VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
PAfpeêt d'un Peuple- Libre est fait pour l'Univers. J. LA vag- LEE, Centenaire de la Liberté, AD, 1. Te Parys, by Brion, … Buisfon, l'Escelapart, Defenne,en de Direĝeurs der Drukkerye du Cercle Social, Te Gouda, by H. L, van Buma en Comp., _ 1795. No. IE en III, ken Genees hebben wy van den aanleg deezes Werks gezegd, toen wy No. 1. onzen Leezeren bekend maakten (®, Onze algemeene aanmerking was: ,, Alleen zou men naa het » 2fleezen wel wenfchen nog meer byzonderheden vermeld te s, Vinden,” — — Deeze Aanmerking herhaalen wy, met dubbel ‘regt, naa het afleezen van No. 2, het Departement van Seine «en Oife befchryvende. De Aanvang is niet ongeestig: „ Schoon » Wy Parys verlgaten hebben, zo zyn echter deszelfs kon- ‘‚ ften, luister en pracht, ons bygebleeven: wy bevinden ons ‘„» thands op het veld; wy zoeken, wy ondervraagen 3 Natuur -~ en het is de trorsheid der Koningen die ons » antwoordt: de Kasteëlen, de Tuinen, de Perken zyn de: goù- » dene ketenen, waar-mede de Dwingelanden haar de handen » kluisterden,. Wy hebben de onze verbrooken, en zy drâagt nog de haare, overal vinde men hier de Tempels van eene _onkuisfche ‘Vrouw-, of van een verwyfden Weltusteling, die de aarde tot een last verftrekken en onvrugtbaar maaken, „» €D; zo ons gezicht over den grond naar het voedzel voor »» den armen zoekt, worden’ wy door de beelden der Priapen », genoodzaakt de oogen naar benedeú te ‘flaan.’”. - In de Befchryving van dit Departement voortleezende, vine den wy zeer weinig dat eigenlyk ter zaake dient; veel dat ’er. ‘buiten om joept; en eene menigte vân- Vertellingen , vol fte- keligheden , vol fpotterny, en niet kiesch. Dubbelzinnig. heden, gelyk wy, bl. 15, ‘er een ontmoeten, doen ons het oog nederflaan, of liever afwenden, gelyk onze Reizigers op het zien der Priapen, à "s Ki w (°) Zie, hier boven , bh 77 ” 292 REIS DOOR DE DEPARTEMENTEN Met eenig meer genoegen hebben wy onze Reizigers, No. $ -doorleezende, vergezeld in het Departement van #’Oifz. „ Wy verwyderen ons,” dus vangen zy aan, „, thands van „ Parys. De luister, de majefteit en pracht, in een woord, „ het voorkomen van de grootheid deezer Stad, wier fcha- -„, keeringen zich over den aardbodem fchynen te verfprêiden , i» gelyken de fchaduw der Piek van Tenerife over de Zeeën, »„» begint langzaamethand te verminderen.,-en gunt ons oog „ over ruime vlaktens, minder met paleizen en tuinen over- „ Îaaden, rond te gaan, Het fchynt dat de Natuur,-by ieder æ tred, zich voor ons van de ryke en verfchillende bekleed. „ Zelen der konst meer ontdoet; en °t geen wy verliezen in ‘ bewondering, winnen wy in waar genot, — Eindelyk „ hebben wy de goedaartigheid, de opregtheid, eenvoudig- » heid, en de openhartigheid, die beminnenswaardige bewoon» s, Geresfen der ftulpen , die zagte deugden van het land, weer o» gevonden. Thands zien wy den Landman al zingende den s», Weldaadigen ploeg volgen: het geluk vertoont zich aan ons s» mer zyn vreedzaam gelaad; welk een heerelyk gezicht zyn +» Dict de vrugtbaare Laudsdouwen voor een gevoelig mensch ! s, Hy zier het aanweezen zyner Broederen in de vooren, als % a ware, ingefchreeven.” De Inwoonders, de Grond, de voornaamfte Plaatzen, krygen haar deel in de Befchryvinge Dan fchandelyke. Historien van de Geestlykheid, en van Vorften, worden niet vergeetens fchoon door andere afgewisfeld, | Het Paieis van Chantilly wekt de geestdrift, om tegen dit flag van Gebouwen uit te vaaren, by den Reisbefchryver op. _ Niet ongepast, en kan zulks ook elders toepasfing vin- den, is de opmerking: , Zoudt gy gelooven, dat ‘er in deeze „ begochelende Wandelingen een hoek is, die men het Dorp s» of Gehucht heet. Dit Gehucht fchyat, op het eerfte voor- .„» komen, niet dan uit: geringe hutjes te beftaan. Was het uitgedacht door eenig waar Wysgeer, dan zoude het zo ‚, kwaad piet zyn ; wanneer een Vorst, dronken van zyne .ẹ, grootheid, terwyl hy in deeze tuinen wandelde, bezig was n de zaaden van eene nieuwe verdrukking, die in zyn hart » opkwam, te koesteren, dan kon hy mogelyk, door het ou- p» verwagt aanfchouwen van een nederig Hutje, zich laatet si vermurwen, en dit Gehucht,hier geplaatst, kon mogelyk den » weg baanen , langs. welken de knaagingen tot in de ziel van »» cenen machtigen Vorst doordrongen; maar hier is het gansch » anders gelegen; het is eene poort te meer geopend tot de ‚» ondankbaarheid; in deeze Hutjes viadt men allen toeftel der » Weelde; de onteerde Stulp bedekt hier-de vergulde hoolen „» der Wellust, en het is alleen, om in één oogenblik de vrug- » ten van den arbeid des Volks te verflinden , dat men zich „» daar onder het herbergzaame ftrooidak verbergt, —_— Maar; ‚… wat zeg ik? de Grooten hebben dezelve op hunne wyze i i ‚ ver” VAN FRANKRYK. as „vercierd! konden zy dan gevoegelyk daar het eenigst cie- „ raad plaatzen , dat hun dienftig was? Dit is immers de „Deugd, en die bezaten zy nier” hi Geen wonder, dat, by de vermelding van dit Vorsuyk Paleis, eer affteekt Ermenonville de Lustplaars van M. GIRARDIN , de Bewaarplaats der Asiche van ROUSSEAU, hier afgemaald met de gloeiendfte kleureu van goedkeuring, en vermelding van veele reeds bekende byzonderheden. ,, Wy verlieten, zegt de Reisbe- »fchryving , Ermenonyille mec tegenzin: ‘er zyn zommige » plaatzen, die het lichaam wel verlaat; maar waar de ziel - » Hogthans tegenwoordig blyft: alleen zeiden wy tegen elkan- » deren, by het vertrek van Ermenonville : Prusias gaf een „ Intrek aan HANNIBAL, En GIRARDIN aan ROUSSEAU. GIRAR- » DIN is meer dan-prusias! ” _ In dit eigenfte Departement treffen wy de Geboorteplaats aan van CALVYN. ` Die Man ontgaat deezer Reizigeren opmer- king niet. Wy zullen overfchryven wat zy des vermelden. » ln dit Departement is de beroemde CarvyN gebooren. Dus s» heeft Noyon, door hem het leeven te fchenkeu,een moord- » Priem meer gevoegd by ‚den bundel dolken, die de Papis- » tea, zederd zo veele eeuwen, in handen gehad hebben, s» Wanneer doch zal die dag gebooren worden, dat de aarde p Een groot Man voortbrenge; zouder. aan. de dweepzieke s» woede der Priesteren voedzel te verlchaffen ? —— die- dag ” af voorzeker de dag der Vryheid voor de geheele Wae- » Teld zyn. i BE i » De. Priesters!.. ....; Zy hebben carvyn een Ketter ge. „noemd. En wie maakte hem tot een Ketter? Was het niet » het Edict van „rraNgois I, waar over hy verontwaardigd » Was, die de Hervormden ten vuure doemde. Helaas! in- „dien dit zo is y- dan betekent het woord Ketter éen ‘Eer. p Jk Man, p s Dit Departement was insgelyks het Vaderland van DU- s BOS, een voornaam Man voor Onderhandelingen , hier toe » opgeleid door den Staatsminister FoRCY, en wiens Aanmer- ú kingen, over de Dichtkunde en Schilderkunde (*), een der s beste Werken is. Hy stierf als. altyd vaanblyvend Secretaris » der Franfche Academie; hy was niet door zyn fimaak- woor » de Vryheid tot deeze post gekomen; want hy heeft in een » Uitgebreid Werk over de Franfche Monarchie willen bewy- » Zen, dar cLovis een zeer gefchikt Man was; en dat wy » de Franken ingeroepen hadden om ons te regeeren. am | | » Wane» (*) Dit Werk, ’t geen wy ons herinneren in onze Jeugd met veel fmaaks geleezen te hebben, is in °t Nederduitsch vertaald’, in drie Deelen in 8vo, by j. LOVERINGH in den Jaare 1740 uitgekomen , met zommige Aanmerkingen vermeerderd. ’t. Zeive behoort onder die oude Boeken, Welke als uit de Mode geraakt zyn; doch voar veele laatere over die miet behoeft te ary ken. mmm Aant. yan den Redalieur,. 824 BEIS DOOR DE DEFAKTEMENTEN VAN FRANKRYK. „ Winneer men tegenwoordig de gefchiedenisfen leest, verwon: » dert men zieh over de wyze op welke zommige Menfchen „ die gefchreven hebben, `» Dit Departement kan met meerder roem zich rekenen, p een van de eeríte geweest te zyn, waar de geest der Vry. „» heid in de inrichtingen tot openbaar ouderwys is doorge- s, drongen. De Studenten in de Philofophie droegen in het „» Eeerfte begin der Revolutie: eene ftelling aan de Beftuurde. » ren van het Departement op, waar in reeds de Rechten van den Mensch verdeedigd worden : het Opfchrift daar » van was: de Heere heeft Richteren verwekt, die hun uit de » handen der Verdelgers zouden redden.” | Lyst van de Telling des Volks van Drenthe, Te Coevorden ‚ by Je van der Scheer, 1756. In gr. 8vo, 12 éh ` Ye Uitgeever zegt in zyn Voorbericht, dat men „op de D » juistheid der Tetlinge (taat kan maaken » als zynde op- '„» gemaakt uit de Lysten , die de Carfpels ter Secretarie dezer » Landfchap, volgens Publicatie van Gecommitteerde Repre- ‘a, fentaneen van her Volk van- Drenthe, in dato den 16 Nov.. s. 1795, hebben ingezonden” De Getallen worden van ieder ‘Carfpel afzonderlyk opgegeeven, zo van het Manlyk als Vrouws ch a aA evattende 20434 Manlyke : TA a m 19238 Vrouwiykeé Perfoanen, | „Totaal 39672 Menfchen. … Het Vrouwlyk Geflacht fchynt daar wat fchaars te weesen. -> De Eer en Berzucht der Menfchen- van de belagchiyke. zyde bem fchouwd , in eene boertige Verhandeling , voorgeleezen in de „Maatfchappy.: Felix Meritis. Door P.G. WITSEN GEYSBEEK. Fe Amflerdam by P. G. Geysbeek en Gi Roos, 1796, Ju gr. 8va. 69 bla. ` | | Er en Es Satyrifche Redevoering, in welke de dwaasheid der mene fchen, die veelal hun eer ftellen in't geen hun fchande is, of zich door hun gedrag, van naby en-op de keper befchouwd , veeleer befpotlyk dan eerwaardig maaken, met regt, en niet ongeestig , gegispt word. De Voorbeelden daar toe, uit de vroegere en lgatere Gefchiedenisfen gekaozen, komen wel ter nede, en zyn, in de verfcheidene vakken der menfchelyke bedryven, met oordeel aangevoerd. Wy hebben deeze Verhan- deling met genoegen geleezen, maar gelooven, dat het boer- tige zich fterker zal voorgedaan hebben by he uitfpreeken, dan het zich by de leezing laat gevoelen. AL GE MEE NE VADERLANDSCHE LETTER-OEFENINGEN, Kerkelyke Redenvoeringen van. A. HULSHOFF, 4. L. M. & Phil, Do&., Lid van de Hollandfche Maat/chappy der Weetenfchappen, en Leeraar der Doopsgezinde Ge- meente, vergaderende by den-Toren en het Lams te ……_ Amflerdam, Te Amfterdam , by G. Warnars, 1796. . Tweede Tiental, In gr. 8yo, 300 bl = kak, D: Tiental Redenvoeringen van wylen den Eerw. | HULSHOFF bevat de volgende onderwerpen: —= Af wisfeling der Dagen en Jaargetyden (GEN. VIIE: vs. 22.) -— De Farifeeuw en de Tollenaar, biddende in den Tempel (Luk. XVIII: vs. 9—14.) in twee Redenvocrin- gen. — Lofzang van Zacharias (LUK. 1: vs. 67—79.) _— Gezang der Engelen by de Geboorte des Heeren Cruk. IL: vs. 13, 14.) — ‘De Wyzen wit het Oosten MATTH. Il: vs. 1—12.) — Simeon in den Tempel (Luk, I: vs. 29.) — Verblyden in Christus (1 PETR. Í: vs. 8, 9.) —— De waare grootheid eens Christens (JAK. E vs. 9—12.) De verlichte En eens Christens (2 PETR. : VS. 16-31.) ee nen Het geen wy in ons Verflag van het eerfie Tiental (zie ‘boven, bl. 133) in °t algemeen aangemerkt hebben , no- no et uitnem@nd juiste, naïve ‚en treffende , zo in de chikking en den. ftyl, als in het opwekkende en toepas- yke — dit zelfde kan wederom gezegd worden van deeze Kerkredenen , waarin , ten dien opzigte , dezelfde fchranderheid , ernst , 'hartlyke eerbied en Godvreezend- eid, doorftraalen, welke alle ede Schriften van den Serw. HULSHOFF kenfchetzen. se = De Redenvoering over de Afwisfeling der Dagen en Saargetyden, de eerfte in deezen ‘bundel, is , onzes oordeels. -een, meesterftuk in baare foort. De Eerw. MARTINET „gelyk wy in eene Aantekening gemeld vin- den , heeft, met bewilliging des Schryvers, van het een en ander uit deeze Preek , toen ter leen gehad, gebruik ger LETT, 1796. N0,6, © Q “7 maakt * 226 : ‘A. HULSHOFE. maakt in den Catechismus der Natuur, D. III. — Eene herhaalde‘leezing-doet ons deeze Redervoering te fterker behaagen, en, zo wy ons niet bedriegen, zal dit het “geval zyn by allen , die fmauk hebben voor het eenvou- dig fchoone, en niet ongevoelig: zyn voor het wyze en en weldaadige in de Werken des Heeren. - Het eerfte be- koort ons in de levendige fchilderyen, en ter bewonde- ring van het laatíte worden wy opgewekt door gepaste aanwyzingen, in de Leerreden verfpreid. Het geheel is zo voortreflyk in alle deszelfs deelen, dat wy byna ver- Kp zyn waaraan den voorkeur te geeven ter proeve, Ny kiezen de befchryving van den Morgenflond, en die der Lente. s | Bladz. 334. «> Met het naderen der Zonne tot de s pragtige Oosterkim „ wykt ‘allengskens de duisternis , » En het zienlyke wordt herfchaapen. De nugtere dage- »» raad wordt reeds begroet door °t verheugde Pluimge- » diert, terwyl de daauw het Land naar eene Zee doet s gelyken. Met het opryzen van het leeven- wekkend s licht, wordt de dag herboren, „Aet gelaat des Aardryks a» vernieuwd, en duizend fchitterende vonken vertoonen əs zich op °t. bepaereld Veldtapyt. De Zon is (volgens s den XIX ps. 6, 7) als eene Bruidegom uitgaande, enz, » By het opkomen der Zonne verfchuilen zich de Wilde » Dieren, en, by de ontwaakende fchepzelen ,. herftelt » zich nu de bewustheid van hunnen. wezenlyken toe- s» ftand. De Landbewooners zyn reeds werkzaam ; rook » ftygt uit hunne daken, en de ruime ftaldeuren worden ss Ontíloten , terwyl de Stedelingen. nog rusten in de ar« „> men van den flaap 5 doch eerlang begint het gewemel s, hunner bezigheden, benevens het gedruisch der ftem- s men en werktuigen.” $ … Bladz. 344. enz. „ Wy treédern in de Lente, wanneer s de Zon ons zo veel nadert, dat de dagen langer wore » den dan de nachten. Dan valt het licht wederom op s plaatzen, welke.de Zon dus lange moesten derven, en s» °t Lugtgewest wordt allengskens doortrokken. met eene ss verkwikkende warmte. De Winter, zegt Salomon J (ponor: IE: vs. II, 12.) is voorby, de Piasregen, enz. s» Men ziet de verryzenis der Natuur , en merkt daag- s» lykfche vorderingen in haare fchoonheid. Het zaaizel, á geweekt in den fchoot der vogtige Aardé, in 'bewee- 2 ging gebragt door warmte, fchiet de zaadfprank naar s beneden, om te wortelen, en dringt een ander uit- Bek -`` e Ípruit- REDENVOERINGEN. Day s fpruitzel opwaarts, ’t welk zynen fpits door den grond » boort, en zich omzigtig blootttelt aan de verzagte » lugt. De bruine knoppen zwellen; zy werpen de „> {chede af, ze barften open, en men befchouwt een „> helder groen fchynzel in het .doorzigtig geboomte. „> Bloeiknoppen ontvouwen zich in witte of veelkleuri= » ge bladeren, en maaken den Boomgaard tot een Bloeme > tuin. Bloemen, welke gemaakt zyn om een zaad te a omzwagtelen, welker maakzel zulke diepten bevat van > onnafpeurlyke Wysheid , —— verlustigen ons, doof s luister van koleur, behaaglykheid van geur en {choons » heid van gedaante , —- als eene toegift van de goed- ə» heid des weldaadigen Scheppers. Duizenden van ge- a korvehe dieren worden geboren, wien de uitbattende s bladeren. tot voedzel moeten dienen , geduurende hun. kortftondig en gedaantewisfelend leven. Het gezang s» der Vogelen roept ons tot het verheerlyken van den s Alzegenenden Opperheer. Hoe zyn ze, door God onr s derweezen, bezig in het toebereiden van bekwaame » Nesten, in het uitbroeden en opkweeken hunner jone » gen! Men ziet het onbedreven geflacht, onder het „ geleide der ouderen, fchroomagtig verfchynen in de on- „ bekende Waereld, om lucht en aarde te bevolken. De „> losgelatene Runderen {nuiven den geurigen waasfem in, » €n dartelen in blyden overmoed. — — Het hart des „> menfchen wordt verheugd, door de eerfte zoele dagen, » die Lust, Moed en Werkzaamheid inboezemen. Ars » beidzaame handen reinigen de vertrekken en meubilen, » befmeuld door, ftof , rook en uitwaasfemingen; of ze s herftellen het vervallene. De verkleumde ouderdom a treedt uit, om de koesterende ftraalen optevangen , ziet ə» naar kenftreepen, die de hoogte der Zonne aanwyzen ; »» vergeet de zatheid des levens, en wenscht nog een toes » voegzel althans van eenige maanden. Verzwakten vine „> den hunne bezwaarnisfen gelenigd, en ontfangen nieus s we kragten. Opmerkzaame befchouwers verlustigen » zich in de bloeiende Natuur, niet flechts als bekoor- » hs in zich zelve, maar ook als ryk in beloften, waar s» door de vooruitziende verbeelding de geneugten kan s» verdubbelen. Zy, wier gemoed in vrede is, gevoelen ə in de ftilte eene drukte van gewaarwordingen, die ə» hen overtuigen, dat de Maaker der Natuur goedgun- 3 a agen ee de fchuldelooze vermaaken zyner res elyke Schepzélen.” l B pn me Q a Uit A 228 As HULSHOFF Uit deeze befchryvingen van den Morgenflond en der Lente , mag de Leezer befluiten tot het fchoone der {childeryen , zo van den Middag, den Avond, en den Nacht, als van den Zomer, Herfst en Winter, De aart, en het oogmerk, der Gelykenis van den Farifeër en Tollenaar eischt niet, dat wy, met fommigen; den Fa- rijctr voor een huichelaar of booswigt houden , en hem (gelvk HULSHOFF aanmerkt) zwart, rondsom zwart , maaken. Hy wordt voorgetteld als een Man, die wezen- lyk meende Rechtvaardig te zyn, en als zodanig ook by de menigte geëerbiedigd werdt, Het onderhouden van fommige Geboden der Wet, ja meer te doen in fommige opzigten dan gevorderd wierd, dit maakte hem hei- lig in zyne eigene, en achtbaar in de oogen des Volks. — By God kon dit echter niet beftaan. Zeer ongepast en te veroordeelen. was het byzonder, daarop in den Gebede te roemen. — Menfchen, die anders in °t algemeen, om hunnen ftand en knevelaryen, niet geagt, en, als onagtzaamen in het Godsdienttige , door de Farifeërs, veroordeeld werden —— deezen , hoe vreemd het den “Toehoorderen van Jefus mogt fchynen, konden gange- naamer zyn voor God, dan zy, wier aanzien by de Íchaare zo fterk gevestigd was. De Tollenaar , die, met waar berouw, zyne zonden erkende , en om ver- geving fmeekte, die dus, in zyne Godsvereering , de kenmerken toonde van een hart 4 recht gefchikt voor de waare hulde —— ging daarom meer gerechtvaardigd naar huis, dan de Farifeër, die zich voor God ver- > heugde vry te zyn van de grofite zonden (waar toe hy in zynen ftand juist geene byzondere Verzoekin- gen had) — die op zyne Wettifche Rechtvaardigheid zich beriep, en, ‘t geen bovendien geheel verkeerd is in het Gebed, dezelve , door de optelling zyner deugden, aan den dag legde. HursunorF is, in de Redenvoering over dit onder- werp, vry fterk in zyne uitdrukkingen , en ftelt den Fa- rifeër in een zo gunftig licht, dat hy, uitgenomen zyn Hoogmoed , als een alleruitmuntendst mensch hars wy REDENVOERINGEN. 229 =" Wyl ook het oordeel van Jefus niet doelt op ieders inborst, op ieders charakter en levenswyze in ’t geheel genomen —— maar op de byzondere daad, voorgedraa- gen in de Gelykenis. — Hy vastte meer dan nodig WAS mmm doch uit matigheid — en om, wegens giie righeid, geen bezwaar in ’t geweten te hebben, gaf hy Tienden van alle zyne Goederen; (bl. 283.) doch dit verklaaren Wy eenvoudig uit zyne Godsdienflig- hei! naar de Wet, die by Hem met het hart weinig gemeens fchynt gehad te hebben. Ook ftelt nurs- HOFF het oordeel van den Farifeër over den Tollenaar geheel vry van liefdeloosheid en ligtvaardigheid t welk ook niet anders, dan uit zyne Godsdienftige be- ginzels, naar ons inzien, kan verklaard, doch tevens ook nimmer goedgekeurd, worden. Wy leezen: dat de Tollenaar meer gerechtvaardigd naar huis ging. Hursnorr zegt, geheel gerechtvaardigd. Maar welke an is ‘er, en welke noodzaaklykheid, om hier den omparatiyus te verbannen? — Hoe vreemd het u fchyne, (dit wilde Jefus zeggen) deeze in het oog veragte man was door zyne oetmoed, enz. Gode wel- behaaglyker dan die hooghartige Farieër.” —- Het oogmerk der Gelykenis pleit dus evenmin voor de uitleg- ing van HULSHOFF dan de aangevoerde plaatzen. (Gen. QXXVIII: 16.) — Thamar was rechtvaardiger dan Juda, —- Juda was meer te befchuldigen — — maar werdt Thamar daar door geheel vrygefprooken? Men leeze flechts de Gebeurtenis. Dus was ook David ÇI Sam. XXIV: 18.) rechtvaardiger dan Saul, — Saul wilde zeggen, „ẹ Gy zyt beter man dan ik — Uw ə» Charakter is edeler dan het myne —- dit hebt gy » byzonder getoond, na gy, in de gelegenheid geweest » Zynde van my te dooden , myn leven gefpaard hebt.” —— Ook ftemt het doorgaand gebruik van den Compa- rativus in de Heilige Schrift niet overeen met de opvat- ting van HULSHOFF, | at de Oudvaders en de Oprechten in Zsraët, door veelvuldige Toezeggingen der Prophetie, en merkwaardi- ge Aanduidzelen in de plegtigheden zelve, op een ge- noegzaam Heelmiddel hoopten , °t welk hen geheel van fchuld ontheffen, en tot voorwerpen zou maaken van Gods eeuwige Goedgunftigheid — dat door de Fwri- feeuwen, naa den wederkeer uit Babel, dit oud regrzin- zig Geloof uitgerooid EN » en, ingevolge daar va 2 3 € 230 Å: HULSHOFF de gedachten zich in ’t algemeen zedert dien tyd vestig: denop tydiyken zegen, en uêterlyke voordeelen in den Mes- fias —-— dit zal niet zo gereedlyk door allen worden aangenomen, als het /le//ig wordt voorgedraagen door HULSHOFF , in de Inleiding voor de Redenvoering over den Lofzang van Zacharias. | Wy kunnen hier in geen onderzoek treden in hoe verr de oudfte Voorfpellingen zelve aanleiding geeven tot de verwachting van algemeene tydiyke Zegeningen; ter- wyl het, onzes agtens, geen betoog behoeft, dat de be- grippen nopends den Mestias, ten tyde van Christus Ges boorte ; zeer zinlyk en aardsch waren, ook by de Zer waardigften uit Israël; —— de uitboezemingen van Maria by Elizabeth, van Zacharias, van Simeon, ftrek- ken daarvan ter proeve. Doch, gelyk wy, in het geheele werk der Openbaaringe , eene eis vet ba ontwikkeling ern opklimming bemerken — - gelyk dit de prediking van Fohannes den Dooper, van Christus, en van zyne Aposte: želen, naa den Pinxterdag, bevestigt —— gelyk de bee grippen van de vertrouwdfte leerlingen des Zaligmaakers allengskens opgehelderd, en, naa het ontvangen van den Heiligen Geest, geheel gezuiverd werden —— zo zien wy ook onderícheiden trappen van verlichting in de uitboezemingen van de Godvreezenden in Israël ; ten tyde van Christus Geboorte, —— Het geheele plan der Geestlyke Verlosfing werdt niet op eenmaal ontdekt; veele voorbereidingen. gingen ’er vooraf, en God vond oed; gelyk wy door de uitkomst weeten; door den Pieiligen eest niet meer te openbaaren; dan nodi was voor de byzondere tyden, en met derzelver behoef» ten inftemde. f | Om deeze redenen kunnen wy niet berusten in de Ver- klaaring van den Lofzang van Zacharias, door HULSHOFF ` egeven 3 dezelve wordt geheel vergeestelykt, en de uit- egging is doorfpekt met plaatzen uit de brieven der Apostelen, welke, als gevloeid uit de pen van Mannen, ` die zoen geheel andere inzigten hadden in het plan der Geestlyke Verlosfing, als aan Zacharias kunnen toeges kend worden, nict rechtftreeks met de uitdrukkin- gen van Zacharias mogen verwisfeld, of daarop toe- paslyk pp, worden. —— Wy, Christenen, die nu de Leer en Lotgevallen van Jefus in eens kunnen overzien; wy kunnen, voor ons, foortgelyke gezegden, als in den Lofzang van Zacharias voorkomen, bezigen 3 om ‘i REDENVOERINGEN. 231 om onze meer opgeklaarde denkbeelden, wegens. het oog= merk van Christus komst, uittedrukken — — doch een Uitlegger kan dus niet handelen. Niets immers is bekens= der , dan dat de gezonde Uitlegkunde vordert, niets an- ders optegeeven of voortedragen, dan ’t geen men vers onderfteilen kan, door Zacharias by die woorden ge- dacht te zyn. | Dit gefchiedt onzes oordeels niet, wanneer men den Lofzang van Zacharias geheel vergeestelykt, daar wy grof mistasten , indien wy veronderttellen, dat hy toen reeds geheel zuiver Euangelisch, door den Heiligen Geest, n gedacht hebbe. Q 4 agè Á. HULSHOFE Met byzonder gennegen hebben wy de Leerreden; over de Wyzen uit het Oosten. geleezen. Dezelve is niet al> leen onderhoudend opgefteld, maar bevat ook, onzes ag- tens, juiste uitlegkundige aanmerkingen. —— Hursnork Verklaart Zich tegen het gemeen gevoelen; dat, namelyk;, het bezoek zou gefehied zyn kort naa de Geboorte (op den r3den dag), en wel én de Stad Bethlehem; voetende Onder anderen hier teger deeze redenen aan: … Jozef » en Maria waren nog niet verrykt door Gefchenken ; 3 toen zy (op den goften dag naa de Geboorte) offet- >, den in den Tempel; want zy bragten het offer der » geringe lieden. —— Ir het 22ftè vers van dit Hoofdtt, 5 wordt gezegd, dat Jozef, uit Egypten wedergekeerd , 5, vreesde in Juden te komen —— zodat hy zich toen- > maals niet nad den Tempel heeft begeven; —— Hero- s des i$ ovetleden;, vóór de Wederkomst uit Egy ten; 3, Maar ’t is bekend uit den Gefchiedfchryver Jofefus ; s» dat Herodes in de laatfte maanden vóór zyn dood niet » te Jerufalem geweest is; deerlyk ktank liggende te » Jericho, alwaar hy dok is geftorven. —— Gevolglyk a is de Wederkomst uit Egypten veel laater voorgeval- s leń, dan de Voorftellintg in den Tempel op den often 5, dag.” (bladz: 491.) HurstorFr volgt daarom deeze underftelling : —— ‚, De Wyzen waren reeds op weg ua 5 Bethlehem ——— -toen verfcheeh onverwacht wederom. het Teken aan den Hemel, °t welk hen heeft voort- > geleid geduurende eenige agtervolgende nachten, en s alzo overgebragt te Nazareth, alwaar zy het Kindje. met de Moeder veilig hebben gevonden, omtrend an- >, derhálf of twee jaaren naa de Geboorte te Bethlehem,” Cbladz. 495.) _ Ee REEN ‚ Het geen wy zo even ín ’t algemeen àânmerktent over de üitboezemingen der Godvreezenden in Israël, door den H. Geest daar toe aangedreven, kunnen wy ook gedeelt- lyk toepásfen op de Profetifche woorden van den eer- waardigen Simeon; (het onderwerp der zeventiende Re- denvoering). Wy ontmoeten, wel is waar, hier meer dan by Zacharias, en zien hier reeds fpoorén der opklim- ming; van welke Wy fpraken ; maar vinden toch geene vryheid; om het kenmerkende der Joodfche begrippen van dien tyd, geheel uittefluiten , of daar voor zuiver Euangelifche denkbeelden in ‚de plaats te ftellen., Voorts pryst zich deeze. 1 TIM. IV: 3. I KOR. XIV: 34. I TIM. Ii: Ia. Ps, LXXXIV: rr, spREUK, XIX; 1. XXVII: 16, í KOR. Vil: rg. Ii: 25. | Terwyl wy met verlangen de Uitgave van een vol- gend Tiental te gemoet zien, zeggen wy ten flotte: veel, zeer veel, ftigtends hebben wy over °t geheel gevonden in dit Tiental Redenvoeringen. Geen oogenblik taan wy in twyffel om ieder derzelve aan allen ter leezing en herleezing aantepryzen; terwyl wy niet fchroomen te verzekeren ; dat Godvreezenden; die een goed verftand met een liefderyk hart vereenigen, naa de ernftige leezing de gedachtnis zullen zegenen van den allezints agting- waardigen HULSHOFF. ‘Uit de voorige en uit. deeze Recenfie , merkt de Leezer, dat wy in alles niet infkemmen met de begrippen van den Schryver. Maar zouden wy daarom het goede, zo ryklyk ook voor ons verfpreid, verachten? dat zy verre. Zyn de uitdrukkin- gen hier en daar, naar ons inzien, wat fterk en, beflis- end, — over ’t geheel ftraalt ’er in deeze Redenvoeringen de geest van ernítige welmenendheid door, welken wy niet kunnen nalaaten in eenen ieder te eerbiedigen, hoe zeer hy dan ook in fommige opzigten van ons verfchille, Dat dan allen, in wiens binnentte liefde voor Waarheid en Godvrucht haaren zetel vestigt —— dat allen, dic het licht des Euangeliums hoogfchatten, en waarlyk poo- gen te vorderen in Heiligmaakinge — - dat allen, welk’ eene Gezindte onder de Christenen zy dan toegedaan zyn — deeze en de voorheen at id Redenvoeringen van 5 den 234 A. HULSHOFF, REDENVOERINGEN. den Eerw. HULSHOFF met verftand beproeven — het oede, daarin zo overvloedig voorhanden, bewaaren, en op hunnen levenswandel trouwhartig toepasfen. | mn Lazarus, in vier Befviegelingen. Te Haarlem, by A. Loos- jes Pz., 1795. {n gr. 8vo. 203 Dh A! voor lang heeft de Burger- Boekhandelaar Loosjes, als Schryver, een naam gemaakt. Onlangs eene Lyst inziende van Werken, in zynen Boekwinkel voor- handen, ttonden wy vertteld over de menigte onder de- zelve, van, welke ‚hy zelve de maaker is. Van tyd tot tyd hebben wy eenige dier Schriften aangekondigd , en ons oordeel daar over geveld. Dikmaals, ja meestal , helde dit tot eene gunftige zyde over. Al wie ten nutte van het algemeen de pen voert, en in zyn oogmerk niet geheel ongelukkig flaagt, verdient aanmoediging. Feilen mogen hem onder ’t oog gebragt, doch deeze nooit met gal gefchreeven worden. Wat het tegenwoordig Gefchrift aangaat , WY ontveinzen niet, dat wy hetzelve, over ’ geheel genomen, met genoegen hebben doorleezen, Loosjes vertoont ook hier blyk van zyne hoofdver- eischte in eenen Dichter, als hoedanig hy, meermaa- len, met lof is ten voorfchyn getreeden; verbeeldings- > kragt en het vermogen om over zyne Tafereelen een hel- der licht te verfpreiden; terwyl hy, in den prozaifchen ftyl fchryvende, zich tevens oordeelkundig in agt neemt, om door geene kwalyk geplaatfte Dichterlyke fieraaden de paa en agtbaarheid van dien ftyl te ontfieren. De kranke —— de ftervende —— de geftorvene —= de opgewekte Lazarus —— deeze zyn de vier oogftan= den, uit welke Lazarus wordt befchouwd. Van eene avondwandeling in den hof, met zyne Zus- ters, na zyne wooning wederkeerende , wordt hem, door het Zoontje van zynen Gaardenier, eèn fraaie roos aan- eboden. Met zyne gewoone minzaamheid ontvangt hy it gefchenk, bewondert de fchoonheid der bloem; doch, niet te vreden met het gezicht, , laat hy zynen reuk tot » driewerf in de balzemachtige geuren baaden , daar hij a, neus en mond, driewerf, tot het hart der bloem , in die __» wellustige uitwaasfemingen , indompelt”” Doch naauw- lyks hadt Lazarus dien lieflyken damp ter neuze ingedron- ken, of by gevoelt zich ongefteld ; de ongefteldheid ver- | wars LAZARUS, IN VIER BESPIEGELINGEN. 295 wandelt fpoedig in eene ylende koorts, en deeze maakt, reeds ’sanderendaags, een einde aan zyn leven. In dit too. neel meenen wy iet overdreevens te hebben opgemerkt, en den overgang van gezondheid tot ziekte en dood wat al te fpoedig voofgedraagen,; om met het gewoon beloop der dingen zamen te ftemmen. Aan het plan des Schryvers wordt hier de waarfchynlykheid opgeofferd, Daarcnbo- ven kootmt het ons voor, dat de aandoerflykheid -van Martha , geduurende haars broeders ziekte en dood, eenigzins in het overdreevene valt. Loosjes wilde haar met Maria doen contrasteeren; en dit doet ook het Euan- gelisch verhaal. Maar ten dien oogmerke was ’er geene noodzaaklykheid, om de houding en het gedrag der eene by dat der andere zo fterk te doen affteeken. Misfchien zelf wordt Maria, beftaanbaar met de Godsdienftige kundigheden , welke de waarheid gebiedt haar toe te fchryven; in een te voordeelig licht geplaatst. Ziet hier, intusfchen, eene en andere proeve van den ftyl. Lazarus, aan*zynen Geneesmeester Thaddeus ge- vraagd hebbende, hoe veele uuren leevens hem nog overichooten, en daarop de en) ontvangen van flegts wéinige uuren: „nog zo lang,” herneemt de fter- vende , 5, dat verheugt my — - dan fchieten my nog » eenige oogenblikken ten minften over, om aan JEHO- š VAH toe te wyen, eer ik fterf. My dunkt (gaat hy voort), de zon is zo heerlyk opgegaan — de fris- » fche morgenlugt zou my verkwikken - ei zet een s» der vengfteren opeùs Joanna! dan kan ik de fchep- > ping Gods nog eens in volle ruimte aanfchouwen. Jo- s anna volgt het bevel van haaren Meester , die dus » voortgaat: Lieve Zusters! vriend Thaddeus ! ei ver- a wydert u voor eenige oogenblikken. Nog een korte ə poos wensch ik alleen te zyn — maar eer gy gaat s » Maria, beur my een weinig op, dan kan ik beter » myne oogen nog eens over deeze ftreeken laaten wei. >» den. Maria voldoet aan zyn verlangen, en allen ver- ə Wyderen zich in het naaste vertrek. | » Nu flaat Lazarus het oog op de velden van Betha- >, DË, en, met moeite de bleeke handen tot elkander » brengende; klemt hy die onder deeze verzuchtingen 3» te zaamen : Jehovah —— God van Abraham, Izaäk » en Jacob ! ontvang van myne ftervende lippen myne » lof- en dankzeggingen, Altyd waart gy my goed —- » €n 256 LAŻARUX, en zelfs in dit oogenblik zyt gy my goed. Tot aan » den rand des grafs, laat gy my een onbedwelmd ver- » ftand .> > om in de wonderen der Schepping uwe » kragt, uwe wysheid en liefde, op te merken, —- U, ` Ô Jehovah! verheerlyk ik van geheeler harte —- die s» my zelfs den ingang in het graf zo helder maakt, » Wie, wat ben ik, ô Heere! dat gy u zo over my » ontfermt. Alle myne misdaaden, alle myne ftruike- » lingen, zweeven voor myn gezigt, en zulk een zondi- » gen aardworm beweldaadigt gy tot aan den eindpaal > van zyn leeven, Delg uit, Ô ontfermende God! delg » uit myne zwakheden, zelfs de zonden, die ik uit los- » heid of boosheid mag bedreeven hebben. Laaten die » my niet uitfluiten uit dat verblyf der geftorvenen , s» waar Abraham , Izaäk en Jacob, aan het hoofd der » waare geloovigen van alle eeuwen, de byzondere uitvloei- » Zels van uwe goedheid ondervonden. Schoon ik niet „» verdiene in de fchaduw dier heilige mannen te ftaan, „altyd heb ik met een warm hart uwe wetten aange- „ kleefd , en vooral, naadat uw laattte Afgezant, de s» groote profeet Jefus, uwe liefdewet my nader heeft a» leeren kennen. —— Nog eene bede, ô Jehovah! dien _ „ Jefus my als mynen Vader heeft leeren kennen, nog „eene bede van uw ftervend kind. Geef, kan het met s uwen wil beftaan, geef dan dat myn leven nog zo „ lang gerekt worde, tot dat Jefus, die vriend myner » ziele, hier gekomen is, en dat hy my de oogen lui- a ke... maar niet myne, maar uwe wil gefchiede, Ô » Jehovah! Zo fpreekende, zinkt hy in een verdoovenden ‚ flaap. j ” Vol van hevige ontroering koomt nu Martha ter kamer invliegen, zich bitter beklaagende dat haar Broeder fterft, gonder haar het laatst vaarwel gezegd te hebben, Ma- ria, hoewel insgelyks diep bedroefd, vermaant haare Zus- ter tot bedaardheid. Intusfchen ontwaakt Lazarus uit zyne bezwyming, en zegt: „ waar ben ik? ‘er zweeven » wolken voor myn gezigt ... heldere wolken! — Ben s» ik nog op aarde, of bevind ik my reeds in de woon- » plaats der Vaderen? Ik ben nog op aarde, het logge » lichaam houdt my nog daaraan vast. Ik hoor myne s» Zuster Martha nog fnikken van droefheid — en, zo » ik my niet bedrieg, hoor ik Maria zuchten. — Jaa! » jaa! daar verdwynen de wolken .,. ik zie, ik zie u, » Ry- IN VIER BESPIEGELINGEN. 237 „ mybe Zustérs. Schreit niet, fchreit niet... zoekt door „ gebeden noch jammerklagten myne vlotte ziel te rug „ te houden. De tent des lichaams wordt verwoest, en s» ik'reikhals na de verlosfing uit mynen kerker. Wein „nige oogenblikken geleeden , en ik was reeds opge- » klommen tot den ingang der zalige gewesten, waar » geene traanen, dan die van liefde en vreugde, bekend s zyn.” Naa een weinig tusfchenpovozens, doet Lazarus een verhaal, wat hy, geduurende zyne bezwyming, hadt gezien en ondervonden. , Ik was daar ftraks (dus fprak » hy) als buiten my zelven, door den aangenaamen » droom, waarmede my een Engel Gods verkwikt hadt, » De duisternis van den pacht bedekte my — jaa geen ss ftraaltje licht drong door de opeengepakte donkerheid » heenen. °t Was de donkerheid des grafs, die my om- » ving. Myn geest was geheel kalmte en rust —— een » ftilte, grooter dan die van den nacht —- de ftilte » des grafs, heerschte rondom my. » Ik voer met hem op langs een weg van zuiver licht, » en zweefde met hem langs nooit geziene paden. Naa » lang zweevens, zeide myn reisgenoot : daar gindsch, s, daar gindsch woonen de vrienden Gods — hoort gy » hunne juichftemmen niet. En hier klonk het Heilig, » Heilig, driemaal Heilig! my in het gehoor. Een heer- » lykheid, waardoor myne oogen. fchemerden, ftraalde » Van die woonfteden. yn gezigt gewende allengs aan » die heerlykheid —— en ik zag gelukkige hemelbur- » gers van aangezigt tot aangezigt. Ik zag myne dier- s» baare Anna” (deeze was Lazarus’s overledene huis- | yrouw.) 238 LAZARUS, IN VIER BESPIEGELINGEN. vrouw). s» Zy fcheen my te herkennên, Myn gids ge. „ leidde my al nader en nader, Anna ylde my tegen, „ met een gelaat, waarvan de vreugde en liefde afitraal- s den. y . yn Lazarus, riep zy —— en op dat oo- „ genblik week myne bedwelming — myn geest keerde te rug in zyne oude woonftede, en ik bevind my nog „in uw midden ... Ô hoe aangenaam is my die voor- „ {maak geweest. Nooit had ik gedacht, dat ik in het „ verolyf der fterflyken zou te rug gekeerd zyn,” Lykrede op JAN PETERSEN MICHELL , witgefproken den yden van Wintermaand 1795, te Amferdam, in de Maatfchappy Felix Meritis , door GERRIT SCHUTTE, Te Amfterdam, by J. A. Crajenfchot en J. ten Brink, Gerritsz., 1796, In gr. 8vo, 46 bl. ` D: MICHELL, hoewel °s Mans- Geneeswyze geen al- AJ gemeenen byval ontmoette „ hadt eene uitgebreide praktyk. De lof van meer-dan gemeene bedreevenheid in alle de takken der Geneeskunde kon hem niet betwist worden. Van de Maatfchappy Felix Meritis was hy een verdienftelyk lid. Reden genoeg, dat de naagedagtenis des overledehen, met het uitfpreeken eener plegtige Lyk- rede, wierdt gevierd. Dr. SCHUTTE, de gemeenzaame Vriend des Overledenen, nam die taak op zich, en vol- voerde dezelve op eene wyze, die hem zelven en wylen zynen Vriend tot eere verftrekte ; fchetzende, in een manlvken en deftigen ftyl, zonder opgefmuktheid of nietsbeduidende fieraaden, MICHELL’s verdienften, in on- derfcheïdene byzonderheden, als Mensch, en vooral van de zyde zyner verftandlyke begaafdheden , inzonderheid van zyne bedreevenheid en verre gevorderde kundigheden in de Weetenfchap, aan welke hy zich hadt toegewyd. De onderfcheidene Schriften, door hem in °t licht ge- eeven, worden , in den loop der Redevoeringe , ter oops, Een in eenige bygevoegde Aanteekeningen nader aangewezen. BESCHOUWING DER AARDE, ENZ. 239 Natuur- en Zedekundige Befthouwing der Aarde en van haare Bewoonderen. Gevolgd naar ’t Hoogduitsch van J. F. ZÖLLNER €n pr LANGE. V/lllfte Deel, Te Cam- pens by J. A. de Chalmot, en te Amfterdam, by M: de Bruyn. Zn gr. 8yo. 392 bl, mee wy tegen fnipperingen zyn, die een Werk ontluisteren , en, onder een fchyn van. duidelyk- heid, niet zelden duisternis baaren „ behaagen ons voe- gelyke Afdeelingen; en oordeelen wy dezelve een nood- wendig vereischte , bovenal in een. Werk van dien aart en inrigting, als de voor ons liggende Natuur- enz Zedekandige Befthouwing, van welker voorgaande zeven Deelen wy altoos met goedkeuring eu lof gewaagden, Wel hadden wy, daarom, verlangd, de Eerfte Afdeeling van dit Deel, ten Opfchrift voerende, Schets eener. alge- meene Gefchiedenis der Menschlyke Maatfchappyen ,. in voegelyke Afdeelingen, voor welke dezelve zo zeer ge- fchikt was, onderfcheiden gezien te hebben. In de daad, eene onafgebrooke Verhandeling van 242 bl. is niet wel gefchikt voor de zodanigen, voor welken, naar der Schry- veren meermaals herhaalde betuigingen dit belangryk Werk voornaamlyk beftemd is. e A Dit dunkt ons, derhalven , een gebrek in dit by aan- ‘houdenheid door ons aangepreezen Werk. Alle Leezers verlangen voegelyke rustplaatzen, voor veelen zyn ze voltrekt noodzaaklyk; en doet het ons vreemd , dat de kundige ons onbekende Vertaaler deeze ongefchiktheid niet opgemerkt, en onder “de hand met eenige kleine Aanvullingen verbeterd, hebbe. \ Zulks neemt niet weg, dât deeze Schets fchoon zy, dat dezelve lof verdiene 3 doch dezelve zou, onzes agtens, fchooner weezen , en meer lofs verdienen, wanneer die on- verpoosde Voordragt voegelyke Tusfchenpoozen bekomen hadt. De onderfcheide Standen van Vordering der Maats fchappyen gaven hier toe de voegelykfte aanleiding. — De ontleeding van het Stuk is voor ons beftek te lang; het maakt een fchoon en fraai geheel, door ons met alge” meen genoegen geleezen, {choon hier en daar van der Schryveren begrippen verfchillende; met welke ook de Vertaaler niet altoos inftemt, blykens eene hier en daar laatfte Aantekening ; welke wy vermoeden dat me- nigvuldiger en fterker gekleurd zouden geweest zyn, m- 240 ___ BESCHOUWING DER AARDE indien dezelve niet beftemd geweest waren voor een Boek, in den Jaare 1793 in °t licht gegeeven, | By voorbeeld, wanneer de Schryvers des Werks ver- melden, ‚ Het is zeer merkwaardig , dat de oudfte Rye „> ken, welke wy uit de Gefchiedenis kennen, al te za- „ men Monarchien zyn geweest. Alle Republieken, alle a Ariftocratifche en Democratifche, of gemengde Regee- p» ringsvormen , ontftonden altoos uit vernielde of ver- „ deelde Monarchaale Staaten. Ook zelfs by zulke Wa- » tien in America, die nog geheel onbefchaafd waren, » of, op zyn best, maar een geringen graad van burger- „, tyke OE bereikt hadden, vondt men geene andere „ Staatsgefteldheid dan de Monarchaale,” maakt de Ver~ taaler deeze patij Aanmerking : „ROBERTSON zegt, a in het IV Boek zyner Gefchiedenis yan America, €n, zo » ik meen, ftemmen alle andere Schryvers daar in over- „ een, dat, by de Ontdekking van America, behalven » weinige. Monarchien , geene volftrekt eenhoofdige Re- »» geeringen in dat Werelddeel wierden aangetroffen, ten „ Zy men de Caciguen, of zeer bepaalde Rechters en „ Aanvoerders in den itryd, die byna overal door het „ Volk verkoozen werden, by onze ZEuropee/che Monar- ‚…, natchen wilde vergelyken. Nog heden ten dage ken- „ nen verre de meeste, zo niet alle, onafhangelyke Ame: „> ficaanfche Natien pe andere dan eene Gemeenebest- „ Regeering , waar de Oudften uit het Volk, met of „ zonder een verkiesbaar Opperhoofd, het uitfteekend s bewind voeren. Kan men zulks wel met recht Monar- „ Chien noemen? Zoo niet, dan vervalt ook de hier uit „ opgemaakte gevolgtrekking van onzen Schryver, op „ wiens redeneeringen, over het tegenwoordig ‘onderwer an ent gegronde tegenwerpingen konden gemaak worden. zaam, om elk te doen begrypen, dat ’er veel diepzinnigs en afgetrokkens in moet voorkomen. De aart der ftofte brengt het mede; dan veelal is het zo gemeenzaam p maakt als in onderwerpen van dien aart vallen kan, Zy yorderen een denkenden Leezer. Hoogst hebben ons, in dit gedeelte, behaagd, de ope geklaarde en zuivere denkbeelden van Godsdienst, overal, waar dezelve te pasfe kwamen, verfpreid. Het lust ons voor éen gedeelte af te fchryven wat wy vermeld vin- den wegens het oudtyds zo zeer heerfchend, en nog by- Jange na niet uitgerooid, denkbeeld van eene Nationaale Godheid, welke het flegts met haar Volk wel meende, en een vyandin was van alle de overige Volken. » De zinnelyke mensch,” dit zyn de woorden onzer Schryveren, „ vlegt zyne eigene denkbeelden zeer na- » tuurlyk in het denk ketid dat hy zich aangaande het p> OPPERWEZEN vormt, en ftelt zich diensvolgens zynę LEIT, 1796, NO, 6, R 29 Na a, 242 BESCHOUWING DER AARDE „ Nationaale Godheid voor als een wezen, welks gevoe- „ ligheid zeer ligt gaande gemaakt wordt, en welks toorn „ te verfchriklyker is, dewyl deze van zoo groote magt vergezeld gaat. Bovendien is er eene aanhoudende > overdenking en ingefpannen aandacht, gevestigd op de s, waarneemingen van innerlyke bewustheid, noodig , ten „ cinde te begrypen, dat de ALLERHOOGSTE, wanneer s» hy deugd en een goed hart van ons eischt, daar mede alleen onze eigen welvaart bedoelt, als kunnende noch … willende hy zichzelven daar door in geenen deele be- s voordeelen. Alleen het gebrek aan deze kennis gaf in ouden tyde aanleiding tot het vreeslyk denkbeeld > nopens de geduchte gramfchap der Goden, tot het be- 3» proeven van veelerhande middelen om dezelve te ver- „> zoenen, en van menigerlei poogmgen, ten einde, door „ de eene of andere foort van Opoflering, cen aangenaa- „> men dienst aan hun te bewyzen. „ Hoe zeer het ons verwonderen moge, die gewoon s» zyn aan zuiverder en edeler Godsdienttige begrippen, 3 dat zulke ten eenemaale onwaardige denkbeelden, we- s» gens den scaerrer van ’t Heelal, zoo lang by het „ menschdom konden aanhouden, is het nogthans zeker, >, dat het volgens den aart der zaake niet wel anders s heeft kunnen weezen. „ Wanneer een Volk alle de weldaaden overdenkt, die „ aan haar door den invloed des hemels ten deele zyn s gevallen, is het natuurlyker wyze zeer genegen, om s de ge Faa hand te eerbiedigen en lief te hebben, s» welke alle deze weldaaden zoo milddaadig uitdeelt. 3, Ziet het dat andere Volkeren juist dezelfde goederen » niet deelagtig worden , en het verliest daarby uit het e oog dat ook deze met byzondere voorrechten, hoe- el misfchien van eenen anderen aart, zyn begunftigd , s dan ontftaat daar uit zeer gemaklyk het denkbeeld , „ dat ieder Volk onder de nadere befcherming ftaat van s Eene eigen byzondere Godheid, —_ Maar hoofdzaak- : a lyk fchynt de Oorlog eene nog onverlichte Natie in » haaren waan, aangaande zoodanige Nationaale Godheid, » te verfterken. De overwinning hangt byna altoos af » van eene -menigte omftandigheden, welke door geene » menschlyke magt beftierd, noch van menschlyk door- » zicht voorzien kunnen worden, Hoe groot derhalven ook de dapperheid en de kapt zyn moge van ` m den basbaarfchen. Krygsman, gal hy echter zyn Krygs- l e z BE d v VAN j. F. ZÖLLNER EN J. S. LANGE. 243 geluk altoos meer of min toefchryven aan het beftuur » van een hooger Magt; en het geloof, dat de Godheid »in zyne belangen onmiddelbaar deel neemt, of dat » deze nu voor dan tegen hem ftrydt —- dit geloof, » °t welk over °t algemeen zynen hoogmoed ftreelt, doet » hem in % byzonder zeer veel dienst wanneer hy het » ongeluk heeft van zynen vyand overwonnen te worden. 