VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
a In aller yl derhalven , en op eene zeer gemaklyke, maar tevens Krygskundige wyze;, viel deze Stad in ’s Prinfe han- den , moetende de bezetting, dienu van twee kanten beftookt werd , gelyk doorgaands by eene onverwachte overrompeling pleegt te gefchieden, voor zo ver ze geen gelegenheid wist om te ontvluchten, over den kling (pringen Çg). ‚> Zo dra de Stad volkomen bemagtigd „-en alle de Waalen daar uit verdreeven, of daar binnen gedood waren, werd in de Regering de noodige verandering gemaakt (6). —— Ook verkreeg de Godsdienst wel dra eene andere gedaante: en het blykt, uit de Stadsrekeningen , dat reeds op den 8 Sept. de Kerk, ten dienfte der Onroomfíchen, gereinigd ware. ~ Daar benevens taat de eerfte Predikant Muybertus, Cornelis er ` bure. 9 (g) Men leeze hier over sor en andere onzer Historiefc'hryveren. (4) Dasr zyn wel geen echte Documenten , waar uit het opzetyk ' blykt, dat deze verandering zoo /poedig zy voorgevallen; maar als men overweegt, dat in het Register der Veste en Attestatien, an- ftonds na dien g1 Augustus die verandering ten duidlykften is waar te neemen zals wy ‘er byvoegen dat Peter van Clooteyyk , welken wy finds den 31 Augustus als Schout der Stad aantreffen, als mieuw be- . noemde Znnemeester in bediening geweest Zy , Jedert de eigen tyd» flippen dersevolte ;als wy overweegen , wat gewoonlyk by alle vere overingen van Steden gefchiede, dan dunkt ons, dat er niet veel geden zy om die verandering der Regering eenigzins te willen verras- gen; willende wy, dezen aangaande , dan aog maat alleen hebben aangemerkt, dat naar alle waarfchynlykheid de nieuw aangeftelde Ree geerders uit die Burgerfchap zullen geweest zyn , welke met Poijet ‚$n verftaddbouding geftsan had, terwyl dan buiten twyfel die Burge EESE, waar yan Looft (preekt, nies zal vergesten ZyDe BESCHR. VAN GEERTRUÏDENBERG, 277 burch , die in den jaare 1574 aan de Pest overleed, reeds ze- dert den 4 Nov. op de rekeningen der Stad bekend (£). : „ Er is eindelyk , ten tyde der verrasfinge , niemand der Burgeren in de Stad omgekomen, dan alleen een Priester , ge- naamd Heer Willem van: Galen , die in de eerfte woede door de foldaten is dood geflaagen (4); terwyl de Minderbroeder Willem van der Goude, naderhand, (misfchien om dat Hy van heimlyke verftandhouding met den vyand verdacht was , ) door de bezetting fchynt opgehangen te zyn (1). s, Zoodgnig was de verrasfende , was de gelukkige ‚ was de Schielyk voleindigde verovering der Stad, die lang genoeg in ’s Vyands handen geweest was , en nu, zonder eenige beledi- ging der Ingezetenen, maar ten hunnen waren nutte, onder de gehoorzaamheid van haren wettigen Heer was wederge= keerd (m), en fints aan dezen kant een voormuur voor Hol- land, en eene vrees werd voor Braband , en vooral voor het nabuurige Breda; dat A/va op zyne hoede deed zyn, om de bezetting dier Stad voor overrompeling te bewaaren (n)”. Cé) Dit alles wordt bevestigd uit de Bylagen, (#) Zie sor Nederl. Beroerte, VI B. i (4) Uit het Protocol van Criminele Justitie blykt dezen aangaan. de niets ;en dus fchynt zyne te rechtfielling niet tot de Stad behoort te bebben. (m) Geertruidenberg naamlyk was, zedert het jaar 1445 , uit het Huis van Polanen tot dat van Na:fau overgebragt, en in den jaare 1544, by Testament het wertig eigendom geworden van Miiljem Prins van Oranje, den doorluchtigen grondlegger onzer Republyk. Dan deeze zyne bezitting werd hem, met alle zyne Goederen ‚op den 28 der bloeimaand, in den jare 1586, by openbare banvonnis/e , door den Raad van Beroerte uitgefproken, onder voorwendzel van Ma- jefteitfchennis , ontroofd en der Koningiyke Verbeurtenkiste toege. weezen. Zie Vad. Hist. VI D. bl. 276. Men zie voorts over deeze opvolging in * breede ouDENHAVEN Befchryving van Oud- Holland Gde H. bl. 128 : en vergelyke vervolgends de Bredafche Chronyk achter den Calender in den jare 1664 , uitgegeeven by Fobbe Korst ; een ftukje ‚dat in meer dan eenen opzichte de opmerking van kundige Lief hebberen verdient. Zynde dit even dat zelfde Kronyk- je, welk door den Heer B. HUYDECOPER, in Zyne breedv. aant. op M. stok 3 D. bl. 454 wordt aangehaald, gelyk my uit de vergely. king van het een met het ander gebleeken is. (2) Zie por ter aangebaglder plaatze, $4 KT 278 B Je VOLKMAN Reishoek door Italien. Uit de nieuwfte Reishefchryvingen en eigen aanmerkingen t'zamengefteld , door D. je VOLKMAN. Nu ten dienfte der Hollanderen uit bet Hoogduitsch vertaald. Tweede Deel, Te Utrecht, by J. v. Schoonhoven en Comp. 1773. Zw groot oâavo 347 bladzyden. | Et tweede Deel van dit Reisboek , welks nuuige inrigting wy met de àfgifte van het eerfte Deel gemeld hebben (*), ver- volgt de voorgeftelde reis uit het Milaaneefche , door de Hertog. dommen Piacenza en Parma , naar het Modeneefche ; en verder, door het Bolonneefche , het Groot Hertogdom Toscane en het uitge- ftrekte Toscaanfche gebied, tot in den Kerkelyken Staat, of voor de poorten van Rome, De voornaamfte Steden , welken men in het doortrekken dier Gewesten ontmoet, worden nasuwkeurig befchrees ven, met meldinge der merkwaardigheden , die des Reizers gandagt tat zig trekken , zo in de Steden als ten platten Lande. Men vinde aiomme dat de Heer Valkman , met de uiterfte oplettendheid, alles heeft gade geflaagen, wat ten aanzien van Kunften en Weeten(chap- pen , ten opzigte van de Natuurlyke en Burgerlyke Historie , als mede met betrekking tot de Geleerdheid en den Koophandel , in dee- ge Landftreeken boven al in aanmerking komt.. Uit dien hoofde ver- vat deeze befchryving een berigt van een aantal van Bouwkundige Geftigten ; Meesterftukken der Schilderkunfte en Beeldhouwkunde, benevens andere Konstftukken ; wel ingerigte Schouwburgen, Acse demien en Oefenfthoolen ; met een nevensgaand verag van den ftaat der Geleerdheid , en de voornaamfte Geleerden en Kunftenaars sen verfchillende plastfen ; mitsgaders van de gewigtigfte takken van den Koophandel, Fabrieken en Hanteeringen ‚in onderfcheiden ftreeken ; als mede van de aanmerkelykfte Regeeringsvormen en Lotgevallen der befchouwde Gewesten, met meldinge veeler natuuriyke byzoa- derheden; te breed om ze allen op te noemen. Boven al munt in die menigte uit, de befchryving van Florence ‚met het berigt van het Groot Hertoglyke Paleis en de vermaarde Gallery „bsnevens het geen voorts het beroemde Huis de Medicis betreft. Als mede het verflag van de Academien van Florence ‚en °t Infituut van Bologne. Mits- gaders dat van het welbeftierde gelukkige Gemeenebest van Lucca ș gen Koophandel van Livorno , den zonderlingen bodem vaa Modena , en de overbiyffels of puinhoopen van het oude Velleja, met meer diergelyken, — Om den Leezer uit al het opgemelde bepaald- iyk iets mede te deelen, zullen wy het hoofdzaak!yke. der sanmerke- iyktte byzonderheden , die ons raakende het Gemeenebest van Lucce gemeld worden, in deezen aantekenen. Zo dra men deszelfs grondgebied betreedt, ziet men elk plek tands bebouwd; tot een bewys vau de goede regeeringsvorm , en van den vlyt der inwoonderen ; waarom de Stad met regt den bynaam Pa 5 (*) Zie Hedend, Vad, Letter Olf, IL D. bl, 3414 REISBOEK DOOR ITALIEN. 273 Lucea industriof/a verkreegen. beeft, Het Gemeenebest waakt ook, niet zonder reden, yverig op deszelfs welftand en *t behoud der vry- beid, dewyl bet van het Zoskaanfche gebied geheel omringd is, tegen welks bedoelingen bet fteeds oplettend moet zyn, De Stad Lucca zelve, die van overouden oorfprong is, ligt one geveer drie mylen van zee, en twaalf mylen ten noorden van Pí- fa, digt aan den vloed Serchio. Zy is ongeveer drie Italiaanfche mylea in den omtrek, en bevat niet wel dertig duizend inwooners, Haare lotgevallen en voornaamfte Geftigten, met het merkwaardige daar omtrent, wordt hier beknoptlyk voorgedraagen: ook meldt ons de Autheur;, dat de Aartsbisfchop van Lucca , die onmiddel- lyk onder den Paus ftaat, en van den Senaat benoemd wordt, een inkomen heeft van ongeveer vyftien duizend daalers. Voorts geeft hy ons een breedvoerig berigt van de Regeeringsvorm "van dit Gemeenebest, dat hoofdzaaklyk hier op uitkomt, De Regeeringsvorm is Aristocratisch , de Nobili of Edelen al- leen hebben ‘er deel aan ; doch mogen beneden de vyf en twin- tig jaaren niet in den Raad komen: het geral der: verkiesbaaren is omtrent derde half honderd. De Adel is erflyk, en beftaat alleen uit zekere geflachten. Egter wordt dezelve nu en dan door per- foonlyke verdienften, of dienften den Lande gedaan, verkreegen 3 cok koopen 'er zommigen, die van goeden huize zyn, den Adeldom, De Nobili beftaan. uit twee klasfen, elk van negentig leden, eg dertig of meer byzitters , die beurtlings , om 't andere jaar, den Raad uitmaaken. ketten, weggeleid; en alle twee maanden wordt 'er één van deeze paketten door het lot getrokken; des niemand hunner weete, wie telkens tat de Regeering beftemd is,en wanneer zyne beurt invalt. Het hoogfte gezag en de wetgeevende magt berust by den groo- ten Raad, die uit de twee bovengemelde klasfen, famengenomen , bels, In geval van ftemming, moeten ‘er buiten de opgenoemde tien Mannen, tea minfte tachtig leden tegenwoordig zyn, en zestig van dezelven hunne toeftemming geeven. De Gonfaloniere en de Anziani verbeelden het Gemeenebest. Zy hebben het regt om den Raad alles wat zy goed en noodig vinden voor tedreagea, De Gonfaloniere doet het eerke voorftel, en art ¢ 330 D. J. VOLEMAN in beftsat zyne ganfche magt. Hy voert, geduurende zyn tyd, een zeer deftigen ftaat, ten koste van het nd bne De magt om op de uitvoering'der wetten en ordonnantien te pas- fen is, ten deele, in de handen van den Gonfaloniere, en de. An- ajani, en, ten deele, by de overige Magiftraatsperfoonen , in zo verre als ieders ampt mede brengt. De derde magt, of de handhaaving van het regt, berust by vyf Auditori. Een hunner, Podesta genoemd, beflist het crimineele; en als by iemand tot den dood doemt, zendt hy °t vonnis aan den grooten Raad, die °t zelve of bekragtigt, of naar goedvinden ver- zagt. De vier anderen hebben alleen met het civiele te ftellen, Men neemt tot deeze Regters, naar ’t voorbeeld van verfcheiden andere fteden, altoos buitenlandíche Regtsgeleerden, om de eenzydigheid voor te komen. l De policie wordt 'er zeer ftreng in agt genomen; dat hoognoo- dig is, ter zaake van de ruwheid er wildheid van het gemeen; dat eene zekere koenheid bezit, die zig zeer wel naar eene republikein- fche wyze van denken fchikt ; welke, nevens de bewustheid van vry. heid , den gemeenen man tigr tot buitenfpoorigheid vervoert, als hy de gevolgen zyner overtreedingen der wetten niet te dugten heeft. Buiten andere byzonderheden , om den geest der vryneid by het volk te bewaaren , houdt men hier jaarlyke, op den Zondag Quafie modogeniti, eene procesfie, die den naam van de Vryheid draagt. Het gebied van Lucca bevat, in den kleinen omtrek van omtrent ‘wferhonderd vierkante Iraliaanfche mylen „ongeveer honderd en twin- tig duizend zielen; waar van ‘er dertig duizend in de Stad, en de overigen op °t Land en ‘`t Gebergte woonen; alwaar de Veldbouw met grooten yver gedreeven wordt. De inwooners leeven ‘er ge- fukkig onder maatige belastingen „ en zyn doorgaans wel gefteld. Om de bevolking en den bloei van den Sraat te bevorderen, de Raad zorg, zelfs voor de geringfte kleinigheden.. In befmeilyke ziekten, zend hy Geneesheeren op ’t land rond, en laat hospitaalen oprigten. By een misgewas wordt het brood voor den gewoonen prys aan den gemeenen man uitgedeeld, De bakovens behooren der Republiek. De magiftraatsperfoonen van het Uffraio del abondan- za moeten zorg dragen , dat ‘er geen gebrek aan brood is. Het wordt op drie plaatzen in de Stad verkogt, en niemand mag "er voor zig zelven bakken. Tot bevordering van den handel verftrekt. de Staat geld aan zulken, die onderfteuning verdienen, De Krygsítaae hangt af van kommisfaris(en, die uit den adel ver. Kkoozen worden, en de zoldaaten ter vereischter plaatfe doen mar- ‘cheeren, zo dra ‘er van den tooren van °t Paleis der Republiek een teken door vuur gegeeven wordt. Men heeft ‘er eene militie vaa twintig duizend geoefende manfchep, die in geval van noodzaak- Iykheid gebruikt kan worden: en zes duizend van dezelven krygen eene kleine foldy- om op den eerften wenk te marcheeren; doch el- - genlyk houdt de Republiek maar vyfhonderd reguliere manfchap. Het En z, REUBOEK DOPR reatie; agr Het krygsweezen ontvolk hier het land niet. Sedert tweekonderd. jaren heeft de Stad geen vyand voor haare muuren gezien. De uitgiften zyn meatig, en (trekken zig niet boven de viermaal hon. derd duizend daalers uit. De rykdom van den ftaat is in handen van by- zondere perfoonen, van welken hy het zelve in den nood bekomen kan. In den laatften oorlog heeft Lucca groote (ommen aan de regeering van Zoskanen opgefchooten, Elk een genier met opzigt op zyn perfoon en zyn vermogen de grootte zekerheid, Wie aan een ander eenig onregt wil doen wordt fcherp geftraft, en zelf den voornaamften, of Nobili, ont- breekt het aan de magt, iemand, wie hy ook zy, te benadeelen, Men ziet in deezen kleinen ftaat noch bedelaar noch iedigganger. Wellust en verkwisting hebbende zeden nog niet bedorven. De gelykheid van ftaat, een groot voordeel voor Gemeenebesten , wordt, Zoo veel mogelyk, bewaard. Alle Edellieden gaan, wanneer zy niet op hunne landgoederen zyn, in ’t zwart gekleed; de Gonfaloniere alleen draagt een vest met goud. Men kent noch Marquis noch Graaf, noch andere titels van onderfcheiding,en niemand draagt den degen als een teken van eenig voorrecht. Wat voorts de vrugtbaarheid van den groud alhier betreft; de lan- deryen in de vlakte geeven van vyftien tot twintigvoud , en naar de kusten toe, daar het land zeer laag wordt, beftsat het meest uit weiden, dat gelegenheid tot eene heerlyke randerteelt geeft; ook heeft men dezelven door het maaken van dyken, en ’t leggen van {luizen , ongemeen verbeterd en zeer bruikbaar gemaakt. Men heeft hier ook vischryke waters, zo zelfg dat de naby liggende landen’ef uit verzorgd worden. En over °t geheel levert dit grondgebied alle levensbehoeften genoegzaam unit; alleen maakt het groot getal van inwoonderen, in dien kleinen omtrek, dat het graan, 't welk zy tees len, niet toereikt, des zulks van elders vervuld moete worden, De kweekery van zywormen geeft ‘er ’sjaarlyks vyf en twintig toe dertigduizend ponden zyde; en Lucca levert veele zyden doeken, waar mede de Nobili, zonder benadeeling van hun adeldom , handel mogen dryven. Oók is de olyhandel voor Licea van groot gewigts wordende haar oly voor de beste van gansch Italie gehouden. Inzon- derheid worden de olyven van hier gezogt, en byna hooger dan .de oly gefchar. ‘Er worden ’sjaarlyks veertigduizend vaten oly geflaa- gen, van welk elk zes en zeventig Franíche ponden weegt, en om» geveer met zes daalers betaald wordt. Twaalfduizend vaten worden in het land verbruikt, en de overigen naar buiten verzonden. - Eindelyk is Lucca ook niet onberoemd wegens het aankweeken van Verftand en Geleerdheid. Wyl de Edellieden allen deel neemen aan de Regeering, zo zoeken zy zig op de Weetenfchappen toe te leggen, en zyn vlytig. Dit heeft invloed op den geheelen Staate ‚Men kan daarom van bet befchaafde deel der inwoonderen in ’t ge- meen zeggen, dat zy veel kennis en (maak bezitten, en een meer geoefend verftand hebben , dan de inwoonders in veele andere Ste- den den, afs D. J. VOLEMAN REISBOEK DOOW ITALIE; den. Zy hebben in Tealie, wegens hunne natuoriyke begaafdhedeu en doorzigtigheid overal een grooten naam. En daar benevens zyn zy in den ommegang, aartig, aangensam , en gedraagen zig zeer be. leefd jegens de vreemdelingen, — Wanneer men dit alles nagaat, mag men Lucca, inderdaad , een recht gelukkig Gemeenebest noe. men! Wisgeerige Afbeelding van bet charaĝer van wylen den Heer vas GEL. Uit het Fransch vertaald. In ’sGravenbage by P.F. Goste 1773. In groot quarto 12 bladz. En by uitftek fraai Tafereel van den geagten Heer FRANCOIS FA- E GEL , van wien de Republiek zig, nog eene reeks van jaaren veel goeds beloofde; maar die vroegtydig , in den ouderdom van 353 jaa- ren, in ’s Gravenhage overleeden is,den 28 Augustus des jaars 17 7 3e In’topmaaken van dit Tafereel heeft men dieu Heer mer een wysgee- rig oog befchouwd ; om de uitmuntende vermogens zyner Ziele met de leevendigfte koleuren te maalen ; zyne bekwaamheden ter volvoe- ringe van gewigtige posten, ten nutte van de Republiek ‚in het juiste daglicht te (tellen ; en hem tevens als Mensch en als Christen , in zy- ne voorteffelykheid en beminlykheid, tot een voorbeeld van navolging, te doen voorkomen. — Deeze Kenfchetfe is des Mans waardig; en eene oplettende befchouwing van zo verheven een character (trekt ter aanmoediginge, zo om hem na te ftreeven, als om in de opvoedinge der Jeugd niets te verzuimen , dat een goeden grond kan leggen „ter gankweekinge van pryslyke vermogens; en ter vermeerderinge van’ getal derzulken, die der Menschlyke Natuur eere aandoen , en * Ge- meenebest ten nutte leeven: ter aanfpooringe, waar van, ook wel inzonderheid , deeze Wysgeerige Afbeelding opgemaakt is. ; ‚ Proeve van Nederduitfche Treurfpellen , door Jonker onno zwam ‘VAN HAREN, Fries Edelman. Te Zwolle by S. Clement 1773. dn groot oÂavo. EE gefprek , over de bezwaarlykheid van de gefchiedenisfen on- zer Republiek ten Tooneele te voeren, uit hoofde dat ons Vereenigd Gemeenébest nog te weinig tyds geftaan heeft, om ge- noegzaame hoofdftoffen uit te leveren; eù dat het miet wel mogelyk zy, die op het Tooneel te brengen, zonder aan iemand der nog leevende Nederlanderen eenigen aanftoot te geeven, is, zo als de Noorreden van dit Gefchrift meldt, de oorzaak van het opftellen -deezer Proeve, De Heer van Haren naamlyk, het tegendeel be- “weerende, telde, in die redenwisfeling, vier gebeurtenisfen op 3 die, aitans zyns oordeels , niet ongefchikt waren , tot Tooneelftuk- $ \ ken; ©. 2. V. HAREN NEDERD. TREURSPELLEN, 283 ken, welken hy noemde; „ Jonkvrouw Maria van Malen, of ' Noordholland verlost, en de dood van Prins Willem den eerften, beiden uit de Inlandfche, en Pelimao den Alfoerges, en Agon Sul- tbân van Bantbam, uit onze Indifche Gefchiedenisfen,” Uit deeze Zamenfpraak is voortgevloeid het vervaardigen van twee zodanige Treurfpellen , te weeten ACON En WILLEM DE EERSTE ; doch mer betrekking tot de twee andere genoemde -Stukken zyn den Autheur zwaarighederi voorgekomen, die hem tot nog wederhonden, — Intusfchen fchynt hem de grootfte zwaarigheid van allen, ten zynen opzichte, niet voor den geest gekomen te zyn; welke hem anders vermoedelyk geheel en al wederhouden zou hebben , van deeze Proeve het licht te doen zien. —— Te weeten, dat ’er tot het wel’ uitvoeren vaneen Nederduitsch Freurfpel een uicfteekend goed Dich- ter vereischt wordt, die niet alleen in ftaat is om Verzen op een zee keren Maatklank te berymen, maar tevens de bekwaamheid heeft , om zyne gedachten dichtkundig treffende voor te draagen ; dat, ge- Iyk we meermaals gezien hebben, de zaak van den anders fchrane deren van Haren in geenen deele is. Men leeze tot eene nieuwe proeve hier van het volgende gefprek van Louife met haaren Ge- maal, en hoore een doodlyk ontftelde Vrouw, met veele bedaarde heid, een langwylig verhaal van een benaauwden droom geeven. j ORANJE Mevrouw, welk ongemak of toeval van de nagt, Heeft u zo vroeg alreeď’ uit uw vertrek gebragt? Gy beefd, een bleeke kleur bedekt uw minlyk weefen ; Wat is ‘er dat u dreigd, of reeden geeft tot vreefen? LOUISE, Het ongeluk dat my in leevensloop verzeld, Ea ftadig *t alterergst aan myne ziel voorfpeld. Aanhoor hoe deefe nagt, in * ryfen van de morgen Wanneer de laate flaap verzagte myne zorgen, Op nieuws een vagtgezicht, een ysfelyke droom Vervulde mynen geest met d’allerzwaarfte fchroom ? ’% Heb weêr Parys gezien in moorden uitgelsaten , En weder °t menfchenbloed zien vlieten langs de ftrasten , Myn Vaders bleeke fchim reeds uit de natte grond, Hee flyk en ’t zwarte bloed bezoedelden fyn mond, Gelyk hy was, wanneer de laage Guife's ftappen Beftonden, na fyn dood, het gryfe hoofd te trappen! Ik vlieg na deefe fchim, die keerd my wreedlyk af, Ik zie, voor d'eerfte maal, myn Vader ftuurs en ftraf; _ Syn oog, voorheeu zo. kalm; was thans geheel verwilderd; d’ Onruste Wantrouw fcheen op °t voorhoofd afgefchilderd t Hy wysd met deene hand den dooden Teligny , En d'and're hand toond u, maar ver van myne zy; Cy bebt dien Echtgenoot, zegd hy, door moord verlooren,. Aanfchouw! en beef voor ’t lot aan deefen ook befchooren ? en. at O. % V: MAREN NEDERD, TREURSPELLEN, Een donk're wolk, met een, verduisterd al het licht En rukt, met Teligny, Parys uit myn gezicht: ” Maar’t Hemels fchitt'rend vuur, dat flangsgewys koomt daalen Vervuld die zwarte wolk met bleeke weêrlichts ftraalea ; En door die naare vlam verneem ik u , gewond, Door alle moordenaars die Spanjen immer zond 5 Of Romens Priesteren , behendig in ‘t verleiden, Door yd'le Hemel-hoop op uwe treen verfpreiden s Salcede, Jauregui, en nog een Booswigt meèr, Beproefden op uw hart hun bloedig moordgeweer ! Ik wil uw Hof en Wacht tot uwe hulp doen komen, Maar gang, beweeging, (praak, en ftem, is my betomen, - De bange fchrik bevangd een hart, daar ’t leeven vlucht, En myne koude borst verliesd de laafte zucht, | Wanneer door 't morgenlicht ten kamer ingefcheenen , Myn’ angst, en *t nagtgefpook, te zamen zyn verdweenen, En ik ontfteld, verbaasd, ben beevend’ opgeftaan, En met verhaaste fpoed na uw vertrek gegaan, Om daar door uwe troost, en door by u K _ De fchrikken van de nagt te bannen, en geneefen, ORANJE Den Hemel zy gedankt dat uw’ onfteltenis, Niet door onpaslykheit, maar droom veroorzaakt is! De droomen die de nagt en flaap zo dikwils geeven, En fchbimmen zonder tal door °t lige breyn doen ‘zweeven, Zyn uit des Hemels-zaal voor °t menschdom niet gedaald Maar reeds by dag aan ons voorheenlyk afgemaald. Uw teedre zorg voor my, herdenken aan de moorden, Die ’t welzyn van uw Huis, en Vaderland, verftoorden , Zyn oorzaak van die droom, die uwen geest verbaast, Die uwe rust geftoord, uw morgen heeft verbaast, Laat liever uwe ziel op beet're zaaken fpeelen, Laat uw geliefde Zoon uw hart en zinnen ftreelens , Breng daag'lyks voor uw oog, al wat gebeuren kan, Zo hem de Hemel fpaard tot jaaren van een Man! | Zie bem in uwe droom, aan ’t hoofd van °t heyr der Stastes, Aan Spanj’, in Nederland, geen Stad van d’Unie laaten! En ziet in fyn Geflacht, (gefchenk der Staaten hand Het Erfltadhouderfchap van ’t Vrye Nederland! ae Oranj’ in Huwelyk , verknogt aan d'Eerfte Kroonen ! En mag de waarheid eens die blyde droom vertoonen! S LOUISE. ‚Zo hy in levensloop vertoond fyn’s Vaders deugd, Befit by reeds genoeg voor fyner Moeders vreugd. HEDENDAAGSCHE VADERLANDSCHE _LETTER-OEFENINGEN Mofaïsch Retbt, of de Ziel der Wetten van moses: Baare bea trekking , te dier tyd, op de Regeeringswyze , Zeden , Lands flreek , Godsdienst, Koopbandel, aloude Gewoonten , enz. Door JOHANN DAVID MICHAËLis ; Hoogleeraar in de Wysbe= gee te Gottingen, Lid van de Holland/che Maatfchappy er lori Selles te Haarlem, enz. Uit bet Hoogduitsch ` vertaald, Iide Deel. Te Haarlem by J. Bosch 1774, 256 bladz. in groot oëlavo. Ne in den zelfde fimaak als de twee Voorgaande Deelen deezes Werk3, waar van wy onzen Leezeren s haar verdienften , aanpryzende berigten gaven (*), is dit Der- de Deel uitgevoerd. En wy hebben, op het doorleezen van % zelve, ons, op nieuw, moeten verwonderen over de bes kwaamheid des Moonens , om een ftoffe, anderzins dot en droog , op eene zo uitlokkende wyze, te behandelen, Zy- ne uitweidingen ,’t is waar, zomtyds wat lang , en doeng fchoon ze niet verveelen , den Leezer wel eens van het hoofde Onderwerp verwyderen , zo dat hy zich genoodzaakt vindt te rug te leezen , om den draad weder te vinden. Maar deeza moeite wordt ruim en ryklyk vergoed, door de keurlykheid der tusfchenvallende aanmerkingen, en het licht in °t voorby gaan, aan plaatzen des Ouden en Nieuwen Verbonds bygea zet, welker opheldering men hier niet zou zoeken. By voor. beeld , in dit Deel, handelende over de Wet wegens de Vogels nesten , die men buiten zyn eigen grond gevonden badt , merkt hy aan dat een LINNZus deeze Wet beter verftaan zou, dan menig een Godgeleerde Uitlegger ; en geeft ons een natuurkun. dig berigt van de Schade door het uitrooijen van eenig Gevoe elte veroorzaakt. En van den S OA ind fpreekende , hele rt hy de Gefchiedenis Mattb. : 24—27, die zo dike werf in t geheim misbruikt is, en het geweeten van vroome fluikers gerust gefteld heeft, op, als mede het zeggen onzes Zaligmaakers , Marth. XXI: 15—e2. Geeft den Keizer dat des Keizers , en Gode, °t geen Gods is. | i (°) Zie de Hedend. Vad. Letter-Oef, I D. 1 St. bl 319. en 617e ` JI, DEEL. H, LETT, NÓ. 7e T l 286 J- De MICHAELIS De Hoofdzaaken , in dit Deel begreepen , betreffen de Pere fooneele Regten en Verpligtingen waar de Hoogleeraar han- delt over de Geloften , ame de Schuldzaaken, de Panden en Renten , == het Befchadigen van eens anders eigendom, als mede het Gedrag ten opzigte van "t zelve , — de Verpligun- en en Regten omtrent Dieren. — Wyders handelt hy over et Policy-Regt, en daar in van de Telling des Volks; waar hy van de Telling des Volks door DaviD , in °t voorby gaan, eene zeer overweegenswaardige oplosfing geeft. — ein- delyk van Regten in zaaken, die tot den Oorlog behooren, zo als Krygsdienften , Legerwetten, uitdeeling van den Buit. Wilden wy al het byzondere aanftippen ,wy zouden eene gan- fche lyst maaken. MIicHaELis ftaat bekend voor een Man, die wel ongebaande paden durft opflaan: en waarop allen, die niet aan den band des vooroordeels leggen, hem, met lust, vergezellen. Voor ’t grimmig oog eeas ouderwetzen Geleerden, die zan zyn ftelzel gekluisterd zit, ontmoet hy zeker den begunftigenden lonk , der vrye en onderzoekliee venden. Wy vinden ons in bekooring tot. het overfchryven van verfcheide brokken „die ons zonderling behaagden of, om derzelve nieuwigheid „ gefchikt ter mededeelinge voor- kwamen. Doch ons beftek bepaalt ons, Wy kiezen alleen de Afdeeling: waar hy handelt van die foort van Buit in bes nder , die men al by den aanvang van den Oorlog in bane en beeft, dat is, bet geen men van den Vyand ter keen onte vangen badt. °t Geen hem aanleiding geeft om zyn gevoe- len voorte draagen over bet Regt waar mede de Israëliten , de Goude en Zilvere Vaten , die zy van de. Egyptenaaren gekend padden , behouden bebben. ‚ s» De Buit, dien wy van onze vyanden maaken, kan var tweeërleie foort zyn; fommige dingen hebben wy al in den beginne van den Oorlog in handen, en die behoeven wy dan maar te rugge te houden, naa dat zy, die wel eer one ze Vrienden waren, Vyanden geworden zyn; andere moe- ten wy door het behaalen van Overwinningen, of door het doen van eenen Inval in de vyandlyke Landen, poogen te verkrygen. Fot de eerfte behooren volgens het oud en oor- fpronglyk Oorlogs- Recht , zoo het zelve door grondregels van phandel nog niet verzagt is, alle die dingen , die wy te vooren van onze Vyanden geleent hadden , en op dieg tyd, wanneer de Oorlog eenen aanvang neemt, in handen hebben: deeze werden dan gemeenlyk aangemerkt, als aan hem , die ’er tot dus verre het Vrugt- gebruik van Sers MozZarsCn RECT, “ed heeft, in eigendom vervallen te zyn. Ten minften in het oud Roomsch Recht gold de ftelling van cEusus (*), die in de Pandetten aangevoërd wordt: Oue res boffiles apud nos funt, non publice, fed occupantium funs. (Vyandelyke goederen „ die wy onder ons hebben, vervallen niet aan den Staat, maar aan hem die ‘er bezit over genomen heeft.) s» Indien het Krygsrecht van laatere es in dit opzicht zagter is, en de goederen die twee Oorlogvoerende Volken elkander onderling ter leen gegeeven hebben, veilig maakt , moet men de oorzaak deezer zagtheid daar in zoeken, dat ieder Volk , het welk in den Oorlog gemengt is , belang heeft in zyn Crediet, en men den Koophandel als de bron van Ryk- dom aanmerkt; en dus moet men de oorzaak daar van niet zo zeer in het Recht, als wel in de onderlinge Overéénkomst, en het algemeen Voordeel zoeken. De Koophandel van een Krygvoerend Volk, het welk zich van het uiterfte Recht des Oorlogs, wilde bedienen, en zynen Vyanden, volgens de oude Komeinfche wyze „de betaaling van zyne fchulden weie geren, zoude geweldig gekraakt worden: en dikwerf moet een Volk, met het geld het welk hy van zyne Vyanden, en zulke, die zyne Vyanden kunnen worden , de Franfchen, by voorbeeld , met het geld der Engelfchen; en Pngelichen, Franfchen en Rusfen met dat der Hollanders , den Oorlog gaan- de houden. Hier vereischt het eigenbelang ‚dat men de {chulds vorderingen zyner Vyanden, zelfs in den Oorlog erkenne : want anders zoude men geen geld van zyne Vyanden, ja niet één$ van andere Volken ; die flechts eene mooglykheid konden zien, om immer met ons in Oorlog te geraaken, ter leen kunner bekomen. Zouden de Hollanders wel zulke verbaazende fom- men in de Engelfche Fondfen leggen , indien ’er eenige ftaat- kundige mooglykheid was , dat Engeland, by het ontftaan van den Oorlog, de Schuldeifchen van zyne Vyanden , volgens de Pandecten , verbeurd verklaaren konde , zonder zich zelf-voor den tyd van eene geheele Eeuw ongeluxkig te maaken? Was dit mooglyk, ieder Hollandsch Koopman zoude dan moeten vreezen , dat Engeland, om eens van eene fchuld van omtrènt zestig millioenen ponden fterlings ontflaagen te raaken , en dee zelve met Kruid en Lood te betaalen , den eenen of den ândee ren tyd eens eene oorzaak , om Holland den oorlog aan te l oen, (*) L. 51. §. I. De adguirendo rerum dominis. OF, zo med de plaats anders, dan de Rechusgeleerden gewoon zyn ,bygebracht wil zien, Libro 41. Tite L st. RR Ta / pea ‚388 Je De MICHAELES doen , zoude: opzoeken; by voorbeeld, dat het den Haring» vangst op zyne kusten niet langer dulden wilde enz. Het was ook mooglyk , dat ’er, zonder zulk een voorneemen , op ‘de eene of andere wyze tusfchen deeze twee handeldryvende ‘Volken Oorlog ontftond; indien nu de Hollandfche Kooplie- ‘den hier voor begonden te vreezen , en hun geld opeischten „ dan zou’er niets: gewisfer zyn dan dat Engeland binnen weinie e weeken Bankroet fpeelen moest, — En nochtans ziet men omtyds, dat in den Oorlog verbooden wordt, aan vyande- Iyke Onderdaanen fchulden te betaalen } zelfs dat de Wis- Selbrieven , die anders in den Koophandel heilig zyn, doorde ‘Overheid vernietigt worden, In den laatften Oorlog van 1756 tot 3762 deed de Keizer dit fomwylen, en de Koning van Pruis fen heeft misfchien ook eens in Overweeging genomen, om iets dergelyks te doen , toen hy den Kooplieden te Berlyn liet aanzeggen, dat zy met de betaalinge van zekere Wisfelbriee ven geenen haast moesten maaken , dan deeze Kooplieden deeden terftond een voorftel, het welk zo ras aangenomen werd als het gedaan was (*). » In oude tyden daar en tegen, en eer de Menfchen 4 Vrienden en Vyanden, door den Koophandel derwyze aan elkander verbonden waren, was niets gemeener, dan dat de Schuldeifchen van Vyanden, zoo dra de Oorlog ontftond „ voor vernietigt gehouden wierden ; en zo ons dit vreemd mocht voorkomen, moeten wy in het oog houden, dat men de rede daar van alleenlyk in de verandering van onze Zeden en Staatkunde , door eenen meer uitgebreiden Koophandel veroorzaakt, maar niet in de Onrechtmaatigheid der zaaken, zoeken moet. Werpt iemand my tegen, dat byzondere per- foonen daar onder evenwel lyden moeten; ik antwoorde, dat dit by alle Buitmaakinge en Schade- verhaalinge of Eigenregte verfchaffingen ( Represfalien),by voorbeeld het wegneemen van Vyandlyke Schepen , op dezelfde wyze gefteld is, en dat dìt nochtans, volgens ons Krygsrecht, als geoorloft wordt aan- ezien, want ieder lid van den Staat, die ons vyandlyk bee fardel heeft, moet voor °t geheel lichaam lyden. ” . aa Ik heb hier van breedvoeriger gefprooken, dan het misfchien iemand nogdig zal gefcheenen hebben, om dat juist op die Recht, het te rug houden van het geleende by het ontítaan van eenen Oorlog, die daad der Zsraëliten rust, die eene der gen (°) Gefchiedenis van eenen Patriotfoben Kooman. bl, 80-35. MOZABSCH RECT. 289 tchtigfte tegenwerpingen tegen MOSES, en teffens tegen den Godsdienst heeft uitgeleverd , naamlyk , dat de Lraëliten de goude en zilvere Vaten, dewelke zy op bevél van Moses van de Egyptenaaren leenden, denzelven niet wederom ge» geeven hebben. Het geval was dus gefteld. ‚> Den Zsraêliten werd door moses bevolen, dat zy van de Ægytenaaren goude en zilvere Vaten moesten leenen, om op hun feest te gebruiken, het welk zy noch in Ægyp- ten vierden, het Pasfah; maar hy gaf er hun geene de min- fte fchaduw van, dat zy deeze geleende goederen moesten of konden te rug houden (Exod. Xl: 2.); want het geen lange te vooren (Exod. Ifi: 22.) als tusfchen God en moses was afgefprooken, was den Israëliten onbekend. Men kan ook gemaklyk begrypen , dat het onmoogelyk voor de Ægyp- tenaaren een geheim zoude hebben kunnen blyven , indien zesmaal honderd duizend Mannen dít geweeten hadden: want Onder zulk eene menigte van 6oo,005 Mannen, en even zo veele Vrouwen, zullen ran he wel eenige oprechte Vrien- den van die MEgyptenaaren, dewelke zoo gewillig waren om hun te leenen, geweest zyn; en al ware dit niet, 'er zou- den zich wel eenige praatzieken onder bevonden hêbben, die het geheim werklapten , en de Agyptenaaren op hunne hoede deeden zyn, om niet te leenen. i ‚> Ik ben daarom van gedagten, dat alle de Israëčiiten , ter goeder trouwe deeze Gereedfchappen ter leen vroegen, en met het vast voorneemen om ze weder te geeven , zonder iets te weeten van het geen de Voorzienigheid tn: het geheim beflooten hadt, en eerlang by de uitkomst blyken zoude, ' ` „» Op het onverwagtst worden zy in denzelfden nacht, waarin zy het Pasfah vieren zouden , van hunnen maaltyd af en uit Ægypten gedreeven, gelyk men Exod. XI leezen kan: men liet hun geenen tyd, om iets voor af te bezorgen, zelfs niet om her deeg van hunne brooden te laaten gesten, maar zy moesten oogenbliklyk het land verlaaten. PHARAO en de Ægyptenaaren drongen hier zoo fterk op, dewyl men in ieder huis een dooden had, en zy vreesden , dat hen allen dit lot treffen zoude, zo de Lsraëliten noch langer in Ezyp- ten bleewen. ` » Nu onderzoeke men , hoe wy zelve in zodanige gevallen met geleende Goederen zouden handelen , zo wy alle volmaakt eerlyk waren ‚err ons van alle onze plichten jegens onze Schuld- eifchers niet flechts volgens ons geweeten , maar zelfs volgens de fcherpheid der Wetten, poogden te kwyten, Wy zouden bet niet laaten liggen , want Ir zoude het niet in handen pd t 3 R 290 J De MICHAEL ‚den rechten eigenaar komen; maar misfchien , door den ees- ften die het vondt, weggenomen worden ;ook zal niemand iets leenen, onder Voorwaarde, dat wy het zullen laaten liggen, wanneer wy na elders verrekken, maar dat wy het zelve in onze barber zullen houden, tot dat.wy bet hen wederom ter hand kunnen ftellen, Wy zouden het der- halven medeneemen , maar met een vast voorneemen, om het, by de eerfte gelegenheid, den Ber weder te gee» ven, — Op deeze wyze moesten de Israëliten insgelyks te ` werk gaan, indien zy goede Schuldenaaren zouden kunnen heeten ; men kan hen by gevolg niet befchuldigen, dat zy deeze geleende Vaten mede namen , met oogmerk om ze te ontvreemden, maar om ze te bewaaren , en eens veilig aan den rechten Eigenaar weder te geeven , zo ras die dezelve te rug eischte , of ’er zich eene goede gelegenheid, om dit te kunnen doen , opdeedt, ` ə» Dan binnen weinige dagen veranderde de zaak geheel} enal. De AEgyptenaaren, die de Israëliten vryheid hadden gegceven, om uit het Land te mogen trekken , ja die hen uit gedreeven hadden, raakten eensklaps op andere ge- dagten en vervolgden hen met een groot leger. Dit was een Schennis van beloften tusfchen twee Volken, en van de zyde der Egyptenaaren een aanvallende Oorlog, —= En nu komt alles op de Vraage aan, waar van wy te vooren gefprooken hebben: of naamlyk een Volk, het welk van een ander met eenen onrechtvaardigen Oorlog overvallen wordt, de goede- gen van hunnen Vyand bemachtigen moge? Of het dit doen moge ten aanzien der goederen, die aan byzondere leden van dat Volk, het welk zich op dusdanig eene vyandiyke wyze tegen hen gedraagen heeft, in Eigendom toebehooren? Of het de hand mooge flaan aan bezittingen van den Vyand, die het op dien tyd onder zich heeft, en dezelye als rechte vaardigen buit aanzien? Indien dit geoorlooft is, dan ftondt het den Israëliten vry, de goude en zilvere Vaten der tenaaren , die hen nu als Vyanden behandelden , op bevél van Mmosks te behouden, De Voorzienigheid, dewelke de dingen derwyze beltierde, dat PHARAO zyn woord brak, en hun daar door zelf het Recht gaf ‚om de goederen zyner Onder- daanen aan te tasten, had hun dezelve gefchonken; en tegen zulke Gefchenken der Voorzienigheid , zullen wy zekerlyk niets in te brengen hebben. Indien wy , by voorbeeld , door eenen an- deren Staat onrechtvaardiger wyze aangetast worden, geeft ons decze Staat het Recht, om, zo wy kunnen, hem té ver- overen; gefteld nu, dat wy de Overwinning behaalen, Ne: ba + w — MOZAISCH REGT. Eet, dan onrechtvaardig, het geen wy verovert hebben te behou- den? De Voorzienigheid zelve heeft ons, door die onrechte vaardige aantasting, en door de overwinningen, welke zy ons verleende, machtiger gemaakt, en deeze verovering ge m: en zonder eens aan de Voorzienigheid te denken,maarf in plaatze daar van alleenlyk de fortuin te noemen, wy Zoue den dezelve met recht behouden kunnen. van zegt, als of het van zelf (prak, aan; bouwt daarop te. enwerpingen tegen den Godsdienst, of wederlegt dezelve in ke Vooronderftelling van T zelfde willekeurig aangenomen, B OS 4 Vele ‘292 Je D. MICHAELIS MOZAÏSCH RECT. verdichtzel. Anders heeft men juist geene groote gedachten van de Geheimhouding van het Vrouwlyk Geflacht , en hier gouden wel eenige honderd duizenden van Vrouwen geweest zyn, die een geheim wisten te bewaaren ”. De Heer Vertaaler belooft ons , indien hy door geene gewichtige beletzelen verhinderd worde, zyn best te zullen doen om ons het Vierde Deel, ’t welk over de Kerklyke Wet. ten handelt , nog dit Jaar, in onze Moedertaal te doen leezen. Hy zal wel doen, met ‘er minder Germanismi in te laaten 5 wy zouden , by elke die ons voorkwam , ín onze zak knippen- de , of ‘er eene zotterny by denkende, gelyk hy zich niet zeer duidelyk , voor ons ten minften , (bladz. 11 ) van eenen Fransche man {preekende , die over de zuiverheid syner Taale zeer yvetig was, uitdrukt, veelmaalen gelegenheid tot-deeze vere rigtingen gehad hebben. Eene enkele maal geeft hy ons, ter opheldering van die Hoogduitfebe Gewoonten , waar op Mie cuHaëLis het oòg heeft, eene korte aantekening, zulks zou op meer plaatzen, voor de meeste onzer Vaderlandfche Leos geren , dienítig weezen, De voordeelen van den Godsdienst aangedrongen, door j. Y, NUYS KLINKENBERG. A. L. M. Ph. Dr. en Predikant te Eemnes Buitendyk. Tweede Deel. Eerfte Stuk. Te Utrecht, by H. v, Otterloo 1773. Æ groot octavo 432 bladz. Et het eerfte gedeelte van dit Werk ons de uitmunten, de voordeelen van den Godsdienst, in °t algemeen , op ene treffende wyze, gemaeld heeft; zo is dit tweede deel în alles zeer wel gefchikt, om ons de verregaende voordeelen van den Geopenbaerden Godsdienst, in °t byzonder, in de Jevendigfte Taferelen , voor ’t oog te brengen. De Eerwaerde Klinkenberg, zyn oogmerk vervolgende , om den Godsdienst in deszelfs voordeelen te ontvouwen, houd zich, met betrek- king tot den Geopenbaerden Godsdienst , aen dezelfde Leer- wyze , waer van hy,ten opzichte van den Natuurlyken Gods- dienst, een oordeelkundig gebruik gemaekt heeft, — In ge» volge hier van vordert hy, na enige voorafgaende aenmerkin-= gen , over de natuur ener Godlyke Openbaringe , derzelver mogelykheid en waerfchynlykheid , mitsgaders een kort vere flag van den Muhammedaenfchen , den: Joodífchen en den Christelyken Godsdienst, van een Deist niets anders, dan dat Ky het Christenddm als mogelyk erkenne. En hier op felt hy aich voor te betoogen; „, at menfohen .van eene gordo g R J. V. Ne KLINKENBERG VOORDEELEN VAN DEN GODSD. 89% fieldheid, genegen om.door de reden beftierd te worden , en niet door averechtfche lusten en zondige hartstochten ver- voerd, niet kunnen nalaeten om te wenfchen, dat de Gods- dienst der Christenen waer zy; ja dat het zelfs, in zulk een geval, wanneer men voor °t Christendom niets anders konde aenvoeren., dan blootelyk de voortreffelykheid , de redelykheid en de overweeging van de groote voorrechten , welke men van * beleven van deszelfs zedeleer te wachten heeft, aller- verftandigst en met ons belang overeenkomftigst zyn zoude, om naar de regelen van °t Christendom te leeven”, — Fer uitvoeringe hier van bedient hy zich ook van dezelfde orde, die hy in ’t voorgaende gehouden heeft. Te weten: hy flaet eerst de voordeelen van °t Christendom voor ieder mensch ga- de; en tracht dan te doen zien, wat voorrechten de Burger- fact, uit de belydenis , het geloof, en de betrekking van de- zen Godsdienst erlangen kan. Het eerlte word in dit Stuk ontvouwd , en °t tweede zal in ’t Inetfte , waer mede dit Werk zyn beflag ftaet te hebben, verhandeld worden. In °t voordragen van ’t eerfte maekt onze Autheur een aen- vang, met te toonen, dat de Deisten, onder de Christenen levende , hun eigên onheil berokkenen, door den Christelyken Godsdienst te verwerpen 5 nadien ze, niet alleen zich zelven en anderen beledigen , maer tevens genoodzaekt zyn, om ene menigte van ongerymdheden ftaende te houden. Dit afgehan- deld hebbende vestigt hy onze aendacht, op de voordeelen van den Christelyken Godsdienst, met betrekking op de leer= Hakken, zo in °t ontdekken van zulke, welke voor de rede tenenmale onbekend zyn, als in ’t bevestigen en algemeen verfpreiden van de zodanigen, welken haer twyfelachtig en onzeker voorkomen. Om dit te klaerder te doen zien , gact de Eerwaerde Klinkenberg na, hoe: ver de fchranderfte Wys= geren, vóór de verkondiging der Euaagelieleere , het gebragt hebben; en hoe ver hunne kundigheden te kort (chieten , by die welken ons de Openbaring verleent. —- In dit gedeelte ontmoet ons ene zeer wel uitgevoerde befchouwing van het gebreklyke en onzekere der kundigheden dier Wysgeren, ten opzichte van God en zyne Volmaektheden in ’t algemeen , en wel byzonder met betrekking tot het. zo gewichtig Leerltuk , _ dat er is ééns Allerlmogfle God. Nademael dit Leerftuk van °t allerhoagfte belang is, en velen ’er voor gepleit hebben, dat de Heidenfche if bean zulks zeer wel begrepen , zo ge- troost zich Onze Schryver de moeite , om zulks van alle zy» den na.te fpeuren. En dit geeft hem gelegenheid, om te too- Pen, dat men:geen. grond het om zodanige gunfüge ge- S 5 s $ S94 J- V. NUIS RLINKENSERG dachten van hun te vormen; en dat.men voor al het fpoor byster is, wanneer men beweert , dat de Mysterien of Ver- borgenheden der Heidenen , en hunne geheime Godsdienftige onderrichtingen , gefchikt waren, om het Volk van de ydel- heid der hin and af te trekken. Na deze ontvouwing, die boven al merkwaerdig is, brengt hy ons insgelyks met veel bondigheid onder het oog „dat het niet beter gefteld was , met de denkbeelden dezer Wysgeren, aengaende den veran der Waereld , de Voorzienigheid , ’s Meníchen toekom leven , de herkomst van het zedelyk kwaed , den weg der Verzoening, en het hoogfte goed, of’t wezenlyk geluk der menfchen. ə» Een Ambachtsman en een Daglooner, onder de Christe- nen, zegt zyn Eerwaerde, zo hy anders zo veel belang ftelt in °t welzyn zyner ziele, dat hy °t leezen der Openbaering niet geheel en al nalaete, kan oneindig verhevener denkbeel- den hebben, omtrent de Godlyke Voorzienigheid , omtrent den aert van ’t hoogfte goed, en oneindig meerder verzeke- ring omtrent de onitervelykheid zyner ziele, dan de grootíte Wysgeeren met alle hunne zo zeer geroemde Wysheid”. Wil men dit voordeel , dat de Openbaring aen ’t Menschdom be- wezen heeft, door ’t algemeen maken van deze Leerftukken, (dat grooter is, dan men in den eerften opflag wel denken zou, ) nader voorgefteld zien, men leze dan des Autheurs volgende aertmerkingen over dit onderwerp. , ‚> Ik wil eens voor een oogenblik met de Naturalisten ver- onderftellen , dat de Wysgeeren der Heidenen alle deeze leer- ftukken , door *t gebruik der reden, eije hebben , of immers door eene: onvermoeide navorfching zouden hebben kunnen weeten, In zulk een geval zelvs, zoude een Open- baering van eene groote nuttigheid , ja van eene volftrekte noodzeeklykheid geweest zyn: waut de leerbegrippen en re» deneeringen der Wysgeeren waeren alleenlyk binnen de muu» ren hunner fchoolen beperkt, en zy waeren met zo veele fpitsvindigheeden vergezeld , dat zy de varbserheid van °t Ge- meen ver te boven gingen. Deeze groote mannen bekome merden zich ook in ’t geheel niet over de onkunde, en de dwaelingen van den gemeenen. man; zy hadden ook by 'tvolk Ke vr BEER VOORDEELEN VAN DEN GODSDIENST. 205 gen gezach „ geene achting, gaen invloed in ’t geheel; de haer hieldt de uitípraek der Priesteren voor den regelmaet van hun geloov, en lieten de Wysgeeren Philofopheeren , zo veel zy wilden. In zulk een geval zelvs, zoude ‘er eene one middelyke aap E buitengewoone verlichting noodig geweest zyn, om de leeringen der Wysgeeren gezach by te zetten , en dezelve algemeen onder *tvolk te doen aanneemen, s Ik wil nog eens verder gaen, en ten gevalle der Deisteg veronderftellen , dat ieder mensch van gemeene kundigheden, wanneer hy met de reden behoorlyk raadpleegt , deeze gee wichtige leerftukken ontdekken kunne. Maer wat heeft hy nu gewonnen? De Openbaering blyvt al wederom nuttig en noode zaeklyk. De ontftandigheden van elk eenen mensch laeten hem niet toe, om zyne redelyke vermogens zo ver te befchae» ven. 