Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,3 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 3
Het denkbeeld van een verdrag, met de Ligue te sluiten, beantwoordde de Keurvorst met de aanmerking, dat hij. slechts een Lid der Ligue was, die voor het geheel niet te handelen had; dat тилт, de Veldheer der Ligue, bovendien reeds uit haren naam den Gezant der Staten over de zaak had te woord geslaan. Hiermede stelde тобВЕВСЕЧ zich niet tevreden. Най het antwoord, door АІТЗЕМА van TILLY bekomen, de Staten voldaan, zoo zouden zij, zeide hij, niet op nieuw eenen Gezant naar Keulen gezonden hebben, en van den Keurvorst, die wegens zijne landen bij de zaak belang had, kon- den zij een bevredigender antwoord verwachten, dan van eenen Veldheer, die niet in zijne bijzondere belangen getroffen werd, veeleer bij den oorlog slechts te winnen 1 Resol. Stat.-Gen. 18 Febr. 1630. ‚ 1630-- 1634. 470 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 163) — ‚ had. — Doch van weerszijde was ег te veel reden tot achterdocht, dan dat de neutra- liteit op vaster grondslagen gevestigd zou hebben kunnen worden. Het eenige wat de Keurvorst op den voorslag van een nader verdrag antwoordde, was dat hij de zaak op den aanstaanden Keurvorstendag zou brengen 1. — Vóór het einde van April (1650) 7 was VOSBERGEN te ’s Hage terug 2. Uit de woorden van den Keurvorst van Keulen en zijne Commissarissen was geble- ken, wat men in Duitschland vermoedde van eene verstandhouding en gemeenschap De staat onzer Van plannen tegen het Rijk tusschen de Staten en austaar apo? van Zweden. De betrekkinge nme! achterdocht der Duitschers schatte de overeenstemming grooter dan 1) was; maar, 200- dra het verbond, tusschen Frankrijk en Hun Hoog Mogenden gesloten, had uitgemaakt dat de oorlog zou voortgezet worden, waren wij en in het algemeen door gemeenschap- pelijkheid van belangen met Zweden verbonden, en in het bijzonder genoodzaakt Frankrijks staatkunde te volgen, en deze beijverde zich op alle manieren custaa? ApoLr door beloften en vleitaal, tot voorspiegeling van de Oostersche Keizerskroon toe 3, tot vijandelijkheden tegen het Rijk te brengen, bestemd om den Keizer te be- letten zich langer met goeden uitslag in de Italiaansche zaken te mengen. Reeds in den aanvang van het jaar 1629 herinnerde de Voorzitter der Staten-Gene- raal de Vergadering, dat het verbond met Zweden, in April 1614 voor 15 jaren ge- sloten *, ten einde зроедде. Ор deze mededeeling verzochten Hun Hoog Mogenden Zijne Excellentie te onderzoeken, of de Zweedsche Resident сливвдагоз last had om over de vernieuwing der alliantie te handelen; zoo niet, zou de Prins hem uitnoodigen Klachten over om te trachten zulk eenen last te bekomen 8. Maar de belemmering, die de Holland- de tollen » door sche handel bij toeneming ondervond, ten gevolge van de tollen, door соѕтлАР ApoLr to Leipe gehe- ten behoeve van den door hem gevoerden oorlog geheven, werkte zoo veel uit, dat de Heren van die Provincie niet bijzonder bereidwillig waren om een verbond te vernieu- wen, waarbij den Koning ondersteuning in den oorlog werd toegezegd. Liever moest men den Koning rustig in Stokholm zien, dan hem uit te lokken tot het voortzetten van eenen oorlog, die de bijzondere belangen zoo zeer benadeelde. Juist in het voor- jaar van 1629 werd er bovendien geklaagd, dat de Koning van Zweden zelfs geld en mondbehoeften van onze koopvaarders preste, ouder belofte van teruggave, het is waar; doch tegen wanneer zou schadeloosstelling te hopen zijn? Zoo zou zich onze handel op de Oostzee weder de kosten eener sterke wapening en den overlast eener krijgskun- dige tucht moeten getroosten. Maar in weerwil van dit alles, den Koning van Zweden 1 Arrsema, I, Ы. 958—965. 2 Resol. Stat.-Gen. 29 April, 1630. з Zie млпатн, Gesch. а. östr. Keiserst., р. 206, 207, en ald. сепкв, Gesch. Schwedens. 4 Zie hiervoor. ІП D. П St., bl. 564. 5 Resol. Stat.-Gen. 3, 5 Jan. 1629. DES VADERLANDS. 471 had men noodig om te verhoeden dat de Keizer zich van de heerschappij der Oostzee 1680— meester maakte. Om deze reden moest men de uitbreiding van совтаддв aDoLFs macht 1084. in die oorden bevorderen. Doch wederom niet al te zeer: want zoodoende zou men, bij de tegenwoordige zwakheid van Denemarken, den Koning van Zweden tot alleenheer- scher in de Oostzee maken, terwijl ons belang eischte, dat aldaar twee Mogendheden elkander in evenwicht hielden. Vermits derhalve de zaak uiterst voorzichtig moest be- handeld worden, keurden de Staten van Holland het denkbeeld af, dat men den Ko- ning van Zweden met het zenden van een Gezantschap zou voorkomen, en wilden zij | afgewacht hebben, welk eenen last niet alleen de Zweedsche, maar ook de Deensche Resident zou ontvangen, om gemeenschappelijk te handelen op de verdediging van de Oostzee tegen de plannen der Keizerschen 1. Den 1842 April 1629 verscheen caMERARIUS voor de Staten-Generaal, toegerust met pe Resident van den last om de alliantie, welke in die maand afliep, te vernieuwen, en tevens om op Zweden oe dee de beveiliging van de Oostzee te handelen. Tevens maakte hij er geen geheim van, alliantie. dat zijn Meester, om de vervallen zaken der Protestanten in Duitschland te herstellen, gezind was eene aanzienlijke macht te ontwikkelen, boven het leger van 40,000 man, dat hij in Lijfland, Pruisen en Zweden had, nog 20,000 man voetvolk en 8000 rui- ters, en eene vloot van 59 oorlogschepen in de Oostzee, mits Hun Hoog Mogenden 12 schepen bestemden tot beveiliging van de Noordzee, en een derde of een vierde, dat is nagenoeg 150,000 gulden ter maand, in de onkosten van den krijgstocht droe- gen ?. Deze mededeeling werd niet met onverdeelde ingenomenheid vernomen. Меп hield het er voor, eensdeels, dat de Koning meer ondernam, dan bij kon volvoeren, daar hij zoo zeker niet zijn kon, als hij scheen te verwachten, van de ondersteuning, die hij bij de Duitsche Vorsten en de Hansesteden zou vinden; anderdeels, dat hij bovenal zijn eigen grootheid en voordeel in het oog had 3, Ное het zij, CAMBRARIUS kreeg van de Staten het volgende ten antwoord: Hun Hoog Mogenden roemden het , loffelijke voornemen en de uitnemende volharding van Zijne Majesteit tot verdediging der Oostzee; zij waren bereid daartoe de behulpzame hand te bieden; doch uit aan- merking van de overmatige lasten, die zij te dragen hadden, zagen zij de mogelijk- heid niet in om 150,000 gulden ter maand bij te dragen. Dus verlangden zij te mo- gen weten, met һое veel minder zij zouden kunnen volstaan. — Op deze vraag liet de Resident van den eisch van 150,000 gulden 50,000 vallen, en vulde hij zijne berich- ten aan met de verzekering, dat de Koning de 59 schepen gansch alleen zou bekosti- gen, en nog dezen zomer (van 1629) zijn leger te velde wilde brengen. Op zijne ! Resol. Stat.-Gen. 7, 22, 31 Maart, 1629. Resol. Holl. 8, 9, 20 Maart; 7 April, 1629. 2 Resol. Stat.-Gen. 18, 23 April, 1629. 3 v. D. CAPELLEN, І, Ы. 504. 472 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ьи] 1630— mededeelingen namen de Staten geen dadelijk besluit. De zaak was te gewichtig: zij lošt. moest aan de beraadslaging der Provinciën worden onderworpen 1. Holland kon op Dit verlangen dit oogenblik niet gunstig jegens Zweden geslemd zijn. In eenen tijd, waarin de gra- wordt niet vol- + ijverig Без. Den zoo schaarsch waren, dat de Staten-Generaal de Regering van Amsterdam meen- woord, den te moeten aanmanen om maatregelen tegen den alleenhandel in dit artikel te ne- men, had de Koning van Zweden alle rogge in Lijfland en tot in Moscovië toe opge- kocht, en leverde hij ze niet af, dan met buitensporige winst, en dan moest men ze nog met eigen schepen komen halen. Wegens deze handelwijze lieten de Staten dien Vorst weten, dat, werd de uitvoer van granen niet gemakkelijk gemaakt, zij geschikte middelen zouden aanwenden om datgene te verkrijgen, wat zij liever aan ’s Konings gunst zouden dank weten. Zoo ver ging in dezen tijd de naijver tegen dezen Vorst dat, toen men vernam, dat zekere parrmor van Hoorn eenige Noordhollandsche en Friesche boeren trachtte over te halen om met hunne gezinnen naar Zweden te ver- huizen, ten einde aldaar landen te ontginnen, de Staten aanvankelijk op maatregelen bedacht waren om zulks te keeren. Zelfs werd een persoon, tot bevordering dezer zaak uit Zweden overgekomen, een tijd lang gevangen gehouden 2. Het gevaar echter, dat in den zomer van 1629 van de legers, die uit Duitschland op kwamen zetten, ons bedreigde, stemde de gemoederen gunstiger jegens Zweden. Aan den Engelschen Gezant, die, naar Zweden op reis, ’s Gravenhage aandeed, werd verklaard, dat de Staten het volste vertrouwen hadden op de bedoelingen van ausraar ADOLF, en zijne pogingen tot beveiliging van de Oost-Zee met hunne beste wenschen vergezelden, en de Provinciën werden verzocht haar gevoelen aangaande de vernieuwing der alliantie in te brengen 9, Camerarius, gevoelende dat het thans daartoe het ge- schikte tijdstip was, verzocht, dat men de zaak in behandeling zou nemen en gaf zelfs te kennen, dat Zweden zich met eene bijdrage van slechts 50,000 ter maand zou ver- genoegen. Maar aan Holland haperde het, met name aan Delft, Gouda en Enkhuizen *, en vóórdat deze Steden tot inwilliging waren bewogen, was met de verrassching van Wezel еп den aftocht van мохтесосои voor een groot deel het gevaar geweken, om welks wil men den Koning van Zweden in staat zou hebben wenschen te stellen, dadelijk in Duitschland te velde te trekken. Geen wonder dat cAmeRARIUS reden had om zich (tegen het einde van November 1629) jegens zijne Excellentie ten hoogste te beklagen, dat Hun Hoog Mogenden hem nog altijd niet op zijne propositie van April geantwoord 1 Resol. Stat.-Gen. 15 Mei, 1629. 13 Resol. Stat.-Gen. 25 Ме; 2, 9, 16 Тап); 10 Julij, 1629. 3 Resol. Stat.-Gen. 30 Junij; 26 Julij, 1629. á Resol, Stat.-Gen. 26 Julij; 8 Aug. 1629. Resol. Holl. 17, 24, 25 Aug. 1629. DES VADERLANDS. 473 hadden. Maar zoo lang men het niet eens was, of men zich op nieuw in verbindle- 1020— nissen tot voortzelting van den oorlog op uitgebreider schaal zou inlaten, kon de zaak der alliantie met Zweden geenen voortgang hebben, en de Staten schreven den Koning | eenen brief met beleefde verontschuldigingen, maar waarin tevens duidelijk genoeg hun misnoegen doorslraalde over de » ondragelijke” tollen, door Zijne Majesteit op de sche- pen van deze landen, op Danzig varende, strijdig met het vorige traktaat, geheven 1. Intusschen begon avsraar лрогт, door bevrediging in het Noorden, te zorgen, dat hij bij avsraar АРОГР het voortrukken im het hart van Duitschland zich geenen vijand in den rug zou achter- —— groste laten. Danzig stond den Koning thans toe den tol te heffen 8, en vóórdat het jaar (1629) Plannen voor. ten einde was, sloot hij een bestand van zes jaren met Polen. Daarbij verminderde natuurlijk geenszins de aandrang van CAMERARIUS om antwoord op zijnen voorslag; want, onttrok de Republiek zich aan den oorlog, dan vielen ausraars plannen in duigen. Tegelijk werd het aan onzen kant van lieverlede waarschijnlijker, dat het tot eene na- dere aansluiting aan Frankrijk zou komen. Dus viel den 642 Maart der Staten besluit, dat men de nu bijna een jaar lang onbeantwoord gelaten propositie van den Zweedschen Resident ter beantwoording in beraadslaging zou brengen, en niet lang daarna traden Gecommitteerden van Hun Hoog Mogenden met dezen diplomaat in conferentie 3, De tol, te Danzig geheven, bleef eene grieve, en, terwijl zoowel Titty als WALLENSTEIN meen- den, dat de Staten den Koning de heffing van dien tol toelieten, ten einde hem zoodoende de middelen te verschaffen om den Keizer den oorlog aan te doen *, beijverden zich onze Commissarissen bij CAMERARIUS om ten onzen behoeve de afschaffing van dien tol te verwerven, еп nam men voor, te hewerken, dat zich ook de stem van Frankrijk en Engeland tegen de heffing verhief. In afwachting hiervan zag men af van het denk- beeld om onze koopvaardij-schepen met een machtig convooi naar Danzig te geleiden, hetgeen met eene bedreiging gelijk gestaan zou hebben. In allen gevalle men maakte het bekomen van voldoening op dit stuk tot eene voorwaarde van de vernieuwing der alliantie 5, Maar weldra schenen de groote staatkundige belangen en de partij, die Nederland daarbij le kiezen had, deze vernieuwing van zelve te moeten doen volgen. De groote slagboom, die cusraar apor den inval іп Duitschland belette, was de stelling, die ' Resol. Stat.-Gen. 28 Nov.; 7 Dec. 1629. Resol. Holl. 26 Sept. 1629. Den 22 Sept. namen de Staten van Holland in overweging, dat самевамісз zijne propositiën in het Latijn stelde. Zij gelastten den fangerenden Raadpensionaris hem van hunnentwege te verzoeken, ze voortaan in de taal van den Lande te vervatten, camerarius nam aan zulks te doen. Toch was er nog eene nadere herinnering noodig (Resol. Holl. 4 Maart, 1630). 2 Zie hiervoor, bl. 220, 221. 3 Resol. Stat.-Gen. 13, 31 Dec. 1629. 1, 6, 27 Maart, 1630. 4 Zie artsema, I, bl. 955, 957. 5 Resol. Stat.-Gen. 13, 18 April; 4, 6 Mei, 1630. ПІ. Deez 4 Sruk. 60 ms me > 1630— 1634. 474 ALGEMEENE GESCHIEDENIS WALLENSTEIN met zijne krijgsmacht op de Noord-oostgrens des Rijks had ingenomen, en deze scheen van nu aan den Koning van Zweden geen beletsel meer in den weg te zullen stellen. Den 94% Mei werd in de Staten-Generaal een schrijven medegedeeld van den Koning van Zweden, gedagteekend van den 25sten Maart uit Stockholm , met verslag van het- geen er, onder tusschenkomst van den Koning van Denemarken, tusschen hem en den Hertog van Friedland was verhandeld, en met verzoek, dat de Staten tegen den eersten Mei iemand zouden afvaardigen om bij de vredehandeling tegenwoordig te-zijn 1. Deze termijn was toen reeds lang verloopen, en het із te denken, dat men met het verzoek niet eerder is voor den dag gekomen, dan toen het te laat was: immers kon men op een tijdstip, dat wij eenen buitengewonen Gezant naar den Beijerschen Vorst op den Aartsbisschoppelijken zetel van Keulen gezonden hadden, niet zonder grooten argwaan te wekken, die onderhandelingen met warLENSTEIN door eenen vertegenwoordiger der Staten doen bijwonen. Artrsgma, die anders als vertegenwoordiger in aanmerking zou gekomen zijn, was buitendien voor belangrijke zaken te Hamburg opgehouden 2. Hoe het zij, WALLENSTEIN door den kreet, die er ор den Keurvorstendag te Regensburg tegen hem opging, in zijn stout optreden tot herstel van 75 Keizers aanzien gestuit, staakte tijdelijk zijne krijgsondernemingen, begaf zich naar Bohemen en liet den toegang tot Duitschland aan Gustaar anore open. Dezen Koning zal hij en de Keizer als een tijdelijken bondgenoot tegen Beijeren beschouwd hebben. Was Beijerens tegenwerking eenmaal gefnuikt, dan, meende men, was de macht van Duitschland, in ééne hand te zamen gevat, sterk genoeg om zich licht van den vreemden indringer te ontdoen. Die mededeeling omtrent onderhandelingen met wattensrein schijnt bedektelijk еп buiten слмевлагоз om te zijn geschied. Althans САМЕВАВГИЗ gewaagde den 8sten Junij, op grond van brieven uit Stockholm, mede van den 25е Maart, slechts van onderhan- delingen, die tegen den eersten Mei te Danzig tusschen Zweedsche en Keizersche Com- missarissen ‚zouden geopend worden 8, zonder van vroegere afspraken met WALLENSTEIN melding te maken, en weldra daarna beklaagde hij zich, dat hem niet de minste mede- deeling geschiedde van hetgeen men goedgevonden mocht hebben op die missieve, waarover den 24sten Mei bij de Staten gehandeld was, te antwoorden. Het schijnt, dat men de overeenstemming, die in weerwil van alles tusschen Zweden en de Staten be- stond, voor alsnog ontveinsd wilde hebben. Ook behandelde men camenanivs niet zoo welwillend, als hij wel wenschte, daar men zwarigheid maakte hem eene wo- ning op ’s Lands kosten te verschaffen <. Eerst toen de tijd van openlijk handelen 1 Resol. Stat.-Gen. 24 Mei, 1630. 2 Kesol. Stal.-Gen. 2 Mei, 1630. 3 Reeds den 28" Februarij was ег есп akkoord nopens de tollen te Danzig tot stand gekomen. Aitsema, I, bl. 1009—1012. Resol, Stat.-Gen. 24 Mei, 1630. 4 Resol. Stat.-Gen. G Maart, 1630. Resol. По. 4, 8, 14 Maart, 1630. DES VADERLANDS. | 475 gekomen was, gaf austaar apoxy te verstaan, dat men niet langer buiten zijnen gevol- 1680-- machtigde om brieven met hem behoorde te wisselen, еп tegelijk besloten de Staten CAMERARIUS als andere Ambassadeurs te behandelen, en gelastten Gecommitteerden met hem over de vernieuwing der alliantie te spreken, zonder echter den toeleg op te geven om die gehate tollen afgeschaft te krijgen 1. Den 26eten Julij (1650) dan, toen er alhier bericht gekomen was van "з Konings inbezitneming -der eilanden op de kust van Pommeren en van zijne landing in deze Pro- vincie zelve 2, verscheen слмквлвгиз voor de Staten 3, Hij begon met Hun Hoog Mogenden Hij dringt aan aan de bezorgdheid te herinneren, die hun de uitbreiding der Spaansch-Oostenrijksche vlog der Staten, macht in Duitschland vroeger had ingeboezemd, en hoe zij toen zijnen Koning om hulp voor de verdrukten hadden aangezocht. Volgens zijne gewoonte om hen in zijn vertrouwen te doen deelen, liet zijne Majesteit hen dan ook thans de redenen melden, die hem be- wogen hadden in Duitschland in te rukken, hoewel hij grond had om zich te verwon- deren, dat hij op zijne mededeeling van den 2bsten Maart *, al was die hun ook te laat aangebracht, geen bescheid bekomen had. Thans, hoopte hij, zouden Hun Hoog Mogen- den hem wederkeerig vertrouwen schenken, daar hij een oorlog had aangevangen, die de vrijheid ten doel had, welke zij immers steeds mede beoogden. De teerling was geworpen, en met de hulp van den goeden God zou hij pogen door de wapenen een gerusten vrede te verkrijgen, die geene brieven noch boden hem en anderen hadden kunnen doen erlangen. Vermits hij nu niet om eenig bijzonder voordeel, maar om den wil van het bedroefde gemeene wezen zulk een zware taak aanvaard had en bepaaldelijk om den bloei des handels te herstellen, die door de voor onzen Staat zoo verderfelijke plan- nen der Keizerschen op de Oostzee bedreigd werd, zoo hield hij zich verzekerd, dat de Staten hem niet alleen met hunne beste wenschen, maar ook met raad en daad zou- den ondersteunen. Zelfs hunne vijanden verwachtten niet, dat de Staten van de vele overwin- ningen en voordeelen, waarmede zij in het vorige jaar als van den hemel gezegend waren, thans tegen hen geen gebruik zouden maken. Hun Hoog Mogenden moesten derhalve zorgen, dat zij zelven еп hunne vrienden, niet hunne vijanden de vrucht hunner overwinningen plukten, en dit konden zij niet heter doen dan door hem hulp te bieden. De Staten stelden Gecommitteerden om met den Ambassadeur over de vernieuwing der Doch ook thans alliantie te handelen; doch toen dezen van de drukkende tollen gewaagden en herstel ща де ae на dier grieve verlangden, ja den Deenschen Gezant aan de conferenties deel wilden doen zind. 1 Resol. Stat-Gen. 8, 19, 24 Junij, 1630. 2 Resol. Stat.-Gen. 25 Julij. 3 Wederom was zijn stuk in het Latijn gesteld. 4 In den text bij arrsewa, bl. 1029 staat 24 Maart. 60 * 476 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1630— nemen, ten einde tot gemeenschappelijke besluiten ten aanzien van den vrijdom des 1634. handels op de Oostzee te komen, verklaarden zoo de Zweedsche als de Deensche Ge- zant zich daartoe ongelast. De laatste zou om lastgeving schrijven, doch bekwam ze niet; de eerste zeide, dat hi over den zijnen Meester te verleenen onderstand en niet over de tollen te handelen had. Tot het eene nu zonder het andere waren de Ргоуш- ciën ongezind. In weerwil dat Zijne Excellentie de zaak herhaaldelijk aanbeval |, werd de АШапНе niet vernieuwd, hoezeer Zweden later ook zonder bestaand verdrag onderstand van deze Republiek ontvangen heeft 2. ПА derland Dat ook de Deensche Gezant zich niet tot onderhandelingen betreffende den Oostzee- schillen tusschen handel vinden liet, laat zich verklaren. De Koning van Denemarken vernieuwde van pvb “zijnen kant zijne pogingen om zich het uitsluitend gebied op de Elbe aan te matigen. Wellicht meende hij, terwijl Zweden alle zijne krachten in Duitschland inspande, daarin thans te kunnen slagen: althans zich door verdragen met de Staten de handen te laten binden, begeerde hij niet. Nadat scuurervs in Julij 1629, door curistraan IV teruggeroepen, vertrokken was, verscheen in April van het volgende jaar axeL АВХРЕТ om hier, als buitengewoon Ge- zant, eenigen tijd te vertoeven. Hij meldde zich bij de Staten aan met de betuiging, dal Zijnen Meester veel gelegen was aan eene goede verstandhouding met Hun Hoog Mogenden. Geen wonder, want er waren wederom geschillen hangende tusschen den Koning en Hamburg, en den 21sten Mei onderhield de buitengewone Gezant de Staten Er verschijnt over deze aangelegenheid. Gedurende zijnen strijd met den Keizer had de Koning, —E СТ zeide anwretr, zich zeer over Hamburgs tegenwerking te beklagen gehad. Deswegens Deensche Gezant. had Zijne Majesteit tot weerwraak zekere belasting op de schepen, die de Elbe op- en afvoeren, gelegd. Het was des Konings voornemen in geenen deele, de Nederlan- ders of andere vrienden en naburen te bezwaren. Alleen de schepen en koopwaren, аап de Hamburgers toebehoorende, werden door den genomen maatregel getroflen. — Kwalijk paste het den Koning in een tijd, dat hij zelf met den Keizer op een goeden voet stond, de Hamburgers te straffen, op grond dat zij vroeger den Keizer een weinig ontzien, en hem niet ten gevalle van cuarsrraan geheel en al tegen zich in het har- nas gejaagd hadden. Doch, hoe dit zij, hij duchtte, dat de Nederlanders de vrijheid van de Elbevaart voor de Hamburgers zouden handhaven. Vandaar deze zending. Maar in weerwil van annre.ts geruststelling vernam men weldra, dat ook onze schepen door 5 Konings beambten op de Elbe met Шеп tol werden lastig gevallen, en dat er almede schepen van Nederlanders in de Sont voor 75 Konings dienst geprest werden. Op een en ander verontschuldigde de Gezant zijnen Soeverein, en beloofde voldoening, die ook ge- — і Resol. Stat.-Gen. 4, 16 Julij, 1630. 2 Resol. Stal.-Gen. 9, 17, 20, 21 Aug., 1630. Airseua, 1, bl. 1029, 1030. DES VADERLANDS, 477 geven werd l. Maar niettemin besloten de Staten van Holland, arrsema te gelasten, onze 1680— belangen voor te staan bij de conferenties, die er tusschen Deensche Commissarissen en ge- | volmachtigden van de Hansesteden, mede ten overslaan van twee Afgevaardigden van den Koning van Groot-Britannië, zouden plaats hebben 7, Ook de dreigende houding van den Koning van Denemarken met zijne oorlogschepen op de Elbe was eene reden, waarom AITSEMA niet andermaal naar den Hertog van Friedland vertrok , bij gelegenheid zijner on- derhandelingen met den Koning van Zweden 9, Niettemin lieten de Staten tegen het einde van Junij arrsema naar ’s Hage overkomen. Zij verlangden, zeiden 2), van hetgeen hij de vorige reize met warrLENsTEIN gesproken had, meer te hooren, dan hij daarvan aan het papier had kunnen toevertrouwen *. Het had niet lang geduurd, of van de zijde van Hamburg was onze bijstand tegen de aanmatiging van den Koning van Denemarken ingeroepen, en verzocht, dat de Re- sident АІТЗЕМА van wege Hun Hoog Mogenden bij de aanstaande onderhandelingen te- genwoordig zou mogen zijn. Tegelijk had de Regering van Hamburg Arrsemas neef LIEUWE VAN AITSRMA als haren Agent ten onzent geaccrediteerd 5, In Julij verscheen er een Afgevaardigde der Зад alhier in den persoon van den Secretaris PARIDUM VAN Alsmede cen Af- campe 6 met het bericht, dat zijne lastgevers, besloten hebbende geweld met geweld te pier van keeren, eenige schepen hadden uitgerust. Maar, wel beseffende dat de handel daar grootelijks door lijden zou, wenschten zij niets liever, dan de zaak in der minne te schikken, en hiertoe was het dat zij der Staten medewerking verzochten. — Op deze voordracht werd arrsema, toen te ’s Hage aangekomen 7, gelast om zijne uiterste pogin- gen aan ie wenden ten einde feitelijkheden te voorkomen en den strijd by te leggen. Hun Hoog Mogenden behielden zich voor, om, als het noodig mocht zijn, daarenboven nog een builengewonen Gezant met die taak te belasten. Dien ten gevolge vertrok AITSEMA ten spoedigste eerst naar Hamburg terug en daarna naar Koppenhagen. Doch de Koning was zelf op zijne vloot voor Glückstadt gekomen. Laler sprak onze Resi- dent dezen Vorst te Rendsburg : hij vond hem, gelijk hij de Rijksraden in de Deensche hoofdstad gevonden had, zeer verontwaardigd over de stoutheid der Hamburgers, die eenige kleine schepen, bestemd om de voorbijvarenden tot de betaling van den tol te nopen, hadden genomen. Tegen het midden van September kwam het tusschen "в Ko- ' Resol. Stat.-Gen. 29, 30 April; 2, 20, 21 Ме; 5, SJunij; 18 Julij, 1630. Resol. Holl. 31 Mei, 1630. 2 Resol. Holl. 3, 4 Junij, 1630. 8 Zie hiervoor, bl. 474. 4 Resol. Stat.-Gen. 14 Junij, 1630. 5 Resol, Stat.-Gen. 25 Mei; 29 Junij, 1630. 6 Voorzeker verwant met dien panipon of ғалим, welken wij in Noord-Holland in het belang van Zweden werkzaam zagen Zie hiervoor, bl. 472. 7 Resol. Stat.-Gen. 10 Julij, 1630. 1630— 1634. 478 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ‘nings vloot en de ten oorloge toegeruste koopvaarders en branders van Hamburg tot dadelijkheden 1. Beijverden zich aldus de Staten in het belang der vrijheid van Hamburg tegenover den Koning van Denemarken, deze vrijheid en de zelfstandigheid van geheel Noord- Duitsehland kon bovenal gevaar loopen, wanneer GusTaaF ADOLF, al was deze Vorst ook nog zulk een ijverig Protestant en ook nog zoo godvruchtig, aldaar eenmaal eenen invloed bekomen mocht hebben, op glansrijke overwinningen gevestigd, door hem op de ge- hate Keizerschen en Liguisten behaald. De Nederlanders teekenden zich elken Koning met de kleuren, door Samuel gebezigd om Israël te waarschuwen, wat zij van eenen Koning te wachten hadden % Een onverdeelde еп onvoorwaardelgke deelneming in den oorlog, die onder aanvoering van den Zweedschen Monarch stond gevoerd te wor- den, was derhalve van onze Republiek evenmin te verwachten als van Engeland, al was het ook, dat ausraars zegepraal het herstel van de Engelsche Koningsdochter in het Keurvorstendom van de Palis mede scheeri te moeten brengen. Exgelands Engelands Koning wenschte niet mede te werken tot de vermeerdering van Frank- staatkunde in dit tijdsgewricht, rijks invloed, dien hij in het verschiet in dezelfde mate zag rijzen, waarin de macht van Spanje en Oostenrijk daalde. Vandaar ор nieuw aansluiting tusschen Engelaad en Spanje; vandaar tevens Engelands pogingen om onze Republiek schikking met Spanje en onthouding van den oorlog in Duitschland aan te raden. Op het oogenblik dat Engeland, in April 1629, vrede met Frankrijk gesloten had 5, was RUBENS aldaar uit Spanje aangeland. Deze man, beroemd als schilder, maar met den titel van Edelman van de Kamer der Infante in 1628 met eene zending dezer Vorstin naar Madrid gezonden, was thans belast met de taak om den vrede tusschen Spanje en Groot-Britannië te bevorderen * in het belang van het oude denkbeeld der ver- deeling van de macht der wereld tusschen de beide Rijken, ten spijt vooral van Frank- rijk. — Van deze staatkunde moesten de voorstellen blijken dragen, die Engeland in deze tijden aan de Staten doen liet. De toon, die van de Engelsche zijde met betrek- king tot de zaak van Amboina werd gevoerd, was een maatstaf van de min of meer vriendschappelijke gezindheid, welke de Engelsche Regering zich door haar staatkundig belang jegens ons voorgeschreven rekende, en in het voorjaar van 1629 kwam Engeland in deze zaak tot zekere inwilliging 5. Hiertoe kan echter medegewerkt hebben, dat 1 Resol. Stat.-Gen. 15 Julij; 9 Aug., 1630. Artsema, I, Ы. 1025—1028. 2 Vergel. airsema, Ы. 1027. 3 Resol. Stat.-Gen. 18 Mei, 1630. 4 Zie voorlezing van LE PELLETIER, over Rubens als diplomaat, in eene openbare zitting van de Fransche Acad. des Sciences morales, in Aug. 1865. 5 Zie den staat, waartoe deze zaak tot dusverre gekomen was, uit het hiervoor gestelde, Ы. 298—300, 344, 345. DES VADERLANDS. | 479 de Oost-Indische Compagnie ‹ er toe over was gegaan om Gedeputeerden uit haar midden 1050-- naar Londen te zenden 1, 1684. Tegen het einde van Maart had de Fiskaal srrra nu alle getuigen іп de zaak van Amboina gehoord en was hij gereed zijnen eisch tegen de aangeklaagde rechters te doen. Vooraf evenwel verzocht hij Hun Hoog Mogenden machtiging om den Agent CARLETON zaak van Am- еп den Hofmeester maszupen, hoêzeer zij hem vroeger te kennen gegeven hadden, 7244: zich met die zaak miet verder te willen bemoeijen, voor zich te ontbieden, ten einde hun af te vragen, of zij nog iets meer ten laste der beklaagden hadden aan te voeren. De machtiging werd verleend en de Engelsche Heren antwoordden, ganschelijk niets meer te hebben. Daarbij kwam het bericht, dat zes Nederlanders, die in Engeland als getuigen ten laste waren opgetreden, bij hunne getuigenis niet hadden volhard. Dus was het dan thans de tijd om tot het uitbrengen van den eisch over te gaan. Wel vieiden de gewezen Gezanten RANDWIJK en pauw de Staten niet, maar, geraadpleegd, verklaarden zij op nieuw, dat de zaak zeer hoog door de Engelschen werd opgenomen, en de ingezetenen dezer Landen met den Staat van Hun Hoog Mogenden in Engeland alom zeer hatelijk werden gemaakt. De Koning had aan de Engelsche Oost-Indische Compagnie bij plechtige acte beloofd, dat recht zou geschieden, waardoor men niets anders verslond, dan dat eenigen der beklaagde rechters aan den lijve zouden gestraft worden. In verband met deze herinnering besloten de Staten soacuim te gelasten, nogmaals op het ernstigst bij den Koning aan te houden, dat alsnog de Engelsche ge- tuigen herwaarts zouden overkomen, ten einde tegen de beschuldigden geconfronteerd te worden. Tot zoo lang zou de Fiskaal zijne rechtsvordering uitstellen. Daags nu na dit besluit was het, dat canzeton mededeelde, dat, volgens bij hem ingekomen be- richt, de overkomst dier Engelsche getuigen met eenige waarschijnlijkheid kon afge- wacht worden 2, Intusschen verliepen er bijna drie maanden. Den bien Julij (1629) klaagde canLeTon, dat in al dien tijd de zaak geenen stap vooruit was gekomen, en men moest hem herinneren, dat zulks, mede op zijn verzoek, in afwachting van de getuigen uit Enge- land geschied was38, Waarschijnlijk was de klacht dan ook slechts met het doel ge- daan, om het verzuim als aan onze, en niet aan de Engelsche zijde bestaande te doen ' Zie hiervoor, bl. 299. De Gedeputeerden der Compagnie, die in het begin van Maart, 1629, te Londen aankwamen, waren PIETER DE CARPENTIER, gewezen Goeverneur-Generaal; Hans DE HASE, gewezen Raad van Indië en directeur op de kust van Coromandel; JAN MARTENSZ. MERENS, oud-burgemeester van Hoorn, en de Advokaat der Comp. v. HEEMSKERK. 2 Resol, Stat.-Gen. 30 Maart; 9, 13, 14 April, 1629. 3 Resol. Stat.-Gen. 5 Julij, 1629. 480 ALGEMEENE GESCHIEDENIS CT 1030— voorkomen. Het eenige wat er tot vóór het najaar van 1629 met betrekking tot de Oost-Indische zaken tusschen ons en Engeland voorviel, was een verzoek door de En- gelschen gedaan om hunne kooplieden, door de inwoners van Bantam aangezocht om aldaar weder handel te komen drijven, tegen den van onze zijde gevreesden tegenstand te vrijwaren 1. Voor het overige had de Engelsche Agent zich in dien tijd vooral be- zig te houden met bemoeijingen om onze voorschotten aan Engeland voldaan te kri- gen, hetgeen, terwijl ’s Konings te pand gegeven juweelen nog niet eens afgelost wa- ren, moeite genoeg inhad 2, Maar weldra scheen men wat naders van Engeland te zullen hooren, toen tegen het Komst уап нех. midden van November (1629) Sir mengy vane als buitengewoon Gezant alhier ver- NE als bui- ve А. tengewoon ' бе: scheen 8, Het eerst kwam hij aan met eenige eischen betreffende de Oost-Indische zant, zaken in betrekking tot die van Amboina; doch dit kon de eigenlijke bedoeling van zijne komst niet zijn. Alleen wegens een belang, dat toch in den grond slechts eene Compagnie van kooplieden gold, zou de Engelsche Regering geenen Staalsgezant afge- vaardigd hebben. Hoe het zij, den 20sten November (1629) in de vergadering der Staten binnengeleid, deed hij, na gelukwensching met de door onze Republiek korle- lings behaalde overwinningen, en na beluiging van ’s Konings genegenheid te onswaar!s en zijne gezindheid tot onzen bijstand, de mededeeling, dat hij de Engelsche getuigen in de laatstgenoemde zaak had medegebracht, in de hoop dat het geschil daardoor bij- gelegd zou kunnen worden. — Aan de Gecommitteerden, hem op zijn verzoek ter onderhandeling toegevoegd, leverde hij twee Memorién in. De eerste betrof de zaak van Amboina, en klonk anders dan de bij de eerste audientie gesproken woorden deden verwachten. De Koning kon zich niel genoeg verwonderen, dat, in weerwil van de beloften destijds gedaan; nog geene voldoening gegeven was voor de bewuste wreede en onrechtvaardige rechtspleging. Ten einde alle mogelijke uitvluchten af te snijden, had Zijne Majesteit thans de Engelsche getuigen laten overkomen, hoezeer zulks in bil- Zijn eisch ten lijkheid niet geëischt had kunnen worden. Doch voordat zij verhoord werden, verlangde saak van тап Че de Koning, dat de Staten zich op drie punten verklaarden. Теп eerste, dat zij ten ха. aanzien van de opperste rechtsmacht іп deze zaak betuigden eensdenkend te zijn met Lijne Majesteit, die niet gezind was ze immer aan de rechters, door Hun Hoog Mogenden gesteld, toe te kennen. Ten tweede, dat zij de bedoelde getuigen vooraf voor bevoegd zouden verklaren. Ten derde, dat zij de uitspraak van te voren aan Zijne Majesteit bekend zouden maken. i Zoo scheen er nog niet veel gewonnen. Doch er was het Engelsche Bewind veel aan 1 Безді, Stat.-Gen. 1, 17, 20, 22 Oct. 1829. 2 Resol. Stat-Gen. 8 Mei; 1, 27, 30 Oct.; 6, 13 Nov.; 17, 19 Dec., 1629. Resol. Ной, 6 Nov., 1629. l З Resol. Stat.-Gen. 11 Nov., 1629. DES VADERLANDS, 481 gelegen ons met deze zaak lastig te vallen. Daardoor toch kon deze Mogendheid hopen, 1630— dat wij, ten einde van dien overlast ontslagen te worden en ons gezag ien minste stil- zwijgend door Engeland erkend te zien, te meer gereed zouden bevonden worden om in de algemeene Europesche belangen ééne lijn met Engeland te trekken. Immers wat was de inhoud van de andere Memorie? Zij betrof de vredesonderhandelingen met Spanje. In weerwil, zeide de Gezant in dit staatsstuk, dat de Engelsche Regering vroeger met Opening van . ДА ‘ VAN omtrent Spanje dan met Frankrijk, tot het vernemen en doen van vredes-voorslagen was overge- Engelands onder- handelingen met gaan, had zij zich om harer bondgenooten wil, waaronder zij geenen hooger schatte dan Spanje. de Staten, eerst met Frankrijk verstaan. Niettemin was Frankrijk tot geene openlijke verbreking van den vrede met Spanje gekomen. Zoo had dan de Koning van Groot- Britannië de vredesonderhandelingen met deze Mogendheid voortgezet, en eenen Ambas- sadeur naar Spanje gezonden om een afdoend antwoord te verkrijgen. Dientengevolge werd DON CARLO DE COLONA in Engeland gewacht. Hoe het zij, de Koning had geene ooren naar eenen vrede, dan behoudens zijne eer, het welzijn der Christenheid, het herstel van zijnen schoonbroeder en het verbond met de Staten 1, Be indruk, door deze mededeeling gemaakt, was, dat Engeland zich door ons de taak opgedragen verlangde te zien om onze zaak bij Spanje te bepleiten, ten einde wij eenen gewenschten vrede mochten - erlangen. Op grond hiervan waren de Staten van Holland van gevoelen, dat de beraad- slaging over des Ambassadeurs tweede memorie moest uitgesteld worden totdat het vraag- stuk aangaande het al of niet voortzetten der onderhandelingen over vrede of bestand in beraadslaging zou gebracht worden. Wat de drie punten betreft, omtrent welke de Zijn eisch om-. trent а k Gezant verklaring vorderde, alvorens het verhoor der Engelsche getuigen voortgang zou Amboina wordt kunnen hebben, Hun Edel Mogenden waren van oordeel, dat zij met het recht en met *8°*!8- allen stijl van rechtsvordering streden. Evenwel om niets aan de kennis der gedelegeerde Rechters te onttrekken, zou men dezen -de eischen van den Gezant in handen stellen, om daarover hun advies uit te brengen. — Het liep tot in de derde week, en nog bekwam Sir HENRY VANE geen antwoord op zijne proposities. От aan dit stilzwijgen. een einde te maken, wendde hij zich tot den fungerenden Raadpensionaris cars, welke zijn ver- zoek om antwoord in de Vergadering der Staten van Holland bracht. Dezen begrepen alsnu té moeten ontveinzen, dat zij de strekking der mededeeling van 25 Konings on- derhandelingen met Spanje doorgrondden, en besloten te kennen ie geven, dat men ze - blootelijk voor kennisneming aannam. De beraadslaging over het Engelsche voorstel aan- gaande de zaak van Ambotna stelden zij uit totdat het advies der Rechters zou zijn ont- vangen. Toen het was ingekomen, vereenigden zij zich daarmede, mits slechts op de soevereiniteit van den Staat geenerlei inbreuk werd toegestaan. Zoo zag vane zich in 1 Resol. Stat.-Gen. 20 Nov. 1620. “ ПІ Deer. 4 ток. 61 482 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ee) 1680— de verwachting teleurgesteld, dat hij gelegenheid zou bekomen om zich duidelijker te 1684. verklaren; maar de Staten achtten һе! onraadzaam hem die gelegenheid te geren, Toen савъетом middelerwijl een uitstap naar Engeland doen zou, was dit eene aanlei- ding om de Staten op nieuw aan te manen: dan kon hy, zeide deze Resident, hun bescheid naar Engeland overbrengen. De Staten lieten hem weten, dat hij zijne reis niet zou uitstellen om hun antwoord af te wachten 1. Eerst іп de laatste dagen van het Der Staten ant- jaar (1629) kwam het antwoord gereed. Met betrekking tot de zaak van Amboina woord aan VANS. pandhaafden zij daarbij de » зоетегеше jurisdictie,’ door hen in de Oost-Indiën even uitsluitend uit te oefenen, als door eenig soeverein Vorst in zijnen Staat. Den Ko- ning wegens het gebeurde te Amboina meer ten gevalle te doen, dan zij alreede gedaan hadden, was hun niet mogelijk. Van de Rechters eene voorloopige verklaring aangaande de bevoegdheid der bewuste getuigen te vergen, en hun voorts de verplichting op te leggen om dezen op geene andere punten te hooren, dan waarover zij reeds voor het Hof der Admiraliteit in Engeland verklaringen hadden afgelegd (want ook dit had de Gezant gevorderd), streed tegen alle rede en gebruik. Evenmin konden Hun Hoog Mogenden eene verbindtenis aangaan, nooit door eenigen bondgenoot of vreemde Mo- - gendheid geeischt, namelijk, dat de Rechters dooe hen gesteld voeraf hunne uit spraak aan den Koning zouden mededeelen. — Zoo was het antwoord op de drie punten gelijkelijk onvoorwaardelijk weigerachtig. Op de kennisgeving van 75 Konings onderhandelingen met Spanje antwoordden Hun Hoog Mogenden in algemeene be woordingen, die niet de minste gedachte aan staking van hunnen strijd met dezen hunnen ouden vijand lieten doorschemeren 9, In dezen tijd was het denkbeeld om de on- derhandelingen met manquerre voort te zetten, nog niet voor goed ter zijde gezet; maar bij de onderhandelingen van Engeland met Spanje, als het ware, op het sleeptouw me- degenomen te worden, еп dan wellicht iets aan te nemen, wat Spanje als een inwill- Het mishaagt ging aan Engeland zou doen voorkomen, dat verkozen de Staten niet. gelegd. e Staten uit, Gecommitteerden aan te wijzen om met hem over de handeling met Spanje in gesprek te treden. Maar straks daarna verscheen Sir menny op nieuw in persoon voor de Staten-Generaal, en hield daar eene korte propositie, waarin hij de duidelijk gebleken weigering der Staten om zich met de onderhandelingen tusschen ! Resol. Holl. 28 Nov.; 7, 19 Dec. 1629. Resol. Stat.-Gen. 10, 12, 15, 18 Dec. 1629. 2 Resol, Stat.-Gen. 26, 31 Dec. 1629. Airssua, 1. bl. 908--011. 3 Resol. Stat.-Gen. 4 Jan. 1630. DES VADERLANDS. | 483 Engeland en Spanje in te laten, kenschetste als eenen van hunne zijde ondankbaren 1630 toeleg om den geheelen last eener taak, die strekken moest om den Keurvorst van de |654. Palts en Engelands overige vrienden еп bondgenooten herstel of voldoening te ver- schaffen, op de schouderen van zijne Majesteit te werpen, in strijd met de verplich- tingen, die het traktaat van Southampton hun opleide. Van dit standpunt uitgaande, verzocht hij een ondubbelzinnig antwoord op de vraag, »of het hun bij de door hen gevoerde trèveshandeling geliefde de voorwaarden van Spanje aan te nemen volgens het traktaat, waartoe zij gehouden waren, al of niet.” Op die wijze zouden Zijne Majesteit zoowel als Hun Hoog Mogenden eene wederzijdsche verklaring afleggen betreffende dat genoemde traktaat, hetgeen hoog noodig scheen 1. — Deze bitse taal scheen van de Britsche zijde het verlangen te verraden, dat de Staten de teruggave van de Palts aan °з Konings schoonbroeder als eene voorwaarde van vrede aan Spanje stellen zouden. Inderdaad was bij het verdrag van Southampton het herstel van den ex-koning van Bo- hemen іп zijne erflanden als doel der alliantie gesteld 2, Wanneer, wilde vane zeggen, wij ons sterk genoeg achtten om niet dan zelfstandig met Spanje te onderhandelen, moesten wij de verplichting niet vergeten om de inwilliging van een punt te verkrij- gen, waartoe Spanje zich niet zoo gemakkelijk kon verbinden. — Er verliep eenige tijd eer de Staten op de nieuwe propositie antwoordden: Zij wenschten na te gaan, in hoeverre het traktaat van Southampton Engeland in der daad recht gaf tot zijne vorde- ring. Intusschen hield de Ambassadeur sterk aan op bescheid, en de Staten besloten over de vraag in de tegenwoordigheid van Zijne Excellentie en den Raad van State te beraadslagen. “Ве uitslag was het besluit, dat men den Gezant te kennen zou geven, dat Hun Hoog Mogenden, gelijk al de andere verdragen met Koningen en Staten, zoo ook dat van Southampton steeds stipt waren nagekomen, en wenschen moesten, dat pe Staten wer- pen deze beschul- diging op Enge- de verwezenlijking van de beloften, bij dat verdrag gegeven, gezorgd had. Wat men met /“"2 terug. Zijne Majesteit van zijne zijde, waar het hunne belangen gold, even naauwgezet voor deze algemeene beschuldiging bedoelde, zouden de Gecommitteerden, belast met het overbrengen van het antwoord, den Gezant beleefdelijk onder het oog brengen; en waarlijk het was niet moeijelijk aan te wijzen, hoe slap bepaaldelijk in den tijd van BUCKINGHAMS onmin met Frankrijk aan menig artikel de hand was gehouden 9, In dezen zin werd dan het antwoord ontworpen. Tot vervulling van het verdrag van Southampton, zeiden de Staten daarbij, hadden zij zich, niettegenstaande zij zich van allen verlaten hadden gezien, van alle gelegenheden bediend en allerlei vijandelijkheden te water en te land legen Spanje bedreven. Dat kon gansch Europa getuigen, en de ondernemingen, die 1 Resol. Stat.-Gen. 10, 12 Jan. 1630. Arrseua, І. Ы, 988. 2 Zie hiervoor bl. 104. Artsema I, bl. 470. 3 Zie b. v. hiervoor bl. 341. | 61% 1630— 1634. 484 ALGEMEENE GESCHIEDENIS de goede God zoo genadig had gezegend, spraken luide. — Inderdaad het klonk be- lagchelijk in Engelands mond ons van verzuim van de plichten der alliantie te be- schuldigen, terwijl wij al het mogelijke gedaan hadden om Spanje afbreuk te doen, en door Engeland de oorlog, waartoe het zich te Southampton had verbonden, slechts in naam gevoerd was. — In het slot van het antwoord verklaarden Hun Hoog %- genden, dat wel is waar van den kant des vijands opening van een voorslag van Be- sland gedaan was, maar dat deze zaak in hunne Vergadering nog niet ter tafel was ge- bracht. Hieruit moest volgen, dat zoo Engeland van ons bij de onderhandelingen de behartiging van de belangen van rreperi van de Palts begeerde, dat verlangen in allen gevalle voorbarig was. — Na de ontvangst van dit bescheid verzocht vane, dat de Staten weder- om Gecommitteerden, als ter conferentie met hem, zouden benoemen. Zij deden zulks. 