VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
heid, en daer door in ftaet Pefteld is, om, uit de menigte zye ner aentekeningen, een fchat van Geleerdheid , in vericheiden Wetenfehappen , voort te brengen. Natuurlyk is ’t te wach- ten, dat zulk een doorgeoefend Geleerde, in Briefwisfeling ingewikkeld zynde , met Mannen van Studie, en weetgierige Liefhebbers, veelvuldige aenleiding heeft, tot het fchryven van Brieven, over zeer verfchillende onderwerpen die tot deze of gene takken der Geteerdheid betrekking hebben. En in deze natuurlyke rearing ia men zich niet helmogen, y ade 4 Â 506 P, NIEUWLAND als men het oog flaet op deze verzameling van Brieven , welke zyn Eerwaerde , onder den titel van Uitlegkundige Vermaakee Iykbeden , het lichtheeft doen zien. Dezelve ftrekt alleszins ten getuige van de menigvuldige aenzoekingen, om zyn Eere waerden te raedplegen ; en tevens van zyne bereidvaerdigheid , om anderen den uitflag ayner onderzoekingen mede te dee- leg, ten einde hun de vereischte onderrichting te doen erlane gen. — Ze gaen meerendeels over Godgeleerde Onderwere pen, door dien zyn Eerwaerde, in de keuze van de uitgave zyner Brieven , met Godgeleerden en Politiken gewisfeld , zich inzonderheid tot dezelven bepaeld heeft , met achterlatinge van zeer velen , die got de Tael- en Letterkunde behooren. Ter dier oorzake zyn ze voornaemlyk betreklyk tot het opheldee ‘ren veler plaetfen der Heilige Schriften , het oplosfen van enige Leerftellige en Zedekundige vragen, of het nafpooren van fommige duisterheden in de Kerklyke Gefchiedenisfen 3 waer onder verfcheiden Artykels voorkomen, die den Liefe hebberen van zodanige onderzoekingen ene aengename bezige heid konnen verfchaffen, —- De kort aenftaende viering van den dag van ’s Heillands Hemelvaert bepaelt ons enigermate , in onze keuze vaneen der Brieven ,tot ene proeve van ’s Mans fchryfwyze, te geven; daer ’er ons een ontmoet, die de oude heid van den Hemelvaertsdag ten onderwerpe heeft; waer over zyn Eerwaerde , aen den Geleerden en Historiekundigen Heer Je D. T. aldus fchryft. s De Zee fcheid geene Vrienden! Uwe Politique zorgen blus. fen ook de heerfchende lievde tot de letteren niet uit, dit vere vrymoedigt my om U WelEd, terwyl dezelve Stads en Staats aangelegenheden vlytig te hand neemt , ja fomts de fnaaren tokkelt , en de Zang-Godinnen bezoekt, voor een poos op te houden en uit te pannen, gy leest en beyvert de gefchiede- \sfen der eeuwen, en gryst door het tuuren op oude hande chriften , geen beter onthaal dan kan ik U Wel Ed. geeven, dan over iets uit de Kerkelyke Oudheid. Zs de dag pan Chrise tus Hemelvaart in de Oude Kerk vroeg gevierd ? Dit is de Vraag, welke ik aan U Wel Ed, en aan my zelve voorftel ; Haast was deeze Vraag beflist, indien het ten vollen zeker ging, dat de zoo genoemde „Apostolifche canflitutien van Cles mens de Romein , tydgenoot der Apastelen, geïchreeven wa- Ten, want /, 8. C. 33: {preekende van de dagen, op de welke de bedienden van hunnen gewoonen arbeid moeten rusten , telt hy daar onder den Zondag, Paasfchen, en voegt'er by qo Pi leed id Aey rare dia ze viens TH zals xperù einerepies doe ae kdig zyn op Hemelvaartsdag , om das de buisbquding van rije UITLEGKUNDIGE VERMAAKELYEHEDEN. t97 Christus als dan eindigt , doch het fchynt uitgemaakt, dat men dit gefchrift tot de derde, indien niet tot de vierde eeuw verzenden moet , zelvs heeft paLLÆUS „om de onechtheid van deeze Conftitutien te bewyzen, zich op deeze plaats beroe» pen, en, in der daad, ORIGENES tegen Celfus maakt eene op- telling van alle de Christen - Feesten, fpreekt geen woord van Hemelvaartsdag, noch laat iets blyken van de Apostolifche Conflitutien , die 'er van gewaagen, zoude hy zich nu daar van niet bediend hebben, gefteld dat ze doe aanweezen gehad hadden , daar hy melding maakt van alle foort , zelvs vaa he boeken , als by voorbeeld, de recognitio Petris nu fchreev Origenes zyn Werk tegen Celfus omtrent het 239fte jaar na Christus geboorte, zie DALLÆUS de Pfeudepig. Apofl, 2. C. 6. p. 301,302. Dit echter volgt hier wettig uit, dat men op het einde van de derde eeuw van de viering van dit Feest gewag gemaakt heeft. JUSTYN MARTYR fpreekt in zy- nen tyd van de viering van het Pinxterfeest, en verzend de inftelling van het zelve tot de tyden der Apostelen in Queft, Refp. ad Orthod. t. 9. Orig. Ecci. p. 126. feg. daar hy breedvoerig onderftaat „ waarom dees dag by CHRYSOSTOMUS en door geheel Cappadoe tien terwolopirn hiet de zaligende dag , zie SUICERUS t. 1. Thes. Ecci. p. 1194. om dat door de Hemelvaart het werk onzer behoudenis voltooid is, waar van CHRYSOSTOMUS hom. 95. in adfc. t. 5. zeer zwierig en Rhetorisch handelt, en zegt, dat wy die de Aarde onwaardig waaren, op dien dag in den Hee mel zyn opgenoomen , wy die geen Aardsch vorftendom verdiend badden, zjn doe opgeklommen tot bet boopfte Hemelryk enz. Men kan intusíchen niet anders dan zich erbarmen over bygen loovige tyden , waarin men deeze Hemelvaart van Christus verbeelde, door een beeld van Christus van beneden te hyse fchen na de hoogfte Tempel-balken, en een brandend beeld van den Duivel naar beneden te werpen, om Satans val, als van eenen blixem uit den Hemel daar door te vertegenwoor» digen, °t welk men by HosPiNtANus de Fef. Chrif. pem. 110. uit de aartige Verfen van Thomas kle lo breeder kan vermeld vinden , en ’t geen daar eindelyk in het belacchelyke uitliep. Dat U W. E. G. met vrucht en zegen deszelfs wigtie gen post bekleeden, en myner in liefde gedenken moogt , bes waarde ik te zeggen tot op het flot van deezen Briev. U W. E. G. Geboorzaame Dienaar PETRUS NIEUWLANDe ` $ Hag. den 2 September 1761. AANH, OP HET EERSTE BBEL DER: DODSCHE BRIEVEN, 99 t Aanbangzel op de eerfie Uitgave van bet cerfle Deel der Brian ven van eenige Portugeefche en Heogdaïsfche Yonden aan den Heer DE VOLTAIRE. Te Amf. by Yntema en Tieboel '1774. Bebalven bet Voorbericht en cen voorafgaanden Brief 95 blade. in groot olavo, k r N^ de eerfte Nederduirfche Uitgave dezer Brieven , welkep treflyk oogmerk en oordeelkundigen inhoud wy op zye nen tyd gemeld hebben, ent welker nattigheid thans cverbee kend is, heeft men té voorfchyn zien komen ene derde Frame fche uitgave, m twee Deelen, met zeer merkelyke vermeems deringen, en enige verfchikkingen. Men was, 20 dra dezelve het licht zag „terftond genegen , om die Gefchrift onzen Lands- enooten niet minder volledig mede te deelen , dan het in de ranfche Tale gevonden werd; des men wel dra befloote „het ` reeds afgegeven Stuk met een tweede te vervolgen. Dan de ingevlochte byvoegzelen , en de min of meer veranderde onde der Brieven , maakten ene afzonderlyke uitgave van een tweede Deel, zo niet han be ‚ ten minfte zeer gebseklyks Zulks deed den Overzerter befluiten , om het eerfte Stuk wee der geheel op nieuw ni te gaen, en de Franíche uitgave in Alles te volgen. — ’Er bleef intusfchen echter mog ene groote zwarigheid over. De bezitters van het eerfte Deel, zo als. ’t . Op zich zelve gedrukt was, fcheen men hier door geen onbile lyke reden tot ongenoegen te iverlenen , dat men, zo °t doer lyk ware, hefst wilde voorkomen, Des is men te rade gee worden, om, met het verwaerdigen van den tweeden druk y tevens de vermeerderingen, die tot het eerfte Deel behooren j afzonderlyk te drukken , ten dienfte van hun, die deszelfs eerfte Nederduitfche uitgave hebben. En hier ntt is dit Zama bangzel ontftaen, °t welk aes , °t zy Brieven, AS Invullingen , Aamtekeningen enz. wat inde tweede afgifte meer dan in de eerfte gevonden word, in zich vervat. r deze fchikking kan ieder den eerften druk, met byvoeging van dis Aenhangzel en het verdere tweede Deel zo volledig maken , als den tweeden druk, die thans uitgegeven ís. l Men ziet , uit dit Aenhangze? , dat het wel der moeite waer dig was, deze vermeerderingen in aenmerking te nemen, de tweede uitgave van dit eerfte Deel daer door té verbeteren , en. dezelven, ten gevalle van hun, die de eerfte uitgave bezicten y ook op zich zelven af te geven 5 dewyl ze meerendeels van een wezenlyk gewicht zyn, en zamenloopen, om te toonen dat de, hoe zeer anders vermuftige de W'aktairs, dikwerf ons -- oor. ROD AANMANGZEL oordeelkundig en onbefcheiden den fpot dryft , met deze en ene voorftellingen der Schriften des Ouden Verbonds. —— uiten verfcheiden byzondere aenmerkingen , welken ter op- helderinge van ’t gezegde in den eerften druk dienen, vindt ‘men in dit Aenhangzel , onder anderen, ene zeer wel uitge- voerde wederlegging van ’t geen de Heer de Voltaire in de Joodfche Propheten berispt, zo met betrekking tot derzelver Character en verrichtingen, als fchryfwyze. Men bemerkt uit het geen hier deswegens aengetoond word, ten klaerfte , dat miets minder dan een bedachtzame geest en oprecht hart zyne pen beftierd heeft; °t welk hem meermaels onbeftaenbaer met zich zelven heeft doen fchryven, en, of zyne onkunde, of gyne kwade trouw , dat erger zou zyn, verraed. Voltaire , (om een voorbeeld van zyne onbeftaenbaerheid met zich zelven te geven.) heeft, in de DiBionnaire Philofde phique , sengemerkt , dat fommige Prophetifche uitdrukkingen , die ons wat vry dunken , het ten tyde der Propheten niet wa- ren; woorden, zegt hy, die in bet Hebreeuwsch niet onbe- tamelyk zyn, zouden het in onze tael zyn, Ten bewyze hier van bedient hy zich van de bewoording, in welke Propheet Ezechiël het afgodisch Samaria en Jerufalem , onder de at beel- ding van twee Hoeren, vertoont. „, Deeze uitdrukkingen van - Ezechiël , vervolgt by, die ons vreemd dunken , kwamen den Jooden niet als zodanig voor. ’t Is waar, dat de Synagoge , ten tyde van den H. Hieronymus, het leezen van deezen Pro- pheet vóór den ouderdom van dertig jaaren niet toeliet: maar dit was om dat by ap dat de Zoon niet meer zal draagen de ongeregtigbeia zyns Vaders , — ten welken aanziene ’er eene uitdrukkelyke tegenftrydigheid tusfchen hem en Mofes plaats heeft”, =a Men vergelyke hier mede het geen die Heer fchryft in zyne Verbandeling over de arl rra ‚ al waer hy zegt, ,„ In weerwil der volledige ftrydigheid tusfchen Ezechiël en Mozes, wierdt het Boek van den Propheet ’er niet te minder om aangenomen in de Regelmaat der door God aangeblaazene Schryveren. °t ls waar, dat de Synagoge het leezen daar van niet veroorlofde voor den ouderdom van ders ` tig jaaren; maar dit gefchiedde uit vreeze, dat de jeugd een misbruik zoude maaken van de al te natuurlyke fcbilderyen , die "er in gevonden worden”. —- Onze Brieffchryver, zich beroepende op het geen hy voorheen bygebragt heeft, wegens de fchynftrydigheid tusfchen Mozes en Ezechiël, mag gewis- lyk met het hoogfte regt hier op zeggen: ‚, Neen , myn Heer , Ezechiël wederfprak, Mozes niet, dit hebben wy elders be- weezen ; maas uw eène Text wederfpreekt gewistelyk den li ate ÓP HET EERSTE DEEL DER JOODSCHE BRIEVEN. «ew __enderen”. — Dit gewag maken van Ezechiël geeft den Schry. ` ver verder aenleiding, om ‘er nog ene aenmerking by te voes _gen, wegens de mistasting van den Heer de Voltaire, nopens één der gezichten van dien Propheet. „ Ezechiël, Çaegt de Voltaire) eet de rol Perkament op, welke hem wordt aangeboden; hy blyft op zyne flinkerzyde drie honderd negentig dagen liggen, en op zyne regterzyde veertig dagen , om de jaaren der Gevangenisfe aan te duidens hy belast zich met ketenen, welke die des Volks afbeelden 3 hy bedekt zyn brood met drek enz. | Uit onoplettendheid , zegt onze Schryver, of om uwe Leezers te vermaaken, neemt gy hier een Gezigt voor eene Weezenlyke Gebeurtenis. —- Hervatten wy deeze plaats. ‚ Ezechiël eet de rol Parkement op’, enz. „Neen, myr Heer;” , Ezechiël at de rol Parkement niet op’, en deeze Rol wierdt hem niet weezenlyk, maar in een Gezigt, aange- booden. Zo gy wat meer oplettendheids hadt gebruikt , zoudt gy opgemerkt hebben, dat het Hoofdftuk van Ezechiël, waar uit deeze trek ontleend is, begint met deeze woorden: De psen van de gelykenisfe van de beeriykbeid des Heeren. oen zag ik , dus vervolgt de Propheet , en ziet , daar was een band tot my uitgefteeken; en ziet, daar in was de rolle eens Boeks , en by fpreidde die voor myn aangezigt uit. —— Daar naa zeide by tot my , Menfcben Kind , eet , dat gy vinden zult : eet deeze Rol, en gaa, en fpreek tot bet Huis Israëls; toen at ik, — en bet was in mynen monde als boning , van wegen de zoetigbeid (*). En gy, myn Heer, dat de , H. Joannes’, met ’er daad de Boekrol heeft gegeeten, van welke hy in zyne Open- baaring fpreekt? Deeze trek verklaart den anderen, Hoe! een Christen , zo kundig als gy zyt, vat Gelykenisfen en Gezige ten in een letterlyken zin op ! Gy hadt, ongetwyfeld , luss om eens te lachen ! s Hy blyft op zyne flinker zyde drie honderd’, enz. „ Het vervolg deezer plaatze van Ezechiël bewyst verder, dat deeze in een gezigt, en niet weezenlyk voorvielen. Toen kwam de Geest in my „en feide my op myne voeten „en by [prak tot my, en by zeide tot my: gaa, befluit u binnen in uw buis, Want u aangaande , Menfchen Kind , zie; z zouden dikke touwen aan u leggen ‚en zy zouden u daar mede binden; daare om zult gy niet uitgaan in bet midden van bun. En ik zal uwe tong aan uw verbemelte doen kleeven. — Lig gy ook neder — | op (°) Hoofdst, F: 28. II: 9,10. III: 1,2,3. DeVertaaler. … zo - AANBANGZSL uwe linker xyde, en leg daarop dè ongeregtigbeden uan ber is Jsraëls: naar bet getal der dagen , dat gy daar op zuke äggen , zult gy bunne ongeregsigbeden draagen. Want ik beb u gegeeven de jaaren bunner ongeregtigheid, naar °t getal der dagen, drie banderd en negentig dagen, dat gy de ongeregtig- beid van °t Huis Lsraëls draagen zult. Als gy nu ide zuje poleindigd hebben, Jig ten anderen neder op uwe regter zyde. En gy zult de ongeregtigbeden van't Huis fuda draagen veer- sig dagen. — En ziet, ik zal dikke touwen aan u leggen , dat gy u niet omkeert van uwe eene zyde tot uwe andere zyde ; tot de dagen uwer bêlegeringe volsindigd bebt (*). Het is „ge- k gy ziet, myn Heer, de Geest die in den Propheet komt, het is de Geest, die tot hem fpreekt en hemin ketens boeit, om hem op de zelfde zyde te houden. Duidt dit alles niet veel- eer een Gezigt dan eene weezenlyke Gebeurtenis aan ? ə Hy bedekt zyn brood met drek’. ,, Dit bedryf , door den draad des verhaals met de voorgaande verbonden, gefchiedde insgelyks in een Gezigt. Hier omtrent kan geen de minfte twyfel ont{taan. ‚_ Wat hier van zy ,deeze uitdrukkingen; , zyn brood met drek bedekken’, betekenen niets anders, dan zyn brood bak- ken onder gedroogde uitwerpzelen , welke in den brand worden ftooken, De gewoonte, om tot dit gebruik de uitwerpzee n van Dieren, inzonderheid van Osfen , Kameelen , enz. te bezigen, was algemeen in de arme Landen van het Oosten 3 en de che Reizigers berigten ons, dat dezelve nog ftand grypt onder de Arabiërs, die naby den Eufraat woo- nen (t), en op nog andere plaatzen. Men legt op eenen {teen een’ ongezuurden deegkoek , die niet zeer dik is ; men overdekt denzelven met mest van Dieren , men fteekt deeze in brand, en het brood wordt in korten tyd onder deeze asch gebakken, Op dit gebruik zinfpeelt Ezechiël, en duidt gee oor C3 Esechiël, Hoofdft. III: 34,25,26. IV: 4,3,6,8. t) Men vind zelf iets diergelyks in Vrankryk , in Bretagne en 3n andere Provinciëg. Men verzamelt aldaar de mest van Dieren, welke men in de Zon laat droogen , door dezelve tegen de muu- Jen der huizen te plaatzen; cn, by gebrek van andere Brandítoffeg, beg men deeze , om de Ovens te (tooken , en de Spyzen te ooken. De Uitgeevers, De Nederduit(che Vertaaling heeft ook in de bedoelde plaats van Ezechiël: Gy sult een gerflenkoek eeten , en dien zult gy met drek wan 'smenfchen afgung bakken, voor hunne oogen, Hoofd®, IV: 13. De Za ertaaler s Ô d OP HET EERSTE DEEL DER JOODSCHE BRIEVEN. RO} door de behoeftigheid aan, tot welke de Jooden moesten gee bragt worden. Wanneer men zich deeze gewoonteú herins nert, wat moet mėn dan denken van de ruuwe fnaakeryen van On Schryvers, en zelf van de uwe. Erken ze, myn eer | …, De Heere ; zegt gy (*) , beval hem, drie honderd en negentig dagen lang, Garften-, Boon-en Gierften- Brood te eeten, met menfchendrek bedekt, De Propheet riep uit, pouab\. pouab\ pouab! myne ziel is tot nog toe niet verontreinigd ge- weest: en de Heere antwoordde hem: wel dan! ik zal u Ose fenmest in plaats van menfchendrek geeven, en gy zult uw brood met deeze mest kneeden. Vermids het niet gebruiklyk is zulke Confituuren op zyn brood te eeten’, enz. „ Aldus „ myn Heer, ftelt gy in de plaats van brood onder de asch van verbrandde Koedrek gebakken, een brood met deeze mest gee kneed. Zie daar een (taaltje van Philofophifche Opregtheid ! Gy bedekt: dit brood …„ met deeze Confituuren °: zie daar fraai vernuft! een geestigen en kiefchen boert | » Miror & item indignor \* Is zo, myn Heer, wy agten u te veel, wy hebben te hooge denkbeelden van u, dan dat wy, zonder verbaasdheid , zouden zien u zelven vernederen tot deeze laffe en laage fnaakeryen 5; Miror! Hoe! is het de Heer DE VOLTAIRE , is het een Schryver van deeze verdienfte, een Man van zo een kiesch vernuft en van zo een gezuiver- den maak, die zyne Schriften dus bezoedelt, dus onteert $ Het doet ons zeer, wanneer wy 'er aan âenken. Zndignor ! ‚Doch zo het laffe en het ruuwe ftooten , het valfche ergert 20g meer. Hier, myn Heer, doen de verknogtheid aan, en de agting voor u, eene twyfeling ontftaan, welke gy alleen kunt wegneemen. Indien gy nog den zin van den Text van Éze- chiël, nog het gebruik , waar op hy zinfpeelt , verftondt , wans neer gy hem in uitdrukkelyke woorden vertoonde (wy behoe- ven ‘er niet over te bloozen) , als Menfíchendrek tot een onta byt eetende’ , en door de allerwalgelykfte {naakery; , zulke Confituuren” op zyn brood fimeerde , welk eene geleerdheid ts dit voor een Oordeelkundige! Indien ‘gy des kundig waart ; welk eene goede trouwe! Zo gy, om eenige Weetnieten gelee heid tot lachen te verfchaffen , uit kortswyl , in koelen loede en tegen uw beter weeten aan, eenen agtenswaardigen edoan) aan yke vuiligheden toefchryft , welk een Ka- ter!” i ‚ C) Zie Phil. de l'Hist. Di&. Philof. An. EZECHEL, P r ; Z zx b F. Cita 4 hd e 204 C; W. Rs SCHOLTEN Uitgezogte Genees- en Heelkundige Waarntemingen. Daor C. W. R. SCHOLTEN, Med. Do. Te Haarlem by C. Ha Bohn 1774. 183 bladz. ss Elifabet Orvin geboortig van St. Gilain, zynde van een gezonde en fterke Lichaamsgefteldheid , had den Priester aldaar veele jaaren getrouw gediend , totdat zy ‚in den beginne van ’t jaar 1738 , zo verdrietig, knorrig en gemelyk wierd, als of zy, ge- lyk de buuren meenden , haar verftand verlooren had. Omtrent de maand Augustus viel zy in een buitengewoonen flaap die vier dagen duurde. Geduurende deezen tyd nam zy in * geheel B voedzel tot zig; °t was onmogelyk haar op te wekken. en laatften ontwaakte zy van zelve „ met een zeer onver- genoegde gemoedsgefteldheid, die haar nogthans niet belette haare bezigheden gelyk voorheen zes of zeven dagen lang te verrigten, Daarop viel zy wederom in eenen diepen flaap , die egter nu maar agttien upren lang duurde. Daarna ontwaakte zy weder, en van dien tyd aan, fliep zy alle dagen 17 tot 18 uuren, dat is, van drie uuren des morgens tot agt of negen : uurre GENEES- EN HEELK. WAARNBEMINGEN. -395 auren desavonds ; behalven, viet maanden in’tjaar 194: ‚ waar. in zy een’ .natuurlyken flaap had; en een-en-twintig dagen in t jaar 1748 , in welken tydzy van een derdendaagfíche Koorts zo vlug gehouden wierd, dat zy niet boven de twee uuren op eenmaal na elkander fliep. Men geloofde in *t gemeen, dat het daglicht eenigen invloed op haar had; terwyl zy over dag uiet-konde wakker gemaakt worden. Den soften van Louwwmaand in * jaar 1752, reisde ik om haar te zien, met den Heer Presto, Opper- Chirurgyn by t Regiment van den Prins van. Sa/ms, van Brusfel, en wierd des avonds om vyf vuren in haar vertrek gebragt. Ik voelde haar Pols en vond hem natuurlyk, ik ligtte haaren arm om hoog, en bevond, dat hy zeer {tyf cn zwaar was, ik moest veel moeite aanwei- den eer ik hem buigen konde, hem loslaatende viel hy als een zwaar ftuk hout ter neder, daar op ligtte ik haar hoofd en teffens haaren rug en fchouderen om hoog; want de hals was zo ftyf als een plank, de beenen waren even zo gefteld. Ik zette mynen mond aan haar ooren riep zo overluid als my mogelyk was, dog ik konde haar niet doen ontwaken; en om verzekerd te zyn , dat ‘er geen bedrog agter fchuilde, zoò drukte ik een naald door de huid en * vleesch tot op °t been. Ík hield een helbrandend papier aan de wang, tot dat de op- perhuid verfchroeid was, ik bragt vlugge geesten en zouten voor de neus „en ten laatften duwde ik een met overgehaalden wyngeest bevogtigd ftukje linnen in een van haare neusgaten , en flak ’ voort daaröp in den brand. Maar dit alles gefchiee de, zonder dat ik de minfte verandering in haar’ aangezichte of eenige blyken van gevoel by haar konde bemerken. De oppervlakte van haar lichaam was warm „en had een zagte uite waasfeming. Om half zeven vond ik haaren hals, armen en beenen veel buigzamer als. by myne aankomst; *t. welk ik aan de nabyheid van haare ontwaaking,toefchreef. Om agt uuren wierp zy zich in baar bed om, ftond fchielyk op en ging bý * vuur. Ik deed haar verfcheide vragen, die zy op cen on- vriendelyke wyze beantwoordde. Zy was verdrietig en droe- vig, en zeide dikwyls dat zy liever fterven „ dan in deezeù toeftand blyven wild Ik konde van wegens haare Ziekte geene genoegaaame onderrigting uit haar krygen; al wat ik van aar konde gewaar worden, was, dat zy in haar hoofd eeh zwaarte voelde, die zy wist de voorbode van haar ziekte te zyn, en die haar bewoog naar bed te gaan, waaröp zy onbe- weeglyk en zonder haar een eenige reis om te kéeren , -blcef leggen, tot dat de {laap voorby was; geduurende deezen tyd had zy. behalven de uitwaasfeming , geen ontlasting uit haar In. DEEL. H. LETT. NO. 5 206 C. W. R. SCHOLTEN a lichaam. Zy zeide my, dat zy voorheen haare: maandelykfe verandering geregeld gehad had, maar zy wist ziëh niet te herinneren , wanneer en hoe ze dezelve vertooren had. Ik haar nog met fimaak eeten en beginnen te Ípinnien en d ging ik van haar weg; maar den volgenden ochtend te rug ko- mende, vond ik haar wederom even zoo ftyf en diepflapen- de, als by myne eerfte aankomst. Ik deed nieuwe i gen haar op te wekken, maar te vergeefs; ’t gevolg was ge- lyk te vooren. De Vrouw die zy by zich hadde, zeide my, at zy , wanneer de flaap buitengermeen lang diturde , haar door eenen trechter eenig voedzel plag te geeven. Hier op open- de ik haaren mond, en goot ’er een lepel vol melk in, die zy doorzwelgde ; en ik befpeurde dat de vefrichting van den flok- darm, fchoon een wilkeurige beweeging zynde „ op een gere- gelde wyze gefchiedde, en dat het flokken natuurlyk was. De Heelmeester, in deeze plaatze woonende ,berigtte my dat ‘hy haar verfcheide fterke giften van den Tartarus Emeticus , ieder uit 18 greinen beftaande, gegeeven had, zonder dat hy in ftaat geweest was haar hier mede op te wekken, Hy verhaalde my daarby verfcheide manieren , waarvan men zich federt verfcheide jaaren bediend hädt , om haar op te wek- ken; b.v. men had haar gegeesfeld tot dat het bloed van haa- re fchouders geloopen was: men had haar den rug met hoo- nig belmeert, en haar daarop’, op een’:heeten dag , voor een’ Byenkorf gebragt, alwaar zy van de Byen zo was geftooken ‘geworden „dat haare geen rug , benevens de fchouders met Blaren bezet waren, Op een anderen tyd lad men haar naal- den onder de nagels eg. en nog ahdere zonderlinge Proe- ven genomen, die ik van wegens haare onbetamelykheid met flilzwygen zal voorby gaan. Men verzekerde my ook, dat het bulderend Kanon , geduurende de Beleegering. van de Ves- ting in ’t jaar 1746, haar niet ontwaakt, nog haaren flaap ge- ftoord had. Deze arme Vrouw is thans 5% Jaaren aud , bleek ‘van kleur , dog niet zeer vermagerd. Zy ziet °t daglicht nooit, maar verflaapt den langften dag in den Zomer; in den Win- ter begint ze eenige uuren voor den dag te flapen,. én ont- waakt niet eerder als twee of drie uyren na Zonnen ondere ang, gelyk den soften van Louwmaand gefchiedde „op wel- ken dag ik „om haar te zien, tot haar gegaan was. Gëduuren- de haar flaap heeft zy over haar geheel úglraam een: natuurly- ke warmte, met eén buitengewoöne fpanning’ en ftyfheid van haar’ nek en uitwendige ledematen, die daar by-geheel zon- der gevoel zyn. Dit zou my ongelooflyk toefchyneh , wanneer jk dit geval niet op ’t-nauwkeurigfte onderzogt hadde.” —-. r e ' IR E E Men ; 39 h GENEES» EN HEEK, WÂARNERMINGEN,. 269 s Men kan hier by aanmerken, dat Dr. ME: vindt, ín deeze Verzameling, eeti naauwkeurig vers flag van de proefneemingen , van den Hoogleeraar dEpinus , betreffende het Edel Gefteente Tourmalin , alge- meen bekend onder den naam van Aschtrekker (*); met verdere nevensgaande aanmerkingen over dit onderwerp , dat veeler oplettendheid tot zig getrokken heeft. l De drie eerfte Stukjes, hier by een gebragt s behelzen een berigt van dit gefteente en deszelfs ele@trifche uitwerkingen, zo als ze door den Hoogleeraar Æpinus in herhaalde agters eenvolgende proefneemingen waargenomen zyn: Hier by komt een Brief van den Hertog de Noya Caraffa, die zn | | pr (°) Dit Edel Gefteente, van eene bruinagtige coleur, gelyk de Hyacinth, doch veel duisterer ‚dat op het eiland Ceilon, in het zand aan den zeekant, gevonden wordt, heeft den naam van Aschtreke ker verkreegen , uit hoofde eener byzondere eigenfchap, die ‘er de Juweliers in ontdekt: hebben, Deezen naamlyk, dk gefteente in t vuur leggende, om deszelfs hardheid te beproeven , werden gewaar dat het zelve, op eene gloeiende kool warm gemaakt zyn» de,de rontom zig liggende asch beurtelings aantrok en wegftootte. Nadere opmerkingen hebben vervolgens doen zien, dat dit ge- fteente ook die werking oefent, op de Metaalpoeders, en alle aodere foorten van ligte lichaamen: Van dien tyd af heeft dit ge- fleente den onderzoekeren der Ele@riciteit aanleiding gegeeven, om die verfchynfel naauwkeurig na te fpooren; voor al zedert dag de Hoogleeraar Æpinus zyne hier omtrent gedaane Proefneemire gen openlyk bekend gemaakt heeft. De Oa | g 7 208 .F. U. TH. ZPINUS OVER DEN ASCHTREKKER. „proefneemingen omtrent deezen Steen insgelyks den Lief hehe beren medegedeeld heeft , met eenige twyfelingen over des Hoogleeraars berigten ; dat den laatften beweegt, om het verfchil tusfchen hem en den Hertog, door nadere aanmer- kingen op te helderen; en voorts zyn Brief aan den Hertog daar mede gepaard te doen gaan , ter bevestiginge van de juistheid zyner waarneemingen, en de gegrondheid der daar uit afgeleide gevolgen. Ter nadere ftaavinge hier van zyn ’er nog bygevoegd de proefneemingen van den Heer Wil/on, met de aanmerkingen van den Hoogleeraar over dezelven. ‘Dit alles verleent eene regelmaauge ontvouwing en voorte aande opheldering van des Hoogleeraars waarneemingen, Betreffende de cleétrifche uitwerkingen van dit Gefteente , en ‘derzelver overeenkomst met de magnetifche werking van den “Zeilfteen. Uit hoofde hier van verdient dit Gefchrift, dat wegens de medegedeelde en bevestigde ontdekkingen opmiere kenswaardig is, met recht eene plaats by de edenis der Electriciteit van den Heer Priestley; tot welk onderwerp deeze waarneemingen alleszins betreklyk zyn. Verflag van de verbaazende Historien der zogenaamde Buik- jbreekers, door den Heer DE LA CHAPELLE. Te Amfter- am by G. Warnars, en te Harlingen by F. v. d. Plaats en Junior 1774. dn groot octavo 140 hladz. N^ mate de Wysgeerte , zig op Proef-enqervinding vestigende , en alles ftoutmoedig onderzoekende , groo- ter voortgang maake, vervalt ook trapswyze het Bygeloof, dat op waan fteunt en door. vrees gekoesterd wordt. Dit heeft men,- zo hier te Lande als elders, geduurende het tydver Joop der twee laatíte Eeuwen, veelvuldig gezien , en de op- Jettenden, die zig over het wonderbaare niet zo zeer ver- baazen, dat het hunne onderzoeklust ftuitte , of hen fchroome agtig wederhoude, leveren ons hier van dikwerf nog nien-. we bewyzen. Onder dit flag van Mannen komt ten dien opzigte mede voor, de Heer de Ja Chapelke , met betrekkin tot de Buik/preekers; zo genaamd, niet om dat ze mêt. uit den Buik fpreeken, maar om dat hunne ftem meermaals uit den Buik, of zelfs van eene laager plaats fchynt te ko- stien; dat egter niet altoos zo bepaald gefchiedt, dewyl ze ook zomtyds hunne ftem uit de hoogte doen hooren. — In de dagen des Bygetoofs twyfelde men niet, of Menfchen, die dat vermogen hadden , behoorden onder’den rang a. Oe la DE LA CHAPELLE OVER HET BUIKSPREEKEN. 209 > Tovenaars , en waren van den Duivel bezeten; doch laatere opmerkzaamheid heeft” dat denkbeeld duidelyk tegengefpro- ken; en de ondervinding van den Heer de la Chapelle heeft ten kragtigfte geftaafd, dat het gewoone menschlyke vermo- pen hier wel toereikende is, en dat ’er niets bovennatuurs yks in plaats heeft. | | Men vindt naamlyk menfchen, die, behalven hunne gee - woone ftem, eene ftem van een gansch anderen en hun zeer vreemden toon weeten voort té brengen; die ze aan ande- ren doen hooren, van waar en zodanig als zy willen. Hunne fem fchynt uit het hart der Aarde voort te komen, wan- neer ze, met een klaagenden of droeven toon, de dooden doen fpreeken5 ook wel uit het holle van de Borst, wan- neer ze met eene fyne ftemme willen fpreeken, of doffe en als gefmoorde woorden laaten hooren: ook weeten ze buns ne ftem; als van boven uit de lugt komende, met een bul- derenden toon, te doen galmen, wanneer ze eene bedreiging of Godlyke openbaaring willen nabootzen. In één woord, zy bezitten het vermogen , om hunne ftem te wenden en te keeren naar welgevallen, en dezelve een toon te geeven , die naar de bedoelde omftandigheden gefchikt is. Heer de Ja Chapelle geeftons daar van in dit Gefehrift een overtuigend verflag, met nevensgaande aanmerkingen, over het fchandelyke misbruik, en ’t nuttige gebruik, dat men'van dit vermogen maaken kan. En tevens ftelt hy ons voor, hoe men, uit de tegenwoordige voorbeelden van Buikfpraakkunde,. vergeleeken met die van vroeger tyd , niet ongegrond , kan gis- fen, dat veele zogenaamde Toveryen , Orakelen en fpreekene de Schimmen, aan ’t in °t werk ftellen deezer Kunfte toe te £hryven zyn, Hier benevens heeft ‘er de Autheur zyn werk yan gemaakt, om de Kunst zelf na te fpeuren; ten einde de oorzaak te ontdekken; en dus dit zonderling verfchynzel, dat men eertyds aan de bovennatuurlyke hulp van Geesten toefchreef , op eene natuurlyke wyze, als het werk van Men- fehen , te verklaaren. — Ter volkomen ophelderinge hier van meldt hy, in een afzonderlyk Hoofdftuk, °t geen anderen ter verklaaringe dier BRS hebben voorgefteld , en ’ geel l 3 y> 819 DE LA CHAPELLE hy, uit eigen ondervinding , deswegens opgemaakt heefts welk laatfte hier op uitkomt. , s» Zo men de zaak onderzoekt, gelyk ik gedaan heb, zal men door eigene ondervinding overtuigd worden , dat dit vere fchynzel moet toegelchreeven worden, aan eene byzondere kunstgreep ten aanzien der Spieren van den Gorgel ; een kunste greep, welke ieder mensch , met de gewoone fpraakdeelen bee kad. kan leeren door eene geftadige en aanhoudende oeffe- ning , gepaard met een volftandig en bepaald voorneemen , om de gemelde deelen daar aan te gewennen, Niet meer dan acht dagen tyds heeft dit gekost aan den Heer St. Gille, (een Buik- fpreeker, die den Heer de la Chapelle herhaalde proeven van eeze Kunst verleend heeft) die het op Martinique leerde, door kragt van een Buikfpreeker te willen nabootzen „ met welken hy daar te Lande vriendfchap hadt gemaakt. »» Daar de klanken der Buikfpreekers inzonderheid gevormd worden in het agterfte gedeelte van den mond , waarom zou» de men dan de ftem niet overbrengen tot dat gedeelte des lie ghaams , gelyk men dezelve doorgaans overbrengt tot het voor- fte gedeelte van den mond? ' s Dit ontftaat uit onze oordeelvellingen , welke wy hebbelye kerwyze verkreegen hebben, De ondervinding alleen leert ons, cp het gezigt, over den afftand der voorwerpen oordeelen; op dezelfde wyze leeren wy zulks ten aanzien der klanken. Zo dikmaals de lucht naby ons wordt geboogen, even als zy geboogen wordt, wanneer zy klanken voortbrengt, welke de ondervinding ons geleerd heeft van verre te koomen, brene gen wy het geluid over tot op dien zelfden afftand en in dee zelfde loopftreck , niet tegenftaande het {flegts op eenen afftand van twee duimen van onze Ooren verwekt wierde: dit is een beginzel, °t welk op de Ondervinding en op Waarneemin- gen rust (*). . s» Eveneens is het gelegen met het verfchynzel der Buin prece . œ» (*) 'Er zyn weinig meufchen, in fteden woonagtig, die zulkg Walthoorns niet gehoord hebben, van welke men zich in de Con- certen bedient. Wanneer de Blaazer zynen rug na de Aanfchou- wers keert, en het Paviljoen van zyn hoorn van hun afgekeerd is, eq hy tevens een fyn en flaauw geluid maakt, zullen zy eene aan- doening gewaar worden, als iemand, die op eene vlakte in ’t mid - den van een bosch hoort blaazen. De klanken, fchoon naby hun- né ooren geformefrd , zullen van een veren afllaad fphynen tg koomen,” -, < r] IS OVER HET BUIKSPREEKEN, art ers „waar. van wy de oorzaak zoeken. Om hier van over. tigd te worden ə wordt ‘er, myns oordeels, vereischt dat iemand in eigen ep en met veel opmerking waarneemin- gen doe. treitende dezulken , die geene gelegenheid of geene genegenheid hebben, om deeze buitengemeene perfoos wn te zien en te hooren, laaten deeze, zo zy kunnen, zich de Vleugelen van een Vogel verbeeldén , wier klapperen de. lucht verftaanbaare klanken zou doen voortbrengen, en zy zallen zich eenig denkbeeld van het geluid hunner ftemme kunnen maaken. » Deeze ftem, Schoon zeer duidelyk en verftaanbaar uitge. fprooken „ gekykt zeer veel naar eene zagte ftem ;-zy is fchor,. niet zeer lymerig, langzaam en als die van een flervenden. deeze zyn.de kenmerken van eene zagte ftemme die van verre komt; men moet, derhalven , haar deeze eigenfchap toefchtye ven, tot zolang men, door ondervinding geleerd heeft zyn oordeel te verbeteren. | „ Dit is my in de daad gebeurd, Naa de derde Waarnee- ming verdween de begoocheling; en fchoon ik zeer wel oor deelde over het uicwerkzel,’t welk dit veroorzaakte aan Ooa ren, voor welke deeze klank gantsch nieuw was, bragt ik, egter , regelrecht tot den mand van den Heer St. Gille de woore den over, welke , in de verbeelding van anderen, voortkwas men, van boven uit een boom, midden uit het Veld , uit de Aarde of uit de lucht, op een af{tand van dertig of veer- ig Roeden. E: c i s Dit laaefte verfchynzel, om naamelyk de ftem te doen voortkoomen , van waar men wil, is het verbaazendfte , en misfchien het gemaklykfte om te verklaaren. Het is bekend , dat de ftem haare grootfte kragt oeffent, volgens dén loop van den As der geluidverwekkende Juchtdeelen. Onderftellen wy nu, dat de grootfte breedte , of de grootfte omväng van dusdanig eene ftehme gefchat worde, op veertig Roeden, De Buikfpreeker , wanneer hy wil fpreeken , verdraait vyn aangezigt een weinig, hy draagt zorge, om zonder eenige gemaaktheid zyn gezigt te keeren, en zyne ftem te wenden na dien kant, van welke hy dezelve wil doen fchynen voort te komen. Indien het na den kant der Aarde Zy, zal zy uit den grond {chynen voort te koomen veertig Roeden beneden deszelfs oppervlakte. Zo het na den hemel zy, zal zy van eene hoogte van veertig Roeden fchynen voort te koomen ; en dus naar goeddunken, altoos volgens dien ftreek, dien de Buikfpreeker verkiest. ‚ ~ s Waar in beftaat dan aE Buikfpraakkunde ? In eene ge- + pase aï2 DE LA CHAPELLE OVER HET BIIKSPREEKEN. aste fpanħing of zamentrekking der fpieren in het agterfte Bedeelie van den mond of de Gorgel, die de ftem noem š yerzagten of verzwakken , als mede in het buigen der ftemme, even als of zy verre kwam, geholpen door onze hebbelyke oordeelvellingen , voor dat wy door de ondervinding geleerd zyn dezelve te verbeteren: hier in beftaat , in weinige woor den, myns oordeels, de oorzaak en het uitwerkzel der Buik- fpreekeren ”. Oplettende Leezers zullen , in dit Verflag ven den Heer de la Chapelle, verfcheiden aient voorvallen en aanmer. kingen ontmoeten , die dit Stuk licht konnen byzetten ; te meer daar men zich, volgens een uittrekfel, uit de Registers van de Koninglyke Academie der-Weetenfchappen te Parys, op de echtheid der waarneemingen gerust mag verlaaten. In de verzekeringe hier van, en tevens overtuigd zynde var de grondheid der bygebragte verklaaringe , heeft ook ‘de Acade- mie goedgevonden, de Memorie van den Heer de la Chapelle ever dit onderwerp ter drukperfe te geeven; als oordeelende, dat ’er niet te veel lichts verfpreid kan worden over alles , waar door men de menschlyke ligtgeloovigheid kan misleiden, s, °t Is toch, gelyk de Academie hyk, van ter aange- legenheid , dan gewoonlyk geloofd wordt, de-Onkunde tegen ee wondertekens en de verleiding der Bedriegers;te verdee. gen a een > : Pd De Nieuwe Reiziger , of Befihryving van de Oude en Nieuwe Wereld, Uit bet Fransch oan den Abt DE LA PORTE. Vyf- " tiende Deel. Bebelzende de Yvoorkust de Peperkust , den Senegal, de Kanarifche Eilanden en Portugal. Te Dordr, _ by A. Blusfé en Zoon. 1773. Im gr. ollavo 434 bladzeyden, N het Stuk des Nieuwen Reizigers ,'t geen wy thans onzen. Leezeren aanbieden , geeft de eerfte Brief ons eche Befchry- ving van de Yvoorkust ; de tweede levert ons de voornaam byzonderheden op van de Peperkust ; de vier volgende bee fchryven den Senegal; de zevende handelt van de Kanarifcbe Eilanden, en de zeven overige vermelden óns den Ouden en tegenwoordigen ftaat des Koningryks Pottugal. Zy die met enoegen deezen Reiziger dus verre gevolgd hebben, zullen hier weder nieuwe ftoffe voor hunne Leeslust aantreffen. Wy zullen, volgens gewoonte „onze Leezers een klein gedeelte van den togt laaten mede doen, en verkiezen ten dieu einde ge Rivier den Senegal opte vaaren ; en „naa een algemeen be: m $ ngi DE NIEUWE REIZIGER. ` aty sigt van dezelve, hun op de voornaamfte byzonderheden fot de Natuurlyke Historie behoorende , daar voortkomende , te' doen letten.’ l a» De loop der Riviere den Senegal is omtrent negen hon- derd mylen van het oosten naer het westen , van het Meir Bormo af, alwaer men zegt dat Zy haren oorfprong heeft, tot op twee mylen van de zee. Hier, eene kromte makende, draeit zy eensklaps naer het zuiden , en ftroomt nog door eene groote uitgeftrektheid lands, om zich eindelyk in den Ocenen- te ftorten. Haer mond is bedekt door eene bank, gevormd door den overvloedt van het zandt, 'twelk ’er doorden ftroom zengevoerd en door het Ty geftuit wordt. Deze bank is dub- bel gevaerlyk , niet alleen om dat zy weinig water heeft , maer ook om dat de onftuimige golven , die ten tyde der overftrooe mingen uit den vloedt komen, haer dikwerf van plaets doen: veranderen. De ingang van den Senegal zou ontoeganglyk zyn, indien de kragt van zynen loop geenen doortogt , van: honderd en vyftig of zestig vademen breed; en twee vademen iep, geopend hadde. Dees doortogt ontvangt alleen- barken van veertig of vyftig tonnen 5 kunnende de groote vaertuie gen niet tot het Eland St. Louis komen. haten handelen , -zonder hun eenige orde of raedt te geven. „s Na dat men dezen gevreesden dam over is, vindt men eene Rivier van eene fraeije wydte , en van een helder en glad water , wier loop zo aengenaem is , als de ingang moeilyk hadt toegefchenen. De grondt aen wederzyden is flechts een dryf- zandt. De westlyke oever vormt eene landtong van vyf en twintig mylen lang, wier grootfte breedte flechts twee of drie’ mylen is. De oostkust is hooger ; maer beide zyn ze even onvruchtbaer, of brengen niet dan lage planten voort, Mer vindt geene boomen dan twee mylen hooger: en nog zyn’ hee alleentyk maglieren, die byna de eenigfte foort zyn, welke men ‘ontmoet tot aen het Biland St. Louis, dat ook het Ei hnd van den Senegal geheeten wordt. Alsdan wordt dit Schiereiland’ minder onvrugtbaer , en vertoont fraeije weiden ; paer in de Prafche Macdohappy geheele kudden van fcha- z 5 pen I4 DE. NIEUWE REIZIGER. pen en geiten , tot wier bewaring. zy verfcheidene Negers onderhoudt, doet voeden. Voor datde Senegal in zee valt, verdeelt hy zich in verfcheide takken, die eene meenigte van kleine Eilanden uitmaken ”. EE A Laat ons nu eenige byzonder aanmerkenswaardige ftukken tot-de Natuurlyke Historie behoorende, aan en omtrent deeze Rivier voorkomende, onzen Leezeren aanbieden, „ De Be- woouders van het Eiland Goerée, en in °t algemeen van alle de omliggende ftreeken van Rufisco en de Groene kaep , wor- den wreedlyk geplaegd door ondiertjes, welke zy vagvagues noemen. Ilve zyn witte mieren , gelyk de onze, die, in plaets van fpitíche hoogten te verheffen , in den grond bedol- ven blyven , en zich niet ontdekken dan door kleene langwere pigronde gangen, van de dikte eener ganzefchacht , welke zy verheffen op de ligchamen , die door hun aangevallen wor- den. Zy bedienen ’er zich van als bedekte wegen , om onzigta baer te arbeiden, en verfcheuren, in luttel tyds, alle de ftof= fen, waer aen zy zich vast hegten: Indien zy een bed bele- geren, is het byna onmogelyk ben te verjagen; en als men, des avonds deze bedekte gangen vernielt, hebben zy dezel= ven, voor des middernachts, tot aen het hoofdkusfen opge- worpen; wanneer zy de lakens en matrasfen doorknaegd hebe ben, byten zy onbarmhartiglyk de perfoonen, die zich daer in bevinden, en veroorzaken hun de hevigfte {merten ss Onder de andere zeldzaemheden moet ik niet vergeeten , de tallooze menigte van middelbare Vis{chen , die deze kust over- froomen. De Zee fchynt daar mede vervuld; en wanneer zy door de Roon vervolgd werden , ziet men hen met geheele banken den oever naderen, en ’er zomtyds ftranden. Zom- nip dezer banken hebben eene uitgeftrektheid van meer dan vyftig vademen;en de Visfchen zyn daerop zo in een gedrore gen, dat zy over elkanderen rollén, zander te kunnen zwem» men. Zoo dra de Inwoonders ze digt by * Land befpeuren , werpen zy zich in ‘t water; dragende eene korf in de eene hand; terwyl zy met de andere zwemmen. Het is eene zeer vermakelyke zaek hen , in deze geftalte, in °t midden van dit ekriel te zien doordringen , enkel hunne korf in het water mpelen, ze weder opheffen, en met hunnen prooi beladen te rug keeren. p Dewyl het Volk deze Vislchen. op de daken der he : et DE NIEUWE REIZIGER» arg laet droegen, trekken derzelver gezigt en reuk de Wolven, Leeuwen en Tygers naar de dorpen „en doen hun onophoudee lyk in de nabuuríchap waren. Wee den Kinderen, en zelfs den Mannen, die zich dan verre van hunne hutten bevinden. Men heeft in deze gelegenheit opgemerkt, dat de Wolf en de Leeuw te famen verkeeren, zonder elkanderen te vreezen of eenig leet te doen. Niet dat de geftalte van den Afrikaen- fchen Wolf , veel grooter dan de onzen, den Koning der. Die- ren eenigen fchroom inboezemt; maer alleen om dat het vleesch van den Wolf hem niet verlokt; daar hy „in tegendeel, op het eerfte paerdt of kindt, °t welk hy op zynen weg onte moet, aenvalt. Geene dagen zyn er, waer op deeze verflin» dende Dieren den Negeren niet een groot getal van Visfchen ontrooven en wanneer men hun vraegt , waerom zy de moeite niet doen om ze by nacht in te neemen , antwoorden zy koeb- tjes , dat men'ieder moet laten leven, en dat zy daerenboven meer moeite zouden hebben , met ze alle avonden weg te fluir ten, dan anderen te gaen vangen, a In dit Landt verzamelt men de oesters op de boomen , gek men ze elders van de rotfen losmaekt. De oevers der oomen zyn, aen derzelver mondt, voorzien met mangliee ren, die den oesteren hunne wortels aenbieden, om ’er zich aen vast te hechten, en het water verliest ‘er nimmer zyne ziltigheid, Wanneer-de Zee gezakt is , laet zy de oesters bloot „en de Negers fnyden ’er alleen den tak af, waer aen zy bangen, Ken eenige draegt ’er fomtyds meer dan twee hon- derd, en zo hy in verfcheide takken werfpreid is, maekt hy een’ hoop oesters uit, dien een Man niet dan met veel moeite zou voortfleepen. | „ De wanorden, welke de Springhanen in de velden der Groene Kaep veroorzaken , is iets verfchriklyks. Op zekeren morgen zag ik de lucht, als door een dikke wolk, eensklaps verduisteren, Het was eene ontzagchlyke meenigte dezer ondiertjes , die omtrent vyf en twintig of dertig vademen bo» yen het aerdryk verheven waren, en eene uitgeftrektheid van verfcheide myleu lands bedekte. Deze wolk werd door een vry flerken oostenwind voortgedreven, en was den ganicher morgen bezig met de omliggende ftreeken te doorkruisfen, ze dieren voerden de verwoesting overal, waer zy door» trokken; en na dat zy de kruiden , de bladers en de vruchten der boomen verteerd hadden , tastten zy derzelver fchors aen, Zelfs het riet van de daken der hutten, hoe droog .het ook was, werd niet gefpaerd. 