Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 1 Van de vroegste tijden tot op het jaar 900 na Christus
Op het ‘oogenblik, dat de officier in de herberg was gekomen, waar hij zich van den koffer had meester gemaakt, bevond var psx zich aldaar, die, ongerust wegens de afwezigheid der matrozen, welke het stuk verrieden, zich derwaarts had begeren. Hij ontkwam, daar hij bij den officier, die het huis binnentrad, geen achterdocht ver- wekte, en ging STOUTENBURG waarschuwen, die ep zijne beurt zijnen broeder GROEN vELD van het gevaar verwittigde, waarop zij zich beiden wegmaakten. Ook siats begaf zich op het eerste bericht uit Rotterdam op de vlucht. | VAN Dik werd te Hazerswoude betrapt, niettegenstaande hij zich in boerenkleederen DES VADERLANDS. l 799 gestoken had. Nu raakte men genoegzaam met de geheele zaak bekend. Het bleek, dat men reeds vroeger het plan had gehad, den Prins, toen hij met het leger over de grenzen in Brabant of elders was geweest, den terugkeer in het land te beletten. De mogelijkheid om den Prins aldus, zoo als men het noemde, uit het land te houden, veronderstelde eene middelerwijl voorgevallen algemeene eendrachtige omwenteling. Ook nog onlangs had men den Prins bij zijne terugkomst te Rotterdam uit de Willemstad willen ombrengen; doch hiervan had men afgezien. Nu zou men den Prins, den 74e» Februarij, te Rijswijk in den stal van de herberg Witsenburg bij het af- of inklimmen van zijn rijtuig door eenige mannen laten bespringen. Dezen zouden zich dadelijk uit de voeten maken, maar intusschen zou het gerucht van het gebeurde verbreid. worden, terwijl eenige afgezette Schouten en Secretarissen van de dorpen, aan het hoofd van hunne boeren in den Haag gekomen, kreten zouden aanheffen, die tot beangstiging van de tegenwoordige Regenten en tot het herstel der in 1618 van het kussen geraakte Overheden zouden leiden. Hetzelfde, verwachtte men, zou te Leiden, te Rotterdam en elders plaats grijpen. — Na van piss bekertenis werd een prijs uitgeloofd van 56000 gul- den op de hoofden van GROENEVELD, STOUTENBURG en ADRIAAN VAN DER DUSSEN, schoon- Z00D van ELIAS VAN OLDENBARNEVELT, den gewezen pensionaris van Rotterdam; voorts eene som van 4000 gulden op het lijf van KORENWINDER, en van 600 op dat van de gebroeders BLANSAART. Vroeger en tegelijk met van pix waren de gewezen predikan- ten SLATIUS, GEESTERANUS en vELSIUS aan de winzucht van den aanbrenger overgeleverd , die voor elk hunner mede 4000 gulden verdienen zou. GROENEVELD was naar Scheveningen gegaan om van daar met een visscherspink naar Engeland over te steken. Doch bevreesd voor de zeereis op zulk een lichten bodem, had hij zich langs het strand noordwaarts begeven. Men kwam hem op ’tspoor, en op Vlieland werd hij, in visschersgewaad vermomd, in hechtenis genomen. STOUTENBURG en VAN DER DUSSEN, zich eenige dagen te Rotterdam schuil gehouden hebbende, ont- kwamen in een kaasschip op Kleefsch grondgebied. Van daar gingen zij naar Brussel, waar de Aartshertogin hen in hare bescherming nam. STOUTENBURG, na eene reize door Italië en Frankrijk gedaan te hebben, nam dienst onder die Vorstin, en omhelsde de Roomsche Godsdienst, die van pen pussen steeds beleden had. De twee BrANSAARTS en WILLEM PARTHIJ werden te Embden gevat, KORENWINDER te Ouwerschie, sLATrus in de nabijheid van Koeverden. | | Den 27*e» Februarij vielen de eerste slachtoffers van de misdaad. Toen werden de vier eerst gevangenen onthoofd: het ligchaam van KORNELIS GERRITSZOON werd na de onthoofding gevierendeeld en de deelen aan galgen aan de vier uiteinden van den Haag opgehangen. Gnoxrneverp beleed dadelijk schuld en werd dus niet op de pijnbank ge- bracht. Zijne moeder, die voor haren man geen genade had mogen smeeken, omdat bij slechts recht te vragen gehad had, ging thans, vergezeld van haars zoons echtge- 1621— 1625. 800 ALGEMEENE GESCHIEDENIS eee 1621— noot, ANNA WErTSEN, vrouwe van Brandwijk, en hun zoontje, tot den Prins om ge 1. nade le vragen. De Prins ontving haar beleefd, maar gaf geen hoop. Ook werd de ongelukkige met van pisk en KORENWINDER tot den dood met den zwaarde verwezen, met verbeurdverklaring hunner goederen. Den 28sten Maart ontving hij zijne moeder, vrouw en kind om afscheid te nemen, en den volgenden dag trad hij los en zonder boeijen, met den: hoed op het hoofd, den mantel aan en den degen op zijde, wellevend buigend voor de toeschouwers aan de vensters, als edelman, gelijk zijne vrouw bij het B — afscheid verlangd had, naar het schavot. Daar gekomen, bleef hij kalm, legde zelf zijnen mantel en degen af, hielp zijnen kamerdienaar, die hem het bovenlijf ontblootte, en ging naar het zand, zeggende met volkomen besef der waarheid: » wraakgierigheid en kwade raad hebben mij hiertoe gebracht. Heb ik iemand misdaan, ik bid om CHRISTUS wil vergeeft het mj.” Toen knielde hij, met het gelaat gekeerd, niet naar den gewonen kant, maar naar dien van zijns vaders huis op den Kneuterdijk, als be- hoefde hij de vergiffenis van den man, die te groot en te edel geweest was om wraak te begeren, en wiens naam nu door zijn’ geslacht een smet was aangewreven, zonder welke die naam wellicht al te roemvol zou geweest zijn. Toen hij *t mutsje voor de oogen trok, hoorde men hem zeggen: »O God! wat man ben ik geweest, en wat ben ik nu!’ — Zijns vaders: »o God! wat komt er van den mensch!” was verhevener. — En daarop eindelijk, zijne handen zamenslaande, met eene ijdele aanmaning, tot hem zelven gericht: »patientie!’ Dit was zijn laatste woord. — Terwijl de ligchamen nn VAN DIJK en KORENWINDER, die met volkomen schuldbesef en ware berusting sterren, na de onthalzing gevierendeeld en hunne hoofden op staken gezet werden, werd crot- NEVELDS lijk voegzaam in zijn huis gebracht en den volgenden nacht in zijns vaders graf begraven. | 2 DE a = Status had zich gevleid, dat men. hem nog vergiffenis zou geschonken hebben tot steld, loon voor de mededeelingen, die bij, laaghartig genoeg, gedaan had om de Remo stranten te bezwaren. Had zijne bangheid hem in de handen zijner vervolgers doen vallen, in de gevangenis was hij weder trotsch en stuursch. Den laatsten Mei werd in alle Provinciën een plechtige dankdag gehouden over het ontdekken van de » verfoeijelijke, barbaarsche zamenzwering tegen den Prins.” Die van het Gerecht te Letden meenden, dat het zaak was, hunne onderdanigheid en trouw aan den Prins door overbodige gestrengheid aan den dag te leggen. Zij veroordeelden drie hunner medeburgers ter dood, alleen omdat zij van den aanslag geweten en dien niet aangebracht hadden. -KLAAS MICHELSZOON BONTEBAL, ter dood verwezen door de Sche- penen en Mannen van Schieland, was de laatste van de vijftien, die om deze zaak het leven verloren !. De vier aanbrengers waren door den Prins en mede door de Staten-Generaal beloond. Zij kregen elk 600 gulden en bovendien eene jaarwedde van 16 gulden 's maands onder het Collegie ter Admiraliteit, hetwelk zij zelven verkiezen zouden, en dat wel totdat zij | hooger bevordering bekomen zouden hebben ?. Het laat zich denken, dat, op het eerste vernemen van den aanslag tegen het leven De Remonstran- s e . ° ° . ten r] van mede- van den Prins, al dezulken, wier zaak eenigermate met die des Prinsen in verband stond , plichtigheid ver- en die, met de verandering van 1618 opgekomen, hunnen: staat van zijn lot afhankelijk — moesten achten, hoogelijk ontrust werden, en dat zij diegenen zonder onderscheid ver- dachten, die voornamelijk de slachtoffers van die omwenteling geweest waren. Vandaar dat zelfs de Staten-Generaal in eene missieve aan onze Ambassadeurs en Agenten buitens- lands verkondigden, dat eenige Arminiaansche predikanten de zamenzwering beleid had- _ den 3, De namen van SLATIUS, CORNELIUS GEESTERANUS, VELSIUS, BERNARDUS DWINGELO en WELING *, weldra als medeplichtig of medebewust genoemd, schenen die meening te bevestigen. Zelfs verscheidene Remonstranten deelden dat gevoelen en staakten van dit oogenblik aan de gemeenschap met hunne geloofsgenooten om met de daad te toonen, 1 Arrsema, I, bl. 167—180. Wassenaer, Histor. Verh, IV, £ 104—112. V, £ 5—7, -41—47. Bnaxpr, IV, bl. 000—095, 1405—1116. 2 Resol Stat.-Gen. 10 Febr. 1623. - 3 Wassenaer, IV, f. 108, 109. De Staten van Utrecht, die zich ook in Junij (1621) bij- zonder streng betoond hadden (Resol. Stat.-Gen. 23 Junij, 1621), vaardigden den 14 Febr. (1623) - een plakaat uit, waarbij de gansche Broederschap der Remonstranten zoo goed als beschuldigd werd, en groote geldsommen werden uitgeloofd tot belooning van de aanbrengers der meest ver- dachten onder hen. Ook verlangden zij herziening van de acte van stilstand, door de terugke- renden uit de ballingschap te teekenen, na de »conspiratie, door de Arminianen gepleegd” (Resol. Síat.-Gen. 25, 27, 28 Maart, 1623). Werkelijk werd die acte in den verlangden zin gewijzigd (Resol. Stat.-Gen. 15 Junij, 1623). 4 Deze was in Junij 1621 te Gouda gevangen genomen, en later uit de gevangenis ontsnapt. (Resol. Stat.-Gen. 12 Junij, 1621, en hiervoor, bl. 798). Í UI Deer. 5 Sruk. l 101 1621— 1625. zuiveren 1621— 1625. 802. ALGEMEENE GESCHIEDENIS CD Genes dat zij gansch vreemd aan den toeleg waren en dien ten sterkste afkeurden. Maar de ware Remonstranten hadden zich met den moordaanslag niet bezoedeld en het Christelijk geduld niet verloochend. Zij achtten zich verplicht, zich zelven openlijk dit getuigenis te geven. Verscheidene Remonstrantsche predikanten, te Amsterdam hijeengekomen, deden zulks bij een vertoog aan de Staten-Generaal, aan de Staten van Holland enun den Prins van Oranje. Dit stuk predikte den plicht der gelatenheid, zelfs ander het onrechtvaardig oordeel der Overheid, met zulk eene verhevene taal; het wees de gemeen- schap met hen, die zich aan de zamenspanning schuldig gemaakt hadden, zoo krachtig af, en getuigde van zulk een aandoenlijk medelijden met den benarden staat van het vaderland, dat het, met al wat sedert gestrekt had om de oogen te openen, mede niet weinig heeft toegebracht om de Remonstranten algemeen beter te doen waarderen, en veroorzaakt heeft, dat men zich van lieverlede schaamde, predikanten, die zoo spra- ken, langer te nopen, zich als misdadigers schuil te houden, om geene andere reden, dan om het gevaar van eene levenslange gevangenis of erger nog te ontkomen, waaraan zij zich blootgesteld zagen, wanneer zij de verstrooide belijders eener boven sectegeest en aardsch bejag verheven godsdienst eenige toespraak verleenden }. Het wapen, welks kracht de Gereformeerde Kerk bij vernieuwing tegen de Remonstranten zou hebben kunnen beproeven, werd haar niet vergund ter hand te nemen. Immers werd het ver- zoek om drie jaren na de gehouden Nationale Synode volgens de gestelde bepaling eene tweede zoodanige Kerkvergadering bijeen te roepen, door de Staten-Generaal onbeantwoord gelaten, en eindelijk door de Staten van Holland afgeslagen *. Gelukkig, dat er ten gevolge van den aanslag op ’s Prinsen leven niets is voorgevallen, dat strekken kon om de wonde nog wijder open te rukken en de edelste ingezetenen nog meer te grieven in eenen tijd, dat het land, op straffe van den ondergang, van alle burgers zonder onder- scheid het lijdzaam dragen der ongehoord zware lasten vergde. De Remonstrantsche predikanten, wier namen genoemd waren, of die werkelijk van de zaak geweten hadden, ` 1 Arrsema, bl. 180—191. Baaxpr, IV, bl. 1035—1042. In Aug. 1621 was gevat suos mus (Resol. Stat.-Gen. 25 Aug. 1621), in September sarma (Resol. Stat.-Gen. 13 Sept. 1621), die later ontvluchtte- (Resol. Holl. 24 Sept. 1621), in April 1622 narssros (Resol. Stat.-Gen. 2 Resol. Stat.-Gen. 17 Junij, 1622. Resol. Holl. 16 Julij; 17 Sept. 1022. DES VADERLANDS. 805 a EE NER UM END slaagden beter, dan zij die in de handen van het gerecht vielen, om zich schuil te 1 o houden of over de grenzen te bergen: geen wonder, want zij vonden hunne gewone wijkplaatsen bij liefhebbende gemeenteleden en kenden de onschuldige listen, die den vogelvrij verklaarde niet zelden veiligheid verzekeren. Later nam men de verontschul- digingen van diegenen onder hen aan, die eenigermate met de zamengezworenen in aan- raking gekomen waren. Van Der MULE werd uit de Beverwijk, de hem thans aange- wezen verblijfplaats, naar 's Gravenhage gebracht, maar dadelijk weder losgelaten !; de Advokaat soscu uit ’s Hage, en coparus, beiden voormalige hoogleeraren van Leiden ?, en eenige Leidenaren werden, na onderzocht te zijn, van alle vervolging ontslagen: ook was hunne onschuld boven alle bedenking verheven. Van de zijde der Mogendheden, die met de Republiek in diplomatieke betrekking Gelukwenschin- stonden, ontbrak het niet aan ambtshalve betuigde plichtplegingen en gelukwenschingen Se bij gelegenheid van de ontdekking der zamenspanning. Den 1542 February had pu MAURIER deswegens gehoor bij de Staten-Generaal; den 15da Maart wenschte carLerow hun Hoog Mogenden geluk met het mislukken dier »duivelsche conspiratie”. Hij verklaarde dat de genegenheid van de voornaamsten in het Rijk jegens deze Landen door deze zaak zeer was toegenomen, aangezien daaruit, alsmede uit het ontzet van Bergen op Zoom en wat er in den afgeloopen winter verder gebeurd was, voor elkeen duidelijk was ge- bleken, dat God Almachtig dezen Staat voor den ondergang wilde behoeden. Daarbij overhandigde hij eenen brief van zijnen Koning van dezelfde strekking. Sunrano, die den 22sen Maart gehoor verkreeg, was sterker, dan een der andere vreemde vertegen- woordigers, in de uitdrukkingen, door hem op last zijner Meesters gebezigd: de Seigneurie, zeide hij, verblijdde zich over deze groote genade Gods, evenzeer alsof het haar eigenen Staat aanging. De Regenten der Republiek van Genéve schreven eenen brief, waarin zij betuigden, dat zij met hunne geheele gemeente God den Heer gedankt hadden met eene onuitsprekelijke blijdschap 8. ! Aan VAN DER MULE was vergund, zich van Goedereede (zie hiervoor, bl. 306) om redenen van gezondheid naar de Beverwijk te verplaatsen , nadat achtereenvolgens de Koning en de Koningin van Bohemen, die zijn huis te ’s Hage bewoonden, zich te vergeefs tot de Staten gewend hadden, om voor hem het verlof te verwerven van in de hofstad terug te komen (Resol. Stat.-Gen. 26 Maart, 1621. 22 Maart, 1622. Resol. Holl. 21 Dec. 1621. 23 Maart; 4 Mei, 1622). 2 Zie hiervoor, bl. 390. | 3 Resol. Stat.-Gen. 15 Febr.; 15, 22 Maart; 2 Mei, 1623. Branpr, IV, 991. Op voorstel van Graaf ernst CASIMIR was men bedacht op de oprichting van een korps van 40 »Carabijns”, te lichten uit ingezetenen van deze Landen, ten einde den persoon van den Prins tegen dergelijke aanranding te beschermen. De Prins zelf betoonde zieh ook nu niet zeer ijverig tot bevordering van dezen maatregel (Resol. Stat.-Gen. 21, 24 Febr.; 8 Maart, 1023. Resol. Holl. 27 Febr. 1623). 101 * 804 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Ed 1621— Het blijkt niet, dat het iemand in de gedachte is gekomen, dat de aanslag tegen 1625. ; 5 ; : T den Prins door Spanje en de Jezuiten of in verstandhouding met hen zou zijn onderno- men. Ook moesten de Spanjaarden, zoo zij ten minste van dep waren staat der zaken niet onkundig waren, in dezen tijd erkennen, dat zij veeleer reden hadden om de voort- during van ’s Prinsen leven dan zijnen dood te wenschen ?. Kon men de kracht der kooplieden breken, hunne zaken, ten minste voor een tijd lang, stremmen; kon men Amsterdam knakken, ja, ware het mogelijk, vernielen: die werven, waaruit de schepen zich over alle zeëen verspreidden; die kantoren, waar zooveel handel gedreven werd; die beurs, waar al die ondernemende mannen op gezette tijden vergaderd waren, in één woord, kon men Amsterdam, hetwelk zulks ruim zoozeer verdiende, evenzoo be- handelen, als men vijf jaren te voren Venetië had willen doen, — dat zou nog een slag zijn, die wat afdeed. En, zoo Prins nenpam de woningen der onschuldige Braband- sche boeren was komen verbranden, was het minder geoorloofd Amsterdam, de zenuw en levensader der ketterij, in vlammen te doen opgaan? — Zoo zal menigeen, de zaak van Spanje met geestdrift toegedaan, gedacht hebben; maar of zulke denkbeelden een Geruchten van begin van uitvoering gekregen hebben, zulks is twijfelachtig. Toch bestaat er eene pogingen om Am- sterdam in den brand te steken. overlevering, dat in het jaar 1625 in de gracht onder de toenmalige beurs eene schuit, met buskruit geladen, ontdekt zou zijn, aldaar gebracht met het doel om het gebouw in de lucht te doen springen. Tot aandenken, zegt men, van dit geval komen de jon- gens (want een weesjongen zou de ontdekking gedaan hebben) nog heden ten dage in de kermisweek zich op de beurs vermaken ?, Maar is het feit waar? — wasse- NAER, schrijver van een historisch Verhaal aller gedenkwaardige Geschiedenissen, van 1621 tot 1650, vermeldt ?, dat in het genoemde jaar 1625 door eenige zamenzweer- ders in Brabant het plan is opgevat om door eene soort van helsche werktuigen bi stormachtig weder de groote schepen in de haven ‚ en de stad zelve op verschillende punten, bepaaldelijk de Beurs en het Oost-Indisch Huis, in brand te steken. Hij noemt verschillende personen, die, aangezet door zekeren kapitein var per ELST, zulk eenen gruwelijken aanslag beraamd hadden. Die lieden zouden Amsterdam bezocht hebben om de gelegenheden op te nemen, en van hetgeen zij bevonden hadden, verslag gedaan hebben aan de Infante en aan serora. Doch toen zij geld tot belooning en tot uit- voering der zaak ontvangen hadden, zquden zij niets meer van zich hebben laten .| Trouwens in Febr. 1624 werd aan de Staten van Holland en door dezen aan de Staten-Generaal bericht, dat zes Vlaamsche Jezuiten het voornemen hadden, behoorlijk van moordtuig toegerust, herwaarts over te komen om Prins maurits en Prins zexprikK om het leven te brengen (Resul. Stat.-Gen. 14 Febr. 1624). Dus te voren aangekondigde aanslagen zijn niet zeer te dachten. 2 Eene wandeling in Amsterdam, in het midden der 17% Eeuw, door soaxses Avaruius, 1859, bl. 40—42. 3 In zijn VI Deel, fol. 62—64. DES VADERLANDS. 805 hooren. Daarop zou DON RODRIGO Las, Graaf van sALAzAR, eenige Antwerpsche bootsge- zellen hebben. aangezet om het stuk uit te voeren, onder het beleid van personen, door wWASSENAER wederom met name genoemd. Doch ook ditmaal leidde de poging tot niets. Ten derden male zou de zaak opgevat zijn om uitgevoerd te worden door ver- scheidene soldaten en ondergeschikten van denzelfden var per ELST. Ook de boeren slachtoffers van de branden, door Prins gErpriK in het vorige voorjaar in Brabant ge- sticht, zouden thans mede in de zaak betrokken zijn geweest. Maar wederom ontbrak het aan de volharding der zamengezworenen. Graaf sALAzAR zou, in overleg met van DER ELST, begrepen hebben, dat men de Jezuiten moest overhalen om de lieden, die het stuk zouden uitvoeren, door zedelijken invloed aan te sporen. Werkelijk zouden alsnu de Jezuiten een paar Antwerpenaren hebben overgehaald, die een hoop boeren en soldaten aan zich verbonden. Dezen zouden zich inderdaad naar Amsterdam begeven hebben, maar wegens de strenge orde en waakzaamheid, die zij daar overal en bepaal- delijk in de haven in acht genomen vonden, onverrichter zake zijn teruggekeerd, om aan VELASCO en VERREYCKEN verslag te doen. Nogmaals evenwel zou een zekere kapel- laan BENBICUS BELLENUS, die wel veertig jaren lang » een exorcist”? was geweest, nieuwe helsche werktuigen bedacht en daarbij eene stof vervaardigd hebben, die, in den vorm van balletjes in de vlam gestrooid, de lucht zoodanig vergiftigde, dat men niet levend vermocht te naderen om den brand te blusschen. Den Prins van Oranje, zegt de be- richtgever, zou zelf de aard dier giftballetjes gebleken zijn. Dezen seLLENUS zou een winstgevende geestelijke bediening, en dien Kapitein VAN DER ELST eene som van 50,000 dukaten en eene Compagnie ruiters tot loon toegezegd zijn geweest. — Na dit alles verhaald ie hebben, voegt wassenaer er bij: » De volkomen kennis van dezen handel is door den Kapitein BLAAUW of BLAAUWBEEN, op dezen tijd in’s Gravenhage om zekere handeling gevangen, aangediend, daarvoor groote belooning trekkende.” — Wat leert nu het Register van de Resolutiën der Staten-Generaal? Daaruit ziet men, dat in den zomer van het jaar 1625 eene zekere Kapitein van DER ELST, gezegd BLAAUWBEEN, in den Haag gekomen is. 1621— Houding van Engeland ten aan- zien der Repu- bliek. 1625. \ 806 | ALGEMEENE GESCHIEDENIS €———OOÓ— Ee het zij, zijne uitvinding werd onnut geoordeeld, en door hem geld tot zijn vertrek te geven, wilden de Staten zich van den gelukzoeker ontslaan. Doch hij was buiten staat de reis te aanvaarden, zoo men ook de door hem gemaakte vertering niet betaalde. Dit gaf hij te kennen, en tevens, dat er gecommitteerden aangewezen zouden worden om hem nader te hooren. Zulks geschiedde, en nu deed hij aanwijzingen, die er toe leid- den, dat hij op de Voorpoort in verzekerde bewaring werd gesteld, waar hij evenwel . zeer mild behandeld werd. Ongetwijfeld hebben deze aanwijzingen de bovenvermelde aanslagen tot onderwerp gehad: daar hij zich zelf als daarin betrokken moest voordoen, zoo kan het niet bevreemden, dat hij alsnu gevangen werd gezet. De omstandigheid, dat de agent van den generaal mansreLD een verzoek indiende ter zijner bevrijding uit de hechtenis, wettigt de meening, dat hij in het leger van dien veldheer gediend zal hebben. In de maand Februarij van het volgende jaar werd de vraag, of men hem nog langer gevangen zou houden, aan den Prins ter beslissing gelaten, en deze oordeelde, dat hij nog een tijd lang op de Voorpoort moest blijven zitten 1. ; Wat er dan van den beraamden aanslag op Amsterdam wezen moge, zeker is het, dat de zaak in deze stad geloofd is geworden, en de meening, dat de tegenpartij ons niets minders dan den ondergang toedacht, getuigde wel, dat er in de voorstelling des volks voor de mogelijkheid eener verzoening geene plaats was, en tevens, dat men de hoop niet opgaf om bij voortgezetten strijd de onafhankelijkheid te handhaven. In weerwil van de schoone woorden van camrETON, dat het duidelijk gebleken was, hoe God Almachtig dezen Staat voor den ondergang behoedde, bestond bij Engeland althans zoo min de overtuiging als de hoop, dat wij onze onafhankelijkheid ongekrenkt zouden kunnen bewaren. Toen de Engelsche Gezant in de Staten-Generaal die taal voerde, was de Prins van Wales reeds te Madrid aangekomen, en de indruk van zijne verschijning was zoodanig geweest, dat de eerste minister orrvAnzZ had uitgeroepen : „thans schiet ons niets over dan de Infante den Prins in de armen te werpen.” Dus achtte hij na zulk eenen stap van Engelands zijde het huwelijk zoo goed als beklon- ken. En zich, toen hij dat gezegd had, tot suckincHam wendend, voegde hij er bij: » thans kunnen onze Meesters de wereld met ‘elkander verdeelen. Zoo zou dan, meende 1 Resol. Stat.-Gen. 7, 16, 26 Aug.; 15, 25 Sept.; 9, 11, 15, 18 Oct.; 18 Nov.; 2 Dec. 1623. 31 Jan.; 3 Febr. 1624. Het was niet vreemd, dat men zulk een gevaarlijk mensch van zijne vrijheid verstoken liet. Dien copraiep soot, van welken wij hiervoor (bl. 101) gewaagd hebben, hielden de Staten nog steeds aan de hand met een wedde van 300 gulden in het jaar, hem verstrekt onder voorwaarde dat hij zich stil houden en in de hem aangewezen plaats blijven zou. In Febr. 1624 begon hij zich weder met eenige zaken te bemoeijen. Nu besloten de Staten hem, met behoud zijner jaarwedde, het een of ander kasteel tot verblijfplaats aan te wijzen (Resol. Stat.-Gen. 1 Febr. 1624). DES VADERLANDS. 807 NE de Spaansche minister, onder den indruk van het gebeurde, de droom van Koning 1621 JACOBUS toch verwezenlijkt worden, en Spanje in het gebied over de wereld aan En- is geland nevens zich gene plaats moeten inruimen. Wat daarbij van de onafhankelijk- heid der Vereenigde Nederlanden zou worden, laat zich gemakkelijk nagaan: wist JAGOBUS de afvallige Provinciën, in welke mate dan ook, tot gehoorzaamheid aan Spanje terug te brengen, hij kon te eerder verwachten, dat door Spanjes invloed bij den Kei- zer zijnen schoonzoon de Palts zou teruggegeven worden. Werkelijk waren bij ’s Ko- nings voorstellen, betreffende de Palts aan Spanje gedaan, de Nederlanden mede begre- pen: »mijn bode,’ schrijft hij in July 1625, aan zijnen zoon en suckixanam te Ma-. drid, » mijn bode brengt u volmacht om te handelen over de Palts en Holland.” ! Evenwel het vergelijk was nog verre van getroffen te zijn. Oostenrijk zou niet willig bevonden worden, zelfs niet ten verzoeke van Spanje, om den verjaagden Keurvorst in zijne erflanden te herstellen. Men had het er op gezet, de Protestanten van eene stem in het Keurvorstelijk Collegie te berooven, ten einde verzekerd te zijn, dat nim- mer een protestant de Keizerlijke Kroon aan het Huis van Oostenrijk of aan eenig ander katholiek Vorstenhuis zou ontrukken. Het Huis van Oostenrijk, zoo schreef de Keizer gezindheid des in dezen tijd met eigen hand aan Don pALrmAsAR zUNIGA, had sedert maxrariaan geen krigers, tegen heftiger vijanden gehad dan het Keur-paltsische Huis. » Eenmaal,” voegde de Keizer er bj, » heeft de Hollandsche trouweloosheid tegen Koning rms haren oorsprong uit de Palts genomen, en die oproerige onderdanen zal men nooit tot gehoorzaamheid brengen, indien deze wortel niet wordt uitgeroeid.” 2 De Keizer was niet volkomen met de geschiedenis bekend. De Hollandsche »trouweloosheid’ had geen anderen wor- tel dan het geloof, dat in Prins wrLLem van Oranje en de ingezetenen geweest was. Doch waar is het, dat de heerschzuchtige Calvinisten in de Nederlanden steeds met die van de Palés in verband stonden: maar deze betrekking had de Prins hoogst ongaarne gezien, en die geestdrijvers waren ook zijne heftigste vijanden. Hoe het zij, de Keizer zou de Palts niet teruggeven; uit haar lot mochten de » oproerige” Nederlanders zien, welk lot hun beschoren was, en de »executie? van de Universiteit van Heidelberg was het voorspel van hetgeen de Hoogeschool van Leiden te wachten stond. Derhalve was het raadzaam tegenover Koning Jacosus een afwachtende staatkunde in acht te nemen. De kans moest niet worden afgesneden, dat de Vorst, die nu bezig was ons te verraden en de kroon te zetten op de staatkunde, welke hij, gelijk zijne voorgangster, tegenover de Vereenigde Provinciën steeds toegedaan was geweest, dat diezelfde Vorst nog eenmaal onze strijdgenoot zou worden. Trouwens de gevolgen van het ongelukkig gezantschap van het jaar 1622 moesten geleden worden. In de bewustheid, dat de sommen, door de Oost-Indische Compagnie te be- 1 Guizor, un projet de mariage royal, 2 AITSEXA, L, p. 257. 1621— 1625. 808 ALGEMEENE GESCHIEDENIS talen, wederrechtelijk waren afgeperst, en dat er alle grond bestond om te verwachten dat de Gezanten, op Nederlandschen bodem teruggekomen, zich wegens geweld hun aangedaan zouden beklagen, of de Staten de hun afgedwongen beloften zouden wraken, had de Koning en zijn Raad onze Gezanten persoonlijk hun krediet en eer laten ver- panden, en nu bleven dezen niet in gebreke zich te beijveren, dat de Staat de aan- Engeland wordt gegane verplichtingen erkende en liet voldoen. Van onze zijde moest de breuk niet steeds door ons ontzien. komen, ten minste zoolang zij niet volstrekt onvermijdelijk en Frankrijk nog niet vol- komen bereid was om met ons de wapenen aan te gorden. Vandaar dat men alle aan- leiding tot klachten van de Schotten tegen onze haringvisschers zocht te voorkomen ! ; dat een kaperkapitein saN LAMBERTS, tegen welken de Engelschen klachten inbrachten, in het ongelijk gesteld werd ?, en dat men nu ook in de zaak van de walvischvaarders den Koning zoo veel mogelijk te gemoet kwam, door eene Commissie te benoemen met het erkende doel om Zijne Majesteit ten dien aanzien tevreden te stellen 3. Maar één eisch was er, dien men den Koning niet toestond. Nog altijd werd voor de havens van Leith en Aberdeen door eenige Nederlandsche oorlogschepen de wacht gehouden om op de Duin- kerksche schepen, die daar met hunnen buit op de onzen behaald eene schuilplaats vonden, zoodra zij zich verstouten mochten uit te zeilen, dadelijk jacht te maken. Gedurig en nog bij gelegenheid van zijne plichtpleging na den ontdekten aanslag tegen den Prins, wendde canreron zich tot de Staten met het verzoek, dat zij die schepen terugroepen en ’s Konings havens openen zouden. Hoe beleefder het verzoek werd in- gericht, hoe liefelijker het met vergoelijking van de behandeling, die onze Gezanten hadden ondervonden, werd ingekleed, des te meer bleek, dat de Koning er om Spanjes wil grooten prijs op stelde, het zich ingewilligd te zien. Hij wenschte niets liever, dan dat Spanje gelooven mocht, dat de Nederlanders zich uit ontzag voor hem van vijande- lijkheden onthielden. Toen Kapitein LAMBERT HENDRIKS in dezen tijd op de reede van Wight een vijandelijk schip had buitgemaakt, toonde sacorvs zich deswegens uiterst vertoornd; hij bedreigde dien vlootvoogd met zijne wraak, en beklaagde zich, dat de Staten zoo iets toelieten in een tijd, »dat hij zijnen zoon in Spanje had" *. Maar de onzen konden hunne oorlogschepen van de genoemde havens niet terugroepen: immers zou die inschikkelijkheid een blijk geweest zijn van zoodanige verslapping in de oorlog- zuchtige maatregelen, die men tegen den vijand genomen had, dat de meening ver- sterkt zou zijn geworden, welke der Nederlandsche Regering geneigdheid tet bestand toeschreef. Dus verontschuldigden de Staten met de pen van sommELspisK eenen maat- 1 Resol. Stat.-Gen. 27 April, 1623. 2 Resol. Stat.-Gen. 1, 12, 26 Nov.; 13, 23 Dec., 1622.; 5, 10, 12, 17, 20 Jan.; 14, 26 Febr. 1623. ° Resol. Stat.-Gen. 28 Maart; 6 Mei, 1623. * Resol. Stat.-Gen. 15 Mei, 1623. DES VADERLANDS. 809 regel, waarbij zij, zeiden zij, zich geenerlei recht tegen den Koning aanmatigden, 1621- maar alleenljk wilden verhoeden, dat hun vijand in de havens van Zijne Majesteit — eene veiligheid vond, die hij, door onze scheepsmacht bedreigd, im zijne eigene havens niet vinden kon !. Inderdaad, men wilde van onze zijde geen voet geven aan de meening, alsof men gezind was het oor aan eenig voorstel van bestand te leenen. Van ’svijands kant werd Pogingen van in dezen tijd weder eene gelegenhejd aangeboden om deswegens in onderhandeling te —— treden. Ten minste geeft van DER CAPELLEN in zijne Gedenkschriften, op de maand ' vernieuwen. Maart, 1625 ?, het volgende bericht: » De Heer van prrersom (de naam van een aanzienlijk geslacht in de Zuidelijke Nederlanden) is in den Haag geweest met aan- bieding van bestand. Zulks is geheim gehouden (werkelijk leest men daarvan niets in de Resolutiën der Stalen-Generaal of der Staten van Holland), en hij is weder ver- trokken. Sommigen zeiden, dat de Prins van Oranje hem ten antwoord had gegeven, dat hij eerst verklaring zou brengen, of de Koning de artikelen van Bestand, voor dezen toegestaan, wilde behouden hebben, zoo als zij zijn. Daarop is door die van Holland, bij monde van hunnen Advokaat pum, aan de Generaliteit eene propositie gedaan, om den nood van hunne Provincie in het licht te stellen en te bewijzen, dat zij de lasten ‚niet wel langer zouden kunnen dragen. Voorts sloegen zij voor, of het niet raadzaam zijn zou in eene handeling van bestand te treden en een ambassade naar Frankrijk te zenden, waartoe Prins nexpam hun de geschikte persoon voorkwam.” Dit bericht zou doen denken, dat de Staten van Holland, de onmogelijkheid inziende om den oorlog alleen met eigen middelen langer vol te houden, ernstig op bestand bedacht waren. Zoo veel blijkt, dat de Prins den afgevaardigde nader gehoord wilde hebben. Werkelijk kwam »xrERSOM in het begin van April terug, en wel, zegt VAN DER CAPELLEN ?, voor de derde maal. Maar de laatste woorden van het zoo even medegedeelde bericht van van DER CAPELLEN wettigen het gevoelen, dat het bij die mededeeling van purk vooral te doen was om het besluit door te drijven, dat er een gezantschap naar Frankrijk zou vertrekken, hetwelk aan deze Mogendheid zou moeten verklaren, dat de Staten zonder hare kracht- dadige hulp tot het treffen van een verdrag met den vijand zouden moeten overgaan. Die klacht over de uitputting van Holland was dus minder een drangreden om de Ne- derlanders te brengen tot het staken van den strijd, dan om de Franschen te bewegen tot het mede aanvangen van den oorlog. Hiermede is in overeenstemming, dat wij de Gedeputeerden van Dordrecht, den 2den Maart (1623), in de Staten der Provincie, het voorstel hooren doen om de buitengewone zending naar Frankrijk in dezen bezwaarlij- ken staat der zaken niet langer te veronachtzamen: zij zou in last moeten hebben, 1 Resol. Stat.-Gen. 16, 21, 23, 28 Maart; 5, 12, 15, 27, 28, 29 April, 1623. Resol. Holl. 18 Maart, 1023. 2 I, bl. 165. 3 bl. 170. III Deer. 5 Srur. 102 810 ALGEMEENE GESCHIEDENIS [d 1 TR den Koning geluk te wenschen met den binnenlandschen vrede, en hem aan te sporen tot bestrijding van den Spaanschen invloed in de Valtellina en tot vernieuwing van zijne oude alliantie met onze Republiek. Dit voorstel werd alstoen krachtig door den Raad- pensionaris ondersteund en met nog duidelijker redenen aangedrongen. Zij die grond meenden te hebben voor het gevoelen, dat de Prins met die zending niet was inge- nomen, werden weldra anders ingelicht door de mededeeling, dat Zijne Excellentie , geraadpleegd, de ambassade noodig en dienstig oordeelde. In de Staten-Generaal hadden die van Zeeland, welke zich zeker vooraf van ’s Prinsen goedvinden hadden willen ver- gewissen, de zaak tot nog toe tegengehouden; doch daar de Gedeputeerden van dat Gewest den 20%en April verlof gekregen hadden om daartoe mede te werken, zoo maakte ook de Generaliteit thans voortgang. Holland had reeds eene lijst opgesteld van personen, die in aanmerking kwamen om als Gezant berfoemd te worden: zij be- valle de namen van den Heer vAN NOORDWIJK (WIMMENUM), VAN BEVEREN, DE BIE en Doch van der den Pensionaris van Amsterdam, ADRIAAN pauw Ì. Zoo bleek men dan nu tot voort- State t 5 * inen a eia zetting van den oorlog te hebben besloten en alle gedachte aan bestand ter zijde ie zetting van den oorlog bedacht. hebben gezet, ten minste zoo men Frankrijk daarbij tot bondgenoot hebben kon. Van- daar dat de Staten-Generaal van nu aan een krachtiger toon aannamen tegen de Pro- vincién, welke hare verplichtingen jegens de Unie niet nakwamen, een verzuim, het- welk in de onzekerheid van de voortzetting des oorlogs een zweem van verschooning kon vinden. Bepaaldelijk haperde de opbrengst van Friesland. De geschillen tusschen de Leden dezer Provincie, die de betaling der geconsenteerde gelden vertraagden, wenschte de Generaliteit aan hare uitspraak onderworpen te zien; doch slechts twee Leden der Staten van Friesland bewilligden daarin. Toen eindelijk een som van drie ton gouds was toegestaan en te Amsterdam zou opgenomen worden, kon de Provincie op eigen krediet geen geld krijgen. De Friesche Heren zouden zelven geld moeten schieten; doch hiertoe kwamen zij niet. Daar het nu opgevatte voornemen om de oorlog voort te zetten slechts dan met ver- 1 Resol. Holl. 2, 31 Maart; 1623. Resol. Stat.-Gen. 8, 20 April, 1623. 2 Resol. Stat.-Gen. 4, 11, 20, 25, 30 Maart; 14 April, 1623. DES VADERLANDS. 811 i I EE trouwen kon volvoerd worden, wanneer wij op Frankrijks krachtdadige hulp konden 1 m rekenen, zoo deed men vooral in dezen tijd al het mogelijke om deze Mogendheid Mes tevreden te stellen. Vorderde Lopswisx XIII, dat de schepen, die met een paspoort, Men houdt des- wegens Frankrijk te vriend. door hem verleend, en onder zijne banier voeren, van het onderzoek van onze oorlog- schepen ontheven, vrij naar de Spaansche havens zouden mogen zeilen, de Staten ston- den hem zulks toe. Zoo verydelden zij zelven de verordende blokkade der vijan- delijke havens. Ten einde nu echter de voordeelen van de vaart op Spanje niet aan vreemden alleen te gunnen, kregen ook onze schepen verlof om allerlei artikelen, al waren zij van Brabantschen oorsprong, in Engelsche en Fransche havens aan te voe- ren !, Daarentegen duldde de Koning geenen toevoer van benoodigdheden, die den op- standelingen in zijn Rijk te stade zouden kunnen komen, en om onze kooplieden de waarde van zijne vriendschap te doen gevoelen, maakte hij steeds een staatszaak van de eischen der handelaars van St. Malo tegen de Nederlandsche Oost-Indische Compag- nie. Ook hierin bleven de Staten eene minnelijke schikking bevorderen 3, Frankrijk evenwel kwam van zijne zijde de Republiek in haren wensch naar toe- nadering te gemoet. De hooghartige bedreigingen, waarmede de Koning van Spanje zijnen zwager Lopewisk XIII van alle bemoeijing met de zaken van Italië meende af te schrikken, hadden den Koning van Frankrijk vertoornd, en het verdrag met Venetië en Savoye had zijn volkomen beslag gekregen 9. Bij hare plannen om in Italië vijandig tegen Spanje op te treden, moest de Fransche Regering niets zoo zeer duchten als de welhaast misschien op het innigst vereenigde macht van Spanje en Engeland met de Nederlanden versterkt te zien. Daarom wilde zij de onderwer- ping dezer Landen aan de voorwaarden, die de vijand hun verleenen zou, voorkomen, en om de oorlog gaande te houden, had zij gaarne eene geldelijke opoffering over. Jeanmn, schreef LANGERAK, den 7%% April, had vóór zijnen dood den Koning het bondgenootschap met de Vereenigde Provinciën aanbevolen, en de Koningin-Moeder, de moeijeljkheid ziende om de penningen, aan de Nederlanders beloofd, te bekomen, verklaarde dat zij liever hare eigene kleinoodiën en juweelen verpanden zou, dan dat die zoo noodzakelijke bijdrage ten behoeve der Nederlanders zou moeten achterblijven *. Zoo verscheen dan pv mavnren, den 22#en April, met den uitdrukkelijken last om den Staten aan te zeggen, dat de Koning, tredende in zijns vaders voetstappen ten opzichte 1 Résol. Stat.-Gen. 15 Febr.; 3, 21 Maart; 15 April, 1623. 2 Resol. Stat.-Gen. 20, 31 Maart; 13 April; 4 Mei, 1623. 3 v. D. CAPELLEN, I, p. 156—158. 4 Register der brieven, memor. ens. ingekomen uit Frankrijk, 1622—1626, op het Rijksarch. v. D. CAPELLEN, I, bl. 170, 171. -— 102 * on Ema Aa = o 9» £u. mae A ER CE a EG ema “Bid e nea ha mri PSE nC — 812 ALGEMEENE GESCHIEDENIS OE ee M, van zijne genegenheid voor de Republiek, ons uit eigen beweging 600,000 gulden toe- gestaan had, dadelijk te leveren, om nog voor het einde van het jaar door een even groote som gevolgd te worden !. Dit was niets minders dan de aankondiging der her- vatting van de staatkunde van menon IV. Maar nog kon Frankrijk de oprechtheid der bedoelingen onzer Bewindslieden niet vertrouwen. Steeds, meende men, hinkte de 1621— 1625. Prins op twee gedachten en waren de Contraremonstranten met hart en hand den steeds woelzieken Hugenoten van Rochelle toegedaan. En zoo lang men de Staten niet vol- komen vertrouwde, hield men de gelegenheid om zich met Spanje te verslaan, nog open. Geen wonder, dat tancenax nog vóór het einde derzelfde maand in een schrijven aan de Staten klaagde, dat de uitkering van de 600,000 gulden nog groote zwarighe- den ontmoette, en wel, vooreerst, omdat men in Frankrijk geloofde, dat men te 's Gravenhage bedacht was op de vernieuwing van het Bestand met Spanje: immers verzekerden de -Spaansche Gezanten, dat er een wapenstilstand tusschen hunnen Vorst en de Staten-Generaal getroffen of ten minste heimelijk van weerszijde beloofd was ?; en ten tweede, omdat wij geene genoegzame voldoening gaven aan de kooplieden van Si. Malo. — Er was alles aan gelegen, Frankrijk behoorlijk in te lichten ten aanzien van de bedoeling der staatslieden, die, steunend op de wezenlijke nationale kracht en wil, in dezen tijd den meesten invloed hadden. Met dat doel besloten de Staten, hunnen Gezant op die twee punten »de eigenlijke waarheid tot inlichting van den Koning mede te deelen,” en op-nieuw hielden zij zich in overleg met den Prins met de zaak der buitengewone zending naar Frankrijk bezig 3. Niet alleen bij de Fransche Regering beslond de meening, dat de Staten geneigd waren voorwaarden aan te nemen; maar in gansch Europa beschouwde men op dil tijdstip den strijd tusschen de Nederlandsche Republiek en Spanje als ten voordeele dezer laatste Mogendheid nagenoeg beslist. Immers, kwam de vereeniging tusschen Engeland en Spanje tot stand, dan was het nog slechts de vraag, wie van deze beide Mogendheden de Nederlanden zou aanvaarden: in allen gevalle zouden deze twee onderhandelende partijen elkander omtrent de Nederlanden, zonder hen te hooren, ver- staan. Hierop was de Keizer verdacht. Hij begreep, dat Spanje zich te ver met Enge- land inliet, en duchtte de gevolgen van een bondgenootschap, dat tot eene schroomelijke vermeerdering van de macht van deze'laatste Mogendheid kon leiden. Waren de Vereenigde Provincien een wisse buit, en was het alleen nog maar ongewis, wien die buit ten deel zou vallen, zoo zou hij, de Keizer, eene poging doen om ook zijne aanspraak te doen gelden: of had hij geene rechten, op het aloude verband van de Nederlanden tot het Rijk gegrond? Buitendien, misschien zouden de Vereenigde Provincien de betrekkelijke ! Resol. Stat.-Gen. 22 Apr. 1623. ? Het Regist. hiervoor, op bl. 811, aangehaald. 3 Resol. Stat.-Gen. 7 Mei, 1623. DES VADERLANDS. 815 a n ee zelfstandigheid, welke de Leden des Rijks genoten, als eene verkieselijke uitkomst aan- = 162)— nemen, ten einde niet aan Engeland of op nieuw aan Spanje onderhoorig te worden, — en Prins mavnrrs kon zich immers zijnen Vorstenstand niet nader, eervoller of veiliger dan van de zijde des Keizers gewaarborgd zien. Zulke denkbeelden schijnen ten grond- De Keizer zendt slag gelegen te hebben aan het plan des Keizers, in het najaar van 1625 uitgevoerd, — RARE om eenen Gezant herwaarts te zenden. — Zoo breidde, intusschen, de volgens de taal der Calvinisten in 1619 gekortwiekte keizerljke arend de vleugelen weder uit. Zoo ver was het gekomen met die Staten, welke zich met Keizer KAREL hadden vergeleken, ja, werkelijk een soort van vrij erkende keizersmacht in een gedeelte van Duitschland hadden uitgeoefend. Dat scheen er weder geworden te zijn van dat Holland, welks gansche geschiedenis gestrekt had om het van den moederschoot des Roomschen Rijks los te maken en tot een onafhankelijk gebied te vormen, waar de vrijheid der wereld een onverwinbare toevlucht zou vinden! Gelukkig echter was de moed en de kracht niet in die mate uitgeput, dat men den Keizer in het minst gehoor zou gegeven hebben. Was de groote Prins vermoeid en moedeloos, de kooplieden, het volk, geloofden nog aan het recht en de mogelijkheid om, allen vijanden ten trots, zelfstandig te blijven bestaan. Dat zou de Keizerlijke afgevaardigde ervaren. 