veld ssennederland 01
Debusmann wist in ieder geval het handhaven van een strenge tucht te combineren met het op- wekken van enthousiasme bij de leerlingen, enthousiasme voor zijn persoon en voor het systeem? Bij de kinderen uit het typische NSB-milieu trad de daarbij behorende variant van het nationaal- socialisme duidelijk naar voren. Het was dan de taak van de leraren om door staag en geduldig voorlichten deze kinderen tot ‘bewuste Germanen’ op te voeden. In meerderheid was het leraren- korps wel Nederlands, maar behoorde vrijwel geheel tot de SS of althans tot de in SS-categorieën denkende groep van Nederlandse collaborateurs. Mannen als de scheikundeleraar J. P. Wolffram, vroeger chef-staf en plaatsvervanger van Feldmeijer, Obersturmführer bij de Waffen-SS, of de biologieleraar H. Hilarides, die de leerlingen ook onderwees in zweefvliegen en andere takken van sport, vertegenwoordigden uiterlijk en innerlijk geheel het type, dat door de SS ideaal gevonden werd: de docent, die tevens een draufgängerische leider, vriend en kameraad enz. was, de man, die op jongens tussen 10 en 18 jaar indruk kon maken. Het bronnenmateriaal laat vermoeden, dat de Reichsschule zeker succes had met de ideologische indoctrinatie, hetgeen al moge blijken uit het feit, dat begin 1943 van de 78 Nederlandse jongens zich meer dan 60 voor de Hitlerjugend in plaats van de Jeugdstorm van de NSB aangemeld hadden.‘ Uiteraard moet men daarbij bedenken, dat de leerlingen per definitie afkomstig waren uit milieus, die niet principieel afwijzend tegenover de bezetter stonden, en dat de forse aanpak, de Duitse discipline, de idealistische motivatie van de meeste leraren (hoe men ook over de achtergrond van die idealen moge denken) voor de jongens gunstig moest afsteken bij de slappe, halve, vaak ordeloze sfeer van de NSB.’ Juist daarin school het gevaar, dat van een instelling als deze Reichsschule uitging: “die Jungen wollen Befehle hören und sie gehorsam befolgen, sie wollen zackig sein, sie hassen den Schlendrian ihrer bisherigen Erziehung und wollen mit Härte angefasst sein.... Wenn heute bereits bei den älteren Jungmannen als feste Berufswahl genannt wird: Führer bei der (1) Zie voor haar nr. 31, noot 6,en p. 195. (2) Not. 148; zie ook nr. 221, noot 5. (3) Niet alleen een bekwaam organisator, maar ook een geboren pedagoog, noemt De Pater hem, die in 1968 een oud-leerling van de Reichsschule sprak; deze, inmiddels wel van de nazi-indoctrinatie genezen, verheugde zich er zeer op binnenkort een bezoek aan Debusmann te brengen (Not. 148). (4) Debusmann aan Kemper 27 jan. 1943, HSSPF 426c. (5) H 127: 956-9; Doc. IJ. A. op ten Noort; diverse stukken in HSSPF 426 a - 431 i; Not. 148. 142 DE REICHSSCHULEN Waffen-SS, Offizier bei der Luftwaffe, Ingenieur im Osten, Bauer in der Ukraine, dann zeigt es sich, dass die Reichsschule in der Erziehungsarbeit und damit im wesentlichsten Teil ihrer Arbeit auf dem richtigen Wege ist und dass hier eine Keimzelle heranwächst, die eines Tages ihren Wert für die Festigung des grossgermanischen Reichsgedanken erweisen wird’, meende Debusmann reeds op 10 oktober 1942 aan Kemper te kunnen schrijven! Hij verheelde ook geenszins de moeilijkheden. De grootste daarvan was wel, dat Duits in bijna alle vakken de onder- wijstaal diende te zijn, immers, principieel wenste men geen gescheiden Duitse en Nederlandse klassen, maar volledige vermenging van beide nationaliteiten. Uiteraard leverde dit in de praktijk zeer veel bezwaren op. Zo waren er wel meer obstakels op educatief en organisatorisch gebied, zeker ook wat de personeelsvoorziening betrof, maar met taaie volharding wist Debusmann zich er door heen te slaan. Het doel: de vorming van instituten, die in staat waren de Nederlandse jeugd te indoctrineren met het Duitse nationaal-socialisme en met de SS-sfeer, en daarmee tevens als ver- duitsingskernen zouden fungeren — zij het omgeven door een waas van Germaans idealisme — scheen te worden bereikt. Althans door de jongensschool te Valkenburg. De Reichsschule für Mädel schijnt beduidend minder succes te hebben gehad, onder meer door de persoonlijke eigenaardig- heden van jkvr. op ten Noort, en de te geringe opleiding en capaciteiten van de meeste stafleden.? En natuurlijk waren de resultaten van de school te Valkenburg als nazificerende en verduitsende factor ten opzichte van de Nederlandse jeugd kwantitatief voorlopig nog maar van zeer bescheiden afmetingen, zelfs in het collaboratie-milieu. In 1944 dachten de Duitsers aan de oprichting van een tweede Reichsschule voor jongens in de nabije toekomst (die zou dan in Apeldoorn komen), en op langere termijn aan een Reichsschule in elke provincie. Van dit alles kwam niets meer. Juist toen de school te Valkenvourg goed op gang was gekomen, naderden de geallieerden in september 1944 de Nederlandse grens. Beide Reichsschulen werden in het begin van september geëvacueerd naar Bensberg, en na enige tijd naar andere Napolas in Duitsland overgebracht? Mussert was steeds fel tegen de Reichsschulen gekant geweest. Vooraanstaande NSB-ers hadden geweigerd hun zoon of dochter naar deze instellingen te sturen, of hadden hen daar weer vandaan gehaald. Dat wisten de Duitsers; men krijgt de indruk, dat het hun eigenlijk niet zoveel kon schelen. Wanneer de Nederlanders eenmaal voor de keus zullen staan: de NSB of ‘onze’ instellingen, had Seyss-Inquart in zijn brief van 13 januari 1942 aan Himmler geschreven, dan komen ze naar ons toe, als de NSB zich al te nationalistisch tegen de Duitsers afzet. ‘Dann wird der Augenblick sein, wo wir nicht genug Anstalten haben, um alle jungen Niederländer in der deutschen Napola unterzu- bringen.’* Kemper was van dezelfde illusies bevangen’; en op andere terreinen was dat eigenlijk met de meeste Duitsers het geval. In het perspectief van de bezetter speelden, niet ten onrechte, de Reichsschulen in Nederland een belangrijke rol bij de nazificering van Nederland, en de voor- genomen invoeging in wat men met het ‘grossgermanische Reich deutscher Nation’ aanduidde. Hetgeen de school te Valkenburg bereikte, zal de Duitsers in die illusies versterkt hebben. Wie de jeugd heeft, heeft de toekomst. Maar wie had de jeugd, d.w.z. wie was eigenlijk de recht- matige bezitter van de Reichsschulen? Na het voorafgaande zal het duidelijk zijn, dat aan deze vraag een zeer groot belang werd gehecht door de betrokken instanties. Daar kwam bij, dat Himm- (1) HSSPF 426 b. (2) Zo de conclusie van De Pater in Not. 149. (3) Zie ook nr. 592. (4) VJ Z 7010/41. (5) Getuige zijn reeds genoemde verslag over zijn gesprekken met Van Genechten, VJ 249/42. 143 DE HÖHERER SS- UND POLIZEIFÜHRER IN NEDERLAND ler in september 1942 door Berger er bij de Reichserziehungsminister Rust op had laten aandringen, dat deze Himmler tot Generalinspektor van de Napolas zou benoemen. Rust deed uiteraard zijn best om deze benoeming — die op volledige overgave van dit type scholen aan de SS zou neerkomen — te vermijden. Himmlers frontale aanval leek te mislukken. Nu hij niet ineens alle Napolas in Duits- land onder zijn gezag kon brengen, viel dat — als vaker — wellicht langs de omweg door de Ger- maanse landen te bereiken. Vanaf het begin van het cursusjaar 1942-1943 werd om de zeggenschap over de Reichsschulen in Nederland gestreden door een veelheid van instanties: Rust, Heissmeyer, de leider van de Napola te Bensberg SA-Brigadeführer Holthoff, Schmidt, Seyss-Inquart, Wimmer, Rauter, Berger, vaak met een heftigheid alsof dit de beslissende kwestie was in de Germaanse politiek! Vanuit de boven aangeduide gedachten en illusies misschien niet geheel onbegrijpelijk. Nu bleek, dat Seyss-Inquart geen genoegen nam met de rol van geldschieter, doch dat hij de uiteindelijke zeggenschap voor zich opeiste uit hoofde van zijn alleenheerschappij in Nederland, die inmenging van instanties in Duits- land uitsloot; hij was wel zo verstandig om tegenover Himmler dit standpunt wat aan te lengen, en Heissmeyer enige bevoegdheden te laten. Temeer omdat tegenover de ongevaarlijke Heissmeyer Berger met zijn Germanische Leitstelle, die het centrale coördinatieorgaan voor de Duitse politiek zou moeten zijn?, als felle concurrent stond, gelukkig echter weer met Rauter als rivaal. Onder geen beding wenste Seyss-Inquart enige inmenging van Berger of diens ondergeschikten in Nederland. Geen wonder, dat de adjudant van Rauter noteerde: ‘Die Reichsschule selber leidet in ihrer Führung unter dem sehr vielgestaltigen Unterstellungsverhältnis.”® Himmler, die zelf ook met Seyss-Inquart een goede verstandhouding wenste te bewaren, vond in juni 1943 een compromis- formule: de twee scholen ressorteerden onder de dépendance van de Germanische Leitstelle in Nederland; dat wilde echter zeggen onder de Höherer SSuPF aldaar, en die was weer aan de rijks- commissaris verantwoording schuldig. Wimmer bleef verantwoordelijk voor het onderwijs op beide scholen, Heissmeyer was ook inspecteur van de Reichsschulen in Nederland, zou daarover aan Rust rapporteren, maar stond rechtstreeks onder Himmler. Zo was ieders gezicht gered, behalve misschien dat van Berger. In feite was het een overwinning voor Seyss-Inquart, zonder dat de in- vloed van de SS op de scholen enigszins in het gedrang kwam; ‘de SS’ betekende in dit verband even- wel Rauter, en niet Berger, wiens Germanische Leitstelle in de praktijk een rol van geen enkel belang ten opzichte van de Reichsschulen speelde. Minister Rust was zo niet formeel dan toch feitelijk elke bevoegdheid ontzegd, maar Heissmeyer had zowaar nog wel iets te vertellen, zij het uitdrukkelijk als SS-instantie.? Het is in de ontwikkeling van deze zaak opvallend, hoe Seyss-Inquart zich eerst als belangstellende belangeloze afficheert, om tenslotte toch een aanspraak op werkelijke invloed te kunnen maken en realiseren, waartegen Himmler zich niet uitdrukkelijk wil verzetten. Natuurlijk was de omstandig- heid, dat binnen de SS zelf met zoveel hevigheid om de Reichsschulen werd gestreden, gunstig voor de rijkscommissaris; maar toch mag men dit als symptomatisch voor het diplomatieke talent van Seyss-Inquart achten. Dat zoveel lieden er op gebrand waren invloed op de scholen te krijgen, is zelf weer tekenend voor de hoge potentiële waarde, die men aan de Reichsschulen hechtte. Helemaal (1) Hiervoor en voor het volgende weer VJ Z 7010/41, tenzij anders aangegeven. (2) Zie voor dit bureau, een onderdeel van het SS- Hauptamt, hfdst. VI. (3) Dagb. 57. (4) Zie ook p. 174. Ueberhorst (Elite, p. 137), beweert (vermoedelijk op grond van de tekst van nr. 208), dat Himmler aan Berger het toezicht op de Reichsschulen opdroeg; indien zo, heeft Berger dat op zijn laatst bij het treffen van de hier vermelde regeling verloren. Heissmeyer wist zich, zij het gedeeltelijk bij de gratie van Rauter en Seyss-Inquart, te handhaven. Kemper noteerde op 30 aug. 1943, dat Berger ‘seine Vorhaben, betr. Reichsschulen, an den Inspekteur, SS-Obergruppenführer Heissmeyer, abgetreten hat.’ (VJ Z 7010/41). 144 DE REICHSSCHULEN illusoir zouden wij dat niet durven noemen; de politieke en culturele zuigkracht, die er, in een definitief door een zegevierend Duitsland overwonnen Nederland van twaalf, twintig van dergelijke instellingen zou uitgaan, dient men niet te onderschatten. Ook De Pater gaat in zijn slotconclusie ten aanzien van de Reichsschule te Valkenburg mee met de stelling van één der uit het klooster ver- dreven paters, dat de school ‘een der gevaarlijkste, misschien wel de allergevaarlijkste instelling was geweest, die in Nederland waren opgericht door de Duitsers.’! Deze uitspraak lijkt wat overdreven, en het gevaar was stellig voornamelijk potentieel van aard, maar onmiskenbaar was het aanwezig. Daarbij blijkt uit niets zozeer als uit de geschiedenis van de Reichsschulen, hoe het uiteindelijke doel van de Duitsers neerkwam op annexatie en verduitsing. Wat Kemper tegenover Van Genechten uitsprak?, zou in het geval van een Duitse overwinning (en in dat perspectief dient men de opvat- tingen en de daden van de Duitsers voortdurend te beschouwen) betekend hebben, dat Duits de cultuurtaal zou zijn. Het Nederlands zou teruggedrongen worden naar de sfeer van het gezin, en van de minst ontwikkelden, en zou ongeveer de positie hebben ingenomen van het Vlaams in het midden van de negentiende eeuw ten opzichte van het Frans. Omgekeerd was het indringen van de Duitse taal één van de middelen tot indoctrinatie, tot het kritiekloos slikken van ‘das Wort des Führers’. Het is zeker merkwaardig, dat de betrokken SS-mannen de groot-Germaanse fraseologie, die zij om dit alles heen weefden, zelf blijkbaar au sérieux namen, en hun pedagogische taken veelal met authentiek idealisme verrichtten. Het hoeft geen betoog, dat dit hun handelwijze des te gevaarlij- ker maakte. (1) Not. 148. (2) Ziep. 140. 145 HOOFDSTUK V Het politieke doel van de SS A. De opdracht aan de Rijkscommissaris Wat hadden de Duitsers, en speciaal de SS, met Nederland voor? Het zou niet meer dan logisch zijn het antwoord op die vraag te zoeken in de opdracht, die Hitler na de aanstelling van een rijkscommissaris voor Nederland aan deze functionaris gegeven moet hebben. Dat na de verovering van het land Hitler nog allerminst een concreet doel voor ogen had, heeft de lezer al gezien. Het leek hem toen nog raadzaam, vooral met het oog op Nederlands-Indië, het land ‘selbständig zu lassen, es jedoch eng an das Reich anzuschliessen’?, in de eerste plaats op economisch gebied, maar niet alleen daarop. Bij alle vaagheid was dit toch wel een heel krasse tegenspraak, die zich in denken en beleid van zijn ondergeschikten zou weerspiegelen. Later herzag Hitler zijn mening over Nederlands zelfstandigheid — waarover hieronder meer — zonder dat de fundamentele tegenstrijdigheden in het beleid van de bezetter daarmee werden opgeheven. De aanstelling van een rijkscommissaris leverde een aanwijzing in de richting van een nauwere binding met Duitsland, maar was evenals de tegenstrijdigheid in Hitlers plannen met Nederland ook een teken van zijn onzekerheid over de te voeren politiek. Onzekerheid, waarvan de voor- naamste component onverschilligheid was. Het kon niet anders, of de enorme vaagheid en de verbazingwekkende innerlijke tegenspraak in Hitlers doeleinden met Nederland en vooral zijn welhaast totale gebrek aan belangstelling voor het land? moesten van het begin af aan een vacuüm in het Duitse beleid veroorzaken. Wij willen hier niet ingaan op de precieze aard van de opdracht, die Seyss-Inquart van Hitler gekregen heeft; die valt slechts indirect uit andere bronnen af te leiden. Als men al van een con- crete opdracht mag spreken: met Cohen houden wij het er voor, dat Seyss-Inquart zijn instructies hoogstwaarschijnlijk gekregen heeft in de vorm van één van Hitlers gebruikelijke langdurige mono- logen.® Zo’n persoonlijke toespraak heeft zonder enige twijfel de rijkscommissaris speelruimte in overvloed verschaft voor het ontwerpen van een eigen beleid, zij het, dat zo’n beleid natuurlijk wel in overeenstemming moest zijn met de teneur van Hitlers opvattingen. Waarschijnlijk vindt men (1) Zie p. 78. (2) Deze uitlating is uit Goerings omgeving afkomstig, maar kan als typerend voor Hitlers houding medio 1940 worden beschouwd worden (IMT 1155-PS, geciteerd bij Kwiet, Reichskommissariat, p. 93; daar nog meer voorbeelden van deze tegenspraak in Hitlers denken). (3) Cohen concludeert, dat Hitler zich om zo te zeggen met Nederland hoogstens een paar minuten per maand bemoeide, tevens: “Uit niets blijkt dat hij ooit een behoorlijke gedachtenwisseling over Nederland gevoerd heeft’ (Not. 29, A. E. Cohen: ‘De instelling van het Reichskommissariat voor Nederland in het licht van het Noorse precedent (het dagboek van Quisling)’, verslag van bespreking). (4) De lezer raadplege daarvoor de artikelen van J. C. H. de Pater: ‘Doel van het Duitse civiele bestuur in Nederland’, in Studies I, p. 39-47, en van A. E. Cohen: ‘Opmerkingen over de notitie van dr. de Pater over het doel van het Duitse civiele bestuur in Nederland’, in dezelfde uitgave, p. 48-58. Voorts Kwiet, Reichskommissariat, p. 92 e.v. (5) Studies I, p. 49. DE OPDRACHT AAN DE RIJKSCOMMISSARIS die het zuiverst terug in het eerste rapport van Seyss-Inquart aan Hitler van juli 1940. Het ging er om, schreef de rijkscommissaris, ‘eine politische Willensbildung zustandezubringen, die die wirtschaftliche Bindung der Nieder- lande an das Reich als Ausfluss des Willens des niederländischen Volkes erscheinen lässt.’" Die ‘politische Willensbildung’ kon moeilijk anders zijn dan sterk nationaal-socialistisch georiën- teerd, of op zijn minst van een ideologische kleur, die harmonieerde met het regime in Duitsland (men denke aan hetgeen Seyss-Inquart met de Nederlandsche Unie beoogde, niet aan hetgeen de Unie werd). Maar vooral zouden wij met Cohen de nadruk willen leggen op het feit, dat voor de bezetter een uitdrukkelijke nazificatie-opdracht niet noodzakelijk was; dat zij Nederland in deze zin moesten ombuigen, sprak voor de nazi-machthebbers vanzelf. Zij hoefden zelfs niet eens onoprecht te zijn, wanneer zij beweerden, dat zij alleen maar ter wille van de veiligheid van het oorlogvoe- rende Duitse rijk controle wilden uitoefenen over het bezette gebied, en daarbij, alweer voor de veiligheid van Duitsland, Nederland ‘alleen maar’ op Duitsland wilden oriënteren in plaats van, zoals tot nu toe, op het — uiteraard plutocratische, democratische, verjoodste — Engeland. Wimmer hield op 10 oktober 1940 te Berlijn een rede, eigenlijk een college voor onwetende doch leergierige Duitse functionarissen, over het hoe en waarom van het bezettingsbestuur in Nederland. Neder- land, leerde Wimmer, was een liberale democratie met alle instituties van dien. Jammer, maar men moest als bezetter nu eenmaal met die instellingen werken. En waarom niet trouwens: ‘Es konnte nicht darauf ankommen, den bestehenden niederländischen Verwaltungsapparat zu reformieren und zu modernisieren sondern lediglich darauf ihn unter dem Gesichtswinkel der Wahrung und Sicherung der Interessea des deutschen Reiches und der deutschen Wehrmacht zu beaufsichtigen. Darüber hinaus musste die Möglichkeit geschaffen werden, das niederländische Volk aus der Verstrickung der bisherigen falschen geistigen Orientierung allmählich heraus zu lösen.’ Op dat laatste komt het natuurlijk aan. Het lijkt er op, dat Wimmer zich niet van de enorme tegenspraak in zijn woorden bewust was. Even verder in zijn rede had hij het over de ‘politische Totalreform dieses germanischen Volksteils, den zu fördern die erste und oberste Pflicht aller deutschen Dienststellen und Vertrauensträger in den Niederlanden sein muss.’ Kortom: het bezettingsbestuur verandert niets, houdt slechts toezicht, maar nazificeert het land verder alleen maar. De bezetting is tijdelijk, maar Nederland moet wel voorgoed aan Duitsland gekit worden. (2) VJ 67038, 67049; de tekst is vermoedelijk door de staatsrechtdeskundige van het rijkscommissariaat, Dr. Dr. Kurt Rabl, opgesteld, en mag als de officiële positie van het rijkscommissariaat worden be- schouwd: zie Niederlande im Umbruch, P. 84. (3) In oktober 1940 beschouwde Seyss-Inquart het bezettingsbestuur nog als een ‘“Führungskopf’ (Seyss- Inquart aan Lammers 29 okt. 1940, FOSD 2752: 534831). (4) Cursivering in originele tekst onderstreping; Best, Aufsichtsverwaltungen, p. 81. 147 HET POLITIEKE DOEL VAN DE SS besturen waren evenwel toch voor Best een opmaat voor de ‘künftige Grossraumverwaltung’, die er eens zou komen. De woorden ‘evenwel toch’ zijn van ons; ook Best zag geen tegenspraak, alleen maar een opgaande lijn naar zijn Grossraum. Laat staan een onoplosbare tegenstrijdigheid tussen een politiek, die zich beperkte tot het bewaren van orde en rust en de beveiliging van de meest noodzakelijke belangen van de bezettingsmacht, en een politiek, die op een of andere manier probeerde het bezette land politiek, economisch en cultureel naar zich toe te halen. Daarvan werden de Duitsers zich pas later in de oorlog pijnlijk bewust. Iets ervan merkte Rauter reeds in septem- ber 1941, toen hij Himmler schreef, dat ‘die Interessen der Besatzungsmacht und der politische Gestaltungswille einander oft widersprechen.’ Maar, meende Rauter, als men maar goed oplette en tijdig toesloeg ‘kommt man ja noch so durch.’ Later hielp deze remedie niet veel meer; tegen 1943 gingen de bezetters toch steeds meer van de fundamentele onverenigbaarheid hunner doelein- den merken. Toen was het, natuurlijk, al te laat. In 1940 echter, toen zij in Nederland hun bestuur gingen inrichten, meenden de Duitsers nog, dat het bewaren van orde en rust terwille van de be- zettingsmacht, en het leiden van het bezette land in een andere richting, een andere oriëntatie, niet alleen met elkaar verenigbaar waren, maar omwille van een blijvende veiligheid van Duitsland ook geboden waren. In dit licht is het niet eens zo geweldig belangrijk, of Hitler inderdaad Seyss-Inquart met zoveel woorden de opdracht heeft gegeven Nederland te nazificeren — althans op voorzichtige wijze een stimulus in die richting te geven.? Dat de bezetter die richting uit wilde, sprak voor hem vanzelf. Later, zo vanaf het begin van 1941°, werd hij steeds explicieter. Kort samengevat en ont- daan van alle franje, kwamen de uitspraken van de gezaghebbende Duitsers op het volgende neer: Nederland moest nu maar eens nationaal-socialistisch worden, en als de Nederlanders daar zelf niet voor zorgden, dan wilde de bezetter wel een handje helpen. Wanneer de Nederlanders zich goede bekeerlingen toonden, dan zou men nog wel zien, wat er in de toekomst met Nederland zou ge- beuren; Nederland zou zeker nauw aan Duitsland worden gebonden, maar de Nederlanders zouden in dat geval heus hun eigen stem wel eens mogen laten horen. Wij menen, dat in deze dreigementen, die de bezetter steeds onverhulder uitsprak, het wezen van Hitlers opdracht aan Seyss-Inquart gelegen heeft. B. Het ideologische uitgangspunt. De vraag blijft echter, waarom de Duitsers het noodzakelijk en vanzelfsprekend achtten Nederland een nieuwe politieke, economische en geestelijke oriëntatie, op het nationaal-socialistische Duitsland namelijk, te geven. Het ligt voor de hand om te veronderstellen, dat zij er beduidend verstandiger aan gedaan hadden het land een militair bestuur op te leggen, dat zo min mogelijk zou ingrijpen, ja, zelfs optisch zo weinig mogelijk zijn aanwezigheid zou laten merken. Tenslotte kwam het Hitler uiteindelijk aan op blijvende veroveringen in het oosten, niet in het westen van Europa; oorlog met Engeland en Frankrijk was nimmer een primair doel van hem geweest, en Nederland had hij om puur militaire redenen aangevallen. Voor het feit, dat de Duitsers zich in Nederland niet tot een als tijdelijk gedachte militaire be- (1) Nr. 79. (2) Volgens een notitie van 25 mei 1940 van de ambtenaar van het Duitse Auswärtige Amt Luther voor Ribbentrop zou Seyss-Inquart naar zijn eigen zeggen van Hitler bevel hebben gehad ‘zu geeigneter Zeit nach Möglichkeit eine nationalsozialistisch orientierte Regierung in Holland bilden zu lassen.’ (FOSD 2190: 472781). (3) Men zie b.v. de redevoeringen van Seyss-Inquart in: A. Seyss-Inquart: Vier Jahre in den Niederlanden, Gesammelte Reden, Amsterdam, 1944. 148 HET IDEOLOGISCH UITGANGSPUNT zetting wensten te beperken, menen wij drie, of eigenlijk vier, factoren te kunnen onderscheiden. Ten eerste was het voor de Duitsers al een psychologische onmogelijkheid om — onder het oppergezag van een Duits veldheer — een samenleving te laten bestaan, waarin het democratische, humanitaire Nederland zichzelf bleef. Het was ondenkbaar, dat in de schaduw van de Duitse bajo- netten de gehate machten van de westers-liberale wereld, de parlementaire instellingen en de grond- rechten van de mens, lees in het nazi-jargon: de Britse propaganda, de joden, de marxisten etc., etc. ongestoord zouden blijven voortbestaan. Omdat Denemarken in feite wel door Duitse troepen bezet was doch formeel een ‘neutraal’ land bleef, moesten de Duitsers daar een dergelijke situatie een tijdlang dulden. Maar vanaf het eerste moment trachtten zij de Deense orde van zaken te onder- mijnen; het eindigde ook hier tenslotte met de vernietiging van de legale instellingen van de Deense staat. Wat Nederland betreft koesterde de bezetter helemaal geen scrupules van volkenrechtelijke aard. Een tweede factor, die een wijze, terughoudende politiek verhinderde, is in dit werk al genoemd. In de ongecontroleerde machtsstrijd, die zich in nazi-Duitsland onder de Führer afspeelde tussen de diverse hoogwaardigheidsbekleders des rijks, en de organisaties, die zij leidden, was het voor elk hunner van groot belang om in de bezette gebieden zo snel mogelijk hun claims uit te zetten en machtsposities te vestigen. De SS had als super-organisatie de keus tussen verdere uitbreiding of ondergang. Dat gold ook voor andere machtsapparaten, en welbeschouwd voor Hitlers staat als geheel. Van wellicht meer belang nog was de grenzeloze hebzucht van de nazi’s op zichzelf. Grenzeloos thans in een tevens letterlijke betekenis. Hitler en zijn trawanten, veelal uit de heffe des volks voort- gekomen arrivé’s, misten in hun overspannen nationalisme ten enenmale de matiging, de zelfdis- cipline, het gevoel voor evenwicht, van een Bismarck. Politiek waren zij vraatzuchtige omnivoren, die alles wensten te verslinden wat eenmaal in hun handen was gevallen. De gedachte een enkel stukje veroverd gebied eens weer op te moeten geven was voor hen onverdraaglijk. Hitlers bevelen sinds het keerpunt van de oorlog om geen meter grond prijs te geven, zulks vaak in strijd met de meest elementaire beginselen der krijgskunde, wezen op een heftige obsessie bij de Führer in dit opzicht. Die obsessie deelde hij met de meeste van zijn volgelingen. Wat door Duitse wapenen veroverd was, wilden de nazi’s in bezit houden. Indien zij nieuw-verworven gebied niet in hun rijk wensten op te nemen, wilden zij het op zijn minst toch voor goed als aanhangsel aan hun imperium vastketenen.! Het waren evenwel niet alleen de mentaliteit van de Duitse nationaal-socialisten en de structuur van de nazi-staat, die de bezetter brachten tot het voeren van een politiek, die kort gezegd het vasthouden van de prooi beoogde. Met name wat Nederland betreft werd die rampzalige politiek mede bepaald door opvattingen en gedachtengangen van oudere datum, die een bestanddeel van de nationaal-socialistische ideologie waren geworden. In 1871 was dan eindelijk na veel vruchteloos pogen het nationale Duitse ideaal vervuld met de stichting van het (tweede) Duitse keizerrijk. Diep in hun harten hadden vele Duitsers evenwel het gevoel, dat de grondslagen van dit rijk wat wankel waren. Het jonge rijk diende tegen de omsinge- (1) Er valt daarbij naast puur en ongeremd annexionisme misschien nog iets anders te bespeuren, een zucht om als Napoleon naar believen grenzen te trekken en nieuwe staten te creëren (zie bijv. IMT 1155-PS; ook Paul Kluke: ’Nationalsozialistische Europaideologie’, VfZ. 1955, p. 255, 256, en Lothar Kettenacker: Narionalsozialistische Volkstumspolitik im Elsass, Stuttgart, 1973, p. 104-109). Hitler mocht zich aan dat laatste ook wel eens overgeven, over het algemeen was hij te ongeïnteresseerd, dan wel te gepreöccupeerd of te realistisch om helemaal in dit soort Spielerei op te gaan (zie wat Nederland betreft Tischgespräche, p. 254, 255). 149 HET POLITIEKE DOEL VAN DE SS ling door snode vijanden, tegen Einkreisung, beveiligd te worden; als het moest, dan maar door preventieve maatregelen. Die op angsten gebaseerde agressieve overtuiging werd vaak zedelijk gerechtvaardigd door het rijk een missie toe te denken als centrale orde-schepper in Europa, als europäische Ordnungsmacht. Op deze gedachtengangen sloot de notie aan, dat het rijk in de door Bismarck gegeven vorm allerminst volmaakt was. Het was bij lange na nog niet dat éne, ideale Reich, waarin alle man van Duitse stam verenigd waren, het rijk, dat reikte ‘so weit die deutsche Zunge klingt’. Hierbij werden de ethnografische en linguïstische grenzen van het Deutschtum door vele toonaangevende milieus (niet in het minst aan de Duitse universiteiten vertegenwoordigd) bepaald op een wijze, die niet bekrompen genoemd mag worden. De ineenstorting van het keizerrijk in 1918 betekende allerminst het einde van dit expansionistische nationalisme; het vond enerzijds zijn verdere ontwikkeling in, uiteraard, het nationaal-socialisme, maar anderzijds leefde het juist in zijn oudere vorm voort in milieus, waar men fervente tegenstanders van Hitler en het nationaal- socialisme vond.! Wat nu Nederland betreft, was het spelen met de gedachte, dat Nederlanders en Vlamingen een soort Duitsers waren, en dat de Nederrijnse, neder-Duitse delta op een of andere manier bij Duits- land hoorde, al ouder dan de stichting in 1871 van het rijk zelf. Zo ook het veelvuldig roepen over stam- en bloedverwantschap. Hoe, wie, wat, waar, daarover bleef men meestal wel vaag. Maar meer dan zeventig jaar lang, vanaf de stichting van het rijk tot de ondergang ervan in 1945, bleef door zeer vele Duitse hoofden het denkbeeld spoken van een Duitsland als Grossraum, een groot Duits- land, dat de omliggende staten zou beïnvloeden, leiden, beschermen, opvoeden, om zich scharen, enz. Kortom, in het niet-Duits overgezet: zou verzwelgen dan wel tot protectoraat maken. Dat grotere Duitsland diende zich dan natuurlijk allereerst te ontfermen over hen, die op grond van hun taal, hun verleden en/of hun cultuur in wezen als Duits beschouwd konden worden. Men nam als vanzelfsprekend aan, dat deze lieden zich dolgaarne in de armen van hun Duitse Stammesbrüder zouden willen werpen, als zij zich eenmaal van hun, soms zeer diep verscholen liggende, Duitse wezen bewust zouden zijn. In aanmerking voor de broederlijke omhelzing kwamen na de Oosten- rijkers uiteraard vooral Duits-Zwitsers, Elzassers, Luxemburgers, met name de Vlamingen (voor- post tegen de Romaanse dreiging), ook de Nederlanders. Deze opvattingen uit de vorige eeuw, die wij hier zeer vluchtig hebben geschetst? vertonen een duidelijke continuïteit met wat de Duitse nationaal-socialisten over Nederland dachten. Nochtans, (1) Dit geldt dan met name voor dat deel van de oppositie tegen Hitler, dat rond mannen als Beck, Goerdeler en Hassell geschaard was. Zowel in de eerste fase van de oorlog als in de periode vlak voor de 2oste juli 1944 (de datum van de mislukte aanslag op Hitler) zeiden zij, in hun contacten met de geal- lieerden, na omverwerping van het naziregime een Duitsland te wensen met de oostelijke grenzen van 1914 (!), en met Oostenrijk en het Sudetenland erbij. M.a.w. zij wensten op territoriaal gebied toch de vruchten te plukken van Hitlers expansie. Goerdeler bestond het om in de herfst van 1943 er nog Elzas- Lotharingen bij te halen. Het wantrouwen, dat zij door deze eisen bij de geallieerden opriepen, heeft zeer zeker bijgedragen tot de slechte communicatie tussen oppositie en geallieerden, en wellicht ook tot het mislukken van het doel, dat het Duitse verzet zich gesteld heeft. (Zie o.a. Peter Hoffmann: Widerstand, Staatsstreich, Attentat. Der Kampf der Opposition gegen Hitler, München, 1969, p. 78, 79, 200, 201; Gerhard Ritter: Carl Goerdeler und die deutsche Widerstandsbewegung, Stuttgart, 1954, p. 569-571; evenzo Herman Graml: ‘Die aussenpolitischen Vorstellungen des deutschen Widerstandes’, in: Der deutsche Widerstand gegen Hitler (hrsg. v. Walter Schmitthenner und Hans Buchheim), Köln-Berlin, 1966, p. 15-17, 22, 25-27, 33-38; Graml tracht daarbij het hier gestelde te relativeren, o.i. op weinig overtuigende wijze). (2) Zie voor meer detaillering van Duitse imperialistische tendenties t.o.v. Nederland in het pre-nazi-tijd- perk Schöffer, Nat. soc. gesch., p. 119 e.v., en H. W. van Etten, De Duitsche politiek in Nederland, in Verzameling opstellen van Van Etten, berustend op het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie, p. 8 e.V. 150 HET IDEOLOGISCH UITGANGSPUNT hoezeer ook wortelend in die vroegere opvattingen!, het nationalisme van Hitler en zijn aanhang was niet meer dat van Bismarcks tijdgenoten, ook niet meer dat van Wilhelm II en zijn Untertanen. In die tijd dook in de Duitse visie op Nederland af en toe weliswaar reeds het woord ‘ras’ op — soms als ‘stam’ vermomd — maar de notie erachter was nog vaag, postulaat voor politiek denken en handelen was het nog niet. In het nazi-tijdperk werd evenwel het raciale beginsel centraal gesteld, en als uitgangspunt voor historisch en politiek denken over Nederland gebezigd. Het ras leverde een dynamisch beginsel, dat grote perspectieven opende. Niet alleen kreeg de al zo lang gepropageerde stam- en taalverwantschap der Duitsers met Nederlanders en Vlamingen een theoretisch fundament, en kon men nu de Scandinavische volkeren erbij betrekken (in principe de Engelsen ook), het raciale denken gaf politiek, geschiedenis en toekomst een extra dimensie; het rechtse radicalisme kreeg aldus een enorme dynamiek — en dynamiek, ‘beweging’, was iets, wat alle rechtsradicalen om derzelver wille reeds hogelijk waardeerden. Een dynamiek, die volgens de Duitse nazi’s (en geheel ongelijk hadden zij in dit opzicht stellig niet) het keizerlijke Duitsland niet gekend had, en die thans bij bewegingen als het Italiaanse fascisme, of het zogenaamde natio- naal-socialisme van Herr Mussert in Holland nog steeds ontbrak. Want juist dit dynamische ras-beginsel zagen de Duitse nationaal-socialisten als het wezenlijke onderscheid tussen hun eigen ideologie en het fascisme, tussen ‘volks’ en ‘staats’ denken. Het fascisme dacht ‘staats’ en dus statisch, het zag in de staat de hoogste categorie. Het nationaal- socialisme beschouwde het volk als de hoogste waarde en als belangrijkste geschiedbepalende kracht; het postuleerde bovendien scherp een tegenstelling tussen staat en volk. Het begrip ‘volk’ moest (uiteraard) worden opgevat als de levende ‘Blutsgemeinschaft’; de staat was een doods omhulsel, dat vaak de natuurlijke ontplooiing van het volk in de weg stond en onder omstandigheden regelrecht volks-vijandig kon zijn. Wat betekende dat nu wat Nederland betreft? Zeer kort gezegd?: de Nederlandse staat was een kunstmatige constructie, die slechts in verwijderde relatie stond tot de völkische — het adjectief werd door de Nederlandse rechts-radicalen houterig met ‘volks’ vertaald? — realiteit. Niet alleen, dat geografisch en taalkundig er geen enkele werkelijk duidelijke scheiding bestond tussen Neder- land en het Duitse ‘moederland’, waarvan het trouwens tot 1648 deel had uitgemaakt (die gedachten had men in de vorige eeuw al in allerlei toonaarden geuit), maar raciaal-volks bestond er eveneens geen enkel verschil. De Nederlanders bestonden, van latere bijmengselen afgezien, uit Friezen, Franken en Saksen, evenals de Noordduitsers. Germanen dus, evenals de Engelsen en de Scandi- naviërs, maar nog meer dan die volkeren ‘blutmässig’ met de Duitsers verbonden. De oostelijke grens van Nederland kon en moest derhalve zéér worden gerelativeerd, zo niet volledig uitgewist. Wij zullen dit ‘volkse’ denken later nog nader beschouwen, zij het dan vanuit de gezichtshoek van bepaalde Nederlandse nationaal-socialisten. Veel verschil is er intussen niet: wat deze lieden, praktisch identiek met de nog te behandelen Nederlandsche SS, dachten, werd door de bezetter onderschreven, zo niet voorgeschreven. Het zijn gedachtengangen als hierboven geschetst, die de grondslagen van de politiek der Duitse bezetters duidelijk hebben beïnvloed, ook als zij weinig of niet bekend waren met de werken, waarin genoemde opvattingen waren vertolkt. Van Schmidt of Rauter mag in deze geen al te grote belezen- (1) In zijn Weense tijd onderging de jonge Hitler de invloed van de (rijksduitse) Al-duitsers, die het Duitse keizerrijk vergroot wilden zien met het Oostenrijkse keizerrijk, het Duits-sprekende deel van Zwitserland, voorts Nederland, België en Luxemburg (Werner Maser: Adolf Hitler. Legende, Mythos, Wirklichkeit, München-Esslingen, 1971). (2) Men zie de in noot 2 op p. 150 genoemde werken, en de daar vermelde bronnen. (3) Zie voor het begrip ‘volks’ ook p. 187 e.v. 151 HET POLITIEKE DOEL VAN DE SS heid verwachten, zeker niet voordat zij hun functie in Nederland gingen uitoefenen; vermoedelijk deelden zij wel de gepopulariseerde noties van een en ander, zoals die hier en daar onder de Duitsers voorkwamen: de Nederlanders als een soort neder-Duitsers, die door enige historische toevallig- heden wat op een merkwaardig zijspoor waren geraakt, maar die taal- en raskundig toch nauw verwant waren aan de Duitsers — wij zouden overigens niet durven beweren, dat die noties in het huidige Duitsland volkomen verdwenen zijn. Bij Seyss-Inquart mag men meer reflectie en kennis van de litteratuur veronderstellen.* Naar onze mening vindt men het uitgangspunt van de Duitse bezettingspolitiek dan ook het meest markant terug in de gedachten van de rijkscommissaris; bijvoorbeeld in de rede, die hij op 12 maart 1941 hield, toen hij na de februari-staking de tijd gekomen achtte om onder het fluweel van de handschoen even de ijzeren vuist te laten voelen, en daarbij zijn authentieke visie op Nederland prijsgaf: ‘Die Niederlande sind aus einem jahrhundertelangen Traum aufgeweckt worden. Die Nieder- länder sehen sich mit diesem Erwachen zugleich vor die eine Frage gestellt: Deutschland. Deutschland bedeutet für die Niederländer im allgemeinen und für die Holländer im besonderen, wie in einer gedankenreichen Schrift eines Holländers? ausgeführt ist, die Forderung, sich mit den Dingen der Welt auseinanderzusetzen. Die Niederländer verspüren, dass sie nicht mehr in ihren stillen Garten und in ihren ruhigen, umhegten Hain zurückkommen werden.’ Want wat was dat Nederlandse volk nu eigenlijk? De lezer, vluchtig bekend met de volkse op- vattingen op dit punt, kan het al raden: “Wir wissen, dass dieses niederländische Volk, das seine völkische Substanz so wie ein Grossteil des deutschen Volkes aus den Stämmen der Friesen, Niedersachsen und Franken erhalten hat, damals, als die erste Reichsgründung im mitteleuropäischen Raum stattfand, also im karolin- gischen Reich, schon in eine Gemeinsamkeit mit anderen Stämmen, die heute zum deutschen Volk verschmolzen sind, eingeschlossen war.’ In de periode daarna raakte Nederland ‘als Germania inferior — also Niederdeutschland — im Gemeinschaftsbereich des Ersten Reiches.’ Daarna volgde de bij Duitsers blijkbaar onvermijdelijke historische beschouwing. Of moet men zeggen on-historische beschouwing? De hardnekkigheid, waarmee het middeleeuwse Heilige Room- se Rijk als voorloper van de nationale Hohenzollern-Hitler-imperia werd gepousseerd, en als legitimatie voor een greep naar Duitslands buren gebruikt, was evenals de meeste uitlatingen van Seyss-Inquart hier gemeengoed van het nazi-dom*, bij een genuanceerd denkende intellectueel (1) Vooal Van Etten legt grote nadruk op de invloed, die naar zijn mening auteurs als bijv. Steding op het denken en handelen van Seyss-Inquart en andere bezettingsfunctionarissen hebben uitgeoefend. Een nadere analyse van het oeuvre van deze auteurs en al hetgeen Seyss-Inquart c.s. aan uitspraken hebben nagelaten, zou dit kunnen toelichten; a prima vista lijken Van Ettens beweringen hierover in het algemeen zeer aannemelijk. Zo is de uitspraak van Seyss-Inquart, die Neuman, Seyss-Inquart, p. 248, citeert, over de ‘Krankheit der europäischen Kultur’ stellig regelrecht aan een hoofdthese van Steding ontleend. (2) Seyss-Inquart, Vier Jahre in den Niederlanden, p. 39 e.v. (3) Hoogstwaarschijnlijk Politik und Seele Hollands, verschenen in 1940, van Hendrik Krekel (zie voor hem nr. 473, noot 5). Zie ook voor Seyss-Inquarts gedachten over de Hollandse ‘idylle’, in deze duidelijk beinvloed door Krekel, het artikel, genoemd in noot I op p. 335. (4) Een (zeer zeldzame) kritiek hierop van nationaal-socialistische zijde bij D. C. Rengers Hora Siccama (zie Schöffer, Nat. soc. gesch., p. 253, 254). 152 HET IDEOLOGISCH UITGANGSPUNT als Seyss-Inquart toch wel opvallend. Helaas, in 1648 was Nederland losgescheurd uit het Rijk. ‘Die Randgebiete des Machtsbereiches, zu denen sich seit 1648 mit der Trennung vom Reich auch die Niederlande geschlagen hatten, waren ohne gemeinsamen Schwerpunkt und gingen eigenen Aufgaben nach.’ Stellig, het opbouwen van een koloniaal imperium door Nederland was zo’n prestatie van een “Randgebiet’, maar ‘Die völkische Basis, die dem holländischen und niederländischen Volk zur Verfügung stand, war zu schmal, um die fernab liegenden Reichtümer aus eigener Kraft zu sichern... . Die reiche wirtschaftliche Basis in der Übersee erzeugte überdies im Mutterland eine Selbstzufriedenheit, die schliesslich immer zum Stillstand führt.’ Nederland was op zichzelf een stagnerend poeltje, Duitsiand de grote stroom, waar Nederland volks gezien niet buiten kon. Wat betekende dit nu allemaal voor de toekomst? “Mit welchen Absichten wir Deutsche hierherkamen, ist wiederholt und genügend erklärt worden,’ beweerde de rijkscommissaris, naar wij vermoeden zonder blikken of blozen. ‘Vor allem aber wurde den Niederländern verkündet, dass sie ihr Land und ihre Freiheit für die Zukunft zu sichern vermögen, wenn sie die Aufgaben, die sich aus dem gemeinsamen Schicksal ergeben, erfüllen werden ... Die Freiheit der politischen Entscheidung, die damit den Nieder- ländern gegeben ist, wird insofern Bedeutung haben, als die Haltung, die die Niederländer in diesem Entscheidungskampf des deutschen Volkes für die künftige Gestaltung Europas ein- nehmen, den Platz der Niederländer in der Zukunft massgebend bestimmen wird.’ In Seyss-Inquarts rede bij ziin ambtsaanvaarding op 29 mei 1940 had die conditionalis al verscholen gelegen!, maar nu kwam die wat duidelijker uit de verf. Wat dat betekende, zei Seyss-Inquart trouwens zelf: ‘der Neuaufbau Europas hat begonnen, und jeder einzelne ist vor die Entscheidung gestellt: Mit uns oder gegen uns - ein Drittes gibt es nicht mehr. In Hinkunft sprechen und gelten die Taten.’ Als bezetter, zei Seyss-Inquart aan het slot van zijn rede, beoordeelde hij de Nederlanders naar de mate, waarin zij voor orde en rust een gevaar zouden kunnen vormen. Als nationaal-socialist echter (“und Nationalsozialist sein ist das Wesen jedes Deutschen’) beoordeelde hij hen op hun politieke betrouwbaarheid, wanneer de Duitse bezetting er eenmaal niet meer zou zijn. ‘Wir wollen, dass die Niederländer selbst aus innerer Überzeugung und mit dem Einsatz ihres ganzen Wesens antreten für das grosse Werk des Aufbaues unseres germanischen Gemeinschafts- bereiches und damit eines neuen Europa.’ De rede van Seyss-Inquart is hier onder meer geciteerd om te illustreren, hoe in de opvattingen van de bezetter nazificatie de enige reële keus voor de Nederlanders was. Zouden ze de andere keus doen, namelijk niet het gemeenschappelijke lot aanvaarden enz., dan zwaaide er wat. Maar deze rede- voering uit maart 1941 laat tevens zien, hoe nazificatie van Nederland inhield, dat het land weer deel zou uitmaken van een Germaans ‘Gemeinschaftsbereich’; Seyss-Inquart had deze fraaie term al gebruikt om het middeleeuwse rijk mee aan te duiden. (1) Zie Seyss-Inquart, Vier Jahre in den Niederlanden, p. 7-12, spec. I1. 153 HET POLITIEKE DOEL VAN DE SS Hoe verschillend de diverse politiek bedrijvende Duitse nazi-machthebbers te Berlijn en Den Haag ook gedacht en gehandeld hebben, het uitgangspunt, zoals hier door Seyss-Inquart in een bepaalde vorm onder woorden gebracht, hadden zij in principe gemeen. Er waren ‘natuurlijke’ banden van Nederland met Duitsland, waarmee de voor-oorlogse staatsrechtelijke constructie niet in overeenstemming was. Het land diende thans economisch, politiek en cultureel op Duitsland georiënteerd te worden, hetgeen nazificatie inhield. Die nazificatie nu hield niet alleen germanisatie in, maar wäs in het geval van Nederland identiek met germanisatie.! Wat er met termen als een ‘germanischer Gemeinschaftsbereich’, laat staan een ‘Germaans rijk’ ook bedoeld werd, in ieder geval dit: Nederland zou een randgebied worden van een mogendheid, waarvan het centrum van plan was zijn opvattingen, zijn economie, zijn taal en cultuur, zijn heerserskaste met kracht aan de randgebieden op te dringen. C. De idee van het groot-Germaanse rijk. Over het principe van nazificatie en germanisatie van Nederland waren de nazi-leiders het wel eens. Ten aanzien van nadere concretisering en eerst recht in de politieke praktijk ontstonden er vrij snel verschillende opvattingen. Dat die verschillen ten nauwste samenhingen met het machtsstreven en de politieke concurrentiezucht van de betrokken functionarissen en machtsapparaten zal nauwelijks nog betoogd hoeven te worden; hoe de politieke praktijk er uitzag, zal in de volgende hoofdstukken en uit de hier gepubliceerde stukken nog blijken. Wenselijk lijkt het ons om hier even stil te staan bij de uiteindelijke vorm, waartoe de nazificatie en germanisatie van Nederland zouden moeten leiden. Om te beginnen zij de lezer eraan herinnerd, dat een groot aantal van de Duitse instanties, die zich intensief met Nederland bezighielden, hier kan worden overgeslagen, aangezien zij in het ge- heel geen politieke vormgeving op het oog hadden, doch alleen exploitatie van het bezette land — bijvoorbeeld Goering, Fischböck — of aangezien zij om wat men technische redenen zou kunnen noemen geïnteresseerd waren: de Wehrmacht, de Organisation Todt e.d. Men zou haast geneigd zijn onder deze categorie de Führer zelf te rekenen, wiens starre blik altijd gericht was op de onmetelijke in Oost-Europa te veroveren ruimte, en die steeds sterker ge- preoccupeerd werd door militaire zaken. Als gezegd, zijn belangstelling voor Nederland was minimaal. Het makkelijkste vond hij het de zaken daar maar op hun beloop te laten. Dat bood bovendien het voordeel, dat hij zich op niets hoefde vast te leggen. Af en toe, bijvoorbeeld wanneer Mussert hem een bezoek bracht, kon hij een zekere uitspraak niet vermijden, maar de woorden, die hij dan aan de kwestie van Nederlands toekomst wijdde, maken niet alleen de indruk vaag gehouden te zijn, maar ook min of meer terloops van aard te zijn. Aangezien noch Nederland noch Mussert hem zeer interesseerden hoefde hij zich ook niet in te spannen om flagrant oneerlijk te zijn. Treffend is niet de discrepantie, maar juist de overeenkomst tussen de frases, waarmee hij Mussert aan het lijntje hield, en wat hij af en toe in de intieme kring van zijn medewerkers over Nederland te berde bracht. De merkwaardige gouvernementsstructuur van zijn rijk maakte het mogelijk, dat zulke incidentele, onderling natuurlijk ook vaak tegenstrijdige borrelpraat door zijn ondergeschikten — in dit geval met name Himmler, Bormann, en Seyss-Inquart — gretig werd opgevangen en tot bindend directief voor hun politiek verheven. Dat wil zeggen, dat ieder de woorden van de Führer in het stramien van eigen denken en streven interpreteerde. (1) Hoewel wij in de discussie tussen De Pater en Cohen over het doel van het Duitse civiele bestuur in Nederland (zie p. 146, noot 4) ons over het algemeen achter de opvattingen van laatstgenoemde auteur stellen, kunnen wij hem niet ondersteunen in de opvatting dat in de Duitse bezettingspolitiek — ook waar het Nederland betreft — ‘als de essentiële tegenstelling aangewezen moet worden die tussen nazificatie en nazificatie plus germanisering (Studiën I, p. 51). 154 DE IDEE VAN HET GROOT-GERMAANSE RIJK Toch valt er in Hitlers geringe denken over Nederland wel een zekere lijn te bespeuren. Al voor de oorlog had hij de uitdrukking ‘Germaans rijk’ een enkele maal laten vallen. Enige betrekking op Scandinavië, Nederland of Vlaanderen had dat nog niet. Het begrip ‘Germaans’ was in de vorige eeuw al een geliefkoosde term geworden om het oer-Duitse, uitermate on-Romaanse, karakter van zaken of personen aan te duiden. Hitler hanteerde voor 1940 het begrip eveneens om een tegen- stelling aan te geven tot de ‘joodse’, ‘christelijke’ en andere vreemde invloeden, die Duitsland sinds onheugelijke tijden had moeten ondergaan. Het woord ‘Germaans’ had derhalve een racistische inhoud; het was synoniem met het goede bloed, met het ‘nordische’ ras — maar dat goede bloed vond men bepaald ook aan de andere kant van de Duitse noordelijke en noord-westelijke grenzen. 