VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
ren zynde dan een kinderlyk tydverdryf, in de handen vañ bejaerde en min of meer geoefende Lieden , eer befpotting daft beftrafing verdient. Alles wel ingezien zymde, ontdekt mei dat zy , die ‘er zich tegenkanten , hét Spel en ’t Misbruik: vere Warten; en dat dezulken, die ‘er voor pleiten , alle Misbruis ken van ’ zelve geweerd willen hebben. Befchouwde men °t, gelyk het ons voorkomt, als een onnoozel kinderlyk tydver _ dryf, met afweringe van het Misbruik , dat er ligtlyk mede gepaerd gaet; dan zou men °t niet kwalyk nemen, in gezel- happen, díe niet gefchikt zyn, om elkander op ene andere wyze te vermaken; doch men-zou die gezelfchappen hooger waetderen ‚in welken een ieder het zyne wist toe te PR 3 em elkander nuttig te zyn. Ei mén zoti niet twyfelen s of hee charaxiter van een ee ern s onder de el de ied >: -RL no pidi a 256 PAPIEREN OVER HET SPELEN MET DE KAART. derende characters van het redelyke Schepzel , den Mensch , tot jaren van onderfcheid gekomen zynde, te tellen zy. — De beste Lofreden , die ons voorftaet over °t Spel gelezen te hebben , is te vinden in den Guardian [II D. bl, 169 = 1725 welker lezing wel aengeprezen mag worden. Papieren betreklyk tot bet voorgevallen te Schoonhoven, tus- feben de refpective Predikanten dier Stad. Et overbekende verfchil wegens het Avondmaal, voor enigen tyd po in de Provincie Groningen ge- voerd, heeft ook in de Gemeente te Schoonhoven geen ge- ringe onenigheid gebaerd. Dezelve is hand over hand toege- nomen , zedert het beroep van den Eerwaerden Chevalier , die, ten gelegen tyde, zyn gevoelen hier omtrent met alle befcheie denheid der Gemeente voordroeg; fpoorende de onergerlyke Ledematen, onder behoorlyke bepalingen, aen, tot een ern- ftig gebruik des Heiligen Avondmaels. ’s Mans denk- en pre- dikwyze over dit ftuk was enigen in de Gemeente zeer tegen de borst; en ‘er ontítak, voor al na dat beide zyne Amptgee nooten , de Eerwaerden Do. van der Meer en Do. Du/art, zich tegen hem begonden te verklaren, ene zeer hevige ver- bittering; die geftadig is toegenomen, niet tegenftaende de poogingen der achtbare Magiltraet, om de woelinge zyner Amptgenooten te ftuiten. — Intusfchen heeft men twee Brie- ven te voorfchyn zien komen; een van Philekleftus aan Do. F. Chevalier , en een van Ortodoxus aan den Eerwaerden Kera kenraad van Schoonboven 5 die beiden, onder haetlyke gevolg. trekkingen, met bitterheid , het ’er op toeleggen „om den Eer- waerden Chevalier van onrechtzinnigheid verdacht te maken 5 doch voorts, ten opzichte van ’t verfchilftuk, niets bybrene gen, dat in de Groninger Twistfchriften niet met meer oor- deels overwoogen is. En zo iemand lust hebbe, om het haet- Ilyke dezer Brieven ontvouwd te zien, heeft hy flechts een korten Brief te lezen, gefchreven als een Antwoord van een Heer uit Utrecht aan één zyner Vrienden, over den inhoud dezer Papieren; waer in getoond word, dat deze Schrif-en enkel ftrekken, tot voedzel voor meerder verbittering. Bene- vens deze Brieven heeft men ook nog gemeen gemaekt, een Brief uit Schoonboven aan een Heer te Utrecht gefchreewen ; behelzende een Verhael van * voorgevallene te Schoonhoven in deze onlusten, =— Volgens dit Verhael » dat zeer Onder. fcheiden voorgedragen is, en uit de manier van voorftellen vry t | PAPIEREN OVER HET VOORGEVALLENE TE SCHOONHOVEN. 257 vry geloofwaerdig voorkomt, fchynen de Eerwaerde Ampt- genooten met Do. Chevalier , in den eerften aenvang van zy- nen dienst, genoegzaem eenftemmig geweest te zyn, in °t behandelen dezer verfchillen over het Avondmael, en zelfs hem aengefpoord te hebben, om de Gemeente irt die leidin getrouwlyk te leeren. Dan zulks heeft, naer dit bericht, geen ftan gehouden 5 en ‘er is naeuwlyks een jaer verloopen, of zy hebben zich tegen hem beginnen te verklaren „en zo veel aen- kidings gegeven tot het verwekken van onlusten , dat de Achtbare Magiftraet niet wel heeft kunnen nalaten , het hun- ne aen te wenden, om derzelver voortgang, ware °t moge- lyk, te beletten; waer tegen die Amptgenooten, zo veel in hun was, aengewerkt hebben , terwyl Do. Chevalier met alle befcheidenhetd en zachtmoedigheid zich in ftilte zynes Ampts waerdig heeft blyven gedragen. Deze Bricffchryver meld dit alles naeuwkeurig, met een nevensgaend verflag van de ver- fchillende oordeelvelling der menigte over het voorgevallen; waer in, gelyk het gemeenlyk gaet, de een die, en de ander deze party trekt ; echter zo , dat de meesten, volgens ditfchrye , ven , {choon ze, ten aenzien van het Leerftuk der Sacramen- ten, met Do. Chevalier verfchillen , de handelwyze zyner twee Amptgenooten ten hoogfte veroordeelen. Lofzangen en Geestelyke Liederen der vereenigde Evangelifche Broeder - Gemeente. Te Amfterdam by C. N. Guerin 1773. Bebalven bet Voorbericht , 186 bladz. in groot octavo. En Gezangboek der Christenen, die onder den naem van de vereenigde Euangelifche Broeder - Gemeente voorkos men, kan, in denkwyze en {preekmanieren , niet wel anders dan overeenkomftig zyn, met die hunner Leere. Uit hoofde. hier van zal niemand, die de gewoone leerwyze dezer Broe- deren kent, keur van tael, kracht van Dichtkunde, of wel beredeneerde Godgeleerde denkbeelden in deze Liederen vere wachten ; maer veel eer te gemoet zien ene verzameling-en op- een ftapeling van oppervlakkige zinnebeeldige voorftellingen , flaende op hunne gewoone overdrachtlyke manier van fpreken 5 waer aen men gewoon moet zyn ,om ‘er door gefticht te wor- den. —— Alle Christenen, by voorbeeld , befchouwen het den van Christus, hoe verfchillend zy ook anders mogen nken, als hun ten uiterfte dierbaer. Doch om iets byzone te vinden in de éne wonde van den Heiland boven de an- dre; en voor al om van de zydewonde, die zyn dood lis R 3 ý chaem, 258 LOFZANGEN EN GEESTELYKE LIEDEREN, chaem , toen hy al geftorven ‚en dus zyn lyden volbracht was, ontving , met een byzonderen ophef te fpreeken, als ware de kracht van °t werk der Verlosfinge daer in gelegen; of als kwame dezelve in aenmerking boven alle de wonden ‚die Hem gezegend, gevoelig lydende, toegebragt zyn, eischt ene ma nier van denken, waer aen men gewoon moet zyn, om ’er ftichting uit te ontvangen, — Zo is't met deze Liederen in * algemeen gefteld, en zo is °t, met betrekking tot het ger melde denkbeeld, gelegen met het volgende Lied, dat in dee zen tot ene proeve kan (trekken, | , ô Kruisgemeente, 's Heilands Bruid! Zing met een zacht en teér geluid Van °s Bruigoms Wonde , die gewis Zyn allergrootfte en heerlykfte is! Aaufchouw dien Rotsfteen! zing verblyd, -~ Dat gy daar uit gehouwen zyt, Toen op des krygsknechts laatften ftoot Zo bloed als water daar uit vloot! gel de diepe holligheid es Bornputs, reeds voorlang voorzeid, (Jef 51, te Waar uit Hy zelfs, die eeuwig leeft, , Zyu dierbre Kerk gegraaven heeft, Wy hebben U, ô Hetitfontein ! Zeer hartlyk lief; Gy maakt ons rein, En houdt ons kleêren onbevlekt, Tot wy het Lam zien onbedekt, Dan op des Heilands bruiloftsfeest Zult gy, å Zydel allermeest Met glorie fchyn, met (traal op (traal Uitblinken onder ° Avondmaal ! Werbandeling over de Vallende- Ziekte. Door S. R. D, TISSOT, Te Amfterdam by P. Conradi, en te Harlingen by F. van der Plaats en Junior 1774. 304 bladz. in groot octavo,. E aanmerking van den Vertaaler is niet te onrecht , wase Y neer hy ftelt , dat ook in ons Vaderland, de Val- lende- Ziekte, te veel zonder onderfcheid voor ongeneeslyk ehouden , en daarom veeltyds de geneezing van deeze onge- ukkiger niet ondernomen wordt, Een Schryver, derhalven , welke dit vooröordeel zoekt yit te roeijen, doet een wezent, Jyken dienst aan °p menfchelyk geflachte, Ie aaam van si f x Ger t f u Se R. D. TISSOT OVER DE VALLENDE-ZIEKTE. 439 Heer TISSOT is te geer gezien onder de Geteerden en het Ger meen, dan dat hy geen gehoor squde verkrygen. De Leezer vindt in deeze Verhandeling al ’t geen eenig licht in °t behan delen van deeze zwaare en veel voorkomende ziekte kan.bye Zetten, waarom de Auteur genoodzaakt is geweest een groor te meenigte van Waarneemingen by een te verzamelen: ’t Werkje zelfs is hier door wel uitgebreider, doch ook tevens vante meerder waarde geworden. Wy zullen de voornaam- fte punten, waarop men ’t meest acht te geeven heeft, uitde korte herhaaling. doer den Heer Tissor 2:‚zer deeze Verhander ling gevoegd , onze Leezers mededgelen. In de Vallende Ziekte (taat de werking der gevoelvervekkende Zenuwen ale - nd geheel fl, daaren tegen wordt ?? werking. der Zenuwen, tot de beweeging dienen, fterker , en daarom is deeze kwaalaltyd met een geheel verlies van alle gevoel „en een meere! dere of mindere Stuiptrekking der fpieren vergezeld: de aanr Vallen verfchillen naar maate ‘er veele en verfchillende of weie ng fpieren aangedaan worden. —- ‘t Verdient zeer veele oplettendheid dat de aanvallen zomtyds vooraf gegaan wor- den door toevallen, welke een beginzel van belemmering in de harsfenen , of eene prikkeling inde afgeleege deelen , te kene nen geeven, dewyl in zulke gevallen deeze Ziekte zomtyds kan voorgekomen worden, door een fterk windzel te leggen boven de plaats daar-de prikkeling begint, — De Harsfnen, Zenuwen en Spieren worden in deeze Ziekte fterk aangedaan, zo dat derzelver werkingen, indien de aanvallen meenigvuldig zyu, veel verhinderd worden, gelyk blykt uit de verminde» ring vant Geheugen , Wezenloosheid , Zenuwkwaalen , kwaa- de Spysverteering , en eenige andere ongemakken , welke veel- tyds hieröp volgen. —- Zomtyds is de Vallende- Ziekte een gevolg van andere kwaalen: ze houdt ook wel op, en brengt andere ongemakken yoort.……—- Alle oorzaaken welke de Zee nuwen fterk genoeg kunnen prikkelen, om ftuiptrekkende be- Weegingen in de hersfenen te veröorzaaken, kunnen deeze ziekte verwekken. Deeze oorzaaken worden Caufe Proca- Jarctice genaamd. Door de Caufa proëgumena verftaat men een meer dan natyurlyke vatbaarheid van de harfenen tot ftui= je — Wanneer de Cayfæ pracatarctice haare zitplaats in het oofd hebben , en daadelyk op de harfenen zelve werken, noemt men dezelve (Caufe idiopatbice) eigenaartige oorzaa- ken; maar wanneer deeze oorzaaken in eenige andere afge- leegene deelen ’t zy uit- of inwendige deelen, fehuilen , dsl den zy (Caufa Sympatbice) medelydende oorzaaken genoem Deeze laatfte oorzaaken ii ei menigvuldig, en hebben m 4 269 , "S. R. D. TISSOT re zitplaats zo welin de vochten als in de vaste deelen. Scher- pe ftoffen, welke op de harfenen vallen, maaken eene der voornaàmfte van deeze oorzaaken uit. —— De Cau/e proca- tarûice zelven worden in beweeging gebragt door bykomende oorzaaken , welken fpruiten uit de zes zogenaamde niet natuur- lyke zaaken. — Near maate de Zenuwen meer aandoenelyk zyn, ftaat men ook meer bloot voor deeze ziekte; en daarom zyn Kinderen , Vrouwen en zwakke Geftellen meer onderhee= vig aan dezelve dan Gryzaards ,‚ Mannen en fterke Perfoo- nen. Hartstochten , voornaamlyk vreeze, fchrik , droef- heid , hartzeer en fpyt, brengen deeze kwaal doorgaans me- nigvuldiger te weeg , dan natuurlyke ongefteldheden. — ‚, De Vallende- Ziekte is zomtyds onherftelbaar, doch niet zo dik- wyls, als men zig verbeeld heeft; de redenen , waarom men dezelve weinig geneest, zyn voornamentlyk deeze, Vooreerst, om dat men zonder eenigzins agt te geeven op de afgeleegene oorzaaken , waar uit de kwaal fpruit, op de toevallige oorzaa- ken, of op de natuurlyke gefteldheid van den Lyder, alle epileptici alleen door fpecifike middelen heeft willen genees zen, welke , zonder op de afgelegene oorzaaken , of op de on- gefteldheid van °t geftel te werken, of zonder de dwaaling in de Dieet, welke van zo veel belang is in deeze ziekte te kun- nen verbeteren , alleen gefchikt zyn om op de harfenen zelve te werken, Ten tweeden, om dat men zich doorgaans van al te zwakke en krachtelooze hulpmiddelen bediend heeft.” eme Wanneer men deeze ziekte wil onderneemen te geneezen , moet men eerst onderzoeken of dezelve uit een medelydende of ei- genaartige oorzaak voorkomt , en met alle mogelyke oplettende heid nafpooren ‚ door welke toevallige oorzaaken de Kwaal `t meest in beweeging gebragt wordt, en welke gebreken in `t geftel van den Lyder plaats hêbben. —- „Om de Kwaal te geneezen, moet men de medelydende oorzaaken, indien zy daar uit fpruit, door gepaste middelen , welke de Genecs- kunde daartoe aan de hand geeft, trachten uit den weg te rul- men, en vervolgens de vatbaarheid tot ftuipen van de harfe- nen s indien dezelve nog overig blyft, na dat de medelydende ‘oorzaaken reeds weggenomen zyn, geheel vernietigen. Indien ‘de ziekte eigenaartig is , moet men zodanige levenswyze voor- fchryven, waar door men, zo veel als mogelyk is, belet, “dat de Vochten niet naar het hoofd ftygen. Maatigheid en eene zeer zachte diëet, zyn de bekwaamfte middelen, om dit oogmerk te bereiken. Indien ’er pletbora, verftoppingen, of uitdrooging , plaats hebben , moet men aderlaatingen , laay- we baden, verdunnende, en purgeermiddelen voo ae det er OVER DE VALLENDE-ZIÈKTE. 261- hier door geneest men zomtyds Vallende- Ziekten, welke uit eene deezer oorzaaken Eu Zonder dat men zyn toevlucht behoeft te neemen tot fpecifike middelen. Ik hebbe verfcheide voorbeelden bygebragt welke dit bevestigen. Cel/us heeft in het algemeen de beste voorfchriften omtrent de Geneezing van deeze ziekte nagelaaten. de als de andere Kwaalen; het vooröordeel van ’t gemeen, in di? opzicht, fpruit uit de bygeloovigheid der Ouden, waarvan Hippocrates het belachelyke reeds heeft aangetoond, en welke evenwel zig ftaande heeft gehouden, zedert meer dan twee duizend jaaren.” Dit is de voornaamfte inhoud der zaaken van deeze voortreffelyke Verhandeling , welke daarin omftandiger befchreven en in een klaarder licht vaare gefteld worden, De Medicina, h 3. cap, 23, Pe 173e (e) , 4 5 a Be- Ead 262. … ©. BONNET 75 nr T Boeg der Natuur van den Heer C. BONNET, Lid van verfcheide Geleerde Genootfchappen, vertaald en met eenige aanmerkingen vermeerdert, door G. COOPMANS Hoogleeraar in de Scheikunde enz, te Franeker. Eerfte Deel, Te Frane ker by H. D. Lomars 1774. Bebalven bet Voorwerk 223 bladz. in groot oëtavo. A L het gefchapene, in deszelfs overeenftemmend verband, als eene aaneengefchakelde keten , ter ontdekkinge der aanbiddelyke volmaaktheden des Scheppers, in een beknopt beftek van twee Boekdeelen voor te draagea , is het oogmerk van den keurigen ‘Waarneemer , en fchranderen Wysgeer, €. Bonnet „in deeze zyne Befchouwing der Natuure. De Hooge leeraar Coopmans, met alle Beoefenaars der Natuurlyke His- torie, overtuigd zynde van de nuttigheid deezes Werks , heeft e moeite genomen, van het zelve in de Nederduitfche raale te voorfchyn te brengen, op zodanig eene wyze, dat men te over rede hebbe, om zynen arbeid danklyk te erkennen. — Hy heeft naamlyk dit Werk niet alleen met oplettendheid ver- taald, maar ook met Aanmerkingen vermeerderd , die tèr op» helderinge en nadere ontvouwinge van ettelyke byzonderheden ftrekken. Behalven 's Mans eigen kundigheden, gepaard met die van den Hoogleeraar van Swinden, welke zyne Amptge- noot de behulpzaame hand niet geweigerd heeft, komen ook hier te ftade de Aantekeningen, waar mede de Heeren Spof Janzani en Titius, Hoogleeraars te: Modena en Wittenberg , hunne Italiaanfche en Hoogduitiche vertaalingen verrykt heb- ben. In °t maaken en byeenzamelen deezer Aanmerkingen heeft de Hoogleeraar Coopmans , buiten eene algemeene ophel- dering, wel inzonderheid beoogd , den Leezer aan te dui- den, °t geen de Autheur zelf, in zyne volgende Werken, vere anderd of verbeterd heeft; mitsgaders een verflag te geeven pan de nieuwere ontdekkingen; en aanwyzing te doen van odanige plaatzen, in de beste Schriften over de Natuurlyke Historie ‚daar deeze en geene gewigtige byzonderheden breede voeriger uitgewerkt zyn. Hy heeft wyders, voor de voitrek= _ king van deezen zynen arbeid, deswegens geraadpleegd met den Heer Bonnet; die zulks, onder het toezenden van nog eenige aanmerkingen , waar van hier insgelyks gebruik gemaakt is, ten vollen goedgekeurd heeft. — Dit alles maakt deeze Vertaaling van eene recht kundige hand ruim zo waardig, als het Oorfpronglyke Werk zelve. l i a te > BESCHOUWING DER NATUUR. _ 363. Aan” hoofd. Wat verder den inhoud van °t Werk zelve betreft, de Heer Bonnet heeft de goedheid gehad, van ’er zelf eene Schets vaq op te magken , en die aan den geachten Vertaaler toe te zene den. Wy zullen het hoofdzaaklyke van die Schets overnees men, om den Leezer het geheele beloop van dit Gefchrift kortlyk onder ’t oog te brengen, ten cinde men deszelfs nut- tigheid te beter bemerke ; fpaarende het mededeelen van de eene of andere byzonderheden „ tot den tyd der afgifte van het tweede Deel, dat hier op nog ftaat te volgen. s» Dit Werk is voornamelyk gefchikt, om het Hart en den Geest tot die aanbiddelyke Bron op te heffen, waar uit alles wezenlyk voortvloeit, en die altoos het eerfte en het Jaatfte finde behoorde te zyn van onze Nafpooringen. Ik hebbe dan boven al de Natuur befehoywd in haare zo talryke zo verfchei» den Betrekkingen, die zo rechtftreeks op de oneindige Vol- Maaktheden van haaren Goddelyken Maaker uitloopen. Ik hebbe Hem gezocht in zyne geringfte Voortbrengzels, en die waar in hy ‘met de érootfte Majefteit uitblinkt, ‘en overal hebbe iķ dit verheven Woerd gehoord, HIER BEN 1K, ; - 3 “Do a64 i C. BONNET p, De vier eerfte Gedeeltens van het Werk zyn eene foort wan kleine Cosmologie, die in het begin een weinig bovenna- tuurkundig , vervolgens byna geheel natuur- of zedekundig . Ik doorloope ‘er vluchtig de groote Waarheden, welke ons het heerlyk Schouwtoneel van het Heelal aanbiedt, Ik han- dele ‘er van zyne Zenbeit, van zyne Goedbeit, van de ver- wonderlyke Aaneenfchakeling van alle zyne Deelen , van de bewonderenswaardige Opklimming , die men tusfchen dezel. ve waarneemt, en eindige door het Tafereel van den Mensch te fchetzen , van zynen tegenwoordigen {taat en van zynen foekomenden , het geene my leidt om van verre de Hemelfche Heerfchappyen te befchouwen, onder den rang van welke hy ten eenigen dage moet verheven worden ‚door die onuitfpree- kelyke goedheit , die in hem de Spruite eener heerlyke onfterf- felykheit gelegt heeft. ” „, Die Goedheit vertoont zich aan ons, na dat wy in ’t V Gedeelte de verfcheide overeenkomften der Aardfche We- zens befchouwd hebben, boven al in de huishouding der Ge- wasfen en der Dieren, Ik houde my in °t VI Gedeelte met de huishouding der Gewasfen bezig (*), en met die der Dieren in het VII Gedeelte. Hier verzamele ik in het kort, en on- der een nieuw gezichtpunt, de Verfchynzelen en Beginzels die op de Voortteeling betrekkelyk zyn , welke ik in het bree- de in myn Boek der Bewerktuigde Lichbaamen hadde voorge- fteld, Ik doe’erhet zwakke van zommige beroemde gevoelens opmerken , welke een welfpreekende en verheven Geest in deze laatfte tyden getracht heeft op te fchikken en aan den dag te leggen , en welke ik, met groot recht, als het graf der gezonde Wysbegeerte aanzie. » De Gekurvene Dieren zyn een klein Volk, waar in het de Opperfte Wysheit behaagt heeft de fchitterende trekken te vermenigvuldigen, waar door zy zich verwaardigt heeft zich aan ons te openbaaren. Ik vertoone in het kort die verfchile Jende trekken in het VIII en IX Gedeelte, Ik befchouwe ‘er de Gekurvene Dieren , die de waereld zo veel bewondert heeft, om hunne byzondere eigenfchap, van zich, gelyk de Plan- ten, door Looten en Spruiten, te vermenigvuldigen , en, ge- lyk zy , geënt te kunnen worden. Ik breng 'er andere Gekur- vene Dieren te voorfchyn van denzelfden rang, wier Verme- nigvuldiging nog verder afwykt van al het gene wy in dit ge- flacht kennen. De drie Hoofdftukken, die het VIIE Gedeelte befluiten, zyn Wysgeerige Befpiegelingen over die kien ee (°) Tot dus verre loopt dit eerfte Deel. BESCHOUWING DER NATUUR, 265 Dieren, en eene andere gewigtige tak van die Redeneerkun- de, waarvan ik de gronden gelegd hadde in de Voorrede. Ik hebbe vervolgens getracht voldoende oplosfingen te geeven’ op alle de Verfchynzelen der Dierlykheit, om ze tot de alge- meene Wet der Voorverordening der Wezens en der Ontwik- keling te brengen. De Gedaanteverwisfelingen zyn zich ook onder deze Wet koomen fchikken, l ‚> De zo talryke, zo verícheidene, zo treffende overeen» komften , die het Ryk der Gewasfen aan dat der Dieren vere binden, zyn het voorwerp van het X Gedeelte. Na alle dee ze Overeenkomften, in een het zelfde Tafereel, by een vere zameld te hebben , onderzoeke ik ‚of ‘er een Kenmerk zy, dat de Gewasfen van de Dieren wezenlyk onderfcheidt; een on- derzoek zo moeijelyk als tek ig, en dat langen tyd den wys» geerigen Geest zal bezig houden en ss De Xl en XII Gedeeltens zyn aan de noestigbeit der Dieren gewyd, het rykíte , het meest verfcheïidene en het aangenaamste onderwerp van alle. Ik hebbe getracht een gelukkige keuze te doen; ik was verlegen zelfs in mynen overvloed; maar ik hebbe boven al zorg gedragen van niets aan te voeren, dat niet door de beste Waarneemers bevestigd was. Dikwyls hebe be ik hier, gelyk elders, volgens myne eigene Waarneemine gen gefproken , en ik hebbe niets verhaald, dan het gene k veele maalen gezien en herzien hebbe. Myne verhaalen hebben hier door meerder klaarheit en meer gewigt gekree. gen, en onder de Verfchynzelen, welke ik befchreven heb» be, zyn ’er verfcheide welke ik nog niet gemeen gemaakt hadde. Het is gemakkelyk de verwondering op te wekken, Wanneer men de vernuftige werkingen der Dieren verhaalt: de verbeelding verhit zich ligtelyk by aangenaame nieuwig-e heden > het gene zo gemakkelyk niet gefchied , is te maas ken, dat de verwondering altoos verlicht zy, en dat zy haar voorwerp nimmer, dan van den kant der Wysbegeerte , ont- vange. Ik hebbe my toegelegt myne Lezers te wapenen tee gen zodanige verleidingen , waar door anderzins zeer ache tenswaardige Schryvers zich meer dan eenmaal hebben laas ten vervoeren, en hun in dit foort Beginzelen aangeboden, die my meer wysgeerig fcheenen, dan die, welke men met Weinig grondt hadt aangenomen. Andere Schryvers hadden een zeer verfchillend gevoelen aangenomen, en alles tot een louter werktuiglyk geftel gebracht. Ik doe genoeg bemerken , dat dit ander uiterfte niet minder valsch is dan °t voorgaande, Hier is een middelweg, en het is die, welken ik gewenscht hebbe in te treeden.” m i fla 865 W. ROBERTSON 7 Historie der Regeering van Keizer kaner den Vdèn. In Engelsch befcbreeven ‚doór w. ROBERTSON. D. D. Opperfle - van de Edenburgfebe Univerfiteit enz. Vyfde Deel, Te Rot- ` terdam by D. Vis en P. Holfteyn t723. In groo? octavo - 386 blatz. ' HE tydbeltek ván twaalf jaaren , vèrloopen van 1341 tot 1552, in dit Deel vervat, is, ten aafsien der verrige tingen van Keizer Karel den Vden, die een uitgebreiden ih- vloed op de zaaken vah Europa hadden, Zo aanmerkelyk ats eenig ander tydsgewrigt van dien Vorst. In ’t Staatkundige en ’r Godsdienftige beide „toen ten naauwfte dan een verknogt, had: hy gelyklyk de hand; en zyne rmaatregels, zo in * een als °t ander opzigt, trokken de oplettendheid der Christene Vorftendommen en Gerieenebesten , bykans door geheel Europa, tot zig; Van het voorgevallen ín die sb geeft óns de (chrandere Robertfòn een maauwkeurig verflag , met eene oordeelkundige ontvouwing ván °s Vorften oogwit, at de gevolgen zyrier bedryven 3 waar door dit gedeelte der Res geeringe des Keizers, en de toenmaalige (táat def Roomfche ên Proteftantfche Kerke, in een helder licht gefteld wordt. ' Onze Staatkundige Historiëféhryver vangt dit Stuk aan s tet een berigt van:de, in °t jaar I je, > herhaalde vyandlyke heden tusfcheh den Koning van Frankryk en den Keiser 3 Waar in ook andere Mogendheden ingewikkeld werden ; in+ gonderheid de Turkfche Keizer eh de Koning van Enge- land. By die gelegenheid melde hy tevens den toeftand der zaaken in ’t Duitfche Ryk; welts Vorften Keizet Karel ges heel op zyhe zyde poogde te krygen: mitsgaders de werydels de poogmgen van den Paus, om eene algemeene Kerkvergas dering te Trente te beleggen; en de vrymoedige ftappen der Proteftanten in Duitschland „terwyl de Keizer hun belangshake ve moest ontzien. Dit brengt ons op den beroemden Rykse dag te Spiers, in den jaate 15443 úlwaar de Keizer de Prote- ftanten, na hun groote voorregten-toegeftaart te hebben , overe haalt, om zig, met de andere Leden der Ryksvergaderinge 4 te vereenigen , en Koning François, uit naam van het Daite fche Ryk, den ooflog te verklaaren. Hier op ontvouwt dt Heer Robertfon ons verder de wederzydfche krygsverrigtinn en tot op den vrede te Crespy , afzonderlyk geflooten tús- Eten den Keizer en den Franíchen Koning : blyvende den “oorlog ftand houden tisfchen de Koringen van Engeland ch Frankryk , als mede tusfchen den Keizer en het rd ad y HISTORIË VAN KAREL DEN V. 26% Ryk. Vervolgens ontvouwt hy ons in ’t breede de listige dnllagen des Keizers tegen de Proteftatten, na dat de Paus tene algemeene Kerkvergadering te Trente beroepen had, op welke d2 Proteftanten weigerden te verfchynen ;: als mede de oplettendheid der Proteftanten tegen des Keizers onderneemine gen, en hunne poogingen om dezelven te dwarsboomen ; waat in ze eindelyk zo gelukkig flaagden , dat zy, in den jaare 1552, te Pasfau, een voor hun gunftig verdrag met den Kéie zerflooten. => > In de ontvouwing hier van ontmoet men een ftaatkundig berigt van °t voorgevâllen in die dagen; raakende de binnen- èn buitenlandfche onlusten , welken den Keizer belemmerden 3 en ’t merkwaardigfté der Burgeriyke Gefchiedenisfen van dier tyd: als mede betreffende des Keizers oogmerken, en maate regels ter handhaaviifge van den Roomfchen, en onderdruk- king van den Proteftantfchen Godsdienst; met een nevense gaand verflag van de voornaamfte byzonderheden, die tot dè invoeting van het Znterim, en de verrigtingen der Trentfche Kerkvergaderinge , behooren. Hy was, in den ouderdom van twintig jaaren , in °t jaar 154r, zyn Vader opgevolgd, in de regeering van een gedeel te van Saxen, dat ran Zyn Huis behoorde; en maakte, hoce wel aan de Proteftantíche gevoelens verknogt, zyn Hof by izer Karel, wiens genegenheid hy ook ten fterkfte won; door een fchyn vañ gematigdheid aan te neemen, Dit baane de hem eerlang den weg, ter uttvoeringe zyner ftaatzugtigė Oogmerken , om naamlyk meester te worden van het Saxifc Keurvorftendom; dat hem, onder het fchenden van alle zede» Iyke grondregels, naar welken de menfchen zig behoorden té edragen, in °t jaar 1548 gelukte; toen de Keizer hem, iĝ et bezit der Keurvorstlyke waardigheid , bevestigde. De Kef zer naamlyk had den Kyksban afgekondigd tegen den Keurvorst ban Saxen; en den Landgraaf van Hesfen, (de hoofden van % Proteftancfche Borndgenootfchap,) en alle de geenen, die ‘han eenigen byftand gouden geeven. Hy-was, in den-daar LD ei i op 268 - W: ROBERTSON op volgenden kryg, die ten nadeele der Protestanten uitviel , met Maurits , (een Neef van den Keurvorst van Saxen, en chuwd met eene Dogter van den Landgraaf van Hesfen,) Peimlyk overeengekomen; dat hy den Keizer als een gehoor- zaam Onderdaan zou dienen; en dat de Keizer hem, in erken- tenis, de Landen en Waardigheden zou fchenken, die den Keurvorst van Saxen ontnomen ftonden te worden. Deeze toezegging nu vervulde de Keizer aan Maurits ; terwyl hy den Keurvorst van Saxen, benevens den Landgraaf van Hese fen, die in zyne handen gevallen waren , niet tegenftaande de voorfpraak van Maurits voor den laat{ten , gevangen hield. Tot dus ver, en ook nog laater, fcheen Maurits , buiten het aanftaan op de ontflaging van zynen Schoonvader , gee neigd om den Keizer alles in te volgen; dan nu, tot Keur- vorst van Saxen verheven, de Staaten van den oudften tak van °t Saxifche Huis aan de zyne gehegt hebbende, en een der magtigfte Vorften in Duitschland geworden zynde, begon hy wel dra, dog met met veel omzigtigheid , eene rol te fpee- len , zeer verfchillende van die , welke hy tot hier toe had aan- genomen. Onze Historiefchryver ontvouwt de beweegredenen van dit verfchillende gedrag, en meldt ons onderfcheïdenlyk alle de ftappen van deezen Keurvorst; welken van die natuur waren , dat de Protestanten , fchoon ze hun fomtyds fcheenen te begunftigen, tover reden meenden te hebben, om hem te wantrouwen : dewyl hy dezelven indiervoege, inrigtte , dat de Keizer geen gronds genoeg kreege, om eenigen argwaan te- n hem op te vatten. Door deeze zyne looze handelingen ragt hy ’t zelfs zo verre, dat hy, in ’t jaar 1551, als Veld- overíte van een Leger naar Magdeburg optrok, ten einde het zelve te belegeren , om die Stad ter gehoorzaamheid aan den Keizer te brengen, en te dwingen, om het den Protestanten zo gehaate Ínterim aan te neemen. Hier door maakte hy zyn hof by den Keizer; en ftelde zig bloot voor de vervloekingen der Protestanten ; maar zyn bedoelde in dit geval was ter wederzyde een ondoorgrondelyk geheim; en de uitflag zyner onderneeminge liep aan tegen aller verwagting. Magdeburg gaf zig by verdrag over , na eenige geheime onderhandelingen van den Keurvorst met de Regering der Stad; die hem, teu einde hem tot het nakomen zyner beloften te verbinden, tot Burggraaf der Stad verkoor; dat hem, zo in als buiten de Stad, een zeer uitgeftrekt Regtsgebied gaf; °t welk eertyds het Keurvorstlyk Huis van Saxen toebehoord had. Het opene bare verdrag was naar genoegen van den Keizer; en de ge- heime onderhandelingen gaven den Protestanten geen geringe oop. HISTORIE VAN KAREL DEN V: 269 hoop, Maurits vond vervolgens gelegenheid tot het beraamen van zodanige fchikkingen , die hem , zonder den Keizer agter- dogt te baaren, in ftaat ftelden, om een genoegzaam aantal van Krygsbenden ten fpoedigfte by een te verzamelen, wan- neer hy zulks noodig mogte oordeelen. En intusfchen vere fterkte hy het goed vertrouwen, dat de Keizer op hem had , door een voorgewenden yver „om de Protestanten over te haalen , tot het erkennen van het gezag der Trentfche Kerke vergaderinge , en hét zenden hunner afgevaardigden tot de- zelve, Dit onderwerp nam de Keizer zeer te harte; en trok alle zyne oplettendheid dermaate, dat de Keurvorst meerder ruimte hadde, om zyne kuiperyen voort te zetten; en de laat- fte hand te leggen, aan de toebereidzelen ter volvoeringe van zyn hoofdoogmerk. Door deeze en andere nevensgaande ome ftandigheden , die de Heer Robertfon in ’t breede meldt, en naauwkeurig opgeeft, wist de Keurvorst zyne aanflagen zo wel te beleggen, en ° vertrouwen des Keizers op hem zo beftendig te bewaaren 3; dat de Keizer zelfs de waarfchouwin= gen van zommigen tegens Maurits in den wind floeges des deeze reeds met een magtig Leger te velde ware , toen de Keie zer nog niet twyfelde aan de trouw eu aankleeving van den Keurvorst. | Maurits naamlyk had , al voor de overgave van Magde- burg , een geheim verdrag aangegaan met Hendrik den IL Koning van Frankryk ; (trekkende om den Landgraaf van Hesfe zyne vrybeid weder te bezorgen, en te beletten, dat de oude Regeeringsvorm en Wetten van't Duitfcbe Ryk niet ons derst boven gekeerd werden. Dit verdrag was, toen de tyd der uitvoeringe naderde , bekrachtigd , door Albert , Markgraaf ‚ van Brapa abueg ne Eu toen alles in gereedheid was zag men, in °t Voorjaar 1552, een Manifest van den Keure vorst, een van den Markgraaf , en een van den Franfchen Ko« ning te voorfchyn komen , behelzende de reden, die hen be- woogen hadden de wapens op te vatten. Protestantíche Bondgenooten , die.zig onder Maurits ver- H. DEEL. H. LETT. NO. Ge , 86e &70 W. ROBERTSON HISTORIE VAN KAREL DEN V, eenigd hadden, moesten , voor den reden Augustus, de was pens nederleggen en hunne troepen afdanken. De Landgraaf van Hesfen zou op, of voor, dien dag, op vrye voeten ge- fteld , en in veiligheid gebragt worden , naar zyn kasteel van Rheinfels. Men zou , binnen de zes maanden , een Ryksdag houden, om te raadpleegen over de beste middelen, ter wee- ringe van alle twisten over den Godsdienst in °t toekomende. Intusfchen zou men elkander, onder geenerlei voorwendzel „ ontrusten over den Godsdienst: en ieder der partyen zynen Godsdienst, naar den inhoud der Augsburgfche Belydenisfe , of der Katholyke Leere, onverhinderd oefenen. De Keizer- Jyke Kamer zou, met onzydigheid, aan beide de partyen regt doen,en men zou Protestanten en Katholyken , zonder onder- fcheid , tot Regters in dat Geregtshof toelaaten. Voorts zou- den , indien de aanftaande Ryksdag niet in (taat ware , de verfchillen wegens den Godsdienst te beflisfen , de artykels in het tegenwoordige verdrag’, ten behoeve der Protestanten , voor altoos in derzelver kragt blyven. Ook zou niemand der Bondgenooten rekenfchap behoeven te geeven wegens het voorgevallen in deezen oorlog ; en °t onderzoek wegens de aanflagen , door Maurits voorgegeeven, tegens de regeering en vryheden van ’t Duitfche Ryk gemaakt te zyn , zou tot den naastkomenden Ryksdag verfchooven worden. Door dit Verdrag , dat verfcheide ftaatkundige uitzigten , en veeljaarige poogingen van den Keizer verydelde , werd de Protestantfche Kerk , die tot nog , flegts by vergunning in Duitschland beftaan had , aldaar op een vasten voet geves- tigd: en Maurits raapte al den roem, van deeze onverwa omwenteling ontworpen en volvoerd te hebben. — ,, °t Ís, gelyk de Heer Robertfon zeer wel aanmerkt, iets zonderlings , e dat de Hervorming hare zekerheid: en vastigheid in Duitsche land fchuldig is aan dezelfde hand, welke haar korten tyd te voren op den oever van haren ondergang gebragt had; en dat beide die gebeurtenisfen gewrocht zyn geworden door dezelf de konftenaaryen en veinzeryen. Het fchynt echter, dat men meer acht hebbe gegeven op het doelwit, welk Maurits by deze twee verfchillende tydsomftandigheden beoogde, dan op de middelen, door welken hy zyne oogmerken bereikte; ook werd hy om zyn yver en vaderlandlievenheid nu zo algemeen geroemt, als hy te voren om zyne onverfchilligheid en baat- zuchtige ftaatzucht was gelaakt geworden ”. r ‚ Kar- t J. Ve NUYSSENBURG. BESCHR, VAN GEERTRUIDENBERG, 27E Ed Korte befcbryving van Geertruidenberg , vooraf gegaan, door eene plegtige Subelreden s en gevolgd van eenige Historifche 8 Bylagen > door J. V. NUYSSENBURG, Lid der ai en en Leid(che Taal- en Dichtlievende Genootfcbappen. Predikant te Geertruidenberg. Te Dordrecht, by A. Blusfé en Zoon 1774. Bebalven de Voorreden 200 bladz. in groot olavo. Et herdenken aan de eerfte verlosfing van Geertruidene berg ‚uit de magt der Spanjaarden ‚by uitftek verleven= digd, op het aannaderen van derzelver tweede vereeuwiging s heeft den Eerwaarden van Nuisfenburg aanleiding gegeeven , tot het vervaardigen eener Jubelreden , met betrekking tot dat onderwerp. En hier uit is vervolgens voortgefprooten eene oediging tot het opftellen eener beknopte befchryvinge ier Stad 5 welker gefchiedenis niet min merkwaardig is als die van verfcheiden grooter Steden; voor zo ver zy een goed aandeel gehad heeft in Nederlands vroegere lotgevallen , en in veele opzichten van een weezenlyk belang, voor wederzyd- fche partyen, gehouden werd, —- Het een en °t ander heeft zyn Kerwaarde met oplettendheid en oordeel uitgevoerd. De voorafgaande Leerreden is zeer wel ingerigt naar de tydsom- ftandigheden , en het bedoelde oogmerk; en de daar aan ver- knogte befchryving der Stad, met de verder bevestigende By- lagen , behelst eene geregelde en naauwkeurige ontvouwing van de voornaamfte byzonderheden , die de opkomst , den bloei, de aangelegenheid, en de ide deezer Stad be» treffen. Zyn aarde heeft, door de gunst der Edele Agt- baare Regeeringe onderfteund , zyne liefhebbery voor ’t nae fpooren der Vaderlandfche Gefchiedenisfen involgende, geen moeite ontzien, om alles’ na te gaan, wat eenigermaate tot zyn onderwerp behoorde, Hierdoor heeft hy ons een leezénse Waardig verlag gegeeven, zo van °t aanmerkelyk(te dat de Stad betreft , als van dat gedeelte der Gefchiedenisfe onzes Lands, waar in ook Geertruidenberg byzonder was ingewike keld; °t welk hem deeze en geene omftandigheden naauwkeue riger heeft doen voordraagen, dan zy wel door anderen vere jaald zyn, — Dit ontdekt men wel inzonderheid in zyn be» tigt, wegens de verras{ende inneeming van Geertruidenberg s door den Heer van Poijet , éen van ’s Prinfen Bevelhebberens waarom wy het hoofdzaaklyke van dit berigt hier eene plaats Zullen geeven, ‘ Gemeld hebbende dat den Spanjaard aan de behoudenis , en den Straaten aan de- hdi A Geertruidenberg, in ret 2 - d 87e Je Ye NUYSSENBURO bekenden toeftand van zaaken, in den jaare 1573 zeer veel gelegen was , merkt hy het als iets byzonders aan, dat Awa , omtrent den tyd der verrasfinge, de Stad byna bezettingloos gelaaten , en dus,om zo te (preeken , den weg ter haarer ver- losfinge gebaand had. „, De toeleg daar toe was zekerlyk, zegt onze Schryver , reeds vroeger by Zyne Hoogheid gefmeed , of fchoon Dezelve nog vooraf fchynt te hebben willen beproeven , of Hy de Regeerders en Borgery der Stad op eenige andere wyze (b) tot zyne zyde kon overbrengen , gelyk daar toe die aanmerke- ” lyke Brief van Zyne Hoogheid , die nu nog onder de gewig- tigfte Papieren der Stad voor handen is, by uitftek gefchikt was (c); vermaanende daar in Zyne Hoogheid; „ de Stad mogt (a) Hoorr Ned, Hist. 8fte B. uitgave van 1677. bl. 329. De Ridderlyke Drost zegt van dezen Kapitein, dat hy „, met oogluiking het fteelen zyner Soldaaten voedde ‚om mede van den buit te deelen 5 zoo onbefchoftelyk , dat hy zich ten laate vervordert had, eenen Burghermeester , die zeekeren armen verongelykten Burgher voor- fprak , een’ oorbandt te geeven’’. Hy voegt ‘er by; „ dat hier door de weederwaardighing, te voren aan ’t wellen, voort overgezooden was ” ; doende ons dit voorkomen als een oorzaak van het zoo fpoe- dig en gelukkig bemagtigen der Stad, door Poijet, met behulp der hem toegedaane burghers, naar’ welker onsworpen aarflagb, zegt hy, de Prins geluisterd had. (4) Dat'er, by het inneemen van Geertruidenberg met die van binnen een goede verftandhouding geweest zy, leert ons BoR in Zyn zestiende Boek , gelyk ook noort ter aangehaalder pladtfe: terwyl het uit de wyze, waar op de Stad vermeesterd is, en het gedrag des Heere van Poijet , omtrent de Burgers, ten duidiykfte te zien is. (c) De Ridder noort ftelt de zaken dus voor, als of de eerfte flappen tot deze verftandhouding door de Ingezetenen der Stad ge- daan waren. „ Zyn Doorluchdgheid , zeg by, luisterde naar eenen aanflagh , ontworpen by etlyke ingezeetenen van Geertruidenberg ”. mmm Ondertusfchen fchynt'ans uit den brief Zyner Doorluchtige heid, waar van wy hier fpreeken , te blyken , dat toen de neiging der Stedelingen tot Oranje nog zeer klein , of altharis den Prins niet zeer bekend moet zyn geweest. [Deezen Brief‘heeft zya Eerw» volledig onder de Bylagen geplaatst. e. BESCHR, VAN GEERTRUIDENBERG. . 273 mogt zich. met den Heer va» Poijet (d); wien hy haar zond, beraaden, en , tot zyne gehoorzaamheid , gely het braven onderdanen betdamde , met den eerften wederkeerende , dat. onheil af keeren , dat haar, in geval van verweigering , boven het hoofd hing”, — Deze aanmerkelyke brief my in Gp door de gunst des Heere Secretaris onzer Stad a den Heer. F. H. Verkoateren „ geworden, is geteekend te Dordrecht , (waar de Prins zich toen bevond „Jap den 28 Augustus 15735 en het is zeker, dat Poijet denzelven aan de Stads Regeerders hebbe overgebracht, ’t zy dan dat hy zelv binnen de Stad ge- weest zy , of alleen zich in hare nabuurfchap hebbe opge“ houden, — Het fchynt dan , dat hy door ’s Prinfen fchryven mets meer gewonnen hebbe, dan alleen dat eenige Burgers. met Hem in verftandhouding traden , en Hy zich dus van eene bestgekeurde verras(ing een gewenschten uitflag belog=« ven koride. i s» Des dan weder vertrokken zynde keerde Hy kort daar na, op den vroegen morgen naamlyk van den 3r Augustus, en niet op den 28ften , hoe zeer ook de meeste Gefchiedfchry- vers, en zelfs nog onlangs de Schryver der Waderlandftbe History, in deze dwaalende gedachten geftaan hebben Çe) , met (4) Ik vinde dezen ftandvastelyk den Heer van Poijet geheeten, op dezelfde wyze als den Heer van St. Aldegonde; men zou daar uit moogen befluiten, dat Hy ook nog een’ anderen naam had; doch - ik hebbe, ondanks alle moeite , niets anders van Hem vernomen, dan dat Hy een Franschman geweest zy; zelfs de Schryver der Vader / landfche History geeft ons, zoo veel my voorftaat, nergens eenig. nader bericht van Hem. Dan de Drosfaard- Hoof? zegt ons, dat Hy binnen Bergen in Henegouwen het gebied had , toen het zelve, (pas ‚te voren, door Graaf Lodewyk van Nasfau voor Oranje en de Sta- ten gewonnen) door Alva , ten einde het weder te winnen , belegerd was; en dat Hy rer dier gelegenheid daar de uicfteekendíte blyken van dapperheid gegeeven hebbe , gelyk Hy ook de Krygskundige toevlucht was, tot welken zich de Leidenaars, wanneer zy , in den jure 1573, op hunne veiligheid begosten te denken, heen wend- den, Hem en Zyne benden ter hunner verdadiginge in de Stad ont. vangende. Vergel. uoorr Ned. Hist. 7 B. bl. 269 en 8 B. bl. 329. (e) De naauwkeurige wagenaar heeft hier, gelyk voor Hem , BOR, VAN METEREN en HOOFT, gedwaald, De waarheid worde alleen gevonden in de Wyder verklaringe van de Nederlandfche Gefchiedenisfen, achter het tweede Deel van de Hollandfche en Zee- dandfche Cbronyke, gedrukt te Dordrecht 1695, waar ik leeze: de Heer Poijet, Stadbouder des Princen van Oraignien , beeft Hem ook feer wel gegueten , want by eT de Stad van waanden 3 hd 974 Je Ve NUYSSENBURG net een aanzienlyk getal van gewapende manfthap te rug, en. had al ras Het geluk, de Stad, op eene verrasfende wyze, voor zyne magt te zien bukken. : „s De aantocht gefchiedde van Dordrecht, en wel ter Scheep; koomende deeze Vaartuigen in den nacht tusfchen den 30 en 31 Augustus, een weinig beneden de Stad ten an- ker , ten einde aldaar hunne Krygsbenden te ontícheepen 3 zynde het ten uiterften waarfchynlyk , dat zulks gefchied zy ‚op die hoogte, waar nu het Huis ten halve gevonden wordt , en dat niet aan het Voorland, dat nu ten tyde voor den Ruis mere Berghe, met eene wonderlyke fubtylicheit , in alder flilligbeid ver- rast ende ingbenomen , ende die Walen, die daar inne lagen, van des Duc d Alve volk bebben fy al vermoort, ende ommegebracht , anno 1573. op den laatflen dag van Augusti. Men leze het zelve fol. 58.5 En waariyk! dat ditde echte tydsbepaling zy „en de ‘ovrige niet kunnen worden aangenomen, blykt ten duidlykften uit de Charters onzer Stad; beroepende ik my thans alleen op de Stadsre- keningen, waar ik, in die van het jaar 1573 allerduidlykst leeze : » dat Sebastiaan Joosten gecommitteerd als Innemeester van ‘Stads go penn. dit ampt maar bediend en daar van verantwoord heeft, zos den laatflen van Augustus” , en wel met die byvoeging, dat zulks blyke uit het boek van den Contrarolleur , Antonie Meertens, „ als zoodanig gecommitteerd geweest zynde #of de voorsz. revolte”. Ja dat nog duidelyker is, ‘er word onmiddelyk by gedaan. Beroerende de reste van bet Innegeld voorn. na dato van den voorn. laatften Augusti , fynde na de overgave van de voorsz. Stede , zelve beeft Peter van Clootwyk bediend, en zal daar van verantwoorden ". Zoo leeze ik oak in die zelfde rekening : dat de Prins op deu Iten September , by zyne komfte in de Stad , door de Regeering onthaald zy: 't welk , zoo `t al op zich zelfs geen overtuigend bewys is, door het voorgaande een volledig bewys wordt, gelyk ook door ` het volgende; waar ons gemeld wordt, dat op den eden Sept. de in de revolte omgekoomene dooden ter aarde beftelt zyn, Maar wie zal gelooven, dat dezelve zoo lang onbegraaven zouden zyn geble. ven ‚indien de revolte reeds op den 28 Augustus gefchied ware. Uit al bet welk derhalven , zoo °t my voorkomt, onloocheobaar blykt, dat de Stad niet op den 28 maar 31 Augustus veroverd zy. Al de misvatting intusfchen fchynt gebooren te zyn, uit de verreekening van ’s Prince brief en Poijets eerfte vertrek naar de Stad, dat zeker zender manfchap en veeleer bedekt gelchied is „en alleen ten toeleg had, zich voor ’t mjnst eenige verftandhouding in de Stad te verkry- gen; en dus in aart zoo wel als tyd noodwendig onderfcheiden van de ne der Stad zelve. [Dit alles blykt uit de Byte ge En: . , ; ; BESCHR. VAN GEERTRUIDENBERG, 275 werdyk gevonden wordt, want noch dat Voorland, noch de Ruimerdyk was toen reeds in wezen; (zynde van den gemel- den Dyk voor omtrent het midden der 17de eeuw niet hee minfte te ontdekken, en het thans daar by te vinden Voor- land, voor het grootfte deel, eerst na dien tyd aanwezig gee worden); maar, meerder Stadwaards , aan ééne dier Zomer- kaden, met welke toen de zogenaamde Emilia-Polder, in de plaats van eenen ftevigen Winterdyk , alleenlyk omgeeyen was, van waar Zy, dwars door dien Emilia Polder heen , op den Sreelbovenfchen dyk fchynen aangerukt te zyn, laatende den ouden weg naar de Made, die toen uit de zoogenaamde Venepoort , welke thands niet meer voor handen is, fchynt geloopen te hebben, achter zich liggen; ten einde des te ge= maklyker de Bredafcbe, of de nu zoo geheetene Koepoort te naderen ( f), en zich van dezelve, by beklimming, meester te maaken. » In dezen tocht, die in het begin althans geenszins van de gemaklvk{te geweest zal zyn, wyl de voorfte Landen by eene hooge Rivier plagten onder te vloeijen, (de Zomerkaden niet zwaar en hoog genoeg zynde om het water te keeren, ) wer- den zy door geenerleien tegenftand bejegend, daar zelfs de Schanfen, op den Steelhovenfchen dyk, zoo dezelve, dat al- thans waarfchynlyk is, toen bemand waren, niets daar tegen aanwendden: iets, dat byna onbegrypbaar zoude zyn, zoo men niet wist, dat de aantocht in den vroegen morgen, wan- neer °t nog zeer duister was , gefchied zy, en men destyds in de Stad , althans by de Bezetting „ niets minder dan aanval verwachtte , gelyk blykt uit de geruste houding van het toene _ malig Hoofd der Bezetting, welke, toen de vyand reeds in de Stad was, nog bezig was met het afpasfen der Leening voor de manfchap, die onder zyn bevel {bond ;: waarom oon Cf) Het gezegde raakende deeze plaatfen wordt geftaafd uit oude Papieren, welken in de Bylagen te vinden zyn: en de Autheur zegt verder ; dit en andre weetênswaardige aangelegenheden der Stad, die nu nog in het duister liggen ‚zouden nog oneindig beter en nader te ontdekken zyn , zoo niet een groot getal van oude gefchriften, by de verraderlyke overgifte der Stad aan Parma, inhet jaar 1589, was zoek geraakt, of op eenige andere wyze verdonkerd; zynde er ze- kerlyk oneindig meer voor handen geweest, dan nu gevonden wordt, of waarfchynlyk ooit gevonden zal worden ; ten ware men ’t een of tender wist weder te krygen uit de boekerye van't Kathuizer Kloos- ter te Antwerpen, waar men zegt, op wat grond is my onbekend , dat nog vry wat, deze Stad betreffende , bewaard worde, , ô 4 £76 Je Ve NUYSSENBURG de gedachte Heer Draak zich maar ter naauwer nood uit zyne wooning , die , waar ze dan ook geweest is „op de Stads gracht uitzag , door eeu venfter kon redden. 