VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
De Vertaler geve zich in het vervolg de moeite, de dichtftukken in rijmende verzen over te brengen, en zette nooit meer practifche Vernunft over door practisch vernuft , maar altijd door practifche rede. (Bladz. 78.) Het vele nuttige en belangrijke, voorkomende in dit werk, door junc genoemd naar den graauwen Man, aan wien hij zijn Meimwee (naar ons gevoel het geluk- kigfte zijner werken) heeft opgedragen, vinde vele be- hartiging , waartoe men het vooral leze met den geest des onderfcheids ! » » Archives ou Correspondance de la Maifon d’Orange- Nasfau. Recueil publié , avec Pautorifation de S. M. le Roi, par M. G. GROEN VAN PRINSTERER. I° Série, P. II. J566, Avec des Fac-fimilés, Leide, 510 G. GROEN VAN PRINSTERER chez $. et J. Luchtmans. 1835. gr. Svo. XLI et 513 pag. f 7-20. Wi; ontvangen hier, in het tweede Deel van dit werk, kostbare bouwftoffen tot de Gefchiedenis. Het loopt flechts over één jaar (1566); maar welk een jaar! Men vindt daarin het verbond en fmeekfchrift der Edelen, de openbare preek , den beeldenitorm , het verval des Bond- genootfchaps , en de eerfte kuiperijen der Landvoogdes , om het te ontbinden. Even als in het eerfte Deel , zijn alle de brieven in het Fransch en Hoogduitsch, geen enkele in de landstaal! Men ziet, hoe ver de Bour- gondisch-Oostenrijkfche Regering het gebragt had, om alle Nationaliteit weg te nemen. Onderling correspon- deren de Nederlandfche Edelen allen in het Fransch. De Duitfche Vorften daarentegen bezigen alleen hunne volkstaal. Zelfs is de Landvoogdes MARGARETHA genoodzaakt , hun daarin te fchrijven. (N°. 125, p. 379 388.) Het is echter waar, dat men in alle deze brie- ven in beide talen, zelfs in die der aanzienlijkften , een deerlijk gebrek aan juistheid in ftijl en fpelling aantreft, die doet zien, hoe weinig de Ridders toen nog aan de Letteren deden. BREDERODE blijft echter onder allen de ergfte, en is, even als (ommige anderen, nu en dan bijkans niet te verftaan. Wat de gemeenheid ook van zijne denkbeelden aangaat, zie men flechts p. 254, N°. 193. De voorrede van het ftuk, de inleidingen tot de mees- te brieven , en (wij twijfelen er niet aan) de ontcijfering van fommige (blijkens de bijgevoegde 10 fac-fimilés) ge- ven blijken van de groote bekwaamheden des Heeren GROEN VAN PRINSTERER in het diplomatifche vak. Wij hebben over het algemeen die aanteekeningen, even als de meesterlijk geftelde voorrede , zeer juist en wel beredeneerd gevonden; en wij moeten het den Schrij- ver toeftaan, dat het Geuzenverbond en fommige van deszelfs handelingen niet van onberadenheid en voorba- righeid zijn vrij te pleiten. Doch wij fchrijven dit alleen ARCHIVES. 5l1 aan den invloed van BREDERODE toe, die echter niet lang fchijnt te hebben geduurd, fchoon hij aan het hoofd der Edelen het verzoek{chrift aan de Gouvernante ter hand ftelde. Maar dit verzoekfchrift was door 1 op.r- wijk van Nasfau gefteld, en deze fchijnt in dat merk- waardige jaar de ziel, het middelpunt van alle handelin- gen der Nederlandf/che Edelen en der vrienden van Gods- dienstvrijheid te zijn. Aan hem rigten daaromtrent hun- ne brieven de voorbarige doch onbekwame BREDERO- DE, die zonder LODEWIJK niets fchijnc tot ftand te kunnen brengen; de Graaf vAN BERGEN, de latere verrader; de Graaf VAN HOOGSTRATEN; de Heer VAN MONTIGNY, Een opregt en ijverig Roomschge- zinde, hoewel een voorftander der verdraagzaamheid-, maar niet der openbare preke; de Graaf DE MERODE, een opregt Protestant en vrijheidsvriend; de Heer van MELBERG, een der verbondenen in Luxemburg ; eene enkele maal ook EGMOND, die reeds tusfchen de voor- ftanders der verdraagzaamheid en de gunst des Konings begon te wankelen; zekere B. VOGELSANCK, die vergeeffche pogingen deed , om te Breda de Lutherfchen met de Hervormden te vereenigen, enz. doch vooral LODEWiIJK'’s edele moeder JULIANA, blijkens deze brieven een voorbeeld van godsvrucht; zijn voortreffelijke broeder JAN van Nasfau-Dietz , later de ftichter der Unie van Utrecht en de (tamvader van ons Koningshuis, die alle geweldige maatregelen ontried , en nogtans alle zijne bezittingen voor de zaak van het Evangelie veil had; de verftandige en ijverig Protestantfche Landgraaf WILLEM van Hesfenkasfel, doch vooral de broeder Van LODEWIJK, WILLEM l, Prins van Oranje. De- ze groote man vertoont zich hier niet veel op den voor- grond. Hij blijkt echter overal een vijand van driftige maatregelen te zijn, en keurde dan ook de openbare preek en vooral den beeldenftorm af. Een der gewigtigfte gedeelten van de Gefchiedenis, in dit Deel opgehelderd, bevat weder de betrekkingen tot ARCHIVES, 513 Duitschland. De Prins hoopte en begeerde niets ernfti- ger, dan eene tusfchenkomst der Duitfche Vorften , met name van den Keurvorst van Sak/en, zijn’ Behuwdoom, de Landgraven van Mesfen, FILIPS eN WILLEM, zijne magen en vrienden, en den Hertog van Wurtem- berg , ten behoeve der Protestanten in Nederland. (Van het toen nog afgelegene en zwakke Brandenburg wordt niet gefproken.) Maar, hoe genegen ook die Vorften waren tot krachtige voorfpraak bij Koning FILIPS, Chet eenige, dat de Prins verlangde) zij begeerden daar- entegen van Mem, dat hij openlijk tot hunne, d. i. tot de Lwutherfche, Godsdienst zou overgaan, en dus de Augsburgfche Geloofsbelijdenis aannemen. Inderdaad zien wij in deze brieven, tot onze verwondering, niet alleen den Prins, maar ook dên naderhand zoo ijverig Her- vormden LODEWIJK, zijnen Broeder, en vooral Graaf JAN van Nasfau, als Lutherfchen voorkomen; Graaf JAN ijvert zelfs tegen de Calvinisten; en de Duitf/che Vorften , vooral Keurvorst Aucus Tus, maar ook de verdraagzame WILLEM van Hesfen , ja zelfs JAN van Nasfau , dringen bij den Prins, bij Lope wK, ja bij alle de Verbondenen , aan, om openlijk de Zugsburgfche Belijdenis aan te nemen. Eene raadgeving, zeker van Lutherfche Godgeleerden, door Landgraaf wILLEM uitgelokt , zegt met eene edele vrijmoedigheid , „ dat de „ Prins om geene wereldfche inzigten noch bedoelingen „ fchade aan zijne ziel moet lijden, maar rondborftig „ voor zijn gevoelen uitkomen, omdat men niet op twee „ gedachten kan hinken, maar tusfchen God en BAÄL „ moet kiezen.” (N°. 216°, p. 338—343.) Maar de Prins , waarlijk boven zijne Eeuw verheven , geeft eene andere reden op voor dit aarzelen; eene reden , die hem de grootfte eere aandoet. Hij was overtuigd van de groote waarheden der Christelijke leer volgens de opvatting der Protestanten ; maar de gefchillen tusfchen de Luther- fchen en Calvinisten kwamen hem van te weinig belang voor, om, door eene aanneming der Augsburgfche Confesfie, de “BOEKBESCH. 1836. No. 12. Kk 514 GC. GROEN VAN PRINSTERER anderen voor het hoofd te ttooten. Voorts ftrekt dit geheele boekdeel ten bewijze, „dat » de Godsdienst genoegzaam het eenige beweegrad was » in dit voorfpel onzer roemrijke en heilige omwentee » ling.” Voorrede, p. VIII en XXV. Reeds in het, verdrag , door de Landvoogdes met de Edelen gefloten, (25 Aug.) wordt door de eerfte , za veel uitfel, tra- nen en betuigingen van dwang en gevangenis , niets an- ders toegeftemd, dan eene toelating voor ongewapenden ter openbare preke, ter plaatje waar die tot dusver gehouden was, (meestal buiten de fteden) mits zich wachtende voor ergernis » n» âlles tot dat de Koning, „ met gemeen overleg der Staten-Generaal, dit anders „ zou mogen befchikken ;’’ waartegen de Edelen beloof: den , het volk tot gehoorzaamheid en rust terug te bren- gen, het de wapenen te doen afleggen en de beeldftor- mers te doen ftraffen, (p. 240.) Tegen de verzekering nu , onder de betuiging van zoo veel harteleed en dwang door de Landvoogdesfe gegeven, dat zij de Godsdienst- oefeningen zou vrijlaten, vernietigden de Edelen hun verbond; een bewijs van vertrouwen , hetwelk bijna on- noogel mag heeten. Er werd verder op geene ftaatkun- dige verbeteringen hoegenaamd aangedrongen: de bijeen- komst der Staten-Generaal kon men als zoodanig niet aanmerken; deze had ook onder KAREL V bij gewig- tige omftandigheden plaats, en werd thans door ’s Lands zoeltand dringend vereischt, zoo men de wond wilde heelen en niet openfcheuren of toefchroeijen. En nog- gans wisten de Koning en de Landvoogdes dit verdrag, waarvan de Edelen, door ftilling der beroerten en ge- deeltelijke doodftraf (tot 200 perfonen toe) der beeld- {tormers , de voorwaarden getrouwelijk waren nageko- men , te ontduiken, de openbare preke eerst hier en daar te belemmeren, en daarna fchier overal te doen ophou- den; en, toen nu alles bevredigd was, kwam Ar va met zijne beulen in het land, gelijk wij ongetwijfeld in het volgende Deel zullen zien. Kk 2 516 G. GROEN VAN PRINSTERER Deze onbuigzaamheid en bedriegelijkheid van FIL 1Ps deed den Prins’ nog in 1566 eene poging doen, om, door de zeer juiste uiteenzetting van den ftaat van za- ken en den nood des lands, den Koning tot het geven van eenige Godsdienstvrijheid te nopen. In dit uitmuntende ftuk worden zeven middelen tot demping der onlusten voorgefteld: 1) gewelden doodftraffen, 2) bal- lingfchap der andersdenkenden , 3) zoogenaamde vrijheid van geweten, maar zonder vrijheid van eerdienst ; wie deze verlangde , mogt buitenslands gaan, 4) vrije Gods- dienstoefening , met bepaling van zekere plaatfen daar- toe, 5) het toelaten van Godsdienstoefening aan elke Stad of elken Landedelman, die dezelve verkoos , 6) uitflui- tende toelating (naast de Roomschgezinde) der Lu- therfche gezindte, 7) of ook die der Hervormden, Van deze punten verklaarde zich de Prins meest voor het 4de en 5de, omdat anders de grootfte onheilen , verloop van handel en vernielende oorlog tegen wanhopigen, het gevolg zouden zijn; en bepaaldelijk, wat het derde punt aangaat, dat men door het weigeren van Godsdienstoe- fening op Awnne wijze, zonder hen tot de heerfchende Kerk te dwingen, de lieden van a//e Godsdienst berooft en dus tot het Atheismus dwingt. „Men moet niet bang „ wezen , door andere gevoelens te worden aangevallen, „ maar veeleer blijde, de gelegenheid te hebben beko- „ men, om voor de geheele wereld te toonen, dat het „ onze het meest gegronde is, eń dat wij de tegenftan- „ ders met alle zachtheid kunnen befchamen, zonder „onze zaak met vuistflagen en wapenen te wille ver- „ dedigen, zoo als de Turken, Heidenen en allen , die „ gevoelen, dat hunne zaak ongegrond is. Ziende dus, „ dat ons Volk zich aflerlei gevoelens in het hoofd ge- „ fteld heeft, die men het niet ontrukken kan dan door „ betere, en met lengte van tijd, moesten wij die midde- „len in het werk ttellen, en wanneer het volk in rust „en, wat het ftaatkundige aangaat, gehoorzaam was, „ hen met hunne gevoelens en eene bepaalde Godsdienst- » Oefening vrijlaten ;.... want zijn die gevoelens flecht ARCHIVES. 518 G. GROEN VAN PRINSTERER volgden of naauwelijks oogluikend toegelatenen hun gaf, Loprwijk van Nasfau, hoewel zelf onfchuldig, ge- voelde, dat hij zich uitvoerig verdedigen moest, daar de Landvoogdesfe ; ftout op de hulp van EGMOND en anderen, die door den beeldenftorm ten hoogfte verbol- gen waren, den moed reeds had, tLopewijk uit het land te willen verwijderen. Doch hierbij kwam , 2) dat in het verdrag, hetwelk MARGARETHA in den eer iten fchrik had gefloten , de Edelen beloofd hadden, hun Compromis als ontbonden te zullen befehouwen , zoo lang de Godsdienstvrijheid aanhield; tenons nostre dit com- promis nul, casfd et aboli; tant et fi longuement que lá dicte feuretd promile par Son Alteze au nom de S. M. tiendra. (p. 241.) Natuurlijk ham de doorfle- petie, in de fchool van MACHITAVEL opgevoede; MAR- GARETHA den /chijn aan, alsof zij het verdrag wilde houden, en verlamde dâardoor de pogingen der, wel is waar een weinig ruwe, maar toch rondborftige en Hgtgeloovige Edelen, die nu elk op zichzelven het land in rust bragten , maar als Jigchaam niet meer konden werker. De bundel pijlen was losgemaakt, en de Land- voogdes tfof die nu een voor een. Een heclitere , fchoo- de bundel, door de hand van den Zwijger en zijn’ Broe- der jan zamengefhoerd, zot eerlang dieneerften , watr- vah de ftof te broos was, vervangen. Wij hebben hiet flechts het algemeene beloop en den gatig van zaken in dit Deel aangeftipt: het bevat nog eene menigte meer of min gewigtige bijzonderheden , ge- deeltelijk in verband (taande tot huifelijke betrekkin- gen, b.v, het huiskruis van den Prins met zijne tweede vrouw mtNa yan Sakfen , de moeder van MAURITS, en eetie fchaking der dochter van MANSFELD uit het Huis van BREDERODE, hetwelk misfchien Het meeste bijdroeg, om eerstgenoemden Edelman, te voren een voorftander der verbondene Edelen, tot derzelver vijand te maken, enz. Nog vindt men er eene opmerkelijke | lijst van Lutherfchen, Hervormden (Calvinisten) en ARCHIVES. 519 van beider Predikanten en Kerkeraden, in den herfst van 1566 te Antwerpen , zekerlijk voor den Koning gemaakt, die zijne flagtoffers wenschte te kennen , om ze ter ge- legener tijd te kunnen ftraffen. Het blijkt daaruit, dat ook de Wederdoopers (Doopsgezinden) destijds in de Kamerflraat aldaar eene Vergadering hielden. Onder de Lutherfchen (Martinisten) worden de Prins, zijne Vrouw enzijn Broeder LODEWIJK opgenoemd, en ge- zegd, dat een derde der flad daartoe behoorde. Zoo men slsdan de nog talrijker Ca/yinisten daarbij rekent „ maakten zekerlijk de Protestanten destijds te Antwerpen de groote meerderheid uit. Onder de Calvinisten wordt ook de beroemde Drukker PLANTINUS onder den naam van PALATIN opgenoemd: (Zie dit ftuk, p. 328—338 , No. 216.) Wij hebben de voortzetting van dit zeer belangrijke werk, hetwelk zoo wel door uit- als door inwendige keurigheid van bewerking de Uitgevers en den Drukker eer aandoet, reeds ontvangen, en hopen onzen Leze- ren cerlang van het derde Deel, waarin de treurigfte tijden, maar ook de aanvankelijke herleving van Neder- land , zullen voorkomen , te kunnen verflag geven. NN Gefchiedenis des Vaderlands, door Mr. w. BILDER- DYK5 witgegeven door Prof. H. W. TYDEMAN, VlIde Deel, Van de Unie van Utrecht tot aan het twaalfjarig Befland. Te Amflerdam, bij P. Meijer Warnars. 1835. In gr. 8vo. 312 bl. f 3-: He tijdvak van dertig jaren, (1579—1609) ’t welk in dit Deel behandeld wordt, vangt aan met de zoo be- roemde Unie van Utrecht, die gedurende 316 jaren de Grondwet van het Gemeenebest der Vereenigde Neder- landen is geweest. Over het doel van dit Verbond wordt door BILDERDIJK (van bl. 2-10) fraai gė- handeld. Zijne voorftelling komt ongeveer hierop ne- pe 520 W. BILDERDIJK der: „ Het oogmerk der Unie was niet de Provinciën „ tot dén Land te maken , maar alleen zoodanig te ver- „ binden, Arsor zij maar ééne Provincie waren: niet „ daarover eene algemeene Souverainiteit op te richten » (want zij bleven onder den Koning) maar alleen een „ algemeen bewind daar te ftellen,-ten aanzien van de » aldaar uitgedrukte, of onder de uitgedrukte noodza- „ kelijk begrepen punten.” — „ Hieruit blijkt,” zegt hij, (bl. 8) „dat wij de voorftanders van OLDEN- „ BARNEVELT toevallen in de gronden van hun fus- » tenu ; ja die gronden veel vaster {tellen dan ooit vóór „ Ons gedaan is: hetgeen echter niet wegneemt , dat wij „ in de applicatie hun even fterk tegen moeten zijn, „ als op zijnen tijd en plaats blijken zal.” Op bl. 30 en verv. wordt gehandeld over de afzwering van Fi- Lies in 1581 en de gevolgen daarvan. BILDERDIJK merkt aan: „ Men ontfloeg alle onderdanen van ’s Ko- „ nings gehoorzaamheid en gezag, en verbood hen den » Koning verder teerkennen. Goed! Maar men ontfloeg „ NB. ook zijn Leenmannen. Zie daar een alleraf= » Grijslijktte verwarring van Principia Juris (Rèchts- „ begrippen). Dit denkbeeld wordt in de volgende bladzijden nader aangedrongen. Wij moeten erkennen hierin geene allerafgrijfelijkfte verwarring te kunnen zien. Hetgeen BILDERDIJK zegt: „ Geen Staten, geen Volk is bevoegd om het vinculum feudale op te heffen moge al eens, juridiek befchouwd , waar zijn; aan den anderen kant is het onloochenbaar , dat de aanwezigheid van Leenmannen , die zich, door eenen eed van trouw, voortdurend aan FILIPS verbonden rekenden , eene vol- ftrekte Anomalie zoude geweest zijn in een Land, ’t welk hem afzwoer: zoodat dit ontflag hier minder in eenen juridieken, veel min in eenen morelen zin (als afdoende in foro confcientiae) behoeft befchouwd te worden , dan wel als eene volftrekte noodzakelijkheid tot behoud van den nieuwen Staat. (Verg. BILD. zelf, bl. 32 en 35.) Ware het overige van dit Deel in dezen geest gefchre- ven, wij zouden hetzelve , ondanks alle verfchil van ge- GESCHIEDENIS DES VADERLANDS, Ja voelens , een nuttig en leerzaam boek kunnen noemen, Maar, helaas! hier ftuiten wij op de onderhandelingen over de op- dragt der Grafelijkheid aan, en den moord van WILLEM DEN I, tusfchen welke beide het, volgens BILDERDIJK, niet zoo ongerijmd is een verband te vinden, en alzoo de Regering van Amflerdam te houden voor de hand, die de pistool van BALTHAZAR GERARDS beftuurde! Wij zijn verpligt onze Lezers hiervan verflag te doen: aanmerkingen zullen wel overbodig zijn, Na opgegeven te hebben, dat de grootfte tegenftand tegen de opdragt der Grafelijkheid aan wir LEM I van de zijde kwam van Zmfterdam en Gouda en van eenige fteden in Zee- land, inzonderheid van Middelburg, (*) zegt hij, bl, 75: De meeste fteden nu ftemden om hem de Acte over te ge. ven, maar Amfferdam en Gouda (dat zeker zijn meeste pij- pen te dmfterdam fleet) hielden haar ftreng vast.” Bl. 77: Naar deze beide fteden werd nu eene Kommisfie gezonden, die onder anderen in last had om te verklaren, dat men, ondanks haar tegenwil, met de inhuldiging voort zou gaan, Te Amfterdam deed KORN. PIETERSZ. HOOFD, die Oud-Schepen en nu kers-versch Raad in de Vroedfchap was geworden, een zeer intempestive redevoering, — Een bedreiging kwam er bij: dat men Amfferdam en haar regering niet te klein moest achten, en niet meenen dat men ze dwingen kon, — De Vroedfchap, minder inge- beeld dan dit kareltjen , befloot een affchrift van de voor- waarden te verzoeken.” (Bl, 79.) „ Nu moest men raad- plegen of men, niettegenftaande deze kwaadwilligheid van twee fteden, met de huldiging voort zou gaan, — toen ie- mand, die reeds lang met het opzet van hem (wILLEM I) te moorden zwanger gegaan, en daar federt drie maanden ontelbare malen de gelegenheid toe gehad had, dit nu » juist op het oogenblik uitvoerde, als volftrekt noodig was » Om Amfterdam en de Zeeuwfche partij te doen triomfeeren ; CEE EE RE: OE: OE: OE: MN: OE: OE: OE: OE: EE: OE OE (*) Deze ftad fehijnt de eer niet te hebben, bij BIL- DERDIJK in een goed’ blaadje te ftaan: bl, 36 heet het: » Middelburg is akijd een pest onzer Landen in ’ politieke » en ’t zedelijke geweest: in ’t eerfte een klein Amfferdam ; „ in ’t laatfte duizendmaal erger dan Amfterdam,” Dit dui- zendmaal erger dan Amflerdam zegt nog al iets in den mond van BILDERDIJK! 523 W. BILDERDIJK » waarover men zich naderhand zeer openlijk en giorieerende „ heeft uitgelaten, als de uicfteekendfte weldaad waar de „ Voorzienigheid het Land meê behouden had, Het ont- „ breekt niet aan lieden die daar een zeer menfchelijke voor- Zienigheid in meenen te zien (die, zeker, de Goddelijke » niet uitfluit) en ik heb buiten ’s Lands zelfs de Hollanders „ daarover wel hooren belachen, dát zij, uit ontzag voor „de Amflerdamfche pruiken, daar niet rond voor uit kwa- „ men: maar ik zou niet durven verzekeren, dat het dreige- „ ment van HOOFT juist op dit evenement doelde , (1) fchoon „ het moeilijk te zeggen is, wat daar al anders onder konde „ bedoeld worden. a» ken; hetgeen (trouwens) toen in Engeland juist geen » vreemdigheid was.” Men ziet, dat BILDERDIJK den Graaf van LEYCESTER als eenen fnoodaard voorftelt; en het kan wel zijn, dat hij daarin gelijk heeft: maar hoe rijmt diet hu met de loffpraak op LEYCESTER, welke op bl, 155 al57 voorkomt? Daêr worden zijne handelingen in een zeer voordeelig daglicht geplaatst. „ Ons Lad heeft veel „ verplichting aan hem. En zoo hij niet meer gedaan heeft, „ het is inderdaad niet aan hem, maart aan de Staten (en vooral „ Holland) te imputeren. Hij heeft zijne Koningin getrouw toeken te dienen en ten beste van °t Land zelve, Ja, hij s verdiende de liefde die't volk hem toedroeg.” (P) OLDENBARNEVELD wordt voorgefteld als eene foort van parvenw; (bl. 85) die eene vereeniging van listigheid en ftijfhoofdigheid bezat, welke voor verftand en kracht van geest doorgingen (bl. 100). Hij was een Stichtenaar in zijn hart (bl. 143) 5 een man van een hevig en onverdraagzaam karakter (bl. 152). Hij werd door ALBERTUS gevleid, en was daar zeer aandoenlijk voor, zoo wel als voor gefchen. ken van allerlei aard, (bl. 196) enz. enz, Doch dit alles haalt niet bij de wijze, waarOp OLDENBARNEVELD if hee volgende Deel behandeld wordt! Tot het verflag daar- van befparen wij de aanmerkingen, waartoe deze voorftel. king ruimfchoots aanleiding geeft. Zoo veel valt intusfchen ieder in het oog, dat men in eene Gefchiedenis, met zoo weel drift, bitterheid en vooringenofnenheid gefchreven , gee ne de minfte onpartijdigheid verwachten kan, (én wat toch is Gefchiedenis zonder deze?) en dat hetgeen B11DER- Dijk ergens gezegd heeft (III, 157): „ men begint met de a Historirche perfonen een karakter te geven, en plooit dan „de daden naar dat arbitrair gegeven karakter,’ wel op niemand, die ooit eene Gefchiedenis befchreven heeft, meer van toepasing is, dan juist op SILDERDYRK zelv’, Met den Mijl van dit Deel ziet het er even bont en ruw 524 W.EILDER DIJK, GESCHIEDENIS DES VADERLANDS. uit als bij de vorige Deelen, Uitdrukkingen als den Beest fpelen, cajoleren, zich lam fchrijven, de Kalotten van dien tijd (de Predikanten), de Amflerdamfche Pruiken, (de Re- gering), în lelijke parketten brengen, enz. zijn in menigte voorhanden. Eene der fchilderachtigfte voorftellingen von- den wij bl, 105: LeYCESTER infusfchen zat tusfchen twee foelen in de asch. e mam- ee ee en ee ee ame ae m ~ o De Suicidio , obfervationibus anatomico-pathologicis illustra- to. Scripfit D. j. A. ARNTZENIUS, Med. et Chir, Doc- tor. Traj. ad Rhen. apud N. van der Monde. 1835. 8vo. p. 204. (Over den Zelfmoord, ontleed- en ziektekundig be- fchouwd.) f 1-80. Toen de Heer ARNTZENIUS met het eindigen zijner aka- demifche ftudiën het gewoon proeffchrift zoude geven, koos hij ten onderwerp daarvan den Zelfmoord, De twee eerfte Hoofdftukken zagen bij die gelegenheid het licht, met de betofte der verdere mededeeling van hetgeen de Schrijver zich ten doel had gefteld, Werkzaamheden ten nutte der wetenfchappen en in de dienst van het Vaderland hebben hem belet zijne taak vroeger af te werken; daardoor is een langer uitftel gekomen dan hij zich had voorgefteld , en is waarfchijnlijk ook de gekeele Disfertatie niet wedergekeerd tot hen, die vroeger het afgewerkte gedeelte hadden ontvan- gen, en hetwelk zij op verzoek, en in de hoop van het ge- heele ftuk later te erlangen, terug hadden gegeven. De Schrijver geeft verder in de Inleiding eenige redenen op, waarom hij het woord Suicidium gekozen heeft boven het Griekfche dvrogeipiz. Weinig gezag zal voor het eerfte bij- gebragt kunnen worden; maar verwerpelijk is het niet, voor al wanneer men telkens daarvoor omfchrijvingen zoude moe- ten bezigen. De Schrijver zal zijn onderwerp in sser Hoofdftukken be- handelen, In het eerffe zal hij over den Zelfmoord in het algemeen fpreken. Dit Hoofdftuk begint met de aanhaling van CICERO over de zorg van den Schepper voor den mensch en de zucht voor eigen behoud, welke daaruit moet - voortvloeijen, Hij ftelt echter dadelijk een onderfcheid, vol- gens KRUG, tusfchen de betamelijke liefde tot het leven en D. Je A. ARNTZENIUS, DE SUICIDIO. 525 de ongeoorloofde eigenliefde voor het leven, Hij gaat al aan- ftonds tot de vraag over, welke de banden zijn, die den mensch aan het leven boeijen, die bij gedeeltelijk zoekt in de bewarende krachten der natuur (vires medicatrices natus rae) en ook in den redelijken aanleg van den mensch, Tot wezenlijken lust des levens zoude echter eene gezonde ziel in een gezond ligchaam vereischt worden; maar hoe zelden is dit het geval, en toch hoe groot de zucht te blijven le- ven! Liefde tot het leven is de groote drijfveer. Intusfchen zij kent vele trappen, en kan eindelijk tot onverfchilligheid , ja tot afkeer van het leven dalen, Wat bewerkt deze ver- andering? welke zijn de oorzaken, waaraan zij kan toege- fchreven worden? Dit zal de Schrijver onderzoeken, met uitfluiting echter van alles, wat niet uit een geneeskundig oogpunt daaronder gebragt kan worden. Hij wijst hiermede het ftandpunt aan, van hetwelk zijne Verhandeling moet be- oordeeld worden. Vooraf echter: wat verftaat men door Zelfmoord? welke is de bepaling (definitio), daarvan te ge- . ven, Hier doen zich wederom de gewone zwarigheden op, en, gelijk van zelve fpreekt, heerscht er verfchil van ge- voelens. Bij de juiste beoordeeling van alles, wat tot den Zelfmoord kan gebragt, ook hetgeen flechts uit een genees- kundig gezigtpunt mag aangenomen worden, behoort de Ge- neeskundige, onzes achtens, de Christelijke Godsdienst te belijden; want alleen naar de voorfchriften van het Evange- lie kan de Zelfmoord, en wat er aanleiding toe gegeven heb. be, juist beoordeeld worden, De Schrijver beroept zich op de gezegden van den Zaligmaker, Jok. X: II env. Het fpreekt van zelve, dat bij deze uitingen aan geen Zelfmoord, zoo als men dien gewoonlijk verftaat, kan gedacht worden, Maar kunnen hier dan in eenige vergelijking komen de voorbeel. den, welke de Schrijver. later aanhaalt? Intusfchen, hoe men met de Oudheid den Zelfmoord trachtte te verdedigen , die zelfde Oudheid had ook hare ftellige uitfpraken daarte- gen, zoo als men onder anderen leest, c1ic, de Senect, Cap. XX: „Vetatgue PYTHAGORAS, injusfu imperatoris, idest, „ Dei, de praefidio et flatione ritae decedere.” Zonder een vast ftandpunt,; als het opgegevene, geraakt men in groote moeijelijkheden, De vrouw, welke zich bij het lijk van ha- ren man in den brandftapel ftort, moge volgens hare denk- beelden een deugdzaam werk verrigten, men kan haar vol- gens Christelijke begrippen niet van Zelfmoord vrijfpreken, 526 D. Je A. ARNTZENIUS zelfs niet eens volgens de wet der Natuur. In het algemeen zijn echter de grenzen, althans de zedelijke, moeijelijk af te perken, waar de vrijwillige dood opoffering , niet Zelfmoord is. Ook lijdt het eenige bedenking, of HAMBROEK, BEJ- LING, en die later om eene of andere reden van hoog be- lang het leven afgelegd hebben, den dood geheel vrijwillig zijn te gemoet gegaan, Was het niet meer bukken voor nood- dwang? Ook kon hun en anderen in dergelijke gevallen nog fteeds de hoop cener Goddelijke tusfchenkomst bijblij- ven; de redding daagde niet,en zij lieten zich offeren, De Zelfmoordenaar handelt voorbedachtelijk , of liever opzettelijk (ut mors praemeditata fit, pag. 13.) Zijn eigen ík en geens- zins hoogere belangen doen hem naar ftrop of pistool omzien, De uitkomst was dikwijls nabij en lag als voor den voets de verblinde zag haar voorbij! Het onderfcheid tusfchen Selbsttüdtung und Selbstmord komt ons, ondanks het aangehaalde gezag van KRUG, eenigzins gezocht voor. Wat hiervau zij, de Schrijver zal van bl, 15 af nagaan, op welke wijze de Nofologi den Zelfmoord onder de ziefsaandoeningen ge- rangfchikt hebben. Tot dit einde treedt hij in een kort ge- fchiedkundig overzigt, waar wij hem echter even mio zullen volgen, als wanneer hij de verfchillende Nofologifche ftelfels tot dit einde doorloopt. Hij begint met sauvagEs, en fchijnt, elk de verdiende eer fehenkende, nogtans met £ s- QUIROL veel op te hebben. Met eeve befchouwing der verfchijnfels en der oorzaken van verdriet in het leven en Zelfmoord eindigt dit Hoofdftuk. De Schrijver bepaalt zich te regt bij bet algemeene, waarvan echter veel ook op elke andere ziektegefteldheid kan toegepast worden. Wat het ġġ- zondere betreft, dit zal bij elken Zelfmoord als eigenaardig voor dusdanig geval moeten nagefpoord worden. In het sweede Hoofdftuk gaat de Schrijver ovér, om de afwijkingen in de bewerktuiging na te fporen, welke men bij zelfmoordenaars heeft aangetroffen. Hij zoekt in de in- leiding tot dit Hoofdftnk als eenen middelweg te houden tus» {chen hen, die alle zielsaandoeningen flechts als gevolgen der ontftemde of veranderde bewerktuiging aanzien, en die alles alleen aan dynamifche of psychifche oorzaken toefchrijven. Herinneren wij ons hier, wat een onzer Ziektekundigen fchrijft: „ Mens fana in fano corpore perfectae exhiber fa- nitatis humanae exemplar, Haec quidem rara inter homines felicitas, quorum animus Qiàuvria deperiens, multis perpetuo DE SUICIDIO. 527 affectibus commotionibusque perturbatus, etiam corporeae vitae harmoniam turbare confuevit. Ut adeo, qua est utrumque hominis principium arctisfima focietate conjunctum non mi- rum fit, a mente toties corporis labefactari valetudinem.” (*) Dit Hoofdftuk word: in drie Afdeelingen gefplitst. De eerfle gaat de veranderingen in den fchedel na, en houdt zich vere der bezig met het onderzoek van den fchedel zelv’, met de verandering der herfenen, de aandoening der vliezen en die van het ruggemerg. Men zal letten op de dikte of dunheid van den fchedel, de gebrekkige ruimte van denzelven en af- wijking van den gewonen vorm. Niet weinig ziekelijks kune nen de vliezen opleveren; desgelijks de herfenen zelve. In- tusfchen blijkt onder anderen ook uit p. 72, dat men in het maken van gevolgtrekkingen omzigtig moet zijn. Zoo zal het over ’t algemeen wel wezen, want niet alle veranderin- gen in de bewerktuiging bij Zelfmoordenaars zullen als dade- lijke aanleidende oorzaken daartoe befchouwd kunnen wor- den; ook moeten zij niet als onvermijdelijk ten Zelf. moord leidende geacht worden, Het zou mede gewaagd zijn, wanneer men ftellig den zedelijken prikkel ten Zelf. moord kent, dien uit ligchamelijke aandoening af te leiden. Men verlieze bij de befchouwing van den Zelfmoord niet uit het oog, dat er Zogifche , ethifche en phyfifche zielsziekten kunnen wezen, Bij eene wezenlijke fchrikbarende vermeer- dering van Zelfmoorden houden wij deze meer voor een ge- volg der beide eerffen , dan wel van de Jaatffe. Ligtzinnig- heid, verfchrikkelijke ligtzinnigheid in het leven, verzaking van zedelijke grondbeginfelen, ongeloof aan Goddelijke Voor- zienigheid, verkeerde voorbeelden, nog verkeerdere leerin- gen van zoogenoemde vrijzinnige wijsgeerige woel. en dwaal- geesten, ziedaar oorzaken, die menig jong mensch, in het pas ontluikend leven, om eene beuzelarij de handen aan zichzelven deden flaan! Verfchrikkelijk, wanneer dit opzet van zulk een’ toeftel vergezeld ging, dat men het diepgefcho- tene van zulke verfoeijelijke zaden niet miskennen kont! In de tweede Onderafdeeling worden de afwijkingen onder- zocht, welke de borstholte heeft opgeleverd 3 want niet al- tijd is de oorzaak onmiddellijk in het werktuig gelegen, van hetwelk wij vooronderftellen, dat de zielswerking uitgaat. C(*) C. PR. VAN DER HOEVEN, Jnitia discipli. Pathol. § 506, 528 Ds Je Ae ARNTZENIUS Uit de wet der medelijdenfchap kan desgelijks veel verklaard worden. Laat men echter ook hier vooral op zijne hoede wezen! Groot moge de invloed zijn, welken de ademhaling op het herfenftelfel uitoefent, niet minder aanmerkelijk is die, welke van den bloedsomloop uitgaat; — uit den buik fchijnt zelfs meer voort te komen, waarom ook de Schrijver teregt fchrijft: „ Verwonderlijk en alle andere overtreffende is de „ medelijdenfchap, welke tusfchen het herfen. en onder- „ buikftelfel beftaat. Zij was den Ouden reeds bekend; de „ nieuweren erkennen haar, en ieder, bijna zonder uitzonde- » ring, ftemt haar toe.” Aan dit onderzoek wordt eene derde Onderafdeeling, en wel de uitvoerigfte, toegewijd. Ouden en nieuweren komen echter niet overeen, waarin die afwijkingen te zoeken zijn. Thans verklaart men ze grootendeels uit het verband der ze- nuwen, vooral van den /ympathicus met het tiende paar (ner- yus vagus). Vroeger waren het-meer de vochten, waarvan fommige , b. v. de zwarte gål, zeer denkbeeldig waren. Dit is zeker, dat, bij alle zenuwwerking, de vele ingewanden, in de buikholte bevat, niet over het hoofd mogen gezien worden, welke alle dan ook in meerdere of mindere mate des Schrijvers aandacht tot zich trekken. Hij vergeet niet te fpreken, zoo wel over eene gewijzigde ligging der in- gewanden, als over eene vernaauwing, vooral der dikke darmen, uit welke beide men laatftelijk zoo vele gevolgen heeft willen afleiden. In het derde Hoofdftuk wordt eene verzameling van lijk- openingen medegedeeld, ten getale van 27, waaronder drie van den Schrijver. ‘Twee dezer menfchen hadden zich met een mes, de derde door een pistoolfchot van het leven be- roofd, Op het einde van dit Hoofdftuk keert de Schrijver terug tot de federt eenigen tijd toegenomene Zelfmoorden in de Provinciën Friesland en Groningen, waarvan hij p. 52 ` reeds met een woord gewag had gemaakt. Hem werden fe- dert daaromtrent eenige nadere berigten medegedeeld, Men fchijnt niet ongeneigd, deze in verband te brengen met de voorafgegane ziekten, Hiertoe behoeft men echter niet da- delijk eene oorzaak in de ziekte zelve van 1826 te zoeken, daar de gevolgen, welke zulk eene volksramp als van zelve naar zich fleept, genoeg aanleidende oorzaken kunnen ople- veren. Wij veroorloven ons eene aanmerking op de door den Schrijver medegedeelde lijkopening No. 23. Zij werd be- DE SUICIDIO. 529 werkftelligd 40 uren na den dood ten gevolge van een fchot ; de kogel van de pistool was van tusfchen het tongbeen en de kin door het hoofd heengegaan, en had op de kruin den fchedel wederom doorboord. Vreefelijk was dus de verwoes- ting, zegt de Schrijver. Hij vond herfenzelfftandigheid tot in de luchtpijp en den flokdarm verfpreid, En hij zegt even- wel: /ubflantia cerebri, ubi (?) haec intacta manferat, folito MOLLIOR. Zoo zijn wij, den Schrijver volgende, tot het vierde Hoofd- ftuk gekomen, handelende over de plaats, van waar de Zelf- moord kan geoordeeld worden uit te gaan, en deszelfs waren aard en gefteldheid, Wij begint met eene vermelding van het verfchil van gevoelens, afwisfelende naar het in der tijd bo- vendrijvend ftelfel, of de heerfchende meening, gelijk wij daarvan reeds met een woord gewag gemaakt hebben, Ver- der kent hij AVENBRUGGER toe, den Zelfmoord het eerst als eene ziekelijke aandoening of gefteldheid te hebben be. fchouwd. Bij het ftelfel van GaL blijft hij eene poos fil- ftaan; diens gevoelens en leer konden natuurlijk niet zonder invloed blijven op de befchouwing van den Zelfmoord, Gaar- ne vereenigt men zich met den Schrijver in den hoogen lof, welken hij aan GALL geeft; maar de Heer ARNTZENIUS doet tevens zeer wèl, met er onmiddellijk op te laten vol- gen, dat desniettemin in dit ftelfel de zwarigheden niet wei- nige zijn, en dat hetzelve op vele punten alsnog met een’ donkeren fluijer bedekt is; doch, waar worden deze moeije- lijkheden niet gevonden! Des Schrijvers aanhaling der /ym- pathie en antipathie, p. 161, (men vergelijke hier eene be- oordeeling in de Letteroef. voor 1833, bl. 288) ftrekt daar- van niet minder ten bewijze. Overal, waar men op het ge- voel terug moet komen, nadert men het niet verlichte ge- deelte der menfchelijke fpheer. Waarfchijnlijk zal het eerst aan gene zijde des grafs zijn, dat gevoel en rede tot één vol- ledig harmonisch geheel zullen ineenfmelten, Hier, in deze fchool der beproeving, zal het kampen wezen, zoeken naar het ware, onder afwisfelend ftrijden tusfchen gevoel en rede. Wel was het CATO, den ouden, (CICERO, de Sen. Cap. XIX) naarmate hij op de levensreize vorderde, of hij het ware land meer zag opdagen, en de haven als in het ver- fchiet ontwaarde, waar hij na eene langdurige fcheepvaart hoopte aan te landen, in de ftad, waar geen nacht: meer zal wezen, (Openb. van Joh. H. XXII: 5) zal de verwachting BOEKBESCH. 1836. No. 12. Ll 530 D. J A ARNTZENIUS van CICERO eerst volkomen vervuld worden. — Van nu af zal de Schrijver nog eens de voornaamfte veranderingen in eenige der meest aangelegene deelen van de bewerktuiging doorloopen. Hij befteedt daaraan bl. 168—186. Zeeer voor- zigtig eindigt hij deze overweging met den raad van vooral toe te zien, dat men Aetgeer na den dood wordt gevonden niet fleeds als aanleidende oorzaak tot den waanzin befchou- we. Wij leeren hieruit, dat wij ook hier nog zeer in de be- ginfelen zijn, en nog geenszins geregtigd, om, met hoop op een’ goeden uitflag, uit het waargenomene gevolgtrekkingen te kunnen afleiden, Water behoort in acht genomen te worden, om zich ook in dezen vooral niet te laten misleiden, be- fchrijft de Heer ARNTZENtius van bl, 186—190. Na dit voorafgezondene is derhalve de herhaling van hetgeen de lijk. openingen hebben opgeleverd flechts als eene proef te be. fchouwen, hoe men verder dezen weg zoude kunnen ver- volgen. Intusfchen kan de Schrijver niet nalaten, met het eindigen zijner Verhandeling, eenige refultaten voor te ftel- len, welke hij meent uit het behandelde te mogen afleiden, Het is van groot belang voor de Geneeskunde, fteunende op, ja geheel en al uit de Ondervinding voortgefproten , dat haar op den duur overvloedige ftof worde aangeboden, om die Ondervinding fteeds meer in uitgebreidheid te doen winnen. Maar wat zegt het, waarneming op waarneming te ftapelen, indien men te zijner tijd van den verzamelden voorraad geene partij zoekt te trekken? HORATIUS zegt: Quid habet pulchri conflructus acervus! Indien men zich derhalve met veel van het door den Schrij- ver uit het behandelde afgeleide niet geheel kan vereenigen, men moet hulde doen aan zijne vlijtige pogingen, om voor dezen belangrijken tak der wetenfchap nuttig te zijn. De voorzigtigheid , door hem ten toon gefpreid , waarborgt, dat hij in de toepasfing van hetgeen hij hier mededeelde in het dagelijkfche leven niet minder omzigtig zal wezen. Deze Verhandeling doet eer aan zijn verftand, en ftelt zijn hart in een niet minder gunftig daglicht, Edel is het doel, hetwelk hij op de laatfte bladzijde verkondigt, den overgeblevene be- trekkingen het geleden verlies zoo min fmartelijk mogelijk te doen herdenken, Den Zelfmoord derhalve, zoo veel mo- gelijk, meer als bet gevolg van eene ligchamelijke verande- DE SUICIDIO, 531 ring, dan wel van eene zielsontftemming, te doen voor- komen, moet troostgronden opleveren voor het geleden verlies aan deze zijde des grafs, en den gevallenen. met ftille onderwerping en hoop op de ontfermende barmhartig- heid Gods in de gewesten der eeuwigheid doen naoogen; Gaarne gunne men dien troost aan de verflagene betrek- kingen! Hij zij voor de naar het graf waggelende ouders een ftaf ter onderfteuning op de verdere droeve levensreize ! Voor elk echter, die eenigen invloed heeft op de vorming van het aankomende geflacht, is het pligt, den Zelfmoord niet als flechts ligchamelijk voor te ftellen, en den aanleg daartoe niet enkel in het ligchaam te zoeken, of zulk een gevoelen onbepaald te verdedigen. Het ligchaam, heerlijk gewrocht des Scheppers, is ons niet altijd behulpzaam in onze zedelijke opvoeding. Cicero befchouwt het flechts als een tijdelijk verblijf, niet als eene vaste woning der ziel, ja foms als een kerker der ziele. De Hoogfte Wijsheid zelve geeft er geen ander getuigenis van. - Maar God fchenk den mensch ook eene rede; hij bezit een verftand, dat tot de - oorzaken opklimt, dat zich tot eene eerfte Oorzaak , tot een Wezen alier wezens kan opheffen, - Wij eindigen met de wuorden van HALLER: er Der Wahrheit Morgenroth zeigt erst die wahre Welt, Wann Gottes Sonnenlicht durch unf re Dämmrung fälkt. Zu flamm’lend für den Schall geoffenbahrter Lehren,. « Soll die Vernunft hier Gott mit eignem Lallen ehren, ` Sie führt uns bis zu GOTT; mehr ist ein Ueberflufs.. Dichterlijke Herfstbloemten. Door HENDRIK HARMEN KLIJN. Te Amflerdam, bij j. van der Hey en Zoon. 1835. Zn gr. 8vo. PIII en 266 bl, f3 - 60. Een van Nederlands geliefde Dichters, de Heer H. H. KLIJN, kondigt, bij de uitgaaf van dit zijn werk , in deszelfs Voor- berigt, aan, dat .deze verzameling misfchien “de laatfte zal zijn, welke hij in het licht zendt, Wij hopen, dat dit mis- fchien niet in wezenlijkheid zal veranderen, en wij nog meer- der van zulk ‘eene begaafde en milde hand zullen ontvangen, Schoon natuurlijk. niet alles, wat in dezen bundet voor- komt, van gelijke’ waarde ís, wordt er echter niets gevon- LI 2 532 H.H. KLIJN den, dat den Dichter tot oneer zou ftrekkens veel daaren- tegen, dat bewijs geeft van zijnen onverflaauwden gloed en onverzwakte kracht. Bij eenen Dichter van zoo veel kiesch- heid en fmaak, verwonderden wij ons echter, eenige on- naauwkeurigheden , eenige vlekjes te ontmoeten, die men bij hem niet verwachten zou, gelijk b. v. bl, 4, zoo het fchijnt, om te rijmen op dondert; Die oogwenk, zoo geducht, wiens magt foms de aarde PLONDERT. Wij begrijpen niet, wat het plonderen der aarde hier beteekent. Bi, III. Waar ook ons flarend oog op mikk, Admt onbeftendigheid. Dat mikken van een ftarend oog wil ons niet bevallen, en ten minfte zou er moeten ftaan: ° Aamt (namelijk slles, waar ons ftarend oog op mikt, ademt) ondeftendigheid. Bl 237 lezen wij t Maar elken eeuwloop ftaaft, hoe volop de akkers bloeijen, En ftaaft, wat rijkdom of de Bouwheer van °t heelal Eens in de voorraadíchuur , na d’ oogst, verzaamlen zal, Elken zal wel iedere eeuwloop moeten zijn, om den eerften naamval te herftellen; doch dat of is overtollig niet alleen, maar komt ook flechts in twijfelachtige fpreekwijzen te pas, b. ve Jk weet niet, of dit gebeuren zal, Hier echter is de meening, iets ftelligs uit te drukken, Deze en dergelijke fei- len zijn altijd ftuitend in gedichten van wezenlijke verdienfte, gelijk die van den Heer Kun. Klinkt het niet wat raar en plat, op bl. 121, in een ernftig en aandoenlijk vers: Hulde aan Amftels Burgerweeshuis: Want wie, die ooit dit kleinood ziet, Denkt dan om (aan) de eedle fchenkíter niet? Of heeft, bij al wat hij hier roemt, Niet dankend HAASJE KLAAS genoemd? Zou het niet beter zijn geweest , dien koddigen naam te on- derdrukken , en eenvoudig te fchrijven ; Niet dankend haren naam genoemdP Onder de beste ftukken in dezen bundel behoort voorzeker het in berijmde tienfilbigen vervatte gedicht: Mr. fie: D: fchandelijke aanranding en de roemrijke verdediging van het kasteel van Antwerpen, in December 1832, is voorze- ker eene zeer merkwaardige gebeurtenis, zoo wel wegens de fchreeuwende onregtvaardigheid, die daarbij aan de zijde der Mogendheden gepleegd en gedoogd, als wegens de dap- perheid en volharding, die daarbij aan de zijde van Nederland betoond is; zoodat zij wel verdient, door eenen krijgsman, die de vaderlandfche citer befpeelt, in fchoone zangen vereeuwigd te worden, Als eene loffelijke, ja edele poging hiertoe willen wij dan ook de onderneming van den Heer DE THOUARS gaarne toejuichen: hoe echter hiermede 410 bladzijden , be- halve de Aanteekeningen , die achter elk Deel volgen, hebben kunnen gevuld worden, zal misfchien in den eerften opflag moeijelijk te begrijpen zijn: laat ons dus zien, wat hiertoe geleverd ist — Vooraf wil fteller dezes verflags naâr waar- heid verzekeren, dat hij geen van die Recenfenten is, tegen welke DE THOUARS, Voorr, bl. IX—XII, D. I, bl, 259- —269, en D. Il, bl. 195—200, wegens beoordeeling van zijne vroegere dichtftukken,„ te velde trekt 5 dat hij zich in dien ftrijd niet mengen, noch zich deszelfs verbolgenheid aantrekken wil; dat hij hem geen „eeuwige onverzoenbare vijandfchap toegezworen heeft’, (D. I, bl. 269) maar niets „ noch goed noch kwaad, van hem weet; dat hij, ten opzigte van hem, geen de minfte reden of neiging heeft tot „afgunst, onridderlijkheid en kinderachtige jaloezij"’, (ald. bl. 264) en dus, wat hij goed- of afkeurend zeggen mogt, alleen ter lief- (*). De fchrijfwijze Andwerpen , als ware het voor Hand- werpen, rust op te onzekere legende, en is zelfs daarbij nog te onbewezen, om hierom de gewone (chrijfwijze te verlaten, 534 DE THOUARS de van de kunst, en, ware ’t mogelijk, ten nutte van ande- ren, naar zijn inzien, zal in het midden brengen. De Dichter heeft zijn onderwerp in eenige rubrieken ver- deeld, als: Voorzang, de Bezetting, het Noorderleger , het Beleg, in 5 Zangen, de Overgaaf, Blik op de Schelde, de edelmoedige evers, de Held van Liefkenshoek, Elegie op Bastioen Alva, Ontboezeming op de Puinhoopen, de Terug- komst der Dapperen, Befluit. — Voor elk gedeelte heeft hij eene Opdragt geplaatst, niet alleen eerst aan Z., M. onzen Koning, maar ook aan andere Grooten der aarde, Bloedver- wanten en Vrienden, tot zelfs aan Z. M. den Koning van Beijeren toe; en die Opdragten noemt hij Znleidingen tot elken Zang. Rec. moet echter bekennen daarin doorgaans weinig inleidends gevonden te hebben, maar wel veel om- haal van lof en eer, aan de, daarin bedoelde perfonen met onbedwongen hand toegezwaaid, Zulk opdragen, voor zoo verre het geen overdrijving en vleijerij is, ftond zeker den Schrijver vrij; maar voor het Publiek en voor het onder- werp heeft het dat groote belang niet. Doch, daar hij zoo mild met zijne Opdragten is, dat er niet minder dan vijftien in dit werk gevonden worden, loopt het toch in het oog, en moet het grootelijks verwondering wekken, dat er geen gevonden wordt, noch aan cassé, die hier de eerfte hoofdperfoon was, noch aan Nederlands Kroonprins en Veld- maarfchalk, tot welke laatfte daarenboven hier zoo gereede aanleiding was, daar men deszelfs verjaardag op de Citadel met de eerfte, hevigfte kanonnade enz. gevierd heeft, Wat DE THOUARS in de Woorreden vecl op anderen en over zichzelven te zeggen heeft, gaan wij liefst mer fil- zwijgen voorbij, als in die woorden en wederwoorden voor het Publiek geen nuttigheid, en voor onszelven geen aange. naamheid vindende, Een paar vragen flechts, Bl, XIII wil „hij, „dat men eerst het proza”, (d, i. de Aanteekeningen “achter elk Deel) „ daarna het berijmde gedeelte leze, het- „ geen tot het we eiberd der meeste zangen noodzakelijk ‚n Zal zijn,” Is het goed, dat een gedicht zoo duister is, dat het zulks behoeft? Sommige jonge Dichters fchijnen dit alzoo te begrijpen; want het wordt mode, gedichten met aanteekeningen uit te geven. Bl, XIV zegt hij: „ Het lag „in het plan mijner Dichterlijke Krijgstafereelen hd waar- á heid in enkele voorftellingen opzettelijk te verminken, om „in de Prozaïfche Bijlagen des te naauwkeuriger te zijn,” DE CITADEL VAN ANTWERPEN, 535 Mag een Dichter het eerfte, althans bij eene gebeurtenis van zoo verfche geheugenis, doen? — Omtrent den Voorzang meldt hij, D. I, bl. 241, dat dezelve afgedrukt is, tijdens zijn verblijf buiten Holland; dat hij anders ftellig iets beters leveren zou, en nu in de aanteckeningen nog het een en an- der tracht te herftellen, ‘waarom hij verzoekt, dat „ men „ om den goeden wil al het onverdragelijke edelmoedig over. „ fla” Nu, dit laacfte zij toegeftaan ! maar, zouden wij vragen, had het zoo groote haast, dat in de wereld geftoo- ten moest worden, wat de Dichter zelf afkeurt? Naar Recs. gevoel, zou de geheele Voorzang gemakkelijk gemist kunnen worden ; maar ieder zijn fmaak ! Wilde nu Rec. den ganfchen inhoud van deze twee lijvige boekdeelen ftukswijze beoordeelen, dan zou hij veel breed- voeriger moeten worden, dan hij zich hier veroorloven kan, Hij wil dus althans in het algemeen opmerken, dat er in dit werk vele blijken zijn van dichterlijk gevoel en geluk- kige dichterlijke vinding en uitvoering, en alzoo verfchei- dene zeer goede, ja uitmuntende plaatfen; maar tevens mag hij niet verbergen, dat er neiging in is tot eene langwijlig- heid, die, zoo als men zegt, van geen uitfcheiden weet, maar den lezer eindelijk vermoeit en verveelt, en tot eene gezwollenheid en hoogdravendheid, die de rede hard en duis- ` ter maakt, en op het gebied der ware Poëzij niet te dulden is, Van het een en ander eenige voorbeelden ! Wèl gedicht is over °t geheel de Strijdzang der Bezetting, D. I, bl, 30—34, die dus aanheft: „ Op! Zonen der Vrijheid! de hand aan ’t gevest „ Van ’t lemmer, dat dorst heeft naar bloed! „ Het oog op Chasfé en den Hemel gevest, „ Het dwangjuk vertrapt met den voet! „ Op, op , Kameraden! ten kampftrijd gereed, „ Wij dienen één’ Koning, één’ God, en een’ Eed! „ De lont nu aan ’t zundgat geftoken | „ Den fluipmoord van Brusfel gewroken !” en zoo ook de uitdrukking van haar voornemen, om, on- danks alle zwarigheden, vol te houden; hoewel dit laatfte wat lang gerekt is, — Schoon is ook, in het volgende ftuk, de lof van het godsdienftig ftandvastige Holland vit- gedrukt, bl. 61, 62: 536 DE THOUARS n Holland, fchoon met fmaad bejegend, fchoon in ’s noodlots boei geklemd, „ Had nog e een’ wreevlen klaagtoon in verdrukking aan- geftemd ; „ Holland, hoe door dwinglandij en‚hoe door martling afgeftreên, » Sloeg een’ oogblik naar den Hemel, nederknielende in gebeên, „» Nog,nog ftonden duizendtallen voor hunn’Koning in ’t geweer; „ Nog, nog klonk de leus der Vaadren luid weêrgalmende als weleer; » Nog, nog ftond aan ’t hoofd van °t leger riddrentrouw en leeuwenmoed ; » Nog was Holland niet verloren, Holland *t grootst in tegen- ; fpoed!”. De apostrophe aan GÉRARD, bl. 64—66, (te groot, om hier over te nemen) is ook zeer wel; maar korter zou zij nog krachtiger kunnen zijn, Zoo is ook de befchrijving van het Noorderleger, bl. 