veld ssennederland 01
Het is duidelijk, dat bij deze elkaar overlappende competenties en de vage taakomschrijving van de Höheren SSuPF er ruime marges bestonden voor een bureau-oorlog tussen hen en andere SS- instanties, met name de Hauptämter in Duitsland. Dat kwam dan ook zo vaak voor — en de Höherer SSuPF in Nederland Rauter schuwde het uitvechten van deze vetes allerminst — dat het één van de meest normale en karakteristieke trekken van de SS-organisatie genoemd mag worden. De uitslag van die conflicten werd bepaald door zwakte of sterkte der partijen, vooral van die van de HSSuPF, en de al dan niet door Himmler gegeven steun. Toch kan uit het voorafgaande worden afgeleid, hoe binnen het SS-kader de positie van een Höherer SS- und Polizeiführer in een bezet land inderdaad sterker was dan in een of andere Oberabschnitt in Duitsland. En mede daardoor ook extern. Zowel wat de SS-interne als de externe relaties van de HSSuPF in de bezette gebieden betreft is het feit van belang, dat de weerstanden van reeds gevestigde machtsstructuren, waartegen Himmler en de SS in Duitsland? moeizaam optornden, in de bezette gebieden ontbraken. De nationale staatsinstellingen van het veroverde land konden immers met veel meer gemak opzij worden ge- schoven, of geheel dienstbaar gemaakt. In tegenstelling tot Duitsland, waar de SS met veel inspan- ning het eerstgeboorterecht van staat, partij of Wehrmacht trachtte te ondermijnen, stonden hier deze concurrenten op hetzelfde beginpunt als de SS: allen moesten zij nog zien er wat van te maken, of om in het meer idealistische nazi-jargon te spreken, welke rol zij bij de Neugestaltung van een pas veroverd gebied zouden spelen. De mogelijkheden voor het SS-complex als geheel waren dus be- duidend groter dan in Duitsland. Reeds hierdoor moest wel een rol van grotere betekenis toevallen (1) Klietmann, Waffen-SS, p. 435. Vgl. nr. 55. (2) Zie de circulaires van de BdO in Nederland in HSSPF 296-298; vgl. p. 123. (3) Hier wordt onder ‘Duitsland’ verstaan: het Altreich (Duitsland met de grenzen van 1937), Oostenrijk, het Sudetenland, en de geannexeerde gebieden zoals West-Polen en Elzas-Lotharingen. Het Tsjechische protectoraat vertegenwoordigde wat de organisatie van SS en politie betreft in zekere zin een tussenvorm, doch behield de belangrijkste kenmerken van de organisatie in Duitsland. 7I LE AE DE SS IN DUITSLAND aan de vertegenwoordiger van Himmler en het SS-complex in het bezette gebied, de Höherer SS- und Polizeiführer. Daarbij kreeg zijn taak als coördinator van SS en politie een veel groter gewicht. De omstandig- heden in een bezet gebied verschilden nu eenmaal principieel van die in Duitsland: land, bevolking, bestuursorganisatie en politieke omstandigheden, religieuze, economische en sociale structuur, kortom de hele maatschappij in het bezette gebied dwong, ook op politioneel gebied, tot beslissingen, die plaatselijk zich opdrongen en plaatselijk getroffen moesten worden. De bevolking was uit Duits oogpunt veelal onbetrouwbaar, zo niet vijandig. De strijd tegen verzetsorganisaties, die alle nuances omvatten kon van individuele arrestaties tot regelrechte partizanenoorlogen, waar hele divisies mee gemoeid waren, dwong — wel heel evident anders dan in Duitsland — regelmatig tot gemeenschap- pelijke acties van eenheden van Sipo, Orpo, en Waffen-SS onder leiding van de Höherer SS- und Polizeiführer, eventueel met inheemse formaties en soms zelfs met van de Wehrmacht geleende onderdelen erbij. Door het verloop van de oorlog en het zich voortdurend uitbreidende massale verzet in de bezette gebieden werd het bevelvoerend en leidinggevend karakter van de Höheren SS- und Polizeiführer steeds sterker. Zij ontwikkelden zich, vooral in Rusland, tot de centrale figuren in de anti-partizanenstrijd, en zelfs meermalen tot de uitsluitend bevoegde commandanten in deze speciale oorlog? Men kon hen moeilijk de bevoegdheid om politionele verordeningen uit te vaardigen, ont- houden. In 1940 had Himmler er nog eens de nadruk op gelegd, dat Höheren SSuPF niet bevoegd waren voor kwesties van materieel politierecht. Maar dat gold nu juist niet voor het Tsjechische protectoraat, Polen (het Generalgouvernement), Noorwegen en Nederland, kortom die gebieden, waar in 1940 Höheren SSuPF waren. Ook in de gebieden waar zij later optraden namen zij besluiten inzake materieel politierecht. Niet alleen in Polen en Nederland, waar de Höherer SSuPF ertoe ge- rechtigd was, maar ook in Frankrijk, waar alleen de Militärbefehlshaber dat recht had, vaardigde de Höherer SSuPF verordeningen uit; de Wehrmacht was niet in staat de usurpaties van SS en politie met succes tegen te gaan. Onduidelijk blijft het trouwens, of de Höheren SSuPF het recht om decreten uit te vaardigen afleidden van de civiele of militaire landvoogd, of uit hun functie op zichzelf. Zelf bekommerden zij zich zeer weinig om de formeel-juridische basis? Er was nog een belangrijke factor, waardoor de Höheren SS- und Polizeiführer in de bezette gebieden een beduidend belangrijkere rol speelden dan hun collega’s in Duitsland. Het inzetten van eenheden van politie, Waffen-SS, en inheemse formaties, steeds meer in vereni- ging en steeds massaler — in de orde van grootte van een bataljon, een brigade, een divisie — kan men beschouwen als een tegenmaatregel op de acties van partizanen-eenheden, en in de beperkte technische zin wel te verstaan, als een defensieve reactie. Maar daarnaast werden vanaf het begin SS en politie massaal gebruikt ter verwezenlijking van agressieve doeleinden, gericht tegen de be- ` volking van het bezette gebied. Juist deze agressieve acties droegen meer dan wat ook er toe bij om die bevolking in steeds massaler verzet te drijven. i Hitlers agressie tegen de Duitsland omringende staten, uitgevoerd door de duikbommenwerpers en de pantsercolonnes van zijn Wehrmacht, was eigenlijk alleen een middel tot realisatie van zijn agressie tegen de bevolking van sommige van deze staten, met name Polen en de Sowjet-Unie: het einddoel was de grens tussen het Deutschtum en het Slavische Volkstum een enorm eind in oostelijke (1) Een voorbeeld hiervan levert het neerslaan van de ghetto-opstand in Warschau in 1943 door zo’n gemengde strijdmacht onder leiding van de SS- und Polizeiführer van het district Warschau, die dan nog een rang lager was dan de HSSuPF(IMT 1061-PS; Hilberg, Destruction, p. 323-324). (2) Zo IMT Aff. SS-87; de tendens is evenwel ook in de westelijke bezette gebieden duidelijk. (3) Doc. Oce. VI, p. 87; HSSPF 8 a, 297 c; Buchheim, Anat. I, p. 138, 141; Hans Umbreit: Der Militär- befehlshaber in Frankreich 1940-1944, Boppard am Rhein, 1968, p. 115-117; Het proces Rauter, ’s-Graven- hage, 1952, p. 14. 72 DE HÖHEREN SS- UND POLIZEIFÜHRER richting te verleggen. Dit moest door SS en politie worden verwezenlijkt: de middelen waren liquidatie, in de eerste plaats van de joden, voorts van de Slavische intelligentsia en de Slavische sociale bovenlaag, de deportatie van grote Slavische bevolkingsgroepen, de herbevolking met Duitsers, germanisatie van assimileerbare elementen en onderwerping van het restant in eeuwige horigheid. De uitvoering van dit gruwelijke programma, waarin de uitvoering van een bepaalde politiek en massaal politioneel optreden met elkaar versmolten, was, niet onlogisch, opgedragen aan de Reichsführer-SS als Reichskommissar für die Festigung deutschen Volkstums, en derhalve aan de Höheren SS- und Polizeiführer als diens gevolmachtigden in die functie. Himmler had echter uit die functie de vagere en wijderstrekkende functie van gemachtigde van de partij voor àlle Volkstum-zaken weten te distilleren — wij komen daar nog wel op terug.! Onder die titel mengde hij zich in de zaken van de bezette gebieden in het Germaanse Noord-West- Europa. De bedoeling was hier de bevolkingen zich van die Germaanse aard bewust te laten worden en daarmee van hun ras-verwantschap met de Duitsers. Geprobeerd moest worden die bevolkingen hetzij voor het Deutschtum terug te winnen — waarna annexatie van de betreffende landen kon volgen — hetzij een politieke vorm voor de Germaanse saamhorigheid op te dringen, in de vorm van een Germaans Rijk met Duitsland natuurlijk als kernland. Dat kwam er op neer, dat zowel in oost als in west de Duitsers, en speciaal de SS, een of andere vorm van verduitsing nastreefden: in het oosten openlijk door decimering, in het westen (voor zover Germaans geacht) verhuld door beke- ring.? Ook hier was het de plaatselijke Höherer SSuPF, die deze subtielere vorm van Volkstum- politiek moest uitvoeren. Het voornaamste doel van de Duitse politiek — hoezeer de methoden in oost en west ook ver- schillend waren — en de politionele aard van die politiek maakten, dat de Höherer SSuPF, indien zijn persoonlijkheid krachtig genoeg was, een uiterst belangrijke politieke rol kon gaan spelen, desnoods tegen die van Hitlers opperste satraap in het bezette gebied in. In het veroverde Polen werd dit al meteen duidelijk. In de geannexeerde landstreken werden de Höheren SSuPF ‘persönlich und unmittelbar’ onder de diverse Reichsstatthalter geplaatst, in het restant, het Generalgouvernement, kwam de Höherer SSuPF Krüger ‘unmittelbar’ onder de General- gouverneur Frank te staan? Die formele onderschikking verhinderde allerminst, dat tussen de landvoogd en zijn barse SS- en politie-leider een heftige machtsstrijd ontbrandde. Terzijde zij aan- getekend, dat de massamoorden en de gewelddadige onderdrukking geen punt van discussie tussen hen vormde: het ging erom, wie de zweep zou hanteren. In het voorjaar van 1942 kwam het tot een formele vastlegging van bevoegdheden, in die zin, dat Krüger tevens Staatssekretär für das Sicher- heitswesen in het bestuurgremium van de gouverneur-generaal zou worden.* Himmler kreeg het recht om Krüger ‘auf dem Gebiet des Sicherheitswesens und der Festigung deutschen Volkstums’ directe orders te geven. Dat had Himmler altijd al gedaan, maar nu werd dit formeel vastgelegd; de (1) Zie hfdst. VI, § B. (2) De situatie in het de facto geannexeerde Elzas-Lotharingen valt wel te vergelijken met de toestanden in de ingelijfde Poolse gebieden, met alle deportaties, kolonisaties door Duitsers, expulsies etc. van dien. (3) Documenta Occupationis V (red. Karol Marian Pospieszalski): Hitlerowskie ‘Prawo’ okupacyjne w Polsce. Wybór dokumentów. Część I, Ziemie ‘Weielone’, Poznan, 1952, p. 89; Doc. Oce. VI, p. 55, 86-87; Krüger is dezelfde als de op p. 53, 54 vermelde F. W. Krüger. (4) Deze vorm is mogelijk ontleend aan de formele positie van de HSSuPF in Nederland; deze was nl. Generalkommissar für das Sicherheitswesen van de rijkscommissaris Seyss-Inquart (zie hiervoor p. 105 e.v.). Deze was plaatsvervanger van Frank geweest en onderhield nog steeds contacten met zijn vroegere chef. 73 DE SS IN DUITSLAND formule dekte wel zo ongeveer drie kwart van de Duitse politiek in Polen. Het recht om orders aan de Höherer SSuPF te geven had Frank ook; Krüger diende bij de bevelen van de een de toestemming van de ander te krijgen, en bij verschil van mening zou Hitler beslissen.t Natuurlijk ging na deze ‘oplossing’ de machtsstrijd in alle hevigheid verder, om overigens in 1943 met de nederlaag van Krüger, niet echter van de SS in zijn geheel, te eindigen. De hier beschreven regeling illustreert goed de onafhankelijke positie, die de Höherer SSuPF in een bezet gebied kon innemen. SS en politie dreigden een tweede gezagsapparaat te worden, zowel in het Generalgouvernement als in de geannexeerde Poolse gebieden? In andere landen was het, ook wanneer zulke heftige conflicten tussen landvoogd en HSSuPF ontbraken, niet anders. In Noorwegen werd in april 1940 een Duits bezettingsregime onder een Reichskommissar inge- steld. In de betreffende Führer-Erlass van 24 april? werd over een Höherer SSuPF in het geheel niet gerept, maar wel bepaalde het decreet (in de Erlass over de instelling van het Generalgouvernement had dat juist weer ontbroken): ‘Zur Durchsetzung seiner Anordnungen kann sich der Reichs- kommissar deutscher Polizeiorgane bedienen.’ Precies dezelfde woorden bevatte Hitlers Erlass van 18 mei 1940, waarmee Nederland eveneens een bezettingsbestuur onder een Reichskommissar werd toegewezen; het stuk was praktisch een kopie van het decreet inzake Noorwegen.* De gebruikte formulering wees er al op, dat de Duitse politie niet tot het directe machtsapparaat van de rijks- commissaris hoorde, en men zal aan de hand van de situatie in Nederland nog kunnen zien, hoe het SS- en politie-apparaat inderdaad een soort enclave van Himmler in het Duitse bezettings- bestuur vormde. Men zou verwachten, dat dan het hoofd van die enclave, de Höherer SSuPF, ‘persönlich und unmittelbar’ onder de rijkscommissaris gesteld zou zijn, maar ook die woorden ontbraken in de genoemde decreten. De omschrijving van positie en taak van de Höheren SSuPF in Noorwegen en Nederland bleef uiterst vaag. Misschien ook wel, omdat de rijkscommissaris in Noorwegen Terboven en zijn collega in Nederland Seyss-Inquart beseften, dat inlassen van een dergelijke formule gezien de ervaringen in Polen toch niet veel zou helpen“; maar zoals zo vaak was die vaagheid voornamelijk bewuste opzet van Himmler: ‘Und zwar hat sowohl der Führer als auch der Reichsführer Himmler sich auf den Standpunkt gestellt, er will nicht ein scharf umrissenes Paragraphengesetz dem Höheren SS- und Polizeiführer bieten, sondern man wollte sehen, wie nach der Praxis draussen in den verschiedenen Gebieten sich das Wirkungsgebiet des Höheren SS- und Polizeiführers und des Reichskommissars, bezw. der anderen Funktionäre ausglättet .. zei na de oorlog de vroegere Höherer SSuPF in Nederland Rauter.° Dat ‘ausglätten’ verwachtte Himmler, terecht, ten voordele van eerstgenoemde partij te zijn. (1) IMT 2233-PS; Doc. Occ. VI, p. 89-94; A. E. Cohen: ‘Een onbekende tijdgenoot: de laatste Befehls- haber der Sicherheitspolizei und des SD in Nederland”, in Studies I, p. 170-184, waaruit blijkt, dat wanneer er later toch nog een scheidingslijn komt tussen voor- en tegenstanders van een soepeler houding tegenover de Poolse bevolking, die bepaald niet altijd parallel loopt met de scheidingslijn tussen civiel bestuur en SS; voorts Broszat, Polenpolitik, p. 78-84. (2) Zo ook Broszat, Polenpolitik, p. 60. (3) Reichsgesetzblatt 1940 I, p. 677-678. (4) Vgl. de bron in de vorige noot met VO 1/40. (5) Seyss-Inquart was als plaatsvervanger van Frank bijzonder goed op de hoogte. Bij Terboven heeft misschien het feit meegespeeld, dat de eerste HSSuPF in Noorwegen een oude relatie van hem was (Magne Skodvin: Striden om okkupasjonsstyret i Norge fram til 25. september 1940, Oslo, 1956, p. 194; Sverre Kjeldstadli: Hjemmestyrkene, Oslo, 1959, p. 116). (6) Proces Rauter, p. 18. 74 DE HÖHEREN SS- UND POLIZEIFÜHRER Hoezeer dat het geval was, en zulks niet alleen tegenover civiele landvoogden, maar ook tegen- over militaire gouverneurs, blijkt uit de regeling van de positie der Höheren SSuPF in de Sowjet- Unie en Frankrijk. In een Erlass van 21 mei 1941, een maand dus voor de inval in de Sowjet-Unie, bepaalde Himm- ler, dat in de gebieden achter de oprukkende Duitse legers, waar militaire bevelhebbers het bewind zouden voeren, Höheren SS- und Polizeiführer zouden worden ingezet ‘für das Gebiet der politischen Verwaltung’ (die laatste woorden waren al tekenend voor de wassende politieke inhoud, die de functie van HSSuPF kreeg). Wat opmars, verzorging en legering betreft stond de Höherer SSuPF onder de militaire bevelhebber van het desbetreffende gebied. Deze had trouwens, wanneer militaire belangen dat eisten, een zekere zeggenschap over de HSSuPF en diens SS- en politietroepen. Verder waren die echter autonoom, en kreeg de HSSuPF direct bevelen van Himmler; veelal waren dit (onuitgesproken) orders voor de massa-executies van joden, zigeuners e.d! In bepaalde gebieden van de Sowjet-Unie werden later civiele bezettingsbesturen ingesteld onder Reichskommissare, die elk een aantal districtsgouverneurs met de titel Generalkommissare? onder zich hadden. De Höherer SSuPF van zo’n gebied stond weliswaar ‘persönlich und unmittelbar’ onder de rijkscommissaris, maar deze was gehouden de bevelen van Himmler op te volgen inzake de ‘polizeiliche Sicherung’; bovendien zou de Höherer SSuPF in alle veiligheidskwesties — een belangrijk en rekbaar begrip — de meerdere zijn van de Generalkommissare (die elk weer een SS- und Polizeiführer onder zich zouden hebben). In Frankrijk werd de Höherer SSuPF, die begin 1942 in Parijs kwam te zetelen, bij een Führer- decreet van 9 maart 1942? ook ‘persönlich und unmittelbar’ ondergeschikt gemaakt aan de Militär- befehlshaber van het bezette Frankrijk. Deze mocht hem orders geven inzake de militaire beveiliging van het land en militaire operaties, en kon in geval van onlusten of gevechtshandelingen tijdelijk over SS- en politie-eenheden beschikken. Voor politionele activiteiten en “Volkstumsfragen’ zou de HSSuPF zijn orders van Himmler krijgen; hij was trouwens competent voor alle zaken, die tot het ressort van Himmler, ook in diens functie van Reichskommissar für die Festigung deutschen Volks- tums, behoorden. Opvallend in dit decreet is het twee maal vermelden van dat woord ‘Volkstum’; een aanwijzing voor het feit, dat — al is het stuk duidelijk geïnspireerd door de bovenvermelde bevelen inzake de positie van de Höheren SSuPF in de Sowjet-Unie — die uitermate politieke be- voegdheden inzake Volkstum niet alleen in het bezette oosten, maar ook in het westen een rol van belang speelden. In de praktijk usurpeerden SS en politie allerlei taken, waartegen het militaire bestuur zich niet voldoende kon verweren? Anders dan in Duitsland was de Höherer SSuPF in een bezet gebied aan één gezagsdrager, de civiele of militaire gouverneur van het land, ondergeschikt. Voor die onderschikking werd vaak de geijkte formule ‘persönlich und unmittelbar’ gebruikt, zoals men gezien heeft. Het zal nu duidelijk zijn, dat die woorden, die men al eerder tegenkwam bij Himmlers formele onderschikking aan de minister van binnenlandse zaken Frick, eerder het tegendeel van straffe subordinatie aangaven.® (1) H 193: 2521-2. Dit werk werd in eerste instantie uitgevoerd door Einsatzgruppen van Sipo und SD; deze waren eerst aan de legergroepen toegevoegd, maar werden na ongeveer een half jaar ingevoegd in het SS- en politie-apparaat onder de Höheren SSuPF (zie Hilberg, Destruction, spec. p. 242, 243). De formu- lering met het woord ‘politisch’ al eerder in de richtlijnen van het OKW van 13 maart 1941 (IMT 447-PS). (2) De term betekent hier dus iets anders dan in Nederland, waar hij geen territoriale inhoud heeft: zie hfdst. IV. De verdere onderverdeling is hier niet relevant. (3) Erlasse van Hitler van 17 juli 1941, IMT 1997-PS, die betr. de HSSuPFin Broszat, Anat II, p. 369-370; zie ock IMT 1056-PS; H 196: 2527; vgl. Proces Rauter, p. 468. (4) Geciteerd bij Buchheim, Anat. I, p. 138-139. (5) Umbreit, Mil. Bef. Frankreich, p. 111-117. (6) Zie p. 32, 33. 75 DE SS IN DUITSLAND De ondergeschikte in kwestie, werd eigenlijk geïmpliceerd, was juist niet een radertje in de ambtelijke hiërarchie van de boven hem gestelde gezagsdragers, maar stond los van hem, met een eigen aparte organisatie onder zich. Bovendien, de ene onderschikking sloot die andere niet uit; niet die van Himmler aan Hitler, en evenmin die van de Höherer SSuPF aan Himmler. Het zal duidelijk zijn, dat die laatste subordinatie prevaleerde, wanneer het tussen de Höherer SSuPF en het opperste gezag ter plaatse tot een conflict kwam. Kortweg betekende dit, dat de Höherer SSuPF niet in de eerste plaats mede-uitvoerder was van de politiek van de Reichsstatthalter, rijkscommissaris, Militärbefehlshaber of hoe de opperste functionaris van het bezettingsbestuur ter plaatse ook genoemd mocht worden, maar primair van de politiek van Himmler. Vaak vermengd met zijn persoonlijke inzichten, soms beïnvloed door de opvattingen van plaatselijke autoriteiten, was het toch voor alles een SS-politiek, die de Höherer SSuPF trachtte te realiseren. Dit gold zowel voor de oostelijke als de westelijke veroverde landen, en, het is van belang dit vast te stellen, zowel voor geannexeerde gebieden als voor landen met een civiel bezettingsbestuur of onder militair gezag. Het grondpatroon varieerde niet naar gelang van de verschillende vormen van de Duitse overheersing. Door de oorlogsomstandigheden, met name de noodzaak van politionele repressie op grote schaal, was de machtspositie van de Höheren SSuPF beduidend groter geworden. In de eerste plaats in de bezette gebieden, maar ook in Duitsland. Na de catastrofe in Stalingrad radicaliseerde het regime in Duitsland in toenemende mate: Goebbels proclameerde de totale oorlog, en steeds luider werden de stemmen van de nazi-fanatici, die ‘krachtig optreden’ eisten: geen bureaucratisch gezeur, maar een totale inzet, straffe leiding en meedogenloze afstraffing van allen, die niet voor de volle honderd procent meewerkten en meestreden. In feite kwam men dicht in de buurt van een zienswijze, waarbij Duitsland nauwelijks anders dan een bezet gebied werd bestuurd. Hier lagen de aanknopingspunten voor de SS om de situatie in de bezette gebieden in Duitsland zelf te kopiëren: de Inspekteure der Sicherheitspolizei und des SD werden eerst in de grensgebieden, later bijna overal in Duitsland, Befehlshaber, met daarbij behorende grotere bevoegdheden; ook de Inspekteure der Ordnungs- polizei werden in december 1943 allen tot de status van Befehlshaber verheven. Al eerder had Himm- ler tamelijk concrete plannen voor de invoering van de SSuPF in Duitsland.! De bedoeling was kortom SS en politie in Duitsland dezelfde bevoorrechte plaats te geven als in de onderworpen landen. Werd het nu dan niet tijd om de HSSuPF van een algemene instructie te voorzien? Eén van de functionarissen, die zich met de materie bezighielden, schreef in mei 1944 aan een lid van Himmlers staf bureau : ‘Die Höheren SS- und Polizeiführer innerhalb und ausserhalb der Reichsgrenzen sind inzwischen zu wesentlichen Bestandteilen der Reichsverwaltung und Verteidigung des europäischen Raumes geworden. Die Entwicklung ist, da in letzter Zeit die Befugnisse sehr ausgebaut wurden, zu einem gewissen Abschluss gekommen.”? Een onderzoek, dat in 1944 door enige SS-functionarissen naar staatsrechtelijke positie en bevoegd- heden van de HSSuPF werd verricht, leverde echter niets op. Tot een vaststelling van een en ander kwam het niet.” Heel erg nodig was het ook niet; de Höheren SSuPF gingen hun gang zonder (1) The German Police, p. 47; Neufeldt e.a., Orpo IL, p. 21; Buchheim, Anat. I, p. 169-171. (2) H 272: 3028. Wellicht is de meermalen genoemde Bomhard de auteur. (3) H 272: 3028. Hans Buchheim: ‘Die Höheren SS- und Polizeiführer’, in VfZ. 1963, p. 362-363; IMT Aff. SS-87. 76 DE HÖHEREN SS- UND POLIZEIFÜHRER algemene richtlijnen — hetgeen ook de bedoeling was — soms zelfs onkundig van bestaande inciden- tele voorschriften! Samenvattend kan gezegd worden, dat bij de Höherer SSuPF in Duitsland het accent voor- namelijk viel op een naar buiten gerichte politieke taakuitoefening, juist ook door het ontbreken van een volledig en uitsluitend gezag over de bureaus en eenheden onder zijn supervisie. In de bezette gebieden was dat gezag beduidend groter. De geheel andere omstandigheden in die landen, waar politioneel en politiek beleid van de nationaal-socialtstische overheersers zo innig met elkaar werden vervlochten, maakten evenwel, dat die grotere politionele taakuitoefening toch het politieke gewicht van de HSSuPF deed toenemen. De vorm van het bezettingsbestuur maakte daarbij weinig verschil. Een militair gezag had bepaalde bevoegdheden over SS en politie op militair gebied, die een civiele landvoogd uiteraard miste, maar onder omstandigheden bleek de politieke positie van een HSSuPF onder militair bestuur niet zwakker te zijn dan onder burgerlijk bestuur — eerder het tegendeel. Hoe de positie van de Höherer SSuPF en van de aan hem ondergeschikte organen in Nederland was, zal hierna worden uiteengezet. Alvorens echter de grenzen der mogelijkheden van de SS in Nederland te kunnen bepalen, dient de lezer eerst bekend te worden gemaakt met de structuur van het gehele Duitse bezettingsregime in dat land. (1) Rauter kende blijkbaar Himmlers Erlass van 21 mei 1941 niet (zie nr. 498). 77 HOOFDSTUK III Het rijkscommissariaat A. De rijkscommissaris: positie en persoon Al lang voordat in mei 1940 Nederland door leger en luchtmacht van de machtige nabuur-staat werd aangevallen, had de Duitse legerleiding tot in kleinigheden uitgewerkte plannen klaarliggen voor het militaire bestuur, dat zij na verovering van het land er wilde vestigen. Toen die verovering een feit was, greep geheel onverwacht Hitler plotseling in: het militaire regime diende door een civiel bestuur vervangen te worden! Naar Noorwegen had hij kort daarvoor een Reichskommissar gezonden om aan het politieke gebroddel, dat de Duitsers daar aanvankelijk ten beste gaven, kort en krachtig een einde te maken en voorlopig een duidelijke leiding aan de gang van zaken te laten geven. In de titel van de functio- naris zat het speciale en voorlopige karakter besloten? — Hitler hoefde zich niet meteen op toe- komstige staatkundige verhoudingen vast te leggen. Toen Nederland veroverd was, nam hij weer zo’n impulsieve en improvisatorische beslissing; beter gezegd, hij kopieerde (tot in details) het voor Noorwegen genomen besluit. Waarom? Koningin en regering waren (anders dan Hitler aanvanke- lijk gehoopt had) verdwenen. Land en volk, dat stamverwant aan het Duitse scheen te zijn, lagen weer- en stuurloos aan zijn voeten. Wat hij ermee moest doen, wist hij nog niet precies. Hij had trouwens met de veldtocht in Frankrijk wel teveel andere dingen aan zijn hoofd om daar nu diep over na te denken. Wel wist hij, dat hij deze zo snel verkregen buit op een of andere manier wenste vast te houden. Dan maar voorlopig een rijkscommissaris.? Hij had, op 15 met al, meteen de man uitgekozen, die het pas veroverde land zou kunnen besturen: de Oostenrijker Arthur Seyss-Inquart had zijn verdiensten bij het inpalmen van andere staten al bewezen bij de Anschluss van zijn vaderland. Het gaf hem recht op een vooraanstaande positie. (1) Men zie behalve uiteraard hfdst. 2 in De Jong, Koninkrijk 4, eerste helft, in de eerste plaats Konrad Kwiet: Reichskommissariat Niederlande, Versuch und Scheitern nationalsozialistischer Neuordnung, Stuttgart, 1968. Deze voortreffelijke studie houdt zich onder meer bezig met een uitvoerige analyse van de kwestie, waarom de militaire administratie door een civiel bestuur werd vervangen; verder o.a. met de problematiek van de doeleinden van het Duitse bestuur en de Duitse bezettingspolitiek gedurende het eerste halve jaar van de bezetting. Verder dient genoemd te worden H. J. Neuman: Arthur Seyss-Inquart. Het leven van een Duits onderkoning in Nederland, Utrecht-Antwerpen, 1967 (goede inleiding voor het Duitse politieke streven, gezien vanuit Seyss-Inquart). Voor korte inleidingen ook: Werner Warmbrunn: De Nederlanders onder Duitse bezetting 1940-1945, Amsterdam, 1964 (spec. hfst. III); B. A. Sijes: De Arbeidsinzet. De gedwongen arbeid van Nederlanders in Duitsland, 1940-1945, ’s-Gravenhage, 1966 (p. 53-68, met uiteraard meer detaillering in de sociale politiek). Voorts ook de artikelen 2, 3, en 4 in Studies I (oorspr. Notities voor het geschiedwerk). (2) Vgl. bv. Reichskommissar für die Wiedervereinigung Oesterreichs, Reichskommissar für die Preisbil- dung, enz. (3) Voor voorgeschiedenis en instelling van het rijkscommissariaat Not. 73, A. E. Cohen: ‘Enige formele gegevens betreffende Hitler's bemoeienis met Nederlandse aangelegenheden’, van dezelfde auteur Not. 91: ‘Het ontstaan van het Duitse Rijkscommissartaat voor Nederland’ en Kwiet, Reichskommissariat, p. 49-51. 78 DE RIJKSCOMMISSARIS: POSITIE EN PERSOON Bovendien liep de man als portefeuitleloze Reichsminister en plaatsvervangend Generalgouverneur zonder werkelijk wat te doen te hebben in Polen rond, en voelde zich daar kennelijk overbodig.* Hitler besloot blijkbaar meteen vaart achter de zaak te zetten. Drie dagen later tekende hij het besluit tot Seyss-Inquarts benoeming; in de dagen daarop werd de nieuwe rijkscommissaris door Hitler ontvangen, zijn vier belangrijkste medewerkers werden uitgekozen (twee door Seyss-Inquart zelf, twee door Hitler), de eerste decreten werden opgesteld. Zij zouden van kracht worden op het moment, dat het militaire bewind in Nederland het bestuur aan de rijkscommissaris overdroeg. Tenslotte, op 25 mei, werden Seyss-Inquart en twee van zijn nieuwe medewerkers (Schmidt en Rauter) door Hitler in diens hoofdkwartier nog eens in verband met hun komende taak toege- sproken. Dezelfde dag nog vertrokken zij naar Den Haag.? Op 29 mei nam Seyss-Inquart het bestuur over Nederland op zich. De basis van het nieuwe bewind, althans van de formele kant benaderd, lag in die eerste oekazen. Het allereerste decreet van Hitler, de Erlass des Führers über Ausübung der Regierungsbefugnisse in den Niederlanden van 18 mei 1940 was zoals eerder gezegd bijna helemaal letterlijk overgeschreven van het Noorse pendant. De rijkscommissaris was “Wahrer der Reichsinteressen und übt im zivilen Bereich die oberste Regierungsgewalt aus. Er untersteht mir unmittelbar und erhält von mir Richt- linten und Weisungen’. Het Nederlandse recht bleef, ‘soweit es mit der Besatzung vereinbar ist’ van kracht, maar de rijkscommissaris kon verordeningen met kracht van wet uitvaardigen. Zijn bevelen kon hij laten uitvoeren door de Duitse politie, of, evenals het bestuur in het algemeen, door Nederlandse instanties. Buiten de vastgestelde soevereiniteit van de rijkscommissaris viel de militaire sector, waarvoor de Wehrmachtbefehlshaber verantwoordelijk was: ‘seine Forderungen werden im zivilen Bereich vom Reichskommissar durchgesetzt’, maar, indien uit militair oogpunt nodig, kon hij zelf maatregelen nemen; de opperbevelhebbers van het Duitse leger, de marine en de Luftwaffe hadden deze bevoegdheid ook? De volmachten, die de rijkscommissaris op 18 mei had gekregen, werden de volgende dag echter al beperkt door een decreet, waarbij Goering in diens functie van Beauftragter für den Vierjahresplan het recht kreeg om Seyss-Inquart ‘Weisungen’ te geven; op economisch gebied werd er weliswaar mee bedoeld, maar erg duidelijk stond het er niet in. Tekenend was het, dat Hitler in de Erlass zelf de publikatie ervan verbood. De belangstelling van Reichsmarschall Goering voor Nederland be- perkte zich echter tot het leeghalen van dat land. Zelfs daarin slaagde hij maar gedeeltelijk; toen hij in augustus 1942 onmogelijk hoge schattingen aan voedsel uit alle bezette gebieden van Europa van Hitlers satrapen eiste, besloot Seyss-Inquart die eisen rustig naast zich neer te leggen.® Ook de Duitse minister van binnenlandse zaken Frick gaf zijn wens naar inspraak in het nieuw- verworven gebied te kennen. Wanneer Goering mocht ingrijpen in Nederland, waarom hij dan niet? Hitler gaf aan deze wens evenwel geen gevolg, misschien omdat in dit geval ‘der Führer das Hinein- regieren der vielen Reichsressorts vermieden wissen möchte’ (waarvoor Frick zei ‘vollstes Ver- ständnis’ te kunnen opbrengen).® Of misschien ook om andere redenen: Frick had hierbij als argu- (1) Dit, en tevens, dat Himmler wellicht een goed woordje voor hem heeft gedaan, mag men uit de nrs. 17 en 19 wel opmaken. Seyss-Inquart, door Himmler met de rang van SS-Gruppenführer begiftigd, had zich steeds als een trouw vriend van de Reichsführer-SS doen kennen, althans voorgedaan. Dat Seyss- Inquart in Polen weinig te doen had, ook bij Neuman, Seyss-Inquart, p. 128. (2) Voor de faits et gestes van de betrokken figuren in die periode Not. 73. (3) RGBl. 1940 I, p. 778, afgedrukt als VO 1/40 in het Verordnungsblatt für die besetzten niederländischen Gebiete, waarvan de uitgave in dezelfde Führer-Erlass gedecreteerd werd. VO 2/40 is een entrée-procla- matie aan het Nederlandse volk van Seyss-Inquart. (4) OCC BBT 1644. (5) Zie nr. 205 en de in noot ı daarbij genoemde bronnen, vgl. nr. 459 I en de verwijzingen daarbij. (6) FOSD 2752: 534857. 79 HET RIJKSCOMMISSARIAAT ment naar voren gebracht, dat de Reichsführer-SS op bepaald gebied zijn plaatsvervanger was, een argument, dat bij de merkwaardige machtsverhoudingen in Hitlers Rijk makkelijk in zijn tegendeel kon omslaan. Maar misschien ook mogen wij aannemen, dat Hitler het eenvoudigweg al meer dan genoeg vond, dat één van zijn secondanten de uitdrukkelijke bevoegdheid kreeg bevelen aan zijn stadhouder in Nederland uit te delen, en voelde hij geen behoefte om zijn andere getrouwen derge- lijke privileges op schrift te geven. De positie van de Wehrmachtbefehlshaber!: — voor deze functie werd de Luftwaffe-generaal Friedrich Christiansen uitgekozen — werd twee dagen later, op 20 mei, in een andere Führer-Erlass nader uitgewerkt. De inhoud kwam er hoofdzakelijk op neer, dat de Wehrmachtbefehlshaber een zuiver territoriale bevelhebber was, die alleen tijdelijk operationele bevoegdheden bezat bij een plotselinge dreiging van een vijandelijke aanval en uiteraard bij een aanval zelf; dan moest hij de situatie zien te redden, totdat de daartoe aangewezen militaire commandanten de zaak overnamen Daarentegen werd nu vastgelegd, hetgeen het eerste decreet eigenlijk al impliceerde, dat hij het recht had bij militaire bedreiging ‘alle zur Abwehr erforderlichen Massnahmen auch für den zivilen Bereich anzuordnen’, wel zoveel mogelijk via de rijkscommissaris. Men zou in later jaren regelingen voor een dergelijk geval uitwerken, die in de praktijk echter nooit gerealiseerd zouden worden.? In theorie was de Wehrmachtbefehlshaber dus minstens een gelijkwaardige partner van de rijks- commissaris. Deze bereidde zich intussen reeds voor zijn nieuwe taak voor. Samen met zijn Oostenrijkse vriend Wimmer, die hij een hoge positie in het rijkscommissariaat had toegedacht, stelde Seyss-Inquart te Berlijn een proclamatie aan het Nederlandse volk op en tevens zijn eerste verordening, die met de daarop volgende de basis van het komende bewind in Nederland vormde? Bij deze decreten trok de rijkscommissaris alle bevoegdheden van koning en kabinet van Neder- land aan zich, en bovendien die van de wetgever: alweer heette het, dat de rijkscommissaris veror- deningen met kracht van wet kon uitvaardigen. Wat de uitvoering betreft, was er nu vergeleken met Hitlers Erlass een lichte accent-verschuiving te bespeuren: ‘Der Reichskommissar bedient sich zur Durchführung seiner Anordnungen, soweit nicht die ihm unterstellten deutschen Dienststellen unmittelbar tätig werden, der niederländischen Behörden.’ Dat waren uiteraard, na het vertrek van de ministers, in de eerste plaats de secretarissen-generaal, die de verordening aan de rijkscommissaris verantwoordelijk maakte ‘für die ordnungsgemässe Leitung der Amtsgeschäfte.’ Zij mochten dan ook een soort verordeningen uitvaardigen tot nadere uitwerking van de geldende wetten en de decreten van de rijkscommissaris.* Deze zou zijn taak ver- vullen door middel van vier Generalkommissare. In de tweede verordening werden hun werkter- reinen genoemd, in een volgende hun namen gepubliceerd : (1) Ook als Wehrmachtsbefehlshaber, dus met ‘s’ tussen de twee woorddelen geschreven. Deze term wordt uitsluitend gebruikt voor een zuiver militaire territoriale commandant. Een Militärbefehlshaber oefent ook altijd het bezettingsbestuur door middel van een Militärverwaltung uit. (2) FOSD 413: 215676-7, afgedrukt in Het proces Christiansen, ’s Gravenhage, 1950, p. 230; zie ook nr. 384, noot I. (3) De bron hiervoor is Wimmer (Verkl. Wimmer I, p. 4), die na de oorlog beweerde, dat de twee eerste verordeningen van de rijkscommissaris beide reeds te Berlijn door Seyss-Inquart en hem zijn uitgewerkt (VO 3/40 en 4/40 dus); zo ook op grond van deze bron Kwiet, Reichskommissariat, p. 57. Om verschil- lende redenen — o.a. de anders onverklaarbare en onnodige herhalingen in de tweede verordening — menen wij, dat alleen de entrée-proclamatie en Seyss-Inquarts eerste verordening al te Berlijn geredigeerd zijn. (4) In VO 3/40 wordt de term ‘Ausführungsvorschriften’ gebruikt; in het Verordnungsblatt verschenen zij echter ook vaak als ‘Verordnungen’. 80 DE RIJKSCOMMISSARIS: POSITIE EN PERSOON Generalkommissar für Verwaltung und Justiz werd Dr. Dr. Friedrich Wimmer; Generalkommissar für das Sicherheitswesen (Höherer SS- und Polizeiführer werd er tussen haakjes achter vermeld) de SS-Brigadeführer Hanns Rauter, Generalkommissar für Finanz und Wirtschaft werd Dr. Hans Fischböck, en de partij-functionaris Reichsamtsleiter Fritz Schmidt kreeg de wat vager gehouden functie van Generalkommissar zur besonderen Verwendung (z.b.V.). Deze vier hoge Duitse ambte- naren zouden aan alle Nederlandse openbare en particuliere instanties bevelen mogen geven en inlichtingen van hen eisen. Voorts had de rijkscommissaris tevens direct onder zich een repre- sentant van het Auswärtige Amt in de persoon van de Gesandter Otto Bene, en een Beauftragter voor de Nederlandsche Bank. De naam van deze man, Staatsrat H. C. H. Wohlthat is hier alleen volledigheidshalve vermeld, daar hij ten aanzien van ons onderwerp weer geheel mag worden vergeten. Eveneens direct onder de rijkscommissaris kwam de zg. Präsidialabteilung te staan, die zich bezig diende te houden met de zaken, waarover de rijkscommissaris zelf direct een beslissing wenste te nemen. Hoofd van deze dienst, die zich in de praktijk ook intensief bezighield met de financiën en de personeelszaken van het rijkscommissariaat, was Dr. Hans Piesbergen. Men ziet: het ontbrak niemand van de hogere Duitse functionarissen aan rang of titel vanwege staat, partij, semi-militair korps of universiteit. Wat hun functie feitelijk inhield, zal verderop nog worden besproken. Direct onder Seyss-Inquart ressorteerden tevens Beauftragten des Reichskommissars voor de verschillende provincies, daarbij ook nog twee voor de steden Amsterdam en Rotterdam, zodat het totale aantal, naar een eenvoudige rekensom ons leert, dertien bedroeg. Deze gemachtigden waren echter geen gouverneurs, zoals bijvoorbeeld in het bezette Polen. Zij hadden immers geen machtiging Nederlandse instanties en organen bevelen te geven; zij konden alleen Nederlandse bestuursmaatregelen uitstellen, en zich volledig van die zijde laten informeren. Zij waren derhalve een soort zendgraven, ‘missi domini’, zoals Seyss-Inquart het zelf uitdrukte, met een in principe observerende en rapporterende taak. Tijdens buitengewone omstandigheden, namelijk naar aan- leiding van de stakingen in april-mei 1943, benoemde de rijkscommissaris hen tot Sonderbeauf- tragten met speciale bevoegdheden, elk in de eigen provincie. Een zekere bevoegdheid om even- tueel de Duitse politie in te schakelen, hadden de Beauftragten al in 1940 gekregen.? In ‘normale’ tijden mochten de Beauftragten dan geen direkte bestuursfunctie hebben, het poli- tieke karakter van hun positie bracht met zich mee, dat zij steeds meer bemoeienis kregen met het provinciale en gemeentelijke bestuur, en met allerlei Nederlandse instellingen in hun ambtsgebied. Benoemingen en ontslagen met de politieke implicaties van dien vormden natuurlijk een belangrijke aangelegenheid: deze burgemeester diende door een NSB-er vervangen te worden, gene gemeente- secretaris was een te gewillig werktuig voor de bezetter om ontslagen te worden, enz. Alin de aanvang had Seyss-Inquart ingezien, ‘dass es sich bei diesen Beauftragten nicht so sehr um Verwaltungs- beamte als um politisch erfahrene Männer handeln müsse’, weshalve hij via Schmidt bij Bormann, de feitelijke leider van de NSDAP, zijn personeel voor de te vervullen functies van provinciaal Beauftragter bestelde, Het was ook niet meer dan logisch, dat de meesten uit de partij afkomstig waren, en dat zij, bij blijvende directe onderschikking aan de rijkscommissaris, de ‘politieke’ (1) VO 5/40; Reichsamtsleiter was eigenlijk een functie, geen rang, zoals blijkbaar hier ten onrechte opgevat; het behoeft ons echter niet te verwonderen, dat de Duitsers niet goed wijs meer werden uit de vele snorkende titels in omloop. Gesandter is hier een ambtelijke rang, en heeft niets te maken met een diplomatieke functie. (2) Zie VO 4/40 en 1/43; Verkl. Wimmer I, p. 13; Kwiet, Reichskommissariat, p. 80; Die Niederlande im Umbruch der Zeiten. Alte und neue Beziehungen zum Reich. Hrsg.v. Dr. Max Freiherr du Prel unter Mit- Wirkung von Willi Janke, Würzburg, 1941, p. 87; P. J. Bouman: De April-Mei-Stakingen van 1943, ‘s-Gravenhage, 1950, p. 337-338. 81 HET RIJKSCOMMISSARIAAT Generalkommissar z.b.V. (die bovendien de leider van de Duitse nazi-partij in Nederland was, zoals men nog zal zien) als coach kregen. In deze opzet was formeel, afgezien van Goerings bevoegdheden, de rijkscommissaris een ware satraap, enige en algemene gevolmachtigde van de Führer. Zijn macht werd slechts beperkt door de militaire belangen van de Wehrmacht. Alle civiele instanties waren in de uitoefening van hun taak ondergeschikt aan de rijkscommissaris. Seyss-Inquart beriep zich later ook op een bevel van Hitler, waarbij in de bezette gebieden geen dépendances van Duitse overheidsinstellingen mochten be- staan.? De vier commissarissen-generaal van deze absolute onderkoning leken op een soort minis- ters, die elk verschillende Nederlandse departementen onder zich kregen.? Men moet hier echter niet uit afleiden, dat elk van hen uitsluitend met een paar Nederlandse secretarissen-generaal te maken had, en beroepsmatig geen contact met de anderen onderhield. Daarvoor was de afgrenzing der arbeidsterreinen van de Duitse machthebbers te vaag, en vooral, daarvoor week de arbeidsverdeling tussen hen, gebaseerd op Duitse en nationaal-socialistische bestuursprincipes, te zeer af van de Nederlandse bestuursorganisatie. De secretarissen-generaal van binnenlandse zaken en justitie kregen uiteraard een groot deel van hun bevelen van de Generalkommissar für Verwaltung und Justiz, maar in alle zaken, die met de politie te maken hadden, was het de Höherer SS- und Polizeiführer, die instructies aan hen gaf. Eigenlijk moet men het zich zo voorstellen, dat het rijkscommissariaat als geheel boven de Nederlandse bestuursorganisatie werd geplaatst, en dat al naar gelang van de importantie de Reichskommissar zelf zich met een bepaalde zaak en met bepaalde Nederlandse functionarissen bemoeide, dan wel een Generalkommissar, (welke, hing van die zaak af), de Leiter van een Haupt- abteilung of een Abteilung, of slechts een Referent, die in een afdeling een Referat als arbeidsterrein had. Daaraan moet dan worden toegevoegd, dat dit Duitse bestuursapparaat — in principe slechts als beperkte ‘Aufsichtsverwaltung’ gedacht — in werkelijkheid slechts drie Generalkommissariate met alle hoofdafdelingen, afdelingen, kantoorgebouwen, salarisschalen en secretaresses vandien telde: het machtsapparaat van de Höherer SS- und Polizeiführer maakte, zoals hiervoor reeds in het alge- meen aangeduid is en zoals in een volgend hoofdstuk aan de hand van de HSSuPF in Nederland nog geadstrueerd zal worden, eigenlijk geen deel uit van het civiele bezettingsbestuur. Voordat de Generalkommissariate en de figuren van de leiders ervan nader beschouwd worden, dient op een bepaald element in de regeerpraktijk van het bezettingsbestuur te worden gewezen. In werkelijkheid werd de theoretische alleenheerschappij van Seyss-Inquart in meerdere opzichten ondermijnd. Ten eerste moest hij zijn personeel samenstellen uit ambtenaren, die ministers, partij- en staatsdignitarissen in Duitsland ter beschikking stelden. Veelal voelden de ondergeschikten van de rijkscommissaris zich nog gebonden aan hun vroegere superieuren, en vertegenwoordigden in hun functie in het rijkscommissariaat vaak de inzichten en de belangen van de Duitse machtsapparaten, waarvan zij vroeger deel hadden uitgemaakt. Dat de vertegenwoordiger van het Auswärtige Amt Bene (officieel gelijkgesteld in rang met de vier commissarissen-generaal) in feite een luisterpost in Nederland was van de minister van buitenlandse zaken (‘Auge und Ohr’ van Ribbentrop, zoals hij het na de oorlog bondig samenvatte)*, was niet het meest belangrijke. Het was met de andere hoge en ook lagere functionarissen van het rijkscommissariaat in meerdere of mindere mate ook het geval?: Rauter was een vertegenwoordiger van Himmler, de uit het partij- en propagandawerk (1) Verkl. Wimmer I, p. 12-14; IMT 997-PS; personalia van de Beauftragten in PA Präs. (2) VO 3/40, spec. 8 8; FOSD 7782: 556332; voor de theoretische verhoudingen, Niederlande im Umbruch, p. 85. (3) Zo ook volgens Seyss-Inquart, zie nr. 49. (4) Verkl. Bene. (5) Zie de na-oorlogse uitlatingen van Harster in Kwiet, Reichskommissariat, p. 81. 82 DE RIJKSCOMMISSARIS: POSITIE EN PERSOON afkomstige Schmidt had rekening te houden met de feitelijke partijleider Bormann en in mindere mate met de propagandaminister Goebbels; Fischböck was tot op zekere hoogte een representant van Goering en de minister van economische zaken Funk. Mutatis mutandis gold dit ook weer voor hun ondergeschikten. Bovendien stuurden ministers, gevolmachtigden en andere nazi-leiders van diverse kwaliteit en status te Berlijn en München zelf weer allerlei gemachtigden naar Nederland, die vaak buiten het rijkscommissartaat om opereerden. Om de schijn van zijn alleenheerschappij te handhaven placht Seyss-Inquart deze functionarissen een positie in zijn bestuurshiërarchie te geven, waardoor er in werkelijkheid natuurlijk weinig veranderde. Af en toe leek het rijkscommissariaat meer op een conglomeraat van vertegenwoordigers van Duitse ministeries en andere instanties dan op een coherent en evenwichtig bestuursapparaat. Wehrmacht, Goering, Funk, de gevolmachtigde voor de arbeidsinzet Sauckel en de minister voor bewapening (eerst Todt, later Speer), de minister van onderwijs Rust en andere Duitse machthebbers van het tweede, derde of nog lager plan, zij allen mengden zich in de zaken van het bezette Nederland om hun eigen belangen zo goed mogelijk te behartigen. Uiteraard gaf dit aanleiding tot onophoudelijke conflicten. Sauckel wilde zoveel moge- lijk Nederlandse arbeiders naar Duitsland overbrengen, Speer wenste middels zijn gevolmachtigde in Nederland Fiebig het Nederlandse industriële potentieel in de Duitse oorlogsproductie in te schakelen, en de Nederlandse arbeiders dus in Nederlandse fabrieken te houden. De tegenstellingen tussen de betrokken functionarissen in Nederland weerspiegelden de tegenstellingen (en versterkten die) tussen hun hoogste chefs in Duitsland. Zo was het, hier minder, daar meer, in de grond van de zaak overal bij het bezettingsregime in Nederland. 