VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
.. Voor zo veel ik kan oordeelen uit het geen ik zie en lees, de Philofopbie doorde Engelfchen met het meeste geluk voortge- zet, en zy flaagen іп geen tak der wetenfchappen пйпдег dan іп de Gefchiedenisfen. °t Beste dat zy van hun eigen Land,- ten den op- zigre, hebben, is gefchreeven door RAPPIN THOIRAS , een vreemdeling ; die ге Stettin woonde: de werken van BURNET zyn zo zeer niet gè agt. ’t 15 waar het werk vart RIEMER , `t geen tien Boekdeelen in Folio beflaar, behelst heerlyke Bouwftoffen, om de Historie van Engeland op te maaken: maar een ftuk van zo veel omflags is niet gefchikt · om van elk geleezen , doch mag veel eer gehouden worden voor een werk dat men als een woordenboek , by gelegenheid , raadpleegt. Ee- бе bekwaame hand was er noodig om het weezenlyke daar uit te wekken , en eene gefchiedenis van Engeland op te (elen, · Men verzekert ту dat een gezelfchap van geleerde Mannen alhier. eene Algemeene Historie zal fchryven. Dit voorneemen dunkt my vitfteekend. Een enkel Schryver, hoe groot en uitgeftrekt zyne ge- kerdheid оок zyn moge, kan. niet alles verzamelen wat ‘er noodig. йог ееп zo groot werk : hier komt boven al te pasfe het zeg- gen, dat veel oogen meer zien dan één ; daarenboven kunnen Staats- verwfelingen , ziekten of de dood een Geleerden beletten zyn werk te volvoeren ` maar dus cen gezelfchap kan апа houden , valt eg жеп lid uit men kiest een ander ín zyne plaatfe. Ор deeze wyze kast - men zich gerust verzekeren dat zodanig een werk tot volkomenheid. zal сегаакеп ; en’t zou jammer weezen als het in de geboorte bleef fteeken. (*) —— Ik zou u langer over deeze ftoffe onderhouden ў doch daar komt iemand my ftooren in °t vermaak van dus met u bezig te zyn 5 hy dringt my , bykans tegen myn zin, om mede па деп Schouwburg te gaan , en gunt my nauwlyks tyd om myn Brief te fluiten met deeze of geene fpreekwys , die men gewoonlyk in "є flot der Brieven vindt.. ` WAAR- (9) Dit werk ss naderhand witgekeimen, en bykans in alle taalen overge n tbe U. DEEL. MENGELW, NO. 4 KM WAARNEEMINGEN omtrent de KUGTS-GESTELDHEID s WEDER En WIND, tC AMSTELDAM, in Juny 1768. ‘Barometer. — с KÉ - Weder Del'smorg.smidd, "e ‚| Gefleldb. mj — —— зад 9 129. Bag Reg, beu. 2|340..о |30. І 30. Helder ' Beet | Här 1— аф | ke SE = Ze ok эү (аў. — 729.11 129. 10$) — — Sin 8 ir dondsre. -9— к Buyig wl He. re.betr. — опа, гер. й [МИЙ regen. — Ber. — ke mie Z — 30. |Wolk.held, 29. [Re-ha.buy. 30. Buyig. — Helder. lag. — Re — Buyig. -- — donder. 29— 9; — of Reg. held. 30 30. о 30. 1 |30. Wolk. held. \ Hoogfte Barometer d. 30. 35} ` Тазрће Barometer d. 29. 5 J \iddelb, d. 29. тоф Hoogfte Thermometer gr.83 | _. Laagte Thermometer gr.55 Ј middeld. gr. бә. eg AM E AG EL WERK, TOT FAAAYE LETTEREN , KONSTEN EN WEETENSCHAPPEN | BETREKKELIK, H DE HARTSTOCTEN BESCHOUWD ALS DE ZAADEN VAN DEUGDEN EN ONDEUGDENe (Uit bet Engelsch). Aardemaal de Menfchen , in °t algemeen , flegts op ’t uiterlyk vertoon der dingen afgaan, moet het ons шег bevreemden „ dat eenige zeer ftrenge Zedekundigen zo veele verwonderaars en begunftigers hunner ftellingen gevonden hebben ‚ dat toejuiching en goedkeuring hun deel was. — Niets kan men zich verbeelden dat edeler- en grootfchet voorkomen heeft dan hunne Philofophie. Zy belooft niets minder dan de Menfchen tot Engelen te шаа» ken, bun boven den peil der ftervelingen te verheffen , еп te verlosfen van die ontrustende en kwellende ongeregeld- heden der Hartstogten , die de zagte kalmte en geruste bedaardheid der Ziele verftooren. Maar alle deeze uitneee mende beloften hebben geen gevolg gehad: ze zyn, even als veel gewelds maakende golven, in enkel fchuim , ver- dweenen. In der waarheid wy moeten de Voorzienigheid danken, dewyl zy hunne oogmerken verydeld heeft: want hadden zy die volvoerd, zy hadden ons beroofd van alle de hulpmiddelen door de Natuur ons gefchonken om deugd- zaam te worden, onze Ziel zou werkloos en zonder ver- dienften gebleeven zyn: °t zyn immers de Hartstogten, die haar in beweeging helpen , zy brengên haar daar ze gaan wil, en zonder haar van haar lichaam te doen fcheiden, vereenigen zy haar met de voorwerpen haarer begeerten of verwyderen haar van die haares afkeers. Vrolykheid is haare uitfpanning en verheffing. Droefheid haare kwelling en verdrukking , zy LN de Ноор naa en vliedt de Vreeze: _ want wanneer wy Vrolyk zyn breidt de Ziel, als“*t®are y. zich uit, terwyl zy door Droefhcid {chynt te verftyven en _ kleinder te worden ; fcheppen wy Hoope , de Ziel gaat voor- | waards ; Vreezen wy, zy deinst te rugge.: Ос Zodantgen derhalven , die te vergeefsch de Ziel van Hartstogten wil- kn ontblooten , Бегоохеп haar van alle beweeging , maaken ije DEEL. MENGELW. NO. 5e P haar м 209 VAN DE HARTSTOGTEN. haar onmagtig en nutloes , onder het fchoonfchynend voor- wendzel van haar geluk te bezorgen. Geen redelyk Mensch zou het geluk, tot zo dieren prys , willen koopen, en geen verftandig Man zal het, onder eene zo zwaare voor waarde, aanbieden: immers beftaat het geluk in werkzaam- heid „en moeten wy, om wel të vrede en vergenoegd te zyn, ` het goed, °t geen Wi genieten, таакеп, zo zal een ieder toeftemmen, dat de Driften noodig zyn voor onze Ziel,en ` dat de Vrolykhetd het geluk „dat met het Verlangen begon, moet voltoijen. Г | Wy moeten derhalven aan de Hartstogten plaats geeven; en alleen derzelver buiten{poorigheden verbannen: Hoop en Vrees behoort by ons te huisvesten ; de wanorde alleen, die daar uit kan опсаап , hebbe men te vermyden; de kwaalen en ongefteldheden onzer Hartstogten zyn onzer geneezinge aanbevolen ; maar wy mogen de Hartstogten zelve niet verwoesten. Zy , zy zyn de zaaden der Deugden, en voor een weinig moeite, aangewend in het opkweeken derzelven > Zullen wy de allerwenschlykfte vrugten inza ` melen. | | =. Schoon een Mensch niet deugdzaam gebooren wordt,en _ {сһооп de kunst om hem deugdzaam te maaken , zo bẹ- ` zwaarlyk als roemryk is, fchynt het nogthans, dat hy er eenige kennis van heeft voor °t ontvangen van onderwys , dat het verftand de beginzels der Waarheid en de wil die der Deugd in zich bevat. Alle de Hartstogten der Men- fchen zyn over zulks aangroeiende Deugden, en zy wor- den „als wy eanige zorge gebruiken in ze te beftuuren , vol- draagene Deugden. Is de Vrees, die °t naderend kwaad be- merkt еп vermydt,geene natuurlyke Voorzigtigheid? Is de Toorn, die zich ter befcherming van de Onnozelheid wa- pent , geene fcháduw van de Regtvaardigheid? Is het Ver- langen, dat ons als uit ons zelven doet gaan, om ons me? iets beters te vereenigen, geen afbeeldzel van de Liefde , ons van de aarde los maakende , om onze gedagten ten He- mel op te beuren ? Zeer weinig behoeft’er by Stoutmoedig- ` heid te komen om dezetve in Dapperheid te veranderen: met één woord , daar zyn geen Огір of ze kunnen Deug- den worden : en daar ze eene Neiging tot het goede еп een Afkeer van het kwaade hebben, is er weinig werks aan vast om ze zodanig te maaken. Gelyk Moeders noit heldhaftiger zyn , dan wanneer baare Kinders befthermen „en tegen de verdrukking beveili. gen, zo zyn de Togten van ons hart поіс fterker dan op den tyd. als zy de Deugden , hadre. voortbreugzels ,- de Q d дово aande Ыууен ea-handhaven: —-. Maar SCNSCK kan niet toeftemmen dat de: legermagt der Deugd beftaan zou uit Saldaaten ‚ бе” im hunne magt hebben om aan х muiten te flaan, hy wil de Hartstogven niet op haare төҢе fchryven , dewy? eenigen derzelven: haar het opper gezag betwist еп-йа de kroon geftooken hebben: Waren е Voren zo bezwaarlyk te voldoen als deeze Philo- ‚ Zy zouden geene Soldaaten meer vinden , еп їп de noodzaaklykheid gebragt zyn pm. alle hunne Krygsknegten af te danken., бемуі eenigen derzelven: of weggeloopen of ongetrouw geweest zyn. De-onoplettenheid der Vorften із menigwerf obrzaak уап de oproerigheid hunner krygsben= den, en de zwakheid-der Rede doet doorgaans:de Driften den meester fpeelen. De waare Wysgeerté zal veel eer de Gel dan het Lichaam befchaldigen, veel eer den Overften dan de Onderdaanen veroordeelen. Wie ziet niet: dat: de Vrees op de wagt (taat voor de Deugd „en als eene befpie« der zich tot de vyand indringt om zyne oogmerken te ont- dekken ; -dat de berigten, welke zy ons geeft veel al waar en nauwkeurig zyn , zoidat wy die veronagtaaamende on- gelukkig worden? Wie weet niet dat de Hoop ons ver, tkt , opbeurt , met moed bezielt en aanzet tot het onder- neemen en volvoeren van roemryke oogmerken ? Wie moet niet bekennen dat Stoutmoedigheid en Toorn gevaaren ver- шеп „ moeilykheden doorftaan ‚ en den dood onder de oogen zien , om het Geduld en de Dapperheid te dienen? — Hoe zwak, hoe kwynend, zouden de Deugden miet syn als de Hartstogten haar begaven ? Hoe menigmaal a gos · VAN DE НЛЕТЗТОСТЕМ№. heeft de Vrees voor Oneer den moed opgewakkerd in krygs- lieden als zy ор een fchandelyke vlugt begonnen te den- ken? Hoe dikwyls heeft de Schaamte de Kuisheid bewaard, Maagden en Vrouwen binnen de paalen van pligt gehou- den, als Geldzugt en Wellust haar poogden te bederven? … Ное vaak heeft Verontwaardiging het hart van Regters ver- vuld tegen misdaadigers , die door de befcherming. der Grooten ‚ te midden hunner euveldaaden trotsch ‚еп ftout- moedig: waren geworden? · Wy vinden , dit ftuk, in een behoorlyk licht befchoue wende „de ftelling van ARISTOTELES, vry beter dan de evengemelde van SENECA ; hy wilde de Hartstogten door een wel aangelegd beftuur gedwee еп goed maaken „еп ze niet verdelgen. Seneca wilde door een’ onverdraaglyken еп verregaanden hoogmoed, dat de Deugd op zich zelve genoeg beltaan Коп, en haare eigen vergelding met zich bragt, als mede, dat ееп Wyze, niet deugd voorzieg, ge- tukkig kon weezen, al was het tegen den wil van.God; de magt des Hemels was niet іп ftaat om het welgevestigd ge- bouw zyner Deugd om verre te werpen. Zal men uit zyne woorden over zyn gevoelen oordeelen , zo fchynt, dat het ten allereerst noodig vereischte is tot het verkrygen van Wysheid, trotsch en godloos te weezen. ARISTOTELES, integendeel erkent zyne zwakheid, hy gebruikt de hulp- middels die de Natuur hem aanbiedt, en weetende dat hy- uit Lichaam en Ziel. beftondt, tragt hy beide deeze deelen in den dienst der Deugd te brengen. Hy erkent dat wy niets edelmoedigs, niets groots , kunnen onderneemen zo de Drift ons gemoed niet heet en gaande maakt, dat wy, zónder zulks, koel en werkloos zouden blyven: dan hy merkt tevens аап, dat deeze Drift: een breidel behoeft om ze te beteugelen, hy onderwerpt ze aan de Rede, die over de Hartstogten het bevel móct voeren. Laaten wy onze Gemoedsdriften als zodanig aanmerken , en behandelen. De Natuur heeft niets te vergeefsch gedaan; heeft ze ons dan Vrees en Hoop, Liefde en Haat ingeboezemd, zo is het haar oogmerk dat wy die aandoeningen gebruiken om de Deugd voort te planten en de Ondeugd te vermeesteren. Wy zauden egter de Driften vleijen en de Menfchen mise leiden , indien wy, naa het goede dat zy kunnen doen ver- ‚ meld te hebben , ook het kwaad niet aanweezen, ° welk zy kunnen berokkenen: onze Schildery zou niet opregt en naar waarheid zyn , als wy alleen de goede eigenfchappen der Hartstogten afmaalden , en de gebreken geheel bedek: ` . ten . .VAN DE HARTSTOGTEN. 40$ ten of verzwéegen. — - Maar om alle misvatting, in; ееп onderwerp van zo veel aangelegenheids , voor te komen, een onderwerp waar van ons geluk in eene zo groute:maa- te afhangt, zal het noodig zyn hier aan te. merken, dat de Hartstogten, op zich zelve goed noch kwaad zyn, en dat deeze twee hoedanigheden ‚ eigenlyk gefprooken, іп den Wil berusten , als zynde deeze het overheerfchend vermo- еп dat dezelve beftuurt. Dewyl de Wil alleen vry is, kan ezelve ook alleen goed of kwaad weezen , en daar dit vermogen het beginzel is van verdienften , komt ook het deugdzaame en ondeugende te haarer verantwoordinge. Gelyk de Zon met haar licht de wereld beftraalt en de vaste lichaamen verlicht ,-fchoon ze ‘er niet doorfchyut ; even zo geeft de Wil deugdzaamheid of fnoodheid aan de Hartstogten ‚ en hoewel zy niet alles afdoet is het genoeg- zaam om ze fchuldig of onfchuldig te doen zyn. | Onderzoeken wy de hoedanigheden, die de Hartstogten van de Natuur ontvangen hebben, merken wy ze aan in ` dien (aa wanneer de Wil nog niets gedaan heeft , men moet bekennen dat ze even zeer de zaaden van Deugd en Ondeugd in zich hebben, en dat deeze twee tegen elkano. der overftaande dingen zodanigerwyze onder een vermengd zyn, dat ze nauwlyks onder{cheiden kunnen worden. Zy hebben eene neiging tot het goede, en dus hellen zy tot de Deugd over; dan zy worden ligtlyk verleid en bewoo- gen, en dan vallen zy der Ondeugd тое. Daar zy derhal- уел bykans even ligt tot de Ondeugd als tot de Deugd ons aanzetten , moeten wy zo wel voor de nadeelen die zy ons kunnen toebrengen vreezen „als hoopen op de voordeelen , die wy van haar ontvangen. Dezelfde Hartstogten van Vers oen, die ons van de Aarde ten Hemel kan opbeuren , is in om ons aan de Aarde vast te houden; ’t middel ’g peen de Natuur ons gegeeven heeft om onze zedelyke Угуз id te bewaaren kan ons in flavernye werpen en in kees tens kluisteren ; de zelfde Hoop die ons ftreelt, bedriegt 005; °t geen ons over geledene onheilen kan troosten , kan ons nieuwe rampen berokkenen ; dezelfde Drift die ons aanmoedigt tot den гуа, zet ons aan tot laage wraakzugts twelk braaf еп edelmoedig is іп den Oorlog , zal, in суасц van Vrede, wreed en fnood heeten. In ’t kort, de Hartse togten zyn op geen grooter afftand van de Deugd dan van de Ondeugd geplaatst ; gelyk іп den verwarden mengel- klomp het vuur vermengd was met water, 20 is,in de aan- doeningen der Ziele , het goede by het kwiade, en uit de , 3 Шу“ 04 VAN DE HARTSTOGTEN. h der Zielen wordt zo wel yzer als goud gehaald. De asch behoort overzulks altoos op zyn hoede te weezen , en , weetende dat hy het leeven en den dood іп zynen bo, zem draagt, moet hy met zo veel voorzigtigheid te werk gaan als zy die vergift handelen, of op den kant eener zorglyke fteilte hunnen weg vervorderen. Doch het gevaar neemt toe wanneer ongeregelde Driften tot eenige misdaad zyn overgeflaagen ; dan wapenen zy zich ter verdeediging derzelve, en ftaan de Ondeugd met meer moeds ten dienfte dan de onfchuldige Driften aan de Deugd gehoorzaamen. Zy zyn Dienstknegten wreeder dan hun Meesters, Staatslieden woedender dan de Dwingelan- den die hun gebruiken. Alle Оотіорећ zyn de uitwerkzels van ontftookene Hartstogten ; Коп men Liefde en Haat van de aarde verbannen, geen fchandelyk overfpel zou ’er ge- pleegd, geen wreeden moord begaan worden. Deeze ver- fchaffen de ftoffe tot alle Treurfpelen , en fchoon de Dich- ters den naam hebben van Leugenaars, zyn ‘er veel meer misdaaden daadlyk gepleegd dan door de Dichters uitge- vonden. Maar nimmer berokkenen de Driften meer onheils dan wanneer zy ten kwaade werken in een- Vorst, en de` ` oppermagt gebruiken om haare woede uit te voeren; in die allernaarfte tydsgewrigten zugten de Staaten onder haare dwinglandy , en het Volk wordt door haar geweld verdrukt , Landen en Steden bekennen; dat pest en oorlog hun zo fchadelyk niet zyn , als de willekeurige grilligheden van on- beteugelde Hartstogten. | Eene ongeoorlofde Liefde zette geheel Griekenland aan om de wapens op te vatten, en zy ftak den brand in eene der fchoonfte fteden van Afie, De nayver van CESAR en POMPEJUS koste meer dan een millioen теп(сһеп het leeven: hun gefchil verdeelde de wereld; hunne eerzugt deedt alle de Volken het zwaard aangorden ; hunne onregt- maatige oorlog veroorzaakte den val huns Lands en ’t ver- hes der Vryheid. De wereld beweent nog dit onheil; de bverblyfzels van deeze groote verwoesting zyn nog voor bogen; de onderfcheidene Staaten, die thans Zurepa uit- maaken, moeten aangezien worden als brokken , die voor- heen in °t lichaam van dat allermagtigst Gemeeriebest ver. eenigd waren, d | Eerzugt, menigmaal met Deugd verward, is aan meer moorden {chuldig dan Wraak еп Toorn ;fchoon deeze Drift zich voor edelmoedig uitgeeft, en op die hoedanigheid roem draagt , is ze altoos met bloed bevlekt; welk een vere VAN DE HARTSTOGTEN. ко? vermaak zy ook moge fcheppen in het fchenken van ver- iffenis , haare grootheid is gegrond op den val, het verderf aarer vyanden „zy brengt "er meer om hals dan zy vergif- fenis gunt, meer onfchuldigen komen door haar om, dan ет fchuldigen behouden blyven. De geheele wereld ftondt verbaasd toen ze zich in den perfoon van ALEXANDER ver- toonde: want het fchynt dat de natuur hem voortbragt om te doen zien wat Eerzugt , door Geluk onderfchraagd , kan uitwerken. Ну bragt alle de Vorften , die het ondernamen om hunne Koningryken tegen hem te verdeedigen , ten val; hy behandelde allen, die weigerden zich aan hem te оп- derwerpen , als zyne vyanden ; hy kon niemand hem gelyk dulden in alle Landen waar hy doortrok; hy murmureerde over de Zeën „die den loop zyner overwinningen een eind- paal ftelden , en wenschte eene nieuwe te ontdekken om dien te vermeesteren. Veroorzaakte zyne ydele Eerzugt zo veel wanorde, zyn Toorn rigtte niet min verwoesting aans leerde de eene hem hoe hy zich van zyre vyanden moest wreeken , de andere fcheidde hem af van zyne vrien- деп; тіпбе kwaad vermoeden deedt die Drift tot wraak- zugt overflaan ; een oneffen woord was genoeg om zyn Toorn ор te wekken , eene betaamelyke vryheid zelve maakte dien zomtyds gaande. Met één woord, zyn Toorn werd zo ligt geraakt, dat het zo gevaarlyk was wel te doen als kwaalyk te fpreeken: want door die Drift volftrekt be- heerscht wordende ‚boog hy voor alles wat dezelve opgaf’, en bevlekte гупе handen met het bloed zyner gunftelingen, in eigen perfoon, ’t werk van Beul verrigtende , of hever hy verkoos , om het boosaartig vermaak van wraaklust , іп den hoogften trap , te fmaaken , dien zelve uit te voeren „en den doodflag toe te brengen aan een vriend die zyn leeven behouden hadt. Maar van alle wréedlieden welke zyn Toorn hem inboe- zemde is geene fchreeuwender dan die hy bedreef tegen den onfchuldigen caLisTHenes. De (ааг van deezen Мап кеп zyne veiligheid; en door dien hy alleen zich met de Philofophie ophieldt, (сһееп hy geen gevaar te loopen van ALEXANDERS woede , ook ftak °ег roem in het misdryf hem aangerygd , en ’t zou, in den waaren Godsdienst , een hel- dendeugd , een marteldood geweest zyn. Hy verdee, digde naamlyk de eer van zyne Godheden , en oordeel de dat er geen Tempels voor den Vorst konden worden opgeregt „ zonder de Goden tegen hem te vertoornen; hy delde dit ncetelig onderwerp zo kunftig ‚dat hy ALE- : 4 XANe гоё VAN DE HARTSTOGTEN. XANDERS hoogmoedigen aart ftreelde, en de eer des He- mels verdeedigde , hy deedt , door eene zonderlinge be- kwaamheid , de vleijery еп den Godsdienst zamenftem- men; want, indien de redenen, door QUINTUS CURTIUS opgegeeven , egt zyn , toonde hy aan de Macedoniers „dat, gelyk de Мепісһеп niet konden befchikken over de Kroo- nen, °t hun ook niet voegde zich zulks omtrent de Altaa- ren aan te maatigen; dat, gelyk zy geen Koningen maake ten , zy °t zich ook niet moesten vermeeten Goden te maar ken; en fchoon de menschlyke hoogmoed zich dit vermo- gen toeëigende , zy ’t nogthans niet konden gebruiken , dan naa den dood des geenen dien zy wilden vergooden : hy die de aanbidding der menfchen wilde hebben , moest nood- wendig eerst uit de zamenleeving der menichen weggeno- men weezen ; de Godlykheid was niet te verkrygen zonder het leeven te verliezen: zy hadden daar toe ALEXANDER nog te zeer noodig , en hy behoorde niet ten Hemel te klimmen voor dat hy de geheele aarde bemagtigd hadt. — Dergelyk eene aanfpraak was gefchikt en in ftaat om den Eerzugtigften der Stervelingen te behaagen, en egter mis- haagde ze dermaate aan de Trotschheid van den Macedoon- Jeben Vorst, dat hy in brandenden Toorn , weinig dagen дааг naa, deezen Philofooph van Kant hielp, zonder hem de vryheid te vergunnen van zich te mogen verdeedigen. Deeze moord wekte den Haat van geheel Griekenland tegen hem „en gelyk de dood van PARMENIO de krygsknegten ver- bitterd hadt , zo werden door dien van CALISTHENES dë Redenaars op hem verftoord , en die zich met woorden wreeken hebben zo dikmaal van deeze buitenfpoorigheid gefprooken , dat het ter eeuwigduurende fchande van den daader ftrekke. Welke lofreden ook over zyne groote on- derneemingen zyn uitgebromd , zy worden bezwalkt door den dood van CALISTHENES. ae Deeze daad, om de ə» Woorden van SENECA te bezigen, Is de onuitwischbaate эз fte fchandvlek voor ALEXANDER, geen voorfpoed , geen „э dapperbeid kan die doen verdwynen : want zegt men „э dat һу de Perfiaanen in drie veldflagen verfloeg, het ant- s, Woord zal weezen „һу doodde CALISTHENES. — Wordt an hy geroemd wegens de overwinning op DARIUS „ den „> magtigften Koning der aarde , behaald, men zal hem laa. as ken, om dat hy CALISTHENES ter dood bragt. en an Pryst men hem als de Vorst, die de grenzen zyns ryks en tót de uiterfte landpaalen van het Oosten uitgebreid ө» heeft, er zal by gevoegd worden , maar hy maakte zich | ээ ‘СЧА VAN DE HARTSTOGTENe do7 ə, fchuldig aan den dood van CALISTHENES. — Indien » men , eindelyk, om zyne loffpraak te voltoijen , by- an brengt, dat hy in krygsroem alle Vorften , die voor hem ээ geweest zyn , overtreft „iemand antwoordt ‚ dat zyn mise s daad zyne dapperheid te boven gaat, dat al het gedenk- ээ waardige , °t geen hy gedaan heeft , uitgewist wordt » door het bloed van CALISTHENES ”. | Dit voorbeeld moet allen Vorften dienen en hun leeren, дас, indien ongeregelde Driften in gemeene lieden flegts ziekten zyn, zy befmetlyke kwaalen worden in Меп(сһеп van hoogen rang: en dat , gelyk ze door het geleide en het beftuur der Rede tot uitmuntende Deugden kunnen opfíty- gen , zy ook door de dwinglandy van zinlyke lusten in de alierfchandelykfte Ondeugden veraarten. WEE DE PRACHT MET BETREKKINGE TOT ONS VADERLANDT BESCHOUWDT.. Eene Zaek Ъупа wordt op eene meer verfchillende wyze, en in ongelyker daglicht befchouwdt, dan de Pracht. Veele zullen dezelve waerdeeren als een nuttig en gefchikt middel, om de chatten van eenige byzondere ver- moogende over het algemeen te doen vloeijen : daer andere dezelve, als ten cenemael fchadelyk voor de Zeeden ver- werpen. Myn oogmerk is niet, от hier over zoo volleedig te han- ` delen , als wilde ik een voorfchrift omtrent de Pracht voor alle landen opmaeken: ik heb alleen niet willen afzyn,om, wegens dit Stuk , myne gedachten , bepaeldt tot de gefteld= heidt van ons Gemeenebest , ten nutte van myne Landsge- nooten voort te brengen, Doch , alvoorens daer toe te treeden , moet ik аептегкеп, dat het woordt PRACHT , het geen ik alhier gebruik , niet cigenaerdig het voorwerp van onze voorgenomene verhan- delinge , te weeten de Luze a uitdrukt : doch de reden , waerom daer voor geen ander woordt gefteldt kan worden , is, dat onze Voorouders zeer weinig denkbeeldt, van het geen daer meede іп onze tyden bedoeldt wordt , gehadt „en geen oorfpronkelyk woordt daer toe gefchikt hebben. Dewyl hunne Zeeden zeer vreemdt daer van waren , had- den zy de gewoonte van het woordt Luxe, door Overs daedt „ еп ook wel Weelde, te vertolken, Doch thans zou men die overbrenginge met geene gunftige ooren lyden $ | 5 om aog DE PRAGT VAN HET VADERLAND om dat het woordt Overdaedt ons als eene nutteloofe жет» kwistinge , en Weelde als eene ongebondendheidt van Zeeden, welke beide men altoos onder de gebreeken ge- fteldt heeft, toeklinken. Pracht is dan het naaste. Of wel dit woordt in deszelvs eerften oorfpronk eene kostbaerheidt in kleedagie en huis-cieraedt betekende, zoo is echter het zelve vervolgens eok voor eene kostbaere levenswyze aen» genomen. In deezen laetften zin dan dit woord opneemende, laet ons by het befchouwen van ons Vaderlandt overwegen , of de Pracht daer іп van nut kan zyn, dan of dezelve daer uit zoude behooren geweerdt te worden. Slae ik het oog ор myn geboorte-grondt, aenftonds be- merk ik, dat ik my bevinde op eene met moeite uit het water opgebeurde Solderinge , terwyl eene aenhoudende oplettenheidt , verzeldt met meenigvuldige kosten, dit groote dryflandt , aen de eene zyde, tegen de omloopende roomen, en de uitgemaelen wateren, door bochtige en met konst glooijerd gemaekte hoogtens , moet befchermen 5 terwyl de bulderende Oceaan, aen den anderen kant , door verdubbelde poogingen de met veele zorgvuldigheidt , be- plante Zandheuvelen den voet tracht te lichten : om alseen wreede Overwinnaer, over het ter neder gevelde inbreeken- de, het weerloofe landt zonder eenige tegenkantinge te oopen. Dit denkbeeld doedt my voor een oogenblik zidderen. De gerustheidt Коош allengs te rugge , zoo drae ik, tot nader onderzoek getreeden , ontdek, dat de werkzaem* heidt, vereendt met de zuinige levenswyze onzer Voor- ouderen , voor de Naneeven heeft verzameldt een over- vloedt, bekwaem , om hun in ftaet te (ellen tot het drae- gen van deeze en noch meenigvuldiger Lasten. Maer eene andere Vrees van meerder gewicht bekruipt my, als ik acht geeve op de ganfche binnen geftefdheidt уап het Vaderlandt. Hier doedt zich op een grondt, on- bekwaem om zyne betreeders en bebouwers het voedfel te verfchaffen ; door geduurige aenhooginge tegens het ver- zinken te bezorgen; meer met gebouwen dan met vrucht- baere akkers voorzien; alleen overtollig in water, en tot niets anders gefchikt, dan om de Koopmanfchappen van elders in bekwaeme Havens te ontfangen ‚еп wederom door dezelve , of langs de ftroomen , na andere gewesten te ver- voeren; ееп Vaderlandt eindelyk , van buiten beveiligt door EE d -. © -= Ome Ae ы BESCHOUWD. `’ 209 vatelbaere Vestingen , welke ieder jaer een ongėloofelyken fchat tot hun beftaen verflinden. ` Dit alles doedt my denken , welk eene onafgebrooken ghet "er vereischt wordt, om deeze eenigfte voordeelen tat put te doer ftrekken , еп een handel, welke alleen in ftaet is om die te doen klimmen , aen den gang te houden. Thans begin ik my zelve met reden te vraegen. Of aen zodaenig ееп werkelyk leven de Pracht kan voldoen? Dan of zy niet eer den vereischten Yver zal doen verflaeuwen5; en daer door eerlang eene gewisfen ondergang aen deelen (aer ver- oorzaeken? En myne beduchtheidt voor het laetfte is mo- gelyk al te gegrondt. ant niemandt zal durven ontken- men , dat de. Pracht een aenhoudenden toevoer van (chatten vereischt; dat dezelve , uit haeren aerdt zich al verder en verder uitbreidende ‚ zodaenige hooge uitgaeven veroor- zaekt, dat ook de inkomften van de vermogendfte -met ‘er tydt daer by naeuwlyks toereiken. Dat er vervolgens ота de inbreuk , welke daer door aen de hoofdfom zoude te wachten зуп, voor te koomen , noodzaekelyk worden ver- eischt aenzienlyke winften : maer dat ‚ om die te bekoömen , veeltyds in de waegfchaele moeten gefteldt worden de ver- mogens , niet alleen van één maer van verfcheiden voornad- me geflachten ; welke, wanneer zy door ongelukken daer onder befwyken , eene armoede еп fchaede, bynae gelyk aen de gevolgen van een naadeeligen Veldtocht, te weeg brengen ` 200 niet zelvs erger! om dat dit nadeel, fchoon zich wel meest onder de aenziemlykften binnen "e Lands verfpreidende, echter niet nalaet aen de bron der winften, en bet middel van herftellinge, (ik meene het Crediet , ) buitens lands, een krak te geeven. De winst echter (zal men zeggen) verzoet den arbetdt 5 het fpreekwoordt. Doch eilieve, wat туйс zal er бап overfchieten , voor het adfifdeeren (hier moet ik on- duitsch fpreeken) au Petit Levé, au Grand Levé by het Toi- lt, voor de Manege, voor het Salet, Partyen , Souper? Ik vergeet noch de Concerten , Opera's en omedie-dagen, l zelvs ато DE PRAGT VAN НЕТ VADERLAND ‚zelvs het Bal! Immers men kan ар Vifites niet overllaen z wanneer zal men de bloempartyen bywoonen y en vau de buitenplaetfen genot hebben ? Ik vreefe dat alle deeze din- gen, als men om de Pracht altemael Kooplieden moet wor- den, zullen behooren achterwege gelaeten te worden. En in welk een doodsch Landt en Stadt zullèn wy dan zyn; waer in men zich niet diverteeren kan ? Maer , gefteldt zynde „dat men tot dit alles eenigen tus- Schen-tydt kan vinden , ja dat ’er nach ruimte ten over- vloede is, om zich alle dagen naar de nieuwfte maniere te kappen еп te kleeden, als mede, om zich overal by lieden van den eerften fmaek in gefelf{chappen te laeten zien, en de besten toon te volgen ; (het geen echter onmogelyk met de winstgeevende bezigheeden kan zaemen gaen: ) zal bo- ven dit alles de force, (laet my dit woordt eens gebruiken) niet zwaer genoeg zyn, om zodaenig eene levenswyze ee- nige jaeren achter een aen den gang te houden ? Men vooronderftelle hier dat de Inkomften, of Winften, tegens de Uitgaeve vergeleken , eertyds waren als 4 tegens 2, zoo zyn die binnen den tydt van twintig jaeren geworden als 2 tegens 2; еп by veelen verre daar beneden s zoo dat men, om dit merkelyk verfchil goedt te maeken „ zyn toevlucht heeft moeten neemen , tot verfcheiden twvf= felachtige uitvindingen , of zyn geldt tot hooge Іпгегеѕ(еп in gevaerlyke Fondfen plaetfen. kwynen , terwyl de Nárcisfen , ор hun geftalte еп pronk ' alleen verliefdt, geen gepaste rife kan aenzetten; om , zon- der uiterlyke figuur , eenige wettige verbintenisfe te onder- ` neemen. · | Doch laet ons niet te driftig voortgacn y maer ‘liever be- denken , dat echter in Vrankeryk en andere landen de pracht veele jaeren , zonder het landt merkelyk te krenken, ge- heerscht heeft; wat voordeel ook daer door onder het at. gemeen verfpreidt wordt ‚ wat Ingezetenen daer uit hun beftaen genieten. Eene ganfche meenigte kan door de fchat= теп van Een haer voedfel vinden. Vrankeryk heeft dit wel begreepen , en bediendt zich gelukkig van haere Pracht. Zouden evenwel de meenigvuldige bankbreekingen der Franfchen in tyden , maer een weinig hachelyk , op het minfte voorval , ook aen de Pracht zyn toe te (chryven ? Maer laet ons dit overflaen , en nader bezinnen , of de ma- nier van het oeffenen der Pracht by onze Landsgenooten , gelyk zy met die der Franfchen. Vrankeryk in verfcheide żaken kacrig ‚ en alleenig wat de Pracht aengaet, met het uiterlyke ingenomen ‚ Кап. met ftoffagien van minder gehal- te eene prachtiger vertooninge maeken ‚ dan een Nederlan- der, die „їп alle zyne behoeftens , miet dan met het іппегіукѕг goedt en kostbaerfte te paaijen, alles tot vry hooger prys doen moet: derhatven krenkt by ons de Pracht meer het vermogen ‚dan onder de Franfchen. Daerenboven in Vrane keryk leeven duizenden van de Pracht. Maer welke? Ge- booren Franfchen. By ons beftaen veelen door de Pracht; dach meest ‚ zoo niet alle, buitenlanders , welke hunne ver- gaderde {chatten tot hun Vaderlandt overbrengen. Dus is het onderfcheidt aenmerkelyk , en de Proef hier opis, dat onze ingehoore Gemeente , ten tyde dat men alhier om geen Pracht dacht, ruim zoo wel geleeft en beftaen heeft als nwoordig. aer, behalven dit zichtbaer verfchil , zal er, Landt by Landt, en Regeerings-form met Regeerings-form vergele- en aja DE PRAGT VAN НЕТ VADERLAND ken zynde, wel eenige reden overblyven, om de Pracht der Franfíchen de onze te maeken; veel minder om hun in alles na te volgen? | з; Het landt der Franíchen vereischt niets om het zelve te doen in weefen blyven: het voorziet zyn eigenaer met vruch- tén, zelvs overbodig, em door verzendinge te flyten. In ons Vaderlandt is in alles het tegendeel. Vrankeryk wordt door een Monarch en Edelen „onder, hem beftierdt. De Armoede, dochter van de weelde , zich aldaer.by de uitgeputte Eerfte geflachten opdoende, vindt gen toevlucht by den Koning ,. die hun door aargelden en Eerampten in ftandt houden kan. Eindelyk Vrankeryk, boven dit alles, de Overheerfchinge in {maek en Pracht voor zich hebbende weeten te verzekeren , lokt duizende vreemdelingen , welke dezelve helpen voeden en bevorderen, еп, (het geen het meest is, ) zy verkoopt ten duurften al het geen tot de Pracht behoordt. Aen gansch Europa zendt zy niet alleen de Поҝе der Pracht , maer zy dwingdt ook aen dezelve haere behoeftige Onderdaenen als bekwaeme voorwe А tot alles, ор. Vrankeryk wint dierhalven by de Pracht. Maer zyn wy hier in dezelvde omftandigheeden ? Eens verarmdt door de Pracht worden de geflachteu by ons uite gewischt. d ‚ Daer in Vrankeryk Pracht en Weelde aen den Koning aenzien en luister , aen de Ingezetenen vermogen bezor- / gen, verwekt zy in een gemeenebest misnoegen , tegens deszelvs beheerfchers; ten minften zy doedt die geene be- nydef , welke door haer willen uitfteeken. Ook voegt een prachtig aenzien eerder aen Overheerfchers dan aen gekoo- zen Себіейегѕ: om dat het algemeen , naêr de uiterlyke Pracht de verkregene rykdommen uitmeetende, dezelven als een voordeel der opgedraegene regeeringe aenmerkt. Сейтее- ‚ven door het denkbeeldt van gelykheidt, °t welk hun de algemeene vryheidt, waer door in een welgefteldt gemee- nebest de ееп boven den anderen geen voor-recht heeft, inboefemdt „acht het elken Пар der Overheeden , waer door deefe zich boven de byzondere verheffen ‚ als zoo veele inbreuken op de vryheidt en blyken van trotsheidt, welke meer naar vorftelyke overheerfchinge ‚ dan naar het wel be- bartigen van het toebetrouwdt bewindt , zweemdt. Om dit ‚ wegteneemen en zich niet al te verre beneden hunne eerfte Medeburgers verlaegdt te zien, wyst de Pracht hun den fchaedelyken weg van navolginge zen. , Deeze zaeken zyn onaf{cheidelyk van ееп gemeenebest d wat ` BESCHOUWD · . 213 waer їп die geene, welke minder in vermogen zyn, zich door de winften van zommige ‚. verzekeren „ alle dagen nieuwe kans te hebben ;om , door verfcheiden wegen , mid- delen tot in ftandhoudinge van hunne Pracht te zullen vin- den. Veelen, en wel de groouften in getal, welke. door uitborgen een algemeen bederf , zelvs onder de allergerings Be en fchamele Gemeente , konnen veroorzaeken „zoeken door dit middel hunnen zekeren ondergang voor gene poos te verwylen ; om ondertus{chen zich zelven en andere uit te putten ‚ше ееп geest van nayver,om. zich met de groots йе in rang gelyk те (ellen. m | О, Dit zal, hoe langer hoe meer, inkruipen, en van tydt tot tydt verderfelyker worden ; , wanneer de perfonelyke. verdienften , welke al voor langen tydt in verachtinge heb- ben beginnen te geraeken, eindelyk in het geheel van gee- ве waerdye , ја tot een fpot zullen 2уп ; terwyì de glansch van ееп uiterlyk vermogen, en het klatergoudt van eene geleende pracht, de zintuigen van de Natie verblinden zal, Was onze landaerdt gelvk in denkbeelden aen die der Engelfchen, weinig vreefe zoude ons de Pracht aenjaegen. Wy, aen het nut van de handwerken onzes landts gehegt, zouden alle zwier verwerpen ‚ welke niet met deszelvs be, lang over een kwam. En wy zouden geene redenen heb- ben om ons in uitgaeven met de Engelfchen gelyk te dur- ven tellen; om dat, als onder hun de vermogende lieden , door te groote rykelykheidt , in de laegte gebragt zyn , (zoo die maer van hunne doolinge te rug koomen, en zich op wezentlyke zaeken „ of het nut van hun vaderlandt , toe- kegen ‚) "er altoosin дёп boezem des Konings, en zelvs ouder de Gemeente , middelen tot hun herftel overig zyn. Was Hollandt zoo wel bedacht als Engelandt, omtrent de Pracht , men zou zich alhier aen vericheide Franfche gril- len niet kreunen , en de Pracht zou alleen een grooter ver- ` ter en welvaeren in onfe handwerken, en daedelyke be- vorderinge їп onzen koophandel, te weeg brengen. De Armhartigheidt zou ook zoo verre niet gaen, dat wy ons gezonde verftandt aen den bandt van de winderige opvat- tingen der Franíchen zouden vast leggen, en het zeggen van den Dichter bewaerheeden. | re Moet Fransch zyn zal bet gelden By Neérlands Letter- belden. Ja! dat wy ons zelven en ons gedrag eene wanfchaepen or ~ 614 DE PRACT VAN HET VADERLAND Соруе, van een niet dan in het verfchiet brallendt Origi- neel, zouden maeken. Nooit toch zullen wy de Franfchen gelyk konnen zyn, zoo lang wy geene Eenhoofdige regee- ringe, еп een meer dan maetigen Koophandel bezitten. De Pracht , volgens Montesquieu , vereischt een Monarch en E- delen. Verheft zich een Gemeenebest tot de Pracht, des- zelvs vryheidt loopt gevaer, En wie der Pronkers zoude ook het zelve behouden ? Wanneer die geene „ welke zulks ondernam, in de akeligfte vreefe van zynen ftaet en gemak te verliezen, zou geraeken. | Ongelukkig Nederlandt dan „ het welk zich zoo veele moeite geeft, от uw tederfte bloedt, uw bemind kroost, aen het opzicht van Vreemdelingen over їе geeven , met beooginge om het zelve te doen gelyk zyn aen hun, die in ‚ een gansch ander Landt, onder eene verfchillende Regee- rings-geftalte opgevoedt , hunne vreemde gebreeken ‚їп een vreemdt Landt, als wetten invoeren. Wat heeft Lacede- той , het gemeenebest , dat agt honderdt jaeren (het lang- fte waer van ooit gedenkfchriften geheugden, ) beftaen heeft, in den grondt geholpen? Hunne afwykinge van de oude Wetten van Maetigheidt, door Lycurgus gegeeven; hunne ommegang met de Egyptenaeren deeden hun tot derzelver ongebondendheidt vervallen. Wat heeft Rome, de grootfte Staet , die ‘er immer bekendt geweest is , bedur- ven ? Niets anders dan de uitheemfche pracht en Griekfe zeeden , met derzelver ondeugden , te gelyk overgenomen. Be Grieken , onbefchaemdt van aerdt, die , zoo wel als de Egyptenaers , voor alles konden fpeelen , wisten de vermo- gende Romeinen zoo te betooveren , dat de mindere , doch ‚ braeve inboorlingen , overal іп verachtinge geraekten. Dus zingt er Juvenalis van Hic Andro, ille Samo , bic Trallibus aut Alabandis Esquilias , ditumque petunt a vimine collem, Viscera magnarum domuum , dominique futuris _. Ingenium Velox , audacia perdita, Sermo Promtus, © Ifæeo torrentior. Ede quid illum Esfe putes? quemvis bominem fecum attulit ad nos, Grammaticus, Rbetor , Geometres , pi&or , aliptes Augur , Schænobates, Medicus, Magus, omnia novit. Dit luidt in onze Taele aldus Deeze van Andrés, die van Samos, deeze van Tralles of Alabande, Koomt het Esquilyn, en den heuvel die naar de rystelgen g is, opzoeken, ов s BESCHOUWD, aty - Om de Zielen- behħeeifchet var de voornaamfté huizen te worden. Hy heeft een gauw verftandt, een overgegeevene ftautheid , en ееп vaerdige tong, Vloeijender dan die vat Ileus, Zeg eens wat meendt gy Da hy is? Hy heeft een mensch tot alles bekwaam tot ons overge«. bragt Een Leuerkùndigen Redenaar , Landmeeter ‚ Schilder , Schermmeeszer Wichelaer, Коо ег, Geneesheer, Tovenaer: hy weet eindes lyk alles. Zoo dra wierdt te Rome geen kok voor ruim feVen duie zendt guldens van onze munt verkogt, of Marius en Sylla wisten Rome zoo te berberen,dat het voor Cetfar gemakkel yk viel, den ftaet van zyne vryheidt te berooven. Toen moes- ten de plompe Romeinen het pluimftryken van de Grieken leeren. Die Grieken ; die wel eer Meesters van het geheelal eweest waren, hadden , van de door hun overheerde Per- aenen „ en verdere Afiatiefche' Volkeren „ de befchaefte heidt , en te gelyk de pracht en weelde , welke hunne oude kloekmoedigheidt deeden befwyken , overgenomen. Zy was ren hunne Leermeesters zoo wel op het {poor gevolgdt 4 dat zy, op hunne beurt , aen de Romeinen denzelvden _ dienst deeden , welke de Perfiaenen aen hun bewezen had- den. Rome , zoo gevreesdt over den geheelen Aerdbodem 4 verviel tot lafheidt, en wierdt een prooy voor den еегїеп aenvaller. De ongeachtfte өп afgelegerifte volkeren Кузе men zich by beurte aen de Romeiníche fchatten verzaes en. А wy ons hier aen fpiegelen. En laetons te gelyk voor oogen houden , de lotgevallen van alle Landen en Сетеепе^ besten, welke , even als het onze, door den Koophandel zyn groot geworden. | Tyrus, dat machtige Тутуѕ! het géen den Koophandel van alle hoeken des aerdbodems alleen bezat, verviel доо? haere pracht tot trotsheidt. Zoo drae haere Kooplieden zich als Vorften gedroegen, en het goudt, zyde еп pure ре, tot een algemeen gebruik wierdt, wds de Koning van | by der handt om haer te vernielen. Haere puinhooe pen zelvs zyn in zee geworpen, Het baette weinig, dat men haere ftandplaetfe veranderde , еп, om haer te beveilie ‚ ееп ftadt van dien zelvden nacm іп het midden der oprechtte ; de trotfe overblyffels van het oude verdelg= de Tyrus maekten de brug ‚от de nieuwe ftadt inteneetner. Carthago, baere Dochter, heeft geen beter lot onder- RK DEEL. MENGELWONO. 5. б gaen, 216 ‚ DE PRACT VAN HET VANERLAND BESCHOUWD: gaen. Hoogmoedten Verdeeldheeden hebben zelvs háere waere ftandplaetíe voor ons verborgen. Corinthus , did ryke Koopftadt, heeft van haere grootheidt en pracht niets overgelaeten ‚ dan het: metael , het geen by toeval uit haere verbrande rykdommen is zaemen gevloëidt. Alexandrie „па deezer val, de grootfte Koopftadt der waereld , door de “weelde en ongeftadigheidt der Egyptenaeren , een Speelbal voor de overheerfchinge der volkeren geworden zynde , is zoo verre ingekrompen , dat daer van niets meer dan eeni- ge rampzalige overblyfzelen te vinden zyn. 