Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
ana, i Djember. 8.2 Zj 1187 | Besoeki, Java, Ett HELL A Vrij hevig, hoAvontnal: Bondowoso. | 7.9 Z | 113.9 EH 11/13u 50m* N—W poe erk. | Sepoeloe. 6.9 Z| 112.9 Madoera. L11130 Omg ae es Di e $ = 111/144) Om** pila ede Vri sterk. : H Ge LL S se ” one susan enke D Zw | Bangkalan. 70.2 1137 11/13" 40m** + N—Z Vrij hoed. merkbaar. l Kwanjar. 7.2 Z| 112.9 n L1}130 59m** We iliac ak ae a holies Coes } Kamal. ke 112.7 is 11 Län 30m* WE ee EE | Djembrana. 8.4 Z | 114.6 | Bali en Lombok, 11/14" 10m** N—Z A merkbaar. SS E Bali. he: i - Denpasar. 87 2 115.2) S SE E : : Negara. 5.5 A 114.74 d ign E ll + 140 Um RSR SEENEN Ge 7 E S e E ; a Selong. 8,7 Z| 116.6 | Bali en Lombok, 14/114 9m ZZO—NNW_ | Licht, horizontaal. GE ae Lombok. 4 SC , ak 7 | Ngantang. | 7.9 Z| 112.8 Pasoeroean, 14140 (äm ZW—NO Horizontaal, zeer licht. : ** Midden-Java Tijd. Richting. z Intensiteit en aard der beweging. E Bijkomende verschijnselen en opmerkingen. o = 156 — A | B 3 | Lende | Residentie of | | | d erichtgever. | Waarnemings- | _ oost | Gouvernement | £| jr |-to PIN plaats. ‚Breedte. cates | E| Locale | tae i | Se?  On-|l4| 19u 25m | — 54 derh., Celebes. | ; Tobelo. 1.7 N| 128.0 | Ternate, en On-| 20] 22u 10m | — 85 ; ; erh., Halmahera l Onderafd. Ajer|+0.2 N| + 99.4 | Padangsche 3 20u Om | + 29 Bangi ' oe 23| 20" 30m \ Sumatra, | — Moeara-Sabak. | 1.1 Z | 103.8 Djambi, Suma-| 24) — — ra. _Benkoelen. 3.8 Z| 102.3 Benkoelen, 24 — —- i natis. : Neira. 45-41-1299 Amboina, Neira, 24) 16" 10m | — 93 nt. Benkoelen. 3.8 Z | 102.3 | Benkoelen, 25) In 30m | + 18 SC Se Sumatra. GE Tandjoeng Lago,))2.4 Z |+-104.0| Palembang, ` {25| Qu Om | + 11 GE Bojoeng- Lintjir, Sumatra, Es Koeboestreken. S nderdistricts- irak 3.4 Z + 103.8 |, eo 25} la 15m | + 12 "si fd $ k 5 ties Biti LRA Ite os In 30m | + 15 eira. 4.5 Z | 129.9 | Amboina, Neira.| 27| 0“ 10m | — 93 Se 4.0 Z | 103.2 | Palembang, 27| 1" 45m?) 4 14 ee > Sumatra. | `, E E ei e 7 Sr in |Onderafd. Aier ` 0.2 N 99.4 | Padangsche, 27' 11u Om | + 29 Gi ` Bangis. e E Bovenlanden, | 27| 14u Om A a Sumatra. 27 20u OP SE | Kaimana. 3.7 21 188.5 Amboina, |28: 6u32Mm | —108 ies Se S teuw-Guinea. _{Singkel. 2.4 Ni 978 sie en On-| 28) 10" 30m | + 36? Ss ao | | derh., Stimatra: eae Neira, 4.5 Z | 129.9 | Amboina, Neira. 30) 6u 5m | — 93 Ee a 11° 50m Kaimana. 3.7 Z | 133.8 | Amboina, |30| 23" 5m | —108 Se Se = | NieaweGuines, {°° l RON eilanden. — — | Ménado, Taland)—) — — S l _ eiland 3 tesse. zs sees ee. d set ewe a ee * eee + a Sex Matig: één stoot, daarna gol- Licht. * ese see... ee ssrs ze Licht. Zeer kort. š Licht, rticaal. Kort, zeer Heg horizontaal, gege, 3 schokken. Horizontaal, licht. rij hevig, verticaal, Vrij hevig. … a rss ste ee ese sees. e ae... SA 6 schokken, zwak. Zacht: `. | | Vrij hevig, verticaal. ` scnok KEN, Se s le schokken, zwak. ae ek ee set eeseesesr sees rees. ese r f Tijdsopgave kan 15mà 20m te laat Gerommel A. maand Septem schokken. GE EE , i e re Midden-Java Tijd. — 158 — i Le : A B Cc D E Residentie of | | : Ne | | Lengte erdee Kaes eg CS Een Bijkomende verschijnselen é ngs- S ` ur Š i ntensitel i plaats. Breedte. y PTET S Locale | ei Richting. i en : Grw. en Biland. |8| tid | : cS a eden opmerkingen. Minuten. Seconden October 1916. : . : ; į Ponorogo. 1.9 Z| 115 Madioen, Java. | 4/19458m**|(— 12) 2 seen: t. \ Tegalombo. KE Bit. e 4 19u5om** ` 2 Uit LW (Nr sterk Kebonagoeng. | 8.2 Z | 111.1 e Seo ame. D e r. S ak Poenoeng. e? 111.0 d 4/2904 Qm** 5 = a WEE N of: Patjitan. i IL EN A z = Sterker yes es Pringkoekoe. | 8.1 Z| 111.2 > 4 S 3 D eg OO EE Mangoenhardjo.| __,, Me SN A S k E EE ee orok. 8:2 2] 111.9 T 4 e ae 18 5 49 Ngebel. 1.8 2 iny 7 4/201 5m**! (— 12) 120 Uit ’t Z vg Ardjosari. 8.2 Zj 111.2 de A o A 5 d 29 ndar. 80 ZE 11135 S | Aën zum Ee — $| NO- Ke Ngadirodjo 8.2 Z o Er Ae Ee ae Eiai 2 atoe, 1.9 Z| 112.5 | Pasoeroean, 4/20" pate `, a ZW—NO oo zeer licht. Java. | d Toeren. mb 8.2 2| 187 Se S n S Ee O—W Vrij zwak. Kepandjen. Sl 24-119. En 5 SG Ge a4 N—Z Licht. Banda-Neira. 4.5 Z| 129,9 | Amboina, Neira.) 5|12ul0m | — 93 De Licht, horizontaal. i 19u 35m | Neira. we » |Amboina, Banda, 5/ 128 10m X Rd ey) ” fe ; -il 19u 35m Tobelo. 1.7 N| 128.0 |Ternate,enOnd.,| 7| 8150m | — 85 En: Licht. ; Halmahera. ; 3 ; Banda-Neira, 5 Z| 129. 9 | Amboina, Neira.) 8| An Om | — 93 KREE dent Lochs, horizontaal, Benkoelen. ` e Z 102. 3 | Benkoelen, E enne «| Licht Suny E Pan k matra. | _ oer Kat Djamboe. ` |45 2 109.1 | Banjoemas, 25| 8u 51m ( — 12) W—NO _ | Langzaam. Eo can SEH E lava. | i Wangon, (Djam-, _„ S a | 25) 8u Age ` — Z—N ee : €). ee a ` j : ` Rawalo (Djam- = E © _{25|80 45m**] `. daio. Nun ii] Geleidelijke schokken: o | Saparoea. ` 3.6 Z| 128.7 | Amboina, Sapa-| 25 '10u 5m | — 88 trseeseresss.| Zeer hevig. ie f SCH roea. d EE iBenkoelen. 3.8 Z| 102.3 Bankes ae of Lo EE a os ` Eo Sumatra. 1 : oe ae : Geheele eiland-|+-97 Z. | 120.0 Timor en On- 26 +11" 30m, — 52 | 10u 25 NW—20 Vri hevig. Soemba derh., Soemba. oe CS : -r 164 — — 160 — - A B c | D | E e e | ; -| Residentie of | Herlei- and e KL EE Va F le Var! S din Duur | = A 5 nan Bijkomende verschijnselen lents Breedte. °° onvernemént” | Ei Toeale LR | ichting. d ` ep | NW : E ijd tijd. | j a | en aard der beweging. a | Grw. en Eiland. = | Sa | Esa ega Ze? October 1916 (vervolg). Wai-Kaboebak.| 9.6 Z| 119.4 | Timor en On-|26| 11u35™ | — 52 [10u 25m4l5s t E, B aeann ene ns ee) pour sterk, 2 schokken. : : d derh., Soemba. 13u dam I 2 wak. Waingapoe. e 120.3 x TIe ORT 6” 120 Z—N 2 schokken, ED vrij : : sterk. Endeh. 8.8 Z| 121.7 | Timor. en On-| 26 }11030m| — 60 NW—ZO. | Vrij hevig. S E derh., Flores. H ? : d, Gezagheb-| Roeteng, ; 8.6. Zi 120.5 | S |26| 11" 30m tee Teee s enee] Langzaam, 4 schokken. Nangapanda. | 8.8 Z| 121.4 one 26| +11330m| — 58 NW—ZO.__ | Vrij hevig. EE : iawa. j 121.0 S 96 12u (jm INERT TR eha ete er. os S Ee ek Licht. Goetjialit. 8.1 Z! 113.1 | Pasoeroean, 26}104 40m**| (— ee Gewoon, eek a : | SE Kraksaän. 18 El isa’ 2 26/1 ‘4W—NO | Zwak. S 3 Louasmes ; R a na. | Kroe 7.9 Z| 1135 S 26/10u30m fe Acht, ` ien Boles: gewest. 17 Z; 114.5 | Bali en Lombok 1 26| 10u 30m wdn, Horizontaal. ‘ 8.9 EI 116.8 Lombok é oS = Ee aa ee Selong. 8.7 Zt 116.6: |- s 26/11" 6m | — 39P me KEEN, | Licht, horizontaal. or Matraman. 8.5 Z|/116.1 j 26| +11ul15m| — 37? ' et OW Horizontaal. Negera, (Djem-| 8.3 Z| 114.7 |_ po hae eB E oe |. AN Duidelijk, merkbaar. rana). a re, : Karangasem. 8.5 Z| 115.6 | Bali en Lombok,| 26; 11" 9m | — 35 Sete e, ee ee j Pampanoea. 4.3 Z | 128.2 | Celebes en On-| 26| 16u 45m | — 54) Doden no Deieren , S derhoorigheden. S ee Ee e KSE: e Si Banda-Neira. | 4.5 Z| 129.9 Amboina, Neira.| 26| 22u 30m | — 93| Ayes t+ see teh, horizontaal, o bës S Gorontalo. 0.5 N| 123.1 | Menado, Celebes.| 27| 11% 15m | — 65| ée Si ~ [Niet he evig, 3 schokken vk e Pampanoea, 4.3 Z| 120.2 |Celebes en On-|27/ 16%45™ | — 54 De gen WOP | Langdurige, sterke trilling. | Houten huis kraakte. : i derh., Celebes. (a s ` ? S ou Parigi. 0.9 Z| 120.1 | Menado Celebesl 31} sussm | — 53] zung eo | NO—ZW.. Eerst verticaal daarna horizontaal, Te. T SÉ r e es. En : vrij hevig, e sehokken. 1 ER -| Donggala. . | 0.7 zi 119.7 | 5 31| 9030m | — 52 ER eg Had Zeg dee Aë EE SE Eoo SH Kb ee ote olgend. ae : : fen er: | ' ae = = ** Midden-Java Tijd, à 8 Oe ES S ZD a iz ee Midden-Java Tijd. ei — 162 — A B © D E e | a Residentie of | EE j „engte E en Bijkomende verschijnselen nt PE Tato - | Waarnemings- | 4 3 g| Uur. Duur. Intensiteit y 4 ‘ Eeer plaats j Breedte. it dente 5 | Loenle ie? Richting. EE oe | Grw. | ‚en Eiland. Lë | tijd ! : en aard der beweging. SZ | i 3 Seconden. opmerkingen. November 1916. | Manokwari. LS 4 134.3 Ternate en Ond., 2 1230 | = 10 Iae ZE EE Korte en lichte schokken. Nieuw-Guinea. Kalianda. 5.8 Z| 105.6 Pegi he 8 |+10u48m ZW EE En E EC matra. Lebak-Parai. 6.6 Z| 106.4 eb sb 121 0% 25m" O—W Zeer zwak, verscheidene schok- 8 en. é Paleleh. 1.2 N| 121.8 | Menado, Celebesjl3 | 5u 50m Z—N? Verticaal Gerommel. Gorontalo. 0.5 N| 123.1 S 14 [18u Om N—Z Licht | i ; Saleier. 6.1 Z| 120.5 | Celebes, en On-{l5 = WO EE Wen K derh., Saleier, De: engalon, 4 N| 117.4 | Zuider en:‘Ooster|l9| reem eee. ....| Licht. Sien -Koetei). Afd. v. Bornen, äu | d orneo. | Tjipetir, (Tjiba-| 6.9 Z| 106.7 | Preanger, Java.|23 | än 5m** N—Z [ean eee PS esa, VORTEC e as SOE Ls Preanger-beving. dak). | f .| Tendjo-Djaja, 3 106.8 sn ASB Se OME E EE ee eee reece ‚Zwaar GE Geen schade. (Tjibadak) 5 | Boenga Meloer. 7.0 Z| 106.9 e 23 3u 5m** N—Z | Hevig. oekaboemi). j | Kali-Baroe, TI- AIt ops 23 S Vee ee E teer EE . {In den be van de week gevolgd doc Tjireungas). e SC ` 10 kleine sehokken 5 Pasir Randoe.| 7.2 Z| 107.1 a 2. BA pomat O—W Ride heap sb cow bg verdriet LOL B Dec, Ab med nog korte aard (Tjibeber). i i f schokken waargenomen. KiS [Spérata, (Ban: Ge WEN . | nacht ; ` EES Vrij hevig, langdurig _doeng). Wee Š 23 En Gandjar Lemoe.| 7.0 Z| 108.1 (o 23| 3u Om**, Sa git Taree Weg ae ae So RE 2 Tjikandang, | 7.4 Z| 107.8 # 23 |+ 4u Om caes verse EIK; (Tjtkadjang Ee Be? , | Patjet. 6.8 Z | 107.1 » \ [23 | gusmee LN? [vrij sterk, horizontaal en ver- | Distr. Leg E Z\+ 102. iy 23| 3u 5m O—W? vri rey | pangtenga. 3 EC Se 67 Zj 107.5 i 23) 3u gum. a Zwaar. : Poschen mm 6.9 Z| 106.7 a 23 | 2u 55m** O—W * [Vrij hevig. A sala k). K zb j i e — 165 — — 164 — | A | B © P | P e S P | Residentie of | | Herlei- | SA Bijkomende verschijnselen SH dre i | oost | Gouvernement (4 ed tot a Richting wenn oP plaats. Breedte. | WS | Locale | “tavia- | „AIC . ; sa : |- van - LS tijd. || tia | en aard der beweging. : irw. | en Eiland. | A | En SE | opmerkingen. EN | mu en. | November 1916 (vervolg). : f sch, |) Tjinjiroean, | 7.2 Z | 107.6 | Preanger, Java. |23| nacht. | — | 2W53md sl .«....| Nog al hevig. Scheuren in pleisterwerk ; spiegel geval, (Kawah Tjiwi- + LOTS | 7 len: thermometers gebroken. dei), Ans : S 7 Lebak-Parai. 6.6 Z | 106.4 | Bantam, Java. |23} 3u 20m] + ° 2 Gy Horizonjaal, sterk, 13 schokken. SH n. : ` weie Malingping. | 6.8 Z| 106.0 A 23| gu 0m**|(— 12) N—Z Langze: m. on Paroeng-Koe- | 6.5 Z| 106.1 3 Cl ir TOTEE y E `? E > djang. ; | | Serang. 621% TS E Ge a aal gu mt RE je SNE de schokken | Rangkasbetoeng| 6.4 Z| 106.3 e i Tas sulam] ` On) Middelmatig. 2 schokken. Pandeglang. | 6.3 Z | 106.1 A | 23) zu Sngg NO—ZW Zwak. ‘Wanajasan, (bij | 6.7 Z | 107.6 | Batavia, Java. |23| 34 Gm `, dee aa ie ede Plered). PZ S Djatiwangi, e 108,4 |Cheribon, Jaen 129 3ulOm**) ` NO—4W Scho ken e T (Cheribon). ' Bentarsari. 1.2 Z | 108.8 | Pekalongan, 23) -2730m**| T OW Zwik. i , Java. i 37 ” 3 En 23| 2u 5 gmkt ; 5 d ” D Djamboe. 1.5 Z| 109.1 | Banjoemas, 2o jam en a ae SS Java.l- | à ae | Wm DEE ` E "EE SCH 23 emi Mie Z—W po ? S hen Paice 4.0 Z| 103.2 |Palembang, 1 25 118 30m 5 Gw Vi hevig. | | d Sumatra. | ‘ \ , oeara-Doea. | 4.6 Z| III 25 11u jm i + 11 A Licht. Pagaralam. ; 4.0 7 103.2 ‘ e 25 need da —O Si oe cx eee : ee eee Use We le Benkoelen. ` | 8.8 4 | 102.3 |Benkoelen, 125) — — E Ber Kort, e Sumatra. E e i e = Larat. TLL RE Amboina, 27] 19% 30m | —102 WO Leer oer tet ont Ee Uk | | Larat v/d. Tenin- i E Kë Ce E |. bereroep. Ee Wa i SE 4 Lebak-Parai. | 6.6 Z 106.4 Bantam, Java. |29| 10230m | + 2 1 O—W d i : ster horizontaal zeven d S e ree E EE Pe aly ae Brera 12 ae 3 schokken, vrij hevig, PA KR 7 e EE Se, a da ro , È ZN Langzaam, 2 schokken. Koedjang. : ae KE eg: oe + : Malingping. 68 Zl 106.00 oan o d Soo sG, » angzaam. * Midden-Java E ; S LW ze Zn at RON ae — 166 — A : yo B JETUN € | D | E i Residentie of nd Waarnemings- Lengte f ar gic tat be re Bijkomende verschijnselen Wer i ra zel oost 7 : t Ba- ur. ay . S plaats: HE aber st Gouvernement g Locale hana | Richting. gd E Es tij | ‚| en sard der bewegin Grw. en Eiland. 5 | d ging. i j DS Wa e Minuten. | 3 Seconden. | | Bä ge December 1916. x $ t e d | | Soercei. Län Zi 136.2 | Ternate en On- Ge Qiu um | UTC te! Licht. | o HE derhoorigheden, SE E | ' | IROD eil. Japen. Ea | | Kä Tifoe. f 3.7-Z | 126.4 | Amboina, HIK pm] 18 Wep 2 snelopeen volgende schokken "` 4 Boeroe. ; pie vrij ibs horizontaal. Dobo. 5.8 Z| 134.3 | Amboina, Age" 4; 3u30m | —110 de eet cee eee ROTONDE reden CH : - ‘ KE j A urs- — Kaimana. AN Zy 133.8 Amboi 4 4u10™ | —108 | 2u 33 af Pe ee \ Gerig. f ` Assistent. i 3 Nieuw Gainer: ee dent. Dobo. 5.8 Zf 134.3 | Amboina, Aroe} 5) 4u Om | — 110 Ee ; F EE Bet Kila nden ; Wai-Werang | 8.4 Z| 123.0 | Timor e Öp- 5l 16u 25m | — 65 ZW Hevt. heen (Adonara). dechootighGden, | ER | ! aoo ; i i Adonara. ; v Ët d er) Gezagheh- | Banggaai. 1.5 Z| 123.5 |Celebes en On-| 6; 24 30™ | — 67 ' NZ, }Ster : EE | l ; ' Banggaai. | eN ‘ f Selong. 8.7 Z| 116.6 | Bali en Lombok,| 11) 18u 5m | — 39? ZZO—N NW Lid, horizontaal. © ` | ; De r ‘|... Lombok. z d : ` oy ‚ Gezagheb- | Banggaai. | | 1.5 Z| 123.5 | Celebes en On- Lil Pa gom | — 67 | N—Z Ste. SE x _ ber ) | de themed nee KEA N E Ee El _Banggaa F í | 'oeloeng. die ALG Madioen, Ge is gr: Ome?) (— Y9) Z—N Zeit. OE: TERRA Län Pasoeroean, _ 25/1 egnen `. eGo. hind es os Ep reeks reen ded Residentie Ke SA: 19, 3 + Menado, Celeber Siet Ma o] ioe at Se ZE E EE Verschillende RK ta werden Menado. | 18 N „125. 2| eaa E SE E EE EE DE en | ern ee maand December waargenomen ee ery a epee ye Mëller Tide” a ee! i S i | x # H De aardbeving van Maos 9/10 September 1916. In den avond van den 9* en in den nacht van 9 op 10 September, zoomede den daaropvolgenten dag werden in de geheele Residentie Banjoemas aardchokken waar- genomen. Nadere berichten uit het geteisterdegebied spraken reeds van een ramp; vele huizen waren ing6tort, persoon- lijke ongelukken echter niet voorgekomen. He meest hadden geleden de dessa Maos met het stationsempleement aldaar en het plaatsje Kesoegihan aan den recher-oever der Serajoerivier gelegen. Omtrent de aardbevingsverschijnselen kan ikhet volgende mededeelen: Zaterdagavond 9 September, tien minuten voolacht werden de bewoners der geteisterde streek door een hevigen en langdurigen aardschok opgeschrikt, die de hen op hun grondvesten deed schudden. Even na achten werer wederom een hevigen aardschok gevoeld, die de huizenie Maos en ~ Kesoegihan deed instorten. Later op den avond gedurende den nacht en den daarop volgenden dag welen er nog herhaalde malen aardschokken waargenomen. Ji Wiechert- Seismograaf te Batavia, tekende de Se te gingen op: 9 September. 1° schok om 7 u. 45 m. 8° m : ge 5 7, Boy ae as coos Roe ee, 10 de 1° „B 30 y Ae alles — in Midden Java tijd. Gevolgen der aardbeving. Schade aan gebouwen. Een groot aantal woningen, meestal van inlandse bouw- wijze, stortten in of werden licht beschadigd. Zoo reeds — 169 — vermeld, het stationsemplacement en de woningen der spoor- wegbeambten te Maos hadden veel geleden, meerdere huizen waren onbewoonbaar geworden. Ook de spoorbrug over de Serajoerivier en de spoorbaan bij Kesoegihan waren, onder invloed der aardschokken, verzakt of verschoven. De bescha- digingen bleken echter niet van ernstigen aard, zoodat het spoorwegverkeer weinig last ondervond. Aardspleten. Het meest werd de bevolking verontrust door het ontstaan van aardspleten, waaruit water en zwart zand opborrelden. De vorming van dergelijke aardspleten is een zeer gewoon verschijnsel en herhaalde malen bij aardbevingen waargenomen. Zij vormen zich steeds in de nabijheid eener rivierbedding (ook oude rivierbeddingen komen hiervoor in aanmerking) en loopen meestal evenwijdig aan de dal- of rivierrichting. Op eenigen afstand van den oever houdt het verschijnsel geheel en al op Deze Sen waren alle niet diep en beperkten zich tot de 3 M. dikke alluviale kleilaag, welke hier overal den ondergrond der vlakte vormt. De nog dieper liggende rol- steenlaag, waardoor het grondwater cirkuleert, werd door deze speten niet getroffen. De aardschokken hebben het grond- water in zijn natuurlijken afloop gehinderd. Vermengd met het fijne zand der rolsteenlaag, zocht het thans een uitweg langs de nieuw gevormde spleten en bestaande waterputten. De bevolking dacht aan een vloedgolf vandaar de paniek tijdens de aardbeving van Maos ontstaan. De stootrichting en den aard der schokken. Het meerendeel van de bewoners der geteisterde streek heeft horizontaal gerichte aardschokken waargenomen. Slechts - enkele personen te Maos meenden ook vertikale stooten gevoeld te nebben. De hemelsstreek vanwaar de aardgolven kwamen werd vrij algemeen met het zuiden aangeduid, dus van uit zee. De intensiteit der schokken nam van af Maos do AT zoowel naar het zuiden als het noorden, geleidelijk af. Alleen in het dal der Tadjoem waren de verwoestingen weer intensiever. À De door mij waargenomen richting waarin gebouwen, muren en voorwerpen omvielen of verschoven, kan het beste verklaard worden door Z—N gerichte aardgolven aan te nemen. Enkele markante voorbeelden : een der houten stationsschotten te Maos werd in zijn geheel 5 cm naar het noorden ver- schoven. Van vier steenen muren (gelijk van constructie en vrijstaande) vielen de O—W gerichte beide naar het noor- den om, de N—Z loopende bleven staan. De vermoedelijke oorzaak der aardbeving. De microseismische waarnemingen te Batavia en Malabar, wijzen er op dat het pleistoseiste gebied direct in de nabijheid van Maos gelegen is. De macroseismische waarnemingen komen daarmede overeen. Door de lijn Kesoegihan — Maos, lengte 3 Km, wordt het epicentrale gebied ongeveer bepaald. Waar moeten we nu de direkte oorzaak dezen aardbeving zoeken ? In Banjoemas wierp men de schuld op den G. Slamat. Deze berg hield zich voor, na en tijdens de aardbeving absoluut rustig. Ook heeft de onmiddellijke omgeving van den G. Slamat slechts weinig van de aardschokken bespeurd. ` De G. Slamat is zijn naam getrouw gebleven, hij is onschuldig aan de schade door deze aardbeving veroorzaakt. We moeten nu trachten gegevens te verzamelen voor een tektonische aardbeving. Ten zuiden van de plaats Banjoemas, treffen we tot aan zee toe, herhaaldelijk heuvelland aan, bestaande uit tertiaire sedimenten. De heuvelruggen en daartusschen liggende dalen en vlakten, zijn in hun strekkingsrichting alle parallel, nl. ongeveer O—W. Loodrecht tot deze orographische een- heden heeft zich het dal der Serajoerivier ingesneden. Ik stel me de tektoniek dezer streken als volgt voor. Aan het einde van het tertiair zijn de tertiaire sedimenten door : | BT blokplooiing aan de. oppervlakte gekomen. Er vormden zich horsten en slenken alle O—W gericht. De horsten zijn de tegenwoordige tertiaire terreinen, de slenken werden opgevuld met kwartaire en alluviale sedimenten. Het dal der K. Serajoe kan men verklaren door een inzinking in de as der blokplooiingsrichting aan te nemen. Waar de O—W gerichte slenken van Djatilawang (K. Ta- djoem) en van Tjilatjap — Kroja, de inzinkingslijn van de K. Serajoe treffen, liggen in deze streek vermoedelijk de zwakste plekken. Heeft zich nu een der horsten ') tegen- over de slenken bewogen dan zal zich in de naastbij gelegen tektonisch zwakke punten het effect der aardbeving het meest doen gelden, in ons geval zijn die pagon de buurt van Djatilawang en Kesoegihan — Maos. De beweging van dezen horst kan, mijns inziens, zeer wel toegeschreven worden aan een tangentieelen druk, komende van uit de diepzeeslenk ten zuiden van het eiland Java gelegen. Tenslòtte zij er nog op gewezen dat de hevig geteisterde plaatsen alle op lossen alluvialen bodem gelegen zijn, de plaatsen in het tertiaire heuvelland gelegen hebben minder geleden. Batavia, 2 October 1917. Ed Dr. G. L. L. KEMMERLING. ') De horst Boeloeroempak, De aardbeving van Bali "1 dato ‚ 21 Januari 1917. medje Den 24 Januari d. j. bereikten ons te Batavia berichten over een geweldige aardbeving, die het schoone en welvarende eiland Bali geteisterd had. Vooral het dichtbevolkte Zuid- Bali zou veel geleden hebben. Er gingen zelfs geruchten dat vele inlanders omgekomen waren, meldingen die later helaas maar al te waar bleken. Steller dezes ontving toen de opdracht om zich in commissie naar Bali te begeven, ten einde door een. plaatselijk deskundig onderzoek den aard en omvang zoomede de vermoedelijke oorzaak van de aardbeving vast te stellen. Den 1° Februari bereikte ik het eiland Bali en den 2°”, dus bijna veertien dagen na de aardbeving, begon ik met mijn _ onderzoekingen, welke tot einde Februari voortduurden. De resultaten van dit onderzoek zijn, in het kort de volgende: i d 1. Waargenomen Bewegingen der aarde. Volgens den Ass. Resident van Zuid-Bali werd 7 Januari, dus veertien dagen voor de eigenlijke aardbeving, te Den Pasar een lichte aardschok gevoeld; op 20 Februari werdeu door mij «de laatste stuiptrekkingen der groote aardbeving te Moentjan waargenomen. De volgende lijst geeft een nauw- keurig overzicht over de aardbevings verschijnselen gedurende die periode op het eiland Bali waargenomen: ') Een uitvoerig rapport over deze aardbeving zal verschijnen ni het Jaarb. v. h. Mijnwezen (jaarg. 1917). Waargenomen aardbevingsverschijnselen op het eiland Bali, Januari —Februari 1917 (ten deele samengesteld naar eigen waarnemingen). V mm A Bees ` CH T. gedurende het tijdvak ` Intensiteit en aard der ar | | mingsplaats | : ae Datam. on ie ec | Uur. Duur. Richting. beweging. Aë mer. k tr Jan.’ 7| Den Pasar: — — — lichte schok Ss, Ass. Res. = „ 21| Zuid Bali | 6.50 v.m. 40 sec. ZZO—NNW | he houdend schom- ` ; : melende oonan Ge Midden Bali) 6.50 v.m. A0 sec.) ZZO—NNW | hevi de, schom- ` talents beweging. met vertikale stooten. 3 Noord Bali) 6.50 nm. 40 sec. ZZO—NNW | vrij hevige, schommelende be- S S weging met vertikale stooten; n intensiteit geringer dan in Zuid i en Midden Bali. E ) Deze aardbeving werd | geheel Bali gevoeld, de uitwer- king was het sterkste in Bali (districten: Tabanan — doeng—Gianjar en Kloengkoeng en in het Zuidelijk gedeelte v / het Batoergebergte. Op Java werd deze aardbe gevoeld tot Bondowoso. Febr. 4, Kintamani | 5.15 a.m. |12 sec — 1) vrij hevige, echten eigen waarn. roteerende beweging. —— Contr. de Vos | de lampen slingerden te list vas y3 „ Groo- 5.30 n.m. | 4 sec. 2) korte schuddende geseet. A | tenboer | | Febr. 4| Kintamani 5.35 n.m. | 2 sec. — 3) korte schud bew. woes S 45 nm. | 2 sec. — nin a 6.15 n.m. | 5 sec. — 5) langer maar mindir hevi | | als de vorige. G h Se 7.53-n.m.| 2 sec. — 6) korte schud. beweging. o o 7 8.40 nm. | 2 see — | Y a j ge , RE s 9.04 n.m.| 3 sec. — Rog ae S 3 he 9.13 n.m.| 3 sec. — | wd DES Së 3 S Waar SE ; > e Intensiteit en aard der + mingsplaats ere ` Datum. ri E Uur. Duur Richting. bewdeiur: | X mer. ; 5 4| Kintamani 11.16 n m., 2 sec. — "TI korte schud. beweging. E 5 y 1.10 v.m. | 3 sec. — E x 4.45 v.m.| 4 sec A 8 a 5.50 v.m.| 2 sec. — 2 Ka re 7.25 v.m.| 4 sec. - 14) jets langere bew. A Febr. 6| Pajangan | 4.25 n.m. 3 sec.) ZO—NW zwakke schok. vn jeigen waar sä 12| Den Pasar} 0.40 em | 2 sec. — j S E eigen waar Léi Tjatoer | 5.35 v.m. | 3 sec ZO—NW j 5 eigen waarn. T „| Kintamani 10.30 n.m. 20 sec. ZO—NW vrij hevige en langere scho _ {eigen waarn E melende beweging; nadien W es., Ass 3 den nog vier zwakkere schokk Res., Contr gevoeld SE Kloengkoeng \ f 15 ntamani 10.12 v.m.| — — voortdurend zwakke schomt es., Ass tot lingen. Se, Res. 11.40 v.m : 16| Kintamani | 6.30 v.m.| — — langere, zwak schuddende be _ jeigen waarn. ) 4 18| Kg. Batoer | 5.45 nm" 3 sec — korte, zwak schuddende bew sigen waarn. er 20| Moentjan | 6.30 n.m.| 3 sec es korte, zwak schuddende bew. : eigen w , : a = AFD RESULTAAT DER WAARNEMINGEN. Horizontaal ZO (Z) — N.W. (N.) gerichte golvende-bewe- gingen in Zuid-Bali. Deze bewegingen werden ten deele nog in Midden Bali (Batoergebergte) en Noord Bali waar- genomen. Vertikale stooten met een schuddende, schommelende bewe- ging werden in Midden Bali (Batoergebergte) waargenomen. Deze bewegingen werden ten deele nog in Noord-Bali waargenomen. 2. De witwerking der aardbeving op de bodemoppervlakte en de zich daarop bevindende gebouwen en voorwerpen. Het effect der aardbeving was afhankelijk van: a. den aard der aardbevingen. b. de steensoort, waaruit de bodemoppervlakte was opge- bouwd. ad a. De horizontale golvende bewegingen hadden ten- gevolge: het omvallen van bamboehuizen en het instorten en scheuren van steenen woningen, daarentegen in mindere mate het instorten van ravijnwanden. ` De vertikale stooten veroorzaakten geen directe schade aan gebouwen en voorwerpen, maar wel aan de ravijn- en bergwanden; onafhankelijk van een bepaalde hemelsrichting storten overal aardmassas naar beneden. Alle gebouwen, voorwerpen en menschen, welke zich in de afschuivingszone bevonden; werden onder het losgeraakte gesteente bedolven. Bijna 80°, van alle slachtoffers behoorden dan ook thuis in poze streken. _ adb. De invloed der steensoort op de voortplanting der aardtrillingen is, mijns inziens, door deze aardbeving weet. eens des te meer duidelijk bewezen. Gesteenten met hechte samenkitting, vaste breccies, uit- vloeiingsgesteenten en koraalsteen, verminderen het effect — 176 — - der aardgolven;. gesteenten met los verband als alluviale aanslibbingen, tuf- en aschlagen vermeerderen het effect. Tusschen streken met hevige verwoestingen lagen plekken gronds, waar alles was blijven staan; voorzoover ik kon nagaan bestond de ondergrond daar ter plaatse dan uit vaste breccies of koraalsteen. Conclusies. Was de aardbeving veroorzaakt door een primaire werking van den Batoervulkaan dan hadden de verticale stooten het hevigste moeten geweest zijn, de uitwerking der horizontale _stooten daarentegen minder. We zien echter dat juist het omgekeerde werd waargenomen. Waren Zuid-Bali en het Batoergebergte geologisch opgebouwd als het overige deel van het eiland Bali, dus uit gesteenten met vaste samenkit- ting, dan waren er geen verwoestingen geweest in de vlakte van Zuid-Bali en geen afstortingen in het Batoergebergte. Waaruit volgt, dat het terrein der hevigste verwoesting niet altijd het dichtst bij het epicentrum behoeft gelegen te zijn. d De omvalsrichting van gebouwen en voorwerpen. Ofschoon men in het algemeen, vooral dicht bij het epicentrum, geen waarde kan hechten aan de omvalsrichting van gebouwen en voorwerpen, vervallen, mijns inziens, die bezwaren, indien een groot aantal gebouwen, vrijstaande en van dezelfde constructie, voor het grootste deel alle in een bepaalde richting omgevallen zijn. Dit was in Bali het geval, de bamboehuizen en padischuren vielen in de richting naar het N of NW om. Enkele dier gebouwen waren zelfs van de neuten opgetild en zonder intestorten tot 25 cM. toe naar het NW verplaatst. , _ De vraag vallen de gebouwen om in of tegen de ges der aardgolven in, zal voor ieder geval afzonderlijk moeten onderzocht worden. Bij een plotselinge schok kunnen — iT — gebouwen tegen de stootrichting in omvallen. Daarentegen zullen bij langaanhoudende, golvende bewegingen, de ge- bouwen in de richting der golfbewegingen omvallen '). Dit laatste soort bewegingen werd duidelijk op Bali waargenomen, het omvallen der huizen geschiedde dan ook niet plotseling maar eerst eenige seconden na het begin der aardbeving. 2) Ook het optillen en verplaatsen van enkele gebouwen kan slechts in de golfrichting plaats vinden (hier moet zoowel een horizontale als vertikale componente gewerkt hebben). Gevolgtrekking. Uit de omvalrichting der gebouwen en voorwerpen mogen we concludeeren dat de voortplantingsrichting der aardgolven ZO (2) — NW (N) geweest is. 4. Microseistische gegevens. Uit de opteekeningen 3) van den Wiechert seismograaf van het Kon. Observatorium te Batavia mogen we de ver- onderstelling maken dat het epicentrum dezer aardbeving ten Zuid-Oosten van Bali in den Indischen Oceaan moet gelegen zijn. 5. De vermoedelijke oorzaak van de aardbeving. Zooals onder 2 reeds is uiteengezet, is een primaire werking van den Batoervulkaan uitgesloten. Veeleer wijzen de gegevens in 1, 3 en 4 verzameld er op, dat we den DUS Drone in den fadiachen Oceaan moeten zoeken. ') Het > niet duidelijk of hier met richting der golfbewegingen ` bedoeld wordt de voortplantingsrichting der loopende golf dan wel de eigenbeweging van een bepaald bodemdeeltje. Bij lang aanhoudende, golvende beweging is omvallen naar r het epicentrum toe zoowel als in tegengestelde richting mogelijk (Red.). 2) Dit verschijnsel werd door den Ass. Resident van Bali zeer duidelijk in zijn eigen woning waargenomen. 3) Richting N. 19°E, afstand 1190 Km. ee LXXVII ; Wak, We kunnen thans geen andere verklaring geven als een tectonische. | Het is een alom bekend feit dat langs de zuidkust van Sumatra, Java, Bali, Lombok enz. een diepzeeslenk aanwezig is, volgens E. Honte een in wording zijnde geosynclinale. Door het trapsgewijze dieper zinken dier troggen ontstaan aardbevingen, welke de randen der oceanen teisteren. De horizontale golfbewegingen, welke zich van het epicentrum uit naar alle richtingen voortplanten, zullen voornamelijk hun invloed doen gelden in de teetonisch zwakkere deelen der aardkorst, in ons geval in den rijk geplooiden en met diatreemen voorziene eilandenboog Sumatra, Java, Bali, Lombok enz. | Het schijnt echter, dat deze horizontale golfbewegingen onder het Batoermassief (Bratan en Agoeng massief) aange- komen, hier nieuwe zwakkere vertikale bewegingen hebben te voorschijn geroepen (secundair epicentrum). Dit behoeft niet te verwonderen aangezien het juist de vulkanen zijn die door middel van diatreemen met. bet inwendige der aarde in verbinding staan. Slotconclusie. De aardbeving was van tectonischen oorsprong. Het hypocentrum was gelegen ten ZO van Bali in een diepzec- slenk van den Indischen oceaan. De verwoestingen werden in Zuid Bali veroorzaakt door ZO (Z) — NW (N) gerichte horizontale golvende bewe- gingen, in het Batoergebergte door vertikale stooten met = een schuddende, schommelende beweging. De intensiteit der ' horizontale golven was grooter als die der vertikale. Maar ook de intensiteit der horizontale golvingen was niet bijzonder groot, getuige de weinige verwoestingen in streken opgebouwd uit hechte gesteenten. We weten vooral uit onderzoekingen in Japan gedaan, dat die intensiteit in losse gesteenten somtijds verdubbelen kan. — 179 — Deze aardbeving d.w.z. de hoofdbeving van 21 Januari werd vergezeld van macroseistisch waarneembare voor- en nabevingen. Onderaardsch gerommel werd herhaalde malen, maar niet zeer duidelijk, waargenomen. Ook kwamen er berichten binnen omtrent een kleine vloedgolf, waargenomen Jangs de kust tusschen Kloengkoeng en Benoa. Er werd echter geen schade geleden door dit natuurverschijnsel. Van verhoogde werking der vulkanen Batoer en Agoeng, die beide door mij beklommen werden, was geen sprake. Misschien mag de verhoogde werking van de Kawah Idien ` in Febr. d.j. aan deze aardbeving toegeschreven worden. Batavia, 3 Augustus 1917. De tijd. geoloog b/h mijnwezen, Dr. G. L. L. KEMMERLING. Meteorologiese gegevens verzameld op een tocht naar de Talamau DOOR Ed. JACOBSON. Van begin April tot einde Juni 1917 hield ik mij in de Ophir Distrikten van Sumatra's Westkust op. Het doel van mijn reis was een onderzoek naar de fauna van de Goenoeng Talamau (2912 M.) in te stellen. De zeelui noemen deze berg Ophir, een naam die bij de Inlandsche bevolking natuurlik onbekend is. Op mijn tocht was ik vergezeld door de heer H. Biinnemiser, verzamelaar voor het Herbarium van "a Lands Plantentuin te Buitenzorg. Hieronder wil ik slechts enige meteorlogiese data vermelden op mijn reis verzameld. Ken uitvoeriger reisverhaal hoop ik elders te publiceren. Taloe, de standplaats van de Kontroleur der Ophir Distrikten, heeft volgens de publikaties van het Kon. Mag. en Meteorol. Observatorium te Batavia een gemiddelde jaarlikse regenval van 3949 mm. De plaats ligt 500 M. boven zee. Een bie- zonder groot verschil hiermee vertoont de theeonderneming ` Tanangtaloe op slechts 8 à 10 KM. in de luchtlijn van Taloe op een hoogte van ongeveer 1000 M. gelegen. De volgende cijfers werden daar gedurende de laatste 5 jaar opgetekend: ‘ : 8 mm. 1913 5474 mm. 1914 -< 6358 mm. 1915 5795 mm. T916 4656 mm. De maximum neerslag valt op Tanangtaloe in de maanden September, October of November. De grootste regenhoeveel- heid in het genoemde tijdperk werd in November 1915 — 181 — waargenomen en bedroeg niet minder dan 978 mm. '). Een kleiner maximum valt gewoonlik in een van de maanden Maart, April of Mei. Augustus is gewoonlik de droogste maand. In de voor Sumatra's Westkust exceptioneel droge maand Augustus 1914 viel er slechts 81 mm.; een meer normaal cijfer wijst Augustus 1912 aan met 222 mm. Een iets hoger minimum valt in Januari of Februari. Men heeft dus twee maxima en twee minima. ?) Van Januari tot Maart komen in de Ophir Distrikten vaak zeer hevige winden voor. Ze zijn bekend onder de Inlandse naam langkisau en waaien meestal uit het westen, bij uitzon- dering uit het noordoosten. Het is een droge wind, die soms zeer hevig kan zijn, doch nooit lang aanhoudt. In de genoemde maanden kan hij van 1 tot 4 maal per week waaien. Dik- wijls is de kracht er van zo groot, dat schade aan gebouwen wordt aangericht en het wel eens voorkomt, dat platen dakijzer van gebouwen op verre afstand worden weggeslingerd. Op de noordwestelike helling van de Talamau werden door mij achtereenvolgens op verschillende hoogten bivaks aange- legd en bleef ik daar in het geheel 2 maanden. Op 17 April werd de eerste tocht ondernomen van uit Pinagar (240 M.) langs de Batang Inango (op de Topografiese kaart ten onrechte B. Nango genoemd) tot een hoogte van 1200 M. Op de 19 April werd een bivak betrokken op 400 M., gelegen op de rug tussen de Air Biloean en haar linker zijvivier, de Air Simpang. Daar bleef ik tot 5 Mei. Ofschoon April en Mei tot de zeer natte maanden behoren, vielen er ` in ‘dien tijd slechts enkele zware buien. De 6 Mei verhuisde ik naar een op 875 M. gelegen bivak, op de rug tussen de Air Biloean en de linker bronrivier van de Air Karomi. Van toen af viel de regen zeer overvloedig, zodat tot het ` einde van Mei bijna geen dag zonder bui voorbij ging. De _ wolken hingen steeds zeer laag en zowel ’s morgens als in 1) Te Taloe viel in November 1915 989 mm. regen. (Red) 2) Een dergelijke verdeeling van den regenval (maxima in de kenteringen) geldt voor nagenoeg geheel Sumatra. (Red.) a= 182 ee de namiddag heerste in het bos zeer dikwijls een vrij dichte nevel, die meestal ’s nachts optrok. Op 21 Mei werd het bivak naar een op 1300 M. gelegen punt verlegd. Geregelde temperatuurwaarnemingen kon ik door tijdgebrek niet maken. Ik tekende slechts de volgende data aan: Hoogte 1300 M. eenderde in de nacht van 2 öp 3 Juni: 15'/,°C. 3 Juni-6 uur vm. 15'/,°C 12 uur vm. 20°C 3 uur nm. 16!/,°C 6 uur nm. 16°C. Op de 4 Juni ondernam ik in gezelschap van de Kontroleur van ‘aloe een tocht naar boven. Dien dag werd eerst overnacht in een bivak op 1913 M. hoogte, aan de linker oever van de linkse bronbeek van de Batang Inango. De temperatuur was hier reeds aanmerkelik lager. Op de 4 Juni stond de thermometer: Hoogte 1913 M. om 19 A Vm =e 19°C 6 vm. IFC T" nm. < 09C en op de 5 Juni: À 6 . vm; 9°C. De 3 en 4 Juni hadden wij regen gehad, doch de 5 Juni begon de dag met mooi en helder weer. Op deze dag -klommen wij van 1912 M. naar het plateau, dat op 2760 M. gelegen is en zich nog 152 M. onder de top bevindt. Dit plateau is een oude krater, die opgevuld is en nu nog slechts een aantal kleinere kraterputten bevat, waarin water zich verzameld heeft. Overigens is het plateau vlak met een oplopende rand van afwisselende hoogte. De top verheft zich ten noordoosten van het plateau. Op het plateau hadden wij twee hutten laten biawan: Toen de nacht inviel, begon een koude wind over het plateau te strijken, die door alle reten van onze uit takken en bla- - deren opgetrokken hut heendrong en ons zeer SECH aandeed. sier AG Eee Op de 5 Juni werden de volgende temperaturen op het plateau opgenomen: Hoogte 2760 M. 12 vm. 123/,°C 5 nm. 8°C 6 nm. Zë? 9 nm. 63/4°C. In de nacht van 5 op 6 Juni was de minimum-temperatuur 61/,°C. De morgen van de 6 Juni was het weer helder en mooi en werd de hoogste top (2912 M.) beklommen. Wij genoten een ruim uitzicht naar alle zijden, alleen in het oosten was het land in wolken gehuld. Om 11 uur voormiddags begonnen van alle kanten de wolken de helling op te trekken en keerden wij daarom naar het plateau terug, waar van 6 tot 7 Juni nog eens overnacht werd. Temperaturen werden toen niet opgetekend. De wind was dien nacht nog iets heviger. De 7 Juni werd de tocht naar beneden aanvaard en bereikte de Kontfoleur nog dezelfde avond Soekamanaúti (190 M.) gelegen aan de grote weg van Sasak naar Taloe. Ik zelf bleef in het 1300 M-bivak achter. De 12 Juni trok ik weer van daar naar het 1913 M-bivak. De toen genoteerde temperaturen waren: Hoogte 1300 M. 8.15 vm. 19°C 1913 M. < 10.30 vm. 19*/,°C. Van 12 op 13 Juni viel de temperatuur in het 1913 M-bivak des nachts op 6'/,°C en toen ik opstond vond ik, dat een volkomen, ommekeer in het weer had plaatsgegrepen. De lucht was droog geworden en het land in het westen werd, zo ver men kon zien, door een heiige damp bedekt. _ Aan de hemel vertoonden zich lange vederwolken, een teken, dat in de bovenste luchtlagen een sterke wind heerste. Om ` D 9 uur vm vertrok ik met de koelies uit het 1913 M-bivak. ` Gedurende de gehele voormiddag was de zon omgeven door een volkomen halo, terwijl zich later ook ` oe een stuk s vaa. een tweede buitenste halo vertoonde. — 184 — Om 12 vm. bereikten wij de rand van het plateau, waar een hevige wind uit het westen woei. Deze wind was bui- tengewoon droog en hield zonder tussenpozen de gehele dag aan. De droogte was zo groot, dat de gespleten rottan, waarmee de meegenomen goederen waren samengebonden, door de uitdroging afknapte en het wasdoek voor de dakbe- dekking al zijn buigzaamheid had verloren. Wij hadden allen last van een prikkelend gevoel in de keel en de koelies, waarvan ik er twee had aangehouden, leden aan gebarsten lippen. Van het plateau uit gezien was het gehele land, zo ver het oog reikte, door een heiige damp bedekt, die naar boven toe scherp was afgebakend. De lucht daarboven was geheel helder en doorschijnend. De Talamau stak zowat een 150 of 200 M. boven deze blauwachtig grijze laag uit. Dit zelfde verschijnsel van een dikke laag, die er als blauwachtige rook uitziet, en die van de heldere bovenlucht scherp afgescheiden is, heb ik op Java herhaaldelik gedurende droge oostmoesons waargenomen. Van wege de sterke wind werd door mij van een tweede bestijging van de uiterste top afgezien. Om 4.15 nm. was de temperatuur op het plateau 11°C en om 6 nm. Go, Tegen de avond wakkerde de wind tot een storm aan, die zonder ophouden bleef doorwaaien. Niettegenstaande ik 3 stel wollen onderkleren en 2 stel bovenkleren aantrok en mij in 2 wollen dekens wikkelde, was het in mijn hut bijna niet uit houden vau de koude. Elk oogenblik verwachtte ik, dat het. zeil, waarmede de hut gedekt was, door de wind weggerukt zou worden, niettegenstaande ik het stevig met touwen had laten vastsjorren. De hut werd de gehele nacht heen en weer geschud en het mos, waarmee ik alle retten had laten dicht- stoppen en dat door de groote droogte tot poeder was geworden, _ werd door de wind tussen de voegen uitgeblazen. Ik bracht een hoogst onaangename nacht door; van slapen was geen sprake en ik maakte mij ongerust, dat de koelies, die ik wel elk 4 dekens had gegeven, doch die niet zo warm gekleed waren als ik, misschien van koude zouden omkomen, zoals dit indertijd me KON m~ bij het bouwen van de triangulatiepilaar, op de Talamau met 3 Inlanders was geschied. Gelukkig bleek mijn vrees ongegrond, want de volgende morgen waren beide, hoewel erg verkleumd, dank zij het vuur in hun hut, nog spring- levend. Ik was vast overtuigd, dat de temperatuur des nacht onder nul had gestaan en niet weinig verwonderd, toen het bleek, dat de minimum-thermometer slechts 6°C boven nul aanwees. De hevige wind had de koude veel erger doen schijnen. Om 7 uur v.m. was de temperatuur weer 9°C. Daar de storm bleef aanhouden, besloot ik mijn verblijf op het onher- bergzame plateau niet adri te rekken en werd om 8 uur afgemarscheerd. Zeer verbaasd waren wij een 50 M. onder de rand van het plateau de lucht bladstil te vinden, terwijl aan de struiken iets hoger op te zien was, dat het daar nog hevig woei. Blijkbaar stak het plateau nog juist boven de grens uit tussen de kalme benedenlucht en een scherp daarvan gescheiden hogere zone, waarin een sterke luchtverplaatsing heerste. De 15 Juni maakte ik een tocht van het 1913 M-bivak tot op een hoogte van 2400 M. en vond de lucht volkomen kalm, ter- wijl de koelies, die ik naar het plateau had gezonden om de daar opgestelde vallen na te zien, met het bericht terug kwamen, dat boven de storm nog met onverminderde kracht woei, doch even onder de plateau-rand daarvan niets te bespeuren viel. De 16 Juni bracht ik weer een bezoek aan het plateau. Reeds ’s morgens vroeg was het zichtbaar, dat cen verande- ring in het weer zou plaats grijpen. De lucht was niet meer zo droog; uit de vlakte stegen dikke, witte wolkgevaarten langs de hellingen naar boven, doch werden opgelost nog voordat zij de hoogte van ons bivak bereikten. De 16 Juni noteerde ik de volgende temperaturen: Hoogte 1913 M. :- Si vm. " 14C | 12.35 nm. 20°C ` 1.20 nm. 221 Da — 186 — Bij aankomst op het plateau bleek de storm geheel over te zijn en om L our um stegen ook weer van alle kanten de wolken langs de helligen omhoog. 