VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
in gr. 8vo. Dur is onder alle de aanbiddelyke eiffeorchappen der Godheid geene, van weltce een aan&chtig berchou- wer ieder oogenblik meer bewyzen ziet, dan zyne oa« eindige goedheid. Deze is de dryfveer van alle zyne da- den, deze is de eenige bron van al ons geluk, van ie- dere ademhaling, en van ieder aasje genoegen, dat wy op deze aarde fmaken. Maar deze is bet ook , die de wecten verordend heeft, welken in ons bart ingefchrce« ven t cn , toen het raenschdom de rampzalige kunst ge* leerd hadt , van de (lem van dat hart te fmooren, in de <^nbariug van zynen Zoon herhaald ^ bekrachtigd , ea verklaard zyn. Die wetten, welken de verblinde, en vaa zynwaar belang onkundige, mensch zo dikwyls als zwaa*r re lasten befchouwty en aU harde tuchtmeesters , die hem zyne gewaande genoegens ontzeggen ^ die wetten zelvtt zyn, wy zeggen niet, de kortfte en beste, maar,de 6itA^ ge, weg tot zyn waar en beftendig geluk. Dan eerst, wanneer deze wetten regt betracht wordeo, genieten ziel en lichaam beiden al dat geluk, waar voor zy vatbaar zyn. De eerfte wordt volmaakter , en voor vcrhevener genoegens meer vatbaar naar maate zy haar verftand meer befchaaft, en zy geniet eene oauitipreek^ lyke kalmte , en de grootde zaligheden , wanneer zy haaro neigingen wel beftiert, en, in navolging van haaren lief* deryken Schepper, niets dan goedheid, vrede, en z^cht* nioedigheid ademt. En dan maakt zy tevens het lig« baam tot eene voor haare volmaking meest gefchikto woondede; dan biyven alle deszelfs bewegingen geregeld, en het dierlyk gedel behoudt eene volkomene bloei ea onafgebrokene gezondheid. -> Nooit kan een mensch ddne d^nige wet der Godheid verwaarloozen , zonder even t>. LAltGHAirs^ OVCl Dfi OUDBUGDCN. 4t$ daar door zyn sigen wiir geluk met voeten te tredeti.^ en aan ziel en ligchaam beide de grootfte grieve toe te brengen. ledere ondeugd heeft altyd een zeker bepaald ongeluk ten gevolge; en dit gevolg is zo natuurlyk , zo flandvastig, zo onatfcheidelyk van bet roisdryf, dat, bet zy met eerbied gezegd , de algoede God zelf het niet keeren kan. '£r is dus , naar onze gedachten , geen nuttiger arbeid ^ dan deze waarheden in byzonderheden te ontwikkelen , te verkla- ren, te betogen , en op de harten der menfchen aan te dringen: en niet alleen aan hem, wien ieder ddn, ook in de mcest bedorven tyden , voor een booswigt houdt , maar ook aan den befchaafden man en vrouw van de waereld, wier gebreken ^ door de verdraeid^ denkbeelden van dezen tyd , zo dikwyls voor deugdeu aangeprezen worden, getrouw aan 4T4 ^ LANCHANS tan te kondigen, en bondig te betoogett, wdke lamfMlt* lige gevolgen oumiddelyk uit bun gedrag voortvloeien noeten. Wy mcenen diefhalven, dat it Hccr langhans, iil leven een beroemd Geneesheer te Bern ^ aan ^et mensch* dotn een zeer gewigti&;en dienst gedaan hecft, met dc uit* gave dezer zeer goed gefchreven Verhaiidelingen ov#f wdeugdm^ die zich aan de gezondheid der wufychtn nelvem wreeken; en wy wenfchen, dat ook ooze Natie van de<- zelven, het zy in de Venaling, of lievcr, voor ao verr« xy het Hoogduitsch verftaat , in het oodprongtyke , een naardig gebruik zal maken , ter beteringe barer zedeit« Zy zyn zes in getal , en gaan' I. Over de dwonkinfchap ; U. over de ongeoorioofde liefde en zelfbeylekking ; 111. Qvet het al te wellustig en onnaiuurlyk eeten en drinhni^ IV. over de lediglieid ; V. over de . verkwisting ; en VL over de gie- figbeid^ eergierigheidy en hebzucht. Zommige van dezc onderwerpen zyn reeds meer dan eens , met hetzelfde Oogmerk , opzettelyk behandeld , en over andere vindt men hier en daar verl'cheidene aanmerkingen yerfpreid ) maar echter auUen ook zy , die dat ailes gelezen tieb* ben, ook tlit wcrk met genoegen doorlezen, om de me* nigte fchoone aanmerkingen en belangryke waameemin* gen , en om de overtuigcnde fchryfwyzc. Het boek geeft meer dan de titul belooft, daar het ook anderje gevol* gen der genoemde ondeugden optelt, die niet bepaald voor de gezondbeid, maar voor andere takken van het mensch* lyk geluk nadeelig zyn; en daar het tevens, tot troost van bedorvene menfchen, die middelen en wegen opgeeft^ door welke zy zich van hunne aangewende ondeugden kunnen ontflaan , de aan bun lighaam werkelyk aange* bragte ongemakken genezcn, of dezelven , wanneer zy on*- heelbaar geworden zyn, draaglyk maken. Wy pryzen het byzonder aan Predikanten aan, en wy zyn verzekerd , dat zy, door een verflandig gebruik van hetielve te maken , en door de aanmerkingen van onzen Schryvet en andere dergelyke, in een populairen (lyl, aan hunne Geroeenten voor tc dragen , oneindig meer out zouden ftichten, dam door gedurig met fyftematifche gelcerdheid, ofbrokkcn uic de ketterhisiorie , den geeuwenden Tochoop* der in een diepen ilaap te preeken. Zy behoeven niet bevreesd te zyn , dat zy hunne bcftemming uit het cog verliezen 5 wanneer sy de natuurlyke gevolgen der On* deugd OVIR D« OlffOlUGDM. 4IS deagd nadroklyk tan bunne Gemeenten fchildereni daar de Byb«l zdve hicr zo dikwyl* voorgaat (♦) Zie b. V. Spreuk, V: 3 , qu verv. VII: 22-27; XIV: 30^ tn honderd andere plaaczen neer* Bifeltrjving van alle de Heelkundige Opnatien^ naar d$ htf te in nieuwfte Wyzen^ door j. lb blanc, Heilmeester tt Orleans^ enz. In het Hoogduitsch uitgegeeven^ en met Aanmetkingen yerrykt ^ door Dr. c. f. Laowic, HoogL der Geneetkunde , te Lripzich. En nu in *t Neitrduitsch vertaald , en met vetle Aanmerkingen yermeerdird , door w. LEURS9 Heelm. in ^sHage^ enz. enz. Ilde DeeL Te Utrecht by G. van den Brink Jansz., 1790. In.gjr. 8yo« 296 bL Het twee-en*twintigfl:e Hoofdftuk, waar mede dit Ded beginc , bevat de Operatic der Polypen j en behelsc tevens eenige Proeven over dezelve, als 00k omtrent de omkeering, uitzakking en overbuiging der Baarmoeder^ en om deeze oiigemakken wel te leeren onderfcheiden; waar by gevoegd zyn eenige nieuwe Aanmerkingen over de verplaatziiigen der Baarnioeder, en de roiddelen om dezelve te geneezen door den Heer lbvret. Nieuwe nanier om de Afbindingen op diepe plaatzen te doen^ waar toe de vereischt wordende Werktuigen op de vierde Phat zeer goed afgebeeld, en, in het Werk zelve, het gebruik daar van, met de noodige befchouwende en oefe* nende VVaarneemingen , befchreeven word. Het 23fte Hoofdft. handelt over de Operatic van dcStaar, volgens DURAND , jANiN en GRANOjBAN* Het A^de^yzn de plaat- zen, waar men Fontenellen kan zetten -^m^ van het ge* bruik der Bloedzuigers en der Kopgiazen. Het 25lle en laatfte Iloofddeel bevat Operatien der Breuken , nieuwe manier om de Breuken te opereeren , en eenige Aanroer- klngen op het gebruik deezer methode by de inklem^ ming van de Navel- en Buikbreuk.. Dit Werk kan den Beoefenaaren der Heelkunde niet an- ders dan aangenaam zyn , daar het veele weetenswaar- dige zaaken vervat , die hun , by het verrichten dier Kunstbewcrkingen, waar over in dit Deel gefproken word^ van veel gewigt kunncn zyn. De VertaaUng is zeer goed, en de twee VeirhaQdeiiugeii van de Heeren g. teiv HAAlf 4X6 J, IE BLANC, HEELKONDIGE OPERATIEK. HAAF cn F. A, scHENK , zyodc dc ecrftc een Vertoog ovtf de wyzc , op welke de CataraSta , na meer dan dertig jaa« ten ondervinding , thans door den eerstgemelden Heer word oltgeoefend ; en de tweede , door laatstgemelden Heer, bevattende eene Waarneeming , door welke de mogelyfc* held eener waare omkeering en uitzakking der BaarmQe* der bcvestigd word, ieder op dcrzelver behoorlyke plaa^s in het Werk ingelaschc , zecten daar aan geen geringe waiarde by; ViNDtciiK OALLiCiC, of f^erdeidiging van dtFranfche Om» wenteling en derzelver Bewanderaaren , tegen de jlanvtU^ Un vande Heeren iwrke en calonne , door ji mac* KiNTosH, Schildknaap. Naar den derden vermeerderdm Druk J uit het Engelsch vertaaU. Te Dordrecht by H. de Haas. Behalven de t^oorreden^ 305 bL m gr. 8vo. Eea vrcemd vcrfchynzel, in de daad, m onze Taalo, eene tweede Wederlegging te zien van een Gefchrift^ *t welk daarin niet beftaac 9 fchoon de Vertaaling van zelve aangekondigd zy. Naauwlyks heeft men zich kunnen verzadigen van het leezen der vuurig gefchree^ vmt Reeht^ vm den Memch^ of den Aanval van den Heer iuRRE op de Franfclie Omwenieling^ beantwoord dow tho-' MAS PAYNE of men krygt dt f^indicia GalUca j t\\M% toor ons liggende , in handen ; cn wy twyfclen geea eogenblik 9 of deeze Ferdeediging zal met dezelfde gree- tigheid gezogt en geleezen worden. Althans hade dezel* te in Engeland^ binnen 't verloop van wf maanden, eea derden Druk noodig. De Nederduitfche Vertaaler zegt 'er niet te vecl van, als hy zyn vertaald Werk, met dat van PAYNE vergelykcnde, zegt, „ dat men 'er meer orde, fchikking , bondip;er bewyzen en redeneeringen , oor- fprongiyker aanmerkingen , belangryker befpiegelingen, 9, en meer netheid van ftyl in zal outdekken.*' 't Was den (♦) Zie onze Algem. Fader/. Letteroefen. vodr 't Jaar 1791. I Scuk , hi. 572. Paynb fchac hec veriier des eerllen Deeis van dit Werkje in En^eland^ Sdmland en hrland , op nice minder dan cusfchen de veerdg en vyfdg duizend fluks* Monthl^i Review^ For March, i7«;a , p. 3ij>, Waar wy eea tweede Deelcje aangekondigd vindea. t J. MACKINTOSH 3 VEIID. DER FRANIGU OMWENTtttMC. 4lf den Verraaler , gelyk liy fchryft, naa de vryheid dcr £fi» gtlfche Drukpersle gcroemd te hebben, die elk SngeUch* man als het Bohverk zyner Vryheid aansiet, mec te „ d(ien om grondbeginzcleri van Partyicliap te verlprei- 99 den; onze eeniglle beweegreden is: audi alteram par^ tern ; de bepleiting van zulk ecu allergewigtigst GedingY door ziiike bekvvaame Advocaateu voor de Regtbank J, van 't verlicht Eurofa^ kan niet anders dan allerleer- ,9 zaamsc zyn, en uit de (Irydiglieid van hunne verfcbil- ,9 lende gevoelens moet meer lichts omftaan dan uic dt „ onwederlprookea theoretifclie Behandeiing van dierge- 9, lyke ondervverpen , door de bekwaamfte Schryveren. 91 De onpartydige (of al ware het eene party dige) redc- „ neering van Gebeurtenisfen, die vreemde Landcn^ en r vreenide Regeeringen raaken, zyn voor ons flegts bc» 9, fpiegeiingen , en kunnen dus ook niet als uit haatlyke oogmerken fpryitende aangemerkt worden. Tot eed yy blyk van deeze onze denkwyze ,. bebben wy zelfs eeni- Re regelen 5 (het Hof van den Haag, bl. 299 betref- fende,) die aandoot zouden hebben kunnen geeven^ agrerwege gelaaten*'* De Schryver biackintosm, die> blykens eene aanmcr^ king (bl. 287.) nog jong is, gecft, in ten Voorberigt der derde Uitgave, deeze Vcrdeediging van zyn zedelyk Cha^ rafter: Van Letrerkundige beri^ping past het my niet » de juisilieid in twyfel te trekken ; raaar zedelyke be* 9 9 risping nieen ik myzelven verfchuldigd te zyn 3 niet ongemerkt voorby te laaten gaan. Het ge- 9, fchrecuw van het Gemeen, dat met zulkc kwaadaar* 5, tige kunftenaary tegen de Vrienden d^r Vryheid , als ,9 de Apostelen van Opfchudding en Oproerigheid , is aangehitst^ heeft zelfs mynen onaanzicnlyken naam niet 99 gefpaard. In het oog Van de geenen, voor welken ik yy vreemd ben, kan ik my eslven flegts verantwoordeil door de Bewerkers van dat gefchreeuw uit te daagen^ om eene plaats in dit Werk te vinden ♦ die niet , in den 99 hooglhn graad voor Vrede en eene Bedendige Regee<> 99 ""g pleit. Zy, by welken ik bekendben, zouden, denk 9, ik , niet haastig zyn om hevige gevoetens te wyten 99 aan een Character, dat de partydigheid myncr Vrien- 9, den moet bekeniien traag, en dat de kwaadaartigheid 9, myner Vyandcn niet kan ontkennen zagt te zyn. — 99 Ik ben door agtingwaardige Vrienden. befchuldigd , dat ^9 ik de rampen van het Koninglyk Huis van Ftankrjk UTT. 1792^ £90, 10. F f ») met 418 J. Ik^ACKlNTOSH »9 met onedelmoedige ligtveerdiirheid bebandeld heb. Zy ,1 zullen my, egter, niet bekwaam agten om met opzet 9, het ontzag voor ongelukkigen , bet zy in ecn Paleis , bet 91 zy in eene Hut , te fcbcndcn , en het zou my van harten ■„ leed doen, zo ik my badde laaten vervoeren tot uitdruk- kingeu, wclke in dien zin uitgeicgd konden worden." Naa eene gepaste Inleiding, ftrekkende om den Heer BURR£, tegen wien by zich aangordt, te doen kcnncn, is het Werk in zeven Afdeelingen gefplitst. 't Gecn by van de Gebeurtenisfen opgeeft , noemt by ^ met regt, een vlugtige fchets, en betuigt , dat bet zyn oogmerk niet zo zeer is de Gebeurtenisfen te ver- ,1 baalen , dan wel derzelver geest te vattcn , en derzelver invloed op de (laatkundige recks van omllandigheden , ,9 waar uit de Omwenteling fpruiten zoude, aan te llip* „ pen." In deeze Afdeeling bandelt de Scbryver over den Adil^ bet aanflaan der Kerklyke Goederen , en de Reg^ ierlyke Arifiocratie der Parlementen. \)t Ilde Afdeeling gaat over de Zamenjlelling en het Cha^ ra&er der Nationaale Fergadmng. Heftig bettrj^dt hy bier de Aanmerkingen van burke over de Onbevoegdbeid der Leden , die dezelve uitmaakten , en wederlegt de <H)gmerken door dien Heer aan de Nationaale Vergadcring toegefcbreeven; wel inzonderbeid ftildaande op de Geld- niddelen. • In de Illde Afdeeling^ overweegt hy, met eene groote maate van Zede« en Menschkunde , de Buitenfpoorigheden i§s Folks , die de Omwenteling vergezeld hebben. Zo „ ecnige van dee.Te Bewerkers drukt hy zich uit „ mis- „ dryven in de gedagten badden tot bereiking van bun J, oogmerk, laat ik bun aan hunne welverdiende blaam, 9, en aan de verfoeijing van alle braaven, over. Hy, die dc Vryheid, op de puinboopen der Zedeleer, wil op- rigten^ verllaat noch bemint eene van beiden." De IVde Afdeeling is gefchikt xer Befchouwinge van deNieu^ we OmJHtutie in Frankryk. In deeze toont by, hoe zeer dezelve over 't algemeen goedkeurende , dat hy alles niet pryst; maar op verfcbeide gewigiige ftukkeii bondige te* ^enbedenkingen beeft. De Vde Afdeeling vcrdeedigt de Engelfche Bewmderaaren van del Franfchi Omwenteling; en leverc de Vide Afdee/ing ceuc i VERD. DEI rBANSCHB OMWINTELING. 419 eene Bifpiegeling op , over de waarfch^nlyh g$9oigen van d§ Ftanfchi Omwenteling in Europa. Niet ongcmeen is het onder de Voorftandcrt der Rath fche Omwenteling dezulken aan te treffen ^ . : die ecft bedaarder cn langzaamer bewerkiiig wenscbten. Liateit wy, om een voorbeeld der fchryfwyze vaa macum'BOSh^ - te iicemeii , hem op dit ftuk hooren. De dric Arifto* cratien, de Krygsmagtige, de Priesterlyke eil de Rechtei^ lyke, kiinneii bcfchouwd worden als de Franfebe . Rege^9 ring te hebben uitgemaakt. Zy kwamen ons, voor juk verre wy haar befchouwd hebben, voor, alif voor geentf vcrbetering vatbaar- zynde. Alle poogingen, om de^lftf te hervormen , zouden weinig beter geweest tyi^ dan (owl de woorden van den Heer burke te gebruikeD,) ,»^eeIMI ^, flegte verbouwing van magtige pumboopen;" 2y wa^ ren niet bedorven door de toevalbge flegtbeid van baartr leden ; zy waren niet gedreven door een voorbygaand« drift , welke nieuwe omftandigheden zoudeo uitroeijen»i Het gebrek lag in het weezen der Inikllingen zelve-, die onmogelyk overeen te brengen waren met eene vryc geering. Maar , >zegt men, deeze Inflelliiigeti zoudea trapswyze f*) hervormd hebben kunnen worden. D9 geest van Vryheid zou in ililte daar by zyb iogefloo^ Sen. De deeds aangroeijende Wysheid eener verUchta latie zou , met den tyd , derzelver gebteken zondfT fchokken veiholpen hebben. „ Op dit bewys antwoord ifc, met vertrouwea,£i4it d$9^ M Injtellingen de f^rjheid ve^ietd zortden labben^ eer d$ yrjheid derzelver geest %ou verheterd hihbet. Magt ^oeit maar te weeliger, na dit ligt befnoeijen. Eeqe ge« ringe hervorming (Ireelt het oog van het volk, dat zy ia flaap wiegc, 's volks geestdrift vcrkoelt , en het tydftip van kragtdaadige hervorming is onherroeplyk verlooreo. Geene gewigtige ftaatkundige verbetering wtrd immer in eenen tyd van rust verkreegen. Het bedorven behng der Regeerers is zoo (lerk , en de ftem vaiT het Vole 290 zwak , dat het ydel ware zulks te verwagten ; zoo men de gisting in de gemoederen des voiks laat voorby gaan, zonder 'er gebruik van te maaken, zoxxd6 het on- geryrad zyn van kwyning te verwagten , dat gee^riiK iiiec heeft uitgewerkt. Zoo 'er, op zulk een tydffipt gee* 4t6 J. MACKINTOSH feeoe grondige hervorming wordt te wege gebragt^ wor« den in de ftilte, die 'er op volgt, alle gedeeltlyke veraii« deriBgen ligtlyk ontdooken en te leur geflield, De traps- Sze bervorminp uit het hoofdbeginzel ^ in de fcboon* ynendc Theone van den Heer burke ten toon gefteld, ipruiteade, wordt door de ondervinding van alle eeuwea wederfprooken. Al wat men uitmuntends, al wat men wys in de Regeeringsvormen ontdekken kan , is dezel« Ten door den Tchok eener omwenteling ingegooten , en ierzelver voortgang is nadej;hand (legts de opeenftape- ling van miSbruiken geweest. Hier van daan dat de ver* HcotflE Staatkuudigen de noodzaaklykheid erkend heb- ben, van 4i Regemngen dikwyls M hoar eerjle beginzeUn U rug U roepen ; eene waarheid , die het doordringend ▼erftand van machiavel even zeer aan de hand gegee- Ten is, door zyne ondervinding van de Florentynfche De« nocratiey en door zyne narpeuringen in de Gerchiedenis der oude Gemeenebesten* Al dat goed is moet na« {(ejaagd worden^ op het oogenblik dat het verkrygbaar 8. De Volksftem , onwederilaanbaar in eenen tyd van on- rust'^ wordt ftraffeloos veracht, als zy door die flaaperigbeid wordt aangezet, waar in de Natien gewiegd worden door den ftillen 'loop haarer gewoone zaaken. De drift tot hervorming kwynt in ongerugfteunde verveeliag. Zy fierft in eenen onma^tigen ftryd, met vyanden, die dag aan dag met nieuwe kragten verfterkt worden. Men kan flaaten wy bet nog •eens herhaalcn ,) geene hoop op croote Staatkwidige verbetering uit vreedzaame tyden fcbeppen want zy hebben natuurlyk die uitwerlung, dat zy aUe die geenen verfterken , die belaBg hebben om de misbruiken te doen voonduuren* De Nationaale Ver- de misbruikeo, met welke baar Land bezogt was, uit te roeijeo. et was tyd , dat de menrchen leeren zouden niets oudt te dulden , het geen de rede niet eerbicdigt ; en vooc geene nieuwigheid te Tchrikken ,tot welke de rede aanleiding mag geeven, Het was tyd, dat de menscblyke vermo- fens, zo lang door min gewigtige voorwerpen en mindere unden bezig gehouden , het l^gin van een nieuw Tydperk in de Gefchiedenis zouden tekenen , door de kunst te doen gebooren worden van de Regeering te verbeteren^ en bet burgerlyk geluk van den menach te vermeerder^n. Het was tyd , gelyk men wyslyk en welfpreekend ge* legd heeft, dat Wetgeevcra in plaats van dien bekrom* pen en benaauwden Kustvaart^ die nooit waagen durft^ tebruiken, en voorige handelwyzen uit het gezigt te ver^ Uizen door de Pooljiar der Rede geleid, eeoen ftoutereii fcheepvaart waagden , en , in onbevaaren Werelddeelen , den (chat van 't algemeen geluk gingen ontdekken," Schoon de Vertaaler op den Tytel niet gefteld hebbe^ met Aanmerkingen vermeerderd , vinden wy zc nogthant van zyne hand; en zommige zeer gepaste. Wy kunnea niet nalaaten 'er een over te neemen. De Heer maC* KiNTosH , in de laatfte Afdeeling gezeffd hebbende , 99 het tegenwoordig ^dftip gelykt , m dft daad > met f 3 won*. : |» VACKIirTO^V wof!dei4>aarlyke naauwkeurigheid naar de wetgeeveniitt Eeuw vm iiriAenland. De menigte heeft kennis ge- noeg rerkrcegen, om de meerderheid van verlichte Man* Ben op haafe waarde te icbatten , en zy heeft bewusc* tieid genoeg van haare eigene onkunde, em haar te be- letten zich tegen derzelver inrigtingen te verzecten. Dit to Juist de toeftand, waar in 'a menfchen geest, en door venland en door buigzaamheid , voor de wetgeeving ryp is/' Dit is de tegenwoordige flaat van Europa^ merkt de Vertaalec op* Wanneermen dit denkbeeld ontleed^ en op de geheele uitgeftrektheid van Europa toepasc y bevindt men, naar 't my toefchynt, dat het nog verre af is , dat ganscli Europa in dien toefland zyn zoude* Ik maak. geene zwaarigbeid te (lellen , dat 'er Natiea 2yn, die andere meer dan eene eeuw in verlichting en kundigheden vooruit zyn. Ik behoef haar niet te aoe<- men, by welke de bygeloovighcid, het priesterbedrog, op domme onkunde gegrond, nog even zo fterk hnnne rol fpeelen als in de voorige eeuw. Daar is dan nog eerst eene grootere verbreiding van kundigheden en verlich- ting noodig , eer men zeggen kan, dat geheel Europa ryp om die hervorming te ontvangen , welke de zugt voor het geluk van het men^chdom menschlievende Wysgee* fen doet hoopeii , dat voor 't zelve uit de Fr^nfche ,Om» Wenteling zal voortyloeijen. die zich begon te verfpreiden, in de oude dwaalingen en bygetoovigheden verzQnken ? Zoo dit niet gefchied ware^ tou de Her vormiog ook jiiet ten bidve geweest zyn ; maar gedeelte midden in de (Iraal licht ^ men VEBD. DER PRANSCHB OMWIRTBLIKG. 4^3 neq moest toen niet te verre gaan om nog dat te be- houden , dac men gewonnen hadt. Zal dit ook niet het geval met de Staatkmidige Her\rorming van Europa zyuV* In zyne Voorreden , de Franfcht OmwinUling een Proc- ve genoemd hebbende ^ of een Volk door de inrigting zyns Regeeringsvorms eene grootere maate van Vryheid met vrede en Belkndigheid genieten konnc , dan ooit door eene Staatkundige Inrigting ver^und is , merkt by op : Ware de Conftitutie in haare inrigting proefondervindelyk niet goed, dan 2ou van deeze twee een moeten gebeuren^ of zy zou zich uiet (laande houden, en het Ryk zou wedec onder de oude despotike Regeering vervallen ; of zy zou, indien wyze maatregelen de overhand boven dwaaze of kwaadwillige badden , langzaamerhand verbeterd , ea tot die volkomenheid gebragt worden , waar toe zy ^ zonder gevaar van omftortuig, vatbaar zou zyn. Nu^ daar de Vorften zich openlyk tegen de Franfche Vryheid verbonden hebben , zal Frankryk en de Conftitutie tegen een ander kwaad te kampen hebben', njimelyk tegen het ge- weld van gewapende Volkerenj zo het voor dat geweld moet bukken, en de wet van de Ovcrwinnaaren ontvan- gen J is de Proefneeming verlooren , ten kostcn van dui- zendmaal mecr bloeds, van duizendmaal meer verwoes* ting, en onoverzienlyke rampen, dan wanneer de Confti* tutie door haare eigene oiivolkomenheid ten gronde ginge,, Doch de Theorie blyft , als een practig Gedenkftuk^ voor de Naakomelingrchap ftaan , dat dan, in volgende Eeuwcn, als gehel Europa meer ryp is voor de Vryheid dan nu, misfchien nog eens tot eene baak zal dienen;' dan is bet — Monumentum aere perennlus Regalique fitu pyramidum altius, dat door geene Soldaaten kan om verre gerukt, doorgeen Dwingelanden vernietigd worden." Ff4 firf. 4t4 J. T0WN8KKD R0ize door Spanje^ gedaan in di Jaaren 1786 en 1787; in kyttrnder^ met opzicht tot den Lanabouw^ Mofiufa&uuren ^ Aoophandel , Bevolking , Belasttngen , en Inkomjten van dat Isond; bpnevens Aanmerkingen in liet doorttekken van 0en Eedeelte van Frankryk. Door Joseph townsend , yl. M. en Predikant te Pewfej, in het Graaffchap miis. lite Deel ijte Stuk^ 1791. Te UaarUm by A. Loosjes Pz., mgr. 8va, iSqfci. Komt de Kimst van Waarneemen , van eene zo on- meetbaare uitgedrekthcid , alleszins te (lade, deeze moec inzonderheid den Reiziger deeds ten gidfe verdrek- keo, zal hy voor zich zelven juiste kundigheden opdoeR^ en in (laat zyn om dezelve, in gefchrifre mede te dee« len, en, met den fchat zyner kennisle, 00k anderen te verryken^ Hier toe wc^rdt een byzondere aanleg, geest- ge(lcltenis(e , en ovcrai omzicnde oplettenheid , gevor- derd. Dat bet alien Reizigeren Diet moge gebeureii haar tot gezeUinne te hebben , wyzen zo veele Reisbe(chry* vingen uit, die geneel oppervlakkig zyn, of mcesc be^ iban, iu berhaalingen van ^t geen men voor laoge wegens die zelfde Gewesten geleezen heeft , zo dat men een Boek , met gretigheid opgevat , met wederzin en wan* finaak weder nederlegge^ Dit zal het geval niet wee* ztn mtt den Leezer dcr opgeroelde Reize door Spanje , ▼an welks Eerlle Deds Cerlle Stuk wy hier tlians ver* flag doen. Met welk een w^rneemend oog de Eerw. townseni> de Voorwerpcn befchouwde , kuuncn wy eenigxins op* maaken uit het geen hy, de Grenzen van Spanje betree- dende, fchryft. Geen mensch , die niet in eigen per- foon de ondervinding daar van heeft, kan zich een recht denkbeeld vonnen v^n het weezenlyk genocgen, waar mede een Reiziger op een^ Land nederziet , dai hy voor de eerfte maai zal intreeden, leder voorwerp wordi al- daar voor hem belangryk, Zyne oplettenheid verkrygt Sefta'lig nieuw voedzel , door eene weeiderige verfcliei- enheid van gertalten , en van voortbrengzelen , van ze* den, en van menfchen, waar mede hy tot hier toe onbe- kend geweest is , en al te zamen medewerkeiide , om , naar cvenredigheid van zyne achting voor de VVeetenfchap- p^Qf by elke fchrede die by doet^ zynen fchat van kun- ^ dig* DOOR SFANJB. 4^ digheden tc vcrmeerderen. De uitwendige gedaante van het Land, veele lichaamcn uit het Planten- en Diercnryk, zyn ten zynen opzichte nieuw, of hcbben ten mtnllea lets nieuws voor hem, dat hy te vooren by :(nderen nict waargenomen hadde. Zodanige zelfs , met welke de ge- woonte hem reeds gemeenzaa/n gemaakt hadt , vertoonen nogthans aan zyn cog nieuwe fchoonheden , uit hoofde van de afwykingen , welke zy aan de verfcheidenheid vaa grond en lugt te danken hebben." Scboon Spanje het hoofddoel deezer Reize Is, en de Heer townsbnd daarom zyn Werk aanvangt met Onder-- figtingen voor den Reiziger door Spanje , zal men nog* tfians het gedeelte van Frankryk , m het doortrekken van hem bezogt en befchreeven , niet zonder behngpee- ming leczen. Zyn toegang tot, en verkeering met, Geleer« den ftelde voor hem de beste Gezelfchappen open, en gaf hem gelegenheid om in de Academie en andere open- ^re plaatzen toegelaaten te worden, om de Kabinetten te bezigtigen , waar van hy als een Kenner berigt geeft, en de voornaamfte byzonderheden aanftipt , doorvlogtcn net Waameemingen eenen Natuurkuudigen waardig. Ter- Wyl hy in 't voorby gaan veele zaaken, door anderen on- langeroerd gelaaten , en opmerking verdienende , als een Mcnschkenner befchryft. Zeer keurig is zyn berigt van it Omftreeken van Parys ten opzigte van de DelffloSen , en onderhoudende de befchryving van het Karneval tt Bilgarde^- en befchouwt de Manufaduuren te Lyons., Welke bloeiende Stad altoos byzondere voorregten heeft genooten , doch nogthans met groote zwaarigheden me- nigmaalen moest worftelen. „ Deeze," Tchryft hy, 5, zyn op eene uitmuntende wyze aan den dag gelegd, door den Abt dertholon. Naardien a)le Regeeringen van Europa by zyne Waameemingen belang hebben , zal ik dezelve zeer beknopt voordraagen. De onderfcheiden hinderpaalen , tegen den bloei en welvaart des Koophandels, MSfU altyd geweest, en zullen blyven zo lang zy beftaan. I. Oorlogen ^ het zy buitenlandfche of binnenland- fche , burgerlyke of godsdienftige , uit verdeeldheden in den Staat, of Vrybeidsliefde, voortkomende ; aangezien de Koophandel het gedruis der Wapenen vreest, voor de lauwrieren viugt, en alleenlyk blodt onder de fchaduwre van vreedzaame Olyfboomen. let vermaak Ff5 99 4«5 J« TOWMIEND „ s* Pirvolgingj en onverdraagzaamheid in het (faifc vaa Godsdienst , als, by voorbeeld^ de herroeping vaa het Edi& van Nantes j 't welk in Frankryk dezelfda uitwerking heefc gebad als de uitdryving der Mooren ia Sfanje. 99 3* JVettin y ftrekkende op den ManufaAuriery of Koop« man, op eene onbefcheiden manier^ in zaaken, die zya beroep betreffen , te dwarsboomen , of hinderiyk te zyn : waar door men hem te naauw op de handen ziet, zich in zyne bezigheden fteekt, hem van nutti^e onderneemin^ {en te rug houdt , of door afperfingen en knevelaaryen ' jnoedloos maakt. 4. Belastingen , welke het vertier der Koopmanfchap^ pen , het zy middelbaar of onmiddelbaar, benadeelen. Men Seeft eerst in 't Jaar 1743 toegeftaan, dat de Lyonfcbg Manufaftuuren onl>ekist mogten uitgevoerd worden, maar^ tot op den dag van heden toe, moeten alle leevensmid-* delen , inzonderheid de wyn , deeze Stad inkomende , zwaare impost betaalen. Hec gevolg hier van is, in de «erfte plaats, eene merkelyke verhoogmg van het arbeids* loon ; en dewyl de Weevers , elken invallenden Feesc<p dag de nabuunge Dorpen zeer greetig gaan bezoeken , ten einde zich tldaar tot een maatigen prys op Wyn te vergasten , vervallen zy hierdoor ligt tot drookenfchap. „ 5. Feestdagen ^wsoLT deeze in menigte gevierd worden^ jcgst natuurlyker wyze de waardy der overige dagen: ter* wyl zy tevens tot allerlei foorten van buitenfpoorighedea ainleiding geeven. „ 6. yaoroordeeUn 9 ten aanzien van den woeker^ ftrek* kende om het geld buiten omloop te houden, en dus de renten van 't zelve, cot groot nadeel van die het noodig hebben het ter leen op te neemen , aanmerkelyk te doen ryzen. Als een gevolg hiervan is de rente te Lyon ge^ meenlyk zes ten honderd. „ 7. fVeelde ondcr de Manufafturiers , als vcrteerendc allengs derzelver Kapitaal, waar door zy in hunne onder* neemingen belemmerd worden. 8. Tytels van Adtl en rang , aan Kooplieden toege# fiaan, uit een ongerymd denkbeeld van aklus den Koop- bandel aan te moedigen ; doch waar door men in de daad den flroom afleidt , welke eigenlyk den Koophandel kan doen bloeijen. Deeze verkeerde Staatkunde is in onze dagen sansch niets ongewoons. Hoe veel fchran« derder was het gedrag van lodbwyk dan XI. Die * Vorsc Ui$ DOOR $FANJC. ^ Vorst waft een vriend des Koophandels, weOce by aaiK mbedigde door de uitfteekendfte gunstbetooningen , door wyze fchikkingen, en door aan zynen tafel alle de gee* pen toe te laaten, die in bevordering van denzelven uit* munteden. — — » £en Koopman, maitre jean genaamd, trots op deeze byzendere biyken van hoogagting, bo- feerde in den Addftand verheeven te worden; de Koning ewilligde zyn verzoek; maar liet hem vervolgens niet IDeer aan zyn tafel toe. Misnoegd wegens deeze mina^- ting, terwyl hy zich in zynen nieuwen* ilaat, tot meer opdettendheid jegens zyn perfoon , geregtigd oordeelde^ waagde hy het zyne klagcen daarover in te brengen ; doch werd met dit antwoord den mond geflopt. Gat 99 heenen myn Heer de Edelman. Toen ik u aan myne 99 tafel deed zitten , merkte ik u aan als de eerile Pep- ^ foon van uwen rang; maar nu gy de laatfte van uwen 99 tegenwoordigen rang geworden zyt, zou ik de overi* 99 gen beleedigen » indien tk voortaan u dezelfde gunsc bewees." Hoe veel enkel Mensch kan doen ter bevordering van Werkzaambeid » en dus nuttig in zyn Gellachte wee*- zen, toont de Heer townseno als by, te Nismes zynde9 mntekent. In het tegenwoordig oogenblik is myn g». moed bezig met de befchouwing van een ongelyk eeiw vvtardiger voorwerp dan de Gedenktekenen van RomeinfcJm grootheid , (door hem befchouwd , maar niet befchreei- veo. om dat men derzelver naauwkeurige befchryving in vericheide Boeken viudt^; want myne gehcele aandagt is alleen gevestigd op het bevallig beeld van eenen herder, die geheel voor zyne kudde leefde. Deeze was de Heer SB BECOELiEVRB, laatst overleden Bisfchop van Nismes^ een Prelaat even uitmuntend om zyn verftand als om zyne menschlievendheid en godvrugtigheid. Niet te vrede met uit zyne eigene middelen de rampen der behoefti* sen te verzagten, vermeerde hy ook in zyn gebied da Voortbrengzelen van den arbeid ^ door het vieren van i^rfcbeiden uit het grbot aantal heilige dagen , welke flechts de luiheid en ondeugden voeden, tot de daar aan volgende Zondacen te verfcbuiven. By het uitdeelen van aalmoefen, werd zyne menschlievenheid door befcheiden* lieid beftuurd. Hy was een vyand van die foort van milddaadigheid , welke uit eene blinde gevoeligheid ont* ftaat, en geen anderen grondflag heeft dan het algemeen nedelyden. Hy raadpleegde daar by te zelfder tyd zy» ver* 4SS TOWHIXIID verftand en hart, en was even min geftegen zyne oogoi vsiu het zien van elenden af te keeren, als om deeze eo* kel te verligten, ten einde haar pyniyk gezigt te entwjr» ^ken; maar ny bood den behoeftigen altoos zodanige bulp aan , wanneer bet gebrek zich openbaarde ^ Us de rede cn de godsdienst beide moesten goedkeuren ; laatende da armen die juiste graad van gebrek gevoeien, weike, zo lang zy huntie vryheid senieten mogen , altyd noodig blyfc om derzelver arbeidzaamheid ieevendig te houden. Aldus geleek hy den kundigen Hovenier , die de kwy^ nende plant begiet » en niet langer aanhoudt met dezetve te begieten, dan terwyl de heme! haar zyn regen oQt« trctt, Als een yverig voorftander der byzondere leerftel* lingen van zynen Godsdienst , maakte hy geen onderfcbekl in de uitoefening zyner weldaadigheid, en duldde niet ak leen hen , die dezelfde leerftellingen niet konden aaooecK men, noch overeenftemmen met de godsdienftige plegtig- lieden in dat land voorgefchreeven , maar dezelve o3k wel doende. Deez' Rerkvoogd bragt» door zyne wysheidL cn milddaadigheid te weeg, dat, in een tydperk van en-veertig jaaren , het getal der Inwoonderen van Ntsmf !veei meer dan verdubbelde; want, by de aanvaarding vaa. ampt , flechts twintig duizend aldaar gevonden heb^ bende , hadt hy egter v66r zyn' dood het geluk van die Stad bevolkt te zien met vyftig duizend zielen, die hem xcgenden." Te Montfillitr merkt hy op , „ dat geene verblyfplaats voor een Liefhebber van Weetenfchappen aangenaamer kan weezen dan deeze Stad/* In de Scheikunde, in de Na- tuurkunde , en de Kruidkunde worden door de^ Heeren CHAPTAL) BERTHOLON eu GOUAN , lesfeu gehoudeu. le- der een mag de Lesfen , in elke Weetenfcliap ^ vry hy^ woonen : want bet is eene vasie (lelregel by de Franfche Natie , dat de wysheid de deuren van haaren temnel voor een iegelyk wyd open zetten, en, zonder onderfcheid vair mrfoonen , alien de geenen daar in toelaaten moet , die begeerig zyn dezelve in te treeden.*' Ovend wordt deeze hoogstwenscblyke regel niet gevolgd, en de veikryging van kundigheden eer moeilyk dan gemaklyk gemaakt. Des Schryvers opmerkingen op de Gronden^ de Gewaa* fen , de Leevenswyze der Inwoonderen op zynen van de Spaanfchi Grenzin tot Baralona , laaten zich met zeer veel genoegen leezen , en verfchaffen nutte ontdek- Idfigen. Te * Tt Barcilma woont hy de laatfte week den Vasten by; At befchryving van dezeive is uicmuntend^ en doorzaaid^ met leerzaame en Volks cbaraAer fchetzende bedenkingen. Al he( opmerkenswaardige deezer Stad wordt door town- MNO in oogenfchyB genomen. Onder de Boekeryen muntte die van faet CoUegie der Dminicaanen uit , als bevattende een grooter aantal van faedendaagfche kostbaare Werken j dan die van bet Bis* fchoplyk Collegie en van de Carmeliten. Eenige opgeteld hebbende, vaart hy voort: Om kort te gaan , in hoe- danigen tak van Weetenfchappcm mea ook eenige onder- rigting begeert , kan men verzekerd zyn de b^te Wer-, ken 9 welke daar over bandeien^ in de eene pf de andere deezer Boekeryen, tot welke men dagelyksch, de heilige dagen maar aUeen uitgezonderd , zes uuren lang toegang kan krygeh , te zuUen aantrefien. — — - In bet Dominikaa* ser Klooster is een vertrek , ^eheel en al opgevuld met boeken, welke door de Inquifitie verboden zyn. Op dac egter niemand in verzoeking valle , die te leezen . ^ya mile de openingen tusfchen dezeive opgevuld met duivels^ knabbelende op menrcben beenderen van onderftelde Ketters ; doch , al vreesde men , dat bet gezigt hier van Hiet toereiken mogt om de nieuwsgierigheid te beteuge- len , zyn die boeken nog daarenboven zorgvuldig opge- flooten, en niemand wordt in dat vertrek, zonder byzon- dere vergunninj^, toegelaaten. In dit zelrde Klooster zyn authentique Registers van meer dan vyf honderd vonnisfen tegen Ketcers uitgefproo* ken ; beheizende derzelver naamen , ouderdom , woon- plaats , den tyd wanneer veroordeeld , en hoedanig de tiitkomst daar van geweest is; te weeten of de veroorr deelde lichaamlyk dan wel in beeldtenis verbrand zy, als ook of by zyne ketterfche dwaalingen berroepen hebbe, en dus bewaard gebleeven is , niet van het vuur en deu brandftapel , want in dat geval kon hy op nieuw afvallig zyn geworden , maar van de helfche vlammen. De vroegfte dagtekening is van 'c Jaar 1489 , de laatfte van 1726. Onder elk Opfchrift is het afbeeldzel van den Ketter , docb by fommigen half, by andere meer dan voor drie Tierde gedeelten, door duivels verllonden. Ik was zodanig verwonderd over de misfelyke gedaanten, welke de Schil- ders aan hunne belTche geesten gegeeven hadden , en over de vreemde houdingen der Ketters , dat ik my niet we- derbouden kon v^ eenige derzelven af te tekenen» toeo 430- J. TOWN SEND ik eens gelegenheid daar toe hadt , vzonder van iematad opgeraerkt te wordcn (♦> Eenigen tyd daar naa zat ik by een der Inquifiteurs , die my de eere aandeed van my een bezoek te komeh geeveu: deeze, zooder erg daar ki te hebben, vaite myn Memorieboek op, en floeg betjidst toevallig by dat zell'de blad open , dat deeze tekeningen bebelsde. Ik lachce , en by bloosde , doch geen van ons beiden Tprak op dat pas daar van een enkel woord. Toen ik vyftien maanden daar naa te Barcelona wedergekeerd was, zeide hy my met een glimtach : ,, Gy zict dat ik een geheim bewaaren kan, en dat de grondbeginzelen vaa etre aan ons geenzins cHibekend zyn ! " Gednureude myn verblyf te Barahna^ bad ik geie-* genheid om alie de Geregtshovcn der luquiiitie, in eene groote procesfie, byeen vergaderd te zien, ten einde in de St. Catharina Kerk^ aan de Dominikaanen toebehoorende^ bet Fecstvan st. p£DRO,den Martelaar, te vieren, Geluk- kig ware bet geweest voor bet Christendom , indien alie Feestvieringen der Inquifitie zo onfchuldig waren affre« loopen als de tegenwoordige. Tot roem van dit Ge« regtshof te Barcelona , wordt over 't algemeen erkend ^ dat alie leden van 't eelve mannen van verdien(!en zyn^ die ook meerendeels door hunne menschlievendheid uit* tdunten/' ' Min met Engeland^ dan de Engelfchen doorgaans zyn^ irtnden wy den Hear townsend met zyn geboorteland , ftigenomen. Van eene vreemde belasting te Barcelona ge- fprooken hebbende , fchryft hy. „ Wy verwonderen ons over de verrcgaande ongerymdheid deezer belasting} Inaar heeft men in Engelani ook geene belastingen inge« voerd 2, die bykans even ongerymd zyn , tn onze Regee* ring overt uigen kunnen , dat de Souverainen van Catalo* uten de dwaasheid niet alleen gepacht hebben ? Spanjc mag met recht tegen Engeland zeggen : Cum tua pervideas oculis mala lippus inunAis, Cur in amicorum vitiis tarn cernis acutum* HoR. Sat. Lib. I. Sat. 3. Een (^) Van die vreemde vertoonlngen heeft men eene Mbeel* ding in grondcrekken gegeeven; misfchien wat bet oorfprong* lylce to , of had( de Afcekeaaar geen tyd om ileebwyze meet te neeoea. 4 lEIS DOOR $fhm}t. 43t Sen volgend Deeltje^ zo even door ons ontvangen, zal ons gelegeilheid cot nieuw onderhoui met een zo wel ge- fchreevene en gelukkig vertailde Reisbefchryving geeven* J. c. GATTERER 9 Hoogkcraar te Gottingen , Schets der Jardrykskundi. Uit het Hoogduitsch vertaald. EerJU Stt^. Te Utrecht by B. Wild en J. Altheer, 1790. In gr. oStavo^ 203 bl. Een zeer goede fchcts ten dienfte van Scliryvers en zw- ckren, die zich meer, dan men gemeenlyk gewoon is^ op de Aardrykskunde begeeren toe te leggen. De Schry- ver, in d» I lie Afdeeling, vooraf een algemeen denkbeetd Van de fVtskunltige Geographies n2mtn\yk van hti bepat* len dcs Aardbodems, door middel van Punten enLynen, tn dt daar uit voortvloeijende meetingen, gegeeven hebbende; treed vcrvolgens tot de Natuurkundige Grenskunde ^ tn het bepaalen van de oppervlakte der Aarde^ door middel van den Dampkring , en eene nadere befchouwing der Zee- en Landgrcnzen , den rang der Bergen , benevena liunne hoogteh.- De llde Afdeeling, van dit eerfte Stuk, bevat eene algemeetii Landkunde , gaande over de Land^ kaarten, de algemeene Verzamelingen van Reisbefchryvin* gen en andere Geographifche Boeken ; waarna de grootte en gedaante der Landen in 't algemeen opgegeeven wor- den, benevens de hoogte van de Barometers en Thermo- meters 9 op de verfchiilende plaatfen. Ten tweeden , eene meer byzondere befchouwing van Spanjen , Portugal ^ Frankryk en Italien ; wordende de Landkaarten en Be* fchryvingen deezer Landen, benevens derzelver grond en Luclitgetleldheid, beknoptelyk aangewezen,. In eene fchets , in welke , daar te boven , de voornaam* fte boeken, over de verhandelde ftoffe, aangewezen wor^ den , kan men geene uitgebreide redeneering over de byzon^ dere Onderwerpen verwagten ; en evenwel vindt men , in deeze Schets , vericheidene gewigtige Bedenkingen en Aain- merkingen : dus fchvnt de Schryver , by voorb. bl. 37, den invloed van de Maan op het Wefir buiten twyfefte ftellen , en tevens te bepaalen , waarin dgenlyk die invloed gelegen zy, wanneer hy zegt: „ Vcelen is het, na de na- fpeuringen van cassini en meyer bekend, dat de Maan, by ieder maandelykfchen omloop om de Aarde, te gelyk om haar eigen as draait^ en cweemaal Mten de EcHptica^ zo J. a €ATTIRS& 20 wel Noord- als Zuidwaards loopt , en in ieder tydlHp van 18 Jaaren en 228 dagen , tweemaal zelfs byna 52 Graad tot in de gemaadgde Luchtdreeken overgaat ; maar tweemaal even 20 veele graaden binnen de Grenzen der heete Luchtftreek te rug blyft. haare lichtgejteldheid , de graad van haaren afftand of im* byheid^ haare Knoopen en de Knooplynen^ enz. weet; ea emdclyk 00k nog de byzondere ligging en gejleldheid des Lands of Oords , de ftrekking , hoogte en grootie zyner Bergen J Heuvels^ Beeken^ Meeren en Rivieren; zyne Bos» fchen en tnanier van bebouwen^ enz. naauwkeurig ondcrzogc heeft , zo moest, 'er wel tovery onder loopen , indien men met den Barometer en Thermometer van le Luc,niet d^ Hygrometer van Lambert, en met de filei^ometer » enz« r SCHITS DKR AARDRTKSKURDE. 43S enz. van licutenberg in de hand , het weer van een Land of Oord niet aantoonen en berchryven, zelfs ook in 't vcrvolg voorzeggcn , en zo lang van te vooren voor- zeggeu, als men wil, en daar door Landen en Menfcheit, nuttig wezen, kon; vooral wanneer men ovmmAmmtnds Waarnemingen ^ in verfcheiden en afgelegen Oorden te gelyk, naar Lambert's en van felbicer*s opgaven en toebereidzel9 verzameld , en vergeleeken zal bebben. Dan zal zich, in den voortgang van zodanige Waarace- iningen , met der tyd ook het aandeel der Planetten ,tVL Comeeten aan het Wefir van zelfs openbaaren." De volgende aanmerking, op een der Tafelen van mus* 5CHENBR0EK, is ZO juist, als de opheldering natuurkHii^ dig is. Volgens musschenbroek'^ Tafel (hat de eigm^ lyke zwaarte van het Zcewater tot het gemeene Reg^. 