Herbarium amboinense ?plurimas conplectens arbores, frutices, herbas, plantas terrestres & aquaticas, quae in Amboina et adjacentibus reperiuntur insulis adcuratissime descriptas iuxta earum formas, cum diuersis denominationibus cultura, usu, ac virtutibus, quod & insuper exhibet varia insectorum animaliumque genera, plurima cum naturalibus eorum figuris depicta /omnia magno labore ac studio multos per annos conlegit, & duodecim libris belgice conscripsit Georg. Everhard Rumphius ... ; nunc primum in lucem edidit, & in latinum sermonem vertit Joannes Burmannus ... qui varia adjecit synonyma, suasque observationes pars prima [?sexta].
binos exhibeat colores ; Javanice Andong , Bandice Somboc , Amboinice apud "Mauritanos Hotenfes Wel- luag , h. e. abjice , lg ime soa , in Leytimora Werfingin «€ Werufifin, h. e. zs rm quum ubique tam facile excrefcit , ubi modo projiciatur , licet effet ad montium declivia loca. ^. Locus. Bing domefticz fpecies in'hortis plantantur ubique in Orientalibus hifce infülisy in Java & Ba- leya quoque obcurrit, fed raro. x Ufus. In hortis plantatur ornamenti gratia & in nuptiis ufurpatur uti Codieum , incole multum has plantant ad oras hortorum filveftrium ad limites de- terminandos , uti fupra de Codieo & Gurabate fuit memoratum, unde & nomenfuum Latinumobtinuit: Utriufque fpeciei radices in Medicinaadhibentur con- tra omnes Diarrbzas , alba nempe fpeciei tam dometti- cæ quam filveftris. Segmenta inferiora & molliacon- ' tra vulgarem Diarrheam feu albam , ille vero fpe- cici rubre contra Dyfenteriam , cruda editur hac radix cum Pinanga alba , & pauxillo contritz Zingi- beris, Nucis mofchatz, & Caryophylli , quorum fuccus en vie » qui non admodum eft adftringens feu obítipans fed malignos corrigens humores &demul- cens, e quibus Diarrhex ortum fuum habent, “unde fenfim illas curat. Silveftris fpecies ad hunc fcopum praftantiflima eft, quz radices gerit longiffimas & delicatiffimas. ` . Folia contrita & fupra ignem calefacta venenatis nn ictibus pifcis Scan Swangi dicti, quique ipforum fucco pedes & manus fricat , innoxie in a- qua marina ambulare poteft , & inmunis erit ab i&i- bus talium venenatorum pifcium, quidam Amboi: nenfes hec fecum portant, quum in bellumeant , ut felices fint. Verbum Ternatenfe Ngafi feu Haff fimulare fig- nificat, feu civiliter mentire, atque in Grammatica fimbolica fignificat , mendacem feu fimulatorem infamare, quum tali mittantur hecce folia, Ob ernatice Ngafi, h. e. folium mendax, quum als zuiker -Avortel, van buiten eenigzins in leden verdeelt gelyk de Gember , ter zyde uitloopen veele en lange vas. zelingen , barder van Jfubftantie » en onbequuam te eten. Sayzoen. De bloeijende tros komt voort in November , en de befien flaan wel een Faar aan de flok , eerze ryp worden. Het Wilde witte geflagt verfchilt niet van *t voor- gaande, bebalven dat de bladeren doorgaans Zeegroen zyn, of zomtyds met een weynig purper langs de kanten, de regte of middel-wortel is ook langer , malser , en zeer wit, Het waft in de voor fte boschagien , waleijen , en (cha duwagtige Plaatzen, wordende van daar zomtyds ook in de bowen overgebragt, daar de bladeren meerder roodig- - beyi aanneemen , om datze in de Zon flaan, II. Terminalis rubra verfchild van gedaante ook niet veel van 't vorige , bebalven dat de bladeren wat fmalder zyn, de jonge fchoon ligt-rood , de oude meeft bruyn- ` rood of met weynig groen gemengt , aan de agterfte kan- ten ; de bloem-draagende tros komt op de zelfde manier voort. 't Bloeyzel van de 'Terminalis rubra of ronde zoorte komt aldus voort , de fielen dewelke de bloempjes dragen, ftaan twee en twee in’t kruys , de bloempjes hebben vier uitwendige blaatjes aan de buyten zyde ligt -rood , daar binnen vier andere witagtige met wat rood , in de midden agt witte draatjes met geele noppen , en ^t neegenfte is blood. De vrugten zyn van dezelfde gedaante , werden ten laaften bloet-rood als Ker[Jen „rontom ‘t boowenjtekroontje ziet men fes [traaltjes , als ofze de befien in fes wilden af- deelen , onder "7 buytenfte roode velletje leyd bet dunne merg zoet van [maak , en daar in twee å vier fwarte en limmende fleentjes , als balve maantjes of gebrokene ukken van den [leen Gagates , bitteragtig van fmaak , zy bangen mede lang aan de ftok , eerze rypen als tuo- rige ,.alle deeze zoorten kan men met zaad niet of zelden voortplanten , maar zulks gefebiet met de-afgebrokenetak- ken , of met de fcbeutjes , die langs de ftam by de wortel voortkomen „als men in't âflnyden een flukje van de Jebors daar aan laat. mesin ges ` Naam, In ’t Latyn Terminalis alba & rubra; med moetze egter onderfcheyden van de arbor finium regün- dorum , waar van jul. Scalig. exercit. 181 dift. 3. febryft, en diewy voor de Galuga bouden boven Lib. 2. befchreven. Ternat. Ngafli , datis, leugen-blad, om dat "t taveederley coleur vertoont, op Fava Andong. ban. Somboé , Amb. by de Moren op bitu Welluga', dat is werpt weg, en’tzalweder groeijen, op Banda Leytimor Werfingin en Weruliffi, dat is werpt van de fteylte af, om dat bet overal , zo ligt beklyft , waar men bet maar been werpt, al was bet tegen 't bangen van een berg. Plaats, De twee tamme zoorten plant men in de boven , in alle deeze Ooflersfe Eilanden, op Fava en Baly beeft men bet ook, dog weyniğ. ` ep eS Gebruik. Het word in de hove geplant tot cieraat, en op Bruyloften gebruykt , als Codiho: de Inlanders plan- ten "t veel aan de kanten van baare bofchtuynen om de Limiten aan te merken , gelyk boven van Codiho en Gu- rabate vermelt is, en waar van "t ook den Latynfthe naam heeft, de wortelen van beide zoorten zyn in de Me- dicyne gebruykelyk tegens allerbanden Buykloop , te wee- ten, de onderfte en malfe ftukjes van de witte zoort , Y zy tam, of wild, tegens de gemeene of witte buykloop > die van de rode zoort tegens de Bloed-loop , men eetfe raauw met witte Pinang, en een weynig kleine Gember y Noten-mufcaaten, en een Naageltje , °t zap in fwelgende > daar is wel geen merkelyke ging of te zaamen trekkende kragt in, egter verbeetert bet de quaade bumeuren y en verfagtze , daar uit de lopen ontftaan , en belpt van ee oi band , de wilde zoort is wel de bequaamfte bier toe, als bebbende de langfte en fmakelykfte wortelen. ` — “De bladeren wat gewreven , en over ’t vuur warm emaakt , legt men op de fenynige fteken van den vifeb can fwangi, en die met bet zap de beenen en banden beftrykt , mag onbefchroomt wandelen in Zeewater , tn voor de floeken van diergelyken vifJchen vry zyn. Zom- mige Amboinezen dragen * by bun , als zy naar den oor log gaan om gelukkig te zyn. > _ Het Ternataans Ngai of Haffi biet veynfen of beleeft - liegen , en in de Gramatica Symbolica coil bet iemant een leugenaar of veynsaart fcbelden , die "t toegezonden werd. d We- “Tab. xxxzv. S WA p N N NS N \ \ 7 \ ` Ah i d N Ss =x => T Ki ) i dm S N SS Kaz == Y /, p = ZLE A EE dn LYS LL Er, ZEY LZ? İLLE SE SM za Ds ASS UN DR N Ki VI. Bock. XL. Hoofd. AMBOINSCH KRUYDBOEK, " Ob foliorum formam quodammodo convenit cum figuris, quz in herbariis inveniuntur , arboris San- guinis Draconis ditte, uti & Malayenfes mihi indica- runt, arborem hanc in Burneo & Sumatra crefcen- tem folia gerere longa & anguíta inftar Pandani , de quo fupra libro tertio Cap. 40. mentionem fecimus , hic autem in Amboina nunquam rubrum detegere potui fuccum. | o In Rumpbii adpendice bec adduntur. Uti rubre fpeciei folium a Ternatenfibus habetur pro mendaci folio, fic alba feu filveftris fpecies ‚que in Cerama Sole vocatur, apud Alphorenfes fignum eft -veritatis ac pacis, fi enim cum alio pago pacem inire velint , cum quo antea inimicitiam exercuere ; ra- mum albe Sole fumunt, quem terre inponunt juxta illum pagum, cum quo amicitiam contraxerunt, ad- dita porcellana patina, tanquam fignum certum , nul- lum odium unquam cum illo exerciturum effe , ad quod alter vicinus in fuo pago idem perficere tene-. tur , nemini autem licet hofce extrahere ramos, fed - illis in locis excrefcere finunt, quod facile hz plan- te peragunt, fi enim ifta arbor non relinquatur, fig- num eer, pacem non accipi. | | e? In Tabula Trigefima Quarta Fig. 1. Ramum exhibet Terminalis albe. Fig. 2. Ramum fiftit Zermihalis rubra. CAPUT QUADRAGESIMUM. Terminalis anguftifolia. Caju fuggis Ta anguftifolia filveftris penitüs eft natu- r£, trüncum gerens pedem craflum, qui non eft firmus, fed concavus, putridus, & magna ‘ex: parte-cariofus ; cujus cortex- exterior-eft cine- reus & fiflus , fub quo alter viridis & fuccofus re- conditur, Ramos gerit ratos, reútos,-ac pollicem craffos, in articulos feu nodos divifos, qui deciduo- „rum foliorum veftigia fant , Jigttum vero ipforum eft album, medulla tépletüm ingenti & aquofa. Folia in ramorum fümmo plura fimul dependent deorfum inflexa , uti in.Codieo. anguftifolio , ex ramis feffilia , funtque longa, anguíta,. crafliufcula, fed flaccida, formam gerentia canalis pe E dinem fubtiliter venofa,..atque interius protuberan- tia, ubi & nervus medius extenditur, a léptendecim ad. viginti pollices longa, binos lata digitos, atque "3 3 -contrita elegantem a a fuccum fundentia. | Flores ex longis excrefcunt corymbis, uti in pre- cedente , hi vero longiores fant. magisque extenfi, circa hos flores OGobri progerminant ; longis ex tu- bis conftantes & albi, externe parum virides & an- gulofi, longiores prioribus; in fex ierg ape- rientes petala , quorum tria retroflexa funt , illi au- tem in centro plurimis ftaminulis repleti.funt: Bac- cz funt uti prioris , fed majores , fere inftar Cerafo- ‚rum nigrorum, güârum quzdam funr rotundz , alig parum comp refle, & bing fibi adcumbentes, exter- bentes: ne virides , ac diu flavefcentes, dein vero n jum y Ko Nomen. Latine Terminalis angullifolia , Malaice Daun Juggi , . Javanice. Seru , Amboinice. in Hitcea Welluayt abbal , Belgice- Wild..Ngafi, in Toehoeâ Mebu bue feu pilofum folium, & Oebat rambus Java- ‚nice. Andon watu, Ternatice Ngali cototidi,. “ Lom. IP. K Locus. Wegens de gedaante der bladeren, beeft bet eenige over: eenkomftmet de fcbilderije , die men in de kruydboeken vind van den boom Sanguis Draconis, gelyk de ers my ook berigt bebben , dat de boom op 2 en f o waffen- de, lange en fmalle bladeren beeft. gelyk bet Pandang y daar van wy boven Lib. 3. Cap. 40. gefprooken hebben , dog ik beb bier in Amboina noyt eenig rood zap daar aan kunnen vinden. In het aanhangzel van Rumphiuswert’er dit bygedaan; Gelyk bet bladt van de roode zoort by de Ternatanen gebouden wert voor een leugenagtig blad, zo is de witte ofte wilde zoort , die op Ceram Sole genaamt «vert , by de Alpborezen een bewys van waarbeid envrede , want als xy met eenig dorp een vriendfchap willen aangaan ; met bet welk xy van te vooren in vyant/chap geweeft zyn y zo nemen zy een tak van de witte Sole , welke zy in de aarde zetten nevens dat dorp , met welke zy de peis we- der gemaakt -bebben ; een porceleine fchotel daar by leg- gende tot een verzekering , datze geen dp meer aan deeze willen plegen , waar op deeze Negery bet zel= ve dan bare kant moet doen ; en niemant mag deeze tak- ken uittrekken , maar xy laten die op die plaatzen groei- jen, °t welk deeze plant zeer ligt doet, want anders als deeze boom niet Doan en blyft , zoude bet een teken zyn , dat men de vreede niet. aanneemt. ob j De Vier en Dertigfte Plaat Vertöont in de cerfte funr çe tak van de witte Limiet-firuik: De tweede figuur wyft aan een tak van de roode soort. © De Jinalbladige Limiet - ftruik. E fmalbladige Terminalis is gánt/ch. wilt var aard, met een flam van een beendik , dieniet maf- fiev 5 maar bol, wan, en een gedeelte vermolfemt is. — De buyten[le fchors-graauw en gefcbeurt , en daar onder een groene Jappige: De takken zyn aynisi regt ‘én een dwym dik in leden of trappen verdeelt ; die de gevallené bladeren maken met een week wit bout , en een groot wateragtig bert... ee be EM ES Än De bladeren bangen aan ’t opperfte di malkan« .der 5 mee Morena gege pod 7 Jmalbla- dige Codiho, zonder flelen den tak omgevende y 2 on s Jmal, dikagtig , dog flaps gefatzoeneert , als een e geut, in de lengte fyn geadert , met de rug naon- deren ziende , alwaar de middel zenuwe een «veynig uyt- buylt , van fevéntien tot twintig duymen lang , twee vin- gers breet , gewreven een fchoon groen zap uitgevende. De bloemen komen voort aan lange treffen , gelyk aan "t voorgaande , dog deeze zyn langer en meer uitgebreyt: -Rontem dezelve ziet men in Oftober de bloemen 0- mens die mede langbalfig en wit zyn , of van ‚wat groen en boekig ; langer dan 't voorgaande, in Jes [malle blaadjes bun openefide , waar van drie agter- waarts gebogen flaan ; in de midden met veele witte draad- jes opgepropt 3. ene gp gelyk als aan "t vorige, dog groter , bykans als , zommige ront ; zommige wat gedrukt, en uit twee tegen malkander gezet, buyten groen , en langen tyd geel y: €—Ó tood wor- ine An de ronde leyt. een:barde kort of fteen, in de -matkander als balve brootjes, bruyn | werd zomtyds eén dije dik, en al iffe vers rot y za en ter SE veele groene; hayir Jebeurjes uit s me sme voos en kruytagtig y als aan 't zuyker «riet. wortelen zyn lang ; onder de aarde kruypende , als Calappus wortelen; buyten roodag- tig, binnen wit , taay, zappig , grasagtig van y dog niet fcberp. — Naam. İn”? Latyn Terminalis anguftifolia.- in 7 Maleyts Daun e % Javaans Seru , Amboinees ob Hitóe Welluaycabbal. ini Duits wild Ngaffi; op Toe: boe Mehu huz ; dat is bair-blad, en Oebat rambu , Fa- vacas Andon Aen Ternaats. Ngafli cototidi, _ ^ 82 Locus. In humili crefcit filva tam in litore quam in defertis hortis, eftque nota in omnibus Amboinenfi- bus infulis, uti quoque in Java. : Ufus. Eft arbor admodüm luxuriofa & vegetativa, ad palos & fuftes fepe adhibetur in hortis, ubi fa- cile progerminat, fed incurvos emittit ramos ; Ejus folia contunduatur fimul “cum herba Caffutba , ho- rumque fuccus expreflus per no&tem rori exponitur 4 quo caput lavatur depurandi gratia, quod bis repe- titur, donec ficcum fuerit. -Mulieres ipfi admifcent aliquid raf Calappe nucis, ut ipfarum capillicium fit longum & molle, -unde:&. nomen obtinuit: Fo- liorum fuccus eft eleganter viridis, cum quo'& char- tas delineare poflumus. Eadem quoque folia a quibusdam Javanis & Ma- layenfibus adhibentur ad viride oleum ex iis confi. ciendum five cum Calappo five cum Djaraco, fi nem: pe folia hec:conterantur, atque contritis admifcean- tur feminibus , ‘ex quibus oleum excoquere volunt, Viridis cortex fub externo cinereo latens, abrafus, atque cum frufto flavi corticis J'angbing feu Gelale Balice , aque inco&us:cum-manipulo viridis Catjang 4 atque ‘cum rain Calappo contritus in olla bene obtu» rata, ita ut tertia aque pars confümatur , quod fuffi- migio infervit feu balneo vaporis illis , qui Paralyfifeu Beriberi. laborant , hi .aütem undique obteguntur erecti ftantes, donec fudoribus fere diffluant, eadem quoque decoétio ipfis propinatur , & Catjang cibo illis conduci t şal D Amboinenfes hzc fümumt folia, que tantummodo catefaciunt, Tisque arcus fricant Paralyticos; quovis autem folio hos fortiter fricant tanquam radula. `` nem Tere Albe radices aque incoéte in arundine cum Pacu- tica alba, que Filicis fpecies eftinfra libro decimo deféripta, ofrheam curant, fi per otto dies ma- ne & vesperi jejuno.& vacuo ftomacho propinentur. Prin TT ha a ie e QE M S NS + OG kbb a ae EE Rt GI A deme ag Ca he “Tabula Trigefima Quinta ~ Ramum exhibet Terminalis angufifolic. | st D " Mes E = CAPUT QUADRAGESIMUM PRIMUM. “Cauda felis. Eier entsjingo : Ic frutex formam qae Coryli humilis, guin- cd que ër fex pedesaltus, variis adfürgens ftipi- , & cibus, ad fummum plerumque incurvis ob folio- rum:pondis - dividitur in:domefticum & filveftrem. «Domenic folia quodammodo fimilia funvillis Co- “güidim temper conjuncti funt , pufillis infidentes pal- Jide virentibus capitulis, totamque caudam confti- tuunt -mollem feu od taétum .lanuginofam: „ coloris lete mbua fanguinci feu EE quod elegans «prebet fpettaculum inter viridem iftam frondem. - 'Calicibus-iftis infidet. d et cordiforme granulum, quod femen'putaretur:efle; quod tamen. a nec'progerminat, nec ullus: alius in hoc ftipite' ob- fervatur fru&tus , (i vero.caude tumsd derunt, fumeum adquirunt colorem , & marcefcunt. à x Veo E sun . Quum hic frutex in arenofo & fterili crefcat folo , incomptus eft , -cun&ti-enim rami ac tamuli folia ge- runt rara ac gracilia - qux ab Erucis porro depafcun- tur, — multa brévia:&.albicantia: dependent fila ,. radiculas mentientia , uhde per ramos trans- plantandus eft, quique in filveftribus fponte crefeunt ie a £x hortis , diu ad ornamen- - HERBARIFAMBOINENSIS = Liber VI. Caput XLI. Plaats. 2 Waft int kreupel bos in de laagte , zo o firand , als in verlatene tuynen , en is bekent in a Amboinfe Eilanden , als mede op Fava. ; Gebruik: ’t is een zeer weeldrig groey bout , "t wort zomtyts tot ftaken en palen gebruikt-in de tuynen , daar bet dan ligt uitfcbiet , maar kromme takken gewint ; men neemt de bladeren en kneetze te zámen met bet gewas Caflutha , en laat bet uitgedrukte water-een nagt in den douw [laan , daar na fineert men "t booft daar mede , en laat bet een reys of twee drogen , eer ment wafcht,. De Vrouwen mengen daar wat gerafpte Calappus onder , om lange en weke bairen te maken, daar van bet de naam beeft , "t zap van de bladeren is /choon groen , en men “kan daar mede op papier verwen. m De zelfde bladeren werden ook by zommige Favanen en Maleyers gebruykt , om groene oly te maken , ^t zy van Calappus of Djaracb , als men de bladeren wryft, en onder de gerafpte of gewrevene zaden mengt, daar men een oly witkookt. HA De groene fcbors , die onder de bwytenfte graauwe leyt afgefchrapt , met een ftuk geele fchors van Janghing in water gekookt 5 met een band vol groene Catjang , en met gerafpte Calappus gewreven in een welgeflotene por, ` dat men een derde waters verlieft , ‘bier mede berookt men die gene, die aan de Beriberi vafizyn, over ent ftaande:, en rontom toegedekt , tot datze wel fweten ; en't water van bun afloopt , ^t zelve water geeft men hem te drinken; en de Catjang te eten. De Amboinezen nemen de bladeren „ makenze flegts wat warn, en wryven daar mede de leden , daar de Beriberi zit, met ider blad dezelwe fterkelyk firykende , als mét ——— — E De Vyf en Dertighe Plaat ` | Wertoont een tak van de fmalbladige Limiet -Jiruik. +, Sief buch vi HH Od FD.85 TE didi - depen oo YA fi ba depa in cents Hr D vyf en fes ge eg met verfe ed takken op- x “ febietende , die aan °t bovenfte meeft krom fiaan , Per rer de fwaarte der bladeren , by is verdeelt in tam —Aan^t tamme z igzints die van Hafe- den láng , n twee best”; Boog -groen , met roodagtige pe iiu E «den gebelen fleert , zagt of wolagtigin’taantaften , Jeböon seli niğde of Carmo n van coleur , lean en aangenaam Jottacul geet der dos groene hafi © In voornoemde kelkjes fleekt een bartagtig korltje , dat wien voor "t Zaad zoude aanzien , bet wélk enk niet ; ~voort-teelt , en daar komt ook geen andere brugt aan dee- e ftok > maar als de fleerten langen tya gebangen bebben de pronken, zo werdenze rookverwig en verdorren. ` Als deeze beefter in een zandige en magere grond Daat, zo wortze zeer ongédaan , Vit abe de takken en ^ e by baren oorfpronk gewinnen weynige en magere’ ren, die de rupzen volgens afeten en daar by veele korte en avitagtige draden , als of ^t worteltjes waren, daar- om toti wen het als dan met takken verplanten , "t gen re) 1 i o "egter T. aridi WE a y Tab. XXXV. N N NY O 2525 ee = SOS oss SSS SSS ANN AA SSS GG ELE BL 7 Le SS > SS == Se a == SIN N yA Déi dengt Zom: IV. Tab. XXXVI. "t 770001449 Un VI. Boek. XLI. Hoofd. AMBOINSCH KRUYDBOEK, hortis, altiores funt & magis luxuriantes, nec adeo hoc laborant vitio, caude he nullum notabilem ha- bent faporem vel qualitatem, unde & crude edules funt. Radix fatis longa eft, & transverfaliter prore- pit, flores autem per totum annum in ftipite con- fpiciuntur. ; Nomen. Latine Cauda felis, juxta Malayenfe Ekor cutfing , a lorum forma: in Hitcea Cupeffa & Upejfa, cognomine rubri, quum albus feu filveftris frutex in fubfeguenti deferibitur. Capite. Ternatice Lofitti, Javanice Lunga tambang. Locus. In Amboina raro obcurrit, nec nifiin hor- tis & filveftribus locis plantatus. U/us. Hi flores atque radices tanquam fpecificum habentur remedium contra Hzmoptoem , fi modo hec non fit excitata per toxicum corrofivum , hunc in finem crudi mafticantur flores cum Pinanga per-to- tum diem , addito fepe pauxillo Zingiberis : Ejus radix in aqua conteritur , que propinatur , vel faccha- rate incoquitur aque in Syrupi confiftentiam, qui exhibetur, atque hoc ultimum remedium fepius in- ftitutum eft in Chirurgo quodam, qui viciffim mag- pam puri fanguinis quantitatem ejiciebat. Natura hoc hominibus indicare voluit remedium per rubram horum florum formam , quz fanguineam refert fputam, qualem Hamoptoici emittunt, cha- racteres enim feu plantarum figna neutiquam reji- cienda funt , uti derifores arcani nature id folent, infcii, hunc effe vetuftiffimum modum ad naturales herbarúm virtutes detegeridas & nofcendas, quod per totam Orientis partem inftituitur in hunc usque diem, hi enim homines, uti & noftri proavi, Her- bariis deftituti fuerunt , atque hinc characteribus , feu externa plantarum figura , odore, ac fapore fenfim ad illarum notitiam pervenere, uti id in pluribus demonftrare poffum locis, ex hifce vero fignis bene dijudicare pofTe haud vilis nec fpernenda eft notitia ac fcientia, que paucis verbis haud. explicari poteft vel hic deferibi , non autem magis zftimanda e uam divinatio & exploratio , donec experimentis de ftabilita & confirmata. ` — JEthiopes Hituenfes Lepram albam, Noman puti di&am, hifce curare volunt, folia cum radicibus Tsjonkor conterentes in paftam, qua fcabiem quoti- die inliniunt, hzc enim curabilis eft, non autem Le- pra nigra Noman itam di&a, que inftar Herpetis to- tum obcupat corpus, atque homines nigro defoedat colore inftar Daemonum, quam Amboinenfes maxi- me metuunt, talesque ex focietate tanquam conta- giofos excludunt: Eadem €— adhibentur contra infantum aphthas , fubfequens vero filveftris fpecies; melius in hune conducit finem. zi Alii radices cum aqua conterunt, uti cum Sandalo fit, atque cum aqua Rofarum adfumunt contra He- moptoén , flores etiam crudi cum amatica facchari uantitate conmixti, & in confervam fuba&i, inftar Conferve Rofarum adhibentur. Aliiradicem coquunt cum illa Pule ad digiti longitudinem, & cum tribus Cyperi rotundi radicibus in aqua , in olla bene obtu- rata, vel crudos edunt flores cum teneris Pule foliis, ac pauxillo Tsjonkor cum Pinanga eosdem ad morbos. Tabula Trigefima Sexta Ramum exhibet Cauda felis, que eft Amaranti fpecies: 83 egter in le bostuynen opkomt, wert boog en weeldrig , en zyn deeze qualen 20 niet onderworpen , de kattekens zvn zonder merkelyke fmaak en boedanigbeyt , daarom menze wel raauw kan eten, de wortel is redelyklang , en dwers kruypende , en de bloemen ziet men'i gebeele jaar door aan den (tok. Naam. In ’t Lateyn Cauda felis; na " Maleyts Ekor cutfing , beyde na de gedaante der bloemen; Op hitos Cupella en Upefla , mes de toenaam van root , om dat de witte of wilde in "t volgende Cap. zal befcbreven awer- den. Ternate Lofitti. Favaans Lunga tambang. Plaats. Men vind bet in Amboina weynig , en dat maar alleen in de boven of bostwynen geplant, Gebruik. Men boud deeze bloemen en wortelen voor een toegeeygent middel tegens °t bloed fpouwen, als ^t zel- ve maar door geen corofief vergift is veroorzaakt , bier toe eet men de rauwe bloemen met witte Pinang al gaan- de over dag j zomtyds een weynig Gember daar by doende, de wortel wryft men ook in water , en geeft die te drin- ken, of men kooktze in gezuykert water , tot dat bet als een zyroop wert, en drinkt dat, zynde bet laatfte meermaals geprobeert aan een Duyt/cb Chirurgyn , die met beurten dikwils klaar bloed in menigte uit/poog. De natuur beeft dit de menfcben te baten gegeven door de fcbynbare gedaante van deeze bloem, dewelke bet bloe- dig guyl gelykt , zoals de bloed/pouwers uitaverpen , wane de zignaturen der planten zyn geenzins te veragten , ge- lyk de befpotters van de natuurlyke gebeymenifJen doen y niet wetende, dat dit d'oudfle manier is om de natuur- lyke kragten der kruyden te kennen , gelyk men nog door gebeel Orienten bevint , want deexemen/cben , gelykonze eerfte voorvaders , bebben geen Kruyd-boeken gebad , en zyn dierbalven enkelt door kentekens , dat is, door de uiterlyke gedaante , /maak, en reuk allenkskens tot de ken- ni[fe gebragt , gelyk ik op meer plaatzen kan betonen , dog wit de fignaturen wel te kunnen oordelen , en is geen ge- ringe «veten/cbap, en met weinige woorden niet wel aan te wyzen, of bier te befchryven , immers men moctze niet hoger bouden, dan ifie en aanleiding , tot dat men de experimenten daar by krygtı De Hituefe Moren willen de witte melaaslieit, Nos man puti genaamt , bier mede ook. genezen , de bladeren met de wortelen van Tisjonkor wryvende tot een deeg y waar mede y bet fcburft dagelyks beftryken , want deeze is geneeflyk j maar niet ’t Nonam itam, dewelke als eem herpes A o ligbaam beflaat , en de menfchen fwart maakt, als duyvels , voor de welke d' Amboinezen zeer bang zyn, en /cbeidenze als befmettelyke van 't gezelfchap der menfchen af. Dezelfde bladeren werden ook gebruikt tegens de fprouw der kinderen , dog de volgende wilde zoort is daar bequamer toe. Andere wryven de wortel met water , zo dik als zan- del, en nemen ze in met Rofewater tegens bet bloedfpou- wen, of de rauwe bloemen gewreven met even veel poei- jer-zuyker gemengt , als een Conferva Rofarum. Andere koken de wortel met de wortel van Pale , een vinger lang y en drie wortelen van Cyperus Rotundus in water wel boegeftopt , Of eten de rauwe bloem met de jonge bladeren van Pule , en een weinig Tsjonkor met Pinang tegens dexelve gebreken; © De Ses en Dertighe Plaat Vertoont een tak van de Katte Boot, welke is cen zoort van Amarantus, La CAPUT d' CAPUT QUADRAGESIMUM SECUNDUM: Cauda felis agreftss. Ekor cutsjing utam & albam. ; Primo. Cauda felis agreftis rubra fruticem for- mat altiorem illo domefticz, inftar Coryli nempe: Ejus folia longis infident petiolis , qui funt lanuginofi & fufci. Folia vero funt anguftiora & acutiora, ma- gisque cordiformia quam precedentis, coloris palli- de virentis, quinque & fex pollices longa, quatuor lata, undique ferrata, ac pluribus pertexta coftis , in quibus nulla confpicitur rubedo , ad petiolorum ortum femper bina foliola locata funt , atque ex ip- forum alis caude progerminant, breviores & laxio- res quam prioris, quz tamen decem pollicum lon- gitudinem adtingunt, atque ex viridibus compofitz funt capitulis, Siriboam referentes , quz primo de- pendent, fed dein fefe erigunt , craffefcunt, atque Cs felis agreftis binas habet fpecies ; rubram capitula formant trigona , viridibus calicibus inpo-, fita, cuivis autem capitulo ftaminula quedam rubra infident, inftar Serici fplendentia & laxa, unde non, ita rubra ac compacta funt quam in'domeftica: In capitulis tres adparent cellule , totidemque fufca £ranula inftar feminum Sinapios, vel paulo minora & acutiora, quz progerminant. Ejus lignum eftficcum & fragile, illi Coryli fimil- limum: Foliorum fapor eft ficcus, adítringens , ac fimul detergens. Secundo. Cauda felis agreftis alba fimilem profert fruticem, ejus vero rami fupremi funt:magis: lanugi- nofi, uti & petioli longi, quibus folia infident foli- taria, & vaga, in quibus nil rubri vel fufci adpa- ret, tam in petiolis quam in foliis, que fimul fex pollices longa funt , atque ejusdem fere latitudinis, quodammodo cordiforma , in medio latiffima , ubi tres nervi concurrunt, ad oras autem fubtiliter fer- rata funt , fubtus mollia & lanuginofa : Ejus caude funt inftar junioris Siriboz, dein in fpithame longi- tudinem excrefeunt, & ad caude felis craffitiem , que ex fimplicibus conftant pallide virentibus fqua- mulis feu foliolis cum. multis pilis. feu. ftaminu- lis intermediis ‚inter que latent capitula trigona, in quibus locantur tria pufilla fufca granula : Totus frutex cum foliis , floribus , feminibusque adftringen- tis eft & exficcantis virtutis. i Nomen. Latine Cauda felis agreftis , Malaice Ekor. cutsjing utang, Ternatice Lofitti Jalw-ubi; Amboinice Cupella & Upeffa abbal. : Locus. In humilibus crefcit filvis, inlocis fterilibus & faxofis, foli bene expofitis, item in ventofis col- libus, potiffimum vero in hortis filveftribus , & deier, tis, qui in Amboina & Moluccis noti funt : In meo etiam progerminavit horto fua fponte ex terra, quam ex filvis jufferam petere: Frequenter obcurrit in fas xofis montibus poft Hitulammam, ubi in arbufculas excrefcit. | Ufus. Ejus folia magno in ufu funt contra aphthas, fi obliniantur fucco Limonelli aurei , illaque alii in- volvuntur folio ; quod fupra ignem calefaciunt, ip- forumque exprimitur fuccus, cujus portionem pue- rorum faucibus infundunt. Alii medium fumunt trun; ci corticem, quem in aqua modo conterunt , qua os eluunt, quod boni fuit fucceffus, ubi alia remedia fruftra fuerunt adhibita: Quum vero pueri copiofo laborent alvi fluxu, quod Ternatenfes Gifa vocant, ipfis folia & flores contritos cum cibis exhibent: Le- via vulnera cum hifce foliis contritis & inpofitis fa- - : o wrevene cile curantur. Corticis decoctum cum Nucis Mofchatz portiun- cula preparatum in aqua, ac propinatum album mu- lierum fluxum curat, cui fuperbibitur decoctum cor- ticis Halece terrefiris , teneraque folia cum Pinanga mafticantur. j Tam domeftica quam agreftis Cauda felis quoad folia & flores magnam habent convenientiam cum Moro, ita ut Chamenorus Indica haberi poffet, parti- cipantes aliquid, uti dictum fuit de Corylo. Cupeffa faxatitis infuper obcurrit in Hitoea, Upe[fa batu dida , que maxime a precedentibus differt , ejus enim folia non funt ferrata, inferius anguftata , in HERBARII AMBOINENSIS Libr VI. Caput XLI. KLIE HOOTDSTUE,o De wilde Katte -ftaart. witte. I. Rode wilde Katte-ftaart , deezen ftruik [chiet boger op, dan de tamme , te weten als een Haze- laar , de bladeren ftaan op lange en wolagtige ftelen, die bruinagtig zyn , de bladeren zelfs fmaller en fpitzer ; bertformiger dan de vorige , van coleur ligter -groen ; vyf en fes duimen lang, vier breet, rontom gezaagt, en met meerder ribben doortogen, daar aan nietsrootsis, by den oorfpronk der gir ftaan ’t elkens twee kleine blaat- jes , en uit derzelver {choot komen de kattekens voort , veel korter en idelder , dam aan "t vorige, dog nog altien dui- men lang, van groene knopjes gemaakt , de Siriboa ge lykende , en voor eerft afbangende, daar na regtenze baar op, worden dikker , en gewinnen drie boekige knopjes; in groene kelkjes flaande , en op ider knopje ftaan eenige ligt - rode draadjes; als zynde glimmende, nog alidel, en dierbalven zo root en digt niet als aan "t tamme, Binnen de knopjes zyn drie elletjes , en zo veel bruine korls als tufiaart zaden of wat Kleinder en fpitzer , die voort tees en. D wilde Cauda felis heeft twee zoorten , rode en Het bout is droog en bros , den Hafelaar zeer gelyk ; de /maak der bladeren droog , en ad[irigerent , en met eenen afvagende. | 2. Witte wilde Katte-ftaart is een diergelyke beefter 4 dog de bovenfte takken zyn wat wolagtiger , als mede de lange ftelen, daar op de bladeren flaan, enkelt, en wyi van malkander , en men ziet niets bruyns of roots, nog aan fielen „ nog aan bladeren , de bladeren zo wel , als bare flelen zyn Jes duimen lang , en ook fcbier zo breet 5 eenigzins bertformig „dog in de midden breeder s drie zenu- wen ftoten agter te zamen, aan de kanten zyn ze gezaagt s van onderen zagt en Wolagtig y de fteerten zyn eerft als een jonge Siriboa, dear na werdenze een {pan lang , en zo dik als cen katte-Jteeri , van enkelde ligt-groene [cbubs betjes of blaatjes gemaakt „met. veele bairtjes of draatjes in de midden - daar tu[Jcben. fcbuilen- kleine Gab knopjes , en in dezelve drie kleine.bruine zadekens. Het gebeele gewas met bladeren , bloemen. en zaden is. mede adfiringerend en opdrogende: hind - Naam. In 't Lateyn Cauda felis agreftis. In 't Mas lyts- Ekor re utang. Op Ternaats: Lofitti falú uhi. Amboins Cupeffa en Upeffa-abbal. ` d Plaats. Het waft in ^t kreupel bofeb op magere en Deeg. agtige Plaatzen , die welter zonne flaan,, op lugtige beuvelen , dog meeft in bofcbtuinen „ die verlaten zyna bekent in Amboina en de Molucos, 3: het is ook in mynen tuin opgekomen van zelfs vit aarde , die ik wit bet bofch badde laten balen, Men vint bet veel in ftenige gebergte agter Hitulamma „ ’t fpeldewerk genaamt „ alwaar bet tot: boompjes wert. : abo oba by; Gebruik. De bladeren zm Za groot. gebruik tegens de Jprou, als men dezelve beftrykt met bet zap van Limonel- lus Aureus , in eenander bladwint, over" vuur warm maakt , en bet zap uitdrukt, waar van zy de kinders in de mond gieten, „Andere. nemen. de: middel - fcbor/Je van dien ftam , wryven die flegts met water , en /pielen de mond daar mede , bet welk gebolpen beeft , daar andere middelen vergeefts waren gebruikt , als de kinders fterk aan den afgang yn. , "t welk de Ternatanen Gifla noe- men 5 ge bun de bladeren en bloemen gewreven met de kofi in, - wonden genezenze ook met de ge- "reve Tem daar opgelegt. 2 -Uit de fcborffe met een Runge van een Nootemufcaat in water een decoëtum gemaakt, en gedronken , geneeft de „witte viet der Vrouwen , waar op men dan gebruikt bet decottum van Haleky Terreftris /cborffe, en knouwt de je bladeren met Pinang. o wel de tamme , als wilde Cauda felis bebben aan bladeren en bloemen groote gelykeniffe met den Moerbefien- boom , zo dat menze voor een Chamemorus Indica mogte Louden , mededelende als gezegt iets van den Hazelaar. Daar is nog een Cupelía Saxatilis op Hitu Upeffa ha- tu genaamt , merkelyk van de voorgaande ver/cbillende, ` want de bladeren zyn ongezaagt , agter fmal, in de — en b= TE GON 7 TIPA GG RR POLIO OLA 7 7 AA YA SAN SS eS SS won QS SS IS 0477 7 77 MM SSS SSS VI. Boek, XLIII Hoofaft. in medio ac fummo latiffima: Ejus fructus folitarius dependet magnitudine aquofe Jambofe, vel paulo minor, formam gerens obliqui cordis, ad oras pa- rum compreflus & fulcatus, fuperne leviter umbili- catus ac fquamofus ,- hujus binas obfervavi formas; uarum una major erat coloris pomorum, angulofa , ulcata, ac facile putrefcens , altera minor, angulofa magis, & craffior, fuperne excavata, & ümbilicata: Ambo fructus magno infident pedunculo, plani funt; & in alas quafi diftin&i, quibus medulla fungofa fir- miffime adheret, fi vero in litus projiciantür, atque ab aqua marina adfpergantur; hac depurantur & ni- grefcunt inftar abortus Nucis Mofchate : in faxofis crefcit montibus, ejusque ufus nondum irinotüit. In Rumpbii au&uario bec adduntur: . Hoc in Capite alba ejus defcribitur fpecies, qua loca amat faxofa, atque a quibusdam Malayenfibus vocatur Linke, a Cerame auftralis populis Ubitta, Hujus & preftans mihi.innotuit ufus , ad quasvis nempe ulcerationes & fcabies manuum ac. pedum; quas ejus folia curant , fi fuerint contrita ipfisque in- linita ; unde exficcantür, depurantur, ac cito con- folidantur: Alter infuper ufus apud Ceramenfes in- valuit, quem tamen nondum bene comprehendere offum, fumunt autem hujus arbufculz ramulos, quos upra ignem torrent, & incidunt majoribus fuis cul- tris, ex vulgari ferro conftruétis. Hine ad fiffuram ita indurefcunt , ac ipfum ferrum , que res mihi ignota eft, lignum nempe ferreum quafi poffe com- poni. Tabula Trigefima Septima Fig: 1: Coude felis agreftis rübre ramum. Fig: 2. Caude felis agreflis albe ramum exhibet, AMBOINSCH KRUYDBOEK. 85 den en vooren breeder, de vrugt bangt enkelt in de grote van een water Jambocs of kleinder, in gedaante van een Scheef bert , aan de xyden ‘wat gedrukt en gevoornt , met een klein fchubagtig naveltje, waar van ik wederom twee Jatzoenen gevonden beb, d'eene groter, van coleur als een appel , boekig , gevoornt , en ligt verrottende, d'andere Rleinder , hoekiger ; en dikker , aan ’t voor[le met een kuiltje , en daar in een naveltje. Beide bebben een groo- ten fieel, wat plat, en in vlerkjes verdeelt , daar aan ‘t voze merg zeer vaft bangt , maar als zy op bet firant komen, en door 't zeewater befpoelt werden, zynze zuiver Swart, als een misgewas van een Notemufcaat ; bet waft in fienige gebergte , en zyn gebruik is nog onbekent: In de vermicerdering van Rumphius wert "er dit bygedaan. … In dit Hooft {tuk ftaat een witte zoort van Catte-ftaart befcbreven , dewelke gaarn op fleenagtige plaatzen groeit. Deeze noemen zommige Maleijers Linke , die van Zuid- ceram Ubitta. Hier van is my nog een goed gebruik be- kend ec 3 te weten tot alderbande zweeren en Jeburftbeden aan de bandën en voeten, dewelke deeze bla- deren gewreven en daar op ge/meert fterkelyk opdrogen , zuiveren , en genezen. Nog een ander gebruik is by de Cerammers „ bet welk ik nog niet begrypen kan, nament- lyk zy nemen de takjes van dit boompje , braden dezelve over bet vuur, en fmyden dan daar in met bare Parrangs , ofte bouw-meffen, die gemeenlyk van flegt zer gemaakt zyn. Hier door zullen ze aan de /nee zo bard werden, als of ze geftaalt waren, een zaak my onbekend, dat men een houd yzer harden kan. | De Seven en Dertigfte Plaat Vertoont in de eerfte figuur êen tak van de roode wilde Katte ftaare. ` Da tweede figuur wyft aan cen tak van de witte wilde Katte- aart. "CAPUT QUADRAGESIMUM TERTIUM. Hos convolutus: Bonga gulong tsjütsju. KA Rütex hic florifer oblique admodum & inregula: + riter pofitus eft, aque truncus inferior pedem a craflus eft, atque ad trium quatuorve pedum altitudinem divifus.eft in tres ramos, quorum quili- bet in totidem fefe'difpergunt ; atque fic porro in triangulo locantur ; qui cortice obducuntur glabro & cinereo , qui admodum fragilis’ eft, pinguis, & refolubilis, lignum interne füngofo magnoque corde tepletum eft. Rami hi in fummo herbacei fere funt, ac nihilominus digitum crafli ; quibus folia infident magna , illis Mange brave fimilia , feu magis adce- dentia ad illa Soulami pobon libr. 2. defcripti, duode- cim & quatuordecim pollices longa , quatuor lata , crafla, firma, & glabra, multis parallelis ac regula- ribus coftis pertexta, que in aliam conliguntur ve- nam, oris adcedentem, ipfisque parallelam, fuperne funt glauca, inferne pallida, longis infidentia petiolis fine ordine circa ramos: Coftarum interftitia fubtilia funt & inftar retis venofa. E $ In fummo obtufo apice umbella provenit, ex cras- fis petiolis compofita , atque ex ipfius medio alter craffus pedunculus , qui aliam minorem format um- bellam: Hi fufci petioli producuntlonga, acumına- ta, fufca, & gummofa quafi ca ita oo ecala inftar fili contorta funt, ex quibus flos exereícit.. Flos formam habet Narciffi, ex longo collo por- rectus, & ex quinque concavis petalis conftans, quo- rum unum dimidia fua parte aliud complectitur, at- que fic exhibet quinque oblongas quafi conchas , ad Oras albas, interne luteas, nulla filamenta hic flos vel cavitatem in centro fuo habet, qui odoris eft grati fed gravis, atque per aliquot dies percipitur , Fries demum, nullo fubfequente fructu ` decidunt , altem hifce in terris huc usque fterilis fuit frutex , in Sina autem intellexi fruétus producere , qualis unus adparuit anno 1681, in Amboina in frutice annuo , in-quo poft florum lapfum éx eodem petiolo excrevit i = oblonga XLIIL HOOFDSTUK. De zamengerolde Bloems. PN Eeze bloem- dragende ftruik flaat zeer fcbeef , en “ongefebikt , de onderfte ftam is een been dik , drie of vier voeten bowen de gront verdeelt by zig in drie takken 5 ieder der zelver weder in drie andere , en zo voorts altyt ineen triangul flaande , bekleet met een effene , ligt- grauwe fcbor[Je , zeer bros , vet, en breek- zaam ; binnen met een groot doos bert. Aan’t opperfte zynze bykans kruitagtig , en niet te min een vinger dik, daar aan grote bladeren laan , die van de Manga bra- va gelyk ; of nog eigentlyker die van Soulamu Pohon Lib. 2. befchreven , twaalf en veertien duimen lang , wier breet, dik; ftyf, en glad, met veele paralele ribben Se doorregen , die bun verzamelen in een andere adet , dıe digt en met de kanten paraleel ez , boven blaauw-gtoen; van onderen bleek, op lange ölen, Zon- der ordre rontom de takken ftaande. De tuffcbenplaat- zen , tu[Jcben de ribben zyn fyn en nets geweis geadert. Aan't opperfte flompe ent komt een dolle voort , van dikke ftelen gemaakt , en uit de midden van dezelve een ander dikke [bel , die nog een ander kleine dol maakt , deeze bruine Beleg brengen woort lange, fpitze, bruine, en als gegomde knoppen , daar aan men de blaatjes ge- draaît ziet als aan een touw , en waar uit de bloem wert. ~ De bloem is in de gedaante van een Narci[fus , dog met een langer bali gemaakt ; van vyf bolle blaatjes , waar van "eene met zjn belft 't ander bevat ; en zo vertonen- ze vyf langwerpige fchulpjes , aan de kanten wit , bin- nen boog -geel y zonder bolligbeit of draatjes in de mid- den ; lieflyk dog geil van reuk. Zy blyven eenige dagen na malkander in bare geur, en vallen ten laatflenaf zon- der vrugt , immers in deeze landen is bet tot ng toe one vrugtbaar geweeft, dog in Sina verfta ik, dat bet orug- ten draagt, gelyk er een gezien is Anno 1681. in Am- boina aan een jonge en jarige ftok , waar aan ma 't af- vallen van S bloemen aan dezelfde fhesi uitgekomen ts 5 en 86 oblonga & rotunda filiqua, fex polliceslonga, ultra digitum craffa, rotunda, & fubtus fulco notata, at- que pun&ulis quibusdam variegata , primo viridis, dein fufca: Matura vero in binas dehifcit partes, atque in binis ordinibus plurima exhibet femina obli- que fibi obpofita, fquamas tenues referentia, fuper- ne craffiufcula , inferne in tenuem membranulam definentia, qua filique connectuntur, funtque digiti articulum loriga, unguem lata, qualia fquamofa fe- mina fibi adcumbentia in la&efcente planta , atque pre ceteris in arbore Pule obfervantur: Totus hic frutex ubique repletus eft albiffimo lacte, quod ubi- que copiofe exfluit, ubi fauciatur. 