Tobasche spraakkunst : in dienst en op kosten van het Nederlandsch Bijbelgenootschap
Aanm, De ts, die wig uit ns (§ 11), «« (§ 13) en «A (deze §) zien ontstaan, is de klank dien de Tobasch sprekenden in de tj tusschen twee klinkers hooren; van did^diX hatsak-kataang (naar § 11 -t^ -3 \ •2r "77 "o ^ "Zr gespeld) uit katjang-katjang (Men. schiet-/6a^^Z). Van tji maakt hij meestal ü {padima uit pastjima Sanscr. ; vgl. Dai- rüch D III). Als beginner van een woord of tusschen klinkers wordt tj elders door s vertegenwoordigd; b. v, rasun =^ ratjun (D.), sina = tjina (D.). § 15. Een sluitende N t?(^or L, 'R en M. De » als sluiter wordt gelijk aan een beginnende, Z, r en j»; b. v. -5\««— OC\ — '2rO\ sallappk, -o"oN*=5'XC^'=5'\ nar-rohar, y^ O "^/^ "o N ^ OC tijar ruma^ ^^ -^ x \ ^ "o x\ ^orro», OC"oX\OC"oX\ mommon, 550"o'=^^^ "o \ O^ ^mflr«M?öw»tw, «~ ns \ ^" "o \ lallan, 55 ^-7 "o ^ «~ CT^ -3 \ tuioal-laen enz. Een sluitende r van een voorhechtsel wordt aan een beginnende l ge- lijk gemaakt; — ^^ x \ *~ "o ^ ^ pallandja, oC ^5 X \ ^* ^ mallange; daarentegen 55 ^^ x N *~ '7^ \ torluk (tor is hier geen voorhechtsel). «. Naast porlak spreekt men pollak (— »^ x \ *^ "77 \) uit, hoewel por hier geen voorhechtsel is; aldus schynt moleng uit molleng (oC ^^ x \ '«^) ontstaan te zijn. b. Uit de vergelijking met M. en D. blijkt 't verloren gaan van een sluitende r van 't voorhechtsel oC s»^ x \ vóór si in réciproque werkwoorden; oC TT" O öo x •'^ O ^~ "o ^ 9P elkander schieten (mërsibedüen D., marsibodüan M.). c. In den tongval van Nai pospos (bovenland van Surham) is pabuwe in plaats van parbutoe na een voorhechtsel op r (als b. v. OC ^5X\) gebruikelijk; b. v. wflrpa^M ere? (elders : marparbuwé), Aant. In 't Mal. valt de r der voorhechtsels weg 1°. zoo de onmiddelijk volgende lettergreep r tot sluiter heeft; b. v. ba^ 13 kardja (bar 4- kardja), bdparsambahkan (bar + enz). 2®. zoo 't woord met een r of Z begint. Zoo *t woord met een klinker begint, en op eeü r eindigt, wordt de sluiter van *t voorhechtsel l; b. V. baladjar (uit har + adjar), talandjur (Men.) uit tdran- djur; tëlantar (Batav.) uit tar(h)antar. In andere gevallen blijft de r van 't voorhechtsel; van daar bdrtdburan maar haiarhangan (naar ,1*^.); halantara is dus niet van har en arUara {aant, 1 ou- der § 24). § 17. Be half klinker 8, In Tobasch kunnen z^* niet uitgesproken worden, 't sub-Tobasch volgt in 't gebruik der halfklinkers nu eens T., dan weder D. en M., al naar mate het naar een dezer tongvallen overhelt. Daarom zal het hieronder niet overal vermeld worden; om de wijze, waarop T. de halfklinkers vermijdt, te doen uitkomen, zullen hier al de tongvallen met elkander vei^eleken moeten worden. I. Be hdlfklinkers mogen in geen tongval beginner of sluiter ssijn. Waar elders een woord met een hunner begint, heeft het Bataksch 1^. de verwante klinkers i en u vóór hen; b. v. uwange = toangi (Jav.), jjamén (eigenn.) uit 't Ar. Mal. jamdn, utoalu =woZ« (Jav., tmoalu Kawi). 2^. Een h in plaats van tr, en dj, even als in 't Mal., in plaats van/; b. V. bange naast uwange (zie 1°.), borna uit Jav. werna (aant. 4t onder blV § 23), djaba mi jaioa (Sanscr.). Aanm, Uit aant. 2 onder YIII moet a in plaats van i in ajuga (Sanscr. juga) en evenzoo in 't Makass. ajoka verklaard worden. De W, II. D. (of Dairisch sub-T) is de eenigste tongval, die «?, waarvoor geen u of o staat, tusschen klinkers duldt. In de andere tongvallen vindt men dan in plaats van to V*. een 5, 2". weggelaten , zoodat dan de twee gelijke klinkers, waar hij tusschen in staat, een worden (§ 8)^ eü 't woord een lettergreep korter wordt, en 3°. door o vervangen , zoodat 't woord een lettergreep langer wordt. Wanneer, en in welken tong- val het een of 't andere geval plaats heeft, is niét door een regel te be- palen zoo als uit de voorbeelden hieronder blijken zal. III. M. maakt van wa in een geslotene laatste lettergreep gaarne o; b. V. mao8 = mawas (D.). a. Zoo in plaats van tea als slotklank elders, een o staat, dan 14 is 't woord onmiddelijk uit Men. (zie aant. bl. 15) overgenomen; zoo b. y. is djao (Java) als b. v. in timbako djao (/av, tabak) de Men. uitspraak van djatoa; evenzoo aandao in ma sandao (sal- peter) y en rao (eigenn. van een Mal. landschap ten zuiden van klein Mandailing). Aanm, Bij de voorbeelden wordt de vorm van D. voorop ge- zet, daar hij in 't Wdb. beschouwd is geworden als die waaruit de vormen in de andere tongvallen verklaarbaar zijn. Zoo hij in D. niet bekend is, zal bij de onderstaande voorbeelden tot een zus- tertaai (Jav., Mal. enz.) de toevlugt genomen worden. Voorbeelden van de vertegenwoordiging van een W tusschen twee A's. 1. katoan (D.), haban (T.), haon (M.). 2. tatear (D.), taoar (T.), tabar (T.), taor (M.). 3. tawas (Mal.), taos (M. aluin) = tabas (D. en T. prevelformuUer bij een geneesmiddel, daar sterk riekende dingen de geesten, veroor- zakers van kwalen, verondersteld worden te verdrijven); 't blijkt dus, dat D. tabas van T. heeft overgenomen. | 4. djawa (Mal. , en Jav. in djewawut uit djawa + awut; Sanscr. jam), djaba (T.), dja (T. in dja-padang). 5. mawaa (D.), maoas (T.), mem (M.). 6. dawan (D.), daoan (T.), dan (T. en noord-M.), dahan (T.), da- kan (züid-M. in plaats van da-an zie MandaUingsch E a). 7. Idtcaraq (Makass.), rabar (T.). 8. rawan (Mal., en D. in ratanen)^ raban (T.). 9. rawang (D.), raoang en rabang (T.). 10. tawa (D. in tertawa), ta in martatd (T.) en mantatd (M.). 11. rawa (Mal.), ra (noord-M. eigenn. = rao zie boven regel 4). [l2. tjawan (D, uit 't Mal. van 't Chiü. tga-^an **thee-kop"), aaban (bl. 12 onder in de aanm.), éaoan (T.). 13. djawa in ulam-djawa (D.), dja (T.) in balutoang-dja, 14. selawal (B. zie § 24; Men. saratoal), 8araoar (T.), saraor (M.). 15. bawang (D.), baoang (T.); vgl. § 22, öa»^. onder II. 16. awak (D.), a^ en aoaJc (T.). 17. ^flfoa (D.), da (M., en T. in dadd), 18. lawang (D. en Mal. in bunga-lawang), laoang, labang (T. en D.), waaruit blijkt dat D. ^a»^ (als spijker beteekenende) van T. heeft over- genomen. 15 19. talatoa (D.), talaoa en toMa (T.), tald (§ 8} en naderhand tola ($ 19 I aanm.) in den eigenn. datu tola di haunge (zie aant. op 't Bat. Leesb. bl. 28 onder). 20. katoar (D.), har (T. in d-harhar). 21. btdawan (D.), Mdn (T. zie § 8). 22. djawaty djaoai (T.), djcd (noord-M.) ^ djaot (znid-M.). 23. gawak (in gagawak), gctoak, gak, 24. satoa (in ulok-aawa, slangsoort Tan de grootte van een boa con- strictor), 8a. 25. sawak (Mal.), saèa, 26. iatcan (Mal.) ^fl^a» (ook D.; vgl. § 30 X aanm. 1). Aanm, Als slotklank is ira in T. u geworden in djau uit djawa (Nlascb ttdawa; zie a/ant, bl. 16). Dit oude djau wel té onderschei- den van djao (zie bl. 14 reg. 2). AanL MenangkabowacA vertegenwoordigt wa als slotklénk door o (geslotene klank o); b. v. djao^ djio, bao == djawa ^ djiwa^ batoa enz. Makasaaarach van Salejer kiest h boven w tusschen klinkers (vgl. § 30 X); raha == rawa (Mak.), djaha = djawa, pinahang = pinawang (Mak.) , loke = lowe (Mak.), iiM = ««^i (Mak. en Jav.), auhangi = auèdngi (Mak. in plaats van auwangi van da»^t = Jav. tt?^»^i "nacht"; zoo dat auwangi, dat in H Mal. van de Molukken naar, apokerig of liever 'tEngclsche kaunéedheiee- kent, eigentlijk nachtelijk is), «A«g' == «j» (Mak.; zie § 22 II 2*^. Sundaach heeft gaarne ntj in plaats van w vooral tusschen tw«e a'aj lanija = ^k;^ (Mal.), aantja (slangsoortnaam) = aawa (zie boven n°. 24), rarantjak naast Udawak; alleen schijnt Ar^^'a = ^»7a (Jav.) te staan; kantjah (D. en Men.) = ^^zfoa^ (Jav.) is dus uit West-Java gekomen (vgl. § 31 VI aant), wi = L IV. wi na a word,t in den regel i; voorbe^den ; 1. lawi (D.) = lai (T.) in lai-lai, 2. «flw?t< (D.) = aait (T.). 8. raw?f^ (D.) = rflfï (T). 4. att?t» (D.) = at» (T.); vgl. abin, B. Ara«?t^ (Bis^*. en Lamp.) = kaü (D.), haü (T.). 6. ^aiw< (Bisaj.), hdwUra (Huwasch) = hait (T.), kaü (Mal.). a. Zelden wordt m: u; voorbeelden: 1. haiau (of matau § 30 VIII), uit Mal. batawi (eign. Batavia). 16 2. haul (T.) naast haié (vgl. boven n°. 6). 8. aaunff (Sund.), saong (T. § 29 IV) = sawing (Tag.); vgl. datm (Mai.) met rdmna (Huwasch) enz. Aanm, 1. 't Men. matdawej (eigenn. van eilanders die 't blaas- roer met behendigheid gebruiken, en die zich op 't vervaardigen van blaasroer-pijlvergift toeleggen) is als naam van een krachtige soort van genoemd vergift, in T. nattaue (in sub-Tob.: nattauwé) geworden (§ 30 III); detoata (Sanscr.; Jav. djuwato) hdehaUigQ" worden; zoodat D. het uit T. heeft. Aanm, 2. De i^ na o in 5 veranderd zelden; een voorbeeld: hóban naast èowan, Aant, Yan uwa hier, en awa elders zijn aan te halen lawas (Men.) = luwaa (Mal.) , aarawal (Men.) = aaruwal (Ar. Mal.), sa- wala (Sund.) = suwala (Mal.); langkatoas (Bisaj.) = langkutoas (Mal.);» en van au = atoa: patoas (Mal. waMsch) =patis (Men.) manaioangi van naung (Mal. ; vgl. aanm, bl. 15) enz. Hieruit mis- schien te verklaren hauhun (hond eigentl. 'i lage voorwerp ^ zie Dairisch F.) van een vroeger èauh (§ 31 IV) = bawah (Mal.); vgl. suUaw {zwijn) en andapan (Jav. zw^n) van andap (laag), Be J, V. Zoowel a als o vóór ^' in sub-Tob. euM., wordt e in T.; voorbeelden: 1. beangan = hajangan (M.). . 2. beom = bojom (M.). 3. peop = pojop (sub-T.). 4. leang = lajang (M.), en lojang (D. en M.). 5. beuhan = bojuhan (M.). 6. ^0 = ojo (sub-T). Aanm, dedk^ ook in sub-T. gebruikelijk, heeft misschien vroeger dajdk naast zich gehad (zie nader § 28 II); seat (pok sub-T.: s^ai) moet vroeger blijkens sait (Men.) sajat naast zich gehad hebben (zie aant. 1 bl. 18). Evenzoo is lejatni ook in sub-T. gebruikelijk (vgl. onder VI. 't vierde voorbeeld, en § 30 XIII). NB. De <9, die aldus in de derde van achteren komt , wordt met een zekere haking uitgesproken , alsof zijn lettergreep een afzonderlijk woord ware (beuhan a^s bè-uhan, de e scherp of gesloten); zie de re- den § 22 in d, a. Zonderling is het, dat D. , dat een j zelfs bezigen moet (zie aldaar C I), ook e heeft in woorden, die in sub-T. en 17 M. een j tasschen twee c^a hebben, uitgezonderd soms wanneer de lettergr. met een r begint (aanm. 6 § 7) ; b. v. lejang = lajang (M.), hejangen = hajangan (M. en Bub-T.) enz.; daarentegen rajar en rajam (in den eigenn. aiberu rajam) , terwijl het reja en raja naast elkander bezigt. "VI. Minder vaak vindt men in T., dat soms hierin door snb-T. en noord-MandaiÜDgsch gevolgd wordt, m, waar elders aja gebezigd wordt; voorbeelden: 1. tufjDon lajan (zmd-M.)= tutoaUlaen (§ 15), tutcan laen (noord-M.). 2. gulaen (M.) nit 't Men. gidajan (in gulej gtdajan "allerlei soorten van toespijs"). 3. Icdaen uit een vroeger lalajan in Men. {lalej 4- a», zie aant. op. bl. 30 onder), zoodat het vroeger misschien steeds verbasterd heeft be- teekend. 4. róbajan (zuid-M.) = robaen (sub-T. en noord-M.), terwijl T. naar de boven (V) opgegeven regel ook robean heeft. 5. sang hinaja naast sang hinae (T.). 6. parkajan laa&i parkaen (M.). Opmerkelijk kedae{y^ x^ \ -^t/^, zie Dair. B en C op bl. 34) = hadea (T.) en hadaja (sub-T.); vgl. ook lajds naast lajcs, a. Van ae in T. in plaats van ajo in sub-T. of M. zijn de vol- gende voorbeelden aan te halen: 1. aek (T. en sub-T.) = ajok (sub-T); vgl. air (Men.) = ajar (Mal.) in aant. 1 bl. 18. 2. saep (T. en sub-T.) = sajop (M.). 3. saem (T. en sub-T.) = sajom (M.). h. aja in plaats van een oorspronkelijker ae vindt men in pa- haja == pahae, hajan (M.) uit haen als uitspraak van hahen (§ 10 h). YII. Zoo de u aan weerskanten van de jf staat, heeft T. in plaats van de eerste » .* i; b. v. siup = sujup^ tiung = ttyung enz. a, Yan daar verwisseling van iu of iju met uju; zoo heeft sub- T. van Men. masiju oïmansiju, dat in T. masiu moet worden, ma- suju gemaakt; misschien is tujung op dezelfde wijze uit tiung (zoo- als in 't Lampongsch) ontstaan. VIII. Dej na een a en vooreen u of o in T. w^gelaten: voorbeelden: 1. hau = haju. 2. öao = bajo. 3. saur = sajur. Deze woorden zijn echter met de Tob. uitspraak ook in sub-T. in 2 18 zwang; 't eerste in hau'tanggurung , 't tweede in eigennamen, als b. v. hao pais, en 't derde in saur-maiuwa enz. Zelden vindt men in dit ge- val de/ door i vervangen; een voorbeeld is paiogtm =zpajogon, a. Na een a vindt men ju door i vervangen alleen in baion (baijon in sub-T.) uit èajuon, als het in 't algemeen bladen beteekent, die tot vleckt" of matwerk gebezigd worden y terwijl naar den regel in T. bauon (snb-T.: bajuon) gebezigd wordt, wanneer het van mam- baju (iets vlechten) het verbale substantief {object van vlechten y wat te vlechten w) is. — Na een u voor een a wordt ƒ of weggelaten, of door i vervangen; zoo vindt men stia naast suia = euja (in ha* pur 8vja)y lappuang naast lappuiang (§ 11) uit lampujang (Mal.). jiant, 1. Men. heeft ai (in twee lettergrepen uit te spreken) waar Mal. dikw^ls aja heeft; b. v. lair = lajary bair = bajafy air = ajar. Mal. heeft wel eens c^'a waar ai moest staan; b. V. majat = mait (Men. tweelettergr.) uit Ar. yj^^ (meit éénlet- tergr.) ; vgl. kajal (Jav.) met kaü (Mal.), majam = main (Mal. § 30 III c). ^ant, 2. Van ^ hier = aj elders zijn als voorbeelden aan te halen: bijawak (Mal.) = bajawak (Tag.), ajuga in pi. van ^uga (bl. IB aanm.)y lajd (Tloco) = halija (Mal.) enz. r De Klemtoon. § 18.. De klemtoon valt op de laatste of voorlaatste lettergreep; b. v. dao, bóUoky debatdy sibórang. De klinker van de niet geklemtoonde letter- greep is duidelijk, en mag niet kleurloos worden, zoo als in onze uit- spraak van testament (als testemenf) en singkÜ (als Singkël), De voor- laatste niet geklemtoonde lettergreep is de ligtste (ïn debatd: ba, in daó: da); die, waarop de klemtoon valt de zware (in genoemde voor- beelden ta en O; en in bóltok: bcX); en, die na een zware of voor de ligtste staat de liffte^ die men ook zwaarachtige zoude kunnen noemen (in debatd: de, in bóltok: tok)y terwijl als ligiere te beschouwen is de let- tergreep die vóór de zware voorlaatste staat (in sibórang: si), Aanm, In 't Dairisch (zie bl. 40 aanm,) is ook een ligtere laatste lettergreep. a. Woorden van meer dan drie lettergrepen worden nagenoeg als twee woorden uitgesproken. Men scheid ze in deelen, waar- van 't laatste drie lettergrepen heeft, zoo 't getal lettergrepen on- 19 even is. Alleen 't laatst^ gedeelte heeft den vollen klemtoon; b. y. gabe'hóUmy daramèanuwa, dumaredé, pdöoioèiaiiókkon; waar- uit men ziet, dat de halve klemtoon, die in 'teerste gedeelte door een ^ is aangeduid, dezelfde plaats als in 't tweede in- neemt. jiant. De scheiding in twee woorden komt vooral uit in die talen, waar de a als a (of h) uitgesproken wordt, zoo als b. y. in 't Menangkabowsch, waar men b. y. tjma-buia yindt (alsof het èlinde Chmee% beteekende!) uit tjiknlbhvta (zie bl. 47 on- der). § 19. Flaatë van dm klemtoon. Op welke lettergreep de klemtoon moet yallen , is hier nog niet te bepalen, daar de plaats yan den klemtoon niet alleen yan da soort afhangt, waartoe 't woord behoort, maar ook yan de dienst, die het in den zin verrigt. Voorloopig houde men zich aan 't volgende: I. Substantiyen hebben in den regel de voorlaatste zwaar; b. y. bi- jong (hond) , hóÜok {buik) enz. a. Uitzonderingen zijjn overgenomen woorden, of die, waarin de laatste lettergr. een zaamgetrokken klinker bevat (zie b. y. n°. 21 bl. 15); debate (Sanscr. dewaia), suttord (Sanscr. tutra^ Mal. euiara)t sukhtrd (Sanscr. stjukra, Jav. sukra; oyer de o hier zie § 7 aanm. 6); ijamdn (§ 17 I), t»um^ (eigenn.) uit 't Men. of Mal. uBOMan (Ar. ^Uac)* — Hoe narumó aan zijn klemtoon komt, weet ik niet. Aanm, Substantiven, wier laatste lettergreep zwaar is, verleg- gen gaarne den klemtoon naar de yoorlaatste; zoo b. y. tola (zie n^. 19 bl. 15) uit tald^ dibata (M.) in plaats van dehatd, b. u^ oc O \ öö» «TT OC "© \ (eigenn. zie Tnan Wdb.) , u>r ^* X *~ Ö (eigenn., van een huta) en jiT O *"* ^C» mor- den als zamengestelde woorden — waarin 't laatste woord duister is — imjbulthmany dlo4ing en sHang-de uitgesproken; even zoo Jmt jum-bang dat uit haju + w + hang (uit bowang) bestaat. II. Alle eenlettergrepige yoomaamw. trekken als adjectief den klemtoon op zich , zoodat dan 't vóór hen staande woord een halyen klemtoon heeft; b. y. *?o <— 7^ \ u^ "ox \ (deze lieden) hakt-hon (§ 10); vandaar ook, dat zij den eindklinker van sommige woorden op- slurpen (§ 8 a), a. Met een eenlettergrepige praepositie yoór zich om bijwoor- 2* 20 den te maken, vormen zij tweelettergrepige woorden, wier laatste lettergreep zwaar is; b. v. disi (aldaar, zie § 8 (f). Is de praeposi- tie meerlettergrepig, dan krijgt deze den halven l^lemtoon; b. v. 55 O X/> "^ \ u^ «^ X \ (langs dit, hier langs) hja-nón (5 9). III. De laatste lettergreep is zwaar in 't tusschenwerpsel ale, en in een woord, waarmede men iemand aanspreekt; b. v. ale radjanami O onze vorst/ Evenzoo bij ieder van de woorden, waarmede men aan- spreekt; b. V. u*v *~ ^-'^^ oSl ■*" < ^^~ *^^ "^T X \ ale amdk (§ 11) pangalaós, a. 't Tusscbeijwerpsel ói, dat bij 't aanspreken achter den vo- cativus plaats neemt, is uitgezonderd; b. v. OOx5^0,0C ■=• ^^^ OC X \ "Sr ^ ^- v^^ OCO\öö»«7-OC"o\ u^ X ^^ 6oti ma i oppung radjd imhulu'mo'nói (aldus was het er mede gesteld. Heer vorst Imhulu-Manf). § 20. Be klemtoon in afgeleide of van een aanhechtsel voorziene woorden. I. Bij vooraan plaatshebbende afleiding heeft 't stamwoord den klemtoon; b. v. sandók, en mandóJe (stamw. doh), mardobus (stamw. bus), mature (stamw. ró), padodót (stamw. dot; waaronder het in het Wdb. had moeten geplaatst worden), dadd (tweemaal da), sipét en si- hak (voorhechtsel si + pet en hak), II. De klemtoon verspringt een lettergreep naar achteren door een aanhechtsel, al wordt het woord er niet langer door; b. v. hundulan (hundul + an), hudjurmu (htidjur + mu), anggim (dnggi + m), pabod- hon (pa H- bóa + hon). a, hu en tu als overmaat uitdrukkende aanhechtsels trekken den klemtoon op zich; b. v. OC ""^ "o ^ ^ 55 tnagandjaktü of OC ""^ "o ^ ^ *^ magandjakku (te lang is het); evenzoo an, als het een meerderen graad uitdrukt, en 't daarvan voor ziene' woord als praedicaat optreedt; b. v. denggandn (schooner \fi het); evenzoo de woorden van denzelfden vorm, die liever betee- kenen, zoo als rahandn, tagondn, adongdn (M.) enz. ^. *"» -^x (<x D.), OC (OCX D), *5 en So zijn geen aanhechtsels; vandaar laho ma (jgaf) *^*^ "T^*"" aupe (ook ik) enz. — Zoo pe en do, of do en ma onmiddelijk op elkan- der volgen, worden zij als één woord uitgesproken met een zware 21 laatste lettergreep; b. v.podó (jpe -f do, zie § 28 I a), dop/(M,), domd (M.). Ook als podó (of zijn bijvorm pede) na voor zich heeft, behoudt het dien klemtoon; b. v. napodó. — Over nanón zie § 32 I. Aanm, 1. De regelen van den klemtoon kunnen allen hier nog niet behandeld worden (*). — Bij vele woorden is de klemtoon wil- lekeurig, en niet aan een regel te onderwerpen; zoo b. v. spreekt men "^r x —^ 55 x \ > als het op d^een of d^andren tijd (in de toe- komst) beteekent, êogU uit, maar iogót zoo het de beteekenis heeft van vroeg in den ochtend. Dat dit niet uit de beteekenis te verkla- ren is, blijkt uit èuse (M.,) = sogoL De nominale vorm y&apaU'^ lahon (pa + wZa + hon) namentlijk — ji. ^* , die als imperatief gebezigd wordt, en in 't passief optreedt, wordt jc^a»^ uitgesproken, als het beteekent doe alsof , veins terw\jl paula : doe werken zoude beteekenen. Ook hier is de beteekenis niet de reden van 't onder- scheid van lettergreep-klemtoon, want in M. bezigt men. mambaen' boen (doen alsof , veinzen) van mambaen (maken); waaruit blijkt, dat pauld ook van ula (mangula ^^werken'^) moet afgeleid worden. Aanm. 2. 't Bataksch kent slechts den lettergreep-toon in een woord. De woord-klemtoon, waardoor men op een woord in den zin den nadruk legt, is er onbekend. Aanm, 3. De klinker der voorlaatste lettergreep wordt wel eens gerekt om de beteekenis te versterken, en een u en i worden dan o en tf, terw^l in de volgende lettergreep i of u dezelfde wijziging ondergaat; b. v. adowe (gindsch zeer zeer ver) in plaats van aduwi (gindsck). DE BI ND U'S. § 21. Zinscheidingteekens zijn niet gebruikelijk, 't Eenigste teeken, dat (*) In 't Wdb. zijn de intransitive werkwoorden, die den klemtoon op de laatste lettergreep hebben door een b^voegelijk naamwoord of deelwoord in 't Nederd. vertaald; zoo b. v. is 55 'yy ^r- o \ waar het met ingedrongen vertaald is, tuhtl uit te spreken; daó {ver zijn) is er met ver vertaald. Be meeste van die woorden nemen den klemtoon op de voorlaatste (maddo en no" dao), zoo zij na ót ma voor zich nemen (zie verder beneden). 22 als zoodanig kan beschouwd worden, is een naar den linker kant open- staand half cirkeltje, dat achter de letter, haar als 't ware omsluiten- de, geplaatst wordt, en even als de ontklinkeraar (§ ^ pangoUd {pf- êluUer) heet. Het wordt daar gebezigd, waar de plaatsing van zekere woorden, den lezer niet tot 't goed lezen van den zin kan leiden; b. v. *«■ oc ^^*v "zr -<*o — X -T^ 7^o\)i5"o"ox\^^x •p»7 X OC 15 X "^ 5^ X \ ^^^ ^^ ^ daar de reden, waarom zy (zijn voeten door de wortels) worden bekneld; thans komt gij m^ opzoe- ken. Stond hier de a/sïmter niet, dan zoude men nanón als bepaling van 't gekneld zijn opvatten. Dit teekén is mij niet anders dan op bamboe voorgekomen, en schijnt van nieuweren datum te z^n. In 't Leesboek heb ik er hier en daar meer gebruik van gemaakt dan bij de inlanders, die er zeer achteloos mede zijn, 't geval is. Algemeen gebruikelijk zijn daarentegen de teekens, die bindu heeten; hiervan zijn twee soorten: de eerste die 't begin van een geschrift aanduidt, heet bindugodang {hoofd-Undu; de gedaante zie Leesb. I bl. 1), en de tweede die aan 't begin van de afdeeling van een geschrift, of wel van een ander vers staat: bindu na metek (kleine bindu; de gedaante zie Leesb. I bl. é onder). «. In brieven (op bamboe) wordt in plaats van de bindugodang de bindupinardjolma (bindu in de gedaante van een menaeh) gebe- zigd. De staart van deze bindu doorloopt de geheele bamboe-ge- leding; b. V. r? s=5 5^: \ 5^oi5x<'arx\'^o OCX\öOU^-oX\ Bit is een zend- brief van Guru Sombaon enz. — Naar mate van 't beeld, dat men in zoo'n slecht geteekende figuur ziet, heeft zoo'n bindu ook andere namen, als b. v. bindupinandok (bindu in de gedaante van een slang) enz. b, de Undu na metek heet ook naar de gedaante bindu pinarbo- ras (bindu in de gedaante van een vrucht). Ook deze bindu heeft soms een staart, die de geheele bladzijde doorloopt, om d'eene afdeeling van de andere te scheiden. e, In smardge pudahas wordt 't teekén ///, dstt bij de m^ be- kend geworden Bataks niet in gebruik is, even als dQ bindu na metek gebezigd, maar in onderscheid daarvan ook achter den ti-^ tel van een geschrift voor 't eigenlijke begin, omdat men gewoon is den titel op denzelfden regel als 't begin te schreven. Ik heb / 23 er in 't Leesboek telkens gebruik van gemaakt (zie b. v. bl. 1 Leesb. I). Leesoefening. (De tekst zie Batakscb Leesb. I bl. 1 en vlgg.). (^ittdu'ffodang) Subutan Nan-Djomba-ilik/// asadoDg ma haldc na saingaL, margowar si-singga-ulubsilang; asa i ma na mardjolmabot si- boru snriga, i ma na marbutabok kuta padang matoga; sukkot ni ha- gabejom ma ibana anggo maromas, alai anggo dakdanak sada pe sowa- da. Dung ni asa lao ma ibana meda-ngedak tu balijan, dida ma par- buwe ni rukkung banggik nunga sai maxrara di baellamunna; dung ni, asa di tultuli ma dakka ni hiyu i; duk sappe bowanonna di robana, midjur ma ibana, di putihi ma, di lejom ma di pangan djolmana i; sahat butong ma djolmana i na mangap parbuwe ni rukkung banggi- bi; dung ni, asa modom ma nasida, marnipi ma ^olma ni ra^ja i, dipi-ma: ro doli-doli tu lambungna; dungni, asa manukkum ma ibana: <*aha ma ni-ulamu alé itungl di baer ro hamu tulambukkdn*'?; botima ninna. ''Oio ito ro pe au tusdn, addng ma na hu-dok: di pangak ka- mü nariap parbuwe ni rukkung banggik, molo naek parsaulijak kinor- honni di hamima, pangak-kamu ma sada man uk na marpuli, sada ma- nuk sabur bittang baek karoanna; molo so di pangak-kamu i, ra tuk kamagowan do hinorhönni; alai molo di pangak-kamu i, ra tuk par- saulijan do liinorhonni; op pe da ba ito! i do na hudók di hamü di baer ro au;" boti ma ninna. *<01o ito! molo i ma hapé ni ulamuna di * baen na ro, djadi do tutd; ati-hunang di pabowa hamuna, adóng bi- noto?'' boti ma ninna 4Jolma ni radja i. Dung ni, asa.sum ma nasida na marhata i; asa lao ma doli-doli na ro i. Dung ni,.a8a tarsunggul ma djolma ni radja i, dingot ma nipina i. Duk tora-ngari, asa di dokkom ma; naposona manakkup manuk duwa, sada na marpuli, sada sabur bittang. Dung ni, asa manukkum ma radja i: "tu aha manu-hi, di baep pala duwa di buwat to?" boti ma ninna radja i. "Oio sianak ni namboru! naddng ma ulaonna, di. baek kubuwat; sai nae-ngau mangam manuk; agija-taddk kangoluwam musé"; boti ma ninna djol- mana i. Dung ni, asa di parmasak ma tutu; sum masak, asa di dip- pu ma indabat tu pinggan. Dung ni, asa di tibali ma djuhut manu-hi tu panganan; dung ni, asa di hatahom ma tutondina: "alé tondikku! mangam manuk na marpuli ma hita, dohot mangam manuk sabur bit- tang; harowan ni nipikku naborngim ma on"; boti ma ninna. asa di dokkor radja i ma guru sijapuluwan mambaep pagar parmem^. Dunk sun di baen ^ paga-ri, asa mangam ma nasida; sum mangvn, asa manukkum ma radja i: nunga di baek ko paga-ri gurunami! pAbo- wa horat-soras dingin-dingin, hadadao ni begu, donok ni parsauljan"; boti ma ninna. "Oio radjanami! anggo tung mara inda-ngad!ng di rohakku, alai anggo na di dalom laut, tu-ngasik sogot rupani dijar ru- pa ni halak, ra tung mambaet tihas i ^ di ho^'; boti ma niniia. "Oio gurunami 1 anggo rupana i, atik na beh^ pe rupana, indada dohonon i 4 tu ho; unak so-tijiir do tolhat sarowan"; boti ma ninna. "Oio ra- djanami anggo tung di mara ni djolmami, pos roham"; boti ma ninna datuna i. Duug ni, asa sum ma nasida na marhata i, midjur ma datu i. Dung ni asa sappe ma duwa bulan dung na mambaep paga-ri, asa matoras ma eme, tubu ma na di dalom laut; ro ma djolma ni radja i, di bereng ma tutu, dida ilik do pajak di djolona; dung ni, pittór gon- dók do panailina. Dung ni, asa di djopput ma tinubuhonna i, di ba- Inti tnlos. Dung ni, asa di appehom ma tu takkingan ili-hi; dung ni maridi ma ibana tu aek. Eo ma radja i, dihuttot s^ap pudi; monggop ma ibana di djulu ni tapijan. Dung ni maridi ma djolmana i; dida ma butuha ni djolmana i nunga alpis: "nunga tolhat sarowal lejatni, nun- ga alpit su-ida butuha ni djolmakkan; na songon dija ulaning na tuba iP'' ninna rohana. Dung ni asa lao ma ibana muli, pittdr di djumung ma tu bagas. Dung ni, asa di ranapi ma di baga-si; indadong dida; *'na tu dija ma di baen tubuna i?" ninna rohana. Dung ni, asa ro ma djolmana i sija-naek; dung ni, manukkum ma radja i: "tu dija do na tinubuhommiP alé boru ni datulang"! boti na ninna. Oio radjanami ^ De n wordt hier niet naar den medeklinker, waarmede 't volgende woord begint, gewijzigd, omdat manu- Ai (die kippen) subject is van di panman (door Maar ffe^eien). De regel van f 15 zonde hier gelden, zoo 't substantief achter di pangan, de persoon uitdrukte, waarvan de inhoud van 't werkwoord uitgaat (di pan ff om manu- Ai zoude door die kippen gegeten beteekenen). paga-ri is hier 't subject van di haen {toen door hem het hehoedmiddel ge- reed gemaaht was enz.); anders zoude hier de sluitende n 9\a p uitgesproken wor- den (J 11 a). i staat hier als substantief; anders zoude het tiha-si zyn. * VIg. noot 3. Mandaüingsch ktankstelsel. 25 di takkinga-ni do hu-baen; ai asmg do s^'at tabu ni halak;" boti ma ninna djolmana i. *<01o bom ni radjanami! ai aha^o lejatni na tinu- buhonuni?" boti ma ninna radja i. ^'Olo, anak ni namborul ilik do na hu-tubuho-ni;" boti ma ninna. Dung ni, asa gondók be ma nasida; dung ni, asa di rijor radja i ma tu takkingan, dida ma ili-hi nuDga mandjirir djirir. Dung ni, asa di djopput radja i ma, naeng di sappat- tom ma iii-hi; una-ngau di sappattok-ko alé apangl molo tang dibunu ho au, sai mago do ho; hapé, molo di pangolu ho do au, sai gabe do ho;" boti ma ninna. Dung ni, asa sundat ma di sappattor radja i. (bindu na metek of Undu pinarboras) Dung ni, asa sappe ma pitu bor- *ngin enz. MANDAILINGSCH. A. Schrift, Een h met twee streepjes op den rug, die tompi (ruggevracM) hee- ten, wordt gebruikt om een k uit te drukken. In zuid-M. is b met de tompi in gebruik om Ij uit te drukken. De tj is nagenoeg de Engelsche ch in child t maar met minder sissing, zoodat het even als reeds van de dj (§ 2) en nj (§ 7 aanm. 8) gezegd is, een ondeelbare medeklinker is, waarin de ƒ van de transcriptie niet afzonderlijk te hooren is (^aiï/ï»^ en niet tjat-jing). ' "Beide deze schriftteekens (7^ en ^?^) zijn van jongen datum, er zijn slechts bij zeer weinige woorden, en meestal bij die uit 't Oeloesch of Menaugkabowsch overgenomen zijn, volstrekt noodzakelijk (zie nader onder B. en D). 't Schrift verschilt slechts in enkele letters, zoodat men, na kennis van 't Tobasche genomen te hebben, het met weinig inspanning kan leeren lezen. Alleen de let- ters, die veel in gedaante verschillen, geef ik hier op; de, overige kan men uit 't tweede stuk van 't Leesboek gemakkelijk leeren kennen. 7-7 = •77, ^^^ = "TT, T" = -T" , ''T^ (ook : ^-^)= -27, ^"^ = ^T ; *^ (tja zie boven), 7*^ (ka zie boven). De ng als sluiter heeft altijd de gewone plaats ("tSx song, "*Oi?*»^)' De «w ni mrat heeten induk ni sur at, en de anak ni êurat: danak ni mrat. De eerste worden in de hier onder staande volgorde in zuid-M. opgegeven, terwijl in noord-M.* weder een andere in gebruik is: u*^ 7-7 ^y ^^. — De i heet uluwa, de w: boruta of buruta, de o: sijala uluy de 6: talinga, en het teeken van een sluitende ng: amisara. On- der de danak ni mrat wordt ook de tompi gebragt. 26 Mandailingsch klankstdseL Aanm, In gedaante is de ^^^ de Indische tong-«» die in 't Sanscr. en Jav. Tan de p slechts door een streep verschilt; vgl. "— met *T^ , tf Cp) met w («) en tm met a!*. 3. de k, en h, I. De h is onmiddelijk na een sluiter )fc; b. v. porhu =:^porhi8 (T.), marhuta = »^arA«^a (T.), manjoloikon = mancHotton (OC "^X*^ 55 X \ "77 "5 X \ )j di boen ko (zuid-M.), di loet ko (noord-M., zie C) = di haek'ko (§ 12 h). II. In twee volgende lettergrepen is h als beginner onaangenaam , en vindt men in plaats van de eerste h een k; b. v. kehe {vertrekken) eigentlijk = hehe (T.; opstaan), kahdng (alleen als vocativus gebruikt) = hahdng (T.), kihiky kahanggi (uit haha -f anggi in T.; haka wordt mijns wetens in dezen tongval afzonderlek niet gebruikt), enz. a. Wanneer door herhaling van een op een medeklinker eindi- gend woord wegeus I 't tweede woord met ^en k begint, maakt deze toDgval soms den beginuer van 't eerste ook tot een k; b. v. kyan-Hjani (kijan tweemaal 4- t). b. 't Bezigt k als beginuer ook in gevallen, die niet te bepalen zijn; voorbeelden zijn kerek =herek (T.), kikit (misschien door Mal. invloed, en herinnering aan 't Mal. kikir), mikim^ kuwat^Ax. Mal.), na kobol (door Mal. invloed) = na hcèól (T.), mardoking (stamw. king = hing in T.), katjUjiren (door 't Men. zie Wdb.), kute, ümbako (door 't Men. timbakow), enz. In keta is dek uit kehe (keta is kehe ■+■ ita zie d alhier, en c onder E). Aanm, zuid-M. heeft bij woorden, waarvan de afleiding niet dui- delijk is, zoodat zij als stamwoord kunnen gelden, in plaats van kk tusschen klinkers altijd ngk; hieruit rangkon te verklaren als rakkon (zie aanm. § 12). c. Dikwijls vindt men k in een overgenomen Men. woord, .waar dit h heeft, alleen maar om het een vreemd voorkomen te geven; eoo vindt men mantakari (in de prevelformulieren) = «ia«- tahari (Men. = Mal. mata-hart), sakajo = ijahaja (Men.); immers daar h in 't Bataksch een k van 't Mal. of Men. vertegenwoordigt (§ 10 a), zoo nam men de k uit vrees, dat 't woord met een h te Bataksch zoude klinken 1 (vgl. D lY a). d. zuid-M. laat de h weg, uitgezonderd waar I plaats heeft; b. V. ijot = ihot, ijan = ihan, danon = dahanon enz. Dit wegla- Mandaüinffsch Uankddsel, 27 ten van de h is soms in noord-M. ook bij sommige woorden ge^kt geworden; zoo b. v. in 't voorhechtsel mahi (b. V. numólat == mc^ hi9Ólai)y Tgl. snaikoéang uit mdhihotang (zie bl. 41 onder a), C. Sluitende neuaklanken vóór scherpe medeklinkers. Het zuid-M. spreekt de neusklanken als sluiters vótfr de scherpe vaste medeklinkers uit, terwijl noord-M. T. volgt (§ 11), maar met de n als sluiter voor een p geen uitzondering maakt (§ 11 a); b. v. teman parffarutan (zuid-M.), tenuU pargarutan (noord-M.), pantis (zuid-M.), paUis (noord^M.), Icmgka (zuid-M.), lakka (noord-M.) enz. a, zuid-M. maakt van dubbele k gaarne ngk (zie ctanm. onder B.), of werpt soms een k weg; b. v. mandokon = mandokkon (zie G.). Aant, Daaruit misschien te verklaren, dat wel eens een woord dat in T. óp k uitgaat, in M. op een klinker eindigt; b. v. surduk = surdu (M.); immers surdukkon kan in zuid-M. surdu- kon worden , en dit kan weder als surduhon in noord-M., dat de k tusschen twee klinkers even als T. bemint, gehoord worden; zoodat men han als 't aanhechtsel van 't woord afscheidende , niets meer overhield dan surdu, D. de s en de ij. I. De s is in zuid-M. na een sluitende n alt^'d ij; b. v. lantjaé = lat»<d (T.). Evenzoo de s van 't aanhechtsel sa na iederen anderen slui- tenden medeklinker; b. v. dapoUja = dapoêsa (£,), II. In noord-M. is de s altijd tj na iederen sluitenden vasten mede- klinker, 't zij oorspronkelijk in 't woord hoerende of door C. ontstaan; b. v. maktji = maksi (T.) = mangsi (zuid-M.), la^jat (zie b^* 1), ha- lak'tjokko-ni 1 = alak songkoni 1 (zuid-M., zie B. d)y hup tjokkoni l = um songko-ni ^ (zuid-M., zie B. d.), III. De s als beginner van een lettergreep in een woord, waarin reeds een lettergreep door I of II met tj begint, wordt ^ uitgespro- ken; b. V. èintjutjur (zuid-M.), öittju^ur (noord-M.) =s bitsusur (T.); evenzoo antjatjak (zuid-M.) en aitjotjak (noord-M.). Aant. In 't Mal. vindt men een s als beginner van een letter- greep wel eens in tj veranderd, omdat een andqre lettergreep met tj begint; b. v. ijutji naast sutji, tjuwatja uit Sanscr. swatjtjha, xrr-oxx-^ 28 Mandaüingsch klanksteUél, tjatjang (Men.) = setjang (Jav. en Sund.); vgl. Bairisck D II op bl. 35. IV. Er zijn échter gevallen, waar de ^?^ volstrekt noodzakel^k is, en men niet uit de plaats door de 8 ingenomen, weten kan, dat hij als tj moet idtgesproken worden; b. v. -^-^o» dat uit het Men. san- êing (= •2r '2rÖ) ^aoet ontstaan zijn, want daar de a in de tweede lettergreep wegens I tj wordt, zoo moest de s der eerste naar III hem gelijk worden. De n zal hier door noord-M. onhoorbaar geworden zijn (C), zoodat misschien ergens in zuid«M. de uitspraak tjanijing nog in zwang is. — In katjil is de tj een overblijfsel van *t M^al. kantjÜ met weglating van een uit n in noord-M. naar C ontstane t. 0. Bij katjUjiren (uit Eao-Men. katUiren) is tj ontstaan door de zucht 't woord als Maleisch te stempelen; emmers men meende door U te Bataksch te zijn, want uit de ' vergelijking van een woord als b. v. 't Mal. tjintjin met 't Bat. tintin moest men dat ti te Bataksch vinden (vgl. c. onder B). h. Woorden, waarin tj niet te verklaren is, zijn zeer weinig in getal, en denkelijk allen uit 't Men. of Ulusch; b. v. markatjak, totjongang, enz. E. De versmelting van klinkers heeft hier als in T. plaats maar voor- aan; b. v. tuta (zuid-M.) uit tu-ida (B. (f) = tu-huta (noord-M.), mar- kataia (zuid-M.) in plaats van markata-ata = markata-hata (noord-M.) enz.; daarentegen maridi-i en niet maridt zooals in T. a. Zoo a de klinker is in de laatste lettergreep, schuift zuid-M. een k in; b. v. parkalahan == parkala-an (noord-M.) =parhaldn (T.); evenzoo is dahan ontstaan uit da-an met wegvalling van de to van datoan (n°. 6 op bl. 14). 6. eo x^ X behoudt zijn eindklinker voor de adjective voor- naamwoorden (öajo t), terwijl akkora (J 8 d) mij in dezen tongval nooit voorgekomen is. — In zuid-M. wordt de eindklinker van mu en hu niet opgeslurpt ($80). c. Zamentrekkingen in zuid-M. als pintarbangon in pi. v. pintu- orbangcn (arhangon = horhangon in noord-M.); en keta in pi. v. ke-e iia (kehe hita in noord-M.) zijn zeldzaam; evenzoo Aor»(noord- M.) in pi. v, haori, d. alé verliest zijn eerste lettergreep (vgl. § 8 c) ook na de in- terteigectie ha (nada ba Ie). Mandailingscli klankstelsel, 29 e. Achter 't voorheclitsel pa kan voor ida een t als ingeschoven gelden (pcUidahon uit pa -f ida + hon), daar ida thans als stam- woord geldt. ƒ. tusschen hala-hi (als voomaamw. derde pers.) en f (als ad- ject, voomw.) wordt n ingeschoven; b. v. hala-hini^y^ ^* "79 \ F. Onderscheid van klanken in Mandailingsch en Tobasch, » I. ld =. U (vgl. G); b. v. maMo == mallo (T.), tuMang = tvUang (T.), poldak =zpoUak (§ 16 a). II. wa in een gesloten laatste lettergreep in sab-T. (en D.) is hier O; zie bl. 13 r. 3 v. o.. en de voorbeelden op bl 14; waaruit blijjkt dat soms T. gevolgd wordt. III. nj altijd, waar T. en D. » hebben in 't verbale voorvoegsel (met een sluitenden neusklank) als de s als beginner van 't stamw. wegvalt; b. v. manjurat = manurat (menurat D.) van mraty uUgezon- derd wanneer de tweede lettergreep van 't stamwoord ook met 'een e begint; van daar manosop van soaopy manusu van eiim, a, zuid-M. stoort zich soms niet aan de uitzondering. Aanm, 1. De nj is nu eens vertegenwoordiger van ƒ (sub-T.), dan weder van n; b. v. tanja = tana^ njaba = naba , panjogon (zuid-M.) = pajogon (bl. 18 r. 3). Wanneer nj een », of een ^ vertegenwoor- digt, is niet te bepalen; zoo b. v. is 't Mal. minjak ook hier m^'ak even als in sub-T., terwijl Dairisch minak heeft. Aant Waar d'eene tongval n, en d'andere j heeft, moet men ' • daar « en j elkander's plaats niet nemen uitgaan van een nj in een elders bestaand woord; b. v. mijak (zie aanm, I); bcjom (Dair.: henem) veronderstelt een honjom oïbenjem ergens; even zoo -77 o x/> "o ^ ^^ '^ O "o "o ^ • ^^^ ^^^ ^^ (Bataksch aanhechtsel derde persoon) en ja in ija (Mal. voor- naamw. derde persoon) beiden uitg^aan van nja (Mal. en Men. aanhechtsel derde persoon) zoo als blijkt uit 't Men. inja ( ,^ j| = ^__5»1); vgl. oo\pojop met pénep (D.). Aanm. 2. In plaats van nja of nnja in M. vindt men ook in T. nna of nni; b. v. irisanna en irieanni = irisanja oï irisannja.' In sommige streken van Toba gebruikt men, even als in 'tHuwasch, ni =c na (als aanhechtsel derde pers.), waaruit de overeenstemming met 't Mal. aanhechtsel (zie aant.) blijkt. De i sch^'nt hier een poging te zijn den verhemelte-klank nj terug te geven, even als in 30 Mandailingich klanksteUel. andara», waar si moet gekoïnen z^n om tja weder te geven van en^ deratja (D.). Aawt. Men. is afkeerig van nji en heeft ni; b. v. ibmijr (f 30 XIII flkiff^. 1) = hunjii (Mal.), »uni s= mnji (Mal.) enz.; 't Jav. soms ook; b. y. kunir t=. kunjii, uni = bunji (Mal.). IV. Een d als beginner van een lettergreep, waar T. l heeft in woorden, waarin een lettergreep» meestal een voorgaande, met l ot s begint; voorbeelden: lidun^ == lilunff, lidi = lüi, aido (in manijido) = = 9%U>, s^adosan (uit sihadomn^ zie § 10 5) == s^ahaan. Aanm, Er kan hier geen melding gemaakt worden van woordvor- men, waarin H aanwezig zi|jn van zekere klanken niet aan regels kan onderworpen worden; zoo b. v. is het geen regel, dat deze tongval Tnh tusschen twee klinkers kiest, waar T. of een zustertaai slechts m heeft; men vindt tmhw == t%mm\ djomhur = djomur, gumhot = gomet (D., zie DairUch A. II b op bl. 33), maar omon =s Mal. amban (vgl. Jav. kemben); zie verder $ 30 IX. G. VerdMeUng van denzelfden medeklinker in zuid-M. dikwijls verme- den; van daar F. I, C. a, en marlange (§ 16), tuwan-lajan, monmon (§ 15), mandokon (C. a). a, noord-M. volgt natuurlijk vaak T.; b. v. nimmu = ningmu (zuid-M.), ninna = ningna (zuid-M.) en numma even als in T. (§ 11 b\ mandokkon even als in T. (C. a). — Ook F. I. geldt er. Aant, In 't overnemen van woorden uit 't Menangkabowsch worden de tweeklanken ef en o», die daarin slechts als slot- klanken voorkomen, of door e oi o wedergegeven, of in twee lettergrepen (twee klinkers) overgebragt (b, v. tindjóu uit Men. ttnéfjow). Die tweeklanken zijn in 't Men. onzuivere y waarvan het eerste bestanddeel (a) door 't tweede (i of ») gekleurd is; komt een met een klinker beginnend aanhechtsel achter hen te staan, zoo herkrijgen zij hun eerste bestanddeel ongekleurd; b. V. gulajan (in gulej gulajan) uit gul^' + an, panindjawan uit panindjow (van tindjoio) + an. Wij zullen die tweeklanken door ej en ow uitdrukken, omdat ei en ou den leerling aanlei- ding zouden geven ze ab tweelettergrepig {e4 en o-») uit te spre- ken, daar zij in de transcriptie van Bataksche woorden aldus moeten uitgesproken worden. In geslotene lettergrepen kunnen Mandaüingsch klankstelsel. 31 die tweeklanken niet anders dan als twee klinkers uitgespro- ken worden; b. v. kdul en mdit uit |\«5 en ^ , ^1^. H. De klemtoon is hier als in T. — 't Voorhechtsel do (§ 28 I b) ver- andert zijn klinker niet; mardoking = maUihtng. Noord'Mandailingsche Leesoefening, (Tekst zie Bataksch L^esb. II bl. 54). 