VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
De Weelde is in alle rangen van Lieden zeer ge: ееп, waarvan hunne ongemeene rykdommen , by de Zee- vaart en den Handel gewonnen, de ootzaak zyn. Veen $ HISTORIE DER: WAERELD. 157 achten geen geld, en de fchatten worden de bronnen van verwaandheid , i en bedorven zeden. Anderen westen beter gebruik van bunne fommen te maaken; en, is iemand waarlyk ongelukkig buiten гупе fchuld, .magti- ge onderfteuningen ontbreeken niet. Edelmoedigheid.en weldaadigheid (deezen lof verdienen de Engelfchen) zu foms byna zonder voorbeeld, Moet "er een nuttige richting aakt, een Gasthuis gelticht, een ongelukkig Koopma® geholpen , een eerlyk doch behoeftig Huisgezin onderfteund, de íchuld. van eenen armen Kunftenaar be- taald, of eene Weduwe en Weezen bygeftaan worden, aanftonds zyn de handen open, en de rykke giften wore den tot die einden gegeeven, Ё emaklyk eene veruóuwlyke vriendfchap. De beste. weg aaroe is, dat by de taal des lands fpreeke; dan, ver- krygt by eens de gunst, hy kan 'er te beter (taat op maa- ken. Кеп Uitlander, die zich in het Ryk nederzet, is echter van alle ambten uitgefloten, volgens de wet, ten tyde van George den 1 gemaakt, toen het Ryk van Duit- Schers overftroomde, die deezen nieuwen Koning gevolgd waren. 't Gemeene Volk is ruuw , trotsch , onge- duldig , veeltyds. onbefchoft en onverdraaglyk ; maar de Grooten, wel opgevoed zynde, zyn edelmoedig, weldaa- dig, openhartig, deftig, dapper, vol waardigheid. Allen, van welken rang, zyn ege in.hunmne driften, en hun- ne gramíchap bykans woedend, Gelukkig, indien dit lang ftand hield by de aanvallen in den kryg; maar men hee dikwils gezien, dat de Schotten ben daarin overtroffen, en minder van zwigten wisten. Men wraakt in de Natie de woestheid, die zich vertoont in hunne liefde. voor bloe- dige vermaaken, gelyk in de haanengevechten, in die van allerlei dieren met elkanderen; ook in het vloeken en zwee- ren, waaraan ey. zeer verflaafd Zyn. ———- Een diepden. Kend vu men veelen niet omzeggens dan het is by hen gemeen, tot zw estig a gelyk ik zeide over te hellen. Anders worden allerleie vermaaken onge- meen van hen bemind. Ondanks hnnnen haat tegen de Franfchen, beminnen en volgen zy echter allervaardigst de kleeding, "t optooifel en de waaren deezer Natie. Zul. ke tegenftrydigheden ontmoet -men hier meer, Eén paar bandíchoenen, vroeger gemaakt voor, en gedraagen door, eene H in, dan voor de Koningin, deedt de Jaatíte weldra uiten, den Gemaal der eerfte te verne- deren, hem als Veldbeer те, verftooten, en vrede met den О, 3 vy- en Vreemdeling wint niet ` 156 0c LE MARTRIRT . vyand te miasken ten nadele hasrer bondgenooten. De Vrouwen zyn niet levendig, maar hellen meer tot de ze- digheid of blooheid. Onder haar, en byzonder onder de Landmeisjes, die alleraanvaliigst opgetooid, Zondags, te aard naar de kerk ryden, vindt men veele fchoonbeden, eelen der Aanzienlyken, zo getrouwden als onge . Hübben, bemerken de geleerdheid en leezen dagelyks zeer veel, In weinige landen treft men meer kundige V n aan, Mevrouw Montague gaf dagelyks de Westelyke Wach kennis van de inënting der Kimderziekte te Conítantinopolen, tot eeuwige schande wan een half millioen reigende Heeren. Onder veele Ieren en zogenemde Bergfchotten, houdt nog de onbefchaafdheid (tand; doch de andere Schotten zyn beleefd, krygsbaftig en moedig. Na vervolgens over de Engelfche Taal, Wetten, Gee zindheden, Geleerden, Kupflenaars, enz. korselyk gciproo- Кей te hebben, gaat-hy over tot de Historie van Dene- marken, welks Oorfprong, vroege en laate Koningen, Be- ftier ep Magt des Ryks, Karakter des Volks, Taal,Gods- dienst, Wetenfchappen, Handel, Handel, Handel, Landbouw, enz. op een beknopte en aangenaame wyze voorgefleld worden. Hierop met een enkel woord van Ysland gemaakt hebbende, wendt hy zich naar een anderen Oord en doet ons een Ryk befchouweu, dat in de laatfte tyden te Koningen heeft voortgebragt, zelfs een eerwaardig arakter bezit, en uitmuntende Geleerden kan optellen; wy ‚meenen de egen ва de Gefchiedenis van Ce ‚е: voorgedragen, iaat hy hierop volgen everfchietende Rasifche Ryk; en hiermede de Noord . Ich landen afgehände hebbende, wendt hy zich naar de on. Aangeroerde Middellanden van Europa, en wel vooreerst ter ‘befcheuwing van de Gefchiedenis en toutest van Pölen; vervolgens ovêrgaande tot de Historie van Prussia; en by deze gelegenheid gich in de mabuuríchap van Duitschland bevindende, was het eigenaartig, hetzelwe thans te befchouwen. Om echter van Duitschlands Historie een geregeld denkbeld te Seegen, houdt by de vol. gende orde: Namelyk, dat hy eerst den ouden Staat des Ryks fchetst, daarna desselfs tegenwoordige verdeeling jn Kreitzen; vervolgens de Landen, die het Oostenrykíche Huis thans bezit, nevens eenige sengrenzende Landíchap. pen, nu-ftaande onder het gebied der Turken; (van wel. en de Schryver, Öтет de Historie van Afia / niet kon (рге. ken, omdat se tot Europa niet behoore) œi- eindelyk bet . Ай Ka. HISTORIE DER. WAERELD. 19 Karakter van Duitschlands tegenwoordige Inwooneren afte-kent. En- deeze zaak afgehandeld hebbende, befluit hy eindelyk dit deel met de Historie van Zwitierland. Alle deeze (tukken zyn in die losfe manier en beyalligeh fyi verhandeld, welke den Heer MARTINET 20 byzonder eigen туп. e Gefchiedenis van Karel den Grooten, eenige aanmerkingen over den cerfen Koningen, en gevolgd door eenige. den tweeden Stam, door. den Heere o de Franfche Academie, en van de. Schriften en Fraaye Letteren. Uit het en Vierde Deel, Je's Hage 1286. in gr. 8vo. 331 en 26g blads. Endern Schryver van dit Werk deelt ons, by der: ачар van het derde Deel zyner Gefchiedenis welker aart en beloop wy by eene voorige gelegenheit bregenden het, een bericht mede zu van de herftelling van het Wester-Keizerryk, als van de zaaken van het Oesterfche of Griekfche Keizerryk, en andere Eurobetreffende zaaken, op het einde der regeering van Kad den Grooten; waarop hy de Gefchiedenis laat volgen van de Kerk, de Wetgeving, de Letterkunde, Zeeden en woonten onder de regeering van deen Vorst, wiena Bood eindelyk omftandi fchreeven wordt. En hier mee de zyn taak afgehandeld hebbende, beeft hy, by wyze van Aanhangzel, eenige Vraagítukken betreffende Karel den Grooten voorgefteld, als voor eerst: Is het waar, dat dig Vorst, zulk een lief! eber van de Wetenfchappen, die den sehen met zo voel luister befchermde, en met zo veel Sinaak beoefende, zelfs niet schryven konè отуш welk vraagftuk onze Schryver verklaar van het g evoelen te zyj уза den Abt Le Beuf, dar namelyk Karel de Groote .gemaktlykheid niet had om los en vaardig te schryven, Bar hy zich daar vruchteloos moeite be gaf, maar er niet in konde daagen, het geen hem met den naturlyken zin det woorden van койлар het best ichynt te flro- Жеп, en in deszelfs uitdrukkingen niets vinden kan, he fs hem zou verplichten, om ег die fterke gevolgtrek- ing uit af teleiden, dat Karel de Groote ір "у geheel niat íchryveu kon eene езполн xing EN Уны де ande £c 160 ` CAILLARD re plaatfen door EGINARD zelven tegengefproken; inzon- derheid vindt hy er niets in 't geen hem zoude wetti- gen, om het eenftemmig getuigenis der Gefchiedenis om- trent de ongemeene kundigheden van Karel den Grooten in twyfel te trekken. Het twéede vraagftuk is: Moet men Karel den Grooten aanmerken als den Stichser van de Univerfüteit ts Parys? waaromtrent hy ons de gedachten ïа.  tot eenlichhaat van den eenw; maar de openbaare lesgeevingen dezeremeesters zyn, zedert den tyd van Karél den Grooten, onafgebroker voortgezet; het is dus deze Vorst, aan wien wy de onfchatbaare weldaad van het openly onderwys te danken hebben; hem alleen komt ten minuten de roem toe van hetzelve heríteld en op een vasten duurzämen voet gevestigd te hebben, Laat ons hierby nog in anmerking neemen, dat de regeeringloosheid en verware ring ‚by het eindigen van den tweeden Stam,veel grooter geweest zynde dan by het eindigen van den eerften, het geen gering uitwerkzel van den invloed eenes grooten mans geweest is, dat de Letteroefeningen, die by het eindigen van den eerften Stam geheel te niet raakten, zich in stand bebben kunnen houden, te midden in den woeden Stam. Het derde vraagftuk is: Moet Karel de Groot Cadre worden voor de Pairs en Herr Pärchap? De Schryver geeft enswandig bericht van de zehn. tydperken van het Pärchap in Frankryk, en uit dezen voordracht van dese - zelfs gefchieden  noch in der verfcheidene omwentelingen welke het ondergaan heeft; en dat men het daarom de eere dezer inrichting gegeeven heeft, omdat men altoos gewichtige zaaken gaarne aan een doorluchtie gen naam en een luisterryk tydperk toefchryst. Het laat- vraagítuk is: Of Karel de Groote de inrichting der Nationaale Vergaderingen veranderd hebbe? en па een пог; GESCH. VAN KAREL DEN GROGTEN. _є 161 oordeelkundig onderzoek blykt het dat Karel de Groote’ aan de form deezer Vergaderingen byna geene veranderine gon, en dezelven mogelyk alleen menigvuldiger en talry- ker gemaakt heeft. | | In het vierde Deel, gaat de Schryver over ter befchou- wing der verdichte Gefchiedenis van Karel den Grooten; en haare betrekkingen tot de waare Gefchiedenis; trouvens, men zou, gelyk hy wel aanmerkt, Karel den Grooten niet ten vollen doen kennen, wanneer men zich alleen bepaalde tot het geen de Opftellers der Kronenen en verdere Schryveren, welke men als Gefchiedkundige kan aanmerken, van hem zeggen. Het is toch altoos belangryk, en mogelyk ook tevens nuttig, na te gaan, hoe de verdichten gefmeed worden, uit eene eerfte dítoffe van waarheid, De ver- dichte Gefchiedenis van Karel den Grooten begint reeds vroeger dan e geboorte, en men ziet uit dit Werk, met vermaak, hoe de levendige verbeeldingskragt der Roman- Schryvers niet minder werkzaam geweest is, in de zamenftelling der wonderbaarlyke gevallen van zyne Möder, dan in die van hem zelven; en gelyk zy, met vege grooting, gewag maaken van de schoonheid, geftalt dapperheid:, heldendaaden, met een woord, van alle de voordeelen, die Karel de Groote bezat; zo kon het ook niet wel anders zyn, of men moet een dergelyke ver groating aantreffen in inne verhaalen, wegens zyne ge- 5 i nee 150 SAILLARD ~. gegenheden en minneryen, waarvan ons de Schryver aam perkelyke voorbeelden opgeeft, en biegop een verhaal laag. olgen, van alle de седеп! eden, welke de Roman- Sehryvers en D ichters Karel den Grooten doen overkos wen, nevens eenige byzonderheden, wegeng zynen on. Aardigen Zoon Charlot, den vermaarden Ridder Ogi Зер Deen, деп Verraader Ganelon, den Toversar Mau, is, den flag van Roncevaux, en het yitände van Roest, en het yitände van Roe-find, en eindelyk деп taak afdoet, met de befchogs wing der verdichte Gefchiedenis van Karel den Gropten, met betrekking tot de zaaken van Aquipanién ; waarop by dit algemeen befchilt laat volgen, dat,,,ofíchoon dg Spaanfche en ltaliaanfcbe Dichters en Roman - Schryverg miet zeer gunítig zyn, omtrent Karel den Grooten; of: Егпош zy hem een groot gantal onrechtvagrdigheden en geweldenaryen, telaste leggen; offchoon zy een byzonder vermaak fcheppen, en hem geduurig in verdrietlyke, eg gomtyds zelfs in belachlyke, omftandigheden te plaatzen; men echter duidelyk ziet, dat de alóm beroemde naam van Karel den Grooten hen, als ber ware tegen dank, in bedwang houdt, dat de kracht der waarheid hen weg- cept, en dat hunne pen weigerachtig is, om bunnen -  die ten tyde van der der vorigen Wort, nog geen plaats hadden, die zeeds ia + Sen zwang waren, ten tyde der Ärzte. Sehryeess, bat Gs. CESCH. VAN KAREL DEN GROOTEN. De niet minder aanzieren, dien AARON RACHID, zyn Vriend, en in kun van roem zyn Mededinger, in Айа. d heeft, is van een gelyke uitwerking geweest. Die Caliph is, in de Arabische Persiaanfche Romanas, gelyk Karel de Groote in onze oude Romans, de hoofd- perlonagie, en zyn leven wordt daar te boek gelleld met verdichte trekken, die dan eens de opgeeierde, dau eens de verminkte, waarheid ten grondlage eben, In 't alge- meen doen deze Vertellingen AARON RACHID voorkomen, - als cen hoogmoedig пп geweldig Voest, maar werkzaam waakzaam, altoos bezig gehonden door de zorg voor de welvaart zyner Staaten; des nachts, wanderer zyne On- derdaanen gerustelyk Шедеп, voor hunge belangen waa- kende, en in eigen pezfopn, heim]yk en. vermomd, de ronde door zyne floofdítad doende „ om ор te fpooren, of "er niet eenige verborgene ongeregeldheden gepleegd wier- den, die verdengen geftraft te worden; alles zelf Sedet eigen oogen willende zien, aan allen recht doende, de. dwaalingen, waarin hy zou kunnen gevallen zyn, eu hef kwaad, dat hy uit overhagsting zog kunnen gedaan heb ben, door гупе billykheid edelmoedig en rykelyk vergoe dende; voar het overige medelydend omtrent ongelukkie OO gen, D 164 GAILLARD, GESCH. VAN KAREL DEN GRODTEN. en, weldaadig en in alles groot пVorftelyk. Het is Sen naasten by met die zelfde trekken, dat hy in de Ge- fchiedenis, zo ten goeden als ten kwaaden, wordt afge. . fchilderd. Wat zyn vermogen betreft, de Arabische en Persia, vertellingen Dellen hem voor als den Opperheer van een aantal Koningen, die alleen by zyne verguaning regeren, die hy ôорог een enkelen wenk in het niet flort, die hy door een enkele regel schrift noodzaakt, om van den troon af te klimmen en den feger van de klimmen en den feger over te geeven aan die opvolgers, welke hy verkooren heeft. MEM Maar AARON racio heeft altoos zynen Vifier ciAvAn BARCEMIDE, die in zynen roem geen gering aandeel heeft, die hem dikwils voor grove misflagen bewaart, en die hem uitmuntende lesfen en onderrichtingen geeft; doch het zou zeer bezwaarlyk zyn den daatsdienaar van Karel den Grooten te noemen; het was deeze Vorst van wien menzonderheld zeggen kon. Et qui, feul, fans Ministre, a l'exemple des Dieux, Regles tout par d'emene et voi tout par fes jeux. En die, geheel alleen, den last torscht van *t gebied; t Geen hulp van dienaars heeft van noden; Maat, op het voor Behold van de Goden, Zelfs alles regelt, "t al door eignen oogen ziet. Catechismus der Weetenfchappen, schon — Kunflen en Frauje Letteren, uit verfcheiden beroemde Schryveren, en inzonderheid volgens de Schets van den beroemden BARON VAN BIELFELD, (ömengefteld. Met Plaaten. Vierde fuk. Te Amfterdom by А. Fokke, Simonsz. 1786. In gr. 8yo. Г evolge het gelegde Plan, behelst dit Vierde Deel we- der eene handleiding ter onderrigtinge, nopens het al- meene beloop veeler Weetenfchappen, Kunften en de efening der Fraaije Letteren, De onderwyzende ent troostende Godgeleerdheid bekleeden hier de eerfte plaats; vervolgens wordt de Wweeteníchap des Kerkbeftiers en het ег. CATECHISMUS ОВА WBRTENSCHAPPEN. 16$ Кежук Regt, ontvouwt, hietop geat men over ter nafpoo- risge van Ver Koop» Wisfel en Zeeregt , mitsgaders van het Krygsrécht; wyders verleent men ons een doorloopend verflag van de leer der Geneesmiddelen, of der Materia Medica, en tevens van de Kruidkunde, welker behande“ ling opgehelderd wordt: door eene nevensgaande Plaat, bebelzende. eene afbeelding van de deelen der.Planten, die tot de vrugtmaaking. behooren, en te gelyk eene aan- wyzing van den rang ев de benaaming der Planten , vol-, gens hunne Helmítylen. Hierby komt voorts in overwee- gin het Regt der Natuur en: dat der Volken; benevens uwkunde, welke Jaatíte insgelyks vergezeld gaat van eene Plaat, met de daar by gevoegde onderigting wegens de voornaam(te vyf Bouworden, Laatstlyk vestigt men de oplettendheid nog op de Kunst van Opzeggen of het Delameeren , en de Denskumst. leder deezer takken van oefening worden, op. eene derzgelyke wyze als in de voo- rige e tukken gehandeld is, bekgoptlyk leerzaam .voorge- dragen; em veelal geeft ons de Opfteller een kort verílag van de opkomst eu voortgang deezer oefeningen : waarvan zyn volgend berigt, betfeffende de Kruidkunde , in deegen ten voorbeelde kan (trekken. |... ÇЬν De voed- en geneeskragt des kruiden, dus wordt Er- лиз sprengende ingevoerd, wierdt den menfchen, die in den aanvang des waerelds hun leeven meest al op het veld doorbr, al vroeg Бекеш, en {poorde hen tevens tot het onderzoek der Planten en bloemen (Phytantologia) y boven dat van alle andere dingen, vooroaamelyk aan; en de Kruidkunde kwam welhaast im zo groot eene achting, бас: теп den nitvinderen. чав zommige kruiden Goddelyke eer bewees: gelyk dan Bacchus den Wyngaard, Mercurius het kruid moky., ep bet wintergroen, ug hem Mercurialis genoemd „ gezegd- worden uitgevonden te hebben: voorts wes de God Apollo onder de Heidenen mede beroemd, om dat hy een santal kruiden uitgevonden heeft, De kraiden, welke бу. de Grieken voor algemeen.genee- zende, Panacea van sa» alles en émiherec gencezen, gee houden wierden, heeft men, na het gevoelen dezer fchran- dere Natie, aan Jjwiepius en Hercules te dank En. De Nymphe of Zephania, by poponmus Plompen geneemd, zyn haaren naam aan eene Nymphe of Watergilden verfchuldigd. Chiron het Menschpaard, en Achilles zyn voedfterling, hebben mede veele planten uitgevonden, als onder anderen het Panaceum Chironum, en het Dui-zend. Achillea (Achillea), thet welk kruid Theæphus, ва dè nd van Homerus, geneegen is, welke Thelephus het Мамре. Lege Age gevonden heeft. De wyste Vorst onder А ebreen, Salomo, heeft reeds туне in de Kruiden were Kreegene kennis, van den Cederéoom tot зап den Hygoop, te boek gefteld, gelyk blykt uit 1 Kon, IV. 335 maar dit werk, dat zeskerlyk ееп geheel zamenftel van Natuuriyke Historie geweest zal zyn, is niet tot ons gekomen; goe, wel zomtnigen op goede gronden meenen, het geen Sa. Lomo van de Kruidkunde te boek gefield heeft, enkel in Lofzangen beftaan hebbe. De geleerde des Landes drukt Zig, in het eerfte deel van zyne Histoire Critique de la Philosophie, hierover, in deeservoege uit., 'Er is nog eene a byzonderheid die ik miet behoore over te flian, en deese 5s ÍS "à dat de oud(te Werken in de Kruidkunde niet da aaa Wyde angen geweest zyn, waarin men en geneezende eigenfchappen der Kruiden verhaalde, an Deze lofzangen wierden: op ecne plegtige туте, zo Íу, wel aan den disch als be de offerknden "gezongen, vole Íр gens het getügenis van PLUTARCHUS ín Geet Lib, wm УШ. Zy waren bovenal zeer gemeen onder de Petfiaanen an Ein onder de Chaldeen, waarovér men leezen kan нуз an de Relig. PerJarumi; an men kan met veel: waarfth sp lykheid ondetftellen, dat de wyze Salem, ook ©зэ Ze туре alle de boomen en planten bezongen hebbe, sa De Jooden, hoewel een ffgezondetd volk zynde Men zer gemäße gemäße de geistmeigenden, de geistmeigenden van hunne nabuuren aan, De natur zelge gelegt de menfchen tot de navolging, en tragt, door een zo kon 5, En beflüssend middel, het een volk tot het andere te doen naderen,” ———— |'s, Verfcheidene woorfteame mannen vam de oudheid зуп voorts nog beroerhd, door zig byzórder op de Kruidkus. de te hebben tegelégd j als zyn: Gentius, Koning van Macedon, die om de Lymachtis of Weederik; Artemisa de Huisvrouw vat Maofòks, Koning van Macedon, die van de Arsemifia of Byvoet; Artois Koning van Pergamas, Fuba, Koning van Mamritanden enzo Maar boven allen is onder de Kruidkuadige Voren befoemd Mithridates, Koning van Pontas, die de kragt van het kruid /éordium of waterlook gevònden heeft, папошей gehseten, doet de geliesle: wactod van  H ~ Brnéstes. у, De eerfte Schryver, Welke in dit vk; hak de hetftelfing der geleerdheid, aémmiétking verdieft ; wa Peirus Schófer,. de zynen Daitfchen Gezondheids Tui Horis Заййанз) № 1485, met de afbeeldingen vih A inten v&etat, in Het licht gef, Welke figuuren у, file Reigen паг Paterrina, doof eehef Sehildet, die № Вей féisde, hadt dwen afmaalèni- № het jaat 1530 | akuraро Drühfel, te Scraatsburg, zy Kruidboek orta Hij), mede Het plästen, in het che, en dat door wierdt de lust tot de Krüidkwmde algeiieen'ópgewekt. — Men hy iin, en WR over delfe- nfchap de Of Фет, Жо ett die gekofnen, waren: ` Wen verzatnélde Kirui Boeken, egèt zonde? otde of fangithikkihk waat té net- Sieg, tot dat ладу Cæfalpřius de plahten nd himne Ттте Ътеннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннннн Fee verdeêlde, Єазр. Bauhimas gif cie Gau Van hine benagtimgeh in het Непр. Bauhimas gif cie Gau Van hine benagtimgeh in het Непр. Aug. fih. Rms Bounwde zyne vérdéeling op de regelmag- бева en Hit geral der bldembltdéh; en Fo/zph Pitton p Тото indic ув ВЕРА Sid def Hagen n м еп A68 — CATECHISMUS Aen Jaare 1618 gaf de Nederfandfche Geneesheer enberoemde Kruidkundige brand Dodoens (Rembertus Dodoneus) zyn Kruidboek in het licht, in het zelve de rangfchikking van Dioscorides volgende, en de kruiden, planten en bloe- men, na hunne gelykheid in. gedaante en kragten verdee- Jende. Deeze rangíchikking hieldt zo lang ftand, tot dat in 1237, de beroemde Carolus Linneu; zyn ftelzel van mannelyke en vrouwelyke Planten gemeen maakte, en daar na de rangfchikking, ia de Kruidkunde bepaalde. Zedert dien tyd zyn de Kruidkundige Boeken zodanig in getal aangewasfen, dat men "er thans reeds over de drieduizend telt, zo die over de Gefchiedenis der Planten (Historia Plantarum) in 't gemeen, als aver de Kruiden van elk byzonder Land, of enkele planten, en over nieuw ont- kte Gewasfen, gefchreven zyn. Leonard., zyn er nog. wel Kruidkundigen, die met de nieuwe Kinglchikking van Linneus niet te vrede zyn? . Ernestus.., "Er zyn nog weinigen, die de verdeeling van Paracelfus volgen, maar zy is zo byzonder, dat men dezelve zonder eenig bygeloof niet omhelzen kan. Karel, Ор, welk eene wyze verdeelde Paracelsus de Kruiden dan? Vader! ME | Ernestus.,, Paracelsus, Porto, Crollius, en anderen, meenden eene fort van gumenstemming übernehmen, der teekening en beiden, der teekening en beiden, die van de Jeden van ’s menfchelyken: licham, te ondekken; maar deeze overgenkommen en gelykenisfen zyn al te wild en а] te onzeeker; zy berusten veelal minder in de natur dan in het hoofd van den waarneemer, die de Vifionaris- fen nabootst, die, by het ondergaan der, zonne, veldl moorend, tulbanden en duizend diergelyke “herzenfchimmen, in de lucht meenen te zien. Op dit &erfte schöngezigt hebben zy vervolgens een tweede ge- bouwd, en hebben zig ingebeld, dat, gelyk men de ziel en het innerlyke van den mensch, door гупе taal, ges baarden, wezenstrekken, en evenredigheden in deszelfs Jeden kan kennen, men. ook alzo de verborgene kragten DER planten en hunne uitwerkzelen op het Menfchelyk ligbaam, door de overeenkomst van hunne tekening en uiterlyke gedaante, konde doorgronden. Zy fteunden op deeze Plantage Plantage (Phytophyllognomia,) en noem- Ae dezelve de Plantage (Signatura Plantage;) Èеп daarnaa hunne Plantage in zulke, welke de teeke- g van eenige deelen des menfchelyken lichaams fchee- nea DER WERTENSCHAPPEN. 169 nen te draagen ; in andere, die naar eenige lighaamelyke gebreken zweemden ; en weder in andere, welke eene volkome gelykenis naar de beleedigende ftoffe in de ziekte hadden, enz. ‘enz. Kornelis.,, En zyn er waarlyk nog Geleerden, die dit gedroom de (їе12е] van Parace//us volgen? ~ > Ernestus.,, Ja. "Er zyn nog genoeg aanhangers van dit belachelyke ftelzel. Zy noemen de bekwaaine lieden, die eene redenlyker leerwyze uitgevonden hebben of op- volgen, enkel Naamíchryvers (MNomenclatores,) die de Planten niet dan alleen by naamen kennen. Maar deezg antwoorden hen, (1.) dat тер de weetenfchäppen niet vere warren moet, en dat de kennis van de kragtén der Planten tot de Artzenykunde (Materia Medica) behoort. (2.) Dat het geheele (telzel der Planttekening op onvasten grond gevestigd is; dat de tekenen, die zy in de Planten anwagen, nooit aan de hragten, die zy ‘er van befoven, voldoen; en dat de oude gefchillen, over de zui- verende, aantrekkende  Deel, Кер Stuk; zynde het Negende Deel van het Wordenboek..Verrykt met Kunstpläaten. Te Campen, by J. А. de Chalmot, en te Amfierdam by J. Yntema, 1786. In groot quarto, 380 blads. The doorbladeren van dit Stuk vinden wy dezelfde opmerk. zaamheid in agt genomen, die wy in de voorige Stukken gade geflaagen hebben, "t welk ons toont, dat men niet verflaauwt, maar yverig volhardt in dit Vervolg ten hoogfte nuttig te maaken. De beleezen Chalmot brengt hier, uit een menigte van geleerde en. vernuftige Schriften, eene reeks van opmerkingen over een groot aantal van onderwerpen by een, die men op gefchikte Artykelen gerelyk kan nagaan. Zo verleeht hy ons, by voorbeeld. op het Artykels Compas of Compasnädene. de volgende onderriging van den bedreeven Natuurkundigen P. van Muxjchenbroek, wegens de, naar "e Mans eigen Ondervinding, beste manier van bet bereiden der Compasnaalgen. Men kan, (leert hy ons,) de Compasnaalden firyken, of eenen blooten Zeilfteen, of op de voeten van eenen gewapenden Steen. Veele Compasaker gebrüder den Pool van eenen blooten  op de voorige plaats op den Pool van den Steen, en men firykt ze daar weder over gelyk de eerfte maal: dit doet men tot 20 of 30 reizen toe, Daarna keert men de Naalde om, en men ftrykt haare onderfte zyde op denzelfden Pool, even eens als men de bovenfte zyde gedaan heeft: dan keert men den Zeilfteen om, op dat de andere Pool boven ligge, waarop men laatst het ander end. der Naalde, mede in het midden tuschen het dopje en 't uiterfte punt. en trekt de Maalde naar bet punt toe over dèn Pool, doende even veel fireeken, en even eens over dezen Pool, als over den eerílen gefchied is. Op deze manier kan men op een kragügen (leen aan de Compasnaalden, hoe lang zy ook zyn mogten, есп braave kragt mededeelan, welke kragt voor Zeecomipasjen groot gei$, | e och op een gewapenden Steen ftrykende, zal men aan do Naalde fterker kragt kunnen mededcelen: men kan de Naalden, firyken of ор de Voten, of тереп de voeten a An van buiten. Ode voeten kan men het doen op driederlei manier, of in dezelve regte lyn in welke de twee voeten liggen, of in een lyn loodrecht liggende- op die, welke door de twee voeten heen gaat; of in twee Іупеп binnenwaards met malkanderen een V of fcherpen hoek uitmaakehde; het is evenveel welke manier nien verkiest, fchoon voor länge Naalden de laatfle de beste bevonden is, door den braaven Meester JACOB LOMMERS, Men moet altyd zorg draagen, dat de Naalde maar eenen voet van den Zeilfteen te gelyk raske, en dus maar de kragt van éen Pool kryge ep écnen tyd: de Naalde moet over den voet der wapeninge even eens geflreeken worden, als ik gezegd heb, dat op den blooten Steen geflreken worden buiten tegens den voet аап, en men zal dus de wapening minder bederven, en niet minder kragten im de Naalde brengen. De schrandere Konferenzar, JACOB DYKGRAAF „ heeft my rog een audere manier. medegedeeld, waarop men dan de Naide de gro ote Ктр: gecft, die tot nog gedaan is, Hy plaa's.de Naalde ор сеп vlakke plank, waar in een klein halletje is, om het dopje der Naalden in te leggen; dan пестороше hy twee fterke en mild gewapende Zeilfleenen, plaatzende gen eenen met zyn Noordervoet op de Maalde by het dopje en Om hier by nog een, Йааа van een anderen aart te voegen, waaruit blykt, dat de opmerkzaame Chalmot ook een gep:st ge. Bruik weet re maaken van vernuftige Schriften zie hier het gegen hy onder ’t Artykel Concert voordraagt.. Men verstäat (zegt by) door 't woord Concert eene verzählung van Instrumenten; welke gezammen wenigstens eenig Muzykftuk fpeelen; of wel een Zangltuk TL welk door verfcheidene stemmen wordt uitgevoerd. Ook wordt ber woord Concert gebezigd, om de Vergaderirg zelve te betekenen, daar men gewon is Muzyk te houden; mede nog. voor het Muzykftuk dat 'er wordt gefpeeld. Men gebruikt genocgz am het woord Concert niet, dan om een Gezelfchap van ten min ften vier of vyf Muzikanten te betekenen, die ftukken шь voeren, welke verfcheidene Partyen bevatten, „lemand die groote Concerten. dat wi] zeggen, daar сеп aan- tal toehoorders zich bevinden, bygewoond heeft, zal het Ich, дегу niet onnatuurlyk vinden, 't welk wy, uit den geestigen Denker overgenomen, hier eene plaats geeven. Нег Cencert - (тер hy) was brilant g Ewest, Heeren en Dames van her erste fatzen; hadden 't zele met hunne tegenwoordigheid veerd. Als een Liefhebber van de Muzyk had ik:my rede. lyk, naar genoegen gediverteerd; doch veel grooter zou myn gen geweest zyn, indien myne fligting … vergeef my dat „woord, niet merkelyk geftoord ware door vry veel voor E verrukkend en ‘hemelsch vermaak, 't welk die edele Kunst den Liefheberen fchenkt,, maakten geen Ken aantal van het Ge- zelfchap uit. ——— Wat hadden "er die Schepzels te doen? Lokte hun de Muzyk? Neen. Dan imme:s zouden zy "er na luisterd hebben. Niets minder deeden veelen, De oude Heer *'** viel jn een zagten flaap, па een uurtje luisterens; dit zou voor welgeveste en diepe aandagt hebben kunnen doorgaans maar de -gaormende fnorkende toon, dien hy, tot verveelens, floeg, wees uit, dat het Пареп hem ernst ware. Dan een oud Heet was het eenigzims te vergeeven, dat hy een uiltje ving, fchoon het beter in ‘boekje van de A haard in zyn buis $74 VERVOLG, ἔν CHOMEL'S WORDENBOEK. van dat rampzalig oogenblik af aan, het veilig fchild, dat baar tot hier toe voor de aanvallen der boosheid befchermde. De Vaderlandsch- en Vryheidsliefde word als een gevolg daar- van meer en meer uitgeblust, de dwingelandy neemt de overhand, en de Vorst heerscht met een onbepaald geweld. De gedwongen Deftigheid, die men vervolgens aanneemt, gelykt al, dan een Masker, 't welk den Mersch, die uit zichzelven reeds mismaakt genoeg geworden is, volkomen belachelyk maakt. Een Koning, die de publyke TraCtaten op eenen fcherizenden toon behandelt, zondigt even zeer tegen de Def- tiche1. als een Geestlyke, de op ееп boertigen tranr over den Godsdienst redekavelt, en al wie de Deftigheid met woorden of draden:beleedigt, kwetst daardoor de goede Zeden, en spot niet minder met zich zelven, dan met de Maatíchappy. ——— Wanneer een Volk, hoe gering of onnozel ook zynue, in waar heid d-ft;z is, zal het daarom nooit belachelyk schynen, dan al- leen in de oogen van een bezüglich Volk, welk laatfie daar- tegen nimmer deugdzaam zyn kan." Fournaal van de Reise naar Groenland, gedaan door Comman- der, met het Schip Frankendaal. Gedruke voor rekening van den Commandeur, en te bekommen te Amfiler- dam, by D. Weege, 1787. In quarto 72 blads. Een Dapregister eener Groenlandíche reize, merkwaardig door een dreigend gevaar, èn de gelukkige ontkomme van het želve. - Commandeur Mooy geeft een naauwkeurig verflag van gyne uitreis, komst in het los- ys, vervolgens аап de Velden, en voorts vat zyr wedervaaren in de bezetting, welker aan. vang hy tekent, zedert то long 1786, en uit welke hy niet ontwam voor den 2 November, Geduurende dien tyd van . ruim vyf maanden bevond hy zig dagelyks, grootendeels zonder gegrond uitzigt op redding, min of meer in gevaar van zyn Schip te verliezen, en verder aan een reeks van onheilen bloot gefteld te zyn. In een förste lot met hem bevonden zig nog vier andere Schepen; twee Engelfchen, benevens пеп Zeeuw. fthe Snauw en een Deenfche Pink; “waarvan de twee Engel’ fthen voor de perfing van ’t Ys hebben moeten bezwyken; doch welke twee laatsgenoemden, met het Schip van Commandeur Mooy, gelukkig los geraakt, in Zee gekommen, en voorts behou- gearriveerd zyn. Toen Commandeur Mooy het Ysgevaar ontkomen was,‘ bevond hy zig op nieuw аап een ander gevaar btootgefteld, doordien zyn Schip bovenmaate lek was, het welk hem, ondet flormagtig weer, van 28 November tot 30 December, wanneer- у, -eindelyk,- behouden te Bergen in Noor Wee TE. w 2 gen MAARTEN: MOGY, REIZE, ÓRÓNLAND. 124. en binnen’ kwam, vöor zinkén deed dupten. Hier herftelde by het Schip zo: goed als de omftandigheden gehengden; ver- wok uit Bergen, den 25 January 1787: had het geluk van, door zanhoudend ‘pompen, het Schip met ééne Pomp meeren- deels lens te houden; en het zelve op den 28 February voor Amfterdam te brengen. Onder het verhaal van dit alles kan hy niet nalaâten, by herhaaling, met dankbaaren harte te melden, de ‘goedgunfítige voorzorge van den Heer Directeur der: Reederye, den Ed. Heet Fan Gildemeester Fansz., als die het: Schip zo wel en.ryklyk gevietualieerd had; dat het Scheeps-: volk, geduurende al dien tyd, ten deezen opzigte, geen gebrek geleeden had, en zy zelfs in flaat geweest waren, om Kunnen behoeftige lotgezelten. het noodige іп eene goede maâate mede: te deelen: het welk den Heer Diíre@eur grootlyks tot lof ver- ftrekt, en anderen aanmoedigt, ont tog niet te fpaarzaam te. Zyn, ín 't victualieeren der Schepen. Ook gewaagt hy, met den hoogften lof, de heufche vriendlykheid van den Wel. Ed. Heer Yan Hendrik Tasmer, Hollandchen Conful en Agent. Bergen; als die heißen, stand zijn verblyf aldaar, met räd ë daad, ten minzaamfte behandelnd еп alles ziris: geholpeh heeft, Spectatoriaale Schouburg. Pyftiende Deel. Te Amferdam, by d Erven P. Meijer п. Warnars, 1787. In octavo'a6 bladz. А 7 e, Deel behelst weder een drietal van wel uitgevoerde teer- zaame Tooneelftukken. Het eerfle getyteld, Desormes en Klementine, brengt onder ’t oog, hoe een door en door eerd Iyk Man, by een zamenloop van omftandigheden, onder de hoogfte verdenking van een flinksch gedrag kan gcraaken, en ертег volmaakt onfchuldig zyn; terwyl“’t ons tevens doet zien hoe omzigtig men behoort te zyn, Öп *t beoordeelen van be! schuldigende verdenkingen tegen iemand, van wiens eerlykheid wy anders op goede gronden verzekerd zyn. Te gelyk behelst dit Stuk eene fterk waarfchuwende les tegen de heillooze Zugt, die den jongen Heer Walville, (orn een een schuld уп cer te betaalen,) een diefftal ‘doet begaan, welke voorts den Intendant Desormes te last gelegt wordt; doch waarvan hy vervolgens ge: zuiverd wordt door de vernederende bekentenis, die de jongé Heer van zynen schandelyken diefftal doer. Op dit Stuk volgt Karel en Louise, of de dubbelde Echtverbintenis, welke teont hoe onvoorzigtig het zy, eene Echtverbintenis aan te gaan wanneer men zich al vroeger, als сеп Man van Eer, aan eene andere verbonden heeft, die men, zonder vasten grond te heeft, die men, zonder vasten grond te heeft. Ben, waant al lange overleiden te zyn. Dit ist geval van Käsd, die te laat ondekt, dat übalden dierbeminde Louise nog leeft. 4 na * * * 176 SPECTATORIAALE SCHOUWBURG, na dat hy aan Hermina verbonden is: 't welk, in de eerfte ver- warring gevaarlyke gevolgen heeft, die egter nog ten beste van Kare: en Louise afloopen, door 't flegte gedrag, en de gevolgde ontvlugting van Hermina. Het derde of laat- fte Tooncelípel, de. verbeterde Zoon, boezemt den Ouderen op- lettendheid in, op de regeling van 't gedrag hunner Kinderen, De jonge Heer Charles de Beaufond is een verwandene Knaap,- die zyne minderen met eene trotfche baldaadigheid behandelt, en op wien zyn braave Gouverneur de Abt Flacourt, in afwee- zigheid des Vaders, te minder invloed heeft, omdat Mevrouw de Beaufond hem, door eene overdreevene Moederlyke liefde, met te veel tederheid en verfchooning behandelt. Zy ziet in hem eene edelaartige fierheid, die veel goeds belooft, hy is lee- vendig, en begaat daardoor wel * * * Een jeugdige losheden; maar. Hierheft geest, een goed hart en. Vergeefsch de Governor haar te doen zien. dat de Moederlyke liefde haar ver. blindt; ydel wendt hy ab poogingen aan, om haar dit door daadlyke b»wyzen onder ’t oog te brengen; eene laffe uitvlugt, een glach, eene tedere betuiging van de fterkfte genegen- heid voor haar, door den Jongeling voortgebragt, heeft onge- lyk meer invloeds dan de manlyke taal van den Gouverneur, die ook door denptosbandigen Knaap im den wind geflaagen wordt. De Heer de Beaufond, thuis gekomen zynde, ontdekt dit verkeerd gedrag van zyn Zoon, en bezeít, met den Gouverneur, dat de Mocderlyke tederhartigheid hier grootlyks fchuld „aan heeft: dit doet hen ó zamen ‘raadpleegen over ’t beste middel, ter verbeteringe van dien Jongeling. Eene toevallige gebeurtenis begun(tigt hun oogmerk. Marretje de Minne komt met haaren Zoon Áraar, den Zoogbroeder van den jongen Heer; zy word door Myn Heer en Mevrouw vriendelyk ontvangen; maar de jonge Heer behandelt zynen Zoogbroeder zeer fmaad- lyk, en geeft hem zelfs een flag aan den kop, om dat decze hem Broer noem de. Die meval opente eenigermaate de oogen van Mevrouw, en maakt Wi gefchikter dan te vooren, om agt te geeven op de gefprekken van haaren Man, over dit onderwerp. Hy stelt baar voor Marretje over te haalen, om voor te wenden, dat zy hen bedroogen heeft;en Charles te overreeden, dat hy het kind van zyne Zoogmoeder, en Kaas hun waare Zoon, is; dat hy ingevolge van dien van stand verwisfelen, en tot de Boeren-huishouding van Marretje moet overgaan. Op's Moeders tocfiemming wordt dit werkílellig gemaakt; en stegem het van is, dat de jonge Heer, gelyk de Vader gehoopt had, tot inkeer komt, en ten plegtigfle belooft zig naar de regels der menschliefde en deugd te zullen gedraagen; des de daadlyke uitvoering van standverwisfeling, daar de Heer de R:- aufond anders, voor eenigen tyd, op aangedrongen zou hebben. De Vriend der Vrouwen. Naar het Fransch, In le Grayenage, by W Klis, 1786. In ойано, 225.0043. Ten einde de Vrouwen haare weezenlyke waardie te leeren omerken, en haar langs dien weg te noopen om Zich over, en haar langs dien weg te noopen om Zich over, en hoe ze haar voor dear mede te gedraagen. heeft deeze Vriend der Vrouwen een gefchrift opgefield, waar in hy haar onder het oog brengt, wat haarer waardig of onwaardig zy, en hoe ze haare voortreffelykheid op het luiterrykfte ten toon kunnen fellen. 