Raadgevingen aan teringzieken en allen, die vrezen door de tering aangetast te zullen worden
De reden hiervan zal wel daarin te zoeken zijn, dat etter en flijm in hunne grondHolfen , ja zelfs in ( ^9 ) in linnne naaste beRanddcelen elkander meer gc- |.i , (1 n een denkt, dat beide zeer dikwijlb iiaauv^ keurig onder een gemengd zijn, dcv Lj. ..e j. eaieenre'uappelijke bron daartoe gele- geiLv.d geeft, en dat eindelijk bet uitwerpen va ^ iiijni en etter ook wel beurtelings kan ge-> fehieden. Dat geen teringzieke, of hij, die er aanleg toe beeft, door kleur, iniaak , reuk, digtheid, vast- heid en andere merkbare boedaniglieden van het uitgeworpene zicli late verleiden , om zijne ziekte voor gevaarlijker te bonden, dan zij indedaad is«, Bij oude lieden en des morgens bij ieder , gedu- rende eene goedaardige verkoudbeid , zijn de uit- werpfeleii groen, bruin, geelacbtig, kwalijk rie- kend , vast en zinken in water fpoedig onopgelost naar den bodem, zonder evenwel iets anders dan flijm te zijn , hetwelk gebrek aan wateracbtige deelen beeft, — bij bejaarden, om dat bet wa- teracbiig gedeelte door andere wegen ontlast, bij jongeren , om dat dit dei nachts wordt op- geüorpt. {*) Koe (^') Hoewel men bij het heoordeelen van ßijm en etter voornamelijk op de voorafgaande oorzaken , duur der ziekte en de aanwezig zijnde toe-v allen te letten hehbe ^ zullen de volgende onderfcheidingsteekenen ^ die gemakkelijk waartene- men zijn , hierbij ook tn aanmerking kunnen genomen wor« den , offchoon men op de tegenwoordigheid of afwezendheid van één of allen te zamen genomen^ nimmer met zekerheid een be fluit km opmaken. Men ( 6o ) Hoc gevaarlijkcT de foort van lering is, waarbij alles op de mogelijklieid der genezing en de keus der daartoe dienstige middelen aankoirit , des le noodzakelijker is het, oni bij zulke omllandlgbedcn , vooral in het begin, daarop naauwkenrig acht Te geven, dewijl de genezing zeker alleen in dit tijd- perk mogelijk is. Moge daarom de fchildering , \velke hier volgt, ieder die een offer dezer ziekte meent te zijn, in liaat ftellcn , om zelf te oor- deelcn in hoe verre hij het is. Et- Men houdt in het algemeen die puimen voor de beste , sA'elke wit, taai, vet achtig op het gevoel, omtrent zoo dik ah room van melk , ligt , van eenerlei kleur en met gcene vreemde floffen verbonden zijn , terwijl zij gemakkelijk zon- der ßerken hoest worden uitgewoipen, Hoe meer zij hiervan afwijken , des te ß echt er zijn zij. Etter is .troebel, fijm helder, zoo dat men er doorheen kan zien. Slijm laat zich in draden uittrekken , etter niet* Etter bedelft fpoediger , dan flijvu Etter vormt met water geroerd een naar melk gelijkend vocht; flijni maakt in het water drijvende draden. Slijm drijft op het Water vooral, wanneer daarin zout is opgeiost; etter zinkt naar den bodem. Dik , zwaar fijm in den morgenßond uitgeworpen zinkt fom- wijlen ook in water , doch dit houdt over dag geen fand. Eolgens Moaton wordt de ware etter , de maat even groot genomen , zwaarder bevondt n dan ettervormige fiof L i E u- Taud zegt dat de ßank van etter op glocijende kolen ge- worpen iets bijzonders het ft , het geen zich van anderen reuk onder fcheidt. Home fchrijft , dat etter onder het micros- koop gebragt eene doorzigtigc vlocißof vertoont , waarin ko- geltjes zwemmen ; fijm naar een vlokachtige masfa gelijkt. Ven. ( 6i ) Etterende of uerzworene Tering, Ontftekingen in de borst, bioedlioesten , bloed-* fpuwing en bloedflortingen zijn zeker de eenige voorwaarden, onder welke derzelver onlflaan mo- gelijk is. Alle oorzaken welke deze foort van tering vóórt- brengen, doen dit niet onmiddellijk, maar Hechts in zoo verre , als zij tot bet oiitHaan van iedere andere ziekte gelegenheid geven. Het komt hier zonder twijfel vooral aan op de menfchen, in wel- ke de ziekte voortgebragt wordt. Bij hen , die eenen ongeliikkigen aanleg tot tering hebben, kan eene kleinigheid , eene geringe verkoudheid de oorzaak eener ontftekiug zijn. Deze ontrteking wordt dikwijls door den Arts niet ontdekt, door den lijder niet gevoeld en evenwel gaat zij in ver- ettering over. Men vond dikwijls bij teringzieken de longen door etterzakken verwoest, bij wie men gedurende het leven daarop geen het minfte ver- moeden had, dewijl de ontlteking in liet geheel niet Lefpeurd w'as, Gewoonlijk verloopt daarom ook een gcriiimen tijd , voor dat deze ziekte zich openbaart. Die echter hij het opRijgen van trappen, of heklimmen van bergen moeijelijkbeid in de adembaling be- fpeurt : van tijd tot tijd veel, of weinig belangrijke pijnen, of ftekingen in de longen gevoelt ; die de- zelve onder bet diep inademen en ophouden van den adem ontwaart; die, zeg ik, dit alles ont- dekt , heeft gegronde redenen te gelooven , dat in ( 6^ ) in de zelfftandlgheid zijner longen , eene plaats is, die met geflolde vochten opgevnid en tot out- Peking geneigd is. Meei’t hij nog bovendien den afgefchilderden aanleg tot tering en beeft bij zijn ligebaam en zijne longen in eenen aanmerkelijken graad verzwakt , dan Is zijne zekerheid des te grooter. Vliegende drooge hitte , met geringe bnivei'ing afwisfclende ; onrustige fiaap ; j)ijii in de gewrichten, die dikwijls van plaats verandert; roodheid op wangen en lippen en gezwollen ade- ren aan den lials toonen aan, dat de vrees welke de genoemde toevallen kunnen inboezemen , des te gegronder is. Üc fpijs vertering is daarbij ge- woonlijk zeer goed ; den lijders bekomt alles wel en niet zelden vermeerdert de eetlust, naar mate liet ligebaam vermagert. Enkele der opgegevene toevallen, voegen zich ook zeer ligt brj andere ongelteldheden. De vlie- gende hitte en de huivering b. v. vergezellen de gerlngHe koorts en daarom zal ik tweederlei foori hiervan voor de Ilijpochondrisren opgeveii, onder wier oog ook dit werkje kan komen, Ilijpochondrlslen zijn zeer dikwijls onderhevig lan toevallen op de horst, namelijk aan hartklop- ping, henaauwdheid , hitte in liet aangezigt en dergelijke gevolgen een er geboorde en belemmer- de omloop van het bloed in den buik , zoo wei «Is van eane zickehjke werking der gevoelige ze- nuwen. De eigenaardige angst, den Hijpochrou- drlsten eigen , maakt hen reeds van zelve en vooral bij vermeerdering van een of meer der genoemde toe- ( 63 ) toevallen Levreesd , offers der tering te zullen orden. Voor hen tot troost voegen wij hierbij : 1°. Hijpochondrie vereenigt zich niet met deze ziekte, en vooral niet met de zoo aanftonds af- geteekende en gevaarlijkfte foort. 2°. De teringzieke kent de vrees voor den dood niet. De Hijpochondrist gelooft de tering te hebben cn om die reden den dood reeds voor oogen te zien. De teringzieke heeft welligt nog flechts weinige oogenblikken te leven en geeft zich aan de fchoonfte hoop over , ftapelt plan op plan , een oogenblik verligting fchijnt hem herftel en in het verzwakkendfce zweet meent hij den weg te zien, welken de natuur ter zijner genezing in- flaat. Hoe deze hoop met de natuur der ziekte zamenhaiigt, weet ik zoo weinig als eenig ander Arts, dit is echter zeker, dat zij aanwezig is en dat zij veelal flechts in de iaatfle oogenblikken des levens v/ankelt. Hoe gevaarlijk de tering in het algemeen en vooral deze foort zijn moge, in dit tijdperk kan nog, hoewel geen volkomen herftel, echter eene voortduring des levens mogelijk worden, die aan genezing bijna gelijk flaat. Wanneer wij den nader bepaalden aanleg tot tering van Hu FE LAND voor het eerfle tijdperk der ziekte houden, moeten wg ook dit als het tweede aannemen. Daar ( ) Daar de meeste jonge lieden, die ofTers dezer r/iekte worden, zich dezen aanleg eensdeels door eigen rchiild op d en hals halen, anderdeels, zon- der dezelve door deze ziekte aangetast worden, zoo lang inogelijk de toevallen en kenteekens, welke het gevaar voorafgaan , voor zich zelven zoeken te verbergen , de flem van het geweten tracfiten te iinoren, terwijl zij die middelen, wel- ke nog zomJeri kunnen redden geheel en al ver- onaclitzanien en het tijdvak van hun leven de ziekte nog gevaarlijker cn fneller voortgaande maakt, raat dit tweede tijdperk meest altijd zon- der ftilltaed in het derde over, AamhoiTlig en kortademig vcrrigten zij hunne bezigheden tot de krachten afnemen. Wanneer nu het morgenzweet begint : bet uit- werpen van fluimen gewoonlijk, (wanneer de zweer niet gellolen is,) menigvuldige!’ , des morgens dik- wijls met bloed , of dunne etter (Iclior) gemengd en kvvali]ki ickend wordt; de moeijelijklieid in bet ademhalen verergert ; de vermagering des llg- r.baams fpoedig toeneemt, zoo dat de oogen hol beginnen te ftaan en bannen glans verliezen ; de ftem raauwcr wordt, gelijk bij verkoudheid, of door bet gebruik van vette en flijmige fpijzen , zoo men zegt, verdoofd, naauwelijks gehoord kan worden ; de lijder in voetzolen en hielen pijn ge- voelt, dan gclooven de lijders niet, dat bel zoo rieclit met bun Haat, zij boopen integendeel ze- ker , dat alles fpoedig beter zal worden en of- feboon ook fomvvijlen het ellendig leven maanden lang % ( 65 ) Ung kan gerekt worden, is liet voor eea won^ler te honden , wanneer men zoodainVe hjders ziet gered worden. Meestentijds komt hierhij oo eens , voor men iiet vóórziet, een hevige en verzwakkende door- loop, ja zeer vele zieken .hebben op den nacot- floel, waarheen zij nog eenmaal wenscheen gobv gt te worden, den laatften adem uitgeblazen. Kven zoo gewoon is het opzwellen der voeten, die al- tijd koud zijn. Van boven vermagert de z(hd(e en van onderen neemt hij — door ^vatcra(d(f ige zwellingen — in omtrek toe. De zwakte wordt fteeds grooter ; er ontP^aan dikwhjls flaauwteng het op wer pen van fluimen gefchiedt met moeite en de dood volgt eindelijk zacht; gelijk die van eeiie kaars gaat de vlam des levens uit, wanneer het liaar aan voedfel onlbxeekt , of er ontftaan kram- pen, Itiiiptrckkingen, toevallen van vallende ziek- te , angst enz. en de lijder wcnsclu zelf den dood, waarvan liij kort Ie voren nog zeer verre af meende te zijn. Dit is het beeld der ziekte, welke eens tot deze hoogte gefiegen de kunst des Geneeslieers befpot, waarvoor ieder zich hoeden en welke ieder ter- Pond in het begin met allen ernst moet trachten tegen te gaan , dewijl de genezing in het derde liplperk eene uitzondering op den gewonen regel ma ;kt en bij geval alleen dan volgt, wanneer de etter zich eenen weg naar buiten baande , de ver- zwering Hechts eene plaats aan de oppervlakte der longen innam, niet om zich lieen knaagde en ‘ E de ( 66 ) de ziekte, hoewel voortdurende, eerst na vele ja«» ren doodeli^ werd. Op deze wijze ziet men dik- wgls zoodanige lijders tot eenen hoogen ouderd nu voortleven , offehoon zij reeds in het vcoriiglie jaar den dood voor oogen zagen, Gewoonh]k ge- beurt dit dengenen , bij wden , in liet bezit eencr zeer goede ligchaams gefteldheid , eene plaatfelijke beleediging door Reken, ftooten, verwonding enz. plaats vindt , als ook hij de zoodanige , die reeds boven de 5o jaren oud zijn en bij welke de lei'lng niet zoo fuel voortgaat als bij jongere pcrfnicn. Iiitusfcben moeten beide Reeds alles aanwenden, wat in Imnne oniRandigheden , leefregel en Ge-« neeskunst aan de band geven. Hoe wxinig bemoedigend ook bet uitzigt zij , hetwelk ik bier voor velen heb afgeteekeiid , die in dit boekje raad en troost zoeken , moeten wi] , om der laatRen wille , vooral nog bet volgende in overweging nemen. Die dit gefclirift lezen kati en hetzelve verRaat moet zich nog niet onder de hoopclooze zieken raiigfchikken. Niemand behoeft zich onder de lijders van deze foort te rekenen , om dat op het eind elke foort der tering aan deze gelijk wordt, welke Rechts zeer zelden kan genezen worden. Iloe minder eene ziekte van dezen aard in het begin erkend is , des te ge- makkelijker kan znik eene troostrijke wending gefebieden ; boe beter zij is opgemerkt, des te zekerder kan derzelver voortgang verhinderd wor- den. Ik kan met zekeren Arts , reeds bij liet eind der ( 6; ) der fcbilderiiig, zeggen: «tot troost van allen, die met de befchreven toevallen der tering aan- getast zijn, ja tot troost der gelieele menschhcid 2ij gezegd, dat dikwijls alle teekens der longtering aanwezig zijn, zonder dat eene ware longtering, eeiie vernietiging van de zelfflandigheid der lon- gen, voorbanden is. Zw'akte van bet gelieele lig- cliaam vertoont zich fomwijlen, voornamelijk in de longen, door alle toevallen der tering, zon- der dal daarom , zoo als het gelukkig gevolg der genezing leert , de zelfßandighcid van dit inge- wand geleden heeft.” Wanneer men alle ondervinding niet wil loo- chenen, welke omftandigheden van dien aard aan- voert , waarin werkelijke heleedigingeu van de zelf Handigheid der longen genezen werden en an- dere beleedigingen van deze foort , wanneer zij gelukkig niet om zich heen knaagden, naauwelijks opgemerkt werden of een dragelijk leven toeiie- len , dan zal elke hoop te billijken zijn. Hoe menig een , die fpoedig ftierf , vertoonde bij de openiüg eene etterzak , wmlke mogelyk jaren lang onoyjgemerkt iii de longen gedragen was en waar- van de omliggende vliezen zeer dik en verhard waren I Bij hoe menig een vertoondé zich geen fpoor van vernietiging der longen , bij wien men gedurende het leven niets als longtering meende waartenemen , om dat , zoo als ieder Geneesheer zeker zal opgemerkt hebben , de zwakte van het gcheele iigchaam zich op deze wijze vertoonde. Hoe menig een w^erd oud , ofrcUoou in zijn bin- E 3 nen- ( ( 68 ) ncnfte der.e veniieriging aanwezig ware , die ech- ter door aanwending van de noodige middelen in derzelver voortgang verhinderd werd. llerin- iieren wrj ons liierbij den inogehjk aan loniinigen bekenden \rrs K a i) k t/ B a C ii , die door deze ziekte aangetast, in zijn moeijelijk beroep zestig jareu oud werd, X. Knobbelige- en Slijmterlng, De natuur der knobbelige tering en liet ver- rdiil der zitplaats is reeds vroeger opgegeven. Zij liegint dikwijls als eene gewmne verkoudheid, de hoest alleen is drooger, heviger en verdwijnt niet voor die middelen , welke denzelven in ver- koudheid geneest, liet eigenaardige hierbij is de opzetting der klieren. Aan de hals en onder den oklel zijn zij , of reeds terRond in het begin der ongefleldheid gezwollen, of zij wmrden dit korten tijd daarna. Hierbij komt drukking, pijn en fie- king in de borst, kortademigheid en opwerping van fluimen , welke met veel moeite verbonden is, terwijl de Pof er dik, korrelacbtig , zwart, vlok- of blaauwacbtig uilziet. Deze zijn de toe- vallen, welke dikwijls tuaaiiden lang aaniiouden , voor dat de lijder iets meer bel'jiciiiu. Aan bet eind Raat deze ziekte geheel en al ! denzelfdeii weg in, welken de vorige neemt, dit gefcliiedt evenwel zeer langzaam en er kunnen wel jaren verlooj^en, voor dat zij zoo ver komt. Die üic in zijne jeugd klierziek was, of caan gezwol- len kiiei’en leed en de genoemde toevallen ziet aankomen, heeft in elk opzigt gegronde redenen, om het gevaar af te keercii , hctwe'k hcni moge- lijk zeer iaat , echter des te zekerder trclTen zal. Eindelijk verdient de Slijfnlering eene nadere verklaring. Wanneer wij eciiige waarnemingen hieromtrent mogen gelooven , w erd zij menigvuldige keeren ge- nezen, waar reeds alle hoo p was opgegeveu en lijder en Arts W'erden dikwijls van hunnen angst hevrrd, of zij nam op het eind geheel het aanzien , ja zelfs d e natuur der verzworene en etterende aan. Met uitzondering evenwel van het einde of de uitgang, is zij wat hare natuur aangaat van de vorige verfchillend. Hier gaat geene oiuReking, maar ten hoogRen een zinkenaardige , oppervlak- kige , ontRekingachtige toeRand van het hiimenRe vlies der luchtpijp vooraf, om dat er eene Rerke verkoudheid aanwezig was. Hier is geene veret- tering in de longen ; wat uitgeworpen wmrdt mag naar etter geleken, het is echter geen etter, het is Rechts Rijm , een flijmachtig vocht , dewijl de longen en mogelijk het geheel« ligchaam verzwakt zijn. Verkoudheden , die dikwijls wederkeeren en huiteugewoon hardnekkig zijn, kunnen zeer ligt hiertoe gelegenheid geven , om dat deze het ( 70 ) ligcliaam in het algemeen verzwakken en tol eene vermeerderde ophooping van flijm en an- dere vocliten in de longen aanleiding geven, De verkoudheid verdwijnt eindelijk wel geheel en al , maar niet der zei ver gevolgen. Verwaarloost -men om het ligchaam en de longen le verlier- ken , dan brengt eindelijk de afzondering van fiijin en het verlies van fappen , hetwelk daarbij plaats heeft , vermagering en tcringkoorls voort. De ademhaling lijdt daarby weinig, de pijn is onbe- duidend, wanneer zij aanwezig is, is zij gew'oonlijk flechts kramp en zij wordt onder het ademhalen door de geheele borstholte gevoeld, om dat de takken der luchtpijp vol ügm zitten , hetwelk zich echter niet flechts tot eenige pdaatfen derzelver bepaalt, zoo als in de beide vorige foorten, dewijl niet een gedeelte, maar de ganfche oppervlakte ziek^•hjk aangedaan is. Voor bet overige kan de üijmtering ligt het gevolg van eene llijmkoorts woor- den , of dan le voorfchijn komen , wanneer de. werktuigen der borst, door verzwakkende oinflan- diglisden , die voornamelijk blerop, of op het ge- lieele ligchaam werken, derzelver Hcrkte verliezen. Dat deze foort van tering aan het einde der verzworene gelijk wordt, heb ik reeds vroeger gezegd. Zonder twijfel zal deze gelijkheid flecht« in de door de zintuigen merkbare verfclrgnlclen gelegen zijn; worc dit zoo niet, dan zoude menig i^gebeim middel minder naam gerniakt hebben en zeldzamer zoude bet gebeurd zijn, dat men bij eene lijkopening volkomen gezonde longen aan- trof, ( 71 ) trof, terwijl Arts cn zieke gedurende het leven vernietiging in derzelver zelffLandiglieid vermoed hadden. XL J'^oorbehoedlng der Tering, Het zal waarlijk geen verder bewijs noodig heb- ben , dat dit het cciiig middel is, om den dood, waarmede de tering dreigt, met zekerheid te ont- gaan. Alle middelen , waardoor men de tering wil genezen , kunnen dit üechts in het eerfte tijd- perk , in het tweede is het gevolg er van twijfel- achtig en in het laatfte , met uitzondering van de ligtfte en minst gevaarlijke foort , de flijmtering , is het geheel en al ónmogelijk. Alle menfehen en in het bijzonder de zoodanige , die in de vroege hindschheid of in de jongelingsjaren eenen aanleg tot deze ziekte hij zich voelen ontwikkelen, be- hoorden geen middel onbeproefd te laten, om dit tegen te gaan. Zij moeten alles vermijden wat hun ligchaam verzwakken en den aanleg tot tering ontwikkelen kan ; daarentegen alles aan- wenden , waardoor hunne zwakke ligchamen en hunne, voor bijna elke ziekte vatbare, longen verherkt kunnen worden. Mijne lezers mogen zich hiermede wel bekend maken , vooral de zooda- nige , die voor dc tering vrezen. Ik heb aangemerkt , dat de aanleg tot tering zich reeds in den kindfehen leeftijd vertoont en ook daarbij verklaard waardoor dezen te erkennen is. Mogen ouders cn allen, aan welke kinderen, E 4 daar« ( 72 ) (Irïarmedc voorzien, zijn toeverlrouw<3 , liicr lee- ivii , dat men bij hen zeer veel kan doen , om ])et drei;;end gevaar af tc w«ren ! Mogte men deze zwakke planten meer voor den invloed vaii iiairo en koude, gure oost- en noordewinden bc- hMOvlen , dau men dit l)ii anderen nocwlig lieeft , v/icr j mgen minder vatbaar zijn voor iederen na- d( •ellgen indriik I ik wil niet dat men hen in pels ^^ikkLden of in heete kamers zal oplluilen ; in te- gendeel is het veelvuldig genot der vrije lucht een voornaam middel , om liunne huid en longen tc verderken , in zoo verre derzelver uitwafeming daardoor niet onderdrukt en aan de werktuigen der ademhaling de gcfchiktheid ontnomen wordt, om door de geringlte verandering van w'armte- gvaad eene verkoudheid te krijgen, Men wachte yell fc'iter dergclijke kinderen, hij kond weder, lucfiiig gc'kieed tc laten fpclcn cn wandelen. Men kicfde hen niet in pels, maar in flanel of in V. oben fioiren en hedekke vooral hals , borst , onderlijf en voeten daarmede. iMcn gclo*ve eclitcr liiet , dat naar mate dc koude grooter is, dezelve Imn ook des te beter bekome ; zij behooren daar- iii riet zoo lang te vertoeven , dat zij wezenlijk OYvi’ i' e pijnen klagc^i , welke daardoor veroor- z'^aki 1 noren orden, IMeii legge bet gevoelen al , dat de koude veillerkt; de mensch moet in zijne vroecc jeugd zich aan die nadeelige invloe- den , welke kij niet kan vermijden, gewennen, echter nie» c'p eens , maar des te langzamer cn met des te meer behoedzaamheid, hoe zwakker bij 1 ( "•" ) liij is. IMen belette , dat zoodanige kinderen zieb le veel blootflellen aan noorde- eu oostewirideu , VS elke zeer nadeelig op zwakke lor.gcii wx'rkcjn en Iwlioede iieri voor voclitige koude, of, dit ni(.t niogeiijk zijnde, late men Iien een iaauw bad georuiixeii. Gewoonlijk bezitten dergehjke klnders uitRckeii- de zielsvermogens , zij begrijpen fpoedig en zijn liegeerig alles te leeren , wat men liua voorlegt. Men wachte zdch echter ben met iets te laten bemoeijen , waarbij veel infpanning van deft geest noodig is. Het is beter , dat zg in de eerRe jaren goede Rerke longen in de borst, dan veel in het hoofd kragen ; wanneer de ligcliaams- en ziels- krachten eerst met elkander in cvenwigt fiaan , E 5 kuii- Die keren wil wat hij bij het opvoeden van kinderen in het algemeen , zoo wel ah bij het gebruik der baden in het bijzonder hebhe in acht te nemen , verwijt ik naar eei$ werkje^ getiteld: Goede raad aan moeders over de opvoeding der kinderen van C. W. H U F e L A w D , ook in het Neder« duitsch vertaald. Verr. ( 74 ) I:unnen laalfte zonder nadeel des te heter ge- oefend worden. Men zoeke hun liever red gele- genheid te geven tot fpelen en beweging in de vrije ludit, waarby men, wanner het faizoen koud is, op warme klecding moet letten. Het flederij- den , bij eene heldere llille winterludit , maakt het ligchaam van dergelijke kiiidcrs berk, de klei- nen moeteij zidi langzaam laten voorttrekken door de grooteren, onder opzigt van cen^ volwasfenen ^ op dat de laatfte niet te berk verhit worden, — Dezelfde voorzorg neme nieu ook vooral bij het rdiaatsrijclen in adit. Dat geestrijke dranken , likeuren , kruideryen enz. ziilkcn kinderen minder goed , dan anderen Lekomen, /preekt van zelve; daarentegen kan men bun, zonder bedenking, voor drank zuiver goed Li^r cn vleeschuat en lot fpijs vleescli in zoodanige '»eveelheid geven, als zij met brood kunnen ge- biMiiken. Voor zwakke kinderen is dit het beste voed fel , dewijl bet gemakkclijk met de vochten des ligcbaaius gelijkvormig wordt en hieruit Lloed bereid wordt, dat fuei door de aderen Rroomt, om dat liet de vaten lot krachlvolle zamentrek- kingen aanzet en het ligchaam , zoo wei als de longen , in kracluen en omtrek doet toenemen. Ouders van behoeftige kinders , die zich cii de bunnen hel gebruik van duur vlcesch moeten ontzeggen, herinneren, of leeren wij, dat het voed- zame van het vleescli in deszelfs gelei gelegen is en (lal zij deze in groote hoeveeheid uit de been- deren kunnen balen , wanneer zij deze van frisch of ( 75 ) of gekookt \leescli bijeen verzamelen, aan Auk^ ken Haan en langzaam met water en wat aroma- tieke kruiden koken , waardoor zij cene kracht’ge en fniakelijke foep verkrijgen. De gelei is ook in zeer groote hoeveelheid in het kraakbeen aanwe- zig, zoo wel als in de raauwe eijerdoreu. iMeii leere vooral dergehjke kinderen , zoodra luTii verfiand dit toelaat , eeiiige keeren of ten minften eens daags, zeer diep inteademen en den adem eenige oogenbiikken terug te houden. Dit eenvoudig middel is zeer heilzaam , om den om- loop des bloeds in de longen te bevorderen en zelfs in de kieinfte vaatjes van dezelve ftollingen voortekomen. « Door hoog- (of beter, diep») in- teademen,” zegt de overleden Geneesheer IIens- LEPv te Kiel y <( vooral des morgens hij hel op- flaan en naderhand onder het aankleeden , kan men de borstholte der hinderen gemakkelijker uit- zetting en meerdere welving geven , zoo lang de beenderen en kraakbeenderen nog buigzaam zijn. Hoog inteademen en den adem eenigeii tijd op Ie houden is nuttig voor allen, die eene zw^akke borst en eene zwakke (tem hebben , om daardoor /beide te verfterken.” — . Ik heb reeds vroeger de vlakke niet genoeg gewelfde borst als een teeken van den aanleg tot tering opgegeven. Waarfclnju- Igk Raat deze bouw der borstholte met de zie- kelijke , of lot ziekte geneigde longen in zoo ver in verband , als deze geene voldoende ruimte hebben , om zich hij het in ademen vnj en vol- komen uittezetteDo Offehoon dit denkbeeld daar- om ( 76 ) om onwaarfcLijnlljk moge voorkomen, om dat in zulke aaaiboiTilgc perlbnen , na den dood , de horstholte ruim genoeg 'vvordt gevonden cii n»ea gedurende het leven daarvan geen ongemak ]je- fpeurde , zoo Imhoudt liet echter zoo lang zijne ■\vaarde , als het niet ontkend kan "worden , dat na den dood alle zachte deelen ic zaïnen vallen en alle holligheden des ligchaams daarom Imtrek- kclijk ruimer "worden. Bedenkt luen hoe nuttig eene verwijding der borstholte ten dezen opzigte te achten zij en hoe gemakkelijk en eenvoudig deze in den kiiidfchen leeftijd kan verkregen wor- den , dan zal men w^aarlijk dezen voorllag niet onopgemerkt laten voorbijgaan. Ook is het luid lezen , veel fpreken en fclirei- jen , in zoo verre het niet boven mate gefchiedt, den kinderen in dit opzigt zeer nuttig. Menig een ware als jongeling veelligt geen offer der te- ring geworden , wanneer zijne voedfter Jiem in liet eerfte en tweede levensjaar ter degen had laten i'ehreljcn ; de borst zou zich heter gewelld en de longen zouden gevtdgehjk meer ruimte ge- kregen hebben, — Ik zoude dit onderwerp nog verder uit een zetten, vreesde ik niet, dat het de meeste lezers een’ zucht zoude afperfen, daar alle deze raadgevingen voor lien te laat komen, die de kiem van linn lijden reeds merkbaar voe- len uitholten. Tot de zoodanigen evenwel wil ik. 11 ij thans wenden en met hen over dat geen fpre- ken, wat aan den eenen kant hunnen aanleg ont- wikkelen en aan de andere zijde dezelve verbe^ te- ( 77 ) Tcrcu kan. Mogten zij iiet een vermijden en liet ander //jrsrviildig iii acht nemen ! [ii de eerde plaats wachte Inj , die voor de tering bevr|*esd is, zich daarvoor, otn de koude op Zijn ligchaarn te laten ^verken , zoo als in het derde hoofdlUik is nit eeu gezet. Wollen klee- ding, flanellen borstrokken en onderkleederen zijn ieder^ teringzieken onontiicerlijk , om dat zij de uitwafeniing der huid nietn* gelijkvormig maken , de werking der koude alkecren en de huid daar- voor minder gevoelig maken. Het flanel veroor- zaakt niet zoo ligt en in zoo groote hoeveelheid liet zweet, als linnen, om dat hel de warmte bijeen houdt, of zoo als de i**jatuurküiid!gen zeg- gen, een Hechte warmte - geleider Is Bekoeling rn verkonding worden daarom zoo dikwijls moge- lijk, om dat het ycrliitte ligchaarn in ccr.e kju ’c lacht op eenmaal zoodanig van zijne warmte lie- roofd. wordt, dat de huid met kond zweet wordt bedekt. In liet begin gew’ciit zic!i| de huid niet altijd even gernakkelijk aan ilaiiel, dewijl het door bijeen houden der warmte te veel prikkelt , is de Hof echter fijn (}>. v. liet bekend Engeiscli Hecrj of andere gebreidene wollen Hoifen niet kleine tiisrcheiirnimtefi) en de huid niet al te gevoelig, dan wordt zij nog al vrij fpoedig daar- aan gewoon , vooral wanneer men het met den overgang van linnen tot flanel zoo maakt , dat ecLst eenige weken het flanellen kleed over , en daarna onder het hemd. gedragen wordt. Eij Hreiige koude en damp weder doet men wel, om wol ( "8 ) wol op de bloole huid , daarover het hemd en over het hemd een wollen borstrok zonder mou* v\eti te dragen. Men denke hierbij niet aan ver- troeteling : perfonen , waarover hier gef}5rokeii wordt , zyn geene Herkulesfen , zij moeten inte- gendeel trachten het zwakke leven te onderliou- deii en deze manier van zich in den winter te kleedeii, kan daartoe veel bijdragen. Alles wat bet ligcliaani tot eenen aanmerkelijke?! graad verzwakt, ontwikkelt den aanleg tot lering. Ik verwijs bier den lezer wederom naar bet I'/ boofdftuk 4^. en verzoek allen, die daarbij belang be]>ben , voornamelijk op het daar afgefchilderd nadeel te letten , lielwelk bet verlies van teel-- vocht veroorzaakt : dit moge gerdiieden boe bet wil, perfonen , die voor de lering bednebt 7'in, moeten zicli Inervoor in acht nemen. Gewoonlijk evenwel Iiebben zoodanige lieden eeiicii Injzonde— ren trek naar bijflaap. Laten zij zicfi locli niet verleiden , om vrucbicii te genieten , welke zij eens zeer duur moeten betalen. Bedenken zij fleeds , dat de verwekie kinderen ook veelal een Leklagenswaardig levtm zullen moeten leiden ! Worden zij onder eene omhelzing door de ve- rnis-ziekte befmet , dan blijft de verborgen vij- and niet lang meer verliolen. Hoe men zich voor de overige oorzaken , in net aaugebaaide lioofdftük liebaiidcdd , kan in acht ( 8o ) nemen, zal liier, om licrlialiog le vei’mij'len , niet nader onilchrcven lielioeven te woialjn. (*^) Het is ecliter iioodig, diegeiieii een goede rn.id te ge- ven, "vvclkc genoodzaakt zijn bij hunnen arlieid de gezondheid te wagen , om dat daarh^ Hof, damp enz. ontwikkeld wordt en in do longen dringt. Het Ijesle l)elioedmidd{ 1 tegen Hof en Huivende ligcliamen , in zoo verre men dezelve onder liet loopen , rijden enz. inadeiut , is zonder twijfel het f ^*3 Een enkel woord evenwel over de verkoudheid \fnar' van in het V hoofd ß uk 8'^. gepproken is. Hoewel eene een- voudige en goedaardige verkoudheid gewoonlijk door het ’’rr- hlijf in een matig warm vertrek en het gebruik van zachte ,, fijmige en er dunnende fpijzen en dranken binnen weinige dagen verdwijnt is zij echter bij jonge, vulhloedi en tot tering aanleg hebbende perfonen , vooral in den winter en in het voorjaar, wanneer er noordo^ en oostewindcii waaijen, 7net zelden van cenen hardnekkigen en gevaarlijken aard, De aanwezige bijna aanhoudende koorts ; de volle harde pols ; de hoog bruine urin; de droogte van tong en huid; de las- tige , hevige , drooge en pijnlijke hoest ; het gevoel van fpan- rdng , zwaarte of fiekin gen in de borst, vergezeld met nrei- jelijkhcid in het ademhalen ; het opwopen van dunne , met bloed vermengde , f ui men enz, toonen aan, dat er eene ont- ßeking, of voor het minst eene ontßckingaardige toefland in rk üdemhaUngswerktuigen aanwezig is , die , onder opzigt van eenen Arts , doo"^' aderkitingen , verkoelende en ontfteking- werende gencc47}iiddclen ffe, jnoet behandeld en weggenomen worden, i>aJien men zich niet aan het gevaar wil hlootßellcn , dat deze nntßeking in verettering of verharding overgaat en *h:on de verzworene of knobbelige tering ten gevolg hebbe, Vert. ( ) ii<?t langzaam gaan, om dat liet inademen des te zeldzamer en minder diep is , hoe langzamer de ademhaling gefchiedt, Eeiie voile of een doek voor- den mond is liierhij onontbeerlijk en kan men zijnen weg zoo nemen, dat de wind liet ftof voor ons heen jaagt, men veronachtzame dit niet, Menfchen , die door hunnen arbeid tot ontwik- keling van ftof gelegenheid geven, b. v. Tdetfelaars, Molenaars, Tapijtwerkers (bij bet uitkloppen) enz. moeten den mond met eenen doek bedekken en dikwijls iets ügmerigs of olijaclitigs drinken, liet door den doek been ftiiivende ftof, dringt alsdan niet in de luchtpijp , maar wordt grootendeels door bet fpeekfcl in de mondholte terug gehou- den. Dienstmeiden kunnen zich, onder het vee- gen, tegen het inademen van ftof behoeden, door gedurende dien tijd water in den mond te hou- den. Zeer moeijelijk is het de nadeelige wei’king van metaalachtige dampen af te weren. Het voor- ftei van niet nüchteren tc arbeiden , dewijl het ligchaain daardoor voor dcrzelver nadeelige in- vloed minder vatbaar wordt, veel vette fpijzeii te gebruiken, den arbeid dikwqls te verlaten en zuivere iuclit inteademen, de openingen van mond en neus te bedekken enz. kunnen zeker, wanneer zij goed opgevolgd worden, gedeeltelijk, doch niet volkomen behoeden. Aan Tooneeil’pelers , Muzijkanten en anderen, di« hunne longen door fterke iiifpanningen dikwijla verzwakken, of daarin ontftekiiig veroorzaken, kan ik liet volgende zeggen. Bij eeaen blijkbaren aan- ( 82 ) leg, die zijne ontwikkeling reeds nakij is, moeien zij hunne kunst of hun beroep noodwendig geheel en al opgeven; doen zij dit echter in eens , dan geraken zij veelal des te fpoediger in dat gevaar, hetwelk zij vermijden wilden. Het volgende Rrekke hun evenwel ten troost. Zwakke longen kunnen door niets beter ver- fterkt worden, dan door deklamceren , fprekcii , zingen en blazen. Men moet zich daaraan echter zeer langzaam gewennen, daarin trapsgewijze oefe- nen en bovenal alles zorgvuldig vermijden wat, het zij middellijk , het zij onmiddcilijk verzwakken , of overprikkelen kan. De reden van het goede gevolg van blazen, fpreken, zingeji enz. is gele- gen in den prikkel , welke alle deze verrigtingen in de longen veroorzaken. Hoe zwakker deze zijn, des te zw'akker moet ook de prikkel zijn, op dat het bloed niet in grootere hoeveelheid derwaarts geleid wmrde, dan de teedere vaten kunnen be- vatten. Men fpreke , blaze en zinge derhalven lederen dag iets meer, iets fterker en luider. Deze voorzorg zoude echter van geen nut zijn , indien men de longen, gedurende het fpreken enz. door wijn, punch of likeuren prikkelde; dezelve on- middelijk door verdriet, hartzeer, twist, wellust, bekoeling enz. verzw^akte ; om de droogheid tc verminderen, ijskoud w^ater naar binnen goot; ol in eene zeer koude kamer deklameerde , terwijl men den wind te gemoet wandelde. Het laatRe vooral is in Raat alles te bederven, w^at vroeger goed gemaakt ware, of goed was. Een glas niet al X ( S5 ) al te koud bronwater, met 2 of 5 eijcrdoreii on- dereen geklopt en wat fuiker daarbij gemengd , is liet beste middel, om de mondholte met een teug daarvan te bevochtigen. Bedenkt men , dat de meeste, die deze voor- fcliriften noodig hebben , dezelve niet kennen , noch opvolgen en gewoon zijn op iedere manier liiinne gezondheid te verwoesten , dan behoeft men zich niet te verwonderen , wanneer (leclits een klein getal van zulke perfonen een’ vroegen dood ontkomt, alhoewel er ook andere zijn, die langen tijd het leven blijven genieten. Wij heb- ben in oudere en nieuwere tijden voorbeelden gehad van Tooneelfpelers en Speeifters , die hun jiibilé op het tooneel vierden en over de hon- derd jaren oud werden, ja zelfs zouden zij hunne kunst toen nog hebben kunnen uitoefenen, ware bet geheugen hun niet ontrouw geworden. Geleerden, die tot tering aanleg hebben, moe- ten zich gewennen , om onder liet ftudeeren te haan. De omloop van het bloed is in deze bon- ding niet alleen vrijer , maar de borstholte is ook minder in gevaar, om gedrukt te worden. Die aanleg tot tering heeft , vermijde eene te booge, te koude en te diepe woning. Het op- klimmen van den trap tast de longen fterk aan , wanneer men niet bij iederen tred kan rusten, waarnaar men zicli echter niet altgd kan fchlk— ken. Te koude woningen zijn meest altijd voch- tig en hierin heeft men dikwyls met verkoudhe- den en andere dcrgclijke aandoeningen te woiTte- F 2 Ie II, ( S-i ) len, die de vrees voor lering maar al te dikwijls iKïvestigeii. Laag liggende woningen eii kelders zijn gewoonlijk ook vol damp eu berooveii van liet ^jenot der vrije en zuivere lucht. Deze luclit be- komt evenwel den teringzieken niet altijd goed , offeboon de ouiriandigheden nog vrij gunstig zijn, alleen de zoodanige, die teringziek vrezen te zul- len worden , kunnen van liet verllerkend vermo- gen der vrije en zuivere lucht veel verwachten. XII. Veri^olg, Er zijn daarenboven ook eenige dingen, waar- over zich weinig met zekerheid laat bepalen. Hiertoe behoort b. v. het Tahakroohen» Vele der beroemd Re nieuwe Artfen en bijna alle oude hebben dit den teringzieken en hun, die bet vreesden te zullen worden, volRrekt ver- boden ; andere bebben bet zonder uitzondering aangeprezen. (^) Ik Aangaande het nadeel van overvloedig tabak te rocken verhaalt C. J. N i e u w t n h u i s (Geneesk. plaatsbcfchrij- ving van Amderdam i Deel hl. 193) een merkwaardig ge- val. ,, Ons zeWen' zegt hij ,, is het tweemalen gebeurd ^ dat een jong en een getrouwd man met alle teekenen eener vergevorderde longtering hun graf naderende , ondanks alle pogingen van verfcheidene onzer kunstgenooten voorzeker een prooi des doods zouden geworden zijn , hadden wij , nadat wij hun ook reeds eenigen tijd vrucht eloo's tnidde/en hadden toe- ( 85 ) Ik geloof liet volgende liier gerdiikt een plaatsje Ie kunnen inruimen. — Die na, of onder het i'oo- ken niet meer, niet drooger, niet Herker hoest« die naderliand , zoo zijne ziekte reeds in !iet zelfs reeds in het 2— tijdperk is, eeue geringe, vochtige, met uitwerping verbondene, hoest be- komt; die vroeger reeds aan het gebruik van lahak gewoon was zonder daai'hij fpeekfel uittefpuwen ; die er verlangen naar heelt en door geene llaauw*« ten, braking, walging en andere toevallen aan- getast wordt , welke hij zwakke perfonen niet altijd zeldzaam zijn , dewijl de tabak dikwijls ccuc te fterke prikkeling veroorzaakt, kan eenige keeren des daags , (lechts niet des morgens of na den maaltijd , gerust uit eene zuivere pijp rooken. IMen heeft voor teringzieken eenige fooiTeo van tabak boven andere aanbevolen. Daar de ziekte reeds werkelijk aanwezig is , iaat de hcroermle F 3 irllL- toegcdicnd j niet toevallig ontdekt^ dat zij ^ hij het menige ruldig rooken veel uitfpiiwdcn en zich aklm van de beste fappen beroofden. Eerst nadat zij het rooken eenen gcnihncn tijd hadden nagelaten herflelden zij allengskens en kregen onder het gebruik van zeer weinige geneesïiiiddelen hunne vorige gezondheid terug^'* Ook raden wij hun ^ die aanleg tot tering hebben en aan het tabakkaauwen of zoogenaamd pruimen gewoon zijn , zien daarvan te onthouden , om dat deze gewoonte hun dulh4 nadeelig is ^ zoowel wegens den aard des tabaks^ als wegens de verkwisting der tot fpijsveriering noodige Jappen , welke hierbij veelal plaats heeft,. Vert. ( S6 ) HildebtiaND de kanasfer in lood -azijn wecken en daarna gedroogd gebruiken. Het is waar, dat menige foort van tabak door lood en lood])erei- dingen fmakelijk gemaakt wordt, dat liet algemeen gebruik van tabak, welke zoodanig bereid is, een nieuw bewijs der iiiiiidcr febadelijke eigenrchajipen van bet lood oplevert en dat hetzelve in de ette- rende tering belangrijke dieiiRen bewijst , om bet leven te verlengen ; desiiiellegenbaande zou ik ieder, die niet zeker weet van welke natuur zijne borstongefleldheid zij , des te minder aanraden , deze foort van tabak te rooken , boe meer bij bet gevaar ontgaan wil , waarin bij eebter nog niet verkeert, lloiide bij zieh liever aan tabak op deze manier bereid. Neem : Mijrrbe Gom in fijn poeder een lood los bet op in water van Hijfop twaalf lood week bicrin 24 uren lang een pond kanasfer, droog dezelve in een matig warm vertrek , of in de zon en bewaar ze ten gebruik. 