Dierkundige beschouwingen, eeniger soorten van zeldzame dieren, door naauwkeurige beschryvingen, afbeeldingen en verhandelingen opgeheldert
E Latynfche naam Nereis eertyds dbor de fabeldigters’ aan een zoorc van Zee Godinnen (^a) gegeven heeft, de Heer Linn^^üs aan een fchoon geflachc van Zeewor- men toegepaft , dit zyn lange, overal even breede: Diertjes, met voelertjes aan weder zyden langs het geheele Ligchaam bezet , en als gevinde , In dit welgeplaatfle geflacht heeft die groote Man egter zommige lange Zeerupfen geplaatft, als de in hetvoorige Stukje geplaatfle geknobbelde , en platte Zeeriips , en in de kokers wonende Zeeduizendbeenen , die of een byzonder geflacht maaken, of by de Zeeduizendbeenen blyven moeiten zyn door zyn.Ed. hier en. daar in an¬ dere geflachten ingelyfd. (b') Alle* V (”/?) [Deze waren volgens de Fabelleer de dogters van Nereus en Döris^ en werden gemeenlyk by een ftille Zee gezien ; ook word Nereus zelv voor een fUlle Zee genomen* Zie hier van breeder de aanmerking van de Hooggel. P, Burm. in Ovidii opera torn. L heroid V. f* S7» Lud. Smits aanmerk, op de Heldinnebr, vertaald door Valentyn ,, ‘ I, D. aanm. B.] (F) [De Ridder Linn^ï^us had in zyne tiende en voorige uitgaaven de in Kokers wo¬ nende Zeeduizendbeenen tot de Zandkokers betrokken, in de twaalvde fcheid hy dezel¬ ve van de SerpuU of Zandkokers af en noemt hen Sabell/e; zy verfchillen (wat de ge¬ daante der Koken aanbelangt; daar in, dat de Kokers der Sabellje beftaan uit Zand en Schulp] es, en regt zyn, daar de Steenagtig en gekronkeld zyn , tot deze- in Kokers wonende Duizendbeenen , betrekt zyn Ed. ook de P^pemaaker ^ een BaPaard Polypus , en dus volgens de Heer Pallas tot de Plancdieicn-behoorende. Zie lyfi der StuL A 3 Alle de Zeeduizendbeenèn , welke ik ken , verdeden zig in twee ben¬ den , welke 4n meer dan in een opzicht van elkander verlchiilen. ' De dwalende Zeeduizendbeenen, zwerven in het wier en andere Zeeplan¬ ten , of kruipen in de Ipleeten der Rotzen , of op den grond der Zee , of in Zee rottend hout. Deze hebben in ’t algemeen een rank ligchaam , dat zeer lang en overal even breed is , van het hoofd af met fprietjes omzet , aliengs- kens dunner wordende , in ringen verdeeld, en yder ring is met voetjes gevind. - De Zeeduizendbeenen kunnen even als de Aardwormen hun ligchaam tot eene groote lengte uitrekken, en in haaien, zy gly- den met hun klein ligchaam ligtelyk door alle fpleeten, en door de kleinfte openingen ,-zy verfchillen voornamentlyk van de lange Zeerup- fen^ dat zy geen kieuw geflcl hebben, maar verder heeft de Schepper de paaien tusfchen de Zeerupfen en de Zeeduizendbeenen zoo naauw by elkander gezet, dat men een fcherp oog nodig heeft om dezelve te kennen ; te meer om dat het kenmerk uit het aanwezen of niet aanwezen der kieuwen genomen^ niet altyd doorgaat, dus moeten wy dikwerf tot de uiterlyke gedaante onzen toevlucht neemen , en door vergelykiiig en het nagaan de onderlinge verfchillende zoorten bepaalen. Zommige dezer komen onder den naam van Scolopendra Marina voor, andere zyn klein en leven in zoet water, waar van Roesel voor al goe¬ de afbeeldingen heeft nagelaaten, als ook andere, (r) De andere benden bevat de in kokers woonende Zeeduizendbeenen die ons tot de Zandpypen leiden, dog wy zullen hier na zien hoe zeer zy van dezelve verfchillen , en hoe zy in getal en gedaante der deelen na¬ der by de dwaalende Zeeduizendbeenen^omQn, Echter fchynthet, dat zy ook van dezen konnen afgefcheiden worden , en zoo wel als de Zee- rupfen een nieuw geflacht maaken konnen, want zy hebben zommigen eigenfehappen , die hen alleen eigen zyn , en voor geflachtsmerken konnen doorgaan , want zy zyn meeR korter , en verfchuilen zich in een koker uit verfcheiden ftoffen zamengefleld. Daar Reken zy hun kop uit, die behalven de fprieten even gelyk de Kokerwormen met fchoo- ne Kieuwen vercierd is , welke in grooten getale] by de Zeerupfen , en by de meeRe Zeeduizendbeenen geheel niet gevonden worden. On- der- Plant-D. p. II 2. No. 46. en men vergelyke de afbeelding van de Heer Schaeffer bbi- men Polyp, des fusfen maters 1755. Tab. I. met onze afbeelding F. i. Martini, Hen Cabinet. Tab. IV. F. 26- — 20. B.] (c) [De bede afbeeldingen van deeze zoort, vind men by ‘Kor.sr.hinfebt belT om All. Tab. 79. F. I. Tab. 78. Fig. 16. 17. Trembley bijl. des Polyp. Mem. ll.p. . Tab, 6. F. I. die van de Heer Baster zyn naauwkeurig genoeg in teekening, doch de gro¬ vere etzing beneemt veel van de fraaiheid der afbeelding, welke egter, door de kundi¬ ge en juifte befchryving ten vollen vergoed word. B.] ( 7 ) • dertusfchen dunkt het my beter dezelven by de Zeeduizendbeenen te laa* ten , dan een nieuwen naam te vc^rzinnen , en het voldoet , de na byko- mingen en verfcheidenheden aan te wyzen , op dat ’er in ’t vervolg geen reden van twyfFeling overblyve (d). Tot de Kokers woonende Duizendheenen (die egter minder in de Ko¬ kers pasfen of fluiten, dan de Kokerwormen} ^ (^) moeten behalven de Zoorten, welke ik ftraks befchryven zal, gebragt worden het Pin- ceeltje van Ellis (ƒ) de Zandpyp (g) en de Steenworm (/;). Onder deze (/.) [De vermeerdering der gedachten in de Ndf, Hiflorie kan niet dan verwarring baaren’, wanneer de kenmerken zeer na aan elkander komen ; dit ziet men voor al in de Vogelen , volgens het zamendel van de Heer Brisson , (zie Ornithol. PoL L p. 6-feqq*') gelyk wy in het vervolg breeder zien zullen. - Hier van daan alle die Synonyma of bynaamen , welke zoo moeyelyk overeen te brengen zyn ; en dilcwyls hemelsbreedte van elkander verfchillen ; het bede middel om vade kenmerken der gedachten te bepaa-^ len , zouden myns bedunkens zyn , indien men de fchoonde voorwerpen der twyffelagti- ge zoorten eerd met elkander, en dan. met de afbeeldingen en befchry vingen van Rozel, Trembley, Sepp, Slabber, Buffon, d’Aubenton, Browne, Sloane, Knorr , Ehret, • Adanson, Ladmiral d’Argensville en voor de Visfchen Seba en Gronovius, Mar¬ tini vergeleek , d’overeemkomden en verfchillen naauwkeurig aanteekende, dezelve aan het kundig oordeel van groote Natuurkenners onderwierp , en dus de gedachten bepaal¬ de ; hier door zouden men een groote dap tot de order der Natuur doen ; de kenmer¬ ken zouden vader bepaald zyn en dus de gedachten duidelyker, en de bynaamen min¬ der worden. B.] (tf) [De Heer Donati in zyne Hidorie der Adriatifche Zee Tab. 9. F. 7. beeld een Zeeduizendbeen of welke hy in het. Oranje Zee Schuim der Plant-D. p. 443.) gevonden had; en Plancüs zegt, dat de Jongen in eenen Koker woonen, en de oude zonder dezelve in klooven en hooien van Rotzen gevonden worden (^de concb. minuS' Not* Adit, 11, Append, p, i ip, Linn. Syji, XII. p. 1 299. Sabella penicillus.) B.] (/} [Dit Diertje was zeer wel by Rondelet de Zoophyt p,\ii, befchreeven, de Heer Elus heeft het zelve in de Engelfche Zee gevonden , en naauwkeurig befchreeven Na- tuurl. Hid, der Koraalgew. Tab. XXXIV. De geleerde Heer Baster , noemt dezelve Scolopendra Major tubularia , Bast. opufc, Subfec, L p. 77. Tab, IX, F, i. A. B. C. De Heer Linnaeus die het eerd tot de Zandkokers gebragt hadde noemt het nu Sabella Penicillus, met eene vliesagtige , regte gewortelde koker , Syd. XII. p. 1269. No. 814, De Heer d’Avila zegt dat de Koker kraakbeenig is, en eene Duizendbeen bevat. (d’Avila Oat, p. 104. No. 72.) Bergiüs in de Zweedfch abhand. 1765. p, 236. noemt het ten onregte Paalworm, de Heer Martini heeft deze Zoort onder den naam van Maltbefer bornagtige Meerpenfel befchreeven , en afgebeeld , Martinf. Concbylien Kabinet p, 75. Tab. IV. F. 32. - Hemelsbreedte verfcbild het zelve, met dat Plant-Dier, dat ik in de Lyfl van Plantd, p, 107. No. 44. Penceeltje heb en beter Kwajije genoemd was, zynde dit rond en van boven plat als een Verf- kwad. B.] (s) [Deze noemt de Heer LiNNiEUs thans Sabella alveolata XII. p. 1268, ih de Xde uitgaave had zyn Ed, dezelve tot de Orgelcoraalen betrokken onder den naam vani Tubipora Arenofa , de Heer Ellis Nat, Hifl, der Cor aaien p. 97. Zandagtig Pyp-Coraal vit de Engelfche Zee, en heeft dezelve Tab. XXXVI. Fig. A— C. afgebeeld. De Heer Bergiüs teld dezelve onder de Paalwormen, Swedefche abhandel 1765. p. 237. Noi5., De Heer d’Avila befchryft dezelve als gezellige of zaamengegroeide Pypen , wiens bo^ IF,. StuL veilde- >■•7- 19 . ( 8 ) deze kan yder ligtelyk zien hoe na de Steenworm van Linnaeus welke ik de Steen Zeeduizendbeen noem , en hoe veel zy van de Faalworm door baar natuur en zamenflel verfchild, vooral wanneer men de befchry- ving der Schulpkoker der Steenworm van Kaehler en den Paalworm van Adanson vergelykt (f). De Zandpyp {tiibïpora welke men te regt de uit Zand gch^o- ren Zeeduizendbeen , kan noemen , gezellig in Zee leevende , maakt Klompen uit Zand en Stukjes van Schulpen; het welk Linnaeus bewoo- gen heeft dezelve tot de Kokerwormen (Serpulae) te betrekken. Dat het egter een Zeeduizendbeen is van de tweede bende, blykt uit de overeen- komll, met de aanftonds te befchryven zoort van do Zeeduizendbeen, Schoon zy om het geitel van het Hoofd byzonder is. Het Penceeltje van Ellis geen Kap, of Pyp hebbende, die wy nader¬ hand zien zullen, dat het geilagtsmerk der Kokerwormen ma^akt, is een waare Zeeduizendbeen en de deelen, welker pluimtjes als gekamd zyn, zyn geen Voelers of Armen maar Kieuwen. Deze welke men om de Slyk of Mergelltolfe der Koker, de Slyk Zeeduizendbeen zoude konnen noemen,vind men alom in Zee van Europa, Rondelet en Ellis hadden de hunne uit de Middellandfche , de Heer Baster uit de Noordzee , en ik heb dezelve by Cornwall onder de Schul¬ pen gevonden, en ik heb "er in dc Cabinetten uit Indiën gezien. Men vind dezelve te Curasao onder het Wier en de Zeeplanten dikwyls , als ook in de flykerige inhammen , gelyk Doerfel zegt , die de teeke- ning aan den Hooggel. Eleer Gaübius zond , uit zyn verhaal blykt, dat de Slyk - Zeeduizendbeenen , in de Maanden van September en 06to- ber het fchoonlte zyn, dan hun Eyeren leggen, uit welke in de maand van November Jongen komen. Deze venfte lionin,q:r9aten verbeelden d^Avila Catal. p. 105. No. 73. Wy zullen hier na zien. jdat dit de Nereis tophegena of de Zandagtige Diiizendbeen van onzen Schryver is. B.] (h) [Deze verfchild zeer veel van den Paahvorm Teredo , het hoofd is beflooteii tusfehen twee Schulpen, die verheeven en ruig zyn, en eenigzins tot de Zaagers oï Diinfchaalen koomen, by de Heer Linnaïüs worden zy Pholades genoemd, de natiiur- lyke order brengt hen by de Eenden halzen , Conchce Anatifera? , dog zy misfen die Sprieten, die men aan de Zeepokken, Tulpen, en Eenden halzen vind, Seba Tom. III. Tab. 16. F. 6. a. b. heeft dezelve zeer wel afgebeeld; als ook den Heer Kaehler Swe- difche ahhandel, 1754. p. 143. Tab. 3. f. E. F. B.] (1) [De Heer Adanson, telt twee Zoorten van Paalwormen op, de eene Taret, (^Foyage au Seneg. p. 264. Tab. 19. afgebeeld, deze is in het vyfde Deel van de Mem, des Scav. etrang. oraftandig befchreeven , de andere Ropan p. 267, Tab. 19. is de Paal¬ worm vaiT Rumphius , Ambonfche Kam. p. 152. Tab. 46. fig. H. en dc kleine Paalworm ® van Sloane Nat. Hifi. of Jam. II. Tab. 241. f. 24. De Paalworm egter van onze Stranden verfchild zeer veel van beide Zoorten. (Zie Sellius de Teredine Tab. I. In¬ dien men nu , Seba. 1. c. Adanson en Sellius vergelykt zal men het onderfebeid ras gewaar .worden, B.J ✓ C 9 ) I Deze Zo'ort maakt zeer lange Kokers, van binnen met een hoornig vliesje bekleed, door de geheele lengte. Deze Kokers zyn rolrond, en los, all-een door het onderfte der Schaal aan Schulpen en andere ligchaamen vaftgehegc , dat wel aan te merken is , om dat behalven Rondelet alle de Schryvcrs twyfFelen, hoe de Buizen of Kokers der Zee-Duizendbeenen vail gemaakt zyn. NEREIS CYLINDRARIA. DE 'RONDE ZEEDUIZENDBEEN. Ik zal hier twee verfcheidenheden van de Zeeduizendbeenen aanhaa¬ ien, die alleen in grootte en in StofFe der Koker verfchillen, maar in het getal , de gedaante en evenredigheid der deelen zeer gelyk zyn en dus in Zoort niet wel te onderfcheiden , de eene bewoond de Europffche Zee en de andere word gemeenlyk van de Kaap de Goede Hoop gezon¬ den. - Ik zal van de groote eerfl beginnen welkers befchryving zal dienen , om de andere op te helderen. DE KAAPSCHE VERSCHEIDENHEID. PL L fig, I. 2, Van deze Reusagtige veiTcheidenheid heeft de Heer Vosmaar, Op¬ ziener van het Cabinet van Z. D. H. den Prince van Oranje ^ in 1765. verfcheiden Zoorten ontfangen , waar van zyn Ed, volgens zyne ge- woone vriendelykheid my eenige ter befciiryving toegeflaan heeft. In andere plaatzen van de Kroos Zee fchynen zy , uit de Hukken der Schulpen ook gevonden , en Rlimphiüs QAmboinfche RariteitLp. 150. No. 4.) fchynt door de derde Zoort van Zeepenceelen , onze Kaapfche Duizendbecn, verftaan te hebben, (kj De O) [Rumphius befchryft dezelve als een Koker, die zoo lang en dik is, als eene pink, van bulten ruw, en van binnen glad, en zeer broos. In de Catalogus \2l\\ de Heer d’ Avila fchynt zy aangeduid, p. 114. No. 72. door Tw^aii der Mer , non teftacé^ pap'jracé ^ de forme cenique tronqué, life & fragile, De Heer Martini ConchyL Kab» p. 69. Tab. IK f 26* noemt dezelve groote broofche WormkokervandeCaapdeGoc- IF. Stuk. B de / ( 10) De Koker 2.) in welke het Dier woond is vyf duim lang (/) ^ deszelvs fneede is volmaakt Circelrond ; (m) de gedaante deszelvs figuur is van onder dunner, zo dat de hovende opening 7f lynen, en de on- derfle 34: lynen middellyns was. De Koker beflaat uit een dik vlies als. grof papier , dat zamengeftelt fchynt uit deelen van Circelronde ve¬ zelen , die op elkander liggen. Is asgraauvv wit , Qi') en gedroogd zynde is dezelve witter en broozer. In Azyn geweekt, word zy zagt en taay; in de vlam van een Kaars of brandende Alcohol gehouden , word zy zwart, kraakt en fpringt in kleine fplintertjes weg, en geeft een gebrandde Hoornreuk, deze fplintertjes zyn zeer klein , witagtig, on ver brandbaar , hard , overal even breed , en aan wederzyde inge¬ knot. De natuur van deze fplintertjes, en verbrandbaarheid van den Koker, toonen dat dezelve niet van een andere ftoffe is, maar tot het Dier zelve behoort, even gelyk de zes hoekjes in den buis van den Py- penmaaker, (0) Maar laaten wy het Dier.zelv zien , dat deze Koker maakt en in de¬ zelve woond. In deszelvs befchryving zal ik de afbeeldingen der Hoh landfche en Indifche verfcheidenheid , door elkander neemen., de Hoop, eii'Zyne afbeelding is van de Heer Pali.as ontleend, en alleen op'deszelfs be- Ichryving gefchilderd. Hoe kwalyk egter zulke afzettingen uitvallen, heb ik inliet Aan- hangzel op de Ljft der Plant-Dieren^ p. 626. aangewezen, in deze wyze van afzetten,, dient meer om valfche denkbeelden te vormen , dan egte kennis te vermeerderen. B.] (/J) [Het is een aanbiddelyke Zorg der Voorzienigheid , dat alle de deelen van een Dier, welke door van buiten aankomende oorzaaken vernield of verpletterd zouden konnen worden met harde bekleedzelen omgeven zyn; dus ziet men dat het vliezige ag- terfte deel van verfcheiden Kreeftjes als de €ancer Eremita , Diogenes en anderen, al¬ toos in Schulpen verbQrgen zyn, de Rtipfén van de Gaasvliegen en Waterneltjes maaken zig ook Kokers uit houtjes, en Neverflakjes , zie Goffr. Hifi, des Infedl, Tom. ontleend zyn. *B.] (ö) [Dit egter dunkt my gaat niet door, want het eene deel van het Dier kan verbrand- baar zyii, en het ander niet; dus vind ik terwyl ik dit fchryf, dat een Honigraat der - Maribons- of Weft-Indifche Wespen , gebrand zynde. een reuk .van gebraadde Hoorn geeft^ , egter is bekend , dat de.Kolfe Plantaardig is. B.] ( II ) BESCHRYVING. De gedaante van het Ligchaam Qfig. i,) is een weinig platter dan rolrond ; de rug (fig, 5.) is half rolrond geheel glad , en zeer fyu geflreept ; de buikzyde Qfig, i. h. 4.) is minder verheeven en dwars gerimpeld; door de zyden (fig. i,) loopt eene dwarsfche plooy die ge¬ knobbeld fchynt dog eigentlyk dwars gefpleeten , en door ftraks te be- fchryven voeyes hier en daar verdeeld is. Het Hoofd Qfig. 7. 8. 9.) maakt van vooren het vleefchagtigfte en dikfte deel van het Dier uit. Voornamen tlyk muntten in het zelve twee ' pluimt jes (fig, i. 2. 3. 8. 9. a.^ uit , die rond zyn en gemaakt uit platte verguldde fcherpeindige veertjes, de binnenfte 'in yder pluimt] e worden allengskens kleiner en naauwer en de buitenfte neemen ook af en worden breeder, alle buigen zy wat na den rug toe. Deze veertjes zyn in het vleesachtig Hoofd, zoo dat zy daksgev/yzen, gelyk de roei- veeren in de vleugelen van Vogelen , op elkander leggen. Agter deze pluimtjes, legt ’er in de Kaapfche verfcheidenheid aan de Rugzyde eene dikke rimpelige band (fig. i. F.) dog in de Holland- fche Zeeduizendbeen is 'er gelyk wy nader zien zullen eene hol gerand kuiltje (fig. 5. 8. 9. ƒ.) onder de pluimtjes legt eene halve Circul- ronde rand , die gehaird en in gefneeden is (fig^ 8. 9. A.) deze is uit¬ gebreid, en gaat om een gezwollen (fig. 7.) in het midden, en aan de zyden is het bezet en verborgen door een bofch vedertjes, die draad- agtig ongelyk en zaamengetrokken. Aan wederzyden van het Floofd is een borflelhairige fpriet die vlies¬ achtig is , deze dienen voor fprietjes; en kunnen voorfte fpriet jes ge¬ naamd worden, want dan zyn ’er nog twee naar agter (fig, cc.') Op het Hoofd volgen aan de Buikzyden (want de rug is overal gelyk) - drie verdeelingen ; die zeer vooruit fleeken, en wier vleefch hard is. En in de Kaapfche verfcheidenheid jui'ft zoo zyn als in de Hollandfche in fig. 4. afgebeeld. Zy komen by een uitfleekend knobbeltje zaamen, en zyn aan wederzyden van het knobbeltje door een voor gefchei- den. De eerfie dezer Verdeelingen geeft op de rug een baardje, dat een derde kleiner is, dan de voorfte fprietjes i. 7. 8. 9 cc.) De tweede Verdeeling is met een witte eeltagtigheid op de rug onderfcheiden. De derde ryft uit het midden van den knobbel als eene kraakbeenige verheventheid , die fchuins en van boven plat is. Men vind twee paar Kieuwen , die beide aan die van de Visfchen of liever aan die der Kreeften gelyk zyn (fig. 1. 5. 6. 7. ee.) zy zyn vleesachtig , zeisfen gewys , aan hun grondfluk vaftgegroeid en aan IF. Stuk. 3 2 de ( > de zyden leggea zy tegen de rug. De onderffce plaatjes flaan digt tegen* elkander en ^;yn naar vooren gekamd. - De voorfte Kieuwen hebben de meefte plaatjes, in zommige meer dan honderd, en wor¬ den na de punt der Kieuwen allengskens kleiner waardoor zy zeisfen gewys en fcherp worden. In de voorde Kieuwen zyn de plaatjes drie¬ hoekig en zeer hiial , in de agterde die meer zaamen getrokken zyn en krommer, zyn de plaatjes breeder en half eirond. Agter de Kieim deelen volgen twee i. g.) die naauwer zyn en minder knobbelagtig , aan de zyden in een dik tepeltje datmeteenigs gouden hairtjes vercierd is. _ Het overige van den buik is dwars gerimpeld , en door grooter rim¬ peltjes in veertien Verdeelingen afgefcheiden , die ook zoo veel Voetjes hebben , die tusfehen de zyplooy in gevat zyn. De eerde van deze veertien Verdeelingen heefteen tepelagtig Voetje en gelyk dus naar de andere. De Voetjes der andere bedaan uit een bofchje van gouden hairtjes, dat naar den rug omgeboogen is, enplat^ en in eene vleefehagtige fcheede beflooten, die aan haar grondvlakte met een zagt knobbeltje geteekend zyn , en van onder in de lengte een lang kwabbetje hebben dat plat vleefchagtig en gerand is, en eenigzins het Middel Voetje van- een Rups verbeeld, De Voetjes der zes voorde deelen zyn byna gelyk, maar v/yken al- lenskens verder van elkander af, en die ontrent even ver van elkander daan worden grooter. Yder Voetje heeft ontrent negen gouden hairtjes of pluimtjes, behalven het kleinde of laatde paar. De Oiiabhetjes wQÏkQ de tepelagtige zyde plooy maaken, leggen tus¬ fehen de vyf eerde Voetjes, tusfehen de andere leggen ’er drie, vier-, zes; of aeht, en agter het laatde Voetje geen. Tusfehen de agterde Voetjes, die even ver van elkander daan, zyn zy talryker en klee^^ ner. Het uiterde deel van het ligehaam, dat als geknot is, is eeltagtig en heeft een fehuitsgewys byhangfel (fig. i. h. lo. ii. a.j dat van onder (^g. II.) verheven, en met takkige voorens geaderd is, van boven (^g. 10.) is zy holagtig met dikke randen , en eindigdmet een rond" - tongetje. De randen van dit fchuitagtig byhangfel , zyn van binnen met een zeer fyn-uitdeekzel geteekend, dat over al even breed en vliesaehtig is. (p) [De Middelvoetjès van een Rups, zyn wan een byzonder en zeer aanmerkelyk zamenftel, het zyn als geknotte kegels'vvier bovenfte vlakte met een voor of holte voor¬ zien is, en rontom met kromme haaksgewyze hairtjes bezet, en deze voetjes konnen in: de breedte zamengetrokken worden. Zie Reaum. Mem. des Infe^. Tom. I, p. ._Tab.¥« > hYomm traité III. ii, 12* 16: B.] ( 13 ) IS, Hier vind men ook de Aarsopening , die met een lyn met gouden tandjes vercierd is, en aan wederzyde ilaat een vleesachtig tandje'. De Onti^eding heeft in de Indifche Zoorten niets getoond , wyl de zelve lang in Wyngeefl geweekt waren. Ik vond het agterfte deel van het Ingewand vervuld mot een wit kalkagtig Zand, waarin de Coraa- len en Schulpen in de Indifche en Americaanfche Zeeën overgaan. Het opperhuidje ging ’er ligtelyk af, was wit en doorfchynende en kaatfte * de Coleuren van de Regenboog wederom, dit vliesje geeft den glans aan het Dier in beide verlchydenheden* B. DE HOLLANDSCHE VERSCHEIDENHEID,. Nu koom ik tot een verfcheidenheid van dit fchoone Dier die eenig- zins kleiner is, en in de Europifche Zee woond. Deze verfcheidenheid van de 'rolronde Zeedzi7ze?7dlf een is V3.n de Heer ' ScHEUCHZER ter loops befchreeven, en by KLEiN'Fe/j/nodenn. p. 62. in de Aanm. Talf. 33. A. B.) afgebeeld, en deszelvs Koker elders van den zelven voorgefteld , onder den naam van broosfche Zandpyp (Klein Tabtil. Mar. p. 7. No. 2. Tab. r. ƒ. 5.) Qcf) De Zee werpt byna het geheele Jaar door een menigte Kokers op,, aan de Weflkuilen van Holland^ vooral wanneer een Zuide Wind, de Zeegronden veegende , alles wat zwaar is , op Strand werpt. Dan kan men dikwyls deze Dieren levende in hunnen Koker verzamelen, men’ vind ’er verfcheiden en van verfchillende grootte , en in groote menigte. Men kan de levende lichtelyk van de doode onderfcheiden , door de roodheid der Koker , wyl het Dier doorfchynd. Dit weeten de Raaven zeer wel, die altyd trouw aan de Hollandfche Sranden komen, om by 'Ehhein de Ze efi ar ren Zaagfchulpen.^ Krabben^ en StekelRaartige Wor¬ men , en vooral onze Zeeduizendbeen met groote graagte te'.ver- llinden. Ook vind men deze Zeeduizendbeen dikwyls onder de Garnaalen, die met dikke netten van den grond der Zee opgehaald ^worden , en de- wyl (A) De Heer Martini Iieefc dezelve ook afgebeeld, QConchylien Kdb. Tab.IV. /I 28.) onder den naam van Tuhulus Fermiculofm , arenofus^ teres, gracilis, extreml’ iate acuminata , reflexa. dat is : iZormkoker die Zandagtig, fpilrond en fmal is, met een omgekromde punteindigende. D eafbeelding en befchryving zyn beide vaironz-en ^ Schryver. B.] IV, .Stuk. E ( H ) wyl hun fraaye gedaante en menigte den Visfchers zelve iii ’t Oogloopt, noemen zy dezelve Zandkokers. Waarfchynelyk woond de rolronde Zeeduizendbeen in de geheele Noord-Zee, wyl de geleerde Heer Brünniche zegt, dat dezelve ook op het Eiland Fanoe gevonden word, dat zy metgezellig is, blykt uit de volmaakte gedaante en de eenvoudigheid der buis, daar de andere zoort of tusfleenige Zeeduizendbeen in klompen groeit. De Kokers van onze Zeeduizendbeen zyn uit het gemeene fyne veel¬ kleurige Hollandfcli Zand zamengelleld. Zelden ziet men ’er ftukjes van Schulpjes in, de gedaante en evenredigheid komt by de Kaapfche, dog zy worden nooit grooter dan duim, men vind ’er ook: kleine die uit zeer fyn Zand bellaan. De Kokers beftaan uit zeer fyne byna gelyke Zandtjes,die zeer dicht aan elkander leggen, en met een zoort van dierlyk lym aan elkander gefoldeert, van binnen is het met dezelve glad gemaakt. In oude vind men een dun geelachtig vlies , als uit dit lym gemaak , welke ik in zeer groote Kokers dikwyls donkergeel gezien heb, en dan fchudden zy lig- telyk van de Zandlaag af. Dit jLym, met de Zandjes, word door Wyngeefl, of overgehaalde Azyn zoo min als door Water veranderd , door drooging word het broofch, in Geeft van Ammoniac Zout geweekt, word het egter geheel ^ ontbonden. In de vlam van Alcohol geeven de Kokers een reuk van gebrandde Hoorn , en het Lym veranderd in een zeer zwarte Kool , en de Zandjes vliegen op de minffce aanblaazing weg. Het is waarfchynelyk, dat onze Zeeduizendbeen , zoo dra zy uit haar Ei komt zig regt op in de Zeegrond in fteekt, en door hetuitwaa- zemend Lym, de Zandkoker als rontom zig, tot een buisje foudeërt, en het ligchaam grooter wordende , word ook door het bykomende Zand de Koker grobter. (x) De tedere Kokertjes, worden aan fluk geflaagen , wanneer de golven haar uit plaats dryven , en derhal- ven (r) [Het zyn niet alleen de Zeeduizendbeenen, die ziilbe Zandkolters inaaken, maar ook onder de Infeften, ziet men het zelve in de Mieren Leeuw, die een Bolletje van zuiver Zand matikt; het geen ook van binnen zeer glad is, zie Spe^. de la Nat. Tom. 1. p. 220. fig. c. Geoffr Hiji. des Infeêt. Tom. 11. Reaum. Hifi. des Infcdt. Tom. VI. Tab. 34. fig. 6. B.] (5) [Dit heeft in alle Schulpdieren plaats , dus ziet men , in de Slakken , dat zy een Vogt uit Zvveeten,het geen een vlies word ter dikte van het vlies van een Ey,dit word allengskens harder , en dus word de Schulp gemaakt. (Zie Zwammerd. Byb. der Nat. I. p. 143. Speet, de la Nat. I. p. 245. 246. Egter is dit onderfcheid aan te merken', dat de Slakken^ Zee- Appels, en Hoorns en Schulpen, de Schulp voor been diend , in het welk de Spieren ingeplant worden, daar de Zee-Duizendbeenen en Zandkokers, de Die¬ ren alleen omvatten even gelyk de Polypen in de Hoornwieren Pyp Corallynen , zie de Lyfi der Plant-Dieren p. pS. en p, 591. Bast. Opufe. L Ub. 2, p, 83. feqq. B.] t: 15 ) ven vind men nooit een Koker met een punt, maar altyd aan het eind geknot. Dit bewyft voor eerfl de gedaante van den Koker, en eenige derzel- ver welke aan haar breedfle einde rontom met Gorgelpypen (?) bezet zyn, en welke Polypus draagende buisjes, uit het Zand uitkoomende dezelve bedekt hadden, want anders zouden zy niet aan alle kanten met dezelve overdekt zyn. Dit toonen ook de Proefneemingen met levende Zeediiizendbeenen gedaan. Want indien men de Eookers, horizontaal in Zeewater legd, zoeken de Dieren met geweld, uit de naauwfte openingen te komen, en maaken ’er zig zoo in vafl, dat men dezelve, zonder de Kokers te breeken, niet kan los maaken. In tegendeel in men dezelve loodregt in ’t Zand zet en ’er Zeewater op giet, ziet men de Dieren geruft haa- re natuurlyke beweeging doen, ten bewyze, dat dit hun natuurlyke houding is. In deeze heb ik dezelve dikwyls twee dagen in glazen met Zeewater levendig waargenomen , dan fchynen zy in hunnen Koker, (die veel langer is, dan het ligchaam, ) geduurig in beweging, en duiken zom- tyds in dezelve, dog meeft blyven zy in de bovenfte opening hangen, en fteeken alleen , de vier voelertjes pluimtjes en fp rietjes van het hoofd uit deiT Koker gelyk in Fig. 3. zeer wel afgebeeld is. Dan ziet men dat de baardjes om de mond van verfchillende lengte en aan den punt dikker zyn. - — Flet Dier beweegt en ftrekt dezelve uit naar welge¬ vallen, of trekt dezelve geheel in, en gelyk de armen der Polypen heg- ten zy zig aan de ligchaamen welke zy aanraaken. Qu) Het Dier in zynen Koker zynde draait ook om zyn as , en indien het onderfte der Koker vol Zand geraakt is heft het denzelven door een golvs-- (f) [De meefle der zagtrehaaiige Dieren welke in Kokers woonen zyn kleiner daii hunne Kokers, dit blykt, in deze Zoorc, als ook in de Zandkookers gelyk wy in het volgende Stukje nader zien zullen. Zie Adans CoquelL p. 160. art. Vermet, Tab, IL en p. 1Ó5. art. Lispe Tab. IL andere welke in Schulpen woonen zyn dikwyls grooter, gelyk die van de gekroonde Tepelbak Adans Coquill. pag. 43. Tab. III. f. 2. en ande¬ re : de Phola^ of Paalwormen zig zaamentrekkende fluit juift in zyue Schulp. Zie d’Argensv. Conchyl. II. Tab. 7. fig. Q. Q. De in Kokerswonende Rupfen in tegen¬ deel zyn grooter dan hunne Kokers , gelyk in de Mot Rups Reaum. Hifi. des Infelt» Tom. ill. pag. 78. Tab. fig. 1—20. en die der Qaas Flieg en JVater Uiltje id. Tom. III. Tab. 33. blykt. B.] (?/) [Dit fchynt een eigenfehap van alle kruipende Dieren te zyn , welke geen Schaalen of Schulpen hebbyn , men ziet het in de Slakken , in alle de Schelpvisfchen , de Heer Reaumur vond hèt zelve in eene klip klever zoo fterk, dat hy dertig pond gewigt nodig had om dezelve van den Steen los te maaken. Mem de T Acad. 1704. dit lym in. de Mosfelen uitgerekt geeft die draaden , waar mede zy zich aan,-Steenen • en andere Mosfelen vaft hegten. B.] * > ( i6 O s;olvsgewyze beweeging naar boven..* - En het v/ater dat in den Ko¬ ker was, fcheen my toe wat lymagtig te worden. Indien men den Koker het onderlle boven gehouden, fterk fchud, valt ’er het Dier uit, en dan beweegt het zig fterk; het rekt zig uit, trekt zig in, heeft eene Wornisgewyze beweeging, buigt zig naar den rug, en beweegt zyn Voetjes, maar het byhangzel der Staart is altoos onbeweegelyk en de buikzyde gekromd Qfig. 5. 6.) dog egter plooit de¬ zelve of legt het vlak. — - - - De Kieuwen hebben eene geduurige en vrywillige beweeging; dan verlengt het dezelve eens en rekt hén uit; dan maakt het dezelve eens korter en krommer; dans eens kromt zy de¬ zelve na buiten, vooral de agterfle, het fteekt en kromt ook de voe- Icrtjes naar alle kanten. Het levende Dier in een zuur vogt , of Wyngeefl geworpen , word als ter neer geflaagen en Kerft op het ogenblik en het kromt zig naar den rug, door dien de rugfpier dan de anderen overweldigt. In de zes¬ de Figuur ziet men dezen ftaat van het Dier en de deelen zydelings zeer duidelyk , het minfle dederv van het Zeewater doet het Ker¬ ven , als ook wanneer men het in Zoetwater over zet , maar dan ontfpannen zig alle de fpieren , en het ligchaam is flap. Zie fig* 4* 5* BESCHRYVING. De rolronde Hollandfche Zeeduizendbeen is byna geheel gelyk aan de hier voor befchreeven Kaapfehe verfcheidenheid. Maar vooral vefl jehild zynde in grootte, alszy driemaal kleiner , en ook in gedaante van het Hoofd, want de Hollandfche verfcheidenheid, isvanvooren, als fchiiinfch geknot en toont eene halve fchyf, die wat hol is, en eene zeer fcherpe rand heeft. Qfig. 8. 9. jfJ) deze vult met de pluimtjes die de fchyf vol maaken de geheele Koker, in welke het fchiet, en tot een kern fchynt te dienen , om den ronden Zandkoker te maaken , voor al wyl ’er uit het vleesachtig gedeelte een lymerige Kof fchynt te waasfe- men, dat de Zandkorrels by elkander houd, ten waare men liever ge- loove, dat dit door een vogt gefchied, dat uit den mond van het Dier komt. In de Kaapfehe verfcheidenheid in tegendeel Kaan de pluimtjes meer naar den rug toe , en in plaats van die holle vlakte is ’er een rim¬ pelig vel; dat niet aan de zamentrekking van ’t Kervende Dier alleen kan toegefchreeven worden , wyl de Hollandfche verfcheidenheid die nooit aanneemt , fchoon dezelve door Stuiptrekkingen in den Azyn Kerft. * De derde en voornaamKe Hollandfche verfcheidenheid en van an¬ der C I? ) der meer verlengd, en heeft een vereeltheid agter den laatflen voet , en beftaat in een Ibhuitsgewyze byhangzel, dat korter en fraayer is. Of dit genoegzaam zy om ’er een byzonder zoort van te maaken , de ftoffe van de buis is zeker een groote rede , welke ik in de Kaapfche vtrfcheidenheid^altyd uit een zoortige deeltjes van eene onbekende na¬ tuur gezien heb. Schoon het Dier geen gebrek aan zand had , ge- lyk uit de menigte van Kalk -Zand in de ingewanden gevonden blykt. , Fig.' 3. vertoond de rolronde Hollandfche Zeeduizendbeen in zynen Zandkoker, uit welke de pluimtjes en de baardjes hangen. Fig. 3. vertoond dezelve van de buikzyde, en toond dus de verfcheidenheid der verdeelingen en voetjes Fig. 5. is dezelve, ten deele van de rug ten deele van de zyde te zien om de gedaante der zyv^oetjes te too- nen , en de fprietjes , de baardjes en de kieuwen in hunnen natuurlyken fland. Fig. (5. toont den Duizendbeen in Azyn ofBrandewyn geftorven, zaam getrokken en krom. Fig. 7. toond het hoofd van onder, hier ziet men eerfl de pluimtjes a, de kleine (ü) cc, en de baardtjes om den mond gekrulden ge¬ kromd. Fig. 8. toont het hoofd van ter zyden a, de pluimtjes A. den rand onder de pluimtjes uitgefpannen, en uitgefneden ingefronfeld , b, de grootte fpreetjes, c, de kleine d, de baardtjes van den mond, ee. de kieuwen ƒ. de holligheid, die aan de Hollandfche Zeeduizendbeen ei¬ gen is. Fig. 9. is de zyde van ’t hoofd van boven, a. de pluimtjes cA. den rand bb, en cc, de fpreetjes d, de baardjes ƒ. de holte van het hoofd. Het fchuitsgewyze byhangfel der ftaart worden 10. ii. van ter zyden gezien. o N T L E E D I N G. V De innerlyke deden , door geen vet belet zynde konnen ligtelyk om hunne duidelykheid nagegaan worden. Het vel is zeer dun, witagtig doorzigtig, en fcheid zonder moeite van de fpieren , vooral in geweekte , in een levend Dier kaatfl het de coleuren van de regenboog te rug. De (v) [Deze Baardjes en fprieten geeven een aanmerkelyk kenmerk van de overeenkomt tuflchen de korvenen , en Zeedieren , wy zaagen dezelve in de Zeerupfen , nu weder in de Zeeduizendbeenen, B.] IV, Stuk, C ( i8 ) De rug is in de lengte , door eene fpleragtige hand Qm) geheel bezetV dog aan de buikzyde, na de voetjes loopt een fpieragtige handy (a;) en de voetjes zyn geheel vleefchagtig. De ingewanden zyn zigtbaar (y) voor al aan de buikzyde , irr de tusfchenwydte der fpierbanden , daar ziet men door de huid duide- lyk een witte flreép van het hoofd tot den Haart loopende , (langs- gewyze welke verzeld gaat, door eenen rooden ader, aan de linker- zyde, deze (treep is het verlengde merg, en den oorfprong der zenu¬ wen. Qz) De huid in de lengte doorgefneeden zynde , hep "^er uit de holligheid van het ligchaam een helder lymagtig vocht. De Slokdarm loopt als een draad van den mond af > door het vleefch- ag- [Alle Dieren welke ik ken , hebben zulk een fpier-band aan den rug, in zulkeh, welke eene beenige of kraakbeenige ruggraat hebben, geiyk de^^menfch, de viervoetb gen de visfchen &c. is deze fpierband uit verfcheiden anderen zaamengefteld , welke in 'de wervelbeenderen ingeplant worden in anderen welke geene ruggraat hebben , loopt dezelve met evenwydige vezels door, geiyk in de Slakken, en in de zagtfchaaligen ,, in ,de Rupfen vond de. Heer Lyonnet ’er twee naaft elkander, aan weder zyden,. waar van de buitenlle weder in tivee-en verdeelt was Lionn. Anat, de la Ch. p, 120, Tab. VL f I. left. A, B. C. men kan deze Ipïer in de meelle Water-Infekten en voor al in de Raderdiertjens duidelyk bekennen, B.] (x') [Deze band is veel fmaller dan die der rug en gelykt 'flegts éem fnoer in alle andere behalven in de zagtfchaalige Water-Dieren , loopen de zy-fpieren rond, dog in de Zeerupfen , Zeeduizetldbeenen , Raderdiei'en loopen dezelve evenwydig aan de Rugfpier. B.] • ' ■ • ° (y) In alle zagtfchalige is de huid zagt en in veele döorzigtig , en dat zoo veel¬ te duidelyker hoe kleiner de Dieren zyn , duS kan men in de Volvox globator of het b/00/ Diertje , tot in het vyfde geflagt zien , de beweegingen van het hart , zyn- in het Raderdiertje zeer duidelyk vertoonende zig als een hoefyzer, en in welken men, dé opening en Uniting zeer duidelyk ziet, of en misfchien zullen latere ontdekkingen dit in andere doorzigtige Dieren toonen. B.} '. (») [Zoo min een Dier- een hart kan misfen , kan het everlengde merg ombeeren om- het Zenuwflel , daaruit voortfpruitende , weinige Dieren zegt de Heer Haller hebben het zelve niet, b. v. die Diertjes welke Joblot en de Heer Hill befchreeven hebben, de Lintwormen , de Zeenetels en de Plant-Dieren, want zegt die groote Natuurkenner men zoude in deze groote zoorten, zelvs zonder vergrootglas hersfenen gezien hebben, indien zy ’er waaren. Hall. Phyfiol. IV. i. Doch behoudens de agting, welke een yderaan die groote man verfchuldigd is, komt my dit bewys niet voldoende voor; wyL zy eene andere- gedaante en plaats konnen hebben, geiyk men dit in verfcheiden andere Dieren ziet. - - — Of de roode ader, niet diend om een rood vogt te fpuwen, komt my waarfchynelyk voor, uit de befchryving van de Poel-Zeedüizendbeeii van de Heer LiNNiEus Syjl. XII. p. 1085. welke de Heer Schaeffer breedvoerig befchreeven heefr,. Polyp des fmfen wasfers Tab» 3. fig. i. 2, 3. en Trembley Polyp Tab. 6. fig. i. Roes Jnfeêl bel. Tom. UI. Tab. fig. j6. 17. en Tab. 7p. fg. i. in welke ik dikwyls eene VVorrasgewyze be.weeging heb waargenoomen , en dus voor een ingewand hou» de. ( 19 ) / agtig deel des hoofds, en in de holligheid van het ligchaam gekoomen , word het tot eene maag uitgebreid. T>QMaag Qfig, 12. 13. ee.^is klein , ey vormig, vleefchig en in de leng¬ te geflreept als een Meloen. ’Er zyn drie-erlei ingewanden het eerfle Qfig. 12. 13. d.) is geel- agtig, legt nader aan de rug, en meer na dc linkerzyde, en van de Maag af, word het drie vierde van de lengte van het Dier, dan ver- breedende, word het krom en maakt den tweeden darm (d. e.') die zeer breed, dun en oranje verwig is, het klimt ter regter zyde onder den eerften op , en verdunnende kromt het zig aan de regterzyde van ’t hoofd Qfig. 13. e.") De derde Darm Qe, ƒ.) is zamengevallen en bleek en loopt tusfchen de voorgemelde door en hunnen loop volgende , loopt hy regt naar den Aars. Deze Darm is altyd vol Zandkorrels, zomtyds heb ik de voo- rige met een zand agtig flyk opgevuld gevonden. De ingewanden zyn onderling door een doorzigtig zeer dun vliesje. als een darmfcheiltje verbonden Qaa') en het gedeelte van den der¬ den darm is met zulk een vliesje in de lengte aan het vel vall. Aan het eerfle ingewand is eene dikke, geboogen buis vaft met een zeer rood vogt gevuld, die my voor het hart of den flam van het vaat- achtig zaamenflel fcliynt te dienen, (bb') ■ In een Dier dat geheel en varfch is fchynt dit ontrent het midden van het ligchaam doch aan de rugzyde , en aan de buikzyde meer naar agter, en fchynt het geheele doorzigtige van het Dier, te verwen. Ik heb ’er meen ik, een zeer flaauwe zamentrekkende beweeging in ge¬ zien, die egter niet regelmatig was , dezelve buis verdund, loopt ook kngs den tweeden darm , en loopt als een klein rood adertje tot den aars, het voorfle einde van de dikke Stam, word boven de maag, tot een ader verdund , die een groote tak regthoékig naar de kieuwen Huurt, en twee andere gaan ’er na den Slokdarm, en de onpaare ader word (^aa) [De wormsgewyze 'beweeging der darmen, Helde in gevaar om door plaats ver¬ andering , een onmiddelyken dood of ondragelyke pynen aan het Dierlyk ligchaam toé te brengen. Maar de opperfte .goedheid , die in alles het welzyn van zyn Schepzelen beoogt, droeg hier zorg voor, met de darmen door een darmfcheil aan elkander te voe¬ gen en het vlies , dat hier in de lengte den darm aan het vel verbind , fchynt de plaats van het Mefenterium beflaan. B.] (bb") [Geen Dier buiten de Plant-Dieren is ’er bekend, dat geen hart heeft, dit is derhalven aller noodzakelykft tot het leeven , dog deszelvs zamenftel is verfchillende niet alleen in de verfcheiden benden , maar zelf in verfchillende zoorten van dezelve ben¬ den ; alom is het gefchikt naar de levenswys der Dieren. Zie (Linn. Syft, XII. p, ip. 