Het mikroskoop, deszelfs gebruik, geschiedenis en tegenwoordige toestand
Ook bij de bceldmikroskopen is het gepast, dal de lens naar bet voorwerp, en niet omgekeerd dit naar de lens toe bewo- gen wordt, omdat in het laatste geval de graad van verlich- ling , waarop hicr vooral veel aankomt , telkens eene verande- ring zoude ondergaan. Voor de beweging is wederoin die door middel van een rondselwerk de meest verkieslijke. Daar verders de voorwerplafel hier nimmer dienl tot het praepa- reren der voorwerpen , maar alleenlijk ora dezelve te bevesti- gen , zoo behoeft dezc niet vrij te zijn , en slcchts zoo groot als volstrekt noodig is, om voorzien te worden van de ver- eischlc hulpmiddelen tot het vastklcmmen der schuifjes , glasplaatjes, enzv , waarop zich de voorwerpen bevinden. 154. De lichlsterkle van de beelden der voorwerpen neemt af, in de dubbele verhouding van dc vierkanlen der doormeters van de gebruikte lenzen en van het vierkanl des afslands, waarop zich het beeld vomit. Hieruil blijkt de noodzakelijkhcid, om in een beehlmikroskoop de voorwerpen, of, indicu dezc ondoorsebijnend zijn, bet geziglsveld slcrk tc veilicblcu. Dc verlichlingstocstel maakl dan ook een zeer 1G(» HET BEELDM1KROSKOOP. belangrijk cn steeds liet omvangrijkste gedcelte van elk bccld- mikroskoop uit. Alle licht, op welke wij/e ook voortgebragt , kan tot ver lichting der voorwerpen dieuen , mits het slcchts den noodi- gen graad van inlcnsiteit bezit. Ilet sprcekl dus van zelf, dal bij de verschillende raiddelen, die men tegenwoordig bezit, om ccn sterk licht voorl te brengen, ook de vcrlich- lingstoestellen zeer verschillend kunnen zijn. Yoor zeer geringe vergroolingen kan bet liebt ccner Ar- gandschc lamp , op het voonverp geconcentreerd door eene lens van vrij grooten omvang dienstig zijn, cn werkelijk heeft men in vroegeren tijd zulke lanipmi/croslcopen vervaaedigd. Tbans cchter zijn deze geheel in onbruik, sedert men audere kunslmiddclen heeft leeren kennen , om een veel sterker licht voort te brengen. 155. Hiertoe behoort in de eersle plaats het licht, dat outstaat, wanneer kalk gehouden wordt in de vlam van wa- ter- en zuurstofgas, naar welke verhchtinswijzc het gas hydro -oxygeen-mikroskoop deszelfs naam voert. Er zijn vclerici toestellen uitgedacht , welke hiertoe aanwendbaar zijn , en later zullen beschreven worden. Derzelver hoofdvereischten , waardoor hunne belrekkelijke waarde bepaald wordt, zijn ge- makkelijkheid en vciligheid in het gebruik. De beide gazen moelcn daartoe elk in eeneu afzonderlijken gashouder beslotcn zijn, en zich eersl vermengeu digl bij de plaats waar zij vereenigd uilslroomen. Verders is bet een vcrcischte, dat de locslrooming der gazen cn de groolte der vlam bchoorlijk kunnen geregcld worden, cn dal de kalkcylindcr om hare as beweeglijk zij, helgeen het best door een uurwerk geschiedt. Del licht wordt vervolgcus op het nagenoeg in het verccuigiugspuut der VERUCHTINGSTOESTELI.EN. GAS- EN PHOTO-ELEKTRISCH MlKKOSKOOl'. 167 stralen gcplaatst voorvverp geconcentreerd , door middcl van eenen hollen spiegel of van cone lens van groolcn omvang, welke om do nabijhcid der lichtbron cenen korten brand- puntsafstand moeten hebben. Is ccn enkele hollc spiegel of eene groote slerk bollc lens daartoc nict voldoende , dan kan hunne vverking nog door eene tvveedc lens ondcrstcuud worden. 156. 15ij bet photo -elelctrisch mikroskoop wordt de ver- lichtiug te weeg gebragt door bet licht, hetwelk ontslaat tusschen twee koolspitsen als polen eener galvanische balterij. Dc daartoe noodige inrigting bestaal uit eenen der vcrschillende onder den naam van constante ballerijen bekende toeslclleu, waardoor twee kegelvormig toeloopende stukken kool, die aan de pooleinden bevestigd, en in elkanders nabijbeid gesleld zijn, tot gloeijing worden gebragt. Hun licht wordt dan even als bij bet gasmikroskoop door cenen hollen spiegel of eene glazen lens op bet voorwerp geconcentreerd. Ter be- hoorlijke regeling der verlichting zijn verders eene recks van voorzorgen uoodig, die later uilvocrig zullcn vermcld worden. 157. Het zonmikroskoop is van de vcrschillende beeld- inikroskopen het oudsle, en overtreft de beide vorigen nog al- tijd verre in lichtsterkte. Volgens de proeven van Fizeau (1), welke zich gronden op den korteren of laugeren tijd, die vereisebt wordt, om photographische afbceldingen van gelijkc slerkte te verkrijgcn , is de intensileil van het zonlicht — 1 zijude, (1) Bull, dc la. Soc. d' encouragement. Sept. 1345 p. 393, cn Ding tor’s Pohjt. Journ. 181(> ltd. C. p. 115. 168 II ET BEELDflllKHOSKOOP. die van kalk in dc hydro -oxygccnvlam , van dc koolspitsen eencr Bunscnsche bat- tcrij van 80 elementeu , » » 1 58 *> 146 4,2 2,5 Hoevvel dc beide laatsten dczer uilkomslen cen sterk sprckcnd bcwijs opleveren , voor dc meerdcre lichtsterktc van dc in bet photo-eleklrisch mikroskoop gebezigde licbtbron, boven die van hcl gasmikroskoop , zoo blijkt echter tevens, dat, in vveenvil van den boogst omslagtigen toeslel, bet eleklrisch licht tusscben dc koolspitsen nog geenzins hcl zonlicht even- aart. Bovcndien moet men niet vergelen , dat voor het zon- mikroskoop de licbtbron op eenen oncindigen afstand staat, zoodat bet mogelijk is, door middel eencr concentrcrendc lens, in bet brandpuut allc slralen in een zeer kort beslek te vereenigen, en het zonnebceld weinig meer dan een stip iuneernt, lerwijl daarentegen bij elke kunstmalige licbtbron, zulk eenc vereeniging niet dan in veel geringere mate kan verkregen worden, omdat haar afstand in verbouding tot dien, waarop zicb de stralen, na door de concentrerendc lens gegaau te zijn, snijdcn, allijd boogst gering is in ver- gelijkiug met dezelfde verbouding tusscben deii zonneafsland en de plaats, waar de zonncslraleu acbler eeue lens te za- men komen, Ilet beeld van het kunstliebt is derbalveu slccbts weinig verkleind, cn de concentratictocstand van bet licbl daar ter plaatse om die reden altijd veel gcriuger dan van zonlicht. Hieruit volgl, dat, zelfs indien bet mogelijk ware door kunst cene licbtbron daar te slellen, wclkcr intensilcil die van bet zonlicht evenaart of zelfs overlrcft, bet in weer- VEKL1CI1T1NGST0ESTEU.EN. ZONMlKUOSKOOr. 1G9 vvil hiervan uiet mogelijk zoude zijn het licht zoo slerk te concentrercn , dat lict met hct door eeue lens geconccn- treerde zonlicht gclijk staat. Werkelijk is het zomnikroskoop van alle beeldmikroskopen nog steeds het beste, cn hct zoude alle andere loestellen van dien aard gchecl overbodig maken, indien daaraan niet het bezwaar verbonden ware, dat men bij deszelfs gebruik van den toestand des hcmels afhankelijk is. 158. De verlichtingstoestel van een zomnikroskoop bestaat uit eenen beweegbaren spiegel ora het zonlicht op te vangen , en eene lens tot conccntrering van hetzelve. Het is voor- deelig, indien deze lens eenen grooten doormeter heeft, b. v. van 12 — 15 centim. ; niet zoo zcer lot vermeerdering dcr verlichting, want met zulk eene lens is het licht zoo slerk, dat voor geringere vcrgroolingcn de voorwcrpen niet in het vereenigingspunt der stralen bchoeven geplaalst te wordeu, waar bovendien de warmte voor vele organische voorvverpen te groot zoude zijn; maar omdat men bij eene kleinere lens, om gelijke lichtsterktc te erlangen, de voorwerpen dig - ter bij bet vereenigingspunt dcr stralen inoet plaatsen, waar de doorsnede des lichtkcgcls geringer is, en men gevolglijk meer moeite heeft, om de gclijkmalighcid dcr verlichting te bewaren. Bij ieder zomnikroskoop behoort vcrders eene inrigting gc- voegd te worden , om de verlichting te matigcn cn te vcr- stcrkcn, naar gelang de vergrooting en de aard dcr voor- werpen het vorderen. Dit docl kan op drieerlei wijzcn be- reikt wordeu: 1° door verauderiug van den afsland lusschon het voor wcrp cn de veilichtingslens : 170 II ET BEELDMIKllOSKOOP. 2° door op den weg der straiten lenzen tc plaalsen van korteren en vcrdcren brandpuntsafstand , en 3“ door den doorracter van den stralenkegel te vermin- deren, door middel van een op deszelfs weg geplaatst dia - pliragraa, wclks opening verwijd en vernaanwd kan worden. Dcze laatsle handelwijze, vvclkc voor zoo ver mij bekend is , nog niet praktisch is toegepast , schijnt de voorkcur tc verdienen boven de tweede, wclke geenc trapsgewijze ver- andering in de liclitsterkte veroorlooft, en boven de eerste om de meerdere juistheid en gemakkelijkheid der beweging. Zulk een diaphragma kan bestaan uit twee regthoekig uit- gesneden koperen platen, die te zamen eene vierkanle ope ning vormen , en door eene rondselbeweging over elkander glijden. Het eenige doel van den spiegel is het bezwaar weg tc nemen, dat er in gelegen zoude zijn, van steeds de ver- lichtingslens naar de zon toegckeerd te moeten liouden. Om de slralen behoorlijk in alle stellingen van de zon te kun- nen opvangen, is lict daarom noodig den spiegel in twee- derlei rigtingen te kunnen bewegen. Daar vooreerst namelijk de zon schijnbaar rijst en daalt, zoo moet de hoek, dien de spiegel met de verlichtingslens vormt, vergroot en verkleind kunnen worden. Om ten tweede de schijnbare beweging der zon van Oost naar West te kunnen volgen, moet de spie- gel eene draaijende beweging bezitten om de as van den ver- licbtingstoestel , welke tevens die van het geheele mikroskoop is. Aan deze beide voorwaarden der beweging beanlwoordcn vcrschillende werkluiglijke inriglingen. De nicest verkieslijke, seboon de kostbaarstc , is de beweging des spiegels door mid del van ecnen heliostaat. Vcrdcrs behoort de groolte van den spiegel zoodanig tc VERLICIITINGSTOKSTELLEN. VOOtt ONDOOHSCH1JNENDE VOOUWERPEN. 171 wczen , dat tie breedtc voor hot minst gelijk is aan dc mid- dcllijn der verlichtingslcns, terwijl hij cene voldocndc lengte moet bezitlcu , ora, ook bij cenen lagen stand dcr zon, nog cenen stralcnbnndel op te vangen, welks doorsnede aan die- zelfde raiddellijn gelijk is. 159. Bij de tot nog toe beschreven verliohtingstoestellcn raoet nog eene tweede inrigting gevoegd worden, ter ver- lichting van ondoorschijneude voorwerpen. Dit kan wederom op onderscbeiden vvijzen geschieden, die ecliler alien ten docl hebben, ora door tniddel van vlakke of van liolle spie- gels, welke vodr bet voorvverp geplaatst zijn, bet licht van den verlichtingstoestel op te vangen , en op de voorvlakte van bet voorwerp terug te kaatsen. Naluurlijk raoelen dcze spie- gels in dier voege worden aangebragt, dat zij den doorlogt tier licbtstralen door de vergrootende lens niet belemmercn. 140. Ter vermindering van den invloed der warrate, welke, tevens met bet licbt op bet voorwerp geconcentreerd wor- dende, niet zclden zeer nadeelig bicrop werkt, kunncn ver- scbillende zelfstandighcden op den weg der slralen worden geplaatst, van welke bet bekend is, dat zij eeu gedeelte der warralcstralen opslorpen , schoon zij bet licbt doorlaten. Nadere proefueraingeu zullcn ecbter raoelen beslissen, welke zelfslandigbeden voor de licht- en warmtebronneu , welke bij de beeldmikroskopen in aanmerking komen, als de besle te beschouwen zijn (1). (1) Dc bekende uitkomsten der onderzoekingen vua Melloni, over de doordringbaarheid dcr ligeliainen door de warmtestralen , kunncn hier vvel eenige wenken geven , doch geenzins gehcel tot rigtsnocr strekken, omdat de doordringbaarheid verandert met den wartntcgraad van dc warmlo- 17 2 IIET BEELDMIKH0SK001'. 141. Elk beeldmikroskoop vordcrt eindelijk eene donlcere ruimte cn ecn sc her m , ora hct beeld zigtbaar te maken. Voor dc cerstc bczigt men doorgaans ecn duister gemaakt vertrek, doch men kan ook voor bcpaalde oogmerkcn zich van clke anderc duister gehouden ruimte bediencn , waarin men bet beeld opvangt, op de vvijze zooals zulks in ceue camera obscura geschiedt. Verschillende draagbare toestcllen van dien aard zullen later vermeld worden. Indicn dc don- kere ruimte een gelieel vertrek is, dan is bet van belang alle licbt, ook dat van den verlichlingstoestel , geheel buiten te sluiten. Bij bet gas- en bet photoelektrisch mikroskoop wordt daaroin de lichlbron omgeven door een daarvoor be- stemd kaslje , hetwelk voorzien is van eeuen schoorsleen , oin doortogt te verleenen aan de door de verbranding voortgebragte gazen. Bovendien is bet doclmalig, dat er zich aan bet kastje eene opening bevindt, die gesloten is door een zeer donker gekleurd glas, doch hetwelk nog voroorlooft bet licbt te zien , ten einde hetzelve behoorlijk te kunnen regelen. Bij het zonmikroskoop bevindt zich de spicgel buiten bet bron, gelijk uit de proeven van Melloni zelven voortvloeit. Tot nog toe is het doordringend vermogen noch van de warmtestialen der zon, noeli van het elektrisch licbt, noch van de hydro -oxygeen-gasvlam op kalk, voor zoo ver mij bekend is, opzettelijk met een genoegzaam aantal stoffen onderzocht geworden. Waarschijnlijk moet zulks daaraan worden toege- sehreven, dat al deze warmtebronnen te weinig standvastigheid bezitten, om zeer zuivere uitkomsten te kunnen leveren. Door vermenigvuldiging echter van het aantal proefnemingen mag men zich vleijen tot eenige uit- komsten te geraken , welke althans voor het praktische hier beoogde doel eene vereisclite naauwkeurigheid bezitten. Ik had gewensclit hier ter plaatse eenige zulke uitkomsten te kunnen mededeclcn van daartoe in het werk gestelde proeven met mijnen amptgeuoot van Rees. De ongunstige weersgesteldheid heeft ons echter tot nu toe (4 MciJ verhinderd ons voornemen te volvoeren. Ik hoop echter, bij eene latere gclegenhcid, op dit onderwerp terug te komen. DONKERE RUIMTE, SCHERM. 1 It) wrlrek , terwijl een koker, vvclke de verlichtingslens met de voonverptafel in verband brengt, verhindert, dat hel licht, hel- welk door de eersle stroomt, zicb in bet vcrlrek vcrsprcidt. Om dezelfde reden beboorl ook de ruimle tusscben bet voor- werp en de vergrootende lens zooveel mogelijk afgesloten te zijn, zoodat slechts zoo veel plaats is open gelaten, als vereischl wordt, om de voorwerpen op de voorvverpplaat le bevestigen. 142. Als scherm om bet bceld op te vangen kan men bij alle bceldmikroskopen dezelfde stoffen gebruiken. Voor verdere afstanden dient een wit linnen of katocnen laken, dat niet le grof, en groot genoeg beboort te zijn om bet gehcele vcrlicbte veld op te nemen. Een wit gepleis- terde muur is minder verkieslijk, omdat in deszelfs afsland geene veraudering kan gemaakt worden. Voor kleincre sober - men, die op korteren afstand kunncn gebruikt worden, is glad wit papier dienslig, belwclk ook met lijnolie of ver- nis kan doortrokkcn worden, om bet beeld aan de tcgen- overgestelde oppervlakte ziglbaar le maken. Tot betzelfde oogmerk kan men ook met vrucbt eene mat geslepcn glas- plaat aauwenden, welke in al die gevallen de voorkeur verdient, waar men bet beeld niet alleen zieu , maar ook metcn of aflcekenen wil. Aan dit laatste doel wordt nog beter beantwoord door eene doorscbijnende plaat van gewoon spiegelglas, waarop dan met terpenlbij nolie doortrokken pa- pier wordt geplaatst. Een scherm te bczigen, hetwelk niet plat maar gebogen is, zoodat deszelfs kromming beanlwoordt aan de kromming van bet vlak, waarin zicli bet beeld vormt (z. § 45), schijnt oppervlakkig bescbouwd voordeelig te zijn, docb zelfs al ware 1IET BEELDMIKUOSKOOP. 174 hot daarstcllen van zulk ecu scherm nict zcer niocilijk, dan zoudc hcl nog weinig bruikbaar wezcn, ecnsdcels omdat, gelijk vrocgcr is aangcloond, dc vcrgrooling van het becld van nil het midden van het veld naar den omlrek toe af- neeml, andcreudcels omdat de kromming van het vlak voor elken afstand cn voor elke gebezigde lens eene vcrschillendc zoudc behooren te zijn. 145. Het tot hiertoe gezegde over de becldmikroskopen wordt opgehelderd door fig. 70. Indien het voorwerp ab zich iets builen het brandpunt o van het achromatische len- zenslelse! ccle bevindt, dan zal zich een vergroot omgekeerd beeld van hclzelve vormen in b'a'. Hiertoe is het echlcr noodig, dat, hetzij de naar het lenzcnstclsel toe gekeerde oppervlakte van ab verlicht worde, in welk geval het beeld zich met al de kleuren zal vertoonen, die het voorwerp bc- zit, of dat hetzelve van achteren worde verlicht, zoodat zich een schaduwbeeld in b'a' afteekent. AIs zoodanig is het in de figuur voorgesteld, waarin AB eene lens is, welke dient, hetzij ora de zonnestralen tz en m, teruggekaalst door den spiegel CD, hetzij de stralen pA, p B, uitgaande van cenig kunsllicht, dat in p geplaatst is, op de achtervlakle van het voorwerp ab te concentreren , in dicr voege echter, dat slechls een gedeelte ir van den stralenkegel daardoor onderschept wordt, zoodat het overige, na door het lenzenstelsel gegaan te zijn, dient tot verlichting van het veld, waarvan hier fcj de doorsnedc voorstelt. Het is duidelijk dat, indien dit veld een plat vlak is, het beeld alleen in n volkomen scherp kan wezen. 144. Uit het boven (§ 154) onlwikkelde vloeit voort , dat VERGUOOTENP VERBIOGEN. j 75 men bij bet beeldmikroskoop tvvcedcrlei hoofdmiddelcn heeft, om de vcrgrooling te vermeerdcrcn : namelijk vooreerst dc verwijdering van het scberm, cn ten twcedc de aanwen- ding van Ienzen of lenzenslelsels van ecnen korleren brand- pnntsafstand. Het laatste middel verdient in elk geval , waar bet kan aangewend worden, de voorkeur, daar door dc verwijdering van bet scberm het bceld spoedig veel aan duidelijkheid verliest. Bovendien vermeerdert hierdoor de kromming van bet vlak, waarin zich het beeld vormt, omdat met de verwijdering van het scherm eene tocnadering van het voorvverp tot de lens gepaard moet gaan (z. § 45). Er zijn eebter nog twee andere middelen , welke in sommige gevallen kunnen te pas komen. Het eerste derzelve beslaat in de stralen, alvorens zij het scberm bereiken, te laten gaan door eene biconcave of plano-concave lens. Zulk eene lens heeft, gelijk in § 45 is aangetoond , bet vermogen , om diver- gerende stralen nog slerker divergerend te maken, en daar de mate der vergrooting van bet beeld op eenen bcpaalden afstand geheel afhangt van den graad van uiteenwijking der verscbillende stralenkegels^ die zamenwerken tot vorming van hetzelve, zoo is het duidelijk, dat door zulk eene vcrslrooi- jingslens de vergrooting verslerkt moet worden. Overigens is het wenschelijk dat deze lens, even als diegene, welke het lenzenstelsel uilmaken, acbromatisch zij, en dus uit flint- en crownglas zamengesteld. Eindclijk kan men op eenigen afstand voor het lenzenstelsel een gewoon oculair van een zamengesteld mikroskoop plaatsen. Hier- door wordt cchler bet beeld niet ailecn meer vergroot, maar ook weder in dc oorsponkclijke rigting van het voorvverp gebragt, iels dat in sommige gevallen nultig kan zijn. Bovendien Ie- vert deze handclwijze het voordccl ap, dat men door eene 170 IIET BEELDMIKItOSKOOP. gepasle kcuze dcr heule Icnzcn , die hcl oculair zaraenstcl lcn , de kromming van het bccld gehecl kan wcgnemen , ge- lijk later blijken zal bij dc beschouwing van bet zamengesteld mikroskoop. Daarentegen is met dezelve bet nadeel gepaard van eenc verldcining van het veld en van een aanzienlijk verlies aan licht, ten gevolge der herhaalde tcrugkaatsingen bij den doortogt der stralen door het oculair. In de gas- en photoelektrische mikroskopen is derhalven van dit middel weinig vrucbt te hopen, en ook bij bet gewone zonmikros- koop kan men deszelfs aauwending gevoeglijk ontberen. Doch voor bet draagbarc zonmikroskoop is zulk eene inrigting de verkieslijkste van alien, gelijk mij gebleken is door het veel- vuldig gebruik van eenen dergelijken toestel, waarvan ik la- ter de uitvoerige bescbrijving zal geven. Alleen merk ik bier nog aan , dat wanneer gewone niet aplanatische oculairen wor- deu gebezigd, de lenzenstelsels, even als die in bet zamenge- steld mikroskoop, oververbeterd bebooren te zijn, ten cinde de aldus tegengeslelde aberratien elkandcr wederkcerig op- heflen. Indien men lenzenstelsels bezigde, welke, op zich zelve gebruikt, een zeer scherp becld geven, gelijk die van een gewoon zonmikroskoop bebooren te zijn, dau zoude een niet aplanalisch oculair aan het beeld veel van deszelfs scberple benemen. 1 4-5- Onder alle soorten van mikroskopen geven de beeld- mikroskopen de sterkste vergrootingcn. Het is niet moeilijk met bet zonmikroskoop, door de aanwending van lenzen met eenen korleu braudpunlsafstand, beelden te vormen, die den 7 8000 voudigen doormeter der voorwerpeu bebben. Ecue lens b. v., welke in een enkclvoudig mikroskoop gebruikt, voor eenen duidelijkheidsafstand van 2?> centim. , 400 maal ver- VFlUiltOOTF.NI) VERMOtiRN. 177 groot, zal op een schcrin , liclwelk op (lien zelfden afstand geplaatst is, een beeld gcven , helwelk mode nagenoeg (z. § 117) eenen 400 inaal grootcren doormcler dan bet voor- werp hecft. Wordt bet scherm lot op den afstand van 1 meter vervvijderd, dan bedraagt de vcrgrooling reeds 1 GOO maal, op drie meters 4800, cn op 5 meters 8000 maal. Wcrkelijk beboudt men in een goed ingerigt en besluurd zonmikroskoop nog lichtsterkle genoeg, om bij deze verba- zende vergrootingeu, en zelfs bij nog sterkcre (I), de beelden der voonverpen to kunnen ondorschciden. Bij een gasmi- kroskoop, welks lichtsterkle veel geringer is, kan men editor reeds bij eene 1500 malige vergrooting weinig meer van het beeld herkennen. De grenzen voor bet pbotoelektrisch mi- kroskoop kan ik niet uit eigen ondervinding aangeven , maar uit bet voorgaande blijkl, dat zij tusseben die van bet zon- ed die vau gasmikroskoop in moelen gelegen zijn. Het zijn deze sterke vergrootingen , welkc den onkundigeu toeschouwer in doze soort vau werktuigen de meest vermo- gende bulpmiddelen tot onderzoek doen zien , en hem in den waan brengen, dal zij alle andere soorten van mikros- kopen verre overtreffen. Tot dien waan vverkt mede de grootte vau bet gezigtsvcld. Eon klein insekl, van b. v. een millim. lengle, zal zicb bij eene 1000 malige vergrooting nog in deszelfs geheel op het sdierm verloonen , als een monster van een meter lengte. Dit zelfde insekt kan door een zamengesteld mikroskoop , en zelfs door eene enkele lens even slerk vergroot worden , doch men ziet dan slechts een zeer klein gedeelte van hclzelve op eens, en de vergrooting (1) Ik heb, door de aanwending van slerk vergroolende glasbolletjes , vergrootingen van 16000 maal in doormcler le wceg gebragt. 12 178 HF.T DEELDMIKROSKOOP. hoewel iii werkclijkheid volkomen gelijk, schijnt den onge- oefenden geenzins zoo slerk toe, omdat hij de verschillende kleine gedeelten, die achtervolgens in het gezigtsveld gebragt worden, niet tot een geheel weet te vereenigen. De beeld - mikroskopen laten dan ook nimmer na op bet publick eenen veel grooteren indruk le raaken, dan het zien door andere mikroskopen, schoon deze voor werkelijk onderzoek oneindig beter geschikt zijn. Men moet zelfs als regel vaststellen, dat voor vvetenschappelijke nasporingen nimmer van een beeld- mikroskoop alleen gebruik mag gemaakt worden, want des- zelfs sterk vergrootend vermogen wordt slechts verkregen ten koste van de zuiverheid der omtrekken van het beeld. Bij de gevvone gebreken der lenzen, de sphaerische en chroma- tische aberratie, welke hoe ook verbeterd, nimmer geheel kunnen worden opgeheven , en welker invloed aangroeit in sterk toenemende verhouding , naar male het scherm verder verwijderd wordt, voegen zich nog de menigvuldige interfe- rentien der lichtstralen, die noodzakelijk gepaard gaan met de hier aangewende verlichtingswijzcn. Het gevolg hiervan is, dat men reeds zeer spoedig voor den afstand van het scherm eene grens vindl, welke niet overschreden kan wor- den , zonder dat het beeld , alhoewel het in grootte wint , in duidelijkheid verliest, zoodat men bij slerkere vergrooting daarin werkelijk minder ziet , dan wanneer deze geringer is. Naar gelang men meer vergrootende lenzen of lenzenstelsels aan- wendt , valt deze grens digler bij bet voorwerp , doch in het algemeen kan men stellen, dat men in het door eene lens of len- zenstelsel op een scherm gevormd beeld zelden ietst meer waarneeml, dan helgeen men, door dezelfde lens of vereeni- ging van lenzen, reeds bij de noodige opmerkzaamheid zien kan, indien deze in het enkelvoudig mikroskoop gebrnikt NUT DER BEELDMIKROSKOPEN. 179 worden, zoodat, hoewel men met eene lens, die b. v. 100 maal vergroot, gemakkelijk eene 1000 rnalige vergrooting kau verkrijgen , door bet scherm op eenen afstand van 2,5 meter te plaatsen, dit beeld niets vooruit heeft boven bet 10 maal kleinere, helwelk op eenen afstand van 25 centim. ontstaat. Doch ofschoon om deze redenen bet sterk vergrootend ver- mogen der beeldraikroskopen slechtst geschikt is, om den on- kundigen te misleiden , en zij , als werktuigen tot onderzoek bestemd, naauwlijks in eeuige aanmerking kunnen komen, zoo heeft hunne aanwending daarentegen het niet onbelang- rijke voordeel, dat zij veroorlooven het vergroote beeld aan vele toeschouwers te gelijker tijd te toonen. Voor lessen en publieke demonstration hebben de beeldmikroskopcn derhal- ven hunne groote nuttigheid, vooral indien de toeschouwers vroeger of later in de gelegenheid gesteld worden, om de bijzonderheden van elk voorwerp naauwkeuriger door andere en betere mikroskopen waar te nemen. HEX ZAMENGESTELD DIOPTRISCII MIKKOSKOOP. 146. Door vereeniging der beide in de twee vorige hoofd- slukken beschouwde mikroskopen tot een enkel werktuig, ont- staat het zamengesteld clioptrisch milcroskoop. Beschomven wij dit het ecrst in deszelfs allereenvoudigsten vorm. AIs zoodanig is de optische zamenslelling voorgesteld in fig. 71. Even buiten bet brandpunt van de lens CD be- vindt zich een voorwerp ab , waarvan lichtkegels uitgaan, die aan de tegenovergestelde zijde der lens een omgekeerd en vergroot beeld b'a' vormen. Het is een Iuchtbeeld, dat in een gebogen vlak ligt (§ 45) , en even als in een beeldmi- kroskoop zigtbaar zoude worden, indien men het daar ter plaatse op een scherm opving. Orn dit beeld nu nog ster- ker vergroot waar te nemeu, beschouwt men hetzelve door een enkelvoudig mikroskoop, Iielwelk bier door de lens AB wordt voorgesteld , en waardoor de het oog binnentredeude stralen dien graad van divergentie verkrijgen, wclken zij zoa- den bezitten, wanneer het voorwerp op den juisten duide- lijkheidsafstand vz' geplaatst was. De naar het voorwerp toe gekeerdc lens draagt den naam van voorwcrpglas , objectief- levs , of eenvoudig van objectief , terwijl de lens,, waarvoor het oog gehouden wordt, het oog g las of het oculair beet. EENV0UD1GSTK INMGTING. 1 8 f Uil de figuur blijkt verders, dat wanneer de doormeter van het voorwerp tamelijk groot is, deszelfs beeld alsdan niet meer door bet oogglas kan overzien worden, gelijk volgl uit het in § 121 gezegde, betreflende het gezigtsveld van het enkelvoudig mikroskoop. Het zijn bier alleen de stralen van het tusschen c en d bevatte gedeelte van het beeld, beantwoordende aan het gedeelte d'c' van het voorwerp, die de lens en het oog hereiken; terwijl diegene welke van uit de tusschen b' en c, alsmede tusschen d en a’ gelegen punteu voortkomen , de ran- den der lens links en regts voorbijgaan. Verlengt men nu de door het oogglas gebroken stralen, welke van de punten c, z en d van het beeld afkomstig zijn, lot zij zich weder aan de tegenovergestelde zijde der Icds ontmoeten, dan zul- len deze en alle de overige vereenigingspunten aldaar een vergroot schijnbeeld vormen tusschen c" en d", hetwelk in een gebogen vlak is gelegen, waarvan de kromming die van het vlak overtreft, waarin het ware beeld b'a ligt. Dit vloeit daaruit voort, dat reeds een in een plat vlak gelegen voor- vverp, gelijk vroeger (§ 109) is aangewezen, door eene enkele lens beschouwd , een schijnbeeld verloont met eene boven- waartsche kromming. Daar nu bier de randen c en d van het beeld nog verder van het optische middelpunt der lens AB verwijderd zijn, dan indien het beeld in een plat vlak lag, zoo volgt daaruit, dat de bovenvvaartsche kromming in het hier gegeven geval nog aanzienlijker moet zijn. Een uit vierkante ruiten bestaand net zal zich dus verloonen , als in lig. 66. 1 -17. Het onderscheid tusschen eene doublet en een za- mcngcstcld mikroskoop van de ecnvoudigste inrigting bestaat dcrhalven daarin, dal de onderlingc afsland der bcidc leuzcn 18 a HET ZAMENGESTELIJ UIOPTIUSCH M1KIIOSKOOP. in de eerste korter is, dan dc afstand van hct vereenigings- punt der stralen achtcr de voorste lens, terwijl, zoodra zich tusschen twee lenzen een beeld vormt, hetwelk ver genoeg verwijderd is van de achterste of bovenste lens, ora door deze vergroot gezien te kunnen worden , een zamengesteld mikroskoop outstaat. Dit laatste vercischte is echter noodig, want indien bet beeld zich te digt bij de voorste lens vormt, dan komcn de stralen van nabij zijnde voorwerpen te sterk divergerend in bet oog, en er ontstaat geen beeld op bet netvlies, dan alleen van zulke voorwerpen, die zich op eenen tamelijk grooten afstand van de voorste lens bevinden, d. i. men heeft, in plaats van een mikroskoop, eenen verrekijker. Werkelijk is de zamenstelling van deze beide werktuigen, wat de hoofdzaak betreft, volkomen dezelfde, eu kan men den verrekijker zeer gepast een mikroskoop voor verafzijnde voorwerpen noemen. Ook blijkt hieruit, hoe men werktuigen ( poly dynamise he mikroskopen geheten) vervaardigen kau, die beurtelings den dienst van een mikroskoop of van eenen ver- rekijker verrigten, dewijl hiertoe niets anders noodig is, dan, terwijl de optische zamenstelling volkomen dezelfde blijfl, den onderlingen afstand tusschen bet oogglas en bet voor- werpglas te wijzigen naar den afstand, waarop zich het voor- werp bevindt. Daar nu het beeld zich (z. § 42) steeds des te verdcr achter de lens vormt, hoe digter het voorwerp bij het hoofdbrandpunt is, zoo volgt, dat om bet beeld op den juisten afstand van bet oogglas te brengen, — zoodal de stralen daardoor dien graad van uiteenwijking verkrijgcn, welke eigen is aan de stralen , die van voorwerpen uitgaan , welke op den gemiddelden duidelijkheidsafstand van bet oog zijn geplaalst, — men den onderlingen afstand tusschen BEREKENING VAN IIET VERGROOTENO VERMOGEN. 1 85 oog- en voonverpglas moet vermeerdercn voor v&afzijnde , en verkortcn voor nabijzijude voorwerpea. Verders voIgt hieruit, dat men hel in zijne inagt heeft, ora het vergrootend vermogen van een zamengestcld mi- kroskoop naar willekeur te versterken, door het oogglas van het voonverpglas te verwijderen , en tevens het voorwerp na- der aan de lens te brengen, zoodanig dat het beeld steeds op denzelfden afstand van het oogglas blijft. Het beeld naraelijk wordt hierbij al grooter en grooter, terwijl het vergrootend vermogen van het oogglas geene verandei'ing ondergaat, en dus zal men, door den afstand van de plaats, waar zich het beeld voor het oogglas vomit, tot aan het voonverpglas, grooter te raakeu, ook het vergrootend vermogen van het mikroskoop in gelijke verhoudiug ver- meerderen. 148. Voor de berekening van het vergrootend vermogen van een zamengesteld mikroskoop van de eenvoudigste in- rigting komen derhalven in aanmerking: 1° de brandpuntsafstand van het voorwerpglas, daar hier- van de plaats en de grootte van het luchtbeeld afhangt. Dit beeld is in een waar mikroskoop (met uilsluiting van de zoo even met een vvoord vennelde polydynamische of verrekijker-mikroskopen) allijd grooter dan hel voorwerp, en dit laatste bevindt zich dus (§ 42) altijd tusscheu het hoofd- brandpunt en den dubbelen brandpuntsafstand der lens. 2“ De brandpuntsafstand van het oogglas; 3“ de gemiddeldc duidelijkheidsafstand van het oog. Uit deze beide laatste gegevens laat zich, op de in § 111 en 112 aangegeven vvijzc , vooraf de plaats berekencn, waar bet luchtbeeld zich moet bcvindcn , om duidelijk door hot 184 11ET ZAMENGESfELD D10PTRISCH M1KROSKOOP. oogglas vcrgroot waargenomen te kunncn worden, en tevens do male der vergrooting, vvelkc helzelve daarbij ondergaat. Kent men dan : 4° den onderlingen afstand lusschen de beide lenzen , dan weet men ook hoe ver bet beeld van de voorste lens ver- wijderd, en derhalven ook, hoe groot dit is. Die afsland namelijk is gelijk aan den onderlingen afstand der beide len- zen verminderd met den afstand van bet beeld tot aan bet oogglas, tervvijl de grootle van bet beeld gevonden wordt, door bet verscbil tusschen den afsland van bet beeld en den brandpuntsafstand der lens te deelen door den brandpunlsaf- stand, en dit quotient te vermenigvuldigen met den doormcter van bet voorwerp (z. de formule in de noot op bl. 165). De geheele vergrooting is dan gelijk aan de vergrooting van bet beeld verraenigvuldigd met die, vvelke door het oog- glas wordt te weeg gebragt. Helderen wij dit wederoin door een voorbeeld op. Ge- steld zijnde, dat men vvenscbt te berekenen, hoe groot zich een voorwerp zal vertoonen , indien deszelfs doormeter is de brandpuntsafstand der voorwerplens de brandpuntsafstand van het oogglas de ondeiliuge afstand der beide lenzen de duidelijkheidsafstand van bet oog van A <> 162 •* Volgens den in § 112 gegeven regel moet in dit ge- val de afsland van bet beeld van bet oogglas ziju zz 900 — 0,5 millim. » 6 » » 50 » » 200 » 50 — 162-1-50 ~ 25,5 millim., en dus is de afsland van bet beeld acliter bet voorwcrpglas “ 200 — 25,5 = 174,7 millim. De groolte van bet beeld op dien afsland is — VEUSCUII.LENDE VEKGL100T1NG VOOU ONDE11SCHE1DEN OOGEN. 185 174.7 — G G X 0,5 — 14,05 rnillim., cn het cijfer der ver- grooting dus 28,1 maal. Dat der vergrooting vau het oogglas is volgcns § 111 1 624-50 — — — 6,4 maal, en derlialveo dc geheele vergrooting 28,1 X 6,4 — 179,84 maal, zoodat ecu voorwerp van 0,5 doormeter, door zulk een mikroskoop gezicn, zich met eenen doormeter van 89,92 rnillim. zal vertoonen voor den- genen , wiens duidelijkheidsafstand de genoemde is. Zoodra echter de duidelijkheidsafstand verandert, dan ver- anderen ook alle deze uitkomsten. Verrigten wij b. v. de- zelfde berekening voor het oog van B, wiens gemiddclde duidelijkheidsafstand gevondeu werd te bedragen 572 rnillim., dan bcvinden wij, dat het beeld op 27,8 rnillim. voor het oogglas moet gelegen zijn, dat dus de afstand tusschen het beeld en de voorwerpleus is — 172,2 rnillim., deszelfs ver- grooting 27,7 maal, en de doormeter van bet beeld 15,85 rnillim., derhalven iets geringcr dan in het vorige geval. Daarentegen bedraagt het vergrootend vermogen vau het oog- glas voor hem 15,4 maal, en hierdoor vvordt het geheele cijfer der vergrooting 571,18 maal. Men ziet dus, dat, even als wij reeds gelegenheid had- den ten aanzien van het enkelvoudig mikroskoop op te raerken, zoo ook een en hetzelfde zamengestcld mikroskoop voor eenen verzienden meer vergroot , dan voor eenen bijzien- den. Ook bier echter is het overwigt van den eersten meer schijnbaar dan werkelijk, gelijk blijkt, indien men op de reeds meermalen opgegeven wijze (verg. § 92 en 115) de grooltc der netvlicsbeeldjes berckenl. Wanncer men de zoo even gevonden grooltc en afstand van het beeld in bcide 186 HET ZAMBNGESTELD DIOETRISCH M1KKOSKOOP. gevallen ten grondslag legt, en aannccmt dat de afstand van het hoornvlies tot aan het optische middelpunt van het oog- glas bedraagt 6 millim., dan heeft het uetvliesbeeldje van een voorwerp van 0,5 millim., door een zamengcsteld rui- kroskoop van de boven onderstelde inrigting beschouwd, eenen doormeter van 4,76 millim. voor A, en van 4,45 millim. voor B. Inderdaad ziet dus de bijziende door een zarnen- gesteld mikroskoop de voorwerpen nog iets grooter, alhoewel betrekkelijk minder vergroot, dan de verziende. 149. Ook op den afstand, waarop het voorwerp van de voorwerplens moet gebragt worden , ten einde bet beeld zich op de behoorlijke plaals vtior het oogglas vormt, oefent de duidelijkheidsafstand van het oog eenigen invloed uit. Het is namelijk klaar, indien de onderlinge afstand der beide lenzen dezelfde blijft, dat dan een bijziende, wiens oog eene grootere toenadering van het beeld tot het oogglas vordert, hierin voorzien moet, door aan den grooteren afstand van het luchtbeeld achter de voorwerplens eenen korteren afstand tusschen deze en het voorwerp te doen beantwoorden. Daar nu deze afstand gelijk is aan het quotient verkregen, door het produkt van den afstand van het beeld en den brand- puntsafstand te deelen door derzelver verschil, zoo is die 174,7X6 afstand in het bovengestelde geval voor A — y -g — 172,2 X 6 6,214 millim., en voor B — JygTg g — 6,216 millim. Bij eenen brandpuntsafstand der voorwerplens van 6 millim. , en bij nog kortere brandpuntsafslanden , is derhalven het ver- schil (?i5 millim.) goring, en oefent op het duidclijk zien door personen, wicr oogen eenen verschillenden duidclijk- GEBREKEN VAN EEN Z AMEN BEST. MIHH. BEK EENV0U1). INRIGT. 187 heidsafstand bezilten, slechts wcinig invloed uit, gclijk dan ook de ondervinding leert, dat, naar mate de vergrooting door het aanwenden van sterker objectieven stijgt, er in de stelling van een zamengesteld mikroskoop voor onderscheidcn oogen minder verandering behoeft gemaakt te worden, het- geen daarentegen zeer noodig wordt bij geringere vergrootin- gen. Venvisselen wij b. v. het voorwerpglas van 6 millim. brandpuntsafstand met een ander, dat eenen brandpuutsaf- stand van 20 millim. heeft, dan moet het voorwerp voor A op 22,585 millim., en voor B op 22,628 millim., van de voorwcrplens verwijderd worden. Hier is het verschil ongeveer Jj millim., en dus zeer merkbaar. 150. Het tot dus verre gezegde bevat de theorie van het zamengesteld mikroskoop reeds in hare hoofdtrekkcn. Ilet is er echter verre af, dat een vverktuig van deze meest een- voudige inrigting geschikt zoude zijn tot het doen van naauw- keurige en juiste waarnemingen. Deszelfs gebreken zijn de volgende: Vooreerst is het gezigtsveld zeer klein, gelijk reeds blijkt uit fig. 71, waar slechts een gedeelte der stralen, die, van het voorwerp uitgaande, de ohjectieflens treflen, het oog bereiken. Ten tweede is het vlak, waarin zich het schijnbeeld vormt, sterk gekromd, en beantwoordt de vorm van dit laatste dus niet aan den vorm van het voorwerp. Ten derde eiudelijk is zulk een uit twee lenzen bestaand mikroskoop in hooge mate met al de gebreken behebt, welke het gcvolg zijn, zoowel der sphaerische, als der chromali- sche abcrratie. Beschouwcn wij lhaus de middclen , die worden aange- 188 HET ZAMENGESTGLD D10PTRISCH -MIKROSKOOP. wend om het zamengesteld mikroskoop van deze gebrekeu te bevrijden , en waardoor helzelve reeds eenen trap van vol- maaktheid heeft bereikt, waarmede men zich voor ccnige jaren ter naauwernood had durven vleijen. 151. Onder deze middelen zijn er echler, die reeds van voor langen tijd in gebruik zijn geweest. Daartoe behoort de tusschenvoeging eener derde lens (EF fig. 72), op zoo- danigen afstand van de beide anderen geplaatst, dat het beeld van het voorwerp tusschen deze lens en het oogglas ontslaat. Dit tusschenglas is in tneer dan een opzigt nuttig. In de eerste plaats vereenigt het de stralen weder, die van het voorwerp uilgaan , gelijk uit de figuur blijkt. Zonder de lens EF zoude het beeld zich gevormd hebben in b'a\ doch door deze lens worden de stralenkegels CZ/D, Ca'D, en al de overige, welke tot het ontstaan van het beeld me- dewerken, binnenwaarts gebogen, zoodat zich een ander beeld b"a" vormt, dat wel is waar kleiner is dan Z/a', doch in deszelfs geheel door het oogglas AB kan overzien worden, of, hetgeen hetzelfde is, het geheele voorwerp ab neemt nu het geziglsveld iu, terwijl het vroeger slechts deszelfs ge- deelte d'c fig. 71 was. De vergrooting van het mikroskoop is derhalven icts verminderd, te weten zooveel als het beeld b"a kleiner is dan b'a% doch het gezigtsveld is grooter ge- worden ten gevolge van de verzameling dcr stralen, van welke een gedeelte ongebruikt verloren gingen. Het is aan deze meest in het oog vallende dienst, dal dit tusschenglas deszelfs benaming van verzamelingsglas of collectiefglas ver- schuldigd is. Doch hetzelve is in de tweede plaats ook nuttig, omdat hcl de lichlsterkte van het beeld vermeerdert. Al de stra- 1NYL0ED VAN HEX COLLECTIEEOLAS. 189 len namclijk, die gediend zouden hebben om het beeld b'a' te vormen, worden vereeuigd tot het kleinere beeld b''a\ en daar de lichtsterkte tocncemt in de omgekeerde reden der vierkanten van de doormeters der beelden , zoo zal het beeld b"a'\ iudien hetzelve b. v. slechts half zoo groot is als b'a' (voor bet oogenblik het geringe verlies door de te- rugkaatsing en opslorping daarlatende), vier maal meer licht- sterkte bezitten. Eene derde boogst nuttige vverking van het collectiefglas bestaat in het wegnemen van de kromming van het schijn- beeld, of, zooals men zulks gewoonlijk noemt , bet plat maken van het gezigtsveld. De oorzaak dezer werking zal blijken, indien wij opmerken, dat de afstand tusschen het middengedeelte der lens EF en het midden van de voor- werplens CD geringer is dan tusschen de randen der beide lenzen. De stralen , die uit het in de optische as gelegen punt c afkomstig zijn , trelfen derhalveu de oppervlakte der lens EF vroeger, dan die, welke van de punten a en b aan den rand van het voorvverp uitgaan. Het noodzakelijk gc- volg hiervan is, dat de nabij de as doorgaande stralen zich vroeger weder vereenigen zullen, namelijk in s", dan de stra- len , die de lensoppervlakte in eene meer schuinsche rigting treffen, en welker uilerste vereenigingspunten derhalven iets verder in b" en in a" zullen gelegen zijn. Ilct. tweede lucht- beeld b''a" heeft dus eene tegengestclde kromming aan die van het eersle b'a' , en daar nu hierdoor de randen h" en a" van dat tweede luchtbeeld meer naderen aan het optische middelpunt van het oogglas AB, zoo voIgt uit het vroeger (§ ^09) gezegde, dat het hierdoor waargenomen schijnbeeld b‘"a!" zich , hij eene zekere verhouding tusschen den graad van kromming van het colleclief- en van het oogglas, Diet 190 IIF.T Z AM EN CEST ELD DIOI'TKISCII MIKK0SK00P. gebogcn , maar regt zal vertoonen. Een net van vierkante mazen zal dan den vorm hebbcn, als in fig. 67. Dc vierdc en, hocwel minder in het oog vallende, niet minder gewigtige diensl van het collecticfglas bestaal in de vcrbetering der beide aberration. Dat zulk eene verbetering plaals moct hebben kan op eene dergelijke wijze betoogd worden, als in § 126 voor de verbinding van twee lenzen tot eene doublet reeds gescbied is. Ook tusschen het col* lectief- en het oogglas heeft eene kruissing der lichtstralen plaats, en het is uit het daar gezegde duidelijk, dat terwijl de violelte stralen steeds de sterker brekende gedeelten van het oogglas treffeu, er eene toenadering moet ontstaan tus- schen de onderscheiden gekleurde stralen, zoodat zij het oog in eene betrekkelijke rigting binnentreden , die meer tot den evenwijdigen toestand, d. i. tot dien van wit liclit, nadert, dan indien het collectiefglas niet aanwezig is. Hetzelfde geldt van de sphaerische aberratie, welke ook eene verbetering ondergaat, omdat, gelijk reeds uit fig. 72 blijkt, de stra- len, die in het collectiefglas EF het meest nabij aan den rand doorgaan, het oogglas AB nader aan de as tref- fen , en zoo ook omgekeerd. De aberratien der beide leu- zen werken derhalven in eenen tegengestelden zin , en kun - nen elkander tot op eene zekere boogie wederzijds ophefien. De theorie leert, dal deze verbetering het groolst is, wan- ncer de brandpuntsafsland van het collectiefglas drie maal grooter is dan die van het oogglas, en hunne onderlinge verwijdering gelijk is aan het dubbele van den laatslen, zoo- dat de brandpuntsafsland van het collectiefglas, de afstand tusschen de beide lenzen, en de brandpuntsafstand van het oogglas tot elkander slaan als de getallen 5, 2 cn 1. Later zullen wij echter zicn, dat in de aplanatische mikroskopen 1NVL0ED VAN II ET COM.F.CTIEFGLAS. 1 13 1 deze afstanden cenigc wijzigingen kuimcn oadergaan, beant- woordende aan den graad van verbelering der objccticven. 152. Daar de tusschcnvoeging van bet collectiefglas eene verkleining van bet becld ten gevolge beeft, zoo spreekt bet van zelf, dat de straks (§ 148) aangegeven handelwijze, om bet vergrootend vermogen te vinden van een zamengesteld mikroskoop, hetwelk slechts uit een objectief en een enkel oog- glas bestaat, eenige wijziging bcboeft. Hiertoe is bet noodig den brandpuntsafstand te berekenen, welke eene enkele lens zoude bezitten , die in werking gelijk staat met de vereeni- ging van bet collectief- en bet ooggias. Kent men den brandpuntsafstand van zulk eene aeqnivalente lens, en ge- volglijk ook deszelfs vergrootend vermogen , dan kan men de geheele vergrooting gemakkelijk vinden, door even als vroe- ger de grootte van het luchtbeeld, dat zonder bet collec- tiefglas zoude ontstaan zijn, te vermenigvuldigen met het vergrootingscijfer der aequivalenle lens. Deze berekening geschiedt door de brandpuntsafstanden van het collectief- en van het ooggias te zamen te ver- menigvuldigen en het product te deelen door hunne som verminderd met hunnen onderlingen afstand (1). Stellen wij b. v. den brandpuntsafstand van bet collectiefglas ~ 50 millim. , dien van bet ooggias — 10 millim., en hunnen onderlingen afstand = 20 millim., dan zal de brandpunts- lim., zoodat dezelve tot dien van bet ooggias staat als 5:2. 50 X 10 afstaud der aequivalente lens zijn “ pp' (1) De brandpuntsafstand der aequivalente lens is ~. p -k-p — d 192 IIF.T ZAMENGESTBLD DIOI’TRISCII MIKROSKOOP. 