VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Gelijk een hert naar waterbronnen fchrceuwt, zoo fchreeuwt mijne ziel tot U, o God! Treffende voorftelling van het vurigst en fmachtendst verlangen ; heerlijk natuur- beeld, waaruit wij DAVID, den voedfterzoon der Na- tuur, den opmerkzamen befchouwer van den Schepper in zijne fchepfelen „al aanftonds herkennen ; een beeld tevens , te gepaster , omdat het ontleend is van het oord , waarin hij thans zich onthield, de bergachtige ftreken des Liba- nons, vruchtbaar in dergelijk gedierte, De krijfchende klaagtoonen van het aamechtig wild, door brandenden dorst 198 TAALKUNDIGE EN AESTHETISCHE BESCHOUWING gefolterd en vruchteloos naar frisfche waterbronnen hij- gende , die toonen, welke in dit woeste oord meermalen in zijne ooren weêrgalmden , troffen thans te meer zijn gevoelig hart, omdat verbeeldingskracht hem in dezelve het -zinnebeeld aanfchouwen deed van zijn eigen reikhal- zend , maar fteeds onvervuld verlangen naar den God zijns heils. Dit beeld, zoo wèl gekozen en gepast voor zij- ne omftandigheden , wordt daarom door den Dichter, vol- gens de vertaling van VAN DER PALM, die ik ftecds ten grondflag lg , aldus voortgezet : Mijne ziel dorst naar God, naar God den leyenden! Wanneer zal ik ingaan, ` en verfchijnen voor Gods aangezigt! te weten, in de ge- wijde plaats, waar zich de arke des verbonds , het teeken van Gods tegenwoordigheid , bevond , en waar men dus gezegd werd te verfchijnen voor Gods aangezigt. Te levendiger ontbrandde dit verlangen naar JEH o- v a’s heerlijke tegenwoordigheid in D A v 1D ’s harte , om- dat hij tergende fpottaal moest hooren van vijanden : „ Uw God heeft u verlaten ; Hij, dien gij meendet uw helper te zijn, laat u over aan al het afgrijfelijke van uw lot.” Dit drukt hij uit in deze bezielde taal des harten : Mijne tranen zijn myne fpjze dag en nacht, als men tot mij zegt dag aan dag : waar is uw God? Hier denke men aan de honende vervloeking van eenen s1meï,en ftelle zich den indruk voor, dien de verguizing van zulke on- verlaten verwekken moest op het hart van den voortvlug- tigen Koning en vader; van hem, die „eens geëerd als de gezalfde en gunstgenoot des Heeren , de roem en wellust zijner natie was , de geliefde der liedefen van Zsraël, De herinnering aan dit voormalig geluk , vooral aan de godsdienftige vreugde, die hij fmaken mogt in het midden zijns volks, geeft nieuw voedfel aan zijne fmarte: Als ik daaraan gedenke ‚dan flort ik mijne ziel uit in mij, dan fmelt mijn hart in mij weg , hoe ik daar heen ging indig- ten drom , flatiglijk met hen henentrad naar het huis van God, met eene flem des gejuichs en des lofgezangs , onder de feesvvierende menigte, Die godsdienftige vreugde was nu zijn deel niet meer , en hem bleef van dat heil niets 'YAN PSALM XE. `~ 7 499 meer overig, dan -de herinnering als váð een’ drooth. bij het ontwaken, -Deze herinnering was waàrlijk gefchikt , om het‚gemoed van eenen D A vI D, reeds door die eerst ontboezemde. gedachten zoo diep gefchokt , geheel ter neêr te flaan „maar — het was deze. zelfde herinnering , welke, onder het .liefderijk beftel van God, die onze gedachten leidt, juist -aanteiding moest geven, dat ’s Konings hart uit zijne diepe droefheid opgebeurd en voor de -blijdfchap der hoop en des vertrouwens weêr geopend werd. Daar fchiet hem bij de voorftelling van. het Godverheerlijkend lofgezang , dat hij weleer mogt aanheffen te midden van {sračľs gemeente , in ftatigen optogt naar-het Heiligdom „ «— daar fchiet hem ijlings het dénkbeeld voor den geest: » Die groote en getrouwe God , weleer door mij verheer- lijkt op den berg zijner heiligheid , zoo menigmaal mijn redder in den nood, zal weder opftaan mij ter hulpe, en mij voeren naarde heilige. plaats zijner woning ;”-en nuis het een ftroom van vertrouwen ademende woorden „ welke dit hooge, zielverheffende denkbeeld doet vloeijen van zij- ne lippen en uitftorten in zijne zangen: -Wat buigt gij uneder o mijne ziel! en hoe zijt gij zòo gansch onrustig in mij? Hoop op God; want ik zal Hem nog boven, als de volkomene verlosfing mijns aangezigts en mijn God. En deze toon des “vertrouwens, der hervatte hope op God is, mijns inziens, in het overige ‘gedeelte des lieds in bijkans iedere uitdrukking zigtbaar; en ik zie dus in deze afte verzen den invloed der gedachte , in-het 6de vers uitgedrukt , alomme doorftralen , in treffende- tegenftelling met het eerfte gedeelte des Pfalms, dat niets dan de wee- moedigheid van een’ terneêrgebogen:geest ademde. Tet Zj mij vergund, in dezen van-al de Uitlegger:, die ik heb kunnen raadplegen, befcheidenlijk af te wijken, en den geest en zin dezer woorden , zoo als die mij de waar- fhijnlijkfte voorkomt, kortelijk op te geven. aldaar loven; mij dunkt, ik zie mij reeds onder de lof« zangen der ‘feestvierende menigte Hem verheerlijken, Hem danken ą als mijne volkomene verlosfing en mijn G od,” 39 Die heerlijke gedachte maakt nu eene geheele omwen- ding in den flaat zijns gemoeds 3de hoop op God blinkt, C°) VAN DER PALM, VAN PSALM XLI]. sar ss cen heldere hichtftraal, door de nevelen heen; die zij- nen geest bedekten, en bezielt nu geheel het overig gẹ» deelte van zijn gevoelvol lied, In de twee volgende ver- zen, namelijk, geeft hij eene aandoenlijke teekening van het oord, dat hem ter fchuilplaats dienen moest, en van zijne diepe treurigheid daarover; maar hieronder rigt hij zich door de gedachte aan God weder op ; welke gedach« te, mijns inziens, in hare volle kracht en gloed zich openbaart vs. 9. Doch hierover ftrgks nader, — Hoo- ren wij den Dichter zelven. Ja? zegt hij, met terugflag op het vorige vers, ja! mijne ziel buigt zich neder; daarom gedenk ik aan U yan uit het land der Jordaan, vit Mlermon, uit het klein gebergte, waar de eene zee de andere toewoept bij het geluid uwer watervallen: alle uwe baren en uwe golven zijn over mij geflroomd! Hier zien wij de wijkplaats van den ongelukkigen Kos ning en vader omfchreven , die zich met weinige getrou- wen in allen fpoed begeven had naar deze uiterfte grens zen van Kanaän. Naderhand heeft hij zijne heirmagt vera zameld bij MaAanaim, en Op ABSALOM gezegevierd, Nu, in de eerfte dagen der vlugt, bevond hij zich nog inde woeste oorden van den Antilibanon, uit welk gee bergte de Jordaan - troom ontfpringt, waarom hij dit oord noemt Aet land der Jordaan. De hoogfte fpits van het gebergte heet Hermon, of, daar er meer zijn dan ééne, in het meervoud Hermonim, Voorts fchijnen hiernevens nog eenige heuvelen of lagere bergtoppen ge- legen te hebben, door den Dichter beftempeld met den aam van Zet Hein gebergte. — Dit oord nu levert, vols gens de verhalen van reizigers , verbazende en in hunne tuwe woestheid majestueuze natuurtooneelen op, en fchilderachtig is voorwaar de teekening , die ons DA vip, hier van dezelve ophangt, en tevens van den indruk, dien deze tooneelen op zijne verbeelding en zijn hart uit- oefenden. lijke fteenbrokken , die het water in. deszelfs fnelle vaart van de bergen fcheurt, en in den -afgrond doet neder- ploffen. Hier en elders vormt dit water in de bergvlakten ganfche meiren; en dit rusteloos -oproer in de natuur, vereenigd met den ftouten aanblik der bergen, brengt de ziel in eene ftemming, die naauwelijks door woorden kan uitgedrukt worden. Zulk eenen ‘invloed had het op de ziel van DA vip. Hij zegt er van, in de -ontroering en opgetogenheid zijner verbeeldingskracht : De eene afgrond, of de eene zee roept de andere toe bij het geluid uwer wa- tervallen, o God! Alle uwe baren en uwe golven zijn over mij geflroomd ! - Men heeft wel eens gezegd ,-dat pAvI1p’s ziel geheel en bijkans uitfluitend: voor het aandoenlijke en teedere geftemd was, en minder fcheen bewogen te worden door al wat ftout is en verheven in het ‘rijk der gedachten of in de werken der fchepping. Maar kan men dit zeggen, ats men vooral deze dichtregelen met aandacht en gevoel gelezen heeft? Is dan de gedachte niet veel aannemelij- ker, dat pA vip daarom de fnaar van het teedere en aan- doenlijke het meest aanflaat in zijne liederen , omdat de lotgevallen zijns levens hem van zelf tot die gemoeds- ftemming leidden, en dat hij wel degelijk ook het ftatig verhevene, en majestueuze bereiken kan, °t welk wij be- wonderen in de heerlijkfte plaatfen van Aet Boek Jos en JEZAJA? De omftandigheden moesten hem flechts , ge- lök hier, daartoe aanleiding geven. Ziet en bewondert met mij die hooge opgewondenheid der verbeeldings- kracht, dat verheven natuurgevoel, in die ftoute voor- ftelling doorftralende, die de zeeënfen watervallen be- zielt, en hun gedruisch tot cete ontzagbare roepftem verheft! En watroeptdezeftem? Dit: alle uwe baren en golven, o Heer! zijn over mij geftroomd. °s Dichters ram- pemen onheilen zijn dus baren en golven Gods, die hem VAN PSALM XLII. 203 bedelven , even als’ daar ginds het klotfend water over berg en dal henenbruist ! | En nu, onder deze ontroerende gewaarwordingen, door de hem omringende natuur telkens gevoed en verle- vendigd, onder die woede der elementen en die onrust zijner ziele, fterkte hem de gedachte aan God, de hoop op Hem, naar het vorige vers in zijn hart van nieuws opgewekt. Had hij zoo aanftonds een fchrikbarend tafereel opge- hangen van zijnen rampfpoed, heerlijk fteekt daarbij af de voorftelling -van Goddelijke redding, die onverwacht hem kan te beurt vallen, De Meer zal des daags-zijne gunst gebieden, en des nachts zal zijn lied bij mij zijn. » Plotfelijk zal zijne gunstriĳke hulp ter verlosfing op- dagen: al had ik ook in den nacht mijn leger nog bee vochtigd met mijne tranen, dan welt er misfchien reeds „den volgenden nacht een lied in mij op, omdat Hij des daags redding befchikte.” Een lied der verlosfing , even- wel, kan pa vip in zijnen tegenwoordigen toëftand zich naauwelijks denken. Deze gedachte is hem thans te, hoog en te heerlijk, Daarom fchijnt hij er aanftonds nevens te voegèn: een gebed tot den God mijns levens. „Ik zat mijne hoop op God uitdrukken, door Hem hartelijk te- bidden om hulp en herftel.” Zoo ftraalde ‘dan, volgens onze wijze van zien, in bijkans iedere uitdrukking, die wij tot hiertoe, van het 6de vers af, befchouwden, de omkeering door, welke de hervatte hoop op God in pa vip’s gemoed deed ge- boren worden. Daarvan ftrekt-ook deze verheffing zijns harten tot het gebed ten bewijze; want in het eerfte gee deelte des Pfalms fcheen hetzelve voor die vertrouwelijke ` uittorting in Gods vaderfchoot nog onvatbaar. Nu , daar- tegen, vat hij moed en hoop om te bidden, ja ftort Op een’ teederen toon, die hem geheel eigen is, en van 204 BESCHOUWING VAN PSALM XLH. zijnen gemeenzamen omgang met God getuigenis draagt, zijn hart aldus voor Hem uit: Zk zal zeggen tot Gad: mijn rotsfleen , waarom vergeet Gij mij; waarom gaik in’t zwart van wege des vijands onderdrukking? Hij durft den Heer nu weêr met den geliefden naam van rozs- fleen noemen, op wien zijn vertrouwen onwrikbaar is gevestigd, Neen! deze God kan noch zal hem verge- ten! Dat gaan in het zwart, in rouwgewaad, fchijnt te doelen op de donkere kleur van den hairen zak , waars mede de Oosterling , in dagen van rampfpoed en droefes nis , zich omkleedde, De ter loops vermelde onderdrukking des vijands perst nog eenmaal eene bittere klagte uit °s Dichters boezem ; maar dezelve verfchijht nu in een ander licht, dan de klaagtoonen in het begin van den Pfalm, en het is eene vertrouwelijke klagte tot Gad, Met een’ doodfieek in mij» nc beenderen, of , naar onze wijze van fpreken, met een? dolkfteek in mijn hart, honen mij mijne vervolgers , als zij tot mij zeggen, des aan dag : waar is uw Gad: 2 Maar ook deze nevel van zwaarmoedigheid wordt opgeklaard , en moet ganfchelijk wijken voor die ééne groote gedach= te, die van het 6de vers af in al zijne uitdrukkingen heerschte: Vestig, o mijne ziel! uwe hoop op God. Tref» fend, voorwaar, is hier aan het flot die letterlijke herha» ling der woorden , waardoor zich de Dichter in het eerst had gefterkt en bemoedigd! Zij doen ons zien de verhef- fing der fmarte, uitgedrukt in het vorige vers , waartegen hij zich niet anders , dan door deze bemoedigende dicht- regelen , wist te wapenen; zij doen ons echter te gelijk opmerken , dat hij nu ganfchelijk gefterkt was in zijnen God, en geene zwaarmoedige voorftelling meer kon op- _rüzen in zijn gemoed „of zij werd aanftonds ter neêrgeveld door dat alles overwinnende en het hart boven de weêr- barftigheid van het lot verheffende denkbeeld: Zoop op God, o mijne ziel! want ik zal Hem nog loven. $ IETS OVER JOH: XX: 13—15: dog IETS OVER JOH. XX: 13—15. Da Maria Magdalena , het graf van Jezus ledig vinden=- de, bij uitnemendheid bedroefd is geweest , is door al de Schriftuitleggers- opgemerkt. In deze hare gemoedsaane doening meent men dan ook de reden te kunnen vinden 4: om welke zij op haar antwoord aan hen, die haar zoo vriendelijk gevraagd hadden, waarom zij weende, geen wederantwoord hebbe afgewacht. Men verbeeldt zich na= melijk, dat zij, even gelijk bitter bedroefden nooit ftile flan, maar zich heen en weder wenden, of ook dat zij eenig geracht achter zich vernemende, zich hebbe omges keerd, en den perfoon, die haar nu aanfprak , en naar het lijk van haren Heer gevraagd. Hoe algemeen deze verklaring aangenomen, en ook: zeer aannemelijk zij, kan het gedrag van Maria in dezen echter op eene andere , niet minder aannemelijke, wijze worden uitgelegd, De gedachte, op welke ik bij het lezen -van dit gedeele te der H. Schfift ben gekomen , wil ik kortelijk mede- deelen, . Vreemd is het mij altijd toegefchenen , dat Maria Mag- dalena, eene befchaafde vrouw, geen nader onderrigt op haar gegeven antwoord aan de twee, in het wit gekleede, mannen, hetzij zij deze al of niet voor Engelen herkend hebbe, op derzelver vriendelijke toefpraak , verlangd heeft. Aan onbeleefdheïd valt hier niet te denken ; en het uit de verwarring harer aandoeningen af te leiden, bevalt mij ook niet, zoo als ik reeds te kennen heb gegeven. Wat dan ? Mijns ‘bedunkens houdt alle bevreemding op, wanneer men zich het geval aldus voorftelt : De Engelen zitten in de graffpelonk; de reden van Ma- ria’s droefheid (vs. 13.) vernomen hebbende , ftaan zij, of een hunner, op, en wijzen haar , met verwonderd op- halen der fchouders, en door het uitfteken der hand, naar cen voorwerp , dat achter haar is; als wilden zij zeggen , dat degeen, dien zij zocht, dáár was. Men verbeelde zich hierbij een graf der Oosterlingen , 208. WAARNEMING oogenblik merkbaar af, en fcheen als te verdorren; et ; nadat het 6o uren geleefd had , ftierf hetzelve;. Na den dood vonden wij de lengte des kinds 18 duim R: m. te bedragen, en de geheele zwáarte flecht 54 pond gemeen gewigts. Men moet vastftellen , dat hetzele ve bij de geboorte zwaarder was, en in den korten tijd ; dat het ek utero leefde, verbazend afnam: want bij de geboorte was het zeer gevuld; en werd telkens mager: der en kleiner. | Bij het onderzoek ; dat niet vroeger dan rt etmaal nà den dood konde gefchieden , vonden wij de gedaante van den zak veel platter en eenigzins zamengevallen door het verlies van vocht uit de navelftreng en uit eene en ande- re kleine opening in den zak zely’, waardoor het telkens tiefijpelde, Het peritoneum van boven tot onder geopend zijnde, vonden wij aan deszelfs binnenfte oppervlakte een vrij vast musculeus weeflel, uit onderfeheidene vezelen zamengefteld , en daarmede; gelijk aan de ingewanden in deze holte befloten , zeer vast vereenigd. Dat dit weef- fel in de plaats van het omentum , waarvan wij anders geen fpoor vonden, door de natuur was gevormd , kwam ons zeer waarfchijnlijk voor, Intusfchen vonden wij eene aanzienlijke hoeveelheid ftinkende ichor, die wij opruim- den. Hoe zeer de lever bij vruchten en pas geborenen naar evenredigheid veel grooter is dan bĳ volwastenen4 zoo vonden wij toch dit ingewand van zulk eene buitene gewone grootte, dat hetzelve de ruimte van meer dan twee derde gedeelten van den zak, het geheele bovenfte en regter zijdeliĳjke deel van denzelven, innam, en dus ruim een derde had der grootte van het kind, en van ecne vaste fubftantie, dat het bij de doorfnijding meer naar een fpierachtig deel, dan naar een zacht vaatachtig ingewand geleek , bevattende veel zwart gekleurd bloed in zich; de achterfte en onderfte leverkwab in ’t bijzon- der was ongemeen dik en breed, en de vefica fellis naar evenredigheid zeer klein. De intestina hadden flechts twee zwakke omwindingen , en waren , even gelijk de maags voor het meerderdeel door de uitgebreidheid van de lever VAN BEN WANSTALTIG GEBOREN KIND; 209 bedekt. Zij hadden hunne natuurlijke kleur niet, maát veeleer het aanzien ván gemacereerde musculeuze, dan wel van membraneuze deelen. Hoe kon hier, blj zulk eene fterke vasthechting der in- gewanden, en bij zulk een te kort darmkanaal , de motus peristalticus — hoe , bij zulk eene uitgebreidheid en ont- aarding der lever, de menging van hèt bloed er de af. fcheiding der gal naar behooren plaats hebben? Wat is hier van de chylificatie , asfimilatie, animâlifatie en nu- tritie, bij zulk een voorwerp,en wat eindelijk van den om- loop des bloedss bij zulk eene desorganifatie, en uiters mate wijdte der venacavag en der vasthechting des peris eardiums aan het diaphragtna , waardoor het hart in deszelfs beweging moest belemmerd zijn , te denken ? — Ieder ont- leed-, natuur- en ziektekundige kan het refultaat gemak- kelijk opmaken. Dat de nifus formativus, in dit voorwerp ; eene zeer verkeerde rigting genomen heeft, lijdt geen twijfel; maar het is toch niet minder duidelijk, dat de natuur in hare werkingen zich gelijk blijft. In het onderhavig voorwerp fcheen zij innerlijk datgene te hebben willen daarftellen , Waarin zij uiterlijk belemmerd werd, De uiterlijke bekleed. MENGELW. 1826. NO. 5. Q 210 WAARNEMING VAN EEN WANSTALTIG GEBOREN KIND: felen en de fpieren van den buik ontbraken; en dit gaf zeker aan de eene zijde gelegenheid, dat, het peritoneum alleen niet fterk genoeg zijnde, om de partes contente in evenwigt te houden, de ingewanden met het buikvlies naar buiten moesten uitpuilen, en eene algemeene buik. breuk vormen. En evenwel fcheen zij daarin te hebben willen voorzien , door aan de inwendige oppervlakte van het buikvlies een vrij fterk fpierachtig weeflel te formes ren, om hetzelve meerdere kracht bij te zetten 3 hoewel zij te gelijken tijde , hier van de gewone plaats afge- weken — door eene te groote vastheid van weeffel en ùitgebreidheid van ligchaam , de lever, zoo wel als de darmen , misvormde, Hetgeen dus de natuur in het eene geval en op de regte plaats niet kon , wrochtte zij op eene andere , waar zij geen’ tegenftand feheen te ontmoeten, en, van hare gewone wetten afwijkende, bleef zich toch in hare vormkracht gelijk. 3 BENIGE BEDENKINGEN OMTRENT HET BESTAAN DER PAUSIN JOHANNA. B; de beoordeeling van het werk van J. A. LLORE Ne TE, de Pausfen als tijdelijke Vorfien en Opperhoofden der Kerk befchouwd , waarvan eene vertaling te Franeker in 1824 is uitgekomen, geeft de Recenfent in dit geacht Maandwerk (zie Boekbefch, No. I) zijne verwondering te kennen over hetgeen LLORENTE ,t. a. p. bl, 305—316, te boek ftelt omtrent de Paufinjo HAN NA , welker aan wezen de Steller dier recenfie vooronderftelt , dat eene volftrekt bewezene fabel is , waaraan thans niemand meer eenig geloof hechten zal. . Tot ftaving van dit gevoelen, verwijst men den Lezer naar Ven em ajen anderen, Het is mijn oogmerk niet, om het verhaal van L Lo RENTE omtrent deze beruchte zaak in al deszelfs bijzon- derheden te verdedigen , noch ook om in het ftrijdperk te treden over een weinig behagelijk onderwerp. Doch, bĳ het nazien mijner aanteekeningen , vond ik daarin het een Pad BEDENKINGEN OMTRENT DE PAUSIN JOHANNA. &lt en ander, dát; äls minder algemeen bekend , misfchien van eenig belang kan Zijn „na äl hetgeen hierover reeds gelchreven en getwist ig, en waaruit dlthans blijken zal, dat er hog geene genoegzame reden is , om het beftaan van tene Paufin geheelenal te ontkennen ; terwijl men, met MOSHEIM eñ SCHRÖCKH, de zuk, op het hoogse genomen , voor onbeflist mäg kotsen. De Heer LLORENTE volgt bijna geheel het verhaal en de bewijsvoering van F. S P A NH È EM , van wiens werk3 de Papa foemina inter Leonem IW èt Benedictum IHI; eène welgefchrevene Franjche vertaling door JAQUES LENFANT EN A. DES VIGNOLBS in 1736 begorgd is, In dit werk heeft men reeds volkomen bewezen , dats lang vóór de Reformatie , deze gebeurtenis: ilgemeen ge. loofd, en toen door. geen Schrijver opzettelijk wederlegd ls. Door geheel Europa, en voornämelijk in Italië , wag üezelve verfpreid en bij het volk aangenomen, Nuis het opmerkelijk , dat, bijaldien het ganfche verhaál eèn verá zonnen fprookje is, men geen’ waarfchijnlijken grond voor , deszelfs eert ontftaan kan opgeven. Men îs ‘buiten ftaat aan te wijzen, hoe zulk eene aanftootelijke en, naar het toenmalig volksbegrip , Godslasterlijke gefchiedenis ooït heeft kunnen verdicht worden , zonder het hevigst misi noegen bij Kerkvergaderingen en K#rkoverften te verwèk. ken. De geringfte. afwijking van de Kerkleer werd met tijdelijke en eeuwige ftraffen bedreigd. Geen banvloek „ daarentegen , trof ooit hen, die, vóór de Hervotfming 4 dit gruwelftuk geloofden en verfpreidden, Wat meer is, iien rigtte ftandbeëlden op ter vereeuwiging van hėtzel> ve; mèn fprak van hetzelve openlijk in Kerkvergaderins gen en ten aanhoore van de Pausfen , zonder dat eenig bpenbaar teeken van afkeuring daarop volgde; JoaN- NES GERSON; Kanfelier van de Hoogefchool te Päris; zegt uitdrukkelijk ; in eene Lieërrede, ini- 1464 uitgelpros ken te Túrascorn , in tegenwoordigheid van den Paus. 8 £< NEeDic Tus XIII: ;, dat de Kerk bedrogen geweest is $ # toen zij; gedurende een’ langen tijd, cène Vroti® ns Oa ` 212 BEDENKINGEN OMTRENT HET BESTAAN „ Paus vereerd heeft (*).” De Kerkvergadering van Korm flanz heeft een dergelijk gezegde geduldig aangehoord, toen JOHANNES HUSS zich op de regering der Paufin beriep , ten einde te bewijzen, dat de Kardinalen in hun- ne kerkelijke bijeenkomften -dikwerf aan bedrog en zonde onderhevig waren (+). Terwijl men hevig tegen hem vitvoer , wegens ftellingen of bewoordingen van eenen veel minder hedenkelijken aard , liet men hem deze een en an- dermaal uitfpreken, en zij werd onder de punten van be- fchuldiging niet opgenomen, Hetgeen mij over het ftandbeeld van JOHANNA te Siena is voorgekomen, is mede zeer opmerkelijk.. De Toskaanfche ftad Siena mogt acht Pausten onder hare burgers tellen. Die eer werd haar hoog aangerekend 3 en gedeeltelijk ter vereeuwiging daarvan had men in de prach- tige Hoofdkerk de ftandbeelden geplaatst van de Pausten en anti- Pausfen, beginnende met den H. PETRUS en eindigende -met HADRIANUS IV. Deze beelden, 170 in getal, waren aldaar opgerigt in het jaar 1400 (}). On- der dezelve trok dat der Paulin JomANNA langen tijd aller oogen tot zich. Zij bleef in het ongeltoord bezit van haren rang tot in het begin der XVIlde eeuw , onder de regering van Paus CLEMENS VIIL: toen eerst , en wel in het jaar 1600, werd de naam van JOHAN NA, waarmede het ftandbeeld prijkte, in dien van Paus Z A- CHAR IAS veranderd, en de vrouwelijke trekken onken- baar gemaakt , ten einde een mannelijk gelaat te doen uit- komen. In dien ftaat zag de beroemde J. L AUNO w hete zelve nog in 1634 (§). CH) LENFANT, Hifloire du Concile de Pife, T. II. p 238, 244. i | (4) MONTFAUCON, Diarium Italicum, p. 343. (S) MABILLON, er Italicum, T. 1. p. 157, en P. CO LOM1ÉS , Recueil de particularités , in Opuscul, Uitraj. 186} Pe 132 DER PAUSIN JOHANNA. Kk 213 cok dezen maatregel ongenoegzaam , om de ergernis ge. beel uit te wisfchen. Althans ANT. PAGIUS verhaalt, dat hij, in 5677, bij zijn verblijf te Sienna, te vergeefs paar dit beeld zocht. Een der oudíte Kanoniken van de Hoofdkerk wees hem , met veel geheimzinnigheid, de plaats aan, alwaar de befaamde beeldtenis geftaan had , die ten | de van ALEXANDER VII geheelenal gefloopt en tot „gruis verbrijzeld was (*). Ook te Rome hielden niet alleen het volk , maar ook de eerte beambten van het Paufelijk Hof, deze gefchiedenis voor waar, of durfden dezelve althans niet openlijk tee genfpreken, Hierop doelt de bekende B, PLATINA, Boekbewaarder van het Vatikaan , in zij werk de vita et moribus Pontificum, opgedragen aan Paus sixrTus IV, zijnen weldoener en befchermer (4). In hetzelve komt JOHANNA voor gls de roóde Paus: hare levensge!chiee denis wordt vrij uitvoerig gefchetst, Het fcheen hem, zegt hij, ongeraden , dit verhaal over te flaan , ze obfli- nate nimium et pertinaciter omifisfe videar „que fere om- nes afirmant : erremus ctiam nos hac in re cum yulgo, quum appareat va, que dizi ex his esfe, que fieri posfe creduntur (J). Dezelfde Schrijver wil daarbij niet ontken- nen , dat, bij den optogt der Pausfen naar de Lateraanfche Hoofdkerk , men met opzet van den regten weg afweek, ten einde de plaats niet voorbij te gaan, alwaar dit erger- lijk feit voorviel, De gewoonte , om deze beruchte ftraat zorgvuldig te vermijden , had voorheen kracht van wet bij het Paufelijk lof, Dit wordt onder anderen bevestigd door hetgeen men leest bij BURCARDUS, Ceremonie- meester van de Kapel der Pausfen, van sixTus IV tot Jurtus lI. In het dagverhaal van dien , naar het fchijnt, aanzienlijken Ambtenaar , hetwelk in Handfíchrift bewaard wordt op de Koninklijke Bibliotheek te Parijs, teekent (*) Par, Crit/ca in annales Baronii, T. III. p. 625. (t) De veerfte uitgave verfcheen in 1479. Opmerkelijk is het, dat PLATINA dit werk fchreef op last van den Paus: Mandasti — ut fcriberem, Zegt PLATINA in de opdragt. (PLATINA; LL p. 108, Ed, Cervicorné , 1529, fol, 214 a daha and OMTRENT HET BESTAAN BURCARDUS OP, „ dat Paus INNOCEN T1usVIII, » op den 27 December 1486, van de Kerk van S. Jan van n Lateraan terugkeerende, te paard de ftraat doorreed, n» Alwaar het ftandbeeld van zon ANNA, hare bevalling » voorftellende , geftaan had, en dat men den Kerkvoogd » deze inbreuk op de etiquette zeer euvel nam.” De Aartsbisfchop van Florence en vele andere Prelaten gaven ‚hunne verontwaardiging zeer luid te kennen. Slechts één Bisfchop verbood den Ceremoniemeester daarvan te fpree ken, „ daar de zaak naar ketterij rook Œ). di Bavyue,en andere Schrijvers hebben in twijfel getrok ken,of MAR TINUS POLON US, Penitentiarius van Paus NiICoLAUS III, en Aartsbisfchop van Gnefen, uit de KIlIde eeuw (t), deze gefchiedenis inderdaad verhaald heb- be, wijl men eenige vervalfching in de weinige Handíchrif- ten ‚ daarvan voorhanden, vermoedde. Ook deze twijfel kan thans niet meer beftaan. Op de genoemde Parijfche Bibliotheek vindt men 19 Handfchriften , uit de XIV en XVde eeuwen, van de Flores Chronicorum , door B En- NA RD GUIDONIS, tijdgenoot van MARTINUS, ge fchreven , waarin deze de eigene woorden van MAR T I- NUŞ POLONUS herhaalt , en met hem inftemt in de res den , waarom men in de gewone Chronologifche lijsten van de opvolging der Pausfen den naam ván JOHANNA nict ontmoet (He Bij de vermelding van deze daadzaak voegt ‚de Heer DE BREQUIGNY ,een beroemd Fransch Ge» leerde, de namen van meer andere Schrijvers , die vóór MARTINUS POLONUS hetzelfde verhaald hebben, en wier getuigenis niet in ééns door eene magtfpreuk mag verlamd worden CS) Mij vergenoegende met te verwij C°) Notices et extraits des Manufcrits de la Bibliothiqys du Roi, T. I. p, 85. (+) Hij overleed in 1278 pf‘ daaromtrent, CH) Nee idea ponitur in catalogo fanctorum Pontificum tam propter mulieris Jexum, quam propter deformitatem facti. MARTIN. POL. Chron, ad annum 855. (S) Extraits et notices de la Bibliothèque du Roi, TIL pe 12 Et fuive et 580, DER PAUSIN JOHANNA., 215 zen naar het werk van dien Roomschkatholijken Geleer- de, wil ik nog flechts herinneren , hoezeer de toenma- lige gefteldheid van het Kerkelijk gezag te Rome, de gruwelijke zedeloosheid der Geestelijken , en de onheilige handelingen , die bij de benoeming van de Opperhootden er Kerk plaats grepen, de onwaarfchijnlijkheid wegne- men, welke in den eerften opflag tegen de verkiezing van eene Vrouw tot Paus pleiten moet. De IX en Xde eeu- wen leveren menigvuldige voorbeelden op van fchaamtc= looze bedriegerijen , door Kardinalen en Kerkoverften gee pleegd. Wie weet niet den invloed , welken MAROCI A, de Gemalin van ADELBERT, Markies van Zoskanen, en de Geliefde van Paus se r GIUS Il, op het Kerkelijk Beftuur tegen het einde der IXde eeuw verkreeg? Ser- Gius verwekte bij haar eenen Zoon, JOHANNES genaamd, Dezen wist THEODORA,de Zuster van M A- ROCIA, waardige navolgfter van alle MESSALINA’S uit vroegeren en lateren-tijd , eerst tot Aartsbisfchop van Ravenna te verheffen „en daarna ‚door hare ftrafbare ver- bindtenisfen, tot Opperhoofd der Kerk te doen kroonen. MAROCIA en THEODORA voerden toen eenigen tijd eene onbepaalde heerfchappij over Rome. Gansch Aralië en velen uit de Geestelijkheid klaagden luid over de ge- weldenarijen deer Vrouwen. De ecerwaardigfte ambten werden verkocht, of ten prijze van teugellooze ontucht weggegeven; en bij de losbandigheid , die toen met alle wetten van orde en zedelijkheid den {pot dreef, was het waarlijk niet onmogelijk , dat de eene of andere heersch= zuchtige bedriegfter tot de eerfte eerambten in de Kerk Wist op te treden. — Men treft daaromtrent bij den Kar- —/ dinal BARONIUS een gezegde aan, waarmede ik deze weinige bedenkingen fluiten wil. Men houde het mij ten beste, dat ik de onftichtelijke pasfage onvertaald late (*) ! Hec pesima- foemina (THEODORA) dominium urbis est confecuta , posfidens arcem , illudque in posteros pro- pagare curavit , filias proflituens Pontificibus , fedis Apos- (CY BaRroNIUs, Anňales ad annum ge8. §, 6. Tom. Xi P. 671, 216 BEDENKINGEN OMTRENT DE PAUSIN JOHANNA, tolice invaforibus et Tuscie Marchionibus , ex quibus tan tarum invaluit meretricum imperium, ut pro arbitria legitime creatos dimoverent Pontifices et violentos ac nefa- rios homines illis pulfis intruderent. E PEE E G. H. M. D. HET LEVENEN DE WANDELINGEN VAN MEESTER MAARTEN VROEG, XVIII. Opvoeding. Purpureus , late qui fplendeat unus et alteri Asfuitur pannus, 1 HORATe, Nog val van mijnen droom ftapte ik het huis uit, Ondere weg on ik mij niet weêrhouden, telkens aan mijne das en hemdboord te trekken, en den vinger daar tusfchen te ften ken, of zij mij niet knelden; ik verbeeldde mij, iets ftrop- achtigs om den hals te hebben, en fchudde mij telkens het. hoofd, als een poedelhond , die pas uit het water komt, ten einde zeker te zijn, dat alle wervelen en fpieren nog op hun- ne plaats zaten en zich vrij konden roeren, Zoo in beweging met lijf en leden, kwam ik de voorplaats bij den Schout op- zetten, toen ik in mijne vaart geftuic werd door zijn tweede zoontje , een jongetje van zes of zeven jaren, die, met eene rol papier in de band, naar mij toe vloog. Meester !™ zeie de hij, „ ik ga fchool, en heb een loffelijk getuigfchrift ge- kregen wegens zedigheid; zie eens, hoe mooi!’ Ik zag het fraai gefchrift eens in, en, het teruggevende: „ Wel zoo,” zeide ik, „ dat is best, kleine maat! Gaat gij fchool? en zijt gij altijd zoo zoet; of hebt gij aok reeds met de plak gebad P% — „ Wel foei, Meester! met de plak | Hoe verne- derend voor een’ mensch, geflagen te worden! Dat is goed voor beesten,” Dit hoorende, draaide ik mij onwillekeurig am, om te zien, wie dit zeide; niet kunnende denken, dat zoo veel wijsheid uit een mondje voortkwam, hetwelk de tanden nog niet gewisfeld had, Maar ik ontdekte nie- mand, en het wijze ventje bragt mij buppelend binnen, HET LEVEN VAN MAARTEN VROEG, 217 waar ik zijne moeder, omringd van hare dochters, vier aan- komende meisjes, vond zitten, — Wanneer ik de vrouw van onzen Schout zie, is het mij even als in mijne leerjaren , wanneer ik mij in de beentjes van de achterhand vergiste, Ik meende, dat ik ze zeer wel uit elkander kende, maar was toch altijd met de zaak verlegen, als mijn meester mij er een voor den neus leide, Zoo ging het mij ook bij de Schoutsvrouw. Elk hield haar voor eene der knapfte vrou- wen van het dorp, en roemde haar huishoudelijk beftuur ; elk wees op hare kinderen; geen gezonder, netter, vlijtie ger of zediger kinderen in den omtrek. ken?” Het wijze ventje zeide toen: „ Wil ik onze Trui bel. len, dat zij uit onze keuken onzen vaatdoek brengt, om onze tafel af te vegen?” Ik merkte, dat de herhaling van dit onze regt geestig gevonden werd, en begreep nu, dat Mama het bij de Dames, eenige oogenblikken te voren, verkorven had , met van onze Keetje te praten, Ik was intusfchen, door al dat rumoer, te eenemaal uit bet veld gellagen, Mijne zinnen waren geheel op een’ patiënt, arg HET LEVEN EN DE WANDELINGEN gevestigd , en, er geen vindende, vond ik mij zoo leêg als een boer, die zonder geld bij zijn’ Landheer kome. Spoedig werd ik echter uit mijnen nood gered, daar Mama, zich tor de grootfte uit den hoop wendende, zeide: „ Kind } ver- tel nu eens goed aan Meester, wat u fchort’” Kind {cheen daartoe geen lust te hebben, en, na eene poos heen en weér op haar’ ftoet te hebben gefchoven, kwam er eindelijk, op een’ knorrigen toon, uit: „ Och, Mama! ’t is al over.” Dit woord floeg mij dood; doch Mama, begrijpende, dat, waar een Meester is, ook een patiënt moet wezen, hervaue terftond: „ Ja, Meester! zij wil 't nu niet weten; maar zij werd ftraks zoo wonderlijk en zoo bleek, dat wij allen meenden, dat zij flaauw zou vallen, Zij zit ook altijd te pruilen en te zuchten, en ik weet waarlijk niet, waarom ; zij heeft.zoo veel reden van tevredenheid: want denk eens, Meester! zij heeft voorleden week, op de Franfche fchool bij Mamfel sT. LEGER, den prijs gekregen van... ..” Hier fond Mama , met de breinaald aan den neus; maar kon het er niet uit krijgen, waarin eigenlijk Kind den prijs behaald had. Op het hooren van het woord Mam/e} waren alle de gezigten zoo ftrak getrokken, als van onze oude Schoolma- tres , wanneer zij naar de kerk gaat, Er was dáár dus gee. ne opheldering te wachten, die ik ook wel merken kon, dat Mama van hare nufjes niet waagde te vragen, Na eeni- ge oogenblikken bedenkens hervatte zij: „ Nu, de naam doet er oûk niet toe; de meisjes leeren nu zoo vele mooije dingen, waarvan men iw mijn’ tijd niet wist; maar het was, Meester, omdat zij de namen van alle de Goden en Godin- pen wist te zeggen, en wie zij waren, waar zij woonden, boe zij gekleed gingen, en wat ieder te zeggen had, Mees- ter! als gij het gehoord hadt 4 gij zoudt er van verftomd ge- ftaan hebben,” Ik liet moeder naauwelijks uitfpreken, en, vreezende dat mij de vogel geheel ontfnappen zou, bad ik Kind al bij den pols, en liet haar de tong uitfteken. Ek had nu mijne vangst beet; maar noch pols, noch tong, noch wat ik vroeg of weêrvroeg kon mij baten; alles was zoo wèt , dat er zelfs vaor cen onnoozel kopje kamille of een lé- _ pelje vlierftroop geen fchijn te, vinden was, Ik was ten einde raad; doch de radheid van Mama's tong, die mij aan de patiënte geholpen had, hielp mij ook aan het mid. del: want, voortpratende, zeide zij: „ Straks is zelfs Juf- vrouw P, hier geweest, om haar te feliciteren, en dat is de VAN MEESTER MAARTEN VROEG, 219 kmapfte van de fchool.” Dit woord was er naauwelijks uit, of Kind borst uit in tranen, en eene der anderen werd zoo tood als het vest van den ouden Koetfier van onzen Ame bachtsheer , fmeet haar werk op tafel , en zeide: „ Met uwe permisie, Mama! wie zegt dat? Truitje P. de knapfte ! Me- vrouw ST. LEGER weet wel, wie Schoolopziener is, en daar wandelt de eerfte prijs heen, Neen! Lotje (op Kind wijzende) kwam de eerfte prijs toe; dat zeggen allen uit één’ mond,” Ik merkte nu duidelijk , dat de gemoederen in beweging waren geweest; en dit gaf mij een medicinaal regt , om een bedarend zenuwdrankje voor te fchrijven, Gezegd hebbende , dat ik dit bezorgen zou, trok ik op, latende Mas ma met hare beminnelijke dochters verder uitmaken, wie de knapfte van de kweekelingen van Mevrouw of Mamfel sr. LEGER was, Naar buis gaande, woelde mij al, wat ik gezien en gehoord had, zóó door het hoofd, dat ik mijne gedachten volftrekt niet bij mijne bezochte patiënte kon bepalen, hetwelk anders mij- ne (tladvastige gewoonte is. Ik kon het niet op, dat een Christenmeisje een’ prijs kreeg, omdat zij de namen van de Heidenfche Goden en Godinnen van buiten kent. Nog min- der, dat die zelfde Juffers, die zoo aardig, zoo vriendelijk waren, waar men ze zag, in huis zich zoo bazinnig toone den, hare goede moeder befpottedenr en op den-kóp: zatem Ook vond ik het raar, dat men in haar, die toch voor den ftillen huisfelijken kring beftemd zijn, zulk eene zucht voedt om zich te vertoonen, en om de eerfte te zijn, Vol van die gedachten kwam ik, bij de pastorij, Dominé tegen, en kon Diet nalaten, hem deelgenoot te maken van mijne overwee Gingen. Ten flotte vroeg ik hem: of hij het goedkeurde, dat meisjes zulke dingen leerden, en hoe het toch kwam, dat er zulk een verfchil plaats had cusfchen de meisjes van den Schout binnenshuis en buitenshuis ? — „ Het eene is een gee volg van het andere,” zeide hij; „en in dat alles zien wij de kleur van den tijd, dien wij beleven, Men maakt van alè les eene kunst, tot het neusfnuiten toe; dus ook van zedig. beid en van alle mogelijke deugden. Het is dan ook natuur- lijk, dar, even als onze meesters krullen om onze fchriften trokken „, wanneer wij goed gefchreven hadden, de meesters van onze kinderen krullen trekken om hunne deugden. Het is nu in het oog van velen geene mindere kunst om de waarheid te fpreken en eerlijk te zijn,dan om goed te fchrij- 290 HET LEVEN EN DE WANDELINGEN ven en te teekenen; en het eerfte , begrijpt men, moet even zeer en met even veel moeite aangeleerd worden, als het laate. Men dresfeert de kinderen tot de deugd, als een hond tot apportéren, en zij worden in de zedelijkheid geoefend, als een foldaat in den wapenhandel. Het fpreekt nu van zelf, dat zij hunne deugden foonen moeten, zoo als wij weleer ons fchrift, en dat zij dan zeer geprezen worden, De gebeele opvoeding en manier van onderwijs is voorts daar. henen gerigt, om te pronken en vertooning te maken, Het is niet genoeg, als Pietje een half dozijn letters kent, dat men het aan grootmoeder en peetoom vertelt, op hoop van een fecretariskoek of een mooi potftuk te veroveren, Neen! de kleur van onzen tijd brengt mede, dat het gedrukt worde. De ganfche ftad en halve uren in den omtrek worden „ door middel van kaartjes of Programma's, of de Courant, bijeen- gebragt, om te hooren, dat Pietje Æ kan zeggen; em, als bij het nu gelukkig gezegd heeft, wordt het niet door Mae ma op een praatfalet verteld, maar Pietje's lof — verheft de Faam met goddelijk geluid, Zoo ver de zee met wentelende baren Het aardrijk kust en in hate armen (luit; en een fecretariskoek, bal — een boekgefchenk; of wel, den jongen wordt een eerpenning om den hals gehangen, als oudrijds een zeeheld, wanneer hij, voor het vaderland half lam gefchoten, uit zee kwam. Zulk eene vertooning heet een Examen, Ik laat dit nog ten aanzien van jongens gelden, die toch min of meer op het tooneel der wereld moeten verfchijnen, Maar hoe men het in zijne herfens kon krijgen, meisjes, die voor den (tillen, huisfelijken kring be- ftemd zijn, zoo, met trompet, en bazuingefchal, de revue ge laten pasferen met hare opftellen , teekeningen, borduure werk , enz,’ sees s» Ja, dat is zeker raar,” viel ik bem ia de rede: „Ik weet wel, dat, als een Apotheker geëxami- neerd wordt, hij een en ander geneesmiddel moet bereiden, Mij dunkt, zoo moest men in die meisjes-exameng , als zij er dan toch wezen moeten, haar een’ fchotel laten gereedma- ken, of iets van dien aard doen, Dikwijls heeft het mij ge- binderd, wanneer ik hier of daar bij meergegoeden was, da de vrouw of dochter niets verfrisfchends of verfterkends voor den armen zieke wisten, en ik nog een keukenboek moest VAN MEESTER MAARTEN VROEG, 221 oplan, om wat te vinden.” — „ Ja maar, lieve vroeg’ hernam Dominé, „daarmede kan men geene vertooning , daar- van kan men geen gewag maken; en dit is. thans in alle din- gen een eerfte vereischte, Als de eene jongen den anderen nit eene floot gehaald heeft, is er zoo veel leven van, als toen DE RUYTER de Engelfche vloot verbrandde; zijn naam komt op de lange lijst der edelmoedige bedrijven, en wordt in Redevoeringen en Aanfpraken herhaald en wederom her- haald, zoodat men er kwalijk van wordt, — Het is een groot gebrek in onze opvoeding , dat alles hoe langer hoe meer in het openbaar gefchiedt, De kinderen verbeelden zich nu wel. dra niet flechts, dat zij iets, maar zelfs, dat zij zeer veel zijn, gevoelen eene zekere meerderheid boven hunne onders, en begeeren dus ook natuurlijk ftem in ftaat te bebben ; zoo. dat, zoo wij tijd van leven hebben, Meester! gij en ik en alle vaders weldra voor onze zoons en dochters rekening van Ontvang en uitgaaf zullen moeten doen, en hunne hooge goedkeuring op ons huishoudelijk beftuur inwachten,”— Hoes wel ik niet kon- nagaan, dat dit nog veel hood heeft, voor- al als ik aan mijne Toontje denk, riep ik echter onwillekeue rig uit: „ Maar, Dominé ! als dat zóó gaat, wat is dat dan een tijd, dien wij beleven !"'— Ik kreeg hierop ten antwoord z » Een tijd, waarvoor wij den Hemelfchen Vader mogen danken, dat Hij ons bet voorregt fchonk van er in geboren te zijn, Gelijk een goed ruiter gaarne een vurig paard be. rijdt, moet het ons ouders aangenaam wezen, eene jeugd te zien opwasfen, waarin zich de verhevene vermogens van den mensch zoo heerlijk ontwikkelen, Maar, gelijk een goed rui- ter een vurig paard den toom niet achteloos op den nek laat bangen, moeten wij ook onze waakzaamheid verdubbelen en met.ernst ons gezag handhaven, en haar goed doen peron len, dat, zoo zij wat meer weet, wij echter meer zijn.” » Is daar kans op, Dominé?” — „ Daartoe, lieve vriend! zoude ik meenen, leiden vele middelen, onder anderen twee , die ik echter vrees, dat velen niet fmaken zullen, Het eene is, dat men zoo min mogelijk vertooning make met de vor- deringen zijner kinderen; ten tweede , dat men hun, vooral zoo zij vlug zijn, het leeren niet te gemakkelijk make, Wan. neer een kind ziet, dat voor zoo weinig moeite zoo mag- üg veel lof en eer veil zijn, wordt het natuurlijk door al dien wind verbazend opgeblazen; het meent al wonder wat te zijn en wonder wat te kunnen, wanneer het zoo in een ág HET LEVEN VAN MAARTEN VROEG, wip een paar talen beet heeft, en nog een boel historië en geographie , en ik weet niet wat al ; doch als men wat meer voet bij ftuk zet, enden jongen Heer eens-goed rekenfchapg wan de letters laat geven, waaruit zijne mooije woorden be. ftaan, dah gaat het hem als een opgeblaten zalt met etwten; waarin men eën gaatje. prikt” „ Veel werks in weinig tijd,” plagt mijn vadet wel te Zeggen, „is thans de manier. Het gevolg hiervan is „ dat, daat het er ook goed uit moet zien, zal het een’ kooper hebben; imen op de innerlijke detgdzaambeid zoekt uit tè halen; wat men aan het uiterlijke te koste iëgt.” Zoo fchijnt het dan nu ook met de opvoeding të zijn: Onze onderwijzers wedijveren met onze fchrijnwerkers : de eerften bezorgen ons in een omzien jongelingen en jongedochters met alle mogte lijke wetenfchap en deugd , zoo als de laatften om een’ fpots prijs meubelen ván mahonijhout = opgtleid alè eén vliesje, Nafthrift van den Redacteür. 