VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
noch vinding, welke zich meest op bet nuttige en noodzakelyke, met een verheven uitzigt , toelegt. De vryheid gaat dit volk bo- ven al ter barten, welke zy in den Godsdienst en Burgerftaat met de groothe naauwkeurigheid bandbavenen zander ze te mis- bruiken. Tot allerley kunften en wetenfchappen is de leeninge en kerzaame aurt van deeze natie gefchikt. Inde Digt- Schilder- en Beeldbouwkunde en andere vrye kunften zyn bier, in evenre- digheid van het klein begrip des lands „zoveele uitmuntende Man- nen gevonden als ergens, waar van fomimigen de waereld tot eene geduurige verwondering zullen verftrekken. \ De baat en gramfchap flygt zelden tot. zulk een hoogte by de Nederlanders, als by andere natien: hun liefde is min buiten- porig -egter niet min teder , vuurig en beftendig: bet medely- - Jen is bus geheel eigen, waar door zy den inboorling of uitlan-, ler alle bu ipe bieden. Huúnne liefdaadigheid en mededeelzaam- kid bepaalt zig niet binnen de grenzen van bun Land, alwaar ‘ Y war 320 VERDEDIG. VAN ‘DE EER DER HOLL. NATIE. voor allen, en allerley foort van armen en elendigen beborlyke zorg gedruagen wordt; maar alle de onderdrukte Kerken in Eu- ropa genieten ‘er de verkwikkelyke blyken van: ja dit waereldge- deelte zelfs is te bekrompen voor de liefderyke barten en banden der Hollanderen , wier invloed zig uitfirekt tot in Penfylvanien, ç eene volkplanting der Engelfchen )akvwaar de Kerken en Scho- en, door aanzienlyke onderftanden jaarlyks van bun onderhouden worden. Hunne verbonden koomen zy getrouwelyk na. Hunne landpaalen niet uit te breiden , en bet beil der vrede boven de on- zekere uitkomften van den vernielenden en kostbaaren oorhg te teilen, is onder ben een eerfte en onveranderlyke flaatsregel; boewel zy ook, geduurig en lang getergd, gereed zyn, om tot verdediging van bun Land, Vrybeid en Godsdtenst alles te waa- Se of bet evenwigt van Europa te bandbavenen. Spanje t bun moed ondervonden; Lodewyks boozmoedige onderne- | mingen zyn door bun gedwarsboomd; dog datze veel van bum bondgenooten kunnen verdraagen , eerze tot bet opvatten der wa- penen gebragt worden, bewyzen de geduurige en ongewroke te | kens van der Engelfchen bebzugt en wreedheid. Gap De lydende en verbeerlykte Heiland, in zes Boeken, door jaco- bus Jordaan. Te Amfterdamby A. van der Kroe MDCCLXIL bebalven de voorreden 173 bladzyden in groot O8avo. It ftukje behelst eene beryming der gefchiedenisfe van des Zaligmakers Lyden, Dood, Opftandinge en He- melvaard „met eene daar in gevlogtene vreugderyke en dank- baare erkentenis van °t heil daar door te wegen gebragt, en eene opwekkende aanmoediging voor Zondaaren „om hunne Zaligheid in Gods genade in Jefus Chriftus tezoeken. Men kan deeze Verzen wel niet Dichtkundig noemen; (ook {chynt de Autheur, naar luid der Voorreden , niet zeer na den naam van Dichter te ftaan 3) doch men moet echter er- kennen dat ze over ’t algemeen deftig en vloeibaar berymd n. Men oordeele hier van uit het volgende ftaal , waat uit men tevens zyne manier van denken over de Leer der Verzoeninge eenigzins kan befpeuren. — De Heer Jr- daan voorgefteld hebbende, datde Satan, de Zonde en de Dood hunne befchuldigingen tegen °t Menschdom, en hun- nen eisch ter ftraffe by de Godlyke Regtvaardigheid „zich op * woord van God beroepende , ten ftefkfte aandrongen ter- wyl Jefus aan °t Kruis hong, vervolgt daar op aldus. A J.. JORDAAN LYDENDE HEILAND. - 324 Al dit befcbuldigen trof Fefus rein gemoed, Die zich als Middelaar, ten koste van, zyn bloed, , Voor `t menschdom badt gefteld; en daarom zulk’ een’ wreede En bange Ziels fmart, om den langgewenschten vreede `` Te koopen, onderging. Maar ach! boe bangen duur Stond? Fefus zulk een prys!'die zich, als mensch, dit uur Van alle Godbeit vondt verlaaten en begeeven, ( ) “Om door zyn’ deod den mensch bet lang verbeurde leeven Op nieuw te winnen, en als dan met eigen band ` ` Zyn’ wet te fchryven, in ons barte en ingewand. Nu kwam. de felfte firyd zyn’ bange ziel belaagen: t Was niet genoeg den vloek van ieder mensch te draagen), En zjn’ verdoemenis en angst en belle-pyn EE Te torfchen; neen, bier moest een zwaarer Zielftryd zyn: „Gods beete gramfchap, door Resbtwaardigbeid ontfrooken, ` ` Die geene misdaad van den mensch laat ongewrooken, En daar onmoogelyk Natuur kan voor beftaan, (f) Viel op de zuiv're ziel myris bangen Heilands aan, En wekte een’ ziels flryd, die alle andere overftreefde ; Een’ ziels-flryd, daar °t beel all voor zidd’ren moest en b Het alwerteerend vuur bet welk Rechtwaerdigbeid | Van. voor veele Eeuwen voor den Zondaar badt bereid, a Dat vuur, ‘dat zelfs de Hel doet dreunen met gedonder, (1) En kloaft de bergen deor van boven aan tot onder, oa Daar alles woor verfmelt, verbleekt en beenen vlucht, Valt nu op Fefus aan en maakt zyn’ ziel beducht, Verfcheurd zyn ingewand met duizend duizend pynen; Daar by dat misfen van dat liefelyk doorfchynen ` Fan 's Vaders Liefde Geest, die nu zyn aangezicht Van Fefus bads gekeerdt in 't Goddelyk gericht, ` Dit baart myn Heiland zo veel angst en ongenucbten, Dat Hy, verlegen en beängst, met duizend zuchten Uitriep, „Myn God! myn God! waarom verlaat gy my!” Ach! arme Zondaars! wie baart Hem die ziels fmart? wy, Wy zyn bet maar alleen: wie is dan zo vermeesen, Dat by nog vraagen durft; „ Heb ik myn’ pligt vergeeten? ” Wie - (*) De volle nadruk deezer fpreekwyze fchynt hier wel van den Autheur bedoelt te worden, indien men op 't Volgende agt geeft; nademaal ’t zelve daar aan wel beantwoordt: doch °t is waarfchynlyk dat men deeze uitdrukking niet verder heeft te bren» gen, dan dat ze overeenkomftig is met de (preekwyze, welke hy gebruikt ten opzigte van den zielsangst van Jefus in Gethíe- mane, wanneer hy zegt, dat Jefus | oo ` Als God bet Oordeel droeg , - Doch als waarachtig mensch de firafe, die Hem Roeg. - (t) Nabum 1: 2—6. .Exod. 19:-18. Pf.18: 8,9. en Pf.97: 4,5- . (}) Deut. 32: 22. l | ‘ | | iN - Y 4 eefde, | 322 ~ J- JORDAAN LYDENDE HEILAND. Wie durft nog denken , dat by tot zyn’ zaligbeid Jess toe kan brengen? 4 verfoeilyk onbefcheid ! Geen’ gruwelyker fmaad beeft Satan ‘uitgevonden ; Wyl God ter reddinge en verzoeninge onzer zonden ze veel beeft doorgeftaan: Hy, die geen’ zonden bade f immer kende, nog Gods Wet ooit overtrad:, Werdt zonde, en dat voor ons, zo Praffensweard in de oogen Zyns Vaders, die, met Hem om onze elend bewoogen, ` Zyn’ duurgeiefden Zoon de waereld overgaf; © “° Op dat gen ieaer ter voorkoming zyner Braf’, In Hem gelooven, en bet leeven mogt verwerven; Zo dat Hy in dit uur moest 's Vaders aanfchyn derven ` En worftelen in firyd, aanvecbtinge en gebeën. Van God verlaaten en in allés gants alleen. ` Vraagt iemand wat my dwong van't beilloos fpoortetreeden: Van eigen wèrk, daar fBéeds în plaats’ van zaligbeden `` Niets wordt genooten dan verdriet en zielen. fmart? * Was Fefus martelftand: zo ras die aan myn bart Op Gelgotba verfcheen, meest ik dat dwaalfpoor baaten, My zelu' en al myn werk verfoeijen en verlaaten: Toen zag ik zonneklaar, 't waar niet ‘dan guichelfpel Des duivels, waar van °t einde is oordéel, vloek en he}, Men zou, zo we vermoeden, dit leezende', den Heere Jordaan, èn den zulken;, die op eene dergelyke wyze ge- . woon zyn te fpreekėn, ongelyk doen, wanneer mer uit de fpreekwyzen, die zy gebruiken, wilde afleiden, ‘dat, vol- gens hun gevoelen, Jefus Christus geduurende zyne vol- maakte gehoorzaamheid, toen hy den Vader gehoorzaam was tot den dood , ja den dood des kruifés, in daad en waarheid’ een voorwerp van den Godlyken toorn was: en dat de heilig- maaking , zonder welke niemand den Heer zien zal ‚den mensch ten verdervg brengt. Dat zy verre! Het komt ons raadzaa- mer voor van alle zodanige Ípreekwyzen, die hier toe: aan- ` leiding fchynen te geeven ;te denken „dat het fterke uitdruk- Kingen zyn , wier volle nadruk door de Schryvers niet bedoeld wordt. Waarfchynlyk is het groote oogmerk, naar den in- ‘houd der Euangelieleere, het lyden van:onzen Verlosfer als bovenmaate finertlyk te befchryven, en aan te duiden, dat wy, op onze verbetering des leevens, zonder'Gods genade in Jefus Christus niet zalig konnen worden ; waârheden aan welken geen Christen, door de Euangelieleer verlicht, im- mermeer kan twyffelen; en °t-zou te wenfchen zyn, dat men zich daar omtrefit altoos indiervoege uitdrukte, dat onze Ipreekwyzen aan geen haatlyke misváttingen onderworpen aaren, f Brief. erpen ge eee BRIEF WEGENS HET POURTKAITEEREN, 325 Brief van’ N. N. aan eene zyner Vrienden. Behelzeride eeriiga bedenkingen over bet hedendaagsch pourtraiteeren en afbeel- den der Proteftansfche Leeraaren en Predikanten, in hoe ver- ` re hun zülks geoorloft zy , of niet betaamt. Te Amfterdam by Kornelis de Wit 1763. id quarto 12 bladzyden, ` | Eeze Brieffchryver is van oordeel, dat het hedendaags {che pourtraiteeren der Proteftantfche Leeraaren , aan eenen Roomsgezinden Italiaan of Spanjaart, aanleiding kaŭ geeven om te denken „dat de Proteftanten heden zo vreemd niet zyn van den Beeldendienst, als wel in vroegere dagen : bok agt hy ’ zelve ftrydig met de Nederigheid in de Leeraa- ren vereischt: daar benevens dunkt h&m dat zulks Jalouzy onder de Leeraaren, en eene meerdere partyfchap by de Ge- meente moet verwekken : ook is hy niet vreemd vante den- ken, dat een Winkelier , door de fbeelding van een Leer- aar van deezen of geenen aanhang in zyn Voorhuis te han- gen, zich zelven benadeelt, en zyne Calandizie tot eene - zekere party bepaald doet zyn. Onze Autheur is niet tegen het pourtraiteeren in ’t algemeen, Lieden van den Degen eu van den Tabberd, de eerfte Reformateurs, en andere - voortreffelyke Leeraars , die overleeden zyn, worden zyns âgtens met nut afgebeeld ; maar dat yder Predikant, zegthy, óp >'t verzoek van een gezeifchap of eenig Boekverkooper, welke er zyn intrest by vind, gereed toont om zig in Print te laten ver- beelden , is te laag vòor een verftandig man, en geeft geen’ klein bewys dat dien Her daar mede vry wat ts ingenomen „om op dus- danig eene wyze vereert te worden. In hoe ver deeze opgemelde reden bondig,te agten of gereedlyk te wederleg- gen zyn, zal mogelyk door eenen volgenden Brief nader getoond worden; nademaal. deeze Brieffchryver in °t flot betuigt, dat, indien zyn Vriend bem eenige redenen kan voor- fellen , waar coor de Billykheid van deze Luiden hun doen Ge- rechtvaardigt kan worden, hy dezelve met genoegen zal lezen: des hier uit by voortgang veelligt eene ganfche Briefwisfe- ling over dit gewigtige Point zou konnen ontftaan. Y5 Het g4 HET GEESTRYK KABINET. Het geestryk Kabinet, gevult met veelerlei Aanmerkenswaardigt, . nuttige, leerzame en vermakelyke byzonderbeden: zynde eene ver: zameling van verfcheide Historien, fraije Redeneeringen , enz. ge- . trokken uit eenige werken van voornaame Franfche Autbeuren, Te Rotterdam voor rekening van de Compagnie. Vier deelen ,te zamen To45 bladzyden in olavo. i ' ' D It Werkje is gefchreeven om: den leesgierigen een nuttig en aangenaam tydverdryf té geeven, waar toe 't ook weezen: lyk van.dienst kan zyn : als behelzende ‘eene verzameling van leer- zaame Verhandelingen , Gefchiedenisfen en Vertellingen , die mee: rendeels ftiekken, om het Verftand en den Geest te befchaaven; Men vindt in 't zelve eene leezenswaardige Redenvoering over de Grondbeginfelen en Uitwerkfelen det Poëzy, en Brief over de oorzaak der Droomen, en de ongerymdheid van ’t denkbeeld, dat ze voorbeduid{elen zyn; eene fraaije Redenvoering over de Arbeidzaamheid, als de bron van duizenderleie voordeelen voot den Mensch, en Gedagten over de Geaartheden en Zeden dee: zer Eeuwe, midsgaders over den Geest der t‘Zamenteevinge ; ee- ne Verhandeling over de Zagtzinnigheid : eene Briefwifleling van eene Moeder met haare Dogter, waar, in veele nutte lesfen ter beftuuringe van haar gedrag in de groote. Waereld, en in 'c Hu- welyk, als mede ter regelinge haarer hartstogten, en ter gelaa- tene onderwerpinge dan, en vertrouwen op de Godlyke Voorzie; nigheid voorkomen; een Brief over t verkiezen van verftand zonder fchoonheid, boven fchoonheid zonder verftand, en Klagt van eene Engelfche Juffer over de koelheid der Engelfche Min- naaren, benevens een Daygverhaal van Williams Reize, of een kort Hekelfchrift ván de Engelfche Natie. Behalven deeze op- genoemde Stukjes komen ons in dit Werkje nog verfcheidene Gefchiedenisfen en Vertellingen voor, die op geene ongevallige wyze deeze en geene charaêters ontvouwen; als dat van een ge- trouwen Vriend; van een weerbarftigen Zoon; van een regtge- aart Kind jegens een ontaarten Vader; van liefdelooze Egtgenoo- ten; van ligtvaardige , ftandvastige, edelmoedige Liefde en Vriend- fchap en meer dergelyken: alle welken, terwyl ze vermaak gee- . ven in ’t leezen, ons tevens opleiden om de werkzaamheid der hartstogten na te gaan, het welk van dienst kan weezen, on ons oplettend te doen zyn in ’t beftuuren onzer gemoedsdriften. Deeze opgaave, zo we vertrouwen , kan eenigermaate doen zien, dat dit Werkje met regt geteld mag worden, onder die foort van Schriften, die men met genoegen en niet geheel zonder vrugt in een ledig uur kan doorbladeren. Ter byzondere proeve hier van diene nog de volgende redeneering, getrokken uit den Brief van eene jonge Hoogduitfche Juffer, over 't verkiezen van verfland zonder fcboonbeid, boven fchoonbeid zonder verftand. ‚ Naa een voorafgaand Compliment over het Verftand en de Schoonheid haarer Vriendinne; die zich tot haar gewend heéfg RE ón k aN vee em HET GEESTRYK KABINET. ESY: bm eeh gefchil'te beflisfen over de vraag, wat te verkiezen zy, Verhand of Schoonbeid, in geval men noodwendig één van beiden moest verkiezen? redeneert onze Brief(chryfiter deswegens in dee- zervóege. ‚ De fchoonheid is zekerlyk wenfchelyk, en zy word „ook van een yder gemeenlyk begeert, waarom? zy neemt de „ geheele waereld tot ons voordeel in;en wat vermag de voorin. „ neming by de menfchen niet! de oogen geven bevelen aan het „ hart; men gerackt aenftonds in de belangen van een fchoon „ mensch, en het verlangen om hem ook verftandig te vinden „ „ doet ons verzekert zyn dat hy 't waerl9k is; men is-zoodanig „ geftelt dat men het geringfte zelfs, dat ons daer in bevestigen „ kan, in opmerking neemt, en heel ras verwerpt het gene dat gevoelen: maer eenigfints zou konnen witdooven, ja men merkt „ zelden hoe veel gunst men zulk eenen toedraegt, om dat ons ‚ _» waerlyk zyne gebreken ontflippen. Wanneer de oogen vol- „ daen zyn, worden de ooren minder fcherphoorende, en als „» dan is het gemakkelyk te vergenoegen hen die ons aenhooren. » Men moet een onwetende in den uiterften graèt zyn, om zuiks „ met een fchoon aengezicht te (chynen , want zulks leert de da- » gelykíche ondervinding. Wie zou derhalven niet moeten be. j kennen dat de fchoonheit een voorname gave is; gewisfelyk „ » t iser een; maer met haer bezwymen ook de beguichelin- „ gen, die zy ten onzen opzichten verwekt heeft, en zy is van „ korten duur, waùt oneindige zaken doen haer verdwynen „ » Waer van het verdriet en de ziekten de voornaemtfte zyn ; doch: »„ de tyd verjaegt haer onfeilbaer; zelfs weinig jaren wisfen hare „ gedaente niet zelden zoodanig uit, dat men een goed geheugen » moet bezitten om zich te binnen te brengen dat die of deze » met een fchoon aengezicht heeft mogen pryken, en hoe meer „ men van dien kant is bedeelt geweest, boe verdrietelpker ons » het gemis van ’t zelve maekt; waer toe dan zyn toevlucht ge- „ nomen? want indien men niet anders dan dat gehad heeft, is „» men alles kwyt.: Ach! zoude men dan aen de lente onzer ja- „ren het overige van ons leven willen opofferen : en evenwel » zoude die begoucheling van geen langen duur wezen, indien: » men ten minfte niet iets bezat dat naer verftand geleek, ten „ minte een brabbeltael waer iede men zich in.de waereld op» » houd, plichtplegingen die duizentmalen herhaeit moeten wor- „ den, en een voorraed van gemeene fpreuken, alles noch toe- » bereid met een verleidend gelaet, een behaeglyke grimlach en „ cen welgepaste en aengename buiging , °t Welke dan noch wel » Eens te wege kan brengen, dat men over eene zyde ziet: berg » u nogthans voor iemand die wat meer weteníchap bezit; ja » voorzeker, ik bedrieg my, want in weerwil van die aenlokke. » lyke voordoening, moet men zich niet te dikwyls laten zien, » om het gebrek aen ’t zelve niet te doen kennen, dewyl men » zich ras aen de fchoonheit gewent, maer geenfints aen een » tomme, die uiterlyk veel belooft, doch van wien niets voor » den’ l 826 HET GEESTEYK KABINETT ‚den dag komt, het geen onvergeeflyk is. Ten andefen Kgs j, men er gelegenheden in welke men verplicht is te fchryven } vaerwel dan de aengenaemheden, ontleent van een uiterlyke aenminnigheit ; daer in tegendeel veel verftand niet zelden ees ne uiterlyke mismaektheit doet vergeten, e. gelukkige inval- ‚‚ len trekken ons van dat onderzoek af. 'c Is waer; alle voor- 5, ingenomenheden zyn tegen de leelykheit, daer moet iets ver. „ hevens wezen het geen ons eene onaengename gedaente kan doen over 't hoofd zien, en daer behoort tyd om met dezelve gemeenzaem te worden , maer eindelyk maekt een uiterlyk ‚ fchoon of leelyk geen indruk meer : ja noch meer ; nimmer zal de j, fchoonheit zonderVerftand by luiden van oordeel gelden, en men moet altoos de goedkeuring omtrent ons zelven van anderen ver- j, wachten. Doch, waerde vriendinne, dewyl ik gen myn fchoonheit „‚ iets toegevoegt heb, waer door zy zich in den eeriten opflag s zou konnen doen achten, zoude het derbalven niet billyk we- » Zen, dat ik myn Verftandige veronderftelle, als.vry van die ge- s breken, die de minst keurig{te zouden belgen ?. Wel aen dan, „ ik ftem toe dat 'er in haer niets beminnelyks Zal wezen, maer ‚‚ ook niets dat geheel wegwerpelyk is. Dit verondertteld zyn- » de, beflis ik de zaek ten voordeele van de laetste, en het ge- „ ne my in die verkiezing bevestigd, is, het vermaek het welk ‚‚ het verftand in alle tyden geeft, dewyl het van geen omftane ». digheden afhangkelyk, en voor ons geheele leven is, gelyk „ het niet is met onze genminnigheden wier regering van korten » duur zyn, en om dat ze, wil men !er wat van genieten, ges » zien en geprezen moet worden 3 want zyt gy by luidén die met à zorg beladen zyn, of die eenig ander voorwerp ten doel heb- » ben, verliest gy de vrucht dier beminde fchoonheit. Veron- ‚ derftel eens, dat gy genoodzaekt wás om op het land in een- »„» zaemheit te wonen, wat voordeel zoude u aldaer de Schoon. š» heit aenbrengen? doch het gene my boven alles tdt myn ver- s kiezing doet bepalen, is de zoetigheit om als dan wel te kon- „» nen denken, te lezen en te overwegen. Hoe zeer beklaeg ik şı dezulken die nimmer het vermaek gefmaekt hebben van zich ; zelve te konnen onderhouden, en die altoos gezelfchap noor s» dig hebben, om zonder kwelling te leven? ’t geen wezentlyk „» het geval is van hen die niets dan {choonheit bezitten ù dezul. s; ken kennen geene andere gelukzaligheit dan die van haer te 5, vertoonen, en dewy! het niet dan een zekeren tyd is daf zy ‚‚ pronken konnen, loopen zy gevaer om twee derden van hua ‚ leven in droefgeestigheit door te brengen, wa : VADERLANDSCHE + LETTER - OEFENINGEN. Inwòyings-Redênvoering van Ewaldus Hollebeek, by het pleg- tig aanvaarden van bet gewoon Hoogleeraar-ambt der ji Godsgeleerdheid, op Hollands Hooge School. Uit bet Latyn in’t Nederdùitich vertaald, door Henricus Weyland, S.S. Th. Stud. Te Leiden by Luchtmans és van oogeveen Jun. 1763. in quarto 53 Öladzyden, En ieder die, Waarheid en Deugd beïninnênde, deeze Redenvoering doorbladert, zal gewis zyn genoegen o- ver dezelve betuigen, en die te waardig {chatten , dan dat ze, ondef °t gemeene flach van Redenvoeringen geteld , eer- lang der vergeetelheid overgegeeven worde : en men zal ’t derhalven niet vreemd vinden , dat wy derzelver weezenly- ken inhoud in deezen wat breeder melden. OO Zyn Hoog-Eerwaarde vangt deege Redenvoering aan met eene vergelykende befchouwing der Christenheid in haare eerfte zuiverheid en tegenwoordigen toeftand, die ons eene betreurens- en fchaamenswaardige verandering van zaaken voor den geest brengt. ;, Want in plaats van weinige, » maar klaare, maàâr duidelyke, en om ons leven wel aan 5 te ftellen wetenswaardigfte leerftukken, in die gouden „» Christen-eeuw met algemeene goedkeuringe aangenoo: » men, worden wy nu in tegendeel vermoeit, en Byná Overlaaden met eene groote meenigte van de fpitsvondig» » fte gevoelens, die men gemeenlyk voor groridwaarheden Zoekt op te dringen ; ja in plaats van de weeligfte en ryk- „fte vrugten van Godsvrugt , maatigheid, regtveerdig- » heid, vrede, liëvde en andere waare Christen-deugden; waar van wel eer de akker der Kerke by uitftek vrucht- 5 baar was, is'hu helaas! het beklaaglyk onkruid der aller- » fchandelykfte ondeugden alomme verfpreid”. Dit verval tegen te gaân, betuigt onze Redenaar verder, is de wensch zyner zielés en hy agt het van zynen pligt te weezen, al zyn verftand , vlyt en naarftigheid tot verbetering van ’t Christendom in deezen aan te wenden. Ter aanvangelyker proeve hier van vindt hy °t goed, by ’t aanvaarden van ’t nieuwe Ampt hem opgedraagen, eene openbaare Redenvoe.= ring te-doen over een onderwerp, dat daar toe betrekkelyk is. En nademaal men ligt begrypt; dat dit verval wel meest JA. DEEL. LETT, NO, 8. Dus voorgenomen hebbende te hetoogen, dat een Godge- leerde niet zuiver Regtzinnig kan weezen, ten zy by ook in der daad Godvrugtig Pk zo verdeelt onze Hoog-Leeraar zyne Redenvoering in drie deelen. I. In °t eerfte, ftelt hy ons de allerbevalligfte beeltenis van eenen zuiver Regtzinnigen Godsgeleerden voor oogen. Hier mede wordt geenszins bedoeld, dat bekrompene foort van Leeraaren, die meest bekend zyn van wegens hunne drift, ftyfhoofdigheid en kettermaakery ;’t gemeen mag dezulken roemen, als verdeedigers der Regtzinnigheid, maar onze Redenaar „ kan zig noit laaten wysmaaken , dat de waare „ Regtzinnigheid , die onaffcheidbaare gezellinne eener a Zuivere Godsvrugt, by zulke laage en veragtelyke zielen huisvest”. Van een gansch ander character waren Jefus Christus, zyne Apostelen, de kort daar op volgende uit- muntende Leeraaren der Kerke, en‚(om van de middeleeu- wen niet te fpreeken,) ook zy die ons, van het juk van t Antichristifche geweld over de vrye gemoederen der men- _ fchen ontflaagen , de voorregten van vryheid en vreede, welken wy tot op deezen dag toe met blydfchap genieten, verfclraft hebben. … Zoo wy van deezen , zegt by, een e voorbeeld ontleenen willen, zullen wy hem eerst voor » eenen Godsgeleerden, der waare Regtzinnigheid toege- » daan, houden moeten, die met de grootfte eerbied voor » de Godlyke openbaaring, als uit de bron der waarheid „ Zelve ooríprongkelyk , getroffen „een regt gevoelen koes- ə tert van alle de hoofdftukken van den geopenbaarden » Godsdienst, dat ’s te zeggen, die klaare, duidelyke, 0- a ver al {terk aangedrongene , en met de Zaligheid ona- » fcheidbaar verknochte Leerftukken, houdt voor hoofd » En grond-waarheden, welke van allen, die op hun eev- » Wig heil gezet zyn, moeten worden aangenoomen ; dog » hiet de zoodanigen, die duister, ingewikkeld , met dik- Jesi |. „ ke INWYINGS-REDENVOERING, 829 3 ke nevels overtoogen zyn of flegts als in het voorbygaan » hier en daar worden aangeroert, als welke van ftervelin- » gen, zonder gevaar van mis te tasten, zeer moeilyk te „ verklaaren zyn, ten minften naar goeddunken geenzins „ behooren beflist te. worden ; die het noodzakelyke van het » min noodzakelyke. IL Het tweede Lid deezer Redenvoeringe ftrekt om te bewyzen , dat de gaav van regt te gevoelen omtrent de leerftuk- ken van den Christelyken Godsdienst „met eene goede en Godvrug- tige levenswyze gelykerhand t'zamengaat, en dat geene zonder deeze niet beaan kan. Dit ftaaft de geagte Hollebeek met de navolgende bewyzen, die hy ten bondigfte uitwerkt. 1. Een mensch van zodanig een character, als boven om- fchreeven is, is bekwaamer dan andere ftervelingen , om deeze gaaf te bezitten , uit hoofde van zyne gemoedsge- ` fteldheid; die hem gefchikter maakt; om een waaragtig en regtmaatig gevoelen van den Godsdienst te vormen, dan zodanig een, wiens wil door hartstogten bedorven is, en wiens verftandsvermogen door driften, vooroordeelen en neigingen geweldig t'ondergehouden , ja niet zelden onbe- kwaam gemaakt wordt. 2. De Befchouwende en Zedenvormende Waarheden zyn in de Godlyke Openbaaring te onaffcheidelyk aan een ver- bonden , dan dat iemand der Regtzinnigheid toegedaan kan Zyn, die al zyn zorg en bekommernis te koste legt aan, t 2 à Ce nr mn kn 330 E HOLLEBEEK Befchouwende ; maar °t Zedenvormende, (íchoon-’t ket Voornaamfte gedeelte van den Godsdienst uitmaake,) naau-. lyks zyne aandagt waardig keurt, en door zyn gedrag, het zy ten opzigt van zich zelven, of van anderen, als met den’ voet treedt. 3. Het regtzinnige gevoelen omtrent God en Godlyke zaaken ontleent zeker zyn oorfprong niet uit eene onmaati- ge drift voor zyne gezindheid, uit eene blinde eerbied voor . groote Mannen, uit eene onverzettelyke {tyfhoofdigheid, en wat van dien aart meer zy ; maar uit eene reine gemoeds- ezindheid voor de gewyde Schriften. En is ’t dat iemand ier mede bezield is, hy zal gewis de bevelen der Zedekun- de met geen minder yver zoeken voort te planten, dan de Leerftellingen voor alle befmetting der dwaalingen- onge- fchonden te bewaaren: nadien ze beiden denzelfden Voor- fchryver hebben, en daarom ook het zelfde gezag, en de- zelfde verpligting medebrengen. 4. Het doelwit van een waar voorftander der Regtzinnig: heid is ongetwyfeld de Eer des Allerhoogften ; maar nim- mer Zal men een mensch van oordeel diets maaken , dat de zogenaamde yveraars voor de Regtzinnigheid , die zo zeer bedagt zyn op de verdeediging van hunne eigene Gevoelens, en de Zedeleer niet ernítig handhaaven, hier door gedree ‚ ven worden. Die de Eer van God op ’t oog heeft, zal, buiten kyf, niet minder voor °t laatfte dan voor ’t eerfte yveren. Deeze reden, uit de zaak zelve afgeleid, toonen onte- genzeggelyk , dat niemand, ten zy regt Godvrugtig , ook zui- ver Regtzinnig zyn kan; doch dewyl men, voor al in deeze dagen, gewoon is veel toe te {chryven aan de overeenftem- ming van groote Mannen, zo agt onze Redenaar, dat hy geen vergeeffche moeite zal doen „wanneer hy de bygebrag- te reden door gepaste getuigenis{en bevestigt. Hier toebe- -roept hy zich. 5. Op de begrippen der Heidenfche Wysgeeren., die leer- den, dat de regte bevattinge van God, en °t geen zyneg dienst betreft, zonder eene waaragtige Godsvrugt der ziele, en zui- werheid van leven en zeden niet beftaan kan , ten minften dat d eerte zonder de laatfie van weinig , ja in. °t geheel van gen elang is. 6. Op de denkbeelden der Christen-Oudvaderen , der eerfte Hervormeren , en andere uitmuntende Mannen in de Christelyke Kerk „ die deswegens het zelfde gevoeld DODEN. - De í INWYINGS-REDENVOERING. 35301 ‚De Hoog-Eerwaarde Hollebeek ‘haalt by die gelegenheid verfcheidene plaatfen aan uit Heidenífche en Christelyke. Schriften , en geeft te kennen, dat hy daar in fpaarzaamer geweest ZOU Zyn, „ Zoo niet de gefteldheid onzer tyden: „ zelve hem geleerd hadde; dat men op deeze wyze veeler » vooroordeelen best te keer kan gaan. Dan, dus vervolgt » by, indien de orde der Kerkelyken zoo veel toefchryvt „aan het oordeel van oude en laatere Gödsgeleerden , mag » ik voorzeker geene geringe hoop fcheppen „dat zy zigdes „te meer zullen laaten overreeden; door het gezag van » God, van Christus zelven, en van Menfchen ‚door Gods » Geest gedreven”. Dit doet hem, ter ftaavinge van zyn gevoelen, 7. Ten laatften het oog flaan op de Heilige Bladeren, om, zo uit den algemeenen inhoud der Leere van Jefus Christus en ‘deszelfs Apostelen, als uit byzondere getuigenisfen der Godlyke Schriften, zyn gevoelen op eene onbetwistbaare manier te bevestigen. Hier omtrent munten inzonderheid uit de woorden van David; De HEERE fal de fachtimoedigen fynen wegh leeren: en, de verborgentheyt des HEEREN is voor de gee die hem vreefen : ende fyr verbont, om hen [dic] be- kent te maken: als mede die van Jefus, Soo yemant wil desfelfs wille doen, die fal van defe leere bekennen „of fy uyt Gode is ‚dan [of] ik van my feloen fpreke: midsgaders die van Johannes; Die daer feght, ick kenne hem, ende fyne geboden niet bewaert , die is een leugenaer , ende in dien en is de waerheyt niet. HI. In het derde Lid deezer Redenvoeringe tragt onze Hoog-Leeraar eindelyk het een en ander, °t geen in den eerften opflag tegen deeze flellinge fchynt aan te loopen, naar het rigt- Jnoer' der ‘zuivere’ waarheid beoordeeld , uit den weg te rui- men. | Veelligt zal iemand vraagen; kan dan een mensch, die niet Godvrugtig is, met de gezonde rede begaafd , door ee- ne naarftige beoefening van Gods Woord, en onder °t vly- tige gebruik der beste hulpmiddelen, niet zo wel een ge- zond en rigtig oordeel vellen over ’t Leerftuklyke, als een waarlyk Godsdienstige ? De geagte Hollebeek. maakt geen zwaarigheid van te zeggen, dat deeze vraag, die op een - netelig gefchil uitloopt, ontkent moetworden, indien men dezelve niet zeer naauwkeurig bepaale;- doch dat het niet noodig zy hier op ftaari te blyven; nadien de befcltouwing -der boven voorgeftelde afbeeldinge van een zuiver Regtzin- nigen zeer duidelyk toont, dat remand, die {taande houdt, E 3o t \ 32 E HOLLEBEEK dat zodanig een zonder Godsvrugt kan zyn, zelf gebrek aan oordeel moet hebben. In Een ander zal uit deeze ftelling willen afleiden , dat dan een ieder, die waarlyk Godvrugtig is, van gelyken Regt- zinnig van de Godlyke waarheden moet gevoelen, waar te- gen egter de ondervinding, zegt men, duidelyk fchynt aan te loopen. Men zou, zegt onze Hoog-Leeraar , dit gevolg niet behoeven toe te ftaan ; doch ’t zy zo : wat zwaarigheid? dit ftaat vast, hoe Godvrugtiger iemand is , alle andere din- gen gelyk gefteld zynde, des te bekwaamer is hy, om regt en behoorlyk over zaaken van den Godsdienst te oordeelen; en, gelyk de Godsvrugt haare trappen heeft, zo heeft ook de Regtzinnigheid de haare. ` Eindelyk zullen ’er ook niet ontbreeken , die ftaande hou- den, dat de Redenaar in dit geding een dergelyken misflag, als de Redeneerkundigen een Omloop of Cirkel gewoon zyn te noemen, begaat. Doch deeze tegenwerping , die in den eerften opflag eenigen fchyn heeft, wederlegt hy beknopt, en bondig in deezervoege. „ Ik zie geene reden, waarom men niet te gelyk zoude moogen vastftellen , dat de Regt- > Zinnigheid niet zonder de Godsvrugt beftaat „en de Gods- a» Vrugt egter uit de Regtzinnigheid moet beoordeeld wor- » den. - Naa het oplosfen deezer tegenwerpingen gaat onze Rede- naar over tot het geen de plegtigheid van den dag vordert, en befluit zyne Redenvoering met welgefchikte aanfpraaken. Van een byzonderen nadruk is boven al zyne aanfpraak aan de Jeugd, en wel inzonderheid dat gedeelte van dezelve, waar in hy hun voorftelt wat zy van hem te verwagten hebe ben. Gy hebt, dus luidt zyne taal, denke ik, uit deeze „ Redenvoeringe , welke Gy in dit uur van my gehoord „» hebt, genoeg begrepen, hoedanig eehen Leermeester, 3, indien gy U ook van myn onderwys zult willen bedie- » nen, gy aan my hebben zult. Gy zult my wel der Regte s Zinnigheid, welke te regt en in waarheid dus vérdiènt 5 genaamt te worden , op alle wyzen vinden toegedaan; » maar ook niet minder gezet op de Godsvrugt, door eene » lieffelyke vereeniginge daar mede t'zaam te voegen, en » zonder welke de yver om de gezuiverde leere te bewaar a ren en voort te planten niets anders dan een ydele naam s» en een louter voorwendfel is, om U derhalven ook tot >» Zoodanigen te maaken, zal ik met allen yver my toelcg- » gen. En dus, gelooft my! zal al myn arbeid zorg en bee a» kommering niet daar toe te kosten gelegd worden, dat » Gy als fyne uitpluizers van gefchillen, als twistgierige » krakeelers, ftyfhoofdige verdedigers van onnutte twist- «> vraagen , en uitvinders , aanraders en voorftanders van- » ongelukkige verdeeldheden uit myne fchoole in de Ker- s ke intreedt, dat zy verre! voor lang dog hebbe ik reeds s geleerd dat onheilig foort van Godsgeleerden te haaten, ə» En te keer te gaan; maar daar toe zal ik alle de kragten » van mynen geest infpannen „dat Gy met liefde en eerbied » voor de allerheiligfte Waarheden , welke het Opperwezen in zyn woord den elendigen ftervelingen ontdekt heeft, > doortrokken, U vroeg gewennen moogt zedig en gemaa- ss tigt, gelyk het meníchen, aan gevaar van dwaalen alzins » bloot gefteld, en wel meest den Jongelingen, nog door geene ondervindinge der zaaken geöeffend p past, van „ dezelve te denken, te gevoelen en te fpreeken; dat Gy » leeren moogt, U op klaare, duidelyke en noodzakelyke » hoofdftukken der Heillèere te bevlytigen, dog ydele en ss onnutte verfchillen zorgvuldig te vermyden ‚en niemand, ‚> die oordeelt dat dezelve geheel nagelaaten, of op’ eene » andere wyze beflist maeten worden , daarom van. » nig overtuigt, dat een godloos leven de grootfte ketterye » is, met allen mogelyken ernst niet minder de ondeugden s» tragt te keer te gaan, de zonden te fchuwen , bedorven » Zeden te vlieden, de Godvrugt te betragten, en allerleig » deugden te beoefenen, dan de ongefchonde zuiverheid „» der Heilige Leerftukken te befchermen en voort te plan- » ten. Staat U deeze voorwaarde aan, ziet hier een’ leids- » man, of wilt ge liever een’ medgezel op den weg, alzins » veerdig t'uwer hulpe, die geheel en al de uwe zal zyn s» en al zyn zorg en arbeid ten uwen beste zeer gaarne z > toewyen! dan, by aldien gy weigeragtig mogt bevonden s worden, op zulk een’ ftrengen voet voort te gaan, en s langs dezen Koninglyken weg naar de allerheiligfte be- » dieningen en waardigheden in de Kerke te ftreeven (* een de goedertierenfte God verhoede!) zoo weet! dat a ik liever deze borst met een goed geweten, met de goed- » keuring der braaven, en voor al met de gunst van God a> Zelfs, aan wien ik alleen trouw gezwooren hebbe, als » met een driedubbeld harnas wapenen zal, dan dat ik om a uwen toevloed te bejaagen, en om uwe traagheid te ge- 9, moet te koomen, bevonden werde zelfs een hairbreed » Van myn voorneemen af te wyken.” Nagelatene Predikatien over verfcheidene Texten, betreffende et Heil der Verlosfinge door de Komst des Zaligmakers te we- ge gebragt, door Joannes Deknatel , in zyn leeven Leeraar der Dogpsgezinden FAmfteldam. Te bekomen t Amfteldam by K. de Veer en F. Houttuyn. Zerfle en tweede Deel, tza. men 584 bladzyden , bebalven de Voorredenen., in O&avo. Eder deezer Deeltjes bevat tien Leerredenen. Fn °t eer- fte vindt men eene Belydenis Doop- Voorbereiding- Avond- maal- en Dankpredikatie. Aan dit vyftal zyn gehegt vyf Leerredenen, die over de volgende onderwerpen gaan: de onnafpeurelyke rykdom van Christus; de Verborgenheid des Ryk- doms in Christus ; de fryd des Geloofs ; het aanboudend Bidden; en de Geneezing des Geraakten door de Vergeving der Zonden. Hier aan volgen in ’t tweede Deel, de Geboorte van Chris- tus; deszelfs Zielen-Lyden in Getbfèmane ; Opfkanding ; en He- melvaart ; mitsgaders de Uitftorting des Heiligen Geestes zver- der, Fefus onze Eeuwige Hogepriester; de groote Zaligheid der. Geloovigen; de Raad Gods aangaande onze Zaligheid ;de Nad ` ' © RR Jr, DEKNATEL- NAGELATENE PREDIKATIEN. 335 zakelykheid om naar den Geest te leeven ; en eindelyk de Za ligheid der nederigen en verbryzelden van Geeste. . Het groote oogmerk van zyn Eerwaarden is het Werk der Verlosfinge daor Jefus Christus te ontvouwen; te too- nen op hoedanig eene wyze de Zondaar deel aan ’t zelve yerkrygt; en zyne Toehoorders te beweegen, am, in af; zigt van alle eigene geregtigheid , hunne zaligheid door Gods genade in Jefus te zoeken. Deeze onderwerpen wor- den hier gemeenlyk behandeld op eene dergelyke wyze , als daar over gefproken wordt, in de genoegzaam bekende Euangelifche Liederen, door onzen Autheur uit het Hoog-. duitsch vertaald, Zy die deezer maniere van denken toe- gedaan zyn, zullen ongetwyffeld deeze Leerredenen met igting leezen; dewyl “s Mans ernst, ten aandrang van ’t geen hy gevoelde waarheid te zyn, in dezelven alleszins doorftraalt, ` ' , Overweeging der middelen, waar van men zig bedient, om de Hebreeuwfthe Taal , welker gebruik uitgeftorven is , regt te verftaan: door Johan David Michaëlis. Gewoon Hoog- Leeraar in de Wysgeerte, en medelid van het Koningklyk ge- nootfchap der werenjehappen te Gottingen. In bet Neder- duitsch vertaald , door Christ. Alb. de Lavillette. F. D. M. te Heinenoort. TeUtrecht by A. v. Paddenburg mpeeLxim. bebalven de Voorrede 333 bladzyden in groot aëtavo, p! gefchrift van den oordeelkundigen Michaëlis ftreke om te doen zien , hoe gebreklyk de middelen zyn, waar van men zich gemeenlyk ter verklaaringe van de He- breeuwíche taal bedient ;in zo verre zelfs „dat eenige geheel verwerpelyk en andere nog wel goed maar niet genoegzaam zyn: als mede om te toonen, dat de kennis, der Arabifche en Syrifche fpraaken het beste middel is, dat ons de meefte hulp en zekerheid verfchaft; om de Hebreeuwfche fpraak regt te verftaan: en eindelyk, om aan de hand te geeven de hulpmiddelen, welken iemand, die eenige zekerheid in ’” Hebreeuwfch hebben wil, noodzaaklyk gebruiken moets mitsgaders aan te wyzen den weg, dien hy heeft in ta flaan , wiens toeleg het is, om eene hooger en. nog vol-. maakter kennis van deeze uitgeftorvene taal te bekomen. — „» Men zal, zegt onze Autheur in ’t flot van dit-zyn Werkje; 3> ligtelyk gewaat worden, dat ik in zekere hoofdzaaken > dien zelfden weg verkieze, dien de Heer Schultens, na dat . 22 -- -me wW eat A. 336 J. D. MICHAËLIS OVER DE HEBR. TAAL, dat hy al lang van te vooren gebaand , en flegts door ee nigen van laater tyd verlaaten was, andermaal heeft trag- ten gangbaar te maaken; dog ’t zal ook blyken, dat ik zyne misflagen erkenne, en yder een raade dezelve te vermeiden, en dat ik zekere hulpmiddelen, waar tegen zyne wederftreevers voor een gedeelte minder yverden, en welke hy niet dikwils genoeg gebruikt heeft, naame- lyk het Syrisch en de oude overzettingen, na derzelver ‚> wezentlyke waarde hoog fchatte: weshalven ik °t wel „» Waagen durf, om de gunítige goedkeuringe van zommi- a gen, welke met hem niet te vrede geweest zyn, te cise a fchen en te verwagten ”. De Oosterfche taalkunde „een vrugtbaare tak van Geleerd- heid, veel al in onze dagen te jammerlyk verwaarloosd, is inderdaad veel verfchuldigd aan de onvermoeide vlyt van den Hoog- Leeraar Michaëls, die alle naarftigheid aanwendt om deeze ftudie te doen bloeien; en zich inzonderheid in dit gefchrift bevlytigd, om de beoefening der Hebreeuw- fche fpraake eene meerder zekerheid te geeven; en allen aan te moedigen , om dien weg in te flaan , welke de liefhebbers deezer ftudie in ftaat kan ftellen , om op goede gronden ee- ne uitgebreider kennis dier taale , in welken de woorden des leevenden Gods, onder de dagen des Ouden Verbonds gefproken, bewaard zyn, te bevorderen: en men kan rede- Iyker wyze verwagten , dat zy ten minfte, die de leerwyze van onzen noit volpreezen nu zaligen Schultens toegedaan zyn, de denkbeelden van den geagten Michaëlis over ‘talge- meen zullen begunftigen. ` ` 939 3 $ 9 29 veg mee OD Gefthied en Zedekündige Befpiegelingen, of Magazyn der jonge Heeren, door M. J.P. Miller. Re&or der Latynfthe Schole ze Halle, en Lid der Hertoglyke Maatfchappy te Helmfad. Uit bet Hoogduitsch vertaald. In ’s Gravenbage by de Wed. O. van Thol en Zoon, 1763. Eerfte Deel „behalwen de Vor- redenen van den Boekverkooper en Schryver, soq bladzyden in ORavo. 