VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Dat tyd[lip is niet verr’; dat licht en glans verduisteren, ' En wind nog zonneftraal den hemel op ken luisteren ; Der Waelteren vaardigheid doer beving wordt verrascht z De kracht der flerken wankt en nebrbuigt van hunn’ last ; De maalfters dag aan dag in tal en macht verkleenen; % Ontfloten venstrenpaar geen doorzicht kan verleenen; De dubbe buitendeur zich zonder grendlen fluit ; He zongtuig klank ontbeert en leiding van geluid; De flaap voor d'ochtend vliedt op de eerfte vooglen flemmen ; De heuvlen fchrikbaar zyn , de laagtens 't hart beklemmen ; De amandelboom zyn kruin met zilvren bleefems dekt ; De Sprinkhaan °t veld verlaat, en uit de groente trekt ; En kostbre artfeny geen’ lust meer op kan kweken : Dat pdf nadert eens, en zal het uitffel wreken. Want dit, dit is de weg , dic derwaart henen leidt, Waar ons de donkre kluis voor de eeuwigheid verbeidt. Dus, eer ut hf begeeft, en eer de zilvren keten Aan ’s levens waterput in [chakels wordt gereten, De gouden fchyf verwrikt , de kruik in fcherven Dos, Het Ge, aan de aarde ontleend, te rug keere in heur’ ke, En de adem tot dien God, die't leven heeft gegeven, Behartig , flerfiyk mensch, de korte gaaf van ’ leven! ^t Is enkele ydelheid die als een fchaduw vliedt ! En ach, wat is "t heelál, dan één bedriegWk niet ? Hoe onderfcheiden de Schriftverklaarders ook over di Alle Hoofdítuk mogen denken , alle komen daar in tock evereen , dat het eene uitmuntende en uitgewerkte (ch, dery van 's menfchen Ouderdom , en daar op volgende dcod, voorftelt. De vecle fchoone Tafereelen en kunttige. overdragten behoorden door alle jonge Dichters wel opge- merkt te worden. Dit, en zommige onachtzaamheden van den Heere RILDERDYK , die , in dit Vertoog , nu en dan VAN SALOMO. 465 de natuur, en dus het ware íclioot!, verlaat; hebben de volgende uitbreidingen doen geboren worden. ‚Dat tydflip is niet yerr’, dat licht en glans verduisteren, En wind noch Zonneftraal den hemel op kan luisteren. Deeze Vaerzen geeven reeds een voorleopend. denkbeeld van den ftaat eenes Grysaarts, die niet dan droevige dagen ziet, in welke de Hemel altoos benevelt is, en er geen Zonneftraal meer uit fchiet, om denzelven op te helderen. In de natuur volgt een heldere Hemel op uitgewoedde Regenvlaagen , doch by den Grysaart komen de Wolken (volgens onze Nederduitfche Vertaaling) na den Regen we- der. De Dichter heeft dit, in al zyn kragt, in de 2 voor- gaende Vaerzen, voorgefteld. Der wachtren vaardigheid door beving wordt verrast s De kracht der fBerken wankt en nebrbuigt van hun last; Zommige hebben door de Wachters , "e menfchen armen, die het ligchaam verdeedigen, en door de Gerten, de voe- ten, die het draagen, verftaan. De Nederduitfche Bybel heeft: en de flerke mannen haar zelven zullen krommen, Dat zeer toepasfelyk op den grysaart zelf is. De maalfters dag aan dag ín tal en macht verkleenen; Door de maalfters heeft men, meestal, ?smenfchen tan- den, en voornamenlyk "e meníchen Baktanden of Kiezen verftaan ," welke het eeten klein maalen, en van waar het woord Maaliyden oorfpronglyk is. Deeze baktanden vale len uit, en kunnen minder kragt oefenen, naar maate men ouder wordt. MicnuaELis heeft eenige bedenkingen aan- fe voert, tegen deeze Vertaaling, welke het getal der Maal- ters doet verminderen , of kleiner worden. Hy wil’er door verítaan hebben , dat de maalfters klein gemaalen hebben. Dat is: dat de Hebreeuwíche moolenmaagden of Slavinnen , die met een handmoolen het graan moesten klein maalen , hun bepaald dagwerk afhadden. En dan ook overdragtelyk van des Grijsaarts baktanden, dat deeze bun beftemde fpyze reeds gemaalen hebben; zo dat des meufchen leven ten einde is. - l *t Ontflooten venstrenpaar geen doorzicht kan verleenen; De dubble buitendeur zich zonder erendlen fluit ; Het zongtuig klank ontbeert, en leiding van geluid ; , At 466 ` VERTOOGEN Alle zinnebeelden van den Ouderdom , die zeer fchoon in °t Nederduitsch zyn overgebragt. Wanneer de blind en duister worden, en de lippen, of de deuren naar de ftraat, zonder grendlen , of tanden ’er achter , gefloten worden; dan wordt het fpraak- of klankvermogen verzwakt, en de geluidleiding bedorven, De twee volgende vaerzen Seegen een verder verflag , van de, met den ouderdom naderende, gebreken; als, het vroeg ontwaaken van den Grysaart, wiens ruste hoe langer hoe minder wordt, zo dat De, flaap voor de ochtend vliedt op de eerfte vooglenftemmen. Als mede zyne bevreestheid in alle gevallen welke hem nu voorkomen ; zelfs in zodanige die niet eens buitengee woon zyn; zo dat de gemeene wegen hem nu even zo verfchriklyk in het bewandelen toefchynen , als eertyds de hooge plaatzen: De heuvlen fchrikbaar zyn , de laagtens ^t hart beklemmen. Tot hier toe, hebben wy, uit de aangevoerde Vaerzen, niet anders kunnen opmaaken , dan dat de Heer Bir- DERDYK , met veel fmaak en oordeel, de gezegdens van SALOMO heeft overgebragt. Doch, in de volgende, fchynt hy zich minder moeite gegeeven te hebben; zo dat ‘er, zo wel fpraak- als dichtkundige feilen ingefloopen zyn. Hy zegt: De Amandelboom zyn kruin met silvren. bloefems dekt ; Wy keuren het geenzins af , dat men het Tafereel van den Grysaart verder uit sALoMo's fchildery tracht te vol- tooijen: wy gelooven zelfs, dat dit hier zeef noodzasklyk is; alleen moet men het zoo doen, dat het met de natuur en reden bellaanbaar zy. Van waar toch, weet de Heer BILDERDYK , dat de amandelboom witte bloefem draagt, dat hy die als z//ver befchryft ? ,, De Amandelboom (zegt an SCHEUCHZER (1)), behoord onder die gewasfen , die as Eerder bloeifel dan bladen hebben. Alvorens de bladen an uitkomen, vertoont de boom, in de vroege Lente , reeds an Zyn aangenaame roode bloem: wanneer deeze afvalt, ss volgen eerst de bladen, en de vrucht wordt na verloop we Van eenige maanden eerst ryp.” Wanneer deeze bloefem het bair van den Grysaart moet verbeelden , j2, dan moet ze wit zyn: maar in de natuur heeft ze, eigen- lyk , een vleesch of paagsfe kleur, en verfchilt dus veel met C+) Bybel der Natuur, D UL ade St. bladz. 923. ` VAN SALOMO. 467 met zilver. Maer ze was eens volkomen wit, hoe kan du blaefem van den boom, en wel van een boom die eerder bloeíem dan bladeren heeft, een bekwaam zinnebeeld zyn, vaa een hoofd dat door ouderdom wit wordt? Lu- mers, daar is de amandelboom nog het ongefchiktfte toe, nadien hy sect vroeg bloeit, en wel in December , January, wanneer alle andere boomen nog dor zyn? zog dat hy veel eer tot een zinnebeeld eener vroeg ontluiken de Jeugd zou kunnen firekken. . Met de gewoone vertaaling van het woord bloeijen, zou gen ander zich gedeeltelyk kunnen verdeedigen ; maar de Heer BILDERRYK , die een Hebreeuwsch morto voor zyne Vertaogen geplaatst, en verfcheidene vertaalingen vergelees ken heeft det $ zich op geene alledaagíche verfchooningen be. soepen. De Taalkunde is onvergenoegd met deeze gewoone verklaering. won kan niet wel van YY3 bloeijen afgeleid wotden, maur moet van SYNJ affihudden , afwerpen ko- meit, om welke reden zommige Vertaalers , dic toch by het woord Àfosijen hebben willen blyven, hier voor witges bloeid gezet hebben; dat wel, in de zaak, met MICHAELIS 4 ovéreenftemt , maar niet in de taalkundige sfleiding ; om welke beiden te voldoen , de laatstgemelde gezet heeft: eer de Amandelboom afwerpt , of zyne vruchten affchudte - En:dit kan dan zeer wel overeengebragt worden , met de verdere volmaaking van het Tafreel: want: hy bloeit reeds in Louwmaand, heeft in Lente- of Grasmaand rype vruch- ten, eu moet dus, wanneer de andere boomen bloeijen en draagen, reeds kaal van bloezem:en vrugten zya. Een fchoon 2insebeeld der Oude lieden , die te vooren bloei- den , en nu andere zien bloeijen, na dat hunne bloefems reeds verwelkt zyn, en afvallen. De fprinkhaan *t veld verlaat , èn uit de groente trekt ; Als: de Sprinkhaan ’t veld verlaat , dan trekt hy ook uit de broente, dus de laatfte hélft des regels, voor overtollig Kan’ gehouden worden. De Nederduitfche Bybelvertaaling heeft: dat de Sprinkhaan zich zelven eem last zal wezen. Niet inftemmende met zommige , die, door het woord Sprinkhaan , de mannelyke roede (Penis) verftaan , welke in den Ouderdom zich zelven ten last is, zou men, met andere, den Amandelboom en Sprinkhaanen, als voorboden der Lente, In het Oosten kannen befchouwen. Want ook ale deeze tekenen van aannaderende vreugde , em eener vernieuwde’ natuur , n doof de Grysaarts ouverfchiln “IV. DEEL. N. ALG. LETT. NO. II. Kk | lig 468 VERTOOGEN ^ lig aangezien of veracht ; weshalven DODERLEYN dit ver- taalt: Wanneer men den Amandelboom veracht , de Sprink- haan ons ten last is, ep € kirren van "$^ Tortelduifye ver- finaadt wordt. MicnarLis gaat een geheel anderen weg, en meent, dat de Hebreen den Sprinkhaan in des- zelfs veranderingen, gelyk de Grieken de Rups, in haare verandering in een Uiltje , gebezigd hebben: om daar mede den beteren ftaat, in een leven na den dood, aan te duiden. Minder byzonder , en even fchilderachtig , is gemelde MICHAELIS, wanneer hy verfcheidene , in dit hoofdftuk , aangevoerde beelden , als merktekenen van den aannade- zenden nacht, en overdragtig, als voortekenen van 's men- fchen dood , befchryft. Als de Wachters het huis bewaa- ren, en de flerke en dappere zich krourmen, zieh te bed begeevende. Wanneer de geringtte flavinnen, die achter den Moolen zyn (zie ook xəd. Xl. 5.) haar werk gedaan hebben, terwyl de fchoonen, die uit de venfteren lagen, om op de ftraaten te zien, en van anderen gezien te wor- den, om de duisternis die ven(teren verlaaten. Als men de deuren Dutt: bet gedruis der .Handmoolens telkens zwakker wordt; (vergel. Jer. XXV. 10. en Openb. XVIL. 22), en ieder zich ter ruste begeeft; dan volgt eindelyk die doodíche filte, die de Oosterfche Dichter kenmerkt , wanneer hy zegt: men hoort het gedruisch der Moolen nic? MECT. | Dus, eer u "t lyf begeeft, en eer de zilvren keten Aan ^s levens waterput in Jchakels wordt gereten, ` De gouden fchyf verwrikt, de kruik in fcherven Be: Het fiof , aan de aarde ontleend , te rug keere in heur’ fchooe, En de adem re dien God, die °t leven heeft gegeven, Dit Tafreel behoort niet meer tot den Ouderdom, maar is eene zinnelyke voorttelling van den dood. Iu de grond- . fpraake heeft men twee. byzondere beelden, die, door den Heere BILDERDYK , met clkander verward, of in één ge., trokken, en daar door zeer verminkt zyn. De Nederduit- fche Overzetting heeft : Eer dan de zilveren koorde ontkta tend worde, en de guldene fchaale in flukken geflooten wore de; en de kruike aan den Sprinkader gebroken worde; en het rad aan den bornput in flukken..geflooten worde. Het eerfte beeld is waarfchynlyk van cen, goudeu. Lamp ont-. leend , die, volgens het gebruik der Jooden, aan een zilver - Uta A. oord , F (. bha A d ar SS a -wå ru VAN SALOMO. | 460 ` Koord , of van zilverdraad gevlogten ftrik , hangt; en welkers licht uitgebluscht wordt , wanneer de koord , of ftrik, breekt, en de Lamp naar beneden valt, Het tweede beeld is, even zo waarfchynlyk , van een Bornput ontleend, uit welken het water, door middel van een raderwerk, wordt opgehaald. Men weet, dat zommige Schryvers , en vooral ‚de Heer NIEUWENTYD (f) , beweerd hebben , dat deezé Put , den omloop van het bloed , in den eigenlyken zin / of zoodanig als het door Harvey Ao. 1628 ontdekt is, zal verbeelden. Zonder het goede oogmerk van: den Na- tuurkundigen NIEUWENTYD eenigzins af te keuren ; noch de wysheid van sALoMo in een of andere wetenfchap té willen beperken, zou men toch kunnen beweeren, dat die overbrenging te kunftig , en wat ver gehaald is. Men vraagt niet wat SALOMO konde weeten; maar wat hy zegts en dit zou welligt, in dit geval, zeer cenvoudig overge- bragt kunnen worden, tot eene verwoesting, of breeking, van het werktuig; of eigenlyk tot het dooden van 's men- fchen ligchaam , hier by een kruik vergeleeken , die in fcherven ftoot. Immers de Nederlanders zeggen noch in een overdragtelyken zin: de kruik gaat soo lang te water tot ze breekt. Beide beelden zouden dus zeer eenvoudig, en, buiten gefchiedkundige feilen , op 's menfchen dood kun- nen toegepast worden: ‘tgeen eigenlyk, met het algemeen erkende doel van SALOMO, volkomen overeenftemt. _ Wat is natuurlyker , dan 's menfchen leven met een bran- dende lamp te vergelyken; daar onze overdragtelyke fpreek- wyze, namenlyk, bet levenslicht uit te blusfchen, daar van ontleend is? En wat was nadruklyker voor de Hebteen , die ‘er hunne Sabbathen onder hielden, en de Oly, tot, voedfel van het licht, in een gouden fchaal of kogel had- den: en zelfs overdragtelyk zeiden , dat God aan DAVID een brandende Lamp gegeeven had? Zoo eigenaartig- men nu een zilver koord en gouden fchaal aan de Lamp kan toefchryven, zo oneigen is het goud en zilver aan een Oosterfchen Bornput, die gemeenlyk vry diep waren, en in het open veld, of op de ftraaten der Stad, ftonden. 3 "470 ` VERTOOGEN VAN SALOMO: geheele beeld over 't hoofd ferien , en daar door he tweede beeld zodanig voorgetteld heeft, dat men bet byna geen’ allendaagsch-dichter gou kunnen vergeeven, een , deeze zou men , wanneer hy ons een Put, met een zilveren keten en gouden fchyf voorzien, voor oogen elde, mogelyk toevoegen: Zeker, hebt gy awm put niet natuurlyk kunnen fchilderen, gy hebt hem toch ryk sech) derd. — Van een Dichter, als de Heer BILDERDYK, vet- Wagt men zulke fmaakelooze verfierfels niet; en men zu us , naar wiaate syner meerdere kunde, en uitmuntende bekwaamheden, gaerne wat minder onverfchilligheid, ome trent zyne leezers ; zien doorblinken. D. s Roosje, A8 Drie Boeken, door A. Loosjes, P. Z. Te Haarlem, h . A. Loosjes 1788. In 8yo. 220 blads. 97 kere omftandigheden , die zins eenigen tyd plaats greepen, ." den geest van den bekwaamen Dichter Loosjes werkeloos gemaakt hebbende , bevond hy eene uitlpanning van eenen by- gonderen aart noodig te hebben, om aan die moedclooze vadag- heid onttrekken te worden. Zyne geliefkoosde Letteroefeningen Konden hem zeker de beste uitípanning verfchaffen ; doch deeze waren hem, door het vreemd beloop der zaaken , eenigz'ns on- Verfehillig geworden. De Gefchiedenisfen der Volkeren verwek- ten hem, op elke bladzyde, eene huivering , cn het Zou dus vfuchteloos geweest Zyn, uit dezelve eenig onderwerp, ter bear- beidinge, te kiezen. Hy verp'aatfte zich dan in de tyden van grooter gelukzaligheid , die een vroeger men:chdom mogeiyk &- noot , ten minflen , voor weiker genot de meníchelyke natuur hem vatbaar fcheen. De ferculdelooze liefde van twee tedere harten voltooide de genoegens van zynen goluksdroom, en de- den het voor on liggend Stukje, dat met 3 frazije Pistes, en een Tytelvignet verfierd is, geboren worden. , Roosje , geplaatst in Holland, vóór het invoeren van den Christe- lyken, Godsdienst, was door haar Vader Weldeling , voor het Det: bed van Duinman, aan desgelfs goon, een ryken-en braaven Hir- der, verloofd. Eenige haarer vriendinnen, op haar 1g-e geboorte- fecst verlchynende , komt met dezeive o. k zekeren Mey, cen gevoelig en driftig Jongeling, die, haar ziende, op haar verlieft, Zo ais Zy ook op hem doet. Deze nieuwe minnaar het hart van haaren Vader, door zyn gezant, gewonnen hebbende, vaart , YO- gens zyne belofte, over, om cen Treurtied , op den dood van Zynen Leermeester Poelman, te zingen; doch mist, door de &- Wezenheid van Roosje, zyn hoofddoel, en dobbert, in het vallen Yan den avond, mistroostig op het Meir. Achreioos op p A. LOO8]ES s- ROORJE. 471 wat zync liefde niet kan voeden, ward zyn fehuitje, deor wind en golven, naar het eiland van Veldeling gedreven, alwaar hy het ‘aan de Wilgen vast maakt, en een Treurlied, over zyne mislukte 'reize, aanheft. Roose, lang op. het ciland vertoefd: hebbende, het fchuitje mislende , daar zy mede over moet vaaren , en de ftem van Veeryk hoorende, omdekt zich aan den jangeling, vaart met hem over,en belooft hem, op den volgenden dag, we- der op het eiland te zullen kumen. gefprek met een van haare Vriendinnen doet Veeryk echter in zyne verwachting: te leur ftellen, wcike, by zyn vertrek, met bloembladen de woar- den firooit: Roosje, morgen middag komt Veeryk weder: Doede woorden, den volgenden morgen , door haarenVader gelezen wor- dende , ontdekt zy den Grysaart haare liefde voor Keeryk- -die haar, by die gelegenheid , haare verlooving met Bioerzaart, op "t firengíie voor oogen houd. Dit heeft ten gevolge, dat zy haaren Vader belooft, van Veeryk te zullen afzien , welke laatfte daar fpoedig kennis van krygt ; terwyl Veldeling intusíchen Bleemaart waarfchouwt , om Zich, met het aanbroeken van den dag, aan zyne ftulp te laaten vinden: het welk. deeze in verrukking, doch Roosje in droe beid, doet baaden. Veeryk, wanhoopend , neemt, het betluit om aflkheid van Reese te neemen, en in den nacht’ aan ‚de ftulp te kloppen. Hy voivoert dit befluit , dat Roosje doet verfchrikken, voor hem de deur doet openen, en haar doet overe haalen, om Zich cen weinig van de hut te verwyderen, om daar voor altoos affcheid te necmen. Eenige beetjes van deeze bekoorlyke vrucht zouden ny en dan tot voedicl aan fentimenteele gielen kunnen verftrekken ; dach wy zyn verzekerd, dat zy 'er, over het geheel genomen, niet aan zullen verkwynon. De ftyl is bevallig, en maar Zelden „ en: dan nog weing, fentimenteel ; terwyl! de Dichter averai zorg gedgaagen heeft, dat de tem van Hartstogt nimmer die van plicht doet zwy- ‘gen ; althans, dat de eeríte nimmer over de laatfte. zegeviere. Dichtbloemtjes , álleen voor de Meisjes, Te Rotterdam, by J. Meijers 1789. in 12mo. 66 blads. oto NN ? ovenftaande tytel, den Beoordeelaar ceni ins in verlegenheid gebragt hebbende, of hy dit Boekje, alleen voor ae Meises ge- fchilit, wel mogt leezen; doch tevehsvroezende, dat de reük dee- 3 , Set 473 . DICHTBLOEMTJES. zer bloemtjes zyne Dochter zomtyds fchadelyk mogte zyn, heeft hy zich genoodzaakt gevonden, om dit Boekske aan zyne Vrouw, ter beoordeclinge , te geeven: die, wel is waar, als gehuwd zynde, zich niet volftrekt ‘onder den rang der Meisjes kan voegen, maar ‘echter tot hetzelfde geflachte behoort; en , by herinnering, nog zeer ‚wel weet, wat een Meisje eigenlyk gevoelt, en welke fchriften voor haar geíchikt zyn. Deeze, dit Werkje een en andermaal ge- .leezen hebbende, verklaart: dat Zy het zekerlyk haare dochters niet jn handen zou geeven, fchoon ze geen reden genoeg Zou kunnen . vinden, om heel boos te Zyn, wanneer ze het, buiten haar, ge- kreegen hadden. Ook heeft zy "er geene zodanige geheimen in , welke het den Jongetingen meerder zouden beletten te leezen, dan de Meisjes; daar de Dichter toch zelw’ (volgens haar gevoelen) tot het mannelyk Pad, en misfchien nog wel tot de Jongclingen , behoort, nadien hy, met het volgend, door haar : afgefchreven , tweeregelig Vaersje fluit, Myn fchatten zyn myn lier, myn füerkunst , De wm, de liefde, en Karolinaes gunst. Zy raad den Dichter ernítig , indien hy geen ander Capitaal hoe weinig Interest "er, voor een Huishouden, uit die genoemde Schatten ontítaat. D Verhandeling over de Fortuin, ter betoaginge, dat de Ouden, onder dien niam, gelyk onder den naam van Fatum of Noodlot, niets dan de Godiyke Voorzienigheid verftaan hebben, in twee Afdelingen voor- ceren, en opgedraagen aan de -Maatfchappy der Verdienflen, onder Zin|preuk Felix Meritis, door AREND FOKKE SIMONSZ., Mede- lid derzelver Maatfchappye, Hoofdlid van het Amfterdamsch Dicht- en Letteroefenend Genootfchap, enz. Te Amfterdam by A. Fokke Si- . monsz. 1788. in gr.-8vo. 120 blads. c Aan ‚Voorleezing , in de op den tytel gemelde Maatfchape py, ze Tweeledige Verhandeling haaren oorfprong vér- -fohuldigd. Zy rekt, naar "t berigt des Schryvers, alleen , om, door "€. Næuurlyk Redenlicht, geholpen door de Getuigenis der Oud- heid, en de laatere Gefchiedenisfen der Wysbegeerte, aan te toonen; dat alles door de Godlyke Voorzienigheid wyslyk en ten besten yan den Mensch, van eceuwigkeid-af, bepaald: is. Hy beeft, met voor- ‘dagt, vermyd, eenige bewyzen, dan alleen Historiche, uit de Godlyke Openbaaringe by te brengen, ten einde blykbaar te oo. pen, dät deeze Waarheid wan; die foort is, van welke het ge- heele Menschdom, door een redemaatig befluit , zich overtuigen kan. —— Voorts heeft hy getragt de tegenwerpingen tegen dee- 7 .À A. FOKKE, OVER DE FORTUIN. 473 ze algemeen toegeftemde waarheid op te losfen; en die voor- naamlyk, welke op de toelaating van het Zedelyk en Natuurhyk ‘kwaad rusten; als mede dat het betrekbyk goed en kwaad beide ín de erde der dingen behooren, en daarom waarbyk goed zyn, en het ge- luk van den Mensch bevorderen.. In de eerfte Afdedling wandelt hy , gelyk hy zich uitdrukt, de bewoonde Aarde ‘rond, en doorziet de verloopene Eeuwen. In de tweede onderzoekt hy wat de Wysgeeren, het uitgezogt ge- deelte des Menschdoms, dat hunnen leeftyd in het zoeken na de waarheid doorbragt, daar over gedagt hebben. Zyn begrip kun- nen wy niet beter voorftellen dan met zyne eigene woorden, als hy alles dus zamen trekt. ,, Ziet daar wat de voernaam[le Wys- -3 geren, der voorige en loopende Eeuwen, over Gods Voorzie- en nigheid gedagt en geleerd hebben, uit dit alles blykt ten duid- »1 n, wanneer wy het vergelyken met het geen wy in onze s» Voorige Gefchiedkundige Afdeeling over de Volks-Gevoelens ge- en zegd hebben, dat de Menfchen altyd een denkbeeld van eenen en alles regeerenden God gekoesterd hebben; dat hunne meeningen >, daaromtrent alleenlyk in de uitdrukkingen, waar mede zy » hun gevoelen ftaafden, cenigzins veríchillende zyn; dat daar an uit ontítaan is, dat men de Leer der Chaldeen, en Stoicynen , an wegens het Noodlot, verichillende houdt met die der Christenen, » wegens de Voorzienigheid, alhoewel dezelve uit, één zelfde grond- en beginzel, te woeren de eeuwige Wysheid van het Godlyk Weezen, ,, voortvloeijen; maar om dat het kortzigtig verftand der Ster- an velingen niet altyd bekwaam was, om de fchynftrydige gevol- » gen, welke uit de Leer der voorafkennende Voorzienigheid en voortvloeiden, te ontwikkelen, heeft elke Secte zyn gevoelen. wn daaromtrent met eenige, van de andere, verfchillende redenen an en gevolgtrekkingen bekleed, daar egter de bron der redcneering an even dezelfde gebleeven is. Deeze verfchillende redeneeringen wn beftaan voornaamlyk daar in,dat de Chaldeen en hunne Naavol- » BEIS, uit de Voorbepaaling Gods, een bewys voor de waarheid „ der Starre- en andere Wichelaaryen meefiden te haalen, dat we- der, door de Stoicynen, met regt tezengefprooken wordt; doch a» welker gevoelen, dat God zelve eenigzins aan de famenketening ,, der oorzaaken en gevolgen ondergeíchikt is, weder tevéns met an het gevoelen der Chaldeen, door: de Christenen wederfprooken an wordt, als: welke met het beste regt ftellen, dat God, de an oorzaak aller oorzaaken zynde, niet kan gezegd worden, aan we de fchakels dier ketenen ondergefchikt te zyn; daar die van a Zyn Weezen zelve voortkomen, en Hy dezelve eerst zelve naar an Zyne Wysheid alzo verordend heeft." Of zulk eene overeenbrenging tot één beginzel, met zulk eene drievoudige ftrydigheid, beffaanbaar zy, is'ons geheel duister. Ook is des Schryvers van Gods Voorzienigheid, welke hy het waare Fatum Christianum , of Neodlot EL Christenen, noemt , geenzins van 4 aan- 424 A. FOKKE, OVER DE FORTUIN. aanmerkelyke duisterheden ontheven: doch hy waaríehuwt zywe Leezers, en Zouden zy het zonder decze waarichuwing wel oe- merkt hebben, ,, dat hy zyne verklaaringen niet voor SA Det, an WE, voor de alleen waare , de alleen biliyke opgeeve ; mar an deZeive enkel als invallende, en onbckoukte gedagton, ten » nader onderzoek van den Leezer zelven, voordraagt” — Ma reden noenit hy zyne wederieggingen en ophelderingen der Zwa righeden tegen Zyne Leer, ter loops. Omtrent ’t geen hy nopens de Vrylcid Zegt, zou men met CARN., by CICERO, hem mo gen te gemoet voeren , Si omnia antecedentibus Caufis fium, wm naturali coligatione contcxté conjertique (unt; quod, fi ita est, onasi Nevesfitas KE ít; id, fi verum est, nihil est in noflra peteflate ; est eum aliquod in nofira poteftate, non igisur Foto fiunt quedcunque fiu (^). Ten flor gaat de Schryver over, om aan ie tounen, welk enn vloed de Leer der Voorzienigheid, op het gemeene Leeven, Koop- fortuin, en op den Handel en bloel der Staaten , zo in "t alg: meen , als in °t byzonder, heeft (f). wenhage by |. v. Clcef..178g. Behalven de Voorrede, 3d8 blads. 9s gr. octavo. ` an ’t hoofd van dit Werk vindt men, in de Voorreden, ecne foort van Verhandeling over de Romans, met betrekking tot derzelvef geoorloofdheid en nuttigheid, welke en Schryvers en en Leem van Romans met vrugt kunnen doorbladeren. Met ter zyde flellinge van kwaade Romans, die g»chikt zyn, om de zeden te verbasteren, en natuurlijk een verdervelyken invloed heb- ben, beweert de Schryver, op goede gronden, dat het opftellen van leerzaame Romans zo wraakbaar niet is, als het aan zommi- gen voorkomt; en dat men ’t veel eer, wanneer Ze behoorlyk in- Serigt zijn, als ten uiterfte nutug voor de menschlyke zamenle- ming heeft te belehouwen: zo dat zelfs een Man van Studie zig niet hebbe te fchaamen, om gebruik te maaken van een dienftig middel, dat zo dikwerf fchandelyk misbruikt is geworden. —— In die overtuiging heeft de Autheur een gefchrift opgefteld , dat mens, naar gevallen, den naam van een Roman kan geeven, of "er dien aan weigeren; als hebbende wel het omkleedzel van een Roman, maar zynde, volgens des Autheurs bedoeling, eigen- lyk geen Roman. Het behelst naamlyk niet zo zeer, als ech hoofdbedoelde , eene liefdegelchiedenis en de taal van tedere ge- valige Gelicven; — maar do beoordeeling van eene faamgeftelde es handeling uit het menschlyk leven, eche fchatting en prysíte- » ling van het káfakter der genen, die in deeze hándeling deel » genommen. hebben, en gevolgtrekkingen, lesfen , waarheden en oe Waarfchuwingen, Œe men uit die handeling én uit het karak- en tef deezer perfoonen trokken kan.” Ter voordragte hier van ftrekt de ontvouwing der gefclfiedenisfe van eene in haat Zedelyk character mískende jonge een en 't hoofdbedoelde des Schfyvérs is de Leezers te wapenen, tegen eene voorbaarige beodrdeeiing.vam den £venmensch , vooral op het uiter! yk vertoon, zander agt te peeven, op de byeenkomende omftandigheden, of de betrekkingen, beweegreden, enz. gade te flaan; het welk eene récks van nadeelige gevolgen kan hebben. Dit geeft hem tevens aanleiding tet men'gerleie aanmerkingen, betreffende de Mensche künde en de waarde det menschlyke handelingen ;' midsgaders tot Fesfen wegens de opvoeding, en waarfchouw.ngen tegen een on. voorzigtig gedrav. Onze Autheur heeft, in de uitvoerng van dit ites , eene fchryfwyze gehouden, waar in hat aangensame en nut- tige zig-op eene uitfteckende"wyze te zanen paart; uit welken hoofde zyn Gefchrift, ten aanzien veelet byzonderheden, met het hoogfte regt leerzaam genaamd, en als zodan'g aangepreezen mag Worden; vooraf aan hun „ die cen Roman, of cen Gefchrift , onder zulk een voorkomen, nict (ez tot tydverdryf Jetzen, maar met ' 00g- 474 A. FOKKE, OYER DE FORTUIN. aanmerkelyke duisterheden ontheven: doch hy Leezers, en zouden zy hef zonder decze wel merkt hebben, , dat hy zyne verklaaringen zk, $ » we, voor de alleen waare , de alleen p^. Ce s deZelve enkel als invallende, en on. 2 p EN » nader onderzoek van den, Leezer zelw a. icn noemt by zyne wederieggingen / 2 "4, n tegen zyne Leer, ter loops. s 9. heid zegt, zou men met $e gen te gemoet voeren, Si omnia naturali coliigatione contexts conj ANecesfitas uitz id, fi verum est, aliquod in nofira pateftate, non ig”. … Ten flot pte t "ok vloed de Leer der } H fortuin, en op dci meen , als ín "t by: vry meer van ket L hy, naa cen Schets Hande'dryvenden L » ovcreer.komst de » ving, dan de gy A » nen zyn? Zou $ afde is, als onze s de men de uid? ~» dat wy bem fchielyk » gewrogten v mäi » ren: 6 Voih g misleiden en bedriegen, zo lang n gy fieh na ke „sel overtuigd is; het is daarom op zo nende, uy: lyker, om de achting en goede me » £m» mjs en te: bekomen, en. zich eenen g n uwe Ni Maar gelooft de wereld ééns misleid, éen » ken mej > bedroogem te Lyn, dan word haar hoogmoed » EI 35 naamt zich over haare ligtgeloovigheid, zy Vies n wede van onverftand en dwaaling, en wil zich ni voor de » DI ver niet bloot Bellen voor de fmertende verredering, » f" net zelfde voorwerp tweemaal mis te tasten. Daar do »* . zy onrechtvaardig en onbillyk. Geen aanhoudend ated, * a von tte ingen , verloochanii en oof ren van seen Es onderdrukte perfoon ka ‘kunnen haar 20 ver brengen, om weder voordeelig van haar te denken, weder toegeeflykheid omtrent haar te gebruiken. Zy gaat in haaren vë- keerden waan dikwils zo ver, dat zy deugd tot ondeugd @ waarheid tot valschheid ‚maakt, en alle. die poogingen, cheningen, en. opofferingen, aan valfche en onedele bewegen den toefchryft. —. » Maak "y de tegenwerping niet, lieve sopra, dat men? het babbelen, om den laster en verdichtingen, van fece ai. AMILIA WERTHEIM, 47? fchen niets moet geven, indien flechts het betere en edelere deel der meníchen ons buune achting en goed gevoelen niet onttrekt, en als of het ons onveríichilig moest zyn, wat het gemeen en aanzienlyk kanailje van ons denkt of houd, Ik heb my zelven deeze bedenking gemaakt, maar met hulp van mynen broeder ben ik op andere gedachten gekomen, l ‚‚ De welgezinde en welwillende mensch laat zich maar al te ligt van den fterken ftroom mede voortfleepen, en word tegen dynen wil, tegen zyn oogmerk ean, hard en onbillyk. Hy on- derftelt zelden. booze doeleindens , denkt overal het beste, en nergens het flimfte; ‘hy kan daar geene eorzaaken van nyd en achterklap en boosheid vermoéden, daar hy zelf geen nyd of ach- terklap, of boosheid in het hart voelt. Hy hoort het één en an- der oordeel over een ander, Gen vertclt deeze of geene hande- ling, deeze of geene gebeurtenis, met zulke omftandigheden, en met zulke naauwkeurigheid ; hy hoort van meer perfoonen, om- trent welke hy geen reden heeft, om eenig foort van wantrou- wen te hebben, dezelfde zaak, hoewel met verandering van om- ftandigheden, toch ‘altyd met het wezenlyke, vertellen. In ?t eerst zal wel zyn goed menschlievend hart tegenwroeten, en wei- gerig zyn, om alle die vertellingen en gefchiedenisfen geloof te geven, maar zo veele overeenftemmende berichten van even zo veel onderfcheiden. kanten, brengen hem allengskens zo ver, dat hy daar iets gelooft, daar zelfs zyn hart hem van het tegendeel zou wenfchen te overrceden, en daar iets voor waar houd, waar tegen de mepschlyke deugd hem twyfelingen opwerpt; maar hy gelooft het nogthans, en houd het desonaangezien voor waar, en zyn menschlievend hart, en geloof aan de menschlyke deugd, met alle zyne braave en welmeenende wenfchen , helpen en dienen den genen, die zynen goeden naam verlooren heeft, nergens anders toe, dan dat hy, ter vermeerdering van zyn ly- den, zich ook nog van troost beroofd ziet, en zich bewust is, dat hy by de beste meníchen onbekend zy. í "ber ever het Leyen yan FREDRIK , Vryheer van der TRENCX. = Te Amflerdam by J. Weege, 1789. In duodecimo, 205 blads. En: by manier van gefprekken, medegedeeld Uittrekzel van de Merkwaardige Levensgefchiedenis van den beroemden van der Trenck, dat, beknopt en vry volledig uitgevoerd, zyne gevallig- heid heeft, voor hun die tegen den prys der bovengenoemde Le- wensgefchiedenis opzien, en egter gaarne een vertlag in handen Zou- den hebben, van de lotgevallen eens Mans, van welken zy 29 veel zonderlings hooren. s Zaaklyke en duidWka, handleiding tot de Syntaxis, of Sawenflelling der Labynfihe Tad in Historijche, Naarden Zedehyke onder- werpen, volgens de beroemdé Spraakkunde van SCHELLER , voer de Las- ` ger Klasfen. Door Le RÖCHLING, Conrector by het Gymnofium te Forms. Uit het Hoogduitsch. Te Deventer by L. Leemhorst, en te Leyden by A, en J. Honkoop 1789. Behalven de Voorreden en den Inhoud, 306 blads. ingr. octavo. Voor hun, die gebruik maaken van Schellers Latynfche Spraakkunst, welker nuttigheid wy nog onlangs'aangeduid hebben (*5, is dee. 2e arbeid, van den Oonrector Röchling, van cen wezenlyken dienst. Kundige Onderwyzers ontvangen hier eene welingerichte handlei. ding, van welke zy zich met vrugt kunnen bedienen, om de Leer- lingen het gebruik der regelen dier Spraakkunite zo eigen te mat ken, dat Ze "er door in ftaat gefteld worden, om zuiver Latyn, in een vlocibaaren ftyl, te fchryven. De daar toe noodige onderrig- úngen worden beknopt en klaar voorgefteld ; en de aan de hand geeven' voorbeelden zyn zeer wel gefchikt, om de taalregels naar vercisch in agt te leeren neemen; des dit Stukje ten volte gepast Zy, om by het voorgemelde gevoegd te worden. (*) Zie N. Alg. Vad. Letteroef. III. D. bl. 175. / NIEUWE ALGEMEENE VADERLANDSCHE LETTER-OEFENINGEN. Bijbel der Natuur , ontworpen door den Hoogleeraar ). 1. SCHEUCHZER , Za het Nederduitsch overgezet en yermeer- derd, door L. MEIJER, S. d, Th. Doctor et Prof. Ordin. te Franeker , enz. VIL Dee), Te Amflerdam, by M. de Bruijn, 1789. Jo gr. octavo 724 bladz. Het Bybelboek dat joms naem draegt , uit hoofde van 's Mans gefchiedenis daer in vermeld, behelst, door de menigvuldige voorftellingen , rakende de natuurlyke werkingen en verfchynzelen , ene zo ruime ftof voor des zen Bijbel der Natuur, dat ‘er, na het reeds bygebragte in het zesde Deel , nog een aenmerkelyke voorraed over. fchoote , die ons it dit zevende Deel aen de hand gege- ven word? De Hoogleeraer Scheuchzer verklaert by die elegenheid verfcheiden byzonderheden der Natuure , en e Hoogleeraer Meijer heldert het aengevoerde gemeenlyk nader op 5 en het deswegens gemelde doet ze grootlyks dienen, om ons Gods voortreffelyke eigenichappen in de werken der Natuure eerbiedig te doen gadeflaen ; waer door dit gedeelte , bovenal, den opmerkzamen Lezer ene leerzame ftichting verleent. Men neme , ten voor- beelde hier van, de volgende befchouwing van den Mor- genflond , als door God befchikt , naer aenleiding der ` woorden, Job XXXVIII: ra. Hebt gij ooit den morgen- fond geboden P Hebt gij den dageraad zijne plaats aange- wezeni se God leidt Job hier , [zegt de Hoogleeraer Scheuchs zer.] tot de afwisfeling van dag en nacht, tot den loop der zon door haare baan , waardoor ze , en tevens de : dageraat, alle dagen van plaats verandert: en tot den da- eraat zelven , die als een heerlijk tooncel der Wijsheid en Goedertierenhcid van God is aan te merken ; dewijl, buiten dien , gelijk ook de avondfchemering, die ik hier onder mede begrijp , menfchen noch dieren beftaan kon- den , maar blind zouden moeten worden. De nacht JV. DEEL. N. ALG: LETT. NO. 12. Ll moest N D 480 L. MEIJER ' moest. niet eensklaps met den dag afgewisfeld worden, maar deeze allengs aanbreken. En hier toe dient de lucht en dampkring, die onzen aardkloot omringt; want . daarin worden de ftraalen der op- en ondergaande zon gebroken , en komen dus tot ons eerder nog, of laater , dan de zou met den rand van onzen Horizon gelijk ftaat , of boven of beneden denzelven is. Deeze fchemering duurt lang , wanneer de lucht van waterachtige dampen vervuld is., korter integendeel4 ‚wanneer ze zuiver is. Zii dient ook den Starrekundigen tot een trap, ofte mid- del, om de hoogte der lucht , bijzonder der ftraalbre- kende lucht te meeten , die, naar de mening van wzi- GEL, Spher. Euclid. p. 344, FuNECCIUS de Colorib. p. . 134. gemeenlijk op de hoogte van 4 duitíche mijlen gere- kend word 5 alhoewel ze zomtijds , en voornaamelijk ia koudere noordelijke landen , en in de gemaatigde lucht- ftreeken des winters tot 3 en 2 mijlen nederdaalt. De kleuren der fchemering verfchijnen dikwijls , na dat de zon reeds op- en voor dat ze onder.gegaau is, die 'er alleenlijk de woortbrengfter van is, en niet de maan. Daar door is het, dat de kringen om de maan, hoewel deeze ongelijk nader bii ons Is, een veel flaauwer licht geeven , dan de fchemeringen. In deezen zien wij geen wit, ook geen blaauw 5 want de eerfte kleur ver- eischt eene menigte van zonne-ftraalen, en de laatíte eene van de zon wel opgehelderde lucht. Maar haare kleuren zijn doorgaans geel en rood , hoedanige het minfte licht noodig hebben. —— Wanneer de hemel overal met dikke wolken betrokken is, dan kunnen de zonneftraalen zoo veel wel doordringen , om het daglicht te veroorzaaken, maar ze voldoen dan niet , om de fchemering bij den dageraat te kleuren. | - wn Ook is het wonderlijk , dat juist diezelfde plaats aan den hemel , die ons des ochtends fraai rood of geel voorkomt, van andere meer oostwaarts woonende Vol ken wit of blaauw gezien word : en overzulks, eenerlei fchildering aan de lucht, in zoo verfcheiden gedaanten voorkomt. — Dus gaat de fchemering geduurig voort om de geheele aarde rond , van. het eene volk en land tot het andere. Want 't is hier mede geheel anders, dan met de wolken, gelegen, dewi l decze dikwijls naauw- lijks 2000 fchreden hoog boven de aarde zweven , en dus van hun , die ao duitfche mijlen van ons af woo- nen, niet gezien kunnen worden ; gelijk van KEPLER, -. | : uit BYBEL DER NATUUR: It uit de driehoekerekening , getoond is, Zpíst, Astron. p.45 ‚> Maar ook veranderen- de fchemeringen niet-alleen van Date aan den-Horizon, ge verfchitlen ook in haare duta ring. Wanneer de zon im de lente ‘over den squator aat, dan is de fchemering van eene tamelijke duuringi og hoe meer wij den lang en dag naderen , zoo veel te langer duurt ook de fchemering, en bijkans den geheelen nacht door. Allengs neemt ze integendeel wederom af; wanneer wij tegen de herfst nacht-evening naderen, gee lijk ook nog meer van daaraf tot den korften dag ; wan: neer ze wederom met de winnende dagen in duuring toeneemt. » Nader heeft LuLors over dit (uk gehandeld , Bee fchouwing des Aardkloots , bl. 453, alwaar hij den Heere LOWTHORP de eere geeft, van eerst de (traalbuigende kracht der lucht , door proeven, te hebben aangetoond 5 hoewel ze uit ftarrekundige beginfelen reeds zeker genoeg bekend ware. Onder de bewijzen, die deezen aan de hand geven, brengt hij bl. 456, dat zeker geftarnte door de ftraalbuiging 32 minuten in zijne ftandplaats verfchil- lerr kan: dat onze Nederlanders, in 1597, op Nova Zem- bla overwinterende, de zon uit hun gezicht verloren den 4 Nov., en voor het eerftemaal wederom zagen den 24 January , hoewel ze , naar de ftarrekundige uitrekening , eerst omtrent 6 dagen laater moest gezien worden: dat men bij de verduisteringen van den Horizon boven dee- zen de zon en maan gelijk gezien heeft : gelijk mede uit den dageraat en de avondíchemeringen , van welken hier gehandeld word enz. an Hij merkt aan, dat deeze ftraalbuigende kracht der lucht, op ééne en dezelfde plaats, niet altijd even groot is, en HUIGENS ze zelfs verfchillende op verfchillende tijden van den- dag gevonden hebbe ; dat MARONINL ze ops Dt den Horizon grooter ten westen dan ten oosten ontdekt hebbe. Dat het onderfcheid van het weder deeze kracht ook onderfcheidenlijk wijzige : waardoor NETTLETON de hoogte van een berg, bij helder weder ` gemeeren, zoo groot niet vond, dan toen hij op een don- eren en vochtigen dag denselven wederom mat. Dat de afwisfelingen van warmte en koude de ftraalbui- gende kracht verfchillend bepaalen. Dat ze zelfs op allerlei hoogten boven de kimmen geenzins dezelfde zij, en hoe hooger hoe minder , hoe laager aan de kim. men, ook des te fterker worde. t de veríchil. lende plaatfen van: den aardkloot ook daar omtrent onder. fcheid maken , en de ftraalbuigingen nabij de aspunten grooter Zijn, dan in zuidelijke gewesten: gelijk ze, b. v. op 66 gr. 45 min., omtrent dubbel zoo groot zijn , als die in Frankrijk , Engeland en Nederland worden waar- genomen.” » Dit alles met waarneemingen en aanmerkingen o ge el. | BIJBEL DER NATUUR. 483 ` helderd hebbende , befluit hij bl. 465, dit vertoog aldus. , Indien onze dampkring beftond uit eene vloeiftof, die overal even dun , en overal met dezelfde ftraalbuigende krocht voorzien was , zoude 'er niets gemaklijker zijn, dan den weg te bepalen , dien de ftraalen , door onzen dampkring heenen gaande , befchrijven : zij zouden naa- melijk alleen bij hun inkomen gebogen worden , en na- derhand, zonder eene nieuwe buiging te lijden, in rechte lijnen voortloopen. Dan dewijl de dampkring , in zijne onderfcheiden gewesten , zoo zeer ten aanzien van dikte of dunheid verfchilt, en daardoor de ftraalbuigingen zoo veele kromme lijnen befchrijven , zoo hebben veele be- roemde mannen derzelver aart nader zoeken te bepaalen ; dog nog nooit is hier op een vaste regel ontdekt, en het is, bij de verfchillende en zoo vaak afwisfelende gefteld- heid, der verfcheiden gewesten van den dampkring , ge- noegzaam onmogelijk om die te ontdekken. 