VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
© STUART. Tweede Deel. Te Amfterdam, by J. Allart, 1795. In gr. 8yo. 418 bh Ggs hebben wy, by de Aankondiging des Eerften | Deels deezes belangryken Werks,,van den Aanleg gezegd (*). Ons {taat niets meer te doen dan aen vert ĳ u ~ (*) Zie onze Algem., Vaderl. Letteroef. voor ’t Jaar 1795» E Deel, bl. 349. f a AEE AS BARTHELEMY; REIZE VAN ANACHARSIS. SBO toud deezes Deels, zo veel mogelyk verkort, op te` geeven, om voorts ’er eene byzonderheid uit te ontlee-: hen, die onder veele andere der overneeminge, en de aan- dagt onzer Leezeren, overwaardig is, én en twintig Hoofdftukken bevat dit Boekdeel. — I. Vertrek uit Scythie. Het Taurifche Cherfonefus. De Euxynfthe Zee. Staat van Griekenland zedert de verovering van Athenen in °t jaar 404 vóór J. C. tot. aan het begin deezer Reize. De Thracifche Bosphorus, Aankomst te Byzantium, — II en III. Befchryving van Byzantium, Reis van daar:na Lesbos. De Zeeëngte van den Mellefpont. Griekfthe Volkplantingen. Befchryving van Lesbos. PirrAcus. ALczus. SAPPHO. —— 1V en V. Vertrek van Mytilene. Befchryving van Eubwa. Aan- komst te Theben. EPAMINONDAS. PuHiriepus van Mace- donie. VI, VIL en VIII. Vertrek van Theben, Aan- komst te Æhenen., Bewooners van Attica. De Acade- mie. Het Lyceum. De Oefenfchoolen. IsocrAres. De Worftelperken. De Lykplegtigheden der Atheners, —= IX. Reize na Corinthus. XENOPHON. TIMOLEON. «—— X, XI en XII. Werving, monftering en a des Krygsvolks by de Atheners. De Schouwburg. Befchry-. ving van Athenen. —— XIII De Slag van Mantinea. De dood van EPAMINONDAS. — XIV, XV, XVI, XVII, XVII en XIX. Tegenwoordig Staatsbeftuur van Athe- nen. De dAtheenfche Overheden, De Geregtshoven te Athenen. De Areopagus. De Geregtshandel by de Athe- ners. Over Misdaaden en Straffen. - XX. De Zeden en het Burgerlyk Leeven der Atheners. XXI. Over den Godsdienst, de Geestelykheid , en de voornaamfte misdaaden tegen den Godsdienst. Hoe veele deezer kort aangeduide Hoofdbyzonderhe- den, in dit Deel voorhanden, wekken, om ftryd, onze aandagt, en de nieuwsgierigheid der Leezeren van die opgave. Uit een en ander wat te ontleenen zou brok- werk maaken. ——— Den Inhoud nog eens doorloopen, ‚ Trekt de Areopagus niet veeler opmerking? Zy trekt de onze; en zullen wy die Afdeeling, met agterlaating van de Aanhaalíngen des Schryvers, tot ftaaving van het by- gevragte , opgeeven. „ De Raad van den Areopagus is het oudfte, en niet te min het onbefprookenfte, Gerechtshof van Athene, Zomtyds vergadert hy in de Koninglyke Gaandery, maar meestal op eenen heuvel, die digt by den burg is, en | | V 3 wel A 2 s99 BARTHELEMY wel it eene zaal, welke tegen de ruwheid der lucht alleen door een boerendak befchermd wordt. „ De aanttelling deezer Raadsheeren is voor bun gan- fche leeven, en hun aantal onbepaald. De Archonten worden, na hun Regeeringsjaar voleindigd te hebben , onder dezelve aangenomen: na alvoorens echter in een legtig onderzoek getoond te hebben, dat zy hunne be- iening met zo veel yver als getrouwheid hebben waar- genomen. Indien zommigen by dit onderzoek al bekwaam of vermogend genoeg mogten bevonden zyn, om de ftrengheid hunner beoordeelaaren te ontduiken, als Zreg- agiten wordt hun het gezag van het voorbeeld hunner medeleden onwederftaanbaar , waar door zy gedwongen worden, om zich deugdzaam te gedraagen, even als men onder zekere Krygsbenden gedwongen wordt zich dapper te houden. » De goede naam van dit Gerechtshof, geduurende zoo veele eeuwen, fteunt op gronden, die denzelven geduu- rende de volgende eeuwen zullen ftaande houden. De onfchuld, voor het zelve gedaagd, nadert zonder vrees, de overtuigde en veroordeelde fchuldige vertrekt zonder zich te durven beklaagen. __ Het zelve waakt over het gedrag van deszelfs eigene leden, en beoordeelt ze, dikwyis om geringe fouten, on- artydig. Een Raadsheer werd gettraft, om dat hy een ogeltje gefmoord hadt, ’t geen in angst zich in zynen boezem hadt willen verfchuilen, ter leering dat geen on- voelig hart over het leeven der Burgers beflisfen moet. De uitfpraaken van dit Gerechtshof worden ook niet fiechts als voorfchriften der wysheid, maar ook als ftel- bi i der mepschlykheid befchouwd. Ik zag voor ’t zelve eene Vrouw brengen van gifmenging befchuldigd ; zy had den man, dien zy beminde, door eenen minne- drank tot wederliefde willen wekken, doch dezelve hadt hem den dood gedaan. Men ontfloeg haar als meer on- gelukkig dan misdaadig (*). | ss An- (*) In de agter dit Deel geplaatfte Aanmerkingen, vinden Wwy, tot deeze plaats behoorende, de volgende: ,, By het von- nis, door my in den Text vermeld, kan men een ander voe- gen, het geen veel laater plaats hadt, en wel in eenen tyd, toen Athehen deszelfs roem geheel verlooren , maar de Aren- pagus den zynen behouden had, Eene Vrouw van Sicyon, uit wraak, dat haar tweede man en deszelfs voorzoon haaren ei. gen REIZE VAN ANACHARSIS, . agr » Andere Overheden krygen ten loon haarer dienften van het Volk eene Kroon ‘en andere Eeretekenen: maar deeze, waar van ik fpreeke, vraagt niets, en mag niets verzoeken. Niets onderfcheidt haar meer dan geen on- derfcheidingen te behoeven. By de invoering van het tooneel {tondt het allen Atheneren vry zich in deeze lief- hebbery te oefenen; doch men zonderde de Leden van den Areopagus uit. En hoe zouden zich ook mannen van zulk een eerwaardig voorkomen, van zulke ftrenge zeden, met de befpotlykheden der zamenleeving kunnen bezig houden? „Men berekent de inftelling van den Areopagus van den tyd van crerors. Doch deszelfs luister is aan SOLON te danken, die hem de zorg voor de goede zeden oplegde. Aan denzelven ftondt toen de beoordeeling van fchier alle misdryven, gebreken, en misbruiken. De opzettelyke doodflag, de gifmenging,de dievery , de brandftichting, de ongebondenheid, de nieuwigheden in den Godsdienst of in het Staatsbeftuur , hielden toen deszelfs waakzaamheid gaande, De burgerhuizen indringende, kon hy elken on- nutten Burger als een gevaarlyk mensch, en elken door- renger, wiens uitgaven zyne middelen te boven gingen, als een misdaadiger veroordeelen. Met de grootfte on- verzettelykheid de misdaaden ftraffende, met de zorgvul- digte omzigtigheid ep de verbetering van zeden lettende, en nimmer kastydende, dan na voorafgaande vermaanin= gn en bedreigingen, deedt zich dit Gerechtshof echter eminnen by de uitoefening zelve van het onbeperktst ezag. j „De opvoeding der jeugd werd het voornaam voors werp van deszelfs oplettenheid. Het wees den burger- kinderen de loopbaan aan voor derzelver vermogens, en paf hun daarin gidfen ten geleide. . Zomtyds zag men et den nayver der Krygsbenden door milde uitdeelingen aanfpooren, en vergeldingen toeleggen aan geringe bur- gers, die zich in ftilte van hunnen plicht getrouw kwee- ten. gen voorzoon van de allerbeste verwagting den dood hadden gedaan, vergaf ze beiden. Zy werd voor verfcheide Rechtbane ken gebragt , welke haar durfden veroordeelen noch vryfpree- keu; haare zaak kwam voor den Areopagus, die, na een lang onderzoek, beval, dat de partyen over honderd jaaren zouden wederkomen,” | V 4 493 BARTHELEMY? ten. Geduurende den Perfifchen ‘kryg ftrekte deëzelfs yver en ftandvastige zorg voor de onderhouding der Wet- ten ten weezenlyken fteun van het Staatsbeftuur. » Deeze Mrichting, te fchoon om van langen duur te zyn, hieldt flechts ééne eeuw ftand. PERICLES ondernam de fnuiking van een gezag, het geen °t zyne in den weg was. Hy was ongelukkig genoeg van hier in te flaagen, en van dien tyd af hadt de Staat geene Zedemeesters meer, of liever werden alle Burgers Zedemeesters van elkanderen. Het aanbrengen werd veelvuldig, en de ze- den ondergingen een rampzaligen fchok. » De Areopagus heeft thans geene andere eigenlyke - rechtspleeging dan over den opzettelyken doodflag, de ma ichting , de gifmenging, en eenige mindere mis ryven. »» Wegens eenen manflag wint de tweede Zrchont be- richten in, brengt dezelve voor den Areopagus, neemt mede zitting onder de Rechters, en fpreekt met hun de ftraf uit, welke door de Wetten, op eene Zuil gegra- veerd , voorgefchreeven is, | ~ a Wegens eene misdaad jegens den Godsdienst of den Staat, bepaalt zich deszelfs gezag alleen tot de-opmaa- king van ’t geding. Zomtyds wint het uit zich zelf de noodige berichten in, zomtyds op last des vergaderden Volks. Het geding afgeloopen zynde, geeft het daar van verflag aan het Volk , zonder zelf iets te befluiten. De befchuldigde kan als dan nieuwe middelen ter verdeedis sing beproeven, terwyl het Volk redenaars benoemt, om em voor één der hooge Gerechtshoven te vervolgen. » De vonnisfen van den Areopagus worden door deeze ontzettende plegtigheden. voorafgegaan. De beide pars Oene midden tusfchen de bloedige ftukken van geflacht ffervee (taande, doen een eed, dien zy door de ys- Iykfte vervloekingen tegen zich en de hunnen bekragti- gen, en neemen daarby de vreeslyke Raazernyen ten getuigen, die in eenen nabuurigen ‘Tempel, waar zy ver eerd worden, hunne ftem fchynen te hooren, en zich ` ter ftraffe van den meineed gereed te maaken. » Na dien toeftel begint het pleitgedings de waar- heid alleen mag voor deeze rechtbank komen, alwaar de welfpreekenheid even zeer als de leugen: gevreesd wordt, De pleitbezorgers moeten zich in hunne aanfpraak vol- ftrekt onthouden van atle inleiding, befluitopmaaking „ uitweiding , cierlykheid van ftyl, ja zelfs van den hoe c a des REIZÉ VAN ANACHARSIS. 203 des gevoels, eenen toon die- zo ligt de verbeelding der meafchen vervoert, en zoo veel invloeds op medely- dende harten heeft. De oogen en gebaarden van den. Redenaar zouden voorts te vergeefsch zyne gevoelens af- malen, daar de Areopagus fchier altyd des nagts zyne’ zittingen houdt, „ Met onderwerp genoegzaam toegelicht zynde, leggen de Rechters in diepe ftilte hunne itemmen in twee bus- fchen, waar van de eene de busch des doods, de andere die der barmhartigheid heet. Wanneer de ftemmen ftaa- ken, geeft een der onderbedienden de ftem van MINERVA ten voordeele des befchuldigden. Men noemt deeze ftem aldus, om dat deeze Godin, volgens eene oude overlevering, de reorap scemi van ` ORESTES bywoo- nende, met haare ftem het gefchil zou beflist hebben. ’ Ey gewiguige gelegenheden, wanneer het Volk, door deszelfs -Redenaars aangevoerd , op het punt is om tot een nadeelig befluit voor den Staat te komen, ziet men zomtyds de „Arevpugiten zich in de Volksvergadering ver- toonen, en ’s Volks geest te rug brengen, het zy door redenen, °t zy door beden; en het Volk, ’t welk niets te vreezen heeft van hun gezag, maar hunne wysheid eerbiedigt, laat hun niet zelden de magt om deszelfs ei- gene befluiten te herzien. Het geen ik daaromtrent vers „haalen zal is in mynen tyd gebeurd. „ Een gebanne Burger durfde zich wederom te the- nen vertoonen. Men verklaagde hem by het Volk, het geen hem op de overreeding van eenen hooggeagten Re- denaar wilde vryfpreeken. aar de Areopagus, de zaak onderzogt hebbende, liet den {chuldigen gevangen nee- men, bragt hem op nieuw voor het Volk, en deed hem veroordeelen. | „ Men moest afgevaardigden benoemen naar de Ver- eg der Amphi&ions. ` Onder . de verkoorenen door et Volk bevondt zich de Redenaar ZESCHINES , wiens pong in geen gunftig licht ftondt. De Areopagus, by. wien ekwaamheden zonder braafheid geene waarde hebben, Onderzogt het gedrag van ÆSCHINES, verklaarde, dat de Redenaar HYPERIDES aan ’t zelve voorkwam die eer meer waardig te zyn, en HYPERIDES werd door het Volk benoemd. di „ Het ftaat fchoon, dat de Areopagus, fchier van alle deszelfs bedieningen ontzet, niet aan deszelfs roem én weezenlyke braaf heid on heeft, en dat hy's 5 y El BARTHELEMY by deeze vernedering zelve, zich van het Gemeen doet eerbiedigen. Ik zal een ander voorbeeld daar van aan- haalen, waarvan ik zelf ooggetuigen was. NE » De Areopagus was in de algemeene Vergadering ge- komen ‚om deszelfs gevoelen te zeggen over eenen Burger TIMARCHUS genoemd, die kort daar na om zyne zede- loosheid gebannen werd. AuroLycus voerde het woord uit aller naam. Deeze Raadsheer, in de eenvoudigheid van den ouden tyd opgebragt, kende het fchandlyk misbruik niet het geen men thans van de gemeenzaam- fte uitdrukkingen in de zamenleeving maakt. Hem ont- viel een woord, het geen, tegen deszelfs waare meening opgevat, eene zinfpeeling kon fchynen op het losbandig leeven van TIMARCHUS. De toehoorders juichten hem met uitgelaatene dartelheid toe, doch Aurorycus nam eene veel ernftiger houding aan. Na een oogenblik zwygens wilde hy voortgaan, maar het Volk, de on. deugendfte uitleggingen aan zyne woorden geevende, hieldt niet op, hem met een verward aire en onbefchaamd elach in de reden te ftooren. u ftond een voornaam urger op, en riep: „fchaamt gy u niet, Atheners, zulk » eene buitenfpoorigheid te bedryven in het byzyn van s» den Areopagus?” Het Volk antwoordde: … dat het s» den eerbied kende aan de Majefteit van dit Gerechts- » hof verfchuldigd ; maar dat ‘er omftandigheden wa- » ten, waarin men zich binnen de paalen van dien „> eerbied niet kon houden.” Hoe veel braafheid moet de oai je en de fteun van zulk een hoog gevoelen by het algemeen niet geweest zyn? en welk een nut was daar van met behoorelyke omzichtigheid te trek- ken geweest!” Men zal met fteeds graag blyvende nieuwsgierigheid, die voldoening vindt, dit hoogfchatbaar Werk leezen. Plaats verbiedt ons meer overneêmens. Alleen nog dee- ze Charaétertrek der Atheneren. … De Atheners vree- zen de paa „eener ha P Volksregeering veel minder dan de buitenlanders. De grootfte Vryheid fchynt hun zulk een groot goed, dat zy ’er zelfs hunne rust aan opofferen. Zyn voorts de algemeene aanklagten het voorwerp van vrees voor zommigen, zy leveren een des te bekoorelyker fchouwfpel voor de overigen ops die eenen doorgaanden fmaak vinden in alle de listen en kunstgreepen der pleiteren, welke zy met dezelfde hitte gadeflaan , waar mede zy gewoon zyn alle hunne genoe- | gens REIZE VAN ANACHARSIS, 295 gens te bejaagen. —— Hunne werkzaamheid vindt voed. zel in de geduurige en fcherpzinnige befchouwingen hunner belangen, en hier aan misíchien meer, dan aan eenige andere oorzaak, is die {cherpzinnigheid en lastige welfpreekenheid toe te hee Hi waar door dit Volk zich van andere Natien onderfcheidt”” Dit Deel is met tien, zeer tot opheldering dienende, Kaarten voorzien. | | Eenige Berichten omtrent de Pruisfifche, Oostenrykfche en _Siciliaanfche Monarchiën, benevens fommige daar aan renzende Staaten, Vierde Deel. In ’s Gravenhages y I. van Cleef. In gr. 8yo. 388 bl oor °t laatst begeeven wy ons op Reis met den ` Heer MEERMAN, dien wy een en andermaal op zyne Tochten door de op den T'ytel aangeduide Ryken vergezelden, en doorgaans genoegen vonden in de door hem medegedeelde Befchryvingen en Waarneemingen (*). Met vollen rechte merkt onze Reiziger, zyn Overtocht op dit Eiland befchreeven hebbende, aan: „ Dus be- s, treede ik met myne Leezeren een Eiland, dat, in zo s veele verfchillende opzigten, de hoogfte aandagt waar- „dig is. Een Eiland, waar de Gefchiedenis der Men- » fchen zich in de Gefchiedenis der Goden verliest; > Waar elke voetftap , dien men ’er op voortzet, a aan groote gebeurtenisfen der oude tyden herinnert 5 » waar de eerwaardigfte en voor de kunst belangrykfte a gedenktekenen die herinneringen verlevendigen ; om ’ » bezit van °t welk de beroemdtte volkeren zich beoor- s» loogd en vernield hebben ; waar Italie zyn brood „> kwam haalen; waar de natuur met weldaadige vrugt- „ baarheid in de rechter, met geduchte verwoestingen in a» de linkerhand van haare lieflyke zo wel als majeftueu- » fe zyde oplettenheid vordert, en de menschlievenheid » en wysheid en grootheid van Hem, die ze liet ar- „> beiden, aanftipt. —— Maar zo het gewicht van Sici- „> lien eene befchryving, aan dat gewicht kaden s» reeds (*\ Zie van de voorgaande Deelen onze Algem. Vaderl, Let- teroef. voor 1794, I Deel, bl. 459. Van het Tweede en Der: de in die voor 't Jaar 5795, bl. 73 en 562. ` E 296 = BERICHTEN „ reeds ten hoogften bezwaarlyk maakt; zoo wordt die „, taak door ’°t geen een RIEDESEL, (om van vroegere ə» Reizigers geene melding te maaken, en den opperylakki- > Zen BRYDONE (*) geheel met ftilzwygen voorby te gaan) s» Een DE BORCH, EEN HOUEL) DE NON, SWINBURNE 3 » BARTELS, MUNTER, En zoo veel anderen, daaromtrent » reeds voor my hebben afgedaan, nog oneindig moei- » lyker. Misfchien hebben zy evenwel in hunnen oogst » nog wel hier of daar een halm onopgeleezen, laaten ə» liggen; misfchien valt hier of daar aan hunne bemer- » kingen wel iets te vervolkomenen; ik vleie my al a» thans, dat men, om het aantal myner voorgangeren, het 2, my niet euvel op zal neemen, zo ik ook van Sicilien » iets mededeele, enn een gewest, dat toch van alle, a die ik behandele, he minfte ai wordt, niet ge- s» heel met ftilzwygen voorbygaa. s» De 8 pylaaren, die den Dôme torfchen , antwoorden s juist op de 8 Hoofdftreeken van het Compas: deezen » Dôme draait men door eene zeer eenvoudige bewer- s king rond, en brengt, gelyk men dit ook elders ge- s woon is, de daar in gefpaarde fpleet werwaards men s ze verlangt. De Machine zelve, om de waarneemin- s» gen mede in ’* werk te ftelien, is vastgehecht aan 4 s geboogen ftaaven, uit lood en yzer zamengefteld, -en s die met het Inttrument mede [uit Engeland] gekomen s zyn Chet geheel heeft 5co Guineas gekost;) de boven s as, daar alles op draait, is van een harden fteen, bene- s» den rust alles insgelyks op fteen. Het is eigenlyk cen » Telescoop ,tot waarneemingen gefchikt, in ’t midden vari s eenen uitgebreiden Cirkel. Ook noemt de Heer PIAZZA, » [de Bewoonder van dit Oljérvatoriuim ‚de Verzamelaar en » Voornaame Gebruiker der Starrekundige Werktuigenf a» het den Cirkel of het Horizontaale Azimuthaale In- - a frumenti. Het is zeer ingewikkeld; doch biedt eene » menigte voordeelen en gemakken aan, vereenigd met s de hoogst mogelyke naauwkeurigheid.” Men zal, nict zonder des Reizigers Aanmerkingen te billyken, leezen ’t geen hy, op geen ongeestigen trant, vermeldt van het gebrek aan twee zaaken op dit Ei- land, voor een Reiziger van de groottte aangelegenheid; goede Wegen en goede Herbergen., Het eerfte gebrek eeft ‘er in een hooge maate plaats, niettegenftaande de Natie 170,000 Kroonen in °t jaar voor het aanleggen van Chausften, zedert een geruimen tyd, betaalt. Niets noe- menswaardigs is met alle die opbrengingen uitgerigt , en fchryft de Heer. MEERMAN dit toe aan het hoogst wraakbaar gedrag der Opzienderen te Palermo, … diè » het in weelde verteeren , terwyl zy hunne Landge- > nooten en de Reizigers aan de grootfte ongemakken „> blootgefteld laaten.” — - Het gebrek aan Herbergen, %x welk dat der Wegen evenaart, ontgaat ’s Reizigers gisping niet. Gelukkige Reizigers door Sicilien, die zo veele Voorfchryvingsbrieven, als de reizende MEER- E MAN», an hd 498 | BERICHTEN MAN, kunnen verwerven! Zodanig een Voorfchryvingss brief vinden wy Bylage 2. | Van beide deeze ongemakken, fchoon het laatfte goed- deels geweerd werd, is de Reis door het Eiland vol, en treurig de fchildery der grondgetteltenisfe van deeze voormaalige Koornfchuur. ` De Haven van Catania befchryvende, èn van de Beér; daar met groote kosten heerde ‚Ípreekende, merkt de Heer MEERMAN Op: „ De Infcriptie zegt wel dat deeze „Beer op ’s Konings kosten zou gelegd zyn; doch, om „den waaren zin deezer woorden te vatten, moet men s weeten, dat de Koning de daar toe vereischte fommen „ uit de Contributien betaald heeft, die men den- Catua ss neezeren heeft laaten opbrengen.” Van hoe veele’ Were ken, met Vorften Naamen pronkende , zou hetzelfde kune nen gezegd worden, fchoon zy alie dat nut niet aanbrens Ben, °t welk deeze Beer doet! | | ` ’s Reizigers beklimming van den ZEtna is zeer leezense waardig, en onderfcheidt zich van het verflag door andea ren des gegeeven. Wat de gezigten daar betreft, door BRYDONE, en anderen, met zulke warme kleuren afge» fchilderd, merkt hy op: >» Ik vrees dat weinigen der s voorige dEtna-beklimmers in dit opzicht volkomen ter „ goeder trouw met het Publicq zyn te werk gegaan, en » dat zy meest in hun Boekvertrek, én door het vuur » hunner verbeelding aangedreever, in plaats van met „al de kalmte der waarheid, een tafereel hebben uits gewerkt, waar van flechts enkele partyen, die hun oog x waarlyk getroffen hebben, hun het Poëtifche denk- » beeld hebben ingeboezemd. Van eenigen is het te Caa „ tania ten vollen bekend, dat zy den kruin des Bergs s nimmer befteegen hebben ; omtrent anderen heeft my „de. vergelyking van't geen hunne befchryvingen be- » helzen, en °t geen ik zelve heb waargenomen, even » terk overtuigd, dat, zo zy al de hoogte bereikten; » Zy echter fommige omftandigheden , en vooral dié » Van den omvang der in he uitzichten, zoodanig ops » gefmukt en geborduurd hebben, dat fchier al het ove- » rige twyfelagtig moet voorkomen. In den loop deezer Reize vinden wy verflag van de Aardbeevingen, die dit Eiland gefchokt, en op veele plaat- zen , ook in deeze eeuwe, de deerlykfte verwoestingen aan- erigt hebben. Dan wy kunnen by alles niet blyven Rilan. ’'t Geen hy des te Mesfina zegt is treffend. _ Van den ftaat der Geleerdheid te Mes/ina fpreekende, merkt hy, onder anderen, op: Wel eer placht ’er „aan deeze Schoole een Leerftoel aan de Gefchiedenis „ toegewyd te zyn; doch de zorg van het Napolitaan- ofthe Ministerie, om deeze Weetenfchap aan de Ingeze- » tenen der beide Koningryken, zo veel het in. zyne „ magt is, te onthouden, heeft zich ook hier geopenbaard. „ Men heeft dien zoodloozen leerftoel, op welken. men „» flechts van Vryheid, van Omwentelingen, van Konings- » moorden, hoort verhaalen, afgefchaft, en ik weet niet » welken anderen daar voor in de plaats gefteld. Ook „ Op de eenigfte Univerfiteit van Sicilien, zal men on- „der de 30 Profesforen, die ik onder Catania heb op- » geteld, ‘er vrugtloos eenen in de Burgerlyke Gefchie- » denis zoeken. Van de Napolitaanfche Hoogefchoole a zal men zich den mangel aan dat zelfde Profesforaat s» herinneren” —— En herinneren wy, te deezer gele- enheid, ons, hoe voor weinig tyds in ons Vaderland de erlichting in het vak der Gefchiedenisfe tegengewerkt wierd. Dan dit in ’t voorbygaan. | Het bezoek, door onzen Reiziger na Reggio -afgelegd, zal men met deelneeming leezen. Zyne opmerking we- ens de Charybdis en Scilla is kort, en geeft ons dit on- derrigt wegens deeze in naam zo bekende en als hoogst gevaarlyk uitgemeete plaatzen. … De Charibdis is thans ` nog een taamlyk uitgeftrekte cirkel van baaren, die zich » hooger dan de overige verheffen ; in zyn geheel niet » ongelyk aan ziedend water, en op zommige plekken s nog als een kolk ín ’t rond draaijende. Men houdt haar „» intusfchen niet meer voor gevaarl sk; en dan flechts , als » een hevige Sciroc-wind blaast, oefent zy nog wel eens ‚‚ haar voorig geweld, — De „Scilla, die men ib! | » m * _ WEGENS DE PRUISSISCHE „ ENZ. MONARCHIEN. 302% » met deeze: kolk in eenen adem geleerd heeft te noes » men, is,gelyk fchier ieder weet, een veel Noordelyker » gelegen Rots op de kust van Calabriën. Eerst naa ə» het doorftaan der fchuddingen van de Charibdis fpanden s» onze Schippers de Zeilen, en:een gunftige wind bragt » Ons in een uure tyds te Reggio binnen.” — … Hoe » de zegeningen der Natuur tegen haare verwoestingen 2 op deezen Paradysagtigen grond aflteeken„”’ moet men in de keurige, fchoon korte, Befchryving zelve naflaan. - Dit zelfde hebben wy te zeggen ten opzigte van eene allerleezenswaardigfte Naleezing omtrent Siciliën en de Siciliaanen ; eenige losfe trekken behelzende, gefchikt om dit Eiland en deszelfs Inwoonderen af te fchetzen, en die of in het voorige hunne plaats niet gevonden hebben of veel van het reeds geeen opfommen. By den ryken Ridderftand, en het niet zwaar belaste Volk, fteeken de-Galeiflaaven op de vernederendfte wy- ze af. En, fchoon meest, gelyk onze Reiziger betuigt, uit Booswichten beftaande, krimpt het Menschlyk hart over hun lot. … De exiftentie eens Galeivevangenen , » zegt MEERMAN » is het uiterfte der menschiyke elen- „ de,” —— Het Tafereel, °t welk hy daar van- ophangt, befluite dit Berigt. Zy zitten, liggen en werken, al- » tyd geketend aan hunnen ,roeibank , en boven op ’t ə» Verdek; want het benederifte gedeelte van het Schip » is met goederen en ballast voorzien, Verflonden van het » Ongedierte, met geen ander voedzel dan flecht brood, s boonen „ water, en fomtyds wat Calabrifche Olie, ge- s» fpyzigd, geen ander nachtleger kennende dan het hare 3 de hout, waar. aan men hun geklonken heeft, is dit al- » les nog flechts de fchitterende zyde ‚van hunne genietin- » gen. °t Is dan, wanneer de Galei in Zee, en vooral » Wanneer zy in het vervolgen van een vyandelyk Schip » begreepen is, dat zy volkomen als beesten behandeld se worden. Gelyk men wel eens by het voorttrekken eener » last, die te zwaar voor hunne kragt ís, de. paar- den, die men ’er heeft aangefpannen, niettegenftaande » alle hunne poogingen, by aanhoudenheid zweept; zoo LETT, 1796. NO. 7. X » gaat 302 BERICHTEN, ENZ, » gaat ook in die oogenblikken, wanneer men der Ga- » lei een ongewoonen fpoed wil byzetten, de ftok des s» Opzienders over de Roeijeren, van rug op rug, van s fchouders op fchouders ; de misdaad, de traagheid, » eens enkelen wordt zomtyds aan eene geheele bank » vergolden.” | - ‚ Nog een enkel woord over den Styl en de Taal in dit geheele Werk. De Heer MEERMAN, weeten wy uit ande- re Schriften van zyne hand, kan een beter ftyl voeren dau wy hier doorgaans aantroffen; de berigtgeevende Styl vor- dert geene verhevenheid altoos, maar eene duidelyke, die niet altoos het geval is; van de Taal“mogen wy ’t zelf- de aanmerken. MEERMAN’s taal in andere zyner Wer- ken is veel zuiverder, min doorfpekt met bastaardwoor- den; die, buiten noodzaake, veelvuldig in dit Werk voor- komen. Dit waren de algemeene Aanmerkingen, die wy, by de Aankondiging. des eerften Deels, in °t flot. op ’t ooge T > en die niet breeder behoeven uitgehaald te worden. Reis door Spanje, gedaan in de ẸFaaren 1786 en 1787, in °t byzonder met opzigt tot den Landbouw, Mante , faâuuren, Koophandel, Bevolking , Belastingen en In- komften, van dat Land, door J. TOWNSEND, 4. L. M. en Predikant te Pewfey, in het Graaffchap van Wilts. - IH Deels 1 Stuk. Te Haarlem, by Á. Loosjes Pz. In . gr- Bvo. 192 bl | He gaarne wy ons verflag van gewigtige Werken on- afgebrookener willen voortzetten, worden wy in dit oogmerk niet zelden verhinderd door andere tusfchenbei. de komende Schriften, wel van minder aangelegenheids; doch die , door de Tydsomfttandigheden , om den voor- rang fchreeuwen. Altoos egter daar aan het oor te lee- nep, „zou de weezenlyke waarde onzer Zetteroefeningen te kort doen; ’t is daarom dat wy de Reis door Spanje van TOWNSEND weder ter hand neemen. Met het Stuk des Deels, hier boven -aangekondigd, gaat onze keurige Reiziger van Cadix na Malaga. Wy moeten met hem miet toeven op alle plaatzen, waar ons daar toe gelegenheid wordt aangeboden; maar. flegts nu en dan ftaan blyven. Dit doen wy eerst te Malaga, als de Schryver gewaagt van eene zeer nuttige Inftelling , die ongemeen wel gefchikt is voor een: Land, waar de s Ra . r Sa oe- ~ m J- TOWNSEND, REIZE DOOR SPANJE. _ 303 Boeren doorgaans arm zyn. „ Zy draagt,” fchryft hy , „ den naam van monte pio, en is eigenlyk eene provin- s Ciaale bank; doch met geen ander oogmerk opgericht, » dan om aan de Landlieden geld te leenen zonder ren- . te, ten einde hetzelve tot den aanbouw hunner Lane s deryen te befteeden. Het daar toe noodige Kapitaal „> ontfpruit uit de openftaande geestelyke ampten, e/polios » y vacantes genaamd (*). In Galicien wordt het zelf- » de fonds gebruikt tot het aanmoedigen en bevorderen s, der Visfcheryen.” Van Malaga begeeft zich onze Reiziger na Granada. Van de groote Giften, daar aan de Armen uitgereikt, ge- fprooken hebbende, maakt hy deeze aanmerking, die ook elders dan te dier plaatze past. —— … Deeze- mild- „ bedeelde Bedelaars zyn ongetwyfeld noodlydende men- » fchen; doch hier mag men billyk vraagen : zyn de- » zelve wel in de daad gefchikte voorwerpen van mede- „ lyden? en behoorde men hun in de vaste overtuiging ‚… te laaten, dat zy in alle gevallen ondertteund en ge- „, holpen zulien worden? Zy moeten, zonder deezen by- , ftand, van.gebrek vergaan 3 maar met denzelven zul- „ len zy hun nutloos ras voortplanten. Zonder dien zoue » den zy niet aanweezig zyn: en miet dezelve teelen zy ‚ voort, @n vermenigvuldigen de voorwerpen van cellen- „ de. De liefdaadigheid verdient niet langer deezen naam, „ZO dra zy enkel {trekken kan om het gebied der mensch- s, lyke ellende te vergrooten. Ware het mogelyk de ar- „ moede te verbannen door eenige andere middelen, dan » daor arbeid en onafgebrooken vlytbetoon, dan zou men „ de milddaadigheid veilig mogen vergunnen haare han- „ den uit te ftrekken, ten einde de naakten te kleeden, „ de hongerigen te fpyzen, de dorftigen te drenken, en » de behoeftigen huisvesting te bezorgen, Maar eene > milddaadigheid zander aanzien van perfoonen is ten Een i. a&i- (*) Deeze bank is eene voortreffelyke Inftelling des laatst overleden Konings, en dient tot onderfteuning der Landlie- den in deeze Provincie. Men leent dezelve in Louwmaand zo veel geld als zy noodig hebben om hunne Akkers te bee zaaijen, en gereedfchappen tot den Akkerbouw te koopen. Zy betaalen daarvan geene Rente ; maar verbinden zich om het voorgefchooten geld te rug te geeven, zo draa zy, na het inzamelen van den volgenden Oogst, derzelver Graanen ver- kogt hebben. Deeze onderfteuning bedraeg, in ’ Jaar. 1:84, de fom van 3,309,009 an Aant. van den Hoogd, Vert, a 804 J}. TOWNSEND » allen ongelukke juist de dringendfte aanmoediging tot s» luiheid, overdaad en ondeugden. Deeze grondbeginze- » len kunnen nimmer te diep ingedrukt worden. Zy wor- » den nogthans zo weinig begreepen, dat men dezelve s niet alleen in Spanje, maar zelfs by verlichter Natien , over ’t hoofd ziet, of het tegendeel te werk ftelt, » en dit gefchied nergens meer dan in Engeland,” —— Wy voegen 'er by, dat: Holland, althans op eenige Plaatzen, ook rykiyk deel in deeze verkeerdheid gehad hebbe. Im den tegenwoordigen tyd, daar noodzaa Led heid gebiedt van deeze te kwistige uitdeelingen af te zien, ontdekt men te dier Plaatzen, meer dan elders, eene ongefchiktheid en weerzin van werken; wy onthou- den ons van plaatslyke voorbeelden, die in menigte voor- handen zyn, op te haalen. | TowNseNp vervolgt zyne Reis van Granada na Car- thagena, befchryft Guadix en Lorka. Te Carthagena ontmoet en tekent hy veel merkwaard:gs op. Daar mis- bruiken ziende en gispende, laat hy zyn eigen Land, ftrydig met de doorgaande gewoonte der Engelfche Rei- zigeren , niet ongegispt. Van de onkosten , befteed aan de te Carthagena door vyf honderd Soldaaten bewaakt worden- de twee duizend Slaaven, wier werk geen tiende gedeel- te bedraagt van de kosten daar toe aangewend, fpreekende, gaat hy voort. — „ De ongerymde gewoonte, om veroor- s» deelde Misdaadigers ten dienfte van het land te doen » arbeiden, is tot Spanje alleen niet bepaald. Wy heb- » ben dezelve mede ingevoerd in ons verlichter Eiland, » gelyk men zien kan te Portsmouth, waar de Opper- » opziender van de Artillery bezigheid verfchaft aan „ twee of drie honderd fchelmen, die ongelyk beter ge- » voed worden «dan de eerlykfte, vlytigfte en wi HT » Boer in Engeland, Zy krygen voor hun daaglyksch » Tantfoen meer dan achttien oncen brood, byna een » pond vers vleesch, een once kaas, een pint foep, om- » trent een pint bier, en ruimen overvloed van aardappe- as len. Moet men niet bekennen, dat men, met dit voed- zel, goede kleederen, pee huisvesting, en ligt ə» werk, ‘derzelver toeftand voor een vlytig, maar arm “man, in de daad, benydenswaardig maakt? En nog- thans kost het Onderhoud deezer Fielten zo veel geld aan de Natie, dat van de fom, voor ieder van dezet- s ven befteed, een geheel huisgezin in tamelyken over- ss vloed zou kunnen leeven.” w Ad ki REIZE DOOR SPANJE. » Het Volk onderwierp zich echter. zo gewillig niet <» tan het Koninglyk Bevelfchrift. Toen ’t zelve ver- „vam, dat de Artfen hunne Voorfchriften niet verände- AS a» ren 206 J. TOWNSENB s, ren mogten naar vereisch van zaaken, en volgens de „ omftandigheden der ziekte, waar door men kon aan „ getast worden, weigerde het volftrekt de hulp der Ge- „ neesheeren in te roepen, en befloot liever deszelfs le- „ ven of dood aan het geval over te laaten. —- Zo „ haast diensvolgens aan het Hof bericht werd gezon. den, dat de Artfen gevaar liepen van honger te fter- „ ven, en het Volk, wegens gebrek aan byftand, in „ menigte ftierf , bedaarde de Minister, die eindelyk „ zyne toeftemming gaf om de zaak in verfchil by te „leggen; laatende aan de Zoonen van escuLaAP de „ Vryheid, om ten welzyn van de burgerye over het al- … gemeen, volgens derzelver eigen oordeel, te werk te . gaan; doch hen te zelver tyd noodzaakende, aan alle = de lyders in het Koninglyke Hospitaal, geene andere „, geneesmiddelen, dan alleen het Opiaat, voor te fchry- ven. E » Dit is misfchien het eerfte voorbeeld, dat een wil- „ lekeurig gezag de verrichtingen der Geneesheeren in „, deezervoege heeft gedwongen, en die klasfe van Bur „» geren tot eenpaarigheid in het vak van hun beroep „ heeft willen noodzaaken (*).” , Het Stadsbeftuur van Carthagena heeft zeer in ’t oog loopende gebreken: één zullen wy ten voorbeelde ophaa- len. ‚> Niets,” fchryft onze Reiziger, „ kan gebrekkiger „ zyn dan de Regeering van erfiyke Regidores, welke men a, de dertig Dwingelanden zou en noemen (want dit is … hun getal). Doch, om het juk nog ondraagelyker te „ maaken, is het ampt van escrivano dél numero insge- lyks erflyk, en mag zelfs in gedeelten verkogt, of door s eenen Stedehouder waargenomen worden. Hoewel de - a» Syndicos, even als de Romeinfche; Tribunen, door het „ Volk worden aangefteld, hebben nogthans de Regido- sẹ ses by derzelver verkiezing den meesten invloed: en -a dewvl zy telkens maar voor één jaar gekoozen zyns … durven zy op geenerlei wyze al te naauwgezet zyn in ‚, het waarneemen van hunnen plicht jegens derzelver s» medeburgeren, | | » Men (*) Wy herinneren ons hier, in ons Mengelwerk des Jaars “1794. bl. 543» iets over de Oude Bgyprifthe Geneesheeren te hebben bygebragt, 't welk naar zulk een Dwang fmaakt; doch zo ftapelzot niet is. ae | REIZE DOOR SPANJE, : 807 s» Men verhaalt, dat, in gevolge van dit gebrekkig » zamenftel van Regeering, de Regidores, zo wel als de » Escrivanos, beftendig hun best doen om het Volk uit » te zuigen. Dit is zekers dat zich voor de eerstge- » noemden veele gelegenheden daar toe opdoen, behal- s» ven de zetting van den prys der leevensmiddelen. On- „der de gewoonfte, doch ook tevens de meest in ‘t oog » loopende , knevetaaryen, behooren zekerlyk het uitvin- » den van nieuwe Ampten, met meer dan ruime inkom- » ften, zo voor zichzelven, als ten voordeele hunner » afhangelingen. Weyders ook het onderling verdeelen » van aanzienlyke geldlommen, onder voorwendzel van » Springhaanen te verdelgen, wanneer ’er maar weinige „ot geheel geene zwermen van die Infe@ten te vinden » Zyn: «waar na zy aan het hof valfche berichten inle- » veren, met byvoeging van zulke getuigfchriften we- » gens hunne waakzaamheid , dat zy met loftuitingen » worden overlaaden , in plaats dat zy veel eer de » trengte beftraffing verdienden. —— Onder dit zelfde » voorwendzel hadden zy, niet lang geleden , driemaal honderd duizend Realen, of omtrent drie en derti » duizend guldens, in’ rekening gebracht, en lieten zic » deeze aanmerkelyke fom opbrengen door middel van » cen arbitrio, of algemeene belasting op de Ingezetenen , » hoewel geen fterveling kon te weeten krygen, welk s» gedeelte van de omliggende landftreek door Springhaa- » nen was bezogt geweest. Het zou gevaarlyk zyn de, » minfte klachten te doen over zodanige misbruiken, » als zynde de flaaffche afhangelykheid hier reeds tot » die hoogte geklommen, dat ieder burger niets zo zeer » ter harte neemt dan de gunst en befcherming van ev- » nen Regidor deelachtig te mogen worden, als in de » daad het eenigst middel zynde om voor-zyn perfoon » en eigendommen in veiligheid te kunnen leeven, Deeze » Omftandigheid toont allerduidelykst-aan, dat ’er eene s» zeer gebrekkige Regeering plaats heeft, en de Wetten s» flegt gehandhaafd worden; want waar men zulke mach- j tige befchermers en derzelver af hangelingen ziet, daar j mag men ook dit zeker gevolg daar uit‘ opmaaken, dat d de Wetten krachteloos zyn. en her geweld zich op den » throon des rechts en der billykheid gevestigd heeft.” De laattte Afdeeling behelst de Reis van Carthagena na Alicanten, Om ten Opn van de laatstgemelde Stad iets over te neemen, diene het volgende : ,, Ik vermaak- i 59 te 308 Je TOWNSEND, REIZE DOOR SPANJE, te my in de groote Kerk niet weinig, hoewel geen- s Zins met haare bouworde, veel minder nog met ce- s nige altaaren ; maar °t geen waar op ik myne. ` Verhandelingen , raakende „den Natuurlyken en S . baarden Godsdienst, witgegeeven door TEYLÉR’S eleerd vlee jn XVa Deel. Te Haarlem, by Joh. ïnfchedé en nen en J. van Walré, 1795. Behalven … het Voorberigt, 469 bl. in gr. tos ` OP de belangryke Vraage des Godgeleerden Genoot- fchaps van TEYLERs ’t welk hier een XVde Deel der Verhandelingen, by °t zelve uftgegeeven , aanbiedt, Is het Inwendig Bewys, afgeleid uit de Goedheid en Go- debetaamlykheid , of wel wit de Strekking, der’ Christlyke Leer, ter bevordering van °sMenfchen Gelukzaligheid s genoegzaam, ter overtuiging dat dezelve waarlyk Godlyk s dat is, met de daad op Godlyken last, door yr.sus en de Apostelen, verkondigd is? — of moet er, om eene gegronde en volkomene overtuiging deswegen voort ze brengen, het Uitwendig Bewys, ontleend uit de Euangelifche Gefthiede- nis, en de Wonderwerken, door de Eerfte Predikers verrigt, bykomen ? ontmoeten wy vier Antwoorden. — Het eerfte, met den Gouden Eerpenning bekroond, ge= fchreeven door CORNELIUS ROGGE , Leeraar der Ke- monftranten te Leyden. —— Het tweede van JAN BROU- WER, Leeraar der Doopsgezinden te Leeuwarden. Het derde van ALLARD HULSHOFF , A. L. M. Ph. Dr. en Leeraar der Doopsgezinden te Amflerdam. — Het vierde van WILLEM DE Vos, Leeraar der Doopsgezinden te dier zelfde Stede. De Schryvers der drie laatstgemelde Antwoorden zyn, door de Direêeuren van TEYLER's Nalaatenfchap , met een Zilveren Eerpenning begiftigd. Het onopgefmukt Verflag, *t geen de Leden des God- geleerden ` Genootfchaps doorgaans voor elk Deel der Verhandelingen, by hun mi Red plaatzen, heeft ons meermaalen , wanneer wy de Deelen deczes Werks ter beoordeeling onderhanden namen, voorgelicht; en op- eleid om den aart en waarde van de geplaatfte Ver- andelingen te doen kennen, Van anderer en niet van LETT. 1796. NO. 8, Y hun 310 | VERHANDELINGEN hun eigen werk fpreekende, dan alleen zo verre de Beoordeeling betreft, mogten wy ‘er dooreen wel o afgaan, en vonden te meermaalen, by het leezen der Verhandelingen zelve, het des berigtte volkomen met de waarheid eenftemmig; en moesten het toekennen van den Gouden Eerprys billyken. In de Voorreden, voor dit Deel geplaatst, waarin die Leden rekenfchap geeven van hunne gedaane keuze, van den aart van het gekoozene, en ’t geen zy verder meldenswaardig agten, treffen wy een Berigt aan, ’t een wy, naa de leezing der Verhandelingen , gaarne on- Berfchryven » en daarom grootendeels onzen Leezeren noch willen, noch mogen, onthouden. „ Hoe zeer,” dus laaten zy zich hooren, „ wy Cte „ kennen moeten, dat eenigen der Verhandelingen , die s Ongedrukt gebleeven zyn, veel goeds en fchoons be- s Vatten , hebben wy den voorrang niet kunnen weige- „ren aan die, welke wy hier uitgeeven. Terwyl de » Uitgeevers het ééns zyn in de Hoofdzaak, verfchillen » Zy in de Behandeling. En gelyk dit verfchil aange- >, naam is, en de verveeling uitfluit, waar toe men » ftukken, die over dezelfde ftoffe loopen, ligtelyk kan s vervallen , door de groote overeenkomst, die zy on- -ẹ derling hebben, zo ontítaat ook daar uit een fchoon »» geheel, dat luttel overlaat om te verlangen. | s» Eene zeer bondige en en Beantwoording der - » Vraage zelve, hebben wy gevonden in het Werk van » C. ROGGE. Het Inwendig Bewys fchynt ons, daar » in, aan alle kanten bezien en getoetst te zyn. En, » bedriegen wy ons niet, dan is, daar in, de ongenoeg- 2» zaamheid van dit bewys op zichzelve, de noodzaak- „> lykheid van het Uitwendige ‘er mede te vereenigen , „en de kragt, oorfpronglyk uit deeze vereeniging , klaar blootgelegd > en nes tegen het voornaam- » fte, dat men ’er op kan aanmerken; alles, daaren- » boven, in eenen ftyl, welks beknoptheid en teevendig- » heid de voordragt des te behaaglyker maakt. Schoon. » geenzins onbekend met de Voorftanders van het andere ə» Gevoelen, is de Schryver niet breedvoerig in Aanhaa- z unge uit hunne Schriften. » Meer vindt men daar van in de Verhandeling van » J- BROUWER, die ook, buiten deezen, eene zeer goede s €n wel uitgewerkte redeneering , over het onderwerp, » behelst, En het zelfde mogen wy zeggen over de iai | f 3 Qan- 3 23 »3 kk) 3> 3 en de bebbe te leezen: „die het Uitwendig Bewys willen verwaafe ` VAN TEYLER’S GODG. GENOOTSCHAP, 811 handelingen van A. HULSHOFF en W. DE vos. Even- wel zyn die, in de meer onmiddelyke redeneering , kor- ter, en houden zich langer op by de Schryvers, die in onze dagen, of al vroeger, getragt hebben, de aan- dagt van het Uitwendig Bewys af te trekken , om die alleen op het Inwendig te doen vestigen. \ 55 ’t Geen , ondertusfchen , van deeze Schryveren, in de drie laatfte Verhandelingen, gezegd wordt, is het zelfde niet,en loopt vry wat uit één. De één fpreekt ` van fommigen, daar de anderen van zwygen , en van dezelfde fpreeken zy op onderfcheiden wvzen. °t Ge- volg hier van is, dàt zy onderfcheidene Bydraagen tot de laater gefchiedenis der twee Bewyzen leveren, die elk het haare kunnen toebrengen, om deezé geichic- denis volkomener te maaken. l „ In de Verhandeling van BROUWER zal men kunnen opmerken, dat by zwaarigheid maakt, van flinkfche bedoelingen toe te fchryven aan hun, die het zwen- dig Bewys willen verwaarloosd, en alleeti het Uiz- wendig (*) beoefend hebben. Doch HULSHOF® en DE - vos zyn hieromtrent niet zo teder. En ’* geen zy voor hun oordeel , in dit opzigt, bybrengen , künnen wy niet nalaaten te denken , dat veelen grootlyks zal doen neigen, indien niet geheel overhaalen , om hect voor welgegrond: te houden. — —— …… Behalven de gemelde, zyn ons nog verfcheidene Stukken ter hand gekomen, waarin de andere zyde des Gefchils wordt voorgeftaan. En gaarne hadden- wy daarvan ook iets in °t licht gegeeven. Maar de beste zelve waren niet van dien aart, dat zy ons toc- lieten, hier toe te befluiten. Vrugtloos hebben w porogi naar bewyzen van eenig gewigt voor de ftel- ing, in de meeste voorkomende, dat Wonderwerken „ by luiden van verftand , niets betekenen. En geheel zyn. wy te leur gefteld in onze, gelyk wy meenen, allerbillykfte. De Eerw. Burger rocce fplitst, naa eene korte en epaste Inleiding over het Geloof der menigte, en een nstgreep des Ongeloofs , om ’t zelve te doen wanke- len, zyne Verhandeling in twee deelen. — Het I, is ingerigt, om te betoogen, „ dat het Znwendig Bewys op „ Zichzelven niet genoegzaam is ter overtuiginge dat de „ Christlyke Leer waarlyk Godlyk is” —— Het Il, ss dat hetzelve de hulp van het Uitwendig Bewys ten „ dien einde behoeft.” Vooraf zendt hv eenige Aanmerkingen ter opheldering van het Vraaeftuk , en het voorkomen. van verkeerde opvattingen :‘ niet in een bedillenden trant 5 maar met oogmerk om welverftaan te worden, | Daar- VAN TEYLER's GODG. GENOOTSCHAP. 213 - Daarop treedt hy ten bewyze der eerstgemelde Stel- linge. Zeer fraai is zyne Voordragt in het ‘Onderzoek hoe veel uit het Zzwendig Bewys kan afgeleid worden; dit in alle fterkte voorgefteld hebbende , gaat hy voort om de Ongenoegzaamheid daar van te doen zien, en ’t zelve, uit verfcheide oogpunten befchouwd, nog nader aan te le it —— Niet onaangeroerd laat hy de wyzes op welke de Voorftanders van het Zawendig Bewys hunne zaak aandringen; doch zyne dr erg Aanmer- kingen daar op brengen hem tot her Befluit der Onge- noegzaamheid van ’t zelve. Waarop hy tot de tweede Hoofdafdeeling treedt. Ge- wigtig is, in deezen, de Bepaaling, wat men door een Wonderwerk te verftaan hebbe. Volgens den Bybel is een Wonderwerk , zyns oordeels, zodanig eene daad , werk of gebeurtenis, die blykbaar door God zelven ge» wrocht is, en daar in yan alle andere werkingen van God , als fchepping en onderhouding, onderfcheiden is, dat dezelve gefchiedt of gewrocht wordt met het bepaalde oog- merk , om de verklaaring van hem, die voorgeeft van God gelast te zyn tot het verkondigen van zekere leer, eloof te doen vinden, —— Deeze bepaaling wordt ver- der door den Verhandelaar ontwikkeld, en voorts on- derzogt, of het Wonderbuare , zodanig gefteld zynde ` als ons de H. S. voordraagt, tot een fteunzel van het Inwendig Bewys kan dienen , en aan ’t zelve dien vol- dingenden nadruk byzetten, welken het, op zichzelven ftaande, mist. In het betoog hiervan befchouwt hy eerst het ftuk in ’t algemeen, en vervolgens met betrekking tot de Leer van JESUS. | | i Aangemerkt hebbende, „, zo wel als ik regt heb om- „ te vordereng dat eene van God afkomttige r waar. s lyk A gefteld zy, dat ik oordeelen moet dat zy. van God kan komen ; evenveel regt heb ik om te s eifchen, dat zy van bewyzen vergezeld gaat, die s toonen, dat zy van God komt”, vaart hy voort; (dit zal ons een ftaal zyner fchryfwyze“opleveren): … Verre » Zy het intusfchen van my, aan het Wonderbaare zulk a eene voldingende overtuigingskragt toe te fchryven , » dat men by ’t zelve de gefteltenis der Leere niet be- „ hoeft in aanmerking te neemen (*). Integendeel be- l s5 weer ‚_ (*) Zommigen willen de Godlykheid van Jesus Zending en Leer alleen uit de KRSS zonder opzigt tot de geftel- 3 te- 814 VERHANDELINGEN weer ik, dat men juist met de Teer moet beginnen, Laaten wy toch waardige begrippen van God koeste- ren. Hy fpreekt als een wys Vader met redelyke Kinderen. Hy heeft ons met veritand en oordeel be- giied hy kan niet willen, dat wy terttond, op het efchouwen van iets buitengewoons , iets dat ons bo- vennatuurlyk voorkomt, zullen uitroepen: Dit is Gods werk; alles wat die Wonderdoener zegt zyn Godfpraa- ken. Integendeel, zelfs by de veronderttelling , dat het pellen Bewys alleen alles afdoet, moet ik toch myn oordeel gebruiken, of het geen ik voor een Wonder houde, in der daad, een Wonder is, of het in der daad beantwoordt aan die bepaaling, welke bo- ven van ’t zelve gegeeven is, of het van God kan komen, of ’er eenige noodzaaklykheid voor zulk een buitengewoon werk gevonden wordt. Zonder dit te onderzoeken kan ik nimmer waare Wonderen van be- drog en inbeelding onderfcheiden. Fn hoe zal ik dit onderzoeken „ als ik de gefteldheid der Leere niet mes de in aanmerking neeme? — Ben ik ongefchikt;, onbekwaam, om over de Godewaardigheid eener Leer te oordeelen (*), dan ben ik nog ongefchikter, om de waarheid: van een Wonder te to:tzen, of dit gevolg te trekken, hy die de Wonderen werkt is van God gezonden. Ik item toe, dat het gros des menschdoms tot het eertte niet zeer bekwaam is, en de laatfte gevolgtrekking voor deszelfs vatbaarheid < meer bere- kend is ; maar dit is geene natuurlyke, flegts eene toevallige, onbekwaamheid, die niet alle menfchen be- treft, en waar uit niet volgt, dat dit onderwerp niet voor de menfchelyke regtbank mag betrokken wor- den. 