VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Het gebergte langs een’ moeijelijken , fchoon in fraaije uitzigten rijken, weg tot op 6000 voet boven de zee beklimmende , komt men aan Zogo Warna, of het veel kleurige Meer, waarvan het water hier wit, daar blaauw, elders groen en ginds zwart is; hetwelk waarfchijnlijk veroorzaakt wordt door de verfchillende aard-, flijk- fteen- en zwavelgronden , waaruit de bedding is zamen- gefteld , zoowel als door derzelver verfchillende diepte , en de fchaduwen, die van de bergen op het water val- len. Het meer ligt in eene diepe vallei, waarin men niet dan met de uiterfte moeite zou kunnen afdalen; en het is hieraan zeker te wijten, dat anderen, voor zoover mij bekend is, evenmin als ik, hetzelve van naderbij hebben kunnen onderzoeken. Een paal afftands voorte gaande langs een fteil, links afgelegen voetpad, hetwelk langs een klein meer voert, bereikt men tusfchen de bergfpitfen Kawakkidang , alwaar men, op de plaats , waar weleer een krater ingeftort zou wezen, thans vele zwavelwellen vindt, waarvan fommige fterk dampen, andere warme-zwavel, en eenige kokende zwavel be- vatten. De grond beftaat geheel uit harde zwavelbrok- ken, welke alle vegetatie beletten, en in het midden ziet men door een’ tak de plek aangewezen, waar de ongelukkige Cóntroleur BRONNEKAMP inzakte, en zich zoo jammerlijk brandde, dat hij aan de gevolgen overleed. Ddd 2 752 MERK WAARDIGHEDE N Van Kawakkidang terugkomende , biedt zich Gadong BIMO (de woning van BrMo) ter befchouwing aan. Dit is-eene foort van kleinen tempel, geheel gebouwd uit trachytifche lavafteenen , die ftuk voor ftuk afgebei- teld en daarna, zonder kalk of cement, op elkander gelegd zijn, en waarin verfchillende beelden, in a/o- en bas -relief , van menfchen, planten en dieren, allerlei fnij- , lijst- en bloemwerk, guirlandes en festoenen, (die grootendeels , zoo niet geheel, tot de voorouderlijke Hin- doefche Fabelleer betrekking hebben) , zoo fierlijk en zoo kunstmatig uitgehouwen zijn, dat men onwillekeurig eer- bied en bewondering gevoelt voor de werkmeesters, wier hand een’ beitel beftuurde, welke, ook na verloop van misfchien 500 of 600 jaren , den aanfchouwer verbaast. Het tempeltje beflaat ruim 20 fchreden in den omtrek, en is ruim 25 voeten hoog. Het is vierkant, doch loopt ter halver hoogte piramidaalsgewijze toe, en heeft een’ vooruitfpringenden ingang ter hoogte van eene mansleng- te, welke flechts aan één’ perfoon te gelijk doortogt verleent. Van binnen is het puntig gewelfd, donker en ledig ; doch eenige vierkante nisfen fchijnen weleer beel- den bevat te hebber, die er naderhand door de bemin- nadrs van die kunstgewrochten der oudheden zijn uitge- nomen. Links en regts van het hoofdgebouw ziet men twee kleine vierkante, mede uit lavafteen vervaardigde , ruim 12 voet hoogte en even zooveel omtrek hebbende gebouwen , bijkans in denzelfden bewonderingwekkenden ftijl opgetrokken, in welke het oog een vrij diepen wa- terloozen kuil of hol ontdekt, die daarin opzettelijk fchijnt gegraven te zijn, doch waarvan het gebruik met geene zekerheid kan opgegeven worden. — Een derde gebouw , in denzelfden vorm en trant als de twee even- gemelden, is bijkans geheel ingeftort. Mag men geloof hechten aan het volksverhaal der Ja- vanen, dan zou Gadong B1Mo weleer zijn bewoond ge- weest door zekeren PLAKOEDHORO, broeder van SAMIADJI, Koning van Ngamerto , en zouden de be- doelde kleine gebouwen Wachthuisjes geweest zijn. Daar VAN HET DIEËNGSCHE GEBERGTE. 753 het nu zeker fchijnt , dat de tempel gebouwd is ten tijde dat de Godsdienst van BUDDHA op Java bloeide, komt het mij waarfchijnlijk voor, dat in de ledige binnenruimte of een Buddha-beeld, of een Altaar geftaan hebbe, waarop men der Godheid offerde, en dat de kleine ge- bouwen tot verblijf gediend zullen hebben van tempel- wachters, welke elkander evenwel telkens afwisfelden , dewijl derzelver binnenruimte naauwelijks meer dan één mensch , en dit nog flechts ftaande of zittende, bevatten kan, en tot eene vaste woning ten eenemale ongefchikt en onbruikbaar is. Het kan echter zijn, dat PLAKOE p- HORO, die ook srmo heette, (naar welken laatften naam de tempel Gadong Bimo genoemd wordt) hetzij bij zijn leven , wegens zijn aanzien en magt, of wegens den reuk zijner heiligheid, vergood is, hetzij na zijn dood eene apothdofe ondergaan, en het volk hem ter eere eenen tempel gebouwd heeft. Een ander volkverhaal zegt, dat deze tempel en nog vele andere (waarvan er flechts negen meer aanwezig zijn, en die men linksaf aan den voet van eene der bergkrui- nen en in het midden eener groote vlakte, en regtsaf op eene aanzienlijke hoogte befpeurt) gediend zouden hebben tot Droomhuizen. De Javanen namelijk hebben , ook nu nog, gelijk uit het voorbeeld van DIEPO NEGORO gebleken is, de gewoonte, om in gewigtige aangelegen- heden, of bij groote en belangrijke ondernemingen , op eene of andere heilige plaats of op heilige graven te gaan flapen , geloovende dat zij daar een’ droom zullen heb-- ben, en dat die droom eene Goddelijke ingeving en raad is, wat zij doen en hoe zij zich gedragen moeten. De groep der negen andere tempels, waarvan wij zoo even gewag maakten, en die allen bijkans van gelijke grootte zijn als de boven befchrevene , worden aan ver- fchillende perfonen toegekend, die allen tot elkander in eenige betrekking ftonden. Een dezer tempels heet Ga- dong sAMIADJI Of DERMO woNGsOo, Koning van Ngamerto. De tweede heet Gadong sAMAAR , vol- geling van sAMIADJI. De derde Gadong RrRTjOE- 754 MERKWAARDIGHEDEN No, broeder van saMIAaDJI. De vierde Gadong s1m- BODHRO, Vrouw van RETJOENO. De vijfde Ga- dong SIRIKANDI, tweede vrouw van RETJOENO. De zesde Gadong PRABOEKIRSNO, Koning van Doerowatti. De zevende Gadong NGÉKOLO sSEDÉ- wo, jongfte broeder. van RETjJOENO., De twee an- deren, aan den voet van een’ der bergtoppen gelegen, hebben in de Javaanfche Legenden geene vermaardheid. Onder Plaat 6 van de Franfche vertaling van het werk van RAFFLES, History of Java, door MARCHAL, vindt men een’ dezer tepels afgebeeld , welke hij op bl. 16 vergelijkt met de voortbrengfels der Griekfche bouwkunde; doch wij moeten verklaren, dat in laatste _ genoemde meer fmaak en ftoutheid heerschte, dan in al de tempels op Java wordt waargenomen, In drie dezer tempels, van welke wij nu fpreken, vindt men nog een Altaar, of midden in het gebouw, of halverwege in een’ der hoeken gemetfeld,. Het is flechts uit één’ grooten fteen gehouwen , en heeft eenige gelijkenis met een fmits-aanbeeld,. Aan wederzijden van een’ der tempels ziet men aan den buitenkant een fraai gebeiteld regtftandig beeld met zachte en innemende we- zenstrekken, en met hoofd-, hals- en armfieraden ge- tooid. Het houdt in de regterhand de maan en is om- ringd van groote fterren „ terwijl in de twee hoeken van den bovenften rand , waarin het beeld geplaatst is, twee Engelen zweven. In eenige andere tempels vindt men vrij diepe kuilen, en in een’ derzelven een’ gemetfelden put, waarin 75 voet water ftond. De ganfche vlakte is hier met gehouwen trachytifchen lavafteen als bedekt, en in derzelver midden vindt men de fundamenten van ‚vele breede , mede van lavafteen gebouwde muren, gemétfelde waterputten en fteenen palen, die nog voor een klein ge- deelte overeind ftaan. De overlevering zegt, dat hier drie groote gebouwen geftaan hebben, allen met een’ ringmuur omgeven, en dat zij gediend hebben tot cen Kraton of Slot van vroegere Koningen. — Hoe dit ook zij, men {taat hier opgetogen. van-verbazing over den VAN HET DIEËNGSCHE GEBERGTE. ‚755 k f arbeid en het geduld, aan zulk een’ bouwtrant en aan het bewerken van zulke materialen befteed, en wie weet, hoeveel tijd er noodig geweest is, om flechts een’ dezer tempels op te rigten! Alwie gevoel heeft voor kunst- gewrochten van aloude dagen, befeft dat hij hier bij meesterftukken ftaat, die de naneef waarfchijnlijk nimmer zal kunnen nabootfen, en dat de eeuw der Godsdienst van BUDDHA de gouden eeuw van bouw- en beeld- houwkunde op Java geweest is; hoewel het uitwendige en innerlijke der gebouwen eer een gedrukt, onbevallig en zwaarmoedig, dan een grootsch en verheven aan- zien heeft. Overigens zou men hier aanleiding meenen te vinden , om te denken , dat de leeuw en de olifant, wier beeld- tenis in zooveel fteenen is uitgehouwen, voorheen op Java niet vreemd geweest zijn, wanneer het niet ge- fchiedkundig zeker ware, dat vele beelden of afbeeldin- gen van dieren , tegelijk met de Godsdienstleer , uit Hira dostan, of het Westen van Zndië, zijn overgebragt. Het zittend menfchenbeeld toch, cono of MONDOLIKO genaamd, met den olifantskop en vier armen, is eene der incarnatiën van wiscHNou. Wijders vond ik op den Diecéng twee uit één’ tteen gebeitelde dieren in liggende houding , waarvan het eene een’ Karbouw en het andere eene Bengaalfche koe voor- ftelde, Afbeeldingen van sıwa en purga heb ik daar niet aangetroffen ; offchoon BUDDHA veelal wordt uitgebeeld als een wijze, die s1wa huldigt. Misfchien behoort echter tot het vernielend drietal der Hindo-Gods- dienst een in Ledok aanwezig beeld in relief uitgehou- wen , hetwelk regt overeind ftaat, en met een tiara op het hoofd, een ordekoord of bandelier over de borst, en vele fieraden aan hals , armen, beenen en om de mide del uitgedost is. Dit beeld houdt in de linkerhand eene zware knods, in de regter een kris, en {taat met ont- bloote tanden en opgefperde oogen in eene dreigende en ‚woedende houding, niet ongelijk aan den HERKULES der Grieken. Eene foort van mantel, welke om de heu- 156 MERKWAARDIGHEDEN pen geflagen is en een weidig achteruit waait, en met welken een bandelier, van den linker fchouder afhangende, zich ver- eenigt, is mede rijk met kleinooden en kostbaarheden ver- fierd, en geheel verfchillende van den farong der hedendaag- fche Javanen , zoowel in vorm en fnede, als in de wijze van dragt. Dit beeld, of liever deze perfoon, was weleer goedig en zachtmoedig van aard, en werd genoemd PERrRMOENIO; doch naderhand wreed en vreefelijk geworden zijnde, heer het nu BATARI DURGA. Een ander dergelijk ftandbeeld ftelt eene foort van NEPTUNUS voor, met een’ drietand in de regterhand gewapend,-en in de linker iets, dat te zeer gefchonden is om het duidelijk te onderfcheiden , maar dat naar een afgeflagen menfchenhoofd gelijkt, bij de haren om- hoog houdende; hoewel een Javaan mij zeide, dat dit een bos zeewier of ander gewas moest beteekenen , en dat zoo- wel dit beeld, als het evengenoemde, vrouwen moesten voor- ftellen. In de vlakte, waarop de meeste dezer tempelgebouwen ftaan, ontdekt men eindelijk nog den oorfprong der rivier, Kalie toelies genaâmd,.die de Afdeeling Ledok van de Refi- dentie Banjoemaas affcheidt, en op eenigen afftand van daar den oorfprong der rivier Serayoe, die in de Banjoemaas in zee ftort. Den Diefng naar den kant dezer Refidentie afdalende, komt men langs een’ zijweg, regts van den grooteh weg, te Tlogo Lerie, aldus genaamd, dewijl uit het grootfte deel der zwa- velwellen, welke men hier aantreft, eene foort van witachtig water opborrelt, niet ongelijk aan rijstwater , zoo als ook doors den naam Zerie wordt aangeduide. Weleer zou hier een krater geweest zijn, in ftede waarvan men thans eene witte vlakte ziet, uit welke op verfcheidene plaatfen een warme rook opftijgt, terwijl hier en daar groote en breede wellen zijn, waaronder er een is, in welke het vrij heldere water ziedend kookt. In andere wellen is de vloeiftof heet, en in andere weder gematigd warm, zoodat men de hand er in kan houden, Een weinig naar het midden der vlakte heeft men onlangs eene kleine modderwel ontdekt, waarin de modder langzaam kookt, Bij elken tred op dit zwavelveld trilt de grond, niet ongelijk aan de moerasfige of veengronden in Nederland, Overal, waar men gaat, voelt men eene warmte tegen de voeten opflaan; en het zou geenszins te verwonde- ren zijn, wanneer, na: verloop van eenigen tijd, deze gan- fche vlakte in één’ enkelen grooten zwavelpoel verkeerde. Van Togo Lerie voortgaande, komt men, langs een fteil bergpad, aan een plekje gronds van, naar gisfing , ruim 100 voeten middellijn, waarover de Natuur haren vloek fchijnt te hebben uitgefproken, en hetwelk een’ ieder, die het voor de eerte maal nadert, met huivering en benaauwdheid ver- vult. Ik bedoel dat onzalig vlek, hetwelk tusfchen hooge bergfpitfen rondom is ingefloten, waarop geen plant of kruid wil groeijen, waar alles kaal en dor is, en verdelging en verwoesting wonen; — ik bedoel de zoogenaamde Stikvallei , of liever de vallei des Doods, Het is de Dood, die daar zij- ne zwarte tente opgeflagen en zijne rouwbanier ontrold heeft. Eene klamme en koude huivering vaart door de leden, en eene kille fiddering flaat om het harte, als het oog in de 758 MERK WAARDIGHEDEN diepte nederblikt, in welke niets leeft en al het levende fterft. Het is de Dood, die daar onzigtbaar troont; de dood van mensch en dier, van planten en gewasfen. Oppervlakkig is er niets, dat dreigt of eenig gevaar aanduidt. Geen walm ftijgt er op; geen kolk wafemt rook of dampen uit; geen verborgen afgrond belaagt het leven, en in den dampkring wordt men bijkans niets gewaar. Maar uit de ganfche plek rijst doorgaans eene doodelijke ftiklucht-op, die onmiddellijk alle levende fchepfelen bedwelmt en nederwerpt. Toen ik de vallei bezocht, wierp men een hoen in dezelve, Naauwelijks deed het eenige fchreden, onbewust van het lot, dat haar wachtte, of het draaide, wankelde, dwarlde, viel, en blies den adem uit. Daarop werd een hond er in geworpen. Deze bereikte bijkans den rand der vallei, waar de vegetatie weder begint, waggelde toen, draaide rond, floeg neder, en lag vervolgens zwaar te hijgen, met wijd geopenden bek , opge- zet ligchaam en uitgerekte pooten, Na ongeveer een half uur toevens verlieten wij het heilloos oord; doch was de hond nog in een’ zwakken en flaauwen doodftrijd, Wat ech- ter inzonderheid op onze aandoeningen werkte, was het ge- zigt van een lijk, hetwelk wij'in het midden der vallei ge- waar werden, en daar, volgens eenparige getuigenisfen , reeds vóór vijf maanden gezien was, Het was cen man, ongeveer 30 jaren oud, voor zoo veel men dit uit de verte kon op- maken. Hij lag op den rug, met het linkerbeen uitgeftrekt, de knie van het regterbeen een weinig gebogen en de armen uitgebreid, zoodat zijn ligchaam de gedaante had van een’ kruispaal. Hij was gekleed met een Javaansch baaitje of mouwvest, hetwelk geheel open was -en de borst bloot liet, en een djin of farong om de lenden, welke echter een wei- nig opgetrokken was, zoodat de beenen onbedekt waren. Zijn hoofddoek was verdwenen, en zijn lang haar lag over den grond. Aan wind en regen blootgefteld, fcheen hij eenig- zins befpat en vuil, en zelfs een weinig in den grond gezakt te zijn; doch overigens kon men uit de verte geen enkel tee- ken van bederf of verrotting befpeuren. Hoe de ongelukkige daar gekomen was, was nog een raadfel; niemand kende hem, en in de omftreken was er niemand vermist. Hij moest dus een vreemdeling geweest zijn, die echter zeker niet uit onkunde in de noodlottige diepte kan gekomen zijn, dewijl er flechts één moeijelijk bergpad, geheel van den grooten weg af, derwaarts leidt, en men bij het eerfte gezigt gewaar - VAN HET DIEËNGSCHE GEBERGTE. 759 wordt, dat men langs denzelfden weg terug moet, dien men afgekomen is, Tegen het vermoeden, dat hij vermoord en vervolgens derwaarts gefleept zou zijn, ftrijdt en de wijze, waarop hij lag, en de zekerheid, dat de moordenaars , door tot midden in de vallei te gaan, zich -in doodsgevaar zouden ` begeven hebben; hoewel deskundigen beweren, dat de uit- damping dezer plek niet hooger rijst dan 2 à 3 voet, en dus voor een mensch, die zich regt overeind houdt, niet doode- lijk kan wezen, Volgens de gisfingen mijner Javaanfche ge- leiders zou de ongelukkige, aan amfioen en fpel verflaafd , en bij het laatfte veel verloren hebbende, uit wanhoop zijn’ dood gezocht hebben. 760 MERK WAARDIGHEDEN Voor het overige zou de ervaring geleerd hebben, dat de vallei zoo fterk niet meer werkt als in vroeger jaren, en dat na gevallen regen de ftiklucht fterker is, dan bij droog we- der. Waardoor nu die ftiklucht veroorzaakt wordt, en uit welke beftanddeelen de bodem dezer vallei is zamengefteld, of welke ftoffen in den grond verborgen zijn, is eene vraag, waarop deskundigen het volgende antwoord geven: dat de grond derzelve geen andere is dan verweerd trachyt-gefleente, met verfchillende aardfoorten bedekt en vermengd, en dat de uitwafeming beftaat in koolzuurgas, hetwelk voor de inade- ming ongefchikt is, en, naar gelange van deszelfs éntenfiteit, meer of minder fpoedig de aan hetzelve blootgeftelde levende wezens doet bezwijken. Dit gas wordt veelal in de nabije heid van Vulkanen gevonden, en ook op den berg Ngebèl, een’ arm der Willis, in de Madioen, beneden den Telaga Br das in het Regentfchap Garoeth, en aan den voet van den berg Lawoe, bij Karang Pandang, niet ver van Soerakarta, en elders waargenomen, Twee palen verder, langs éen’ uiterst moeijelijken, doch wegens berg- er dalgezigten. hoogst bekoorlijken weg, voort- gaande, wijst eene zware wolk van rook en damp de plaats aan, welke in het Javaansch Kawak Driengoe, of Kalmoes- kolk, heet. - Wat men hier aanfchouwt, gaat in grootschheid en fchrikbarende trotschheid alle overige tooneelen der Ni- tuur ver te boven, Aan de linkerzijde van eene, door hoogt bergtoppen hoekig gevormde, kom of bekken kookt een zwi- velpoel met zoo veel woede en zoo veel verbolgenheid, dst de rotfige grond rondom denzelven dreunt, en een pijnlijk gevoel de borst beklemt. Het fchijnt een groote, wijde ketel van, naar gisfing , 16 voeten omvang, in de werkplaats der Natuur gefmeed, welks wanden uit groote rotsfteenen geli- gen zijn, en waaronder een onzigtbaar, maar ontzettend voor zijn’ gloed en vlammen braakt. Batavia, 1839, 5. A. BUDDINGH, i Theol, Dr, en Predikant te Batavia, IETS OVER DE ZOOGENAAMDE TONGZIEKTE VAN HET VEE, Meermalen worden onze nuttige Landhuishoudelijke Huis- dieren, door verfchillende ziekten en ongemakken gekweld, Aan ongefteldheden van allerlei aard onderhevig, treft bo- vendien fomtijds eene befmettelijke ziekte dezelve, en regt alsdan niet zelden eene groote flagting onder die onmisbare dieren aan, Sedert een zestal jaren toch heeft de befmette- lijke Longziekte duizende runderen geveld; en hoezeer die verwoestende kwaal thans niet meer zóó hevig en vernielend woedt, maar merkelijk fchijnt af te nemen, zoo is zij daar- om toch op verre na nog niet geweken, en eischt welligt nog menig offer, En naauwelijks is deze verderfelijke vee- plaag eenigzins aan het bedaren, of er vertoont zich weder eene andere, nier minder befmettelijke veeziekte , die zich, 762 IETS op eene fchier ongeloofelijk {nelle wijze, in alle rigtingen heinde en ver verfpreidt. Ware ook deze ziekte 200 vernie- lend en doodelijk als de eerfte, dan voorzeker ware de toe- ftand van den veeman allerbedroevendst en noodlottigst ; maar dit is gelukkig het geval niet, Wel valt het den veehouder, wiens runderen, fchapen en varkens door de Tongziekte wor- den aangetast, natuurlijk zeer fchadelijk; maar bij goede verzorging en oppasfing herftellen de dieren toch binnen wei- nige dagen in zoo verre, dat zij weder in ftaat zijn, het noo- dige zelve te kunnen zoeken, - Men noemt dit ongemak nu algemeen Tongziekte, omdat de tong grootendeels als de zitplaats der ziekte wordt a1- gemerkt, hoezeer ook de geheele mond fterk door dezelve wordt aangedaan. Meer verkieslijk evenwel is de benaming van Mondzeer, of wel, zoo als de Hoogleeraar Dr. A, NU: MAN, in zijn uitmuntend Handboek der Genees- en Veri kunde van het Vee, deze ziekte noemt, het heerfchend bederf in den mond. Dikwijls komt in fommige dagbladen deze ziekte ook voor onder den naam van Zongblaar ; eene kwaal, met welke zij wel veel overeenkomst heeft, en waarfchijnlijk vroeger dikwijls is verward geworden, maar waarvan Zi trouwens ook zeer wel is te onderfcheiden, gelijk zulks in genoemd Handboek zeer duidelijk wordt aangetoond. Het is intusfchen zeer wel mogelijk, dat er, gelijktijdig met bet Mondzeer, in fommige provinciën, of wel op enkele boer- derijen, zich wezenlijke Tongblaar hebbe vertoond: voor zoo verre ik echter heb kunnen nagaan, is de nu algemeen heerfchende Tongziekte dezelfde, die Prof. Blijkens een berigt, voorkomende in de Verhandelingen der Maatfchappij ter bevordering van den Landbouw , heerschte in de jaren 1786 en 1787 in ons land zoo wel, als in on- derfcheidene Staten van Duitschland, inzonderheid onder het rundvee, de Tongblaar. Volgens een Duitsch Schrijver vat dien tijd, tastte ook toen, even als nu, de ziekte niet alleen koeijen, maar ook fchapen en varkens aan: het komt mi diensvolgens niet onwaarfchijnlijk voor, dat de door genoem- den Schrijver behandelde Tungen-Krebs ma Tongblaar, mar veeleer Mondzeer is geweest, In de jaren 1686, 1731 en 1732 fchijne atins in Hollans ook eene dergelijke ziekte onder het rundvee te hebben ge- OVER DE TONGZIEKTE, 763 heerscht, Zoo heeft men ook in 1764 te Nordhaufen en des- zelfs omftreken het Mondzeer onder de huisdieren waargeno- men, en nopens de melk dier koeijen verfchijnfelen opge- merkt, waarvan men thans door fommigen ook vindt gewag gemaakt. In het gebied der regering van Frankfort heerschten in 1820 het Mond- en Klaauwzeer onder de huisdieren. In den herfst des verleden jaars en gedurende den verloo- pen winter heeft men in het regeringsdistrike van Minden het Mondzeer ook onder het rundvee waargenomen; terwijl in Mei en Junij I. 1. hetzelfde,ongemak zich in het Graaffchap Bentheim allerwegen vertoonde, Men hield het er voor, dat de ziekte daar, door rundvee uit de hoogere ftreken van Duitschland , was aangebragt. Ook in ons land fchijnt alreeds eenigen tijd de dusgenoem- de Tongziekte in onderfcheidene provinfiën te hebben ge- heerscht, Sedert eenige weken heeft deze ziekte zich in ver- fchillende gedeelten van Noordholland, insgelijks zeer fnel voortgeplant; zoodat nu reeds verfcheidene duizenden run- deren, behalve nog de fchapen en varkens, dit ongemak heb- ben jehai: `} Hoezeer natuurlijk, zoowel om het fchadelijke en onaan- gename, als van wege ongewoonte en onkunde betrekkelijk deze zonderlinge ziekte, aanvankelijk de vrees voor dezelve ‘inderdaad niet gering was, zoo blijkt evenwel, dat dit onge- mak nu niet meer diezelfde ongerustheid inboezemt, De fterf- gevallen toch, die men wil, dat op rekening der Tongziekte gefteld moeten worden, zijn waarlijk hoogst zeldzaam; en lette men genoeg op velerhande bijkomende omftandigheden , dan zou dit getal ongetwijfeld nog minder wezen. Dat het Mondzeer, even als de Tongblaar, het vermogen of de eigenfchap bezit, om zich door: befmetting bij gelijk- foortige dieren voort te planten, is wel aan geen twijfel meer onderhevig. Met dat al zal men het even min kunnen ont- kennen , dat er zeer vele runderen door de ziekte zijn aange- tast geworden, zonder evenwel voorafgaande befmetting te kunnen vooronderftellen, Wat men evenwel als de meest waarfchijnlijke oorzaak dezer ziekte hebbe te achten, fchijnt wel niet zeer gemakkelijk te kunnen worden aangewezeu; terwijl de aard of het wezen der ziekte zelve misfchien voor velen ook nog wel veel raadfelachtigs zal blijven opleveren, Zoodra het Mondzeer bij het rund tot zekere hoogte is 764 IETS gekomen, loopt het nog wel, even als de anderen, de weide op en neder, al fnuffelende met den kop langs den grond de beweging makende alsof het nog graasde; het vac nu en dan nog wel eehig lang gras , hetwelk door eene tegennatuurlijke beweging van den kop wordt afgerukt, doch ’t welk het al fpoedig weder laat vallen, Er vloeit nu aanhoudend een flijmachtig vocht uit den mond, terwijl zich eene groenach- tige dikke ftoffe door den neus ontlast. De melk vermindert, Bij nader onderzoek vindt men de tong‚en het binnenfte des monds eenigzins opgezwollen en als met blaren bezet; al fpoedig wordt de huid der tong en van den mond los, en valt bij gedeelten af. Een ftinkend vocht, hetwelk zich on- der de huid had opgehoopt, vloeit nu, te gelijk met het flijmachtig fpeekfel, uit den mond; door denzelven van tijd tot tijd met een mengfel van honig, azijn en zout te fpoelen, of liever te befprengen, bevordert men grooteliĳjks de ontlas- ting van dat fcherpe vocht. Terwijl tong en mord door blaren en ontvelling zeer pijnlijk zijn aangedaan , moet men het lijdende dier, ’t welk overigens vrij gezond is ea den eetlust zeer goed blijft behouden, de noodige hulp en bij- ftand niet onthouden, Men voedere hetzelve met gras, lijn- koeken, roggebrood ,. of meelbeflag, hetwelk men alles, bĳ kleine hoeveelheden, tot achter in den mond brengt. Hetgeen fommigen omtrent de nadeelige eigenfchappen der melk van zoodanige aan Tongziekte lijdende kocijen meenen te hebben opgemerkt, en hetwelk men in enkele dagbladen en gefchriften vindt medegedeeld, berust, mijns inziens, goeddeels op vooroordeel of vooringenomenheid tegen de- zelve, Wij willen hiermede niet loochenen, dat er gevallen plaats hebben, waarin de melk van mondzeere koeijen niet gefchikt werd bevonden, om er goede kaas en boter van te maken, veelmin willen wij dezelve tot dadelijk gebruik ge- bezigd hebben. Maar deze gevallen komen niet zeer dikwijls voor, en kunnen dus niet als van algemeene toepasfing wor- den befchouwd. Bovendien ligt deze melkontaarding, wat derzelver oorzaak betreft, ongetwijfeld meer in bijkomende. omftandigheden, dan wel in de eigenlijke Tongziekte zelve, Immers kan flechte verzorging, gemeen voeder, plaatfelijke beletfelen, of ziekelijke gefteldheid der melkaffcheidingswerk- tuigen, zeer veel bijdragen tot die flechte hoedanigheid der melk, althans zekere voorbefchiktheid bij het dier daartoe ontwikkelen. Den opmerkzamen eigenaar van zulk vee valt natuurlijk de min deugdelijke gefteldheid dier melk al zeer fpoedig in het oog, vermits zulks gemakkelijk aan dezelve zigtbaar is; hij zal voorzeker geen oogenblik aarzelen, die weinige bedorven melk van de overige af te zonderen en ge. heel buiten gebruik te ftellen, dewijl hij zeer wel begrijpt, „dat het tegendeel hem voorzeker veel meer fchade dan voor- deel zou aanbrengen. Want dat de melk van enkele aan het Mondzeer lijdende koeijen, bijaldien dezelve in groote hoe- veelheid zoo versch van de koe, of nog laauw , genuttigd wordt, het vermogen bezit, om ook bij den mensch eeniger- mate gelijkende verfchijnfelen op de tong te verwekken, is wel mogelijk. Koud geworden, zoude ik achten, dat het befmettend vermogen te gelijk met de dierlijke warmte ver. vlogen is. Voorzigtigheid en kieschheid beide vorderen ech- ter het wegdoen van dusdanige melk. Te gelijk met het Mondzeer vertoonen er zich bij vele melkgevende koeijen insgelijks blaren aan den uijer, of wel inzonderheid aan de fpenen, waarop fpoedig ontvelting volgt. _ Veelal eenige dagen, of foms weken, -na de-volkomene MENGELW. 1839. no. 15, Eee ` t 766 IETS OVER DE: TONGZIEKTE. herftelling van het Mondzeer, worden fommige koeijen nog door het Klaauwzeer gekweld; een ongemak, waaraan en- kele dikwijls geruimen tijd kunnen lijden. Of men het Klaauw- zeer als eene verplaatfing der ziekteftof, dan wel als door ééne en dezelfde oorzaak als het Mondzeer voortgebragt hebbe te befchouwen, zal ik onbeflist laten. Alleen wil ik er dit van gezegd hebben, dat het Klaauwzeer, zoo als het thans bij vele koeijen en fchapen wordt waargenomen, zoo het mij voorkomt, Minder als befmetting, dan wel door ge- meenfchappelijke oorzaak oncftaande kan worden aangemerkt, Ook de fchapen en varkens zijn aan het Mondzeer onder- hevig, maar inzonderheid bepaalt zich de ziekte bij deze dieren meer tot de- pooten, Hoezeer ook de tong en het bin- nenfte van den mond ontvelt, kunnen zij zich daarom nog al behelpen; maar het is treurig, te zien, hoe gebrekkig en moeijelijk zij zich bewegen: het opftaan en loopen ís hun fchier ondoenlijk; hunne pooten zijn dikwijls zoo pijnlijk en onbuigzaam, dat zij dezelve naauwelijks kunnen bewegen. Bij paarden heeft men tot dusverre hier flechts enkele ma- len het Mondzeer waargenomen, Bij dezen ging zulks ook met ftramheid der ledematen vergezeld. ` Sommigen willen, dat koeien, die eenmaal de Tongziekte hebben gehad , voor geen’ tweeden aanval meer vatbaar zijn; velen evenwel betwijfelen zulks; terwijl weder anderen voor- beelden ten bewijze aanvoeren, waaruit het ten klaarfte zou blijken, dat er werkelijk runderen: zijn, die feeds meer das eenmaal deze ziekte hebben ondergaan. Ek’ voor mij beewijfel nog altijd de waarheid en echtheid dier bewijzen, hoezeer daarom geenszins de onmogelijkheid -der zaak bewerende. Het zoude inderdaad geene onbelangrijke zaak zijn, hierom- trent nader onderzoek te doen, ten einde allen twijfel te doen ophouden. Beemfter , 18 Oct. 1839. Je BOUMAN. IETS BELANGRIJKS RAKENDE DE KOEPOK - INENTING. Een Arts te Ailesbury, de Heer CEELEY, heeft bewezen, dat menfchen- en koepokken denzelfden oorfprong hebben, naardien koepokken het refultaat van der koe medegedeelde menfchenpokken zijn. Dr, cŁeLey entte koeijen met kin- IETS OVER DE KOEPOK - INENTING, 767 derpokftoffe in, en het daardoor voortgebragte blaasje had de volkomenfte gelijkheid met de koepok, Ten einde daar- omtrent beflisfende overtuiging te erlangen, entte hij nu we. derom kinderen met deze aan dusdanig ingeënte koe ont- leende ftoffe in, en het gevolg daarvan was een fchoon- en echt koepokblaasje. Die kinderen werden vervolgens aan de inenting der menfchenpokken onderworpen; en het bleek, dat zij door de vroegere inenting voor die kwaal geheel on- vatbaar waren, Sedert werden achtervolgens 25 inentingen met deze nieuwe ftoffe, welke men in waarheid variola yac- cina noemen kan, volbragt, die alle de meest gerustftellende blaasjes opleverden. Ook te Bristol! werd zulks met hetzelf. de goede gevolg verrigt. — Deze ontdekking is, in zeker opzigt, van, overgroot aanbelang. ` Dikwijls toch vertoonen zich. de kinderpokken in ftreken, waar geen koepokftoffe te bekomen is. Men behoeft dan nu flechts eené koe met men- fchenpokftoffe in te enten, en het voor het menfehelijk lig- chaam zoo. verderfelijk gif verkeert in eene weldadige, voor de verfchrikkelijke kwaal beveiligende vloeiftoffe, DRIE AVONDEN. (Vervolg en flot van HAND IL He was avond, Het flaatwe licht eener aan het gewelf hangende lamp verfpreidde zijn fchijnfel door een klein vier- kant vertrek, welks naakte, hier en daar met. opf{chriften bedekte muren, welks hoog geplaatst, van fterke kruistra- liën voorziene venfter, de dikke etken-, met geweldige ijzer- platen beflagen deur, geenen twijfel omtrent deszelfs treurige beftemming overlieten. Eene foort van brits, met een’ ftroo- zak vol gaten en eene grove wollen deken bedekt, eene ruw getimmerde tafel, volkomen bij het overige pasfende, op dezelve, nevens eene waterkruik zonder handvat, een open- geflagen Bijbe!, eén bankje tot zitplaats, ziedaar de eenige voorwerpen, welke de bewoner van dit jammerlijk verblijf tot zijn gebruik bezat. Het voorkomen van dien bewoner, de vermagerde trekken van zijn bleek gelaat, hetwelk hij van tijd tot tijd in de handen verborg, zijne geheele houding, waarin zich de hoogfte trap van troostelooze wanhoop, van Eee 2 708 . DRIE AVONDEN, matte moedeloosheid. vertoonde, konden noodwendig niet an- ders dan den treurigen indruk vermeerderen, welken ieder, die hier binnentrad , gevoclen moest. Het doffe, uitgedoofde oog, flechts nu en dan door een’ ftraal verlevendigd, die, men kon niet regt zeggen of woede of vertwijfeling te ken. nen gaf; bet kale, hooge voorhoofd, op hetwelk enkele lokken van het zwarte, doch reeds naar het grijze neigende haar zich vertoonden; eene tint, anders flechts aan hoogen ouderdom eigen, maar welke misfchien zorgen, misfchien buitenfponigheden den eerst achtendertigjarigen man op het gelaat gedrukt hadden; de verwilderde, ongehavende baard, eindelijk, gaven aan geheel de gedaante iets affchrikkends, offchoon men in het oog zelf en in de, wel is waar thans gedrukte, houding een zeker iets, een je ne fais quoi ont: dekte, hetgeen den fatfoenlijken man, die uit hoogeren (tand, in dezen laagften menfchelijken ftaat verzonken was, niet liet miskennen, Nu en dan ftreek de gevangene zich met de hand over de oogen, wierp verwonderde blikken rondom zich heen, en dan, wanneer dezelve op de ijzeren ftaven van zijn tralie- venfter en op de overige blijken van zijnen droevigen toe- ftand vielen, betastte hij zich, als ’t ware om te onderzoe- ken, of hij werkelijk wakker was, dan of hij flechts door de fchrikbeelden van eenen benaauwenden droom gekweld werd, En inderdaad, wèl mogt hij het voor eenen droom houden, gelijk ook ieder, die hem vroeger gekend, ja hem flechts gezien of van hem gehoord had, de wezenlijkheid van zulk eerie wisfeling in twijfel moest trekken. Want wie toch zou in dezen man, met zijn bleek, vermagerd gezigt, met den ftrakken , wanhopigen blik, met het wild verwarde haar, in de meer dan armelijke kleeding, den fchicterenden , ele- ganten LOUIS DE FOLANGES gezocht hebben; FoLAN- GES, de bloem, de kroon der modeheeren, den bezitter van een aanzienlijk vermogen, den gemaal van eene der bemin- nenswaardigfte vrouwen uit Parijs, den vorst aller bals en foires? Wie zou FOLANGES hier zoeken, wanneer met de treurige katastrophe niet kende, die hem herwaarts vet- plaatst had? Door de listige uL cHESsIN1 bijna geheel ge- ruïneerd, zag hij het weinige, dat hem overbleef, van dag vor dag verfmelten, Hij poogde door allerlei fpeculatiën, die niet altijd binnen de grenzen bleven van hetgeen de wer ver- oorloofde, zich te redden, en zijnen zoo zorgelijken toeftand te verbeteren, Werkelijk was het hem gelukt, niet allees DRIE- AVONDEN, 769 nog een tijdlang het hoofd boven te houden; maar zelfs toen hij, daar de fchandelijke vr cresinr, zoodra zij van zijne verachterde omftandigheden onderrigt was, hem verlaten had, om met een’ rijken Mexikaan, dien zij te Rome had leeren kennen, naar zijn vaderland te vertrekken, te Parijs teruggekeerd was, kon men hem, nadat hij zijne fchulden betaald had, niets anders te last leggen, dan voortgezette ligtzinnigheid, hernieuwde verkwisting, beide ondeugden, welke in die wereldftad zoo zeer aan de orde van den dag zijn, dat zij bijna ophouden als ondeugden befchouwd te worden, Maar tot zijn arbeiden in den duister, tot zijn vis- fchen in troebel water had hij handlangers, medepligtigen noodig. In den perfoon van zekeren ARNAULD, een dier wezens, welker leven en middel van beftaan voor degenen, die ken omringen, fteeds een onoplosbaar raadfel blijven, had hij een’ waardigen deelnemer gevonden, en hem, onder den titel van zijnen fecretaris, bij zich in huis gebragt. In de borst van dezen fielt, anders flechts een poel der laagfte dierlijke begeerten, wekten EM1IL1a’s, wel is waar eenig- zins verwelkte, maar toen nog fteeds aantrekkelijke bekoor- lijkheden welhaast eene geweldige drift. De verklaringen, welke hij waagde, werden met verachting en verontwaardi- ging afgewezen, en alleen omdat zij de gevolgen van zulk eene openbaarmaking vreesde, onthield emILIA zich, de hem gedane bedreiging te vervullen, dat zij zich over de ondergane beleediging bij haren echtgenoot beklagen zou. Louis, door toorn, angst en wanhoop geflingerd , zichzel- 170 DRIE AVONDEN; ven ndauwelijks meer meester, én nog dâarenboven door de fmaadredenen van ARNAULD, welke deze hem met koel- bloedigen hoon toeduwde, in eene woede gebragt, die bijna aan krankzinnigheid grensde, grijpt naar een op de tafel naast hem liggend mes, foot toe, en ARNAULD zwemt in zijn bloed, Het gedruisch van den twist had de buren opmerkzaam ge- maakt; zij fchoten. toe; Louis fcheen het gebruik zijner zinnen verloren te hebben. Men haalde geneeskundige hulp voor den gekwetfte. Vergeefs! Hij had nog flechts zoo veel tijd, om de vragen der toegefnelde geregtsperfonen te beantwoorden, Dit deed hij op eene wijs, dat Lo u 1s daar. door in verdenking moest geraken, hem gedood te hebben, om het menigvuldige bedrog en de zwendelarijen, welke zij te zamen gepleegd hadden, te verheimelijken. Toen ftierf hij; een dood, zijn leven waardig, dat dus met eene logen befloten werd, Lours werd in hechtenis genomen. Zijt geding was kort, Het vonnis des doods werd tegen. hem geveld, en door den Koning niet verzacht, omdat de federt eenigen tijd gedurig weder voorkomende gevallen van foort- gelijken aard een affchrikkend voorbeeld vorderden, De avond, waarop wij den lezer de gevangenis van LOUIS hebben binnengeleid, was die, welke den dag voorafging, die tot de uitvoering van het vonnis beftemd was. In den kerker heerschte de diepfte ftilte, flechts nu en dan afgebroken door den tred van den fchildwacht in den gang, waarop die uitkwam. Nog fteeds bleef Louis in den ftaat van diepe fmart verzonken, waarin hij zich reeds verfcheidene uren lang gedompeld vond, Een voor een trok- ken zijne levensdagen in zijnen geest voorbij, — een leven, welks bloefems zoo veel beloofden, en dat thans geene vrucht zou dragen, daar, de bijl der guillotine beftemd was, hetzelve nog in den- bloeitijd te vernietigen. Niet alteen het denkbeeld van den volgenden dag en het fchrikkelijke oogen- blik, hetwelk hem wachtte, vervulden hem met iĳjzing, maar ook de folterende. overtuiging, tot welke hij nu gekomen was, dat hij zijn levensgeluk, en veelligt zijne toekomende zaligheid, aan herfenfchimmen had opgeofferd. Uit deze be- naauwende gedachte werd hij door geruisch aan zijne deur gewekt. Schreden naderden dezelve; de fleutels rammelden 3 ` de deur ging open, en, verzeld door den cipier, trad eene in het zwart gekleede, in eenen fluijer gehulde vrouw bin- ‚ten, Offehoon deze laacfte omftandigheid ours. belette , DRIE AVONDEN, 771 haar aangezigt te zien, zeide hem een onbedriegelijk gevoel, dat hij zich tegenover diegene bevond, die van hem het ge- luk haars levens had verwacht, hetwelk hij haar met de duarfte eeden had beloofd, en die in hem niets anders ge- vonden had, dan den veroorzaker harer bitterfte tranen, ha- rer hartverfcheurendfte fmart, EmruLra fcheen kalm en bedaard, Verdriet, langdurig hartzeer hadden hare gelaatstrekken ontfteld; in den bloei harer jaren fcheen zij als door ouderdom neêrgebogen; lijden was de verwoestingen van den tijd vooruitgeloopen. Zij be- minde, gelijk zij waande, haren Louis niet meer. Zij had leeren inzien, dat blinde harcstogt het voorwerp niet mag aanduiden, naar hetwelk het onervaren hart der jonge maagd behoort heen te neigen, en menigmaal had zij met bittere tranen beweend, dat zij het koele maar verftandige oordeel haars vaders verfmaad had. Zij voelde, dat ware liefde te zeer de tweelingzuster der achting is, dan dat de eerfte zon- der de laacfte zou kunnen beftaan, Het was dus, zoo zij meende, geene liefde, die haar herwaarts. haren zwoegenden boezem. En deze, meer dan met woor- den -hem toegefprokene vergiffenis, deed hem zoo wèl, dat 172 DRIE AVONDEN. r hij voor de eerfte maal weder tranen vond, tranen, die aan zijn geprangd hart verligting verfchaften. » O, Engel uiet den Hemel!” riep hij onder het ftorten dier tranen; „ verdien ik mijn lot dan niet reeds duizend- maal, daar ik u het geluk van uw leven, dat gij zoo zeer verdiendet , ontftolen heb ?” Slechts door haar fnikken kon EeMmILIA antwoorden. Plocfeling bezielde haar een nieuw denkbeeld, het denkbeeld ‚om haren man te redden, door met hem van kleederen te wisfelen, en hem op deze wijs, onder begunftiging van de halve duisternis, die in der gàng heerschte, te doen ontko. men. Met weinige woorden ontwikkelde zij hem haar plan; maar gebeden, tranen, niets was in ftaat, hem daarin te doen bewilligen. „ Neen!” fprak hij, „ neen, mijne £mM1- LIA! Ek herken hierin nogmaals uwe hemelfche goedheid, die alles vergeven en vergeten heeft; maar neen! geloof mij, de eenzaamheid heeft mij tot nadenken over mijzelven ge- bragt. O, ik heb mij ontleed, doortast tot in mijn binnen- fte, en niet met het bedriegelijk glas der zelfverblinding, neen! met den fcherpzienden blik: der door ondervinding, lijden, eenzaamheid en overpeinzing verkregene zelfkennis heb ik het befchouwd, Waartoe zou ik op de wereld langer verwijlen? Niet, dat ik geene liefde tot het leven gevoel, die allen menfchen eigen is; maar, waarheen zou ik mij kee- ren? En dan, wie weet, of mijn temperament niet weder de overhand zou krijgen, of de tijd, die mij zoo menige bit- tere ondervinding deed vergeten, mij niet ook deze, in het oogenblik der verzoeking, uit het geheugen zou wisfchen ? Wie weet...” \ oE Het binnentreden van den cipier brak hier zijne rede af. De tijd, bij de wet tot em1L1a’s bezoek veroorloofd, was verftreken. De echtgenooten moesten fcheiden, Dit tooneel te fchilderen, hiertoe is de pen te zwak; het moet gedacht, het moet gevoeld worden, Gelukkig de lezer, wien het noodlot niet met eene zoo harde vuist heeft aangegrepen, dat hij er zich een denkbeeld yan kan maken; doch die zulks kan, zal met mij twijfelen, wie van beide de gaden ir dit oogenblik meer te beklagen was, hij die fterven, of zij die hem overleven moest. Den volgenden morgen was eene onoverzienbare menigte zaamgeftroomd, om de uitvoering van het doodvonnis bij te wonen, de heffe des volks, die in dit tooneel geen affchrik- DRIE AVONDEN, - 773 kend voorbeeld zocht, gefchikt om van het kwaad terug te houden, maar alleen een fchouwfpel, om de nieuwsgierigheid te bevredigen., Geheel het drama werd dan ook in deszelfs “bekende, bloedige aantrekkelijkheid afgefpeeld; het hoofd van .Lours viel onder de bijl. Zes weken daarna las men, op een’ eenvoudigen graffteen van het kerkhof van Père la Chaife, dit opfchrift : Hier rust EMILIA DE NERAC, Vrede zij hare asfche ! EEN NACHT UIT HET LEVEN VAN EEN’ JONGEN ARTS. (Uit het Hoogduitsch.) Mo narz had zijne ftudiejaren met ingefparinen vlijt ten einde gebragt; hij was der geneeskunde van harte toegedaan, en had elk geneeskundig onderzoek, waaraan zich de jonge Arts, aan het einde van de akedemifche loopbaan gekomen, moet onderwerpen, glansrijk doorgeftaan, Het was dus ook vooruit te zien, dat MORITZ niet minder fchitterend al die zwarigheden zoude te boven komen, die aan het leven van een practisch geneesheer verbonden zijn; terwijl hij, bij en boven dat alles, in het lot der menschheid het hoogfte be- lang ftelde, , Een.jong practisch geneesheer is een der ongelukkigfte wezens, Hij voelt in zijn binnenfte het gewigt zijner godde- lijke roeping ; hij voelt, bij het veelvuldig gemis aan kennis, dat zijn geest niet ledig is gebleven, en wordt door den vu- rigften lust aangefpoord om zijn werkzaam leven in te treden, om te helpen en te genezen; hij heeft vertrouwen op zich. zelven, doch het ontbreekt hem aan vertrouwen van anderen, De menfchen willen flechts door eenen bekenden Arts ge- nezen of niet genezen worden, en bedenken zelden, dat tot bekend worden toch de geleganheid behoort, Menig jonge Arts is aan het ziekbed oplettender, bedacht- zamer en zorgvuldiger, dan menig oude, die, de fleur vol- gende, gewoonte voor ervaring, een fpoedig oordeel voor een geoefend ziekteöog gelden laat, Eindelijk zet zich dan zulk een jong Doctor, als hij zich aan oude en nieuwe werken -en tijdfchriften moê heeft gele- 174 EEN NACHT UIT HET LEVEN zen, waarbij hij angftig naar elk gedruisch luistert , dat aan zijne deur hem welligt tot eenen hulpbehoevende zoude kun. nen roepen, pa lang en vergeefsch wachten voor zijn venfter neêr, en. ziet den eenen Doctor na den anderen onder het- zelve voorbijgaan, of vele oude eerwaardige gebieders over dood en leven in de rijke equipagiën over de ftraat langs zijne woning rollen. De aan het venfter gezeten Doctor denkt in dien oogenblik noch aan de rijke inkomften zijner Collegen, noch 2an de veelbeteekenende betrekking, die menig Arts, als geneesheer van rijken en aanzienlijken,„ bekleedt; maar benijdt ze om den kranken daglooner, wien hij gaarne zes maal daags zoude willen bezoeken „ wanneer hij hem gekozen had om zijn Doc- tor te zijn. Zoo ging het moriTz. Reeds vier weken was hij ge- promoveerd en in zijne betrekking beëedigd; vier weken prijkte reeds aan den post van zijne deur het helder blinkend naamplaatje met de uitkomende letters: MORITZ, Doctor én de Genees-, Heel- en Vroedkunde, en naast hetzelve de fchitterende glad gepolijste koperen fchelknop; en nog had niemand op deze veelbeteekenende woorden acht geflagen; nog was de fchelknop niet door eene angftige hand des daags of des nachts in beweging gebragt geworden. De klok had op den negenentwintigften dag van zijne doc- torale loopbaan‘tien ure des avonds geflagen, en geen bezoek noodzaakte hem uit te gaan, toen MORITZ zich verdrietig te bed legde, met GARVE's Opmerkingen over het Geduld en ZIMMERMANN’s voortreffelijk werk, over de Ervaring, op zijn bedtafeltje nevens zich; in welke boeken hij bij af- wisfeling las. Hij dacht ra, hoe lang hij nog geduld zoude moeten hebben, eér hij tot de ervaring van ZIMMERMANN zoude geraakt zijn, die eens in eene maand vierhonderd con- fultatiebrieven te beantwoorden had en de geneesheer van bijna alle Dwitfche grooten was; en wierp eindelijk geduld en ervaring van zich, in de hoop van te zullen inflapen. Het wilde hem, in zijne moedelooze ftemming, niet fpoe- dig gelukken, Eindelijk viel hij in fluimering, en — was het waarheid of bedrog? — lang dacht moriTz er niet over na — hij had aan de bel hooren ringelen, en was met een’ fprong uit het bed en aan het venfter, waaruit verfcheidene ruiten rinkelend naar benèden vielen, dóor de kracht, waar- mede hij het had opengeftooten, Maar ach! er ftond niemand VAN EEN’ JONGEN ARTS. 775 beneden; flechts in de verte vernam hij het fpottend gelach van eenige ruwe knapen, die er zich eene aardigheid van gemaakt hadden, de deurfchel zoo heftig te doen klinken, - Het venfter werd weder toegetrokken; de togt drong on- gehinderd door de “gebrokene glasruiten ter kamer in; M O- RITZ ging, gelijk een filozoof , met afgemetene pasfen we- der naar zijn bed, zich bezig houdende met eenige overden- kingen over — teleurgeftelde verwachtingen. Op nieuw begon MoR P HEUS zijne oogleden toe te druk- ken, en naauwelijks had hij eenige van zijne maanbollen over hem uitgeftrooid, of — daar wordt op nieuw aan de bel ge- trokken. Nu ftond de jonge Doctor met al de waardigheid op, die eenen Arts betaamt, Word ik weder bedrogen? dacht hij mistroostig, Doch er werd op nieuw gebeld, — Ho! ik wil mij toch niet weder laten uitlagchen! — Hij drong zich tegen de venfterflijlen aan, en zag van ter zijde af, zonder opgemerkt te kunnen worden, door de gebrokene _glasruiten, Hij befpeurde een’ ftroohoed, die zich, door de maan romantisch verlicht, voor zijne huisdeur op en neêr bewoog. Nu was op hetzelfde oogenblik het venfter ook opengedaan, „ Lieve Heer Doctor !° fluisterde eene fmeekende vrou- welen van beneden hem toe, „ neem mij niet kwalijk , dat ik u zoo laat lastig val.” n Volftrekt niet, mijn. kind! Moet ik met u medegaan ? Ik ben oogenblikkelijk bij u.” » Ach neen, ‘Heer Doctor! Ik ben de kamenier van de Gravin, die hier mede in huis woont; ik heb met mijn’ be- minde, den Kamerhuzaar oLREWSKY, eene kleine wande- ling gedaan, en wij hebben het, bij het fchoone wedèr, zoo als het, gelijk gij weet, met gelieven gaat, nu wat laat doen worden. Nu heb ik de vrijheid genomen, bij u. aan te bellen , om u te bidden, mij den fleutel van dẹ deur naar beneden te willen werpen; ik zal hem u morgen in dank vroegtijdig terug bezorgen.” De Doctor kon van fpijt geen woord uiten, haalde den huisfleutel, wierp hem: naar beneden, zoodat hij op den ftroo- hoed der nachtwandelende kamenier vrij onzacht neêrkwam , deed het venfter weder digt, en leide zich te bed, _ Nu fcheen het met flapen geheel gedaan te zijns hij wen- telde zich om en om, dacht aan de ziektegevallen , waar- over hij in de nieuwfte geneeskundige Journalen gelezen had; 776 EEN NACHT UIT HET LEVEN doch niets hielp; hij ftak het licht weder aan, las op nieuw over geduld en ervaring; doch de geest dezer werken had op bem geen invloed, en welk werk hij ook in handen nam, geen was in (taat, hem weder te doen influimeren. 