veld ssennederland 01
Als conclusie blijft over, dat wanneer de bezetter de NSB genegeerd zou hebben en een onaf- hankelijke SS-groepering gesticht of gesteund zou hebben, hij niet veel meer dan een handjevol NSNAP-ers had kunnen rekruteren. Een dergelijk groepje zou terstond in een isolement geplaatst zijn, vergeleken waarbij de NSB midden in het volk stond. De SS is als politieke factor in Nederland van betekenis geweest, doordat er een NSB was. In enigszins andere zin geldt iets dergelijks voor Duitsland: Hitler en de NSDAP zijn denkbaar zonder een SS, de SS is ondenkbaar zonder hen. Dit geeft de beperking van de mogelijkheden der SS aan. Maar het zou beslist onjuist zijn te veel de nadruk te leggen op de beperktheid der SS of op de mislukking van de nationaal-socialistische politiek in Nederland. Niet dit, maar eerder het tegen- overgestelde is nadere overweging waard: het feit, dat de nazi’s en speciaal de numeriek toch zwakke SS in Nederland nog zoveel mogelijkheden hadden. Het Nederlandse volk heeft over het algemeen de pogingen tot nazificatie afgewezen, maar het vertrouwen in de uiteindelijke nederlaag van Duitsland speelde daarbij een belangrijke rol. In SS-kringen stelde men vertrouwen in de tegenpool daarvan: in het besef door de meerderheid van de Nederlanders afgewezen te worden verwachtte men dat na een Duitse overwinning in Nederland op den duur een generatie zou opgroeien, die niet anders dan een nationaal-socialistisch regime had leren kennen. Door althans de officiële nazificatie — met alle tegenwerking in particuliere kring — zou die generatie toch tot op zekere hoogte geïndoctri- neerd raken. Kortom, na verloop van tijd zou het Nederlandse volk, zij het hier en daar met tegen- zin, met wat sabotage en vooral passiviteit, het nationaal-socialistische regime als nu eenmaal ge- geven accepteren? De geschiedenis van vele revolutionaire regimes in het verleden en van vele staten na de tweede wereldoorlog wijst erop, dat dit toekomstperspectief niet zonder meer irreëel genoemd mag worden. De mogelijkheden van de nationaal-socialisten in die situatie onderschatte men niet. Dit moge strekken tot relativering van hetgeen hier en in het algemeen over de mislukking van het nationaal-socialisme in Nederland wordt gezegd, en derhalve tot enige politieke en historische bescheidenheid. Die mislukking was om zo te zeggen eigenlijk maar voorlopig van aard, resultaat van een eerste aanloop, die de nationaal-socialisten tijdens de oorlog ondernamen. Dat de oorlog met een volkomen nederlaag van Duitsland eindigde, is medebepaald door zekere wezenstrekken van (1) Zie p. 160. (2) Verkl. Kooymans. 423 SLOTBESCHOUWING het nationaal-socialisme, dat in zijn dynamiek de mogelijkheden tot zijn eigen vernietiging in zich borg; maar daarmee zijn wij buiten het Nederlandse kader geraakt. Zo kwam het in Nederland niet tot een tweede aanloop van een door Duitsland gewonnen oorlog, waarbij de tijd voor de nationaal-socialisten gewerkt zou hebben. De term ‘nationaal-socialisten’ is hier in zijn algemeen- heid opzettelijk gebruikt. In dat perspectief is het niet meer zinvol om de NSB- of de SS-variant te onderscheiden van een beweging, die Nederland, zoals dit voor de huidige lezer herkenbaar en leef baar is, zou hebben vernietigd. 424 APPENDIX De groot-Germaanse rebellie in de Jeugdstorm Over het geheel der bezettingsjaren genomen, is de Nationale Jeugdstorm niet het terrein geweest, waar de getrouwen van Mussert en de groot-Germaans denkende nationaal-socialisten hun vete met hevigheid uitvochten. De poging, die W. J. Heubel en zijn zuster F. S. Heubel (‘Florrie’) in de zomer van 1940 ondernomen hadden om de Nederlandse jeugd gelijk te schakelen en het Jeugd- storm-kader in de groot-Germaanse richting te drijven — dit alles in het kader van de grootse plannen van Florrie’s toekomstige echtgenoot Rost van Tonningen — was duidelijk mislukt.’ De leiding van de Jeugdstorm dacht in die tijd nog sterk ‘Diets’, en ook in de volgende jaren kon Mussert op zijn Jeugdstorm blijven vertrouwen. lets meer succes had de Hitlerjugend in Nederland met haar pogingen om Jeugdstormers naar zich toe te halen. Weliswaar was dit door het Generalkommissariat z.b.V. verboden; alleen Duitse kinderen, Nederlandse kinderen met één of twee Duitse grootouders, en kinderen van (vroegere) leden van de NSNAP-partijen konden lid worden.* In de praktijk werd dit verbod herhaaldelijk overtreden. De organisatie had een hoofdkwartier, dat bekend stond als de Befehlsstelle der Hitler- jugend Niederlande. De leider ervan was chef van het Referat Jugend in Schmidts commissariaat- generaal. Belangrijker was het feit, dat hij de vertegenwoordiger in Nederland was van de Reichs- jugendführer. Sinds november 1942 was de dubbel-functie toegevallen aan Wilhelm Blomquist.* Deze SA- Führer, een heftig en onbeheerst man, kreeg eerst ruzie met Rauter, kort daarop met Schmidt, moest in de zomer van 1943 wegens een eerdere afranseling van ondergeschikten naar het front vertrekken, en kwam in april 1944 geheel gewonnen voor de SS-gedachte uit de Waffen-SS terug.* Geen wonder, dat onder zijn leiding de illoyale houding van de Hitlerjugend in Nederland ten opzichte van de Jeugdstorm toenam, evenals het aantal ‘overlopers’ uit de Jeugdstorm. Op de Reichsschule te Valkenburg, verduitsingscentrum bij uitstek, was de situatie voor de NSB bepaald verontrustend ; niet zozeer wat de absolute aantallen, als wel wat de verhoudingsgetallen betrof: van de 78 Neder- landse jongens op de school waren er in januari 1943 al meer dan 60 tot de Hitlerjugend toegetreden. De anderen bleven blijkbaar lid van de Jeugdstorm. Men krijgt evenwel de indruk, dat de Reichsschule te Valkenburg een uitzonderlijk geval was. De Hitlerjugend maakte in het algemeen wel vorderingen, maar een ernstige bedreiging werd zij — zulks in tegenstelling tot de HJ-organisatie in Vlaanderen — vóór september 1944 niet. Het aantal Jeugdstormers, na een verrassende toename in het eerste oorlogsjaar tenslotte in januari 1942 op een hoogtepunt van 12.205 gekomen, is sindsdien vermoedelijk in niet onaanzienlijke mate gedaald, (1) Zie Corresp. Rost, D. 134-139. (2) T 19/173697-700; Debussman aan Kemper 6 okt. 1942, HSSPF 426 b. (3) Zie voor hem nr. 286, noot 4. (4) Zie nr. 297, noot 8; Verkl. Rauter, Doc. II Nationale Jeugdstorm. (5) Debussman aan Kemper 27 jan. 1943, HSSPF 426 c; in 1944 telde de Reichsschule gemiddeld 17 Jeugdstormers (NSB 153/812). (6) Verkl. G. Stroink, Doc. II Nat. Jeugdstorm. 425 DE GROOT-GERMAANSE REBELLIE IN DE JEUGDSTORM maar daaraan kunnen verschillende oorzaken, zoals bijvoorbeeld dienstname in de Waffen-SS, ten grondslag liggen Toch begon in de loop van 1943 en de eerste helft van 1944 een zekere SS-invloed merkbaar te worden. Zelfs enkele stafmedewerkers, die in 1940 uitgesproken Diets-gezind waren, zwenkten nu naar de groot-Germaanse kant.” Het weekblad De Stormvlag, waarmee de Jeugdstorm de niet-ge- organiseerde jeugd wilde aantrekken, liep in 1943 nog over van trouwbetuigingen aan de Leider, maar in 1944 kwamen in toenemende mate de Führer, “Germanje’, en het ras in het middelpunt van de belangstelling te staan. Het hoeft eigenlijk geen verwondering te wekken, dat dit gebeurde, maar eerder, dat het zo be- trekkelijk taat gebeurde. Wanneer het waar is, dat jeugd steeds tot radicalisme neigt, dan geldt dit zeker voor de nationaal-socialistisch geïndoctrineerde jeugd. Het milieu van hun ouders was dat van de NSB, van het ideaal van een nationaal-socialistisch, door Mussert geregeerd Nederland. Hoe geestdriftig ook vele jongens en meisjes uit dat milieu voor dat ideaal geweest mogen zijn, het ver- moeden is gewettigd dat vele van de ouderen onder hen de sfeer van half heid, onvermogen, corrup- tie, kortom, alles wat voor de NSB, met name sinds 1942, karakteristiek was, hebben opgemerkt. Zij konden een en ander vergelijken met de Hitlerjugend, straffer gedisciplineerd, agressiever, van beter materiaal voorzien, intensiever geïndoctrineerd, stram en zelf bewust; zij zagen hun ideaalbeeld in de met het front-aureool omgeven SS, hard, mannelijk en consequent in hun ogen. Hoeveel wijdser en grootser dan het streven naar een Nederland volgens de normen van de NSB was het in de SS gepredikte ideaal van een groot-Germaans rijk! En dan, die Jeugdstormers, en zeker de kaderleden, die in de organisatie werkzaam waren, misten leiding. Van Geelkerken had als ‘Hoofdstormer’ de opperste leiding over de Jeugdstorm, maar het is de vraag, of de oudere Jeugdstormers hem werkelijk als hun leider zagen. Of bleven zien. Zeker, hij had een soort vlotte jovialiteit, een gave om met jeugdige mensen om te gaan. Energie en organisatie-talent ontbraken bij hem stellig niet. Had hij die ten volle voor de Jeugd- storm gebruikt, dan had hij de groeiende voorkeur van sommigen voor de SS en voor de Hitler- jugend misschien kunnen neutraliseren, en wellicht was het dan niet in de herfst van 1944 tot de openlijke breuk tussen hem en een aantal van zijn belangrijkste medewerkers gekomen. Hij ging in 1944 evenwel geheel op in de Landwacht, en scheen zich voor de Jeugdstorm vrijwel niet meer te interesseren. Kennelijk was hij het type leider geworden, dat, zoals het van de zijde der oproerige kaderleden later werd geformuleerd, *... na een officiële ontvangst een misschien jolige, maar niettemin weinig zeggende toespraak houdt; een kleinen jongen zijn vaderlijke hand op het hoofd legt, hem onder de kin streelt en dan weer roetsilj..... met achterlating van veel stofwolken in zijn slee er van door raast om weer voor enkele maanden uit het gezicht te verdwijnen ... .”? (1) Wat de tijd na begin 1942 betreft zijn er in het NSB-archief slechts zeer sporadische gegevens, voor- namelijk betrekking hebbend op Limburg. Het weinige dat er is, is waarschijnlijk hier en daar onjuist, en sommige gegevens spreken elkaar ook wel eens tegen. De provincie Limburg dan telt in jan. 1942 volgens deze bron 1.257 Jeugdstormers en -stormsters, in Jan. 1943 nog slechts 917. De gegevens voor Amsterdam zijn: sept. 1941 1.571 leden, jan. 1942 1.261, febr. 1943 919. Den Haag loopt tussen nov. 1942 en juli 1944 terug van 1.126 naar 572 leden (NSB 153/811, 812). (2) Zo de journalist H. Schumacher, misschien ook onder de invloed van Nachenius, wiens secretaris hij in 1943 was geworden (zie nr. 276, noot 3, en nr. 482 I, noot 6); zo ook A. F. H. Rombouts, officier in de Waffen-SS en medewerker van de afdeling Vorming van de Jeugdstorm (Doc. I Rombouts; vgl. Corresp. Rost, p. 138, noot 1). Er zijn stellig nog meer kaderleden van de Jeugdstorm geweest, die in 1940 fanatiek groot-Nederlands dachten, en vier jaar later enthousiast voor SS en Hitlerjugend waren geworden. (3) De Stormvlag 5 dec. 1944. 426 APPENDIX Toch drong van de ontwikkeling in de Jeugdstorm nog wel zoveel tot Van Geelkerken door, dat hij besloot staf en kader te laten observeren door G. Stroink, Obersturmführer der Waffen-SS met een diensttijd in de divisie ‘Wiking’ achter de rug — bij de gevechten aan het oostfront had hij zijn linkerhand verloren — daardoor vrij onaantastbaar, desondanks een strikt ‘nationaal’ voelende NSB- er, voor honderd procent loyaal ten opzichte van Mussert en tegen de politieke SS gekant In juli 1944 werd hij benoemd tot hoofd van de afdeling personeelszaken van de Jeugdstorm. Dat zou hem onder meer de gelegenheid geven om vast te stellen wie er heimelijk lid van de Germaansche SS was geworden, en uiteraard ook om SS-sympathisanten zo veel mogelijk uit het kader te weren.? Veel meer dan observeren kan Stroink naar onze mening niet gedaan hebben in de korte tijd tussen zijn benoeming en de septemberdagen van 1944, toen een belangrijk deel van het kader plotseling een nauwe band met de Hitlerjugend, die op zelfannexatie van de Jeugdstorm zou neerkomen, bleek te propageren, en bovendien deelname aan de Duitse oorlogsinspanning; en al spoedig liet deze groep blijken, dat dit alles slechts middel was tot het grote doel, het groot-Germaanse rijk onder de Führer Adolf Hitler. Tot deze groep behoorden in de eerste plaats C. Quispel, voor de oorlog piano-handelaar te Rotterdam, sinds april 1941 stafleider van de Jeugdstorm. Dat wilde, toen de afwezigheid en de desinteresse van de Hoofdstormer chronisch begonnen te worden, zoveel zeggen als: feitelijk leider. De tweede in importantie was H. A. Hasewinkel, hoofd van de organisatie-afdeling.* Quispel had in augustus 1942 al uitgeroepen; “Wij kunnen niet te radicaal en te revolutionair zijn’*; hij wenste — anders dan Van Geelkerken — zo nauw mogelijk met de Hitlerjugend samen te werken. Front- dienst in de Waffen-SS, nauwe aansluiting vooral ook bij de ideologie en de mentaliteit van SS en Hitlerjugend (die tijdens de oorlog steeds meer in het vaarwater van de SS terechtkwam) waren voor hem, en niet alleen voor hem, vanzelfsprekendheden. Was de Hoofdstormer voldoende op de hoogte van dit streven? Een conflict bleef in ieder geval vóór september 1944 uit, wellicht ook omdat Van Geelkerken, die in het begin van 1944 ruzie had gehad met Mussert over de Landwacht, en daarom met Rauter een betere verstandhouding had dan ooit, uit opportunisme en gebrek aan belangstelling een conflict uit de weg ging. In 1943 had hij bevolen, dat iedere Jeugdstormer van 17 jaar en ouder zich voor dienst in de Landstorm moest melden. Na de vier maanden diensttijd konden zij als reservisten weer naar huis gaan, hoewel zij uiteraard wel ieder moment opgeroepen zouden kunnen worden. Voor de NSB- leiding bood de Landstorm boven andere onderdelen van de Waffen-SS het voordeel, dat men de jongens onder handbereik hield. Bovendien slaagde men er in de Jeugdstormers in de Landstorm (ondanks de bevelen werden het er nooit meer dan een paar honderd) te concentreren in een aparte compagnie. De leiding van de compagnie berustte bij een Nederlandse officier, die in het vrijwilli- (1) De op 6 nov. 1916 te Bireuen (Ned.-Indië) geboren Gerhard Stroink was de zoon van de overste G. W. Stroink, die in 1941 de verwachting had gekoesterd commandant van het Nederlandse vrijwil- ligerslegioen te worden (zie p. 350). De jonge Stroink was eveneens beroepsofficier, weshalve hij voor de oorlog in verband met het ambtenarenverbod voor de NSB had moeten bedanken. In 1940 werd hij ad- judant van Zondervan, volgde de officierscursus te Bad Tölz, vocht in 1943 in de divisie ‘Wiking’, aanvaardde in juli 1944 de hierboven vermelde benoeming in de Jeugdstorm. In de herfst een functie bij de Landwacht; sinds febr. 1945 chef-staf daarvan. (Doc. I G. Stroink). (2) Doc. IG. Stroink 1; Doc. II Nat. Jeugdstorm; div. stukken in NSB 33 i. (3) Voor hun personalia resp. nr. 491, noot 4, en nr. 609, noot I. (4) Verslag van vergadering van gewestleiders der Jeugdstorm, 12 aug. 1942, NSB 155/822. (5) De datum is niet bekend, maar een eerste bevel van deze aard moet voor maart 1943 zijn gegeven. Later werd bepaald, dat iedere jongen, die geen toestemming van zijn ouders of van zijn werkgever kreeg, een desbetreffende door hen getekende verklaring moest overleggen (NSB 157/830, 833). 427 DE GROOT-GERMAANSE REBELLIE IN DE JEUGDSTORM gerslegioen had gediend, en evenals Stroink ondanks zijn veldgrijze uniform van de Waffen-SS een anti-SS gezinde trouwe Mussert-klant was.! Geschikt dus om in zijn troep de geest van wat de SS ‘het separatisme’ noemde levendig te houden. Zo konden Mussert en Van Geelkerken er tegenover de Duitsers en de SS altijd op wijzen, dat de Jeugdstorm zijn ‘plicht’ deed in Duitse krijgsdienst, terwijl men ze in het land hield, en voor de NSB behield. Maar zo makkelijk kwam Van Geelkerken er niet van af. In april 1944 werd hij samen met de leider van de Noorse nazi-jeugdorganisatie Axel Stang door de Reichsjugendführer Arthur Axmann uitgenodigd om met deze een bezoek te brengen aan de r2. SS-Panzer-Division ‘Hitlerjugend’. Deze divisie, die toen in Normandië lag (en daar twee maanden later na de geallieerde invasie zware verliezen zou lijden) was voor een groot deel samengesteld uit voormalige leden van de Hitlerjugend. Wat Axmann met dat bezoek wilde, was de Nederlandse en Noorse leiders van de nazi-jeugd bewegen vrijwilligersbataljons op te stellen uit leden van de door hen geleide jeugdorganisaties.? Die bataljons zouden deel uitmaken van de divisie ‘Hitlerjugend’. Het is aannemelijk, dat Axmann daarbij niet alleen een militair doel voor ogen had, maar ook, of zelfs in de eerste plaats, politieke oogmerken: een gemeenschappelijke oorlogsinzet zou de banden tussen de Hitlerjugend en de jeugdorganisaties van NSB en Nasjonal Samling intensiveren. Of Van Geelkerken met zoveel woorden beloofde voor een dergelijk bataljon te zorgen, of een duidelijk antwoord ontweek, zij in het midden gelaten — feit is, dat zowel de Duitsers als Van Geelkerkens eigen ondergeschikten in het Jeugdstorm-kader later met klem beweerden, dat er een bindende afspraak was gemaakt; tot mei 1945 heeft Van Geelkerken dat ook nooit tegengesproken Hij maakte in dezelfde periode nog meer afspraken. Met Blomquist kwam hij overeen, dat, zodra er in Nederland oorlogshandelingen zouden plaatsvinden, het staf kwartier en de gewestelijke staven van de Jeugdstorm onderdak zouden vinden op resp. de Befehlsstelle Niederlande en de regionale bureaus van de Hitlerjugend. Dat zou betekenen, Van Geelkerken wist dat heel goed, dat de Jeugd- storm dan onder direct bevel van de Hitlerjugend in Nederland zou komen te staan. Men moest er bovendien rekening mee houden, dat bij het betreden van Nederlands grondgebied door geallieerde troepen een groot deel van de collaborateurs met hun gezinnen naar Duitsland geëvacueerd moesten worden, of individueel daarheen zouden trachten te vluchten. De Jeugdstormers, die zich dan in Duitsland zouden bevinden, zouden gast-lid van de Hitlerjugend worden, met dezelfde rechten en plichten als de gewone Duitse leden. Op die plichten kwam het de Duitsers aan. Op 2 september 1944 werd te Kopenhagen op een bijeenkomst van jeugdleiders uit Germaanse landen (onder dit begrip werd nu ook Wallonië verstaan) een resolutie aangenomen, waarin de aan- wezigen hun trouw aan de Führer betuigden en ondersteuning van de totale oorlogsinzet der Hitler- Jugend door hun jeugdbewegingen toezegden. Tot die aanwezigen behoorde Quispel.* Het gaf hem de gelegenheid om te spreken met Werner Kiessling, het hoofd van de afdeling Germanische Jugend van de Reichsjugendführung. Dat laatste orgaan, waaraan een vrij groot, te Berlijn zetelend bureau- cratisch apparaat was verbonden, was in feite identiek met de leiding van de Hitlerjugend. Kiessling was ook SS-officier en tevens dichter en componist van een aantal lelijke doch strijd- (1) Deze commandant, H. C. van ’t Hof, noemde zich dan ook Legion-Obersturmführer: zie p. 380. (2) Nr. 524. (3) Hiervoor en in het algemeen voor het hier behandelde onderwerp Doc. I Quispel, Doc. II Van Geel- kerken a 2, Doc. II Nat. Jeugdstorm; speciaal voor Van Geelkerkens afspraken met de Duitsers ook nr. 609 I, en het protocol van de bijeenkomst der Jeugdstormleiders en -leidsters te Berlijn op 28 en 29 okt. 1944, met bijlagen, in NSDAP 51 II (verder aan te halen als ‘Protocol 29 okt”). (4) De Stormvlag 21 dec. 1944; rede van Quispel, bijlage bij Protocol 29 okt. 428 APPENDIX vaardige liederen voor jeugdige nazi’s. Zijn afdeling had jarenlang niets betekend; de Duitse con- trole op de nazi-jeugdorganisaties in de verschillende bezette Germaanse landen had altijd bij de plaatselijke vertegenwoordiger van de Reichsjugendführer berust. Dat leek nu te veranderen. Wat Quispel met hem besprak, is niet bekend, maar stellig heeft Kiessling kunnen opmerken dat het de Nederlandse jeugdleider ernst was met het plan voor een Jeugdstorm-bataljon in de divisie “Hitler- jugend’ en voor verdere inschakeling, in welke vorm dan ook, van de Jeugdstorm in de Duitse oorlogsinspanning. Het zou trouwens snel tot concrete maatregelen moeten komen; de geallieerde troepen waren bezig ijlings door Noord-Frankrijk en België op te rukken. Op de avond van maandag 4 september deden de eerste geruchten de ronde, die de volgende dag, ‘Dolle Dinsdag’, zouden aanzwellen tot een bevrijdingsroes bij de overgrote meerderheid der Nederlanders, en tot een massale paniek bij de collaborateurs. Een overhaaste, slecht georganiseerde evacuatie van die laatste groep bracht tienduizenden mannen, vrouwen en kinderen in Duitsland, de meesten in de Gau Ost-Hannover, waar zij vaak in kampen met totaal onvoldoende voorzieningen terechtkwamen! Deze gebeurtenissen, die zo’n uiterst belangrijke cesuur vormen in de bezettings- geschiedenis, luidden ook voor de Nationale Jeugdstorm een nieuwe — en laatste — fase in. Het was die maandagavond al duidelijk, dat er iets moest gebeuren. Aangezien de stafleider Quispel afwezig was, riep Stroink een aantal functionarissen van de staf bij elkaar om de toestand te bespreken. Hasewinkel drong er op aan, dat de afspraken met de Hitlerjugend nu gerealiseerd zouden worden, maar Stroink voelde daar niet zo veel voor. Het bleek die avond, en de volgende dag, dat de Hitlerjugend er zeer op gebrand was de hele Jeugdstorm zo snel mogelijk naar Duits- land over te brengen.? Dat was niet geschikt om het wantrouwen van Stroink in de bedoelingen van de Hitlerjugend te verminderen. Hij trachtte zelf enige lijn te brengen in de chaotische wijze, waarop de evacuatie van de Jeugdstorm werd uitgevoerd. De meeste leden gingen met hun ouders mee, en kwamen in de omgeving van Lüneburg terecht. Zeer vele Jongens van zestien jaar en ouder echter bleven in Nederland achter, omdat zij dienst deden in de Landstorm, het Wachbataillon 3 (vroeger Wachbataillon Nordwest), de transportcolonne van het NSKK, en andere militaire of semi- militaire organisaties. Op woensdag 6 september kwam Quispel uit Denemarken terug. ’s Avonds vond er op het staf- kwartier van de Jeugdstorm te Utrecht een bijeenkomst plaats, waar behalve Quispel, Hasewinkel en enige andere stafleden van de Jeugdstorm twee hoge functionarissen van de Germaansche SS aanwezig waren: de chefstaf Jansoniusen het hoofd van de afdelingen organisatie, personeel en inlichtingen Bettink. Ook Stroink was aanwezig? maar deed kennelijk geen mond open, toen de bijeenkomst op niet veel meer dan een collectieve scheldpartij op Mussert en Van Geelkerken bleek uit te lopen. Dat de kritiek zich nu ook op Mussert richtte, was geen wonder: de NSB had door haar panische vlucht, die de vorige dag was begonnen, zich definitief onmogelijk gemaakt, niet alleen in de ogen van het anti-Duitse publiek, maar ook in die van de radicale nationaal-socialist. Natuurlijk bleef de hevigste verontwaardiging zich richten tegen de Hoofdstormer, die nergens was en zich nergens om bekommerde, de plannen voor de totale oorlogsinzet altijd had getorpedeerd, en blijkbaar geen aanstalten maakte om de concrete afspraken met de Hitlerjugend na te komen.’ (1) Zie noot 3 bij nr. 593. (2) Rede van Hasewinkel, bijlage bij Protocol 29 okt.; rapporten van Stroink, van C. van Hamond, en van M. J. Weers, NSB 33 i. (3) Na de oorlog ontkende hij dit (Doc. I Quispel); een rapport van hemzelf van 20 dec. 1944 vermeldt echter zijn eigen aanwezigheid (NSB 33 i). (4) Behalve de bronnen, in de vorige noot genoemd, ook bijlagen bij Protocol 29 okt., rapporten van Reinders en Bäcker van resp. 10 en 12 sept. 1944, NSB 33 j; deze bronnen ook voor het volgende, voor zover niet anders aangegeven. 429 DE GROOT-GERMAANSE REBELLIE IN DE JEUGDSTORM Nu, dan maar zonder hem. Er moest een geheel nieuwe Jeugdstorm komen, waarbij het adjectief ‘Nationale’ zou verdwijnen, zei Quispel in de loop van de volgende twee dagen tegen andere stafleden. Met Wilhelm Voss, de plaatsvervanger van Blomquist, sprak hij af, dat in ieder geval binnen enkele dagen het staf kwartier van de Jeugdstorm, nu nog te Utrecht gevestigd, zijn intrek zou nemen in het gebouw van de Befehlsstelle Niederlande der Hitlerjugend te Nijmegen. Maar zover kwam het niet, want de voortdurend afwezige Van Geelkerken, die zich in deze spannende dagen voornamelijk bezig had gehouden met het in veiligheid brengen van zijn persoon, samen met aanzienlijke hoeveelheden benzine, voedsel, sigaretten, en jenever, verscheen nu plotse- ling wel in het gezichtsveld van de Jeugdstorm. Gewaarschuwd door Stroink en anderen had hij de lucht van de revolte geroken. Op zaterdagmorgen 9 september zagen de twee raddraaiers Quispel en Hasewinkel plotseling hun Hoofdstormer het staf kwartier betreden. Of deze op het tamelijk vroege uur net als op ‘Dolle Dinsdag’ onder de invloed van alcoholica stond +, zij daargelaten; hij was in elk geval in een uiterst agressieve stemming. De staf van de Jeugdstorm naar de Befehlsstelle overbrengen? Geen sprake van; afspraken interesseerden hem niet. Hij ging meteen tot het offen- sief over: waarom zaten Quispel en Hasewinkel niet in de Landstorm, waar ze als reservisten allang hadden moeten zijn? Deserteurs waren ze! Hij, Van Geelkerken, was de Jeugdstorm, zonder hem waren ze niets; en als ze niet onmiddellijk naar de Landstorm vertrokken, zou hij hen ter plaatse neerschieten, enz. Er volgde nog meer krachtige taal, en de mededeling, dat zij beiden nu, meteen, geschorst waren.? Maar nu sprong Blomquist in. Op de twee geschorste functionarissen immers had hij zijn hoop gebouwd de Jeugdstorm in de sfeer van Hitlerjugend en SS te kunnen brengen. Aan Van Geelkerken vroeg hij enige dagen later, of de schorsing niet ongedaan kon worden gemaakt. De Hoofdstormer hield echter voet bij stuk. In dat geval, gaf Blomquist te kennen, was hij genoodzaakt Quispel en Hasewinkel ‘onder zijn bescherming te plaatsen’. Wat dat inhield, werd niet duidelijk gemaakt, maar bleek in de praktijk te betekenen, dat Blomquist hun de mogelijkheden verschafte om on- middellijk naar Berlijn te reizen? Hij wist, dat Kiessling de twee radicale Nederlandse jeugdleiders daar uitstekend kon gebruiken. Aanvulling van de divisie “Hitlerjugend” kon niet al te lang meer worden uitgesteld. Kiessling ontving de twee geschorste stafleden inderdaad met open armen. Daar sinds het laatste, vruchteloze gesprek tussen Blomquist en Van Geelkerken de contacten tussen de Hitlerjugend en de Jeugdstorm in Nederland geheel verbroken waren, zou in Nederland de Hitlerjugend voorlopig nog niet veel kunnen bereiken. Zeker niet zolang de autoriteiten daar nog niet meewerkten. Maar dat kon nog komen, en men had in ieder geval nu in Duitsland praktisch de vrije hand: de Neder- landse vluchtelingen waren geheel van de Duitsers af hankelijk, en de NSB-leiding stond hier machteloos. Van Geelkerken mocht de schorsing van Quispel en Hasewinkel op 9 september in Volk en Vaderland publiceren, vervolgens op 1 oktober hun ontslag, daar zij zich hangende een onderzoek ‘buitenlands begeven’ hadden‘, daarover konden de betrokkenen hun schouders op- halen. De Reichsjugendführung erkende hen als de leiders van de Jeugdstorm in Duitsland, dat was voldoende. (1) Zoals Hasewinkel beweert in nr. 609 I. (2) De weergave van de taal, die Van Geelkerken bij deze gelegenheid bezigde, is van Hasewinkel; (Protocol 29 okt.); een en ander doet evenwel authentiek aan, gezien Van Geelkerkens gedrag vier dagen eerder (daarvoor div. stukken in NSB 32 c). (3) Nr. 609 I; na-oorlogse verklaring van Stroink in Doc. II Nat. Jeugdstorm; Van Geelkerken aan Mussert 6 nov. 1944, NSB 33 j. (4) VoVa 13 okt. 1944. 430 APPENDIX De belangstelling van de Reichsjugendführung voor de West-Europese jeugd, die in september 1944 binnen de grenzen van het Reich was terechtgekomen, begon reeds bij tienjarige kinderen. De bedoeling was te proberen de kinderen van die leeftijd tot veertien jaar in zg. Kinderlandverschic- kungslager te krijgen, weg van de ouders, en geheel onder controle van de Hitlerjugend. De bruik- baarheid van deze leeftijdsgroep voor de oorlogsinspanning was natuurlijk maar zeer gering. Anders werd dat al bij Jongens van veertien jaar en ouder. De Duitsers en hun handlangers besloten voor Vlaamse en Waalse jongens van deze leeftijd een Jugenddienstpflicht in te voeren; hetgeen inhield, dat de jongens verplicht waren deel te nemen aan een gemiddeld zes weken durende ‘sportcursus’ in Wehrertüchtigungslager (afgekort WE-Lager). Wat de Nederlandse jongens betreft, die uiteraard verreweg de meerderheid van de in aanmerking komende jeugdigen vormden, durfden de Duitsers blijkbaar nog geen dwang te gebruiken. Zij dienden met andere middelen aangeworven te worden.! De WE-Lager bestonden al jarenlang. Al in die voorafgaande jaren hadden de Duitsers een beperkt aantal Nederlandse jongens voor de daar gegeven sportopleiding kunnen aanwerven. Ook zonder nadere toelichting begrijpt de lezer misschien al, dat die sport de zg. ‘weersport’ was, dus: naast skiën en zwemmen voornamelijk schieten, veldoefeningen e.d. Een para-militaire training dus. Natuurlijk was de bedoeling van dit alles de jongens van zeventien jaar en ouder in de Waffen- SS te krijgen. Zij, die te Jong waren, kwamen alvast in de sfeer; die zouden later wel volgen. “Werbung für die Waffen-SS in der ersten Woche gar nicht, ab 2. Woche langsam zunehmend. Zum Schluss muss es erscheinen, als ob jeder, der den Kampf für das germanische Reich ausweicht, feige ist’, dat was de lijn, die gevolgd moest worden.? In de herfst van 1944 kwam hierin alleen in zoverre verandering, dat jongens, die de leeftijd van zestien jaar en zes maanden hadden bereikt, zich ook voor de Waffen-SS konden melden, en natuurlijk liefst moesten melden. Voor hen, die nog jonger waren, hadden Kiessling en Quispel c.s. ook een nuttige militaire taak op het oog. Deze jongens konden Luftwaffehelfer worden — zij zouden dan helpen bij de bediening van luchtafweergeschut? — soms ook Marinehelfer. Na verloop van tijd konden zij bij het passeren van de leeftijdsgrens alsnog in de Waffen-SS worden opgenomen. Voor de meisjes waren er tal van mogelijkheden in de indus- triële en agrarische sector. Zo zou ook de Germaanse, niet-Duitse jeugd een bijdrage leveren aan de strijd.“ Het was uitdrukkelijk de bedoeling van de Reichsjugendführung om degenen, die men zo voor de Waffen-SS had weten te werven, niet naar de divisie ‘Wiking’ of de brigade ‘Nederland’ aan het oostfront te laten sturen, en eerst recht niet naar de brigade ‘Landstorm Nederland’ in Nederland zelf; dan kwamen ze te veel in het krachtveld van Van Geelkerken en de NSB terecht. De opzet was de geworven jongens als een gesloten bataljon in te zetten in de tank-divisie ‘Hitlerjugend’. Dat die divisie in 1944 tegen de westelijke geallieerden gestreden had — en daarbij zware verliezen had geleden — en dat er zeer grote kans was, dat dit weer zou gebeuren (en het gebeurde ook, tijdens het Ardennenoffensief in december 1944), was voor Quispel en zijn medestanders geen moment een punt van overweging. Het neven-doel was de Jeugdstorm in Duitsland in feite bij de Hitlerjugend in te lijven. (1) G. Schouten aan Van Geelkerken 6 okt. 1944, NSB 33 i; Kiessling aan Axmann 2 nov. 1944, NSDAP sıll. (2) Richtlinien für die weltanschauliche Schulung und Behandlung der germanischen Freiwilligen in den WE-Lagern ‘Germanische Jugend’, 19 maart 1943, NSDAP 51 III. (3) Vandaar ook vaak de naam Flakhelfer (Flak = Flugabwehrkanone). (4) G. Schouten aan Van Geelkerken 6 okt. 1944, NSB 33 i; Vereinbarung zwischen Dienststelle Haupt- bannführer Nickel und Kriegseinsatzstab Germanische Jugend 26 okt. 1944, NSDAP 51 II. 431 DE GROOT-GERMAANSE REBELLIE IN DE JEUGDSTORM Hoe dit in zijn werk ging, zal hieronder nog aan de orde komen. Natuurlijk kon een en ander niet voor de NSB-leiding in Nederland verborgen blijven. Stroink, inmiddels door Van Geelkerken be- noemd tot diens algemeen gemachtigde voor de Jeugdstorm, vertrok omstreeks 20 september naar Lüneburg met een dubbele opdracht: ten eerste moest hij de NSB-functionaris A. H. Damhof assisteren in diens pogingen de politieke leiding van de vluchtelingen in handen van de NSB te houden tegen de pogingen van de SS in. Zijn belangrijkste taak was evenwel de plannen van de Reichsjugendführung en Quispel c.s. ten opzichte van de jeugdige Nederlanders in Duitsland en de Jeugdstorm-organisatie aldaar te verijdelen. Het eerste lukte, zij het dat Stroink daar zeer weinig toe bijdroeg; Damhof kreeg de steun van de plaatselijke Gauleiter. Het andere deel van Stroinks opdracht daarentegen werd een mislukking. Daags na zijn aankomst te Lüneburg kreeg hij een bevel van het Reichssicherheitshauptamt om zich onmiddellijk te Berlijn te melden. Als officier van de Waffen-SS meende hij zich daaraan niet te kunnen onttrekken. Te Berlijn vond hij behalve twee SD-functionarissen ook Kiessling tegenover zich, die hem zei zéér in de Hoofdstormer teleurgesteld te zijn, omdat deze zijn beloften niet was nagekomen. Maar het Jeugdstorm-bataljon voor de divisie ‘Hitlerjugend’ zou er nu toch komen. Stroink kreeg voorts de opdracht naar het front te gaan. Met moeite wist hij naar Nederland te komen, waar hij op bevel van Mussert en Van Geelkerken eerst in de Landstorm en later in de Landwacht dienst deed.? Nadien begaven zich nog enkele andere kaderleden van de Jeugdstorm naar Duitsland met de opdracht van Mussert te proberen de plannen van de Hitlerjugend en de groep- Quispel tegen te werken. Het resultaat was eveneens nihil.’ Het werd in de loop van de maand oktober duidelijk, dat de rebellerende Jeugdstorm-functiona- rissen en de Reichsjugendführung de NSB-invloed geheel wensten te elimineren. Een grootse groot- Germaanse manifestatie werd voorbereid, waarover Van Geelkerken van tevoren tot in détails werd ingelicht; de Hoofdstormer had buiten Nederland toch geen enkele greep op de ontwikkeling, en zijn morele positie (alleen al door zijn vroegere beloften) was uiterst zwak. De zorgvuldig geënsceneerde manifestatie vond plaats in het gebouw van de Reichsjugendführung te Berlijn tijdens twee bijeenkomsten op 28 en 29 oktober. Aanwezig waren behalve Kiessling en een van diens ondergeschikten de plaatsvervanger van Blomquist en diens bureauchef, en dan Quispel en Hasewinkel en hun aanhang: samen 23 mannelijke en 8 vrouwelijke functionarissen van de Jeugdstorm. Zij vormden het grootste en ook het belangrijkste deel van het hogere kader van de Jeugdstorm; de smadelijke ineenstorting van de NSB in september had vele kaderleden in de rich- ting van Quispel en zijn groot-Germaanse gedachtengang gedreven. Met enthousiasme ontvingen zij Kiesslings mededeling, dat de Reichsjugendführung besloten had hun vurige wensen in te willigen en daarmee trouwens de beloften van de Hoofdstormer eindelijk waar te maken. Ten eerste zou nu op korte termijn het Jeugdstorm-bataljon voor de divisie ‘Hitlerjugend’ worden geformeerd; tegen het einde van het jaar moest het bataljon gereed voor het front zijn. Voorts zou de Jeugdstorm in Duitsland weliswaar niet worden opgeheven, maar de leden daar zouden nu ook gast-lid van de Hitlerjugend worden. Op voorstel van een der aanwezige kaderleden werd besloten het uniform aan dat van de Hitlerjugend aan te passen, door om de linkerarm een hakenkruisband aan te brengen en de zg. ‘karpoets’, het typische zwart-oranje hoofddeksel van de Jeugdstorm, te vervangen door de ski-pet van de Hitlerjugend; de kaderleden zouden bovendien om de linkermouw onderaan een armband met de woorden ‘Germanische Jugend’ krijgen. Kiessling stelde zijn gehoor ook in kennis van het feit, dat zijn afdeling nu veranderd was in een Kriegseinsatzstab Germanische Jugend, (1) Zienr. 593, noot 3. (2) Verslag van bespreking op 15 sept. 1944 van Mussert met o.a. Damhof, Stroink, Siebel, NSB 33 j; rapport van Stroink 26 sept. 1944, NSB 33 i; Doc. II Nat. Jeugdstorm. (3) Doc. I Ph. E. Feenstra. 432 APPENDIX en dat daarin een onderafdeling Sonderstab Niederlande onder leiding van Hasewinkel was gevormd. Want: de nieuwe gast-leden kregen gelijke rechten, maar, vooral, gelijke plichten. Eerste zorg was het Jeugdstorm-bataljon. Deze bekendmakingen werden gedurig omlijst door eindeloze toespraken, dithyramben op de geniale Germaanse Führer, voor wiens rijk men zou strijden, en door een nieuw lied, tekst en muziek van W. Kiessling. Op twee Jeugdstorm-leiders na, die in het algemeen het enthousiasme van de anderen voor de gang van zaken niet schenen te delen, meldden alle aanwezigen zich voor het te vormen bataljon! Bij dit alles had Kiessling beweerd in overeenstemming met Van Geelkerken te handelen; de Reichsjugendführung nam de verantwoordelijkheid voor de Jeugdstorm in Duitsland op zich als Treuhänder van de Hoofdstormer. Dat was een formule, waar niemand in geloofde. Maar het leek de Duitsers van de Reichsjugendführung beter het radicalisme van de Jeugdstorm-rebellen iets af te remmen. De breuk met Van Geelkerken openlijk etaleren achtten zij niet opportuun. Evenmin, hetgeen de rebellerende Jeugdstorm-leiders wensten, een openlijke aankondiging van het uit- eindelijke doel: de opheffing van de Jeugdstorm en de oprichting van een Hitlerjugend Niederlande: niet de al jaren oude HJ Niederlande, waarin voornamelijk de Duitse kinderen in Nederland georga- niseerd waren, maar een geheel nieuwe Germanische Hitlerjugend in Nederland, waarin Nederlandse jongens (en meisjes) tot Germaanse strijders voor de Führer zouden worden opgekweekt. Dit ideaal werd evenwel nog door de rebellen gedementeerd, toen zij het gebeurde trachtten te rechtvaardigen in De Stormvlag. De leiding van de Nederlandse jeugd was nu wel gekomen ‘in onze handen .... namelijk in die van de revolutionnaire Nederlandsche nationaalsocialistische jeugd van Adolf Hitler’, maar geruchten, dat de Hitlerjugend van plan was de Jeugdstorm te annexeren, waren ‘uit de lucht gegrepen’; er hadden zich wel enige uniform-veranderingen voor- gedaan, deels vanwege het gast-lidmaatschap van de Hitlerjugend, deels op grond van ‘practische overwegingen’, maar ‘het blauwe hemd... zal ook in de toekomst ons belangrijkste uniform- onderdeel uitmaken’? Mussert en Van Geelkerken werden niet de dupe van deze verzekeringen. Wel maakten de in het blad gepubliceerde verklaringen en adhesiebetuigingen hun duidelijk, wie er allemaal bij de revolte betrokken waren. Wat er te Berlijn plaatsvond, konden zij bovendien ervaren van enige kaderleden van de Jeugdstorm (onder meer de hierboven genoemde twee weigeraars), die zich in Duitsland niet hadden laten pressen om mee te doen, en erin geslaagd waren om naar Nederland terug te keren. Te Assen vormde zich om Stroink heen een ‘legaal’ doch rudimentair hoofdkwartier: de Jeugdstormers, die sinds september in Nederland waren gebleven, waren immers merendeels oudere jongens die nu dienst deden in gewapende formaties. Aan de andere kant vertrok de Befehls- stelle der Hitlerjugend Niederlande in november naar Berlijn. Blomquist had inmiddels een taak gekregen in de NSDAP in Nederland, die thans de aanleg van versterkingen organiseerde. Zo voltrok de scheiding der geesten zich ook topografisch. Het was evenwel niet het revolterende Jeugdstorm-kader in Duitsland, maar Mussert, die de formele breuk forceerde. Op 14 november sprak hij een Landwacht-compagnie toe, die geheel uit Jeugdstormers bestond. Daarbij had hij het ook over de rebellerende Jeugdstorm-leiders, die zich in september voor de Landstorm hadden moeten aanmelden, ‘doch liever hun huid in veiligheid stelden in Duitschland, deserteurs dus’, bovendien ‘meineedigen’, en ‘verraders’.* Het antwoord hierop was een pamflet van drie der rebellen, dat samen met De Stormvlag van 5 december werd verspreid. Over desertie, schreven de drie ondertekenaars onder meer, kon Mussert meepraten, (1) Protocol 29 okt. met bijlagen; circulaire van H. A. Hasewinkel en Sj. Vos 9 nov. 1944, NSB 33 i; rapport van G. Schouten 10 nov. 1944, NSB 33 j; zie ook nr. 609 I. (2) De Stormvlag 6 nov. 1944. (3) R. Galette aan Alich 13 okt. 1944, NSDAP sı III. (4) VoVa 24 nov. 1944. 433 DE GROOT-GERMAANSE REBELLIE IN DE JEUGDSTORM ‘want ook hem wordt desertie verweten. In de eerste plaats, omdat hij in de Meidagen van 1940 — terwijl duizenden van zijn kameraden en kameraadskes, alsook zijn vrouw, gevankelijk werden weggevoerd — ditzelfde lot wist te ontgaan door zich verborgen te houden in een greppel bij een Gooische boerderij,’ en dan was er nog zijn grootspraak van Juni 1944, toen hij aangekondigd had in geval van gevechts- handelingen in Nederland het uniform van eenvoudig soldaat der Wehrmacht aan te trekken! — welnu, de feiten waren, dat ‘de leider der N.S.B. niet in weermachtsuniform zijn dienst als soldaat doet en hij niet in Utrecht, maar een flink stuk achter de IJssellinie — in Almelo — woont.’ ? ‘De leider der NSB’; in de rest van het pamflet werd hij alleen als ‘Mussert’ aangeduid. Voor deze Jeugdstormers was hij geen Leider meer. Het was voor het eerst, dat Mussert in het openbaar zo persoonlijk werd aangevallen. Zelfs de Germaansche SS had zoiets tot nu toe zorgvuldig nagelaten. In het bijgaande nummer van De Stormvlag werd nu ook openlijk geschreven over een toekomstige Hitlerjugend Niederlande. Het blauwe hemd van de Jeugdstorm, een maand eerder nog als ‘ons belangrijkste uniform-onderdeel’ voor eens en altijd genoemd, diende thans ook te verdwijnen. De nieuwe Nederlandse Hitler-jeugd zou het bruine hemd van het enige en echte nationaalsocialisme van Adolf Hitler dragen. Wat was nu de reactie van de Duitse autoriteiten in Nederland? De heftige en openlijke aanval op Mussert ging hun wat te ver. De SD slaagde erin althans een deel van de oplaag van het pamflet en van het nummer van De Stormvlag in beslag te nemen. De schrijvers van het pamflet zweefde zelfs even een lichte straf boven het hoofd? Voor de gehele revolte hadden de bezettingsautoriteiten van het begin af weinig enthousiasme getoond, eerder het tegendeel. Ritterbusch had op 22 oktober een compromis tussen Blomquist en Van Geelkerken trachten te bereiken. Dat leek vergeefse moeite te zijn.* De Berlijnse manifestatie en de verdere ontwikkeling waren voor Seyss-Inquart en Ritterbusch geen reden tot groot- Germaanse vreugde, maar juist ‘Anlass zu Besorgnissen’.° Rauter toonde bitter weinig zin om onder de Jeugdstormers in de Landstorm en de Landwacht voor een nog niet bestaand bataljon in de ver-afgelegen divisie ‘Hitlerjugend’ te laten werven. Men mag aannemen, dat zijn bezwaren krachtig werden ondersteund door Van Geelkerken, die de Jeugdstorm-compagnie van de Land- storm bij elkaar wenste te houden, en ook de Jeugdstormers in de Landwacht in een aparte compag- nie te Assen had geconcentreerd.® Zeer positief daarentegen sprak Storm zich op I december uit, hierin op dezelfde dag gesecondeerd door De Waag; het desbetreffende artikel was van de hand van Rost van Tonningen. De SS-Vormingsbladen hadden al in oktober, zonder de revolte met zoveel woorden te noemen, indirect hun steun eraan gegeven in de uitgave van een speciaal jeugd- nummer onder de duidelijke titel: ‘Een Volk, Een Rijk, Een Führer’? Het mag daarom merkwaardig lijken, dat de meeste bezwaren tegen de plannen van de rebel- lerende Jeugdstormers uitgingen van Feldmeijer: ‘Hoewel het misschien niet gek is dat zooiets eens (1) Zienrs. 561 en 572. (2) Pamflet ‘Deserteurs? Meineedigen? Verraders? Musserts valse beschuldigingen. Ons antwoord!’, NSB 331. (3) Zie nr. 609, noten 3 en 4. (4) Notitie over vergadering van Ritterbusch, Blomquist en Voss op 22 okt. 1944, NSDAP 51 II. (5) Notitie over telefoongesprek van Blomquist 13 nov. 1944, NSDAP 51 II. (6) Kiessling aan Axmann 2 nov. 1944, en id. 27 nov. 1944, NSDAP sr II; zie voor d> Jeugdstorm- compagnie van de Landwacht ook p. 398. (7) SS-Vormingsbladen Zaaimaand (oktober) 1944. 