VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Jongen, die іп de maand Juny te voorfchyn komen , draaie jen reeds den hals, en blaazen met geweld, als men ze naby komt: welhaast verlaaten zy het nest, en betoonen geene geneigdheid tot elkanders zy fcheiden van ееп, en verfpreiden zich, zo ras zy gebruik van hunne vleugelen. kunnen maaken. . ‘Zeer bezwaarlyk valt het deeze Vogeltjes in eene kooye te houden ; het is zeer moeilyk hun gefchikt voedzel te bezorgen : die men eenigen tyd hieldt, raakten met het uiterfte van den Tong het voorgeftelde voedzel aan, еп ` het gefmaakt hebbende, weigerden zy te eeten , en ftier- ven van honger. De Heer DE MONTBEILLARD deedt eens den tienden van Juny het nest van een Draayhals weg- neemen, uit de holte van een wilden Peerenboom, vyf voeten boven den grond: het Mannetje bleef op de hoog- fte takken zitten, en fchreeuwde fterk, terwyl men het Wyfje met de Jongen wegvoerde. Ik deed ze voeden met een mengzel van brood en kaas, zy leefden bykans drie weeken; zy werden gemeenzaam met den Oppasfer , en aten uit zyn hand. root geworden, weigerden zy het gewoone voedzel, ёп geen Infeéten hebbende om ze te geven, kwamen zy door gebrek om. Gesner ondere nam het een volwasfen Draayhals met Mieren te voeden; hy leefde drie dagen; wilde geen andere Infeéten nuttigen , en Dierf waarfchynlyk uit verdriet over den gevangen Taart, Op het einde van den Zomer wordt deeze Vogel zeer vet, en levert dan een lekker beetje op: van hier draa һу in verfcheide Landen den naam van Ortolan: zomtyds voedt hy zich met Springhaanen; de Jaagers blyven niet in zebreke om de Tong de gevangenen uit den bek te rukken , in ‘het denkbeeld, dat zy daar door beletten dat het vleesch niet na Mieren fmaake. Men maakt alleen jagt op deeze Vogels in de maand Augustus tot het mid- dep van September, den tyd van hun vertrek. In den Winter blyft ‘er by ons geen over. Deeze Vogelfoort is over geheel Europa verfpteid , van de Zuidelykfte Landfchappen af tot in Zweeden ; zelfs tot in Lapland; ze is zeer gemeen in Griekénland en in Jta lie. Uit eene plaats by PnitosTrATUs blykt, dat de Ma- VI. DEEL. MENGELW, NO: б, 5 gon ^ gab: NATUURLYKE HISTORIB VAN DEN DRAAYHALS. gen den Draayhals gekend hebben, еп dat һу te Babylo- . nje voorkwam. EpwarDs verzekert ons, dat men ze Bengale vindt ; welhalven deeze Vogels ‚ fchoon weinig talryk in elk Gewest, zich іп alle de Landíchappen der Gude Wereld fchynen verfpreid te hebben. ARISTOTELES alleen fpreekt van eene verfcheidenheid onder de Draay- halzen; doch hy gewaagt er enkel van volgens eene te- kening, en de verfchillendheden zyn van zo weinig aanbe- langs ‚ dat het ons der moeite niet waardig dunke daar op ftil te (aan, | WEERKUNDIGE WAARNEEMINGEN TE PADUA , GENOMEN IN ` DE MAAND JUNY, DES JAARS MDCCLXXXII[; NEVENS EENE VERBANDELING OVER DEN ZELDZAAMEN NEVEL , WELKE ZICH , GEDUURENDE DIEN TYD , VERTOONDE. OVERGEZET UIT HET ITALIAANSCH VAN DEN HOOG- LEERAAR TOALDO (*), VERGEZELD VAN NIEUWE GRDAGTEN, OVER DEN AART EN OORSPRONG DEEZES NEVELS, DOOR DEN RIDDER DE LAMANON. 7 3 Суспооп wy, in ons Mengelwerk , de Weerkundige en an “W ysgeerige Aanmerkingen „over den zeldzaamen Nevel, э in het opfchrift deezer Afdeelinge aangeduid, van den э. Berw. Heer CoTTE geplaatst hebben (4), kunnen wy niet an nalaaten ook plaats te geeven, aan de Waarneemingen an Van den, in dit ftuk, zo beroemden Hoogleeraar ToAL- an ро; Doch aan de Nieuwe Gedagten , over den Oorfprong sa Giens Nevels, door den Ridder DE LAMANON: zy ver- an dienen de aandagt aller Liefhebberen. Doch, om niet aa te veel gelykfoortigs op eenen tyd te leveren, bepaalen s> wy ous thans tot de Waarneemingen, te Padua geno- ss men; еп zullen het andere, in een volgend Stukje, aa mede deelen.” +++ т Ф ++ Barometer. De grootfte hoogte des Barometers is ge- , weest (*) Нег Italiasnsch Maandwerk , te Milaan gedrukt, is ge- tyteld : Opasceli /сеігі fúlle Scienze e fúlle Arti. ` Ct) Zie Alg. Vader). Letteroef. Vde D ade St. bl. 632. WEERKUNDIGE WAARNEEMINGEN-TE PADUA, 249 ' eerst 28 d. 4 1. op den 24 en 25 der Maand Juny. *% Laagst heeft dezelve geftaan; naamiyk 27 d. 4 1. den 16. In de Zomermaanden heeft men doorgaans geene groote weranderingen des Barometers; dezelve blyft bykans ор: eene hoogte; en het blykt dat hy aanmerkelyk geklommen is, naa den Nevel van welken ik vervolgens zal fpreeken. Thermometer. Over °t algemeen is de Maand Juny koel geweest; de middelbaare Hette, veelal tusfchen de 19 en eo Gr., haalde deeze Maand niet meer dan 16}: want, in de айе dagen, klom dezelve niet hooger dan оа. 6, en Dondr hy op то іп den beginne. Меп mag in aanmere king neemen, dat er eene daaling van 4 gr. sichen den 1бдеп en 17den plaats hadt, veroorzaakt door het toen ine vallend Onweer, Hygrometer. Ondanks den Regen, heeft deeze beften. dig Droogte geweezen; °t welk ten blyke ftrekt van de hoogte der Waterdampen. Кереп. Indien wy de dagen іп opmerking neemen, ор welken het min of meer geregend heeft, moeten wy deeze Maand Regenagtig noemen; want het heeft vier- en twine tig dagen geregend; doch de Regen was weinig, "er vie- len eenige duimen minder dan gewoonlyk. . Deeze wam eeming betreft dE de laage (trecken ; want op het is zwaare Regen gevallen; die te zwellingen бет Beieren veroorzaakt heeft. 8190 5 Twee byzondere Verfchynzels booden zy der Waarnee- minge aan, de Nevel en de Onweersbuijen. ’s Мог. gens den 18den vertoonde zich de Zon, naa een On- weersbui , door veele andere voorafgegaan, zeer bleek, fchynende door een bëten Nevel, in den geheelen Damp- kring verfpreid, Deeze Nevel is de volgende dagen in zwaarte toegenomen,en niet verdreeven door de Winden, zelfs niet door den: Storm op den 26ften, ?в morgens, welke vergezeld ging van zwaare Donderflagen, die zich door de geheele keten bergen , van de eene zee tot de an- dere, lieten hooren. Deeze Nevel duurt nog in de еегїїё dagen van July, еп fchynt zelfs zwaarder te worden, al- thans op zekere uuren. Dezelve beneemt het gezigt der Zonne niet,noch ook dat der Starren van de eerfte groote те, uitgenomen in het laagfte gedeelte aan den Gezigteine der. kan , zonder eenigen hinder, tegen de Zon op- zien, fchoon het oog niet gewapend is met een gekleurd of beraokt glas. De Zon vertoont zich verfchillend van kleur, naar de verfchillende, dikte des Nevels , welke doe- g | ze U 250 WEERKUNDIGE WAARNEEMINGEN ze of geene foort van ffraalen doorlaat. Naardemaal de eele еп roode, die de fterkíte zyn, er meest door heen recken, heeft de Zon het voorkomen van een vuurkloot, of is bloedrood. Zulks heeft te wege gebragt, dat vee- len, wier verbeeldingskragt verhit en dweepend is, daar in, even als in de Wolken, de gedaanten van Menfchen en Dieren zagen. Doorgaans vertoonde zich de Zon, mt bovenfte van den Dampkring, bleek en wit, door de af- weezigheid der veelkleurige ftraalen, en weder rood , als dezelve laager kwam: dewyl de ftraalen дап ee veel lan- ger horizontaale ruimte doorliepen. ` Ten einde men zich niet verbeeldde , dat dit Verfchyn- zel iet nieuws is, zal ik hier byvoegen ееп lyst van Ver- fchynzelen , in vroegere Eeuwen waargenoomen , welke met dit tegenwoordige eenige overeenkomst hebben. Doch ik moet, vooraf, iets zeggen over de oorzaak deezes Ne- vels, zeldzaam in dit Jaargetyde, ten minften zeldzaam van zo langen duur; ‚welke reeds twee- en twintig dagen telt, op dat men denzelven niet toefchryve aan een Co- meet ‚ door deezen Nevel onzigtbaar. Ik hel over tot het denkbeeld, en ben de eenige niet die іп dit begrip gevallen is, dat deeze Nevel van Sicilie en Calabrie geko- men is, waar men zulke hevige Aardbeevingen gehad heeft. Men weet, uit de berigten, dat de Lugt zich, naa die he- vige Гспоккеп ‚ nevelagtig vertoond heeft: ’t geen zeer wel geloof verdient , van wegen de verbaazende uitdamping , welke zich in den Dampkring heeft moeten verfpreiden. In de Maand Gong hebben de Zuid.ooste Winden hier te lande meest gewaaid. Deeze Winden draagen ‚te Ve- netie , den naam van Foriani ; dewyl dezelve eerst van ‚den kant des Golfs komen. rb zeer waarfchynlyk dat zy , dit gedeelte des Dampkrings doordringende, eene groote meenigte uitdampingen hebben medegenomen, die, ‚ door de keten der Alpen opgehouden, zich in / ombardye verfpreid en de Alpen zelve vervuld hebben, welke шеп, met verbaazing,rood en anders gekleurd gezien heeft , naar den verfchillenden fland der Zonne en des Waarneemers. Het fchynt dat deeze uitwaasfemingen niet uit on- zen grond voortkwamen , welken men niet heeft zien roo- - ken, gelyk. veeltyds by Nevéls gebeurt. Deeze Nevel kwam uit den-hooge, en fcheen uit den Dampkring neder ‘te daalen. Меп zag niet dat dezelve den grond raakte , ‚vitgenomen wanneer, door een gezigt-misleiding , de Ne- velagtige laag, zich uitfirekkende , tot den zigtbaaren Ha- - Dr $ TE PADUA. 251 rizont zich uitftrekte : оок heeft de Nevel geen fchade gedaan aan аё veldvrugten : alleen wil men dat de Olyf- boomen en.Wyngaarden, op hooge heuvelen geplant, een weinig gefchroeid zyn. Indien de Gewasten in de laagte iets geleden hebben, zal men zulks moeten toefchryven aan de regenvlagen in den bloeityd. Indien deeze Nevel, gelyk wy gezegd hebben, veroor. zaakt is door de uitdampingen , voortkomende van de Aard- beevingen , heeft dezelve droog moeten weezen, vervuld met vuurige aard- en delfftoffen , met veel antbrandbaare lugt en electrisch vuur. Hier aan kan de menigte van Onweersbuijen ‚ bovenal in ’t laatfte gedeelte der Maand Juny, worden toegelchreeven. Non alias celo ceciderunt plura fereno fulmina: de Lugt was helder, gelyk men my uit het nabuurig Gebergte berigt heeft. De Donder heeft, in °t algemeen, zeldzaame verwoestingen veroorzaakt ; Hui- zen in brand geftooken, Menfchen en Dieren gedood ~). Men fchryft uit Hongarye, dat, naa de Aardbeevingen , de Stad K:emnitz,door den Blixem in brand geftooken is. Op den 26ften, "e morgens, vreesde men te Vicenze het- zelfde lot te zullen ondergaan , met zo veel gewelds lieten zich de verdubbelde Donderflagen hooren. In Gef of zes huizen ontftondt daar dien dag brand door den Blixem , т welk groote fchade veroorzaakte. Deeze viel op ver- fcheide plaatzen in die ftreek , bovenal in ’ gebergte. “Men zal, uit de hier bygevoegde lyst zien, dat deeze Verfchynzels doorgaans de Aardbeevingen vergezelden, De geweldige Aardfchokken in Calabrie gingen ook gepaard met vreeslyke Onweersvlaagen: een donkere nevelagtige , еп als met rook vervulde lugt, vertoont zich of volgt de Aardbeevingen , bovenal in die Landen, welker grond gefchikt is om dit verfchriklyk verfchynzel ор te leveren: en waar van de onze, gelyk eene lange ervaarenis leert, ` geene gefchikthcid heeft. ’t Nadeeligfte, °t welk ons daar van zou kunnen overkomen, zou weezen, dat eene Droog- te de plaats mnam van de Vogtigheid voor welke wy vreesden, еп deezen Zomer verwagtten 5 doch wy hoopen . . vee (*) Eenige deezer Blixemftraalen zyn gelukkig afgeleid: by- zonder op den 2ıiften in Alktichierro, door den Afleider van den Heer ANGE QUIRINI;s het Blixemvuur liep ‘er langs heen, en langs de yzerdraaden, aan de Klokjes vastgemaakt. Men % zeer algemeen van begrip, dat het zelfs gebeurd is. aan den Geleider van St, Marcus, te Venetie, ` 8 S 3 252 WEERKUNDIGE WAARNEEMINGEN veeleer , dat deeze Dampen, zomtyds door regenvlaagen vergezeld , onzen grond zullen bevoordeelen еп vrugtbaare der maaken; gelyk de uitbarftingen van den WVefuvius den grond omftreeks Napels doen, en de Aardbeevingen in Calabrie, volgens het gevoelen van den Ridder HAMILTON. Ik voeg hier by eene foort van Kronyk, getrokken uit ' myne Aantekeningen der Tydperken, op welken men de - Zon, доог Nevels verdonkerd, gezien heeft: wel verzekerd dat men ’er meer andere vinden zal by de Schryvers; еп hoe veele zyn "et niet onopgetekend gebleeven ? Deeze Ivst zal het wonderbaare doen verdwynen; en doen zien, at "et thans niets is voorgevallen, of het gebeurde meer» maalen , en met nog veel eislyker omftandigheden. Tydperken ‚ ор welken men de Zon heeft zien verdonkeren a door Nevels, en daaraan gelykfeortige Verfchynzelen. Je naa оте.. сої. De Zon verduisterd , een Staartftar, Vuur in den | Hemel , (dat wil zeggen het Noorderlicht.) JULI- _ US OBSEQUENS, de Prodigris. : җа. De Zon veel rooder dan gewoonlyk , hebbende een bloedkleur. · 552. De fchyf дег Zonne vertoonde zich veel kleinder. 554, De Lugt fcheen in °t Koningryk Napels helder , de Zon vertoonde zich bloedkleurig , en de He- mel in brand: Edit is wederom °t Noorderlicht, ) sto, Onder де Wondertekenen ‚ waargenomen in ’t jaar van СЕЅАВЅ dood, telt men, de verduisterde en zich rood vertoonende Zon. Cum caput, obfcura nitidum ferrugine texit, impiaque eternam timue- runt fecula пойдет. JULIUS OBSEQUENS vermeldt omftandiger , de voorgevallene Wonderen , hy j fpreekt van toortzen in den Hemel gezien, en `+ wan kroonen, de Zon omringende, die, geduu- rende eenige maanden „ alleen een bleek kwynend | fchynzel gaf; zo dat men er tegen ор kon zien. Jaaren naa , | Christus. 264. Eene zwaare Aardbeeving, en Duisternisfen , ег- nige dagen lang. (FrisTiCHio.) | 996. Hadt men te Conflantinopolen zo geweldige One ` weders, dat, terwyl de Hemel van Donder kraak- te, TE PADUA. 258 Jearen пав CaAristuse 290, 937. _ 1020. 1104, 1194, 1206. te , de Aarde beefde : men wagtte "e werelds jongfte dag. Volgens anderen 798, gaf de Hemel geen Licht, zeven dagen agter een. Dit verfchynzel werd voorgegaan door Aardbeevingen in Candie en Si- сіе. (Collet. Ac de LANCIL. FRISTICHIO.)) De Lugt was helder; de Zon verduisterde; en, de ftraalen , door de venfters komende, fcheenen bloedverwi | | De Maan was als bloed: Vuurvlammen als егп tooren vielen uit den Hemel, (Dat wil zeggen: Een zwaare Blixem of een Vuurkloot, gely& aau een Bom met Granaateu gevuld, gelyk men wil dat dit jaar ’er ееп te Luik gezien 15; en, indien myn geheugen my niet bedriegt , verhadlt SCHEUCH- SER, van Bern, ‘er ook een waargenomen te hebben. Volgens de Gefchiedenis hadden er toen ook andere verwoestingen plaats; de Zee tradt buiten haare Oevers,en zette veele daaraan gele- ene Plaatzen onder. ’t Zelfde ís gebeurd in den rkdan van den 11den Maart deezes Jaars. De Zon еп de Maan, in wanorde , taanden vere . fcheide keeren ; (dat is te zeggen , verdonkerden ;) men zag vallende Starren , brandende Vuuren, vuurige Verhevelingen , Blizems, Hagelbuijen , Honzen, Огкаапеп; die Tempels , Huizen , Men- fchen, Beesten, Landen en (GGewasfen, verdier- ven. ulks is juist dit Jaar 1283 gebeurd. Op den eerften October vertoonde zich de helde- re Hemel, ten eenemaal verdonkerd. Men geloofde in den Hemel te zien een Men- fchenhoofd ; en, in bet volgende Jaar, fcheen de Zbn in Duis:chiand in drie deelen verdeeld. (Der- gelyke Verfchynzels kunnen zeer ligt de verbeel- ding der Menfchen misleiden ‚ welke doorgaans by zodanige gebeurtenisfen verbysterd is, gelyk wy in dit Jaar gezien hebben. Een Aardbeeving; een Staartítar; en een bloed- roode Zon. De Zon verdonkerd zonder eenige wolk, zo dat zy geen glans van zich gave. Eene Aardbeving in Zwitzerland ; daar naa, ee- 4 | nie У ‚эз gelyk 854 WEERKUNDIGE WAARNEEMINGEN TE PADUA. Jaaren naa Christus. nige dagen lang, een grooten kring rondsom. de п. | - 1549. In April, een geheel vuurige Kloot, geduurende drie dagen , "e agtermiddags. Men zegt zelfs , wat vroeger , Legers іп den Hemel te hebben zien vegten, еп twee Leeuwen іп уа. (Dit zyn de fpeelingen van het Noorderlicht geweest. ) AANSPRAAK DES MARKGRAAVEN VAN BADEN DURLACH , BY GELEGENHEID VAN HET AFSCHAFFEN EENIGER SLAAFSCHE DIENTEN EN VAN BENIGE BELAS- TINGEN > IN ZYN MARKGRAAFSCHAP. Aan de Heeren Schryveren der Algemeene Vaderlandfche etteroefeningen. , МҮМ HEEREN! a et zo veel genoegen als een Menfchenvriend, іп ээ MOORE a Bef:houwing der Maatfchappy en Zeden in з» Frankryk , Zwitzerland , Duitschland ‚ enz. geleezen s heeft; de opgave van het Charaêter des tegenwoordigen +, Markgraafs van BADEN DURLACH, door hem befchree- эз Ven als een Мап van Geleerdheid, Verftand еп een ə braaf Hart, Menschlievend en vol toevoorzigt op het эз welweezen zyner Onderdaanen; die het Staatfyvertoon an der Duitfche Hofhouding alleen fchynt aangenomen te эз hebben, overeenkomftig met eene zeer oude gewoonte з» Zyns Lands; die geen ander Krygsvolk op de been s, heeft, dan zo veel noodig is tot deeze Hofhouding, an fchoon zyne inkomften grooter , en zyne geldmiddelen an in beter ftaat zyn, dan die van eenige Vorften in a» Duitschland , welke nogthans fteeds kleine Legers іп » foldy hebben; die te veel verftands bezit om niet te ээ begrypen ‚ dat het grootfte Leger, °t welk hy met mo- eid kan onderhouden, zyne Landen , tusfchen de аз Magtige Staaten van Frankryk en Oostenryk gelegen, aa DIE Zou kunnen verdeedigen; wiens aart en denkwyze уу hem (ө rugge houden van het vullen zyner koffers, a door zyne Onderdaanen aan vreemde Mogendheden te эз VED AANSPRAAK DES MARKGRAAYEN VAN BADEN DURLACH. 255 „ verhuuren ; en dit gebruik (of liever misbruik) van zy- „ пе onbegrensde magt over zyn Volk , als andere Opper „ magtige Vorften in Dustschland , te maaken. Gelukkig an zou het voor ’t Menschdom zyn, indien deeze onbe- an pazlde magt altoos huisvestte in zulke billyke handen, э» als die des_Markgraaven van BADEN, die dezilve gee s heel ten beste befteedt zyner Onderdaanen die hem. s» aanbidden (*)! Met zo veel genoegen , zeg ik, s trof ik elders aan, eene Дапіргаак van dien waardigen > Markgraaf, in Wynmaand des voorleden Jaare , te Caris- ə fuhe gedaan. De gelegenheid, by welke hy die voor- ээ droeg, beantwoordt even zeer als de Aanfpraak zelve , an aan de Charatterfchets door MOORE van hem gegeeven. s» Trouwens deeze Reiziger is, in dit treffen, alzins ge- aa lukkig , en de daaden der nog leevende Vorften doot: » hem gezien еп befchreeven, beantwoorden volkomen s aan zyne Kenfchetzen , ’t geen zyn Werk , zo aangele- » gen voor den Waarheid- , als aangenaam voor den Uit- s Ípanningzoekenden Leezer doet worden. De ge- » legenheid by welke: die taal van Vorstlyke lippen vloei- » de, was „ dat hy „in zyne Staaten ‚ eenige Slaaffche dienfteu » en Belastingen hadt afgefchaft. Deeze daad van Goe- s» dertierenheid werd met een openbaar Vreugdefeest vere » terd,ap °t welk het Volk zynen Afgevaardigden gelaste aa te, het getuigenis van erkentelykheid ‚ en de dankzeg- aa gingen, er Onderdaanen by den Vorst af te leggen. » Het antwoord, daar op door de Markgraaf gegeeven, s» waarin hy, op eene treffende wyze, de beginzels zy- s nes Staatsbeftuurs aan den dag legt, en hun lesfen „ geeft in hunnen pligt, als Onderzaaten en Burgers, » verdient te zyner eere, om de edelheid der begrippen, » daar in voorgefteld , bekend te worden,en voor de ver- s, getelnisfe bewaard te blyven. Geen beter middel s weetende , om het onzen Landgenooten mede te deea s» len, dan door uw Maandwerk , laat ik de Vertaaling: » hier nevens gaan, en betuige, met verfchuldigde hoog- » 201109, te blyven, enz.” | a, 5 e Van het oogenblik af, dat ik het my eene gewoonte ge- maakt (*) Men vindt deeze Befchryving breedvoeriger in MOORE'S Befchouwing , enz, Ийе Deel, bl. 48. ` e . 5 256 AANSPRAAK maakt heb, om op туп Leevensftand te letten, Бер ik langs hoe fterker overtuigd geworden, dat het Geluk eens Vorlten derwyze verknogt is aan het Geluk zyns Volks dat het goed of ’t kwaad van den eenen ook noodzaaklyk het goed of °t kwaad van ’t andere worde. Ik Кап, der- haiven , geene Dankbetuigingen verwagten af ontvangen, wanneer ik iets tot bevordering van het welweezen mynes Landen gedaan helf: want men- heeft my geen te weeten voor eene daad, welke my genoegen geeft, vrede der ziele verfchaft, eu. tot het einde brengt, % geen i my voorgefteld heb te bereiken: naamlyk te regeeren over een Vry, Ryk, Welbeftuurd en Godsdienftig Volk. Doch ik ben wel zeer grooten dank verfchuldigd aan den ALLE Re HOOGSTEN , die my de gunfte verleent, om de vervulling myner wenfchen, теп deezen opzigte, te hoopen: en i denk my van de tegenwoordige andigheid te mogen bee dienen, om eevige bedenkingen en raadgeevingen voor te draagen aan de zodanigen, wier harten ontvanglyk voor de zelve zyn zullen. - | Indien het waarbeid is, dat het Geluk eens Vosften zo weezenlyk aan dat zyner Onderdaanen verbonden is, dat beider Geluk één geheel uitmaake, ontftaat zulks, buiten twyfel, daar uit, dat hunne belangen ten naauwf{ten vere éénigd zyn, of, om dit anders uit te drukken, dewyl een Vorst met zyne Onderdaanen in de naauwfte wederkeerige betrekkingen ftaat. Ieder Rurger heeft naauwe betrekkingen op zyn Gezin , elk Gezin op de Plaats zyns verbiyfs, elke Stad, Dorp, Бигат en Vlek, op het Landfchap waar in het gelegen is, еп elk Landfchap op het geheele Land; en ’t geheele Land op den Vorst, die, nevens zyn Gezin, en de zodanigen die hem in ’t Staatsbeftuur helpen , zyne betrek- kingen op allen heeft. Allen zyn ze, derhalven, veréénigd door een nauwen band; еп hun hoofdbelaung is het algemee. ne welzyn. Desgelyks zal een Vorst, die zyn Pligt en zyn Belang kent, еп, gevolglyk , zynen Onderdaanen genegen is, niets meer, niets anders verlangen, dan te regeeren over een Vry, Ryk, Welbeftuurd en Godsdienftig Volk: even zo vordert ok het Geluk тап elk, hoofd voor hoofd , dat һу, zo veel in hem is, volgens de betrekkingen, waar in hy zich geplaatst vindt, toebrenge, tot: de vervulling уат dat verlangen. leder Burgerftaat is niets anders dan een groot Gezin, welks Leden zich vereenigd hebben, om een oog- merk gemeen aan allen te bereiken; clk moet, derhalven 4 tog | | DES MARKGRAÂVEN VAN BADEN DURLACH. 257 tot het algemeen Geluk medewerken, door ’er in te dee, Hy, die de Vryheid wil genieten, behoort die van ee нен anderen niet te ontrusten: want in alle Maatfchappy- en is de Vryheid niet anders, dan het genot’ zyns eigen- doms, onder de befcherming der Wetten. "Er kan geene Vryheid plaats hebben zonder Wetten , die den Snoodaart bedwingen , wanneer hy wil betchadigen , eh by gevolge inbreuk maaken ор de. Vryheid zyner Medeburseren. De Vryheid is alleen voor: de Goeden, de Snooden kunnen ze niet genieten: want kwaad {е doén. із niet vry te zyn. Wanneer де Boosdoender zelfs de (trengheid der Wetten antfnappe, Кап hy, ор ’t eiger oogenblik, dat hy гупе Rede gebruikt, niet nalaaten te Zien , даг hy ziekzelven benadeelt , door zyne nutte betrekkingen ор de Maatfchap- py te fchenden, Alle ondeugd, alle misdryf, is eene over» treeding, of eene dwaasheid; de Deugd alleen brengt ons ter Wysheid. Hy, die de Wetten, de goede Orde, de › en den Godsdienst eerbiedigt, en geene fchennis daartegen begaat, door zyn gedrag, 15 de weezenlyk Wy- ze, de waarlyk Vrye, Man: want hy” begeert niets, Tt geen men hem kan weigeren; maar alleen ’t geen tot zyn geluk ев dat van anderen kan ftrekkens hy ontmoet nooit tegenkantingen еп vereenigt zich met zyne Broederen , door deu Zagten band van Liefde en Vertrouwen ; hy. heeft hoogagtiog voor zichzelven , als Mensch, als Chris- ten, еп als Vaderlandsminnaar. ’t Is in deezen: zin, dat de geest der Vryheid veel moet toebrengen aan den voor- fpoed eens Volks: dewyl' dezelve hem verzekert van ’t genot Zeng eigendoms, en voor allen den weg open zet, am hun ftaat te verbeteren. De eerte voorebrengzels der Aarde, gelyk de vrugten des Land- en Veebouws, des Wynoagsts еп der Mynwer- ken, enz. ayn de eerfte bron van allen Rykdom. Zonder deeze voortbrengzelen, kunnen wy niet voldoen aan de behoeften van de hoogfte noodzaaktykheid ; zonder deeze , heeft de Handwerksman geen (offe om te verwerken, en de Koophandeldryver geen goederen. Alle leevensftanden hebben , overzulks, belang by de vermenigvuldigin der erke voortbrengzelea van de Aarde: dan vaart de Pand. man wel , de Handwerker en de Kumnftenaar vinden werk., en de Koopman bezigheid; zich door den Handel, een goeden winst bezorgende voor zyne waaren, vóór: en nan derzelver bewerking. De Maatfchappy wordt ryk en bloeis jen- 258 AANSPRAAK jende; alle de belängen, van den Vorst tot den Osfendry- ver, zyn veréénigd: allen winnen zy door de vermenig- vuldiging der voortbrengzelen. Niemand moet, overzulks, eenen anderen benadeelen: doch veel eer de een den ander tragten te onderfteunen ; dat de Ryke zynen armen Medeburger niet zoeke te wer- drukken , dat hy hem niet voor °t hoofd ftootte, door zy- nen trots; maar hem met vriendelyke heuschheid bejege- „ne, werk verfchaffe, en de behulpzaame hand biede om tot een beter lot te geraaken; dat de Arme, op zyne beurt , den Ryken niet benyde , en zich niet fchaame over zyne Armoede. De Armoede van een braaf en deugdzaam Man ftrekt hem tot grooter eere, dan de kwalyk verkreegene Rykdom eenen Snoodaart; dat de еегіуке Arme het zich tot geen fchande rekene, voor zyne Rykere Medeburgeren te arbeiden. «/упе getrouwheid, opregtheid en werk „ moet hem beftaan verfchaffen. De vereeniging der kragten voor het algemeene welzyn brengt eenftemmigheid voort. Bewoonders der Steden, zoekt voor geenen afgeknevelden Јаареп prys van den Landman de goederen te koopen , welke hy bearbeid en vergaderd heeft in het zweet aanfchyns;: zyn werk vordert kosten: de kosten maaken een gedeelte uit van ° geen gy moet рееуеп, voor alles. wat hy u van de voortbrengzelen des Lands levert. Het over- ‚Schot, naa den aftrek dier kosten , komt den Arbeider toe. bie fom maakt de vrye Rykdom uit, welke in den Staat omloopt, alle Leden van denzelven doet leeven, naar- maate hy regt hebbe om ‘er van te genieten, of het zich door zynen arbeid bezergt. Hoe grooter deeze fomme zy, hoe beter de Staat vaare , hoe Ыоеђепаег de Handwerken , de Kunften en de Handel zyn. Verzoekt, begeert, derhal- ven, nimmer bepaalingen tegen de vryheid , in ’t vertier van voortbrengzelen des Lands: van derzelver goedkoopen prys hangt het zuiver overfchot af. Overvloed, geene Waarde, is Rykdom; Schaarsheid en Duurte is Armoede; Overvloed en Goedkoopheid geeven aleen Schatten. —— Bewoonders der Steden, of liever, alle gy Ambagts-, Werklieden en llandelaars „tragt nooit, door uitfluitende Regten , kluisters te fmeeden voor den Handel uwer Medeburgeren en Lands- ‘genooten: gy benadeelt u zelven, door den Staat te bena- deelen, Vryheid is de ziel des Handels; indien gy deeze anderen ontneemt, berooft gy u van hunnen byftand , van hunnen fteun, van hunnen arbeid. Schuwt den Nyd, en DES MARKCRAAVEN VAN BADEN DURLACH. 259 bovenal die Baatzoekenheid , welke anderen misgunt , ’t geen wy nuttig voor onszelven vinden. Bewoonders, van deezen Staat! Ingezetenen van allerleien rang! myne Vrienden! myne Medeburgers! Liefhebbers van uw Vaderland! Vrye Duitfchers ! Gy, die een der vrugtbaarfte en aangenaamfte Landftreeken van Duitschland bewoont, waar in, zints meer dan zevenhonderd jaaren , uwe Vaders , gelyk gy , gewoond hebben, onder het beftuur van het Huis van ZEHRINGEN, waar uit ik afftam ; veree-. nigt u met шу, die door de Godlyke Genade uw Hoofd ge- weest ben, nu omtrent zeven- en dertig jaaren: niet voor- bygeloopen zonder moeite , tegenfpoed еп fmerte , doch оок onder de fchaduw der zegeningen van den ALLER HOOG- STEN. Vereenigt uwe kragten met de myne, uit liefde tot het algemeene welweezen ; doe my ten grave me. de neemen de ftreelende vertroosting, dat ik een Volk ag- terlaat , gezegend en ryk; — ryk bovenal in goede zeden en deugden. eest arbeidzaam en braaf; be- mint uw Vaderland ; —— betragt de Spaarzaamheid zonder Gierigheid ; — dat zy, aan: welken сор rykdommen ge- Schonken heeft , dezelve niet verkwisten in overdaadige genietingen ; —— laat de weelde, welke reeds onder u is ingekroopen , haaren verdervenden invloed niet wyder. uit- breiden: deeze doet nog meer nadeels, door de Zeden te bederven , dan door de middelen te verflinden ; — voedt uwe (Kinderen ор іп de Deugd; leert hun Waarheid lief hebben en leugen haaten; onderwyst hun, boven al, door uw voorbeeld: dit is een heilige pligt, deor cop u opge- legd; gy zyt dien aan uw Land, aan uzelven, aan uwe Kinderen , verfchuldigd ; zy zullen zegen op uwe hoofden , de tteunzels van uwen ouderdom, en de kragt van den Staat weezen, indien zy Deugd en Braafheid geleerd, en zich gewend hebben den Godsdienst te eerbieden. Dat het Voorfchrift , ons gegeeven door den grootften aller Zedeleeraaren ‚ tot een altoosduurende regelmaat onzer Zeden, van ons gedrag, ftrekke ‚еп het voorwerp onzer na- volging zy. Doet anderen , gelyk gy wenscht dat ú gefchie= de; dit is {de Wet en de Propheeten! Een agtenswaardig Godgeleerde van onzen tyd, over dit Gebod fpreekende, betuigt : „‚ Vorften , ziet daar al uwe Wysheid, en de »„gezondfte Staatkunde ; Vaders, ziet daar den besten grondregel tot de Opvoeding uwer Kinderen; Onderwy- a zers „ziet daar. de verftandigfte leerwyze , om uwe Kwee- ээ KE» alo ` ` AANSPRAAK am kelingen te vormen: niets kan het hart der Broederen , an der Vrienden „en der Egtgenooten, nauwer aaneenverbin- ‚ den, dan dit Gebod! ” Maar , myne Vrienden , tan onze wilen vermogen , of liever, kan de Menschlyke zwakheid ‚ op zichzelven , die Wet volbrengen? Wy heb- ben Мег toe een veelvermogender byftaad noodig. De Godsdienst, welke de harten zo zeer vermeestert , moet ons zyne hulpe bieden : de geheele Natuur is daar aan onderworpen: dewyl dezelve van den Maaker der Natuure afdaalt. Bedienaars van den Godsdienst, gy, die de post bee kleedt om den Wil van соо den Volke bekend te maaken, —— den Wil van cop, welken hy door de Stem der Na- tuure en der Openbaaringe predikt, tot u vervoeg ik шу; indien gy overtuigd zyt van het aanbelang uwer Bediegin- ge, fpant dan alle uwe kragren in, от. #оеа te doen; in- dien gy overreedt, doordrongen ‚ en geraakt zyt van de Waarheid des Godsdiensts „ dien gy verkondigt, zult den weg gebaand vinden tot de harten der zodanigen „die aan uwe zorgen zyn toevertrouwd. Wanneer de overtui- ging eens іп de: harten plaats heeft, wordt het Geloof werkzaam 5 en de begeerte, от de Geboden van den God- Iyken Infteller des Godsdiensts te volbrengen, opregt z dan krygt de zwakke kragt, en de zegeningen des Hemels be- kroonen onzen arbeid en onze poogingen ; dan kunnen wy door Deugd en Godsdienst vereerd worden : want de waare Eer is niets anders dan het getuigenis van ons ge weeten , dat onze Daaden zo zuiver zyn, als het begingel waar uit zy voortkomen. De toejuiching des Volks kan ons niet tot Fere ftrekken , dan in zo verre ons Geweeten dezelve goedkeurt: maar, dewyl wy over onzen Naasten motten oordeelen , op dezelfde wyze, als wy wenfchea dat zy ons beoordeelen, en de verborgen fchuilhoeken des harten ons onbekend zyn , moeten wy elke goede daad pry- zen, of wy moesten van de onzuiverheid des roerzels overtuigd weezen. Eertytels, Ampten, Rykdom- men , enz. fchenken alleen [ег aan die ze door hunne verdienften bekomen; dan geeft ons Geweeten ons getuie genis , dat wy zo edel denken als doen; dan gevoelen wy, zodaniger wyze, onze Waardigheid, dat wy verlies wan "tr Leeven minder zouden tellen, dan °t verlies van er. - Dat wy, derhalven, door Deugd, Eer en Godsdienst , - ‚ ‚ ` ge- e ‚ DES MARKGRAAVEN VAN BADEN DURLACH. a6f geleid en aangefpoord, langs hoe meer onze vermogens zamenpaaren, om een Wry, Ryk, Welbeftuurd en Gods- dienltig Volk te vormen. Dit is °t éénig voorwerp van alle myne Wenfchen, van alle myne Рооріпреп. | HRT CHARACTER VAN DEN ROMEINSCHEN GESCHIEDBOE. KER, TACITUS; MET EENIGE AANMERKINGEN. oude en beroemde Gefchiedfchryver, TACITUS , heeft Ж Г зеег ten doele geftrekt aan onderfcheide Oordeelvellin. еп; dach zyne verdienften zyn zelden met een juiste ba. opgewoogen. Weinigen der geenen, die het waag- den hem te beoordeelen , waren opgewasfen tot deeze taak, De trekken van zyn Charaêter als Gefchiedfchryver zyn ongemeen , en verdienen, door een ander penfeel dan dat van eenen LIPSIUS з of cenen BOCALINI, gemaald te wor» dep. ‚ In het algemeen heeft men geoordeeld , dat de Verrigtin- gen, door hem te boek gefteld, weinig beduidden: dewyl zy veelal byzondere Perfoonen betreffen , en over zeer verdorvene ryden loopen. Doch, ten onregte , befchouwt men hem deswegen als gebrekkig, in °t geen de deftigheid der Gefchiedenisfe geheeten wordt. Indien het de Gebeur- тет ел , door hem vermeld, zomtyds aan gewigt hapere , hy zet ‘er hetzelve аай by, door de wyze, op welke hy ze verhaalt. De gebreken des Onderwerps moeten aan geen gebrek des Vernufts geweeten worden. _ Zyne uitweidingen „еп de buitenftappen rot vroegere eeu- wen en afgelegene Volken , hebben de vinnigfte berispingen niet kunnen ontgaan; doch zy waren, wel bezien, de ge- volgen zyner uitgebreide kennisfe , en van de onvolmaakt- heid der-{toffe , welke hy verkoozen hadt te bewerken. De kragt en klem , met welken hy fchryft, is als bui- tenfpoorig en veel te fterk gewraakt; doch de gloeijende taal eener verheevene ziel ftrookt niet met de doffe koel- heid, zo eigen aan gemeene Oordeelkunde. De befchryvingen van deezen grooten Man der oudheid heeft men gegispt. Zy zyn nooit algemeen of zwellende , elek die van geringere en laagere Schryveren : en ’t is daarom ‚ misfchien , dat oppervlakki e Waarneemers °ег geen noegen in vonden. Dezelve behelzen altoos iets byzon- Bers, iets charaêtertekenende: zy (aan altoos, met cene , ' ete 662 HET CHARACTER! keurige juistheid, op de Perfoonen,: de Hartstogten , err de Voorwerpen , tot welke zy-behooren. - Aanftoot heeft het by veele Oordeelkundigen gegeeven, de onbewimpelde vryheid, met welke һу ае Minnaryen van MESSALINA befchryft, het Character van SABINA Pope PEA, еп de buitenfpoorigheden van Nero, te boek Gel, Zich op eene gemaakte (trengheid van zeden veel laatende voorftaan , vergeeten zy, dat die onbewimpelde wyze van uitdrukken gemeen is aan alle oude Schryveren. Deeze was een gevolg van de toen heerfchende Zeden, en kan hem als geen gebrek of zwakheid geweeten worden. АПегоп- billykst is het een Griek of Romein met de maatftok onzer tegenwoordige Eeuwe af te meeten. Het punt van Eer, en eene eerbiedende Galantery , hadden hem die kiefche denkbeelden niet ingeboezemd, met welke men thans zo veel op heeft. |. Men befchuldigt deezen Gefchiedfchryver van onbeftaan- baarheid , in de Characters, door hem gefchetst. — Niets is onregtmaatiger. In veele der Perfoonsfchete zen zyner penne, als byzonder in die van Keizer T BERI- us „ heeft hy kleuren gebruikt, die ftrydig en tegen elkan- der overgefteld fchynen., Maar de zonderlinge dubbelzin= nigheid van gedrag der befchreevene Perfoonadiën verdeee ` digt hem ten vollen. Zy werden door zeer ver(chillende roerzels aangedreeven ; zy werkten in zeer verfchillende betrekkingen; zy vertoonden zich, ор onderfcheide tyden , als geheel. andere Perfoonen ; hun gedrag, wel verre van een eenpaarigen loop te volgen, was vol buitenfpron- gen. De fchranderheid des Gefchiedboekers, in deeze ge- vallen , ontglipte гупе Beoordeelaars; en zy fchreeven hun eigen gebrek aan doorzigt. den klaarzigtigen toe. Zy kon- den hem niet begrypen ; en wilden hem vormen naar de bekrompenheid hunner eigene denkbeelden, By veelen ftaat TACITUS voor een Мап te boek , die alles van den ongunftigften kant, еп in het haatlykst dag- licht, befchouwt. Men vergeet, dat hy TIBERIUS zuivert van de vlekken , hem aangewreeven by den dood van DrRUsUS ; еп dat by een Tafereel maakt van de bedor: venfte en bloedigfte tydperken. In dagen van algemeene verdenking en ondeugd , ontmoet men weinig gelegenheden om de gedagtenis van deugdzaame Daaden te vereeuwie gen. De Tooneelen, welke zich opdoen , vorderen beris- ping en een beftraffenden toon; ze met lofredenen te ver- eeren, zou zeer ongepast еп onvoegelyk weezen. D e \ VAN TACITUS. 263 De Staatkunde deezes Gefchiedbockers wordt als ge- zwenkt en bedorven veroordeeld. Hy fchreef, nogthans, naar °‹ leeven; еп zyne aanmerkingen zyn gegrond op eene diepgaande kennis der Menschlyke Natuure. Hy maakt. гупе belluiten op uit het geen met de daad іп de Maat- fchappy omging; hy oordeelde niet over de Menfchen naar 't geen zy behoorden té weezen; hy mat hun niet af naar het rigtfnoer eener ftrenge Zedekunde , of naar de algemeene aangenomene Grondregelen ; maar hunne daaden ftrekten hem ter regelmaat. ‚ Geen Schryver van ouden tyd of laatere dagen heeft , in het vervaardigen eener Gefchiedenisfe , eene grootere verfcheidenheid van bekwaamheden aan den dag gelegd. Geen Gefchiedfchryver denkt dieper, geen Gefchiedfchry- ver heeft gelukkiger zyne gevoelens en zyne taal naar el- kander weeten te fchikken. Zyn Smaak is kiesch; zyne Geleerdheid uitgeftrekt ; zyn Oordeel bondig ;-zyne Ver-  wy het Berigt ор, door den grooten Gefchiedfchryver, GRRAARD BRANDT, geplaatst voor 2у- ne Uitgave der beste Nederduitfche Vertaaling van dien Romeinfchen Gefchiedboeker, gevloeid uit de реп van.on- zen Drosfaard нооғт; en wy herlazen, met een vol ge- noegen en goedkeuring, het geen BRANDT daar, ten op- эе van dien Burgemeesterlyken Gefchiedboeker , ver- meldt, en het lust ons ’t zelve hier by te fchryven : тей Муке, dat het onzen Landaart niet pntbreekt aan Vernuf- хеп „іп Daat om Verdienften op den rechten prys te fchat- ten, en eenen, menigwerf ten onrechte mispreezepen, деп lof te Schenken, welken hem toekomt. Heeft de on- bekende Engelfche Schryver, TACITUS , tegen vitteryen der Betweeteren verdeedigt ? BRANDT Delt diens onvergelyk- lyke bekwaamheden in het fchoonfte licht, als hy zinryk en kragtig zich in deezer voege uitlaat. | „ Indien ooit Historie by de vwerftandigen. in waarde э» wierdt gehouden , °t was die van KORNELIUS :TACITUS, ээ den Burgemeester van Romen, die onder, de Latynen »» uitfteekt , gelyk THUCYDIDES en poLyaius onder de s, Grieken. Wat in zyne doorwrogte werken opent an zich een hooge School van werelddwysheid en regeer- VI. DEEL. MENGELW. NQ. б. T aa kun- і 264 HET CHARACTER , kunde., Hier vindt men byna zoo veel lesfen als re- s gels , CH Zog veel fpreuken als woorden. Zyn verhaal 15 °t oog der voprzichtigheid en voorzrenigheid's de mond der bondigfte welfpreekendhcid, en °t orakel der burgerlyke Staatkunde. у vertelt niet alleen de voor- ze vallen en °є beleid "der oorlogen, het winnen der veld- lagen ‚ het veroveren der fteden; maar ook het belan- geu der onnozelen , het bannen еп ombrengen der an doorlugtigen , en de geheime ftreekên der listigtte ty- rannen,. Het allerverborgenfte vorscht hy uit, ed ontdekt het met Ónvermoeide naarftigheid en doordrin? s gend oordeel. De toeleg, d'oorzaak, It oogwit, тее» ae den en raad, weg en wyze van ‘allerhande bedryf, s‚.ontvouwt hy voor elk, dien * aan geen oogen of ver- an {tand ontbreekt. ° Zyn oneenzydigheid fchryft buiten 5) gunst of ongunst, liefde of haat; nooit verzwygt hy s de deugd of laa? ze ongepreezen:, en altyd beftraft hy an booze woorden en (пооде daaden. te: kunt gy hem in ’t oorfpronglyke niet leezeu , niet in eene Vertaaling van JOANNES FENACOLIUsS, dikwyls laf door zyne langheid, dikwyls van den zin afwykende s. niet in eene Vertaaling van JOHAN VAN GROENEWEGEN, die den oorfpronglyken Schryver beter verftondt,-doch te eenemaal onfmaaklyk is door zyne fchorre en afgebrooke kortheid, zomtyds aan het onverftaanbaare grenzende; — boet dezelve in de Overzetting van den Hollandfchen TAa- CITUS, HOOFT , van wien getuigd wordt : „ dat hy de s» Boeken van TACITUS twee- en vyftigmaal hadt uitgelee- » zens dat die groote Schryver met zynen aart wondere з» lyk overeenftemde ; dat hem dat ernítig, dat kort, дає » ingebonden, dat afgefneeden , dat nauw opmerken , „ diep denken en doorgronden , dat kragtig uitdrakken a En inboezemen van zaaken,’daar TACITUS in uitmunt, „ ten eenemaal eigen was.” | DICHTKUNDIGE UVITNOODIGING NAER ‘т LAND, Uit hes Hoogduitsch van den Vryheer VAN CRONEGK, DOQR L. STOPPRPENDAAL, Р. 2, Vlied eindelyk het Stads gewoel, geniet de natuur, en aen- ` bag den vryen hemel, dien rook en damp aldaer droe- vig en donker maeken, en welke op onzen grond vrolyke blikken werpt, Hier is de Lente alleen gehuisvest ` Мег woo- nen jonge Zanggodinnen; eene liefiyke lucht verheft den tot kalmte gebragten boezem. Hier word de ziel zo bedaerd alg het land ; zy gevoelt zich zelve, de lente, en de natuur 3 waer van de Dwaes geep aendoening heeft, en welker genot de trotfche Wyze op verkeerde gronden zoekt, dikwyłs zon- der het te vinden. De blydfchap, wier waerdy de deugd alleen ontdekt, wacht u hier, doch zonder optooizel ; met сеп? goelyken lach wenkt zy u; de fcherts huppelt aen uwe zy: den ; gy volgt een. koor van onfchuldige vermaeken. 