veld ssennederland 01
Helemaal ongelijk had hij zeker niet. De volkse vleugel in de NSB kwam ideologisch, of misschien kan men beter zeggen, fraseologisch, heel dicht in de buurt van de NSNAP-denkbeelden, zij het, dat de volksen zich wel distantieerden van de onmogelijke opvatting van Van Rappard c.s. over het ‘Duitse’ karakter van het Nederlandse volk. Maar die volkse kern was niet zo kernachtig, voorlopig niet meer dan een vrij losse verzameling van gelijkgestemde individuen. Rost was daarbij helemaal niet de aangewezen aanvoerder van deze lieden, zoals hij later de Duitsers gaarne wilde doen geloven?, en de hierboven genoemde groep-Rost bestond eigenlijk alleen uit hemzelf en enige secondanten van geringere importantie (al dan niet bewust ‘volks’). Direct valt het ontstaan van de Nederlandsche SS niet op hem terug te voeren. Maar wel was hij het, die zich door het echte, ware, Duitse nationaal-socialisme liet inspireren, hij was het, die — daarin lag nu juist zijn betekenis — door zijn denkbeelden, optreden en stijl de NSB verder radicaliseerde en meehielp een bepaald extreem nazi-klimaat in de partij te scheppen. Hij was geen NSB-er van het eerste uur.* Toen de NSB in 1935 haar grote verkiezingstriomf vierde, bewoog Rost zich nog als vertegenwoordiger van de Volkenbond, die het financieel-econo- (1) Vgl. hetgeen E. Fraenkel-Verkade over de Mussert-Garde zegt in Corresp. Rost, p. 70. (2) Corresp. Rost, nr. 80. (3) Zie het citaat op p. 196. (4) Het volgende, in deze noot en de verdere tekst, over Rost is voornamelijk ontleend aan de inleiding van E. Fraenkel-Verkade bij Corresp. Rost. Bij bepaalde passages wordt in andere noten de pagina of het document-nummer in Corresp. Rost aangegeven, evenals de andere bronnen, die de bewerker ten aanzien van Rost heeft gebruikt. Meinoud Marinus Rost van Tonningen werd op 19 febr. 1894 te Soerabaja geboren als jongste zoon van een hoog KNIL-officier. Van 1914 tot 1919 vrijwillig in militaire dienst; b:gon in deze periode reeds de rechtenstudie te Leiden; behaalde in 1921 de meesterstitel. Functie bij de Volkenbond, o.a. te Wenen (zie voor precisering van Rosts internationale functies Corresp. Rost, p. 851). Van 1928 tot 1931 werkzaam bij een bankiersfirma. Van 1931 tot september 1936 vertegenwoordiger van de Volkenbond te Wenen ter controle van de Oostenrijkse financiën (zie hiervoor ook nr. 1, noot 29). 190 ROST VAN TONNINGEN mische beleid van Oostenrijk moest controleren, partijloos en politiek zelf nog tamelijk richting- loos in de society van Wenen. Hij gebruikte zijn positie tevens om als vertrouwensman van de Oostenrijkse kanselier Dollfuss op te treden. In die tijd, dat wil zeggen in de eerste helft van 1934, moet zijn bekering tot het nationaal-socialisme hebben plaatsgevonden. Toen eind juli Dollfuss door Oostenrijkse nazi’s vermoord werd, bekoelde zijn enthousiasme voor Hitlers heilsleer geens- zins. ‘De ommekeer was echter zo radicaal, dat het zelfs blijkbaar geen rol meer speelde, dat het zijn nieuwe geloofsgenoten waren, die de kort tevoren door hem nog zo bewonderde ‘kleine kanse- lier’ om het leven brachten.’ ! Dit nieuwe geloof was echter niet de overtuiging van de gemiddelde NSB-er, maar, wij wezen er reeds op, het nationaal-socialisme van het fanatieke, diep-bruine soort, meer Oostenrijks nog dan Duits, fel antisemitisch en anti-klerikaal. Wat wij hierboven van hem citeerden, illustreert goed, hoe hij politiek en mentaal veel meer thuishoorde in een van de NSNAP-groeperingen dan in de ‘burgerlijke’, ‘fascistische’ NSB. Maar deze intelligente, energieke en uiterst eerzuchtige man, die door zijn positie in Wenen veel ervaring in buitenlandse (en, wat Oostenrijk betreft, tevens binnen- landse!) politiek opgedaan had, zag uiteraard heel goed in, dat alleen in de NSB kansen lagen. Dat hij in deze partij meteen een hoofdrol heeft willen spelen, en liefst de kleinburgerlijke onderwijzers- zoon, die daarvan nu toevallig de leider was, overvleugelen — het lijdt geen twijfel. Mussert zag dat nog niet in. Integendeel, hij meende zeker aanvankelijk, dat een figuur als Rost met zijn naam, zijn kennis van financieel-economische kwesties, en zijn internationale ervaring en relaties een aanwinst voor de Beweging zou zijn. ‘Ik haalde daarmee het Paard van Troje binnen,’ verklaarde hij na de oorlog?, maar in 1936 onderkende hij nog geen gevaren. Gebrek aan mensen- kennis was trouwens een hoofddeugd van de NSB-leider, die tot zijn dood toe in de edele bedoe- lingen van Hitler bleef geloven, ‘want mensen, die zo goed alles doorzien, die deugen niet. Ik kan beter honderdmaal bedrogen worden dan eenmaal te bedriegen. Ik heb inderdaad een zekere naïviteit, maar geloof, dat dat goed is. Men wordt er niet beter van, als men al dat bedrog en zo, zo gauw ziet’? Sinds aug. 1936 lid van de NSB, van november van dat jaar tot nov. 1940 hoofdredacteur van Het Nationale Dagblad. Sinds 1937 lid van de Tweede Kamer voor de NSB. Op 3 mei 1940 door de Neder- landse regering geïnterneerd, tijdens de oorlogshandelingen weggevoerd, te Calais door Duitse troepen bevrijd. Van juli 1940 tot juli 1941 commissaris voor de marxistische partijen; in deze functie moest hij trachten de Nederlandse arbeidersbeweging voor de nieuwe orde te winnen, althans gelijk te schakelen. Sinds 22 sept. 1940 tweede plaatsvervangend leider van de NSB (de eerste was Van Geelkerken), van okt. 1940 tot eind maart 1941 tevens vormingsleider van de NSB, dank zij Duitse pressie op Mussert. De laatste functie moest hij verwisselen voor enige andere van minder belang. In die tijd door Seyss-Inquart benoemd tot president van de Nederlandsche Bank, een maand later tot secretaris-generaal voor bijzondere economische zaken en waarnemend secretaris-generaal van financiën. Hij had toen echter de glans van de veelbelovende nazi-politicus, waarop de Duitsers in 1940 zoveel hoop gevestigd hadden, allang verloren, hoewel hij tot heteinde toe het persoonlijk vertrouwen van Himmler wist te behouden. Wel bekleedde hij nog andere functies in partij, staat en maatschappij, o.a. was hij sinds juli 1942 president van de Nederlandsche Oostcompagnie. Medio 1944 opleiding bij de Landstorm Nederland afgesloten met een bevordering tot Untersturmführer d. R. der Waffen-SS. Eind 1944 door Mussert ontslagen als plaatsvervangend leider van de NSB. In maart 1945 naar het front in Nederland, in mei krijgsgevangen. Op 6 juni 1945 in de gevangenis te Scheveningen om het leven gekomen onder niet geheel opgehelderde omstandigheden; vermoedelijk door zelfmoord (zie ook: Ned. in Oorlogst. sept. 1947, p. 145-160). (1) E. Fraenkel-Verkade in Corresp. Rost, p. 25; daar tevens enige aanduidingen van de oorzaken van zijn bekering. (2) Verkl. Mussert II, p. 1. (3) A.v., II, p. 4. 191 PREHISTORIE DER NEDERLANDSCHE SS: DE VOOR-OORLOGSE RADICALEN Zo is het te begrijpen, dat Mussert lange tijd Rost ook niet heeft willen zien, zoals die was: een heerszuchtige, driftige en bovendien onbetrouwbare intrigant, zij het niet onbekwaam; een ‘be- gerige .. . onevenwichtige fanaticus’, luidt het oordeel elders.! Rost kwam de NSB binnen en kreeg de positie, die Mussert en hij van tevoren met elkaar hadden afgesproken. Hij werd de hoofd- redacteur van het blad, dat naast het weekblad Volk en Vaderland nu dagelijks de overtuiging van het NSB-publiek moest schragen: Het Nationale Dagblad, waarvan het eerste nummer op 2 novem- ber 1936 verscheen. De verkiezingen in 1937 brachten hem bovendien in de Tweede Kamer, waar hij met H. J. Woudenberg, G. Dieters, en M. V. E. H. J. M. graaf de Marchant et d'Ansembourg de NSB vertegenwoordigde. Mussert en Van Geelkerken hadden het (na de verkiezingsnederlaag niet onverstandig) raadzaam geoordeeld niet zelf in het parlement een zetel in te nemen. Meer nog dan zijn drie mede-fractieleden excelleerde Rost in het voeren van een uiterst negatieve, demagogische oppositie, gericht op het applaus van alle ontevredenen en verbitterden in den lande. Zijn optreden in de Kamer was daarmee een verlengstuk van de artikelen in Het Nationale Dagblad, als hoofdredacteur en kamerlid speelde hij meer en meer de rol van aanklager van het democratisch- parlementaire systeem, datin NSB-ogen weliswaar voos en ten dode gedoemd was, maar waarvan de huichelachtigheid en de essentiële oneerlijkheid voortdurend aan de kaak gesteld dienden te worden. Dit naar voorbeeld van de Duitse nazi’s vóór 1933, met name Goebbels?, en natuurlijk bij voorkeur door het uitbuiten van echte of vermeende schandalen. Dat hoefde overigens echte ver- ontwaardiging over misstanden en onrecht niet uit te sluiten, zoals bij de zaak-Oss.? Deze gerucht- makende, inderdaad weinig fraaie en voorts slepende affaire mag gelden als het hoogtepunt van de anti-regeringscampagne van de NSB in de laatste vooroorlogse jaren. Het was tevens in vele op- zichten een persoonlijke zaak van Rost, die meer dan wie ook in de NSB er een grote propaganda- stunt voor de NSB van wilde maken met opzienbarende politieke processen e.d. Dat laatste lukte niet al te best, maar wel slaagde Rost er in de zaak in de Tweede Kamer zo te behandelen, dat hij eerst voor één dag van de zitting werd uitgesloten; in een later stadium raakte hij zelfs in een com- plete vechtpartij met andere kamerleden betrokken, een unicum in de Nederlandse parlementaire geschiedenis. Het negatieve effect van dit soort oppositie op de publieke opinie heeft de NSB, heeft in ieder geval Rost sterk onderschat. Binnen de partij werd Rost natuurlijk de martelaar-getuige, die door de democratische heren de mond werd gesnoerd.“ Evenwel, zijn openbaar optreden was dat van de NSB, die hij representeerde, rumoeriger en brutaler dan men gewoon was van de andere NSB-leiders, maar een nieuw politiek of ideologisch moment hield dat op zichzelf niet in. Het belangrijkste gevolg was misschien, dat deze houding van Rost hem de naam bezorgde van onverzoenlijk bestrijder van het vigerende politieke stelsel. In dit opzicht overschaduwde hij de andere NSB-leiders. Het betekende, dat Rost de man werd voor de meest intransigente en fanatieke NSB-ers, en dat zou niet helemaal zonder gevolgen blijven. Het Nationale Dagblad was zeker een goed aanknopingspunt; het blad werd in Leiden gedrukt, enigszins uit de buurt dus van Utrecht, waar het hoofdbureau van de NSB - in overeenstemming met de fascistisch-militaire stijl het ‘Hoofdkwartier’ genoemd — was gevestigd. Buiten de hoofd- redacteur waren nog andere geprononceerd volksgezinden aan het blad verbonden: delatere SS- uitgever R. van Houten als directeur, opgevolgd in 1937 door E. J. Roskam, de latere Boerenleider, (1) L. de Jong in Ned. in Oorlogst. sept. 1947, P. 145. (2) Rost heeft zeker bij zijn politieke strijdwijze Goebbels en consorten bewust voor ogen gehad: zie bv. het begin van Corresp. Rost, nr. 46a. (3) Voor een uiteenzetting van de zaak-Oss zie Corresp. Rost, p. 47-49. Woudenberg toonde zich ook na de oorlog positief overtuigd van de oprechtheid van Rost, die er natuurlijk wel politieke munt uit wilde slaan (Doc. I Woudenberg, Mem. I, p. 38). (4) Nat. Dagbl. 22 juni 1938 en 2 maart 1939. 192 ROST VAN TONNINGEN die trouwens al vóór de komst van Rost in de NSB als eerste het bloed-en-bodem evangelie was begonnen te prediken!, en zijn wat mistige theorieën nu in de krant verkondigde. Als directeur werd evenwel ook Roskam echter door de NSB-leiding ontslagen, in de eerste plaats vanwege zijn beheer, maar wantrouwen van ‘Utrecht’ tegenover de volksgezinden speelde daarbij vermoedelijk tevens een rol.” Mr. H. Reydon, die trouwens al sinds 1933 in contact stond met Roskam, was een tijdlang waarnemend hoofdredacteur.* Nico de Haas, die in de oorlog jarenlang het blad Storm-SS zou redigeren, was als redacteur aan de krant verbonden. We zullen deze figuren nog tegenkomen bij de bespreking van de andere volkse voormannen. Nu moet men Het Nationale Dagblad niet zien als een openlijke spreekbuis van de volksen; toen Rost later in een brief aan Seyss-Inquart bij de voor-oorlogse kern ‘die Gruppen der von mir geführten Tageszeitung’ rekende‘, suggereerde hij meer dan er in werkelijkheid geweest was. Wel penetreerden enige volkse elementen de kolommen. Het eerste nummer, van 2 november 1936, opende met een beginselverklaring, waarin het woord ‘ras’ enige malen opdook, en de boerenstand als zuiverste vertegenwoordigster van het ‘oereigene karakter’ van de Nederlandse stam werd genoemd. De idealisering van de boer als bewaarder van het volkseigene was inderdaad een typisch kenmerk van volks denken: Roskam plaatste warrige hoofdartikelen met deze en soort- gelijke strekking, doorspekt met zinsneden, ontleend aan zijn religieus-gereformeerde voorstel- lingen*, die in de z.g. Politieke Raad van de NSB - een nogal informeel gremium van hoogge- plaatste NSB-functionarissen — af en toe onderwerp van gesprek waren: bijna iedereen vond het zonder meer kolder, een niet onjuiste kwalificatie. Alleen Rost, die in het algemeen een wat gefor- ceerd enthousiasme meende te moeten koesteren voor het gewone, eenvoudige volk van boeren en arbeiders met hun ‘gezonde oerkracht’, vond het nodig om in de Politieke Raad Roskam te verdedigen, omdat hij meende in diens stijl iets uitzonderlijk volks te zien.® Er verscheen wel meer in Het Nationale Dagblad, dat in die richting wees: artikelen over genea- logie, over de ‘Germaansche voorvaderen’, over ‘Rassenhygiëne en Nationaal-Socialisme’’, maar deze artikelen waren gering in aantal, en de volkse tendens erin was meestal vaag. De streekroman- achtige illustraties, die geregeld onder de kop ‘Van Volk en Bodem’ in het blad verschenen, kunnen moeilijk als een krachtige stimulans voor het ‘volksch ontwaken’ van de gemiddelde lezer be- schouwd worden. Wel nam het antisemitisch gestook in Het Nationale Dagblad voortdurend in scherpte toe, maar dat was in minstens dezelfde mate het geval met het weekblad Volk en Vaderland, dat stevig in de greep van het Mussert-getrouwe, niet-volkse ‘Hoofdkwartier’ bleef. Het aantal artikelen met een min of meer volkse strekking woog bij lange na niet op tegen het gebruikelijke Journalistieke voer, dat de lezer voorgeschoteld kreeg en dat de gemiddelde NSB-er ook het meest na aan het hart lag, zoals de defensie van Nederlands-Indië, de crisis-wetgeving van de regering e.d. En dit kon moeilijk ook anders. De krant van Rost - want zo ging men Het Nationale Dagblad steeds meer zien — vertoonde wel in stijgende mate de agressiviteit van een strijdblad, maar bleef in eerste instantie toch een dagblad, dat bedoeld was om feitelijke informatie te geven. Als het blad al de rechts-radicale lezerskring in volkse zin heeft beïnvloed, dan toch bepaald minder dan andere, hierna te noemen periodieken. Desondanks begon ‘Utrecht’ een klimmend wantrouwen te koesteren tegen de energieke en (1) Zie p. 198. (2) Zie Corresp. Rost, nr. 43, noot 2, en nr. 45. (3) Doc. I Reydon (4) Corresp. Rost, nr. 80. (5) Zie bv. Nat. Dagbl. 21 sept. 1937. (6) Doc. I Woudenberg, Mem. II, p. HE. (7) Vooral dit laatste, van de hand van de arts J. E. van Renesse, later SS-er, is duidelijk racistisch in SS-zin (Nat. Dagbl. 11 sept. 1937). 193 PREHISTORIE DER NEDERLANDSCHE SS: DE VOOR-OORLOGSE RADICALEN radicale, heftige en eigenzinnige Rost. Persoonlijke en politieke motieven zijn hier praktisch niet te scheiden: ook onder de volksgezinden had Rost zijn vijanden, en zeker in de NSB-top, waar hij de oudere rechten van een aantal NSB-prominenten onder de voet dreigde te lopen.! Dat Rost trachtte de Leider voorbij te streven, dat hij onafhankelijk van Mussert relaties met hooggeplaatste Duitsers onderhield, het waren argumenten, die vaak bij Mussert naar voren werden geschoven door Van Geelkerken, d'Ansembourg, Koster, uit persoonlijke jaloezie en ressentiment. De houding van Mussert tegenover Rost werd weifelend en angstig. Rosts vijanden hadden blijkbaar af en toe succes met hun influisteringen bij de Leider, die begin 1938 in de Politieke Raad ‘heftig’ uitviel tegen Rost. Deze poogde dan moeizaam weer het verloren terrein te herwinnen, eveneens niet zonder resul- taat.? Pas in de oorlog leerde Mussert hem zien als de belangrijkste handlanger van de SS, als ‘Himmler’s koekoek in Mussert’s nest’? Men mag echter de gedragingen van Rost tijdens de bezetting niet zonder meer in de vooroorlogse periode terugprojecteren, evenmin trouwens als het gedrag van Mussert of van wie dan ook. Een groot deel van de publieke opinie in Nederland was er al voor mei 1940 van overtuigd, dat op zijn minst de NSB door de Duitsers werd gefinancierd, en dat Mussert geregeld nauwkeurige instruc- ties uit Berlijn ontving. Deze vermoedens lokte de NSB zelf uit door de vrijwillig gekozen rol van onbezoldigd reclame-agent voor het Derde Rijk — evenwel, in werkelijkheid was het contact tussen de NSB-leiding en de Duitse nazi-regering van geringe betekenis; reële samenwerking was er niet.® Maar binnen de NSB, althans binnen het ‘Hoofdkwartier’, waarde ook voor de oorlog al de ver- raad-legende rond: hier was het Rost, die ‘verraad’ zou plegen, aan de Leider dan wel te verstaan; na de oorlog waren Mussert en andere NSB-ers er van overtuigd, dat Rost door de SS als infiltrant de NSB was binnengezonden. Zelfs in de huidige wetenschappelijke litteratuur komt men deze onhoudbare stelling nog wel tegen. En toch zat er ideologisch gezien een kern van waarheid in. De leidende figuren kregen terecht het boze vermoeden — Mussert natuurlijk het laatst - dat Rost een eigen, op het radicale Duitse nazi-dom geïnspireerde politiek volgde, en daarvoor zijn persoonlijke connecties en de NSB-contacten, die trouwens niet of moeilijk te onderscheiden waren, gebruikte. Gelijktijdig, in de zomer van 1936, onderhandelde hij met Mussert over toetreding tot de NSB, en met zijn Duitse relaties over een bezoek aan Hitler. Toen hij tenslotte op 20 augustus door de Führer ontvangen werd, was dat een volstrekt persoonlijke zaak, waar de NSB geheel buiten stond, maar wel begon Rost daar met zijn pogingen Mussert bij Hitler te introduceren’; drie maanden later lukte dat ook. Geen wonder, dat (1) Zijn persoon alleen al moet grote weerstanden hebben opgeroepen; E. Fraenkel-Verkade zegt zelfs, dat Rost onder zijn politieke tegenstanders weinig zo felle vijanden had als onder zijn NSB-kameraden (Corresp. Rost, p. 57). (2) Corresp. Rost, nrs. 43, 45, 47; tekenend ook Musserts na-oorlogse uitspraak: “Maar het was zo, dat als men met hem sprak, men zich afvroeg: Wie is nu de schurk, hij of ik” (Verkl. Mussert II, p. 1). (3) Titel van een na-oorlogse verhandeling over Rost van de ex-NSB-journalist Jan de Haas (berustend op het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie). (4) Zie b.v. de politieke prenten van tegenstanders, met merkwaardige eerlijkheid of onnozelheid gere- produceerd in Voor Volk en Vaderland, p. 222. (5) Zie L. de Jong: De Duitse Vijfde Colonne in de tweede wereldoorlog, Arnhem-Amsterdam, 1953, p. 249. (6) De Jonge, Crisis der democratie, p. 229, zegt: ‘Met Rost van Tonningen deed niet zozeer de ‘werke- lijke nazi’ zijn intrede in de NSB-leiding als wel de Duitse agent; hij was een intiem vriend van de SS-leider Himmler en andere Duitse politici en trad in overleg met hen toe tot de NSB.’ Deze voorstelling van zaken, geheel in overeenstemming met Verkl. Mussert I, p. 3 en de in noot 3 genoemde bron, is echter volslagen onjuist. In de pericde, dat Rost besloot tot de NSB toe te treden, had hij nog helemaal geen contact met Himmler of de SS. (7) Corresp. Rost nr. 29. In 1938 bracht Rost een ontmoeting tussen Mussert en Himmler teweeg; een succes werd het niet, hetgeen misschien ook wel de bedoeling was (Corresp. Rost, nrs. 237, 248). 194 ROST VAN TONNINGEN Rost in 1937 d'Ansembourg als de contactman van de NSB met de Duitse nazi’s wist te verdringen. Sinds dat jaar was hij ook regelmatig de gast van de Reichsführer-SS, die aanzienlijk meer tijd aan hem besteedde en in de oorlog verder zou besteden dan de immer drukbezette, met andere zaken gepreoccupeerde, in wezen in Nederlandse zaken ongeinteresseerde Führer. Rost was bij Himmler geïntroduceerd door jkvr. Julia op ten Noort!, één van de merkwaardigste figuren in het wereldje van het Nederlandse nationaal-socialisme. Zelf had zij slechts enkele jaren eerder de hoogste SS- leiding leren kennen, en door haar raakte Rost niet alleen met Himmler op vriendschappelijke voet, maar ook met een aantal hoge SS-Führer, zoals Himmlers Chef des Persönlichen Stabes Karl Wolff, zijn manager voor financiële zaken Fritz Kranefuss, en anderen. Samen bleven Rost en ‘Juul’ op ten Noort de twee vertrouwde Nederlandse relaties van Himmler; haar had de SS-leider — voorzover dat bij hem mogelijk was — zijn algehele vertrouwen en sympathie geschonken, misschien meer nog dan aan Rost, die weliswaar ‘Himmler’s oudste Nederlandse vertrouwensman’? werd en ook wel zou blijven, maar die later, vooral in de tweede helft van de oorlog, veel van zijn politieke waarde voor de SS zou verliezen. Omgekeerd: Rost had voor de oorlog nog wel andere belangrijke relaties in het Derde Rijk, vooral bij het Auswärtige Amt. En men mag aannemen, dat hij gepoogd heeft de machthebbers in Hitlers Duitsland de indruk te geven, dat hij, de snelle, intelligente en felle Rost van Tonningen, veel meer dan een figuur als Mussert geschikt was om als leider van het Nederlandse nationaal- socialisme op te treden. Met of zonder hulp van Duitse bajonetten? Men mag eveneens gevoegelijk aannemen, dat Rost de mogelijkheid van een Duitse inval overwogen moet hebben, evenals Mussert trouwens. Dat hij de Duitsers aangespoord heeft, of gesterkt in hun voornemen Nederland binnen te vallen — daarvoor is geen enkele aanwijzing; integendeel, hij en ‘Juul’ schijnen in het voorjaar van 1940 getracht te hebben Himmler erop te wijzen, dat een Duitse aanval op Nederland alleen maar nadelen bracht, in de eerste plaats voor de NSB zelf. Dat Rost beschikbaar was, als die inval eenmaal had plaats- gevonden, daaraan hoefde geen Duitser te twijfelen. Evenwel, het beeld, dat Rost voor de oorlog van zichzelf creëerde als de aangewezen figuur om de Nederlandse nazi-beweging te leiden, schijnt slechts door de SS geaccepteerd te zijn. De andere Duitse instanties hebben wellicht beter dan Himmler, beter dan Rost zelf, gezien, dat de NSB, hoezeer onvoldoende nazistisch in Duitse ogen, nu eenmaal de enige rechts-radicale partij in Nederland was, die een zekere betekenis had ver- worven, en dat dit niet gebeurd was ondanks, maar eerder dank zij de weinig geprononceerde bur- german Mussert. Natuurlijk kunnen hierbij ook andere motieven en persoonlijke, min of meer toevallige omstan- digheden ook een rol hebben gespeeld. Zo zal het voor menige Duitse functionaris vaak onduidelijk zijn gebleven, wanneer en in hoeverre Rost als representant van de NSB in Duitsland kwam (bv. als gast op de Parteitage te Neurenberg), of à titre personnel. Bovendien kunnen Auswärtiges Amt, Propagandaministerium of welke andere Duitse instantie dan ook, waarmee Rost in contact stond, heel goed bepaalde reserves tegen hem hebben gekregen juist door zijn groeiende vertrouwens- positie bij Himmler. De vraag, wat deze voor-oorlogse contacten van Rost hebben betekend voor de latere vorming van de Nederlandsche SS, kan moeilijk worden beantwoord door het ontbreken van contemporain bronnenmateriaal. Men moet hier afgaan op latere uitingen van de betrokkenen en andere indirecte aanwijzingen, die echter zeer weinig concreet uitsluitsel geven. Het feit, dat zeer kort na de Duitse inval in Nederland Seyss-Inquart en Himmler met Rost politieke projecten voor de nazificering van (1) Zie voor meer gegevens over haar nr. 31, noot 6. (2) De uitdrukking is van Rost zelf; zie Corresp. Rost, p. 37. (3) Zie Corresp. Rost, p. 39. 195 PREHISTORIE DER NEDERLANDSCHE SS: DE VOOR-OORLOGSE RADICALEN Nederland opstelden, waarbij zeker de oprichting van een Nederlandse SS werd genoemd (wij komen hier nog op terug), wijst erop, dat Rost hun op dat moment de aangewezen man leek, en dat de SS hem toen als een uiterst belangrijk schaakstuk in haar spel zag. Men had hem voor de oorlog immers al als een echte, onvervalste nazi leren kennen, en zonder twijfel had hij toen al blijk ge- geven van sympathie en bewondering voor de SS, zonder twijfel trok, behalve de geprononceerde ideologie, het ‘idealistische’, het militaire en het élite-karakter van deze organisatie — duidelijk afstekend tegen de rowdy-sfeer in S4 en WA - de officierszoon uit goede familie aan. Deze aantrek- kingskracht kon alleen maar versterkt worden door zijn persoonlijk contact met de hoogste SS- leiders, die hij van de salonfähige kant leerde kennen als beschaafde, nette, tevens jeugdige en actieve mannen, nog niet gebrandmerkt door hun aandeel in latere massamoorden: de chef-staf van Himmlers bureau Karl Wolff, de Silezische SS-Oberabschnittsführer Udo von Woyrsch, VoMi- leider Werner Lorenz, Fritz Kranefuss, allen oude relaties van Julia op ten Noort!, qua type en milieu geheel bij Rost aansluitend. Het is heel goed denkbaar, dat hij gedacht heeft aan de mogelijk- heid van iets dergelijks als een SS in Nederland bij, in, naast de NSB. Men kan zich voorstellen, dat hij hierover met Himmler of diens ondergeschikten gesproken heeft en Rost heeft kennelijk een zeker aandeel gehad in de oprichting van de z.g. Mussert-Garde in 1939, die wij hieronder nog zullen tegenkomen.? Maar een openlijke oprichting van een SS in Nederland moet men toen toch wel als een politieke onmogelijkheid hebben gezien. Dit zou de NSB, die het al moeilijk genoeg had, mateloos compromitteren. Verdere speculaties over de vraag, in hoeverre dit soort plannen door hem met de SS zijn be- sproken, en of die überhaupt verder zijn gekomen dan het stadium van tot niets verplichtend ge- fantaseer, zijn tamelijk zinloos. Zeker is, dat voor de oorlog reeds Rost door de SS-leiding als een belangrijke sleutel-figuur werd gezien, als een SS-Potenz, en dat hij dat na de Duitse inval geruime tijd bleef. Zelf presenteerde hij zich later als de grondlegger van de Nederlandsche SS, en be- klaagde hij zich tegenover zijn Duitse vrienden over de politieke intriges van andere Duitsers of Nederlanders, die hem van ‘zijn’ Nederlandse SS-mannen trachtten te scheiden. ‘Ich sage ausdrücklich meine S.S.-Männer, denn ich nehme für mich in Anspruch durch den Jahrenlangen Kampf für die völkische Idee und der Gross-Germanischen Gedanken die Grund- lagen für die niederländische S.S. in meiner Heimat gelegt zu haben.’® Dit citaat ging mank aan een teveel aan hoofdletters, en dat niet alleen in orthografische zin. Het was een vertekening van de werkelijkheid, zoals dat ook het geval was met Rosts voortdurende propaganda voor zichzelf als de enige ware nationaal-socialist in de NSB, de ridder zonder vrees of blaam, die voortdurend moest strijden tegen slapheid en halfheid, tegen ‘burgerlijk-fascistische’ en ‘ondermijnende’ krachten in Musserts beweging, de man, die geroepen en in staat was om de NSB naar het ware nationaal-socialisme van Adolf Hitler mee te slepen. Geroepen voelde hij zich onge- twijfeld wel, maar in staat om dit grootse werk te volbrengen was hij zonder steun van buiten zeker niet. Toen korte tijd na de Duitse inval de nieuwe heerser in Nederland, rijkscommissaris Seyss- Inquart, een eerste rapport naar Berlijn zond over land, volk, en onder meer de politieke mogelijk- heden in de nieuwe satrapie, schreef hij over Rost: (1) Zie nr. 31, noten 1 en 6. (2) Men moet Rosts aandeel in de oprichting van de Mussert-Garde niet overschatten; vgl. Corresp. Rost, p. 67. Voor de mededeling van de bewerkster van deze publikatie, dat Rost en Himmler in elk geval in 1939 over de oprichting van een Nederlandsche SS hebben gesproken, en dat de Mussert-Garde hiervan het voorlopige resultaat was (Corresp. Rost, p. 39), heeft de bewerker geen aanwijzingen kunnen vinden. (3) Rost aan de SS-Oberführer Jungclaus 24 nov. 1941, Corresp. Rost, nr. 256. 196 DER VADEREN ERFDEEL ‘Ideologisch voll entsprechend, auf die germanische Idee und den Nationalsozialismus ausge- richtet, ein temperament- und wirkungsvoller Sprecher mit sehr viel Betätigungsdrang, findet seine Stärke nicht in sich, sondern trachtet Unterstützung und Halt von dritten Personen zu bekommen’! Die ‘dritten Personen’ waren de Duitse bezetters, maar zelfs met hun weliswaar voorwaardelijke hulp zou Rost er nooit in slagen de leidende figuur in een door hem genazificeerd Nederland te worden. Het heeft hem niet aan de goede wil ontbroken. Maar ondanks de steun van Himmler, die in het begin van de bezetting zeer krachtig was, en nooit helemaal zou verdwijnen, bleek de veelbelovende SS-Potenz niet het gehoopte succes te hebben. Zelfs binnen de SS zou Rost mislukken: rivalen streefden hem voorbij, de Nederlandsche SS (die nooit zijn persoonlijk machtsinstrument is geweest) ontglipte hem geheel, en de in het vooruitzicht gestelde hoge SS-rang zou hij nooit krijgen. Sterker: een veronderstelde on-Europese ‘vlek’ in zijn stamboom werd aangegrepen om hem het zwarte uniform helemaal te onthouden? Zichzelf als vader van de Nederlandsche SS beschouwend. werd hij tijdens de bezetting door de Duitse peetvaders snel teruggedrongen naar de positie van een toeziend voogd. Daar waren goede politieke redenen voor; dat zijn vaderschap betwistbaar was, speelde daarbij nauwelijks een rol. C. Der Vaderen Erfdeel Op grond van het voorafgaande mag men dus betwijfelen, of Rost van Tonningen de grondslag van de Nederlandsche SS heeft gelegd. Zeker was hij niet degeen, die voor het eerst volkse ideeën in de NSB introduceerde. Terloops werd hiervoor reeds aangeduid, hoe de radicalisatie in de NSB, het duidelijkst tot uiting komend in het groeiende antisemitisme, al vóór de komst van Rost in de partij inzette. Men kan de tweede helft van 1935 en het eerste halfjaar van 1936 beschouwen als de kritische periode, waarin al onmiskenbaar volkse aanknopingspunten te vinden zijn. ‘Oude’ NSB-ers als Roskam en Reydon begonnen in volkse richting te theoretiseren, hetgeen onder meer tot uiting kwam in het NSB- maandblad Nieuw Nederland. De oude fascist Verviers verdween begin 1936 uit de redactie om plaats te maken voor Roskam en de vroegere Vlaamse activist Van Genechten. Dit drukte het blad, dat in zijn soort overigens op een redelijk hoog peil stond, enigszins in volkse richting: Van Ge- nechten zou later tijdens de oorlog een felle tegenstander van de SS-richting worden, maar ook in zijn artikelen waren volkse ondertonen niet afwezig, en deze waren in de bijdragen van andere medewerkers nog sterker. Van belang is hier te signaleren, dat deze eerste symptomen van een volkse oriëntering waarneembaar zijn vóór de intrede van Rost in de Partij. Een aanhanger van Rost erkende na de oorlog, dat inderdaad de ideologische kentering al eerder was opgetredent, en een andere figuur uit de voor-oorlogse volkse groep meende zelfs de eigenlijke geboorte-datum van de SS in Nederland te kunnen vaststellen, namelijk die twaalfde oktober 1935 in de grote vergadertent te Loosduinen, waar de NSB haar vierde Landdag hield, en Mussert zijn (1) IMT 997-PS. (2) Zie Rost aan Rauter 26 mei 1943, in Ned. vertaling afgedrukt in Ned. in Oorlogst. 1947, p. 156. (3) Zie de artikelen van Roskam, Van Genechten, Bontkes, in Nieuw Nederland 1935/1936, nrs. 7-12 en verder hieronder. De Jonge stelt enigszins overdreven, maar in wezen niet onjuist: ‘Kortom: Rost van Tonningen bewerkte niet de radicalisatie van de NSB, maar hij kwam die beweging binnen, omdat zij in belangrijke mate al geradicaliseerd was!’ (De Jonge, Crisis der democratie, p. 230). (4) Doc. I. Woudenberg, Mem. II, p. 11. 197 PREHISTORIE DER NEDERLANDSCHE SS. DE VOOR-OORLOGSE RADICALEN reeds genoemde rede naar aanleiding van het Abessijnse conflict hield.t Voordat de Leider als apotheose van de avond optrad, spraken volgens nationaal-socialistisch ritueel eerst de mindere goden: d'Ansembourg, wiens toespraak door de historicus verwaarloosd mag worden, en voor hem nog Roskam.? Deze hield voor de verzamelde massa een redevoering (die nog niet ten volle de lachwekkendheid van zijn latere publieke uitingen had bereikt, maar toch al karakteristiek genoeg voor de man was), waarin een aantal volkse elementen duidelijk naar voren kwamen: het ras, de Germaanse voorvaderen, de verankering aan de bodem, trouw en eer, de spontaan uit het volk naar voren tredende leider, en vooral — uitingen, die typisch volks, SS avant la lettre, maar tevens de typische neurotische stokpaarden van Roskam waren — het ressentiment tegen ‘Holland’, dat altijd de Friezen en Saksen in Nederland had onderdrukt en het ressentiment tegen de stad: de boeren waren het begin en het einde der samenleving. ‘Op het boerendom moet onze staat rusten als op een onwankelbaar fundament, omdat de kracht van een volk niet zit in de cultuur der stad, maar in de wilskracht - in de taaie wilskracht van het land’ en meer van dat soort uitspraken, sommige nog krasser trouwens; voorts heel duidelijk: ‘Daarom zullen wij in de eerste plaats geheel ons volk weer terugleiden naar de natuur’? Naar de indruk, die dit op de NSB-menigte gemaakt heeft, kunnen wij slechts gissen. Men mag aan- nemen, dat de gemiddelde bezoeker in de tent te Loosduinen niet bewust heeft opgemerkt, dat hier andere grondtonen doorklonken dan bij zijn vertrouwde redenaars Mussert en Van Geelkerken. Dat het platteland in zijn redevoering centraal stond, verbaasde niemand van de erkende kampioen van boerendom en middenstand, en bovendien, de NSB-leiding (met uitzondering van Rost zoals gezegd) nam de latere Boerenleider met zijn bloed en bodem en aanverwante doordraverijen (‘ik ben een sakser en daar ben ik trots op’) niet au sérieux: ‘Hy vond weinig byval, men lachtte meestal goedmoedig om zijn redeneringen. Zyn NSB col- lega’s stuurden hem in 1935 als St. Nicolaassurprise een bloempot met aarde, waarop een plak bloedworst was gelegd als bespottelyke materialisatie van zyn hooggestemde gedachtenwereld. Mussert, die veel met Roskam op had, d.w.z. dat hy hem persoonlyk graag mocht, verdedigde hem vergoelykend.’* In Roskams publieke optreden mocht de onbedoeld komische noot dan niet ontbreken — en zijn rede te Loosduinen te beschouwen als het geboorte-uur van de SS in Nederland is wel wat over- trokken — hij was toch de eerste, die voor een groot publiek iets onder woorden bracht, wat men een (1) Van Etten, Ned. SS, p. 2. (2) Evert Jan Roskam, geboren 22 januari 1892 te Barneveld, boerenzoon; gereformeerd. Had eerst een levensmiddelenbedrijf, maar ging door de economische crisis failliet. Werd in 1933 lid van de NSB, ageerde fel ten behoeve van boeren en middenstanders. In 1938 hoofd van Afdeling VII: Agrarische Zaken, van de NSB, oprichter en leider van het Boerenfront, later genoemd het Agrarisch Front, van de NSB. Hij beheerde korte tijd de Nenasu, de NSB-uitgeverij. In juli 1941 lid van de Nederlandsche SS. In oktober van dat jaar benoemde Seyss-Inquart hem tot hoofd van de pas opgerichte Nederlandsche Landstand met de titel: Boerenleider. Roskam wist zijn volledige onbekwaamheid te ontplooien in deze positie, die hij in sept. 1943 tengevolge van malversaties moest opgeven (Doc. IE. J. Roskam). (3) VoVa 19 okt. 1935. (4) Doc. I Woudenberg, Mem. I, p. 17. 198 DER VADEREN ERFDEEL volkse beschouwingswijze zou kunnen noemen. En Roskam mocht dan uniek in zijn soort zijn, hij was het niet in deze opvattingen. Hiermee zijn wij gekomen bij de tweede - zo men wil de eerste — categorie binnen de NSB, die als voorloper van de Nederlandsche SS kan gelden, en die wij hierboven aangeduid hebben als een groep met cultureel-wetenschappelijke pretenties. Politiek bedrijven binnen of buiten de NSB in de zin van Rosts activiteiten, laat staan de echte Tagespolitik, was niet de bedoeling. De interesse van deze lieden ging uit naar het verleden, naar wat zij meenden te zijn de oergronden van het volksbestaan: de ras-samenstelling van het Nederlandse volk, de Germaanse voorvaderen, de oorspronkelijke cultuur van het volk, die in direct verband stond met de ras-componenten van het volk. De cultuur was namelijk de uitingsvorm van de eigen aard van het volk, waarvan de niet- variabele elementen de ras-componenten en de geo-biologische situatie, kortom: bloed en bodem, waren. Deze cultuur was dan ook in de eigenlijke zin des woords volkscultuur; maar in de loop der eeuwen was die oorspronkelijke, wezensechte cultuur verbasterd, voornamelijk door de vorming van de steden, die per definitie cosmopolitisch gericht waren. Daardoor waren wezensvreemde elementen in ras en cultuur gepenetreerd, met name Romaanse en joodse elementen. Dit proces deed de steden van het land vervreemden, de hogere standen van de rest van het volk, en tenslotte voor een groot deel het volk van zichzelf. Men moest dus weer de oorspronkelijke cultuur her- ontdekken, door de korst van vreemde bestanddelen heenstoten om het eigene weer te leren zien. Daardoor zou men zich weer bewust worden van de eigen aard, van eigen cultuur en ras. Als dit ‘volksch ontwaken’ onverhoopt niet zou plaatsvinden, zou het verbasteringsproces, dat al beang- stigend ver was voortgeschreden, tenslotte leiden tot de volkomen geestelijke en fysieke zelfver- vreemding van het volk en daardoor tot de ondergang. Vandaar de hartstochtelijke interesse van de ware volks-denkende NSB-er voor alles, dat nog zichtbaar of opspeurbaar was van de oorspronkelijke onverbasterde cultuur als concretisering van de volksziel. Het is duidelijk, dat de sporen daarvan niet zozeer in de stad als op het land te retrace- ren zouden zijn, niet bij de heersende bovenlaag, maar veel meer in de onderste lagen van het volk, en steeds meer naarmate men in de geschiedenis terugging. Het volkse denken bracht dan ook een verhevigde belangstelling met zich mee voor de oudste geschiedenis, voor archeologie, folklore, volkskunst en aanverwante zaken. De oorspronkelijke eigen aard van het volk en de samenstellende factoren van bloed en bodem uitten zich naar het bevinden van de volkse speurders soms verrassend scherp in oude overleveringen, tradities, legenden, sprookjes, eeuwenoude gebruiken, gewoonten, zegswijzen en gedachtengangen, en ook in meer concretere uitingen van de volksaard: Saksische boerderijen, runentekens, Germaanse grafheuvels, West-Friese geveltjes, maar ook in woord- afleidingen, Middeleeuwse kunst (hoe primitiever, hoe volkser), oud-Nederlandse voornamen, enz. enz. Kennis van de voorvaderen verleende een nieuwe dimensie aan het huidige bestaan, ook individueel; belangstelling voor de eigen ‘sibbe’ kon men bevredigen door middel van de sibbekunde, of om in geromaniseerde termen te spreken de genealogie (dit bleek echter voor rasbewuste speur- ders af en toe een riskant bedrijf te zijn). Nu waren er wel meer lieden, die zich op deze terreinen bewogen, daaronder een niet te onder- schatten aantal amateurs, maar, dat was de volksdenkende zich scherp bewust, deze mensen, die bovendien geen of de verkeerde politieke overtuiging hadden, deden dit uit een soort hobby-zucht, zoals men ook postzegels kan verzamelen of geïnteresseerd zijn in oude stoomlocomotieven. Voor de volks-denkende was dit alles echter geen Spielerei, of wetenschapsbeoefening om der zelfs wille, maar een zoeken naar de ware volksaard, naar de bronnen van zijn bestaan: hij zag in tegenstelling tot de amateur de achtergrond van al deze dingen, het verband met het ras, en met de evolutie, of beter gezegd, de degeneratie van zijn volk. Iets anders was natuurlijk om juist door de belangstelling voor Hunebedden, oud-Germaanse mythologie, vrouwtjes van Stavoren of volksdansen die hobby- beoefenende schare langzaam tot een zeker inzicht in de achtergronden te brengen en zo ook bij hen een ‘volks ontwaken’ te stimuleren. 199 PREHISTORIE DER NEDERLANDSCHE SS: DE VOOR-OORLOGSE RADICALEN De groepering binnen de NSB, die deze gedachten aanhing, zou tijdens de Duitse bezetting de kern van de Nederlandsche SS vormen. Bij Het Nationale Dagblad ontmoetten wij reeds Roskam, de latere SS-uitgever Reinier van Houten, Nico de Haas, die Storm-SS zou creëren (Reydon zou geen leidersrol in de SS spelen). Tot de volkse groep hoorden ook Feldmeijer — over wie straks meer — later stichter en leider van de Nederlandsche SS, en diens vriend W. J. Heubel, in de SS zijn adju- dant. Van J. C. Nachenius, tijdens de bezetting de erkende theoreticus van de Nederlandsche SS, heeft de lezer al enige ideeën leren kennen. H. W. van Etten zou na Nico de Haas hoofdredacteur van Storm worden. C. L. ten Cate werd de chef-genealoog van de Nederlandsche SS. Ir. H. J. van Houten, broer van Reinier, ir. W. F. van Heemskerck Düker, C. J. H. Bierman en enkele anderen, die deel uitmaakten van de volks-culturele groepering, zouden posities van meer secundaire betekenis in de SS innemen. De latere secretaris-generaal van volksvoorlichting en kunsten, voor- ganger van Reydon, de filosoof Dr. T. Goedewaagen (toen nog geen lid van de NSB) behoorde ook tot deze groep. Zelfs Van Geelkerken kon een tijdlang tot de volksgezinden worden gerekend? Hij verliet het pad, dat naar de SS zou leiden, echter snel, misschien uit gebrek aan interesse, mis- schien ook omdat hij zich niet buiten de NSB-leiding en buiten Musserts gunst wou plaatsen. Tijdens de bezetting achtte Mussert zijn plaatsvervanger een betrouwbaar medestrijder tegen de SS-richting, totdat deze op het einde van de oorlog langs geheel andere wegen toch in de armen van de SS terechtgekomen bleek te zijn. Het meest merkwaardig was de figuur, was ook de positie van de man, die het ongekroonde, maar tevens onbetwiste leiderschap van de volks-culturele groep had: de Hilversumse tapijten- fabrikant F. E. Farwerck, oud-propagandaleider van de NSB, sinds begin 1936 organisatieleider.® Zijn werk in de partij deed hij uitstekend, wellicht een beetje te perfect. Naast zijn werk voor zijn zaak en voor de NSB vond hij tijd om zich diepgaand bezig te houden met allerlei andere dingen, waaronder archeologie, folklore, en aanverwante zaken, die hij in een strak nationaal-socialistisch perspectief plaatste. Wanneer Roskam beschouwd mag worden als de eerste, die luide het volkse denken in de NSB propageerde, Farwerck was zonder twijfel de instigator en activator van het (1) Natuurlijk omvatte de volkse groep nog wel meer lieden, de meesten zijn echter het vermelden nauwelijks of niet waard. Men zie voor nog enige andere namen nr. 579; ook het lijstje, dat Schöffer, Nat. soc. gesch., in de noten op p. 26-28 geeft van Nederlandse nationaal-socialistische theoretici, sibbe- en heemkundigen, Germanisten, archeologen e.d. Schöffer heeft echter de hele periode tot 1945 in het oog, en maakt hierbij geen onderscheid tussen volks en niet-volks, c.q. tussen SS en niet-SS. Desondanks kunnen de meesten — uitgezonderd de zuivere theoretici misschien — zonder veel bezwaar bij de volkse denkers gerekend worden, hetgeen na het voorafgaande de lezer weinig zal verbazen. Sommigen van deze ‘denkers’, zoals de NSNAPer Keuchenius, stonden voor de oorlog buiten de NSB en buiten de volkse kring - al waren er vaak hartelijke persoonlijke betrekkingen — en hebben op de ontwikkeling van de volkse vleugel in de partij en daarmee op de latere Nederlandsche SS weinig of geen invloed uitgeoefend, reden, waarom zij hier niet zijn vermeld. 