»9xa efrit/nni^fx nMtAamiitno^t AtBiaaijl of^aru truiEMtunKn viatnt amtwu^ ojtajiUi9n\i»MMO\ XajitotaaaoK iK}M nMtn$ ttsnnan9(M»{n AJlAmgnn(^J^^annt «s»«Qci«sndaiJt«ao\ 88. (M(M°. — amjjtm. — ojitm^t tweemaal, * — 89. '^tct^ioM, — ca^. — °ao»^°, beido koeron. — 90. ^Mosn.. — «y^i««i. — «x«» A°, — °ftji»o, tweemaal. 39 oQ/oo o o o. o 1 &i §fnasnojinM(rmKi»n§%'n9 §{n§ntinpj»»n tuKEMdn^viA §{n»nKnnrut04iM\ MJi§fnjdt o. • Q * Q o o ^ lieAMn§fn\ nti^iHt taiajitu mnrtict.JniuiiLMtlmi / o o o ..-A.Q.O .. .^^ •T> 'Txtu '>! itrn '>! icrj m mnKTtaai tsnMiant {^ojkem ttMipi9nan[v(njnnM(en ^«aKH o Q o o o 91. ^ajitiSrt. — ^cnfim®. — idtui. — 92. ajiotti. — (Kaamnn, beide keeren. — 93. <ihicm<3»ai. — 94. <yi<^. — ^•yii<ci../n<L«°. — «jA/ni^« — 95. ««a^. — w»o»i^K-f. — A/nfl^rtflS. — ^micw. — ««i«s>i°, twee- luaal. — ^im-^. 40 6jM$tui»o»m AJKi^tT) 9jtasnasn tutUKMM nitm »n out oruMJUtsnamnjmrtKt^M^s a Q asn •ni^i IQ a I Q o. o. o . o on o o tsn»otst.jntruo<iM\ 4L«^»q9 'H'^^i^'J^ ojinxn ajt tci ihu inn an aji ru asnkAa^Mon^ash anar.m vnirivm aA'rt\, amoEa ^la^aiA tano^^i^aagijMiTn oat La ^\/n an xn nrtnnm *yj{^ a^a:nivi ojum 96. **2h. — /uifii*^^. — M ojnacnKii'^, — 97. ffofut, tweemaal. — OMaam^, — CEAta^a, — 98. (^noTt^t^. 41 t% 1^ (u^ioi ni "^tfSJI 9n 0o<M tancfntmi §mAJi&f (kSKtrtBotanint ^ •ynwriA/iliai ni tq§nt»jn9nwiM(KnM >^ artoo N\ |aj»niT>«^| o a a I C| ct X4 19 <rL» t «o ^ CI c/n 'Ti^f X 99. ^M&f tweemaal. -^ °<m»*oi. — ««£)<b««°. — 100. *o«i*. — n' 102. 9j9A7l«m. 42 •iT) tt/ «W 9 9 «-^« lUiouii^fiiifn «$ii«Q-Si£ •majnudo/i MiUjuLMjf ^ onodM J^ <^^^<taao««ni<tr|(iJ»a^ oiomasiiW lU'nasn #000104 CAiicnti O-^AtiUffina^ iUia<j9X/t»Q» nri»fn(um» auiioi amastfa(ama(tx»n ^^""^^^^ Yi am on* % 00. 3 o. o asnMKnMosnitn oyn/uiid^c* •^i'M)"^ (ft^to^ tui^tEM M*^^ 103. nf»M>Mam. — mtn-m**. — 104. amni, — ^oyntdM. — BOKt^n ijtXMJi. — 105, Knojonorn^ in A. — 108. itJia^»M, — '^^' 43 1^ a?ii\ 6.MnKa^ M*sn "sn'ri njttn m»& tmnnntaMta ffiAXcft ntontmitnMton .sm. trmaois _o» o o 0000.0^ ntntmnKt.jnKn gMcm-tcp n§ofiiu»iru »^ At 9 am ma cm m ^ oortiutfaKn ci §n»o..jn&n»jitin»n uttburyjf tsn»o»m ajttruii/L\ o o.. Q 109. wjom, — 'nwiniTi. — 111. ^fmtsn. — • ^c.-]«:n.jn«9i. — »!•■■ W^ 44 VERTALING EN AANTEEKENINGEN, ^^^>^>^^^^»^^^»»^^^^^M^^'^'^ 1 De Godin der fiede zie met welgevallen op mij , die haar, des Scheppers gemalin , altoos deemoedig yereerd heb I Met mijnen geest wil. ik Laar in den lotus in 'tbinnenste van mijn hart bestendig loyen. Moge zij mij steeds haren go- riadigen zegen schenken, dat ik van smart, kwaal en hin- dernis vrij blijven, en de wetenschap en alle menschelijke kundigheden zonder bezwaren leeren moge I Lihat staat hier als imperatief. Zoo ook in Bharata- yuddha 636: o o o „Edele held, Dhanafijaya! kijk, ik zal u onderrichten.'' Evenzoo in hetzelfde gedicht 437; 468; 517. Lihat i satatorbhakiinghu is eene constructie yolgens den regel yan 't Javaansch , welken men aldus zou kunnen for- muleeren : „elk praedicaat of attribuut dat in 't Nederlandsch met het redeaccent wordi uitgesproken , vereischt in oud en nieiiw Javaansch den vorm van eon substantief." Bij- 45 ToorbeeM, iu do Keizen yan Poorwo Lelono, I, 4 lezen we: letterschrift is afk6m8tig *) van bet Sanskrit." Syenzoo be- teekent «jirfptt0munnjKKM»Pniu& i|ik ben afk6mBtig yan de berg- streek." Dergelijke yoorbeeldeni waar een Nederl. praedir caat door een iormeel substantief in *t Jayaansch wordt uii- gedrakty zijn z66 talrijk, dat bet oyerbodig is er meer aan te halen. Andere, waar een atiribuut zoo uitgedrukt is^ waartoe liial i aataichbhaktingku beboort , mogen bier yolgen : nmvi&taSitnjtmM^^'qMtthiutivn „\A] zag met yorlangen uitnaar zijn zoon die op reis was/' Byeneens «^Vnci«4ijtataui^?i*ji'r& «jji^'i^«n4V7|; en 8fo<3^'vif 'i^«/n'nc«£c d^«ni ^bij de laatste oogenblikken yan uwen yader in zijn ziekte (of: die zick is) nog tegenwoordig te wezen." Bij deze zinsneden welke alle aan Lakons ontleend zijn, yoeg ik er nog een paar uit bet „Wayang-yerhaal Pandji:" bl. 317: iSiMVAtm^SnM^tmt im ^ A^ cTiif«ji'r>u^«3i«j«a^'i^«>vi 1^4/19 «a<>o» a:)! ijf'^t >;0ui de £.oningin yan 'teiland B. bij bare aanstaande komst (of: die komen zoude) te ontyangen." Op bl. 281 beteekent tuinjiScnnciioiM» oji ^ mA t^M 1^ ^ «c c« «sn «y» a^jf ft do troepon yan oy erzee , geyluch t zijnde , zeiden aan den Koning yan Matahun ;" ten onrecbte teekende de uitgeyer aan, dat ojumS^ bier x^ylucbteling'* beteekent, en nog yerkeerder was bet, deze yergissing later in 't Jay. Handwoordenboek te herbalen. De beteekenis x^yluchteling" acbter munjtS is yeilig te schrappen. Een der- gelijk yoorbeeld uit bet nieuwsblad Bra-martani is: nj^m/t^^ Mjh»mnniKn(L\(^mript9AMnrnniojfnri»nin9vn'yitm^n*nt in OnZe taal 1 ) By gebrek van beter druk ik het redeaccent uit met den acutus ; daar bg de overige woorden dcr zinsnede 't gewone , zachtero woord- iwjcv.nt nict gemerkt is, kan er geen onduidclykheid ontstaan. 40 zou Mi'^'nasn grammatisch en logisch als 'tonderwerp kun- nen optreden, en nAta^^ overgaan in een attribuut. Ygl. xladja-Fir. 71 l arueM.jt^&iiLipi'SraE/i'tA(m7Ji»on^i(ut»o\ ncnt^intntni i^(m. — Yerschillende bijzondere gevallen die onder den boYengefoHnoleerden regel yallen, yindt men yerspreid in Boorda's Gramm., namelijk in §§ 505, 500 en 499. SaraHja. Met ^lotas'' is bier kennelijk de hartlotuB be« doeld , door de Indiers pundarikam of daharom (kleine) fuu' darikam genaamd. Boms yerstaat men daaronder 't binnenste des harten ; z66 in de Man4aka-Upanishad 11 , 2 1 7 , en waarschijnlijk in de Ch&ndogya Upanishad YIIIi 1; 1, of- Bcboon op deze laatstaangehaalde plaats de Commentaar bet als x^bart" in 'talgemeen opyat. Het is niet te ontkennen dat i;lotns/' Skr. padma, ambuja, enz. elders wel eens meer in 't algemeen het bart aanduidt. Ook in den aanbef yan bet Bboma-k&wja kan £|£ M'nAvc eyengoed ,,in 'tbarte" als „in 't binnenbart'' beteekenen. Daarentegen beeft onze dicbter den term in denzelfden zin genomen als de yer- melde Upanisbads doen; eyenzeer als de scbrijyer yan den Wiw&ba 808: padma ning hati^ waar de Balineescbe glosse te recbt t^l^nging hati beeft. Yoor „\xi 't binnenste yan mijn bart" zou men ook kunnen zeggen: „in 'tdiepste mijner ziel." China ni^g janma is eene uitdrukking die nog in 't Jay* in gebruik is. In 't gedicbt Bale-Qalagala wordt ergens yan een paar jonge knapen gezegd: (tsnriKn^injK&kaojfK ojtaKMcmMSi axpfs lEA'qMt'KnKi^wfianLJiarus „ze waren nog lang zoo yer niet yan knap te zijn in de gewone kundigbeden; ze dacbten nog aan niets anders dan zicb te yermaken." De beide eerste strofen zijn in de maat Sragdhard; ygL Btr. 92. 47 2. 