Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
De zooeven gegeven uiteenzettingen over den Pithecanthropus van Trinil vinden een nog stevigere basis in de ontwikke- lingsgeschiedenis van den ` Indo-Maleischen Archipel, in het bizonder van Java. De vormingsprocessen van de Kendengo- lagen, het verschijnen van den Pithecanthropus op Java en de hem vergezellende, door Dugors'’ onvermoeiden arbeid . genoegzaam bekende fauna is het resultaat van een reeks van gewichtige gebergtenvormende processen. Het eiland Java, zooals het zich nu aan ons voordoet, is het produkt van drie groote gebergteplooiingen en daarop volgende verzakkings- en verbrokkelingsverschijnselen. In nauwen samenhang met deze tektonische gebeurtenissen staat het vulkanisme en de vorming van zee- en landgesteenten. De plooi van den grooten Birmaanschen gebergteboog, die van het Aziatische vastland zich over Sumatra, Java, de Kleine Soenda-eilanden misschien wel tot aan Nieuw-Guinea uitstrekte, veroorzaakte — 135 — aan het einde van de miocene periode een langzamerhand zich naar het Zuidoosten en Oosten uitstrekkende vorming van land. Bij het begin van den pliocenen tijd vormde Sumatra verbonden met West-Java één continent. In dezen tijd valt dus ook de vorming van de kolenlagen in deze streken. West-Java was een met groote moerassen bedekt vlakland. Vulkanen ontstaan in den pliocenen tijd en veroorzaken het ontstaan van de hoogst karakteristieke tufvormingen, die, zooals reeds JUNGHUHN vermeldt, vele verkiezelde boomstammen bevatten. Door nadere onderzoekingen kon ik constateeren, dat deze tuffen meest, vooral in Bantam, door rivieren bijeen- gespoeld zijn, op dezelfde wijze als de Kendengolagen van Midden- en Oost-Java. Een in het oog vallende overeenkomst bestaat daartusschen en tusschen de Kendengolagen in het Pandangebied. Het lapillizand en grint zijn nu eens steenachtig hard, dan weer los en worden conglomeraten en bevatten dikke en dunne kleibanken. Waarheen men zich ook wendt, vooral in het middelgebied van Bantam, overal vindt men plaatsen met duidelijke zandbankstructuur naast landvor- mingen. Ongelukkig worden hier wel overblijfselen van planten, maar geen beenderen gevonden; een landslak (Helicinae) getuigt van de terrestrische natuur van deze afzettingen. In denzelfden tijd, in den onderpliocenen tijd vormden zich op de onderzeesche voortzetting van de bergketen in Midden- en Oost-Java koraaleilanden. De vorming van 't gebergte ging door en vertoonde zich duidelijk tegen het einde van den pliocenen tijd door twee evenwijdige plooien, waardoor Oost-Java een eiland werd. De spanning, die ontstaat tengevolge van het naar binnen draaien van de plooiings-keten, de torsie, veroorzaakt een scheuring van de lagen, in denzelfden zin als de draaiing. Tegelijkertijd ontstond door inzakking een geheel Java doorsnijdende Graben”, aan welks Zuidrand, den buitenrand van de plooi, een duidelijk systeem van torsiebarsten ontstond. Deze oudere torsiebarsten bewerken op de plaatsen, waar de spleten elkaar naderen, het opstijgen resp. het uitstroomen van magma — 136 — onder vorming van oudere effusieandesieten en van de oudere vulkanen. Deze processen verklaren het ontstaan van de in rijen gelegen vulkanen op den Zuidelijken torsierand evenals van ertsgangen. Bij het begin van de landperiode in Midden- en Oost-Java, op het einde van den boven-pliocenen tijd hadden alle rivieren van Java hun loop van het Westen naar het Oosten, tot de vulkanische uitwerpselen hun den weg versperden en nieuwe diluviale dalen door erosie gevormd werden. Met den diluvialen tijd begint de afzetting van de Ken- dengolagen door de Oer-Solo in het groote Javaansche jongpliocene lengtedal. Het materiaal voor deze lagen leverde de jongpliocene Koekoesan en de pleistocene Wilis, want de Lawoe bestond toen nog niet. Bij het begin van het oud- diluvium had Java niet slechts een geheel anderen vorm gekregen, maar bij het intreden van de koudere periode kreeg het land ook een andere fauna en йога. De Siwalik-fauna van Indié was bij het begin van den pliocenen tijd reeds over Sumatra tot West-Java doorgedrongen; nu bij het begin van de diluviale periode breidde ze zich over het overige Java uit. De Indische Narbadda-fauna volgt in den diluvialen tijd langs denzelfden weg de eerstgenoemde. Hierdoor wordt het optreden van oud-indische typen verklaard, in het bijzonder van den Stegodon in de Kendengolagen. Zoo kwamen Felis, Hyaena, Elephas, Tapirus, Rhinoceros, Bos banteng, Bos palae- indicus, Bubelus, Anoa, Axis, Cervus, Sus, Hippopotamus, Manis, de Testudinates, en de Krokodilachtigen, die in de Kendengo- lagen gevonden worden, op Java. Op deze reizen zal uit den Palaeopithecus van de Indische Siwalik-heuvels de Pithecanthropus ontstaan zijn. Een nieuwe gebergteformatie begint op het einde van het oud-diluvium in Birma, zooals reeds door Vorz werd gecon- stateerd, gaat langs de Andamanen, Nicobaren, de Nias-Menta- wei-eilanden, Engano over West-Java naar Madoera en verbindt door het Kangean-eiland het Zuid-Westelijke stuk van Celebes met Java. Een andere bergketen scheidt zich in West-Java — Да — van deze af, treedt het eerst zelfstandig ор aan den Oostvoet van de Merapi-Merbaboe-vulkaangroep, vormt de heuvelketens, Kendeng, Pandan, en haar zich tot Soerabaija uitstrekkende voortzetting en vormt over het Paternoster- en Saleyereiland een nieuwe brug naar het Zuidoostelijk stuk van Celebes. De lagen van den Kendeng en den Pandan met inbegrip van de Kendengo-vormingen werden geplooid, opgeheven en onder vorming van nieuwe torsiespleten verbrokkeld, verworpen en over elkaar geschoven. In het Pandangebied ontstaat ten- gevolge van het uiteengaan van de beide lengteplooien een op een „Graben” gelijkend instortingsgebied met zich horstachtig verheffende, staangeblevene schollen. De oude groote tor- siespleten scheuren opnieuw open en daarop verheffen zich de middeldiluviale vulkanen, n. 1. de Lawoe en in de Pandanketen zelf, de Pandanvulkaan en in haar parallelketen de Lawang. Aan de Zuidkust van Java zinken echter groote landmassa's weg en vormen de steile helling naar den Indischen oceaan. De nieuwe configuratie van het Indo-Maleische continent verklaart de eigenaardigheden van de Indo-Maleische fauna en de naar het Oosten en het Noordoosten toenemende gelijkenis met het Austro-Maleische gebied. De pliocene Siwalik- en de diluviale Narbadda-fauna van Indië neemt met behulp van de landbrug haar weg naar Celebes. Aan het verder dringen van de Australische typen maakt de plaats vindende vertikale dislocatie spoedig een einde. Op het Kangeaneiland moeten nog Australische dieren voorkomen en in Oost-Java treden eenige Celebes-planten op. De scheiding van Java en Sumatra verhindert, dat er nog dieren van de Narbadda-fauna nakomen. In het jong-diluvium bereikt de verbrokkeling van het oude Indo-Maleische vastland haar toppunt. Op Java heeft in dezen tijd van het middel- en jong-diluvium in het stroomgebied van de Oer-Solo een groote verandering plaats gehad. Met het ontstaan van den Pandan-vulkaan en met de naar het Oosten toenemende verheffing van den Kendeng en den Pandan is reeds in het begin van het middel-diluvium de Oer-Solo de weg tusschen den Pandan en den Wilis versperd. In de — 138 — streek van Saradan had deze versperring plaats en het water stuwde zich tijdelijk tot een meer op, tot zich de rivier bij Neawi dwars door de heuvelketen een nieuw bed naar het Noorden uitgespoeld had. Uit den tijd van dit meer schijnt de dikwijls tot 6 M. dikke zwarte, vette beneden bruine klei van Madioen afkomstig te zijn. Na het wegvloeien van het water van het meer vormde zich een breed rivierterras, bestaande uit kiezel en zand, dat rijk aan overblijfselen van hout in den vorm van bruinkool en afzonderlijke beenderen (Elephas) is. Dit hoogterras van de Solo ligt ea. 14—17 M. boven den tegenwoordigen laagwa- terspiegel. Tengevolge van het dieper insnijden van de Solo ontstaat in den jong-diluvialen tijd een tweede terras, een laagterras, 5—9 M. boven den laagwaterspiegel. Dit bestaat bijna geheel uit gelateritiseerd dalleem. De waargenomene verplaatsingen van de rivierbedding en de onregelmatigheden in den bouw der terrassen zijn het gevolg van vertikale verschuivingen, die met de groote dislocatie-processen in verband moeten gebracht worden. In den alluvialen tijd is Java ook nog niet tot rust gekomen, want dalings- en rijzingsverschijnselen zijn hier in het geheel niet zeldzaam. We behoeven maar te den- ken aan de talrijke gerezen, recente koraalriffen en strand- lijnen. Leerden we zoo tegelijk met den Pithecanthropus het ontstaan van het eiland Java kennen dan worden we daardoor versterkt in de overtuiging, dat de Pithecanthropus niet ouder dan de diluviale tijd kan zijn. Ofschoon deze dus als een tusschenvorm tusschen mensch en aap beschouwd moet worden, mag men niet aannemen, dat hij ook een tusschenlid in den stamboom van den mensch is. Den werkelijken Pithecanthropus moet men slechts in de land- vormingen uit de tertiaire periode zoeken, die alle in West-Java gevonden worden. Het zou misschien de moeite loonen, de pliocene rivierafzettingen in Bantam nader te onderzoeken. NASCHRIF T. Het zij mij vergund hier een schriftelijke aanvulling aan toe te voegen, daar ik intusschen in de gelegenheid was mijn plan uit te voeren, en gewichtige onderzoekingen te doen. Тоеп ik den 3%" Juli van Trinil afscheid genomen en mijn onderzoekingen onafhankelijk van de Selenka-expeditie voortzette, richtte zich mijn opmerkzaamheid vóór alles op de sporen van menschelijke werkzaamheid in de Kendengo- lagen. Reeds in Trinil waren mij zekere, in de lengte opengesple- tene hertebeenderen opgevallen, alsmede een wals-vormig, aan het einde afgerond stuk fossiel ivoor van cirea 25 e.M. lengte. Bij deze vondst dacht ik wel is waar aan bewerking door menschenhand, doch ik kon niet de zekerheid krijgen, dat ik werkelijk met werk van menschen te doen had, want de splijting kon ook wel een andere oorzaak hebben en de afronding van het stuk ivoor liet een polijsting door waterbeweging vermoeden, zooals ik dit dikwijls aan stukken van hertegewei waargenomen had. In Pandan vond ik vele van dergelijke beensplinters, doch wachtte met het publiceeren, totdat ik nogmaa zorgvuldig de plaatsen, waar de beenderen gevonden waren, onderzocht had. Tot volle zekerheid bracht mij thans het ontdekken van een stookplaats in de westelijke uitloopers van het Pandangebergte, + 15 K.M. benoorden Tjeroeban in ` het riviergebied van de Pakoelan. Deze stookplaats bestaat uit een met kolensubstantie vermengde grintlaag van 9!/, M. lengte en 80 c.M. dikte, die overal in een dunnen rand uitloopt. Zij ligt 6 M. onder de oppervlakte, onder een oploopende + 8 Meter И v dikke bank van klei, en rust op een grijs fijn andesitisch tufzand met enkele puimsteenbrokken vermengd, dat duidelijk de struetuur van zandbanken vertoont. Een 30 à 35 c.M. dikke grintlaag van door leem ver- bonden kiezels bedekt de stookplaats van boven, terwijl de zandige onderlagen alsmede eenige kleiklompen rood gebrand zijn. De laatste zijn dikwijls hard gebrand evenals baksteen. Nabij den rand van de stookplaats, waar die nog + 45 c.M. dik is, bevindt zich een kookhaard van c.a. 125 c.M. lengte, be- staande uit drie kookpotten, een javaansche keuken (pavon) in den eenvoudigsten vorm. De kleimassa, waaruit ze vervaardigd zijn, is wit, brokkelig en slechts half gebrand. Alle drie liggen naast elkaar op een rij, hebben twee gemeenschappelijke scheidswanden en eenzelfden achterwand. De wanden zijn alle ongeveer 12 c.M. dik, terwijl de binnenwanden van de vuur- leggers 25 c.M. in doorsnede bedragen, bij een diepte der middelste van 20 c.M., de twee aan de zijden zijn iets ondieper. Voornamelijk in den middelsten ketel bevond zich een verzameling van potscherven van !/, — 1!/, eM. dikte, gedeelten van een ronden pot of vaas. De bewerking is ruw, de ronding van sommige goed gevormd, terwijl één stuk nog het aanzetsel van een halsrand vertoont. Grootere stukken kool zijn niet aangetroffen, terwijl fossiel hout in de bank van leem en grint, die den haard bedekte, gevonden werd. De geheele koolachtige grintmassa is rijkelijk met stukjes been en brokstukken van grootere beenderen vermengd, terwijl de aangrenzende tufzandgronden slechts hier en daar geheel op zich zelf staande stukjes bevatten. In hoofdzaak zijn het beenderen van de oer-karbouw (Bos palae-indicus), de banteng en het zwijn; voorts van herten en kidangs, stegodons, olifanten, schildpadden en bovendien een roofdierschedel. Alle beenderen zijn in de lengte opengespleten tot aan de niet-holle gewrichtsuiteinden en de dijbeenderen zijn meest alle op dezelfde wijze, door het indrijven van een pijl tusschen de gewrichtsuiteinden van het andere gedeelte afgebroken. Jam- mer is het, dat de toestand der meeste beenderen niet toelaat eco meerdere conclusies omtrent de kunstgrepen, toegepast bij het openen der mergpijpen, te trekken. Op verschillende plaatsen zijn de beenderen sterk verbrand en brokkelig, de tanden wit, glazig en gebarsten. In de omgeving van de stookplaats, doch op dezelfde hoogte, kon ik een schedel van de oer-karbouw opgraven. Als een tweede bewijs van menschelijke kunstvaardigheid dient een eenvoudige, 1!/, c.M. lange en ?/, c.M. dikke, driekantig besneden pijlpunt van een roode jaspisachtige kleur vermeld te worden. De pijlpunt vertoont ringvormige teekens, die door drukken met een stuk hoorn tegen den rand erin geslepen kunnen zijn, een werk, dat slechts door menschenhand kan gedaan zijn. Nog een ander stuk, dat van menschelijke kunstvaardigheid getuigt, is een glad cylindervormig voorwerp uit zwarte gebrande klei van 6!/, c.M. lengte en 2°/, c.M. doorsnede, waarvan het eene einde als met een mes gladgestreken en het andere afgebroken is. 1 het oog vallend is verder het voorkomen vau talrijke, gelijkmatig afgeronde steenen, ter grootte van een flinke man- nenvuist, omdat die niet in de naburige aardlagen voorkomen. De meeste steenen vertoonen behalve gladde en afgeronde zijden eenige ruwe, door uitslaan veroorzaakte oneffene oppervlakten en de veronderstelling is dunkt mij niet gewaagd, dat de oermenschen deze riviersteenen gebruikten om er mee te slaan en te verbrijzelen. Deze menschen op de bedoelde zandbank van de Oer- Solo-rivier moeten geleefd hebben in het einde van het oud-diluviale tijdperk, en de tijd valt waarschijnlijk samen met de eerste interglaciale periode, tusschen de beide eerste gletscher-overstroomingen. Ten slotte rest mij nog een aangenamen plicht te vervullen. Ik wensch hier шїп oprechten dank te betuigen voor den mij, zoowel van Regeeringswege, als van partieuliere zijde — 149 — verstrekten steun. Steeds waren de Europeesche zoowel als de Inlandsche ambtenaren bereid mij in alles behulpzaam te zijn en was geen moeite hun te veel om de goede zaak te bevorderen. Zonder dien steun zou het mij niet mogelijk geweest zijn, mijn taak naar wensch te vervullen, en ik breng hiermee hulde aan de N. I. Regeering en aan allen, die er toe medegewerkt hebben om mij den arbeid te vergemak- kelijker. Voorts betuig ik nog mijn dank aan Dr. M. J. van der . Meer voor de groote hulpvaardigheid waarmee hij mij heeft bijgestaan bij het overbrengen van dit verslag uit het Duitsch in het Nederlandsch. UITKOMSTEN VAN Meteorologische Waarnemingen HET PROEFSTATION OOST-JAVA PASOEROEAN gedurende het jaar 1906. — +r ` TASI x0 | "uoSepuodo1 [иву £01 eor wg Z Z б Soe oi + | k | i | * Sup rod ртәцүәәләоц 92510047) BP TRIO ENS б £ чё L| 6 el 191) lie qeu uosol proq[poAooH orl eet sel — || € | 9 | 08 | I | 92 | 688 [xil | | | : ; o : Tel | ep Í әррїшә p eo |41 419% [eo | oF | yg |95 |96 |  bú и 15111-1211 128 Ao pm P. UR en re | «9 oo аео a’ e | € | 3° ; CG | d * H | ^s E | š |. Le éi is | eo | og es |66 | më 8'3 |9% | 9F | Bg yo | 9, TU | | | MS Ro „ош; "T Оо lepo. “ш 8шйшерлә A £6°0 89 980 er LET PET ert Ve  908 ett 922 GEIL Een Ké T6 76 8 20'8  "nc d ; ; 5 5 | OT |6011 [PIT |296 968 118 FL Mer | Ek en, Ei bn, ba og er Soar let шип re ei мо (wet eg H * y | | ra | S d Se a40* IE mp no. тё (GK ger di 6 e 6 68  og 96:9 0881 19°81 99601 | š n eur ea ben eit peye бен [уы гы боз. Gees БУН eve | mamit М Ae E tls : pec ; 1 :. 09: opte LUIE) "pt | 61'05 £806 10:08 16'61 19861 B ot GEST (SI |G£'06 те 16 9718 (1-86 | 1б | NNN | , se T3 A 66 1816 MG dure : ung ee `6 9'6 zo GI |OL'SL |86°08 9616 1616 (9555 | (wu ur) p 51.08 WIE rg euer He 06 Loet 96 81 EL'8T |6F08 1816 DUSS (4/°66 me ini: үк uop пел Bumueds ° | S .n |. NZ E | 0 ° geor (28:05 (groe Bi 81 ges 81 2971 er LI ps 91 |9961 " 08 8208 [PETE 1208 | | SM | | wl ور‎ jg | $9 | 09 | "nun ` "D * + | 4; | И | 66 { | d | 09 » | i 86 96 | 96 | ‘шишхе р! 86 4 ea a 62 88 /'eppppmep р! ve. | o x в) m | 89 68. OL | | 91 | 9 | B 09 I ur цәпү ләр Re : | 9 g9 89 69 89 TZ 8L GL 8 u91u920.( Won Sep 35 + e | bp 8¢ 09 09 69 99 69 OL o ind prousmuooa oxfrposprodjog 1'98 88 x L8 DL ыт. Z8 F8 18 06 16 16 16 6 A - | E 22 I m ‘= ро. mas og | "dos äus ` ng | "unf | ON 8 PEEN, ‘iqa upp 9061 hoa ўа i 1 “9 LI (deo [tee deze omg eer $9 |99 [AL OE |09 | OF | | 05 |.gumemmoyos| SU "b! GTI | 0'6 OOL | SIT | OTT | OTT | OOT Lee IFS | oor oqosyfrosep | 22810019) "pt Gi £ 68 | vS | 0'6 | Se |8 [ЕЈ 02 6'9 |: "pprmog) "D | | 326 | 995 | 0'96 | 99 | €96 OTE | VHS | O' TG | 0% | O'96 U 996 | 0'96 "urn ur pr UH ‘pl 296 | 986 | 0'86 | OBE | SOE | 00E 1008 | 965 | 065 | 0:08 | «86 | 965 9'98 "unuixep 9]Jsəeer[ "PI PO 86 | BEG | VEE | LE | LES | 8%66. | TOG | FIG | OEE | FES | LES | ТРЕ Beg "unu p[opprurop) “pt GUTE TIE om | 958 | TIE | OTE | 9065 | SOE | STE | 918 | OTE | OTE  G'[6 | 6T | 061 | 916 | 066 | GES | 96 | 4'66 шшщ D SER | 9:58 | 966 | GEE | TZE | €66 | Qe | VIE | 966 | gee | gee | ege | 66 `шпшпхе( р! 06,6 | 085 | 8'28 | 866 | €86 | 8'48 | 675 | 018 | 0'86 | 1:88 | 626 | 183 | U46 | "әрәрршәю) "pl 7068 | 885 | 585 | 9'OE 965 | &'66 | 666 | 666 | 966 | £66 | 168 | 6865 | 69g |`ng | (snis[o)) uopei1s ur) 8908 "rue Log о 05 UIS | £08 | 0°08 | 6°68 | 208 | 8 8' о £'08 | 90€ | 8'66 | ‘NST лппуеләйшәуцәп | к = : ; ;. 100€ goe | FOE Lem seg | FES | 665 965 "eo |08 608 | FOE | ко | | | nc | | H d io 5 | ` 1008 | OE (FOE |£'0£ móc F66 | £66 966 606 Log [806 | 606 US m aan f pt "ur? 06 do | 9008 | E0E | FOE | 08 865 |F66 £66 96656 606 Lut  |966 |665 965 Eug |608 eng |08 [BOE [us oydaıp S t- e БР K | ene poe 263 |&68 |966 Igoe |608 eog |8608 | FOE TST ‘uo 09 йо п ¥ oroe Eu |£0£ | SOE |66 55506 om s we c nr] ^ gooe |eog eme [eoe |866 966 |566  rm |265 reg |985 885 vo |goe eme FOE 665 mer |, амер le dch 9r66 | TOE 1008 |£0e |766 |686 |988 |686 | 1°08 9`0& AL Rz [605 و‎ | wo 08 do) апуеләйшәј, 18°63 Eis 668 |90£ | 268 |665  -Sny | цар | tung | чор  ЛОР | FOF | eor SIE ЕТ 19190000129], | | | 109 HAM ا‎ | O6F \L8P 96Р |909 TGF |0ST |OLT |OLF | 9'8F |Тоо "ees |L6F |ooo | "шошхер ‘pr pr yir! | | | '(snis[o roe eee eie [886 |FLE [98E |686 668 | GLE OLE |99E | EE |T'68 Td 'опәвА UI nre Ear ger |T (gtt |G | Lor OFF |o opt Log ET | SSF | SPF NEI OPMOUUL) әудем. OTF OOF loer one ST OIF rer | 668 ВОР |8OF |  F9F | TOE | np — ng uea р! о о hann Gel | m | 38 | et | et | or | EQ | Ф| oF | I$ | op | ве | ce | 16 | & | ny 0606 E s | te | 68 | 69 | 99 | 69 | 19 | 69 | gg | OF | f | 68 ST On u a O | 8 | 16 | 09 | 20 | 69 | 19 | 9 | 9 а | q$ G "I = $9 | 98 | 18 | 69 | 89 | 69 | 99 | 88 | 69 | 89 | 18 | Qp | 6I joeng — hg | 89 66 98 | 19 | £9 | 9 | 9&4 | M | 89 | 89 | e | Lo | 1B | ug ofl а | OF | Of | 69 | 89 | 69 | 69 | 1A | t9 | £9 | ya | | Uo Up ш gg 9. OF | ID MDS 5 | H |o Ж OD ER | M m s | os б | æ | os | Sf | v9 | 89 | 1с | Gb | tb | oF | ge опг пт |'(uəquəoozd ur) 9 | 08 es | GF | 9:1 9 | 89 | GF | GF} Së gE Ра | naI—ognIL | ufiqəsəuuozZ 08 88 | rg | Br 1519. 1:98 E88 EN 0€ Ee | Ce SF | 68 14 68 | & | ка | €9 | ШУ | 011; m) 98 mn m б | 8&6 | 19 | óp |49 0) | 9 | 8 I9 | 99 | a IU UM en | ze | 6b | ER | ва | ze | 09 | &L | qa | е9 | 99 | EG и ig | 9€ | 99 | 9b | 6b | YR | Lb | 69 | T9 | 29 | v9 | та | oF iP |. 18:1 OF | 85 | Ig | OF | 60 ве | $9 | 99 1 69 | TS 1# d et 86 | &F | LE 96 | 89 | 68 | 89 | 09 9F  "Any | ung | tung | чәр |'udy | леер | 1994 iu A DEL ESL e EE CET ЗУ A PR a i Rd š Ë E 5 N š "E : SES =  Dec  | 85 | 9.0 a 65 ` P 9| 90| 55 | 50 | 85 95 | во | 65 | 85 | 75 | 85 | 80 | TE КО 100 | 65 | Бо | 95 | 85 | 76 | ?0 | 85 | 70 | 85 | 80 | SSE 7 4| 80 | 70 | 65 |10.0 | 90 | 80, 65 | 90 60 |10.0 | 70 | 60 W КО 65| 80| 40| 80] 85, 90. 70| то | 60 | 95 | 65 | 55 6 65 15 85, 90 80, 95 80| 65 55 95 | 85. 10 | 7| 70| 65| 65| 90| 90] 95 | 85 | 70 85 | 85 | т0 85 8| 70 | 80 | 65 |100 | 1.0 1105 | 80 | 70 80 100 | 6&0 | 85 9 lL BHO TB 100 | 10 |100 | 70 | 75 | 85 | 10.0 | 85 | 89 1.70) 75| 85 | 751105 | 65 | 85 | S5 | 80 | 90 84 | 55 |. 7.0 | 75 | 50 11.0 | 75 | 90. Halo, door den Heer J. J. V. Haak, dirigeerend officier van gezondheid te Magelang waargenomen op 21 Sept. 1907. Eerste waarneming te 7" 5" a.m. De hemel was met lichte cirro- cumuli bedekt. Van de vrij helder schijnende zon liep een horizontaal lichtende band zuidwaarts; op dien band waren twee neven- zonnen op + 20° en 120° afstand van de zon. De laatste nevenzon was minder sterk. Ор ongeveer 20° van de zon naar het zenith toe was een zeer helderlichtende boog, die de spectrumkleuren vertoonde (rood naar de zon toe) en de zon haar convexe zijde toekeerde. Bij verdwijnen van de halo om 7" 25" werd de eerste bijzon langwerpig en vertoonde met schoksgewijze verandering van intensiteit de spectraalkleuren (rood naar de zon toe). De bovenste boog strekte naar schatting over 60°. Volgens de metingen van Ekama [zie Pernter, Meteoro- logische Optik (III, 1906), p. 252, 257] liggen bij 16° zonshoogte nevenzonnen op 23° en 121? afstand. Die op 23° afstand vertoont het rood naar de zon toe. De aanrakingsboog van de halo van 22°, zooals ze door den Heer Haak werd waargenomen, is een bekend halo-verschijnsel. Bij deze halo-waarneming zijn dus geen nieuwe of zeldzame verschijnselen waargenomen. Daarentegen werd de zeldzaam optredende elliptische halo den 5%» Oct. 1907 te Batoe Djadjar (Preanger-Regentschappen, afd. Bandoeng) door den Heer Hópfner waargenomen. De waarneming geschiedde te + 9" a.m., dus bij zonshoogte van — 45*. De hemel was bewolkt en oogenschijnlijk viel een fijne motregen in de riehting waar de zon stond. Opgemerkt werd de witte horizontale kring door de zon, die volledig was, dus den geheelen hemel rond liep; verder — 150 — de gekleurde halo van 22? (opgegeven wordt door den Heer Höpfner: + 2/, van zonshoogte, d.i. 30") met het rood naar de zon gekeerd. Ten slotte de elliptische halo, ook met het rood naar de zon gekeerd, en twee bijzonnen op die halo op het punt waar ze den е kring sneed. Die nevenzonnen stonden op + 1/4 straal afstand van de binnenste halo; 9 d. w. z. op 22° + T. == ongeveer 30°. Inderdaad staan bij 45° zonshoogte de nevenzonnen op + 30° afstand van de zon. Wij hebben dus hier een geval van het zich volledig ver- toonen van de elliptische of omschreven halo. Eigenaardig is alleen, dat geen vergroote helderheid van den kring in de aanrakingspunten der beide halo's is opgemerkt, terwijl dit toch bijna altijd het geval is. Deze kring vindt zijn ontstaan in de aanwezigheid in de lucht van plaatvormige ijskristalletjes met een brekenden hoek van 60°, die bij hun val een heen en weerslingerende beweging uitvoeren. Bij 45° zonshoogte is de kring bijna zuiver elliptisch, terwijl hij bij kleinere hoogte hoe langer hoe meer daarvan afwijkt. METEOOR, Door den Assistent-Resident van Japara werd melding gemaakt van een meteoor, die 19 Juni 1907 omstreeks 7" p. m. in noordoostelijke richting langs den hemel voortschoot en met donderend geraas uiteenspatte. Het geluid bereikte het oor + 50 sec. na de uiteenspatting, zoodat de hoogte, waarop dit laatste plaats greep, niet meer dan 20 à 30 K. M. kan geweest zijn. Twee stukken afkomstig van dezen meteoor werden respec- tievelijk te Klampitan en Mindahan (onderdistrict Bate-alit) opgeraapt. Zij vertoonen een steenachtig inwendige met de bekende bruine korst, die waarschijnlijk door oppervlakkige smelting is veroorzaakt. Beide, eigroote, stukken werden aan het geologisch museum te Leiden gezonden. NOTULEN DER VERGADERINGEN KONINKLIJKE NATUURKUNDIGE VEREENIGING IN NEDERLANDSCH-INDIË gedurende 1907. — ea Algemeene Vergadering op Donderdag 17 Januari 1907. Aanwezig zijn: J. J. K. ENTHOVEN (Voorzitter), H. D. Tjeenk WILLINK, CH. M. VAN DEVENTER, H. ONNEN JR., W. van BEMMELEN, J. W. VAN Eek, A. H. J. BELZER, С. W. WEus, H. J. VAN LUMMEL (Secretaris). Nadat de Notulen van de vorige jaarvergadering gelezen zijn en goedgekeurd, leest de voorzitter het jaarverslag voor. Niets meer aan de orde zijnde sluit de voorzitter de vergadering. Bestuursvergadering op Donderdag 17 Januari 1907. Aanwezig zijn dezelfde heeren als hierboven, terwijl het lid б. W. Kremer DE Jonge iets later verschijnt. — 152 — Nadat de Notulen van de vorige vergadering gelezen zijn en goedgekeurd, worden de ingekomen stukken behandeld. Als lid hebben bedankt: Jur. L. DE STUBRS, Karanganjer. Dr. J. P. Kroos, Buitenzorg. R. BROEKHOFF, Weltevreden. Dr. A. E. J. Bruinsma, Buitenzorg. Jon. A. ULJEE, Samarinda. Mej. M. v. D. WILLIGEN, Weltevreden. C. J. M. WERTHEIM, Weltevreden. C. A. Backer, Buitenzorg. terwijl zich niemand voor het lidmaatschap heeft aangemeld. Als kennisgeving wordt aangenomen het schrijven van den Heer van 10012, waarbij hij in naam van Dr. CH. M. VAN DEVENTER diens „Physicalische Chemie" aanbiedt. Aan den schenker is de dank van de Vereeniging betuigd. Naar aanleiding van een Circulaire van het Natuur- en Geneeskundig Congres in Nederland zal over het verslag van de vergadering van 1905 geschreven worden. Ned.-Ind. Kunstkring. De voorzitter doet verslag van de bijeenkomst met den Heer vaN INGEN, Aangezien deze niet officieel afgevaardigd was door den Ned.-Ind. Kunstkring is er nog geen definitief voorstel, dit wordt echter nog verwacht. Naar aanleiding -van een opmerking van den Heer G. W. KIEWIET pe JONGE zal getracht worden een gunstiger plaats voor den spreker in de groote zaal te kiezen, daar van de gewone spreekplaats veel van 't geluid verloren gaat. Boeken bestellen. Op voorstel van den Heer KikwiET DE JONGE zullen Fransche en Duitsche boeken voortaan besteld worden bij: A. MarMorne, Rue de la République 25/27 Paris. THEODOR STAUFFER, Universitätsstrasse, Leipzig. — 153 — Begrooting. De begrooting wordt behandeld en aange- nomen zooals zij door de commissie is opgesteld; 71] zal in de laatste aflevering van het Tijdschrift worden geplaatst. Bibliotheek-commissie. Er wordt besloten de Bibliotheek- commissie uit te breiden en aan deze commissie op te dragen binnen de bij de begrooting vastgestelde bedragen aankoopen voor te stellen. De leden zullen hunne wenschen bij den secretaris der K. N. V. indienen, waarna ééns per jaar een voordraeht wordt opgemaakt. Als leden der commissie worden door den voorzitter benoemd: voor de afd. Astronomie en Wiskunde . . . VAN LUMMEL. Natuurkunde en Meteorologie enz. v.  Dit jaar zullen tweemalen een voordracht ingediend worden, n.l. 1 Juli en 1 December. Vervolgens geeft de voorzitter het woord aan de verificatie- commissie, die voorstelt rekening en verantwoording goed te keuren, wat Dr. H. ONNEN Jr. betreft onder protest dat hij de inkomsten niet kon verifieeren. Naar aanleiding der verificatie wordt de wenschelijkheid eener boekhouding, die aan alle eischen voldoet, besproken. Er wordt besloten dat de financieele commissie een derge- lijke boekhouding zal invoeren. De voorzitter benoemt als leden der financieele commissie : . J. K. Ектноукх, Voorzitter der K. N. V. J. W. VAN EEK, Penningmeester der K. N. V. Dr. Н. ONNEN Jr. — 154 — Bestuursvergadering op Donderdag 14 Februari 1907. Aanwezig zijn de bestuursleden J. J. К. ExrHovEN (Voorz.), Cu. M. van Deventer, J. W. van Hex, G. W. KIEWIET DE JONGE, H. ONNEN JR., P. Anema, G. GRUNS, А. Н. J. Beuzer, Н. J. van Lummen (Secretaris) en als gasten de gewone leden J. б. van Kuik en J. D. Tours. Na lezing der Notulen wordt overgegaan tot behandeling der ingekomen stukken. Bestuursleden. Als bestuurslid heeft bedankt de Heer R. J. Воккз wegens vertrek naar Banka. Leden. Als gewoon lid heeft bedankt de Heer O. A. OETTINGEN, terwijl de Heer v. p. Broeke zich als lid heeft aangemeld. Bibliotheek-commissie. In de plaats van den Heer R. J. Boers wordt door den voorzitter tot lid der bibliotheek- commissie aangewezen de Heer G. GRuxNs, die zich de benoeming laat welgevallen. Als bestuursleden worden gekozen de Heeren: Dr. Z. KAMERLING, en Dr. P. N. van KAMPEN. De verdere ingekomen stukken worden voor kennisgeving aangenomen. Niets meer aan de orde zijnde geeft de voor- zitter °t woord aan Dr. Сн. M. van Deventer tot het houden eener mededeeling. Mededeeling van Deventer. Nadat Moissan de ‘soorten van koolstof had bestudeerd en aangetoond dat grafiet altijd ontstaat als koolstof onder gewonen druk zich uit eene oplos- sing afscheidt, vatte hij de synthese van diamant aan, daarbij steunend op de uit geologische en mineralogische beschouwingen gewonnen overtuiging, dat diamant zich onder hoogen druk had gevormd. — Кар = Dat hij in zijn pogingen slaagde, schonn de opbrengst aan heldere diamant uiterst gering was, is overbekend, en ook de experimenteele kunstgreep, waarmee hij den hoogen druk trachtte te bereiken, is spoedig populair geworden. Moissan ging uit van het feit, dat sommige metalen, die in gesmolten toestand veel koolstof opnemen, bij het stollen die koolstof voor een groot gedeelte weer afstaan en tevens zich niet onbelangrijk uitzetten. Door nu de smeltmassa plotse- ling af te koelen, maakte hij een vaste korst om een vloeibaren inhoud; deze laatste, langzamer stollend, en daarbij zich uitzettend en dus drukkend tegen de korst met geweldige kracht, seheidde zgn. koolstof af, die dan kristalliseeren kon, terwijl zij aan een grooten druk onderworpen was. Dit beginsel, door MoissaAN in verscheidene verhandelingen uit- voerig aangegeven en ook door Prof. HoLteman in zijn leerboek over organische chemie overgenomen, wil spreker het beginsel van Moissan noemen. De beste uitkomst gaf ijzer; ook met zilver kreeg Moissan diamant, doch een zwarte soort. Spreker wijst thans op het merkwaardige feit, dat zulk een reusachtige en schitterende experimenteele studie als die van Morssan geleid en gesteund is geworden door een beginsel, waarvan men met weinig redeneering het onjuiste kan aantoonen. Althans het komt hem voor duidelijk te zijn, dat de stollingsdruk door MoissaN bedoeld en ingeroepen niet bestaat. Indien toch de rand van een vloeibare massa vast wordt, zal deze rand evenveel uitzetten als hij uitzetten zou, wanneer de geheele massa vast werd. Een vloeibare schaal zet evenveel uit als een massieve bol van gelijken diameter en als de vloeibare inhoud later vast wordt neemt hij zonder drukontwikkeling het volume in door de vaste schaal opengelaten. Wel zal zoo dadelijk blijken, dat bij MorssaN's proeven nog wel iets van een stollingsdruk overbleef, maar dan niet de druk dien hij gemeend had te verwezenlijken. Waarschijnlijk is aan anderen de onjuistheid van MotssAN's beginsel ook duidelijk geworden: althans in de nieuwere — 156 — werken tot zijn beschikking vond spreker wel de uitkomsten, doch niet het beginsel van MoIssAN vermeld. Waarschijnlijk heeft men MOIssAN zelf op het gebrekkige van zijne theorie gewezen, want in 1905 kwam hij op de zaak terug en met handhaving van zijn inzicht, dat voor de vorming van diamant hooge druk noodig is, met handhaving ook, schoon met een wat onderdrukte handhaving van zijn beginsel, noemt hij thans nog twee andere oorzaken; vooreerst de gasontwikkeling, die gewoonlijk bij stolling optreedt: ten tweede de volume- verkleining door de vaste schaal ondergaan bij aanraking met het afkoelend bad; zijn eigen beginsel noemt hij in de derde plaats. De waarde van de gasontwikkeling is moeilijk te schatten, doch naar sprekers meening heeft Moıssax in zijn tweede oorzaak eindelijk de ware aangewezen; in haar toch kan men het bestaan van een stollingsdruk aantoonen, indien dan ook een stollingsdruk van veel geringer bedrag dan eerst door Moissan gefantaseerd werd. Op het oogenblik п. 1. dat het gesmolten ijzer in het bad wordt gebracht en zich een vaste korst vormt, is het inwen- dige nog op het stollingspunt, zegge 1200° of hooger. Had nu de vaste schaal ook een temperatuur van 1200°, dan zou de inwendige ruimte door de stollende massa geheel worden opgevuld zonder de minste drukontwikkeling. De schaal is echter veel kouder, laat ons zeggen, niet warmer dan 500°. Het volume der schaal is dus een volume van 500°, terwijl de vloeibare massa binnenin tijdens het stollen op 1200° blijft en ook het ontstane vaste ijzer binnenin eerst die temperatuur heeft. Aanvankelijk nu zal de ruimte in de vaste schaal te groot zijn voor de vloeistofmassa, doch dit te groot vermindert, naarmate er meer vast ijzer gevormd wordt en er zal een oogenblik komen, waarop het volume van het reeds gevormde vaste ijzer plus dat van het nog vloeibare metaal gelijk is aan het volume der schaal bij 500°. Ха dat oogenblik zal de vloeistof bij haar stolling, terwijl zij naar een volume streeft van 1200°, enkel een ruimte vinden, berekend op 500° en dus een druk doen ontwikkelen. — 157 — Men begrijpt echter, dat die druk klein moet zijn verge- leken met dien, welken MoissaN zocht en slechts kort kan werken. Het is dus niet te verwonderen, dat de opbrengst aan diamant zoo gering was en deze stof, zooals Morssax bevond, enkel in het midden van het gestolde blok voor- kwam. Spreker besluit, dat MorssaN's beginsel van '93 moet worden verworpen en vervangen door het beginsel van 1905, dat men, eens om naam te hebben, den inkrimpingsdruk kan noemen. Bestuursvergadering op Donderdag 14 Maart 1907. Aanwezig zijn de bestuursleden: J. J. K. ENTHOVEN (Voorz), W. van BEMMELEN, J. DE Haan, S. R. J. ONNEN, Ө. GRIJNS, Z. KAMERLING, J. W. van Eek, L. G. DE VAL, H. ONNEN, Cu. M. VAN Deventer, H. D. TJEENK WILLINK, TH. VALETON, F. van DER Goor, H. J. van LUMMEL (Secretaris), en als gast het gewone lid J. G. van Kuik. Ingekomen stukken: Een brief van den Nederlandseh-Indischen Kunstkring met verzoek gebruik te mogen maken van de groote zaal tot het houden eener lezing. Geantwoord zal worden, dat dit tegen betaling van f 10.— kan geschieden. b. Eene uitnoodiging uit Bologna tot deelneming aan eene reunie. Hiervan zal geen gebruik worden gemaakt. v. Een brief van de Algemeene Secretarie naar aanleiding van een schrijven in April en van 18 Juli 1905. Inzage wordt gevraagd van den catalogus der Vereeniging. Hiervan zal een exemplaar worden toegezonden. 2 = — 158 — d. Een schrijven van den Heer H. ApEn, met eenige stel- lingen omtrent aardbevingen en het verzoek de meening van onze Vereeniging daarover te willen mededeelen. Er wordt besloten genoemden Heer aan te raden zich te richten tot de Academie van Wetenschappen te Amsterdam. Alsnu wordt overgegaan tot de benoeming van een Secretaris, daar Dr. H. J. van LumMeL als zoodanig bedankt heeft. De Heer J. G. vax Kuuk werd bij acclamatie gekozen en verklaarde de benoeming te aanvaarden. Den tijd van over- gang van het Secretariaat zullen de gekozene en de aftredende functionaris onderling regelen. Niets meer aan de orde zijnde geeft de voorzitter het woord aan Dr. H. ONNEN. Mededeeling van Dr. H. Onnen. Men kan de massa-versehijn- selen in twee groepen verdeelen, n.l. de generische en de concrete, Tot de eerste groep behooren die verschijnselen, waarbij in elk element dezelfde drijfveer ofoorzaak kan worden herkend, dieaan- leiding geeft tot het totstandkomen der verschillende elementen. Ten opzichte van deze verschijnselen is de taak van de statistiek slechts eene ondergeschikte. Het statistisch onder- zoek heeft hier alleen de beteekenis eener contróle op de verklaring, die van deze verschijnselen wordt gegeven en om een maat te hebben van den omvang, dien zij onder bepaalde omstandigheden kunnen aannemen. Tot de tweede groep behooren die massa-verschijnselen, waarbij de overeenkomst tusschen de elementen alleen bestaat in de gelijkvormigheid van hun eindresultaat, zonder dat het mogelijk is eene gemeenschappelijke oorzaak aan te geven, die dat resultaat doet ontstaan. Теп opzichte van deze verschijnselen vervult de statistiek een zelfstandige rol. Het doel van dit onderzoek is om door het waarnemen van de wijze, waarop de elementen zich voordoen, te komen tot de kennis van de voorwaarden, die dit optreden bepalen. Men traeht dit doel te bereiken, door de wijze, waarop de nos RE ree elementen voorkomen, te vergelijken met de wijze, waarop dit op theoretische gronden zou moeten geschieden, in ge- vallen, waarin de voorwaarden, die het optreden der elementen bepalen, wel bekend zijn. Er is echter helaas maar één zoo'n theoretisch massa- verschijnsel bekend, n.l. het bekende urnen-schema uit de waarschijnlijkheidsrekening. Daarbij worden drie voorwaar- e vooropgesteld: at de waarschijnlijkheid bij elke proef dezelfde is; e dat de mogelijkheid om getrokken te worden voor alle ballen even groot is; 3°. dat de trekkingen onderling onafhankelijk zijn. Men kan nu aantoonen, dat wanneer met zulk een vaas met roode en witte ballen een serie van S proeven wordt genomen, waarvan elke proef bestaat uit een groot aantal trekkingen, er eene betrekking bestaat, tusschen de aantallen roode ballen, die bij de verschillende proeven worden getrokken. De vergelijking, die deze betrekking uitdrukt, noemt men de dispersievergelijking. Omgekeerd dus, wanneer de statistische waarneming van een conereet massa-verschijnsel leert, dat, door de wijze waarop de elementen voorkomen, wordt voldaan aan de dispersie-vergelijking, dan volgt daaruit, dat de resultanten van de verschillende oorzaken, die het optreden van elk element bepalen, dezelfde moeten zijn, als de voorwaarden, die bij het urnen-schema voorop zijn gesteld. Bij de studie van een concreet massa-verschijnsel moet dus het eerste werk zijn, om na te gaan, of de numerische verhou- ding, die men wil bepalen, bij een reeks van proeven eene con- stante waarde vertoont. Naar gelang dit al of niet het geval is, verdeelt men deze groep van verschijnselen in twee klassen, n.l. de typische en de symptomatische verschijnselen. Deze laatste worden weder onderverdeeld in volutorische en oseillatorische, enz. In verband nu met de eerste voorwaarde, kan men onmid- dellijk zeggen, dat alle symptomatische verschijnselen vallen buiten de toepassing van het urnen-schema. 2 — 160 == Blijkt het echter, dat men te doen heeft met een typisch massa-verschijnsel, dan is daarmede nog slechts aange- toond, dat aan de eerste voorwaarde is voldaan, en is er nog niets, dat a priori de onderstelling rechtvaardigt, dat ook voldaan is aan de beide andere voorwaarden. Dit moet worden uitgemaakt door het onderzoek naar de dispersie, en naar gelang deze gelijk, kleiner of grooter blijkt te zijn, dan ze volgens de theorie zou moeten zijn, verdeelt men de typische verschijnselen in verschijnselen met normale, sub-normale en super-normale dispersie. Alleen op de verschijnselen met normale dispersie is de theorie van het urnen-schema toepasselijk. Er zijn nog slechts twee massa-verschijnselen bekend, waarvan met zekerheid kan worden gezegd, dat zij behooren tot de typische met normale dispersie, n. 1. de geboorte naar het geslacht en de sterfte, met uitzondering evenwel van de kindersterfte. Hieruit blijkt dus, dat bij deze verschijnselen ook aan de tweede en derde voorwaarde is voldaan, waaruit volgt, dat de physische invloeden, die ten gevolge van het belangrijk verschil in de oeconomische omstandigheden in het oog van den subjeetieven waarnemer in den regel zoo belangrijk schijnen, dat hij meent de gevallen niet met elkaar te mogen vergelijken, bij de studie dezer verschijnselen kunnen worden verwaarloosd. Bestuursvergadering op Donderdag 11 April 1907. Aanwezig de bestuursleden: W. vax BEMMELEN (w*. Voorz.), L. G. DE Var, J. pe Haan, G, Grins, C. W. Weis, Сн. M. VAN Deventer, S. R. J. ONNEN, J. G. van Kuijk, Н. D. TJEENK WiLLINK, H. ONNEN. P. ANEMA, A. H. J. BELZER, Р. N. van Kampen, H. J. VAN LUMMEL (Secretaris) en als gast het gewone lid M. H. DAMME. — мі — Daar de voorzitter afwezig is, belast Dr. van BEMMELEN zich met het voorzitterschap. Nieuwe leden. Als lid hebben zieh aangemeld de heeren: Dr. І. R. M. HRiEMENS, M. C. P. RozENRAAD, ` Soerabaia, en J. PETERSEN, | Deze worden allen aangenomen. Ingekomen stukken: Van Soerabaia zijn ontvangen: 1°. een jaarverslag, 2°. rekening en verantwoording en 3°, eene begrooting over het ingetreden jaar en in de 4° plaats een voorstel tot wijziging van het huishoudelijk reglement der afdeeling. De eerstgenoemde stukken werden in dank ontvangen, het laatstgenoemde voorstel werd goedgekeurd. Van den Directeur van E. O. en N. een verzoek om te willen mededeelen, hoe de vereeniging denkt over de verdeeling van 390 exemplaren van de ,Pionier" enz., hiertoe door den Minister van Koloniën ter zijner beschikking gesteld. Wordt besloten te vermelden, dat de vereeniging accoord gaat met de verdeeling, zooals het Bataafsch Genoot- schap die voorstelt. Van de Smithsonian Institution is de mededeeling ont- vangen, dat CHARLET DooLittLE Wa corr als opvolger van S. P. LANGLEY gekozen is als secretaris van het instituut. Wordt voor kennisgeving aangenomen. Niets meer aan de orde zijnde geeft de voorzitter het woord aan den Heer Dr. P. N. van Kampen tot het houden eener mededeeling over de paarlvisscherij. De paarlvisscherij wordt op de Aroe-eilanden uitsluitend langs de oostkust, den zgn. „achterwal”, uitgeoefend. In den oostmoesson is ze daardoor onmogelijk. De Aroeneezen zelf kennen nog niet anders dan de primitieve manier van duiken zonder hulptoestellen. Het zijn goede = ZER == duikers, die soms langer dan 1!/, minuut onder water kunnen blijven. Naar het schijnt echter duiken ze niet dieper dan 7—8 vadem. In vrij groote prauwen (meestal de op Kei gemaakte bélangs) zoeken ze de paarlbanken op en blijven daarbij soms eenige dagen achtereen uit. De moderne wijze van duiken wordt gevolgd door een Australische Maatschappij, die de visscherij van het Gouver- nement gepacht heeft en door de Gebr‘. BAšDILLA van Banda, die op naam van die maatschappij visschen. Gezamenlijk werken ze met + 150 loggers en 9 schoeners. De duikers zijn meestal Japanners of Manilareezen. Er wordt gedoken van 5 tot + 16 vadem; op de grootere diepten blijven de duikers gewoonlijk niet langer dan ongeveer twintig minuten onder. De visscherij ondervindt veel last van den sterken stroom en van troebel water. Door de pachters wordt alleen gevischt naar de groote paarloester (Margaritifera maxima Jam.), een soort, die alleen in Australië en het oostelijk deel van den Maleischen Archipel gevonden wordt. Ze heeft zoowel waarde om haar paarlmoer als om de paarls. Er bestaan twee variëteiten, de zgn. .Silverlip" en ,goldlip". De laatste, gekenmerkt door den goudglanzenden rand van het paarlmoer, is van minder waarde, maar op de Aroe-eilanden betrekkelijk zeldzaam, in tegenstelling met andere plaatsen (Tenimber-eilanden, Nw.-Guinea). Door de inlanders worden ook gevischt: M. margaritifera, de ,blacklip" en M. vulgaris of een verwante soort, de ,,Lingah-shell" der Engelschen, de laatste uitsluitend voor haar paarls. Ook andere Lamellibranchiaten (Avicula, Pinna, Placuna sella enz.) leveren soms paarls (ook de paarloester der Kinderzee in Zuid-Java is een Placuna-soort). Om hun paarlmoer worden door de Aroeneezen ook twee Gastropoden, ‘Trochus sp. en Turbo sp.) gevischt. In Margaritifera maxima treft men als commensaal bijna steeds een kleine Decapode, Alpheus avarus, aan. Gewoonlijk vindt men één ( en één 9 in elke schelp. Minder algemeen en nooit in schelpen, waarin de Alpheus zit, ә — komt een Pinnotheres voor en wel (althans in de maand Februari) uitsluitend wijfjes en nooit meer dan één individu tegelijk. Behalve van vissehen en schildpadden, die de sehelp- dieren eten, hebben de paarloesters veel te lijden van boor- mossels, boorwormen en boorsponsen. Deze kunnen echter ook de oorzaak worden van de zgn. ,blisters", die in andere gevallen haar ontstaan te danken kunnen hebben aan een tusschen mantel en schaal geraakt zandkorreltje of een andere vreemde zelfstandigheid, soms bijv. ook een paarl Echte paarls liggen los in de weeke deelen en hebben als oorzaak een parasiet, bij M. maxima waarschijnlijk een Trematode (JAMESON), bij M. vulgaris op Ceylon een Cestode (HERDMAN en HoRNWEL). 