Het mikroskoop, deszelfs gebruik, geschiedenis en tegenwoordige toestand
Eene laatste handelwijze, waarvan men zich bediend heeft om aan de voorwerpcn eene willekeurig langzame beweging mede te deelen, is die door eenen hefboom. Varley heeft in 1841 de voorwerplafel van zijn reeds vroeger (bl. 252) be- schreven mikroskoop op die wijze beweeglijk gemaakt. Aan het sink b (z. PI. IX. fig. 1) is de achterzijde van de voor- werptafel bij g beve.stigd ; hier onlspringl de arm r, welke, in verband met twee andere kortere armen qq tot sleun- punt dient voor den hefboom s, waaraan twee bollen be- vestigd zijn, waarvan de ondersle weikt tusschen twee pla- ten bij f , en de bovensle tusschen twee andere bij t. Met de bovensle dezer laatsten is de plaal A, welke de voor- werpplaat ij draagt, verbonden. De hefboom daall lot uabij genoeg aan de tafel, waarop het mikroskoop slaat, om de hand in slaat te stellen, lerwijl deze daarop rust, hem in iedere rigting te bewegen, ten gevolge waar- van dan de voorwerpplaat eene geringerc beweging oudcrgaat, bedragende bij het hier beschreven werktuig J van die des (1) Transactions of the Society of Arts. XLIX. 598 TOESTELLEN TEIV WEUKTUIGLIJKE BEWEGING DEB VOORWEBPE.V. bcflbooras. Opdat bride kantcn van de plaat h zich gelijk- lijdig zouden bewegen , is er cene evenwijdigc beweging bij* gevoegd, waarvan cen dcr slaven in w wordt gezien, Naar welke zijde ook zicb de bollen bewegen, de plaat h ge- boorzaamt bunne bewrgingen, en, voigens Varley, kan men daarrnede zondcr moeile dieren, die zicb snel bewegen, zoo als infusorien , in bet gezigtsveld houden. Op hetzelfde grondbeginsci sleiint ook de in 1845 door Afred White (1) bcscbrevon bcweegbare voorwerplafel Zij is in fig. 5 PI. VIII voorgesteld, gevoegd aan een raikros- koop van Smith. Deze voorwerplafel beslaat nit drie pla- ten, waarvan de onderste vast staat, tcrwijl de beide andere voorzien zijn van zwaluwslaartvormige lijsten en groeven , in dier voege dat beide platen of ieder afzonderlijk of te zamen kunnen bewogen worden door den licfboom o. Deze is vijf duimen lang, en van boven met melaal bezwaard, ten eiudc op tc wegen tegcn bet gewigt dcr voorwerplafel. Aan zijn benedeneinde is bij voorzien van eenen bol, passende in ecuc komvormige holte i aan de bovenplaat; ongeveer een duim hooger bevindt zich een andere bol , werkende in eene holte p in eenen kleinen arm, die verbondcn is met den stam van bet mikroskoop 1. De zwaluvvstaartvormige lijsten van de middelsle plaat loopen borizontaal , die der bovensle plaat vertikaal; wanneer derhalve de lief boom o bewogen wordt, hetzij naar of van den stam i, dan zullen beide platen zich in tegenovergestelde rigtingen bewegen, doch indien de bef- boom in eene lijn wordt bewogen, die evenwijdig is met den kant van den slam, dan wordt de beweging alleen aan de bovenstc plaat medegcdeeld. (1) Transactions of tlio microscopical Society . I. BF.WEEGBARE VOOnWEUP T AFEI. VAN ALFRED WRITE. 399 Het is blijkbaar, dat , zoowel bij deze inrigtiog als bij die van Varley, de bewoging der band in dezelfde rig- ting raoet geschieden als die van bet voorwcrp, dewiji het zamengesteld mikroskoop het beeld omkeert, en door de werking des hefbooms de bewegingen inede ecne omkeering ondergaan. Men raoet erkennen, dat deze hefbooratoestellen zeer ver- nuflig zijn uilgedacht, en bet lijdt geen twijfel, of zij raun- ten boven die, waarin de beweging door schroeven of raderen geschiedt, nit, door de gemakkelijkheid, waarracde de grootste verscheidenhcid in de beweging wordt bereikt. Zij raoeten daarvoor echter ouderdoen in bet vertragen der beweging, en gevolglijk in de juistheid , waarraede eenig voorwerp in een bepaald punt van het gezigtsveld kan worden gebragt. Bij de beide beschreven werkluigen staat de snelheid van bet voorwerp tot die van de hand, welke den hefboora in bewe- ging brengt, als 1:6 en als 1:4, Het is raogelijk dat de toostel zoo zoude knnnen gcwijzigd worden, dat de verhou- ding nog iets gunstiger wordt, docb zij zal niramer knnnen wedijveren met eene schroef beweging, waardoor de vertraging schicr onbeperkt is. Eene schrocf b. v., met 10 windingen op eenen cenlimeler lengtc, en eenen knop van twee centimeters in doormetcr, zal bij eene geheele oradraaijing , waarbij der- halve de draaijemle vingers ongeveer 65 millimeters doorloo- pen, slechts eenen weg van 1 millimeter afleggen, Voor de weinige gevallen dus, waar eene werkluiglijke beweging der voorwerpen inderdaad gevorderd wordt, zoo als bij bet gebruik van den oculair-schrocfmikromeler, en tot het brengen van het hoekpunt van een der hocken van een kristal in het kruispunt, der draden van eenen goniometer, verdient de schroef allijd do voorkeur, terwijl voor de een- 400 TOESTELLEN TEll WEKKTUICUJKE BEWEGING DER VOOUWERPEN. \outlige vvaarnpming, waaibij opvolgend verschillende gedeel- ten van hcl voorwerp in hcl gcziglsvold moelen worden ge- biagl , de geocfonde vingers inderdaad verrewcg de besle liofboomen zijn. 468. De Iweede bovcngonoemdc bewcgingswijze der voor- wcrpplaal is die om hare as. Reeds zagen wij, dal Her tel in 1716 de tafel van zijn mikroskoop door middel van een rader- wcik draaijcnde bad goinaakl. Eersl vele jaren later,, namelijk in 1777 volgde hem Benjamin Marlin bierin na, door bij zijn zamengeslcld mikroskoop eene afzonderlijke vierkanle plaat (z. PI. IV. lig. 1 I C) te voegen , welke met de korte bins p in de voorwerptafel past, en waarin eene gelande scbijf is beval, die door een kleiner ter zijde geplaatst rad wordt roudgedraaid , waarvan de knop bij k gezien wordt. De gctande scbijf beeft eene ronde opening bij aZ>, waarin cone kegelvormig toeloopende bus past, die, op de wijze van een dierdoo.sje, een bol glas op den bodem beeft, en gesloten wordt door den daarin sebroevenden ring voor- zien van eene platte glazen scbijf. De voorwerpen kunnen derhalve zoowel tusseben de beide glazen als op de opper- vlakte van bet bovenste gelegd worden. Het schijnt eebter nict, dat in dien tijd de draaijcnde voorwerptafel veel bijval beeft gevonden. Men Ireft haar altbans bij geeue latere mikroskopen aan, totdat Strauss Durckbeim (1) er zijn enkelvoudig mikroskoop van deed voorzien. T r c c o u r t en 0 b e r h li u s e r vatten dil denk • beeld op, docb met eene niel onbelangrijke wijziging. De draaijcnde voorwerptafel {platine d tourbillon) , waarvan (1) Traito j)ratiquo I. p. 74. DRAAIJENDE VOORVVERPPLAAT. 40! luiBiie grootere mikioskopcn voorzicn ziju , dient namelijk niet tot ronddraaijing van liel voorwerp alloen, maar van hct ge- hecle inikroskoop , met uitzondering des spiegeis. Ilet hoofd- doel hieibij is dan ook niet de eigenlijke bevveging, maar wel de verandering der verlicbling, ten gevolge der versebiliende wijze , waarop de stralen bet voorwerp , gedurende de roml- draaijing , Ircffen. Bij de mikroskopen van Brunner en van Pacini (verg. bi. 199 en 2 U) daarenlegen , is bet alleen de voorwerpplaat welke draait, omdat deze bier bestemd is, om als gonio- meter te dienen. Ook de engeisebe makers (Boss, Po- well , Smith) voorzieu bunne mikroskopen van zulk eene draaijende voorwerpplaat. Tot voor korten lijd waren zij ge- woon deze te plaalsen boven de plaat , die voor de diagonale beweging van bet voorwerp dient , waarvan bet gevoig is , dat bij de ronddraaijing bet voorwerp doorgaans weldra uit bet gezigtsveid raakt , zoodra de as der draaijende plaat niet naauwkeurig zamenvall met die van bet inikroskoop. Hicrin is door Legg (1) op eene eenvoudige wijze voorzieu; bij beeft namelijk de ronddraaijende plaat oniniddelijk boven de grondplaat van de voorwerptafel en onder de diagonaal be- weeglijke plaat gebragt , zoodal de draaijingsas steeds met do mikroskoopas blijft zamenvalleu. (1) Q u e k e 1 1 , 1. c. p. 451. III. 2G TOESTEl.lEN TOT IlET WETEN EN TEEKENEN l)EIl VOOUWEnPEN. 469. Metkon wel niei anders,of men raoest reeds vroeg- tijdig bedacht zijn op middelen . om de ware groolte te lee- ren kennen der voorwerpen , welke men door bet mikros- koop vvaarnam. De eersle, die eene daartoe strekkende handelwijze aan- gaf, was Robert Hooke, die in de voorrede zijner in 1665 vcrschenen Microgtaphia mededeelt: hoe men, door met bet eene oog door bet mikroskoop naar bet voorwerp , en met bet andere naar eenen verdeelden maalstok le zien, de grootte van bet beeld kan meten , terwijl men dan , de vergrooting van bet mikroskoop kennende, daaruit gcmakke- lijk de groolle van bet voorwerp berekencn kan. Doze handelwijze is derhalve niet auders dan bet dubbel- zien , waarbij ik echter nog moot doen opmerken, dat reeds in 1611 Keppler (1) op gelijke manier geleerd bad bet vergrootend vermogen van den verrekijker te bepalen. Dat zij , onder zekere voorwaarden , tot zeer juiste uilkomslen kan leiden, is vroegcr (Dl. II. bl. 515) aangetoond. Zij kon dit ecblcr in de bauden van Hooke niet, omdat hem (1) Dioptrice , p. 45. HANDELWIJZRN VAN HOOKE , VAN LEEUWENHOEK. ■i03 dc iniddelen ontbraken tot dc naauwkeurige kermis der ver- grooling van zijn inikioskoop. 470. Nog gebrekkigcr ecbter was de bandelwijze van Leeuweniioek, daar dezc tot maateenheid vooi’wei’pen koos , die onderliug zeer in grootte verschillen , en dan volgcns schatting berekeude boe vcel malen ecnig door bet mikros- koop gezien voorwerp in die maateenheid begrepcn was. Een zijuer geliefdkoosde rnaateenheden was een korrel grof zand. De wijze, hoe hij daarnaar de grootte der voorwerpen berekende, verklaart hij uitvoerig in eenen in 1680 aan R. Hooke ge- schreven brief (I), en heldert bet met eene afbeelding en voorbeelden op , zonder er ecbter bij le voegen bet boeveel- ste gedeelte eener gebruikelijke inaat de door hem bedoelde zandkorrel uitmaakte. Bij eene anderc gelegenlieid in eenen later (1684) geschi-even brief (2), zegt hij: eenen zandkorrel gebruikt te hebben , welks middellijn zeer nabij van een duim was. Het blijkt ecbter nergeus, dat Leeuwenhoek deze grootte steeds als de normale beschouwde, en over bet gebeel is bet duidelijk , dat hij , door zijne vergelijking bij eenen zandkorrel , alleen bedoelde eene eeiiigerraate aanscbou- welijke voorstelling le geven van de kleinheid der door bet mikroskoop waargenomen voorwerpen. Ook beeft bij in la- teren lijd zelf iugezien , hoe onbepaald zijne maateenheid was, en uit dien hoofde voor zandkorrels de voorkeur gegcven aan gierst- of mosteidzaad - kori’cls (3). Behalve deze was (1) Ondcrviniingen cn beschouwingcn. Delft 1694, p. 56. (2) Ontledingen eii ontdokkingen , Leiden 1698. p. 37. 42»“ Miss, aan de Koninklijke Societcit. (3) » Ik hebbe voor desen geseyt, dat ik soodanige kleiie diertjes in het water sag swemmcn , dat se met baar duisent inillioeiien in grooto iO'i TOESTELI.F.N TOT IIET METEN EN TEEKENEN DER VOORVVERPEN, L c e u w 0 n h 0 c 1^ bovcndien ook gcwoon nog andero voorwer- ])cn tot lictzellde cinde le bezigen , vooral booldhaar cn blocdschijfjcs, gelijk uit vcrscheidonc plaatscn zijrier brieven blijkt (1). Wanncer men bedenkt hoc uitcrsl gebrekkig de bandel- wijze van Leeuwenhoek was , dan kan men niet nalalen zich te verwonderen over de mate van naauwkeurigheid , die sommige zijner bepalingen werkelijk bezillcn , lets betgeen men alleen verklaren kan , door de juistheid van een oog, dat door eene jaren langc oefening eene zckerheid in bet be- palen van maten verkregen had , welke een minder geoe- fend waarnemer geheel meet misseu. Zoo bcpaalt hi] (2} den doormeter van een bloedligcbaarapje gemiddeld op dien van een van cenen zandkorrel , d. i. , deze duim in doormeter bebbende, diis duira, en werkelijk komt deze bepaling zeer na overeen met de gemiddelde grootte der bloedligchaampjes, zoo als deze tegenwoordig met onze naauwkeurige hulpmiddelen gevonden wordt. 471. Een tijdgenoot der laatste levensjaren van Leeu- wenhoek, James Jurin (5), bedacht eene zeer vernuf- tige handclwijze , om den doormeter der door bet mikroskoop vvaargenomen ligehaampjes , op eene meer naauwkeurige wijze, in gewoonlijk gebruikte maat uit te drukken. geen grof sand soucleii uytrnaken. Maar alsoo der lussen de grove sanden een groot oiidersclieyt in groote is; soo wil ik liever seggen de grootc van een geerst - greyntje , inostertsaatje , enzv. Sondlrieven, Delft 1718. p. 404. Missive van 26 Aug. 1717 aan Boerhaave. (1) Zie onder anderen: Ontledingen cn ontdekkingen, 35*" Miss. p. 18. Onderv. en beschomv. 40*" 3Iiss. p. 27. (2) Ontl. en ontdekk. 42*" Bliss, p. 32. (3) Dissertations upon Physico - Blatkomatical Subjects 1732. p. 4.5. JURIN. SCHROKFMIKROMETEII. RASCOIGNE. 401) Hij wond zeer fijn zilvordraad zoo digl, dat er gecncilei tusschenruimte overbleef, waarvan hij zicli door ecn ver- grootglas overluigde. Door vervolgens een zeker getal der oinwindingen met eenen passer tc metcn , cn dc gevondeii maat door him aantal te deelen , verkreeg hij de dikle van het gehruikte zilverdraad. Dit werd dan in kleine slukjes ge- knipt , on deze , te gelijk met het te melen voorwerp , in het veld van het mikroskoop gehragt. Hij bevond op deze wijze , dat het door hem gebezigde draad duim dik was, en dat, 4 bloedligchaampjes de breedte daarvan beslaande, elk blocdligchaampje eenen doormeter van 7/40 <luim bezat, eene bepaling, die editor veel meer van de ware gemid- delde groolle afwijkt, dan die van Leeuwenhoek. 472. Intussdien waren zelfs reeds in dicn tijd betere middelen aangewezen. Bij de vcrrekijkers had men , sedert het midden der 1 O'*' eeuw , gebruik gemaakt van versdiillende soorten van mikro- meters, waarvan de eerste uitvinding van 1G40 dagleekent , cn loekomt aan Gascoigne, een Engelsch edelman, die, tijdens den burgeroorlog , welke zijn vaderland verontrustte , in den slag bij Marslon - Moore sneuvcide. Hij bevesligde twee draden in het [brandpunt van het oculair, waarvan de eene vast stond , en de andere , door middel eoner schroef , hcen en weder bevvogen werd (I). In 1710, derhalve nog tijdens het loven, zoowol van Leeuwenhoek als van Jurin, vcrscheen eene klci- nc lhans zeldzaam geworden verliandeling over mikrome- (1) Dit is eerst lang iia zijneii dood bekend geworden, toen Uertiam in bet bczit kwatn van het liandscbrift van Gascoigne. Phil. ira7isact. 1717. p. 603. 590 rOESTELLEN TOT HEX METEN EN TEEKENEN OER VOOBWERPEW. Ici's (2), geschreven door Thoodorus Bailhasaris, liooglceraar le Erlangen, waarin dcze , na uitvocrig gehan- deld to hcbbcn over de verscbillende loeu gebruikelijke soor- len van aslronomiscbe mikrometers ., dezelfde ook als geschikt aanprecs, oin lot dc bcpaling der grooUc van mikroskopiscbe voorwerpen le dienen, en daarloe zcer doclmalige en ook Ibans nog bruikbare voorscbriften gaf. Als cigeulijke mikromeler gaf bij de voorkeur aau eenen scbroefmikToraeter , geplaatst in bet brandpunt van bet oog- glas; bij bescbrijft daarvan verscbillende soorten, tcrwijl bij, lot bet leekenen van door bet mikroskoop waargenoinen voorwerpen, een net aanprijst, uit paardenliaren zauienge- sleld , en inede in bet brandpunt van bet oculair geplaatst. De eersle , die dezen voorslag bij bet mikroskoop in uit- voering bragt, was Hertel (2), van wiens in 1716 be- (1) Blicrometria , hoc est de micrometrorum tuhis opticis , seu Teles- copiis et Microscop its applicandorum varia structura ct usu, Crisiiaii- Erlangae 1710. Ilet 10'^'^ boofdstuk p. 115 — 120 handelt over de aanwen- ding der net- en schroefmikrometers bij mikroskopen. Aldaar leesl men onder anderen, p. 115: » . . . . restat adhuc alius usus horum instrumen- torum havd fiocci pendendus , quamvis, quod sciam , nemo de eo mentio- nem fecit. Microscopia scilicet etiam , quihus intuemur corpuscula purva, Micrometra admittunt, » .... — p. 120:” quod si vero accura- tior mensura ohjecti desideretvT , utendum erit Micrometro aliquo coclilea- to , qualia plurima Cap. Ill citato exhihuimus. Quando vero aliquod Micrometrum ita applicatum est, ut una cum objecto videndo ct mensu- rnndo distinctae apparcant pinnulae, distantia viirorum est accurate annotanda, et in piano oljectivo lineola ducenda ea longitudine , ut iota uno oltcctu per Microscopium apparent, v. g. aut etc. univs pollicis vulgaris. Diducenda'e postea, circumgyrundo cochleam , eo us- que sunt pinnulae , ut extremitatihus istius lineolae exacte congruant , quo impeirato videndum , quot particulis Micrometri pinnulae a so in- vicem distant , et lineolae longitudini rcspondcant ; hie enim particula- rum numcrus posthinc erit instar normae, jvxta quam alia ohjecta mcn- suranda sunt.” (2) II e r t e I , Jnwcisttng p. 160. Vollsl. Lehrgcl. p. 418. MIKISOMETERS VAJt HEnTEE , VAN MARTIN. 407 schreven mikroskoop reeds meermalea (bl. 159) melding is gemaakt. Ilij bragt onder bet oculair een paardenharen net, uit 100 vierkantc ruilen bestaande (z. PI. IV. fig. 6/?), en ver- vaaidigde tcvens eenen schroefmikroineler, welke zeer een- voudig was, en in de hoofdzaak overeenkwam met een der door Balthasaris beschreven astronomische mikrometers. Deze bestond uit eenen koperen ring (z. PI. IV. fig. 6 A), aan weerszijdeu van twee beugeltjes voorzien , door welke , en tevens door de tegen elkander overgestelde punten van den ring zelven , zicb twee schroeven o en bewogen , die zich in bet midden van den ring ontmoelten , nagenoeg op eene dergelijke wijze als thaus in bet oculaire d vis de rappel geschiedt. Deze ring werd in bet brandpunt van bet ocu- lair geplaalst. De buiten den ring uitstekende einden der schroeven waren van platte handvatsels of knoppen voorzien , en bij bet gebruik werden de | omgangen geleld. Ter bepaling der groolle van elken omgang , bedicnde zicb Her tel van de volgende bandelwijze. De beide scbroeven vs'erden zoover van elkander verwijderd, dat hunne uileinden den rand van bet gezigtsveld raakten. Daarop werd bun scbijnbare afstand , of de grootte van bet gezigtsveld , door eenen ter zijde van bet mikroskoop gebouden passer gemeten , en desgelijks de werkelijke afstand der beide schroefeinden door regtstreekscbe meting. Vervol- gens werd bet getal windingen , in deze ruimte bevat, ge- teld , en iiu uit deze gegcvens de waarde van elk vicrde gedeelle van eenen scbroeforagang berekend, welke bij bet werkluig van Her tel R. duim bedroeg. Eenige jarcn later kwaraen de oculair- mikrometers meer algemeen in gebruik, inzonderbeid door Benjamin Mar- 408 TOESTELLEN TOT IlET METEN EN TEEKENEN DEE VOORWERPEN. tin (1). Dcze was de ccrslc, die ook op het denkbeeld kwam , otn dc draad- of haaruetlen le vervangen door slree- pen , die met cenen diamant op glas getrokken werden. Zijne aldus vervaardigde glasmikrometers hadden cene ver- deeling van een duim in 40 deelen, De schroefinikrome- ter van Martin was, even als die van Hertel,een oculair- mikrometer, inaar op eene andere wijze ingcrigt, cn over- Irof dezen door eene grootere naauwkenrigheid der daarinede verrigle metingen. Hij bestond nit eene enkele scliroef, waarvan SO windingen een duim lengle hadden. Dat ge- deelle der schroef, betwelk zicb in het veld van het mikros koop lusschen de beide oogglazen bevond, eindigde in eene fijne spits, lerwiji het andere uileinde, dat buiten de buis des mikroskoops uilstak, van eenen wijzer voorzien was, welke zicb langs eene wijzerplaat bewoog, die in 10 en deze elk weder in 2 deelen verdeeld was (z. PI. IV. fig. 10). Elke verdeeling gaf derhalven onmiddelijk yoso duim aan , docb , daar niet het voorwerp raaar het vergroote beeld ge- meten werd , zoo beantwoorddeu de verdeelingen werkelijk aan eene veel geringere grootle, welke vooraf door bereke- ning gevonden moest worden. Volgens Martin zelven kon de doormeter der voorwerpen door middel van dezen schroef- mikromeler gemakkelijk tot in 10000’“ deelen van den duim worden uilgedrukt. Weinig lijds later voorzag ook Adams (2) zijn mikros- koop van eenen dergelijken scbroefmikrometer , en noemde dezen naaldmikrometer. Hij kwam in de hoofdpunlen overeen met dien van Martin; eebter waren er twee ver- (1) Description and use of a pocket reflecting Jlicroscopc with a mikromctcr. 1739. — Now System of Optics. 1710. p. 277. (2) Micrograpliia illustrata. 1716. MlKROMETEnS VAN MARTIN , TAN ADAMS , VAN GRANDER. 409 belcringen aangebragt. Vooreerst. was bij nict vast bcvesligd aan de buis van bet inikroskoop , inaar kon (z. PI. X. fig. 18) , door middel van den beugel aaa cn de schrocf Z; daar- aan vvorden vaslgehecbt , lijdcns men er zich van wilde be- dienen. Belangrijker echter was de Iweede verbelering, daar- iu bestaande , dat iedere gehcelo omwenteling der schroef mn werd aangewezen, dewijl deze zicb bewoog door een langwerpig vierkant raara cdef ^ waarop eene verdeeling was ingesneden , waarvan iedere tusschenruimtc beanlwoordde aan eene geheele omdraaijing der verdeelde schijf p. Om den voortgang der schroef te meten diende bet stuk v , waarop een slreepje als aanwijzer diende. Inlusscben meet men er- kennen , dat deze verbeteringen gcenszins groot genoeg zijn, om de eer der uitviuding van dezen mikrometer alleen aan Adams toe le kennen, gelijk diens zoon later deed (1). Zelfs bet getal der scbroefwindingen en de verdeeling der wijzerplaat was volkomen dezelfde , als die in bet vroegere werktuig van Martin. Eenige jaren later voegde ook Brander (ii) eenen gebeel daarmede overeenkomenden scbroefmikromeler bij zijn mi- kroskoop. Maar zijne glasinikromelers overtroffen daarente- gcn die van Martin in fijubeid van verdeeling, zijnde daar- op ruitjes getrokkcn van lijn in bet vierkant ; derbalve is de duim in 100 deelen verdeeld , dat is maal mecr dan op den Martinscben glasrnikrometer. Het onderzoek van zulk eenen mikrometer van Brander leverde de volgende uit- komsten op , welke aantooncn , dat bij bet in de kunst van fijne verdeelingen op glas te trckken inderdaad , voor zijnen (1) Essays on the Microscope, 1798. p. 51. (2) Beschrcibwig zwcijer ztisammciigcscteten Microscope, 1769. p. o4. 410 TOESTEUEN TOT HET dlETEN EN TEEKENE.T DEll VOOIUVERPEIT, lijd , roods tamelijk ver had gebragl. Do dikle der door den diamaiit getrokken slrccpen bedraagt 0,002 lot 0,003 mil- liin. , lerwijl van lien gomelen ruiljes , bet groolsle 0,230 en hel kleinste 0,209 raillim. in doormeler is, derbalve een verschil opleverende van ougcvecr In bclzelfde jaar als hel bockje van Brandcr verscbeen ook de beschrijving van hel mikroskoop van den berlog dc Chaulness. Deze vervaardigdc nog mcrkelijk fijncre ver- deeliogen , naraelijk van den duim in 240 deelen , doch deze vvareu niel op glas , maar op koper gesneden. Nog nadal de glasmikroraelers reeds lanielijk algeraeen bekend waren , gingen ecbter soininigen voort in hel bezi- gen van nelmikromelers , waarscbijnlijk om de meerdere dui- delijkheid , waarmede zich nielaaldraden of baren , dan met eenen diamanl op glas gelrokken lijnen verloonen. Bij Ba- ker (1) kau men de beschrijving vinden van eenen zilver- draadmikrometer , welks ruitvormigc mazen duim viijd waren , lerwijl hel zilverdraad niel meer dan duim dik was. Deze was door Folkes vervaardigd , lerwijl Baker zelf zich van eenen dcrgelijkeu bediende , dien bij uil boofd- baar had zamengesleld , en Hollmann (2) de mazen van een in hel oculair gebragl stukje zijden doek tot betzelfde oogmerk aanwendde. Behalve de verdeelingen op glas gebruikte men ook mikro- melers van ivoor en van boom , doch men zag spoedig van hunne vervaardigiog af, omdat deze zelfstandigheden zich to gereedelijk uilzellen of inkrimpen , naar gelaug van den vocbligheidsloestand der lucht. (1) Employment for the Microscope , 1753. — Uoll. vert. p. Hi. (2J Philos, transact. 1745. p. 24G. GI.AS- EJf NETMlnnOMETERS. 411 Cavallo (1) bragt daarvoor een plaalje parelnioor in ge- bruik , hetwelk dun genoeg kan geraaakt worden , ora door- schijnend le zijn, en waarop, met meerder gemak dan op glas , zeer scberpe dunne lijnen kunnen worden getrokken. Weldra vervaardigde men nu parelraoer-raikrometers, waar- op de verdeelingen tusschenruiraten van duiin be- zaten (2). Doch allengs werden de verdeelwerktuigen zeer verbelerd , zoodat bet mogelijk werd veel fijnere verdeelin- gen nit te voeren , en reeds op bet einde dor 18^“ eeuw gelukte bet Coventry (5) glasmikrometers daar te stellen , weiker kleinste verdeelingen 15555 Eng. duim (ongeveer ^§5 railliin.) bedroegen. Later muntlen in Engeland Ba rton , RarasdenenDol- lond uit in bet vervaardigen van zulke fijn verdeelde glas- inikroraeters, lerwijl in Duitscbland Frauen bofer te Miin- chen zich beroemd maaklc, door de vervaardiging van hoogst fijne verdeelingen op glas , waarvan hij zich bij zijne onder- zoekingen over de lichtbuigiug bediende. Het werktuig, het- welk bij daartoe aanwendde , was zoo ingerigt , dat er 52000 slreepjes op eenen Par. duim mede konden getrokken wor- den. Het schijnt echter niet, dat bij zulke Gjne verdeelingen werkelijk heeft uilgevoerd, daar in het fijnste net, waarvan hij zich bij zijne proeven bediende , de onderlinge afstand der streepjes 0,0001225 duim (ongeveer inillim.) be- droeg (4). Ook vervaardigde, orastreeks denzelfden tijd, Hoffmann (1) Philos, transact, 1791. (2) Adams, Essays p. 60. (3) Encytlopaedia Brittannica , O'*' ed. p. 80.'). (4J Gilbert’s Annalsn , 1823. XIV. p. 347. 412 TOESTELLEW TOT IIET METEN F.K TEEBEItF.It DER VOOUUERPEH. le Leipzig glasraikromelcrs , waarop do fijnste verdeclingeo duim groot waren (1). In lateren tijd heeft men doze fijnheid der verdeeling nog merkelijk verder gedreven. Lebaillif le Parijs stclde het eerst glasraikromelers daar , waarop de millimeter in 500 deelen verdeeld is (2) , waarin hij vervolgens ook , door C h e- valicr, Oberhauser en anderen , is nagevolgd ; docli nic- mand heeft het in deze kunst verder gebragt dan Noberl le Greisswald , van wiens proefplaatje ik in den loop van dit werk reeds meermalen melding heb gemaakt , en hetwelk inderdaad een der merkwaardigste voortbrengselen der he- dendaagsche werktuigkunde mag genoemd worden, Een naauwkeurig onderzoek van zulk een proefplaatje met eenen ociilair-schroefmikrometer , waarvan elke verdeeling der wijzerplaat bij de gebezigde vergrooting gelijk is aan 0,000051 millim. , leerde het volgende. De lengte der tot tien groepen vereenigde lijnen, bedraagt ongeveer 4 millim. ; de breedte dezer groepen en van de vrije ruimten , die ben van elkander afscheiden , is nagenoeg gelijk. Bij het meten van de breedte der groepen op het eene en op het andere uiteinde , blijkt dat er een klein ver- schil bestaat , hetgeen daaraan moet worden toegescbreven , dat N 0 b e r t , tot vervaardiging dier proefplaatjes , gebruik maakt van een cirkelverdeelwerktuig. De eerste groep heeft op het breedste uiteinde eenen doormeter van 0,0199 millim.. op het smalste eenen van 0,0196 millim. Dit kleine verscbil van 0,0005 millim. heeft , wel is waar , schier geenen noe- menswaardigen invloed , daar het zich over alle de slreepjes, die eene groep zamenstellen , verdeelt , doch er blijkt toch (1) Gilbert's Annalen, XIV. p. 440. (2) ChcYslicr, I. c. p. 83. PROEPPLAATJE VAN NOItRnT. 413 uil, dal men zekerlieidshalve wel doet , met telkeus een bepaald gcdeelle , b. v. bet midden der groepen , bij ver- gelijkende beproeving van mikroskopen te gebruiken. De doormeter van dit middengedeeltc en bet gelal der lijnen bedragen voor de eerste vijf groepen : 1 0,01973 millim. 10 lijnen of 9 tusschenruimten. 2 0,01941 D 11 • » 10 3 0,01931 13 l> » 12 4 0,01846 14 O i> 15 3 0,01851 » 16 1) )> 13 In de volgende groepen gelukte bet mij niet de streepen met die zekerheid te telleu , welke bier gevorderd wordt. Berekent men nu uit de door Nobert zelven aangegevcn afstanden de breedle der groepen , dan vindt men : N” 1 2 3 4 5 0,02030 millim. 0,01957 .. 0,01993 » 0,01831 » 0,01851 .. Verschil. 4* 0,00033 millim. — 0,00004 .. + 0,00023 » + 0,00003 » 0,00000 » Er is derhalve, tussehen de door mij verkregen uitkomslcn - en Nobert ’s opgaven , eenig verschil, waarvan ik den grond niet weet aan te geven daar bet dan eens positief en dan eens negalief is , doch in elk geval gering is te achten , alleen met uitzondering der eerste groep , waar bet ruira 25*55 millim. bedraagt. In bet volgende tafellje vindt men in de beide eerste ko- lommen de afstanden der lijnen in de groepen, volgens Nobert, alleen met herleiding der deelen van de Par. Jijn tot die des millimeters; in de beide andere die, welke door mij, uit mijne metingen aan bet eerste vijftal verrigt , zijn afgeleid. 414 TOESTELLEN TOT HET METEN EN TF.EEENEN DER VOORWERPEN. Getal lijnen in 6€i\ millimeter. Getal lijnen in ee'n millimeter. N”. 1 0,002236 mm. 445 0,002195 mm. 436. 2 0,001957 u 316 0,001941 .. 313. » 5 0,001661 1> 602 0,001652 » 615. n 4 0,001424 1) 702 0,001420 .> 704. » 5 0,001221 0 819 0,001221 .) 819. ») 6 0,001046 ») 936 i> 7 0,000897 » 1113 » 8 0,000768 1502 a 9 0,000660 » 1313 D 10 0,000309 1964 In de negende groep , welke de laatste is , die nog door de mij ten dienste staande mikroskopen bij daglicht behoor- lijk in de haar zamenstellende slreepjes kan worden opge- lost , zijn deze even scherp en zuiver gelrokken als in de eerste ; alleenlijk worden de lijntjes dunner , naar gelang de afstanden geringer zijn 5 en wanneer men nu bedenkt , dat nog altijd een gedeelte der ruimten door de slreepjes zelven wordt ingenomen , zoodat de ware onderlinge afstanden nog merkelijk geringer zijn, en in de kleinste verdeelingen niet veel raeer dan de helfl van de opgegeven grooUe kunnen bedragen , dan moet men inderdaad verbaasd staan over eene kunst , die , in fijnheid en keurige netheid , de natuur in de moeijelijkste proefvoorvverpen op zijde streeft , ja schier overtreft. (1) (1) Vergelijk Dl. I. p. 396. Oni de moeijelijkheid van zulke fijno rer- deelingen nog beter te doen uitkoraen , zal het niet ongepast zijn , hier de getuigenis van eenen bevoegden beoordeelaar , namebjk Frauenhofer, in to roepen. Na gezegd te hebben (Gilbert’s Ann. , p. 318 noot) dat bet hem nog niet gelukt was lijntjes op glas te trekken , op ziilkc nobeut’s puoefplaatje. 411) Uil liet bovenslaaude tafeltje blijkt , dat, lerwijl in de eersto groepen ceiie vrij geregeld toeuemende verkleining van den onderliugcn afsland'der lijnljes in de elkandcr opvol- gende groepen bestaat , er daarentegen tusschen de O'*" en 10“'” groep eeu merkelijk grooler verschil is. Nobert zelf schijnt dit te hebben ingezien , maar heeft daarbij gelegcn- beid gevonden , om nog slerkere bevvijzen te geven van zijne kunst in bet daarstellen van fijne verdeelingen op glas. Hij vervaardigde in den aanvang van bet vorige jaar (1) proef- plaatjes met twaalf groepen van lijnen , en op bet laatst van betzelfde jaar andere met vijftien groepen. Warren de la Rue (2) heeft eene beschrijving gegevcn van eec dier laatste proefplaaljes, en de onderiiuge afstanden der lijnen in de verscbillende groepen in onderdeelen van den Eng. duim medegedeeld. Hieruit blijkt, dat daarin , volgens Nobert, be vat zijn ; in een millimeter. in een millimeter. 1 443 lijnen. 9 1478 lijnen. » 2 514 .. » 10 1612 » 5 607 » » 11 1692 .. 4 715 .. » 12 1772 » )) 5 806 .. )> 15 1875 )> 6 924 » )) 14 1969 » » 7 1108 .. U 15 2216 8 1267 .. Uit de vergelijkiug met de vorige opgave voIgt , dat de geringe afstanden, dat er 32000 op eenen Par. duini (d. i. 1171 op eenen millimeter) gaan , laat hij er op volgen : » tend es mochte aueh fur Men- schen- JIdnde , ivelcher Maschine man sich auch hedienen mag, nicht wohl mdglich seyn.” (1) Z. Schumacher’s Astron. Nachr. Ergdnzungshcft 1849. V. p. 93. (2) American Journal. January 1850. p. 27. •ilG TOKSTELI.EN TOT llET METFN EN TEEKENEN DER VOORWERPEX. gclijkiiamige grocpon op do oudcrc on op de nieuwero rs’o- bcrlsdie procfplaaljcs gccnszins golijk zijn , ids, dat bij de racdcdoeiing der uilkornslon van ccne daanncdc in bet wcrk goslelde boprocviug van ecnig inikroskoop vvcl mod in bet oog wordcn gebouden. In dc ncgen eersic groepen is bet vci'scbil nid zeer aanmerkelijk , maar de 10'*' groep der ou- dere plaatjes beantwoordt ongoveer aan de 14**° der nieuwe- rcn (1) , terwijl de 15*'° groep van deze fijner verdeeld is. Nobert beeft ecblor geloond , dal biermede de kunsl nog geenszins den uilerslcn grens beeft bereikt , want , bebalvc deze vijftien groepen , becfl l)ij op betzelfde procfplaalje nog eene afzonderlijk staande groep van lijnen gelrokken , wier onderlinge afsiaud slccbls millini*. bedraagt , d i. de belft van die in de vijflieude groep , en bovendien nog eenige andere groepen , waarin dc lijnljes elkander onder boeken van 90° en 120° kruisen. (1) Toen ik de beschrijving gaf van liet mikroskoop van K o b e r t (zie hi. 227) , en aldaar vermeldde , dat bet hem gelukt was bij zijn proefplaalje nog twee groepen te voegen , en de elfde door zijn mikroskoop in stree- pen opgelost to zien , had Nobert buune af'standen in de nieuwe groepen nog niet opgegeven , maar meendc ik uit zijne mededeeling in Schuma- cher’s Astron. Nadir, niet anders le kunnen afleiden , dan dat hun on- derlinge afstand geringer was , dan van die in de tiende groep zijner ou- dere plaatjes. Thans is mij bet legendeel gebleken , en verzoek ik den lezer het daar ter plaatse gezegde in dien zin te willen verbetercn. Ik voeg bier nog bij , dat , volgens eenen door den heer Kipp van N o- bert onlvangen brief, deze met zijne nieuwste mikroskopen de 14^® groep opgelost ziet. Warren de la Rue deelt mede , dat door een objeclief van Ross, van | d. brandpuntsafstand en 80° openingshoek , ook de groep wordt opgelost, terwijl bij met een objectief van d. brandpunts- afstand en 110° opening, in die, wnar de onderlinge afstand der hjntjcs slechts 45JJ milliin. bedraagt, duidehjke streepjes zag , doch zonder zeker te zijn , of deze niet uit twee hjntjes bestonden. Ik inoet bierbij echter doen opnierken , dat deze waarnemingen bij kunstlicht gedaan zijn , waar- door de streepjes merkehjk gcmakkelijkcr ondcrscheidbaar worden gcmaakl, dan door gewoon daglicbt. 6LAS-MIKR0METEnS. 417 De prijs dcr Nobertsclie proefplaatjcs bedraagt S TbI. voor die met lien , en 10 Thl. voor die _met vijflicn groepen. 475. Wat bet zoo even opgemerkt verschil tussclicn dc ware en de nominale waarde der afslanden betreft, zoo heb ik reeds vroeger (Dl. II. bl. 995) aangetoond, dat zulke ver- schillen , ea dikwerf nog merkelijk grootere , bij alle rnikro meters worden waargenomen. Voor bet gebruik , waartoe de glasmikrometers bestemd zijn , knmt bet eebter ook vooral daarop aan , dat de afdeeliugcn onderling in grootte overeen- stemmen , en in dit opzigt stuit men bij diegene , welke nit de werkplaatsen der meeste vervaardigers voortkoraen , dikwerf op groote ongelijkbeden , die aantoonen , dat of bunne verdeelwerk- tuigen zeer gebrekkig zijn , of de verdeeling geenszins met de uoodige zorg en naauwkourigbeid verrigt is, Het volgcnde tafeitjc moge een overzigt geven van den betrekkelijken graad van naauwkeurigbeid van eenige mikromelers, welke op verscbil- lende lijden en door verscbillende makers vervaardigd zijn. A1 de bier vermelde verdeelingen zijn op glas , met uitzon- dering van die van Barton, welke op koper gesneden xijn. Namen der vervaardigers. Nominale waar- do der gemeten verdeelingen. Werkelijke waarde in inillira. Grootste verschil tussclien twee verdeelingen. Brander To E. lijn. 0,9109 0,0910 millim. = I I O R a m s d e n E. duim. 0,0469 0,0059 99 I T? Barton I 2000 0,0198 0,0019 99 I 1 0 Dollond I 500 97 0,0498 0,0070 99 I 7 Cbeva tier 55 millim. 0,0484 0,0019 99 I 25 Oberbauser I 20 99 0,0480 0,0019 99 1 2T [ M O 3 c> D /CR Uit deze zaraenstelling blijkl wel , dat men sedert den tijd van Bran der aanzienlijke vorderingen beeft gemaakt, maar de fouleu , die in al deze mikromelers beslaan , zijn III. 27 418 TOESTELUiN TOT IIET BIETFN EN TEEHENEN DEP. VOOnWEEPEN. echter in werkeiijklicid nog vccl te grool , en waarscliijiilijk bij die , welkc in nicuweren tijd vervaardigd zijn , groolen- deels allcen le wijlen aan le weinig zorgvuldigheid bij de bearbcTdiiig, Dat bet werkelijk mogelijk is ecncn hoogeren trap van naauwkeurigbeid in dezcn le bereiken , bewijsl niet alleen de fijnheid der verdeeling van bet zoo even beschre- ven Nobertsche pioefplaatje , maar ook , dat v. Moli! (1) , bij bet meten van drie afdeelingen (eigenlijk een le gering gc- tal) van eenen in vijftigste gedecllcn eener lijn verdeelden glasmikromeler van Merz, den opvolger van Frauenhofer, geen grooter verschil vond, dan van y/jj millim , dat is min- der dan 0,0004 lijn , derhalve beneden der gemeten verdeelingen. Ten sloUc wil ik bier , ten gemakke der lezcrs , de prijzen opleekenen , vvaarvoor zij zich glasrnikiomelers kunnen ver- schaffen. Bij Oberhauser koslen zij, met verdeelingen des milli- meters in 100 of in SOO deelen , . . . . 20 francs [f 9,52). Plossl levert glasmikrometers , met verdeelingen van de Weener lijn in 20 tot in 200 deelen, te- gcn 5 tot 6 Thl. {f 5,28. -/■ 10,56). Mel den millimeter verdeeld in 100 deelen, 8 Tbl. (/“1 4,08). Door Pistor en Martins worden zij vervaardigd met verdeelingen van den Parijschen dnim in 250 tot in 1000 deelen , voor 2 tot 4 Thl. {f 5,52 - f 7,08). Die van Pritchard, met verdeelingen des Eng. duims in 50 tot 5000 deelen, koslen 4 tot 10 Sh. (/■ 2,40 - ^ 6,00). 474. Do door Marlin, Adams en Brandcr vervaar- digde naald - mikromelcrs in het oculair maaklen na ceni- (1) Mikrographic , p. 293. SCHROEFMIKROMETKnS VAN DE CIIAIII.NES, VAN JIARTIN. 419 geo tijd wederoin plants voor andere schroefmikrometers. De hortog de Chaulnes deed namclijk in 1767 een inikroskoop vervaardigen , hotwelk bepaaldelijk voor hcl docn van raetingen werd ingerigt. De stam van dit werktuig was bevestigd aan een lafellje, dat op vier pooten rustle. Twee- derlei schroefmikrometers dienden voor bet verrigten van me* ting^n. De eerste was de astronomische oculair - raikrometer met twee dradeu , eenen vaststaanden en eenen door eene schroef beweegbaren draad. Maar daarenboven werd ook de voorwerptafel voorzien van eenen raikrometer met twee schroe- ven, waardoor bet voorwerp in bet geziglsveld in tweederlei rigting bewogen kon vvorden. Door middel dezer inrigting was de hertog de Chaulnes in staat den doormeler der voor- werpen tot op ttoo *6“ bepalen , dus bijoa met de dub- bele uaauwkeurigbeid , die met de vroegere naald - mikrome- ters bereikt werd. Het door den hertog de Chaulnes gegeven voorbceld , om bet voorwerp door schroeven te doen bewegen , vond eenen navolger in Martin. Bij de in lateren tijd (1) door dezen vervaardigde zaraengestelde mikroskopen , is een afzon- derlijke van twee schroeven voorziene raikrometer gevoegd , beslaande uit een vierkant koperen raam , waarin een tweede zich door twee schroeven , die regthoekig op elkander wer- ken , laal been en weder bewegen. Deze schroefmikrometer kan naar willekeur op de voorwerptafel bevestigd of daarvau verwijderd worden , gebeel op dezelfde wijze , als zulks in onzen tijd bij de mikroskopen van Pliissl en anderen gesebiedt. (1) Wanrschijnlijk is het doze schroefmikrometer, welke beschreven is in een stukje van Martin, waarvan mij alleen de titel hekend is, nainc- lijk: Microscopium pantometriemn , or a new constrvetion of a Microme- ter adapted to the Microscope. 177G. 420 TOESTEUEN TOT IIET JIETEN EN TEEKENEN DEE VOORWERPEN. Bij lict orulcrzoek van zulk] eoncn sclirocfinikroniclcr van Martin l)!cek mij , dat elke geheelc scbroefomdraaijing be anlwoordl aan 0,5019 millim. , en , daar de wijzcrplaat in twinlig deelcu verdceld is , elke verdeeling aan 0,0251 inil- lim. of 0,00099 E. duitn. Ook de oculair - scbroefinikromcler met beweegbarcn draad kwara lueer in gebruik. Deze werd mede op bet mik#os* koop toegepast door Ramsden, bij gelegenheid dal de ge- neraal - majoor Roy (1) in 1785 belast was met bet doen van naauwkeurige opmelingen , en ten dien einde de uilzct- ting der door hem gebruikte staven , door de warmte, met juistheid bepalen moest , lot welk einde Ramsden eenen pyrometer uitdacht , zoodanig ingerigt , dat de uilzeltiug der staven, door twee aan de uileinden geplaatsle inikroskopen , gemelen werd. Toen eenige jaren later dezelfde , door trigonometrische operalien, den ondorlingen afstand der meridianen van Green- wich en Parijs bepaalde (2), vervaardigde Ramsden voor hem een vverkluig om hocken te meten , waarop mede twee van dergelijke mikromelers voorziene mikroskopeu waren aan- gebragl , om de noodige aflezingen met groote naanwkeu- righeid te bewerkstelligen. Ook Edward Tronghlon (3) gebruikte mikromelers, die op eene dergelijke wijze waren ingerigt , in de zamenslelling van ziju verdeelwerkluig. In PI, X. fig. 16, is de Rarasdensche oculair - scbroef- mikromcter afgebecld. Hij bestaal uit eene plalte langworpig vierkanle bus a , waarin twee spiuwebdradcu (z. 1) m en it) (1) Roy, account of the' mcsurcment of a base on Hounslow- Jlcath. Philos, transact, p. 641. I (2) Philos, transact. 1790. p. 111. (3) Philos, transact. 1809. p. 105. SCIIROEFMlKROiHETERS VAN RAMSDEN , VAN FRAUENIIOFER. -42 1 gezien wordeii , waarvan de cene vast slaat, Icrwijl de aii- dere door eene scliroef wordt bewogen , welkc voorzien is van eene verdeelde wijzerplaat b. Van boven rust op deze bus cene kortc buis o , waarin een positief ocniair bcvat is , dat zoo gcsteld kan worden , dat men de beide spinweb- draden , en tcvens bet door bet objectief gevormd beeld , duidelijk ziet. Ten eiude bet gclal der geheele omdraai- jingen der sCbrocf.Te kennen , loopt dwars door bet gc- zigtsveld r (^)u eene zaagsgewijs getande strook pq ^ waarvan elk tandje joist aan eene gebeele scbroefwiuding beantwoordt, terwijl telkens vijf tandcn door eene diepere inkerving worden aangeduid. De onderste buis t dient alleen om den mikro- meter in de mikroskoopbuis te sebuiven. ‘ *' Dat deze soort van scbroefmikromeler verreweg bet naauw- keurigstc meeivverktuig is, betwelk vvij bezillen , is reeds vroegcr (Dl. II. bl. 507) aangetoond. Ecbter is bet niet te ODtkennen , dat zijn gebruik , even als van alle oculair - mi- kroraeters', gepaard gaat met bet bezwaar, dat de waarden der daardoor aangegeven malen niet volslrekt , maar betrek- kelijk zijn, zoodal men altijd genoodzaakt is, deze voor bet gebruik van ieder objectief en voor iedere buislengtc te be- palen. Dit is dan ook de oorzaak , dat men , vooral op bet vasle land van Europa — want in Engeland maakt men van den oculair - scbroefmikrometer nog steeds veel gebruik — meer en meer sebier uitsluilend de voorkeur beeft gegeven aan den voorwerptafel - scbroefmikromeler , en wel inzonderbeid op bet vcorbecid van nF r a u en h o fe r ^ die daarvan zijne groolere mikroskopen voorzag. Zulk een scbroefmikromeler is afgcbecld in IM. VIII. lig. 8 en 9 ; bij beslaat uit Iwec platen , waarvan de onderste op dc voorwerptafel wordt bevesligd , Icrwijl do bovenslc daar- 422 TOESTELLEN TOT IIET METEN EN TEERENEN DER VOORWERPEN. over , door middel cener schrocf, liecn cn weder glijdt. De ondersle, in fig. 8 slechts gedceltelijk, in fig. 9 op dc door- sncde zigtbare plant is van eene ronde opening voor- zien , en heeft ter zijde twee zvvaluwstaartvorinige lijsten , waarin dc kanten der bovenste beweegbare plaat hh^ welke eene langworpig vierkanle opening lieeft , passen. De fijne schroef d loopt in eene moer e , welke verbonden is met de onderste plant,- wordt zij oragedraaid , dan drukt zij met baar uiteinde tegen de beweegbare plaat 6Z>, die daardoor derbalve wordt voorlgeschoven , terwijl zij lerng gelrokken wordt door de veerende plaat g , welke door de schroef jes cc met de bovenste plaat verbonden is. De vvijzerplaat met den verdeelden rand ii is niet vast vereenigd met de schroef, maar kan , door omdraaijing van de moer I , losgemaakt wor- den , waarna dan haar nulpunt in overeenstemming kan ge- bragt wordeu met de verdeeling op de schaal w., welke de geheele omwentelingen aanduidt , terwijl een (in de figuur niet afgebeelde) nonius dient, om ook de onderdeelen van de verdeelingen der wijzerplaat af le lezen, Nagenoeg hiermede overeenkomend zijn de latere schroef- mikrometers van Plossl,van Schiek en anderen. Alleenlijk hebben deze sterkere spiraalveeren aangebragt , waardoor in deze werktuigen de doode gang der sebroef geheel wordt opgeheven. De wijze, waarop de onderscheiden makers de verdeeling hunner schroefmikrometers inrigten , is natuurlijk verschillend. De verdeelingen op den Plosslscben schroefmikrometer ge- ven onmiddelijk tienduizendste , cn, met bebulp van den no- nius , honderdduizendste dcelen van den Weener duim aan. Die van Pis tor cn Martins geeft de gelijknamige waarden in onderdeelen van den Parijschen duim aan. Schiek heeft zijnen schroefmikrometer ingerigt voor bet melen van SCHROEKJUlKUOil. V. PLOSSL , SCIIIEK , PISTOR , BRUNNER. DRADEN. 425 duizendsle en ticnduizendslc deelen van dc Parijsche lijn ; desgelijks ook IVobert. De fransche vervaardigers bezigen altijd den millimelcr als inaateenheid. Bij bet vroeger (bl. 199) beschreven mikros- koop van Brunner beanlvvoordl elke verdceling der wijzer- plaat aan mdliin. , terwijl een nonius nog de liendui- zeudsle deelen aangeeft. Dat bet eebter niet inogelijk is met zulke voorwerptafel- schroefmikromelers metingeu te doen , die zoo naauvvkeurig zijn , als zulke fijne verdeelingen oogenscbijnlijk (belooven , is vroeger (Dl. II. bl. 506) aangetoond. Hot spreekt van zelf, dat schroefmikrometers , als zijnde werkluigen , wier bearbeidiug veel zorg en tijd vordert , ook tot dc kostbaardere bebooren. Die van Plbssl kost 40 Conv. Gl. {f 49,60). 'o „ Schiek „ 50 Tbl. ...(/■ 52,80). Bij Pistor en Martins is de prijs van eeuen voorwerpta- fel-scbroefmikrometer dezelfde als bij Sebiek , maar^zy ver- vaardigen ook oculair-scbroefmikroraeters voor 55 Tbl. (/"0 1, 60). Bij Ross kost zulk een werkluig dC 5 - sh. 5 (^65,00). Wij willen deze paragraaf besluilen met de opgave der onderscheidene soorlen van draden , vvelke men opvolgend voor verscbillende mikrometrisebe doeleinden gebruikt beeft. Ree^ls zagen wij (bl. 410), dat de draden, waarvan men zicb bet eerst bediendc , uit paardenbaar , mensebenhaar zilver of zijde beslonden. Deze alien bleken cchter voor naauwkeurige metingen veel te dik en te grof te zijn , cn in 1775 raadde Felix Fontana (1) bet gobruik van spinne- (1) Saggio del real gahinetto di JiHca c di stnria naiuralc di Firenze. Rom. 1775. 424 T0E9TEUEN TOT IIET JIETEN EN TEEKENEN DER VOORWERPEN. webdraden aan , docli do eerste aanwending daarvan in ster- rekundigc werktuigen geschieddc door Edward Trough- Ion (1). De moeijelijkheid cchter , waarmede dcze lioogst leedere draden op hunne juiste plaats worden gebragl , is oorzaak gewcesl , dat men in latercn tijd bcdacht werd op anderc iniddelen , om hen te vervangen. Brewster (2) beval in 1815 tot dat einde fijne glasdraden aan. Deze kunnen echter bezvvaarlijk zoo fijn gesponnen worden , dat zij in dunte gelijk staan met eenen spinwebdraad, die millim. , of zelfs nog minder dik is. Goring (5) wil dra- den, vervaardigd uit caoutchouc, opgelost in terpenthijn , zeer doelmatig gevonden hebben , iets , dat echter ter naauwer- nood mogelijk is , daar zulke draden , zelfs wanneer zij zoo dun als spinrag waren , toch voorzeker veel te ongelijkmatig van dikte zullen wezen , om bruikbaar te zijn. Meer belo- vend is het bekende hulpmiddel , waardoor Wollaston (4) in 1815 plalinadraden van de grootstmogelijke fijnheid leerde daarstellen , en werkelijk heeft Schiek van de aldus ver- kregen draden in zijne mikroskopen gebruik gemaakt. Ook herinner ik bier ter plaatse , dat v. Mohl (5) voorge- slagen heeft de draden te vervangen door de fijne spits ee- ner naald. Q u e k e 1 1 (6) heeft , ofschoon met een geheel ander docl , namelijk om als aanwijzer te dieneo , ook eene naald in het oculair laten brengen , op de wijze in PI. VIII. fig. 16 afgebeeld. Deze naald a is bevestigd aan een stijltje b, dat in het diapbragma cc van het oculair rouddraait , en van (1) Brewster, New Instruments , p. 75. (2) New Instruments , p. 77. (3) Micrographia , p. 47. (4) Philos, transact. 1813. p. 116. (5) Linnaea 1842. s. 502. 