Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
d= linker maxilpalp d= left maxillary palpus _ 10. Rechter helft van denzelfden kop als die 10. Right half of the same head as per fig. 9 waarnaar fig. 9 geteekend werd, gezien seen from the ventral side; Magn. +35 X van de ventrale zijde; Vergr. + 35 X a = onderlip a= labium., b = hypopharynx-borstel b— brush of the hypopharynx. c = rechter maxil c = right maxilla. d= rechter maxil-palp | d=right maxillary palpus. e =rechter mandibel e=right mandible. „ Kop met dichtgevouwen waaiervormige 11. Head with closed fan-like organs ke. organen gezien van de ventrale zijde. from the ventral side; Magn. + Vergr. + 40 X | N A Dasz, CH na HK M Ah PS Ee H | eS f MEE (EE p = es al wl LWT INL Tu | x RE zi k en 8. + 380 X Moestafa delineavit, Bezoek aan den Rindjani DOOR e Dr. W. VAN BEMMELEN. ao In September 1917 vond ik gelegenheid dezen nog zelden bestegen berg en het kratermeer, de Ségaré Anak, te bezoeken, waarbij ik vergezeld werd door den sergeant-majoor W. CLEMENTS. ! De geschiedenis der bezocken van Europeanen werd in 1912 door J. ©. van Errpe medegedeeld 7); sindsdien is, zoover mij bekend, de vulkaan enkel bestegen geworden door de zeeofficieren Kayser en TERMYTELEN. Den 2den September bereikten wij per as het tabaksetablis- sement te Aikmoel en verder te voet den pasangrahan te Swela; men kan tot die plaats echter gemakkelijk per auto komen. Den volgenden dag wandelden wij (in 7!/, uur) over den Poesoek-pas (1635 m.) naar den pasanggrahan te Sembaloen-boemboeng (+ 1180 m.), welken afstand ook te paard kan afgelegd worden. Den derden dag kon eerst om 10" afgemarcheerd worden, daar slechts met veel moeite dragers gevonden werden, tengevolge van de paardenrennen in Midden-Lombok, waarheen ook het grootste deel der jongere ` mannen van Sembaloen was getrokken. We waren ver- plicht eenige bagage achter te laten, waaronder de boussole tranche-montagne. | De Pláwangan-rug (2690 m.) werd te 5"30™ p, bereikt en daar gekampeerd. ') Een reisverhaal verscheen in October "17 in de Java-bode, 2 2) J. C. VAN EERDE, het onderzoek van den Rindjani en zijne omgeving. Tijdschr. v.h. K, Aardr. Genootschap. DI. XXIX. M + Ze ` SE Den volgenden morgen (5 Sept.) was de hemel vrij wel wolkenloos; te 4"40™ a. nam ik met den slingerthermometer waar een luchttemperatuur van 9°.0 en betrekkelijke vochtig- heid van 27°/p. _ Wij verlieten ons kamp te 5"10™ a. en kwamen binnen het uur zonder moeite op de Rindjani-graat. De wandeling over die graat naar den top bood inden aanvang in het geheel geen bezwaren en vereischte hooger op in hoofdzaak voorzichtigheid. Te 8"25™" bereikte ik den kraterrand en kon een blik in den krater werpen. Om van dat punt naar het ZW-waarts gelegen hoogste punt van den rand te gaan, was het noodig eerst onder een paar rotskanteelen op de aschhelling te loopen en verder over de hier en daar uiterst smalle graat te gaan. Ook hierbij was groote voorzichtigheid vereischt. Het topje werd te 8"35™ bereikt en daarop een omgevallen stok gevonden, waarschijnlijk door den zeeofficier Kayser geplaatst. De stok werd door mij weer opgezet en een blik met onze namen en datum daarnaast geplaatst. Met den slingerthermometer werd te 8"55™ gemeten een luchttemperatuur van 9°.9 en betrekkelijke vochtigheid van 349/). De hemel was wolkenloos, terwijl de wind oostelijk en zeer zwak was. Met een smalkalder-boussole werd de Piek van Bali in N 98°W gepeild; daar het azimuth 85° is en de declinatie 2E, bedraagt dus de locale magnetische storing 11°E. _ Wijlen Dr. Enger ') vond indertijd een vermeerdering van de aardmagnetische inclinatie in het Rindjani-gebied van 33° tot 38°, en maakte uit zijn talrijke metingen der helling de gevolgtrekking, dat zich onder de Rindjani en _Sembaloen-gebergten nog twee vloeibare magma haarden bevinden en dat het vulkanische magma onder den Rindjani een negatieve en een positieve pool bezit, dus als een magneet ‘an e? J. ELBERT, die Sunda-Expedition....... Frankfurt a. M. be 62 Se aantrekkend en afstootend op de aardmagnetische stroomingen inwerkt (Vol. I, pg. 119). Hij ging hierbij uit van „de daad- zaak, dat levende vulkanen het aardmagnetisme beinvloeden”. Deze daadzaak is mij uit de aardmagnetische litteratuur nict bekend en de gevolgtrekkingen zijn geenszins voldoende door zijn waarnemingen aannemelijk gemaakt, nog minder bewezen. Eenige peilingen werden verder op andere bergen verricht en de volgende azimuths gevonden: Sangkareang Daja Ne Baroedjari N83 fo. W. _ Sangkareang Nogo Ww Kondo No uU W W-rand krater N 176 W. Ter -beoordeeling van de op den top waargenomen tempe- ratuur en vochtigheid, kan uitgegaan worden van de gemiddelde September-waarden op den Pangerango (3025 m) waarge- nomen. Gevonden werd in: September 1912 10°4 en 68% e TL ER 3.86 1914 12.4 „ 51 (droge, zonnige maand). Kennemonde volgens de registr. ballonwaarnemingen een verticale temperatuur- en vochtigheids-gradient resp. van 09,5 en 1.2% per 100 m zou de herleiding op 3795 m bedragen 3°.9 resp. 100. Daar het weer op 3 op 4 September zonnig en droog was, is er aanleiding van de temperatuur- en vochtigheid van September 1914 uit te gaan, waarmee dan gevonden wordt: temperatuur 8°.5 en betrekkelijke vochtigheid 41°/, terwijl waargen. werd 9°.9 „ ‘i e 8349/5, De lucht op den top was dus warmer en droger dan volgens den Pangerango te verwachten was. De solfataren in den krater leverden ongeveer hotzelfde beeld op, als volgens de photo in 1909 door wijlen GriinDLER genomen en in Erperrt’s werk gereproduceerd, zooals mij op den avond van dien dag bij beschouwing van die plaat, bleek. oe Ook mij kwam, evenals wijlen van SCHAIK en GRÜNDLER, de kleur van den kraterbodem roodbruin voor. ELBERT vond die bij afdaling op dien bodem zelf, grauwgroenachtig. De vochtigheidstoestand van den grond zal hierbij allicht een rol spelen; tenminste door het roodbruin van den bodem zag ik een lichtgekleurden oostwaartsgerichten drogen water- loop, zooals vaak in vlakke kraterbodems voorkomt. Wat de hoogte van den. Rindjani-top aangaat, zoo werden op den 59" Juni 1909 door Grünprer vijf kookpunts-waar- nemingen verricht, die de volgende gegevens opleverden: Barometer- Spanning Tijd. Temperatuur. . van den stand. atm. waterdamp. DE at 484.2 mm. e 5.2 mm. ` 7 488.4 ,, 10.1 eee Si, 4888 „ 10.9 ae 488.9 ,, 11.8 7. 10 488.6, 10.5 6s - Deze standen zijn al verbeterd voor de kleine hoogte verschillen van de waarnemingsplaats met den hoogsten top. Ten einde de basiswaarde der luchtdrukking te vinden, ben ik ‘uitgegaan van de simultane waarden aan het Obscr- vatorium waargenomen en heb die vermeerderd met 1.1 mm. ~ Deze waarde is als volgt afgeleid. De verschillen Koepang- Batavia bedroegen voor Juni in 1912, ’13, ’14 en ’15 resp. 1.9, 2.6, 2.6 en 2.2 mm., dus gemidd. 2.3 mm. Volgens de isobaren-kaart van Dr. Braak (Observations made at Secon- dary Stations, vol. I) is het verschil Batavia-Rindjani de helft van het verschil Batavia-Koepang, en daarom op 1.1 mm aangenomen. De basis-temperaturen en dampspanningen zijn gelijk aan de Juni-gemiddelden voor Batavia aange- nomen. dk oe De drie laatste hypsometer-bepalingen samenvattende vind ik dan: Luchtdrukking. Temperatuur. Dampspanning. Beneden. Boven, Beneden. Boven. Beneden. Boven. I lu a 758.9 mm. 484.2 mm, 240.2 59.1 20.8mm. 5.2mm . e E 1356.5 5 4884 „ 23.5 10.1 OE 4 O9 j Ill 8'/-9-10 a 7589 , 4888 , 25.9 11.1 ai Se 2 en hieruit: I Hoogte 3820 m. II en 3773 m. gem. 3795 m. II = 3792 m. e Uit deze drie waarden blijkt, dat de onzekerheid in de hoogte bepaling op niet minder dan 10 m is te stellen en dat het dus nog niet uitgemaakt is, of de Rindjani lager is dan de Piek van Kerintji, wier hoogte trigometrisch op 3805 m bepaald is. De afdaling naar het Pláwangan-kamp duurde van 9420m tot 12"20™, dus even lang als de beklimming. In den namiddag werd afgedaald naar den meeroever en het kamp bij de uitlaat van den Koko-Poetih opgeslagen. Het zigzag-pad langs den uiterst steilen wand van den Pláwangan is hier en daar bezwaarlijk; de afdaling duurde 2 uren en 10 minuten. Het regende dien dag niet. Den volgenden morgen was bij zonsopgang de temperatuur van het meerwater 15°.0C. Later op den dag werd ongeveer 20° gemeten; de aanteekening hiervan ging echter verloren. Als gemiddelde luchttemperatuur voor de drie termijnen 6" a, 2" p en 8" p vond Exserr (23 April—12 Juni 1909) een waarde van 14°.6. Het meerwater is dus beduidend warmer, wat grootendeels aan de isolatie moet toegeschreven worden. Bekend is, dat dergelijke meeren, vooral wanneer ze in een bergketel liggen, een hoogere temperatuur dan de lucht hebben. Het verschil kan enkele graden Celcius bedragen. Enger nam opborreling van warme gasbellen waar: wij niet. Een dertigtal dichtgesoldeerde petroleum-blikken en eenige bamboe’s waren opgevoerd geworden, teneinde een vlot te LXXVIII Ki i kunnen bouwen —tjemara-hout is zwaarder dan water en dus onbruikbaar, terwijl ander wildhout niet aanwezig is. Dit vlot werd dien morgen vervaardigd en een proefvaart ondernomen, waarbij op 200 m ZW. van de monding der Poetih-beek een diepte van 163 m werd gepeild. ; De namiddag werd besteed aan een bezoek van de warme bronnen in de bedding der Koko-Poetih. Daar de waterstand van het weer vrij laag was, stroomde maar zeer weinig water over de uitlaat en werd de beek in hoofdzaak door de bronnen gevoed. , De bronnen bevinden zich in twee étages. De bovenste is gelijk met den spiegel van het meer. In het eerste deel van de beek, waar ze uit het meer stroomt (de strooming was tijdens mijn bezoek minimaal) borrelen op talrijke plaatsen water en gassen op. De temperatuur van het water was halfweg meeroever en eerste waterval 28°C; even boven dien ` val 22°, Loodrecht op dat beek-gedeelte is een in twee afdeelingen gescheiden kom, in de eerste was de tempera- tuur 42°, in de verste 46°, terwijl water met 50° uit den wand kwam. Een droge bedding voerde van die kommen naar de eerstvolgende lager gelegen étage, zoodat het water bij hoogen waterstand in twee vallen naar beneden gaat. Uit den wand, bij den E-val, spoot een straal van 52°; in den kom onder den val was gasborreling en een temperatuur van 42°; daar naast in een. kom 40°. Uit den wand onder den W-val, kwamen bronnen met 50° en 49°, In een kom onder dien val waren opborrelingen en temperaturen van 42° en 47°; in bronnen langs den zijwand van 23° ens fae In een verbindingsgedeelte tusschen de E- en W-kommen stroomde water met 41° en 51° uit de rotsen. Verder zijn op die étage twee beddingen, waarvan de westelijke droog was. In de oostelijke was ook opborreling en werd 49° en 47° gemeten. Een dubbelval voert het water naar een lagere étage; onder de vallen had het water een temperatuur van 37°. Za pi = Dien avond werd een basis van 64.4 meter uitgemeten en met de smalkalderboussole de afstand van de eerste, W van het Poctihdal, in het meer uitstekende kaap tot de eerste tjemaraboom E van uitlaat op 603 meter bepaald. Op den 74" September werd om 3%30™ a met het vlot afgevaren en gekoerst naar het midden tusschen het Baroedjari- schiereiland en den W-rand van het meer. Op 2 km ZW van den Baroedjari-top werd een diepte van 160 m gelood en ongeveer '/, km WZW van dat punt een diepte van 215 m. De nauwkeurige plaats kon niet bepaald worden, daar de waarnemingen met de smalkalder-boussole te onnauwkeurig bleken te zijn, bovendien een juiste kaart van de caldera ontbreekt. De topographische kaart van Lombok van 1908 en ook, niettegenstaande zijn metingen, de kaart van ELBERT zijn onjuist. Uit metingen op mijn (klein formaat) photographische opnemingen gedaan (verascoop Ricuarp) en peilingen met de boussole verricht, kon ik voldoende gegevens verzamelen om een juistere schetskaart samen te stellen, waarin de loodings- plaatsen aangegeven zijn en die hier gereproduceerd is. Het bleek, dat de laatste loodingsplaats nog niet op het midden tusschen schiereiland en W-rand lag, maar ongeveer 800 m NE daarvan. De toeneming der diepte van 160 tot 215 doet daarom vermoeden, dat het meer daar diepten van + 300 m bereikt. _ Het was helaas onmogelijk mijn voornemen, om een reeks loodingen van het schiereiland naar den Westwand te doen, uit te voeren, daar wij door den wind, die reeds te 6"20™ a bij de laatste looding opzette, gegrepen en snel meegevoerd werden. Al noordwaarts roeiende werden wij op den Westwand gedreven en hadden daarna van 9" a tot 2" p noodig om huiswaarts te keeren. Hierbij koa het vlot grootendeels langs de strandgedeelten getrokken en langs de rotswanden geduwd worden. Tegen den, uit de Poetih-kloof waaienden wind, op te roeien was celslaron onmogelijk en te wachten, tot de wind zou zijn gaan liggen, werd door andere plannen verboden. a kG = Op den morgen van den gsten September werd naar het Baroedjari-schiereiland gerocid en na een vaartduur van 70 minuten geland in de baai naast den Noordwaarts uitge- vloeiden lavastroom, waar ook ELBERT en GRÜNDLER aan wal kwamen. Evenals door hen werd ter beklimming van den Baroedjari den berg westwaarts omgetrokken en wel op den rug van genoemden lavastroom. De krater is naar het westen doorgebroken en een groote lavastroom is daar uitgevloeid, die in den mantel een bedding als cen ravijn met vlakken bodem heeft achtergelaten. De gevolgde rug gaat aan den rand van die bedding geleidelijk in den vulkaanmantel over. Terwijl ELBERT en Griinpner boven langs dien rand naar den noordelijken kraterrand klommen, wiens hoogte zij hypsometrisch op 363 m boven den meerspiegel bepaalden stegen wij daar onder langs naar den kraterdrempel. Deze weg’ bleek gevaarlijk door het onbetrouwbaar materiaal. Over den drempel kwamen wij gemakkelijk in den krater, wiens noordelijke en oostelijke binnenwand met blokken overdekt waren. De zuidelijke wand is zeer steil en gedeel- telijk witgeel getint, voorts op tallooze plaatsen rookende. Ook uit den oostelijken wand stijgt op vele plaatsen rook. Dicht onder den drempel is een helgeele, rookende solfatare. De bodem is eng en gedeeltelijk met blokken overdekt. Op het hoogste punt van den zuidwand, dat ook het hoogste punt van den geheelen kraterwal is, zagen wij een stok staan, die daar door een onbekende is geplant. Volgens mijn schetskaart bevindt zich de Baroedjari juist in het centrum der Caldera. De afdaling geschiedde langs den vlakken bodem van de geul, welke weg verre bleek te zijn te verkiezen boven dien langs haar rand. Over het lavaveld aan den voet bereikten wij weer den eerstgevolgden rug. Beklimming en afdaling duurden gelijkelijk anderhalf uur. | Onder den Noordwal van het schiereiland voeren wij ver- volgens in een uur naar de uitmonding van het dal tusschen = mn den Baroedjari en Rindjani: Langs een drogen regenwater- loop, die een natuurlijke tjemara-laan vormt en om een oostwaarts uitgevloeiden lavastroom heenbuigt, kwamen wij in het dal dat vermoedelijk nog nimmer. door menschen betreden was geworden. De dal-bodem bestaat goduslbeliic. uit de Ee van regenwaterloopen en ijl tjemara-bosch, gedeeltelijk uit een paar lage heuvels, die met alang-alang bedekt zijn. Fumarolen zagen wij nergens. Evenmin konden wij de rook van de fumarolen, die Ex.serr tusschen de oostelijke lavavelden vond, ergens ontwaren. De terugvaart onder den noordwal van het meer duurde twee uren. Den volgenden morgen werd de terugtocht aanvaard; te voren werd nog aan den oever, ongeveer 100 meter oostelijk van de Poetih-uitlaat, meerwater geschept. Dr. H. W. Wovupsrra te Weltevreden analyseerde dit water en vond: „Droogrest (140 gr.) 2.6718 gr. per L, Beie: 0.4500 — — — 0.1832 — — — mea Al,0, (hoofdz. Al,03) 0.0095 — — — CaO 0.1579 — — — MgO 0.1897 — ne SO, 0.6935 — — — Reactie op lakmoes © alkalisch Geur sterk naar H,S.” »Andere bestanddeelen konden, daar er maar iets minder dan 500 ec water was, niet worden bepaald”. (Een mincraal- water-flesch van + ?/ Liter werd vol geschept; v. B.). De smaak van het water is niet onaangenaam en had op geen onzer, ook niet op de Maleiers die 2 weken aan het meer verbleven, de slechte uitwerking, die de leden der Euperr-expeditie ondervonden, als digestie-storingen, been- zweren en haaruitval. a £4 — Evenmin als Erperr zagen wij een enkele visch in het meer; VAN ScHaiK's bericht omtrent de vischrijkheid luidt in Mr. WormseEr’s verslag: „Kleine wilde eenden vlogen over het vischrijke water” !). Misschien was enkel uit de aanwezigheid der eenden de vischrijkheid afgeleid. 1) Tijdschrift v.h. K. Aardrijksk. Gen. XXVII. SCHETSKAART DER CALDERA VAN DEN GOENOENG RINDJANI (Eiland Lombok) H (G. TLAW Ai D PONN hi Ka a ZEN NS (OIS ANS) ANS N ONS EN TOOTS Ke Schaal 1:100000 o 1 2 3 4 5 6 7 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 K.M. TOELICHTING __. Route 160. Diepte beneden meeroppervlak + ome Lava Beklimming van den G. Batoer 18 Februari 1917 DOOR - KEMMERLING. o seerd bij het Mijnwezen. Ik moest er toch het mijne van hebben. Dat hij niet de schuldige was, dat hij niet de aardbeving veroorzaakt had, dat wist ik alreeds. Maar misschien waren er door de hevige aardstooten veranderingen ingetreden binnen in den krater. Velen meenden, naar de rookwolken te oordeelen, dat hij na de aardbeving intensiever werkte. Dus maar getracht zijn top te beklimmen, om dan in den krater af te dalen. Gemakkelijker gezegd dan gedaan. Wel is waar is het hoogteverschil niet groot, maar de mantel bestaat ten deele uit scherpe lava of losse uitwerpselen, dus welken weg gekozen om het doel te bereiken. Ook was het gebergte zelf nog niet tot rust gekomen. Dagelijksche aardstooten waarschuwden ons, dat de natuurkrachten nog werkzaam waren. Op een tocht rondom den voet van het gebergte, had ik kunnen konstateeren, dat de aardbeving op meerdere plaatsen van den Batoermantel, aschafschuivingen veroorzaakt had. Het- heette dus oppassen, want dat verschijnsel zou zich kunnen herhalen. Maar wie zou er mij vergezellen naar den top en in den krater. Immers nog nooit had een Balier het gewaagd, om den top te beklimmen '), laat staan om af te dalen in zijn ') NIEUWENKAMP, zegt op biz. 67 (zie ook voetnoot 1 blz. 56). Toen we begonnen waren de lava te beklimmen, was het heele dorp leeggeloopen. Op den eersten groenen heuvel ten oosten van de desa hadden de dorpelingen zich verzameld en bleven daar verbaasd en ontzet ons nastaren. Wat zou er nu gebeuren? Zouden krateropening, de plaats waar de dewa van den Batoer huist, de godheid, die somtijds in woede ontstoken over het zondeleven der menschen deze dan dreigt te bedelven onder asch- en bommenregen of onder lavastroomen. Hoe wonderbaarlijk heeft hij niet de Kg. Batoer voor een wissen ondergang gespaard in 1905, toen cen lavastroom dicht bij de poort van den tempelhof tot staan kwam. En ook thans weer heeft deze kampong van de aardbe- ving weinig te leiden gehad. Jaarlijks komen dan ook van heinde en verre pelgrims, om hier te bidden en te offeren, want ze willen den dewa van G. Batoer mild stemmen om gevrijwaard te blijven voor alle onheil. Maar nog duidelijker wordt ons hun heiligen angst voor dezen berg, indien wij het verhaal dat Nieuwenkamp !) uit den mond van den dalang van Bajoening (Boeleleng) in 1906 opteekende, hier weergeven: die twee Blanda’s (Dr. NIEUWENKAMP en Mr. J. S. THIEME) de vermetelheid hebben den Batoer te bestijgen, zoo iets was nog nooit gebeurd en een Balier zou het voorzeker ook nooit wagen zich te begeven op het heiligdom van den machtigen god, die boven inden vuurgloed troont, VAN ROON vermeldt in zijn „Aanteekeningen omtrent Bali” (over- gedrukt uit het Jaarboek van den Topographischen dienst 1915) blz. 31. „Zooals thans (1915) nog het gevalis, zijn de Baliers niet te bewegen den Batoer te beklimmen. Ook de koelies van Dr. BROUWER en Dr. VAN TRICHT zijn halver- wege den top achter gebleven. De topografische dienst werkte met Javaansche koelies. 1) NIEUWENKAMP was de eerste Europeaan, die den top van den actieven Batoervulkaan beklommen heeft. Zijn bevindingen werden door hem beschreven in het Tijds. v/h Kon. NedwAard. Gen. Tweede serie, Deel XXV. 1908 biz. 54—76: „De eerste bestijging van den heiligen vulkaan Batoer op Bali, 2 Nov. 1906” met plaat I — V Vroeger waren er wel enkele Europeanen in het Batoergebergte geweest o.a. De Seijff in April 1854 „Togt naar de vulkaan Batoer (Nat. Tijdschr. v. N. I. VIII 1855 p. 119 — 126 met platen I—II), verder ZOLLINGER en VAN BLOEMEN WAANDERS in 1857: „Togt naar dd BIE „45 Jaar geleden, hadden twee Baliers het gewaagd een tocht naar den. top te ondernemen. Maar zij waren hun gerechte straf niet ontloopen, nog voor dat zij halverwege den top waren gekomen had de godheid hun een lading gloeiende steenen toegezonden, zoo- dat de een, uit Koesambe (Kloenkoeng) afkomstig, zulke hevige brandwonden had bekomen, dat hij daaraan reeds den dag daarop was bezweken; terwijl zijn makker, genaamd Pan Rangëdë uit de desa Batoer, krankzinnig werd van angst en enkele weken later stierf.” Maar waar haalde ik dan de noodige koelies vandaan, mijn tocht mocht immers niet mislukken. Gelukkig was onderluitenant ADMIRAAL met een troep gewapende politie- dienaren te Kintamani aanwezig. Op aanvrage, boden zich vier man aan die wel brani waren om vrijwillig mee te gaan. Thans bleef nog de kwestie over, van welken kant zal ik den G. Batoer beklimmen. In het vreemdelingen-boek te Kintamani, was door verschillende natuuronderzoekers een verhaal over hun bestijging gedaan. Dr. van TRICHT en Dr. Brouwer hadden hem beklommen van uit het noorden, via de G. Boetoer. Van Terreur daalde onder vele bezwaren over den lavastroom van 1905 naar Kg. Batoer af. Dr. Brouwer gebruikte heen en terug eenzelfden weg. Dr. Brouwer waarschuwde vooral voor het laatste steile eind onder den top, waar men door den lossen toestand van den aschmantel, op handen en voeten kruipend den kraterrand bereiken moest. het gebergte Batoer” (in Bijdragen Kon. Inst. 3:1 (1866) p. 497 — 535 ook in PETERMANNS Mittheilungen 1864. p. 145 — 149, 261—268 en 302 — 304), maar beide hebben den eigenlijken vulkaan niet beklommen. ZOLLINGER heeft een poging gedaan maar de losse asch van den top heeft zijn plan toen verijdelt. Na NIEUWENKAMP werd de G. Batoer nog beklommen: door Dr. VAN TRICHT in 1915 ~ en door Dr. BROUWER. Verder wist ik uit de berichten van Nimuwenatis, dat- zijn route nu ook niet bepaald erg gunstig was. Ze hadden. uren en uren over de scherpe lava moeten loopen, hetgeen: afmattend en ontmoedigend is. p de kaart van den topografischen dienst was de weg aangegeven, die de inlandsche opnemer gevolgd had (de oost- kant). Na een nauwkeurige studie van het gebergte gemaakt te hebben, leek mij deze weg wel het verkieselijkst. In den morgen van den 17 Februari, vertrok ik met mijn: politiesoldaten naar Kp. Batoer. Hier zouden wij overnachten. om dan den daarop volgenden dag den Batoer te beklimmen. Dien zelfden dag verrichtte ik nog loodingen in het meer en nogmaals bekeek ik den G. Batoer, werkelijk de oostkant was" voor een beklimming het gunstigste, ook waren daar geen aardschuivingen te zien. Des avonds kwamen ver- schillende notabelen uit Kp. Batoer in ons kwartier een praatje houden. Of ik niet bang was dien berg te beklimmen ? Wat ik er wel van dacht, zou de dewa niet boos zijn, juist nu hij pas geheel Bali doorelkaar geschud had? Toen gaf ik tot antwoord: Kaloe ati bresih, brangkali tida djadi apa? tetapi kaloe ati kotor, temtoe tjilaka. Patoet (juist zoo) zeiden zij alle '). Ik ben overtuigd dat mijn antwoord het wonder verricht heeft, waarover ik. het later hebben zal. Den volgenden morgen, 18 Februari, gingen we om half zeven op stap. Mijn gezelschap bestond uit de vier politie- soldaten en vijf Balineezen, die zoo veronderstelde ik, mij: den bestaanden weg wilden wijzen door den lavastroom heen naar den zuid-oost voet van den vulkaan, naar het punt. van waaruit de eigenlijke beklimming zou geschieden. ') Verder werd mij nog de mededeeling gedaan, dat er op den” top van den G. Batoer, van tijd tot tijd groote geiten gezien werden. Volgens hun meening natuurlijk, de geesten van menschen in geiten- gedaante. Het verhaal bleek later werkelijk waar te zijn, behalve- de enkele geiten, die we gedurende de beklimming zagen, waren. hun excrementen overal tot zelfs binnen in den krater aanwezig. De De Baliers waren erg behulpzaam, ze droegen mijn barang, en weldra waren we dan ook een heel eind onderweg. We passeerden de droge toekad, welke zijn oorsprong heeft op het zadel tusschen den westelijken en oostelijken krater. Bij de volgende toekad aangekomen, dus nog voordat we Aerboengka bereikt hadden, maakten de koelies halt. Ze vertelden me toen, dat we deze toekad volgen moesten om het tjemaraboschje te bereiken, dat halverwege de helling gelegen was, en van waaruit men den top waarschijnlijk gemakkelijk beklimmen kon. Nu begon de klimpartij, nog steeds bleven de Baliers bij ons, we gingen enkele keeren dwars door een lavastroom heen, maar spoedig konden we reeds uitrusten onder den schaduw der tjemara’s. Hoe nu verder. De mantel bestond hier uit los vulkanisch materiaal, bommen, lapilli en asch, aan de oppervlakte tot een harde korst samengebakken. Vele ravijnen, gescheiden door smalle kammen, hadden zich radiaal tot den top ingesneden. We moesten dus wel een van de vele kammen uitkiezen om daarover onzen weg te vervolgen. De Baliers gaven het schijnbaar dezen keer niet op, want alreeds was er cen met klimmen begonnen, weldra door ons alle gevolgd. We ondervonden niet veel last van den aschmantel; de harde korst bleek dikker te zijn en bood meer weerstand aan ons gewicht dan ik eerst vermoed had. Ons geluk ` duurde echter niet lang, de kam waarop we liepen hield plotseling op, we waren overal omringd door vrij steile ravijnen. Verder gaan was onmogelijk. Den tocht opgeven, nooit. Ik bemerkte spoedig dat we meer noordelijk wezen moesten. Daar zag ik wel kammen, die zonder onderbreking tot aan ‘den top te vervolgen waren. Van nu af nam ik de leiding voor den tocht op me. We gingen eerst weer terug berg- ` afwaarts, toen dwars over enkele droge toekads heen, tenslotte bereikten we een kam die we, mijns inziens, zonder ` veel moeite tot aan den top zouden kunnen volgen. Het ` klimmen ging thans vrij vlug en zonder cenig bezwaar, E E weldra waren we den top tot op een 30 meter genaderd, de Baliers volgden ons nog steeds gedwee. Hier liet ik halt maken en zeide tot de Baliers, dat ze niet verder mee behoefden te gaan, dat ze op ons moesten wachten en de barang maar aan de pradjoerits moesten overgeven. Tot mijn groote verbazing echter, verklaarden zij mij te willen volgen ook naar den top en waar ik ook verder heen ging. Het groote wonder, waarover ik het reeds vroeger had, zou dus gaan gebeuren. Voor den eersten keer sedert menschen- heugnis zouden Baliers het heiligdom van den dewa ganga betreden. Nog eenige oogenblikken klimmens en we stonden alle aan den rand van den grooten Batoerkrater. We keken nu in die geheimzinnige opening, den mond van den kraterpijp, waaruit in vroegere jaren de lavastroomen vloeiden, die thans een deel van den kraterbodem van den ouden Batoer- vulkaan bedekken. Onder hevige eruptieve werking zijn hier eens de puimsteenmassa’s, die we nu nog overal in het Batoergebergte enkele meters onder de tegenwoordige oppervlakte aantreffen, uitgestooten. En nog dagelijks stijgen hieruit de dampen omhoog, die de wolken vormen, welke den bewoners van Zuid Bali nog steeds angst inboezemen voor den G. Batoer. Van verhoogde werking was geen sprake, de DEN verschilde niet veel van de beschrijving door van Roon over de situatie van 1915 gegeven. Van dikke rookkolommen en dofdreinende knallen, zooals die door NieuweNKAMP in 1906 zijn waargenomen, was niets te bespeuren. Maar laat ik eerst een korte beschrijving geven van den krater zelf. Hij bestaat eigenlijk uit twee deelen: een hooger gelegen noordelijk deel en een lager zuidelijk deel. De horizontale projectie van hun gemeenschappelijken kraterrand heeft een acht-vorm die op Plaat XXXVI van den Topo- grafischen dienst Jaarg. 1915 zeer duidelijk te voorschijn treedt. Ofschoon overal langs de wanden uit spleten dampen te voorschijn kwamen, was van een eenigszins intensievere el werking slechts sprake bij het zuidelijk deel van den Batoerkrater. Ook deze krater bestond weer uit twee deelen, in het zuiden een zandvlakte en in het noorden een diepcylindervormig gat, waarvan we den bodem van af den kraterrand niet zien konden. Ik besloot daarom tot op den bodem van de zandvlakte af te dalen, vanaf ons standpunt gerekend ongeveer 30 meter, weldra gevolgd door de politiesoldaten en de koelies. Vervolgens kroop ik heel voorzichtig naar den rand van het groote gat toe. Ik had de voldoening den bodem van den diepen put van hieruit te kunnen zien, dwz. het noordelijk deel, ik kon niet zoo dicht tot den rand naderen, dat ik ook het zuidelijk deel kon zien. De bodem was bedekt met groote steenblokken, welke door de aardbeving waar- schijnlijk naar beneden gestort waren, want er waren veel versche breukvlakken langs den kraterrand zichtbaar. Langs de loodrechte wanden van dezen kraterput stegen overal dampen omhoog, welke somtijds vrij sterk naar zwavel rieken. Ook waren hier en daar gele en roode sublimatie- producten gedeponeerd. De diepte schatte ik op ruim 200 meter, de oost-west doorsnede van den bovenrand van het diepe gat is volgens het kaartje van den topografischen dienst 220 m, de noord- - zuid doorsnede 150 meter '). Ook de Balineezen gaven den wensch te kennen, even in dat groote geheimzinnige gat, de spreekroer van den dewa ganga te mogen kijken. Een voor een bracht ik ze er heen, aan de hand geleid. De groote diepte maakte wel een mystieken indruk op hen. Thans bleef ons nog over een bezoek te brengen aan den westelijken zijkrater van den G. Batoer. We stonden weer voor het probleem, hoe nu verder, op welke manier kunnen we ons doel den top van den westkrater op de gemakkelijkste 1) Nadere uitvoerige gegevens vindt men in het opstel „Het Batoergebergte” hetwelk in het Jaarb. v. h. mijnwezen van mijn hand verschijnen zal. — min `. ae manier bereiken. Ook dit keer leek mij de weg, gevolgd door de opnemingsbrigade van den topografischen dienst, het verkiesclijkst. Ten dien einde moesten we echter de zand- vlakte van den oostkrater doorkruisen van oost naar west. Dit kon echter niet geschieden, zonder verschillende spleten, waaruit continu dampen opstegen, te passeeren. Het was dus zaak ons eerst te overtuigen of die dampen onschadelijk waren. Voorzichtig naderend ondervond ik absoluut geen hinder; het bleken zeer zwak naar zwavel riekende water- dampen te zijn. Nu waagden het ook de politiesoldaten en de Baliers. Sijmtijds waren we geheel en al in dampen gehuld, de Baliers bleven echter volkomen rustig. We bereikten zonder ongemak het westelijk punt van den kraterrand van waar de daling zou beginnen. De droge toekad tusschen de beide kraters in, was de aangewezen weg om zonder bezwaar den top van krater II te bereiken. De afdaling naar dit ravijn was niet’ gemakkelijk, vele moeilijke klauter-problemen moesten opgelost worden voor wij er kwamen. Toen ging het weer bergop. Dit ging vrij vlug en zonder bezwaar, weldra stonden we op het ooste- lijkste punt van den kraterrand van Goeha Batoer II. De topografie van den westelijken krater bleek vrij inge- wikkeld. Herhaalde krateropenings-verplaatsing heeft de oorspronkelijke spitskegelvormige gedaante van dezen adver- tentief vulkaan verloren doen gaan. Het beeld dat we thans zien, lijkt veel op dat van de secundaire vulkaantjes van den G. Raoeng'). De overblijfselen van zes krateropeningen waren nog duidelijk te herkennen. Bijna overal op en langs de kraterwanden stegen uit spleten dampen omhoog, die een wit neerslag sublimeerden. De aschbodem-voelde op vele plaatsen warm aan. De zuid-westelijkste krater-opening bleek ') „Het Idjen-gebergte.” Een geologische beschrijving van dit gebergte door schrijver dezes zal later als een deel der monographie verschijnen welke het „Idjen comité” voornemens is uittegeven. on, CS an het actiefste te zijn. Toch stegen ook hier slechts dampen omhoog, welke hier en daar gele en roode sublimatiepro- ducten deponeerden. ‘De bodem van al deze krateropeningen bestond uit fijn vulkanisch materiaal; asch en lapilli. Nergens wordt een groote diepte bereikt. Het grootste hoogteverschil tusschen kraterrand en kraterbodem bedraagt ruim 80 meter. Van af het noordwestelijke punt van dit kratercomplex, heeft men een ruim uitzicht op Kintamani en het noordelijk deel vaa de Batoercaldeira. Het onderzoek was afgeloopen de terugweg moest Wor: den aanvaard. Eerst had ik er over gedacht om dwars over alle lavastroomen heen, in een rechte lijn naar kg. Batoeraf te dalen, ongeveer dus den weg dien NieuweENKAMP voor de beklimming gekozen had. Bij nader inzien leek mij echter een kleine omweg toch verkieselijker, want een proeve dwars over een lavastroom, had mij overtuigd van de groote bezwaren van een tocht over dit scherpe en onregelmatige oppervlak. We keerden daarom terug naar de droge toekad en besloten hierin af te dalen tot wij het pad van vanmorgen bereiken zouden. Onze keuze bleek eene gelukkige te zijn, in een klein half uur tijd waren wij er. Langs het ons reeds bekende pad, gingen we huiswaarts. De kampongbewoners waren natuurlijk alle samengestroomd, om uit den mond van hun eigen lieden de beschrijving van dezen tocht te vernemen. ie Het spreekt van zelf, dat de Baliers, die ons gevolgd ` ‘hadden, in een zekere reuk van heiligheid kwamen. De dewa moest hun toch wel bijzonder gunstig gezind geweest zijn, immers zonder letsel waren ze teruggekeerd. ’s Avonds zouden er ter mijner eere en om den dewa voor den goeden afloop van onzen tocht te danken groote feesten gegeven worden. Het was werkelijk een indrukwekkende gebeurtenis. De geheele kampong, mannen, vrouwen en kinderen waren op den tempelhof verzameld. Ze hadden er pondoks opgeslagen, V SEE want ze moesten alle des nacht’s hier slapen, had toch iemand voorspeld dat er binnen kort weer een zware aardbeving zou inzetten. Midden op. het tempelplein, was een ruimte afgebakend voor de feesten, legong en ardjo zouden vertoond worden. De geheele omgeving was gehuld in een mystiek waas. Voor ons lag de G. Batoer, door zilverwit maanlicht be- schenen. De groote waringinboom van den tempelhof, met zijn breede kruin imponeerde door zijn groote gestalte. De ruines van de tempelhof poorten en muren, herinnerden aan de natuurkrachten die hier in den bodem sluimeren. Het licht van cen acht-tal petroleumlampen verspreidde een rossen gloed en gaf aan het geheel iets spookachtig’s Toen ik aankwam begon de gamelan 11 te spelen. Zelden hoorde ik zulke schoone muziek. De klanken herinnerden mij aan onze beiaarden, welke op stille zomeravonden hun zilveren toonen over onze steden uitgalmen. Ik was werkelijk bevangen, en vol bewondering voor Bali en het Balische ras. Zonder overdrijving kunnen we zeggen: hier leeft: de oude mystieke hindoe-cultuur nog ongeschon- den voort. De slangendausen, uitgevoerd door jonge meisjes en jongens, waren bijzonder elegant; tot nu toe zag ik in Indie nooit zulke gestyleerde bewegingen. De ardjo-voorstellingen, waaraan ook volwassenen mee- deden, waren op den duur voor mij eentonig, eensdeels ver- stond ik hun taal niet goed, andersdeels vielen ze te veel in herhaling. De costumes en versierselen waren echter zeer rijk, de mymiek zeer sprekend. Tot laat in den nacht bleven ze alle luisteren naar de verhalen van hun voorouders. 1) Volgens de bewoners van kg. Batoer is de oor g van dezen gamelan niet bekend. Waarschijnlijk is hij een geschenk van der dewa ganga, die hem uit den hemel in kg. Batoer liet nedervallen. De bezetting van den gamelan bestond uit 30 man. De klank was bijzonder zuiver. De voetstukken bestonden uit prachtig houtsnijwerk: pen De schoone prins moest wel veel geduld hebben en zich veel moeite getroosten voor hij zijn geliefde bruid schaken kon. (Ik vermoed wel dat dit de quintêssens was van de voorstelling). Om half elf, cen kleine aardstoot, dewa ganga wilde waar- schijnlijk ook van zijn belangstelling voor dit feest blijk geven. De indrukken van dezen dag zal ik niet licht vergeten. Batavia, Mei 1917, Dr. G. L. L. KEMMERLING. iXXVil 5k, Een beklimming van den G. Agoeng, de Piek van Bali, 22/23 Februari 1917. (Hoogste punt P. 4. 3142 M.) DOOR Dr. G. L. L. KEMMERLING, Tijdelijk geoloog bij het Mijnwezen. Tijdens mijn onderzoekingen van het Batoermassief zag ik hem iederen dag, de G. Agoeng, de Piek van Bali. Zijn sierlijken spitskegelvormigen mantel domineert den oostelijken horizont. De kale steenachtige top, door fel zonlicht beschenen, schittert in grijswitte kleuren en steekt scherp af tegen de dicht beboschte, donkere hellingen van den mantel. Met de bergen van het Batoermassief, de G. Batoer en de G. Abang, met den afgeknotten reuzenvulkaan van Lombok de G. Rindjani (in het noordoosten tusschen de beide Batoer- bergen heenglurend) vormt hij het geweldige panorama, dat van af Kintamani gezien, ieder toerist in de grootste ver- rukking brengt. Ik brandde van verlangen ook den G. Agoeng, de Piek van Bali, den tweeden nog werkenden vulkaan op dit eiland, te mogen beklimmen. Hoe zou de krater er van binnen uitzien? Vertoont hij wellicht verhoogde werking na de vele bevingen, die in „Januari en Februari het eiland teisterden? Den 14° Februari zag ik ’s morgens om 6 uur yan uit het dorpje Tjatoer '), een bruine rookwolk boven zijn top hangen. Binnen de tien minuten was deze wolk echter verdwenen en den geheelen ') Op de hoogvlakte van Tjatoer, het zadel tusschen G. Batoer en G. Bratan, gelegen. ae ` Se? dag was van verdere werking niets meer te bespeuren. Het zelfde verschijnsel werd ook door andere Europeanen in Zuid-Bali waargenomen. Er zij verder nog vermeld dat ik gedurende meerdere dagen doffe knallen en gerommel hoorde, komende uit Z.O. en O. richting, zoodat ik zelf begon te vermoeden, dat de G. Agoeng niet zoo erg zuiver op den graad was. Om de gemoederen van de vele door de aardbe- ving reeds verontruste Europeanen en Inlanders te kalmeeren, besloot ik in overeenstemming met den Resident, om den G. Agoeng te beklimmen. Uit het verslag van den Topografischen dienst ') en volgens mondelinge mededeelingen van Inlanders, geschiedt de beklimming het beste van uit kg. Selat, ten zuiden van G. Agoeng aan den weg Moentjan — Karangasem gelegen. Het lag in mijn bedoeling, den top in een dag te bereiken, ‘snachts boven te bivakeeren en den volgenden dag, weder af te dalen. De ervaring bij andere bergtochten opgedaan, leerde mij inzien, dat een nachtelijk verblijf op den top, de grootste kans voor een goed uitzicht oplevert glas ‘savonds of den volgenden morgen *). Den 21° Februari hield ik rustdag te Moentjan. Alle voor- bereidselen voor den tocht werden genomen. De hutten welke tijdens de triangulatie in 1915, den topograaf burgerlijk ambtenaar J. T. J. Doze tot nachtverblijf dienden, werden op mijn verzoek opgeknapt. Brandhout en water op den top ver te zoeken werden naar boven gepikold. In den loop van den dag kwam de Onderluitenant BREMER uit Karangasem zich bij mij melden, met een brigade politie- soldaten groot 30 man. De Resident had hem opdracht verstrekt, mij op mijn tocht naar den top te begeleiden, en mij tevens behulpzaam te zijn bii het overwinnen van Aanteekeningen omtrent Bali door J. VAN ROON, (overgedrukt uit het Jaarboek van den topografischen dienst 1915) bladzijde 35. 2) Een in Indië algemeen bekend feit. (Red.). al Rie eventueele hindernissen, die wij op onzen weg zouden kunnen ontmoeten. De Heer Bremer stond erg verbaasd te kijken toen hij mijn plan vernam, om in twee dagen heen en terug den berg te beklimmen. Hij had gedacht dat de tocht zeven dagen zou duren, drie dagen tot aan den top, 1 dag aldaar verblijven en drie dagen terug. Om te veel oponthoud onderweg te voorkomen, werd op mijn verzoek besloten dat tien van zijn manschappen in Sélat zouden achterblijven. De tien beste klimmers werden uitgezocht en hunne geweren onder bewaking. gesteld van de achter te laten manschapppen. Donderdag den 22 Februari vertrokken wij om 6%-15™ uit Moentjan. Op onzen weg naar Sélat hadden wij een heerlijk uitzicht op den Piek van Bali. Slank en fier stak hij zijn kalen top in de ijle blauwe morgenlucht. De donkere tjemarabosschen van zijn hellingen, waren gehuld in een waas van blauwen schijn, En dan de naaste omgeving. Die verrukkelijke sappig- groene sawahvelden-terrasgewijze tegen de hellingen van zijn voet aangelegd. De zilverwitte klaterende beekjes, door vernuftige balische hand tot slokkans vervormd, nog meer vruchtbaarheid brengend in deze reeds door moeder natuur zoo rijkelijk bedachte landouwen. Voorwaar ik benijd de Balineezen; welk een kalm en zorgeloos leven leiden zij te midden van die schoone natuur. Maar zie daar komt langs den weg een lange rij balische vrouwen aan. Alle dragen ze op hun hoofd, groote manden met vruchten. Ze gaan naar Moentjan want het is daar pasardag ; misschien kunnen ze wel enkele Képéng’s ') verdienen. Slanke figuren, het boven-lijf ontbloot, met eigenaardig gevormde borsten, welke uitdagend vooruitsteken, loopen zij steeds kaarsrecht vanwege de zware last op hun hoofd. Werkend en zwoegend van den vroegen morgen tot den laten avond, 1) Chineesche munt, de koers varieert tusschen 400—1000 Képéngs per gulden seat MR a daar bij toch nog vroolijk en opgewekt, vormen zij in tegen- stelling met de steeds nog luilakkende mannelijke bevolking, de bron van energie, die het Balische ras, ofschoon geteisterd door- vele ziekten, waaronder vooral geslachtsziekten, nog zoo krachtig en levenslustig tot op heden voor ons behouden heeft '). In Sélat aangekomen werden de laatste voorzorgen voor den tocht genomen, hetgeen ons eenig oponthoud kostte. Om 84-157 zette zich onze colonne in beweging. Behalve de ` Heer Bremer en 10 politie-soldaten hadden zich nog de poenga- wa’s van Moentjan en Sélat bij ons gevoegd, verder een aantal koelie's voor het meevoeren van de hoogst noodige barang. Onze weg, die in bijna zuiver noordelijke richting loopt, klimt gestadig. We passeeren enkele kleinere kampong’s en laten weldra het gebied der natte rijstvelden achter ons. Na een goed uur loopens bereiken we Seboedi. Hier wordt een kwartier rust gehouden, om den eersten honger te stillen. Van af Seboedi wordt de weg tot pad en de helling steiler. De sawah’s hebben plaats gemaakt voor vruchtbare tegalvelden en van regen afhankelijke rijstvelden. Het weer werd ondertusschen heiig en voorspelde niet veel goeds voor het verdere verloop van den dag. De top was voortdurend in wolken gehuld. Hier en daar waren langs de hellingen van den mantel aardschuivingen zichtbaar, zoodat ook de G. Agoeng niet geheel en al vrij gebleven is van de aardbeving van 21 Januari. Maar het waren er maar enkele kleinere, in geen geval te vergelijken met de verwoestingen van het Batoermassief. 1) Mededeelingen omtrent de zeden en gewoonten der Baliers vinden we in de volgende geschriften. . VAN BLOEMEN WAANDERS. Tijds. v. I. T.L. en V. K. Deel VIII 1859. Biz. 105—259. ,,Aanteekeningen omtrent de zeden en gebruiken der Balineezen, inzonderheid die van Boeleleng”. . „Eenigen tijd onder de Baliers” door Dr. JuLIUS JACOBS. Batavia 1883. N KoL. „Driemaal dwars door Sumatra en zwerftochten door Bali 1914. ' eek tn ei BEN en Om kwart voor elf kwam ik te Pasar Agoeng aan, eer kleine poera ') ter eere van den berggod van den G. Agoeng opgericht. Onderweg hadden we al een afvaller gehad, die we naar Sèlat terug stuurden. Ook de Heer Bremer sprak reeds zijn vermoeden uit, dat hij den top dien dag niet halen zou. De poengawa’s waren een heel eind achter gebleven. In overeenstemming met den Heer Bremer besloot ik toen den tocht maar alleen voort te zetten, in gezelschap van de zes beste klimmers onder zijn politie-soldaten, mijn helper en 4 koelies. De Heer Bremer zou trachten zoo ver mogelijk te komen om dan eventueel den top den volgenden morgen te beklimmen. Om 11 uur verlieten we Pasar Agoeng. Het pad werd nu veel steiler en we mogen gerust zeggen dat van hier af de klimpartij eerst begint. ` Na een half uur door kunstmatig aangelegde tuinen, ten deele met uien ten deele met edelweiss *) beplant, geklom- men te hebben, bereikten wij na een goed half uur den rand van het tjemarabosch. Het begon te motregenen, het was erg somber in dit bosch, Ik moest mijn luidjes voortdurend aansporen om gestadig maar kalm door te stappen, want ofschoon de meeste hunner toch geoefende terreinloopers waren was er maar één die werkelijk de kunst van klimmen verstond. De meeste ver- vallen in de fout, welke bijna alle leeken in bergterreinen eigen is, eenige oogenblikken klimmen dan rusten en zoo telkens voort. Op die manier komt men er echter bezwaarlijk ; gestadig maar kalm doorstappen dat is de leus. In het tjemarabosch ontmoetten wij de Balineezen, die boven op den top voor ons onderkomen gezorgd hadden. Alle droegen bosjes edelweiss en vaccinum 3) in de hand. !) Verzameling van tempeltjes. 2) Het Javaansche edelweiss eran vee javanica” hetwelk hier veel- vuldig groeit, wordt door de Balineezen gaarne als offergave gebruikt. De jonge blaadjes van de vaccinum varingaefolium miq. (een boomheester waaraan eetbare blauwe bessen groeien, te vergelijken met onze boschbessen) hebben mooie roode en bruine kleuren, en worden ook tot offeren gebruikt ain FY ae Wroolijk weerklonk hun lied, nu ze weer naar huis konden ‘terugkeeren. Om 1 uur kwam de offerplaats Aer Tirto in zicht. Aan den voet van een 7 m. hoogen rotswand, hebben zich in een davabedding enkele uithollingen gevormd, waarin ook gedu- rende den drogen tijd steeds eenig drinkwater te vinden is. Het water wordt door de Balineezen als heilig beschouwd, van daar den naam Aer Tirto „heilig water”. Hier heb ik een half uur moeten wachten om al mijn mannetjes weer te verzamelen. De meesten waren reeds erg vermoeid en niet veel meer waard. Om half twee werd wederom opgebroken. De tjemarabosschen maakten weldra plaats voor struikgewas, het duurde niet lang of we hadden de onderste grens van de kale kruin van den G. Agoeng bereikt. Van een bepaald pad, was er nu geen sprake meer. Men kiest zijn weg waar hij het gemakkelijkst lijkt. De klimpartij is niet lastig, bijna overal is vaste rots voorhanden. Ik moet -dan ook Van Roos tegenspreken waar hij zegt op blz. 36 '): „Ofschoon de hellingen niet meer bedragen dan 20° tot 30° maakt het losse vulkanische zand het klimmen, doch vooral ‘het dalen niet gemakkelijk, meermalen moet van handen en voeten gebruik gemaakt worden. Integendeel ik heb nooit zoo gemakkelijk geklommen als op den top van de Piek van Bali, juist omdat er bijna hoegenaamd geen los vulkanisch zand aanwezig was. Maar ik sta niet alleen in deze mijne meening. Mr. van SCHAIK, die de Piek van Bali den 27°" September 1908 van uit Karang- asem beklom, zegt op blz. 319 °) sprekende van de kruin: „Immers biedt de Piek van Bali voor een bestijging niet -die ontzaggelijke moeilijkheden aan van de Piek van Lombok. e bodem is hard, de groote blokken steen liggen in een vaste EEN "y Ee 2) „De eerste bestiiging van de Pieken van Lombok en Bali”. Mr. VAN SCHAIK’s tocht wordt beschreven door Mr. C. W. WORMSER, zin het Tijd. v. h. K. N. A. G. Deel XXVII 1910, blz. 307—320. = Se Om drie uur bereikte ik den top. Onderwijl was alle vegetatie reeds lang opgehouden, slechts hier en daar groeiden nog enkele struikjes edelweiss. Ik had dus "ll: uur gebruikt om van uit Sélat den top te beklimmen (waarvan minstens 1 uur voor rustpauzen). Daar stond ik op den top geheel alleen, ver beneden mij zag ik mijn mannetjes, stapje voor stapje naar boven sukkelen. Zouden ze wel ooit komen: De top van den berg word ingenomen door den krater, dat geheimzinnige gat, dat reeds zoolang mijn nieuwsgierig: heid geprikkeld had. Het slechte weer, een kille motregen van tijd tot tijd verdreven door een scherpen kouden noord-westenwind, noodzaakten mij zoo gauw mogelijk de hutten op te zoeken, die van mijn standpunt uit nog niet te zien waren. Versche voetstappen van de Balineezen, die voor ons bivac gezorgd hadden, wezen mij echter de richting aan waarin ik gaan moest. Terwijl ik mij voorzichtig over den smallen kraterrand in westelijke richting voortbewoog, had ik gelegenheid van tijd tot tijd in den krater, beneden mij, te kijken. 