VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
De Godsdienst, zo in "rt befpiegelende als betragtende , komt hier meermaals in aanmerking. Onze Hemelfche Leermees- ter јејиз Christus, en de voornaame inhoud zyner Leere, wordt 'er beknoptlyk afgefchetst; men ontmoet er eene ge- leidiyke ontvouwing der verfchillende denkbeelden over de Godlyke Ingeeving , waar door de Heilige Schryvers geleid werden; de haatlyke /nquifitie, die het vrye onderzoek van den Godsdienst tragt te verbannen, wordt 'er naar verdien- fle afgemaald ; eene menigte van Geestlyke Ordens vindt шеп naauwkeurig befchreeven » en even zo ook gewag gemaakt vàh byzendere Genoot/chappen , die of den, Godsdienst op zig zelve bedoelen, of Godsdienftige en Staatkundige inzig- ten tevens beoogen , waaronder de zo veel gerugtsmaakende Illuminaaten eene voornaame plaats bekleeden. ‘Men maalt ons in verfcheiden Artykelen het aanvallige veeler Deugden, en ‘taffchuwelyke veeler Ondeugden, waaronder eene oor- deelkundige ontvouwing van de /ngetogenleid en Infchiklyk- beid, Voor hun wier aandagt meest valt op het Regtsge- leerde en Staatkundige is hier een groote voorraad , waarvan 't genoeg zy de Artykels, Impuniteit , Inkoomften, Injlitu- ten, Interim, Kamergericht en Kampregt te noemen. Nog grooter aantal van Artykelen leveren ons de drie Ryken der atuurlyke Historie, benevens de befchouwende en proef- ondervindelyke Natuurkunde; mitsgaders de Hemelloop-, Tydreken- en Gefchiedkunde, waarby ook die der Wysgee- ren, in haare verfchillende takken , overvloedig voorkomen , als mede die der Genees- en Heelkunde. In ?t ftuk van den Koophandel vestigen, onder anderen, de Artykels Interest , Kaaperyen , en Koophandel des Leezers oplettendheid; gelyk LETT. 1791. NO. 3. K e 130 e M. М. CHOMER d die van Illumineerkunst en Intervallen їп de Muzyk het oog der Illuministen en Muzykanten tot zig trekken, — Dus vinden, in de gemelde en veele andere opzigten, leergierige Leezers een aantal van Artykelen , die onder hunne nafpeu- ring vallen, en waaromtrent zy hier voldoening kunnen er- langen. Tot een byzonder ftaal uit veelen deezer diene een aanmerkelyk gedeelte uit het Artykel KANAAL. Na eene voorafgaande melding van 't gebruik deezes woords, ter aanduidinge van Zeeëngten, die anders ook wel den naam van Straaten voeren; mitsgaders van zulke doorfnydingen in de Steden, die men gewoonlyk Gragten of Burgwallen noemt, met eenige aanmerkingen over dezelven; brengt men ons nog het volgende onder het oog. » Eindelyk geeft men den naam van Kanaal aan de gegraa- ven vaarten, dienende enkel om den koophandel en fcheep- vaart tusfchen de eene plaats en de andere, of ook fomty om den afloop van water uit laage en moerasfige landen, te begunftigen. Beide foorten zyn in ons Vaderland in een ruim aantal, en men vindt die ook in veele andere gewes= ten, zelvs in Spanjen en Rusland, waar van fommigen met ongelooflyke kosten en arbeid zyn vervaardigd, zo ter oire zaake van derzelver uitgeftrektheid, als van de rotsachtige en heuvelige gronden , welke tot dat einde doorgraaven moe- ten worden. Intusfchen is 'er misfchien nog nergens een Kanaal van dien aart geopend, of het is in ftaat om binnen ‘weinige jaaren de verbaazende kosten weder goed te maa- ken, welke daar aan befteed zyn. Om nopens die van afge- legen landen, welke onze inlandfche Kanaalen in meest alle ‘opzichten oneindig overtreffen, eenig denkbeeld te geeverf, zullen wy van drie of vier derzelven een kort bericht me- dedeelen. | | „ Een der grootíte, kostbaatíte en edelfte werkftukken van dit foort, is het zogenaamde Kanaal van Languedoc , in Frankryk , waarvan het eerfte ontwerp gevormd wierdt, door RIQUET , Heer van Bonrepas , zynde cen man geweest van verheven verftand , en uitmuntend bedrceven in de wee- tenfchappen , welke nodig zyn tot zodaanige onderneeming. Dit Kanaal is beftemd om de gemeenfchap te openen, tus- Íchen de Middelland/che Zee en den Oceaan. Hy boodt zyn ontwerp LODEWYK XIV „en deszelvs Minister COLBERT , aan 5 die het met hunne goedkeuring vereerden; dan de grootheid dier onderneeming, de kostbaarheid der uitvocringe, en de vrees voor de uitkomst, zouden genoegzaame beletzels ge- ‘weest zyn om nimmer daar aan te zyn begonnen, indien Кіе i e —% > HUISHOUDREYX. WOORDENBOEK. 231 &sQUET, dóor edele zugt voor zyn vaderland gedreeven ; niet grootmoedig verklaard had. dat hy alle voorafgaande kosten zou dragen, welke vereischt wierden om den eere ften loop van de wateren te bezorgen, en de mogelykheid der onderneeming aan te toonen. »› Dit werk begon dan in October 1665 , en het begin was voorf, dig. De Regeering moedigde het vervolgens aan, gelyk ook de Staaten van Lenguedoc. Niet minder dan twaalf duizend mannen werkten 'er aan; en in het jaar 1080, toen de Heer niQUET ftierf, was de haven van Cette, daar het Kanaal met de Middellandfche Zee zich vereenigt , en dus ook de onmeetelyke en verhaazend werken te Saint Ferrial, te Naroufe, Repudre » Malpas ; enz. reeds geheel voltooid. Drie mylen fchooten ‘er over, om het geheel en al tot ftand te brengen, en dit gefchiedde vervolgens onder het ogzicht der twee zoons van den overleeden RIQUET. Den 15 Maart 5681 werdt dit Kanaal voor "t eerst bevaaren; zynde 122446 toífes of 61223 van onze roeden lang, van den mond by het meir van Thau af, tot aan de fluis van Touloufe. Het zelve heeft 101 kommen, die 62 fluizen maaken, is byna overe al бо voeten breed аай de oppervlakte van het water, en 32 voeten aan den grond, hebbende doorgaans de diepte van ten minften 6 voeten, en dus diepte genoeg voor barken , die 200,000 ponden a Of roo tonnen gewigts voeren. Het maaken van dit Kanaal heeft zeventien en een bat, ve millioen Livres gekost, maakende naar de tegenwoor die e wáarde van het geld, drie- en- dertig millioenen Fran» Ehe Livres , of ruim 160 tonnen goude, Hollandsch geld, en het onderhoud kost jaarlyksch honderd duizend Fran- fche kroonen, of omtrent honderd veertig duizend gul- dens. Dan het brengt wederom eens zo veel op, "t welk een uitmuntend bewys oplevert, van deszelvs overgroote nuttigheid voor den handel, die daar door zeer uitgebreid geworden is. —— Om hier van eenig denkbeeld te geen ven , kan men zeker ftellen, dat twee mannen in ítaat. zyn langs zodaanig Kanaal een vaartuig voort te ftuuwen „ waarin een gewicht van 3ooooo ponden aan koopgoede- теп -gelaaden is. Een wagen daar tegen, met zes paarden befpannen , en van twee Voerlieden -verzeld, kan maar: зосо, of ten hoogften 3000 ponden voeren, invoegen zulk’ een vaartuig den arbeid ver гоо mannep еп боо paarden . 2 ult- € 13a M. N. CMOMEL uitwint, welke anders, door verbaazende onkosten, dé vervoerd wordende keopmanfchappen zeer bezwaaren, », De goede uitflag deezer onderneeming , wakkerde ver- fcheiden andere Natiën aan, om ook dergelyke Kanaalens te doen graaven. In geen land van Europa zyn dezelve tegenwoordig zo verbaazend als in Engeland, hoewel het tot over de helft van deeze eeuw aanliep, eer men zich daar op begon toe te leggen. Van dien tyd af, tot op het einde van het jaar 1788, telde men in dat Ryk niet minder dan twaalf groote gegraven Kanaalen, of vaarten, alle zedert de laatíte vyftig jaaren voltooid, waar van fom- migen geheel op kosten van particuliere perfoonen onder- nomen wierden , en die, met elkander, eene ruimte van ruim 540 Engelfche mylen doorloopen. De vaart langs dezelven geeft aan meer dan rsoo meníchen de kost, еп men fchryft den tegenwoordigen bloei der Engelfche Fabry- ken en Manufactuuren, grootendeels aan deeze pryswaar- dige' onderneemingen toe. De Hertog van BRIDGEWATER was een der eerfte particulieren , die zulks in het jaar 1579, ondernam, laatende in een’ ouderdom van flegts een en twintig jaaren, wanneer menfchen van zynen rang en ver- mogen, gemeenlyk alleen driftig zyn om allerlei vermaaken na te jaagen, een werk aanleggen, "tr welk de grootíte Monarch zou eere aandoen, en zelvs de oude Romeinen waardig is, De kunftige vloed, op zyne kosten gegraa- ven, vereenigt niet alleen de twee bloeijende koopfteden Manchester en Leverpool, maar eene tak van dezelve gaat ook een zeer aanmerkelyke weg onder eenen berg ,ten ein- de de daar toe beftemde vaartuigen tot in het hart der fteenkool- mynen kunnen doordringen, ten einde met de. minfte kosten hunne laading van die brandítoffe te ontvan- gen, waar mede zy de evengenoemde fteden, als ook ver- cheidene anderen, benevens de geheele omliggende lande ftreek , voorzien. Het Hoofd- Kanaal zelve loopt nu eens door uitgeholde rotfen, dan weder in bogten onder de aarde, invoege men, op zekere plaats, een geheele on- deraardíche fcheepvaart van drie Engelfche туеп lengte afleggen moet, behalven nog zes andere mylen, die in verichillende zytakken voortloopen ; waarna deeze on- „deraardfche vaart weder met een lucht-{cheepvaart afwia- felt. Dit verwonderenswaardig Kanaal, waar van het ven alleen vyf tonnen gouds gekost heeft, gaat namentlyk „ door middel van groote boogen, ter hoogte van byna zes- tig HUISHOUDELYK WOORDENBOEK, 133 voeten , dwars over de rivier Irwel „eo dat men (оттуда de zeer zonderlinge vertooning aanfchouwd , van een fchip beneden in de rivier te zien zeilen, en een ander dat juist boven het zelve, als °t ware, in de lucht voortzeilt. „> Niet minder opmerkelyk is het nieuwe Kanaal, dat eerst in de maand OGober 1783 in Engeland wierd begon- nen, en in °t jaar 1789 reeds voltooid geworden is, ten eine de de rivieren de Thames en Severn met elkander te vereeni- gen. Schoon tot deeze vereeniging, uit hoofde van een voorgaand daar omftreeks aangelegd Kanaal, de grond voor Пер зо mylen behoefde dporgegraven te worden, ontmoet» te men daar by nogthands eene zeer groote hinderpaal in de zogenaamde Sapertons-berg , welke men geheel heeft moeten onder doorgraven, en de opening bekluizen. Deeze kluis beflaat eene lengte van twee en drie achtíte Engelfche my- len, of 3860 Engelfche roeden, en is vyftien voeten hoog en breed. De diepte van de oppervlakte des lands , tot op den bodem van deeze kluis, is aan fommige plaatzen 344 voeten. Van het ééne einde tot het andere, (аап telkens , op den afftand van dertig roeden, ftylen, tusíchen welke de openingen gemaakt zyn , om licht en lucht te fcheppen. Dee- ze gewelfde vaart loopt voor het grootíte gedeelte onder een zwaar bosch henen, en over ’t geheel heeft men daarin zes- , tig verlaten , of waterfchuttingen , moeten aanbrengen. + De binnenlandíche fcheepvaart, dus éénmaal in Enge- land begonnen, heeft zich thands zodaanig in dat Ryk uit- gebreid, dat 'er nauwlyks een flad van eenige neering of oophaudel is, 't welk geen gegraaven Kanaal tot aan de naast by gelegen zeehaven kan aanwyzen. En dewyl men daar weinige vlakke gronden heeft , en ook de grond daar- enboven meerendeels rotsachtig is, kan men ligt begrypen ; dat zodaanige werken 'er oneindig meer moeten, kosten, en veel bezwaarlyker uit te voeren zyn, dan in de effen en zeer grond van ons Vaderland, de voordeelen , die dee- ze Kanaalen voor den koophandel opbrengen , zyn byna one berekenbaar: want, in plaats van het byna onnoemlyk getal paarden en vragtwagens, die men, nog geen halve eeuw geleden, de groote wegen van dat eiland zag bedekken, ten einde de Fabriekgoederen en andere voortbrengzelen , van de ééne ftad naar de andere, of naar de zeehavens te vervoe- ren, om aldaar naar buiten "e lands ingefcheept te worden , wordt nu al dat werk, met geringe kosten , zeer gemaklyk verricht door kleine vaartuigen, en de weinige manfchap- pen, die tot voortftuuring, van dezelve vereischt worden. 3 ` e азд C N.ON.SOMOMEL Iedere vreemdeling die dat citand bezoekt, en eenig bee lang felt om de merkwaardigheden van natuur en kunst te befchouwen , zal zelden nalaaten, om vooral het Kanaal des Hertogs van Bridgewater, hoewel meer dan 160 Еп» gelfche mylen van Landen afgelegen, te bezichtigen. - a, Engeland is het niet alleen, maar ook Schot e t welk op zulk een Kanaal, dat men ten deele een Luchte Kanaal zou mogen noemen, kan roemen. Men heeft daar in het jaar 1789 de groote werken tot verbetering der vaart op de rivieren Forth en Clyde voltooid, waar door eerlang de binnenlandfíche vaart van zeg tot zee, of uit de Noordzee tot in de Atlantifche, zal geopend zyn. De groote waterleiding, welke men tot dat einde heeft moe- ten vervaardigen, voert een ruim Kanaal, of kunst- rivier over eene diepe valei heenen, langs welke men fchepen van genoegzaame grootte om naar alle werelddeelen te zei- len, bykans zeventig voeten hoog in de lucht, boven den aanfchouwer die beneden ftaat, ziet heenen vaaren. Dee» ze waterleidende brug, op welke het ‘Kanaal voortloopt , en die meer dan 4oo voeten lang is, rust flegts op vier boogen, en maakt in de daad eene zeer romaneske vere tooning. Daarenboven heeft men, in de tusfchenwydte van een halve myl, van een plaats Stocking field -geheeten , digt by Glasgow, tot aan de rivier Kelwin, niet minder dan drie zulke waterleidende bruggen , die egter veel kleiner zyn, benevens vyf dammen of opftoppingen, en even zo veele ruime waterkommen , als ook een droog dok em de vaartuigen te kielhaalen. —— De geheele lengte van dit Kanaal is 37 en een halve Engel/che myl. Dit Kanaal dient, om, by het vervoeren van goederen , uit d.everpool , Dublin en andere havens van het Verkeerde of Se. Georges Kanaal, naarde Noord. en Oost-zee, als me» de naar ontelbaare plaatzen aan de oostkust van Engeland en Schotland, een weg van ruim 8oo mylen ter zee, uit te winnen. ae ópanjen heeft mede zyn Kanaal van Murcia, dat thands door een groot aantal fchepen, tot gerief van den :binnen- en buitenlandfchen koophandel, bevaaren wordt, Ttaliën heeft het in 1789 voltooide Kanaal van Faënza. Zweeden zyn mislukt Kanaal van Trolhetta, om het welk te vervaardigen, men met onnoemlyke kosten verfcheiden -dyken, dammen en fluizen gelegd, rotfige eilanden door “baord of weggenomen, en een fteenen dyk dwars over ‘eere aanzienlyke rivier moest gelegd worden, ten rinde "en , et H HUUH@UDRLYK WOORDENBOEK. - .- 338 het water tot de hoogte van meer dan 34 voeten te bren- gen. Dit werk, onder GUSTAVUS vasa reeds ontworpen , en waaraan meest alle zyne opvolgers hadden laaten аг» beiden , is, uit gebrek aan goede maatregelen ‚ geenzins naar verwagting uitgevallen. Men kan een vry uitvoerig verflag daar van vinden in coxg, Befchouwing der Maat- Jchappy en Zeden in Polen, enz. Zesde Deel, Brief 88. - v» h van alle foortgelyke Kanaalen is er geen, dat, over 't algemeen meer nuttigheid aanbrengt, dan het Hole flein/che , onpen,in het jaar 1777, en voltooid in het jaar 1784. Het zelve dient om de Оол. met de Noord- zee te vereenigen , en voor fchepen, van allerlei Natién, een veilige binnenlandfche vaart naar de eerstgenoemde zee te openen. Dit Kanaal neemt zyn aanvang omtrent een uur gaans benoorden Kiel, van waar de d, tot aan de laatíte fluis te Rendsburg, negen uuren gaans bedraagt 3 dan, daar de rivier de Eyder nog omtrent twee en een half uur boven Rendsburg bevaarbaar is,en alleen op fom- mige plaatzen behoefde uitgediept te worden, heeft men de vereischte doorgraaving flegts van zeven uuren gaans Ter plaa wa de d grond het h » Ter plaatze waar de doorgegraaven et hoog- fle is, was dezelve, regtitandig gemeeten, 25 voeten en 6 duimen hooger dan Oostzee, en 23 voeten hooger dan de Oceaan. Hier moest dienvolgens den grond ter diepte van 5o voeten worden weg gegraven, en zes flui- zen zyn toereikende bevonden, om de {сһереп op en af te laaten. De breedte van de doorgraving is roo voeten aan de oppervlakte van 't Kanaal, en 54 in de bedding; de fluizen zyn alle 27 voeten wyd, en 1oo lang, de min- fte diepte van het water is ro voeten. Koopvaardyfchepen van 120 tonnen kunnen derhalven dit Kanaal ten allen ty- den bevaaren, "t welk, by aanbefteeding, ruim twee mile lioenen Holland/che guldens gekost heeft. s De uitneemende nuttigheid van deeze onderpeeming zal een ieder die (legts de kaart van Denemarken inziet , aanftonds onder ’t oog vallen. Te vooren moesten de kleinfte vaartuigen, welke uit de Noordzee naar de Oostzee , of uit de Jaatfte naar de Noordzee , zeilden , de geheele uit- hoek van Jutland, vervolgens door het Schagerrak en de Zond, of één der belten, waar by dezelven, behalven de overige gevaaren, veel kans liepen om door tegenwinden lang te worden opgehouden, om te flevenen. Zy vermy- den thands de aanmerkelyke fcheepvaart van ruim drie + A 4 graa- 136 M. N. CHOMEL, HUI*HOUDELTK WOORDENBOEK. graaden regt noordelyk, opwaards, en wederom twee en een halve graad naar het Zuid-oosten, waar door haar een ongelooflyk voordeel! toegebracht wordt. Intusfchen zullen de kleine lasten , welke de Schippers voor deeze veilige doorvaart moeten opbrengen, de daar toe befleede kosten wel dra wederom goed maaken; want deeze fcheepvaart wakkert aan van jaar tot jaar, gelyk uit de volgende tafel yKt: | ‚ээ In’t jaar 1784 voeren door het Holfteins Kan. 77 Íchep. 1785. Е e e e e 453 n— 1736. . . А ° . доо ~e 1787. vreemde 120, inl. 429, fam. 549 — 1788. 127 — 437 — 564 ——— 1789. 238 — 672 —-— QIO =p , Wy zien uit dit bericht, waar wy nog een menigte van andere voorbeelden voegen konden, dat alle befchaaf- de Natiën zich hoe langer hoe meer toeleggen op de uit- breiding en vermeerdering van hunnen Koophandel en Scheep- vaart, en derzelver Regeeringen daar toe geene kosten, geene vlyt, noch moeite, ontzien, In Nederland, daar te- gen, neemt dezelve van dag tot dag af: men vormt daar geene ontwerpen om dle beide eenigíte takken van 's Lands eftaan te begunftigen. Onze Natie, weléer de nyverfte, de onderneemendítle van allen, wordt daar in hoe langer hoe flaauwmoediger; en wat zal toch eindelyk van het Vaderland worden, indien andere Volken haar іп vlyt de loef affteeken , en 'er geene kragtdaadige middelen beraamd worden, om deszelvs kwynende koophandel en fcheepvaart wederom | in derzelver ouden bloei en uitgedoofden luister te herftelleh," De Gefchiedenis van Коте; een Leesboek voor Kinderen van 7 tob 15 Jaaren, door H. M. F. EBFLING, Hoogkeeraar te Halberflad. JVaar het Hoogduitsch. Eerfle en Tweede Deel, Met Plaaten, "s Gravenhage by 1. van Cleef, 1789, Bekalven het Vorbericht s ‚715 blade, Ju Duodeeimo. n dit Gefchrift vertelt de Hoogleeraar Ebeling de Romeinfche Gefchiedenis , welke in het tweede Deel gebragt wordt tot gan de Rege:ring van Augustus, op een gemeenzaamen trant, die voor de Jeugd vatbaar, en tevens gevallig is. Men oordeele over deeze zyne manier van vertellen, uit de volgende opgave van het character van Marius, en de befchryving zyner Krygsverrigtingen tegen de in Kahe vallende Ceken, 33 Ma- A Н. EBELINC , GESCHIEDENIS VAN ROME. 137 3 Marius, (dus vangt hy aan ,) was wel niet meer dan een arme Boerenzoon , werd Soldaat, en gedroeg als Soldaat zich overal zoo goed, dat hy fpoedig Hoofdman, daarna Overfte, ја zen laatften verfcheidemaalen Burgemeester in Rome , en nog meer- waalen de opperfte Veldheer der Romeinen werd. » Hy was groot en flerk van ligchaam. Ging het op ееп hou- wen , zoo ging hy driest op den vyand los, hieuw fluks om zich heen, en wie hem flechts in den weg kwam, dien ftortte hy ook ter aarde. Dat hy zelf ook houwen bekwam, en zwaar gewond werd , dat fcheelde hem byna altoos niets. Hy bleef by het hou- wen, al bloedde hy reeds zelf, zo veel hy konde; en daarby was Tem anders ook al het zelfde. Had hy vleesch, zo at hy het, en had hy: wyn of bier, zoo dronk hy het. Ontbrak het hem echter aan vleesch, aan bier en aan wyn, nu, dan at hy brood en dronk water, en dat at en dronk hy zonde? morren; en (maakte hem wonderlyk goed. Was er intusfchen ook geen brood meer in het Leger, nu, dan hongerde hy, en was vergenoegd daarby. Ont- brak het hem ook aan rein water, zoo dronk hy zonder fchroom uit putten die moerasfig waren; en gaf ook daar niets om, of hy in ftorm, in regen en іп fneeuw, in huizen en tenten, of onder den vryen hemel, flaapen moest. Was de vyand naby bem, dan füep hy in het geheel niet; en moest men ylend op den vyand . los gaan, zoo bleef hy zekerlyk niet terug. Ну liep, gelyk de beste kaerel loopen kan, en zeide nooit dat hy moede was. Had hy reeds ook nog zoo veel moeten gaan, en zoude "er nu rond- om het leger een graft opgeworpen worden, zoo was hy met туп fchop tot het graaven fchier altoos nog eer dan gnderen ge- reed , en arbeidde en groef veel vlytiger dan anderen. In het kort, hy was een Soldaat, gelyk veel duizend anderen niet zyn. Hy geviel alzoo den Romeinen, ja hy geviel hun dermaaten, dat zy hem tot Bevelhebber maakten, wyl zy werkelyk geen dapper- der Mensch daartoe vinden konden, an Marius intusfchen was, gelyk reeds gezegd is, flechts een Gemeenmans Zoon. De luiden in Rome maaken hém echter tot hunnen Burgemeester en tot Veldheer. Dat verdriet nu den voor- nameren geweldig, dat zy, gelyk zy meenen, ouder het bevel van een zoo flechten geringen karel ftaan moeten; en dit geeft dan de eerfte gelegentheid tot veel twist en bloedvergieten. an Want Marius ziet ‘er niet flechts grimmig uit, maar hy is inderdaad ook grimmig genoeg, wanneer hem iemand iets te na komt. Hy kan ook in het algemeen van geen Mensch iets lyden, en wie hem te па komt, aan dien zoekt by zeker ook zich te wreeken. Hy wordt alzoo bitterer en boos op de voornaamere in Rome , fcheldt zoo veel hy kan op hen; geeft den armen altoos gelyk, wanneer zy over de voornaameren klaagen, en zoekt hen tegen de voornaameren altoos meer en meer recht boos te maa- ken," Dit had, bovenal, toen Marius, door herhaalde ge- lakkige Veldtogten, die 2уреп Deng vermeerderden , waardoor $ у f48 И. М. F. RBELING һу zich nog al meer liet inbeelden, het welk den voornsamezen fteeds meerder ergerden, eerlang hevige onlusten in 't Romeine fche Gemeenebest ten gevolge. Onze Autheur geeft hiervan eet» uitvoerig verflag ; doch, daar deszelfs melding te veel plaats 2018 beflaan , bepaslen wy ons tot de bovenaangeduide befchryving van 's Mans Krygsverrigtingen tegen de Celen,. we "Er kwamen, naamlyk, in dien vroeger tyd, veele honderd duizenden Duitfchers en Franfchen, (welken men toenmaals Сед Een .. ook Címbren en Galliers noemde,) naar Za/ien. ‘Deezen ; in Vrankryk en in Duitschland niet meer woonen willende , zo trekken zy door veele landen, om te zien welk land het beste zy , en in dat land dan ook te blyven woonen, en de luiden, die daare fn zyn, of dood te (oan, of weg te jaagen, ор dat zy alleen’ (echt daarin blyven kuanen. Zy koomen daarom ook in die landen heen, die thans den Roméinen reeds toebehooren ; en toen de Romeinen hen van daar terug dryven, en hun die landen ook zog goed nog niet bevallen, zoo gaan zy ten laatften naar Italien, em willen nu hier woonen, ——- Gylieden kunt intusfchen wel ges moeg denken, Kinderen, de Romeinen waren zulke luiden niet, die dat terftond ook hadden willen toelaaten. Zy neemen alzoo kunze beste Soldaaten en hunne beste Generaals, byzonder echter deezen Marius, zenden deezen tegen de Duitfchers en Franfcheun , en hebben de vreugd, dat Marius hen allen, zoo veel 'er ook zyn, verfcheide maalen flaat, en Zralien alzoo redt, —— Hoar gu eens hoe Marius het maakt. ` » Het voornaamfte dat hy bier doet is wel zonder twyfel dit, dat hy een onbekend Wyf tot zich laat koomen; vau dit Wyf aan de Soldaaten zegt, dat de Goden met haar dikwyls fpraken , dat gy veele dingen reeds te vooren voorzegd had, en dat altoos dit ook gefchied was, wat van dit Wyf hem ook voorzegd was worden. Dit is nu werselyk, gelyk men van zelfs wel деп» ken kan, niet anders dan loogen, en dat Wyf weet ook zoo. web nig te vooren te zeggen, wat nog gefchieden zoude, als weinig andere Menfchen dit te vooren weeten te zeggen. Marius verze kert het echter, dat dit waarhcid is; en bewyst opentlyk dat Wyf groote eer. Hy laat haar van zeer veel luiden bedienen; hy buigt zich voor haar, zoo als hy voor geen Копітуеп zich zoude heb. ben geboogen, en laat dat alles den Soldaaten zien. Die ' domme fchelmen denken daarom, het is wel waar, wat Marius zegt. Ну, die oude trotíche en grimmige Man, die voor geeù Mensch, en naauwlyks voor de Goden, zich boog, die zoude nimmermeer voor eene Vrouw zich fchier tot tcr aarde buigen, en die zoude ook nimmer een oud Wyf zoo eeren, wanneer dit Wyf niet anders dan de andere Vrouwen was, Zy gelooven dus vast eu fterk, dër dit Wyf eene propheetesfe is , die reeds te voor ren toekomende dingen wist. En hy, de oude Marius, Кая daarom met de Soldaaten doen, wat hy flechts immer doen wil. ` 99 ү: N GRSCHIEDENTS VAN ROME, 139 ts, Hy zegt nu altoos flechts, de propheetesfe zegt het ——; ‚> wy moeten dit en dat thans doen; dic en dat zal thans recht э» gelukkig gaan, enz.” en op het oogenblik doen de Soldasten het met zeer veel lust. Zy gelooven het nu, dat alles moet gian; en zy zelven gaan nu, wanneer het op flaan koomt, тое» dig op hunnen vyand, wyken ook geen eenen ftap terug. Want by hen is het nu reeds zeker, zy willen en zy moeten volftrekt overwinnen. Zoo wanhoopig alzoo de Duitfchers en de Fran- fehen ook zich weeren, zoo moedig houwen nu de Romeinen tog op hen in, tot dat Duitfchers en Franfchen eindelyk hunnen moed verliezen, en uit het gevecht loopen. Hun loopen helpt intusfchen hun niets; het wordt veel meer met de arme luiden fecht flimmer, en het is verfchrikkelyk , hoe zy nu eerst ter deeg in de pan gehouwen werden. „ Want,- Kinderen, terwyl deeze luiden zoo loopen , en weder in hun vast leger willen, waar hunne Vrouwen, hunne Kinde- ren, hun Vee en hunne overige zaaken zyn, worden alle deeze Vrouwen op haare Mannen zoo verbitterd, dat zy brandende houten , bylen, en wat zy verder het eerst flechts kun- nen, in de hand neemen , op hasre Mannen daarmede inhou- wen, en hen tegen de Romeinen terug dryven , om nog langer zich tegen dezelven te verweeren, en liever te fterven, dan met Schimp en fchsnde weg te loopen. De arme Duitfchers en Fran- fchen bebben alzoo, terwyl zy loopen, voor zich hunne Vrou- wen, en achter zich de Romeinen, die van vooren en van ach- teren op hen houwen. Gylieden kunt dan wel denken, hoe de arme fchelmen hier g zyn moesten! Gy kunt denken, wat dit nu hier voor ееп gehouw en een gevegt gaf. Schier alle Duitfche en Franfche werden hier nedergehou- wen; en toen de Vrouwen zagen, dat haare Mannen niet over- winnen konden , worgden zy met ftrikken hunnen Kinderen de keelen toe, of namen ze by de voeten , en fcheurden ze lee- vendig van elkander , of verpletterden hunne hoofden ook san de fleenen , aan boomen , enz. doorftaken of verhingen daarna echter zich zelven. En dit deeden niet flechts weinigen , maar dit deeden de allermeesten , zoo dat van die verbaazende menigte Meníchen, flechts weinigen nog in het leeven bleeven. En ziet, Kinderen , zoo verftandig leide Marius гупе zaaken met de Waarzegíter аап; en zoo ongelukkig ging het den luiden, die voor zich en hunne Kinderen zorgden; die denzelven n goede lane den veríchaffen wilden, en gezind waren die aan andere Мем Khen te ontneemen." \ 140 | G. He NIRUROORTIT , ANTIQ, ROM. Antiquitatum Romanarum brevis defcriptio, olim ex c. B. NTEU- PooRTIO concinnata, nunc in ufum, precipue Schole Gou- . dane, per questiones апаа Goude. Sumtibus G. Were blaauw, 1790. In octavo f. m. 65 pp. Geographie Antique Compendium , olim ex P. CLUVERIO COn- cinnatum, nunc in ufum Tironum per questiones diftinctum, Goude. Sumiibus C. Perbiaauw , 4799. ìn octavo f. m. 30 pp. «іде deeze Stukjes zyn zeer wel ingerigt, tot het oogmerk, waartoe ze gefchikt zyn, om naamlyk der Jeugd , in de Latyn- fche Schoole, op eene gemaklyke wyze, een geregeld denkbeeld van de Romeintche Oudheden en de oude Aardrykskunde іп te boezemen. Het weezenlyke in 't Gefchrift van AVreupoort aangaan. de het eerte, еп in het Werk van C/uverius nopens het laacfte ontvouwd, is hier volledig beknoptlyk zaamgetrokken, en by manier van Vraagen en Antwoorden voorgefteld. Langs dien weg kan het Schoolonderwys merklyk “bevorderd worden , en men geeft der Jeugd een gereed middel аап de hand, waardoor ze zig zelven en elkander onderling kunnen opfcherpen, om zig de ver- eischte kundigheden geheel eigen te maaken, —— Uit dien hootde is deeze manier van onderrigting ook deozulken aan te beveelen, dien het byzonder onderwys van jonge Heeren , ter inboezeminge deezer kundigheden, opgedraagen is; als waarvan men zig, zo er eenige oplettendheld en lust plaats hebbe, een goeden uitlag kan belooven. Opusculorum de ratione ftudii Pars altera: feu sr. cAvssENI Dis, fertationes tres. Editio feptima. Recenfuit & aliquot priorum editionum mendas fustulit E. scHEIDIUs, Premis(a est Præfatio ^ J. Je RAMBACHII , ad editionem Halenfem. Traj. ad Rhenum apud G. T. van Paddenburg C9. Filium , & Harderov. Gelr. apud F. vos Kasteel, 1790. Absque precedd. 224 pp. jn octavo, m. t. T'£ee van het bedoelde van den Hoogleeraar Scheidius ; by de afgifte van het eerfte gedeelte deezer Verzamelinge, om door eene vernieuwde uitgave eeniger leerzaame Gefchriften van vroegere Geleerden, der oefenzugte bevorderlyk te zyn, waarvan we diestyds gewag gemaakt hebben (*), behelst dit tweede Stuk- je een drietal van Verhandelingen , in 't afloopen der voorige eeu- we opgefteld door den fchranderen Saumurfchen Hoogleeraer Stephanus Gausfanus. Ze zyn gefchikt ten nutte van hun, die zig op de Godgeleerdheid toeleggen, en zig tot den openbaaren Pres dikdienst fchikken. De eerfte heeft ten onderwerpe ket bee oefenen der Godgeleerdheid; de tweede gaat over de natuur der Godgeleerdheid , en de derde behelst Lesfen over de Predikwyze. 16- der deezer Verhandelingen behelst eene groote verfcheidenheid val . @) Zi: №. Alg. Va’, Lett. Ite D. Ы; a58, P, BODDAERT, CEDICRTEN. _ HE van leerzsseme onderwyzingen, waarvan Godgeleerde Studenten en Predikers der Euangelieleere een vrugtbaar gebruik kunnen masken: zo by het aanleggen hunner Studien, als het nagaan van 't geen ze bovenal in agt hebben te neemen, by 't opftellen en voordraagen huuner Leerredenen, ten einde de Toehoord.rs, zo veel mogelyk , op eene inneemende wyze. en te overtuigen ea te beweegen. —— De Hoogleeraer Gaus/enws , de heerfchende gebreken in *t een en*t ander opmerkzaam gade geflaagen hebben- de , heeft deeze zyne lesfen , met oordeel, indiervoege opyefteld , dat ze, terwyl ze het rechte fpoot, naar zyn beste inzien, afba. kenen, tevens de verkeerdheid der dwaalwegen en derzelver ge- volgen ten duidelykfte aanwyzeus 't welk hy in eeu zeer bevate lyken en gevalligen leertrant voorftelt ; des zyne onderrigtingen , eener herhaalde leezinge overwaardig, meermaals met genoegem nagegaan kunnen worden. mme mg Gedichten van P. BODDAERT, Junior, Tweede Stukje, Te Utrechs by Н. van Otterloo, 1789. Jop Bye. 68 2/84. Е als het eerfte Stukje dezer Gedichten (*) , bevat dit twee- de een aantal Stukjes, die der lezinge niet onwaardig zyn. Zy түп dus getyteld: Aan Calliffus. Aan Myris, Kuschjes. De D bui. Aan myne Vrienden. Aan de Lente, Herderskout. De fem der Liefde, Op de afbeelding van een jong Meisje. Hes Geflarnte, De Held, Aan Che. Karel en Hansje. De Alei- nacht, Aan een Vriend, Henry. Aan het Vaderland. Onftand- vastigheid, Het geluk des Dichters. De Hengflebron. Aan een Zwaluw. Aan een Schilder, Zamenfpraak van Horatius en Lye dia, De Herfst , en Helmonde, Tot eene Proeve текке DE HENGSTEBR ON,. Toen, op Pindus heuvel- toppen, Helicon eerst was ontfprongen, Dronk een dichter van dat flroom-nat ; Tilings voelde hy zyn boezem, „Door een godd' ke aandrif? blaken, En hy zong den lof van Bacchus! Hoe zyn heir , op de Indianen, Zege op zege had verkregen, Bacchus, door zyn lied getroffen , Kennende de kracht van "t water, Heeft die bron in wyn verandert. НИНА Ontwerp ter proeve, hoe men op de beste жузе Kinderen, van jongs af, tot Godsdienst kan opleiden, door О. SALTZMAN. Uit het Hoogduitsch vertaald, Te Haarlem by F. Bohn, 1790. Behalven de Woorreden, 148 bladz. in octavo. B’ voorftelling van dit Ontwerp is de groote Hoofdvraeg, [Vat 45 Godsdienst? en deze beantwoord de Heer Saltzman aldus. . „ Die (*) Zie N. dig. Vaderl. Lebseroeff. De IV. bl, 16g.. 342 . 0. SALTZMAN; . »» Die gezindheid ven het hart, waardoor wij ons бор es andere voorwerpen, met welke wij in eene naauwe betrekking ftaan, op eene regtgeaarde wijze vertegenwoordigen, en hunne wezenlijke waardij, welke zij, uit hoovde van hunne onderlin- ge ‚betrekking , hebben, bepaalen , beftempel ik met den naam vaa Godsdienttig. — Zij is, volgens mijn denkbeeld, het we- zerlije van den Godsdienst.” Naer zyne verdere ontvouwing hier van, is dezelve ook sen te merken als de bronwel van alle deugden; en ze moet ten dien einde ene heerfchende gezindheid wezen, ——- Zodanig ene gezindheid nu kan, gelyk hy tragt te doen zien, door de aengenomen gebruikelyke manier van enderwyzen, niet wel in 't hart der Kinderen bevorderd wor. den: en dit heeft hem bedagt doen zyn op middelen, die ene betere gefchiktheid hebben, om Kinderen deu Godsdienst in te prenten en hen waerlyk Godsdienftig te. maken, Op het pagaen hiervan is het den Heer Saltzman voorgekomen, dat "er geen beter middel zy, om den Kinderen, recht Godsdienftige indrukken in te boezemen, dan door de daer toe vereischte on- derrichtingen in den vorm van verhalen te brengen; welke den kinderen verftaenbaer en gevallig zyn; die dezelven, terwyl ze hen tot den Godsdienst, of die heerfchende gezindbeid oplei- den, met vermaek aenhooren; 't welk natuurlyk ten gevolge moet hebben, dat zy zodanige verhalen , door hunne eigen werkzaemheid , op zich zelven overbrengen, waer door ze traps- wyze die heerfchende gezindheid in 't harte zuilen doen ont ftaen, en fteeds fterker maken. Hiertoe wil hy zich inzonder- heid bedienen van 't verhalen van kinderlyke voorvallen ; in welken -zy onder 't oog krygen, diezelfde vooroordeelen , dwaesheden en gebreken, aen welken zy onderhevig туп; de- zelfde deugden, die zy in den kring hunner fpeelmakkeren kun- nen uitoefenen, en dezelfde verleidingen, waer aen zy zich meermaels blogt gefteld vinden. Dit foort van gefchied- verhalen , (die naer de vatbaerheid en omftandigheden der kin- deren ook tot bejaerder perfoonen betrekkelyk, en gewigtiger gemaekt kunnen worden,) moeten, zyns oordeels, de volgende hoedanigheden hebben. | » I. De daar in afgefchetfte kinderen moeten zo oordeelen en werken, als men wenscht, dat kinderen oordeelen en wer- ken zullen. | » 2 De daarin werkzame perfoonen moeten dikweff in 2002, nige omítandigheden en betrekkingen komen, waarin de wezen- Hike waardij der dingen levendig door hen Бегей wordt. » 3. Zodanige perfoonen moeten zoms in hunne beoordeelin- gen en daaden mistasten. Doch dan heeft men tevens in egt te neemen en 4. Dat de afpadigheden dier menfchen nooit in een haatlijk licht gefteld, maar veeleer als ten uiterften beklagenswaardig afge- fchetst worden. s» 5. Ook moet men den Kinderen, de treurige gevolgen, die e "PRORVE VAN OODG6DIEBSTIG ONDERWYS, ' 143 Eke afpadigheid voor den daader heeft, zoeken onder °t oog te brengen. N . », б. En eindelijk behoort men wel toe te zien, om de we- derwaardigheden der Meníchen, volgens haaren wezenlijken aart en natuur, te vertoonen: zo met betrekking tot den oor : fprong, als tot het gevoel 't welk daardoor veroorzaakt wordt, en tot de gevolgen, die er uit voortvloeijen." > De Heer Safzman zet dit zyn Ontwerp van een Godsdienftig enderwys, door middel van daertoe gefchikte verhalen, (by de entvouwing der verdere byzonderheden , die in de volvoering daervan in agt te nemen zyn,) іп een zo gunftig licht, dat het denzulken, dien de Opvoeding der Jeugd aenbevolen is, te ra- den zy, dat ze ook dit middel in 't werk ftellen, en zig bekwaem maken om het met vrugt ter uftvoeringe te brengen, . Veellicht wordt dit Ontwerp nog verder voortgezet. Men heeft, naer luid der Voorreden, het thans medegedeelde flechts aen re zien als een Fragment, wuert de Autheur heeft willen aentoo- nen, hoe men Kinderen ene goede Gezindheid zal zoeken in te boezemen; niet, hoe de mensch daer toe gebragt kan worden, dat hy, overeenkomítig deze goede gezindheid, zig gedrages dewyl iemand goede grondbeginzels kan omhelsd hebben, ea echter rechtftreeks ftrydig met dezelven handelen; een Fragment, waerin daerenboven alleen getoond is, hoe de mensch tor in zya veertiende Jaer moet onderwezen worden. Hy hoopt dit mange- lende nog eens te zullen aenvullen , wanneer zyne voorflagea gunftig opgenomen worden; en dit gefchiedende, zal men 's Maas volgenden arbeid mede in ’t Nederduitsch gemeen maken, by a, dien dit tegenwoordig Stukje, gelyk men verwacht, de goedkeu. ting der weldenkende Natie wegdraegt. De Martelaar der Vryheid, Naar het Fransch. Met Platen, Te Amflerdam by Westing en van der Hey, 1790. Bekalven ^ het Voorwerk 307 bladz. in одауо. Н“ lotgeval van den beroemden Lyflandfchen Graaf Patku/, die de vryheid van zyn Vaderland, tegen Karel den XI, in eene treffende redenvoering verdeedigde , het welk hem nood- gaakte Zweeden te ruimen, met de verdere gevolgen hiervan „ tot dat Karel de XU hem, als een Verraader des Vaderlands, pp het fchavot deed fneeven, is overbekend. Men vond den onbezwalkten lof van dien Voorftander en Martelaar der Vry- beid al voorlang in de Gefchiedboeken vermeld; dan dit Stukje levert ons eene verzameling van Brieven, waarin we hem zel- ven, en anderen die deel hadden in deeze aanmerklyke gebeur- tenisfen, als "rt ware, hooren fpreeken : °t welk verfcheiden by- £onderheden van het voorgevallene opheldert , en het edele £bsrader van Patkul, (te wel overtuigd van zyne oníchuld, om eenige laagheid te bégaan,) op het luisterryk(te doet ий: fchitteren, o, | D D A Naam: кт NAAMLYST VAN NEDERDUITSCHE BOEKEN. Naamlyst van Nederduitfche Boeken, geduurende het jaar 1790 in ons Vaderland uitgekomen, als mede van Franfche en Latyn- fehe Werken, Oratien, Disfertatien , Konstprenten ,- Pourtrai- gen, Landkaarten , enz. Te Amfterdam by А. B. Saakes , 1750. . In gr. oavo. Rs met den aanvang van het iaar 1790 vond de Boekhane delaar Saakes het, ten gevalle zyner leesgrasge Landgenoo» ten, goed, eene Maandlyke Naamlyst tan uitkomende Schriften enz. af te geeven. De ondervinding, geduurende het verloopen jaar , heeft de nuttigheid van dat ontwerp fteeds duidelyker doen zien ‚ en tevens getoond , dat 'er, in de fchikking en uitvoering, geen moeité noch oplettendheid gefpaard is, om het, in eene welgeregelde orde, ten volledig(te voor den dag te brengen: van waar deeze onderneeming de aanmoeding der Lief hebberen groote lyks verdient. In eene agtervolgende rangíchikking van (1.) Gode geleerde, (2.) Regtsgeleerde , Natuur- en Geneeskundige , ` mits- gaders (3.) Historifche Boeken; en verder (4.) Dichtkundige Werken en Tooneelfpelleun, als mede (5.) Mengelwerken en Ro- mans, en eindelyk (6.) Konstprenten, enz.; vindt men hier eene aanwyzing der in 't licht gegeevene Stukken, met de opgave : der tytels, en meldinge waar en by wien dezelven gedrukt, of uitgegeeven zyn, benevens het formaat, de pryzen, enz. Ву het afloopen van 't Jaar 1790, heeft de Opfteller deezer Maandly- ke Naamlysten, (dezelve tot één Stukje verzameld zynde,) zig den arbeid getroost, om op deezen jaargang , in de bovengemel- de rangíchikking, een Alphabetisch Register te:maaken, waar- door men ieder byzonder artykel te gereeder kan opfpeuren. Het oogmerk is de volvoering van dit ontwerp verder voort te zetten, daarin fteeds alle naauwkeurigheid te gebruiken, en vervolgens, als deeze verzameling tot zes Stukjes gebragt zal zyn, die eeu bekwaam Boekdeel zullen kunnen uitmaaken , 'er een algemeen Alphabetisch Register by te voegen. Liefhebbers van oe- fening in onderlcheiden Wetenfchappen of Werken van Vernuft en Smaak, hebben hier maandlyks een verflag van °t geen deswe- gens in ons Vaderland het licht ziet, en een gereed middel om na te gaan, wat er zy, dat hunnen onderzoeklust voorts zou kun- nen uitlokken, waar en ten welken pryze gy voldoening kunnen erlangen; 't welk hun, in meer dan eenerlei opzigt, van dienst Кап weezen: terwyl voorts alle de zodanigen, die eenige berrek. king tot den Boekhandel hebben, "ег zig met vrugt van zullen kunnen bedienen. Voor 't overige (aart deeze Verzameling, in- dien ze, door een genoegzaam vertier onderfteund ‚gelyk we vere trouwen, beftendig op die wyze gaande blyft, naar het voorge- ftelde plan, ook in 't vervolg van Хуа van een aanhoudend nut te Zyn,als eene gereede handleiding ter kennisneeminge van hetgeen alvoorens, in een of ander oefeningsvak, in ons Vaderland ge- meen gemaakt is; °t welk zomtyds zeer wel te ftade kan komen. AL GE MEE NE VADERLANDSCHE LETTER.OEFENINGEN. Oude Jood/che Brieven, Samenfpraeken, enz. behelzende het yeormaem/le der Euangelie-gefchiedenisfen. Gevolgd naer Hoogduitsch van j. к. PFENNINGER. Prediker in de Weeshuis-Kerk te Zurich. Vyfde Deel. Te Leyden by L. Herdingh, 1790. Behalven het Vvorwerk, 376 bladx. In gr. oGayo.. 