Anthropologisch Onderzoek
Empirische psychologic moet met zelfonderzoek beginnen , zou het met empirische pathologie niet hetzelfde zijn ? Welligt verrast u die vraag. Welligt dunkt ze u vreemd of wel ongerijmd. Zicl en ligchaam , zegt gij , welk een onderscheid! Maar houdt men zich dan nu nog zoo streng daaraan, of heeft men niet veeleer het dualisme opgegeven en in den mensch eenheid gezocht , vvaar men te voren de ongelijke en wonderbare verbindtenis slelde van twee Digitized by Google 40 PATHOGXOMIh. zijandige elementen ? Doch dit eens daargelaten. Wat is ziek zijn? Weet gij het bij ondervinding ? Wal onderTondt gij ? In- dien we met die vragen ons onderzoek beginnen , hoe zullen wij ze dan beter beantwoorden , dan uit onszelven ? Wat anderen ondervinden , als zij ziek zijn , moeten wij van hen hooren. Maar zij zijn Jeeken en drnkken zich misschien zerkeerd uit. Hun subjectief geToel bedriegt hen : de een yerzwijgt , de ander verzint wat, of yerbeeldt zich wat , of zergroot , of Terkleint , of veran- dert zijne gewaarwordingen. Men kan ’er niet op rekenen. Maar wij medici , geleerden in het yak , met het ligchaam en zijne dee- len bekend , die dag aan dag zieken waarneroen en met zieken om- gaan , hoe zouden wij onszeiven kunnen misleiden of bedriegen? Hierop antwoordt men , dat zieken buiten staat zijn , zichzelyen juist te beoordeelen , dat nu eens yrees , dan weder zelfbedrog de zelfwaarneming verwarren , dat eigenbelang er zich in mengt , dat men zoo ligt aan de eene of andere zijde OTerdrijft , dat inbeeJding het zelfonderzoek stoort ; dat de kennis van ligchaam en Jigchaams- kwalen , wel Terre ran het onderzoek te bevorderen , het veeleer benadeelt , door aan eigene gewaarwordingen dien zin en die betee- kenis te geven, die met ieders gemoedsgesteldheid meest overeeo- stemt , dat men dus den phthisicus zich met ijdele hoop ziet vleijen en den hypochondriacus alle hoop ziet opgeren : weshalye de genees- heer bij eigen ongesteldheden of die zijner naaste betrekkingen ge- woon is zijne ambtgenoolen te raadplegen. Menigtnaal , ik beken het, heb ik die redenering aangehoord , doch nooit heb ik mij ran hare gegrondheid kunnen orertuigen. Wel is waar , als de zieke ijlhoofdig en zinneloos is, dan kan hij zichzelyen niet waarnemen , en een ander moet hem worden toegevoegd , maar zoolang dit het geral niet is , houd ik mij rerzekerd , dat de geneeskundige meer dan iemand bevoegd en geschikt zal zijn tot zelfonderzoek en zich aan dien pligt niet ontlrekkcn mag. Immers , wie had meer gele- genheid zijn eigen gestel te kennen , wie kan juister oordeel vellen over de waarde of onwaarde der subjectieve gewaarwordingen, die onoplettenden en onkundigen zoo ligt ontgaan ? Wie is meer in Digitized by Google l’ATHOG.NOMlE. 11 staat , uit vroegere ondervinding zijn tegenwoordigen toestand op te helderen? Wie kent beter de verborgen afdwalingen van diiiet en regime , den invloed van het geheime zieleleven , zijn ware sid- ling in de maatschappij , de harmonie en disharmonie van zijn wezen ? Verraadt niet de geneesheer , die zichzelven en de zijnen niet durft behandelen, een geheim wantrouwen en ongeloof aan zijne kunst of bekwaamheid? En verzuimt hij niet, door zijne op- merkzaamheid van eigen leed af te wenden , de dure verpligting , om uit eigen ervaring sympathie , medegevoel en mededoogen voor zijne medelijders aan te kweeken? Doch ik wil niet vergen , wat men voor onmogelijk of overdreven zou kunnen houden. Laat ons dus zien , of er geen feiten bestaan , die ons de mogelijkheid en wezenlijkheid van zelfonderzoek in het voorbeeld van geneeskundi- gen proefondervindelijk aantoonen. In de eerste plaats dan herinner ik u den grooten , den eenigen, Sydenham , wiens meesterlijke beschrijving der podagra meeren- deels uit eigene ondervinding geput is , waarbij hij met de hem zoo eigene rondheid , zijn onvermogen belijdt , om eene ziekte , die hem nu vier en dertig jaren geteisterd had, door zijne kunst te overwinnen , of door zijn verstand te begrijpen en zoo weinig aan eigen roem denkt, dat hij in ’t vooruitzigt van zijn nabijzijn- den dood uitroept: »wat zal ’t mij baten voor roem te zorgen , mij die weldra een non ens gelijk zal zijn , wat zal *t mij baten dat de acht elementen van ’t alphabet , waaruit mijn naam gespeld Yvordt, in diezelfde orde na mijn sterven worden uitgesproken door hen , die evenmin zich eenige voorstelling van mij maken kunnen , ais ik mij kan voorstellen , hoedanig zij zijn zullen , die ons nooit hebben gekend en naar ’s werelds loop van eene geheel andere spraak en andere zeden zullen zijn, als wij die thans leven 1” Zoo kon de man spreken , wien het met de waarheid ernst was. Een tweede voorbeeld vinden wij in onzen Bokrhaave , opregt als Sydenham en als hij, zich zijner liefde tot waarheid bewust. Van Swieten heeft het ons opgeteekend. Voor dag en dauw in den academietuin onvermoeid bezig tot voorboreiding zijner bota- / Digitized by Googl 42 I’ATHOGNOMIK. sche lessen , ten zeven ure in den morgen le houdcn , had hij zich in den nazomer een rheumatisch lendenwee berokkend , ’t welk hij eerst voor nierenlijden hield en als zoodanig behandelde, Nu raad- pleegde hij zijne boeken en vondt weldra bij Stdenham zijne kwna! naauwkeurig vermeld en omschreven. Gelukkig hersteld , deelde hij later aan zijne leerlingen het resultaat zijner studien op hot ziekbed mede. Met regt bewondert gij dat zelfbedwang ; maar verged daarbij niet den eigenaardigen , den historisch-kritischen gang Tan dit zelf- onderzoek , zoo karakteristiek voor den man en voor zijne methode. Ziet hier een derde voorbeeld , dat ik nog met verscheiden anderen zou kunnen vermeerderen ! Den wijdberoemden en niet minder achlingwaardigen Forme; gaf zijne smartelijke kvraal en slapeloosheid , die geen merkbaren in* vloed hadden op den pols , aanleiding tot het schrijTen ran zijn Versuch einer Wiirdigung des Pulses , een geschrifl, zegthij, waar- onder ik plaatsen kon : scripsi in doloribus. Aan zijne vrienden in het vak legateerde hij zijn lijk tot onderzoek , ’er bijvoegende dat ’t hem speet er niet bij te kunnen zijn. Wat hooge mate van zelfkennis en zelfkritiek 'er noodig is, om bij zoodanig onderzoek ran eigen kwalen niet af te dolen of mis te tasten, daarvan getuigen de monographien OTer dyspepsie van Bar* ras en Johnson. De eersle een Franschman yerklaart zijn lijden uit het toen heerschend leerstelsel van BroossaIS en van zijne dwa- ling teruggebracht , geneest hij zich door het nemen van meer stevig , substantial voedsel , waaraan zijn maag ontwend was , terwijl eindelijk het lijden zijner dochter zijne gedachten van eigen leed aftrekt. De tweede een Engelschman geeft tafelweelde de schuld en prijst eene strikte dieet , ja ziet zelfs in de voorbijgaande opwekking der levensgeesten door een glas wijn , maagverkrachting , die zich vroeger of later op de zenuwen wreken zal. Zoo zijn beiden niet volkomen vrij te pleiten van overdrijving en wat aan sympathie wordt loegeschreven , behoort aan cerebraal*neurose , Digitized by Google PATHOGNOMIK. 4:; die niet, gelijk zij wanen , een onderdecl , maar veelecr liet hoofd- element hunner ziekte was. Zelfkennis en zelfkritiek zijn dus noodig , om in dil zelfonderzoek wel te slagen : ook zelfbedwang en zelfwerkzaamheid of energie. Maar moeten dit niet de eigenschappen van ieder zelfstandig natuur- onderzoeker , van ieder zelfstandig mensch zijn ? Inzonderheid van den geneeskundige , die in de voile beteekenis van het vroord mensch behoort te wezen. Is hij niet zelf een deel van de natuur , die hij onderzoekt en verlangt te kennen? Moet hij er zich niet naar stemmen en zou het dan niet eene voorwaarde van zuivere waarne- ming zijn , het instrument volkomen te kennen , waarmede men onderzoekt? Gebrek aan subjectieve kennis en aan subjectief on- derzoek is een groote hinderpaal in het streven naar objectieve wetenschap , althans voor empirische physiologic en palhologie. Daarom is ’t van belang , de beide toestanden van gezondheid en ziekte bij eigene ervaring te kennen en kan den geneesheer de op- merkzaamheid op eigen gestel niet genoeg worden aanbevolen. Geens- zins bedoel ik daarmede dat hypochondrisch broeijen , hetwelk de de Franschen zoo eigenaardig met hun : s' ecouler , bestempelen. Geen vreesachtig noch angstvallig letten op ieder veranderden pols- slag, op iedere ademhaling, op ieder ongewoon gevoel of vreemde gewaarwording. Maar het acht geven op den gang van het werk* tuig en op deszelfs afwijkingen : op de oorzaken en omstandigheden die het evenwigt stooren en op de wijze en middelen , waardoor het zich herstelt ; op die ebbe en vloed des levens en der levens- verrigtingen , die zich het gansche leven door in rustelooze beurt- wisseling opvolgen. Als men dus zichzelven waameemt, dan zal men bemerken , dat beide toestanden van ziekte en gezondheid menig punt van aanra- king hebben en niet zoo scherp zgn afgebakend en begrensd , als men zich dit voorstelt, maar veeleer ineenvloeijen en onmerkbaar als ’t ware zich in elkander verliezen. Een dag een leven , zegt een geeslige schrijfster , en waarlijk van dat men opstaat , totdat men nedcrligt en ter rusto gaat , wat al overgangcn van lust en Digitized by Google 44 PATHOGNOMIE. onlust , van opgewektheid en neerslagtigheid , von hoog en iaag, van licht en donker , van kracht en zwakheid , van vrijheid en dwang in een dagverloop. Waarlijk zoo niet het speeltuig door eene krachtige hand bespeeld wierdt , zoo niet de geest we£r- stand boodt, maar aan iederen zenuwindruk zich overgaf, het on- derling verkeer ware onmogelijk en de maatschappij een bajert. Nu beperkt en bedwingt de een den ander en noodzaakt een ie- gelijk tot zelfbedwang en naarmate het menschelgke in den mensch zich meer vormt , wordt het zenuwstelsel meer zelfstandig , meer harmonisch geslemd , meer den geest onderworpen en de mensch verkrijgt dat vermogen over zichzelven , die kracht van zich te bezitten , waardoor de stichter der kritische wijsbegeerte ons aan- wees, dat wij over onze ziekelijke gewaarwordingen meester kun- nen zijn en die de groote helden der christenheid in hun voorbeeld bewezen hebben, de menschelijke krachten niet te boven te gaan. Het mens sana in corpore sano , ons gezond verstand , het En- geische sound mind en de apostolische verantwoording voor den Romeinschen landvoogd : a] die woorden en uitdrukkingen verkrij- gen hooger zin en beleekenis, naarmate ze dieper en grondiger worden nagevorscht en doordacht. Want teregt stelde reeds de klassieke oudheid naast eene gezonde ziel een gezond ligchaam en prijst ons taaleigen in overeenkomst met de Bijbelsche uitspraak het gezond Yersiand als proefsteen ran waarheid en zedelijkheid. Dat de vrijheid ons menschen verleend , tot gezondheid of tot ziekte gebrnikt of misbrnikt kan worden, wien uwer is ’t onbe- kend? De hoereelheid en hoedanigheid van spijs en drank, de mate van rust en beweging , slapen en waken, ledigheid en arbeid , Onthouding en genot , welke aanleiding iederen dag en ieder uur van ons bestaan tot gebruik en misbruik , tot regel en ongeregeld- heid, tot welvoegelijkheid en betamelijkheid , of tot liederlijkheid en ongebondcnheid ! De reiniging en dekking van het ligchaam, dat verband al door de Oosterlingen opgemerkt , tusschen reinheid en heiligheid , tusschen morsigheid en ontucht, de kleedij in haar Digitized by Google PATHOGNOMIE. 45 veelvoudige betrekking tot zeden , beschaving , gezondheid , wat magtig verschil tusschen menschen en mensclien en wat rijke bron van goed en kwaadl Zal ik van de hartstochten en aandoeningen , die in onophoudelijken stroom het menschelijk gemoed doorkruisen , zal ik van sympathie en antipathie, van speculation en intrigues, van gunstbejag en geldbejag, van partijschap en religiehaat , van reputatiejagt en ijverzucht , Tan wrevel en broodnijd , en zooveel andere ziekten der maatschappij spreken , die ieder oogenblik de statica organica bedreigen ? Men heeft slechts om zich heen te zien , om te besefTen , wat kracht van wederstand er noodig is , om den stroom effen te honden en te bedwingen, om niet met al- ien wind van meening her- en derwaarts geslingerd te worden. En dat het inwilligen van lusten een overwegende kracht heeft op onzen gezondheidstoestand , blijkt uit hetgeen wij dagelijks zien gebeuren. Is niet aan ieder misbruik van ons ligchaam een nood- zakelijk gevolg vastgeknoopt , zoodat die deelen , die wij meest in- willigen , de atria morborum , en de bronnen worden van onze kwalen en ellenden 1 Even gelijk kinderen hoemeer men ze be- derft , hoemeer verdriet ze ons berokkenen. Zoo boet de ouder- dom voor de zonden der jeugd , en gaat de mensch niet zelden te gronde door die lusten en ligchaamsdeelen , die hij *t meest ge- vierd , gekoesterd en gestreeld heeft. Er is bij dat zelfonderzoek , dat wij als den grond van na- tuuronderzoek aanprijzen , niet minder geduld en volharding , dan naauwgezetheid en ijver noodig: men mag het geen dag verzuimen , noch verschuiven , noch loslaten. Het strekt zich over heel ons leven uit en vordert bijzondere oplettendheid op al die verande- ringen, die wij telkens ondergaan en waaraan wij op elken leeftijd onderworpen zijn. Naar iedere verandering toch , naar ieder tijdperk , naar iederen levensstand , naar ieder bedrijf, naar iede- ren werkkring moet onze levensregel gewijzigd worden en pas ge- steld. Klimaatsverandering vereischt levensverandering , en als de machine verzwakt of Teroudert , dan moet zij ook anders gespijsd Digitized by Google 1G PATHOGNOM1K. en gedrenkt, en anders gedreven en bewogcn worden. Zou her verzuim van dien regel niet onder de hoofdoorzaken te tellen zijn , dat vele menschen hun natnurlijk levenseiade niet bereiken , en dal de ouderdom met zijn gebreken sorntijds al begint op een leeftijd , waarop anderen zich nog verheugen in het gevoel en be* zit ran jeugdige kracht ? Echter (en dit moet men nimmer verge- ten) niet alle organismen zijn op gelijken dunr berekend : daar zijn er velen die spoedig ontluiken en spoedig verwelken , daar zijn an- deren , die zich zeer langzaam , maar juist daarom dikwijls te ste- vigcr ontwikkelen ; daar zijn er ook niet weinigen , die tot voarbeel- den van Hemntungsbildung strekken kunnen. Eerst nadat men door oplettendheid op zichzelven , door zelf- studie tot het onderzoek en de kennis van den gezondheidstoestand vau anderen is voorbereid , kan men eenig begrip verkrijgen van de wijze , waarop men anderen behoort te eiamindren. Voordat men zich daartoe in de klinische zalen begeeft, met de gansche wa- penrusting der wetenschap , kan men in het dagelijksch lerea menige ongezochte aanleiding vinden tot voorloopige oefening zijnet opmerkzaamheid. Gelaat , houding , stem , gebaren in overeenkomst met iederen nieuwen toestand , welk een ruim veld van waarneming in den huisselijken kring en daarbuiten! Van zichzelven uitgaande, omdat men het orgaan van vraarneming en onderzoek moet ken- nen , wil men het met eenige zekerheid en vertrouwen aanwenden en toepassen , en omdat men uit eigene gewaarwordingen te gelijk sympathie en kritiek voor die van onze medelijders putten moet, wendt men vervolgens oogen oor naar zijne huisgenooten. Wat al verschil van uitdrukking op hetzelfde gelaat , door hetzelfde gevoels- en bewegingstelsel bewerkt? Hoe verschillend oog en voorhoofd en gelaatstrekken en gaan en staan en zitten , toon en gang van stem en taal , van vragen en antwoorden , spreken en zwijgen , wat snella afwisseling van al die reflectiewerkingen , die wij op iedere aanroe- ring der zenuwen zien volgen ! Zoo monstert de bezorgde moeder iederen morgen in stilte haar kroost , om er den gezondheidsstaat op te lezen, en zijn de humeursbuijen en grillen der onmondige of Digitized by Googli patiiognomie. 47 onbeschaafde Jeden des gezins dikwijls de wijiers van thermomcter- of barometerstand, of van ontsteinming van het plastisch zenuwap- paraat. Aldus valt er in den kleinen famieliekring ook buiten de papie- renwereld , waarin zoovelen zich bewegen , veel te onderzoeken en te lezen , en kan zich daar de natuurstudent vormen , die later niet onvoorbereid zijnen theorelischen en praktischen cursus zal intreden. Koint men van het huis in de maatschappij , ook daar ontbreekt de gelegenheid niet, om pathognomische opmerkingen te maken, oin de verschijnselen van het organisch evenwigt, van neurophysiek , van reflectiewerking en aulomatische bewegingen te bestuderen. Leest uit dit oogpunt de praktische schriften der En- gelschc humoristen en van die weinigen , die ze begrcpen hebben , en gij zult er menigen wenk voor physiologische palhologie of pathologische physiologie in vinden , die gij in hand- en leerboe- ken mist. En waarom zou men in onzen tijd , zoo warsch van alle schoolsche pedanterie , op den titel van zijn boek zich moetcn aankondigen als Nalurforsdier ? Moet men den lezer niet wat laten raden , en is het onderzoek van den autheur , dien men leest, van zijn stijl , de golvende en trillende beweging van den slroom zijner gevoelens en gedachten , de wijze waarop hij ons aanspreekt en onderhoudt, of roert en beweegt, de indruk dien zijn boek (zoo het de kopij van hemzelven is) op ons maakt , lust of on- lust , wakkerheid of slaperigheid , tocslemming of afkeuring , ver- maak of verveling , verrassing of teleurstelling , zijn dat alles niet evenzeer belangrijke voorvrerpcn van natuuronderzoek ? Want be- driegen zou men zich, zoo men litterarisch onderzoek en natuur- onderzoek voor onvereenigbaar hield , vooral in die studien , waar- van de mensch het middeipunt is , en waar empirischc psychologie niet zonder groot nadeel der volledigheid , zou worden buiten ge- sloten. Er is nog iets , dat de humorislische schriften aanbeveelt: het is die natuurlijke gocdhartigheid en goedwiiligheid , die bonhommie, die gevoelig voor menschelijke zwakheid niet satyrisch of sarcas- Digitized by Google 48 PATHOGNOMIE. tisch , maar ironisch gestemd is , en in hare plagerijen en scherts Tan zichzelven oitgaat en zichzelven niet verschoont: eene eigen- schap , die men in onzen tijd we] eens meenen zou , met natuur- onderzoek en wetenschappelijkheid in strijd te zijn , doch die naauwkeuriger analyse ons als element Tan philosophie hoog leert waarderen, en die bij ons historisch-kritisch onderzoek onmisbaar is Toor de studie der bronnen. Wanneer men zichzchen en zijne medemenschen aandachtig be* schouwt en gadeslaat, dan zal men bespeuren , dat rolkomene ge- zondheid erenzeer tot het rijk der idealen behoort , als Tolkomene schoonheid : de symmetrische bonw der deelen , de harmonische werking der fnnclien , het geheel en de details , wat al ontbreekt er aan , om het geacheveerd , Tolkomen , Tolmaakt te noemen ! Met onzen vriend Tristram van het eerste moment Tan ons aanzijn te* rugdenkende tot op onzen tegenwoordigen staat , zal men zich over- tuigen , dat ’er eene onafzienbare reeks omstandigheden heeft moe* ten zamenloopen tot ons gelnk of ongeluk , en tot den nor malea of abnormalen gang en alloop onzer levensgeschiedenis. De physische en psychische gesteldheid der ouders, het leven in den moeder- schoot , het debut in de wereld , de eerste ademhaling, lucht en licht Tan ’t kraamvertrek , het eerste Toedsel, de eerste kleeding , Tuurmand en baker en wieg, en welke potentiae nocentes men meer zou kunnen ophalen , geen Tan alien is onverschillig , aan de meesten haDgt het rolgend lerensweb. En Terrolgt men nu den draad der historic: het tanden krijgen, het spenen , het loopen, hetpraten, het leeren Tan het kind, dan orerziet men alweder eene reeks Tan nieuwe schadelijkheden , ran mogelijkheden en waarschijnlijkheden , in werking gebracht door physieke en morele krachten , die op het wee of wel van den kleinen wereldburger een onmiskenbaren en onTermijdelijken in- vloed zullen hebben en diep in zijn volgend bestaan zullen ingrij- pen en doortasten. Zal ik van den jongelingsleeftijd , Tan het leTen der maagd , Tan het huwelijk , van kinderbezit of kindergemis , zal ik van involutie , Tan schijnbaren teruggang , van ouderdoin en Digitized by Google PATHOGNOMIE. 4‘J dood spreken of gewagen van al die mechanische en chemischc cn psychische beleedigingen , waarvoor onze zenuwmachine gedurendo den loop onzer jaren bloot staat? Ik wil dit alles thans allcen aanstippen , om u aandachtig te maken op al hetgeen ’er vereiscbt wordt tot volledige kennis onzer lijders en tot bevredigende oplos- sing van het probleetn , dat ons in ieder ziektegeval ter verklaring en oplossing wordt opgegeven , en dat door physische hulpmidde- len en studien alleen, zonder historisch-kritisch onderzoek , on- mogelijk kan opgelost worden Heeft het onderzoek van eigene ligchaamsgesleldheid zijne be- zwaren , nog grooter bezwaren heeft dat bij anderen , wier subjec- tiviteit ons meestal geheel verborgen is. Men heeft daarom het zieken-examen in een objectief en subjectief examen verdeeld ; het objeetieve zich voorbehouden , het subjectieve voor rekening gelaten van den patient en er alleen in zooverre eenige waarde aangehecht, als het zich met het objeetieve liet overeenbrengen. Aldus wordt ’er eene scherpe grenslijn getrokken tusschen het voorwerp en het onderwerp van het onderzoek , tusschen de waarneming van den geneesheer en die van den lijder en of deze pijn, benaauwdheid , magteloosheid gevoelt , zal hem door den geneesheer gezegd mocten worden , die alleen in staat is, hieromtrent een positief, een stellig oordeel uit te spreken. Daar nu niet alle lijders even gcschikt en onderworpen zijn , ontstaat niet zelden tweespalt en de scheiding tusschen object en subject wordt grooter : het vertrouwen en crediet , dat de geneesheer aan zijn patient ontzegt, de patient ontzegt het wederkeerig aan den geneesheer. Ik heb uit die tweespalt de zon- derlingste disputen tusschen den examinandus en den examinator zien ontstaan, die hoogst moeijelijk te beslissen waren en mij de- den wenschen ; dat beiden elkander beter mogten verstaan, om het examen tot een bevredigend resultaat te leiden. De pedanterie der wetenschap en menschelijk zelfgevoel geraken in strijd , tot groot nadeel van het ware doel der geneeskunst , die haar sociaal karakter nooit mag verzaken. De ecrsle voorwaardc van ieder ziekcn-cxamen is vertrouwen. * Digitized by Google 50 1‘ATHOGNOMIK. De genceshecr beginne niet mel het objectief , inaar zoover dit mo- gelijk is, met het subjectief esamen of onderzoek. Hoe vrijer de zieke zich voelt , hoe meer sympathie hij vindt bij zijn geneesheer , hoe mcer hij zich ontplooijen en ontdekkcn zai en hoe vaster en zekerder de gang van het objectief eiarnen zal worden. Men zai physiologic en pathologie met psychologic vereenigd kunnen bestu- deren , het zal voor ons eene les van praktische anthropologie wor- den en wij zullen ons op het eigen terrein van ons pathognomisch onderzoek zien wedergebracht. Door het subjectief ezamen maken wij ons bekend met het zenuw- leven van den lijder. Zijne gevoeligheid en bewegelijkheid , de staat en werking der ncurophysiek drukken zich uit in zijn gelaat, spraak en gebaren: zijne klagten zijn blijken zijner ontstemde zenu- wen en hersenen. Zij geven ons niet de bepaling van den graid zijner kwaal, maar die van zijn lijden , of lierer van zijn gevoel. Dat subjectief gevoel is even verschillend , als zij die ’t ondervin- den. Veel hangt dit af van de stof, waaruit de machine is ge- weven. Veel ook en zekcr niet minder van de kracht van weder- stand , bij de meesten weinig of ollhans niet genoeg geoefend. Wij menschcn hebben ons zenuwstelsel tot gebruik , niet tot misbruik ontvangen. leder oogenblik van ons leven kan het ons dienen , of het kan ons belemmeren. Omringd van voorwerpen , die ’t onophoudelijk aandoen, zien wij ons aan eene menigte indrukken blootgesleld , die wij in ons opnemen’ en waarop wij terugwer- ken. Zonder regel of wet in onszelven , zijn wij onderhevig aan regel en wet van buiten. Wij zijn geheel aan de indrukken der buitenwcreld prijs gegeven en ieder onaangenaam gevoel overmees- tert ons. Zoodanig is de toestand van die lijders, die men gewoon is zenuwzwak of zcnuwachtig te noemen. Daar was een tijd , nog levendig herinner ik mij dien , toen dit vooral voor de schoone sekse als eene soort van aanbeveling goldt, toen de moeders er veel prijs op stelden , zenuwachtige dochters le bezitten. Ilel was de tijd van het sentimentele , smagtende, dweepende , kwijnende , van het overdreven en overspannen gevoel, de eeuw der sentimeu- Digitized by Google PATH0GN0M1E. SI taliteit. Feiths Gedichten , de Romans van Lafontaine , Goetiie's VVerther , zieldaar de papierenwereld , waarin men zich bewoog en leefde , en die gelukkig door eene meer reele, praktische strekking vervangen is. Daarmede is tegelijk het hysterisch element mecr beperkt , alhoewel geenszins verdreven. ’t Openbaart zich nu op eene andere wijze , dan vroeger , welligt meer praklisch , reeel , materieel. Wij bezitten geen neurometer , in staat om ons den juisten graad van gevoel of innervatie aantewijzen. Pijn kan verdicht , ver- groot , ontveinsd worden , zonder dat wij vermogend zijn , om dit met zekerheid te weten. Eveneens benaauwdheid en andere ze» nuwgewaarwordingen en aandoeningen. Echter , zoo er al geen regtstreeksche , direkte proefmiddelen zijn , die over het wezen- lijke of onwezenlijke van die zenuwaandoeningen beslissen kunnen , . zoo zijn er toch zijdelingsche , indirekte bewijzen en proeven , die tot dat doeleinde kunnen brengen. Laat ons trachten zoodanige indirekte bewijzen en proeven in haar gezag en aanwending te leeren kennen , om er bij voorkomende gelegenheden gebruik van te kunnen maken. Misschien vinden wij dus den weg : in alien gevalle is ’t niet overtollig , dien gezocht te hebben en anderen met de uitkomsten van dat onderzoek bekend te maken , om aldus tot verder onderzoek op te wekken. Er is in de uitdrukking van het gelaat , in de mimiek en in de reflectiebewegingen iets eigendommelijk-tragisch , dat nu eens smart , dan weder angst teekent , hetgeen om het natuurlijke en kennelijke al aanstonds in het oog valt en niet wel door kunst nagebootst kan worden , zonder overdrijving. Spiergroepen komen in asso- ciatiewerking , waaraan het geiuid der stem beantwoordt , en meer- malen vermeerderde afscheidingen zich paren of er in eindigen. Hooge graad van pijn of angst kenmerkt zich door stomheid of wee- moedige kreeten , mindere graden door geprikkelden staat van op- gewondenheid : een vloed van woorden en overdrevene uitdruk- kingen , gepaard aan wrevelig ongeduld , wijzen meer op het gebrek aan wederstand , dan op de hevigheid der inwerkende oorzaak. 4 * Digitized by Google 52 PATHOGNOMIK. Gevallen van neuralgia facialis en von angina pectoris , van aangezigtspijn en hartkrainp , zijn meest geschikt , om do werking en uitdrukking van smart en angst te bestuderen. Bij heelkundige operation kan men , als ze zonder verdoovingsmiddelen volvoerd vrorden , het individual verschii van zenuwgevoel en hersenlijden opinerkcn. Doch dwalen zoudt gij , als ge naar de klagten der lijders den graad der smart wildet berekenen. Zelfs leedere vrou* wen kunnen eene kracht van zelfbedwang en moed betoonen , die men naauwelijks bij den man aantreft. Ook hier vermag oefening, vermag lijdzaamheid veel en geeft het geduldig, het onderworpen verdragen en doorstaan van hevige pijn een doorslaand blijk , dat de menschelyke geest het vermogen bezit , om het zenuwstelsel met volhardendc kracht te bedwingen en te beheerschen. De twee hoofdvormen van zenuwlijden , waarin men meest gevaar loopt dupe te zijn van de subjectiviteit van den lijder, zijn hys- , terio en hypochondria : de eerste meer spinaal — de tweede cere- braalneurose: de eerste het toonbeeld van het zenowantomaat door verstand nocli wil geregeld , de laatste dat van het organisch ze- nuwleven door herseninvloed gestoord. En gelijk bij de eerste de hersenen opgehouden hebben den zenuwmensch te besturen , zoo is bij de laatste dat besluur in dwingelandij en willekenr ontaard. Spoort men de eerste beginselen na dezer zenuwanomalien , dan vindt men voor gene overdrevene sensualiteit , voor deze te slerke vrees voor den dood , voor beiden gebrek aan energie en hoogere geestverhefTing. Laat awe hysterische patiente u door hare klagten niet verleiden , om in de eerste plaals aan organieke gebreken te denken en stelt geen onbepaald vertrouwen in de woordenrijke ver- halen van den hypochondriacus , vooral niet , als hij u zijne aan* teekeningen of vragen van het papier opleest ; maar zoekt voor alles het vertrouwen van zulke lijders te winnen (want lijders zijn het, boven anderen) zoekt hun vertrouwen te winnen , door deelneming, geduld , toegevendheid. Begint niet met therapie , maar met dieet en regime en de gocde uilwerking uwcr diaetetische eiperimenten zal uwe nog weifclende pathognomie en diagnose bevesligen. Digitized by Google PATH0GN0S1E. 53 Zoo zijn wij door ons subjeclief eiamen op het gebied der neuro- logic gekomen : het gebied der gevoels- en bewegingsanomaliiin, der dynamiek , of wilt gij liever , der neurophysiek. Wij zuilen ons daar nog eenigen tijd ophouden, voordat wij in de diepten van het plastisch leren en der anatomische pathologie nederdalen. Z1EKELIJRE INNER VATIE. Wat men humeur noemt en vroeger aan scherpe vochten plag le wijten , is ’t gevolg van zenuwtemperatuur , nu eens hooger dan lager gestemd en gedarig oscillerende en vibrdrende , overeenkom- stig de indrukken , die er op werken. Humeurige menschen zijn ligt geraakt en ligt geergerd. Treft gij hen in hunne goede buijen aan , zij zuilen u bekoren door hunne innemendheid en voorko- mende vriendelijkheid ; maar een woord , een blik , een onver- wacht voorval kan dit alles in een oogenblik doen verkeeren en gij staat verbaasd over den persoon van thans en den persoon van slraks en weet niet , hoe sympathie cn antipathic le rijmen. Veroordeel die humeurmenschen niet , maar beklaag ze. Als natuuronderzoeker kunt gij veel van hen leeren : inzonderheid voor uwe neurologische studiisn ; want zij zijn zenuwziek en geven u de voorstelling van een gestoord zenuwevenwigt. Het is eene eerste en voorname vraag , waar het gebrek gezocht inoel worden. Die vraag vordert inspanning en geduld. Gij moot u getroosten uw lijder aandachtig waartenemen , u getroosten uwc waarnemingen gedurig te herhalen en le vergelijken , voordat gij u vleijen kunt , het zieklegeval te hebben doorzien. Is het oog le- vendig of dof, open of half gesloten , op u gerigt , of van u afge- wend : is de digestiemimiek , of de respiratiemimiek , of de ge- neratiemimiek te onderscheiden ? Welke spiergroepen van tronk of ledematen zijn bijzonder in werking? Hoe is stem en spraak en toon? Hebben de humeursaanvallen ook iets periodieks , des mor- gens , of na den maallijd , of des avonds , of in den nacht : heelt Digitized by Google 54 ZIEKELIJKE 1NNERVATIE. almospbeer , jaargetijde , klimaat er invloed op ; of de plaats waar men is , of organische wezens en personen , in wier onmiddelijke nabijheid men zich bevindt? Zulk uitgebreid en Teelzijdig onderzoek vordert de studie der neurophysiek , als wij haar op onze zenuwlijders wenschen toe te passen , met het oogmerk om hunoe kwaai te doorgronden. Zij vordert meer , zij vordert bekendheid met levenswijs, levensregel, levensgedrag , kennis van den dagelijkschen geregelden of onge- regelden gang der diaetetische feiten , van de kleine indulgences en afdwalingen , die men ter naauwernood aan zichzelven biecht en van dat innerlijk conscientieleven , dat ieder leidt , maar waarop bij ieder een verschillend licht rah. Gij bemerkt op nieuw , van hocveel gewigt het is, ons natuuronderzoek Tan zeifonderzoek aan* tevangen en met zeifonderzoek te blijven yoortzetten , en gij be- merkt terens, hoe groot de afstand is tnsschen natuurstudie ea natuurwetenschap. De eenheid ran het menschelijk zenuvrleven hangt in 'tbijzon- der af van de hersenen. Zij zijn het middelpunt onzer zinluigen en van de werktuigen van onzen wil. Zij moeten ons zenuwleven beheerschen , voor zooverre het door onzen wil beheerscht kan worden. Het eerste vereischte, de eerste voorwaarde eener gezonde, eener krachtige innervatie is orde en regelmaat in onze dieet en geheele levenswijze. Aan het gebrek van beiden is het toeteschrijven , dat er zooveel onbestendigheid in de zenuvrtemperatuur der menschen plaats grijpt. Onmatigheid , of liever gebrek aan orde en regel* maat in de levenswijs is eene eerste en voorname bron van zenuw- lijden, waarop men te minder acht geeft , naarmate zij meer alge- mecn is. Wanneer de lioeveelheid en hoedanigbeid van spijs en drank dagelijks verschilt en men zich de moeite niet geeft, daarop eenige orde te stellen , dan is het noodzakelijk gevolg, dat de in* nervatie aan vele en gestadigc veranderingen onderhevig moet zijn en dat de stemming eener maag bijvoorbeeld , die nu eens met veel en grof voedsel belast wordt , dan weder weinig en ligt voedsel /.IKKfcXIJKE INNERVATIIi. r>s ontvangt , nu rijkclijk , dan karig gedrenkt wordt , nu zwaar inoet arbeiden , dan wederom vacantia krijgt en dat allcs zondcr eenige betrekking of verhouding tot beweging of rust , tot slaap of waken , tot herseninspanning of hersenontspanning , tot weer- of jaargetij , of klimaat , of landstreek, of woonplaats, dat zulk eene maag op humeursiemperatuur zeer ongelijk moet werken en dat van menig* een bet Horatiaansche gelden zal : nulli dissimilior quam sibi. Men behoeft voorzeker geen medicus te zijn , on dit bij zichzelven op te merken , zoo men er maar op letten wil en on zoodra men het eens bemerkt heeft , het te verbeteren en te herstellen. Wei is waar , dit kost moeite en strijd en inspanning. Maar wij hebben irnmers dat voortreffelijk speeltuig niet ontvangen , om bet als een £olusharp door den wind te laten bespeien ? Denkt daarom niet, dat ik een leven op de schaal als van Sanctorius zou willen aan- prijzen , of eene onthouding als van Gornaro : maar gelijk ieder bekwaam oeconoom ontvangst en uitgaaf regelt en van den gang van zijn huisbouden verlangl kennis te dragen , dien gang ver- langt te regelen en te besturen , zoo is ook ieder aan wien zulk een fijn en voortreflelijk mechaniek , als de zenuwen en het ze- nuwstelsel tot eigen gebruik , volmaking , oefening , vorming is toe- betrouwd , als redelijk wezen verpligt , dit instrument te stemmen en goed gestemd te bouden : eene verpligting die men verzuimt , door op leefregel en levenswijs geen achl te slaan. PATIKNTEIVTYPEN. Hebben wij ons , mjjnc vrienden ! laatstelijk bezig gehouden met pathognomie , nu brengt ons de gang van het onderzoek als van zelf tot de beschouwing van zieken- of patiententypen. Ik herin- ner mij uit mijn Academietijd de geestige schetsen van een’ mijner inedestudentcn , in de ziekenzaal naar de natuur geteekend. Wei- nig dacht ik er toen aan , dat ze mij later nog belangrijk zouden worden , niet als navolging van Claudius , waut dat waren zij , Digitized by Google patiehtkNtypkn. 56 maar als hulpmiddel van studie. En toch , nu wij van de ziekten naar de zieken verwezen worden , zijn zulke ziekenschetsen of pa- tientenlypen eene wezenlijke behoefte , die zich telkens sterker zal doen gevoelen; dewijl haar naluurlijke en gescbikte groepering een gemakkelijker overzigt geeft , om ons door die tallooze menigte individuen heen den weg tot nadere kennismaking te banen. Als wij onszelven in den spiegel beschouwen , krijgen wij ons eigen beeld te zien , waarvan de indmk spoedig is uitgewischt. De Apostel Jakobus vergelijkt het in zijne naive overdragt , met het hooren des woords, dat even ras vergeten is als gehoord , en een beroemd Bijbelverklaarder voegt ’er brj , dat daar ieder mensch slechts een zeer flaauwe voorstelling en gebrekkigen indruk heeft ran zijne eigene gelaatstrekken , vooral van het karakteriserende derzelven , niemand bevoegd is, om over zijn eigen afbeeldsel te oordeelen. Wat mag wel de reden van dit merkwaardig verschijn- sel zijn? Is het gebrek aan zelfkennis of gemis aan overeenkomst van ons gelaat met de voorstelling, die wij van onszelven maken, ofeindelijk gemis en gebrek aan alia voorstelling? Ieder moge dit voor zichzelven beslissen. Het feit is belangrijk genoeg , om er op natedenken. Eene andere vraag is , of het feit algemeen waar en noodzakelijk is. Kan men het karakteristieke van zijn gelaat niet waarnemen? Be proef is moeijelijk en niet bniten gevaar. Gij kent die men- schen vol inbeelding en gemaaktheid , die u de voorstelling geven van tooneelspelers, die voor den spiegel hun rol declameren, Wie zoo op de zoodanigen willen gelijken ! Maar zoo gij teekent of schetst , beproef het, uw eigen portret in den spiegel te maken. Misschien gelukt het de gelijkenis te vinden : het is ten minsle de moeite waard , de proef te nemen en kan voor subjectief en objec- tief weten nuttig zijn. Ik verbeeld mij , dat een conscientieus , een naauwgezet portretschilder zeer wel in staat is , zijne gelij- kenis te trefien en weder te geven. Maar zal die gelijkenis aan alien voldoen ? Zeker niet aan alien evenzeer. Dit brengt ons nader aan het antwoord. Van waar dat Digitized by Google patiententypen. bt verschillend en zoozeer uiteenloopend oordeel over gelijkenis van portretten ? Van waar de onderscheiden indruk , dien dezelfde menschen op ons maken , als wij ze voor ’t eerst ontmoeten en na- dat we lang met hen bekend zijn ? Is het niet , omdat wij meer op hun gelaat lezen , naarmate wij er langer op gekeken hebben ? De eerste was de totaalindruk , de latere, meer analytische voor* stellingen, die naderhand wederom door synthesis vereenigd wor- den , als de kennis gemaakt is. Dezelfde indrukken hebben wij van onze patienten. Eerst den totaalindruk , vervolgens de de- tails. Die totaalindrukken geven ons typen ; het individuele , de persoonlijkheid leeren wij daarna onderscheiden. Zoo is de gang van het onderzoek , a] mogt het ook niet algemeen erkend worden. Het algemeene ligt aan het begin en het einde, en verbindt of om- vat het bijzondere , dat tusschen beiden ligt : eenheid , verschei- denheid , overeenstemming. Dat ieder oplettend medicus dergelijke typen ontmoet onder zijne patienten en ze herkent , en dat die herkenning van typen zijn eerste stap is op het veld van ervaring en groole verwantschap heeft met zekeren praktischen takt , die niet alien gelijkelijk is aangeboren , zal ik wel niet uitvoerig be- hoeven te betoogen. Daarop slechts wilde ik u altent maken , dat in weerwil van de meer of min kunstmatige nosologie , de groote meesters in de kunst nooit pathologisch en anthropologisch onder- zoek geheel van elkander gescheiden hebben : zoodat ook daarin de natuur sterker was dan de leer. Volgens de thans aangenomene verdeeling zou men buiklijders, borstiijders en hoofdlijders moeten onderscheiden : eene verdeeling welke daarom te meer aanbeveling schijnt te verdienen , omdat ze ecnvoudig en natuurlijk is en noch met anatomie , noch met phy- siologie, noch met psychologie in strijd of tegenspraak. Want gelijk zij de drie voorname holten bevat , zoo wijst zij op de drie voorname functies : voediog , bloedsomloop , zenuwwerking (nutritie , circulate , innervatie) en is als een weerslag op de drie zielsvermogens : gemoed , wil , verstand. Welk leek onderscheidt niet den knorrigen , mismoedigen dyspepticus , van den altijd in Digitized by Google 58 PAT1 ENTENTY PEN. hoop lerenden phthisicus en beidcn van den doflen , slaperigen apo- plecticus of hemiplegicus. Maar by diep doordenken zal men op menige zwarigheid stuiten en bespeuren , dat ook deze rerdeeling nog te zeer naar de lamp riekt. limners maken buik , borst en hoofd een geheel uit , en wanneer men de monographien inziet , dan merkt men weldra, dat de Tergelijking mank gaat. Waar zien wij buik- borst- of hoofdmenschen ? Is niet de dyspepsie , zoo- als Barbas en Johnson ze beschrijren — hypochondrie , althans grootendeels hersenneurose ? Is asthma zuirere borstkwaal , is an- gina pectoris het ? Of hebben beiden niet de naauvrste betrekking op buik en hoofd , zoodat gij dikwijls in twijfel staat , ran waar gij den rernieuwden aanral zult afleiden ? Floyhr en Bob. Brer geven ons in hnnne monographien menigen belangrijken wenk , hetzij ze eigen ziektegeral , hetzij ze die ran anderen beschrijren : ereneeas Laenrec in ’t geen hij omtrent asthma rermeldt en Hope , hoezeer hij uit te groote rooringenomenheid met zijn onderwerp aan ’thart de eerste rol toekent. Bij Abercrombie kunt gij andere bewijien rinden roor den inrloed ran dyspepsie op circulatie en respiratie , en Esqdirol niet minder , dan zijn leermeester Pixel wist en be- merkte het, dat het rerheren menschenhoofd dikwijls ran uit den buik belaagd en bestookt wordt. Leest de Dissertatio epitlolaris ran Tom Sydenham: depassione hysterica en gij zult meenen eene hoofdpatiente , niet eene buikpatiente roor u te zien. Uel wordt hoog tijd , die schoolsche onderscheidingen (reteris restigia scholae) te laten raren en tot de nalunr en het leren terug te keeren. Met’ onze psychologic staat het niet beter. Het onderscheid tusschea menschen en menschen is welligt meer quantitatief dan qualitatief en wat het laatste betreft niet zeiden gebrek aan rrije , reelzijdige ontwikkeling en rorming en beschaving. Hierop zullen we onze aandacbt moeten restigen , als we de palienlenlypen , die we op- merkten , willen rerklaren. leder mensch heeft zckere naluurlijke neiging tot dat opmerken en groepcren ran typen. Ziet men eene rreemde tronie , al aan- stonds rergelijkt men ze met de rroeger bekenden. Wij mcdici Digitized by Googlt PATIENTENTYPEN. 69 rooral verlangen het onbekende aan het bekende te toetsen , om alzoo het zoeken en uitvinden gemakkelijk te maken. Intusschen die typenleer is nog louter empirisch en indmdueel. Zij moet van verbrokkelen en specialiseren , gelijk zij tot nog toe was , gene- neraliseren , schematisdren , systematiseren worden : bijeenvoegen moet men , verbinden , rangschikken , ordenen , om van kunst door studie tot wetenschap op te klimmen. Zoo zal men regels vinden en nu niet enkeld empirische , maar wetenschappelijke typen: men zal empirie door wetenschap bevestigen , verbeteren , volmaken. Wil men zulke typen vaststellen , dan moet men zich nan anthro- pologic houden , en niet weder tot nosologische of pathologische begrippen of meeningen vervallen, noch eenig bijzonder beginsel ran verdeeling aannemen, maar het gansche menschelijk wezen , den mensch in zijn geheel tot grondslag leggen en daarop zijne ty~ penleer restigen en opbouwen. Een treffend voorbeeld ran dusdanige pathologisch-anthropo- logische type ontmoeten wij in het Cretinenras : ware plantmen- schen , die een plantenleven leiden of gelijk men het noemt: vege- teren. Aan deze sluiten zich de idioten en die hoogere graden van buiktuberculose of buikscrofelen , die zich door het dierlijk gelaat, de vooruitstekende onderkaak , dikke lippen , groren mond , platten neus en groot achterhoofd doen kennen. En langs eene reeks Tan overgangsrormen , die als ongemerkt ran het meerdere tot het mindere afdalen, naderen wij aan de digestietype : eene groep die zich heinde en ver over de maatschappij uitstrekt en waarbij ik mij thans wil bepalen. Van de voraciteit van den gulzigaard , tot de gourmandise van den tafelvriend overzien wij eene rij ran allerlei wijzigingen, die al- ien onder dezelfde rubriek vermeld staan , tot eene type behooren en onder den algemeenen litel van digestiepatienten worden za- mengevat. Tot die rubriek brengen wij de dyspeptici , een groot deel der hypochondristen en zenuwlijders , de arthritici of poda- gristen , de graved- of steenpatienten , eindelijk de wormlijders. Men kan de digestietype door enkdde algemeene trekken karakteri- Digitized by Google 60 PATIENTENTYPEN. seren , die zc van anderen doen verschillen en onderling doen over- eenkomen : 't is eene ongelijke humeurslemperaluur , zekere moro. siteit , of grilligheid , somtijds dofheid , traagheid , onverschillig- heid , somtijds wrevel , somtijds hekel- of bedilzucht , of wantrou- wen , achterdocht , naijrer , wangunst , nijd , ergernis. Zoodra men deze demonenin zich ontdekt, ishetzaakop de digestie te letten en dieet te houden , somtijds te vasten , ontvangst en nitgaaf te rege- len en evenzeer legen obstructie als tegen relaxatie te waken ; want dit geslacht gaat niet ait , dan door vasten en bidden , dat is door ligchaams- en zielsdieet. Niet alleen de innervatie , ook circulatie en respiratie en verspreiding ran dierlijke warmte zijn in de diges- tiepatienten abnormaal en ziekelijk. lfartklopping vooral des nachts of na den maaltijd , digestiekoortsjes , kortademighcid , borstkramp, afwisseling van kou en warmte , koude extremiteiten , vooral konde voeten , dan weder hitte en uilwaseming en orgasmen , rood- en bleekworden , matheid van oogen , loomheid , geelgroene tin ten om inond en nensvleugels , ongelijke smaak en reuk , dofheid, si ape- righeid , afgematheid des morgens zijn zoovele teekenen van zieke- lijke en gebrekkige digestie. 