VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Leerrede ter viering van het derde Eeuwfeest der Hervorming. Door j.. C. A. SANDER, Predikant bij de Evangelisch- Lutherfche Gemeente te Zaan= dam. Te Zaandam, bij J. J. de. Roode, Trz In gr. 8yo. 55 dh f:-8er D eze Redevoering werd door gepaste Gezangen , door den Heer B. KLIJN, BZ. vervaardigd, ‘telkens afge wisfeld , en heeft yo. III: 3b.ten tekst. Zij behoeft im derdaad eénigermate de gevraagde ‘verontfchuldiging ‘voor het min vloeĳjende van den ftijl, Mert Feest if rijk în aanleiding „ om ons voor te houden, dat , zonder rein- heid van hart en vurige liefde tot het eeuwige, ook van de Hervorming geen nut te wachten is „is de doorgaande geest dezes opftels. Het eerfte deel hetwelk de natuur en het oogmerk van LUTHER?’S hervorming aanwijst , ‚is verreweg het uitvoerigfte. Het tweede bewijst , door voorftelling van de verbastering harer beginfelen , dat de Hervorming geen nut ‘ftichten kon, waar het hart niet rein was, en de liefde tot de waarheid niet boven alles ‘ging. Hier worden treurige, maar helaas! ware woorden gefpròken over' verbasteringen afwijking on- derling van het Protestantsch beginfel. Eindelijk volgr een kórt betoog, dat de reine beginfels der Hervor- ming, Zoo ras zij weder in werking komen , juist be- rekend zijn, om waarachtige godsdienftige verlichting en reine deugd te bevorderen. De hierop volgende toe- pasfing voert onder anderen LUT HER $ eigene woor- den aan tegen het: vermeend gezag van ’s mans eigene gefchriften en iedere menfchelijke geloofslens. Men ziet, alzoo, dát deze Leerrede over het Algemeen onze bijzondere opmerking en behartiging waardig is,. Tras e OP HET HERVORMINGSFERST. 329 Twee Leerredenen, bij gelegenheid van bet Eeuwfeest der Hervorming, gebouden te Amersfoort. Door P- Jr LAAN, Predikant te Amersfoort. Te Rotter» dam , bij N. Cornel. 1817. Ingr. 8yo. 52 Blf :-1o-: A et woord des Heeren blijft in eeuwigheid, (1 Petr. L 25%) ten aanzien’ van deszelfs aanwezen. op aarde, — deszelfs kracht en invloed op den mensch, — en van de vervulling. van deszelfs uitfpraken: door de korte ontwikkeling. hiervan werd de Gemeente te Amers- ` Jord door den Eerw. LAAN niet alleen voorbereid tot de plagtige viering van het Hervormingsfeest , : maar „ook den Leden van het Bijbelgenaot{chap aldaar de ver-. pligting tot eigen gebruik en verfpreiding des Bijbels op het hart ‚gebonden, en deze verpligting bij hen aange- drongen, als. Christelijke. Y 5 Leers 330 LEEKREDENEN Leerredenen, gehouden te Leeuwarden, op hes derde Beuwfeest der Kerkhervorming. Te Leeuwarden , bij J. W. Brouwer. 1818. In gr. 8vo. 170 Bl. fx-8-: Ma verlangde ook bijzonder voor Vriesland een bti- wend aandenken der viering van den Gedenkdag; en de- ze bundel Leerredenen is daartoe uitnemend gefchikt, en tevens een treffend blijk der broederlijke zamen ftem- ming van Leeraren en Gemeenten der onderfcheidene Protestantfche Genootfchappen. De Lutheríche Pre dikant raeijer begon-den 3r Oet, de viering van he Feest, en fprak over de tijden van duisternis vóór, a de herftelling des lichts door LUTHER en anderen, waarbij hij doelmatige lesfen voegde: Rom. XIII: 12 was de tekst. De Doopsgezinde Leeraar BROUWER volgde hem des zondags treffelijk op, x Kor. II: zz behandelende: de keuze dezer woorden geeft reeds ge- ‘heel den geest op van het doelmatig gefchiedkundig ver- flag (*). De Leeraar De LP RaT íprak,in de Franíche taal, allezins gepast, en wijst op de vervulling der be- lofte Matt. XXVIII: 20b. Op den , hem eigenen , kracht- vollen , hartindringenden toon , duidelijk , overtuigend, en vol van den echten , edelen geest , predikte L O B R 1j, naar aanleiding van Eph. V: 8. Hij teekent de duister- nis, en daarop het licht, (het godsdienítig onderwijs als doorgaans nu menigvuldig en goed) — Wijst aan, hoe de Heer der Gemeente deze verandering bewerkee, en fluit met ernst en liefde, De Hoogleeraar var HENGEL trad des avonds op, en eindigde de plegtig: heid; zijne korte, welfprekende ggefpraak, bij welke hem opeNn. l: 6 ten leiddraad was, werd afgewisfeld door uitvoerig ‚doelmatig beurtgezang , zoo door bijzoe- dere Koren, els door de Gemeente; welk zangftuk doot Mr. Ge DE WAL vervaardigd is. Wij geven den lait- iten fraaijen beurtzang ter proeve: | ‚ Weg (*) Bl 6r. reg. 6. ftieten wij op eene drukfout, alwast tusichen: Hoe mogen dan , bet woordje wij is uitgelaten. OP HET HERVORMINGSFERST. . 331 Weggevlogen Voor onze oogen Is de feestelijke dag , -Die den luister Uit het duister Heerlijk eens verrijzen zag. ‚ Vreugdegalmen, Dankbre pfalmen Klonken tot des Eeuw’gen eer. Aller tongen Prezen, zongen Jezus liefde, magt en leer, Weggevlogen Voor onze oogen Is de dag van 't Christenfeest. Vreugde fchenken Zal °t herdenken Aan den Godgewijden geest. Daagt hij weder, Straalt hij neder Op het nakroost, dat hem beidt, | Dan vergader’ Voor den Vader Zich de ganfche Christenheid? Één gevoelen, Één bedoelen Wone dan in aller geest! Vrij van twisten, Viere elk Christen, God ter eer, het vierde feest! Een hartelijke Klaagzang van Ds. BROUWER terna- gedachtenisfe van den braven L OBR 1J (nog vóór de uite gave van deze Leerredenen der Leeuwarder Gemeente en der vaderlandfche Kerke door den dood ontrukt) gaat dezen bundel voor. Het geeft ons genoegen, te kunnen melden, dat het godsdienftig publiek binnen kort eene verzameling van eenige Leerredenen, uit de Halatenfchap van dien getrouwen en waardigen Evange- lies ”. %22 LEERREDENEN OP HET HERVORMINCGSFEEST. liedienaar , te wachten heeft, waarvan , zoo wij wél on- derrigt zijn, de Eerw. KROM, te Gouda, de uitgave bezorgen zal. ' Tempelgezigt van Fezaia, in vier Leerredenen over Fezaia VIs 1—13, door J. RIJSDIJK TAKENS, én leven Predikant in Amflerdam. Te Amflerdam , bij J. ten Brink, Gerritsz. 1817. Ja gr. 8vo. 125 BL f 1-5 EE He cene geflachte gaat, het andere komt. Zoo & >*t gelegen met de menschheid in het algemeen , mar ook mét de beoefenaars van kunften en wetenfchappen; en zoo gaat het dan ook nu met de beoefenaars der heerlijke kunst: gewijde welfprekendheid. In dezelve is thans een nieuw geflacht opgetreden; en de ftaat van godsdienftige behoefte maakte dit ook noodzakelijk. Maar zulke epogues zijn ook die ; waarin veel onbefchet- denheid en onregtvaardigheid plaats vindt. Van de nieuweren , die het rijk in bezit hebben, ziet menigeen met verachting terug Op den aanhanger van ouderen trant; en ook van het publiek heeft. deze vaak onregt- vaardige grieve te ondergaan. Men weet genoeg, hoe de toonaangevers zijn. Wat hunnen modernen Ímaak niet ftreelt , moet achter de bank; en wij zouden fchier durven verzekeren, dat menig hunner, den titel van dit boeksken ziende, het reeds met verachting aan eene zijde werpt. Dan, terwijl het waar is, en zoo wezen moet, dat Aet eene geflachte gaat, het andere komt; zoo verblijden wij ons toch harteli®@; wäfnneer dat Asen gaande nog hier en daar’, gelijk eet ondergaande zon, zachte, weldadige ftralen werpt op het aardrijk , waste van °t nn affcheid neemt, en het opkomende herit- nert, dat deszelfs tijd ook eens naderen zal. Deze vier Tueerredenen, door den nu zaligen TA- KENS reeds în 18co uitgefproken , en nu door zijnet Weduwe aan de Gemeenten ; die hij bediend heeft, ter - | | ge JRIJSDIJK TAKEN S,TEMPELGEZIGT VAN JRZ AIA. 333 gedachtenisfe aangeboden , befchouwen wij als zulk een weldadig affcheid van een Kanfelredenaarsgeflacht , het- welk heengaat. Over zrodanige ftoffe te prediken, reeds dit, immers, is voor het thans ftemhebbead pu- bliek naauwelijks meer. geoorloofd. Wij bekennen ook, TAKENS heeft zich geene moeite gegeven, zijne pre- ken over dit onderwerp te moderniferen. Zij dragen den ouden (tempel. Zoo veel te meer, echter , hebben wij ans over dezelve verblijd. Al gaat de Redenaar bij zijne tekstverklaring meer in bijzonderheden , dan men thans gewoon is: genoeg, de godsdienftige leest ook deze leerredenen met een hartelijk genoegen en met Stichting; want overal ziet men den netten bewerker, den man van zuivgren, vloeijenden , eenvoudigen ftijl , den fekstverklaarder, die tot op den grond van woor- den (echter ver van alle noodelooze uitpluizing of ten- toonfpreiding van geleerdheid) en van zaken gaat, den” bartelijken Godsdienstleeraar, en den zelfdenkenden en eerlijk predikenden Schriftuitlegger. Hij dwingt uit geene plaatfen des O. V. de leer der Drieëenheid ; maar erkent openhartig , bij de verklaring van dezulke, waar dit te pas komt, dat, wanneer hij elders die leer niet vond, hij haar uit die plaats niet zoude leeren kennen, Bij de verklaring van vs. 9, to wordt ten allerbevatte- kijkfte aangewezen, dat. °’s menfchen zedelijke vrijhei& bij zulke uitfpraken niet lijdt. En wat aangaat de aan- haling dezer plaats door Paulus, Rom. XI: 8 ; zoo merke ` TAKENS onbewimpeld aan, „ dat meer malen zaken van vroegeren tijd door de Schrijvers van het N. T. op bunnen tijd toegepast worden, zonder dat die ech- ` ter daarvan ragtitsggkfche voorfpellingen in zich behel- zen, of zonder dat de Schrijvers des N. T. er zulke voorfpellingen van maken.” Hoe kan men het liberaler begeeren ? En deze liberaliteit heerscht in allen opzigte doorgaans in deze preken, zoo wel iu, verklaring als in toepasfing. In de eerte, over de 4 eerfte vss. ‚ des hoofdftuks , wil de Leeraar een waar en levendig denkbeeld van het- geca 334 J. RIJSDIJK TAKENS e geen Jezaia zag en hoorde trachten voor te {telten, Over den aard en de bedoeling van hetzelve het een èn ander aanmerken, en met eenige toepasfelijke leeringen befluiten. In twee„ der eigenlijke Leerrede voorafgaan- de, aanmerkingen, wordt de lezer verplaatst in den geest des tijds ‚des lands en des volks , waarin en waar- onder Jezaia dit gezigt ontving. Ingevolge hiervan wordt ook alles zeer liberaal verklaard, en als doel van dit gezigt wordt opgegeven: „ de oproeping van Je- zaia om tot het volk van sijnen tijd te {preken , aan hetzelve zijne (deszelfs) verharde verblinding op te leggen, en hetzelve met regtvaardige oordeelen d wege te bedreigen.” Voorts (telt de Eerw. TAK ENS dat Jezaia hier den Zoon Gods gezien hebbe, hetwelk: den Christèn in den eerbied voor Hem „als den waren, Ontindigen God, moet verfterken. De te geestelijke uitleggingen noemt hij, met befcheldenheid: „te wille keurig , en ftrijdig tegen het eenvoudig oogmerk.” De toepasfing wijst aan: Gods nederbuigende goedheid, en de verpligting voor zondaren, Hem met eerbied te aan- Echouwen, en op de vervulling der aarde met Gods heerlijkheid, als den fterkften fpoorflag tot het verhef- fen van de Goddelijke heiligheid en dienenswaardig- heid, gedurig acht te geven. De tweede Leerrede loopt over vs. 5, 6en 7. De ontroering van Jezaia , en wat aam hem in deze omftan- digheden van Godswege gebeurde, wordt befchouwd, en vervolgens toegepast. Alle grond tot verkeerde be- ‚_ denking wordt weder uit den weg geruimd, en gft den, niet te vergeten, dat Jezaia in tene geestverrak- king zich bevond. Het doel van het hier gemelde È de inwijding van Jezaia tot zijne hooge bediening. De toepasfing bevat vele leeringen , die wel met den tekst, maar juist niet onderling in eenheid ftaan. Eene det zelven fpreekt tegen de flaaffche vrees voor Gods heer lijkheid. Eene andere raadt tot eene opregte belij deth van onreinheid voor den Heer , die zich met erkentenis van dezelve moet paren, en begint dus: „ Zoo ded Je- TEMPELGEZIGT VAN JEZAIA, . 335 Jezaia; hij zocht geene verfchooning voor dezelve; hij- verfchool zich niet onder den dekmantel van eigen on- vermogen of iets dergelijks.” De derde Leerrede, over vs. 8, 9 en ro, behelst verklaring van de dadelijke oproeping van den Profeet, ‚terfkond door hem-geëerbiedigd , en van den last en de ontdekking į hem toegevoegd. De verklaring wordt we- deram door toepasfing gevolgd, Ook hier worden al. le te ftoffelijke denkbeelden te keer gegaan, en vinden. wij eene waarfchuwende fchets van eene, zedelijk zich verhardende, natie, terwijl tevens bet Godsbeftuur grtegtvaardigd wordt, De laate Lbeerrede, over vs. 11, 12 En I3, Ver- Jaart eerst den tekst, tracht vervolgens de bedoeling der Goddelijke voorzeggingen vast te {tellen en uit de uitkomst derzelven vervulling aan te toonen, toont woorts het verband van het hier aangekondigde Gods- plan met het te voren aan Jezaia ontdekte en in last gegevene aan, en wordt beloten met toepasfelijke bee denkingens | Schoon dus deze Leerredenen van ouderen datum en Stempel zijn, willen wij ze evenwel onder de degelijke- en uitmuntende gerekend hebben, en twijfelen geensa zins san den bijval van een echt godsdienftig en bijbel: Bevend publiek. De Weduwe van den zaligen Kerk-, Jeeraar en de Uitgever hebben dank voor de uitgave! Gadsdienftig Gefchenk voor Kinderen mijner Gemeente. Te Groningen, bij W. Zuidema. 1817. In ki. 8ye. sa BĲ. f :-a-8 4 Een opftel van den Heer WESTENDORP, Predí- kant te Zosdorp,; — neen, geen opftel, maar eenvou- dig de Tien Geboden, bet Onze Vader , en de XII Ar. &ikelen des Geloofs , gevolgd door eenige Gebeden uit de Liturgie bij de Hervormden en het bekende Vraagboekje wan BORSTIUS,Chier en daar een weinig veranderd 5) voorts |) 4336 GODSDIENSTIG GESCHENK, ` voorts het Register der Bijbelboeken; en eindelijk eepf-e _ ge Spreuken en Spreckwoorden, Geen voorwerp alzoo van onze beoordeeling ‚daar het algemeen gevoelen over = de waarde reeds van óude dagen overvloedig beflist beeft. Hoe vreemd nu deze vernieuwde uitgave en bij- eenvoeging ook moge voorkomen, geven wij echter den: = Eerw. verzamelaar geen ongelijk, dat hij deze verza-- meling tot een vademecum voor geringe en verwaarloos=: de kinderen aldus heeft ingerigt; en denken wij aan: zoo vele wilden in onze befchaafde Christelijke Maate fchappij, dan roemen wij, even als hĳ, die gerin ouders, welke hunne kinderen, volgens de aloude wijf ze, de Tien Geboden, het Géloof enhet Onze Vadr inprenten, en zeggen, met hem: „Zoo doende , lured zij toch de noodzakelijkfie zedekunde en. pligten, ten: ‚ minfle dén gebed, en de belangrijkfte waarheden. van hct Christendom ;* en cum grano falis is ook orRsTIUS „niet verwerpelijk, De Schrijver wil echter geenszins. deze verzameling ftellen ten leiddraad van-atgemeen: godsdien(tig onderwijs; hoewel hij, met ons, van gee. voelen is, dat de kennis van den inhoud dezer ftukken voor ieder lidmaat onontbeerlijk is. „ Ons volk hecht (dit is waarheid) aan het oude iets Aeilsgs, en het vindt meer ingang en geloof. Men durft zijne leerin- gen en vermaningen er louter op bouwen.” Het is dan heilzaam, dat het volk wete, dat ook de latere Leer- aars van den Godsdienst het goede oude grooteliĳjks in eere houden, Bijbellche Gefchiedenisfen voor eerstbeginnende Leerlin- gen. Een Lecer- en Leesboek; afgedeeld in kleine Leeslesjes, welke uit korte volzinnen zijn zamenge- feld. Door Hs, KREMER, Schoolonderwijzer te Zuidhorn. Te Groningen, bij j. Oomkens. 1817. _ Jn kl. 8yo. 108 Bl. f :-5-: en zeer bruikbaar boekje tot het oogmerk, waar- toe CM. KREMER, BIJBELSCHE GESCHIEDENISSEN. 337 toe het. vervaardigd is, en te meer nog aan te prijs zen, door de onderfcheidene- foort van drukletter 5 terwijl Leerling en Onderwijzer eene gefchikte hand- leiding vinden tot onderzoek, omtrent het al of niet met vrucht lezen, in een aantal vragen, opzettelijk voor meer en min gevorderden gefteld, Wij voor ons, echter,: zien intusfchen in zoodanige fchoolbotkjes liefst, dat men zich aan het verhaal des Bijbels houdt5 en al ware het bok , dat wij met den Schrijver overeene ftemden, hindert het ons b. v. hier te lèzen : Her /cheen , dof de flang Eva zeggen wilde , enz. — Adam en Eva werden er ziekelijk van. — Alle nakomelingen van Seth aren brave uren{chen, — Alle nakomelingen van Kain raren ondeugende menfchen, — Enoch was, een zeer godvruchtig mensch; daarom kwam hij ook bij God in den Hemel. — De gelofte van Jephta kostte zijne éénige dochter Act leven, enz. Bij het eerfte onderrigt houden wij ons liefst aan de letter van het Bijbelsch verhaal, De kinderen moeten eerst en vooral weten , wat er gefchre= ven ftaat. Vindt men daar noodzake toe „dat men eerst naderhand dan daaraan verklare en kunftele! — Het is altijd „ dunkt ons, nadeelig, als zij het in hunnen Bij- bel anders, dan in hun fchoolboekje , zoo jong al, le- zen; en wie kan hun den Bijbel uit de hand houden ? chter weten wij wel, dat deze aanmerking in het oeg van den eenen Bijbelvriend meer gewigts heeft, dan in dat van eenen anderen, BOEKBESCH. 1819. no. $. Z Brief 438 . 'BRIEP VAN MASTIX. S a ` Brief van Alethinus Mastis aan den Schrijver der Recenfie van de Prime linee Pathologie generalis yan Prof. A. YPEY în de Vaderl. Letteroefenin- gen voor 1816. No. V. Te Leyden, bij Je W. van Leeuwen. 1816. Jh gr. 8yo. 13 Blf z-4-3 Handboek der algemeene Ziektekunde , door G. W. CONSBRUCH, Koninklijk Pruisfisch Hofraad, practiferend Geneesheer te Bielefeld, enz. Naar hef Hoogduitsch. Te Amflerdam., bij L. van Es. 1819 In gr. 8va. XX en 346 Bl f 2°16-: H. is niet dan fchoorvoetend , dat wij, na een (til zwijgen van bijna twee jaren, weder eens tot de be- oordeeling, van een ziektekundig. Handboek. overgaan. De Brief, in het hoofd dezes vermeld, heeft ons bijna voor altijd daarvan afgefchrikt: want door denzelven werden wij volkamen overtuigd, dat wij tot zulk eene taak; geheel ongefchikt zijn. Ons begrip is te kortzig- tig ‚om eene fcheikundige zwakte te bevatten. Althans, Heer. Alethinus Mastix! (voorn. Brief, bl. 11.) bè vatten wij niet, dat de kracht der beenderen in de juis ' te hoeveelheid van phosphorzuren kalk gelegen , en dat. het dus /cheikundige zwakte zij, wanneer die deelen door overmaat van phosphorzuur verweekt worden. Be- proef zelf eens, die buigzaamheid der beenderen bit dé wetten der fcheikundige verwantíchap te verklaren, &@ deel ons dan die verklaring mede. Wij zijn er te don toe. Zoo zijn wij ook te dom, om regt, te begrijptts wat gij door kracht verftaat. De danhaling toch dt plaatfen van CONSBRUCH En BRANDIS (Brief, bh 9, 10.) zou ons doen denken, dat gi er de levenskracht door verftaat ;. maar dan weten wij niet , hoe wij dit op de bepaling van uw’ patroon zullen toepasfen. Imme zoo zou dan de geleerde man eene /cheikundige LEVERS i | kracht pee mea TT nn O e ~~ hd da BRIEF VAN MASTIX.. 339 kracht beweren. Welk eene affchuwelijke ketterij zoudt gij hem, dus doende, aanwrijven ! Onze onkunde is zeker groot (bl. 4); maar wij hebe . ben evenwel nog zoo veel van onze phyfiologie onthou- } den,dat wij de overmatige affcheidingen van vet of van beenftof voor geene errores loc houden: wij weten er wat meer van, dan dat wij alle ftofverplaatfingen aan tene zamenftemming der zenuwen zeuden toefchrijven. Onze onkunde is zeker groot; maar wij hebben toch zoo veel van de pathologie onthouden, dat wij, bij eene Brklaring der ziektefcheidingen, niet zouden ftilftaan ĳ enkel praktifche waarnemingen; maar zien, of de eer der affcheidingen en de bekende zamen(temmingen er deelen ons hier eenig licht gaven. Zoo zouden wij, e VY., de fcheiding der leverontfteking , door uitwere ping van fluimen, in de naauwe zamenftemming der le- ver en der longen zoeken, en hier die verklaring ook wel wat nader uiteenzetten, indien wij er niet te on«- ‘kundig en te dom toe waren. Is onze onkunde groot, niet minder groot is onze onbefchaamdheid, (bl. 4, Senz.) Wij bewezen, dat PREY tegen het hoofddenkbeeld der opwekkingsleer meer dan Eéne tegenwerping maakt, en echter hij maakt er geene; hij kon er geene maken, daar hij zichzelven , zoo doende, zoude tegenfpreken, dewijl bij die leer over het geheel als zeer gegrond befchouwt. — Wij kunnen niet ontveinzen, dát wij hier eenigzins onduidelijk en onnaauwkeurig geweest zijn, Wij hadden moeten zeg- gen, dat het geheele boek van den Hoogleeraar eene doorgaande tegenwerping is tegen dat hoofddenkbeeld, Immers de opwekkingsleer wil, dat alles ‚in het levend ‘menfchelijk ligchaam, afhangt van de levenskracht , en eeniglijk uit derzelver werking kan verklaard: worden „ "En wil van geen vorm en menging, als de natuur der Ziekten bepalende, hooren; er komen dus in dezelve eene gebteken van den zamenhang noch vaa de men- Tg der fappen in aanmerking, welke bij yeEy toch Kaarlijk niet op den achtergrond ftaan, Za Ver- $40 Ge We CONSBRUCH ‚ Verwondert er zich nu nog iemand over, dat wi fchrikken, een ziektekundig Handboek te beoordeelen? Wij zĳn toch, bij eigen bekentenis, overtuigd van _ domheid, onkunde en verwaandheid. Wij hebben een ` aardig hoofd, maar zonder herfens, Evenwel hebben wij nog oogen om te lezen en vingers om te {chrijven; met behulp van dezen hebben wij eenige ons onver. ftaanbare plaatfen uit CONsBRUCH’s Handboek op- geteekend, opdat er een of ander, die het voorregt heeft van herfenen te hebben, zin en flot in zoeke Tevens teekenden’ wij, ten nutte onzer Lezeren, ee ge Schrijf. of drukfouten in de vertaling op; terwijl $ ‚ons wel zullën wachten , over dit werk ons herfenko = oordeel uit te fpreken,: | In het eerfte hoofd(tuk, handelende over het wezen der ziekte, begrijpen wij het volgende niet : -hoe men, $ 1, van gevoeligheid, prikkelbaarheid en wedervoorte brenging kan fpreken als Aoofdverrigtingen; hoe meù, $ 2, zeggen kan, dat het zenuwgeftel het werktuig is . der gevoeligheid als ontvangvatbaarheid; even min het verheven leerftuk „in § 5 vervat, dat de drie grondwer- rigtingen elkander ontmoeten „elkander zeer naauw aan basten , tot werkzaamheid femmen, en daarin beperken, zoodanig , dat het klimmen van de eene het dalen van k andere voortbrengt. Vooral vatten wij niet, hoe de re Aroductie bedongen wordt door de gevoeligheid en prik kelbaarheid, en hoe de wedervonrtbrenging doar het sit haar te voorfchijn tredend voortbrengfel wederen de werkzaamheid der prikkelbaarheid en der gevuligksid Pemt. Wij weten oọk niet, wat een bewerktuigd pro cess (*) is. Wat een bewerktuigd ligchaam is , kunnen wi (*) Dit woord wordt zeker, door hef geheele werk, ME twee ss gefchreven, om dus-aan te duiden,.dat het we vreemds is. En dat is het ook. Wij Hollanders hechten gaarne aan elk woord een’ gezonden zin; en wie er hier eea | gen zin aan hechten kan, gezond of ongezond, erit silk | magnus Spoko! | ‘ hd C N HANDBOEK DER ZIEKTEKUNDE.- 341- wij ons voorftellen; wat men in Duitschland door Ze- vensprocess verftaat , kunndh wij ons nog even herinne- ren. Maar een bewerktuigd process! Eilieve, uit welke werktuigen beftaat dat? Heeft deze "uitdrukking zin, ‚ dan zal er ook wel zin zijn aan een bewerktuigd lag- } chen, aan een onbewerktuigd fneeuwen of hagelen. Het tweede hoofdituk, over de toevallen handelen- de, heeft ons geene zwarigheden opgeleverd. Het dere j de handelt over de oorzaken der ziekte. En hier moes } ten wij al aanftonds vragen: wat beteekent, § 30: heb derwerp der ziekteoorzaak kan alleen iets uitwendigs sijn? En hoe hangt dat zamen met hetgene $ 31 over de inwendige, voorbereidende oorzaak gezegd wordt? “Wat is, in het vierde hoofdftuk , handelende over dé f werfcheidenheid der ziekten, $ 72, de floffelijke ziekten flof? Zijn er dan ook onftoffelijke floffen? In het vijfde hoofdftuk , over de enkelvoudige ziekten der vaste dees den, wordt, $ 115, geleerd, dat de oorzaak der zwak- te in den zamenhang niet ligt in gebrek aan aardachtie ge deelens en § 120, dat de oorzaak van het tegenovere gefteld gebrek juist van de ophooping dier aardachtige deelen afhangt. In het zesde hoofdftuk, over de gee brekkige gefteldheid der dierlijke krachten., zouden wij wel willen weten, hoe men ;$ 122 , in de levenskRACHT overeenkomst kan vinden met de galvanifche VLOEISTOF: Voorts vatten wij niet, § 123: de wedervoortbrengende kracht, welke ci genlijk het middel voor het process der vegetatie van de flof oplevert ; § 134 , dat de Rhenig {nele ler bloedomloop , fnellere ademhaling ,fnellere affcheidin- gen te weeg brengt; § 135, dat de Ahenie in het gevoeli- ge flelfel verhoogde gevoeligheid en (onder anderen) /mart en pijn veroorzaakt ; terwijl de asthenie eene zwakte van alle gewaarwordingen te weeg brengt; waaruit men zou de opmaken , dat in:ziekten uit zwakte geen pijn konde plaats hebben. In het negende hoofdftuk , over de ge- brekkige- beweging der vochten, ftuiten wij tegen de woortftuwende kracht der bloedbolletjes, § 214, En tegen Qe verzwakte levenskracht van het bloed, als oorzaak Z 3 yan “o? 342 G. W. CONSBRUCH wan deszelfs tragere beweging. Of zoude, bij de onge- meen verfnelde beweging, Welke er in vele asthenifche koort{en plaats heeft, de ganfche levenskracht in het bloed getrokken zijn? In het dertiende hoofdftuk , over de nadeelige invloeden op het bewerktuigd geftel, vin- den wij ons al aanttonds zeer-belemmerd door den nadee- ligen invloed der hoofdftoffen , waarvan wij Schier geen woord verftaan. De koolftof, $ 306, werkt de gevoe ligheid tegen, verflompt, bedwelmt, doodt eindelijk. Zoo behovren dan de fuiker, de gom, de ftijffel , de houtvezel onder de allerdoodelijkfte voortbrengfelen vas het plantenrijk. De waterflof, $ 307 , Schijnt meer # werken, door dat zij zich met andere floffen vereen. Met wêlke ftoffen vereenigt zij zich dan? Zij /chijs d gevoeligheid te verhoogen. Zeker omdat zij zoo vlug is. Maar anders zouden wij zeggen, dat alles , wat rijk aan waterftof is, nog, al ligt bedwelmt , zoo als de water- ftofluchten , de ether enz. $ 308. De zuurfaof werkt, als een hellige prikkel, het bepaaldst op de prikkelbaar- heid en vooral op het flelfel des bloedomloops. Hier roept ‚sij de zamentrekking te voorfchijn (*). Bij de repro- ductie bevordert zij de verandering der fpijzen, in de maag en de: flolling der vezelflof. Hoe gaarne hadden wij gezien, dat de Schrijver eene dezer ftellingen be wezen had! Dit fchijnt hij zijnen Lezeren over te le ten. Ongelukkig dus; wie, even als wij, te dom € te onkundig is, om die verhevene waarheden aanftonds te vatten! $ 309. Eindelijk zien wij de Bikffof nos als - een beftanddeel van yele mineralen en van de loogsoutige garden en zouten prijken. Wie dit in 1817 kan cui ven, moet wel... Doch wij vergeten, dat wij u dom zijn, om te beoordeelen. Verder durven wij nu niet gaan: wij hebben zeker onze onkunde reeds te zeer aan den dag gelegd , en Wi fchamen ons bijna. meer te vragen; anders zoude Cf de overige helft van dit boek daartoe nog ruime le (*) Even als eene tooveres de fchimmen, E Ba g E T s- MANDBOEK DER ZIEKTEKUNDE. 343 leveren. Nog een paar vragen vergunne men ons ech- ter. Wat is (in de bepaling der gezondheid, $ 8.) Act fireyen sot hunne middelpunten van alle de in een mensch aanwezige bewerktuigde procesfen? — Wat moet men, § 131, verftaan door prikkelbare , wat door trage STERK- TE? — Waarop is de mannelijkheid en yronwelijk- heid der electriciteit gegrond? (bl. 190.) — Is er geene (arme lucht, dan die warmer is dań de uitwendige deelen van ons ligchaam (§ 341), dan is het, bij ons, in de heetfte zomerdagen , koud. Misfchien vergen wij te veel van den Schrijver, wan- zeer wij eene nadere verklaring van de aangehaalde ftel- lingen verlangen. Op meer dan ééne plaats konde hij wel eens antwoorden, dat óf de Vertaler hem óf de Jetterzetter den Vertaler niet begrepen heeft. Althans wij vonden vele druk- en fchrijffouten , welke ons den zin verduisterden, en waarvan wij er eenigen, in ’t - woorbijgaan opgeteekend, nu zullen laten ‘volgen. BI. 1. Ziekte is die soefdand van heg leven, of die in- swendige aandrift van ons ligchaam , welke zelfbehoud en vooriplanting ten doel heeft (*). Bl. 3, beftredene vraag. Bl. 9, 21, 50, 6o, 75, 86, 132 en op meer andere plaaten wordt echter in den zin van daarente- gen of maar gevonden. Bl. 9, ro. Ditzelfde (namelijk de eenzijdigheid der ziektekundige ftelfels) geldt ook van de verandering der vaste en vloeibare deelen, waarin ic- der voor zich bij uitfluiting dikwerf als de zitplaats yan alle ziekten mag geeld, en daardoor tot grove en ge- welddadige dwalingen gelegenheid wordt gegeven. Bl. 12. Verfchijnfel of toeval, in de plaats van verfchijnfel en toeval. Er is meer gelijk dan eigen. Bl. 16. Oorzaak ‚is datgene, dat den grondflag eener zaak bevat, voor grond of reden eener zaak. Bl. 18. sherapeutifche of ges éa C°) Indien dit geene letterzetters bepaling van ziekte zij, bouden conssanucu en zijn Vertaler den Lezer voor het lapje. Z4 $44 GC. W. CONSBRUCH, HANDBOEK. rezende oorzaak (*). Bl. 26 en elders , meerdere , voor veel, verfcheiden. Bl. 29. rangfchikking in de aanval- Jen, Wel lazen wij van rangfchikking van dieren , plan- ten, mineralen enz., maar nooit van koortsaanvallen „ welke eene aardige vertooning moeten maken, als zij in een Mufeum netjes ftaan gerangfchikt. Bl. 47. wordt - epidemifche ziekten vertaald bef/mettingen , landbelimet- singen, in plaats van Aeerfchende ziekten (+). Bl. 48. ondergerangfchikte. Bl. 74. het menfchelijke bloed beftadt uit bloedwater , eiwitflof , vezelflof en cruor (§). Bl. 82. luchtvormige of andere onweegbare floffen. Bl. 84. zich wederzijdsch bedingen, voor van elkarder afhangen. Bl. 85. verchanismus der affcheidingen. Bl. 113. Spar nisgskracht, voor weerkracht. Bi. 120. flolbare wei, voor vezel of. Bl, 134. tegenycheuren zijn voor den Gs- neesheer zeer belangrijk, om derzelven door de fchijn- bare ongefchondenhesd der oorfpronklijk door hes geweld getroffene plaats, niet te misleiden en tot. zorgeloosheid sc laten verleiden. Bl. 215. gezuiverde kookkunst, voor verfijnde, enz. (**). (*) Bl. 108 oorzaak ter genezing genoemd; eene uitdruk- king, waarmede de zetter zeker bedoeld heeft eene oorzaak, welke eenige aanwijzing geeft tot het ontwerpen van een ge neesplan, (t) Ook eene drukfout: want wat Doctor kent niet het verfchil cusfchen morbus contagiofus en epidemicus? ($) Omtrent alsof ik zeide; zeeweter beftaat uit water, waterftof , zout, zoutzure foda, enz. (**) Ex ungue leonem} — Wij oordeelen uiet. let 1 (i 1 . Te M'CRIEs HET LEVEN "VAN JOHN KNOX. 345 ng « Her Leven van joun KNox, Hervormer van Schotland, be Aelzende een Gefchiedkundig Overzigt van de Hervorming van dat Land. Naar den derden Druk, uit het Engelsch VAB THOMAS MCRIE, T. D. Predikant te Edinburgh, vrij vertaald en gevolgd door G. j. Fe CRAMER VON BAUMGARTEN, Predikant te Middelbert, Met een Voor- berigt door u, MUNTINGHE, Ridder van de Order der ANederlandfche Leeuw, en Hoogleeraar in de Faculteit der Godgeleerdheid te Groningen. Ifle Deel, Te Groningen, bij J. Oomkens, 1818. In gr. 8yo. AVI en 296 BI. f 2-6-: T: -regt noemt de Hoogleeraar ı MUNTINGHE dit werk „eene fchoone bijdrage tot de zeer belangrijke (gefchiedenis dery Schotfche Kerkhervarming. Het behelst toch niet- alleen een levensberigt van den man, die ze voornamelijk bevorderde, en niet alleen een gefchiedkundig overzigt, maar éen vrij om- {tandig verhaal der hervorming zelve. Het oorfpronkelijke is, Czegt de Hoogleeraar) in fommige verhalen, van eene verve- dende wijdloopigheid en langdradigheid, en werd daarom, door den Heer CRAMER VON BAUMGARTEN, veel verkort. Naar ons oordeel had het, zonder in het wezenlijke te lij- den en voor den Nederlandfchen lezer onbelangrijker te wor- den, nog vrij wat meer bekorting kunnen ondergaan: want, waarlijk, het behelst nog een aantal bijzonderheden, dic, welk gewigt er het Schotsch publiek ook in zou mogen ftel- - len, voor het Nederlandsch althans van genoegzaam geen zijn: en het ware te meer te wenfchen geweest, dat zij me» de waren overgeflagen, omdat het geheel dan vermoedelijk in één deeltje vervat zou hebben kunnen worden, en, om zijne mindere kostbaarheid , meerdere lezers gevonden zou hebben, dan men nu verwachten durft. Wij zijn ondertusfchen den Heere CRAMER VON BAUMGARTEN Voor het werk , zoo als hij het thans begonnen is te leveren, dank fchuldig, en hopen maar, dat deszelfs uitgebreidheid (gelijk met foortge- . lijke boeken al veel hect geval is) het vertier niet in zoo ver zal belemmeren, dat de, voortzetting niet kan volgen. Na de Voorrede van den Heer MUNTINGHE volgt eene opgave van den inhoud, waaruit men, met een’ oogopflag, het beloop des werks en den rijkdom der ftoffe zien kan, Z5 Wij 345 Te M’CRIE Wij kunnen die opgaaf van acht bladzijden fengte niet over. nemen, noch van den inhoud eenig doorloopend verflag ge- ven, Wij zeggen alleen, dat, na eene Inleiding, bebelzende een kort overzigt van den letterkundigen en godsdienftigen ffaat van Schotland, in het begin der zestiende eeuw, welke niet aanmerkelijk verfchilde van dien ftast in andere landen, het werk verdeeld is in zes tijdvakken, welke door mert- waardige bijzonderheden in het leven van den Hervormers, of belangrijke punten in de gefchiedenis der hervorming zeie, gekenmerkt, en voor den lezer als zoo vele rustpunten zijn,. Voor het overige: men leert hier den Hervormer waarlijk kennen als een, in weerwil van zijne zwakheden en gebre ken, over het geheel groot en verdienftelijk man, die met LUTHER het onvermoeid, maar ook nu en dan te her, ijveren voor de goede zaak, welke hij voorftond, geze had, maar ook, even als deze, door zijn vuur, zijne foute heid en zijnen moed, alleen in ftaat was, om ze, in de ont: ftandigheden, waarin hij zich bevond, en onder de menfchea, met welken hij te doen had, tot ftand te brengen, Zija ge- weldig fchrijven over het gedrogtelijk Vrouwen-beftwer, tegen de Engelfche Koningin marra en de Koningin Wedawe; Regentes van Schotland, moge ons dan mishagen; hij mage in onze achting dalen, als wij lezen, welke geveinsde tol hij wilde, dat Engeland, ten aanzien van Frankrijk , zou fpe- len, en wij mogen zijn gedrag, in andere opzigten, uitt kunnen goedkeuren, — hij blijft niettemin regt bebonden op de erkentenis der nekomelingfchap, en zijn Levensbefchrij- ver verdient den lof van onpartijdigheid} omdat hij zoo wd het laakbare als prijsfelijke van hem gemeld heeft. Het be: loop, ondertusfchen , der. hervorming van Schotland was 200 als dat van die in andere landen. Zij kwam niet tot fiand, dan onder beroerte en krijg, en ging verzeld van ongeregeld- heden, veroorzaakt door het laag gepeupel, hetwelk ef si terlijk deel in nam, zonder er door loffelijke beweegreden toe genoopt te worden, en hetwelk , in alle’ omftandigheden, gereed was tot geweld, waar de voorftanders van gemstigd- heid en orde hetzelve voltrekt afkeurden, Doch het it voorlang opgemerkt, dat, zonder dat, eené goede zaak be- zwaarlijk bevorderd wordt tegen de genen, die eene kwad: met geweld willen handhaven, Men vindt hier wijders ook bijzonderheden, welke met de hervorming in Schotland & geen -me 7 HRT LEVEN VAN JONN KNOX. 347 ‘geen onmiddellijk verband flaan; zoo als wegens de Engel- fche hervormden, die, om de vervolging in hun vaderland, onder MARIA, te ontgaan, zich inzonderheid te Frankfort aan den Mein hadden verzameld, en onder anderen KNOX, ftaande zijne uitlandigheid , tot hunnen dienst genoodigd had- den, aan wier verftandelooze gefchillen men zich ergert, enz. ~ In eene aanteekening, het zij van den Schrijver, of: van den Vertaler, op bl. 9 en 10, Vindt men berigt wegens eene zoogenoemde Jijkeift, in het Engelsch corp/e-prefent ge- noemd, en welke beftond in eene gedwongene gift van het beste (tuk vee ‘van den ftal eenes overledenen, in de landge- meenten van Engeland en Schotland, of van het bovendek yan zijn bed, of van zijn beste kleed. Deze gift, zegt men, werd, in de gemelde landen, tot aan den tijd der hervore ming, door de fchraapzuchtige geestelijkheid afgevorderd, en fchijnt alleen aan die landen eigen geweest te zijn. Dit heeft mmen mis, Deze gift was niet anders, dan die van het zoo- genoemd melius cathallum, en een gevolg der affchafing van het lijfeigenfchap of de flavernij. Zij, die vrijgefteld wer- den, en bunne nakomelingen, werden onder de verpligting tot het betalen dezer gift gebragt; en ‚daar de geestelijkheid alomme vele landerijen bezat, wier bebouwers waren vrijge- ftetd, moesten dezen ook aan hear de gezegde gift opbren- gen, Dit had zoo wel in Nederland en elders, als in Enge- land en Schotland plaats. Hoezeer de vertaling van den Heer CRAMER VON BAU Me GARTEN zich, over het geheel, vrij vloeijend lezen laat, is toch op taal en fiji, hier en daar, nog wel wat aan te merken, Op den titel maakt de order van de vrouwelijke leeuw geene beste figuur. In het werk zelf ftoot men op zich Jes zeggen voor zich van gezag of onderwerping onte ‘(laan (op bl. ar), iemand lief winnen voor welgevallen in ` hem vinden (bl. 22), Yermogt hebben voor overgehsald, bee wogen hebben (bl. 27), verdacht voor verdenking (bl. 29), sich te vreden geven voor genoegen nemen (bl. 40), zich aanfchikken voor zich gereed maken, ingegaan voor aange- vangen, nazoeken voor zoeken te bekomen (bl. 211), verlee zen voor voorgelezen (bl. 219) enz. Nu uit dit werk eene anecdote , welke, in den tegenwoor- digen tijd, hier niet zonder vrucht zal mogen gelezen wor- den, en ten bewijze fttekt, dat men ook in Schotland, zoo . als 348 | ST. M'CRIE als overal elders, het bijgeloof, door bedrog, poogde tò dienen, — Bij Musfelburgh was eene kapel, aan onze Lieve Vrouw.van Loretto gewijd. Sinds onheugelijke tijden waren de Schotten. gewoon geweest, naar deze heilige plaats ter be- devaart tè reizen. De monniken maakten, in 1559, openlijk bekend, dat zij de waarheid van hunnen godsdienst bewijzen Wilden, door, in de kapel van Zorefto, een wonder te ver- ' rigten aan een blindgeboren jongeling. . Eene menigte volks verzamelde zieh op den beftemden dag. De jongeling, door een’ plegtigen optogt van monniken vergezeld, werd op eene ftellaadje geplaatst, en aàn het volk vertoond. Velen herken- den hem als den blinden, dien zij vaak eene aalmoes gegeven hadden, en hielden hem voor ftekeblind, De monniken ver- rigtten hunne gebeden met den vurigften ijver, riepen de hei lige Maagd en andere heiligen om hulp en bijftand aan, a, na eenigen tijd, opende de blinde, tot aller verbazing, de - oogen, — Onder de menigte bevond zich een Heer nit Ze, ' ROBERT CALVILLE van Cleish. Hij was getùige van hee wonder, maar wantrouwde het; hij haalde. den jongman over, om met hem naar zijn huis te Edinburgh te gaan, en,‚-hier gekomen, ontrukte hij hem, na veel marrens , het geheim. Als knaap (die zeer goed het gebruik van zijn gezigt had) had men den gewaanden blinden gebruikt, om het vee van het Nonnenklooster van Sciennes, bij Edinburgh, te weiden 5 ‘en hier had hij de opmerkzaamheid der vrome zusters tot zich getrokken, door zijn vermogen, om den oogappel zóó te draaijen, dat men niets dan het wit zag, en hij volflagen blind fcheen (*), Dit was ter kennisfe' van fommige monni- ken in de ftad gekomen, die terftond het voornemen opvat- teden, om hem tot hun oogmerk te gebruiken. Zij verzoch- ten den armen jongen van de zusters, en plaatften bem in eene hynner cellen, Door dagelijkfche oefening was hij wel- dra volleerd in de kunst der geveinsde blindheid, en, m zoo Jang in het klooster vertoefd te hebben, dat zijne bekenden hem niet gemakkelijk herkennen konden, zond men hem vit, om, als een blinde, te bedelen, nadat hij zich door eene gelofte verbonden had, het geheim niet te openbaren. Du verhaalde hij aan CALVILLES en, om zijn verhaal te be- vestigen, toonde hij hem zijne kunst, en was, fchijnbaar, we- der (*) De vertaling is hier hoogst gebrekkig. - ` had _ ® , a. > HET LEVEN VAN JOUN KNOX. 349 der even zoo blind, als bij de kapel te Loretto. CALVILLE ftelde hem het fchandelijke van zijn gedrag voor oogen, en zeide hem, dat hij, deu volgenden dag, de ganfche historie openlijk, op het kruis te Edinburgh, verhalen, moest, tere wijl hij hem tegen de wraak der monniken zou beveiligen, Dit gefchiedde: CALVILLE ftond, gedurende het verhaal, mee uitgetogen zwaard, dan zijne zijde, en, na hetzelve, nam bij hem met zich naar Fife, De ontdekking van het bedrog | was nu fpoedig door het geheele land bekend , enz. Nieuwe Bijdrage tot de Gefchiedenis der Kruisvaarten, in . hare betrekking tot ons Vaderland, Door Mr. P. D. W. Y Z. 's Gravenhage, ter Nederlandfche Drukkerij. 1818. En gr. 8yo. VIII, 296 Blf 2 -13es Berena is de belangrijke vraag, vóór eenige jaren door het Parijfche Inftituut gedaan, naar den invloed der kruistogten op den toeftand en het lot van Europa, De beroemde neg- KEN, een Duitfcher, droeg het uiegeloofde eeregoud weg ; terwijl de fchoone verhandeling van onzen geleerden landgee noot, REGENBOGEN, door een ongelukkig toeval, buiten de gelegenheid ' bleef, om mede naar den prijs te dingen a siet, om gedrukt, gelezen en bewonderd te worden. Sedert fcheen het bij alle deskundigen uitgemaakt, dat die wonder- Wjke togten om een ledig graf te veroveren, hoe rampfpoedig în derzelver eerfte , onmiddellijke uitwerkfelen , nogtans vele, meer verwijderde, gevolgen hadden gehad, van den heilzaam- ften aard, Meerdere vrijheid, grootere nijverheid, toenemen- de befchaving, uitgebreider handel en gemeenfchap der vol. ken onderling, werden zoo vele vruchten geacht, op de eene of andere wijze, uit dezen omgewoelden en rijk bezeaiden grond ontfproten, De fchrijver, evenwel, van het ftuk voorhanden, denke. niet zoo gunftig over de zaak. Zonder juist op te treden als beftrijder van genoemde of andere bepleiters der zake van Voorzienigheid. en Christendom in dezen, wir hij niet flechts in het algemeen ook het zijne van het geval zeggen, maar de bedoelde befchouwing , inzonderheid, meerder en nader toe- pasfen op ons eigen vaderland, Hiertoe onthoudt hij zich van het 350 | NIEUWE BIJDRAGE het redeneren op onderftellingen, wier waarde hij veeleer beftrijdt; fchoou deze ftrijd, natuurlijk, dergelijke wapenen vereischt, als partij bezigde, en dus wederom op redenering en omhelzing van zekere groudftellingen uitloopt. De ge- . fchiedenis, die voorst van donkere en halfwoeste tijdperken „ geleide ons flechts een kort eind wegs; willen wij dieper doordringen, van het Zoe en den zamenbang der dingen iets weten, dan moeten wij tot vergelijking, gisfing, befpiegeling de toevlugt nemen, Het is, incusfchen, blijkbaar, dat de bepaling tot één bijzonder land gemakkelijker lsat nagaan, wat de bloote andervinding ten opzigte van gezegden invloed leert, De opzameling van daadzaken, den toeftand van die land, vóór, bij en na de kruistogten, met meer- of mindere duidelijkhêid en zekerheid fchecfende, is de gebaande weg, die, al geleidt hij dan ook tot geenerlei algemeene befluien, de zaak voor deze gewesten genoegzaam voldingt. Ja, wij willen niet ontkennen, dat de aanleg der verhan- delinge ons, in zoo verre, behaagde. Gegronde tegenfpraak van denkbeelden, die door het gezag en de welfprekendheid ’ bunner voorftanderen misfchien, meer dan door eigen waarde en waarheid, algemeenen ingang hebben gevonden; toetfiug van ftoute befpiegeliag, op gronden a priori ruim zoo zeer, ‘als op algemeene aanzigten van gebeurde zaken, derzelver verband en uitkomften, gevestigd, — ziedaar ondernemingen, welke de zuivere waarheidsliefde altijd toejuicht. Doch, het fpijt ons, dat de (chrijver, in één opzisc, al te zeer over- eenkomftig den regten toeftand der zake gefproken, en tee ` vens uit denzelven een al te juist gevolg getrokken heeft. Hij zegt in zijn voorberigt, dat het onderwerp hem niet behaagt, en voegt er de gegronde vrees bij, dat dit gevoel zich ovk aan zijnen lezer zal mededeelen. Wij willen van deze betuie ging niets meer zeggen Maar het is waarheid: *s mans be- handeling der zaken, de vorm, de ftijl, de woorden zelfs hebben iets ongangenaams. Hij hebbe het al of niet con ame- re gefchreven, ons viel het moeijelijk, het gefchrevene met lust uit te lezen, Wat den algemeenen vorm, de verdeeling betreft ; deze is, veelal, zoo vreemd, in een aantal kleine en zeer ongeliike matige hoofdftukken en hoofdftukjes, verfnipperd, dat het bijna fchemert voor de oogen, Betreffende den tijt, die is noch regelmatig noch klaar; de taal, in fpelling en keus der Woor- 3 pe TO . ~o T ~ TOT DE GESCHIEDENIS DER ERUISVAARTEN. 352 woorden, mede niet zuiver. Het laatfte moge nu al eens van minder belang, en, volgens verzoek, wel te vergeven zijn, met het andere is het alzoo geenszins gelegen. Wij be- tuigen, zijne redenering, misfchien enkel daardoor, dikwijls . duister zoo wel als onbevallig gevonden te hebben. Dasare door werd dan ook de lust tot infpanning niet. opgewakkerd; em alzoo kan het wel zijn, dat de fchrijver voor zichzelw” i een helderder en gegronder inzigt in de zaken heeft, dan ons | heeft kunnen blijken. 