VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Duitschland, — die met het jaar 1769 een cinde nam, — bij de {melting te Clausthal, zodanig bevonden, dat de ge- woone kunstbewerking onvoldoende bevonden wierd , en het zilver nog altoos onzuiver bleef.) Hiervan is het beeld ontleend, en deeze de mening, dat, hoe zeer ook God ftraffen, en door zijne oordeelen de godloozen weg- ‘nemen mogte, het volk echter daardoor niet verbeterd werde, maar, zoo als het was, op den duur blijve.” an ler ophelderinge van deezen zin heeft de Нг. HEZEL ook deeze traaije aanmerking. Wanneer men het met flech- ter metaal vermengde zilver reinigen, en van de minder edele ftoffen fcheiden wil, brengt шеп het met lood op de kapel, en maakt 'er door den blaasbalg cen fterk vuur onder. Hierdoor trekt zich alle onreine Dot in het lood, ` ‚het geene zwavelachtig van aart is, еп de grovere ftoffen lichter aan zich trekt, dan het zilver, het welk, rein en zuiver, in het midden op de kapel (taan blijft, —- En dit is telkens het gevolg deezer bewerking , indien flechts et zilver met geen andere dan gewoonelijk flechtere me- taalen, uitgezonderd het tin, vermengd was. Maar wan- neer 'er tin, of fpiesglas-koning (regulus antímonii) mede, vermengd is ,. of, het geene nog erger is, wanneer die beide (offen onder het zilver zijn , dan is die moeite en arbeid van fmelte en afdrijven op de kapel vruchteloos. — Op zulk eene vermenging van het zilver met dergelijke hardnekkige ftoffen ziet hier de Profeet, en vergelijkt het volk daarmede. Zulk zilver, hoe fterk men het yuur door den blaasbalg ook aanzetten moge, zal zich echter niet zuiveren, en van die onedele ftoffen affcheiden laaten. — Nu zal men fraaiheid en kracht in dit voorftel vinden kunnen, welks doel is, om het onverbeterlijk beftaan van het volk , ondanks alle aangewende moeite , levendig uit te beelden. — Met deéze verklaaring ftrookt ook de korte aanmerking, die DATHE op deeze woorden gemaakt heeft. aa Bij GATAKER , POLUS en ALTING, word het koper , vs. 28 , als een beeld der onbefchaamdheid, gelijk het ook elders voorkomt, en het ijzer als een beeld der on- buigzaame hardnekkigheid van het volk vertoond. — CLERicUs vertaalt de eerfte woorden vs. 29 aldus: De haard is verhit door het vuur, en neemt dus het woord, het geene bij anderen den blaasbalg betekent, voor den haard. —— Nog eene andere vertaaling en verklaaring себ de Hr. VENEMA, die echter op eene letterverzetting fteunt, en ons flijver voorkomt.” Pa- | P. ARBRESCH, IN EPISTOLAM AD HEBRAOS. 417 Paraphrafis & Annotatiouum in Epistolam ad Hebrzos Specimen tertium. Auctore P. ABRESCH , Th. Doct. & ' in Academia Стопіпро Omlando Prof, Ord. —— Lugd. Bat. apud A. &? F. Honkoop , 1790. In Oct. m. f. 164 pp. Hesi ons de twee vroegere Proeven van den oplet- – Ё tenden arbeid des Hoogleeraers Abresch, ter verkla- ringe van den Brief aen de Hebreen , zọ in het zaeklyke als taelkundige , dermate voldaen, dat we 's Mans oordeel- kundige aenmerkingen den beoefenaren der Apostolifche Schriften, in volle ruimte, hebben mogen аепргўгеп; we vinden geen reden, om op het doorbladeren dezer derde Proeve flauwer te fpreken. Zo in de uitbreiding van den Tekst, als in de ontvouwing der voorftellingen, en op- heldering der fpreekwyzen , gact de Hoogleeraer op de eigenfte wyze voort, als hy dezen taek op zich genomen heeft ; welke, gelyk we voorheen aengeduid hebben (*), van een uitgebreid nut is, dat ons uit deze derde Proeve nog nader blykt. —— Dezelve behelst het Vde en Vlde Hoofdftuk dezes Driefs; vangende, naer onze gewoone verdeeling, aen, met Hoofdít. IV. 143 als behoorende dat Таене gedeelte ; VS. 14, 15 €n 16, duidelyk tot het Vde Hoofdftuk ; gefchikt om de voortreffelykheid van Jezus, (wiens uitmuntendheid boven Mofes alvoorens getoond was ,) als Hoogen-Priester , boven den Joodfchen Hoogen- Priester te leeren opmerken. —— Om uit deze proeve, even als uit de voorigen , den Lezer iets byzonders mede te deelen, zullen wy ons bepalen tot het hoofdzaek- lyke (daer wy anders te- breed zouden moeten uitwei- .den,) van 't geen de Hoogleeraer bybrengt , nopens het begin[ei der leere yan Christus, als daertoe behoorende, de bekeering van doode werken, het geloof in God, de leer der doopen , de oplegging der handen , de opftanding der dooden en het eeuwig oordeel, volgens Heb. Vl. 12. Men heeft, naer des Hoogleeraers voorftel, desaengaene de over het geheel in agt te nemen, dat hier wel gefpro- ken word van de leeringen , welken men bovenal denzul- ken had in te prenten, die genegen waren, om uit het Joodendom tot den Christelyken Godsdienst over te gaen; doch (*) Zie N. dig. Vad: Letteroef. І D. bladz. en voorts Шр. bl. 561. d , 354: Ff 3 "am 418 P. ABRESCH doch dat mem daeruit niet kan afleiden, dat ons hierin ep» gegeven word ene volkomen en volledige optelling van alles wat tot den grondflag des geloofs , of der Кеппіѕїе · van den Christelyken Godsdienst , behoort. Zulks was ook , zegt hy, des Apostels bedoelde niet, als af te nemen is, uit 1 Cor. XV. 3, 4. 1 Th. I. 9, ro. Tit. П. 11—14, daer hy als hoofdzaken der Leere bet een en ander op- eeft, waervau hier geen gewag gemaekt word. Men zie Seswegens F. Spank. T. Ш. Th. Орр. p. 1289 feqq. en S. A. Turretin, T. I. Opp. p. 496 feqq. —— Wat wy- ders de hier opgenoemde byzonderheden betreft, van de- zelven geeft ons de Hoogleeraer de volgende verklaring. De bekeering van doode werken duid, naer de kracht der bewoordingen, welke onze Uitlegger onderfcheidenlyk na- gaet (*), die hartlyke gedragsverandering aen, waerdoor een Christen , by de omhelzing der Euangelieleere , van ene zondige tot ene deugdzame levenswyze overgaet. Zulks behoorde tot die eerfte beginzelen der Leere, welke den Jooden aenvanglyk moest voorgedragen worden. Zie Marc. . 25. Luc. Ш. 3—15. Hand. Ц. 38, en elders. Het geloof in God heeft men hier, volgens den aert van + voorftel, іп den zamenhang, bepaeldlyk te verklaren , van die hartlyke overtuigde toeftemming , waerdoor men God erkent, als den getrouwen vervuller zyner beloften , die hy weleer nopens den Mesfias gedaen, en nu in Jezus den Nazarener volbragt, heeft. Dit geloof was, nevens de bekeering , een hoofdvereischte in den belyder der Euan- gelicleere ‚ volgens de bovenaengehaelde plaetzen, en Hand. |. 16, 19, 26. V. 30, 31. XX. 21. Voeg hier by Hand. VIII. y 38. XIII. 32, 33. 38, 39. XXVI. 6, 7. Joan. XII. 44. ХУП. 3. en 1 Joan. V. 9—11. De leer der doopen is, hoe verfchillend dit voorftel ook verklaerd worde, gelyk de Hoogleeraer aenwyst, duidelyk te verftaen van den Christelyken Waterdoop , dien de ge= loovige en bekeerde Christenen moesten ondergaen; (zie. als boven, en Marc. 1. 4. XVI. 15, 16.) waermede ook de hierby voorts gemelde oplegging der handen gepaerd ging. —-— Het gebruik van "t meervoudige Ватт doopen is hier, zyns oordeels, niet belemmerend, Kei gie (*) Dit heeft ook, by de onrvouwing der volgende voorftel- jen plaets ; doch ons beftek 1а niet toe hierop ftaen te Leven, ' IN EPISTOLAM AD HEBRÆOS — 419 Schryvers des N. T. meertüaels het veelvoudige voor het enkelvoudige gebruiken, ——- Dan hy is er echter niet tegen, dat men het meervoudige deopen hjer bepaeldlyk in "t oog houde, als vermoedende, dat 'er, in 't voor- dragen dezer leere, ook agt gegeven moest worden op den doop van Joannes, "t welk hem waerfchynlyk voor- komt. —— Men heeft, naemlyk , op de vergelyking van Matth. IX: 14. XI. 2 en verv. XIV. 5, 12. Joan. Í. 19 en verv. Ш. 2$, 26, IV. 1—3. Hand. ХУШ. 25. en XIX, ` 1—7 , reden om te denken, dat ‘er, niet alleen in de eeríte dagen van het doopen van Joannes, verfchillende denk- beelden ontftonden wegens deszelfs waerdigheid en gezag, maer ‘dat ook Joannes zyne byzondere leerlingen had, die zynen doop gebruikten; en die, uit ene al te verre gaen» de hoogagting voor hem, in °t vervolg van tyd, ene, zo wel van de Christenen als van de Jooden, afzonderlyke Sette vormden. In de laetst aengehaelde plaets, althans, vinden wy gewag gemaekt van leerlingen , die , op de vraeg, waerin zy gy gedoopt ? antwoordden, is den doop yan Joannes (*) ; (niet in den naem van Joannes, welke - twee verfchillende fpreekwyzen, vergel. vs. 5. en 1 Cor. I. 13, 15, vetgel. met X. 2. XII. 13, zeer wyd uit elkan- deren loopen;y en tevens te kennen gaven, dat ze zich aen de leer van Joannes hielden; uit welken hoofde zy, met eenen nieuwen doop, in ’t ryk van Christus ingelyfd moesten worden. Ik twyfel, vervolgt de Hoogleeraer , ій at minfte niet, of deze leerlingen, "t zy ze Jooden waren, "t zy ze, °t geen ik naest denk, reeds eenig onderwys in de Christelyke Leer ontvangen: hadden , zullen zich op nieuw aen den doop onderworpen hebben; de taelfchike king vs. 4 en 5, en de geheele zamenhang wyst dit uit. Zie hierover breeder Ernest. in Opusc. Theol. p. 258 feqq. en de Launoy , Expofition de quelques Pasfages difficiles de VEcriture, p. 232—242. Zo zyn "er ook thans nog Sabeérs, die van de leerlingen van Joannes, doch Joode fche, af Komílig zyn, welken Joannes ver boven Jezus den es. (*) Dus luid onze gewoone Overzetting; wel zo verftaenbaer is de vertolking van den Heer Hemelsveld , volgens welke wy 7 hier lezen: „Waar op zijt gij dan gedoopt ? Op den doof » [en leere] van Joannes” —- Zyn Ed. merkt wyders korte lyk ook aen, dat deze leerlingen op nieuw gedoopt werden; , en dat dit niets doe: ter begunftiginge van de denkwyze en '$ gedrag der Herdooperen, in уревеге dagen, | 4. 429 | P. ABRESCH Mesfias ftellen, gelyk JVorberch en Walch getoond hebben: Zie Michaëlis Zulätze fur Einleit in das N. T. $. 159. — Dit zo zynde was 'er, om weder bepaeld ter zake te ko- men, by 't voorftellen der Christelyke Leere, ene gewig- tige rede, om, in het ontvouwen der Leere nopens het waschbad des Doops, byzonder agt te geven, op de ver- fcheidenheid tusfchen den Doop van Jezus en dien van Joannes , ten einde voor te komen, dat die van Jezus, door den Doop van Joannes te zeer te verheffen , niet van zyne waerdigheid en indruk beroofd worde. legging der handen, fchoon, gelyk de Hoogleeraer opmerkt, zeer verfchillend begrepen, flaet, zyns agtens, duidelyk , op die plechtige oplegging der handen ; onder welke, in de eeríte Christen-Kerk, de godlyke zegenin= - en, en de buitengewoone gaven des Heiligen Geestes „ den gedoopten medegedeeld werden. Zie Hand. VIII. 15—20.-XIX. 5, 6,en eld. De zamenvoeging van de leer der doopen , en de oplegging der handen, leid ons natuur- іук tot die uitlegging. Vergel. Hand. Il. 38. En dezelve word des te aenneemelyker, als men nagaet, dat ‘er zo terílond vs. 4, gefproken word van dezulken , die дех Heiligen Geestes deelachtig geworden zyn ; welke zodanige rfonen waren, die: men alvoorens in deze beginzels der Leere onderwezen had.. Het laetstgenoemde Artykel, de opflanding der dooden en het eeuwig oordeel, is aen ene tweevouwige uitlegging ons derhevig. Men ken hier denken op de algemene opftan- ding, 20 van kwaden als van goeden, en op het laette oordeel over het geheele menschdom : doch men zou ook mogen vermoeden, dat de Schryver bepaeldlyk op het oog had, de epílanding der vroomen, ter eeuwiger gelukzalig- heid , en het oordeel over de verdoemden ter eeuwiger rampzaligheid. Mannen van naem verfchillen hier, en de Hoogleeraer Abreschh weet naeuwlyks welke дуде te kien уеп: naest echter zou hy overhellen tot de eerfte uitleg- ging, om dat dezelve, naer zyn inzien, best overeenkomt met den zamenhang, en des Schryvers gewoone manier van uitdrukking. Zie Heb. IX. 27. Wel byzonder doet hy ons nog gadeflaen, hoe de Schryver het woord eeuwig in [oort- gelyken verband, meermaels bezígt, ter aenduidinge van ets, dat van eene eeuwigduurende kracht en uitwerking is. Zie Heb. IX. 12, 14. ХШ. 20. —— Wyders merkt men hier vry algemeen aer, dat dit Artykel, hoe dan ook verklaerd ; behoort order de, zo als шеп in de Schoolen JM EPISTOLAM AD HÉBR/EOS. 421 t, fondámentele leerítellingen, die men den nieuwen hristenen , ook denzulken die uit de Jooden overkwa- men, als eeríte grondbeginzelen overtuigend moest ont- vouwen en indrukken. Á Eerbied voor Godvruchtigen, eene tige eigen/chap van eenen gunfteling des Heeren , of LES е8 Pf. XV. да. Door в. BROES, Dr. en Prof. der Godgeleerdheid aan э; Lands Hooge School te Leyden. Te Leyden by А. en Je Honkoop, 1791. Behalven het Voorberscht, 32 bladz. In gr. octavo. Ha men den Hoogleeraer Broes , in °t beöordeelen zyner zo veel geruchts gemaekt hebbende Voorre- den, voor de Leerredenen van den Hoogleeraer Curtenius over den Heidelbergfchen Catechismus, zeer miskend ; men zal nu, in deze en enige volgende Leerredenen , wele ken hy voornemens is, af te geven, gelegenheid hebben, om zyn Hoogeerwaerden, nopens zyne denkwyze, inzon- derheid rakende de beoefening van Christelyke deugd, be- ter te leeren kennen. Althans hy maekt deze eeríte, door epenbaren druk , gemeen, ,,als eene algemeene proeve s, van de practikaale leerwijze , die hij ten allen tijde tot ээ genoegen van hun, die hij voor zijne beste Hoorders ээ hield, gevolgd heeft." —— oe Of deeze leerwijs , (zegt э» hy.) te gelijk mijne denkwijze zij, is eene vraag, die » in den dag der openbaaring van Jefus Christus ten vol- s len zal beflischt worden. "t Is mij voor het tegenwoor- s» dige genoeg, dat mijn geweeten, zonder eenige aarze- » ling, dezelve met ja beantwoordt.” Naer den inhoud van 's Dichters tael, hy eert de geenen die den Heere vreezen, gaet de Hoogleeraer oplettend na, de hoogagting en toegenegene gefteldheid van geest, welke een rechte Voorftander van den Godsdienst aenkweek:, еп werkzaem doet zyn , omtrent Godvruchtigen, die ene sedere „ verlichte en blymoedige bezorgdheid bezitten om God niet te beledigen, en niets te doen, ’t welk aenloopt tegen zyne eer en tegen zynen wil; al is het, dat ze zulks. met veel gebreks uitoefenen, —— En even zo ontvouwt hy, volgens des Dichters tegenftelling, de verworpene is in zyne oogen veracht, de gedraging van zodanig enen, jegens een mensch, die zich door zyn wangedrag verwer= pelyk, veraghtelyk maeckt in he: oog van God en alle bra- 5 veni RE B BRORS .. ven; jegens zulk een mensch, uit wiens geheelen wandel duidelyk blykt, dat hy geene aenfpraek heeft, op dien eer- bied , welken men aen een waerlyk deugdzaem mensch verfchuldigd is. Hy veracht hem wel niet, in den flerk- ften zin van dat woord, (hiertegen zyn duchtige reden, maer in den vergelykenden zin, die ons meermaels in de Bybelfchriften voorkomt, - Zulk eeu rechte Voorftander van den Godsdienst eert dan den Gadvruchtigen boven den Ged- loezen; zo dat hy, alle andere omftandigheden gelyk ftaen- de, den eerten hooger achting betoome en meerder gunst- bewys verleng, De Hoaogleerser toont dit zeer beknopt onderfcheidenlyk aen, met in agtneming, dat wy , ,, als s verftandige menfchen, te raade moeten gaan met alle de » omítandigheden, alle de betrekkingen, waarin wij door an God zelven geplaatst zijn" —— Ор deze zyne vere klaring van dit verfchillende gedrag, laet hy voorts volgen een kortbondig beredeneerd Vertoog, dat dit gedrag ene noodzaeklyke ja ene kenmerkende eigenfchap. is van een echt Godvruchtigen , die zich onder de gunftelingen van Jehova tellen mag. = Ten laetften richt hy, in zeng toepasling > Eerst, ene beftraffende aenfpraek aen onbe- dachtzame lichtzinnige beoordeelaers , en verguizers van ware Godvruchtigen ; voorts ene. opwekkende vermaning aen betergezinden , om zich met zodanige Godvruchtigen nauwer te verenigen; als mede aen die Gedvruchtigen ter dankbare erkentenisfe van Gods genade, en tòt een oplet- tend toeverzicht op hun gedrag, ten aenzien van den iNses- ten; waermede hy eindelyk nog vergezeld doet gaen , de volgende trouwhartige lesfen , die meer ommiddelyk haer opzicht op henzelven hebben. : ae De vreeze Gods, en deeze alleen; geeft U aanfpraak op dien hoogen eerbied van het menschdom. Christenen, poogt u dien eerbied meer en méer ‘waardig te maaken., Laat uwe Godvrucht in vollen nadruk eene tedere, een verlich- te , eene blijmoedige Godvrucht weezen. Vergunt mij, dat ik deeze denkbeelden hier ter plaatae korrekt ontwikkele. > Uwe Godvrucht zij eene tedere Godvrucht. Dat is te zeggen: leeft in eene geduurige oplettendheid op uw hart en wandel; maakt een ijverig gebruik van elke gelegenheid om winst te doen voor uzelven, voor de wereld en voor Jefus Christus; en, "t welk de hoofdzaak is, taat U doof niets beweegen, om in eenig geval uw pligt op te offeren aan uw gemak , uw vermaak , uwe eer of uw voordeel. Dat's tederheid in den Bijbelfchen zin. e ' | | a3 UWE LEERRRDEN OVER' PS, XV. 4*. 433 em Uwe Godvrucht zij eene verlichte Godvrucht. Zij befta in geene andere'gevoelens en bedrijven, dan God zelf, Uw Heer en Wetgeever, van U vordert. Zij verheffe zich niet alleen boven de dwaasheid van hun, die de bevordermidde- Jen der deugd boven de deugd zelve waardeeren, maar ook boven de zwakheid van hun, die-hun licht willen laaten {Schijnen voor de menfchen , door zoodanige betooningen van ingetoogenheid, die volftrekt redeloos en uit dien hoof- de bij ийек nadeelig zijn, voor de achtbaarheid en den voordgang van echte Godsdienftigheid, » Uwe Godvrucht zij eene blijmoedige Godvrucht , en ‚ uw geheel gedrag toone, dat Gij den God en Vader van onzen Heer Jefus Christus hebt leeren kennen, zoo als Hu zich in het Euangelie van Zijnen gekruisten en verheerlijkten Zoon aan zondaaren geopenbaard heeft. God is lefde, en, naar mate Gij deeze waarheid dieper inziet en leevendiger gelooft, in die mate zult Gij Hem niet alleen blijmoediger , maar ook oprechter, getrouwer, gelukkiger dienen. s Wat ik U bidden mag, mijne geliefde Broeders en Zus, ters! en ik bid het U by de eer van God, en bij het heil uwer medemenfchen, poogt tog de leer van uwen God ew Zaligmaaker Jefus Christus in allen uwen wandel te verfie- ren. Draagt zorg, dat fchrandere wereldlingen, van uwe kortzigtigheid en zwakheid misbruik maakende , uwe ge boorte uit God , uwen Hemelfchen adeldom, de hooge voor- treflykheid uwes karakters, niet verdonkeren en ‘miskennen n. an Verwondert U niet over de verachting der wereld. Deeze was ten allen tijde het lot der Vroomen, en gelijk. zij den meester volgde, wat wonder, dat zij den leerlin- gen aankleeft. Troost U, bij allen wederwil en wederftand met het vooruitzicht van den dag uwer zegenpraal, dien grooten dag, op welken de God van hemel en van aarde „ voor het oog van Engelen en Menfchen , dat woord aan U vervullen zal: die Mij eeren, zal Ík eeren. Amen” ` Verhandelingen uitgegeeven door het Zeeuwfche Genootfcha der Wetenfchappen te Vlisfinge. Хае Deel. Te Mi delburg by P. Gillisfen, 1790. Behalven het Voorwerk , 582 bladz. In gr. octavo. № dat Heeren Directeuren in een uitvoerig Bericht, de onderfcheide publiek gemaakte Programmas , zedert et 434 VERHANDELINCEN het laatst uitgegeeven ХШае Deel (*) herhaald, en de aan- merkelyke veranderingen, welke "er zo wel onder de Le- den van de Directie als onder de particuliere Leden voorge- vallen zyn, bekend gemaakt hebben; leveren zy thans in dit Deel , vooreerst , drie bekroonde Antwoorden, op twee . door het Genootíchap opgegeeven Prysvraagen , van welken het eerfte met den gewoonen gouden , het tweede met een zil- veren, Eereprys befchonken 15; zynde het eerfte ingeleverd door den Heer LAURENS VERWYK te Rotterdam , en het tweede door den Heer PETRUS HAACK , Predikant te Amftera dam, beide over deeze Vraag, ,, Naardien goede Krankbe- »» zoekers , in dienst der Oostindifche Compagnie deezer s» Landen, van veel nut kunnen туп; en zulken op de э» meeste Qostindifche Comptoiren ontbreeken; welke zou- an den de beste en minst kostbaare middelen zyn, om het. an gebrek van goeden te verminderen en geheel weg te nee. э» men; еп de Compagnie van den last der kwaade Kranke ss bezoekeren te bevryden ?" Het derde Antwoord, insgelyks met de gouden Eermunt bekroond, is van den Amfteldamfchen Hoogleeraar ANDREAS . BONN , over de Vraag: ,, raakende de {chikkingen , welken ээ door de gezamentlyke geleerde Maatíchappyen in ons Va- an derland zouden kunnen gemaakt worden, om, zonder an Elkander eenig hinder toe te brengen, zaam te werken ter , bereiking van derzelver gemeen doel.” Hierop volgt de efchryving van een Fungus aan den hiel door den Utrecht- {chen Hoogleeraar PETRUS LUCHTMANS ; eene Verhandeling over de Vergiften , betrekkelyk tot het ryk der Dieren , door den Hoogleeraar GERARD DE WIND, te Middelburg; verflag van eenige proeven met het Cuprum Amrmoniacum door Doc- tor E. J. THOMASSEN A THUESSINK , in *; Hage ; bericht wegens de Afzetting van beide de Borften eener Vrouw , door Doctor SAMUEL DE WIND, te Middelburg ; alsmede eenige Proeven met het сай volatile fluor , door denzelfden Heer; vervolgens bericht van een Steatoma, door Doctor ADRIAAN VAN SOLINGEN, te Middelburg ; bericht van eeu Wanfchapen Kind , door JACOBUS DE PUYT, jz. Stads Opes rateur aldaar; , Waarneeming omtrent eenen Worm, door een Gezwel.by den Navel ontlast, door joHANNES WAS, Chirurgyn op Sr. Maartensdyk ; bericht der heilryke pit- werking der Electriciteit, door JACOBUS WATERVLIET , te Middelburg ; letterkundig onderzoek aangaande de Reuzen (*) Zie N. Alg. Рай, Lett, II, D. bl. даз, VAN HET ZEEUWSCHE GENOOTSCHAP. 425 der oude Waereld,. door Jon. HENDR. VAN DER PALM ,„ “Predikant te Middelburg; Aanhangzel tot de nieuwe Hand- leiding , om den Logarithmus voor eenig gegeeven getal naauwkeurig te vinden tot veertien letteren boven den Index , door Mr. KAREL KOENRAAD REITZ, Griffier in den Edl. Hove van Vlaanderen; en, eindelyk, een Bericht wegens een min bekend Indiesch Geneesmiddel tegen de Koorts en de Koek, door JACOB CASPER METZLAR , Predikant in de Klundert. De Heer І. vERWYK, in het Antwoord op de bovenge- melde Vraag, verdeelt dezelve in twee deelen, vooreerst, in een onderzoek naar de bekwaamfte en minst kostbaare Middelen , om het gebrek van goede Krankbezoekers te verminderen en geheel weg te nemen; en, ten tweeden, om de Nederlandfche Maatíchappy van de kwaaden te bee "vryden: Vooraf onderzoekt de Autheur, welke wel de bekwaamfte ouderdom zy, еп welke andere hoedanigheden ‘er vereischt worden by zulke perfoonen , welke , om ten meesten nutte van den Godsdienst en van de O. I. Compagnie, als Krankbezoekers op de Schepen en Comp- toiren, gebruikt te kunnen worden. De ouderdom word bepaald tusfchen de 20 en зо jaa. ren; Jongelingen, of wel ongehuwden en zonder Kinde. ren, gezond eu zonder aanmerkelyke uite of inwendige lichaamsgebreken — dan nog, by alle de vereischte Kune digheden, van een onergerlyk en onbefproken gedrag: dit alles met bondige redenen geftaafd hebbende, word het eeríte gedeelte der Vraag zelve onderzocht , en om zulks te duidelyker te maaken, toont de Autheur vooraf, welken de waare redenen en voornaamfte oorzaaken zyn, waare door de Compagnie op den duur van goede Krankbezoe- kers beroofd blyft; en dan, welke de beste middelen zyn om die uit den weg te ruimen; tot het eerfte behooren de geringe Maandgelden, de groote onkosten voor de Reize zelve benodigd, de met hun karacter niet overeen- komftige Logeering op de Schepen., en dan nog de ellen- dige en armoedige levenswyze, waaronder de Krankbezoe- kers op de Comptoiren moeten bezwyken; het hoogstna- deelige van dit alles in een juist licht geplaatst hebbende, als zynde wel gefchikt om ordentelyke en kundige Perfoo- nen ten eenemaal van zodanig eene bediening af te fchrik- ken, worden de middelen tot verbetering op deeze wyze opgegeeven. Als, het verhoogen der Maandgelden, en wel ten minften tot f 5o — hierby merkt de Autheur aan, dat e ~ 426 | _ VERHANDELINGEM- de Broederen Lutheraanen', wanneer dezelve een Voorz&ti- er naar Oost-Indien zenden, aan denzelven f 100 — pet Maand toeleggen; ten tweeden, geene goederen op recog- nitie, maar daarvoor ectie premie van f 400 à f 500 — terítond by het Engagement te betaalen, dan daarby ook nog zorge gedragen worde, dat door hun met zulke aan- zienelyke fommem voor Tafelprovifie behoeft betaald té worden, en dat һу de aanlanding in de Indien , alsmede op de Comptoiren, het te goed hebbende Maandgeld, niet met 15, maar met ae Stuivers per Gulden, op eene behoorlyke Quitantie betaald worde; ten derden, een be- ter en gefchikter Logies op de Schepen , waartoe de Au- theur een zeer bekwaame plaats aamwyst ; eindelyk, ten vierden , een beter onderhoud en beftaan op de Compag- nies Buiten-Comtoiren, beftaande in de verhoogde Maand- gelden, alle 3 Maanden prompt te voldoen, benevens het hun toegelegde Kostgeld, maar daarënboven een Maande- Jyks-rantzoen van Ryst, Olie, Boter, Bier, Wyn, Brand- hout, enz. Nu zoude de Autheur tot het beantwoorden van het twee de lid der Vraage overgegaan zyn, hoe de Compagnie in "t vervolg tegen de kwaade Krankbezoekers zal beveiligd wor- den; dan hy houd zich verzekerd, en wy met Hem, dat wanneer de door zyn Ed. opgegeevene Redres- middelen , om de Compagnie van een genoegzaam getal nuttige Krank- bezoekers te voorzien , behoorlyk worden iu °t werk fteld , 'er niets meer noodig zal zyn, dan even die Midde- len, om haar ook, en voor altyd, van kwaade Krankbe- zoekeren te bevryden. Dit is:de fchets van het eerfte Antwoord, het welk , naar ons inzien , met recht de premie eener gouden Medaille weggedraagen heeft : het tweede , van den Eerw. HAACK , heeft M gc VAN HET ZRBUWSCBE GENOOTSCHAP. 437 gewis ook zyne verdienften , en is veelal op denzelfden leest gefchoeid, en met het pryswaardigite oogmerk рег fchreeven; dan daar wy nag over de volgende , io dis Deel vervatte , Stukken , ook iets dienen te zeggen; verwys zen wy den Lezer tot het Werk zelve; terwyl! wy e dien hartelyken wensch byvoegen , dat de Ed. Heeren Bewindhebberen der О... Compagnie van de voorge(haa- gen Middelen een gewenscht gebraik mogen maaken, ope ` dat daardeor de Godsdieust van onzen Heer Jezus Chtiss tus niet zo als, helaas! tot hier toe, maar are dikwyls plaats heeft gehad, door flechte, en voor hun Ampt: om- getchikte , ја zelfs zomtyds teir eenemaal onwaardige Krank: bezoekers onteerd worde, maar dezelve veel meer met allen yver en vermogen voortgeplant: en verheerlykt mogen worden ! - e ` Het derde ; met eeu gouden Berprys bekroonde Ante weord , 15 dat van den Hoogleetaar A. BONN, op de voor- ҳейеШе Prysvraag: ,, Welke fchikkingen kunnen 'er, door ээ de gezamenlyke geleerde Maatfchappyen in-ons Vader- js land, gemaakt worden: om, zonder elkanderen eenig ,, hinder toe te brengen; zonder de eene van de andere, ae ОЁ van eenig Opperbewind, afhanglyk te maaken; еп d overeenkomítig met elker oorfpronkelyke inrichting , s, Zaam te wérken, tot bereiking van haar gemeen doel: an de bevordering van den bloet en de uitbreiding der ve Kuníten en Weetenfchappen."" Om dit inderdaad wel zeer nuttig, doch, naar ons ine zien, voor als noch: ten minften, onuitvoerlyk onderwerps in de opgegeven Vraag vervat, wel te beantwoorden, onderzoekt de Autheur, in het eerte Hoofdftuk , welke Genootfchappen in ons Vaderland, onder den naam van Geleerde Maatfchappyen „' in de Vraag begreepen zyn; iu het tweede, of, en in hoe verre, dezelven aan elkanderen eenig hinder toebrengen; in het derde overweegt dezelve, welke /chikkingen, en welk Plan van famenwerking , allen hinder zouden kunnen wegneemen en voorkomen. De Geleerde Maatíchappyen verdeelt de Hoogleeraar iu algemeenere en byzondere; in enkel oeffenende en gemeenmaa- kende. Tot de algemesenere gemeenmaakenden worden gere- kend, de Hollandiche Maatíchappy der Weetenfchappen te Haarlem; het Zeeuwfche Genootfchap der Weetenfchap- pen te Vlisfinge; het Provinciale Utrecht/che Genootfchap van Kunften en Weeteníchappen : ' het Bataaffche Genoot- Chap der Rroefondervindelyke Wysbegeerte te Rotterdam; +. en 4s* VERHANDELINGEN en Teyler's tweede Genootícbap te Haarlem. Onder deezé Rubriek. verdiende mede genoemd te worden, de Maat- {сһарру Tot nut van 't Algemeen , welke, in het jaar 1784 reeds opgericht , en zedert dien tyd al eene aanzie- nelyke voorrasd van zeer nuttige geíchriften in het licht heeft gegeeven ` doch welke veelligt, ten tyde toen de Hoogleeraar dit Antwoord fchreef, aan zyn Ed. nog onbe- kend was. Tot de byzondere gemeenmaakende Genootíchap- pen, behooren het Stolpiaanfche Legaat te Leyden, Teyler^s eeríte Genootíchap te Haarlem ; het Godgeleerde Genootíchap in "e Hage; het eeskundige, onder de zinfpreuk: Ser- yandis Civibus te Am/terdam ;. de Geneeskundige Correspon- dentie in ’s Hage; de Maatíchappy der Letterkunde te Ley- den; en alle de Taal en Dichtkundige Genootfchappen. Tot de bepaaldere nuttige Stichtingen, de Maatíchappy voor den Landbouw ; die voor de Zeevaart; of tot Red- ding, van Drenkelingen , te Amfterdam; voor den Koophane del en Fabrieken te Haarlem; de Huishoudelyke Tak der Haarlem{che Maatfchappy, en de Tekeu-Akademien. Dan komen in aanmerking de zodanige algemeene oeffenende Maat,. · fchappyen die op Kunften еп Weetenfchappen toeleggen, waartoe, onder anderen, de leerzaame Genootíchappen be- hooren, onder de Zinfpreuken: Concordia Е? Libertate en Felix Meritis , waarby de Recenfent nw ook nòg voegen kan, Do&rina Eë Amicitia, alle te Amfterdam bloeijende. Ein- delyk kunnen mede daartoe gerekend worden, alle die Wee- tenfchaplievende mindere Gezelfchappen, van Godgeleerden А Rechtsgeleerden, Genees- еп Heelkundigen, Wy э Natuuronderzoekeren , Letterminnaaren , of Voorftanders en Beoeffenaars van Kun(íten en Weetenfchappen. Tot het tweede Hoofdítuk overgaande , neemt de Hoogleer- aar vooreerst in Aanmerking, ,, waardoor de geleerde Maat- vm fchappyen onderling elkanders werkzaamheid belemmeren э» kunnen;" en dan ten tweeden: ,, waardoor zy niet alleen an Zichzelven nadeel doen; — maar tevens ook het alge- an meene , en dus mede elkanders, nut bedoelende oogmerk », verydelen." Vooraf gaat een zestal Aanmerkingen , waar- van de drie eerfte ter aanwyzinge ftrekken , wanneer en waarin zich de Maatfchappyen onderling geen hinder toe- brengen; de vierde en vyfde, wanneer en waardoor zulks wel plaats kan hebben; en de zesde, hoedanig het zelfde en door de Leden zelve, en door de gemaakte wetten en fchike kingen, veroorzaakt kan worden. In de eerfte Afdeeling overgaande tot het onderzoek der vele —= ërem m m. VAN HET ZEEUWSCHE CENOOTAOHAR ` - 429 Yerhinderineen, welke de Geleerde Maatfchappyen onders. ling aan elkanders Werkzaamheid toebrengen , rekent de Autheur hiertoe inzonderheid de volgende redenen. Hert. root getal der Maatfchappyen in ons Gemeenebest, — fiare oorfprongelyke aanleg en eigen aart, — het byzondes re belang van iedere algemeenere en gemeenmaakende Maat- fchappy , —— de onbepaalde kring van werkzaamheid , —— het verkiezen van dezelfde Mannen tot Leden, De verhins deringen waardoor de geleerde Maatfchappyen niet alleen zichzelven. nadeel doen , maar teffens ook het algemeene nut bedoelende oogmerk kunnen verydelen , ontftaan vóor- namelyk hieruit, wanneer de Beftierders, door zelve niet mede te werken, aan de Leden geen aanmoedigend voors beeld geeven, en men omtrend nalaatige Leden te groote toegeevenheid gebruikt, — het groote getal der Leden, — het misnoegen der Leden, of audere bekwaame Mánnen , —— ontítaande uit gebreken die in het Deftier kunnen plaats hebben; by voorbeeld, door goede Waarneemingen , of геһееје Verhandelingen niet aan te neemen , —— nietsbedui- Sende uit toegeevenheid te plaatzen, —— de partydige be- oordeeling der ingezondene Stukken en Antwoorden op Prysvraagen , ——- de underwerpen en onbepaalde wyze van voorftellen der Prysvraage zelve, — het zomtyds niet uitkeeren der beloofde Eerepryzen , toegezegd op dé beste ingezondene Verhandeling , Waarneeming of Ontdekking , — de vertraaging by het uitgeeven der Gedenkfchriften, — de kostbaarheid en mindere aftrek derzelve, — gebrek aan algemeene voldoening, enz. In het derde Hoofdftuk komt іп overweeging , „ welke ss Jchikkingen en ‚plan van zaamwerking al "` Ы э» kunnen wegneemeti en voorkomen.” 7 ene fchikkipgen behooren het а аап d echtsgeleerde, Geneeskundige, Wysget Dichtkundige Prysvraagen van de algemene toe byzonder beltemde Genootfchappen , ei verbintenis van deeze om niet buiten hun waartoe eene onderlinge Briefwisfeling , en С het bekwaamfte middel was. Een tweede zich alleen tot de drie Provinciale Geleerde te weeten , die van Haarlem , Vlisfinge- А eindelyk , een Plan, om alle, of ten min(ten de gemeenmaa- kende Nederlandfche Maatfchappyen en Genootfchappen , tot ééne Geleerde Republiek , of Gemeenebest van Kunften en Weetenfchappen, te vereenigen: dit Stuk word zeer uits LETT. 1791. NO. 10. Gg voer 43d, VERHANDRL. VAN МЕТ ZEEUWSCHE CENOOTICHAP, voerig behandeld, en de daertoe vereischte fchikkingen klaar en aanneemelyk voorgefteld. Еп indien "er immer eenig middel in ftaat zal zyn, om aan het algemeene oog- merk der Maatíchappyen, en aan dat van het lofwaardig ‚Zeeuwsch Genootfchap , met het uitíchryven van deeze Vraa- ge bedoeld, te kunnen voldoen, dan zal het, naar ons inzien, gewis zodanig een Plan moeten zyn, waardoor de werkzaamheid vau allen behoorlyk geregeld word , en nochtans ieder afsonderiyk Genootfchap eene redelyke vry- heid en onafhangelykheid van den anderen behouden kan, Wy kunnen niet nalaaten het genoegen te kennen te even , het geen wy by het doorleezen en nadenken van t Antwoord gefmaakt hebben; alhoewel Ter echter; zo wel by ons als by den Autheur, nog eene menigte zwaa- igbeden in den weg (аап , welke deeze , anders wene fchelyke, vereeniging , voor als nog verhinderen, en mise fchien wel voor altoos verhinderen zullen, (Het Vervolg hier na.) Volledige Befchryving van alle Konften , Ambachten, Hand- merken Fabrieken » Trafieken , derzelver Werkhuizen , Gereed chappen , Enz. ten deele overgenomen ий de be- . fo e Buitenlandíche Werken, en vermeerderd met de _ Theorie en Pra&yk der beste Inland/che Konftenaars en Handwerkslieden. Met Plaaten. Zesde, Zevende en Agt fie | Stuk Te Dordrecht by А. Dlus(é еп Zoon, 1791. Ја gr. octavo. H: kan zekerlyk den geenen, dien de aart en de uit- voering. van dit Werk , (het welk wy in *t eene en andere opzigt reeds als nuttig en gevallig vermeld heb- ben (*) ,) bekend is, en dus over des uit(teek ende waarde Kunnen oordeelen, niet dan ten hoogften aange- · naam zyn, met de afgifte deezer Stukken te verneemen , dat men den aangevangen arbeid blyft agtervolgen. Ook zullen ze, in de Voorreden van het e Stuk, met veel enoegen, eene nadere verzekering vinden, dat de Uitgee- ers vastlyk beflooten hebben, daarmede voort te vaarten, zo lang het hun aan geene behoorelyke aanmoediging ont- reckt. l Zie N. Alg. Vaderl, Letteroef, IV D. Ы. 2 8. "Ea wë Lee, Ы. 116, 93 ` ^ M VOLLEDIGE HESCHR. VAN ALLE KONSTEN, ENZ. 438 breekt. Daarop hoopende еп die iproepende, verzoeken zy tevens, nogmaals , de goedwillige medehuip van dese kundigen, die in ftaat zyn, om hanne poogingen op eene nuttige wyze te onderfteunen. Een vòorftel van die na- tuur zal, vertrouwen we , in dir geval, des te gereeder by veelen ingang vinden , daar de nu laatst afgegeeven Stukken, even als de voorigen, met alle maauwkeurigheid. bewerkt; hen hiertoe natuurlyk uitlokken. | - Iu -bet zesde Stuk verleent ons de Eerwaerde Martinet беп` juist verflag van het Houtkools-branden , met eene ne- vensgaande Plaat , die лупе belchryving opheldert. Volgens zyn better is dit branden.van Hout tot Koolen, (die in-de Yzergietetyen gebruikt worden ,) aan de meeste oorden one zes Lands min bekend, byzonder in trein in ’t Graaffchap Zutphen, daar "t een tak van den inlandfchen Handel uit- maakt ; vooral in de Kerfpelen Varsfeveld , Silvolde ,Gander en Bredenbroek ; alwaar het daartoe best dienende hout veelvul- dis groeit, — Hiernevens zyn, als een Aanhangzel op den Leerlooier , nog eenige nadere aanmerkingen , tot dat Hande werk betrekkelyk, geplaatst. ` Het zevende Stuk heeft ten onderwerp den Zeepzieder wiens werkzaamheid de Heer. F. Kastesleijn zeer oplettend befchryft, en in vier Plasten duidelyk afbeeldt. Deeze be- fchryving, meérendeels getrokken uit de Schriften van de Heeren Du Hamel, Halle en Weber, gaat eerst over de bee reiding van harde Zeep in zogenaamde Drooden , het zy witte of gemarmerde , gewoonlyk Spaanfche Zeep geheeten. Nopens deeze , ло als die Fabriek in Frankryk behandeld wordt, vindt men hièr gemeld, uit welke zelf(tandigheden de Zeep bereid wordt; de daarby gebruikelyke gereedíchap- pen, en de inrigting van een grooter of kleiner werkhuis des Zeepzieders ; alsmede de onderícheiden manieren der Zeepziéderye zelve ; mitsgaders de volgende werkzaamhee den, die, na ’t voltrekken van het zieden, ter volkomene bereidinge van de Zeep, en het fchikken van dezelve ter verzendinge , plaats hebben. Hieraan hegt de Heer Kasseleijn ‘een verflag van de wyze, waarop men te Berlyn en elders hieromtrept te werk gaats en voorts eenige Scheikundige aanmerkingen, die dit onderwerp ophelderen; waarnevens hy nog voegt de korte opgave van den Heer Weber, nopens de bewerking van harde Zeep. ——— Wat verder de berei- ding van de gemeene groene weeke Zeep betreft, waan Zeer veel van ’t voorgemelde insgelyks plaats heeft, deswe» geus levert de Heer Karten ‚ па een beknopt verflag e g 2 е 43 VOLLEDIGE BESCHRYVING - bandelwyze te Betiyn , met eenige nevensgaande aanmerkis- gen over andere buitenlandfche Z'eepbereidingen , een berigt van ’t geen de Fabriek omtrent deeze weeke groene Zeep , in de Nederlanden, betreft; met meldinge van ’t geen des- aangaande, buiten het voorheen aangevoerde , in agt te BCO- men (ааг. Hier by komt nog, in 't agtíte Stuk, eene befchryving: van de Zydeverwery ; die, daar ze verfcheidenerleie befchou- wingen vordert, breedvoerig ontvouwd , en door agt Piaa- ten opgehelderd wordt. Ze verleent ons eene doorwerkte Verhandeling van den Heer Macquer , die, ва etlyke voor- loopende natuur- en fcheikundige aanmerkingen over de daarin gebruikelyke (toffen en derzelver toebereiding, ееп naauwkeurig berigt geeft van de kooking der Zyde, zo vam die welke tot wit werk, als van die welke tot verwen bee ftemd is. Naar deeze onderfcheiding , handelt hy vervolgens ook eerst van het Wit, de Witmaaking en de Zwaveling 3 hierop gaat hy over tot een verílag van de Aluining, die als een algemeene arbeid by de Verwery aangezien moet wor- den; en dan verledigt hy zig tot eene afzonderlyke melding vau de bewerking der Verwerye met allerleie foorten vau Koleuren. De Heer Macquer Íchikt deeze zyne Verhande- ling indiervoege, dat hy, eerst, omtrent ieder Artykel, de behandeling vermeldt, en 'er dan zyne aanmerkingen over dezelve byvoegt; waardoor deeze en geene byzonderheden in een duidelyker licht gefteld worden; waarby nog komen, eenige hiertoe behoorende medegedeelde berigten van den - Heer Hellot. De Heer Kasteleijn, die deeze Verhandeling met etlyke nuttige aantekeningen vermeerderd heeft, levert by dezelve nog twee merkwaardige Aanhangzels. — Het eeríte behelst een aantal van zeven-en-vyftig Proeven, door den Heer F. F. Gmelin, Hoogleeraar der Chymie te Got- tingen , in °t werk gefteld, wegens het verwen der Zyde, door middel van Salpeterzuur ; welke Proeven die Hoogleeraar vergezeld doet gaan , van eene beredeneerde verklaring der- zelver, met aanwyzing van de belangryke ontdekking, die dezelven voor de Zydverwkunst opleveren; en nadere aan- merkingen, door hem, by het herhaalen en vermeerderen van deeze zyne proefneemingen , gemaakt. — Jn- het tweede Aanhangzel vindt men wyders nog twee en dertig Proeven van dien zelfden Hoogleeraar, over het verwen van Scharlaken; welken hy insgelyks beredeneert, met aanwy- zing van t geen men uit dezelven heeft af te leiden. — De Heer Kasteleijn vond deeze Proeven , en het daarby voor. / VAN ALLE KONSTEN, EN. 433 voorgedrssgene , fchoon zy niet by uitfluiting de Zydeverwe- ry alleen betreffen, maar de Verwkunst meer algemeen aan- gaan , te gewigtig, om ze, te deezer gelegenheid, niet mede te deelen. ,, Behalven de belangrijke onderwerpen,, an (zegt hy ,) die er in voorkomen , en het veele nieuw ә» Ontdekte, waarmede men geen gering voordeel zal kun- an nen doen, kunnen ze tevens деп denkenden Kunstverwer s, het {poor wijzen, het welk men behoort te volgen, om ээ gewigtige vorderingen in eene zoo uitgebreide Kunstbe- an werking te maakeu, als de Verwkunst waarlijk is; en an hen tevens overtuigen, dat het niemand in de algemeene en Verwkunst, of in eenig deel derzelve, zonder Scheikun- ээ dige gronden te kennen, immer verder zal kunnen brena s» gen, dan het blindelings naarvolgen van gewoone vere ə» richtingen; wier geheele verdienften, aan den kant der en bewerkeren , enkel in werktuiglijkheid beftaan," Uit dit alles is ten overvloede blykbaar, dat men zig, by de vervaardiging van dit Werk , geene moeite ontziet, om "t zelve met alle oplettendheid ten naauwkeurigíle, zo volledig als mogelyk is, uit te voeren; waardoor het by uitfteekendheid gefchikt is, om eene behoorelyke voldoening te geeven, zo aan hun, die daadlyk in de Practyk zyn, aan de zodanigen, dien de befchouwing van Konften , Ambagten, enz. een verítandlyk vermaak oplevert: des het alleszins aanpryzing verdiene. Natuur- en Zedekundige Befchouwing der Aarde en. van haa- re Bewoonderen. Gevolgd naar het Hoogduitsch van j. F. ZÖLLNER en J. 8. LANGE. Hierde Deel. Te Campen by . J. А. de Chalmot, en te Amfterdam by M. de Bruyn, 1791. dn gr. octave, 375 bladz. OP de befchouwing van het Ryk der Deiffloffen en dat der Planten , in het derde Deel voorgedraagen , volgt nu in dit vierde de nafpooring vau het Dieren-Ryk3 om den Leezer op te leiden, tot het gadeflaan van Gods Goedheid en Wysheid, hier niet minder dan in al het voorige zigtbaar. De uitvoering, gelyk aan die der voor- heen behandelde onderwerpen, behelst eene reeks van leer- zaame waarneemingen nopens de Dieren, met aanduiding van Gods goede en wyze fchikking omtrent dezelven, en beantwoording van de voornaamfte bedenkingen , die daar- tegen gevormd zouden mogen worden; welk een en ander 5 3 ` e 434 ZÜLENER EN LANGE. de leezing van dit Werk, by aanhoudendheid, aangename en nuttig maakt. - By manier van Inleiding handelt de Autheur eerst, over bet belang, dat wy in de Dieren, meer dan in audere na- tuurlyke voorwerpen, Dellen: en hierop vangt hy aan met eene befchouwing van de menigte der Dieren op den Aard- bodem, dat hem voorts aanleiding geeft, tot bedenkingen over Gods oogmerken met de Dieren. Vervolgens vestigt hy onze oplettendheid op de gewaarwordingen der Dieren, waaruit men kan opmaaken, dat ze geen bloote werktui- gen гуп; "t welk hem aanleiding geeft, om ons verder onder "t oog te brengen , "t geen de zintuigen , mitsgas ders de driften en kunstdriften, der Dieren betreft. Voorts verdient , in deezen , opmerking de verbaazende verícheiden- heid in het Dierenryk , welke nog nader aangeweezen wordt, door de opgave van etlyke byzonderheden, in de levenswyze van zommige Dieren, —— Onder de vòor- d van dit alles, dat veele leerryke en opwekkende be- den ingen behelst , leidde de Autheur verícheiden gron- den, dienende om den Leezer te overtuigen, dat het oog- merk van dem Schepper geweest is, „, om aan het meest э, mooglyk getal van fchepfelen het leeven te doen genie ae ten." Dan, nademaal dit eenige tegenbedenkingen on derhevig is, zo oordeelde hy het raadzaam , zig tot eene byzondere beantwoording van dezelven te verledigen: en daarop gaat hy over tot cene befchouwing der Roofdie- ren, met wederlegging van de gedagten, dat derzelver in- sigting niet overeen te brengen zy met Gods wysheid en goedheid. —— Ter dier gelegenheid komt vervolgens in overweeging het evenwigt in het Dieren-Ryk , en de on- dergaan van zommige Dieren-{oorten. Daarnevens voegt e Autheur verder zyne waarneemingen over de verande- ring en geftaltewisfeling der dierlyke lichaamen, mitsga- ders derzelver wasdom en voeding; ook beer hy jet аап, тупе opmerking over de verbaazende kleinheid van zom- mige fcheplelen; welk onderwerp, door eene afzonderlyke Verhandeling, over de ongemeene fynheid en deelbaarheid der (ое, (by wyze van een Aanhangfel aan ’t einde van dit Deel geplaatst,) nader opgehelderd wordt. Wyders hy ons nog eene verklaaring van de inrigting der Plantdieren , en het vormen der Koraalklippen , die de grondflagen van geheele eilanden uitmaaken , en egter tot de voorthrengfclen van het Dieren, Ryk behooren. 