VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
„den en weenden zij met elkander, en {nikten; terwijt » DENHAM, in aanbidding verloren, op zijne knien zonk, „en aan de bronader des levens het reinfte dankoffer toe- » bragt, door geene woorden verzwakt. Neent ook wij we „ gen het niet, deze fchilderij' uit te werken; het gordis „ valle neder, en het hart onzer Lezeren voltooije de luch- » tige trekken!” er Deze groote waarheid wordt dan door dit verzierd verka wel niet bewezen, maar opgehelderd. Geluttig de Leer, die, met het vertaal miet te vreden, maar door hetzelve tot “opmerkzaamheid en gevoel gefcherpt, dit dierbare in de ge- fchiedenis der wereld en van zijn leven tastbaar opmerkt, «a ‘dan ook zeker, immers genoegzaam voor zijn geloof en be- oefening, bevestigd vindt! a A. VON KOTZEBUE, DE ZOON UIT JAMAIKA, 507 ndgn nnn etn De Zoon uit Jamaika , of de vaderlijke Beproeving … Blijfpet, gevolgd naar den West- Indiër yan- A, VON KOTZEBUÊ, door M.G. ENGELMAN, Te Amfterdam, bij de Wed. H, van Kesteren en Zoon. 1817. In kh 8vo. 142 Bh f :- 16+: ie Zoon uit Jamaika is een zonderling heer; hij is met de Europefche zeden onbekend , en door die onkunde nagenoeg der eerften dag van zijn arrivement de dupe van het elletidigst gefpuis , en echter is de fchatrijke jongen een troetelkind des geluks;. want nog dien zelfden dag erlangt hij vader en fchoonvader, fchoonbroeder en fchoonzuster, vrienden, en eene regt be- minnelijke bruid, allen van den echt goeden ftempel; en wij gunnen hem dit alles hartelijk, omdat hij het waarlijk vers dient. Het {tuk wordt verlevendigd en het genoegen vers hoogd deor de teleurftelling en eindelijke gevoelige ftraf van cen oud, afgrijfelijk, rimpelig, gierig en daarbij fchijnheilig wijf. — Bij de lezing voldeed obs het verdichtfel, en het gal ook wel op het tooneel voldoen? . - Dè Familie Bendheim; in leerrijke Gefprekken voor de Jeugd, Door g. BAHN, Rektor, der Koninklijke Garnizoensfchool se Berlijn. Uit het Hoogduitsch vertaald. II Deelen. Mee ~ Platen. Te Amflerdam, bij H. Timmer. 1817. Je ki. Bve. Te gamen 363 Bl. f 2-10-: Onder de onderhoudende en leerzame gefchriften voor kin- dêren verdieut dit werkje buiten twijfel eene eervolle plaats, De Schrijver weet regt goed in den kindertoon en onderhoue dend te verhalen, en kiest zijne onderwerpen zoodanig , dat lees- en leeriust aanhoudend geprikkeld worden; en de heil zaamfte lesfen, om de doorgaande en niet ongewone gebrekén der kmderen tegen te gaan, zijn overal in den loop der ge- fprekken natuurlijk en doelmatig ingevlochten. Eerst wordt men hier bekend gemaakt met de lieve Familie, op een plaat- je tegenover den titel afgebeeld, waarin de waardige groot- vader doorgaans de verhaler is, nu en dan door een of an- der vriend afgewisfeld. Dan volgt eene gefchiedenis, bij gee fchikte aanleiding, uit des grootvaders leven, welke de kin- deren voelen doet, hoe veel erin de wereld door eéne klei- nigheid kan worden veroorzaakt onder de Goddelijke leis | ding, \ sof . È. HAHN, DE FAMILIE BENDHEIM. ding, en dat men alzoo niets befchouwen moet zonder ' Gods beftuur en invloed. Een reisje naar ecne naburige kes mis geeft velerlei, en veel leerzaams; het wordt ín drie af- deeliogen verhèald, en is met gefchiedenisjes en allerlef voor- wallen doorweved, De voordeeien der leerzaamheid, een gefprek , dat daarop volgt, is door aanwijzing en voorbeel den, die wél gekozen zijn, bijzonder leerzaam. De gefchie. denis van de vlugt, het gevaar en de rêdding van den En- gelfchen Pretendent, KAREL EDUARD, befluit het eerfie deeltje. Het tweede bepaalt zich meerendeels tot de psteur- lijke gefchiedenis, gelijk de vermelding der opfchriftes reeds voelen doet: De Vischvangst , — De Wondermenfches, — De Katten, De Broeder. en Zusterliefde, (zeker ter afwisfeling hier Ingevoegd) - - De Steur, en hoe die gevangen sws. Men ziet alzoo, dat dit werkje een allerlei is, ea 1à zich bij het naflaan, wat hier al voorkomt, in deze rmbrieken niet aangewezen , daar nog meer van overtuigen, Maar het is _ een onderhoudend en Igerzaam allerlei , dat door leergierige kinderen zeker meer day eenmsal met vermaak gelezen wordt. em De vertaling heeft: ook wiets, dat ons bijzonder hinderde, pd De nieuwe Kindervreugd, of Alphabetifche Verzameling van Ambachten, Beroepen, Bedrijven , Neringen , Handteringen, enz. voorgefteld door 24 Plaatjes in ffeendruk,-end. Te AS flerdam, bij van Arum en Kraaijenbrink. Z» rasse. 53 BI. f :- 14°: Deze proeve van plaatjes in fteendruk is zeker voor verbe tering vatbaar. Bij ieder plaatje hebben wij vierderlei foot van letter, en de bijfchriften en versjes zijn, zoo als zi zijn, voor kindertjes, die men dan een a. 5, c. boek geeft, ‘wel niet onder, maar toch ook niet boven de makt, Meu kan alzoo het boekje, zoo als vele andere, gebruiken. Eene en andere fpel- of taalfout moge bij eenen herdruk verbeterd “worden, Het kind, gewoon ink- voor inkt-verkooper te lezen, heeft naderhand moeite, zich dit ce ontwennen; en wij ieeren het ook maar liefst ten eerte, dat kuip vrouwt lijk is. Hetgeen dit boekje'moet aanprijzen, is, dat de op de prentjes bedoelde voorwerpen, ook voor het kleinfde kind, dadelijk kenbaar zijd. a No. IX. bl, 385. reg. 23. ftaat :- Amycaldo ‚ lees: Amyra. BOEKBESCHOUWING: De Godsdienstheer van den:Bijbel, uit het fandpunt -yan onse geestelijke behoeften befehouwd; door j. L. EWALD. fe Deel. Uit het Hoogduitsch vertaald, door G. ©. SPAAN, Predikant te Heerjansdam en Kijfhoek. Te Dordrecht, bij A. Blusfé en Zoon. 1817. Zn gr. 8yo. XVI en. 327 Blf a16-: D. werk , waarvan het eerfte deel in het licht is ver- fchenen , beveelt zich aan „en door den roem des Schrij- vers, en door het belang ‘des onderwerps, en door den langdúrigen arbeid, aan hetzelve befteed. Wie kent EWALD niet, uit wiens vruchtbare pen vele fchriften in de Hoogduitfche taal zijn voortgevloeid en in ‘onze moedertaal overgebragt, welke met groote graagte gea lezen wórden? Het onderwerp van het tegenwoordige is Allerbelangrijkst 5 zijnde de-Godsdienstleer des Bijbels, befchouwd met betrekking tot onze geestelijke behoefa fen. De tid, aan de bewerking befteed, is bijzonder merkwaardig. De Schrijver betuigt zelf, in het begin zijner voorrede „dat dit gefchrift de flotfom is van meer dan vijftien jaren nadenkens: en, fchoon hij er bijvoegt 5 _ dat dit niemand voor hetzelve moet innemeh, is het, echter, zeer gefchikt ter aanbeveling, vooral daar de Schrijver een man is ‚dien men , niet zonder grond , wel eens van oppervlakkigheid befchuldigd heeft. …— Er is; behalve het zoo even opgemerkte , nog iets , hetwelk dit „ werk van meest al de overige {chriften van £ w'aL D onderfcheidt, namelijk eene afgetrokkene voordragt, een eenigzins wijsgeerige toon , en menigvuldige kunst- woorden , ontleend wit de fcholen der verinaardtte wijse geeren van Duitschland, RAN T-,FICHTEENSCHEL- LENG; en hietaan , zegt de ‘Vertaler met reden , is ons Jezend publiek niet algemeen gewoon., Met leedwezen -` KOEKBESCH. 1818. NO. 12. LI mer - $10 Je L. EWALD merken wij dit zeer hinderend gebrek in het onderhavige werk op ;fchoon wij er tevens met den Vertaler bijvoe- gen, dat het voornamelijk in het begin plaats heeft, terwijl in het vervolg de ftijl duidelijker wordt. Om onzen Lezer over het oogmerk en den aard van dit werk te doen oordeelen, zullen wij, hoofdzakelijk, uit de voorrede des Schrijvers , de aanleiding tot het zelve opgeven. Reeds op de Akademie had men hem ingeprent, dat hij het Aoe van alles moest zoeken te begrijpen en te verklaren, het trachten begrijpelijk te maken, of, ihdien dit niet gelukte, het verwerpen. Hierdoor zocht hij, alwat in den Bijbel voor hem om begrijpelijk was, weg te redeneren; en, weldra onder- vindende, dat dit niet gemakkelijk ging, verwierp ý te eenemale den Bijbel, ten minfte als Goddelijke open baring. Hij zocht voorts zorgvuldig naar eene wijte geerte, die hem voldeed. Dit ging eenigen tijd goed. Doch velerlei noodlottige omítandigheden deden hem eene behoefte gevoelen naar iets verheveners en heili- gers. Zijne wijsgeerte werd hem een riet, dat fpoedig brak. Door de fchriften van HÈSS,LAVATER eN anderen weder op den Bijbel opmerkzaam geworden, begon hij dezen op nieuw door te lezen, en denzelws bijzonder met zijne onvoldane geestelijke behoeften & vergelijken: en van dien tijd af vond hij den Bijbel heel anders; hij gevoelde meer en meer „dat dezelve je voor ’s menfchen geestelijke behoeften berekend Wii, en dit heeft bij in zijn doorwrocht werk zeodezig i „ getoond, dat het, vooral in onzen tijd, der overpeit zinge van ieder’ waarheidminnaar over westdig it Overeenkomftig dit zeer gewigtig oogmerk, nu „Wd vooraf eenige wenken, betreffende de ongfhankelij der godsdjenftige denkbeelden van alle wijsgerige Éek fels. Dan volgt eene inleiding, waarin- en over oni? geestelijke behoeften gehandeld. wordt, (zijnde melijk eene nadere kennis van God, als Scheppé Weldoener van het Heelal, verzekering van de ve ving onzer zonden, en troost in rampen) en over 1 DE GODSDIENSTLEER VAN DEN BIJBEL, gi mogelijkheid eener Goddelijke openbaring, en over de verfchillende zoogenoemde openbaringen, welke allen getoetst worden , maar voor die der Christenen , als al- leen voldoende, moeten wijken, _ Van bl, 168 af begint het werk zelve, over de heilige fchriften der Christenen, en bevat, tot het einde van dit deel, de vier volgende afdeelingen: 1°. De algemee- ne gefchiedenis der menfchen, 2°. De gefchiedenis det Israëlietifche ftamvaders. 3°. De gefchiedenis des İsra» elietifchen volks tot op den dood van Mozes. 4°. De gefchiedenis van dit volk onder deszelfs krijgsoverften ‚ helden en koningen. Ïn iedere derzelven wordt, vol- gens eene geleidelijke orde, onderzocht, wat men vins, den kan in deze Bijbelboeken , betreffende de geestelijke behoeften der menfchen; en achter iedere zoo wél, als achter de inleiding, zijn nadere aanmerkingen, ter opa - heldering of ftaving van het aangevoerde. Over het algemeen befchouwen wij dit werk, als het verftand, het hart en der geleerdheid des Schrijvers zeer veel eer aandoende, en bijzonder gefchikt ter be- vestiging van de waarheid en van het uitftekend nut des Bijbels. Wij danken den Vertaler, dat hij begonnen heeft, hetzelve ons in het Nederduitsch, en zelfs be- ter te Teveren, dan het in *t oorfpronkelijke is uitgeko= men, dewijl hij, blijkens zijn voorberigt, bl. 5, vele Onnaau wkeurigheden in de aanhalingen heeft verholpen.. Er zullen, denkelijk , nog twee deelen volgen, tot wiet bewerking wij den eerwaardigen SPAAN de noodige kracht en aanmoediging toewenfchen: en wij vertrous wen, dat in dezelven minder drukfeilen en verbete- tingen noodig zullen zijn aan te duiden, dan er zich h dit deel bevinden.. Lis Aig Sia . Je HiB, DRÄSEKE mam nn Rigt zich ons leven naar onse vrijheid, of naar cen hoogere beflemming? — Drie Leerredenen, bij des aanvang des jaars 1816, in Bremen gehouden, door | Je He Be DRÄSEKE. Uit het Hoogduitsch vertaald door C. VAN EPEN, Leeraar der Hervormden te Veendam. Te Groningen, bij Je Römelingh. 1818. In gr. 8vo. 92 Bl. f 3-16: Grooten lof geeft de Eerw. Vertaler in zjn voorbe rigt aan dit gefchrift van den Heer DR ä sze. Hi verwondert zich, dat men nog geen ander nn dezen Schrijver in onze taal heeft overgebragt, en vertrouwt daarom, aan ons publiek geen’ onaangenamen dienstte bewijzen, door de Vertaling van het tegenwoordige. De Heer DRÄSEKE treedt dus thans, voor de eerfte male, voor ons publiek op; en het is daarom van be- lang, dat wij van dit gefchrift een eenigzins uitvoerie ger verflag geven, vooral daar het onderwerp gewig- tig, en de lof des Vertalers, die ons eerlang andere vat des Autheurs fchriften belooft , hoog geftemd is. Kw ten wij ons dan hier van onzen. pligt zoo volledig, ab de aard onzes Maandwerks flechts eenigzìns toela! Het doet ons leed, dat wij niet zoo gunftig over dit letterwerk kunnen oordeelen ‚ Als de Heer Vertaler ge daan heeft. Als godgeleerd-wijsgeerige Verhandeling voldoet het ons in geenerlei opzigt, daar het het aller- eerst en alleronontbeerlijkst vereischte van ale zulke Vere handeling mist, — juistheid en klaarheid van wtdruke king, en naauwkeurige onderfcheiding van zaken, zot der welke men nooit verwarring van denkbeelden voot komen, en tot een ondubbelzinnig refultaat zijner 1è vorfchingen geraken kan. Zelfs het eigenlijk ondewe? of hoofddoel der Verhandelinge wordt nergens bert opg:geven. De vraag op den titel: Rigt zich ons IMS naar onze vrijheid, of naar eene hoogere beftennis ? 2 DRIE LEERREDENEN: S yal ons dit melden; maar zij is duister, Wat verftaat de Schrijver door ons leyen? Men kan er flechts naar raden, en verwacht te vergeefs , dat men, in het hoofd der Verhandeling zelve, deswege opheldering erlangen zal. Men moet al een goed deel van het gefchrift gelee _ zen hebben, eer men zich overreden kan, dat ons leven hier beiden te gelijk, en onzen levensloop, onze lotge- vallen, onzen voor- en tegenfpoed enz: , en ons zede dijk leven, ons doen en laten , beteekent, en dat de Schrijver in het algemeen onderzoeken wilde, zoo wel of ons zoogenoemd Jot in de wereld, als of ons zedelijk befluur van onszelven afhange, dan of wij, ten aan- zien van het een en het ander, onder den invloed of het bedwang eener hoogere magt ftaan. ‘Ondertusfchen Fchemert, onder het lezen „ alles voor de oogen, om- dat aanhoudend over twee zoo onderfcheidene ‘en onge. liĳkflachtige dingen te gelijk gefproken; en, hetgeen van flechts één van beiden waar is, telkens, als van beiden geldend, voorgedragen wordt, en daardoor ge- durig valfche befluiten worden opgemaakt, tot dat de Schrijver, op ‘het flot, door al het tegenftrijdige, dat in zijne voordragt heerscht, zelf verbijsterd, zich biet te redden weet, dan door de belijdenis , dat hij dat tegenftrijdige niét weet overeen te brengen, — Doch ziet hier , Lezers! het beloop van her geheele gefchrift, - Ben mensch kan geen ding aannemen, zoo het hem uit den Hemel niet gegeven zij. Deze woorden van jo A Ne kes den Dooper (Joan. Ill: 27.) dienen tot tekst jer eerfle Leerrede.” Zij worden aldus geparaphrafeerd : „ Geen mensch kan verder gaan,dan hij moet ; de eind. i palen zijn geftoken ; de middelen zijn gefchonken; de krachten zijn gewogen 5 de roeping laat zich hooren ; : $ wij treden ïn ‘het leven, en ons deel wordt ons van » den Heere gegeven.” De verdere uitbreiding hiervan komt ‘neêr op hec volgende: „ Den mensch komt niets, n geheel niets toe van hetgeen hij vermag, of bezit. » Het is alles gave van God, — In hem leven wij, be- p wegen wij ons, en zijn wij. Zelfs datgeen, dit Ll 3 » Zich 814 | J.H. B. DRÄSEKR » zich het meest als ons werk vertoont, — waarin ap het allervrijst , eigendommelijk en onmiskenbaar ons `» wezen werkzaam is, is eene gave van boven. Wi „ zijn uit onszelven niet bekwaam iets te denken. Alle „ onze bekwaamheid is uit God. Hij werkt in ons het „ Willen en het werken naar zijn welbehagen.’ — Dit vindt, volgens den Eerw. Redenaar, zijnen drievandie gen grond in ons Christelijk gefoof, in ons nadenken, en in onze ervaring, gelijk hij vervolgens poogt te (ta ven; waarna hij befluit: „Is dit zoo, en kan bet niet „ anders zijns hoe heilig wordt dan , daardoor, alles, „ wat betrekking op ons heeft! hoe dierbaar alles, » Wat ons aangenaam is! hoe ligt alles , wat ons wordt „ Opgelegd! hoe klaar alles, wat ons ontmoet! hoe » zacht alles, wat ons fmart! hoe welkom alles, wak „ Ons verwacht!” En in de uitbreiding dezer zes bijzonderheden beftaat de toepasfing. In de tweede Leerrede maakt zich de Schrijver de vob gende bedenkingen: 1, Beftemt de Hemel mijn Jot, dan Is ook mijne vrijheid flechts een verleidend droombeeld, Ik ben flechts werktuig in eene vreemde hand. a. Doet de Hemel alles, dan is mijne werkzaamheid ook over. tollig: ik heb dan de handen flechts in den fchoot te leggen. 3. Befchikt de Hemel alleen:alles, dan is mja toeftand voor verbetering , van mijnen kant , geheel ot- vatbaar: ik kan dan; als ik ongelukkig ben, wel bè klaagd, maar niet berispt worden, — Hij wil de twes Jaatfte bedenkingen eerst beantwoorden, en (paart de eerfte voor de derde Leerrede. —… Schoon de mensch niets kan aannemen, dan hetgeen hem gegeven wordt , ontkent hij echter, dat de mensch zelf daarbù mets zou behoeven te doen, of niets zou kunnen; maar het integendeel vastelijk daarvoor , dat er, aan de des menfchen, iets zeer wezenlijks gevorderd wort indien hem zal toegedeeld worden, wat de Hemel heeft toegedacht: en nu bepaalt hij, bij overbre van zijnen tekst, (Joan. Ill: 35) zijn zAema adis De Vader heeft de kinderen lief, en geefs alles in DRIE LERRREDENEN. 318 hand; en bewerkt dit vervolgens aldus: God doet aan alle zijne /chep/clen wel; maar, treden wij in geene na- dere betrekking, dan die van /chep/elen, tot Hem, — worden wij geene kinderen des Vaders, medegenooten van zijnen geest en zin, dan ontvangen Wij niet alfes s wat wij hebben konden. Slechts als wij kinderen wore den, ontgaat ons van de goederen des Vaders niets. Kinderen zijn erfgenamen: alles, wat hun immer toge behooren en toekomen kan, komt in bunne opene, rei- ne, Vlijtige, vormende hand. De opene hand is de tot ontvangen gereede, en beduidt den openen zin, de tot ontvangen: bereide ziel, Wat reine en vlijtige hand zij, verftaat zich van zelf, Door vormende hand meent de Schrijver die des genen’, die ledige woestijnen tot be- bouwden grond maakt, moerasfen en wouden in lust- waranden herfchept , de diepten der wetenfchappen: peilt , enz enz., maar vooral, die allereerst, en laatst, en eeuwig bezig is met de hervorming van zichzelven, met vreezen en beven zijne zaligheid zoekt, enz. Dit alles. wordt breed uiteengezet, en telkens toepasfelijk befloten met de vragen, of de toehoorder ru ook de epert , seine, vlijtige , vormende hand hebbe. — Men mag hier vragen : indien de mensch zoo geheel niets van sichzelven, alles uit den Hemel hebbe, als de Schrije ver beweerd heeft; indie hij in zichzelf zoo volftrekt 'enbekwaam zij om iets te denken of te doen, en indien zelfs de befluiten van zijnen wil (gelijk het op bl. 15 heet) gaven van boven zijn, — of dan ook het kind van God te worden, en de opene, reine, vlijtige en vormende hand te hebben , niet geheel van God zij, en den mensch zelven daar niets van toekome? En, zoo ja, of dan de Redenaar wel iets van zijne tweede en derde bedenking hebbe opgeheven? Zoo neen: of hij dan zijne leer, dat alles geheel aHeen van God komt, en de mensch zelf geheel niets vermag, zoo als hij die heeft voorgedragen, niet even zeer overdreven. hebbe, als die, dat God altijd allés, zonder eenige uitzondering, zijnen kinderen in.de hand geeft? Ll4 Laat « 816 Je H. B. DRÄSEKE ` Laat ons zien’, hoe hij zijne eerfte bedenking nu, in. de derde Leerrede, oplosfe. Hier dient hem tot tekst Joan. MI: 34, naar LUTHER?’s vertaling: God geeft. den geest niet met mate; hetgeen bij hem zegt: God | is, in de bedeeling des geestes, aan geene maat gebon- den; Hij is volkomen vrij, den eenen op een’ nederen (lageren), den. anderen. op een’ hoogeren trap te ftel- Yen. Maar (vraagt de Schrijver) kan men, als het mec de zaak zoo gelegen is, dan nog van cen wil des men fchen Spreken? Is het menfchelijk geflacht alzoo als be. floten door eene hoogere magt , waar blijft dan de waar- = de van zelfftandige wezens ?: of, hoe bef?aat zulk eene gebondenheid nog met onze vermeende (P) vrijheid? Ziet daar op nieuw de bedenking! „ Vóór alle dingen (zegt » de Heer DRÄSEKE) moeten wij. hief onderzoeken , » of beiden werkelijk belaan, zoo wel dat, wat wij » Onze gebondenheid (bepaaldheid) noemen, als dat, s» wat wij onze vrijheid heeten. Vooreerst, Aoe és het » met. onze gebondenheid (of bepaaldheid door eene hoo- » gere magt) gelegen? Is zij misleiding, of beftaat zij » inderdaad? Tweederlei dingen kunnen wij onweder. s» fprekelijk niet loochenen. ` Wij zelve zijn daar op » ecne wijze en in eene gedaante, die wij niet beftemd » hebben. De dingen om ons heen zĳn daar in eene „ betrekking tot ons, en met eenen invloed op oss, „ die wij niet verordend hebben.” - Dit beiden wordt nu uitgebreid. Ons is niet gevraagd:, of wij beftsan wilden :. wij ontvingen onze geest- en ligehaamsvermo- gens, onzen aanleg, onze neigingen, onze krachten, ons temperament enz. , zonder dat wij daaromtrent eeni» ge keus hadden; en altijd moet ons dat woord voor den geest zijn: heeft niet de pottenbakker magt, om uit hetzelfde leem te maken het eene vat ter eere, het an- dere ter oneere? … Ten aanzien der dingen om ons heen: de wereld vertoont zich aan ans op zulke wijze, de natuur ftaat tot ons in zulke betrekking, de om(tan- dizheden betreffen ons, werken op ans, fpe'en met ans en vormen ons zoo, als wij geen vermogen hebe - | ` $ | DRIE LEERREDENEN, Oe siy ben, om te verhinderen. Wij ontvangen van dit alles de indrukfelen reeds vroeger, dan wij weten, in onze onnoozele kindschheid , ja zelfs reeds vóór onze intrede in de wereld , — zachter , dan wij bemerken , door invloed van hemelftreek , luchtsgefteldheid , volksaard , ftaats- inrigting, woonplaats , geest der taal, ftaat van bee fchaving onzer eeuw enz.,— meer, dan wij denken: in de diepte van ons wesen dringt zich de buiten- wee reld magtig in. Dikwijls is het flechts één aanblik , één voorval, ééne omftandigheid, Cén fap, één zamenloop van zaken, die. over den. geheelen aanleg onzer belan- gen, over de ganfche ontwikkeling van ons lot, over de geheele ftemming van ons gemoed, ja over ons tij- delijk en eeuwig heil het lot werpt. — Eindelijk, de dingen buiten ons werken op ons ook anders, dan wij willen; en het meníchelijk leven verfchijnt ons dus als een weeffel, dat ons ftil, maar onweêrftaanliĳjk , oma fpint, of gelijk een raderwerk, door eene verborgene veêr bewogen, of gelijk een bal , door eene onzigtbare hand geworpen. „Hetzelfde befluit wordt ook uit de ervaring afgeleid. „Wij wikken, wegen, aarzelen , twijfelen enz., eer wij gewigtige befluiten nemen. Dit getuigt van vrijheid. Ll 5 Vrij- gis ` J. H. Be DRÄSEKKE Vrijheid is ook onze onderftelling in ons gansch ver- keer met onze medemenfchen. Alle voorftel tot verbe- tering, alle onderwijs, alle vermaning, belooning en ftraf. berusten daarop. Wij kennen zeiken, die onze verhevenheid boven den natuurdwang eerlijk bewezen hebben, enz. — Zij beftaan dan nevens elkander , onze gebondenheid en vrijheid: maar hoe beflaan zij te zae men? == Hoort nu, Lezers! en verwondert u! De Schrijver antwoordt: Zé weet het niot. Maar, is dateen antwoord? vraagt hij; en hervat daarop: Het is een antwoord „en wel het éénige „dat van een’ ítofbewoner aan zijne natuurgenooten kan gegeven worden. Zoudt gij (vervolgt hij) désniettegenttaande bereid zijo mij te vragen: hoe kan men dan, als men het niet begrijpt, het beftaan van onze vrijheid met onze gebondenheid aannemen. en vasthouden ? dan antwoord ik: dat beftaan is daadzaak, en, bij gevolg, laat het zich, redelijker- wijze , niet loochenen. Het is er mede, als met de ver- “_bindtenis van ligchaam en ziel „des diers èn des engels „ in ons wezen. Ook deze moeten wij erkennen , offchoon wij onvermogend zijn , die te verklaren: zi is eene ver- borgenheid,en zal eene verborgenheid blijven , zoo lang wij hier beneden rondzwerven. En isdat antwoord genoegzaam ? (is de eindelijke vraag.) Ja , (zegt de Schrij ver) voor den kìnderzin is het dat: hebt flechts kinder lijken ootmoed , kinder lijk verbrouwen „kinderkijko hoop! En met de uitbreiding hiervan loopt het ftuk af. Wie zich nu hierbij kan nederleggen „ doe het! Wij kunnes het niet, én merken aan, dat, zoo de Schrijver, fn zijn onderzoek, vaneengefcheiden had, hetgeen. hij heeft te zamengevoegd (gelijk wij rcedshebben aanger merkt), en zoo hij niet belemmerd geweest ware. door den invloed vån kerkleer en eenmaal aangenomene be- palingen van fchriftuidegging, hee hemzelven wast- fchijnlijk niet 200 moeifelik zou zijn voorgekomen, te verklaren , hoe onze gebondenheid en vrijheid te zamen beftaan „en hij geene tegenftrijdigheid , welke altijd eene geopenbaarde onwaarheid is, eene verborgenheid ge ` noemd, DRIE LEERREDENEN. 519 noemd , of die met eene onbegrijpelijkheid gelijk gefteld , en ,als zoodanig, als beftaanbaar en aannemelijk voorge“ dragen zou hebben. Wat zijn ftijl betreft: wij aarzelen niet, ‘dien ‚ in ve- le opzigten, fchoon te heeten; doch, als voorbeeld van echte kanfelwelfprekendheid , zouden wij dien , met den Vertaler , niet onbedingd durven voordragen. Hij is ons daartoe, hier en daar, te weelderig, te hoog, en, voor Aet gros der Christenfchaar, voor welke toch vooral gepredikt behoort te worden , niet eenvoudig en duidelijk genoeg. Wat kan, bij voorbeeld, dit gros wel denken bij eene plaats, als deze ? (op bl. 18.) „ Wij » kunnen niets alleen ; het moet van hooger hand ons » toekomen, wat wij noodig hebben. Wij zouden even „ daarom onze verhouding tot den, Schepper en zijne „fchepping zeer verkeerdelijk bepalen, indien wij ons ` „ wilden aaumatigen, ons een zonnerang toe te fchrij- » ven. Ieder wereldítelfel behoeft flechts ééne zon, en „ heeft er ook flechts- ééne. Zoo hebben ook de one „telbare heren der geesten flechts één middelpunt, „ van hetwelk een ieder zijn licht en zijne warmte onte „ vangt. En daarmede is onze ftand bepaald ,” enz. Ten aanzien der gebeden van den Heer DRÈSEKE kunnen wij mede met den Vertaler niet inftemmen. Zij zijn ons te gekunfteld. Dat zeggen tot God: „ wij rus- ten aan uw vaderbart „’* met dat gedurig herhalen : „ wat gevoelt ons hart niet aan uw bart,” gevalt ons even min, als dat: „ een volk kan niets aannemen, zoo het n» uit den Hemel niet aan hetzelve gegeven worde , daar- „om fmeeken wij U voor ons volk, — eene ftad kan ‚‚ niets aannemen enz. , daarom bidden wij U, dat Gij „ onze ftad wilt behoeden , — eene gemeente kan niets „ aannemen enz. , daarom bidden wij U , zegen de ker- » ken in dit gebied,” en ’t geen er meer volgt.. Wij zouden veeleer jange predikers tegen de navolging hier- van 520 YJ. H. B. DRÄSEKE, DRIE LEERREDENEN, van vermanen, dan er hen toe opwekken. Terwijl de toehoorders op de kunst van zulke gebeden le:ten , bide den zij niet: in geest en waarheid mede, maar bewon: deren flechts den redenaar, — guod abfst 4 Leerrede ter gedachtenis van de groote verdienften der Nederland/che Vaderen, betrekkelijk het werk der Kerkhervorming , uitgefproken den 9 van Slagtmaand 1817. door A. YPEY, Hoogleeraar in de Godgeleerd- heid , en Akademiepredikant te Groningen. Te Gro- ningen, bij R. J. Schierbeek. 1817. An gr. 89o. 82 Bl f :-16°: | Man ftelle dit: opftel in geenen gelijken rang met het (wij zouden bijna zeggen talloos) aantal van gehoudene leerredenen op het’ laatíte Hervormingsfeest, wanneer het gevaar kon loopen van te worden over het hoofd -gezien , daar, hoe veel goeds men ook ín handen kreeg, men toch eindelijk van al dat goede zelfs verzadigd wordt > maar reeds de titel vordert voor deze leerrede uitzon- dering , hoezeer dezelve geen gewag maakt vande Man- merkingen, die, alhoewel met eene kleinere letter ge- _drukt,-veel meer ruimte beflaan dan de tekst, en, al je tot den lof onzer. Nederlandfche Vaderen gerigt > met groote vlijt bewerkt en verzamêld zijn, gelijk men dat van dezen Hoogleeraar verwachten kan, en zekerljk goed doen aan een vaderlandsch hart; te meer, daar het deel van deze Nederlandfehe Vaderen aan het be: langrijk werk der Hervormiúg, ook bij vele Nederlans ders, wat al te zeer in het vergeetboek was. Aan het aanwijzen van deze verdienften en het handhaven van dezen onzen roem is geheel de leerrede , welke Deuter. X: 34 en 15 ten tekst heeft, toegewijd. En ten aanzien van de gelukkige verbetering der hooge en lagere fcho- len, en door de uitvinding der boekdrukkunst , en tot de. hectteiling der wetenfchappen, en ten aanzien van , een P A. YPEY, LEËRREDE. - 521 een meer helder inzigt van de Evangelieleer en zucht eener kerkverbetering , betoogt de geleerde man , dát de Nederlanders LUTAER en zijne medehėrvormers lane ge vooruit waren : zijn betoog is, onzes inziens, vole dingend; gelijk ook de meer bijzondere lof van Gronine gen ‚in dit opzigt, niet alleen in eenen Groninger Hoog- leeraar zeer wel te dragen, maar ook inderdaad regt- matig is; en wij ouk geenszins genegen zijn ,den groo» ten Roötierdammer de hem hier toegekende verdientten in het allerminst te betwisten. Wat dezen ERASMUS betreft, de Hoogleeraar betoont zich gevoelig over het verfchillend oogpunt, waarin wij dien voortreffelijken man befchouwden, bij de beoordeeling van des Profes- fors Beknopte Gefchiedenis van, de Hervorming enz. (in onze Letteroeff. van het vorig jaar, bl. 629 en volg.) daar wij zijne groote verdienften meer als ter voorberei= ding van het groote werk, waarover het Eeuwfeest was, wilden befchouwd hebben; en het fmart ons, dat zijn Hooggel. zich over den toon, waarin die aane merking gefteld is, beklaagt. ten fprak van leeraars en geleerden. Bij dezelve wilde hij de vonken van godedienstgevoel opwekken, bij hen de fluimerende vrijheid tot eigen onderzoek der gods dienstleer in werking brengen, en eene onweêrftaane bare zucht doen geboren worden, om gezamenlijk hee volk te verlichten, te verbeteren , te heiligen. Leere aren en geleerden, door vooroordeel verblind , was hij een heelmeester. Hun, die door wanbegrippen verdais- terd waren în het verftand , was hij een leidsman vande oorden des lichts. Hun hart, door het bijgeloof vol angst, bragt hij tot rust. Hun geweten , gan de leer- bepalingen der kerk met banden geketend eener harde flavernij , wrong zich, door de kracht zijner overreding gefterkt, volkomen los, en in ééns zag het zich her fteld in de vrijheid van denken en fpreken. „ERASMUS, derhalve, was de voorlichter, niet van het volk, maar van de leeraars des volks. Onmid- dellijk had het volk niets , of althans zeer weinig, aan __ hem te danken. Ook zijne fchriften waren vervaardigd , niet in de taal des volks, maar in die der geleerden, Middellijk, daarentegen, was het volk, door de oper bare leeraars van den godsdienst, en door andere ge leerden , die in de landtaal fchreven , alles aan hem vers fehuldigd. Hij opende den leeraren een helder inzies in het Evangelie, en de leeraars deelden den fchat det wijsheid , welken zij er uit ontleenden, mede san huge ne gemeenten. i „ Zoo, mijne broeders ! heeft zich de zaak toegedra- gen. Zoude er immer eene algemeene hervorming det kerk tot ftand kamen , dan moest zij dus begonnen wote den. Eerst moest er één eenig man Opftaan, met be kwaamheden begunftigd, die niemand bezat, om dê leeraars te onderwijzen; één èenig man moest er op» ftean , van wien zij allen gezamenlijk niet alleen de wiat heid leerden , maar van wien zij allen met elkaêr ook dê waarheid uit één en hetzelfde ftandpunt onder bet i oof LEERREDE., Sas oóg kregen; een flandpunt, waarin dezelve zich het meest beminnelijk deed worden. Eén eenig man moest er opftaan, die hun allen dezelfde lesfen gaf, en onder deze wel als eene hoofdles aanprees „dat zij toch vooral - zelve de waarheid met het onpartijdigst onderzoek aan alle zijden mogten befchouwen, beproeven, beoordeee Jen. Dit laatíte is het echt kenmerkende van het proe testantisme, dat door RASMUS het eerst door leer en voorbeeld werd aanbevolen. Zoo hadden dan de hera vormers der zestiende eeuw éénen gemeenfchappelijken weester; en die was ERASMUS. Voor hem had de wijze Voorzienigheid dé talenten befpaard, welke er vereischt werden in éénen man, die de eerfte, die een _ algemeene hervormer der kerke voor derzelver leeraars zijn moest, opdat deze eenmaal bijzondere hervormers mogten zijn voor het volk, ‘ ‚se Dat dan Sak/en, en met regt ook, roeme op zijnen LUTHER! Nederland mag op zijnen ER As» mus eenen roem dragen , die nog grooter, die ongelijk grooter is. ERASMUS ging voors LUTHER volge dé,” enz. Dit klein gefchrift wekt zoodanige herinneringen san de uitnemende verdienften van een aantal Nederlanders , ddr en in het bedoelde tijdvak., op, dat wij het voor den Nederlander onmisbaar rekeven 5 terwijl wij de Gen fehiedenis der Nederlandfche Hervormde Kerk, door den Schrijver en den Heer DERMOUT, die zeker te dezen aanzien ook nog rijke bijdragen zal leveren, met verlangen te gemoet zien. Een aantal leerredenen bij bet Eeuwfeest hebben zicli wederom bij ons opeengehoopt; met een kort verlag gan dezelve mogen onze lezers zich te vreden houden , daar ons ruimte ontbreekt ,' en zulks in het eerstyolke gende No. verwachten. | Aan Ad 54 AANSPRAKEN , ENZ. Aanfpraken , ‚ Rapport en Redevoering op de tweede al ‘gemeene Vergadering der Deden van het Rotterdam- " fehe Bijbelgenootfchap , den 18 Nov. 1816. Te Rot- terdam, bij J. van Baalen. 1817. In gr. %9. go Bl, f :-16°: Aanfpraken, enz. den | 8 Dec. 1817. zij denzelfden. 1818. 86 Bl. f: -15> D. aanfpraak gefchiedde beide de jaren door den Heer S. VAN HOOGSTRATEN, en werd telkensdoor cen | kort en doelmatig gebed gevolgd; het rapport betreft. deels de algemeene vergadering te Amfterdam , àee\s de afdeeling des Bijbelgenootfchaps te Rotterdam geves- tigd; terwijl de uitvoerige naamlijst der leden en be- ftuurders , zoo dezer afdeeling in het algemeen, als der bijzondere Bijbelvereenigingen in de verfchillende wij ken, mede voor ieder jaar gegeven wordt. Men ziet uit Ket een en ander den bloeijenden toeftand en werk za- men ijver der Rotterdam{che Bijbelvrienden „en wenscht ! bij de lezing, dat zoodanig voorbeeld vele navolgers moge vinden, De redevoering, in 1816 door den Eerw. mss SCHAERT gehouden, is allezins lezenswaardig. De- zelve doet het Bijbelgenootfchap kenhen: I. AJ ge ‘fehikt tot uiting of overwinning van het kwaad , heswelt aan onzen leeftijd eigen is. (Ongeloof , bijgeloof, en de ondeugden en zedeloosheid onzer eeuw. Vrijmoedig, ernftig, maar met wijze gematigdheid, worden hier ‘ware woorden gezegd , , ZOO als zij geenen onpartijdigen kunnen hinderen.) IÍ. Als een krachtig middel tot voort- zetting en uitbreiding van het goede, hetwelk wij inot ze dagen zien, en waarop wij mogen hopen. (De her {telde vrede en rust onder de volken; iedere inrigtiog tot volksverlichting; verlichte godsdienftigheid ; verce niging der gefcheurde Christenheid, en uitbreiding vat het Christendom.) In AANSPRAKEN , ENZ, gag In 1817 fprak de Eerw. DE Jane r in denzelfden be- fchaafden, hartelijken toon, ter overtuiging en opwek- king. Hij betoogt: I. Dât de onderneming des Bijbel- , _Zenootfchaps de goedkeuring wegdraagt van God en F. C. (De werkzaamheid is de verfpreiding van den Bij- bel; maar het doel, den mensch te doen worden, wat hij, volgens de leêr van den Bijbel, worden kan. en maet. Dit wordt ontwikkeld, en aangetoond, dat het niet iets denkbeeldigs is, maar het plan en de belofte van God, en dat de mogelijkheid daarenboven blikt uit den aard der Bijbelleer.) JI. Dat het gekozene middel doelmatig is, en het werk, dat onze hand vindt om té doen. (Hier wordt het gewone gezegd, maar verftan- dig en goed, en kortelijk gewenkt op den aanvankelije ken zegen, als bewijs der goedkeuring van' God.) IIL. Eindelijk volgt eene hartelijke en bemoedigende opweka king. o Beide de. redevoeringen zijn in ons oog doelmatig, welbewerkt, en de: uitgave derzelverl kan aan deon- derneming niet dan voordeelig zijn. nà Het voortdurend nut der enting met koepokflof, tegen de nog heerfchende vooroordeelen, aan waarnemine 8613 getoetst en gehandhaafd, door Dr. H. VAN DEN BOSCH, te Rotterdam, in eenen Brief aan Dr. j. B. CROL, fe Dordrecht. Te Rotterdam bij P. van der Meer. 1617. In gr. 8yo. 15 Bl. fr-4-3 Over het beveiligend- vermogen der Koepokken tegen de Kinderpokken, door E. je THOMASSEN A THUE Sa SINK, £. L. M., Med. et Phil. Doct., Hoogleera aar in de Geneeskundige Faculteit te Groningen , ` enz. enz. Te Groningen, bij W. van Boekeren, 1818. In gr. 8yo. aa BAL f:-5-3' í Base deze, wel kleine, doch niettemin zeer belang- ” BOEKDESCH. 1818. NO. 12. M m rij- S2ÓH.V.AN DEN BOSCH, Bi J. TEVA THUESSINK rijke, Mukjes moeten ftrekken ter beftrijding dier zwa- _ righeden, welke men nieuwelings tegen het beveiligend vermogen der koepokken heêft opgeworpen, en waar- toe de laatfte epidemiën te Rotterdam en Amfterdam aan- leiding hebben gegeven. : De Schrijver van No. 1, een man, die, als geneeskundig waarhemer, een onbepaald vertrouwen verdient, betuigt, dat hem, tot dusverre, ftechts één voorwerp is voorgekomen, hetwelk, na een’ regelmatigen afloop der koepokinenting , door ware kinderziekte is aangetast geworden. Alle overige, door . hem waargenomen, hadden valfche. Met regt waar- fchuwt hij échter- tegen de op eene flordige wijze ver» rigte koepokinenting, en toont tevens aan ; welke fou ten men hier vooral te vermijden hebbe. — Van belang is de n&deelige invloed van het-fchurftuitflag op de be- hoorlijke. ontwikkeling en voortgang der koepokinen- ting. Bij de geringere klasfe is dat uitflag vrij gemeen: wie ‘weet, hoe dikwijls het valfche pókken heeft te ‚ weeg gebragt? Rec. moet hier bijvoegen, dat klier- ziekten niet minder nadeelig zijn. De ftof, uit klier- achtige voorwerpen genomen, geeft bijna nooit ware koepokken; en de beste ftof verloopt, en, geeft ligt valfche, als men er zulke geftellen mede inent. No..a heeft een’ man tot fchrijver , wiens naam , ook buiten ons” vaderland, een’ welverdienden roem heeft. En wanneer dan zulk een man tot de uiterfte omzigtig- heid in het: doen der inenting vermaant ; wanneer hij, uit zijne rijke ervaring, beweert, dat de koepok, als eene plaatfelijke aandoening in het geheele geftel , den aanteg vot de kinderpokken niet wegneemt, ten zi et teekenen van algemeene aandoening zijn aanwezig ge- weest; wanneer hij daarom aanraadt „ vóór den afloop der inenting, door overenting aan andere deelen, zich van de algemeene werking te overtuigen: dan zoude men bijna twijfelen aan den op den duur goeden uitlag wan dit behoedmiddel; dan wordt men overtuigd, dat het werk der inenting met geene te groote voorzistg- heid kan worden gedaan. Gelukkig, ondertusfchen, l l dat, NUT EN VERMOGEN DER KOEPOKKEN, Sa7 $ dat, zoò als velen meenen ondervonden te hebben en THUESSINK ook niet onwaarfchijnlijk vindt, minder goede koepokken nag altijd een beveiligend vermagen behoùûden. Ook THUESSINK verzekert, geene ware kinder- pokken bij gevaccineerden te hebben waargenomen , en bevestigt alzoo de voorbehoedende kracht van dit heil- zaam middel door zijn. regtrhatig verkregen gezag. f . NEE: H Nieuwe Handleiding tot de Aardrijkskunde, gedoché- lijk gevolgd naar CANNABICH’s Lehrbuch, en verder uit de beste Berigten en bijzondere Medes deelingen , vooral betrekkelijk ons Vaderland „ vere zameld, en zamengefleld door j. VAN WIJK, ROEe LANDSZ. Met Kaarten. Ife Deel. Te Zutphen, bij H. C. A. Thieme. 1818. Zn gr. 8yo. XX an 308 Bl. f 3-12-: M. groot regt begon de vaderlandfche Schrijver van het nu aangekondigde boekdeel zijn Voorberigt met te zeggen: „ Dat een werk van dezen aard eene wezenlij. ‚‚ ke behoefte is, zal wel geen betoog. noodig heb- „ ben.” Hij immers, die de hedendaagfche ftaatkuna dige Aardrijksbefchrijving wilde beoefenen nit eenen HUBNER, BUSSCHING en anderen hunner tijdge- nooten, zou zich deerlijk te loor gefteld vinden, en moeten toeffemmen , dat hun arbeid te dezen niet meer te gebruiken is, Volmondig prijzen wij dus en erken. nen dankbaar de verdienften van onzen Landgenoot VAN WIJK, die ondernomen heeft, ons eene. A euwe Handleiding tot eene zoo belangrijke wetenfchap , als de kennis-der Aarde is, te leveren. Als meer toch, dan Vertaler van CANNABICH’s Lehrbuch, treedt hij op bij deszelfs Nederduitfche uitgave. In het oors | fpronkelijk werk ontbrak het aan eene opgave der mid- delen yan? olbsbeftaan, aan eene juiste verdeeling, eti Mm a gia ne T 328 J VAN WIJK, RZ > - andere bijzonderheden, die tot eene Aardrijksbefchrije ving vereischt worden; welk een en ander VAN WIJK aanvulde uit de Geographifche Ephemeriden van B ER- TucH. Inzonderheid trok ons Vaderland ’s mans aan- dacht, waaraan CANNABICH, gelĳk anderen onzer Hoogduitfche naburen en:Geographisten , geen regt ge- daan had, het zij uit onkunde, het zij omdat men te ligt van uit de hoogte, hetgene laag i is en van kleene uit- geftrektheid , overziet. Wij verblijden ons intusfchen, dat van wijk inzonderheid te dezen zich de moeite, der verbetering getroost, en, hoezeer met bekorting (gelijk zijn ontwerp vereischte) eenen waardiger Leids- man en Voorganger, Onzen VAN KAM P EN, doorgaans gevolgd is, boven den geheel onnaauwkeurigen CAN- NABICH; terwijl wij ook niet miskennen, wat van WIJK „als eene vrucht van eigen nader onderzoek , om- trent de Nederlanden heeft bijgevoegd en veranderd. Kortom , wierd eerlang een tweede druk van het bij ons hooggefchatte werk van vAN KAMPEN ter perfe gee legd , dan vertrouwen wij, omtrent ons Vaderland eene geheele Aardrijkskundige Befchrijving te zul'eù bezit- ten, overwaardig om in andere Europefche talen overe gebragt te worden, ter voorlichting van uitheemfchen, federt jaren gewoon , dit plekje gronds , door Frankrijk eenmaal ingezwolgen, te miskennen (*). Maar keeren | | wij (*) Wij fpreken hier uitdrukkelijk over eene Aarshfiëcbns- dige Befchrijving van ons Vaderland, achtende dat de bee doelde plaats in het Voorberigt van VAN wijz, bl. Xl, daate op toepasfeiĳjk zij , veelmeer dan op een boek over de Aard- vijkskunde, welk, onzes oordeels, zich bepalen mag tot de opgave van algemeene zaken, en ook bijzondetheđen; sn verandering minder ouderhevig. Met één woord, de Aard: rijkskande zou zich, naat- ons begrip, dienen te bepwen, om ons de Aarde, en landen, Reden enz. op kuren omvang, te leeren kennen: maar de Befchrijving Spreekt uitvoeriger van den tegenwoordigen toeftand, en doorreist, als °t wart, met ons de wereld, of een bijzonder deel derzelve. =- Dit 7 ot- -~ > p A é + NIEUWB HANDLEIDING TOT DE AARDRIJKSKUNDE. Zag wij terug ter beoordeeling van het boekdeeltje , dat als een eerfteling, welken twee anderen volgen zullen , voor ons verfchijnt, en regt heeft op onze aanprijzing. Om deszelfs inhoud te leeren kennen, achten wij deze korte opgave voldoende: Een algemeen overzigt van de Aardrijkskunde, díe zich in Wis, Natuur-en Staatkundie ge laat onderfcheiden, en de noodige aanwijzing der hoofd. ‚punten dezer zoo uitgebreide wetenfchap , zijn genoeg- zaam uiteengezet en behandeld in de Inleiding. Eene befchrijving van Europa, als werelddeel , volgt daarop : en daalt vervolgens de Schrijver van dit algemeene af tot de bijzondere Rijken van Europa, van welke in dit eerte Deel de befchrĳving voorkomt van Portugal, Spanje, Frankrijk, Grootbrittanje en Ierland, bene- vens de Nederlanden. Aan rijkdom van ftoffe en vere fcheidenheid van zaken, dit gevoelt elk Lezer, die niet geheel een vreemdeling is op den bol, dien hij bewoont , ontbreekt het dus niet in dit boek , met eene kleene let- ter gedrukt; en achten wij hetzelve, zoo wegens de kortheid van ftijl, als menigerlei foort van befchrijvin= gen, voor geen uittrekfel berekend. Trouwens, wie ook verlangt dit van ons, die, niet. geheel onbekend met eenen HUBNER, BUSSCHING en andere wer. ken väin dezen ftempel, gemakkelijk inziet, wat ligter hier te zoeken en te vinden, dan wel voor ons aan te duiden valt. Want, ondanks alle wisfeling op de Aar- de, het wise en natuurkundige van hare kennis onder. ging géene verandering. En wederom ondanks alles , wat de tijd, of menfchelijke ftaatkunde, opgebouwd of ver. onderfcheid nu twijfelen wij, of VAN wijk genoeg in het oog hield: daardoor zag hij, in 1817 fchrijvende, zich reeds genoodzaakt, een Lijvoegfel wegens latere verande. ringen achter dit Deel te plaatten, en bijdragen voor het “vervolg te beloven, die echter nimmer in den tekst zijn in te tasfchen, maar weldra tot boekdee!en ftaan wit te dilgen. ` Wij voor ons zouden de voorkeus geven aan een Geogra- Phisch Jaarwerk, Mm 3 z936 , Je VAN WIJK, RZ. 