VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
De tyd in welken de fpyze het Gedarmte'doorgaat en uitges worpen wordt, is niet gemaklyk te bepaglen , zegt de Heer HALLER, Een gezond mensch ontlast zich doorgaans alle da. gen ’s morgens als hy opftaat ; zo dat men mag ftcllen „dat, bin- nen twintig uren, zo veel drekftoffen in den regten Darm vergaderd worden „als genoeg is om ter ontlasting aan te drin- en; en byna daaglyks evenveel: gelyk uit de loozing van ommige doorgeflikte en onverteerde dingen heeft konnen op- emaakt worden, - Vloeibaare lichaamen gaan echter fchiely- er door dan vaste ; maar olieagtige gaan traag door „en blyven lang in °t Gedarmte eer ze ontlast worden. Harde en onge. woone dingen kunnen ’er ook lang, niet alleen dagen en wees ken, maar maanden in opgehouden worden. Ook laaten de gewoone ontlastingen in 24 uuren veele uitzonderingen toe, gelyk in’t gevolg door den Schryver aangeweezen wordt , zon- der dat dit de gezondheid fchynt te benadeelen. Hier na volgt de befchryving van de Omgekeerde Worms- wyze beweging (*), waar door de Darmen opwaards, pf het ingehoudene in dezelven naar de Maag te rug gedreeven wordt.. ier van is reeds in °t begin onder de fpeelende Wormswyze bewe ing gewag gemaakt. En die is altyd met deeze laatite, in derzelver volmaakt{ten ftaat eenigzins gemengd, in alle Die- | Ien (*) Motus antiperiftalticus. . Ta, 14 A. V. HALLER BEGINSELEN renen ook in den mensch; en fchoon'ze in kragt niet gelyk ftaat met de regtftreekfche Wormswyzebeweging , gaat ze door het geheele Gedarmte. Immers ziet men dat drekftoffin, klyse teren, zetpillen en dergelyke dingen uit den regten Darm, door de dikke eerst, en dan door de dunne Darmen opklim: mende, door den mond worden uitgeworpen. Gelyk de regt- ftreekfche Wormswyze beweging is ook deeze omgekeerde door voörnaame Mannen ontkend. Men heeft de uitwerkin- gen, als het overgeeven van drekftoffen door den mond enz. tragten te verklaaren , door te ftellen, dat het Gedar:nte in zos danige gevallen, tot aan de Maag toe vol was, en hier uit de braaking veroorzaakt wordt. Maar men heeft zulk eene vol- heid, in menfchen op die wyze gefturven, niet konnen vin- den, fchoon Zulke voorbeelden geenzins zeldzaam zyn’. ` De wyze nu, waar op deeze Wormswyze beweging werkt, wordt dus befchreeven. De fpyze wordt uit de Maag in het Gedarmte overgegeeven. … Het uiteinde of het Poortier (*) van de Maag wordt famengetrokken en dryft een gedeelte vari de fpyze voort. Te gelyk nadert het begin van den Twaalf. vingerigen. darm aan het Poortier , wordt derwaards aange- voerd en de aankoomende fpyze te gemoet , wordt dezelve ont- fangen hebbende door haar verwyd, en wykt kort hier op van ` het Poortier af. Zo dra dit gefchied is, wordt het wydíte gee deelte van den Darm famengetrokken, en verfpreidt de fpyze aan weerzyde, zo datze ten deele naar het Poortier te rug keert, ên ten deele naar den Regten darm voortgedreeven wordt, ` Het gedeelte welk voortgedreeven wordt, wordt van het naas: te gedeelte van den Darm , ook te rug gebragt, en korter ge- worden , ontfangen, en als gelokt. De fpyze ontfangen heb- bende, zò de ftoffe wat dik, of ‘er lugt is, zal op deeze plaat- fe een knoop ontftaan , beneden de plaatfe welke famengetrok- ken en vernaauwd is. Deeze knoop maakt de faamgetrokken Darm, kort hier op, wederom gelyk , terwyl hv zich, gelyk het voorgaande deel, van de fpyze of lugt ontdoet. Het gene van de fpyze naar het Poortier was te rug geweeken , wordt door het famengetrokken Gedarmte wederom naar beneden gedreeven. Het gene voortgegaan is, wordt van een tweede gedeelte van den Darm vernaauwd zynde, ook naar het Poor: tier te rug 'gedreeven én naar beneden, nu echter minder naar het Poortier. Boven de famenttrekking maakt het een knoop. “ a» Dikwils gaat een groot déel van het Gedarmte, met het in- ehoudene , opwaards en nederwaards. Tusfchen de twee naas te famentrekkingen, wordt het opgetrokken deel van den Darn ' « ig ` aa oi- : (H) Pylorus, | DER NATUURK, VAN HET MENSCHELYK LICHAAM, 125 korter. Bezwaarlyker worden de ringen, hoedanig in den Ko- \ykdarm zyn, te boven gekoomen, en ook de hoeken welken in het dunne Gedarmte menigvuldig zyn. Hierom wordt de drekftoffe of de lugt dikwils aldaar lang opgehouden ”. „ De werking, waar door de plooijen te boven gekoomen worden is dezelfde welke wy reeds befchreeven hebben. Het faamgetrokken deel, is als een vast punt; naar dat punt keert de kromme Darm, en wordt regtuitgeftrekt, Dit gefchiedt niet op eene reize, maar met herhaaling, terwyl elke (amene trekking een gedeelte van den hoek van den Darm afneemt ; zo dat de golvende gedaante der Darmen voornaamlyk maar den voortgang der fpyze door denzelven wat vertraagt. „ Men moet dit echter niet zo aanmerken, als of een klein gedeelte van de fpyze; geregeld van de Maag tot aan den Reg- ten darm voortgaat. Tusfchen beiden koomt ’er rust en veel onderfcheiderie deelen van het Gedarmte wordemop denzelfden tyd hier en gins faamgetrokken, en dryven de fpyze voort, terwyl andere flap worden en andere rusten. Om deeze zwaarigheden te boven te koomen , en te maa- ken dat de regtftreekfche Wormswyze beweging de omgekeer- de, welke ‘er altyd baarblyklyk mede vermengd is, overmees= tere, dienen eenige oorzaaken aangeweezen te worden. De kragt van de Maag is grooter dan detegenftand van den Twaalf- vingerigen Darm, en de ring van den zwellenden Darm naar de Maag toe wordt bezwaarlyker overwonnen dan de bogt van. den voortgaanden Twaalfvingerigen Darm. En de ftoffen van het dunne Gedarmte worden gemaklyk in den grooten en wy- den Kolykdarm overgebragt, gelyk een rivier zich gemaklyk in een meir ontlast; en het klapvlies van den Kolykdarm laat door het gene van de Maag koomt, terwyl het de te rug kee- ring belet van het gene uit den Kolykdarrn in den dunnen Darm Zou tragten over te gaân. Dus blykt dat de Wormswyze be- weging een vast beginzel heeft in de Maag, van: waar zy de Ípyze gemaklyker naar beneden dryft, dan het tegendeel zou konnen gefchieden , zo ze van beneden naar de Maag poogde te rug te keeren. Dat ’er éen vrye weg is Maar beneden, en niet voor de weeromkeering. De Regtedarm maakt zich ein- delyk de ftoffe kwyt in de lugt, welke geen tegenftand biedt, als Zich de Sluitfpier geopend heeft” Dit alles wordt van den Schryver byna alleen uit zyn eige Proeven, in leevende Die- Ten, opgegeeven; zo dat het eenigzins áls een fchildery naar 't leven kan aangemerkt worden. De Heer. HALLER merkt nog aan, , dat de eerfte Darmen, dat is, de naasten aan de Maag, de beweegvaardigfte zyn, en 3 in Ne + 126 A. V. HALLER BEGINSELEN in elken Darm het bovenfte gedeelte beweeglyker dan het on: derfte, en alles by malkander vergeleeken zynde, de Worms. wyze beweging naar beneden: de fterkfte. En dewyl het bo- venfte gedeelte van den Darm gemaklykst famengetrokken … wordt, het benedenfte met minder kragt, en hierom voor de _ {pyze en de lugt plaats maakt, zal na veele op- en neder- bee _ wegingen eindelyk alles naar den Regterdarm gevoerd worden. En hierom, gelyk een geweldige aanprikkeling of een belete _ zel °t welk den doorgang flopt, de \Wormswyze beweging | omkeert, wordt ze ook van zelfs herfteld , als het beletzel weggenomen is’. | e oorzaaken van de Wormswyze beweging aangaande, wordt aangemerkt, „dat dezelve een eigenaartige beweging is, het Gedarmte, gelyk ook andere deelen, ingeplant, wyl ze zelfs na den dood overblyft, alles met zodanige bewegingen gyk heeft, en niet aan °s menfchen wille onderworpen is. tene beweging derhalve welke van aanprikkeling afhangt. De Darmen zyn in rust als ze zonder aanprikkeling zyn, gelyk in geopende Dieren dikwils gebeurt. Zy rusten in onthouding van fpyze’, gelyk de Schryver zegt, , hy zelf en LIEBERKUHN gezien te hebben’; ook in flaapende Dieren. Een Beer zou anders zo lang niet gerust konnen flaapen ; de pyn van den geprikkelden Endeldarm zou hem ontrusten ,-als de Worms- wyze beweging de fpyze in zvne winterfche rust op gelyke wyze als op andere tyden voortdreef, Ook rusten de Darmen als ze met olie befmeerd zyn, en dit fchynt de reden te zyn, waarom vette dingen langzaam door het Gedarmte gaan: zy verftompen de beweegvaardige natuur van het Gedarmte. Mis- fchien zyn ze ook in rust in heftige koortzen, wegens een byzonder bederf in de eerfte wegen „’t welk de beweeg vaardig: heid der Darmen vernietigt °. > Een geftadige prikkel der Darmen is, voor eerst , de lgt, waar mede wy byna altyd de Darmen vervuld vinden „als ze le- dig zy van fpyze. Deeze lugt hebben wy ingeflokt, of ze is door ontwikkeling uit de fpyze voortgekoomen. Een tweede prikkel is de fpyze, welke of door haare maate de Darmen uit- . fpant, of door de lugt welke ze heeft uitgegeeven, of door eenige fcherpte aandoening maake, De Darmen zyn meest in beweging als ze vol fpyze zyn. Men kan hier, ın de derde plaats, byvoegen de gal, voornaamlyk die der galbuize welke fcherp is „en tot opwekking van deeze beweging zeer bekwaam. Deeze twee prikkels zyn niét geftadig, en werken dan voor- naamlyk als we eerst gegeeten hebben. De andere prikkels, welken ’er zich onder mengen , zyn eenigzins tegehnatuurlyk» i als DER NATUURK, VAN HET MENSCHELYK LICHAAM, 127 als wormen, fcherpe geneesmiddelen, welken om dat ze afgang verwekken, purgeerende genoemd worden. Even- wel verwekken alle fchetpe middelen geen afgang, fchoon ze alle de Wormswyze beweging vermeerderen, ook maar van buiten op de huid geftreeken, De kragt van afgang verwekkende middelen hangt af van de beweeg- vaardigheid van het Gedarmte. Hierom worden in (ommige gefteldheden en volken veel grooter giften vereischt dan in anderen, en men vindt ‘er welken door geene purgeermid- delen te beweegen zyn. Uit enkele zwakheid kan het li- chaam 14 dagen geflooten zyn. Anderen raaken door een zeer geringe gifte, en van onnozele dingen aan den afgang, om dat ze van een ftrydige gefteldheid zyn. Als de gemaak- te aanprikkeling maar op een enkele plaatfe wat groot is, doet zy ’er bet ganfche Gedarmte in deelen ; het zy de Spiere vezelen der Darmen de naby gelege vezelen door de famen- voeging doer het celagtig weefzel naar Zich trekken, en de” beweging van de eene overgaat tot allen „het zy de aanprik- keling door de zenuwen voortgezet worde, welk laatfte het waarfchynlykst is. De ziel kan hier in geen deel hebben, om dat de beweegvaardigheid door aanprikkeling duurt na den dood, in de Darmen uit het lichaam genomen „en in afe. gefnede {lukken van dezelven °’. _‚ De uitwerkende oorzaaken hebben geene duisterheid. Dwerfe en over de lengte loopende vezelen worden hier toe gevonden. De dwerfe verrigten het meest, Deezen maaken de famentrekkingen, welken op deaanprikkeling volgen „het voornaamfte van de Wormswyze beweging, en bewerken den voortgang der fpyzen naar de beftemde plaatfe. Zy maa- ken oof de omgekeerde Wormswyze beweging, en dit ge- ftadig als de oorzaak der famentrekking zo groot is, dat de beweging der {pyze en drekftoffe gemaklyker naar boven dan naar beneden kan gefchieden' Zy geeven ook het fteunzet aan de langwerpige vezelen, waar tegen ze zich inkorten 5 en verrigten alles wat wy gezegd hebben van de famentrek- king van het Gedarmte af te hangen. De langwerpige veze- len maaken het Gedarmte korter, en voeren het aan tegen het famengetrokkene „om de {pyze te gemoet te koomen. Zy vereffenen de hoeken van het Gedarmte , en de knoopen: als de famentrekking ontlaat ”. De nuttigheid van deeze beweging, zegt de Heer HALLER,, moet groot Zyn, , om dat ze in allerhande foort van Dieren plaats heeft „ en zelfs in Polypen en andere Dieren, welken zelfs geen hart hebben, waargenomen wordt, Vaor. eerst voert zy de fpyze door alle de deelen van het Gedarmte naar l4 -~ haare 128 W. B SELS haare vergaderplartfe. ‘Fen andere, hoewel de beweging zagt is, verbreekt zy evenwel de voedzels, meer dan in de Maag gefchiedt,wyl ze zich naauwer famentrekken en zeer Jang zyn, en gevolglyk die bewerking ook langer duart. Zy mengt de gal en alles wat zich in ’t Gedarmte by de (pyze voegt, en niet gemaklyk famen vermengd wordt, wel on- dereen. En de omgekeerde Wormswyze beweging ,fchoon ze in den eerften opflag de gemelde nuttigheden mogt fchy- nen tegen te ffaan, heeft ook graatlyks haare nuttigheid; hier door wordt de fpyze langer opgehouden, zy ontfangt meer wryving van het Gedarmte,en meer van de natuurlvke bymengzels van het Gedarmte, terwyl ook de gelegenheid tot opneeming van de Chyl zo veel te langer duurt ?. Deeze kragten (chynen in oude menfchen te verzwakken, zo dat de geheele Beweegvaardigheid haare aandoenlykheid van aanprikkeling íchynt te verliezen; waar door ook de … ontlasting van afgang traag en moeilyk wordt. En dit fchynt een van de oorzaaken van den natuurlyken dood; de fpyze niet naar behooren gezuiverd wordende, worden alle vog- ten fcherp. m Het Verbond der Genade in IH Boeken. En het Lied oan Zion in XII Zangen. Door Mr w. u. seus. Met Plaaten. Te Amfterdam by F. de Kruyf en A. v. d. Kroe, 1767. bebal- ven het Voorwerk 298 bladzyden in quarto. L het eerfte gedeelte van dit Werkje , getyteld het Fer band der Genadz, ftelt ons de Dichter voor, hoe dit Ver- bond, op.’s Mentchen Val, eerstmael in °t Paradys aenges kondigd wierd; hoe Gods Zoon vervolgens, als Borge van dat Verbind, gebooren ;geftorven „uit de dooden opgeftaen en ten Hemel gevaren is, om den geloavigen , ten Taetften dage, het volmaekte en eeuwigduurende bezit der heilgoes deren van dat Verbond te doen erlangen. — ‘Het tweede gedeelte, dat den naem draegt van * Lied van Zion , ’t welk hier zo veel zegt als het Gezang der Caristelyke Kerke, be- helst dichtmatige uitweidingen over ’sHeilands geboorte, de voornaemfte lotgevallen zynes leevens, zyn lyden, op ftanding en verheerlyking. | De Heer en Mr. sr 1.s volgt, in teen en ’t ander, den ‚gewoonen leidraed der Leere onzer Nederlandfche Kerke, en doormengt deze zyne dichtftukken met verfcheiden’ ftichtelyke opmerkingen ‚welke konnen dienen ter acnmo VERBOND DER GENADE ENZ: 129 diginge, tot het vermelden van ‘den lof des Heeren, en ’t wandelen op den weg zyner getuigenisten, Wat voorts de dichtkundige uitvoering betreft; gemeentyk is de tael ge- regeld, en de vloëibacrheid der verzen redelyk in acl:t geno- men: de m! is over *t geheel een gefchieakundige en zedi- ge tyl. Men oordeete ‘hict van verder enigermate uit bet volgende gedeelte, waer in de Autheur het oog heett, op de oproerige beweging des Volks, om Jetus tot Koning te maken, na deszelts wonderdadige. {pyziging der menigte, Joan. VI: 15. Gelyk een riet, geflingerd van de winden, Zich widig buigt dan ber dan derwaard been; Zo zal men ook de zieletochten vinden Van 't blinde grauw en dom en fiom gemeen. Dan vloeit bet eens in onbrgreepen woede ` En teistert zelfs de boog fle majefteis ; Dan buigt bet zich en fmeekt om bulpe en boede En dan ontvlamt zyn drift in onbejcbeid. Nu wit bet, by bet tintelende glimmen Van Gods genade op de euangeli kruin, Langs bunre macht, Mesfias macht doen klimmen, Op eenen berg van uéergzeftorten puin, Als op een’ troon, een’ boogen ftoel van eere, Te bros, te zwak voor 's Heilands flerken glans;. Het febicbtig volk noemt Fefus vorst en beere, En vordert voor zyn boofd een’ lauwerkrans. Zo veel vermag op donkere gemoederen Een enkle gunst een klinkend wonderftäk, Dat Fefus wil (om dus bet volk te voederen, By p prediken van bemelsch ziels geluk ,) Beflooten badt en daadiyk uit biet voeren ; Want deeze beld, dien °t weldoen nooit verdrong,’ Gedenkende, als in klem van liefde fnoeren, Aan 't.volgend volk en bunnen bongersnood, Die, boe by wreete en woele in de ingèwanden, Den moeden ftot niet flrekt tot bindernisf", Leidde ap bet brood zyn zegenryke banden, En zegende ook op deze wyz' den visch. Dit wonder reeds (mogt ik na waarbeid fpreeken!) By jong en oud, by ryk en arm bekend, Kost barten , bard als marmer fleenen, breeken, Op de oever van verderf en ziels elend. Gy moezt, verblinde en nu eutflelde troepen Van morrend grauw in “t fchichrig Fondendom, Om deze daad, geluk beer koning ! roepen, En flaan voer bem den dreunend’ eerctrom; | ls Das 330- W. H. SELS VERBOND DER GENADE ENZ. Dat juichen kan Mesfias niet verbeffen; Zyn naam, en eer ontfiygt uw’ binkende eer’. Men kan geen far miet ligte pylen treffen, De boog fcbiet op, en booger lucht werpt néer. Oproerigbeid kan ook geen’ God bebaagen, Die door ‘t gebit van urle den oorlog dwong, Toen de Englenrei, daar men bem °t eerst zag daagen;, En van genade en ook van vreede zong. Dit siet men klaar, dit kan men bier ontdekken , Niet door een’ glimp van fchyn, die 't oog bedriegt, Niet uit een ploy van leoze wezenstrekken 3 - + Geen de eenvouwd vaak in diepe fluigring «biegt: Maar duidelyk en ongeveinsd en kracbtig ; Want Fefus wendt nies fleches bet bemelfche eog Van.’ volk af, dat, min dapper dan onmachtig , Zyn’ naam, zyne eer doet zweeven bemelboog. Hy vlucht voor de eer der fchaterende Fooden, Als voer een vuur , dat land en ftad verteert. ` Hy vlugt voor de eer, bem willig aangebooden, Als voor een’ dwaaz', die eigen ramp begeert, Hy vlucht voor de eer, als voor een’ kuil vol flangen s Ais voor een’ leeuw, die met zyn klaauwen woedt; Als voor een pest, met vlekken op de wangen; Als voor een’ man, die dorftig is naar bloed, En poogt zich in 't gebergte te verfchuilen, e Terwyl.zyn febool zich naar Betbfaida wendt, Dina, de dochter van den Patriarch yAcou en sicure M ‚de Zon van Vorst HeMor. Genefis XXXIIL Te Middelburg by ' A. de Vin, 15 bladzyden in quarto. Enefis XXXII op Rym gefteld, zonder bevalligheid, Het afmalen van den toeftand van Dina, na dat Sichem door hare Broeders ontzield was, ftrekke tot een genoeg: zacem ftael dezer beryminge. OO Men nam uit bet Paleis daar Sichem bad gewoond, De fcbone Dina, die van droef beid dagt te flerven , Wyl zy baar Bruidegom, voor altoos moeste derven ! Sy bad baar op bet Lyk van Sichem uitgelpreid ; ` Haar leven fcbeen ook weg , met Hem op wien fy leid! Men beeft van daar baar weêr in 'svaders buis genomen Alwaar fy, door baar leet, gefbadig fcheen te drooment Drina heeft ongetwyfeld, terwyl] ze dus /cheen te droomen, haar hartzeer beter uitgedrukt „dan de Maaker van dit Stuk- ‚Je doet, terwyl hy nog /chynt te waken. Le LEO. DE GROOTE, TREURSPEL. 131I M eertse Mbenga eed Leo de Groote, Treurfpel. Te Amfteldam by J. Duim 1767. DE boofdzaeklyke inhoud van dit Treurfpel is kortlyk deze, eo de Groote was, door de macht en het beleid van Aspar , ten zetel van °t Oofterfche Ryk geftegen 3 en had hem, ter belooninge zyner verdienfte; toegezegd, dat hy deszelfs Zoon Ardaburius tot Medegenoot des Ryks zou aennemen, en voor zynen Opvolger verklaren. Doch de uitvoering dezer belofte vertraegde, wel inzonderheid door dien spar en Ardaburius, zedert, de geloofsleer van Arius hadden aengenomen; waer door ze haetlyk geworden waren in de oogen van den Raed en het Volk; onder wel» ken de Rechtzinnige geloofsleer diestyds de overhand had 5 en die daerom liever zagen dat de kleinzoon van Leo ten Ryksgenoot verkooren wierd. —— De Raed, fteeds be- ducht voor °s Keizers keuze, ten voordeele van Ardaburius, dringt eindelyk, (en hier mede vangt dit Tooneel ftuk aen) den Keizer ter benoeming van een Opvolger. Deze, aen de ene zyde, overwegende zyne belofte met opzicht tot Ardaburius, die reeds ten onderpand met de Ryksprincesfe Leontia gehuwd was; en, aen de andere zyde, nagaende aen welke onheilen het Ryk blootgefteld zou worden, indien hy Ardaburius tot Opvolger verklaerde ; uit hoofde der verbit- teringe van den Raed'en des Volks tegen denzelven ; vind zich ten uiterfte verlegen. In die omftandigheden verfchynt Aspar voor den Vorst, en verklaert dat hy afftand doet van Zynen eisch voor zynen Zoon, niet begerende dat hy zal re- geren tegen wil en dank van den Raed en ’t Volk. Leo, ver- wonderd over de grootmoedigheid van spar, vieit zich - met het denkbeeld van ene volgende gunftige fchikking, en bellie de keuze des Opvolgers aen den Raed over te aten, ’ Dit gedrag van Aspar was intusfchen niets minder dan grootmoedig , hy bedoelde Leo om te brengen „en Ardaburius y in weerwil van alles, ten throon te verheffen; en zyn gee waende afftand ftrekte alleen om Leo allen argwaen te bene- Men; op dat hy te minder op zyne hoede mogte zyn, tegen de maetregels , die hy met Bazilius, des Keizers Veldheer, leeds beraemd had. Ardaburius, dien ftap gedaen hebbende, bezit een ruste loos gemoed, dat zich voor bet oog van Leontia, zyne Ge- malin, des Keizers Dochter, niet kan verbergen. Deze zoekt deswegens onderrichting by dspar, welke haer in een denkbeeld zoekt te brengen, dat haer Gemael een toe» leg heeft op des Keizers leven. Zy, haren deugdzanten Gee mael kennende, verdenkt veel eer Aspar, en waerfchuwd den Keizer van wegen het gevaer zynes levens; die insgee lyks Æspar begint te verdenken. Leontia fpreekt hier over met haren Gemaels doch ontdekt niet of Ardaburius dan Aspar te verdenken zy: welk laetfte haer echter aenneme= lykst voorkomt. De Keizer geeft aen Bazilius zyn vermoe- den te kennen , en wil dat hy zorg zal dragen voor de vei- ligheid van Aspar, dien hy, niet tegenftaende zyn vermoes den, wil paren, Uit een volgend gefprek met Ardaburius, die voor den Vorst betuigt, dat hy voor deszelfs leven be- ducht is, neemt de Keizer aenleiding om zZyne verdenking tegen Aspar te verfterken. Ardaburius, dit bemerkende uit de laetfte woorden des Keizers, zo als dezelve vertrekt, wil wederkeren tot den Keizer, om zynen Vader te veront- fchuldigen en zich zelven fchuldig te verklaren; Zspar, in die omftandigheden by hem komende, hem befchuldigende dat ‘hy hem by den Keizer verraden had, verklaect hy zulks geenszins bedoeld te hebben , en zo terffond tot den Keizer te zullen gaen, om hem van alle verdenking te bevryden, en zich zelven als fchuldig aen te gever, Dan dit gefprek word afgebroken door de komst van een Hoofdman, die Aspar beveelt den Keizer op te wachten. spar voor den Keizer verfchynende geeft te kehnen dat Ardaburius een toeleg heeft op °t leven van den Vorst, dat hy dit reeds den Raed- bekend gemaekt heeft „en nu ten Ho: ve gekomen was, om zulks den Keizer te berichten. Op het zien van ’t gefchrift door Ardaburius ondertekend, dat Aspar den Vorst overlevert, kan Leo niet meer twyfelen aen “haetlyk opzet van Ardaburius;en hy wordt ’er in bevestigd door een volgend gefprek met hem „waer in Ardaburius niets bybrengt ter zyner verfchooninge; terwyl hy echter tevens ten TREURSPEL 535 ten flerkfte te kennen geeft, dat hy het welzyn des Keizers ter harte neemt, en aenduid dat ’er een geheim is, het welk hy niet kan openbaren. Leontia fmeekt den Keizer om genade, en hy geeft haer zyne zugt voor °t behoud van Ardaburius te kennen, maer toont haer tevens dat de zaek niet in zyne macht is „dewyl ze van den Raed afhangt. De Raed maekt voorts het ver- oordeelende vonnis van Ardaburius aen den Keizer bekend; de geheele Stad is vol oproer, ieder roept om zynen dood 3 ja Aspar zelf ftaet ’er op aen, dat zyn Zoon Íneve: doch Leo Loud de uitvoering flepende, In “t midden van dit alles houd spar zyn geheime doelwit in toog, en yleit zich nog met een goeden uitflag, daer echter Bazilius zwa:igheid in ziet, °t welk hem maetregels doet nemen, die ter bevei- liginge van Ardaburius kannen ftrekken. Het noodlottige uur verfohynt ten laetfte. Het doodvon- nis word drdaburius aengekondigd; hy neemt affcheid van Leontia, en word ter ftrafplaetze geleid, Intusfchen had. den, zo wel Leo als Leontia, ieder afzonderlyk in °t geheim, met Bazilius fchikkingen gemaekt, om hem, zo °t mogelyk ware, der ftraffe te ontrukken. Zich met de hoop van een goeden uitflag koesterende, ontvangen ze bericht, dat Ba- ziliushem den Hoofdman der Lyfwachten ontweldigd heeft; maer tevens word hun gemeld, dat „Ardaburius, mitsgaders Aspar , en daeren boven Bazilius,' met ene bende Krygs- volk het Palgis naderen; het welk hen doet bezeffen, dat ze van allen verraden zyn. Het gevaer neemt hand over hand toe; het Krygsvolk dringt geftadig verder , en eindelyk vliegt Ardaburius met zyn gevolg in °t Paleis, daer Leo niet anders dan den dood te gemoet ziet. Maer ene onverwachte omwenteling doet alles keeren, Het gevolg van Zrdaburiug omringt den Vorst, om hem, op ordre van Ardaburius, te befchermen. spar meent den Keizer den doodlyken flag toe te brengen, mâer Zrdnburius weert denzelven af; en geeft. voorts te kennen, hoedanige fchikkingen hy gemaekt heeft ter behoedinge van des Keizers leven. Leo erkent de deugd vin Ardaburius, zegt hem toe, dat hy, benevens zynen kleinzoon Medevorst zal Zyn; doch deze toont zyne won- den als doodlyk, en fmeekt alleen , ter vergeldinge van dit zyn gedrag „om °t leven van Aspar „dat Leo hem ook fchénkt, Maer spar, vol woede, over °t mislukken van zyn oog- merk, weigert dit als ene gunst van hem te ontvangen, en darfteekt zich zelven met een verborgen pook, dat ook . re | Acb! kon ik all’ wat leeft, kon ik my zelu' ontvlieden! i 134 _ LEO DE GROOTR “Ardaburius voor dood op het ontzielde lyk doet neder: vallen. | Deze fchikking is eigenaertig ingericht, om ene merkely- ke verfcheidenheid van characters ten Tooneel te voeren „en zeer verfchillende omftandigheden te zamen te doen loopen; ‘die allen op zodanig ene wyze gefchikt zyn, dat ze de aen- dacht des aenfchouwers geftadig bezig houden: en de ont- knooping is eindelyk zeer onverwacht, en niet te mip on- edwongen. Mejuffrouw Juliana Cornelia Lannoy, die dit aren eerfteling noemt, geeft door deze, vinding een íchitte- rend bewys van hare bekwaemheid voor die foort van Dicht- kunde; te meer daer de tael- en dichtcieraden over °t geheel zeer wel aen °t onderwerp beantwoorden. De verfcheiden- heid der characters is ‘er inzonderheid uitmuntend wel in % oog gehouden, en ieder perfcon fpeelt beftendig de rol die hem eigen is. De verlegenheid van Leo, mitsgaders deszelfs hartlyke' vriendfchap voor dspar en Ardabur ius ‚de ftaetzucht van den eerften, en de deugdzame gemoedsgeftalte van den laetften , als mede de tederheid van Leontia, is hier op ene eigenaertige wyze in acht genomen. Men leze, tot een ftael der deftige en tevens vloeiende beryminge, de volgende alleenfpraek van rdaburius, na het afgedrongen onderte: kenen van °t gefchrift voor °t Eedgefpan. * Waar been? waar berg ik my? wie zal my byftand bieden? Ik dwaal in dit paleis, van troost en buip ontbloot, Omfingeld door den fcbrik, de wanboop en de dood. 6 Gruweldaa:l! 'k ben dan een imoorder, een verraader Van een’ doorluchtig Vorst, van myn’ bebuwden Vader! Had ik myn’ Vaders wil grootmoedig wederflaan > Dit woedend eedgefpan bad wis te rug gegaan. Barbaar , die my myn’ pligt zo fcbandlyk deed vergeeten, Van welk een razerny is uw gemoed bezeten? De troon bekoort myn ziel, °t is eigen aan de jeugd; Maar beb ik dien begeerd ten koste van myn deugd? Heb ik u immermeer daar blyken van gegeeven ? Ach! my rampzalige! wat bad myn Vorst misdreven? # Is waar, ik wierd beroofd van °t Keizerlyk bewint, Maar beb ik dan de deugd niet om baar zeif bemind? * Is weinig.op baar fpoor frandvastig voort te vaaren, Zo lang we ons eigen nut hier mede kunnen paaren : Maar tegen ons belang baar wegen in te flaan, Daar kent men boven äl de groote zielen aan. | $ Gy, die my wel der zo veel geluk deed fmaaken! ` ë Deugd! die my voor 's eerfle uw wetten zaagt verzaaken! Ni ‚ , : ` . j: N Ba np —' PREURSPEL 135 Nu zie fk 'e, gy-alléin, gyp-zyt ons booghe goed. Niets, niets dat buiten u eene eedle ziel voldoet. Maar kan ik niet op nieuw myn bart aan u verbinden ?. Helaas! wat middelweg is nu bier toe te vinden? Zo ik dit fnood verraad aan Leo doe verftaan, Doe ik myn’ Vader flraks op 't firaftooneel vergaane debt al myn bloed bevriest! Zal dan de Keizer fneeven?. Zal ik myn Bedgenoot dat doodiyk fchouwfpel geeven? * Heb plegtig zulks beloofd: natuur, ontzet u vry! Denkt, eeuwen, denkt met fchrik em zulk een razerny! Maar boe! 6. Hemelwraak! bereid ge reeds uw plaagen? Wat wil dat naar geloei, die felle donderflagen ? Help, aarde! «wat is dit! zy beeft, zy fcheurt van één! Wat afgrond grynst my aan! wat raad, waar vlied ik been? mannen ennen memmen Nieuw Nederduitsch Speldebnek , opgefteld tot onderwys der Vors- felyke Kinderen, uit den doorluchtigen Huize van Nassauw- WEILBURG. Te Rotterdam by R. Arrenberg, 1767. in oëavo 116 bladzyden: [ It Nederduitsch Speldeboek is in een Zeer goeden fmaek. ingericht, en men zou onze gewoone Speldeboeken, die men gemeenlyk in de Schoolen gebruikt, mogelyk niet zonder vrucht op dezelfde wyze konnen fchikken. Men zou ze op dien voet te gelyk konnen dven dienen tot ene foort van Spraek-kunst ; waer door de Meesters, zo wel als de.. Leerlingen , een geregelder denkbeeld van de Nederduitfche Tael zouden mogen erlangen, dan ze nu gemeenlyk bezit. ten; te meer daer velen onzer thans gebruikelyke Schoole boeken, omtrent de Tael, ver van nauwkeurig en gere- geld zyn, ennn emeente Westpbaalze Oudheden. Uit het oorfprongelyk Handfthrift van, HILARIUS BASSUS FRISO, & U. C. vertaald door HARMEN ` GERGESENUS van SOLST. Collibus Ufipetum. Anno post res dintegratam amiticam inter Herodem & Pilatum, 1734. In oĝavo 24 bladzyden. | E Schryver van dit Stukje geeft voor te betoogen, dat de geenen , door welke Christus gekruist, en PFoanpes: de Dooper onthoofd is, Weetphalingen geweest zyn. Hier. toe. 4 136 WESTPHAALZE OUDHEDEN,: tve ftelt hy zich voor te bewyzen. „ 1. Dat beide de voorsz, ‚ Volvoeringen van Vonnis, door de Lyfwachten van Pila- tus en van H rodes gefchied zyn. 2. Dat deeze Lyfwachten uit Dutrfers vettaan hebben zen 3. Dat deeze Duit/êérs eigente lyk Westpbalingers geweest zyn ”. : Men vermoede niet dat de Opfteller van dit gefchrift iets van dit alles ernftig bedoelt: °t is enkel fpotterny, die waar- ichynlyk een byzonder doelwit heeft; dat naast denkelyk te raale gegeeven wordt in ’t flat daar hy zich aldus uitdrukt. ø» Indien het Bewys hier en daar niet volkomen wiskunttig mogt zyn; zo heb ik echter myne fluitredenen ten minften veel waarfchvnlyker gemaakt, als de Heer Partialis Hebrecht, Primar. Facult. Jurid. Prof. te N. die voor zyne Studenten een Collegium de Jure Sta:tus Germanici las „en tot zyn Systemg ` de Openbaaring van St. Fohannes nam. De Raaden aldaar zyn aile uit zyne School gekomen ”, Als men dit Stukje in dat licht befchouwt, en de grappie ge aanvvering van koddige bewyzen nagaat, moet men ep- … kennen, dat het in zyne foort niet kwaalyk uitgevoerd is : tenen voor de Heilige Bladeren betuigen. v doch °t was te wenfchen dat de Autheur zyne fpotterny bui- ten de H. Schrift gehouden had. ’t Stoot natuurlyk de Bye beliche geichiedenisfen in zodanig een geval tot een grond. flag van geestige kwinkflagen te leggen; om dat men zulks njet wel overeen kan brengen , met de eerbied die de Chris- f pp pmm mmm mmm t. De waare Oorfprong , fchielyke Aanwas en onverboedze Val der Jefuiten. Door URYANUS- CATHOLICUS. Te Utrecht by J. v. Schoonhoven en G. v. d. Brink Jansz. 1767. {n oĝavo- 110 bladzyden. En vind in dit Stukje niets, dat de aendacht der Le- M zeren van enige oefening byzonder tot zich kan trek- ken; maer °t gemeen kan er zich mede vermaken; en een oppervlakkig denkbeeld van den aert en lotgevallen der. Je- fuiten „uit het. gene hier gemeld word, vormén: te meer daer Urbanus Catholicus zich in °t Werkje zelve van goede Autheuren bediend heeft. Doch voor af gaet ene lugtige openbartige Confesfie van de Paters Jefuitén aan de Roormsgezin- den in Nederland en elders, die zelfs in den fmaek van ’t Ges meen laf is, OO ' N TEUDWE- =>- VADERLANDSCHE LETTER - OEFENINGEN. memmen gp d De Regeering der Oosterlingen , naar aanleiding der Oosterfche . Ryksbefcbryvingen , tat opbeldering van eenige Schriftuur- Praatzen „ ontworpen door H. CE. PAULSEN, Predikant te Vedel, Op een vryen trant , wit bet Hoogduitsch vertaald, en met koperen Plaaten verziert, Te Leiden by J. le Mair. 1767. behalven bes Voorwerk 302 blade. in groot ÒRavo. DE Eerwaerde PAULSEN heeft dit Gefchrift op denzelf- LJ den voet ingericht, als zyn. voorgaende Werk over den. Akkerbouw der Oosterfche Volkeren, °t welk den, beoefenaren der H. Schriften niet ongevallig geweest is, Onze oplet- tende onderzoeker van de gebruiken der Oosterlingen vere zamelt en brengt hier, onder zekere hoofden, by een, het geen hy in de berichten der Schryveren , die °t Oosten door- reisd hebben, als geloofwaerdig heeft. aengetekend gevon- den, met opzicht op het ftuk der Regeringe. Deze berich- ten opgegeven hebbende, benaerftigt hy zich om die kun- digheden te doen dienen, ter ophelderinge van zodanige ` Schriftuurplaetzen , welken op die gewoonten zinfpelen, dâer toe betrekkelyk zyn,of uit derzelver overweging enig licht konnen ontvangen : waer in zyn Berwaerde gemeenly met een goed oordeel te werk gaet, p Dit eerfte Boek , ’t welk eerlang van ’t tweede ftaet ge- volgd te worden, is verdeeld in vier Hoofdftukken, die de volgende hoofdzaken behelzen. J. Het Recht tot de Kroon, waer in gehandeld word, over de dileenbeerfching , der Ko- singen Hoedanigbeden en het Erfrecht. IL. De Inhuldiging der Koningen, met verklaringe der byzondere Plechtigbeden in die omftandigheid gebruikelyk. IE De Berbewyzing aen de Koningen , onder welken tytel in aenmerking komen, de Eoningiyke Persytehs, de ongemene Hoogacbting goor de Monar- chen, en de witerlyke Berbewyzing aen de Vorften. TV. De Ko. ninghyke Pracht „zo wel die hunnen Perfoonen in ’t byzonder eds zenis -als in welke zy zich by Plechtige Gelegenheden ver- toonen, ~~= Tot een voorbeeld van ’s Autheurs handel- Wyze, diene zyne volgende Afdeeling, over de angemene. toogachting voor de Koningen, Oe L DEEL. R. LETF, NP. 4 ` RK... ay 338 E CH. LANLSEN BERICHTEN,” Zo belig is de Perfoon des Konings ia Perfiëg , dat hy én aaaflag op zyn lewen , muitery of aptoer te. dugtet ft. Jor. CHARDIN Voyages, Tom, [IL Tr. du Gouvern. Ch A 338 ee Phs Voornaamtte Perfen „rekenen het eene groote eer; wanneer de Koning, hun Vrauwen vertrek bezoekt, Zy geeven er deze reden van, dat hunne Koningen geweider en:heiliger zyn, dan andere meníchen, en dar gely en Zee gen hen allerwegen vergezellen. J. CHARDIN T. L p. 309”. „ De Perfen gelooven, dat hunne Koningen, als Gevole gers en Stedehouders der Imans, bovennatuur!yke krache ten , by voorbeeld de gaaf om ziekten te genezen , (*) bee zitten, Dezelfde Tom. li. Zr. du Gouvera. Ch, L p, 29 ts . V. 330”... „ De naam Astgages, beteekent in °t Armenjesch, nog, zo veel als God; men heeft dan geen reden, om zich te verwonderen , dat de Oude Perfen hunne Koningen „als Go- den aangebeden , en bun. alle Godlyke Eeretytels gegeeven hebben Dat verwyt hun dfocrates, dat heeft Æfhylus op- gemerkt. M, v. LA CROZB. Hist. du Christianisme d Ethie pie E TArmeniep. 939% i ” Oph dder. ing van zomig & Schr i/tuurplaatzeg %, » De ongemeene eerbieding, die mer in Het Oosten, den Koningen bewyst, verdient ‘uit den grond opgehaald te wor- den. Wy treffen hier haaten oórfprong aan, zy maaken zich een alte verheeven denkbeeld van hunne:Koninger., Hun: ne verbeelding, dicht hun zulke zeldzaame eigenfchappen tóe, dat men zich niet behoeve te verwanderen, dat dee zelve ben tot. eene buitengewoone eerbewyzing vervoeren, De verwekking van verheevcrie bezeffen, van der Vorsten angemeene hoedanigheden , is bet zekerfte middel, om in de harten der Onderdaânen, eene, niet flegts uitwendige, maar inwendige angeveinsde hoogachting te kweeken, en te vestigen. Der Oosterlingen eerbied kan hier van ten be- wyze trekken, Dan wy moeten die befchulgiging niet te | 00 (°) „ Hoe wyd zich deeze verbeelding uitgebreid hebbe, kag men daar uit âfneemen, dat zelfs zommige Westerfche Konin- gen de gaaven der Gezondmaking, by voorb-zeld de genezing Van Kropgezwellen, zich aangematigd hebben ”, "77." “7. REGEERING DER -OOSTERLINGEN, r39. hoog dryven. De buitenfporige bègrippen, die de Perfenl reeds van ouds van hunne Koningen vormden, zyn te zwak een grondflag, om ‘er de befchuldiging, dat zy tot de dwaasheid van hun eene Godlyke eer te bewyzen, verval- len zyn, op te vestigen, Naar het getuigenis van Jocrates en Bfchylus , waren de oude Perfen, de gezindheid der Vaursanbidderen toegedaan, en dus zo ver als de heden- daagfche , van de efgodifche eer hunner Koningen. Dat ver heevene begrippen van kun „die de Regeering toevertrouwd is, in °t gemeen voor den geest der Oosterlingen fpeelden, blykt git veele. Schtiftuurplaatzen,over welke deze aanmer. king een gepast licht verfpreidt ”. Hier toe brengt zyn Eerwaerde het serbiedig gedrag van David, jegens zynen vyand, den godloozen Saul, dat hem onder anderen rSam. XXVE: 11. deed betuigen: de HEERB late bet verre van my zyn, dat ik myne bant legge aen den Go zalfden des HEERE! Uit dit grondbeginzel verklsert hy het zeggen der Thekoititche Vrouwe, 2 Sam. XIV: eo. Mys Heere is wys, na de wysheid van eenen Engel Gods ‚om te merken olles wat op der aarden is, Als mede dat des Spreukenfchryvers, Spr. XVI: zo. Voorfeggisge (of waarzegginge) isop de lippess des Konings, fyn mont en [ai niet feylen (of overtreden) in bes gerichte, Volgens dit denkbeeld, heeft men ook het aenge» tekende; Joh. XI: 50, 51, naer zyne gedachten te ont- vouwen. Cajaphas feyde, gy en overlegbt niet, dat bet ons nut is, dat een menfche flerve voor °t volck, ende het geheele volck ` niet verloren en ga. Ende dit feyde by nies uyt bem felven: maer zynde Hoogepriester deszelven jaers propbeseerde by , dat Fefur fleroen foude voor bet volk. „ De eenige duisterheid, zegt onze Autheur, in deze woorden, is de reden die de Euan- peliet van Cajaphas voorzegging geeft wyl by deszelwen jaers bogspriester wase Dus moet de Hoogenpriester iemand zyu, uit wiens voorrechten en hoedanigheden, men afneee men kon, waarom hy iet voorfpelde ”. Dit word, gelyk h aentoout,„op verfchillende wyzen verklaerd ; doch ’t beste is hier, zynes oordeels, zyne toevlucht te nemen tot de vere beelding, die men in °t Oosten van de bovennatuurlyke gaas ven der. Koningen heeft. „» De Hoogenpriester verbeeldde den perfoon van God, Israëls Opperkoning, wat wonder, dat de Joden, hem een bovennatuuriyk vermogen, en eene meer dan menfchelyke kennis van verborgene dingen toekenden. Hier in konden zy door den Urim en Thummim , waar van de Hoogen- __Miester zich alleen bedienen kon, en.dat een zoort vanr- | - bi Voor: 140 R CH PAULSEN voorfpelling was, van ouds bevestigd zyn. De Heef be- ‚ dient zich van dit foodíche vooroordeel , ter ontdekkiog van eene waarheid, die zy anders niet geloofd zouden heb- ben, en buigt Cajaphas taal derwyze, dat zy waarlyk een voorfpelling wordt. En wył men iet dergelyks van den Hoogenpriester , als een buitengewoon Perzoon verwacht- te; kon men het geheim „dat in Zo nadenkelyk eene Spreuk ‚ opgewonden lag, ontdekken. Ten minften kon zy nader. hand ftrekken tot overtuiging der ongelovige Jooden, wan- neer zy hoorden ,dat Jefus getuigen niets anders leerden, dan t geen hun eigen Hoogepriester duidelyk hadt uit- edrukt ”. ‘ : | 6 Dit leid den Eerwaerden PAULSEN verder tot enige aen. - merkingen , over de grootíche Eertytels en Godlyke bena- mingen waer mede de Oosterlingen, door alle tyden, hunne Vorften vereerd hebben : waer uit men „gelyk hy toont, ech- ter, niet mag afleiden , dat zy hun ene afgodifche eer bewe- ‚zen, mar- alleen befluiten, dat zy zich hooge begrippen ‚van hunne Vorften vormden. „, De reden van deze wyd- {che Fytels, zegt hy,dit onderwerp vervolgende, vindt men. wel , ten deele in de trotsheid van zommigen hunner eerfte Monarchen, die.om hunne onderdaanen in dieper eerbied, en op ftrenger teugel van gehoorzaamheid te houden, zich niet ontzagen, eenen Hemelfchen en Godlyken oorfprong voor te wenden. Men kan evenwel niet wraaken, dat het menschìyk hart , en inzonderheid de geaardheid der Ooster- lingen, hen genoeg in ftaát ftelde, om voor ‘hunne Konin- gen pragtige Tytels uit te vinden. Koningen zyn, onder ons nietige ftervelingen, de allerhoogften die men op aarde kent. De minfte onder de menfchen, waar van de onaane zienlyken en geringen het grootfte deel uitmaaken „ftaan op eenen eere trap, die na aan den troon komt. Dezen hegten aan het denkbeeld van een Koning, het allerhoogfte dat bun bekendis. Dan .wyl de eerfte grondbeginzels der reden, Qns God a's het hoogtte Wezen voorftellen „floeg men ligt over, om den Koningen, * geen Gode alleen eigen is, toe te kennen, en hun zelfs zyne Naamen te geven. Nergens vindt men de menfchen zo mild in, als in het uitdeelen van Naamen en Eertytelen: Zelfs meníchen van befchaafder geest , dien het aan geen goed begrip van dit ftuk mangelt, volgen deeze dwaaze gewoonte. Geen wonder dat Ooster- lingen zo fpreeken , daar zelfs onze hedendaagfche Dichters in de verbeelding fteeken, dat hunne aan maat gebonden Schryfwys, hun, de ongebondene vryheid, om ‘de woor- …. - CR REGEERING DER OOSTERLINGEN r4l gen God, Godheid, Godlyk, naar bunne zinnelykheid te beezigen , veroorlove. Aan de verhitte verbeelding komt alles hoog en groot voor, en geeft de uitdrukkingen een zoort vau Zwier der Dichtkunde, In zulk een ftyl brengen zy zeer ligt de naamen der.Goden, op hunne Monarchen over. 