VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Verzeken hooge rotsen, op welke de stad Mahon gebouwd is, ter linkerzijde van de haven, welke zij beslaat, en die door het water al gaande weg, ondermijnd zijn, doen een inzetting duchten, die de huizen zoude medesleepen en alles in haar loop verpletten. De zorgvuldigheid der bewoners en de onachtzaamheid van het tijdsverloop, én nog meer, de invloed van bijzondere belangen, hebben de gepaste maatregelen verlangd, door het Spaanse hof aan de voorkoming van die ramp, bevolen. Deze huizen zijn in eenen vrij goeden smaak gebouwd, naar niet zeer regelmatig geplaatst; de grond zelf is waard de stenen tot den opbouw. Allen hebben regenbakken, in de rots uitgehouwen, en met een woordevol kement gemetseld. Het hotel van de Gouverneur is groots doch niet fraai. Het stadshuis is in Klin; de gevangenissen in hetzelfde zijn nauw en vochtig. Eene kerk, die kloosters en een hospitaal, wiens apotheek zeer slecht voorzien is, zijn de voornaamste gebouwen der stad, wier straten eng, smal verdeeld en slecht geplaveid zijn. Geen andere wandeling heeft men er, dan eene laan van kwalijk voortgekomen boomsoorten aan weerszijden van de haven. Ook vindt men te Mahon geen stichting tot het openbaar onderwijs. De paradeplaats, drie ruimtes en een vameene -vierkante zeedaante, wordt flits aan drie zijden van huizen omsingeld, van ongelijke hoogte en onaanzienlijk aan het oog. De vierde zijde is met een kaferne- bebouwd, een tamelijk fraai gebouwd en twee verdiepingen hoog. De ene van Mahon is een van de fraaiste en veiligste havens in de Middellandse Zee; doch het grote lopen is moeilijk en vordert veel omzichtigheid. Deze haven zou de talrijkste vloot kunnen bevatten; er liggen daarbij vier eilandjes. Op het eerste, het Konings Eiland genaamd, staat het hospitaal voor de zeevaart. Op het tweede staat het Lazaret, de Kaferne op het derde, en het Arsenal op het vierde. Niet verre van het Arsenal, van de rechter oever van de haven, ziet men de scheepstimmerwerf. Langs de oever van de haven loopt een kaai, een gewrocht van de natuur alleen, en het welk met kleine moeite in betere staat konde gebracht worden. Men klimt naar de stad langs twee verschillende wegen; de korte is afmattend snel; op geen van beide kan men zich van rijtuigen bedienen, het verkeer van koopwaren geschiedt door muilezels. Dit ongemak laat zich bezwaarlijk verhelpen. Het vermaak van het Fort St. Philips is geheel vernield. Van de verdediging van het Eiland van achter de muren en bolwerken schijnt men geheel te hebben afgezien. Nogtans is het Eiland vrij wel voorzien van belegerings- en veldwerken, en van een groote menigte krijgsbehoeften. Het District Mahon zal een bevolking van 4900 zielen bevatten, in het dorp van die naam en honderd twaalf boerderijen verspreid. Dit dorp bevat een kleine kaferne, een hospitaal, waar de kranke en behoeftige Minorezen nood een wijkplaats zoeken, een kerk en een klooster, welks kerk groot en in schoon evenredigheid gebouwd is. De bevolking van het District Ferrería bedraagt slechts 2039 zielen. Het dorp Manne ees WEGENS HET EILAND MINORKA 645 Hoofdplaats; het dient als uitvalsbasis voor de troepen, die toestromen Mahon en Ciutadella heen en weer trekken. Het is flink gebouwd, en vanwege de ongezondheid van dit gedeelte van het Eiland en het gebruik van putwater tot den gewonnen drank is men er aan zeer hardnekkige koortsen onderhevig, vooral in den zomer. De inwoners. “Waar men, uit hoofde der zeewinden, een koele lucht ademt. De Agatha, niet zoo hoog als de berg Toro, maar spitser, kan alleen beklommen worden langs een ladder, in de rots uitgehouwen, en wier sporen fusie zijn. Nogtemin beklimmen de muilezels die trap met een vollen last, hoewel deze wordt bevochtigd door verschillende bronnen, die hem glibberig en gevaarlijk maken. Voorzichtig is het, te voet naar beneden te gaan. Aan het westelijke eind van het Eiland Minorca ligt de stad Ciutadella, hoofdplaats des Districts van den naam, haar haven is klein en steil tegenover moerassige gronden. Aan de beide oevers zijn twee torens gebouwd. De stad is omringd door muren, waarvan het gedeelte dat aan de landzijde ligt, door de Mooren gebouwd, en nog steeds in goeden staat is. Het jongere gedeelte des muurs is veel te gebrekkig dat bij een geringen aanval Ciutadella zoude genoodzaakt zijn zich over te geven. Nogtemin zijn er in deze stad, wier platsen, ter huisvesting der troepen geschaakt, doch geen ander hospitaal dan dat der stad, een voorname Kerk, zijnde de Hoofdkerk van het Eiland; de Bisschop van Minorca en bijna alle de Edelen des lands houden er hun verblijf. Men telt er verschillende kloosters en ongeveer zevenhonderd huizen, sommigen van welke tamelijk fraai zijn; maar, even als te Mahon, zijn er de straten nauw, deels verdeeld en deels geplaveid. Het District Ciutadella bevat nagenoeg honderd veertig boerderijen, en de geheele bevolking nog geen achtduizend zielen. Rondom de stad ligt een tuin, die zeer wel beplant worden, en overvloed van groenten en vruchten levert; doch het merkwaardigste, welk men er ontmoet, is een grot in de rots uitgehouwen, met welke andere kleine grotten gemeenschap hebben. Allen zijn met verglaasde stoffen bezwangerd, die een oneindig tal van zeer verschillende patronen uitmaken, van бар как канди- (stiker, grauw en weinig doorzichtig. Het klimaat van het Eiland Minorca is minder zacht en minder gematigd, dan dat van andere omliggende Eilanden. Het even als Majorca van bergen doorfwaden, wordt Minorca aan de strengheid en het geweld van den Noordwind in deszelfs volle kracht blootgesteld. De bomen en planten komen er traag voort, en blijven krom naar den zuidkant. Hoewel sneeuw en ijs er zeldzaam zijn, is er de koude, vrees genoeg, om de bewoners te noodzaken, om zich ver te trekken met vuur te verwarmen en zich dik te kleden. De herfst is de regentijd; de regen valt er overvloedig en aanhoudend. De plekkel van Minorca, naar het zwarte trekkende, is licht, fijn en zeer vruchtbaar, hoewel met dunne lagen over de rotsen verspreid; van wege het zand, daar onder vermengd, is zij gemakkelijk te bewerken. De grond in de vlakten, koel en kleiachtig, is even weinig voor weiland als voor den landbouw berekend. Nogtans brengt hij verschillende goede kruiden voort, die een voortreffelijk voedsel voor het vee zouden opleveren, indien zij niet vermengd waren met bittere kruiden, van welke het zeeve een afkeer heeft. De velden worden vruchtbaar door de aarde, welke met den regen van de bergen op de velden spoelt, die er door verarmd worden. Op eenigen der bergen heeft men kleine ongemetzelde muren opgespannen, die de aarde terughouden en aan het water een vrije afloop laten; hierdoor behouden die bergen hun vruchtbaarheid. In de Districten Alayor en Ferrerias ontmoet men enkele kleine bosjes van pijnboomen en groene eikenboomsoorten, doch niet zeer dicht, en die fleetterig zijn. De citroen-, grapefruit- en pomelo's komen er wel voort, en hebben weinig onderhoud nodig. Minorca bevat een klei-arde, tot grof vaatwerk bekwam, en gips, welke niet zo goed als die van Majorca wordt gerekend. Het rotskristal is er schaarsch, het Afuskovisch glas vrij gemeen. De harde gehouwen steen, vijf een voet dik, blijft enigen tijd in de lucht liggen, voordat hij bruikt wordt. De kalksteentje wordt in de velden verfpreid gevonden. De Minorcaanse kanen geven de voorkeur aan den tigchelsesteen boven de lei, hoewel in groote menigte op het Eiland voorhanden. - Overvloedig is er ook het marmer van velerlei kleuren. Daarentegen ontbreekt het op Minorca aan vuursteen en krijt. Deze laatste steen wordt vergoed door den Napoleontische merchtsteen, en door den rooden en zwarten steen. De ijzermijn ontmoet men er op de oppervlakte van den grond; er wordt geen goud van gemaakt. Minorca is rijk in planten, zowel voor de tafel als voor de geneeskunde. Tarwe en gerst, nevens een weinig mais, zijn de enige granen, die op het Eiland gezaaid worden; doch de oogsten zijn niet toereikend tot gebruik der opgezetenen. De Minorkanen oogsten een grote menigte beste rooden en witten wijnen, meer dan voldoende tot 's lands gebruik. Hoewel de olijfbomen zeer algemeen is over het gehele Eiland, wordt er, echter, slechts een kleine voorraad olie uit de olijven geperst, omdat men wil dat de vrucht door den Noordenwind verdroogt. Aan fruiten van menigsoort ontbreekt het er niet. De oranjeappels, limoenen, granaatappels, vijgen en vruchten met strepen, zijn volkomen wel. Van de kernvruchten worden er voortreffelijke zomer- en winterperen geplukt. De rode Moerbezieboom is de enige, die er genoeg plant wordt; de witte zoude er even goed voortkomen. De noten-, kastanje- en palmboomen zijn er zeldzaam. Allerlei peulvruchten, daarentegen, zijn er zeer overvloedig; doch de spinazie, gele wortelen, rapen en pinnaakels zijn er niet zeer makkelijk. De wilde aspargus zijn de enige, die er bekend zijn, en zijn onaangenaam van smaak; de komkommers zijn groter en beter dan in noordelijker landen; de watermeloenen zijn appig en gezond. De Minorkanse honing, die er in geen grote menigte wordt ingezameld, beantwoordt volkomen aan zijn vermaardheid. „Op Minorka telt men nagenoeg zestienhonderd lasten beesten, paarden, muilezels en ezels; de osen en koeien, bij mangel aan goed weiland, zijn klein en mager. De varkens, ten getal van tienduizend, en die in den zomer gevoed worden met boschekiels, en in den winter met garst, zijn zeer groot en vet. Paarden zijn er veelzijdig. Men legt er zich niet op toe om ze te vermenigvuldigen, omdat men tot werkheesten de voorkeuze geeft aan muilezels en ezels, die zeer sterkt zijn. Het Eiland bevat veel wilde dieren; de hazen zelve zijn er schaarsch; oniigen daarentegen zijn er overvloedig; het krielt er veel hagedissen; zij fluipen dikmaals in de woonvertrekken. De twee soorten van kruipende dieren, die men op het Eiland ontmoet, zijn de adderflank en de adder. De steek van schorpioenen is gevaarlijk; die der duizendpooten en van eenige soorten van spinners vergiftigend. Het gelach der vogels levert niets merkwaardigs op. Een grote menigte uilen, eenige valken, weinige arenden, vele gemeene zwaluwen en gierzwaluwen ontmoet men er. De roode patrijzen zijn er niet zeldzaam. De kwakels, de lijsters, de houtsnippen, de waterSNippen zijn er vrij talrijk, gelijk ook de ringduiven. De kusten van het Eiland krioelen van verschillende soorten visch; zij zijn een van de voornaamste levensbehoeften der Minovalagen, die weinig gegeten vlees gebruiken. Na een lange tijd, over Moldavië en Wallachie, heeft men het gezien, een regime dat monarchaal of eenhoofdig is. De vorst vertegenwoordigt de soevereigniteit, en de Divan, samengesteld uit de voornaamste Boyards, verricht het werk van Raad. De vorsten macht is alleen beperkt ten aanzien van het opleggen van belastingen, en de wijze van heffing daarvan. Hij is verplicht, daaromtrent het gevoelen van de Raad in te nemen, en zijn voorstellen aan dat van de Divans te onderwerpen, in geval van eenparigheid. Voor het overige is zijn macht volstrekt, doch zwakvallig, omdat hij door de Porte kan worden afgezet. De Prinsen van Moldavië en Wallachie ontvangen van de Porte de aanstelling, op dezelfde wijze als de Pachas en Viziers. De Groot-Vizier omhangt hen met eigen handen met het eergewaad, en zij leggen de eed af in de handen van de Groote Heer, met het groot ceremonieel der openbare gehoorgeschappen. De voornaamste hof bediende van deze Prinsen is de Maarschalk of Postenmijn. -Gemeenlijk is hij een Griek, en bij hem moeten zij allen zich vervoegen, die met de Prins zaken te verhandelen of van hem gunsten hebben te verzoeken. Teven is de Divan het opperste Gerechtshof, ontvangt de beroepingen van de mindere rechtbanken, en zijne uitspraak, door de Prins bekrachtigd, is zonder beroep. De ven twee rechtbanken bestaat uit edelen van de twee klassen, die de lagere posten bij de Divan moeten hebben waargenomen. De lijfstraffen werden alle zaterdagen door de Prins nagezien, in tegenwoordigheid van de Gouverneur der openbare gevangenissen. De straffen zijn gevoeld, of de kruiwagen, voor zekere tijd, naar gelang der omstandigheden. Om zwaardere misdaden worden de gevangenen de oren afgezet, of wordt hij voor zijn leven tot de zoutmijnen verwezen. De doodstraffen worden zelden geoefend, hoewel dezelfde niet geheel is afgeschaft. De oudste Boyards geven aan, afkomstig te zijn van de Slavoniers; doch eigenlijk zijn zij niets meer dan rijke eigenaars, die voorwenden een van het volk onderscheidende klasse uit te maken: want het meerendeel van de deelte van de Moldavische en Waalachische adel is zijne verheffing aan de grote ambtenaren der Porte verplicht, die geen adel erkent. De Grieken, die de posten van burgerlijk bestuur en andere onder zich verdelen, worden allen bedankt, zodra hun opperhoofd zijn waardigheid verliest, immers indien zijn opvolger hen niet in hunne posten bevestigd. Indien zij in het land trouwen en landeigendommen bezitten, worden zij na drie regeringen genaturaliseerd, en verkrijgen den rang en de rechten van Boyards. De adel en de efe, zowel wereldlijke als reguliere, zijn vrij van allerlei belastingen, buitendien gewone gevallen uitgezonderd. Er zijn geen Turks bezettingen binnen deze Prinsdommen; maar zij zijn van sterke wallen omringd aan de Donau en de Dniester, wier Turks bevelhebbers het rechtgebied oefenen over het omgelegen land. De wetten van Moldavië en Wallachië zijn die van het wetboek van JUSTINIANUS; maar niemand volgt of voldoet aan dezelfde, en de geschillen worden beoordeeld naar vroeger voorbeelden en de niet beschrevene en willekeurige gebruiken. De voornaamste bronnen van 's Lands inkomsten zijn het hoofdgeld, de zoutmijnen, de tollen, en de heeftigen op de weilanden, de bijen, de wijn en de tabak. In Moldavië wordt het hoofdgeld alle maanden, en in Wallachië om de drie maanden betaald. De gewoonte, om de belastingen te verpachten, is algemeen. In zaken van den Godsdienst oefent de Regering der beide Prinsdommen de verdraagzaamheid, naar het voorbeeld der Turken. De Rooms-Katholieken zijn het talrijkst, en stonden voormaals onder de bescherming van Polen; doch na het verdrag van Vlaardingen is dit onder de bescherming der nationale regeringen teruggekeerd. Alle overige godsdienstige aanhangen worden ingelijks verdragen. De Protestanten hebben een Kerk te Botoşani, en de Joden vele grote menigten Synagogen in de beide Prinsdommen. Te Făşâna en Bucharest hebben men Artsen, die van Landswege bezoldigd worden; om raad en hulp kunnen de landzaten zich bij hen wenden. Ook zijn er openbare hospitalen, doch die zo slecht onderhouden worden, dat alleen de uiterste ellende kan doen befluiten, om tot dezelfde de toevlucht te nemen. De Prinsen van Moldavië en Wallachië liggen onder de verplichting, een groot getal postpaarden te onderhouden, ten dienste van Turkse Officieren en Koeriers. De pleisterplaten liggen gemeenlijk vier mijlen van elkaar, en men reist er vrij snel in lichte wagens, met vier paarden bespannen; intussen hebben we zeer dikwijks ongelukken. Men betaalt niet meer dan tien asperan voor een paard voor een mijl, maken voor een weg van vier mijlen met vier paarden twee en een derde franks. Zo zijn dikwijks de wegen, dat men soms tien of twaalf paarden noodig heeft, wil men niet in de slaap blijven zitten. De kinderen der Boyards worden opgevoed door de Priesters, en gedeeltelijk door de Bohemiers of naars, die hen omringen. Even als de Polen, zijn zij op kleederpracht, en geregeld voor zichzelf als voor hun gevolg, geïnteresseerd. Veel werk maken zij vooral van bals, het spel en andere vermakelijkheden; hunne tafels staan voor hunne bekenden open, daar op dezelfde heerscht meer overvloed dan smaak. De Grieken bootsen de Aziatische weelde aan, en een schijn van hunne bedienden dezelfde onderdanigheid als aan Turkse grooten wordt bewezen; doch hun ontbreekt de deftigheid der Turken, en elk oogenblik verleidt zich hunne kinderachtige trotsheid door een wreede en honende behandeling van hunne minderen. Wanneer de Prins sterft, of afgezet wordt, aanvaarden de Divan het openbaar bestuur; alle afhankelingen van den Prins worden afgedankt, en bijvoorbeeld andere bedienden benoemd, tot op de komst des opvolgers. De afgezette Prins keert terug naar Constantinopel als een gemeen man en zonder enig gevolg. Aldaar begeeft hij zich naar de plaats, die hem wordt aangewezen, aan de gemeenlijk den oever der Dardanellen. Hij neemt de hoedanigheid van Rajah aan, en heeft slechts een enkele student in zijn gevolg. De Luitenants of Kaimakans van den nieuwe Prins kondigen de benoeming van zijnen meester aan, doch bemoeien zich niet verder met zaken, dan het nazien van de Prinsdommen inkomsten. Bij het verdrag van Kiamardji, van 12 Juli 1774, heeft Rusland zich het recht voorbehouden om zich met het bestuur van deze twee Prinsdommen te bemoeien, en de Russische Gezanten te Constantinopel hebben in laatste instantie door hunne vertoegen, de maatregelen van den Divan voor Moldavië en Walachije, tot wijzigen. Rusland heeft Facours en Consuls in alle havens en steden van het Ottomaanse Gebied, en Residenten te Bucharest. Het laatstgemelde werd hetzelve lang betwist, en de Prinsen zelf voedden heimelijk de tegenkanting der Porte, uit vrees dat door buitenlandsch toezicht hun gezag zou verminderen. wincingen. De: Turken, gehoodzaakt toe te geven, hebben deze verplichtingen gedeeltelijk ontdoken en den Russen redenen tot klagen en verzoeken gegeven, echter Base. Van Moldavië en Wallachië, 653 Zeer veel invloed had Moldavië in het jaar 2002 op de benoeming van Prins Ypsilanti voor Moldavië en van Prins Murat voor Walachisch. Men kwam bij deze gelegenheid overeen dat deze Prinsen van hun posten niet zouden kunnen verlaten worden, tenzij zij dezelfde schuldig maakten aan enig misverstand, zodat het botdeel des-Russisch-Keizerlijke Staatsdiensten die deportatie zou de schijnen te verderven. Intussen staan deze toestanden van zaken nog steeds bijgedragen ten voordele van het volk, niet van de Prinsen, omdat het geen voorzichtige voorstel van de toekomst van de Russisch-Keizerlijke Consuls voorzienhanden is, dienstende om de ellenden des volks te verdrijven, de dwingelandij der Grieken te beteugelen of in bedwang te houden, ten bieder van de honderd werkers op een onrechtvaardige wijze te bevoordeelen. Over de oorsprong van de in zwanze van grote of mode vermakende dingen, omtrent. Mijn Heer, het is bij mij van overal bekend, de algemene handelswijze, om in alle zaken, waarover men verlicht en twijfelt, altijd de gunstigste zijde te kiezen. Zulks. heeft mij menigmaal staat-gefeld, om deze dingen deugdzaam, althans veele normale daden voorkomen, welke anderen aan ondeugd en dwaasheid zeer nabij te grenzen: Ik denk, Gij zult mij coelen inter, dat er geen geringe verdienste steekt in zulke extreme manieren, want het dient nergens toe, dat de wereld van dag tot dag verbetert, wanneer men den voortgang daarvan niet zichtbaar kan aan tonen. Zodoos de menschen, uit de beschouwing daarvan, vermaak schappen, en er een voorbeeld van ontkennen is een wonderlijk ding, Mijn Heer! in welke seconde verlichtend ticht het zelfde voorwerp zal voorkomen aan verschillende personen, die tenslotte een gelijke mate van schranderheid en oordeel bezitten. Wat mij betreft, zonder eis te maken op het bezit van klarerziende oogen dan anderen, neem ik telkens de vrijheid om van mijn beste bedenkers te houden, en te meermaalertalen de vrijheid om van mijne beste bedoelingen te spreken. OVER DEN OORSPRONG …— Van deze buitengemeen zeldzame aard kan ten voordele strekken het onderwerp waarover ik U in dezen Brief dacht bezig te houden, namelijk de in zwang gaande of Mode vermaakning. Vooraf moet ik opmerken, dat er verschillende gevoelens ten opzichte van die vermaakningen bestaan; enige noemen ze ondeugden, andere verfijning. Dan het is mijn oogmerk piet, dit geschil uit te plozen. Ik geef de voorkeur aan de gewoon gebruikelijke benamingen en zal U zoeken te bewijzen, dat deze Mode-vermaakning, welke de wereld in ’t algemeen aan idylische luchteloosheid, aan dwaasheid en ongeregeldheid toedeelt, dadelijk ontstaat uit edele en verdienstelijke beginfelingen. Het geval is een voudig dus. Mensen van rang en middelen begrijpen, dat niets een grotere streek heeft om de zin te ontkrachten, dan gemak en geluk; zij verlangen, door de mate van het laatste te verminderen, hunne zielen sterker en werkzamer te doen worden. Dit is mijn bewijsgrond, en, hoewel ik denk genoeg vertrouwen voor de grondigheid van mijn stellingen te verdienen, zal ik een enkelere aanmerking maken, die tot verlichting kunnen dienen. Geluk en gemak, welke uit het bezit van ruime middelen, rang en onderstrengende eereteekens ontstaan, hebben een eigenaardige trekking, om de ziel krachtiger te maken, door een gehele onderdrukking harer vermogens. Want de man, bedeeld met de evenementuele wierdeelen of zegeningen, heeft weinig gelegenheid voor zielswerkzaamheden; hij ziet geen kans om zijn driften in beweging te houden, hij is naauwelijks enige zins gemeenzaam met hoop, vrees, en andere van die aandoeningen welke de rest van het mensdom gaande houden. Wanneer men nu die zaken op die voet laat voortgaan, dan zien wij ras, dat mensen van rang en middelen in bede van de gelukkigste en vergenoegde onder diens verwelingen, de ellendigste en onvergelijkbare wezen. Maar hela, gekomen verstand heeft een hulpmiddel gevonden in de Modevermaken, voorwaar het mensdom zo veel voorbaatzucht koestert, daar het de natuur en de trekking derzelfde niet verlaat. Zo, vervolgens, sta mij toe, een en ander van diezelfde tot overweging voor te stellen. Misschagen Vrijheid, zijn we allen, is geen staat geschikt voor de meeste mensen: zonder enige bedwang, zouden zij buiten spel en losbandig worden. Hierom zijn er, in alle landen, wetten die hun in zekere zaken grenzen zetten. Maar dit bedwang kan men niet, veronderstellen, dat zich uitstrekt tot mensen van rang of middelen; terwijl men niet kan vermoeden, dat zij zich schuldig zouden maken aan de ongeordendheden des gemeenen mans. Zij zouden, derhalve, volkomen vrij blijven, ware het niet dat zij een Wetboek van staatelijkheid en pligtplegingen voor zichzelf ontworpen hebben. Daarin voorgeSchreven, zijn streng verbindend, en zouden in de daad drukkend zijn. Weet ik niet dat zij zich daaraan onderwerpen met een wilvaardige gehoorzaamheid, want wegens de edele reeds hierboven gemelde beweegredenen, wetten van pligtpleging, door sommigen de wetten Mode genoemd, zijn misschien de sterkste weren van de hele wereld. Geen misdrijf dat bezwaarlijker vergiffenis vindt, dan het overtreden van een van die wetten. Van hier is het, dat, Wijsgeeren, Kooplieden, en alle anderen die enkel nuttige dingen der Maatschappij zijn, geheel van dezelfde zijn uitgefloten als onbekwaam om die wetten na te leven. Ken van huidige talenten; en hoe langzaam de rijkdommen ook mogen verzameld zijn door hun voorouders; met welke een zorgvuldigheid zij dezelfde verzamelen en ophouden, zij worden met den grootsten spoed verworpen; alles gaat zeer gemakkelijk toe, met een volmaakte aflegging van alle gehechtheid. Tegenwerpingen heeft men niet zelden gemaakt, ten opzichte van de middelen, aangewend om zich van den overlast des rijkdoms te ontdoen; men zou dezelfde mag vervatten onder de hoofdzaken van Kaarten, Paarden; en Vrouwen. - Ik zal al deze tegenwerpingen niet, van stuk tot stuk, nagaan in het algemeen zal men mij moeten toetreden dat ze van grond tot genoemde ontbloot zijn. Men zegt, bijvoorbeeld, waarom indien iemand genegen is om van zijkeld af te maken, uit vrees dat het zich te zeer zou ophopen en zijn zeden bederven, hij geen land koopt, of huizen en lustplaten sticht. In de daad, dit is zeer oppervlakkig gedacht, en ik had bijna geschreven, dit is een belachelijke tegenwerping. Landen koopen, huizen, lustplaten aanleggen, is geen afstappen van geld; het is zelfde op winst uitzetten; en die rente zal groot zijn, dewijl men altijd huizen nodig heeft, de landerijen niet weglopen, of braak willen liggen, en de Justhuizen altijd aan de man zullen. Door die middelen zou iemand zijn rijkdom vermeerderen, in plaats van het zich af te helpen: terwijl de vermaken van de Speeltafel, en de andere gebruikelijke middelen om het geld te verfenden en onder de maat te helpen, bij kans tot volle zekerheid van het bereiken des voorgestelde doels opklimmen, en de te werken steller overtuigen, dat hij zijn schatten niet zal wederzien. Dit althans is het geval van duizenden geweest, en zal gewiss het geval van duizenden worden, die zich volgens hetzelfde plan gedragen, om ontlast te worden van de lastige dingen des rijkdoms. Nog een ander voordeel ontstaat uit deze wijze om over de overtolligheden des rijkdoms te beschikken, een voordeel, dat men erkennen moet tot geen geringen roem te strekken van de uitvinder, dezelfde, namelijk, gaat gepaard met een verdriet en kwelling, die per treffende en pijnendere dan enige andere wijze om zich van zijn geld te ontdoen. Lang leven is een gevolg, dat geen verwacht mag worden door de zoodanigen, die geen levenskoers volgen, welke hunne gezondheid in gevaar brengt, en toegang vinden tot de beste hulpmiddelen; wanneer de gevaar mogt loopen. Maar een lang leven is, naar gevoelen dezer verstandige lieden, geenszins de een voornaamste der tijdelijke zegeningen. Zij zijn volgens op middelen bedacht geweest om hunnen eeuwige dood te verkorten, - middelen, die zelden in de uitwering faalden. Het is niet noodig, deze van stuk stuk te ontvouwen; naardemaal ze in ’t oog springen, elk die weet, hoe een flesch te ontkurken, bij de wereld verdachte platen te bezoeken. Het zou mij liggen vallen, andere omstandigheden aan te voeren, om te betoegen, dat het tegenwoordig heerlijk zelfvertrouwen van Mode-vermakende zelfvertrouwen is van zelfverloochening, geschikt voor de broosheid van onze menselijke natuur, en een trek hebbende om de heilloze gevolgen van Rijkdom en Eer af te wenden. Dan, zo ik hoop, mijn grote hoofdzaak beweeg "WENGE. 1808. No. 15. Zy zen 658 OVER DEN OORSPRONG VAN MODEVERMAAKNEMINEN, zien hebbende, voel ik geen neiging, of zie ik geen noodzaak om deze mijn Brief breedte te doen worden. - Voorzeker, de gemelde lieden, die op deze wijze hun Rijkdommen en Schatten opofferen, ten einde hun zeden door derzelver bezit niet te bederven, zijn, uit velerlei hoofde, onzer opmerkingen waardig. - Daarenboven, als wij de zaak uit het voorgestelde oogpunt beschouwen, zullen wij ontdekken, dat alle schijnbare verkeerdheden met eenig goed vergezeld gaan, en dat, hoe kortzichtig eenige lieden zijn, er anderen gevonden worden, die voorzagen, wat er zou gebeuren, en de verspilling hunner schatten op alle mogelijke wijzen bestdoeld hadden, opdat zij daardoor te eerder aan de eindpaal van hun zorgen bereikten mochten. Indien hetgene alle Wijsgeeren, door den loop van de eeuwen heen, van de Rijkdommen gezegd hebben "waarheid is, namelijk, dat zij de wortel van allen kwaad zijn, de oorzaken van alle de ellenden en kwellingen, welke de menschelijke natuur treffen, dat zij gierigheid voeden en liefdeloosheid kweeken, zal het niet minder waarheid zijn, dat hij, die zijn Rijkdommen verspild heeft, voor altijd ontheven moet zijn van alle de omstandigheden en onheilen, welke daarmede gepaard gaan. Ik moet er nog aan toevoegen, dat wij daardoor ont- heven worden van nog eene ondeugd, en wel eene zeer telijke, te weten, de Geveinsdheid: deze verdwijnt heel uit den kring onzer samenleving, door eene oprekte ten toonpreiding van die minnaressen en luidruchtig maken, voorheen heimelijk gezocht en in stilte genote, Geveinsdheid nu is een laag en hatelijk ding, de Apteek heeft groote verplichting aan de zoodanigen, die de M deugd hebben uitgerooid, door dezelfde buiten Mode te brengen. Ik ben &c. DEMOCAITUS, ARMEE SARA 659 4 Ig T i | ARMEE SARA: Eene Zedelijke Vertelling, - (Vervolg en slot van blz. 615.) | í eeds is de dag der volvoering van het vonnis bepaald, reeds, - volgens landsgebruik, is het doodgewaad, de akelige witte en zwarte tabberd, haar aangetrokken. Zij zit op een houten bank; hare handen zijn gebonden; zij biddet Dr. NAUMANN, wondheeler van de gevangenis, van een’ zijner leerlingen gevolgd, gaat over het plein: de jongeling, van het somber gewaad der gevangene getroffen, vestigt het oog op haar; hij geeft een akelig gil; hij valt aan haar voeten: het was ALBERT, Dl = Sedert zijn vertrek uit zijn geboorteplaats, had ALBERT alle moeite gedaan om van zijn geliefde sara enig nieuws te bekomen; doch alwat hij wegens haar had vernomen, was, dat zij naar Berlijn was vertrokken, Juffrouw Pasrck had wel opgepast om aan niemand te zeggen, waar haar nieuw woonde; en gedurende den korten tijd, welken zij in het Hotel van grouchturell had gewoond, had sara weinig onder zoeks kunnen doen om naar de woonplaats van haar getrouwen ALBERT te vernemen. SARA! mijne lieve sara! riep hij, met eene stem, door een snikken afgebroken, "moest ik u hier wedervinden ?". Zij hoorde hem niet; zij lag van zichzelf, ALBERT besproeide met zijn tranen de boeijen, die haar handen knelden; hij vatte dezelfde in de zijne. hij riep haar met luidens stem, Door behulp des wondhelders kwam zij allengs bij; de eerste opflak van haar oog ontmoette die van haren minnaar; en deze woorden, die de enige schenen te zijn, welke een hevige gemoedsbeweging haar konde doen voortbrengen, ontglipten ternieuw haar mond: ,, Waarlijk, Mijnheer, ik ben niet schuldig !” "Neen, zij is niet schuldig" riep de jongeling, "zij kan het niet zijn ! — Mijnheer" zeide hij tot zijn leermeester, "dit ongelukkig meisje is het voorwerp mijner teere liefde, de 5 indien zij terwen, moet ik ook sterven. Laat ons haar redden; mijn leven zal ik aan u verontschuldigen." "Helaas wat kan ik voor haar doen? daar vonnis is gegeven." —— "Wel dan ! indien hare regters geen medelijden hebben met hare jeugd en schoonheid, weet gij dat er ten minste een zekere toestand is, in welken de Wetten bevestigen, het leven der misdadige vrouwen te sparen: dit is het enige middel, welk ons nog overig is om haar te behoeden; laten wij het beproeven." "Jongeling! Zoudt u dat dan"? "Dan een valsche verklaring van mijn liefde? "Maar zij het dan ook geen valsche verklaringen, die haar in het verderf hebben gejaagd ? Zullen wij dan nauwgezette van geweten zijn, dan de schelmen, die haar vermoorden?" Zonder, des Dokters bevestigend antwoord af te wachten, buigt hij zich naar Sara, en luistert haar in het oor, hij zegt haar de verklaring voor, welke zij doen moet. De doodtrein neemt gang naar de gerechtspal. Het volk, het slachtoffer beschouwende, schijnt gerroten van haar jeugd en schoonheid; en, in gevolge een wrede grilligheid van het menschelijk hart, deze gehele menigte verdringt zich, om getuige te zijn van des doodelijken slag, die den draad van haar tevens zoude afsnijden. Eensklaps dondert het geschut; een luidruffig geschal gaat er nevens gepaard; ruiters dringen door den hoop, onder het roepen van: pardoen! pardon! Men dringt om hen heen; men verneemt, dat de Koningin is bevallen, dat de erfgenaam van den troon is geboren. Een oud gebruik schenkt het leven aan allen, die ten dood zijn veroordeeld. Al het volk herhaalt het genadegejuich. Sara wordt naar de gevangenis teruggebracht; geen oogenblik was zij van gedaan veranderd; volstrekt ongevoelig scheen zij te zijn voor al wat zij zag en hoorde. gedruisch, welke ALBERT omringt, doet hem ver zijn bezwijming bekomen. Zijn oogen openen zich; hij krijgt SARA in het gezicht; hij meent dat het hare schim is bij verbeeldt zich, met haar in een andere wereld te zijn overgevoerd. Zij heeft pardon,” riept men hem van alle kanten toe, “zij zal niet sterven!” “Ze zal niet sterven!” herhaalde hij, “haar aanziende”, “ik zal dan voor haar leven”. Hij geeft haar de teerdeste zorgen; zij geeft hem geen antwoord; hij bezweert haar om te spreken, zij doet geen mond open; haar oogen staan vast, harde oogleden onbeweeglijk. De heelmeester, ongerust over den toestand van zijn teerling, hield vandaag bij hen aan om zich te verwijderen; om aan zijn vriendin gelegenheid te geven om een weinig rust te genieten. Verzekerd, haar spoedig te zullen wederzien, vertrekt ALBERT zich eindelijk overhaakt bij het heengaan gaf hij aan de vrouw van den Cipier al het geld, welke hij bij zich had, en verzocht haar, voor SARA alle mogelijke zorgen te dragen. Op 's Anderendag, met het aanbreken van den dag, vliegt hij naar SARAH; hij hoopte, dat, de slaap hare zinnen tot bedaren gebracht hebbende, de angst alhier plaats zou hebben voor blijdschap over de gelakkige omwenteling, in haar lot voorgevallen. Hij ziet haar; hij spreekt haar aan; nog al hetzelfde stilzwijgen, de zelfde stomheid. De akeligste denkbeeld vertoonde zich voor Albert's verbeelding; bij trachtte dezelfde van zicht te weren; bij durfte de gedachte geene plaats geven, dat de overmaat van ramp en droefheid den geest van het arme meisje heeft kunnen beroeren. De afschrikwekkende verschijning is genoeg, om hem te overtuigen, dat de ongelukkige Sara haar verstand gen eenmaal heeft verloren, en dat Getroffen van deze heilloze kundskap, vervalt Albert van. nieuws tot de verfchrikkelijkste wanhoop; door geen ander middel kan zijn leermeester hem tot bedaren brengen, dan door hem te streven met de mogelijkheid van voor zijn jonge vriendin verlof te kunnen verwerven om te zijnen huize gebracht te worden, om aldaar in zulk verwende behandeld te worden als haar toe staan vorderde. Zonder uitstel wordt het verzoekschrift aan de Regters gereed gemaakt; het ontmoet geen tegenkanting; spoedig ontvangt de Arts verlof, om, op zijn verantwoordelijkheid, Sara af te halen en in huis te bewaren. Op den dag, welke tot den laatsten van haar leven was bestemd, waren alle haar kleederen haar afgenomen; niets anders had zij behouden dan haar doodgewaad, den witte en zware ten tobberd. Van begin dat de Arts genoodzaakt was, haar in deze akelige kleedij af te halen. Zijn eerste werk was, haar van gewaad te doen veranderen; maar, tot zijn grote verwondering, smeet het ongelukkige meisje in tranen, en weigerde enige pijn te gebruiken, tot dat men het haar weer om had aangetrokken. Met de zachte behandeling was er geen enkel woord uit te halen; wanneer men het met oogmerk om via indruk op haar zintuigen te maken, luider dan naar gewoonte sprak, „verbeeldde zij zich dat zij nog voor haar Regters woond, en, haar handen samen vouwende, herhaalde zij telkens: „Waarlijk, Mijnne Heeren, ik ben onschuldig!""" Terwijl ALBERT, samen met zijn meester, zijn best deed om de ongelukkige Sara bij haar verstand te herstellen, bedacht hij, dat de herstelling van haar eer van even zoveel belang was. Daartoe staalde hij alle de noodzakelijke maatregelen te werk, om de herziening van haar pleidooi te verwerven; hiermee werd een aanvang gemaakt, onder de gunstige voorteekens; de hele stad wenschte het beste aan het jeugdige slachtoffer, hetwelk niet dan door een zeer buitengemeen toeval van den dood was gered. Reeds verstreken de Graaf en de Gravin van HOCHBUTTEL niet meer in het openbaar; hun konde niet onbekend zijn, dat zij het voorwerp van algemene afschuw waren. Nogtans hadden zij niet tot doel gehad, hunne wraak tot die verfchrikkelijke uiterste te drijven... Zij hadden niet gedacht, dat De straf voor de opgejagde misdaad kon maar al hoge zijn, kon alleen gevangenis zijn; en reeds had de Graaf berekend, dat Sara, tot schande en armoede vervallen, zich zeer gelukkig zoude achten, zich weer in zijn macht te stellen. Doch de Arts, voor eenige nieuwe kunstenaars van hunne tweege beducht, had het fijne gerucht van den dood van hun onschuldige slachtoffer hun ter oren doen komen. Niet lang leed het, of eene onbekende kwelling had de woede in de ziel der Gravin vervangen; door de wroegingen van haar geweten vervolgd, kon ze geen rust meer genieten. De nacht vooral was voor haar een tijd van gemoedsangst en verschrikking; de duisternis en de eenzaamheid kon ze niet verdragen; eene van haar vrouwelijke bedienden moest bij haar bed op zitten, tot overmaat van marteling, waren de weinige bekoorlijkheden, die haar nog overbleven, spoedig verdwenen; haar gezondheid nam van dag tot dag af: de dag harer straf naderde met rassen schreden. SARA werd in een zomerhuis bewaard, achter in des Doktors tuin; haar minnaar bracht aldaar gehele dagen bij haar door, zonder dat zijn zorgvuldige oppassingen en al het de hulpmiddelen der kunst eenige verandering ten goede op haar geest uitwerkten. Op zekeren avond, na een menigte bezoeken bij lijders te hebben gedaan, kwam ALBERT weer te huis; met een ongeduldig verlangen om iets te vernemen van Sara, vliegt hij naar het tuinhuis, niets anders vindt hij aldaar dan een verlegene vrouw, die hem bericht, dat, terwijl zij bezig was met enig huiswerk te verrichten, de jonge kranke was verdwenen, zonder eenig spoor te hebben achtergelaten omtrent den weg, welken zij had ingeslagen. la Rede van met verwijten de dierbare tijd te Duin, vliegt: E p vliegt 7 ARME SARA, 663, vliegt ALBERT ten huize uit, loopt ginds en herwaarts in de duisternis, ondervragt allen die hem ontmoeten; niemand heeft het meisje gezien, welke hij zoekt. Na drie keer in den achteruit, hem boodschappend, dat er geen hoop meer is om, zijde ongelukkige vriendin weer te vinden; weinig verwacht. Zijn toestand was den, in welken hij, op den zelfden dag, welke genoeg moest maken van het danwezen van, het rampspoedig Ingebruik doorliep SARAH, begrijpelijk door de duisternis, verwachtend stappen van Berlijn, en het zij bij toeval of door een dierbare herinnering, welke men tien maal bij lieden, die van hun verstand zijn beroofd, aantreft, zij komt voor het Hotel van den Graaf van Hochbuttel. De deuren staan op eenen dag, het was midden in de nacht; er werd grof gespeeld in de vertrekken van den Graaf, en, in navolgaan van den Meester, speelden alle de bedienden in dat van den Zwitzer. SARAH treedt binnen; zij wordt van niemand gezien, zij gaat een verdachte trap, die naat het verst van de Gravin loopt; zij klimt er naartoe, en verschijnt eensklaps voor de deur van een Kabinet, door de bewoonde eenzame achterkamer, die haak door een valfchester getuigenis in het verderf had gestort. IDA opent de ogen; zij verneemt een spooksel, in het wit gekleed, de bleekbeeldens van die zelfde SARAH, welke zij meende dood te zijn. Verschrikkelijk gillend, vlucht zij in de kamer van haar meestere. De Gravin, van het spel vermoeid, had zich naar haar kamer begeven, om er een nieuwen roman te lezen; zij springt op. van schrik; zij ondervraagt 1a, die, voor haar voeten uitgestrekt, buiten staat is om te antwoorden. Doch welhaast worden alle haar twijfelingen opgelost: SARA staat voor haar, haar handen hebben zij kruist over haar borst geflagen, en eene stem, die tot in de ziel van deze flechtende vrouw doordrong, zegt langzaam: „, Waarlijk, ik ben onschuldig!” Als van den bliksem getroffen, valt de Gravin ademloos neder naast haar medepligtige. Sara verwijdert zich, en verlaat het Hotel, zodat door niemand anders ontdekt te zijn. Gelukkig bereikt zij de woonplaats van Dr. NAUMANN, ALBERT ontvangt haar, drukt haar in zijn armen; hij beurtfproest haar met zijn tranen; zelf ondanks de verrukking van zijn blijdschap, als zij gemeenlijk was voor de betuiging van zijn medelijden. In verrukking over het wedervinden van het voorwerp van zijn vurige genegenheid, kervat de jongeling Zijnen sterke drang op de herziening, vindt hij de pleiding. Een onverwacht voorval, „waarvan hij het bewijs leverde in Konde bevatten, werkte meer uit in één ogenblik, dan „zijn aanhoudende en dringende verzoeken. Van angst verstijfd, had de Gravin Ziek verbeeld, dat de Engel des Doods voor haar londe, gelast om haar kort aan het leven te eindigen haar aan te kondigen. Zoo dra zij tot zichzelf was gekomen, zond zij eener bode aan een der leden van het Gerechtshof, met verzoek om bij haar te komen tot het hooren van éène belangrijke verklaring, die geen oogenblik uit haar leven mocht blijven. Zij beloofde, dat het op haar bevel geschied was, dat het diamanten halskettendracht bij Sara's kleederen was ingepakt. IbA, ondervraagd zijnde, verklaart, dat zij, door opsteking van haren Heer, een valsch getuigenis had afgelegd. Straks werd er bevel gegeven, om de 'drie schuldigen in verzekerings te nemen. Aan de schande, die op haar wachtte, ont kwam de Gravin niet dan door eenen dood, van de verschrikkelijke zelfmoord trekkingen werzeld. "Geene verhindering was er nu meer voorhanden tegen de echtelijke herstelling van het ongelukkige slachtoffer van den afschuwelijk frik, die nu uitgekocht was. Op den dag, tot deze daad van geweldigheid bepaald, kwam aan wat te Berlijn eenigen rang of aanwezigheid, in de Gerechtzaal elkander als verdringen. Dr. NAUMANN werd verzocht, de gevangene binnen te leiden, die aan zijn bewaring was toevertrouwd; hij nadert, leidende SARAH dan de hand; ALBERT ging achter haar, gereed om haar waggelende schreden te ondersteunen. Allen oogen waren op dat bekoorlijk gelaat gevestigd, hetwelk door het ongeluk zijne kleur had verloren. Hoe witter was dan haar gewaad, alsmede op haren lichaam en stompene blik; het was alsof men een marmeren standbeeld zag wandelen. Van een deugdzame werking bevangen, durfden de Regters haar niet aanzien. De Voorzitter rijst op; hij betreurt de heilloze dwaling der Regtbank, wenscht dezelfde geluk met hetgene Hog in haar macht is te herstellen, en spreekt eindelijk de gelukkige verklaring uit, welke de deugd over de korte zegepraal der misdaad moet wreken. Sara scheint niets te horen; doch op de woorden: „Wij verklaren, diens volgens de gezegde SARA NELKEN voor geheel vrijgeproken van één volmaakt onschuldig aan de misdaad, van welke zij was beschuldigd” ... riep zij met een sterke en heldere stem: „Ja! ja! ik ben onschuldig, en was het altijd!” Haar oogen worden helder, haar wangen en lippen blozend; zij laat haar oogen rondgaan; zij vestigt dezelfde op ALBERT. Ach, hij is bet overweg! roept zij uit, en valt in zijn armen, ongemakkelijk wordt de gaven Vergadering door Dr. Naumann onderricht van de liefde en getrouwheid van den braven Albert. “Zou ik zoveel geluk op éénen dag kunnen hebben?” zeide de jongeling, die hem bij de genen, die hem bij de 4 onge Arme Sara, a.a- 665 ringden; “haar de Eer wedergevende, heeft men tevens haar het Verstand wedergegeven. In de daad, zij vond hem, en gaf hem antwoord; zij herkende den Arts, en bedankte hem voor zijn zorgen. Toen de Regters, die van hun plaford opgestaan en bij haar gekomen waren, om haar hun leedwezen te betuigen, zeide zij, dat zij hun leven lang God zoude bidden, om het kwaad, welke zij haar hun hadden aangedaan, te vergeven. De ergerlijke man werd veroordeeld tot een eeuwige gevangenis in een Verbeterhuis. De familie van den Graaf bewerkte, dat hare straf verminderd werd op een gevangenis van twintig jaar in een versterkte plaats. Sindsdien heeft Albert, in de oefening van zijn kunst, den beroemdsten naam verworven; Dr. Naumann, die geene kinderen had, maakte hem alle zijn bezittingen. Sara is de deugdzaamste en de zachtste der Vrouwen; op haar verzoek heeft haar man wel willen toegeven, dat hare moeder haar dagen bij haar kwam eindigen. Het was op een Zaterdag, dat zij ten dood moest geleid worden. Alle weken bezoekt zij op die dag de gevangenen; zij brengt hun troost en onderstand. 