Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 1 Van de vroegste tijden tot op het jaar 900 na Christus
Den 24**» September (1623) kregen de Staten-Generaal van hunne Gecommitteerden te Arnhem bericht, dat zekere prelaat zoan BAPTISTA GRAMAYE, primaat van Afrika, een geboren Nederlander van een bekend geslacht, door den Keizer gezonden, te Wezel was aangekomen met het doel om herwaarts over te komen ten einde Hun Hoog Mogenden en zijne Excellentie te spreken. Hoezeer de Prins, toen in die streken te velde, reeds order gegeven had, dat men hem de Waal af naar Holland zou laten gaan, gelastten de Staten, hem te Wezel, of zoo hij reeds van daar vertrokken was, te Arnhem te laten weten, dat het niemand geoorloofd was, door » vijanden steden” hier te lande te komen. Dus zou hij, voordat hem vergunning verleend werd om verder te reizen, Hun Hoog Mogenden eerst kennis moeten geven van den inhoud zijner commissie. Hoe weinig de Staten met zijne komst waren ingenomen, en hoe zeer zij de zaak wantrouwden, bleek ook hieruit, dat zij lieten zorgen, dat de kei- zerlijke afgevaardigde niet met iemand »tot ondienst des Lands” in gesprek kwam. Ook de Staten van Holland schreven naar Dordrecht, Gorinchem en Woerden, dat men hem, zoo hij soms reeds zoo ver gekomen was, zou ophouden en hem zijne commissie afvragen. Dit deden zij, schoon zij reeds vernomen hadden, dat de Prins van oordeel was, dat men hem beleefd moest bejegenen. Ja, volgens den Prins moest men hem den titel van Excellentie geven, die echter slechts aan Ambassadeurs toe- kwam, van volkomen regelmatige geloofsbrieven voorzien. De geheele houding van den Prins in deze zaak gaf veel opspraak, daar men in de komst van dien commissaris eene poging zag om het Land tot verdrag met den vijand te brengen. 1621— 1625. Zijn geloofsbrief. 814 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Ao EOS In weerwil van die voorzorgen kwam de prelaat in den avond van den 26¥¢ je scheep te Dordrecht aan. Hier toefde hij wel een tyd lang, doch zijne papieren werden hem eerst te ’s Gravenhage afgevraagd, waar hij den 29sten ’s avonds laat aankwam. In de vergadering van den volgenden dag besloten de Staten-Generaal hem zoo spoedig mogelijk zijn afscheid te geven. De Agent vALKENBURG ging hem op hunnen hs dadelijk spreken, en gaf hem te kennen, dat, zoo hij Hun Hoog Mogenden iets voor te dragen had, zij gereed waren om hem onverwijld te hooren. Zijn antwoord was, dat hij geen gehoor verzocht, omdat hij niet wist of er soms iets in zijn geloofshriel vervat was, dat Hun Hoog Mogenden niet zou aanstaan. Derhalve had hij beter geacht, een memorie te stellen, opdat zij, daarvan kennis genomen hebbende, zouden bepalen, of zij hem gehoor verleenen, of wel door Gecommitteerden met hem handelen wilden. In die memorie werd medegedeeld, dat de Keizer de Staten toesprak als onze en des Heiligen Rijks getrouwe, beminde, en verklaard, dat hij, GRAMAYE, niets zou te berde brengen, wat »den staat, praeëminentie of vrijheid” dezer Provinciën te kort zou kunnen doen. Voorts ging daarbij een afschrift van zijnen geloofsbrief. Dit stuk hield in, dat de Keizer, sedert hij het bewind aanvaard had, zich had beijverd, de rechten des Rijks zoo veel mogelijk te handhaven en het verlorene terug te erlangen, met name de verschillende Riksleenen, door de ongelegenheid der tijden, deels opzettelijk deels onbewust, van het Rijk afgescheiden en in vreemde handen geraakt. Deswegen Was GRAMAYE gezonden om in den Bourgondischen en den Belgischen Kreis naar de rechten en praeëminenties van het Rijk onderzoek te doen. Hij moest zien, of er ook een Rijkskamergericht te Keulen of te Aken kon worden opgericht: alles in overleg met den Koning van Spanje en de Staten der Vereenigde Provinciën, alsmede met de Ma- gistraat van Keulen en Aken, de Rijksvorsten, de Keurvorsten van Trier en van Keulen, de Aartsbisschoppen van Kamerijk en Utrecht, en andere mindere Nederlandsche Kerk- voogden, waaronder de abdis van Rijnsburg uitdrukkelijk genoemd werd. Al wie tet dusverre verzuimd hadden de investituur te vernieuwen of de Rijksrechten hadden ver onachtzaamd, moest hij zorgen dat zich weder aan den » keizerlijken arend” en aan den Keizer als opperleenheer onderwierpen. Bepaaldelijk was de vrijheid van den bandel der Rijkssteden geschonden, en werden de Keizerlijke beden in het Guliksche en Kleef- sche en in de Vereenigde Provinciën sints lang verzuimd. Van deze moest de afgevaar- digde bewerken dat de Geestelijkheid weder het vruchtgebruik verkreeg. — Dit stuk, waarbij de Keizer niets erkende van hetgeen sedert eene halve eeuw in de Noorde- lijke Provinciën, ja, sedert kane V in al de Nederlanden was voorgevallen, achtten de Staten in tegenspraak met cnamayes betuiging, dat hij niets zou te berde brengen, in strijd met hun soeverein recht, en met den titel, hun door den Keizer gegeven, meenden zij dat Zijne Majesteit hen als zijne onderdanen aansprak. Dus besloten zij, den Keizerlijken Commissaris door de Heren cocm, NOORDWIJK en JOACHIM, DES VADERLANDS. 815 allen vertrouwden van den Prihs, te laten weten, dat zij noch gehoor verleenen Pc noch in onderhandeling treden konden met iemand, die Hun Hoog Mogenden den hun toekomenden titel niet gaf. getal. Het eerste betrof de terugbrenging van eenige Rijksleenen. Het was zeer be- scheiden gesteld: de Keizer bedoelde niets tegen het rechtsgebied en de gerechtigheid van de Staten: slechts betrof de commissie leenen van bijzondere personen of ligcha- men, die door den inlandschen oorlog, buiten kennis, zoo men meende, van den Koning en van de Staten, aan het Rijk onttrokken waren. Voorts wenschte hij, dat de Prinsen, prelaten en Kapittelen, wien leengoederen toekwamen, in deze Provinciën gelegen, in het heffen van deze hunne goederen geene zwarigheid mochten ondervinden, gelijk wederkerig het recht van ingezetenen dezer, Provinciën ten aanzien hunner leengoede- ren, in het Rijk gelegen, zou erkend worden. — Deze voorslag, hoe bescheiden ook ingekleed, druiste lijnrecht in tegen de soevereiniteit der Staten, die zich binnen hun gebied als opperleenheren beschouwden, en zich, bij voorbeeld, om het beroep der IJselssteden op haar Rijksmuntsrecht evenmin bekreunden, als om de vertoogen der Heren van Batenburg, die onmiddellijk van den Keizer beweerden af te hangen 1. — Het tweede punt betrof den loskoop der gevangenen. Daarbij bood de Keizer aan, de zorg op zich te nemen voor de Nederlanders, die bij de Muzelmannen en de Spanjaarden in gevangenschap geraakten, en verzocht Zijne Majesteit, dat de Staten hunnen Gezant te Constantinopel zouden gelasten, wederkerig voor de loslating van Duitsche gevangenen te zorgen. — Van dit voorstel was de strekking, dat wij in onze betrekking met de ongeloovigen den Keizer weder als beschermheer zouden erkennen. Doch het verzoek om de tusschenkomst van den Nederlander maca ten behoeve der Duitschers verried duidelijk genoeg, hoe de Keizer begreep, dat zijne onderdanen op dat gebied veeleer i MAXIMILIAAN VAN BATENBURG bekwam nog in 1628 een bevelschrift van den Keizer ter handha- ving van zijn recht om munt te slaan. Zie Vaderl. Museum v. Prof. c. a. sennure, IV, bl. 298. 1621— 1625 816 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Het derde punt raakte het herstel van de handelsvrijheid der Hansesteden. Ook dit strekte om ons den Keizer weder als beschermer te doen erkennen, ja, aangezien ook Nederlandsche steden tot de Hanse behoord hadden, ’s Keizers bescherming voor om zelven te doen aannemen op een gebied, waar wij, ten spijt van zijn gezag, de zaak der vrijheid voor anderen en voor ons zelven hadden weten te handhaven. — Het vierde punt handelde over de herstelling van het Hof te Aken, als rechtbank van ap- pel voor Gulik, Kleef en eenige Nederlandsche steden. — Zoo zouden de Staten ook de hoogste rechtsmacht over hunne ingezetenen aan een vreemde Mogendheid hehben moeten afstaan! — Het vijfde punt, eindelijk, gewaagde van het recht der eerste be- den tot collaties en beneficiën, die den Keizer in Deventer, Nijmegen en Utrecht on- wedersprekelijk toekwamen. — Al die punten vergden derhalve eigenlijk een volslagen aftreding van de Staten: zij getuigden, eensdeels, van het vernieuwde onbepaalde ver- trouwen der Roomsche keizerlijke en kerkelijke macht; anderdeels, van den waan, waarin men verkeerde, dat de Nederlanders, ontmoedigd en uitgeput, ten einde het her- stel van het Spaansche of het opleggen van eenig ander buitenlandsch juk te ontgaan, zich de bescherming des Keizers zouden laten welgevallen, onder den schoonen schijn eener erkentenis van onvervreemde rechten. Werkelijk gaf aramare bij de overhan- diging der vijf punten mondeling te kennen, dat de Keizer zijne dienst aanbood om Hoe de Staten den vrede in het Rik en in de Nederlanden te bevestigen. — Na de stukken onder- die stukken op- nemen. zocht te hebben, lieten de Staten ze reeds den volgenden dag door den Agent vai- KENBURG den prelaat terugbrengen met het bescheid, dat zij in eene beraadslaging over die punten niet konden treden zonder zich tegen de soevereiniteit dezer Landen te vergrijpen, zoolang hij geen behoorlijken en aannemelijken geloofsbrief toonde. Dus sneed men nog niet alle onderhandeling af, maar liet den afgevaardigde in de mee- ning, dat men hem, als de Keizer den Staten den door hen gevorderden titel gaf, nader zou willen hooren. Tegelijk bood men hem een paspoort aan in geval hij het Land wilde verlaten. Dit aanbod nam hij aan, en hij vertrok. Toen de Prins de hem toegezonden voorstellen van GnAMAYE gezien had, moest hij begrijpen, dat hunne strek- king niet te vergoelijken was, en hij liet weten, dat hij het noodig achtte hem met een goed voorwendsel ten spoedigste zijn afscheid te geven. In het begin van de vol- gende maand November zond cramare uit Amsterdam den Agent vALKENBURG eenen brief, overgebracht door zijnen hofmeester en geneesheer. Hij was, betuigde hij in dat schrijven, bedroefd, dat hij te leur gesteld was in de hoop om in voldoening aan eene last, hem door den Keizer opgedragen, zijn Vaderland eene dienst te doen. Evenwel, na de vergadering der Hansesteden bijgewoond te hebben, dacht hij herwaarts weder te keren. Intusschen zond hij iemand om over de zaak der arme slaven te handelen. Verlangden Hun Hoog Mogenden, dat hij daartoe zelf te Rijswijk kwam, dan zou hy DES VADERLANDS, 817 WEEER EE MMKRI zich dadelijk daarheen begeven. — Blijkbaar was dit eene nieuwe poging om onder- handelingen aan te knopen. De Staten droegen varzxewsusc de taak op om hem te antwoorden, dat hunne onderdanen, meer dan eenige andere natie, wisten wat het te zeggen had, slaaf bij de Turken te zijn. Zij zelven hadden geene middelen onbeproefd noch kosten onaangewend gelaten om de hunnen van die ellende te vrijwaren, en er niets beter op geweten, dan een verdrag met de Turken te sluiten. Tegen dit verdrag nu iets te doen, kon van hen niet gevergd worden: »om anderen te helpen zouden wij daardoor ons zelven onthelpen.? Alzoo vonden zij het niet geraden, aan GRAMAYES verzoek gehoor te geven, zich ergens mede in te laten of deswegens met iemand in onderhandeling te treden. — Dus werd de afgezant op nieuw afgewezen, en verder heeft hij niets van zich laten hooren. Hij had bespeurd, dat hier voor het oogenblik niets was uit te richten, en in het volgende jaar bij de veranderde houding van Ex- geland viel er aan de verwezenlijking van zulke ontwerpen niet meer te denken. — De Staten deden mededeeling van het voorgevallene aan de Gezanten van Frankrijk en Engeland, den Resident van Venetië, den Koning van Bohemen en den Maarschalk de cnmáTILLOox. Echter zagen zij zich liefst van het verleenen van kopij der stukken verschoond }.. Maar zoolang de huwelijksonderhandeling tusschen Spanje en Engeland nog gunstig stond, kon Oostenrijk zich nog alles beloven. Immers, was het blijkbaar, dat Frank- rijk Spanje in Italië ging bestrijden, met den Keizer scheen die Mogendheid vriend- schap te willen onderhouden. Verre van alsnog de Protestanten in Duitschland te stij- ven, verleende de Fransche Regering den nieuwen Keurvorst van de Palis, max- LIAAN van Beijeren, hare ondersteuning; ja, de onderhandeling, door haar met Graaf MANSFELD aangeknoopt en strekkende om zijne troepen naar het Zuiden te laten over- komen, kon als eene dienst worden uitgelegd, aan de Katholieken in Duitschland be- wezen, die op deze wijze van eenen bandeloozen hoop krijgsvolk, welke den toegang tot de Nederlandsche grenzen verhinderde, verlost zouden raken. Oost-Friesland zuchtte steeds onder den druk, welken in die tijden het verblijf van een leger met zijn ver- warden nasleep van vrouwen, kinderen en allerlei geboefte medebracht. Graaf exno, zoo ver was het met hem gekomen, zag thans in de omstandigheid, dat enkele punten van zijn Graafschap, te weten Embden en Lieroord, door de Nederlandsche troepen, wier aftocht hij vroeger gevorderd had, bezet waren, nog eene uitkomst en een waar- V Resol. Stat.-Gen. 24, 27, 20, 30 Sept.; 1, 2 Oct.; 7 Nov., 1623. Resol.-Holl. 27, 30 Sept., 1623. arrsema, I, p. 216—222. wassenaer, VI, f. 31, 143—144. Deze laatste schrijver is zeer slecht van de geheele zaak onderricht, en zijn verhaal geeft ons een denkbeeld van hetgeen de Staatsleden van het voorgevallene onder de gemeente uitgestrooid hebben: het krenkendste lieten zij voor haar verborgen. : III Deer. 5 Sruk. 105 1621— 1625. MANSFELD blijft Oost- Fries- land tot overlast, TP T ee ST, MAN T ye UY NS 2 eer P om — — — — 818 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ee) borg, daar zij de benden van mansrexp buitensloten. Van de Staten-Generaal kon hij later nog genade hopen; maar van MANSFELD was voor hem niets goeds te verwachten. Deze hield hem gevangen en buiten toegang op zijn eigen slot, en verklaarde, dat, al trok hij af, hij toch de kasteelen en vaste punten, die hij bezet had, niet wilde ruimen !. De gemeenschappelijke nood bracht, ten minste voor een tijd, toenadering tusschen den Graaf en zijne onderdanen te weeg: zij sloegen de handen in een, om van de ellende verlost te worden. Maxsreup vorderde geld van de Oost-Friezen, bewe- rende, dat hij anders niet kon aftrekken, en om dat te bekomen ontbrak het hun aan krediet. Derhalve werden de Staten-Generaal door hen aangesproken, en eindelijk ston- den dezen in Julij (1625) toe, dat door hunnen Ontranger-generaal de som van drie ton gouds ten behoeve en ten laste van Oost-Friesland zou worden opgenomen, om aan MANSFELD na zijnen aftocht ter hand te worden gesteld, onder verplichting dat hij de helft dier som aan LODEWIJK DE GEER voor geleverde wapenen en geschut zou betalen ?. Doch nog zoo spoedig zou men van MANSFELD niet verlost worden. De drie verbon- dene Mogendheden, Frankrijk, Venetië en Savoye, draalden, en gebruikten hem tot geenerlei bepaalde onderneming. Toen nu de ingezetenen van Embden zich in hunne hoop bedrogen zagen, dat de overgang van MANsFELD in hare dienst tot minder behoeftigheid en meer orde in zijn leger, ja, tot zijnen spoedigen aftocht zou leiden, werden zij uiterst verbitterd. Er was te veel van den Nederlandschen bur- ger in hen, dan dat zij zich en hunne buitenbezittingen door benden, die alle welvaart verwoestten en alle zedelijkheid vertraden, langer ongestraft bedreigd wil- den zien. Het kwam tusschen hen en de Mansfeldsche soldaten in den omtrek tot vijandelijkheden. En hierin hadden zij den Nederlandschen Commandant met zijn gar- nizoen tot medestander 5, Dus deed zich het geval voor, dat de Nederlanders het leger van MANSFELD tevens ondersteunden en met geweld in bedwang hielden. En dit was gansch natuurlijk. Immers, hoe kon men, zonder het vertrouwen der Embdenaars geheel te: verbeuren, hen beletten zich op hunne belagers te wreken? Gaven wij de verdediging der belangen van de Stad en het Landschap op, het zou slechts ten voor- deel van den Koning van Denemarken strekken, die den Oost-Friezen zijne bescherming aanbood. Namen zij dit aanbod aan, dan gingen zij metéén nagenoeg tot onze tegen- partij over, daar cHRISTIAANS ijver tegen eene den Keizer vijandige legermacht den lossen band tusschen hem en FEapINanD niet anders dan naauwer toehalen kon. Boven- dien, Groningen en Friesland waren vast besloten dien wilden troep buiten hun — ! Resol. Stat.-Gen. 13 Maart; 7 April, 1623. ? AITSEMA, I p. 226. Resol. Stat.-Gen. 25 Maart; 27 April; 4, 6, 7 Mei, 1623. 3 Resol. Stat.-Gen. 1, 5, 6, 7 Junij, 1623. DES VADERLANDS, 819 grondgebied te houden, en hoe kon men dan bij de naburen wraken, wat men zelf van zins was niet te dulden? Van den anderen kant echter moest men schroomen, door MANSFELD ten gevalle van die van Embden te tuchtigen, een wapen te breken, dat tegen den Keizer dienst kon doen, en Frankrijk en zijne bondgenooten, in wier dienst hij was, ongenoegen te geven. Maar de toestand zou nog ingewikkelder worden, wanneer tay deze oorden zou naderen. Dit geschiedde ten gevolge van den mislukten tocht van Hertog curisrraan van Brunswijk. Op dezen Vorst waren de oogen van hen gevestigd, die nog aan de mogelijkheid van het herstel van de vervallen zaken der Gereformeerden in Duitschland 1621 — 1625. Mislukte tocht van CHRISTIAAN van Brunswijk. geloofden, en hi wilde dat vertrouwen niet beschamen. Zijn oom, de Koning van : Denemarken, en de Keurvorst van Saksen zochten zijne verzoening met den Keizer te bewerken; maar hij bleef standvastig. De houding van Frankrijk in het voorjaar van 1625 moest hem aanmoedigen om weder aanvallenderwijze te werk te gaan. In dezen tijd, namelijk, kwamen zich vier regimenten Franschen, onder den Generaal MONTEREAU , met Nederlandsche schepen afgehaald, bij de troepen van mansreLp voegen !, als ware het om het ledig aan te vullen, dat de soldaten van Vorst caristiaan, zoo zij Duitsch- land introkken, in Oost-Friesland zouden veroorzaken. Bovendien werd hij aangespoord door den Landgraaf van Hessen, die misnoegd was omdat de Keizer tegen zijne belofte zijn land niet van den overlast zijner troepen verschoonde ?. Maar vooral zag CERISTIAAN zich door de Staten aangemoedigd met hun krediet tot aankoop van wapenen en geschut, ja met kurassiers en karabiniers, artilleristen, ingenieurs, en bootsvolk om by het over- schepen over de rivieren dienst te doen 3. Loo ‘toog hij dan in het begin van Julij op aan het hoofd van een goed toegerust leger van 16,000 man voet- en 5000 man paardevolk, aangevoerd door verscheidene aanzienlijke Heren, den Hertog van SAKSEN-WEIMAR, den Graaf HERMAN OTTO VAN STIRUM-BRONKHORST, den Graaf van ruuRN, den Baron DODO VAN KNIPHUIZEN en ande- ren. Try zag zich ten taak gesteld, deze macht in het oog te houden. Hij trok haar uit de Wetterau, waar hij overwinterd had, tegemoet naar Hersfeld in Fulda, en van daar naar Eschwege in Nederhessen. Hier gelegerd, verwittigde hij Hertog FREDERIK ULRICH, Hertog van Brunswijk, dat hij last had, zijnen broeder binnen den Nedersak- sisclmen-Kreis te vervolgen. FreperikK vrmicH dreigde, dat de Vorsten van dezen Kreis, met den Koning van Denemarken aan het hoofd, zich daartegen zouden verzetten; doch het mistrouwen en het gebrek aan eensgezindheid onder de Leden van den Kreis bracht te weeg, dat tity niets behoefde te ontzien. Terwijl zijn krijgsvolk langs de Werra, en dat van Vorst cunistiaan bij Nordheim (in het Stift Hildesheim) gelegerd 1 Resol. Stat.-Gen. 22, 24, 29 Mei; 19 Junij; 3 Julij, 1623. ` 2 v. p. CAPELL. I, p. 180. 3 Resol. Stat.-Gen. 10, 15, 20, 24 Mei; 1, 5, 10, 16 Junij, 1623. 105* 1621— 1625. Hij wordt bij Stadlohn gesla- gen. 820 ALGEMEENE GESCHIEDENIS was, lokte deze het regiment ruiters van den Hertog van Saksen-Lauenburg den 9e Junij in eene hinderlaag, en versloeg het in den omtrek van Göttingen. Met ophef werd van dit voordeel aan MANSFELD en door dezen aan de Staten-Generaal bericht ge- geven l; maar het belette rity niet een voorwaartsche beweging uit te voeren. Van nu aan was Vorst CHRISTIAAN, wiens macht, almede door slechte betaling, veel van hare degelijkheid had verloren, een voorwerp van wantrouwen, zelfs voor hen, die zijne bondgenooten heetten. De Leden van den Nedersaksischen Kreis, te Luneburg verga- derd, lieten hem met bedreiging weten, dat hij zich verwijderen moest, en de Prins van Oranje, hoezeer hij vosperGen te Luneburg voor hem liet pleiten, gaf hem den raad deze Landen niet met zijn leger te naderen ?, Doch hij wist geen beter partij le kiezen dan zich weder naar Oost-Friesland te begeven en zich mel wawsrELD te ver- eenigen, om den volgenden winter, zoo hoopte hij, op kosten der Staten te leven. Bj ongunst der Hoofden van den Nedersaksischen Kreis stond geen andere weg hem darr- toe open, dan langs de Lippe door het Munstersche. Zoo zou hij te Rees of te Emmerik den Rijn overgetrokken, langs onze grenzen noordwaarts kunnen komen. Reeds was men van onze zijde geneigd ten zijnen behoeve een schipbrug derwaarts te zenden, benevens allerlei mond- en oorlogsbehoeften 5. Trrur volgde hem van nabij: dus liet hij om te spoediger voort te komen, een deel van zijne wagens en wat hem belemmerde, te Sparenberg (bij Bielefeld) achter, welk kasteel door den Nederlandschen Kapitein pg vrav bezet was. Nadat de Heer van Anholt zich met riuur vereenigd had, begon de achterhoede van Vorst cmmisriAAN, omstreeks het einde van Julij, door den vijand bestookt te worden. Te Wellen (of Wullen), tusschen Ahaus en Vreden, zag hij zich den 27sten dier maand genoodzaakt stand te houden om zich krachtiger te ver- weren. Alvorens beval hij xwiPmurzkx zijnen overtocht over eene wetering te dekken; doch deze bevelhebber moest wijken voor het vijandelijk geschut. Dus trok mur's macht de doorwaadbare wetering spoedig over, en in de nabijheid van Stadlokn viel er een gevecht voor, waarbij Vorst crarstraar geslagen werd. Zijn vluchtend leger bergie zich, na een verlies van 3 of 4000 dooden, en 4 of 5000 gevangenen geleden te heh- ben, op Nederlandsch grondgebied, bij en in de vesting Breévoort * Timur zette zijn voordeel niet op ons grondgebied voort, maar sloeg later den weg in naar Oost-Frie- land 5, Reeds vóór deze volslagen nederlaag hadden de Staten besloten, als Vorst GHRISTIAAS aan onze grenzen zou gekomen zijn, zich zijner aan te trekken. Daartoe had men de som van 300,000 gulden bestemd, voor dit jaar weder door de Provinciën toegestaan tol de ! Resol. Stat.-Gen. 22 Julij, 1623. v. n. careLLeN, I, p. 182, 183. 2 Resol. Stat.-Gen. 31 Julij, ‘1623. 3 Resol. Stat.-Gen. 3, 6 Aug. 1623. 4 aitsema, I, bl. 230, 231. v. p. capELLEN, I, p. 185—100. 5 v. p. CAPELLEN, I. 193 ——— ——————————————— ee — DAL SO SOAS LT SEAS T TITTI TIIT 0810008060 6080088 65000 2059990560 2OS0er RAAM CSS Aliu Hij Stadio) gen. TTE Tt Te His there Aide Eri Et Eed 4 pka dubia pan. a en tt HU + earne Rnt HERR Hm SP EE chek dadde ae rt "IL eres ntir papia gl Pee ad al r 1 zia ITE peram RR EHE —— dM EEEE ee re — — "ct a - . * -= - -+ + T HH i H ES + = bindende podij dent bh TETIT rS RA V EHI * IHIERHALEBG ; T i diiit Te He Oe pee a AER EHI oR tele ID EL Rae Vm kd i F pee at ee iine tia. LELETEI EErEE hore ed Melee delende HT LI Tti - tt EEE Etarte * F rt i EH ine r meptt .- + TH HH ERE HER HE r : i [ : $ aaa : 1 tpeitreta oo TETT PREE EEE ET a Parinte. HMM bend df Du ILLIC HE a ee ee HERPES PEERS: eee bap à daa — doma aerden i ELLE ELE ha Did RE iii Pee es TET saburre Xa der TUB ME LM erred Lean LL a — — * T md duis EBD A EHE PEER arpa bepa erpen — inis dh dh ERROR EE Ned siet mennen Rm rTtfTt intreden er send naw areas Ia n DE zu Dip = D THERET RETE HH eI ere Hg eMe iei HH pp EH EH pd pd ba bea hae oes ever oh ma there ees SPHE HH ILILLG sinh Hb ee a a al ee eens Lll LDHIMIM bakten bee hae "qa PIMEMMDC Hm EEE: HRS * + TT T Hi pares ee Hid tribe ia — — HI Vanheede = e ai e m de eee ecetter terres L1-4-L2-kd-L dhe puhdgndd aandere II d "a a+ + ILI] eR A EEEN ! inn iadrapiurre d 1 HUE ies E i — Benter f —7 pert] M HENNE: Te SI laca id INTE de P I eo Aoi ir TTE ‘ eames Hi TM L4 ee Fe : | = EET d 4 Tees dee prei Li BID pe Hi i HE T indi Et He Hut — LIH TT —— Step poet ae Pos Db bg bd bb m bmi ee iln HHHMIBHBHDNMN T pen eeee ees 4 alee ae ale Eke ptt Fred brdetede ri dere HII tbe ett epi THE r a EEES A eit ak 44 ss HT get md j i abd bicis LLLI ues — H d `, : HH HEEE — IM cortbte c J == 1 Ed LiLia p p rreceedere mediteer / ts He : - i ' dL ae a dile Aoi d ederi maed iia " T Hf n iH EPE EEE EEE à Eldee dede E HEE EERTE E titi , yl, "Hr nent ette ze bre bree bette Te a = | dek pp i I e Rm dide e - Hun i I2 rt hdd as EERE 4 TEE - : ' ^ ] ba beto ELE kd erreeegrmbptitig en test * cre DER epee [ er j - LM LLLI ie HHHHHHE Fi eae HI pienis iaackidssalzdrianpalssarr nt ui Lid dil Tr YAT T S Heiden haere en 1 id Hn akaba pa ] TIL HEEE ue * HEEE HHRHH pte ates Pes "ia ILLO ping 1 H PERH t 1 ded — xt 1 eee ee ae * i - ii HH inem rdr ri brit TET ETETETT PERRE Te - i : à. e [i sisted dhe halt el diel hl BM aaa a passer ces pg: iH inii Oa bene Dee heed ii ji T t EET ate raa * Hm EEE * "n tt P tH b 1 — ttt : | TET 7 putet He Een ud debated Trirbearir zd itte HH H ERES FEEST HET eU E bat +r nune H H usd HHH H d HEHE IHE pud 1 ti 4 Ha ak 3 1 + beret $ i HEBES HERE : iP i HiH Hin ER J EPPO ASEH ESHOP EES ESSERE EL Be Li Laur Jever) "EI —  gemeenlijk, wanneer de soldaten te velde getrokken waren, dezen in de garnizoenen vervingen, maar thans niet in de wapenen gebracht zouden worden. Bovendien zou men 300,000 gulden opnemen op de bijdragen uit Venetië te ontvangen. Er bestond alle reden om, zoo als men het noemde, die troepen »aan de hand te houden”: immers riuty zat hun op de hielen, en liet men ze zich verstroojen, dan was het te verwachten, dat de Keizerlijken onze grenzen zouden over- schrijden. ! Wij hadden te openlijk en te feitelijk partij getrokken voor ’s Keizers tegenpartij, dan dat wij recht zouden gehad hebben ons bevreemd te toonen, zoo de Keizer ons tuchtigde door zijn leger een tijd lang ten onzen koste te onderhouden. Maar dit moest met alle macht geweerd worden. Dat door het verblijf van bandeloos krijgsvolk onze oogsten vernield, onze gemeenten gebrandschat, en bij onze landlieden alle zedelijke kracht en zelfgevoel uitgeroeid zouden worden, gelijk zulks in Duitsch- land geschiedde, dit moest ten prijze van de grootste opofferingen worden verhoed. Als met een ondoordringbaren muur moest het land tegen dat gevaar omringd worden: hier moest een oord blijven bestaan, waar de waarde der menschheid niet onder wanorde, wreedheid en ontucht te gronde ging. Daarom was men er thans zelfs op bedacht om MANSFELDS soldaten bijeen en nabij onze grenzen te houden *, en te verhoeden, dat hy, door Frankrijk en Venetië verlaten, zijn leger mocht laten verloopen of, nog erger, in Keizerlijke dienst overgaan: want gedurig werd hij aangezocht om de andere partij te kiezen, en de Graaf van Oldenburg was de persoon, door wien hem diergelijke voor- stellingen gedaan werden 3. Toen dus het overschot van Vorst cERIsTIAANS leger te Breévoort was aangekomen, zorgden de derwaarts gezonden Gecommitteerden van de Staten, VAN ESSEN, NOORDWIJK en HAERSOLTE, dat het niet geheel verliep, en op het bericht, dat al de voorraad, dien Breévoort opleverde, oogenblikkelijk verteerd was, en aldaar geene gelegenheid bestond ter verpleging van al de gekwetsten en zieken, kon men zeker zijn dat die Heren de noodige maatregelen zouden nemen, en werd de Raad van State gemachtigd den onge- lukkigen geneesmiddelen en oud linnen toe te zenden $. Terwijl men zich dus voor het behoud van eene macht beijverde, die ons van nut kon zijn, trachtte men de 1621— 1625. Het overschot van zijn leger wordt te Breé- woort verzorgd. troepen van TILLY en CORDOVA zoo veel mogelijk van bestaansmiddelen te berooven, - door de licenten in Gelderland en Overijsel, welke om het verkeer niet te belemmeren en het land met van die inkomst te versteken, geopend waren geworden, wederom tijdelijk te sluiten, ja ook de monden van Eems, Weser en Jahde met oorlogschepen te bezet- 1 Resol. Holl. 1, 2 Aug., 1623. 2 Resol. Stat.-Gen. 6 Aug., 1623. 3 Resdl. Stat.-Gen. 14 Junij, 1623. 4 Resol. Stat.-Gen. 8, 9, 10, 11 Aug., 1623. 822 ALGEMEENE GESCHIEDENIS EN C MEC C EE eS 1621— ten, ten einde ook van dien kant den toevoer van levens- of krijgsbehoeften te ver- 1625. : hinderen !. Met ongeloofelijke moeiten en kosten slaagde men er in om de verwarde en gansch ongewapende benden van Vorst cHRIsTIAAN weder tot eene macht van ongeveer 5000 man paardevolk en nagenoeg even veel man voetvolk te ordenen 3% Eerst toen de winter naderde, en de stand der rivieren, die dezen zomer (1623) bijzonder laag ge- weest waren, maar thans weder wiesen, minder onrust baarde; toen voorts de grenzen van Groningerland en Drente door uit Friesland derwaarts gezonden Compagnién 3 en door onderwaterzettingen beter waren verzekerd, en eindelijk de legermacht van TL uiteen was gegaan om in verschillende deelen van Duitschland te overwinteren, ging men er toe over om dat krijgsvolk af te danken. Vorst curisriaan wilde het naar Oost-Friesland voeren; doch dit werd van onze zijde niet aangemoedigd *. Toch ging men den winter niet zonder nieuw verlies in. Lippstadt, waar de overste HATSFELD aan het hoofd van een Nederlandsch garnizoen, door Brandenburg bekostigd, in bezetting lag, gaf zich over, en in weerwil van het moedig besluit, aanvankelijk door Kapitein DE vinx genomen, volgde het Huis Sparenberg weldra dit voorbeeld 5. In deze omstan- digheden moest men Herford, hetwelk thans wel bijstand zou verlangd hebben, aan zich zelve overlaten 6, Ook de » gemutineerde”’ Italianen werden, na van maand tot maand onderhouden, en in October van Huisen naar den omtrek van Rees verplaatst te zijn, eindelijk, vermits hun aantal niet vermeerderde, afgedankt: het meerder deel werd onder Nederlandsche Compagnién gestoken 7. Bemoeijingen Maar hoe raakte Oost-Friesland den overlast der Mansfeldsche benden kwijt? In om MANSFELDS * ee . oops troepen tot de Augustus, zagen wij, wenschten de Staten mansrsip in onze nabijheid en ten hunnen orde te honden. dienste te houden. Doch nu dreigden de Oost-Friezen op nieuw, zich onder de be- scherming van Denemarken te begeven, en MANSFELD in zijn tegenwoordig verblijf niet langer geduld, maakte aanstalten om zich in Groningerland te begeven. Ziedaar voor de Staten eenen bedenkelijken strijd van belangen! Mansreun binnen onze grenzen toegang verleenen wilde men niet. De Staten van Groningen begrepen te recht, dat zij hiermede de deur openen zouden voor den vijand zelven, die niet in gebreke zou 1 Resol. Stat.-Gen. 4, 14, 23, 29 Aug.; 2 Oct., 1623. 2 Resol. Stat.-Gen. 16, 20 Aug.; 8 Sept., 1623. 3 Resol. Stat.-Gen. 20 Aug., 1623. ^ Resol. Stat-Gen. 14, 15, 23, 27, 28, 20 Oct; 6 Nov., 1623. > Resol. Stat.-Gen. 5, 6 Apr.; 3 Mei, 5, 27, 30 Oct.; 1, 3, 18, 22 Nov.; 7 Dec., 1623. 5 Resol. Stat.-Gen. 31 Oct.; 1 Nov., 1623. 7 Resol. Stat.-Gen. 11, 12, 27 Mei; 1, 16 Junij; 6, 9, 22 Aug.; 21 Oct.; 4, 17, 20 Nov., 1623. Resol. Holl. 18, 22 Nov., 1623. DES VADERLANDS. 825 Et) blijven, waxsreLp bij zijnen aftocht, op de hielen te volgen. Van den anderen kant, hem in Oost-Friesland laten blijven mocht men niet, en hem te dwingen zich uit. wanhoop met den vijand te verstaan, was even goed, als gansch Oost-Friesland aan de Keizerlijken, die vast naderden, prijs te geven. De Prins, in allerijl geraadpleegd, ried eenige Gecommitteerden naar Embden te zenden, om de ingezetenen door belofte van handhaving tegen allen overlast, en zoo dit niet baatte, door bedreigingen neder te zetten. Werkelijk begaven zich Gecommitteerden derwaarts, en werd onze scheeps- macht op de Eems versterkt. Voor het oogenblik diende het volk van wAwsrEL» door geregelden toevoer van levensmiddelen tot rust gehouden te worden. Maar hiermede, herinnerden de Staten van Groningen, verbrak men nog slechts te meer de onzijdig- heid, en wettigde men vijandelijkheden van ’s Keizers zijde. Niettemin ging men tot den maatregel over om mansreLDS leger van dag tot dag toevoer van brood en bier toe te zenden, terwijl men, sedert de Graaf exnst casrmm, aan het hoofd zijner lijfwacht, 200 man sterk, met toestemming van den Raad en de Veertigen, te Embden was aan- gekomen, van deze stad beter verzekerd was. Met dat dagelijksch brood, hetwelk hem trouwens door de Groningers, die hem niet vertrouwden, schoorvoetend werd toegediend , was MANSFELD echter niet tevreden. Zijn gelastigde, verr rERENS, te ’s Hage gekomen, verlangde eene somme gelds, groot wel is waar, maar klein, zeide hij, voor de groot- heid en macht der Staten. Ook de Fransche Generaal wonrenzau klaagde over gebrek, door de zijnen geleden, en van nu aan was het de toeleg van pu MAURIER om deze zijne landgenooten met de minste schade en schande uit hunnen jammerlijken toestand te redden. De Staten zouden gewenscht hebben, dat zulks geschied ware door ruimen onderstand van de drie verbondene Mogendheden, en bleven niet in gebreke om den Franschen zoo wel als den Venetiaanschen Gezant (sedert Julij 1623 was de Resident SURIANO door den Gezant morosinr vervangen) telkens te herinneren, dat wat zij voor MANSFELD deden, louter goedheid was, en dat zij daarmede zonder vermeerdering der genoten subsidién' niet konden voortgaan. Maar nu het onderhoud van maxsrELD eene rechistreeksche vijandelijkheid tegen den Keizer was, ontzag zich Frankrijk hem te ondersteunen. Deze taak en tevens die om hem van het noodige verzorgd naar een beter oord te doen vertrekken, drukte de Fransche Gezant met aandrang den Staten op het hart, ja, om toch vooral geene ergernis te geven, riep Frank- rijk den Generaal monrzneav met zijne manschappen naar hun Vaderland terug: de Hollanders moesten daartoe de vervoermiddelen leveren. 824 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1621— niet zonder tegenkanting van mansræuns zijde, te Norden ingescheept te zijn, werden 1625. aij, zoo het heetie, door het ijs belet voort te zeilen. Zij landden weder te Delfsijl, trokken door de Vereenigde Provinciën naar den mond van de Maas, en staken van daar naar Frankrijk over. Eindelijk trekt Intusschen had de zaak der ontruiming van Oost-Friesland door mAxsraups overige onder- Oost-Friesland à hebbende manschappen haar beslag gekregen. Het kwam er slechts op aan, dat de Stenden van dat Graafschap zich tot de aflossing verplichtten van de 500,000 gulden, die er noodig waren om MANSFELD in staat te stellen zijne rekening aan den wapenhandelaar DE GEER, ten bedrage van 150,000 gulden, te voldoen, en genoegzaam toegerust af te trekken. Maar die van Embden zagen hem liever met geweld verjaagd of door hongers- nood genoopt elders een goed heenkomen te zoeken, dan dat zij hun aandeel aan zulk eene schuld bij de Staten-Generaal op zich laadden. Werkelijk namen de Ridderschap, de kleine Steden en de Huismanstand ten slotte de schuld alleen op zich: de Graaf verontschuldigde zich en teekende de obligatie niet, op grond dat hij daardoor de on- zijdigheid tegenover Spanje zou schenden, en ook Embden weigerde zulks, voorgevende de door Spanje vergunde handelsvoorrechten niet te willen verbeuren !, Het laat zich denken, hoe veel moeite bij zulk eene stemming het treffen van een akkoord in had, en dat terwijl mansreun verklaarde, nog vier maanden te zullen blijven, en het volk in Groningen en Friesland begon te morren tegen den gedurigen uitvoer van levensmiddelen ten behoeve van die vreemde gasten. Dus scheen de zaak, in weérwil van alle zorgen en opofferingen, toch niet zonder uitbarsting te zullen afloopen, en moesten de Staten zich nog gelukkig rekenen, zoo de 500,000 gulden, welke met zoe veel moeite en niet dan na herhaalde beden door de verschillende Provinciën werden bijeengebracht, ten laatste nog besteed konden worden om een vreedzaam eind aan de zaak te maken, en mansretp te bewegen, alle vaste plaatsen, die hij in Oost-Friesland bezet had, te verlaten en langzamerhand het land te ruimen ?, De in dit jaar uitgestane angsten en gevaren, en de opofferingen, die het gekost had ze af te wenden, bleven niet zonder heilzame uitwerking. De laatdunkenden, welke zich het wereldrijk voor hunne Gereformeerde leer hadden voorgespiegeld, leer- den afstand doen van dien droom van heerschappij. Het was er niet meer om te doen om veroveringen te maken, maar nog slechts om te bestaan en niet verzwolgen te worden, om een plekje over te houden, waar het woord Gods, hetwelk men voor het ware hield, overal elders verdrukt, kon bewaard blijven. Ook de werktuigen, die men 1 Resol. Holl. 28 Julij; 7 Dec., 1623. 2 Resol. Stat.-Gen. 2, 6, 17, 19, 20, 22, 25, 26, 28, 29 Aug.; 3, 5, 6, 7, 9, 11, 14, 15, 20, 21 Sept.; 3, 6, 7, 8, 25, 28, 30, 31 Oct.; 1, 2, 3, 5, 7, 8, 9, 11, 16, 17, 20, 25, 27, 28, 29, 30 Nov.; 5, 7, 11, 14, 23, 29, 30 Dec., 1623. DES VADERLANDS. 825 gebruikte, zulks moest men thans begrijpen, waren niet onverschillig. Wie vermetelen 162)— brooddronken het zwaard trok, verging door het zwaard, of was canrsrraars tocht, zoo — redeneerde men, niet allermeest mislukt om de goddeloosheid van aanvoerder en soldaten , om hun vloeken, twisten en rooven en om de ontucht, door dat volk gepleegd. 1? Wederom Invloed van begon men een nederig vertrouwenden toon aan te slaan: niettegenstaande, dus verklaarden um de Prinsen de Raad van State in de petitie tot de consenten voor het aanstaande jaar 1624, - Tiri Mer niettegenstaande gansch Duitschland thans aam de vijandelijke partij was onderworpen, moest men niet verflaauwen, vertrouwende op den goeden God, die ons uit zoo meni- ` gen nood gered had en ons nog met de middelen tot zelfverdediging begenadigde. Die , middelen moest men aanwenden, anders zou ons gebeuren wat onzen naburen in Duitschland wedervoer, die, omdat zij de middelen, welke zij bezaten, niet hadden gebruikt, ze thans in de handen van den vijand zagen, die ze wel zou weten te ge- bruiken. De oorlog derhalve moest worden voorlgezet: Wat er ons van kon verlossen , was geen menschelijk beleid of staatskunst, maar God, die het in zijne banden had en het vermocht te doen, zoo het hem behaagde ?. Ook de Prins legde nu alle dubbel- zinnigheid af: de zaken in het buitenland waren zoo verward en onzeker en de kansen voor zijne vooruitzichten zoo gansch verloren, dat hij, van alle bijzondere bedoelingen afstand doende, den vijand thans, wanneer het slechts mogelijk geweest ware, weder. een duchtigen slag zou hebben toegebracht, alleen met het behoud en den roem van het Land op het oog, zonder te berekenen wat sommige Mogendheden daarvan denken zouden. Het moet hem nu dubbel gegriefd hebben, dat hij niet als van ouds den vijand op het slag- veld kon doen sidderen. Maar de ellendige afloop van den tocht van CHRISTIAAN VAN BRUNS- Wisk maakte hem elke onderneming onmogelijk. Ware die veldtocht gelukt, hij zou van zijne zijde tot verder bedwang van den vijand, tegen Wezel of Brabant wat groots hebben aangevangen 3, of ware dat leger slechts niet gansch van alle zedelijke kracht verstoken teruggekomen en weldra naauw het afdanken waard geweest, hij zou Lingen zijn gaan belegeren *; maar nu behoefde de Koning van Frankrijk den Prins, al had hij niets uitgericht, waarlijk niet van geheime oogmerken te verdenken, en toen de Maarschalk pr caarituon, na een kort verblijf hier te lande, weder naar Frankrijk gekeerd was, misleidde hij den Koning niet, zoo hij hem, volgens zijne belofte, deed begrijpen, dat Prins maurrrs niets anders had kunnen verrichten, en dat het reeds veel was, dat de vijand hier geen duim breed gronds had gewonnen 5, Heilzaam werkte het ook op de gezindheid van sommige onzer Provinciën, dat men het gevaar zoo van nabij had gezien. Had men in Friesland, Gelderland en Overijsel tot nog toe kunnen meenen, dat de oorlog alleen om Hollands zaak, eh door den 1 v. D CAPELLEN, l, p. 100, 201. ? Resol. Stat.-Gen. 23 Oct. 1623. B v. p. CAPELLEN, p. 201. € AITSEMA, p. 231. 5 Resol. Stat.-Gen. 5 Oct. 1623. UI Deer. 5 Srvx. 104 1621— 1625. 826 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Pr —————————— — ——————————————m —UÁ—." Prins niet eens van harte gevoerd werd, thans had men het gevaar voor de deur. Et moest gehandeld en geld opgebracht worden om het woeste vreemde krijgsvolk het eerst uit eigen Gewest te houden. Geen verdrag kon daartoe helpen, maar de stedeling moest willig gemaakt worden, om, op het voorbeeld van de Hollandsche burgerij, de zwaarste lasten te dragen. Zoo was het dan de tijd niet om die burgers met naijver te beschouwen en op standsvoorrechten te letten. Door de jaloezij tusschen de hoogere Standen en de Steden gingen Noord- en West-Duitschland voor onze oogen te gronde, en die Hollandsche geest bleek dan toch wel de ware te zijn om kracht aan eene natie bij te zetten en ook om het Woord Gods voor den ondergang te bewaren. De geschillen, welke in die Provinciën de aanneming,der gevraagde consenten tegen- hielden, waren voornamelijk hierin gelegen, dat de Steden zich geene zware lasten wilden getroosten, zoolang de Ridders en Grooten nog op voorrang en invloed aan- spraak maakten, en, zich eene harer bestaansbronnen toeëigenende, brouwerijen op het platte land oprichtten. In het midden van het jaar 1625, toen Gelderland en Overijsel hare twistpunten aan de Generaliteit ter beslissing gelaten hadden, was De houding van Friesland alleen nog niet gereed om zijne consenten in te brengen. Een geruimen tijd Friesland. lang verschenen ‘er geene Friesche Gedeputeerden ter vergadering der Staten-Generaal: het was alsof Friesland geen deel der Unie meer uitmaakte. Graaf ERNST CASIMIR, aan eigen krachten overgelaten, was onvermogend om de Provincie aan hare verplichtingen gedachtig te doen zijn: hij verzocht, dat er Gecommitteerden van wege de Staten naar Leeuwarden mochten overkomen, en de Heren soxck en wicuerrnc trokken derwaarts. Maar meer dan hunne vertoogen zal de houding van het Mansfeldsche volk in Oost- Friesland uitgewerkt hebben om de Friezen sedert een weinig gewilliger te maken 1. Geschillen in In Overijsel had het geschil tusschen de Ridderschap en de Steden een bijzonder Overijssel. theoretische uitdrukking bekomen. De Gedeputeerden der Ridderschap van die Provincie deelden te 's Hage mede, dat het bij hen de vraag gold, waar de soevereiniteit, die de Heer des Lands vroeger in het burgerlijke en het kerkelijke geoefend had, thans bestond, bij de Staten, dat is, bij de Ridderschap en de Steden gezamenlijk, of bij één lid dier Staten afzonderlijk, Was deze vraag, op welke zij van de Generaliteit beslissing begeerden, eenmaal uitgemaakt, dan zouden de opbrengsten ? van de geestelijke goederen, na aftrek van de kosten voor kerken en scholen, voor oorlogslasten gebruikt kunnen worden, hetgeen thans door de Administrateurs dier goederen gekeerd werd. De Gedeputeerden der Overijselsche Steden, eindelijk mede te ’s Hage aangekomen, verlangden hardnekkiglijk die vraag vóór alles afgedaan te zien. — Het ongelijk bestond hier niet uitsluitend bij de Ridderschap. Immers legden de Steden soms de aanmatiging eener ! Resol. Stat.-Gen. 15 Apr.; 1, 19 Mei; 1, 2,9, 13, 15, 22, 24, 28 Junij; 1, 3, 7, 8. 27 Julij, 1623. 2 Resol. Stat.-Gen. 9, 14, 17, 24 Junij. DES VADERLANDS. . 827 onafhankelijkheid aan den dag, die zich niet meer met het staatsverbond, waarvan zij leden geworden waren, verdroeg. Zoo kwam in Februarij 1625 de burgemeester van Kampen ter vergadering der Staten van Holland om te vragen, dat Hun Edel Mogen- den, tot welke zijne Stad in de vorige oorlogen steeds de toevlucht gehad had, ook thans wilden zorgen, dat Kampen voldoende versterkt werd !. Hoe? was Kampen een 1621— 1625. afzonderlijke Staat, en stond het in geen belrekking tot de Unie, dat zij zich tot ééne Provincie wendde? Doch deze stap was eenigermate vergefelijk. Erger was, dat de Overijselsche Steden haar zelfstandig muntrecht wilden handhaven. Nog in Julij 1625 sloeg Zwol munt tegen de order van het Land 3. Ware dit niet gekeerd, de deur ware geopend voor een misbruik, dat wellicht ons Land medeplichtig zou gemaakt hebben aan de heillooze schuld der in Duitschland juist in dezen tijd schrikbarend algemeene hagemunterij, welke, nevens de ellende van den dertigjarigen oorlog, zoo veel jammer en onzedeljkheid over dat Land heeft uitgestort 3. Gelukkig hield de wijsheid van 'sLands Regering de Vereenigde Nederlanden vrij van de overstrooming van valsche munt, gelijk haar burgermoed ze vrijwaarde voor de woestaardij der Duitsche legerbenden. — Den 34e Julij (1623) deden de Staten-Generaal uitspraak in dat vraagstuk omtrent de soevereiniteit. De Prins, die de andere geschillen van Gelder- land en Overijsel mede beslecht had, trok zich ditmaal terug, en liet derhalve deze zaak in het midden. Het antwoord hield in, dat »de soevereiniteit na den oorlog ver- vallen was aan de gezamenlijke Leden * van Overijsel, onverscheiden en onverdeeld over de geheele Landschap, met voorbehoud van de privilegiën van Ridderschap en Steden afzonderlijk.” i Ook in Holland zelf week bij de grenzenlooze oorlogsbehoeften de tegenstand, dien enkele Steden nog tegen de invoering van zekere belastingen hadden geboden. Zoo liet Amsterdam in November (1623) hare bezwaren tegen het algemeene redres der verpon- dingen den Statensder Provincie ter beslissing over, en werden steeds nieuwe belastin- . gen onder verschillende namen en op verschillende artikelen ingevoerd. De nood was hoog. In 1622 alleen was de Provincie over de drie millioen schuldig gebleven boven het bedrag, dat al hare inkomsten beliepen 5. Veel meer zou de impost op de con- sumptiën hebben kunnen opbrengen, waren de andere Provinciën te bewegen geweest, om die middelen mede in te voeren: zoolang dit niet geschiedde, verijdelde de bedrie- 1 Resol. Holl. 24 Febr. 1623. 2 Resol. Stat.-Gen. 12 Julij, 1623. 