VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
„5$.28. Om Kier een goed denkbeeld van dele korfché » Zonnewyfers te verkrygen ;.en te bevatten, uit wat grond » de Uur-cirkels voortkomen en getrokken worden „fo moet y men fig voorftéllen , dat wanneer op eer zeker uur de » Íchaduwe van de pùrit des Wyfers, G, op de Kloot valt, „ die fchaduwe met de Zonne en ’t punt des Wyfers (of met » de Afe des Wyfers, d e,Fig.6.) in een Linie en Vlak ftaat, - » het welk met de grote Meridiaán des Hemels van defelfde » Uur,en in deffelfs Vlak begrepen i$: Verbeeld men Gd nu, - x dat dit Vlak door de Sp’ era of Kloot heen gaat, fo volgt, à dat fulks een fegment of fluk vari de Kloot afinyd : Vermids- » nu een födanige A fayding niet anders als een ronde Cire ce Fi . E (*) Fig. ee nooo a. ‚ UL DEEL, NOS.LETT, > R „8 » KNOOP VÁN be -p kel ndom de Kloot veroorzaaken kan, (gelyk aati die ig geenen bekent is, die maar iets in de Geometrie gearbeid » heeft, en wy defe feer nuttige gronden hier niet kunnen … ophalen) fo blykt hier uit dat de Uur-cirkels alle, dewyl æ het met alle even eens gelegen is, volkomene. Cirkels , of » flukken daar van fyn: ers, vermits het °t zelfde is, ai » de Zonnig om de Werelds-Affé, of om een andere Afe, dig w met defelve evenwydig is, draait, en de fchaduwen vať g beide -4/en-altyd Parallel zyn, Cvoortkomende uit de groe » te Afftand der Zonne van onfen Aardklooty, fo volgt, vermits ook hier de Wyfer',d e (*) „met de Affe des Kloot: » evenwydig. is en beide evènwydig metde Wereld - Afl » Zyn, (te weten als de Kloot behoorlyk gefet is), dat óol ó `t verbeelde Vlak vande eene of de andere Uur-cirkeleven) - » wydig met °t Vlak van de Meridiaan des Kloots van d » felfde uur fyn moet; en dat by gevol ook de Polen va » die Meridianen de Centrums der Uur- cirkels van de gelyk » namige uuren fyn, waar uit defelve op de Kloot moeter » getrokken worden, na dat de Rakings-punten der uure » in de Æquator op de Kloot gevonden en bepaalt fyn. a §. 29. By voorbeeld, in de 4de Figuur verbeeld de gro » te Cirkel den Æquator des Kloots, waar in, door de ver » deling des Halfronds HKI (dat hier den halven omloo » der Zonne om de die die door G gaat verbeeld) in ra ge „ lyke Deelen, de Uurpunten 8, 9, 10, Ir, I2, 1,23334 a gevonden hebbende, {o neemt „by voorbeeld, het 11 Uur » punt, op welke tyd dat punt met ’t punt des Wyfers, Gy » ci de Zonne, als ze in de Equator verfeert, in- een Linie » ftaat, of in een Vlak begreepen is, verlengt men nu defe ! „Linie G 11, van G tot T, en'trekt ook van ’t Meridiaan- „ puut des Kloots van XI door ’t Centrum A tot weer aan „Xl cen Linie,fo is G F evenwydig aan defe Linie. Dewy! » nu verders de Linie, 11 F, is de Affnyding of anders de ! ». Diameter van ’t /ögment des Kloots TCLNP &c‚ en dus. „ de Diameter des Uur-Cirkels van 11 Uur ,fo fal, wanneer ` „ men defe Linie, 11 T, in tweeën gelyk deelt, in V, en » daar uit een Perpendiculaar opftelt, defelve raken in L of „ V, het welk de Polus is, waar uit de Meridiaan van XT op » de Kloot getrokken word; en by gevolg, fal defe Polus » ook °t centrum wefen van de Uur- Cirkel van 11 Uur in s: defe Polaar-aonnewyfir , en van meer andere. `s $..30. Ik ‘heb hier om de Kont , en ook tot meerder. r, | OO E .» UP- T”) Fig. & en 7 KA t $ 6 U) Paderi, Letieroef, p. L pag. 248. 2 « . Games & “vwar w? o. VER MEGAT >e n MEE et Danger SM PS SN A. On PE DIM EDA AG ED 0 oe OP LEE Ne Ld ’ a’ KLOOTSCHE ZONNEWYZERS. 59 „ Opheldering, een Ortograpbifche Figuur (*) ’er bygevoegt, » dog die niet ligt van elk fal bevat worden:; maar defelve » kunnende verftaan, fo geeft fe een groot Ligt in alle de » Spherifche zonnewyfers , vermits daar in de grond defer faa- > ke klaarlyk gefien kan worden. > V, danmerking. „6.31. Als men de Halve Uuren aantonen wil, fo moet > mén de Afftanden der gevondene heele Uur-flippen in de » Cirkel, HK L, (}) elk in twee gelyke deelen dfdelen, en » daar door uit G Raak-linien trekken tot aan de grote Æ- » quators-cirkel, en vervolgens door de gevonden Raak-pun- » ten de halve Uur-cirkels$ te weten „uit °t midden tuffchen » de Polen van gelyke Uuren in de Æquator des Klots; dat. » verder nu niet befwaarlyk te bevatten fyn fal: Edog defe » halve Uur-cirkels trekt men niet ligt, om dat defelve om- „trent de Middag te digt by malkander komen; ten ware » dat men een heel grote Khot toeftellen wilde. Op eene dergelyke wyze handelt men ook, gelyk onze Autheur vervolgens meldt, in °t maaken van den benedenftlen Polaar-zoùnewyzer : beftaande , zegt hy °t onderfcheid alleen. „ daar in; dat defelve in de Equator tegen °t Noorden in „ de Meridiaan van 12 bepaalt word, en dat ’er niet meer » Als vier Uwr-cirkels op nodig fyn te befchryven, namelyk » die van 4 en 5 des Morgens, en van 7 en 8 ’s Avonds „de- 5 wylde overige Uur-cirkels niet van de Zonne kunnen be- » fchenen worden, en by gevolg onnut fyn. (*) Tab. IV. Fig. 7. (H) Fig. å. Natuurkundige Uitfpanningen , bebelzende eenige waarneemin-. gen over ommige zee-Planten en zee-Infeôten , benevens derzel- ver zaadhuisjes en Eijer-neften door JOB BAS TER, Do&or in de Medicynen, Lid der Keizerlyke Academie en der Koning”. ke Engelfe en Hollandfcbe Maatfchappyen der Wetenfchap- pen. Derde Stukje. Te Haarlem by J. Boich, 1761: Blada.: 117—170. in groot qüarto. | E d, Vé de twee eetfte Stukjes vari deze Uitfpariningen hebben wy in vroeger tyd „den Lezer berigt gègeeven (S). De Heer BASTER dezelven vervolgende, zulled wy ook vatt NT C- t$) Váderh, Letteroef, Ë. L pag. 24%. Oana oD w. p 6o Jos BASTER dezen eenig verflàg doeñ, welken geen minder opmerkèns» waardige zaaken vervatten dan een der twee voorgaande Stukjes. De Mosfelen verfchaffen het dérfte onderwerp van deze Verhandelingen. De Mosfet, zëgt de Schryver, is eer tweefchaalige Schulpvis, wiens beide fchelpen aan de bin- nenzyde uitgehold, en van voren rond zyn, doch naar ach-, teren fpits en puntig toelopen. Ortder de zeventienderhande forten» door LINNÆUS opgeteld, is de beroemde Zeeuw- che Mosfel de tiende, en wordt van hem genoemd de Eet- baare Mosfel , òf dè gladde blaauwe Masfel, met van achteren Spits aflopend Chelpen „en die op de wyze der Pinne (d) zich vafk int. De Mosfel heeft het vermogen om zich van de eene naar de andere plaatfe te kunnen bewegen , door middél van éen lid „’t welk uitwendig de gedaante van eene tong heeft, waar mede hy zich ook vaft kan fpinnen. Zynefchulpen ope- nende fteekt hy dit deel, fomtyds ter lengte van een duim of anderhalf uit, en het zelve dòor een kleverig vogt, daar het mede bezet is, aan zeker lichaam vaft gehegt hebbende, trekt hy zich, al voortíchùivende, daar naar toe. Het vaft fpinnen gefchiedt op deze wyze: de Mosfel door het gevoek een bekwaafne plaatfe gevonden hebbende, legt zyne tong daar tegen aan, èn houdt haar ‘er eenige tyd op; wanneer hy dan de tong fn zyne fchulpen te rug trekt, ziet men dat een draad gefponneùis. Dit herhaalt hy zo dikwils als °t heny belieft, doch fpint Zelden meer dan 3,4 óf & draden op een dag, maar by lengte van tyd fomtyds wel dertig of veertig, waar door hy dan, als aan Zo veele kabels „vertuit ligt. Ek Mosfel zich eens vaftgefponnen’ hebbende , kan zich niet “wederom los maken, maar moet op dezelfde plaatfe altoos vaftgehegt blyven. evenredig naar de grootte en krachten van zyn lichaam, S en (a) De Pinne zyn zeer groote tweefchaalige langwerpige Schulp- visfen ın de Middelandíche Zee, fomtyds wel twee voeten lang, die door eene menigte van zeer fyne draderr zich aam klippen en rotfen vaft{pinnen; welken ie Sicilien, waar deze Pinne veel ge- vonden worden, opgegtard, als zyde bewerkt en Bysfus genoemd” worden. Te Napels en te Palermo worden daar koufen, band- fchoenett: en kleine zyde ftofjes, van ongemeene fynte, van ver &ogt. J. B. T NATUURKUNDIGE UITSPANNINGEN. 6Y Den Heer LEEUWENHOEK, fchoon met veel zedigheid , wederlegd hebbende aangaande de voortteeling en eijeren der Mosfelen , verklaart de Schryver wat hem door waarne-: mingen gebleeken is, rakende de fexe der Mosfelen , derzel- ver vermenging, qf andere wyze van voortteelinge. Wy. vinden dit te aanmerkenswaardig om het onze Lezers te onthouden, Ik nam, zegt de Heer BASTER in ’t begin van January 1760 verfcheiden glaze flesfen , die ik, fchoon in de: lucht ítaande, altyd voor myne oogen had; deed in elk 4 of 5 Mosfelen, en verfchoondeze daaglyks met verfch Zee- water. Ik heb noit vermenging by haar konnen befpeuren, Maar den 12 April tegen den avond, zag ik in 't water, rond- om eem Masfel, als een witte wolk, gelyk befpeurd wordt, wanneer men eenige druppen zoete melk in {choon regens water laat vällen. Ik bragt de fles naar een ligter plaatfe 3 doch daor het dragen werfpreidde zich deze wittigheid door- de geheele masfa van het water. ’s Anderen daags goot ik dit water apartaf „en gaf hem fchoon water; hem gedurig in de fles voar het oog haüdende. Na dat hy dus een uur af tweé- geftaan hade, gaapte de Mosfel ongemeen wyd; en ik zag: wederom als zo een witte walk duidlyk uit hem voortko» men, uit dezelfde opening waar door hy zyne excrementen looft, Ik liet de fles ftil ftaan tot ’s anderen daags, wanneer de wittigheid van zelfs door al het water verfpreid was „doch niet zo hoog van kleur „als daags te voren. Ik goot dit twee- de water wederom af, en het derde fchaone water was, den volgenden dag, zeer weinig wit, en in ’t vervolg geheel niet meer. Eenige druppen van het eerfte en‘tweede water door: het Microscgop' hefchauwd , vertoonde zich een zo groote. menigte vån Zwemmende diertjes, dat Millioenen van Mil. lioenenin’de: geheele fles moeten geweeft zyn , doch zo klein „dat dezelven zich , door het tweede en derde glas van Cuffs Standert-microfcoop , als langwerpige bewegende ftipjes vertoonden. ` Zou deze Mosfel een mannêtje geweeft zyn, zegt de Schryver, en de zo uitermate kleine diertjes, diertjes in het manlyk zaad van den Mosfel ‚welken hy „zon. der wegenlyke vermenging; op een gezetten cyd zich kwyt maakt? Ik heb reden om dit te denken, voegt hy ’er by, ed dus dat de Mosfelen geen Hermaphroditen zyn, maar dat men mannetjes en wyfjes: onder. dezelven vindt: te. meer , om dat ik op den 16-Mey daar aan volgende, en dus een week of vier daar na, een“andere. Mosfel zag die uit dezelf- de opening , als de eerfte, wel twee of drie duim verre, en ds met geweld, ronde langwerpige brokjes, van gedaante AO C . n o s ' n piata S 62 | > "JOB BASTER:” a als Muigen-drek , uitwierp, met kleine tusfchenpoozingen ,„ wel een uur of twee achter een, zo dat zy een heet hoopje: uitmaakten. Een uur of zes daar na was dat ontbonden en plat alseen koek. ’s Anderen daags morgens ging het door de minfte beweging uiteen. Een weinig hier van voor het Microfcoop gebragt, of zelfs maar met een vergrootglas be- zigtigd, vertoonde zich duidlyk jonge Mosfeltjes te zyn. De Schryver neigt hier uitte denken dat de witte vogt, die uit de eerfte Mosfel voortkwam, diertjes in `t manlyk zaad! geweeft zyn, en het wyfje dit ontfangen hebbe'tot bevrug- ting van haare eitjes, en dezen by zich gehouden , tot datze ryp en bekwaam waren om gebaard te kunnen worden. Dus zou men eenig begrip van de waare voorttecling der Mosfc- len konnen opmaken. De Heer BASTER trekt nu ook hier- am weder in twyfel het gene hy in een zyner vorige ftukjes gefteld hadt (*) , naamlyk , dat de Oefters waare Herma phrodieten zyn. | VN Vervolgens zegt de Schryver nog tet aangaande de Schulp van een Mosfel, en van de Efthara cruftacea, welke zich in menigte hier op zet, en van den Heer LEEUWENHOEK voor de eytjes van de Mosfel is aangezien. Als iemant nahet eten van Mosfelen benaauwdheid krygt, en tekenen geeft van eenig vergif ingenomen te hebben; raadt Dr. BASTER. {legts een lepelvol of twee Wyn-azyn in te nemen , waar op de toevallen terftond verdwynen.; ` > : Hier op maakt de Schryver eenige weinige aanmerkingen over de Aly-kruiken. Zy zyn volmaakter dieren dan de Oes- ters, Mostelen en andere tweefchaalige Schulpvisfen : want zy kunnen kruipen alwaar zy willen, en hebben twee oogen om te kunnen zien, die by haar niet boven op haare hoornt- jes ftaan, als by de Land -flakken , maar een weinig laager op een byzonder klein hoorntje, dat op zyde aan het groote vaft is. Dewyl haare teeldeelen veel overeenkomtft hebben met die der Slakken, is het dok waarfchynlyk , dat zy beide de Sexen in zich vereenigd hebben, en ook op dezelfde wy- ze voortteelen. < | "Dan volgt van de zee-khitsen, anders zee-appels genoemd. En de Schryver bepaalt zich, in deze Verhandeling, alleen tot dat foort , het welk door den Heer KL EYN genoemd wordt de Zulband (Cydaris), die om zyn menigvuldige en lange ftekels , een van de mmerkwaardigften is. De Schaal, zyne knobbels en de ftekels met derzelver geledingen wor- den naauwkeurig befchreven „als ook de kleine gaatjes in de ee) … „Schaal, < €) Zie de Letteroefen, als boyen, pag. 256. | ž ' NATUUREUNDIGE UITSRANNINGEN. 63 Schaal, waar door de fnuitjes uit het lichaam van het Dier door de Schaal heen komen. Deftekels zyn op de knobbels geleed, en naar alle kanten beweeglyk; en door middel van dezen en de {nuiten bewegen zichde Zee-klitten van de ee- ne plaatfe naar de andere : doch de {nuitjes dienen voornaam- lyk om het Dier op eene plaats vaft te hegten. -Dit Dier wordt vervolgens ten opzicht van zyneuitwendige gedaante en inwendige gefteldheid befchreven. Wan de vyf- boeken of zee- farren, De Zee-klitten en Zee- ftarren hebben ‘eenige ledemaaten en derzelver gebruik ge- meen , {choon Dieren van tweederlei geflagt. Beide zyn zy door driehoeken verdeeld in vyven , beiden hebben zy ftekels of pennen en fnuitjes beide hebben Zy haar mond van ondea ren, en eene opening tat lozing van haare excrementen van boven. De Zee-ftar welke hier van den Heer BASTER bea fchreven wordt, is niet met een harde beenagtige Schaal , gelyk fommige andere Zeesinfeéten bekiged , maar deszelfs huid is op de. rug zagt als chagryn-leer, met zeer kleine knobbeltjes; doch aan den buik, of het onderfte gedeelte „ is die met korte ftekels en fnuiten bezet. De {múiten dienen het Dier, gelyk de Zee-klitten , om zich vaft ap eene plaatfe te houden, en ook om voort te gaan; want die zo ver als mooglyk is uitfteekende, hegt hy. die als zuigleertjes, hier of daar aan den grond of fteenen vaft, en trekt, zyn lichaam. voortfleepende , zich daar naar toe: Misfchien dienen'ook deze fnuitjes aan een Dier dat geene oogen heeft, om zyn. voedzel te zoeken en te onderfcheiden. Wanneer men met een fcherpe {char eene punt van de Zee-ftar, in de lengte open {nydt, en het doorgefneden vel naar beide zyden om-, buigt en uitfpreidt: ziet men in het midde een been, zich volgens de geheele lengte van de punt uitftrekkende en bee- ftaande uit 120 beentjes, van figuur als de wervelbeentjes. van een rug graat; waar door het Dier in ftaat is qm elk dee zer punten „naar zyn believen ‚te kunnen buigen en draaijen,. Aan wederzyden van dit been liggen twee olyfkleurige li~ Chaamen , die voorzichtig uitgenomen , @n in wat fchoon water op een weinig hol gefleepen glaasje gel d, en met een vergrootglas bezien, zich door haare krinkels en verder - maakfel duidlyk voor darmen doen kennen , en ook van ’t. zelfde fatfoen zyn als de darmen vande Zee-klit. Onder - de bovengemelde darmen, digtft naar het been, liggen ook, ter wederzyde van het zelve, de twee eijerneften, die in de - maanden van Maart, April en Mey vol kleine geelagtige eyt, jes zyn 5.dech op andere yden zich vertoonen als langwer:. ena (4 | P'6S ~s « ©. 6 7 JOB BASTER piee ftukjes vet.: Het baart groote verwondering, zegt de leer BASTER, dat een Zee-ftar een van zyne punten kart verliezen „en dat zo eene punt wederom tot een geheel dier kan groeijen. ' Doch uit de gegeve befchryving blykt, dat elke punt zyn eige byzondere, zo tot voartreeling als tot voeding nodig zynde ingewanden hebbe, en hier.door als op zich zelve konne beftaan. ‘Waar door het ook mooglyk is, dat een Zee-ftar een punt afgefneden zynde, of zich, ges lyk de Kreeften, kwyt makende, zo een punt wederom by de andere viep kan aangroeijen. “Van de Paaring en voorttee: ling der Zeesftartren heeft de Schryver niets konnen ontdek- ken. Hy vondt geen onderfcheid der teetdeelen , maar de- zelven , inzonderheid in de Maahden Maart en April val met eijers of kuit.. De Zee ftarren' kunnen haar lichaam uitzet- ten, waar door zy, ligter geworden „kunnen zwemmen „en: zich op alle hoogten in het-waterophouden, © © = > … Van dezee-Schaften. De Schryver merktraan dat de Zee- fchaften en Zee quallen van de oplettendfte Auteuren, ten onregté, voor een en het zelfde foort van dieren geagt wor- den. Hy .oòideelt het beter een byzonder geflagt van deze dieren te maken, en dezelven té ftellen onder-de Schaften, waar van hy:de befchryving , volgens LiNN2ZEus, opgeeft. Onze Visfers, zegt hy, noemen deze dieren'Klapkonten of, Aarsgaten „ °t welk niet veel verfcheelt' van de Franfche naam cuk de cheval, cul d Ane, of de Latyníche Podex marinus efculentus (eetbaar Aarsgat) , Want in Italien worden dezelven: als Oefters geftoofd en gegeten, volgens PLANCUs. Men moet de Afbeeldingen welken de Heer BASTER ‘er van geeft, zien, om begrip van dit Dier te maken. = -> : Van de zee-quallen. De Auteur zegt, ‘dat de befchryving van deze dieren, op de Zeefchaften behoorde te volgen:, om dat dezelven, door fommige Schryvers „onder elkander ver- werd worden: doth: hy ftelt dit uit tot na eenig. meerder onderzoek, ‘en: geeft alleen de Afbeeldingen van drieërleie ‚ foorten van Zee-quallen. ` nn Over'de zee “puiften. Deze dieren worden ook genoemd _Pokken, Zee-pokken; Taarels, Zee-ekels enz.: De fchulp: van een: Zee-puift beftaat uit vyf verfcheider {tukken, die ongelyk van gedaante en grootte zyn. De graotfte‘fchulp is van figuur nls een afgefneden kegel, van boven open, doch van onderen met een fchulpagtigen bodem digt gefloten 3 en waar mede het opfteenen ; allerhande fchulpvisfén enz. vaft zit. Vier kleine fchulpjes, die aan hèt lichaam van het dier . Zelfs vat zitten , kan het naar zyn believen bewegen, dienende . oai tot t Tu. “er - +y i NATUURKUNDIGE UITSPANNINGEN. 64 y openen en fluiten van de bovenfte opening. De grootfte kegelagtige íchulp heeft onbepaald drie‘of vier ftreepen , die yliesagtig geweekt zyn, en van boven nog zyn, waar door het Dier in ftaat is en blyft, om, naar mate het groeit , zyne woning in de rondte te kúnnen'uitzetten. ‘Doch men kan zich ook van dit Dier geen behoorlyk denkbeeld vormen , zonder de Afbeeldingen met de befchryving te vergelyken. - Tot befluit volgt vay de Schubben des Visfen. Dit ftukje is -in de Verhandelingen van de Hoitandjub: Maatftbeppye der Wer tenfchapp-n,Deet VI „Stuk 2. geheel ingevoegd; cn wy beb- ben ‘er 1n onze Letteroefeningen (*) gewag van gemaakt. ” De Heer BASTER verpligt ¿yne Vaderlandicne Lezers, die Liefhebbers zyn van de Natuurlyke Haftorie , door zyne opletténde Waarnemingen , naauwkeurige Befchryvingen en veelvuldige nodige Afbeeldingen „ waar door hy zyne werkjes niet min aangenaam dan nuttig doet zyn; verbetert ‚ dolingen en misflagen van: voorgaande Schryvers, en onts dekt zaaken welken tot nog toe on: eend zyn geweelt. Dit derde Stukje is opgedragetTaan den grooten Lie:hebber en Kenner der- Natuurtyke Hiftorie , den beroemden-LAUR, THEOD. GRONOVIUS, Doctor in beide Rezten, Lid vag de Natuurkundige Maatfchappye te Bazel:enz.enz,: … > (*) Zie Deel II. pag 84r ; Bifficukates circa Modernorum Syffema de Senfililitate © Irriz …_tabilftate-bumant corporis, Ordi Medico propofite , ab ANTO" NIO DE HAEN , S. C. A. Majestatis Con{iliario & Archia tro, #25 non Medicinæ in Alma & Antiquisfima Univerfis tate Vindöbonenfi Profesfore Priiúiario,'® t = > = Nec mibi Experimentorum Myriadas . . . reponant! Sit experie mentis fides! At fit cautum, alioquin difficillimum, Experig mentorum judicium, Sanétorini, . | Zwaarigbeden aangaande de Stelling der Hedendaagfchen van de > Gevoeligbeid en B-weegvaardigbeld ván het menfchelyk Ui chaam, de Geneeskundige Wereld voorgehouden door A. DE HAEN , Profesfor te: Weenen.’ Te Leiden by P. van der Eyk, 1761. groot octavo 71 bladz. ` | B N de Voorrede van dit Werkje geeft de Heer DE HAEN te kennen, dat hy de fchriften van den Heer HALLER 5 ngaande de Gevoeligheid en B-weegvaar digheid \leezende en berleezende. niet overtuigd wierdt van de waarheid der b; 3 _ VOOR 3 - fé _ DE HAEN TEGEN DE GEVOELIGHEID ': svoorftellingen van den Heer HALLER, fchoon op Experi- menten gegrond; en zich, hieram, wegens zyn ampt, veř- pligt oordeelde om zyne zwaarigheden voor te ftellen : om aan gemelden Heer gelegenheid te geeven tot nader beves- tiging, of zyne Studenten voor doolingen te behoeden. Hy bekent, dat hy hicr en daar wel een fcherpe uitdrukking heeft gebruikt, en voorziet dat dit van fommigen zal ver- oordeeld worden: maar het icheen hein toe, dat zyne rede- nen anders te zenuwloós zouden geweest, en de krache van bewys niet gehad hebben, welk hy 'er in beoogde. Vreemd moet het evenwel dunken, dat redenen, anderzins goed en gegrond, geen klem zouden hebben, zonder van eenige harde en onbeleefde uitdrukkingen verzeld te gaan. Dit, gelooven wy, zal veele Lezers voorinneemen tegen de tedenen van den Heer DE HAEN veel eer, dan eenige kracht aan dezelven geeven. Hatelyke uitdrukkingen zyn flegte bewyzen , en doorgaans een blyk, dat goede redenen ontbreeken. Hy voegt ‘er by, zo hem dit door anderen be- taald' gezet worde, hy het' getroost is, en wel bewust dat hy zelf doolen kan ;en zyn aangewezen doolingen met dank- baarheid zal erkennen: íchryft iemarit tegen hem ùit twist- zugt, hy zal niet dan mer flilzwygen cn vergeeven ant- woorden. ME ` a \ Het Werk zelf is verdeeld in twee deelen. In het eerfte „worden zwaarigheden ingebragt tegen de Gevoeligheid; in het tweede tegen de Beweegvaardigbeid. ‘De eerfte zwaarig- heid is tegen de Gevoelcloasbeid der Peezen. De Heer DE HAEN zegt, de leer HALLER {preekt van de Gevoeligheid van het menfíchelyk lichaam, en brengt om de gevoeleloosheid der Peezen van een menfchelyk lichaam te bewyzen 567 Proe- ven by, maar van welken maar negen in een meních gedaan zyn.‘ Hy ftelt tegen de Proeven van HALLER dië ‘van’ RAD- Niczkyv; en voorts de geheele Oudheid , welke beweerd heeft, dat de Peezen gewoel hebben; gelyk de Heeren BOERHAAVE € VAN SWIETEN ook bevestigd hebben. HAL- ter heeft gefteld, dat de toevallen op cen ongelukkige laa- ting volgende, veroorzaakt worden door het kwetzen van een zenuw, niet van de. peesagtige uitbreiding; de Heer DE HAEN zegt het tegendeel met zyn eige oogen gezien te hebben, waar geen zenuw maar alleen de peesagtige uit- breiding gekwetst was. Ook zoekt hy dit te bevestigen inet eene verklaaring van de vyt, en de woorden van den Baron vAN SWIETEN aangaande dit gebrek. “ Tegen het zeggen van HALLER, dat een Pees half aigen ie EN | nę- J . -> CEN BEWEEGVAARDIGHEID. ` 62 neden: geen pyn veroorzaakt ftelt de Schryver het geval van PETIT. (*), waar in de Pees van Achilles voor een ge- deelte afgefneden, heftige pyn maakte; en'om niet tegen te werpen „dat deze pyn niet van de Pees maar van een over- gelaaten zenuw optftaan kan, antwoordt hy, dat een Pees ten opzichte van de zenuw, en van zich zelve, noodzaak- lyk pyn veroorzaaken moet, om dat de zenuwen in dezelve ingaan, waar toe hy wINSLOUW, met betrekking tot de Pees van: Achillés aanhaalt.” Eindelyk wordt hier nog het zeggen van PARE bygevoegd, die van een onvolkoome af- fnyding van de Pees van Achilles fpreekende, zegt, dat ’er groote pyn en zwakheid by verzeld gaat, Ook getuigen PARE en PETIT, dat op een onvolkoome breuk van de Pees van Achilles, in meníchen, pyn en moeilyke beweging volgde 3- HALLER in tegendeel betuigt dat deze Pees in dieren , on- volkoomelyk, gebroken zynde,“*t zy aan één of aan beide beenen, de dieren zich even vaardig als te voren bewoogen, liepen en fpróngen. En hier uit neemt de Heer DE HAEN elegenheid om:den Heer HALLER van roëkeloosheid te be- Fehujdigen in zyne Proeven, op dieren genomen, tot de menfchen over te brengen. De Proeven in menfchen , wel- ken de Heer HALLER bybrengt, waar in de ongevoeligheid der Peezen bleek, wil ik voor toegeftaan houden, zegt de Heer DE HAEN; maar met gelyk recht eifch ik, dat hy de gevoeligheid insgelyks toefta, in de gevallen van PARE, HILDANUS, PETIT, BOERHAAVE, VAN SWIETEN, GAREN- GEOT , SCHLICHTING enz. Eenige omftandigheden kunnen oorzaak zyn van deze verfchillende verfchynfelen. Maar uit de bygebragte voorbeelden blykt echter, volgens ‘den Schryver, ‘dat Peezen gevoel hebben.” De ongelykheid van beide ondervindingen meent hy ook in andere gevallen te befpeuren, ‘waarom men zich hierover te minder verwon- deren moet, * ` | en Mt De twêede Zwaarigheid raakt de Ongevoeligbeid van bet harde en zagte Herfenvlies, de Heer HALLER brefigt hier toe maar één voorbeeld by in een menfch, zegt de Heer pe HAEN , tegeù een zeer groot getal ín redenlooze dieren. Ondertusfchen meent hy, dat ‘er ontelbaare bewyzen zyn’ voor de gevoeligheid van de genoemde vliezen ; dewyl men, pa langduurige hoofdpynen , by de opening der Lyken niets anders vondt, dan eene verdrooging van deze vliezen’, flag- ader- en aderfpetten in dezelven, enz, En brengt wyders 3 RET tot C°) FAcad, Roy. des Sc. 1728. 68 | PE HAEN TEGEN DE GEVOELIGHEID tot getuigen voor deze gevoeligheid’ by BERENGARIUS ; NUCK, EN PARE. | OO Derde Zwaarigheid. Het Borstulies is ook ongevoelig. De Heer HALLER itelt dit, om dat het Borstvlies een celagtig weefís] is, en om dat hy zulks uit de Experimenten in die- ren geleerd heeft. En gevolglyk, dat depyn in een Pleu- risziekte ontftaat uit de aandoening van de tusfchenribbige zenuwen. De Heer DE HAEN ftelt hier tegen ower de on- dervindingen van het ontftoken, verfturven of anders aan- gedaane borstvlies in menfchen, die aan een Pleuris geftur- ven waren; en wenfcht dat HALLER Zyne bewyzen niet uit Proeven op dieren; mgar op meníchen , hadt gegeeven. Vierde Zwagarigheid. Het Buikolies is mede ongevoelig. Be- halve de Experimenten in dieren, hadt de Heer HALLER een van een men{ch opgegeeven , die ín de doorfteeking van den buik (*) zeide geen pyn gevoeld tehebben. De Heer DE HAEN zegt, dat deze Proeve niets bewyst, om dat ze te veel bewyst: want hier uit zou ook een gevolg getrakkert worden, dat de huid en {pieren van den buik ook geen ge- voel hebben. En dat hy anderen „ als deze doorfteeking gedaan werdt, wel van pyn heeft hooren fprecken. Waar by hy nog een voorbeeld: voegt van iemant, die, aan een heftige pyn in den buik gefturven zynde, geopend werdt; men bevondt alles in: den buik gezond, behalven het buik- vlies, ’t welk van koud vuur aangedaan was. k ‘ Vyfde Zwaarigheid. De Banden eg omvatfels van de Ge- wrigten gevoelen geen pyn. Een enkel geval, waar in dit zo mogt gebleeken zyn, weegt by den Heer DE HAEN niets,om dat by zo’n byzonder geval een byzondere reden of oorgaak kan geweest zyn, waar van zulks afgehangen heeft; en de Proe- ven, in dieren , konnen niet tot bewys dienen van het gene in menfchen plaats heeft. Dat de omvatfels der Gewrig- ten, waar in zo bezwaarlyk zenuwen gevonden worden, volgens den Heer HALLER , de zitplaatfen van de pynen, in het Voeteuvél niet konnen zyn, wordt van den Heer DE HAEN met yeel yver wederfproken. ‘Hy wyst naar wiNs- Low die zenuiyen in de banden der Gewrigten getoond: beeft; en {telp wyders tegen den Heer HALLER, CLOPT „ HAVERS, COURTIAL en alle geneeskundigen ‘die de pynen- ýan het Voeteuvel in de bekleedfels-der Gewrigten gefteld, hebben; waar by gevoegd wordt, dat men by Padagreufen „ de Gewrigten met kalk en fteenagtigheid bezet, en het Ges | DO o kalt A an (©) Paraemsdeft | GE: ' yt EN BEWEEGVAÁRDIGHEID. 63 wiigt met de pees en het celagtige in eene klomp ontäard gevonden heeft. De HAEN zegt; in zich zelve ondervon- den te hebben, dat de pyh van het Voeteuvel niet in de huid , maar diep in het Gewrigt fcltuilt ; rr dat de Heer HAL- LER PARE mådr hebbe te raadpleegen of de kwetfingen det Gewrigten, ih menfchen; zo min geváarlyk zyn als hy de- zelven in &iëren gevortden heeft, 5 Zesde Zwaarigheid. De Beendereri eñ derzelwer Mefg, bef Beenvlieë eñ Bekkeneelsvlieg gevoelen niets. Dat het Beenvlies id een enkel geval eens geene tekenen van pyn gegeeven hebbe, laat de Heer DE HAEN aan zyne plaatfe: maar dat het inderdaad gevoel hebbe, tragt hy te bewyzen uit de martelaars van de Pokken, die hunne pynen betuigen te gevoelen in het merg en gebeente; en dat men by de zodantgen de beenderen geheel, maar het Beenvlies _ gezwollen gevonden hebbe. Voorts met de Schryvers over de Spina ventofa, die zeggen, dat het been pyn lydt, of ten minfte, dat een fcherpe pyn ontftaat ‚wanneer het Beenvlies door bederf aangedaan wordt; en voorbeelden van Hoofd- pynen, in meníchens by welken men, na den dood, niets anders vondt, dan een vergaderd vogt tusfchen de beide ta- felen van het Bekkeneel enz. - ‚ Het Merg aangaande, oordeelt de Heer HALLER , dat het ongevoelig zy, om dat het geene zenuwen ontfangt , zonder ` dat hy Proeven van de ongevoeligheid geeft. De Heer de HAEN brengt Proeven, in mentchen en dieren „ voor. het te- gendeel. Du veRrNe yv deedt de gevoeligheid van het merg blyken, door het zelve te tergen in verfcheide Afzettingen: van Ledemaaten , in de Hfospitaalen ; en voor de geheele A-F kademie in een dier °t welk.de Dy afgezet was (*). Zevende zwaarigheid. Het Hert is gevoelig ;de Longen , Nie- ren , de Milt en Lever ongevoelig” De Heer DE HAEN brengt voorbeelden uit anderen, en zyn eige ondervinding by, dat het Hert veel gebreken kan hebben, ontfteeken kan worden en veretteren , gelyk men in dooden ontdekt heeft, zonder dat de zulken „ leevende, over gevoel of pyn in het Hert klaagd hadden. Hoewel hy niet ontkent dat ‘er ook enke- voorbeelden van het tegendeel zyn. En als de Heer HA L- LER ($) Pad, Royedes Sc. 179% zo. DE HAEN TEGEN DE GEVOELIGHEID LÈR de gevoeligheid bewyft, uit de zenuwen welken het deel ontfangt; meent de Heer DE HAEN dat men hier op maar behoeve te antwoorden, dat het Hert zulke zenuwén ontfangt, welken niet gefchikt zyn om te doen gevoelen ; en zoekt hier de oude verdeeling der Zenuwen van de. groo- te en kleine Hetfenens van veelen wederfproken ; en weder- legt, nog ftaande te houden: Dat de Longen byna origevoe- lig zyn, ftaat de Heer DE HAEN toë „maar evenwel niet met betrekking tot de oppervlakte, welke van de lucht aange- raakt wordt, èn bewyft dit uit den Hoeft, welke door een ligte aandoening ontitaat. Dat de Milt niet ongevoelig zy ; poogt de Heër DE HAEN te bewyzen , met een geval van een menfch „die groote pyn in de flinker Zyde van de borft. hadt, en van hem als èen Plewris hebbende behandeld was: Niet genezen , maar na een lange uitteering geffurven zynde ; vondt hy, by de opening van het lichaam , een zeer groote Milt, maar geene tekenen van een Pleurisziekte. De gevoe- ligheid van de Levet wordt bewezen uit de pyn in èene Onte fteeking van dit Ingewand; en der Nieren ùit de Ontftee- king, Graveelpynen enZ. Én hier tegen, zegt de Heer DE HAEN ftrydt niet , dat fomtyds čen {teen in de Nieren of Blaaze verholen kan zitten, Zonder pyn te maaken. p Agtíte Zwaarigheid. Het celagtig Viieé en de Vet-rok bebben geen gevoel. Dit is van den Heer HALLER gefteld, om dat ‘er zenuwen ontbreeken, en deze deelen , ‘ook in. menfchen ; geene tekenen van gevoel geeven. vaardigheid in deze deelen gevonden, door anderen. geêne; en Beweegvaardigheid geftéld, en wederoin niet bevindende ontkend. Uit welke wankelbaarheid de Heer DE HAEN de onftandvaftigheid van den Heer HALLER „en de krachteloos- heid van zyne Experimenten zoekt te toonėn. | Tweede Zwaarigheid. Wegens de Beweegvaardigheid van het Hert, en de beurtwyze Werking van bet Hert bieraan toe- gefchreven. De Heer DE HAEN weidt hier in verfeheiden din,- gen uit, waar in wy ’t niet nodig achten hem te volgèn. Wy zullen hier nog maar alleen byyeegen, 't geur de schiyee | EÑ ‘BEWLEGVAARDIGHEID: „1 tégen de ftelling van den Heer HALLER aandringt, die de Beweegvaardigheid doet beftaan in het lymagtigè, welk de onverariderlyke aardagtige deelen aan malkänder verbindt 5 en tot verfterking van zyn gevoelen inbrengt; dat de Bee weegvaardigheid grooter is in kinderen dan in bejaarden y om dat in de eerftgemelder het {lymagtige de overhand heeft, en in bejaarden de vaftete deelen. Als ook; omi dat in de aardagtigite deelén; gelyk de beenderen, tanden en Kraak- beenderen, geene Beweegvaardigheid plaats heeft. De Heer DE HAEN zëgt het tegendeel , om dat menfchen van een flymerig geftel, en hier door aan kinderen gelyk, in alle ver- mogens van geeft en lichaam traag en vadzig , en bygevolg minder Beweegvaardig zyn. 2. Dat in drooge, vitgemergel: de en zwartgallige gefteldheden, een groote aandoerilykheid en Beweegvaardigheid befpeurd wordt. 3. Dat vrouwen van allerleie gefteldheid zeer aandoenlyk en opdampingen onder- hevig zyn. 4. En eindelyk, dat veelen zeer beweeglyk zyn, fchoon noch van een flymagtige noch van een drooge, maar gezonde gefteltenisfe zynde. Hier uit befluit hy dat de ge- neesoefening op deze ftelling gebouwd, niet anders darf fchaadlyk kan zyn. Behalve dit meent hy dat de Heer HA t- LER, door de Beweegvaardigheid hier aan tè benaalen, zich zelve veele moeilykheden veroorzaakt; om naamlyk te ver- klaaren, waarom het celagtig vlies, het borft-en buikvlies , de vliezen der Herfenen „en alle deelen waar in het lymagtige overvloedig is, niet beweegvaardig zyn. Wy merken „dat fommigen die het algemeen antwoord van den Heer HAL LER aan Zyne tegenftrecvers , waar van in: , een onzer vorige Stukjes gewaagd is (*), geleezen hebben ; van gevoelen zyn; dat hy de meeften van deze tegenwerpin- gen of zwaarigheden reeds beantwoord heeft. Wy laatern het. oordeel aan onze Leezeren over. | (*) Vadert. Letteroef. I. D. No. IX pag. 42. r Historia phyfiologica Ascaridum „ (cum figuris aneïs) Autos re, M. VAN PHELSUM Medicine Doctore. Leovardie ș apud Wiggerum Wiggert MDCCLXII. | Natuurkundige Historie der Aars-wormtjes, (met kopere Plaa- ten) door M. vaN Prersum. M. Dr. In groot o%uvo ,- 135 blads. zonder het voorwerk , °t welk xxxviu blad- ‚zyden beflaat. , | Oe N de Inleiding toont de Schryver, dat de Historie der : Aars-wormtjes tot nog toe niet naar behoren opgehelderd » iS j s „2 M: VAN PHELSU M is; dat weinigen, zelfs der Hedendaag{chen, de Heeren LINNZEUS en VAN DOEVEREN uitgezonderd, een recht denkbeeld van dezeiven gehad of gegeeven hebben, Som, migen nebben dezelven beichreven ws naar Konkommer- of Kauwoerden-zaat gelykende wormtjes; anderen hebben de; Zeiven verwerd met de langronde wormen, welken dikwils in het gedarmte der menicnen huisvesten. „De Heer van PHELSUM zal, door een naauwkeurig onderzoek saanwyzen ; dat ze van deeze beiden verfchillende zyn. a Ín het eerite hoofdftuk beweert de Schryver tegen den Heer CuULET (1), dat HIPPOCRATES en GALENUS val deeze wormtjes, met den naam van ds:nrides, gewag maa- kende, ‘er noit door verftaan wormtjes , welken naar Kauw- oerden-zaat gelyken3 (en wanneer HIPPOCRATES van de laarsgemelden fpreekt, hy het als een teken aanmerkt, dat >er een breede of platte worm in het gedarmte fchuile 3) maar altyd zulken áls in °t vervolg van dit werk befchreeven wor- ‚ den. Het zelide oordeelt hy van laatere en nieywe Schry- yers, als FERNELIUS , AMBR. PAREE, VAN ALLEN 5-FUL- LERUS, LINNZEUS, ANDRY Een VAN DOEVEREN, die ’er de beste befchryving var heeft gegeeven (2). ‚ Het tweede hvotdttuk bevat eene belcoryving van deui- terlyke gedaante van deeze Wormtjes of Maden, Zy zyn langrond, doorgaans niet-boven een derde van een Rhyn- Tandfche Lyn dik, vier of vyf zodanige Lynen lang, naar beide einden dunner , waar van het een itomp, het ander zo dun en {pits uitloopt, dat het met het bloote oog naauw- lyks gezien kan worden; dig noemt de Schryver den ftaart ; en het ander het hoofd. Het geheel lichaam is. omvangen van rondgaande rimpels, gelyk de langronde groote Wor- men: maar deeze rimpels zyn zo fyù,datze met een gemeen Vergrootglas naauwlyhs konnen gezien worden, behalve fomtyds eén enkele, welke in de meesten van deeze Ma- den, byna een Vierde van een Lyn van het hoofdaf is, wel- ke door den Heer vAN PHELSUM geoordeeld wordt, het hoofd van het lichtfam te ondetfcheiden.. Het gene hem dunkt het hoofd te wezen, is het dikfte gedeelte van dee- zen Worm, naar voren allengs wat dunner wordende, by- kans een yierde van eene Lyn lang, en dit maakt het ftom- pe deel van de Made. Aan het uiterfte van dit gedeelte meent (1) Traat, Historic. de Ascaridibus €} Lumbr. lato. A. STEPHA», Ro covrer, Med. Doctore Lugd, Bat. 1729. (2) Disfers, do Perm, Intestin. pag. 10 et 39.. VAN PÉ AARSWORMTJED HA meent de Schryver den mond van het diertje te konnen zier Hier door wordt het voorfte gedeelte vån het hoofd als iñ twee halve kringen: verdeeld: Achter het hoofd wordt het lichaam allengs eenigzins dikker, tot op de helft byna van deszelfs lengte, alhoewel deeze vermeerdering in dikte naauwlyks met het bloote oog kan gezien worden , en naar den ftaart wederom dunner, Zo dat het middenfte gedeelte het dikfte-zy3 fehóon het lichaam dikwyls byna overal even dik is, behalve by den kop enden flaärt. De ftaart is door- zichtig, en hieraan van het overige lichaam te onderfchei- den; ook met rimpels voorzien, maar doorgaärús verder, dan in-het lichaam, eń hoe nader aan °t eind, hoe meer vat malkander. afftaande 3: doch dit.is niet met beftendigheid eveneens-in allen. De kleur wordt van veelen gezegd wit te zyn, fpaar de Schryver zegt hen altyd geel bevonden te hebben, en dat de witheid alleen afhangt van eeniginwen: dig ingewand „ °t welk door de huid doorfchynt 3 en dat doos de wormtjes witter zym dan leevenden, ‘omi dat het door- fchynend ingewand dan van natuur veranderdis. : Úit deeze befchryving der gedaante blykt nu dat ’r éen kenlyk onderfcheid is tusíchen de Aarswormtjes, en de Mi- den welken men in Kaas en Vleesch vindt: want de laatfter Zyn aan beide einden ftomp, de eerften hebben een fpitsein- digenden- flaart 5 de laatíteh ondergaan gedaänt-verwisfelin- gen, de eerften' niet „zo veel men heeft konnen ontdekken ; gelyk ook van den Heer LINNZUS verzeekerd wordt. Hier: om is het ook niet waarfchynlyk, dat de Aárswormtjes in het Gedarmte geboreri worden: uit eytjes, welker door de Maden in het vleefch of kaas gelegd en mede opgegeten waren.. Oek werfchilt de afbeelding van Repus van de nų beïchreevên:Wormitjes; hoedanigen van den Schryver noit gevonden- zyn : evenwel bekent hy by iemarit zyner vrien: den eenigen gezien te hebben, welken met die van Rebus eenige gelykheid hädden , en hierom achter dit Werk-in plaat-vertdond zyri. Dat de zynen niet overeenkdomen met die welken couLET befchréeven heeft, i$ om dat gemeldé Schryver de wormitjes. naar Kauwderden:zaat gelykende be: fchreevëéri; en hier op alles tõegepast heeft, °t gene hy bý- andert Auteuren van de Aarstríaden Grearides) gemield hee gevonden; waarom hy van andere Schryvers , te voren ge» meld, hiet minder verfchilt dan van den Heer VAN PHEL: 6UM zelve. p - O aa l - Vervolgens wordt in het derde Hoofdftuk gefproken van de inwendige deelen van deeze Wormtjes , en zo verze des ÜN DEEL. NO, 2. LETT; ; zcl- Hú 7 VAN brEtsud gelven door de doorzichtige huid hebben konnen befchouwd worden. Met behulp van een Vergrootglas zag de Schry: ver, van het hoofd af, byna door het geheele lichaam , een doorfchynend lichaam als een draad, waar in eenige bewe- ging van famentrekking en verwyding, waarom hy betluit, dit de fpysbuis te zyn; uit Slokdarm, Maag en Darmbuis beftaande; en in °t uiteinde van de.ftaart eene opening heb- bende, welke den Worm voor Aars dient 5 fchoon door de fynheid van den ftaart niet zichtbaar. Benalve dit ziet men in het lichaam nog een zekere witte vliesagtige zelfftandig- heid, zeer gekronkeld, én op verfcheiderleie wyze om de befchreeven buis geflingerd, niet overal even wyd, en opde zelfde plaatfen zich fomtyds uitrekkende en wederom wy- der maakende. Wy konnen den Leezer hier van geen vol- komen begrip geeven , zonder de Afbeeldingen, welken in het Werk zelve gezien moeten worden. zich bevindende, ook als kleine Aaltjes Zwemmen. Ook ` konnen zy, zich met den flaart ergens op vast hegténde, het lichaart in de hoogte opregten. En by deeze gelegen- heid onderzoekt de Heer vAN PHEESUM , hoe de pyn en het gevoel, als van het vallen van een drup, veroorzaakt. wordt by menfchen die een deel zulke Maden in den Endel- darm-hebben. Aangaande het eerfte ftelt hy, dat ze pyr. maaken, als ze zich, gelyk de Bloedzuigers, met den mond aar het pluisagtige van het gedarmte, vast zuigen ; nietom hier uit voedzel te trekken, maar zich tegen de afdryving, met de vuiligheden te beveiligen. Het tweede meent hy wordt gevoeld, als een Wormtje met den mond aan het Ge- darmte vast zittende, en vryheid krygt uit de voortgedree- ven drek ftoffeñ, Zyn lichaam optrekt, en met het zelve het Gedarmte aariraakt : wam dit Gedierte koud zynde, zatdar eenige aandoening afs van het vallen van een kouden drup maaken 4 jeükte kán uit eert geringe beweging van deeze Diertjes veroorzaakt worderi. 