Reis door Noord Amerika
Hy fchreef zelf alle de berigten op die hy kreeg. En door deze oplet¬ tendheid, zo ongemeen onder lieden van dien rang, kreeg hy kennis zelfs van de afgelegenfte geweften van Amerika. De Priefters en de Kommandan ten der Forten waren dikwyls verfteld over de vragen die hy hun deed , wanneer zy hem hunne opwagting kwamen maken ; want dan zèide hy hun dikwyls dat digt by zulken berg, by zulk een meer, waar zy dikwyls op de jagt waren , deze en gene zeldzame bomen , gewallèn , aardens , ertfen , en diergelyken gevonden werden. Dit maakte dat fom- migen zig verbeeldden dat hy ene meer dan menfchelyke kennis bezat, dewyl hy alle de zeldzaamheden van plaatfen wift te melden , die fomtyds twee honderd Zweedjche mylen van Quebec lagen , en daar hy noit ge- weeft was. Noit werd ’er een beter ftaatsman gevonden dan hy was ; en geen menfch kan oit beter maatregels nemen om de welvaart van een land te vergroten dan hy deed. Kana'da kende nauwlyks den fchat dien het in den perfoon van dien Heer bezat , toen het hem verloor ; de Ko- ning had te zeer zynen dienft t’huis van noden, en konde hem zo ver van de hand niet laten. Hy vertrok naar Frankryk met ene verzameling van natuurlyke zeldzaamheden, en vele laden met aarde, waarin allerhan¬ de nuttige planten en boompjes lagen. Verscheiden’ malen heb ik gewag gemaakt van Zwarte Kalkleyen Zwarte' hier wil ik ze nauwkeuriger befchryven. Niet alleen de berg waarop Kalklew ghiebec ftaat , maar ook de heuvels langs de St. Laurence , ter lengte len* van vele mylen boven en beneden Ouebec , beftaan ’er uit. Omtrent ene el beneden den grond is deze heen vry digt en zonder fpleet, zo datnie- mant hem voor ene lei zou aanzien. Hy legt in beddingen , van drie en vier , tot twintig duimen en meer dik. In den berg waarop Qucbec ftaat leggen de beddingen niet horizontaal maar fchuinfch en zelfs byna lood- regt, de bovenfte kanten naar het noordweften en de onderften naar het zuidooften gekeerd. Dit maakt dat de kanten dezer beddingen altyd bo¬ ven den grond uitfteken , en de fchoenen aan ftukken fnyden. Ik heb ook enige lagen gezien die noordwaards afhelden , fchoon byna loodregt gelyk de anderen. Ook heb ik horizontale beddingen ontmoet. De beddingen zyn van malkander door kleine tuflchenwydtens afgefcheiden , de welken gemeenlyk opgevuld zyn met het Gypfum amiantijorme , dat men fomtyds met een mes los kan maken , als de boven leggende bed¬ ding van lei is weggenomen , en dan ziet het ’er uit als een dun wit blad. De groter tuftchenwydcens zyn meeft opgevuld met doorfchynendkwarts- 2 2 kry- t 180 KANADA. Lugts- gefteld- heid te Quebec, kryftal van onderfcheiden’ grootte. Op fommige plaatfen vond men in den berg ongelooflyk veel van dit kryftal , waarom de zuidoollerpunt van den berg Pointe de Diamant genoemd wordt. De fmalle reten die door dezen (leen gaan , lopen gemeenlyk met regte hoeken ; de tuftchenwyd» tens tuftchen deze reten waren niet altyd de zelven. Die kant van de bedding die tegens de andere bedding gekeerd is is dikwyls met een fyn , zwart , glinfterend vlies bedekt , dat veel naar zeker foort van hoorn- (leen gelykt. Men vindt ’er veeltyds gele pyrites in, dog altyd in kleine korrels. Ik vond ’er noit verleningen , deuken, of andere (lenen in , behalven die ik reeds zo even genoemd heb. De berg waarop ghte- bec legt beftaat louter van den top af tot beneden toe uit kalklei. Deze (leen gebroken of gefchraapt wordende geeft enen reuk even gelyk de (linklleen. Dat voor de lugt bloot legt valt in kleine (lukken , verheft zyne zwartheid, en wordt bleek rood.. Byna alle de openbare en andere gebouwen in Quebec zyn van dezen (leen v gelyk ook de ma¬ ren rondom de ftad,, de kloofters, en de tuinen.. Men kan hem ligt de gedaante geven die men wil. Dog hy heeft de eigenfchap van in dunne blaadtjes te fplyten , evenwydig met de bedding waaruit de (leen geno¬ men is, indien hy een jaar of meer inde open lugt. leggen blyft, Egter doet dit geen nadeel aan de muren, want men, legt met. voordagt de (le¬ nen zo dat de fpleten altyd horizontaal lopen, en de bovenfte Henen op de onderfte drukken, zo dat zy niet dan aan den buitenkant wat aflchil- feren kunnen. Hoe ouder de huizen, worden des te dunner worden de. fchilfers. Om mynen Lezer enigermate een denkbeeld van de Iugtsgefteldheid te doen krygen,. ten einde hy over het verfchil van warmte en koude in de ver- fchillende jaargetyen oordelen konne, zal ik hier kortelyk. voor een jaar een uittrekfel geven uit de waarnemingen van den Heer Gaultbier. Hy heeft my een aflchrift van die waarnemingen ter hand gefteld, die hy van het begin der maand Odtober in het 1744. tot het einde van September 1746. gemaakt had. De waarnemingen met den Thermometer gedaan zal ik agter laten, ter oorzake ik van de zelven niet. voldaan ben. Hy had zig van den Thermometer van De la Hire bediend , op welken men by ene fterke vorft, wanneer het kwikzilver tot in den bol zakt, de gra¬ den der koude niet waarnemen kan. De waarnemingen wierden het ge¬ hele jaar niet vroeger gemaakt dan des morgens tuftchen zeven, en. agt uur. Des middags waren zy tuftchen twee en drie uur gemaakt. Op de meefte dagen waren die van namiddags weggelaten. Behalven dat , hing de Thermometer in een half open (hand venfter, en kon dus de juille gefteldheid der lugt niet aanwyzen. Men volgt hier in. de waarnemin¬ gen den nieuwen ftyL Het I Q U E B E C. 3749- 18 1 Het Jaar 174 5. Januari. Den 29. geraakte de St, Laurence voor Quehec toe mec ys. In de waarnemingen der vorige jaren was aangetekend dat zy dik- wyls in ’t begin van Januari en zelfs van December toegelegen heeft» Februari. In deze maand is niets merkwaardigs voorgevallen. Maart. Deze winter wierd gezegd een van de allerzagtHen te we¬ zen. De aller oudHe menfehen konden zig genen diergelyken herinneren. De fneuw had maar anderhalven of twee voet dik gelegen. Het ys op de St . Laurence voor Quebec was maar twee voet dik. Den 21. had men een onweer, waarby een foldaat van den blixem getroffen wierd. Den 19. en 20. begon men infnydingen in den Suikerahorn temaken, om het fap ’er aftetappen, waaruit men fuiker maakt» April. Op de eerde dagen dezer maand , en naderhand vervolgens nu en dan gedurende de gehele maand door, was men bezig met het fap uit de Suikerahornen te tappen. Den 7. begonnen de tuinlieden hunne groentebedden, klaar te maken. Den 20. brak het ys voor Quebec en dreef weg. De waarnemingen van het volgende jaar wyzen aan dat dat anders zelden gebeurt , want dikwyls legt de Rivier voor Quebec tot den 1 o. Mai toe» Den 22. en 23. viel ’er veel fneuw. Den 25. maakce men by St. Joachim een begin met zayen. Dien dag vernam men ook enige Zwaluwen. Den 29. was men overal aan ’t zayen. Sedert den. 23, was de fcheepvaart vry op de Rivier. Mai. Den 3. was het ’s morgens zo koud dat de Thermometer van Celsius vier graden onder her vriespunt Hond. Het graan leed ’er egter geen nadeel van. Den 1 <5. had men overal gedaan met het voorjaars- zaad in den grond te brengen. Den 5. Honden de Sanguinaria , de Narcijfus , en de violet in bloei. Den 17. begonnen de bladen aan de kersfen- appel- en lindebomen uittekomen. De aardbeden bloeiden reeds. Den 29. Honden de wilde kerflenbomen in bloei. Den 26. was de bloeifem van de Franfche appel- kcrfïen- en pruimenbomen al uit.. Juni. Den 5. waren alle de bomen groen. De appelbomen waren in vollen bloei. Den 22. at men rype aardbeden. Men had aangete¬ kend dat het weder toen volmaakt goed voor de vrugten was. Juli. Hét koorn begon den 12. zyne airen te laten zien, en den 21.. had het reeds overal airen. Men moet hier zig herinneren, dat ’er hier te lande niets als zomerkoom waH. Het koorn was kort daarop in bloei. De hoibouw begon den 22. De gantfche maand was het weder zeer fchoon. Augustus. Den 1 2. had men te Montreal rype peren en meloenen. Ben 20. was het graan rondom die Stad ryp, en men maakte toeHel tor Z 3 den; KANADA. .182 den oogft. Den 22. begon men te guebec de weit temayen. Den 30» en 31. vvas des morgens de grond berypt. September. Den 24. en 25. was de oogft van allerlei graan geëin¬ digd. Men had deze maand ene menigte van meloenen , watermeloe¬ nen, komkommers en fchone pruimen. De appelen en peren waren ook al ryp , het geen alle jaar zo vroeg niet gefchiedt. De laatfte dagen der maand begon men de landen omteploegen. Onder de waarnemingen rakende deze maand vond men aangetekend. „ De oude lieden zeggen „ dat men voorheen het koorn niet voor den 15. of 16. September „ mayen kon , fomtyds wel eens den 1 2. en dat het noit vroeger ryp „ wierd. Ook dat het noit tot zulk ene volkomene rypheid plegt te ko- „ men als nu. Maar federt dat ’er veel boflehen omgehouwen en veel ,, landeryen bebouwd geworden zyn, hebben de zonneftralen meer „ gelegenheid bekomen hare werking te doen, zo dat het graan nu „ vroeger ryp wordt.t6 (*) Verders wierd aangeraerkt dat de hete zo¬ mers C*) De vermindering van het hout is het alleen niet waardoor de lugtsfteld- heid van een land veranderd wordt, maar de bevolking en de bebouwing zyn het voornamelyk. De Romeinen hielden de winters in Engeland en in Duitfchland voor zeer geltreng ; dog gelukkiglyk genieten die twee landen tegenswoordig ene veel zagtere lugt , het geen men aan de drie genoemde oorzaken moet toefchryven. By Petersburg op 60. gr. N. werd de Rivier de Neva in ’t begin van December 1765. met ys bedekt, en raakte van het zelve niet vry voor den 11. April 1766. Te Tfaritjin , leggende op 48. gr. 40. min. N. was de Rivier de Volga reeds den 26. November 1765. toe¬ gevroren , en het ys raakte los den 27. April O. S. Het is byiia onge- loollyk dat op ene plaats die by de twaalf graden meer zuidwaards ligt , de koude langduriger en fterker zoude zyn dan meer noordelyk. En fchoon ’er in den omtrek van Petersburg vele boflehen zyn , was daar egter de kou¬ de min geftreng en langdurig. Tfaritjin in tegendeel heeft in de nabuurfchap gene boflehen op den afftancl van enige honderd Eng. mylen , indien men eni¬ ge enkelde bomen en wat kreupelhout langs de Volga cn op de eilanden in dezelve uitzondert. Ooftwaards aan vindt men gedurende vele honderd my¬ len niets dan ruime vlaktens zonder hout. Het omhouwen van het ge¬ boomte kan dan alleen de lugt niet zagter maken, maar het bebouwen van het land doet ’er meer toe. Op een beploegd veld fmelt de fneuW altyd veel vroeger dan op een land met gras bewallen. De ontvlambare en war¬ me deeltjes , die met de mift op een land gebragt worden , brengen veel toe om de geftrengheid der lugt te matigen; maar de uitwaaflemingen.vaii vele duizenden van menfehen en vee in een wel bevolkt land , het branden van zo vele warmte veroorzakende deeltjes, en het verfpreiden van dezelven door den dampkring, zyn het die uitermate veel toebrengen tot het verzagten van de lugtsgefteldheid. Honderd vierkante mylen rondom Tfaritjin bevatten zo veel bebouwd land niet als tien rondom Petersburg . Het bebouwde land is in _ evenredigheid met het getal van de inwoonders dier twee plaatfen , en dit maakt het grootfte onderfcheid in de lugtsgefteldheid. Daar is nog iets. Petersburg ligt digt aan zee , en Tfaritjin ver binnen in het land ; en mers in Kanada altyd zeer vrugtbaar zyn , en dat dan nog zelfs nauwlyks het tiende gedeelte van het kooni tot volmaakte rypheid komt. October. Deze gehele maand beploegde men de braaklanden. Met weder was zeer fchoon. Des nagts vroor het verfcheiden reizen. Het fneuwde den 28. Tegen het einde der maand begonnen de blade¬ ren van het geboomte te vallen. November. Tot den 10. hield men aan met ploegen. Dien dag wa* ren reeds alle de bomen kaal. Tot den 18. liep het vee buiten, dog moeft nu en dan enen dag van wegen het liegt weder te huis blyven. Den 16. had men donderen blixem. Den 24. vernam men nog geen ys op de St. Laurence. December. Hier wierd aangetekend dat deze herfft veel zagter was geweeft dan de voorgaanden. Den 1. ging ’er nog een fchip naar Frank- ryk onder zeil. Den 15. begon de Rivier vol met ys te raken; dog in het midden bleef zy nog open. Dog op de Charles was het ys zo dik dat men ’er met geladen wagens en paarden overreed. Den 26. raak¬ te het ys op de St. Laurence door den z waren regen weg. Den 28. wierd wederom een gedeelte van de Rivier met ys bedekt. In ’t vervolg van deze Waarnemingen wierd aangetekend dat de win¬ ter ook van de zagtften geweeft is. Den i i . September ging ik van Quehec met enen goeden wind op yertrek reis. De Gouverneur Generaal , Marquis de la Jonquière , die my Van Qiie~ ook met velerhande gunftbewyzen overladen had, had enen van ’s Ko- bec. nings boten met zeven man gefchikt om my naar Montreal te brengen. In ’t midden van den boot was een groot blauw kleed, waaronder wy vry voor den regen waren. De gehele reis gefchiedde op koften van den Koning van Frankryk. Wy lagen dien dag drie Fr. mylen af. Den i 2. vervolgden wy onzen togt den gehelen dag. De Mais van het kleinder foort, dat binnen drie maanden ryp wordt , was nu ryp. Men trok ze uit den grond en hing ze in de lugt te drogen. Het weder was thans omtrent zo gefield als in Zweden in ’t begin van Auguftus , zo dat de herfft in het noorden van Kanada ene maand later dan in het midden van Zweden fchynt intevallen. By elke boerdery vond men enen moeftuin , waarin zeer veel uyens wieflèn welken de Franfche Boeren op de vaftendagen veel gebruikten. Eg- in ’t algemeen heeft men opgemerkt dat plaatfen aan zee gelegen ene zag- tere lunsgefteldheid hebben dan anderen. Deze weinige aanmerkingen zul¬ len denk ik, voldoen om reden te geven van de veranderingen in de lugts- gefteldheden der landen, die, ontwyffelbaar , warmer en gematigder wor¬ den naar mate de bevolking en de landbouw toenemen. F. KANADA. i$4 Egter kan ik niet zeggen , dat. de Franfchen zo buitenmate flipt waren in het onderhouden der vaflen, want verfcheiden1 van myn roeyers aten geruft dezen dag, fchoon enen vrydag, vleefch. En dit heb ik in ’t vervolg dikwyls meer gezien. Het gemene volk in Kanada eet zo veel uyen dat zy ’er geweldig van ftinken. Men vond ook veel kawoerden in die tuinen, die op meer dan ene wys gegeten werden. Het meeft fnecd men ze naar de langte midden door, en hield het binnenfte voor het vuur om te braden. Het buitenfte werd weggefmeten. De ryken deden ’er wat fuiker over. Peen , falade , bonen , komkommers , en ro¬ de aalbeflen waren ook in die tuinen te vinden. Ieder Boer had ook by zyn huis meer of min Tabak geplant, naar dat zyn huishouden fterk was. Het gemene volk rookt zeer fterk. Zelfs Tabak, liepen jongens van tien of twaalf jaren met de pyp in den mond. Ook mogten de aanzienlyke lieden wel een pypje. In ’t noorden van Kanada gebruikte men de tabak meeft zuiver , maar verder opwaards , en om- ilreeks van Montreal , nam men den binnenften fchors van den Roden Komoeljeboom , (*) floeg ze in Hukken , en mengde ze onder de tabak , om die wat minder fterk te maken. Ook gebruikten ryken en anderen veel fnuiftabak. De meefte tabak , die men hier bruikte, was in ’t land gewaden. Sommigen agtten die boven de Virginifche\ dog die genen welken voor kenders gaan wilden gaven de andere den voorrang. Modes. Schoon de meefte volken van Europa de modes der Franfchen gewoon zyn natevolgen , zag ik dog integendeel dat de Franfchen in Kanada zig in vele ftukken naar de gebruiken der JVilden , met welken zy dage- lyks omgaan, fchikten. Zy gebruikten de zelve tabakspypen, fchoe- nen , koudebanden , en gordels als de Amerikanen . Zy volgden hen na in ’t voeren van den oorlog. Zy gebruikten hunne ballen fchuiten ,* en roei¬ den die op de zelve wys. In plaats van kouftèn wonden zy een ftuk doeks om de benen. En zo ging het met veel andere dingen. Als men in het huis van enen Boer intreedt , Haat hy op , neemt den hoed of de muts af om te groeten, verzoekt dat men ga zitten, en dekt zig weder. Boeren. Monfieur en Madame zyn titels die men zo wel enen Boer en zyn wyf als den eerften luiden geeft. De Boeren, en vooral de vrouwlieden , gin¬ gen in huis met fchoenen, die uit een ftuk uitgehold hout beftonden, hebbende de gedaante van muilen. De Boerenjongens , en zelfs de ouden , hadden meeft enen ftaart in ’t hair. Byna allen hadden zy in huis, en fomtyds ook op reis , rode wollen mutfen op het hoofd. Het voomaamfte eten der Boeren was melk. Boter zag men zelden , en die men ’er vindt ‘is van zuren room gemaakt. Dus was zy niet zo goed als de Engel] che, en fmaakte dikwyls naar talk. De Franfchen hiel- (*) Cirnus fanguinea . Linn. i85 KANADA. 174 9. luidden veel van melk, die zy des vrydags en zaterdags in plaats van vleefch gebruikten. Dog zy willen ze niet op zo velerhande manie¬ ren als wy gereed te maken. Op andere dan vallendagen at men hier niet minder vleefch dan by de Engelfcben , want buiten de foe- pen en het nageregc komt ’er byna niets dan vleefch op tafel, dat op velerlei wyzen toebereid wordt. Wy bragten den nagt in een boerenhuis door digt by een Riviert¬ je, Petite Rivière genaamd, dat zig hier in de St. Laurence werpt. Men rekende van hier zellien Fr, mylen tot Ouebec , en tien tot Trots Rivières. De ebbe en vloed waren hier tamelyk llerk. Deze was de laatlle plaats aan dezen kant , waar ik de hoogtens naall de Rivier ten dele uit de meermaal gemelde kalklei zag bellaan. Verder op be¬ gonnen zy louter van aarde te zyn. De ligtgevende vliegen vlogen des avonds in de bolïchen , dog niet zeer talryk» De Franfcben noemden ze Mouches ä feu. De Huizen waren hier omllreeks van hout. De vertrekken waren ta- uUj*zei7 melyk groot. Het dak van binnen rullte op twee, drie of vier dikke fparren , naar de grootte van ’t gebouw. De reten waren met klei be¬ smeerd. De venllers waren van papier. De fchoorlleen was in ’t mid¬ den der kamer gemetfeld. Het geen voor den fchoorlleen was diende voor de keuken. Agter den fchoorlleen .Hiep en ontving men bezoek. Somtyds Hond ’er een yzeren kacchel agter den fchoorlleen. Den 13. reisden wy voort. By Champlain , vyf Fr, mylen van Trots Rivières , beflonden de lleile hoogtens langs de Rivier' uit ene ge¬ le en fomtyds okeragtige zandige Hofaarde, uit de welke ene menigte van kleine Hroompjes uitliepen. Het water in dezelven was meell vol van geel oker , ten bewyze dat hier wel van ’t zelve foort van yzererts , als men by Trsis Rivières heeft , ligt. Het was zonderling dat men hier zulke menigte van kleine Hroompjes vond, dewyl het land geheel vlaken de zomer een van de droogften was. Langs de Rivier was het land ter breedte van ene Eng, myl bebouwd ; dog daar agter volgden zware bos- fchen en lage landen. Het bofch , de vogtigheid vergaderende en het water belettende uittewaalïèmen , dwingt het onder den grond door enen uitloop te zoeken. Op den oever lag veel zwart yzerzand. Tegens den avond kwamen wy te Trots Rivières , daar wy ons niet langer ophielden dan tot dat wy de brieven , die wy van Quebec mede- gebragt hadden , hadden overgegeven. Wy voeren nog ene Fr. myl verder eer wy ons nagtverblyf namen. Wy zagen dezen dag drie zeer oude lieden. De een was een J efuiet , Oude Iie- genaamd 'Jofeph Aubery , die als Zendeling by de bekeerde IVilden te den. St. Francis was. Hy had dezen zomer het vyftigfte jaar zyner bedie- II, Deel, A a ning KANADA. I i$6 ning vervuld. Hy ging derhalven naar Quebec om zyne gelofte als Je* fuiet te vernieuwen, en fcheen nog frifch en levendig te zyn. De ande¬ ren waren de menfchen hy welken wy overnagtten. De man was over de tagtig jaar en de vrouw niet veel jonger. Zy hadden reeds eenenvyftig jaar t’zamengeleefd. Zy waren nog geheel vergenoegd , gezond en vricn- delyk. De oude man zeide dat hy onder anderen in ’t jaar 1 690. in Quebec was, toen het door de Engel feben belegerd werd. De Bis- fchop had by die gelegenheid in zyn biflchoppelyk gewaad met den fabel in de hand de foldaten aangemoedigd. Hette en Hy oordeelde dat de winters in zyne kindfchheid veel geftrenger waren koude, dan nu, en dat ’er toen veel meer fneuw viel. Het heugde hem nog dat op St. Jan de kawoerden en de komkommers bevroren waren. Ook waren de zomers tegenswoordig veel warmer. Dertig jaren geleden was ’er een zo geilrenge winter in Kanada geweeft dat ’er vele vogels dood gevroren waren ; dog het jaargetal kon hy zig niet te binnen brengen. In ’t algemeen wierd gezegd dat de zomers van 1748. en 1749. warmer waren dan in vele jaren te voren. Grond. De grond \yerd hier voor tamelyk vrugtbaar gehouden. De Weit gaf negen of tien voor een. Dog in de jeugd van dezen man , toen men de vetlle gronden kiezen kon, gaf zy dikwyls meer dan twintig vooreen. Rogge werd weinig gezaid,.. ook weinig Garft, en maar alleen voor het vee. Zy klaagden evenwel dat zy by eiken flegten oogft dikwyls ge¬ noodzaakt waren garftenbrood te eten. Den 14. gingen wy vroeg op reis. Na twee Fr. mylen gezeild te hebben kwamen wy op Lac St. Pierre , dat wy overftaken. Verfchei- den waterplanten , die in de Zweedfcbe meren gemeen zyn , lagen hier in ’t water. Dit meer zegt men vrieft ’s winters zo fterk toe dat ’er hon¬ derd geladen wagens te gelyk over ryden kunnen. Wy vonden fomtyds op de waterplanten een foort van Kreeft , gely- kende veel naar ene krabbe, en niet groter dan twee meetkundige ly- nen in de langte en ene in de dikte. Hy was bleek van kleur trekkende wat naar het groene. De P onteder ia cordata wies overvloedig:aan de kanten van een lang fmal water, op de zelve plaatfen als by ons de Nymph<e<e of waterlelies. Een hoop varkens waadde diep in ’t water , en dook dikwyls met het grootfte deel van ’t lyf onder , om de wortelen op te wroeten en te eten. Zodra wy Lac St. Pierre over waren veranderde het land geheel van aanzien. Het wierd de fchoonfte oord dien men zien kon. De ei¬ landen en het land aan weerskanten zagen ’er als nette luftplaatfen uit ; en dit duurde tot by Montreal. * La- ï8? MONTREAL. 1749. Langs de Rivier hadden alle de Boeren fchuiten, die uit (lammen waren uitgehold, dog evenwel zeer frai en net gemaakt, zo dat zy vol¬ komen naar fchuiten geleken. Ik zag maar een enige baflenfchuit. Den i 5. zetteden wy onze reis reeds in den vroegen morgen voort. De droom was ons tegen en zo fterk , dat * wy op fommige plaatfen de Roeyers moeften doen aan land gaan en ons voorttrekken. Om vier uur na den middag kwamen wy te Montreal aan. Men re- Ment kende dat onze reis zeer gelukkig ge weeft was , dewyl men dikwyls , re al. wegens den ftroom en de veranderlykheid van den wind, twee weken tuflehen Quebec en Montreal onder weg is. Verscheiden’ menfehen te Montreal hadden wyngaarden , die uit Wyn- Frankryk gekomen waren, in hunne tuinen geplant. Men vond *er gaarden, twee foorten van; het ene met bleek groene of byna witte , het ander met donker rode druiven. Uit de witten, zeide men, werd de witte, uit de roden de rode wyn gemaakt. Des winters moet men hier de wyn¬ gaarden met mift toedekken. De druiven begonnen nu ryp te worden. De witten waren het meeft gevorderd. Men maakte ’er hier genen wyn van. Zy worden zo groot niet als in Frankryk. Men teelde hier ook veel IVat er meloenen. Geen Boer was ’er by- ^ •na die ’er genen had. In de fteden en daaromftreeks worden zy vooral me]oe, fterk aangekweekt. Egter waren zy zeldzaam in het noordelyk ge- ncn. deelte van Kanada. De Wilden planten ze ook veel. Dog of zy dit in oude tyden ook gedaan hebben is onzeker. Een oude Iro - quois te Oneida heeft my gezeid dat zy ze vande Europeanen gekregen had¬ den. Integendeel verzekerden my vele Franfchen dat de Illïnoizen reeds ’er veel van hadden toen zy in hun land kwamen , en dat zy daar van on- heuglyke tyden geplant geworden waren. Dog ik kan my niet te bin¬ nen brengen dat de eerfte Europeanen , die in Noord Amerika kwamen , van watermeloenen gewagen wanneer zy van de fpyzen der Wilden fpre- ken. Hoe heet de zomers in die delen van Noord Amerika die ik door reifd héb zyn , kan men daaruit opmaken , dat men daar de watermeloe¬ nen in ’t voorjaar maar op het open veld zait, zonder ze oit te dek¬ ken , en dat zy egter vroeg genoeg ryp worden. Men vindt ’er hier twee verfcheidenheden van , de ene rood en de andere wit van binnen. De eerfte is gemeender meer naar ’t zuiden by de Hitmi¬ xen en by de Engelfchen , de twede vindt men meer in. Kanada. Men zait ze in het voorjaar, als ’er gene koude meer te verwagten is , in ene goede vette aarde , dog ver van malkander , uit hoofde dat zy haar loof ver uit fchieten, en derhalven ene grote ruimte vorde¬ ren, zullen zy wel vrugtbaar zyn. Te Montreal waren zy nu meeft ryp; maar in de Engelfche Volkplantingen zyn zy het al in Juli en Auguftus. Gemeenlyk vorderen zy minder tyd om ryp te worden A a 1 \ Is 1 88 KANADA. als de gemene meloenen. De Kanadafchen zyn zelden zo zoet als die meer naar ’c zuiden vallen Miflchien komt dat van de derkere hette. Die van New York werden voor de lekkerden gehouden, De watermeloenen zyn zeer fappig, en het fap is met het vleefch vermengd. Daarenboven is het zeer verkoelend, het welk in de hette zeer verkwikkend is. Men wid niet dat ’er iemant in Kanada , te Al- bany en in New ■ York , zig kwalyk van bevonden had , al had men ’er wat. veel van gegeten. Zelfs bragt men voorbeelden by dat zieken ’er zom der nadeel van gegeten hadden. Maar verder naar het zuiden agt men dat zy afgaande koortfen veroorzaken , vooral by menfchen die ’er niet aan ge¬ wend zyn. De Franfchen zeggen dat als menfchen , die in Kanada ge¬ boren zyn, in ’t Land der lllimizen komen, en daar enige malen van de watermeloenen eten , ten eerden de koorts van krygen ; dat derhalven de Illi- noizen hen waarfchuwen van niet te eten van ene zo ongezonde vrugt. De lllinoizen zei ven zyn aan koortfen onderworpen , als zy hunne magen te veel met deze fpys verkouden. In Kanada bewaart men ze op plaatfen die matig warm gehouden worden ; en op deze wys kunnen ze twee maanden na dat zy ryp geworden zyn goed blyven , maar men moec voor de vord zorgen. De Engelfchen bewaren ze een, gedeelte van den winter over in droge kelders. Zy bleven, zeide men* langer goed als men de plaats daar zy van den deel afgebroken waren met een gloeyend yzer brandde. Op die wys kan men ze nog op kersmis en later hebben. In Penfylvanie , waar de grond droog en zandig is, maakt men een gat in den grond , en legt ze met hunne delen daarin , met aarde ’er over heen; en dan blyven ze zoeentamelykduk van den winter over goed. Eg- ter nemen weinig menfchen die moeite ’er mede, om dat het niet ene zeer gefchikte vrugt is om in de koude te eten. Men verbeeldt zig hier dat komkommers meer verkoelen dan watermeloenen. De watermeloe¬ nen dryven het water derk af. De Iroquoizen noemen ze, Onobefera - kahtie. Knwoer- Kawoerden van allerlei foorten, langwerpige* ronde, platte, kroirn- den. halzige, zeer kleine, en andere, worden door de Engel/cbenmde Fran¬ fchen overal geplant. In Kanada maakten zy met de uyens by de Boe¬ ren het voornaamde van hunne moeskruiden uit. Onder de Engelfchen was ’er niet een Boer die niet een groot duk lands met kawoerden be- poot had. De Zweden , Duitfcbers en Hollanders teelden ’er ook zeer veel. De IVildtn leefden ’er gedeeltelyk van. Dog dezen plantten meer Squafhcs dan eigenlyke kawoerden. Zy zeiden zelfs dat zy ’er reeds voor de aankomd der Europers al gehad hadden. Ook gewagen dc eerde Europifche Reisbefchryvers van de kawoerden als ene gewoonly- ke fpys der IVilden. De Franfchen noemden ze Citrouilles en de: En¬ gelfchen Pumpkind In *t voorjaar , als ’er gene vörft meer te wagten is MONTREAL. 1 749. * S9 fs , worden zy op den kouden grond in de open lugt gezet. Ook zet men ze wel op oude miftbedden. In Kanada worden zy in ’c begin van September ryp; dog in de Engelfche Volkplantingen en meer zuid waards heb ik ‘er al op ’t einde van Juli ryp gezien. Zodra zy beginnen ryp te worden , plukt men ’er enigen af om te gebruiken. De overigen laat men op ’t veld tot dat men voor de koude begint te vrezen. Dan brengt men ze in huis. Dit gefchiedde nu te Montreal in het midden van September N. $. Dog in P enfy.lv ank heb ik ze nog den 19. Odtober op ’t land zien Haan. Somtyds zyn zy nog niet volkomen ryp als men ze plukt, dog zy worden in huis wel ryp als men. ze maar van malkander leggen laat. In droge en warme kelders blyven zy wei enen gehelen winter goed , en nog beter in kamers daar geftookt wordt. Men bereidt hier de kawoerden op velerlei wyzen. De Wilden ko¬ ken ze zo heel als zy zyn , of braden ze in de afch , en brengen ze dan te koop. Dus toegemaakt fmaken zy zeer wel. Dc Franfcben en Engelfchen fnyden ze in ftukken , en braden [ze. Ook fnydt men ze in *t midden door, doet ’er het zaad uit, en braadt ze dan. Als ze gaar zyn doet men ’er nog warm zynde van binnen boter op, die ’er dan in trekt. Dit fmaakt zeer wek Ook eet men ze gekookt , alleen of met vleefch. Sommigen maken ’er ene dunne pap van, door ze ec-rft te koken en dan fyn te maken. Deze pap wordt dan met een weinig van het fap en zoete melk vermengd en dan wel door een geroerd. Ook worden zy gekookt, tot moes gemaakt, met meel vermengd en gekneed, en dus tot koeken gebakken. Daar zyn ’er ook die ’er taarten en pudding van maken. Om ze doen te duren gaan ’er de Wilden dus mede om. Als zy ryp zyn worden zy in lange riemen «gefneden, welken men door malkander vlegt, en in de zon of by het vuur te drogen hangt. Als zy regt droog zyn kun¬ nen zy jaren lang goed blyven. Men kookt ze alleen of met ander eten. De Wilden eten ze op die wys toebereid, zo wel te huis als op reis; en dit hebben de Europeanen van hun geleerd. Som¬ tyds eet men ze dan maar droog by pekelvleefch of andere fpy- zen ; en ik moet bekennen dat zy dan ene hongerige maag niet kwa- lyk bevallen. In Montreal wierden zy ook wel dus ingemaakt. Men fnydt ze in vier ftukken, doet’erhetzaaduit,engoitdefchillen weg. Het weke vleefch legt men in enen pot, en laat het een minuut of zes koken. Dan neemt men ’t met enen lepel , waarin gaten zyn, ’er uit, en laat het op ene tafel enen dag leggen dat ’er het water uitlope. Daarop maakt men het met anjelieren, cinnamomum , wat citroenfchillen en fyroop van fuiker in. De fyroop moet in even zo grote hoeveelheid als die der kawoerden genomen worden. Men kookt het dan zo lang tor dat de kawoerden van de fyroop dóórtrekken zyn. A a 3 Het » / Graan. Handel met de Wilden* i9o KANADA. Het graan dat dit jaar in Kanada gewaflèn was wierd doorgaans voor het belle gehouden dat men hier oit gehad had. Integendeel viel het in New Tork liegt uit. Voor ’t overige was de herfll in Kanada zeer ichoon. Kanada dryft enen Herken handel met de Wilden \ en deze was voor¬ heen de enige handel dien dit grote Land dreef, en die den Ingezetenen aanzienlyke voordelen toebragt. Dog tegenswoordig vallen ’er verfchei- den’ andere waren, behalven die men van de Amerikanen bekomt, die Van daar verzonden worden. De Wilden , die hier het naad rondom wo¬ nen , en zo wel als alle de overigen den gantfehen winter op de jagt zyn , brengen gemeenlyk hunne pelteryen in de naburige lieden te koop. Dog dit bedraagt niet veel. Die genen die verder af wonen komen hier zel¬ den. En dewyl men vreell dat zy hunne waren den Engelfchen verko¬ pen zullen, zo moet men hen voorkomen, ten welken einde de Fran¬ fchen zelven naar hen toe reizen. Montreal in zonderheid dryft dezen handel llerk. Alle jaren gaan van hier velerlei lieden van allerhanden ouder¬ dom op reis naar de Wilden. Zy vertrekken vroeg in ’t voorjaar , en komen in Auguftus of September terug. Om dezen handel te dryven nemen zy alleen zulke waren met zig die zy weten dat onder de Wilden ge¬ wild zyn. Geld nemen zy weinig mede , want dit wordt by de Ameri¬ kanen niet geagt. Zy houden verfcheidene foorten van waren , die men hun brengt, voor veel koHbaarder. Ook geloof ik dat nauwlyks een van de Franfchen die op deze reizen gaan enen penning aan geld medeneemt. De volgende, waren zyn het voornamelyk die onder de Wilden enen goeden aftrek vinden. Snaphanen , buskruid, lood, kogels en hagel. Alle de Wilden , die het voordeel der vuurwapenen boven den boog van de Europers geleerd hebben, en vuurwapenen bekomen kunnen, hebben voor de- zelven het gebruik van boog en pylen afgefchaft. Indien men nu hun vuurwapenen wilde weigeren toetevoeren , zouden zy van hon¬ ger moeten vergaan, dewyl hun voomaamlle beflaan gelegen is in het vleefch van wilde dieren ; en dit zou hen zo verwoed maken , dat zy in (laat zouden zyn de Europers aantetallen. Geen van de Wilden weet nog een musket te maken. Zelfs weten zy hun eigen geweer, als het ontfteld is, niet weer te herHellen, maar moeten dat van de Europea¬ nen laten doen. In ’ begin dat de Europers eeril in Noord Amerika kwamen droegen zy langen tyd zorg van den Amerikanen geen fchiet- geweer in handen te geven. Dog in de oorlogen, die de Franfchen met de Engelfchen en Hollanders voerden , deelden zy hunnen Amerikaan - fchen bondgenoten het gebruik der vuurwapenen mede , om hunnen vy- anden des te llerker afbreuk te doen. De Franfchen zeide dat de Hol¬ landers van Albany de eerden geweeft waren, die in ’t jaar 1642. den Wil- I MONTREAL. 1749. 19 1 Wilden fchietgeweer gegeven en hun het gebruik van het zelve geleerd hadden. Dus hadden zig de Franfchen genoodzaakt gezien den met hen in verbond flaanden Amerikanen insgelyks vuurwapenen te geven , de-. wyl die zeiden anders tegens de Hollanders en de Wilden van derzelver party niet op te kunnen , en gevolglyk tot die zyde te zullen overgaan. Maar die van Albany beweerden daarentegen dat de Franfchen de eerden ge weed waren die den Wilden fchietgeweer ge¬ geven hadden, dewyl zy zig anders te zwak bevonden om den En- gelfchen en Hollanderen het hoofd te bieden. Hoe het hier mede zy, dit is zeker dat de Wilden tegenswoordig fchietgeweer gebrui¬ ken ’t welk zy van de Europeanen krygen, en waarmede zy thans beter dan hunne leermeeders zelven weten omtegaan. Maar te gelyk is het waar , dat deze handel den Europeanen alle jaren grote win¬ den aanbrengt. Kleden van wit Laken , of grof ongefchoren Laken , van dat foorc ’t welk men wel voor dekens op de bedden gebruikt. De Wilden dragen zulke kleden altyd, en winden ’er zig in; fomtyds hangen zy over de fchouders, en fomtyds, by warm weder, binden zy ze zig om de middel. Maar als het koud is halen zy ze over ’t hoofd. Mans en vrouwen dragen ze beiden. Meeden tyd zyn ’er aan de randen enige blauwe en rode drepen.. Blauw of rood Laken. De vrouwlieden maken daar hare rokken van ,. die maar tot op de knie hangen. Meed gebruiken zy blauw La¬ ken daartoe- Linnen Hembden , welken zo wel de mans als de vrouwen dagelyks dragen. Als een Wilde eens zulk een hembd aan heeft, draagt hy ’c zo lang tot dat het geheel en al verlieten is. Laken om om de benen , in plaats van kouflèn , te winden gelyk dc Rujffen doen. Bylen, Meffen , Scharen , Naalden , en (lalen Vuurflagen. Deze werktuigen vindt men thans overal by de Wilden. Zy kopen ze allen van de Europeanen , en houden ze voor veel beter als hunne oude mes- fèn en bylen van been , waarvan men ’er in Kanada weinig meer vindt. Ketels van rood of geel koper, fomtyds van binnen vertind. Ai hun eten wordt daarin gekookt. Dit is ene waar die gemeenlyk onder hun enen groten aftrek heeft. Voorheen gebruikten zy potten en vaten- van aarde, of van hout, waarin zy het geen zy koken wilden goten, dan gloeyende (lenen in het water werpende om het te doen koken. Oorringen , groten en kleinen , meed van geel koper , dog fomtyds ©ok van tin. Mans en vrouwen dragen ze, fchoon niet ailen. Vermiljoen. Hier mede verwen zy hunne aangezigten, hembden,, i KANADA. 4 en een deel van het lichaam rood. Voorheen fchilderden zy zig met ene ro¬ de aarde, die hier te lande gevonden wordt. Dog na dat zy van de . Europeanen vermilioen gekregen hadden, fcheen hun gene kleur fchoon- der te zyn. Men vertelde , dat de Franfchen in ’t eerd voor twee of driemaal zo veel van deze verw als ’er op de punt van een mes leggen kon enen groten hoop van allerlei pelteryen kregen. Spaansch groen j om het aangezigt groen te verwen. Om het zwart te maken nemen zy het roet dat onder de. ketels zit. Spiegels. De JVilden zyn daar zeer opgedeld. Zy gebruiken ze in zonderheid om zig te befchilderen. Zy hebben gemeenlyk hunne fpie- gels op reis by zig. Dog dit heeft maar plaats by de mans, en niet by de vrouwen , die zig hier zo veel niet opfehikken als de eerden. Brandglazen. Dit is in het oog der JVilden een zeer noodzakelyk huisraad , dewyl, daar zy derk tabak roken, en alles wat met enige moeite verzeld gaat haten, zy op reis met dezelven zo behendig te regt kunnen komen. Tabak kopen de JVilden die wat ver nalr het noorden wonen , waar geen Tabak wil voortkomen. Dog die meer zuidelyk hunne woon¬ plaats hebben fokken zelven zo veel tabak als zy behoeven. By de eerden is de tabak ene waar die derk gezogt wordt. Men heeft op¬ gemerkt dat de Wilden , hoe verder zy naar het noorden wonen , des te groter rokers zyn. Wampums , of zo als zy ’t noemen Porcellein. Zy worden van een zeker foort van moflèlfchelpen gemaakt, en tot kleine langwerpige kra¬ len gedraid. Zy dienen hun voor geld en opfehik te gelyk. Glazen Kralen , die klein, en wit, of van ene andere kleur zyn. De vrouwlieden weten ze in hare linten , beurzen en andere klederen inte- laflchen. Koper en yzer draad om verfcheiden’ dingen van te maken. Brandewyn. Dit is de kodelykde zaak die zy op de wereld kennen. Ook is hun niets te lief en te kodbaar om het ’er niet voor te geven. Dog ter oorzake der menigvuldige ongeregeldheden die daar door kunnen veroorzaakt worden , is het onder zware draden verboden den JVilden brandewyn toetevoeren. Maar deze wet wordt niet altyd zo nauwkeurig nao;ekomen. O Dit zyn de voornaamde waren die de Franfchen den JVilden toevoeren, en die gemeenlyk by hun wel gewild zyn. De waren die zy van de JVilden terug brengen, zonder den voor- raad dien men op reis voor zyne koopmanfehappen krygt mede te rekenen, bedaan byna alleen in pelteryen. Men onderfcheidt dezen m twee foorten. Pelteryen die uit de noordelyke geweden, en zul- ken MONTREAL. 1746. 1.93 / ken die uit de zuidelyken komen. De eerften worden voor de bes¬ ten gehouden, en zyn het duurft. Uit de noordelyke Landen worden inzonderheid de vellen van de volgende dieren aangebragt. Bevers , Elanden (*) , Rendieren (f) , Wolflynxen (§) en Marters. Uit het zuiden krygt men ook wel fom- wyien Marters , dog hun vel is ros en niet goed. De Picbou du Nor cl zal miiïchien dat dier zyn ’twelk zigby de Hudfombai ophoudt, endoor de Engelfchen Wolver ene genoemd wordt. Nog behoren onder de noordfche pelteryen de Berenhuiden , waarvan men ’er egter niet veel komen laat , en VoiTenvellen , fchoon men daar van ook maar weinigen meelt zwarten trekt; behalven nog verfcheiden andere foorten. Het Bontwerk, dat uit de zuidelyke landltreken gehaald wordt, is inzonderheid van de volgende dieren. Wilde Stieren en Koeyen , Herten, Reen, Otters, Pichoux du fud , van de welken Vader Char- levoix (**) gewag maakt, en die of een foort van Katlynx, of van Panther wezen moet, voorts Voflèn van verfcheiden’ foorten, Ra- koons , Katlynxen, en anderen. Het is ongelooflyk wat ongemakken de menfchen op deze reizen om pelteryen te kopen moeten uitltaan. Somtyds moeten zy hun pakkadie ver over land dragen. Dikwyls worden zy van de Wilden mishandeld en zelfs omgebragt. Veeltyds moeten zy dorlt, honger, hette en koude verdragen , en worden van muggen , vergiftige Hangen , en ander ongedierte gebeten. Deze ongemakken en gevaren Hepen ene menigte lieden in den bloei hunner jaren weg, en maken dat de menfchen in Kanada niet oud kunnen worden. Dog te gelyk worden zy hier door gehard en wakkere krygslieden , die nog gevaren nog on¬ gemakken ontzien. Ook zetten zig velen diep in bet land onder de W:L den neder , trouwen daar , en keren noit te rug. De pryzen der pelteryen, zo als die in ’t jaar 1749. te Montreal waren, heeft my de Heer Couagne , een Koopman, by wien ikmynver- blyf hield , medegedeeld. Zy waren als volgt. Grote en middelbare Berenhuiden koflten 5. Livres. Huiden van jonge Beren , 1 5. Sols. - Lynxen ,25. Sols. Pichoux du fud-> 35. Sols. — • Voffen uit het Zuiden , 35. Sols. Huiden väft Otters , 5. Livres. - — Rakoons , 5. Livres. - - — - Marters , 45. Sols. — Wolflynxen , Loup- cer- viers , 4. Livres. - — Wolven. 40. Sols. - - Carcajoux , een dier dat ik niet ken, 5. Livres. Hui- (*) Origmcs. Cf) Cariboux . (£) Loup- cerviers. f**) Hiflorre de la 'Nouv. France. Tom. 6. p. 15g. II. Deel. B b / KANADA. 1 94 Huiden van Vifons , een foort van Marter die zig in ’t water ont¬ houdt , 25. Sols. — ■ — ruwe y van Elanden, 0- rignaCs verts , 10. Livres. . . Herten, Cerfs verts. 