Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 2 Van het jaar 900 tot 1581 na Christus
DES VADERLANDS. 257 vanden de Gezanten raadzaam zich eenigzins nader ie verklaren, en verzochten op 1618— nieuw gehoor bij den Koning, op het gevaar af van het zich geweigerd te rien. Doch ee het werd hun den 8"@ Januarij verleend, In de toespraak, die zij bij deze gelegenheid tot den Koning richtten, kwam niets voor van » onheugelgk bezit;” alleen verzochten zij om uitstel van de onderhandeling over de visscherij tot betere gelegenheid, dat is, totdat hunne zaken op vaster en zekerder voet geregeld zouden zijn 1, Uit deze op- rechte verklaring, voegden zij er bij, kon Zijne Majesteit wel zien, dat zij zich niet met looze vonden ? behielpen. — Met deze taal veroorloofden zij zich den Koning ten koste der waarheid op tweeërlei wijze genoegen te geven: zij gaven hem op nieuw uit- zicht op eene wijziging in hunnen regeringsvorm, die dan immers naar ’s Konings zin kon uitvallen, en zij zinspeelden met dat looze vonden niet onduidelijk op de leer van GAOTIUS, die JACOBUs zoo zeer mishaagde. Deze tegemoetkoming aan de ijdelheid des Konings miste hare uitwerking niet. Bovendien was hij sedert door brieven uit ’s Hage nedergezet 3. Hij antwoordde hun, dat bij wel erkennen wilde, dat zij niet alles tege- ljk konden doen; ook wilde hij hun niet kwalijk nemen, dat zij van onheugelijk bezit spraken: hij zelf zou dit ook gedaan hebben. Zijn doel was dan ook niel bet visschen op zijne kusten geheel te verbieden; slechts eischie bij erkenning van zijne voorrechten en van zijns Rijks gerechtigheden: die had hij gezworen te handhaven. Dus verlangde hj, dat Hun Hoog Mogenden zich verbonden over het stuk der visscherij te handelen, wanneer hun Staat tot meer rust gebracht zou zijn. Ontkenning of vermindering van zijne rechten evenwel sou hij niet dulden, al moest het zijne kroon, zijn leven en al zijn hebben en houden kosten, Den volgenden dag zou hij, na zijnen Raad gehoord te hebben, zich verklaren, of hij al of niet Commissarissen sou aanwijzen ten einde over de zaken van Oost-Indién en Groenland te handelen. — Hiermede scheen voor het oogenblik alles gewonnen, wat de Gesanten verlangen konden. om zich te ververschen. Maar de zaak was vertraagd door de ijverzucht van Spanje, 1 »Jusques à ce que leurs (des Etats-Gén.) affaires trouveront une plus seure et ferme assiette et constitution." = »Subterfuges controuvés." 3 Zie hiervoor, bladz. 114, 116. HI Dest. 5 Srvx. 55 1618— 1621. 258 ALGEMEENE GESCHIEDENIS hetwelk alleen de eer van de onderneming hebben wilde en sich met niemand verkoos te vereenigen. Toch hoopte hij zijn doel nog te bereiken, — Dus kwam ook dit plan thans wederom in hem op, alsof oupensanrevert, die het terecht wantrouwde, er de Onuitvoerbaarheid niet van had aangetoond 1, — Maar de Koning was blijkbaar in eene goede luim. Met betrekking tot de onderneming tegen de seeroovers verwaardigde bij zich te zeggen, dat Hun Hoog Mogenden door hunnen laatsten verdelgingstocht tegen hen selfs in Spanje grooten roem behaald hadden, geljk zin Agent hem telkens van daar schreef. — Gaarne had de Koning den tocht tegen de seeroovers tot een onderwerp der onderhandelingen zien maken; doch onze Gezanten sneden zulks af. Dus kwam hij later langs een anderen weg op dat fraaije plan terug, naar aanlei- ding van eene mededeeling, op last der Staten-Generaal door onze Gezatiten aan den Geheimen Raad gedaan, dat, volgens geruchten, die gedurig herhaald en nog niet weér- sproken werden, de Koning van Spanje eene oorlogsvloot van wel honderd vijftig ronde schepen uitrustte. Elf dagen na deze mededeeling (den 13° Februarij kwam de Vice- Kanselier prasy van ’s Konings wege bij de Gezanten met het bericht, dat Zijne Majes- teit tegen den eersten April ses oorlogschepen sou uitrusten; daaraan zouden nog veer- tien schepen van de kooplieden toegevoegd worden, en deze scheepsmacht zou hij, met de onze vereenigd, tegen de zeeroovers uilzenden. De admiraals zouden eenen gehei- men last mede krijgen om een waakzaam oog op de Spaansche vloot te houden, en in geval deze, gelijk men voorgaf, het werkelijk op Algiers gemunt had, zouden onze admiraals aan de Spanjaarden verklaren, dat zij hetzelfde doel hadden: zoo zouden de Spanjaarden zich niet, zonder dat wij eenig aandeel aan den buit hadden, met de middelen van Algiers tot andere ondernemingen kunnen versterken. Doch ingeval men vernemen mocht, dat de Spaansche armade naar de Golf van Venetië bestemd was om daar tegen de Republiek van Venetië op te treden en de bestrijders van de Boheemsche Stenden te versterken, alsdan zouden onze admiraals hunnen geheimen last openen en de Spanjaarden, des noods met geweld, den tocht derwaarts beletten, — Welk een plan! Men had ons even goed rechtstreeks kannen uitnoodigen, onze. scheepsmacht aan ente vijanden in handen te leveren. Zoo zij op zulk eene wijze ín aanraking gekomen ware met de Spaansche en de Engelsche scheepsmacht te gelijk, van welke de eene zoo min als de andere te vertrouwen was, wie waarborgde ons dan, dat dezen zich niet onder het een of ander voerwendsel gesamenlijk tegen haar gekeerd souden hebben? Want eok voor de Boheemsche Stenden was satonus een dubbelzinnig vriend, en voor zijnen schoonzoon, den Keurvorst van de Paltz, hoopte hij reeds meer van de Spanjaarden, dan van hunne tegenpartij te zullen verkrijgen. Hoe werkzaam de zamenspanning tus- schen Engeland en Spanje toen ter tijd was, hadden onze Gezanten de gelegenheid om 1 Zie hiervoor, bladz, 3—6. DES VADERLANDS, 269 op de plaats zelve te bemerken, Kort te voren hadden zij naar den Haag geschreven, dat zij vernamen, hoe er in Engeland door Spanje langs zijne gewone wegen gewerkt werd, om de goede verstandhouding tusschen Engeland en de Staten te ondermijnen. — Onze Gezanten namen aan, dat plan aan hunne Meesters mede te deelen; zij onthielden zich van aanmerkingen, maar gaven echter den Koning in bedenking, of het raadzaam heeten mocht den Spanjaarden behulpzaam te zijn in de vermeestering van Algiers, en zulk een groot aantal schepen van onze landen te verwijderen, daar de geruchten niet alleen gewaagden van een door Spanje voorgenomen tocht naar de Golf van Venetië, maar ook naar de Noordzee. — Hieromtrent meende prasy hen gerust te kunnen siel- len: op de Noordzee hadden de Spanjaarden het niet gemunt. Daarop rraagden de on- ten, hoe men met Algiers handelen zou: buitgemaakte schepen kon men verdeelen, maar eene stad diende men in haar geheel te laten, En nu was het antwoord, dat Spanje Algiers zou houden; onze handel zow daarbij geen nadeel lijden: of waren Gi- brallar, Cadix en andere Spaansche plaatsen niet ruim zoo geschikt om, des verkie- zende, den handel afbreuk te doen? Bovendien Spanje zou zich door het bezit van Algiers genoopt zien om de Turken te bestrijden. — Dicey scheen niet te bedenken, dat en de Engelschen zelven en wij toen vrede hadden met de Turken, — Het antwoord, dat de Staten-Generaal in een schrijven van den 2°" Maart op de mededeeling gaven, doeg het plan voor geed den bodem in. 1618— 1621. 260 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ——————————————————————————————— ken oorlog met Spanje zou het gevolg met zich stepen, dat al onze koopvaardijschepen onbeschermd bleven tegen de zeeroovers, en dat de millioenen schats aan koopwaren, die onze handelaars, op het Bestand gerust, in Spanje, Portugal en Italië hadden op- geslagen, den Spanjaarden in handen vielen. Neen! dan konden wy den strijd tegen de zeeroovers alleen wel volhouden en gelukkig ten einde brengen. De Collegién ter Admiraliteit waren gelast, met spoed tien nieuwe oorlogschepen op stapel le zetten. Reeds hadden de Algerijnen meer dan de helft der Nederlanders, die zij tot slaaf ge- maakt hadden, losgelaten, en de overigen waren zij bereid vrij te geven, zoodra de schepen, op welke zij zich bevonden, te huis gekomen zouden zijn. Ja, zij betoonden zich geneigd om over vrede te handelen en de voorwaarden na te komen, die wij in onze verdragen met den Grooten Heer bedongen hadden. — Waarlijk, de Staten, dus sprekende, gaven de blijken, dat er onder hen waren, die vrucht van OLDENBARNEVELTS lessen gehad hadden. Tot handhaving van ’s Lands onafhankeljkheid, eer en voordeel kon men niet beter doen, dan den man navolgen, die om landverraad op zijn leven gevangen zat. Doch wij hebben nog niet gezien, of het onzen Gezanten vergund werd om over de zaken van Oost-Indién en Groenland in onderhandeling te treden. Den 10% Ja- nuarij (1619), door den Geheimen Raad uitgenoodigd, vernamen zij, dat men wer- kelijk toestond, de onderhandeling over de viescherij tot beter gelegenheid uit te stel- len; maar men verlangde een vasten tijd, en wel den laatsten Augustus bepaald te zien als termijn van het uitstel: geschiedde dit niet, alsdan had Zine Majesteit onlus- ten onder zijne onderdanen te duchten, even goed als de Staten onder de hunne. Voorts verzocht men van de Gezanten eene gezegelde procuratie om dan over te gaan tot de onderhandelingen, doch niet alleen, zoo als de Nederlanders begeerden, over ` dndië en Groenland, maar ook over de tarra en de munt. Tegen den tijd dat de procuratio ingekomen was, kon men handelen op het stuk van de zeeroovers. — Dus werd de vervalling van hunnen wensch en dat neg wel slechts van een deel van hun- nen wensch aan onaannemelijke voorwaarden verbonden. — De Gezanten antwoordden dan ook, dat het niet mogelijk zou zijn, eenen termijn van uitstel voor de onderhande-. lingen over de visscherij te bepalen; dat de procuratie {ot niets diende, aangezien de geldigheid van een traktaat niet afhangt van de proouratie der contractanten, maar van de bekrachtiging van het gecontracteerde, die toch aan beide zijden zou moeten volgen, al ware de procuratie voorafgegaan; dat over de (arra gevoegelijkst in Neder- land kon worden onderhandeld, en, bield men slechts de hand aan ’s Konings plakaten, daarover in het geheel niet behoefde gehandeld te worden; dat het stuk der munt hen te lang zou ophouden, en Han Hoog Mogenden deze saak met CARLETON zouden weten te schikken; eindelijk, dat men tegen de zeeroovers niet met het ontwerpen van trak- taten, maar met het uitrusten ten oorloge moest optreden, — Op dit antwoord werd DES VADERLANDS. | 261 ö — ————— — — —— ————— —— — de Koning geraadpleegd. De inlevering eener procuratie en de belofte dat men de 1618— onderhandelingen over de visscherij binnen het jaar aanvangen zou, bleef hij verlangen. zii Nam men deze voorwaarden niet aan, hij zou het aanmerken als een volslagen afsnijden van alle verdere onderhandeling. De eer van Zijne Majesteit was gemoeid met het stuk van de tarra en de munt; bepaaldelijk over de farra moest mede gehandeld worden in zijn Rijk en omtrent het deswegens in Nederland verordende conclusie genomen worden in Engeland. Voorloopig kon de onderhandeling over de zaken van de Oost-Indiën en Groenland aangevangen worden; doch alles zou zonder uitwerking blijven, in geval zijn verlangen op de andere punten niet voldaan werd. — Zoo konden dan toch de onderhandelingen over de Oost en Groenland geopend worden. Sir Tuomas xpMOND kwam hun uit naam van Zijne Majesteit zeggen, dat zij, zoo het scheen, in Engeland de wet kwamen stellen, daar men om hunnentwil tegen een nooit overtreden gebruik ging handelen. Dit verwijt konden de onzen zich gemakkelijk lien welgevallen: immers getuigde het van het ontzag, dat men onwillens voor de Hollandsche zeden had. Toen eindelijk de onderhandelingen, den garan Januarij, geopend waren, begon de: pe onderhan- Engelsche Compagnie met het vragen om vergoeding voor geleden schaden en beleedigin- sius a SE gen, Hiertegen stelden de Gedeputeerden der Nederlandsche Maatschappij hunne klachten gh a over. Bij de tweede bijeenkomst kwamen de Engelschen al weder met beschuldigingen voor den dag, hoe de onsen hunne landgenooten uit hunne bezittingen hadden ver- jagd, de Engelsche banieren neêrgehaald, en Chinezen ander Engelsche vlag genomen hadden, Doch thans kwamen onze Geszanten, wien deze gang van zaken niet aanstond, twuschen beiden. Hun Hoog Mogenden, zeiden zij, zouden zoodanige handelingen, van de onzen in de Oost-Indiën bedreven, gaarne wraken en ze voor het toekomende ver- bieden, mits zulks van de Engelsche zijde ook geschiedde, Doch. hiertoe gimgen de Engelschen niet gereedelijk over: zij beweerden, dat de eer huns Konings eerst voldoe- ning eischte, voordat men kennis van onze klachten kon nemen, — Die eisch verried al weder, hoe noode de Engelschen er toe verstaan konden om ons het recht eener Mogendheid, die zich als zoodanig met Koningen gelijk mocht stellen, toe te ken- 1618— 1631. 262 ALGEMEENE GESCHIEDENIS nen. — De volgende bijeenkomst scheen weder met onvruchtbare aantijgingen en ver- dedigingen te zullen verloren gaan, toen onse Gezanten op nieuw tusschen beiden kwamen met te zeggen, hoe het nu genoegzaam gebleken was, dat deze manier van handelen tot niets leidde: zij waren niet gekomen, om zulke pleidooijen aan te hooren en dan eene uitspraak te doen, maar om een traktaat te sluiten, waartoe slechts in- schikkelijkheid van beide zijden leiden kon. Dit begrepen de Engelschen nu ook, en zij waren geneigd om ter zake te komen, mits het eerste artikel van eene algemeene amnestie en wederzijdsche teruggave van het genomene zou gewagen, daar de eer van Zijne Majesteit niet toeliet te onderhandelen zonder dat de loslating zijner onderdanen eerst was vasigesteld. Hiertegen werd van onze zijde geen bezwaar ingebracht. Doch dat eerste artikel zelf kwam zoo spoedig niet tot stand. Men ontkende van wederzijde op zekere punten de verplichting tot de teruggave van het geen de tegenpartij vorderde ; eenmaal zelfs braken de Engelschen de onderhandeling metterdaad af, en slechts door de oplossing van het gerezen geschil tot het einde uit te stellen, wanneer men het omtrent het traktaat zelf eens zou zijn, werd de voortzetting der onderhandelmgen mogelijk ge- maakt. Thans lieten de Commissarissen der beide Natiën de Gedeputeerden der beide Compagnién eenige vergaderingen zonder hun bijsijn houden, om opening te doen elk van hun kapitaal en daarnaar elks quote te bepalen. -Nieuwe poging Entusschen had de Koning getracht het uitstel van de onderhandelingen over de vis- em onderhande- lingen over de Shery vruchteloos te maken. Immers had hij laten weten, dat hij uit Schotland nieuwe e aan te klachten had ontvangen over de geweldenarjen, vier of vijf jaren geleden door onze schippers bedreven. Deswegens, zeide hij, moest hij zijnen onderdanen eenig genoegen geven, en alzoo verzoeht hij, dat de Staten bij plakaat zouden gelasten, dat de Neder- landsche schippers 14 Engelsche mijlen ver van de kust zouden afbigven, totdat bij - traktaat anders in de zaak zou voorzien zijn. Onze Gezanten antwoordden op deze mede- deeling, dat de gegrondheid dier klachten eerst diende onderzocht te worden, te meer omdat zij ze voor ongegrond hielden en dergelijke aanslagen reeds bij plakaat waren verboden, en wat de bepeling aanging betreffende den afstand, op welken de onzen van de kust zouden moeten blijven, stend men die toe, dan verleende men iets waarover eerst onderhandeld moest werden en dat vaa onze sijde nooit rou toegestaan worden. Een dag of zes later liet de Koning weten, dat hij juist niet op die 14 mijien afstands stond, zoo onze schippers slechts buiten het gezicht van het land bleven, Deze voor- slag was reeds vroeger gedaan 1 en werd door de onsen niet beantwoord, — Boch hoe ‚beantweordden de Staten het sedert ter hunner kennis gekomen nader verzoek om eene procuratie en de verlangde bepaling van eenen termijn, waarop de onderhandeling over de visscherij zou geopend worden? Den 31% Januari) werd over deze twee punten 1 Vergel. hiervoor, bl. 30. DES VADERLANDS, 265 beraadslaagd, en in beginsel aangenomen, dat men eene gezegelde procuratie zou 1618 werzenden en eene acte, bij welke beloofd werd dat men in onderhandeling zou ms treden over den handel, de zeevaart en de visscherij, wanneer de staat des lands zulke tou veroorleoven , liefst binnen het jaar, tot welken termijú toe alles in den tegenwoor- digen toestand blijven zou. In het antwoord op carrerons » scherpe” propositie van den 12°" Januarij, bij deze gelegenheid den Koning medegedeeld, zeiden de Staten, dat zij ten aanzien der procuratio aan het verlangen voldeden, » hoezeer er geen grond was voor vrees, dat de traktaten, in Engeland te sluiten, teu gevolge van eenige kuiperij of verandering zouden gewraakt worden: hunne regering hing niet af van eenigen ambtenaar, en zij waren voornemens, den regeringsvorm, dien zij gedurende den oorlog met Gods segen en den bijstand hunner bondgenooten gesticht hadden, verder met gelijke volharding en moed te handhaven’ De Slaten gaven slechte toe voor de lens, Al schenen die beide stukken veel toe te geven, soo schreven sij bij de verzending in een bijsondere missieve aan de Gezanten, toch moesten zij niet meenen, dat zij van hunne eorspronkeljke instructie mochten afwijken: het bleef der Staten meening, dat het stuk van de farra hier te lande afgehandeld moest worden; zelfs moesten zij, soo de Koning genoegen nam met hun kalm antwoord op zulk een felle propositie, de acte zoo lang mogelijk onder zich houden 2, Verscheidene afzonderlijke bijeenkomsten van de Gedeputeerden der beide Compag- De onderhan- mën werden besteed tot het taxeren van het kapitaal, dat elk der beide nalién in de mane xe Oostindievaart had steken. De Engelschen namen de werkelijkheid aan van. het aan "oortscset. onze zijde opgegeven kapitaal, doch schatten, naar het gevoelen onzer kooplieden, het hanne veel te hoog. De Commissarissen der beide Regeringen woonden weldra de ver- gaderingen weder bij, ten einde de twistende partijen tot een vergelijk te brengen. Men begreep, dat men thans ten naasten bij clkanders kapitaal kon begrooten, en dat hierbij geene volstrekte naauwkeurigheid noodig was. Dus zou men den nu overgaan tot het bepalen der quote, welke elk der partijen in den handel hebben zou. Hierop eschten de Engelschen de helft van het bedrag van de gansche winst: alleen in de Molukken wilden zij den onsen een grooter aandeel gunnen. De onsen daarentegen verlangden, dat de Engelschen zich met eem vijfde of hoogstens met een vierde zouden | tevreden atollen. Wilden de Engelschen hun kapitaal verhoogen, om den onsen gelijk te komen, dan konden do onzen hun kapitaal weder in evenredigheid terhoogen, en zoo bleef de verhouding dezelfde, Dien voorslag nu vonden de. Engelsehen vol- strekt onaannemelijk; sij verklaarden geen verderen cisch te willen doem, on verrieden hunne dwaze laatdunkendheid door te beweren, det het strijdig sijn sou met de eer van Zijoe Majesteit, soo den onzen bij contrakt grooter aandeel in den handel werd toe- 1 Resol, St.-Gen. $1 Jan.; 18, 14 Febr. 1619. 1618— 1621. De zaak van het huwelijk van den Prins van Wales ter sprake gebracht. 264 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ED EO EEE OE gekend. — Even alsof dat wat wij door de inspanning onzer krachten verkregen hadden een onrechtmatig bezit was, omdat wij geene machliging van eenige Mogendheid afge- wacht hadden om het ons te verwerven, en alsof de rang van Engeland onder de Mogendheden aan de onderdanen van dat Rijk het recht gaf om zich een deel van on goed toe te eigenen.. Den 21 Februarij deden onze Gezanten eenen stap, die getuigde, dat zij vermoedden op het zwakke karakter van den Koning invloed te kunnen uiloefenen, en het vervolg bewees, dat zij zich in die meening niet bedrogen. Zij deelden Zijner Majesteit den bijna wanhopigen staat der onderhandelingen mede. Doch aanvankelijk zonder hun doel te bereiken. De. Koning was uiterst beleefd jegens hen, maar sprak in gelijken zin als zijne onderdanen: hadden de Engelschen, zeide hij, slechts een vierde van den Indischen handel, alsdan zou men in Indië meenen, dat de » Koning der Nederlanders” een grooter vorst was, dan hij, sacosus, — Een overtuigende grond van redenering, voorwaar! — Doch, voegde hij er bj, de Commissarissen moesten de zaak slechts zamen zien te vinden, Dit woord schrikte niet geheel af, en onze Gezanten achtien de gelegenheid gunstig om andere handelsbelangen ter sprake te brengen, te weten het verbod, waarmede de invoer van staal en spelden getroffen was. Hierop antwoordde de Koning op eene aanmoedigende wijze. In hetzelfde gehoor kweten sich de Gezanten van den hun gegeven last, om het misverstand tusschen de Kroon van Engeland en die van Frankrijk ter sprake te brengen. Reeds in de eerste dagen van het jaar 1619 was er te Londen gesproken van de komst van een buitengewonen Gezant van Savoye, die in last hebben zou eene poging aan te wenden ter bijlegging van het verschil tusschen Frankrijk en Engeland, en ten dien einde een huwelijk voor te slaan tusschen den Prins van Wales en de jongste dochter van wijlen den Koning van Frankrijk. Werkelijk kwam er vóór het midden van Februarij een Gezant van den Hertog van Savoye aan. Dus was het vraagstuk der verzoening reeds aan de orde gesteld. — Thans kreeg de Koning van de onzen den raad om een nieuwen zaakgelasligde naar Frankrijk te zenden ener eenen vandaar te ontvangen. De Koning van dit Rijk, dit konden 1j op grond van Lanceraxs berichten mededeelen, was daartoe geneigd. Dezen raad be- antwoordde de Koning met dezelfde redenen, die hij, zeide hij, den Gezant van Savoy? had voorgehouden. Hij had grieven tegen Frankrijk: een’ geneesheer van hem, hoe- zeer van aanbevelingsbrieven van hem zelven voorzien, had men smadelijk gelast uit Frankrijk te vertrekken; de Agent van dit Rijk had warren rarega, toen deze man, te groot voor de kleingeestigheid der toenmalige regeerders van Engeland, nog gevangen zat om weldra onthoofd te worden, een Fransch schip ter ontvluchting laten aanbieden, en, wat. niet het geringsto was, LopEwiskK XIII, ’s Konings misnoegen deswegens ver nemende, had gezegd, zijne vriendschap wel te kunnen missen, daar hij andere vrienden genoeg had. Op zijn vredelievend uitgedrukt verzoek, dat de Fransche Regering hare DES VADERLANDS. 205 — ————————————————————— m—————n——mm—GemnmÁ — n handelwijze mocht verklaren, had hij geen voldoening gekregen. Niettemin, wilde Frankrijk hem eenen ambassadeur zenderi, hij zou dien ontvangen en er alsdan ook eenen heenzenden, Doch den zijnen gelijktijdig te zenden, dit kon hij niet » om niet in gelijken grade met Frankrijk gesteld te worden." — Den 11% Mei kwam in den persoon van den Markies pv TrREiGNEL een buitengewoon Gezant van Frankrijk te Lon- den aan, en met hem, zoowel als met den Savooischen zaakgelastigde, hadden onze Gezanten verscheidene vertrouwelijke zamensprekingen. Op eene audientie , welke Ja- coss hun den 27"* dier maand verleende, wierpen zij de zoo uiterst belangrijke en kiesche zaak nogmaals op. Zij begonnen met eene openhartige verklaring betreffende het door den Koning zoo onverdroten begeerde huwelijk zijns zoons met eene Spaansche Prinses: zulk eene verbindtenis, zeiden zij, moest neodwendig leiden tot terugbrenging der Vereenigde Provinciën onder het slavenjuk van Spanje. Toen de Koning de onderhandelingen over de vereeniging der beide Compagnién bij ver- meuwing aan de wederzijdsche inschikkelijkheid had aanbevolen, kwamen de Engelsche Commissarissen met een nieuwen voorslag aan. Al kregen de Engelschen, zeiden zij, de helft van den Oostindischen handel, dit zelfs zou beneden hunne waardigheid zijn. Daarom tou het beter wezen, dat de handel door geheel Indië voor de beide Maatschappijen vrij beef, en dat zij met zoodanig kapitaal, als elk gelegen kwam, zouden mogen handelen : in de Molukken, Amboina en Banda evenwel zouden zij zich uit hoofde van de groote kosten, door de onzen gemaakt, met een derde deel van de voordeelen tevreden stellen, II Dem, 3 Srox. 34 1618— 1641. De onderhan- delingen over de vereeniging voortgezet. . 266 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618— 1621. Geschil betref- fende het deel, dat elk der beide Natién aan de verdediging zou hebben. ENDE en, wat niet het onbelangrijkste deel van het voorstel was, elk zou de helft der ver- dediging over geheel Indië op zich nemen: alleenlijk in de Molukken zouden de bij- dragen tot de verdediging geëvenredigd zijn aan de uit die eilanden getrokken voordee- len. Onze Gezanten antwoordden dadelijk, dat dit voorstel in strijd was met den grond- slag, op welken de Bewindhebbers onzer Compagnie derwaarts waren gekomen: de be- doeling was geweest, dat elk deelen zou in de baten van den handel naar de mate van het gebezigde en ten dien einde begroote kapitaal: hadden zij meer willen toegeven, dan hadden zij dit ook wel hij brieven kunnen doen en de moeite niet behoeven te nemen van over te komen. Doch de Bewindhebbers der Nederlandsche Maatschappij betoonden zich gunstiger omtrent dien voorslag gestemd: de verbindtenis, die de Engel- schen na verklaarden ten aanzien van de verdediging op sich te willen nemen, ver- raschte hen aangenaam. Bij de vorige onderhandelingen, namelijk, hadden de Engel- schen zich ongeneigd betoond om zoo veel tot de verdediging bij te dragen, als de on- zen noodig keurden; zij hadden dus verlangd, dat wij onze strijdkrachten in de Oost- Indiën aanmerkelijk verminderen zouden, om, wanneer zij zelven evenveel als wij aan de verdediging ten koste zouden leggen, niet genoodzaakt te zijn daaraan zulke verba- zende sommen te besteden, Dien eisch, dat de onzen hunne strijdkrachten beperken zouden, beschouwden de onzen als strekkende om ons en alles wat wij in de Oost ge: wonnen hadden, den Spanjaard in handen te spelen, en de onderhandelingen waren daarop afgebroken 1. Zoo derhalve de Engelschen thans, nu men hen, niet zonder re- den, meer dan ooit van den toeleg om ons aan Spanje te verraden, verdacht hield, van gelijke bijdragen tot de verdediging spraken, rekenden zij veel gewonnen. Althans onze Bewindhebbers vonden goed, dat onze Commissarissen op dien voet met de Engelsche Commissarissen in conferentie traden: konden zij eenige billijke artikelen ontwerpen, zij zouden de bekrachtiging gaarne aan hunne principalen aanbevelen. Werkelijk kwam thans het ontwerp van eenige arlikelen tot stand. Doch de voortgang van het werk werd weldra belemmerd doordien de onzen zich ongeneigd toonden om dadelijk en uitdruk- kelijk tot den afstand van een derde van den handel op de Molukken over te gaan. Eisch der En- Maar twee dagen later deden de Engelschen een nieuwen eisch: zij verlangden de gelschen ten aan- sien van hun aan- helft van de winst van den peperhandel deor geheel Indië, Dit, zeiden de onzen, deel aan den pe- perhandel. ! Zie hiervoor D. IIL St. II, bl. 691. DES VADERLANDS. 267 dreed met het eerste der ontworpen artikelen, volgens hetwelk het aandeel in de voor- deelen geövenredigd zou sijn aan ieders in den handel gestoken kapitaal, En welk voorwendsel hadden de Engelschen voor dien onredelijken eisch? Zij beweerden, dat, zoo zij de helft van de kosten der verdediging dragen zouden, zij ook de helft van de profijlen hebben moesten, ten minste van den peperhandel, die de zekerste bron van inkomsten was. Dus kwamen zij eigenlijk met eenen omweg op het stuk der verdedi- ging terug. Het beginsel derhalve, heiwelk de handeling had doen hervatten, werd thans op nieuw op losse schroeven gesteld, Zoo braken dan ook de onzen de onderhan- delingen af, en de Gedeputeerden der Nederlandsche Compagnie zeiden, dat zij zich lol de reis gereed wilden maken, waarop de Engelschen koel verklaarden, dat zij dit wel lijden mochten. Doch de Gezanlen meenden nog met eenige heop op goeden uitslag een beroep op den Koning te kunnen doen. Zij deelden hem mede, dat van de Engelsche zijde de helft van de peper geëischt werd, en dat hierop de onderhandeling noodwendig zou moeten afspringen. De dood evenwel der Koningin kwam tusschen beide, en weldra werd de Koning zelf ernstig ziek. Op verzoek der Gezanten deed canon eene reize naar de toenmalige verblijfplaats des Konings. Deze reize was niet geheel en al vruch- teloos, want, was de Koning nog buiten staat geweest om. zich met zaken te be- moejen, de Heren van den Geheimen Raad hadden onzen gewonen Ambassadeur te kennen gegeven, dat men de onderhandelingen over de vereeniging der Compagnién hervatten zou, en ten dien einde het stuk van de peper tet ’s Konings beterschap on- beslist zou laten, Zulks geschiedde werkelijk. Doch nu kwamen de forten, door de onzen in de Oost-Indiën aangelegd, ter sprake, Waren de Engelschen voor de helft met de verdediging belast, dan moesten zij ook evenveel forten hebben als wij: dus stelden zij voor, dat wij zoo vele forten aan hen zouden overgeven, als noodig zou rijn om het getal der door de beide natiën bezeten forten gelijk te maken. Evenwel herinnerd aan een vroeger gegeven woord, verklaarden zij, onze forten niet te be- geren, maar bevoegd ie willen zijn om door het bouwen van nieuwe fotien het getal gelijk te maken: doch, zeiden zij, de zaak kon vereenvoudigd worden, zoo wij eenige van onze forten, die hun overtollig voorkwamen, verkozen te slechten, Dus. kwam het al weder op gedeeltelijke ontwapening der onzen neder, Wat de zaak nog hatelgker maakte, was dat de Engelschen er rond voor uitkwamen, dat zij daarom be- paaldelijk een gelijk aantal forten wenschten te bezetten, omdat zij niet wilden staan of komen onder onze bescherming, noch ons meester wilden laten over hunne personen en goederen. Onze Geranten beantwoordden dezen laatsten wenk met de verzekering, dat zij zich tegen ons niet in staat van verdediging behoefden te stellen: wij waren overgekomen om hun een deel aan te bieden van helgeen wij in zoovele jaren met 200 groote inspanning van krachten veroverd hadden; dus wilden wij hen niet benadeelen, 54% 1618 — 1621. 1618— 1621. 268 ALGEMEENE GESCHIEDENIS maar veeleer begunstigen; en rekenden zij zich soms tegen de Indianen niet veilig , ook dit was een ijdele vrees; immers konden zij zich tegen dezen door onze forten genoeg- zaam verzekerd achten. En wat de zaak zelve aanging, forten te eischen op plaatsen, die wij rechtstreeks op onze vijanden veroverd hadden, was onredelijk, en waar wij be- paalde traktaten met inlandsche Vorsten hadden aangegaan, konden wij geen forten af- slaan, zonder die Vorsten daarin te kennen, aangezien sommigen van hen, de Ko- ning van Ternate bij voorbeeld, in die forten een bolwerk ter hunner veiligheid vonden. Daar niettemin de Engelschen bij hunnen eisch volhardden, verklaarden: de onzen op De onderhande- nieuw, in de voortzetting der onderhandelingen geen heil te zien. Hierop merkte lingen geschorst. JOHN DIGBY aan, dat, aangezien er Ambassadeurs uit Denemarken aangekomen en an- dere uit Frankrijk en Spanje te wachten waren, wij, indien wij wijs wilden wezen, ons haasten moesten, en hij voegde er bij, dat de Engelschen, in spijt van ons, binnen kort zoo sterk in de Molukken zijn zouden als wij. — In plaats echter van de onder- handelingen geheel af te breken, wilden onze Gezanten nog eene poging op den Ko- ning beproeven, Dus wachtten zij af, dat hij, geheel hersteld, op nieuw gehoor zou kunnen verleenen. Doch de Bewindhebbers van de Nederlandsche Compagnie behoefden sich niet langer op te houden. Zij konden vertrekken, en na een luisterrijk afscheids- gastmaal bij eene der Engelsche kooplieden namen sij werkelijk den 30* April de reize huiswaarts aan. Andientie bj Den 10% Mei had de gewenschte audientie plaats. Nadat onze Gezanten hun den Koning. rouwbeklag wegens het overlijden der Koningin en hunne gelukwenschen met ’s Konings herstel hadden uitgebracht, nam Zijne Majesteit het woord om den wensch te ontboeze- men, dat God hem nog sparen mocht, ook tot het welzijn onzer Republiek. Binnen korten tijd zou men vernemen, welke groote weldaden hij haar door en in de Synode gedaan had, Altijd had hem de leer en de factie van anminrus tegengestaan, en hy had zich steeds verwonderd, dat sannevett had beweerd, dat onze oorlog tegen den Koning van Spanje niet ontstaan en gevoerd was ter oorzake der godsdienst: verderfe- lijker stelling uit te braken, dus hiet Zijne Majesteit zich uit, was niet licht mogelijk. Nimmer zou hij, toen hij nog slechts Koning van Schotland was, noch Koningin zL- SABETH onze zaak hebben voorgestaan, zoo de godsdienst hen daartoe niet genoopt had, en de oorlog niet ter zake der godsdienst ondernomen ware. — Alsof OLDENBARNEVELT zoo iets had kunnen zeggen met het doel om de godsdienst te miskennen, en niet veeleer om, op het voetspoor van wiLLEM van Oranje, een beginsel te huldigen, het- welk Roomschen en Onroomschen vereenigen kon om naar dien staat van ware vrijheid te streven, waarbij de mogelijkheid afgesneden zou wezen om de godsdienst tot een middel te misbruiken ten einde de menschen in ketenen geboeid te houden. Van zulk een beginsel kon zeker een Koning sacosus geen begrip hebben, of,bracht hij niet juist daarom hier de godsdienst ter sprake, omdat, volgens den onwaardigen wenk, DES VADERLANDS. 269 ——————————————————U hem door CARLETON gegeven, de godsdienst het middel moest worden, waardoor hij de Nederlanden van hunne onafhankelijkheid zou kunnen berooven 1? Grooter beschaming konden de Contraremonstranten niet ondervinden dan dezen mond zijnen afschuw van ban slachtoffer te hooren betuigen. — Eindelijk ter zake komende, gaf de Koning zijn verlangen te kennen om de beide partijen, die der Engelsche en der Nederlandsche kooplieden, op alle punten van verschil te hooren: daarna hoopte hij eene onbevoor- oordeelde uitspraak te doen. Hierop werden de Engelsche Heren, die tot de onderhan- deling gecommitteerd geworden waren, binnengeroepen, en de onzen, dus uilgenoodigd , kooden niet nalaten hunne zaak weder te bepleiten, Dit deden zij met kracht van re- denen. Desy, die na hen voor de andere partij het woord voerde, scheen daartegen niet veel in te brengen te hebben, maar wierp een vraag op, die den grondslag zelven der geheele onderhandeling betrof: wij, Nederlanders, zeide hij, hadden ongelijk, dat wij de vrije vaart op de Molukken verboden, aangezien wij wegens dergelijk verbod den Spanjaarden aldaar den oorlog hadden aangedaan. Eerst antwoordden de onzen, dat de Spanjaarden in beginsel en door geheel Jndsé den handel van alle andere natiën weerden. Desr liet hen niet uitspreken en wierp hun tegen, dat wat de Spanjaarden over het. geheele gebied gedaan hadden, wij datzelfde deden in een deel van dat gebied. Dit achtte de Koning volkomen juist gesproken. Toen kwamen de onzen met hun voornaam- sen grond voor den dag, en die bestond hierin, dat wij door de noodwendigheid van den oorlog aan het souverein bezit van een deel van Indië gekomen waren, en ons van het recht, daaruit voortspruitende, meenden te mogen bedienen. Hierop beweerde pier, dat wij zulks wegens het Bestand niet mochten doen. Maar, antwoordden de onzen weder, in weerwil van het Bestand was het in Indië oorlog gebleven. — Deze redene- ring scheen den Koning te overtuigen. Doch prasr voerde thans aan, dat wij onze suvereinileit over een groot deel der Molukken en onze traktaten, tusschen ons en de Indische Vorsten met uitsluiting van andere natiën aangegaan, niet mochten laten gel- den, vermits bij den aanvang der onderhandelingen bepaald was, dat men de zaak ten principale niet zou aanroeren. — Gedachteloozer kon piesy niet spreken: was het waar mt hij zeide, dan moest hij den oorsprong en den tegenwoordigen staat van onze be- trekkingen in Indië slechts onaangeroerd laten, en ons niet dwingen, daarvan rekenschap le geven. — Toen de: onzen hem dit hadden doen gevoelen, meende hij weder, dat de Fngelschen recht van eigendom op sommige van de Molukken konden doen gelden; — doch de Koning viel hem in de rede, en zich op een zacht dringenden, bijna smee- kenden toon tot de onzen wendende, trachtte hij hen over te halen om de zaak te schikken en (als wilde hij in de Oost herwinnen, wat bij in onze Provinciën zelven verspeeld had) den Engelschen eenige plaatsen van verzekering toe te staan: dit wenschte ! Zie hiervoor bladz. 115. 1618— 1621. 270 ALGEMEENE GESCHIEDENIS "—-——————————————————————————————————————nOoom——— n! 1618— bij zonder daarom gelijkstelling met de onzen te begeren in plaatsen, die wij met zoo 1621. veel bloed en kosten hadden verworven. Maar de eer van Engeland duldde niet, dat zijne onderdanen geheel onder onze bescherming stonden: alreede werden zij in de Oost al te zeer veracht en de » Koning van Holland" boven hem verheven. Steeds zou hij zijnen onderdanen gelasten, vrede en vriendschap met ons te houden, indien wij hun slechts wilden toestaan, in de Oost-Indië eenigszins op een voet van gelijkheid met ons op te treden. Hij zou het de droevigste tijding achten, zoo bij meest vernemen, dat de onderhandelingen niet tot het doel geleid hadden. Wel zou dit de alliantie met de Staten-Generaal niet verbreken; maar toch veel opspraak geven in de geheele Christen- heid, en voornamelijk zou onze vijand, de Spanjaard, — van wien ik niet weet, zeide zijne Majesteit, hoe hij jegens mij gezind is, — hier door kans krijgen om en hen en ons uit de Indiën te verjagen. — Aldus verried de Koning, dat het er hem slechts om te doen was om zijnen zin te krijgen, al moest hij daartoe sijne waardigheid wegsmijten en het verlangde als een gunst van de onzen aannemen, — Het laat zich denken, hoe het den trotschen edellieden, die dit aanhoorden, smaken moest, den Koning zich du te zien wegwerpen. Doch nog was er geene gelegenheid om den loop, dien het ge sprek. genomen had, te stuiten. De onzen trachtten op eene bescheidene wijze te doen gevoelen, dat er zulke inwilligingen niet te pas kwamen, en eerst toen de Koning, aandringende op hetgeen hij gezegd had, den Engelschen Commissarissen gelastte, dat zij van de Bewindhebbers der Engelsche Compagnie de opgaven vorderen zouden, die tot het gewenschte doel moesten leiden, nam Lord Gagvire, kanselier van de schatkist, hem ter zijde. Zijn Lordsehap schijnt hem te hebben willen overhalen om de voorstellen, die er te doen waren, aan de Bewindhebbers der Engelsche Compagnie over te laten. Hoe het zij, na deze afzonderlijke woordenwisseling meende de Koning zijne meening nader te moeten verklaren, en altijd redenerende alsof de zaak in beginsel door de onzen was toegestaan, zeide hij, dat de Commissarissen hem geen grooter noch aange pamer dienst konden doen, dan zoo zij de Bewindhebbers bewogen om met betrekking tot de plaatsen van verzekering niet zoo veel te eischen, dat het bij ons eenig wantrouwen kon wekken. — Hierna werd de zaak van de peper voor de Koning let sprake gebracht en van wederzijde bepleit. Eindelijk deed zijne Majesteit als ea om de uiteenloopende belangen overeen te brengen den voorslag, dat het gemeenscha pelijk inkoopen van de peper zou beperkt worden tot het eiland Java Mayor, termi in de overige landen van Indië ook ten aanzien van de peper de algemeene vrijheid van handel bleef bestaan. De onzen antwoordden op dezen voorslag, die op cent valsche veronderstelling. berustte, dat het elk der beide partijen vrij zou staan, 10 veel te koopen als zij wilde, mits aan de andere partij de helft leverende. Hieni scheen de Koning geen zwarigheid te vinden; doch de Lords vielen hem in de rede. en overreedden hem, zulks aan de Engelsche kooplieden over te laten, DES VADERLANDS. 271 Den zelíden dag ontvingen de Gezanien eenen brief van Hun Hoog Mogenden j waarbij dezen hun schreven !, dat zij van de onlangs teruggekomen Gedeputeerden der Ooslindische Gompagnie vernomen hadden, welke moeijelijkheden er kortelings op nieuw — hoezeer door gerezen waren: daarvan dienden zij in persoon ten spoedigste rapport te doen. Dus hadden dee zij dadelijk bevel gegeven, dat er een oorlogschip naar Engeland zou gezonden worden om hen met Gods hulp herwaarts over te brengen: alzoo moesten zij onmiddellijk na Onze Gezan- pen, meenen na- dere opgaven van de Engelsche zijde te moeten af- de ontvangst van dezen brief met de meest mogelijke beleefdheid van zijne Majesteit en hann de leden van den Geheimen Raad afscheid nemen, zonder evenwel de onderhandeling ganschelijk af te breken, Het ontbrak alzoo den Staten-Generaal niet aan standvastigheid , en dit is te hooger te waarderen, omdat zij daarbij niet schroomden grand te geven aan de aanmerking, dat men thans, evenmin als onder ounsxsaansveLts bestuur, met Engeland in oprechte vriendschap bleek te kunnen leven. In weerwil van deze lette- ren meenden de Gezanten de nadere opgaven, door den Koning van de Bewindhebbers der Engelsche Compagnie gevorderd, te moeten afwachten. In plaats vam die verlangde opgaren te doen, kwam men van de Engelsche zijde voor den dag met het aanbod om ons de onkosten te vergoeden, gemaakt bij het bouwen der forten, die wij hun zouden nraimen. De Gezanten antwoordden, dat de vergoeding voor de aarde van een bol- werk niets te beduiden had, Later verlangden de Engelsche Commissarissen van de onzen opgave op wat plaatsen wij hun forten konden toestaan, Dit verzoek wezen de onzen natuurlijk af. Intusschen sleeg de eisch al hooger en hooger. Vóór het laatste gehoor bij zijne Majesteit had men vijf forten verlangd, dat is een derde van de zestien forten; thans begeerde men er zeven. Een nieuw gehoor, door onze Gezanlen bij den Koning verzocht, werd eerst op grond van de begrafenis der Koningin en om andere redenen afgeslagen; maar eindelijk den 27°" Mei verleend, Hier verzochten de Gezan- ten, dat zijne Majesteit den eisch zijner Commissarissen wat lager zou gelieven te stem- men, en hun dan hun afscheid geven, daar zij teruggeroepen waren om verslag te doen. 272 ALGEMEENE GESCHIEDENIS | n voorslag goed vonden, — Toen de Gezanten alsnu den veranderden stand der onder- handelingen aan de Staten-Generaal bekend maakten, verzochten zij spoedig antwoord »om aan de kwalijkgezinden geenen tijd te laten om de zaak weder tegen te werken.” Door hunnen invloed op den Koning, dien zij gunstig hadden weten te stemmen, hoopten zij den onwil en de onbeschoftheid der Engelsche Heren te overwinnen. Weldra bleek ten duidelijkste het verschil tusschen de gezindheid des Konings en die zijner Raden. Dezen beweerden, dat de voorslag van zijne Majesteit dus moest verstaan worden, dat het nu reeds vast stond, dat er forlen aan de Engelschen zouden worden toegestaan, en na twee of drie jaren slechts het getal en de plaats dier forten zouden worden bepaald. Deze opvatting, uitdrukkelijk nog in de tegenwoordigheid van den Koning door de onzen gewraakt, werd dan ook door zijne Majesteit, die daartoe opzet- - telijk en buiten de Engelsche Commissarissen om door de Gezanten geraadpleegd werd, als onjuist afgewezen, hetgeen echter niet belette, dat de Raadsheren met de meeste — hevigheid, tegen ’sKonings meening in, op hun stuk bleven staan. — Canterons raad om met grove middelen tegen de Nederlandsche Heren te werk te gaan, werd aldus gelrouw nagekomen. Die Ambassadeur had niet zonder beteekenis bij dien raad de mede- deeling gevoegd, dat die Heren rijke lieden waren: misschien moest die onbeschofte toon slechts dienen om de Nederlanders te doen gevoelen, dat er zekere aanbiedingen dienden gedaan te worden. Hoe het zij, eindelijk kwam het artikel, waarbij het geschil aan- gaande de forten werd uitgesteld, dus tot stand, dat de vraag niet als reeds vooraf legen — onzen zin beslist kon aangemerkt worden, Nu werden ook de overige artikelen herzienen | in vorm van traktaat gebracht, Eindelijk schoot nog slechts de tot het laatst uitgestelde — vraag over betreffende de door de onzen te leveren vergoeding voor de in den grond | geboorde of beschadigde schepen. Thans zagen de Engelschen van dezen eisch af, en het traktaat behoefde nog slechts de bekrachtiging der beide Mogendheden. Nog vóór Er komt een het midden van Julij kwamen ereenige Gedeputeerden van de Nederlandsche Compag- — — nie op nieuw naar Engeland over om het traktaat te teekenen, en den 17** Juli werden de artikelen, 31 in getal, van beide zijden bezegeld. Toen de Gezanten, den 24" Julij, nadat zij, door den Koning ter maaltijd genoo- digd, op de eervolste wijze behandeld waren, Zijne Majesteit voor zijne tusschenkomst, die hel afbreken der onderhandeling verhoed had, dank gezegd, en verklaard hadden, darin een nieuw blijk van zijne oprechte toegenegenheid te zien, verzochten zij hem bet traktaat, waarvan hem de eer toekwam, te ratificeren. De Koning antwoordde, dat het tot stand komen van het traktaat hem te meer genoegen deed, omdat de ver- hilering van zijne onderdanen tegen de Nederlanders zoo groot was geworden, als zij wit tegen de Spanjaarden geweest was. Hij zou, ging hij voort, het verdrag bekrach- igen én Aoedanigheid van Koning van Engeland, daar hij niets tegen de rechten der Schotten vermocht te bepalen, — Dit kwam den Gezanten voor te strijden tegen de srekking van dat artikel van het traktaat, waarbij de handel op Indië aan andere Engelsche of Nederlandsche onderdanen verboden was. Zij beantwoordden derhalve de verklaring van den Koning, met de aanmerking, dat de Provinciën onderling in geene andere betrekking tot de Staten-Generaal stonden, dam Schotland tot den Koning van Groot-Britannië, en dat elk der Provinciën, even goed als Schotland, wel eene eigene Compagnie zou wenschen op te richten. Niettemin vonden Han Hoog Mogenden beter, alle Provinciën te zamen tot eene algemeene Compagnie te brengen. Hierop antwoordde de Koning, dat ook hij even zoo trachten zou, de Schotten in dezelfde Compagnie met de Engelchen te vereenigen- want, liet hij de oprichting eener Schotsche Compagnie toe, dit begreep hij zelf, zoo zouden de beide Britsche Compagnién elkander slechts benadeelen. — Weldra volgde van beide zijden de ratificatie van het traktaat. — En heerschten er sedert oprechtheid en welwillendheid in de betrekkingen tusschen de beide Compagnién in de Oost-Indiën? Verre van daar. Hoe zou het mogelijk geweest tjn? »De Engelschen waren de minste,” zegt van arrzema 1, nen zij wilden gaarne 1 Saken van Staet en Oorlogh, ^s Gravenh. 1669, bl. 360. _ Il] Deen. 3 Sruk, Qt nd 1618— 1621. Het traktaat komt tot stand. Hoe de Neder- landers het nage- komen hebben. 1618— 1621. 274 ALGEMEENE GESCHIEDENIS gunu————————————————————————————————— de meeste zijn, en gierigheid is een gemeen gebrek onder kooplieden, Alzoo is het accoord niet langdurig geweest’ Reeds weder in 1621 klaagde de Koning van Groo- Britannie aan de toenmaals in Engeland aanwezige Nederlandsche Gezanten, dat de Engelsche Oost-Indische Compagnie haren eisch niet kreeg; dat de Hollanders te Jacairo en elders soevereiniteit over de Engelschen lieten gelden, en echte bloedzuigers waren, die den Engelschen hunne voedingstoffen afzogen 1, In 1622 veroorloofden zich de Nederlanders eenige Engelsche onderdanen, beschuldigd van zamenzwering tegen de onzen, op Amboina gerechtelijk ter dood te brengen. Ook was het xoxns advies, in weerwil van zijne alles behalve uitsluitende handelspolitiek, den Engelschen, die volgens hem steeds klachten en moejeljkheden opwierpen, niet in het minste toe te geven ?, en in 1641 komt de toenmalige Goeverneur-Generaal van piemen, in eene Instruclie aan den Commandeur ovasr, die Goa ging blokkeren, er rond vooruit, dat het eene » maxime" der onzen was, den Engelschen »den smaak van den Indischen handel te doen vergaan 9." Hiertoe ontzag men geene slinksche middelen, bestemd om de Er gelschen slechts schrale voordeelen van den handel te laten behalen. Zoo weerde men tevens van zelve alle andere mededinging: want waar de Engelschen te kort schoten, hoe zouden daar de Denen of de Franschen aan het indringen binnen een zoo goed bewaakt gebied hebben kunnen denken? En hoe zouden de Engelschen zelven, noz niet tot het nieuwe leven ontwaakt, dat zich bij hen eerst op het eind der zever tiende eeuw door eenen Prins van Oranje de baan zag geopend, hoe zouden zij vóór dien tijd gelijken gang hebben kunnen houden met de Nederlanders, die in de Oost- Indiën door een wonderlijken geest van overmoed, gepaard aan een stout vertrouwen op God, gedreven werden. De Oost-Indische Compagnie, die de haar bewezen diensten niet onbeloond liet, wist bij hare dienaren nevens eene strenge tucht eene waarachtige geestdrift voor hare belangen levendig te houden. De Goeverneurs-Generaal of hunne onderbevelhebbers zonden hunne*onderhoorigen uit met zegenwenschen als de volgende: »De Almogende verleene u tot de onderneming allen te zamen goed beleid, volle couragie en zijnen heiligen zegen tot volkomen overwinning en ruïne onzer vijanden,” en met betuigingen, als deze: »Vertrouwende, dat gij de zaak zoo zult inrichten, dat Gods eer daarbij gevorderd, vele blinde Heidenen mettertijd tot zaligheid gebracht zullen worden en daar benevens de Compagnie de lang gewenschte vruchten zal erlan- gen. 