VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Vicr Verhandelingen keurde men verdienften fover te hebben om met de bekroonde te vqorfchyn te treeden; om de Opftellers ter naamsontdekking iiit tc lokken , en van alien Eerprys niet verftooken tc laaten , loofden de Dircfteuren een Zilveren Eerprys uit aan elk der Schry- TereOy indien zy zich, binncn een gezetten tyd, ontdek- ten. Zy , die zich waarlyk hunnen arbeid niet behoefden te fchaamcn , of te fchroomen met den Overwinnaar openlyk ^ voordendagtc treeden, ontdekten zich wel dragon bleek het,' datmcn deeze Stukken, „ waar in gelyk in't Voorbcrigt, met TCgt vermeld wordt , „ bondige redeneertrant , kra?c 9f van voordelling , diepdenkenheid en juist oordeel , niet ji zullen nalaaten den Leezer in het oog te loopen en te S9 trcffen te danken hadt aan de Eerwaardige Heeren JACOB KuiPER, Leeraar der Doopsgezinden te Deventer. die mccrmaalen by dit Genootlchap een Zilveren Eerprys 'wgdroeg; wilteVus bernardus jeloersma, A. L. M. Ph. Dr. en Predikant te IVeidum in Friesland ; willbm vos, Leeraar der Doopsgezinden te Amjterdam^ en pe- TRus wEiLAND, Leeraar der Remnjtranten te ReUerdamm Schoon de zamenvoeginq; deezer Vyf Verhandelingea dik Boekdeel, over dezclfde ftoffe, oplevert, en ze alle in de grootc bf»ofdzaak ovcreenkomen , is 'er nogthans «ene vcrfcbeidcnheid van denkwyze en voordragt , greet ge- om 't zelve , zonder vervceiing , of klagte ever een* J^^igheid , te doorleezen. Wy hebben, onder 't zelve, J°^. kragt e»" 't gcvoel van van hbmert 9 de bondig- fiCid KuiPER , de zwicr van jblgsrsiia, dc diep- T 4 dtn* l(S VKBHANSSLINCIir denkeDheid van de vos, en de losrere hand van wbilaka^ bewondcrd. Met zal voor onze Letteroefeningin genoeg zyn, wan-^ neer wy den inhoud der bekroonde Verliandelinge va» VAN HRMERT mededeelen ; die, f^elyk by by den aao-. vang betuigt , ^ den Regel der Protejtantm in alle des*^; zelfs ruimte genomen, en zicb derbaiven niet flegts h€^. paald heeft by de Vryheid en de Verpligting tot OnderzodC; en BeoordeeUng van de byzondere Leerflukken de$ Ge*. loofs; maar tevens zyn gevoelen pezegd, omtrent de Viy.* heid en den Pligt om zyne begnppen aan anderen mede te deelco. Fly ontkent niet, dat de Hcrvoriners bet eer^ fte inzonderbeid bedoeld bebben; doch boudr het laatfte voor een natuurlyk gevolg van het eerfte, en meent, dat de Vryheid , welker Grondflagen door de Hervormers ge- legd zyn , zonder bet laatfte onmogelyk befhan kan. Ook bebben, denkt by, de Hervormers, door liun eigen voorbeeld , ons best geleerd , hoe zy den bedoclden Re- gel wilden opgevat bebben , daar zy niet alleea vrylyk. dagten , maar ook fprakea en fcbreeven , over zaaken vaa den Godsdienst. Van bier dat zy, die over dit Onder- werp ^ebandeld bebben, en welker uaamen in deeze Ver-^ handeling mcermaalen genoemd worden, den Grondregel^ met henif in dezelfde ruimte opvatten." £ene ruimte » nogthans, welke alle zyne Mededingers aan dien GroncU regel niet in die uitgeftrektheid geeven als zyn Hoog. Eerw. die zicb bevlytigt om voor 1. ,den Prou/iantfchm, Grondregel duidelyk te verklaaren. 11. De Aanneemlyk* heid van denzelven , uit onbetwistbaarc beginzelen te bewy- zen. Id. De voornaamfte tegenwerpingen uit den wcg^ te ruimen. Om den Grondregel te verklaaren, bewyst de Heer vm HRMERT, vooraf, zo uit den Aart als uit de Gefchkdck nis der Hervorminge , de gegrondheid der veronderftel- lingo in de Vraag begreepen , met de klaarst fpreekendfe Getuigenisfen geftaafxL De nadcre verklaaring loopt bier op uit, dat, over 't algcmcen, 'sMenfchen Regt zo wel als zyne f^erpligting ^ ten deezen opzigte, juist geevenre- digd is aan de maate van zyn oordeel cn vatbaarheid; dac de Protijlanten wel de Heilige Schrift in 't algemeen^ en byzonder de Leer van jesus en diens Apostelen, voor den eenigen Regel van Geloof en Betragting houden ; doch dat zulks niet van de bloote Letter, maar van den redelyken , zan der Heilige Bladeren^ moet verftaan worden; dat zy al« VAN tktler's godc;. qenootschap. a69 I riles wat met het Euangelie of de Rede (bydig is, ver- werpeD, en zich niet laaten opdringen Doch anderen op* driogen, 't welk jesus en diens Apostelen onbeflist ge- baten, of niet duidlyk verklaard, hebbcn; en eindelj^, dat zy een ieder niet flegts een vry onderzoek en oordeel in den Godsdienst toeftaan ; maar ook het vdfte Regt vergunnen, tot het verbreiden zyner aangenomene gevoe- lens, dezelve openlyk te belyden, en met befcbeidenheid te verdeedigen. In het tweede Hoofdftuk , (Irekkende ten betooge van de Aitoneemlykheid deezes Grondfegels, bewyst zyn Hoog Serw. , dat dezelve voikomen waar is en op onwederleg* •lyke beginzelen rust, en toont dit eerst ten aanziene van 'sMenfchen Rtgt^ en vervolgens ten aanziene van zyne Vfifiitigting. - Dit Regt leidt by af uit de volftrekte Gdykhetd der Menfchen, uit hunne aangeboore neiging tot onderzoek % en de bevordering van zyn hoogfte Be- Img^n en Gelukzaligheid^ uit de (Higerymdheid van het beweeren eeuer tegenovergeflelde bevatting, 't welk hem gdegeobeid fchenkt am tegen de Romschgninden de voor- {eweode Onfeilbaarbeid der Kerke te wederle^gen , met ygevoegde aantooning , dat de Menfchen , in geenen 4eele kunnen aangemerkt worden hun aangebooren Regt, Van Try Onderzoek en Oordeel, te hebben afgcftaan. — '6 Menfchen l^erpligting om dit Regt uit te oefenen en te handtaaaven , doct by bykans op dezelfde gronden fteu- ^ ; beuitwoordt eenige tegenbedenkingen , en kJemt voorti zyn gevoelen aau met zich te beroepen op den aart <n deoatuur van den Godsdienst, op de Leer van jbsus diens Apostelen op dit ftuk , en op den waaren geest ^ het Pfotejtantendom. Waar op hy eene uitweiding tat volgen , over 's Menfchen Pligt , om , onder zekerc ^geweezeoe bepaalineen , zyne aangenomene Godsdien* %e Begrippen openlyk te belyden, en anderen mede te ieden. In eene tweede Afdeeling wyst de Schryver hoe zeer zich deeze Grondregel aanpryst , zo van ^cn de bevordering van 's Menfchen Geluk in 't by- ^der, als van dat der geheele Maatfchappye; ten dot ^toonende het varband waarin Godsdienlhge en Bui^ gedyke Vryheid met elkander ftaan. — ,,Laat my, dus «in(figt dit Hoofdftuk, hier nog byvoegen, dat Godsdien* Vryheid den Mensch eenen rechtmaatigen afkeer ia« DoezeiQt van allerleie foort van (laverny. en de zugt voor ^gciiyke Vryheid , zonder welke geene Maatfchappy T 5 recht ▼ SRRANDELINGKll Tccht gelukkig weezcn kan , ten knigrigften aanmoedigt; Willekcurige Regeningsformen hebben doorgaans de diep* fit wortels gdchooten , ondcr Volken , waar de troon des gewelds door Godsdienftige flaaverny , onkunde ea bygeloof , onderfchraagd werd. Van hicr, dat men de Jlfr narchen der wacrcld niet zelden bczig gezien heeft , om de Godsdienftige Vryhcid tegen te werkcn , en het aanflik^- kerend licht te verdonkeren. Het is , ineenden zy , hun be^* lang niet , dat de mensch , door eigen nafpooring van den Godsdienst, zyne waarde, den grond zyner verpligtingen, den aard | den oorfprong , de (trekking der wetten , hec jegt der naiuure , zyn aanaebooren vryheid , zyne oorw fpronglyke gelykheid met anderen leere kennen , en uit zy- ne (luimering ontw^aake, welke door de vastgcftelde Geloofs* i)elydcnisren des Lands niet weinig dikwils gdcoesterd wordr» Voorzeker , die de waarde zyner Godsdienftige Vryheid ge* voelt, en zyns Regts daarop bewust is , zal nimmer verkie* zen , in het Burgerlyke, een Slaaf te zyn. Waar Godsdien- ftige Vryheid , in alle die uitgeftrektheid , welke het Na- tuurregt en het Christendom eifchen, op den troon zit, kan het niet anders , of daar Iieerfchen tevens manlyke » en edele en Vaderlandrche gevoelens ; daar kcnt en bevordert ieder , naar v^rmogen , het algemeenebest , ofFert daar tan volgaam zyn perlbonlyk voordeel en vermaak op , handelt naar vaste ^ wcl doordachte , grondbeginzels , gehoorzaamt wyze en billyke wetten « en neemt deel in alles wat 'er ge^ beurt , en hec welzyn der Maatfchappy aangaat. De Gods* dienst van jesus geeft het denkbeeld van regelmaatige 6nder« werping aan de hand , boezemt den pligt in van ondergefchikt- heid aan de wettigc Overheid , en beteugelt den gecst van los- bandigheid en oproer; maar, aan den anderen kant, is die Godsdicnst ten eenemaal afkeeri^ van alle onderdrukking en dwinglandy, en wil niet dat Menfchen , die het beeld der Godiieid draagen , dat Christenen die door het bloed ▼an JESUS verlost zyn , ate flaaven voor de voeten van— Menlchen, hoe hoog ook dcrzelver rangen wezen mogen — immer kruipcn zullen , of hun meer, dan Gode, ^ehoor— zaam zyn. Godsdienftige en Burgerlyke Vryhei - ftaan derlialven in eene naauwe bctrekking tot elkanderen^ cn de eene kao zonder de andcre niet beftaan. Oorde^s men nu de Burgerlyke Vryhcid van het grootfte sewSj ▼oof het waar Geluk der Maatfchappye , was zy dan oo tdelmoedig genoeg cm toe te flicmmen , dat GodsdienAiT;^ VAN TETUR'l GODG. GEV00T9CHAF. Wy hebben reeds vermeld, hoe de bekroonde Schryver VaTi zyne Mededingeren het meest verfchilt in de uitge* ^Ircktheid , welke hy geeft aan den Grondregd , ten aan- ^fen van het openbaarcn , voorftaan en verdeedigen , van geen iemand voor waartieid houdt. Een en andere plaats «icr toe betrekkelyk, zullen wy, ten voorbeelde van zyne ^^nk- en fchryfwyze , bybrengen , uit de groote vcrfcheiden- '^^id van ftoffe , die ons ter overneeminge aanlokt, by het ^oorleezen eener Verhandelinge , die volledigheid en kragt overrceding paart , het redelyk Christendom handhaaft , de beflrydcrs der Christlyke Vryheid , met gedugte en ^Verwinnende wapenen, te keer gaat; en veelen der Pro- T^^anten , over de onbeftaanbaarheid van hunnen Handel **^et deezen Grondregel , moet doen bloozen. ^^^^5, Weinig zegt hy, „ zou de Vryheid van zelfs te Jerzoeken , (met het geen daaraan onmiddelyk verknogt ^^,) den Christen baaten, ter uitbreidinge van hot Koning- der Kennisie en der Waarheid , zo het hem tevens niet ftondt , om 't geen hy voor Waarheid houdt , en meent ^^^t het gezonde Verftand, en de Leere van tesus, te ry- ^cn , op eene voegzaame wyze , te verbreiden , opeylyk belyden , en tegen de bedenkingen der geenen , die an* ^J^rs gevoelen , op eene befcheidene wyze te verdeedigen. ^^)e Proteftanten geeven , volgens hunne grondbeginzelen , '"^um alle Christenen , hoe zeer zy van elkander in gevoelens ^wrfchillen , hiertoc het volkomenfte regt : op deeze wyze |dngen de Hervormers voor. Zy zeiden , fchreeven , ver-. ^ dec- ▼ £RHANDELIICeSir deedigden banne gedachten openlyk. Zy wederlegden de geenen 9 die van hun verlchilden 9 zy vergenoegden zidi niet hunne denkbcelden , omtrent den Godsdienst, te be* Tcbaaven , en met de Waarheid , weike in christus 13 v nader overeen te brengen ; maar rekcnden zich te gelyk verpligt , om hunne medebroeders te verlichten , derzelver bygeloof te verdry ven , en ^ ter bevorderinge van de waai^* heid , hunne ontdekkingen aan het licht te brengen. Heb^ ben de Hervormers regt gehad om dit te doon 9 zyn zy daarom onzen lof en ooze hoogagting waardig, om dat zy niet laagzielig genoeg waren. om anders te denken en andera te leeren, en eene leer te belyden, weike zy niet geloo^ den , maar voor fchadelyk hielden , pryzen wy hunne ofh- xegtheid en edelmoedtgheid , welken door beloften en fcbenken , zo roin te koop ^ als door bedreigiogen en (li^ fen, te onderdrukken waren; verhcffen wy bunne Mensch* ]iefde , waar door zy hun licht voor de mmfchnt wilden • laattn fchynen^ boven het verwaten charaAer 3^n die oude .Wyzen , die voor zich zelveii alleen wilden wys zyn y em het Volk in zyne drieste dombeid lieten; ja, deszelfii oih- kunde en bygeloof, door hunne ftaatlyke deelneemingea ftan de Godsdienftige beuzelaryen van bun Laud, ftyfden: moet 00k yder Christen y nop beden ten dage , dk zeifde regt bezitten, in dezellde uugellrektheid. Niemtnd immers kan beweeren , dat de Hervormers eenigzins meer regts bier toe hadden , dan andere menrchen ; dewyl het zckcr is , dat zy even feilbaare Menfchen als de overige geweest zyn, en dat de gronden, waarop hun regt fteun- de , ten aanzien van alle anderen , op dezelfde wyze get* den. Indien, derhalvep , dat regt aan eenig Christen vm laatcren tyde konde ontzegd worden , dan zou het zelvc mede , ten aanzien der Hervormeren , verdwynen , en« mea zou het geheele werk der Hervorminge als wederr^tlyk befchouwen, zich haasten moeten, om, hoe eer zobecer, weder te keeren tot eene Kerk, tot welker grondftellingeu beboort, dit regt ten eenemaal te looclienen." Elders laat by zich dus hooren : „ Waarom zou ik die Regt , om myn oordeel , omtrent zaakeu van den Gods^ .dienst, wanneer ik het goedvind, aan de waereld mede te deeleu , minder bezitten dan omtrent zaaken van het gemee* lie leeven? VVie zai deoMensch het regt betwisten , om , het feen hy heeft uitgedacht » ten beste van bet Algemeen bo- end te maaken? Zal een ieder niet de poo^^ingen der gcenett goedkeuren, die humie uitvindingen niet voor zich £elv^ IlOl^ ▼IN TSTLIR*S GODG. GSNOOTSCHAP. / 173 bouden, uiaar ten gemecnen bcste mcdedeelcn ? Waarom zou men den Mensch dan laaken , die het zelfde doet , met opzigt op zaaken van den Godsdienst , weJke voor elk Mensch veel dierbaarder behoort te weezen , dan ile uaken deezer Wercld , en de allernuttigfte uitvindingen ? — Waarom meet hec met den Godsdienst , als een Wee* tcnfchap befchouwd, in dit opzigt anders dan met andere Wectenlchappen gefteld zyn ? Is dan deeze heerlyke Wee* tebfchap voor geen verdere befchaaving, verfyning en voi- madcing , vatbaar ; daar alle andere , door den tyd , t( t mccrdcre volkomenheid gebragt worden? Rampzalig denk- bceld ! De natuur der zaake , de verwantfcliap dcr Godge- Iccrdhdd met andere Weetenfchappen , en de ondervinding 2clve , logenftraiFen dit vermoeden. Hadden onze Hervor^ mers in deezen waan gedaan , nimmer ware dan , toen al« thans, de waarheid aan den dag geiegd. Hadden zy aan hun regt getwyfeld , nimmer zouden wy met hunne ont- dekkiiigen ons voordeel gedaan hebben. Of is nu, na de Hervonning j de kennis van den Godsdienst zo volmaakr^ Jds.zy worden kan ? Is 'er niets overgebleeven , 't wclk nader befchaafd en verbeterd verdient te worden ? He- welk een ongerymd vermoeden! Nimmer denk ik *»ndeHetvormers, de Zwitzerfche zo wel als de Saxifche^ of ffiyne geheele ziel zegent die braave , veriichte , cdel- JH)edigc Mannen. ^ dat dezelven de aandacht der Hervormeren niet iy- ?"j'»r tot zich trokken , en in geen onmiddelyk verband ?|^dcn tot die zaaken , weike hun voorkwamcn ongerymd ^ ^yn ; of — om dat die Leerftukken niet binnen hun- Gezigteinder beflooten waren, en zy dezelve met gee- > door zuivere Wysgeerte en grondige Schrifikennis , P'^apende oogen bezien hadden ; of — om dat zy nog •^^^t konden befluiten , om zich van alle diep gewortelde J'OorSordeelen des gezags , van zommige hoog gcfchatte ^^^kvaderen, te onidoen. In de dgad, hier geidt het zeg- gen £74^ VBftHAND. VAV TSfLER's OOVQ. CSNOOTSCHAP. gon van seneca (♦); 'er if nog vul wirks ovmgj en ^it zal altyi nog veel overfchieten. Zy ^ die eeuwin na onx komcn^ zullen nog wel gelegenheid vinden^ om iets meer U zeggen. Zy , die v66r ons geweest zyn , hebben veel g§» daan » maar nogthans met zo , dat alUs zoude afgedSm zyn.^* Deeze verpligting vervolgens uit de rede der zaake , ea de Christlyke Openbaaring, met klem van redenen aange* drongen hebbende, roept hy ,ie regt, uit. Gy,bekronipe- ne weezens, die aan myne verpligting twyfelt, om'tgeen ik voor waar en nuttig boude, onder myne Medemenfchen openlyk te verbreiden , gy kent de grondflagen niet van de Scad mynes goos , noch den geest van het Ryk der ivennisfe en der VVaarheid ! £n gy , die my onbefcbaamd* lyk myn regt , zelfs ten deezen aanzien , durft betwisten , gy werpt daar door, onweetende, eene blaam op jesvs en deszelfs Apostelen ^ naardien zy my niet alleen zyn voor* gegaan; maar, daarenboven, nog uitdruklyk bevel gegeevea hebben, — Hadden de Hervormers • gcdacht gelyk gy , hadden zy zelfs niet geoordeeld, zich te moeten bedienea van het regt om andcren voor te lichten , en het Ryk der Waarheid voort te planten ; hadden zy de llemme der Menfchen , der geestlyke en waercldfche Gezagvoerderen, meer gehoorzaamd dan de ftemme van hun eigen gewee- ten (t) , wy zouden nog zitten in dcnzclfden nacht van dwaaling en bygeloof. Maar dank zy der Voorzienigheid ! Zy kenden het Euangelie beter dan gy , en hadden van PETRUS (I) geleerd , dat cen yder de goaf, gelyk kj %$ ontvangen heeft , aan anderen moet toedienen^ als een gfiii uitdeeler van Gods menigerlei genade** (♦) Seneca Epift. Lib. VIII. Cap. 7. (t) Cum Dotninus Carnis a Domino Spiritui diverfum imfersi^ non eft ohediendum , zegc hieronymus , aangehaald door den voortreHyken grotius, de Jure belli fif pacii ^ Lib. II. C. § 3 , waar men meer dergelyke gezegdea van de Oude Chrisie« nen verzameld vlndt. CI) I P£T, IV: 10. SCHIT« VAN DEN GHRISTBLYKEN GODSDIENST. 275 Schets van den 'Christelyken Codsdienst ^ opgejteld voor etn Voder des Huisgezins^ tot onderwys zyner Kinderen. Te Delft by M. Roclofswaert , 1791. BehaWen het F^oorbe- ricHt , 104 bladz. in oEtavo. By het vcrvaerdigen van dit Gefchrift , heeft de Schryver ' zich niet voorgefteld , ene ontwikkeliiig der God- geleerde verfchillen , noch ene ontvouwing van de byzon- dere lecrwyze van deze of gene Christelyke Gezindheid ; maer ene voordragt van die Godsdicnilige kundiglieden , vrelken alien Christenen behooren iiigeboezemd te wordeji. Met dat oogmerk handelt hy , na ene voorafgaende inlci- *^ing , over den grondllag van den Godsdicnst , eerst over Gods aenwezen , deszelfs eigcnfchappen en voorzienigheid. Hicraen vcrknocht hy ene overweging van den Godsdienst in 'i algemeen , en den natuurlyken Godsdienst in 't by- zonder ; wacrop hy wyders laet volgen , ene befchouwlng ▼an den geopenbaerden Godsdienst , zo dien des Oudcii des Nieuwen Verbonds. En dit leid hem ter aenvoc- ^''igc dcr bewyzcn, voor de Waerheid en Godlykheid der ppenbaringen van het Nieuwe Verboud , welke die vaa Oude Verbond veronderftelt en bevfcstigt. Met de voorftellinge hiervan de grondflagen gelegd hebbende , ^^ledigt hy zich voorts ter opgave der leere van den Cfiristelyken Godsdienst , om dat te docn , zo als hy *^^iaigt, gelyk dezelve ons klaar en duidelyk in de ichriftcn van het Nieuwe Verbond is nagelaaten ; zondcr *» ^ich op te houden met het uiipluizen van gefcliillea 4E>f duistere en verborgen zaaken , daar de Godgeleer- CJcn het niet eens over zijn , die een eenvoudig ^ensch kwaalyk of niet begrypen kan , en daar hem {•* ^ok wcinig aan gelegen ligt, Dit bedoeleude geeft ^ eerst een kort verflag van de Geloofsartykelen der ^E^^stelen en der eerfte Christenen , en verlccnt dan voorts ^"^^ beknopte fcheis van den algemencn inhoud dcr Euan- ?^ ^ ieleere , waer in hy grootlyks volgt den leiddraed van zogenaemde Geloo'fsformiilier der Apostelen. Wyders ^^Td dit Stukje beflooten met ene voor (telling der alge- ne Zedenlcere , in derzelver voornaemfte deelen , ten ^^^drange van het geen een Christen te doen cn te be- ^"^^chten heeft. Waer luid van 't Voorbcricht des Uitgevers , is dit Werk- iORITS VAN DlFT eRRlsrSLtRKir CObSDIMSt.' je , omtrcnt vyftig jaren geleden , in ons Land opgcfteld ^ door ecn wysgerig Christen , voor een verftandig Vader des huisgezins , toe onderwys zyner kindcren ; welke Ati- thcur en Vader al voor etlyke jaren overleden zyn. *Et cen affchrift van bckomen hcbbende , heeft hy het dcr openlyke uitgave wel waerdig geoordceld; waer mede wy^ op het doorbladeren van 't zelve , ten voile inftemmeo ; daer het , zo van weg^ns den inhoud , als van de manier der uitfoeringe , ter bevordcrirtge van 't groote heilzame cinde , alle aenpryzing verdient. — Het kan toch , gelyk hy fchryft, en vJy met hem erkennen, voor alle Chris- ten-huisgezinnen van zeer groot nut zijn , zoo om een- voudigen te onderwijzen, als om anderen, door de een* „ voudigheid , het belang van den Godsdienst te doen ge« voelen , en zoodanige indrukfelen van het Christen-ge'- „ loof te gceven , dat de aanmerkingen dcr ongcloovigen , ,9 die meesul tegen de leerdelfels der Godgeleerdheid zijn ingericht, of daar ult haaren oorfprong necmen, van gee- nen invloed of eenige kragt kunnen zijn, en in alle ge« vallen *t zelve geloof daar tegen gemakkelijk verdedigd kan worden." Natuur- en Scheikundige Waarnemingen , over eenige wigtige Onderwerpen der^ Geneeskunde en Oeconamu m ms Kaderlani , ingericht ter bevordering en uitbreidmg VM Landbouw , Konjlen en Fabryken , en ten meerderem bloei der 4rtzenjmengkunde ^ gedaan aan de Hooge Schoel te Groningen , door petrus driessen , M. D. Medic. Pharmac. & Therap. Profes/or extr. aldaar. JJte S(tt*. Te Leyden by A. en J. Honkoop, 1791. In gr. 216 bladz. De Hoodeeraar driessen heeft dit eerfle Stuk zjrncr Scheikundige VVaarneemingen in ze$ Hoofddeelen verdeeld , waar van het eerjle handelt over het Engelschh zout , het tweede over het Glauberzout , het derde over de Magnefia Alba , het vierde over het Zoutzuur , het vjfde over het ^lugtig Loog- en Ammoniaczout , en eindelyk het laatjle over het Mynjtoflyk Loogzout en ontUding van het Keukenzout. Daar kunde , beleezenheid en eene onvooringenomene zugt tot nuttc Proeven zich by onzen Autheur vcrecnigen ^ kan men billyk niet aaders , dan iets goeds uit zyne peone ver- K DRIISSEIV, NAT. EN BCHEIK. WAARIfBBMINGEN. 277 Verwachten , en dac dit eerlle Stukje hier van de be« wyzen oplevert , zal ieder oplettend Leezer, buiten twy- fel met ons moeten toellemmen ; vooral vinden wy ond fedrongen , om zyne waare Vaderlandsliefde den verlchul- digden iof te geeven , daar het hoofdbedoelde , by bet doeH zyner proefheemingen , geweest is , om , uit onze eigene LandsproduAen , zodanige en zelts ziiiverder , en meer ttn bun oogmerk voldoende, Geneesmiddelen te bereiden, dan wy anders genoodzaakt zyn , om van andere Natien te koopen , waarby by teflens de verbetering onzer Fabrykea met uit bet oog veriooren heeft. Om onze Leezers een proef bier van te geeven, verkie- ZCQ wy lets uit het laatfte Hoofddeel ; na dat de Celeerde Schryver in de LXVJlle $ , de groote voordeelen aange- weexen heeft , welfce onze Fabryken , te weeten de Zcep- xicdcryen, Glasbiaazerycn , Verweryen, Bleekeryen, enz* uit ecne in ons eigen Land , en uit deszelfs Voortbrengzels , vemardigd Mynltofl'elyk Loogzout , zouden kunnen trek- ken ; gaat hy over tot het onderzoeken , welke middeleo daar toe op eene voordeelige wyze zouden kunnen be* proefd worden, van aHe welke by, en met regt, het ge- woon Zeezout als het beste oordeelde , om dat hetzelve het Mynftoffeiyk Loogzout tot zyn grondbeginzel heeft» Hierop volgen in eenige aflhydingen , eeh groot aantal ProeycH dodr den Hoogleeraar , en veele andere beroemde Schdhmdigen , gedaan , met oogmerk om zodanig ecn Zout, uil ecmgc andere voortbrengzelen der Natuur , op eene min kostbaare wyze te verkrygen , en wel inzonderheid , om op de gevoeglykfte wyze het Zeezout te decomponet* ten , 1I5 waarin de groote zaak voornaamlyk gelegen is ^ waarop hy in de LXXIXfte §, dus voortgaat: 51 Nu komen wy eindelyk tot de Decompojitie van gewooA j> Zout , door middel van leevendige Kalk , waar toe 00k »> voornaamlyk de Proeven van den beroemden scheela 39 Mnlciding gegeevcn hebben. Ik durf verzekeren ^ n dat de Proef my nog nooit mislukt Is , mits ifc ilaaUw- »t ^urig het voorfchrift van scheelb volge : men maa* » ^ de Kalk , met eene Pekel van Keukenzout, tot een 9* Deeg , en plaatze het zelve in een vogtigen Kelder ; na »» verloop van 14 dagen , yindt men de opperylakte geheel 9f oyerdekt met eene ffflorescentie van Mineraal Lookout, 99 oitweg genomen zynde, krygt meri, na 14 dagen , wc- M w op nieuw dergelyk uitbloeizel." Mn, 179a, NO, 7* V J, S LXXX. &78 P* nftlEISBMi KAT. EH SCMEIK. WAAaiTXEMimiEm „ § LXXX. Wanncer men die bewerking met veel vrugt zal in het werk (lellen, dient men te zorgen, dat- hoc deeg niet al tc week gemaakt worde ; het moet drov ^, gende hard kunnen worden , anders is de Decmpofitie 9, zeer onvolkomcn." Hier worden nog eenige anderc^ daar by noodige , handgreepen aangeweezen , en in de vo^ gende § , laat de Autheur nog eene audere wyze volgen » waar mede door hem , op een voordeeiige wyze , dezeUde proef volbragt is. ' ^, Ik vereenigdc namentlyk de Kalk met de helft Zand, by dit mengzel wierd al roerende eene (lerke pekel ge« 9, vocgd, tot die conjijtentie ^ dat ik het konde kneeden^ if en , op die wyze , maakte ik 'er klompjes van , die 2 of 3 duimen lang en een halve duim dik waren , welke ik ,1 iosjes op elkander geftapcld, na dat ze hard waren ge-^ I, worden , in den Kelder bragt ; deeze brokjes zyn nii ^, rondom geincrusteerd met de fchoonfte cryst^dlen van al^ ^, cali minerali ; en , hoe vogtig 00k deeze Winter (van 1791) zy, blyven dezelve evenvvel beftendig; want i, het deeg blyft hard , en wel zodanig hard , dat ik het ^1 kan afwasfchen , cn 'er zo het alcali van fcheiden » „ zondcr dat ze week worden. — De boeveelheid of* ^, cali is op die wyze veel grooter, ik kryg namentlyk ,9 van 4 oncen Keukenzout, met i pond Kalk j en I pood Zand, ruim 1} once gecrystalUfeerd alcalC* — Vcr- volgens word nog eene andere en gemakkelyker wyze op* gegeeven 9 docb die in het Werk zelve behoort nage'* eien te worden ; en het zal hem , die aan zoortgelyke ontdekkingen gelegen ligt , niet berouwen van hetzdve te leezen, alzo hy *er een nuttig gebruik van zal kunnen maaken. Neiiflandfche InftEten , door j. cii. sepp. T$ AmJUrdam by J. C. Sepp, 1791. In quarto. In twee , naar gewoonte , keurig uitgevoerde Plaaten ^ brengt ons de opmerkzaame sepp weder twee Rupfen^ inet derzelver veranderingen tot in Vlinders , onder *t oog* Hy noemt den eenen den Sytinge-y Under ^ om dat deszelfft Rups zig , in 't zpeken van haar voedzel , genoegzaam tot de Syringe * Boompjes bepaalt ; en de andere Rups geeft by » uit hoofde van derzelver eenzaam ieeven 9 dea J. CH. SEPP| NEDBftLAnBSCHS lNSEdT£N» 179 twn van Kluizenaar. Van beider veranderingen geefc hy^ In dc ncvcnsgaande befchryving, ccn ondcrfcheidenlyk ver« flag; des de beoefcnaars dcr Infec^tenkunde by aanhoudend« heid redea hebl)en , om over 's Mans waaraeemingen , en derzelver gemeenmaaking ten hoogfte voldaan te zyiu i Hec gewag, dat hy maakt van een ongeval zyner Rupfe ^ de Kluiunaar geheeten , en zyne redding van die Dren- hling , verdicnc in deezen nog wel eene byzondere mel* &ig ; te meer daar dezelve eenigzins tot opbeuring ea bn&irigting, in foortgelyke omftandigheden , kan fliekken. een bcrigt gegeeven te hebben van den gunftigen uit« SI der viermaalige vervellinge zyner Rupfe , waar op de* ve haare voile grootte verkreeg , vervolgt hy in deezer \ocge. „ Zeer verheugd was ik, dat deze tcgenwoordige Rups^ door alle haare vervellingen , zo gelukkig was door ge* raakt , dewyl meenig eene onder het zelve bezwykt en Ilerft, en doordicn ik maar deeze eene had, en nimmer te Tooren, in alio die jaaren , in dewclken ik mij op de Infec« tenlieflwlAery toegclegd hebbe , ooit eene is voor 't gezichc t^komen, zo moest mij deeze derhalven des te aangenaa« mer zijn , en ik hoopte nu ook , dat zij eerlang in eene Pop vcrandcren , en ik *er den verwacht wordenden Vlin- dei uit bekomcn zoude. Maar hoe zeer verfchrok ik niec op teekeren niorgen , toen ik , naar dezelve ziende , zag , zij in het Vlesje met Water , waarin ik het £ekeii Takje [haar Voedzel] ftaan had , ingekroopen en verdron* ken was. Nu , dacht ik , is alle mijne hoop te Icur gc* fcid , de gedaane moeite van oppasling , afteekcning en wiaraccming is alles vergeefsch , mogelijk verkrijge ilc in fflijnen leeftijd nimmer eene dergelijke Rups wederom, jelkcr verdere huishouding en Vlinder mij door eigcn om* acrvinding bekend word. Ik nam echter mijncn Drenke- Mg tcrftond uit het Water , leide denzelven op drie oP ^dubbeld Vloei-Papier , op dat het zich daaraan en in w^dndende Water zo vecl te fchieliiker mogt wegraaken , .^nigeiijks nam ik eene Stoof , waann ik een w«inig VuuC ^ , en leide mijne verdronken Rups , met het Vloci* Papier, op deze matig verwarmendc plaats. Toen dezel* ^..fiu genoegzaam droog geworden was , befpeurdc ik tot ^ijnc groote vcrwondcring en blijdfchap teflens , dat *er ^% teekens van leeven als wederom inkwamen » de^ jWrtfcs op dezelve begonnen te irillcn , zonder dat het Uchaaox zelfs zich nog het minfte verroerde, ?crvoIg(SR^< tt9 J» GH4 8SFP, NEDERLAMDSCHS IRSEOTIN^ begonnen ook de Knopjes^ waarop deeze Hairen geplaatst zijn , zich te beweegen , cn in het Vel der Rups kwam €eoige trekking ; eindeiijk .begon het Lichaam Tolkomeno fluiptrekkende beweegingcn te verkrijgcn ,* en het Dier kwam , van tijd tot tijd , al meer en meer in het lee?ea te rug. In het flot onzer Aankondiginge des Vlllftcn Deels (*} , gaven wy op, dat, volgens het berigt des Vertaalers, nog 66n Stukje van gelyke grootte , alles zou behelzea wat de Heer coxe aan zyne voorgaande Reizen hadt toe te voegen ; de aflevering van dit IXde Deel , weike wy , met genoegen , zo fpoedig op het voorgaande zien vol- gen , ftaan deeze toezegging. Het geplaatst berigt , we- gens het Vlllfte Deel ter aangehaalde plaatze , ontneft ons van alle verder« vermelding wegens den oorfprong deezes Werks , ten vervolge diencnde van een , eenigcn tyd gelc- den uitgetomen, Werk, onder denzelfden Tytel. De oplettende en naauwkeurige coxe zet zyne Reit door de binnenlle gedeelten van Noorwegen voort^ en geeft ons Zie Uex boven, bl. ens de beste kundfchappen van dien , door vreemdeiingen fchaars bczogten, cord, cn de mocilykhcid der reize in. denzdvcn, Zwtedtn bezoekt hy vervolgcns , en leverl ons vcrfcheide, voorhccn door hem onopgemerkte , byzon- derheden , ftaaft of het reeds op eene voorige reis opge- mcrkte, of brengt het verkeerd geftelde te recht. Even 't zelfde doet hy ten opzigte van Ruskind , CourUmd , foolen. Wat hy van Pruisfen geeft is zeer kort. —. Twee uiivoerige Leevensberigten trciFen wy in dit Decl aan, het een van den beroemden Scheikundigen carel WELiAM SCHEBLE ; het ander van Graaf ernst johan li&oN , den Gunlleiing van de Alleenheerfcheresfe aller Rusfen , anna , die zo vede en zo groote leevenslotwisfe« lingen onderging, en de gunst en onsenade des Mofs beur- tdings fmaakte. — Eene Brief betrefc de keurlyke Proeven van Dr. cuthrie , op het bevriezen. van Kwikzilver ge* nomen. Over niet weinige onderwerpen van aangeleg enheid , hadt de Heer coxe , op zyne eerlle Reize door het meerehded dtf nu weder bezogte Gewesten , gcene hem voldoende b^rigten kunnen opzamelen , welke hem nu in handen kwa* men. Een gdieele Crief , ftukken van dien aart betreffen* de, zullen wy om den belangryken inhoud , met ter zydo AcUiHg van alle andere zeer mededeelenswaardige byzon* derheden, hier plaats geeven. ,/tWas," fchryfc hy, in den XXVften Brief, „ niet dan met fchroom en wantrouwen , dat ik , op myne voor- £aande Rds , de pooging waaj^de , om u een algemeen ^^cnkbceld te geeven van de Voikrykheid des Rusfifchen Ryks , zonder in ftaat te zyn , om my eenige zekere be- ^slhikken te verfchafTen , ten grondflage van een zo ingo- wikkeld onderwerp (♦). 9) Thans lieb ik een Tafel gekreegen van de Boeren on« der het Hoofdgeld ftaande, in den Jaare MDCCLXXXU, ^ Vmd my daardoor in (laat ge(leld| om u, met meer gduk« kig vertrouwen , eene naauwkeuriger opgave te doen , van de Inwoonderen des Rusfifcfun Gebieds ; en vind my geregt- vmdigd, dat ik, in myn vroeger berigt , derzelver weezen- Jyk getal niet vergroot , maar veeleer verkleind heb. ,1 Noodig is het, vooraf aan te merken, dat, door eene oolaDgs gemaakte fchikking, de Boeren van Lyflani en de Zie COXE, VI D. hU 130* »6t W. COX» Ukrainf 9 als inede van de Landfchappeh van Zwackni verkreegen , thans het Hoofdgeld betaalen ; 't walk gelei> genheid geeft om derzelver gecal , met eene groote maau van zekerheid , te bepaalen. 9, Het geheele getal der Boeren , die het Hoofdgdd be- mltu^ bek)opt ... . . 12,757,189 „ Door dit getal te verdubbelen voor de Vrou* wen, krygea wy voor Mannen en Vrouwen in den Boerendand , door gebeel het Rusfifche P^yk* 25,514,360 Hier by moeten gevoegd worden de £delen 200,000 De Geestlyken en hunne Gezinnen • • iao,ooo De Kooplieden en hunne Gezinnen . . 250,000 De Inboorelingen van Crimsch Tartaryen en Kuban 80,000 De zvvervende Horden in Siberie. . 6oo,ocq En de geheele Bcvolking van Rusland^ zal naar deeze Berekening, beloopen . . 26,764,360 „ Een getal, hoe groot ook (♦}, gecnzins geevenredigd •an de uitgeftrektheid des Ryks. Zints ik u eene algemeene Opgave deed van de Inkom- Hen des Rusfifclien Ryks (f) , hebben 'er verfcheidc ver- anderingen Hand gegreepen in het heffen van het tloofd- geld , en zyn *er eenige vermeerderingen gekomcn , in andere takken van de openbaare Inkomden , weike ik noo- dig vind u te vermelden , en breeder te ontvouwen , om €en netter begrip te vormen van den Staat der Geldraid- delen in Rusland. Hier moet ik herinneren , dat ik , op myne vooi^nde RWzen , het Rusfisdi Geld tot Engelsch Geld maakende , de gemiddelde waarde von een Roebel op 4 S. (lelde , en gevolglyk vyf Roebels tot C6u Pond Sterling bragt, *t welk , in 't JaarMDCCLXXVI, de gemiddelde waarde was. Toen Czaar prter de groote de Maat hervormde , ftelde hy .^ch voor , de Roebel in waarde gelyk te maaken aan cen Ryksdaaler , of omtrent 4 S. 6 d. , welke waarde de floebel met weinig verandering , van toevallige omftandig- liedcn afbangende, bleef behoudcn tot het begin van den Thrkfchen Oorlog , in den Jaare MDCCLXX. Zints dica yd , beeft de verandering cler Munt , de innerlyke waarde zo (*) De Heer coxe hide de Volkrykhcid voorbeen berekend •p 31,838.510. (t) Zie VI D. bl. 133. BESCVOUWtNG* tS) CO veel renninderd, dat de Roebel in Engelsch Geld nict ineer waardig is, dan 3 6 d. De meerderheid van den Invoer boven den Uitvoer, de menigte van overmaakingenf poodig tot bet betaalen van de Krygsbenden tegen d% Vurken , en de groote hoeveelheid van Papieren Geld in de wandeling gebragt, hebben iiog meer toegebragt om ^ waarde van den Roebel , in verwisfeling met vreemde Lan« den, te doen daalen 9, Maar, dewyl deeze vermindering meet toegefchreeven worden aan omftandigheden van geen bedendigen duur, is htt te denken , dat , by bet eindigen van den Oorlog , de noembaare waarde , gelyk , in de nieeste gevallcn , welbaasi de innerlyke waarde van den Roebel zal overtreflfen : wy mogen derhalven de gemiddeide waarde ftellen 9 op 3 S". 4 d. of zes in een Pond Sterling. ,9 In myn voorig berigt van den Jaare MDCCLXXVI, be* lekende ik de Inkomften van Rusland , in tyd van Vrede , op 6,144,968 Ponden Sterlings, of, daar ik toen vyf Roe* beis voor 66n Pond Sterling rekcnde , op 30,724,140 Roebels. 9, Zint^ dien tyd, zyn de Inkomften zeer veel vermeer* derd in de volgende byzonderheden. Voor eersi in bet Hoofdgeld , *t zelve werd niet gehe- ven in de Ukraine^ en de Landfchappen op Zweeden vero- Tord, naamlyk Lyfland^ Esthenia^ Jngermanland en Care- lia , nu begreepen in de Landvoogdyen van Petersburg , Reval, Riga en fVyburg ; doch , in den Jaare MDCCLXXXII, uitgefb-ekt over deeze gedeelten des Rusfifchen Ryks , en de andere Belastingen onder de Boeren afi^efchaft. ,9 Deeze verandering , heeft de opcnbaare Inkomften zeer ▼ermeerderd , en het Hoofdgeld brengt veel meer op dan voorbeen; niet alleen uit deeze omftandigheden, maar 00k door de vergrooting van het getal der Boeren , zints den overflag van den Jaare MDCCLXIV. En , dewyl eenigp Boeren gefteld zyn op meer dan twee Roebels , en andere op minder dan d^n Roebel , mogen wy misfchien bet gemiddeide Hoofdgeld bepaalen , op ^dn en een vierderi Roebel. Volgens deeze Berckening levert .het Hoofd- gfeld C*) Meer dan eens is, in het Taar 1789, de Roebel gedaald op £ S. 4i d. , en de waarde, In ^t Jaar 1790 , ii naauwlykt ietf jHcer dan 2 S. 6 d. i V4 / j|84 W« CQXZ geld i59435fOeo Roebels op , 't welk ten naasten by bet dubbeldjs van de voorgaande opbrenging. „ Ten tweeden , zyn de Tollen zeer veel verhoogd: naar« demaal men die van Narva ^ Riga tn^Arcliangelj op deiH zclfden voet gebragt heeft , als die van Petersburg^ en *cr bykomende Bclastingen gelegd zyn , op de inkomende ea uitgannde Goederen. „ Uit deeze en andere vermcerdcringen durven wy het waagen , de volgende opgave te doen van de Inkomftei^ des Ruififchen Ryks , in tyd van Vrcdc :  de Voordcelcn der Munt, en  Landen , Huizen , Gezegeld Papier , van Moolens, Paarden, Win- kels en andere onopgenoemde Bclastingen 4,000,000 Roebeb 41,830,910 Dit Biaakt den Roebel , gerekei^d op 3 S. 4 d. 6,938,485 Ponden Sterling. „ Doch , daar wy den (faat der Inkomften dus vermeer-; derd vindeh^ moet ik niet vergeeten daarby aan te teke« nen , de vermcerd^'ng der Uitgave , zedert het Jaar MDCCLXXyi , door het inftellen van nieuwe Landvoog- dyen^ en het oprigten van openbaare Schoolen: Onkosten^ die met minder berekend kunnen worden , dan op 5,000,000 Roebels , of omtreut 800,000 Ponden Sterlings. „ Mync opgave van de Rusftjche Krygsmagt was, in myn verflag op myne voo^-gaahde Rcize (*>) , nog gebrekkiger dan die der Volkrykherd en Inkomden , en thans beb) ik , mctNzeer veel inoeite , eene naauwkeurige Lyst bekor xnen van de geregelde Krygsmagt , in tyd van Vitde. Zie VI D. bl. 135. Gardes te Paard cn te Voct Qcrcgcldc Ruitery B£SCHOUWIM«. a85 10,000 CO 69,465 Ceregcld Voetvolk en Artillery . . 235,134 ^taillon3 in Bezctting, door elkander 500 • 49,000 (t3 ^tillery in Bczetung . , 5,500 . Jn 't geheel 369,099 De ongeregelde Krygsbenden wordM^ niet geteld ?l ). „ Zo talryk vertoont zich dc ftaat der RusfifcM Leger- rngt op 't papier ; doch het getal der wezenlyk dienst* doendc fchiet zcer verre te kort by dceze OptcUing, op- gemaakt uit eeiie breedvoerige , alle verdeelingen naauw- aanmerking van het aantal der verafleggende Bezettingen , de uitgellrektheid des Gebieds , en bezwaarlykheid om des ccitc kundichap te bekomen, het voor eenen Reizi<« gcr onmogelyk maake , den juisten llaat der Legermagt op te geeven , is het nogthans waarfchynlyk , dat de we-* zenlyke Krygsmagt in Vredestyd naauwlyks meer dan soO)Ooo Man bedraagt , en het is opmerkenswaardig , dat , meitegenllaande de geheele berekende fom . van S69,o(>9 Man , de Rusfen zelden meer dan 100,000 Man te vcldc kunnen brcngen." ^ Een Naafchrift , Poolen betrcffende , befluit het VVerk ; M-tzclve, betuigt de Heer coxe, fcboon het vreemd is van myn Plan , in aanmcrking te neemen eenige veran* Bering in PooUn voorgevallen , zints myn venrek in Mey des Jaars MDCCLXXXV , kan ik nogthans niet naalaa* (*) Men ftcit decze Gardes op 10,000 Man , doch derzelver getal beloopt daadlyk tbans niet meer dan 3,000 » en zal hec Pisfchien nimmer docn. (tj £r zyn 98 Bataillont in Bezetting , bellaande uit nieuw 9^§eworven Volk en Invaliden , die op ^eeze plaatzen dieDst docn . niet le veld irekiten ; alleen wordcn *er vier van hunburf en twee van Riga daar ipe gebruiki. — - De Artil- heeft elf Bacaillons in Bezetting. U) De ligie Trocpen beftaan uit 12 Regimenten geregelde Cofakkefij ieder van 942 Man , en maaken 11,304 in 'i geheel De ongeregelde zyn verdceld in Regimenten van 500 De Datjfche en de Ura/fiAe Cofakken , als mede de Kal- •***Afc, kunnen niet bepaald worden opgegecven : en myne '^iiinerking over dezelved , voorheen gemaakt , (zie de laa;sc ^{diuide plats blyfc gelden. vermeidende , Naamlyst. £n fchoon het, uit ten 9 ■ tt9 ' W. COXE ten, by wyzc van Naafchrijtj hicrkoitlyk op tetekef)eii3 dat de Kcizerin van Rusland^ in Jaarcn MDCCLXXXDP cn MDCCXC, haaren invioed in dit Ryk geheel verloo-i^ rcn, haare Krygsmagt te rug getrokken,cn haaren Gezane opontbooden, beeft; cn dat de Poolen eenige poogingen jfcdaan hebben, om bun Krygsmagt te vergrooten, bun ' Krygstugt te verbeteren, en zich meer te doen gelden ii| £uropa* . De Steedsduurende Raad is vernietigd » in de Re* f eeringsvorm zyn verfcheide veranderingen ingevoerd , foekkende om Poolen van den Rusfifclun overheerfchea« den invioed te ontbeffen ; en bet op zich zelven te doen |laan, indieti bet mogelyk is, een Ryk, 't welk Regee- Tingioosbeid ten boofdkenmerk beeft, dat yoorregt te ben zorgen. Maar, zo Ian;; de Kroon verkieslyk blyft; zo lang de Adel aUeen liet Regt beeft om Landen te bezitten; en zo lang de Boeren Slaaven zyn, moeten alle veranderin- gen in de Regeeringsgefteltenisfe enkel in naam beftaan^ cn deeze met de daad dezelfde blyven. De Koning is dan deeds een fpeelpop in de banden van zyn magtigften Nabuur, en de Edelcn, by welken de Oppermagt huis- vest, blyven onrustig en onbedwingbaar , zo zy niet in fchrik gebouden worden, door eene buicenlandlche Mo« genbeid. „ In de datd , Poolen beeft geene veerkragt van zich zelven; maar volgt de aandrift tier omringende Nabuur-i Mogenheden. Door de verandering der Staatkunde in bet Nourden , beeft de Koning van Pruisfen , in verbintenis net Groot'Brittanje en Holland ^ den invioed gekreegen^ voorbeen bezeeten door catharina ob II, en by beftuurt de Republiek bykans op dezelfde onbepaalde wyze. Maar Tiet lot van Poolen^ gelyk dat van deszelfs Leenman, den Hertog van Courland^ moet in ^t einde afhangen van dcii •uitflag dcs tegenwoordigen Oorlogs, ontftooken tusfcheit Rusland aan de eene, en de Zweeden ea Turkm aan andere zyde , als mede van de eindelyke (trekking de^ Onderhandelingen , of tot bet vergrooten , of tot bet ver*« kleinen , van bet Gewigt van Rusland in de Schaal vaxs het Noorden:' Wei te regt merkt de Vertaaler , met een kort woord*. op dit Naafchrift , aan. „ Zo oordeelde de Heer coxs>. in den Jaare 1790, toen by bet derde Deel zyn^r Tr** ytU y waar uit wy deeze Btuvtn hebben opgemaaks, in ^ licL:B BEseHOVWINO. Mcht gaf* De in Poolen voorgevallen RyksdmwenUling ia 't volgend Jaar levert ecu nieuw voorbceld op van be( misfen der Staatkundige gisfingen, welker losheid by be« wyst door bet aanvoeren der taale van frederuc d£n II , nit diens NageUten Wwkm^ IVde D. bl. 370 , 371." Bit V^dirland , met geheel nieuw geteekendi en gekleurdi Kaarten van iedere Provincie ^ de Generalittitslanden en de geheele Republiek , en zeer gewigtige Vaderlandfchi Afbeeldingen. Te jlmjterdam hy J. Allart, i79i« In gr. 8vo. 690 bladz. • Twee foorten van Reizigers en Befcbryvers van Lan* den zyn 'er, welke zeer (lerk met elkander in ban- delwyze verfchillen. De «er(le foort beftaat in dezulken, ^Iken alles durven onderneemen , alles willen lyden , indien hunne nieuwsderigbeid maar voidaan , en der Wae- fdd bunne echte Waarneemingen medegedeeld kunnen yrorden* De andere foort maaken dezulken uit, welken in bonne kamer , aan den warmen baard gezeten , met de pyp in den mond , den wyn op tafel , en met bet oog in dc boeken , de gebeele Waereld doorreizen : de by- zondere Waarneemingen , van de wezenlyke Reizigers , met elkandercn vergelyken ; en fomtyds die togten ook ecns zouden willen doen , indien 'er geen gevaar by cn huis en tafel hen overal volgde, of vooruit trok, De eerfte foort , onder welken de cooks, de lesseps, de VAIUANTS, enz. bebooren, zyn eigenlyk de waare Rei- zigers, die, by elke ongelegenbeid die ben ontnioet, ook telkens bunne Leezers doen gevoelen in welk gevaar zy geweest zyn; by welk gevoel onze bairen niet zelden te bttge ryzen. De tweede foort , onder welke de Abt LA PORTE, en ook de Scbryver van dit Werk, be- noort^ ftellen bunne Leezers maar zelden bloot aan die fidderingen, die de eerfte ben op den bals jaagen. Geetie ^ de bergen aftuimdende Wagens , geene ge- ^lyke togten over Sneeuw en Ys: geene Roo- ^ op den weg, en geene Waarden in de Herbergen, ^ttUen foongelyke Reizigers ontrusten , nocb hunne beur- ^ ledig maaken. Zy zuUen door flegte wegen, koudc, ^ indere ongemakken der wezenlyke Reizigers , over- noch opgehouden worden: en dus kunnen zy aN tyd «8S MET TADE&LAHDf; tyd een zelfde geestgefteldheid in hunne Werken vw toonen. Wanneer men op het nut ziet, dan zyn beide foortet van Reizigers zekerlyk in (hat oni hetzelve te beweiv ken. De laatfte , met de nieuwfte Ret^igers , of derzel- ver Schriften, raadlevendc, kunnen de berichten van vec- ]en, op eene naauwkeurige ^ geregelde en beknopte^ wyze^ famen voegen, en ordenlyk voordraagen. Maar de eerftt zyn altoos de bronnen, uit welken de laatfte rooeten put- ten; en dus ftaan de laatften gelyk met zommige Schil- ders en Dichters , die de natuur alleen uit de fchilderyen en boeken kennen, welken zy dagelyksch copieeren. Daar nu de natuur, of dc gedaante dei; zaaken, op deeze Wae* xeld , telkens vcrandering ondergaat » en wel vooiil in de byzondere Steden en Plaatzen van een Lsrad, dat aaa zo veele fchikkingeu onderheevig is : zo blykt duidelyk dat men niet te naaqwkeurig kan zyn, om de laatfte en beste berichten, tot de befchryving van het F'adetlandy ta bezigen. Laat ons zien , in hoe verre de 3chryver deezes Werks hier aan voldaan beeft. 