Handboek der pharmakognosie
De gewone vetten komen algemeen in de grootste hoeveelheid voor, en zij omvatten de 4 eenvoudige vetten , welke het lipyloxyd met stearin- zuur (lalkzuur), margarinzuur , elainzuur en oleïnzuur vormt, en die stearine , margarine, elaine en olëinc genoemd worden. Zij zijn overal , 40 PHARMAKOGNOSIE waar zij in het planten- of dierenrijk voorkomen , onderling gelijk. De beide eersten zijn vast, de beide laatsten vloeibaar. Het elaine vormt de smerig blijvende (amandel-, boom-, beuk-, nootolie enz.) en het oleïne de droogende oliën (papaver-, walnoot-, hennipolie enz.). De bijzondere vetten zijn slechts aan eene of eenige planten uit dezelfde familie eigen , doch meestal met gewone vetsoorten als hunne voermid- delen vermengd , zoo dat zij zelve slechts een klein gedeelte daarvan bedragen kunnen. De basis is daarin eveneens lipylverzuursel , doch het daarmede verbonden vetzuur voor ieder vet een eigendommelijk en nu eens een vast dan weder een vloeibaar , waarvan ook de vorm der bijzondere vetten afhangt. Tot nu toe bekend gewordene, te dezer plaatse behoorende vette zuren zijn: palmitin-, myristin- , iaurosterin- (pi- churimtalk-) , stearophan-, lichesterin-, cocin-, lijnolie-, ricin-, croton- (jatropha-) , sabadil- , valeriaanzuur. Hunne verbindingen zijn: palmitine , het vaste vet in palmolie; myristine , hel vaste vet in de muskaatboter, laurosterine , het vaste vet in de laurierbessen en pichurimboonen ; ste- / arophanine , het vaste vet in kokkelskorrels ; lichcsterine , het vet in ijslandsch mos; cocine , het vaste vet in de kokosnoot; lijnolie; ricinus¬ olie ; crotonolie. Valeriaanzuur en sabadilzuur zijn tot nu toe alleen in vrijen staat gevonden. Over het was zal ter geschikter plaatse gehan¬ deld worden. Hoewel de dierlijke vetten hier niet behooren , wil ik toch even van de boter en het walschot gewagen. In de boter zijn 8 vetsoorten gevon¬ den : stearine, margarine, boierelaine , butyrine , caprine , caprone , capry- line en vaccine , allen verbindingen van het lipyloxyd met stearinzuur , margarinzuur, boteroliezuur , boterzuur, caprinzuur, capronzuur, capryl- zuur en vaccinzuur, waarvan het boterzuur voor korten tijd ook in Ceratonia Siliqua is ontdekt. — Het walschot staat voor zoo verre geïsoleerd, als het uit eene eigene basis en een eigen zuur, namelijk uit aethal en cetinzuur, bestaat. In de artsenijkunde zijn vele plantenvelten in gebruik , alle echter in dien toestand, waarin zij onmiddelijk uit plantendeelen door uitvloeijing en uitpersing verkregen worden , en waarin zij de natuurlijke vetmeng- sels zijn , met menigvuldige vreemde plantenstoffen , voornamelijk kleur¬ stoffen , aetherische oliën enz., verontreinigd. De tot hiertoe aangevoerde plantenstoffen vormen niet slechts de voor¬ naamste gewigtsmassa der planten, maar zij omvatten ook hare wezenlijke faktoren , waarop hare aanwending als voedsel- en diaetetische stoffen berust. Daarentegen zijn het slechts de volgende , welke de plan- DES PLANTENRIJKS. il len in den eigenlijken zin des woords tot artsenijgewassen verheffen. g) A etherische oliën. Olea a eth er ea. Zij deelen de gewassen hunnen reuk , vaak ook den smaak en hunne therapeutische werkingen mede. Zij zijn vloeibaar en vlugtig , en heeten daarom ook vlugge oliën. In de planten zijn zij in afzonderlijke bewaarplaatsen bevat, die men olieblaasjes en bij de zaden der Umbelliferen ook oliestriemen of v ittae noemt. Men treft dezen aan op de oppervlakte der bladen , kelken , bloemkroonen en vruchten, doch ook in den stengel, het houten de schors. Gewoonlijk vindt men haar bij voorkeur in enkele organen, somwijlen ook, zoo als bij Hyssopus offinalis, in alle organen van eene en dezelfde plant. De zaden zijn meestal het rijkelijkst daarvan voorzien. Bij eenige bloemen, zoo als : Hyacinthen , Leliën , Linden enz. schijnen zij zich , terstond bij hare vorming, op derzelver oppervlakte aflezonderen , en zoo voortdurend daarvan te verdampen ; waardoor zoodanige bloemen bij het droogen geheel reukloos worden. In gemelde bewaarplaatsen der planten zijn de aetheri- sche oliën welligt zuiver scheikundige verbindingen , of althans slechts mengsels uit twee , veelligt ook uit meerderen. Doch bij hare gewone bereiding uit de planten , d. i. bij de overhaling daaruit met water, of bij de uitpersing , bersten hunne behouders; zij komen dan met andere sloffen in aanraking , die zij oplossen , en waarvan zij dan ook het een of ander bij de bereiding medevoeren, waardoor zij verontreinigd worden. Het aantal aetherische oliën is buitengewoon groot, daar iedere oliehou¬ dende plant minstens twee en zelfs meerdere met elkander vermengde , zelden slechts eene enkele bevat, en 2 planten, zelfs uit eene familie, zeldzaam eenerlei olie opleveren. Als prototype kenmerken kunnen diens- volgens hoogstens vermeld worden : doordringende reuk en smaak ; vlug- ligheid ; ligte brandbaarheid ; moeijelyke oplosbaarheid in water; gemak¬ kelijke oplosbaarheid in alkohol en aether; groote neiging tot verandering. De meeste zijn soortelijk ligter dan water , slechts weinige specifiek zwaarder. De verscheidenheden , welke de aetherische oliën met betrekking tot kleur, reuk, smaak, consistentie, werking enz. aanbieden, ontleenen niet alleen haren oorsprong aan vreemde bijmengselen , maar zijn ook vaak door het isomerismus en polymerismus bedongen. Zoo zijn b. v. alle slechts uit koolstof en waterstof bestaande oliën volgens de formule C10H16 zamengesteld , hoewel daartoe zoo verschillende oliën, als: terpentijn-, citroen- , sevenboom-, jeneverbessenolie enz. behooren. De aetherische oliën zijn inzonderheid aan de ontledende inwerking der zuurstof on¬ derhevig , waardoor vele andere organische vormsels ontstaan , deels reeds in de planten zelve , deels nadat zij daaruit zijn afgescheiden , 42 PHARMAKOGNOSIE voornamelijk harsen, kamforiden , benzoëzuur enz., die wij dan in de oliën vinden opgelost. De verandering der aelherische oliën nu eens in heteene, dan weder in een ander ligchaam , die soms ook ten koste harer eigene elementen geschiedt , vooronderstelt altijd eene ongelijkheid in derzelver groepering , waaromtrent de scheikunde reeds vele belangrijke resultaten verkregen heeft. Op eene zoodanige verandering der aetherische oliën berust het reuk- en krachteloos worden van vele vegetabiliën. Ver¬ scheidene aetherische oliën, die men uit de planten verkrijgen kan, b. v. mostaardolie , bittere amandelolie, zijn niet reeds gevormde bestanddeelen daarvan, maar zij ontstaan eerst bij de bereiding uit andere bestand¬ deelen derzelven , weiligt door katalytischen invloed. Van daar , dat zulke vegetabiliën vele jaren onveranderd kunnen bewaard worden , zoo als b. v. mostaard, bittere amandelen enz. — Het gebruik eener groote hoeveelheid vegetabiliën steunt op het gehalte aan aetherische oliën , welke daarom ook dikwijls daaruit afgescheiden en in de plaats der vegetabiliën worden aangewend. h) Oliehydraten. Deze nog schaars onderzochte ligchamen zijn verbin¬ dingen der aetherische oliën met water. De meeste aetherische oliën schijnen tot deze hydraatvorming niet geschikt te zijn. Zij zijn allen vast en vlugtig, schijnen echter in de planten niet geheel en al gevormd voortekomen , maar eerst bij het bersten der olieblaasjes en de daarop volgende aanraking met water geboren te worden. Om die reden wordt hun ontstaan dikwijls bij het bereiden en bewaren der aetherische oliën waargenomen , wanneer deze niet voldoende van water zijn bevrijd geworden , gelijk ook hunne vorming bij de overgehaalde waters der apotheken dikwijls wordt opgemerkt. Zij onderscheiden zich van de kam¬ foriden door hunne grootere oplosbaarheid in water en hunne krys’alliseer- baarheid , alsmede daardoor , dat zij reukloos zijn en , zoo zij door het zonlicht getroffen worden , water afscheiden en weder in den staat van aetherische oliën overgaan. Meestentijds zijn zij met de kamforiden verbonden , terwijl men ze niet als hydraten erkennen wil , hoewel gezegde verhoudingen daarvoor pleiten. Een schoon voorbeeld daarvan levert de terpenlijnkamfer op, welke ongetwijfeld een hydraat is, zoo al niet van de terpentijnolie = C20H32 , dan toch van de onmiddellijk daaruit ontstane C20H34O. i ) Kamforiden. Deze stoffen , wier prototype de gewone kamfer is , en die ook stearoptena genoemd worden , bevinden zich gedeeltelijk reeds in de planten gevormd en in hare aetherische oliën opgelost. Zij ont¬ staan echter ook uit de , door de planten afgescheidene aetherische oliën. DES PLANTENRIJKS. 43 zoo als het schijnt, door inwerking van zuurstof, hoewel het beloop harer vorming nog zeer onbepaald is. Zij rieken even als hare moeder¬ planten , of liever als de daarin bevatte aelherische oliën , zijn vlugtig , in water slechts weinig oplosbaar en daarmede niet krystalliseerbaar. Tot de oorspronkelijke aetherische oliën zijn zij nog niet herleid. — Meerdere tot de oliehydraten en kamforiden behoorende ligchamen hebben bijzondere namen verkregen , zoo als b. v. asarine , cubebine, lau- rine , helcnine , eugenine , caryophyiline , coumarine (melilotine) , my- ‘ isticine , anemonine , nicotianine. k) Harsen. Resinae. Alle harsen schijnen zich in de planten uit aetherische oliën te vormen , even als zulks ook in de afgescheidene aetherische oliën geschiedt, en wel, zoo als het schijnt, slechts alleen door opname van zuurstof , waardoor echter eene geheele verandering in de groepering der grondstoffen schijnt plaats te grijpen , daar eene her¬ leiding tot de oorspronkelijke aetherische oliën niet gelukt. Alle planten bevatten harsen , dikwijls zelfs meerdere , gewoonlijk nog met een on¬ veranderd deel der aetherische olie, waaruit zij ontstaan zijn en diensvolgens onder den vorm van eenen zoogenaamden balsem. Inzon¬ derheid bevinden zij zich in de schors , het hout en de doosvruchten van overblijvende gewassen. Er zijn welligt zoovele wijzigingen van harsen, als er planten bekend zijn , en wanneer deze , zoo als gewoonlijk, meer¬ dere bevatten , dan vergroot zich haar aantal ook nog hierdoor aanzien¬ lijk. Onze begrippen omtrent de natuurlijke harsen zijn in nieuwere lijden, inzonderheid door de scheikundige onderzoekingen van unverdorben , BONASTRE enz. , wezenlijk en in dier voege veranderd , dat de klasse der ruwe artsenijmiddelen, welke in het algemeen harsen zijn genoemd, in zekere opzigten dezen naam volstrekt niet verdient. Zij zijn namelijk allen mengsels van minstens 2, dikwerf meerdere harsen, en bevatten gewoonlijk nog andere , van harsen gansch velschillende stoffen (waaraan zij welligt vaak alleen hare geneeskrachtige werkingen te danken hebben) bijgemengd, hetgeen dan ook door de wijze, waarop wij haar verkrij¬ gen , niet anders zijn kan. Men erlangt haar namelijk , doordien zij uit de planten uitvloeijen , hetgeen deels van zelf geschiedt , deels door insnijdingen of verhitting opgewekt of bevorderd wordt. Eenigen worden ook door middel van alkohol uit de planten uitgetrokken , na wiens verdamping zij dan overblijven. Volgens de verschillende menging heeft men de harsen in de volgende , aan hare zamenstelling geenszins consequent beantwoordende afdeelingen gesplitst. 1) Harde harsen. Zij zijn broos, hard en gewoonlijk mengsels van meerdere harsen. 2) Wecke u PHARMAKOGNOSIE harsen of weekharsen. Zij zijn harsmengsels, die hare weeke consistentie aan vette oliën en , gelijk zulks de niet ingedikte jalappahars duidelijk aantoont , ook wel aan een watergehalte verschuldigd zijn. 3) Bal¬ sems. Ba Isa ma. Dit zijn natuurlijke mengsels van harsen met aetheri- sche oliën en daarom dikvloeibaar. De meeste bevatten echter ook nog vele andere stoffen bijgemengd. Wegens haar gehalte aan arabine en bassorine zijn zij in staat met water eene emulsie te vormen. Alle gomharsen , die eenen onaangenamen reuk bezitten , welken zij aan bijgemengde aetherische oliën te danken hebben, dragen bij de artsen den naam van Gummata ferulacea, ongetwijfeld, omdat men haar vroeger allen van soorten uit het ge¬ slacht Ferula afleidde. — Verscheidene geïsoleerde harsen hebben bijzondere namen verkregen, zoo als b. v. silvinzuur, pininzuur, colophol- zuur, pimarzuur , sandaracine, masticine , betuline , styracine , abiëtine, boloretine , elemine, burserine , dammarine , euphorbine , helleborine, cubebine , jalappine (rhodeoretine) , enz. Deze aan den aard dezer lig— chamen zoo weinig beantwoordende nomenclatuur is door berzelius zoodanig veranderd , dat de uit eene natuurlijke harsmassa geïsoleerde harsen door voorplaatsing der woorden alpha, bèta, gamma, delta, ep¬ silon, enz. onderscheiden worden. B. v. alphahars der kopal, betahars der kopal, enz. I ) Kleurstoffen. Zij zijn in alle planten en in de menigvuldigste schakeringen voorhanden. Voor de artsenijkunde hebben zij slechts geringe beteekenis, zoodat de aanwending van slechts weinige planten op de daarin bevatte kleurstoffen gegrond is. Geïsoleerde en van eigene namen voorziene kleur¬ stoffen zijn; orellinc , brasiline, haematoxyline , morine, luteotine, quer- citrine (quercitronzuur) , curcumine, anthirrine, polychroite, draconine, DES PEANTENRJJKS. 45 carthamine (carthaminzuur) , strychnochromine , glaukotine , santaline chelidoxanthine , spiraeaine (ulmarzuur), anchusazuur, bixine, chrysorbam- nine , xarithorhamnine , thallochlore , phykohaematine, phykocyan , phy- koerythrine , saprochrorae (saprocyanine) , xanthine (krapgeel) , alizarinc (mengsel van krappurper , kraprood en kraporanje) enz. — De aan alle planten eigene groene kleur ontstaat door het chlorophyllum (of phy- tochlore, bladgroen), hetwelk zijne kleur ligtelijk in eene gele ver¬ andert , en alsdan den naam van xanthophyllum (bladgeel) draagt. — Dc kleurstoffen schijnen in de planten uit kleurlooze, eigendommelijke, ligt veranderlijke ligchamen te ontstaan. Immers aan den eenen kant heeft men zoodanige ligchamen leeren kennen, welke zeer gemakkelijk, voorna¬ melijk door oxyderende invloeden in bekende kleurstoffen overgaan , b. v. indigen (isalinzuur) , waaruit het indigoblaauw ontstaat ; erythrine , waaruit het korstmosblaauw (lakmoes) geboren wordt ; en ten andere is men er in geslaagd , door herleidende invloeden weder de oorspronkelijke lig¬ chamen daaruit te vormen, hetgeen echter tot nu toe alleen voor het indigoblaauw als stellig feit bewezen is. — preisser beweert eene ge- heele rij van de vroeger vermelde kleurstoffen in den oorspronkelijken toestand kleurloos te hebben bereid. m) Ex tractie [stoffen. Deze beantwoorden aan drie onderscheidene be¬ grippen , die echter bij nader inzigt tot het besluit leiden, dat in het plantenrijk nog geen eigendommelijk ligchaam is gevonden , dat op den bijzonderen naam van extractiefstof koude aanspraak maken. Volgens boerhaave zoude er een eigenaardig in alle planten verspreid ligchaam bestaan , hetgeen daaruit door oplossingsmiddelen zou worden opgenomen en na verdamping dezer laatsten zoude achterblijven, onder den vorm van die ligchamen, welke wij onder den naam van extracten kennen, en hetwelk hij , als dezen vormende , extractiefstof noemde- Hiervan onder¬ scheidde HERMBSTäDT in lateren tijd afs eene eigene wijziging eene zeepstof, wanneer de oplossing bij het schudden schuimde. De extracten werden vervolgens rijke bronnen tot de ontdekking van ontelbare plantenstoffen, waaronder vAUQUELiN , een bijzonder, van nature kleurloos, aan alle planten eigen ligchaam meende te herkennen, hetgeen hij eveneens extractiefstof noemde. Het zoude harsachtig , niet vlugtig, in water wel, in absoluten alkohol niet oplosbaar zijn , zeer gemakkelijk zuurstof opnemen en hier¬ door bruin en in water onoplosbaar worden , en zoodoende de bekende cxtractiefbezinksels vormen. Op deze wijze door zuurstof veranderd noemde PHARMAKOGNOSIE Ui hij haar geoxydeerde extractiefstof. Wij echter welen, dat tot vorming der extractiefbezinksels geen eigendommelijk ligchaam vereischt wordt; looi¬ zuren en vele andere stoffen zijn tot deze metamorphose in staat. — Toen men bevond, dat de planten hare therapeutische werkingen aan zekere eigenaardige bestanddeelen verschuldigd waren, werd eene, thans nog levendige zucht opgewekt, om dezen daaruit te bereiden. In vele gevallen gelukte zulks, en de hieronder volgende groepen zijn hoofdzakelijk de resultaten daarvan. In andere gevallen slaagde men in de volkomene isolering van andere stoffen niet, maar de verkregene produkten droegen, door het aanhangen van vreemde ligchamen nog een , met extracten eenigzins vergelijkbaar aanzien met zich. Voor deze ligchamen voerde eindelijk PFAFF , daar hij hen voor reeds geïsoleerde, eigene, vormlooze stoffen hield, den naam van extractiefstof in, en vormde daaruit volgens zekere verhoudingen verscheidene groepen , namelijk zoete, gomachtige, harsachtige, bittere , scherpe, narkotische en wrange extractiefstoffen. Later heeft men aan deze gemengde produkten zelfs bijzondere, met die der plantenbases overeen¬ komstige , namen geschonken. Naauwkeurige proeven dom hun aantal ge¬ stadig verminderen, daar men de eigenlijk gezochte ligchamen daaruit leert isoleren, om hen alsdan in de juiste klassen te rangschikken. Tot bestudering zijn nog overgebleven: arnicine, geïne, nigelline, ononide, guacine, lobeliine, viburnine, diosmine, aurantiine, scillitine, asarine, rumicine, lapathine, pyrethrine, scordiine, lycopine, convolvuline, gen- tianine, spigeline, apocynine, colocynthine , geraniine, ilicine, ergotine , dulcamarine (pikroglycion) , liipulite, pikroballota , caincine, cytesine, cathartine, pikrine, skaptine, tigline, elatine, asarine. n) FAgenaardigc plantenstoffen. In deze groep vat ik eene rij zeer DES PLANTENRIJKS. 47 belangrijke plantenstoffen zamen , welke allen indifferent, kleurloos en meestal krystalliseerbaar zijn, en welke ten opzigte harer eigendomme¬ lijke en merkwaardige scheikundige verhoudingen noch tot eene der vorige klassen behooren kunnen , noch onderling bijzondere overeenkomsten (analo- giën) aanbieden , zoodat in zekeren zin ieder harer op zich zelve staat. m komen in de planten slechts in geringe hoeveelheden voor, echter toch meestal den grondslag harer therapeutische werkingen uitma¬ kende. Zij bevinden zich óf slechts in ééne plant, óf althans slechts in eenige weinigen, welke tot hetzelfde geslacht of dezelfde familie behoo¬ ren, zoodat zij hiervoor zeer kenschetsend zijn. Hiertoe behooren: amyg- daline, sinapine, asparagine, salicine, phloridzine, santonine, columbine , aesculine, elaterine, liriodendrine, esenbeckine, syringine (lilacine), impe- ratorine, peucedanine, meconine, narceïne, porphyroxine , lactucine, daph- nine , hesperidine , quassite, cubebine , plumbagine, cyclamine (primuline) , ligustrine, olivil, athamantine, limonine, sarkocolline , xanthopikrite, ab- sinthine, senegine (polygamarine , polygaline, polygalazuur , isolusine), saponine (struthiine) , pikrolichenine , rhamnine, antiarine, smilacine (salseparine , parilline . parillinzuur) , gentisine, kaempheride , quercine, berberine, bryonine , digitaline, gratioline, cascarilline, cnicine, ononine, angelicine, paridine, cinnameïne, metacinnameïne, viscine, kaoutchouk. Minder naauwkeurig bestudeerden: menyanthine , cnicine, fraxinine, populine, taraxacine , narcitine , vauqueline , linine, guajacine , alchornine, cornine (corninzuur) , punicine , convallarine, cynodine, monesine, cra- tacgine, maticine. — Loliine en cochlearine?? Ondertusschen zoude het zeker doelmatiger zijn dat men deze, met die der plantenbases overeenstemmen¬ de naamsbepaling zoodanig wijzigde, dat men hen met ite verboog, om daardoor hunnen indifferenten aard aanteduiden, b. v. salicite, aesculite. ß) De plantenbases zijn ongetwijfeld de merkwaardigste gewrochten van het plantaardig leven, voor zoo ver zij als organische verbindingen vol¬ maakt die basische eigenschappen bezitten , welke overigens slechts van metaalverzuursels bekend zijn- Deze eigenschappen berusten op haar ge¬ halte aan stikstof, eene grondstof, die een wezenlijk deel harer zarnen- stelling uitmaakt, en welke daarin met waterstof tot ammonia verbonden is , waarmede zich de overige grondstoffen als paarling vereenigd hebben, van wier ongelijken aard alzoo het verschil der bases afhangt. In de vlugtige vloeibare plantenbases is de paarling zuurstofvrij , b. v. nikotine — “N-'ï-T3 -j- C10 H8 , in de vaste echter zuurstofhoudend, b- v. morphine = -N-H3-T-C35 H34 O6. In de planten komen zij altijd slechts in zeer kleine hoeveelheden voor, waarschijnlijk steeds verbonden met zuren, welke 48 PHARMAKOGNOSIE aan dezelfde planten eigendommelijke, maar ook andere, voornamelijk looi¬ zuren, zijn kunnen. Met looizuur vormen zij allen onoplosbare of althans zeer moeijelijk oplosbare verbindingen , weshalve dit een voortreffelijk tegengif daarvoor is. Gewoonlijk bevat eene plant slechts ééne basis , doch eenigen b. v. Papaver somniferum, bevatten ook meerdere. Ondertusschen doet Datura stramonium het vermoeden ontstaan, dat deze meerdere gedurende den wasdom uit ééne oorspronkelijk gevormde geboren worden. Alle planten bases onderscheiden zich van alle andere plantenstoffen door eene bepaalde en specifieke, meestal zeer hevig narkotische en doodelijke werking op het dierlijk Organismus , welke zij doorgaans in hoogst kleine hoeveelheden uitoefenen. De hevigste plantaardige vergiften bevinden zich onder deze plantenbases. Zij leggen den grond tot de specifieke wer¬ kingen der planten, waarin zij voorkomen, en maken deze tot de gewig- tigste en onontbeerlijkste artsenijgewassen. Zij behooren tot die plantaar¬ dige stoffen, welke het meest aan eene ontleding onderhevig zijn , weshalve de vegetabiliën, waarin zij bevat zijn, eene bijzonder voorzigtige inzame¬ ling en bewaring vereischen, en zoo zij kruiden zijn , minstens alle jaren vernieuwd moeten worden. Met het oog op deze omstandigheid en de be¬ vinding, dat de vegetabiliën zelve, ten gevolge van ongelijke en onver¬ mijdelijke invloeden , zeer verschillende hoeveelheden daarvan bevatten kunnen , heeft men haar daaruit geïsoleerd en in den vorm van zouten aangewend. Dit nu werd met een zoo glansrgk gevolg bekroond, dat deze aanwending voorzeker nooit zal verlaten worden , al is het ook gebleken, dat zij de vegetabiliën zelfs niet in alle gevallen even doel¬ matig kunnen vervangen. De eerste plantenbasis , het narkoline , werd in 1803 door derosne ontdekt, zonder dat hij haren aard erkende, totdat serturner gelijk¬ tijdig met SEGuiN in het morphine bepaaldelijk een basisch ligchaam op¬ merkte, waarna pelletier en caventou zoodanige ligchamen in meerdere vegetabiliën opzochien , vonden en grondig te bestuderen aanvingen. De aanvankelijke meening, dat zich de plantenbases in al die planten zouden bevinden, welke zich door in het oog loopende , namelijk hevige wer¬ kingen onderscheiden, bevestigde zich niet, en merkwaardig is het, dat zij zich tot slechts weinige familiën beperken. Immers zonderen wij de Rubiaceën, Papaveraceën , Strychneën, Solaneën en Veratreën als zoodanigen uil, waarin ongetwijfeld de vorming van plantenbases bij uitstek een levens¬ principe is, zoo zijn tot nu toe slechts nog in enkele planten, of planten¬ geslachten van andere familiën zulke ligchamen gevonden. In de zoo DES PLANTENRÏJKS. 49 veel omvattende plantengroepen der Kryptogamen, Gramineen, Synge- nesisten en Labiaten, waaruit bijna de halve plantenwereld bestaat, is tot nu toe nog geene plantenbasis bepaaldelijk aangewezen. Over het algemeen is baar aantal gering en slechts tot de volgende beperkt: coniine, nico- tine, morphine, thebaine (paramorphine) , pseudomorphine , codeïne (papa- verine), narkotine (opian) , strychnine, brucine (caniramine) , delphinine, veratrine, jervine, atropine, colchicine, hyösciamine, daturine, aconitine, solanine, emetine , chelidonine, chelerythrine (pyrrhophine) , sanguinarine , glaucine, glaukopikrine, bebeerine (sipeerine) , harmaline , chinine, cincho- nine, cusconine , chinovatine, corydaline , caffeïne (theïne, guaranine) , thco- bromine, pelosine, pikrotoxine, menispermine , piperine. Minder naauw- keurig zijn bestudeerd: stramonine, cicutine, chaerophylline , oxyacanthine, surinamine, jamaicine, staphisagrine , pitoyine, montanine , blanchinine. Of echter sabadilline, paramenispermine, buxine, curarine , belladonnine , coccognine, cynapine, amanitine , crotonine, tigline, violine, eupatorine, apirine , althaeïne, lobeline, hederine, centaurine, fagine, filicïoe en aloine, als zoogenaamde plantenbases, bestaan, moet nog nader beslist deels voor zeer onwaarschijnlijk gehouden worden. Niet aangenomen zijn : fumarine en hyssopine. y. De plantenzuren zijn allen zuurstofzuren met een doorgaans uit kool¬ stof en waterstof zamengesteld radikaal. Zij komen in alle planten voor, deels vrij , deels met bases tot zouten verbonden ; de vrije zuren en hunne oplosbare zouten zijn in hare sappen opgelost. De hoeveelheid kan zeer afwisselen, zelfs bij eene en dezelfde plant in de onderscheidene tijdperken van ontwikkeling, en het is zelfs waarschijnlijk dal zich daarin bet eene in het andere omzet, en dat hierin de oorzaak gelegen is, waarom wij dikwijls in ééne plant twee , zelfs nog meerdere aantreffen. Meestal worden de planten van een geslacht of eene familie door een haar alleen toebe- hoorend zuur gekenschetst, hoewel er ook plantenzuren gevonden worden , welke in een groot aantal kruidkundig geheel verschillende planten voor¬ komen, en in zoodanig geval ook wel, gelijk b. v. het looizuur, onder den vorm van meerdere wijzigingen , die door de verscheidenheid der plan- lenfamiliën bedongen worden. Behalve de reeds bovenvermelde vette zuren , zijn tot nu toe de volgende bekend geworden.- azijnzuur, wijnsteenzuur, druivenzuur, citroenzuur, appelzuur, melkzuur (igasurzuur) , chinazuur, aconitzuur (equiselzuur) , fumarzuur (kortsmoszuur) , chelidonzuur , kra- merzuur, cahinkazuur, veratrumzuur , delphinzuur, barnsteenzuur , ben- zoezuur, kaneelzuur, meconzuur, chinovazuur, rutinzuur (rutine), angelicazuur , euxanthinzuur (purrinzuur) , digitaliszuur (anthininzuur), 4 50 PHARMAKOGNOSIE lecanorzuur (lecanorine) , parellazuur, usninzuur (usnine) , cetrarzuur (cetra- rine) , chrysophanzuur (rheïne, rhabarberzuur, rhabarberine. — Pariëtine, pariëtinzuur) , cllagzuur, katechuzuur (katechine , tanningenzuur) , looizuren (looistof, tannine): eikenlooizuur, kinalooizuur , kinolooizuur , katechu- looizuur, koffij looizuur- Minder naauwkeurig zijn bestudeerd: zwamzuur , boletzuur, koffijzuur, atropazuur, manihotzuur, guajakzuur , robiniën- zuur, euphorbiazuur , alsemzuur, menispermzuur, myronzuur, acidum smilaspericum, japonzuur. Onzeker zijn : coniinzuur, selinzuur, coccognin- zuur, filicinzuur, krapzuur, rubiaceënzuur , opiumzuur. Niet aangeno¬ men zijn: kodzuur, Robiquetsch zuur. Behalve deze plantenzuren, bevatten alle planten nog inorganische zuren , eveneens deels vrij , deels in den vorm van zouten. Daarvan verdient het zuringzuur hier in zoo verre vermelding, als men het vroeger voor een plantenzuur hield, en dewijl bet in het plantenrijk zoo verspreid is, dat reeds fourcroy geene plant vrij daarvan verklaarde, hetgeen waarschijnlijk juist is. In vrijen toestand komt het slechts in Cicer arietinum voor. Met potasch tot een zuur zout verbonden, vertoont het zich dikwijls in zoodanige hoeveelheid (Ru m ex, O x a 1 i s), dat de planten daardoor geheel zuur smaken. Zeer verspreid is zijn kalkzout; de rhabarber b. v. bevat 11 proc. daarvan, en in de korstmossen is het in zoo groote hoeveelheid voorhanden , dat enkele dezer 17 proc. zuiver zuringzuur opleveren. Het schijnt dien ten gevolge eene bijzondere physiologische beteekenis te hebben. De aanwending der vegetabiliën in de geneeskunde steunt nooit op alle daarin bevatte ligchamen , maar slechts op één of althans slechts op eenige weinigen daarvan , welke men de voorhe er sehende of werkzame bestanddeelen der planten noemt. In de pharmakognosie zijn het juist deze, welke onder de uitkomsten der daarmede in het werk gestelde analyses eene eerste plaats verdienen en in zoo verre behandeld moeten worden , als het doel dezer wetenschap zulks vordert. Ik heb deze taak voor mijne voorlezingen bespaard, doch de uitkomsten der analyses in het volgend speciëcl gedeelte bij ieder ruw artsenijmiddel volledig tabellarisch medegedeeld. 12. Opmerkingen met betrekking tot hunne aanwending als geneesmiddelen. Het kan het doel der pharmakognosie noch zijn noch worden, om bij ieder ruw artsenijmiddel de therapeutische werkingen breedvoerig te vermelden, want daarmede houdt zich uitsluitend de pharmakodynamie, alsook de therapie, onledig. Evenmin behoort haar de beschouwing der vormen toe, waarin de artsenijmiddelen aan de zieken worden toegediend, omdat deze aan de pharmacie eigen is. Enkele opmerkingen hieromtrent komen mij DES PL ANTENRIJ RS. 5t echter zeer geschikt voor, om de pharmakognosie voor de pharmakodynamie en therapie meer toegankelijk te maken- Stelsclliiiside« De wijze , waarop de vegetabiliën ter pharmakognostische beschouwing elkander opvolgen, of datgeen , wat men hier systeem kan noemen, is voor¬ zeker geene onverschillige zaak , wanneer niet alleen langs den gemak- kelijksten weg het hierboven vermeld doel der pharmakognosie, maar ook de door deze wetenschap in het algemeen mogelijke voordeelen be¬ reikt en lust en liefde voor hare beoefening opgewekt zullen worden. Om aan dezen eisch naar behooren te voldoen, zijn verschillende rangschikkingen der vegetabiliën beproefd. Men heeft hen namelijk 1) streng alphabetisch gerangschikt. Bij deze regeling , waardoor een register geheel overtollig wordt, en die ongetwijfeld het best voor pharmakopoeën ge¬ schikt is, wier bedoelingen, zoo als bereids boven is aangevoerd, andere dan die der pharmakognosie zijn, vormt ieder vegetabilium een op zich zelf staand lid zonder eenige verbinding. De pharmakognosie wordt hier¬ door slechts eene verzameling van beschrijvingen en herhalingen, die het geheugen vermoeijen. Gedachteloos wordt daarbij de plaatsing der moederplanten in de stelsels der botanie opgegeven, terwijl deze gelegen¬ heid uitnemend zou kunnen aangewend worden, om de met betrekking tot de bestanddeelen en bijgevolg ook tot de werkingen plaats grijpende gelijkheid van meerdere, dikwijls vele vegetabiliën aan te toonen. Hierdoor zou juist de pharmakognosie eene soort van wetenschappelijk aanzien verkrijgen en voor de pharmakodynamie en therapie nuttiger en belang- rijker worden. Inderdaad niet verschillend en dus ook niet doeltreffender, doch het meest in aanwending gebragt is 2) de rangschikking der vegetabiliën in groepen , die volgens de gewigtigste deelen der planten gevormd zijn , zoo als : wortels, schorsen, zaden, enz. in dier voege , als ik deze hierboven gekenschetst heb, terwijl de enkele leden dier groepen wederom alphabetisch geregeld zijn. Gansch onderscheiden evenwel van deze beide rangschikkingen , welke alzoo aan het daardoor beoogd doel niet het best beantwoorden, is 3) de grondvesting der pharmakognosie op de stelsels der botanie zooda¬ nig, dat zij eene onmiddellijke voortzetting der zuiver botanische be¬ schouwingen vormt. Het is klaar, dat dan, indien reeds de kruidkundige systemata door eenen bepaalden band worden bijeengehouden, ook de pharmakognosie een des te hechter gebouwd leerstelsel zijn moet , zoo o2 PHARMAKOGNOSIE men de stelling in aanmerking neemt, « dat botanisch gelijksoortige planten ook gelijksoortige bestanddeelen en gelijksoortige werkingen bezitten » , welke dagelijks meer en meer bevestigd en uitgebreid wordt. Het linnaeaansch stel¬ sel beantwoordt echter aan deze verhoudingen niet meer in dier voege, dat men zoude kunnen opgewekt worden om bet als grondslag te kiezen; het natuurlijk stelsel daarentegen zoo volkomen , dat men bij eene naauwkeurige over¬ weging van alle daarbij in aanmerking komende omstandigheden geen oogenblik aarzelen kan , om de pharmakognosie daarop te grondvesten. Dan immers vormt zij een vervolg op de botanie, gelijk deze thans alge¬ meen onderwezen wordt, en bare onderlinge verhouding is dan ongeveer dezelfde , als die der pbarmacie tot de chemie. Dit zijn de redenen , waarom ik reeds meerdere jaren op die wijze de pharmakognosie voorgedragen en in deze schets zoo behandeld heb , dat de moederplanten der vege¬ tabiliën volgens hare botanische verwantschap op elkander volgen. Ver¬ scheidene omstandigheden spoorden mij aan , om daarbij bartling’s Ordin. natural, plantar um , Gott. 1830, te gebruiken, wier grondslag de volgende is- t. Yetjetabiliu ceiëuïarën. Celplanten. A. Veg etabilia homonemea. B. Veg etabilia heter onemea. S. Wegeta&iMa vttscwëaréa. Vaat planten. A. V eg etabilia cryptogama. B- Vegetabilia phanerog ama. 1. Vegetabilia monocoty ledonea. 2. Vegetabilia dicotyledonea. a. Vegetabilia chlamydoblasta. b. Vegetabilia gymnoblasta. a. Vegetabilia apetala. ß. Vegetabilia monopetala. y. Vegetabilia polypetala. Elke dezer afdeelingen omvat een zeker aantal klassen, familiën , ge¬ slachten en daartoe behoorende soorten. Er zijn daaronder zeer weinige klassen, doch meerdere familiën en zeer vele geslachten, welke geene gebruikelijke planten bevatten ; het getal der niet aangewende soorten is evenwel buitengewoon groot. Het moge dus hier volkomen toereikend zijn, wanneer slechts die familiën vermeld worden, welke ruwe artsenij¬ middelen oplevcren. Om echter den zamenhang des stelsels niet te ver¬ breken en om de plaatsing van de moederplanten der ruwe artsenijmiddelen daarin voldoende te begrijpen , alsook om gelijktijdig die klassen en familiën in betrekking tot haar bestaan te leeren kennen, wier planten inde DES PLANTENRIJKS. 53 artsenijkunde nog niet beproefd zijn, zal ik ten minste alle klassen en familiëu bij wijze van ovcrzigt vermelden. Ik zal echter daarvan slechts diegenen op den voorgrond stellen en met doorloopende getalmerken aan¬ duiden, welke pharmakognostischc waarde aanbieden , en , met voorbijgang van hare algcmeene botanische kenteekenen , hare scheikundige verhou¬ dingen in het algemeen, voor zoover onze kennis zich daaromtrent uitstrekt, vooropstellen. Te dien einde zijn in deze schets alleen de namen opgege¬ ven der daarbij in aanmerking komende bestanddeelen , daar ik de noodige uitwijdingen voor mijne voorlezingen bespaard heb. Daarentegen achten wij hier eene vermelding der geslachten, welke gcene artsenijplanten bevatten, overbodig. De klassen en orden van het iinnaeaansch sexuaalstelsel zijn bij ieder geslacht met een Romeinsch en een Arabisch getalmerk opgegeven. I. VEGETABILÏA CELLULARIA. CELPLANTEN. A. VEGETABILIA HOMONEMEA. Klassen: mycetes s. fungi, licbenes. algae. L MYCETES. ZWAMMEN. Bestanddeelen: amylon (fungine) ; eiwit; osmazome; slijm ; gelei ; vetten ; harsen; zwamsuiker; mannasuiker ; gistvermogende suiker; kleurstoffen; zouten van potasch en ammonia met phosphorzuur , azijnzuur, zwamzuur en boletzuur. — Amanitine? inuline? lïchenine? Familien: Coniomycetes. Hyphomycetes. Gaste ro mycetes. Pyreno mycetes. Hy menom ycetes. 1. GASTEROMYCETES. Buikzwammen. a. Lycoperdon. Stuif zwam. XXIV. 1. Lycoperdon Bovista l. Lycop. caelatum fries. B o vista ni- grescens pers. Op drooge akkers, weilanden, aan boschkanten enz. , in Augustus en September. — d.V.5.40. Mq.336.P.IÏ.21 F.B. IX. 720. — De zeer korte , dikke , geplooide steel of stronk draagt eenen omgekeerd- eirondcn vruchthouder. Het omhulsel vormt vlakke schubben op den top der zwam. De aanvankelijk witte , vleezige zwam bereikt de grootte eener walnoot tot eenen voet in doorsnede , en wordt bij bet rijpen bruin. Dan scheurt haar vruchthouder óf van zelven , óf bij eenen stoot of trap met gedruisch (daarom ook Crepitus Lupi genoemd) van een, waarbij de daarin bevatte onaangenaam riekende kiemkorrels, welke eene oogont¬ steking verwekken kunnen, wegstuiven. De nu overblijvende steel bene¬ vens een gedeelte van den vruchthouder vormt de: GASTEROMYCETES. 55 Bovist , Bovist- Stuif zwam of Chirurgijns zwam. Bovista s. Fungus Chirurgomm. Is ongemeen ligt, los, veerkrachtig. Heeft door de kiemkorrels , die er zijn blijven aanhangen, een poedervormig aanzien en de eigenschap om te stuiven. Reukloos. Smaak Üaauw, zoutig. — Slechts de bestand- deelen der asch zijn door john onderzocht. Verwisselingen : Lycoperdon excipuliforme. Lycoperdon g i- ganteum. ff*. Elaphomyces. Hertzwam. XXIV. 1. Elaphomyces granulatus fries. Lycoperdon cervinum l. Niet zeer diep onder de oppervlakte der aarde in onze bosschen, voornamelijk in dennewouden. — Mq.336. — Levert den H ertstruffel. Boletus s. Fungus cervinus. De rijpe vruchthouder; rondachtig, somwijlen van indrukselen voorzien, zelden glad, gewoonlijk met kleine, stompe tepeltjes bedekt. Het leder- achtig , hard omhulsel is ongeveer 1 streep dik en sluit eene witte, weeke massa in, die zich bij het rijpen in eene zwarte, stofachtige sporenmassa verandert, waarmede het omhulsel wordt opgevuld. De versehe zwam riekt onaangenaam; de drooge is reukloos en smaakt laf, bitterachtig. Bevat volgens biltz : a ) In de sporenmassa : Eene onaangenaam riekende , vlugtige stof. Weekhars . 0,325 Harde hars . 0,052 Roode kleurstof, slijmsuiker en osmazome . 2,708 Gom . 2,083 Inuline . 8,333 Spoor van oplosbaar eiwit. Fungine. Door potasch uitgetrokkene roode kleurstof en eiwitachtige stof. Vrije plantenzuren en zouten van potasch, ammonia en kalkaarde met een plantenzuur. Zwavelzure en phosphorzure kalkaarde. Keukenzout. Kiezelaarde. Man- ganesium. IJzer. ÜYMENOMYCETES. b) in den omslag (peridium) : Geel , ransig vet . 0,33 Osmazome met kristalachtige zwamsuiker . 12,00 Gom . . 10,40 Eiwit. Fungine. Door potasch uitgetrokkene gomachtige en eiwitachtige stof. Vrije plantenzuren en plantenzure ammonia en kalkaarde. Phosphorzure en zwavelzure kalkaarde. c) In de tepelige huid. Geel, bitter vet. In water en loogen oplosbare , in alkohol en aether onoplosbare kleurstof. Bittere en andere stoffen, echter noch zwamsuiker, noch inuline. d) In het haarnet. Zwamsuiker. Geen inuline. Verwisselingen: Elaphomyces scaber. Elaphomyces muricatus. 2. HYMENOMYCETES. Kiemvlies- of Hoedzwammen. a. Polyporus. Buis zwam. XXIV. 1. Polyporus suaveolens fries. Boletus suaveolens persoon. Op oude wilgenboomen. — n.V.1.54. Mq.335. — Levert de Welriekende zwam of Anijs zwam. Boletus s. Fungus salicis. De geheele rijpe zwam; halfcirkelvormig, van boven gewrelfd, wit, met zacht vilt bedekt. De ondervlakte bestaat uit de opene buizen van het overdek (hymcnium), die aanvankelijk wit zijn, doch later bruin worden. De ver¬ sehe, weeke en vleezige zwam wordt bij het droogen kurkachtig en vast. Riekt versch naar anijs; is droog bijna reukloos; door bevochtiging met water komt de anijslucht weder te voorschijn. Smaakt slijmig, bitter¬ achtig. Bevat volgens schlesinger: Versch. Droog. 62,500 - 1,562 4,166 3,203 8,541 Water . . .. Vet. Gomachtig extract HYMENOMYCETES- 57 Weekhars . 1,054 2,812 Harde hars . 0,351 0,937 Gom . 6,093 16,250 Lichenine . 3,906 10,416 Eiwit . 2,477 6,604 Fungine . 18,687 49,895 Levert 11,17 proc. asch, die uit 7,66 kiezelaarde, 0,99 zwavelzure potasch , 0,457 chlorpotassium en 2,054 phorphorzure bitteraarde bestaat. Verwisselingen: Boletus vers i col o r. Boletus odoratus. Bole¬ tus igniarius. Daedalea suaveolens etc. 2. Polyporus fomentarius fries. Boletus fomentarius l. Bijna alleen op oude beuken. — Mq.335. P.II.20. — Dient hoofdzakelijk tot bereiding der algemeen bekende Gemeene Zwam of Vuurzwam . Agaricus chirurgorum s. Fungus igniarius. Te dien einde wordt zij in schijven gesneden , in water geweekt , om er chlorpotassium , gips en andere daarin oplosbare organische stoffen uittetrekken , vervolgens met eene zwakke potaschloog uitgekookt , goed uitgewasschen , gedroogd en geklopt, totdat zij geheel week is geworden. Hierdoor ontstaat een zeer teder celweefsel in niet geheel zuiveren toe¬ stand. — De uit Frankrijk komende witte zwam is waarschijnlijk met zwaveligzuur gebleekt. — Men wachte zich voor eene met salpeter of buskruid doortrokkene zwam. 3. Polyporus igniarius fries- Boletus igniarius l. Voornamelijk op wilgenstammen en vruchtboomen. — Mq.335. P. 11.20. F.ZLX.744. — Dient, gelijk ook Polyporus mar ginatus , Daedalea quercina enz., mede lot bereiding der zwam. 4. Polyporus ofjicinalis fries. Boletus Laricis l. Op oude lorken- boomen , La rix europae a, op de bergen van Zuid-Europa. — d.V.1.53 Mq.335. P.IT.20. — Verkrijgt door de vergroeijing van meerdere individu’s eenen zeer ongelijken vorm en grootte. Hare bijna houtaehtige schors is met af¬ wisselende, witte, gele en bruine ringen goteckend , welke de afzonderlijke over elkander gegroeide individu’s aantoonen. Beter echter onderscheidt men deze van hinnen op de loodregtc doorsnede als horizontale lagen , die l — 1 duim dik, regelmalig, vuilwit of geel en op de snijvlakten met eene 58 HYMENOMYCETES. donkere kleur begrensd zijn. De zwam is van onderen van ontelbare gaten voorzien. Zij wordt in Augustus en September ingezameld , geschild , gedroogd en, zoo als men dit noemt, wit geklopt. Aldus bereid heet zij in de arsenijkunde : Lorken - of Bloedzwam. Agaricus albus s. Fungus Laricis. Kwam vroeger uit de Levant, en men waardeerde inzonderheid die uit Aleppo- Wordt echter thans voornamelijk uit Zuidelijk-Tyrol en Hongarije tot ons gevoerd. Vormt ligte, losse , gemakkelijk breekbare, vezelig-poederachtige , vuilwitte stukken van zeer ongelijke grootte en vorm. Reuk muf, sterk meelachtig ; smaak zoetachtig, later bitter en scherp. Is moeijelijk te pulveriseren Het poeder verwekt niezen. Geeft met alkohol eene granaatroode tinctuur, die zuur reageert en bij verdamping eene harsmassa overlaat , waarin proust en bouillon-lagrange ook benzoëzuur gevonden hebben. Bestaat volgens biley uit: Gom met bitter extract en in water opl. plantenzure zouten . . 8,30 Planteneiwit in oplosbaren toestand . 0,70 Weekhars, met de in water oplosbare deelen uitgetrokken . . . 1,20 Hars , met de in kokend water oplosbare deelen uitgetrokken . . 2,40 Hars, daarna met alkohol uitgetrokken . . 23,50 Wasachtige zelfstandigheid . 0,20 Extractiefstof . 2,00 Boletzuur . 0,13 Zwamzuur . * . . • 0,06 Wijnsteenzuur en phosphorzuur . . . - 1,35 Potasch . 0,33 Kalkaarde . 0,16 Gecoaguleerd eiwit en gomachtige zeifst., door zoutzuur uitgetrokken. 15,50 Hars, na de behandeling met zoutzuur door potasch uitgetrokken. 9,50 Fungine . . ; . 15,00 Water . 11,00 De vroegere proeven van bucholz, bouillon-lagrange, vauquelin , BRACONNOT en trommsdorff zijn in Berl. Jahrb. 1808, p. 111 en 121 — schweigger’s Jahrb. XII, p- 253 en 260 — trommsdorff, N. Journ. XXV, p. 193 te vinden. Wordt gewoonlijk door eene kleine torsoort, Anobium fes tiv um, uit¬ gevreten. Men vermijde de door ouderdom onwerkzaam gewordene, alsook de CONIOMYCETES. 59 onechte, smakelooze en de uit Frankrijk komende kleinere, digtere en gele Jorkenzwam. Men vindt er somwijlen exemplaren van Polyporus igni- arius, met poeder van lorkenzwam geheel wit bestoven, bijgemengd. a. Exidia. Exidie. XXIV. 1. Exidia Auricula fries. Peziza A ur icula l- In het voorjaar in groot aantal op oude stammen van Sambucus nigra. — Mq-336. — Levert de Vlier zwam of Judasoor. Fungus Sambuci s. Auricula Judae. De geheele zwam , gedroogd. Vormt als het ware een dik blad , dat aan den rand tot eenen golfvormigen beker is omgebogen, en beneden aan een punt op de schors bevestigd is , waardoor het op een oor gelijkt. Versch is zij geleiachtig, trillend, op de bovenvlakte zwartgroen, glanzig, met vooruitspringende plooijen. Op de ondervlakte gewoonlijk met een bleekgrijs vilt bekleed. Zij wordt bij het droogen veel dunner, gekruider, lederachtig, bijna reukloos. Smaakt laf. Wordt in water ligtelijk week en zwelt daarin zoo op, dat zij zich weder als de natuurlijke geleiachtige zwam voordoet. Verwisselingen: Boletus versicolor. Boletus adustus. Daedalea un i col o r. 3. CONIOMYCETES. Stof zwammen. »■ Sper moe dia. Spermoedie. XXIV. 1. Spermoedia clavus fries. Sclerotium clavus de cand. Ontstaat, in de plaats van het ware zaad , op het vruchtbeginsel van vele grasplanten , inzonderheid op dat der rogge. — d.V.1.41. Mq.337. P.II.18 en 49. — De geheele gedroogde zwam draagt in de artsenijkunde den naam van : Moederkoorn of Moeder hoorn zwam. Secale cornutum. Sijn. Bockshorn ; Hahnsporn ; Hungerkorn ; Kornmutter ; Kornzapf en Vogelsporn. Clavus secaliuus; Mater Secalis; Secale clavatum; Secale luxu¬ ria ns. Ergot ; Seigle ergotê. Ergot of Prye ; Mother of Prye etc. Moet geheel rijp en alleen van de rogge ingezameld, behoorlijk gedroogd, goed afgesloten bewaard en ieder jaar vernieuwd worden- De rogge is het meest tot het voorbrengen dezer zwam geneigd, veel minder de gerst en de tarwe. Op de haver heb ik haar nooit gezien. Van de in ’t wild grceijende grassen zijn het voornamelijk die , welke nabij 60 CON IOMYCETES. vochtige slooten en in water groeijen, waarop zich het moederkoorn ont¬ wikkelt. Het moederkoorn van alle grassen schijnt van eenerlei aard te zijn en dus slechts door eene ongelijke grootte te verschillen. Meermalen zijn twee soorten onderscheiden; deze zijn echter noch genoegzaam gekarakte¬ riseerd , noch ooit door mij in de natuur ontdekt. Reeds sedert eeuwen heeft deze merkwaardige zwam de opmerkzaamheid der natuuronderzoekers tot zich getrokken en tot de meest verschillende gevoelens omtrent haren aard , hare wijze van ontstaan en werking op de dierlijke huishouding aanleiding gegeven. Wat in de eerste plaats den aard van het moederkoorn betreft, zoo loopen alle gevoelens op 3 , hoewel op de menigvuldigste wijze verklaarde theoriën uit, namelijk: dat het is 1) eene ziekelijke verandering der reeds tot op zekeren graad ontwikkelde zaden, 2) eene ziekelijke verande¬ ring van het vruchtbeginsel zelf, en 3) eene zwam, die de volkomene vorming van het ware zaad reeds van den beginne af onderdrukt en in zijne plaats te voorschijn treedt. Al hetgeen men tot dus verre in het moeder¬ koorn heeft opgemerkt, schijnt zich bij voorkeur ten gunste der laatstgenoemde theorie te vereenigen , zoodat ik vermeen het de beste plaats te hebben aangewezen, wanneer ik er de rij der gebruikelijke zwammen mede besluit. Deze zwam ontslaat onmiddellijk op het vruchtbeginsel. Aanvankelijk vormt zich hieruit een bijna kleurloos, dik, kleverig, zoet smakend sap, waarmede zich binnen weinige dagen de kleppen opvullen. In dit sap vormt zich dan deze zwam , welke ver uit de kleppen uitgroeit. Hierbij verdwijnt langzamerhand gezegd sap, waarvan dikwijls een gedeelte aan den top der zwam tot een gedachtig aanhangsel verdroogt, hetgeen LEVEiLLÉ eigenlijk voor eene zwam houdt, die bij Sphacelia segchim noemt. — In den tijd van 10 — 14 dagen is de volkomene ontwikkeling van het moederkoorn tot stand gekomen. Gedurende de ontwikkeling bevinden zich gewoonlijb van roode vleugcldeksels voorziene torren, Cantharis melanura, buiten op de kafbladen, om op gemeld zoet sap te azen, doch om geene andere reden. Deze torren zijn dus goede wegwijzers om aren te vinden , waarin zich moederkoorn vormt. De kleinste begin¬ selen dezer zwam, ongeveer zoo groot als een moslaardkorrel , bevatten geen zetmeel, waaruit ten duidelijkste volgt , dat deze zwam door geene zaadvorming wordt voorafgegaan. In de plaats van een gezond zaad komt altijd slechts een korrel van het moederkoorn te voorschijn. De overige zaden verkrijgen daarbij ongestoord hunne geheele ontwikkeling; en slechts dan, wanneer 12 — 20 korrels in eene aar ontslaan, wordt de volkomene vorming der overige zaden meer of minder onderdrukt. Het volslagen CONIOMYCETES. 61 rijpe moederkoorn scheidt zich ligt uit de kleppen af, en valt reeds bij het bewegen der aren van zelf er uit. De beste wijze om de rogge in jaren , waarin het schadelijk moederkoorn veelvuldig voorkomt , hiervan vrij te verkrijgen, is dus, dat men de rogge regt rijp laat worden, zoodat het moederkoorn door de schudding bij het maaijen groolendeels van zelf uit de aren uitvalt. Vochtigheid is het vooral, hetgeen het ontstaan dezer zwam begunstigt. Daarom vindt men het in natte en koude jaren meer dan in drooge en warme; overvloediger in lager dan in hooger gelegene streken; meer in de vorens dan op de ruggen der akkers; veelvuldiger op schaduwrijke plaatsen dan op zoodanige, welke vrij aan het zonlicht blootstaan, enz. Sedert men derhalve met de aankweeking van het graan gevorderd is , en inzonderheid begonnen is de landerijen door middel van slooten drooger te maken, is deze zwam veel zeldzamer geworden, dan dit b. v. in bet jaar 1776 in het departement Sologne in Frankrijk het geval was, alwaar, volgens de mededeelingen van tessier , bijna de helft van den geheelen roggeoogst in moederkoorn bestaan had. 