Over Kolonisatie met Europeanen in Suriname
Digitized by Google 55 De gomma wordt hiertoe, nog vochtig zijnde, door eone grove zeeft op de heete cassaveplaat gezift, gostadig omgeroerd en als de couac bebandold en gedroogd. Deze zon nog meer dan de gomraa opleveren, doch ik weet daarvan de pry's in Nederland niet, Het sap van den cassavewortel is een zwaar vergif, en by de bereiding moet men zeer voorzichtig zjjn, en het sap bui- ten bereik van vee, varkens, pluimvee, kortom van alle dieren houden, die, daar het sap zoet smaakt, er zeer gretig op zijn, maar na er van gedronken te hebben, ronddraaien, schaimbekken, en sterven. Het sap kan men echter tot siroop afkoken, waardoor het zijne giftige eigenschappen verliest en onder den naam van Cassiripo in de Surinaamscbe keuken tot het gereed maken van gebraad en visch gebezigd wordt. • De kultuur van den Maniok of Cassave is buiten twijfel een der meest winstgevende, doch put zij den grond zeer uit, en na drie oogsten van hetzelfde land, waarvan elke opvolgende minder oplevert, geeft zonder goede bemesting de grond niets noemenswaards meer. Bij eene tweede beplanting van den bunder vervalt den arbeid om het stuk bosch in cultuurland te herscheppen ; derhalve geeft eene tweede beplanting met qassave de vol- gende uitkomst. Ik neem aan dat de oogst van den cassavewortel in Au- gustus of September, dus 10 inaanden nadat hi) geplant was, heeft plaats gevonden, om welken tijd hjj ook volkomen rijp is. Derhalvo blijft de bunder eene maand buiten beplan- ting, gedurende welken tijd men het onkruid afkapt en ver- brandt, waartoe voor arbeid noodig zijn, . . . . 16 man. Daar nu by de eerste bewerking de meeste wortels reeds uit den grond gehaald. en ook wel in den tijd van een jaar grootendeels verrot zijn, gaat de omwerking met het houweel beter, en kan een man wel 70 hoopen per dag maken, dus in het geheel voor het maken van 10,000 hopen . . 148 man Tot beplanting wederom, vrouwen of kinderen. 10 » Transp. 169 man Digitized by Google 56 Transp. 169 man Tweemaal wieden 36 » Dus arbeid tot den oogst ........ 205 man Het in bossen binden en uithalen der wortels als boven 60 » Totaal 265 man. Daar men nu aannemen moet, dat de tweede oogst min- der dan de eerste bedraagt, zoo nemen wij slechts van 20,000 ko. een derde of 6666 k°. conac, of a 70 k°. per vat, 95 vaten gevende. Aan arbeid vereischt het afschrapen der wortelen aan mannen of vrouwenarbeid 95 dagen. Het afmalen 24 * Het uitpersen 24 « Ziften . 24 „ Bereiden van den couac 95 » Dus arbeid der fabricatie 262 dagen. Derhalve heeft het herplanten, onderhouden, oogsten en prepareeren van den couac vereischt . 527 dagen. De waarde van dezen oogst wordt nu als volgt : 6666 k°. couac a 40 Cmes. fr. 2666.40 of . . / 1253.20 Hiertoe noodig 95 vaten a 25 c. / 23.75. Vracht naar Cayenne &fr. 2.-— fr. 190 /'87.30. * 111.05 Blijft zuivere opbrengst / 1142.15 De dagelijksche verdienste wordt dus /2.16. In dezelfde verhouding als bij de fabrikatie tot couac staat dan ook bij den tweeden oogst, die van gomma of arrowroot, en stelt zich hierbij hetdagloon op/ 2.52, naar de volgende berekening. Wieden, hoopen maken, planten en oogsten . 265 dagen 20,000 k. cassavewortel geven 4000 k°. gomma, of in vaten gepakt 40 vaten. Zuiveren en afschrapen der wortels .... 120 » Uitwasschen enz. 51/g man per vat . . * . . 220 » Dus totaal 605 dagen De opbrengst van het tweede fabrikaat is : Digitized by Google 57 4000 k°. Gomma a 20 Cs. per half k 0 / 1600 40 bloemvaten 25 / 10. Vracht a / 1.50 » 60 » 70 Blijft netto opbrengst / 1530 Behai ve de bittere cassave, die ala hier boven omschreven, algemeen wordt aangeplant, bestaat ook nog de zoete cassave, welke alechts moeielgk van de bittere te onderscheiden is. Vooral by den wortel vindt men het onderscheid, daar in het midden van den wortel van de zoete een draad of vezel van het eene einde naar het andere loopt, terwgl de bittere zonder dien draad is. Ook in de schors en aan de bladeren vindt men kenteekenen, doch is altijd aan te raden de zoete af- gezonderd van de bittere te plan ten. De wortel van de zoete cassave bevat geen vergif en is geroost of gekookt een zeer goed en aangenaam voedsel, in smaak gelijkende op schorseneeren. De cassave is voor do keerkringslanden van even veel of meer nut, dan de aardappel voor de gematigde gewesten. Van een goed en vruchtbaar land is de opbrengst veel grooter dan hier opgegeven, en zou misschien bg aan wending van mest., het dubbele bedragen ; ja, een Engelsch schrgver beweert dat de akker, dus nog geen halve bunder, 25 tonnen in Demerary heeft opgebracht. De cassave is behalve arrowroot, de eenigste der verschil- lende soorten van wortels of knollen, uit welke een fabri- kaat ter exportatie kan worden getrokken ; ik wil, alvorens tot de kulturen • over te gaan, welke producten voor den export leveren.eenekorte beschrgving van die wortels en knolge- wassen geven, welke te Suriname de plaats der aardappelen innemen, en wier prgs afhankelgk is van den meerderen of minderen aanvoer op de Surinaamsche markt. Voor den Euro- peeschen emigrant zgn deze wortels onmisbaar, zoowel voor eigen gebruik als tot voeding van zgne varkens en kippen. Het is bp den altgd gelimiteerden verkoop van deze aardvruchten niet aan te raden, gronden van verscheidene banders groot er mede te beplanten, maar ieder kan de berekening zelf jnaken wat Digitized by Google 58 eene zekere beplanting kost en opbrengt, zoodra de kosten en opbrengsten van den bunder aangegeven zijn. De batatta of zoete aardappel is na de cassave bet voornaamste en voordeeligste der Surinaamsche knol- of wortelgewassen. Er bestaan daarvan verscheiaene soorten, die echter alle klim- of veel meer krnipgewassen zijn. Men heeft witte, geeie, rooskleurige en donkerroode, in bladeren en bloemen aanmerkelijk verschillende, even als de knollen, welke nu eens lang als eene komkommer, dan in appel of peervorra voorko- men, en dikwerf 2 it 3 kilo zwaar zijn. De witte zijn vooral meelrijk en productief. De smaak van de batatta is zoetacbtig, en heeft veel overeenkomst met eene kastanje. Daar dit gewas , bij gonstig saisoen, in 4 maanden rijp is, en bij goeden grond zeor vole en groote knollen geeft, is het voor mensch en vee een onwaardeerbare vrucbt. Men plant de batatta gewoonlijk in greppels, doch ook op hoopen eveu als de cassave, en dienen de saprijke steelen of ran- ken, welke 10 en meer voet lang zich over den grond ver- spreiden, om de plant voort te teelen. Deze steelen of ranken worden in stukken van U/g a 2 voet gesneden, en ter diepte van 4 k 5 duimen op U /2 voet afstand (bjj greppels) geplant, zoodat op een bunder circa 22,500 plan- ten komen. Heeds binnen eenige dagen, als grond en lucht vochtig zijn, of er regen valt, wassen de jonge plant- jes aan, en is bij regenachtig saisoen in 4 weken tijds het beplanto stuk met kruipende ranken bedekt, tusschen welke even als bij de cassave, of elke andere plant, het on- kruid weelderig opkomt. Na hoogstens twee maar.den moet het stuk van onkruid gezuiverd worden, wat het beste met de hand geschiedt. De ranken, welke zich naar alle zijden verspreiden, worden op zijde gelegd, en het uit- getrokken onkruid in de greppels geworpen, om daar te ver- rotten. Deze arbeid vereischtper bunder 16 mannen of vrouw;en, terwijl het planten insgelijks door vrouwen of kinderen met 10 personen kan worden gedaan. Voor den oogst neem ik aan 12 personen. Digitized by Google 59 Daar greppels gemakkelijker te maken zijn dan hoopen j heeft men per bunder minder arbeidsdagen noodig dan voor cassave. Hoewel er batatten van 2 4 3 kilo gevonden worden, zjjn er daarentegon ook vele planten, die niets of slechts wei- nig voortbrengen, zoodat gemiddeld de bunder 9000 kilo per oogst kan opbrengen. In Paramaribo koopen de schepen veel ba- tatta voor de tehuisreis, en betaalt men een vat van 50 kilo met / 3 a / 4. Neemt men nu 5 cts per kilo aan, zoo is de opbrengst van den akker /450. — Voor de huishouding en als varkensvoeder leveren zij echter meer voordeel op. Nadat de batatten nit den grond genomen zijn, en het stuk land gezuiverd is, kan er taaier of mais op geplant worden, welke eerste in 6 4 7, de laatste in 4 maanden rijp is. De Taaier behoort tot een plantengeslaeht, waarvan de meeste soorten vergiftige eigenschappen bezitten, en geeft eenen langen kegelvormigen wortel; boven den grond heeft hij 6 — 8 drie voet hooge stengels, met hartvormige 2—3 voet lango en breede bladeren ; een land met taaiers beplant, levert daardoor een eigonaardig schoon gezicht. Er zijn verscheidene soorten van taaiers, waaronder de groote, wier wortel somtijds 3’ lang en 6” dik en tot 20 ponden zwaar wordt. Anderen hebben uitloopers of spruiten, zoo groot als een mid- delgroote aardappel, en zijn vooral fijn van smaak. — Nog eene andere, veel kleiuere soort is van binnen wit, langwerpig en 1 a ll/j ponden zwaar. Ook heeft men geele en roodachtige taaiers. De kleine taaiers zijn in de kolonie hocger gescbat dan de aardappel, en worden op dezelfde wjjze gekookt. De grooten zijn minder goed, ook worden ze dikwijls niet gaar, evenwel leveren ze een goed varkensvoeder. De bladeren van de kleine soorten worden als moesgroenten gegeten. Geplant wordt de taaier door middel van de jonge spruiten of oogon, welke op een afstand van 3 voet van den wortel daaraan uitschieten even als bij de cassave, en wordt de spruit 3 a 4 duimen diep in het midden van den hoop gestoken en met aarde bedekt. De bunder bevat dus 10,000 hoopen, tot welke men aan arbeidsdagen a 70 hoopen per man, 143 man noodig heeft; snijden der spruiten en planten, Digitized by Googl 60 vrouwen of kinderen 10 man, wieden na 2 maanden, insge- lijks vrouwenarbeid, 16 man, het inoogsten 12 man; dus vereischen aanplanting, onderhoud en oogst 181 dagen. Na verloop van 6 a 7 maanden is de knol rijp en kan door elkander gerekend 1 kilo per hoop, dus circa 10,000 kilo opleveren. Hoewel de taaier voor binnenlandsch gebruik algemeen aan- geplant wordt, bestaat er toch geon vaste prijs voor, doch is ze meest duurder dan de batatta; echter denzelfden prijs van 5 cts per kilo aannemende, bedraagt de waarde van het product / 500. Tot gereedmaken van den bunder zijn besteed 100 arbeidsdagen. Tot het maken van greppels of hoopen Het planten van batatten, vrouwen of 200 » kinderen Het wieden van batatten, raannen of vrou- 10 X> wen 16 * Het oogsten. van batatten, mannen .. Het maken van hoopen voor taaiers , 12 » mannen Het planten, vrouwen- of kinderenar- 143 » beid Het wieden na ■ 2 a 3 maanden, mannen 10 > of vrouwen Het oogsten na 6 a 7 maanden, mannen 16 » of vrouwen 12 » Totaal . .. 519 arbeidsdagen. Daar nu de opbrengst der batatten / 450.— en der taaiers / 500. — , dus te zamen / 950. — beloopt, wordt het dagloon gemiddeld / 1.44. De Napt is een rankgewas, dat tot de familie der Yams behoort. Van alle wortelen of kuollen, welke in Suriname aangeplant worden, komt deze in smaak het meest met Digitized by Google 61 den aardappel overeen. Zij groeit het be8t in hoog zau- derig land en komt na 9 & 10 maanden, en wel in de maand September, tot rijpheid. De knol of wortel heeft de gedaante van een groote peer of raap, of ook eirond, en kan een half kilo zwaar worden; er hangen wel 10 en meor vruchton van versehillende grootte aan den wortel van £ene plant; men neemt hiervan de kleinsten, welke echter oogen of sprui- ten moeten hebben, om ze te planten, en plant die in het begin van November, in groote hoopen, op dezelfde wijze als taaiere, de zaadplant 8 a 4" in het midden der hoop in- drukkende ; het is echter beter dat de hoopen iets grooter en in plants van 3, 4 voet nit elkander aijn. De plant krjjgt na eenigen tijd eene scheut, en daar het een rankgewas of klimop is, moet bij elken hoop een 8 a 10 voet lange stok worden geplaatst, waar langs de scheut kan opklimmen. De stokken moeten gezet worden zoodra de jonge scheuten zich ontwikkelen; het beste doet men door met eene rond ijze- ren spits toeloopende 11/g duim dikke staaf (koevoet)een 11 /g voet diep gat naast den hoop te stooten, en dan daar de stokken in te steken, waardoor ze vast staan, en de zeer bladrijke en zich verspreidende ranken kunnen dragen. Twee maanden nadat er geplant is, moet er gewied, en tevens de ranken welke niet aan de stokken mochten opklimmen, er aan vastgebonden worden. Na 4 k 5 maanden moet er weder gewied worden, dat het best met de hand geschiedt. Einde Augustus of in September begiuncn de bladeren droog te worden, en wordt de plant uit den grond gehaald. Men bewaart ze op eene drooge plaats; zoodra de regens val- len, beginnon ze oogen te krijgen en uit te schieten, zoo- dat ze niet longer dan tot Januari eetbaar zijn. Het is een meelige en zeer welsmakende knol. Daar de Napi nagenoeg een jaar noodig heeft om rijp te worden, en niet lang goed bljjft, levert zjj voor den planter weinig winst. De prijs regelt zich naar den meerderen of minderen aan- voer op de markt. Wij nemen echter den prijs der batatten of taaiers aan. Digitized by Google 62 De aanplanting is als volgt: er komen bij 4 voet afstands van elkander op den bunder circa 6400 hoopen, waarvan de arbeider er per dag 40 stuks maken kan, en waartoe dus ver- eischt worden 160 dagen. het planten, vrouwen- of kinderenarbeid . ... 8 » bet kappen, uitbrengen uit het boscb, en stellen der stokken in de hoopen, 120 stuks per man 53 » twee maal wieden en aanbinden 40 » oogston 12» eerste arbeid tot in orde brengen van den bunder . 100 * Totaal . . . 373 dagen. Dc opbrengst, door elkander a 2 kilo per stuk, zoude uit- maken 12,800 kilo, waarvan, het kilo a 5 cts. aangenomen, de waarde / 640. — bedraagt. Derhalve komt het dagloon bij dit product op y 1.73. De Yams behooren tot dezelfde familie en worden eveneens geplantj bierbij is het echter raadzaam grootere hoopen te maken, daar de Yams in plaats van vele knollen, slecbts een of twee> maar deze dikwerf van verbazende grootte, aan el ke plant hebben. Men heeft Yams uit den grond gehaald van 20 tot 25 kilo zwaarte die echter lang moeten kooken voor ze gaar zjjn. Bij eengoeden en niet te harden grond, waar de wortel diep genoeg kan indringen, kan men wel 4 Ko. per stuk aannemen. De bewerkingis dezelfde als bg de napis, en bedraagt dus in het geheel 373 dagen. De opbrengst a 4 Ko. zou 25,000 Ko. per bunder bedragen, welke tegen gelijken prijs als de napis aangenomen, eene waarde van / 1200 zonden hebben, dus een dagloon van /8.43 afwerpen. Om ze in het groot aan te planten, daarvoor is de consum- tie dezer aardvruchten te goring, maar om eene behoorlijke af- wisseling van voedsel te hebben dienen de Europeesche emi- granten alle inlandsche, hier de aardappelen vervangende wortelen te planten, ten einde het geheele jaar van deze soort van voedingsmiddelen voorzien zijn. Het hoofdvoedsel der arbeidende klasse van Suriname is Digitized by Google 63 echter de Banaan, tot het' geslacht der pisangs behoorende; bet is eene kruidachtige plant of boom, die zich voortteelt nit oogen of spruiten van onderen aan den stam of wortel. Van bet planten der spruit af bereikt de plant, want men kan baar niet wel boom noemen, hare voile grootte binnen een jaar, heeft dan 8 a 10 bladeren elk van 6 a 7 voet lengte en II /2 a 2 voet breedte, wier steelen den stam vormen; 9 a 10 maanden nadat de spruit of stoel, zoo als men baar noemt, geplant is, breekt bovenaan tusschen de bladsteelen eene twee voet lange bloem door, van donkerroode kleur, die, zich allengs meer openendo een steel ontbloot, waarom spiraalvormig gewonden de vruchten als kleine augurkjes zit- ten ; na verloop van eene week is de bloem open, en ziet men somwijlen om de steel een honderdtal zulke augurkjes, welke bij 10 & 12 bij elkander zittende, eene hand worden genoemd, de enkele vrucht een vinger. Volgroeid zjjnde, heeft de geheele vrucht, bos genaamd, somtijds een ge- wicht van 20 a 30 k 0 ., terwijl de enkele vruchten in den vorrn van een worst of komkommer 9 4 13 duimen lang en 1 a U/2 duim dik zgn; 6 a 8 dezer vruchten zjjn toereikend om een krachtigen man te verzadigen. Is de bos wat men noemt boomrijp, dan wordt do boom, welke slechts 6en bos voortbrengt, afgekapt, en sehieten er-jonge spruiten uit den stam op. De vrucht heeft een groene bast of schil, die er afgenomen moet worden. Gekookt en geroost smaakt de banaan zeer goed, maar er is niets wat men in smaak met haar kan vergelijken ; het is de algomeene kost in Suriname. Big ft de boomrjjpe bos 8 k 10 dagen liggen, of soms nog na korteren tjjd, dan wordt het groon der schil geel, de ba- naan wordt geel, zacht en is rijp. Nu is de smaak geheel anders, en zoo zoet, ja zoeter dan eene peer; in dien toestand dient ze niet meer tot hoofdvoedsel, maar slechts als lekkernij; men maakt er 00 k azijn van of voedt er de varkens mede. Er zijn verscheidene soorten van bananen, meer of min- der groot van bos en vrucht. Eene andere soort dezor Pisang heet Bacoebas; van deze worden de vruchten niet on- Digitized by Google ■» 64 rgp gegeten maar uitsluitend zoodra zij rijp zijn als lekkernij gebruikt. Er bestaan wel 10 vorschillonde soorten, van hoogrood tot geel, oranje en geelgroen. Zij smaken veel beter dan de fijnste bananen, en overtreffen zelfs de fijnste peer in aange- namen smaak. Uit de boorarjjpe bananen wordt eene soort van meel, Gongste genaamd, gemaakt, waarvan men een pap voor kleine kinderen bereidt. Hiertoe worden de boomrijpe bananen in de lengte in schijven gesneden en in de zon ge- droogd. Gedroogd zijnde worden deze schijven in een houten mortier tot poeder ge3tampt en gezift. , De rjjpe geele bananen en baeoebas worden in lange schijven gesneden, aan bindgaren geregen, en in de zou gedroogd, waardoor ze veel zoeter worden dan gedroogde appelen, peeren of pruimen. Stellig zouden deze met voordeel in Europa kun- nen worden verkocht. De banaan groeit het best in goed vrnchtbaar kleiland; in hoog zandland is zij weinig productief en wil gemest worden. Veel beter teelt de baeoebas in hooge landen voort. De bananen plant men in gaten van 15 4 18 duimen diepte bij 1 voet diameter, elk gat op een afstand van c. 1 2 voet van elkander. Nadat de stoel of spruit geplant is kan men tusschen de reien, koreu (mals), taaiers of wel batatten pooten. Na korten tijd komen de jonge planten nit en wel in zoo- veel boompjes, als de stoel oogen of spruiten had. Menlaat er niet meer dan 3 4 4 staan. Zooals boven gezegd, heeft de boom uit een kraebtigen stoel gesproten met den twaalfden maand zijn voile grootte bereikt en zijn de vruchten rjjp ge- iioeg om geplukt te worden ; echter is dit afhankelijk van de vruchtbaarheid van den grond en van het saisoen. De andere vroeger of later uit dezelfden stoel ontwikkelde boo men zetten dan ook vrucht, zoodat van een stoel somwijlen 4 4 5 bossen komen. In hoog land duurt de plant niet langer dan 3 jaren en dan zijn, als men den grond niet mest, de bossen op het laatst zoo klein, dat ze slechts uit eenige vingers bestaan. Hoogst zelden zijn de bossen zoo groot en volmaakt als die van de kleilanden. Digitized by Google 65 r Tot het beplanten van een bunder met Bananen 10 a 12 voet afstand van elkander moet men 625 gaten maken, waar- toe daar 1 man 80 gaten moet maken, noodig zijn 8 dagen. Planten en vullen der gaten, 160 per dag ... 4 » 3 maal per jaar wieden & 16 man per bunder ... 48 » hierbij bet in orde brengen van den bunder. . 100 » Dus te samen 160 dagen. Rekent men de opbrengst k 1 bos per boom, en de waarde a 60 Cts., zoo bedraagt de opbrengst / 375 of een dagloon van f 2,32. De plantjes tot de eerste beplanting moeten aangekocht worden en kost gewoonlijk de stoel 10 a 15 Ct. Op de bananenplantages in de lagere ingedijkte landerijen worden ze niet alleen aangelegd om hare vrucht, maar ook om de koffie- en cacaobooraen voor de zonnestralen te beveili- gen. Zijn deze boompjes groot genoeg dan worden de banaan- boomen weggekapt. Plant men eehter koffie noch cacao, zoo zaait men mals, batatten of taaiers tusscben de reien; eehter slechts in het eerste jaar, daar anders de bananen er onder zouden ljjden. Nomen wij batatten aan, zoo kunnen wij rekenen dat ruira de helft van den bunder, tnsschen de reien plantende, met batatteb beplant wordt, en men daartoe aan arbeid noodig heeft : Het maken van greppels of hoopen, waartoe . 100 dagen planten van batatten vrouwen of kinderen . . 5 » oogsten, mannen 6 * het maken van greppels voor den tweeden oogst . 72 » het planten 5 » oogsten 6 » in orde brengen van den bunder 100 » planten van de bananen enz 60 » Totaal 354 dagen. Digitized by Google 66 Het provenu der bananen is / 375,00 hiervan 625 stoelen a 15 Ct » 93,75 batatten 4500 m. .eerste oogst f 281,25 De 3000 » tweede dus 7500 b 5 Ct. . . » 375,00 Totaal / 656,25“' Dus zoude hier het dagloon komen op f 1,86. Van de wortel- of knolgewassen en bananen ga ik over tot de twee soorten van graanyewassen welke voor tropische landen van zoo groote waarde zijn, namelijk de rijst en de mats. Van rijst leeft nagenoeg een vijfde gedeelte der be- volking, en sedert den invoer van Chineezen en koelies in Suriname, wordt heel veel rijst ingevoerd. Do daarvoor besteedde sommen zouden in de kolonie big ven, indien deze kultuur, waartoe grond en klimaat zoo uitnemend geschikt zjjn, hier werd bedreven. Hoewel ook eene zekere soort van rijst in hooggelegen landen kan aangebouwd worden, wordt de hier geteelde slechts uit moerassige landen gewonnen. De beste landen zijn die welke in den regentijd 1/g tot 1 voet onder water staan , en in den droogen tijd bij de hooge Equinoxiale springvloe- den niet door zout water overstroomd worden, derhalve tame- lijk ver de rivieren opwaarts moeten liggen. Het in kultuur brengen van een stuk land, moeras of overstroomd land is minder moeielijk dan op een hoog ter- rein ; er zijn meer palmen en zachtere houtsoorten, ook de boo- men zijn minder zwaar. Nemen wij echter aan dat er evenveel werk aan moest besteed worden als aan een bunder in hoog land namelijk 100 dagwerken. Vele zaaien den rijst en slaan den grond daarna om met het houweel ; ik heb ze echter altijd ge- poot, en wel op een afstand van 1 voet en in elk gaatje 6 a 8 korrels gedaan. Dit moet op het einde van den droogen tijd ge- schieden, zoo dat de jonge plantjes reeds uit den grond zijn wan- neer de eerste regens vallen. Tot het planteu heeft men twee vrouwen noodig, waarvan de eene het gat met het houweel maakt, terwijl de andere de rijst er inwerpt en den grond met den voet dichttrapt. Digitized by Google 67 De geheele bunder kan dan ook beplant worden door 20 vrouwen. Het onkrnid schiet even weelderig op als in het hooge land en moot de akker op dezelfde wijze gezuiverd worden als bij de bovengenoemde wortelgewaBsen; maar daar de regens het land voor het grootste gedeelte onder water zetten, moet men meer met de handen uittrekken, dan het houweel ge- bruiken. Tot dit zuiveren of wieden zijn weder 20 dagen per bunder noodig. Vier maanden na de beplanting is de rijst rijp, en valt de oogsttijd gewoonljjk in April of tegen het einde van den kleinen droogen tijd. De rjjst wordt met een klein mesje aigesneden, in bundels van ca. 5 k°. samengebonden en op eene luchtige plaats geborgen. Tot het snijden van de rijst heb ik aan mijne Chineezen eene taak van 44 ko. gegeven, die zij ook gemakkelijk leveren konden. Zoodra de rjjst te huis gebracht is, wordt het veld gewied te gelijkertijd worden de plan- ten op 6 duim hoogte van den grond afgesneden, waarna men in 21/2 a 3 maanden een nieuwen oogst of tweeden krop kan snjjden; deze bedraagt omtrent de helft van den eersten ; eehter reken ik slechta een vierde gedeelte, terwjjl ik om een derden krop my niet bemoeide en het vee in het rijst veld heb laten weiden. De rijstbouw geeft zeer matig aangenomen per bunder by den eersten krop 2600 kilo. De tweede krop slechts op een vierde aangenomen 650 » Dus totaal 3250 kilo. Eene wel ingerichte pelmolen (die van Ochsner te Amster- dam) levert 65% schoone grove korrels of 2112 Ko., terwyl er 23% gebroken of 757 k. overbleef; de rest was stof. De rijst welke te Suriname ingevoerd wordt, is Oost-Indi- sche en Carolina, en is in kwaliteit minder dan de Surinaamsche. Zij komt den koopman gewoonljjk op 10 Ct. per half kilo te staan, en wordt k 13 — 14 Ct. verkocht; nemen wij nu ook slechts 10 Ct. voor de grove en 4 Ct. voor de gebrokene als kippenvoeder aan, zoo brengt de bunder op : Digitized by Google 68 3250 ko.paddirjjst geven 2112  Ct / 65, — / 482,96 21 vaten of zakken a 25 Ct 5,25 / 70,25 > 70,25 Netto provenu / 412,71 De hiervoor coodige veldarbeid komt neder op Aanleggen van den bnnder 100 dagen. het planten 20 » bet wieden 20 » het snjjden 44 k. per man is voor 3250 k. . . 74 » het tweede maal wieden 20 » het nitdorschen 14 * Dus totaai arbeidsdagen 248 Het dagloon bij de rijstcultuur wordt dus f 1.66. Zonder twijfel valt de oogst op een vruchtbaar veenland veel voor- deeliger uit De landen, waarop ik mijne rgst plantte. waren tamelgk schraal. Wij komen nu tot het koren of de mal's. Van dit nuttige graangewas, datsedertde emancipatie voor yerreweg het meerendeel van Noord-Amerika wordt ingevoerd, wordt hier voor voeding van den mensch weinig en slechts dan gebruik gemaakt als andere levensmiddelen schaars zijn; het dient dan ook alleen tot voeder voor ezels, paarden en pluimvee. Mats groeit het best op de ingepolderde veenrijke landen der kolonie, en geeft in hoog land slechts misschien de helft, hoewel bemesting van den grond de opbrengst aan- zienlijk zon vermeCrderen. Daar mals vier maanden na de beplanting rijp is, kan dezelfde grond, goed bewerkt, per jaar drie oogsten geven. Hoewel het meel van mal's gezond en zeer voedzaam is, zijn er in Suriname zoovele andere soorten van levensmid- delen, dat ik de mal's er niet onder rekenen wil. Voor pluimvee echter is zij onontbeerlijk. De Europeesche emigrant Digitized by Google f 69 moet op deze cultuar voor eigen gebruik bedacht zjjn. Om mals te pianten, neme men de schoonste en beste apieren en daarvan niet de kleinste korrels van boven of van onderen. Gepeld zijnde legge men de korrels des avonds in water, wanneer men ’s anderen daags pianten wil. Het beste is het als men naar een richtsnoer plant, waarlangs men om de drie voet lengte met een bouweel een gat in den grond maakt en daarin 3 a 4 korrels werpt; het gat wordt met den voet weder dicht getrapt. Hoe grooter deze gaten zijn, en hoe minder wortels de jonge plant in haar wasdom ontmoet, des te beter wordt het product. Het pianten moet, zooals bij de rjjst, door twee mannen of vronweu gescnieden, waarvan de eene het gat maakt, de andere de korrels inwerpt en dichttrapt. Tot dezen arbeid kan men per bunder aannemen 16 mannen of vrouwen, welke dus 10,000 gaten moeten maken; het pianten der korrels en het dicht- trappen van den grond kan ook door kinderen verricht wor- den. Twee maanden na het pianten moet er gewied worden, dat met het houweel geschiedt, waartoe benoodigd zijn man- nen of vrouwen. 16. Op het einde der vierde maand zijn de spieren rijp, en de plant wordt droog; men breekt dan de spieren af, en kapt de plant om, welke op reien gelegd, naderhand verbrand wordt; tot dezen arbeid zjjn voldoende .... 8 man. Hoewel somtijds nit een korrel eene plant opschiet, met 2, 3, en zelfs 4 groote spieren, zijn er in een hoog land toch vele, die slechts kleine of ook in het geheel niets geven. Ik neem derhalve aan, dat de geheele bunder slechts 10,000 spieren geeft, welke 10 vaten 4 100 kilo opleveren, waarvan de waarde bedraagt A / 10 per vat / 100. — hiervan af 10 vaten 4 25 Ct » 2.50 het ontbolsteren f 97.50 De verdere bewerking is het uitnemen uit het omhulsel, welke arbeid 4 vrouwen of kinderen kunnen verrichten, dus het ontbolsteren 4 dagen het afmalen van 10 vaten, mannenarbeid. . . . 4 » Digitized by Google 70 Zoodoende komt de gebeele bewerking en boplan- ting van 1 bunder in kuitunrbonw 100 dagen poten of planten door vrouwen en kinderen . . 16 » zuiveren van bet onkruid door mannen of vrou- wen 16 » Afkappen der planten en spieren door mannen of vrouwen 8 » Uitnemen of ontbolsteren door vrouwen of kin- deren 4 » Afmalen van 10 vaten door mannen 4 » Totaal 148 dagen Het dagloon bij deze knltuur voor de 4 maanden, tot het product rijpt, bedraagt dus 66 Ct. Bij deze beplanting kunnen echter door omspitting en be- mesting van den grond veel gunstiger resultaten verkregen worden, en ljjdt het geen twijfel, of inplaats van 10 kan de bunder 30 en 40, of zelfs meer vaten opbrengen, want bij goeden veengrond zijn 50 a 60 vaten (volgens een Engelschen schrjjver), niets ongewoons. Als het dekblad, of het om- hulsel van de spier gespleten wordt, kan het dienen tot een zeer goed, licht en koel vulsel voor matrassen en kussens. Ik heb nu over de kultuur en de waarde der verschil- lende voedingsplanten gesproken, welke in de kolonie gevonden worden, en die ik dan ook sedert 28 jaren op mjjne con- cessie Albina aan de Marowyne geplant heb, zoowel voor eigen gebruik als voor export. De opgaven zijn geheel en al naar mijne resultaten, en steeds nam ik als maat- staf mijne ondervinding aan. De landverhuizer, die zijn bestaan en welvaart in den tropisehen landbouw wil vinden, dient vooreerst met de kul- tuur der voedingsplanten zich bekend te maken; zjjn eerste werk moet zjjn, een akker voor levensmiddelen aan te leggen, en zich en zjjn huisgezin aan inlandsche aardvruchten en kost te gewennen, die hun wel in het begin vreemd zullen voorkomen, maar niettemin even goed, gezond en voedzaam Digitized by Gdogle •» 71 zijn, als die waaraan hij in zijn geboorteland gewend was. Heeft hij zoo veel cassave, napies, batatten, koren, enz. aangeplant, als hij tot dagelijksch voedsel voor zich, zjjne familie en zijn vee noodig oordeelt, dan moet hij, alvorens eene kultuur te kiezen, wier producten hij verkoopen wil, in de eerste plaats zich bezig houden met eene behoorlijke verzorging van zijn vee, biervoor de noodige weide aanleggen, en een voedzaam gras planten. Met 6 a 8 stnks vee, meer zoude ik niet aanraden, heeft hij niet alleen melk en boter voor zijne huis- houding, maar wordt door dat vee in staat gesteld altijd dezelfde stnkken land te kunnen hewerkon en zijn Europeesch sys- teem van landbouw in te voeren, waarbij hij aanmerkeljjk betere resultaten zal verkrijgen, dan ik hierboven heb aangegeven. Doch over vee, varkens, pluimvee, enz. znllen wij later spre- ken, en ons nu met de kultuur van die gewassen onledig honden, welke voor export naar andere landen knnnen dienen. Deze zijn zoo talrijk en zoo verscheiden dat de beschrijving er van een geheel boekwerk zou kunnen vullen, doch daarvoor bezit ik nocb kunde nocb ondervinding genoeg. Er bestaan verscbei- dene werken over tropisehen landbouw, waarin de emigrant veel inlichting kan vinden. Ik zal mij daarom slechts bij eenige der voornaamste gewassen bepalen, waarmede ik zelf prooven heb ge- nomen, en die mij dan ook voorkomen de voordeeligste te zijn. Bovenaan staat de t a b a k. Het zou verwondering baren, dat de kultuur dezer plant, welke in andere warme landen zoo veel geplant wordt en weel- derig groeit, ook niet in Suriname is ingevoerd, indien men niet wist, boezeer men hier aan het eenmaal bestaande hecht en hoe hoogst moeielijk het is aan de negers de behandeling van een nieuw product te leeren. Wjj weten echter nit de gesehiedenis, dat de eerste Enropeesche kolonisten tabaks- planters waren ; vermoedelijk hebben zij deze kultuur zelf bedreven, en toen ze later slaven konden koopen, haar voor eene meer winstgevende verlaten; vandaar dat tgdens de slavernij, welke nagenoeg twee eeuwen geduurd heeft. Digitized by Google 72 slechts suiker, koffie, katoen en cacao uitgevoerd werden; alien producten, wier kultivatie de zorg en verpleging niet vereischen, die men in ons land aan den tabak moet be- steden ; een arbeid en oppassing, die van geen neger te verkrijgen zouden zijn ; want onverschillig als hij is of het product dat hij plant zijnen meester winst of verlies aanbrengt, zou de neger die attentie nooit aan den tabak besteed heb- ben, die noodig is in een land zoo rijk aan voor deze plant schadelijke insecten. Zoo komt dan alle tabak, dien men voor de arbeidende klasse noodig had, en nog heeft, uit de Vereenigde Staten van Noord-Amerika, terwjjl de betere soorten en sigaren van elders worden ingevoerd. In 1845 nam zekere dokter Hostman op zijne plantage Hannover in het Para-district eene proof, om op groote schaal * tabak te planten ; de zeer hevige regens, welke in dit jaar vielen, en de daarop volgende buitengewone droogte, vernie- tigden echter het grootste gedeeite van den aanplant. Het overblijvende werd naar Holland gezonden, en de kwaliteit zoo goed bevonden, dat het halve kilo op f 1.10 geschat werd. Doch binderpalen van finantiBelen aard beletten den ondernemer de zaak voort te zetten. Ik heb in 1845 deze tabaksvelden, ik geloof 20 akkers, gezien, en stand verwon- derd over den prachtigen groei der plant. Daar ik nooit eenig gebruik van tabak maak, stelde ik vroeger in deze plant niet het minste belang, maar ik was verrast over de schoon- heid dezer tabaksvelden, en ben ook van dien tjjd af over- tuigd, dat die kultuur zich vooral voor Europeanen aan- beveelt, en eene bron van welvaart voor de kolonie kan worden. Toen in 1858 de Fransche penitenciers aan de Ma- rowyne aangelegd werden, nam men ook daar proeven met alle soorten van kulturen, en de tabak daar geteeld, bracht in Frankrijk de verbazende som van frs. 9 per kilo op; nog- tans verzekerde mij de commandant-superieur dier penitenciers, dat deze kultuur niet vol te houden was, wegens het overgroote aantalrnpsen enandere insecten, die mennietkon meester worden. Digitized by Google 73 Ook ik heb dan ook zeer in het klein, en op een land, dat vroeger met mats beplant was, door mijnen neef eene proof laten nemen; er werden een tiental bedden van 30 voet lengte bij 3 voet breedte aangelegd, goed bemest en met tabak beplant. De geheele arbeid van bedden maken, bemesten, planten, wieden en de bladeren te huis bezorgen, vereiscbte 85 arbeidsdagen. De rupsen en andere insecten werden elken morgen door mijnen neef en eenen Cbinees van de plant afge- nomen en gedood, waaraan telkens l/ 4 a l/ 2 uur besteed werd. Toon de bladeren t’huis gebraeht waren, kwam een sohip om hout te laden, en mijne arbeiders moesten hier- bij helpen; daardoor werd het droogen, waarvan wij trouwens ook niet veel verstonden, nalatig en slordig bezorgd, zoo- dat geheele hoopen tabak zwart werden en verrotten, en voor- al de groote bladeren, waarvan sommige 22 Rl. duim lang waren, bedierven. Slechts een bloemvat vol der kleinere zond ik naar Amsterdam, waar deze tabak voor 35 Ct. per half kilo verkocbt werd; maar tevens schreef de makelaar, dat deze tabak, indien hij goed ware gedroogd geworden, een hoo- geren prijs zon behaald bebben. De geheele oogst bestond uit circa 200 kilo groene bladen. Daar de tabakskultunr minder inspanning van krachten dan wel zorgvuldige bebandeling en oplettendheid vereischt, zoudeze plant vooral aan te bevelen zijn aan diegenen, welke reeds in Nederland tabak geplant hebben. Vooral in de toebereiding ligt de grootste moeielijkheid, en zoo als mjj een in Cuba gevestigd tabaksplanter verzekerde, is deze op elke plantage weder ver- schillend, daar zij moot worden ingericht naar klimaat en lokale omstandigbeden. — Zoo zal ook buiten twijfel de Hollandsche wijze van droogen en toebereiden niet geheel hierop van toe- passing knnnen zijn, maar door een met de kultnur en het bereiden bekend persoon zal toch schielijker de beste wijze voor hier gevonden worden, dan door iemand, die nooit die kultuur uitgeoefend heeft. Vermoedeljjk mislnkken de eerste proefnemingen, maar de uitkomsten zullen later des te be- ter zijn. Daar een der boofdbezwaren niet bet planten, maar Digitized by Google 74 bet zuiveren der plant van ongedierten is, en dit vooral kinderen en zelfs kleine, kunnen bezorgen, zoo kan de tabakskultnur, vooral aan hen worden gerecommandeerd, die met kinderen gezegend zijn. Over de wijze van kultuur zal ik mij niet uitlaten en slechts zeggen, dat de bunder, de verschillende plukken door- eOu gerekend, 2000 a 2500 kilo tabak kan opbrengen, welke, als men slechts 35 Ct. per half kilo aanneemt, reeds eene som van /1400— / 1750 opl evert; hoeveel gunstiger wordt de uitkomst, als door doelmatige bereiding eene betere kwaliteit en bij gevolg een hoogeren prijs verkregen wordt, en nog meer als men den tabak tot sigaren fabriceert, waar- aan de behoefte in de kolonie zelve zoo groot is. Machines tot bereiding heeft men niet noodig, en eene bewaarplaats om te droogen is niet moeieljjk op te richten. Ik houd de tabakskultunr voor de meest winstgevende; en moest de laudbouwer, na alvorens voor levensbehoeften en veestapel gezorgd te hebben (want mest heeft de tabak noo- dig) vooral zich toeleggen op die kultuur, die hem in korten tyd genoeg zal inbrengen, om een kapitaaltje ter zijde te leggen. Ook eene andere knltuur, welke echter eerst na 4 a 5 jaren begint vruchten te geven, is den Europeeschen landbou- wer te recommandeeren, daar deze weinig arbeid vereischt en een produot levert, dat wel is waar niet altjjd een hoogen prijs bedingt, maar toch steeds in gebruik bljjft, en als de oogstjaren gekomen zijn, nagenoeg geen arbeid dan het oogsten en de preparatie vereischt. Ik bedoel de cacao, die dan ook en vooral in de laatste jaren, veel wordt aangeplant, en de koffijkultuur heeft verdrongen. De eacao, hoofdbestanddeel van de chocolade, is de vrucht van een boom ter grootte en wel iets geljjkend op een abrikozen of persikenboom. De zeer kleine witte bloesems komen uit den stam en de takken, en geven eene vrucht, welke in het begin veel op een klein augurkje, en de voile grootte bereikt hebbende, op eene geribde meloen gelijkt. Digitized by Google 75 zijnde alsdan 6 a 8 duim lang en 3 a 4 duim in diameter, en als ze rjjp is, goudgeel ; ook is er eene hoogroode soort. De bast of schil is hard, 1/4 duim dik, en bevat in een zoet merg 40 & 50 langwerpig ronde pitten, de eacaoboonen. De boom groeit bet best op kleigronden, doch ook in zand- grond of boogland, mits hier de grond niet te hoog is of anders bevochtigd kan worden. Op hoogen grond geeft zij een beteren oogst, maar mindere kwaliteit dan in kleilanden, en is de wijze van planten voor iedere kolonie eene andere. In Suriname worden de boomen gewoonlijk op 16 voet af- stands van elkauder geplaatst, zoodat op een bunder 342 boomen te staan komen. De jonge caeaoboom verlangt scha- duw en mag niet blootgestold worden aan den vollen in- vloed der zon. Br moeten dus voor men de cacaopitten plant, op de- zelfde plaats bananen geplant worden, wier breede bladeren reeds ontloken moeten zijn, voor men tot het planten der cacao overgaat. Men maakt hiervoor op 2 a 3 voet afstands van den banaanboom, een U/g voet diep en 1 a i /2 voet wijd gat, hetwelk met goeden grond opgevuld wordt; hierin plant men H /2 & 2 duim diep in een driehoek 3 cacaopitten, welke binnen 8 A 10 dagen reeds opkomen, en blaadjes vertoonen. Om echter den boom, ook wanneer hij groot en de banaanboom weggekapt is, tegen de zon te beveiligen, worden op afstanden van 48 voet de spruiten van een zeer snel groeienden, zijne takken wijd versprei- denden boom, Koffiemaan genaamd, geplant. Van de uit de pitten spruitende plantjes laat men, als ze II /2 a. 2 voet hoogte bereikt hebben, het sterkste staan, terwijl men de twee anderen nittrekt. Zoodra eon boompje kwijnt, moot een ander in de plaats gezet worden. Een jaar oud zijnde, is het boompje reeds 2 a 3 voet boog en begint met het derde jaar te dragen. Vooral in den eersten tijd moet er goed gewied en aan de jonge boomen grond gegeven worden; later echter wanneer op 13 voet hoogte de takken zich uitbreiden, komt weinig zon Digitized by Google 76 meer onder de boomen, en het onkruid vermindert langzamer- hand, kwijnt en sterft, zoodat men niet meor behoeft te wieden, en de gebeele arbeid zich later bopaalt tot het inzamelen der vrachten en het droogen der boonen, die dan in zakken van 90 4 100 kilo’s verkocht worden; alleen het zuiveren der boomen en het afsnijden der waterloten enz., bljjft een vereischte, zoodat van alle tropische gewassen, de cacao het minste onderhoud noodig heeft en 6en man meer dan 1000 boomen verzorgen kan. Als de boom zjjne voile grootte, in het vierde of vijfde jaar bereikt heeft, wordt hij gerekend 3 halve kilo’s cacao te geven; derhalve levert de bunder circa 500 kilo’s, welke a 25 ct. het half kilo, een provenu van f 250 afwerpen. Een Engelsch schrijver verzekerde, dat hoe verder de boomen uit elkander geplant zijn, 20 a 30 voet, hoe beter de oogst is, en dat deze zelfs 12 en meer kilo’s per boom kan bedragen. Over koffie, suiker, katoen enz. zal ik niet spreken, daar ik er geen kennis van heb, en ook niet denk dat een Euro- peesch landbouwer, vooral in den eersten tijd zijner vestiging, zich daarop zal toeleggen, hoewel ieder dezer kultnren rgkelijk winst zullen afwerpen, wanneer de grond op Europeesche wijze bewerkt wordt. Bg zijne eerste inrichting heeft de Europeesche landver- huizer vooral te zorgen een klein tuintje bg zgn huis te hebben , want moesgroenten zgn een gezonde en aange- name spijs. Zeer vele Europeesche groenton groeien hier zeer goed, zooals snjj- en andere boonen, eenige soorten kool, zuring, radijs en ramenas, komkommers, meloenen, salado, sellerie en pieterselie, prei, chalotten, en vele anderen; ook zgn hier verscheidene inlandsche moesgroenten even welsmakend als gezond. Voor tuingewassen is de drooge tijd de beste, maar dan moet men 's morgens en ’s avonds goed begieten ; in den grooten regeutgd echter worden de zachte en teedere planten Google 77 door do zware regendroppels platgeslagen, zoodat ze kwijnen en sterven. Medio November is de beste tijd om een tuin aan te leggen, en moeten om dien tijd de zaden nit Europa of Noord-Amerika ontvangen worden. De Vruchtboomen. De Surinaamscbe vruchtboomen zijn zoo verschillend van die, welke in de gematigde luchtstreek voorkomen, dat ik er eene korte beschrijving van zal geven. 