Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
62/6 | ENGE ën | trer] BOCH) gent 068 | леу Ion |O9't | SSH | ------1----------- || — A oəo 2 = зі a S _ 12 >> a 0084 | ever 09.51 HOEN HEEN) Eet WON pm || 20B LEEF] YO'GY | OL'er 0061] 06 8V SR'OT| ER BI | ен БУР TOSE REVE кер LE В0'ОР| SY Vk || met SITE GRBE gelant met ut OTE | 2811] Дер OS'EN! тер 9V FE | Seat! ELOV eut | ЕГЕ geet б? emt | TS ST 506 | LL | 6491 "шш шш {шщ шш | "HIUI | шш | `шш | ІШ эшш |'шш | tuur | ww fwa | mur | *UIUI | "ww "Іш | "unu шш | un | “Іш | "uiui | "uiui | "ww DUI | хең í HW t XEN | UIN | "XEN | cun "rem || um | Xe] om |° xem | om { "хер | om ‘XEN Ошу |’xem | CUI "lu í xp] | cung (Xew “поп e T N ‘uam e 6 "uam e | Bd әр UBA "ши 19 "үн "ША n9 әр ава "mung — | "ИА ng әр UBA "ur'u ng | " "А n9 “рричәз) t ` pprua9 “  | «оер ого | сар МА SER | ее! 020 68Р УРЕ | E9 | әр ur Kë KE | \ | 8 ORQ SH ТӨР tO V 8698 | "ҮЗ 509 | HEE | 266 ТАЛЛ 180 ЕСІН) 506 "T" 089 | VIT || ©88} Т 888 | LIEF) 6СОҢ 1041 | 7-8 | GVST| 6829 | ELFE || 99 FEG | 6564-9155) 5881 ` 868 |TOCI|OCOP GOLF 668 |98411 LER | 60711 | F78 | GU'TT| 4&8 [SEH] 698 | СССр 079 “90% || EG | өрен %ҒОН Ent 562. (gent 869 | Eent || 188} с 166 | ZWER| 6901) збен TOT Seit TOL | VY VE | 0901] OPEN «СІҢ еген SLOT СССр LOB [BEET || 8605| EEF GOH) өгер тән (get) 98 | YO'FR || (eet cu 160 | 88 Ң | TZ'GT| 68 TV geor 6691) 658 | GETH | EL FES 89р Uu сер Soul RRF OGG | LEGE sét BIEN) 86 EI 671) 600Ң KIRF S6 | 69 HH і | "wur | "urur “WU | "wur ‚uw | “UW | “WU "wur | "wu "wur | ‘ото | шош | uru | "un "unu | "wma f wur | 'шш | ung | ura | “ua mmm "ur [' xop | uw 1 хер "UN "хер | mme | xe "mm | хед or xew |'uny (ve | um | "хер || um | xew (om | xəg | ung | xem (Ung | ‘uaan e ££'0F | Z8'CH dech ӘҢ 758 | q6°€1 du түгі | 96: ! | ‘пота ç š > ‘uaan e -£ әр ULA "wu ng "ар “WA ng әр июл ‘wu ng Sepp “WA ng әр ива “шеп ng u "ША ng ` Dütuta) et | "pprue9 8! "ppruep "1oquio1dos; | 'snjsnany Г | a + v к pousten oyfipoyyonog op ` spilt) иел uəpea ur "ont se | vo | oo | ea | sz | oe | сз | oo | eo | to | co | ea | се Lagos, өңүн verloor | zer | аот | SET | Бот GVL | BGL | EGT | BGT | BET | pool | 991 || UU узлов уаз ` РОТ || 92:97 691 | FIT | gët | 9:07 | TI | 8.91 | TIT | LAT | 9:97 | 9-97 | TOT | on] ләр аїттүелөйшәд, I \ леер | ‘oor | "ON | 790 | “dos | ny | "mf | ung | omw | аду “әд | uer ul Sua EUR | Fa : Se 1881 ЧҮҮГ LAH ХІ SOTH4QGINSD d 8071 | РОСТ |7901 | ILTTE | PEZE |6001 19601 |9861 |0001 |6661 6001 | PEST 'Udumpiojes пәр иел Әшір чаш | ww | mm | 'шш | шш | "mm" 'шш | wwa | mm mm" una | CUIU | шу 68 68 | 06 06 | 28 28 68 16 18 06 78 63 Er proyönyooa 3093394184 6-1 | WEI | Сс | 9501 | 057 | 0-7 | бо@Т | IGI PEI | 861 | 62511 GOT | 6961] 77 mnjeaoduiojssiuidurepaoA L-9T || 9:91 | 991 | 9':9T | Ро9Т | Ғ.01 | ҒОТ | 9:97 | 8:01 | 69T | OZ | WZI | 04211779777 "Won ләр annjerəqmərL "rd | J | | БІЗІ || `39Qq | "NON | “90 | 7146 | ‘Any | "unt | gung | “Tow Lo peer | 714941 "ut: КЕРЕ OM : ! | 5 | e '088T ЧУУГ LAH NI AC'TAAAINAÐ LBTI |9701 |6601 |8701 |7951 | 8761 | T8GT | 9/01 |7871 |6601 |9201 | ТӘСІ 1961 dwepaopea пәр пел типе mm | wm | stem | mm" шш | “оа {гани | "ши | "шш | чаш | шш | шш | oC 06 | 99 16 06 68 06 68 68 68 16 66 06 | pero OUR 9319394198 281 || 8-01 | 8201 | 9007 | 9:61 | 9-61 BGT | 2001 | 801 | 861 | PGI | PSI | qid. l Ann qeadoduio]ssuidurmepaoA 9.91 | Psl | €-91 | LOL | 891 | LIL | KZT | 6:91 | ОГ FIT | VOL | WIT | € | Ze aS “nyong ләр аппимәашәд = г AAE BEER ER | === - —ÁÀ == T —————HÉÁ MP -———— I teef | дә | ‘ом | 4190 | 196 | "Zny | "пр | "unf | "eK | Tal ЕС! 4494 | uer | Ho ТИМИ? i š : | | BIS ‘6281 UVVE LAH NI 3OTROTIK5 | "PueMPNOOS ә} 'dumpaojww пәр uea Sumurds op uo (001 = pue]saeo]sgUlPTpez.IoA ) ләр annyesodurogsdundurepaoa ap (sumo) иел 4ələuuouliəu)) onp ләр annyessdurm op пел uoppopprureg2ep ләр jeejspourezioA XI Log) VNVAAVMHOS HL NHONIWSNWVV V AVULLSIICOUHOAS. UAA NALSKOMLIN ІРСІ |9901 | ЗАСТ |6601 | IFTE | 0911 | 0611 |PPZI | Рег | 6871 | cO GT |9/ 71 | PO TE Uondumpaojes пәр пел zunueds шш | шш aur | mm | mm a | mm у шш | иш | mm | mm | ‘шш um 98 06 06 88 78 78 98 68 88 16 68 | 06 ‚56 proysngooa oying PSI || 9201 | ICT | EEL | OPI | СІ 6-Р | VGL | ҒО | 867 CGT | LOT | BGT О, 991 || LE | 9:01 | 9:91 | 6:01 | 62001 | PI | 991 991 Lat  onp | "row Бы | MEER tog | спер | Rt RUN UIN. | | i ds ' `Є6887--6687-_1681-—08817——6/81 ХЯЧҮ? ЯНА AU NI Qq'IHd0INTD L6 TT | 5801 19901 19601 opt | IIT 0/01 | 2901 | OCTI | 891 ӘРПІ |9601 9971 || dmepaoyen мәр пел Süiuneds "unu || mm | шш | *шш ` "mu | mm | "mm mun ` wm ` Go "mm саш сшш | Hi 66 06 | 98 | 28 | (8 08 62 P ` | yt 162. 10-1 proydnyoor oyfioyyonog 0. et 8:01 | 9.01 | 061 OCL | DÉI. UH SA Э | 9. er LY. vo 92601 | 77077 mmpeaodurojssundurepao A LI: 991 | 9:97 | 9:97 | PIT | GSI oSI | РӨТ | ғ a 2091 | До 91 | €. KE Weersgesteldheid. Het jaar 1885 kenmerkte zich door een groot aantal droge dagen. In het laatst van Februari trad eene voor die maand ongekende droogte in. welke tot de tweede heeft van Maart aanhield. De eigenlijke Oost-moesson nam een aanvang in het laatst van April en hield tot medio Oktober aan. De droge moesson was wel van langen duur, doch van tijd tot tijd vielen toch nog eenige verfrisschende regenbuien: in het laatst van Augustus en het begin van September werd zelfs nog menige regendag opgeteekend. Nachtvorsten en krachtige oostenwinden, die gewoonlijk | met eene langdurige droogte gepaard gaan, werden niet waar- | genomen. In het laatst van Januari deed zich op alle etablissementen | een zware storm gevoelen. Te Nagrak berokkende die storm | aan plantsoenen en gebouwen eene vrij aanmerkelijk schade, ‚De storm was zoo hevig, dat zelfs een groot aantal glazen 145 van het kweekhuis aldaar werden ingeslagen. Op de overige etablissementen was de schade echter van weinig beteekenis. Het weer was voor de Gouvernements-onderneming in ће! algemeen zeer gunstig. De droogte was niet bevorderlijk aan den teelt van tweede gewassen, zoodat werkvolk voldoende te verkrijgen was en het oogsten en drogen van den bast ondervond weinig of geen stoornis. 2 Vermenigvuldiging. Het aantal in den vollen grond staande planten bedroeg op het einde des jaars 1.966500. Hiervan zijn 100000 stekken en enten van C. Ledgeriana en 655500 Ledgeriana-zaadplanten. In de kweekerijen bevinden zich naar schatting nog 1.059000 Ledgeriana’s, waarvan 2700 stekken en 22500 enten, 194000 Succirubra’s en 80000” Officinalis, die voor een deel in den Westmoesson 1885/84 nog voor overplanting in den vollen grond geschikt zullen zijn. Met het enten van Ledgeriana op Suceirubra werd krachtig voortgegaan. De proeven met het kweeken van enten op Suceirubra’s in den vollen grond gaven voortdurend zulke slechte resultaten, dat ze geheel werden gestaakt. Van alle oculaties, plak- еп kroon-enten, die op verschillende tijden in 1882 en 1885 zijn gemaakt, zijn er niet meer dan een tiental geslaagd. De proeven met het kweeken van enten in kweekhuizen onder dubbe! glas gaven weder betere resultaten. De uitkom- Sten zouden stellig veel gunstiger zijn geweest, zoo gebrek aan kweekruimte geen beletsel ware geweest. Van de 5 kweekhuizen te Tjinjiroean moesten er twee geheel worden afgebroken, en een derde begint ook gaandeweg Zijne verdere diensten te weigeren. Met de meeste kracht wordt aan den bouw van nieuwe inrichtingen voor kunstmatige vermenigvuldiging gearbeid , doch ` 146 het gebrek aan bekwame timmerlieden, die voor andere werk- zaamheden ook zoo dringend noodig zijn. is oorzaak, dat het oprichten van kweekhuizen niet zoo spoedig vordert. als wel gewenschl is. Het enten bepaalde zich grootendeels tot het kweeken van Ledgeriana-planten van meer dan 107/, еһіпіпе. Voornamelijk werd het entrijs genomen van den zoo gunstig bekenden moe- derboom No. 25, die in zijnen bast 11.01°, van dat alealoid ` aantoont en waarvan bovendien zulke rijke afstammelingen werden verkregen. Ook vau den moederboom No. 58, die wel is waar niet zulk een hoog gehalte van chinine aanwijst (8.82°/) als No. 25, doch die minstens even rijke afstammelingen levert, werden eene goede partij enten gewonnen. De bloemen der beide boomen eigenen. zich bijzonder voor onderlinge bevruchting, zijnde de eerste lang-, de andere kortstijlig, en het streven bestaat dah ook, slechts kleine plant- soenen van elken boom aaù te leggen, ten einde daardoor onderlinge, legitime , bevruchting te bevorderen. Aan de kunstmatige vermenigvuldiging der rijkste afstam- melingen uit zaad der moederboomen No. 25 en 58 gewonnen, werd almede krachtig gearbeid. Onder deze toch worden er aangetroffen, die op vierjarigen leeftijd eene hoeveelheid van 11-124, chinine in den bast aantoonden en dus eene vermenigvuldiging op groote schaal wel wenschelijk maken. De jonge boomen leverden echter nog geen voldoend entrijs. De in den vollen groud staande enten dier boomen worden met alle middelen, als bemesting en zware grondbewerking tot krachtigen groei gedwongen en zullen op hunne beurt binnen een niet verwijderd tijdstip eu in elk geval nog in den loop van 1884 eene aanzienlijke hoe veelheid entrijs kunnen produceeren. Voor kunstmatige vermenigvuldiging eindelijk werd nog bestemd eene hybride uit zaad van den Ledgeriana-moederboom No. 25 gewonnen. Deze hybride, in groeikracht met eene С. Succirubra overeenkomende, doch in samenstelling van den bast aan eene rijke Ledgeriana volkomen gelijk, — namelijk - er — сы 147 met 10,5% chinine zonder chinidine en cinchonidine — is van alle bekende soorten еп vormen om zijnen krachtigen groei en zijnen rijkdom aan alealoid wellicht de voor kultuur meest voordeelige boom. Behalve de genoemde voordeelen, welke van eene vermenig- vuldiging van die hybride verwacht worden, heeft ze nog het voorrecht van zich voor beplanting van oude terreinen der gerooide plantsoenen, waar de type Ledgeriana zich aanvan- kelijk slechts langzaam ontwikkelt. bijzonder te eigenen. Voor zaadwinning zal die hvbride wellicht niet bijzonder geschikt zijn, en ze werd daarom ook niet met de Ledger- type-enten te Tirtasari vermengd. Те Tjinjiroean bevinden zich circa 200 enten van deze hybride in den vollen grond, en zal de aanplant van dezen waardvollen cinchona in den loop van 1884 zoo krachtig mogelijk worden uitgebreid. Met uitzondering der inrichtingen voor kunstmatige ver- menigvuldiging te Tjinjiroean en van een klein kweekhuis te Negrak, zijn op de overige etablissementen al zulke gebouwen afgebroken. | Voor het kweeken van zaadplanten bleken ze bij een vol- doenden voorraad zaad niet meer benoodigd te zijn. Het zaaien in overdekte bedden gaf over 't geheel zeer goede resultaten. Ten behoeve der zuidelijke etablissementen werd bijna uit- sluitend te Tjinjiroean gekweekt. Van de aldaar op zaad- den gewonnen planten werden de overige etablissementen , Voor zooveel noodig, voorzien. In de methode van kweeken werden belangrijke wijzigingen gebracht. Uit de zaadbedden worden successievelijk de grootste planten Verwijderd en op speenbedden met eene stevige bedekking op onderlingen afstand van 2 Rijnl. duimen overgebracht. Zijn Ze daarop zoo ver ontwikkeld, dat ze elkaar in haren groei belemmeren , dan worden ze op kweekbedden van lichte 148 materialen op onderlingen afstand van 5 Rijnl. duimen over- gezet, waar ze verblijven tot ze voor overplanting in den vollen grond geschikt zijn. Deze methode bleek ook belangrijk minder kostbaar te zijn dan die, welke vroeger vrij algemeen werd gevolgd. Van het grootste belang is hierbij, dat slechts krachtige planten voor overbrenging zoowel naar de speenloodsen als naar de kweek- bedden worden bestemd. Dit is van zooveel belang, dat het nemen van te jonge, niet genoeg ontwikkelde planten, den kweektijd allicht met ба 12 maanden verlengt. Ofschoon niet overal met even goede resultaten, wordt op alle etablissementen krachtig aan het kweeken van planten gearbeid. Reeds in den loop van 1885 werd met eene rooiing op groote schaal der inferieure kinasoorten een aanvang gemaakt en daarmede zal met nog meer kracht worden voort- gegaan, zoodra een voldoend aantal planten van superieure kwaliteit aanwezig zijn om de gerooide en de te rooien plantsoenen zoo spoedig mogelijk weder te kunnen beplanten. De oogst van Ledgeriana-zaden van oorspronkelijke boomen was niet ruim en aan de menigvuldige aanvragen konde dan ook maar gedeeltelijk worden voldaan. Van typische Ledge- riana-afstammelingen werden echter in het eerste halfjaar van 1885 groote hoeveelheden kosteloos verstrekt. Die koste- looze verstrekking hield ор, nadat bij Gouvernementsbesluit van 28 Juni 1883 No. 25 was bepaald, dat alle van de Gou- vernements-onderneming verkregen en daar niet benoodigde Ledgeriana Succirubra- en Officinalis-zaden aan den meestbie- dende publiek zouden worden verkocht. De eerste veiling werd den 4en Augustus gehouden Voor zaden van oorspronkelijke Ledgeriana’s werden zeer 3 hooge prijzen besteed. Eenige partijen bedongen tot / 20-- en meer рег gram, terwijl ook voor zaden van typische | afstammelingen vrij hooge prijzen, — tot f 5.— per gram — : werden besteed. mm А x | qms о” ie Sdn recibo 149 Eene tweede veiling gaf belangrijk mindere resultaten. Combinaties van particuliere planters hadden ten gevolge, dat de vrij groote partij Ledgerzadeu slechts een betrekkelijk geringe som opbracht. Dezelfde zaden, welke bij de vorige veiling tot f 20. per gram opbrachten, behaalden hoogstens Л 2.50 per gram, terwijl enkele partijen slechts / 1.— per gram bedongen. De vaststelling van minimum-prijzen werd daardoor aan- bevolen. De Regeering stelde die voor zaden van oorspronke- lijke Ledgeriana’s op / 2.50, voor zaden van typische Ledge- riana-afstammelingen op / 1.— en voor Suceirubra- еп Offieinalis-zaden respectievelijk op / 0.20 en Л 0.03 per gram Erkend moet worden, dat prijzen, als die bij de eerste veiling besteed, op den duur eenen belangrijen druk op de particuliere industrie zouden uitoefenen, wat in 's Lands belang niet gewenscht is. Пе prijzen zijn dan ook zoo gesteld, dat 1e, zonder de teelt van kina door particulieren te drukken, loch nog een vrij belangrijk voordeel aan den Lande verzekeren. Bij eene derde veiling, den 29en December gehouden , werden de te koop aangeboden zaden tegen de door de Regeering Vastgestelde minimum-prijzen verkocht. Ten einde de particuliere industrie in de gelegenheid te stellen zaad van eigen hoomen te winnen, werden in 't begin der maand Maart 2000 Ledgeriana-enten van hoog gehalte op publieke vendutie geveild: 1550 stuks vonden tegen den door de Regeering vastgestelden minimum-prijs van f 10.— koopers. Op verzoek van eenige planters werden in den aanvang van November nogmaals 650 stuks Ledgeriana-enten geveild. Daarvan werden 500 stuks tegen den hovenvermelden minimum- Prijs verkocht. De bruto-opbrengst der veilingen van enten bedroeg f 16500.— , die der zaden f 20525.25. Voor zoover bekend Werden èn enten èn zaden uitsluitend voor de uitbreiding der kinateelt p Java bestemd. 150 De planten afkomstig van het zaad, in 1881 van den Heer SCHUHKRAFT ontvangen, werden іп °t laatst van het jaar voor een deel in den vollen grond gebracht. De planten gekweekt uit het zaad onder de namen Cacola, Zamba-Merada, Durazmillo en Calisaya van Inquisivi schijnen, ofschoon het ontbreken van bloem elke duidelijke bepaling uitsluit, tot zeer inferieure soorten te behooren. Die, welke gekweekt zijn uit de zaden onder de namen van fijne en fijnste Calisaya van Mapiri. schijnen tot de С. Ledgeriana var. chinidinefera en €. Ledgeriana var. einchonidinefera te moeten worden gerekend, even als de planten, welke in 1872 van den heer Scuvmimarr werden ontvangen. De bloem en de chemische analysen zullen eerst een positief oordeel omtrent den aard der nieuw gekweekte planten uitspraak kunnen doen. Omtrent de planten gekweekt uit zaden, waarvan іп het vorig jaarverslag melding werd gemaakt, zal ook eerst later eenig meer positief oordeel kunnen worden geveld. In den loop van het jaar werd nog door tusschenkomst van het Ministerie van Koloniën ontvangen eene partij zaden van Cinchona Verde (C. Calisaya Oblongifolia). Daarvan zijn + 5000 planten gewonnen , die nu den Westmoesson van 188% 185 voor overbrenging in den vollen grond geschikt zullen zijn. Met zekerheid kan omtrent den aard en de soort dier planten nog niets worden gezegd. Van de in de laatste jaren uit Zuid-Amerika en elders onl- vangen zaden worden slechts een beperkt aantal planten in den vollen grond gebracht. De uitkomsten, met nieuwe soorten en varieteiten verkregen, waren over het geheel ongunstig: Voor zoover een oordeel te vellen is, staan die nieuwe soorten hoogstens gelijk met de slechtste varieteiten, uit het van den Heer Lepeer ontvangen zaad gekweekt. Massale aanplantinge!! van nieuwe soorten zouden allicht tot teleurstellingen leiden. zonder de wetenschap іп 't minst te hebben gebaat. Aan ‘aanvragen om Suceirubra-zaad door Houtvesters II _ bewouding werd steeds ruim voldaan. HERE жї, E NN 151 Restauratie van den bodem van oude afgeschreven kollie- tuinen door beplanting met C. Suceirubra werd op eenigeu afstand van het etablissement Tirtasari beproefd, welke proel in den Westmoesson van 1884/85 op eenigszins grootere schaal zal worden voortgezet. 3. Ontginning en onderhoud. Nieuwe terreinen werden voor den aanplant van kina niet ontgonnen. Dit bleek ook onnoodig, daar de gerooide plant- soenen van inferieure soorten als С. Calisaya en €. Josephiana nog voldoende terreinen ter heplanting met €. Ledgeriana en C. Succirubra leveren. Uitzondering hierop maakt eene kleine ontginning te Tirtasarı, waar een paar bouws bosch werden geveld en voor beplanting met Ledgeriana-enten gereed gemaakt. Aan het onderhoud der bestaande aanplantingen werd de meeste zorg besteed. Het maken van diepe greppels gaf in vorige jaren reeds zulke gunstige resultaten, dat daarmede 700 krachtig mogelijk werd voortgegaan. Те Nagrak werden alle plantsoenen van greppels voorzien; op de overige etablis- sementen bepaalde zich dat werk hoofdzakelijk tot de Ledgeriana- еп Officinalis-plantsoenen. De resultaten van het diep greppelen der tuinen waren zoo gunstig, dat zelfs plantsoenen van inferieure soorten te Nagrak , welke in den loop van 1884 zullen worden gerooid, aan zulk tene krachtige grondbewerking werden onderworpen. Het doel daarmede beoogd was niet enkel het verkrijgen van meer bast, maar ook het verzamelen van hast van betere sorteeringen , voor Z. 8. apotheek-basten van 71 grootste belang. — Bekend is, dat flink groeiende boomen in verhouding ook meer bastpijpen leveren dan ziekelijke en minder krachtig groeiende individuen. omdat de bast gemakkelijker loslaat en beter in alle vormen kan worden geoogst. Bij het invallen van den West-moesson deden de gunstige resultaten van de in den drogen moesson toegepaste zware. grondbewerking zich al spoedig gevoelen en een krachtige groei is in de diep bewerkte tuinen allerwegen te bespeuren. De metingen van Ledgeriana's, іп 1879 begonnen, werden in dezelfde maand van 1885 weder voortgezet. Bij het Ledgeriana-plantsoen van Tjibeureum bedroeg de gemiddelde hoogte der zesjarige plantsoenen nu 5.64 meter, de stamomtrek 0.24? meter. De maximumhoogte was 45 meter, de maximumstamomtrek 0.44 meter. Те Tirtasarı gaven de metingen van vierjarige enten en stekken respectievelijk een gemiddelde hoogte van 2.40 en 1.97 Meter, een gemiddelden stamomtrek van 0.22 en 0.17 Meter, terwijl de maximumhoogte en stamomtrek 4.03 en 2.50, 0.29 en 0.22 Meter bedroegen. Ten gevolge der verwoestingen door Helopeltis te Tirtasari aangericht is de groei der boomen aanmerkelijk vertraagd, en daarom geven de metingen niet die resultaten, die bij een normalen groei zouden mogen worden verwacht. Onder de niet aangetaste boomen buiten het voor meting bestemde plantsoen wordt dan ook menige ent van vierjarigen leeftijd aangetroffen, welke eene hoogte van meer dan 5 Meter had bereikt. | Belangrijke schade werd ook in den loop van 1883 door de Helopeltis Antonii aangericht. Vooral het enten- en stekken-plant- soen te Tirtasari had zware aanvallen te verduren. Strenge bevelen werden gegeven het insekt onverpoost te blijven vervolgen. Bij het einde van het jaar hadden de plantsoenen zich weder geheel hersteld, waren ziekteverschijuselen slechts sporadisch te bespeuren en werden alleen te Rioeng-goenoeng nog eenige aangetaste boomen in de Ledgeriana-tuinen aangetroffen. Door de streng doorgezette vervolging van het insekt mag met grond verwacht worden, dat groote verwoestingen door de Helopeltis veroorzaakt tot het verleden zullen behooren. Te Lembang werd door rupsen belangrijk nadeel aan de Josephiana-plantsoenen berokkend. Geheele plantsoenen waren in korten tijd geheel kaal gevreten. EEMNES EET ti UAE T И iss ANA METEEN © 155 Het opvangen van het insect bleek ook hier het eenige middel tot herstel te zijn. Niet altijd waren de rupsen in de reeds vrij hooge boomen even gemakkelijk te bereiken, en daarom geschiedde het opvangen niet zoo spoedig als wel ge- wenscht was Ofschoon de boomen zich van de geledene schade grooten- deels weder hebben hersteld, is het verlies toch vrij aanzienlijk. De tuinen, die voor rooiing еп herplanting met Succirubra bestemd waren, gaven door het moeilijk loslaten van den hast, door de stoornis in den groei veroorzaakt, onevenredig veel gebroken pijpen en gruis. De waarde van het produkt, dat voor pharmaceutische basten voor een groot deel door den vorm wordt bepaald, is daardoor belangrijk minder. | 4. ®ogst van kina De oogst van 1885 bedraagt 208570 kilogrammen , waarvan 207170 kilogram bestemd zijn voor verkoop in Nederland en 1200 kil. voor den Mil. Gen. Dienst in Indië. Op de meeste etablissementen werd gedurende het geheele jaar bast verzameld: alleen bij aanhoudend vochtig weer werd door overvloed van produkt het oogsten gedurende eenige dagen gestaakt. Te Nagrak bleef de bestaande droogoven goede diensten bewijzen, en ondanks de langdurige droogte was die inrichting loch van zeer veel nut. In den loop van het jaar kwam een tweede droogoven van grootere afmetingen tot stand en werd met den bouw van een derde een aanvang gemaakt. De drie ovens zullen bij een vochtigen Oost-moesson stellig benoodigd zijn en zelfs bij gunstig weer onverpoosd diensten kunnen bewijzen, daar het voornemen bestaat in den loop van 1884 groote hoeveelheden hast van inferieure soorten te ver- zamelen. Te Tjinjiroean kwam mede een droogoven tot stand, die bij het begin van den Westmoesson in werking werd gesteld. 154 Te Rioeng-goenoeng еп Tjibeureum zullen in den loop van 1884 inrichtingen voor kunstmatige droging van den bast worden opgericht. Те Nagrak werd een plantsoen van С. Calisava van 15 bouws geheel ontgraven. De boomen begonnen voor een deel te kwijnen en successievelijk te sterven, waardoor een spoedig oogsten noodzakelijk was. Te Lembang werd almede een plantsoen van 11 bouws van C. Josephiana gerooid en voor beplanting met Suceirubra bestemd. Ook op de overige etablissementen werden eenige kleinere plantsoenen van C. Josephiana еп C. Calisaya gerooid. Verder bepaalde zich de oogst hoofdzakelijk tot uitdunning van oude tuinen, tot het opkappen van Ledgeriana- en Succirubra- plantsoenen, het zuiveren der jonge Ledger-aanplantingen door verwijdering van hybriden en het afschaven der oude oorspron- kelijke Ledgeriana's De geoogste bast dier boomen was nu drie jaren oud, een leeftijd waarop het chinine-gehalte dat van den oorspronkelijken bast overtreft. Eenige boomen, die ia vroegere jaren daartoe nog.te klein waren, werden voor de eerste maal aan de operatie onderworpen. De boomen werden niet bedekt doch ook slechts over de helft van hunnen omtrek geschaafd. De uitkomsten bewezen dat de boomen de operatie zonder nadeel verdragen. Jonge Ledgeriana-tuinen, plantsoenen van zaailingen , werden tot nog toe niet geschaafd, omdat het niet raadzaam werd geoordeeld deze op jeugdigen leeftijd in hunnen groei te belem- meren. In den loop van 1884 zal met het afschaven der 6- en 7-jarige boomen een aanvang kunnen worden gemaakt. Daar het afschaven der boomen op aanzienlijke hoogte boven den grond, vooral өр sterk hellende terreinen groote bezwaren oplevert, werd eene proef genomen met het afkappen van den top op eene hoogte van 12 voet boven den grond. De proef is genomen met een Officinalis-plantsoen te Nagrak ç EN 155 en zal in den loop van 1884 op grootere schaal worden voortgezet ook op Ledgeriana-platsoenen. + Omtrent de wijze van toppen, den leeftijd waarop dat zal moeten geschieden, zoomede de hoogte boven den grond, Waarop de boomen zullen moeten worden getopt, moeten proeven nog uitspraak doen. Het produkt uit den oogst van 1882 werd den 15% Juli 1885 te Amsterdam op publieke veiling verkocht. Per half kilogram werden de navolgende prijzen verkregen: hoogste, laagste, middenprijs. C. Suceirubra у 145. ГОР C. Calisaya Тауашса....... » 1.46... » 0.40... » 0.97 C. id. Sehuhkraft …. » 1.60... » 0.35... » 0.94 E id. Anglica 150 » 830... DS С. Ledgeriana » 5.55 » 0.74... » 206 C. Hasskarliana. ............. » 381... > 078. . e d С. Officinalis............ ..... 1 A85 > 208.275 LAE C. Laneifolia y 148.. > 086. .— » 110 De gemiddelde prijs der geheele partij was Л 1.44 per half kilogram. De geheele oogst van 1882 heeft opgebracht bruto Z 556455.65 netto / 505081.11. De afvoer van het produkt naar Tjikao ondervond geen de Minste stoornis Werden in vorige jaren tengevolge der toen heerschende veepest nog al eens moeielijkheden ondervonden ,— nadat het gebruik van paarden in stede van buffels als trek- kracht meer algemeen werd, ging de afvoer ше! alleen sneller, Maar konden “bovendien de transport-kosten tot tweemalen telkens met 10%; worden verminderd, waardoor eene vrij belangrijke besparing van kosten werd verkregen. 5. Personeel, Geldmiddelen. In het begin der maand Maart werd den Direkteur der Gouvernements-kina-onderneming J. С. BerreLor Moens wegens | “Ме een tweejarig verlof naar Europa verleend. In zijne plaats werd benoemd de adjunkt-Direkteur dier onderneming В. van Romurpe. «In de ontstane vacature werd voorzien, door de benoeming van den Heer А. A. Maas GEESTERANUS lot waar- nemend adjunkt-Directeur. De opziener 2° klasse J. Zimmers werd uit zijne betrekking ontslagen. Пе waarnemend opziener ' klasse О. Fürst ВвглххвА werd, na eerst definitief tot opziener 5° klasse te zijn benoemd, in den loop van 1885 tot opziener 2° klasse bevorderd, terwijl C. СатктЕЕ tot waarnemend opziener ` 3° klasse werd aangesteld. Het vaste inlandsche personeel bestond op ultimo December uit 1 timmerman, 1 pakhuismandoer tevens postbode, 19 mandoers еп 515 boedjangs. Het aanbod van werkvolk was bijna het geheele jaar zeer ruim. Ondanks de groote vraag naar werkkrachten op de particuliere ondernemingen, was toch voortdurend een voldoend aantal koels te verkrijgen, hetgeen voornamelijk is toe te schrijven aan den geringen koffie-oogst еп den langdurigen Oost-moesson, die voor de teelt van tweede gewassen niet gunstig was. Doch ook andere oorzaken moeten op de ruime opkomst van arbeiders invloed hebben uitgeoefend. Vaste boedjangs waren steeds te krijgen, zoo slechts aan de vrouwen en kinderen werk kon worden verschaft, waaraan steeds zooveel doenlijk werd voldaan, door ze te benuttigen tot het onderhoud der plantsoenen, het oogsten, en het vangen der Helopeltis. Ook bij het drogen en sorteeren van den bast en in de kweekerijen bewezen de vrouwen zoede diensten. Ofschoon als regel is aangenomen, het vaste personeel slechts bij het einde der maand het hun toekomende traktement uit te betalen, zoo werden toch op daartoe gedaan verzoek 0 ontslag geene moeielijkheden in den weg gelegd. Daglooners werden, zoodra zij zulks verkozen, uitbetaald en ontslagen. En bij de meer en meer doorgedrongen over tuiging, dat geene moeielijkheden uit een willekeurig vertrek yonden voortvloeien, ligt het vermoeden voor de hand, dat de H i 157 intrekking van art. 2 No. 27 van het politie-strafreglement voor inlanders eenen gunstigen invloed op het aanbod van werkvolk zal hebben uitgeoefend. De uitgaven ten dienste der onderneming bedroegen: Traktementen van het Europeesch personeel. Z 97675.— Schrijfbehoeften . » 550.— Reis- еп verblijfkosten.. » 9526.60 Traktementen van het inlandsch personeel, aanbouw en herstelling van kweekhuizen, aan- koop en onderhoud van gereedschappen en ver- EE Los unable ect tdi | Totaal Jf 107599.54 zijnde / 55158.54 meer dan bij de begrooting voor 1885 Was geraamd. De veel hoogere uitgaven zijn veroorzaakt door den buiten verwachting grooten oogst, de oprichting van gebouwen en de meer algemeene toepassing eener intensieve kultuur, waarvan de voordeelen zich in volgende jaren door hooge produkties zullen doen gevoelen. In hoeverre de meerdere uitgaven, aan de kultuur ten koste gelegd, gewettigd zijn, moge uit het volgend overzicht blijken. » 77047.74 г | Se Bedrag der uit- Ziinde Jaartal. | клы ы tot en met Be ddeld | kilo’ het vervoer naar) ° P ke | 5 |^: аны z | P 1881 82697.5 f 14590.18 f 0.90 1882 126595.— » 79910.445 » 0.655 1885 208570.— » 104258.54 = 0.50 De meerdere uitgaven ten dienste der kultuur, dan waarop Г bij de begrooting voor 1885 was gerekend, worden ruimschoots = vergoed door de opbrengst der veilingen van zaden en enten. 6. Verspreiding van kina. Aan de menigvuldige aanvragen van gronden voor de kina- 158 teelt kwam vooral in de Residentie Preanger-Regentschappen geen einde. Duizenden en duizenden bouws werden voor de teelt van kina bestemd. Grooter en grooter werden echter de moeielijkheden tot het verkrijgen van het benoodigd bedrijfskapitaal, zoodat de kultuur van kina niet die vlucht nam, die bij een voldoend bedrijfskapitaal mogelijk zoude zijn geweest. Bank- en Han- dels-inrichtingen blijven weigerachtig gelden voor de teelt van kina te bestemmen. Van lust tot het kweeken van kina onder de bevolking werd weinig meer vernomea. Sints allerwegen door particuliere ondernemers kina is aangeplant, hebben de proefaanplantingen in de verschillende Residentiën haar belang verloren. De voordeelen, welke de kultuur kan opleveren , worden door de inlandsche bevolking niet gevoeld. 2. Kennis der op Java gekweekte kina-soorten. De te Tjinjiroean in den vollen grond gebrachte hybriden blijven zich krachtig ontwikkelen. Die welke ontstaan zijn door kruising van C. Josephiana x С. Micrantha begonnen voor een deel sterk te bloeien., Even als de habitus houdt ook de bloem het midden tusschen beide soorten, waarvan zij afstammen. Bijzondere aandacht wordt gewijd aan de hybride ontstaan door bevruchting van €. Ledgeriana x б. Succirubra. Nu onder deze tal van bloeiende exemplaren worden aangetroffen. waarvan eenige in bloemvorm den Suceirubra, andere weder den Ledgeriana naderen, zal het chemisch onderzoek de vraag hebben op te lossen, of de bloem een voldoende aanwijzing is voor een aan еһіпіпе rijken of armen boom. De planten van C. Trianae (C. Pitavensis) blijven zich OP alle hoogten gelijkelijk goed ontwikkelen. 8. Scheikundige onderzoekingen. Ter vervanging van den Heer Вевметот Moens werd voor het analyseeren van kina-basten de Heer A. A. Maas GEESTERANUS 159 benoemd tot waarnemend adjunkt-Direkteur. De analysen door hem verricht hadden hoofdzakelijk betrekking op monsters van den oogst. Ingevolge eene overeenkomst, getroffen met den afgetreden Direkteur der kina-onderneming, werden dezen de analysen der te veilen basten opgedragen, terwijl hij ook met de, in het belang der kultuur, noodige analysen werd belast. De waarnemend adjunkt-Direkteur werd daardoor van het doen van chemische analysen ontheven en hem werden, te beginnen met Maart 1884, uitsluitend kultuurwerkzaamheden opgedragen. De uitkomsten, door den Heer Вевхетот Moexs verkregen, zullen zoo mogelijk in de driemaandelijksche rapporten der kina-onderneming worden opgenomen. Ваҳрокхс, 7 Maart 1884. 160 AANTOONING van den toestand der Gouvernements LIGGING EN GEMETEN | | | i| PLANTEN IN DE KWEEKENIM = HOOGTE BOVEN ZEE т TE ERA 2774 H © St Ë 2 a ш MI E PLANTSOENEN. TEE ed | E (De hoogte uitgedrukt in Meters). E | E: | 2 | = L | 20.000 Llembang.......... 1251. 1881 | 1 o D 1882 2c 24: 204000 Geb. Tangkoeban Ргаое. 1883 — | 40.000 . | | — Nagrak........... 1625. 1881 2800 | — | Geb. Tang » 1882 35.000 | — eb. Tangkoeban Praoe. 1893 129.000 | E ! — | ro | Tjibitoeng......... 1597 1881 9.600 | 53.000 | E WE T 1882 | 66000, 84000 | Le 1883 100.000 | 80.000 | ————Z |. Tjibeureum........ 1560. 1881 29.000 | 23.300 Geb. uber. ei 1882 188.000 | 25.800 1883 | 175.000 | 23.000 — Tjinjiroean.......... 1566 1881 277.400 | 3-009 Geb. test 1882 360.000 | 28.000 1883 500.000 | 27.000 ad | | Rioengoenoeng..... 25. 1881 56.000 25000 Geb. magna е кетін 1882 | 130.000 | 21.500 | 1883 | 120000 | 18.000 | i | — | 300 Kawah Tjiwidei.. . 1950. 1881 — | 45000 | 22251 Geb. "brian Pracht 1882 TE | 19 000 | 1865 | 1885 шары № | | — ; Tirtasari......... 1881 5.000 | — m в Geb. Malawar. 1882 Em — : 1883 25 000 ` e k Ил. a д Totaal der afzonderlijke 1881 515.000 | 199.300 22.300 : ici tie Tm 1882 820 000 | 198.300 186.305 1883 |1059.000 194.000 | 80099 | Totaal generaal van alle 1881 736.600 7 E soorten. 1882 1.205.800 | 1883 1.333.000 E (а) Hieronder zijn begrepen 2700 stekken en 99500 e (b) Hieronder zijn begrepen 100.000 stekken en enten pr de + 6000 oorspronkelijke м id 161 kina-plantsoenen op Java over het jaar 1885. PLANTEN IN DEN VOLLEN GROND. $ | е | Totaal š | = 5 | B = | 4 end generaal Toelichtingen. Ez iz ет | Ba = | 5 der RABE в | lant = [3 2 | = з | = | e pianien EE 001545 Ces 5900 | 75000 | 76200 | | 177 400 5900 74500 78.000 | 178.400 5900 | 40.000 | 63.000 | 179.400 runas mm TE aru | negenen 130.700 | 110.000 | 36.000 | 75.000 380-260 144000 | 100.000 | 35.900 | 74.000 388.900 160.000 | 80.000 | 35.000 | 58.000 472.000 54.000 | 50.000 | 125.000 | 36.000 600 || 328.200 50000 | 25.000 | 145.000 | 35.000 — 1405000 30.000 | 16.000 148.000 | 27.000 | -— ||421.000 | EES 133.000. 87.000 | 19.000 s 1000 | 592.300 гоо 80.000 | 24.600 | .— — ||478.400 170.000 | 60.000 | 97000 | — — ||455.000 к ‚107.500 | 58.800 | 4000 | 9000 | 639.700 166.000 | 107 000 | 71.000 4000 9000 | 745.000 000 80000 855.000 80000 90.000 | 92. 2500 | 1500 mn | 59.000 | 94.000 | 2500, — 1397000 100.000 30000 | 96. 2500 | 366.500 о — 18.300 | 340.600 | — 600 — | 26.000 360.000 | — |592400 60 — 730000 3500 | -- 1 56480 th abu "TH -- 81 ве ge 2215 ПОО Таш — 5 ЕТ — 1109. Ст--- | e 520.000 425.600 | 458.100 19100 |9.773.080 урн 445.500 | 474.500 | 475.500 9000 |3.305.200| : De 306.000 | 499.500 216.500 9000 13.299.500) | 2.036.480 2.099.400 = 1.966.500 E ; Ñ Bandoeng, den 7 Maart 1884. De Directeur der Gouvernements-kina-onderneming YAN ROMUNDE. HD AUS BANKA. H. DIE KUSTENBILDUNGEN UND DIE NATUR DER FLÜSSE. Dr. Th. POSEWITZ. Die Insel Banka bietet, was ihre Gestalt betrifft, die Eigen- tümlichkeit dar, dass ihr nördlicher und südlicher Teil eine viel. gróssere Breite besitzt als der mittlere, welch’ letzterer von beiden Seiten eingebuchtet erscheint. — — Im Norden und Süden stehen unweit der Meeresküste an zahlreichen Orten feste Felsarten an, — meist Granite und Quarzitschiefer, — die sowohl der Verwitterung, als dem Andringen der Meeresfluten einen grösseren Widerstand darbieten als thonige und sandige Gebilde, wie sie meist in Mittel-Banka auftreten. Im Norden sind es die Granite von Muntok, Djeboes, Blinjoe und Soengei-Liat welche die äussere Gestalt der Insel bedingen; im Südwesten die Toboali-granit- massen und besonders das Doewa-ajamgebirge an der süd-west- lichen Inselspitze; im Südosten das Koba-granitmassiv und die bis zur süd-östlichen Inselspitze sich hinziehende Padding-Kette. Auch in Mittel-Banka, wo ausnahmsweise feste Felsarten unweit der Küste auftreten, so 2. B. das Permiss-gebirge und der Hügel Salinta, tritt das Land mehr in die See hinein; ja man kann gewiss behaupten, dass überall wo ein Kap her- vorragt, man daselbst auch harte Felsarten anzutreffen hat. Unter den geologischen Formationen nehmen die Alluvialbil- dungen eine räumlich grosse Ausdehnung ein, und zeigen sich zum gróssten Teile als Küstenbildungen. су SC n š 165 Hier sieht man das Bemerkenswerte, dass die Küstenbil- dungen an der Westküste einen anderen Charakter tragen als im Osten, und dass ihre ráumliche Verbreitung an beiden Küsten eine ungleiche ist. Während man an der Westküste ausgedehnten Morastbil- dungen begegnet, und nur hie und da ausnahmsweise Seesandanháufungen auftreten, nehmen letztere im Osten die ganze Küste ein, und bloss beim Flusse Batoeroessa tritt wenig Morastbildung bis zur See. Ferner sind die Morastbildungen іш Westen mächtig entwickelt, während die Seesandanháu- fungen an der Ostküste nur in einem mehr oder weniger schmalen Streifen sich zeigen. Von den Granitmassen von Djeboes im Nord- Westen bis zur südöstlichen Inselspitze kann man sich eine Linie gezogen denken, von welch letzterer östlich gelegen Seesandbildungen vorherrschen, westlich davon Moraste. So bemerkt man in der Nähe des Muntokschen Granitmassiv's und des Tempelanggranites etwas Dünenbildung; zwischen beiden aber erstrecken sich mächtige Moraste, besonders die des Flusses Djering, und nur an einzelnen Stellen treten ältere Gesteine an der Küste auf. Süd-óstlich . vom Tempelang erscheinen auf's neue weitver- breitete Sumpfbildungeu, namentlich: an den Mündungen der Flüsse Kottawaringin, Mundo und Selan. Bloss an drei Stellen findet man feste Gesteine sich bis zur See erstrecken; bei Kap Tedong, und zwischen diesem und dem Flusse Mundo. Beim Permiss-gebirge tritt etwas Dünenbildung auf; dann aber ziehen sich die Morastbildungen ununterbrochen fort — mit Ausnahme des Kap Mentigi — bis zu den Toboali-graniten in der Nähe der Flüsse Banka-oedjong und Olim. Іп Toboalı selbst treten mehrorts Schiefermassen und Granite an der Küste auf; ihnen entsprechen Dünenstreifen, und zwischen diesen lagern sich Moraste. Letztere sind auch fast allein entwickelt zwischen der süd-west- und süd-óstlichen Inselspitze, Von letzterer bis nach Norden zieht sich nun die Dünenbildung 164 hin, nur an vereinzelten Stellen unterbrochen durch Granit- massen in die See hineinragend oder etwas Sumpfbildung. Im Norden Banka’s treten beide Bildungen mehrorts auf; doch sind östlich von der Klabatbai Dünen vorherrschend, westlich davon Sumpfbildungen. | Die Ursache der räumlich ungleich entwickelten Küstenbil- dungen im Osten und Westen der Insel ist zu suchen in den hydrographischen Verhältnissen: und was den verschiedenen Charakter derselben anlangt, in dem Antagonismus zwischen ruhig erfolgender Sedimentablagerung und dem entgegenwir- kenden Einflusse der Meereswellen, der Brandung. Ше Hauptwasserscheide Banka’s zieht sich іп nordwest — südöstlicher Richtung, — entsprechend der Längenaxe der Insel, vom Maras-gebirge über den Mangkol hin, und stósst. im Süden an die Paddingbergkette , welche ostwestlich streichend in diesem Teile die Grenzscheide der Wasserlàufe bildet. Der nördliche Teil Banka's kommt hier weniger in Betracht; die zahlreichen Granitberge bestimmen hier die Richtung der vielen, doch unansehnlichen Flüsse, welche óstlich, nórdlich und westlich sich in die umgebende See ergiessen, oder in Klabat-bai' einmünden. Östlich von der Hauptwasserscheide ergiessen sich alle Flüsse in die ungestüme chinesische See, mit alleiniger Ausnahme des Soengei-Lajang, der in den Granitbergen von Soenget-Lia! und Merawang entspringend seine Wasser (nördlich vom Maras-gebirge) der Klabat-bai zuführt ostwestlich strömend. ‘Westlich von der Grenzscheide eilen sämtliche Flüsse der ruhigen Banka- strasse zu. Die Hauptwasserscheide trennt die Insel in zwei ungleiche > Hälften, in eine breitere westliche und in eine schmälere östliche. Selbst nach Abzug der bedeutenden Morastbildungen an der Westküste erscheint hier die Landzone noch um vieles breiter als im Osten. Dies hat aber zur Folge eine ungleiche Länge der Flüsse. Im Westen sind sie fast sämtlich mächtig entwickelt, und 165 besitzen ausgedehnte Flussgebiete, so der Kottawaringin , Mundo , Selan, Banka Kotta und die aus der Paddingkette entspringenden Banka-oedjong Olim, Njiri, Gossong, Каро und Goemba. Im Osten sind die Flüsse meist unbedeutend ; bloss das Stromgebiet des Batoe-roepa-flusses und des Koerauw stehen den westlichen Wasserläufen an Ausdehnung nicht nach. Die westlichen Flüsse führen Schlemmmassen aus einem grösseren Areale mit sich fort, um sie vor ihren Mündungen abzulagern, wie dies im Osten der Fall ist; darum müssen naturgemäss Alluvial-massen dort stärker entwickelt sein als hier. Und die schon im Aufange verschieden mächtige Abla- gerung wird im Laufe der Zeit noch ungleicher; d. h. die Mächtigkeit der Alluvionen im Westen nimmt rascher zu als es im Osten geschehen könnte. Dass man an der Ostküste fast keine Moraste findet, und auch derjenige des Batoe-roepa-flusses verhältnissmäsig nicht bedeutend ist, hat seinen Grund darin, dass die Morastbil- ‚dungen hier in ihrer Entwickelung gehemmt sind. Während an der Westküste die Schwemmmassen sich unge- stört ablagern können in der ruhigen Banka-strasse, befinden sie sich im Osten im Kampfe mit den dünenbildenden Meeres- wellen der üngestümen chinesischen See welch' letztere ihrer Ausbreitung siegreich entgegen treten. Wie schon erwähnt, treten in grösserer Ausdehnung an der Ostküste bloss beim Flusse Batoe-roepa Morastbildungen bit zur See auf. Verhältnismässig sind sie jedoch hier nich bedeutend entwickelt, wenngleich die sumpfigen Niederungen . des Flusses mehr landeinwärts keineswegs zurücktreten gegen die analogen Bildungen der westlichen Wasserläufe. Bei der Mündung tritt am linken Ufer Seesand auf, die Morastbildung zurückdrängend und bloss am rechten Ufer konnte sich diese ausbreiten 1). 1) Auf der Distriktskarte von Merawang ist zu viel Morastbildung am linken Ufer angegeben, wie ich es selbst sehen konnte. 166 Beim Flusse Koerauw (im Osten), wo man ebenfalls sumpfige Niederungen an seiner Mündung antreffen sollte, fehlen diese gänzlich; der Fluss fliesst hier zwischen Seesandmassen in die Seo. Allein man begegnet einer stark entwickelten Sumpf- bildung an der Stelle, wo der Fluss, seine NW —SOliche Richtung verlassend, sich umbiegt um nun dem Strande entlang gen Norden fliessend beim Orte Koerauw sieh in die See zu ergiessen. Hier ist er durch eine Dünenbiidung vom Meere getrennt, welche Dünenbildung sich ihm vorgeschoben hat, ihn zwang seinen Lauf zu verändern, und seine Wasser teilweise slaute und der Morastbildung den Weg bis zur See absperrte. Ahnliche Dünenvorlagerung findet man unter andern in zwei schönen Beispielen in Merawang. Hier sind die beiden Flüsse Mangong und Saranglang durch Seesandhügel vom Meere getrennt, sind durch diese ebenfalls in ihrem Laufe nach Norden gedrängt und ihr sumpfiger Thalboden erstreckt sich nicht bis zum Meere. Auch im Nordosten von Koba erstreckt sich eine langgedehnte morastige Niederung, und ihr vorgelagert Seesandhügel. Dasselbe ist der Fall beim Flusse Olim in Toboali; von beiden Seiten schieben sich, vor seiner sumpfigen Einmündung in die See, Dünen vor. Die schönsten Beispiele dieser Art findet man aber an der südwestlichen Inselspitze. Zwischen Kap Kelapan und Kap Kedamin einerseits, und zwischen Kap Koeboe und Kap Tanah-rebo andererseits , lagern an der Küste mehr oder weniger ausgebreitete Dünen, nur an wenigen Stellen einen schmalen Durchfluss den der See zueilenden Gewässern gestat- tend. Landeinwärts von diesen dehnen sich die Tagab- und Rangka-moraste aus, in welche mehrere Wasserläufe sich ergiessen. Hier werden die Gewässer sichtlich durch die vor- gelagerten Dünen gestaut, und wäre der Abfluss ein grösserer , so würden die Sümpfe an Umfang um vieles abnehmen. Zwischen den Küstenbildungen an der Ost- und Westküste besteht dem Gesagten zufolge bloss ein scheinbarer Unterschied. Die Ungleichheit resultiert lediglich daraus, dass die Sediment- eer EE SET 167 ablagerung in der Banka-strasse meist ungestört geschehen kann, während am Strande der chinesischen See die dünen- bildende Brandung entgegentritt und die Ausbreitung derselben hindert. Betrachten wir nun die Fluss- und Thalbildung in Banka, die bei den grósseren Flüssen am ehesten vor Augen tritt. Nur im obern kurzen Laufe besitzen die Flüsse ein mehr oder weniger starkes Gefälle; das Thal selbst hat steile Ufer , ist schmal und vom Wasserlaufe fast gänzlich eingenommen. Der weitaus längste Teil des Tales jedoch besitzt mit abnehmendem Flussgefálle einen verschiedenen Charakter. Die steilen Thalge- hànge sind verschwunden, das Thal ist breit geworden und nimmt an Breite gegen das Thalende stets zu. Ein kleiner, schwacher Wasserlauf oder deren mehrere schlängeln sich langsam dahin, und stehen, was ihre geringe Mächtigkeit ‚betrifft, in gar keinem Verhältnisse zum breiten Thalboden. Dieser selbst ist in den obern Teilen trocken, gegen sein Ende zu jedoch wird er allmählich sumpfig und nimmt natür- lich an Ansehnlichkeit zu, wo zwei Flüsse sich vereinigen; so zuweilen bis 5—41, Kilometer an Breite. Am Thalende finden sich dann ausgedehnte Moraste und bilden nun die sumpfigen Niederungen der Westküste. Auch im untern Flusslaufe ist der Unterschied zwischen Fluss- und Thalbreite ein ansehnlicher; so besitzt der Fluss Selan einige Kilometer vor seiner Einmündung in die Banka- strasse bei einer Breite von einigen Metern eine sumpfige Thalniederung 1! K. M. Breite; so der Fluss Batoe-roessa beim gleichnamigen Orte eine Breite von 200 Metern, während, die ihn einsehliessenden Moraste 1500—2000 K. M. breit sind. Der sumpfige Thalboden erstreckt sich weit landeinwärts; so beim Flusse Selan gegen 27 K. M., beim Flusse Kapo selbst gegen 50 K. M. Interessant ist es ebenfalls, dass zuweilen der sumpfige Thalboden von beiden Seiten von einem schmalen, trockenen, etwas höher gelegenen Saume umgeben wird, oder dass sich 168 ein trockene Thalebene zwischen zwei sumpfigen Flussthälern ausdehnt, wie bei den Flüssen Krantei und Kamboe im Dis- trikte Slan. Zu erwähnen ist ferner der Umstand, dass bei den Flüssen in Banka die Ebbe und Flut sich tief in das Innere der Insel erstreckt, wodurch die oft unbedeutenden Flüsse während der Flut so hoch anschwellen, dass kleinere Schiffe sie befahren können. Der Fluss Batoe-roessa ist zum Beispiel 20- 24 К. M. land- einwärts der Ebbe und Flut uuterworfen: der Fl. Kotta- waringin 15 K. M. der Fl. Mundo 20 K. M. Beim Flusse Seian macht sich der Unterschied im Wasserspiegel 18 K. M. landeinwärts bis zum Orte Slan geltend; in der trocknen Jahreszeit hingegen 22 K. M. weit bis zur verlassenen Grube Rekrek, und noch tiefer wird der Wasserlauf zur Zeit der Flut gestaut. Alte Flüsse Banka’s sind so entwickelt; nur treten diese Verhältnisse bei den kleinen Wasserläufen weniger vor Augen. | Das Missverhältnis zwischen der bedeutenden Thalbreite und dem schmalen Wasserlaufe, und das allmählich Sumpfigwerden des Thalbodens gegen die Flussmündung zu — diese zwei Eigenarten der Flüsse in Banka erklären sich ungezwungen, wenn man sich zurückdenkt in die Zeit der Diluvialperiode , in welcher die jetzigen Küstenbildungen noch nicht vorhanden sind und die See das von ihnen eingenommene Areal bedeckte. Der Meeresspiegel war damals ein höherer, und anstall dem untern Teil der jetzigen Thäler waren schmale Seebusen vorhanden, die sich tief in das Innere der Insel erstreckten, gewiss so weil wie gegenwärtig die Ebbe und Flut reicht. Banka hatte zu dieser Zeit eine vielfach andere Gestalt. Fast keine Veränderungen zeigte die Ostküste; bloss bildete der jetzige sumpfige Thalboden des Batoe-roessa-flusses einen schmalen gegen 20 K M. langen Seearm, in dessen obern Ende die Flüsse ihre Wasser ergossen. Die Toewing-bergketle im Nordosten war eine Insel. Die Klabat-bai war vergrössert 169 um die ansehnlichen Alluvionen der Flüsse Lajang und Antan. Der Distrikt Djeboes war eine Halbinsel durch die.ihn im Süden einbuchtenden zwei Meeresbusen, — die Sumpfniede- rungen der jetzigen Flüsse Kampa und Antan. Zwischen den Nuntokschen Grnitbergen und dem Tempelang, die teilweise vom Meere bespült wurden, lag eine breite Meeresbucht — das Alluvium des Djering-flusses. Merawang war + Ч», schmäler als gegenwärtig; zwei Seearme erstreckten sich hier in das Innere der Insel, der jetzige Fl. Kottawaring in und Mundo. Cap Batoe- ampar war eine Landzunge; Kap Tedong bildete eine Insel, gleich. wie die jetzige Insel Nangka. Ein Meerbusen bespülte die Küste beim Orte Slan und drang noch weiter landeinwärts hin; ein zweiter befand sich mehr im Süden, — Tal des Banka-kotta. Am Fusse des Permiss-gebirges fand man die jetzige Küste, während Kap Mentigi eine Insel bildete in der Nähe eines schmalen Seearmes , — Thal des Fl. Kadal. Der Berg Glinsom, jetzt weit von er See gelegen, bildete ein Kap. Vielfach von Meeresarmen durchschnitten erscheint auch Toboali, welches wohl 1/5 weniger gross an Unfang war, als heutzutage. Aus der einstigen : Seebedeckuug des untern Teiles der jetzigen Thäler kann man aber mit Leichtigkeit den gegenwärtigen Charakter von Thal und Wasserlauf erklären. Als die Bildung der Alluvionen begann, als die See durch die von den Flüssen herbeigeführten und abgelagerten Schlemm- massen allmählich zurückgedrängt wurde, oder zum Teile sich zurückzog und auf ihr jetziges Niveau sank, wurden auch die Meeresarme langsam trockengelegt, und in den so ent- Standenen breiten Thälern mussten nun die kleinen Wasserläufe sich einen neuen Weg bahnen, ein neues Bett graben. Daher das Missverhältnis zwischen Thal und Fluss. Daraus erklärt sich auch das allmählich »Sumpfigwerden” des Thalbodens gegen das Thalende zu. Die obern höher gelegenen Teile wurden eher trockengelegt, als die untern; jene konnten demnach viel schneller ihren ursprünglichen sumpfigen Charakter ver- lieren als diese. 12. 