Annales Academici / Hagae-Comitis
Quam praeclarae et fructuosissimae, ex talibus viris constantes, ubique exortae sunt eruditorum societates et Academiae! Quam innumera variique generis instituta salutaria eruditio Ша Christiana produxit! Quam magna barbaries in legibus, in populorum publico, religioso et domestico statu, eddem eruditione, jam evanuit! Singula indicare non vacat. Sed nec opus est. Coram eruditis Christianis loquor. Vos igitur, ex vestrae doctrinae copid, reliquá mente suppleatis ORATIO, 379 et judicetis, quam latissime et saluberrime, in orbem. eruditum quoque influat illa, cujus amor pectus vestrum inflammavit , religio, Sane, opportuno tempore, solis instar, ex Oriente adscendit salutaris illa mundi lux, ignorantiae et superstitionis tenebras dissipans. Per secu- lorum decursum, in eruditiorum animis ipsi apertis, jam fovit salutiferae sapientiae optimum illud studium, rudioribus erudiendis , infinitá varietate; inserviens. Artes et sientias efflorescere facit; nescios eliam et invitos, radiis suis complectitur. Ejas splendorem nos intuemur! Suavi һас luce nos oblectamur! Deo, in sempiternum, sint laudes et gratiae. Transeo ad ea, quae hujus diei solennitas postulat. Commemoranda mihi sunt Athenaei fata, ab eo inde tempore, quo novum hoc auditorium Musis dicatum est ab alio Rectore magnifico; qui tunc simul hoc regimen deposuit. In rebus laetis, in primis, recensenda est illius festi jucunditas. Quam laetus fuit effectus Curatorum sapientiae, quá curarunt, ut tota civitas festi fructum percipere posset. Ad audiendam orationem , quae, eum in finem, patria linguá; tunc. habebatur a conjunctissimo meo collegâ van Twist, frequentes affluxerunt cujuscunque generis homines, doctiores et indoctiores. Pulcherrimum que hoc doctrinae sacrarium pulchrior etiam ornavit nobilium feminarum corona. Coram tali conventu, generoso tunc ardore, scientiarum decus tueri conatus est orator. Hunc suavi carmine excepit poéta. Memorabilia tunc dicta, jam literis consignata, et in posterum suis fruc- tibus haud careant! — Minime quoque in oblivionem abeat decora ratio, quá Athenaei cives, illi festivitati, haud leve ornamentum conciliarunt , publicumque gaudium, adhibitâ musicorum -harmonid,» auxerunt juvenili hilaritate votisque suo studio dignis. Athenaei regimen, illo die festo, traditum erat viro лімдер HUGONI BEYERMANNO J. U. Doctori, Literarum Belgicarum et Historiae patriae Professori. Susceptum vero, per statum temporis spatium, continuare nequivit, Qua- propter, in hujus regiminis vicem , ad ejus temporis finem usque, succedere , mihi tamquam ordine seniori, ab liujus urbis magistratu , secundum legem , demandatum est, Etenim Beyermannum, virum, ut nostis, ingenio, sagaciá , 980 JACOBI VERBURG copiosá doctriná, patriaeque inprimis literaturae et historiae profundá cognitione eminentem, qui, per octo annos, in hác Musarum sede, jucundis suis lectionibus Academicis, animos juvenum literis deditorum , ad se allexerat, iisque egregium ducem se praebuerat, Amstelodamensis senatus in suae urbis Athenaeum, ad fungendum eodem, quo Daventriae fungebatur, munere, vocavit, Vocatus oblatum munus suscepit. Sic nostro Athenaeo ingratum accidit, quod talis viri laboribus se destitutum iri videbat. Post ferias autem aestivas praecedentis anni, ille Amstelodamum tandem discedens amici consortii memoriam collegio nostro reliquit. Damnum, quod, hujus doctissimi viri abitu, passura erat Illustris haec schola Daventriaca, promte resarciendum esse censentes amplissimi Curatores, tempestivis suis consiliis effecerunt, ut, praedictis jam feriis, ab hujus urbis senatu, successoris delectus institui posset. Delectus igitur est, qui se eruditis jam commendaverat, scripto, a Societate Ultrajectiná auro coronato aliisque meritis, vir Clarissimus GREGORIUS MEES, Iuris Utriusque Doctor, judiciique Roterodamensis simul tunc judex vicarius. Et hie delectus nobis gratissimus. accidit, collega amicissime! | Bonam tuam famam, quá sold, plerisque nostrum, adhuc absens innotueras, superavit praesentia. Vidimus hominem moribus ` suavissimis , modestum, . affabilem , ad mutuam illam charitatem Christianam exercendam , si quid bene judico, ipsius religionis amore, egregie quoque eruditum. Audivimus eloquen- tiam tuam conspicuam Belgica Ша oratione, quá de patriae historiae fontium usu, tam perspicue, tam eleganter disseruisti, ut viris non tantum, sed, quod forte difficilius est, feminis quoque cultioribus satisfecerint et placuerint tua verba. Lectionibus etiam tuis frugiferis et amica consuetudine, jam per annuum fere cursum Academicum, juvenum literarum studiosorum animos tibi devinxisti. Prosperos successus laboribus tuis largiri. pergat Dei gratia. Haec luctum domesticum , qui adventum tuum tibi tuisque tam tristem reddidit, in melius vertat; domumque tuam in posterum fortunet. . Ad literaturae et historiae patriae, nec non Athenaei nostri florem multum conducat opera tua. Crescat in dies, quae tam suaviter nos invicem jam. junxit , amicitia. Ad laetiora porro hujus Athenaei fata referenda est erectio novae» cathedrae studiis Chemiae et. Botanices dicatae. od sais deo ци ORATIO. | 381 Diu hic jam desiderata fuerat harum scientiarum institutio Academica, in usum praesertim Medicinae studiosorum, qui praeparatoriis hujus artis studiis, in hac illustri scholá, operam dare vellent. Et hic iterum observanda est prudens Curatorum vigilantia, quae rem difficilem , apud hujus provinciae ordines eo perduxit, ut hi viri praepotentes aliquod huic bonae causae adjuvandae subsidium , ех aerario provinciali , liberaliter. concederent. Quo concesso, reliqua etiam tam bene sunt curata, ut optatum eventum hodie ante oculos habeamus. Praesens enim adést, qui, amplissimi hujus urbis senatus decreto, ad Chemiam et Botanicen іп nostro Athenaeo profi ten- dam vocatus est, quique hanc professionem suscepit docendique initium jam feliciter fecit, Medicinae Doctor eruditissimus , JOHANNES FREDERICUS HOFFMAN. Ex animo tibi hoc munus gratulor, collega jam conjunctissime !. Ad aures nostras pervenit impensum illud studium , quo hucusque Botanicae operam dedisti. Hoc studium te impulit ad longinguas regiones adeundas, ut ео uberiorem cognitionem acquireres mirificae sapientiae et potentiae Divinae , in amplissimo plantarum regno, ubique tam splendide elucentis. Huc te jam adduxit , sud providentiá , pater coelestis , ut saluberrimae, quá tuum animum beavit, doctrinae thesaurum in communem usum. conferres, medicinaeque studiosis tuâ arte inserviendo, illis viam aperires ad eam eruditionem, quae, tam multiplici modo, in sanitatem corporis, quin et animi influit. Quam jucundum est, tali munere primum hic fungi! Ab hoc inde tempore novum decus Athenaeo nostro accedat! : Faxit Deus, ut uberrimos fructus: labores tui ferant! Ejus prodigia explicans simul jucundá animi quiete fruaris ! Ad commemorationem tuam hic amoenam reddendam si quid conferre potest aetate provectiorisamica consuetudo, hanc tibi offero. Mutuae amicitiae tenero sensui et tuum animum esse apertum, jam praesagio. Sed et totum nostrum collegium amicitiae vinculum pulchre conjungat. Ad Botanicen rite colendam et docendam requirebatur hortus. = Et huie necessitati provisum est, — Splendidam collectionem librorum ad Historiam Naturalem et Medicinam i pertinentium , quae Bibliothecae Academiae Gelro- Zutphanicae partem “constituerat, Harderovici relinquere: debui, in usum scholae, si quae forte ibi erigeretur, Clinicae, quum illue aliquot abhinc annis, missus eram ad accipiendos illos: libros, qui regio decreto, nostro Athenaeo erant adsignati. Jam vero, tali scholá ibi non erecta’, Curatorum 382 JACOBI VERBURG petitioni, novo decreto, benevole satisfecit rex et reliquam illam collectionem Athenaei nostri usibus concedens. Bibliothecarii vigilantiá, ea jam hue quoque traducta est. Hujus Athenaei bibliotheca assidue augetur. Ad Physicarum scientiarum: culturam: adjuvandam novae impensae factae sunt. In primis hic commemoranda est aedificatio et apparatio observatorii , quale hic adhuc deérat ; ubi jam latus in coelum patet prospectus et Astronomicis observatio- nibus opportüna occasio praebetur. Quae quum ita sint A. H. laeti agnoscimus nobilem perseverantiam , quá hujus urbis magistratus , omni, quá valet, potestate, lubenter utitur, ut Athenaei Curatorum strenuis conatibus adjuvandis , ejus flori consulat. Nec hodiernarum linguarum addiscendarum in häc urbe deést occasio. Postquam enim earum in hoc Athenaeo lector egregius 10HANNES PETRUS AREND , qui multiplices sui laboris fruetus, per aliquot annos , tam hujus urbis quam Athenaei; civium in usum у ore et scriptis protulerat, Һопогійсо regis deeteto , ad instituendos rei nauticae deditos juvenes, іп eorum Gymnasium vocatus illuc abierat, aliá ratione,. per domesticum institutorem, qui: peculiariter quoque Athenaei civibus inserviret, illarum nn in Һас urbe institutioni prospectum. est. Ex inopinato: quidem,“ morte jam decessit, qui, instituto examine, primus . electus erat talis magister, aetate provectior, multis itineribus , longoque institutionis. usu , aliisque functionibus excultus, linguarumque insigni copiá instructus. Sed ejus.in locum successit vir juvenis bond fama nobilis alibique institutionis experientiam jam nactus, qui, eodem examine, jam antea Anglicae in primis et Germanicae linguae mum exiguam рма nobis | ostenderat. Hujus Athenaei civibus solidioris doctrinae studiosis, igitur, non tantum ad antiquas literas et patrias. ipsis in primis necessarias; sed etiam ad illas peregrinas hodiernas, quibus prorsus egere, hoc tempore, nequeunt, facilis hic: patet aditus. ( di Generosi juvenes! qui regia vid tendere attidotis: ad — exercitatio num Academicarum scopum! Sinite me paucis adhuc vos alloqui, Quanto animi ardoré flagramini, ut tam multiplicem, vobis opportunam, quae hic praebetur, discendi occasionem ; іп usum vestrum convertatis. “Ей strenue quidem, ut soletis, sed simul rectÂ- ratione , a quá tantopere dependet suc- ORATHIOD OA 383 cessus, uti conamini, Quae sit illa ratio, a studiorum: ducibus, sed et attentâ consideratione et experientiá, cognoscere poteritis. Assuescite у quovis tempore, magis minusque neoessariis studiis primam. maximamque , utilibus secundam , suavitatis. tantum causd: appetitis ultimam: operai: impendere. Non semper: tenditur arcus, suo tempore remittendus est, Sed cavendum , ne studiorum tempus absumant oblectamenta. Audivistis, quanta sit vis religionis "Christianae, ай conciliandam saluberrimam | eruditionem. ^ Haec salutifera religio, quá omnes educati estis, regnet igitur in animis vestris , formet et perficiat mores vestros, ad beate vivendum et moriendum vos conducat. Mihi quidem , per hoc regiminis mei tempus, vestrá observantiâ, nihil nisi jucundum accidit. Eádem observantid obsequemini successorem meum. Maneat inter vos et nostrum ordinem idem porro consensus. Sed et vos invicem amicum vinculum semper conjungat. Nil charitate mutuá fratrum, nihil Jucundius est concordiâ, Perveni ad orationes finem, quo tandem, secundum amplissimi hujus urbis senatus decretum, conjunctissimo collegae VORSSELMAN DE HEER, traden- dum est Athenaei regimen. : Accipe igitur hoc munus, collega amicissime! Haud minore cum jucun- ditate eo fungere quam equidem functus sum. Sub tuo regimine integer maneat noster ordo. Neque tu, tuo successori, alio nisi hoc solenni more, iterum illud tradas. Conservet Deus nobis has ad laborem vires et hanc sanitatem, quibus ipsius gratià huc usque fruimur. Spiritus Ipsius оре, pura Euangelii lux mentes nostras collustret et in veram eruditionem vitaeque sapientiam nos ducat. Tu feliciter perge naturae arcana explicare, ut eo melius cognoscatur naturae auctor, oreque et scriptis, studia tua in commune bonum conferre. Caeterum non minus laeta fata in posterum quam in praece- dente biennio, subeat illustris haec schola. Discipulorum numerus major fuit et manet adhuc quam antea saepe hic vidi. Crescat in dies. Eorum nonnulli, in Academiis , nunc pergunt hujus Athenaei decus tueri, Alii hic iisdem. vestigiis insistere avide cupiunt. Prosper eorum successus sit simul 384 JACOBI VERBURG laboris nostri fructus. "Eorum neminém morte amisimus. Vivant diu vigeantque in patriae et ecclesiae salutem. Cavi, ne, meo neglectu, damni aliquid. Athenaeum caperet. Tu quoque, pro viribus curabis, ut sartum tectumque, ab omni detrimento integrum servetur. Faxit Deus, ut floreant hic, sub talium curatorum clientelá; floreant in patria, movi regis eodem ac patris ingenuo favore; floreant ubique, liberales artes scientiaeque ; floreat summam eruditionem humanitatemqueadeo alens Christi illa religio! DIXI. ORATIO. 385 ANNOTATI O. Pauca quaedam, brevitatis сапа, ut fit, non pronuntiata, in oratione plene jam legenda praebentur. Huic annotationi reservavi, quae ad illustrandam meam de religionis Christianae vi ad vere erudiendos hominum animos sententiam praemonuissem, nisi magna copia rerum. de fatis Athenaei memorandarum impedivisset, quominus amplior introductio coram auditoribus fieret. Lectoribus forte non ingratum erit , ea nunc hic addi. Sequentia sunt : Ut aurum in fodinâ varium, sic in mentis animique nostri veluti thesauro , variae eximii valoris facultates et proprietates delitescunt, quae nonnisi debità сига gnavoque labore in lucem protrahi atque ad proprium splendorem expoliri queunt. Quo praestantiores autem fructus, quam aurum et gemmas et pretiosissimas quasque res corporeas, generi humano affert, ad Dei similitudinem quodammodo excultus , hominum animus immortalis , eo magis necesse est, animorum culturam institui ratione ad eorum originem , indolem consiliumque ,, quo creati sunt, apte compositâ. Haec vero cultura a nobis ipsis non unice, quin potius dicam , parum modo dependet. A Deo oriundi sumus, qui cum sui imaginem nobis impresserit, et hanc ob causam, dicere possumus: 700 xo) yévog N. Hoc suum genus, ut suà origine dignum se gereret , non sibi reliquit, sed inde a mundi primordiis, sapientissime educavit Pater Coclestis. Principio quidem , ex creatoris veluti manu recens prodiens homo, omnium rerum imperitus ac plane rudis, multisque periculis et illecebris expositus, peculiari numinis Divini egebat ductu, institutione et auxilio. Sine hác ope, quamvis praestantissimis corporis animique donis instructus esset, quo se verteret nescivisset, his naturae beneficiis, secundum auctoris voluntatem , uti ac frui minime didicisset. Sed si primi homines, hac ope usi, nihilominus jam suo exemplo docuerunt, quam facile judicandi atque eligendi libertas , naturae nostrae propria in turpissimam ac perniciosis- simam licentiam verti possit, quid de posteritate eorum dicendum erit? Num illi pulchrius ac tutius liberum suum arbitrium sequi se potuisse, ostenderunt? Nonne deinceps in pejus ruerunt, quotquot Deum ducem non sequentes sibi ipsi tamen mirifice sapere vide- bantur? Quamvis variis artibus eminuerint , an pietatis erga Deum et virtutis studio aeque eminuisse animique adeo eorum ad ingenuam humanitatem eruditi fuisse dicendi sunt? An naturae spectaculo non abusa fuit magna pars hominum ad superstitiosum ac stupidum operis Divini, non agnito invisibili opifice, cultum? Quantis erroribus , quam foedis vitiis ansam dedit haec stupiditas unicique veri creatoris ignoratio! Quam late serpsit , per seculorum decursum , haec mortalium ruditas! Quam mancam atque imperfectam reliquit summorum caeteroquin variisque doctrinis excultorum | ingeniorum culturam ! Profecto, nisi rebus humanis, opportune, semper intervenisset ipse Deus, caelestique sua institutione, ad bene beateque vivendum , hujus terrae incolis, per yates sacros, viam £ommonstrasset , actum fuisset de omni humanitate atque eruditione. Irritum fuisset Dei Gee 386 JACOBI VERBURG ORATIO. consilium , quo tam varia tamque praeclara mentis animique dona inter bomines distribuit. Communi eorum abusu , humana societas in monstrosum, variis insaniis , libidinibus , injuriis , oppressionibus deditae turbae degenerasset chaos. Huic vero corruptioni repagula continua objecit Deus. Per legatos suos, verae religionis cumque ей junctae nobilis sapientiae semina, apud primaevos, spargere nunquam desiit. Veruntamen, feritate sud, proh dolor! commune exitium, Noachi tempore, vix evasit totum illud genus hominum. Ingenui autem illius Dei cultoris prosapies, maxime aucta deinde ac per varias regiones dispersa, novís erroribus, iteratam minitabatur ruinam. Quam sapienter vero deinceps, рег авванамои ejusque posteritatem, per mosen ejusque Divinam legislationem, per reliquos vatés Hebraeos eorumque oracula, cavit humanarum rerum arbiter, пе, hoc in mundo , unquam, Divinae suae жаа cognitio ac cultus, simulque omnia residua humanitatis semina interirent. ' Computari minime potest’; quot salubres effectus novus hic rerum ordo in Israeliticam gentem inductus habuerit porro, ad erudiendos etiam alienigenas. Cum Hebraeorum patriarchis ac legislatore ; jam antiquitus füit commercium Aegyptiis. · Salomoneae sapientiae fama ac veneratio totum Orientem pervasit. Ex Oriente et Aegypto, vel Graecorum philosophi suam sapientiam arcessiverunt. In classicis Graecorum Latinorumque. monumentis , vestigia historiae Sacrae passim comparent. Profecto, поп ex suo tantum ingenio produxisse censendi sunt PLATONES et crcenoxes illorumque similes praeclaram illam de rebus Divinis ac moribus doctrinam , quá eorum scripta, mediis in erroribus , ubique tam splendide mitent. Varii, ex quibus sua hauserunt, rivi, ipsis licet insciis, “ех eodem fonte revelatae, nobis, unici veri Dei institutionis haud dubie fluxere. Ne igitur illorum exemplo abutamur, ad nimis extollendas ingenii humani, sibi quasi relicti , vires. Grati potius observemus Dei ducis vestigia, apud variarum: gentium sapientes illos, qui, quamvis cum vatibus vere Sacris minime comparandi sint nec scripta nostra sacra haberent, multa tamen eximia religionis atque Humanitatis sparserunt semina, aliunde accepta. Ex ipsis, vero etiam, Judaeorum ct Christianorum fontibus sacris desumta plurima, sed et alia probabiliter ex aliis iisque" turbidis, in Arabiam derivatis, historiae Sacrae rivis oriunda, in Mohammedis Coranum irrepsere. Hinc lucidi illi purioris religionis et morum doctrinae radii, multis in fraudum atque errorum tenebris, ibi passim splendentes. Quae quum ita sint, facile est perspectu, quam parum a nobis ipsis , quam: multum a Dei ope atque institutione dependeat, in animis nostris ad veram Leid virtutem 5 humanitatem ac sapientiam erudiendis. ) Quo puriorigitur, quo perfectior et ad usus nostros accommodatior Divina illa institutio ad nos pervenit, eo uberiores fructus eruditionis, lioc nomine vere dignae , proferre poterit. Quamobrem quanti aéstimanda est salutaris illa doctrina , Zuengelii animum exhilarante nomine designata, quam, totius humani generis in usum, coelitus addüxit ultimus ille Israelitarum vates sacer idemque Dei filius, missisque suis legatis , per universum deo omnibus mortalibus, annuntiari jussit ! ` REDEVOERING OVER HET BELANG OM DER STUDERENDE JONGELINGSCHAP LUST IN TE BOEZEMEN TOT EENE GRONDIGE BEOEFENING DER BRONNEN VAN ONZE GESCHIEDENIS, OPDAT ZIJ ZICH BEKWAMEN MOGE OM DE GESCHIEDKUNDIGE WETENSCHAP IN ONS VADERLAND TE HELPEN BEVORDEREN. TER AANVAARDING VAN HET PROFESSORAAT IN DE NEDERLANDSCHE TAAL EN LETTEREN EN VADERLANDSCHE GESCHIEDENIS AAN DE DOORLUCHTIGE SCHOOL DER STAD DEVENTER GEHOUDEN DEN NEGENDEN APRIL 1840, DOOR M. G. MEES, А. I. RF a: ы P" Dus і ke Т. НӨ, йт s « umet. кай aed Ld 10 Sacha тян | LE are as ШУШЫ radon м nC naa тию m ‘дода Xo LIIM il al abi up o ewe ai ИНИ 5 5% i К Ht d Tun 4 өз } 4d LM Ahi tene S eir $ ие 5 isi 1 Т TEL y we e V n e ў ! УҒА EDEL ACHTBARE HEEREN BURGEMEESTER EN WETHOUDERS DEZER STAD, LEDEN VAN DEN RAAD, VERZORGERS HARER DOORLUCHTIGE SCHOOL! WELEDELE, HOOGGELEERDE HEEREN, HOOGLEERAREN, IN DE ONDERSCHEIDENE TAKKEN VAN WETENSCHAP EN LETTEREN AAN DEZE PLAATS, ZEER GEACHTE AMBTGENOOTEN! ZEER GELEERDE HEER, LECTOR IN DE ONTLEED- EN VROED- KUNDE! EDEL ACHTBARE HEEREN. PRESIDENT, OFFICIER EN LEDEN VAN DE REGTBANK ! WELEDELE GESTRENGE HEEREN! GEHEIMSCHRIJVERS BIJ HET STADS- EN REGTSBESTUUR , EN BIJ DAT VAN HEEREN CURATOREN ! WELEERWAARDIGE; ZEER GELEERDE HEEREN, BEDIENAREN DES GODDELIJKEN WOORDS! WELEDELE ZEER GELEERDE HEEREN, DOCTOREN IN HET REGT, DE GENEESKUNDE, LETTEREN EN WIJSBEGEERTE ! EDELE JONGELINGEN, KWEEKELINGEN VAN DIT ATHENAEUM! ZEER GEËERDE HOORDERS VAN WELKEN STAND OF RANG, DIE DEZE PLEGTIGHEID MET UWE TEGENWOORDIGHEID VEREERT ! Wantieer ік, bij den aanvang mijner rede, deze achtbare vergadering overzie , en daarin zoo velen aanschouw, die, of in de volle kracht des levens , of met reeds verzilverde lokken, zich met hetzelfde vuur op de wetenschap toeleggen; wanneer ik mij daarenboven zie omringen door jonge- lingen, welke zich aan deze Doorluchtige School, door letteroefening, tot hoogerén stand voorbereiden; dan gevoel ik, hoe alles mij toeroept, dat hier сеп tempel is, aan het edelste еп verhevenste toegewijd, aan Kennis, die den menschelijken geest verlicht, aan leering, die hem het hart verwarmt, aan kunsten, aan letteren , aan Vaderland. Hoezeer treft nogtans de overtuiging hiervan den spreker in dusdanige vergadering ! Hij staat hier op eene plaats, van waar niets dan hetgeen goed, waar en schoon is, moet gehoord worden, — eene plaats, die рёепе ontheiliging, geene wanklanken duldt, die als de zetel zelvé is der Muzen, waar alles harmonie en zamensmelting, ook der meest verschillende toonen, moet zijn. Het is als of de Priesters, die vroeger de luister waren van dezen tempel, voor hem stonden en hem afvroegen, wat er van die vakken is geworden, waarvoor zij hun geheele leven , hun aanzijn over hadden; — of de nakome- lingen even bedaard еп onvermoeid voorwaarts streefden , dan wel uit gebrek aan inspanning terug gleden en achteruit weken ? Zulk een spreker moet dan het gewigt zijner taak wel gevoelen, of hem zouden niet dan overdreven denkbeelden van zelfswaarde en voortreffelijkheid eigen zijn, zoo vaak daar gevonden, waar geene degelijkheid of zelfstandigheid is. Hij, die thans het woord voert, betuigt gaarne zich alleen gesterkt te voelen door de overtuiging, dat 2), wier kennis hen in staat zoude stellen 392 G. MEES, A 2. hem streng te beoordeelen, juist, doordien kennis met humaniteit gepaard gaat, zijne toegevendste regters zullen zijn, — Gewis zal ieder het vergeeflijk oordeelen , zoo men zijn studievak boven alle andere bemint en het uitmuntender dan de overige acht; vergeeflijk vooral, zoo daarbij niet uit het oog wordt verloren, hoe ieder vak het andere onder- steunt, voorlicht, bijstaat ; hoe allen met elkander wierook strooijen op het altaar der beschaving en brandstof schenken aan de fakkel der verlichting. En hoe zoude ik dan geene welwillendheid te wachten hebben, 200 ik meende, dat het gedeelte der wetenschap , hetwelk , door vereerende keuze, aan mij is opgedragen , voor geen ander in belangrijkheid, in uitgestrekt nut, in aantrekkelijkheid onderdoet? — дә і Nederlandsche taal еп letterkunde, vaderlandsche geschiedenis , hebben zij niet de onmiddelijkste betrekking tot al wat, in het land onzer inwoning, ons dierbaar is? Ор dit onmetelijk veld wordt geen bloempje geplukt , geen kruidje gelezen, dat niet op vaderlandschen bodem gegroeid of overgeplant is. De kleuren mogen wel eens minder schitterend dan die der buitenlandsche gewassen zijn; het is schoon іп ons oog , omdat het neder- landsch is. Toehoorders | Ik veronderstel immers niet te veel? Het vreemde zal toch niet meer geliefd zijn dan het eigene, het uitheemsche dan het hier gekweekte ? — Doch vergeeft mij de vraag! Ik moest bedacht hebben, dat die gerigt was aan Nederlanders, en aan zoodanigen, die door stand en betrekking er het beste gedeelte van uitmaken, die elke andere veronderstelling als hoon zouden opvatten. — Gij zult het dan welligt niet ongepast oordeelen, als ik spreke: Over het belang om der studerende jongelingschap lust in te boezemen tot eene grondige beoefening der bronnen van onze geschiedenis, opdat zij zich bekwamen moge om de geschiedkundige wetenschap in ons vaderland te helpen bevorderen. Het zal wel aan geenen twijfel onderhevig zijn, dat het doel der oprigting van eenen leerstoel in de vaderlandsche geschiedenis geen ander kon zijn, dan om de jongelingen bekend te maken met hetgeen vroeger en later op onzen bodem voorviel. Zij toch moesten geene vreemdelingen blijven in hetgeen hen van zoo nabij betreft. Bij hen moest de gulden spreuk der oudheid REDEVOERING. 393 geene toepassing vinden : dat hij altijd een kind blijft, die niet weet, wat vóór zijne geboorte geschied is. Doch ?з men het zoo geheel eens omtrent den weg, die daartoe behoort gevolgd te worden? Velen zullen het noodig achten, dat men den jongeling, in wien men geene volledige kennis der geheurtenissen mag veronderstellen, deze zoo naauwkeurig mogelijk verhale. Hij heeft nu een overzigt van het geheel, en kan door eigene studie het verdere verkrijgen. Anderen wenschen daarbij het pragmatische gedeelte vooral niet uit het oog verloren. Het veld der hoogere geschiedkunde wordt dus betreden. Het verband, de voortgang, de verachtering, de mensch zelf, zijne ontwikkeling door den handel, de godsdinst, de letteren, de kunsten, worden geteekend. — Nu heeft de jongeling een gezond denkbeeld van het geheel. Hij kan u spreken over den invloed der leenregering , de kruistogten , de vorming en wijziging, die het Nederlandsche karakter gedurende de verschillende regeringsvormen , en ook door dezelve, onderging, Het kenmerkende der uitstekende personcn, met dat der partijschappen, zullen hem bekend zijn, en hij heeft zich een systema beginnen te vormen of misschien dat des leeraars omhelsd. Hoe ligt zal hij zich daarmede te vreden ‚houden! Of zoo, hij de geschiedenis lief gekregen beeft, doorleest hij de nieuwere historie-schrijvers: — WAGENAAR en BILDERDIJK worden vooral onderzocht. Dan in welken doolhof geraken nu zijne denkbeelden ! Bij dezen worden gebeurtenissen als heilzaam voorgesteld, die door genen noodlottig genoemd worden. Bij dezen worden mannen als toon- beelden van deugd ten hemel verheven, die bij genen naar den laagsten trap van dierljkheid worden teruggewezen. Bijna al wat door dezen voortreffelijk is geoordeeld, wordt door genen verfoeid. De leeraar zal zijne inzigten wel medegedeeld en de redenen ontwikkeld hebben, waarom deze beschouwing boven gene de voorkeur verdiene. Maar er behoort eene groote mate van vertrouwen toe, om zoodanig met den leeraar te zijn ingenomen, dat zijne uitspraken den jongeling als orakelen zouden voorkomen. — Hij weet niet, waaraan zich te houden, en voelt allen lust wijken om verder te onderzoeken in eene zaak , die zoo twijfelachtig schijnt en tot zoo uiteenloopende oordeel- vellingen aanleiding geeft. Zoude er evenwel niet een weg zijn, om den jongeling tot een naauwkeuriger Ddd 394 G. MEES, A Z. en onpartijdiger onderzoek aan te sporen en hem tot grondige beoefening der geschiedenis op te leiden? Deze weg meen ik dat in de kennis deerchronden, is gelegen. Laat mij dat mogen ontwikkelen | Bronnen zijn de eerste en echte berigten omtrent eene gebeurtenis, mede- gedeeld door schrij vers, die leefden „ terwijl zij voorvielen, of “slechts kort daarna; die in hunnen eenvoudigen kronijktoon opteekenden 't gene zij ver- namen, of, in latere dagen, toen stijl en denkbeelden zich hadden gevormd, de tooneelen, die onder hunne oogen voorvielen , met krachtige + verwen afmaalden. Tot de bronnen behooren ook die indrukwekkende getuigenissen der oudheid, welke uit steenen ‚munten of half ineengestorte gebouwen tot ons spreken; tot haar de overleveringen, nog in den mond des volks levénde, die gewoonten, waarvan de oorzaak eeuwen vroeger moet gezocht worden; tot haar de charters en brieven еп oorkonden, soms in het stof bedolven ,. doch schatten voor het regt verstand der inzigten en manier van zijn onzer voorvaderen. ! Dan hoor ik vragen, hebben onze nijvere ЖЫШ K ШОКЫ һиппе nachtwaken niet besteed, opdat uit hunne nasporingen een geheel zoude gevormd worden, en is dit niet reeds meermalen geschied ? ^ Zullen onze geschiedschrijvers de pen te vergeefs hebben gevoerd zoodat voor ‘den jongeling hun arbeid nutteloos is, en hij nogmaals zal moeten terug keeren tot de oorspronkelijke bescheiden, die reeds zoo vlijtig gebruikt zijn? Voorzeker erkennen wij dankbaar hunne pogingen: en die van zoo vele anderen, om hunnen landgenooten de studie te verlichten, en een overzigt te geven over al het merkwaardige. Zoo menig een, die zijn vaderland lief heeft , doch wiens roeping hem in werkkringen voerde, waar mede eigenlijke studie zich niet laat vereenigen, zal overvloedige vruchten van dien grond kunnen plukken en zoo veel behoefte aan meerder niet gevoelen. Doch een gebrekkig geschiedkenner zoude hij zijn, die waerxaan met al deszelfs vervolgen en nalezingen , CERISIER, STIJL, en BILDERDIJK met de ophel- deringen, bijvoegsels en aanteekeningen doorlezen en in een stalen geheugen geprent had, Immers, het is misschien eene teedere snaar die ik aanroer, bezitten wij geene geschiedenis des Vaderlands, die aan de behoeften van het oogenblik voldoet, Onder ons is geen sismoxpr opgestaan , die, bevalligheid REDEVOERING 395 aan kunde parende, ons door zijn werk boeit, door stijl en voordragt inneemt en warme liefde tot het Vaderland weet op te wekken; geen GIBBON, die, met zijnen kalmen doch doordringenden blik, al de schakeringen van het groot tafereel weet te onderscheiden, en met welsprekendheid zijne uitkomsten mededeelt. Veel gronds op het veld onzer geschiedenis ligt nog onbebouwd. Wij ` hebben handen noodig. om den arbeid voort te zetten, ten einde, zoo wij onze oogen naar de naburen wenden, wij niet verlegen zouden zijn over hunnen rijkdom en onze armoede. Vele gronden zijn er ja! zoodanig bewerkt, dat de heerlijkste en rijpste gewassen daarop in vollen bloei staan. Doch zij liggen van elkander afgezonderd, de ledige ruimten: moeten worden aangevuld, en daartoe behoort nog veel inspanning en kracht. — Laat ons dit wat'nader beschouwen ! De aloude geschiedenis der Nederlanden werd door den geleerden ENGELBERTS gegeven. Met den lofwaardigsten ijver spoorde hij alle berigten omtrent zijn onderwerp op. Hoewel de vorm van gesprek zijnen stil benadeelde, is die toch vloeijend gebleven. De loop der gebeurtenissen is naar waarheid gevolgd, alles blijkbaar ter goeder trouwe ter neder gesteld. — Dan ieder werk heeft zijne kleur, ieder schrijver zijn systema. Vraagt men nu naar de strekking van dat van ENGELBERTS, — zoo schijnt het bijna eene doorgaande lofrede op onze zoogenaamde voorouderen , waarvan welligt niemand in Nederland meer afstamt. Men zoude gaarne onze tegenwoordige beschaving en vorderingen willen missen, mogt men slechts met de kuische Batavieren, bij hunne lande- lijke maaltijden, aanzitten, barden-liederen met hunne priesters zingen en zich met hen in de schoone natuur verlustigen. — Dat wilde , oorlogzuchtige in hunnen aard, gevoegd bij die vadzigheid, allen ruwen volkeren eigen, die groote gezetheid op brasserijen, waarbij zij hunne vrijheid verdobbelden , worden zoo zacht mogelijk gekleurd. Hun wordt niet eens een oude duitsche dronk gegund: De brave pieper verheugt zich opregtelijk , dat zijne voor- ouders met zooveel waarschijnlijkheid wegens den laster der onmatigheid verontschuldigd kunnen worden; en bedroeft zich hartelijk , dat het gebruik der wijnen bij zijne natie thans zoo zeer de overhand neemt. Gewis heeft WAGENAAR Ons, in een kort tafereel, een beter denkbeeld van de zeden der Batavieren gegeven, dan ENGELBERTS in zijne uitvoerige schildering. 396 G. ME ES, A. Z. Ik noemde daar een’ naam, aan wien de letteren oneindig veel verpligt zijn. JAN WAGENAAR was de eerste, die den reuzenarbeid ondernam, om eene, zoo veel mogelijk algemeene geschiedenis van het Vaderland te geven; die het eerst de gansche historie van het gewest Holland aaneenschakelde en ook de overige niet vergat. Hij is een man, die door zijne geleerdheid, opregtheid en kritiek zich een’ blijvenden roem verworven heeft. Lang was hij de vraag- baak onzer geschiedenis: ор hem beriep men zich, door hem werd de lust bij elken burger opgewekt, om die te kennen. Doch eensklaps klonk er eene stem in onze dagen, dat hij, bijna op elk blad, het regt der waarheid heeft geschonden en slechts schrijver van beroep geweest is, Geheel anders beoor- deelden hem onze groote mannen in het geschiedkundige , zoo men den wat driftigen HUIJDECOPER uitzondert. Het is met schroom en omzigtigheid, dat zij het waagden eenige bedenkingen tegen '& gene hij zeide in 't midden te brengen. Te water meent hem naauwkeuriglijk te moeten volgen, voor wien hij zoo bijzondere achting gevoelt. Hij merkt alleen op, dat sedert de uitgave der Vaderlandsche historie oorspronkelijke stukken zijn ontdekt, van welke WAGENAAR gebruik zoude hebben gemaakt, waren zij hem bekend geweest. ' De groote килт. meent, dat hij den bijval van alle geleerden en een’ onsterfelijken naam heeft verworven. Wacenaar, zegt hij, heeft meer de geschiedenis des volks dan der Graven behandeld. Ik zal Aunne lotgevallen ophelderen , hunnen aanvang , aanwas, domeinen vermelden; het begin der burgerlijke regten schetsen, de betrekking tot het Duitsche rijk doen kennen; wat leen- wat eigen goederen zijn, welke de regten der onderdanen, edelen ; steden, magistraten waren, en wat dies meer 2). Zien wij hieruit niet, wat aan wacenaars arbeid ontbreekt? Geene uiteenzetting van het leenstelsel, van die regten der Graven en steden: geene ontwikkeling, in één woord, der oude staatsgesteldheid, om daarop de volgende te gronden. En was WAGENAAR niet te veel enkel geschieds-onderzoeker , om historieschrijver te zijn? Gewis is zijne toets van KOLIJNs rijmkronijk ‚zijne beschrij ving van Amsterdam meer het veld, waarop hij geheel 't huis behoort , waar hij, zouden de Duitschers zeggen, einheimisch is. Hierin verdienen zijne scherpzinnigheid , geleerdheid en kritiek den hoogsten lof. Eere. zij zijner nagedachtenis als geschiedsonderzoeker + Als geschiedschrijver miste hij het talent ( wij wijten het der omstandigheden) om zich regt onafbankelijk te gevoelen. De bewijzen. liggen in zijne brieven REDEVOERING. 897 aan den Fiscaal van rimBorcu, waarin hij wenscht ingelicht te worden, of er ook eenige bijvoeging of uitlating in zijn opstel noodig zoude zijn. Voorzeker is het niet te verwonderen , dat waarnaar niet kor schrijven naar de behoefte der tegenwoordige dagen, voor den tegenwoordigen stand der wetenschap. — Dat had men mogen verwachten van een’ man als BILDERDIJK, oneindig boven mijnen lof verheven, regtsgeleerde, taalkenner , zoo er ooit een was, dichter, ja onze eerste en grootste ! Nogtans heeft hij zijnen gevestigden roem niet vermeerderd met zijne geschiedenis des Vader- lands. Dat ‘veroordeelen van anderer meeningen, dat spreken ex tripode vergeeft men ligt aan hem, die boven zoo velen uitmuntte. Maar men vergeeft het den geschiedschrijver niet, dat hij door zijnen stijl de waardigheid zijner roeping uit het oog verliest, dat hij, die de majesteit van zijn onderwerp bij zijne inleiding geheel scheen te gevoelen, door drift en overhaasting de eigene gulden lessen vergeet, en met geslotene oogen in het ronde slaat. Was wacenaar, Ше in kritiek voor BILDERDIJK niet behoeft te wijken, te veel Amsterdammer der 18de eeuw, deze was te veel de afstammeling der TEISTERBANDEN. Al wat grafelijk, vorstelijk, edel is; al wat, in ons land van handel, den koopmansstand veracht, is hem heilig. Die riddertijden zijn hem idealen, en in den onzen zijn wij alleen wezentjes van convenientie. Had впоғарок alleen het vroegere gedeelte van onze geschiedenis ten onderwerp gekozen, dat breed uitgewerkt, daarvan een geheel gevormd, hij zoude zich een’ nieuwen lauwer om den schedel gevlochten hebben. Niemand stelde, met minder woorden en duidelijker , het leenstelsel, het Keizerlijk gezag, de wording van het graafsehap Holland voor. Wij allen weten het, hoe weinig het vervolg zijner geschiedenis aan het eerste en beste gedeelte beantwoordt. Ik meen tot de slotsom te mogen komen, dat wij nog geen groot geschied- kundig werk, aan den stand der wetenschap beantwoordende, bezitten. Welke mogen de oorzaken daarvan zijn? Zoo liefde tot het Vaderland de spoorslag zijn moet om het wél te leeren kennen, om al, wat er mede in betrekking staat, te doorzoeken, dan gewis mist de Nederlander dien spoorslag niet. Meer dan eenig volk moet hij wel den bodem beminnen, door eigene kracht en volhouden aan de golven ontwoekerd. 398 G. ME ES, A. 7. Getuigen. die reusachtige ondernemingen der 16 en 17% eeuw, in het noorden van ons land; die duizenden’ bunderen lands, dáár verrezen, waar de visscher vroeger zijne netten wierp; ondernemingen, die wij thans nog durven navolgen en misschien overtreffen zullen! Getuigen die zeeweringen , tegen het bulderen der stormwinden opgeworpen, waarvoor geen schat te dierbaar’ werd geachtit En, hoe de Nederlander op dien, aan de elementen ontrukten , grond het dierbaarste, zijne vrijheid ; wist te handhaven, dat zag geheel de wereld, dat zag zij ook in den jongsten tijd. — Aan belangstelling in het Vaderland heeft het dan wel niet ontbrbken, om eene, zijner waardige, geschiedenis te. voorschijn te roepen: . Wij meenen die oorzaken veeleer in den aard onzer geschiedenis en in ons karakter te mogen zoeken. Het zoude de taak des historieschrijvers zeer hebben ver- ligt, zoo hij, tot KAREL pr Groote gekomen, de vermoeide pen een oogenblik had kunnen nederleggen, met de gedachte, dat hij nu het moeijelijkste van zijne taak volbragt had, en de verwarringen een einde hadden, om plaats te maken voor eene lang gewenschte eenheid, Maar naauwlijks had kar den adem uitgeblazen, of alles (de groote man had het voorzien) stort, onder zijne zwakke opvolgers, weder in duigen. Noormannen, landverdeelin- gen, verachting van het koninklijk gezag warren alle draden door een. Had de krachtige arm van eenen Hertog of Graaf zich nu, om met ALTING te spreken, tt gene in de zeven provinciën lag, kunnen cijnsbaar maken; hadden, de rijkbegiftigde Utrechtsche Bisschoppen niet getracht St. maartens mantel, zoo veel mogelijk, uit te rekken; had Gelderland zich niet tot een’ afzon- derlijken Staat gevormd; ware het zwaard van den Hollandschen Graaf lang genoeg geweest om de Friezen reeds nu te bereiken, geleidelijk waren de gebeurtenissen te volgen geweest, Zijn nu al deze deelen nogtans, met veel zorg, te zamen gevoegd. door de Bourgondische en. Oostenrijksche Vorsten, dan zullen misschien de grootste zwarigheden te boven zijn gekomen; doch daar schittert de Inquisitie-vlam , » Die Hollands leeuw en Gravenhoed » Van ’t Spaansche troonborduursel scheurde. Zal nu die Gravenhoed op een Nederlandsch hoofd worden gedrukt; zal een nieuwe Vorst op het schild worden geheven? Neen, de redder des Vaderlands REDEVOERING. 399 zinkt door sluipmoord ter neder, en ieder is Souverein in het zijne. De Ge- schiedenis splitst zich in zoo vele deelen, als er provincién of landschappen zijn; die draden moesten afgesponnen еп zaamgeknoopt worden. Dat was te zwaar een taak, Holland was reeds het middelpunt geworden , waar alles om draaide. Bij de lotgevallen van deze Provincie konden die der overigen gemeld worden, en de titel van het eerste werk, dat alles moest omvat hebben, luidde: » Historie der nu vereenigde Nederlanden, voornamelijk die van Hol- land,» en de inhoud beantwoordde aan het opschrift. — Tachtig jaren zijn sedert verloopen, en nog is er geen schrijver opgetreden , die de eer der andere gewesten heeft gehandhaafd. Wij mogen dus vragen, even als AUGUSTIN THIERRIJ ten opzigte van Frankrijk: bestaat er eene geschie- denis van Nederland, die ons getrouwelijk de denkbeelden, de gevoelens, de zeden heeft wedergegeven van die menschengeslachten, wier lotgevallen de onze hebben voorbereid? en wij moeten met hem antwoorden: de wezentlijke nationale historie is nog begraven in het-stof der gelijktijdige kronijken. Dan het lag ook in ons karakter. De Nederlander is onvermoeid werkzaam ; hij stelt zich een doel voor den geest; doch om het snel en als oogenblikke- lijk te bereiken , dat ligt in zijnen aard niet. Hij wikt en weegt langer dan de meesten zijner naburen, omdat hij vooruit ziet, zich alle moeijelijkheden eener taak , soms zelfs te bezwarend, voorstelt. Hij houdt zich niet van de goede uitkomst verzekerd, alvorens overtuigd te zijn, dat de middelen in zijne magt staan. — Van daar, dat wij niet zóódanig overstroomd worden met, uit de lucht gegrepene, voortbrengsels, haastig opgesteld en nog haastiger naar de drukpers gezonden. De wetenschap wint er meer bij, dan zij er bij verliest ! Doch waant niet, mijne Hoorders! dat ik, door rondborstig , 't gene mij waarheid toeschijnt, bloot te leggen, tot de slotsom zoude komen: de Neder- landers hebben weinig in het geschiedkundige gedaan. Neen! onze Nederlan- ders deden even veel, voor hunne geschiedenis als hunne naburen; ja deden meer dan zij; maar het waren voorbereidingen, het was geschiedsonderzoek , en hierin hebben zij oneindig veel geleverd. | Hoevele beroemde mannen komen ons nu voor den geest! Hoe zoude de tijd te kort zijn om ook slechts hunne namen op te tellen! Dousa, Junius, Vossius, Scriveriws, Aurine. En 2), die met ijzeren vlijt verzamelden en de weten- 400 б. MEES, А. 7. schap, tot in de diepste schuilhoeken, opspoorden, Marruxus, van Mieris, Hun- рЕСОРЕВ, Кілт, Вохрам, Dan wat zoude u die dorre opsomming verder leeren? Uwe gedachte heeft die reeks verdubbeld en tot op den tegenwoordigen tijd aangevuld. Bij deze geleerde, scherpzinnige onderzoekers der oudheid zijn de bronnen , waaruit de geschiedenis moet worden aangevuld; de bronnen , waar- van zij zelven zeiden, dat daaruit eeniglijk de ware en regte kennis der aloude en vroegere landsgesteltenis te putten was. » Dat onderzoek,” betuigden zij, » deed hen wel doornen en distelen ontmoeten, welke dikwijls afschrikten » om verder te gaan, vele steilten , die zij wanhoopten op te klimmen ; doch » onvermoeide arbeid had hen de beletselen uit den weg doen ruimen. » En hoeveel moet nog niet uit » die treffende en levendige afdruksels van » den tijd» aan het licht worden gebragt, om alles tot een geheel te verbin- den! Zoo wij er slechts een oog in slaan, worden wij gewaar, hoe onze ge- schiedschrijvers, door het trachten naar eenheid, die hebben meenen te zien, waar zij niet bestond. Men zoude immers wanen, dat de beschaving in het zuidelijke van ons land gelijken tred met de noordelijke had gehouden; dat alles in denzelfden vorm gegoten ware; dat het verafgelegen Friesland , met zooveel moeite bedwongen, reeds onder de Karlingers even vatbaar was voor de indrukken, die de bewoners van Utrecht veel vroeger hadden ontvangen, Dat onderscheid der stammen; der Friezen van Saxers, wordt naauwelijks: aangeroerd, en eerst nu begint men, eere zij t gene ook, hier ter stede, geschiedt! het kenmerkende in hunne zeden en gebruiken regt te beseffen, Nog is het leenstelsel, met betrekking tot ons Vaderland; in al deszelfs gevolgen en schakeringen niet ontwikkeld. Eerst nu zal men Utrechts ge- ‘schiedenis, door het nasporen der archieven, beter leeren kennen. Hoezeer is de vroegere aardrijkskunde van ons Vaderland nog in hare beginselen ! Uit de oorkonden moet nog een geheel worden zamengesteld, om de ligging der plaat- sen in tallooze giftbrieven op te sporen. Nog kan men zich de landverdee- lingen, den loop ‘der rivieren, het afnemen van onzen bodem door den Oceaan, het aanwinnen door de nijverheid der ingezetenen, niet duidelijk voorstellen. Met één woord, veel inspanning behoort er nog toe om, bij ieder tijdperk, een, naar waarheid gesteld, berigt te geven van den geheelen natuurlijken en staatkundigen toestand, met den voortgang der eeuwen zoo REDEVOERING. En, is het voor de wetenschap wenschelijk, dat men zich alzóó op de Vaderlandsche historie toelegge, ook voor den jongeling zelven is hetgene hij op dien weg zal inoogsten onwaardeerbaar. Door geen ander middel, dan door het bestuderen der bronnen zelven, der charters en gelijktijdige kronij- ken, zal de jongeling zich de kleur , het eigendommelijke van den tijd, de denkwijze, de zeden regt kunnen vertegenwoordigen. Ебпе bladzijde van EGINHART verspreidt meer licht over het karakter van KAREL DE GROOTE, dan de breedsprakige vertoogen en fijngesponnen redeneringen vani VOLTAIRE of SCHROCK. { Een enkele post uit de rekeningen der Heeren van DER GOUDE, nopens de giften aan hunne bastaarden, doet den toestand van zeden bij de edelen der 14de eeuw beter ontwaren, dan al de opgesierde schilderingen der riddertijden. Eenige brieven van WILLEM DE EERSTE werpen alle argumenten van LEO; ter neder. De bronnen zullen den jongeling dan ook den weg aanwijzen tot onpar- tijdige beschouwing der geschiedenis, door niet op oordeelvelling van anderen te bouwen, maar uit eigene oogen te zien. « Laat v zegt ons de groote JOHANNES VON MULLLER, «laat de bronnen zelven « spreken: zij zullen u waarheid en leven uit de verloopene eeuwen. voor den « geest tooveren ; zij zullen u de kunst leeren om alles near den tijd waarin « het voorviel te beoordeelen , niet naar den uwen. » Men meene daarom niet een groot geschiedkundig systema te kunnen bouwen door het eenvoudig wedergeven der bronnen! De kronijkschrijver teekent E ee 402 G. МЕЕ$, A. 2 onder de indrukken van het oogenblik op; meus sroxe kan zijnen haat, tegen de Westfriezen niet verbergen; van METEREN werpt een’ zwarten tint over al wat roomsch of spaansch is; strapa: vloekt in wittem I den voorstander der muiterij; еп zeer zoude men onzen: laatsten. Stadhouder. miskennen, 200 men in WAGENAARS vervolgen, of in het-dagverhaal der nationale: vergadering , het bewijs voor de tijrannij van het huis van Oranje dacht te vinden, еп « hoe het bestendig niet anders ten doel zoude gehad hebben dan volksonder- « drukking , burgerslavernij en eigene grootheid, » — Gewis dat men de oorspronkelijke schriften met elkander moet vergelijken en die van iedere partij onbevooroordeeld zal moeten lezen, om zich niet te laten misleiden door „soms zeer harstogtelijke ; berigten. Doch de denkwijze der partijen zal ons helder zijn geworden. Met eenige kritiek en een weinig menschenkennis blijft de waarheid. niet lang schuil. Stelt u iemand voor; die door de nieuwere schrijvers; ver van den tijd levende, overtuigd is geworden van het onwettige onzes opstands tegen riLms, den wettigen graaf; die hem heeft leeren beschouwen als een' Vorst, welke het zich ten pligt achtte het ware “geloof voor te staan en de ketterijen uit te roeijen; die den armen, in ongenade.gevallen' auva „beklaagt; hoewel hij uit liefde voor zijnen landsheer, dien hij met de uiterste trouw diende , 18000 menschen deed ombrengen. Nu! ‘Geeft; hem het. Antwerpsch. kronijkje in handen ; leest | hem een paar bladzijden uit het dagverhaal van Gent voor; voert hem daardoor digt bij de brandstapels, waar de gemuilbande slagtoffers hunnen laatsten adem uitbrullen; — en hij zal alle staatsregt, indien het zoodanige gruwelen predikt, met verachting verwerpen; hij zal zich verplaatsen op het standpunt van hen, die, ter naauwernood den „marteldood ontvloden, met ‘bloedende harten en weedom in hun Білімегін de bewerkers van zoo vele jammeren vervloeken, Door de gelijktijdige schriften is net alleen аа men құбы geschiedenis zegt leert kennen. Van daar, dat TRR en BARÁNTE het nuttigst achten de nieuwere geschiedschrijvers op den voet te volgen en hunne fouten met be- daardheid aan te wijzen. De eerste ontzenuwt de stelsels, waarin men droomde van het tegenwoordige Frankrijk „toen. er niets dan een Frankenrijk aan het noorden der Loire bestond. Ні): toont het belagchelijke aan der schilderingen REDEVOERING 403 van cLovis' hof, even als of het dat van ropewik XIV ware; vooral die mis- kenning der waarheid door de eenvoudige verhalen uit de kronijken te versie- ren en , uit zucht vooreen’ bevalligen stijl, op te schikken, zoodat de helden der middeleeuwen ten tooneele treden in het gewaad der 18de. sBanawre heeft de geheele inleiding, vóór zijne Hertogen van Bourgonje, gewijd aan de be- schouwing der verkeerde inzigten zijner landgenooten in de vroegere geschie- denis; hoe zij eene welgeregelde maatschappij hebben gezien, waar niets dan wanorde heerschte; hoe zij deze vorsten hebben uitgekozen als toonbeelden van wreedheid еп altoosdurende verkeerdheid , ben beladende met al de onge- regligheden hunner eeuw ; anderen als helden, wier edelmoedigheid , zacht- aardigheid, beschaafdheid niets, zelfsin den en tijd, te wenschen zouden laten. 