Het mikroskoop, deszelfs gebruik, geschiedenis en tegenwoordige toestand
lopen , ca hoe noodig het is daarvoor auderc inccr zekerc mellioden aan te vvendca. Intusscheu zijn ook dcze laatstc afstanden nog uiterst gering en hunne onderscheidbaarheid boven het bereik van vele mikroskopen, daar in de 9‘'° groep van bet Nobert’scbe plaatje de onderlinge afstand der streep- jes ongeveer ys*oo naillim. , en in de zoo moeijelijk oplos- bare 10'*' groep x55o mdlim. bedraagt, tervviji men be- zwaarlijk kan aannemen, dat de geslippelde slreepjes op de in canadabalsem liggende Navicula -schalen gemakkelijker ziglbaar zijn, dan de met eenen diamant op glas getrokken lijnen, want, hoewel de mazen in het dioplrische beeld van een draadnet met een Amicisch mikroskoop nog kunnen herkend worden , wanneer de tusschenruimten woinig meer dan half zoo groot zijn (z. bl. 211), zoo kan dit bier niet als maatstaf worden aangenomen, omdat deze draden eii bij gevolg ook hun beeld volkomen oudoorschijnend zijn, en zich als scherp geteekende zwarle lijntjes vertoonen, terwijl op glas getrokken streepen, cn zoo ook die aan de opper- vlakte van organische proefvoorwerpen , alleen zigtbaar wor- den , omdat daar ter plaatse kleine hoogten of diepten be- staan , waardoor het licht onregelmatig gebroken en ver- slrooid wordt, en de zigtbaarheid van dezen dus grooleu- deels afhangt van het meerder of minder brekend vermogen dcr omringcnde middenstof. 418. In het in de laalste bladzijden gegcven overzigt van de verbeteringen , welke het zaraengesteld mikroskoop gedu- rende onzen leeftijd heeft ondergaan, heb ik opzellelijk de zoodanige voorbijgegaan , die betrekking hebbeu lot de reglkeering van het beeld, welke wij thans hier willen 1e zamen stellen. III. 17 258 MET ZAMENGESTELU DIOI'TRISCH JIIKROSKOOP. Vrocger (1’*' Dl. §184 en verv.) zijn dc verschillende wijzcn beschouwd , waarop dit gcschicden kan, en ik verwijs der* halve daarheen voor het theorelische gedcelle van dit on* derwerp; doch tei’wijl aldaar dc regtkecring door middel van het ociilaiv het laatsl genoeind is, inoeten wij haar hier het eerst vermelden, aangezien zij in lijdsorde dc overige is voorafgegaan. Reeds zeer koiten tijd ua de ontdekking van den verre- kijker, t, w, in 16H , wees Keppler (1) aan, hoe men drie bolle lenzen stellcn meet , ora dc voorwerpen in hunne natuurlijke rigting te zicn, en door Rheita werd in 1645 dit beginsel vverkelijk op den vcrrekijkcr loegepast. Bij het zamengesteld mikroskoop echter, waar de kleine biconvexe voorvverplenzen ecu veel minder scherp beeld vormden, moest deze verbetering veel moeijelijker uitvoer- baar wezen. Ook schijnl het zelfs , dat men haar bij de oudeie mikroskopen niel eens beproefd heeft. Toen echter het objectief aplauatisch was gemaakt, en het daardoor ge- vormdc beeld eene veel grootere mate van scherpte en hel- derheid had bekomen, lag het denkbeeld voor de hand, om nu ook het laatste gebrek , dat nog aan bet zamengesteld mikroskoop kleefde, en waardoor het voor het cnkelvou- dige wcrktuig wijken moest, dc oragekeerde rigting namelijk, waarin men de daardoor beschouwde voorwerpen waarneemt, weg te nemen, en het was even uatuurlijk, dat men hier- toe het eerst een dergelijk middel aangreep als dat, waar- van men zich reeds sedert eene groote reeks van jaren bij den verrckijker bediendc. Het eerst werd zulk eene vcrmcerdering dcr glazen , die (1) Zic 7-ijne Dioptricef Probl. 99. UECrKEERlNG DEE BBELDEN ; LiSTER , CHEVALIER. !^59 hct oculair zamenstellen , met hct doel om het becid regt te keeren, aangewend door Lister, in het mikroskoop, het- welk in 1826 door Smith naar zijne aanwijzing vervaardigd werd, en waarbij achromatische lenzen van Tolley gcbrnikt werdeii (I). De latere engelsche vervaardigers van mikros- kopen hebbea dit algemeen nagevolgd , en op vcrlangen voegen zij zulk een » erecting glass" bij bonne vverktui- gen (2). Gewoonlijk is dan (evens eene bionenste buis aau wezig , die kan worden oitgetrokken , aau welks ondereinde dan de regtkeeriugs-tocstel , bestaande nit eene korte bois met twee piano -convese lenzen, welker bolle zijdeu bovenwaarts zijn gekeerd, geschroefd wordt. Zoo vindl men het reeds in hct mikroskoop in 1850 door Pritchard voor Goring vervaar- digd. In PI. IV fig. iA is de regtkeerings - toestel afgebeeld, welke bij x aan de binnenste bois wordt bevesligd. Door deze buis raeer of minder oil te trekken , kan men dan ook de vergrooting naar willekeur verslcrken of verzwakken , gelijk vroeger (Dl. I. bl. 269) is aangeloond. Eerst eenen geruinien tijd nadat dit middel in Engcland was in zwang gekomen , is men ook elders bedacht gewor- den op dc verwezenlijking van hetzelfde doel, doch op eene andere wijze. Chevalier namelijk, die, gelijk wij zagen, bet horizontaal mikroskoop van Amici namaakte, moest w'eldra opmerken, dat door het daarin bevatte regthoekige prisma dc beelden eene halve orakeering ondergaan (verg. Dl. I. bl. 262). Het was duidelijk, dat eene tweede halve orakeering, door middel van een tweede regthoekig op hct (1) Quekett, I, c. p. 110. (2) Op de prijscoiirani van Smith en He ok staat het 'jenofoenl voor I of/ 12. 17^ 260 IIET ZAMENGESTEM) DIOETEISCII MIKROSKOOI'. ccrsle geplaalsl prisma, eene gclieelc reglkcering mocsl le vveeg brcngen, en Chevalier deed zulks, door een reglhoe- kig glazen prisma iu de houding, zoo als op PI. V. fig. 12 gezien wordt, in een buisje voor hel oculair te plaatsen. Op hetzelfde beginsel, namelijk dat eencr dubbele tolale relleclie, berust ook bet reglkeerend mikroskoop van Nachet, in 1845 bet eerst door bem vervaardigd (1), betgcen ecbter bet groote voordeel boven dat van Chevalier heeft, dat de buis van bet mikroskoop vertikaal is geplaatst, waardoor de houding der handen, bij bet vcrrigten van onlledingen daar- onder, veel ongedwongener is, terwijl bovendien de beneden- vlakte van bet bovenste prisma bol is geslepen , ten gevolge vvaarvan bet tevens als eene lens werkt, en bet gezigtsveld eene grootere uitgebreidheid heeft. De buis van dit regtkeerend mikroskoop is in doorsnede voorgesteld in PI. IX fig. 2i,- bij B bet oculair alleen , in eene houding om eenen hoek van 90° verschillende van die in A. De eerste halve omkeering geschiedt door bet prisma abc, geplaatst onmiddelijk boven bet diaphragina rs in de nabijheid van bet objectief. In d bevindt zicb een gewoon plano-convex collectiefglas, en bij mn een diaphragnia. Het tweede prisma , dat door de bolle benedenvlakte ook als oogglas dient, bevindt zicb in A bij efgh en in B bij e'f'g'li. Uit de j^fbeelding is het duidelijk, dat een oog geplaatst in o, onder eenen hoek van ongeveer 45° tegen de vlakke zijde e'f van bet prisma ziende, de beelden der voorwerpen, die zicb onder het mikroskoop bevinden, in hunne ware houding zal ontwaren volgens de rigting der lijn oi (2). (1) Comptes renduSy 1843. XVII. p. 917. (2) De theorio dezer regtkeering.-iwijze is vervat in de met elkander in yerband gebragte 176 en 184 van hel I»te Deel. Alleenlijk zie ik nnj REGTHEEHEND iMlKROSKOOH VAN NACUEI. 2GI Bij (lit mikroskoop behoorea vier achromalische dubbellen- zen, welke, helzij ieder voor zich of lot een stelsel van twee, drie of vier lenzen vereenigd, onder aau bet kegelvortnigc gedeelte der buis bij pq geschroefd worden. De daarmede verkregen vergrootingen , alsmede de afstanden der onder- vlakten van bet objectief van bet voorwerp zijn bij bet door mij ouderzochle werktuig de volgende: Objectiei bestaande uit: Vergrooting. Afstand. eene dubbellens 20 48 millim. twee dubbellenzen 50 17 drie „ 92 8 vier „ 104 0 De doormeler van bet gezigtsveld, bij eene projeclic op 2o ceniim. afstand, bedraagt 165 millim. , zoodat men der- halve bij de genoemde vergrootingen nog 8,2 — 5,5 — 1,8 en 1,6 millim. van bet voorwerp overziet. De belderheid en lichtsterkte zijn zelfs bij de sterksle ver- grooling en bij opvallend lichl nog allezins voldoende, zoo- dat men bij gewoon daglicht en zonder aan wending van con- cenlrerende lenzen arbeiden kan. Nacbet heeft zijn mikros- koop allecn hiervoor ingerigt, ten eiude aldus, door wegla- ling van den spiegel , aan zijn werktuig eene geringere boogie le kunnen geven, welke niel meer dan 20,5 tot 25 ceniim. boven bet voorwerp, en 25,5 lot 29 ceniim. boven de tafel bedraagt, d. i. ongeveer beantwoordende aan die, vvaarbij de meeste personen met gemak zittende arbeiden. Het gestcl , hier verpligt het ongunstige aldaar op bl. 264 geuite oordeel terug te nemen, daar het onderzoek van een rcglkeerend nhkroskoop van Nachet mij overtuigd heeft, dat het lichtverliea gceiisziiis zoo groot is, als vroc- ger op eene gebrekkige vvijze genomen proefnemingen mij dit hadd^n doen veronderstellon. y62 IlET 2AMUNCESTE5,D WIOl'TRISCIl MIMR09K00P, waarin de inikroskoopbuis bevesligd is (z. PI. IX. fig. 5) is overi* gens zeer eenvoudig, beslaande alleen nil eenen korten doch zwaren cylindrischen stam b met eenen stevigen dwarsarm k. waaraan eene korle buis r is bevesligd met eenc Iweede buis m daarin, die in de eerste door een rondselwerk met den ge- randen knop n kan worden op en ne6r bewogen. In deze binnenste buis wordt dan de boven beschreven mikroskoop- buis i geschoven. Als voetstuk , waarop de stam rust , be • zigt Nacbet hetzij eene zware langwerpig vierkante koperen plaat <7, of wel eenen drievoet, beslaande uit drie gelijke klaauwen, op welker vereenigingspunl dan de stam geplaalstis, die daarop om eene spil ronddraaijen kan. De prijs van dit werkluig, door den beer Kipp te Delft geleverd, bedraagt /TS. Het derde reglkeeringsmiddel beslaat daarin , dat men in plaals van een objectief er twee neemt, en deze op zulk eenen onderlingen afstand brengt, dat bet door bet voorsle gevormde beeld door bet achtersle vergroot wordt gezien (z. Dl. I. bl. 263). Het is deze bandelwijze, in verband ge- bragt met eene binnen zekere grenzen beperkle verandering in den onderlingen afstand der beide objectieven , welke in den laatsten tijd op bet vasle land het meest is aangeweud. Het eerste denkbeeld daartoe is uitgegaan van Strauss- Durckheim (1), die hetzelve mededeelde aan Trecourt en Oberbauser, en door dezen werd in 1859 (2) een naar dit beginsel vervaardigd mikroskoop, onder den naam van microscope d dissection, aan de Fransebe academie aange- boden. Bij dit werkluig konden de beide objectieven door (1) Trait6 jjratiqtic ct tMoriquo d'anafomie cont.paree. I, p. 81. (2) Comptes rendus 1839. IX. p. 322. HECTKEEUENDE MIKROSKGPBN VAN OBERUUUSER, VAN CHEVALIER. 263 ccn rondselwcrk verder van af digter bij elkander vvoiden gebragt. De vergrooting kon van 0 tot 500’ maal veranderd worden. Bij de sterkste vergrooting bedroeg de afstand van bet voorste objectief van hot voorwerp nog 4 millini. Bij eene 150 inalige vergrooting vverd nog een voorwerp van 0,2 railliin. doorraeter in bet geziglsveld bcvat, en bij eene vergrooting van 2 malen een voorwerp van 40 millim. Wat bet geslel van bet Oberbauserscbe disseclic-niikroskoop aan- gaat, zoo komt dit, gelijk nit de afbeelding op PI, IX. fig. 4 blijkt, geheel overeen met bet oude model zijner groote mikros- kopen. Alleenlijk beweegt zich in de buitenste buis eene bin- nenste op en neder, door middel van een rondselwerk , waar- door de wijziging in den onderlingen afstand der beide objec- tieven, en bij gevolg in de vergrooting, wordt te weeg gebragt. Wanneer wij deze inrigtiug van naderbij bescbouwen, dan zien wij , dat zij zicb , wat den loop der stralcn binnen in bet ligcbaam des mikroskoops belreft, cigenlijk niet onderscheidl van de reeds vele jaren vroeger in Engeland gebruikelijke. Docb de verbetering, door Trecourt en Oberbiiuser aan- gebragt, bestond daarin, dat zij voor bet reglkeeringsglas ook een acbromaliscb stelsel bezigden, betwelk bovondien eenen korteren braudpuntsafstand bad. Hicrdoor werd vooreerst de scberpte en duidclijkbeid van bet becld grooter , en ten tweede eene mcerdere speelruimtc in bet vergrootend ver- raogen mogelijk. Ook werd bun voorbeeld weldra nagevolgd. In 1841 be* sebreef Fiseber de Waldbeim (1) een werkluig door Cbe- valier vervaardigd, onder den naam van microscope pancra- tique, waarvan de inrigtiug geheel op betzelfdc beginsel stcundo. (1) Le microscope pancratique , Moscou 1041. 264 IlET ZAMEN6ESTELD DIOPTRISCU MIKROSKOOP. In 1845 (1) vinden wij ook van PlossI vermeldt, dat hij pen zaraengesteld mikroskoop vervaardigd liecft , hetwelk de beclden regt vcrloont, en tot welks vcrbetcripg Dr, FenzI zoude bijgcdragen hebben. Volgens bet bieromtrent door V. Mobl (2) medegedeelde , bezit dit regtkecrend mikroskoop van PI OSS I bet gewone oculair van den verrekijker voor aardscbe voorwerpen, en zoude bet in scberple des beelds dat van Oberbiiuser overtreffen. Wcrkelijk zijn ook de vroe- gere dissectie-mikroskopen des laalsgenoemdcn in dit opzigt zeer gebrekkig, gelijk mij bij bet onderzook van een zooda- nig werktuig, dat in 1841 is vervaardigd, gebleken is. Het is mij voorgekomen, dat de oorzaak biervan daarin gelegen is, dat Oberbauser te sterke objectieven bezigde, waardoor wel is waar cene grootere speelruimle in het vergrootend vermogcn werd verkregcn , doch dit alleen ten koste eener goede verbetering der aberraiien. Later heeft bij dit zelf ingezien, en bij een in 1846 vervaardigd mikroskoop, waar- van V. Mobl een giinslig verslag heeft gcgeven, bedraagl de geringste vergrooting 6 malen, bij 70 millira. afstand van bet voorwerp, en een gezigtsveld van 1S,4 millim. doormeler; de sterkste vergrooting is 68 maal, bij 14 millim. afstand van bet voorwerp, waarvan dan nog slechts ruim 1 millim. wordt overzien. In dit werktuig is Oberbauser ook van zijne vroegcre inrigting afgeweken, en heeft hij van een oculair voor aardscbe voorwerpen gebruik gemaakt. Waarscbijnlijk is het hieraan, dat de groote Icngte van de bins meet worden toegescbreven , bedragende de afstand van het ocu* lair boven de tafel, bij eene 6 malige vergrooting, 25,6 (1) V ersammlung der deutschen JVatur/orscher in Grate, Sitzung am 20 Sept. 1843. (2) Mikrographio , p, 225. nEGTKEEREKDF, MlttllOSKOPEN. 2G5 centim., bij eene 36 malige 25 cenlim., en bij cene 68 malige 32,5 centim. Wanneer ik nu een oordeel zal vellen over de verschil- lende tegemvoordig gebruikelijke middelen tot reglkeering der beelden in bet zamengesteld mikroskoop, dan zoude dit bier op neer komen: dat twee dier melhoden, namelijk die door terugkaalsende prismata , en die door plaatsing van een tweede acbromatiscb objectiefstelsel op den weg der slralen, even voldoende uitkomslen kunnen geven, gelijk mij door opzeltelijke vergelijking van aldus ingerigte werktuigen geble- ken is. lets minder scberp zijn de beelden , indien men de reglkeering in bet oculair verplaatst, op de in Dl. I. bl. 270 beschreven wijze, ofscboon men in de meeste gevallen, waar bet alleen op onlleding aankomt, biermede volslaan kan. Docb van welk regtkeeringsmiddel men ook gebruik make, zoo kan ik bier slecbts berbalen wat ik reeds daar ter plaatsc gezegd beb, dat bet namelijk ongepast is bijzondere aldus of op eenige andere wijze ingerigte disseclic-mikroskopen te vervaardigen ; maar dat bet daarentegen wenscbelijk is, dat de zamengestelde mikroskopen voortaan steeds zoo worden ingerigt, dat zij, dcs verkiezende, door den gebruiker tijdelijk regtkeerend kunnen gemaakt worden. In Engeland doet men zulks gewoonlijk, docb de in de laatste jaren op bet vaste- land door Oberbauser, Nacbet enzv. gebezigde middelen verdienen voorzeker de voorkeur boven bet niet acbromatiscbe erecting glass. De prismata des laatsten, boe vernuftig ook aangebragt , zijn als tijdelijk regtkeeringsmiddel minder doel- malig, daar zij moeijelijker le verwijderen zijn , en bovendien koslbaardcr dan een objectiefstelsel van groolen brandpunts- afstand, gelijk bier gevordcrd wordt. Ik gecf deihalve aan i^6G UET ZAWENGESTELD DlOPTRlSCll MIKKOSKOOP. dit laatsle de vooikeur, en dat zulk een stclscl, bij cen mi- kroskoop gevoegd, volkomen voldoende is tot berciking van hel doel , wanneer tevens de mikroskoopbuis nit twee in elkander schuivendc buizen bfislaat, moge uit bet volgcnde blijken. In bet nieuvvere Oberhiiiisersche raikroskoop, waarvan de beschrijving op bl. 190 gegeven is, bevindt zich ondcr aan de binnenste buis een ring welke er kan worden afgeschroefd. Wanneer ik uu dit mikroskoop regtkeerend wil inaken, wordt op dezen ring een Amicisch objectief geplaatst van 28 millim. brandpunlsafstand. Het spreekt van zclf, dat zulks bij een opzeltclijk biervoor ingerigt werktuig door middel eener schroef zoude bebooren to gescbieden. Als objectief onder aan de mikroskoopbuis op de gewone plaats gescbrocfd, bezig ik gewoonlijk N°. 4 van Oberbau- ser, bebbende eenen brandpunlsafstand van 15 millim, en als oculair N“. S van denzelfden. Is nu de binnenste buis gebecl ingescboVen, dan bedraagt de vergrooling 7, en, is zij gebeel uitgetrokken , 110 maal. Bij deze vergrootingen en bij alle tusscbenliggende , is de belderbeid en scberpte van bet beeld nagenoeg volkomen gelijk aan die, waarmede zicb bet voorwerp vertoont, wanneer geen tweede objectief- stelsel in de buis is gebragt, De afsland van bet oculair tot aan de voorwerptafel bedraagt 20 tot 25,5 centim. De af- stand van bet benedenste objectief lot aan bet voorwerp, en de doormeter van bet gezigtsveld zijn, voor verschillende vergrootingen, de volgende: Vergrooling. Afsland lot aan het voorwerp. Doormeter van het gezigtsveld. 7 70 millim. 15,9 millim. 20 26 „ 6,0 „ 50 1 6 „ 0,4 ,, 110 11 „ 1,6 TERUGliUK. 2G7 Dit voorbeeld uiogo voldoende zijii len beloge vaa bet boven gezegdc, en tot aaosporing dcr optiscbe inslrumeol- makers, ora voortaan bij hunno zamengestelde raikroskopen eene dergelijke inrigting te voegcn, waardoor de prijs van bet werktuig voorzeker eene veel geringere verhooging zal ondergaan, dan die is, welke voor bet aanschaffen van een afzonderlijk dissectie-niikroskoop gevorderd wordt. Het spieekt echter van zelf, dat dit alleen met vrucht geschieden kan bij zulke raikroskopen, welke eene niet al te groote hoogte hebben. Geslellen zoo als die der groote raikroskopen van Plbss, Schiek, Ross, Powell enzv. , zijn daarom bier- toe ongescbikt, dewijl bet tot bet verrigten van dissectien op de voorwerptafel een volstrekt vereiscbte is, dat men zittende arbeidtj iets belgeen voor de meesle personen bezwaarlijk wordt, wanneer de boogte van bet gebeele werktuig, dat is van bet oculair tot aan de tafel, 30 cenlim. te boven gaal. 419. Wij widen Ibans ook aan bet einde van dit hoofd- stuk eenen terugblik werpen op den ontwikkelingsgang van bet zameugesteld mikroskoop, gedurende de twee en eene halve eeuw, welke sedert deszelfs uitvinding verloopen zijn. Zonder met zekerbeid te kunnen aangeven boe de zamen- stelling geweest zij van bet mikroskoop, zoo als bet nit de banden der uitvinders bet eerst tegen bet einde der zes- tiende eeuw te voorscbijn kwara, mogen w'ij ecbter met waarscbijnlijkbeid aannemen, dat bet uit twee bolle glazen bestond. Tot omstreeks bet midden der volgende eeuw be- hield bet deze zamenstelling, toen men er een derde bol glas inbragt, en tevens sommigen aanvingen piano - convexe glazen te bezigen, en dezen zelfs tot doubletten te vereeni- gcn. Het vcrgrootend vermogen der zamengestelde mikros- iJ68 MET ZAMENGESTELl) DIOPTIUSCH MlKfiOSKOOP. kopen in de laalsle helft dier eeuw was gering; eene 80 malige werd reeds voor zeer aanzienlijk geliouden , en eene 140 malige kon slechts door eene onmatige verlenging der buis Worden verkregen. Bovendien mogen wij veilig aannemen, dat bij die vergrootingen ler naauwernood datgcne kon on- dersclieiden worden, wal door onze legenwoordige mikrosko- peu bij eene 20 malige vergrooling gemakkelijk ziglbaar is. De redenen hiervan waren eensdcels bet groote gemis aau scherpte der beelden, ten gevolge van den invloed der beide aberratien , anderdeels dat men de voorvverpen alleen bij op- vallend licht beschouwde. Eerst bijna eene eeuw na de uit- vinding van bet zamengesteld mikroskoop, kwam men op bet denkbeeld , om bet in te rigten op eene wijze , die bij bet enkelvoudig werktuig reeds sedert lang gebruikelijk was. Men voorzag deszelfs voetstuk , dat tevens als voorwerptafel diende, van eene opening, en keerde de daarop geplaatste voor- werpen met de mikroskoopbuis naar bet licht. Hiermede was eene groote verbetering tot stand gebragt, want voortaan konden nu ook kleinere lenzen met naauwere openingen als objectieven gcbruikt, en op die wijze de vergrootiug versterkt worden, zonder dat men genoodzaakt was daartoe sterkere oogglazen te bezigen, of de buis boven mate te ver- lengen. Docb de horizontale slelling was voor de waarne- ming van vele voorwerpen ongcscbikt, en toch duurde bet nog dertig jaren,_eer men tot een oogenscbijnlijk voor de band liggend hulpmiddel zijne toevlugt nam, namelijk eeuen bet licht terugkaatsenden spiegel, waardoor de voordeelen der vertikale stelling met die der waarneming bij doorval- lend licht vereenigd werden , en , — hoe ougelooflijk bet ook in onzen tijd, waarin icdere nieuwere verbetering zoo spoe- dig bekend wordt en navolgers vindt, scbijnen moge, — er TEi\rGni.iK. «69 moesten nog weder twinlig jaren verloopen, eer hel gebr.uik des verlichlingsspiegels algeineeii was itjgevoerd. Dc overige verbeteringen in de optische zamcnstelling , go- durende den verderen loop der vorigc eeuw, waren hoogst gering. Terwijl men vroeger reeds beproefd had bet objec- tief uit twee lenzen zamen te stellen, ging men lhans in dit opzigt weder eenen stap acliterwaarts , en bezigde alge- meen daarvoor eene biconvexe lens, waaraan men slechts eene zeer geringe opening konde geven, wilde men bet beeld niet al te zeer aan scberpte doen verliezen. Aller pogingen, om bet zamengesteld mikroskoop te verbeteren, rigtten zicb op de glazen, die bet oculair zamenstelden ; men gebruikte, in de plaats van twee, drie, vier, zelfs vijf gla- zen, nam piano- con vexe lenzen in stede van biconvexe, wisselde bunne onderlinge afstanden cn krommingen op al- lerlei wijzen af, gebruikte, na de ontdekking van bet middel om de verrekijkers te acbromaliseren , zelfs biconvexe lenzen beurtelings bestaande uit flint- en crownglas, bopende op die wijze ook bet mikroskoop achromatiseb te maken; docb geene dier pogingen bereikte bet doel, de aangebragte ver- beteringen waren uiterst gering, en bestonden gewooulijk alleen daarin ^ dat bet gezigtsveld uitgebreidcr en platter word. Wat de boofdzaak belreft, bet eigeulijk optiscb ver- mogen, zoodat men bij gelijke vergrooting van eenig voor- werp raeer zien en ondersebeiden kan, bierin stonden de zamengestelde mikroskopen van bet laatst der acbttiende eeuw gelijk met die , welke bijna eene eeuw vroeger waren vervaardigd. Alleenlijk bad men allengs sterker en sterker vergrootende lenzeu als objectieven gebezigd, betgeen een wer- kelijke vooruitgang was, docb ook bierin reeds den uitersten grens bereikt, die niet voegzaam kon worden overschreden , i?70 llE'l' ZAMENGESTELD DIOPTRISCH MIKEOSKOOP. zouder Ic zeer tc schadcn aan de lichtstcrkte van hel becld, Inderdaad schcen het mecr en mccr, dat het zamengcsteld mikroskoop voorlaan het veld zoudc raoeten ruimen voor het enkelvoudige werktuig , cn hoogstens nog eene plaats innemen in eene verzameling van physische instrumenten , of tot tijdver- drijf strekkon ter voldoening der nieuwsgierigheid van zooge- naarade liefhebbers, die het racer als een soort van kaleidoskoop aanwendden dan tot uitbreiding der wetenschap , waarvoor al- ien , die aanspraak raaaktcn op den titel van juiste en naauw- keurige waarneraers , aan het enkelvoudig raikroskoop oit eenen raond en raet voile regt de voorkeur gaven. Meer dan eene halve eeuw kende men reeds de handel- wijze, ora de voorwerpglazen der verrekijkers achromatisch te raaken , raaar deze ook toe te passen op de zooveel kleinere lenzen , die als voorwerpglazen in een zamengcsteld mikros- koop gevorderd worden, scheen den meesten eene geheel wanhopige onderneming toe, ter naauwernood waardig om beproefd te worden. Eenige weinigen dachten er intusschen auders over , en gaven den moed niet op. Reeds in de laatste jaren der vorige eeuw zien wij , niet eenen der meest hekende toenmalige vervaardigers van mikroskopen, maar eenen een- voudigen liefhebber, wien het zclfs aan eene wetenschap- pelijke opleiding outbroken had, trachten datgene tot stand te brengen, wat aan anderen eene onraogelijkheid scheen. Nog eenige weinige jaren later, en een zijner stadgenoolen , maar ditmaal iemand wel ervaren in de kunst der vervaar- diging van optische werktuigen, en die reeds vele jaren vroeger met zijnen vader hetzelfde doel niet zonder vrucht had trachten te bereiken, had een achromatisch mikroskoop tot stand gebragt, dat zeventien jaren lang onovertroffeu daarstond. Doch tcrwijl do stillo pogingcn <los eenen ge- TEIlUGBUIi. ^71 heel oubekend blevca, ea die des anderea dooi-'zijQC lijd- en landgenoolen niet zoodanig op prijs gesteld werdea, als zij hot werkelijk verdicnden, begon ook bij anderen de moed te onlwaken, om hunne krachten aan dezclfde taak te be- proeven. Op vcrschillende punten van Europa was men daaraan met meerder of minder vrucht werkzaam, maar nog allijd geluktc bet niet acbromatische objectieven te vcrvaar- digen, wier brandpuntsafstand kort genoeg was, om hen eenigermate gelijk te doen komen aan diegene, welkc men gewoonlijk in bet zamengesteld mikroskoop gebruikte. Eindelijk deed eene gelukkige gedachte ook deze zwarigheid overwinnen. In plaats eener enkele acbromatische lens ver- bond men er verscheidene tot een stcisel, en nu had men niet alleen het raiddel gevondon om een objectief van ge- noegzaam korten brandpuntsafstand daar te stellen, maar, hetgeen van nog grooter belang was, deze verbinding gaf tevens het middel aan de hand, om zoowel de chromatische als de sphaerische aberratie nog in belangrijke mate to ver- beleren, door den afstand tusschen de dubbcllenzen zoodanig te wijzigen, als bij beproeving bleck de raeest geschikte zijn. Van nu af aan was de baan voor verdcre volmaking van het zamengesteld mikroskoop cffen en glad gcmaakt, Na eenigo wcinige jaren had hetzelve hot enkelvoudig mikros- koop ingehaald, wat het optisch vcrmogen betrcft, met bij- behoud van al de vroegere voordeelen, wolke het daarboven vooruit had. Nog eenige jaren en het enkelvoudig mikros- koop was ook in het eerste opzigt overtroffen , in weerwil der velen, die hunne krachten inspanden, om dit hun zoo ge- liefd werkluig, waaraan de wetenschap zulke belangrijke ont- dckkingen verschuldigd is, mede tot grootere volkomenheid op te voeren. Hoe wcl hun dit ook geluktc, hoe naauw ook 97ii HET XAMENGESTELD DIOPTRISCH MIKROSKOOP. zich thoorie en praktijk aaneensloten , Icr berciking van het doci , lioft vele kosten er ook aan besteed werden , om aaa bet enkelvoudigo mikroskoop den vroegercn voorrang blijvend te verzekcren, het moest eindelijk den strijd opgeven cn zich overwonnen erkennen. Ik wil hier, ten einde eenigermale cen overzigt te geven van de vorderingen, die het optisch vermogen van het mi- kroskoop gedurende de laatste anderhalve eeuw gcmaakt heeft, eenige der uilkorasten bijeen stellen, welke in de vorige bladzijden verspreid zijn medegedeeld, en die, als zijnde alle verkregen met hetzelfde proefplaatje en bij gelijke verlichting, namelijk door terugkaatsing van het licht eens wit bewolkten hemels, als onderling vergelijkbaar kunnen beschouwd worden (1). Ik zal hier duidelijkheidshalve den onderlingen afstand (2) der streepjes bijvoegen, er alleen bij berinne- rende, dat daarmede geenszins de uiterste grens van het on- derscbeidbaar makend vermogen voor allerlei soort van voor- werpen is aangeduid. (1) Ik lieb de door anderen met een dergelijk proefplaatje verkregen uitkomsten in boveiistaand algemeen overzigt niet opgenomen , eensdeels dewijl het gebleken is, dat de Nobertsche proefplaatjes niet altijd vol- komen aan elkander gelijk zijn, anderdeels omdat de wijze van verlich- ting, vooral de aanwending van kunst- of daglicht, op de onderscheid- baarheid der streepjes eenen merkbarenj invloed uitoefenf, (2) De hierbij gevoegde afstanden beantvvoorden niet volkomen aan de door Nobert zclven aangegevene, De reden hier van zal de lezer viiiden in het hoofdstuk, waarin over de mikrometers gehandeld wordt. — Jaar der Ver- vervaar- ffroo- diging. ting. Robert’s proefplaa tje. Enkelvoudig mikioakoo|i van Leeuwenhoek 270. groep 7§4 raill.) opgelost. Zaniengesteld mikrosknop van .)! a r t i n , brandpuntsafiitand van het objeutief 5,8 niillim. 1739. 220. geen der g roepen y> Zainengesteld mikroskoop van Oellebarre, brandpuntsaf- stand van het objectief 2,5 2de raillim 1777. 440. groep (jTT mill.) » Achromalisch zamengesleld mikroskoop van van D e y 1 , brandpuntsafstand van het ob- jectief 13 millina 1807. 96. Jsic » (47s » ) Doublet van Pritchard.. 1330. 240. 5dc » (s'lj) ) i> » denzelfdeu. .. » 312. » }> ) » » » C h e v a 1 i 0 r.. 1834. 48. I^SCC '» (47? » ) 2) » » denzelfden. )) 317. 6dc » (s5 5 D ) Saphiren lens van Pritchard. 1832. 990. 7de (tttt >> ) » Glasbolletje 1837. 712. 7dc (rrrr ) » Aplanatische zainengestelde mikroskopcn van : Amici, brandpuntsafst. v. h. (rrir ) objectief 3,9 millim. . .. 1835. 374. -de » » » Powell, brandpunl.safst. v. h. objectief, 3,2 millim. ,. 1839. 424. 8«« (ttVt ) C h c V a 1 i e r , brandpunt.safst. V. h. objectief 1,7 millim. 1840. 832. 7dc » (rrrr » ) » Brunner, brandpuntsafst. V. h. objectief 1,5 niiiiim. 1845. 785. 8“' » Irjos » ) Oberhauser, brandpunts- afst. V. h.  brandpuntsafstand V. h. objectief  e t , brandpuntsafst. v. h. objectief 1,6 millim. 1849. 642. 0dL‘ » frrrs » ) » 111. 18 274 MET ZAMENGESTELD DIOPTRISCH MIKROSKOOP. Dczc cijfcrs spreken tc duidelijk , dau dat zij ecnc nadere verklaring zouden behocven; zij bewijzen ten klaarste dc aan- zicnlijke vordoringcn, welke bet zamcngesleld mikroskoop, se- dert de uilvinding der achromaliscbe lenzenslelsels, heeft ge- maakt. Maar nog duidelijker wordt zulks, door een der beste oude zamengeslelde mikroskopcn, b. v. dat van Dellebarre, tegenover een der beste nieuwere, b. v. dat van Amici, te slellen, en als raaatstaf der vergelijking te bezigen de kleinste door beide mikroskopcn nog zigtbare dioptrische beeldjes: Zigtbuarlieid van Onderscheidbaarheid der bolvorraige draadjjormige luazen in een draadnet. voorwerpen. voorwerpeii. Diaden. Tusschenruimt. Delleb. 1777. millira. mi Him. millim. ^|^gmillim. Amici 1848. » ^jfgg » » ^/^-g » Hieruit blijkt, dat bet optisch vermogen van bet Delle- barresche mikroskoop staat tot dat van Amici: voor de zigtbaarheid van bolvormige voorwerpcu als 1 :5,7. » » » « draadvorraige » « 1 ; 6,0. » » onderscheidbaarheid van tusschenruimten » 1 :5,8. Het verschil is groot, en zulks in weerwil dat de brand- puntsafstandcn der beide objectieven (van D. 2,S millim. , van A. 2,7 millim.) weinig onderling verscbillen , en bet bestaande verschil nog in het voordeel van het oudere mikroskoop is. Maar daarcntegen bedraagt de openingshoek van het sterkste objectief van Dellebarre 22° , die van bet Amiciscbe 94°. Zij staan derbalve tot elkander als 1 :4,4; gevolglijk laat het laatsle ongeveer 20 malen raeer licht door dan het ecrste, en dit is het dan ook, waaraan het grootere optische vermogen der nieuwere aplanatische mikroskopcn in de voor- naamste plaats moct worden toegeschrcven. 420. Bij de groote scherptc en helderheid, waarmcdc zicli TRniGnUK. WEG TOT VEIVDEnE VEOnETEKING DEE OIUECTIEKST. 27K (le beclden in onze Iiedcndaagsche mikroskopcu vertoonen, zoudc men ligtelijk in de verzoeking kunnen komen van te gelooven , dat het zamengeslcld mikroskoop lhans deszelfs culminaliepunt hceft bereikt, en dat er weinig kans beslaat, om bcl tot eenen mcrkelijk hoogeren trap van volkomcn- beid op le voeren, Dit intusschen is cene dwaling, die vooral door de gesebiedenis der laatsle jaren gelogenstraft wordt. Reeds berbaalde raalen, en zelfs kort na de invoering der aebroinatiscbe leuzenstclsels, beeft men deze raeening uilge- sproken ; maar ieder volgend jaar beeft telkens doen zien , dat de weg ter verbetering nog op verre na niet ten einde toe was afgeloopen. Eerst dan zoude Iiet mikroskoop des- zelfs toppuul van volkomenheid bereikt hebben , indien bet optiscb vermogen volkomeu gelijken tied hield met het ver- grootend vermogen, en dat zulks nog geenszins bet geval is, fieb ik vroeger (Dl. II. § 279) uilvoerig aangetoond, Hier ter plaalse voeg ik nog dc uilkoinsten bij der vergelijking van het optiscb vermogen van eenige der nieuwsle Amici- sche objecliefslclsels, met dal van bet bloolc oog. Ilel zal ecbler voldoende zijn deze vergelijking le bepalen tot de vergrootingscijfers verkregen met het zwaksle oculair, waar- door dc vergrooling van het objeclief alleen ongeveer 7 ma- len verslcrkt wordt. Rranclpunts- afstaiul der Zigtbaarheid van Ondersclieidbaarheid Ob- Ver- Bolvorm. voorwerp. Draadvorm. voorw. V. tusschenruimten. jec- aequiva- yroo- Weikelijke Werkelijke Werkelijkp lief. lenle lens. ting. versterk. Verlies. verslerk. Verlies. versterk. \ eriies. N». 1. 26,15 mill. 96. 76. 0,21. 62. 0,35. 74. 0,23. » 2. 7,45 » 217. 116. 0,49. 99. 0,51. 154. 0,29. 0 G. 4,00 » 423. 215. 0,49. 161. 0,64. 175. 0,59- » 11. 2,G7 » 650. 241. 0,63. 199. 0,69. 229, 0,65. 18* 527G IIET ZAMENGESTEI.D DIOPTRISCII MIEUOSKOOl*. Men zicl hieruit len duiclclijksle , tiat, lioewel eene verge- lijking van iiel in 1835 vervaardigde mikroskoop met dat, helwclk derlien jaren later gemaakt is, eenen aanzienlijkcn voovuilgang gedurendc dicn lijd doct bespeuren, bet er loch nog zeer verre af is, dal do uilcrste grens van oplische vol- konaenheid reeds zoude bereikt zijn, Vooral zijn het de sterkere objecliefstelsels, vvaardoor nog allijd een groot be- trekkelijk verlies plaals heeft, en, door de vergrooling nog meer te verslerken door aanwending van sterkere oculairen, neemt dit verlies nog in belangrijke male toe. Dit geeft tevens eenen wenk aangaande den vveg , die voort- aan moet worden ingeslagen, om de zamengeslelde inikros- kopen oplisch nog volkomener le raaken, dan zij nu reeds zijn. Tot voor korten tijd verkeerden nagenoeg alien in de de raeening, — en van de meeste makers geldt dit nog op het oogenblik, — dat men zich vooral moest toeleggen op het vervaardigen van achromalische slelsels met zoo kort raogelijken brandpuntsafstand Op zich zelve beschouvvd is dit dan ook allezins goed le keuren, omdat men over het algemeen kan aannemen, dal, hoe geringer de vergrooling van het oculair behoeft le vvezen , oni een gelijk vergroo- tend vermogen te erlangen , des te scherper en duidelijker zich het beeld zal verloonen. ITierbij wordt echter iets on- dersteld, dat, blijkens de ondervinding nimmer werkelijk het geval is, en ook niet kan zijn, namelijk dal in een slerker objecliefstelsel de aberralien evenveel verbelerd zijn als in een zwakker. Alleen in dit geval zoude elke verkorling van den brandpuntsafstand eene aanvvinst zijn , doch zoodra men met een lenzenslelsel van een millira. brandpuntsafstand niet meer kan zien dan met een ander, waar deze twee millime- ters bedraagt , dan verdient het laalste de voorkeur, al ware TERUGBMK. WEG TOT VERDERE VERBETERIG DER OBJECTIEFST. 277 het alleen daarom, omdat er dan meer riiimte overblijft tus- schcn het objeclief en het voorwerp. Dat dit nu werkelijk zoo is blijkt genoegzaam nit het op hi. 212 medegedeelde. Doch tevens volgt uit het daar ter plaatse gezegde, dat het inzonderheid dc mecrderc of mindere grootte van den ope- ningshoek is , welke de dengd van een lenzenstelsel , dat als ohjecticf van een zamengesteld mikroskoop zal dieuen, be- paalt. Dezeu te vergrooten, zooveel zulks met behoud eener goede correctie der sphaerische aberratie bestaanbaar is, moet het voornaarasle docl zijn van alien, die zich op de verbe- tering hunner mikroskopen toeleggen, en het laat zich aan- zien , dat op dien vveg, welke reeds met zoo goed gevolg door sommigen is betreden, nog belangrijke vooruitgang mo- gelijk is. Ten einde het gewigt hiervan le beter te doen uitkomen, deel ik bier nog de volgende uitkomsten mede, verkrcgen met een objectiefstel van 8,7 millim. brandpuntsafstand , bij eene steeds gelijke vergrooting van 310 maal, maar waarvan de openingshoek trapsvvijze vernaauwd werd, door middel van schijfjes voorzien van openingen van verschillende grootte. Openingshoek. No be r t ’s proefplaatje, 75°. 8"” groep opgelost, 02°. » O O G‘‘‘ o O s-** 32°. 0^- » 18°. 2''” .) » 8°. ■ geenc » Deze uitkomsten leveren een duidelijk bewijs op der waar- heid van het gezegde, dat de hoegrootlicid des openings- Jioeks voor een groot gcdeeltc den graad van bet onder- 278 IIET ZAJIENGESTEED DlOPTRlSCH BUKROSBOOP. schcitlbaarmakend verinogcn cens lenzenslclsels bepaalt. I)e boven bet stclsel gcplaalslc schijfjes toch kunnen geen den minslen schadelijkcn invioed uitoefenen op de verbelcring der aberralien, en daar nu de onderscheidbaarlieid der slreepjes in de groepen van bet proefplaalje desnieltegenstaande af- neeml, naar male bet schijfje eene geringere opening heefl, zoo kan dit alleen gewelen worden aan de verkleining van den openingshoek. Echler bestaat er eenige grond om le Iwijfelen , of ecn zeer groote openingshoek in alle gevallen en voor allerlei voorwerpen even voordeelig is. Dat daardoor bet onderscheid- baarmakeud vermogen slerk loeneemt, is ontegenzeggelijk , docb eene andere vraag is bet, of bet ziglbaarmakend ver- mogen voor sommige zeer doorsebijnende voorwerpen niel deszelfs hoogslen trap bereikt bij eene iels geringere opening. Wanneer men namelijk zulke voorwerpen, Inchtbellen b. v. , besebouwt door stelsels van gelijken brandpiinlsafstand maar ongelijken openingshoek, of, lielgeen op hetzelfdc neerkomt, indien men de opening van een slelsel, gelijk hot zoo even genoemde, allengs vernaauwt, dan blijkt, dat de oratrekken en schaduwen, bij zeer groolen openingshoek van bet stelsel, niel zwarl maar grijsachlig zijn , lerwijl zij daarentegen don- kerder gekleurd en eindelijk gebeel zwart worden , wanneer de opening tot op eenen zekeren graad verkleind is. Het is mij duidelijk voorgekomen, dat in sommige gevallen, vooral dan, wanneer meerdere lagen van doorsebijnende ligchaam- pjes boven elkauder liggen, deze vcrnaauwing der opening, waarbij elk ligehaampje zich donkerder, en daardoor seberper afgesebeiden , verloont, eenig voordeel beeft. Overigens ware bet niet moeijelijk, b. v. door een draaijend diaphragma met openingen van ver.schillende wijdle boven het objeclicf Ic TEUIIGBLIK. OClILAIREiX. S79 brcngCQ, liet liicr beoogdc tloel , nainelijk verandering van de opening des stelsels overecnkoinstig den aard des voor- werp's, op eene eenvoudige wijze te bereiken. 421. Wat bet oculair aanbelaugt, zoo is vroegei' (Dl. I. bl. 201) aangetoond, dat ook de inrigting daarvan voor bet optisch vermogen van bet zamengesteld mikroskoop geeus- zins onverscbillig is,docb de wijze, waarop dit wordt zainen- gesteld, zal wel altijd ondergeschikt blijven aan die van bet objectief. Verreweg de meeste vervaardigers bezigen tbans Huy genssebe, sommigen eebter ook Ramsdensebe oculairen; overigens verwijs ik, ten opzigte van de voor- en nadeelen van beiden, naar bet gezegde op bl. 215 en verv. van Dl. I. Moei- jclijk is bet met zekerbeid le zeggen , of de zamenstelling van bet oculair uit acbromatische dubbellenzen , gelijk dit doer eenigen gedaan wordt, tot eeue merkelijke verbetering kau leiden. De tot biertoe vervaardigde aplanatiscbe oculai- ren bebben een te gering vergrootend vermogen en eeu te klein gezigtsveld, dan dat zij kunneu gerekend worden boven anderen de voorkeur te verdienen. Eebter laat zicb de mogelijkbeid niet ontkenuen , dat men ook op dien weg bet mikroskoop nog meer zal kunnen volinaken , ofseboon men daarbij steeds zal moeten in bet oog bouden, dat, wil men zoowel aplanatiscbe als gewonc oculairen met dezelfde objectiefstelsels aanvvenden , de lenzen in bet aplanatiscb oculair steeds onderverbeterd zullen moeten blijven. Onder de eigeudominelijkbeden van bet Amiciscb mikros- koop beb ik genoemd de inrigting tot verandering van den onderlingeu afstand tusseben de beide lenzen , die bet oculair zamenstellcn , ten cinde aldus in de gelegenbeid te zijn , dien afstand zoodanig te rcgelen , als bij beproeving blijkt de 280 HET ZAMENGESTEED UIOPTRISCH MIKROSKOOP. besle le wczen voor elk objcclief en voor verschillcnde leog- Icn (ler buis. Inderdaad is bet niet mogelijk aan alle ob- jeclieven cenen zoo volkomen gelijken graad van oververbete- ring le geven, dat een oculair, waarin de glazen vast staan, voor alien even gescbikt is. In zoo verre verdient dus deze veibelering navolging, doch aan den anderen kant is bet ook vvaar, dat baar nut altijd beperkt zal blijven, omdat zeer weinigen dergenen , die bet mikroskoop gebruiken , zicb de moeite zullen getroosten om vooraf te beproeven, welke, onder verscbillende oinstandigheden , de meest gepasle on- derliuge afstand der oogglazen is. Veel verscbil neemt men waar, indien men de oculairen van onderscbeiden makers ten aanzien van bun vergroolings- cijfer met elkander vergelijkt. Terwijl b. v. de vijf Ober- bauserscbe oculairen, bij voile buislengte, bet door bet ob- jectief gevormde beeld 2,5-26-5,5-5,4 en 7,5 maal ver- groolen, is de vergrooling der drie Amiciscbe 6,9-10,7 en 14,9 maal. Er laat zicb wel is waar geen volkomen vasle rcgcl biervoor geven, daar de oculairen des le slerker kunnen wczen, naar gelang de objectiefslelsels een zuiverder beeld vormen, doch bet komt mij voor, dat beide genoemde makers in legenovergestelde uilersten zijn vervallen, die ge- lijkclijk moelen vermeden worden. Over bet algemeen kan men aannemen dat drie oculairen van 5, 8 en 11 of 12 inalige vergrooling voor alle gevallen voldoende zijn. Een jHint, helwelk bij de beoordeeling van de belrekke- lijke deugdzaamheid der oculairen niet gcbeel uil bet oog mag worden verloren , is de graad van plalbeid , die zij aan bet geziglsveld geven. Vroeger (Dl. I. bl. 189, 216) is gcblcken, dat, bij de aanwending van Huygensschc oculairen, TEBOGliUK. ORTHOSKOPISCHE OCULAIREN, 281 de kroraming van het beeld geheel kan opgcheven worden. Daar ecliler de betrekkelijke afstand der beide glazcn dan niet allijd juist bet best bcantwoordt aan de verbetering der nog ovcrgebleven aberratie van bet beeld, zoo zijn vele vervaardigers van mikroskopen gewoon de platbeid van bet gezigtsveld hieraan geheel of ten deele op te offcren, en somtijds Ireft men zelfs oculairen aan, vvaardoor bet beeld zich zoo gebogen vertoont, dat, nit boofde van bet aan- zienlijk verscbil in vergrootend vermogen tusschen den rand en bet midden van bet veld, alle zulke mikromelrische me- thoden, waarbij bet op de naauwkeurige kennis van bet vergroolingscijfer aankomt, daarmede onuitvoerbaar worden. Het ware derhalve eene wenscbelijke verbetering, indien bet oculair op eene wijze kon worden zamengesteld , dat bet, met behoud van eene behoorlijke correctie der aber- ratien, een plat gezigtsveld van grootc uilgebreidheid bezit. Onlangs (1) is door Carl Kellner te Wetzlar, onder den naam van orthoskopisch oculair^ eene door bem uitgedacbte nieuwe combinatie van lenzen aanbevolen, welke volgens hem alle deze deugden in groote mate zoude vereenigen, en de tot dus verre gebruikelijke oculairen in ieder opzigt over- treffen. Waaruit deze combinatie echler bestaat, wordt niet door hem vermeld, allecnlijk dit, dat bet oculair uit drie lenzen is zamengesteld , die te zamen slechts vier terug- kaatsende oppervlakten bebben , zoodat dus twee dier lenzen (1) Das orthoskopischc Ocular, cine neu er/undene achromaiische Linsen- Combination , welchc dem astronomischen Fernrohr, mit Ein- schluss dcs dialyiisclicn Rohrs, und dom Mikroskop, lei einem selir grossen Gesichtsfeld, ein vollkommen vngckrummtes , pcrspectivisch rich- tiges seiner ganzen Ausdehnung nach schar/cs Bild ertheilt , so wie auch den hlauen Rand dcs Gcsichtsrnumes au/hebt, etc ; yon Carl Kellner Optiker lu Wolilar. Brauiiscinvaig IStO. 28i2 mil' ZAfllENUliSTIiLD UlOPTRlSCIl WlUKOSKOOP. lot eene (liibbcllens scbijnen vorcenigd le zijn. Overigens bangl (le zamcnstelling ook af van den brandpuntsafsland van bet objeclicf en de lengle der buis, en zij, die een orlboskopisch oculair moglcn verlangen, moeten naauwkcurig opgeven boegrool de afstand is tusscbcn bet lucblbeeld en bet objcctief. Kellner vervaardigl zulke oculairen van vcrscbil- lend vergrootend vermogen, bcaulwoordende aari aequivalenle lenzen van 65, 4 lot S,9 tnillim. brandpuntsafsland, lerwijl de prijs van ieder oculair 8 tot 1o Tbaler (/' 14 — f 26) bedraagl. 222. Eene zeer nuUige verbelering, die tegenwoordig raeer en raeer vvordt ingevoerd, is de inrigling ora de raikroskoop- buis langer of kortcr te raaken , waarbij dan de zaraenstelling uit twee in elkander scbuivende buizen verre de voorkeur verdient bovcn bet vervaardigen der buis uit twee gedeelten, die door eene schroef verbonden zijn. De voordeelen dezer bandelwijze zijn zoo velerlei, dat bet wenscbelijk is, dat zij algemeen worde. Vooreerst geeft zij een der raiddelen aan de hand, ter verbelering der aberralien , die bet gevolg zijn van de aan ■ wending van dekplaatjes, van de nict volkoraen juiste ver- houding tusscben bet objectief en bet oculair, enzv. (Verg. Dl. I bl. 226). Ten tweede stelt zij in staat de boogie van bet oculair boven de tafel zoodanig le verrainderen, dat men met ge- mak zittende arbeideu kan. Ten derde ontslaat daardoor de gelcgenbeid, ora elk za- raengesteld mikroskoop op de besle en eenvoudigste wijze rcglkcerend en Icvens pankraliscb te raaken, door nainelijk onder aan de binnensle buis ecu acbroinatiscb Icnzenslclsel TERUGRLIK. VERLENGING DEK BUIS. CONCAVE LENS. ^8.1 van tamelijk verrcn brandpuntsafstand te schroeven, dat er, desverkiezende, weder van kan vcrwijderd wordcn. Eindelijk ten vierde inaakt zulk ecne inrigling hcl gebruik van lerngkaatsende prismata zeer gemakkelijk, die tijdclijk op den weg der stralen gesteld worden, om hen onder boe- kcn van 90° , 60° of 45° hunnen weg te doen vervolgen. Van minder gewigt is bet plaatsen ecner holle lens tussclien bet objectief en bet oculair, gelijk door verscbei- dene der nieuwere makers van mikroskopen gedaan wordt, ofseboon dit middel om de vergrooting te verslerken reeds, gelijk wij zagen , voor meer dan eene eeuvv en langer in gebruik is geweest. Alleenlijk beeft men daarvoor in nieu- weren tijd eene aebromatisebe plano-concave lens gebezigd. Uit eigen ervaring kan ik niet over bare uitwerking oordee- len; dat zij onder bepaalde orastandigbeden nullig kan we- zen, beb ik vroeger (Dl. I. p. 207) aangetoond, docb be- twijfel bet, of zij in de rneeste gevallen niet eer sebadelijk dan voordeelig zal werken. V. Mobl, die bierover cen op- zettelijk onderzock in bet werk stelde, keurt bare aanwen- ding in bet algemeen af (1). 425. Hot is ook bier de plaats-, om gewag te maken van eenen voorslag door Barfuss (2) gedaan, op tbeoretisebe gron- den en berekeningen steunende , om in de buis van een za- mengestcld mikroskoop cen corrcctieglas te plaatsen, bestaande uit eene piano -convexc en eene plano-concave lens van ge- lijke krommingen, met de plalte zijden benedenwaarts naar bet objectief gekeerd. Hierdoor wordt dus in bet vergroo- (1) Mikrographic. (2) Schumacher’s Astronom. IVachriclilen , 1843. XX. s. 17 en 39, en Poggend. Ann. 1846. LX VIII. s. 88. 284 HET ZAMENGESTEED DIOPTRISCH MIKROSKOOP. lend vermogpii gecnc de minste verandering gcmaakt; maar de eenige beslemming van dit correclieglas is dc laatstc overblijfsclcn der sphaeiiscbe aberratie op te hcffen, waartoe helzelvc zoolang in dc bins moet op cn ncder worden ge- scboven, toldal dc juistc plaats is gevondcn, waar dc uitwcr- king bet best blijkt tc zijn. Barfuss is bierbij blijkbaar iiilgegaan van de meening, dat in een achroraatisch objec- tiefstclsel hoofdzakelijk alleen de cbromalischc aberratie is verbelerd, lerwiji daarenlegen , gelijk wij vroeger (Dl. I. § G5, § 127 en § 158) gezien hebben, ook de sphaerische aber- ratie zoowel door de verbinding van eene flintglas- met eene crov^’nglaslens, als door vereeniging van twee of meer dier dubbellenzen tot een stelsel, eene verbetering ondervindt, die zelfs in overbetering kan overgaan, geiijk vverkclijk bet geval is in de objectiefstelsels , welke in onze zamengestelde mikroskopen gebezigd worden , waar de tegengestelde aber- ratien van bet objeclief en van bet oculair elkander weder- keerig opheffen. Het is vermoedelijk bieraan te wijtcn , dat de voorslag van Barfuss, welker theoreliscbe juistheid jiiet wel te betwijfelen valt, bij de uitvoering door Nobert (1) eene ongunstige uitkomst opleverde. Deze kon bij het ge- bruik van oververbeterde objectiefstelsels niet wel anders zijn. Doch, boewel de verwachtingen van Barfuss (2) van bet (1) Poggend. Annal. LXVII. p. 184. (2) Barfuss is ■van meening, dat met zijn correctieglas het beeld door het objectief gevormd zoo zuiver en scherp zoude worden, dat men nage- noeg liet gebeele vergrootend vermogen van het mikroskoop in het oculair zoude kunnen verplaatsen. Ilet door hem berekend objectief vergroot niet meer dan 5 maal, en hiermede zoude, met behulp der oculairen , eene 200 malige vergrooting kunnen worden bereikt. ])it mag men gcrustehjk voor eene bersenschim yerklaren. Ook kon alleen gebrekkige praktische keniiis van het mikroskoop er Barfuss toe brengen om te schrijven (s. 45): » Dop- ptloljeciiva von Zoll Brennweite vnd ci?iem Oeffungswinkel von C5° , TEIUIGBLIK. CORRECTIELENS V. BARECSS, VERBETERING V. DEKPL. 283 gunstige gevoig zijner methocle voorzeker zeer overdrcvcn zijn , zoo is bet echler aaii den anderen kant niel te ont- kennen, dat zij eene nadcre beproeving wel waardig is, cn in bepaalde gevalleu van nut zal kunnen wezen. 