Middelnederlandsch Woordenboek
— Bepaalde^jk, bij ecne gedane beloftc, rich te- rugtrekken , achterblijven , ze niet gestand doen , oncervuld laten, nalaten. Verg. Achtkrgaen onz. 4) cn Aciitertien onz. 2). gi hebt mi geloeft nu, Dat gi doen sout dat ic wilde. Ic ben die u vortan hiide Over gerecht logenere, En doedt niet dat ic begere. Tract! achter van descr dine. /'erg. 03 0. II. Bedryvcnd. 1) Aehteruittrekken , terugtrekken. Florin* aprongen uten ogen die tranen, Ende liep an hare ende tracse achter. FI or. 8384. 2) Als reded cf gebruikt: Hem achtertrecken, in dcnxclfden zin als bet onz. a) Zich terugtrekken , zich schuilhouden. Zie onz. 2). HI selre die trac hem achter. Also die ontsach sulken lachter. Sp. 17, 00, 40. b) Met den 2den nv. Zich out trekken &an ieta, wet- germ te doen. Zie onz. 3). Wle so hem oec dies trake achter. Hi bleve altoos in den lachter. Sp. II, 30, 17. I. Onxydlg. 1) Achlencaarfs trekken, zich terugtrekken , tcijken. Elide begnn te limit aciitertrecken. Hi k co nlc weder te si non here. Hot. 9990. IJat wl met station trecken achter Bin non onsen burbekanen. Pari. 01, 15. Wie tone sach in don aenschlne, Scacmde hem te trockene achter. Rijmb. 31774. ACHTERVAREN ( voer , voeren , gevaren), st. ww. onz. en bedr. Zie Varen en Achter bijw. a , 3). Onz. — Achtencaarts trekken, teruggaan. Hi dede mjn vole achterraren. Ferg. 4*87. Bedr. — 1) Achlemagaan , achtcmarijden. Die up wllle Kitten sender sparen Dit scaecspel halen ende achterraren. WaL 71 en 1183. Digitized by Google 87 ACHT. ACHT. 38 2) Achieroprijden, van at h term op ienutnd aan- rijden, met vtjandige oograerken. Deae ridder , die ons sehtervoer. Limb. IT, 1404. ACHTER VLIEN {vlo of V lot , vloen , gevloen), st. ww. on*. Zie Vliex en Achter byw. a, 3). Achiencaarts vlieden, terugvlieden , ferugdeinzen. I>ie dor die vrese van den p*yen Niet enen »oet raach achterviyen. blomm abut, J-'ragm. Carl 397. Trouwe ml a vorwert lien, Hope en Uet u nJet •cliterrlien. Limb. X, 613. Eest dat darcheit vorwert tiet , Ende trouwe vorder achtervliet. Fad. Mui. IV, 65, 118. Eude maecto om hem een scaert, Bo dat ii achtervloen. Sp. IT», 35, 46. ACHTERVOLGEN, *w. ww. bedr. en on*. Bedr. — Votgen, opvolgen (een gebod of voor* schrift), lut. tequi. Van do e\ angelica wordt gezcgd: Hier online soudc elc keratin pogen , Hoe hue loude achter volgen mogea, Jmand 1, 880. On*. — Fervolgen , lat. pertequi ; dc hcdendaagsche beteekonis, doch als onz. ww. met den 3dcn nv. en ala aclie id bare aamenst. gebruikt. || Desidere. . . volgeden u achter, -Sp. Ill 9 , 83,27. Ende Tolgden achter aiere scaren, Rijmb. 28064. — Annin. De cigcnlykc opvatting is van achte - ren volgen (verg. Acuter byw. a, 1); doch het by* dcukbeeld van vyandige bedocling is omniakenbaar. Achtervolgcn moet dua ala ecu woord beschouwd wor- den , want de beteekenia verschilt van die , wclkc in dc blootc opvolging der be idc d eclen ligt uitgedrukt. ACHTERVOLGENDE, voor*. en bijw., eig. het deelw. van Achtervolqen als bedr. ww. Voorc. — Met deu 3den nv. Folgeuz , in navol- ging van, overeenkonutig met. || Achtervolgende den voetstappen van den voorsaten, Vad. Mu*. IV, 113 (a. 143 1 J). Achtervolgende den inhoudene vandenvon- nease, ZFl. Bijdr. VI, 160 (<*. 1441). H U w . — V olgent ( het vrotger getioem.de), in over- eenkomtt (daarmede ) , near evenredigheid (daarvan). || I)b balken groot *ijndc xn dnmen viercante, de stilen ende corbcelen achtervolgende, ZFl. Bijdr. IV, 319. De stages tuaechen beedeu achtervolgende also daertoe behoort, 320. Also achtervolgende upwacrt goende alaoot behoort, 320 (a. 1409). ACHTERW AJERDE , znw. at. vr. Achter - horde. Uit Achter en fFaerde, fr. gttarde , betzelfde als horde. Zie Waerde en verg. Hinderwaerue. Wl hebben loo Tele goedcr Uede nu In dachtcrwacrde , daUe n) Sconfleren datter comen m1. Lane. II , 33384. Men haddere gnoerh grvaen , Ne hadde gmlaen die achterwnerde, IMeae aoccorwrdo harde. 33460. — Ook achter hoe de reals by stoke IX, 649, Rein. II, 6071, en*. Dc Framche vorni achtergaerde bij VAEH.NKW 1JCK , f. 49 a. ACHTERW AERRE , *nw. st. m., saincn- getr. nit achterwarbrb, achterwarer. ZieAcu- terwaren. Behoeder , betchermer. Wlea haer behoeft, neemt grote ware. God heefl van aiere m order dl geact Ti th iinm w i. rA L. O. H. 388. Zoo moet cr gelezen worden voor tachierwaeme , gelijk de nitgave heeft. Een ww. kotnt hier niet te pas; de zin (blijkens het voor*. van) eischt kennelijk een znw.: „ God heeft u gesteld tot betchermer van Zyue Mocder.” ACHTERW AERT (achterwart , achter- WERT), byw. AcAtencaarft , terug. Vandaar de uit- drukk ingen : — Achterwaert gaen, achter uitgaan ; met den 3den nv. des persoons, tegenloopen, t eg env alien. Dan maecti u op die vart mettivn, Ende waent lien dat gi begaert ; Mwr het gaet u achterwaert, Glue seise sleo no apreken moron. Rote (A), 8777. • — Achterwaert trecken (on*.), met dcu nv. der zaak, rich aan iett onttrekken. Verg. Ach- tertrecken onz. 8). Des en trecklc niet achterwert. v.d. L. O. U. 1051. — Achterwaert doen, doen achterztaan (iu den strijd), ierugalaan, het ondertpil doen driven. Verg. Achterdoen 1). Geljjc enen die ontainnet cs Gellet hem die atoute Ritsart, Ende dede Terre achterwart Pyroto den ridder coene. Lorr. II, 4373. — Achterwaert scuvcn, naar den achter- grond tchuiven , terugee/ten, in minachting brengen. Verg. Achtersettkn en Aciitersteken. A1 hner onrvcht gaet te boven, Ende trecht wert aflerwaert gvacoven. Rein. II , 4345. — Achterwaert steken, teruystooten, van eich afitooten. Verg. Aciitersteken I). Ermoedo en e« met nlemen waert. Men atevese altoea achterwnerl. Rote (d), 7456. = Achterwaert, voor het cnkcle achter gebc- zigd: hier achterwaert, hiema, naderhand, Sp. 1^, 63, 71 Zie by Achter byw. b, 1). ACHTERW AREN ( achter wersn), deelw. achterwaert en geachtencaert , xw. ww. bedr. Uit Ach- ter en H'aren , in acht nemcn , hoeden ; verg. ware , hoode, *org. Zie Warkn en Ware. 1) Bewaren, be hoeden , betchermen. God moeter u hnlpen toe, Endo moet u hoeden ende achterwareii ! Latte. HI, 1093. Ende »i SS he non gevaren: God die moetae aditerwarenl Lorr. I, 073. Evcnzoo, in toepassing op dc goddelyke hoede, Limb. IV, 698, V, 913, 928, 1866, VI. 20, IX, 988, XI, 33. Van een bcscbermcugcl gezcgd, 1). Luc. 4263. — Een land of volk — , behoeden, betchermen, verzorgen, beheeren , al* beer of laudvoogd. Wilde die coninc Aelhrecht varen Syn Laul beaien ende achterwaren. TILTH. IV , 60 , 3. Enen grave, hiet Elyn , Liet hi van den lande «yu Droasate ende monlbore al, Om dat hyt achtcrwenm sal. Lorr. II, 2356. Zoo Lane. Ill, 18614, Limb. V, 876, v.d. Negen beaten, by MONE, bl. 131. Evenzoo — Die Bcarcn achterwaren, dc krygsU v ndcu beheeren , beaiuren, Limb. VII, 992, Grimb. 1, 3312, II, 1402. Zoo roepen in den Kaop. dc dniven den bavik iu als beer, om haar Te wachtene ende te achterwaerne. XJCt'I, 5. Digitized by Google 39 ACHT. ACHT. 40 2) JBewaren, beheeren , het toezicht houden over iets. Si teiden : hit-r »yti al «1« nunnen, Sonder rne , die »ottelike gebaert , Die dr kokene achterwaort. Sp. IIIS, 40, 86. || l)e mcester, die de fonteynen achterwaert , Bely. Mm. VII , 106. Qaalike is het geachterweert (van een zwaard) , v.d. L.v. O. 101. Dcse dine ( toerktuigen enx.) warm den couinc bcvolen , dat liUe achterware , Limb. XI, 1079. 8) i'erzorgen , verpleyen , oppassen, zorg drageu voor ietnand of iets. Elide Torre kerde ter tenten waerd, Ilaer hi wel wn* achtenracrd , Want daer waren knapen gnoech l>le hem daden syn gevoech. Lane. Ill , 36325. Men gaf hem enc voeatere doe, Die tkint wel achterwaren can. 23328. Ilebdi wel geachterwaert Gringoletlc imjn goede paert, Kttde minim helm daer toe inede 1 WaL 8401. Anatom qaamen *o il eent mochten , Dl«e aouden achtcrwaren. 7602. Ilaer lustre gingen enen meester huren, Die haer icono sou dr achtcrwaren. Christ. 666. || Een kind — , stoke IV, G5. Een paard — , Limb. X, 126, Renoul 27, 829. Wonden — , Christ. 577. Ecnen gewoude — , Lane. Ill, 15787. Hct lichuam (lyf) — , Lutg. II, 1004, f ad. Mm. I, 839, 67. Ecncn krnnkzinmgc — , Limb. VI, 277 ; = Het Vlaamsch kent nog heden acht enc aer iter, achtenearejse of achfenoaersteregge , alt benaming der vrouw die in Holland kraambetcaarster of baker genoemd wordt. ACHTERWERE, raw. st. vr. Uit Aehter en Were, grondlxv.il, akker. Zie Were .Eenachteraf y deyen akker of stnk Umd. || Die bueren mil horen afUrweren van Aomstelrcvecn an die VKtiide, mie- Rls III, 446 b (a. 1886). ACHTERWESEN, row. st. onz. He t ten aehieren sijn of komen in goldzaken, diu zoo we) Ac ft erst and nls Sadeel , sc hade. || Scadc, verlies endo aftrrwcseu, mieris IV, 94 a (a. 1408). Tot voldoeningc xjjns achtcrwcoeus , d. i. can de door hem geledene sc hade , match. 255. Endc trccken dat achtcrw esen an liem, d. i. schuiven hem de schade op den hats , 289. -ACHTICH (•ACHTECIl, of -ECHT1CH, -ECH- TECH), -tiye of -tegc. Achtervoegscl met den halvcu klemtoon . dicnende tot vorming van bnw. ; in oor- sprong cn beteekenis wel te onderschciden van het gelijkluidcndc suffix in het volgrude art. Etym. ■achtich ia door middcl van het suffix •ieh , -ig . afgclcid van het znw. Achte , Acht (zic Achte), hctzelfde dat wij nog in acht geven, acht slaan kennen. De groud beteekenis van achten vrii dmken , optetten , bcschouicen , die van achte der- halvc beschouwing •, doch dote beteekenis, concrcct opgevat, lcidde tot de opvattiug van datgenc teat aan iemand of iets beschoutcd d. i. waargenomen of ge- zicn tcordt , tins het voorkomen , de gedaante , den ioestand; op volkomcn dezelfde wijzc ols lat. species en gr. sido$ oan de ww. spec-ere cn l&sZv (zien , bescliouwen) beautwoorden. In die beteekenis komt achte in ’t mill, wel nict voor, manr zeer gewoon is zij in ’t mhd. (ben. I, 15), wanr b. v. in iugent- Ucher aht , in kreftelicher aht , met de by w. tugent- llche , kreftecHebe afwinelen- Het afgeleide bnw. ach- tich, alleen voorkomende in samenstcll ingen , betee- kent derhalve datgene wat een zeker voorkomen , eene zckcre gedaante heeft, of zich in een zekeren toestand bevindt: het cerate lid der samcnstelling drukt dan de hoedanigheid van die gedaante of dien toestand uit. Doch weldra, tocn men dc eigenlyke beteekenis van achttch nit het uog verloor, werden de aldus ge- vormdc woorden nict meer ols samcnstdliogen be- schouwd , -achtich begon ala achtcrvoegscl te gelden. Als zoodanig komt hct gebeel overeen met gr. yc, De overgang der begrippen in IdeZr, sidoq, -<»<?*/(, en achten, achte, - achtich , ia volkomen dezelfde. Manachtich en soijfachtich beautwoorden nauwkeurig aan dvtfqotsdijs (dvdgudrjq), en yvvuHtotufijs. In ’t mhd. gold art als svnoniem van ahte\ niet zcldcu vindt men art en ahte nevens elkander ge- plaatat. Zoo atemmen ook de udl. woorden op -ach- tich, -achtig met de hd. op -artig overeen : ndl. zandachtig, steenachtig, hd. sandartig, sieinartig, enz. tiebrolk. De woorden op - achtich met den hal- ven klemtoon waren in *t mnl. nog minder talrijk dan zij later geworden ziju. Zij z(jn afgclcid ; 1) Van zelfet. nw., cn wel a) Van persoouanamcn , als: manachtich, wijj ach- tich. b) Van stofnamen, ala bloedachtich , vleescachtich , water achtich. 2) Van byvoegl. nw., als groenachiich, hoUachtich , swertachtich. Aanm. Het gebnuk van -achtich aehter den stam van werkwoorden, om de geneigdheid tot ccne hau- deling of de hebbclykhetd dnarvan uit te drukken, schynt mnl. nog niet bekend te zijn geweest. Woor- den als babbelachtig , praatachtig , snoepachtig , talm- achtig , thans zoo gewoon, zyn ous in ’t mnl. nict voorgckuinen. -ACHTICH (-ACHTECH, of -BCHTICU, -ECH- tecu) , -tiye of - tege . Acbtvrvucgscl met den vollcn klemtoon, dicnende tot vorming van bnw.; in oorsprong cn beteekenis gcheel vcrschillendc van hct gelyklui- dendc sutTix in hct vorige art. Etytn. -achtich is een guwijzigdc vorm van -haf- tich , thana - haftig , dat nog heden in krijgshaftig , manhaftig enz. n evens -hchtig (in deeUtchtuj , leugen- hchtig enz.) bestaat. Door de gewone verechcrping van ft tot chi, waardoor b. v. graft tot gracht werd, cn de even gewone uitlating der h, die ook in -aard voor -hard, en mnl. in -ede voor -hede (tcarede voor t oaerhede enz.) p lusts had , veranderde -haflich in -achtich. Dc oorsprong is dus in -haflich te zoe- ken , dat door oanhechting van -«r^ , -ig , is afgclcid van hct bnw. haft, dat nog in ’t hd. ( theilhaft , toahrhaft enz.) op dezelfde wjjze gebruikt wordt als het afgeleide -haftich. Haft ontsproot uit bet ww. haven , bijvorm van hebben , en beteekent dus heb- bende , houdende, in zich bevattende. Die beteekenis straalt nog heden in alle afgeleide woorden op- haftig en -achtig duidclyk door, met die kleine wyzigingen, die dc uard van hct bepalendc woord medebreugt. Oorspronkclijk vormden dc woorden op -hchtich eigen- lijke samenstellingcn ; later cchtcr, tocn men de ware beteekenis van hchtich uit het oog verloor, begon - achtich als achte rvocgwd te gelden. C«ebrulk. Overeenkomstig met dc beteekenis heb- bende , houdende, in zich bevattende, wordt -achtich uitsluitend aan zelfst. nw. Uxgevocgd. Een aantal der thans bestaandc woorden op -achtig waren mnl. nog onbekend ; andere waren dcstyds in gcbrtiik , die se- dert rerouderden . De voonuuunste, die men in mnl. geschriftcn aantrefl , zyn dc volgcude : aderachtich , aemslachtich , cerachlich , ervachtich , herachtich , neerachtich (van 't znw. nere), sceelachtich (van ’t Digitized by Google 41 ACHT. ACHT. 42 raw. tceel), torg achtich , ttanlachtich , tear achtich (van tcaer, ala raw., ohd. tcdr, nog overig in toaar- zeggen), tcet achtich , voenachtich (van ’t znw. tcone). Zie by dc afzonderlykc woorden. Aanm. In Limburg was dc Hoogduitsch-ge- kleurdc uitgang -acht (voor -achtich) in gebrnik, als: eemstacht (hd. emsthaft ), Serv. I, 747 \tconaeht (hd. xoknhaft ) , I, 319; doch vs. 381: vronachtich. ACHTICH, telw. Oorspronkelyke , in ’t mnl. meest gcwone vorm , sedert door tachtig vcxdrongen ; hd. achtzig , eng. eighty. || Enc queue van achtich jaren, Franc. 10258. Dea wijfs bora ten van achtich jaren , 10286. Reeds vroeg kwam daarnevens t achtich in gebruik , ook tachmtich cn zelfa iachtentich gesebreven : zie Hor. Belg_ IX, 88. ACHTIENSTE. Zie Tienste. ACHTINGE, raw. st. vr. Zie Achteic. 1) Overleg, beraad , in dc uitdrukking: — Ene (sine) achtinge nemen, of Ene ach- tinge begeren, bidden, rechtstenu, heraad ne- men , van den rechter verlof vragen om zich ( met parti) , voorspraak of magen) vooraf te beraden, al- vorens de xaak ccrdcren voortgang hebbe. Zie Achte 2) en Achten onz. 2). || Voert, dacr ecu rechter \Taget cenen man een oerdcl, soe mach die man syn ach- tinge wel nemen tot dien rechter, al gaet hy nut achten, dat hy wel incomen mach endc dat oerdcl ontaeggen, daer hijt niet sculdich en is te deilen, mif.ris I, 618 b (<*. 1299) en 536 b (a. 1291). Doc dat vervolcht was, doc nam P. v. B. era achtinge, ende nam J. B. . . . tot enen voirsprake. . ., ende doe dair vervolcht was , doc nam P. mit aynen voirsprake era achtinge , ende geerde te we ten , off die weet godson was, als rccht was, IV, 579 a, 580 a (a. 1421). Soo sal hy cen achtinge begeercu, oudenh. Z.JIoll. 476. Hecr Schout, ick bid u om era achtinge (ende een man die miju woord hondt), 483, 518. Ifeer Schout, hebt gy mynen meestcr era achtinge gegeven ende eenen man die sijn woord houdt? 519. By mattii. bl. 263 en 286 vlg. hcet het raet ne- men of beraet geren. Hij voegt er bij , dat , wie nu»d begeerd heeft , den uitslag van het beraad aan den rechter moot mededeelen cn „ dair op syn recht for- mcren of hy spreekt „ ongeachtc teoirde." Pit on- geaeht staat dus gelijk met onberaden , en het blijkt , dat het oude achtinge volkomcn hetzelfdc was als het latere beraad. Vandaar, in gewijzigde opvatting: 2) Achtinge hebben jegen iet, het recht hebben zich tegen iet s te verklaren (als gevolg van gehonden beraad) , er tegen op te komen of in verzet te komen. Zie Achten onz. 3). || Daer jegens en mach haer man geen achtinge hebben, mieris 1,234 art. 45 ; hetgeen in de Hando. v. Alkmaar , bl. 8 5, hect: „dattcr die man geen reden tegen hebben en magh en elders , n dat hoer man dat niet keren en kan" (mikris I, 226 5), ter Totaling van: „ qnod maritus ejus non potent contra hoc actionem habere ” (aid. 1 . 221 b). 3) Welberaden inzicht, overt niging , als beginsel van bandoline. dat hi bllre gwtade In line achtinge, in sinen rade. Ileim. 1833. Met onrerkeerden uudne Ende met bliden sinne te line, Ende in heliger achtingen vort. Franc. 3041. Het is ’t lot. saneto propost/o, en aan proporitiim beantwoordt evenzeer de beteekenis van 4) j B edoeling, voomemen, plan. hare achtinge wm tndlen Kmmcr der lieder uplopen ontflien. .S>. 1«, 38, 23 Vooral gewoon in dc aitdrokking: — Achtinge hebben, plan hebben , van mee- ning of voontemetu sijn, hetzelfde als geaeht heb- ben. Zie Achten bedr. 5). Ic had dp achtinge openbare Te vragone wie dat hi ware. Alex. I, 1374. Daer hadde hi achtinge das To varen saen in Uacteren lant. VI, 813. Hi hadde achtinge, overwaer. Die port te •lechtcne neTon derde. VII, 913. Tyberius hadde syns soens kint Boren den brnwder cone gemint, Ende hadde Schtinge sekerlike Hem te err ene dat keyaerrike. Sp. 17 , 08 , 0. Zoo ook aid. V, 97, 53; Bijmb. 16802, 16902; Franc. 2089; Brab. f. II, 2276; cnz. Op dc drie laatste pll. gcvolgd door dat met cen zelfctandigen bijziu; anderagewoonlijk door te met den infin ACHTINGE, in Vlaamschc oorkonden, voor HACHTIXOE. Zie aid. AD AEM , raw. st.m. Gewijzigde, ofschoon zel- den voorkomende spelling voor adem , als Lane. II , 35183, Amand I, 684. De venterking der e door invloed der liquida , als in staerc , tcaerf, voor tterc , werf, enz., is hier zcker in ’t spel; maar ook de herinneriug aan de oudtijds zwaardcrc vocaal van den uitgang: ohd. dtum , waamevens ook d/am (graft I, 155). — Adorn vindt men in Christ. 1165. Verg. HOKMANS, bl. 313. ADAEMSAPPEL , znw. st. m.; lat. pomntn Adam: zie DU canoe V, 340. Be vrucht tan een boom in Palaestina , i caarin ( naar men zeide) de beet van Adam gezien toerd. || Daer vintmen oec Adaemsappel, die hebbeu cen voct [1. beet] aen die oen zide, mandev. f. 12 b. Du canoe haalt uit jac. de vitrt dc woorden aan: „ Foma Adam, in quibus morsus evidentissime apparet.” ADAMANT (later ay am ant, atmant), znw. st.m.; gr. (xtJup . lat. adamas (-antis). Oorspron- kelyk ijzer of staal, later de naam van den 1) Biamant cn soortgelijk edclgesterate. Verg. ben. 1,7. I) Dat versche hccte Iwcsbloet scocrt den ada- mant, dat harde steenken dat en gene anderc cracht scoren noch verwinnen cn mach, kuusbr. II, 59. wreder dan enich tyrant Endc harder dan een adamant. Alex. VI, 304 Biamant was echter ook reeds in ’t mnl. eene gc- woue benaming. Maerlant zegt van den adamas: dnlc man desen dyomai beet. Nat , BL f. 1 30 c. 2) Zeilsteen, magneet. Latere beteekenis, bepaalde- lyk in den j on geren vorm Ay am ant , ay man ( , fr. atmant. I! Era stien avamant, dat is der scipludcn stira. . . , die die nacldc nae hem trect, mandev . / 40 b. Te Ormes sijn allc die scepen sonde r yseren nagfeu , om die stienrwtsen wille van den aymant , die daer in der zee veel syn , /. 40 d. ADDE, ADDEN, Vlaamscbe spelling voor hadde, haaden, in de hss. zeer gewoon. Zoo ook Ads, Adt, Adtsoenc enz., voor haddes (hadde des) , haddet , hadde soene (had zij hem) cnz. ADEBE. r Adebe, vetus, j. pekel. Salsugo, mttria. " K iL. Lat. adept. ADELBROEDER. „Adcl -broeder, vetus. Adelphus." Kil. Zie het volgrade art. cn verg. Adel - Digitized by Google ADEL. ADER. 43 44 bruoder en Adelkint bij ben. I, 271, 818, roreo. I, 107. ADELSOITE , mw. st. m.; mhd. adelsun. Wet tig e en dm edelgeborene soon van ecn edelman. Verg. het vorige art. Die ran ere gptroudcr moedt-r fl\|n adeUoiw gvboren waert. HEHLU 0470. ADEMGAT, -gate , znw. st. onz. Luchtgat. || Mijn buuc is nu als most sender ademgat, D. B. Job XXXII, 19. Vulg. „aboque sjnraenlo." ADER. Zie Adebf. ADERACHTICH (aderachtech , adrach- Tien), -tig t of • tege , bnw. Aderrijk, col van aderen. Tw}jf es aderachtich i-onderUnge , Ende all? aderachtcg* dlnge Syn gevoelekrr dan andro r«k Name e. f'routcm Heim. 1001. Si ayn aderachtich ter itont Beneden nn der matricen moot. 1000. I>at boren «•* al adraehtlch , Kndc onder eiat al vlcesachtich. /'row tm Heim. 588. ADERE (adre, ader), znw. zw. vr.; demin. Aderkijn, zie aid.; obd. ddara (graft I, 156), enz. Ader. Zeer gewoou in dc hedendaagscho bcteekenis , niet nlleen van de aderen dea li chasms, maar ook overdrachtcljjk van al wat adcrsgewijze loopt , hetzij van stroomend water , hctzy van erta of manner enz. gezegd: zoowel lat. Jibra ala vena, ala b. v. || Ecn ader van der zee , een zee arm , mangey. f. 4 c. Die adren van der erden, Rijntb. 1166; enz. Opmerking verdicnen de uitdrukkingen : — Ene adere slaen, aderlaten. Zie Slaen en verg. Aderslach. Men zeide echtcr ook die adere la ten, ids Ferg. 1851 vlg., en de adcrUting heettc mede Aderscrode: zie aid. — Ene felle adere hebben tot cncn, op iemand verstoord of verbitterd sijn. Gi hebt eon horde felle ader Tot mi , dot bon lek errr. SegeL v . Jena. bl. 7 a. Hiertoe behoort ook de uitdmkking van maer* LANT: — Ene quade adere daer in werpen, er verbiUering , twist en (weedraeht , zaaien. Nu hnddi gome one quade adere Daer in geworpen om rerwerren. tip. Ill*, *0, 4. Het ww. werpen, hicr zeer oneigenlijk gebezigd, zon kimnen doen vermoeden , dat bier met adere niet ader, maar adder bedocld was (zie het volgendc art.), gelijk wij nog van de adder der tweedracht spreken. Doch dc vergclijking van ene quade adere met bet zoo even genoemde ene felle adere maakt het waarschyn- lijk , dat ook bier hetzelfdc ader bedocld is , wunrbij maerlant dan het ww. werpen wat al tc stout heeft toegvpast. Aonni. Bij latere pruzaschr{j vers vindt men adere ook in den zin van aar, korenaar, bepaalddijk het mv. aderen, voor aren, als b. v. || Die aderen opten velde hangen neder, die vol vruchten sijn. Som- inigc aderen sebinen vol tc wescu, Stemmen 59, Ka- lender III, 92. — Zoo ook meennalcn in den D.B., als b. y. || Seven aderen — die seven dimne aderen, Gen. XL1, 5. Van aderen die noch groeyen, Lecil. II, 14. Die aderen die daer bliven, XIX, 9. (Doch elders aren, als Gen. XU, 22; Levil. XXIII, 10; enz.). De vorm aderen is hicr stellig onjuist. Aer , aar, laat de d niet toe, als luidende in *t goth, ahs (scntJLZE 7); obd. aMr (oraff I, 134); mhd. dher, eher (ben. I, 411); enz. Het is dua cent bloote ver- warring van lateren tijd, toon men aderen, omdat het in de volkstaal tot dren werd samengetrokken , met aren (spicae) vcrwisseldc en nu ook voor bet laatste ten onreebte aderen in de plaats stelde. De font moet vrij algemeen geweeat zyn, want nog ril. stelt adere met are (spica) gelijk. ADERE (adrk), znw. zw. vr. Adder. Mctweg- lating der n van ’t oorapr. nadere-, goth, nadrt (bchulzb 242); ohd. natara, naira (graft II, 1051); mhd. natere (ben. II *, 817) ; nhd. natter -, ags. nadre (ettm. 234); osaks. nadra ( He Hand 3754); van lat. natria. || Aderen, padden code slangen, Glor. 1106. Eene cleenc adre, Afetib. 2550. Van slangen ende van adren mode, Sp. IV*, 60 , 77. Daer quam ene adre tier atonden, Ende e* l’auwebc om den arm grew onden. Yu, Bl. 440. ADERElJ JM , -kine, znw. st. onz.; demin. van Adere, Ader (vena). Adertje, voornl gezegd van dc waterstralen , die nit onderaardsche buizen of doorgan- gen opspringen, om cene fontein tc voeden. Want u ten ardschon paradUe Comt geeprongen een aderkyn Ende tprlnct In den borne tyn. Wal. 5654. Herds rikelye was tpaviment, Daer ute sprongen die aderkine. Ferg. 5054. ADERSCOERRE, znw. st. m., samengetr. uit Adkrscorere: zie Scoren. A der sc hearer , in mya- tickcn zin van den Heiland gezegd, als die door de overvloedige volheid der liefde de aderen doet zwellen en openschcuren. || Gi sijt ecn zielwidere ende een adcrscocrrc ende een hertbrekere, Stemmen 27. ADERSCRODE, znw. st. vr. Aderlating. Van Scroden, snijden (zie aid.), en dns eigenlijk ader- tnede. 87 deden hacr bhwt menlgen laten 8 onder vliemen al in der noodo, Eudv aonder tc geren aderverode. Grimb. II , 000. ADERSLACH , * stage , znw. st. in. Aderla- ting. Van de uitdrukking Ene adere slaen . Zie bij Adere (vena) en Slaen. dat hi ten negensten dage Rechts nacr sinen aderalagv Ene dure soude adeten. Sp. HI*. 50, IS. VlNC. „ post ft ebothomum." Dat up ene wile ran den dage Vreselic *yn die aderalagc. Rijmh. 4<n». Hist. Schol. „ minu/io (sanguinis)." = Aden tag A in dicn zin vindt men nog bij moo- NEN, Poesy, bl. 133. ADMAEL (atmael), znw. st. onz. Hollandache dialect vorm voor edmael, ctmaal; oud-fricsch etmil, etmtU (bichth. 722); ohd. itrndl (ghafp II, 715); by ril. (bl. 12 eu 134) atmael , etmael, en, om dc gewaande afleiding van eten, ook ae/mael, e etmael gespcld. Het woord is samcngesteld uit: o) goth, mil (Schulze 231); ohd. mdl (qraff II, 714); ags. mal (ettm. 205), d. i. tijd, tijd- ruimte, nog bekend in ous meal, als de eerste maal enz.; verg. eng. the first time. b) de goth, partikel id (sciiulze 154); obd. it (grate I, 148); ags. ed (ettm. 24). Zie vooral grimm, 1). Gr. II, 757 vlg. Id, ed, is zoovoul als lat. re-, ons her- of weder -. ccne bctcckenis, die in ons etgroen nog duidclijk blykt. Digitized by Google 45 ADMA. AEFR. 4C E dm a el U dus cigcnlijk tcederkeerende tijd, cn dat wel in dubbele opvatting , hetzy a Is de 1 ijdruimte tot aan het wederkeeren von denzelfden tijd de9 dags, hctzij als dc regelmatig wederkeerende tijd vau ten feestdag. Vaudaar de twceledigc beteekenis: 1) Etmaal , tijd van 24 uren , day en nacht , de uog bedvu gewoue opvatting. || £eu adniacl... elide nicl langcr, miekis II, 212 A (a. 1319). Hintien den eersten atmael, oudenh. Z.lloll. 496 (a. 1433). Tot elcken atmael, — int atmael, 526; rru. 2) Feast, feestmaal. Oorsproukelijk allccn van toe- passing op regelmatig U-rugkecremle feestdagen ; by nitbreiding van een feast in ’t algcmeen gezegd. Vcrg. ohd. itmdl, solemnia, itmdli fay, dies festus (urafp II, 716, okiMM , D. Gr. II, 758, R. A. 827) ; ags. edmJlu , sacra orgiu (benson in v.). In *t mnl. was de beteekenis van feast , door onjuiste opvatting van bet tweedc lid dcs woorda, onwillekeorig in die van feest- maal overgegaan. |] Elide liceft den hoefinannen ende sijn keren eeu greet atmael bereyt, Gent a Rom. c. 9. — Wat de spelling betreft, de oorsproukelyke vurm dea woorda is edmael-, admael is eeu llollaudsche dia- lectvorm ; etmael en atmael zijn latere schrijfwijzcu. By matth. bl. 257 vindt men nattmael geschre- veu , door pro thesis der « van bet verbogen liilwoord. Zyne woorden toonen duidelyk, dat men deu oorsprong van etmaal dcstijils reeds niet inter veretond en het woord op deu gis met maaltijd in verband bnicht. Zij luiden nidus: „ oilmen eeu nattmael, data te seggen , binuen al so veel tijts, a Is een mogeliken mit eeure maeltijt vasten sal mogeu, dat is, tijt van een dach ende noebt, als XXI 111 uyreu." Gecn wonder, dat men wcldra nog een stap verder ging, het eerste ge- deelte vau eten afleidde, en z<$o de spelling ae/mael, e etmael ontwieru! ADOBEREN, *w. ww. beilr. Mbit, adolare (nu canoe I, 87); prov. adobar (rayn. II, 26 vlg.) ; ofr. adouber (noquEF. I, 24); ital. addob- bare. Zie DIKE I f 6. Uitrusten , (omen , opsieren. also wel geadobeerde Vanl men cumc uptcr cerde. Fragm. bij monk. n®. 14. ADOM. Zie Adaem. ADRACHTICH. Zie Aderachticii. AD RE. Zie Adekk. ADVERSANT, sante, znw. zw. m. Vaulat. adversans , tegenw. deelw. vau adeersari. Tegenstander. || 8 a that i as is so veel te seggen als advereant , Boeck v.d. leven Jhesu , f. 167 a. So scaemdeu hemalle sijn adveraanten , dat is die tegens hem w arrn , f. 140 b. Adcersant is een jonger woord. De oudere en echtc mnl. vonn was adversaries (-rise), van lnt. adversaries. ADVOCAET (avocaet, avecaet), -cate, znw. st. eu zw. m.; lat. advocatus. Adrocaat ,pleitbezorger, of zaakwaamemer, zoowel fr. at one als avocat , afwia- selend met Tael man (zie aid.) Doch dc stand der advocate was in de middelecuwen vrij wat minder gc- zien dan tegenwoordig: vcelal werden xy spreekwoor- delijk ten toon gestcld urn hunne geldzucht. Men in oft vati den ndvocnet ISwIgcn copcn, of et wert quart. Sp. IS, 58, 45. Arocato rad* flricirne Hear gacn alle die rtraten gemcnc, Ende aijn blide ende sere in hogen, ADI den penninc winnen mogen. Rote (A), 4917 (C 4879). taelmanne ende avecaten. Die om bare boneu baten .Sralke rondo venden conen, llaer *i dat recht mede bonen. Ikxlr. III. 105 AEFRUI (aefrut), znw. at. vr. Van lat. abro/anum ( Artemisia abrotanum), fr. a Krone ; thans averuil of aoeroen gebeeten. Een bees ter met fritcb groen en geurig blad , citroenkruid. In den Dyal. Oreat. 28 vindt men ecue fabel, getiteld n Fan aefrtty ende den base," en begiunende: n Aefrtty , als een meester scyt , gemenget mit sinout, trect uten leeden dooruen of andcr hunt dat daer in steket.” — In het vervolg der fabel wordt het woord herbaaldclijk vr. gebruikt. || Ende seyde totter oefruy. Die wortel van die aefruy; enz. AEFSC. Zie Avesc. AECSC, -see , bnw», van deu naarn Aken , thans Akensch ; als Letdsch vau Leiden. Vau de kerk vau Brugge zegt makrlakt: Die naer don Aeeacen gewerke Gomaeet was Onser V ran wan toeren. Sp . IV 1, 44, 16. d. i. r naar het voorbecld der kerk van Aken.” AECSE. Zie Aex. AEL. Zie Ale. AELDINGER. Zie Aeldtnc. AEUDINC, -dinge, later af.ldinoer (bij kil. ook HAELIKO en haeldino, met Vlaamsche adsp.), zuw. st. m. Erfgenaam. Volgeus wim.kmk (Belg. Mus. VIII, 270) verwant met adding , hoogadellijk per- aooti: bet ags. adhding , prins van koniuklijken bloede (sckmid 527). Doch de omzetting van adelinc iu aeldtnc is te gevraagd, en eene betere nfleiding ligt voor de hand. Aeldtnc is blijkbaor gevormd van add, versnclde volkauitspraak van het oud taldd (allo- dium), d. i. cigcnc, vrije bezitting, van al (totus, integer) en 6d (boniim). Zie orimm, R. A. 492 vlg. Het afgelcide aloding , adding, was de natuurlyke uaam van deu gcreclitigde tot het (nagelateu) vrye eigetidom, tot het aclitergcbleven erfgoed. Het w'oord kornt in Vlaatuschc oorkouden niet zclden voor. Dat die nchtiweere, dierv was bloron, Beedo ran dor mood«r tilde van den vader, Dio holt hoflbn soude ran Klgader Don goede, voren ute, ende dan Int ander, kint kint gollko, roort an Jegen dio andro aoldtnge lloffbn sine r»c h to dot- lingo. BerijnuU Wetnerklaringen ran Brueee, rs. 169- 175, aang. in Belg. Mus VIII , «70. Ende op geen soldi ngu to laton stano. Lucid. 4872. d. i. „ het niet op erfgenamen te laten aaukomcn.” || I>ie acldinge waren met hem van der voem-idcr Elemoeden doet, Oork. vau 128], in Fad. Mus. 11,860 (strata in ’t Latijn evkeredes geuoetnd). Bi radc ende assente ran den voors. pereonen, die rechte aeldingers waren , Schepenbrief van Yperen , 1362 , in Belg. Mus. t. a. pi. Der haeldingera Jan Gotten lant, bet land der erven van J. Coster, ZVL Bijdr. Ill, 388. Eenich van minen hoyre ofl<- van minen aeldingers , Fad. Mus. IV, 359 (a. 1372). — Ook in een oiul testament by DlEKicx, Lots des Gantois , I, 318, wordt ael- dinger van boir onderecheiden. „ Ncgeen van minen hoyre ofte vau milieu aeldingers hoct het aldaar, en straks wordt gesproken vau „al dat good dat hem van my vrrstorven ofte verse benen mochtc we- sen.” Zoo ook elders: „ Al sulc goet. . . als den hoirs ende den baeldingers . . . toccoinen , vrrstorven ends gebrurt mach wesen” , Zl l. Bijdr. IV, 141. Aan het boir dcrhalve is het good verst orten , aan dc ael- dingers is hot verse benen of gebeurd. Vermocdelijk worden door Aoir de crfgenamcit in de rechte lyn bedoeld , door aeldingers de erfgenamen bij ui terete wilsbcscliikking. Digitized by Google 47 AELI. AELM. 48 AELDTGE, AELLINGE, cn AELINC, AELLINC. Zic Alinol, Alinc. AELMACHTICH (aelmachtech), -tige of •iege, bnw. Verbastcrde vorm van Amachtich , door mis- verstand van hot oudc voorvoegsel a-. Bij kil. „ A cl- machtich, j. amachtich, Impotens.” Mac hie - loot, af gemot , uitgeput van vermoeienis. j| Opdat pi in den wech nict admachtich en wort , Fate. M.f.2d. AELMAN. Zie Aleman. AELMA TIKE. Zic Almatike. AELMISSE (aelmis), latere verzwakte vormen voor Aelmoesene, aalmoes. Zoo Doctr. I t 783, 756, 835 (car.); hild. f. 28 a, 112 r, 123 a; Spreuken 18, 44; enz. Zic ook kil. en v. h. aldaar, eu verg. Ned. Wdb. op Aalmis. In ’t eng. werd het woord nog verder aamengetrokkeu tot alms. AELMOESENE (alemofsenk , af.lmosine, aelmoewixe), znw. zw. vr. Van lat .eleemosyna, gr. iXftjtiooivt], gift uit mcdelijdcn. Blykcns de nfl tiding was alemoesene de oudstc vorm ; doch de mecst gewoue was aelmoesene, die hier vooraan gestdd raoest wor- deu , om het woord niet to scheiden van het volgende Aelmoesniere , waarbij de vorm ale- niet voorkomt. Aelmoesene werd allengs afgckort tot aelmoesen, at- 1 - moese , ciuddyk tot aalmoes. Reeds in 't mnl. vindt men in den 3 de “ nv. enk. aelmoesen eu almosen ( Christ. 786 cu var.). die es tuirde (toed la vastene, all men alemoeeeneu doet. Rijmb. 1 5845 Eodc bal Item dat ii al haer leven Oerne aelrooeaencn aouden geven. 16908. A l»oo verdryfl tallen stonden Die aelmoesene die ftonden. Doctr. I, 834. || Gef aclmoeeencn met rcinon moede, Rijmb. 15443. In aelmoesene n leech t grotc ere, 15446. Sine alenioc- senen die hi gaf, 16061. Eudc alemoesene bidden gaet , Franc. 8760. Aleruoessenc cn sonde niemen outfaen, Rose ( A ), 10650 (C 10485: aelmoesene). Van ael- moesene was hi groet, Theoph. 65. Endc gaf hare aelmoesene mede, Jp. Ill 6 , 4, 22. Die aclmosinen die bi rechtc den aermen toebebooren , Schaaktp.f. 91. — Aelmoesene eten, per metonymiara gezegd voor gebedeld brood eten. || Als si der otidedeger liede aelmoesene at, C hrist ., opschrift poor vs. 781. AELMOESNIERE (almoksniere), row. zw. vr., later veelal aelmoksnier, -mere, st. on*. Van lat. eleemosynaria, fr. anmAmkr*. Aalmoestasch, geldbnidel, cn bij uitbr tiding tasch , buidel in ’t algemeen. Doe Tonden ai daer eoe alnownit-rr. Lane. Ill, 8803. Hi true out sinen almoeaniere. Die god ran Mlnne, sen alotel diere. Rote ( C ), 1919. Scone gordele ends almoeioiere. 9089. — Elders, moer naar ’t Fransch gevolgd, A Ira o- nicrc, ook Almcnier, Almiuier, Almelnier, ja zelfs Halmcnierc cn Halmclnier geschreven. Sint idvl « uwe nlmonlcrr. Rote (C), 7804. M pmp, gonlt'le fade ulmoniere Cochll haer goet ende diere. Beotr. 175. Zic ook Rose ( C ), 6879, cn de verschilleiidc spcl* I ingen in dc var. dcr Rose X. a. pll. Slac ai in alne halmenlere Ecn |mkt lettcren. Lane, ni, 13839. Fen gordel men on aine aide such , Daer ecn halmclnier a no hlnc. 11974. — Aclmocsnicr, als onz. gebrnikt , vindt men o. a. in Belg. Mas. Ill, bl. 110 vlg., als: || Dit aelmoesuicr, vs. 80. Taelmocsnier, 99, 114, 122. Int aelmoeaiiier, 118. — Ten onrechte wordt het elders in hetzelfde stuk als man lijk genomeu. || Eeu gordel endc cuen aelrnoes- nier, vs. 66. AELWERICH (aelwerech), -rige of -rege , bnw. Qemelijk, verdriefig, knorrig. || Hi was aelwe- rech endc otiwjjs , Boerden IV , 8. AeLcerich , eigen lijk aeLcarich , is door middel van het acbtervoepsel • ich ofgeleid van den grondvorm ael- toaer, in den Tenth. n Aluver,% implex;” ohd . alawdr (oRAPr I, 916, orimm , D. Gr. II, 553, 677,651); ags. ealver-Uce (ettm. 28); mhd. altoeere (BEK. I, 1 27); nhd. alter, albem. Uit de beteekeuis van een- voudig , (hd. einfii/tig), dtcaas , uutsproot dc dubbcle ' opvatting van gemelijk , knorrig, en van onbezonnen, dartel. In de 17 de eeuw lnidde hot aalwarig en aal- waardig. Het eerste beliidd in Holhuid dc bctcckcnis van gemelijk , waarvoor in Brabant, Vlaandcrcn en Zeeland de jongere vorm autceerdig in gebruik kwam. terwijl aahcaardig daar als dartel, onbezonnen wen! opgevat. Doch over de afleiding des wuonls endc out- wikkcling xijuer verschillendc beteckenisscn , zic verder Ned. Wdb. op Aalwaardig, en de broedc uHeen- retting in de jager's N. Archie/, 261 — 282. AEMACHTICH, AEMECHTICH. Zic Amacuticu. AEMINQE. Zic Amixoe. AEN (ane, an , in ’t rym ook anne , Rijmb. 23028, Grimb. I, 3028, enz.), voorz. en bijw. Goth, ana (schulze 21 — 24); ohd. ana (orafp I, 278—281); mhd. ane, an (ben. I, 38 — 40); gT. avd. l)e mnl. grondvorm was ane, allengs tot aen, an verkort, even- als are tot af De dric vormen worden in ’t mnl. willekenrig doorceii gebruikt; ane mcest by ouderc, an moest bij latere schrijvers, doch volstrekt nietnit- sluitend. De middelvorm aen scheen het incest gcschikt om hier vooraan gestdd te worden. — Annm. Wannecr aen de b(jw. van plaats: er (-re), hier, daer, iewer, nincer vergeaclt, dan is het zclf insgdijks cen bijw., cu komt als zoodanig aebter doze woorden tc staan: hier aen, daer aen, mewer aen, enz. Dergdyke iiitdrukkingen hebben de waarde van cen voorzetsel met een zelM. nw. ofvnw. U. v. Sijn sin leget hier aen, d. i. aan desezank. Die dine, daer sine eroude aen lack, de zaak, aan wdkc tiij zijne vrrugde had. Iewer aen, ergens aan, d. i. aan iets; niewer aen, nergens aau, d. i. aan niets, enz. Daarom Ls alien wat aongaaude de beteekenis van het voorz. geldt, ook toepassdijk op het byw. in alle dergelijke nitdrukldngen ; all een dc constructic verschilt. Wij rangsebikken dcrhalve die uitdrukkingeu under het voorzetad, waartoe dj naar haren aord oehooren , nl is het woord aen in die ecvalleu eigen lijk als bijw. te beschonwen. 1. Ala voorzetsel. Oorspronkclijk met den datiuf of ace., naar gelang het eene rust of beweging hitmen eene mimic, of wel cene betceging naar iets been onderstelde. Doch dit onderschdd ging al ras vcrloren. De arc. verkroeg mcer cn mecr de overhand, cn had reeds in de 144** eeuw den datief bijna geheel verdrongen, die alleen nog in staande spreekwyzen in gebnuk blecf. In ’t algcmocu drukt ane, aen, an eigen lijk de be- trekking uit vau |>cr«oneu of VOOrwarpen , van wier ojjpervlnkte cen gededtc wordt aangeraakt , of naar wedke eene beweging gericht is. I ) Oorspronkclijk met den datief, doch allengs veelal ook met accusaiief. 1) Van plants, in eigenlijke opvatting. Digitized by Coogle 49 AEN. AEN. 50 «) Onmiddellyke aanraking : Op, op de oppervlakte van. || An der heidcn, an der hdde, op het veld. Rein. I, 879, 1102, 1485, 2294, Troy. 2896; Sp. 1 *, 46, 6 , IV ', 16, 36 ; later: Aen die heide (: beide), Rein. II, 4420; OVt. Ged. I, 86,110; Teest. 320. An den velde, Sp. IV s , 10, 66; an twoeste velt. Rein. I, 2274; an dat vclt, VI. Rijmkr. 9242; ane den velden, Brand. (1), 1546. An de erde, Sp. Ill 2 , 86, 71. Ane dee zees gronde. Brand. (1), 350. An den zande, in Met sand , «$p. I s , 76, 76. Eest an straten , eeet an taverne {par. op str. of in t.), Vad. Mus. II, 398, 485. — Doch deze uitdrukkingen z(jn herin- neringen nit ecn vroeger tijdperk; by deze en soort- gelyke locale aanwijzingen werd eerlang aen door op vervangen, en voortaan bepaaldc zich aen tot dcaan- doiding van het raken der oppervlakte in moer eigen- lijken zin. || Hoort, wat dacr an (op den gouden kop) gemaket stoet, Flor. 631. An den schedel , op het deksel, 642. Ware al tlaken perkement . . . , inuc gc* scrceft niet dacr an , Rein. 1 , 93. Dacr sintc Servaea ayn hooft aeu loende, op lennde, Serv. I, 2993. (Si) clopte aen haer boret ende aen karen lichame , Christ. 796. Ane syn hovet lach hacr anscyn, Part. 115, 17. Cost mi an minen mont, Wal. 5468. Custesean haren mont, Mr lib. 4268. b) Aankcchtiug of verbinding, het zich bevinden van eeu voorwerp, eene cigcnschap of hoedanigheid , aan cenige plaats , bij of in ecnig voorwerp of cenigen persoon Thans: dan, in, bij. || Rastc acn den geeste , Christ. 507. Cracht aen den lichamc, bliscap aen deu geeste, 721 vlg. Quetsinge aen haren lichame, 432. Gesondc aen ziele eude aen lijf, 1880. Gcstorven ane der siclen, ruusbb. II, 121. Engeen let acn haren lichame , Christ. 479. Die scoenhcit die ane u lack , Part. 95, 23. Die doegde die aen hem waren , ueelu 6459. Dc omoedichede an hem ende an de zine , Franc. 3102. Au Adame was die materie van aldcn liodeu, Rijmb. 888. So dat men Alexanders gedochte an die moeder kennen mochte, den geest van A. in hoar herkennen, Sp. I s , 8, 55. Dat jammer dat si aen haer sagen , Christ. 896. Daer allc dogrt was an , Sp. Ill 4 , 11, 39. Dacr vele wijsheden was an. III®, 40, 8. Dacr vele doegden leget an, Lorr. II, 1690. Daer geene loosheid an eu ea, Rijmb. 22328. Doer gi euigen trooet wet an, Gritab. II, 384. An hare hadsi van seden , sij had over sich de gewoonte , was ge- * coon, Lsp. 11, 55, 21. Daers niet ane, daar is niet aan gelegen (eig. daar is niets aan vast), dat komt er met op aan, H'ap. Rog. 250. Doer was niet an, daar was niets van aan, het was geheel onwaar, Rijmb. 6041. Maer so vele easer an, gaat er mede gepaard, is daarbij toch tcaar , Kleg. 243 , 511. Hiertoc bebooren ook dc uitdmkkingcn : || An die vaert, op rets, op weg , Sp. IIP, 43, 88. An sinen gone, op sijnen weg, IV 1 , 27, 72. An die atrate, op weg, Sp. IV 1 , 6, 21. An der scaren, in agmine, Sp. I J , 16, 21. An sire ro- ten, in sijn gevolg , Sp. IIP, 57, 16. — Zie verder by Vaeht, Ganc, Stkate, Scare, Rote. — Anporre, an porre, zie Porre. An rocre, zie Rokre. Antamc, zie Tame. — Aen handen, in handen. || Die trecht aen handen hebben, mattu. 232. Dair men die last mede aen handen heeft, 248. Die materie die acn handen is, in behandeling , aid. Verg. ona op handen , voor- handen. — Aen eeds stat, in plaats van ecu eed, NU- iiorr I, 358. Wei denkelyk ecu germanisme: verg. hd. anstatt. c) Aangrcnzing of onmiddellyke nabijheid. Bij, nabij , necens. || Tbordeel, dat ane die porte stunt van der stat, Lorr. I, 248. Eon scurc staet an sijn hnns, Rein. I, 1127. Woenende ane den berch, Lsp. II, 55, 16. Neven den watre au die wostinc, Verg. 2479. Met sinen rocke hi an (strijkelings longs) hem swaf, Franc. 6477. Doe hi geschapen baddc den man , so scicp hi ecn wyf daer an, daarbij , daamevens, Mloep II, 2837. 2) Van plaats , in overdrachtelijke opvatting , bij uitbreiding of toepassing. Bij uitbreiding wordt aen ala plaafebcpaling gebe- zigd in een anntal verschilleud gewijzigde toepassingen , aan welke echter altijd bet dcnkbeeld vau aanraking , verbinding, gepaard gaan, samenhang of het gelegen zijn in of bij iets ten grondalag ligt. || Gestadich an die raihne, Flor. 330. Dickc ver- snehte hi an sine sprake, in of bij zijn spreken , 529. Daer ic te lange aue (bij) swoech, Lorr. II, 4083. || Dit were heft Gwl ane mi gewarcht, L. v. J. c. 2. Dat hi engine miraculen aen haer gescien lietc, Christ. 1742. Daer God so woudcrlcc gewraebt heeft aen, 82. || sMcnschcn geboortc acn die planctcn vele leech t , IfSp. I, 10, 52. Dat aen Cristum vele grlach, II, 36, 1226. Daer syn aaleebeit aen gclach , Christ. 970. Daer al aine ere leget an , Part. 89 , 2. Daer Floriseu sin al ane lach , Flor. 2868. Daer syn goetdocn ane staet, Part. 95, 7. Daer die raet Btont on, 67, 20. Sine hope ne lach niet an den scat, Franc. 161. No leget miju t roost an di aliens, Flor. 1220. Haer be- rte cs an cnen stene, Sp. I 1 , 36, 42. Laet hi sine rte an hare staen, Rijmb. 1226. Staen aen sine gc- nade, ueelu 3933. || Dacr en was niet anebewant, heelu 2501. Dacr ic ane hebbe cleine macht, waarbij of waarorer ik weinig vermag , Part. 56, 32. lladder Cortois iewet an, er eenig aandeel aan, Rein. I, 122. Deilinge daer acn, aandeel daarin , ueelu 1477. || Si mochtcu wrl merken aen haren rouwc, oebt acn hare bliscap, Christ. 906. Daer men hacr doegde mach ane merken, 1926. Alst aen haer wel scecn , 526. || Aquitanse ane hem maken , kermis met hem wa- ken , Lane. I V , 990. Die wel constcn acn de wapcti , die goed met de wapenen k on den omgaan. On mb. 1 , 2611 , 2925. 