VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
En hier in wordt hy, gelyk hy aentmerkt, door vele geleerde Mannen gerechtvaerdigd; waer onder hy zich wel voornaenie lyk op Calvinus (*) beroept. Begeert men dit gevoelen van den Hoogleeraer Campbell, zyn groote doelwit , en tevens den aert zyner redeneerwyze in ’t behandelen van dit ondere werp, nog duidlyker voorgefteld te zien, men fla dan °t oog op de volgende ontvouwing hier van „als hy zich indezervoege uitdrukte š s t Is voor den mensch met de daed mogelyk , °t beftaen van God te begrypen, wanneer hem deeze waerheid wordt voorgefteld. — °t Is voor hem mogelyk, wanneer men hem nopens ’t beftaen van God onderricht, en behoorlyk onder- weezen heeft , omtrent de natuur en de gefteldheid der hee melfche lichaemen , en de dingen hier beneden op aerde , vole’ dingende bewyzen op te maeken, ten betooge van ’t beftaen en de volmaektheeden eens oneindigen Opperweezen. De on- loochenbaere ondervinding dult niet, dat wy hier aen een oogenblik twyffelen zullen. Maer indien ° nu uyt tr aenneemelyke waerfchynlykheden , raekende de menfchelyke natuur, welke op de tegenwoordige gefteldheid van zaeken gegrond zyn , en door de ondervinding geftaevd worden , bly- ken zal, dat de mensch, die van de Openbaering verftooken is, niets minder dan bequaem zy, om door zyne eigene vere mogens °t beftaen en de volmaektheeden van God en andere noodzaeklyke Leerftukken van den Natuurlyken Godsdienst te ontdekken; =— Indien in ’t vervolg uyt de ondervinding zal blyken , dat-de mensch, wanneer hy aen zich zelven was overgelaeten , God nooyt gekent heeft; — dat alle de Wys- geeren , die ‘er zich met allen vlyt op toegelegt hebben, om de eerfte oorzaek en bouwmeester van °t Geheelal, en der byzondere weezens naer te fpooren , deeze anni nooyt gedaen hebben; — en dat die weinige Wysgeeren der oud» heid , (*) Zie zyne Verklaring van Rom. I. 20. 1 Cor, L 21. tg 486 Ae CAMPBELL \ heid , die door -onderrichtirg tot ’t begrip van °t beftaen eeneì oneindigen Opperweezen gebracht zyn, nooyt bequaem wa- ren, om eenige. redelyke gronden van hun geloof op te gees ven; indien ’t vervolgens blyken zal, zeg ik, dat alle deeze ftellingen , door de ondervinding bewaerheid worden, dan is myne vraeg : mag men bier uyt befluyten dat °t voor den mensch, wanneer > aen zich zelven gelaeten en van alle Open» baering verftooken is, onmoogelyk zy ‚om tot de kennis van $ beftaen en de volmaektbeeden egnes oneindizen Opperweezen te eracken? —— De Leezer onderrichte my , hoe ik een ger Benet zal noemen , welke van °t begin der waereld, gedu rende zo veele eeuwen, nergens op den ganfchen aerdbodem heeft plaets gehad, en ook meer dan waerfchynlyk aen ’t eine de der waereld nooyt zal plaets hebben. ’t Moet eene zeld- zaame en bloote mogelykheid weezen , welke nooyt noch er- ‚gens ter waereld in de daed heeft plaets gehad, niet tegen- taende de menfchen alle hunne vermogens hebber aengewend op die wys , dat zy daedelyk plaets moest hebben. Mag jemand °t niet met reden vryelyk als zyn gevoelen opgeeven s de gebeurtenis is onmoogelyk (zonder evenwel °t woord one moogelyk in den fterkften nadruk te neemen, voor eene een- vouwdige en volftrekte onmogelykheid , )in den gewoonen loop der zaeken , dat is, als. de menfchen aen zich zelven gelaeten, en. van alle vi ida beroofd zynde , hunne redelyke vermoe gens gebruyken? — Magik, dit gevoelen beweezen heb- bende, niet hoopen ’t geluk te zullen hebben, van zommigen myner medemenfchen tot een recht begrip van zaeken te brengen, en hen te verplichten, om den verfchuldigden eere bied te bewyzen den de bovennatuurlyke Openbaering ? Om zich edelmoedig voor de bovennatuurlyke Openbaering te ver= klaeren, wanneer zy, dit onderzoek geleezen hebbende , by de uitkoomst bevinden , dat de Wysgeeren , zo wel als de Boeren , onbequaem zyn, om, door °t gebruyk van hunne redelyke vermogens , (niet de onfterfelykheid der Ziele , welke de fchranderfte Wysgeer mogelyk nog niet bewyzen kan, maer °t beftaen uit te vinden van een weezen, dat hy ze befluyt de eenige en waerachtige God te zyn”. Wy hebben deze verklaring van des Hoogleeraers denke wyze wat breeder opgegeeven , om dat ’s Mans gevoelen , in den eerften oplag „velen ligtlyk wat vreemd zou kunnen voor komen; wat nu verder de uitvoering zelve betreft, hier om- trent zullen wy flegts kortlyk den hoofdzaeklyken inhoud melden , om dit Artykel niet te breedvoerig te doen worden; Te ke zén NOODZAEKLYKHEID- DER OPENBAERING, 487 een volgend Stuk zal ons wel gelegenheid geven , tot een by- zonderder gewag van ’t aenmerkelykfte. De Hoogleeraer vangt aen met ene beknopte ontvouwing van ’t gewigt van °t onderwerp , dat hy ftaet te behandelen, als pede van de byzondere ftukken, welken hier onderzogt worden: en ter nafpooringe daar van pryst hy ten ernftigfte aen een onderzoek, in °t welke men niet zo Zeer acht geeft, op befpiegelingen, als wel op daedlyke blyken en de algemee ne ondervinding; daer °t hier voornaemlyk op aen komt. De vraeg toch in dezen is niet zo zeer, werwaerds ons de bee Spiegeling zou leiden, als wel waer toe ons de ondervinding leid 3 deze toont ons door daden wat de menschlyke natuur wezenlyk verricht heeft 3 en. leert ons. ten duidelykfte wat men van de menfchen mag verwachten, —= Wyders deelt de Autheur zyne denkbeelden mede wegens den aert en de voortreflykheid van den Natuurlyken Godsdienst, zo ter op- helderinge van het bedoelde onderwerp, als om te toonen , dat hy niet behoort onder dezulken, die de Openbaring uitermate verheffen , ten koste. van den Natuurlyken Godsdienst. En verder bevlytigt hy zich om den ftaat des gefchils, tusíchen de Voorftanders en Verwerpers der Openbaringe, wel bye zonder ten opzichte van de uitgeftrektheid der menschlyke vermogens, in ’t ftuk van Godsdienst, ten klaerfte open te leggen. KN. deze voorafgaende aenmerkingen treed de Hoogleeraer ter zake, en bepaelt zich.» voor eerst, tot het onderzoek , of de mensch bekwaem zy, om de onfterflykbeid der ziele uit te winden. Ene oplettende nafpooring van ’s menfchen vermoe gens en deszelfs werkzaemheid, doet hem denken, dat de menfchen, wanneer zy ten eenemael aen zichzelven overge- laten zyn, en niets anders daft hunne eigen denkbeelden en bevattingen kunnen volgen , al te famen onkundig zyn van de natuur der‘zuivere geesten, en van derzelver afgefcheiden bee ftaen en onfterfelykheid. Dit denkbeeld verfterkt hy door de ondervinding, uit de befchouwing der onvoldoende bewyzen van Socrates en Plato , en de overweging der gevoelens van alle de oude Wysgeren , die, zo vóór als na den tyd van Socrates, de onfterflykheid der Ziele beweerd hebben. En deze ondervinding leid hem tot het befluit, dat het vry al. gemeen aengenomen gevoelen van de onfterflykheid der Zier le, ook door die Wysgeren omhelsd, zyn oorfprong vere _ fchuldigd is, niet aen de navorfchingen en redeneringen der menfchen zelven 5 maer aen ene dovennatwurlyke Openbae ring e. Op 483 A. CAMPBELL NOODZAEKLYKHEID DRR OPENBAERING, Op het afhandelen van dit gedeelte, gaet hy over tot het tweede {tuk , om op ene dergelyke. manier te onderzoeken , ef de mensch bekwaem zy, om °t befaen , de natuur en de vol- maektbeden van God uit te vinden. Hier in houd zich de Hoogleeraer aen dezelfde handelwyze ; hy fpoort °s menfchen vermogens en deszelfs werkzaemheden na, en raedpleegt de. ondervinding. Het flot hier van is, dat hy betuige. ‚‚ Ik moer openlyk belyden, te gelooven, dat de nrensch, geheel en al aen zich zelven gelaeten, geene bovennatuurhke Openbaering hebbende , de hemelfche lichaemen niet alleen als levendige weezens befchouwen , maer ook zyne gedachten , Zye ne hoopen vrees , tot deeze verheevene weezens bepaelen zal, 5 van welke hy uit de ondervinding- oordeelt, dat hy d Iyk zy; en dat hy geen denkbeeld, geen vermoeden hebber zal van ’t beftaen eenes onzichtbaeren weezen, dat oneindi ter en heerlyker is, dat alleen overaltegesmwoerdig isy enal te pryzen in de eeuwigheid.” Ter nadere onderzoekinge van de wettigheid van dit be- fluit, felt de Hoogleeraer zich voor, vervolgens, met alle mogelyke oprechtheid en eeriykheid, de gevoelens dier oude Wysgeren, die hem °t meest in de Heideníche Waereld fchy- nen uitgemunt te hebben , op te geven; en hy twyfelt niet, of men zal in hunne gevoelens omtrent de eerffe oorzaek , en den oorfprong der dingen, ene zeer goede proef hebben, van de ongenoegzaemheid der menschlyke vermogens, om , zon- der enig onderwys, °t beftaen van de Godheid uit te vin- den. —= Met de afgifte van het tweede Stukje van dit Werk hoopen wy hier van een nader verflag mede te deelen, Bybels Zakelyk Woordenboek. Opgefteld door J. G. STARINGE, Bedienaar des H. Euangeliums te Gouderak. Zesde Deele Eerfte Stuk. Te Amfterdam by de Wed, G. de Groot en «Zoon 1773. In groot quarto 700 bladze l Oee met het geen wy reeds meermaels van dit Werk gezegd hebben, heeft men in dit gedeelte we- derom een aental van ophelderingen veler byzonderheden , die in de Heilige Bladeren voorkomen, De Eerwaerde Svaringh bevlytigt zich fteeds om het aenmerklykfte, uit ene menigte van uitlegkundige Schryveren, by een te verzamelen, en * zelve op ene oordeelkundige wyze voor te dragen y dat den Liefhebberen van Bybeloefening, en vooral dezulken, wier EE om Je G. STARINGH BYBELS WOORDENBOEK, 439. omftandigheden hen tot een bekrompen Boekenfchat bepalen „ dikwils te ftade kan komen. Men vind hier by een gebragt, x geen in veler Schriften verfpreid is; en de Nederduitfche- Lezer ontmoet ’er daer en boven verfcheiden merkwaerdig- heden in, die niet dan in vreemde talen gemeen gemaekt wa- ten. Hier by komen des Autheurs eigen bedenkingen, en de aenmerkingen , die fommigen zyner Vrienden hem goed- punftig medegedeeld hebben; dat voor vele Lezers gevallig kan zyn. lyke inftelling, en naer de Joodíche regels, maar. één Hooe gepriester kon zyn. e Eerwaerde Staringh ftelt deswegens de gevoelens van Lardner en Seldenus als de hem aenmerkelykften voor. — Volgens Lardner, was Kajapbas de wezenlyke Hoogepries- ter, toen ter tyd de voornaemfte in gezag en waerdigheid 3 maer Annas was gelyktydig met enig gezag bekleed, zynde de tweede voorname Perfoon in die Regering , en mogelyk wel het Hoofd van °t Sanhedrin, dat hem echter bedenklyk voorkomt. Uit dien hoofde konden |zy , zegt hy, daer Xa- japbas nu eigenlyk Hoogepriester was, en Annas dat Ampt voorheen bediend had , zeer eigenlyk gezegd worden, in dee zen tyd Hoogepriester geweest te zyn; en Ásnas kon , fchoon hy in een lager rang gefteld ware , wel eerst genoemd wors den; voor zo veel hy de Schoonvader van Kuajapbas, en van * Hoogpriesterampt afgegaen ware, — Dan Seldenus gist « dat Annas en Kajapbas hiet niet genoemd worden, uit hoof- de van enige beilige bediening; maer als twee Perfoonen „ welken toen, onder de Romeinen, in *t beftier van den Joode fchen Burgerítaet, het hoogfte gezach hadden; Annas toen Hoofd , en Kajapbas de Vader van het Sanhedrin was; en dat Annas daerom eerst genoemd word, als die in °t Burgerlyke in hooger bediening was. — Het gevoelen van Seldenus komt ook Staringb het aenneemlykst voor;en hy tekent aen, dat Wbitby , in zyne Aenmerkingen over deze plaets, insge= lyks daer henen wil; als mede Saubertus , in zyn Boek, de Sacerdotio &c. Deze laetstgenoemde naemlyk;, iets gezegd hebbende van die twee zo voorname Ámptenaren , en daerby aengemerkt hebbende, dat die genoemd werden de Overflen des Volks, en ook fomtyds épxispis, de Overpriesters, zegt verder: men moet begrypen, dat Lunas geweest is de Forss UJ. DEEL. H. LETT. NO. LL Ii van ‘ i 490 Je G. STARINGH van den grooten Raed, en Kajapbas de Vader, Voorts meld Staringb ons nog, dat de Eerwaerde Simons, rustend Predi- kant te Stolwyk, mede in het zelfde begrip is, doch het uit ardere gronden afleid. °’s Mans gedachten deswegens, onzen Schryver vriendlyk medegedeeld , worden ons hier indezer. voege voorgedragen. ‚> Zyn Eerw. leidt met veele anderen de inftelling van den ten Raed van Koning Fo/apbat, 2 Chron. XIX. 8—11, volgens welke inftelling ‘er twee Prefidenten of Voorzitters waren: Azaria de Hoofdpriester was het in alle zaake des HEEREN, en Zebadja de zoon Ismaels, de Vorst van bet buis ‚ in alle zaake des Konings. Dus dan de eene in het Kerkelyke, en de andere in het Politike. Voorts meent zyn Eerw. in de Schriften van Æzra en Nebemia {preekwy- zen te vinden , die hem doen vermoeden , dat de groote Raad zelfs in Babel zyne gedaante heeft behouden, fchoon veel minder in gezag en beftuur dan voorheen; als mede, dat die, terftond na de wederkeering uit Babel, in zyn voorig gezag herfteld is, waar toe hy betreklyk maakt Ezra X. 14, | met de Nederl, Kantteekening , en Neb. VIIL, 14. IX. 38. XI. 1, in alle welke plaatfen gefprooken wordt van bunne Vorften, de Vorften der gantftbe Gemeente, de Overften des Volks , die té Jeruzalem woonden, Heeft men nu den Groo» ten Raad in zyn voorig gezag herfteld, zo heeft men ook, volgens de inftelling van Koning Fofaphat , twee Prefsdenten moeten aanftellen ; over het Kerkelyke zal men zeekerlyk den Hoogepriester Fofua gefteld hebben; en heeft men over het’ Politike moeten ftellen eenen Vorst uit het huis Davids, zo zal Zerubbabel daar toe de naaste geweest zyn: waarom men die twee ook dikwils te faamen gevoegd vindt,als Ezra Il. 2, HI. 8. Ned, XI 2. Hagg. i. 1. IL, 3 —5,als de voornaam- fte Hoofden van het Volk, boven alle anderen uitfteekende in eere, rang, gezag en beftieringe van zaaken. Gelyk nu de Hoogepriester beftendig de Voorzitter was in het Kerke- ‚ lyke, zo dunkt het zyn Eerw. zeer waarfchynlyk, dat de oorzitter in het Burgerlyke fteeds genoomen is uit de Vore ' ften van het huis Davids, tot op den tyd der Machabeër, toen de Hoogepriesterlyke Familie dit aanzienlyk Ampt, inùar het fchynt, heeft aan zich getrokken,om zich dus van al bet bewind, in het Politike zo wel als in het Kerkelyke , meester te maaken, waar door dat Geflacht ten hoogften toppe is ge fteigerd, en het Huis van David allengskens zo verminderd is, tot die laagte, waar toe het sealen was ten tyde van Jefus Geboorte, Dus zyn dan, federt de tyden der Me BYBELS WOORDENBOEK: 491 ben , beide de Voorzieterfchippen geraakt in het Hooge- priesterlyk Geflacht, en werden op dien tyd, dien Lukas be-. doelt, bekleed door Annas en Kajapbas ‚die beide uit dit Gee flacht watert , en wel zo, dat Annas de Voorzitter was over Burgerlyke, en’ Kajapbas over Kerkelyke Zaaken 5 en waren dus aan te merken als de voornaamfte Hoofden des odfeben Volks, daar voor bekend in de openbaare Jaarboes ken of Staatsfchriften , t welk Lukas dan gereedelyk ge- legenheid gaf, om van derzelver Regeeringe even zo wel te gewaagen , als van die van Keizer Tiberius , van deszelfs Stadhouder en van de Viervorften , om te juister te kun- nen bepaalen den tyd; wanneer Pobannes zynen dienst, als Voorlooper van den Mesfias, heeft aangevaard. Dit gee voelen zal te gereeder ingang vinden, indien mer aan het woord dezupfie de beteekenis geeft van Overpriesters , die het in menigte van plaatfen heeft, in plaatfe van Moogepriesters, om dat dit laatfte een woord is, °t welk aanftonds ftooten moet, aan elk , die weet, dat ’er flegts één Hoogepriester was, en ook maar één mogt zyn onder de PFooden,” Apologie voor de Leer der Verzoeninge, door Je. Tissu, Lue tbersch Leeraar te Schiedam. In ’s Gravenhage by J. du Mee 1774. In groot otavo 253 bladz, de wy voor enigen tyd gewag maekten van ’t Gefchrift A van den Eerwaerden Eberhard, °t welk ten tytel heeft, Nieuwe Apologie van Socrates, gaven we reeds te kerinen, dat die Heer, in verfcheiden Godgeleerde denkbeelden, za ver van den gewoonen weg afweek , dat het enigen ongetwy- feld zeer zou ftooten (*). Ook zag men, gelyk de Eerwaera de Tisfel, in zyne Voorreden voor het hier bovengendemnde Werk , fchryft, in Duitschland eerlang enige Aanmerkingen van den Heer Oesfeld tegen het zelve te voorfchyn komen, tot welker vertaling onze Autheur zich wel dra opgewekt vond. Doch by nader overdenking befloot hy veel liever zelf de pen op te vatten, en zich wel byzonder te bepalen, tot het geen Æberbard wegens de Leer der Verzoeninge aene gevoerd heeft. Hier uit is deze Apologie voor de Leer der Verzoeninge ontftaen; welke, na nia voorafgaende aenmer- kingen over de manier, waer op de Heer Zberbard redenka- velt C") Zie Hedend, Vaderl, Letter -Oef. II D. blads, 368. >? liga 492 Je TISSEL APOLOGIE. velt, gefchikt is , om, in de eerfte pe ‚ het Leerftuk der Verzoeninge , volgens de Leer der Lutherfche Kerke, te be- Schouwen en te bewyzen; ten tweede, de zwarigheden van dien Heer daer tegen ingebragt te onderzoeken en te beant- woorden; mitsgaders eindelyk, om de befchuldiging „ als of deze Leer de Godsvrucht benadeelde, weg te nemen. — Zyn Eerwaerde behandelt dit (tuk onderfcheiden en met oor- deel, betoonende zich in alles een zeer welgefchikt Voorftan. der van de Leer zyner Kerke; welke , niet tegenftaende zyne gevoeligheid tegen den Eerwaerden Eberbard, nochtans vry ematigd de pen weet te voeren. Het laetstgemelde gedeelte eeft onze Schryver opgefteld , in de manier ener Alleenfprake eens Christens , in welke de drangredenen , die ’er in dit Leerftuk tot Godsvrucht aen te treffen zyn, ontwikkeld wore den, — Zyn Eerwaerde draegt dit met alle gemoedlykheid ten ernftigfte voor ;en ene aendachtige overweging dier aleen- fprake ftrekt alleszins, om een ieder te wapenen tegen het zondig misbruiken van de Leer der Verzoeninge; eu te too- nen, hoe men dezelve niet alleen ten troost, maer ook ter heiliginge van ’t hart'behoore, te gebruiken. Je D. MICHAELIS Ontwerp der voorbeeldige Godtgekerdbeid. : Uit bet Hoogduitsch vertaald, naar de tweede en vermeer- derde Uitgave. Te Utrecht, by J. C. ten Bosch 1773. Be balven bet Voorwerk 180 bladz. in groot o&avo. Och de ernftigfte voorftanders, noch de yverige tegen- N ftrevers der voorbeeldige Godgeleerdheid , zullen, naer “tons voorkomt, in dit Gefchrift van den Hoogleeraer Mi- chaëlis een recht genoegen vinden: hy zal den eerften te wei- aig en den laetften te veel op hebben met het voorbeeldiyke. Dit is natuurlyk te wachten, als men enigermate een middel- weg bewandelt, of zyn eigen oordeel volgt, zonder zich aen ene in zwang zynde denkwyze bepaeldlyk te binden, gelyk onze Autheur gemeenlyk doet. —- Zyn Hoogeerwaerde van gedachte zynde, dat men aen de ene en andere zyde het fpoor byster is, heeft zich bevlytigd om na te gaen , wat men, op goeden grond, in deze Godgeleerde Oefening zou konnen vastftellen. Dit heeft hem voorts, ten dienfte zyner Studen- ten , een Ontwerp der voorbeeldige Godgeleerdheid doen ‚fchryven5 in ’t welke hy aenvanglyk outvouwt, °t geen men jn aenmerking heeft te nemen, wegens de Gefteldneid , de Wezendlykheid en de Uitlegregelen der Voorbeelden; waer op Je D. MICHAELIS GODTGELEERDHEID 493 op hy vervolgens de Voorbeelden zelven, zo ten aenzien van de Offeranden , als van de heilige Perfoonen , Gebouwen , Feesten en Bedryven, als mede van de Gefchiedenisfen ver- klaert. Men ontmoet’er over ’t geheel een fchrander Vere nuft , een uitgebreiden Geleerden , en een Hoogleeraer in, die zyne belezenheid met oordeel weet te past te brengen.’ Uit dien hoofde levert ons dit Gefchrift een aental van merkwaer- digheden , die de overweging van een onpartydig oordeel vere dienen. Maer met dit alles durven wy den Lezer niet toe. zeggen, dat hy de voorbeeldige Godgeleerdheid bondiger be- vestigd zal zien, dan anderen dezelve verklaerd hebben. De anderszins hooggeachte Miebaëlis heeft „’t is waer, in ’t eerfte gedeelte van dit Gefchrift, gepoogd aen te toonen , wat men daer omtrent gade hebbe te flaen , om niet te vervallen tot ene geheele verachting dezer Studie, en aen de andere zyde geen verwilderde verbeeldingskracht onbezonnen op te volgen 5 maer ’t geen hy deswegens meld is zo weinig bepalende, of liever aen zo vele uitzonderingen onderworpen, dat de voor- beeldige Godgeleerdheid dus doende fteeds ten grooten deele Problematicq blyve, Ter dier oorzake is eok het tweede ge» deelte, of de verklaring der voorbeelden , niet zelden zodanig uitgevoerd , dat het niet meer dan Problematisch zy; des zyn Hoog Eerwaerde zelve, in de tweede Hoogduitfche uitgaves welke men in deze Nederduitfche vertaling gevolgd heeft , meer dan eens in de nevensgaende Aentekeningen wrake ’t geen hy in den text gefteld heeft, of ten minfte te kennen geve , dat hem zulks pu min overtuigend voorkomt. —- Deze hane delwyze is ene proeve van ’s Mans oprechtheid ; doch ze fchynt tevens enigzins te toonen, dat de opgegeven uitleg- kundige regels , gelyk we aengeduid hebben , niet zeer beflig- fende zyn, Gerechtelyke Geneeskunde, door den Heere CAR. GOTT. LUD», wig. Uit bet Latyn vertaald , door je DUPONT, M. D.. Tweede Uitgaave. Te Utrecht, by G. van den Brink 1774. 231 bladz. in groot Oltavo, D" Gerechtelyke Geneeskunde Ís van veel belang; dewyl de Overheid in °t recht- oefenen, dikwvyls geno t wordt den Genees- en Heelkundigen raad te pleegen, om een duidelyk denkbeeld te krygen van den waaren ftaat der gevallen , waar over °t vonnis moet geveld worden. De pon zyn te meenigvuldig en te bekend, a dat ’t noodig is, dit door y ig. voore 494 C. Ce LUDWIG GERECHTL. GENEESKUNDE, voorbeelden te bewyzen. De Werken waar uit men deez kennisfe haalen kan, zyn meest uitgebreide, in °t Latyn be fchreeven en kostbaare Boeken , en daarom niet in ieders handen. Een Werkje derhalven , ’t welk een handleiding van de Gerechtelyke Geneeskunde bevat, is dienftig s onder ver- fcheide , die daar toe gefchikt zyn , verdient dit °t geen wy nu verhandelen , en een eerfte plaats , wegens beknopte klaarheid. De Auteur ‘er van, is de beroemde LUD- wig , welkers verlies de Geneeskundige Wereld nog betreurt, Zyne verdienften zyn uit verfcheide Geneeskundige Werken, door hem uitgegeeven, bekend. Hy had ook een groot deel jn °t opftellen van °t Geneeskundig Tydfchrift, bekend onder den naam van, Commentaria de rebus in Medicina £F re Na: turali geftis. Deeze tweede Uitgaave is vermeerderd met een Voorbericht van den Heer DUPONT , Vertaaler van dit Werke je, waar in verfcheide nutte Aanmerkingen , tot deeze zaak etrekkelyk , gevonden worden. Schets der geheele Verloskunde , gefchikt om derzelver Grond: | beginzelen volkomen te leeren. In ’sGravenbage, by H. H, van Drecht, 1774. 166 Bladzyden in groot Ofžava. Y vinden ’t noodzaakelyk ons oordeel over dergelyke Werkjes, als dit is, te geeven , om °t Gemeen bee Eend te doen worden , wat vertrouwen ‘er in te ftellen zy, dewyl het een zaak van zo veel belang is. Wy hebben bee vonden dat de Auteur ,die niet goedgevonden heeft zyn naam te openbaaren, in dit Werkje op de kortfte en eenvoudigfte wyze de nutte lesfen en veiligfte regels met ‘wegtaating van %* onnoodige , en verwerping van fchadelyke ftellingen en verdigte bygeloovigheid , mededeelt volgens de door voornaa- me Mannen van onzen tyd verbeterde Verloskunde. Want zo de Jaateren in-een Kunst veele vordering gemaakt en den Ouden overtroffen hebben , is ’t zekerlyk in deeze Kunst. Wy pryzen derhalven’ deeze Schets der Verloskunde onzen Leezeren, die ’er belang in ftellen , zeer aan, en wenfchen dat °t zelve tot nut van °t Menfehelyk Geflacht onder °t Gemeen en byzonder onder de Vroedmeesters en Vroedvrouwen ‚(dog hiermede durven wy ons niet vleijen) bekend worde, om de regels daarin vervat ńa te volgen. Men vindt hier geese om derwerpen die tot de Genees- en Heelkunde behooren , om dat de Auteur met recht oordeelt dat de gewoonte, die hiet SCHETS DER VRRLOSKUNDE, 495 … = æ menten , dog , volgens myn oordeel , zonder grond, want die zo na volleerd is, mag en zal met weinige moeite en ondere regting dit ‘er by kynnen leeren ; en. als op plaatfen, daar menigmaal in geene uuren in den omtrek een Vroedmeester te vinden is, een Vroedvrouw wist en kan , door het gebruik van een Inftrument , het leeven van een of twee Menfchen behouden , zou zulks een ongeoorloofde en (trafwaardige zaak zyn? Ik (tel dierhalven als een zekere waarheid, dat bekwaa- me Vroedvrauwen dezelfde gronden, onderwyzing en.kune digheid nodig hebben , om die Tegennatuurlyke Verlosfine en, welke met de hand gefchieden kunnen, wel te doen , welke in Vroedmeesters vereischt worden, om met hand en Inftrumenten te werken ; of behoord een algemeen welsyn verzuim te worden, om het eigenbelang van weinigen ? Ofis de Vrouwelyke Kunne niet bekwaam om te leeren? Of kun- nen de leerende Vroedvrouwen op dezelfde wyze niet ondere wezen worden , als leerende Vroedmeesters ? Of zyn alle eadmitteerde Vroedmeesters bekwaámer als Vroedvrouwen unnen worden? Of eindelyk zouden in alles wel onderwe- zen Vroedvrouwen nadeelig voor de Maatfchappy zyn? Maar fommigen zeggen , als de Vroedvrouwen zo veel wisten , dan zouden zy dikwyls al te roekeloos onderneemen, die Verlos. fingen te doen, die haar gemeenlyk in groote Steden verbooe den zyn: wat aaugaat de roekeloosheid, zoo zouden zom- migen hierdoor zekerlyk misdoen; maar dit kan insgelyks oefthieden in die. Verlasfingen , welke hun vry (taan te doei 5 en GOA ME VDO OEE YTY PETAS ale zoekelooge bea 1 4 496 SCHETS DER VERLOSKUNDE. handelingen? Ik voor my geloof, dat die zwaarigheid altyd blyven zal, want Zoe onkundiger iemand is, boe verwaander en roekeloozer. Vind men egter goed, alle Vroedvrouwen het gebruik der Inftrumenten , in de Verloskunde by eene Wet te verbieden , zoo moeten zy zig daar na fchikken in die plaate fen, waar in zoodanige Wet ftand grypt. ..... Indien dier- gelyke Wet in alle Steeden en Dorpen plaats heeft, dan was het zeer dienftig, dat de Chirurgyns zich in ’t algemeen toe- leiden , de Verloskunde te leeren , om fpoedig in tyd van nood de behulpzaame hand te kunnen bieden; maar als men bee grypt, hoe de meeste al eenig th zig reeds bezwaard hebben, met de Genees- Heel. en Artfenykunde , zoo zyn ’er weinige , die men met eenige redelykheid, nog een vierde post vergen kan, en ook een zaak, die door byzondere one derrigting en oeffening moet geleerd worden , waarom de Chie rurgyns in de Steeden een byzonder Examen moeten ondere gaan, indien zy als Vroedmeesters willen praétifeeren. Schoon het waarfchynlyk is,dat veele Heelmeesters , gelyk de Hoofd. luiden der Chirurgyns Gilden, zeer kundig in de Verloskur= de zyn, om te kunnen voldoen aan een post, waar toe zy gequalificeerd worden , naamentlyk , van niet alleen de Vroed- vrouwen, maar ook de Vroedmeesters te examineeren, voore naamentlyk over bet tegennatdurlyke , bet bandelen van Infrue menten en de Operatien daar toe flaande , °t geen anders een Contradi&te zou fchynen , en in een zaak zo gewichtig als de Verloskunde is , niet kan of mag veronderfteld worden”. De Gefchiedenis der Wereld vertoond in de lotgevahen der oude Volken , befobreeven door de Heeren ROLLIN en TAIL» HIE. Naar den derden druk in bet Nederduitsch overgezet. Derde Deel. Te Amfi. by P, Meijer 1774. Zn groot oâavo 932 bladzyden, a | Te dit gedeelte wordt de gefehiedenis der Perfiaanen eu. A Grieken, welke in het vootige ftuk gebragt was, tot op den dôod van Darius Notbus , met het afloopen van den Peio befifchen oorlog , agtervolgd tot op den ondergang van 't eriche Ryk, of de volkomen zegenpraal der wapenen van den Macedonifchen Vorst Mlexander , over die van den laste ften Perfifchen Koning Darigs Kodoman. Aan ’t verhaal dier gewigtige omwentelinge van zaaken , wordt hier-wyders nog gehegt, een verflag van de -verdere uitbreiding der overwin ningen van Alexander; en de Autheur befluit dit Deel met We le Si eeg ROLLIN en TAILHIÉ GESCHIEDENIS DER WAERELD, ‘497 een berigt van den dood diens Alleenheerfchers 5 op wiens overlyden de Griekfche Monarchie, door hem tot ftand gee bragt, wel dra weder verviel, ter oorzaake , dat dit wyduit- geftrekte Ryksgebied eerlang in verfcheiden deelen gefplitst werd. ——— De ontvouwing deezer gefchiedenisfen levert een aantal van byzonderheden, welken op eene leerzaame wyze. woorgedraagen worden , te meer daar de Heer Tailbié den Leezer , onder het nagaan van °t Gefchiedkundige, tevens gepaste Staaten Zedekundige bedenkingen aan de hand geeft, = Van die natuur is, onder veele andere gewigtige ondere werpen , °t geen hy aantekent, wegens de dwinglandy van den Atheeníchen Raad, en de herftelling der vryheid van 4e sbene „ waer van wy de voornaamfte byzonderheden, ter dee» ger gelegenheid, nog zuilen mededeelen, De Spartaanfche bevelhebber, Lyzander, zig meester ge- maakt hebbende van Athene, had de regeeringsvorm ‘aldaar veranderd, en °t beftier gefteld in handen van een Raad van dertig Arebontes of Bewindsmannen5 die meerendeels Dwin- gelanden waren , en verfchrikkelyke wreedheden oefenden, Tbheramenes een van hun, die beginfels van eer had, en zyn waderland beminde, verklaarde zig eerlang openlyk, tegen de ‘buitenfpoorigheden zyner amptgenooten. Dit ftelde hem bloot aan veeler haat, en men nam eindelyk een befluit om hem te doen fterven 3 welk befluit, niet tegenftaende zyne verdeedie ging , die by veele Raadsheeren invloed fcheen te hebben „ gewelddaadig ter uitvoering gebragt werd; zonder dat ’er zig iemand tegen verzettede, dan alleen Socrates; die egter niet magtig was dat geweld te keeren. De dwingelandy nam ze- dert hand over hand toe; het gevangen neemen en moorden ging dermaate in zwang , dat ieder voor zig of de zynen vreesde , des ‘er eene algemeene verflagenheid ontftonde. Al- leen Socrates bleef onverfaagd. Hy vertroostte de bedroefde Raadsheeren; hy wakkerde de burgers, tot wanhoop overe flaande, weder op, en gaf aan allen een verwonderlyk voor- beeld van ftandvastigheid en moed ; zyne vryheid behou- dende , ging hy rustig in °t midden der dertig Tytannen, die alles deeden beeven , maar welker woede of bedreigingen zyne onverfchrokte ziel nimmer deeden wankelen, —= Intusfchen verlieten veelen der aanzienlykften de Stad, om elders eene veilige fchuilplaats te zoeken. Zy hadden aan hun hoofd Tbrafybulus, een burger van zonderlinge verdienfte, die de Oibislen van zyn Vaderland met fmert gevoelde, en weldra een ontwerp fmeedde, om de Dwingelanden aan te tasten , en hunne tyranny in hun oe uit te dooyen, Lyfias, cen ans 5 Tee 498 ROLLIN en TAILHIÉ redenaar te Syrakuze , welken de dertig uitgebannen hadden, onderlteunde hem met vyfhonderd foldaaten, op zyn eigen kosten geworven. De aanflag van Thra/ybylus gelukte. dertig Tyrannen werden uit Athene verjaagd, en men (telde in hunne plaats tien mannen aan, om de fad te beftieren ; maar dezen gedroegen zig niet beter dan hunne voorgangers, — De Heer Tailbië, dit breeder voorgedraagen hebbende, maakt deswegens de volgende aanmerking. » Het is, zegt hy, verwonderlyk , te zien „» dat die maate fchappyen , welke men voor het gemeene welzyn aanftelt, altoos zo {chielyk „zo algemeen „zo eenpaarig , zo ftandvastig, jn eene foort van famenzweering tegen het algemeene welzyu vervallen. Men heeft dit in de vierhonderd , te Athene ver- kooren , gezien 5 vervolgens zag men het in de dertig, thans ziet men het in deze tien. Dog, het geen de verwondering moet vermeerderen, is, dat die tyrannifçhe drift zig zo fchie- lyk meester maakte van den geest der Inboorlingen van eene Republiek, die in de vryheid geboren en gewoon waren in elykheid te leeven , Çt welk de grand is van een Gemeener Pest, ) en die, van der jeugd af, in een haat voor alle onder- werping en afhangelykheid gevoed en opgetrokken waren, Daar moet dus aan den eenen kant een onweerftaanbaare be koorlykheid zyn in bet heerfchen over zyns gelyken , en, aan de andere zyde „eene fterke neiging ,om zig aan de heerfchappy van anderen te onderwerpen; dit beide blykt door de onder- vinding; maar waarom moet die heerschlust aan den eenen kant door wreedheid voldaan worden; en waarom moet de geest van onderwerping, aan de andere zyde, in (laverny en vcragtelyke laagheid ontaarden ? Dit is ongetwyfeld een fchandvlek voor de menfchelyke natuur. əs. De Dertig , (dus hervat onze Schryver den draad der Historie ,) van hun gezag vervallen, zonden afgevaardigden naar Lacedemon , om onderftand te vraagen. Zyzander, die met troepen derwaards gezonden wierdt, deedt zyn best om te bewerken, om de Tyrannen te doen herftellen. Maar de Koning Pau/anias , die ook tegen Athene optrok , door medee iyden getroffen over den droevigen toeftand, waar toe eene tad, te voren zo bloeijende, gebragt was, had de edelmoer digheid van den burgeren heimelyk te begunftigen; en einde- iyk bezorgde hy hen den vrede, die door het bloed der dertig Tyraunen bezegeld wierdt.. Tbra/ybuias , om zyn Vaderland een beftendigen vrede te verfchaffen , deedt alle de banneline en herroepen, en ftelde die beroemde amnestie voor, waar by de burgers zig met eede verbonden het voarledens te ver- S peer k GESCHIEDENIS DER WAZBELD, 499 gegeten Men herftelde de regeering op den voet, zo als zy te voren was, Men bragt de wetten weder in kragt, en men benoemde magiftraaten naar de gewoone regeeringsvorm. ~ p Ik kan my niet wÊerhouden hier de wysheid en gemaa- tigdheid van Zbra/ybulus , zo heilzaam en noodzaakelyk na lange huislelyke oproeren, te doen opmerken. Dit is een der fchoonfte gebeurtenisfen der oudheid , en dier Atheenfche zagtheid waardig; welke jn de volgende eeuwen in alle goede regeeringen ten voorbeelde heeft geftrekt, ‚> Nooit was eene tyrannye wreeder of bloediger geweest, dan die, waar uit Athene thans het hoofd opbeurde. Yder huis was in den rouw ; yder Familie beklaagde het verlies van eenigen bloedverwant; het was eene algemeene plonde- ring geweest, waarin losbandigheid en ftraffeloosheid alle mis- daaden hadden doen regeeren, De byzondere perloonen had- den regt, om het bloed aller medepligtigen van zulk eene ysfelyke verdrukking te eisíchen; en her belang zelfs van den Staat icheen hunne begeerte te werigen , om, door het voor- beeld eener ftrenge ftrafoefening , diergelyke aanflagen voor altoos te beletten. Maar Zbrafybulus , zig door eene meerdere grootheid van Ziel, en door een meer verlichte en dieper ziende ftaatkunde , boven dit alles verheffende, begreep, dat hy, met die misdaadigers te ftraffen , eeuwigduurende zaaden yan verdeeldheid en haat zoude nalaaten; dat hy, door die huisfelyke verdeeldheden , de kragten van het Gemeenebest verzwakken zoude, die het belang vereischte tegen den ge- meenen vyand te vereenigen , en dat dit den Staat een groot etal burgers zoude doen verliezen , die denzelven gewigtige ae bewyzen „ en hunne vorige fouten zelfs herftellen nden. l » Dit gedrag heeft naderhand den bekwaamften ftaatkun= digen , ná groote oproeren, het zekerfte en ht li middel toegefcheenen , om den vrede en de rust te herfteilen (a). Cicero, Rome in twee partyen verdeeld ziende, ter gelegen- beid van den dood van Julius Cefar, die door de faamgee {woornen omgebragt was , herinnerde deeze beróemde amnese ie, en ítelde voor, om,op het voorbeeld der Athenienzeren , 3i het voorledene in eene eeuwige vergetelheid te begraaven, De Kardinaal Mazarin deedt Don Louis de Haro , eerften Staatsdienaar van Spanje, opmerken, dat het dit gedrag van goedheid en zagtheid was „'t welk maakte dat in Frankryk de oproeren en wedegfpannigheden geene noodlottige men (a) Philipp. W. oo le goo —. ROLLIN en TAILHIË hadden „en dat zy tot dus verre den Koning geen duim gronds hadden doen vêrliezen, In plaats dat de onbuigzaame ftreng- heid der Spanjaarden te wege bragt, dat de onderdaanen , die eens opgeftaan waren, nooit dan door wen onder het juk der af hangkelykheid wederkeerden. Dit blykt, vervolgde hy, door het voorbeeld der Hollanderen, welke vreedzaame be» zitters zyn van verfcheiden provintiën , die, pas een eeuw geleeden , den Koning van Spanje toebehoorden. Het is om deze reden, dat de grootheid en majefteit der Vorften, gelyk Diodorus te regt aanmerkt (a), niet kan opgehouden worden, dan door de goedheid en regtvaardigheid jegens hunne ondere ER Gelyk EEE Reken. bie wordt en fs onder gaat, door eene e en onregtvaardige regeering , die hen ante van ’t volk berokkent kk 5 k Dit ondervond, met veele anderen, de bovengemelde Z zander , naar °t verdere verhaal van onzen Schryver. ss ote optogten van Lyzender , zegt hy , hadden zn hart erwyze opgeblaazen, dat hy zig tot eene verwaandheid en ttotsheid liet vervoeren , die zyne magt zelve te boven ging (b). Hy was onverdraaglyk heerschzugrig , en hield geen maat noch in * beloonen noch in * ftraffen. Men zoude op zyn goaf hebben kunnen zetten , het geen Sya op het zyne deedt ellen; , Dat nooit iemand hem overtroffen hadt in wél te doen aan zyne vrienden , of in kwaad te doen aan zyne vyan- den”. Poarnabazes, der onregtvaardigheden van Lyzander moede, als die alle de provintiën , waar hy het bevel voerde, plonderde en uitputte , zondt Leangen naar Sparte s om zig te beklaagen over de kwaade behandeling die men hem aangedaan had. De Ephoren riepen Lyzander terftond te rug. Dit bevel wierp hem in groote verflaagenheid. Dewyl hy de klagten en befchuidigingen van Pharnabazes vreesde , haastte hy zig om tot een gefprek met hem te koomen, in hoop van bem te buigen , en zynen vrede met hem te maaken. Hy ging hem dan vinden, en verzogt hem den Ephoren een anderen brief te fchryven, waarin hy te kenner gave, dat hy verge- noegd over hem was. Maar Lyzander, zegt Plutarchus , wist dt fpreekwoord niet. „, Wees by een guit een dubbele guit”, Landvoogd fchreef , in tegenwoordigheid van Lyzander s een brief, zo als deze het begeerde; maar hy ftelde een am- deren op, waar in hy het tegendeel fchreef wan dat het welk de eerfte bevatte, ‚ Zyzander vertrok zeer vergenoegd , en te ZLacedemon ge Oe Ce) Diode Lu XIF. p. 1234. (B) Plun in Lyf. Pe 443445 GESCHIEDENIS DER WAERELD. zor kòmen zynde , ftapte hy in ’t paleis, alwaar de Raad verga. derd was „af „en gaf den Ephoren den brief van Pharnabases over, Maar hy ftondt zeer verwonderd , toen hy den inhoud ‘hoorde, en ging zeer verflagen heen. Weinige dagen daar na kwam hy weder in den Raad, en zeide den Ephoren dat hy verpligt was naar den tempel van Ammo te gaan , om zig van eene gelofte van offerhande te kwyten, welke hy dezen God vóór zyne ftryden beloofd hadt. Deeze pelgrimagie was flegts een voorwendfel , waar mede hy het verdriet, °t welke hy hadt van te Sparte als een gemeen burger te leeven , zogt te bedekken. Hy, die altoos het opperbevel gevoerd hadt , konde zig thans aan de wetten niet onderwerpen, noch de vernederende gelykheid, welke hem met de menigte verwar- de , verdraagen , of zig tot de eenvoudigheid van een afgezon- derd leven gewennen. Zyn aficheid dan, na veele zwaarig* heden, verkreegen hebbende , ging hy tot zyn bedoeld oog- merk te fcheep ”, Reize door Sicilie en Malta, van P. BRYDONR, F. R.S. Uit bet Engelsch vertaald. Eerfte Deel, Te Amf. by Yntema en Tieboel 1774. Bebalven bet Voorwerk, 207 bladz. in groot olavo. greie en Malta , twee Eilanden in de Middellandfche Zee; hoe beroemd in veele opzigten, zyn egter maar zeer weinig bezogt, door Reizigers, die, gelyk men zegt, de groote Tour doen; zo ter oorzaake , dat ze geheel buiten de gewoone Reisroute liggen, als uit hoofde der bezwaarlykheid van den reistogt. En hier aan heeft men °t voornaamiyk toe te fchryven , dat ‘er tot nog, vooral met be. trekking tot Sicikse, (buiten het Oudheidkundige, dat geleerde On- derzoekers nagefpoord hebben, ) gebrek was aan naauwkeurige be. rigten , wegens de gefteldheid, de natuurlyke historie, en verdere merkwaardigheden dier Gewesten. Ditzo zynde kan het den Lief. hebberen deezer Oefeninge niet anders dan aangenaam weezen, dat de Heer Brydone zig genoopt gevouden heeft, om naar Sicilie over te fteeken , en zyne aldaar gedaane waarneemingen, In ’t bovenge. noemde Gefchrift, door den druk gemeen te maaken ; te meer, wan- neer ze in alle zyne aantekeningen befpeuren , dat hy fteeds voor- komt, als een kundig, opmerkzaam en geloofwaardig Man , dat ge. noegzaam in alles doorftraglt, ===» Hy geeft een verhaal zyner Reize, by manier van Brieven aan zynen Vriend gefchreeven ; en ieder Brief verleent doorflaande bewyzen , dat hy geoefend was in de fraaie weetenfchappen , zyn werk gemaakt had van de natuuriyke histo- tie „en daar toe betrekkelyke kundigheden ‚dat hy geen moeite ontzag , om ĝos 'P. BRYDONE REILE om alles met oplettendheid na te gran , en naauwkeorig sati to ké: nen , °t welk hy doet in een befchaafden maar onopgefinukten ftyk Zyne fchryfwyze is wel byzonder van die natuur, dat hy, ouder ’t melden zyner waarneemingen , zyne gedagten op. een onbedwongen trant volge „en dus zyne ontmoetingen en nafpooringen verhaale , met die aandoening ; bedenkingen en overweegingen, waar toe hem de omftandigheden aanleiding gaven; waar door hy den Leezer, om zo te fpreeken, als met hem doet reizen, en een deelgenoot van alles maakt; ’t welk den Leezer het doorbladeren deezer Brieven te ge- valliger doet voorkomen , en geftadig uitlokt, om hem als Reisge- noot te volgen, Te Napels zynde, neemt hy een befluit om Sicilie te gaan zien 3 begeeft zig te fcheep ; zeilt uit de golf van Vapels, op de Tyrrbeen- fehe zee , voorby de Lipariftbe eilanden; komt aan den ingang der _ Straat tusfchen Kalabrie en Sicilie, of de Faro van Mesfina , daar de draaikolk Charybdis op het voorgebergte Scy/Za (laat „en de (troont met ene ongeloofiyke fnelheid , onder een hevig geloei, voortvliet naar de baai van Mesfina, de hoofdftad van Sicilie; in welke onze Reiziger, aan land geftapt zynde, van eene ongemaklyke Scheeps: togt uitrust. Dit gedeelte behelst verfcheiden merkwaardig. heden ten opzigte der genoemde plaatfen; dan wy kunnen ‘er niet wel op ftaan blyven, alzo wy ons voorgefteld hebben den Heer Brydone op den Berg Etna te vergezellen; 't welk ons noodzaakt, willen wy dit Artykel niet te lang maaken , het overige in te kosten. Genoeg zy 't dan van °s Reizigers verderen togt, van Mfesfna naar den berg Erna , in welker befchryving een aantal van keurige waar- neemingen, en oordeelkundige berigten voorkomt , beknoptiyk te melden, dat hy van Mesfna, onder het geleide van twee Banditen, welken den reizenden tot trouwe Leidslieden verftrekken, naar Giers dini toog, om den Etana van de Oostzyde te beklimmen, en langs den anderen kant, nenmtyk dien van Cattenia, van denzelven af te dealen. Dat by, de uitvoering hier van onmogelyk vindende, ten einde van een moeilyken dag reizens,te Fac? van den berg kwam; van waar hy, nua over verfcheiden uitgedoofde Vuarbergen getrokken te zyn, Cettania bereikte ; en °t hem toen gelukte dien ootzagiyken Berg te beklimmen ; deszelfs top te bereiken, en weder af te komen in Cattania ; wanneer hy befloot zyne reize verder voort te zetten, naar SyraÂufe, die ons in °t volgende Deel befchreeven zal worden. In dit verhaal , zo van den mislukten togt, als wel van gelaagde beklimming, mitsgaders ia de nevensgaande aanmerkingen op de voornaamfte byzonderheden, vindt men een juister berigt vat den berg Etna, dan men elders ontmoet; met een nevensgaand ver- flag van't merkwaardigfte der plaatfen, om en aan dien berg gelegen. Het opmerkzaame oog van den Heer Brydene laat alles naanwkeurig gade, zyne onvermoeidheid doet hem alles navorfchen , en zyne be- dreevenheid in de Oudheden eu °t Natuurkunllige feit hem in fast, | om DOOR SICLIE EN MALTA, pen oti zyne ontdekkingen in alle opzigten voort te zetten; en dezelven met oordeel indiervoege op het papier te brengen, dat alle foorten van Leezers dit berigt met nuttigheid en vermaak kunnen nagaan, De befchryving is wyders over °t geheel in dien finaak uitgevoerd, dat ieder een dezelve, uit hoofde van ’t natuurlyke, met aandoening moet leezen, en eenigermaate die foort van verrukking gevoelen , welke den Heere Brydone wof, toen hy, in ’t midden van al hee akelige , de treffendfte vertooningen befchouwde, die het gezigt ver- maakten, en °t hart met eerbied vervulden. —_— Laat ons, om ‘er eene proeve van te neemen , het oog flaan, op ’t hoofdzaaklyke van zyn berigt, wegens het doortrekken van het derde Gewest (*), en % beklimmen van den top des ontzaglyken Bergs; *t welk onze Rei- ziger met zyn gezelfchap'aanvaardde , na dat ze zig door dên flaap , in eene fpelonk verkwikt hadden. s» Wy bevonden ons, zegt hy, den a8ften May (17 70),des morgens, omtrent één uur , boven het gro&iend Gewesten zagen de Bosfchen ' van den Etna verre beneden ons. Deeze vertoonden zig nu gelyk een duistere en akelige afgrond, die den Berg omringde; terwyl wy voor ons zagen een, uitfpanfel van fueeuw en ys; in welks midden wy , op een zeer grooten afitand , den hoogen kruin des Bergs be: merkten , fteekende zyn vreesfelyken mond uit, en braakende vloe» den van fmook en damp”, == Dat ysfelyk gezigt , en ’t bezef van 't gevaar, deed de Reizigers byna wankelen, dog zy beflooten _ te volharden; bleeven „hoe vermoeiende het klimmen ook ware, bee ftendig by hun befluk ; bedenkende dat de Keizer ApRiANus, en de Philofooph PLATO, dezelfde moeite ondergaan hadden, en wel uit dezelfde beweegreden, om naamelyk de Zon van den top van den Etna te zien opgaan. Zy kwamen nog voor het krieken van den dag, by de overblyfzels van een oud gebouw, °t welk onderfteld wordt door den Philofooph emrapocLes geftigt te zyn; die hier zyn verblyf nam, om de natuur des Bergs te onderzoeken. Hier rustte het reisgezelfchap wat uit. 