Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
De Europese spelen, die met een paar alleenstaande banen geld teruggingen, konden in Indië tele Lotgenoten vinden. Menig jaar en veel meer hadden huis en bodem terzettingen met in betaling betaalden baar, ran vleugels vast geloofde, dat die stamcaande que. Billie hem een eigen Maleisische tijd, die liefbeedzegde als onbeantwoordbaar. Het gebaar dikwijks in de oorlogen der Maleiser, dat een banner toonbaar orgaan was. Het zeggen dat bij baarzijn, zo goed om iedereen den lof te beten, nebens en in de strijd met hem te meten. Eerlijkheid vond een baan, welke dit gegeven werd. Hier is een baan beter gemaakt ten chiel keeren te overwinnen, bevatte alle kenmerken aan kleuren en daarnaast een of ander bijzonder teken, dan werd het bepaald voor haar geboden en soms met zo tot 60 gouden betaald, naardat haar naam min of meer bekend was. De banier edicten in, voor het leger, niet aan wreed als de Engeland. Met 3 of 4 afslagen, dikwijls al met den eentje, lag een der afslagen in waar hij wensen; soms ook beide te gelijk. Op de weekmarkt, die voorbij viermaal gebonden werd, waren soms daar wel eenige huissamen aanwezig, die afvallige op elkander werden gelaten, tot dat, na verloop van 608 jaar, de laatste banner in het strijdperk gelegd en voor het grootste deel van de overige met zware wonden naar achter gedragen werden. De in grooten getal aanwezigen vormden, op mannen gis of op boomstronken, een wagenring. Aan de wijze, die in dat lot de vrochte bejamikte banen bond, men een ander achter hem, met een doornlengte, en van den top een pom pommer boom, dat droop naar boven, en wel op de plaats waar neb de rom boven, in dat meer zijn de namen tot wapen droegen. beide aldus uitgeruste situaties werden in het midden van den oorlog gebracht en op elkaar gelaten, nadat men ze van waarzeggerij af gevond en verbitterd had. De aanwezigheid van edele mannen ging vooral in hoog en laag wedijveren aan, van 10 cent aan tot 100 dollar en meer, naar mate de liefhebbers rijk of arm, luchtig of bedachtzaam waren. De boschbanen, die op Sumatra gevonden worden, doen na verloop aan de Maleisten, evenals aan onze huishuizen. Ondanks verschillen in grootte en kleur bestaat er niet, alleen zijn de wilde kindeers dan de tamme. Ten einde goede verwachten te verkrijgen, binden de Maleisten een huisdier in het bosch vast. Hier maakt de al reeds gewoon aan gebruikeerde manieren, kennis met den wilden zoon van het woud, tot dit de hardnekkige Maleister aan die omgang een einde maakt. De Maleisten laten de door de hen gelegde eieren uitbroeden, en houden de nadien deze komende jongen voor buiten gewoon moedig en vlug. Gedurende mijn opzoektocht te Pasar-Lama leerde ik een schooljongen Maleister kennen, wiens geschiedenis hier een plaats verdient. Hij was algemeen bekend onder de naam van den Zwarten Gindo met de goede tanden. GESCHIEDENIS VAN DE EWAARSTEN GINDO MET DE GOEDE TANDEN. Een aardbevcn van Sumatra. Gindo was een jongen van 90 tot 32 jaren, van een middelmatige, maar slanke gestalte. Zijn gelaatstrekken leverden een schoonheidsbedrijf op die onder de Maleische bevolking van Sumatra niet zeldzaam is; bijna een volkomen Grieks profiel, met mooie bruine ogen, welke gloedrijke taal zeer gevaarlijk was voor onbekenden. Van de kleur van zijn huid, die eenigszins donker was, had hij de naam gekregen van de zwarte, of donkergrijze, oindo; de vrouwelijke vorm van deze naam is in ons Maleis voorkomt en betekent, liebrandig. Gindo had lang haar, dat tot op de enkels afhing, vormen hij zijn hoofd bedekt had hij een grooten kap op die hij af en toe op den achterhoofd drong. Als hoofddekbaar droeg hij een soe, een wijde doek, waarvoor de Maleisische mannen in het verband gebroken maken. Kemaod echter droeg die doek, aan een stok; de linkerzijde hing met een onverwachte sierlijkheid af, terwijl pogingen der Maleisische pronksters hem daartoe leiden, welke maar niet gelukt, Gindo droeg verder een Maleisische broek, die tot aan de knieen reikte, van rood leer, doorweven met gouddraad; aan de voeten had hij geen gewone lederen sandalen, maar aan een echte Maleise ging hij aan de voeten naakt; een kort geknipt T-shirt, sluitend en strak om de lichaam, en een zwarte hoes, waarin een rechterkant een kris, links een ander mes, op een dunne riem hing, gekleed en getta genoemd, roerend de andere van zulke wapens aan. Liencogocd verd door gind op niet gedragen; het droeg zijn grijze hemd, dat een blauw teken had, om zijn lichaam te bedekken. Een algehele toestand van goed humeur. De nagel van zijn vinger waaierde over de geveld en drie daarvan warm en een doormidden langs en werkende band om zijn hoofd. Andere oplettendheid. Terwijge, met de goede toon takelijk, keek hij met zijn tanden naar de tanden van het dier, en daarna liet hij zijn tanden vallen. O, wat lag hij er onwetend maar aandachtig, achter de gebitsproef, de derde kwartier met den godenmoed! De vrede had toegevallen aan de baanden, wat moest kadernet was; de broeder beetle vijftig poducten, of de Oosterse wijwatervaten; hij had reeds negenmaal overwonnen, een toneelconditie weetga in de achtergevel van de tempel. De zoete narratieveld werd ongevuld toen ik kwam in Agam, maar ik kwam uit Bingkara, twee dagen reizen. Het was een van de vier maanden, tussen november en februari, toen ik in Palembang kwam, en ik wilde wel weten, dat ik in gevangenschap verward was, de andere toermemorij, den twaalfde en witte, ten noorden van de rivier, want achter het dier waken had ik over de ideeën van de boeren spelen. Twee weken brachten mij naar een weg, die onaweerlijk was. verscheen, ja, en wel eens 14 dagen bleef, tot wanhoop van al jonge Maleijers en tot groot genoegen van alle jonge meisjes. Eens deekbnm GINDO om de hanegevechten : de hoofdoorzaak was intuitschen, dat er te Pasar-Dama een zekere datob-tixooi woonde, wiens jeugdige dodicter Temikkel schoon was. Si-edda had heerlijk kastanjebruin hoofdhaar; de kleur van haar huid zoude in Italië niets opvallends gehad hebben, maar had haar in Pasar-Dama den naam van Witte edda doen verstaan. Si-edda's gestalte was slank en aanvallig; haar klein gelaat had liefelijke, eenigzins zwaarmoedige trekken. Als Maleische was si-edda de schoonste onder de schoonen; haar voeten en handen waren zoo klein en zoo vol evenredigheid, dat men ze in China zou gekost hebben. De mond echter, die wel eenigzins op een' kleinen rozenknop geleek, liet tanden zien als zwarte parelen ; want si-edda had ten gevolge van het betel-kaauwen zwarte tanden, en dit beviel GINDO met de gouden tanden buitengemeen. Si-EDDA, als de dochter van batoe-tinoi, de rijke Patricier, die op feestdagen een' blauwzijdene rok, met goud doorgewerkt, en aan beide zijden open, zodat bij een' eenigzins vluggen gang de knieën en dienen zigtbaar werden; daarover een nauw sluitend kleed van lichte stof, dat tot op de henen nederhing, en een roodzijdene shawl, even als een tulband om het hoofd gebonden, en waarvan de beide einde een handbreedte tot op de oren afhingen; voorts grote gouden oorringen en twee zware gouden armbanden ter waarde van 400 dollars. De omstandigheid, dat bij een' eenigzins vluggen gang knie en dien zigtbaar werden, voert tot het besluit, dat zij niet gewoon was aan het dragen van linnenkleding. Datu-tinooi was een rijk, trotsch heer, en zou zijn dochter onder geen voorwaarde aan giften hebben afgestaan. Doe was wel is waar ook van adel, maar bezat niets dan zijn haan en vier gouden tanden en zes driejmaal nagels, aan welke hij dikwijls koos, wanneer hij aan dat toe-tinten dacht. Intussen werd het gezicht van ax-Benda van dag tot dag treuriger en magere, en wel sinds de geliefde giften met den gouden mond 's nachts niet meer, volgens zijn gewoonte, op zachten toon onder haar venster zong: HERINNERINGEN AAN SUMATRA. Benedictus, dat laagje boog, die kloof derimaken. Si-Benda poogde nog te koek te houden. Intussen was er een Ungit, die zich in het midden van de aarde bevond, Si-Benda poogde om zijn pijn minder te zijn. Meteen was er een Ungit, met een zwaard Si-Benda. Klooster-lalun aten ze iedere dag, draaien-lalun naar het oog. De verhalen komen overeen met het volgende net: De Buasan zat aan de rechterkant van de rivier. De terras die het chalet aan de rivier darre echter Zijn niet te dikkere al de snelheid van Si-Benda's ogen. De mooiheid van het eiland in Si-Benda's ogen; Oh, vertrouwens B, Zij hoopte opdat ze eeuwig zouden bloeien. Toen de bloemist laatst de woorden gehangen had, stapte Si-Benda Kare, klaar voor de hand door een kleine opening in het venster in de planken vandaan en liet een fraai smeulend licht vallen, waarin een bloemist vastgebonden was, op den angkor vallen, terwijl het niet te trillen was. Tenminste, de rentier aan de BATOE-moordenaar te gelijkertijd een klap aan zijn hoofd, waardoor de laken van zijn hoofddoek scheurde en op de grond viel. Sf-oct 'nam lan en tjerp, en troong al een jong hek oever de Tjer voet hooge heining, loodat eene tweede lan te laat kwam en twee Toesn adirr hem in den grond geworpen weil. Ka dit Toonralt wares er veertien dagen Terlopen, en DATOL-niogi had alle toebereidschaft gekocht om de liere ioda aan den ongeroeligen Toewanko Ta Sproi met te huwelijk. In de achtendeden had onbedoeld den bloemijker geronde en gekozen; daarom hadden de kinderen 't kuni a lot in den dood, — morgen kreeg gy een boodschap. De bloemenspreuk aapteel in Indie nog algemeen een groote fol bij alle verliefden. De boodschap liet lid bereiken; zij bond aan gidsen een pakge goudaatof, dat 800 dollar waardig was, en stuurde hem naar de Sproi terzetting tot een milde ontvangst te dagen. De gewichtige dag brak aan, en DATOL-tiaaoi kwam een gewaarsome morgen-oprichte-prikker die helaas drie maal algemeen was. De door zichzelf werd toegereikt. De acht hanen wonden DATOB-traen, die op die dag bewijzen zouden geven van bedrevenheid en moed, werden op bevel van zichzelf ingelicht zo rijkelijk voorzien van opium-blazingen, dat zij bedwelmd en luidruchtig werden, even als hennemen. De verzameling op de markt was zeer talrijk, en DATOB-Tegen, welke die dag, ten gevolg van zijn ontbreek, buitengewoon vertoond moed had, zette direct 260 dollars op den ene haan. En de zwarte GiNDO streelde zijn haan Batoe-poetili, wierp een machtige blik naar si-EDDA's venster en zette 250 dollars in. Ware de don opium, die daarvoor-tinggi gebruikt had, minder sterk geweest, dan had hij het misschien geweigerd hebben; nu echter nam hij het aan, al was het met den eerste sprong stond de witte haan daar als overwinnaar, terwijl het van alle kanten klonk, "Menang Batoe-poetili (de Witte kwetsbare overwonnen)!" DATOE-tinggi glimlachte en beval zijn zwarten velingshaan te brengen; 500 dollars stonden in. "Duizend of niets; welke wilt u?" vroeg datoe. "Drie duizend dollars of niets," antwoordde GiNDO, die in weinig sprongen ook de zwarte haan zich al reeds in zijn bloed wentelde. "Breng mij den baataard," beval DATOE-tingo. En bracht hem de baataard, die een buitengewoon goed vechter en ook als Batoe bekend was. "Twee duizend dollars of niets," riep datoe-tingo. "Saaijuum (goed datoe) hem aan gindo; doch si-edda had zorg gedragen, dat ook deze voor die dag onbruikbaar was. "Menang Batoe-poetili (de Witte onkwetsbare hoef overwonnen)," klonk het voor de derde keer. DATOE-tinggi begon nu te twijvelen te worden; het was hoog tijd voor gindo. Dagen lijkt zich een ander brengen, braakte snelwolken niet toenigen zijn bedienden, dat zij de messen niet goed gebonden hadden, onderzocht zelf de haan zorgvuldig, gooide hem een handvol zeedgras over het kop en beval, dat men hem nog een opium-inblazing zijde toediende; het arme beest had intussen, helaas reeds te ver voorduinend of niets," vroeg de dame (goed)," antwoordde de man, en streelde zijnen haan vol blijdschap, want hij had geen de minste gedachte op de list van zijn vrouw, en schreef de verdienste allen aan een onbekende witte haan toe. "Menang, mening" hoorde men aan de kant van de rivier. "Bafoe (de goede vent) wenang apmat blauw kwaliteit!" (Eerste antwoord.) HET GEBLUSEN AAN DE KRIK. Het 14e mal gesproken: "Nu begrijp ik al te leren" toetend in de ogen van de kat, die langzaam verder; de zigeuner besloot hen waren dood daar moest je achter huilen: "Zie zijnen aliën bekkens," schreeuwen de kog, "hoor me nog twee keer honden." Dagen later had in zoete woning nog twee voortreffelijke haan, die hij voor bijzonder geval bepaarde een dan tuit in de komplaat te verschijnen, en het geluk van olv'DO was nu in er zwaar, daar die uit bedwelmde waren door eddas list. Ze moesten de riet haan van de zwarte onverpoosten toonen, van welke afkomst hij was. 9 meester werden troostgod gebonden en dat toe leidde nam een ichoonen odden baan, sprak dien moed in en bleef bij de noodige sterkte pijn in. De geestgod hadigen haan met wat koud water besprengeld, la beroemde mes nog eens aan gebonden. 'Acht duizend of niet?' riep Methuis. 'Tilzwijgend keurde de geestgod goed. Tegen keer duurde de tijd Methuis, toch ook thans bleef de overwinning aan de kant van de geest. De water haan. Ku kwam het beslissende ogenblik voor op dat tijdstip; dit was de vierde dag van de groot vermogen gezonden; hij was na eerder tot ver gegaan, om terug te keren. De achtste baan moest voor den streg uitgemaakt, en op dat moment beachtouwde hij de tranen in de ogen van de Butoca-poetiek. Aan het kale leven 'DAT is het huis werd een kleine hand gegeven, die hoop en moed toeaakte. 'ICO or niets!' riep dat toe. 'Troja dat toe (nee dat toe), geld is ik genoeg, daarom speel ik niet meer,' hem aan op DATOE-nsoGe niette; 'maar om zichzelf wil ik apelen: '-DA of niets!' DATOE rekende een ogenblik na, vergeefde zijn mond af en nam een doos in (metools). 'Bam (goed), ga naar hem toe,' leidde hij continu: 'Ga iets doen of niets!' Nu duurde het gevecht nog langer dan het laatste oorlog; de Wits onkwetsbare had bij den derde slag De wonde bekomen, en was ook reeds vermoeid door de buitengewone spanning. Gin do zag treurig naar de DATOE's venster op. Daar wachtte nog eens: 'Methuis meer maand Butoca-poetiek' aan een Storm Kai! (de Wits onkwetsbare heeft het maal overwonnen!) DATOE's haan lag dood daar; maar ook de brave Butoca-poetiek liet den linker pols en in de borst had hij een diepgrijpende wond. DATOE om- hield de ene kuste de andere terstond zijne wonden. Daarom had TiNOGi 8000 dollars, benevens zijn dochter, voorzichtig stak daar nog een dosis sirup in den mond en zette het hanegevierde toe op dezen dag niet verder voort. Acht dagen later ging er een lange optocht van Pasar-Lama naar Kara; dertig vrouwen gingen vooruit met koperen schotelen en bekers bevattende de huwelijksgeschenken. Een Maleise knaap gidde een fraai opgesierd paard, een witte schimmel, die met 20 li 80 schepjes behangen was, en waarop de schoone edelknaap zat, die gevolgd werd door haar gemaal, een zoet-zwartheid; deze had voor den dag van heden met bijzonderen zorgvuldigheid zijn rode zijden met goudgeweven dat gebonden. Twintig Maleise, met verschillende benoodigdheden voor de huishouding van het jonggehuwde paar, besloten temaker. Batoea-poetih, de onsterfelijke, werd in een kooi van spaanben net achter zijn meester gedragen; nog was hij niet geheel hersteld van zijn wonde, maar toch verhinderde dit hem niet, nu en dan moedig uitdagingen door zijn gekraai te doen, zoo dikwijls maar een ander haan onderweg zijn stem liet horen. KORTE AANTEEKENINGEN, OMDENSENDE EEUW BEVII LANGS DE OOSTKUST VAN BORNEO, HOORZAAI VAN HET NEDERLANDSCH INDISCHE GOVERNEMENT. J. C. A. LOOS, Lood. De dood dezer reis werd in Tieli gevierd: Om de Tonten der Oorlogen van Borneo, met veelal toekomstige ter bindingen waren gedoen, loodanige te doen aangaan. Om de reeds vroeger met soms enige Tonten gesloten Terbindingen te wijgen, ten einde door dit middel al te ontwrichten te brengen tot den overheid aangenomen Vorm, terwijl daarbij terenti nude t'en gealtedeğer op omstandigheid, werd noodzakelijk bij ontwijkend meer en meer was gebleken. Om de Resident der Zuid- en Oostkust van Borneo in de algemeenheid te stellen, land en volk der Oostkust mee te leren kennen, ten onderzoekende te Iannen richten aan den later op hem aangestukte contract: "Het indelen aan een Overstel in de betekenis van de tijdelijke loop Nederlandsche ambtenaren, met de noodzakelijke land en zee-gezag ter bescherming." Om onderzoek te doen naar het door den Engelse kapitein Edward Scheer in 1854 te Boelongan en Beron Terrijge. Tot het doen dezer reis werd beschikbaar gesteld Z.M. oorlogs-achterhoorscheip Samarang, gekommandeerd door den Luitenant 1e klasse Wichers, terwijl de Civiel-gouverneur voor de Oostkust van Borneo, H. van Dewall, den Resident zoude vergezellen. Het stoomschip nam zoveel steenkolen in als de kolenhokken, zelfs het dek, geschikt konden bevatten, zijnde deze hoeveelheid nog nauwlijks toereikend voor 6 etmalen stoomritten, terwijl de reis gerekend werd zes weken te zullen duren. Met deze kolenlading had het vaartuig een diepgang van bijna 10 voet Rijn. De voorraad brandstof in aanmerking nemende, was het een bepaald vereiste, dat gedurende de reis het verkrijgen van meerder mogelijk was. Hiertoe was dan ook bereids de last gegeven, en zoude volgens op den Noordhoek van Poeloe Laut (Tandjong Pemimpinan) een zekere hoeveelheid steenkolen gereed liggen, gegraven of uit de losgebroken uit de daar aan den dag komende kolenlagen. Werd gebleken, dat aan den overzijde der Mahakam-rivier, weinig beneden Samarinda, zoonvied even boven Gocnoeng Teboe aan den rechteroever der Segah rivier, grote kolenlagen gevonden werden, waaruit geschikt de gebrokte brandstof zoude aangevuld kunnen worden. De 9de October des morgens, op de hoofdplaats Bandjermasin, begon de reis met veel tegenspoed, daar het schip eist in de rivier van Bandjermasin, nabij het fort Schans van Thuji, tegen de wal van stuurboord, en men daardoor vier uren tijds verloor, terwijl het schip aan den grond raakte, even boven Poeloe Kaget, op de 9de bank die noordelijk dit eiland zich uitstrekt. Hierdoor verloren we weder drie uren tijds, en bleef er naauwlijks genoeg dag over om op de bank te geraken, die, gelijk bekend is, voor de monding der Bapo staat en in wier geul, door zware palen afgesteld, bij gemiddelden waterstand naauwlijk 12 voet water staat. De Kapitein waagde het cvnwel door de banken heen te stoomen, aangezien de wind gunstig was en brandstof zo veel mogelijk gespaard moest worden, kleivert- en barkzeil waren, toen de kapitein besloot het schip over stuurboord te vliegen en niettegenstaande onmiddellijk de begin van... DE IIS LAKKEN DES ONTDEKKEN YAH CO. 298 De 10de October, weder op wachtloeren, werd door meer toevalligheid de derde diepte aangetroffen, minder dan 10 voet aan de grond liggend, het tegenspoed bleek erger dan de vorige, daar het met de meetpinnen het pas gelukte de 11de avond weer in de gemeente te komen en daar in 3 voeden water te ankeren. Men had met deze tegenspoed alzoo twee volle etmalen verloren. Bij het aanbreken van den dag werd het anker gelicht en met volle kracht over de bank gestoomd, staande er op die ogenblikken niet meer dan ruim 9 voet water op de diepte, terwijl nog steeds het stoomschip een 9 voet diepgang had. De bodem der bank is echter algemeen zand. De Tabinol passend, kwamen de Militaire Kommandant en Vlootonderzeeër in een sloop aanrollen, doch werd ter vermijding van meer opgehouden slechts zeer korten tijd geopend, verder geen activiteit is in Tandjong Silat. Vandaag, morgen om 10 uur, was het atoomschip Tof op Texel en bleef op en neer houden, ten einde een proef toe te voegen, waarin een lendeling was gestationd aan den Imam, de leider van Pegatan, bij afwezigheid van den Aroeng naar Java. Aan boord ter berusting gegeven waren veertig briegen, vanwege den Zaident. De Aroeng of hoofd van Pegatan was aangekomen Terseheidene maand in Gries, om aldaar een schip te doen bouwen. Met groote kracht werd de stroom Poeleoa gepasseerd, hoewel de aanloop angstig aan SIL-aanvoer latend, tot de afstand half af, als op een kwart mijl van Tandjong Pemantjang ten anker ging. Zaident, de Kommandant van het atoomschip met enige Officieren, ook de Heer van Dewall begaven zich aan wal, ten einde de koers in gezicht te nemen en teven orden op de inzichten aan boord van het stoomschip. Op komend staan, staat er voor 12 tot 11 's avonds een houten op 4 takken. 224 BEIIS LANGS DE OOSTKUST VAN BOBONS. De kolenlagen, waarvan twee bloot lagen, bleken voorzien van kolen, doch werden bij elken vloed overstroomd; verder was dit gedeelte van het eiland omgeven van korstmos, waarvan de uitdampingen gewis nadeelig op de gezondheid moeten werken en daardoor aan een eventuele exploitatie zeer nadeelig zouden zijn. Bij nadere opname van het vaarwater bleek dat op 1½ kilometer westelijk van het uiterste punt van Tandjong Pemanang nan nog 14 voet water stond. Door vier Boeginese praauwen werd in den nacht 2800 Nederlandse stookkolen aan boord gebracht, doch vonden ze gewiss doos arbeid, niet tegenstaande de hoogte van toegezegde belooning, te zwaar, daarvoor het aanbreken van den dag heimelijk wegroeiden. De kolen, hoewel van het uitgaande deel laag genomen en daarom gedeeltelijk wegens langdurige in vloed van lucht en weer geleverd, bleken voor de stoomvaart zeer geschikt te zijn; voor de smederij of het branden van koks waren ze te mager. Met de 2800 pond kolen werd 4½ uur gestoomd en circa 11 mijlen afgelegd; de stoom kon zeer goed worden opgehouden, doch was de gebruikt hoeveelheid brandstof iets meer dan noodzakelijk was geweest met Engelse kolen. Bij afdaling op een genoegzame diepte is het niet te betwijfel of de te vinden kolen zullen veel beter en van betere hoedanigheid bevonden worden. Den volgende morgen (15 Oct.) bevond men zich voor de monding van de rivier Mahakkam en stoomde men over de bank door de golven, doch raakte men om 11 uur vast op een bank in de monding der rivier Dondang, zijnde een groote zijtak van de Mahakkam. Niet lang daarna, 's avonds halfom vijf, geraakte het stoomschip weer in beweging en stoomde opwaarts in den arm, genoemd Tjecrotjokh, doch kwam drie uren later weer aan den grond op een bank in de monding van de rivier Sungai Sanga, een anderen grooten tak van de Mahakkam. Eenige Boeginezen, die aan boord kwamen, berichtten ons dat de ziekte hevig was te Koetei gehoorst, zijnde onder anderen de zuster van de jonge Sultan op Tenggarong daardoor aangevallen. Hier displaat aan te tekenen, dat de Sultan van Koeti in SXI8 LAMOIS DE OOSTKUST VAN BOHOL. 415 jaar en is en het bestuur des lands is toegewezen aan drie fazendrs, den Panglima Batoe (Datu), den Ferdana Mantri en den Senoitti. De weduwe-moeder bewoont hetzelfde huis met haar loon den Doge Sultan. Door den Resident werd de inlandsche luitenant Afdeling naar Tenggorong gezonden, ten einde beter bekend te worden met het leven in Koeti en te signaleren nadering. Op ten tussentijds raakte het stoomschip weder in ondiepte en werd 4 Toor Somarinda opgestoomd. Dit is de grootste handelsplaats in Tan et Rok, grootendeels bewoond door Boholinen, waar onder hun eigen hoofd met den titel Tan Poeasoe staan. Het toenmalige hoofd beeldde Nang Matolakt. De burgers nopens den handel en de orde in dat rijk hadden niet gunstig. Zekere heeren King en Carter, beide Engelschen, te Uttrinda gevestigd ten einde handel te drijven, verkregen dat alle toegang tot de binnenlanden door de respectievelijke Torsten gemonopoliseerd werden, dat tollegingen aanwezig in dat land bestonden, ten gedeeltje het Bituur te krachteloos was om zich te verzetten. Geenen handelaren mochten de rivier boven oprichten dan tot Tenggorong, respectievelijke plaats des Sultan, alwaar daar alle handelstoomactie gebeurden, zodat de Vorst of andere rijksgroten alleen door Tooren daarvan geordend en verkregen handel bedrijven. De Uitgever King moest zijn landgenoten wonen in een onderschip, beter op droog getrokken en tot eigen verdediging was ingericht. De kracht van deze eigen verdediging werd kort na zijn komst door den Heer King dagelijks te gemoed gesproken, aan de Uitgever Car- met den Panglima Perbatasari Tan Samarinda in gemein was gebracht, betreffende een slavin van Uatstgemelde. Deze Troon was door de Omringende Heer moeder geworden en moest dos Trg worden gekocht, door de Panglima Verklaarde dat hij niet wilde meebesteden en wilde dat de slavin losprijs weten. Den Tolgende morgen (18 Oct.) ten 6 uur werd opgestoomd naar de ga roeng en omstreken 9 uur, na geankerd te zijn, de Kraton gevonden met 11 boten, welke stroom naar beëindigd beantwoord werden. Weinige oogenblikken later kwam aan boord een zendeling, bestaande uit den Ferdinand Mantri, den Senopati, de Panglima haidji, de Sjahbander van Samarinda en de Kapitein Anon. Na hun vertrek zond de Resident aan wal zijn inlandse diensten aan te kunnen zetten, Ter Abdul Garni, ten einde de raadsmakers inzage en medewerking te geven van het nieuw contract, hetwelk hij met hen wenste te sluiten, een deels om de zaak daardoor voor te bereiden en te bespoedigen, ook om hun eventuele bezwaren of aanmerkingen zo mogelijke te kunnen ophelder of te wederleggen. De rivier Mabakkam heeft te dezer plaatst nog eens aanmerkelijke breedte en de hoofdplaats ligt zeer bekoorlijk aan den rechteroever, terwijl een rij lage heuvels zich niet ver van de boorden der linker en uitstrekt. De Kraton heeft zeer weinig uiterlijk, weinig meer dan een grote inlandsche pandjung woning, gedekt met rieten omgeven. De Resident, gevolgd door den Civiel-gezaghebber en enige officieren, besloten zich te vier 's middags aan wal naar een koos hem in genade aanbracht huis, ten einde aldaar de Sultan te kunnen afwachten. Bevroeger is gezegd, dat de jonge Vorst slechts 18 jaar oud is. Hij heeft een gunstig voorkomen en men mag veel goeds van hem verwachten; of zulks evenwel thans het geval is, nu hij geheel aan de leiding van zijn moeder is overgelaten, blijft zeer te betwijfelnen. De beide voogden erkennen dat hij niets leert en zulks zijn omgeving hem verwijfd maakt; zij zouden zich nogtans niet hoorde bij hen aan te sluiten. Deze voogd houdt zich de hele tijd in de bovenlanden op, en neemt zich niet bezig met de voogdij, als met de regering des lands. De Eerste Mantri schijnt de meesten ijver en geestkracht te bezitten, terwijl de Senopatti, hoezeer zuchtende, en zich nu en dan verzetten, toch daagt met den wil van zgnen krachtigen medevoogd te volgen. Gedurende de samenkomst met de jonge Sultan en diens beide voogden werd de Resident medegedeeld, dat de Sultan in Sambiliot genoemd zou zijn (vroeger genaamd Batavia). Mohammed Shah, die in de regering was opgeroepen door zijn vader, den Badja Moeda. De volgende dag maakte de Resident met den Civiel-gezaghebber en enige officieren eenige bezoeken bij den Sultan, alwaar ook de Soldaatenvader tegenwoordig was. Aan de laatste werden door den Resident enige Goawetenschappen geschenken gegeven, beelden van in een hoedje Konings wapen en enige kostbare stoffen. Xt ailoop van dit bezoek kwamen de Toegden en het meerdeel van die bij den Resident en werd met deseen bet nienw ta tlniten contract getekend en eindelijk de eed van trouw aan Z.M. den Koning der Nederlanden afgelegd en hieraan bet g edre eerteerde procedure terbaal door te getekend. Na afloop van dit bezoek, de jonge Sultan met alle ter plaatst aanwezig Officiële personen en ook meerder aantal bevolking binnen gekomen, vond, naar het nieuwe contract getekend, dat lomige Pringen zich niet leiden tegen hun gezag Sultan, dit werd de gelegenheid ten bier benodigd, om aan allen Gouvernements Terlingen voor te tonen, dat elk de bevelen van de Sultan, die minderjarigheid, aan de volgende Toegden, direct gevolgd door gevolgde Den volgende dag (30 Oct.) was bepaald voor het bezoek aan den Midden Sultan met de grooten des Rijks aan boord aan het galeien schip, Alleen bij die gelegenheid het Gouvernements geboekt denken aan die in samenzwering kwamen, werden uitgereikt. De opkomst aan den jongen Rijk, gevolgd door een legio van rijkavouden en volgelingen, al in opgedoekt aanwezigheid, was het belangrijkste; met gebaarlijke plegtigheid en eerbewijzen werden de boegerijen aan boord onthaald, alwaar door de heeren aan den Commandant het overnemen met vuurwerk sierlijk en diplomatisch was ingericht. Op een tijd later kwam de Terlinge onderkomen van den Sultan, de grooten in persoon aanwezig en werden door de Resident met groften aanpraten aan de bevangen bevolking uitgereikt en met de beeldm met dankbaarheid aangenomen, terwijl daarna ter-ontvangst werden aangeboden. REIS LANGS DE OOSTKUST VAN BOBHI. Vervolgens werd het geheele schip, zowel boven als onderkelderd, even als de machinekamer aan de bezoekers getoond, die nog niemand had gezien, doch aan wie door de handelaren meermalen het wonder was verhaald van een schip, dat zonder wind of aan zich in alle richtingen bewoog. Een percussietoestel trok de aandacht van den jonge Sultan en men werd het voorstel gedaan om een kanon van een percussietoestel af te trekken. Tot mijn grote verwondering nam hij dit voorstel zonder aarzelen aan en kweet zich hiervan onverschrokken. Bij het verlaten van het stoomschip door den Sultan en zijn gevolg, welke de gebruikelijke eerbewussen in acht genomen en scheen nu als zulke voogden recht tevreden over hun bezoek. De Heer van Dewall begaf zich aan wal, ten einde met het bestuur onderscheidene zaken te regelen, zoo als: 1. De schuldvordering van den Heer King tegen den Fangeni Perbatasari, groot 8740 realen, 3 tali en 4 keping. 2. De zaak tussen den Heer Joseph Carter en voormeld Fangani, betreffende de Koetinesche vrouw Djinibah, bij welke dien Carter een zoon had. 3. Aan het bestuur van Koetiën enige voorbereidende openingen doen omtrent de voornemens van het Gouvernement tot een verandering van Europeesch bestuur. De Heer King produceert een geschrift, hetwelk, ingevolgens volgens van den Heer Carter, door den Pangeran in zijn bezit was ondertekend houdende een schuldbekentenis van 2945 realen en 12988 hoor tegenover. De Pangeran ontkent zowel schuld als handschrift. Aangezien het stuk door den inlander Dolah, van Moera Pidor, was geschreven, wordt last gegeven die te zoeken. Zowel de Heer King als de Heren Morgan en Carter, die de laatsten in hunne kwaliteit van agenten en boekhouders van den Heer King, de koopmansboeken te boedien. De Pangeran is tot hetzelfde, wat betreft de echtheid zyne boeken, bereid; hij erkent nogtans dat zijne boeken door verschillende mensen gehouden. REM LANGS DE GESCHIEDenis VAN BOROBUDUR. 229 Het terdere ondernemen en de beslissing in den wuk wordt uitgeheld in aankomst te Samarinda, alwaar totens de boeken aan partij genomen. Wat betreft de zaak Tan der bron Djinibah, verklaart de Pangeran, dat zij was door een groot misverstaan. De ondera onderneming daaromtrent gaat langdurig voort, wordt aan het otuor van Koets opgedragen bericht in te winnen, en voor het feitelijke slagen waren, sonder een billijk loageld te laten worden aangenomen, welk loageld door het bestuur op honderd jaar woningen bepaald. De grootste beweegreden voor een eventuele Gemeentelijke Teelag te Koets wordt bekend gebracht: Ik regeringloze toestand Tan het Rijk Van Koets en de daarmee verbonden Termijndering Tan inkomsten aan den Sultan, welke, in gevolg van de Verklaring der beide Partijen, thans niet meer dan 100 reals in handen zouden bedragen, een bedrag, op de grond niet toereikend tot het onderhoud van den Vorst en zijn gezin. Het Nederlandsch Gemeentelijk Terrang aan den Sultan Tan Koets is aan zijn rang verleend om te besluiten, doch met dat doel de Doodzakelijkheid geboren, om het bestuur zelf in handen te nemen en de inkomsten des lands te innen. Tot niemande grote verbazing scheen de beide Partijen, maar Toer, de Senopati, deseen maatregel te kennen, moedigde hij het nogtans betwijfelde of de Ferdan Hantri hierin zeer oprecht, aangezien hij Tan Tervillingende gezinnen Teelag was geworden, dat hij bij de bestaande regeringloosheid terwijl hij in Toer. Lagt volgens de meest betrouwbare bronnen, aangeteekend, is de tegenwoordige sultan, Mohammed Adil, de kalief van de moslims. Het totale inwonersaantal wordt geschat op 100,000, waarvan 5600 moslims. De voornaamste voortbrengselen van het land zijn goud, diamanten (welke evenwel niet geëxporteerd worden), ijzer, steenkool, lood, antimoon, rijst, suiker, fruit, goede houtsoorten, waaronder ebbenhout en kamferbomen, gom, was, vogelnesten, kant en tripaang. De inkomsten van de vorst bestaan uit: 1. Inkomende rechten, welke te Samarinda worden geheven en 6% van het bedrag. 2. Uitgaande rechten, ook 5% bedragende, met uitzondering van sommige artikelen, welke getariefd zijn. 3. Tollen van alle goederen uit de bovenlanden komend en vliegend te Tenggarong worden geheven. 4. Monopolie op het zout. 5. Hoofdgeld voor de moslimstammen. 6. Idem voor de Dayaksche stammen. 7. Inkomsten van de vogelnestklippen. 8. Boeten. Van alle deze belastingen, welke in totaal behoorlijke orde van zaken zou kunnen bedragen, komt weinig of niets binnen, dit te wijten aan het feit dat de personen, met de heffing bevoegd, geen uitvoering aan de wet kunnen geven en daarbij ook het beste de noodzakelijke veerkracht mist om de stipte nakoming te vorderen. De belasting onder Nr. 5 bedraagt per huisgenootschap: 1. Bangkat (15 a 16 ketels) rijst prijs / 0.60 1. Hoen voor 0.26 2. Klalje was voor 0.26 3. 0.50 4. 1.00 Dit betekent dat ongeveer duizend huizen, als gezin, aan dit belastingen zijn onderworpen. Laatste onder N*. 6. belegt voor degene welke Togepaste klippen, per huisgezin: 1 Bangkat rijk / . 60 1 Hoen 0.25 In totaal 0.75 1.25 1 hieraan ongeveer 13,000 huisgezinnen onderworpen. Die gaan vogelklippen hebben, is de belasting: 1 Bangkat rijk ./ . 50 1 Hoen 0.25 /0.75 1 zijn per m. 1000 huisgezinnen onderworpen. Die heeft de Sultan de beroepsgemak om een in de tweede drie i' ^hoeken pluk van de Togelnestklippen tegemoet te komen in p geverbal te bezichtigen. Constellatie die de Sultan thans geniet, is, gelijk vroeger Ls, hoop gering. Handel. Indel U tegenwoordig Vrij leverend en zeer toegenomen aan de koopman King ziek hier restigde. Gewoonlijk komen stammen t^r handel Toor Samarindah. Aan Koeti leden bekocht onder en een 40tal grote zeefschepen, die handel met het eiland. De dollar is zeer gewild; aan de koperen mint is niets minder dan de Chinese penny. De Mahakam-rivier is de Mookanje Java de meest bevriende monding noordelijk gelegen Mookanje Baar, boven nog weinig bevredigend de Toor diepgaande scheepvaart. Terkinalker, al bevattend nog is tand nog 15 rood water (opname der civ. tcboener Niob). REIS LANGS DE OOSTKUST TAN BOBNBO. Bij behoorlijke opname en afbakens zou Koeti dus Toor als een stoomschip bevvaarbaar zijn. Den 21ste October, des morgens ten half negen uur, vertrok het stoomschip van Tenggarong. Vroeger afreis was niet doenlijk geweest, niet alleen door de dikke mist, welke zoowel heden als de vorige dagen over de rivier hangende was. Bij vertrek gaf en ontving het stoomschip het gebroedelijke saint, terwijl de beide voogden met den Pangeran Perbatasari mee afzaten. Voor de steenkoolmijn bij Pelarong, een mijl benedenwaarts Samatarindah, werd geankerd en kwam het Buginees bestand van Samatarindah aan boord, bestaande uit den Peeach Adoe, den Imam en den Shahbandar. Aan de Imam en den Peeach Adoe werden Gouvernementsgeschichten uitgereikt. De Resident deed onderzoek of de Arong van Pagatan familie-relaties onder de Buginezen van Samatarindah had, doch werd verklard dat deze van een geheel andere stam was. De steenkoolmijn komt aan de dag zeer dicht bij den rivier en liggen derhalve voor een eventuele exploitatie zeer gunstig. Hout tot betimmering is genoegzaam voorhanden, terwijl de Makassar vooral bij behoorlijke afbakening, voor grote schepen bevaarbaar is. Een kolenz Exploitatie zou daarom hoogstwaarschijnlijk zeer gunstige resultaten afwerpen. Met behulp der bemanning van het stoomschip en een daartoe gespecificeerd aantal Buginezen werden 52,000 Eng. ponden kolen ingeladen, daarvoor aan belanghebbenden betaald 168,00, of 6,00 voor de koek van 50 pikkel. Hiertoe waren evenwel twee dagen noodig. De boeken van den here King en van den Pangeran Perbataiari nauwkeurig onderzocht zijnde, werd bevonden: Dat de boeken van eerstgenoemde in zeer goede orde waren. Dat daar tegenover de slordige aanvinkingen van den Pangeran waren onduidelijk, ja soms niet voor ontcijfering vatbaar waren. Buiten eenige posten van weinig of geen belang, kwam het gehele verschil tussen beide partijen neer op 10,000 bos rotting, waar de lagav aan den Here King te hebben betaald, of geleverd, doch hetwelk door dezen ontkend werd. Een demp werd de Pangeran Perbataiari Tot de bevolking geordend 3740 realen, en nam die in feitelijke aan, onder toezicht dat binnen drie dagen af te dragen en de overige drie dagen op den eerstkomende Pasar (voor aanvang der Ramadan), in Augustus. De Heer King onUing daanran eene aebnftelgke belofte, nede onder- ekend door den Ferdana Maniri , den SenopaUi en den Sjabander Tan Bnahndah. Nog kwam tcr sprako eene wUlekenrige bandeling Tan den Pangeran rrbatasari , bcbbendc b^ by den afVoer Tan boutwerken Toor den Heer mg besWmd ic Moeara Paboe tolgdd goTorderd, ten bedrage Tan da larde des bouts. Uicro\cr strengelgk door den Resident onderboodoi, beloofde bg lortaan grrne Mcmmcringen meer aan den bandel te brengen. Nog gc9prokrn met bet bestuor Tan Koetei OTer de bepaalde greni met iMir, vcrmecnfndc s^, dat de riTier Telakkeb aan Koetei beboorde. De Fcrdami Mantri bad de tgding ontTangen, dat Aci^t Koening en lean Anikb Tan Berou te Menoebar, bg de Togeinestklippen, eene Ter- Tking hadden opgcrigt, ten rindc aicb fan denelfer bcait meetter te iken. CD bereids zeTen onderdanen Tan Koetei badden Termoord. I)e Residrnt sidt zicb Toor biemaar te Beroo ooderaoek te doen. Een paar loodsen aan boord genomen bebbende wetd de riTier a%e- It UH 6| uur 's aTonda , ala wanneer om de doiateniia geankcid ward de af«cbei(ling der Moeara Beron. Na tPD gevolge der groote menigte mnakkten eene tkebte nacbt ie hbtm doon^bragt, werd de rets des morgens ten 9 nre Terrolgd, de xmra ikxtlji en Utcr de Moeara Bagoer uitatoomende. Omatrsaka unr ^raakic bet stoomscbip, wegens te digt kngs den linker oercr boiulen, aan den grond, circa eene myl boren bet etlaad Niob^, gis Tn in d(* monding der Moeara Bagoer. Ten 4 ure wedcr tWH la- wAr, ttoomde men dc Moeara Baqoer uit. r^ ^sarwatrr* 7.tjii hier gewis Toor spocdig T cr io op en vatbaar, daar 236 REIS LANGS D£ OOSTKUST VAN BORNEO. Uit gesignaleerd op Groenocng Teboer en Sambilioeng, ook Tanjong gedacht, is zeer schoon, liggend beide hoofdplaatsen bijna tegenover elkaar aan het vrije gebied van de rivieren Samb en Kelai, ten riet een beruchte heuvelrug niet ver van en langs den legionairster van de Kelai aan uitgestrekt. Dit heuvelland moet, gelijk men zegt, zeer rijk zijn aan dieren en bantengs. Sedert de Sultan van G. Teboer gehuwd is met de zuster van de Sultan van Sambilioeng, heerst er vrede tussen beide rijken, ook zelfs dat de Vorsten bij kleine afwezigheden elkaar in het bestuur bekend zijn, ja eerstgenoemde Vorst zelfs bij zijn uitstap op het groot gebied van Sambilioeng woonachtig is. Den 29de begaf zich de Resident aan den wal en nam zaten intiek, met de Civ.-gezaghebber van Dewall, in een voor hem in gereed gemaakte huis, staand in de Kampong Badap onder Sambilioeng, zijn de woning van de Sultan van G. Teboer. Om 4 uur 's middags bracht de Sultan een bezoek. In die bijna geheel stil en verlegen, werd hij nogtans steeds meer en meer vertrouwelijk. De Resident bracht hem in kennis met het doel van de reis, het sluiten namelijk van een contract met het Nederlandsch Indisch Gouvernement, waardoor de Sultan voortaan beter zou blijven voor het aanmatigend gezag van vreemdelingen, gemelde met de Engelse Zeekapitein Edward Belidor had gesproken. De Sultan, genaamd Maharadja Dindah, acht jaar een man van ongeveer veertig jaren oud, heeft een erg gunstig voorkomen doordat zijn middelmatige geestontwikkeling. Verschillende zaken van land betreffende, werden hem middelvallig begrepen. De handel van de Berousche eilanden is gering, velden wel ten gevolge daarvan. Fichap moet Solok, waar roof­sprekwen niet zelden op de koos zijn. In de laatste west­moezon (1849—1850) hondertvijftig desertie­r spraken bij de Berousche eilanden overweging, die zich de producten der zee toe­eigend, ja zelfs uitgepakt, voorzien van walvis­olie. De reis langs de eilanden was een waardige. Tegenwoordig zijn er slechts twee Makassarse handels­compagnieën die handel voeren in de baai om rijst te koopen. De Kelai (bewoners van de rif) hadden onlangs eenen Langaraanse Sultan van Sambilieng, die lid was tot de orde van adel der rif, opgewasen hebben, vermoed en beroofd. Ten eindelijk misdadend te straffen, waren de weerbare mannen van Sambilieng ge­componeerd door een aantal Segabs, de waarheid te weten, en hadden de grote Kampong Lepet­boek overleefd en enige levens gered. Sindsdien had alle verkeer tussen de Mohammade­nen van Berou en de Kelai opgehouden. De Sultan van G. Teboer was steeds diep gedrukt door het afzichten van zijn tweede zoon, een jongen van pat drie jaar, welken hij als zijn opvolger had bestemd. Dit kind was twee maanden geleden gestorven, en de steeds ontroostbare vader hield zich met het geliefde lichaam en smaakvol graf te maken. Voordat nog niet verstooid, beloofde het geheel, Tan Hajerhoat Tenrard, voor goede schildering en kunstig sierwerk een imposante tombe te maken. Vervolgens en lofwerk deed veel denken aan de Tele Mooyapatih­graven, welke op Java worden gemaakt. De Sultan moet in persoon het werk bestieren, en men werd Tenekerd dat hij de meest ige­nachte nachten biddend aan het graf van dit zo teeder geliefde kind hingebogen. Truffeld en niet alledaags bewust toe voorwaartje, tante liefde, werd versterkt door de terwaarheid was erg den weinig hecht aan, naterlijk voor de toestand! Breed uitgebreid is het streven, dat men ook hier, in de algemene Indische, kleedje zoveel hoedanigheden gepaard met aan geloof en militaire hulde. De dood tan dit jonge kind kon noch mogen na- relevant zijn; een grove vergissing was hieraan schuld, en ook die was vindbaar. Ik, Ambacht van Roelogan, had onlangs een achterdocht gedaan om de band aan Amani, ook niet tan den Sultan, doch had tegen welke storming on- aangemoedigd en bereid ter loofd aan Azi Koening, aan wie tan Mohammed, een van Sambilieng. Het gezicht op Gunung Teboer en Sambilieng, ook Tanjong, is zeer schoon, liggen beide hoofdplaatsen bijna tegenover elkaar aan het vereenigingspunt der rivieren Segar en Kelai, terwijl een rijk begroeide heuvelrij niet ver van en langs den rechteroever der Kelai uitstrekt. Dit heuvelland moet, gelaten men zegt, zeer rijk zijn aan hoornbeestsen en bantengs. Sedert de Sultan van G. Teboer gehuwd is met de zuster van den Sultan van Sambilieng, heerscht er vrede tusschen beide rijken, zo al dat de Vorsten bij kleine afwezigheden elkaar in het bestuur behulpzaam zijn, ja eerstgemelde Vorst zelfs bij zijn bruiloft op het grondgebied van Sambilieng woonachtig is. De 29e begaf zich de Resident aan den wal en nam zogenoemd huis, met den Civiele-gezaghebber van Dewall, in een voor hem in gereedheid gebrachte woning, staande in de Kampong Badap onder Sambilieng, nevens de woning van den Sultan van G. Teboer. Om 4 uren 's middags bracht de Sultan een bezoek. In het begin zeer stil en verlegen, werd hij nogtans allengs meer en meer vertrouwelijk. De Resident bracht hem in kennis met het dood lyner reis, het sluiten namelijk van een contract met het Nederlandsch Indisch Gouvernement, waardoor de Sultan voortaan zou blijven voor het aanmatigend gezag van vreemdelingen, gelijk eertijds met den Engelschen Zeekapitein Edward Belcher had plaats gevonden. De Sultan, genaamd Maharaja Dindang, was een man van ongeveer veertig jaren oud, heeft een vijf gunstig voorkomen, doodslag zeer middelmatige geestontwikkeling. Verschillende zaken van land betreffende, werden die middag aan hem besproken. De handel te Berau is gering, wellicht wel ten gevolge der vijandelijkheid met Solok, wier rooversprazuwen niet zelden op de kolf schijnen. In de laatste westmoeson onder anderen (1849 — 1850) werkten honderd van deze prazuwen bij de Berauschilanden verenigd, en hadden zich de produkten der zee toegeëigend, ja zelfs rooverij aangepakt. Tegenwoordig waren er alleen twee Makassar handelsposten in de rivier om rietsaap te koopen. De Kelai (boeren inwoners der riffenhoor) hadden onlangst eenen Antri naar de Sultan van Sambiloeng, die zich tot betere van inde de rivier opwaarts had begeerd, En noord en beroofd. Ten eindelijk middag te straffen, waren de weerbare mannen van Sambiloeng, Kecapang Teboda, vergezeld door een aantal Segabs, denkraai vertrapt, en hadden de grote Kampong Lepet-boe verbrand en eenige Kelai dood. Sinds die tijd had alle verkeer tussen de Momahmen van Berau en de Kelai opgebonden. De Sultan van G. Teboer was zeeda diep gedrukt door het afsterven van zijn tweede zoon, een jongen van drie jaar, welken bij de troonsopvolging was bestemd. Dit kind was twee maanden geleden gestorven, en de steeds ontroostbare Vader bood niet los van het geliefde kindje een groot en smaakvol graf te maken. Ook nog niet voltooid, beloofde het gebeel, van grooten voorzorg, voor goede symmetrie en kunstig snijwerk een smaakvolle tombe te ordenen. Veen en lofwerk deed veel denken aan de vele Mauritische graven, welke op Java gevonden worden. De Sultan moest in persoon het werk bestieren, en mij werd verzekerd dat hij de meeste nachten biddend aan het graf van dit zeer teerde kindje stond. Officiërtend en niet alledaags bewijs voor zijn liefde, was veel meer dan ik verwacht had bij den weinig barbaarsche, oorspronkelijke vorst! Belangrijker is het evenwel, dat men ook hier, even als in de rest van India, deze zaken zo of zoodanig beschouwt. De dood van dit jonge kind kon noch rugzandig noch vreemd zijn; een geheimzinnige ziekte was bijaanzeen schuldig, en ook die was voldoende gevonden. De Amir van Boelongan had onlangs aangetoond gedaan om de band met Amai Galoc, nicht van den Sultan, doch had er nog weigering gevoeld, omdat het verloofde was aan Aji Koening, zoon van de sultan van Sambilang. Wegen deze weigering had Boelongan een vijandige houding aangenomen, en zoude niet wraak aan den onschuldigen jongen hebben gedaan vergeven. Dergelijke kwaadenkendheid, voor welke in deze geen vlekkige grond bestond, doch die niettemin door de onderdanen aan den Vont gedelgd werd, geeft niet zelden aanleiding tot de grootste verraadsheden. 