Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 2 Van het jaar 900 tot 1581 na Christus
? Zie hiervoor, D. 1l. St. li. bl. 653, 654. "à * Resol,. Holl. 18 Oet. 1818. De Regering te Gouda was nog niet veranderd : eerst den: eersten November. werd zij afgezet (Zie hiervoor, bl. 89} * . ° > END de * Resol. Holl. 19, 26 Oct. 1618. mur, LI, bl. 923. 1618— 1631. 134 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618— ware gesleept voor hunne rechters om rekenschap te geven van gevoelens, die, sedert in het verbreken van de boegen der Spaansche Inquisitie, uit den aard der zaak vrij wa- ren en voor vrij gegolden hadden, — Zij weken voor het geweld. Sommigen betuigden zich bereidvaardig om de verlangde stukken bij de Synoden in te leveren !; anderen verschenen alsnog aldaar in persoon. Zij waren niet moedig en eenstemmig genoeg * om het gedrag vol te houden, dat vyressoaazar in het vertoog, den Advokaat op den morgen zijoer inhechtepisneming overhandigd, als den eenigen weg had voorgesteld, die hun te volgen stond. »Indien wij,” stond in dit stuk te lezen, »indien wij (om onzes gewetens wil) moeten lijden, zullen wij het lijden, wat het ook zou mogen wezen , tot de uiterste smaadheid, verachting eu armoede toe, hopende, dat ons de Heer, dien wij dienen, geven zal het om zijns naams en der gerechtigheid wille te verdragen. Wy weten, dat de waarheid gedrukt, maar niet onderdrukt kan worden. Zij is een erfgenaam der eeuwen en een dochter der eeuwigheid, die als een vuur, hoe meer dat zij ineen werdt gedrongen, te sterker daarna zal uitbarsten, en haar hoofd te hooger opsteken, niet in uiterlijke wereldlijke aanzienlijkheid, maar in goddelijke kracht, Dit zal geschieden, wanneer God, die merkelijk over onze en ’s Lands zonden is vertoornd , zijne welverdiende kastijding doende ophouden en zijne roede van ons nemende, den partijdigen dommen tuimelgeest, waardoor nu velen gedreven worden, zal doen verd wij- nen, en wanneer Gods zake, eens ter dege ontbloot van de uiterlijke, bedriegelijke, partijzuchtige voorwendselen en bewimpelingen, zich vertoonen zal in haren eigenen glans en heerlijkheid. Intusschen willen wij ons beroepen op Ged en op sgaus CHRIS- rus, den Rechter der levenden en der dooden, die onze zaak zal rechten, en onze ooren tegen alle eitatien op soodanige partijdige Synode sluitende, zullen wij onder de gehoorzaamheid van Uw Edel Mogenden onze gemeenten in stilheid bedienen en voorts afwachten wat ons wedervaren zal ?." — Zulke taal konden de Staten van Holland vernemen, zonder dat een edele geestdrift hen aangreep om met mannen, die zoo spraken, liever te lijden, dan hen te vervolgen. Voorzeker zijn er onder de regerings- leden, die door den Prins werden afgezet, velen geweest, die zich verruimd gevoelden dat zij van nu aan ontheven waren van de taak om tot de ongerechtigheid mede te werken. Hoe de Remon- Dat de Remonstranten, die op de Delftsche Synode nog verschenen waren, niet zou- — I den zwijgen, was even gemakkelijk te bevroeden, als dat hunne klachten en verwijten niels zouden baten. Werkelijk liepen de wederzijdsche beschuldigingen en de geschillen over de vraag, wie oorzaak was van de oneenigheden, zoo hoog, dat de Remonstranten thans voor goed de Synode schenen te zullen verlaten, Deze stap zou voor het oog der 1 paanpt, bl. 904, 923. 2 CARLETON ll, p. 344. ' 3 BRANDT, l. a. pl. bl. 897, 898. DES VADERLANDS, 155 wereld alle besluiten, die er genomen zouden worden, krachteloos maken, en moest dus met alle mogelijke middelen gekeerd worden. Bovendien beriepen de Remonstrant- sche leden zich, met het oog op Gouda, op de omstandigheid, dat niet alle Steden van Holland in deze Synode bewilligd hadden, hetgeen men als een anderen grond om wat de Vergadering verrichtte, te verijdelen, kon laten gelden. Alzoo was er voorziening noodig. Gaomnour begaf zich om raad en bijstand naar de Staten. - Hij maakte hen bekend met den stand der zaken, en meldde tevens, dat de vragen, hoe te handelen met vonsrius en met de lidmaten, die als tot de dwaalleer verleid moesten beschouwd worden, de Vergadering bezig hielden: vonrstrvs wilde men voor goed verwezen hebben, en van de misleide lidmaten meende men schuldbekentenis te moeten vorderen, Ook begreep cROmHOUT aan de Staten te moeten mededeelen, dat het gevoelen der Remon- suanten over het gezag der Overheid in kerkelijke zaken een punt der beraadslaging uitmaakte. — De Staten besloten zich aangaande al die vragen niet te verklaren; maar aan de beide staatslieden, hunne Gecommitteerden, de taak op te dragen om toch te zorgen, dat de Synode aan een eind kwam, en dat wel zonder dat de Remonstranten de vergadering voordat zij gesloten was, verlieten: dus had men alle doellooze geschillen achter wege te laten en alle menschelijke driften af te leggen, maar veeleer God te bidden om eene goede uitkomst, Ten slotte verklaarden de Staten niet te welen, dat eenige van de Leden in de Synode niet zouden bewilligd hebben 1. — Das hield men het er voor, dat Gouda gerekend kon worden, al was het ook onwillens, ingewilligd te hebben, — Uit dat besluit der Staten blijkt ten duidelijkste, dat zij, uit vrees voor de ongelegenheden, die er mede gepaard gingen, geene doorgronding van de vraagstukken begeerden: met een schijnverlooning waren zij tevreden, en om dien schijn te bewaren, moest toch vooral het vertrek der Remonstranten verheed worden. Dit was de vrijheid, dit het ontzag by de Overheid, dat de omwenteling den kerkedienaren had opgeleverd | Lj mochten thans voor hun geweten de vraag beantwoorden, met hoe veel billijkheid tij OLDENSARNEVELT, die de Haagsche Conferentie met zoo veel zorgvuldigheid had ver- ordend en met zoo veel geduld had bijgewoond, eenen vijand der Kerke Gods hadden genoemd. 1018 — 1021. 1618— 1621. Wegschaal, ver- 436 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ETE OR NE MM in de nogdsakelijkheid gebracht om den Remonstrenten gelijk te geven of die beide Gedgeleerden te verketteren, . Toen zij verklaarden- met de Contraremonsiranten geen versehil te hebben, bijaldien dezen de tien deor de. Geldprache. Synode verworpen stellingen insgelijks verwierpen, waren de Copiraremonsiranten genoodzaakt zich met hen eensdenkend. te verklaren of een.gevoelen doar-de rechtzinnige Geldersche Kerk verga dering veroordeeld tot het hunne te maken !.. Maar uit.al die engten baanden zij sich een uitweg. Het belang der leerstellige vraagstukken was op den achtergrond geraakt: het was een strijd geworden om den triamf cener.eenmaal gekozen parlij. De Provin- ciale Synode morst in waarheid eene voorbereidenda Vergadering tet de Nationale Synade wezen, dat is, zij moest de Remonstranten ender de verdenking eener onverzoenlijke schold aan. die Nationale Kerkvergadering. overleveren, en de laatste mogelijkheid af- sbijden, dat aij. aldaar de zege zouden behalen.. Daartoe bestond men krachtig. middel hierin, dat men den bekwaameten en welsprekendston . Remonstrantsohen predikanten doar schorsing of afsetting het karakter. benam, dat hum teegang tot die Synode verleende. : —— , Jacosus Taunus bad spoedig na de afdanking der waardgelders, zieh niet zonder ye ar ales „grond te Utrecht niet veilig: meer achtende, de partij gekozen om naar Aniwerpen uit volgd. te wijken ?. Hyg werd voor den schrijver van de Weegsohaal gehouden ?, en werkelijk heeft hj, ten einde de verdenking van dat boekje geschreven of er toe medegewerkt te hebben van pr.amoor of rrrxNSOGAEAT af te wenden, vóór zijnen dood erkend er de schrijver van geweest te zijn. Het was hem niet raadzaam in het land terng te komen om de zaak der Remonstranten te bepleiten, Immers had de Prins het niet beneden zich geacht, carnteTrors aandacht op nieuw op de zaak van de Weegschaal te bepalen en hem voorgesteld, te vorderen, dat bet plakaat, door de Staten-Generaal daartegen gericht, thans ook in Holland, Utrecht en Overijssel werd uitgeveardigd. In zijnen brief van den 13% September aan den Prins had zuao om cacor met betrekking tot de Weegschaal tavamvus genoemd $, en de drukker verzweeg nu ook sijnen naam niet langer ©, Zijn dood verschoonde hem van de verplichting om voor den schout en het gerecht van Utrecht, die hem ingedaagd hadden, se verschijnen ©, In den Haag varmeeddest sommigen, dat men hem vergiftigd had om alsoo de namen van hen, die tot de Weég-. schaal medegewerkt hadden, geheim te houden; anderen hielden het bericht van. zijn dood voor een uitstrooisel, dat slechts dienen moest om de maatregelen van hot gerecht te doen staken 7, Zoo vurig had men gewenscht, de mannen, op wie men het gemunt „va = - —— — — P ! pRANDT, f. a. pl. bl. 906. 3 BRANDT, f. a. pl, 11, bl, 820. canreron, li, p. 200. | $ Zie hiervoor, D. III. St. 11. bl. 770, Noot. 4 BRANDT, Du DE GROOT, bl. 146. > canteton, ll, p. 209, 312, 327. Resol. Stat.-Gen. 4, 21 Sept. 1618. o € snanpt Hist, d. Reform. 11 bl. 833— 835. 7 cameron, ll, p..827, 3%. "DES /VXBRRLAÁNDS. - 157 | | Mito We dk dier Wodgsöhaal win ‘do: ongenade der Engelsche Regering efe gegé- — 1618— yen e ifie ‘taoninus dood was; zou men gasrne, ef ook dit nog iets opleveren mocht, id || aqu QA Frnsehen vertaler der Weegschaal even -streng als tegen den schrijver zelven dn opgetitdens doeh ‘thans kon men van ‘de sehuld dier vertaling geen gewichtiger pesoh ekdenken dun mrevirvs, Fransch predikant te Utrecht, die zich wegens zijne | leerstellig "gevoelens geweerd tag wit de Wahehe Synode, met a ond mede te: Delft vetgudetd 1. Of vrvivsoaarnr door zijn — uitfandigheid niet reeds genoeg onschadelijk Urrensoaarxr wus gebt, zoo ontbood hem de Zuidhollandsche Synode, bij missieve van den 299 ^" October; ony tegen den 4° November te-Komen vernemen, wat hem de Synode zou voorstellen; -"Bear"hij toen te Antwetpen was, kon hij onmogélik ten bestemden tijde legeuwodtdig sin. Niettemin ham de Syhode op dieh dag zijne zaak ter hand, en ont- rete hone ; ‘op grond det bij zich bij de godsdienstgeschillen onbehoorlijk had gedragen, wt ale "kerkeliüke diensten, totdat hij d voor dé d ef hare gelastigden berre- digend zou vérantwoord hebben 2 Een sterken steun vondert de UR nog altijd bij den Rotterdamschen predi: « —— en anderen des- haat emxvewcmovuN:S, ‘Daar hij het gevoelen was toegedaan, dat zij'in de gegeven gelijks. otstendipheden -Wiét op de Synoden vermochten te verschijnen 4, zoo werd hij. persoon- Bk weer de! Deélfteche Synode: ontboden. Toen hij, alvorens te komen, verzocht had te megen: weten, -welke de gewichtige zaken waren, die men, gelijk men zeide, hem mede te: delen had, soo werd dit als een weigering aangemerkt, en onmiddellijk tegen hem,- @p grond van “minachting van het gesag der-Synode en vijandigheid tegen de | tate Gereformeerde religie, het vonnis van afzetting gestreken 5, Ook cuevivs, pre- düiagt.te. Heusden 5, werd ontzet, gelijk ook mennrous sLAfrus, predikant te Bleiswijk. Dus anm: hud sieh in het jaar 1617 door zijne heftigheid en strijdlustigheid hoogst berispeliik, ipediragen 5, dermate, dat ve noor in zijne hoedanigheid van Pensionaris dee-stad Rérferderm, wier Mugistraatspersonen ambechtsheren van Bleiswijk waren , zijne aima inad aangeraden. Thans was er reden om te duchten, dat hij zich om het kerkelijk tobnis miet zou bekreunen, en den leeraar, dien de Synode zenden zou om in ial lu WE" r 4 i l aassaron, 13, p. 828, zaannr, f. a. pl. bl. 082, 033. l ' ar, B, á. pl ll, bl. 908. 3 Zie over hem hiervoor D. lIl, St. II, bl. 499. _ À CARLETON, u, p. 312. 5 paanpt, £. a. pl. bl. 909. | 5 Zie hiervoor, b. ni, St. Il, bl. 778. ' Resi. Holl. 9 Nov. 1618. Om bijzondere redenen bleef hem Hs — toegekend tot- dat de Nationale Synode zon gescheiden zijo. © manr, bi. 040—542. UI Dez. 3 Srur. 18 158 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618.— sijne plaats te prediken, zou weren. De Synede nam derhalve tot handhaving van haar — gezag de Staten in den arm, en dezen schreven den Burgemeester van: Hefterdam san, Tegenstand van Op de zaak orde te stelten !, Doch: ernstiger tegenstand zóu sich opdoen. Toen zo- — WANNES TAURINUS, broeder van saconvs TAvaines, door de Delftsche Symade geschorst was op grond dat bij onwettig zou: beroepen zijn (hij was volgens de Kerkeeede van 1591 tot leeraar gekozen en dit moest thans onwettig: heeten), wendde zich de Haagsche Kerkeraad met een allerernstigst vertoog tot die Synode, haar verzoekende zich niet tegen haar eigen geweten te bezondigen: en tegen de rust der gemeente zamen te. spannen doer zich te bemoeijen, met eene zaak, die miet voor hare vierschaar behoorde. In weerwil der sehorsing liet de Kerkeraad ravarnvs prediken, en mes leden dier Ver- gadering klaagden de Synode bij do Staten aan. Boch de Staten stelden hen in het ongelijk en verwezen hen én raunimus naar de Synode, wier gesag zij niel behoorden te miskennen. Weldra verzoende Tavrinus sich met de Gortraremonstranten door open- lijk wegens onbehoorlijk en ergerlijk gedrag schuldbelijdenis te doen voor de Delâsche Gemeente, bij welke hij vroeger predikant was geweest en aan welke de Delftsche Synode hem voorgeschreven had voldoening te geven 7. Zoe bedroog rawastvus de Re- monstranién, miiar, gelijk utrRNBOGAERT sebreef, allermeest zich zelven, en God gansche- lijk miet: dio liet sich niet bedriegen noch, bespotten 3. Maar in Rotterdam scheen de — uitvoering van het vonnis, over Guzvincnoven geveld, niet 100 gemakkelijk in 't werk Rotterdam. te zullen gaan. De Synode, den indruk duchtende, diem de zaak im die stad, waar de Remonstranten nog zoo talrijk waren, waken kon, stelde de uitvoeting van haar vonnis uit, totdat de Staten van alles verwittigd zonden zijn. Alzoo beschroven de Staten den predikant voor sich, om hem het vonnis der Symede aan te zeggen. Teen deze éproeping te Rotterdam bg het volk bekend- werd, stroomde de burgerij maar zjn huis om hem te bidden en te ameeken niet naar den Haag te gaan: er waren er die zeiden, dat zij niet dulden souden, dat hij derwaarls ging, vermits hij er zeker ge- vangen gehouden zou werden. Deze betuigingen werden van lieverlede zoe kreehtig, dat er reden was om voor oproer te vreezen. Nu gelastte de Magisteant zekee (het was korte dagen na de verandering van de Wet), dat hij niet. vertrekken zow; ja, anevinc- HOVEN vond zelfs middel om in weerwil van het verbod der Synode als leeraar voor de gemeente op te treden, Van dezen toestand gaven vier afgevaardigden der Veoedackap en der Schutterij den Staten kennis, en de predikant Franciscus LANSBERGEN belastte zich met de bezorging van eene schriftelijke mededeeling van anevincnover zelven aan den — — — 1 Resol. Holl. 4 Nov. 1618. | 2 Resol. Holl. 5 Nov. 1618. snaxnt, 11, p. 916—018, 937—039. 3 Zie UYTENBOGAERTS brief aan Mr, x. van sorcen, bij BRANDT, Il, bl. 940. Prins en de Sigten. Zij brathten het bericht erug; dat de Staten cheVvmOROrENS ge- DES VADERLANDS. . |  van alle kerkedienst te onthouden; adeemlijk hadden zij, op het verzoek dér Rotterdameche Lede hunner Vergadering , be- heudens goedkeuring van Zijne Excellentie, elke nadere beslising uitgesteld, Doch den volgenden dag, sondag den 1159 November; verergerde de zaak nog aanmerkelijk: De heftige suarros van Bleiswijk predikte toen op de openbare straat, met voorgevett, dai de gewone predikplaatsen de schare van wegens hare menigte niet konden bevatten. De Staten sagen de shak zoo ernstig in, dat zij eere Commissie van vijf hunner mede- leden tot den Prins zonden om met hem in het geheim te beraadslagen, wat de dienst van den Lande verderde, en toen op nieuw eenige afgevaardigdén uit Rotterdam sich zelven en GREVINGHOVEN waren komen. verontschuldigen, kregen zij tot antwoord, dat men tegen den volgenden dag de komst van den Prins moest verwachten. De Prins echter verontschuldigde zich wegens ongesteldheid van die hagehelike taak, en nu ver- trokken op sijn voorstel twee leden van het Hof van Holland, caowsovt en ivwms, derwaarts, met eenen last, die verried, dat men geen geweld darfde gebruiken: de eene predikplaats moest men doen vergrooten; 200 GREVINCHOVEN zich. bezwaard achtte’, . bad hj zich tot de Nationale Synode te wenden; alleen srarrus werd met straf aan den lijve gedreigd, zoo hij het nogmaals waagde te prediken 4, Ruimschoots maakte de Remonstranten , wier getal aanmerkelijk scheen toe te nemen, van eene nieuw ingerichte pedikplaats en van de bij deze gelegenheid vergroote Prinsenkerk gebruik 7. Den 7° November was de Delftsche Synode gesloten. Het was hoog tijd: wast de Nationale Synode zou binnen eene week daarna geopend worden, en vóór dit tijdstip moesten alle voorbereidende maatregelen genomen zijn. Dese kortheid van tijd was een uitnemend middel geweest om de afdoening der zaken te bespoedigen: zij gaf eene gereede verontschuldiging aan de hand voor de lichtvaardige behandeling van vraagstuk- ken, van welke het levensgeluk van zoo menig godsdienstleeraar afhing. Maar bo- rendien leende zij een voorwendsel om de noodwendig onafgedaan gebleven zaken door eme buitengewone Synodale Commissie te laten afdoen. Aan deze Gommissie we volmacht verleend om bp alle plaatsen, die zij bezochten, en in alle gevallen, die zulks. schenen te vereischen, op gezag der Synode te handelen, alsof deze Vergadering nog hjen ware, en ten einde aan deze gevolmachtigden het ontzag bij te zelten, dat zij bj de geweldige mastregelen, die zij nemen zouden, wel behoefden, zoo werden hun van wege de Staten drie staatslieden toegevoegd. In de Delftsche Synode hadden de Gedeputeerden van elke Classis, op een deswegens genomen besluit, de namen van al ! Dit gebod overtreden hebbende, werd hij door het Hof vervolgd (Resol. Holl. 28 Dec. 1618). * Resol. Holl. 7, 9, 10, 12, 13, 14 Nov. Res. Stat.-Gen. 12 Nov. 1618. BRANDT, f. a, pl. Il, bl. 944—946. | | | 18 * 1618— 1621. Handelingen Zuid-Hol- landsche Syno- rd dale Commissie. 1618 - 1631, 140 ALGEMEENE GESCHIEDENIS AG DE EES CE: sulke predikanten aangebracht, die onder voorwendsel van het patronaatsrecht, dat is, in den geest van de Kerkeorde van 1591, beroepen waren, of wegens hunne leer of gedrag ergernis gegeven hadden. De zaken van die allen had men niet kunmen ander- zoeken, en vele waren ook op de beschrijving niet verschenen. Dus zag zich die Goromássia den last opgedragen, nom bij hare visitatie op al zulke personen te letten, utitagaders op anderen, die nog aan het licht gebracht mochten worden.” Zij werd zamengesteld uit vijf Contraremonstranteche ijreraars, ‘met ABRAHAM MURBNHOL, predikant te Breda, aan hun hoofd, een man, die door de scherpe pen van GERARDUS JOHANNES Yosstus iD al zijne bekrompenheid en hatelijkheid voor de. oogen der nakomelingschap. geteckend staat !, Zoo rag een aantal predikanten hun lot in handen gesteld van eem klein deel partijdige ambtgenooten. Het is waar, wie zich bij hanne uitspraak bezwaard vond , kon zich op de Nationale Synode beroepen ?; maar dit beroep scheen slechts uitzicht te geven op langer angst, openbaarder schande, en naauwelgks minder ongenade, Ook was het er om te doen de handelingen der Nationale Synode te bekorten, veeleer, dan deze Vergadering. met eene menigte zaken te overladen. De Nationale Synode „moest een wapen zijn, behoorlijk toegerust om kort en zeker te treffen. Wat sou het geweest zijn, zoo do staatkundige omwenteling door eene kerkelijke uitspraak ten voordeele van de Remonsiranten gewraakt ware? Dan zou de Prins ten onrechte tegen hen apgetreden, en elle geweld ten onrechte gebruikt zijn; men zou voor het Baitenland en tegenover zijne binnenlandsche vijanden te schande zijn gemaakt. Neen! aan zoo iets mocht niet eens gedacht worden. De Contraremonstrantsche predikanten moesten hunne taak wel begrij- pen: zij hadden zulk een hagchelijke kans af te snijden; biHijk te zijn stond hun niet vrij. Thans zagen zij sich medegesleept door de beweging, die zij, vaak op hunne beurt door geesldrijvers van geringen stempel opgezet, hadden gaande gemaakt. Zij waren van nu aan de speelbal van de machten, met welke aij gespeeld hadden: de staatkundige hartstochten der Grooten en den godsdienstwaan des volks, Niets zou minder vrij, niels minder ernstig zijn, dan de Dortsche Nationale Synode. 2 praxot, bl. 018, 910, 3 Resol. Holl, 81 Nov. 1618. DES VADERLANDS, 141 a ed delijker tseffend te maken, Niet alisan had. de Commissie toen:reeds oen paar dorpspre« 1618— dikanten, wen Zoetermeer en Sohiplasden, afgezet; maar ook in den Haag was zij als — machthehbende opgetreden. Hier was intuschen nosaEus, wiens schorsing was opge- heven, weder opgetreden. Hy predikte. op.zijae beust in de Groote Kerk, terwijl woh de.Kerkewaad vam de Prinsenkerh, zoo noemde men de Kloosterkerk „ afgezonderd bleef bestaan 3, Lang evenwel duurde. het gelijktijdig bestaan :van -twee Kerkeraden pet, Immers. werd door de Synodale Commissie, met goedkeuring van den Prins en Haar optreden de weinig tijds te voren veranderde burgemeesters, de oude Kerkemad, die zich zeo lec ages vont legen:de Delftsche Synade verklaard had, afgezet, én de predikant ravaruix, die de scheuring niet had willen. goed heeten, gescherst. Wanneer het zelfs eene misdaad wezen moesk, zich naar de Kerkaorde van. 1591 gedragen te hebben, was het gemak- kelgk Kerkoread en leeraar beiden van misdaad te evertuigen. Ten overvloede gaf men schier voor, das xaramLzs levenswandel zelfs een dadelijk ontslag zou verdiend hebben 2. Over den toestand, in welken zijne geliefde Heagsche Gemeente zich door-deze gebeur- lenissen gebracht zag, was UITENBOGAERR uiterst bedroefd. Doch hij gaf den moed niet op. Gaarne gou hij zijn leven er aan gewaagd hebben, indien dit had kunnen baten, Mar ware hij weder in den. Haag gekomen, hij zou signe vrijheid onmiddellijk kwijt geweest zijn en niets hebben kunnen uitrichten. Toch ried hij geheime godsdienstoe- feningen der Remonstranten aan: de ijver »om de ware vrijheid der conscientie voor (d te bewaren” moest gaande gehouden worden 3. Werkelijk werd door de Haagsche Remonstranten, nadat zij sich tot agevmcuoveN gewend hadden om eenen voorganger le bekomen, den 16% December de eerste afgezonderde vergadering gehouden ten huize De Remonstrau- van eenen. tuinman op de Laan, waar een student in de Theologie hum voorging. De ne Hage — Haagsche Magistraat bracht dit onmiddellijk ter kennis van de Staten, die daarop beslo- — pem en, dat er een plakaat tegen diergeljke vergaderingen zeu worden ontworpen, en dat de twee personen, die den naam van den voorganger niet hadden willen zeggen, op de poort gevangen gezet souden worden. De uitvaardiging van het plakeat achtte wen, zoo het schijnt, nader gerechtyaardigd door de verklaring van éénen Remonstrant, een smid vam zijn ambacht, die getuigd had, dat de Remonstranten zich onderling ver- bonden hadden ook den volgenden zondag te laten prediken, al zou het hun Njf en goed kosten; alsdan dachten zij gewapend en veorzien van steenen op te komen. Het Plaksat daarte- plakaat bedreigde den voorganger en den eigenaar der plaats, waar de godsdienstoefening — tou gehouden*aijn, met zware boeten; dengeen, die, eenige jaarweddé van het Land genietend, daaraan deel nam, met verlies dier bate, en de rechterlijke ambtenaren, die ! Resol. Holl. 9, 16 Nov. 1618. praxnt, ¢. a. pl. bl. 884. cantgron, IF, p. 204. ? Lie Resol. Holl. 27, 31: Nov. 10618. 3 Zie zijnen brief aan van soncen bij saansy, LE, bl. 040. 143 ^ ALGEMEENE GESCHIEDENIS ers. . in gebreke bleven de bijeenkumst te beletten, met- hun ontslag; alfes behoudens ar- CERES hitrala correctie, Aan deze verordening waren de Staten vañ metning streng de hand te houden. De bezetting der stad werd met twee vendels vérmedrderd. Den enrstvol- genden zondag kwachen drie vendels in de wapenen, en bij de minste beweging was bepaald, dat de soldaten zouden oprukken, en de officieren van juslitie bij de hand souden sijn en een vijftal belhamels in hechteris touden haten nemen dm hen tot het noemen van de hoofdaanlepgers te dwingen t, | Intusschen ging de Synodale Commissie vourt met het afzeiteri en schorseri van een De Synodale-greot aantal predikanten ?, Te Sehoonhoven raakte zij im geene geringe mioéljelijk heid. dorvindt tegen. Derwaarts hadden zij verscheidene leraars uit de Glass vah. Gouda bescheiden, ten — Schoon- einde zij. zich aldaar op bepaalde beschuldigingen zouden komen vérantwoorden. De ge- daagden zochten in den hun gestelden termijn, die volgens de instruetie der Commissie selve te kort was, eene reden om niet te verschijnen, Slechts wrrtrus, de Remonstrantsch- gezinde predikant van Schoonhoven, verscheen met zijn ambtgénoot Garexus in de kerkékamer, en verontschuldigde de teruggebleven predikanten. Terwijl de geestelijke Heren vergaderd waren, liep de kerk zoo uitermate vol volks; dat de Commissie en trpits, die bij haar was, ernstig ongerust werden, ja rxprus meende zich met groot misbaar wegens overlast, van de zijde des volks geleden, te moeten beklagen. Zelfs de soldaten, die de Regering in de kerk had laten komen, raaklen daar zoo in gedrang, dat de kapitein ze weder liet aftrekken. Onder deze omstandigheden richtte de Com- missie te Schoonhoven niets uit 3% Maar het laat sich denken, dat wrrrits, dien men beschuldigde het volk te hebben willen opruijen, het ongenoegen der zieh beleedigd a¢htende partij zou moeten ondervinden. De Gecommitteerde Raden, door zijne Excel- lentie ep het gebeurde te Schoonhoven opmerkzaam gemaakt, zonden op zijn advies hunne medeleden pizamour en den Fiskaal ximsamor derwaarts. Hun verslag aangaande hetgeen aij aldaar hadden vernomen, leidde tot eene vervolgieg der schuldigsten; de baljuw werd naar 's Hage ontboden om zich te verantwoorden, en hierin niet tén ge- noegen der Gecommitteerde Raden geslaagd zijnde, afgezet. Wrrtrus werd mede naar 's Hage ontboden, en aldaar opgehouden totdat de Gommissie hare rondreize volbracht had. Toen werden hem eenige punlen van aanklacht voorgehouden; waarop men zieh gerechtigd achtte hem af te zetien. Dit vonnis, door de Staten bekrachtigd, werd van hunnentwege ter zijner kennis geliracht met het verbod om zonder hunne uitdrukkelijke toestemming binnen Schoonhoven terug te keren. Terwijl wrrrros zich aan het veer tegenover deze stad bleef ophouden, hielden hier de afgezonderde vergaderingen der Remonstranten 1 Resol. Stat. v. Holl. 18, 19, 20 Dec. 1618. Branpr, £. a. pl. II, bl. 941—943. CARLETOS, I1, p. 372, 378. 2 Resol, Holl. 30 Jan.; 20 Maart, 1619. 3 UITERBOGAEAT, Kerkel. Hist. bl. 1040, 1041. DES VADERLANDS. 143 AAE EEN: aan; dooh de .Staien meenden met omziehtigkeid.te werk te moaten gean. Miettemin 1613— verboden zij die bijeenkomsten, en beschreven wrrTIUS op nieuw naar 's = hem — (9. te bevelen sich uit de mabijheid der stad te verwijderen !. Vooral ten aanzien van Gouda en. Reifterdatm: namen: de Stelen emsichtigheid in. acht. Bedacht teor opschudding in die steden, legden aij den ijver der Synodale Commissie san banden, en belelien baar tot vervolging en schorsing of afreiting van de predikanten aldaar over te gaan ?. De zaak van aarvinazoven had reeds genoeg stof tot besorgd- heid opgeleverd, en zoo weinig waren de Remansuenien van Rátlerdam geneigd om zich te ontsien, dat zij op den eersten keradag (1618), als om te toonen dat de gewone predikplealaen hun aantal niet konden bevatten, ten overvloede voor en na den middag op de Besse voor sich lieten prediken. De schoonzeon van crevrecsoven speelde bierbij eene groate rol, em het gevolg was, del op besluit van de Gecommitteerde Raden ler tegenweosdigheid van zijne Exoellentie genomen, thans te Rotterdam een plakaat Piakaat tegen werd afgekondigd, nagenoeg van denzelfden inhoud als dat te 's Gravenhage mitge- S, nnn vaardigd 3, De Neerd-Hellandsche Synede, te. Enkhuizen bijeengekomen, handelde in denzelfden Handelingen geest en op dezelfde wijse als de Delftsche Kerkvergadering. De toestand van de Haar- —— lemscho Gemeente hield haar een geruimen tijd bezig. De predikanten aldaar hadden de Kerkeorde van 1501 helpen invoeren; één hunner, nsonysrus sPRANKHUYZEN, was volgens die Kerkeorde beroepen, en zij hadden zich ongunstig over de bijeesroeping eener Nationale Synode uitgelaten. In éém woord; zij hadden sich gehoorzaam in den geest der vorige Regering uitgelaten en gedragen. Dit kon thans niet zonder berisping gelaten worden, en al had men het engewraakt willen laten, de afgezette Kerkeraad drong bij de Synode an op afzetting van leeraren, op wier leer men niet de minste aanmerking vermocht te maken, Hiertoe evenwel kon de Synode niet besluiten; men bepaalde er zich toe, twee predikanten ta verplaatsen, den een naar Woudrichem, den anderen naar Katwijk; de (vee overigen erlangden na schuldbekentenis de gunst van te Haarlem te mogen hlij- ven 4, — Im weerwil hunner bezwaren 5 waren twee Remonstrantehe Alkmaarsche predikanten naar de Synode vertrokken; doch daar zij niet dan onder zekere voorwaarde tating wilden nemen, geenszins toegelaten. De Staten werden met de zaak gemeeid, eo op hunnen last getroostten sich de Remonstranten der Alkmaarsche Classis op nieuw gedeputeerden te zenden. Doch aan dezen werd dubbelzinnigheid in de bedoelingen, ! Resol. Holl. 29 Nov. 6, 12 Dec. 1618. 23 Febr.; 4, 12, 18, 20 Maart, 1610. UrTExBOGAEAT, t. a. pl. hl. 1041—1043. * maxpr, f£. a. pl. bl. 944. 3 Resol, Holl. 28 Dee. 1618. sumpt, bl, 946. ‘Tnasor, bl. 920—922. Resol. Holl. 10 Novbr. — 5 Zie hiervoor bl, 138. - 1618— 1621. Noord-Holland- sche — Syuodale 144 ALGEMRENE GESCHIEDENIS met welke zij verschenen waren, te laste gelegd, en te verstaan gegeven, dat zij wel weder vertrekken mochten |, De Gedeputeerden der Noord-Hollandsche Synode, die den 8% November gescheiden Commissie. Haar W&S, Met name PETRUS PLANCIUS €N JOHANNES GERARDUS, kwamen, bijgestaan door een optreden te Hoorn. vijftal predikanten en twee ouderlingen, tegen het einde van de maand December (1618) te Hoorn, waar de Remonstranten zeer talrijk waren, ten einde hier de kracht van den tegenstand te breken. Zij begonnen met twee predikanten dadelijk af te zetten en eenen te schorsen: de vierde predikant, sarma, was voor de Nationale Synode gedaagd. Voorts zetten zij de twee Kerkeraden af, en deden er een nieuwen, evenwel uitsluitend door Gontraremonstranten , benoemen, De Remonstranten lieten hen begaan, wel begrijpende, dat dergelijke verordeningen buiten staat waren eene gemeente van Gontraremonstranten te scheppen, aanzienlijk genoeg om het gebruik der groote kerk eer aan te doen. Ook duchtten de nieuwe Regenten, dat zij met de zaak schande zouden inleggen. In deze verlegenheid zonden zij hunnen secretaris tot den Prins van Oranje om raad. Zijne Excellentie, wel begrijpende, dat men van hem vergde eene onredelijke zaak met ge- weld door te drijven, ontveinsde niet, dat hij over den staat van zaken te Hoorn be- kommerd was, en raadpleegde de Gecommitteerde Raden. In dit Collegie werd goedge- vonden, dat men den Secretaris van Enkhuizen, snumink, naar Hoorn zou zenden, om de uitvoering der verordende maatregelen te schorsen, zoo dit, behoudens het ontzag van de geestelijke Heren afgevaardigden der Synode en van de stedelijke Regenten, nog geschieden kon; doch zoo niet, alsdan de uitvoering door te setten, «met vertrou- wen dat God de Heer het zegenen zou," dat is, met andere woorden: in de hoop dit de uitkomst het vermetel bedrijf goed zou maken ?, Nu meende de Regering der stad volmacht te hebben om elke beweging van de zide der Remonstranten te keer te gaan, en maakte daarvan gebruik om de predikanten door den bevelhebber van het krijgsvolk te laten waarschuwen, de wachten dag en nacht door de bezetting in buitengewonen getale te laten betrekken, en des zondags, toen een predikant van Medemblik in de groote kerk prediken zou, soldaten buiten en binnen het gebouw te doen post vatten. Er werd gepredikt; maar het is licht na te gaan, van welken aard de hoorders waren en in welke stemming zij opkwamen. Toen de zaak aldus was doorgezet, vand Zijne Excellentie zich verder niet bezwaard, al het gebeurde goed te heeten: hij sloeg het verzoek der Remonstranten, die op het gebruik van eene der kerken, ten minste bj beurten, aandrongen, af; verbood hun alle godsdienstoefening, selfs in bijzondere bui- zen, en verwees hen voorts naar de Nationale Synode 3. 1 pnanpt, $. a. pl. bl. 023—095. Resol, Holl. 2, 10 Nov. 1618. 2 Resol. Holl. 21 Dec. 1618. 3 saaaDr, é a. pl. bl. 047—952. x DES VADERLANDS. 143 < De ervaring’, deor de Gedeputeerden. der Noordhollandsche Synode te Hoorn opge- ^ 1618— dan, deed hen beseffen, hoe raadzaam het was, dat zij bij hetgeen zij verder dachten V le volvoeren, even als de Zuidhollandsche Synodale Commissie, door eenige burgerlijke Overheidspersonen worden bijgestaan. Met een verzoek daartoe strekkende meldden zij zieh, zowdee dat de Provinciale Synode hun gelast schijnt te hebben zulks te doen, bj de Staten aan, en verkregen gereedelijk wat zij verlangden !. Te Alkmaar onder- vond deze Commissie al spoedig de:bliĳken van het ongenoegen der Remonstranten. Terwijl zij addaar met de Contraremonstrantsche Classis in de kerkekamer vergaderd —— Onlusten te was, werd de kerk door het volk overweldigd, en de kerkekamer, die gelukkig tijdig ““"**" door de Vergadering verlaten was, opengeloopen. Een der nieuwe vroedschappen werd dor de menigte aangegrepen en in een kruiwagen de kerk rond en de stad door gereden. De maatregelen van voorzorg, door de Magistraat genomen, hadden niet gebaat. . Alzoo wendde men zich tot de Staten om vermeerdering van garnizoen te’ bekomen. Dit verzoek werd door den Prins dadelijk ingewilligd, en sedert vergaderden de kerkelijke heren niet dan ‘door eene bende soldaten behoorlijk verzekerd, Men ver- trouwde de Schutterij zoo weinig, dat er weldra met den Prins onderhandelingen plaats grepen, overde verandering van de kapiteins dezer gewapende burgermacht. De pre- dikant somarates GEEsTERANUS werd beschuldigd, 's avonds vóór de beroerte eenige gemeenteleden bijeengeroepen en hen afgevraagd te hebben, of hij hun wettig leeraar was al of niet, en of zij gezind waren hem tegen een ieder te handhaven ?, Deswe- gens werd hij door de Synodale Commissie ter verantwoording geroepen. Hij ontkende de aantijging, en men kon hem niet van schuld overtuigen, Maar daarna wegens ge- lesmrtikelen ondervraagd, werd hij, zoo als de aard der zaak medebracht, bevooroor- deeld aangehoord en onheusch bejegend, en teen hij zich over de handelwijze, waaraan hi ten doel gestaan had, in krachtige uitdrukkingen schriftelijk beklaagd had, dadelijk afgezet. Zijnen broeder permus, predikant aan de beide Egmonden, trof hetzelfde lot, ea daar men hunnen aanhang zeer scheen te vreezen, werden zij beiden door de Sta- ten, bij gelegenheid dat dezen ook de andere maatregelen van schorsing en: afzetting,- door de ‘Noordhollandsche Commissie getroffen, goedkeurden, tot een gedwongen verblijf le 's Gravesande verwezen. Overdreven vrees voor helgeen men met hen voor mocht hebben + gij lieten zich zelfs bang maken, dat de Staten hen naar Engeland zouden laten ontvoeren, om daar als loochenaars van de Drie&enheid verbrand te worden — noeple ben dat bevel niet te gehoorzamen, maar zich naar Oostfriesland te begeven 3; 1 Resol. Holl. 1 Maart 1618. snarpt, lII, bl, 357. 2 Resol. Holl. 8, 19 Maart 1618. canreron III, bl. 32; 41, 42. ? mamor, t. a. pl IH, bl. 357—390. Resol: Holl. 19 Maart 1619. Ill Dam. 3 Srvx. 19 1618— 1621. De Remon- strantsche predi- kanten te Utrecht afgezet. 146 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Ee DRE Uit zulke geruchten, hoe ongerijmd ook, blijkt, welk een dunk er toen ter tijd omtrent Engeland en de Engelschen heerschte. Wat de meening omtrent de gesindheid van den Engelschen Gezant betreft, zij blijkt hieruit, dat zeker vreemdeling hem omstreeks dezen tijd het voorstel durfde doen om de personen van OLDENBARNEVELT CN DB GROOT ter zijner voldoening door sluipmoord uit den weg te ruimen !. | In de Provincie Utrecht reisde wel is waar geen Synodale Commissie rond, om de Remonstranten reeds vóórdat de Nationale Synode uitspraak gedaan had, te veroordeelen en te straffen; maar de Regering vond er geene zwarigheid om zonder zulk een halp- middel niettemin hetzelfde te doen, Toen de Prins te Utrecht geweest was om de waardgelders af te danken, had hij den Predikanten der stad te woord gestaan, hun verzekerd, dat de Nationale Synode niet strekken zou om de vijandige houding, door de Contraremonstranten tegen hen aangenomen, te wettigen, en met de hand op de borst beloofd, dat hij niet zou gedogen, dat iemand ter oorzake der Godsdienst en der bekende verschillen zou verdrukt worden: hij wilde, zeide hij, een vader en voorstander zijn der Remonstranten, zoowel als der Contraremonstranten, en hepaaldelijk zou hi niet toelaten, dat de Utrechtsche predikanten werden afgezet 7. Meteen gaf hij den oudsten predikant tot nadere geruststelling de hand. — Hoe weinig wist de Prins, dat er eene macht was boven hem, die zijne woorden tot leugen en bedrog zou maken. Immers in Februari 1619 werden de Remonstrantsehe predikanten der stad Utrech voor de Vroedschap ontboden, om daar het vonnis hunner afzetting te hooren, met de even hatelijke als onwaarachtige verwijten van Burgemeester nrax tot toegift, verwijten, die trouwens door den predikant spErxmOVER eenvoudig en waardig teruggewezen werden. Sedert gingen de Utrechtsche Remonstranten in sommige naburige dorpen, met name te Vleuten, bij DIRK RBAPHARLSZ. KAMPHUIZEN, ter kerk, totdat dit kerkgaan der stedelingen op het platteland verboden en ook kampnurzen afgezet werd 3, Zoo hadden de Staten van de bijzondere Gewesten, ja de Overheden der steden reeds nagenoeg voltrokken, wat de Nationale Synoda slechts zou kunnen verrichten; zoo hadden aij de stelling der gevallen Regering, dat de Godsdienst ter beschikking stond der Provinciën en der stedelijke Overheden, eene stelling, wier felle veroardeeling de leus van den tegenstand in de Generaliteit geweest was, op hunne wijse en io hun belang waar gemaakt en toegepast. Waarlijk, wie orpansanxaveLT sou willen recht- vaardigen, hij zou een overbodig werk ondernemen: zijne tegenstanders hebben dit door hunne gedragingen reeds genoeg gedaan. 1 CARLETON, lll, p. 11. 4 BRANDT, uit de aanteekeningen van eenige der toenmalige Utrechtsche predikanten, IE, bl. 810. 3 BRANDT, f. a. pl. III, 390—394. DES VADERLANDS. 147 EE EE EER De Nationale Synode was niettemin bijeengekomen en vervulde hare bestemming. 1618 Van den aanvang aan hielden de Staten-Generaal een waakzaam oog over alles, wat — | egelen den geregelden voortgang der Kerkvergadering kon verzekeren. Toen zich tusschen de E i = ebesi Steden van Overijssel een geschil geopenbaard had, wáár de voorbereidende Synode » in =e ge- harer Provincie moest gehouden worden, en deze zaak de bijeenkomst dier Provinciale ` Synode scheen te zullen vertragen, wendden zij zich tot de Regeringen van Kampen en Zwolle met de dringende bede, dat zij »om het gewicht der zaak” toch over het bezwaar wilden heen stappen en Deventer genoegen geven: met die oneenigheid verliep dechts de tijd, en dat » moest met alle middelen verhoed worden." Eindelijk moesten de Staten toch nog de Regering van Deventer raden, aan den onverzettelijken eisch der andere Steden toe te geven 1. De Provincie Holland, die thans zelfs den schijn wilde vermijden, alsof zij eenigermate gedwongen de Synode voortgang liet hebben, en deswegens eene uitdrukkelijke acte van consent bij de Generaliteit inleverde 2, zag nog niet dadelijk af van de poging om zich op de Synode eenig voorrecht boven de andere Provinciën verleend te zien. Zij verlangde, dat terwijl elk van dezen op de Synode dechts ééne stem zou uitbrengen, de zes burgerlijke personen, die Holland derwaarts afvaardigde, op grond van het groot aantal der Kerken in Holland, gezamenlijk drie of minstens twee stemmen zouden hebben. Doch toen dit verlangen niet gunstig werd opgenomen , gaf zij de zaak op, om deswegens » geen onlust te weeg te brengen” ? Nog altijd was het onzeker, of de Koning van Frankrijk aan eenige Gereformeerde Godgeleerden uit zijn Rijk verlof zou geven om de Nederlandsche Synode bij te wonen. Opdat zijne Raadslieden geen voorwendsel hebben mochten om zich aan de vroeger uar Frankrijk geschreven brieven te houden, waarbij de Stateu van Holland verklaard hadden, dat de Nationale Synode geen wetligen voortgang hebben kon, werd na den ommekeer der zaken van wege diezelfde Staten aan den Koning van Frankrijk en de Gedeputeerden van de Fransche Kerken het bericht toegezonden, dat alsnu alle leden in de Synode bewilligd hadden 4, waarbij het verzoek gevoegd werd om de toezending van eenige Godgeleerden ter bywoning der Synode, Ongeveer eene maand later kwam er een brief van LANGERAK met de tijding, dat de Koning eindelijk, tegen alle ge- wetensbezwaren aan, aan twee Fransche predikanten vergund had, zich herwaarts te 1 Resol. Stat.-Gen. 3, 17, 30 Sept. 1618. 2 Resol. Stat.-Gen. 29 Oct. 1618. Resol. Holl. 25, 27 Oct. 1618. 3 Resol. Holl. 27 Oct.; 1, 6 Nov. 1618. Resol. Stat.-Gen. 29, 31 Oct.; 6 Nov. 1618, Het getal Kerken in Holland werd op 500 begroot. 4 Gouda, waar de Regering nog niet veranderd was, hield zich echter toen nog aan hare vroegere verklaringen. 19 * 148 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618— begeven. Doch dit verlof werd welhaast weder ingetrokken, en de Fransche Godge- x — — leerden moesten de reeds aangevangen reize staken. De betrekking was by de ver- de den M M s: sc pum geefsche tasschenkomst der Fransche Gezanten te weinig vriendschappelijk, dan dat onthouden om ter LODEWIJKS Raadslieden gezind zouden zijn geweest de Nederlandsche Regering in dit Synodetekomen. . , : T opzicht te wille te zijn 1, nala iod De Godgeleerden der andere vreemde natién kwamen van lieverlede aan *. Der Staten leerden komen Agent BREDERODE had zich zeer ijverig betoond, Hij had zelfs eene reize naar Zwit- d serland ondernomen, ten einde de bemoeijingen van den Franschen Resident aldaar tegen te werken en de afreize der Godgeleerden uit Zurich, Bern, Basel en Schaff- hausen te bevorderen ?. Aanvankelijk was er slechts sprake geweest om de Kerken van Engeland, Frankrijk, de Palts, Hessen en Zwitserland te noodigen om Godgeleerden ter Synode te zenden, en men had nog onbeslist gelaten, of men ook Godgeleerden van Bremen, Embden, Brandenburg, Genève en Nassau beschrijven zou. Van het gevoe- len, dat de vertegenwoordigers der Kerken van Bremen, Embden en Brandenburg zouden voorstaan, schijnt men te weinig zeker te zijn geweest, en daarentegen scheen aanvankelijk de te Geneve en in Nassau gepredikte leer te kennelijk den Gontraremon- stranten. gunstig, dan dat Godgeleerden uit die oorden zonder schijn van partijdigheid genoodigd kanden worden. Later toen men de noodzakelijkheid erkend had om van de Synode het middel ter veroordeeling eener staatspartij te maken, scheen dit geen bezwaar meer. Van den anderen kant verschenen nu ook Godgeleerden uit Bremen en. Oostfriesland, Uit Brandenburg werden insgelijks Godgeleerden afgevaardigd, doch de tegenstand der Lutherschen noopte den Markgraaf hen te huis te houden en hun weg- blijven met een beleefden brief bij de Staten te verontschuldigen. De godsdienstleeraars — van het Vorstendom Anhalt werden niet beschreven: de oude Confessie der Anhaltsche — Kerken was te stellig tegen de preedestinatieleer, die men wilde vaststellen, aangekant. Bij de Engelsche Geestelijken zond sacosus later den Godgeleerde. WALTER BALCANQUAL, om de Schotsche gemeenten te vertegenwoordigen. Deze Engelsche Geestelijken zouden de groote steun zijn der taak, die men wenschte te doen zegevieren. Canueron ont- veinsde niet, dat zij van den Koning een bepaalden last mede hadden gekregen, hoe zich op de Synode te gedragen, en dat deze last strekte om de Arminianen verder ten val te brengen. De Engelsche Godgeleerde PzrRvs ueruim, hofkapellaan van Koning KAREL I, verklaart onbewimpeld in zijne Geschiedenis der vijf Artikelen, dat sacosus 1 Resol. Holl. 20 Sept.; 18 Oct. 1618. canLETON ll, bl. 351, 352, 376. snanpt, t. a. pl. MI, bl. 10, 11. 2 Resol, Stat.-Gen. 29 Oct.; 2, 3, 5, 10 Nov.; 15 Dec. 1618. 3 Resol. Stat.-Gen. 11 Oct. 1618. Vgl. hiervoor bl. 76. DES VADERLANDS, 149 ien gerieve der partij, die o bi in de Nederlanden ondersteunde, zoodanige-Godgeleerden 1613 — had gezonden, vam wie hij verzekerd was, dat zij in den gewenschten zin zouden spreken Hn en handelen, en truenus vergeleek de Dortsche Synode bij de Kerkvergadering te Con- stantinopel van het jaar 869, waar niemand werd toegelaten, dan die zich te voren voor eene der beide partijen verklaard had 1, De vreemde Godgeleerden werden goed onthaald, Er werd voor hun kosteloos verblijf hier te lande gezorgd, en hun alle eer aangedaan. Tot beveiliging van hen, die uit Duitschland en Zwitserland en alzoo door eene landstreek komen moesten, hier en daar door vijandelijk gezinde troepen bezet, werd, zoo het schijnt, een militair geleide verordend. Ja, er ware, volgens eenen wenk, door den Nederlandschen Gezant te Londen gegeven, om de Engelsche Godgeleerden af te halen een oorlogschip gezonden, indien men er een beschikbaar gehad had 2, Sommige der vreemde godgeleerde bezendingen werden in de Vergadering der Staten-Generaal, na het houden eener plechtige rede, bijzonder plechtstatig begroet. Deze eer viel den 5** November aan den Engelschen De Engelsche bisschop van Llandaff met de Geestelijken, die hem vergezelden, ten deel. De Prins de emnt i in de van Oranje en Graaf wriLLEw LODEWIJK waren beiden tegenwoordig: want CARLETON Hr ong p : bad op de terugkomst van den Prins gewacht. De Geestelijken werden door den - Gezanl aangediend en aan de Staten voorgesteld met eene Latijnsche rede, die hem door zijnen meester zelven in den mond was gegeven. Nimmer heeft een vorst minder koninklijk gesproken, dan hier ook nu weder door zacosus gedaan werd. Hä doet de toezending zijner Godgeleerden als een hooge gunst voorkomen; maar in plaats van die gunst inderdaad genadig te bewijzen, is zijn mond vol verwijten. Zelfs van den ofsland der Pandsteden kan hij niet zwijgen. Terwijl hij eigenlijk in dien afsland de oorzaak zijner machteloosheid verwenscht, wil hij dien als een bewijs zijner belangeloos- heid doen gelden. Ja, hij acht deze gelegenheid niet ongeschikt om te klagen over een geschrift, in Zeeland uitgekomen, waarin het gezag, dat hij in zijne landen over de Kerk uitoefende, werd aangerand *, en ten slotte veroorlooft hij zich een uitval legen de Fransche Regering, alsof de raad, door haar gegeven, niet als de zijne, op belangeloosheid en heilzaamheid aanspraak kon maken. 