VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
rl 7 va fe $ S 2 h ir yA: Ie + © | Pen. AT elh tbl Y- n à í - r J : a i + ` i Ld. 1 ` 4t z N Digitized by Google am an Dam ams o os LETTER-OEFENINGEN, VOOR ' 1796. ` ~ dn t i 4 te = Digitized by Google AL GE MEE N EE VADERLANDSCHE LETTER-OEFENINGEN, WAARIN DE BOEKEN eN SCHRIFTEN, DIE DAGELYKS IN ONS VADERLAND EN ELDERS UITKOMEN, OORDEELKUN. DIG TEVENS EN VRYMOEDIG VERHANDELD WORDEN, BENEVENS MENGELWERK, tot Fraaije Letteren, Konften en Weetenfchappen, betrekkelyk, ‘ emme Ee dn EERSTE STUK. VOOR 1796. Met Plaaten. Te AMSTERDAM, By A van DER KROB, en By Jk YNTEMA 4796. r» » bih ` à a g’ À $ e Ed * = a». ri ` - ’ B ned t . = z i RK: ' ? į n: L a "ma w. i ce de é « ya ° . $ x * & 5 La . g > * Re” $ (E 1 + dr o l NE) >s `oe h on + d t a E E N k N - 1 o + =>. > D ALGEMEENE © $, VADERLANDSCHE LETTER-OEFENINGEN. Het boek Fob, naar het Hebreeuwsch. — Korte Aanmer- kingen over het boek Job voor ongeleerden, door YSBRAND VAN HAMELSVELD. Ze Amfleldam, by M. de Bruyn, 123 en 112 bl. in gr. 8yo. W. hebben in een paar vorige Recenfiën den arbeid __ van VAN HAMELSVELD over het O. T. met dien van MICHAËLIs in eenige byzonderheden in vergelyking gebragt. Doch de overzetting, welke MICHAËLIS van het boek Jsb gegeven heeft, maakt het eerfte deel van zyne Bybel-vertaaling uit, is reeds in 1776 in het Nederduitsch vertaald uitgegeven, en toen ook door ons aangekondigd en beoordeeld (*). Wy zullen dus onze Lezers in itaat ftellen , om het werk van HAMELSVELD over Job met eene andere en laater uitgekomen vertaalihg in vergelyking te brengen; en hebben ten dien einde voorgenomen, zyn gevoelen omtrent dezelfde byzonderheden en plaatzen op te geven, waaromtrent wy de gedachten van sCHULTENS en MUNTINGHE, Onlangs, by de aankondiging hunner vertaaling, hebben medegedeeld (+). HAMELSVELD is zoo wel als sSCHULTENS zeer ge- neigd, om het boek Fob voor het oudfte van den Bybel te houden, maar hy is het ook met hem eens, dat men niet weet, door wien het En zy. Hy fchynt echter niet te vermoeden, dat de Voor- en Nareden „ Hoofdft. I en IL, en XLII: 7-17, byvoegzels van eene laatere hand zyn. Omtrent de vraag, of het boek eene fabel of eene waare gefchiedenis behelze , laat hy zich op deze wyze uit: … Dat 'er waarlyk een jon geleef t, een aanzienlyk man, vermaard door zyne deugd en C*) Hedend, Vaderl, Letteroef. Deel V. No. rr, bl. 469 en Verv. ae Cf) Algem. Vaderl, Letteroef. voor 1795, No. 9, bl. 357 en verv. i | l LETT. 1796. NO. J. A 2, Y: VAN HAMELSVELD, en geluk, wiens deugd beproefd is geworden door ram- pen, doch die, na deze beproeving, weder gezond ge- worden, in zyn vorig, ja grooter geluk herfteld is, kan met alle reden beweerd worden. Hy wordt Ezech. XIV: 14 naast NOACH en DANIEL, geene verdichte perfoonen, geíteld, enz. Maar elk, die {maak heeft, oordeelt ter- ftond by het lezen van dit boek, dat deze man jos en zyne gefchiedenis wel tot een’ grondflag gelegd, maar vervolgends dichtkundig uitgebreid en behandeld wordt. Niemand toch ontkent, dat het verhaal van het voorge- vallene in den hemel, in de eerfte hoofdftukken , eene Allegorie of leenfpreuk zy, en wat men ook zegge van de gave der Arabieren, om verzen vour de vuist te maa- ken , „zulke verheven gebonde redenen, als jog en zyne vrienden hier houden , worden niet voor de vuist, en vooral niet van eenen lyder, gelyk yon, in zyne grie- vendfte ellenden gemaakt, om niet te fpreken van de redenen , die de Godheid fpreckt in de laatfte hoofdftuk- ken van dit boek, enz.” —— Op de vraag, welke de be- doeling van het boek zy, antwoordt ANS s» Zekerlyk niet eene volledige oplosfing van de handelwyze der Voorzienigheid in het beftuur dezer benedenwereld; dan moest de Godheid fprekende ingevoerd ons den fleutel daar toe opgeven, het welk nu geenszins gefchied. —- Neen, dit boek is geene Zheodiceé, in dien zin, welken men aan dit woord doorgaands hecht, het is geene be- fpiegelende verdediging der Godlyke Voorzienigheid, — Maar eene praktikale of beöefenende onderrichting, hoe de meníchen behooren te denken en te handelen omtrent kydende onfchuld en deugd , zoo van zich zelven als van anderen. — De inhoud is de gelasterde en verdachte onfchuld beproefd, en haare cere- gered; of: de deugd ge- lasterd, beproefd, verdacht, gered; en het oogmerk is, ons te leeren, die waare wysheid ftandvastig te behou- ` den, dat wy God dienen, en de deugd beoefenen, zoo «twel in voor- als in tegenfpoed, en ons zorgvuldig wach- - ' gen, om de deugd te lasteren of te. verdenken,”. ‚ De vertaaling van HAMELSVELD verfchilt van die van SCHULTENS daar in, dat de eerfte in eene bepaalde voetmaat, gebragt is. Wy kiezen tot. proeven van dezel- ves en van de daar by gevoegde aanmerkingen, ook juist die plaatzen, die wy te voren naar SCHULTENS CĦ MUNTINGHE hebben opgegeven. al Hoofdft. HÈT BOLK jom CC g Hoofdft. XIX: 21—50 vertaalt HAMELSVELD : Ontfermt u- over my, onfermt u, myne vrienden ! Het is de hand van God, die my geflagen heeft! ` Ach waaröm wilt gy my, gelyk God doet, vervolgen? ` Zyt gy» helaas! nog niet verzadigd van myn vleesch? Ach! werden toch myn reên zorgvuldig opgefchrevent Ach! ter- gedachtenis verzameld in een boek! - Acli! werden zy in °t lood met eén yZren griffie, Tör eeuw’ge duurzaamheid gehouwen in een’ rots! _Myn eereredder leeft, daar van ben ik verzekerd; Die zal ten laatften eens voor mv in ’ ftrydperk ftaan 3 Alfchoon ook na myn huid zelfs-dit doorknaagd mogt wezen s Nog zal ik eenmaal God uit dit myn lichaam zien! Ik zal hem tot myn’ hulp nog zien; en deez’ myn’ oogen Hem , niet meer vreemd voor my, aanfchouwen van naby! ’t Verlangen naar dat heil verteert myn ingewand! / | Es ‚> Waarom hem zo vervolgd?” dit zule gy dan erkennen ; <, Daar ons nu blykt, dat hy gelyk hadt in zyn zaak!" -Orfitrent de vraag, of hier op eene redding in of ná dit leven „gedoeld worde, laat HAMELSVELD de keuze tus- fchen de verfchillende meeningen der Uitleggers aan den Leezer over. - Hy doet echter genoeg zien, dat. hy zelf neigt, om. even als sCHULTENS, de plaats alleen tot gene uitredding in dit leven betrekkelyk te maaken. ‚ Hoofd: XIV: -13—15 luidt in deze vertaaling aldus: Ach! wildet gy, myn Ged! m’ in ’t fchimmeuryk verbergen My daar bedekken, tot uw gramfchap was geftild ! | My dan op nieuw een perk weêr flellende, aan my denkent Maar waar herleeft een mensch, die eens geftorven is ? . Gebeurde dit, hoe lang dan ook miyn ftryd mogt duuren , Zou ’k echter hoopen, tot dat deez’ verandring kwam! ‚Tot dat gy riept, en ik u antwoord zoude geven, Tot gy verlangend naar uw eigen maakzel wierdt, » Indien (zegt HAMELSVELD. in de aantekeningen) God hem zoo lang in het ryk der dooden wilde verbergen, tot zyn toorn geftild was, dan wilde jos nog hoopen; maar nu heeft hy op herftel geene hoop, dewyl zyne kwaal one geneeslyk is.” l e idni A a De 4 Y. VAN HAMELSVELD; HET BOEK JOB. De bekende plaats Hoofdít, XXXIII: 23, 24 wordt a dus vertaald: | Doch is 'er dan by hem een Engel, één uit duizend, Een Hemeltolk, die aan den mensch zyn pligten leert: Dan zal God zyner zich ontfermen; hy zal fpreken: * „ Ga, red hem van ’t verderf; ik ben, ik ben voldaan.” De aantekeningen op deze plaats zyn de volgende : in 23. Men vergelyke de gefchiedenis. Gen, XX: I=. 5» Zyn pligten} Wat hy hadt behooren te doen, en waar in hy gefeild, en Gods ongenoegen zich op den hals gehaald heeft. —_ Wanneer de mensch dit, in zyne ziekte „. ter harte neemt, en zich daar over voor x od verootmoedigt, dan ontfermt zich God weêr over em. » VS. 24. Ik ben voldaan) Ik heb het losgeld ontvan- gen. —— Myn oogmerk is bereikt.” | Gedachten over de rechte behandeling, van eenige voornaa- me Leerflukken; van de Gereformeerde Kerk, en der» zelver aanwending in het Gemoedsbeflwur. Te Leeuwar- den, by C. van Sligh, 1795. In gr.8vo. 270 bl. \er wy onzen Leezeren dit Werk nader leeren ken- nen, oordeelen wy geraaden, het hoofdzaaklyke van de Voorrede des Schryvers hun onder ’t oog te brengen. Dit zal het oogmerk van dit Gefchrift doen openbaar wor- den. In het Gereformeerd Kerkgenootfchap befpeurt men eene zekere maate van Verlichtinge , ze by Leeraars als by Leden; doch het meerendeel blyft de begrippen der Voor. vaderen nog hardnekkig aankleeven. Dit blykt uit het on- gunftig oordeel omtrent de zelfdenkende Predikers; dee- Ze, wanneer zy aan de leere van hun. Kerkgenootfchap een meer redelyk aanzien tragten te geeven , ontvangen tot loon, dat hunne Regtzinnigheid, hoewel te onregt, verdagt wordt. Dit is voor hun zelven eene groote on- aangenaamheid, en maakt hen verdagt, en daar door hunnen dienst onnut. Van Brakel en van der Kemp , Sunytegeld en Comrie, zyn, by veele Leden, de eenige bronnen van Godsdienstkennisfes al wat daar mede niet 5 over- GEDACHTEN OVER EENIGE LEERSTUKKEN, 5 overeenftemt , verdenken en veroordeelen zy. Misver- ftand en te weinig befchaafde begrippen van de Leere der Gereformeerde Kerk zyn de hoofdbronnen deezer verdenkinge. Veelen, die over Onregtzinhigheid zo geweldig klaagen, zyn zelven niet regtzinnig. Deeze wil onze Schryver op den regten weg helpen; als mede nog eene andere foort, die wel de voorheen aangekleefde {teile begrippen beginnen te verlaaten, maar evenwel, uit befchroomdheid voor afwyking, hun verftäind niet onbe- lemmerd durven ladten werken. „, Zy beginnen te zien, ə» dat die wereld yan uitverkorenen, welke men hun in »-den Bybel plagt te toonen, het licht van gezond ver- » ftand niet kan verdragen. Hun eigen gevoel doet hen s» Van Gods genegenheid ruimer denken. Zy beginnen » Ífmaak te krygen in een Euangeliesch voorftel ; —= » maar hunne fysthematifche begrippen houden hen » nog te:rug van de toeftemming van zulke dingen, die » het Euangelie zo duidelyk leert.” Voorts bepaalt zich de Schryver tot de zulken, die de Leere der Gerefor- meerde Kerk in een ongunftig licht befehouwen, als niet flegts van grond ontbloot, maar ook nadeelig voor °s men- fchen waare belangen. Zulke ongunftige gedagten huis- vesten niet flegts by leden van andere Genootfchappen , maar ook vooral by jonge Predikers 5 regtzinnigheid en bekrompenheid van verftand zyn by hen gelykluidende. Deezen wil de Schryver beduiden, dat de grond van hun vooroordeel niet in de Leerftukken zelve,’ maar in eene verkeerde behandeling, moct gezogt worden. Door dit alles, meent hy, zou „, een voornaame hinderpaal tegen » de Volksverlichting, in onze Kerk, worden uit den s» weg geruimt. — Verfcheidene Leeraars, welker dienst » ħu meerendeels nutteloos is, door den blaam van on- 5 sn ed die hun wordt aangewreven, zouden s achting en vertrouwen krygen , by zulken , die hen » nu zo liefdeloos veroordelen en verdenken. —— De » keurmeesters, die de Kerken rondgaande, door hunne » onverftandige uitfpraken , den goeden naam van zo veele » achtenswaardige Predikers bederven, zouden dan, by » eenigzins denkende menfchen, zo veel ingang niet meer 2 Vinden.” | Ziet daar het hoofdbeloop der Voorrede. Hierop volgen Voorafgaande Aanmerkingen , waarin de Schry- ver erkent, veel overgenomen te hebben uit eene Ver- handeling , getiteld: oer Ge over het Predikampt , 3 se 6 en ee GEDACHTEN gevloeid, naar men ons berigt, uit.de pen van een gc» weezen Luthersch Leeraar.. Hoewel de Schryver èr- kent, een voorftander te zyn van de Leere der Gerefor- meerde. Kerke., zal ieder uit ’s Mans opgave gereedlyk bemerken, indien hy aldaar het Predikampt bekleede, hoe zeer het. zyn belang zy» om met genoegen dien post; te ‚bekleeden, dat zyne aangeprezene begrippen van gemad- tigdheid meer en meer veld winnen. og duidelyker zou dit blyken, indien wy. voor eene ontleedende opgave van het ‘Werk zelve, in ons Tydfchrift, genoegzaame plaats ‘konden. inruimen. … Over °t algemeen.zullen wy aanmerken, dat zyn Gefchrift eene in ’t oogloopende itrekking heeft, om te doen zien, dat eenige Leerftellin- gen, welke gemeenlyk als grondzuilen van het gebouw der Hervormde Kerk befchouwd worden, geenzins die hooge waarde bezitten; dat ze geen noodzaaklyk inmeng- zel van het onderwys van den grooten hoop der. Christe- nen uitmaaken, maar op zyn meest voor de Geleerden of meer-geoeffenden zyn berekend; gevolglyk, dat ze wel eene plaats in het Theologisch Systhema de de Schoolfche Godgeleerdheid, maar niet in de Godsdienstleere, kunnen beflaan ; als moetende deeze beiden zorgvuldig van el kander onderfcheiden worden. | l A Fe weeten, eer-de Schryver ter zaake treedt, zendt hy vooraf eenige danmerkingen, welker overweeging ‘den Leeraaren ín. ’t algemeen, en voorts allen, die hun werk maaken van-het behandelen van Godgeleerde Gefchil- ftukken; niet genoeg kan worden aangepreezen. lyk °t een en ander van des Schryvers Gedachten voor- draagen. / l De waarheid van het Gereformeerd gevoelen omtrent de Predestinatie onderftellende , beklaagt hy zich, nog- thans, dat deeze Leere niet alleen geteld wordt onder de Waarheden van den Godsdienst, die ter Zaligheid ge- kend en betragt moeten worden3. maar ook dat men ons der dezelve aan die Leere eene zeer hooge plaats geeft 5 dezelve voordraagende als eene der eerfte waarheden , als een grondartikel, als een leerftuk, het welk by de optelling van de waarheden van den Godsdienst voor alle andere moet genoemd worden. Daartegen is onze Schry- ver van oordeel, dat de leere der Predestinatie micet be- hoort onder de waarheden van den Godsdienst, maar eene plaats moet bekleeden in het Godgeleerd Systheina , als zynde een voorwerp van befpiegelinge voor diepdenkende geleerden, en geenen invloed hebbende op den troost der ziele in leeven en in fterven; en waarvan, op zyn bests flegts hier of daar in de H. S. wordt ‘gefproken. Ook zyn de hooge befpiegelingen, in welke de voorftanders deezer. Leere zich verdiepen, en die zy ook aan de ge- meene Christenen willen opdringen , niet berekend voor fchepzelen, welker verftand zo bekrompen is. Ook kan deeze Leere van fchadelyke uitwerkzels zyn. Zyn de „ menfchen daar door gewent, óm- by de minfte herine 5 zei welke zy van hun ecuwige belangens krygen … aan Gods eeuwig befluit te denken; hoe natuurlyk is „> het, dat zy daar door van het zoeken en werken wor-’ » den afgetrokken? — - Zy ontfangen de raadgeevingen, » Zy erkennen het gewigt der beweegredenen hun voor- » geftelt: maar zo ras hun de predestinatie wederom te „ binnen koomt, is hun hart onvatbaar, om van het een » of ander iets te gevoelen.” Om dit- alles is onze Schryver van oordeel, dat de: Predestinatie uit het ge- meene wolksonderwys weggelaaten, ten minfte daarin niet voors maar agter, aan geplaatst, en zeer kort moest behandeld worden. sn, E a i A 4 In į ê p s l GEDACHTEN In de tweede Afdeeling, hebbende tot opfchrifts over den inhoud van het Ewangelie en deszelfs regte behande- ling, handelt onze Schryver, in de eerfte plaats, over de leere der Verzoeninge ; waaromtrent hy aanmerkt, dat het Leerftuk van de byzondere Voldoening tot de Godgeleerd- heid behoort, en dat de texten, welke men gemeenlyk aanvoert, dezelve niet. Naar de leerwyze van Jezus en de Apostelen, moet de, Verzoening onbepaald worden voorgefteld; als zynde het regte denkbeeld van Voldoeninge niet zo klaar als zom- migen zich verbeelden. Het denkbeeld van eene evenre- ' dige betaaling rust op ongegronde onderftellingen, en op verkeerde uitleggingen van den Bybel, en kan niet over- eengebragt worden met de algenoegzaamheid van Jezus verdienften , door de Dortfche Vaders erkend; zynde daarenboven de wyze, op welke de daadelyke gehoor: zaamheid van Christus in het plan eener geregtelyke ' Voldoeninge wordt geplaatst, niet op de H. S., maar o fysthematifche onderítellingen gegrond. Aangaande de Vol- doening meent dan onze Schryver zal men zich een al- lerredelykst denkbeeld vormen, wanneer men dezelve be- fchouwt „ als eene betooning van Gods regtveerdigheid a en ontzachlyk ongenoegen tegen de zonde, als eenc „> opluistering van Gods verdonkerde volmaaktheden, ter „> handhaaving van zyne gefchondene wetten.” Diensvol- gens, gelyk onze Schryver elders fpreekt, „ droeg Gods » Zoon niet alleen de fmerten van dit aardfche leven, ə» maar hy wierd tot eene betooning van Gods regtveer- » digheid geftelt. De zonde, door welke Gods vol- » maaktheden verdonkerd waren, wierd in zynen Perfoon » geftraft.” Dit alles moet onbepaald worden voorge- draagen, als raakende het Euangelie alle menfchen zon- der onderfcheid, omdat het anders geen voorregt kan zyn, onder het Euangelie te leeven, en de- verfmaading van.. hetzelve de verantwoording niet kan verklaaren. Over- eenkomttig hier mede beweert onze Schryver, dat de kragt van het Euangelie daarin is gelegen, dat God het heil van alle menfchen welmeenend wil, en dat de pre- diking van het Euangelie daar toe ftrekt, opdat allen, die het hooren, gelooven zouden en zalig worden; zynde het gevoelen hard, en ftrydig met Gods volmáaktheden, dat dit oogmerk zyn zoude, om de meeste menfchen daar door verantwoordelyk te ftellen. Van hier dat de pre- OVER EENIGE LEERSTUKKEN. . 9 predikwyze, welke het Euangelie tot bekommerden be- aalt, ftrydig is met die van Jezus, en, in meer dan én opzigt, als hoogstfchadelyk moet befchouwd worden. In de derde Afdeeling wordt het Leerftuk der- Regt- vaardigmaakinge behandeld, met aantooning, hoe dit ge- heele zamenttelzel niet op den Bybel, maar op onder- {tellingen en fysthematifche gronden, is gebouwd: waarom de Schryver met den voor veele volksonderwyzers, in het Genootíchap der Gereformeerden , vreemd luidenden voor- flag eindigt, om het geheele Hoofdftuk over de Regtvaar- digmaaking uit de leere van den Godsdienst weg te laa- ten. … In het famenttel, zegt hy, dat tot een leidraad » voor meer geleerde oefeningen is gefchikt, kan men » het behouden: vooral, om kennis te. verkrygen van ə de te der menfchen in vroegere tyden; van » de gefteldheid van het menfchelyk verftand , in de » dagen der hervorming: maar in het Godsdienftig onder- » Wys, dat voor het hart is, en voor ieder ` Christen » is gefchikt, moet het zelve geen plaats meer hebben.” » — Alles „ gelyk hy zich elders uitdrukt, wat tot den a» Godsdienst behoort, is voor het hart geen voorwerp » van nieuwsgierig onderzoek, of ledige verftandsbefpie- s» geling, maar waarheid, die van zelve opleid ter betrág- s» ting, welker regte bevatting natuurlyk gefchikt is, om » invloed te hebben op het hart en leven. Maar (zegt » hy) zodanig vinde ik den geheelen inhoud van. dit ə» Hoofdftuk over de Regtveerdigmaking niét.” Met alle\mogelyke bekorting hebben wy dus het door- ande beloop, nevens de bedoeling deezes Werks, voorge- raagen. Daar wy in de hoofdzaak met den Schryver in- ftemmen , kunnen wy onze goedkeuring aan Zyn íchryven niet onthouden. Met voordagt hebben wy ons berigt eenigzins breed doen uitdyen , ín de hoop dat het leezen en onderzoeken- van ’s Mans Gedachten daar door moge bevorderd worden. De leere des Euangeliums is ons dierbaar, en als eene Openbaaring van God der aannec- ming overwaardig. Maar wy befchouwen haar in zulk een ticht, zo als zy zich in de Gewyde Schriften vertoont in haare beminnelyke eenvoudigheid, ontheven van alle fyn- gefponnene , overnatuurkundige. Schoolfche fpitsvondighe- den; in welke onzes oordeels , de hoofdreden moet ge- zogt worden, om welke, vroeg en laat, en nog heden door veelen aan dit voortreffelyk gefchenk des weldaadigen. Scheppers geen beter at er toegedraagen. Van m 5 at 10 GEDACHTEN, OVER EENIGE LEERSDUKKEN, dat wy met een waar genoegen verneemen'y hoe by veele Gereformeerde Leeraars , vooral van: het aankoomende geflagt, gemaatigder begrippen worden aangenomen, en zy zich meer en meer beginnen toe te leggen, om hunne Gemeenten meer te onderhouden over kundigheden, die het hart verbeteren en vertroosten, dan welke voornaamlyk zyn ingerigt om het geheugen noodloos te bezwaaren, zomtyds ook haat, angst en vreeze, de plaats doen vers vangen van die liefde , blydfchap en vrede, welke de eigenaartige vrugten zyn van den Geest des Euangeliums, —— Tot flot moeten wy: ons, leedweezen betuigen , dat onze Schryver zich niet heeft toegelegd, om zyne Ges dachten in een bevalliger ftyl voor te draagen.” Zeer dikmaals is hy verveelend langwylig, en vervalt niet zelden in herzeggingen. | n x Redevoering ten betooge, dat jezus de Leeraar is van die Godsdienftige Verlichting , welke thans in Europa doors dringt. Uitgefproken în eene byeenkomst van vryt Chris- tft By verfcheiden Boekverkoopers. Zn gr. /8vo an het hoofd deezer leezenswaardige Redevoeringe. À ftaan de woorden van jezus: Jk ben het licht der. Weereld. Die my volgt, zal in de duisternis niet wanden len, maar zal het licht des levens hebben. Naar aanleiding. van deeze woorden, doet de Redenaar, in de eerfte plaats, den besten Leeraar jezus als den grooten Verlichter ken- nen 5 fchetzende zyne Leere, in de meest belangryke. byzonderheden, in volkomene overeenftemming met de begrippen, welke zich de waare Wysbegeerte omtrent den; redelyken, Gode en den menfchen waardigen, Godsdienst, vormt, * Vervolgens ontvouwt. hy, breedvoerig, hoe reeds, zints de vroegfte tyden, de redelyke Jeeringen en heil- zaame bedoelingen wierden er ndi door de voor- ftanders van eene, verkeerde Wysbegeerte, van eene God-. looze Staatkunde, en door baatzuchtige en onwaardige Leeraaren van den Godsdienst. Op rekening der Groo-. ten en Magtigen ftelt de Redenaar voornaamlyk de ver- bastering, van het echte Christendom. … Uit Staatkunde, „ fchryft by, werd dat verfchrikkelyk wangedrogt, de _ zoogenaamde Aeerfchende Kerk, geboren. —— Staat-, » kunde deed de Synoden en Kerkelyke NETE nE | lis lg 2 REDEVOERING., SI byeenkomen, zy zat in dezelve voor, zy decd aldaar s béfluiten : Alle ‘eeuwen zedert den tyde van Keizer >» CONSTANTINUS leveren hier van onwraakbaare bewy- „zen, en Nederland werd ‘er in zynen boezem van > overtuigd „ toen laage , heerschzugtige bedienaaren s» van den Godsdienst, ten gevalle van Maurtrs dwin- 5» Zelandy, te Dordrecht kluisters fimeedden voor het ge- » weten van den vryen Mensch.” In de laatfte plaats onderzoekt de Redenaar, wat de. Verlichting, in onze dagen, in de zaak van, den, Godsdienst, hebbe uitge- werkt; toonende, ‘hoe dezelve den weg gebaand heeft om het menfchelyk, verftand te ‘doen te rug keeren tot die begrippen, welke hy. voorheen hadt opgenoemd , als uit de beginzels door Christus gepredikt, eigenaartig voortvloeiende. De Redenaar is een man van oordeel en fmaak;. nadrùk en kragt geevende aan zyne bedenkingen zen den mannelyken ftyl, in welken hy dezelve voor- raagt. | CE Uitgeleezene Verhandelingen, over de Wysgeerte en Fraaje Letteren ; getrokken uit de Werken der Koninglyke Aka-. demie der Wetenfchappen te Berlyn, en uit het Fransch „vertaald. Vide Deel. Met Byvoegfels vermeerderd door JOH. ERED, HENNERTs hoogleraar in de Wis- kunde. Te Usrecht, by W. van IJzerworst, 1795. Zn gr. 8yo. 282 bh p3 An H? valt my thans moeijelyk,” fchry{t HENNERT in : de Voorrede, iets meer dan myn gewoonen s> arbeid te doen. {k weet niet wat my fcheelt. — Ik voel „ niet die leevendigheid van geest om iets op te ftellen 3 „ is het, (vraagt hy) wegens den aannaderenden Ouder- »» dom — of verval van kragten — verval van de beurs „== of wegens de inkwartiering?” Hier mede tragt de Hoogleeraar. HENNERT zich te verontfchuldigen, dat dit Deel niet voldoet aan den Titel, op welken Byvoegfe/s van zyn opftel beloofd:worden. Eene fchets der Wysbe- geerte van KANT, welke, volgens ’s Maus plan, dit Deel zou verrykt hebben, zou voor veelen, dier Wysbegeerte toegedaan, of die aangaande dezelve nadere inlichting ver- langen, : een aangenaam gefchenk geweest zyn. De eerfte is eene Verhandeling over de overeenkomst tus: fchen de uitgebreidheid en de duuring , gevolgd wordende van eene tweede , loopende over de Algemeenheid def Franfche Taale, en eene derde, over de Metaphyfica. ‘Thans volgen eenige Aanmerkingen over de Genoegens en verdrietlykheden van het leven , met elkander vergeleeken “zen opzichte van hun getal, hunne meenigvuldige verwis- felingen en de meenigte hunner foorten, De Vyfde is eene Verhandeling over het grondbeginzel der fchoone Kun- en; of Antwoord op de Vraag: welke is de oorzaak van het vermaak, het welk de. fchoone Kunften en byzonder de Dietkunst in ons verwekken. Met eene Proeve eener ontleeding onzer Zielvermogens wordt dit Deel beflooten. Uit de tweede Verhandeling, die een reeks van byzon= derheden en fraaije aanmerkingen bevat, in de ontleding van welke wy evenwel den Schryver niet kunnen vols gen, zullen wy, ginds en elders , iets ter proeve opza: melen. Drie Vraagen ftelt zich de Heer scHwAB, de Hoogduitfche Opfteller deezer Verhandelinge , voor: „ Welke oorzaaken „” vraagt hy, in de eerfte plaats, s hebben de Franfche Taal de Algemeene Taal van Eu- „, ropa doen worden?” Ter beantwoordinge van deeze Vraage, wyst hy, vooreerst, aan, de oorzaaken, welke aan eenige Taale Algemeenheid kunnen geeven. Deeze zyn, een aanmerkelyk gewigt in het ftaatsgeftel — - het doen van veroveringen, en het bezitten van eene meer- derheid van magt, aanzien en aangelegenheid. Eene al- gemeene taal, iutusfchen, was nict noodzaaklyk, voor dat VERHANDELINGEN. 18 de onderfcheidene Staaten van Europa met elkander Ver- bintenisfen aangingen; en deeze aangelegenheid wierdt rooter, naar maate deeze Verbintenisfen vermenigvuldig en. Een onderzoek, langs welke trappen het Politiek Syftema van het hedendaagsch Europa zyne tegen- woordige hoogte bereikt hebbe, wordt hierom cen ge- wigtig onderwerp. Den gang der Gefchiedenisfen vol- ende, ontwikkelt onze Schryver dit onderzoek, tot dat y gevorderd zy aan het tydftip, in °t welk de Franfche overmagt zich voornaamlyk kenbaar maakte. Dit tydftip ftelt hy in het begin der Zeventiende Eeuwe , wanneer de politieke magt van Frankryk meer en meer vastheid kreeg, en by aanhoudendheid grooter wierdt. … De we- » zenlyke grootheid van Italien ({chryft hy) was met » het Romeinfche Keizerryk verdweenen, en de Hervor- » ming benam Romen zelfs die gemaakte grootheid, die s» het te dier tyd nog vertoonde. Die van Spanje had s reeds haar toppunt bereikt , en was oogenfchynlyk aan » het daalen. Frankryk daarentegen begon te ryzen, en s» weldra zag men deszelfs invloed zich overal verfprei- » den. By den Westfaalfchen Vrede fchreef het aan het - s» Huis van Oostenryk , en de helft van Europa, de Wet- s ten voor. Onder de regeering van LODEWYK DEN XIV, «> was het zoo geducht, dat alle de andere Mogendheden ‘es genoodzaakt werden zich tegens het zelve te verbin- s den. Dan, na dat het over dezen had gezegepraald, ver- 2 toonde het zich by den Nymeegfchen Vrede op zynen » hoogten trap van luister en roem. | 5» Zyne taal (gaat hy voort) volgde hetzelve langs s» alle de trappen van zyne grootheid. » Dit (zegt scHwaB) is het ‘tydftip, waarop en » beftendigen roem vestigde aan de Hoven van Europa, » ìnde groote en in de befchaafde Waereld.” Onze Schryver gaat voort in zyne redengeeving van den algemeenen opgang der Franfche taale. „, Geene, » legging, fchryft hy , dan die van Frankryk, is zoo » gelukkig om haaren invloed en taal overal uit te sek 39 Cit. 14 ‘“UITGELEEZENÉ „ den. Deszelfs grenzen raaken ‘de aanmerklykfte landen ə» van dat gedeelte der aarde, dat wy bewoonen; en de » Zecën, waardoor het befpoeld wordt , openen hetzelve » den toegang tot de afgelegentte gewesten. ' » Het is het rykfte en meest bevolkte land; en, zo » men de veroverde gewesten en zangrenzende landen, » daar het Fransch word gefproken, als Franfehen wil » aanmerken, ís het, na de os duitfche en Slavonifche, » de talrykfte Natie van geheel Europa.” In den eigen aart der Franfche taale zoekt vervolgens SCHWAB Eene reden van haaren algemeenen opgang. … De ə» Franfche taal levert uit haaren ‘aart zelfs eene reden „> op om zich bemind en boven de anderen gezocht te » maaken. Haare wezenlyke natuur is de grootfte regel- „ maatigheid , waar door zy gemaklyk kan worden ver~ » ftaan. Wanneer wy ons op eene vreemde taal toeleg- s» gen » trekken de ftukken van welfpreekendheid en sý Sienheanse het eerst onze aandacht. an hier veroor- ss zaaken het Spaansch en Italiaansch zeer veele moci- ə» lykheden door hunne maar weinig natuurlyke famen- » tellingen en ftoutheid van omzettingen: de Italiaan- a {che Poëfie vooral door vryheden van allerlei foort, die „ dezelve byna tot eene byzondere , tot eene nieuwe, „ taal maaken. By de Franfchen daarentegen vind mem weinig. onderfcheid tusfchen de Poëfie en het Proza: s ZO men PASCAL verftaat, zal men ook de Oden var » ROUSSEAU kunnen begrypen. Hunne Dichters bedic- ə» nen zich maar zeer fchaars van omzettingen, en het: ə» gebruik derzelve ís ,.naar maate de taal volkomener > is geworden, binnen zeer enge paalen beflooten ge- y weest.” Breedvoerig weidt ‘vervolgens ‘onze Schryver uit in den lof der verfyninge, befchaafdheid , bevalligheid, en al wat verder eene taal, of de Werken, in dezelve gefchreeven, kan veraangenaamen, ter oplosfinge van het meergemelde verfchynzel. Doch ons beftek gedoogt niet, hem in dit alles te volgen. | | Om welke reden de Franfche verdiene de Algemeene taal te wezen ?is eene tweede Vraag, door SCHWAB geop- perd, en met het eenvoudig door de hoedanigheden: .» zelve, die haar tot het verkrygen van dezen voorrang » hebben geholpen „” beantwoord. „, Men hoort zom- s tyds zeggen (is zyn woord.) dat wy deze taal hebben » aangenoomen, even als men de Modes der Franfchen 3 aan- VERHANDELINGEN. ` Het hoofdzaakelyk Befluit, welk onze Schryver, uit alle zyne redeneeringen, afleidt, koomt hier op neder: Het a is buiten alle waarfchynlykheid , dat de Hoogduitfche » of eenige andere taal de plaats der Franfche, in haare hoedanigheid van de Algemeene te zyn, zal vertreden. w Dit zou zulke vreemde en met den tegenwoordigen | 33 tOC- t6 UITGELEEZENE VERHANDELINGEN, » toeftand der zaaken ftrydige omwentelingen vooronder-. » ftellen, dat, alhoewel deze niet volftrekt onmooglyk zyn. » er echter niet een eenige wettige beweegreden om dit a te vermoeden voorhanden is.” , Met genoegen lazen wy de Verhandeling van MERIAN, over de Metaphyfica, Gaarne wilden wy die ontleeden. Het vooruitzigt van te groote uitvoerigheid doet ons onzen: lust beteugelen; onze Leezers, met belofte van loon voor hunne moeite, na deeze en de overige Verhandelingen: wyzende, | Huishoudkundige Stukken. Behelzende eene Verzameling van allerhande Waarneemingen, Raadgeevingen, Ont- dekkingen, Uitvindingen van Werktuigen en Gereedfchap- pen, betreklyk tot verfchillende Konfen en Weten- fchappen. Te Rotterdam, by C. van den Dries, 1796. In rA 8yo. 70 bl, a le D: Stukken, welke in dit klein Boekdeeltje voorko- men, zyn vooral tot den Land- en Veebouw be- ’ treklyk. ——_ Dezelve zyn meestal uit verfchillende Franfche Tydíchriften overgenomen en vertaald, en het uitgeeven van zodanig cene Verzameling zou daadelyk. van veel nuttigheid kunnen zyn, en verdere aanmoedi- ging verdienen, indien men met de vereischte kieschheid, by het uitzoeken der Waarneemingen, te werk ging. — Dat de Verzamelaar dezer Stukken dit altoos in het oog. zou hebben gehouden, kunnen wy niet getuigen, vermits. ‘er verfchillende onbeduidende, of min belangryke en zelfs onwaarfchynlyke , berichten in voorkomen , die liever be- hoorden agterwege te zyn gelaaten, — Een Verhaal we~ gens de wyze, waarop de Indiaanen de Slangen tam maaken, en op het geluid der Speeltuigen zelfs doen danfen, is zeer kwalyk onder deze Huishoudkundige Stukken ge- plaatst. —- De geneeskundige Verhaalen en Waarneemin- gen zyn van geen beter ftempel , dan die wel eens achter e Almanakken , of in Koksboeken, gevonden worden, en fomtyds de duidlykfte kenmerken van lompheid en leugen draagen: zo als b. v. een zeer omflagtig geval, van eem Meisje, °t welk van een dertien -jaarige verlamming aan de dyen en beenen, in den korten tyd van zeven dagen, genezen werd, door het wryven met een {meerzel van Ole HUISHOUDKUNDIGE STUKKEN: 17 ongezouten boter en wyne of brandewyn; en meer andere van dien aart. NE a ‚ Dat evenwel niet alles, wat in deze Verzameling voor ; komt, even onbeduidend of verwerplyk zy, kan uit het volgend Stuk , wegens de bewaaring van het Graan, dië in Poolen gebruiklyk is, overgenomen uit een gefchreeven meta genoegzaam blyken.. , 0 a, „ Het Poolfche Ryk is de Koornfchuur van het Noor- den; en er een van de vruchtbaarfte van Europa, voornaamlyk in Graanen, en deszelfs bewooners zyn ter vens Landbouwers en Krygslieden, Hoewel het ’er ver af zy, dat.zy den Landbouw zo wel zouden verffaan als de Duitfchers en Engelfchen, hebben zy echter deeze en geene gebruiken, welken een nieuwsgierig Reiziger niet moet veronachtzaamen ,, en waarvan de eenvoudig- heid de grootfte deugd is. Van dien aart is de wys, op welke zy hunne Graanen bewaaren, dat is te zeggen die geenen, welken zy voor zich he) houden; en ten deezen: opzichte maaken zy onderfcheid tusfchen Vrede en Oorlogstyd., Ees bet et A et ee fen : s» Wanneer het Vrede is, maaken zj eené foort van ongedraaide koorden, of touwen van 00, waarvan. zy tonnen maaken, in welken zy hun Graan doen, Die touwen, die omtrent twee duimen middellyn hebben, worden op deeze wyze vervaardigd. Men, neemt een handvol ftroo, van het langfte en droogfte dat ’er te vinden is; en wind ’er een touwtje zodanig om, dat hèt ftroo deszelfs buigzaamheid niet verlieze. Naar nfàate zulk een koord eene zekere lengte verkrygt, maakt mėn ter gebruik van. \ maakt zynde,-vult men dezelveri met Graan, het welk, by droog weder, wel gewand is; men bedekt het met ech ph A ftroo, en legt ’er het dekzel op, het welk men aan de boorden van den ton vastnaait. » | » In die tonnen, leert de ondervinding,-dat het Graan goed blyft,’ mits dezelven tegen den regen en de nattig- heid beveiligd zyn.’ De verflindende bloedlooze diertjes ‘vreezen den reuk van het ftroo, en zullen bezwaarlyk ten aantasten, het welk ín zulke tonnen bewaard wordt. Pie- | 5 Men gebruikt nog bovendien de voorzorg, om die tonnen van tyd tot tyd om te rollen, ten einde daar, door het Graan te verplaätzen , waatdoor men omtrent het zelfde uitwerkzel ft als dat van het verfchieten met een fchop; en, wanneer men vermoed- dat een ton vochtig geworden ís, giet men het Graan over in een anderen , ens ‘daar de Schuureh in dat Land alte- maal van hout, en doorgaans niet zeer digt, zyn, bedekt mende tonnen nog met rs 3» Dit is het middel, waarvan dit Volk zích bedient, in’ plaatfe van die ftooven en andere nieuwe uitvindin- gen» waarvan de kostbaarheid het- gebruik niet aan ie- ereen. vergunt, em die ook in Poolen niet uitvoerlyk zyn zouden. De boeren befteêden de winterdagen tot het maaken van die tonnen, die lang duuren, en niet veel van onderhoud kosten. | sa In Oorlogstyden,- wanneer ’er weinige ` Steden. zyn waar de ‘arme Landman zyne Graanen veiliglyk bergen kan, maakt hy een kuil'in het bosch, belegt denzelven met ftroo, giet er zyn Graan in, legt ’er wederom ftroo, en vervolgens aarde, boven op. Door de voch- tigheid komt ’er eene foort: van korst rondom deezen raanhoop ; maar het binnenfte blyft gaaf. By geval ‘heeft men zulke voorraad van Schuuren ontdekt, die ‘er jaaren lang gelegen hadden, zonder dat het Koorn eenigzins bedorven ware, behalven dat gedeelte, welk het naaste by den grond lag.” i D Na- Je F. ZÖLLNER EN J. S: LANGE, BESCHOUW. 19 Natuur- en Zedekundige Befchouwing der Aarde en van kaare Bewooneren. volgd naar het Hoogduitsch ven J- F. ZÖLLNER €2 J. S. LANGE. Vilde Deel. Te Cain- ‚Pen, by J. A. de Chalmot, en te Amfierdam, by M. de ruyn. Ja gr. 8yo. 339 bl. H“ ontvangen van het laatfte of het XIde Deel dec- zes Werks, het Registerftuk, herinnert ons kravt- daadig aan onze agterlykheid in de Berigtgeevingen van "t zelve, waar over wy reeds verfchooning verzogt heb ben by. de Recenfie van het Vde Deel ; ook beyverden wy ons om welhaast het'VlIde te doen kennen CD), en zetten ons thans tot Berigtgeeving van het Vilde. Beriot- geeving, fchryf ik; want het geen wy te zeggen heb- en is meer Van dien aart dan eene Beoordeling; deeze heeft dit Werk, van den aanvange af tot nu toe, geftadig gunftig mogen wegdraagen, en is dit Deel wederom daattoe ten vollen geregtigd. | %t Zelve, op dat-wy den Inhoud vermelden. bevat vier Afdeelingen, in het Werk het XVIII tot het XXI Hoofd- ftuk ingeflooten. Het eerfte deezer Hoofdftukken betreft hct GEHEUGEN, en ftaat ftil op deeze vier Byzonderhe- den: Algemeene bedenkingen wegens het Geheugen, en over de Zitplaats van °t zelve Wetten van het Geheu- gen -r Regelen tot verbetering en verflerking van het Geheugen — En de vplosfing der Vraage, kan cen goed Geheugen met een groot Verftand gepaard. gaan ? Het tweede behandelt de VERBEELDINGSKRAGT — fchetst de Eigenfchappen en Werkingen der Verbeeldingskract — geeft de Wetten der Verbeeldingskragt op ‘ handel over Aet Vernuft de Luim — het Dichterlyk Ver- mogen — de Geestdrift (Enthufiasmus) en Dweepery de nuttigheid der Aita ded > — ingebeeld Ge- megen en Misnoegen roomen, Voorgevoel, Zwaar- meidighcid en Krankzinnigheid, — Het derde voert ten ten Öpfchrite het Verftand, en het vierde de Befem- ming der Menfchen tot Gezelligheid, Alle deeze zeer weetenswaardige en hoogstnutte onder- were (*) Zie onze dig. Kaderi, Letteroef. voor 1795 , bl. 153 en 330e Et 25 = Jf. F. ZOLLNER EN Jc Se LANGE” werpen behandelen de- Schryvers op den hun gewoo- nen trant; en heeft de Nederduitfche Vertaaler, gelyk voorheen, hier en daar ‘er eene’ dantekening aan toege: voegd, en foms vry breêde ontleend uit het ooper baar Werk, de Wysgeerige en Zedekundige Verhandelingen Van J. BEATTIE; een Schryver, wiens opgeklaarde denk- beelden over diepzinnige onderwerpen veelal een. klaaren dag verfpreiden. —— Gepast dunkt het ons, onze Leezers te onderrigten van iets, ’t geen de Schryvers in den aan- vang húnne Leezers onder ’t oog brengen, als zeër ge- {chikt om hun te verwittigen wat zy hier al; wat zy niet te wagten hebben. „y Naa deeze eens vooral gedaane verklaaring, zouden: geoefende Wysgeeren my onrecht aandoen, wanneer zy my met gebrek van diepzinnige geleerdheid, en: van Sn ~ pi e- BESCHOUWING DER AARDE, ` ar fedigheid ten aanziene van deeze Verhandelingen, voor het hoofd wilden werpen. Het is toch geenzins myn oogmerk om alles wat daar toe betrekkin heeft naauw- keurig uit te pluizen; dewyl de Geleerde myn Onder- wys niet behoeft, zoo zouden alle diepzinnige redeneerin- gen hier ter plaatze overtollig weezer , en tegen het my phi e oogmerk aandruistchen, —— Ik zal derhal- wen by de behandeling van myn onderwerp alles ver; myden, wat enkel dient om ydele nieuwsgierigheid te voldoen , en my heofdzaaklyk tot dat geene bepaalen, *t welk gefchikt is om vermaak en leerzaame onderrig- ting op te leveren. Myn wensch zal derhalven geheel èn al vervuld worden, wanneer ik flechts min geoefende Leezers op eene nuttige wyze onderrigten kan, als voor welken dit geheele Werk eigentlyk geithreeven is.” Dat de Schryvers hièria hun woord geftand doen, zouden wy met voorbeeld by voorbeeld kunnen bewy- zen. ` Dan hebbe men deeze betuiging niet in dien zin op te vatten, als of men hier niets, dan algemeen be- kende zäaken, op eene gewoone wyze behandeld, aantreft 5 dit verfchilt hemelsbreedte, en zou ons even ligt val- len met een aantal bewyzen te ftaaven, Hoe veele Volksdwaalingen en Vooroordeelen vindt men hier be- ftreeden ! Hoe veele Wanbegrippen van groote en ver- maardè Mannen met kragt tegengegaan ! Wy kunnen Ons tot geene optelling van dit ftaavende ftukken inlaa- ten. Wy verkiezen liever, om ietsuit dit Deel te ont- leenen, alles af. te fchryven wat wy van de Luim ver- meld vinden, als eene der kortfte Afdeelingen , en een ftuk niet zelden verkeerd begreepen. s» Door Zwim verftaat men de eigenaartige manier, op welke een mensch getroffen wordt van zaâken en om- ftandigheden , voor zo verre iets ongemeens daar mede vergezeld gaat, De meeste menfchen ondervinden me- nigerlei afwisfelingen in derzelver gemoedsgefteldheid 5 naardemaal hunne ftemming van ziel telkens, ingevolge van dien toeftand, verandert, waar in zy hun zelven op dat oogenblik bevinden; en wy drukken ons ten hunnen opzichte aldus uit, dat zy zich in eene goede. of in eene kwaade Luim bevinden. De grond hier voor ligt ten deele in het gebrek aan een vast karakter; het zy dat het deezen menfchen, over ’t algemeen, ontbreekt aan vaste grondftellingen, of: n de -vaardigheid-em zich = | 3 á aa J. F, ZÖLLNER EN Je S LANGE dezelve te houden; en ook gedeeltlyk in de byzondere gefteldheid hunner verbeelding (*). ; u oL , a Wy kunnen byna nooit, of ten. minften maar voor eenen korten tyd, de eene of andere gewaarwòrding of gedachte hebben, zonder dat zekere ten minften duistere voorftellingen der verbeelding zich daar mede vermengên. Deeze voorftellingen brengen te weeg, dat eene zelfde cwaarwording, of eene zelfde gedachte, nu eens deezes le wederom eene andere, indruk op ons gemoed maakt. - Heeft iemand eenig verdriet gehad , en hy- bezit geen machts genoeg over zichzelven , dan. neemt het denkbeeld van het onaangenaame, °t welk hem is aangedaan , -dẹ overhand, en beftuurt alle zme daaden , „zoo lang dat denkbeeld by hem huisvest. Een fcherts van zyn.vriends die hy, op. andere tyden, met een vrolyke fcherts zou beantwoord hebben , zal thans niet alleen geen vrolyken indruk op hem maaken, maar hem zelfs beledigen kun- nen; aangezien, onder alle mogelyke uitleggingen van zoo- -danigen fcherts, voorzeker die, welke met zyn tegen- ‘woordige Luim meest overeenkomftig is, eerst van allen -by hem opkomen, en zyne verbeelding op de leevendigfte “wyze treften zal. f - | … Wie zich daar tegen in eene -vrolyke Luim bevindt, -zal zich niet ligt beledigd achten: Al is het ook dat hem jn die gefteldheid iets onaangenaams bejegent, brengt nog- -thans zyne verbeelding hem terftond wat lustigs voor den -geests en, gefchiedt zulks niet, dan. zal zy ten minften, -door veelerhande vrolyke beelden , dien „onaangenaamen Ean aren Ear A b 1n- e (*) Het fchynt my toe, dat de Luim eigentlyk haaren oor- fprong neemt uit de verfchillende Temperamenten, en daar uit voortkomende Gemoeds-neigingeu. Eenige Meníchen blyven genoegzaam altoos in een zelfde Luim, en’ men heeft veele moeite hen daar uit te brengen; andere daarentegen veranderen zeer dikwils hunne Luim, waar toe de minfte onpasfelykheid , gemoedsbeweeging of toevâllige omftandigheid, aanleiding geeft, ‘en dit gefchied zelfs by fommigen niet zelden zonder fchyu- baare oirzaak, ’t welk genoegzaam aanwyst, dst ook de Ver- beelding tot de Luim medewerken kan, en, in de daad, me- dewerkt. « Haar uitwerkzel is eene byzondere Wwyze van “jets ve zeggen, of iets te doen, welke aan iemand byzonder (eigen is, en waar door ‘zyne gefprekken , daaden, enz. zich Te die van; alle andere. menfchen zichtbaar ouderfcheiden. cite BESCHOUWING DER AARDE. `: 23 indruk verzwakken, en ‘meer. of min uitwisfchen, welke. voor eene korte poos: by hem was -opgekomen.…Ik heb een man gekend , die deeze vrolyke Luim: by uitneemen- heid bezat ; en by alle omftandigheden “iets ontmoette, waar mede:hy zich vermaaken kon. Eens had men hem zyne geldbeurs uit den zak gehaald, welks. versies voor deezen man geenzins van: weinig aanbeláng was. Maar toen hy zulks gewaar.wierd riep. hy enkel uit: Nw. ís de duivel los! daar heeftsiemand myn zak [choon geveerd! en nu hield zyne verbeêlding.zich ook mêt langer bezig met ‘het denkbeeld van °t verlooren geld ,: maar bv telde zichzelven voor, welke grappige vertooning het zou ge- geeven” hebben, indien hy de hand des diefs in zynen. zak betrapt hadt, hoe verlegen de zakkeroller als dan zow geweest zyn, hoe: deeze wonderlyk zou opgekeeken, en zich werontfchuldigd hebben, dat het enkel eene vergis- fing was geweest. . Dit alles ftelde hy zich zoo leevendig voor ‚: en. maakte ‘er zulk eene kluchtige befchryving van, dat men zich niet anders kon verbeelden , of hy veinsde alleentyk als „ware zyne beurs geftoolen, ‘ten, einde zyne Vrienden met deeze koddige invallen te ver- maaken. ' 4 | a» “Er zyn menfchen,.op welken alles „ wat hun over- komt, eenen ongewoonen indruk maakt; by welken ale derzelver. denkbeelden eene eigenaartige richting neemen, en die zich aangewend hebben, om °t geen inwendig by hun omgaat op éene aan hun byzonder. eigene manjer aan den dag te leggen. Dit zyn de zodanigen aan welken men by uititeekenheid Luim toefchryft. Wie denkt hier niet aan den bekenden STERNE, die. onder den naam vam YORIK heeft gefchreeven 2 Zyne.teevendige verbeelding fchilderde ‘hem , byvelke gelegenheid, de waereld, niet zoo- danig als hy. dezelve zag, maar zoo als hy haar begeerde te zien. ‘Zy ftelde demeest verwyderde voorwerpen naast elkander, liet hem ‘het contrast tusfchen ‘dezelve:als met een enkelen opflag van het oog waarneemen, én vertoon- de hem daar tegen ook gelykvormigheden , ‘waar àlles verfcheidenheid fcheen te weezen. Het is volftrekt on- mogelyk zich in zodanige Luim te brengen, indien men haar van de natuur niet heeft verkreegen:’ by gevolg. is het ook niet abe, zodanig Schryver na te bootzen. In een brein gelyk dat van vorik zyn alle beelden, die zich diepst in zyne verbeelding indrukken, alle grondftel- lingen, die aan hem i worden, alle We $ ie 24 J. F. ZÖLLNER EN J. S$. LANGE, BESCHOUW. die hy in zyne manier van uitdrukken neemt, naauwkeurig voor elkander gepast ; naardien zy alle, als ongezogt, van zelve by hem opkomen, en het: eigenaartige, waar door zy zich'‘kenbáar maaken, uit maart ééne bran voortvloeit. Hy behoeft, ondér verfcheide waarneemingen, die hy maakt, èn onder werfcheide géwaarwordingen, welke hy. heeft, nimmer x zoodanigen uit te zoeken , die voor zyne gemoedsgefteldheid pasfen ; maar alles zet zich in zyn brein van zelve ter-plaatze waar het behoort. Hy zoekt eene gedachte niet daar door fnaaks en lâchver- wekkende te maaken, dat hy haar met zekere denkbeel- dern verbindt; maar deeze gedachte verkrygt van zelve die eigenfchap, doordien zy met geene mogelykheid ‚in eene andere rei van denkbeelden past. Hiérom is aok deeze oirfpronglyke Luim overal en ten allen tyde aan zichzelve gelyk ; en een Autheur, aan wien zy natuurlyk igen is, kam, op alles wat hy fchryft, zyn eigenaartig ftempel ‘drukken. Hét eenige, waar voor hy zich in. acht te neemen heeft, is, de pen. nimmer op te vatten, wan- neer’ hy, door eenigerhande toeval, op eenen anderen dan zyn natuurlykeń toon geftemd is. Gee OR. 