Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,3 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 3
Ш Deer. 4 Sruk. | 9 66 ALGEMEENE GESCHIEDENIS . шщ 1625— met Spanje te verstaan, en zich daarmede Frankrijk en Engeland tegelijk tot vijand te maken, zou onzinnig geweest zijn. Dat het den Koning van Frankrijk er in dezen tijd om te doen was een sterke scheepemacht bij een te brengen, met het doel, zoo als het den Rochellers voorkwam, om hunne stad te blokkeren, bleek op nieuw uit het verzoek, dat de Gezant n’reprssrs Verzoek vanden 15den Januari (1625) aan de Staten-Generaal richtte. Het strekte tot de vergun- е о Ча ning om hier te lande acht schepen te mogen koopen. Voorts ten duidelijken blijke dat кереп temogen het weder op de bedwinging van oproerige onderdanen zou aankomen, verzocht de Ge- zant, dat de Staten den uitvoer van krijgsbenoodigdheden naar Frankrijk zouden te keer gaan. Het dubbele verzoek werd zonder bedenken toegestaan 1. Maar nu ontvin- gen de Staten van hunnen Gezant uit Parijs twee brieven, den een van den 174 en den ander van den 25% Januarij, die van gebeurtenissen gewaagden, welke gewichtige gevolgen hebben zouden. Van de oproerige handelingen van sousse, hoe hij zich met zeven of achthonderd man op het eiland Ré vertoond, zich van daar met vijf of zes van zijne oorlogschepen in zee begeven, op Blavet 2 een aanslag gewaagd had, фе door een Hollandschen scheepskapitein zou ontdekt zijn geworden, sprak de eerste dier brieven op eenen toon, alsof dat alles weinig te beduiden had: de Gedeputeerden der Gereformeerde Kerken, ja zelfs die van Rochelle, wraakten die bedrijven van sounise als misdadig bepaaldelijk in eenen tijd, dat de Koning zulke groote zaken had voor- genomen tot het gemeene beste der Christenheid. Ook toonde de Koning zich daar- over gansch niet bekommerd; geen honderd soumises, had hij gezegd, zouden hem van zijne oorlogsplannen op Italiẽ aftrekken. — Роз ontveinsde men nog, dat men voornemens was SOUBISE, zoo mogelijk, te vernieligen. — Doch in het volgende schrij- ven (van 25 Januarij) werd bericht, dat de zaak veel ernstiger was, еп sousrse de vijf of zes oorlogschepen van den Hertog van Nevers in de haven van Blavet had aange- tast en veroverd of verbrand. 2 Blavet is de naam van een rivier in Bretagne. De havenstad aan haren mond heet thans / Orient. DES VADERLANDS. 67 hoofd тап opgeraapt en om schulden voortvluchtig volk: de Gereformeerden, zeide hij, 1625-- hadden geen dee] aan dit oproer. De Koning had van hen, ja zelfs van de Gemeente l van Rochelle voldoende betuigingen ontvangen, en hun de verzekering gegeven, dat hij | hen bij hunne rechten en vrijheden zou handhaven. Op het verlangen van den Gezant, dat er Commissarissen zouden worden aangewezen om met hem over de zaak in onder- handeling te treden, werden met deze taak belast de Heren RANDWIJK, BROEKHOVEN, MAGNUS en scnarren. Bij. de conferentie kwam natuurlijk de uitrusting der twintig schepen ter sprake, door de Staten ten verzoeke van den Connétable, alsmede de aan- koop van acht schepen, den Koning zelven toegestaan. Hiermede was eigenlijk de zaak reeds meer dan gevonden. Het fijn beleid der Fransche staatkunde had volkomen ge- zegevierd. Werkelijk deelden de Gecommitteerden twee dagen later aan de Vergadering mede, dat de Fransche Gezant verzocht, dat van die twintig schepen, zestien in het voorbijgaan gebruikt mochten worden tot vernieling van den Heer van sovsisE, opdat de Koning, verlost van dezen rustverstoorder, zijne bondgenooten te beter zou vermogen bij te staan. Dit verzoek, dus besloten de Staten, zou aan zijne Excellentie worden medege- deeld. Van den Prins die, ligchamelijk zoo zeer verzwakt, zich gansch ontmoedigd gevoelde en van de goedgunstigheid van Frankrijk de middelen hoopte om Breda te be- houden, was geen andere raad te verwachten, dan dien hij gaf, namelijk, dat men in dezen slaat van zaken den Koning van Frankrijk onbekrompen de twintig schepen be- hoorde aan te bieden, die op het oogenblik werden uitgerust. Slechts wenschte hij, dat men den Koning verzoeken zou, wel te willen zorgen, dat het doel, waartoe die uitrusting verzocht was, niet werd verwaarloosd, en derhalve dadelijk de uitrusting van andere schepen te gelasten, die dan de onze in hunne onderneming tegen sousise zou- den vervangen, zoodat zij den tocht naar de Middellandsche zee konden uitvoeren. Met >, staten staan dit advies vereenigden zich de Staten-Generaal, еп de Fransche Gezant aanvaardde der het verzoek toe. | Staten aanbod met voorloopige dankzegging in naam van den Koning, waarop Hun Hoog Mogenden aan de Gollegiën ter Admiraliteit lieten schrijven, dat zij op die sche- pen kloeke mannen zouden aannemen, om den roem der natie te handhaven en met de zaak eere in te leggen 1. Door den Koning de beschikking toe te staan over de schepen, te voren aan den Connétable beloofd, konden de Staten verwachten, dat 2) van de belofte aan dezen. laatsten gegeven ontslagen waren..Daarbij vleiden zij zich, dat het tot- geenen strijd met 1 Resol. Stat.-Gen. 5, 7, 8, 9 Febr. 1625. Register v. Briev. enz. uit Frankrijk, 1622—1625. 2 Zie аизкил, І, p. 290—292. - | дх 68 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ЕЕЕ 1625— зогвзеЕ zou komen, maar dat deze Hertog zou beginnen te beseffen, dat hij slechts 1687, een werktuig іп de hand van Spanje was om den Koning тап Frankrijk te beletten zijne ondernemingen tegen de Spaansche macht in Лайв uit te voeren. Dat hi tot zulk een inzicht mocht komen en de wapenen nederleggen, trachtten de Staten te bewerken, door hunnen Gezant, den Heer van LANGERAK, hem іп dien geest te laten schrijven Ì . En moest het tot een treffen komen, dan, hoopte men, zou er te voren tijd genoeg ver- loopen om den Koning in staat te stellen, zelf schepen uit te rusten, die de dienst der onze onnoodig zouden maken, zoodat zij den oorspronkelijk beraamden, aan minder be- denking onderhevigen tocht naar de Middellandsche zee zouden mogen voortzetten. Maar al die verwachtingen waren ijdel. Den 17den Maart verscheen p'espesses ter vergadering der Generaliteit, en uit hetgeen hij te berde bracht, bleek zoo veel, dat de Koning de twintig schepen, te voren voor den Connétable bestemd, aanvaardde; maar dat hy des niettemin de zestien schepen, die den 84 Februarij van de Staten gevraagd waren, bleef verlangen. Slechts verklaarde hij zich thans te vreden met twaalf in plaats van zes- tien, aangezien zijne onderdanen hem eenige gewapende schepen zouden leveren. Zoo scheen hij zijn vorigen eisch te matigen, terwijl hij toch, zoo men die twintig schepen mede rekent, inderdaad twee en dertig in plaats van zestien oorlogsbodems zou bekomen. Evenwel niet al die 59 schepen zouden tegen ѕосвіѕе gebruikt worden, maar, zoodra de 12 laatst gevraagde geleverd zouden zijn, zouden er twintig van de 52 tot de bewuste onderneming naar de Middellandsche zee worden afgezonden. Ten slotte kwam de zaak hierop neder, dat er ten minste 12 Nederlandsche schepen tot fnuiking van de oproerige Bepaling om- Hugenoten gebruikt zouden worden. En opdat deze twaalf schepen in het gevecht trent ше perel hunne dienst niet zouden kunnen weigeren, zoo verlangde de Koning, dat zij slechts ——— kani gedeeltelijk met Nederlandsche soldaten, te weten met niet meer dan 60, bemand, en teins te voeren. onder het bevel van Fransche kapiteins gesteld zouden worden. ‘Dit trachtte men op eene schijnbaar zeer eenvoudige wijze te verkrijgen. De Koning, heette het, had reeds 12 kapiteins bestemd om bevel te voeren over de 12 schepen, die op de westelijke kusten van Frankrijk dienst zouden doen. Dus hadden de Staten niets anders te doen dan van de 20 kapiteins, die zij voor de schepen, volgens het met coupper gesloten verdrag te leveren, bestemd hadden, ег 12 terug te houden en ze voor de 12 laatst aangevraagde bodems te bestemmen. Op de 8 van dat iwintigtal overige schepen konden zij dan (alsof dit eene gunst was) zulke kapiteins en zulk een aantal soldaten plaatsen, als zij zelven zouden goed vinden. — Zoo zou de Koning van de dienst van 12 Nederlandsche schepen volkomen verzekerd zijn. Aan de levering van de overige scheen hij niet zoo streng te hechten. Maar, daar er toch werkelijk 52 waren aangevraagd, zoo zouden de Staten zich reeds gelukkig mogen rekenen, bijaldien zij 1 Resol. Stat.-Gen. 14 Febr. 1625. DES VADEREANDS. 69 vooreerst, onder welke voorwaarden dan ook, met het leveren van 12 schepen konden volstaan. Ten einde hen te minder zwarigheid te doen vinden om zich naar ’s Konings verlangen te voegen, werd, ten eerste, de ratificatie van het met сопрркт gesloten ver- drag als een bewijs voorgesteld, hoe de Koning onze zaak door de bestrijding van de Spaansche macht wilde bevorderen: zij werd den Staten als eene weldaad toegerekend, waarvoor 21) niet na konden laten den Koning te danken; ten tweede werd de belofte gedaan, dat wij tot loon voor onze bereidwilligheid, waartoe wij trouwens, zeide de Gezant, verplicht ware’, op vermeerdering van den ontvangen bijstand konden rekenen; en, eindelijk, werd de opstand van 501815Е als onbeduidend voorgesteld: hij was, heette het, verafschuwd door de zijnen, verlaten door die van Rochelle, verschrikt door zijn tegenspoed en nog meer door de bewustheid zijner misdaden. — Tot hetgeen er ten gevolge van. die aanvragen nog te regelen zou zijn, vraagde p’zspesses, dat de Staten eenige Gecommitteerden zouden benoemen, Dit deden Hun Hoog Mogenden: van essen, NOORDWIJK. еп JOACHIMI waren de aangewezen personen l. In de conferentie dezer Heren met n’szsprsses kwam de Gezant duidelijker voor de wezenlijke bedoeling uit, gelijk bleek uit de memorie van zijne hand, die de Gecommitteerden den volgenden dag in de Vergadering brachten. Thans werd voorgesteld, dat op 12 van de 20 volgens het verdrag van December ten eerste te leveren schepen onder de Fransche kapiteins al de onderofficieren en ongeveer 80 man Nederlanders zouden zijn, en dat de oorspronkelijk voor die schepen bestemde Nederlandsche kapiteins mede zouden varen, doch geheel aan het gezag van de Fransche onderworpen, totdat 12 andere schepen zouden zijn aan- gekomen, op welke de Hollandsche kapiteins dan zouden overgaan. Daar evenwel de 20 schepen dus ingericht zouden zijn, dat zij ook voor de Middellandsche zee ge- schikt waren, zoo zou Zijne Majesteit de Koning van Frankrijk verzocht worden, om liever de 12 schepen, die later zouden aankomen, op de westelijke Fransche kust te houden, en de 12 andere met de 8, welke daarmede het twintigtal uitmaakten, maar hunne bestemming in de Middellandsche zee te laten vertrekken. 1625— 1627. 70 ALGEMEENE GESCHIEDENIS и 1025 -- schonk, zoodra hij dit, aan het hoofd van eene ontzagwekkende scheepamacht, ше! тое eid doen Коп. — Voordat de Gecommitteerden met overlegging van de me- morie van den Gezant verslag van hunne conferentie uitbrachten, deelden zij den Prins de zaak mede. Zijne Excellentie was steeds tot inwilliging geneigd, omdat het thans zeker was, dat de Fransche Regering, zoo 21) haren zin kreeg, het leger van mans- FELD vergunnen zou Breda te helpen ontzetten. Hoe het zij, hij verklaarde dat hij het geenszins geraden vond, »de kapiteins, die alreede op de schepen gesteld wa- ren, daarvan af te trekken, omdat zij hunne provisie gedaan en de schepen van alles verzorgd hadden.” Dit advies van den Prins was dubbelzinnig. Immers kon het dus opgevat worden, dat de Hollandsche kapiteins op hunne bodems, hoewel door Fransche bevelhebbers gecommandeerd, moesten blijven. Maar ook kon er uit afgeleid worden, dat men op hunne schepen ‘geen gezag aan vreemden moest inruimen і. De Staten vatten het op in den laatsten zin. Althans zij besloten, » zich met dat advies vereeni- gend,” de Gecommitteerden te verzoeken, »de redenen van verontschuldiging in geschrift te willen stellen,’ om die aan den Ambassadeur te overhandigen, en tevens met de aanwezige Gedeputeerden der Collegién ter Admiraliteit te willen spreken, »om van Es aten ий. hen te verstaan wat middelen er waren om de twaalf schepen uit te rusten.” Dus wil- ontduiken. den de Staten de onderwerping van Hollandsche schepen en manschappen aan Fransch gezag ontgaan, en tevens stelden zij de inwilliging van het verzoek om die 12 sche- pen hoven де 20 te leveren, afhankelijk van hetgeen de Admiraliteiten aangaande hare middelen verklaren zouden 3. Den volgenden dag deden de Gecommitteerden op nieuw verslag van hunne bemoeijingen. Zij leverden thans eene uitvoerige memorie іп van den Luitenant-Admiraal pr maurar, die het bevel over de twintig schepen voeren zou. Deze vlootvoogd somde daarin de bezwaren op, die het in zou heb- ben, dat Fransche kapiteins Nederlanders zouden commanderen. Zulks zou, zeide hi, tot nadeel van den Koning van Frankrijk zelven strekken: onze matrozen verstonden de Fransche taal niet en zouden niet willen staan onder het commandement van Fransche kapiteins. 2 Resol. Stat.-Gen. 18 Maart, 1625. | 3 Resol. Stat.-Gen. 19 Maart, 1625. DES VADERLANDS. 71 СЕЕ іе vier van де schepen nemen, die tot beveiliging van de groote visschery bestemd waren 1. Aangaande het bevel door Fransche kapiteins op Nederlandsche schepen te voeren, trachtte men tot eene schikking te komen. Dus deed nu navrain met advies van den Prins eenen тоог ас van дегеп inhoud, dat hij, gekomen zijnde op de hoogte van Calais en Dover, den Franschen troepen te Havre de Grace daarvan bericht zou geven, om met eenige schepen bij hem te komen en dan te zamen naar Belle-Isle (op de Kust van Bretagne, niet ver van Blavet) te gaan, ten einde aldaar te vernemen, waar sousse zich ophield (hij was, namelijk, uit de haven van Blavet, waar men gemeend had hem in te sluiten, met nagenoeg al zijne schepen, ont- snapt, en werd te Rochelle gewacht, waar de gemoederen gedurig onrustiger werden). Was men het verblijf en de sterkte тап sounisE te weten gekomen en het plan om hem aan te vallen beraamd, dan zouden de Fransche troepen op onze schepen overgaan; Fransche kapiteins zouden het bevel hebben over de Fransche soldaten, maar de onze over de matrozen en het geschut, benevens het beheer over het geheele schip, met dien verstande, dat alles zou geschieden met gemeen overleg en volgens besluit van eenen krijgsraad, zamengesteld uit officieren тап de beide natién. Deze voorslag mis- haagde niet ten eenen male aan den Franschen Gezant en de edellieden, die hem uit Frankrijk ter bevordering van de uitrusting waren toegezonden ?; doch hun last luidde anders, en dus mochten zij dien voorslag niet aannemen. Niettemin besloten de Staten- Generaal, zich met dat voorstel vereenigend, het naar den Koning en zijnen Raad op te zenden ten einde daarop hunne goedkeuring te verkrijgen 3. Het was niet waar- schijnlijk, dat die goedkeuring zou verkregen worden: immers bij zulk eene schikking zouden de Franschen op de Nederlandsche schepen ten slotte toch in de hand der Hol- landers geweest zijn. Intusschen werd de uitrusting der twintig schepen thans zooveel mogelijk bespoedigd. Men had juist van Frankrijk de uitdrukkelijke vergunning ver- kregen om de Mansfeldsche troepen tot ontzet van Breda aan te wenden. En tevens waren de Admiraliteiten den Gezant p’xsprsszs behulpzaam om twaalf schepen in huur te bekomen <. Den eersten April nam uavrar zijn afscheid van de Staten-Generaal om aan het hoofd der 20 schepen zoodra doenlijk in zee te steken. Zijne Instructie had men aan Zijne Excellentie medegedeeld voor het geval, dat het hem zou gelieven ze te lezen. Het is onzeker of de Prins іп zijn steeds verergerenden toestand dit wer- kelijk gedaan heeft 5, Den 74 April kwam uit Parijs het bericht, hetwelk men bad kunnen voorzien, namelijk, dat de Koning met den voorslag niet tevreden was 6. LAKGERAK was in den 1 Resol. Stat—Gen. 21 Maart, 1625. 2 Met name, DE LA FOREST, DE MANTY, ЕП DE ST. JULIEN. 3 Resol. Stat.-Gen. 22, 23 Maart, 1625. 4 Resol. Stat.-Gen. 24, 25, 29 Maart, 1625. 5 Resol. Stat.-Gen. 25, 29 Maart; 1, 6 April, 1625. 6 Resol. Stat.-Gen. 7 Арг. 1625. 1625— 1627. 1625— 1697. 72 ALGEMEENE GESCHIEDENIS -~ | Ministerraad geroepen: de Kardinaal, de Kanselier, Graaf van зсномвквс, en vier secre- Verstoordheja tarissen van Staat waren tegenwoordig. Niettegenstaande onze Gezant den ijver en de des Konings des- oprechtheid der Staten met vele redenen had in hét licht gesteld, werd hem te gemoet wegens, gevoerd, dat de Koning reeds vroeger de vier gronden van verontschuldiging wegens het bevel, door Fransche kapiteins op de Hollandsche schepen te voeren, niet zonder groot ongenoegen had vernomen, en dat men thans met verbazing verslaan had, hoe de Staten het verzoek van zijne Majesteit ten dien aanzien eerst ten volle hadden toegestaan, maar twee dagen daarna met een gansch ander voorstel waren voor den dag gekomen. Met buitengewone heftigheid verklaarden de ministers, dat de Gezant aan de Staten moest te kennen geven, dat de verstoordheid van den Koning hem zijne goede genegenheid te hun- waart ten eenen male zou doen verliezen, ten ware zij ten spoedigste en ten volle aan zijn verlangen voldeden. Daarna traden de Ministers in eene beantwoording der vier gron- den van verontschuldiging. Wat den eersten betrof, dat, namelijk, de Hollandsche kapt- teins, die hunne schepen van alles voorzien hadden, zich die schepen niet konden zien ontnemen, antwoordde men, dat de Fransche kapiteins met lijf en goed voor alles zouden instaan, nadat er behoorlijk inventaris van zou zijn opgemaakt: de Koning zou cautie laten stellen in handen der State, waartoe hij de som van 120,000 gulden in handen had. Daarentegen moest Zijne Majesteit er op blijven aandringen, dat Hun Hoog Mogen- den het geschut op de schepen leverden, aangezien hij daartoe buiten staat was. Op het tweede bezwaar, dat onze matrozen de bevelen van Fransche bevelhebbers niet zouden verstaan, werd geantwoord, dat die orders lichtelijk door tusschenpersonen den matrozen aan het verstand zouden kunnen gebracht worden. Wat, ten derde, de Gereformeerde gods- dienstoefeningen op de schepen betrof, de Koning zou die volstrekt niet verhinderen, ja, verbieden, dat, zoolang de beide natiën bijeen zouden zijn, de mis of andere Katholieke godsdienstoefeningen in het openbaar gehouden werden. En wat, eindelijk, het bezwaar aanging, dat de manschappen van de beide natiën met elkander geenen vrede zouden kunnen houden, de hooge nood, waarin ’s Konings zaken zich bevonden, dwong tot het aanwenden van allen mogelijken invloed dat zij elkander vreedzaam verdroegen. Nadat aldus al die bezwaren, meenden de ministers, gebleken waren slechts ijdele verontschuldigingen te zijn, vraagden zij met grooter verstoordheid, dan het den Gezant mogelijk zou geweest zijn te schrijven, de reden waarom de Staten thans datgene wei- gerden waartoe zij verbonden waren: zulke verontschuldigingen toch stonden met eene weigering gelijk. Ја, zij voegden er de bedreiging bij, dat de. Koning, kreeg hij zijn verlangen niet, al zijne »secoursen’’ (en dus ook de troepen, die tot ontzet van Breda zouden worden aangewend) zou terugroepen. De eisch des Konings ging nu zoo ver, dat hij het generaal commandement voor den Groot-Admiraal van Frankrijk vorderde over al de twintig schepen zoo lang de andere 12 niet zouden aangekomen zijn of zoo lang hij ze zou moeten gebruiken. — Onze Gezant dus door de Ministers bejegend DES VADERLANDS. | | 73 наанаа ваа ааа zijnde, vond Ы) den Koning en de Koningin-Moeder geen meerderen troost: deze Vor- slelijke personen begrepen, dat de vriendschap en bijsland des Konings Hun Hoog Mogenden meer waard moest zijn, dan het volhouden van die verontschuldigingen. Van nu aan bepaalde hij er zich toe, om hunne Majesteiten еп de Heren Raden ootmoedig om maliging van hunne gramschap tegen sounise te smeeken, opdat hij zich met hen mocht verzoenen 1, Dit zeker zou uitkomst in alle zwarigheden hebben gegeven. — Den volgenden dag verscheen г"ЕЗрЕЗЗЕЗ ter vergadering. De toon, dien hij aansloeg, was geheel overeenkomstig den brief, dien men van LANGERAK ontvangen had. Hij had wel voorspeld, zeide hij, dat de zwarigheden, door de Staten bij de uitrusting der sche- pen gemaakt en de langzaamheid, met welke zij plaats had, eene slechte uitwerking zouden hebben. Thans stond de zaak zoo, dat hunne wijsheid er spoedig in zou die- nen te voorzien. Geen hunner bezwaren kon bij den Koning gelden of hem van be- sluit doen veranderen. Wat de vergoeding van de kosten betrof, steeds had Zijne Majes- teit gezegd, dat hij daarin koninklijk zou voorzien. Maar wat de 12 schepen aanging, Lyne Majesteit begeerde, dat zij ten spoedigste met de andere zouden gezonden worden, om onvoorwaardelijk door Fransche kapiteins gecommandeerd te worden. Hij wachtte. dus nog dezen dag een antwoord, overeenkomstig de verplichting, die zij aan Zijne Majesteit hadden. Zoo zij weigerden of uitstel zochten, hetgeen hij voor hetzelfde zou houden, zou hij hun mededeelen, wat hij hun van ’s Koningswege te verklaren had 2. Na het aanhooren dezer dreigende taal, antwoordden de Staten, dat het hun leed was dat Zijne Majesteit geen genoegen had genomen met hunnen welgemeenden voorslag, en dat zij bij gevolg de zaak nader zouden onderzoeken. Ten dien einde werden de vroe- ger met deze conferentie belaste personen verzocht den Prins daarover te spreken 3, Deze Vorst, die den dood nabij was en zijne laatste hoop, het ontzet van Bredq, met eene weigering van de eischen der: Fransche Regering vervlogen moest achten, ant- woordde op de mededeeling, dat hij het nader verzoek, van wege den Koning van Frankrijk gedaan, zeer bedenkelijk vond; doch dat men in den tegenwoordigen staat van zaken, zich zou moeten voegen en den Koning te wille zijn. Hierop besloten de Staten, den Franschen Gezant te laten verklaren, dat Hun Hoog Mogenden gehoopt hadden, dat zijne Majesteit genoegen zou genomen hebben met hun vorig besluit, waardoor hij ook, zoo 24 meenden, beter gediend zou zijn geweest; maar dewijl men 1 Register der Briey. Memor. enz. ingekom. uit Frankr. v. 1622—1625, en daarin de Brief van Langerak van З April, 1625. 2 Register enz, folio verso 522. 3 Безді. Stat.-Gen. 8 April, 1625. Ш Deer. 4 Srur. 10 1625 1627. 74 | ALGEMEENE GESCHIEDENIS аваа 1625— тар, dat Zijne Majesteit de zaak anders begreep, zoo zouden Hun Hoog Mogenden 1627. .. De Staten ge- zich daar naar voegen en diensvolgens order stellen, dat er twaalf schepen werden ven den eisch toe. geleverd, over welke Fransche officiers gesteld zouden worden. Ten dien einde zou men den Ambassadeur vragen, hoe ver hij met de uitrusting van de twaalf andere schepen gekomen was, en hem aanbieden om aan te vullen, wat daaraan nog ont- brak. Maar deed hij nader aanzoek om uit de twintig er dadelijk twaalf ter beschik- king zijner Regering te hebben, zoo zou men zulks toestaan. — Het laat zich den- ken, dat de Ambassadeur het aanbod aangreep om de twaalf schepen dadelijk uit de twintig te nemen, en terstond werden bevelen in dezen тіп aan den Luitenant-Admiraal DE HAUTAIN afgevaardigd. — Zoo kreeg Frankrijk ten volle zijnen zin. Slechts ver- klaarde soacumm, dat hij zich bezwaard vond, daarin zonder last van zijne principalen te bewilligen 1, — Wat de Staten den Koning van Frankrijk toestonden, werd in een verdrag vervat, hetwelk den twaalfden April werd onderteekend 2. Intusschen legden de Fransche gemachtigden de zaak niet dus aan, dat zij met den huur of koop van de 12 schepen, wier komst de vloot van HAUTAIN in slaat stellen moest den tocht naar de Middellandsche zee voort te zetten, spoedig ge- reed konden wezen. De edelman, die deswegens met de Admiraliteit van Rotter- dam in overleg was getreden, had beweerd, niet naar verlangen te kunnen slagen en twee van ’s Lands schepen geeischt. Toen de Admiraliteit verklaard had, ze niet te kunnen missen, was hij met ongenoegen vertrokken. Ten einde alle redelijke klachten uit den weg te ruimen, ontboden de Staten den bekwamen Equipagemeester BLAURULK uit Enkhuizen, om den Franschen edellieden in hunne onderhandelingen met onze leveranciers ter zijde te staan $. Doch weldra bleek, dat de Fransche Ambassadeur niet | op de uitrusting aandrong: hij verwachtte, heette het, tijding uit Frankrijk, dat т SOUBISE zich met Пеп Koning verstaan had. Dus werd вглвнсік van de hem opgelegde taak ontslagen. Spoedig echter werd hij opnieuw, benevens exis Tar, daarmede belast; doch wederom. slechts voor een korten tijd, daar de Ambassadeur geen order ontving om haast met de zaak te maken 4. De Staten Generaal, daarentegen, lieten het van hunne zijde niet ontbreken aan ernstige aanmaningen, aan de Admirali- teiten gericht, om de vloot van twintig schepen, zoo spoedig mogelijk, in zee te doen steken 5. Frankrijk gebruikte een geschikt middel om alle uitstel in deze zaak te verhoeden, door de toezending van den geldelijken onderstand zoo lang op te hou- den, tot dat de schepen op de Fransche kust zouden aangekomen zijn 6, Bovendien 1 Resol. Stat—Gen. 9 April, 1625. 2 Resol. Stat.-Gen. 12 April, 1625. arrsexa, I, p. 292. 3 Resol. Stat.-Gen. 10, 15, 24 April, 1625. 4 Resol. Stat.-Gen. 25 April, 20 Mei, 7 Junij, 1625. 5 Resol. Stat.-Gen. 25, 26, 28 April, 2 Mei, 1625. 6 Brief v. Lancerax v. d. 18 April, 1625. DES VADERLANDS. | 75 bracht men de zaak te eerder gemoedigd ten uitvoer, omdat men nog steeds mocht 16253- hopen, dat eene vijandelijke handeling tegen sousse niet tevens die van Rochelle и treffen zou, aangezien deze stad tot nog toe niet openlijk gemeene zaak met Шеп Her- tog had gemaakt. Ја zelfs scheen het denkbaar, dat een treffen met sousse vermeden zou kunnen worden. De Koning toch bood hem vijf schepen en later zelfs de twaalf thans in de Nederlanden uitgeruste schepen aan om daarmede in gezelschap van HAUTAIN en zijne vloot naar Genua te vertrekken, mits hij al de schepen, die hij den Koning ontnomen had, eerlijk teruggaf 1, De berichten evenwel, die van zulke schikkingen spraken, strekten slechts om hier te lande te bewimpelen wat stond te gebeuren: het was maar al te duidelijk, dat de Koning het op de fnuiking van де onafhanke- lijkheid der Gereformeerden gemunt had, en dat dezen datgene waarop zij als ор een recht aanspraak maakten, niet zonder den stoutsten tegenweer zouden prijs geven. Dat hij thans de Nederlanders tot bondgenooten in dien strijd zou hebben, maakte den Koning, zoodra hij stellig vernomen had, dat de Staten hem alles toegegeven hadden, bijzonder tevreden. Schoon alle wantrouwen niet geweken was, zou de vervallen termijn van het subsidie voldaan worden, en bij de plechtigheden van het huwelijk van den Koning van Groot-Britannië met °з Konings zuster, kreeg onze Gezant zijne plaats nevens de buitengewone Gezanten van Engeland, onmiddellijk in de nabijheid des Konings van Frankrijk, die zich bij die gelegenheid ten aanschouwen van een iegelijk minzaam met hem onderhield 2. Ook de Staten van hunne zijde betoonden zich voldaan, en boden D'ESPESSES een geschenk in dukaten ten bedrage van 4000 gulden aan 3. , Intusschen was DE HAUTAIN met zijne twintig schepen tegen het begin der maand Junij Havram komt op de hoogte van Havre de Grace aangekomen, en van daar zou hij, volgens zijn schrij- шер zijne sloot op ven, naar Rochelle onder zeil gaan, vermits sovstse zich in de wateren dier stad ophield +, De Koning, zoo meldde hij bij missieve van den laatsten Mei, had hem gelast, bij de afwezigheid van den Groot-Admiraal van Frankrijk, het bevel op zich te nemen over acht Fransche Koningsschepen en over de Engelsche schepen, die gewacht werden, en hem tevens aangezegd, de Fransche vlag te laten waaijen. 2 Brief v. LANGERAK v. den 16 Mei, Resol. Stat.-Gen. 25 Mei, 1625. Voor het kleed, dien dag door hem gedragen, bracht hij den Staten 1000 gulden in rekening. Den rouw voor den Prins had hij voor die plechtigheid tijdelijk afgelegd. Resol. Stat—Gen. 31 Mei, 1625. 3 Resol. Stat.-Gen. 23, 28 Mei, 1625. 4 Resol. Stat.-Gen. 10, 12 Junij, 1625. 5 Resol. Stat-Gen. 13 Junij, 1625. 10* 76 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1623— тап acht, om tegen sovusise gebruikt te worden. Deze Mogendheid had werkelijk beloofd , 1027. zoo vele bodems te leveren; maar nog niet lang geleden hadden de Engelsche Gezanten beweerd, dat die schepen slechts waren toegestaan om tegen Genua te dienen, en on- langs had де Hertog van воскииснлм, te Parijs gekomen, duidelijk doen blijken, hoe ongaarne hij eenige Engelsche krijgsmacht tegen geloofsgenooten zou zien aanwenden 1. — Het vertrouwen, door den Koning aan onzen Admiraal geschonken, schrijft LANGERAK den 21 Junij, wekte de afgunst van eenige groote Heren van het Hof, en zij trachtten den Koning over te halen, niet нлотліх met de Nederlandsche matrozen en scheepsvolk , maar hen zelven met hunne Franschen tegen sousse en Rochelle te gebruiken. Doch dit kwam niet overeen met de denkbeelden van de voornaamste staatsdienaren, die, zoo het schijnt, den Nederlander nog beter dan menigen Franschman vertrouwden, en aan HAUTAIN werd in de eerste dagen van Junij door den Koning het bevel toegezonden om naar Belle-Isle (op de Zuidkust van Bretagne) te stevenen. Evenwel, voordat dit bevel tot hem kwam, was hij reeds naar Wight vertrokken 9, waarschijnlijk om de Engelsche schepen in te wachten, die echter vooreerst niet opdaagden. Toen de last hem eindelijk bereikte, kon hij zich minder dan ooit bijzonder opgewekt gevoelen om hem met grooten ijver na te komen. Hij had de onzekerheid en de vele moeijelijkheden , die den toestand van zaken kenmerkten, genoegzaam bespeurd, en had reden om nog grooter verlegenheid te duchten 9, Immers de Koning, па den val van Breda zeer ontmoedigd, en voor de Spaansche macht, in de zuidelijke Nederlanden en in Piemont ontwikkeld, grootelijks beducht, leende in dezen tijd het oor aan de vredesvoorslagen van den buiten- gewonen Spaanschen Gezant, Don сочромав, en van den Pauselijken Legaat *, Maar juist dit was voor het Ministerie eene reden om de vernietiging van den tegenstand der Hugenoten thans door te zetten. Terwijl toch het werk van de beteugeling der ketterij voortgang had, vermeden de Pauselijke en de Spaansche Gezant gaarne den Koning met hunne voorslagen aan te komen. Derhalve vertrok de Groot-Admiraal, hertog van MONTMORENCY, naar Dieppe, om zich in te schepen en het bevel op zich te nemen over de Engelsche bodems, die aldaar eindelijk ten getale van acht waren aangekomen. 2 Brieven v. LANGERAK v. 4. 13 еп d. 21 Junij, 1625. з Brief v. LANGERAK, v. d. 27 Junij, 1625. 4 Brief v. LANGERAK, v. d. 21 Junij, 1025. 5 Brief v. глисквак, v. d. 3 Julij, 1625. DES VADERLANDS. 17 nn terug. Hierna kwam de Hertog van момтмовямст weder te Parijs. Toch was het hoog Ша, dat de Koning zijne macht op zee vertoonde; want зѕоовіѕе gedroeg zich als meester van dit element, en met een zestigtal schepen, waaronder vier groote en kloeke Hollandsche, had hij zich op de rivier van Bordeaux doen zien. Zou HAUTAIN iets tegen hem uitrichten? Hieraan viel grootelijks te twijfelen. In het be- gin van Julij kwam er bericht aan het Fransche Hof, dat er tusschen de Fransche en de Nederlandsche bemanning op zijne schepen hooggaande twist ontstaan was; eenige Franschen waren omgekomen, en de overige door den Admiraal ontwapend 1.. Maar de heftigheid en verbittering van die van Rochelle werkte zooveel uit, dat HAUTAINS eer in het spel kwam, en dat hij, uitgedaagd, de vijandelijkheid niet ontgaan kon. Toen hij te Belle-Isle aangekomen was, kwam tot hem een Nederlander, te Rochelle woon- achtig, en vandaar afgezonden met de boodschap, dat die van Rochelle met al hunne eigene еп souprses schepen niet zouden wachten totdat hij hen aanviel; maar dat zij hem het eerst zouden zoeken aan te tasien en hem op allerlei wijze afbreuk te doen. Daarbij ging de spraak, dat zij zich met de zeeroovers van Algiers zouden vereenigen, die niets liever zouden doen dan bij deze gelegenheid op al de kusten van Frankrijk en over de gansche zee te rooven en te moorden. In dezen staat van zaken liet de Koning door onzen Gezant den Admiraal aanzeggen, dat hij zich niet lichtvaardig in een gevecht moest laten wikkelen, maar daarin den raad volgen van de Fransche kapiteins, die bij hem waren, doch dat hij, als dezen hem zulks aanrieden, niet in gebreke mocht blijven met alle dap perheid slag te leveren 2, In de zorgelijke omstandigheden, in welke HAUTAIN zich bevond, schoot er inderdaad niets anders over, dan zijns lands vloot tegen alle gevaar te handhaven en te behouden. Wie stond er hem voor in, dat zelfs de Koning eerlijk jegens hem gezind was? Als hij door die van Rochelle geslagen was, zou immers die Vorst bij Spanje en den Paus met de nederlaag der Nederlanders zijn voordeel kunnen doen en zich niettemin met zijne oproerige onderdanen verstaan? Evenwel, toen hg деп 49 Julij, versterkt door veertig Fransche schepen , zoo groot als klein’, ter reede van Olonne gekomen was, zonden die van Rochelle vier afgevaardigden tot hem, met een schrijven, waarin zij betuigden, rechtmatig tegen hunnen Koning in de wapenen le zijn ten einde van hem de vervulling zijner beloften te verwerven: meer dan dit be- oogden zij niet, en 2) twijfelden niet, of zij zouden hun verlangen verkrijgen, waarna zij tot onderdanigheid en alles tot vrede zou terugkeren. Intusschen moesten zij zich te weer stellen tegen een ieder, die hen zou willen overvallen. Weshalve zij hem verzochten, zich van alte vijandelijkheid te onthouden en geenszins de hand te leenen tot de onder- drukking van dezulken, die met hem en de Staten-Generaal dezelfde Godsdienst beleden. Dit schrijven ging gepaard van een brief van den Graaf de Lavar, broeder van den ' Brief v. Lancen, v. d. 104 Julij, 1625. 2 Brief v. LANGERAK, v. д. 18%» Julij, 1625. 1625--- 1627. — 78 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1625— Hertog рк LA TREMOUILLE, wel geschikt om diepen indruk op нлотлія te maken, 1627 Hadden de Staten en de Prins, dus schreef hij, hem werkelijk gelast om vijandig tegen die van Rochelle op te treden, dan was het voorzeker, dat hun wijs gemaakt was, datde zaak sovsise alleen en niet al de Gereformeerde Kerken betrof. Dienaangaande wilde hij hem thans beter ‚onderrichten; doch had hij lust zijne handen in hun bloed te wasschen, zoo zou God als een rechtvaardig rechter tusschen hen richten. Wat zijnen persoon aanging, het zou hem altijd leed zijn, zich verplicht te zien, zijne wapenen tegen iemand te keren, dien hij altoos als een groot vriend had lief gehad. — Dus aangezocht, antwoordde HAUTAIN, dat hij % Konings Raad bij zich had, met welken hij іп last had alles te overleggen. Voorts verzocht hij op schrift, wat zij voor te stellen hadden. Hierop lever- den de afgevaardigden eene acte over, waarbij zij een wapenstilstand verzochten toidat de uitslag zou gebleken zijn van de bezending welke van wege die van Rochelle bij den Koning was. Na beraad met de Fransche officieren, die echter overstemd werden, gaf naurain den afgevaardigden tot bescheid, dat hij twee of drie kapiteins naar Rochelle zou zenden om nader bericht ten aanzien van eenige punten; voorts verzocht hij, dat twee van de afgevaardigden deze kapiteins zouden vergezellen en de twee anderen als gijzelaars achterlaten. Wat hij door deze bezending wilde weten, was, of de stad werke- lijk haar besluit eendrachtig genomen had, en of zij gezind was den Koning aannemelijke voorslagen te doen; zoo ja, dan zou hij hen Ы) Zijne Majesteit ondersteunen; maar ane “| ders zou hij doen, wat hem geboden was, en diegenen slaan, die zich tegen °з Konings wapenen stelden. — Tevens verliet hij door een hevigen storm, heette het, genood- zaakt, de reede van Olonne, en den 154" wierp hij met een deel zijner vloet het anker voor Esquillon in de nabijheid van Rochelle, waarschijnlijk in de meening, dat hij daarmede die van Rochelle, zoo van nabij bedreigd, te meer tot het aannemen van в Konings voorwaarden zou bewegen. Intusschen had hi aldus een vast punt, waaruit Rochelle bestookt kon worden, ingenomen. Middelerwijl kwamen de twee afgevaardigden uit Rochelle terug, tot nadere bevestiging van hetgeen zij meldden, van twee anderen verzeld. Zij brachten eenen brief aan den Admiraal, bij welken vooreerst verzekerd werd, dat HAUTAINS vermoeden aangaande het gemis aan eenstemmigheid in de stad volkomen ongegrond was; vervolgens traden de verlegenwoordigers der burgerij in dat schrijven in eene uiteenzetting van hunne grieven tegen de Regering, die wel geschikt waren om eenen Nederlander, jaloersch op de vrij- heid en den handelsbloei der gemeente, te treffen. Zij eindigden met de vraag: » oordeel DES VADERLANDS. 79 т N ae ee ee nu, Mijnheer navramn, of er rechtvaardigheid is іп hetgeen men tegen ons gepleegd 1625— heeft, en of gij een werktuig zijn wilt, waardoor men zoo iets in het werk wil stellen. i In plaats, voegden zij er bij, van onze vloot, gelijk men ons voorgespiegeld had, te zamen met de uwe voor Genua tegen den Spanjaard aan te voeren, waarloe wij ons gaarne zouden hebben laten gebruiken, altoos bereid ons leven, goed en bloed voor dezen Staat en voor u in de waagschaal te stellen, in plaats daarvan heeft men voor, de beide vloten tegen elkander aan te hitsen, en de eene door de andere te verdelgen tot droefenis zelfs van dengenen, die overwinnaar blijft. Zoo deze redenen u niet bewegen om ons ongemoeid te laten, zullen wij niet ontzien wie ons zoekt te overvallen, besloten zijnde te overwinnen of te sterven.’ Haurar antwoordde niets, dan dat men zich met die klachten niet tot hem moest wenden, aangezien hij niets meer was dan een uitvoerder van eens anders last. Voorts voegde hij er bij, dat hij wel zag, waar men het op toe- leide: men wilde, meende hij, beletten, dat er schepen van Olonne bij hem kwamen. Dus zou ook hij doen, wat hij kon. — Het was slechts al te waar, dat men beide vloten door van weérszijde wantrouwen іе zaaijen, tegen elkander aanhitsté, босы, van HAUYAmS antwoord onderricht, en vernemende, dat er 17 schepen van Olonne in aantocht waren, besloot den 19den Julij 1, met zijn gansche vloot, behalve de kleine vaartuigen 74 zeilen sterk, navrain, die 29 oorlogschepen bij zich had, aan te tasten. Deze was ор den aanval niet verdacht, daar, naar hij meende, de wapenstilstand nog Hij wordt met voortduurde en hij bovendien nog twee gijzelaars bij zich had. Behalve het voordeel —— содае van de verrassching had sovstse dat van den wind. Пе vice-Admiraal van ponp kreeg |14 de nederlaag. dadelijk twee branders aan stuurboord, een van welke een Hollandsch schip was. Voor hem en zijne manschap schoot niets over, dan te trachten zich door zwemmen in het leven te behouden. De veertien andere branders van de tegenpartij deden geene witwer- king. Tegelijk waren die van Rochelle handgemeen met de vloot. Hautains schip werd geweldig geteisterd. Het gros der vloot kon zich gelukkig achten, dat zij zich in de volle zee vermocht te redden, waartoe haar de wind, die veranderd was en een inge- vallen mist niet weinig te stade kwamen. Vijf schepen der onzen dreven tegen den wal en konden zich niet, als de anderen, met de vlucht redden. Van onze en ’s Konings zijde sneuvelden 500 man. Hauram week met de vloot naar Morbihan, waar hij de geleden schade herstelde, niets liever verlangende, dan zich op die van Rochelle te wreken. Niets kon den Koning gewenschter zijn dan deze gezindheid van den Neder- landschen vlootvoogd, en nu heette het, dat men het sluiten van den vrede met de Hugenoten zoolang zou uitstellen, totdat hij de gelegenheid zou gehad hebben eene schitterende wraak te nemen. Zoo waren de oproerige onderdanen met hunne zegepraal 1 АлтѕемА еп па hem WAGENAAR Schrijven den 17 Julij; maar АІТЅЕМА zegt, dat het op een Zatardag was, en die dag viel op den 104еп, 1625— 1627. HAUTAIN zoekt een nieuwen scheepstrijd. 80 ALGEMEENE GESCHIEDENIS verlegen, en de Regering van den ijver en de trouw van haren bondgenoot verzekerd. Те zond Engeland де acht schepen weder op de Fransche kust, met den last em zich in alles naar ’s Konings bevelen te gedragen. Ook nu echter was het eigenlijke doel van den tocht voor de Engelsche scheepsvoogden geheim gehouden. Toen hun dit bekend werd, trotseerde de bevelhebber panmnarox op nieuw het ongenoegen zijner Regering en keerde, ditmaal evenwel slechts met één schip, naar Engeland terag. De overige wer- den, door de Engelschen verlaten, den Koning ier beschikking gesteld 1, In het begin van Augustus vertrok mauran met genoegzaam herstelde schepen uit de haven van Morbihan naar Olonne, om, niet bewogen door de brieven, die de predi- kanten van Rochelle hem toegezonden hadden, van daar met de koninklijke vloot onder MONTMORENCY naar Esguilion te gaan ten einde zijn plan om wraak te nemen te vol- voeren 2, Niettemin nam de Koning het voorkomen aan, alsof hij besloten was geenen slag tusschen de beide partijen ter zee meer te laien wagen, en dat wel omdat hij onze Nederlandsche soldaten en bootsvolk, van welke reeds een goed deel verloopen heette-te zijn, niet vertrouwde 3. Doch dit was slechts schijn. De kans was te schoon om Rochelle ihans niet te tuchtigen. Met den Hertog de roman verstond men zich, begrijpende dat de tegenstand te lande minder te beduiden had, en, was Rochelle een- maal gevallen, van zelf zou ophouden; maar de slechting van het fort, dat deze stad bedreigde, wilde de Koning tot geenen prijs toestaan, en alzoo bleef hier de burgeroorlog woeden. Dus naderden de vloten elkander. Een schip, genaamd de Leeuw, door sovsise afgezonden om de koninklijke vloot op te nemen, werd op last van MONTMORENCY aan- gerand door vier of vijf schepen, waarop zich vele edellieden begeven hadden om hunne dapperheid te toonen. Doch zij werden dus ontvangen, dat er verscheidenen sneuvelden en het schip van sousrse ongemoeid terugkeerde +, Maar dit was een gering voordeel bij de nederlaag, welke Ше van Rochelle stonden te lijden. Den 144 September ver- toonde zich de koninklijke vloot met die van maurar, ten bedrage van 70 schepen, de schuiten met landingstroepen niet medegerekend, in de zeeengte, genaamd le Pertuis Breton, noordelijk van het eiland Ré. Een vijftiental bodems van de scheepsmacht van зосвив waren op dit tijdstip afwezig, of in zee of op andere punten van de kust. 