VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Ons beschrijft laat niet toe hier van meer zaken bij te brengen; wij zullen overgaan tot het tweede Hoofdstuk, waarin gefproken wordt van de Zenuwen. Hier in munten de Platen van dit Werk zeer uit boven anderen, omdat men de Zenuwen zeer duidelijk voor het oog bloot vindt, zodanig ze zich in verband onderling en met andere delen bevinden. Vooraf worden enige algemene aanmerkingen over de Zenuwen gemaakt, welke waardig zijn om te worden opgemerkt. Dan wordt gefproken van de oorsprong en vlegting van de Zenuwen van de Arm, volgens de afbeelding van de eerste Plaat. De Zenuwen van de Arm worden uit vijf takken gefystemd; waarvan vier van de Nek en één van de Rug dienen, welke niet ver van de uitgang een aanmerkelijke vlegting maken, die om dat ze van de Ontleedkundigen niet zeer klaar beschreven is, hier verbeeld wordt. Alle de Arm-zenuwen worden met de spier teruggebracht; maar het is niet gemakkelijk te bepalen, zegt de Heer CAMPER, of ze takken aan deze geven, of er van ontstaan. Hierop wordt de Spier beschreven, Deze wordt als bij het lichaam van het vijfde Wervelbeen van de hals afgekneden; in de Plaat vertoond; de oorsprong zal in 't gevolg gegeven worden. Na de Spier volgt de Middenrifszenuw. In een menselijk dood lichaam heeft de Heer CAMPER te Franeker, in het Jaar 1753 de rechter Middenrifszenuw getoond, aan de door de onderste vleugelbeenader, door een spleting, in de buitenste vliezen van de Ader gemaakt, zodat de binnenste geflost is gebleven; zonder dat hierdoor enige verandering in de loop van het bloed is veroorzaakt. WILLIS werd hier aangemerkt gedacht te hebben, in te zeggen “dat een mens het eenige dier is, welke lachen kan, om dat de Middenrifsnerv met de Tuffenchirurgie verbonden is. Het ligamentum capitatrum is verbonden met de chirurgie. ZIEKT-KUNDIGE VERHOORDE. verenigd is, terwijl ditzelfde in andere dieren ook wordt bevonden, Voorts worden de overige Zenuwen van den arm nagegaan: Bij gelegenheid van de Spier- en Huidzenuw wordt deze aanmerking gemaakt. … Niet zelden worden in de Huid: zenuwen kleine en harde knobbeltjes gezien; welke waarschijnlijk Zenuwknoopen zijn, hoewel niet groter dan een kwart; ze maken dan enigszins zeer hevige en pijnlijke pijnen, en wijken niet voor uitwendige middelen; men moet ze door het middel uitroepen. Te Franeker heb ik door een opening te maken een weggenomen uit de elleboog van een Vrouw. Zij bevond zich na de Operaatie zeer wel. Zij schijnen in de onderhuidse Zenuwen gemeen te zijn te wezen. Te Amsterdam heb ik een dergelijke Zenuwknoop dan de knie van een Vrouw doen gesnijden. Ik heb ze ook meer dan eens gezien bij mannen. Zij zijn van binnen wit, van een kraakbeenige hardheid, wevende, en binnen de rokken der Zenuwen gepreveld. Van de Mediana-zenuw sprekende, zegt de Schrijver: Dikwijls ligt een voortzetting van deze Slagader. En hier uit blijkt, dat de zelve in de Operatie van een Slagaderfist met een stompe naald beter kan gedaan worden dan met een scherpe, om dat deze beide alleen daar genoegzame vak- en weefsel vernietigen. Van de kleine Arm-pypszenuw handelend, wordt aangemerkt: In Verlamming uit Kolyk moet deze Zenuw noodzaklik boven anderen aangedaan worden, om dat zij de meeste verknapping heeft met de Tussenribben. En men ziet altijd, in deze ziekte, een vermindering in de Spieren om den Duim. Aangaande de Kreeftgezwelling, zegt de Heer CAMPER, dat de voortzetting van het kwaad tot andere meer of minder nabije delen, door de Zenuwen gescheiden, of tot Klieren overgaat, welke van dezelfde takken Zenuwen afhangen. Als de Borst door een Kanker is opgezet, verharden ook de Keelklieren; indien de onderste Lip de Kanker heeft, worden ook de Onderkaaks- en Oorklieren aangedaan. Dit gif volgt derhalve de loop der Zenuwen; en nooit de Bloedvaten. In het derde wordt gehandeld van de Bloedvaten. Hierover worden ook, vooraf, eenige algemene aanmerkingen gemaakt, en vervolgens eerst de Slagaders, en hier na de leren van den Arm beschreven, en op de Plaaten aangewezen. De Onderflechtsbeen Slagader beschreven hebbende zegt de Heer CAMPER; uit de plaats van deze Slagader tuffchen korte en sterke Spieren, Is te begrijpen, dat ze niet gemakkelijk toegedrukt kan worden. Doch als men, het Schouderblad een weinig naar achteren getrokken zynde, de Slagader tuffchen het Sleutelbeen, het Ravenbek uitsteeksel en de voorste Laagpier met den vinger drukt, houdt de Slag bij de Voorhand gedrukt en los laat, wordt men tuffchenprikkel in den gewaar; als men de Slagader langer gedrukt houdt, komt er een doof heid in de hand en vingers. Onze Auteur beschuift, dat het bloed niet ten eenenmaal wordt tegengehouden, maar het komende gedeelte welke den aandrang maakt; en de Slag niet gevoeld wordt, om dat de Slagader niet boven haar midden verward wordt. Indien ze geheel toegedrukt was, zou er geheel geen bloed uitlopen. In doode lichaamen heb ik meer dan eens gezegd, de Heer CAMPER, getoond dat de slagader geheel toegedrukt kan worden: Ik bond de grote slagader hier op de rechter okselvlagader af, dan door een spuit water met geweld invoerende in de linker okselvlagader, heb ik met de vinger alleen de onderfleuzebeenslagader zo kunnen bedwingen, dat er geen druppel wegliep, ’t welk een iegelijk kan zien van veel aanbelang te zijn in de afzetting van de arm, in het gewricht van de schouder. En met deze verhandeling der vaten eindigt het eerste boek van dit werk; waarachter volgt een verklaring der afbeeldingen op de platen. Gelijk nu de platen door hunne grootte, luster en klaarheid ontvangen, was het echter beter geweest de tekst en de opmerkingen op een ander formaat te drukken, want deze ook in folio formaat zijnde, maken het werk zeer ongemakkelijk voor het gebruik; gelijk men aanvonds ondervindt als men hetzelfde leest, namelijk een hele blad voor zich leggen, en dan één en soms twee platen, er dan nog wel een lineale, alle van gelijke grootte, maakt dit merkwaardige moeilijkheid om alles behoorlijk met het oog na te gaan; om niet te zeggen dat men ’er een grote leesbare of tafel geheel door beflagen heeft. Indien de letterdruk een 4e of 8° formaat had, kon men ze gemakkelijk op de platen leggen, en alles overzien. Een auteur behoorde, naar onze gedachten, niet alleen te zien op de schoonheid en grootte van een werk, maar ook op een gemakkelijk gebruik voor de lezer. Wij maken deze aanmerking onbeschroomd, om te zien het werk zelf. Van den Heer CAMPER niet het allerminste benadeelt. De klacht is zeer algemeen dat het, door den Boekverkooper, op een al te hoge prijs (10 guldens naamlijk) is geveld; misschien om dat men geen acht genoeg geeft op de kosten, welken er aan hebben moeten worden gedaan. Hoe het Sal Ammonium gemaakt wordt in Egypte, medegedeeld door den beroemden LINNÆUS, volgens zijn Discipel TASSELQUIST die onlangs in dit Land verkeerd was. Het Ammoniumzout wordt gemaakt van het Roet uit de gebrande mest van viervoetige dieren, welke alleen kruiden eten. Deze mest wordt vergaderd in de vier eerste maanden van het jaar, wanneer al hun vee, ossen, koeien, buffels, kamelen, schapen, bokken, paarden en ezels op het nieuw gras komen, 't welk in Egypte een soort van Klaver is: want als zij hun vee met hooi en de kamelen met gekneusde Dadelkorrels voeden, is de mest van deze dieren hier toe onbekwaam. Maar als zij gras eten, is het arme volk van Egypte iverig om de mest, zo geheel verfch, te verzamelen, en loopt daarom het vee den geheelen dag na, om het op te nemen, zo dra het vee dezelve heft laten vallen, en zo ze te week is, vermengen zij dezelve met wat kaf. Opr(Philosoph. Transact, val Et Part, U, pag. Saá. e)|St 3 | | -. € Ô A DIE MAAKING VAN HET AMMONIAK: ZOUT. Stoppel, kort straf, van eenige ruigheid, en maken ze dat koeken, ongeveer van grootte en vorm, als het op den grond ligt. Dan leggen ze dezelfde tegen een muur uit oogen. Door gebrek van hout, welk de rijken zich alleen kunnen bezorgen, branden ze deze messen, door het geheele land, en verkopen ze er veel van aan de Zout-maakers. De meest van kamelen is geenzins hier toe beter bezaan: gen dan enige andere; en de pis van deze dieren wordt hier toe nooit gebruikt, schoon dit in ’t algemeen van de schrijvers verzekerd wordt. De Zout-maakers zeggen, dat de drek van mensen, bokken en schapen, beter is dan enige andere. De maanden Maart en April zijn de eenige tijd, waarin ze het Zout maken, wat welk op de volgende wijze geschiedt. Ze mespellen een langwerpig oven, ongeveer tweemaal zo lang als breed, van gebakken steen en natte mest, van zulk een grootte dat de buitenzijde, of het plaat van den top van het gewelf, vijftig glazen kan bevatten, tien in de lengte, en vijf in de breedte, zo dat voor elk glas een gat gemaakt wordt in het metaalwerk van het verwulf, Deze gaten zijn rond, met een hals van één duim lang en twee vijf centimeter breed; en zijn van verschillende grootte in verschillende Zout-maakeryen, van twee tot vier stuks; maar doorgaans, van veertien duimen middens. Ze behuiven de glazen met een fijne klei (welke ze in de Nyl vinden), en dan met stroo. Hier na vullen ze dezelfde, tot twee derde vol Roet, en zetten ze in de gestelde in het bovenste van den oven. Eerst wordt een laag vuur gemaakt, waar toe de voorgemelde gedroogde mest tot brandhout gebruikt wordt; en ze maken het vuur stapsgewijs sterker, tot den hoogsten trap, wat de werklieden gen hel-vuur noemen, en houden het zamele drie dagen en drie nachten aan malkander. Wanneer de hitte tot z’n rechte hoogte is gekomen, vertoont zich de rook, met een zuurigden reuk, welke niet onaangenaam is; en in korten tijd zet zich het zout aan de glazen, en bedekt de geheele opening. VERHANDELINGEN DER HOLLANDSE MAATSCHAPPIJ VOOR SCHAPENHELD. #63 In ieder: Zoutmaakery hebben zij een glas-oven, om de oude glazen te smelten en nieuwe te maken (4). (4) Men vindt een beschrijving van de bereiding van het Sal Ammoniak, welke met deze genoegzaam overeenkomt, in Mem, de Acad. Roy. des Scienc. 1735. pag. 143. Edit. d' Amsterdam, En dewild deze ook gegrond is op een getuigenis van iemand die de Sal Ammoniak-maakeryen in Egypte zelf gezien heeft, kan men zich nu verbeterd houden, dat men een recht begrip heeft van de voortkomst van dit Zout, waarvan men, tot nog toe, niet dan één onvolmaakte kennis heeft gehad, Verhandelingen uitgegeven door de Hollandse Maatschappij der Wetenschappen te Haarlem. Zesde deel, tweede Stuk. Te Haarlem, by J. Bosch, 1762. In groot octavo van pagina 451 — 1015, zonder voor en achterwerk. De Hollandse Maatschappij, welke nu, door een Edict der HEEREN STAATEN VAN HOLLAND EN WEST-VRIESLAND, met den titel bekrachtigd is van de Hollandse Maatschappij der Wetenschappen in de Stad Haarlem, heeft wederom eenige Verhandelingen van haar Leden, als andere voornamere Mannen, aan haar medegedeeld, in het licht gegeven. De eerste, welke in dit tweede Stuk van het zesde Deel voorkomt, bevat in Aanmerkingen rakend betreffende de Vervolging der Ziekte in de Waterzucht, en der Genezingzeker daar uit voortvloeiende, door C. A. KLOEK, Hooghe Colleene, Medische Doktor en Burgermeester der Stad Kuikenburg, enz, De geachte Schrijver van deze Aanmerkingen stelt "dat in het Vetvlies van Waterzuchtigen een vocht kan worden opgehoopt, Zijn welk op het vuur zucht, gelijk de Vocht van Bloed; en ook een vocht welk op het vuur wegdampt en niet zucht, Het Vocht in de Buik van Waterzuchtigen uitgesproten, is in. gelijk waterig of vloeibare; en soms uit beide bestande, welke reeds van anderen is aangemerkt. Stolbaargel, in onverbrochene cellen en veiten gelijklijk verspreid, kan door drukking verdwijnen, en weer onder het bloed gebracht worden. Maar het Vetvlies verbroken zijnde en een verzameling van water van grooten omvang makend, is er altijd een waterig vocht in vervat, Deze kan opgenomen worden en door de Nieren of het Gedarmte uit het lichaam gedreven worden; maar de stolbaarse vloeibare weefsel hier in ver gedeeld, of in enige halte van het lichaam, kan niet dan door de Huid ontlaat worden. Het bewys schijnt hier in te worden geleverd, dat de Schrijver in de Pis van Waterzuchtigen niet stolbaarse stof heeft bevonden en hetzelfde gift van de stof, door den Afgang, van Waterzuchtigen, tot vermindering der zwelling geloosd. Hij maakt hieruit dit algemeen besluit, dat de Waterzucht, welke door Geneesmiddelen kan afgedreven worden, en voor wederkomst beveiligd worden, alleen bestaat in een ophoping van dunne waterige vogen; maar hier na niet luchterende, uit stolbaarse Vei geboren is, en alle Middelen wederstaat. Proeve over den Leeftijd geflikt ter Inenting der Kinder-pokken, door M. MATY, A. L. M. en Med. Door, Bibliothecaris van zyn Groot-Brittann. Majestair, Lid van de Koninklijke Sociëteiten te Londen. Zijnde een Vervolg van de Verhandeling, waarvan het begin gedrukt is in het eerste Stuk van dit zesde deel der Maatschappij. De Heer MATY stelt zich deze vraag voor: Wanneer zal de Inenting den meesten dienst doen? en het antwoord is, hoe eerder aanwend, hoe de uitwerking vollediger zal zijn. Zelfs één of twee maanden na de geboorte dunkt hem niet te vroeg te zijn. En hij stelt zyne gedachtes met gelijke gevoelens van andere bekwaamde mannen, TISSOT en KIRKPATRICK toe, dat de keuze zo min mogelijk is, hoewel de eerste kinderschheid hem allerbekwaamst dunkt, mids het kind maar wel besteed wordt door zyne oppassers. De Huid van zodanige kinderen is zacht en rekbaar. Zij hebben geen beginnels van kwaad zieken, en geen enkel gevaar voor vervolging. Ten minste, de zulken worden gemeend. En om dat een kind aan vele ongemakken, in vervolg van tijd is blootgesteld, kan men niet te vroeg toeleggen om er het getal en zorgzameidigheid van te verminderen. De zwakheid, Uitval en Buikloop meent de Schrijver tot geen verhinderde af vermeerdering van gevaar te strekken. Men zegt: kinderen krijgen lichte Stomatieke trekkingen, om dat hun zenuwgesteel lichte geraakt is. Zulke kinderen als te voren beschreven zijn, krijgen die niet lichte. En de Stuipen zijn in kinderen zelden gevaarlijk, als maar de oorzaak, welke doorgaans in de Maag en het Gedarmte hangt, wordt weggenomen; de Stuipen zijn werkingen van merkwaardige aard. Veelen zullen twijvelen of dit als een bewys kan aanhangen van de Natuur ter uitdrijving van iet wat wellicht beledigend is, en hierom bij de Inenting niet te schroomen. Te meer omdat de Stuipen in het begin van de Ziekte der Pokken van veel voorname Geneesmeesters als voordeelig worden aangemerkt. Men werpt ook tegen, dat de Kinderen onder het Tandkrygen wellicht enige toevallen overkomen. De Schrijver antwoordt, dat de zwarigheid verdwijnt, als men de Inenting doet voor de zes maanden, of na de drie jaar. Voorts beoogt de Heer MATY zeer op het minder gevaar der Inenting dan dat van de natuurlijke Pokken. Bij wijze van P. S. zegt de Schrijver: "Ik heb in deze Verhandeling voorondersteld, dat de evenredigheid van hun, die na de Inenting sterven, zich als één tot honderd uitstelt; hier mee heb ik de schatting op hun ergste voorgesteld, en ik zal, misschien niet zonder reden, van de meeste Inentiers hier in weerwoord worden gevraagd, als die deze evenredigheid stellen als één tot vier- of vijf honderd. De redenen die me bewogen hebben, om van dit voordeel af te zien, hoopte niet tot deze plaats: zij hebben meerdere betrekking tot het Zedelijke dan tot het Natuurkundige, en konden Naderhand wel eens fijne uitleveren om er nieuwe aanmerkingen over te maken. De opvolgende, Proeven, ter bepaling van den ouderdom der Personen die jaarlijks te Londen van de Kinderziekte sterven, Door denzelfden Heer. Om hier van een begrip te hebben moet men de Tafelen, en de redeneering van den Schrijver zelf inzien. Verhandeling over de Profielen der Muuren, door N. YPENY, Professor te Franeker. Het bepalen der vaste Profielen, bekwaam om de drukking der grond te verdragen, zegt de Professor, het zy dezelfde tot het bouwen van Kaaimuren, het zy dat ze tot bewaring der Wallen van een Versteking zullen worden gebruikt, is altijd een zaak van het grootste belang in de Bouwkunde gerekend. De Generaal M. Baron van KOEHOORN, de grootste Krygs-konstenaar van zijn leeftijd, schijnt bijzondere regels te hebben gehad, waar naar hij de muurwerken der Verstettingen bepaalde, welke hij nogtans niet goedgevonden heeft te openbaren. Maar de beide grote Krygslieden, de Marschalk de VAURAN en Brigadier BELIDOR, hebben in hunnen Werken algemene Tafelen gegeven, uit welken men, de hoogte van den muur gegeven, de boven en beneden breedte van denzelfden kan vinden. Inzonderheid heeft de laatstgenoemde, in zijn Schetsen des Ingenieurs, zeer vernuftige beginstellingen uitgegeven volgens welke deze wetenschap op een wiskundige wijze kan worden behandeld. De kennis van deze beginstellingen, ondersteunende, wordt, in deze Verhandeling, het maken van muuren aan vervolgens Regelen, zo veel doenlijk is geweten. Woor de Schrijver, gebonden. Oordeelkundige Verklaring over de Eierneff-zakwaterziekte der Krouwen; door J. VAN DER HAAR, Heelmeester van het Hospitaal te ’s Graven. Hier in wordt een korte beschrijving gegeven van de Eierballen der Vrouwen, in zo verre zulks tot de Verhandeling vereist, wordt het. II. Worden de beginfelen, de voortgang en kenmerken van deze Zak-waterziekte aangetoond, evenals het onderscheid van andere Ziekten, Van de beginfelen en oorzaken van dit gebrek worden niet dan algemene dingen gezegd. Het eerste teken, welke de Schrijver als een gissende teken aangeeft, is een zekere dikte en hardigheid, meerendeels aan de linker- of rechterzijde, boven het Schaambeen, naar het inwendige van het Heupbeen, doch onder de Spieren in den Onderbuik. Hierbij voegt hij soms een doof gevoel, of ook wel een stekende pijn, inwendig aan die zijde van het Bekken, en langs de Heup en die. Vervolgens klaagen eenigen over moeilijkheid in het afgaan en watermaken. Ook komt er wel een geheele opstapping van water; of het Gezwel drukt de Blaas, dat er weinig water in opgehouden konnde worden, een gedurende aandrang tot wateren wordt veroorzaakt. Het zwelveld meer naar boven rijzend, wordt deze deelen weer bevrijd; en dan kan men door de Buikspieren eenigszins een hard Gezwel voelen, En dit wordt van tijd tot tijd kenbaarder. Bij vele van deze Vrouwen gaan de Maandzuiveringen hun gang; bij anderen worden ze onregelmatig, of houden geheel op. Zonder geen andere lichaamsziekten meebepalend gaan, of hevige middelen gebruikt worden, zijn deze Lyderen gedurende den geheelen loop van dit toeval, doorgaans gezond en frisch van kleur, welk het echte kenmerk is, zegt de Heer VAN DER HAAR, waar door dit Gebrek van meest alle andere uitstorting of verzameling van Vocht in de holheid of in eenig Ingewand des Buiks, kan en moet onderscheiden worden. Hier na het Gezwel zich meer uitbreidende, begint bij de welving van den Onderbuik, de Bovenbuik mee te zwelen, en de Ingewanden, die tot bereiding van het voedsel dienen te drukken, en derzelve vrije werking te belemmerren; waarop dan een zieklijke gesteldheid valt; en bij de zwelling van den Buik komt vermagering van het overige lichaam. De Pijin wordt dik, rood en wens. Eindelijk wordt door de drukking van het voedsel aangroeiende gezwel, op de maag, lever, milde enz. naar boven toe, tegen het middenrif, de ribben en het bovenbeen geweldig, verwijderd en in de hoogte geperst. Ook stoot het zakgezwel de baarmoeder tot in de scheide, zodat de opening daarbijna te zien, af met een halve vinger te voelen, is. En hier aan is bijzonder, dat deze uitzakking doorgaans, bij het liggen der lyder efemen veel groter en moeilijker is, dan wanneer zij staan of zitten. Na meerderen aangroei kan men meestal de schommeling van het vocht, door de spieren en den zak gemakkelijk voelen; en de lyder efemen vervallen meer en meer in kwaad gezondheid en toevallen, zoals eerder gemeld. De voorzegging, aangaande dit gebrek, komt hieruit. Zo het zakgezwel dik en sterk is, en de blaasgezwelvlekken, hier mee doorgaans vermengd, zich naar binnen ontwikkelen, zonder dat iets van dezelfde naar buiten loopt of zich in het bekken of de holte des buiks uitftort, kunnen deze lyder efemen vele jaren met een afschuwelijk dikke buik leven: als uit vele hier na bygebrachte voorbeelden getoond wordt. Maar zodra het vocht uit den doorgeboorde zak, of uit de slimm- en waterblaasje in het bekken, of de holte des buiks uitstortt, volgt doorgaans een spoedige dood. Op 1 april wordt gehandeld van de gevolgen van deze ziekte, op het gebruik of onthouding van geneesmiddelen. De ziekte wordt gezeld ongeneeslijk te zijn door middelen; en door het gebruik van verzwakkende en afdrijvende te verergeren; terwijl zulke die geen middelen nemen langer in dezelfde staat en in leven blijven, het welk met behulp van voorbeelden mee uit andere schrijvers aangehaald, bevestigd wordt. Wordt getoond, welke wegen naar toe kunnen voor verzwakking door de geheukte kant zijn ingeslagen. De afzuivering door de paracentese of buikpunctie is onvoldoende gelijk door voorbeelden te bewijzen. Ze maakt wel de ziekte dragelijker en verlicht de lijders en voor een tijd. Maar wordt echter doorgaans van een minder of meer haastige dood gevolgd. En zodanigen waar door men dagelijks een kleine aftapping heeft gedaan, door de pijp in de opening te laten, hebben den dood meer verhaast dan anderen, zelfs en men alleen na eenig verloop van tijd herhaalde. Hier: VERHANDELINGEN om is de heer VAN DER HAAR van gevoelen dat een niemendels inbrenging ter genezing zou kunnen breken, geeft een geval van zulk een genezing op uit de Philosophical Transactions. No. 381, p. 8. Waarbij nog een ander gevoegd wordt uit de Memoires de l'Académie de Chimie, Tom. II. Mids dat dezelfde tijdig gedaan wordt; zelfs hij geeert niet beweert dat deze operatie altijd van goeden uitdoe zal zijn. Verklaring over de wijze om de waarde van breuken te herkennen, of dezelfde eindig, oneindig groot, dan klein, wanneer derzelver teller en noemer door zekere beperking verdwijnen. Door I. Fr. HENNER, Mathematicus van Berlijn. Uit het Latijn vertaald door I. I. BLASSIERE. Aanmerkingen over de Genezing van enige langdurige Kwalen door een onbekende Heelkundige Operatie, bij sommige Guineese Negers in gebruik door D. H. GALLANDAT, Veearts te Vlissingen. Deze Schrijver zegt, dat hij in jaar 1756 in de stad La Hoe een der grootste en volkrijkste Steden, misschien, van ganzewid Guinee, met verwondering had opgemerkt hoe de Geneesmeesters van deze laatste, verschillende langdurige kwalen, "als de Malaria, Rheum, Hypochondrie, enz, genezen door een Heelkundige Operatie, waar aan men den naam van opblaasoperatie zou kunnen geven. Wanneer, namelijk, andere middelen vruchteloos gebruikt zijn, maken ze met een Mes een inkeping aan een, en soms aan beide benen van de Lyder, door de Huid, tot in het Vetvlies; en teken dan een holle pip, of een pypsteel in de wonde, en blaasen door dezelfde met de mond, zoveel wind of Lucht in de Cellulose, als ze nodig oorden, of als de Lyder verdraagt kan. Vervolgens verbinden ze de wonde met een welkleedende Pleister. Even na deze bewerking geeven ze de Lyder een goede giften van een Drank, bereid uit de Guineese Pepper, vergezeld Limoensap, Moutbrandewijn en sap van zekere kruiden. Zullen daarop de Lyder zo hard lopen als hij eenigzins kan; tot dat hij moe en mat wordt, zich naar zijn rustplaats begeeft, waar hij doorgaans sterft aan 't zweeten raakt, en vervolgens enige dagen blijft liggen. Ondersteunen geeven ze hem drie of vier maal daags een Kalabas vol van dezelfde drank, tot dat de Opblazing verdwijnt, en hij tot eenmaal hersteld is. Gemeenlijk begint de Opblaas met de derde dag merkbaar te verminderen, en is de negende, tiende, en elfde dag geheel verdwenen. Soms is de Geneesmeester gepoodzaacht, om een volkomen Genezing te verrichten, deze tweede Operatie ten tweede maal aan een Lyder te doen, doch dit geschiedt zeer zelden. De schrijver merkt hierbij nog aan, dat de Boeren op sommige plaatsen deze Operatie ten werk stellen aan Ossen om ze meer vlees te doen geven, en aan Koeien, om ze meer melk te doen geven. 2, Date Neger-heelmeester , die de voornoemde Operatie gegeven had, in tegenwoordigheid van den opgeblazen heer het mesje liet zien, waar mee hy de indeling had gegeven, en een stuk van een Hollandische tabakspijpsteek, welke gediend had om de Lucht in het Vetvlies te brengen. 3. Dat hy drie andere Negers hadden gesproken, die betuigden dat zij eenigen tijd te voren, dezelfde Operatie ondergaan hadden; daarbij voegende, dat zij, door dezelfde van hun kwelkoglen volkomen hersteld waren. Een van dezelfde, Zelda, die aan hem tweemaal dezelfde Operatie was gedaan, om dat hij zich, na het eerstmaal niet volkomen gevoeld had. Voorts geeft de Schrijver gedeelten van eenige brieven van zijn goede vrienden, van welken een deze Operatie op twee honden had uitgevoerd; waaruit blijkt, dat de Opblaas zonder pijn gebeurde, zonder ongemakken en dat de Opblaas drie dagen na de Operatie merkbaar minder werd en voor den elfden dag geheel verdwenken is. Bericht betreffende eenen Verdronken, door het Adelaar in de Halsader beschadigd; door G. TEN HAAF, Heelmeester te Rotterdam en Steenwijk te Delft. De Heer TEN HAAF kwam bij toeval daar een Man voorover van het schip gevallen en aansluitend was gezonken. Hij werd, na eenige vergeefse pogingen, gelukkig, met een haak in de panden van zijn rok gehakt, op het schip opgehaald. Zijn hoofd en aangezicht was met modder overdekt. Naar schijnt had hij omstreeks een kwartier onder het water gelegen. Hij scheen na het aanzien dood. De Schrijver vond echter nog enige apfstoffen aan hem te beproeven. Hij deed de Dronkeling met het buik op de gestrekte mast van het schip neerleggen. Het hoofd, welke zeer gezwollen was, schudde door deze beweging heen en weer, en gaf aan de Anschouwers, zo zij meenden, nieuw bewijs des doods. Door deze plaatsing en drukking van het buik en de borst, en de afhanging van het hoofd werd bedoeld het Water, welke in de Maag of Long was gekomen, 'ontlaat' te geven, gelijk volgde: want aanstonds ontlaat zich door den mond een gulp waters, doch zonder enige verandering ten goede. En blies hem door middel van een fles spuijt, en ook van een Blaasbalg lucht in den Endeldarm; alles vruchteloos. De Heer TEN HAAF hield het riepende hoofd, vast de Dronkeling wat opbeurend, voor zijn zelfs hals door de natte hemdsboord beklemmen, en maakte zonder enige afstand van Verband, haastig in de linker Hals-ader (Penis jugularis) eentijde opening. En, zyn lichaam wakker wrijven, droog kleedren aan- doen, en een hartsterkend middel geven. Door deze behandeling is de verdronkene, die velen een ieder voor dood en onherstelbaar gehouden was, tot volle herstel, zo dat hy nog diezelfde dag gelopen heeft. De heer ten Haaf voegt hier bij nog enige korte waarschuwingen. Dat de aderlatting bij verdronkelen, gewurgden of beroende menscherij, altijd, zonder vooraf een persend band om den hals te liggen, diend gedaan te worden. Meer naar de aanmerkingen van den geleerde TRALLES, op geen aderlatting zo schelijk een onmacht en flauwte volgt, als op die van de hals-aderen, men voorzichtig deze te zyn om niet te veel bloed te doerven maar de opening met den vinger soms eens toe te drukken. Dat kinderen, die in de geboorte schijnbaar verstikken zijn, volgens de bevinding van SMELLIE, niet beter kunnen te recht gebracht worden dan door een of twee Wijn lege, bloed: uit, de afgesneden navelstreng te laten uittoopen. Van de weegingen welke een lichaam verkrijgt, wanneer het in het asstrekingsmiddelpunt gekomen is; door F.H. ENNERT, mathematicus van Berlijn. Uit het Latijn vertaald door J.L. BLUSSIERE. Deze hele verhandeling is wiskundig bewerkt. Van de overige verhandelingen der maatschappij zullen wij in een volgend stukje van onze letteroefeningen gaan wagen. BESCHRIJVING DER HEDENDE AANDSCHAAF, - grootlijk overgenomen uit De Burger - Boer of Land- Edelman; een beknopt Zakwoordenboek van het Buitenleven. Te Amsterdam bij Steven van Es. Het Zakwoordenboek behelft vrij algemeen de doorlopende kennis, die tot een voordeelig en genoeglijk Landleven vereist worden: men vindt in ’tzelfde doorlopende onderrichtingen voor den Hof- en Landbouw en Veehoedery; de bezorging en bestdoeling van de Keuken, de handhaving in Gezondheid en ziekte; de vermaaklijkheid van het Buitenleven, als Jaagen, Vissen, Vogels, en wat van die soort meer zit: men ontmoet hier ook een korte ontvouwing van de voornaamste Burgerpligten, en zodanige handelingen in den Burgerstand, waarvan iemand in het Landleven niet onkundig behoort te zijn: daarbenvens komen er ons verfchtene Artikels in voor, die betrekking hebben tot de beschavingswetenschappen, inzonderheid tot de Natuurlijke Historie, en de beschrijving veeler Handwerken. Men mag in ’t algemeen wel zeggen, dat dit Werkje met nut geplaatst kan worden, onder de zogenaamde Tuin en Landboeken; en dat vele Landbewoners, die niet geschikt zijn om uitgewerkte Verhandelingen te lezen, dit Zak-Woordenboek met voordeel kunnen gebruiken. In het doorbladeren van dit Werkje viel ons oog op het Artikel, Drukkery (Boek:) en hetzelfde gelezen hebbende dacht het ons der liefhebbers, waardig te zijn, De ene en de andere van dit Handwerk te verneukken. DE BOEKDRUKKERY. Dit, hoe nauwkeurig de aldaar gegevene beschrijving is, en hoe ver wij ons op dezelfde mogen verlaten, Wij hadden bij die gelegenheid het genoegen van te verstaan, dat dezelfde over ’t algemeen redelijk wel getroffen is; echter waren er; hunne oordeels, eenige bijzonderheden niet zo nauwkeurig voorgegeven als wel behoorde, des het in zomige opzichten hier en daar nog wel een weinig verbeterd kon worden. Op de deswege ontvangen berichten hebben wij de volgende beschrijving van onze huidige Boekdrukkery, in navolging van ’t bovengemelde Artikel, met de noodzakelijke veranderingen opgegeven; en geoordeeld, dat wij in 't voorgaande, bij gelegenheid der papieren van den Heer Meerman, een en andermaal van de beginfelen der Drukkunst gesproken hebben, dat het de Lezer niet onaangenaam zou zijn, indien wij hem deze beschrijving onder ’t oog brachten. Het is uit het voorgemelde bericht van den Heer Meerman bekend, dat men van ouds eerst met bouten, vervolgens met metaalen gesmeden letteren gedrukt heeft; tot dat men eindelijk, ongeveer het jaar 1460, gegoten letters heeft beginnen te gebruiken, die van tijd tot tijd tot meerder volmaaktheid gebracht zijn; en, naar de hedendaagse wijze, in een ijzeren raam vast gekooid zijnde, ons een cierlijke druk verleenende waaromtrent men op de volgende wijze te werk gaat. De Copie ter Drukkerye gedaan zijnde, zynde, zodanig voor een van hout opgevlagten gevoel, welke men een Boek noemt, waarop gesteld wordt een paar Letterkassen, verdeeld in een boven en onderkas ter hoogte van 2 voet 5 duim en ter breedte van 2 voet 10 duim, verdeeld in 149 bakjes van verschillende grootte, waarvan er 106 in de boven en 43 in de onderkas zijn; in de onderkas bevinden zich de gemeene Letters, met uitzondering van het witgoed, dat tussen de woorden, of op het einde van een halve regel geplaatst wordt, ’t welk lager is dan de Letteren; in de bovenkas zijn de overige 106 bakjes, waarin aan de linkerhand zijn 2 Alphabetten, namentlijk: één van Groot en één van klein Kapitaal; aan de rechterhand zijn de bakjes van de Cijfergetallen, getekende Letters, dubbele of aan een stuk gehecht. Dat men thans op een dergelijke wijze met verzetbare vormen Muziekstukken drukt, is ook reeds door ons gemeld. gebruik daar toe gefelijke bakjes nedergelegd om een Letterzetter bekwaam te doen zyn, op alle Drukkeryen te kunnen werken, waar na hy de gefeilde Copy, of het geene waar na gezet moet worden, op zyn divisorium steekt; die van hout gemaakt is, en het blad met een riiper vast houdt, konnde van regel tot regel verzet worden om geen mislag te begaan van iets over te slaan. De zetbaak, (gezamenlijk gemaakt van geel koper, ijzer of hout, gejesteld naar dat de bladzijden breed, of small zyn, om de uitloopende tegels op een gelijke breedte te houden, neemt de Letterzetter vervolgens in de linkerhand, en daarop zet hy letter voor letter, als mede de inleidingen, door gewone teken afgebeeld, even als in ’t voorfchrift, met de rechterhand in den baak, tot dat de regel vol is, tekende 2 à 3 dunne spatie, die lager zyn dan de letters, tuffchen ieder woord, tot dat alles in den baak staat. Wanneer hy verfcheiden regels in den baak gezet heeft, ze neemt hy dezelfde daar uit, en zet ze op de galge, (zijn van hout gemaakt, onder en ter weerszijde met lyftjes daar om heen, en van boven open, daar een schuif ingeftoken wordt, ) tot dat hy een bladzijde, die men pagina noemt, vol gezet heeft alle deze regels worden met een dun touw, driemaal in ’t rond, vast gebonden, en op een papier of houten schuif gezet, naar dat de pagina's groot of klein zyn, tot dat er een geheel blad of vel vol is: waar na deze gezette pagina’s op een gladde steen in orde gezet of verschoven worden, ont. te zamen één vorm te vormen, zo dat ze elkaar volgen, als het blad gedrukt zynde, gevouwen wordt. Eerst de een vorm, schoon gedrukt, en dan de andere weer gedrukt genaamd: want ieder blad heeft twee vormen, een voor de rechter, en een voor de linkerzijde van het blad: in een blad in Folio, bijvoorbeeld, staat in de een vorm, pagina 1, 4, en in de andere vorm, pagina 2 en 3: in Quarto, in de een, pagina 1, 4, 5 en 8, en in de andere, pagina 2, 3, 6 en 7: in Octavo, in de een, pagina 1, 4, 5, 8, 9, 12, 13 en 16, en in de andere, pagina 2, 3, 6, 7, 10, 11, 14 en 15 en zo vervolgens met alle formaatten die bekend zijn; Want hoewel hij nu zoveel pagina's, als volgens het formaat tot elke vorm behooren, gezet, en volgens de bladzijder en ondergevoegde letters of tekens, in orde op den steiger gekeld heeft, wordt er een ijzeren raam, met een of twee kruisen daar in, om heen geleid en gestoken, boven en achter de binnenzijden der pagina's worden houtjes gezet, naar vereischt van ieder soort van formaat; doch aan de buitenzijden der pagina's worden houten schuiven gezet, daar men kooien toe zoekt, die schuiven het ijzeren raam en de houten schuiven passen. Dan dresseert of klopt men de letters met een griffelbordje zachtjes neder, om ze allen even hoog te doen staan; en men drijft voorts de kooien, die op zijde van de houten schuiven staan, wat sterker aan. Als men dus beide de vormen gemaakt heeft, kan men teder derzelver op te nemen, na de drukpers draagen, daar op leggen en gebruiken; om eerst op de een vorm, en dan op de andere daar tegen aan, een of twee proeven te trekken, waar toe de drukpers in deze voorbedere is geschikt. Deze bestaat uit twee lange en brede stijlen van eikenhout; aan iedere onder aan een voet en boven over dezelfde een kap, daar ze in sluiten. Tuffsteen deze twee stijlen heeft men twee eiken balken ; den bovensten noemt men het hoofd, en den ondersten het kalf; ook komt ’er tuffsteen dit hoofd en het kalf een plank, die men de brug noemt, zyn- de doorboord met een groot gat, daar de pil, en twee kleine gaten, daar het ijzerwerk, de galg genaamd, doorloopt ; om de pil voor heen en weer te schuiven te bevrijden. In het hoofd heeft men de materie, Zijnde van geel koper gegoten, daar de pil in draait, en met twee schroeven vast geschróefd wordt, zijnde de pil van ijzer gemaakt, en met een drie dubbelen draad voorzien, In ’t hoofd zijn nog twee kleine gaten, waar door twee ijzeren bouten komen, welke op- persen door twee gelijke gaten van de kap teken hebben, hebbende elk een schroef : en na dat men de groeven, die tuffsteen het hoofd en de kap in de stijlen zijn, met voering (zijnde langwerpige stukjes vilt van oude hoeden, ) gevuld heeft, Kan men het hoofd, door middel van de genoemde schroeven, laten zakken of rijzen. Onder de draad van de pil is een vierkante voet met kruisvormige gaten gemaakt, daar de boom, om mee te trekken, ingeschaafd wordt. Deze Boom, een ijzeren stang, die van achter vast geschróefd wordt, loopt voorwaarts met een bocht, die is ruim een el lang, waarvan wel een derde met een houten scheede bekleed is, dienende tot een handvatje voor de drukker als hy trekt. Onder de vierkante voet van de pil zijn twee beugels, tegen elkaar drukkend, om de pil geschróefd; waar aan twee ijzeren staafjes vast zijn, de galg genoemd, die doet de brug heenlopen ; en onder de brug. is aan deze Br Boekdrukkerij: Systeem Staafjes nog een ring vast, daar de staf doorloopt, aan weerszijden met een ringkraag, waar op enige kniepen gevuld zijn, om de degen daar aan vast te binden. De degen is doorgaans van hout, zometijd, doch zelden, van gegoten geelkoper gefabrieerd: het gemeente en beste gebruik is tegenwoordig een houten degen, met een koperen plaat daar onder valt gehangen: op de degen is in het midden een kleine ijzeren plaat, het vafken genoemd, waarop eer vierkant ijzeren of koperen bakje staat, het pannetje geheeten, omgeven met ijzeren klauwtjes om niet te verschuiven; midden in het pannetje staat een staal dopje, waar in de onderste punt van de staf draait, als er getrokken wordt; men giet er boom-olie in en het pannetje dient om de overloopende olie te ontvangen. Aan de vier hoeken van de degen zijn vier haken, door middel van welke de degen op iedere hoek met sterke touwtjes vastgebonden wordt, aan de twee ringkraags waar den galgen. Op het kalf, tuf van de twee stokken waar de pers, ligt een lang rood werk van hout, waarop twee lange ijzeren latten gelegd zijn; op dit rood werk wordt een vierkant bak, de kaf genoemd, gezet; waar onder aan weerszijden enige halfronde ijzertjes, de flakken geheeten, gespietst zijn; die op de lange ijzeren latten van de soffer loopen, als de kaf door middel van de roos, uit en in gevaren wordt, om te drukken. In de kar ligt gemeenlijk een grote geslepen ijzeren plaat, die men het sonderheden noemt, waar de vorm op ligt, die gedrukt wordt, omgeven met potten, om de vorm vast te maken. Onder de kar is de fons, een ronde klos, met een ronde ijzeren staaf, door heen loopende aan weerszijden van de kaf in oogjes die omgedraaid kan worden; zijnde voor aan boogsgewijze met een houten handvat fel: in het midden van de klos wordt een touw omgewonden, dat aan beide einden van de kaf vastgemaakt wordt; en daar mee wordt de kar in en uitgevaren. De pagina's niet tegen elkaar te doen staan; en dit noemt men regifter. Aan ’t boveneinde van den timpan is hoog een ijzeren raampje met twee hengels vast gemaakt, het verchet en de naam, dat mede open en toeblaast bij ieder blad dat geraakt wordt: hetwelk dient om het blad zoveel mogelijk op den timpan te houden, dat het niet verfchuilt; ’t welk door den rukker met papier om het gehele ijzeren raampje heen beplakt wordt “wordend bedrukt met de vorm die op de Pars ligt, waar na de Drukker ’t geen gedrukt moet worden ertussend uitmijn, en het overige ertussend in laat blijven, om het besmetten der blaaden die gedrukt moeten worden voort te gaan. Mensen, en het overige van het papier, dat niet bedrukt wordt, schoon te bewaren. Op de andere zijde van de timpan worden drie dubbele doeken van kalf leder gelegd, en op die doeken komt weer een raam met pergament overtrokken, en voor aan met een ijzeren beugel, welke nettig het raam van de timpan fluit, welke den bom genaamd werd. Voorts heeft men nog in de linkerzij van de pers twee houten pennen, die men balpen noemt, waarop de twee ballen rusten, daar men de inkt mee verdeelt, en op de vorm brengt. Tot iedere pers behooren twee drukkers, (hoewel het een alleen ook doen, volgens zo een der geënte de drukkerij onderricht heeft, het dikwerst alleen waarnemt; ) het werk van de een is, de vorm die gedrukt zal worden in orde te brengen, of toe te tellen: het werk van de tweede is, de ballen op te zetten, daar ze de letters of vorm mee opgeven of zwart inkten, bij ieder blad dat gedrukt wordt; als mede het papier te natten, en de vormen te waschen. Tot de ballen behooren twee ronde uitgehofde houten met een steel daar aan 5 men overtrekt de holte met een stuk rond gesneden wit gebrand leder, dat er omheen gespietst wordt, na dat men vustchend de holte van het hout en het leder paraferhaair gelegd heeft; zodat ieder bal wel naar een kubus gelijk. Met een derzer ballen (tipt de laatste genoemde in de inktbak, staande op de zijde aan de voorzijde vastgemaakt, waar in een mengsel van dikke gebrande olie en zwartklei is; ) hij wrijft vervolgens dezelfde tegen de andere bal aan, om de inkt te verdelen, dat die even zwart worde; en dan spoost hij met de ballen op de vorm, bij ieder blad dat gedrukt wordt, om de letters van de vorm met de nodige inkt te voorzien. Hier op legt de ander een blad vogtig gemaakt papier op ger > DE BOEKDRUKKERY 777 ger genoemd word, zynde door den Drukker by het toeftel- len van den vorm met {tyffel op het pergament vaft gemaakt , om dus alle de bladen even gelyk wit aan de kanten te doen hebben, ) in de punturen „dewelke altoos gefteld worden in ’t midden van ’t blad, wordende de andere vorm, (dewelke de weerdruk word genaamt ) accuraat op dezelve hoogte gelegen waar door dan de gaatjes van de /choondruk wederom opde pun- turen komen en dus word veroorzaakt dat alle pagina's regt te- genelkgnder aankomen : vervolgens legt hy het ver/chet daar over heen, den timpan neder, vaart dien met den rons in, flaat de hand aan den boom, trekt dien met kragt na zichs en trekt dus in twee fterke trekken het blad af ; als wanneer het vogtige papier den inkt van de letteren na zich neemt. Als het papier genoeg wordt, haalt men ieder toegevouwen boek een, twee of driemaal door het water, naar dat het papier vloei of niet vloeibaar is; men blaast het dan uit elkaars lucht, zet het tuffchen twee borden, die zo groot zyn als het papier, en legt een zwaar steen of ander gewicht daarop: men laat het dus twee, drie of vier uren staan, en dan zyn alle vellen even vochtig en bekwaam tot drukken. Eindelijk staat hier nog aan te tekenen, dat, als er een rode titel zal gedrukt worden, dat men dan alle de regels, die zwart moeten blijven, er uitneemt, en witte regels, die lager zyn, in derzelver plaats zet; dan blaast de Drukker schoone ballen op, en maakt dezelven met een mengsel van vermiljoen en olie, rood; en drukt dus alle de regels, die rood zyn moeten, eerst af: dan worden rode regels weer uit de vorm genomen, witte regels, die lager zyn, in derzelver plaats geplaatst, en de zwarte regels weer ingezet, en dus wordt het zwarte tuffchen het rood ingedrukt. Eer men de gezette vormen dus afdrukt, moeten er één of meerder Proeven op afgetrokken worden, dewelke met de afgezette Copy na den Corrector word gezonden, die dezelve met de uiterste nauwkeurigheid, tegen de Copy, tot tweemaal, moet nazien, en de drukseilen in marginale op de zijkant aantekenen. De gecorrigeerde proef ter Drukkerij te rug komende, dan wordt de vorm, door den Letterzetter, op den voot gelegd "los geblazen", en de verkeerde letters enz. 