VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Zig dus zulk een gedeelte toe van dit ontembaar Element, als hetzelfde in staat was voor zich te bewaaren en tegen alle andere volkeren te verdedigen; en ’t is tot deze oorsprong, dat men moet opklimmen, om dat berucht geschil, wegens de open en gefloote zee, te beschrijven, welke de Engelsen en Nederlanders vroeger verdeelden, en welke, terwijl de Wysgeren en Rechtsgeleerden van beide Naties elkander met de pen aanvielen en bestreden, de wederzijde Souvereinen door vuur en vlam probeerden te bepalen. Zolang er nog geen verdeeling is gemaakt, moet een zaak als gemeen worden aangemerkt, maar die verdeelingen eenmaal met gemeene toetreding zijnde vastgesteld, kan men de afgevulde goederen en voordeelen, schoon gemeen, volgens het recht der Natuur, niet meer als zyn eigen aanmerken, of tegen den wens der bezitters gebruiken. Het is uit die zelfde wet van verdeeling ook, dat het recht des Oorlogs en des Vredes moet worden afgeleid, dat welk zekerlijk niets anders is, dan de bepaling der middelen, om zyn eigenhaven te bewaaren, en te verdedigen, of, die verloren hebbende, weer te bekomen; zo daar dit woord elk het zyn eens ingevoerd en verstaaan was, hieldt alle gelijkheid op, om dat er toen geen andere grond van eigendom, dan die der verkrijging overbleef. Onrustige mensen, die thans gierig en hebzuchtig waren geworden door het vermaak van te bezitten, stoorden de gemeende rust door hunne toomeloze drift, om zich steeds verder uit te breiden, en meer te bekomen. De volkeren zelve hunne kragten beginnend te voelen, waren bereid, om hunne Grenspalen verder uit te zetten, op dat zij dezelve des te beter zouden kunnen beschermen; zij braken dan de heilige banden eener algemeene vrede, en ontrustten hunne Naburen, om hunne aanvallen voor te komen; en was het. "Duys gevulde verteide kleine Meesten faam; en verzonden zige tegen de vereende magten van anderen; -en die vereeniging van byzondere krachten onder een meer algemeen hoofd begeven, of verkiesde Leidslieden en Beheerders, die Graviss en anderen de Politieken noemen, werd nu onontbeelig. Maar gelijk of zij dus onder één Hoofd begeven, of verkiesde Leidslieden en Beheerders konden kiezen, zo is dit weer de oorsprong van de tegenstredende Regeerings-wijzen, die er in de wereld voorkwamen, en welke dus alle wettig en natuurlijk konden zijn, naar mate zij met de smaak der verschillende volkeren strookten en hunne inziets bestschoeven te bevorderen, de willekeurige Alleenheersching alhier moet hier van echter worden uitgenomen, als waarvan het denkbeeld nooit in de hartens van enig volk kon vallen, en dat alleen de vrucht en uitwerking kan zijn van een overheerlijk Dwingeland, van één oproerig Onderdaan; en van bedorven zeden. Maar om het oogmerk dies schikkingen te bereiken, was het volstrekt noodzakelijk "dat de minderen zich tegen de meerderen, tot enige plichten verbonden, afstand van hun persoon te eerbiedigen en te beschermen, volgens bevelen na te komen, enz. en dat de meerderen zich van hun kant verplichten, om de minderen wel te doen, voor de gemeene veiligheid te waken, de wetten te volgen, de voorwaarden hunner aanstelling te voldoen, enz. Dus is er niets vreemd met de rede dan de beginstelselen van Hobbes, Spinoza ten Machiavelli. Zo Machiavelli geen ander doelwit hadt gehad; dan om de gewone konstencuren der Despoten, en de onzekerheden, welke uit hunne regeering zijn te denken; af te schilden, zo hij bijzonderlijk voorhad; om zijn Held, de Hertog van Valentinois te schetsen, zo hij een gevoelig medelyden toonde met het menschelijk lijden, waar onder zulk tyds dergelyke monsters zijn geboren. Maar zo hij wenselijk voorhad, om een Prins te onderreggen en te vormen, zo heeft hij zich zeer verre van zijn oogmerk verwyderd; want het is zoo klaar als het licht dat zo dragen Vorst. Zie bij deze de bronnen van het Natuurlijk recht. ZIGVAN EEN TOEROMEND LEVEN OP GOEDE GRONDEN EN MET ER- NE WISSE OVERTUIGING TE VERZEKEREN. HET VERMAARD DES TEGENWOORDELEN LEVENS DAAR AAN TE ONDERWERPEN. ZYNE MEDEMENSCHEN ALS ZYN'S GELYKEN TE BE: MINNEN EN TE AGTEN. BLI TE LAATEN BEHOUDEN WAT HEM TOEBHORIAHT. "DE OVERHEIDEN TE GEHOORZAAMEN. Deze weinige grondregels bevatten al de plichten "welke wij God, onzen naasten, en ons zelve schuldig zijn; en het komt er alleenlijk op aan, dat wij die wetten verder uitbreiden, en uitzonderlijk behandelen. KORTE BESCHRYVING VAN EEN UURWERK, DAT LANGS EEN NELLEND VLAK AFDAALT, EN VAN EEN AN- ' . DER DAT LANGS EEN HELLEND VLAK OPHOLT. \ (B. Martin's Philosophia Britannica Vol. I. p. 199—201.) DE zeldzaamheid van een Uurwerk, dat de uren aangeeft, terwijl hetzelfde langs een hellend Vlak nederdaalt, (gelyk in de nevensstaande Plaat Fig. 1 en 2. afgebeeld is, midsgezamenlijk van een dergelyk Werktuig, dat het tydsverloop aanwijst, terwijl hetzelfde langs een hellend Vlak opklimt, (gelyk ons Fig. 3. voor 't oog brengt) is ongetwijfeld der opmerkingen waardig; en 't zal velemen derhalve niet onaangenaam zijn, dat wij hun een korte beschrijving van het totale dier werktuigen geven. De uitwendige vorm van zodanig een nederdaalslopend Uurwerk is gans eenvoudig, als uit Fig. 1 afgenomen kan worden. Het is het hellende Vlak, langs welke het Uurwerk ABC nederdaalt: hetzelfde is uitwendig een Hoep, met twee zijplaten, die ongeveer van een duim rondom buiten de Hoep uitsteekken, en getand zijn; zodat het Uurwerk niet zou gaan, maar rond draaien terwijl het nederdaalt. Op deze desverdiente platen zijn de XXIV uren van dag en nacht getekend, welke achtervolgend onder den Wyger "a doorgaan", die altijd loodrecht op den "Horizont" staat, en stelt boven aan 't werktuig aanwijzing. Om die reden is ook het laatste gedeelte van den Wyzer het zwaarste "om het bovenste gedeelte over te halen, en zelfs in de voortgaande beweging loodrecht te houden. Wat den inwendigen, toegevoegde betreft; laat ABC de uitwendige omtrek van den Hoep zijn, en aar de plaat, waarop 't gehele Radergestel is, 25.3, 4. gehecht is; dat van denzelfden soort is als in andere Uurwerken, en gelijk in die beweegd wordt door de Balans en derzelver Bestuurder. Alleen heeft men hier aan te merken, dat zodanig een urwerk geen Veer noch Snik behoeft, dewylderzelver gewroken hier op een andere wyze veroorzaakt worden, gelijk we terstond zullen zien. In dit werktuig is het grote Rad 1. geplaatst in 't middelpunt of op den as van 't witwerk, en de andere Raderen en stukken allen aan de ene zijde, dit zou gevolglijk een overhelling in 't lichaam van 't Uurwerk te wegen brengen, en veroorzaaken dat het zich, tot een kortere afstand, zelf op een horizontaal Vlak bewoog; om dit voor te komen heeft men een dunne plaat van lood bij E; aan de tegenovergestelde zijde van den Hoep, waar door het evenwicht van 't witwerk hersteld wordt. Dit gedaan zijnde, zal het Werktuig in rust blijven, hoe. Mijn took zette, op het horizontale vlak GG; maar indien dit veranderd wordt in het hellende Vlak DE, dan zal het Werkstuk het Vlak raken in het punt H; doch het kan daar niet rusten, verminderd het zwaartepunt bij I, werkende in de strek IK, in het punt K niets hebbende om hetzelfde te ondersteunen, gefrustigd moet nederdaalen, en dus het lichaam naar beneden, ten einde van het Vlak, voeren. Maar indien er nu een gewicht L aan de andere zijde van het werktuig gehecht wordt, dat het zwaartepunt van I naar M brengt, in de strek BH gaande door H, dan zal in rust blijven op een hellend Vlak, nadat het zwaartepunt aldaar ondersteund wordt. Indien men nu vooronderstelt "dat het gewicht L' niet vast gehecht is" maar aan het einde van een arm of hef boom hangt; en dat die hef boom verknogen is met het Middelpuntsrad 1, hetwelk zich op den as van het werktuig beweegt, en door zijn tanden gemeenschap heeft met het Raderwerk enz. aan de andere zijde; indien, zeg ik, in dit geval het vermogen van het gewicht L gelyk is aan de wrijving of den wederstand van het Raderwerk; zo zal het beweegloos blijven, even als tevoren, toen het vast gehecht was, en gevolgens zal het Uurwerk ook in rust blijven, op het hellende Vlak. Van een zondagochtend uurwerk. Maar vooronderstel dat het vermogen van het gewicht L, dat van de tegenstand van het Raderegoed te boven gaat, dan zal hetzelfde in beweging brengen, en dus ook gevolglijk het Uurwerk; dat zich daarlangs het Vlak nederwaarts zal beginnen te bewegen, terwijl het gewicht L, deszelfs hef boom LI en het Rad allen bestendig in denzelfden stand zullen blijven, in welken zij stonden, toen het Uurwerk zich begon te bewegen. Hieruit kan men gereedelijk bemerken dat het gewicht L zo veel zwaartekracht kan hebben dat het op het Radergestel meteen vereiste vermogen weet te leveren, zo dat het een beweging van vereiste snelheid in het werktuig veroorzaakt, bijvoorbeeld zulk een die het werktuig in 24 uur éénmaal rondvoert: in zodanig een geval zal het, indien de Middellyn van de plaatens ABC 4 duimen is, de lengte van zynen omtrek, namelijk 22, 56 duimen in één natuurlijken dag aflopen: derhalve zou zodanig een Uurwerk verstreken dagen kunnen gaan, indien het Vlak van een genoegzame lengte ware; en een continueerde beweging zou, zo ’t Vlak een oneindige lengte hebben. Men trek nu NH, door I, loodrecht op het hellende Vlak AB; en ook BH loodrecht op de horizontale lijn GG, die door H gaat; en men zal bevinden dat GHD is gelijk aan HNH, gelijk aan HIK. Hoe groter dan de hoek van verheffing van het Vlak is, des te veel groter zal ook de Boog HK zijn; daarom zal het gemeene zwaartepunt steeds verder van I verwijderd zijn; derhalve zal ’t vermogen van L toe komen; en uit kracht van. Hier van zal de beweging van het gehele werktuig sneller worden. Dit blijkt het, dat men, het gewicht van de behoorlijk inriggende, om eerst een beweging te veroorzaaken, die den middentijd zo nabij komt als mogelijk is, den tijd vervolgens kan corrigeren of verbeteren, en maken dat het uurwerk snel of trager gaat, met het vlak te verhogen of te verlagen, door middel van de schroef O; wordende het vlak eerst gieteld niet een hoek van 10 graden. Dus een begrip hebbende van een uurwerk, dat langs een hellend vlak nederwaarts loopt, zal men gemakkelijk bevestigen, hoe zodanig een uurwerk te schikken, zodat het langs datzelfde hellende vlak opwaarts te doen klimmen. Laat ABC het werktuig zijn op het hellende vlak DE; laat het op datzelfde in rust of evenwijdig gehouden worden door het gewicht L, aan het einde van de hefboom LE. Het cirkelperk abc is het eind van de trommel, in het midden van het witwerk waarin een veer besloten is, gelijk in een geperde horologie. Aan dit eind van de trommel is de arm of hefboom LI vaste gehakt in het middelpunt I; als dan het uurwerk opgewonden is, brengt de veer de trommel in beweging, en gevolgens dat. Den hefboom en het gewicht in den stand, dit verschillende wordt het zwaartepunt bepalend verder afgebracht van het middelpunt van het werktuig, dat het uurwerk noodzaakt, om na boven te klimmen, het geen het bij aanhoudendheid zakken doen, zo lang als de veer zich ontspant; en dus zal het gewicht met deszelfs hefboom in den stand behouden, dien het met de aanvang der beweging had, en de werking van een ketting en slink verrigten. HET KARAKTER EN GEDRAG VAN GOEDE EN KWAADE GENEESHEEREN. DE KART. Ehrlich Theil Neugebietenes Gelegenheid, K wil heden mijn Lezers het vermaak doen, om ze met het leriek gesprek van twee Geneesheren te onderhouden, waar een Vader naamlijik met zijn Zoon, zo als de beroemde Heer PLATNER, Hoogleeraar te Leipzig ons hetzelfde in zijn boek Satira heeft nagelaten; het zal onnoodig zijn, mijzelf bij het leiden van smaak om te vangen. Vader. Nu ben je Door, Zoon! nu ben je de moeite te boven, om in de Geneeskunst verder iets te leeren; je hebt nu het recht vanzelf te mogen oefenen. Zoon. Ja maar Vader, ik vrees dat het oefenen die kunst zo eenvoudig niet gaan zal. Vader. Hoezo! Zoon. Omdat ik op zeer goede gronden moet vermoeden, dat mijn eerste Patienten gevaar aan hun leven, onder mijn handen, loopen zullen. Vader. Dat wil ik niet ontkennen, maar wat steekt daar voor zwaarheid in. Zoon. Is dat niet genoeg? Mensen om te brengen, die ons hun leven toevertrouwen! Vader. Daar is evenwel geen andere weg, om een beroemd Geneesheer te worden. VAN EEN ZONDERLING UURWERK. VAN GOED EN KWAADE GENEESHEERS. IN Zoon: Dat zou waarschijnlijk een hard noodlot voor de Geneesheren zijn. Doch ik kan het zo erg nog niet vermoeden. Vader. Waarom niet? De jonge Phoenix komt uit de asfalt des ouden voort; en evenzo moet de dood van weinigen veelen ter herstelling dienen. Zoon. Maar dus moet dan ook diegene, die zich aan een jonge Dokter overgeeft, veel meer op Zijn Testament dan herstellingen denken. Vader. Zekerlijk; maar je moet er bij in aanmerking nemen, dat de oude Dokters altijd zorg dragen, dat er lieden voorhanden zijn, die zich voor het welzijn van anderen opofferen; want naarmaat deze geen baat bij derzelver voorschriften vinden, zo hopen ze altijd, en verbeelden zich, dat een jong Geneesheer hen eenige hulp zal toebrengen; en met dit inzicht is het, dat veelen hunne gezondheid en leven zo ligtvaardig toevertrouwen aan lieden, van wier bekwaamheid of ondervinding ze niet de geringste blijk hebben; want daar zijn twee derwijze middelen, waardoor een Dokter Credit en aanzien kan krijgen. De eerste dienst doen de jonge Doktoren, te weten, door een nieuw en ongewoon Geneeswijze; de andere zyn ze voor de oude, namelijk oefening en ervaring. Zoon. Maar welke van die twee hoort Vader nu voor de meest, om zijn doelwit te beschieten. Vader. De ervaring. Vader. Zie, zy zyn beide goed naar de verfchillende jaaren en ouderdom. Een jong Doctor, moet, om bekend te worden, zyne eige bekwaamheden vertellen en opgeven, het oordeel van anderen veragter en befstoten; sommige lieden, die of eenen wel verstand, of, geïyk het doorgaans gaat, een gestoolde roem en agting hebben, van verwaarlozing en zelfs van de dood der Patienten beslaan, en met zo veel vertrouwen spreken, dat hy den dood of ’t leven zyne Patiënten minder fijn vermoed, als wel met volkomen zekerheid voorzien en voorgespeld te hebben. Zoon. Maar als die voorspelling niet bewaarheid wordt, wat kan ik aan te vangen, Vader! Vader. In zulk een geval, als de zaak beter afloopt, dan wij voorzien hadden, zo moet men dit aan het vermogen der. Konst; en aan onze beschrijven, en zeggen, we hadden meer met der daad meer leveren dan beloofd wilden, en hierom minder hoop geven hebben, dan we bij ons zelf hadden. Valt de zaak daarentegen vlugter uit, zo moeten we leven flikken beweren, dat dit niet onze, maar of de zieken, of de oppassers, of de Familie eigen schuld is, en moeten we ook zonvoldoende die Geneesheeren danken, welke voor ons, bij deze Patiënten gewest zijn. En eindelijk, als er na deze handeling zich in enig gezelschap, gelegenheid opdoet, om van den overledenen te spreken, of men die gelegenheid zelf doet geboeren waarvan, of voorkomende aanvallen "Zo moet men enige weinige algemene woorden gehoord of gezegd hebben, diep zuchten, zich onwillig tonen, om van de rechtvaardige oorzaak des doods van den overledenen te spreken "alleen lijkt het noodlot beklaagende van hen die langer hadden kunnen leven, zo zy. ... hier moet je ophouden, op dat elk vermoedet, dat er de verkeerde behandeling van andere lieden, die je niet kan geweten waren, deel in heeft. Oe Zoon. Watlijk, Vader, deze regels zijn uw ondervinding waardig, en ik meen er in 't vervolg zo veel voordeel mee te doen, dat ik niet voorbij kan, om u nog meer dergelyke nuttige onderwijzingen te verzoeken, welke een jong Doctor niet ontbehr kunnen. Maar inzonderheid zou ik graag die konstgrepen van u leeren, waardoor een beginnend Doctor den roem van een bekwaam en ervaren man verwerven en behouden kan. E Vader' Weet dan mijn Zoon, dat eenen Geneesheer twee wegen open staan; een die veel bewandeld wordt, en waarop men de voetstappen der ouden overal aantreft; een andere die eenzaam en onbetreden is, op welken men alleen, en zonder reisgenoten moet wandelen. De eerste is zekerder, maar de andere gevaarlijker, om roem te behalen. Alle Geneesheeren die volgen of de voorvochtten der oude en gerespecteerde Meesters. teren der konst, of zij troegen, door een eigen gelukkige geest, zelve nieuwe paden op te zoeken. Maar gelyk alle nieuwe ondernemingen altijd van enig gevaar verzekeld gaan, zo kan men ook, als men dit te boven komt, op zo veel grooter roem staan maken, en derhalve als een jong Doctor snel een grooten naam te maken, zo moet hij zich hiet te vrede houden met het geen zijn voorgangeren hem nagelaten hebben, maar hij moet zelve ook wat nieuws zoeken, dat te vinden, en of oude dingen een aanzien van eerste uitvinding weet te geven, of het geringe dat hij inderdaad ontdekt mogt hebben, pragtig voor te doelen op te wysen. Ten dien einde kan hij zelve, en door anderen uitgetracht, "dat hij door Gods genade een middel heeft gevonden, tegen enige ziekten, welke tot nog toe ongeneeslijk geoordeeld waren, welk middel hij echter niet kan beëdelen, om aan andere artsen mee te delen, om niet zichzelf te beroven van het wettige voordeel, dat hij, uit deze gunst des Heemels, met recht, verwagten kan, en een weldaad, de weken. dragen worden, dat wij in dezelve meer het nut onzer medegenomen, of een wettigen roem, dan profit of voordeel schijnen te beogen. Zoon. Maar hoe kan men zyne bekendmakingen op zulk een Rechte wijze schikken! Vader. Men moet een nieuws-Schrijver trachten te winnen en over te halen, die onze getrouwen dienstvaardigheid, ten algemeenen nutte, onze edelmoedigheid, mensenliefde, enz. met wijdte bewoordingen voordraagt, men moet de Patiënten, welke men bij geluk hersteld heeft, zelfs zulken, die ganz andere middelen gebruikt hebben, met te hulp reiken, men moet geen gaten spaan, en als wij een genoegzaam aantal op onze zijde hebben, moeten wij, met hun behuizing, onzen lof verder alomdoortrompetten. Dus zullen eerst allerhande Vreemdelingen, vervolgens Inboorlingen, die met enige ziekten, van wat natuur ook, belaagd zijn, hun toevlucht tot ons nemen, en ons op nieuws met lof en aanprijzingen, met geld en geschenken verlenen, en als een BeschermerGod eeren. Zoon. Dit alles is schoon; alleenlijk kost het zwaarigheid in te hebben. Vader. Geheel niet; inzonderheid als men de oude vrouwen tot hulp neemt; want je moet weten, dat deze het zeer veel in hun macht hebben, om den roem van een Geneesheer te vermeerderen, of te verdonkeren, en dat de Deken even als de Predikanten van haar afhangen, en met haar gunst staan of vallen moeten. Zoon. Hoe is dat mogelijk! Vader. Dat zal ik u zeggen, Zoon. In de huizen der meeste rijke en voornamste lieden worden altijd eenige oude vrouwen onderhouden, uit welke de Heer, en inzonderheid de vrouw van het huize alles gewaarworden, wat er in de gehele stad gedaan, verteld, gepraat, gekogt, verkogt, weggeschenken, gegeten en gedronken wordt; wie op zulk eenzelfde gekregen hoeveel gasten er verzorgd; wat kleedje Crefus aangehad heeft, en met wat juwelen zijn bruid Fulvia vercierd was, wat kinderen er gedoopt zijn, wie er als overgooten? enz. Onder al dit nieuws, nu, moet natuurlijker wijze ook dikwijks van ziektes geproken, en verteld worden, dat deze of die oudewijf nu negen is, zo zullen ze omstandig optellen, wie en wie je al herhaald hebt van zulk of dergelyke ongemakken, en uw bekwaamheid in deze en alle andere ziekten hoogelijk roemen; ze zullen er met een verzekerden toedel bijvoegen; "Ja gewiselijk al wieden Heer gezien tot Doctor heeft, mag zich wel gelukkig rekenen, als hij er geen raad toe weet, behoefte geen ander het te bezien; En wat is het aangenaam zulk een weldoend, vriendelijk, gedienstig man te hebben, als men ziek is, wat verschilt dat van die waanzinnigen en stomme koppen, die... Ja dat is wel. "Waar," zegt de vrouw van het huize, "en streeft mijn man, om een belofte te verwerven, dat, als haar oudste zoontje weer ziek is, als haarzelf iets scheelt, of als ze bij, of na haar bevalling een Geneesheer mocht noodig hebben, niemand anders dan deze Doctor mag geroepen worden. De Zoon. Ja ja, nu zie ik den gehele faam gehang. Vader. Maar gy ziet, om die zelfde rede, ook wel, dat gy voor alle dingen ook de Bakers, Minnen, wijze Vrouwen en al dat voor van Volk moet maken op uw hand te hebben; van deze is zelfs nog meer voordeel te hoopën, althans meer nadeel te dachten dan van de gemelde oude wijven. Krijgt gy de Praak bij Mevrouw, gy zult welhaast die van 't geneesmiddel. Aan Goede en Kwaade Geneesheeren. 107 Nan, Goede en Kwaade Geneesheeren, wat zullen wij tegen de Onderwijskinderen die uitwijken naar de 'Quacksalver', de gemene Koekmaker en de Waarzegger, tegen de Simpele Slager die nu en dan een Noodoperatie uitvoert, de Marsemeister die een Voetfoulie behandelt, de Veearts die een Kalf kraambed behartigt, de Tandarts die een Oorzaak behandelt, de Bangpraaktijk die nu en dan een Aflevering uitvoert, en de Zoete Waarzegger die nu en dan een Nieuwe Molen aandraait, wat zullen wij tegen deze zenden, die nu en dan een hoofdrol speelden in de Groepsfotografiet. Wij zullen ze, door de beproefde en krachtige Wijze van Z.C. en A. Vlaamsche Spelen, winnen, en ze met enige verstandelijke pijne gaan drinken, want zo niet, dan zullen ze al onze patiënten, die nu en dan een Panie aan het Lijden hebben, met zich meenemen. Vader. Ik begrijp die verfschillende uitwerkzelen zeer wel, maar welke zyn Volkje te winnen. Vader. Ik zal u enige van de voornaamste opgeven. De vrouwelijke leden Aanden wer vlad van, dat gy met haar praat en kalt; als gy er dan eene aantreft, zo neem haar bij de hand, of geef haar een klapje op de schouder, en vraag haar, hoe het al gaat, of ze nog gezond zijn, hoe haar kinzen daarvallen, enz. vertelt ze u dat ze hoofdpijn hebben, of hoesten, of hebben de koorts zijn; beloof haar ftrak, dat ge middelen, Vader, om de gunst van dat eens zult komen kijken als gy dien weg langs komt, of zend haar maar terstond eenige poeijers of marseppaniën; hier houden ze ook veel van. Geef haar vervolgens een bezoek, en zend haar soep, vers vleesch en wijn; hier houden ze ook veel van. Als ze u een nieuwen Patient bezorgd hebben, bedank er haar voor, niet alleen met woorden, maar ook met steekpenningen, hier houden ze ook veel van. En door alle deze middelen zul je die schepzels zo verplichten, dat gy u, bij ieder, prijen zullen en uwe geschenken honderdmaal weer doen winnen. Zo. Maar ik heb wel gehoord, dat die Vrouwlieden ook zelf Geneesmiddelen voor schrijven. Vader. O ja! Dat is maar altes waar, en een groot kruis voor de medicijnen. Maar men moet dat kwaad, dat welke door grote inkomsten vergoed wordt, met geduld inschikken. Wanneer je namelijk in een rijk huis verneemt, dat het oude wijf beweert, dat deze of gene dingen voor zulk of zulk een ziekte die Mijn Heer of Mevrouw hebben, goed zijn; zal je verzetje niet tegen, nog pogen dat onbested te straffen; maar zwijg liever, al is het nog zo zot, opdat je naderhand, als het kwelijk uitvalt, volkomen vrijheid hebt, de lichtgeloofdheid der Patienten te berispen. Maar als het middel niet veel kwaad kan doen of onverwachtd is, zo prijs het hoogelijk, en geef tevens te kennen, dat jezelf voor: nevens waart, om het voor te schrijven; en op zulk een wijze zult je, zo wel je eigen achtning, als het aanzien van het oude wijf vermeerderen. Zoon. Maar ik heb me ook wel laten zeggen "dat zij de Patienten ook heimelijk en buiten kennis van de Geneesheer Medicijnen geven". Vader. Op dat dit niet buiten je weten gebeurt, zo moet je altijd bij de meiden en kamerdienaars in een goed blaadje maken te staan en in het vertrouwen met hen spreken, opdat zij je, zodra dergelijke iets gebeurt, daarvoor bericht van geven. Ben je nu gewarwd, dat de Patient tegen je wil en buiten je order iets ingenomen heeft, zo spreek hem daar niet meteen over aan; maar wacht eerst de uitvlucht af. Wordt de ziekte erger, dan kun je op zijn tijd te kennen geven, dat de werking van je medicijnen zekerlijk door tegenstrijdige middelen moet verdwijnen, dat het onmogelijk anders kunnen wezen; dat je Lijder je openhartige bekentin en belyden moet, of hij ook iets buiten je voorbeschrijving heeft ingenomen; maar gaat alles wel, dan kun je je stil houden, of als men je vraagt, te kennen geven, dat dergelijke medicijnen, als men heimelijk gebruikt heeft, vaak zeer heilzaam in sommige ziektes kunnen zijn, en van dezelfde soort, als waarvan je je in de tegenwoordige herschikking des Lijders beijde hebt. Dus is Patient en het oude wijf over haarzelf en je voldaan; en krijgt je steeds de grootste eer der genezing. Zoon. Zoon. Maar aan wien zal hy de proef van zyne nieuwe Gee neeswyze of middelen neemen? : © Vader. Aan arme en onbekende men{íchen, l . Zoon. Mair mag men die dan met meer regt als de Ryken om hals brengen? o _ Vader. Ongetwyfeld. | OO . Zoon. Ik geloove evenwel, dat de armen even weinig gin hebben, om onder onze handen te fterven, als de AyKEN | | l iets by arme Lieden te bezoeken, dan by Ryken.. . Zoon, Wat wil Vader daar mede zeggen. Vader, Dat zulje aanftonds hooren. Weet Vader. Dat is wel waar; dog het is evenwel veiliger , om je a Veetje niet waar bet geheele oogmerk onzer konst op doelt? Zoon. { j VAN GOEDE EN EWAABDH GRNEESHEEREN. 199: _ Zoon, Op de herftelling der zieken. Vader. O gy Domkop ! ., Zoon. Hoe zo ! is nyn antwoord zo onvernuftig. Vader, waarom houd ik niets onverwachter geordend. Zoon. Ik bid u, Vader, houd me niet langer op, maar volg mijn verlangen, en zeg me, wat uwe eigenlijke mening is. Vader. Nu hoor dan, Lompert! Onze hele kunst moet daarop uitloopen, dat wij geld winnen, en kan dit oogmerk niet bereikt worden, dan is al onze moeite vruchteloos. Zoon. Zo is dan de geneeskunde enkel ten nut van de rijken, en ten voordele van de geneverscharen uitgevonden. Vader. Gewisselijk! Wij moeten de armen evenwel ook helpen, als zij betrekking tot de rijken hebben, welke ons onze moeite er tijd betaalen kunnen. De overigen moeten wij juist wel niet geheel verwaarlozen, om niet onbarmhartig te schijnen, maar wij mogen er ook eerder wel minder mee bemoeien, naar maat wij er minder beloning van te hoopen hebben. Zoon, dat zal ik altijd ten nutte maken, het zal mij veel gerustheid geven in de praktijk. Maar wat zegt gij Pertuschen van de proefneemingen daar wij van spraken? Vader. Ik zeg dit; als gij meent wat nieuws gevonden te hebben, waarvan gij niet weet, of het de zieken goed of kwaad zal doen, zodan gij het niet eerst bij een rijke en bekende en aanzienlijke patiënt bezoekt; want, zo de zekerheid, zo doet zij dood en u en uw huishouding veel meer pijn, omdat die overal bekend wordt, en de eerste vraag in zulk een gelegenheid is, „wat Doctor heeft hij gehad, wie heeft hem bediend?” Dit is een treurige zaak, en een verlies van zo'n rijk en aanzienlijk persoon kan u direct meer kwaad doen, dan of gij honderd armen naar de andere wereld helpt. Om proeven te doen, moet men derhalve armen hebben. Maar alle armen zijn daar ook nog niet goed toe, men moet het niet met zulken bezien, welke bij de rijken en vermogenden in gunst staan; of door hen beschremd worden, of veel genegenheid onder hunne medeburgers hebben, of die, buiten hun schuld in armoede geraken, en dus voor braave lieden bekend staan, alle welke te veel beklaagd zouden worden, en ongenoegen tegen die Doctor verwekken, die hen had omgebracht. Ho MET KARAKTER EN GEDRAG Zulke arme zyn derhalve niet geschikt voorwerpen om, te roven. Aar welken dan eindelijk? Vader. Onbekende Lieden, en zulken, inzonderheid, waarvan de dood niemand kwaad zal maken. Zoon. Gelief me dezelfde wat nader te doen kennen. Vader. Voor eerst dient gy zulke proeven, waar in het op het leven der Lyders aankomt, aan die menschen te werken te zetten, welke lang ziek gelegen hebben, en reeds van elk vergevingsgezindheid zijn. Dat is waar, en dezulken begrijp ik ook, dat henzelf een huisgezinnen of weldoeners eindelijk tot last worden, en vervelen. Vader. Zekerlijk, en daarom neemen die arme Lieden het niet kwalijk, als men ze hier van ontflaait. Zoon. Zij mogen er zelfs dikwijls wel meer mede hoon schik zijn. Vader. Vervolgens zijn die allerarmste Lieden de besten, om proeven mee te nemen, welke naauwelijk zo veel hebben, dat zij het leven onderhouden kunnen, want deze houden liefst, dat. Zoon. Ik geloof evenwel niet, dat iemand gaandeweg sterft. Vader. Ja, de dood is een gunst voor veel menschen. Zoon. Wat menschen zouden zo wanhoopig zijn! Vader. Die, die van honger sterven moeten. Zoon. Maar waarom zouden zij liever van de dood van een dokter handen, als van honger sterven? Vader. Om dat zij daar gemakkelijker afkomen. "Zoon. Is dan evenwel zulk een moord door de Doctoren gestraft? Vader. Gekheid! waarom niet? Zoon. Om dat zij van onze kunst en mededelen met rede, eerder hun herstelling schijnen te mogen verwagten, dan den dood van onze wreedheid te dachten. Vader. Het is echter een vermaak en genoegen voor het Vaderland te sterven." Zoon. Ja maar hoe komt dit hier te pas? Vader. Dat komt zo te pas: Als jij deze arme aanblikkend de lieden van de ellendelijkheid des levens hebt verlost, dan kun je naderhand honderd andere rijke en gelukkige mensen, welke hun leven genieten en het samenbestaan dienen kunnen, herstellen. Zoon. Waarom moeten zij echter voor het Vaderland opofferen? Vader. Om dat zij door het goedvinden en vooruitzicht op roem verkozen worden. Ik hoor daar iemand, om mij bij een zieke te roepen." Wie zullen hier naderhand wel eens nader over praten, zeg ik. Dit klinkt niet heel frisch, Heeren Doodverstrikkers! En echter is niets waarachtiger, dan dat dit het gewone beloop der geneeskunde is. In alle beroepen, vindt men een grooten hoop, een gemeente of gepeupel. Maar te gelijk ook een tamelijk getal regelchaaps, bescheiden, onbaatzuchtige, die de eer van hun beroep opzieten. Terwijl, lang fig onze een Peter van Apeldoorn heeft opgeleverd, welke van zijn patienten, die hij buiten de stad bezocht, honderd vijfzig gulden voor iedere dag vorderde, en van de Paus, Bonarius de IVde, die hem als medicus gebruiken wilde; vierhonderd dukaaten daags begeerde; zo gaf het eiland Cos daar tegen ook weer een leerling van Hippocrates eenen Dexippus, welke edele ziel de verachting, die de geneesheren zich door hun baatzucht blijk op den hals gehad mogten hebben, door een voortrefflijke daad herstelde, welke ik na al het kwaad, dat ik van de doctors gezegd heb, verlegen ben te hunner roem te vertellen. Beide koninklijke prinsen, Naufolus en Pexodares, waren zo gevaarlijk ziek, dat elk van hen voor verloren hield en alle geneesheren hen opgegeven hadden. Dexippus was zo gelukkig van hen weer te herstellen, en welke een beloning had hij dus niet kunnen vorderen van een vorst, die hij een zulk gewenst dienst bewezen had! Maar neen! Hij bedoelde met zijn meesterstuk geen ander voordeel, dan om zijn vaderland gelukkig te maken, en de vrijheid weer te geven, welke het op het punt kon verliezen. De vader der beide prinsen had het eiland Cos met de wapenen aangevallen, en al de beloning, welke Dexippus voor zijn dienst begeerde, bestond blootelijk hier in, dat hij de koning verzocht en verplichtte, om den oorlog te stoppen, en een vrede op redelijke voorwaarden met de eilanders aan te gaan. Nooit werd een genezing beter betaald, dan deze; en voor de rest handelde een Geneesheer edelmoediger en onbaatzugtiger dan Dexippus deed. Een Doctor, wien het enkel om geld en voordeel te doen is, verliest juist zo veel van zijn aanzicht, als hij aan een onrechtmatig vermogen wint; hij wordt, in dezelfde evenredigheid, verachtelijker, naar maat hoe rijker wordt, en zijn val volgt eindelijk, vroeg of laat, op het verlies van zijn reputatie. Ik zal dit met een geschiedenis uit de negende eeuw opheffen. De Kalif Motavakel Billah had een Lijf-Medicus, Bachtishu genaamd, waarbij hij in zeer groot vertrouwen en gemeenzaamheid leefde, en welke zich van de gunst van zijn Vorsten uitneemend wist te bedienen, om aanmeetelyke schatten te vergaren. Hij bezocht, op zekeren dag, den Kalif eens, die een werkelijk Dwingplant was, en welke opmerkend, dat er van de franje van zijn roek een weinig ontward was, dezelve om hem te beschimpen, onder het lachen, tot aan de gordel toe verder los trok; als hij nu de Doctor, onder andere gesprekken, ook vroeg: "Wat tekenen in de krankzinnigheid waren, waar aan men kon zien, of een mensch zo verre heen was, dat hij moest opgeflogen worden?"; zo antwoordde Bachtishu al liggend: "Dat kan men uit verschillende zijner daden besluiten, bijvoorbeeld, als iemand de kuuren krijgt, om den rok van zijn Dector van onderen tot boven los te rieten. De Kalif nam dat antwoord bij gelukkig op, lagte hartelijk om, en schonk hem een nieuwen rok en een nieuw som geld. Zo gemeenzaam gingen deze mensen samen om, en zo diep was de Geneesmeester in de gunst van zijn Heer. Maar wat gebeurt er? De Kalif op een anderen dag bij de Doctor spazend zag met verbaasdheid alle de pragt en kostbaarheden, welke deze bezaten waarmee hij hem ontehaalde; hij hield er zich uitwendig wel over voldaan, maar vertrokken zynde liet hij alles opschrijven, "verkoopen", en eiste het geld, dat er van kwam, zelf toe. De arme lachtoefening vatte hier zo veel verdriet en ongenoegen over op, dat hij er eervol van stierf; en dit noodlot moest het natuurlijke gevolg zijn van twee fouten, welke hij, als een verstandig en rechtvaardig Geneesher, had behoort te vermijden, en tegen welke ik, met deze geschiedenis, eeniglijk bedoelde, andere Geneesheren te waarschuwen. Hebzugten namelijk, waar door hij te rijk, en al te grote gemeenzaamheid, waar door hij verachtelijk bij zijn geworden was. Beide zijn het eigenzaken van laagzinnige zielen. Vrekheid maakt een Doctor in de ogen van zijn Patiënten haatlik, men veracht, men bespot hem; men behandelt hem zonder eerbied, dewijl men weet, dat hij alles verdragen kan, als hij maar geld verdient. Een Geneesher, wiens hart wel geplaatst is, die zijn achtling bij zijn Patiënten wil behouden, om hen van werkelijk nut te kunnen zijn, zal zich eer getroosten, om een of meer huizen te verliezen, dan zich oneerbiedig te laten behandelen. Hoe zal hij namelijk het vereiste ontzag hoe zal zijn raad den noodigen invloed hebben, als hij zijn achtling verloren heeft? Hoe kan hij dienst doen aan zijn medemensen, hoe zijn Patiënten helpen, als zijn bevelen niet geteld, zijn orders in de wind geflaan worden? Men beschouwt hem, met rede, als een ballast, daar men zich bij de eerste gelegenheid van mag ontvaren. Men duldt hem, maar hij vreest voor het ogenblik, dat er iemand in die Families, waar hij wegens zijn gemeenzaam omgang staat op maakt, gevaarlijk ziek wordt; alsdan wantrouwt men zijn hulp en bekwaamheden, als dan durft men zich niet verlaten op iemand, dien men gewoon is voor zoon. De arts moet de patiënt behandelen; als dan verandert men eensklaps van manier van denken, men schaft alles af, daar men zich in gezonde dagen, mede verlustigde, en men laat de Doctor, die zijn vertrouwen verkwist heeft, te gelijk met de abaks-dos en wijn-fles varen. Het helpt thans niet zijn toevlucht tot de oude wijven te nemen. Geen praktijk is onbedriegener dan die van zulke patiënten, welke door anderen tot de verkiezing van een Doctor overgehaald zijn. Een Geneesheer, die zich laat aanpraten, geeft te kennen, dat hij om patiënten verlegen is, en men rekent het hem als een soort van almoes toe, als men hem gebruikt. Het gevolg hiervan moet zijn, dat men hem in zijn gedachten als een bedelaar van wat hoger rang, dan de gemeene, bezoekt, en dat dit oordeel een merkwaardigen invloed heeft op de behandeling; die men hem doet. Men misbruikt zijn geduld, zijn kunst, zijn omgang, zijn aanzien, en doet hem, zodra hij zich over iets geraakt mogt tonen, voelen, dat men hem afschaffen kan. Dit is derhalve de weg, om zich verachtelijk te maken, en een laag loon-dienaar te worden. Neen! Een Geneesheer moet met geen patienten gediend zijn, welke vooraf niet met hem gediend zijn. Hij moet het voor geen weldaad houden, dat zij hun toevlucht tot hem nemen. En inderdaad is het ook geen gunst. van voordeel, zonder vertrouwen bij een zieken gehaald te worden. Die Patienten, welke hem, uit overtuiging, dat hij hen nuttig kan wezen, verkiezen te gebruiken, houden het voor een geluk, dat zij hem hebben, zij berusten in zijn gezegde, zij volgen zijn voorchriften, zij herhalen; zij achten, zij beminnen, zij eerbieden hem; zie daar een Eerlijk, een loffelijk genoegen, dat een Geneesheer zich mag voorstellen. Maar wordt hij, op de aanroeping van anderen geroepen, dan neemt men hem sages, voor de god. TI4 - HET GEDRAG EN GEDROTEERDHEID Godseping, op de proef aan, en met verzending hem, als het niet wel gevalt. Zie dat hem dan tot een dagloner, toe eerst huurling verlaagt, wien men begaat, om hem aan de kost te helpen, maar op wiens men zich niet gerust vertrouwen durft. En men kan hier uit tevens opmaken, waarom jonge Dokters zo dikwijks in hunnen hoep bedrogen worden, welke zij op den dood van oude Geneesheren vestigd hadden, en zo weinig van derzelver Patienten erfgen of behouden, daar zij zich voorovertuigd hadden, om dezelfde meest allen over te erven. Het gezegde inderdaad, wel eens, dat een Medicus, welke tot hier toe weinig praktijk had, door zulk een dood een oude Dokter, een grooten toeloop krijgt, maar dezelfde is dikwijls van korter duur. Als men hem namelijk niet uit een volledige overtuiging zijner bekwaamheden, en met een genoegzaam vertrouwen, maar enkel op de aanroeping van anderen haalt, zo loopt hij wel eens een tijd lang op de proef om, maar wordt althans weder van de meesten verlaat. Een Dokter, die aanzien en achting beoomt, een Geestesheer, die gezogen worden wil, zal zeker aanzien, of. Hage konstenaar noodig te hebben, een' Medicus in één woord, welke zyns beroepswaardig wil halen, moet, eerst zichzelf achten, en genoegzame verdiensten hebben, om, buiten het lage behulp van oude wijver of andere bezoekende en verachtelijke vrouwelijke dest, zich nadrukkelijk aan te pryzen. Ik kan me thans niet inlaten; ontembaar de noodige karakters eens waardigen Geneesheer aan te wijzen; dit zal men ondertussen, uit het geen ik gezegd heb, duidelijk genoeg kunnen opmaken. Hoe elendig die 'konstgrepen van kwakzalvers en andere verachtelijke Geneeskundigen zijn, welke het gebrek van ware verdiensten en grootmoedigheid op zulk eerbare wijze vergelden moeten. Het is waar, dat deze, inderdaad wanhopelijke Doctors, ook al voortgaan in de wereld, en hun aanhangers hebben. Un photo trouve toujours un plus fot, qui admire. Maar als dat alleen de zaak is, om in de wereld voort te komen, als deugd, geweten, het nut zyn medemenschen, en het edelachtige genoegen, dat welk uit deszelfs bevordering geboren wordt, in 't geheel niet in aanmerking genomen behoeven te worden, dan zijn er gewisselijk betere middelen, dan zulk een armzalige Geneeskunst voorhanden; met één woord, dan behoeft men niet zo veel te bedelen. Geen brood wordt gemakkelijker en rustiger gewonnen dan 'tgeen gebedeld wordt; en dus kon de vader, in het vorige gesprek, zyn zoon een beteren raad gegeven hebben, terwijl hy het enige oogmerk der Geneeskunst hechtte. Konst in het geld winnen stelde hij, moest hem den bedelzak hebben aangepreezen, en een houten been was veel geschikter tot zijn doelwit, dan de Gradus ad Parnassum. Een waardig Geneesheer derhalve verheft zich oneindig boven zulke schurken, en is een Wezen van een ganz ander soort. Zijn oogmerk is niet enkel, om te leven, maar om ten nutte van anderen te leven, om de toevlucht der verlegenen, de troost der verdrukten, de helper der ellendigen, en een zegen van ’t menschelijk geslag te zijn; voor de waardigheid van zijn beroep, door een edelmoedig gevoel, op te houden, en de eer zyner Natie te worden. Het is ligt te begrijpen, dat dit door ganz andere middelen, dan die schelmische zetregels van ’t gemeene grauw der Docs...toren, waarvan de Oude in het bijgebrachte gesprek een voorbeeld uitlevert, moet verkregen worden. Zulk fa fa van die toren kan men met rede als steunpilaren aanmerken, is nostro dažo corpore, in het geleerde lichaam dier Medici, welke Molière in zijn malaise imaginair, zo besportelijk heeft ten toon gegeven, en die bij niemand medelyden of verzorging zullen vinden zullen, die niemand zal denken dat door Molière te veel gegispt zijn, dan diezelfde welke ofzelf kwakzalvers zijn of hun eigen karakter in die spiegel zien. De dertignen. EEN GEVEINSDE ZIEKTE AAN BETOVERING TOEGESCHREVEN. Door CHRISTOPH. FRED. KUHN, Med. Dr. te Eissenach. 