Vaderlandsch Museum voor Nederduitsche Letterkunde, oudheid en geschiedenis
580. Gircumcisus , baptisatus, ct a Zathana tcmptatus cs, Jhesus, humanitus; captus, vinctus, flagcllatus, consputus et perforatus , 585. cnicifixus , mortuus , ad inferna mox delatus ; quo fulgentc sit letatus lyiiibo; sacer cuncus! cvax ! ny mirum laudatus 590. ab liiis, cum triumphus datus, vincit pravos spiritus, pandens suis exitus. Non est oblitus justosy jusii'S bene scitus, 27. 595. Hunc suscitavit deytas ex mortuis humanitas, quain sumpsit dc Yirgine; surrexit, Deo gratias ! consolari miscrias 400. quas vidit in honiine. Sic Deus homo , vcritas , patris divina claritas , latet carius oncrc ; cujus si sit rigiditas 405. aut sensiis contrarietas , sacrosancte paginc peribit gravaminc. Firmiter ista tene: vives spe, mente fideque. 28. 440. Ascendit hinc ad superos , quid ammiramini, o vos! ad siii patris dexteram; — i92 — unde ccli dulcis ros , semper rorans super nos 415. servantes diseipiinam. Venturus est ad populos, judicans vivos, mortuos, ac Sa thane ruinam ; solem , lunam clarifluos 420. suos linquentes radios, lustrans aurifodinam , fece purgans et scoriam , flans igne limpham aridam, vindictam per divinam. 425. Valde repentinam quBratnusob hinc mBdicinatn. 29. Licet celos hinc conscendit, caris suis hie rependit carnem, quoque sanguinem; 450. hoc sacerdos apprehendit libando, tunc non oiTendit, si digne per seriera. Solvat vincula que tetendit, arcum sibi , non descend! t 455. in terram fuliginem; gustem corpus quod pependil, hostem trudat qui succendit nos luxu per rabiem , indulgens malitiem. 440. Lufin'ms et saciem, pande michi facient. 50. Jhesu Christi lateribus ac ipsius vulneribus, emanare oeperunt 445. sacramenta, humilibus passionis temporibus. — 493 — quos crimine laverunt. Jam fidem racionibus discussi j mis pro viribus. 450.Sancti qui crediderunt; hiis fidem perhibentibus et Dunquam hesitantibus , merces quam meruerunt; nam fine salvi eriint. 455. Qut 6ona fecerunt^ gaudia multa ferunt. 34. Jacobus. Pulcre faris et decenter ; responde jam expedienter de persona spiritus, 460. mea fidcs ut ferventer ad ipsum scandat libenter qui donorum dominus ; nam de patrc reverenter, ac de filio prudenter 465.modulum percepimus; bine laudant indesinenter omnes sancti congruenter, qui det tibi largius frui dono celitus. k70. Summus adest alitus^ sis dono mente potitus. 32. Martine , docet Scriptura unus Deus ac natura constant hii Ires utique 475. equemagni; mente pura, crede , fares , nec sit cura , constant sine tempore ; patris natique figura bine procedit ignitura , — 494 — 480. septiformis grade. Pura deltas, quid plura? pauca fan res secura nam satis cst hodie. Contemplando pie 485. verissima dona sophye. 33. Qui didturparaclitus, hiis spiritu pauperibus quos docet jocumdavi. Hie fertiir cordis jubilus, 490. in tribulationibus dignatur consolari. 0 quam felicem credimus hujus qui rorespiritus posset inebriari ! 495. tunc foret Deo proximus, nec tempestas, nec gladius hunc ledit, intoxicari nequit, nee mensgravari. Flamen odorari, 500. vult mundo corde roeori. 34. Donum palris cl filii, thesaurus rods celici, Tons vile perpelue. Hinc guslans hausli raodici 505. nollol gaias periculi ; pungentes has metiie. Cuncta quo dantiir homini^ |H)ssident iTges dominie, non valent eonq>aminine 5t0. hujus. Jhesu, sub lapide paiisans, nos dono refove qui suuius famelid, geinentes valdc liigubri. — 495 — Fac simrn pleni ; Spiritus alme^ veni. Tu , patris es diiectio, caritas ac refectio, quo pausat sancta trinitas ; prophetarum instructio 520. ac yerbi incarnatio, te paiam fit, o caritas ! Non fuit a principio mundi, natus in gyrrulo ; quis salvus, ny tu facias? 525.0 spiritaies unctio! languet, tabescit bonitas, tibi laudes et gracias. Hoc qui nos sacias , tnunere per (Idas. 36. 530. Tu, iiistinctu docuisli apostolos, quos imbuisti, cfiari linguis variis ; martires confortavisti , quorum solamen fuisti , 535. tormentis et exiliis. Funde lumen mundo tristi, cecos corde quos vidisti illustrans beneficiis ; frigus, calidum, fecisti, 540. tua vcste nos vestisti. In celi fastagiis fruamur plenis gaudiis. Donis almifluis auxiliare tuts. V. 525 sjriritales, aldus. ~ V. 528 iocias^ voor — V. 541 fastagiis, voor fastigiis. — <96 — 37. 545. Silent, viientque omnes verba, vires et sermones , scrutando per ingenium. Quamlibet personam pones Deum esse , Deum sones , 550. in qualibet harum trium. Unus trinus , nobis dones graciam , nosque corones post hujus vite terminum. Tibi sint confusiones 555. non credent!; passiones te trahent in interitum tis anime post exitum. Hie vite speculum bene cemitur atquepericulum. 38. 560. Si qui forent , inter gentes , fidei contradicentes, digni confusionc, inter faces comburentes, cum dyabolo iugentes, 565. pereant talione. Purga nostras, Jbesu, mentes leti tenebris sedentes; ac perfruitione Deitatis concernentes, 570. ne torinenlis simus flentes ; nos salva, Jbesu bone , participcs corone. 0 Deus altissime , prope te nos ethere pone ! V. 543 vilent, cen werkwoord, zoo veel als met bekwaem zijn^ — V. 567 letiy de voorlaetste letter van dil woord is met rooden inkt eenigszins onlecsbaer gemackt. Misschicn moet liet /eca, voor /neoa, ter linker handy of wcl Lethe ^ voor de hel zijn. — 497 — 39. 575. Amen, Jacob, Merlandinus diceris, ego Martinas te nimis molestavi ; hoc legendo sum divinus, non a fide peregrinus, 580. indulge si erravi ; supplex oro tis vicinus , . ne condempner jam supinus, hoc qui translatavi , ex quo rithmus fit latinus; 585. sed suscipiat nos sinus Abrahe, quod rogavi. Amen do^ suavi modulo prestante sua vi. fttplxdl iHartinn^, latine tran^latn^ a Jaljanne 6nkelare. pre^bgtera* TerwijI dit werk van Jan Bukelare ter pens lag, werd ik indachtig dat Mone (1838) (i), reeds had doen opmerken dat San- derus, in zyne Bibliotheca Belgica manuscripta^ gewag maekt Tan eene latijnsche vertaling van den Wapene-Martijn, als ten tyde van dien geleerde (1641), bestaende onder de handschriften, welke de kanonik Denis dc Villers, ten jare 1620 gestorven, by testament aen het Kapittel der Iloofdkerk van Doornijk bezettede. Ik sla het beroepen boek van Sanderus open (2) en vind daerin, op de Kjst der handschriften door de Villers nagelaten , het vol- geode, dat ik met de schrijf- of drukfouten hier overneem : (f ) Uebersichty bl. (2) I, bl — 198 — Annales Hantumiae magistri Jacobi de Guisia. Prima pars. Declaratio Proprietatum quarundam regionum in diversis locis ultra mare situatarum , per Ludolphum parochialis ecclesiae in Syrchem (lees Suchen) rectorem. Dialogue inter Jacobum de Nierland (aldus), flandrensemj et Martihum , trajectensem , translatus de flamingo in latinum per Joannem Putselaere (aldus), presbyterum. Sunt rhythmi, ma- teria moralis. Statuta papalia in Officiis Divtnisy et chronographica quaedam. Deze stukken worden , zoo als men ziet , door Sanderus afzonderlyk opgegeven , en uit dien hoofde zou men wellicht hebben kunnen vermoeden dat die traktaten vier verscbillende bandscbriften uitmackten; doch daer juist dit alles te samen, en omtrent in de zelfde volgorde voorkomt in den Codex van Bergen , blijkt bet genoegzaem dat bet bandscbrift hetwelk ik ter myner bescbikking bad, bet zelfde is als dat betwelk vroeger aen den kanonik de Yillers (l) en , na dezen , aen bet Kapittel te Doornijk toebeboorde. In der daed men leest daertn, aobter de cbronijk van Jacques de Guise, en onder de stukken waervan ik boven niet meende te moeten spreken : Incipit declaratio proprietatum quarumdam regionum in diversis locis situatamm ultra mare (^), en nog een weinig verdcr ; Sequuntur statuta papalia in Officiis Divinis^ et quedam alia utilia. Hier acbter volgl de Wapene-Marlijn. (f) Behalvc de namen van twee der vroegsic eigenacrs dezes handschrifl, welke uitgeschrabd zijn, zieC men nog op heC eerste blad heC handleeken Tan zekeren Jan Posleau (Jots Posteau), die blykends bet schrift, in de zestiende eeuw leefde. (2) Hierroren bl. 117, bcb ik van deze Veelaratio, als voor ons zonder belong lijndc, niet gesproken. By eene nadere inzage van bet handsehrift is bet my gebleken dat de cbronijk van Jacques De Guise op bl. 185 recto eindigt en daer bl. 185 verso, en bl. 186 en 187 recto en verso, onbeschreven zijn gebleven, begint deie Deciaraiio sledits op bl. 188 recto. ~ 199 — Vcrder moet alle twyfel hier omtrent verdwynen, wanneer men nagaet dat ook wezenlyk de handschriften der Hoofdkerk van Doornijk nacr Bergen werden overgebracht. Het Kapittel van eerstgenoemde stad bleef in het ongestoord bezit zyner biblio- theek tot aen den inval der Franschen. Doch alsdan hadden de kaaoaikken het een en ander gevlucht of weggestoken , maer al he( overige werd in beslag genomen , en toen men in 1794^ te Bergen, eene £cole centrale stichtte, naer die stad, de hoofd- plaets van het voormalig Departement de Jemmapes, overge- voerd (2). Uil dit alles voIgt dat de Codex, die te Gent in 1453 geschreven werd, zich reeds in 1620 te Doornijk bcvond, en aldaer bewaerd bleef lot in 1794, wanneer hy naer Bergen overkwam, alwaer by thands nog berustende is. Eer ik van deze latijnsche vertaling van onzen Wapene-Martijn afscbeide, denk ik hier ten slotte nog te moeten aenstippen , dat in het handsehrift , noch het begin van het tweede , noch dat van beiderde boek worden aengewezen. De eerste slrofe van elk dezer volgt dadelyk op de laetste van het vorige , zonder dat er eenig grooler opschrift, zelfs niet eene aenvangsletter voorkomt, of ^aige tusschenruimte bestaet. Ik heb dus de verdeeling naer den nederlandschen tekst gemaekt. (2) Hen zie DEPLiifiiB, NoHce historique $ur la Bibliotheque publiqtte de Toumay. ®fm., 1828. in-12, bl. IS. NUMISMATIEK. I I. !De illnnt te in 1182. Allen die zich met de penningkunde bezig houden, weten dat er oudtijds te Aelst eene Munt bestaen heeft, waerin tydens de regering van Margaretha van Gonstantinopelen , van Gui van Dampierre, van Robrecht van Bethune en van Lodewijk van Nevers veel geld geslagen werd. In de laetste jaren heeft men nog kleine deniers ontdekt, waervan de voorzyde het borstbeeld van eenen gcwapenden man, met den naem arnot draegt en op de keerzyde het woord a.l.o.s.t. te lezen staet. Dat deze laetste tot eene hooge oudheid opkiimmen, is men het eens (^). De heer Gaillard brengt ze tot de twaelfde eeuw terug, en, hy is van gevoelen, zonder daerop echter tedrukken, dat die kleine stukjens van voor den tijd van Philips van den Elzas (1168-1191) dagteekenen. Volgens andere muntkenners zouden ze slcchts tot de regering van Johanna van Gonstantinopelen behooren In alien gevalle is het stellig dat ze te Aelst geslagen werden. (f) Men zic Gaillard, Recherches tur Ics monnaie* de$ Comiet de Flandre, Gaod, 1852, in-io, bl. 40 en 60. (2) Jaarboektken voor 1854, uitgeyeven door kei Taalminnend Genootschap. — 20i - Ilet is slechts ten jare 1166, toen de graef van Vlaendcren, Dierk van den Elzas, nog leefde, dat door de dood van den laetsten beer van Aelst, insgelyks Dierk genaemd, dat land aen het graefschap vervieK^). De zoon en opvolger van graef Dierk, Philips van den Elzas, stelde zich in het voile bezit van die nieuwe landstreek, welke sedert dien, altijd met de vorstelyke kroon vereenigd bleef. Uii bovengemelde gissing van den beer Gaillard zou volgen dat er te Aelst, reeds onder de vroegere heeren, en voor dat deze stad aen Vlaenderen kwam, geld gemunt werd. Tot staving bier- van kan ik aenhalen de melding van zekeren Walter, zoon van Dierk van Rothen, munter of liever munlmeester van Aelst, die men als getuigen ziet optreden in eene charter der oude abdy van St.-Pieters, te Gent, in het jaer 1162. Het luidt immers aldaer : T header ico de Rothen^ Waltero filio ejusdem..... numetario de Alst Nadere opzoekingen zullen hier omtrent waerschijnlyk nog wel lets meerder doen ontdekken. II. IDe iHnnt te tOaell)em, tti 14SUI. Waelhem is een nog al aenzienlyk dorp der provincie Ant- « werpen , dal heden eene bevolking van ruim duizend zielen (1) DtrcHBSFiB, gen4alog. des Maisons de Guines, d^Ardres, de Gand, etc. Paris, I65f , ia-folio. Preuves, bl. 225-229. — Wabnkoenig, Hist, de Flandre, 1, bl. 202. (2) Vahdb Pvttb, Annates abbatiae SancH-^Petri Blandiniensis. Gand, i842, bl. 135. — 202 — licefl. llet ligt op cene ucr afsiaods van Mechelen , op den weg naer Aniwerpen , en wordt door de Nelhe bespoeld. Waelhem was in vroege eeuwen het eigendoin der Bertbouden^ heeren van Mechelen. Dit edel geslacht slierf uit in Calharina, dochter van Hendrik Bertbout , verwekt by Margaretha van Wesemael, welke laeute afstammelinge de heerlykbeid Waelhem, in 13S3, ten huwelyk bracht aen haren echtgenoot Dierk van Hoorn, beer van Perwez. Deze had insgelyks eieebts eene dochler met name Maria, die met Jan Stuart, graef van Marr en Ycrniac, huwdc. Maria weduwe geworden zijnde, verpandde Waelhem aen Anihonis, hertog van Braband , wiens zoon , Jan IV, die heerlykbeid , benevens die van Gaesbecek , DulTel, Assche, enz., aen zynen broeder Philips, graef van S'-Pol afstond, die, schijnt het, lot aen zyne dood in dit bezit blecf. De gravin van Marr bekwain later op nieuw Waelhem terug, en eindelyk verviel het aen bet geslacht van Mcrode , aen welk het nog in dc vorige ecuw loe- behoorde (1). Het schijnt dat Waelhem reeds sedert de eerste helft der der- tiende eeuw als gemeente of als vryheid met eigen sebependom bestond, en dat het in de vijfticnde ecuw meer dan twee duizend inwooners telde; doch het werd ten jare 14bS (volgcnds anderen in 1 463) , door eenen verschrikkelyken brand , die twee honderd huizen versiond, geteisterd. Ook, by den inval in Braband, in 1S45, van den geduchien gelderschen veldheer Marten van Kos- sem , werd het grootcndeels uilgcplunderd en verwoesl. Zie daer het voornaemstc, dat men over Waelhem aengcicckend vindl. Voor de geschiedenis echter van het muntwezen in het aloude hertogdom Braband, levert ook dit docp ecnig belang. Er I oncra el profana anhiepiHop<iltu UttihlimiH. 1 , 133, ’irotu ^ BntxelUt , LI.6S9. — 203 — werd immers aldaer gedurende een of twee jaren geld geslagcn. Zie hier hoe dit toekwam. Jan de Vierde leefdc niet aileen in onvrede met zyne gemalin , Jacoba van Beijeren , maer hy was ook met zyne onderzaten in twist geraekt, zoodanig dat de Staten vanBraband weigerden aen hem te gchoorzamen en in eene byeen- komsl le Vilvoorden, op den 28*“ november 1420 gehouden, hel ruwaertschap van bet hertogddm aen Philips, graef van S‘-Pol, breeder van Jan IV, opdroegen. Gedurende eenen geruimen tijd ontkende men alle gezag aen den hertog en de ruwaert oefende het hooge staetsbestuer uit; doch in de eerste maenden van 1422 werd er tusschen Jan IV, Philips van S'-Pol en de Slaien een verzoeningsverdrag gesloten , waerby deze van zijn ruwaertschap, mids een pensioen van twintig duizend gouden kroonen, afzag, en gene in zyne vorige macht hersteld werd W. Het is tydens den korten tijd dat Philips van S*-Pol het ruwaert- schap bekleedde (^), dat hy in de heerlykheid Waelhem, die hem, looals wy boven zagen, door zynen broeder Jan IV was afgestaen, geld deed slagen^ hetwelk bestemd was om in Braband in om- loop gebracht te worden. Sedcrt ettelyke jaren ben ik in het bezit van een stuk, ge- dagteekend 4 january 1423, dat het bestaen eener Munt te Wael- hera, korten tijd te voren, ten voile bevestigt. Het is namelyk eene akte waerby de schepenen dicr gemeente getuigen dat zekere Ian liter Helecht, anders gezeid Vender Borch, aen Hendrik Droegbosch , wardein der Munt, die de hertog Philips van S‘-Pol aldaer had, eene som betaelde, welke hy Jan Uter Heleeht ge- I waerborgd had voor zekeren Jan d'Arras, en die deze by het sluiien dier Munt schuldig was gebleven. (I) Dit4ei, Rerum Brabantic, libri XX. Antv., 1610, in-^, bl. 228 cii 232. Inde Rtwudelanumiamatique Beige , 2« serie, Tome IV bl. 193, wordt zeer verkeerdelyk gezcgd : Philippe de Saint Pol a frappe monnaie a W aelhem pendant les sept annees qu*il f\U ruwart on gouvernenr du duche de Brabant^Limbourg, 204 — Die schepenenbrief luidt als voIgt : Wij Scepenen vandep Vryheyt van Walem ghemeynlic saluyt, met kennessen der waerheyt. Wij doen te wetene alien lieden hoe dat wij versocht sijn van enen Janne Uter Helecht, anders gheheeten Vander Borch , omme der wittegher waerheyt gherecht ghetughe te ghevene, midsgadcrs eenen sommcn van sesscntachentich pout groeten, drie scellinghe ende eenen penninc, die de voers. Jan Vander Borch over- ghcleegt hceft ende betaelt Heynrich Droegbosch , waerdeyn ons Ghe- nadichs Heeren van Sympol , van siinder Munten toet Walem, als van borch toch ten daer de voers. Jan Vander Borch vore bleven was voer Janne d* Arras , den muntmccstcr vander selver munten ons Ghe- nadichs Heeren voergh., ende de voers. Jan d’ Arras den coeplieden sculdich bleve was, doen de Munte ghesloten wert, met meer anderen costen daer toe dienende. Ende wat wij scepenen voergh. aldus ver- socht sijn vandcn voers. Janne Vander Borch, ende daer by ende medc ghestaen hebben ende de voers. somme hebben syen betalen , als voreghenoemt staet. Soe hebben wij Scepenen voergh. t’ oirconden, dese lettere bezcghelt met onsen ghemeynen zegle in ghetughenessen der waerheit. Ghedaen int jaer Ons Heeren, doen men screef M^GCG€” ende drie en twijntich , den vierden dach in Januario , na costume sHoefs van Camerike. Origineel op parkement. De zegel die aen dubbelcn slaert king , is verloren gegaen. Uit deze akte blijkl het dat men den 4®“ january 1423 (1424) in de Munt van Waelhem, reeds sedert eenen geruimen tijd’niel meer werkte. Men spreekt immers van het voorledene : doen de Munte ghesloten wert, Ongetwyfeld had Philips van S'-Pol, by het afleggen zijns ruwaertschaps, in de eerste maenden van 1422, ook opgchouden geld in Braband in omloop te brengen. De verzamelaers onzer vaderlandsche munten keiinen of be- zitten vier onderscheidene zilveren sliikken van Philips van S*-Pol , die men met zekerheid mag beschouwen als te W'aelhem geslagen zijndc. Alle deze, alhoewel genoegzaem bekend, treft men toch zeer w'einig aen, en dal lael zich licht vcrklarcn wannecr men in aenmerking neemt dat de toestand van zaken, tydens welken — 205 — ze venaerdigd werden, slechts een of anderhalf jaer geduerd heeft. Deze vier zilveren stukken van Philips van S*-Pol komen in hei belangrijk werk van professor Vander Ghijs over de munten van Braband (0, niet voor, maer men vindt ze besclireven cn afgebeeld in de Revue de la Numismatique Beige alwaer men (evens eenige andere byzonderheden omtrent het bestaen der Mum te Waelhem kan lezen. tDUUnt Uan In eenen kataloog van oude en nieuwe boekcn, die in de macnd Mei 1853, by den boekhandelaer Fidelis Putsch, te Augsburg, voorhanden waren, leest men bl. 125 : Die vijf claechliederen Jeremie over Jerusalem ende dlandt Juda (p' Haecht?) tHantwer- 1578^ m-8®. — Willem Van Haecht, die factor was van dc amwerpsche Kamer van Rhelorika de Violierefij wordt door Wil- lemst5) en door WitsenGeysbeekW, onder de nederlandschc dich- icrs opgenoemd. Deze schryvers hebben echter van dit werk geen gewag gemaekt. De opsteller van beroepen kataloog stelt een >raegieeken by zyne toeeigening dezer Claechliederen aen Van Haecht, waerschijnlyk omdat de dichter, zoo als by insgelyks deed voor zyne by Willems opgegevene Dry lamentatien oft be- daghinghen^ slechts met de eerste letteren van zynen naem W. V. H., teekende. Dit laetsle werk, dat in 1567 gedrukl werd, scliijnt van den zelfden aerd te zijn als het andere. (1) De Munten der voormalige herlogdommen Braband en Limburg, Haarlem, 1851, (2) serie, tome IV, (1854) bl. 182199 en plaet XII. t3) Verhandeling j D. I, bl. 256. (i) Woordenboek,' D. Ill, bl. 1. I NEDERLANDSCHE VOORNAMEN. Willems, wiens Belgisch Museum eene allerrijkstc bron is voor alwie zich ernstig op de studie onzer tael en letterkunde wil toe- leggen, nam in het vijfde deel (^), twee nog al uitgebreide lijsten op van oude voornamen , de eene in het nederlandsch , de andere in het friesch. Ily ontleende beide aen een verkort Rituale Romanumy le Amsterdam in 1726 gedrukt, en hy trok verder de aendacht op het Colophon propria hominum,.. nomim expli- cans j, voorkomcnde achter de derde uitgave van Kiliaens kostbaer Etymologicum y die te Antwerpen, by Plantijn , in 1599, ver- scheen (2). De bekende gesehiedschryver en taelkundige Pontus deHeuitcr, in zijn werk de Veterum ac sui saeculi Belgio , dat hy ten jare 1599(3) voltooide, had zich insgelyks met onze oude duitsche namcn en voornamen bezig gehouden. Ily geeft er meer dan vijf honderd op , waervan hy de bcteekenis of de afleiding aenwijst. (1) mi , bi. m-m. (2) Achter den eersten driik van Kiliaens woordenboek, die te Antwerpen, in by de wcduwe en erfgenamen van Jan Steelsius, van de pers kwam, bcslaet dat colophon of aenhaugsel van voornamen, niet. Of het in de tweede nil- gave te vinden is, weet ik niet; dezc heb ik immers nooit gezien en ik kan zclfs niet eens opgeven wanneer, noch by wien zc in het licht kwam. Ook de eerste druk van is als eene hooge zeldzaemheid te beschotiwen, waervan het eetiig my bekende exemplacr, in mijn bezit is. (3) zie PoNTi Heutbri, Opera hUtorica omnia Lev., 16J9, in-fol. — 207 — Willems maekt hier geen gewag van. Ook bleef aen dezen geleerde onbekend , schijnt het , eene opgave van Yercorte ned^landtsche namen met de latijmche in H geheel , om daer uyt sijnen patroon te rtnden , opgenomen in de vertaling van de Generate Legende der Heylighen \an Ribadineira , door paler Rosweydus (^). Waer- schijnlyk mag men dit als het werk van laetstgenoemden geleerden jesuiet beschouwen. Alhoewel deze lijst niet zoo groot is als die weike door Willems werd medegedeeld , heb ik gedacht ze hier le iDogen laten herdrukken, omdat ze talryke voornamen bevat, die op de andere niel worden opgegeven of omdat deze soms anders verklaerd worden. Het ware wenschelyk dat iemand zich de moeite gave al wat er reeds over onze voornamen byeengebracht is, samen te trek- ken, aen een kritisch onderzoek te onderwerpen, en naging in boeverre deze of gene voornaem als van oudduitschen , voor- christenen tijd^ te houden zy, of wel als uit latijnsche namen van beiligen in het nederlandsch overgebracht, moet beschouwd worden. Zulke studie zou , zoo voor de wetenschap onzer {^eschiedenis , in het alg’emeen, als voor die der tael, in het byzonder, van groot belong zijn. Kende iemand de voornamen niet , die in het gedicht Van dat die liede sijn gherne geheten joncfrou , dal wy hier boven mede- deelen (2), voorkomen : Heile, Griete, Lise oft Calle. (1) Generate Legende der Ueylighen met het levcn Jesu Christi ende Marie. Anlw. IlieroD. Verdussen, 1619, een deel in-fol. — of Antw. Hend. cn Cornel. Verdussen, 1711. deneeneneten druck, twee deelen in-fol. In de eerste dezer uitgave staen deze namen vooraen in het bock, in de andere zijn ze aen het einde van het tweede deel le linden. — By vergelyking der lijsten in de twee uitgaven der Legende, die ik te myner beschikking had , is het my gebleken, dat ze hier en daer eenigszins ver- schillen. De eene heeftsoips eenen nacm meer, soms eenen naem minder dan dc »ndcre; ik heb hier dit alles te samen gesmolten. (2) BI. 76. — 208 — dan zou hy daervoor op de lijst, die wy hier inlasschen, kunnen zien dat deze als verkortingen gehouden worden van Helena of Heilwigis, Margaretha, Elizabeth en Catharina. In een ander door ons medegedeeld stuk Vander Taveme^^), is er een vers dat zich moeijelyk laet verklaren : Soudi vermanen onser moeder, goort? Is dat goort een schimpwoord of is bet de verder opgegeven voornacm Guertj Godefridus? Op eene der lijsten door Willems herdrukt is Geurt, Gaugericus^ en op de andere, de friesche, is Goerty Gordianus. Ook onze eigen- of geslachtsnamen zouden verdienen breed- voerig behandeld te worden. De Heeren Mone (2) en De Saint- Genois (^) hebben hier omtrent reeds belangryke wenken gegeven, doch de door bun geleverde bydragen zouden op eene aenzienlyke wyze kunnen vermeerderd worden. A. Adelren, Aldegundis. Aechtjen, Agatha. Aefren, Ave, Euphemia ^ vel Ava. Aeltge vel Eeltje, Aleydis. Aenre et Naenre, Adriana. Arent, Aert, Arnoldus, Atturus. Ameel, Amelius. Ahel, Amelren, Amelberga. Ansem, Anxt, Anselmus. Arien, Adriana. Aucren, Adaucta. B. Babbren, Babberen, Barbara. Baelre, Balbina. Baef, Bavo. Balten, Balthazar. Bartelt, Bartholomaeus. Baete, Baetren, Bate, Beata, Bea- trix, Bayen, Balduinus. Bayren, Beyren, Barbara. Beel, Beelren, Elizabeth, Isabella. Beelighe, Beelighbn, Sibilla. (1) BI.86. (2) Anzeiger, 1836. (3) Tctelverhond van 1846, bl. 157. — Minder verdienslelyk is : Bydragt tot de kennis van den oorsprong en de beduidenis der geslacht- of famiUenamen , door P. Lanssbns. Brugge, C. De Moor, 1852, in-8% VllI en 48 biz., dat slechts op vijf-en-twintig exemplaren gedrukt wcrd. — 209 — Beert, Berntken, Bernardus. BEB?(KEif^ Gerebernus. Beeske, Amelberga. Bert, Robertus. Bebte, Berieen, Berta, Phili- berta. Bessel, Basilius. Besseleen, Basilissa, Blaesilla. Betge, Beteen, Elizabeth. Booed, Willebrordus. Boscbard, Burchardus. Bossaert, Silvanus. Bouwen, Boddewijn, Balduinus, Baudelius. Brake, Brae, Abraham. Brecht, Lambertus. Brandt, Brandanus, Brandulphus. Brechtgb, Brechtighe, Lamberta. Brete, Bryb, Brigitta. Broos, Ambrosius. Bucdo, Burcho, Burchardus. Bcrrichje, Fideburga, Walburgis. Btghe, Delbora, Begga. C. Carel, Carolus. Caeseeen, Casen, Nicasius. Caetje, Catjb, Catharina. Calle, Calleeen, Catharina. Carun, Quirinus. Cbel, Marcellus. CcLiE, Ceeleen, Ceuren, Cecilia, vel Marcella. CcuHTGR, Cunera, vel Cunegundis. Christiaen, Christiana. CiJEKEN, Cyeen, Lucia. CliHTjEHyCiiNTJE, CiJNE, Fraocisca. CtsKEN, Franciscus. Claes, Nicolaus. CoBi, Jacobus. Coen, Cobnen, Cobnraet, Conrar- dus. Colaert, Nicolaus. CoLiJNE, Nicolaa. COMERIJNE, COMMERREN, OntCOm> mera, seu Wilgefortis. CooREN, Cornelius. CoppEN, Jacobus. Crebs, LucreUa. Crijntghe, Quirina. CuNER, CuNiERE, Cuncra. D. Daem, Adam, Damianus, Damasus. Daen, Daneel, Danieel, Deen, Da- niel. Dancraert, Gratianus. Delib, Dellaen, Odilia. Dicrt, Diert, Digghe, Benedictus. Dielis, Dieles, AEgidius. Diericr, Diercr, Theodorus. Dinghene, Dinghentjen, Digna, vet Dympna. Divertgb, Divera, fuit ancillaS. Ursulae^ seu Eduarda. Dune, Dympna, alias vel ab Anol- dina, Amandina, Bernardina, Gerardina. Cmsulendus patri- nus. Do, Doren, Guido. Doris, Doen, Don, Dominicus. Doom, Doris, Thomas. Doorire, Dortren, Dorothea. Douwe, Dayid, vel Dominicus. Dries, Driesrbn, Andreas. Droon, Hieronymus. 14 — 210 — DovFKen, Columba. E. Eerren, Ilonoria. Eertren, Arnolda. Eeltgc, id eat, Aeltge, Aleydis. Elen, Elrer, i. Hevlen, Heyleen, Helena. Elis, Elias. Else, Elsge, Elsken, Elizabeth. Erbrecut, Erra, Erreh, Embcr- tus. Erreren, Eherekts, Emerentiana. Errericr, Aymericus. Errer, Edmundus. Eppen, Absalon, Eppo. Engrbl, Engliclbertus. Ernibn, Ehnir, Arnolda. Ernst, Erncslus. Eselinne, Asella. Evert, Everardus. F. Faes, «. Vaes, Scrvalius, vel Ger- vasius. Feken, Phocas, vel Fredcricus. Felten, I. Velten, Valentinus. Femergen, Euphemia. Fu, Pijge, Fuprbh, aeu Vupren, Sophia , vel Euphemia. Flourken, Florcntia. Floris, Flurentius. Freken, Frederica. Frerun, FnERYKE, Frederica, s, Frcdericus. Liberius , Elcuthcrius , G. Geen, Eugenius, Gerardus. Geertge, Gertge, Gertrudis, Ge- rarda. Gbelevn, Gelun, Gislenus. Gerrit, Gerardus. Gevbicr, Gaugericus. Gnirs, Gisbortus. Gielis, AEgidius. Goede, Agatha. Goele, Gudula. Gorrar, Guramarus. Goolke, Godoleva. Gooris, Gregorius. Goossen, Goswinus. Govaert, Goar, ve{ Godwaldus, Godefridus. Grietb, Grietrek, Margareta. Guert, Godefridus. Goyleren, Gultje, Gudula. H. Haesgbe, Haseka. Sanefa Daniat. Hans, Joannes, Ansegisus. Hanten, Hensse.n, Hannen, Joannes. Helper, Adjutor. Herren, Hermanus. IIerrent, Ilcrrenius. Heyle, IIeyltgue, Heylren, He- lena , Heilwigis. IIevlzoete, Zoc, Soler. Hilde, Luithildis. Uille, Hilleren, Helena, vel Hilde- gardis, vel Hilvaris, Hildelrudis. Heynen, Henricus. Hoyben, Uuyberen, Hoover, Hu- bertus. Huygeiv y Hugo. 1 en J. Jacohijne, Jacomijnken , Jaque- MiJNE , Jacoba. Jam ■e:v, Guiliclmus. Jappen, Caspar. Ide, Ie, Ir, Iken, Ida. jE?i2fEYivE, Genovefa. Jec?(tge, Illige, Juliana. J EL RICK, Gaugericus. 1fke?i, Ive, Eva. Jhihtis, Jonathas. lLsi!AGHy Ulysses. JooER, Tbeodorus. Joorden, Jor- danus. JORIAEN , JORIC , JORICn , JORIS , Georgius. JoosT, Justius, Epis. vel Judocus, Rresb. Joosij^ie, Jusla, Judoca, Justina. IsEBEEUKEN, IsABEAu, Elizabeth. IsEXHOCDT, Isidorus. IvE!v, Ivo. JoRRiEN, Georgius. I VET KEN, Ivetta. JCTTE, JUTGE, Jutta. JrVT, JoVTREN, Judith. K. Kecs, Keesren, Cornelius. Kerst, Kerstiaen, Christianus. Kectntge, Keutge, Gunera, Cune- gondis. Kiel, Kil, Rilianus, seuChilianus. Krecr, Cunera. R01.ETTE, Coleta, vel Nicolaa. Roast, Christianus. Rost, Rosten, Gosmas, Gostinus. L. Lancellot, Ladislaus. Lau, Ladre, Laurune, Laurijnse, Laurentius. Laem, Laehre, Guilielmus. Lammen, Guilielmus, Lambertus. Leene, Leenren, Magdalena, vel Helena. Leenren, Liduwina. Levmen, Lambertus. Lendert, Leonardos. Lens, Lins, Leys, Laurentius. Leorn, Lenor, Leonora. Letts, Letten, Laurentius, vel Go- leta. Leunis , Laurentius , vel Laevinus. Leuntje, Apollonia. Libbeken, Liebitke, Libitren, Eli- zabeth. Libbrecht, Libertus. Lieven, Livinus. Lijn, Gislenus. Lijne, Lijntjen, Gatharina. Lipperen, Philippus. Lijse, Lisse, Lisren, Lijsren, Eli- zabeth. Lioen, Lion, Loentren, Leo. Loesren, Elizabeth. Loner, Leonorus. Loontje, Apollonia. Loys, Eligius. Loy, Loys, Ludovicus, Aloysius, Clodoveus. Lootje, Laucelotus. Lumken, Coluinba, Golumbana. Lutgen, Lutrudis. Luyte, Luvtkeh, Lulgardis, Lutil* dis. M. Maciiuvt, Nachutus. Maes, Maxeotius, Thomas. Magerhan, Mageran, Maieruan, Macrianus. Marten, Amandus. Mas, Maes, Thomas. Matthe, Matthias. Mauris, Moris, Mauritius. Max, Maxken, Maximilianus vel a. Mate, Maria. Melcve , Meleyne , Melchiades , Melchior. Melsen, Melen, Melchior. Meus, Aemilius, Milo. Merrigen, Maria. Hetken, Mertker, Martina. Mette, Metteken, Metobe, Mech- UIdis. Meus, Meeus, Mievis, Bartholo- meus.. Mev, Meyke, Remigius. Metre, Mevnre, Heynken, Jacobs. Metre, Meynre, Meyrken, seu Mure, Mijrke, Murker, consu* Undus patrinus an sit Jaco- bus, Guiielmus, Hieronymus, etc. Muren, Domiaicus. (, Remigius. N. Naleken, Adelheydis- Nardes, Ferdinandus. Nane, Naerker, Adriana. Nelde, Neldeker, Relindis. Neel, Neles, Neeus, Coruelis. Neese, Neesker, Agnes. Neetb, Nebtker, Agnes. Nelle, Nelleker, Petronilla. Netteker, Artorette, Antonia. Nieske, Agnes. Nijs, Nusren, Dionysius. Noee, Noe, vel Natalis. Noorder, Nordeh, Noor, Noohoe- ken, Norbertus. Noorke, Noorken, Leonora, sen Leonards. Nocr, Arnoldus. O. Obrecht, AuberUis, Obertus. Ode, Odeker, Oker, Oda. Oele, Adolphus. Oeltjen, Aldegundis. Orcobmera, Wilgeforlis. Olif, Odulphus. OoiE, Oolren, Ooilie, Odilia. OoRER, Audomarus. OoR, OoRRER, Leonora. Oort, Horatius. OUBUROER , Orbdhcbr , Wslbuigis. OsKER, Ursmarus, Usmarus. Paescber, Paescbier, PASCfllf’ Paschasius. Eo — 213 — que vocantur PaschcUi die nati : sieuti Kerste^t, Kerstiaen, nati die Natalie^ quos Galli Noe va- cant, renatos in festo omnium Sanctorum Toussaints t. Tossa- ous. PiRCK, Paocratius. Pauee, Paulus. Pelle, Pelleeen, Paulus, Peregri- nus. Peeseyael, Pergenael, Perseve- randa. Pblips, Philips, Philippus, vel Philibertus. PiEEiNKEii, Pierijnken, Petrouilla. Plecre, Pleuntje, Ploynie, Apol- lonia. Pus, Plissis, Sulpitius. Pop, Poppo. Potjer, Philippa. Quelorice, servus apud Grego- numifajrnum, aQuelen,ae9rea- cere. Quirt JE5, Quintina. R. Raecer, Raes, Erasmus, Raso. Ragorde, Radegundis. Reieeos, Remigius. Rerger, Reyn, Reynren, Rcinerus. Rerrer, Laureutius. Robrecht, Rubber, Robber, Robcr- tus. fioEL^ Rolandus. Roelof, Rodol- phus. Rogier, Rongb, Rogatianus, Rober- tus, Rogerius Franciscaous. Rombout, Rommer, Rumoldus. Roseker, Roselb, vel a rosis Doro- theae , vel a Rosulo , Martyre, Rijchaert, Rijck, Richardus. Rijch, Richardus. S. Sarder, Ser, Alexander. Sarre, Sarreker, Susanna. ScHALGK, Godschalcus. Seger, Segerus, Victor. Sege, Vic- toria. Segertghe, Sigeberta. Soetb, Soetrer, Zoe, Judith^ Soten, Glycerium. Staes, Eustachius , vel Anastasius. Steefrer, Stefrer, Stevbr, Ste- phanus. Stijre, Augustina, Christina. SiJBORCH, Sybuch, Sigeberta. Syge, Sigb, Victoria, t?e/ Lucia. Stoffel, Ghristophorus. Sv, Susanna. Syre, Syrrer, Justa, Judoca, Re- gina. T. Tadt, Thadeus. Tetard, Theodardus. Teurtjer, Antonius, et Antonia. Tecs, Matthaeus. Tibault, Theobaldus. Torie, Torirer, Dorothea, Vic- toria. Trire, Trijr, Trijrb, Galharina. — 2i4 — Trdvgen, Gertnidis. Tt>en,Tbvven, Thimothcus,Timo. TiJS, Matthias. V en U. Vaes, Scr>'atius, (lervasius. Vast, Vedastus. Veltek, Felte.v, Valentinus. Veaele, Verle, Pbarahildis. Uken, Oda, nisi sit ab Udalrica. Ulric, Udalricus. VijNE, Lacvina. Vijne, Vnpreh, Genovefa. VuNE, ViJFKER t. Fusebn, Sophia. VoLPART, VoLPBARi, Volpardus, Fulbertus. Vres, Vrbys, Laurentius. Vrikdt, Vriendt, Amor. Confes- sor Belisiae. Vroede, Vroda, Prudcntia. Vroueb, Veronica. Vygel, Vigilius. W. Walleren, Walburga. Walraven, W’alterus. Wertsel, Wencelaus. Waeyker, Waldctrudis. Wessbl, Basilius. ^VBYN, Wcnceslaus. Wbyricbe, Wbydelhondb, Weyn- DELaoNDE, Wivina, seu Wioe- frida. WiNANT, Veuantius, Winandus. WlMAR, WlSIMAR, WlSMAR , Vima- rus, Wisiraarus, WoLP, Wolfgangus. WoOTER, WoLTBR, WaltCFUS. WuL, Wolmarus. WusKEN, Prudentia. Wyndel, Vciidelinus. Wybh, Weyek, Waver, Guido. SPREEKWOORDEN. I. !Pe Pontoen Itotnen in l)et Canli met de tDael$, op %l)ourout9 feesle. {dc, iietwelk eigen is aen West-VIaendcrcn, Lcteckent s : De dazm (0 komen in het Land met de Walen, op kermis. — De feest of jaermerkt van Tliourout, icn iooimaend, was oudtijds zeer beroemd. eertienviieg , in het tali jn {aianua, in Brahand ea in Oosl-Vlacndercn komt voor by Kiliaen, maer niet by Weitand. — Pa«w, lieb ik in gevonden. HEX NEDERLANDSCH IN FRANKRIJK. Men is ten alien lyde in andere landen , en ook zclfs in Frank- rijk, veel min vreemd aen onze mocdertael geweesl dan men zich zulks gewoonlyk voorstelt. Alwie iels van onze geschiedenis heeft gelezen , weet dat ten gevolge der oorlogen, welke Lodewijk XIV tegen Spanje voerde, het oude grondgebied van ons vaderland merkelyk ingesnoeid werd. Er ging onder anderen een geheele hoek van het graefschap Vlaenderen verloren , waervan het grootste gedeelte, dat namelyk hetwelk aen de tegenwoordige arrondissementen van Duinkerken en Hasebroeck beantwoordt, eene dietsehe bevolking had en nog heeft , die tot heden toe in hel bezit onzer moedertael is gebleven. Hiervan zal ik zoo aenstonds nader spreken. Doch in het overige van Frankrijk was men toch ook niei geheel met het nederlandsch onbekend. Dat in de zeventiende eeuw , de fransche letterkundigen onze moedertael als eene beschaefde en veel beoefende spraek beschouwden , blijkt ten voile uit de volgende woorden^ ten jare 1638, door den grooten Corneille in de voorrede van den Cid, geschreven... les iraductians qu^an en a faites (de la tragedie du Cid) en toutes les — 216 — langues qui servant aujourtThui a la scene , et chez tons les peuples ou Von voit des theatres , je veux dire en italien^ flamand et angleiSf sont d’assez glorieuses apologies contre tout ce qu^on en a (fit- Des tijds bekende men dus in Frankrijk dat onze tael \oor het tooneel geschikt was. Corneille noemt ze onmiddelyk achter de fransche en de italiaensche , omdat by haer na deze den eerstea rang toekent. Wat meer is, by rekent het zich tot eer dat de Cid in het nederduitsch overgebracht werd. Zulke woorden in den mond van dien beroemden treurspeldichter, zijn eene heerlyke lofspraek voor ons nederlandsch , hetwelk reeds dan by de vreemden in aenzien was , terwijl het hoogduitsch nog in geene aenmerking kwam. In vroegere eeuwen werd , misschien meer dan heden , onze tael door buitenlanders aengeleerd. Ook zonden de Franschen en de Walen veelal hunne kinderen in het vlaemschsprekend gedeelte van ons vaderland om het nederlandsch machtig te warden. De beroemde missionaris Hennepin, die den tot dan toe weinig bekenden val der Niagara nauwkeurig beschreef en de eerste den Mississipi of Meschasebe ontdekte, getuigt dit ook van zich zelven. Ily was teAeth, in Henegouwen, omstreeks 1640 geboren, en kwam in zyne jeugd naer Ylaenderen om onze tael aen te leeren. A Gandj zegt hy, ou je m'etais transporte pour y apprendre la langue flamande (*). Dit gebeurde niet alleen onder de waelsche geestelyken, maer insgelyks onder de wereldlyke persoonen. Ongetwyfeld was het ten gebruike van deze dat er te Bergen, in Henegouwen, ten jare 1781, een franschen vlaemsch woorden- boekjen gedrukt werd. (i) Voyage ou Nouvelle DScouverte d*un tres^grand pays dans VAm^quCj entre le nouveau Mexique et la Mer glaciate, par le R. P. HENNSPifr. Amst., 1704, bl. 10, — Zie over dezen reiziji;er De Saikt-Gknois, les Voyageurs beiges y I, bl. 70-76. — 217 -- in het voorbygaen zal ik bier aenstippen dat twee onzer nederduitsche dichters te Doornijk geboren wcrden, namelyk iordaoiis van den Bempde, in 1634 9 en Jan van Meerbeeck. Deze laetsle leefde omtrent 1716. Over vlaemscbe boeken, in den beginne der XVI* eeuw te Parijs gedrukt, zal ik by eene nadere gelegenheid handelen. Ten alien tyde ook heeft men zich binnen gemelde hoofdstad boeken in ooze tael kunnen aenscbaffen. De boekhandelaer Barrois, was over vijftig jaren, voor de sly ting van werken in de neder- laodsche en andere uitheemsche spraken bekend, en by heeft oenen kaialoog der by hem verkrijgbare boeken uitgegeven. Voor oDze tael gebruikte by de verdeeling in livres Hollandais en litres Flamands* Onder deze laetste treft men onder anderen het Woordenboek en de Spraekkonst van Des Roches aen , die alsdan algemeen in gebruik waren. De voorraed van den parijsschen boekhandelaer was juist niet groot, doch wie het nederlandsch vilde aenleeren, kon zich met het aldaer voor handen zijnde behelpen. Te dezer gelegenheid moet ik gewag maken van de keizerlyke boekery te Parijs , die zoo veel belangrijks voor onze letterkunde bevat. Behalve eenige kostbare handschriftcn, ecnige hoogst zcld« zame Ylaemsche Romans uit de XVI* eeuw, en een groot aental dereerste driikken in onze tael, bewaert men aldaer de uitgebreid- ste verzameling van nederlandsche loonecistukkcn die misschien ooit bestaen heeft. Een letterkiindige in Holland had er zich op to^elegd om al wat zijn vaderland, als ook Belgie, in dit vak hebben voortgebracht, byeen te brengen. Na 's mans overlyden is de parijssche bibliotheek van ditalles, door aenkoop in bezit gekomen, en later nog spaerde de kundige hcer Van Prael, een Bruggeling van geboorte, en die zich, zoo als men weet, ge- durende lange jaren aen het hoofd van die boekery bevond, geene — 218 — moeite om dezen voor zyne moedertael zoo belangryken schat, nog le vermeerderen. Meerraalen ook heefl men te Parijs, zoo wel in voorlcdene eeuwen als in de onze, boekwerken of stukken in onzc tael ter pers gelegd. Zoo heeft men aldaer^ kort na de vereeniging van ons vaderland met Frankrijk, de afgekondigdc wetten met eene nederlandsche vertaling ten gebruike voor Belgie uitgegevcn. By gelegenheid der geboorte van den Koning van Rome, in 1811 , noodigde men de dichters van al de landen, welke tot bet fransche keizerrijk behoorden, uit, om deze gebeurtenis te bczingen. Diens- volgends kwam eene verzameling van de beste der ingekomene stukken in twee deelen in-8*, aen hetlicht, en deze bevat ook eenige dichten door onze landgenooten in de moedertael ver- vaerdigd. De geiccrdc bibliothekaris Van Praet, van wien ik daer even sprak, heeft in twee voor ons vaderland zeer belangryke werken : Notice sur Colard Slansion en Recherches sur Louis de la Grut- htiyse, beide door hem te Parijs in 1829 en 1831 uitgegeven, blyken geleverd dat hy , ofschoon des tijds scdert omtrent vijf- tig jaren in Frankrijks hoofdstad met der woon gevestigd, zyne moedertael nochtans niet vergeten was. Een groot deel immers der bewijsstukken , waerop de schryver zich berocpt in deze twee werken, of welke hy heeft opgenomen, zijn in onze tael geschreven. In 1829 heeft de hcer Pardessus, beroemd rechlsgeleerde en alsdan professor aen de hoogeschool te Parijs, eene verzameling van Zeerechten^ onder den titel van Lois maritimes anterieures an XVllV' sieclcy in genoemdc stad uitgegeven. Het eerste deel bevat, onder den naem van Vonnesse van de zccj eenen zeer getrouwen en tot de XIV* eeuw behoorenden tekst van de Zeewetten van Damme. Voor een twintigtal jaren heeft men te Parijs eenen bundel — 219 — proeven der versehillendc dialekten van Frankrijk aen het licht gebracht. Onder deze bevinden zich ook stukken opgesteld in de tongvallen van Duinkerken , St.-Winoksbergen en anderc Tlaemschsprckende steden. De beer A. Le Glay, vrocger biblio- thekaris van Kamerijk, en thands opper-archivaris te Rijsscl, een zeer kundig man, die zich op onze tael toelegde, was vooral wcrkzaem om deze slukken te bezorgen (^). By eene nadere gelegenheid zal ik eene lijst mededeelen van nederlandsche boeken te Lyons, te Parijs, te Rouaen en elders gedrukt. Voor dit mael wil ik my vooral tot het noordelyk gedeelte van Frankrijk bepalen. Meer dan eens wekte die uithoek van het tegenwoordig fransche keizerrijky en vooral dat gewest, alwaer het nederlandsch de moedertael is, de aendacht onzer geleerden of letterkundigen op. De beer Jottrand, onder anderen^ schreef eenige allcrbelangrijkste bladzyden over den toestand van deze onze oude landgenooten, in het algemeen , en over dien onzer moedertael aldaer, in het by- zonder(^). En, alwie zich eenigszins op onze lettcrkundige geschie- denis heeft toegclegd^ is min of meer bekend met het aendeel dat daervan, in vroegere dagcn^ aen Duinkerken, Cassel, St.-Winoks- bergen, Belle, Steenvoorde^ Hondschote, enz., toekwam. Willems heeft, zoo wel in zyne Verhandeling als in het Belgisch Museum, de verdiensten van De Swaen, eenen man, aen wien Bilderdijk zelf hulde deed , naer waerde doen schatten. Ook reeds ten jare 1836 had de geleerde heer Blommaert een lezenswaerdig stuk ge- schreven Over de Vlaemsche Tael in het Noorden van Vrankryk^^). (1) Tot hicrtoc herliael ik hier grootcndcels een opstel dat ik reeds vroeger in de NederdttiUche Letteroefefungen, Gent, Snoeck, 1834, bl. 104 — 107, geplaetst had. (2) Notre fronliere du Nord~Ouest. firux., 1845. (3) In de Bydragen der Gazette van Gend voor leitet'en, kunsten en wetenschappen, eerstc jaergang. Gent, in-4^, bi. 77. Maer eea vcrschijasel , dat alien beoefenaren onzer laeU en Ictterkunde harielyk welkom moet zijn , is het tot stand koroea te Duinkerken , in 1853 , van een Comite fUmand de France, eene maetschappy welke , behalve een groot geial eere- en brief- wisselende, ook in Frankrijk zelf vier-en-veertig gcwoone leden tclt, en aen wier bestuer zich drie mannen bcvinden die in dc letterkundige wereld gunstig bckend zijn , namelyk de heeren De Coussemakcr en De Bertrand , beide te Duinkerken , de eersle aU voorzitter, de ander als sekretaris, cn de beer De Baecker, van St.-Winoksbergen (D, als ondervoorzitter. Dal Comite hceft tot hoofdoel de beoefening der nederlandsche tael en ook bet opsporen der historische en letterkundige gedenk- stukken, die voor dat gedeelte van het kcizerrijk bclang opleveren. Het werd den 10^*° april 1853 gesticbt en heeft dus slcchis tot hiertoe een iweejarig bestaen. Reeds in voorleden jaer zond dat genootschap eeneo bundel Annales du Comile flamand de France in bet lioht, die alleszins onze aendacbt verdient en voor de gescbiedenis onzer moedertael talryke bouwstofTcn op- levert. AHes echter wat bet boek beval, is niet even go^, alles zou ook niet den toets eener scherpe kritiek kunnen onderstacni^l, (5) De beer Di Bkckei sebreef in ilezc laeUtc jaren era acnlal werken, vaervio de volgende het meeal met de studie onzer tael- en letterkunde in verbaod staeo. Lei Flamandi de France, itude lur tear iangue, enz. Gand , l8!Si . Overgedrukt uil den Meiiager dei Science*. 2* Dei Mibelungen. Saga mirmingienne de la Nier- lande. Paria, tSiiS. Z" De la Religion du Nordde la France avantle CAriitianiimi- Lille, I85Z, in-8°. (2) Van 330 biz. (3) Zoo onlmoct men bl. iU , in de fraDsche vertaling eener vlaemschc Charter islag. Men zou immers aldaer moelen lezen : WiSar- ton die Coiere, en dat in bet fransch everbrengeo idekin , Jean de Coiere ; en verdcr, voor ler kerie beef 'le fondi de I’igliie de Vaueellei, in plaela van au pro- eliet. Ik onlhonde my endere fcilcn van dien aerd aen — 22i inaer toch is er reeds in dat eerste deel dier Annates veel weiens- 'waerdigs voor handen. Als eene der belangrijkste bydragen van dien bundel beschouw ikeenen brief gedagteekend uit Parijs, van bet corresponderend lid Carlier. Die beer treedt als een warm , edelmoedig en kun- dig voorsCander der nederlandsche tael in Frankrijk op. Hy is met haren vroegeren toestand zeer wel bekend en pleil krachtdadig voor hare beoefening. De brief van den beer Carlier is onder alle opzichten lezenswaerdig. Behalve een kerslied met muziek Het Kribbetje^ een dichstuk van J. F. Ricour van Godewaersvelde , eene vlaemsche Charter van 1286, enz., bevatten de Annates j nog eene Bibtiographie des Flamands de France. Dit uitvoerig stuk « • IS in tweeen verdeeld. Eerst komt eene opgave van negen-en-dertig werken, zoo in proza als in dichtmaet, velke tot hiertoe in hand- schrift zijn blyven berusten, dan volgen de titels van niet min dan **ven-en-negentig werken , zoo te St.-Omaers als te St.-Winoks- Migen, te Duinkerken, te Hazebroeck en te Belle gedrukt. Alhoewel men het bestaen van een zoo groot aental dergelyke ®oeken niet zou vermoeden , zal het toch , denk ik , met eenige opsporing, op meer dan het dubbelde kunnen gebracbt worden. By deze lijsten heeft men ten slotte gevoegd de titels van een •'^•niigtal werken buiten Frankrijk gedrukt , maer die door Vla- fflingen uit die landstreek zijn opgesteld of wel tot de tael- en lecterkunde hebben. dat noordelyk gedeelte van Frankrijk betrekking ft.. Coussemaecker is de voornaemste opsteller van die »wfioorat>Aift ^ tJaaer hy ontving daertoe bydragen van de heeren jjj Carlier en andere. Hoe verdienstelyk en uitgebreid *nder ^ Arsnales reeds zy, zal ik bier nog al bet een en Cous aeii hen onbekend bleef. Ook heeft de beer De semaecier hei mis, wanneer hy meent dat niemand v66r het 222 — Comiie degedachte opvattede om eene bibliographie van vlaemsche werken in Frankrijk gedrukt, byeen te brcngen (^). Reeds in 1834, on dus over meer dan twintig jaren , heb ik in de Nederduitsche Letteroefeningen (2) die te Gent verschenen , eene eerste proeve van dien aerd geleverd en de titcls opgegcven van eenige vlaemsche boeken te Bergen in Henegouwen , te Luik, te Douai, te Lyons, te St.-Omaers, te Parijs , te Rouaen, te Rijssel, en vender ook te Londen en te Norwich gedrukt. Ik had my des tijds bepaeld tot de opsomming van steden waer bet nederlandsch nooit de land- spraek was, of ten minste niet mcer is. Uit dien hoofde maekte ik geen gewag noch van Duinkerken, noch van St.-Winoks- bergen, met een woord, van niet eene stad nil gcheel die dietsche streek van Frankrijk. Ik ben bet volkomen eens met den beer De Coussemaecker, dat men , in onze dagen , de bibliographie niet meer mag besehouwen als iets dat slechts voor bet bevorderen van bet vertier der boeken of ten nutte dcr bandelaren noodzakclyk is ; zy is wel degelyk eene wetenschap die voor de kennis dcr geschiedenis of die der tael- en letterkunde als onontbeerlyk moot besebouwd worden. In Duitsch- land is men daervan zoodanig overtuigd dat men, bchalve de alge- meene werken in dat vak, cr ook dagelyks afzonderlyke bibliogra- pbien, byna voor elke wetenschap, of voor de ondersebeidene tijdvakken, ziet verschynen. Men herinnere zich slechts de ver- dienslelyke werken van Panzer en van Heine voor de eerste voori- brengselen dcr drukkunst, die van Lipsius en Leitzmann voor dc numismatiek, die van Nopitz voor de spreekwoorden, en dergelykc. Dealgemeene bibiiographien van Brunet, van Barbier, van Querard (1) Bl. 258, zcgt by : Personne Ju9qu*ici n*avait songt a former wie bibliographie des livres flatnands publih en France; cette idee a cU concue par le Cotnile flamand de France qui presentc aujourd^hui Ic resultalde ses premieres rccherches. (2) BI.10i-H5. — 223 — en andere, welke in Frankrijk verschenen^zijn kostbare werken,die voor alle geleerden, om zoo te zeggen^ onmisbaer zijn. By oiis echter is er tot hiertoe weinig voor handen. Behai ve bet verdienste- lyk werkjen van den beer du Puy dc Montbrun (^), bestaet er in Noord-Xederland niets, meen ik, dat eenige melding verdient. By ons vesligde de geleerde baron De Reiffenberg^ door de uitgave van z)'nen Bulletin du Bibliophile Belge^ de eerste de aendacht op die wetenschap, cn de beer Poly d. Vandermeersch, die met onver- moeiden arbeid opspoort al wat er vroeger door Nederlanders in vreemde landen gedrukt werd , zal daerdoor eenen nieuwen lau- werkroon voor den roem onzer voorvaders vlechten. Docb iets wat ik vooral zou willen zien verschynen, is eene met zorg opge- maekte bibliographie der nederlandsche boeken. Zoo lang zulk een werk niet bestaet zal de geschiedenis onzer literatuer^ voor- namelyk tydens de vijftiende, zestiende en zelfs zeventiende eeuwen, veel te wenschen over laten(2). Later kom ik daerop nog wel eens nader terug. Zie bier wat ik voor dc gescbiedenis onzer tael in bet Noorden van Frankrijk in 't algemcen, en voor de bibliograpbie in 't by- zonder, heb byeenverzameld. Ilet kan dienen om by betgene, dat er reeds in de Annales van bet Comite flamand de France voor- koml, gevoegd te worden. (1) Recherche$ bibliographiques sur quelques impressions Neerlandaises du quin- zitau et du seizieme sieelesj Leide 1836, in-8®. — Viss£a*s Naamlysty die in de vorige eeuw versebeen , is onbriiikbacr geworden. 