VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
ken een fynen bogtigen loop heeft. Dezelve heeft eenige overeenkomst met de Brasfsca (of Корой) van Linneus, doch 't is niet wel te bepaalen, of hy dezelfde zy. Hier- . by komt (2.) de Tyger -Vlinder of Geel Tyger, welken паат hy onleent van de zwarte vlakken, waarmede de geck grondkleur der Vlerken vereierd is. By Linneus beet hv Phalena. Bombyx Lubricipeda, (Gibberyoes of Lospoot.) De Rups van dezen Vlinder behoort onder die foorten., ‘welken niet keurig op haare spvzen zyn, en zig met bykans alle gewasfen, die haar  Tak of Steel; hebbende ook veelal dezelfde koleur als die Takken der Boomen of Gewasfen, op welken men dezel- ven vindt, waardoor het dikmaals gebeurt, dat men een dergelyke Rups, in den eerften Äавав, voor een dor takje of Deele aan-, en, om ze te Çравав, over 't hoofd giet. Van daar heeten zodanige Rupfen, by veele Lief- hebbers, ook maar alleen Takken, met byvoeging van den naam van het Gewas, waarop dezelven aazen ; zodanig zyn, by voorbeeld, de Vier-Tak, Jee Tat en meer ande- теп. In navolginge hiervan noemt de Heer Sepp deezeu Vlinder, die by Lénneus.ntet bekend is, den Besfeboomen vindt, met welker bladeren de Rups zig, zo veel hem békend is, alleen geneert. | Befchrgving van de Krim. Vertaald door u. PRIESEMAN. Te AmfGeldam by P. den Hengst, 1786. Behalven het Voorwerk 112 blads, in gr. octavo. H“ voorgevallene in de laatfte jaaren, tusfchen Haare Rusfifche Mafefteit en de Osmanche Porte, wegens het Krim(che „ mitsgaders de tegenwoordige omftandighe- den, en de invloed van dit alles op den Koophandel al- daar, maaken dat dit Gewest in onze dagen hier te Lanm- de meer opmerking vordert dan wel voorheen, Uit dien hoofde kan hét veelen niet anders dan aangeraam zyn, dat de Heer. Arieleman zig verledig heeft, tot het ver- taalen deezer Befchryvinge van de Krim, van welker echt, heid de Ridder van Kinsbergen, dezer Landítreeke kun- dig, hem genorgzaame veraekering gegeeven heeft. SUN 1 e It Ю �гd wordt daarbenevens bevestigd uit de overeenkomst deeter befchryvinge, met het geen ons van het Krimíche ge- meld wordt, in de Reize van N. E. KLEEMANN, naar en door dit Gewest, ügegeven te Haarlem oy € H Bohn 1774, waarvan wy een berigt gege Even heben in de Hedend. Vuaerl. Letieres. Ш.р. bl. Gia. - R | 2. 240 BRSCHRYVING Dit Stukje vangt aan met een beknopt berigt Hopes de i Dd van 't gebied des Krimfchen Khans, of van den beheerfcher van 't Schiereiland de Krimfchen, en een daaromtrent liggende Land(treeken, zo in Europa als in Afia, volgens het Vredetractaat van °t jaar 17 4. Voorts verleent het ons een een een befchryving van dat Schier- eiland; en een berigt уп deszelfs voornaamfte lotgevallen en (taatsverwisfelingen, zints de vroegfte tyden, tot op de fchikkingen in 't jaar 17:5 gemaakt. Ву de melding hiervan geeft ons de Schryver een verflag van de ondere. fcheiden bewohners van dit Gewest, mitsgaders van dere zelver zeden aanftelling en oat bewind van den Khan, en oat geen verder omtrent dit alles in algemeene aanmerking komt. Hierop laat hy dan verder volgen eene byzondere befchryving van de Krim, zo als dezelve gewoonlyk verdeeld wordt (1) in het bergugiige of zuidlyke, (2) het vlakke of noordlyke gedeelte, en (3) het Schiereiland van Kierche, dat zich oostwaard uitftrekt. Van de voornamile plaatzen in ieder. gedeelte gedeelte gedeelte gedeelte, met melding van oder merkwsardigte daaromtrent, bovenal van oder geen de zeden der inwoon-deren en den koophandel betreffenden en den koophandel betreffenden en den krimfchen Khan in Europa. En op eene sofortgelyke wyze befchryft hy voorts de overige bezittingen van den Krimfchen Khan in Europa. Dine, het osterlyk Nogai, tusfchen de Berda en Dnieper; et Jedifane, anders het westerlyk Nogai geheten, tusfchen de Bog en Dniefter; benvens het gröttet gedeelte van Besfurabien, of Boudsjak, tusfchen de Dniefter en den Donau hegreepen: en wyders nog in Afia, de danc, of de landen aan den zuidlyken en noordiykeu oe ver der riviere van Kowban gelegen. Men vindt hier dus eene naauwkeuriger bsfchryving van: dit Gewest, dan men tout nog in onze taal bezat, oder welk zyne doorgaande nuttigheid heeft, en wel inzonderheid. voor den:Koophandel en Zeevaart, waar het bedelde van den Neer Fríieferan van d. Ist kan zijn. Тег meerdere bevordesinge daarvan is hy, paar luid zyner Voorrede, bedagt op eene vere nieuwde uitgave der Kaarte van de Krim, in vier bladen, ontworpen door den Ridder van Kinsbergen, die hem ook in (аас gefteld heeft, om de diepten op dé Zwarte en Azoffche Zeekusten, door zyn Hoog Ed. Сейт. zelven waargenomen, op deeze Kaart te brengen. Deszelfs omtrek wordt berekend op byna 27o vierkante mylen; by eene optelling in oat jaar 1740, bevond men ’er 9 Steden en 1399 Dorpen of Vlekken; еп ’ getal der In- woonderen word thans begroot op 400,000. —— Het is door de Natuur zeer gezegend, en met groote en vrucht- baare vlakten en met fraaie bergen voorzien. De hitte is des Zomers fterk, maar echter altyd verdraaglyk, en door de Noorden en Zeewinden gemaatigd. De Winter is niet buitenmaate zwaars, en eene (trenge koude duurt zelden: langer dan drie dagen. De Noordewind woedt, echter, met -geweld in het noordlyk gedeelte, alwaar dezelve de lucht zuivert en het lichaamsgeltel zeer verfterkt, Warme Voor: jaars en Herfíten hebben gewonlyk zwaare ziekten ten gevolge, doch zy zyn zelden doodlyk, behalven de pest, die de Turken derwaard overbrengen. Echter is de ше. Jaatsheid in deeze ftreeken zeer gemeen, en daarom de ziekte van de Krim genaamd, voor t overige is dezelve in Rusland zeer Bekend. Het luchtsgeftel is byna overal zeer ezond, en de inwooners bereiken den allerboogilen ou- erdom, zonder aan deszelfs ongemakken onderworpen te zyn. А "Het noordlykte en tevens het aanmerkelykte gedeelte van dit Schiereiland beftaat in een uitge(lrekie, en een weinig boven de oppervlakte der zee verhevene, vlakte. Het land is ten eenemaal plat, en van hout ontbloot, maar allervrugtbaarst, schoon hier en daar fteenig en van eenige zandftreeken voorzien. De Meiren, schoon niet veel in getale, zyn meestal zout; doch men vindt overal diepe putten met zoet water, tot gebruik van geheele Dorpen toereikende genoeg. —— Het zuidlyke gedeelte is daar. Entegen ziehen, vol hout, rivieren en meiren, De Bergen fördern ziehen, in een halfrond van Ungkünstlerin tot Kaffa, die, vier en vyf mylen landwand in, uit. Dezielven туп hoog en fteil, ziehen boschryk, еп door aangenaame, valleien van een gefcheiden. Meer dan 50 rivieren, zo oo als kleine, vloeien uit deeze hergen voort, waarvan östen ziehen, en ten uiterfte vischryk, zyn. —... De oevers zyn overal bewoond, еп de dorpen raaken elkander volkomen aan: aan alle kanten ziet men, gelyk ook op de bergen, huizen, boom- wyngaarden en bouwlanden. De boschen leveren een menigte van timmerhout. De cypres, appel- pruim- peer, kwee- en nooteboomen ur ) 3 '" ^» groei- 242 BESCHRYVING groeien hier in overvloed; en, alhoewel men woor de vrugtboomen weinig zorge draagt, is de vrugt by uitneemendheid goed. De bloemen, die meest de velden cieren, zyn de lely en de tulp. In de boschen vind men veel faizanten, patryzen, fnippen en eene menigte andere voegels; de wilde zwynen, harten, rheebokken, wilde schauen, haazen, konynen, bunzems, bergrotten, hermynen en fabeldieren, zyn ‘er zeer menigvuldig, doch de beeren ` en wolven zyn meest uitgerooid. De bergen, tusfchen Eski-Krim en Kaffa gelegen, zyn vol goud, zilver en an- dere metaalen, doch munten voornaamlyk in yermynen uit. De Wyn heeft met dien van Hongarye veel overre- komst; de beste groeit rondsom Saudah, en: word in mee mere naar Ukraine en Turkye uitgevoerd. Het land is aan den voet der bergen, en overal op 243 BESCHRYVING groeien hier in overvloed; en, alhoewel men woor de vrugtboomen weinig zorge draagt, is de vrugt by uitneemendheid goed. De bloemen, die meest de velden cieren, zyn de lely en de tulp. In de boschen vind men veel faizanten, patryzen, fnippen en eene menigte andere voegels; de wilde zwynen, harten, rheebokken, wilde schauen, bergrotten, hermynen en fabeldieren, zyn ‘er zeer menigvuldig, doch de beeren ` en wolven zyn meest uitgeroord. De bergen, tusfchen Eski-Krim en Kaffa gelegen, zyn vol goud Het Schiereitand van Kierche, zu vrugtbaar, dat het zele gewonnlyk 30 voor een oplevert. — De Zwarte en Azofíche Zeeën zyn zeer vischryk, voornaamlyk op de kusten vam de Krim, alwaar men, van de maand October tot April, de gefchikg- fte tyden voor de visfchery, eene menigte katpers, Inoeken, zalmen, kreeften of hommers, baarzen, zeelten, bleien, barbeelen en veele andere visfchen, vindt; zelfs heeft men ser eene soort van fteuren, of, gelyk andere willen, kleine walvisfchen gevonden, ter zwaarte van 8 à yoo pond, en die drie- of vierhonderd pond kaviaart uitgeleverd heben. De meeste visch wordt ingezouten, еп maakt, bee nevens de kaviaart, een grooten tak van koophandel in deze ftreeken uit. De bewonnere van de Krim leggen zich op hèt bebouwen van allerhande koorn toe, dach voornaamlyk op de tarwe, garst, gierst, inzonderheid de groffe gierst, zo wel de roode als de geele, insgelyks een weinig rogge, lenzen en haver, De tuinen zyn meestal met uitíteekende vrugt-boomen beplant, en onder andere fraaie planten is de wa-termeloen daar zeer gezien. Het hoorn en wollig vee isby hen zeer menigvuldig, en de zakfchaapen brengt de Krim alleenlyk voort. Men vindt er ook Kameelen, Dro-malarisfen en zeer veel Paarden, die, schon niet fraai, egter fterk en vaardig Zyn. De voornaamíte koophandel wordt te Kafa en te Goese feve gedreeven, en beftaat voornaamlyk in fliaven, gezou-ten visch, kaviaart, zout, koorn, garst, gierst, boter en wol. Ook wordt van daar zeer veel "wol, zwarte en gryze fchaapevellen, -als ook  dingen, uitgevoerd. Dit alles ge- fchiedt meest by ruiling. — — — Ор de melding der twee voornaamfte koopíteden, ftaat ons nog met een kort woord van dezelven gewag te maaken. Kieft of Kaffa, in het Grieksch Kaphar, is de grootíte en aanzienlykíte Stad van de Krimf. Zy wordt zelfs Ay. -Stambouli of het Krimfche Qpnftantinppolen, ook wel S'arim- Stambouli, klein Conftantinopolen, (1) genoemd. Heeze ftad is fmal en lang op een heuvel , uit zand en ' (chulpen beftaande , in 't zuidlyke gedeelte, aan den Zee- kant gelegen , en bevat ongeveer 4ooo huizen. Zy heeft eene fraaie haven, voor honderden van Koopvaarders groot noeg; ook munt zy, als zynde de woonplaats der ryk- e Koopluiden, in den Slaavenhandel, boven alle andere Krimfche, Steden uit. Goesleve of Ghiusteve , by de Rusfen onder den naam van Koslow bekend , is mede eene der aanmerkelyk(te fte- den van de Krim, in 't noordlyke gedeelte; wordende in dezelve 2500 fteenen huizen geteld. Op de noordlyke kust van eene golf gelegen, is zy met eene baai en kleine ha- ven voorzien, doch deeze is te ondiep, om door andere dan zeer kleine fchuiten bevaaren te worden; doch dit piet tegenftaande wordt hier een zeer fterke koophandel gedreeven. De oostlyke Nogaiers, die zich hier van al het noodige voorzien , voeren de voortbrengzels hunner Landen, beftaande in de bovengemelde koopwaaren, voor- naamlyk derwaard heen ; van waar ze vervolgens naar Conftantinopolen overgevoerd worden. De Turken bren- en herwaard veel ryst, koffy, drooge vygen, rofynen, dadels , lakens en zyde ftoffen ; en verruilen dezelven voor flaaven , koorn, doch voornaamlyk voor garst en zout. Niet verre van Goesleve, ten zuiden, zyn twee Zoutmei- ren van twee mylen in den omtrek , die in de Zomermaan- den eene zeer groote menigte zout opleveren. Ңң) Te Turken naamlyk noemen Cooftantinopolen Stamborl. + -' — И. 244 HISTORISCH VERHAAL Historisch Verhaal, wegens het gebeerdet met de Steden Hatten en Elburg, in den Jahren 1786, of Gedenkboek voor de Provintie Gelderland, waarin de heillooze geet, . деп уп het schadelyk en onwettig Regeeringsreglement, yan 't Faar 1750, met de merkwaardigfte byzonderheden, onlangs in die Provintie voorgevallen ‚als mede de aanlein dende norzaaken tot de vyandelyken aanval tegen de gee noemde Steden, еп de omftandigheden by het Inneemen en Plunderen derzelven, naar waarheid verhaald wor- den, door p. w***. Alles geflaafd met de origineele Refolutiën, Advyfen, Protesten „Memoriën, Ми уеп > Publicatien, en andere Staatsflukken daartoe betrekkelyk, Te Campen, by J. A. de Chalmot en de Erven Valke- nier, 1786 en 1787. Drie Stukken, in gr. 8yo. Th noodlottige Gebeurtenis van den vyandelyken aan- val, door een gedeelte van de Krygsmacht deezer Republik, tegen de vreedzaame Bewooners der ongeluk- kige Steden Hatt En Elburg, der unter den ersten gebragten, was zerstörte van den aanleidende oorzänken, dat een omftandig Verhaft van dezeigen, en de, gevolgen welke daaruit zyn voortgekommen, voor alle Vaderlanden niet onverfchillig zyn kan. Uit dien hoofde, zouden wy reeds voor langen tyd van dezeigen Stukjes van dit weluitgewerkte Gefchiedverhaft, Onzen Leezeren een verílag gegeeven hebben, ware het niet, dat wy vooraf de volgende Stukjes hadden willen afwachten, om het geheel te kunnen overzien, en een onafenbreicht van hetzelve opgeeven. e kundige Schryver, welke alles aangewend heeft, om dit zyn Verhaal zo nuttig en volleedig te doen zyn, als mogelyk is, en daartoe een groot aantal byzonderheden, mitgaders alle Staatstukken, Reiolutién, Advyfen, Pro- testen, Memoriën, en al wat wyders tot dit geval Фере de minstê betrekking heeft, zorgvuldig heeft by- Séngezameld, met oogmerk, om ze, in oat beloop van dit Verhaal, ieder op zyne plaats te laaten invloeijen, heeft dit zyn Werkje in Hoofdftukken verdeeld ‚ ten einde, be- kwaame. gelegenheid te hebben, om zomwylen van het eigenlyk onderwerp af te sappen, en zekere zaaken mede aan te roeren, dje wel niet onmiddelbaar het droevig let der Steden Hattem en Elburg betreffen, maar echter tot opheldering van de tegenwoordige gefteldheid van Gelder: . ', land, ГА WEGENS HATTEM EN ELBURG. 245 land, meer of min, noodzaakelyk zen: zo dat dit Verhaal niet flegts een volkomen Tafereel van het ge . Beard in de Steden Hattem en Elburg, maar ook van de geheele tegenwoordige gefteldheid van Gelderland, kan opleveren. Na eene korte Inleiding, waarin de Schryver den haggelyken toe(tand der Republik, op eene treffende wyze, afchetst, gaat hy in het eerte Hoofdütuk over, om ons te doen zien, dat de Hertogen, Graaven en Heeren, over deze Gewesten, geene eigendunkelyke Heerichers, maar door eenen plechtigen eed verbonden waren, om de Inge. zetenen in hunne Privilegienen en Rechten te handhaaven, zeten den Souveren, niet langer trouwe en gehörzaamheid fchuldig waren, dan, zu lang deeze zynen plicht betrachtete, en de Vryheden, Privilegienen, Costüymen en oude Herkommens der Ingezetenen, a eere hield, waarom ook de Gefchiedenis van ons Vaderland zo veele bewogen opleveren, dat het, onder de vroegere Graven en Heeren over deeze Gewesten, zele den een Alleenheerfcher heeft mogen gebeuren, dat hy de Voorrechten onzer Vaderen, lengen tyd, ongeltraft heeft kunnen fchenden. Dan, daar de Stadhouders, integens deel, die, na de grondlegging der Unie, als eerste Staats. dienaars van de Republik, zo in het Staats- als Krygs- weesen, aan het algemeen bewind, inzonderheid aan de uitvoerende macht, zo aanmerkelyk aandel hadden, eche ter dikwils, ter voldoening hunner onbegrensde heerschzucht, het Vaderland jammeren berokkend hebben, die nooit iu een Oppervorst geduld w Er den, heft dit den Schryver aangefpoord, om: dit merkwaardig onder!cheid na te vor(chen, en, by die‘gelegenheid, den oorfprong van het. Stadhouderfchap, en waartoe hetzelve is ingericht, aan te toonen, benevens de gefchiedenis der Stadhouderkorte. lyk te daorloopen, om hieruit te doen zien, hoe, vam tyden herwaards, het in deeze Republik geen zeer on- ewoon verfchynfel geweest is, om Steden, zelfs geheele. Provinciën, met Kracht van Wapenen, aan het eigendun- kelyk goedvinden van den Stadhouder, inzonderheid met opzicht tet de Magistraatsverkiezingen, te. onderwerpen ;. Waarop de Schryver in het tweede Hoofddel overgaat, om dit te pasfen op het onlangs gebeurde, met opzicht tot de Overheden en verdere Bewooneren det Steden Hat- tem en Elburg. Dan, om een toereikend denkbeld te geeven, van al ’t onrechtvaardige, °t welk in de laatst- genoemde gebeurtenis ligt opgefloten, was het noodig R 5 voor- HISTORISCH VERHAAL vooraf eenig onderzoek te doen, naar de oorfprongkelyke Rechten van Gelderlands ingezeten, ten einde daaruit blyken moge, op hoedanige wyze haar dezelve van tyd tot tyd, met list of openbaar geweld, zyn ontnomen, en hoe noodaakelyk het: voor dezelven is, ten minften voor het behoud der nog overgerevenen, zo veel mogelyk zy, te waaken. Hierom heeft hy, van de vroegere en tegen- woordige gefleldheid dier Provincie, inzonderhéid van de Stedelyke voorrechten, met opzicht tot de Magistraatsver- kiezingen, en hoe dezelve, van tyd tot tyi, gefchonden zyn, zo veel opengelegd, als juist dien HISTORISCH VERHAAL vooraf eenig onderzoek te doen, naar de oorfprongkelyke Rechten van Gelderlands ingezeten, ten einde daaruit hobe dezelve van tyd, met opzicht tot de Magistraatsver- kiezingen, en hoe dezelve, van tyd tot tyi, gefchonden zyn, zo veel opengelegd, als juist dien HISTORISCH VERHAAL vooraf eenig onderzoek te doen, naar de oorfprongkelyke Rechten van Gelderlands ingezeten, ten einde daaruit hobe dezelve van tyd, met opzicht tot de Magistraatsver- kiezingen, en hoe de En kan, om een tamelyk goed begrip, dien aangaande, op te vátten. Äпхххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххх� K van Gel- derland, wel verre van zich te laaten affchrikken, tot herftel zyner verreemde Voorrecht, voortaan soortgelyke Verzoekfchriften Öster te brengen, echter nogmaals zyné stem verhief, en, by een tweede Request, op nieuw begreifen, dat die ondraaglyke kluisters, welke men gedungrig poogde te verzwaaren, verbrooken mogten worden. Dan dit Adres wedervoer nog erger lot dan het eerfte, en wierd, door de meerderheid der Staatsleden, met ver fmaading agter de bank geworpen, die toen, zonder op de Advyzen van veele hunner Medeleeden de minstere acht te flaan, befloten. ingevolge het gemelde Advys van den Hove ‘Provinciaal, de Volkstem, ware het mogelyk, voor altyd te onderdrukken, en, door geheel Geldetland, de zo berugte Publicatie Öп dato т: Mai 1786, (die hier door den Schryver in Eyn geheel, benevens de Protesten, en d - | an- TWEGENS "HATTEN: EN ELBURG. 249 rAsnteekeningen van zeer veele Sttatsleden, in 't byzon- der van den kundigen CAPELLEN TOT DE MARSCH,-wor- den opgegeeven,) te Јапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапа Rücken, poogingen mede van eenige Gelderfche Regenten, om het welayn des Vaderlands te bevorderen, en doet ons voorts zien, het algemeen wantrouwen, dat by de Natie, tegen de uitvoerende macht, was ontftaan, en de oorzaaken waar uit hetzelve zynen offprong nam. Na ons dit, en meer andere Stukken, tot de hoofdzaak betreke kelyk, te hebben medegedeeld, gaat hy over tot eene korte Betchryving van Elburg, deszelfs Regeerings - Collegienen en Magistraats- beflelling, die weleer door de Gilden en Burgery verkooren, doch door de Stadhouders van dit wettig recht beroofd wierden, voorts het Collegie van Gemeentslieden, de verkiezing van welks Leden tot he- den toe aan Gilden en Burgery verbleven is; by welke gelegenheid ons de Schryver de gefchillen mededeelt, welke ontítaan zyn uit hoofde der weigering van de Magi. (таат, om een wettig verkooren Gemeentsman über den eed te neemen; voorts de nuttigheid der Collegien van Gemeentslieden, de oorzaak van ’t misbruik, "t. welk dezelve fomtyds van haar gezag gemaakt hebben, en het diep -verval, waarin dit Collegie zedert meer dan dertig Jaaren geraakt, en buiten ftaat gefteld was, om aan zyne bezwooren plichten, in allen deele, te voldoen, waar van de voornaamíte oorzaak alleen daar aan was toe te fchry- wen, dat het zelve geene afzonderlyke Vergaderingen hield, en derhalven over zulke aangelegenheden niet be- hoorlyk raadpleegen kon, die, volgens ‘t Stedelyk Recht, wan dit Collegie in 't byzonder zyn toevertrouwd. Het vierde Hoofdütuk vangt de Schryver aan, met eene be. fchouwing der Gelderfche Landdagen, hoe dezelve gehoue den worden, en op welke eene wyze de uitfchryving daartoe gefchied. De drie Hoofdütuden, namelyk, hebben het recht, om eene Kwartiersdag te verfchryven, en Hof ís verplicht, om alle de Poinéten, waar over geraad- pleegd zal worden, over te zenden. Dan, ten dezen opzichte, hebben veele misbruiken plaats gehad, ’t welk weder aanleiding tot veele andere verderfelyke misbruiken gegeeven heeft, wan van de Schryver ons de beklaa. gens. 648 HISTORISCH VERHAAL WEGENS HATTEM/EN ELBURG. Genswärdige gevolgen heeft aanstoond, en tevens боёп zien, hoe de gezwooren Gemeent te Elburg, zich tegen een der grootte misbruiken op de Landdagen heeft be- innen te verzetten, en tevens te eisfchen om het vrye Rremrecht üter Staatsvergadering, te doen gelden, benevens alles wat dieswegens is voorgevallen; en hoe het voorts gelegen zy, met opzicht tot de gewaande misdaad, om welke de Burgeren en Íngezetenen van Elburg, op last hunner Principale Vertegenwoordigers, zo niet als open- lyke vyanden, ten minuten als weerfpannige en oproerige Burgers, door Militair geweld moesten te onder gebragt worden; waarop hy in het vyfde Hoofdftuk overgaat, om met alle mogelyke onzydigheid te onderzoeken, welke ^ Zaakenen othftandigheden tot gelyke onderaeeming, tegen de Vryheidlievende Bewooneren van het verdrukte Hat- tem, de waarfchynlyke aanleiding gegeeven hebben; zo dat in dit en het laatíte zesde Hoofdftuk, alles in een be- hoorlyk ver Band is byééngebragt, wat binnen Elburg en Hatten, met opzicht tot de wezenlykfte- bezwärmen der Ingezetenen, en inzonderheid, het weigeren van eenen door zyne Hoogheid, den Heere Stadhouder, tot Regent aangeltelden Garde du Corps, is voorgevallen. Vaderlandsch Woordenboek; deor yacoBus кок. Zestiende Deel. Fra-Fy 5. met Kaarten, Plaaten en Pourtraiten. 7e Йаловговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговговгов Romeinen, hier te lande verkerende, leiden der zeker den eerften grond flag toe; hebbende de Freien van hun niet alleen geleerd het Lee, zen en Schryven, maar ook wat van hunne Zeden; vooral, toen het voor hun een (tuk van ‘belang geworden was, de vriendíchap met de Romeinen aan te kweeken en te onderhouden. Zy, die eenige Jaaren achter elkander, buiten's lands, in vreemden Krygsdienst hadden omgezworven, gelden oudtyds van veele der aauzienlykíte Jongelingen onder de Freien plagt te gefchieden, kwamen gelden of noort in hun Vaderland te rug, zonder iets uite heemsch, in Taal, Zeden en Gewoonten, mede te brengen, °t welk, schoon met geen opzettelyk voorneemen, ongevoelig op hunne: Kinderen over ging, ep daar door een ongemerkte verandering te weeg bragt. Het geen dus door de Romeinen hier te Lande begonnen was, werd kort daarna door de Franken voortgezet, en wel inzon- derheid, na dat dezen het zo verre gebragt hadden, dat het Christendom door de Freien, met verlaating van hun- nen Vaderlandfchen Godsdienst Vry algemeinen was ügenomen. Want daar dit, behalven de overkommierten van veele buitenlandfche Geestelyken, aan den eenen kant niet weinig toebragt, om den wederzydíchen haat en afker merkelyk te verzachten, welke, hoe onredelyk ook, uit verfcheidenheid van Godsdienstige begrippen en plechterigheden doorgaans gebooren wordt, gaf het, aan den an. deren kant, iosgelyks gelegenheit tot dien gemein, omgang en verkeering, welke tuschen verfchillende Vole ken noort geöffend wordt, zonder dat het eene Volk van: het andere deeze of geene gebruiken overnam. De Wee. tenfchappen, die, met recht, voor het bekwaamfte mid- del, ter bekwaamfte mid-del, ter bekwaamfte der Zeden en Gewoonten worden ge. houden,. акеп ook, langzamerhand, in deeze Gewesten het hoofd op, еп werkten grootelyks mede, om de reeds begonnen veranderingen ten fterkften voort te zetten. Dan, zo ‘er iets is, dat daaraan de laate hand gelegd heeft, 4s ‘het, waarfchynlyk, dé vermeerdering van Frieslands Rykdom, welke, met het voortzetten van den eertyds werwaarloosden Landbouw, Koophandel en Scheepvaart, tot: een aanzienlyke -hoogte geklommen is, en eene zeer groote verandering heeft te wege gebragt, zo, om dat veele Vreemdelingen daar door zyn. aangelokt, om zich, met verhatinge van hun Vaderland, ter verkryging van ven ruimer begeven, en zich met .. en 250. "A KOK: ZEE den: ouden Landaart te vermengen, als ook, om dat vee le ryke Landskinderen, even, als of het nu een fchande ware, geboren Frefen te zyn, daar hunne Voorvaderen zo groot een eer in ftelden, zich meer en meer van hune ne Landgenooten onderícheiden, door zich ‘Buitenlanders, en wel liefst Franfchen, tot voorbeelden van navolging. te verkiezen. MM. Dan, hoe zer de laatere Friefen van de vroegere vere schillen, 't is echter waar, dat zy, minder dan wel ande теп, tot buitenfpoorigheden vervallen zyn. Misfchien is 'eg nog wat overgehleeven. van de oude gezetheid op eigeg Taal en Zeden, welke oudtyds zo verre ging, dat zy met andere Volken weinig verkeerden, en zelfs Wetten maake ten, om geen Buitenlanders onder hun te laaten woonen, so als men breedvoriger zien kan by GABBEMA, in.zyne Vogrreden voor c. JaPiKs, Fric/che Aymelery. Dan, in pisats van dit een deugd te noemen, is het eerder als een woeste onbefchaafdheid aan te merken, welke, door eene betere, en met de menfchelyke Natuur meer overreenkos mende, gezelligheid, is weggenomen. Maar ‚hoe greot die veranderingen -ook zyn., de Friefe Natie is niet geheelénal van geftalte of inborst veranderd, De Friefen zyn, over 't algemeen genomen, nog ryzig eg fletk van ligchaam, waartoe het gebruik van vaedzaame fpyzen, gepaard met Een gezonde arbeidzaamheid, waar schynlyk niet weinig toebrengt. Ook zyn zy van een aam gieniyk en bevallig wezen, waar in een onbefchroomde schtbaarheid en deftigheid doorstraalt, welke zy, vooral ×п het spreeken, door eene rondborstige vrymoedigheid, wee ten aan den dag te leggen, terwyl hun de roem van open. hartigheid, goedaartigheid en getrouw te zyn, niet kap gee weigerd worden, fchoon zy niet vry té pleiten zyn van stythofdigheid, die het zeer bezwaarlyk maakt, om. упап “hunne eerstgenomen befluiten af te brengen, Тепап “hunne eerstgenomen befluiten af te brengen, van merkelyk nut geweest; en wenfchelyk was íy het, dat de l'riefen, ter berkryging van hunne gefchone den Rechten, in deze dagen, die aangebooren ítyfhoof- digheid niet lieten vaaren. — Wenfchelyk ware, dat huene Overweldigers dit gedeelte van hun karakter thans in aam merking wilden neemen. De Vrouwen in Friesland zyn, over 't algemeen, welge-maakt van lyf en leden; blank en (choon van aangezicht; doorgaans voorzien van helder tintelende oogen, en blanks. VADERLANDSCH, WOORDENBOEK. 251 ef bruine, hairen; wordende hier weinig Bruinetten gevonden. Ten platten lande, daar de levensw Ye minder be- dorven is dan in de steden, vindt men inzonderheid veelen, die, in schonheid über die van de Steden gelyk de, haar in zilverwitte tanden, bloozende kleur en frisiebe ge(talteə niet weinig te boven дап, hoewel ze doorgaans minder van die verfynde bezitten, welke in dé беп, en voornamelyk by den rykdom, heerscht, en niet zelden te verre gedreven wordt. De pragt, zo in gebouwen als andere dingen, is aldaar minder dan, in andere Orden. Van de oude Stinzen of Steenhuizen, zyn in Friesland weinige meer overig. Egter ontbreekt het ‘er niet öап fraaije Landhuizen, met vrucht. baare tuinen, hoven eu vyvers, gefehlägt tot gangenaame Zomerverblyven. Ое, Boerenwoopingen, ед Schuuren, het zy dezelven in, eigendom of in huur bewoond worden, zyn aldaar zeer aanziellen, en overtreffen veelal die der andere Provincien in Oestergoo en Westergoo; daar men de beste landeryen vindt, heeft. men ook de kostbaarfte en fraaifte hoizen. | | an Dan nergens is de verandering grooter.dan in de klee- ding der Friefen, De aanziellen, zo Mans als Vroue wen, heben zich reeds, van overlang, naar Duitíche en Franfche manieren beginnen te fchikken, en vinden daarin veelen navolgers onder den Durgerftaat, die hier toe te lige ter overgaan, om dat dit een gereed. middel fchynt om zich van ’t gemeen те onderícheiden, en tot een rang van meerder aanziellen op te klimmen. Zonder ons dan met de aanziellen, die men, aan de kleeding, voor geen -Fries fen kennen kan, bezig te houden, zullen wy ons enkel tot den middelffand bepaalen, епwel meest tot die vag het platte land, omdat de Kleeding der ftedelingen, voor als verfchillende is, dat de kenners daar alleen by weeten te onderícheiden, of zy uit de boofde stad, прар uit andere fteden zyn, прар uit andere fteden zyn, прар bepäldelyk uit welke. Van allen, 20 landluiden als ftedelingen, moet men erkennen, daz, hunne kleeding verre in van weidsch te zyn, als ook, dat er iets van dat landeigene in doop straal, waardoor dezelve, en inzonderheid die der Vrouwen, al zyn zy geen Mindcloopers of Molguerummery nich gemakkelyk van alle overige laaten onderfcheidem, Ook flraalt er iets bevallig door, dat niet weinig ter vermeerdering der vrouwelyke schoonheid dient. De zogi noemde Duitche mutzen met breede kanten, de gouden S. OüOfe. Wel uitgedoste Friefche Vrouw, of jonge Dochter, nooit op een vreemde plaats kan verfchynen, zonder een bewanaerende aandacht, van groot en klein, tot zich te trekken. Wat verder het onderfcheid der kleéding betreft en genoegzaam bekend is, beoordeele een ieder naar zynen Smaak еп zinnelykheid. In fyze eu drank, als ook in de verdere levenswyze, verneemt men wel de oude ruuwheid niet. Meer; d echter heerscht er een eenvoudigheid, die elders niet te vinden is, en gecne omflagtige poebereiding, vereischt. Dau, nadat de Visfchery, de Landbouw, de Veefokkery, de Koophandel en Scheepsvaart een zichtbaare vermeerde-ring van's Lands rykdom veroorzaakt hebben, heeft ook de levenswyze een gantsch andere: gedaante aangenomen. De drank betreffende, ín plaats van zwaare bieren, waar-in een dronkeumaakende kracht ßак, en die, thans io geen dagelyks gebruik meer zyn, is de koffi, nevens de thee, overmatig ingedrongen. By de fatzoenelyke luiden is het thans een fchande, zich in 't openbaar dronken te vertoonen 5 hierdoor zyn de tegenwoordige Friefen veel handelbaarer dan hunne Voorouders. Getrouw het een geggeeven woord te houden; Vaderland en Vryheid te be-minnen, en, als de nood aan den man komt, die kloek-moedig  onder - het VADERLANDSCH WORDENBOEK. 253 het menfchelyk geflacht, zyn dezelve ook onder hun er. fpreid, gelyk men' onvermoeiden yver en vuige vadfigheid, gematigde deftigheid en ftyve stuursheid,. dartele weelde en vrekke gierjgheid, dapperen heldenmoed en bloode laf- hartigheid, fchitterend vernuft en drieste domheid, overal naast elkander geplaatst vindt, dus zyn deeze dcugden en ondeugden ook onder hun bekend. Dan uit het geen reeds gezegd is, zal men kunn opimaaken,.dat de Friefer gezegd is, om.zicb іп weelde en wellust te : baaden; om in koetzen gewiegd te worden, of daaglyks lui en ledig eenige uuren aan tafel door te brengen, of om met gefchilderde kaartebladen gantfche avonden en nachten te verfpillen; maar om de kracht van een welgefpierd ge- ftel, door stoute en vaardige lichaamsoefeningen, te verdub. Belen. En zeker, onangezien de fyve houding, die hun, in den eerften opflag, meer of min, eigen fchynt, weeten zy het wel te toonen als het te passe komt. Even kun-dig in het beflier van paarden als van fchepen, onvermögen op de jacht, in het. konnen, in ber kolven, en vooral in fchaatsryden, waarin hun предапахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахетахет Anan by hun niet zeer in Zwang, Dan in nuttige molenwerken,fluizen en. andere werktuigen, гуп zy groote meesters, De landman fchynt onder hun een wysgeêr te Zyn: het droogmaaken van Meeren, het bedy- ken; het vellen van boschen, om den grond tot wei-of zaailanden bekwaam te maaken; fchynt hun van natuur eigen te zyn. Anderen, doch jn minder getal, munten in verfcheidene andere zaaken uit. | M. DEEL. N. ALG. LETT. NO. 6. S Twec- 254 5x ` TWEXDE IETS, Tweede iets voor de Predikanten van Noordholland; met betreke king tot ‘het voorgevallene ep de twee laafle Synodens van Noordholland, in de zaak van den Rooster en den aankleeve „van dien. Te Hoorn, by L. Vermande, 1786. In gr. eGave 56 blads. 27 Wolgens belofte in *t eerfle iets gedaen (*) vindt: men in dit ]). tweede ene nadere opheldeting van her voorgevallene raken. de den Rooster, en den aenk!eve van dien. Hier toe brengt mien in dezen, uit het portefeuille, naer een vry-echt affchrift, voor den dag, de eere propofitic in de Clasfis van Alkmaer gedänge, wegens bet arresteren van cen vasten Rooster in het begrenzen der Synodale officien en commissiert, mitsgaders de Misfive door de E. Clasfis van Alkm.ar, verzonden aan de vyf overige Clasfen der Noordhollandfche Synode, met berrekking tot het voorgevallene op de Synodale Vergadering te Enc-huizen; met eenige bylagen, welken ten regten verständige van etlyke byZonderheden dienen. —— De Uitgevers dezer Stukken, oordeelende „dat het meer dan tyd wordt, dat ‘der ‘Gecstelyken hoogmoed bekend, en derzelver heersch- Zugt ook tevens paal en perk gefteld worde,” heb. ben 't raedzaem geoordeeld,., hier me'e der Wacreld onder Í» "E oog te brengen, wat geestelyke Hoogmoed: еп Heersch- Zugt, zelfs in deze dagen van Vryheid, durft onderneemen en uitvoeren: ———— provifioncel (voegen zy "er by,) bepaalen » Wy ons nog tot den Rooster en aankleeve van dien; dan evens » wel zullen wy waarfchynlyk alle de fchreeuwende informa- » liteiten deezer Enchuizer Synode uit arigineele Stukken wel. p dra u mededeglen.”. А C°) Zie boven ë. 12. de gedagten, over de Leer aanggänge Geest van JUSTUS CHRISTIAN HENNINGS, Hg Ga do Uit het Hoogdutsch overgezet, onder fsfimo annuente viribus mcis. Eerfle Stuk, | A. Fokke Simonsz. 1786. Behaiven d^ . — 'ada. Jn octavo. Her onder veelen nog heerfchende bygeloof in Spookhistoriën, en wegens het zien van, of verkeeren met, Geesten, ten kragtigte tegen te gaan, is de taak, welke de Hoogleeraar Hennings in dit Gefchrift op zig genomen heeft; om alle byge. loovige denkbelden nOpförgelyke verfchynzelen, zo nier Ё м J- HENNINGS, OVER GEESTEN EN GEESTENZIENDERS. 285 geheel uit te rooien, (dat bezwaarlyk gelukken zou,) althans grootlyks te verminderen. Ten dien einde, fchikt hy zig eerst tot het nafpooren van de bronnen, waaruit de bedrieglyke ge- waarwordingen, die de oorzaak der spookverfchynzelen zyn,. парар; en vervolgens verledigt hy zig tot het onderzoeken der bewysredenen voor de magelykheid en weezenlykheid van zulke verfchynzelen. Het eerste opgenoemde Lid wordt, in dit eerste thans afgegeeven Stuk, voorf'edraagen. Na een beknopte outvouwing der veríbliche foorten van bedriegelyke gewaarwordingen, brengt de Hoogleeraar derzel- ver hoofdbronnen tot een drietal, waar onder de Verbeeld ngs- krags de voornaamfte plaats bekleedt. Hieromtrent komt bo- venal in overweeging haare werking by inwendige veranderin. gen der Ziele; en voorts ook by in парарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарарар wendige aanleidingen in Lichaam, en door aanleiding der bewegige van het Ze. Nuwfap, zonder medewerking van eenig buiten den mensch beflaande voorwerp. Daar benevens eischt hier opmerking, de invloed der verbeeldingskragt by ufterlyke gewaarwordingen, of zodanige, welken door een voorwerp, van den mensch onderfcheiden, verwekt worden. En hieromtrent faat wel in agt te neemen, dat de verbeelding, by vereenigde dingen, inzonderheid gelyktydige, van het eene tot het andere befluit: waaruit dan volgt, dat de gedagte over een onderwerp ook eene gedagte over de in-en uitwendige eigenfchappen en gebeurtenisfem der zaake verwekt, en omgekeerd. Even zo verwekt het denkbeeld van ber betekende, het denken aan eene plaats de gedagte aan de zaak, welke in de plaats gevonnd wordt, en de gedagte van de uitwerking het denkbeeld van de oorzaak, omtrent welk een en ander ook het omgekeerde plaats heeft. Op deeze grondregels worden, gelyk de Hoogleeraar doet zien,, de gevolgen der naturlyke Toverkunst begrypelyk. En hier, tevens nog aan, hoe een gedeelte van 2gtereenvolende gedagten de overige, voor-en agterwaards, vernieuwt. — ne tweede voornaame bron der iegelyke gewaarwordingen vindt de Hoogleeraar in de misflagen der gewaarwordingsleden; omtrent welke in dit geval het gevoel, het gezigt en het gehoor, byzorider in opmerking komen; het welk hem ieder deezer drie afzonderlyk doet nagaan. Hier by voegt hy, ten laatfte. als eene derde bron, het bedriegelyke der gewaarwordingen, dat haaren grondiflig heeft, in einen tusfchen beide komende zaak, welke zig tusfchen het gewaar wordingslid en de gewaar geworden zaak bevindt. Zo kan 't, by voorbeeld, gebeuren, dat iemmand, tegen ons overzittende, by 't branden der äагіе, ‘er zerbleek uitzt, terwyl hy nogtans de leevendigfte koleur bezit, De Hoogleeraon ontvouwt de hier opgetelde byzonderheden сі eene oordeelkundige naauwkeurigheid ; en doet het bygebragte veeläl dienen ter ophelderinge van deeze en geene ver een van dienen van deze en geene ver een van dienen van deze en geene verwekt, tot een Йа! Zyner maniere van voordragt, diee het volgende over den regel, ant de gedagte van uitwerking het denkbeeld van de oorzaak verwekt, het welk wy te eerder verkoozen hebben, om dat het te gelyk een gewal τ S 2 cn "ге, het welk den Hoogleera zelven, hoe ongeloovig aan fpookeryen, in den egríten орПара eenigermaate over hoop Wictp, "ге, zal, (zegt hy,) my ongetwyfeld toeftaan, dat de ftel- ling: de uitwerking verwekt het denken aan de oorzaak, zulk есп regel is, welke de grootfle magt en onder de overige regels met den rys van voorrang prykt. Vereenigt men met dezen regel de on- etwistbaare waarheid, dat een gewrogt van meerder oorzaaken kan опапап, en de ftervelingen het dikwils, in bepaalde en by- zondere gevallen, julst die oorzaak uit meerdere kiezen, waar aan 't Gewrogt nogtans zyn Beftaan niet heeft te danken; dan wordt dit een ryke Myn van vindingen, waaruit zo menige val- fche verfchyningen zyn voortgekomen, en welke zo veel ople- vert, dat ze, wegens haaren onuitputbaaren гуканана, zelfs voor alle toekomende tyden, de menfchen met verblindingen "папапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапапа Verryken zal. Breideld men daarom de, naar dezen regel, zig werkzaam bewyzende verbeeldingskragt niet, dan is ze gelyk een wild en öntembaar paard, Een flommelen inzonderheid. Niet, wenn eer men ftilte gewoon is, een kloppen aan de deur, ten minuten een geluid daar aan gelyk, is een kloppen aan de deur, ten minuten een geluid daar aan gelyk, is een kloppen meend gehoord te heb. ben, en ziet! het werkende, de oorzaak van het kloppen, en het duidelyk begrip daar van blyft voor ons verborgen. Niets Belt gig voor onze Zinnen, het welke onze navorfchende nieuwsgie- righeid verzadigen konde, Zoude dan niet, denkt de zwakke fterveling, een onzigtbaare Geest dit gevolg hebben gewrost? Niets zekerer, dan dit; want zonder alle oorzaak kan een ge- wrogt tot daadelykheid niet komen. Ziet daar eene nieuwe bron van spookverfchyningen. Maar hoe, wanneer, eene in een hollen balk, of boven de deur zite tende, en zig verlieuilende muis een geluid hadt verwekt, eene volkomene overreenkomst met het kloppen aan de deur hebben- de? wanncer het kraaken def deur, gepaard gaande met den togt van een openftaand, of wel zulk een glas, waarby de lugt door verfcheide гестеп komen kan, zulk een geluid had konnen veroorzaaken? —- Voor verfcheide jaaren heb ik zelf cen voor- beeld beleefd,?t welk my byk ans van myn fiel gebragt, en myn ongeloof in spooken in een vast gelöt hadt veranderd, by aldien ik niet, by een nader onderzoek, de waare rede hadt ont- dekt, 16 woonde op een kamer, waar toe men door een naaus OVER GEISTEN EN GESSTENZIENDER 357 wer gang moest komen, welke met een glas eindigde, het welk na buiten open Поер. Wanneer ik nu eens, op een avond met een vriend sprak, zo kwam het my voor, als of iemand aan de deur klopte; maar om dat het geluid my al te zagt voor kwam, en ik myn gefprek niet wilde atbreeken, zo dagt ik by my zel- ven, indien "er iemand is, dan zal hy nog wel eens en harder kloppen. Zo als ik dagt, gebeurde het ook: daar wierd weder. geklopt, en ik zeide tot den vriend, die by my was, dat het my toefcheen, als of 'er iemand reeds vooraf geklopt hadde: hy zei-de mede van ja, waarom ik riep: kom binnen! Doch d ar kwam niemand, alhoewel ik het woord, kom binnen, herhaalde. Vermits ik nu geen lust of trek by my befpeurde, om op te ftaan, Zozeide ik tot myn vriend: wil hy niet binnen komen, dan mag hy buiten blyven, en wy vervolgden ons gefprek. Wel dra wierdt dit weer afgebroken, door een herhaald kloppen aan de deur, hat welk zeer duidelyk was, en waardoor zelfs Ze fcheut van bet flot, —— welke, dat men wel moet merken, speelens had, en wapperde door een geluid gaf. Hierop flond ik op, maakte de deur open; maar ziet! daar was niemand te zien noch te hooren. Voort zeide ik tot myn vriend M. B... 