Vervolg van Mr Johan Van de Water's groot plakkaatboek s'lands van Utrecht : Van de vroegsten tijd af tot het jaar 1805. Door Mr C.W. Moorrees, en Dr P.J. Vermenlen. 1
. Zie Hena, p. 230, Charters. D, IL Ы. 66 en volg. 396 VAN DE REGERING EN HET GOUVERNEMENT den Schout onzen Gerechte en onze Schoute; en | rmarus heeft, hoe zeer hy de Stedelyke Regten die deze Vrede brak moest daar aan overgeleverd | verhief, egter zulke denkbeelden van worden en зупе goederen worden verbeurt ver- |te Utrecht en van hunne hoge Jurisdictie gegeven, klaard ten behoeve des Bisschops, het zy hy tot | dat men geen oogenblik kan twyfelen aan het geen het Land of tot de Stad behoorde. Ook verbood | te voren beweerd is, dat namelyk Schepenen regt hy dat niemand wapenen zou dragen dan Schout | doen nomine Episcopi. Dus spreekt hy op onder- en Knapen, dat is Schepenen, als ook die gene | scheiden plaatzen: „Ante annum 1085 haud dubie uit de gilden welken men tot verdediging der Stad | et advocatus reorum causas cognovit. Nam et huic zoude wapenen. jus gladi. Veram postquam potestas hujus sensim Voegt hier nog by het Charter van den jaare | evanuit, per se non tantum Episcopus pro tribu- 1346, door Hepa en Mimms uitgegeven,’ in het | nali cognovit, sed qui cognoscerent suo nomine, welk Jan, Bisschop van Utrecht, zegt: „Dat ons | scabinis, etiam qui Ultrajecti, Amisfurti, Rheni, aangebracht hebben eersame luden, Borgemeesters, | Gani, potestatem concessit. — Scabini autem quod Schepene, Raedt ende Oudermannen onser Stat | judicaverint non suo jure absolute, sed quod ac van Utrecht, als dat zy een willecoor hebben in | si mandatarii essent Episcopi eliam nomine jura- der Statbouck geschreven” — uit kragt van het | mentum satis innuit. — Et Prætor, quod notan- welk de Bisschop zegt, „met hen in een gedragen | dum, ab Episcopo constitutus ad actus in verba te zyn, dat zekere personen, aldaer genoemd, bin- | ejus, et quod plus est non aliter quam expresso nen Utrecht niet komen en sullen, tot die tijd toe, | ejus jussu — quod autem dixi, ас si mandatarii dat sy desen laste ende desen grooten onraet, daer | essent, non necesse est ut miretur quis. Manda- sy ons ende onse Stat in gebracht hebben, afge-|tum, ut satis notum, expirat morte mandantis. daen en gebetert hebben, also ons Statbouck hout. | Officia Curiæ expirant Romme decessu Pontificis, Voort, zegt de Bisschop, setten wy de voornoemde | ita et Ultrajecti. Et hinc est, ni fallor, quod sca- (zynde alle borgers) uyt hare borgerschap ende uyt | binis jus gladii. Diploma habent nullum, quo ex- alle hare privilegien, rechten ende vryheydt, die | presse id concessum. Tacite id tamen datum, vice sy % Utrecht hadden, gelyek andere onse borgeren | episcopi accepta judicandi potestate.” * thent ter tyd, dat sy desen laste ende onraet ot. ` Меп moet dit geheele Capittel van Mamans gedaen hebben den voersz. Voort want sy voor- | naauwkeurig lezen, met de onwederlegbare authen- mael gesworen hebben onser Stadt van Utrecht | tieke bewyzen daar by gevoegd, en men zal ten en den gemeenen gilde haer beste te doen, ende sterksten overtuigd worden dat met de Raad van haer quaetste te helpen werten, daer sy hem niet | de Steden, door hunne Schepenen, regt sprak over іп verwaert en hebben als sy sculdigh waren te | hunne Burgers, maar dat de Burgers onder de doen, soo syn wy met onse Stadt van Utrecht in ` jurisdictie waren van den Bisschop, die dezelve een gedragen, ware eenich man, diese voorstonde, | over de Steden door Schout en Schepenen exer- mit woorden ofte mit werken, waer by men dese | ceerde; welk laatste zekerlyk een Stedelyk privi- saecke aen dese voornoemde luyden niet rechten | legie was, waar aan de Bisschoppen gehouden en souden als voorschreve staet, dat men ter waer- | waren, doch het welk het oirspronkelyk regt der heyt vonde die woonachtig waren binnen Utrecht, | Bisschoppen veel meer begunstigt dan wederlegt. die en souden binnen de Stat voornoemt niet comen | Ер gelyk is aangetoond dat de Schout zyn be- mogen” — In het einde belooft de Bisschop, deze | diening waarnam, by het ledig staan van den Bis- voirsz. poincten niet te verbreecken, noch daer van |schoplyken stoel, uit naam van de Utrechtsche geene ghelykenisse noch soene aantegaan, noch, Kerke, zo blykt dat ook in dit geval de Schepenen daertoe anders yet te doen, ten zy by der Stadts | niet uit naam van de Stad regt deden. Rade goetduncken ende consent.” Ten bewyze hier van zullen Heeren Gecommit- Zie daar een sprekend voorbeeld hoe de Bis- | tecrden aanhalen het formulier van den eed, ge- schoppen wel aan den eenen kant de Steden by | nomen uit A. S. Judiciale Rudolph. Episcop. Tro- hunne Stedelyke Regten maintineerden, maar ook jectensig, fol, 2." aan den anderen kant, hoe de Raad oordeelde a „Dit was der Schepen eedt in den jair van magt en het opperste gezag van den Bisschop in | ХСШ. * doe die stoell open was” | sommige gevallen nodig te hebben, en dat ook te, „Dit zweert gy, dat gy van desen dage voirt erkennen, vooral in extraordinaire gevallen en mis- | tot onser Vrouwen Lichtmisse toe naest comende, daden van hoog verraad, De Raad adresseerde den Heiligen Roemschen Куке ende den Gestichte zig aan den Bisschop als haren Heer, en erkende | van Utrecht hout ende trouwe wesen zult, then dus ipso facto, dat zy, zonder den Bisschop in | rechte comen zult, alse ghy van den Schoute van zulke gevallen, alleen niet konde werken. Utrecht, die nu van den Roomsch Conmex wegen Maar of dit alles nog niet genoeg was, Мат- | Schoute te Utrecht is, vermaent wart, en 't dier 1 ВІ, 252 en D. IL bl, 708, * De jure gladii С. ХХІХ, Van hier ook dat men br Benwax, Jaar. D. II. bl, 339 leest, wanneer de Raad, in den јазге 1456 cen nieuw voorschrift heeft gemaakt, naar % welk Schout en Schepenen het regt zouden bedienen en vonnissen тугеп, en eenige bekommering had, of niet in hetzelve iets gevonden werd, % welk den Bisschop onaangenaam zoude жуп, dat zy er daarom byvoegde: „behoudelie ende wigesondert, ofter eenige punten waeren, dair men onsen Heer in vercorten mochte, ende dair toe is gescict om die punten wt te zueeken, ende onsen Heer om te verzuecken, en onsen Rade Out ende Nye weder by te brengen.” * Zie ook Marru. de jure glad. р. 465. * Namelyk іп den Jare 1393, na het overlyden van den Bisschop van Wevelinchoven, die opten goeden Vridach ter cerster ure nae primetide stierf. Iu de Frgeme. Staaf van Utr, bl. 79, wordt zyn dood gesteld op den 4. April 1394. 'S LANDS VAN UTRECHT. 1. Bork. 11. Тит. 1. Deen. 397 tyd toe, ende in al derzelver manieren, dattes | missie uit den Raad geschikt is geweest om de Roomsch Coninex brief inhout ende begrepen heeft; rust en veiligheid in de Stad te bewaren, en dat dair rechte oirdell te wysen, rechte kenninge te dit Collegie eene politieke Commissie geweest is, dragen tusschen twyer man tale also verre als gys | met de nodige magt voorzien om hunnen last uit- ` vroet zyt, ofte vroet kunt gewerden, by uwen уу | tevoeren, doch dat zy de opgebragte kwaaddoen- zynnen; dat еп zell dy laten om lieve nochte om | ders met de genomen informatien aan de Justitie lede, nochte om maecscap, noch om zwagerscap, | overleverde. * nochte om anxt van uwen live, nochte om anxt| Welke reden er nu zy om dit Collegie te Amers- van uwen goede, nochte om geenrehande zaken. | foort niet op dezelfde wyze te beschouwen, maar Dat u God so help ende sine heiligen.” de geheele administratie der Justitie aan hun toe En het is ook uit hoofde van deze Swperioritas | te kennen, hebben Heeren Gecommitteerden niet territorialis dat Keizer Karel de IV, in den jaare | kunnen ontdekken. * 1364, nog verbood dat de Utrechtsche burgers zig, | Vax Bemer heeft ook uit eenige oude stukken naar een oude gewoonte, van welbewezen misda- | dit volgende artikel getrokken: „Die Schout sall den of schulden met eenen Eed mogten zuiveren. | nyemant die Rode bevelen om recht thouden , alsoe Waar uit derhalven ook, met opzigt tot Amers- | verre als hy in de Stadt is, ende soe syeck niet foort, blykt dat de stelling niet schynt doortegaan |en is, dat hy op gaende voet is, by vyf Byerse welke men vindt in de onlangs ter Staten Verga- | guld.” dering ingediende Deductie, dat de potestas judi-| Dat men door deze Rode de roede der Justitie ciaria by de Stad niet werd uitgeoefend in den | verstaan moet, is zonder bedenking; maar nu is паате des Bisschops, maar oirspronkelyk by de | het een aangenomen regel, dat van ouds hier te Magistraat, die geenzins van hem afhing, was be- | Lande het voeren van zulk een roede een teken rustende. ven geadministreerd werd, welk collegie het Officie | Aan Amersfoort tog, dat тупе Stadsregten van van de vyven, en in later tyd het Rechteramêt, en | niemand anders dan van den Bisschop hadde ver- de Leden Rechters genaamd werden; kregen, was in den jaare 1259 gegeven „talem Dat dit Collegie inquireerde op alle feiten en | libertatem et generale jus civitatense, quod vulga- misdaden en de delinquanten te regt stelde voor | riter Statreighte nuncupatur, qualem vel quale de- den Raad; wordende de Schout ook wel gebruikt | noscitur habere nostra civitas Trajectensis, eo dun- in het apprchendeeren en examineeren van dusda- | taxat excepto, quod dicti scabini, consules, (dat is nige kwaaddoenders. * Het ontbreekt nochtans niet aan reedenen, om | gimagistri of Civium magistri ter dezer tyd genoemd aan deze opgave van van Bramer te twyffelen. | werden, schoon van Bremse hier Consules door Het is voor eerst zeer wel bestaanbaar met de | Burgemeesters vertaalt) et universitas Amersfordien- Raden, Raadslieden, geen Burgemeesters, die Bur- ` hoge Gerigtsoeffening van Schout en Schepenen, uit naam van den Bisschop, dat er te Amersfoort Vyven waren. Zy waren te Utrecht ook, zonder dat zy daarom des Bisschops Geregt uitsloten. En uit het geen VAN DE Water, met zeer veel naauwkeurigheid en belezenheid, over dit Collegie te Utrecht heeft aangetekend, * schynt het zeer waarschynlyk te zyn dat zy eigenlyk daar toe dienden ош op kwaad- doenders, vagebonden, enz. te passen, op misda- den te inquireeren, op de nachtwagt te letten en op de gevangenisse het oog te hebben. En dus is het hoogstwaarschynlyk dat deze Com- ` Beschr, van Amersf. D, II. H. 458, * Utr, Placaatd, D, П. bl, 245—249. sis nostra bella quæ Herevaert dicuntur etc” Daar nu in Utrecht Schout en Schepenen de Justitie administreerden uit naam ende van wegens den Bisschop van Utrecht, is er geen reden waar- om men op eene andere wyze over Amersfoort zoude denken, en aan Haar meer toekennen dan aan Utrecht; te meer worden Heeren Gecommit- | teerden daarin bevestigd, uit het geen Marrnæus schryft nopens de quaestie tusschen den Bisschop van Utrecht en de Stad Amersfoort over het ms gladii, en het welk door den Hertog van Gelder- land beslist is in den jaare 1394: * „Item op dat pointe dat si luden aentasten, van- * Van hier dat men dikwyls in de handelingen van den Raad leest, „sleten Schepenen en Raden dat men N. N. ge- froent als eenen strnetschender, dief of dergelyke, overleveren sal den Schot, ende die Sehepenea sellen recht doen,” gelyk blykt wi een Ketract wit het Resolutieboek der Stad Utrecht, beginnende met den пајалге 1488. M. 8. * Het is ook opmerkelyk dat zy genoemd worden At den guadien, om dat zy, zo als men nu spreekt, pracedente infor- matien namen. — Te Dordrecht werd daarom in den jaare 1289 door Graaf Florens een Handvest gegeven, „dat Schepenen en Raaden waerheeden van qundyen besitten mogen,” dat is precedente informatien nemen. Zie vaN BaLex, Besch, van Dorür. М. 437, van ne Warn, Prieil. van Dordr, bl. 79. Waar ait nog te meer blykt, dat de aanwezigheid van een Callegie van Pyven de administratie der Justitie door Schepenen niet contradiceert, het geen van BEMMEL nict schynt begrepen te heb- 5 — guadien voor kwaaddoenders by Матти. Anal, Tom. IX. р, 311 en 375. * Zie Won, Amst. St. XII Ы. 166 en vas bE WaLL, Prieil, van Dordr, bl. 424, * Zie Матти. de Jure Glad. С. XXXVI. р. 606 en 007. Zo spreekt nu Bisschop Willem reeds in den jaarc 1298 van Veuvoro Ure. Рів, 1. 100 398 VAN DE REGERING EN HET GOUVERNEMENT gen ende quytlaten ende rechten over lude by hem | Äbertas civica door den ordinaris еп competenten selven, dat si mit recht niet doen en mogen ende | Regter laten uitoefenen, en niet zonder forme van dat placht myns Heeren Scholtes te doen, so dat | proces regt doen, het geen altoos voor de Vry- si dair geen bewynt in en hadden, dan dat ook | heid zeer schadelyk gerekend is; egter mogt die Schepen diç oerdeel wysden, als die Maerschalk | ook de Bisschop waar hy wilde den regtbank te recht sat,' daer die Кай op antwoirdt, dat | spannen. der Stat recht van Amersfoort van outs also gelegen | Ву aldien Heeren Gecommitteerden zig niet be- із, dat sy lude antasten ende vangen mogen van ` driegen, blykt wt dit alles ten klaarsten dat men koiren ende broicken, ende daer of quyt laten, niet kan stellen dat de regtoefenende magt ouds- wanneer sy onschuldich syn, ende te rechten ла | удз te Amersfoort alleen by den Raad proprio der Stat recht, alse recht is, seggen wy dat die | jwre zoude geweest zyn, welke dezelve aan het Stat van Amersfoirt niet rechten en sal dat an der ` Collegie der Vyven grotelyks zoude gedemandeerd heerlicheyt draeght; sy en doen dat by des Bis- ` hebben, maar dat het uit alles samengenomen vry schops Scholtet. zeker is, dat even gelyk te Utrecht, het hooge „Item ор dat pointe dat si luden antasten by | Gerigt, het jus Gladii binnen Amersfoort uit naam hem selven, ende doen die in hoir Venckenisse, | van den Bisschop en van zynentwegen is geëxer- dair si ghien Venckenisse en plagen te hebben, ceerd geworden, schoon het zeer mogelyk is, dat maar die Venckenisse is myns Heeren, ende stont wegens de absentie van den Bisschop, de Raad en altoos tot syns Scholtes huys, daerop die Raedt, Vvven meer ta facto gedaan hebben dan hun de antwoirdt dat die Stat van Amersfoirt alle tyt dat ` jure gepermitteerd was, gelyk men daar van in den si Statrecht ende Vryheyt kregen Venckenisse ende | aangehaalden Zoen van den jaare 1394 de duide- sloten gehadt heeft, ende noch heeft, seggen wv ` lyke sporen ontdekt. als op dat punte dat hier naast voergeschreven | En hier mede vermeenen Heeren Gecommitteer- Staat van den Gerechte"? den te mogen overgaan tot Rhenen en Wyck, welke Het is ook overeenkomstig den aart van het ver- ` beide eertyds byzondere Heerlykheden zynde, tot leenen van Stadsregt in die tyden, dat de Admi- ‘Leden van het Stigt verheven zyn in latere tyden nistratie der Justitie niet door, maar uit naam ende ` dan Utrecht en Amersfoort, en omtrent welke des van wegen den Bisschop werd geadministreerd. Zi- | te minder twyffel is, naar mate zy uit dien hoofde bertas civica, was, gelyk zulks door den Heer Profr. | meer van de Bisschoppen afhankelyk waren, daar Boxpax, in zyn Keizerrecht, dat onder de pers is, | tog den Bisschop in de veertiende eeuw in alle wordt aangewezen, eigenlyk de Abertas, om de ge- | heerlykheden het hoge Gerigte toekwam, en gelyk nerale Rechtdagen van den Landsheer te kunnen | Hena schreft op het jaar 1379 „ita ut Episcopus vermyden en zig door den Stedelyken Regter te ! censeatur Supremus Dominus omnium Præfectura- laten oordeelen, als mede een zekere vryheid van ` гат ac Dominiorum Provincie l'rajectensis, præter kosten, beden ete. Dit in aanmerking genomen, ea quæ sunt sub ditione Ecelesiæ Sancti Johannis.” en daar by lezende in een Charter by Marrmævs:*! Zo moet volgen, dat deze twee Heerlykheden, „Voert en sel die Bisschop gheneñ persoen vaen, | naderhand tot Steden verheven en dienvolgens ook ontliven, noch nyemant van zine weghen, is hi | de Administratie der Justitie verkregen hebbende, gheestelic persoen van der Eeclesien of onder hoer | zulks geëxerccerd hebben nomine Episcopi; zyude bescermenisse, hi en zi verwonnen voir zinen Rech- | er geen de minste schyn van bewys, dat deze twee ter, daer men mit rechte schuldich is te verwin- | Steden daar in boven Utrecht en Amersfoort zou- nen, alse recht ende ghewoenlic is; ende is hi weer- | den geregtigd zvn; Rhenen heeft deze Voorregten lie persoen, zo selment doen binnen Utrecht, Ып- | gekregen van Bisschop Fredrik van Blankenheim. пеп Amersfoerde, binnen Renen, binnen den Ghey- | En met opzigt tot Wyck, nog in den Jaare 1412 ne, of binnen Vredelant, bi den ghenen, die daer | erkende Willem van Abcoude * dat het hoge Ge- ten rechte gesworen гуп, ende met rechte daer | rigte, zo ver zulks door hem geëxerceerd werd, alleen over oordeelen zullen. Voert so mach die Bisschop | was „ex speciali commissione, sibi per Dominum zelve mit Ridderen, Knapen, mannen ende dienst- Trajectensem praedictum ad certum tempus super mannen te rechte sitten, ende rechte honden bin- | hoe facta, et quod non fecit nec faceret auctoritate nen zinen gestichte wacr hi wil alse gewoenlie is;” — ` propria, nec se de acta jurisdictione Domini nostri worden Heeren Gecommitteerden in deze meening ` Trajectensis aliquo modo intromitteret, nisi juxta nog nader bevestigd. | commissionem sibi, ut praemittitur , de super factam. Hier by wordt de Bisschop het hoge Geregt niet, Ofschoon nu in den Јааге 1457 de Heer van afgesproken, maar hy moest het ingevolge van de | Gaasbeek het hooge Gerigt of het Jus Gladis nog juder noster el scabini, door welken de zaken moeten beregt worden; en dat wel als een byzonder privilegie hun door hem ven. Zie ook Mattu. de Nobil. р. 849. i Het is bekend dat de Maarschalken hunne gevangens te Utrecht, Amersfoort, Rhenen en in "1 Geyn te regt stelden, bot geen ook veronderstelt, dat zy, die 7а Bisschops Schouten ten platten Lande waren, voor eenen Bisschoplyken regter regt vorderden. І V Men zegt wel dat hier by het Hegt van den Raad om Iyfstraffen te infligeren niet wordt ontkend, maar alleen bepaald zig niet uittestrekken tot zaken de heerlykheid aangaande, gelyk ook de Rand van Amersfoort in de Go ү de potestas judiciaria dadelyk geweest en gebleven із. — Maar men moet naumerken, dat dit stuk hier alleen aangehaald wordt. om te bewyzen, dat de Schout van Utrechts Bisschop te Amersfoort ook de erimineele of hoge jurisdictie uit naam van туе" Heer uitoefende, en dit wordt er volkomen door bewezen. * De Nobil L. Ш. р. 777. * Zie het charter by Матти. de jur, glad. C. XXIV. р, 405, 'SLANDS VAN UTRECHT. geëxerceerd heeft, zo blykt het egter uit het zo even aangehaalde, gwo nomine ћу zulks geëxerceerd heeft, en dit te meer daar dezelve Heer van Gans- beek toen reeds afstand had gedaan van de Stad Weck en alle zyne verdere goederen. De verheffing ook tot een hid des Gestigts door den Bisschop, kan niet beschouwd worden als een middel om de hooge Jurisdictie proprio nomine te | exerceeren, daar zulks door de andere Leden niet geschiedde, en derhalven, zodra de Heer van Gaas- beek stierf, verviel ook het hoge Gerigte dat hy geëxerceerd had ег mandato principis sui, wederom in den boezem van den Bisschop, die het zelve daar bleef exerceeren per Scabinos, gelyk de Heer van Gaasbeek het zelve, zo als Marraevs zegt, per Scabinos geëxerceerd had.’ Er is derhalven geen twvffel over af alle de Steden dezer Provincie, hoe uitgestrekt zy ook Justitie door hunne Stedelyke Magistraten exercee- геп, doen zulks mandato principis en geenzins pro- ` prio nomine еп independenter. En hier uit moet derhalven die swgerioritas terri- torialis met opzigt tot de administratie der Justitie voortvloeien, door welke de Souverain als nog ge- regtigd is om omtrent deze administratie arrange- menten te maken en beveelen te geven. Uit krachte van deze superioritas lerritorialis is ook het Provinciale Geregtshof over de Stad, Ste- den en Lande van Utrecht door Keizer Karel op- gerigt, door de Staten bevestigd en met eene in- structive Ordonnantie voorzien, en aan hetzelve gedemandeerd zodanige magt, als de hoge Over- heid tot welzyn van de geheele Provincie nodig oordeelde. Daar nu ook de Steden dezer Provincie als Staatsleden tot de bovengemelde bevestiging т. Вовк. п. Ттт. т. Deen, 899 oordeelen, of dezelve hebben ook de gemelde su- perioriteit van den Heere van den Lande over het ‘geheel lichaam der Provincie, en dus ook over ‚zig erkend; immers ende ten minste in al zulke ‚gevallen, waar in de duidelyke letter der privile- gien geene exceptie scheen te vorderen, of een stellig conflict van Jurisdictie zoude na zig slepen. Aan deze swperiorilas territorialis is het ook toeteschryven dat aan het Hof in algemeene ter- men is gedemandeerd de Jurisdictie over de mis- daden van rebellie en seditie, еве Majestatis etc. als welke onmiddelyk den Landsheer in zyne hoog- heid beledigende en het non plus ultra van de tegenkanting van de burgerlyke ondergeschiktheid, dat heilig bolwerk der ware Vryheid, zynde, door den Landsheer aan zynen Provincialen Regter is gedemandeerd. Heeren Gecommitteerden willen hier mede niet beslissen, in hoe verre de Stad Utrecht zoude hebben het regt om over het crimen majestatis te oordeelen; alleen moeten Heeren Gecommitteerden | reflecteren, dat de grootste Voorstanders van dit ‚Stadsregt het alleen afleiden ег possessione, en allegeeren eenige weinige voorbeelden. Maar deze possessie met opzigt tot Stedelyke rebellie en seditie, al eens toegestaan zynde, zoude nog daar uit niet volgen, dat de misdaden van rebellie ofte seditie tegen den Souverain der Provincie begaan, daar onder moeten begrepen worden; kunnende nimmer de Souverain gepresumeerd worden deze Judicature aan een Stedelyken regtbank te hebben overgege- ‚ven, het zy expresse, het zy facile, maar integen- deel, hetzelve als direct de Hoogheid van den ‚Lande betreffende, aan den Provincialen Regter te hebben gedemandeerd. * hebben medegewerkt, kan men niet wel anders Gelyk zulks met opzigt tot Amersfoort en Rhe- % Men zie verder het Айсун der drie Regtageleerden aan den Geregte van Wyck, of het zelve gehouden zy den Procureur Generaal R. О. binnen Wyck adsistentie te verleenen, * Tot illustratie hier van zoude konnen dienen het geen men leest in de Registers van Staat, ор den 21. February 1611, alwaar men ’t volgende aangetekend vindt: „Die Staten van den Lande van Utrecht, gehoort het rapport van den Officier ende de Geoommitteerden der Stad Utrecht, van 't gene Sylieden wt de depositie van verscheiden personen воо buyten als їп hechtenisse zynde, vernomen hebben, nopende den schrickelycken ende moordadigen aeuslach by cenige factionisten ende muytmakers binnen de voorn, Stadt gepractiseert, daerinne mede geaceuscert worden de personen van Direk Canter ende Lambert Canter synen Zone, mitsgaders Henrick van Helsdingen, die men verstaet wt de Stadt Utrecht voorn. gevlucht te zyn, hebben omme deselve bunlielen genomineerde personen te vervolgen, attrapperen ende binnen Utrecht in versekeringe te brengen, gecommitteert ende geauthoriseert, com- mitteeren ende auctoriseren by desen den Erentfesten, Vromen ende Disereten Jacob Mertensz Meerling, Substituit Schout, ende Jacob Calf, Wachtmeester der Stad Utrecht, t'sampt ende bysunder, versoeckende den Heere Commandeur binnen Utrecht den voorn. Gecammitteerden ten fine voorsz. suffisante assistentie van Crychsvolk mede te geven. Ende ordonnerende ende bevelende allen Edelluyden, Joncheren, bewoonders ofte Lewnerders van besloten huysen ofte Castcelen ten platten Lande, deselve huysen ofte Casteelen des verzacht synde sonder eenige tergiversatie te openen, de voorn. personen ofte de geenen van dien die daer op mochten schuylen, den voorsz. Officieren te leveren ende te laten volgen. ‚ De extensie van de Resolutie van Hun Ed. Mog., in dato 5 Maart 1611, із te aanmerkelyk om dezelve niet geheel hier in te voegen, „Die Staten van den Lande van Utrecht, op cene generale dachvaert ofte beschryvinge Staetsgewyse vergadert zynde, gehoort het aengeven van den Heere Francois Duyck, Lieentinet, ende Gellius Jongstal, Doctor in den Rechten, van wegen alle de Heeren Gecommitteerden der Но. Mo. Heeren Staten Generael der vereenichde Nederlanden, jegenwoordelyck hier wesende; te kennen gevende, dat sy gesien hebbende de informatien preperatoir vóór haere aencomste genomen in der saecke van de ontdeekte eonspiratien, quaede machinatien ende boze nenslagen, die by серіце factieuse oproerige personen tegens de gemeyne welstandt ende ruste ende sonderlinge tegens den Stact ende ruste van den Lande ende Stadt Utrecht gecom- Plotteert syn, goedt ende nodich vinden, dat by de Heeren Staten van den Lande van Utrecht oock eenige gequalificeerde ende bequame personen geeommitteerk worden, omme benefens heuluiden ende de Magistraet der Stadt Utrecht te wesen 400 VAN DE REGERING EN HET GOUVERNEMENT nen expresselyk is bevolen, zonder onderscheid | rale regtsdagen; dat dienvolgens eene prompte tusschen de Stedelyke ofte Provinciale rebellie, en | æguifabele administratie van de Justitie soortgelyke met opzigt tot Wyck door drie Regtsgeleerden is | privilegien noodzakelijk maakte. gededuceerd geworden. Vervolgens ook, dat daar van uitgezonderd wor- En het is ook uit hoofde van de Souveraine | den de zoogenaamde zware misdaden , delicta atrocia, magt der Heeren Staten dezer Provincie, dat de- | waar onder geteld worden, moort, moortbrant, vron- zelve aan het Provinciale Geregtshof hebben gede- | wenkragt en ree- of raaroof, over welke de Graaf mandeerd de kennisse van сгішіпееје zaken еп | doorgaans aan zig behield zelf te beregten теѓ гуле excessen binnen de Stad, Steden en derzelver Vry- | Aeerlyekheyden, waar by ook nog wel gevoegd wordt, heden vallende, ongecorrigeerd en verjaard zynde, | die Лет teghens A Graaven lyf set met ghewapender ten ware dat daar van Proces voor de Geregten | Дала." was geintenteerd, al eer de zaak voor den Hove, Dat het derhalven abusief is te stellen dat dit was geinstitueert; in welken gevalle nogtans de | privilegium de non evocando, zo als het oirspronkelyk Officier of Hoofdschout gehouden is alzulke crimi- | verleend is, alle misdaden zonder onderscheid on- neele procedures, by hem geintenteerd, binnen den | der de Judicature van Schepenen stelt. tyd van een, of in gewigtige zaken ten langsten | Еп dat nog daarenboven de onderscheide om- van twee jaaren, te doen termineeren. standigheden van dezen tijd, waarin de Provinciale En by aldien zulks niet zoude mogen worden | Regter by de hand is, het gemelde privilegie min- naargekomen, zouden zodanige processen by den | der noodzakelyk maakt. Hove kunnen worden geëvoceerd, gelyk als dezelve | Maar byzonder verdient het Privilegium de non ook metter daad verstaan worden geëvoceerd te ` evocando, zo als het door Koning Willem aan de zullen зуп voor den voorsz, Hove, en by den Pro- Stad Utrecht gegeven is, тупе byzondere reflectie, cureur Generaal voords aldaar kunnen vervolgd en het meriteert naauwkeurig nagegaan te worden worden, na die leste acte voor den Geregte aldaar | wat daarmede eigentlyk gegeven is. gehouden. ' Koning Willem zegt uitdrukkelyk te vergunnen En op dat men niet in den waan zoude geraken dat geen Vorst, Markgraaf, Hertog, Graaf of Edel- dat dit strydig was met het Privilegium de non evo- ` man, hy zy een tydelyke of geestelvke, eenig Bur- cando, san de Steden dezer Provincie gegeven, zal ger of Ingezeten buiten de muuren zoude kunnen het nodig zyn nog eenige oogenblikken stil te staan im regten aanspreken ofte doen dagvaarden, behal- by de beschouwing van het meergemelde Privilegie ven de Keizer of de Roomsch Koning.’ in deszelfs waren aart en bedoeling. Maar ook onder deze conditie, dat zij gereed Te meer om dat men zig waarlyk verwonderen | moesten zijn zich te sisteeren of voor den Bisschop moet over de verwarde en onduidelijke begrippen, | zelf, of voor den Regter, die door den Bisschop welke zich menschen, van welken men het niet kan in der tyd zoude zyn aangesteld binnen de Stad, of moet wagten, van dit Privilegie maken, even als | ten einde een ieder regt te doen ontvangen. of het zelve met opzigt tot den Landsheer zo on-; Dit is de basis, waarop men bouwt, om te be- bepaald werkte, dat de Steden agter het zelve voor | wyzen dat een Burger of Inwoonder van een Stad alle pourswites van den Provincialen Regter veilig | niet verpligt zoude zyn zig in eenig, hoegenaamd waren. ‘geval, te sistceren voor den tegenwoordigen Bis- Men moet derhalven opmerken dat in de oudste | schop, dat is, de Heeren Staten. tyden, dat is in de 13. en 14. eeuwen, en vervol-. Het Privilegie aan die van Wyck gegeven luidt gens, de Privilegia de non evocando aan de Steden aldus: ,,Præterea nullus oppidanus de Wyk, qui verleend zyn geworden; dus in ееп tyd waar іп de ` coram suo judice cotidiano justitiam facere voluerit, Landsheer, of dikwils afwezig was, of ter plaatse а suo coopidano coram Officiali Trajectensi citari van zyn verblyf op den Regterstoel zat, op gene- ` poterit aut gravari.” * discretie van haer gebesoigneerde rapport te doen als haer Ed, dat nodich ende dienlyk bevinden sulten.” : Z de Ordonm. ren den Ноге Art. XXL Rubr. сап President en Raden en de aantekening van den Raadsheer vax DE Muzen op dezelre en op het 5, Art. ган de costumen en waantien der Stad Utrecht, Rubr, van de Policie, р. 15. * Z, WaarN. Amal, St. IL bl. 117. Verg. Miezis, Charters. D. П, Ы. 482, 487 en 517, * Z. het onder anderen by van DE Water, Utr. Placaatb, D. IN. bl 276. * Матти, de Jur. Glad, р, 415. d 'SLANDS VAN UTRECHT. L Вовк. п. Тут. 1. Derr. 401 Er is waarlyk niet veel regtsgeleerdheid nodig om | het oog gekomen, die Uwer Ed. Mog. Gecommit- te deduceeren dat soortgelyke Privilegien niet kun- | teerden niet onaangeroerd kunnen voorbygaan, dan nen bewyzen, dat de Judicature over de misdaden | die dezelve geenzins uitvoerig behandelen, maar van Rebellie, Seditie, Perduellie en diergelyken, | alleen kortelyk aanwyzen zullen, ten einde daar- uit hoofde van het Privilegium de non evocando, aan | door in staat gesteld te worden om in het Derde den dagelykschen Regter in de Steden zoude com- | Hooftdeel dit rapport met eenige vaststellingen, peteeren, еп door den Provincialen Souverain niet | uit het gededuceerde opgemaakt, te besluiten. aan zig zyn gereserveerd of hadde kunnen gere-| Niet lang na de afwerping van het Spaansche serveerd worden. juk, op het einde der zestiende eeuw, begreep Daar de gemelde Privilegien niet eens spreken | men te regt, dat het blyven van elk Gewest en van de crimineele Jurisdictie, maar alleen van ci- | deszelfs byzondere Leden, ingevolge van de Unie, viele dagvaardingen en twistgedingen. by zyne Regten, Vryheden, Costumen en Usantien, Maar al spraken zy er van, dan nog moet men de | niet zo zeer bestond in het afzonderlyk bandelen stedelyke misdaden met die tegen den Lande begaan |en dirigeeren van zaken, waar by, wegens de on- worden niet vermengen, zo als ook reeds in den jaare | derlinge naauwe verbintenis, het geheele lichaam 1584 door de Staten van Holland, by een byzondere | der Provincie wezentlyk belang had, als daar in, gelegenheid, verklaard is dat de Privilegien de non | dat elk van zynen kant en de Leden te samen evocando niet moeten worden geëxtendeert tot za- | alles toebragten, om ingevolge van de oude Reg- ken, die den gemeenen Landstand betreffen. ` ten en Privilegien, den gemeenen welstand te Gelyk ook dit overeenkomstig is met de analogie | bevorderen, zonder over het pure domestieke of van het Staatsrecht en het eigenlyk oogmerk van | niet domestieke subtiel te disputeeren. dit Privilegie, terwyl ook nimmer een bewys aan, Меп schynt ook toen in begrip gestaan te heb- Heeren Gecommitteerden is voorgekomen, waar uit | ben dat de Bisschoppen van Utrecht, als wettige men zou mogen besluiten dat het Privilegie de non | Landsheeren, in zaken van aanbelang gekend waren, evocando in Holland van een anderen aart is dan |en men zonder hunne communicatie en consent in het Stigt. geene zulke arrangementen maakte, welke of tot Waarby men nog eindelyk voegen kan dat de | nadeel van deze en geene Leden. konden strekken, Provinciale Hoven van Justitie, zo binnen deze als | of over welke men lang twisten kan of dezelve andere Provincien, zyn Judices Superiores Ordina- | louter Stedelyk waren dan niet. тй, en dus geenzins onder de vreemde Regters en | De Souverainiteit van de byzondere Steden des Regtbanken, met opzigt tot welken de Privilegien de | Gestigts te maintineren was toen geenzins het bût, non evocando gegeven zyn, kunnen gerekend wor- | waar toe men alles in het werk stelde, maar enkel den; wordende het zelfs, in sommige gevallen, als | het algemeen belang van de gezamentlyke Leden, een Privilegie geconsidereerd туп Party ter eerster | als een lichaam beschouwd, en de handhaving der instantie voor de Provinciale Geregtshoven te kun- | waare Burgerlyke Vryheid. nen convenieeren. Immers straalt dat donr in het zesde point van Maar om dit alles niet verder uittebreiden, zul- | Beschryvinge van de Edele Mogende Heeren Staten, len Heeren Gecommitteerden thands zich hier by | jegens Dingsdag den 14. Juny 1597, en dus lui- bepalen en nu voords toetreden tot derzelver dende: * „Item alzo by de Regeerders der Stad Utrecht TWEEDE HOOFTDEEL. tot meermaalen is geremonstreert geweest dat zy | de ordonnantie, zo op het stuk van de Justitie als En daar in aantoonen, ` Politie derzelver Stad, in verscheide pointen defec- tueus en obscur vinden, ende dat zy, ten einde Dat de Souverain dezer Provincie, zo met opzigt daar inne bequamelyk voorsien mogte worden, op tot de Politie, als met opzigt tot de Justitie, behagen van de Staten hebben geconcipieert ende door alle tyden, zedert de afzweering van gemaakt zeker cohier, inhoudende die articulen, Philips, in veele stukken гуп gezag heeft ge- ` daarmede zy haar laten bedunken dat die voorsz. oefend, zonder daar door de Stedelyke Regten gebreken ende duisterheden geremedieert sullen еп Vryheden te benadeelen. worden, versoekende dat de Staten zouden believen 't zelve te visiteeren ende te approberen, omme Bebalven de twee breedvoeriger behandelde poin- | het selve cohier te horen lesen ende daar op te ten zyn er nog veele anderen van minder uitge- | resolveeren.” breidheid, zo met opzigt tot de Politie, als met En in de Beschryving jegens Dingsdag den 3. betrekking tot de Justitie, die aantoonen in welken | January 1598, leest men onder de pointen van opzigte de Provinciale Souverain al zyn gezag uit- | beschryving: oefent binnen de Steden des Gestigts, en welke; „Item omme te horen ’t rapport van de ordinaris aan Heeren Gecommitteerden, onder het doorbla- | Gedeputeerden, doorlesen ende gevisiteert hebbende deren van de Placaatboeken dezer Provincie, als |'t nieuwe concept van de Ordonnantie der Stad ook, voor zo verre zulks de kortheid des tyds | Utrecht, ende voorts te resolveeren sulks die Sta- heeft toegelaten, van de oude en nieuwere Staats- | ten bevinden sullen te behoren. (In margine stond.) Registers en andere authentieke stukken, zyn onder | Is goedgevonden 'tconcept in ‘t Art. geroert ten * 2. WaGex. Vaderl, Hist. D. VIIL Ы. 29. * Z. bet 8. Prothocol van Beschrijving van de Staten ’sLands van Utrecht, beginnende met den 7, January 1595, Fol. 192 verso, 228 en 291. | Vanvore Urn, Рів. 1. 101 402 Hove te senden, ten einde ‘t Hof daarop rypelyk ende distinctelyk adviseere voor Paasschen.” Als ook van Dingsdag den 4. November 1600: „Item alsoo die Gecommitteerden der Stad Utrecht dagelyks aanhouden omme te hebben ap- probatie op de nieuwe Ordonnantie van Policie en Aduwinistratie van Justitie binnen de voorschreve Stad ende Vryheid van dien, by hun E. voor eenige jaaren doen concipieeren, omme daar op te resol- veeren.” * En hier om leest men ook in de acte van submissie voor die van den Raade van State, ge- committeerd totte regeringe van de geunieerde Provincien, van den jaare 1585:* „Soo ist dat omme daarinne (namelyk het stuk van het toenmalig beleid der Regeeringe) behoor- liek te voorsien, ende alle verdere inconvenienten ende verloop van de zaecke te voorcommen, Wy Geëligeerden uytte vyf Collegien binnen Utrecht, ende Wy gemeene Edelen ende Ridderschappe, mitsgaders wy Magistraten der Stadt van Utrecht ende der Steden van Amersfoort, Rhenen, Wyck ende Montfoort, representerende die Staten 'з Lands van Utrecht, verclaren by desen, dat wy oxs ende оха inwoonderen zyne Excellentie en Raden voorsz. submitteeren ende onderwerpen in alle ‘t gheene, daar toe zyluyden by de voorsz. instructie geautho- riseert zyn.” Vervolgens sprekende over het innen der Quoten, geven zy volkomen magt, om by gebrek van be- taling, die te verhalen aan de Goederen van hun en hunne ingezetenen, voegende daar zelfs in het slot deze aanmerkelyke woorden by: „Tot welcken eynde wylieden gerenuntieerd heb- ben alle privilegien, exemptien, vryheden, exceptien, gratien, relevementen, ende alle andere behulpen van rechten, die ons eenigsins ter contrarie van deeze zouden mogen dienen ende byzonder dien rech- ten, seggende generale renuntiatie gheen pluetze te hebben ten zy eerst speciale voorgae” Zander dat men toen eenige bedenking had dat de Staten zig te veel gezags aanmatigden door Staatsgewyze over de Privilegien, Vryheden, enz. der byzondere Leden, byzonder die der Steden, te disponeren, en daar van in bepaalde gevallen, ten algemeenen beste, te renuntieeren. Maar men dwaalt ook wanneer men meent dat de Bisschoppen zig in het geheel niet bemoeid heb- ben met de stedelyke Politie, of dat men dezelve altoos zonder de Landsheeren behandeld en naar goeddunken bestierd hebbe. Ten einde deze zaak, die zeer moeielijk is om naauwkeurig te bepalen, eenig licht by te zetten, zullen Heeren Gecommitteerden alleen eenige pas- sages uit de handelingen des Raads der Stad Utrecht invoegen, om daaruit de waarheid van het hier voren gezegde te kunnen beüordeelen. Zie bier dan, Edele Mogende Heeren, eenige weinige voorbeelden : „In ‘tjaer ons Heeren MCCCXLVI, op Sinte Thomaes avont, wart over een ghedraghen by onzen Here den Bisschop van Utrecht, bi out Raet ende bi nywe ende bi ghemeenre morghensprake van 1 7, 8. Register van Beschryving, fo. 278. » Z, delen en Cowissien, І. р. XXIL VAN DE REGERING EN HET GOUVERNEMENT allen ghilden, of 't geviele dat die Raet van Utrecht, die waer in der tyd, ende op 'thuys zaten, van ‘der meenre ghilden weghen eenigherhande zaken ‘overdroeghen om der Stat orbaer, welke zaken voerser. hem gheboerden te berechten na der ghe- woenten der Stat van Utrecht, zo wye hem daer tegens verzettede dat mit ghewelt te keren, dat zout men rechten aen zyn Jet „Ende waer pec yemant daerbi, die daer toe ghe- eyscht worde om den Raet te bescermen, ende om dat rechte te starcken, ende daer vechtende werde, ende daer yemant quetsede ofte dootsloeghe van den ghenen die hem teeghens den Raet verzetteden, daer en zoude hi syn lyf noch de Stat van Utrecht nyet om verboeren.” In een Extract uit het Resolutie Boek der Stad Utrecht, beginnende met het najaar 1488, leest men: „Op Alrehevligen avondt. Meyster Henrick van Lottum, Deken % Sunt Jans, ende Wolter van Ваехеп, beveel ende credentie hebbende van mynen Heer van Ysselstein, in den rade oudt en nyewe geopent en- de te kennen gegeven hebben, dat myn Heer votre, van wegen des Roomschen Conincx te vreden sal wesen, dat men onser Stadts gebroken muren en- de poorten weder maken ende reformeren sal, om de Stadt bewaerdt ende beschermt te wesen, des sal men hem enen brief weder geven van der Stadt besegelt, of 't gebeurde, dat by qused aanbrengen van eenigen quaedwilligen, onze gened. Heer Room- sche Coninck voorsz. in toecomenden tyden des niet te vreden en waer, dat men als dan gehouden ‘sal wesen 't selve dat men maken sal, weder of te leggen.” „1489. Des Saterdages na Lichtmisse. By zekere gescicten van de gemeynte, gaende by onsen Ge- ned. Heer van Utrecht, zyn zekere personen van den Rade in horen huysen gezekert, die ende oock eenige andere uyten Rade geset, ende zyn andere geordonneert in hore steden, en voort daer van een cedel gelesen in den Rade oudt ende nyeuwe. Ende die nyeuwe ingecomen Scepenen en Raden deden horen gewoenlycken eede opten Raethuyse” „1489. Des Sonnendages na Valentini. Om alle zaken te verspreken by onsen Gened. Heer van Utrecht ende den gescicten van den Gilden, heeft die Raed oud ende nywe macht gegeven den over- sten oud ende nywe.” „Des Donredages na Scholastica. Dese nabesr. punten syn getracteert by den oversten oud ende nye ende by den gescicten uyt den gemeynen Gil- den, op % goedduncken ende welbehagen onzes Ge- ned. Heere van Utrecht.” Waar in onder anderen: „Item men sal verspreken met onsen Gened. Heer van den ballingen, die haer oirvede deuch- delyke ghehouden hebben, om in te nemen, ende metten eersten daer toe te scicken, om te siene ‚die gelegentheid van den personen.” „Maendag na Marie Assumptio. Om rust ende vrede binnen onse Stadt te houden zyn deze роп" ten ondergesr. overcomen ende belieft geweest by onsen Gened. Heer van Utrecht, den Rade oudt ende nyewe, den Oudermannen en gescicten uyten 'SLANDS VAN UTRECHT. Gilden;” (rakende alle deze punten de politieke be- stiering der Stad en de Oudermans, Cameraars enz.) „Woensdag na Bartholomei. Seven personen geleyde gegeven binnen der Stadt te wonen als ondersaten, des hebbende horen eedt gedaen onsen Gened. Heer ende de Stadt van Utrecht houd ende trouw te wesen den tydt sy binnen wezen zellen, ende XIV dagen daer na” » À". 1497. Op Sunte Victoersdag. Tot Wyck te reysen om onsen Gened. Heer te bidden binnen onse Stadt te willen comen, en te raden van den gevangenen borgeren, zyn gescict uten ouden ende nyen rade Claes Jansz., Egbert van Groenenberch, Henrich van Voird, Beernt Proeys de jonge, Wil- lem van Amerongen, Ysbrand Janssoen.” » A". 1525.' Des Manendags na beloken Paes- schen. Voorts worde gescict tot onsen Gened. Heer van Utrecht, om zyn genaden te bidden van den gemeynen Gilden wegen bynnen zynre genade Stadt van Utrecht te comen, om % beste te helpen raden en daden, als syn genade gheerne deden, ende quamen van dien dage en savonts omtrend VIII uren.” ” „Ende eer myn gened. Heer inquam smanendags omtrent of na den middag, doe deden die Hoef- meyster ende sommige Canonicken, oick eenighe van de Ritterscap, die banclock luyden twee reysen, ende ginghen boven voer 't raethuys ende roepen off, te weten die Hoefmeyster voorsz., Ё ghene hem doe beliefde.” „Item sanderen daegs, alse s'dynsdagh op Sunte Marcus dagh Euangelist, ghingen die gescicten van allen gilden, alse wt elck vier man, tot myn gened. 