VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
- Historien en bloote menfchelyke Zede fchriften nagaat, en tegen elkanderen in vergelyking brengt, men daarin des te meer valschheden, gebreken en tegenttrydigheden, zal gewaar worden: hy zou, geloof ik, met verwondering, befpeuren, dat in de Schriften des Ouden en Nieuwen Verbonds den toetsfteen der waarheid gevonden wordt van eenen reeks van gevolgde, nog volgende en hierna te volgene Gebeurtenisfen: hy zcu, eindelyk, geloof ik, zo zeer tot zyne verbaazing als befchaamting, ondervinden; dat het licht, aangaande het hoogfte Wezen, de Deugd en de Onfterflykheid in hem zynde, en °t welk hy wavnt alleen geput te hebben uit de natuur en reden ;, hem waarlyk is toegevloeid uit de bron van de, door hem miskende , Bybelfche Historien; en opgeklaard door de zuivere en heilryke ftraalen van de oorfpronglyke Leer des Christendoms. | J. D. mmm nn BERICHT AANGAANDE EENE ZEER VOORTREFLYKE OOGZALE. Door den Heer HUFELAND. | jhr meer dan twaalf jaaren bediene ik my, fteeds met het uitfteekendst gevolg, van de volgende Oog- zalf , die, fchoon hoofdzaakelyk uit de Roode Precis pitaat beftaat , welke zo algemeen tegen de kwaalen der Oogen wordt gebruikt, echter eene byzondere kragt {chynt te bezitten , dewyl dezelve , in veele gevallen, irt welke andere bereidingen van dit middel geen den min- ften dienst hadden gedaan, de verlangde geneezing zeer fpoedig daarttelde. | De bedoelde Zalf wordt dus bereid. Neem Roode Pracipitaat, geel wasch, en ongezouten boter, van ieder even veel op het gewigt; fmelt de wasch en boter te zamen , doe ’er dan by den zeer fyn gewreeven Preci itaat , en roer de ftoffen geftadig onder elkanderen , tot dat alles wel koud is, In den winter neemt men wat meer boter, dewyl de Zalf anders te hard wordt. De groote voortreflykheid wan dit middel fchynt hiet in te beftaan, dat men op deeze wyze eene veel groo- tere hoeveelheid van Pracipitaat kan gebruiken, zonder eenigzins gevaar te loopen van de oogen te kwetzen, dan anderzins: mogelyk is; dewyl het wasch de gi Aki V EEN VOORTREFLYKE OOGZALF, 217 wan dit Kwikmiddel veel beter omzwagtelt, dan enkel vet zou kunnen doen, waar van w een gelykzoortig voorbeeld vinden in het met wasch bereid glas van An- timonie. Hier komt nog by, dat, volgens deeze berei- ding, het Kwikmiddel onder de gefmoltene ftoffen wordt gemengd, het geen buiten twyffel eene veel naauwkeuri- er vereeniging der kwikdeelen met de deeltjes der vet- offen veroorzaakt , dan ooit door eene enkele werktuig- “kundige wryving, zonder hulp der warmte, kan bekomen worden 5 naardien ’er met zodanig eene wryving nog fteeds metaaldeeltjes kunnen overblyven , die, omdat zy niet behoorlyk door eene vereeniging met vetdeeltjes zyn verftompt , door hunne fcherpe puntjes het zo gevoelig oog kunnen beledigen. Daarenboven heeft deeze Zalf nog dit voordeel boven de gewoone bereidingen, dat de- zelve, door het kleevend vermogen der wasch, meerder aan den rand der oogleden hangen blyft, gevaren niet zo ligt door de vogten van het oog ontbonden wordt , en dus minder werkzaam is op de oppervlakte des oog- bols; dan wel’ op de Meyboomtaanfche kliertjes der oog- leden , die meestal de voornaame zitplaats der vogtige Ovgonttteekingen uitmaaken. Meermaalen heb ik onder- vonden, dat, wanneer by deeze Zalf dunnere vetftoffen, ` by voorbeeld Althea. zalf, wierden gedaan, met oogmerk om dezelve te verzagten , die daarentegen meerder prikkelend wierd, naardien de Zalf, nu dunner geworden zynde, zich meerder over de oppervlakte des oogbols verfpreidde, en deszelfs zo gevoelige zenuwtjes nu fter- ker aandeed. Het best gebruikt men deeze Zalf op de volgende wyze, Men neemt daar van de grootte van een klein wit erwtje tusfchen de vingeren, en laat dezelve dus, of ook wel door middel van een kool vuur, vloeibaar worden. Hier- op brengt men deeze ftoffe in den binnenften ooghoek, tusfchen de oogleden , waar door dezelve zich van zelve over de geheele binnenfte oppervlakte verfpreidt. Men doet dit maar ééns in het etmaal, en wel des avonds, even vóór dat men zich naar bed begeeft. Deeze voors zorg brengt zeer veel tot de geneezing toe; dewyl niets de werking der middelen, tegen de Ontfteekingen der Oogen , meerder bevordert, dan de duisternis , en de af- weezigheid der lichtftraalen , die anderzins door haare rikkeling , de werking der beste Oogmiddelen onnut unnen maaken. In den morgenftond wascht men de Zalf 5 we- «18 EEN VOORTREFLYKE OOGZALF. wederom uit de oogen , met laauwe melk ; voormaame, lyk, op dat niet eenige deeltjes der aangebragte vettig: heden, door de hette des deels rans geworden zynde, hetzelve zouden prikkelen. By lieden, wier oogen zeer evoelig zyn, kunnen ook lapjes, met deeze Zalf be- Krecke, over de oogleden gehangen worden, Van deeze Oogzalf bedien ik my by alle Oogontfteekin, en, die van geen waaren ontttooken aart zyn, dat is by e zodanige, die geene aderlaatingen, bloedzuigers, ena. vorderen , by welke dit middel, ten minften in den be- ginne, te veel zou prikkelen, en dus meer kwaad dan goed doen, Het best geneest deeze Zalf de vogtige. Oog? ontfteekingen met opgezwolleme oogleden, -gelyk ook wan. neer de oogleden aan elkanderen kleeven door eene fcher- Iymerige ftoffe, Ondertusfchen doet het middel ook fteeds den grootften dienst in allerlei andere fleepende Oogontfteekingen „ hoedanige zyn de zinkenaartige, de kropzeerige , de venerifche , de fchurftige, enz. Zelf geneest zomwylen, door het gebruik van dit middel, Oondoorfchynendheid van het Hoornvlies;. terwyl deszelfs vlekken ’er niet zelden door worden weggenomen, d BYZONDERHEDEN AANGAANDE DE THEE, EN DERS) ZELVER BEREIDING IN CHINA. | (Getrokken uit de Reisbefchryving van Lord MACARTNar.) | veral, waar men in China de Theeboomen op eene geregelde wyze behandeld vindt, ziet men dezelve óp ryen geplant, die voortgekomen zn uit zaaden, op een afftand van vier voeten van elkander gezaaid, in een grond die vooraf van alle onkruid is gezuiverd. Zelden vindt men den Theeboom in laage moerasfige oorden, dewyl deeze voor den Rystteelt bewaard worden, Zo veel te uitgebreider zyn daarentegen de bosfchen dier boomen in het bergachtig gedeelte des Ryks; vooral in de Provincie van Fochen. en houdt deezen boom laag, om zo veêl te gemaklyker zyne bladeren te kunnen pluk. ken, welke men driemaalen in het jaar inzamelt, eens in het Voorjaar en nog twee keeren geduurende den Zomer. De lange en tedere takken van den Theeboom ontfprui- ten byna onmiddelbaar uit den wortel, zonder een tug- fehenkomenden ftam : het is een heesterachtig Sors pieg } BYZONDERHEDEN AANGAANDE DE THEE. 219 miet ongelyk aan den Roozenboom. De bladen en open- gaane bloembladen en bi ook wel eenigzins naar de oos. De verfchillende hoedanigheid der Thee hangt af, eensdeels van den grond, op welken de boom is ge- groeid , anderdeels van den verfchillenden tyd, op wel- ken de bladen zyn geplukt, en eindelyk van de verfchit- dende handelwyzen, die in de bereiding in acht genomen worden. De grootfte en oudfte bladen zyn de flegtfte, en dienen alleen voor de armen. Deeze worden door- gaans verkogt zonder eene merkelyke voorafgaande bé- reiding, en hebben dien groenen fmaak, die aan byna alle groene kruiden eigen is. Doch deeze groenheid ver- dwynt ras, om plaats te maaken voor den byzonderen {maak , die ieder gewas afzonderlyk kenfchetst. Eer de jonge en geachte bladen verkogt worden, ore dergaan zy aanmerkelyke bereidingen. De bladen wor- den door vrouwen tusfchen haare vingeren gewreeven, ongeveer in die gedaante, welke zy hadden, toen zy nog in den bladknop zaten : vervolgens worden de- op- gerolde bladen geftrooid op plaaten van gebakken aarde, of koper ; van veel dunner maakzel, dan iemand in Eu- ropa dezelve zou. kunnen Keeken ‚ Deeze plaaten worden op een vuur wan houtskool geplaatst, °t welk alle overgebleevene vogtigheid uitdroogt , eld b de bla- den door de uitdrooging die vaste zamengefchrompelde edaante aanneemen, waar in wy dezelve ontvangen. De leur en zamentrekkende fmaak der groene Thee ont- ftaan hier uit, dat derzelver bladen zeer jong geplukt zyn, en haare volle rypheid nog niet bekomen hebben. De gedroogde Thee wordt gepakt in groote kisten, die van binnen bekleed zyn met lood en met de breede bladen van eenige. plantgêwasfen. Het is maar al te waar, dat de Chineetche arbeiders de Thee in de kisten pakken , door ze daar: in te trappen met hunne voeten, gelyk men op zommige plaatzen. het zap uit de. druiven da Niettegenttaande dit morfig gebruik der Chinee- fche pakkers , zyn, zo wel de voornaame lieden als. de gemeene, in dit sin: gebied, ten hoogften op dee- zen drank verzot. De beste Thee is duurder te Pekin dan te Londen. Men vindt; vooral in het Zuidelyk deel des Ryks', zulke uitgebreide plantzoenen van dit Gewas, dat, al hield. de aflevering naar: Europa eensklaps op» zulks byna geene daaling in de pryzen binnenslands zou veroorzaaken 5 ’ geen nog zo veel te aanmerkelyker- is, ` om i 220 BYZONDERHEDEN AANGAANDE DE THEE. om dat de hoeveelheid der Thee, onder anderen jaarlyks noodig voor °t gebruik van Engeland en deszelfs Volk- plantingen , diein °t begin deezer eeuw geen vyftig dui- zend ponden beliep, thans vermeerderd is tot de verbaa- zende hoogte van twintig millioenen ponden. - De Hollanders zyn de eerften geweest , die dit Kruid in Europa hebben overgebragt. hoord hebbende , dat de Chineezen een algemeen gebruik maakten van het af- trekzel eener zekere Plant , trachtten zy dezelve te ver- ruilen tegen de Salie, die in China alleen bekend was van wegen haare Geneeskundige deugden. Doch het Eu- ropisch Gewas maakte geen opgang; terwyl daarentegen het gebruik van den Chineefchen drank ras alom ver- fpreid wierd. i | BEHOUD: EN GENEESWYZE VAN BOOMEN, WELKER BAST RONDSOM DOOR SCHAAPEN IS AFGEKNAAGD. ` MEDEBURGERS! >% T’ de ommetrek van het gedeelte der Bataaffche Re » L publiek, * welk ik bewoon, heb ik het genoegen, » Om, Zints een geruimen tyd, het Houtgewas, vaa s verfcheidenerlei aart, in eene zeer groote maate verme- es nigvuldigd , en anders nutloos liggende ftreeken daar es mede beplant, te zien. Veel korter tyd is het geleden, „> dat ik , in diezelfde ommeftreeken, als daar toe zeer ə» gefchikt, het allezins nuttig Schaapvee zag vermenig- „> Vuldigen, en geheele kudden dryven, waar men voor- » heen niet dan enkel loopende Schaapen, zo dezelve- in a t- geheel, aanfchouwde. Hoe fchadeloos over ’t alge- » meen het Schaap met regt befchouwd worde , kent „» egter elk den knabbelenden aart deezer Beesten , en „> weet, hoe dezelve, in grooten getale, door dit knabbe- s» len, aan het Houtgewas geene geringe fchade kunnen „ toebrengen. In de boomgaarden onzer Boeren, die » Onder het geboomte veelal Schaapen laaten weiden , ə» merkte men voorlang op, dat zy de jong geplante, door » omwindzelen, tegen dit geknabbel, niet zelden voor » dezelve doodlyk, beveiligden. Die voorzorge kan niet » gedraagen worden in wyduitgeftrekte Houtplantadien » » En vinden deeze gevolglyk zich blootgefteld aan de ia » vernieling eindigende afknaagingen van den bast. —r 22 BEHOUD” EN GENEESWYZE VAN BOOMEN: 221 - » De Planter, wien dit ongeluk overkomt, zal gaarne een » middel weeten, om dit doodlyk gevolg, indien dit ge- » knaag zyn geboomte overkomt, geweerd te zien. Zeer trof my dit ongeval, en ik befloot iets in ’t werk te ftellen tot behoudenis deezer Boomen, en dezelve, in- dien mogelyk, voor den anders onvermydelyken dood te behoeden, Eerst liet ik de takken van verfcheide der meest befchadigde Boomen Apen „ en van de groot- fte deezer takken haalde ik den Bast af, by ftrooken van twee of drie duimen breed, en ftelde vier of vyf van - deeze ftrooken rechtftandig rondsóm de afgeknaagde ge- deelten der Boomftammen; vooraf had ik zorgvuldig al het gebeetene weggenomen; daar op voegde ik de Bast- ftrooken aan, zo verre de Boom ontbast was, en vceg=- de de einden dier Bastftrooken zodanig, dat ik my den omloop der fappen mogt belooven ; vervolgens bond ik dezelve wel vast met bindgaaren 5 hier over ftreek ik een mengzel van klei en koemist, met een weinig zand; dit al. 422 BEHOUD- EN -GENEESWYZE VAN BOOMEN, alles bewond ik met eenig oud doek. Hier in beftonde de geheele bewerking. | : r. DYOT BUCKNALL begreep, dat deeze Genees- en Heelwyze der anderzins verloorene Boomen wel zou ge- lukken , en verzogt my dat ik hem die zou opgeevens Ik deed het onmiddelyk , en hy verzekerde my °t zelve aan de Societeit te zullen zenden; doch verzogt my na- derhand, dat ik zelve het in gefchrift zou ftellen en w overhandigen. De Proeve, in de Lente des Jaars 1794 genomen, flaag= de boven de verwagting van den Onderneemer. De aan- gelegde Bastftrooken hegten zich zo vast, en zyn zo vol van fap, als de Bast van eenigen anderen Boom. Z bloeiden ze fterk, en groeiden zo weelig, als of ’er geen leed aan gefchied ware. Ik moet, voegt er Mr. FAIRMAN nevens, hier by aan- tekenen, dat, ftondt my deeze Boomgeneezende Proeve te herhaalen, ik zulks met eene meerdere behendigheid, of liever met eene omzigtiger voorzorge, zou doen; en moet Hier byvoegen eenen misflag door my begaan, uit vera haasting gebooren ; hier in beftaande , dat ik de Bast- ftrooken {oms verkeerd om geplaatst en de natuurlyke rigting niet in agt genomen hadt; in gevolge waar van de fappen niet konden omloopen. HET LOT DER AFBEELDENDE KUNSTEN, IN VER- SCHILLENDE TYDEN; IN NEDERLAND. CDienende tot een Vervolg op bl. 149.) Wv befchouwden de afbeeldende Kunften , van de Tekenkunst af tot aan de Beeldhouwkunst toe, als uitwerkfelen van een edel vermogen , door de Wysheid en Goedheid van den Schepper aan het Menschdom ver- feend , om hem in zyne erken te kunnen navolgen , het genoegen der se va LA te vermeerderen, waarin ay ons zoo zeer van de Dieren onderfcheiden, boven alle andere Weezens, die met ons deezen Aardkloot be- Woonen , verheffen. Wy maakten daaruit het billyk be- fluit op, dat indien wy onzen pligt en ons belang kene nen, zoo wy eenigen fmaak en liefde voor de fchoone kunften bezitten, zoo wy eenige zugt voor ons Vaderland hebben, indien in hetzelve zulke geniën gevonden noma | we HET LOT DER KUNSTEN IN NEDERLAND. 29% welke eene overheerfchende neiging en gefchiktheid voor de ‘edele kunst bezitten, — dat wy dan ook den Kunfte. haar de verfchuldigde agting behooren te betoonen, hem het leeven wederkeerig aangenaam te maaken, hem aam het werk en een toereikend beftaan te helpen, om zich gonder belemmering geheel aan de “kunst te kunnen overgeeven , en daar in alle mogelyke vorderingen te maaken. Laaten wy nu overzien het onthaal , dat de Kunften in ons Nederland genooten hebben en nog genieten. — Dat zy genooten hebben: — hieromtrend kunnen wy niet anders, dan een gunftig berigt geeven. In vroeger tyden maakten onze Voorouders niet alleen voor zich zelven van de Teken- en Schilderkunst, die zelfs op de glasvenfters fangebragt wierd, en van de Beitelkunst veel gebruik 3 waar van de overgebleeve gebouwen, en het aantal Mees- ters welke toen leefden, ten bewyze kunnen dienen ; maar r was, vóór de Hervorming, nog een andere ryke bron van aanmoediging en bezigheid voor den Kunftenaar geo= pend. In den Rooms-Cutholyken Godsdienst heeft men zich, gelyk bekend is, van tyd tot tyd, meer en meer toegelegd, aan de Kerken alle dag verciering te geeven. De eerdienst vorderde daarteboven fchilderyen en beelden van Heiligen. De Schilder- en Beitelkunst kwamen daar toe te pas, daardoor ontbrak het de Meesters in beide vakken niet aan gelegenheid om zich te oefenen, en men kan niet ontveinzen, dat de toeleg van de Room/che Kerk, òm op de zinnen zoo wel als op de ziel te werken, en den openbaaren Godsdienst allen luister en ftaatelykheid by te zetten, veel heeft toegebragt tot aanmoediging van de Tekenkunst zoo wel, als van de Muziek. Het miss bruik, dat hier van gemaakt wierd, liep by de Hervors ming te zeer in het oog, dan dat daar in ook geene vers andering zou gemaakt worden. Evenwel is het te beklaa- en, dat hier by door een woesten hoop, van een moge- yk opgeruid gemeen, uit verfchillende inzigten zulk eene helfche razerny haare woede heeft uitgeoefend, en met fchenzieke handen zoo veele kunstftukken in den berugten Beeldenftorm heeft vernield. Terwyl men tot de eerfte eenvoudigheid der Christenen wilde wederkeeren, verviel men tot een ander uiterfte, Zelfs de Orgels wierden af- eurd, hoe veel minder kon men dan Beelden en Schil- eryen in de Bedehuizen verdraagen. — Wyl de Her- vormde Catholyken fchielyk de meerderheid uitmaakten, | en 224 HET LOT DER AFDEELDENDE KUNSTEN en in de bezitting van Kerken en Kloosters bleeven , was het te dugten, dat deeze gebeurtenisten een allerna- deeligften fchok aan de kunst zouden toebrengen, en die afkeer ook haaren invloed op de burgerlyke maatfchappy zou hebben: maar het tegendeel had plaats. De Roomsge- zinden, welke hunne Kerken niet op den ouden voet zagen praalen, fchaften zich in hunne huizen, wanneer zy ver- mogen hadden, de voortbrengfelen der kunst meer dan te vooren aan, en de Hervormden fcheenen, hetgeen zy met genoegen in hunne Godsdientftige zamenkomften konden ontbeeren, in hun byzonder leeven niet te willen misfen. Alwaar maar eenigzins de Schilder- en Beeldhouwkunst kou te pas gebragt worden, wierden handen in het werk gefteld; en de zuinige, werkzaame aart der Nederlanders; meer op het weezenlyke en duurzaame, min op het wufte ezet, werkte daar toe mede, De benaauwde tyden, waar- in men om de vryheid van gewisfe en in den burger- ftaat met zulk een ongelyken kans te gelyk moest. veg- ten, mogten voor een korten tyd eenige opfchorting ver- oorzaaken ; naauwlyks kwam ’er eenige ruimte, naauwlyks begonden Zeevaard en Koophandel zich uit te breiden en de bronnen van magt en welvaard te openen, of men dagt aan de kunst, en de Kunftenaars vonden alle aanmoe- diging en bezigheid. In andere tyden en Landen mag de Oorlog verderflyk zyn voor Kunften en Weetenfchappen, hier bloeiden zy beide zeer weelig. Eer China ons over- laadde met Porceleinen , leverde de wieg en bakermat van den onfterffelyken HUIG DE GROOT voor ryk en arm de onderfcheide voortbrengfelen van zyne hand over hand toeneemende fabrieken. Buiten de dagelykfche en werk- tuigelyke Schilders , kwamen hier dikwerf verdienftelyke - meesters te pas, om pronkitukken kunttig te befchilderen. Hier en daar vindt men nog eenige overblyffelen, welke van kenners gefchat worden, en eene geheele uitmuntende verzameling van al wat zeldzaam en fchoon van deezen aart was vond men by den kundigen en braaven Lief- hebber MAARSSEVEEN. Dit ging het rykíte Kabinet van aider be Porceleinen, dat ik immer zag, te boven, Jammer dat deeze gedenkftukken, gedaurende zoo veele jaaren met yver byeenvergaderd, hy eene openbaare vei- ling ver!trooid zyn. Voorts bezette men de ruime haard- fteden met aardig gefchilderde tegeltjes, of men vercierde ‘er de muuren van geheele vertrekjes mee, Dat ook hier by de kunst niet te onpas kwam , kunnen ai en chet- i IN NEDERLAND. . © ° 225 fchetzen en tekeningen van den beroemden. TER HIMPEL ş welke hy voor zyne fabriek ontwierp, getuigen , die by: _ alle Liefhebbers gekend en gezogt worden. — De wanden van de kamers beftonden uit eikenhauten befchotten, met allerley lyst- en beeldwerk, of uit wit W muuren , die met min of meer kunttige fchilderyen wa- ren behangen. Deeze trof men overal, in. elk huië van. eenig api aan, en de Schilders vonden daar door — rykelyk werk. Hier van daan de verbaazende menigte fchil- deryen, tekeningen en prenten, welke van tyd tot tyd door een zeer bepaald gedeelte van ons Gemeenebest zyn uitgeleverd. Wanneer men nagaat, hoe veele Kunstftuk - ken, uit ons Land gegaan , door gansch Europa verfpreid zyn, en daar by voegt de menigte, die ‘er van tyd tot tyd op Verkoopingen geveild, en die nog in onze Kabi- netten aangetroffen wordt, die meestal in den tyd van eene Eeuw gefchilderd zyn, kan men eenig denkbeeld maaken van den buitengemeenen bloei der Schilderkunst in dien tyd. Men trof openbare en byzondere Teken- en Schil- derfchoolen in de ruimte overal aan , en derzelver kwee= kelingen, zoo dra zy op hun eigen wieken 'begonden te dryven, wierden „aan het werk geholpen door kunstlie- vende burgers of kunsthandelaars; of zoo zy hooger vlugt wilden neemen, en zich door hunnen roem voor de eer- fte Kabinetten gefchikt maaken , begaven zy zich naar Italien , het algemeen kweekfchool der kunst, om daar de werken der groote meesters, of de ryke en grootfche natuur, te beftudeeren. Indien zy goede gronden gelegd, indien zy geest en lust hadden om te werken , konden zy die kosten op een goed vooruitzigt veilig ondernee- men. Zommigen reisden op hunne kunst, en wierden hier en ginds door. Vorftelyke begunttigers uitgenoodigd en aan ’t werk gehouden. Welk eene ry van Nederlandfche Kunena eren wy niet kunnen sce die jn der zonder tusfchenpoozing zyn opgevolgd, of gelyktydi in Nederland geleefd hebben, —— HDORRAAKEN geef, bl. 130 van zyn tweede Deel, eene lyst van zestig voor- naame Meesters, welke elkander in den tyd van 1560 tot 1660 onmiddelyk vervangen hebben, of tydgenooten ge- weest zyn. Hy telt 'er RUBBENS, JORDAANS, BREUGEL4 SNYDERS , TENIERS, Enz. onder , die eigenlyk Braband/che Schilders zyn; maar wy kunnen, behalven deezen, zeer veele groote Meesters noemen, welke tot ons Land en de Nederlandfche School behooren : FRANS HALS; POELEN- MENG, 1798. NO, 6. R BURG; &2Ó HET LOT DER AFBEELDENDE KUNSTEN BURG, J. DAVIDSE DE HEEM ; REMBRAND VAN’ RHYN3 EM 'DE- WIT» FERD. BOL, ADRIAAN En ISAAK: VAN OSTADE , CORN. BEGA ; GERARD DOU, GABRIEL METZUs BARTH. BREENBERG ; JAN BOTH, ADAM PYNAKER, JAN STEEN, en zoo: veel anderen meer, om van de Glass fchilders niet te fpreeken. ` Toen was het inderdaad een gulden eeuw voor de kunst; terwyl bet beeldwerk niet vergeeten wierd: overal , waar het maar eenigzins te tade kwam, wierd de beitelkunst har. gl in lustho= ven en buitenplaatzen , huizen, huisraad , gouden en zilveren vaten , en wat meer van dien aart was. Wy kunen daar door ook eenige bekwaame kunftenaars in hout, fteen en metaalen noemen, fchoon derzelí ver aantal by dat der Schilders niet in vergelyking komt. ‘Deezen hebben zich een onfterflyken naam by dlle- befchaafde Volken, die eenigen fimaak in de kunst hebben, verworven; hunne werken worden op den duur álom gezogt, en duur betaald, hoe zeer de jalouzy van zómnrige bevooroordeelden , of de waan van misleide na: praaters , de Nederlandfche School zoo wel als de Ne- derlandfche Natie miskennen. — — Dan, hoe ftaan ’er onze Nederlanders in deezen tyd mee ? volgen zy de voetftappen van hunne Voorouderen, en. vindt de kunst by hun geen minder onthaal? — — Wanneer men gelooft dat de ruwheid der zeden merkelyk is verminderd, naar rmaate de befchaaving van gellagt tot geflagt is toegeno- men! —— dat de Natie meer verlicht is, dan dezelve in de voorige Eeuw en den aanvang. van deeze was, zal men niet dan een gunftig denkbeeld van onze tyden kun- nen vormen 5 en ondertusfchen beantwoordt de uitkomst eënszing aan deeze verwagting. By de befchaaving heb- en de zeden en leevenswyze van andere Natien meer en meer invloed gekreegen , en die hebben ons geleerd onze deftige en masfive wooningen naar de hunne te fchikken, ónze vertrekken in hunnen fmaak te meubileren, onze verkeering in dezelve, zoo wel als onze kleederdragt ; naar hunnen maat in te rigten, en, met één woord, alies, zelfs onze taal, onze denkwyze, in een anderen vorm te a en Onze voornaamfte en welvaarendfte Steden heb- en-daar door een gansch ander aanzien gekreegen. Klei- he en afgelegene behouden de voorige gedaante, die nen , met veragting , ouderwetsch noemt. Wat wy daarby in zommige opzigten ook mogen gewonnen hebben, de kunst heeft er een aanmerkelyk verlies by au Set IN. NEDERLAND. aa? Beeldhouwkunst komt in onze huizen zoo min als in de Kerken, zelfs niet in onze hoven , die , hoe klein ook , allen op den zoogenaamden Engelfchen trant moeten inge zigt zyn, langer te pas: want ik reken de krul- en loofs werken, tot welke zich onze meesters thans verlaagen moeten , niet onder het beeldhouw- werk. Maar onze kunstfchilders hebben, naar maate van hun veel grooter aantal , grooter nadeel door de allesbeheerfchende MODE eleden. Sedert dat onze Chinaas Vaarders het Oost« ndisch Porcelein by geheele laadinsen aanvoerden; fe~ dert de Saxifche en foortgelyke Fabrieken wierden opge- rigt, en het Engelsch Aardewerk in trein raakte , hiet men het Znlandf/che voor den gemeenen man en den Boer over. … In aanzienlyke huizen, op wel ingerigte tavels, ‘dorst men het niet langer gebruiken. De tegeltjes wierden uit -de fchoorfteenen en van de muuren opgeruimd. De kunst kwam voor beide Fabrieken zoo min te pas als voor de glasvenfters. De witte muuren wierden gaandeweg met: doek bekleed, en het wierd een noodzaakelyk vereischte in een deftig huis, behangen kamers te hebben. De fchil- deryen wierden daardoor minder noodig ; men verkoos nog wel voor ryke zaalen fraai geborduurde tapyten, of min of meer kunftig gefchilderde behangfels; een gedrukt doek rekende men toen daar voor te gemeen: maar ook dit heeft de mode overgeholpen. Men verkoos daar- op breede zyden ftoffen, in Vrankryk geweeven, waar by niet anders, dan gefchilderde Onyzen te pasfe kwamen5 en eindelyk verviel men tot gedrukte papieren, of een» kleurig geverwd doek, met papieren lysten beplakt. Het weinige , dat de Schilderfabrieken leverden, verviel daar door ook, en dezelve konden dus geene bekwaame mees- ters, welke daarin een maatig beftaan vonden, en fom- tyds zich tot Kabinetfchilders verhieven, meer in het werk ftellen. De heerfchappy der mode had zoo veel invloed , dat heerlyke zaalftukken van WENIX, HONDE- COETER, MOUCHERON, DALENS , en andere braave mees- ters, voor zulke arme eentoonige behangfels, die men overal in denzelfden fmaak aantreft, moesten plaats maa- ken. Men befloot wel, tot eenige afwisfeling, de ledige vakken met prenten in lysten te behangen; en had men daartoe Nederland/che prenten, of , dat nog beter was en meer verfcheidenheid zou keen » tekeningen van onze leevende meesters, naar fc ad of van eige vinding, 2 Ver a28 HET LOT DER AFBEELDENDE KUNSTEN 7 verkozen, de fchade was nog eenigzins geboet: dan neen, men bedient zich meestal van ZEngelfche prenten. Deeze hebben by lieden van den Ton in zoo verre de voorkeur, dat een bekwaam kunftenaar , teffens een kunstkooper » fchoon hy een Nederlander is, my verklaard heeft „zes Engelfche prenten tegen een Hollandfche of Franfthe te verkoopen: by veelen komen dezelve in geen de minfte aanmerking , en hy vindt zich daar door genoodzaakt, om onder alle zyne kunstprenten een Zngelsch adres te zetten. Wat dunkt u, zou men de Nederland/che kunst en kunftenaars wel grooter vernedering kunnen aandoen ?% Zou men het voorregt, dat men boven veele andere Natien bezit, en de gunttige bedeeling der Voorzienig- ` heid, wel met grooter verfmaading kunnen beantwoor- den? Kan ’er iets fmertelyker voor allen, die de- fchul- dige hoogagting aan onze nationaale kunst toedraagen, en iets fmertelyker voor derzelver beoeffenaars, plaats gry« pen? Zoo trapt men den roem van ’t Vaderland „ het welk met zoo veel recht op zoo veele uitmuntende mees- ters, op CEN REMBRANT; VAN DEN EEKHOUT , MIERE- VELD, VAN DER HELST , WILLEM €N ADRIAAN VAN DER VELDE, BAKHUIZEN , POTTER , EERCHEM , WOU- WERMAN , MELCHIOR HONDECOETER, de WENIXEN , JACUB DE WIT, JAN VAN HUISSUM, de beide MOUCHE- RONS, behalven de reeds beramen — alle FENIXEN in de kunst, en zommigen daarin wnicg , boogen kan , met voeten. Hunne werken, wel is waar, worden nog gezogt en hooggefchat, om dat Vreemdelingen dezelve tegen goud opweegen; maar zy zyn nu enkel ín de Kabinetten van voornaame liefhebbers beflooten, daar zy te vooren over- al, zelfs in burgerhuizen, wierden aangetroffen. En. Wanneer wy ons iets van dien aart willen aanfchaffen, zullen wy met ons geld naar andere Landen moeten te markt gaan: welk een fchade, welk een ongemak , zullen wy daar by lyden? —— Dan mogelyk denkt men, dat de vrugten der af beeldende Kuntten alleen tot de. Weelde behooren; dat wy zonder dezelve gelukkig kunnen lee- ven — dat het genoeg is, indien onze Fabrieken maar welvaaren. Ik kan begrypen, dat menfchen, welke geen Enthufiasme in °t ge voor de kunst hebben, zoo fpree» ken; zy zullen, het geen ik in myn voorgaand Vertoog gezegd heb, niet bevatten, niet gelooven. — — Maar laat ik hen dan vraagen, moet alles, wat tot de weelde be- hoort, afgefchaft en verwaarloosd worden? En wat noemt gy weelde? alles wat niet volftrekt tot behoefte, tot de noodzaakelykheden onzes leevens, behoort? wel wat zou ef dan al kunnen en behooren afgefchaft te worden! Elk heeft toch iets, daar zyne zinnen op gezet zyn, dat hy niet gaarn zou willen misfen, wyl hy er aan gewoon is en het tot genoegen zyns leevens bydraagt. Gy zult toch niet verkiezen in een fchamele hut uw intrek te neemen, fchoon gy het daar mede des noods zoudt kunnen redden ? Een gemakkelyke warme wooning, die wel ingerigt is, maakt toch een groot deel van ons wel-leeven uit. Gy zoudt het in dezelve met eenige ftoelen, tavels en ban- ken, kunnen redden: maar een hol, ledig huis is onge- vallig ; het moet toch gemeubileerd en maatig vercierd zyn. Maar begrypt gy niet, dat tot dit alles de teken- kunde te pas komt, die de grondflag is vən alle kunften? Uwe huizen zouden zonder dezelve ongefchikte kluizen R 3 Zyn, 230 HET LOT DER AFBEELDENDE KUNSTEN zyn, uwe hoven wildernisfen, en uwe Steden een ‘zeer flegte vertooning maaken , zoo uwe Bouwmeesters niets van de tekenkunst verftonden. — Hoe. zouden uwe fche- pen een vereischt fatfoen krygen , uwe vestingen in een ftaat van tegenweer gebragt worden, zonder plannen , zon- der tekeningen ? Wat zou ‘er van de Aardrykskunde, zulk eene nutte weetenfchap, worden, indien de Landmeeter ne kaarten niet kon tekenen? — Maar denkt gy dat dit alles met’ pasfer en liniaal ‘kan verrigt worden ; dat men het handtekenen, gelyk men het noemt, daarom wel zou kunnen ontbeeren? — Gy wilt dan ook nimmer het genoegen hebben, om uwe ouders, uwe vrienden, uwe egtgenooten en kinderen, ën veele beroemde mannen en vrouwen, iti afbeelding bewaard te zien? Gy wilt dan ook geene aânmerkelyke gebeurtenisfen , e roemryke gevallen, die in'en ‘buiten uw Vaderland in zulk eene menigte te land en ter zee voorgevallen zyn, door de kunst vereeuwigd hebben? Gy wilt uwe kinderen het enoegen en het nut beneemen , om gemakkelyk wroege evattingen ‘te krygen: van gevallen en voorwerpen, en al fpeelende- te leeren ? want zonder tekenkunst kunnen ‘er geene prenten gegraveerd worden. Wat zouden wy wee- ten van andere gewesten en volken , derzelver kleeding , huisraad ën gereedfchappens zoo de graveerkunst de reis- befchryvingen niet ophelderde? Zonder dezelve zou de Oudheidkundige -zeer verlegen ftaan, en hy zou een groot licht misfen, zoo hy de ophelderingen van :gedenkftuk- ken en -penningen misfen’ moest. Welk een fteun vindt de Geneeskunst niet in de naauwkeurige aftekening van de in- en uitwendige’ deelen van °t menfchelyke lighaam … ‘in de afbeelding van ‘allerleye kruiden; — wat hulp de Wysbegeerte, en vooral de Natuurlyke Historie? ‘On- mogelyk kan zy alles door de naauwkeurigfte befchryving Ons aan °t verftand brengen, onmogelyk zich ‘zelf alles verbeelden, zonder dat de Teken- en Graveerkunst het haar gee maakt. Zou ik alles opnoemen, waarin de unst te pasfe komt, in lang had ik niet afgedaan; maar dit zal genoeg zyn om de nuttigheid van eene ‘kunstraan te toonen , zonder welkers invloed zelfs veele Fabrieken nooit met eenigen finaak kunnen ingerigt worden: — eene kunst, welke boven alle Fabrieken in evenredigheid ‘het grootfte voordeel en eene zuivere winst oplevert, om dat de ftoffen, welke zy noodig heeft, in geene aanmerking komen. 832 FRAGMENT DER GEDENKSCHRIFTEN » Aan de Uisgeevers der Algemeene Vaderlandfche Let- To | teroefeningen, B: Er Geachte Vrienden! FRANKLIN is voortgevloeid , verdient de opmer- s king van elken lr ak en menfchenvriend, Het vol- s» gende Stukjen las ik onlangs: in het Franfche Maand- s, Werk, V Efprit des Journauw, voor de maand Maart a deezes jaars. Hoe het daar worde opgegeven’ blykt uit » het Opfchrift, en -de bygevoegde Aantekening. - Het s kwam my voor den grooten Man waardig te zyn; en 5% ik vond er, myns- oordeels , de duidelyke blyken im ss van die edele -openhartigheid , die fchrandere eenvou- » digheid, die waare braafheid, welke deezen doorluch- $s tigen „Amerikaan altoos kenmerkten. Ik befloot het te s» vertaalen. © Kunt gy het in uw Mengelwerk plaatzen, » het-is zeer tot uwen dienst. Ik ben, met achtinge en s heilwensch,. | P | » A's wat uit de pen van den. beroemden BENJAMIN 39 P _Uw beftendige Leezer en Haanen April 1758. Goedgunner E. S. N. on FRAGMENT der Gedenkfthriften van FRANKLIN, door __hemzelven opgefteld, maar niet uitgegeven (*). B deezen tyd (in het jaar 1730) vormde ik het ftoute en moeilyke ontwerp om tot de zedelyke vol- maaktheid te geraaken. Ik begeerde myn leeven door te brengen zonder eenigen misflag te begaan in ‘eenig oogen- blik 5 ik wilde my meester maaken van alles wat my daartoe konde vervoeren; van natuurlyke neiging, gezel- fchap, of gewoonte. Daar ik, het goed en het kwaad-kende, of meende te kennen, zag ik niet, waarom ik niet ke l Es a et (*) Dit Stuk is getrokken uit een Engelsch Handfchrift, zynde het vervolg. van hetgeen Buisson vóór eenige jaaren ge- drukt heeft, en alsnog uiet uitgegeven. VAN FRANKLIN. 233 het ééne zoude kunnen doen en het andere vermyden. Maar weldra befpeurde ik, dat ik eene veel moeilyker taak had ondernomen dan ik my in den beginne verbeeld had. Terwyl ik myne aandacht befteedde, en myne zor- gen aanwendde , óm my van éénen misflag te hoeden, viel ik dikwyls , zonder het te bemerken, in eenen ande- ren: de hebbelykheid deed haar voordeel met myne on- - olden, of wel de neiging was te fterk voor myne reden. | is A Ik befloot ten laatften, dat , hoezeer men-by befpiege« ling overtuigd mogt zyn, dat het van ons belang zy vol- ‘komen deugdzaam -te weezen , deeze overtuiging even- wel niet genoegzaam ware om onze valfche ftappen te ‘voorkomen ; dat men de ftrydige hebhelykheden moest afbreeken, goede aanneemen en zich daarin verfterken, eer men op eene beftendige en eenpaarige rechtheid van gedrag kon rekenen. Om daartoe te geraaken bedacht ik daarom de volgende fchikking. In de -onderfcheiden optellingen van zedelyke deug- den, welke my by het leezen onder het oog waren ge- kommen, was. de lýst meer of minder talryk, naarmaate de fchryvers een grooter of kleiner getal van denkbeel- den begreepen onder dezelfde benaaming. De Maatig- heid, by voorbeeld, had, volgens fommigen, alleen be- trekking tot eeten en drinken; terwyl anderen de bete- ‘kenis uitftrekten tot de gemaatigdheid in alle andere vermaaken, in alle lusten, geneigdheden en driften van het lichaam en vande ziele, en zelfs tot de gierigheid en de eerzucht. Ik {telde my voor, tot meerdere klaar- ‘heid, liever gebruik te maaken van een grooter getal van woorden, en aan ieder derzelven weinige denkbeel- den. te hechten, dan. my van minder uitdrukkingen te bedienen en ze met meer denkbeelden te verbinden: Onder dertien naamen begreep ik alle Deugden, welke ik diestyds befchouwde als noodzaaklyk of als wenfche- lyk, en by ieder derzelve voegde ik een kort voorfchrift, hetgeen ten vollen aantoonde hoe ver ik derzelver bete- kenis uitftrekte. Eel Ziehier de naamen deezer Deugden , met ieders voor- fchrift. | I. Soberheid. Eet niet tot dat het u bezwaart: drink niet zoveel, dat ’er uw hoofd door aangedaan worde. a. Stilzwygendheid, Zeg, niets dan hetgeen nuttig kan 5 zyn a34 FRAGMENT DER GEDENKSCHRIFTEN zyn voor anderen en voor uzelven, —— Vermyd beu. zelachtige gefprekken. 3. Orde. Dat elke zaak by u haare plaats hebbe, en elk gedeelte uwer bezigheden zynen tyd. 4. Standvastigheid van Befluit (*). Neem vastlyk voor te doen ij uw plicht is, en doe, zonder misfen-, hetgeen gy hebt voorgenomen. - 5. Zuinigheid. Maak geene onkosten dan tot welzya van anderen of van uzelven; dat is te zeggen, geef. niets te onpas uit. bren | | 6. Vlyt. Verlies geen tyd; wees altoos bezig met iets puttigs , en onthoud u van alle bedryven, die dat niet > Sn Oprechtheid, Gebruik geene fchadelyke vermommin- „gen; laat uwe gedachten onfchuldig «en rechtmaatig zyns en volg dezelve wanneer gy fpreekt, - Te 8. Rechtvaardigheid, Benadeel niemand, het zy -door hem kwaad te doen, het zy door verwaarloozinge wan hem - het goed te doen, waartoe uw plicht u verbindt. — … 9., Gemaatigdheid. Vermyd de uiterften: wacht u van u te vertoornen over de Verne kingen van anderen, hoe: zeer gy meent ’er reden toe te hebben. i | 10. Zindelykheid, Duld geenerlei morfigheid aan -uw lichaam, aan uwe klederen, of in uw huis. | rr. Bedaardheid, Laat u niet ontroeren, het zy door penningen, het zy door gewoone of onvermydelyke toe- vallen. | ‚ra. Äwischheid, Geef u zelden over aan het minvet- maak: gedag het nooit dan tot uwe gezondheid, of om nakomelingen te verwekken; maar nooit in die maate, dat gy uwe reden bederft, uwe krachten verliest, of het zy uwe eigene rust en achting, het zy die van anderen, bo nadeelt. a 13. Nederigheid. Volg JEsUs en socRATES na. -:- Myn oogmerk was de hebbelykheid van alle deeze deugden my eigen te maaken. dacht , dat het goed zoude -weezen, in plaatze van myne oplettendheid te ver- deelen door de onderneeminge om ze alle te gelyk magtig te worden , dat ik de aandacht, geduurende eenigen tyd, op eene van alle vestigde, en, wanneer ik my van deeze verzekerd had , overging tot eene andere; en zo vervol- C°) Refolution. ak VAN FRANKLIN. s35 ns;'tóôt dat ik ze alle dertien had doorgelopen, En daar ket voorafgaande verkrygen van fommige my dat van an- dere gemaklyker konde maaken , ftelde ik zè, met-dat oagmerk , in de orde, welke men zv even gezien heeft. De Soberheid had de eerfte plaats, als gefchikt om die koelbloedigheid en juistheid van gedachten te bekomen, die zo noodzaaklyk zyn, wanneer men eene beftendige waakzaamheid moet in acht neemen, «en zich op zyne hoede houden tegen de altoos byblyvende aanlokfels van oude ‘hebbelykheden, en tegen de kracht. van geduurige verzoekingen. | | sik | . Deeze deugd ‘eenmaal verkregen en gevestigd zynde, werd de Stilzwygendheid zeer veel gemaklyker. Daar dk wenschte kundigheden op te doen ten zelfden tyde, waarin ik my. zocht te volmaaken in deugd, overwoog ik, dat men hiertoe eerder -geraakte door ‘behulp van het dor dan van de tong ; en dewyl ik ‘daarom my wilde ontflaan van de hebbelykheid, die by my veld won, van babbelen, van aartigheden «en fnaakeryen te zeggen, welke my alleen sin beuzelachtige gezelfchappen aanneemelyk konden maaken, gaf ik de tweede plaats aan de Stilawygendheid,. © © ~ ` Door middel van deeze, en door de Orde, welke op haar volgt, ‘hoopte dk meer tyd te krygen tot het voort- zetten van myn -ontwerp en van--myne ‘letteroefeningen. De Standvastigheid wan Befluit Eenmaal tot eene hebbe- iykheid geworden, moest my bevestigen in myne poo- gingen om de overige deugden ‘te verkrygen. De Zut- zigheid ende Wlyt moesten my ‘bevryden van de fchul- den „welke ik nog had, my overvloed en onaf hange- Iykheid bezorgen, én. daardoor de betrachting der Op- wechtheid en der Rechtvaardigheid gemaklyker mad- ken, enz. en 6 did Ik ‘befloot vervolgens , dat, overeenkomftig met den raad van PYTHAGORAS , in deszelfs gulden Verfen, een da gelyks onderzoek noodzaaklyk ware, «en bedacht, om dit wel in:te richten, de volgende fchikking. Ik maakte een klein Boekjen, waarin ik voör elke Deugd eene bladzyde fchikte. Op die ‘blaäzyde trok ik Iynen met rooden inkt, zodat zy ‘werdeéld wierd ‘ín zeven kolommen, eene voor elken dag der week, welke ik merkte met de:eerfte letter van deszelfs naam. “Over deeze kolommen trok ik dertien ‘roode dwarslynens ftel- lende aan ‘het begin van elke dwarslyn de eerfte letter uit 236 FRAGMENT DER GEDENKSCHRIFTEN uit den naam van eene der deugden.: Op deeze lyn; en in de gepaste kolom , konde ik, met een klein ftreepjen gewoonen inkt, alle misflagen aantekenen, welke ik , by myn onderzoek, bevinden zoude dien dag tegen deeze it begaan te hebben. Ik nam het befluit, om aan elke der deugden, de eene na de andere, geduurende eene week, eene geftrenge op- lettendheid te befteeden. Dus droeg ik in de eerfte week groote zorg om het maaken der geringfte inbreuk op de soberheid te vermyden ; laatende de andere deugden over aan het gewoone beloop der dingen: alleen tekende ik elken avond de misflagen aan van den afgelopen dag. Ingevalle ik dus, geduurende de eerfte week, myne eer- fte 1 a re Soberheid ,… geheel zuiver mogt kunnen houden, befchouwde ik de hebbelykheid dier deugd als enoeg verfterkt, en derzelver vyanden , de daartegen ydende neigingen, als genoeg verzwakt, om het vete der uitftrekken myner oplettendheid, het voegen ‘der naastvolgende deugd by de voorige, te kunnen waagen , en toe te leggen om in de tweede week twee lyne zuiver van merktekenen te houden. Dus tot de laatfte deugd voortgaande, konde ik myhen kring volkomen doorloopen in dertien weeken, en deezen loop viermaalen in het jaar herhaalen; even gelyk ie- mand, die eenen tuin heeft in orde te brengen, niet onderneemt al het onkruid in eens uit te rukken, hetgeen buiten zyn bereik en boven zyne krachten zoude weezen, maar op éénen tyd flechts op één bed arbeidt, en, wan- neer hy dit heeft afgedaan, tot een tweede overgaat. Ik moest dus (ten minften ik vleide my hiermede) het aan- moedigende vermaak genieten van myne vorderingen in de deugd te zien op myne bladzyden, door het allengs- kens uitwisfchen der ftreepjens op myne iynen , tot dat ik ten laatften, na etlyke herhaalingen , het geluk zou- de hebben, van myn boek geheel fchoon te zien, by het eindigen van een dagelyks onderzoek van dertien „weeken. Myn klein boeksken had tot opfchrift deeze verfen uit den. CATO van ADDISON. „ Hier houd ik ftand: en zo wy zeker zien en hooren „ Een Hooger boven ons (dien wy aan ’s hemels licht ‚ Aan al dit aardfche zieu natuurlyk voor ’t gezicht) 29 VAN FRANKLIN. 237 s, Hy fchept in deugd vermaak ; en-zulk een welbehaagen » Is 't hoogfte heil (*).” Eene andere plaats uit CICERO, »» O Wysheid, leidsvrouw des leevens ! o nafpoorfter der » deugden, en der diek uitdryffter ! Een dag wél s» en naar uwe bevelen doorgebragt is te kiezen boven » eene in zonde verfleten onfterflykheid (}).” Nog eene andere uit de Spreuken van SALOMO, alwaar hy eerd van de wysheid en de in de s» Lengte van dagen is in haare rechterhand; in haare s» linkerhand rykdom en eere : haare wegen zyn wegen » der lieflykheid , en alle haare paden vrede.” Spr. Hoofdft. Ill, ys. 16, 17. Daar ík God befchouwde als de bron der Wysheid, oors deelde ik het plichtmaatig en noodzaaklyk ter bekominge van dezelve zyne sa te zoeken. Ik {telde daarom het volgende korte Gebed op, en plaatfte het aan het hoofd der tafelen myns onderzoeks, om het dagèlyks te ge- bruiken. „a O Magtige Goedheid! Weldaadige Vader! Barm- » hartige Geleider, vermeerder in my de Wysheid, op- » dat ik myn waar belang moge kennen : verfterk myn » befluit om alles uit te voeren wat zy voorfchryft: laat » myne goede dienften jegens uwe andere kinderen U » welbehaagelyk zyn, als de éénige in myn vermogen » ftaande daaden van erkentenisfe voor de aanhoudende » gunften , welke Gy my bewyst.”” dg 0 (*) Het kwam my best voor, het oorfpronglyke van deeze Plaats , gelyk ook van de uit cicero en ToOMPSON ontleende woorden, uit den tekst wech te neemen , en by wege van Aantekeningen aan den voet der bladzyde te plaatzen., E, Here will I hold: if there is a power above us (And that there is, all nature cries aloud Thro all her works) he must delight in virtue, And that which he delights in, must be happy. (t) o Vite philofophia dux! o virtutis indagatrix , expultris= que vitiorum! . .. Unus dies bene, G ex praceptis tuis alus, B immortalitati efl anteponendus, Cic. Tusc., Quaft. Lib. » Cap. 2. | | 235 FRAGMENT DER GEDENKSCHRIFTEN Dok bediende ik, my van dit Gebed, getrokken uit de Gedichten van TOMPSON : „ Vader des Lichts en des Leevens! Gy zelve het, » hoogfte Goed! Leer my wat goed is, leer my uzel= s ven kennen. Behoed my tegen dwaasheid, ydelheid » en ondeugd 5 tegen alle laag bejag, en vervul mynen s» geest met kennisfe, met den zielsvrede van een gerust » geweten en met reine deugd , met geheiligde ‚ waare „ en onverwelkelyke gelukzaligheid (*).” Dewyl het voorfchrift van Orde eischte, dat ieder gedeelte van myne bezigheden zynen bepaaldlyk ik zi wezen tyd had, behelsde eene bladzyde van myn boeks- ken het volgende ontwerp voor het gebruik der vieren- twintig uuren van den natuurlyken dag, | Ontwerp voor het gebruik der vierentwintig uuren van dn natuurlyken dag. _Morgen- vraag: Wat goed kan ik heden doen? Uuren | Zoras ik opfta my wasfchen en de opperfte 5 | Goedheid aanroepen, de bezigheden van den dag (regelen, de letteroefeningen , welke ik onder 7 handen hebbe, vervolgen, ontbyten. 8) 9 k b Werken. IIJ 127 Leezen, of myne rekeningen opneemen, mid- q dagmaal en Vd Esmaa a\ | 3 4 ? Werken. 5J i ii“ (*) Father of light and life, thou Good fupreme o Teach me what is good, teach me thyfelf, Save me from folly , vanity, and vice, From every low purfuit and fill my foul With knowledge, confcious peace, and virtue pure, Sacred, fubftantial , never fading blifs. VAN FRANKLIN, 23% Uuren dl Alles op zyne plaats fchikken, avondmaaltyd 6 bhouden, mufiek of uitfpanning, of gezelfchap, 9 | onderzoek van den verlopen dag. 10) IÍ ral - Ií #Slaapen. a 3 4) | _Avond-vraag: Wat goed hebbe ik heden gedaan? Ek begon de uitvoering van dit Ontwerp met myzelven te onderzoeken, en volhardde daarin eenen tydlang, maar brak ze tusfchen beiden af by fommige gelegenheden. Ek ftond verbaasd, toen ik bevond, dat ik veelmeer ver- vuld was met gebreken dan ik my verbeeld had, maar ik Had ook het edge van ze te zien verminderen. Ter vermydinge der moeite van myn boeksken (hetgeen door het fchraapen van het papier ter uitwisfchinge der mierktekenen van oude misflagen , om plaats te maaken voor nieuwe, geheel vol gaten was geworden) van tyd tot tyd te vernieuwen , fchreef ik myne tafels en myne voor- fchriften over op de yvooren bladen van een memorie boekjen: de lynen werden daarop met rooden inkt getrok- ken om te blyven ftaan, en ik tekende myne misflagen aan met eene flift van roode aarde, waarvan ik de trekken emaklyk konde uitwisfchen door ’er eene natgemaakte pons over te ftryken. 