VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Ach! zeide hy by zich zelven, waarom ftelden deeze Gelieven hunne vereeniging een dag uit? waarom trouwden zy niet gisteren? Doch laaten wy hen niet beklaagen, daar zy, ten minften, in de verwagting van hun zo nabyzynd grootst geluk ten grave gedaald zyn. Maar laat ons, zo veel mogelyk, ie» der dag verryken met die voordeclen, welke ons een volgen- de dag belooft , doch niet altoos geeft. De tyd vlucht, zy ontglipt ons, en ueeint een deel van ons leven mede. Het is altoos te laat, wanneer wy de uuren terug roepen, om dezelve beter te genieten. Wy grypen naar het toekomende, gelyk een vogel een balm tragt op te vangen, door den wind weg: POPE, BY HET GRAF VAN EMMA. 541 weggevoerd. Laaten wy elken loopenden dag gebruiken, als ware hy de laatfte van ons leven. De morgen, het kind van den avond , volgt zyn’ vader wel op in alle erflyke rechten van den tyd; doch is, ten onzen opzigte, dikwyls gelyk aan een ontêrfden. Een tegel, vallende van het dak, een onvere wagte aanval eener heete koorts, een ader, die in onze in gewanden berst, doet dikwyls voor ons den morgen , met alle zyne verwagtingen, verdwynen. Van het tegenwoordig oogen- blik zyn wy meester; maar laaten-wy geen jaaren vooruit ree kenen. Het Meden is voor ons; draagen wy zorge, het niet te verliezen : kunnen wy de genoegens van Morgen ook ge- nieten, zo veel te beter! maar wy moeten dat tydftip (teeds befchouwen als een Vriend, dien ons de Hemel toezendt, en dien wy moeten vergasten, als of hy nog dien zelfden avond zal vertrekken. ZEDELYKE BEDENKINGEN, T’ het niet de grootfte dwaasheid, men mag wel zeggen de grootte godloosheid, zich op ondeugden te beroemen ? Al wie zich tot een redenloos dier verlaagt, heeft zich den naam van mensch geheel onwaardig gemaakt: nogthans zyn ’er zo veelen, welke * eene eere rekenen, zich ver beneden het redenlooze te verlaagen. By zulk eene levenswyze lyd en de ziel en het lichaam beide. mm Zyt waakzaam , nugteren, en welbedagt; want waarlyk gy weer niet in welke gelegenheden gy komen kunt, dat gy alle uwe kragten en verftand van noden, ja dubbel van noden, hebt. Hy is een verderfelyk man in de zamenleving, die door zyn kwaade en verfoeyelyke voorbeelden anderen verleidt, en niet rust, voor dat hy mede. pligtigen in zyn kwaad heeft. Hoe kan de mensch de ga- ven, waar mede hy door zyn’ Schepper befchonken is geworden , onverantwoórdelyk misbruiken! Verdient hy niet de uiterfte ver- agting , die zyn lichaam verderft, en zyne ziel verlaagt beneden het redenloosfte wezen van God gefchapen. — Gedenk, Ó dwaze fterveling! dat gy, even als maar één lichaam, één leven, ook maar ééne ziel hebt; en gedenk ’er by, dat die ziel eeuwig aanwezig blyft, en in dien ftaat ook eeuwig gelukkig, maar ook eeuwig rampzalig kan wezen, al na dat gy de ontvangen gaven, vau uwen Maker verkreegen , wel of verkeerd hebt aangelegd. Gedenk, dat gy uwe redelyke ziel ontvangen hebt tot eene beftemming , niet om dezelve te verlagen tot beneden het redenlooze : maar om die te verheffen, ware het mogelyk,- tot den ftaat eens Engels, Zie, zo is onze beftemming, zo is de beftemming van elk mensch, —— Dan de gelegenheden kunnen nog veelal eene misdaad verzwaren , en dezelve on- ver- 542 ZEDELYKE BEDENKINGEN. verantwoordelyker maaken: by voorbeeld, de dfonkenfchap is altyd eene onverfchoonlyke misdaad: maar, wanneer men in een post gefteld is, waar men vooral uugteren en wejbedagt moet weezen , om dat 'er het algemeen , by. zekere gevallen , onherftelbare {chade by zou kunnen hebben, is het onvergeefs lyk, onverantwoordelyk , ja ten uiterften godloos, zichzel- ven, door onmatig drinken, geheel buiten ftaat, en redenloozer te maken, dan* het flomme vee, dat niet meer zuipt, wan- neer de natuur zegt: ik heb genoeg. Hoe godloes , hoe onverantwoordelyk is dan niet het gedrag eeniger menfchen, die den naam willen dragen. van redelyke wezens , en zich nogthans gedragen als het redenlooze vee, met zich te beroee men op daden, waar over men zich behoorde te fchamen. Mensch, wie gy ook zyn moogt, wilt gy gezond leven op de waereld wilt gy veele gezonde dagen genieten haakt gy na lankheid van leven gy zult veele gezon- de dagen hebben, en eenen hoogen ouderdom bereiken , volg flegts de lesfen op, welke u door de dagelykfche bevin- ding geleerd worden leef ingetoogen — leef matig. Indien gy beftendig deze lesfen opvolgt, en gy leeft waar- Iyk matig en ingetoogen, ik ben wel verzekerd, dat gy u lankheid van dagen kunt belooven, en gezondheid, — - Het is waar, 'er leeven menfchen, welke altyd met krankheden en ziekten te worftelen hebben, en die men zal zeggen dat ge- matigd en ingetoogen leeven. Het is waar, 'er {terven menfchen, vroeg en in de vaag van hun leven, die voor ’t oog van al de waereld voorbeelden van ingetoogene matigheid ge- weest waren. Het is zo dan, behalven dat elke regel zyn uitzondering heeft, kan het, behalven dat, nog wel ligt gebeuren , dat zulke menfchen zich aan de eene of andere buitenfpoorigheid overgaven , die voor ’t oog der menfchen altoos verborgen is gebleven: veele menfchen zyn door- gaans nergens zorgvuldiger in, dan gebreken voor het oog der waereld te verbergen. Dan het zy hier mede zo het wil; het is en blyft een onveranderlyke waarheid, dat de onmatigheid en losbandigheid de verdervers onzer gezond- heid en van ons leven zyn. — Veelen, aan losbandig: heden en onmatigheid overgegeven , brengen hunne dagen niet ter helfte; terwyl zy, geduurende hun kortftondig le- ven, aan allerley ziekten en ongemakken onderhevig waren, en een leven hebben doorgebragt vol jammeren en ellenden, omme Wil men derhalven hoope, gegronde hoope, hebben op een gezond en lang leven, wy moeten dan zelve daar toe medewerken , wy moeten ingetoogen en gematigd leven, on- ze driften bedwingen, en geene flaven worden van onmatig- heid en losbandigheden. ` | De moeilykfte zaak voor deu mensch, Om ter uitvoer te brengen gelyk het waarlyk behoort, is zich zelven regt te l kene ZEDELYKE BEDENKINGEN, 543 kennen, De zelfkennis is eene zaak van het alleruiterst aanbe- Jang, fchoon men mogelyk onder het gemeen zou wanen , dat het maar eene ligte zaak zy. Ons zelven vleyen wy, onze cie gene vermogens en daden zien wy met een gunftig oog aan, terwyl wy die van anderen ongunftig befchouwen. Dingen te onderneemen, welke niet wel uitvoerlyk zyn, waren beter gelaten, dan ondernomen; het is ongelyk beter, iets, het moge zo fchoon , zo voordeelig voor ’t algemeen, en voor den onderneemer, zyn, als men met mogelykheid begrypen kan ; beter is het, ongelyk beter, zo eene zaak niet te ondernee- men, dan dezelve , ondernomen hebbende, te moeten laten ftee- ken. Wanneer men zo iets onderneemt, in vooruitzigt , dat het voor ’t Gemeenebest allervoordeeligst moet weezen; maar men kan het niet ter uitvoer brengen, dan zal het ten merkely- ken nadeele ftrekken voor het Gemeenebest. Daarom moet men altoos de berekening eerst opmaken, of het geen men zal on- derneemen ook -uitvoerlyk zy; men moet zelfs dat geen ag- terwege laten en verwerpen , ’t welk niet kau uitgevoerd wor- den „ fchoon, anders het beste, het nuttigfte en voordeeligfte = OOk moet tyd en plaats wel in agt genomen worden. Hy, die weldaden ontvangt, kan noch mag dezelve vergeeten, zonder zich aan de Mnoode misdaad van ondankbaarheid fchul- dig te. maken. Dan hy, die weldaden fchenkt, komt in eene geheel andere betrekking voor. ‘Hy behoort te vergeeten , dat hy anderen- heeft wél gedaan — ten minften verliezen zulke daden al hare fchoonheden , en het blyven geene wel. daden meer, wanneer men dezelve geduurig ophaalt, en hem onder het oog brengt, aan wien zy gefchonken zyn, en on- ophoudelyk bewyzen van erkentenis daar voor vordert, — Het is billyk, erkentenis voor gefchonken goed te verwagtens als dit met ondankbaarheid en veragting wordt beantwoord, dan is hy, welke men weldaden gefchonken heeft , veragting waardig, waardig dat. men dezelve niet meer aan hem, maar aan dezulken fchenkt, die zich door hun gedrag dezelve waar- diger maken, —_ — Dan hy, die ze beweezen heeft, moet op zyne bewezen weldaden daarom niet pochen, of- allerwege roem dragen ; want in zulk een geval verliezen zy , even „als in ’t voorige, al haar fchoon. | C. v D. G. HET 544 HET KNAAPJE EN DE MAAN, HET KNAAPJE EN DE MAAN, Eene Vertelling. Papes Reiziger ging eens op den weg, met zyn Zoontje aan zyne zyde. De Zon fcheen toen zeer helder, en gaf veel warmte. Bleek ,als een wit wolkje, ftond te gelyker tyd de Maan aan den hemel. Het knaapje dreef met hare bleekheid , met haar onbeduidend fchynfel, den fpot, en achtte haar ge- heel aanwezen overtollig. —— De Zon ging onder, en , eer zy nog ter beftemder plaatfe gekomen waren, was het gansch nacht geworden. Nu prykte de zilveren Maan in haren vol- len luister. Nu verlichtte zy de Reizigers op hun pad. Nu deed zy hun de voorwerpen in ene zachte, aangename, fche- mering genoegzaam kennen. Nu verdreef zy voor hun henen de fchrikken der eenzaamheid, en het akelige van den nacht. =.= Het knaapje bekende daarop zyn oprecht, en bad de glinfterende fchyf wel duizendmaal om vergeving. — , Uw „ bidden kan zy niet horen” ——- {prak hem toen zyn Va- der lagchend toe —— ,„ maar, wilt gy wys zyn, trek dan „ liever uit de overweging van uwen beganen misflag dezen „ gedragsregel, voor het vervolg : ,, ‚, nooit moet men te „ s» fchielyk den man verachten, die, door overmagt belet „ s» Zyn licht te doen fchynen, langen tyd in zyne wezenlyke » » waarde niet wordt gekend. Wanneer de nacht aanbreekt, „„ » treedt zulk een dikwyls zo veel te fchitterender te voor- „s » fchyn, en wordt hy vsak het enig , koesterend , licht der s s Zynen.” ” Het knaapje beloofde aan deze les te denken, en zy gingen verder. Thans hield hy zyn oog fteeds onbeweeglyk op de liefelyke Maan gevestigd. ,, Hoe meer „ik haar aanzie,” riep hy eindelyk uit, ,„ hoe meer ik het „ Onrecht , dat ik haar deed, gevoele. Zy is niet alleen zo „ goed als de Zon; maar veelligt overtreft zy dezelve. Als „ ik tegen de Zon opzie, maakt zy my de ogen blind; de „ Maan, daartegen, fchynt in myne befchouwing behagen te „ vinden, waut zy boeit mynen aanblik.. Het lich: der „ Zonne gaat van drukkende warmte vergezeld; de Maan „ fchynt zacht en koel. Wanneer de Zon” .....». rn Niet ‚alzo, myn Zoon ,” viel hem zyn Vader in de reden: „ verval toch nooit in den misflag zo veler menfchen , die „ geloven nimmer iemand te kunnen pryzen, zonder dat „ Zy een ander’ tegen hem in de laagte “ftellen „ (maden en s verachten,” MENGELWERK, TOT FRAAIJE LETTEREN, KONSTEN EN WEETEN- | SCHAPPEN, BETREKKELYK, UITBREIDING VAN , EN OPHELDERENDE AANMERKIN= GEN OVER, DE WOORDEN VAN APOSTEL JACOBUS: De zuivere en onbevlekte Godsdienst voor God en den Va- der is deeze, Weezen en Weduwen te bezoeken in hunne verdrukkinge, en zichzelven onbefinet te bewaaren van de wereld, JACOBUS l. vs. 27. ADE JACOBUS, de bovenftaande woorden fchryven- de aan de twaalf Stammen in de verflrooijinge, mag men aanmerken, dat ten doele hadt, om te keer te gaan een valsch denkbeeld ten opzigte van den Gods- dienst, °t welk ftand greep onder de PJoodf/che Leeraaren en hunne Leerlingen van dien tyd, en inzonderheid heersch- te by de Schriftgeleerden en Phariften, de voornaamtte Leidslieden des Volks, ten opzigte van Godsdienftige be- grippen en daar uit voortvloeijende werkzaamheden. Dit ten grondflage gelegd en aangenomen zynde, zal men zeer gevoegelyk, by wyze van omfchryving, daar aan deezen zin mogen geeven; — een zin, gefchikt om ’s Apostels meening in het juiste licht te plaatzen, en misduidin- gen, waar voor deeze plaats anders bloot ligt, tegen te gaan. a De Phariften en Schriftgeleerden beyvêten zich groot- » lyks om wettifche zuiverheid aan te pryzen, deeze als a het voornaamfte gedeelte van den Godsdienst te doen ə» voorkomen. Hier door hebben zy zich een grooten » roem van Heiligheid verworven (*) , fchoon zy, ten ” » zelfden tyde, als zy daar op aandringen, liefdeloos, s» geldgierig en aardschgezind zyn, ja de huizen der 2, WEDUWEN , onder den fchyn yan lang te bidden, of het 93 vere (*) Marx. Vilt 3, 4. Lum XVI: 15. HAND. XXVI: Se MENG, 5798, NO, 14. Rr ® r 546 UITBREIDING EN AANMERKINGEN » vertoon van Godsdienftigheid, opeeten (*). Maar indien » Zulk een bedryf voor zuiveren en ondevlekten Godsdiense s» doorgaat by de Menfchen, is deeze het niet in °t oog » van cop en den Vader, van wien, en niet van feilbaare » Menfchen, gy de zuivere begrippen van den Gods- s dienst moet leeren (t). Integendeel; de zuivere en ori- „> bevlekte Godsdienst voor GOD en den Vader beftaat veel » Eigenaartiger in het betragten der Pligten van Mensch- » lievenheid en Regtvaardigheid; Pligten , van welke de 3 eet Ai Leeraars weinig werks maaken, als, by voor- » beeld, Art bezoeken yan Weezen en Weduwen; en dat ss cen Mensch zich onbefmet van de wereld bewaare ; door » zyne anden niet te bezoedelen met fchatgefchraap 5 » de groote pligten van Regtvaardigheid en Liefde, die » de banden der Maatfchappye zyn, verwaarloozende.” Ten rechten verftande van deeze dus by uitbreiding toegelichte plaats, dienen de volgende Aanmerkingen. I. De Zedelyke Pligten, hier met naame, en zo onder- feheiden, aangepreezen, bevatten den geheelen Godsdienst niet; maar duiden alleen die byzondere Deugden aan, door de Schriftgeleerden en Phariften, tegen welken jaconus hier zyn fchryven inrigt, zo deerlyk verwaarloosd: waare om de groote Leeraar, te hunner beftraffinge, hun, onder anderen, te gemoete voert: Wee u gy Schriftgeleerden en Pharifeen, gy geveinsden: want gy vertient de munte, de dille en het komyn, en gy laat naa het zwaarfte der de, arta het oordeel, de barmhartigheid en het ge- oove (1). Reg 2. Men merke hier by op, dat deeze Zedelyke Pligten niet overgefteld worden tegen de weezenlyke Pligten van Godsdienftigheid, begreepen in de Liefde tot cop, een der grootfle Geboden van de Wet (S) ; maar alleen tegen de byplegtige gedeelten van den Godsdienst, waar in de Pha- rijken fteeds het grootfte belang ftelden, en met onaflaa- tenden yver op aandrongen. —- Eene tegenftelling van gelyken aart doet zich op in de woorden van CHRISTUS; waar op JACOBUS misfchien, in de plaats, welke wy thans overweegen, het oog hadt: Nu gy Pharifeen, gy reinigt het buitenfle des drinkbekers en des fchotels; maar het bin- nenfle van u is vol van roof en boosheid. — Gy onverftan- di- ' (*) Marta. XXIIT: 14. Lux. XVI:14. (t) Marra, XXIII 19. (}) Marru, XXII: 23. (§) Luras XL: 42. e - t OVER JAC. I. vs. 27. 547 dige, die het buitenfte heeft gemaakt , heeft hy ook. het bin- nenfie niet gemaakt ? Doch geeft tot aalmoesfen, ’t geen daar in is; en ziet, alles is u rein (*). 3. De Pligten, op welke jAconus aandringt, zyn eigen- lyk geen Godsdienst in ’t geheel, indien zy niet hervoortko= men uit, en fteunen op, een Godsdienftig beginzel, volvoerd wordende met een opzien tot GOD, in gehoorzaamheid aan zyne bevelen, en hk ed van Hem , het voorbeeld van alle zedelyke volkomenheid. — Wanneer, derhalven „ jAcoBus van deeze Pligtsbetragtingen fpreekt onder het denkbeeld van zwiveren en onbevlekten Godsdienst, kan men redelykerwyze niet denken, dat hy dezelve in mededin- ging ftelt met, en veel min boven, onze Pligten jegens GOD, op zichzelven aangemerkt. 4. Godsvrugt omtrent GOD, en wel inzonderheid de Pligt des Gebeds, is niet min gegrond op de natuur, de rede- Iykheid en gefchiktheid, der dingen, dan eenige Zedelyke Pligt, welken men ook wil neemen. Godsdienftige Deugd is, in de daad, de volmaaktfte Zedelykheid; en, zonder het Godsdienftig beginzel, moet aan het ftelzel van Zede- leere zeer veel haperen; (en wie weet niet, dat zulks het hoofdgebrek was in de anders veelal fchoone Zedekunde der Heidenfche Wysgeeren,) dewyl het agterwege laat de eerfte en belangrykfte betrekking in de geheele natuur. Ik meen de betrekking tusfchen Gop en diens redelyke fchep= zelen; de Onderdaanen van zyn Zedelyk Beftuur: want, om hier de woorden van Dr. HUNT te bezigen, … Zede- s Zykheid, in de rechte betekenis en gepaste uitgebreidheid s opgenomen, bevat alle bedryven, en fluit in alle ver- » Pligtingen, die ontftaan uit de gepastheid der dingen, » Of ten aanziene van GOD, of van den Naasten, of van „ ons zelven (}).” Weshalven men ten deezen opzigte met den Pfalmdichter mag zeggen: Heere! uw Gebod is zeer wyd (1)! 5. Het eerfte en grootfle van alle Geboden is, GoD lief te hebben met geheel ons harte, met geheel onze zieke, en met geheel ons verfand(S). De rang, aan dit Gebod, door den onfeilbaaren Zedeleeraar, toegeweezen , levert een fpreekend bewys op, dat Godsvrugt het edelst be- dryf is van ’s menfchen geest, en dat daaden, uit is (*) Luras XI: 39 — 41. (f) Dr. HUNT, Sermon XIU ` (1) PsaLm CIX: 96, ($) rbe XXII: 37, 38. r 2 548 UITDREIDING EN AANMERKINGEN beginzel voortkomende, als uit de zuiverfte bronne op» wellen. —- Indien, derhalven, het tweede Gebod, de liefde des Naasten betreffende, daar aan gelyk is, heeft men het niet volftrekt gelyk, en veel min meerder, te ag- ten, in ftuk van aangelegenheid, met het eerfle Gebod vergeleeken. 6. De eerfte Tafel der Wet, welke de Godsvereering betreft, (als befchryvende het Voorwerp, de uitwendige wyze, de inwendige gefteltenisfe, en den tyd ter Gods- vereeringe gefchikt) maakt een gedeelte uit van de Ze- delyke Wet, en werd vooraan gerangfchikt , uit hoofde van de meerderheid. Hierom is het, op dat wy ’er dit nog byvoegen, dat, , 7. wanneer ’er van Pligten van Menschliefde en Gods- dienst gefprooken wordt, en dezelve in eene andere orde voorkomen, dit moet aangemerkt worden als by wyze van opklimming voorgedraagen: men neeme , ten voorbeel- de, de opmerklyke betuiging by Propheet MICHA, waar de Godsftem den verlegen en raadvraagenden J/raëller, ten aanziene van den waaren Godsdienst, dit woord” toe- voegt: Gop heeft u bekend gemaakt wat goed is, en wat eischt de Heere van u, dan regt te doen, weldaadigheid lief te hebben, en ootmoedig te wandelen voor uwen (De Hoe veel klaarheids dit alles, onzes oordeels, hebbe, brengt men eene tegenwerping in ’t midden, hier op ne- derkomende : … Stelt cop zelve geen meer belangs in "o, Zedelyke Pligten , in den gegeeven zin, dan in eenige » Godsdienflige Pligten en de ftaatlykfte Bedryven van » Godsvrugt , door zyne verfmaading van de laatstge- „ melde met de fterktte bewoordingen te verftaan te „ geeven, wanneer zy afgefcheiden zyn van de eerfte?” en antwoord hier op dient: Gop hangt grooter ge- wigt aan de opgenoemde Zedelyke Pligten, dan aan de byplegtige gedeelten van den Hem toegebragten Eerdienst : hier over verklaart zich jesus in het breede, als hy eene opheldering byzet aan de taal des Allerhoogften by den Propheet Hosea. Ik wil Barmhartigheid en geen e hande (}). —— Het lydt geen twyfel in °t minfte, of de “ftaatlykfte Godsvereeringen zyn, wanneer de Zedelyke Pligten onvolbragt gelaaten worden, Gode ONDER y (*) Micza VI: 8 (t) Martu., XII: 7, enz. OVER JAC. I. vs. 27. 549 Hy verklaart zich deswegen menigvoud, en op ’t nadruk- Iykst, met eisch van de volbrenging der Zedepligten 5 bekend is gyne nadruklyke taal deswegen by Propheet ESAIA (*). 3 Doch hieruit volgt ‘geenzins , dat de Aftlerhoogfte groo- ter belang ftelt in de Zedepligten , waar over wy hier handelen , dan in eenige Godsdienstpligten. Naardemaal het zelfde met waarheid mag verzekerd worden van een dier Zedepligten zelve; naamlyk, dat de volbrenging daar van cope onbehaaglyk is, als de overige onvolvoerd blyven. Hy, die de geheele Wet zal houden en in één flruikelen, die is fchuldig aan alle, naar de taal van JA» conus (f). Gevolglyk is die perfoon een voorwerp van cops mishaagen ; doch het zou zeer verkeerd weezen daar uit te befluiten, dat GoD in dat éne overtreede punt meer ftelt dan in alle de andere, Eindelyk, indien de Belyders van den Godsdienst, in de Joodfche Kerkgemeenfchappe, overhelden om in een te- genovergefteld uiterfte te loopen (eene verkeerdheid, waar over zy zo dikwyls en teffens zo fcherp beftraft worden) is ’er nogthans, aan den anderen kant, genoegzaame grond, om te denken, dat de voorgemelde Zedelyke Deugden, zonder Godsvrugt, den Allerhoogften niet aangenaam zul- len weezen. Want, wat kan in zynen eigen aart onzede- byker zyn, dan de Godlochenende geest der zodanigen, die tot GoD zeggen, wyk van ons, want aan de kennisfe uwer wegen hebben wy geenen lust! Wie is de Almagtige, dat w hem zouden dienen? en wat baate zullen wy hebben, dab wy, hem zouden aanloopen (})? Voorzeker, dat groote eezen, °t welk altoos oordeelt en handelt overeenkom- ftig de waarheid, de natuur en de reden der dingen, moet hoogst afkeuren, en een geweldig mishaagen hebben van zulk eene godlooze geaartheid in zyne redemagtige Schepzelen , hoedanig ook hun Zedelyk charafter, in andere opzigten, moge weezen. — Uit deezen hoofde is de boven bygebragte zwaarigheid, of tegenwerping, van gern klem 3 want wy zien, dat het bewys wederzyds elat, a De hoofdfom van alles is, derhalven: de Heilige JA- coBus geeft aan Zedelyke Pligten den voorrang Bi van ods- (*) Jesara I: 11—20, (tf) J:cos. II: zo. (}) Jos- XXI: 14, 15. Erg 550 AANM. EN UITBR. OVER JAC. I. vs. 27. Godsdienstpligten , volftrekt aangemerkt; maar alleen ter Opzigte van de byplegtige en pligtpleegende gedeelten van den Godsdienst, als waar in de Regtvaardigheid der Schrift- geleerden en Phariften voornaamlyk beftondt. De bewoor- dingen zelfs , van welke Apostel jacogus zich bedient in de befchryving ván den waaren Godsdienst , door den- zelven zuiver en onbevlekt te noemen, duiden genoegzaam aan , dat hy zinfpeelde op de Phariftefche zuiverheid, zo dagen ten dien tyde; terwyl die benaaming ttrekt, om der zodanigen Godsdienst, als by tegenftelling , voor onzuiver en bevlekt in °t oog van den Kenner der harten te verklaaren. Naa deeze onze gedagten over dit zeggen van Jaco- BUs bygebragt te hebben, laaten wy het aan den naden- kenden Leezer over, om ze te beoordeelen, en zyne verdere aanmerkingen , over dit ryke onderwerp, te maaken —— en misfchien zal hy met veele anderen oordeelen — dat >er weinig reden zich opdoet,om eenige poogingen aan te wenden tot het doen daalen van de begrippen wegens de: waardy van Godsdienftige.Pligten, by de Menfchen van het tegenwoordige Geflacht — en dat het gevolg van die laag te ftellen geen gunftig uitzigt oplevert voor Gods- dienst en Zeden, die met elkander in een zeer naauw verband ftaan; dewyl de Godsdienst: tot de grootfte vas- tigheid en fterkte ftrekt van de Zeden. ~ AANMERKINGEN OVER DE KRAMPSTILLENDE KRAGT VAN DEN WITTEN VITRIOOL, OF ZINKVITRIOOL. Door den Heer 1DELER , Med. Do&or, te Delitsch. D: krampftillende kragt van den Witten Vitriool is eenzins onbekend by veele voornaame Geneeshee- ren. LETTSOM, CRELL, en anderen, hebben zulks met verfchillênde Waarneemingen bevestigd. Met dat alles komt het my voor, dat men dit middel , over het alge- meen, niet genoegzaam beproefd heeft, in vergelyking met andere zogenaamde (pecifigue krampftillende midde- len : waarom ik het geenzins onnut oordeele, het volgen- de geval, uit meerdere gelykzoortige agra mede te deelen ; vooral, om, door de bepaaling des tyds, der gifte, en der wyze van dit middel te gebruiken, hetzel- ve KRAMPSTILL. KRAGT VAN WITTEN VITRIOOL. 55T ve tot die waardigheid te verheffen , welke daar aan toe- komt. Ik hoop hierdoor den weg te baanen, tot het gebruik van dit Geneesmiddel, in veele gelykzoortige ge. vallen; en dus, om aan veelen , die met zenuwkwaa« len zukkelen , Verligting en Geneezing te bezorgen. Een Meisje van twintig jaaren, te vooren van een bloed. ryk en vleesfchig geftel , en van een vluggen en vrolyken geest» °t welk ook fteeds, op zyn tyd, haare behoorlyke maandzuiveringen had, bekwam , na het doorftaan van veelvuldige onaangenaamheden en teleurftellingen , eene groote zwakheid van het zenuwgeftel, wierd bleekzuche tig, en daarenboven eerlang nog gekweld door eene krampachtige Engborftigheid, Dit laattte toeval overviel haar, zonder-geregelde tusfchenpoozingen, zo menigmaa- len zy wierd aangedaan door fchrik, toorn, enz. ja zelfs ontftond het in den droom, of by gelegerheid van treu- rige denkbeelden. Hier by wierd de Lyderesfe zo aan- doenlyk, dat het toeflaan van een deur, de minfte onaan- genaamheid , enz. haar geheel geftel in wanorde konde brengen. De verfchynzelen haarer ongefteldheid waren de volgende : De Ademhaaling wierd kort, piepend en zeer bezwaarlyk ; de oogen wierden geflooten; het gezicht wierd rood, en zwol ops zy geraakte buiten kennis; de handen en voeten. wierden koud; terwyl de polsflag zeer klein, fnel, en ongeregeld was. Zy geraakte eerst bui- ten kennis, na dat de Engborftigheid reeds een tyd lang geduurd had, en had daar door, tot haar geluk , fteeds tyd, om hulp te bekomen, cf zich ten minften veilig te itel- len, voor ongelukken van vuur, water, enz. De gewoo- ne hulpmiddelen tegen toevallen op de zenuwen deeden eene uitwerking in dit geval; uitgezonderd alleen de be- prenging met koud water, die veel tot verkorting der overvallen toebragt. Behalven de beklemdheid der Adem- haaling , deeden ‘er zich geenerleie ftuiptrekkingen op. Wanneer de grootfte hevigheid der aanvallen over was, kwam de Lyderesfe weder tot zich zelve; de oogen open- den zich; de pols wierd ruimer ; doch het duurde door- aans twee of drie uuren, eer de ruimheid der Ademhaa- ing volkomen herfteld wierd. ‚ Toen ik over den toeftand deezer Lyderesfe wierd ge- raadpleegd , vond ik het lichaam zeer opgezet ; terwyl ook de eetlust gering was: waar uit ik befloot , dat ’er onreinigheden in de eerfte wegen opgehoopt moesten zyn, die, in vereeniging met onaangenaame ontmoetingen en Rr 4 harts- 55 KRAMPSTILLENDE KRACT hartstochten , zekerlyk veel konden toebrengen, tot het verwekken van toevallen op de zenuwen. Ook vernam ik, dat men haar dikwyls had doen aderlaaten, met - merk om de toevallen te verligten ; het geen ech- ter, in dit geval, tegen alle Aanwyzing ftreed, en hier- om door my ten fterkften verboden wierd. Daar ik de ziekte bevond gecompliceerd te zyn, en hier niet alleen op het gebrek des zenuwgeftels, maar wel, in de eerfte plaats, op de verftopping in de eerfte wegen, behoorde gelet te worden, handelde ik op de volgende wyze. Ik bediende my , in de eertte plaats, enkel van de Aloë, in kleine giften, en piet meer dan noodig was, om dagelyks tweemaalen een ruimen afgang te ver- wekken 5 ten welken einde ik het Gommeus Uittrekzel deezes middels, in een gedeftilleerd water, deed ontbin- den, en lepelswyze toedienen. De voortreflyke, verwar- mende, oplosfende en verfterkende, werking van dit mid- del had my dikwyls, in zoortgelyke gevallen , de groorfte dienften gedaan. Ook werkte het middel, in dit geval, ‘uitmuntend ; doende hetzelve eerlang eene groote menigte van ftinkende, groene, en met allerlei kleuren geverwde, flymftoffen voor den dag komen, die, vóór derzelver ont- lasting, veel buikpynen en winden veroorzaakten, en der Lyderesfe veel verligting bezorgden. Allengskens keer- den honger, flaap, eene verbeterde fpysverteering , na- tuurlyke kleur des aangezichts, en kragten, weder. De voorheen opgefpannen onderbuik wierd week, en viel te zamen 5 ja de opgeftopte maandelykfche ontlastingen kwa- men wederom van zelve in orde. Thans wierden , be- halven de Aloë, Staalmiddelen te baat genomen, en het Liquor Anodynus, om het zenuwgeftel tot bedaaren te brengen , en verder te verfterken. Dan met dit alles bleef de Engborftigheid aanhouden; dezelve was wel niet toe- genomen , doch fcheen echter ook genoegzaam niets ver- minderd. Thans begreep ik, dat ik met.eene enkel plaats- lyke zenuwzwakte te doen had, en dat een middel, van eene genoegzaame kragt om de noodige veerkragt der aangedaane zenuwftammen te bewerken, eene volkomene geneezing zou kunnen te wege brengen. Meermaalen had ik ten dien einde gebruik penak van den Koortsbast, de Zinkbloemen, de Bismuthkalk , de Koperfalmiak , enz. 3 doch ook meermaalen lieten deeze beroemde middelen my zitten, zonder de begeerde hulpe daar te ftellen. Allengskens wierden de Aanvallen zo zwak , dat zy flegts beftonden in eene geringe en ras voorbygaande Borstbc- klemming , zonder verlies van zelfsbewustheid; en einde- lyk verdweenen zy ten ‘vollen. | Nadat de Lyderesfe het aangepreezen hulpmiddel, ge- duurende den tyd van zes weeken, gebruikt had, was zy niet alleen verlost van haare zo bedenkelyke krampachti- ge kwaal; maar, daar zy voorheen zo aandoenlyk was in haar geheel zenuwgeftel, had zy thans eene zo groote vastheid bekomen, zo in het geheel , als in die deelen , welke de zitplaats der kwaale geweest waren, dat zy die prikkelingen, welke voorheen haar geheel zenuwgettel in de war bragten, thans, zonder dat zy langer eenig nadee- lig uitwerkzel te wege brengen , kan verdraagen. Ook wordt zy niet meer gekweld door angstvallige droemen , die, door de beangftigende denkbeelden , welke zy verwek- ten, weleer de aanvallen haars ongemaks zo dikwyls deeden wederkeeren. Zy geniet daarentegen thans eene DEN gezondheid, en is fteeds vrolyk en opge- ruimd. De Ziekte, welker Geneezing wy hier medegedeeld heb- ben, kan gevoegelyk genoemd worden eene krampachtige Engborftigheid, verzeld met Bewusteloosheid. De Lyde- res geraakte, gelyk wy gemeld hebben, eerst buiten kennis, na dat de kramp in de borst reeds een tyd lang geduurd had; ontftaande zulks denkelyk , zo uit de za- menftemming der zenuwen, als uit de bezwaarlyk ge- maakte terugvloeijing van het bloed uit het hoofd naar het hart. Had het toeval langer geduurd, zo was het | Kr s daar- 554 KRAMPSTILL, KRAGT VAN WITTEN VITRIOOL, daardoor meerder hebbelyk geworden. Voorts zou het niet alleen veelerhande plaatslyke ongemakken in de Lon- gen,en in andere deelen der Borst, te wege gebragt heb- ben; maar eindelyk de Lyderesfe hebben doen omkomen, door Verftikking, of door eene Zenuwberoerte. Wil men den Zinkvitriool met voordeel gebruiken , dan moet men denzelven aanwenden in gevallen, in welke eene algemeene, of plaatslyke, vermeerderde Levenskragt laats heeft, verbonden met eene wbs in het ge- heel geftel, en dus ook in de aangedaane Zenuwen. In zodanige omftandigheden kunnen door dit middel genee- zen worden, Vallende Ziekte, Opftyging , Krankzinnig- heid, tusfchenpoozende Koortzen, en andere Zenuwkwaa- len , die hunnen grond hebben in de befchreevene ftem- ming van het geheel geftel , of in byzondere deelen van hetzelve. Eindelyk, fpreekt het van zelve, dat daar by geene grove ftoffelyke medewerkende oorzaaken moeten tegen- laba zyn, of dat dezelve vooraf moeten weggenomen worden. eens AANMERKINGEN OVER, EN BEDENKINGEN OP, DE OUDHEID DER VERREKYKEREN, e Ouden, en inzonderheid de Grieken, te bewonde- ren, heeft men, voor lange, aangezien als een om- betwistbaar blyk van gezond oordeel en goeden fmaak, Deeze bewondering, egter, is niet zeldzaam veraart in fchoolvosfery, partydigheid, en vooroordeel tegen alles wat den naam van hedendaagsch draagt. Dat veele Kuntten uitgevonden geweest zyn en verlooren geraakt, dat zy weder ter baane kwamen en in vergetelnisfe gedompeld wierden , kan niet betwist of gelochend worden. —— Maar ‚wanneer niets meer dan de bloote naam, of eenige weinige duistere fpooren , van een Stelzel, eene Kunst, of eene Uitvinding, by oude Schryvers voorhanden zyn, en een Hedendaagfche dezelve tot volkomenheid en in gebruik brengt, — gelyk het geval was met COPER- NICUS, die erkent, dat hy elders geleezen hadt van het gevoelen van PYTHAGORAS, dat de Aarde om de Zon weritelde, en die by crcero hadt aangetroffen, dat NI- CET:AS van Syracufe zich voorftelde, dat de mn ee aa- AANMERK. OVER DE OUDH. DER VERREKYKEREN,. 555 haaren as wentelde, — mag die Hedendaagfche zich zeker tot den be van UITVINDER geregtigd rekenen ; _paardemaal die begrippen, oudtyds, noch algemeen aan- genomen, noch tot een Zamenttel gebragt waren. De twee groote Grickfche Starrekundigen , HYPPARCHUS en PTOLEMEUS, geloofden die Stellingen niet; en het Stel- zel van den laatstgemelden, °t welk, zonder mededingend Stelzel, 1400 jaaren ftand hieldt, was, gelyk men weet, op tegenovergeftelde grondbeginzelen gebouwd. Geen Schryver heeft zich meer toegelegd, om den Ou- den de eer aller Uitvindingen toe te kennen, en den He- dendaagfchen die eer te ontzeggen, dan de Heer M. r. DUTENS , in zyn uitvoerig Werk, getyteld: Origine des Decouvertes attribudes aux Modernes. Een Werk, waar in hy ‘er allerwegen op uit is, om den oorfprong der Ontdekkingen, aan de Hedendaagfchen toegefchreeven, te onderzoeken, en aan te toonen, dat onze meest beroem- de Wysgeeren aan de Werken der Ouden, voor het groot- fte gedeelte, hunne Kundigheden verfchuldigd waren, en dat veele Gewigtige Waarheden, den Godsdienst betref- fende, den Wyzen onder het Heidendom reeds bekend waren. — Van dit Werk is, vóór eenigen tyd, eene vermeerderde Uitgave in ’t licht gekomen, waar in on- der anderen een Byvoegzel gevonden wordt, de 7e/escoopen of Verrekykers betreffende (*). | Er is een Verrekyker , byzonder met den naam van den Nederlandfchen beftempeld, om dat men de uitvinding van (*) Ik fchryf, met voordagt, Telescoopen of Verrekykers , om dat de benaaming van. Telescoop , fchoon in °t Latyn ook aan Verrekykers toegeëigend , zo in ’t Fransch, als in onze Taaie, bepaald gebruikt wordt, om 'er mede aan te duiden een Werk- tuig , betaande uit twee metaalen Spiegels en een ftraalbreekend oogglas, gefchikt om afgelegens voorwerpen wel te zien. De Vinding van dien by ons eigenlyk gezegden Telescoop is men verfchuldigd aan JACOBUS GREGORY (Opt. promota, Londini, 1663.) Newren bragt deeze Vinding , veele jaaren daar naa , tot groo- ter volmaaktheid , gelyk men in zyne Gezigtkunde kan zien, DE LA LANDE, Afironomie, III D. 1 St. bl. 234. Zeer lee. zenswaardig is,ten deezen opzigte, het Berigt wegens de Uitvin- ding „verbetering en volmaaking, van de terugkaatzende Verreky- kers; uu eerst uit de oorfpronglyke Brieven van de Heeren J- NEWTON , J. GREGORY, en andere Stukken, door DRSAGULIERS. Uitgelezen Natuurk. of Philofphifche Verhandelingen, by F. HOUT- JUYN, II D. bl, 129, 556 AANMERKINGEN van denzelven doorgaans aan eenen ZACHARIAS JANSZEN , te Middelburg in Zeeland, of HANS LiPPERHEY, daar ter Stede, omtrent het jaar 15go, toekent 5 fchoon zommige Geleerden aan deezen de eer dier uitvinding betwisten, en ze toewyzen aan METIUS, te Alkmaar , of buiten ons Land verwyderen, en voor eertten Vinder in Engeland ro- GER BACON groeten; of dezelve aan BAPTISTA DEL POR- TA , Of aan GALILEUS, toefchryven (*). Wy beflisfen hier niets, hoewel het eerstvoorgeftelde gevoelen ons verre het aanneemelykst dunkt, en tekenden dit alleen op ‚om iets, de Hedendaagfche Uitvinderen betreffende, te melden , eer wy, uit het boven aangeduide Werk, een verflag gaan geeven van de fpooren, de Verrekykers betreffende, welke, naar het gevoelen van den Heer purens, by de Ouden gevonden worden. Hy laat ’er zich dus over hooren. » In de eerfte Uitgave van myn Werk, had ik nage- laaten van de Zelescoopen te fpreeken. Ik vreesde te veel te zullen zeggen, indien ik beweerde, dat ze bekend wa- ren vóór den aanvang van de zeventiende Eeuw : dan het fchynt my toe, dat ik, zonder befchuldigd te zullen wor- ‚den van al te groote Partydigheid, mag onderzoeken, hoe verre de kennis der Ouden van dit Gezigtkundig werk- tuig zich uitftrekte. » Indien men, ter beflisfinge van dit ftuk , enkel af- ging op de letterlyke meening van het woord Teles- coop (tł), zou het {tuk fpoedig uitgemaakt weezen ; naar- demaal men, by oude Schryvers, plaatzen in overvloed aantreft, wegens de middelen, om op eenen afftand te zien. » „Wanneer wy geen ander licht tot geleide had- den, in deeze nafpeuring, dan dat van DEMOCRITUS, het zou genoegzaam weezen om ons te overtuigen dat hy mid- delen bezat tot onderfteuning zyns Gezigts in het ont- dekken der Starrekundige Waarneemingen, welke hy voor zyne Leerlingen ontvouwde, Deeze groote Waarneemer der Natuure fchreef de Vlekken, welke zich op de Maan vertoonen, toe aan de fchaduwen , veroorzaakt door de verbaazende oge der Bergen ; en fchoon hy zich in deeze veronderftelling vergiste, en het veel natuurlyker is, e (*) MUSSCHENBROEK Beginzels der Natuurkunde, 1 D. bl. 603. (t) Dit woord is uit twee Griekfche woorden zamengefteld , TEE VETTE, EN cxorsw zien, OVER DE OUDHEID DER VERREKYKEREN. 557 de oorzaak deezer Vlekken te zoeken, of in de diepte en - uitgeftrektheid der holten, welke de ftraalen der Zonne verzwelgen, of in de wyduitgeftrekte Zeeën , welke geen zo helder licht kunnen terugkaatzen als de andere deelen van die donkere Planeet, nogthans ontdekte hy het daarzyn van Bergen in de Maan (*), en verklaarde des- gelyks , dat de Via Ladea (de Melkweg) een oneindig aan- tal Vaste Starren begreep; welker vermengelde verzame- ling van licht de Witheid veroorzaakte, die ’er den naam „aan gaf: met een woord, dat het de vereenigde ftraaling “was eener groote menigte van Starren Çt). —— Vóór dat ik, by oude Schryvers, de plaatzen aangetroffen had, welke my reden gaven, om my te verbeelden, dat zy den byftand van eenig Gezigtkundig Werktuig genooten „fchreef ik alles toe aan de gelukkige gisfingen van DEMOCRITUS; maar, zints my gebleeken is, uit het geen ik nu zal aan- voeren, dat, ten zynen tyde, de Zelescoopen , of Verrekykers, in gebruik waren, is het veel natuurlyker te veronder- ftellen, dat hy zich van die Uitvinding bediende , dan die ontdekkingen toe te kennen aan zyn diep doordrin= genden geest. ' < ARISTOTELES is de eerfte Schryver, by wien ik eeni- ge voetftappen heb aangetroffen, dat de Ouden eenig mid- del bezaten om het Gezigt te onderfchraagen. Hy geeft zelfs de beginzels op van die kundigheid, ontleend uit de onderfcheide vormingen van het oog. Hy had opgemerkt, dat de zodanigen, die uitpuilende oogen hadden, kort- of byziende waren; terwyl zy integendeel, die de oogen diep in ’ hoofd gezonken hadden, de voorwerpen op een veel grooter afftand zagen ; dewyl , gelyk hy zich uitdrukt, de ded ee by deezen min verfpreid zyn, en in een rechte lyn na het voorwerp zelve gaan. Ik vertaal hier het woord xmew door Gezigtsffraal, fchoon het eigenlyk beweeging (dat is van den Lichtftraal) betekent. In de daad , wy vinden dat ARISTOTELES het zelfde woord, een weinig verder, bezigt, in den zin, welken ik daar aan ge- geeven heb, wanneer hy zegt, dat, by het gebruik van cen Buis er eene mindere verfpreiding plaats hebbe van xnzew (datris van de Gezigtsftraalen)) welke van het voorwerp tot het oog komen. 35 ARI- (*) Sronzus Echog. Phyf. Lib. I. p. 6. lin. 46. (t) Prurarcn. de Placitis Philofoph. Lib. IIl. c. Ls 558 AANMERKINGEN s» ARISTOTELES oordeelde , dat, door het op zichzelven ftellen van een voorwerp, °t welk men waarnam, en het weeren van het al te groote licht, °t welk het gezigt ver- bystert, de voorwerpen, op een grooter afftand, kunnen ontdekt worden. Hy brengt, ten voorbeelde, by, de waar- neeming, reeds ten zynen tyde bekend, dat uit het diepe van een put, (C't geen wy ons mogen voorltellen, dat de _eerfte Telescoop , of Verrekyker, geweest hebbe) de Starren by helderen dage kunnen gezien worden ; en °t geen wy weeten dat alleen gefchieden kan door dit middel, of met den byftand van een Telescoop , gelyk hy zelve aanmerkt; of anders door het kyken door een Buis. Hy merkt desge- lyks op, dat, hoe langer de Buis is, dezelve het voorwerp nader by zal brengen; en hy herhaalt de reden van deeze uitwerking , door dezelve toe te fchryven aan de wyze, op welke zulks de verfpreiding der Gezigtsftraalen , van het voorwerp afkomftig, voorkomt (*). » Ik.zal my begeeven in het onderzoek, of deeze Bui- zen glazen hadden, °t welk , nogthans , moet toegeftaan worden, indien wy gelooven, °t geen ARISTOTELES duide- Iyk zegt, dat zy de voorwerpen nader by bragten. Ik zal esgelyks gereedlyk opgeeven , twee PATA uit PLU- TARCHUS €n JAMBLICHUS, die, in de daad, een byítand , aan het Gezigt verleend, aanduiden ; maar met geene ge- noegzaame naauwkeurigheid, om ten aanziene van het ftuk in gefchil iets te bepaalen. De eerfte zegt, dat men AR- CHIMEDES Ontmoette , draagende tot MARCELLUS de Wis- kundige Werktuigen, welke hy gebruikte om het gezigt naar de grootte van de Zon te fchikken. JAMBLIcHUS tekent op, dat PYTHAGORAS het beproefde, om eene wyze uit te vinden om de kragt van het Oor te vermeerderen , even als men voor het- Oog gedaan hadt, door de diorreag. 