veld ssennederland 01
Wat Seyffardt niet wist en niet kon weten, was dat het te vormen Nederlandse legioen? te Berlijn al aan de Waffen-SS was uitbesteed. Zodra het plan voor een Nederlands vrijwilligerskorps opdook had Rauter, wij hebben het hierboven al vermeld?, reeds als vaststaand aangenomen, dat een dergelijke formatie onder leiding van de SS zou komen. Wehrmacht, Auswärtiges Amt en SS hadden omstreeks 6 juli over de kwestie van niet-Duitse vrijwilligers in de strijd tegen de Sowjet-Unie overeenstemming bereikt. Principieel onderscheidde men strijdmachten, die door het desbe- treffende land zelf zouden worden uitgerust en opgeleid, en eenheden, die in Duitsland zouden worden bewapend en geschoold. De oorlogsomstandigheden brachten dan uiteraard met zich mee, dat een land als bijvoorbeeld Spanje zelf voor een strijdmacht kon zorgen, die onder de eerste categorie viel (dat zou de División Azul worden), maar dat een bezet gebied als Nederland zijn vrijwilligers aan de hoede van Duitse instructeurs zou moeten toevertrouwen. Misschien had dit met veel goede wil van Duitse kant anders geregeld kunnen worden; die goede wil ontbrak, door wantrouwen tegenover onderdanen van veroverde landen, door weinig fiducie in de capaciteiten van de Nederlanders om zelf een gevechtsformatie voor de moderne oorlog uit te rusten (niet geheel ten onrechte), en niet in de laatste plaats door de begerigheid van de SS. Want te Berlijn was ook besloten, dat eenheden uit niet-Germaanse landen, zoals Frankrijk, Kroatië, of Spanje, onder de hoede van de Wehrmacht zouden komen, vrijwilligerskorpsen uit Germaanse landen echter zouden aan de Waffen-SS worden toegewezen. Zij zouden dan weliswaar niet geheel en al eenheden van de Waffen-SS worden, maar Freiwilligenverbände in het kader van de Waffen-SS, niet ongelijk in status dus aan de SS-Freiwilligen-Standarte ‘Nordwest’ te Hamburg.“ In de praktijk was het verschil hoogst kwestieus, zoals de verdere ontwikkeling zou leren. Intern zag en wenste men in de SS het Nederlandse vrijwilligerslegioen niet anders dan als een eenheid van de Waffen-SS: ‘Freiwilligenverband Niederlande ist nach hier vorliegenden Geheimbefehl keine holländische Truppe, sondern eine Einheit der Waffen-SS’, en iedere medezeggenschap van Nederlandse instan- ties diende uitgeschakeld te worden.® Het moet gezegd, dat de SS met recht technische argumenten kon aanvoeren, zowel wat de (1) Doc. II Vrijw.leg. Ned. a 3; Nat. Dagbl. 7 juli 1941. In andere pers-annonces wordt de Waffen-SS soms wel genoemd (KA II 2548). (2) In die dagen soms “Vrijwilligersverbond Nederland’ genoemd, kennelijk als poging tot vertaling van het Duitse Freiwilligenverband, waarmee een buitenlands legioen ook soms werd aangeduid. (3) Zie p. 337. (4) H 618 : 4983-87. (5) Geheime telex z.d. (kennelijk uit juli 1941) van Hauptfürsorge- und Versorgungsamt-SS aan SS-Für- sorgeführer in Nederland (VJ-Rechtssetzung, map VO 136/41). 342 HET NEDERLANDSE VRIJWILLIGERSLEGIOEN administratieve organisatie in het moederland betrof, als inzake de gevechtsformatie zelf: zowel in technisch opzicht als uit oogpunt van billijkheid kon men inzake soldij en Fürsorge geen verschil maken tussen Duitse en Germaanse vrijwilligers in de Waffen-SS, maar ook niet tussen Germaanse vrijwilligers in de Waffen-SS en die in de legioenen, en ook niet tussen bijvoorbeeld Nederlandse en Noorse vrijwilligers. Enzovoorts; aangezien aan de andere kant die Fürsorge-problematiek ook wel degelijk in ieder betrokken land zijn verschillende politieke kanten had, kwamen de Duitse instanties hier nooit helemaal uit — wel trok tenslotte de SS aan het langste eind.* En dan het vrijwilligerskorps zelf: wie anders dan een Duitse krijgsmacht kon een dergelijk legioen op- leiden, bewapenen en van adequate leiding in een moderne oorlogvoering voorzien, althans voorlopig? Waarbij nog overwegingen kwamen als het feit, dat zo’n legioen tactisch altijd onder een hoger Duits commando zou moeten staan en op Duitse verbindingen en bevoorrading e.d. was aangewezen. Het waren argumenten, waarvoor Seyffardt en Mussert in de toekomst herhaal- delijk zouden zwichten. Deze technische argumenten werden echter voortdurend door de SS aan- gewend uit hoofdzakelijk politieke overwegingen, in de eerste plaats om het vrijwilligersmono- polie in de Germaanse landen met niemand te delen en de ‘nationale’ formaties geheel onder controle van de Waffen-SS te brengen.? Maar in juli 1941 vermoedde Seyffardt dit alles nog niet. Het optreden van Leib en zijn Ergän- zungsstelle voedde wel met de dag zijn ontluikend wantrouwen, maar al te gaarne liet hij zich weer geruststellen. Verklaren kunnen wij dit alleen door hetgeen wij ook bij zijn algehele gedrag naar voren brachten: zijn zucht om weer eens geheel als generaal te kunnen optreden. Bij het vertrek van diverse contingenten vrijwilligers zou hij zich in die rol uitleven, in het volledig uniform van luitenant-generaal van het Nederlandse leger, compleet met onderscheidingen, dolk en hand- schoenen, naast de hoog boven hem uitstekende Rauter in SS-uniform — een weinig verheffend gezicht.* In gebrek aan politiek instinct evenaarde hij Mussert; het duurde tot oktober 1941, voordat de NSB-leider en hij in de gaten kregen, dat de Duitsers al die maanden druk bezig waren hen tegen elkaar uit te spelen Op het moment, dat de Unie verklaarde niet mee te kunnen doen aan de strijd tegen de Sowjet- Unie, de NSB zich nog afzijdig van de legioensgedachte hield en Seyffardt nog niet ten volle op het toneel was verschenen, moet Seyss-Inquart begrepen hebben, dat het brede platform voor die strijd onder het Nederlandse volk niet te vinden zou zijn. Een breed platform voor de actieve, directe frontstrijd, zich uitend in een stroom van tienduizenden vrijwilligers, eerst recht niet. Dan zou het bij de te verwachten onvoldoende opkomst van vrijwilligers nog het beste zijn, de Standarte ‘Nordwest’ eenvoudigweg tot Nederlands legioen te verklaren. Daarover had hij begin juli contact met Himmler.’ Inderdaad gaf het SS-Führungshauptamt op 12 juli order dit regiment op te delen in een Freiwilligenverband Niederlande en een Freiwilligenverband Flandern (de lezer za! zich her- inneren, dat zowel in ‘Westland’ als ‘Nordwest’ ook Vlamingen dienst deden). Maar intussen was Seyffardt voor het voetlicht getreden, en stelde de NSB zich plotseling achter de legioensgedachte. Het aantal vrijwilligers, dat zich nu aanmeldde, deed weer hopen, dat ook zonder opheffing van de Standarte ‘Nordwest’ een Nederlands legioen (en een Vlaams) te vormen viel. Op 26 juli werd de vorige order dan ook weer buiten werking gesteld. Beide eenheden (en uiteraard ook het Vlaamse legioen) kregen min of meer dezelfde status in het kader van de Waffen-SS, het legioen zou nog (1) A.v.;zie voor de Fürsorge ook nrs. 88, noot 7,92, IIO, III en 113, noten Ien 2. (2) Vel. nr. 432, waarin Himmler o.a. met dit soort argumenten Mussert te lijf gaat. (3) Hetgeen overduidelijk uit zijn eigen notitie blijkt (Doc. II Vrijw. leg. Ned. a 3). (4) Zie de foto's bij het vertrek van deze contingenten, fotocollectie RvO, map 68 B/C, ook in de pers bij die gelegenheden geplaatst. (5) Als noot 3. (6) FOSD 173 Ib : 84439; id. 4803 : 237286-91. 343 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS een beetje ‘Nederlandser’ zijn dan ‘Nordwest’: daar was de commando-taal Duits, in het legioen zou het Nederlands zijn.* In de praktijk zou daarvan vrijwel niets terechtkomen. Beide formaties kregen voorlopig dezelfde commandant, de reeds genoemde Pruisische SS-Standartenführer Reich. Een en ander moge niet in details aan Seyss-Inquart bekend zijn geweest, waar het heenging heeft hij zich stellig gercaliseerd. Niet dat het opslokken van het legioen door de SS in alle opzichten zijn instemming had: hij kende de situatie in Nederland beduidend beter dan de betweterige SS-bureaus te Berlijn en begreep heel goed, dat die ontwikkeling de politieke voordelen, die het optreden van Seyffardt zou moeten opleveren, en de aanmelding van vrijwilligers voor een waarlijk Nederlands geachte formatie grote afbreuk zou doen. Daarvan trachtte hij Himmler op de hem eigen voor- zichtige wijze te overtuigen zonder hem te irriteren? Zeer zeker ook wist hij, wat de SD in Nederland wist: hoewel zich in korte tijd honderden vrijwilligers voor het legioen aanmeldden?, bleef het gros van de bevolking even afwijzend tegenover de bezetter en zijn ideologie staan als vóór de inval in de Sowjet-Unie. Met uitzondering, naar de SD meende vast te stellen, van de katholieke Neder- landers, zowel leken als clerus; daar was wel sprake van een meer ‘positieve’ houding sinds het begin van de anti-communistische kruistocht. Maar al gauw ebde ook dit weer weg, en werd de houding van het katholieke bevolkingsdeel afwachtend, zo niet afwijzend. Op de bevolking als geheel bleven volgens de SD zowel de Duitse overwinningen in Rusland als de Duitse propaganda inclusief de verhalen over bolsjewistische gruwelen ‘ohne feststellbare Einwirkung’.* De Duitsers hadden van Seyffardts optreden verwacht, evenals hijzelf, dat er aanzienlijke bereid- heid zou bestaan onder het Nederlandse officierskorps om in een Nederlandse strijdmacht aan de veldtocht tegen de Sowjet-Unie deel te nemen. Ook in die verwachting werden zij teleurgesteld. Op 5 Juli reeds had Seyffardt twee hoge officieren, die hij goed kende, telefonisch benaderd in de stellige overtuiging, dat zij mee zouden willen doen met het legioen. Van beiden kreeg hij ‘jedoch eine kurze, bestimmt absagende Antwort.’ Het aantal, dat zich wel aanmeldde, was voor Seyffardt teleurstellend klein®; teleurstellend was het ook voor hem, dat zich onder hen geen enkele officier bevond, die vroeger onder hem gediend had. De vroegere chef van de Nederlandse generale staf merkte, hoe de houding van de overgrote meerderheid van zijn vroegere collega’s in vijandschap en wantrouwen veranderd was.® Ook uit deze kring ontving hij brieven, die hem duidelijk te ver- (I) Nr.73; H 151, 155. (2) Zie nr. 92; weliswaar dateert dit stuk pas van november 1941, maar wij achten gezien ook Seyss- Inquarts contacten met Himmler hem stellig al veel eerder au courant aangaande de richting, die men met het legioen insloeg, zonder het er erg mee eens te zijn; zijn toezeggingen aan Seyffardt zijn waar- schijnlijk oprecht geweest. (3) Aleerder, voordat er van een legioen sprake was, hadden zich bij de Ergänzungsstelle in Den Haag — volkomen onverwacht voor deze instelling — zeer vele Nederlanders voor de anti-bolsjewistische kruis- tocht als vrijwilligers bij de Waffen-SS aangemeld (circ. E-Stelle Nordwest 26 juni 1941, HSSPF 329 a). Volgens Rauter zouden het er zelfs een duizendtal zijn geweest. Rauter dient men echter niet zonder meer te geloven; bovendien was toen hij op 11 juli deze uitspraak deed het legioen al een week lang geafficheerd. Wellicht heeft Rauter de aanmeldingen voor het legioen er ook bij gerekend (zie nr. 72, noot 9). (4) MadN 50 Be, 51 Ba, 52 Ca. De ‘positievere’ houding van de katholieken wordt tot en met 8 juli, de weer afwachtende houding voor het eerst op 16 juli 1941 vermeld. Rekening houdend met een gemiddelde vertraging van drie tot vijf dagen tussen het inwinnen van deze informaties en het op schrift stellen in (vaak zeer objectieve) samenvattingen, vallen deze twee perioden ruwweg samen met de periode van 22 Juni tot de afwijzing door de Unie, en van dat moment af tot het meedoen van de NSB. Een verband is er stellig, echter ook misschien met de opheffing van de voor-oorlogse partijen, waaronder de Rooms- Katholieke Staatspartij. (5) Zie p. 345, noot 3. (6) Ook dit volgens Seyffardt zelf, die toegeeft, dat hij dit in het geheel niet had verwacht. 344 HET NEDERLANDSE VRIJWILLIGERSLEGIOEN staan gaven, wat men over hem dacht (°... Het betreurend, dat ik U wegens de tijdsomstandig- heden niet met open vizier kan tegemoettreden en in het openbaar afstraffen ... landverrader, volksmisleider, eedschender . . ”) - een enkele keer zelfs niet eens anoniem.! Mocht de rıjkscommis- saris nog de hoop gekoesterd hebben voor de anti-communistische strijd het bredere platform te vinden onder bevolkingslagen, die men als van nature anti-communistisch kon beschouwen, bijvoorbeeld de rooms-katholieken, bijvoorbeeld het officierskorps, dan moet hij al snel hebben ingezien, dat voor dit legioen, zo ‘neutraal’ en ‘Nederlands’ voorgesteld, op het politieke vlak buiten de NSB weinig weerklank te vinden zou zijn; alleen bij een zeker aantal fanatieke anti-communisten, een zeker aantal heel- of half-fascistische collaborateurs. De weigering van Nationaal Front om verder mee te werken maakte zelfs deze basis nog smaller. Dit was een van de oorzaken voor het feit, dat in de toekomst de werving voor het legioen evenals bij de Standarte ‘Westland’ het in de eerste plaats zou moeten zocken in het milieu van politiek ongeïnteresseerden en avonturiers, in de tweede plaats bij de NSB. Deze ontwikkeling had al meteen als consequentie, dat de NSB zijn stempel sterk op het legioen kon drukken. Althans wat de geleverde aantallen vrijwilligers betrof. Daar hadden de Duitsers geen enkel bezwaar tegen. Maar die kwantitatief belangrijke deelname aan het legioen van de NSB versterkte alleen maar de afkeer van andersdenkende Nederlanders om iets met het legioen te maken te hebben. Al snel kregen de meeste Nederlanders door, veel beter dan de NSB en Mussert zelf, dat het legioen een Duits zaakje zou worden. Een Duits zaakje, meenden zij, juist òmdat de NSB zich nu van het legioen meester wilde maken. Die conclusie was juist, de redenering niet. Want de Duitsers verwelkomden gaarne de stroom vrijwilligers uit de gelederen der NSB, maar verder zorgden zij er met succes voor, dat de NSB in andere opzichten geen enkele concrete greep op het legioen kreeg. Allang voordat er van een inval in Rusland en een Nederlands legioen sprake was, plachten Berger en zijn rekruteringsofficier in Nederland, SS-Hauptsturmführer Leib, ook buiten de NSB te werven, en gaven zij aan niet-NSB'ers zelfs de voorkeur.? Bij de oprichting van het legioen zetten zij deze wervingspolitiek voort: allen, die zin hadden om het grijze uniform aan te trekken, en aan de maatstaven voldeden — of niet voldeden — waren welkom. Dat betekende, dat de Ergänzungsstelle Nordwest voortging het reservoir van avonturiers, maatschappelijke mislukkelin- gen, a-socialen en dergelijken aan te boren. Dat bleek een groot reservoir te zijn. Evenals de Stan- darte ‘Westland’ zou het legioen bestaan uit een sterke minderheid van nationaal-socialisten, en een meerderheid van volslagen a-politieke gelukzoekers. Het schaarse aantal officieren, dat zich voor het legioen had aangemeld, bestond voornamelijk uit een handvol van doorgaans oudere reserve-officieren, wier capaciteiten meestal onvoldoende waren en die niet meer de energie opbrachten om te leren aan de zware eisen, die de moderne oorlog- voering stelde, te voldoen. Jonge en capabele krachten ontbraken vrijwel geheel. Tot op grote hoogte gold dit ook voor de onderofficieren (het zij meteen gezegd, dat de Duitsers weinig deden om de vorming van een kern van Nederlandse officieren en onderofficieren te stimuleren, wel het tegendeel). Hierdoor reeds kon het legioen weinig anders worden dan een eenheid van Nederlandse (1) Doc. II Vrijw. leg. Ned. a 15. (2) Nr. 64. (3) Doc. II Vrijw. leg. Ned. a 3, p. 18; evenzo id. a 4, p. 3, bevestigd door wat een legioensoldaat noteerde (dagb. 579); Helsloot, Vrijwilligers, p. 21. Seyffardt noemt zelf een getal van 30 officieren (beroeps- en reserve-) dat na de keuring overbleef. Na enige weken opleiding bleven er nog 20 over, waarvan 7 beroeps- officieren. Stein vermeldt 23 officieren, waarvan er 17 overbleven (Waffen-SS, p. 154; blijkbaar zijn hier ook zowel beroeps- als reserve-officieren bedoeld), dit op gezag van Steiner, Freiwilligen, p. 128, die ook de algemene afwezigheid van vooral de beroepsofficieren moet constateren. Tot jan. 1942 varieerde het aantal Nederlandse officieren in het legioen inderdaad tussen 25 en 33, waarvan wellicht sommigen door de Duitsers tot officier zijn bevorderd (Kdostab RFSS 7246-7301). 345 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS vrijwilligers met een zwaar kader van Duits Waffen-SS-personeel, hetgeen in de praktijk betekende: een eenheid van de Waffen-SS. Maar dat lag nog in de schoot van de toekomst verborgen voor hen, die zich aanmeldden, hetzij op Seyffardts ‘hoofdkwartier’ op de Koninginnegracht in Den Haag, hetzij op de Ergänzungsstelle op de Stadhouderslaan in dezelfde stad, hetzij bij plaatselijke aan- meldingsbureaus (meestal door collaborateurs gedreven hotels en café-restaurants), voor het ‘Vrijwilligerslegioen Nederland’, zoals de formatie in de propaganda (zonder een spoor van SS- runen uiteraard) werd aangeduid. Op 26 juli vertrok de eerste groep, bestaande uit 650 man, uit Den Haag. Tekenend was het, dat vóór de afscheidsrede, die Seyffardt in de zaal van het Dierentuin-gebouw tot de mannen richtte, Mussert de NSB-leden onder hen — ongeveer 250 man — elders had toegesproken. In burgerkledij gestoken defileerde het gehele contingent, aangevoerd door een Nederlandse kapitein (evenals Seyffardt in Nederlands uniform gestoken), langs Seyffardt, Rauter en diens generaal der Ordnungs- polizei, en marcheerde zo naar het station, waar Seyffardt en Rauter definitief afscheid van de mannen namen.! Evenzo verliep het met het tweede contingent, dat op 7 augustus vertrok. Nu telde men onder de 431 vertrekkenden reeds 342 NSB-leden; het totale aantal liep terug, het NSB- percentage liep op. Op 29 augustus vertrok een derde contingent, dat slechts 200 man telde, reden, waarop men op het laatste moment nog een paar honderd man Nederlandsche SS (die ook naar het oostfront, maar dan merendeels naar de Waffen-SS gingen) erbij liet aansluiten, zodat de afmars naar het station door Den Haag niet al te zeer een afgang zou worden.? Hoeveel NSB-leden zich onder die 200 vrijwilligers bevonden, is niet bekend. Mussert wendde nu ernstige pogingen aan, tot grote ergernis van Seyffardt, om het hele legioen voor zich te monopoliseren. Bij de vele motieven, die hij daarbij had, speelden twee gedachten de hoofdrol, in grote lijn dezelfde gedachten, die hem vroeger al hadden doen besluiten zich achter de Standarte * Westland’ te stellen. Wanneer hij de meeste vrijwilligers leverde, zou hij bovenaan in de Duitse gunst komen te staan. Meer dan de NSNAP of andere concurrenten, meer misschien zelfs dan de Nederlandsche SS zou hij de Duitsers aan zich verplichten. Het was de oude gedachte van de NSB als ‘de levensverzekeringspolis van het Nederlandsche volk’*: alleen de actieve mede- werking van de NSB kon de toekomst van Nederland als zelfstandige staat — nationaal-socialistisch natuurlijk, en dat dan uiteraard volgens NSB-normen — garanderen. De NSB was de garant van Nederlands toekomst: zo luidden de slagzinnen op haar propaganda-affiches; zo meende Mussert het ook. En daar was ook nog de oude hoop, met het eerste trouwens geheel in overeenstemming, dat dit legioen de kern van het toekomstige Nederlandse leger zou worden. Samenwerkend in Germaans verband, jazeker (dat ging dit legioen nu al doen), maar desalniettemin een Nederlands leger. Voor dat doel had hij altijd een oog op zijn getrouwe weerformatie, de WA, gehouden. Dat waren de redenen, waarom Mussert begin augustus een grootscheepse wervingscampagne liet houden onder zijn WA, die toen misschien een 8.000 man geteld zal hebben.’ Natuurlijk kon men (1) Pers van 28 juli, KA II 2529; Doc. Il Vrijw. leg. Ned. a 3, en bijlage 30 daarbij; foto-collectie RvO, map 68 B/C. (2) Nat. Dagbl. 8 aug. 1941; Doc. II Vrijw. leg. Ned. a 3, p. 9. (3) Alg. Handelsblad en Nat. Dagbl. 30 aug. 1941; Doc. II Vrijw. leg. Ned. a 3, p. 13; volgens Seyffardt bestond het aanhangsel uit 200 man Nederlandsche SS en 100 Vlamingen. (4) Zo volgens Stroink in Doc. I Jansonius 3. (5) Volgens NS-Jaarboek 1942, p. 230, telde de WA op 11 mei 1941 12.000 man, waarvan de helft op die dag - de verjaardag van Mussert — voor hun Leider defileerden; de andere helft zou afwezig zijn door opneming in NSKK en SS. Zowel de opgave van de totaal-sterkte als van de redenen der absentie is stellig overdreven. 346 HET NEDERLANDSE VRIJWILLIGERSLEGIOEN niet de hele WA gesloten aan het oostfront inzetten!, maar, wanneer de opengevallen plaatsen op een of andere manier door anderen bezet zouden kunnen worden, hoopte Mussert zeker één vol- tallig WA-regiment bij elkaar te krijgen, en misschien wel twee. Daartoe voerde hij binnen de NSB een WA-dienstplicht in: alle mannelijke weerbare NSB-leden van 18 tot 40 jaar werden verplicht, lid van de WA te worden. ‘Het is mijn bedoeling dat binnen afzienbaren tijd drie volledige Regi- menten Nederlanders aan het Oostfront zullen staan: de eerste Nederlandsche divisie”? Het aanwerven van WA-leden liep, alweer, geheel buiten Seyffardts hoofdkwartier om. Het aangekondigde WA-regiment dreigde in plaats van een aanvullende eenheid van het legioen een concurrerende strijdmacht te worden. Vele WA-leden vatten het inderdaad als zodanig op. Een van de geworvenen schreef korte tijd later: ‘De oproep kwam nog onverwacht en de schrik sloeg mij om het hart toen ik er boven zag staan Vrijwilligers Legioen Nederland daar ik bang was dat dit het z.g. Legioen was en geen WA Regiment. Gelukkig bleek dat wij het 2 Reg. zouden worden en uitsluitend W.A.’ De NSB-leiding, vermoedelijk speculerend op zoiets als een esprit de corps van de WA, suggereerde, dat dit tweede regiment — het eerste was het legioen — iets geheel aparts zou worden. Met dit drai- neren van de zeer Mussert-getrouwe weerformatie voor een afzonderlijk tweede regiment won de NSB andermaal de gramschap van Seyffardt, maar tevens de vriendschap van Rauter. Een tijdelijke en hoogst zelfzuchtige vriendschap, uiteraard: Rauter nam zich voor om zodra de WA-mannen vertrokken waren, Mussert weer diens bescheiden plaats te wijzen.* Zolang echter Mussert zich zo inspande om een heel regiment onder zijn getrouwen aan te werven, liet de SS-chef in Nederland zich tegenover hem van zijn meest vriendschappelijke kant zien, wat bovendien nog het voordeel had dat de oude, na-ijverige Seyffardt tot nog groter krachtsinspanning werd aangezet. De SS was Mussert nu zeer behulpzaam: de geworven WA-mannen werden in tegenstelling tot de eerste contin- genten vrijwilligers, die in hun burgerplunje zonder meer naar het oosten waren afgevoerd, in een SS-kazerne te ‘s-Hertogenbosch gelegerd, in Nederland dus. Daar kregen zij vanwege de SS kledij en een eerste opleiding (een aanwijzing voor het feit, dat wanneer de Duitsers serieus hadden willen meewerken aan de vorming van een Nederlandse eenheid op Nederlands grondgebied, dat zeker had gekund). Twee dagen eerder echter had Mussert hem verzekerd, dat een en ander helemaal buiten hem om gegaan was, en dat dit soort dingen hem ook voortdurend overkwam; dat was het moment, dat hij en Seyffardt zich verzoenden om te trachten gezamenlijk front tegen de SS te maken.’ (1) Dit schijnt de commandant van de WA, Zondervan, aan Mussert te hebben voorgesteld: (Not. 39, E. Verkade: “Dienstneming van Nederlanders bij de vijand”). (2) VoVa8aug. 1941; Proces Mussert, p. 41, 42. (3) Dagb. C. H. van den B. (4) Nr. 79. (5) Dagb. C. H. van den B. (6) A.v.; Doc. II Vrijw. leg. Ned. a 3, p. 13-17; Proces Mussert, p. 42, 43; foto-collectie RvO map 68 B/C. 347 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS Wat daar op die oktoberdag op het Binnenhof stond, was allerminst een regiment, en viel hooguit slechts als een bataljon te beschouwen: 650 man.! Mussert had zijn grootsprekerige beloften niet kunnen houden. Overbodig haast te zeggen, dat het WA-regiment nimmer tot stand kwam. Wat gebeurde er met deze vrijwilligers, wanneer zij eenmaal op de trein gezet waren? De eerste groep was met dezelfde ophef, als waarmee men het vertrek op 26 juli omgeven had, na een reis van twee dagen te Krakau door een muziekkorps van de Duitse politie en een erewacht van de Waffen-SS - en, als men de nazi-pers wenst te geloven, ook door spandoeken van de bevolking — verwelkomd.? Vandaar reisden de vrijwilligers, ook die van het tweede contingent, naar de Truppenübungsplatz van de Waffen-SS bij Debica, een plaatsje tussen Krakau en Rzeszów gelegen. Op dit grote nieuwe oefenterrein, door Poolse en joodse dwangarbeiders aangelegd, waren reeds Nederlanders en Vlamingen aanwezig: het was de bedoeling, dat zowel de Standarte ‘Nordwest’ als het Nederlandse legioen, c.q. een Vlaams vrijwilligerslegioen er zou worden opgeleid.® Al deze eenheden stonden voorlopig onder bevel van SS-Standartenführer Reich, de commandant van de SS-Freiwilligen- Standarte ‘Nordwest’; het Vlaamse legioen kreeg weldra een andere commandant, het Nederlandse legioen bleef onder leiding van Reich. ‘Een fijne kerel’, meende een pas in Debica gearriveerde Nederlandse vrijwilliger.* Binnen korte tijd zou hij anders over deze SS-Führer denken. De Oost-Pruis Otto Reich? was in de dagen van het keizerlijke Duitsland beroepsofficier geweest, tijdens de Weimar-republiek een mislukt zakenman en werkloos. Zoals zovele lieden met deze levensloop kwam hij in de SS terecht. In 1934 had hij reeds de rang van SS-Standartenführer bereikt Was zijn benoeming in april 1941 tot commandant van ‘Nordwest’ een herkansing? Het lijkt er wel op. Pas op 1 september 1941 vond zijn volgende bevordering, tot SS-Oberführer, plaats, toen hij ook het Nederlandse vrijwilligerslegioen onder zich kreeg. Die langzame vooruitgang in de SS- carrière was bepaald ongewoon. De SS-Freiwilligen-Standarte ’Nordwest’ was een troep van de tweede keus, zeker voor Reich, die zo belangrijk was geweest in de Leibstandarte; het legioen was dat stellig ook. Zijn optreden tegenover de Nederlandse vrijwilligers wettigt geheel en al het ver- moeden, dat hij zijn benoeming tot commandant van het legioen als een volmaakt onverdiende straf zag. (1) Volgens Seyffardt. Berger beweerde, dat 844 man naar Den Bosch zouden afreizen (nr. 78); het is mogelijk, dat door nadere keuring of andere omstandigheden een aantal weer is afgevallen voor het vertrek. (2) Nat. Dagbl. 13 aug. 1941. (3) Nrs. 73 en 75; verkl. G. Stroink in Doc. I Jansonius 3. In werkelijkheid was de organisatie van een en ander slordiger en chaotischer dan de orders van het SS-Führungshauptamt suggereren. Zo kwam er, zeer tegen de bedoeling van de SS in, een aantal Vlamingen in het Nederlandse legioen terecht (Knoebel, SS in Belgium, p. 175, noot I21,en dagb. 579). (4) Dagb. 579. (5) Geb. 5 dec. 1891 te Waldhausen (Oost-Pruisen). Voor en tijdens de eerste wereldoorlog beroeps- officier. Sinds 1929 lid van de NSDAP, een jaar later tevens van de SS. Stelde in 1933 in opdracht van Sepp Dietrich de Leibstandarte ‘Adolf Hitler’ op. In 1935 kampcommandant van het concentratiekamp Lichtenburg; van 1936 af commandant van verschillende eenheden der SS-Totenkopfverbände. In april 1941 commandant van de Standarte ‘Nordwest’, in juli tevens van het Nederlandse vrijwilligerslegioen. Op ı april 1942 van dit commando ontheven; sindsdien alleen bureauwerkzaamheden bij SS en Ord- nungspolizei(P 54). (6) De bevorderingsdatum is 1 juli; een verband met de gewelddadige zuivering van de SA-leiding, de z.g. Röhm-Putsch waaraan de Leibstandarte het hare bijdroeg, ligt zeer voor de hand (P 54: 9970; vgl. Neusüss-Hunkel, SS, p. 13). 348 HET NEDERLANDSE VRIJWILLIGERSLEGIOEN Duitsers zijn nimmer befaamd geweest wegens een overmaat aan begrip voor andere volkeren, tact, en psychologisch optreden. De Duitse SS-ers evenmin, integendeel; wij hebben hier wat betreft de Nederlandse vrijwilligers in München in 1940 al iets van laten zien, en daartoe fanatieke Nederlandse SS-ers geciteerd!; het moest iedere niet-Duitser, hoezeer ook aan ideologische ver- blinding lijdend, wel opvallen. Men houde in het oog, dat het geborneerde Duitse nationalisme, het gevoel van Duitse superioriteit (al dan niet uit individuele of nationale minderwaardigheidsge- voelens voortkomend), de geest van Deutschland über Alles, uit een diepergewortelde traditie uit de pre-nazi-periode voortkwam, en juist in de nationaal-socialistische beweging zijn meest vehemente politieke expressie had gekregen. Per slot van rekening was dit één van de belangrijkste aspecten van die beweging, en juist in de SS was de idee van het Deutschtum en zijn veronderstelde meerder- waardigheid op de spits gedreven. Het woord ‘Germaans’ nu was voor de oorlog wel hier en daar gevallen, maar altijd in de betekenis van — zo werd het althans opgevat — tegengesteld aan Ro- maans, Slavisch, of joods, dus on-Duits. Die klank, die associatie had het begrip ‘Germaans’ naar onze mening voor de meeste Duitsers; de wijdere, territoriale, niet alleen het Deutschtum omvat- tende betekenis, die Himmler er sinds 1940 in trachtte te leggen, hoorden zij nauwelijks of helemaal niet. Hoe zou men dat ook van Duitse SS-ers kunnen verlangen, jarenlang geïmpregneerd met de ideeën Deutschland en Deutschtum als allerhoogste waarde? Voor hen bleven de Germaanse idealen van hun Reichsführer en hun Germaanse SS-kameraden over het algemeen marginale frases, laat staan, dat zij ook maar enig begrip opbrachten voor wat lieden als Mussert en Seyffardt en hun volgelingen met het legioen beoogden. In wezen dachten zeer veel Duitsers in de Waffen-SS niet anders dan in de Wehrmacht over buitenlanders in hun gelederen. Schouderophalend accepteerden zij die vrijwilligers als het kanon- nenvoer, dat de Ergänzungsstellen hen toevoerden: de samengeraapte horde - dat waren de vrij- willigers inderdaad, maar dat is de andere te bespreken zijde van de medaille - boezemde hun eerder weerzin dan enthousiasme in. Reich nu behoorde tot die overgrote meerderheid van Duitse SS- mannen, die alleen in Duitsers volwaardig mensenmateriaal zagen. Intelligentere SS-Führer wilden hun door ideologie en omgeving ingegeven houding van Überheblichkeit ten opzichte van alles, wat niet Duits was, wel eens corrigeren. De schreeuwerige, onaangename, tactloze bruut Reich? was daartoe niet in staat. ‘Een uit den troep opgeklommen houwdegen en oud partijstrijder, die een zekere reputatie genoot omdat hij de eerste SS Standarte had opgeleid,’ beschreef een Nederlands legioensofficier hem in een memorandum voor Mussert. ‘De beteekenis van het Legioen voor Nederland liet hem koud. De propagandistische waarde van een Legioen ook voor Duitschland begreep hij niet. Wat hij wenschte was een behoorlijk aantal soldaten onder Duitsche onderofficieren en Duitsche officieren, waarmede hij eer zou kunnen oogsten. Niet op het gehalte kwam het aan, daarvoor zou de Pruissische Schliff wel zorgen, doch op het aantal .... Bovendien had het slechte gehalte voor hem dit groote voordeel, dat alle fouten, welke er gemaakt werden, ook wanneer de Nederlanders daaraan part noch deel hadden, veilig op hun rug konden worden geschoven. Daar hij bovendien evenals vele andere Duitsche offi- cieren van het Legioen uitgesproken anti-Nederlandsch was — de Nederlanders waren nu eenmaal (1) Zie p. 316. (2) Over hem leveren de bronnen vrijwel unaniem hetzelfde beeld; Doc. II Vrijw. leg. Ned. a 4; dagb. 579; Helsloot, Vrijwilligers; deze bronnen en Doc. II Vrijw. leg. Ned. a 3 in het algemeen ook voor het volgende. Vgl. Berger in nr. 78. 349 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS bang, ‘weich’, verwijfd, vermaterialiseerd, enz. enz. — deed hij dan ook geenerlei moeite om de Nederlandsche mentaliteit te leeren kennen.’ Zo heer, zo knecht: de andere Duitse SS-Führer en SS-Unterführer waren veelal van hetzelfde kaliber. Doorgaans waren het lieden, die niet capabel genoeg geacht waren om dezelfde functies in ‘echte’ eenheden van de Waffen-SS te vervullen, en daarom maar naar de vreemdelingenlegioenen (zo zagen velen van hen de vrijwilligersformaties feitelijk) afgeschoven waren.* Een en ander werd afgereageerd op de buitenlandse rekruten, die men wel eens eventjes snel de Pruisische dril en de ware geest en normen van de Waffen-SS zou bijbrengen. Kortom, hetzelfde patroon als in München, maar erger. De Duitse onderofficier — en ook vaak de officier —, door zijn plaatsing bij deze tweede- keus-onderdelen al tot een gevoel van minderwaardigheid gebracht, meende de Nederlanders erop te moeten wijzen, dat zij een tweede-rangs soort Duitsers waren, die een onbegrijpelijk Duits dialect brabbelden. Dit echter, in tegenstelling tot de groep in München in 1940, tegenover vrijwilligers, die hadden gemeend in een Nederlandse eenheid onder Nederlands commando, zelfs met Nederlandse uniformen, te gaan dienen. Maar zelfs zaken als instructie in het gebruik van wapenen bleken in het Duits te verlopen, niet zelden met woede-uitvallen van de Duitse instructeur wanneer de rekruten niet alles bleken te kunnen volgen. Politiek kon deze benaderingswijze alleen maar uiterst nadelig werken. Wij zullen hier maar niet te veel uitweiden over de ontvangst van de Nederlandse officieren, die vaak gedwongen werden als eenvoudig rekruut zich te onderwerpen aan de luimen van Duitse onderofficieren; in hun burgerkledij overigens, uniformen waren er nog niet. Dat de meesten niet zo veel waard waren, en de met hun vroegere rang in het Nederlandse leger overeenkomende SS- rang niet waar konden maken, is een andere zaak. Dat zij die rang niet kregen, was een schending van de in Nederland gegeven beloften. Op een gegeven moment overwoog men en bloc naar Neder- land terug te keren.? Na enkele weken gingen inderdaad verscheidenen van hen (een zeven- tot tiental) terug, onder wie de hoogste in rang, de overste G. W. Stroink, aan wie in Nederland het commando over het legioen was voorgespiegeld.* De overgeblevenen? kregen — waarschijnlijk allen - tenslotte een officierspositie in het legioen. Zij hadden over het algemeen weinig gezag bij de aan hen ondergeschikte Duitse onderofficieren, en Reich deed weinig om hen te steunen, maar veel om hun gezag nog verder te ondermijnen Het enige wat Reich (sinds 1 september Oberführer) interesseerde, was zijn SS-regiment ‘Nord- west’, dat verre van voltallig was. Zodra de vrijwilligers voor het legioen in Debica arriveerden, trachtte Reich hen, met zijn Duitse ondergeschikten, over te hevelen naar ‘Nordwest’. Een aantal gaf (1) Doc. II Vrijw. leg. Ned. a 4; p. 2; vgl. nr. 141. (2) Helsloot, Vrijwilligers., p. 15. (3) Doc. II Vrijw. leg. Ned. a 3, bijl. 7. (4) Door wie is niet duidelijk. Seyffardt beweert, dat hij op 4 augustus 1941 een bijeenkomst van de betrokken officieren organiseerde, waarbij een Brigadeführer uit Berlijn (Jüttner?) aanwezig was; deze zou allerlei beloften bevestigd hebben, ook de benoeming van Stroink als commandant; het is wellicht een idee van Seyffardt, menende, dat het de instemming van de Duitsers had (Doc. II Vrijw. leg. Ned. a 3, p. 18). (5) Zie p. 345, noot 3. (6) Bij het Vlaamse legioen was het ook in dit opzicht even erg, bij het Noorse en Deense legioen schijnt het wat beter geweest te zijn. Hetgeen de auteur van dagb. 579 noteerde, bevestigt de hier gegeven voor- stelling, hoofdzakelijk stammend van Pont, en overgenomen door Seyffardt (resp. Doc. II Vrijw. leg. Ned. a 4en a 3). Een paar officieren, zoals Pont zelf meedeelt, werden echter wel meteen in hun oude rang opgenomen; zo een majoor, die meteen de rang van Sturmbannführer (verhoudingsgewijs in de omstandig- heden zeer hoog) kreeg, waar evenwel geen frontcommando aan verbonden was. Van deze man komt geen woord kritiek op Reich (Doc. I Motké). 350 HET NEDERLANDSE VRIJWILLIGERSLEGIOEN toe aan wat door de hier vaker aangehaalde dagboekschrijver een ronselpartijtje voor de SS werd genoemd. Van de compagnie, waarbij deze vrijwilliger was ingedeeld, liet de helft zich overhalen naar de SS-Standarte over te gaan. Maar het ging Reich nog niet vlug genoeg. Hij wenste zo snel mogelijk de Nederlandse en Vlaamse legioenen geheel in zijn SS-regiment te laten opgaan. Dat nu was uiteraard te veel gevraagd. Beter dan de eerste de beste Führer van de Waffen-SS begreep de SS-leiding, dat om propagandistische redenen botweg opheffen van de legioenen uitge- sloten was. Begin september waren Mussert en Seyffardt in het gezelschap van Rauter, Van Geel- kerken en waarschijnlijk ook Leib naar Berlijn gereisd om met Jüttner, de chef van het SS-Führungs- hauptamt, een en ander te bespreken. Daar werd o.a. de kwestie van de Nederlandse officieren besproken; deze zouden van Reich hun rangtekenen krijgen. Vermoedelijk zijn er nog meer zaken besproken, waarschijnlijk dan buiten tegenwoordigheid van Seyffardt.! In ieder geval stond de SS nu zeer zeker op het standpunt, dat bij onvoldoende opkomst van vrijwilligers om zowel ‘Nord- west’ als het Nederlandse legioen op volle sterkte te brengen, het eerste moest verdwijnen, niet het tweede. Mogelijk was dit op hoger niveau allang beslist.* Op 24 september vaardigde men een order in die zin uit: uit beide eenheden moest een Nederlands legioen in regimentssterkte en een Vlaams legioen in bataljonssterkte worden gevormd.* ‘Nordwest’ werd nu dus definitief opgeheven, tot groot verdriet van Reich mag men aannemen, en het was voorts kennelijk de bedoeling van de SS alle Vlamingen, dus ook hen, die bij het Nederlandse legioen waren geplaatst, in het Vlaamse legioen te concentreren. Dat was niet om de Vlamingen ter wille te zijn. Het sproot uitsluitend voort uit de angst van de SS, dat veelvuldig contact tussen Nederlandse en Vlaamse soldaten en het strijden in een gezamenlijk onderdeel de Dietse gedachte zou kunnen stimuleren Twee weken eerder, op 10 september, waren de vrijwilligers verplaatst van Debica naar een ander oefenterrein bij Arys (thans Orzysz) in Oost-Pruisen.* Vermoedelijk wist Reich toen reeds, dat zijn SS-Standarte zou opgaan in het legioen, en zat dit hem erg hoog, of wellicht was het alleen zijn temperament, dat hem ertoe bracht een zuivering in de gelederen van de rekruten te houden. De dag na de aankomst in het nieuwe opleidingskamp hield hij een toespraak tot de legionairs, waarin hij hen plotseling voor de drieledige keus stelde: blijven, overgaan naar het alsnog te vormen tweede regiment, het WA-regiment, waartoe men eerst terug naar Nederland moest, of zonder meer naar huis teruggaan. ‘Wij werden ineens voor de keus gesteld. Ik wist heusch niet goed wat te doen. Ik stond in twijfel tusschen blijven of naar huis gaan. Daar ik het niet wist, ben ik maar bij de grootste hoop gaan staan. En die gingen naar huis. Het was het grootste gedeelte van de mannen. Slechts enkele mannen bleven bij het eerste regiment. Ongeveer tweemaal zoo veel gingen naar de W.A. Maar zeker 70% stond bij de hoop die naar huis gingen.’® (1) Seyffardt, die opvallend weinig over het bezoek spreekt, dateert het op 3 september (Doc. II Vrijw. leg. Ned. a 3, p. 19, 20). Berger vermeldt in nr. 81 een bespreking op 5 september, en gaat in op een bewering van Van Geelkerken, dat alleen de NSB voor de aanvulling van Waffen-SS en legioen zou zorgen. Het is zeer wel mogelijk, dat Seyffardt toen al naar huis vertrokken was, en dat die bespreking zich zonder hem heeft afgespeeld; wanneer zoiets van NSB-zijde alleen maar gesuggereerd zou zijn in Seyffardts tegenwoordigheid, zou hij zonder enige twijfel daartegen fel hebben geprotesteerd. Het zou stellig ook zijn neerslag hebben gevonden in zijn brieven en aide-m&moires, waarin ieder punt van wrij- ving, ook met de NSB, zorgvuldig werd genoteerd. (2) In die richting wijst de order van 12 juli (zie p. 343). Vermoedelijk had Himmler zulks bevolen. (3) Nr. 80. (4) Nr. 78, noot 2. (5) Kdostab RFSS 7246. (6) Dagb. 579. 351 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS Misschien was dat wat overdreven; van de 1.200 à 1.300 man, die het legioen op dat moment geteld zal hebben, gaven 577 man te kennen naar huis te willen gaan, 214 vrijwilligers opteerden voor het te vormen WA-regiment.! Het is zeker niet uitgesloten, dat het aantal van degenen, die naar Neder- land wilden terugkeren, in eerste instantie zelfs nog hoger is geweest? Voor Reich was dit een onverwachte tegenvaller, reden voor hem om meteen te verkondigen dat terugkeren naar huis toch niet zo gemakkelijk zou gaan. Deze feitelijke woordbreuk veroorzaakte natuurlijk de nodige beroering onder de Nederlandse vrijwilligers. Het leek de Duitsers — hogere instanties dan Reich mag men vermoeden - in dit stadium gewenst wat olie op de golven te werpen. Van Geelkerken kreeg toestemming om naar Arys te reizen teneinde de gemoederen te kalmeren. Dat lukte hem; als hij dat wilde, kon hij tactvol met mensen omgaan. Op 15 september sprak hij de vrijwilligers zeer informeel toe. Uit wat hij zei, moeten zijn toehoorders in ieder geval de indruk gekregen hebben dat wie naar Nederland terug wilde, dat stellig kon doen.? Op wiens gezag of instigatie Van Geelkerken zijn mededelingen deed, is onbekend. Reich noteerde, dat het bezoek van Van Geelkerken de problemen betreffende de Nederlandse vrijwilligers had ‘geklärt’*, maar weigerde desondanks het woord van de plaatsvervangend leider der NSB te honoreren. Op 14 oktober (de dag van aankomst van het WA-contingent) werden 265 Nederlanders naar huis gestuurd, de rest moest blijven. Volgens Reich omvatte de eerste categorie de ‘dienstuntaugliche, mehrfach vorbestrafte und dem Dienst nicht mehr gewachsene’ vrijwilligers. Dat zal stellig niet onjuist geweest zijn, maar welke criteria Reich hanteerde, valt niet na te gaan. Vermoedelijk behoorden tot de ontslagenen ook de vrijwilligers, die hij om meer persoonlijke redenen kwijt wilde. In het algemeen is het trouwens moeilijk enige lijn in zijn voornamelijk door emoties bepaalde beleid te bespeuren behalve die van constante afkeer van Nederlanders. Eerlijkheidshalve dient vermeld te worden, dat Leib en zijn Ergänzungsstelle druk op Reich uitoefenden om de mannen bij zich te houden.® Begrij- pelijkerwijs voelden de wervingsofficieren in Den Haag er weinig voor om honderden teleurgestelde vrijwilligers terug te krijgen. Het neemt niet weg, dat Reich geregeld allerlei tegenstrijdige beslis- singen nam.” Het bovenstaande kat-en-muis spel herhaalde zich later nog enige malen, tot in januari 1942, toen de regimentsstaf weer eens liet vragen, wie van de rekruten naar Nederland wilde terug gaan. Toen zich daarvoor 150 man, weinig wijzer geworden door vroegere ervaringen, opgaven, stoof Reich onmiddellijk op met de mededeling, dat daarvan geen sprake kon zijn; de vraag was alleen bedoeld om de ‘lafaards’ eruit te halen.® Dat zovelen na een paar dagen of weken, dan wel na een paar maanden terug wilden, had weinig (1) Kdostab RFSS 7247. De Nederlandse vrijwilligers voor legioen en ‘Nordwest’ waren bij elkaar 1.840 man in aantal; de sterkte van het aantal legioenvrijwilligers is hier berekend door de drie eerste con- tingenten (zie p. 346) bij elkaar op te tellen, waarvan er echter een onbekend aantal zich onder pressie van Reich c.s. voor ‘Nordwest’ opgegeven heeft. (2) Volgens de schrijver van het dagboek zelf 6 à 700 man; het aantal van 577 man wordt met een verschil van 2 man door nr. 107 bevestigd; de cijfers, die de chef van de Ergänzungsstelle te Den Haag geeft, zijn uiteraard een stuk lager (nr. 77). (3) Volgens de schrijver van dagb. 579 hadden de vrijwilligers, althans de NSB-leden onder hen, zelfs helemaal geen keus meer, en moesten zij eerst naar Nederland terug, waarna zij zich alsnog voor het WA-regiment konden opgeven. (Dit fragment dd. 16 sept. afgedrukt in: Dagboekfragmenten 1940-1945, ’s Gravenhage, 1954, p. 125, 126). Het is niet uitgesloten, dat de wispelturige Reich plotseling iedereen, die zich voor het legioen had aangemeld, naar Nederland terug wilde sturen: vgl. nr. 77. (4) Kdostab RFSS 7249. (5) A.v. 7267; dezelfde situatie deed zich voor in het Vlaamse legioen (o.a. stukken in HSSPF 329 a). (6) Zie het slot van nr. 77. (7) Dit blijkt ook uit Doc. II Vrijw. legioen Ned. a 4. (8) Dagb. 579. 352 HET NEDERLANDSE VRIJWILLIGERSLEGIOEN of niets met lafheid te maken, natuurlijk. Evenmin waren dit nu altijd de slechtste elementen. De ideëel gemotiveerde vrijwilliger had geopteerd voor een Nederlandse eenheid, broederlijk samen met de Duitsers strijdend tegen wat hij als het afschuwelijke bolsjewisme beschouwde. Hij kwam terecht in een volslagen Waffen-SS-atmosfeer, waar hij door Duitse SS-onderofficieren als minderwaardig vee werd behandeld — en temidden van Nederlandse ‘kameraden’, die moreel vaak minderwaardig waren. Geen wonder, dat velen al spoedig naar middelen zochten om hun onzalig besluit ongedaan te maken. Op 23 oktober kregen de legionairs te horen, dat zij twee dagen later de eed op Hitler moesten afleggen. Nu kon men daartegen op zichzelf niet zoveel bezwaren maken: begin juli had men te Berlijn besloten, dat alle buitenlandse vrijwilligers de eed op Hitler als opperbevelhebber van de Duitse Wehrmacht moesten afleggen. Dat viel in de gegeven omstandigheden, met name de tactische en logistieke inschakeling van de vrijwilligers in de Duitse Wehrmacht (waaronder in dit verband begrepen de Waffen-SS) wel te aanvaarden. In deze eed ontbrak de uitgesproken politieke tendens van de SS-eed op Hitler als Germaans Führer, die behalve door de Nederlandsche SS ook door de Nederlandse vrijwilligers in de Standarte ‘Westland’ was afgelegd. Van een beëdiging op Hitler als Duits staatshoofd was hier natuurlijk helemaal geen sprake. Waarschijnlijk om moeilijk- heden in dit opzicht te vermijden had de SS zich aangesloten bij deze algemene formulering, waarin ook nog de passus ‘im Kampf gegen den Bolschewismus’ was verwerkt: een soort garantie, dat de vrijwilligers niet tegen de westelijke geallieerden hoefden te vechten. Evenwel maakte een aantal legionairs bezwaren, voor de meesten van hen waarschijnlijk slechts voorwendsels om naar huis teruggestuurd te worden. De overgrote meerderheid legde de eed af. Dat gebeurde in de vorm van de typische SS-plechtigheid, temidden van kanonnen, machinegeweren en vlaggen, opgeluisterd met een van de onvermijdelijke toespraken van Oberführer Reich. De weige- raars, een zeventigtal, kregen het hard te verduren en moesten in het opleidingskamp zware en vernederende arbeid verrichten.” Aangenomen mag worden, dat een groot aantal van hen en waarschijnlijk zelfs het merendeel tenslotte toch voor Duitse pressie is gezwicht en uiteindelijk de eed heeft afgelegd. Of sommigen kans hebben gezien naar Nederland terug te keren door bij hun weigering te volharden, is niet bekend. Zeker gaf de overgrote meerderheid van de weigeraars tenslotte toe, gezien de Duitse methoden niet verwonderlijk: in februari 1942 gaf Himmler het bevel dat eedsweigeraars een jaar lang in een concentratiekamp opgesloten moesten worden? Men krijgt de indruk, dat Reich het ene moment bevangen was door de gedachte met een zo groot mogelijk regiment zo snel mogelijk ten strijde te trekken, en het andere moment het hele stelletje, althans alles wat in zijn ogen niet deugde, naar huis terug wilde sturen. De betrokken SS-instanties waren met zijn gedrag allerminst ingenomen, maar onderling over de te volgen ge- dragslijn verdeeld, en waarschijnlijk ook niet altijd met zichzelf eens over hetgeen gedaan moest worden. De tegenstelling tussen SS-Hauptamt en SS-Führungshauptamt en daarbij de vete, die de jaloerse Berger naar het lijkt haast met moedwil met Jüttner onderhield, maakten een duidelijke en effectieve gedragslijn onmogelijk. De eerste instantie en de dépendancss in de Germaanse landen, ce Ergänzungsstellen, wilden zoveel mogelijk vrijwilligers naar het front sturen, liefst in de Waffen-SS, anders maar in de legioenen. Het SS-Führungshauptamt en andere SS-instanties, met name de gerechtelijke SS-autoriteiten, hadden wel enig begrip voor de grieven van de legionairs, en zagen zeker ook wel in, dat de legioenen gezuiverd moesten worden van de vele ongewenste elementen. (1) H 618 : 4983, 4987; zie voor de tekst van de eed nr. 73. (2) Dagb. 538 en 579; Kdostab RFSS 7273; Doc. I Motké. Zoals gezegd was het WA-contingent reeds op de dag van vertrek naar Arys op het Binnenhof in Den Haag door Mussert beëdigd. Volgens de auteur van dagb. 579 waren er in zijn compagnie alleen al 48 weigeraars, volgens Reich in het geheel 68. Weigeraars waren er ook in Den Bosch. Men zie ook Dagboekfragmenten, p. 132. (3) Nr. 121, noot 3. 