Handboek der pharmakognosie
6A88Z & HANDBOEK DER PHARMAKOGNOSIE. Digitized by the Internet Archive in 2018 with fund.ing trom Wellcome Library https://archive.org/details/b29297801 HANDBOEK D ER PHARMAKOGNOSIE DOOR DG A. WIGGERS. NAAR DE TWEEDE HOOGDÜITSCHE UITGAVE \oor Nederlanders bewerkt DOOR D. J. COSTE K, M. s. MET EE.NE VOORREDE VAN F. A. W. IVS3QÜEL , m. d. lloogleeraar in de Genees- en Plantenkunde te Amsterdam — - - AMSTERDAM, M. H. B INGER. jf' n./o ■ ss. /\ “ _ _ . s~- ’ * >* y. /y . // „ / : •-•' 0-t yc,y f' <rs, ; I y ' n</~ ’i \ GEDRUKT BIJ DK GEBROEDERS VAN CLEBF, TE ’S GRAVENHAGE. VOORREI) E. Het Handboek der Pharmakognosie , hetwelk , door eene bekwame hand vertaald , thans aan het Nederlandsche publiek wordt aange¬ boden , zal , Tiaar mijne meening , in eene bij ons sedert lang gevoelde behoefte voorzien , m het is daarom , tZat ik gaarne een woord van aanbeveling aan dezen arbeid toevoeg. (*) Aan de pharmakognosie toch icerd zoowel bij het geneeskundig als pharmaceutisch onderwijs tot dusverre weinig aandacht geschonken. De handelaren in droogerijen leerden de door hen behandelde stoffen veelal alleen door routine kennen , en teregt mag men in hunne gebrek¬ kige kennis gedeeltelijk de oorzaak zoeken van den achteruitgang van dezen tak van handel in Nederland. De pharmaceuten , ook wanneer zij geregeld onderwijs genoten , moesten , bij gebrek aan deskundige docenten en goede verzamelingen , met vrij beperkte pharmako gnostische kennis de school verlaten. De geneeskundigen , die volgens de thans bestaande voorschriften , de pharmakognosie óf als een gedeelte der materies medica óf als tot de pharmacie behoor ende , beoefenen , zijn ook nu nog niet zelden van meening , dat hare kennis alleen gevorderd wordt , om als candidatus medicinae. te worden toegelaten. Mem weet echter , dat de daartoe vereischte pharmakognosie slechts een zeer klein gedeelte van het geheel uitmaakt. Geen wonder dus , dat er onder ons weinigen gevonden worden , die den naam van pharmakognost verdienen en dat menigeen , die geroepen wordt , om over de deugde¬ lijkheid en echtheid der geneesmiddelen te oordeelen , daartoe onge¬ schikt. is. (*) Het oorspronkelijke werk is getiteld : Grundriss der Pharmacognosie von Dr. A. Wiggers, Privatdocenten in Göttingen. Zweite vermehrte und \ erbesserte Aus¬ gabe. Güttingen , 1847. ! N L E I D l \ Go * Be Pharmakognosie omvat de kennis der ruwe artsenijmiddelen in hunne natuurhistorische en scheikundige verhoudingen. Sijn o Pharmakologie (*), Artsen ij Warenkunde, Droogerij- en kunde. Onder artsenijmiddelen , geneesmiddelen — medicamenta, iamata, re media — verstaat men in het algemeen die sloffen, welke tot het onderhoud en herstel der gezondheid op de door geneesheeren voorge- schrevene wijze gebruikt worden. Hiervan zijn echter de werktuigelijk aan- tewendene voorwierpen, de zoogenaamde instrumenten, zoo als: messen, tangen, scharen, enz. uitgezonderd. Voedingstoffen. Diaetctische stoffen. Vergiften. De artsenijmiddelen zijn natuurvoorwerpen en in alle drie rijken der natuur voorhanden, waaruit wij hen inzamelen. In den toestand echter , waarin zij ons door de natuur worden aangeboden, kunnen zij voor het grootst gedeelte nog niet als geneesmiddelen dienen , weshalve men hen alsdan met den naam van ruwe artsenijmiddelen — medicamenta cruda — bestempelt. Zij vereischen daartoe eene door de ondervin¬ ding als doelmatig erkende toebereiding, waardoor nu eens hun vorm, dan weder hunne zamcnstelling gewijzigd wordt. Dusdanige veranderingen ondergaan hebbende, hceten zij bereide artsenijmiddelen — medicamenta prae parata. Ten gevolge dezer omstandigheden zijn de wetenschappen, die men pharmakognosie en pharmacie noemt, 'ontstaan, en wel in dier voege, dat de eerste zich slechts met de wetenschappelijke inzameling der tot artsenijmiddelen bestemde natuurvoorwerpen bezig (*) Meer algemeen beschouwt men thans de pharmakognosie of physiographie der geneesmiddelen tegelijk met de p ha r m a ce n t i sch e scheikunde en de zoogenaamde pharmakody na mie als ondergeschikt aan de pharmakologie of materia medica. C. 1 INLEIDING. houdt, en de laatste zich hunne doeltreffende toebereiding ten laak stelt. Niet zoo streng echter, als hieruit volgen zoude, zijn deze beide weten¬ schappen van elkander gescheiden. In de pharmacie namelijk zijn reeds bijna alle ruwe artsenijmiddelen uit het delfstoffenrijk opgenomen, en wel zeer juist op grond, dat zij als scheikundige verbindingen eene zuiver scheikundige behandeling ^edoogen , zoo als b. v. cinnaber, zwaarsputh , galmei, enz. Daarentegen eigent zich de pharmakognosie de beschouwing toe van vele , reeds door kunst meer of minder toebereide artsenijmiddelen , die buitenslands uit het plantenrijk verkregen worden en als handels¬ artikelen tot ons komen, zoo als : opium, katechu, kino , scammonium enz. Pharmacie en pharmakognosie moeten derhalve ter bereiking van één doel elkander ondersteunen. In de vereenigde uitoefening der pharmakognosie en pharmacie bestaat die werkzaamheid, welke van oudsher de apothekerskunst genoemd wordt. Hiertoe echter behoort nog de bekwaamheid om geneesmiddelen volgens de voorschriften van den arts naauwkeurig te bereiden , d\ i. het recepteren en dispenseren. Uit dit oogpunt beschouwd, heeft dus de apothekerskunst eene zuiver praktische strekking en alle aanspraak op den naam van kunst. Aanvankelijk was deze werkzaamheid tevens in handen der geneesheeren , waarvan zij later op anderen overging. Hieruit ontstonden de zooge¬ naamde artsenijventers, die, even als hunne voorgangers, dit bedrijf geheel empirisch uitoefenden en niets dan geldelijk voordeel beoogden , hetgeen tot vele grove bedriegerijen en daaruit voortspruitende nadeclige ge¬ volgen aanleiding gaf. Wij mogen ons gelukkig achten, niet meer in zoodanige tijden te leven ; reeds lang zijn zij verdwenen. — Deze verdwijning en de hierna gevolgde ganschc hervorming der apothekerskunst mag aan de ver¬ diensten van onsterfelijke mannen, zoo als: hagen, bucholz, wieglkb, GÖTTLING, TROMMSDORFF, BÖRFFURTH , WESTRUMB , GEIGER, BRANDES enz. , toegeschreven worden , dewijl zij de apothekers bovenal tot naauw- gezelheid en regtschapenheid aanspoorden en door onderrigt het kwaad met wortel en al trachtten uitleroeijen. Hunne bemoeijingen werden dan ook, gelijk te verwachten was , allerwege en zelfs van den kant der overheid ten volle erkend en krachtdadig ondersteund. Aan deze vereenigde pogingen heeft dan ook de apothekerskunst haar wetenschap¬ pelijk aanzien te danken, zoodat zij sedertdien tijd opgehouden heeft slechts eene kunst te zijn , en den apotheker, wanneer hij met stiptheid zijne ver- pligtingen nakomt , geenen minder eervollen rang in den staat tockomt dan ieder anderen wetenschappelijk gevormden. INLEIDING. 3 Dit wetenschappelijk aanzien heeft de apothekerskunst daardoor bereikt, dat haar eene meer grondige en meer omvattende studie van de met haar in verband staande algemeene, sedert den aanvang dezer eeuw zoo hoog gestegene natuurwetenschappen , namelijk: chemie , physica , botanie , zoölogie en mineralogie , als grondslag werd toegevoegd. Door deze ver- eeniging is thans reeds zooveel bewerkt , dat pharmakognosie en pharmacie opgehouden hebben zelfstandige wetenschappen uittemaken. Zij zouden veeleer zelfs als aanverwante en, dewijl beiden het onderhoud en herstel der hoogste onzer tijdelijke goederen , leven en gezondheid, ten doel hebben, als de edelste takken van genoemde natuurwetenschappen moeten beschouwd worden. Hierom vooronderstelt men ook in de pharmakognosie en pharmacie eene juiste kennis van hetgeen ons door gezegde algemeene natuurweten¬ schappen geleerd wordt, dewijl zij zelfs hierop steunen en de volmaking van genen met den vooruitgang van dezen gelijken tred houdt. Het zal diensvolgens naauwrelijks vermelding of betoog behoeven , dat voor den apotheker pharmakognostische kundigheden even onontbeerlijk en gewigtig zijn, als chemisch-pharmaceutische. Door veronachtzaming van de beoefening der pharmakognosie zoude hij zijn eigen beroep verloochenen en nimmer op den naam van eenen in alle opzigten welgevormden apotheker kunnen aanspraak maken. Doch even noodzakelijk en belangrijk zijn pharmakognostische kundigheden voor den geneesheer; slechts door ijverig naar het bezit hiervan te streven , zal het hem mogelijk zijn het bekende onvriendelijk verwijt van eenen jacquin »dat hij de werktuigen van zijn eigen beroep niet kent” te ontzenuwen. Zij worden voor hem des te belangrijker , naardien de artsenijmiddelen in de pharmakodyna- mie en therapie, waarin zij , geheel in overeenstemming met hun doel, gewoonlijk slechts bij name worden aangeduid, onvollediger be¬ handeld worden, en het genoegzaam bekend is, hoezeer de kennis der artsenijmiddelen de studie van den geneesheer over het algemeen verligt en bevordert. Ook brengt het bijna in iederen staat zijne betrekking mede, dat hij met het bijzonder toezigt over de apothe¬ ken belast is, ja zelfs in sommige gevallen (als kantons-gcncesheer , physicus) daartoe verpligt is. — Eene bijzondere aansporing tot bestude¬ ring der ruwe artsenijmiddelen moge zoowel voor den apotheker als voor den arts in de algemeen geuile klagt gelegen zijn, dat de be¬ langstelling daarvoor , in plaats van toetenemen , gedurig meer ver- flaauwt. Is deze klagt gegrond, dan zal hierin voornamelijk de reden te zoe¬ ken zijn, waarom zoovele, het gebruik voorzeker niet onwaardige middelen óf vergeten, óf ook niet beproefd worden, terwijl zij dan onbekend moeten blijven. INLEIDING. Met betrekking tot hunne geneeskrachten zijn de ruwe, even als de r ' - '' . ' * bereide artsenijmiddelen van zeer verschillend gewigt, waardoor som¬ mige dagelijks, andere minder veelvuldig en nog andere zelden worden aangewend. Evenveel belang als de juiste kennis van dit verschillend gewigt , waartoe slechts zuiver geneeskundige bevindingen den weg kun¬ nen banen, den arts moet inboezemen, even onverschillig kan zij den apotheker zijn, wiens edelst en hoogst doel slechts in het verschaffen van echte en werkzame middelen, althans in pharmakognostisch opzigt, bestaat. Voor hunne natuurhistorische en scheikundige kennis komt vol¬ strekt niet in aanmerking of de middelen dagelijks of zelden, hetzij door artsen of niet-artsen , gevorderd worden. Immers hij, die ze ontvangt, verlangt in allen gevalle bruikbare stoffen tot zijn voorgesteld doel , en het zoude daarom cene niet te vergevene eenzijdigheid en gebrek aan belangstelling verraden , zoo men zijne studie slechts tot de meer ge¬ bruikelijke wilde beperken. Ongemeen groot is het aantal van alle , sedert de vroegste tijden tot op den tegenwoordigen als geneesmiddelen beproefde natuurvoorwerpen; veel echter heeft men onderzocht en het beste daarvan goedgekeurd en behouden. Dien ten gevolge is het aantal der tegenwoordig door de artsen werkelijk gebruikte geneesmiddelen niet zeer groot. Ondertusschen beschouwe men de artsenij- schat geenszins als afgewogen , daar voortdurend ook nog niet onder¬ zochte natuurvoorwerpen beproefd, en na voldoende uitkomst daarbij opgenomen worden, terwijl daarentegen andere, als minder goed aan het voorgesteld doel beantwoordende , buiten aanwending worden gebragt. — Eenc, naar gelang van den tijd en van het standpunt der geneeskundige wetenschap ingerigte keuze van ruwe artsenijmiddelen, acht men voor pharmakopoeën volkomen toereikend. Het mag echter ook niet ontkend worden, dat hierin de artsenijschat , voornamelijk in de jongste tijden, dikwijls binnen te enge grenzen is beperkt geworden, en dat zij daardoor zouden kunnen medewerken tot het gedurig meer veronachtzamen van ge¬ legenheden , die zich voor patiënten als voordeelig opdeclen. Men zoude dezen namelijk in plaats van de uit ver verwijderde oorden te ontbiedene, duurdere geneesmiddelen, andere kunnen toedienen, welke op de plaats zelve voorkomen, goedkooper zijn en in hunne werking, zoo al niet vol¬ maakt gelijk aan de eersten, dan toch zoo naauw daarmede verwant zijn, dat zij dezen zeer goed zouden kunnen vervangen. In allen gevalle moet echter zoowel de apotheker als de geneesheer uit een handboek voor pharmakognosie zijne kundigheden zoo veelzijdig mo¬ gelijk kunnen verrijken en zich daardoor eene kennis verschaffen , die met LITERATUUR. den vrocgeren en tegen woordigen toestand en omvang der ruwe artsenij¬ middelen overeenstemt. Behalve de eigenlijk belangrijke ruwe artsenij¬ middelen, d. i. die, welke bij de hedendaagsche geneesbeeren werkelijk in gebruik zijn (waarvan ik echter dezulke, als b. v. aetherische en vette oliën , zonder aarzeling naar het gebied der pharmacie overbreng), heb ik dus ook gemeend nog andere te moeten vermelden. Hiertoe behooren ten eerste : van de door artsen verlatene minstens diegene , welke volgens plaatse¬ lijke omstandigheden tot vervanging van andere kunnen gebruikt worden ; voorts diegene, welke tot verwisseling hebben aanleiding gegeven en nog geven kunnen, alsook die, welke algemeen als huismiddelen worden aangewend en reeds hierom door den arts en apotheker verdienen gekend te worden ; ten laatste: de nieuw voorgestelde, vooral de van buitenslands hierheen gezon¬ dene, die dus eerst nog eene algemeene proeve te doorstaan hebben. Evenmin moge de opname van verscheidene, in apotheken voorkomende stoffen, die slechts van technische waarde zijn, zoo als b. v. dammara , kopal , puimsteen , enz. , berisping verdienen. LITERATUUR. De over pharmakognosie bestaande geschriften breng ik naar hunne onderscheidene strekking onder de volgende afdeelingen : I. Leerboeken, Hun doel is al de ruwe artsenijmiddelen in hunne pharmakognostische verhoudingen te behandelen. De belangrijkste van den ouderen en nieuweren tijd zijn : P. Pomel , Histoire générale des Brogues , avec fig. a Paris 1694; in het Hoogduitsch vertaald, onder den titel: P. Po 3i el , Aufrichtiger Materialist und Specereihändler , Leipzig 1717. N. Leäiery, Traité universelle des drogues simples, Paris 1697. J. G. Gleditsch, Anleitung zu einer vernunftmässigen Erkhintniss der rohen Arzneimittel , Berlin 1768. J. F. Cartheuser , Pharmacologia theoretica practica , Berol. 1770. J. A. Murray, Apparatus medicaminum tarn simplicium quam compo- sitorum , Vol. VI, Gottingae 1776 — 1794. In het Hoogd. vertaald door L. G. Seger, 6 B. Braunschw. 1782 — 1791. J. R. Spielmann, Anleitung zur Lehre der Arzneimittel , (aus dem Latein.), Strassburg 1785. J. C. Hackel , Vollständige praktische Abhandlung von den Arzneimit¬ teln , etc. Wien 1793. J Arnemann, Einleitung in die medic. Waarenhunde , Gotting. 2C Aull, i 801. 6 LITERATUUR. A. T. L. Dörffürth , Neues deutsches Apothekerbuch , Leipzig 1801. J. D. Nicolai, Lehrbuch der Waarenkunde für angehende Kaufleute , etc. 2 Bdc. Berlin 1805. C. A. Pfaff , System der Materia Medica nach chemischen Principiën , 7 Reife. Leipzig 1808—1823. G. EL Bose, Vollständiges Handbuch der Waarenkunde , 10 Bde. Erfurt 1798—1820. F. A. Gren , Handbuch der Pharmacologie , Berlin 1813. K. G. Hagen, Lehrbuch der Apotheker kunst , Königsberg 1821. Naar eene vroegere uitgave is vertaald ; K. G. Hagen, Leerboek der Apothekerskunst , etc. Amst- 1807, 2 dln. G. F. IIönle , Lehrbuch der Aphotekerkunst , Leipzig 1821. P. J. Bergiüs , Materia medica e regno vegetabili , Stockholm 1822. J. B. Trommsdorff, Handbuch der pharmaceutischcn Waarenkunde , Gotha 1822. J. J. Virey, Histoire naturelle des médicamens , des alimens et des poisons , Paris 1826. J. C. Ebermaier, Tabellarische Uebersicht der Kennzeichen , Echtheit und Güte , so me der fehlerhaften Beschaffenheit der Arzneimittel , Leipzig 1827. J. H. Volker, Handbuch der Material- und Brogueriewaarenkunde , Quedlinb. 1831. T. W. C. Martius, Grundriss der Pharmakognosie des Pflanzenreiches , Erlangen 1832. J. Stepiienson , Medical Zoology and Mineralogy , London 1832. G. W. Schwartze, Pharmacologische Tabellen , Leipzig 1833. Erdmann, Lehrbuch der Chemie und Pharmacologie , Berlin 1836. E- F. Asch off , Anweisung zur Prüfung der Arzneimittel , 2te Aufl. 'Lemgo 1836. F. L. Winckler, Lehrbuch der pharmaceulischen Chemie und Pharma- cognosie , Darmst. 1838. T. W. C. Martius, Lehrbuch der pharmaceutischcn Zoölogie , Stuttgardt 1838. J. G. B. Guibourt , Histoire abrégée des drogues simples , Bruxelles 1839. Naar eene vroegere uitgave is vertaald : J. G. B. Guiboürt , Pharmacculische Waarenkunde von G. W. Bischoff, Nürnberg 1823. P. L. Geiger, Handb. der Artsenijbereidkunde , enz. door S. A. van der Bull , met cene voorrede van G- J. Mulder , 2 dln. Leijden 1837—1838. F. P. Dulk , Die Preussischc Pharmacopoe . Uebersetzt und erläutert, Leipzig 1839. LITERATUUR. 7 p. L. Geiger, Handbuch der Pharmacie , 2ten Bdes. 2le Autl. Bear¬ beitet von Nees von Esenbeck, Diebbach, und Clamor-Marquart , Hei¬ delberg 1837 — 1840. P. L- Geiger, Ilandb. der Pharmacie , ln. Bd. Neu bearbeitet von J. Liebig : Handb. der Chemie mit Rücksicht auf Pharmacie, Heidel¬ berg 1813. J. W. Döbereineu und F- Döbereiner , Deutsches Apothekerbuch , oder Handbuch der practischen Pharmacie , Stuttgardt 1 841 — 1843. W. Taussig , Die Heilmittel der Natur aus dem Thierreiche , Wien 1843. F. Moll, Handbuch der Pharrnacologie , Wien 1843. Riegel , Anleitung zur Kenntniss und Prüfung der gebräuchlichen ein¬ fachen und zusammengesetzten Arzneimittel , Trier 1844. E. Reicholdt und J. C. v. Beider, Pharmaceutische Waar enkunde und Waarenbereitung aus dem Pflanzenreiche , etc. Nebst einer Terminologie der Botanik von A- B. Reichenbach, Leipzig 1844. C. Nobach , Leerboek tot de kennis der handelswaren , naar bet Hoogd. door P. J. Kipp, le dl. lc afl. Delft 1844. M. Ehrmann, Handbuch der pharmaceulischen Waaren- u. Präparaten- ku nde , Wien 1844 — 1843. J. Pereira , De beginselen der Materies Medica , enz. naar het Engelsch door Fock, 2 dln. Amersfoort 1846 — 1849. A. Wiggers, Grundriss der Pharmacognosie , 2e Ausg. Göttingen 1847. C. F. E. S iller , Lehrbuch der Pharmacie , Bd. I- Lief. 1 , 2, 3- Dorpat, 1847—1848. R. Dodoneüs, Kruijdeboek , enz . Antwerpen 1334, met gecoul. plaaten. S. Blankaart , De Nederlandsche Herbarius , enz. Amsterdam 1714. T. van Gulpen, Schakel der Genees- en Heelkunde , enz. Gronin¬ gen 1751. J. A. F. Graumüller, Handbuch der pharmaceuliscl i-medicinischen Bo¬ tanik, etc • V Bde. Eisenberg 1813 — 1819. J lï. Dierbach, Handbuch der medicinisch-pharmaceu tischen Botanik, etc. Heidelberg 1819. J. Roques , Phytographie Mèdicalc , 2 vol. Paris 1821. A. Richard, Botanique Medica le , Paris 1823- Hetzelfde in het Hoog- duitsch vertaald onder den titel : A- Richard’s Medicinische Botanik , mit Zusätzen und Anmerkungen herausgegeben von G- Kunze und Kummer , 2 Bdc. Berlin 1821 — 1826.. M. E. Pei .oijze, Botanique du Droguiste , Paris 1827. 8 LITERATUUR. M. Anslijn , Nz., Kruidkundig Leerboek , inzonderheid voor hen , die tot de artsenijmengkunde worden opgeleid , Amsterdam 1830- Nees yün Esenbeck und Ebermaier , Handbuch der pharmaceutischen Botanik, Düsseldorf 1830 — 1832. V. F. Kosteletzky, Allgemeine Medicinisch-Pharmaceutische Flora, 6 Th. Prag 1832 — 183fi- K. S. Kunth , Anleitung zur Kenntniss sämmtlicher in der Pharm. Bor. aufgeführten officinellen Gewächse , Berlin 1834- W. II. de V riese, Plantenkunde voor apothekers en artsen , 2 dln. Leiden 1835 — 1838. J. Lindley, Flora Medica , London 1838. F. A- W. Miquel, Leerboek tot de kennis der Artsenijgewassen , Ams¬ terdam 1838. P. Geiger, Pharmaceutische Botanik , 2e Aull. Neu bearbeitet von Nees y. Esenbeck und Dierbach, Heidelberg 1843. G- W. Bischoff , Medicinisch-Pharmaceutische Botanik, Erlangen 1844. C. Berg, Handbuch der pharmaceutischen Botanik, Berlin 1845. L. Ziegler, Die ofßcinellen Gewächse in tabellar. U ebersicht , Berlin 1845. E. L. W. Winckler, Die ofßcinellen Giftpflanzen , Hanau 1848. 2. Woordenboeken. Daarin worden de ruwe artsenijmiddelen in nagenoeg dezelfde , maar niet altijd in alle pharmakognostische verhoudin¬ gen, naar alphabetische volgorde behandeld. De belangrijkste zijn : V. Kruitmann, Lexicon exoticorum , oder Beschreibung der Ostind • u. Westind. Materialien, Arnst. 1730. L. G. Ludovici , Neu eroffnete Akademie der Kaufleuie, oder Encyclopäd- Kaufmanns Lexikon, umgearbeitet von Schedel , 6 Th. Leipzig 1797 — 1801- M. Euler, Neues Handlungslexikon in deutschen, französischen und ita¬ lienischen Rubriken, etc. 3 Bde- Heilbron 1800 — 1802. J. G. F. Jacobi, Neues vollständiges und allgemeines IVaaren- und Handlungslexikon, 3 Bde. Heilbronn 1800 — 1802. F. Reinhard , Waarenkenntniss- Betrugs- und Sicherstellungslexikon beim Ein- und Verkaufe , etc • 3 Bde. Erfurt 1801 — 1804* G. C. Bohn, Waarenlager oder Wörterbuch der Produkten und Waaren- kunäe, etc. neu ausgearbeitet von G. P. H. Norrmann , 2 Bde. Hamburg 1805. J. G. Clemimus , Taschenwörterbuch der Producten- und Waarcnkunde , etc. 2 Th. Lemgo 1806. Lemery, Nouveau Die tionnaire genér al des Drogues ; rev . corr. et augm. par S. Morelot, 2 vol* Paris 1807- LITERATUUR. 9 J. D. Wagener , Allgemeines Waarenlexikon in span. portug. franz. ital. und engl. Sprache , 2 Bde- Hamb. 1811. Wohlfeile Ausgabe, Hamb. 1817. P. A. Nemnich, Neues Waarcnlexicon in 12 Sprachen , Hamburg 1820. J. G. Cünradi , Italienisch-deutsches und deutsch-italienisches Waarcnlexi¬ con , etc. Nürnberg 1825 — 1826- J. M- Leüchs, Allgemeines Waarenlexihon oder vollständige Waaren- hunde , etc. 2 Th. Nürnberg 1825 — 1826. A- Ciievallier, A. Richard et J. A. Güillemin , Dictionnaire des Drogues , 5 vol. Paris 1827 — 1829. G. Thon, Ausführliches und vollständiges Waarenlexicon , Ilmenau 1829- L. W. Sachs und F. P. Dulk, Handwörterbuch der practische Heil¬ mittellehre, Königsberg 1832. C. F. Anthon , Handwörterbuch der chemisch-pharmaceutischen und phar- macognostischen Nomenklaturen , Nürnberg 1833. J. G. Schedel, Vollständiges allgemeines Waarenlexicon , 5te Ausg. von O. L. Erdmann, Leipzig 1833. W. L. Bachmann , Handwörterbuch d. practisch. Apothekerkunst , Nürn¬ berg 1836—1839. J. Martiny und E- Martiny , Encyclopädie der medicinisch-pharmaceu- tischen Naturalien- und Rohwaarcnkunde , Quedlinburg 1838. E. Winkler, Real-Lcxicon der medicinisch-pharmaceutischen Naturge¬ schichte und Rohwaarcnkunde , Leipzig 1838 — 1842. M. N. Beets , Woordenboek van Droogerijen , vervolgd door B. Meylink , I , II en III Dl. All. 1 — 10. Amsterdam 1825 — 1848. 3- Gelegenheids-gesch riften en monographien , waarin en¬ kele ruwe artsenijmiddelen , alsook algemeene verhoudingen met bijzondere uitvoerigheid worden behandeld. Van deze vermelden wij slechts , als de meest bekende : J. B- van Sande, La falsification des médicamens devoilée , etc- a La Ilaye 1784. J. B. van Sande und Hahnemann , Die Kennzeichen der Güte und Ver¬ fälschung der Arzneimittel , Dresden 1787. C. F. Marschall , Waarenlager , oder neue gesammelte Beiträge zur Wuarenkunde , Leipzig 1805. A. P. de Candolle , Essai sur les propriétés médicales des plante s , 2e éd. Paris 1816. In het Hoogd. vertaald onder den titel: A. P. de Candglle, Versuch über die Arzneikräfte der Pflanzen , vergli¬ chen mit den äusseren Formen. Uebersetzt von Perleb, Aarau 1818. 10 LITERATUUR. Richard, Histoire naturelle et médicale des differentes espèces d'Ipcca- cuanha , Paris 1820. C. A. Christen, Opium historice , chemice atque pharmacologice inves¬ tig atum , Viennae 1820. C. G. et F. Nees ab Esenbeck , Disputatio de Cinnamomo , Bonnae 1823. J. H- Dierbach, Die Arzneimittel des Hippocrates , Heidelberg 1824- W. Ainsly , Materia indica , or some account of those articles , i chichare employed by the Hindoos , Lond. 1826. W. Bergen, Versuch einer Monographie der Chinarinden , Altona 1826. Spaarmann , Dissertatio de Oleo jecoris Ässelli , Rostochiae 1826. A. Bergsma , Dissertatio Botan . Med . de Thea, Traject, ad Rhen. 1826. 3. II. Dierbach, Die neuesten Entdeckungen in der Materia Medica , Heidelberg und Leipzig 1828. K. H. Merrem , Ueher die Cortex adslringens brasiliensis , mit ausge- malten Abbildungen, Köln 1828. Waitz , P tactische Beobachtungen über einige jacanische Arzneimittel, Leipzig 1829. T. W. C. Martiüs, Das neueste aus d. Gebiete d. Pharmacogn., Nurnb. 1830. J. H. Dierbach , Abhandlung über die Arzneikrcifte der Pflanzen , vergli¬ chen mit ihrer Structur und ihren chemischen Bestandtheilen, Lemgo 1831. F. W. Oligschlöger , Calendarium pharmaceuticum , oder Anweisung zur richtigen Einsammlung der vegetabilischen Arzneisloffe , Barmen 1831- F- Brefeld , Der Stockfisch- Leber trän , Hamm 1835. T. D. Vrijdag Zijnen , De in den handel voorkomende Kinabasten , Rotterd. 1835. E. Delcher , Recherches historiques et chimiques sur la Cacao et ses di¬ verses praeparations , Paris 1837. L. J. de Jongh, Die drei Sorten des Leberlhrans in chemischer und therapeutischer Beziehung. Aus dem Latein, übersetzt, Leipzig 1844- 4. Pharmakopoeën en dispensatoriën (*). Zij beheizen eene aan den tijd en de eischen des geneesheers beantwoordende keuze van artse¬ nijmiddelen , welke in ruwe en bereide verdeeld zijn . zoodat zij altijd uit twee afdeelingen bestaan. Haar doel is , algemeene gelijkheid en overeenstem¬ ming in de hulpmiddelen , waarvan zich de praktische geneeskunde be¬ dient, door middel van wettelijke bepalingen intevoeren. In de eerste afdeeling, waarbij zich hier onze belangstelling bepaalt, worden de ruwe (*) Onder dispensatorium. verstaat men eene verzameling van voorschriften lot berei¬ ding van geneesmiddelen. C. LITERATUUR. 1 i artsenijmiddelen behandeld. — Zal hierbij aan het oogmerk voldaan worden , dan zijn oorsprong, tijd van inzameling, opgave van die deelen , welke van de artsenijgewassen moeten ingezameld worden en van de uittekiezene soorten der handelsartikelen, wezenlijke momenten, welke in voldoende en ondubbelzinnige bewoordingen moeten uitgedrukt worden. Aan deze eischen echter voldoen zij, althans de meesten, nog niet genoegzaam. Daaren¬ boven houden zij zich ook nu eens meer dan eens minder met andere verhoudingen der ruwe artsenijmiddelen bezig, zoo als met hunne beschrij¬ ving , scheikundige zamenstelling, verwisselingen, vervalschingen enz. Doch in dit opzigt zijn zij meestal zoo onvolkomen, dal zij daardoor geen bijzonder nut kunnen stichten, en dat men het doelmatiger achten moet, deze verhoudingen geheel daaruit wegtelaten en op rekening van de handboeken der pharmakognosie te stellen; en zulks te meer, dewijl zij door eene volledige opgave daarvan, in strijd met hare strekking, eenen zeer grooten omvang verkrijgen zouden. Ik acht het niet noodza¬ kelijk van deze welbekende werken hier afzonderlijk gewag te maken, daar bijna in ieder land een zoodanig wettiglijk is ingevoerd, hoewel zulks op geene voldoende redenen berust , daar eene wetenschap niet slechts aan eene enkele natie, maar aan de geheele wereld toebehoort. Wegens hare algemeene strekking mogen slechts de volgende drie hier ter plaatse vermelding verdienen; a. Pharmacopoea univcrsalis. Inchoavit p. l. geiger. Continuavit et absolvü c. F. Mohr , Heidelbergiae 1835—1845. Een meesterstuk der nieuwere literatuur, geïger is de ontwerper van het eerste deel (pag. 1 — 356) over de ruwe artsenijmiddelen, en van het begin des tweeden deels (pag. 1 — 280) over de bereide stoffen. Daar hij nog voor de voltooijing van het geheel overleed, heeft mohr het vervolg tot op het einde (pag. 281 — 1071) ontworpen. Dit werk behelst in alphabetische orde al die artsenijmiddelen, welke sinds de vroegste tijden tot op den tegen- woordigen zijn beproefd en aangewend. In het eerste deel is ieder ruw artsenijmiddel in de veelzijdigste verhoudingen en zoo uitvoerig opgegeven , dat men zulks te vergeefs in eenige andere pharmakopoe zoude zoeken, ïn het tweede deel zijn voor de bereidingen die voorschriften voorop¬ gesteld, welke als de beste worden erkend, en waarbij, voor een groot deel, eigene, door de ontwerpers opzettelijk hiertoe genomene proe¬ ven ten grondslag liggen. Daarenboven zijn er nog de afwijkende voor¬ schriften van de pharmakopoeën van alle landen bijgevoegd. b. Pharmacopoea universalis , Weimar 1815. Een overzigt der in- en uitlandsche pharmakopoeën. En 12 LITERATUUR. c. Cüdex der Pharmacopoeën. Sammlung deutscher Bearbeitungen aller officiell eingeführten Pharmacopoeën und der luichtigsten Dispensatorien. Leipzig bei Foss 1844. Is nog niet voltooid. Deelt onveranderd den inhoud mede der pharmakopoeën , en zoo als de titel zulks aanwijst, in het Hoogduitsch vertaald, hetgeen echter geenszins kan verdedigd of prijzens¬ waardig genoemd worden. 5. Tijdschriften. Daarin worden nieuwere bevindingen en ontdekkin¬ gen omtrent de ruwe artsenijmiddelen openbaar gemaakt , waarna de pharmakognosiën van tijd tot tijd volmaakter worden. Uitslui¬ tend aan de pharmakognosie gewijde tijdschriften bezitten wij niet; de voor de pharmacie in haren geheelen omvang bestemde, bevatten echter eene daarvoor bepaalde afdeeling. De gewigtigsle der thans be¬ staande zijn: Annalen der Chemie und Pharmacie von liebig und wöhler. Archiv der Pharmacie von bley und wackenroder. Repertorium für die Pharmacie von Büchner. Jahrbuch für practische Pharmacie von herberger und winckler. Repertorium für Pharmacie und practische Chemie in Russland von gauger. Journal für practische Chemie von erdmann und marchand. Pharmaceutisches Centralblatt von knop. Journal de Pharmacie et de Chimie , Réd. par bouillon- lagrange , bollay, etc. Paris. Journal de Chimie médicale , de Pharmacie et de Tóxicologie par béral , CHEVALLIER , DUMAS, FEÉ. Paris. Journal de Pharmacie d’Anvers. Pharmaceutical Journal and Transactions. London. Annals of Chemistry and Pharmacy. London. Overigens neemt byna ieder ander , aan de natuurwetenschappen in het algemeen gewijd tijdschrift enkele, de ruwe artsenijmiddelen betreffende bijdragen op. [Ook in Nederland zag vroeger menige belangrijke bijdrage dienaan¬ gaande het licht, toen het zich nog in de uitgave verheugen mögt van de Bibliotheek geredigeerd door b. meylink, de Bijdragen door h. c. van hall, w. VROL1K en G. J. mulder, het Archief door g. j. mulder en het Tijdschrift door j. van der hoeven en w. h. de vriese. Thans zouden onze vaderlandsche geleerden ter openbaarmaking hunner bevindingen te dien aanzien gebruik kunnen maken van het Repertorium onder redactie van f. rienderhoff en f, c. hekmeijer , van het tijdschrift LITERATUUR. 13 Natuur kunde te Arnhem, en van hel Tijdschrift der eerste klasse des Ned. Kon. Instituuts , alsook van de Geneeskundige Courant.] Al de in deze vijf afdeelingen aangevoerde geschriften laten eenc uit den aard der zaak voortvloeiende, wezenlijke gaping over. Immers het is klaar, dat geene zelfs nog zoo juist gekozene woorden in staat zijn eene zoo heldere en ware voorstelling van de voorwerpen zelve te geven , als zulks over het algemeen voor hunne praktische behandeling gevorderd wordt. Doch tot aanvulling dezer gaping zijn er hulpmiddelen voorhanden, te weten; pharmakognostische verzamelingen en afbeeldingen. Eene pharmakognostische verzameling moet ongetwijfeld de eerste plaats onder deze hulpmiddelen bekleeden , dewijl zij uit de natuurlijke voor- werpen zelve haar bestaan ontleent en wanneer deze tot voorwerpen van gestadige vergelijking bij het bestuderen der aangehaalde geschriften gemaakt worden , met opwekking , belangstelling en gelukkig gevolg door haar alles kan bereikt worden, wat gewenscbt wordt, d. i. grondige pharmakognostische kundigheden. Eene zoodanige verzameling moet der¬ halve alle ruwe artsenijmiddelen in die hoeveelheid en toestand bevatten , dat alle karakleristieke kenteekenen daaraan kunnen opgemerkt worden. Voorts dient zij alle soorten en vormen van ieder artsenijmiddel , alsmede alle verwisselingen en vervalschingen oplenemen , om zoowel in het eerste opzigt de beste soort en vorm van de slechtere, als in het laatste de echte van de onechte stoffen te leeren herkennen en onderscheiden. Het spreekt van zeif, dat alle voorwerpen daarin behoorlijk moeten bepaald zijn, en naar gelang van de veranderingen, die zij door ouderdom enz. ondergaan, van tijd tot tijd dienen vernieuwd te worden. De bestaande afbeeldingen hebben eene tweeledige strekking, te weten : ö) eene zuiver pharmakognostische , d. i. zij stellen de ingezamclde en gedroogde ruwe artsenijmiddelen voor. Hiertoe behooren : F. Goedel und G. Kunze, Pharmaceutische Waarenkunde mit iUuminirten Kupfern , Eisenach 1827. D. Dietrich, Pharmaccutisch-vegetabiiische Rohwaarenkunde mit illurn. Kupfertafeln , Jena 1840. E. Winckler , Pharmaceutische Waarenkunde oder Hand-Atlas der Pharmakognosie , Leipzig 1845. Deze werken zullen de plaats eener pharmakognostische verzameling innemen, een doel, dat echter voorzeker nimmer ten volle zal bereikt kunnen worden, hoe groot ook de zorg moge zijn, die aan de bear¬ beiding dezer werken wordt ten koste gelegd. Immers, wanneer zelfs vele u LITERATUUR. ruwe artsenijmiddelen zoodanige afbeelding gedoogen, dan wordt de daaruit geputte kennis toch nimmer zoo helder en duidelijk, als deze door de autoptische beschouwing der natuurlijke voorwerpen veel ligter, zekerder en vollediger kan bereikt worden, dewijl de ontelbare, soms ook meer onwezenlijke verscheidenheden van ieder stuk op zich zelf niet allen kunnen worden afgebeeld. Ook laat verreweg het grootste deel der ruwe artsenijmiddelen geene toereikend heldere voorstelling in afbeeldingen toe. Regtmatige aanspraak op waardering en aanbeveling maken daarentegen de afbeeldingen van b) zuiver botanische en zoölogische strekking, omdat zij ons eene juiste kennis van vele natuurlijke verhoudingen der voorwerpen verschaffen, welke zich bij de inzameling, behandeling, verzending en bewaring dikwijls zoo wijzigen, dat men zich dan nog slechts onzeker een behoorlijk begrip daarvan vormen kan. Voornamelijk geldt zulks ten opzigte der kleur, inzonderheid bij kruiden en bloemen. Uit dit oogpunt beschouwd, voltooijen zij dus alles, wat door geschriften en eene pharma- kognostische verzameling onbereikbaar zoude blijven, wanneer men, ge¬ lijk zulks zoo menigvuldig het geval is, de planten en dieren niet levend kan voor zich hebben. Wij bezitten voortreffelijke werken van dien aard : Blackwell, Sammlung der Gewächse, die zum Arzneibedarf in den Apotheken verwahrt werden , Nürnberg 1757. Zorn, Iconcs plantarum medicinaliam , Norimbergae 1790. Sepp, Afbeeldingen der Artsenijgewassen , met derzelver beschrijvingen , Amsterdam 1795 — 1802. Plenck, Icones plantarum medicinalium , Viennae 1804 — 1808. Hayne , Getreue Darstellung und Beschreibung der in der Arzneikunde gebräuchlichen Gewächse , Berlin 1805 — 1829. Wordt sedert 1843 door J. F. Klotzsch vervolgd. 3. Bigeloüs , American Medical Bolany, 3 vol. Boston 1817 — 1820. W. P. C. Barton, Vegetable Materia Medica of the United States, 2 vol. Philadelphia 1818. Nees von Esenbeck, Vollständige Sammlung offtcineller Pflanzen, Düs¬ seldorf 1829. Hayne, Darstellung und Beschreibung der Arzneigewächse , welche in die neue preussische Pharmakopoe aufgenommen worden sind. Nach natür¬ lichen Familien geordnet und erläutert von J. F. Brandt und J. F. Rat¬ zebürg, Berlin 1829 — 1834. J. S. Mann, Deutschlands wildwachsende Arzneipflanzen, Slultgardt 1830. W. Wood viele , Medical Bolany, 3th. cd. London 1832. LITERATUUR. 15 J. Stephenson and J. M. Churchill, Medical Botany , 4 vol. London 1827 — 1831, 2d. ed. in 3 vol., by G. Burnett 1834 — 1836. J. F. Brandt und J. T. C. Ratzeburg, Deutschlands phanerogamische Giftgewächse , Leipzig 1834. F. A. W. Miquel, De Noord- Nederlandsche vergiftige gewassen, 2e druk , Amsterdam 1837. P. Phoebus, Deutschlands kryptogamische Giftgewächse 1838. 1). Dietrich, Taschenbuch der Arzneigewächse des Auslandes , Jena 1839, N. Anslijn Nz., Afbeelding der Artsenijgewassen , weihe in de Neder¬ landsche Apotheek als zoodanig vermeld zijn , Leijden 1 833 - — 1 839. London’s Encyclopädie der Fßanzen. Frei bearbeitet nach d. Engl, von Dietrich , Jena 1839. D. Dietrich, Taschenbuch der Arzneigewächse Deutschlands , Jena 1840. Guimpel und Schlechtendal , Abbildung und Beschreibung der in der Pharmacopoea borussica angeführten Gewächse , 2e Aufl., Berlin 1844. E. Winckler, Ilandh. d. medicin.-pharmaceutischen Botanik , 2e Aufl. Leipzig 1844. Hand- Atlas sämmtlicher medic.-pharmaceutischcn Gcivächse , mit Be¬ rücksichtigung aller officiell eingeführten Pharmakopoe'én , von einem Vereine Gelehrter , Jena 1845. G. H. de Vriese, Clitoris Medica, Fase. I, Amstelodami 1847. J. F. Brandt und J. T. C. Ratzeburg, die Arzncigeivächse ctc. , Leipzig 1848—1849. J, F. Brandt und J. T. C. Ratzerurg, Medizinische Zoologie oder getreue Darstellung und Beschreibung der Thiere , die in der Arzneimittel¬ lehre in Betracht kommen , in systematischer Folge herausgegeben , Berlin 2 Bde. 1827—1833. Ed. Martina, Naturgeschichte der für die Heilkunde wichtigen Thiere , mit 222 Abbild. Darmstadt 1847. Volgens de drie natuurrijken splitst men de pharmakognosic het doel¬ matigst in drie afdeelingen : 1. Pharmakognosie des Pi an ten rijks. 2. Pharmakognosie des Dieren rijks. 3. Pharmakognosie des Delfstoffen rijks. PHARMAKOGNOSIE BES PLANTENRIJKS. De meeste ruwe artsenijmiddelen, welke de pharmakognosie behandelt, belmoren tot het plantenrijk. Wij zullen hen vegetabiliën noemen, hoewel deze benaming eigenlijk slechts voor de planten in haar geheel en hare gebruikelijke organen in onveranderden toestand aangenomen is. Deze afdeeling der pharmakognosie steunt inzonderheid op botanie en chemie , doch ook op physica en geographie. De kennis dezer wetenschappen wordt derhalve , voor zooveel zulks noodig is , daarin voorondersteld. Van de vegetabiliën heeft namelijk de pharmakognosie te leeren : 1. De benaming. De namen der vegetabiliën zijn, in overeenstemming met het eigenlijk voor haar gebruikelijk nomenciatuur-beginsel , zamen- gesteld uit den tweeden naamval van den naam der moederplant en uit den eersten van dien, welke aan de organen der planten op zich zelve toekomt, wanneer het onveranderde geheele planten of hare deelen zijn (Radix Ari — Aronswortel) , of uit den eersten van den algemeenen naam, welken scheikundig verwante bestanddcelen der planten in de chemie bekomen hebben , wanneer het deelen zijn, die uit de planten zijn afgezon¬ derd (R e s i n a G u a j a c i — Guajakhars). Daardoor werden de vegetabiliën van zelve in zoovele groepen gerangschikt, als aan deze hoofdnamen beant¬ woorden, en volgens deze groepen heeft men haar tot nu toe gewoon- lijk alphabetisch bijeengebragt en pharmakognostisch behandeld. Eenc zoodanige schikking komt ondcrtusschen met het standpunt onzer tegen¬ woordige physiologische en chemische plantenkennis niet goed overeen. Een en hetzelfde artsenijmiddel toch bestaat dikwijls uit verscheidene organen , wier aantal zich door cene naauwkeurige beoefening hunner phy¬ siologische beteekenis ook nog zeer vermeerderd heeft. Ten andere, vormen meestal de uit de planten afgescheidene bestanddeelen , voor een deel zelfs nog niet behoorlijk gekende, mengsels van verscheidene stoffen. Een al- PHARMAKOGNOSIE DES PLANTENRUKS. 17 gemeen overzigt dezer groepen, zal het gezegde ten duidelijkste ophelderen en reglvaardigen : a. Wortels. Radices. Omvatten het systeem van den wortel en den wortelstok . Zij zijn óf ware wortels (Radix I pecac u a nhae) , óf wor¬ telstokken (Radix Calami), óf wortelstokken met de wortels (Radix Valerianae) , óf bollen (Radix Scillae) , óf knollen (Radix Salep), óf wortelspruiten (Radix Gr am in is), óf de schors des wortels (Rad i x Dictamni albi). b. Schorsen en Basten. Cortices. Omvatten de uitwendige bekleedselen der planten: opperhuid — epidermis, schors — cortex, bast — Über, en spint of splint — al b urn urn. Zij zijn óf al derzelver lagen (China Huanuco), óf schors, bast en spint (China nova), óf bast en spint (Cortex Alcornoque), óf alleen bast (Cortex Ci nna m o m i) , óf al¬ leen spint (China Calisaya). Daarenboven óf van den wortel (Cortex Sassafras), óf van den stam (Cortex Win te ra n us) , óf van de takken (Cortex Salicis); óf zij zijn de schillen der vruchten (Cortex Gra¬ nat o ru m). c. Houten. Cigna. De werkelijk in hout veranderde plantendeelen. Nu eens van den nederwaartsgaanden stok (Lignum Sassafras), dan we¬ der van den opwaartsgaanden (Lignum Quassiae); óf zonder de uit¬ wendige bekleedselen (Lignum Guajaci), óf met dezelven (Lignum J u n i p e r i). d. Stengels. Stipites. De opwaartsgaande stok van heesters en struik¬ gewassen (Stipites Dulcamarae). Hiertoe behoort niet de stronk — stip es — der botanici. e. Knoppen. Gemmae. Onontwikkelde bladen (Gemmae Populi). Zij zijn dus hier van dezelfde beteekenis , als in de botanie. f. Bladen. F o 1 i a. Volkomen ontwikkelde bladen (Folia Lauroce- rasi). Zij beduiden alzoo hier hetzelfde, als in de botanie. g . Kruiden. Herbae. In botanischen zin verstaat men onder kruid — her ba — iedere geheele plant, die slechts éénmaal bloemen en zaden, óf tijdens het beloop van éénen zomer — planta annua — óf in het eerste jaar slechts bladeren en pas in het tweede bloemen en zaden — planta biennis — te voorschijn brengt. In de artsenijkunde is het be¬ grip van kruid eenzijdiger en in het algemeen zeer onbepaald. Immers het beteekent óf de geheele plant (Herba Centaurii mi nor is); óf slechts de bladen (Herba Nicotianae); nu eens de bladen met den opwaartsgaanden stok en zijne takken, en alsdan óf met de geopende bloe¬ men (Herba G r a t i o 1 a e) , óf kort vóór het openen der bloemen (H e r b a 18 PHARMAKOGNOSIE Hyssopi), of kort vóór hare ontwikkeling (Herba Melissae); dan weder zijn het slechts aren (Her ha Origani crelici). h. Toppen. Summitates. Hierdoor verstaat men in ééns de jongere deelen van den opwaartsgaanden stok, van bladen en bloemen (Summi¬ tates Absin thii). Het blijkt dus , dat bladen , kruiden en toppen groepen zonder bepaalde grenzen vormen. Vandaar, dat wij bij den eenen schrijver vegetabiliën on¬ der de bladen vinden, die wij bij eenen anderen onder de kruiden ont¬ moeten. Meestal heeft men de toppen met de kruiden bijeengeplaatst. i. Bloemen. Flores. Zij zijn óf alleen de bloemkroonen (Flores Ver¬ ba s c i) , óf de bloemkroonen met de kelken (Flores Malvae arboreae); nu eens volledig ontwikkeld (Flores Arnicae), dan weder onvolkomen (Caryophy lli). — DeCrocus bestaat uit de stempels der bloemen. k- Vruchten. Fructus. Zijn bijna altijd ware vruchten (Fructus Mo- rorum). Soms zijn er deelen van verwijderd (Colocyn thides). Nu eens zijn het rijpe (Fr uctus Rubi I da ei), dan weder onrijpe vruchten (P o m a Aurantio ru m). Naar hare verscheidenheid worden daaruit ook wel klei¬ nere groepen gevormd, zooals: noten (Nu ces Pineae), hessen (Baccae Alkekengi), haauwen (Siliqua hirsuta), appelen (Po ma acidula)’ doosvruchten (Capsulae Papaveris). Sommige dus genaamde deelen be- hooren niet daartoe (Nu ces Vomicae). 1. Vruchtdeelen. Bestaan uit enkele deelen der vruchten , zoo als; het zaaddek — arillus — (Macis), de schillen (Cortex Citri). Eigenlijk behooren ook de zaden hiertoe. m. Zaad. Semen. Het grootste deel der hieronder begrepene stoffen zijn ware zaden. Verscheidene zijn slechts vruchten (Semen Anisi Stel lat i) ; andere de zaadlobben (Semen Pichurim). Eenige zaden heb¬ ben den naam van Faba verkregen (Fa ba St. lgnatii). Hiertoe kan Semen Cinae niet gebragt worden. De groepen, door uit de planten afgescheidene bestanddeelen gevormd, zoo als harsen, balsems, gommen, enz. zullen later behandeld worden. Intusschen hebben zich aan de namen, die volgens bovengemeld be¬ ginsel aan de vegetabiliën gegeven zijn, bijna algemeen nog vele handels¬ en volksnamen toegevoegd , waaronder zelfs verscheidene voorwerpen alléén bekend zijn. In dit werk heb ik echter slechts de meer gebruikelijke opgenomen en aan het slot hiervan de overige onder eene afzonderlijke lijst tezamengevat. 2. De afstamming. De kennis van de moederplanten der vegetabiliën heeft van den éénen kant haar wetenschappelijk belang, doch ten andere DES PLANTENRIJKS. is zij ook voor de inzameling der vegetabiliën van de juiste planten daarom noodzakelijk, dewijl de namen van verscheidene vegetabiliën met die harer moederplanten volstrekt geene gemeenschap hebben. De moeder¬ planten van vele buitenlandsche vegetabiliën zijn nog zeer onbepaald. 3. De plaatsing der moederplanten in de stelsels der kruidkunde. De vermelding der klassen en orden van het linnaeaansch sexuaalstelsel en der f'amiliën in het natuurlijk stelsel , waartoe de moederplanten der vegetabiliën behooren, herinnert aan algemeene, in de kruidkunde voor geheele plantengroepen vastgestelde karakters. Hieruit volgen dan reeds van zelve vaak meerdere, dikwijls vele kenteekenen voor de enkele, van de planten gebruikelijke deelen , zoodat deze in de pharmakoghosie tot op zekeren graad als bekend kunnen voorondersteld worden. Overi¬ gens kan zij voor de pharmakognosie slechts dan nog belangrijk en nuttig zijn, wanneer men zich van deze gelegenheid bedient, om de vegetabiliën in scheikundige verhouding d. i. volgens hare bestanddeelen en in geneeskundige d. i. naar gelang harer werkingen , wetenschap¬ pelijk te vereenigen. Op dit punt kom ik later meer breedvoerig terug. 4. Het vaderland en de groeiplaatsen der moederplanten. De planten, waarvan men zich bedient, zijn over den geheelen aardbol verspreid. Vele planten behooren wel is waar tot meerdere streken , maar zij hebben allen haar vaderland, d. i. zij komen in zekere oorden inzonderheid voor en bereiken aldaar hare meest volkomene ontwikkeling , omdat aldaar klimaat, bodem enz. voor haar het natuurlijkst en het gunstigst zijn. Zeer merkwaardig is de invloed , dien ongelijke groeiplaatsen op de planten uit¬ oefenen. Door tegennatuurlijke kunnen zij namelijk hare uitwendige karak¬ ters zoodanig veranderen , dat daaruit meerdere , dikwijls vele vormen en verscheidenheden ontspruiten, welke vaak tot hel scheppen van nieuwe soorten hebben aanleiding gegeven, en waarvan het dikwijls alles behalve gemakkelijk is, eene bepaling van den normalen vorm te geven. Ten andere kunnen de planten ook daardoor eene zoodanige wijziging in hare bestanddeelen ondergaan , dat zij voor de artsenijkunde óf ten deele óf geheel en al onbruikbaar worden. Daarom schijnt ook de vaak gebrui¬ kelijke kweeking van uilheemsche gewassen in onze tuinen eene zeer ge¬ vaarlijke zaak, en zij is over het algemeen slechts dan nog te verdedigen, wanneer de ondervinding en hierna de pharmakopoeën zulks uitdrukkelijk veroorloven. Rij de kweeking toch vegeteren zij óf met ongelijk grootere weelderigheid, óf schieten zij slechts kommerlijk op, óf ontaarden zij, enz. Zulke tegenstrijdige omstandigheden moeten natuurlijk op den aard van 20 i PHARMAKOGNOSIE de bestanddeelcn der planten grooten invloed uitoefenen, cn de ervaring heeft geleerd , dat zij daardoor voor de artsenijkunde zoowel bruikbaarder als ook minder bruikbaar en zelfs geheel ongeschikt kunnen worden. — In het algemeen zijn met eene zooveel mogelijk natuurlijke , volkomenc ont¬ wikkeling der planten ook hare meest passende eigenschappen voor de geneeskunde verbonden. En wanneer men nu over het algemeen trachten moet vegetabiliën te verkrijgen van de meest mogclijk gelijke en krachtige werking, dan begrijpt men ligtelijk, welke groote waarde aan dekennis van het vaderland, van de groeiplaatsen en van den daarvan afhankelijken aard der artsenij planten moet toegekend worden. Slechts daardoor worden wij in staat gesteld haar op de juiste groeiplaatsen intezamelen en over de beste bronnen van die vegetabiliën, welke handelsarlikelen zijn, te oordeelen. Het bekomen van zooveel mogelijk gelijk en sterk werkende vegetabiliën is echter ook nog deswegens moeijelijk, dewijl , behalve ge¬ zegde omstandigheden van klimaat en bodem afhankelijk, ook nog andere jaarlijksche kosmische verschillen op de bestanddeelen der planten eenen haar veelvuldig veranderenden invloed uitoefenen. 5. De inzameling op den juisten tijd. De ondervinding heeft genoegzaam geleerd, dat de planten niet in ieder jaargetijde, of wat op hetzelfde nederkomt, niet gedurende alle tijdperken harer vegetatie evenveel van de werkzame bestanddeelen bevatten. Tot het verkrijgen van zooveel mogelijk gelijkelijk en krachtig werkende vegetabiliën is het dus van het grootste belang, den tijd en den trap van ontwikkeling te kennen , waarop hare inzameling het meest aan het doel beantwoorden zal. Over het alge¬ meen is de beste tijd van inzameling , b. v. voor wortels buiten twijfel de herfst, voor kruiden bij den aanvang van het bloeijen. Overigens dient hij bij iedere stof zelve in het bijzonder te worden opgegeven , met het oog op de pharmakopoeën , welke daarbij de even gewigtige als moeijelijke rol van scheidsregters bekleeden , zoodat hare voorschriften onvoorwaardelijk moeten opgevolgd worden , om tot volkomene gelijkheid der stoffen te geraken. 6. De geschikte wijze van inzameling . In het algemeen wordt hierom¬ trent het volgende opgemerkt: 1) Men kieze slechts gezonde en natuurlijk ontwikkelde planten. 2) Men zondere de deelen en organen der planten, welke het ruwe artsenijmiddel zullen vormen , van de overige behoorlijk af. — De wettelijke bepaling der plantendeelen, die ingezameld moeten worden, behoort uitsluitend aan de pharmakopoeën toe. 3) Men verzamele alle vegetabiliën slechts bij droog weder. Geschiedt zulks bij nat weder, zoo volgt hieruit bij hare alsdan tragere uitdrooging eene gedeeltelijke DES PLANTENRIJKS. 2 1 Ontleding harer bestanddcclen ; zij verliezen haar aanzien, worden don¬ kerder van kleur en gewoonlijk minder werkzaam. 4) Men zorge zoo veel mogelijk bij de inzameling de vegetabiliën , vooral de bladen en bloemen, niet te beschadigen , dewijl anders die deelen , welke de werkzame stoffen bevatten , opengescheurd en de laatsten aan eene snellere verdamping of verstorende werking van de zuurstof der lucht zouden blootgesteld worden. 