VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
_licht en bet hart verblydt, dat ze den [legten wysheid geeft, en een jongeling wyzer maakt dan de gryfaards. Ps, CXIX. De H, Paulus aan zynen Leerling Timotheus fchryvende, doet hem ook opmerken „dat deeze oefening de kortfte weg tot de Wyse heid ie: Gy hebt van kinds af , zegt hy „de Schriften geweten , dieu wys kynnen maaken tot zaligheid „door bet geloove, ’t welk in Christus Fefus is. Aie de Schrift is van God ingegeeven, en is nuttig tot leeringe, tot wederlegginge, tot verbeeteringe , tot onderwyzinge „ die in de rechtvaardigheid is: op dat de menfche Guds volmaakt zy, tot alle goed werk volmaaktelyk toegerust”, bd e Jubel- Leerreden over Openb. XIV. us. 6 en 7. Door JOHANNES BRUMMEL. Predikant te Ooster, en Westérblokker. Te Hoorn > by A. Brauwer en Zoon, en W. Breebaart, 1766. in quarto 52 bladzyden. DE Eerwaerde Brummel heeft deze Leerreden uitgefproken op den 1gden July 1766, den eigenften dag , op welken, in het jaer 1566, en dus voor 200 jaren, de eerfte openbare prediking des Euangeliums, door een Protestantsch Leerzer , in Holland op een Veld te Westerblokker , gefchiedde. Hy neemt deze gelegenheid waer, om zynen ‘Toehoorderen te ontvouwen het geen ons Openb, XIV. 6 en 7 aengetekend ftat; hoe Joannes een Engel zag en hoorde, vliegende in het midden des Hemels, met de rol van ’t eeuwig Fuangelie in zyne hand, om dat den inwooneren der Aerde zonder onder- fcheid te verkondigen, met bevel, om God te vreezen en te verheerlyken , uit aenmerking van zyn reets begonnen en ras aenftaende oordeel, Hy tracht hen vervolgens te doen opmers ken „hoe dit Profetisch gezigt bepaeldlyk thuis te brengen zy, L DEEL. N. LETT. NO. 6, oO R op 238 Js BRUMMEL JUBEL e LEERREDEN. op den. tyd der Kerkhervorminge , zo als dezelve , met den acnvang der zestiende eeuwe , begonnen en verder voortgezet is.: Hier aen hecht zyn Eerwaerde een beknopt bericht van de opkomst en voortgang der Kerkhervorminge, byzonder in de Nederlanden ; gevende tevens een bepaelder vertlag van de rediking van Fan Arentsz. of Aartz, een Mandemaker van Alkmaer,die,op den ryden July 1566 „de eerfte openbare pre- dicatie onder de banne van Westerblokker deed , op een ftuk lands , daer een Reguliers klooster geftaen heeft. Dit alles word beflooten met ene ernftige Toepasfinge „die inzonderheid ftrekt , om de “Foehoorders op te wekken, om een recht ge- bruik te maken van de Godlyke weldaed, waer mede hy Ne- derland van dien tyd af begiftigd heeft, en die hy nog beften- dig over ons doet vòlduuren. — De omftandigheden van den tyd, waer op in dezen geoogd word, zyn zeker aenmerke- lyk; en de gevolgen, die däer uit verders-ontftaen zyn , heeft ieder Voorftander van de'zaek der Vryheid en des Godsdienftes ongetwyffeld hoog te fchatten : °t is derhalven ook, fchoon men ‘er niet nieuws over hebbe te melden , niet oneigen, by dezeen gene gelegenheden de aendagt van Nederlands Ínwoon- ders daer op te vestigen; en ’t kan zyne nuttigheid hebben, een gelukkig Volk te herinneren, hoe ze aenvangelyk tot dat geluk gekomen zyn , om hen op nieuws aen te moedigen, tot een recht dankbaer gebruik. Tot dit einde is deze Leerreden niet ongefchikt, eù ze kan gevoegelyk ene plâäets beflaen, in ene Verzameling van Leerredenen, die betrekkelyk zyn tot de lotgevallen van ons Vaderland, | i aoua meant Amfterdam in zyne Opkomst, danwas, Gefchiedenisfen enz. be ‚ Jchreeven door J. WAGENAAR , Historiefchryuer der Stad. Tiende Stuk. Te Amfterdam , by Yntema en Tieboel 1767. IT NE tiende Stuk., waar in onze geagte Historiefchryver , D met veel naauwkeurigheid en oordeel, verfcheidene zaa- ‚ken ontvouwt, die tot de Regten der Stad betrekkelyk zyn, is verdeeld in twee Boeken. Het eerfte Boek geeft een onderfcheiden berigt van de Pri. vilegien of Voorregten der Stad en derzelver Ingezetenen, waar door hun handel, in het voorgaande Deel befchreeven, beveiligd wordt ; als mede van de voornaamfte en algemeenfte Gewoonten en Keuren , naar welken zy geregeerd worden. — en viadt “er, in gevolge hier van, eene naauwkeurige mel. ding van de Jurisdictie der Stad, zo te Water als te Lande: | l , vi / v AMSTERDAM, &C. DOOR J. WAGENAAR. 439 van haare altoosduurende vereeniging met Holland; van het Wapen, dat de Stad oudtyds gevoerd heeft, en ’t geen °t nog heden draagt; van het Regt der Maate , der Excynzen, van het Exueregt „van het Regt tot het heffen van Paalgeld;, mitsgaders van geld op Renten te mogen ligten ; en voorts van veele byzondere Gewoonten en Keuren, die ter hande haavinge van eene geregelde orde en ’t algemeene welzya der Ingezetenen dienen. E. Het tweede Boek ftrekt om ons onder ’t oog te brengen ‚de Ambagtsheerlykheden en andere bezittingen der Stad ‚ welker befchryving aan °t bovengemelde gehegt wordt. voor zo ver ze geagt mogen worden, een gedeelte haarer Voore regten uit te maaken. Hier in ontmoeten we eene geregelde befchryving van de Ambagtsheerlykheden , Amflerveen, Oue derkerk , Diemen, Sovsen (Sampt » Slooterdyk , Osdorp, de Vrye Geer en de Vrye Ambagten ;) Kudelftaart , Leimuiden en Vries zekoop , de Volewyk, Urk en Emmeloord , waar van de sane merkelykfte byzonderheden gemeld worden. Verder ke me ons hier in voor een berigt van het aandeel dat de Stad heeft in de Volkplanting van Suriname, als mede van het regt der Stad over veele byzondere Meeren, Polders, Dyken, We- gen en Vaarten „zynde ten deele in den eigendom „ten deele in eene beheering of toezigt over dezelven gelegen. ===- Zy die dit Stuk doorbladeren, zullen, zo ze geen Ingezete- nen van Amfterdam zyn, (voor welken alles wat hier in ge- meld wordt min of meer van aanbelang is, ) ’er zekerlyk veele byzonderheden in ontmoeten, in welker kennis. ze voor zich zelven geen belang ftellen ; dit is zeer. natuurlyk; doch ze zullen egter, eenige nieuwsgierigheid bezittende , -het zelve over °t algemeen met genoegen leezen, en hier en daar nog wel iets vinden , dat hunne aandagt byzonder tot zich trekt, Van die natuur is onder anderen °t geen onze Autheur voordraagt, raakende de witgeftrektheid van der Stede Vrykeid te Water ; °t welk ons ook bewoogen heeft, om het hoofdzaaklyke hier van in deezen aan de hand te geeven; te meet nadien ’er voorheen, met opzigt tot de Volewyk , mere kelyk verfchil over dit ftuk gevallen is. Het is zeker, dat der Stede Vryheid te Water „by de Hand- vest van °t jaar 1342 (*), uitgebreid werd, niet flegts tot vyftig roeden oostwaards, langs den Zeedyk in ’t.Y , maar zelfs , in de haven, ten halwen flroom toe; dat is, tot op de helft van den ftroom, tusfchen de Stad en den overzydfchen | | ‚OEVER. (*) Handv. bl. zo. {2.] } ʻ 2 Ra - 940 | ‘AMSTERDAM, &c. gever. Doch °t is niet zo zeker, of de Volewyk toen reeds int weezen ware, en omtrent die gedaante hadde, welke zy nu tegenwoordig heeft ; dan of ze diestyds eene ondiepte in ” Y ware, en dus onder den ftroom begreepen wierd. In't laatfte geval zou ten halven flroom toe Zyn op den halven af- ftand tustchen de Stad en den Waterlandfchen dyk. In ’t eerlte geval, dat niet onwaarfchynlyk is, zon die Vryheid zich niet verder uitgeftrekt hebben , dan tot op den halven afftand tusfchen de Stad en de Volewyk. Dit vastftaande komt vervolgens in overweeging, welke de uiterfte bepaa- ling der Stad diestyds was. Zo de Oude Brug de uitèrfte be: paaling geweest is,dan komt de halve ftroom „volgens mee- ting ,op omtrent honderd en veertig roeden buiten dezelve; doch zo de Nieuwe Brug diestyds de uiterfte bepaaling war re, dan moet de Vryheid der Stad nog vyf en zeventig roe- den verder Ywaards uitgeftrekt worden. — In °t jaar 1386 [1387] nu werd der Stede Vryheid nog honderd roeden ver- groot; alzo Hertog Albrecht haar vergunde hagre Vryheid se meeren ende uyt te festen , van haare oude Vrybeyde , die zy toen had „af „tot honderd gaerden of roeden toe, gaende alommt die Stede , te Water en te Lande (*). De Vryheid „dus hon- derd roeden vergroot zynde, moet zich dan van dien tyd uitgeftrekt hebben , tot op een afftand van omtrent twee honderd en veertig roeden van den Ouden Brug af, (zo dee- ze diestyds de uiterfte bepaaling der Stad ware; ) °t welk ons tot op veertig roeden na aan de Volewyk brengt ,zynte die: geheele afftand 280 roeden. Maar zo de Nieuwe-Brug, gelyk ten hoogfte waarfchynlyk is, in die dagen voor de ui- terfte bepaaling te houden zy, en de halve ftroom gevolglyk vyf en zeventig roeden verder geplaatst moete worden , dan brengt deeze vermeerdering de Vryheid der Stad, tot op ruim dertig roeden over de Volewyk. Ten bewyze dat dit laatfte in der daad plaats had ; dat de Vryheid der Stad zich alhier zo ver uitftrekte, en laáter nog wyder uitgebreid werd, dient de Handveste van Graaf Wil lem den VI. van 15 July 1409 ,waar in men leest (+). Hem, dat baer vryhede meere fal wefen, boven baer oude vrybede, die fy nu hebben int Ye, tot aen der Poelwyck toe over int Ye, al- Jo langh flreckende, als baer oude orybeyde nu flrecket te Lan- _de, na der befchreven mate. Deeze bepaaling van de oude Vry bede, als zich uitftrekkende tot aen der Voelwyck toe over in `t Te, komt volmaakt over een met het bovengezegde, dat ze tot op ruijn dertig roeden over de Volewyk reikte. Dit any: (*) Handv. bl 11. [6] “H Hands. bl. a. (15:1 | DOOR J. WAGENAAR. , \ aAr. kel toont ons verder, dat bet oagmetk van den, Graaf was „ die Vryheid nog wyder uit te breiden, ze Jal meere wefen bo» ven baere oude vryhede, die fy nu hebben in ’t Te: en ’t leert ons tevens, hoe groot die bedoelde vermeerdering was; ze zou zyn alfoo langh fireckende als baer oude vrybeyde nu fires. ket te Lande, na der befchreven mate, dat is, honderd gaarden - of roeden , zynde deeze de eenige befchreeven maat. in de oùde Handvesten. De oude Vryheid moet hier derhalve ‘nog hop- - derd roeden wyder uitgebreid worden ; °t welk haar , ten nadeeligfte gerekend, ten minfte op zestig roeden over de Volewyk doet reiken. —- Zo iemand hier nog mogt den- ken ‚dat men die honderd rocden had te rekenen van de paalen int Y, heeft hy flegts na te gaan, dat de Vryheid, volgens die rekening, niet vermeerderd maar verminderd zou zyn „ tegen de uitdrukkelyke woorden der Handveste. De afftand tusfchen de Ouden Brug en de uiterfte ry paalen is omtrent 135 roeden , en van daar tot aan de Volewyk zyn omtrent 145 roeden , maakende.te zamen 280 roeden. De oude Vry» heid nu was in °t jaar 1542 reeds ten halven ftroom , dat ons ten minfte op 140 roeden brengt; en in °t jaar 1387 reikte ze nog honderd roeden verder; gevolglyk zou de Vryheid in `t jaar 1409 , als men op die wyze rekende, eer af dan toegenomen zyn. Hier by komt nog, dat dit denkbeeld ook. ftrydt met de uitdrukkelyke woorden der Handveste, luis dende, dat de oude Vryhede , voor de vermeerdering des jaars 1409 , zich reeds ftrekte tot aen der Voelwyck toe over in ’tYe. De Heer Wagenaar verfterkt dit bovengeftelde nog, door de overweeging , dat de Stad al vroeg, ten minfte voor het jaar 1536, goedgevonden heeft, de misdaadigen , die, voor ’t Stadhuis deezer Stede , met den dood geflraft worden , derwaards te voeren, aan den galg te hangen of op ftaaken en raden te zetten 3 °t welk hy niet gelooft, dat ooit in eens anders furisdiétie gefchiedt. En fchoon ‘er tegenwoordig op de Volewyk geen grenspaal zy, die het einde van der Stede Jurisdictie aanwyst, zou men daar uit, zynes oordeels, niet konnen afleiden „dat zy ’er in vroeger tyd niet geftaan heeft. » Immers , zegt hy , ik vind deeze woorden, in eene na- » fchouw op de Volewyk van den elfden May des jaars 1623: » Alie de dycken „van Geert Simons Land of „oostwaerts „tot vier » ofte vyff roeden verby de STADS PAEL, te laghe gemaeckt »» wefende, fyn in den ban gedaen (*)”. Ten laatíte tekent hy | ier (*) Register der Schoywen van de Volewyk , berustende ter Thefaurie, fs 15. verfo. RT | 3 E42 AMSTERDAM, &c. hier omtrent nog aan , dat de Stad reeds in de vyftiende eeuw, als blykt uit eene Keure van 16 January 1475 (*), by harde vorst, het Y, tot aan de Volewyk toe, heeft doen opbyten , waar uit men veelligt kan afneemen , dat de Stad toen reeds haare Jurisdictie tot aan de Volewyk geoefend eeft. ‚Het tot dus ver gezegde betreft de Vryheid der oude Stad, die aan den Ykant fmaller was, dan de Volewyk voor dezel- ve: maar nu blyft de vraag nog over, met opzigt tot de te enwoordige Stad , zo als ze zich oost-en westwaards voor »y de hoogte van de Volewyk uitftrekt; hoe ver reikt der Stede Vryheid te Water, ter wederzyde van de Volewyk? p» Men kan, zegt onze Historiefchryver, deeze vraag niet beantwoorden, dan by manier van redekaveling uit de Pri- vilegien van laater tyd, die de Vryheid te Lande bepaalen. En naardemaal deeze Privilegien de Vryheid te Lande, al- toos, ten minfte za ver buiten de nieuwe graften en vesten, bepaald hebben , als dezelve , voormaals , buiten de oude graften, bepaald geweest was; zo volgt, onzes oordeels, klaarlvk , dat de Vryheid te water zig, ftrekt, ten westen naar Buikfloot, en ten oosten naar Nieuwendam toe, ten halven ftroom tusfchen de Staden den Waterlandfchen dyk, en ten minfte:nog honderd roeden verder. De Handvest van ’t jaar 1242 breidt de Vryheid te water uit, ten Fa ven Stroom int Y. De Handvest van °t jaar 1387 voegt ’er nog honderd roeden by: Geene van heiden fpreekt van de Vole- wyk, De Handvest van °t jaar r4cg, die bepaaldelyk van de ‘uitgeftrektheid van der Stede Vryheid over de Volewyk fpreekt,fchynt hier niet te pasfe te konnekomen : doch zou, zo ze’er te pasle gebragt werdt, der Stede Vryheid te water, ter wederzyde van de Volewyk , nog vry wat verder uitbrei- den. Maar gelyk wy nier voor hebben , het gegrond regt der Stede , in eenig opzigt, te kort tedoen; zo hebben wy . even weidig voor, der Stad eenig regt toe te fchryven, dat ‘wy niet verftaan, haar waarlyk te behooren”, © Ten flot tekent hy hier by deze gelegenheid nog aan, dat den Schout van Amfterdam , by eene Handvest van Keizer Yarel den V. van den een en-twintigften January des jaars 1544, regt gegeven is,om zulken die Schepen „zwaar. der dan ter diepte van vyf en een vierde Hollandfche ellen belaaden, van hier zegwaards voerden, of ballast op het Par pus en andere ondiepten daar omtrent over boord wierpen , ° EE . . . . te (“) Keurb. A, f. 85 verfo, E eS aa e a DOOR J. WAGENAAR. $43 te mogen vangen, en ter eerfter aanleg te regt ftellen voor Burgermeesteren en Schepenen dezer Stad (*):’t welk men; als eene zekere uitbreiding van deezer Stede Jurisdictie over het Pampus, eene ondiepte , wel zes mylen van deeze Stad, in den mond der Zuiderzee, gelegen , kan aanmerken. Ook heeft het Geregt deezer Stad fet werpen van ballast dp het Pampus, ten blyke der verworvene Jurisdiĉtie , by eene Keu» re, verbooden (ł)”. ' o (*) Handv. bl. 352. (f) Handv. bl. 353. + a PETRI CAMPER Epistola ad Anatomicorum Principem Magnum ALBINUM. Groninge, apud H. Crebas, 1767. Brief van PETRUS CAMPER, aan den Prins der Ontleedkundia gen , den Grooten ALBINUS, Jn gr. Quarto, 29 bladz. DE gelegenheid tot deezen Brief is geweest, zeker fchry= ven van den Heer ALBINUS, aan den Heer CAMPER, waar in de eerst genoemde den laatften dankzegt, voor het toegezonden eerfte Stuk, van de Deronftrationes Anatomicos patbolgica: doch te gelyk zyne verwondering betuigt, dat de Heer CAMPER hem verzekerde, dat de afbeeldingen van - EUSTACHIUS en de zynen, volgens de gewoone, wyze der Schilders, uit een oogpunt verbeeld zyn, waar van hy zegt , in de Figuuren van EUSTACHIUS, Zyns weetens, fiets gee vonden te worden. „ En wat de myne betreft ”, vervolgt de Heer ALBINUS, , het is waar Zo men wil, dat de Scetet- ten, en gevolglyk ook de mufcelen, die op dezelve gebragt Zyn, uit een oogpant gemaakt zyn: dog geenzins naa der Schilderen wyze, van eenen korten afftand : maar van eenen afftand van veertig voeten, die in deezen genoegzaam ge- łyk is aan eenen oneindige, dat is, aan der Architeéten wyze, op eene oneindige kleinte naa. Ik heb deezen afftand voor de geheele beelden’verkooren , om dezelve te vertooe nen, zoo als in het generaal gemaklyk gezien konnen wore den, Het geene van eenen oneindigen afftand niet kan wor: den; en op dat dezelve teffens, zoo naa aan der Architecten wyze verbeeld zoude zyn , dat de kleine differentie nergens eenigzints hindere ; en wel te minder, om dat evenwel meest alle deelen in een fcelet, eù in een met mufcelen ome hangen, :min of meer verkorten, wanneer al precies nag der Architecten wyzen gemeeten en verbeeld worden. » Alle myne andere afbeeldingen zyn wel zeker ‘naa dét R 4 Ar p anm aiani mean m 7 - 244 P. CAMPER Architecten wyze gemeeten, en verbeeld, — U. D. H.G. zal het my, hoop ik, te goede houden, dat ik myne afbeel- dingen niet gaarne by myn leeven , en als met ftilzwygende toeftemming voor anders gemaakt zoude laten pasteeren, als waarlyk zyn. =— U. W.H. G. zal best zien hoe zyne verzekering te remedieren , zynde het niet te denken, dat U. W. H. G. eene onwaarheid op Zyne naam zoude willen laaten blyven ”.. De Heer CAMPER antwoordt hier op, by het zenden van het tweede Stuk zyner Demonftrationes enz. „ Het remedie- ren van myne verzekering , zo als Uw E. het noemt, koomt my voor geheel onnoodig te zyn, om dat ik wezenlyke waarheden , cie gegrond, en aan te toonen zyn, gezegd hebbe: van dewelke ik nog overtuigd ben, en welke lieden, in de tekenkonst ervaaren, zien en beoordeelen konnen. Het vermindert ook Uw E. roem niet, wanneer ik zegge, dat Uw E. groote Figuuren een oogpunt hebben, ’t welk Uw E. zelve toeftemt, en waarlyk zo groot een beftek konde niet andere aangelegd worden, Die veranderingen nu , die daar ùit voortvloeijen, konde Uw E. niet vermei» den: in de kleine Figuuren over de beenderen der Kinderen enz. komt deeze opmerking niet te pasfe. In de Tafelen van EUSTACHIUS, te weeten die, welke het geheele lichaam verbeelden , is het oogpunt myns be- dunkens zêer kennelyk : ik heb die bedoeld, en meene daar door dep onfterfelykén roem van dien Grooten Man niet in het geringfte beledigd te hebben ”. Beide deeze Brieven zyn in °t Neerduitsch gefchreeven, “_doch door den Heer CAMPER in ’t Latyn vertaald, in beide taalen tegen over elkander gedrukt. De-Brief welke dit Werk voornaamelyk uitmaakt, ‘is in °t Latyn gefchreeven, en zo alleen gedrukt. Hier in tragt de gemelde Schryver, door aangehaalde voorbeelden uit de Plaaten van den Heer ALBINUS en EUSTACHIUS te toonen, dat hy met waarheid aan beiden een oogpunt heeft toegefchreeven; dat dit in de Tafelen van eusTACHIUS gelegenheid tot misflagen heeft ge- geeven, welken de Heer ALBINUS in de zynen ook niet gemaklyk hadt konnen vermyden, en in die van EUSTA- CHIUS, naar °t oordeel van den Heer CAMPER, niet fchynt gemerkt te hebben. „, Hier by, zegt gemelde Auteur, zal ik nog voegen, dat de gewoone en gebruiklyke wyzé van tekening, in veele opzichten beter is dan de Uwe, en die Welke EusrTACHIUS gebruikt heeft. Eindelyk zal ik het ge- ne Gy aangaande de Spier van den Aars ‘en het Steen. | ny I ? BRIEF AAN AL BINUS: 248 {nyden van RAU, in Lib. Annot. Acad. VI, aangeteekent hebt onderzoeken ”. | Voor eerst bemoeit Zich dan de Heer CAMPER om te bes wyzen dat de Afbeeldingen van ALBiINUs niet naar de wy- ze der Architecten gemaakt zyn. „ Ik verwondere, my z CAMPER ”, dat Gy van de wyze der Architecten in uwe Werken niets gemeld hebt, dan na dat ik gezegd hadt, zo geteekend te hebben. Ten anderen, wordt getoond dat de. Afbeeldingen van EUSTACHIUsS ook uit een oogpunt getee- kend zyn. Ten derden, wordt verklaard dat in veele geval- len de gemeene wyze van teekenen beter is, dan. die welke ALBINUS gebruikt heeft. En tot bewys van al het gezegde worden voorbeelden uit de Plaaten van ALBINUS, EUSTA- CHIUs en anderen aangehaald. Ten vierden geeft de Schry- ver van den Brief toe , dat de uitwendige Sluitfpier van den Aars zomtyds zo voorkomt als ze door den Heer ALBINUS afgebeeld is, doch dat deeze voorkomst de gemeentte niet is. Eindelyk wordt nog eenige aanmerkinge gemaakt ‘o- ver de wyze van Steenfnyden van RAU door ALBINUS befchreeven ; en getoond dat veele voornaame Steenfínyders betuigd hebben „dat fteen hebbenden op zulk eene wyze niet konnen gefneeden worden; en dat ALBINUS ontkennende gefchreewen of gedagt te hebben, het gene men hem toe-ei-” gent, daar door het gene CAMPER van de wyze van Sny- ding van RAU. gezegd hadt, te klaarder heeft gemaakt. Ondertusfchen laat de Hoogleeraar CAMPER niet na, alle achting te bêtuigen voor den Hooggeleerden en beroemden ALBINUs en deszelfs Werken; welken hy gelooft door zyne aanmerkingen „ in geenen deele , verminderd te wor- den , of te kunnen worden. í Doch wyl de Heer ca M PER zelf zegt, dat weinigen de zaake des gefchils, tusfchen hem en den Heer ALBINUS, grondig zullen verftaan, om dat alle Ontleedkundigen het fyne van de teekenkunde niet verftaan, zullen wy ’er onze Leezers ook niet langer mede ophouden; en het oordeel. Jaaten aan de zulken, die beider gemelde Weetenfchappen kundig zyn. É R 5 _ Vers, 246 R WHYT ' \ Verhandeling over de Natuur, Oorzaaken en Geneezing der Ze nuwaiektens , Hypochondrie , en Vrysterziekte. Voor af gaan . eenige Aanmerkingen over de Sympatbie der Zenuwen. Door ` ROBERT WHYT, M. D. Hoogleeraar in de Geneeskunde ‚te Edinburg, enz. enz. Uit bet Engelsch vertaald en ver- meerderd met een Vertovg over de Oorzaaken „welken de Zenuw- ziektens in ons Land zoo gemeen, en thans zoo veel gemeener dan voorheen maaken ; deor LAMBERTUS BIKKER , Medicing Doétor, en Lid van de Hollandfche Maatfchappy der We- ` tenfchappen. Te Rotterdam , by R. Arrenberg 1767, m groots Oäavo. 471 bladz. behalve bet Voorwerk, D E Hypochondrie en Opftyging Vrysterziekte, of Ze- nuwziekte gelyk menze tegenwoordig noemt, is een zeer gemeene ziekte, en vertoont zich dikwils, gelyk door SYDENHAM en anderen reeds is aangemerkt, onder de ge- daante en toevallen van byna alle ziekten ; hier door wordtze ' niet zelde niet vermoed waar ze is, en waar ze niet is, ’er voor aangezien, fchoon de Ziekte van een geheel andere vatuur en eigenaartig is. Mén vindt wel hier over by sY- DENHAM , WILLIS en @nderen eenige goede aanmerkingen ge maakt, zo over de eigenfchappen en oorzaaken van deeze kwaale , als aangaande derzelver geneezing; doch de Heet wuyr dit als niet genoeg oordeelende, heeft alles van den grond af opgehaald, en onder een algemeener naam van Ze- nuwziekten, tot een volledig Samenftel gebragt, waar in alles wat de befchouwende en werkdadige Geneeskunde, in welke beiden gemelden Schryvers ervaarenheid bekend is, tot verklaaring van deeze Ziekten aan de hand geeft „byeen- gevoegd, en in een zeer regelmaâtige fchryf.orde is voor- gefteld; zo dat dit Werk voor aankoomende Geneesheeren niet alleen, maar ook voor meer geoefernden en bejaarden, van veel nut zal konnen Zyn. En nademaal de Zenuwziek- ten in ons Land niet minder gemeen zyn , dan in Schotland of andere Gewesten, heeft de Heer BIKKER zyne Lands. genooten aan zich verpligt, door het zelve „in een zindelyke Nederduitfche Vertaaling , te doen in °t licht koomen , waar door het gebruik van het zelve algemeener gemaakt wordt. Het Werk is verdeeld in agt Hoofdftukken. In het I. han- delt de Schryver van hes Maakzel, Gebruik en de Sympathie der Zenuwen. De Zenuwen aangemerkt als verlengingen vande mergagtige zelfftandigheid van de Herfenen , en et ugs £ VAN DE ZENUWZIEKTEN. aa? ` C Ruggemerg, deelen het gevoel en de kragt van beweging aan het lichaam mede; gelyk de Heer-wuayT zegt, in ande- re zyne Werkén onbetwistbaar getoond te hebben. Dat dit zou afhangen van de zo genaamde dierlyke Geesten, door de Zenuwen tot de deelen gebragt, kan niet, maar veel eer het tegendeel beweezen worden, waarom Hy ook in ’t ge- volg de Zenuwziekten, niet van een ongerègelden invloed deezer Geesten, gelyk tot nog” toe veelal gefchied is, af- leidt. Doch behalve dit, zegt Hy, zyn onze lichaamen ook; door middel van de Zenuwen, begaafd met een wonderbaae re Sympathie of medegevoeligheid, welke of algemeen is et zich uitftrekt over het ganfghe lichaam , of grootendeels bee paald tot fommige deelen. Beide deeze Sympashien tragt Hy door voorbeelden te bewyzen. Dat ze van de Zenuwen moeten afgeleid worden , meent Hy onbetwistbaar te kune nen getoond worden; doch houdt het echter voor bez waare lyk te verklaaren „op welk eene wyze dit door de Zenuwen, te weeg gebragt wordt, Door de gemeenfchap der Zenu- wen van eenige deelen „tusfchen welke eene Sympatbie plaats heeft, kan het niet gefchieden, om dat ’er zulk eene ge- meeníchap of inmonding niet is, nach van de Zenuwen on- derling , noch van de Zenuwen dier byzondere deelen. Dè Schryver leidt hierom de medegevoeligheid af van de Her- fenen zelve en het Ruggemerg, en de aandoeningen, wel- ken, in een van beiden gemaakt ‚wederom anderen verweks ken. Doch Hy ftaat toe dat hier eenige duisterheid overblyft, welke inderdaad niet gering is, en niet genoeg verklaard kan worden. In het IL Hoofdftuk , wordt gefproken van de Zenuwziek- ten, Hypochondrie en Vrysterziekte in °t algemeen. Hier in wordt getoond, dat de Zenuwen , zo wel als alle andere deelen van het lichaam, ongefteldheden onderhevig zyn,zo ten opzichte van haare bekleedzelen als eigenlyke mergagti-. ge zelfftandigheid, zo van haar gele als haare mergagtige oori hd 243 R WHYT ` @orfpreng , `t zy de Herfenen, ’t zy.'t Ruggemerg. Datook. het gevoelend vermogen of te fcherp of te ttomp „of ontaard of geheel ontbreekende kan zyn, en het vermogen in de- zelven, noodzaaklyk voor de beweging der Spieren „of ver- zwakt of geheel vernietigd weezen, uit welke verichillende omftandigheden, veele en groote veranderingen in het ge- heele lichaam , of in byzondere deelen ontítaan moeten. Dat fchoon alle Ziekten „in ‘zeker opzicht, aandoeningen van het Zenuwgeftel genoemd mogen worden, dewyl de Zenuwen byna in iedere ziekte min of meer beledigd worden; men echter aan zulken eigen!yk den naam van Zenuwziekten geeft, welken, uit hoofde van een ongewoone teerheid, of onnatuurlyken itaat der Zenuwen „voortgebragt worden door oorzaaken, welken ,in menfchen van een gezond geftel, zul- ke uitwerkingen of niet, of niet in zulk eenen trap, hebben Zouden. Dus is Tandpyn of eene Ontfteeking der Nieren geene Zenuwziekte, maar zulk een gebrek alleen is een Ze- nuwziekte, ’t welk meerendeels van een zwakke of onna- zuerlyke gefteldheid der Zenuwen voortkoomt. Van de me- pigvuldige gebreken en toevallen welken hier-uit ontítaan, en tot de Zenuwziekten behooren, worden hier eenige voor- naamften opgeteld. De Lyders hier aan onderworpen wor- den gezegd te zyn. 1. Die een ongewoon teer en aandoen- lyk Zenuwgeftel hebben. , 2. Die hier by een gebrekkige, Spys-verteering hebben. 3. Die een minder beweegbaar Ze- puwgeftel hebben, maar een ongeftelden ftaat der Zenuwen van de Maag en Darmen. Hier by wordt aangemerkt dat Hypochondrie en VrysterzieKte [anders Opftyging of Opdam- ping genoemd] voor dezelve ziekte gehouden moeten wot- den; en dat het woord Vrysterziekte of Moederziekte dien naam alleen gekreegen heeft, om dat men van ouds meen- de , dat zy in de Lyfmoeder alleen haare zitplaats hadt: al- hoewel de Schryver niet ontkent „dat eene ongefteldheid van de Lyfmoeder, aanleiding tot toevallen van Zenuwziekten kan geeven, Het III. Hoofdftuk heeft tot Opfchrift: Wan de Poorfchik- kende Oorzaaken der Zenuwziekten, In het flot van het voor- gaande Hoofdftuk „hadt de Schryver gezegd dat hy „de voor- naamfte oorzaaken der Zenuwziekten zullende onderzoe- ken, dezelven in twee hoofdzoorten onderfcheiden zou; 1. zulken die het lichaam vatbaar maaken voor gemelde ziekte,en 2. Zodanigen welken met de voorigen zamen loo- pende, dezelven daadelyk voortbrengen. In gevolg van geeze verdeeling, wordt in dit Hoofdítuk gefproken van de e ‚ eerst VAN DE ZENUWZIEKTEN, 249 — eerst genoemden, naamelyk, de Voorföhikkende Oorzaaken, Deezen, zegt de Heer wHYT, kunnen tot twee gebragt worden, naamelyk, 1. deeze ligte beweegbaarheid, kunnen verfchillen, wordt door eenige voorbeelden getoopd, en opgehelderd. Dit gefchiedt insgelyks ontrent de tweede voorfchikkende oorzaak of gee fteldheid. , In het IV Hoofdftuk wordt gehandeld, Van de aanleidende : Oorzaaken der Zenuwziekten, Deeze beftaan of in het bloed; of hebben haare zirplaatfe in eenig byzonder weiktuiglyk. n Heer deel van het lichaam. De eerften worden van wayT algemeene, de laatften byzondere aanleidelyke oor= zaaken genoemd. De algemeene kunnen gebragt worden tot drie. 1. Eenige ziekelyke ftoffe in het bloed geteeld ; en niet weggevoerd door eenige ontlastwegen,:op een nae deelige wyze de Zenuwen aandoende, zo dikwils zy dezele ven aanraakt; of verftoppingen in de kleine vaten veroore zaakende, en verfchillende toevallen voortbrengende, naat het onderfcheidene geftel der deelen , op welken zy valt. Hier by wordt echter aangemerkt, dat de natuur en hevig- heid der toevallen, door zulk een zieklyke ftoffe veroor- zaakt, niet alleen zal verfchillen naar de deelen, welken zy. aandoet, maar ook naar de meerdere teerheid of gevoelige heid, van des Lyders Zenuwen. 2. Een tweede aanleidende oorzaak kan zyn , eene opftopping van eene gewoone onts lasting, als de Stonden of Aambeijen; waar by ook de op» ftopping van Etterdragten, Setons, of andere verouderde en fchielyk opgeftopte zweeren gevoegd worden. .3. brek van genoegzaam bloed , of van bloed van behoorlyke dike. En hier van is het, dat eene onmaatige vloed van de Stonden, Kraamzuiveringen en Aambeijen, of eenige an- dere groote bloedftortingen dikwils hevige toevallen van Ze- nuwziekten veroorzaakt. Alles wordt oraftandig, en door voorbeelden, verklaard en beweezen. Het V. Hoofdftuk vervat, de byzondere aanleidende Oorzaa= ken der Zenuwziekten. Deezen kunnen, volgens den Schry- - | s | vers. ~ 250 Re WHYT er, tot de zes voigende gebragt worden. 1. Winden in de Maig en Darmen. Want fchoon deezen een gemeen toeval zyn in Zenuwziekten, verdienen zy echter een byzondere plaats , onder derzelver aanleidende oorzaaken , dewyl zy veel onaangenaame gewaarwordingen verwekken., 2. Een taai Siym in de Maag en Darment. 3. Wormen in de eerfte Wegen, 4. Voedzels fchaadelyk door onmaat of hoedanig- heid. 5. K noestagrige of andere Verftoppingen in de Maag, Darmen , Lever, Milt, Alvleesch, Darmfcheil, Baarmoe- åer en Eijernesten. 6. Geweldige Gemoeds aandoeningen, Op hoedanig eene wyze deeze' Oorzaaken Zenuwziekten of eenigen van derzelver toevalien voortbrengen, kan in het Werk zelf tot genoegen gezienworden. | In het VI. Hoofdftuk , vindt-men Zanmerkingen aane gaande eenigen van de merkwaardige Toevallen der Zee zuwzickten.. Deeze Taoevallen zyn. 1. Een ongewoon ge» ‘voel van koude of hitte in verfchillende deelen van het lichaam, zomtyds fchielyk elkanderen opvolgende, 2. Pyè nen in vertchillende deelen van het lichaam, 3. Opity- gings bezwymingen en Stuiptrekkingen. 4. Zinvang en al- gemeene Kramptrekking. 5. Winden in de Maag en Dare jen. 6. Een fterke Honger. 7. Zwarte Braaking. 8. Schie- lyke en groote Ontlasting van bleeke Pis, ẹ. Zenuw. Uit drooging (*). 10. Zenuw- of Krampagtige - Aamborftig- heid, 11. Een Zenuw-Hoest, 12. Hertklopping. 13. Een òngeftadige Pols, dikwils verfchillende in fhelheid,-fterkte en volheid, niet alleen in verfchillende Lyders , maar in den zelfden perloon op onderfcheiden tyden. 14. Gezet Wederkoomende Hoofdpyn. 15. Ligthoofdigheidt 16. Duis» terheid van het Gezigt , zonder eenig zichtbaar gbrek inde oogen. 17. Neerflagtigheid , Droefgeestigheid en Ra zerny. 18. De Nagtmerrie. | “ İn het VII Hoofdftuk, gaat de Schryver over tot de Geneezing van de Zenuwziekten. Hier in wordt vooraf aane gemerkt dat, nademaal deeze Ziekten uit verfchillende oore zaaken ontftaan „zy niet alle door een zelfde middel of mid- delen,” hoe zeer tegen deeze kwaalen geroemd, geneezen konnen worden; dat zy naar fommige oorzaaken geneeslyk of ongeneeslyk zyn, en men in ’t algemeen met een goede Geneeswyze lang moet aanhouden om de geneezing, of zo veel verligting als de oorzaaken toelaten, te bereiken, De algemeene inzichten ter geneezing worden tot deeze twee ee ` (*) Aropbia nervofs; se t ® LS VAN DE ZENUWZIEKTEN: EN gebragt.” 1.. Die voorfchikkende oorzaaken in het lichaam te verminderen of weg té neemen, die het zelve voor-Ze- nuwziekten byzonderlyk vatbaar maaken. 2. Belangende het eerfte ; te voren is getoond, dat de groote voorfchikkende oorzaak is„een te groote teerheid of buiten- ‚ gewoone gevoeligheid der Zenuwen in ’t algemeen, of van die der Maag en Darmen, of van andere deelen in ’t byzon- der. Als deeze kan weggenomen worden, volgt de ge- neezing van alle de toevallen, welken hier van afhangen, ` Doch. wanneer zodanig eene. gefteldheid aangebooren is, laat ze wel eenige verbetering, maar geen volkoome genees zing toe, De beste geneesmiddelen, zegt de Heer wHYT welken aan het eerfte inzicht der geneezing voldoen, zyn of de zuiken , welken niet alleen de Maag en Darmen , maar het geheele lichaam verfterken; of door hunne byzondere werking op de uiteinden van die Zenuwen, waar aan zy ge: legd worden, de ligtgeraaktheid of al te groote gevoelige heid van het ganfche Zenuwgeftel verminderen. - Grooter fterkte aan het lichaam geeven, a. Bittere Gee neesmiddelen, onder welken de Toppen van het kleine Honderd-Guldenkruid, en de Oranjefchillen van den Schry- ver boven anderen verkoozen worden. 5, De Kina, meer verfterkende en minder verhittende dan eenige van de Bitte- re middelen. c. Staal, vylzel van het zelve, zout van Staal of andere bereidingen: Hier onder worden ook de Mineraa- le Wateren opgegeeven. d. Het koude Bad. e. Een koude en droogelugt. f. Voedzaame en ligt verteerbaare fpyzen , waar onder ook een geheel gematigd gebruik van wyn nut- tig geoordeeld wordt. g. Lichaams-oefening, waar onder het te paard ryden voor de beste wordt gehouden. 5. Tyds verdryf, om den geest in kalmte en vrolykheid te houden. Maar, nademaal de geneezing door de gemelde midde- fen langzaam voortgaat, wordt noodzaaklyk geoordeeld, de verdrietige toevallen waar mede de Zenuwzieke Lyders dike wils aangedaan worden, te doen bedaaren, En hier toé vindt men voorgefteld, æ. Zulken, die, geduurende den tyd van haare werking, het gevoelend vermogen der Zenu- wen verzwakken, en gevolglyk ook die pynen , ongeregelde bewegingen ‘of kramptrekkingen , welken door een onge- ‘woone prikkeling verwekt worden ,vermigderen. Het vaor- i ' l nadm- "a Bn naamfte van deezen is het Heulfap (*). b. Zulken die door de Zenuwen op een aangenaame wyze aan te doen, en mis- fchien door dezelven te verflappen, het gevoel van pyn ver- minderen , en dikwils de beevingen of ftuiptrekkingen, krampen en ongewoone bewegingen van het Zenuwgeftel ftillen : als het halve Bad „het Voet bad en heete ftoovingen, c. Zodanigen „welken , door hunnen byzonderen prikkel, de Zenuwen op een fterke wyze aandoen, zo dat zy dezelven niet alleen minder gevoelig maaken voor de prikkeling van verfcheiden ziekelyke oorzaaken , maar tevens aan dezelven een zekere fterkte mededeelen, ten minfte voor een korten tyd, hoedanige zyn de Kamfer, de Bevergeil, de Muskus en de ftinkende Gommen. : Belangende het tweede inzicht ter geneezing , om de aans leidende oorzaaken weg te neemen of te verbeteren, dit vor- dert naar de verfchillende oorzaaken ook verfchillende Ge. neesmiddelen ; en deezen worden hier onder de voorgaande verdeeling van de aanleidelyke oorzaaken , ook in ’t byzon- der voorgefteld. Eerst tegen de algemeene, als 1. Een zie- kelyke {toffe in het bloed. 4. De natuur van zulk eene ftoffe is dikwils niet gemaklyk te kennen. Als men vermoedt dat ze Jigtig is, moet men de geneezing daar na fchikken, Een gepaste levensregel met lichaams oefening, en het gebruik van een aftrekzel van de Kina, en bittere geneesmiddelen, worden hier toe als de eerfte voorgefteld , om de voortkomst van zulk eene ftoffe te beletten, of dezelve , reeds gebooren zynde, t'onder te brengen; of de Maag en Darmen te ver- Iterken, en tegen aanvallen van dezelve te befchermen, Hier by wordt gevoegd een Melkdiëet ; het gebruik van Kalkwater, door veelen tegen de Jigt aangepreezen „en van de Zeep:ook worden een fterk aftrekzel van Wormkruid(f) in kookend water, Etterdragten en aanhot:dende Blaar-pleis- ters nuttig geoordeeld. b. Als men denkt dat de ftoffe, van zulk een aart is als: men gemeenlyk, hoewel oneigen, Scheurbuikig noemt, en welke in de huid nedergelegd zyn- de, Dauwwurm, Schurft en Griekfche Lazery (4) maakt; moet men zodanige ftoffen naar de huid tragten te dryven, door Braakmiddelen , verwarmende Maagmiddelen en Zweet: verwekkende. c. Wanneer zodanig eene {toffe , uit een vo- rige onvolkoome geneezen ziekte is overgebleeven , moet men toevlugt neemen tot die geneesmiddelen , welken de gefchiktfte zyn voor de natuur van die ziekte, of voor de ' Oom (*) Opium. (t) Tanacetum. CU) Lepra Grecorum, VAN DE ZENUWZIEKTEN, a53 omftandigheden van dèh Lyder. Is ze van een gebreklyke of niet genoegzaame uitkomst vp de huid van Gierst-uit-. flag, raadt de Schryver-aan een warm Voetbad, of warme ftoovingen om de voeten én beenen geflagen; Blaar-pleisters, Wyn, Wei, Kamfer, Saffraan en Zout van Hartshoorn, 2. Wanneer de tweede algemeene aanleidelyke oorzaak plaats heeft, naamlyk, eene vermindèring of opftopping van eeni- ge gewooneOntlásting ‚moet men zulk eerie ontlasting door gepaste middelen tragten voort te zetten. a, Als de Ston- en opgeftopt zyn, moet men dezelven, door gepaste mid- delen, wederom pogen te doen hervoort koomen, b. Indien dé vloeijing der Aambeijen ontbreekt in de genen die ’er aan gewoon zyn, moet men door weekmaaken ftoovingen, en Aloë die wedetom tragten voort te brengen. e. Wanneer oude Zweeren, welken te fchielyk opgedroogd zyn, tot Zenuwziekten gelegenheid gegeeven hebben , zullen buik- zuiverende middelen, en voor al Etterdragten of een Seton de meeste vrugt doen, in die ziekelyke ftoffe weg te voeren. d. Wanneer puisten of andere vuurigheid in het aangezicht , door verkeerde aanlegzels fchielyk ingeflagen zyn;'en men de ziekelyke {toffe niet weder naar de huid te rug brengen kan, moet men ze door aanhoudende Blaarpleisters „of et- terdragten aan het hoofd of in den nek, en door buikopenende Kwikmiddelen tragten uit tedryven. 5, De derde algemee » ne aanleidende oorzaak was, gebrek van bloed , in gevolge van een onmaatige vloeijing der Aambeijen , Stonden of Kraamzuiveringen. De geneezirig hier van beftaat in dezele ve te bedwingen „en de vaten door middel van ligte en voed- Zame, maar geenzins verhittende voedzels op té vullen: een platte ligging wordt gezegd, hier van veel nut te weezen, - l n Hier op gaat de Schryver over tót de byzondere aänleidens de Oorzaaken, als 1. Winden in de Maage en Darmen. Na- demaal deeze uit zwakheid of een Krampagtige aandoening van de eëríte Wegen ontftaan „of van kwaade voedzels voorte komen, zyn dezelfde middelen, tot verfterking vande Maag en Darmen te voren aangeweezen , ook hier van dienst, 2. Taai Slym in de Maag en Darmen gebooren, de: genee- Zing hier van beftaat in dezelve uit te dryven, en door vere fterkende middelen de deelen te herftellen , dat ze niet wee derom Zo veel flym voortbrengen. 3. Wormen in de Maag en Darmen; deeze moeten door Wormdoodende middelen vernield worden. 4. Voedzels door hoedanigheid of onmaa- tigheid fchaadelyk; een behoorlyke regeling van fpys en - L DEEL, N. LETT, NO. 6. S drank 354 ER WHIT drank is hier tegen het beste geneesmiddel. a, Indien de verteerkragt, door een langduurige gewoonte van weinig te ` eeten verzwakt is, moet de Lyder langzaamerhand de maa- te van zyne voedzels vermeerderen. Indien zyne kwaalen door overdaad veroorzaakt zvn , moet hy zyne voedzels _ trapswyze verminderen. b. Ten opzichte van de hoedanig- heid der voedzels, moeten alle zwaare en vette fpyzen, en welken men bevindt moeilyk te verteererf, of winderig te Zyn, gemyd-worden. c. Wanneer een ‘wellustige levens- wyze de Maag en Darmen Zeer ontfteld heeft, of winde- zige voedzels dezelven verzwakt hebbén, zyn, behalven een gepaste diëet, dikwils de Kina, de bittere Kruiden „de Staalmiddelen en de lichaams Oefening noodzaaklyk , om nieuwe fterkce ain deeze deelen te geeven. s. In zodanige Verftoppingen moet ook een gepaste diëet voorgefchreeven worden: de minst winderige groente „(lap vleeschnat, en ligte vleesclt-fpyzen zyn de besten. f. Lichaams oefening en inzonderheid het paardryden is ook zeer heil- zaam. g. Als de Lyders vol van geftel zyn, Kan in ’t begin eene aderlating dienst doen, 6. Geweldige ‘Gemoeds aan- doeningen. Hier in moet a, Alles wat de geest fterk en op een onaangenaame wyze aandoet, wermyd worden. 5, De Zenuwen moeten verfterkt worden, om niet zo ligt ge: raakt te Zyn. c. Sterker en ftrydige Gemoedsaandoenine gen ftrekken hier in fomtyds tot geneezing. d. Eene o ropping van zekere drift of mislukt verlangen wordt menigmaal door het genot van het begeerde voorwerp herfteld, E , i a (*) Tartarus folubiliia ] d . % f VAN DE GENUWZIEKTEN,: "BSS - Inhet VIIL-Hoofdftuk wordt gelfproken „Over de geneezing ban eenigen der merkwaardigfte tgevallen, van de Zenuwziek- ten Hypochondrie en Vrysterziekte. In plaats vap deezen. en derzelver geneezingen op te noemen, zullen wy ’er één-uit- kiezen, en metde woorden van den Schryver voorftellen, op dat men dug ogk van de behandeling van het Werk . kon- ne oordeelen... Èp dit-zal zyn eene Zenuw- of Krampagtige Aamborftigheid; geen; van de minst lastige Zenuw e kwaalen voor den Lyder, en moeilyk voor den Geneesheer, o; „In de waare krampagtige Aamborftigheid ,- daar geen vastgezette verftopping in-de Long plaats heeft, nog eenig flym dezelve bezwaart, verligt men de aanvallen het best door een Aderlaating en Heulfap. Indien de Lyder van een vol geftel. is}. moet men rykelyk aderlaaten; indien hy dit nietis, moet men maar een weinig bloed aftappen, of die ontlasting geheel gglagten. Het Heulfap kan men geeven, of in de gedaante ván het Pynttillend Zlizir; of in het vol gende Drankje... . . No Oe Ro 4q. Month, Une. 1 en een Kalve , Laud, Liquid, Spir. volat, oleof, ana git. XXV. Syr. Comm, dr. ij. Ma aa - 3 Ook zyn de Middelen uit Hẹullap niet minder voordee- lig, wanneer een waare krampagtige Aamborftigheid, uig Sympathiè met de maag ontftaar, dan- wanneer de zenuwen van de longen zelven onmidlyk aangedaan zyn. 