Verhandeling Over den Nederlandschen Versbouw
Niettegenstaande hij de loopende en staande rijmen in sine Alexandrijnen doorgaans wel in acht.nam, en zelfs een buitengewonen roem genoot, dien de geleerde WILLEMs heeft nagegaan (1), maakte hij weinig opgang met — althans vond (1) Achter den Belgischen Muzenalmanak van 1830. — 39 — hij weinig navolging in zijn verbeterden verzentrant, waars, van een staaltjen : Komt, leert met vreughden hier, ghy maeghden en joncvrouwen , Wat mans ghy schouwen sult, en wat man ghy sult trouwen, En tot wat ouderdom, volgende vriendenraet ; Hoe ghy ook kennen sult de schalcke vryers quaet. Komt t'uwer baeten noch de vryers kennen leeren, Ghy dochters wel bedacht, die u volghen ter eeren, Komt ghy ook die ghedoolt, als ghyskens hebt, verblint; Leert u bekeeren hier, als schaepkens, bat ghesint. (1) Ziedaar reeds in Braband de tiktak ingevoerd, die later naar Zeeland overwaaide en door Cars werd sangenomen. DE KAMER IN LIEFDE BLOEYENDE (1584). Het poëtisch oor, zoo wij zagen, had reeds menig jaar te voren ontdekt wat de Rederijkerkamer van Amsterdam, waarin 'slands letterkundig triumviraat zetelde, nog maar vermoedde of voor wenschelijk hield. In den jare 1584 gaf zij hare Tweespraeck van de nederduytsche Letterkonst uit, waarvan KoonnxmerT de voor- rede schreef, wiens dichtregelen in 1567 nog vrij mank Jiepen (2). Men begrijpt licht, dat ROEMER: VISSCHER zich met voorliefde aan zijne vrijrolleude maat hield, die inderdaad voor 'tpuntdicht, zoo als hij ’t verstond, (1) Snezcarrr, bes, werk, blz. 223. (2) Blijkens zijn Lof in de gevangenisse, voorkomende ‘in 't Bedroch des werelts, en gejaarteekend. ‘(Stuk begint aldus: Godt almachtich is wonderlyck in sijn wercken , In al ’s menschen doen mach men oock wonder mercken. Coonmnent, die in 't Recht gebruyck en misbruyck van tydlicke have sommige regelmatige verzen schreef (1585), ‚ overleed in 1590; - SPIEGHEL in 1612. — 40 — uitmuntend geschikt was, en 't ook nog ten huidigen dage blijft. De Kamer, opzettelijk over den Maatklank handelend, drukt zich in dezer voegen uit: » De Prosodia souden wy maetklanck moghen noemen, om datse bevat het hoogh en leegh, kort ende lang uyt- spreken der silben; want onder de silben syn langhe, en korte, en twijffelingen, die nu langh ende dan kort sijn moghen; de korte rekent men een poos ófte pause toe, en de lange twee posen: dit noemt men voeten, omdat de ghedichten der rijmers, na de vervoeging derselver, schickdijk of wanschicklijk voortloopen. De Reedners van ouds hebben dit in haar schriften mede waergenomen.” Wat overeenkomst de oratorische cadans met de geregelde voeteft der versmaat heeft, schijnt ons ter dezer plaatse verkeerdelijk aangestipt. » Maar ( voegt men er onmiddellijk bij) onder ons is ’t zoo heel vreemd, dat wy rijmers, naulijx oit daaraf hebben hooren spreken, ick laat staan dat wy in ons dichten daarop zouden achten.” Het geldt hier het invoeren van getelde verssyllaben of van gelijktoonigheid in de versregelen, gelijk ons de volgende reden aanduidt: | n Oóck vintmen dat sommighe rijmers hun gedichten zoet, der anderen wreed vallen; dit komt doort wel éfte misstellen ende voeghen der silben: CoLYN van RyssEL in sijn Spieghel der minnen schijnt dit uyter naturen (óf moghelijck met voordacht) waarghenomen te hebben (1). Daar sijnder oock huydendaaghs die er op beghinnen te achten: ende ick laat my niet anders voorstaan, só men hierin met verstandighe opmerking vóórt vaart, of 't sal metter tijd een behaechlijke cierlijkheid ende welstand in onze taal brenghen. » Doch dunkt my, dat men meer na den aard van (1) Cours van Rrssez gaf, omtrent 1561, dit nu hoogst zeldzame werk uit. Men ziet, hij kwam al vrij laat, om geene min of meer gelijkvloeiende verzen te schrijven. — 41 — onze spraeck, als na den voet der Latynisten moest te werck gaan: mits wy door de menichte der eensilbige grond- woorden zeer veel langhe silben hebben.” Na deze juiste opmerking, dwaalt de Kamer geheel van 'tspoor, en (even als bij de Vlamingen zoo menig geleerde in us van vroeger dagen, die: enze taal tot de Hebreeuwsehe t’ huis bracht) wil zij onze maatregeling naar die van den volke Israëls. inrichten: » Bij den Hebreén (ver- volgt zij). souden wy moghelijck gelijckformiger voorschrift vinden, die, ghelijck als wy, somwijl in ‘tend van hun vaersen, óóck in de sneden derselver, rijm gebruicken (?) ende seer veel langhe silben (Cantices Helie): alsó sy maar twe voeten besighen, d een kort, d’ ander lang; só datter wel veel silben aen een volghen, maar geen twe korte aen een.” Tot zoo ver dit zonderlinge stelsel, op een misslag over de wieg onzer taal gebouwd. y Verder leest men: » Het is veel ghedaen als wy nu tusschen de X ende XIV silben onse regħels dwinghen ; daar, na mijn verstand, ghelijck luydende reghels van eene lengte behóoren te sijn. De drukker des werks, WILLEM BOOGAERT, belastte zich om een staaltjen van den verouderden en van den verbeterden verstrant te leveren. In ‘teerste zegt hij: Ghy spelders, lesers, sehrybenten en oratueren, Siet, doorleest, verstaet, ontknóópt dit in u humueren: Hier is wijsheyts hoope, welsprekentheyt by maten, Ick siende, hebb’ drucken niet kunnen laten. De tweede proeve slaat. op 't blazoen der Kamer, een Christus aan een boom genageld verbeeldende : Aensiet dees stercke bóóm, met ’swerrelts sond belast, - Met plompe nagels slaan, sy hem aan dese vast; Hy verliet ’s Vaders troon, in °t tranendal hy quam, En door sijn goedichheyt, ons sonden op hem nam, Verlost ons vanden doot, hel, en verdoemenis, Dus Christi is ons hooft, ons kappeteyn gewis. Zonderling is het dat de verzen van CooRNHERT, die — 42 — bij dezen medewerker aan de gemelde Tweespraeck der amsterdamsche Kamer een jaar na hare uitgave zijn ver- schenen (1585), in het Recht gebruick van tydlicke have veel minder geregeld dan de voorgaande afloopen: ‘In tydlick goed vintmer arm, middelbaer en rijck: "Leen der armen waant elck mensch ellendigh, ’tGemeene pijnlick, omme d’arbeyt bestendigh ; Maar 'trijcke saligh, door weeldes valsche blijck , — enz. Jacos Durum. (omtrent 1594). Na 'tgeen wij van den dichterlijken Jan van Hour gezien hebben, blijkt het dat SNELLAERT te onrechte Duis’ heeft opgegeven als een der eersten, die de heldenverzen in Holland geregeld inbracht (1). Deze jonkheer, in 1547 te Leuven geboren, ging naar Leyden over, en zegt in een zijner werken (omtrent 1594): » Ende veel onder haer lieden (de dichters) hebben cleyn acht genomen op de mate ofte veelheid der syllaben, makende hare regulen dan van thien, dan twaelf ende van vijftien syllaben lanck, al naer dat haer voor coemt, daer ons nochthans de fransche dichtstel- ders eenen bequameren ende constigeren wech sijn wijsende, maken ende stellen allen haer veirssen (soo sy die noemen) altijt op een maet, het sy van twaelf ofte van derthien syllaben , oft (soo sy die noemen) masculine ende feminine, dat is van twaelf ende derthien overhandt, maeckende altijt op de seste syllabe een cesure, dat is een afsnijdinghe, ofte op de vierde ofte vijfde, naer den eisch vant werck: het welck ick hier in mijn Spiegelboeck soo seer hebbe gesocht naer te volghen als ’t mogelijck is gheweest.” Duy eerbiedigde den klemtoon weinig, en schiet allesins bij zijne voorgangers te kort. (1) Bekroonde verhandeling over de Nederd. dichtkunst in Belgie. Krussel 1838, in 8°., blz. arg. \ — 43 — KAREL VAN Maxprr. (1608). Deze Vlaming, die met zoo vele anderen naar "Leer, draagzame Holland overging, gaf in 't begin der X VIlde eeuw een leerdicht uit, vroeger in den ouderen rijmtrant opge- steld, en deed het voorafgaan van eene voorrede, die eenige belangrijke regelen “behelst, en aan den dichter Jan van Hour de eer, die hem toekomt, geeft: » Ick hebbe dan (zegt hij, vóór zijn leerdicht op de Schilderkunst) van over eenige jaren van deser stoffe mijn tijtverdrijf en wandelen gemaeckt, en desen Schilder-consten grondt te stellen in Vlaemsch rijm-ghedicht. Ick hadde, dit bestaende, geen recht verstandt van de fransche dicht-mate, dan evenwel geen behaghen in onse gemeen oude mancke wijse. Ick segghe manck omdat wy de regelen niet op eenderley mate en gebruyckten: daerom volgd’ ick de langde van d’ italiaen= sche Octaven: dan op onse wijse oversleghen [geschikt |. Ick heb geen een-syllabige rijm-woorden, oft die op de leste syllabe den rijm-clanck hebben, gebruyckt, dat zijn die de Fransche musculin noemen, en ick, op [zijn] Vlaemsch staende rijm-woorden; maer hebbe overal genomen die den clanck op een na lest hebben, die ick vallende noeme en de Fransche fiminin ; hebbe ook vermijdt, die op twee na de lest den. clanck hebben, die ick struyckel-dichten noem, op d’italische wijse diese heeten Druccioli.” | Tot proeve diene de 15° strophe van het gedicht: CooRENRERT , een Poéet, neerstich van zeden, Had in den mondt voor een spreeckwoort gemeynich, Als hy eenige sach, die miet en deden Dan hunnen tijdt overdadich besteden : Sy hebben te veel, dat ick heb te weynich, Nochtans wy 's even veel hebben; pleynieh Meynende tydt, die hy veelsins bestierich Socht te winnen met vlijt, altijt tijtgierich. _ » 't Hadde misschien (zegt van MANDER) den dicht- verstandigen beter behaeght, dat ick dit myn gedicht met fransche voeten hadde laten voort-treden; dan ‘t hadde my swaerder, en de jeught duysterder mogen vallen (?). Ick — 44 — bekenne wel, datmen gallischer wijse, op alexandrynsche mate wel wat goets soude doen: dan, daar hoeft groot opmerck, en langhen tijt toe, om vol schoon stoffe en vloeyende te wesen: en bevinde ooc seer goet en welluydende, datmen zijn tweede syllabe altijt hardt of langh neme, en d eerste cort, ghelijck sulcx in onse sprake eerst in ’tgebruyck is ghecomen door den grooten dichter d’ heer JAN VAN Hour, pensionaris der stadt Leyden, die uyt PETRARCHA, RONSARD, en andere, sulx van in zijn jeught waerghenomen, en ghevolght heeft. : Nu ick van de Dicht-const beginne te verhalen, wil ick heel cort mijn ghevoelen, en welmeyninghe daervan segghen, te weten van de opstijghende (iambische) en by ons in swanck comende fransche wijse en maet, stellende eenighe voorbeelden van goede en quade reghelen. Eerst in de commune van thien en elf syllaben, desen regel van elven met zijn feminyn of vallende rijm acht ich goed: Schoon jonghe jeught, meesteersse van mijn leven. Goet, omdat hy binnen zijnen viersyllabigen rust-clanck [caesuur] begrijpt een volcomen sin; oock omdat ’t gevolgh des regels eenen volcomen sin in hem selven begrijpt, sonder van "tnaevolgende te moeten ontleenen [sonder over- sprong]. Dese volghende van thien syllaben, met staenden rijm, is niet soo goet : Een man, die wel ervaren is ter see. Want zijnen rust-clanck comende op Wel, moet van 't naevolghende ontleenen. Nu aengaende de ses-voetige Alexandrijnen, van twaelf en derthien syllaben, die op de seste den rust-clanck hebben, acht ick desen reghel van derthienen goet, In Gods gheplanten hof, in ‘tlustigh Oostigh Eden. Want hy binnen rust-clanck, en in sijn geheel, volcomen sin begrijpt .... 't Bevalt my niet, dat sommighe onser nederlandsche dichters niet achten op `t smilten der vocalen, sonderlinghe als 't hun soo te pas comt,” — 45 — Tot dusverre van MANDER. Men ziet, dat hij den vers- bouw in eene stalen keurs wil prangen, die aan de Poézy alle losheid en leven ontzegt (1). Hoor (1608), Deze puikdichter begreep de zaak geheel anders dan de Schilder-poëet, bij wien eene stijve taal eenen stijven dicht- vorm, door zijne begrippen omtrent den versbouw, ten gevolge moest hebben. Met een schat van kundigheden, van oude en hedendaagsche talen toegerust, met een gevoelig hart, een fijn oor en eene jeugdige verbeelding begunstigd, ondernam de dichterlijke en geleerde jongeling, in 1598, eene reis naar Duitschland, Italie en Frankrijk. Het kon niet anders, of zulk een scherpzinnig ontluikend vernuft, moest zich met een aantal opmerkingen verrijken. Na `t gene wij echter hierboven, vooral door JAN vAN Hour, reeds geleverd zagen, kunnen wij het gevoelen van professor SIEGENBEEK niet onvoorwaardelijk aannemen, als hij van den doorluchtigen Drost zegt: » Op deze reis ook met de voortbrengselen der beste italiaansche dichteren, gemeen- zaam geworden, leerde hij van hen regte denkbeelden omtrent de maat vormen, en zocht eene gelijke zoetvloeijendheid in zijne eigene dichtstukken te brengen, als hij in de hunne met verrukking opmerkte; weshalve hij, met regt, als de voorname hersteller van den ouden gebrekkelijken trant der Nederduitsche verzen geprezen wordt (2).” Ié Zie verder mijn artikel op dien rijmschrijver i in "t Belgisch Museum, D. VI, bl. 1 — 40. (2) Beknopte geschiedenis der Nederd. letterkunde, blz. 97. — Pieren HuisiNGA Barker, in zijne Beschouwing onzer nederduitsche verzen, geplaatst in de werken der Maats. van Leyden, V, beweert óók verkeerdelijk dat men sedert CooRNHERT , » meer en meer op maat en toon begon bedacht te zijn, doch ’t niet ver bracht tot Hoort hierin den weg baande, de maatrijke VonpeL onze Poëzy op vaste voeten zette, die SPIRGEL maar somtijds ontmoet had.” Mannix in zijn Boeck der Psalmen (1580), had vóor Coonsnent de getelde- syllabenmaat reeds vrij keurig gebruikt. — 46 — Een ander dichter had meer dan dertig jaren vóór hem de nederduitsche vervormde lier met een machtigen greep aangeslagen. Trouwens, de brief, dien Hoort aan de oude amsterdamsche Kamer In liefd’ bloeyende uit Florence schreef, dagteekent van den jare 1607 of 1608. Schoon men er nog staande en slepende rijmen in ontmoet gevolgd door andere staande en slepende, kan men aan dat merk- waardig gedicht, tien jaren vóór Vonrpers Warande der dieren opgesteld, de verdienste niet ontzeggen van een periodischen zwier in den versbouw te bezitten dien men bezwaarlijk elders zou ontmoeten. Men luistere, hoe hif in den lof van Florence uitweidt: Die stadt, wiens vryheit is in vorstlijkheit verkeert, En die zich eindlijk van haar burgers ziet verheert, Van burgers, die door list en koopgeluk, haer zeegen , t Groot Hartoghdom en eer en heerlijkheit verkreegen , Florence, 't schoonste dat mijn oogh ooit heeft ontmoet, Wiens vruchtbaare landouw van d Arno werdt gevoedt, Doet om haer cierlijkheit van taal my in haar blijven, In welk een majesteitvollen melodystroom ontwikkelt en, verbreidt zich hier de gedachte! VONDEL was zoo zedig als groot, toen hij bekende, ook met betrekking tot andere. verdiensten van Hoort dan omtrent den versbouw, dat hij zonder Hoort geen VONDEL zou geworden zijn. LAFONTAINE voelde zich, in reeds gevorderde jaren, eerst dichter bij 't hooren voordragen eener Ode van MALHERBE. Eene trillende snaar doet de onaangeraakte snaar van een ander speeltuig mede trillen : de genie ontvonkt come favilla in fiamma. YMMELOOT (1614— 1626). Veertig jaren later dan ’t Cort begryp der XII boeken Olympiados van den vlaamschen vANDER Noor dagteekent, immers in 1614, toen VONDEL’s Pascha al twee jaren ver- schenen was (in welks voorrede de nog niet ontwikkelde, maar reeds met eere opgetreden dichter over de nieuwe versi- ficatie niet spreekt, wellicht omdat zij toen reeds burgerrecht had bekomen), trad YMMELOOT in Ypre op, zond een gedicht ter edre van den Aartshertog ALBERT in 'tlicht, en verklaarde daarbij plechtstatig, dat zijne heldenverzen uit zuivere iamben bestonden : iets waar de Vlamingen tot hunne letterkundige wedergeboorte altijd hoog meê liepen, en dat BILDERDYK, als door velen te Rotterdam even hoog gewaardeerd, de Rotterdamsche ketterij noemde, Reeds had de aanstaande zanger van LUCIFERS opstand tegen den Schepper SENECAES Trogas in de Amsterdamsche Hecuba nagezongen (1625), en in schier vaste sophokleesche broozen gestapt, toen de ypersche YMMELOOT eerst opzet- telijk op 'tmetrum terugkwam in zijn werk: La France et la Flandre reformées, ou traicté enseignant la vraye methode d'une nouvelle poesie françoise et thyoise, harmonieuse et de- bitable (Ypre 1626). Deze hervormer, die zijne eigene ver- zen ten voorbeelde opgaf, was op `t nasporen dezer verbeterde versmaat gekomen, omdat menigvuldige wanklanken in de heldenverzen hem hinderden. Volgens hem zijn er drie hoofdpunten in onze verzen aan te merken, namelijk: het rijm, het juiste getal lettergrepen, en de harmony of melody, welke grootendeels van de iamben afhangt, en zonder welke geen gedicht kan gezongen worden. Over de waarde der lettergrepen zegt hij, dat eensyllabige woorden kort of lang, volgens hanne plaatsing, kunnen worden. Een tweeletter- grepig woord kan nooit in de beide lettergrepen kort of lang zijn, omdat men zich gedwongen voelt opvolgenlijk te rusten en zich te bewegen (1). (1) SneLLaent, Verh. over de nederl. Dichtkunst in Belgie, blz. 223, die er te recht bijvoegt, dat het onverschillig lang en kort maken der particulas nog menig vers stroef maakt; doch blijkbaar mistast, als hij zegt dat de prosodie van YmmeLoor, hoe gebrekkig dezelve thans moge voorkomen, toen eene nog onbekende harmonie aan de Neder- landsche Dichtkunst gaf. De niet zeer zedige YMMELOOT (trouwens zijn titel schreeuwt luid, maar zegt weinig) bepaalt dan ook zijnen invloed tot de vlaamsche dichters. De plaats is voor de literarische geschiedenis van Vlaanderen merkwaardig. In het Triple meslange — 48 — Deze laatste regel is, wat kortgenomen lettergrepen be- ` treft, een hoofdregel voor de strengere metrische versificatie, en men ziet dat YMMELOOT op zekere punten half-juiste denkbeelden heeft voorgedragen (1). | (blz. 3) zegt hij: » Si bien qu’à la verité pourrions dire, que de- puis que nostre dicte dispute entre Bellone et Astrée a veu le jour, elle a faict naitre à Ipre autant de poëtes Thyois (esguillonnez prin- cipallement par la douceur dudict accent) que: pensons y avoir en tout le Pays-Bas, combien qu'il s’en peut trouver de meilleurs. Car autrement seroit faire tort au Sr. de Terdeghem , au territoire de Cassel » aiant entre autres faict un fort brave poëme sur les ioyes de Paradis» a Monsieur et maistre Justus de Hardwijn, pasteur d Auweghem, près de Tenremonde aiant chanté le poéme sur le psaulme Misericordias Domini, apres s’estre rangé à nostre accent; a maistre Olivier de Wree, licentié en Bruges, et a maistre Guillaume van Nieulandt, peintre d'Anvers, par ses derniers traictez, dont l’un s'intitule Poema vanden Mensch, et l'autre est une tragédie de Cléopatre; le tout avec exacte observation du dit accent.” In zijn werk La France et la Flandre reformée enz. spreekt hij mede van den Heere van Opdorp, Theodoor van Liesvelt (lees Liefvelt), die de eerste vlaamsche vertaling van Du Barta’s weke maakte , doch zonder ’t accent in acht te nemen, eene schuld waar een later vertaler, de Bon. van Asperen, niet in verviel (Ib. blz. 53). Van beide geeft YMMELOOT voorbeelden op. Het accent heerscht mede in de vertaling van dit desti yds zoo beroemde werk door Zaans nıas Hevss, verschenen te Zwolle in 1616. (1) Men oordeele eenigsins nauwkeuriger uit den text (blz. 3 en 5 van het Triple meslange): » Il se rencontre un doubte sur aucuns mots dissyllabes et composez de deux mots, si comme: voor-beeld , jaght-hond, loop-schans. Comme toutes monosyllabes sont sans accent, les dicts mots ainsi composez de deux mots, se peuvent colloquer indiféremment. Ainsi Daniel Heins chante: Ghy Heems-kerck , diemen sagh Mars over Thetis bringhen. Et bien tost après : Heems-kerck die dwars door ‘tys en yser dorste streven. Jl se trouve encore un autre changement d'accent ou quantité en _— 49 — Wil men YmmeLoor hooren, waar hij den mildbegun- stigden DESPORTES nazingt: , © Nacht, jalourse nacht, die tot mijn leet verzworen , Des hemels baen verlicht met klare maneschijn, Hebbe ik u tot mijn hulp met goeder wensch verkoren, Op dat ghy mijn gheluck soudt wederstandigh sijn ? Ick meende door ’t ontmoet van uwe duysterheden , Dat een zwartverwich kleed had "e hemels oog bedekt, Maer oft’ waer zomerdach , ghy zaeyt duyst klarigheden In "e hemels hoog gewelf, waermede ik word ontdekt. WILLEMS, die dit stukjen eene plaats onder zijne Liede- ren (1) inruimt, noemt die verzen te recht schoon; ze zijn inderdaad van eene vloeiende welluidendheid, die hier slechts eenmaal verkracht wordt ten gevolge van den val- schen regel, dien wij in Prosodia’s van onze dagen nog ont- moeten: Eensylbige woorden zijn kort of lang, volgens hunne plaatsing. 't Rijm in het tweede couplet is verkeerdelijk het Fransche nagebootst. » Wy dachten (zegt LAMBIN in °t Belgisch Museum, IV, 151), bij het lezen van YMMELOOT’s rymen, en nietmin van, zijne verhandeling, aantoonende de ware grondbeginselen van zyne fransche en vlaamsche dichtkunst, dat hy hierin den trant van Cats gevolgd had, en van dezen dichter, - aucuns mots, qui de leur origine estans dissyllabes, viennent a chan- ger leur accent par l’ augmentation d’une syllabe, Ex. krachten, rijcke, drachtigh etc., qui ont l'accent sur la première, lorsqu'ils deviennent composez par I’ adjection d’ une syllabe (si comme heir- krachten, gheest-rijcke , licht-drachtich), celle du milieu, qui aupa- ravant en iceux estoit longue, se peut changer et estre posée au lieu de brefves, et aussi retenir indifferemment son accent long : pourveu que leur dernière estant faicte longue ne soit la rime ou la sixièsme aux vers de douze à treize, ou quatriesme de dix à onze syllabes, a cause que n'estant longue, si-non. par accident, n'est assez forte pour occuper ceste place virile (p. 5)” (1) Blz. 373. — 50 — welke zyn tydgenoot is geweest, had geleerd waar de lange en de korte lettergrepen moesten in aandacht genomen wor- den, hetgeen de fransche dichters (zegt hy) reeds deden [een deerlijke misslag!]; maar wy hebben van dit gevoelen af- gezien, omdat hy (blz. 62 van zyn werkjen, sprekende over de Emblemata amores moresque spectantia [Sinne- en Minne- beelden], uitgegeven in 1618) zegt, dat hy dit werk nooit gezien, noch met den zeeuwschen Dichter ooit betrekking gehad heeft: hy besluit hieruit, dat zy beide om dezelfde beweegreden aengewakkerd zyn geweest om in de regelen der Dichtkunst eene gelykvormigheid in te voeren, tot als- dan, vooral in West-vlaenderen, zoo weinig in aendacht genomen, om niet te zeggen t eenemael onbekend. ” Eenigen zijner verzen kunnen van zijne Catsiaansche versificatie een denkbeeld geven: Als door Gods moghentheyd deea wereld was ghemaeckt, Hy vond sijn werk al goed, en in sijn stand volmaeckt ; Maer want den eersten vaér der redelicke dieren Bestont uyt ’trechte speur van Gods gebod te zwieren Door ongehoorsaemheyd: zoo is het smettigh quaed Ghebleven tot een straf aen sijn ellendigh zaed : Zulx dat het heylsaem goed, in ons daerdoor verstorven, Fleeft onzen eersten staet verwisseld en bedorven. $ 2. Schrijvers over het Rijm. 1548. CASTELEYN, die de Konste van Rethoriken ex professe bezong, om den toorn van Mercurius, die hem verscheen, te ontgaan, was in de Nederlanden de eerste rijmmeester op rijm. Hij wijdde daaraan verscheidene strophen (van de 122 tot en met de 134). — 51 — Zijne regelen komen hierop neder : 1. Zere en heere, of éénklinkende woorden, wier onder- scheid enkel in de uitblazing van de H ligt, rijmen niet goed. , (122) In eere ende heere schuuwt tvicieus ettere: Hebben ende ebben, hopene ende opene. Peinst dat aspiratie en is gheen lettere, En pijnd u dit in u dicht niet te nopene. Ten zij de woorden eene verschillende uitspraak ont- fangen; het eene met eene scherplange, het andere met eene zachtlange vokaal worde uitgebracht, zoo als in geesten (gesten, gesta) en gheesten. (i 23) ' Eenen toeblas heet eene aspiratie (Naer d’auwe fundatie, voor kleen metten meesten), Onder de letters heeftse zelden statie ; Nochtans schijnt sy lettere te zommigher spatie, Gelijck in dees termen geesten en gheesten. De pronunciatie maeckt de tempeesten (?), Ende tis goed dicht, zoo wy klaerlick wten. Koeste de H niet letters kracht vulleesten, Deur tredijt, het dicht en zou niet sluten. 2. Men mag om des rijms wille de spelling der woorden niet verkrachten: (124) Meshanden en messanden en meughdy niet stellen, Als wilt ghyse spellen diveersch int element : Abuus, thuus en huus, met haer metghezellen , En meughen u oock in u dicht niet quellen. Die dus rellen , zijn ziende blent. Prompt ende kompt, syn alzulck bekent, | Ghelijck Prince, ontghinste, jonste ende ronste. Tes al rurael dicht, al dijncket den boeren gent. Latet varen, en volght de rechte konste. — 59 — 3 en 4. In 'tdubbel rijm moet elke rijmende syllabe eventallig of paraleel zijn. Men mag ook om des rijms wille de taal niet verkrachten ; dus komen voor `t vlaamsch-dialectische kommen, spigel voor spiegel, en karemen en bescharemen voor `t vlaamsch-dialec- tische kermen of kerremen. (126) Ghy moght my zegghen, ghy ziet te nauwe, Ick en doe op trauwe, dees konst heeft dit in. Wilt ghy dobbel dichten, voor quaet ik hauwe: Plaisantste kerssauwe (1), elegantste vrauwe : Want in d’een dicht(2) is een syllabe min. Ghenomen en komen, doet wt uwen zin; Reghel ende speghel, wilt van u te male wenden ; Caremen, bescharemen, benemen tskonsts ghewin: Om dijns dichts wille en meughdy geen tale schenden. 5. Men rijmt voor 't oor, niet voor 't oog, daar Muzijk en Poézy zusters zijn: want (127) Rhimers (dat is 'trhetoricienlick zaet) Zijn Musicienen en Poéten ghenaemt. (128) Eist zoo? ergo dan by desen bedrijfve Appeert, gheleert ; complexe, subjectie ; Zot, God; raet, ghelaet ; vive en schrijfve (3) Zijn goet. (129) Want al dat ghelijcken accent kan toghen , Als diveersche consonante gaet voor de vocale, Zulck dicht moet goet zijn al te male. (1) Kersauwe, madeliefje, naar welke de Kersauwieren van Audenaarde, tot welke Casrerern behoorde, genoemd werden. Menige bloem gaf haren naam aan Rederijkkamers. (2) Voor rijm, zoo als rijmer of rijmdichter. Valsche begrippen teelen valsche bewoordingen. (3) Op zijn Westvlaandersch , `t dialect van MAERLANT, uitgesproken. — 53 — 6. Rijmen, waarin dezelfde of nagenoeg dezelfde conso- nant voorkomt (rime riche der Franschen) worden afgekeurd, zoo als syn en medicyn. (130) Als [al] is nochtans de consone zuver en net, Diveersch altemet int schrifts verklaren, Daer is corruptie in ende oock belet Van goeden dichte, als mocht ghy niet bet; Ghy moetet vander konsten weghe laten varen: Syn ende medicyn datzelve openbaren. Als [al] spellen sy diveersch, zoo ghy meugt int acquijt schauwen, Men vindtere diese int dicht niet en zoen (zouden) sparen, Maer ghy zult zulcke termen voor redijt hauwen. Om dezelfde reden verwerpt hij Alexander op ander, pinchoen (pointsoen) op zoen, zeel op pinceel: men volge hierin de Walen of Franschen niet, zegt CASTELEYN in de 133ste en 134ste strophe. Waarlijk, had onze geestige en wel eens overgeestige Huyeens dien regel in ‘toog gehouden, hij zoude er niet bij verloren hebben, ten ware misschien enkele slechte bons mots of woordspelingen. 7. Ongeklemde syllaben rijmen niet op geklemde. (131) Op ghelt, ghewisselt, tzy zulck som oft gheheel, Laet varen, wildy van dees konst over luut spreken; Verdijnghe op gherrijnghe , schuut in elck tenneel (tooneelspel): Want die voor syllabe wilt haer te stijf wtsteken. 8. 't Gelijk accent maakt syllaben goed, die nogtans in de taal waarvan ’t woord ontleend is, eene verschillende quan- titeit hebben, zoo als bónum, dónum. (132) Dat tgelijck accent goet dicht kan maken, Blijckt an vele zaken van auden tye. Neemt exemple an diveersche spraken ; Want te gheenen dichte en zaudy gheraken , An dees termen die ik hier belye, Ghelijck hooverdie, Philosophie, Blie op Marie; bonum, donum, overdweers, Daccent maeckt dit goet end de synphonye, Als valt de vocale inde quantiteyt diveers. or — 54 — 9. Ongegrond is de kiescheid van dezulken, die willen dat een woord, in ’t enkelvoudige of bij samentrekking gesteld, om te kunnen rijmen ook in zijne verbuiging of natuurlijken vorm rijmen moet; anders gezegd: dat de rijmen her- komstig moeten zijn van woorden, denen uitgang hebbende : (136) Dan esser van volcke een ander sorteersele , De (die) d'ordonneersele van hem zelven waghen, Sy causeren alleenlick het deduceersele, Zegghende, deur haerlieder vremt moveersele, Dat de termen moeten syn van eender laghen, Gelijck lagh, dagh, zagh, gaen wte op een aghen, Gevragh of vraghen, ende andere ontellelick: `" Maer ick gheve hemlieden ongelijck sonder traghen , Of sy sullen lettel dichts vinden stellelick. Bont, ront, ghetont, vermaen ende ontfaen, Zullen in dicht niet staen op die maniere, Kinders, spinders; verraen ende saen; Sprack, track; groot, noot; belaen, ghevaen ; Pleit, seit; schat, vat; ick hier toe stiere: Kust ende lust, ick voort allegiere , 't Welck al goet dicht is ter vulder instructie, Ende duysentich andere menighertiere , Daer niet een af en heeft gelijcke deductie. 10. Woorden, wier uitgang onverschillig met ng of nek geschreven wordt, rijmen goed. (138) Den sulcken annexeert, menich dichter niet kranc, Om tot synen danck, tpropoost te verstyvene, Stellende ganck , verlanck , ontfanck , op stanck ; Blanck, sanck, hanck, en meer andere op dranck; Al behoortmen ontfangh en verlangh te schryvene; Jonck ende tronek , staen dese by te blyvene, Nochtans zuldy jonghen int element schauwen; Poogt hier u profyt met te bedryvene : Sy zijn goet, en dat kan den gelijcken accent brauwen. 11. De rime assonante geldt voor straetdicht , dat is straat- rijm; maar lust rijmt op bluscht, ook blust geschreven (Reg. 5). _ 55 — (139) Van lust, blust en kust hauwensy oock fabele, Om datmen.. . bluscht schrijft in ’t vocabele. Oft lédich, helich , besich, naer yemants vermeten Goet zijn ? vraeghdy welc van dien in °t verwaet licht (1). Tgelijck spellen en houdt d’ eerste niet verbeten , Maer 'tlaetste wijst dees konst voor straetdicht. 12. Doch beter ziet het er uit, krachtens 't gebruik, met het rijm weêrklinkend op ’t rijm dat hetzelfde één- of twee- syllabig woord voorafgaat: (140) Gelijck goet zijn, moet zijn, weerende den geur Des konsts, als redenen die gheaboleert gaen. Geseit hebben, geleit hebben, volghen ook dien speur; Nochtans vindick dat sy gheauthoriseert staen. Als wij de theorie van den vlaamschen CASTELEYN met de hedendaagsche willen vergelijken, vinden wij, dat er maar één enkele regel ongegrond is, en wel de eerste, die eer op heer verbiedt te doen rijmen, daar die aanblazing inderdaad een anderen weêrklank doet geboren worden op 't andere rijm, dat ze mist, Ook de 2de, buiten enkele gevallen, waarin de 10de valt, is geldend. De öde is een grondregel , boven alle bedenking verheven. DE AMSTERDAMSCHE REDERYKKAMER (1578). Hebben wij bij CASTELEYN, als de oirmeester van ‘t Rijm, wat verwijld, wij gaan ons spoedig overtuigen, dat er over ons onderwerp in de Tweespraack van Liefde bloyende niet veel valt aan te leeren. Men, leest aldaar (blz. 57): » Ghelijcke reghels behoren van ener langte te sijn: altijd daer tgeklanck op de naast- leste silbe valt, ende dat deze in rijm behoren buert om buert te kommen : ghelijck wy zien dat de Fransoyzen doen, die (1) Verwaet, verwatenisse, d. i. vloek of ban. — 56 — in desen ons verre verby zeilen; hoe wel onse taal veel ge- schikter daar ‘toe in der daad bevonden sal worden. Merckt alleen hoe velerhande sneden bij ons ghebruyckt worden , eerst daar de toon op de leste silbe valt, als: ik dicht, oft op de leste, als: dichten. Voorts hebdy, dat wy dubbeld noemen, ende dit volckomen ende onvolckomen dubbeld, als: Met kleynen reghen meni dickwils nat » werd, Wanneer de klimmere an ’t hoogste blad » terd; Dan valt de vrucht wel vanden rijze, — enz. COLYN VAN RYSSELE. Volkomen dubbeld, als: O hovardye, die een pijnlijck inbijt » zijt, Vermaledijt »dat ghy in ’tcrijt (1) » zijt; Want ghy stiert als een ypocrijt » ijt, Dus druckig spijt » maeckt mijn jolijt » quijt. Dat heet oock Distograad (dat men onvolkomen Ketting- dicht zou moghen heten) voor zó veel de sne op vermaledijt en spijt aankomt. Voorts isser noch Reciprocos, dat ick naklanck noeme, onvolkomen naclanck, als: Noch zeg ick dat hy veel lijdens » lijd Die in onruste zijn drachten » draaght. En volkomen naklank: Zy zullen elck te nut als eewighe lichten » lichten Die eerst op maat zoetrollende gedichten » dichten. Tot dusverre! Verder verkiezen wij niet te gaan: trouwens de eeuwigheid dier lichten is spoedig uitgedoofd geweest. De Retrogaden, die men bij de moderne Grieken en Latijnen hervindt, zullen wij liefst in het doodboek stellen. (1) Krijt, kreits, afgeperkte gevechtplaats. — 57 — Wij denken over die nugae difficiles gelijk de puntige ROEMER VISSCHER er later over dacht, toen hij zulk een bespottelijk meesterstukjen van SPIEGHEL, den hollandschen ENNIus, had ontvangen, en hem antwoordde, met dit puntdicht: Steur, bokken, wijting, en zulke visch Koomen altemet wel op onzen disqh; Dan met uw present zal ik my niet beslabben: Recht uit gekalt, ik en mag geen krabben. Wij vergeven van goeder harten VISSCAÆER het Calembourg , dat verstand van die er geen bezitten. Ondertusschen bewijzen die rijmaardigheden, dat men zoo als wij reeds bij ANNA Byns opmerkten, wat er aan eadans en poëzy schortte, door de verkwisting des rijms waande te vergoeden: zoo als elders in zaken van ’t hoogste gewicht, ging de vorm voor de zaak zelve door. Pers (Einde der XVIlde eeuw). Zie hier nóg een leermeester op rijm en maat, die de begrippen der letter-maatschappijen van zijnen tijd (hol- landsche Rederijkers der XVIllde eeuw) omtrent het Rijm voordraagt. Ook bij deze willen wij stilstaan. Omtrent twee eeuwen namelijk na CASTELEYN, leefde PELs, een der wakkerste leden van ’t kunst-autocratisch Nil volentibus arduum; eene maatschappij die als zoo vele andere in Nederland, en als vroeger de Rederijkers, uit een kunstzinnig oogpunt beschouwd, meer kwaad dan goed deed, en van welke men zeggen mag, dat zij sommigen doctoren geleek, die met de beste bedoelingen der wereld hunne vrienden , edoch in forma, dooden. PELs nu bestond HoraArrus een hollandschen jas aan te trekken (1), en handelde in zijne voorrede en in zijn geparodieerd rijmwerk over ’t Rijm. (1) Bons Fraccus, Dichtkunst op onze tijden en zeden toe- gepast; Amsterdam. 't Werk bereikte een vierden druk in 1707. — 58 — In zijne voorrede zegt hij: » Wat mijne vryigheid van rymen aanbelangt, schyn ik myne eigene lessen, die ik in de Rymkunst gegeven heb, niet overal waar te nemen, wanneer ik in sommige van myne vaerzen naa de derde voet geen snyding maak; doch ik doe zulks nergens, dan in saamengestelde groorden, maakende de snyding daar die gekoppeld zyn, op het voorbeeld van verscheidene zeer vloeijende rymers, aangezien het dan ganschelyk niet stuit in het lezen. Ook verstout ik mij eens het woord Windverkooper zoo- danig te scheiden, dat het eerste woord, waar uit het te saamengesteld is, een vers sluit, en het andere een nieuw begint, alzo het insgelyks niet schynt te stuiten, Daaren- boven rym ik ook over’s hands, op bykans; en diergelyk een {puristen-spelling van diergelijken] op kijken, omdat die woorden op het einde eveneens uitgesproken worden.” In zijne rijmende gelederen geeft de naäper van HORATIUS de volgende voorschriften: 1. - Men rijmt op eene of twee syllaben; op meerdere zou ‘trijm niet deftig genoeg klinken. Men rymt op ééne greep, óf twé maer: want wanneer ` Men nu zou rymen op drie greepen, òf op meer, Als huldigingen op het woord beschuldigingen, Zou 'trym niet deftig gaan; maar huppelen en springen. 2. 't Dubbel rijm op twee monosyllaben is eene verkeerde fraaiheid. Men wilde ‘tonlangs tót sieraad, én fraaiheid duiden, Wanneer men ‘tsleepend rym meer rymen deé dan eens, Als bloot staan, groot gaan; ja het scheen wat ongemeens Maar ‘tzijn, mijns oordeels, heel verkeerde fraayigheden , Ten zy ge een dicht zoo rymt van boven tót beneden. Want hoort ge in ’trym verschil tót twémaal toe, zo gaat Het voor geen sleepend, maar voor dubbel rijm, 't wélk staat. 3. Een zelfde woord ; schoon in eene verschillende be- — 59 — teekenis aangewend, baart geen weérklank of rijm, maar den eigen klank. Men rymt ook ‘tzelfde woord in twé verscheiden zinnen Niet op malkand’ren, als de spinnen op het spinnen: Want alhoewel het rym in 't Nederduitsch niet sluit, 'tEn zy de greepen slaan op een gelyk geluid Aan ‘teind , moet toch 't begin der letteren verscheelen, Of anders is ‘tgeen rym, maar ‘tzelfde in alle deelen. 4. Het slepend rijm, saamgesteld uit twee verscheiden woorden, is te verwerpen. ‘ Het sleepend rym, wanneer men 't saamenhaalt uit twé Verscheiden woorden, op het einde, wraakt men meê: Gelyck als baat heeft en gehaat heeft, wyl voor 't beste En ’t zoetste rym nu wordt gehouden, als de leste — Der lettergrepen in het sleepen zachtlyk smelt : In baat heeft doet de laatste een al te groot geweld. 5. Wanneer de klank maar dezelfde is, of de letter tot hetzelfde spraakorgaan behoort, is goed [b. v. visschen en missen, oulings viscen, in de echte uitspraak voortlevend, even als men nog schoone als scone in sommige dialecten van de Nederlanden, b. v. te Cortrijk, uitbrengt]. sos. Wanneer de klank maer eens is, rymt het woord : Zoo mag men kindsch met prins berymen, noord met voort, En kap met krab, als van gelyken; kleeden, visschen Wordt wél en voegchelyk berymd met leden, missen. 6. Eene vokaal rijmt geensins op eene andere van een verscheiden klank. Maer bot op zót, én vol op ból rymt ganschlyk niet, Hoewel men in den schyn dezélfde letters ziet; Omdat wy groot verschil van klank in de o bemerken. Wij bekennen, dat, indien er voor sommige ooren tus- schen vol en bol, even als tusschen ros en bosch, onderscheid — 60 — kan bestaan, zulks den wel degelijk bestaanden weérklank niet kan misvormen, zoo als wij zullen zien bij 't handelen over onvolkomen rijmen. 7. De stomme e rijmt op den uitgang en niet. Nu twistmen, óf men vreede op léden rymt: veel’ wérken Van oude schrijvers zyn op deze wyz’ gedicht, Waar tegen het gebruik der jong're dichtren ligt: Want VonneL, VOLLENHOVE én die in deeze tyden Het vloeijendst rymen, ziet men zulks met voordacht myden. Onder deze regels van Pers is de 6de af te keuren; de 2de druischt tegen de 12de van CASTELEYN aan, en ’t door Pers veroordeelde rijm schijnt ons als dichterlijke vrijheid aan te wenden; de 3de stemt met CASTELEYN's 6den regel overeen. Men ziet uit de vergelijking der beide leermeesters, dat de theorie van ‘trijm sedert CASTELEYN eer achter- dan voorwaarts Is gegaan, in al dien geruimen tijd. CASTELEYN inderdaad rijmde beter dan hij dichtte. § 3. Aanvallen tegen het Rijm. 1649. Het rijm vond, even als elke andere letterkundige wet, zijne vijanden, die hemel en aarde bewogen om het uit de rhythmische versificatie voor eeuwig te verbannen; terwijl anderen er zoo op verslingerd waren, dat zij het als een element onzer poëzij beschouwden, en zelfs de gekunsteldheid zoo verre dreven van ’t eendreunend kleppende mono-rijm door te zetten. GEERAARD BRANDT, die als bijschriftdichter onder- scheiding verdient, maar overigens zich niet veel boven 't middelmatige verheft, was een der eersten die den standert — 61 — tegen het rijm ophieven. Hij vergenoegde zich niet met een uitgebreid dichtstuk in alexandrijnsche verzen te maken; hij schreef een geheel factum tegen ’t rijm er bij, om zijn stelsel door te zetten, en eens doorgezet zijnde zijnen rijm- trant aangenaam te maken, Dit stuk is lang, al steke er weinig adems in. Het verdient, onzes dunkens, gekend te worden, als ’t pleidooi van een partijdigen advokaat, die gereed is ’t voor en tegen voor te dragen; ja, 't onbe- wijsbare te bewijzen. » Men zal zeggen, waarom rijmt gij niet? Ik zal vraa- gen, waarom rijmen de nederlandsche poëten? Men zal mij te gemoet voeren, dat ik een nieuwigheit tracht in te brengen, en dat al de poëten van deze eeuwe mij tegen schijnen te zijn, om dat elk zijne gedichten aan rijmen bindt. Hier tegens roep ik al de oudtheit te hulp; want geen griexsche, nocht latijnsche poëzy was ooit aan rijm gebonden. Wat ouderdom derft zich tegen Muszus, HOMEER en VIRGIEL versetten? Dees wisten van geen rijm. Waarom mogen wij die onze vaarzen op vaste voeten doen voortrollen, het rijm niet verlaaten?” — Omdat alexandrijnen, zoo als gij er gaat leveren, advokaat BRANDT, geene hexameters zijn, en de syllaben in uwe versmaat geteld en niet gemeten worden, en in 't geheel niet op vaste voeten, maar rhythmisch voortrollen. — » Toen onze voorouderen het rijm invoerden, was haar de maat. onbewust, daar onze gedichten haar kracht en glans door krijgen. Over drie hondert jaaren is te Egmondt de Hollandsche Rijmkroonijk geschreven, daar niet als rijm en geen maat in gevonden werdt. Oude boecken hoor ick gewaghen , Dat al ’tlandt beneden Nyemaghen Wilen Nedersassen hiet,’ — enz. — Advokaat der rijmelooze verzen, gij slaat den bal hier deerlijk mis; maar gij kendet den versbouw bij slagen niet, en kondet wel met veel geleerder dan gij gelooven dat onze ouders allesins » barbaren” waren. ‘t Rijm ont- valt der pen ook tegen dank in proza; gij ziet het. — 62 — — » Bij onzer vaderen tijden heeft KOORNHERT, de neder- duitsche taal, die door de vreemdelingen verbastert was, helpen zuiveren; maar zijne gedichten stonden op losse voeten : OU rsses alleen verlangende zonderlingen Na huis en na zijn wijf, en mochte geensins ontspringen De Godinne Caryrso, die hem hieldt benoopen In holle spelonken, om hem tot haer wille te bringen. Dus klinkt zijn overgezette Urysses (Opyssra). Wat maaten, wat welluidende toonen worden hier gehoord? Is dit geen wanschikkelijke t’samenvoeginge van letteren en woorden ? Was het niet noodtzakelijk, dat men dees onor- dentlijke regelen met rijmen oppronkte, op dat er ten minsten eenig onderscheyt waar tusschen prooze en deeze barbaarische poëzij?” — In deze rijmlarij, waarin de regels een verschillend getal van voeten bezitten, elk met een éénsylbigen voorslag (uitgezonderd den 3den regel die er een’ tweesyllabigen heeft) is de verkrachting der Nevelingenmaat tastbaar; zij behooren tot eene nietsbewijzende overgangschool van Versificatie. — » Daarna is de wijze H. L. SPIEGHEL wel de eerste geweest, die somwijl in zijn vaarzen de voeten gevonden heeft, daar onze dichtkonst tegenwoordig op rust. Men hoor hierop zijn Kallioop, daar hij zong: Moet juist een duitsch poëet nu noodigh zijn ervaren In Griex, Latijn, daar d’eerst’ en beste harders waaren? Parnassus is te wijdt. Hier is geen Helikon, Maar duinen, bosch en beeck, een lucht, een selfde son.” — SPIEGHEL zou de eerste zijn die in zijne verzen de voeten gevonden heeft! Het gaat met deze aanspraak gelijk met die op menige zaak, welke toevalliger dan deze ontdekt is. De ontdekking waerlijk is zoo groot niet, van, op L spoor der fransche Versificatie, alexandrijnen, die over 't algemeen barsch en stroef waren, samen te stellen; gelijk SPIEGHEL deed, wiens Hertsspieghel eerst in 1614 het licht de — 68 — zag, twee jaren na zijn overlijden; en wiens samenstelling van 't einde der X Vide of begin der volgende eeuw dag- teekent. — » Ten laatste heeft de wijdtberoemde Drost, en naar hem de maatrijke VONDEL, naar deezen voet de hollandtsche Poëzij op vaste voeten gezet, en doorgaans in al hun ge- dichten den maatklank waargenomen en te weeg gebraght, die alleen in zommighe plaatsen van SPIEGHELS rijmen gevonden wort. Dus is onze poézij, die te voren niet als rijm was, maatgedicht geworden.” — Ziedaar de slotsom van BrANDTs redeneeringen; de conclusion digne de l'exorde. Wat er thans volgt, schijnt ons inderdaad, niet con amore, maer meer ter kwader trouw dan uit bevooroordeeld- heid geschreven ; doch ’t kwaad kastijdt zich zelven, zeiden onze ouderen, en ook de drogredeneering van den pseudo- geleerden BRANDT doet zulks. » Toen nu die maat gevonden was, konden wij het rijm zoo wel ontbeeren als andere taalen; echter hebben wij ons van 't rijm laten ophouden, en den geest in een eng en slaafs perk bepaalt. Een onreedelijke gewoonte heeft ons regelen voorghestelt, die tegens mijn natuur en de vrijheit der Poözije strijden. Waarom zou ’t mij dan niet vrij staan dit jok van den hals te werpen? Naa den val der latijnsche heerschappije, heeft Italië veel van haar uitsteekenste ver- nuften rijmlooze veerzen zien schrijven: Spanje, dat yder aan zijn banden plag te willen binden, vertoonde tooneel- spelen in haar schouwplaatzen, die aan geen rijm gebonden waaren: en zal Hollandt, dat vrije volkeren, vrije stranden : en haavens maakte, niet gedoogen, dat een van haar inboorelingen vrije verzen maakt?” Wat verwarring van denkbeelden! Wat is er gemeens tusschen de vrijheid van °t vaderland en die van al of niet ` te rijmen! De comieke ondervraging van den Sophist, herinnert ons den uitroep van den Engelschman, die, op ‘t vernemen dat het engelsch Parlement eene schildwacht geplaatst wilde hebben bij zekeren beruchten boom, om te voorkomen, dat iemand zich in ’t vervolg daaraan zoude — 64 — ophangen, zich haastte met een strop daer heen te snellen, in de hoop van er nog bij tijds te komen, en bij het ontmoeten dier legale verhindering uitriep: » Horror! horror! ’tis uit met de engelsche vrijheid.” Men vergeve mij die anecdote. Ridiculum acri.... Onze BRANDT gaat nu tot zijne patronen de Franschen over, en kraamt zijne belezenheid deftig uit: » Vrankrijk schijnt nu mijn voorneemen tegen te stemmen, maar men zie waar ons de tijd- en konstgenoot van RONsARD, J.D. [pu] BELLAY toe opwekt, in zijn verandtwoording der fransche taale: Il vaudrait beaucoup mieux de ne rymer point, mais faire des vers libres, comme a fait PETRARQUE en quelque endroit, et en nostre temps le seigneur LOYS ALEMAN, en sa non moins docte que plaisante Agriculture. » Men hoor, hoe veel werks RONSARD van 't rijm maakt, daar hij zeit, in zijn kort begrip der fransche Dichtkunst: Tu seras plus soigneux de belle invention que de la ryme. 