Verhandelingen : rakende de natuurlijke en geopenbaarde Godsdienst
Zin alzoo de diensten door Tubingen aan dezen tak der oor- deelkunde bewezen, uiterst gering; zij steken toch nog bijzonder gunstig af bij de houding, aangenomen door mannen als Bunsen, Hilgenfeld, B. Weiss en Immer. De eerste liet zich, in zijn Bibelwerk, niet met conjecturaal-kritiek in; en Holtzmann, die het 8e deel bezorgde, bracht bl. 444 Uhlhorn’s oordeel, dat de gissing van Weisse omtrent interpolaties in den brief aan de Romeinen een curiositeit is, die geen wederlegging noodig heeft, in herinnering, zonder er iets meer bij te voegen dan dat dit vonnis „überflink fertig“ schijnt, na hetgeen zelfs Laurent in zijn Neutestamentl. Studien over later ingevoegde woorden of teksten heeft opgemerkt. Hilgenfeld heeft zich herhaalde malen, in zijn Zeitschrift en in zijn Hist, krit. Winl. in d, N. T., 1875, van de conjecturaal- 12 kritiek hoogst afkeerig getoond. Hij wijst Volkmar’s poging om den tekst van Me. XVI te herstellen af, met een „allein es ist doch blosse Vermuthung“, Zschr. 1870, bl. 376. De hoogleeraar te Jena maakt gaarne melding van ten onzent verschenen theo- logische werken; maar voor Straatman’s studiën over den Len Korintherbrief heeft hij geen ander woord over dan dat hij ergens, in het voorbijgaan, rept van „deze zeer gewaagde onderstelling*; 1871, bl. 454. Alleen het boekje van Rovers over 2 Kor. XII : 12 geniet de eer eener korte, zij het ook uiterst zwakke bestrijding; bl. 602. Vigelius wordt, 1872, bl. 446, hoog ver- heven, omdat hij H. XXI van het 4e Kvangelie aan den schrijver ran dat werk toekent, wat Hilgenfeld zelf reeds had gedaan in zijn zegevierend artikel tegen Hoekstra en Scholten: „Das Jo- hannes-Evangelium nicht interpolirt“, Zschr. 1868, bl. 494.-.-- 454. Het is inderdaad vermakelijk te zien, hoe deze geleerde zich, Hinl. 812, ergert aan Tischendorf, omdat hij, waarschijnlijk ten gevolge van een schrijf- of drukfout, in zijn kleine ed. VIlls, 1873, „bloss ἐκ τοῦ Òvagóhov!* opnam „statt des allgemein bezeugten ἐκ τοῦ πατρὸς τοῦ διαβόλου“. Als Scholten Joh. VI: 1 τῆς Τιβεριάδος een glosse noemt, houdt alle redeneering op, meent Hilgenfeld, inl. 717, en anderen wil hij, naar het schijnt, behoeden voor de onaangename gewaarwordingen, die hij daarbij moest ondervinden. Wie zich door zijn Winleitung in de geheimen der tekstkritiek laat inwijden, zal zich niet onmid- dellijk aan gissingen wagen. Want hoeveel uitnemends hij moge vinden op de desbetreffende bladzijden, geen woord ter aanbeve- lmg, zelfs miet ter bestrijding van de conjecturaal-kritiek. Hier wordt alle heil verwacht van haar diplomatische zuster. Zoo is het ook in Das Marcus-Hvangel., dat B. Weiss in 1872 heeft uitgegeven. De schrijver verklaart in de voorrede dat hij bijzon- der veel zorg heeft besteed aan het herstel van den tekst. Hij geeft, p. 27—34, een uitnemend overzicht van de HSS. die in aanmerking komen; maar over gissingen, haar recht of haar onrecht, geen woord. Stilzwijgend is de regel gehuldigd, dien de Berner hoogl. A. lmmer, Mermeneutik des N. Ts, 1875, bl. 88 aldus pleegt aan te bevelen: „men mag geen oordeel- kundige gissing toelaten, wanneer zij niet minstens door één oud getuige wordt ondersteund.“ Intusschen hebben anderen in den laatsten tijd wederom eenige belangstelling voor conjecturaal-kritiek aan den dag gelegd. Hitzig in zijn Beiträge zur Kritik paul. Briefe 1870, bl, 22 vv., waar hij tracht aan te wijzen welke gedeelten later in den oorspron- kelijken brief van Paulus aan de Kolossers zijn ingelascht. De reeds genoemde Heidelberger hoogleeraar Holtzmann in zijn uitvoerige Kritik der Kpheser- und Kolosserbriefe, 1872, by welke gelegenheid hij beproefde den brief terug te vinden, dien Paulus aan de Kolossers zal hebben geschreven, maar dien een onbekende omgewerkt, uitgebreid en verspreid heeft als brief van Paulus aan de Efeziërs; en dien een ander uit dezen brief aan de Efeziërs heeft aangevuld en gebracht in den vorm van onzen kanonieken brief aan de Kolossers. Hausrath, im zijn Vier- Capitel Brief des Paulus an die Korinther, 1870, ten betooge dat 2 Kor. Χ-- ΧΠΠΠ een afzonderlijk geheel vormen, ouder dan 2 Kor. 1—IX. Hagge, in zijn verdedigmg, behoudens eenige wij- zigingen, van Hausrath tegenover Klöpper, Jahrb. f. Prot. Th. 1876, bl. 481 —551. Wagenmann, in zijn poging om den proloog van het 4e Evangelie door omzetting duidelijker te maken, Jahrb. 7. Deutsche Th. 1875, bl. 441 —6. Diestelmann en enkele anderen. Die bewijzen van belangstelling zijn evenwel niet talrijk en hebben evenmin ver strekkende gevolgen, daar zij minder den tekst raken dan wel de samenstelling der besproken kanonieke boeken. Slechts enkelen hebben gedurende den loop dezer eeuw in Duitschland en in Zwit- serland meer ernst gemaakt met een gezette beoefening der conjec- turaal-kritiek: Joh. Schulthess, + 1856, Κα. Lachmann, + 1851, Chr. Herm. Weisse, - 1866 en zin leerling Εἰ, Sulze. Mis- schien zouden wij hier ook den naam moeten vermelden van J, 74 R. Tobler, predikant te Zurich, die im 1867 een poging waagde om het Johannesevangelie in zijn oorspronkelijken vorm te her- stellen *. Maar het schijnt raadzaam, dien arbeid liever onopge- merkt te laten *, te meer omdat de schrijver zich miet andermaal op dit gebied heeft bewogen. Joh. Schulthess, hoogl. te Zurich, had in zijn klassieke vorming een goede voorbereiding gehad voor een veeltijds ge- lukkige beoefening der conjecturaal-kritiek, waarvan hij zich als een warm voorstander deed kennen, inzonderheid in zijn Symbolae ad internam eriticen librorum canonicorum, 1835. De voorrede van het 1e deel en de epistola dedicatoria aan D. Schulz, waarmede het 2e deel begint, zijn gewijd aan de toelichting der stelling, dat de lotgevallen der HSS. gedurende de eerste eeuwen inwendige kritiek, waaronder de schrijver ook gissingen verstaat, noodzakelijk maken. De rechtzinnige kerk- leeraars hebben, vóór en na de vaststelling van den kanon, hun best gedaan om door besnoeiing en wijziging van teksten, alsook door woorden en volzinnen in te voegen, de meeningen der bijbelschrijvers zooveel mogelijk in overeenstemming te brengen met hun eigen denkbeelden. Dat konden zij vóór de vaststelling van den kanon gemakkelijker doen dan daarna; doch ook toen lieten zij zich niet onbetuigd. Deze Presbyterianen, zooals men hen kan noemen, omdat zij allen behoorden tot de school van Johannes Presbyter, hebben zorgvuldig de oude HSS., die tegen hen konden getuigen, vernietigd. Zij beschuldigden de ketters van hetgeen zij zelf onophoudelijk en hun tegenstanders niet of hoogst zelden deden: nl. den tekst vervalschen ter wille van een rechtzinnig geachte leer. Daarom kan de geschiedenis van de ontwikkeling der kerkleer, vooral voor zoover zij onder heeten strijd werd aangenomen, ons helpen om den moedwillig bedorven tekst te herstellen. Soms dwingen stijl en samenhang, in strijd l Zie hier achter Dl. III bij Joh, I; 1. * Zie Theol. Tijds. 1: 263—5, (Ὁ met de uitwendige getuigen, aan een latere invoeging te denken. Met een merkwaardigen rijkdom van voorbeelden tracht Schulthess de juistheid zijner opvatting van den arbeid der Presbyterianen te staven, waaruit de noodzakelijkheid der conjecturaal-kritiek zoodwendig voortvloeit. Hij moge daarbij, als rationalist, wat veel de ketters in bescherming genomen en de rechtzinnigen soms zonder voldoenden grond hebben hard gevallen; dit neemt niet weg, dat zijn betoog nog altijd de aandacht verdient en hij, ondanks menigen misgreep, een gelukkig beoefenaar van de conjecturaal-kritiek mag heeten. Hij heeft door zijn woord, zoo- wel als door zijn voorbeeld, haar rechten krachtig verdedigd tegenover velen, die van bedorven teksten niet durfden spreken, om toch maar niet te kort te doen aan het kostbare bijbelwoord, of van heiligschennis te worden beschuldigd. Zijn vloed was echter miet groot, evenmin als die van Karl Laehmann, voor zoover hij als pleitbezorger van de conjecturaal- kritiek is werkzaam geweest. In de voorrede bij het 2e dl. van zijn Grieksch N. T., waarmede p. V van het 1e dl. worde ver- geleken, heeft hij ons een voorsmaak gegeven van een oordeel- kundig gezuiverden tekst, dien wij gaarne van zijn hand zouden hebben ontvangen. Hij heeft het echter niet verder gebracht dan recensere. Het tweede punt van zijn programma: emendare, heeft hij niet dan bij wijze van voorbeeld kunnen uitwerken. Hij wilde naar het ideaal, door Schletermacher uitvoerig geschetst, eerst een tekst bezorgen, zooals die z. 1. de meest verbreide in de 4e eeuw mocht heeten. Deze bevat natuurlijk meermalen onmo- gelijke lezingen, omdat nu eenmaal in de 4° eeuw sommige teksten allerjammerlijkst waren bedorven. Daarom behoorde hij vervolgens zooveel mogelijk te worden gezuiverd met behulp van oude getuigen en van gissingen. Van dat zuiveringswerk heeft Lachmann, ongelukkig genoeg, slechts proeven geleverd. Nog spaarzamer in het meedeelen van gissingen, voor het minst in het openbaar, was de man, die wellicht het vlijtigst 76 van allen in den nieuweren tijd de conjecturaal-kritiek heeft beoefend: ὁ, H. Weisse. Hij paste haar toe op den tekst van het Johannesevangelie en vond daar vrij wat sporen van latere inlasschingen , waarvan [1] echter in zin Evangelische Ge- schichte, 1838, slechts in het algemeen gewag maakte, zon- der in noemenswaardige bijzonderheden te treden. Hij oefende zich in de oordeelkundige behandeling van Homerus en van Plato's werken; gaf van dien arbeid proeven in het licht en mocht zieh de goedkeuring daarop verwerven van mannen als G. Curtius. Bovenal hield hij zich bezig met den tekst der Paulinische brieven. Op dezen paste hij bij voorkeur, met onver- poosden ijver en telkens bj vernieuwing, zijn oordeelkundige beginselen toe. Hij was wterst voorzichtig, won gaarne het oordeel van deskundigen in over de slotsommen, waartoe hij was geraakt *, onderwierp deze gedurig aan een vernieuwd ern- stig onderzoek en wist zich daarbij vrij te houden van elken leerstelligen invloed op den kritischen arbeid. Zoo hij daarin faalde — en hij heeft ongetwijfeld meermalen misgetast — dan mag dit allerminst worden toegeschreven aan overmoed, aan overhaasting, aan bekrompenheid, of aan eenig ander vooroor- deel; maar veeleer aan het betrekkelijk subjectief karakter van zijn kritiek, of aan haar soms minder gelukkige toepassing ἢ. De beginselen dier kritiek heeft hij zelf bij verschillende gelegen- heden meer en minder uitvoerig toegelicht. Kerst naamloos in de \ Dat Lachmann zijn werk goedkeurde is mogelijk, doch wordt door Loman, Th. Tijdschr. IL : 247, zonder grond verzekerd. Lachmann was onverwacht gestorven, voordat hij zijn oordeel over den hem toegezonden arbeid van Weisse had kunnen mededeelen. 2 Niet zonder grond merkt Holtzmann, Ἀγ. der Eph. u. Kol. 121, op, dat de kritiek van Weisse, met name die aangaande den brief aan de Kolos- sers, het karakter draagt van een primitieve proefneming. Weisse gaat, naar het oordeel van den Heidelberger hoogleeraar, nu eens te ver en dan weer niet ver genoeg. γέ Blätter für lit. Unterhaltung 1844, Ν, 120--129. herdrukt im Seydel's Kleine Schriften zur Aesthetik, 443—474; later in een verhandeling over „Stil und Manier“, eveneens door Seydel opgenomen, 297—375; in Mvangelienfrage 1856, 91 vv., Peden ἠδ. d. Zuk. d. ev. Kirche, 1849, 214 vv. en Philos. Dogmt. 1862, III, 329 vv. Weisse noemde zijn kritiek „stijlkritiek*, maar hij gebruikte dan het woord stijl in den zin, dien men daaraan pleegt te hechten in de geschiedenis der beeldende kunsten. Uitgaande van de onderstelling, dat men uit het werk den meester leert kennen, trachtte hij zich te verplaatsen in de ziel van den schrijver om te kunnen zeggen, wat deze al dan niet kan en zal hebben medegedeeld. De eigenaardige stijl van schrijvers of kunstenaars is een afdruk van hun persoonlijkheid. Men kan daarom de physiognomie van den stijl als toetssteen gebruiken bij de beoordeeling van de echtheid of onechtheid van geheele geschriften en van enkele bestanddeelen van den overgelever- den tekst. Naar dezen regel ging Weisse, bij de beoordeeling van de Paulinische brieven, uit van den eersten brief aan de Korin- thiërs, omdat hij daarin een oorkonde zag, „die in al haar deelen den stempel der meest volledige ongeschondenheid en echtheid draagt“ en waarnaast, behoudens den kleinen brief aan Philemon, alleen nog 2 Kor. * en 1 Thess. mogen geplaatst worden. Deze brieven stelden den criticus in staat zich een scherp begrensde voorstelling te vormen van het karakter des apostels als schrijver. Hij heeft ons echter dien eigenaardigen „stijl“ van Paulus niet in de bijzonderheden beschreven. Wel kennen wij de slotsommen , waartoe het gebruik van zijn toetssteen hem heeft geleid. De brieven aan de Romemen, Galatiërs, Filippiërs en L Oorspronkelijk bestaande uit drie brieven; 10 H. 1—7; 20 H. 8. 9. 80 H. 10—13, 78 Kolossers zijn, volgens Weisse, sterk geïnterpoleerd en voor een deel samengesteld uit de bjeenvoeging van echte bescheiden '. Die aan de Hfeziërs is een onpaulinische omschrijving van den brief aan de Kolossers. 1 Tim. en 2 Thess. zijn miet van Pau- lus, met uitzondering wellicht van de laatste woorden. Van de andere pastoraalbrieven zijn alleen 2 Tim. IV : 9—22 en ΤΊ, ΠῚ : 12—15 paulimsch. Weisse zelf heeft deze slotsommen slechts met een enkel woord aangeduid in zijn Phil. Dogmatik 1 : 146. Zijn leerling en vriend Εἰ. Sulze gaf na ’s mans dood: Beiträge zur Kritik der Paulinischen Briefe an die Gal., Römer, Phil. u. Kol. von C. H. Weisse, Leipzig 1867, een hoogst merkwaardig geschrift, voor de conjecturaal-kritiek van het grootste belang. Sulze tracht licht te verspreiden over de methode van zijn vereerden meester en haar inzonderheid te vrijwaren tegen de bedenking, dat zij te veel gelegenheid geeft tot subjectieve oordeelvellingen. Hij deelt de teksten der genoemde brieven mede, zooals zij, blijkens de gevonden schrifturen van den overledene, moeten gelezen worden. Hij voegde daaraan een vertaling toe, die slechts ten deele van Weisse afkomstig is, en eenige aanteekeningen, waaronder gis- singen van eigen vinding. In dit geschrift hebben wij alzoo een eerste proeve, zij het ook nog slechts voor een viertal Paulinische brieven, van een tekstuitgave, waarbij de conjecturaal-kritiek op breede schaal haar werk heeft verricht. Wel heeft men met reden geklaagd over een indigesta moles, aangezien wij niet in bijzonderheden hooren, waarom zoovele woorden en verzen worden uitgeworpen. Maar dit bezwaar neemt niet weg, dat de Beiträge een goudmijn zijn voor allen, die belang stellen in de conjectu- raal-kritiek en die voor eigen oefening, of bij de exegese, vragen naar ernstige gissingen omtrent den echten tekst der genoemde brieven. Dat Weisse toch het laatste woord in deze niet heeft 1 Zie voor de bijzonderheden DI. IT, 79 gesproken, zou hij zelf het eerst erkennen en volgt bovendien reeds wt het feit, dat zijn eigenaardige methode het oog wel opent voor grootere en kleinere inlasschingen van lateren datum, doch miet dan hoogst zelden den weg wijst tot herstel van be- dorven woorden. Van dergelijke tekstverbeteringen vinden wij dan ook in de Beiträge schier geen sporen. Keeren wij wt den vreemde terug naar het vaderland, dat wij in den aanvang dezer eeuw hebben verlaten, dan mogen wij al aanstonds opmerken, dat de conjecturaal-kritiek hier langer dan elders de kortelings veroverde achting van velen genoot. De invloed van een Valckenaer en een Venema deed zich nog ge- ruimen tijd gelden. Wij hadden reeds gelegenheid, hierop de aandacht te vestigen, door het bespreken van den arbeid van Verschuir en van Lotze. Naast hen mag nog de naam worden genoemd van den Franeker hoogl. in het Oostersch ὦ, J. Greve. Zijn witlegkundige geschriften, die betrekking hebben op het N. T., inzonderheid De brief aan de Galatiërs, die na zijn verscheiden, in 1811, het licht zag, geven bewijzen van zijn vrijmoedigheid en van zijn ijver om in voorkomende gevallen den tekst door het maken van gissingen te herstellen. In denzelfden geest zal zich wel het onderwijs hebben bewogen van den Leid- schen hoogl. Joh. Clarisse, 1770—1846, die in zijn Hneyel. Theol. 1832, p. 167, als vjfde hulpmiddel voor de beoefening der tekstkritiek, de oordeelkundige gissing noemt en er bijvoegt: „admittenda, sed prudenter et modeste , sine cupiditate aut mu- tandi textus recepti pruritu, usurpanda®. Minder Platomisch dan de hefde voor conjecturaal-kritiek bij Clarisse schijnt geweest te zijn, was zij bij Ev. Wassenbergh, hoogl. in de Grieksche en Nederl. letterkunde te Franeker, geb. 1742, + 1826. Hij ging zijn studenten voor en zocht hen te oefenen in het vrijmoedig beoordeelen en wakker herstellen van overgeleverde teksten, allereerst van de werken der klassieken. Inzonderheid heeft hij zich voor de beoefenaars der conjecturaal- 80 kritiek verdienstelijk gemaakt, door de uitgaaf van een tweetal verhandelingen, die hj vóór de beide deelen der door hem be- zorgde Selecta e Scholis Valckenarii, 1815-—1817, plaatste. Van Valckenaer, zegt hij in de eerste: De glossis Ni Ti, 1. p. 1—82, heeft hij geleerd de H. Schrift niet met ongewasschen handen aan te raken; en van een oneerzaam jachtmaken op nieuwtjes in zake tekstkritiek weet hij zich vrij. Maar hij acht zich verplicht, de noodzakelijkheid dier kritiek te verdedigen. Ditmaal bepaald met het oog op de talriĳkheid der in alle HSS. ingeslopen bij- voegsels, zoo groote als kleine. Van de verschillende soorten dier glossen geeft hij vervolgens een leerrijk overzicht, met een beknopte aanwijzing van de bronnen, waaruit zij ontsproten; en ten slotte een belangrijke verzameling van latere inlasschingen, opgemerkt door hem of door anderen. Wel behoort niet alles wat hij meedeelt tot het gebied der gissingen in engeren zin en zelf verklaart hij, zich niet te hebben toegelegd op volledig- heid. Maar hij heeft intusschen voor de beoefening der conjec- turaal-kritiek kostbare schatten bijeengebracht. Dat deed hij ook in de andere verhandeling: De trajectionibus in N. Ti contextu saepe necessariis, Il p. 1—62. Daar zet de oudhoogleeraar dui- delijk uiteen, wat omzettingen zijn en hoe zij ontstaan door schrijffouten, afdwalingen van het oog; door bijvoeging van hetgeen eerst was overgeslagen, op den kant en vandaar in den tekst, soms onder, soms boven den regel waar het behoorde te staan, enz. Alleen door gissing kunnen dergelijke omzettingen, wanneer zij in alle HSS. zijn doorgedrongen, worden terecht- gebracht. Hoe ook deze tak der conjecturaal-kritiek met vrucht kan worden beoefend, blijkt verder uit een belangrijke reeks proeven, waarvan de eer der vinding deels aan den schrijver, deels aan anderen toekomt. Zoowel de eerste als de laatste verhandeling had meer belang- stelling verdiend dan haar van de zijde der schriftverklaarders en oordeelkundigen ten deel is gevallen. Trouwens, de algemeene 81 geestesrichting der theologen was der kritiek niet bijster gunstig gezind, en allerminst der conjecturale. Merkwaardig is in dit opzicht de lektuur van het artikel „Kritiek en exegese van het N. T.“, geplaatst in het 1e dl. van de Bijdragen tot de beoefening en gesch. d. godg. wet. 1818, bl. 47—246. De ongenoemde schrijver, blijkbaar een man die op de hoogte is van zijn tijd en die in de voorste gelederen staat, doet zich kennen als een warm pleitbezorger van de kritiek; men zou denken, ook van de conjecturale. „Hare vlucht is zeker stouter. Vrij en ongebon- den mag zij, in de onbegrensde velden der mogelijkheid, rond zweeven. Die zich aan haar zonder vernuft en verbeeldingskracht waagt, wordt een gemeene droomer; en die daarmede door de natuur rijkelijk bedeeld is, is daarom niet bewaard van met Ikarus diep te vallen.“ Maar als het op de toepassing aankomt, vindt zelden een gissing, door hem besproken, genade; naar de keus en de hardheid der woorden te oordeelen, hoofdzakelijk omdat men toch liefst maar geen gissingen moet maken, aange- zien zij altijd onzeker zijn. Theorie en praktijk zijn hier in dubbelen zin twee. Juist zooals wij dat bij Heringa zagen. Het moet dan ook ongetwijfeld mede aan den invloed van dezen hoogleeraar worden toegeschreven, dat de conjecturaal-kritiek, uit de verte met eerbied begroet, al minder en minder beoefenaars vond. Wassenbergh, althans zijn zoo even besproken verhandelingen, werden haastig vergeten. Lotze kon zijn plan, om den nagelaten arbeid van Wijngaard te voltooien en wt te geven, miet volvoeren, waarschijnlijk uit vrees voor gebrek aan belangstelling. Het scheen voorshands gedaan met de gewijde oordeelkunde; en aan gissingen maken, dacht niet meer één. Weinigen slechts die iets begrepen van de droef- heid, die M. T. Laurman, schrijver, in de Godg. Bijdr. voor 1839, over Theodorus Beza’s kritiek van het N. T., vervulde, bij de overweging, bl. 219, dat zonder goede kritiek geen zuivere interpretatie mogelijk is en dat toeh „de kritische wetenschap 6 Ὡς miet alzoo beoefend wordt door onze natie, als haar roem, hare bekwaamheid en hitterarische wetenschap anders medebrengen*. Zelfs nog hij, die in de Godg. Bijdr. voor 1845 met hoogge- stemden lof de bekroonde prijsverhandeling over tekstkritiek van Doedes aankondigde en een klaagzang dichtte op het verval dier kritiek, achtte zich onmiddellijk daarop, bl. 709, geroepen de geruststellende verzekering te geven, dat niet vele godgeleerden al hun tijd en vlijt aan deze wetenschap behoeven te besteden, aangezien zij „daartoe te weinig belangrijke resultaten oplevert“. Trouwens, deze schrijver herinnerde zich nauwelijks, „dat er in ons land iets belangrijks betrekkelijk de gewijde kritiek is in het licht gekomen“, sedert Heringa’s Gebruik en misbruik in 1793. Mannen als Venema, Verschuir, Lotze, Wassenbergh hebben blijkbaar voor hem niet geschreven. Wie zich echter van het optreden van Dr. J. 1. Doedes met zijn Verhandeling over de tekstkritiek des N. Vs. Bekroond en uitgegeven door Teyler's Godgel. Gen. 1844, gouden bergen mocht hebben beloofd voor de beoefening der conjecturaal-kritiek, zou zich weldra bitter teleurgesteld zien. Wel had de „jeugdige geleerde“ zich bijzonder verdienstelijk gemaakt voor de waardee- ring der oorkondelijke tekstkritiek ten onzent; maar het maken van gissingen vond in zijn oogen geen genade. Schulz heet, bl. 181, een gevaarlĳjken weg te bewandelen, omdat hij, bj de beoordeeling van een lezing, wat veel waarde hecht aan: het spraakgebruik van den schrijver. „Nog slechts ééne schrede is er te doen, en men komt er toe, om op het veld der inwendige kritiek gissingen te maken“. Wel wordt, bl. 257, toegestemd „dat er oudtijds lezingen in HSS. gestaan hebben, die niet gevonden worden in de HSS. welke wij nu bezitten“. Maar deze en dergelijke gronden mogen nooit leiden tot een „onbeteugeld voortwoeden* van de inwendige kritiek. Men behoort zich „door het gegevene te laten binden en niet op eigen wieken drijvende, zich boven den schrijver te verheffen en uit te maken, wat hij 85 heeft willen schrijven“, bl. 246. De kritische gissing wordt hier dan ook alleen bij de aanwijzing der hulpmiddelen besproken, bl. 287 en 294, omdat sommigen haar daar hebben geplaatst. Zij Is evenwel overbodig. Hoe weinig waarde de verhandelaar aan haar toekent, blijkt wit de omschrijving: „Zij wordt daar, waar de echte lezing niet kan teruggevonden worden, te hulp geroe- pen, laat al het voorhandene varen, verlaat het veld der over- levering en der geschiedenis en stelt in de plaats der zekerheid eene waarschijnlijkheid“. Wel geeft hij toe: „een gelukkige greep, zooals men het noemt, heeft somtijds een woord gevonden, dat beter in den samenhang past en beter met des schrijvers spraak- gebruik overeenkomt, dan de lezingen, door de getuigen ons aan de hand gedaan“. Doch onmiddellijk daarop heet het: „het vernuft moge uit het voorhandene naar het oorspronkelijke gis- sen,.... de witlegger moge er gebruik van maken; maar de tekstkritiek mag er zich niet aan wagen, omdat zij is historisch onderzoek, hetgeen uitgaat van de vooronderstelling, dat het oorspronkelijke uit het voorhandene kan worden teruggevonden“. In dit dogma ligt dan ook kennelijk de voornaamste oorzaak van des schrijvers tegenzin in gissingen. Later schijnt Dr. Doedes in dit opzicht ietwat vrijzinniger te zijn geworden. Bij zijn akademische lessen heeft hij zich althans wel gunstiger uitgelaten over de waarde van lezingen, die ver- loren zijn gegaan en nu slechts’ kunnen gegist worden; terwijl hij het afkeurend oordeel, door Tischendorf over alle conjecturaal- kritiek geveld, te streng noemde. Maar verder dan deze theore- tische, trouwens altijd nog zwakke waardeering, kwam het schier 1 nooit *. Te Utrecht werden zoo min in de collegekamer van Prof. Doedes, als in die van zijn voorganger Bouman *, gissin- L Zie ook Jaarb. 1 : 256—260 en II : 426. * Vgl. zijn waarschuwend woord in De godgeleerdheid en hare beoefenaars in Ned. 1862, bl. 806. 807. ΘῈ 84 gen aanbevolen, veel minder gemaakt, en slechts hoogst zelden besproken. Niet anders was het te Groningen, ondanks het hicht dat daar voor de beoefening der godgeleerde wetenschappen werd ontsto- ken. Trouwens, de Groninger school moest uit haar aard weinig hart hebben voor conjeeturaal-kritiek. „Bij de woorden en de letters“ te blijven staan, scheen haar niet voegzaam, terwijl men liever behoorde door te dringen „in de gedachten, in den gang der denkbeelden en in de zielsgesteldheid der heilige sprekers en schrijvers“. Die ontboezeming van Waarheid in Liefde, 1854, bl. 552, naar aanleiding van Holwerda's Betrekking enz., is karakteristiek. Intusschen had de ontwaakte ver voor het oordeelkundig onderzoek van den tekst des N. Ts reeds sommigen bewogen, zich op het gebied der gissingen te wagen. In de voorste rijen stond een andere leerling van Heringa, straks een der vaders van de nieuwere theologie en de door haar gehuldigde kritiek: Dr. J. H. Scholten. Hij heeft het element van waardeering, gelijk Doedes dat van miskenning der econjecturaal-kritiek, die beide in de ziel van hun Utrechtschen leermeester werden gevonden: verder ontwikkeld. De eerste proeve werd gegeven in het veel besproken „Kritisch onderzoek naar de echtheid van Mt. XII : 40“, bl. 36—112 van de Nieuwe bijdr. t. bev. νυ. bijb. witlegk. Verza- meld door J. Ab Utrecht Dresselhuis. 1. 1845. Met ouderen, komt de Leidsche hoogleeraar tot de slotsom, dat het genoemde vers later zal zijn ingevoegd, hoewel het tegenwoordig in alle HSS. staat. Toch hebben wij hier geen zuivere proef van con- jecturaal-kritiek. Want de verwerping rust — wat men, zonderling genoeg, in den regel heeft voorbijgezien — miet witsluitend op inwendige gronden. Destijds durfde Scholten zich nog niet geheel losmaken van het gezag der HSS. en hij zou „aarzelen, om tegen zoovele van elkander opafhankelijke getuigen een woord of textvers, alleen op inwendige gronden, uit den text te verwij- 85 deren“ *. Enkele jaren later, toen hij meedeelde, waarom hij, in navolging van Scehulthess, aan de echtheid twijfelde van Joh. V : 28-- -29 ἡ, bepleitte hij, met groote vrijmoedigheid en bijzon- dere warmte, het recht der conjecturaal-kritiek, tegenover allen die haar „slechts subjectieve, ἃ. 1. geene waarde“ wilden toekennen, of meenden dat zij gevaarlijk was voor het christendom, alsof zij „de deur zou openen voor het rationalisme, om wat met zijne begrippen niet strookt, willekeurig wit de H. Schrift te ver- wijderen“, In deze richting ging Scholten voort, toetste andermaal eenige bestanddeelen van den in HSS. overgeleverden tekst van het vierde Evangelie, wierp ze van zich en handhaafde zijn recht om aldus tegen het diplomatisch gezag der HSS. te strijden, met wapenen ontleend aan den stijl en het leerbegrip des schrijvers en van den samenhang der woorden. De aanval was nu gericht op de uitdrukking ἐν τῇ ἐσχάτῃ ἡμέρα Joh. VL : 39b, 40b, 44b, 54b en XII : 48b; Jaarb. VIII : 431—458. Dat ging te ver, naar het oordeel van Dr. D. Harting. Immers, wat was het nog kort geleden, dat Niermeyer „lets over Hand. X : 34-36“ in zijn Magazijn, Dl. 1, had geplaatst naast een poging van Steenberg tot herstel der ware lezing van Mt. XIX : 16, 17. Verbeeld u: in Holland alleen negen glossen ontdekt binnen weinige jaren! Hoewel in beginsel niet tegen de conjec- turaal-kritiek, achtte Harting toch een zoo kwistige toepassing gevaarlijk, vooral met het oog op het jongere geslacht. Het voorbeeld kon aanstekelijk zijn. Hij ontlastte zijn gemoed in een brief aan Dr. A. Niermeyer, geplaatst in de Jaarb. IX : 1175. 180 en weldra beantwoord, bl. 392—400. Niermeyer handhaafde zijn stelling, dat een goede exegese hem had genoopt aan een glosse te denken. Hij meende dat er meer mm den tekst te vinden zijn, tenzij men in voorkomende gevallen den knoop wilde doorhakken ) Zie bl, 89—91, 2 Jaarb. voor wet. theol. VI ; 419—453, 86 en „jets van een gevexeerde plaats maken“. Hij duchtte geen gevaar van het opsporen der latere invoegsels. Ook niet, als jonge theologen zich daaraan wijden. Regelen zijn daarvoor niet te geven. „Er is kritische takt, divinatorisch instinkt voor noodigf. Harting was, blijkens zijn wederwoord, bl. 400—402, niet overtuigd. Hij gaf toe, dat hij een weinig had overdreven; want iedere uitkomst, ook op het gebied der tekstkritiek des N. Ts, die de vrucht mag worden genoemd van een ernstig wetenschap- pelijk onderzoek, is hem welkom. Desalniettemin bleef hij bezorgd dat velen wellicht zouden verzeilen op de gevaarlijke klip der glossomanie. Daar moesten nog jaren verloopen, voordat deze geleerde zich met warme ingenomenheid schaarde onder de pleit- bezorgers der conjecturaal-kritiek '. Intusschen stond hij met zijn toenmalige opvatting miet alleen. Daarom mag zijn briefwisseling met Niermeyer ook nu nog een niet onbelangrijke bijdrage heeten tot de geschiedenis der con- jeeturaal-kritiek in ons vaderland gedurende de laatste 30 ἃ 35 jaren. Men zie slechts hoe G. Steenhoff, in de Bijdragen, verz, door van Willis: IV :T, bl. 178 vv., terugdeinst voor het aanbe- velen eener gissing op 2 Kor. VIII : 19, omdat zij „te gewaagd zou zijn, „daar geene varians lectio er voor pleit“. Men leze wat P. J. Laan schreef in de Jaarb. VI : 301822 ter afwij- zing van Scholten’s poging om Mt. XII : 40 aan den evangelist te ontzeggen; of wat M. A. Jentink aldaar, VII : 454 vv., plaatste ter bestrijding van wat Scholten had gegist omtrent Joh. V : 28-- -20. Laan kon niet dulden, dat iets van den inhoud der schrift „zonder groote noodzaak van haar werd afgetrokken“. Jentink verzekerde, dat hij zich, „zij het uit vooroordeel of uit angstvalligheid“, niet gaarne iets liet „ontnemen uit een zoo heilig en dierbaar boek“. Dergelijke bedenkingen konden echter een oordeelkundige als 1 Zie hieronder, aan het einde van het 1e deel dezer verhandeling. 87 Scholten niet uit het veld slaan. Hij bleef bij voorkomende gele- genheden het antwoord niet schuldig en ging inmiddels rustig voort op den ingeslagen weg, zoowel ὈΠ het geven zijner aka- demische lessen als in geschriften. Getuigen de 2e uitgaaf van zijn Hist. krit. Inleiding, 1856; wat hij ter verklaring van Joh. HI : 19 schreef in de Godg. Bijdr. 1858; zijn Ev. naar Joh. 1864; Het oudste Ev. 1868 ; Het Paul. Ev. 1870; Is de 3e Ev. de schrijver v. ἢ. bk. d. Hand.? 1875; en verschillende tijd- schriftartikelen. Al deze werken leveren de sprekende bewijzen, dat Scholten bij voortduring niet schroomde, woorden en verzen, die hij in strijd achtte met den stijl, het spraakgebruik en het leerbegrip van den onder handen genomen schrijver, of niet passende in den samenhang, ondanks de eenstemmige verklarin- gen der HSS., voor latere invoegsels te houden. De aldus toe- gepaste kritiek, bleef zijn leus, „moge als innerlijke van de uitwendige of diplomatische kritiek te onderscheiden zijn; maar zij Is miet minder objectief dan deze; zelfs durven wij beweren, dat eene kritiek ontleend aan den schrijver zelven objectiever is dan het beroep op HSS., ter beoordeeling van wier verschillende lezingen het subjectieve niet zelden een groote rol vervult* *. Toch zijn de verdiensten van den hoogleeraar Scholten ten opzichte van de conjecturaal-kritiek , toegepast op den tekst der schriften van het N. T., minder groot, dan zij schijnen te zijn. Voor een goed deel betreft die kritiek, met name in het Oudste en in het Paul. Ev., niet den tekst, maar de samenstelling der behandelde boeken. Voor een ander gedeelte stond die kritiek, met name van het Johannes’ Evangelie, al te zeer onder den invloed der dogmatiek, om op blijvende waarde aanspraak te kunnen maken; wat door den schrijver zelf, in de Voorrede van het Ev. n. Joh., met ronde woorden werd erkend. Eindelijk heeft de hoogleeraar zich, ondanks de proeven die het tegendeel schij- 1 Godg. Bijdr. 1858 : 461, 88 nen te bewijzen, nooit los kunnen maken van het gezag der uitwendige getuigen. Wij zagen daarvan reeds een voorbeeld bij zijn onderzoek naar de echtheid van Mt. XII : 40. In 1856 heet het, dat Semler, Eichhorn en anderen H. XV en XVI van den brief aan de Romeinen hebben afgescheiden „op gronden, ontoe-. reikend tegenover het gezag der HSS. en vertalingen“. Om dit gezag zooveel mogelijk te ontzien, worden steeds alle latere toevoegsels bij het 4e Hvangelie daar ingelascht genoemd, voor- dat het werk openbaar gemaakt, mitsdien voordat het afgeschre- ven werd. Doch al is het getal der gissingen door Scholten gemaakt tot herstel van den tekst des N. Ts, niet zoo groot, als het opper- vlakkig kon schijnen; het woord en het voorbeeld van den hoog- leeraar hebben hun invloed miet gemist. Vooral, omdat een en ander is samengevallen met de kritisch-hiterarische werkzaam- heid van mannen als de hoogleeraren P. Hofman Peerlkamp en C. G. Cobet. De eerste, bekend om zijn bewerking van den romanschrijver Xenophon Ephesius, en beroemd om zijn uitgaven van Horatius en van Virgilius, heeft zich bijkans tot zijn dood toe met gissingen bezig gehouden. Hij stierf op 80jarigen leef- tijd in 1865 te Hilversum, waar de vrienden zich nog meermalen verlustigen in de herinnering der levendige gesprekken tusschen hem en den oudhoogleeraar van Hengel over Peerlkamp’s ver- nuftige invallen. Doch buitenaf hoorde men daarvan niet veel. Peerlkamp's Opmerkingen betreffende de staten-overzetting van de Evangeliën en Hand. d. Ap., waren in 1855 naamloos verschenen bij P. N. van Kampen te Amsterdam. Het is een kostelijk geschrift, waarin, naast tal van exegetische opmerkingen, een reeks, groo- tendeels zeer gelukkige gissingen met de meeste bescheidenheid wordt voorgedragen. De schrijver wil ze niet opgenomen zien in tekst of vertaling, maar acht ze niettemin met reden, ofschoon niet alle evenzeer, van het hoogste belang. Ook laat hij niet altijd onopgemerkt, wat anderen vóór hem hebben vermoed om- 89 trent den oorspronkelijken, niet in HSS. te vinden tekst van de behandelde plaatsen. Meer bekend, hoewel van veel geringeren omvang, dan de arbeid van Peerlkamp, is wat zijn ambtgenoot Cobet reeds tot heden rechtstreeks heeft verricht voor de toepassing onzer con- jeeturaal-kritiek. Met Kuenen, die bij zijn akademische lessen over tekstkritiek, gelijk in zijn Crit. el herm. LN. T. lineamenta ed. 2a, 1859, 8 78 en 79, de noodzakelijkheid der oordeelkundige gissing verdedigt, bezorgde hij, mm 1860, een Novum Test. ad fidem codicis Vaticani. De belangrijke voorrede geeft veel wat de be- oefenaar, of de toekomstige beoefenaar der conjecturaal-kritiek tot zijn leering ter harte kan nemen. De geleerde uitgevers wijzen o. a. op de veelheid der fouten in dit beste aller HSS. van het N. T. Zy doen de verschillende soorten kennen van misstellingen en verschrijvingen, die alleen bij gissing kunnen worden terecht- gebracht. Zij vestigen de aandacht op de meest voorkomende verwisselingen van letters, waardoor andere woorden ontstaan, dan oorspronkelijk werden geschreven. Maar wat hun tekst betreft, zijn zij spaarzaam met het invoegen van gissingen. Zij laten geen andere toe, dan die door het Grieksche taaleigen en de ortho- graphie worden gevorderd. Zoo trachten zij, hoewel altijd nog slechts ten deele, het Vatikaansche HS. te herstellen, wat na- tuurlijk iets anders is dan den oorspronkelijken tekst van het N. T. aan het licht brengen. Daarom kunnen zij ook een tweetal in de voorrede vermelde gissingen op dien tekst niet opnemen in hun witgaaf van het N. T., wat trouwens Kuenen in ieder geval onoirbaar zou hebben geacht. Elders waren de handen van onzen beroemden Graecus minder gebonden, met name in het tijdschrift Mnemosyne *. Daar heeft hij, bij verschillende gelegenheden, gissingen voorgesteld en ver- dedigd, soms met een uiterst lakomisch „locum in Paulina ad 1 Uitgegeven te Leiden bij HE, J. Brill. 90 Cor. Ep. 1 4. 8. vetere mendo liberabimus“, 1875, p. 112; maar ook wel met een leerrijk betoog als ter inleiding en met tal van ophelderende voorbeelden uit het gedenkboek der schrijffouten in oude HSS. en uit de werken der klassieken. Zoo DI. IX, 1860, p. 908---918 en 389—391. Maar wie door geleerde en hooggeleerde voorbeelden verlokt, het gebied der conjecturaal-kritiek betraden, Prof. W. A. van Hengel volgde niet licht. Hoe uitvoerig zijn kritiek en exegese mochten wezen, hij hield zich zelden bezig met de gissingen van anderen en nog zeldzamer misschien, heeft hij beproefd door eigen vinding den tekst te herstellen. Hij was er niet in beginsel tegen; alleenlijk van de toepassing kwam niet veel. Zoowel bij zijn onderwijs als in zijn wtlegkundige geschriften, wilde hij gewoonlijk liever alle andere, zelfs de onmogelijkste midddelen beproeven, om aan den overgeleverden en diplomatisch gezuiver- den tekst een verstaanbaren zin te leenen, dan dien tekst im alle HSS. bedorven te achten en zich dientengevolge aan verbeteringen bij gissing te wagen. Zijn jongere ambtgenoot J. J. Prins heeft in den grond der zaak even weinig hart voor de conjecturaal-kritiek, al bleek hij niet ongenegen, bij voorkomende gelegenheden, een lans voor haar te breken. Zoo stelde hij den lezers der Godg. Bijdr. * voor, een vers te verwijderen uit den brief aan de Hebreërs, en ver- zekerde hij tevens, dat men ten onrechte „op het gebied des N. V. van conjecturaal-kritiek nog altijd meer of minder afkeerig is“. Hij roemde meermalen een „gissing“ van Cobet op 1 Kor. II: 4 en gaf elders ἢ zijn instemming te kennen met de bezwaren tegen „noch machten“ Rom. VIII: 88 en tegen H. XII: 5 van denzelfden brief. Maar tot een nauwkeurig rekening houden met de belang- rijkste gissingen uit vroegeren en lateren tijd kwam het evenmin als tot een geregelde, zelfstandige toepassing der conjecturaal- 1 1862 ; 609 vv, 2 Theol. Tijds. 1875 : 308, OT kritiek. Getuigen des hoogleeraars mededeelingen omtrent zijn oordeelkundige lessen *. Enkele malen zouden wij zelfs eerder meenen een tegenstander dan een vriend onzer kritiek te hooren *. En zeker ontbreekt er wel iets aan de ware belangstelling , wan- * hooren verklaren, dat hij desnoods neer wij den hoogleeraar zeker vers, als later ingevoegd, uit den tekst wil lichten, hoewel dit toch een „lichtvaardige proefneming“ zou zijn. Ten slotte kan het ons niet bevreemden, dat de Leidsche faculteit voor theologie, zoomin als die van Utrecht of van Groningen, een school heeft gevormd, waarin de conjecturaal-kritiek vlijtig wordt beoefend. Van het Amsterdamsch Atheen was evenmin iets dergelijks te wachten. De hoogleeraren A. 1). Loman en Ὁ. Hoekstra hebben bij voorkomende gelegenheden getoond, dat zij gissingen van anderen wisten te waardeeren en de laatste ook , dat hij zich soms op dit gebied wel durft wagen. Toch was hun ijver in dit opzicht niet groot. Loman heeft zelfs eens het glibberig pad der „psychologische exegese“ aanbevolen, ten einde men zich zou „kunnen redden buiten conjecturen* ἡ. En Hoekstra kon het overkomen, dat hij een gissing afwees „omdat zij alle gezag der MSS. mist en dus den tekst geweld aandoet“, op dezelfde bladzijde °, waar hij voorstelt, dat men zich bij een gissing van zijn vinding nedervleie. Hun ambtgenoot J. G. D. Martens heeft zoo weinig liefde voor de conjecturaal-kritiek, dat hij haar slot- sommen, zelfs bij de meest onmiddellijke aanraking, geen woord van wederlegging waardig acht. In een uitvoering artikel over „het leerstuk van den hemelschen mensch“, Studiën. Th. Tijdschr. IV, vereenigt deze hoogl. zich, wat de hoofdzaak betreft, met Straatman’s verklarende omschrijving van 1 Kor. XV : 47 en zegt dan, bl. 211, zonder ook maar eenigszins toe te lichten, 1 Theol. Tijds. 1872 : 615—627 en 1874 : 510—520. 3 Godg. Bijdr. 1862 : 521 v.; 1867 : 607 vv. 3 De Maaltijd des Heeren, 1868, bl. 63—64. 1 Godg. Bijdr, 1862: 449 vv, 5 Jaarb, X : 128, ga waarom dit niet goed zou zijn: „Datgene los te laten wat Straat- man als benevelend afkeurt, is slechts mogelijk, wanneer wij hem volgen in het uitwerpen van vs. 45“. Al kunnen wij nu ten onzent, zoo min als elders, wijzen op een school, door wier hoofden en leden de conjecturaal-kritiek bloeit: zij bleef toch, behalve bij de genoemden, van tijd tot tijd de opmerkzaamheid tot zich trekken, zoo van vrienden als van tegenstanders. Onder de laatsten trad M. A. Jentink nog eens op; en nu om Joh. XXI, althans grootendeels, met het eenstemmig getuigenis van alle HSS., voor den apostel te be- houden, terwijl men op inwendige gronden de echtheid had bestreden ; Jaarb. IX : 221-248, D. Harting bleef voorshands wantrouwen koesteren. Hij vond het bedenkelijk, dat Vissering een enkele gissing durfde overnemen in zijn“ vertaling van het N. T.; N. Jaarb. 1860 : 501. Mr. Is. da Costa verhief zijn stem tegen Hoekstra, in de onderstelling dat deze een gissing op Rom. IX : 5 had voorgeslagen, als uiterste redmiddel om de godheid van Christus weg te redeneeren: Jaarb. X : 706. 722, W. Scheffer „verzamelde grieven op het gebied der bijbelver- klaring“, Godg. Bijdr. 1858, maar hj dacht er niet aan, van conjecturaal-kritiek gebruik te maken. Een besproken gissing wijst hij af met een „om de MSS. mag men niet anders lezen“. Slechts wanneer het de interpunctie geldt, roept hij zegepralend uit: „im dit opzigt heeft geen der MSS. eenig gezag“. Toen er sprake was van een nieuwe vertaling des N. Ts, hetzij door Vissering , hetzij door een synodale commissie, waren de meesten van oordeel, dat men den gewonen tekst moest volgen. Daarvan af te wijken, „hoe weinig wezenlijke waarde die ook bezitte®, achtte een ongenoemde in de Jaarb. ΧΠῚ : 830, „bedenkelijk“, indien de vertaling ten minste tot algemeen kerkelijk gebruk of voor de gansche gemeente moest dienen. Εἰ, W. B. van Bell mocht meer hart hebben voor het recht der wetenschap op erken- ping en dat der gemeente op een bruikbaren tekst; hij beval 98 toch geen conjecturaal-kritiek aan; Godg. Bijdr. 1855 : 267 vv. J. R. Wernink juichte het toe, dat Prins — wat dezen „wel niet bezwaarlijk vallen“ kon — het vermoeden der interpolatie van 1 Kor. XV : 1- 10 had afgewezen. Hij achtte het in ieder geval „oordeelkundiger“, de weinige woorden die misschien in vs. 4 bezwaar opleveren, uit den tekst te verwijderen, dan vs. 1—10 voor een latere imlassching te houden; Godg. Bijdr. 1863 : 502. D.-N. vond in Straatman’s „stoutheid* om 1 Kor. 