Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
y volbnigt, met vcrzoek om als nu, iiaar luinleiiliiig van liet lie- pttilde bij rcsolutic van den SO^eo iS(*pt(*mlM*r van hct jaar tc Toren , in dienM van de Comj>» te nioge n wordf*n gc rmploijeert : woo mede dat horn op zijn vcrtn^k, iet!< tot \\vi gvreedmaken Yin njne aitru»ting vn het aankoo|M*n van eenige boekcii en instninienten gocdgun^tig roogt worden t(M*geif*gd. l)e vergadering nam daarop het volgende bepluit: '*!» na '^liberalie goetgevonden , dat den voorsehreven de Jager, op **een van de mrhepen van de earner Amsterdam sal ovcrgaan in ^qiulitcj't van ondcrcoopman • ende onder hct tractement van ^ Guldens, omroe in Indien gecomen weiiende, door den *Hjoovcmeur Cicnerael ende Kaden van Indien te worden gc- **brtiyckt in soodaifige functien, daertoe xai worden bcvonden •*»jnie be(|uaemhe\'t tc strecken, wordemli* de C-amer van Amster- '^dam wjders geauthoriseert , om hem tot svn uytrustinge ende **iiidennni0 te voon<ien, mo hU in redelvekhevt .nal oordeelen **Xe behooren." Diar Herliertun de Jager, volgem* Valentyn. zich in 1G63 rerds in Perzie bevond, mag men aannemen, dat hij in het na* jaar van 1662 of zeer vroeg in het voorjaar van 1663, nair Indieii zal zijn vertrokken. Het is ie bejammeren, dat men de kiM, waarin de Jager al Eijn cartabellen smeet en die in 1697 naar Holland 15 ver- sooden , nog niet weder teruggevonden heeft , hoewei Valentin vgt: ''dat al was men die ki«t al meetcter, men daar (zoo ak '^hem door den Hcer Melehior licydekker mecr dan ecns gezegt **waa) niet veel aan hebben zou , alzoo die aanteekeningen door- **gaans kort . aileen tot versterking van eijn geheugenis en in **veficheidcne Ocj^tent' talen (die men dan alle weer diende te ^ke&nefi) opgeateld waren." Maar de hooge vlugt. di« de kennif* der ()oe(terM:he talen in di- laatifte jan*n het*fi genomen, maken het verhe^ dea It ge%oc- 22 HERBERT DE JAGEB. liger ; want het is te veronderstellen , dat een man zoo als de Jager, van wien het getuigenis wordt gegeven dat hij nog student zijnde "reeds zeer geverseerd en ervaren was in de ken- nis der Oostersche talen," die soms jaren achtereen doorgebragt hceft in de landen, die een zoo ruim veld voor den onderzoe- ker opleveren, belangrijke aautcekeningen zal hebben nagelaten. Indcrdaad is het te wenschen, dat in het belang der weten- schappen zijne nagelaten papieren nog eens mogten worden teruggevonden. C) 1* G A V K Mortm DE HOOOE HEGEIUNO VANNEDEKI^VXDSC'H INUir., VAX 1816 TOT 18«0. In hoeverrc dc bchocfte zicli hecft doen gevoelcn aan naainlij»- ten ran hoofden van Indisch bc^tuur met nanwijzing van den tijd dcr vcrvulling hunncr Wtrrkking, is vroeger in dean Bij- dragm reeds aangetoond. Daar die noodzakelijkheid niet zoo irgUtrceks spreekt van dat gedeeltc der lndi5che regering, waar- van hierbij de opgave ge^liicdt , zoo kan het evenwel voor vc- len van bijzonder en zt'If^ zakelijk Ih lang zijn, ook daaromlrent de Doodige aanwijzingen te kunnen \inden. Heenendc dat de opgave betrekkolijk dc Haden van Indie daartoe eene eentte plaaU Wkleedt, acht men het niet ondien- •tig en tevcns gcschikt, de opgaven betreffende dc Clouvemeur*- Oenrraal, Kommi!warij»sien-Generaal en Viee-Prtsidi*nten van den Raad van Xederiand^h Indie, te doen voorafgaan: wel is waar komen de namen der Gouverneurs- en KomrainjiariMien-Generaal in anderc tijdwerken steeds voor, maar zoruler de hier gevolgdc bijvoeging van data. Achter de gcmelde lijst dcr Kaden van Indie volgt die der Algemeene Secn*tari?^M'n aU tovrnn behoo- rrnde onder de rubriek aan het hcxifd dcZA-r gemeld. Nadere aanwijziiigen zijn Mecht.n dmir gegt'ven , waar zulks nuttig of wenMrhelijk kon worden gi-aeht; terwijl bij de vroe- gerc opgaven van de Hoofden van Gewestelijk Bestuur op Java en lladara, toelicbtingen gegcven zijn betrf kkelijk de aangege- vcn nommcrs der Couranten (zie Bijdnigen, Xieuwr Volgreeks, $• I)ecl. bl. 118), die bij de tegenwoordige opgave roede van torptaning zijn. VGravenhage, 31 Jan. \M\. u. a. \\h UhU KU>ul. 24 OPGAVE NOPENS DE IIOOGE REGERING GOUVERNEUES GENERAAL VAN NEDERLANDSCU INDIE, VAN 1816 TOT 1860. DAGTEEKBNINO I)ER AAMVAABDIKO VAN HET BE8TUUS. 19 Augustus 1816. 16 Januar\j 1819. 1 Januarij 1826. 16 Januarij 1880. 2 JuHj 1833. 29 Febrnarij 1836. 1 Junij 1840. 6 Januarij 1841. 14 February 1843. 5 Augustus 1844. 28 September 1845. 12 Mei 1851. 22 Mci 1856. N A M E N. 6. A. 6. P. Baron van der Capellen (Kommissaris Generaal). Idem *. H. M. dc Kock (Luitenant-Gouverneur-Gcncraal). J. van den Bosch. J. C. Baud (ad interum) '. D. J. de Eercns. Overleden 80 Mei 1840 '. C. S. W. Graaf van Uogendorp (waamemend). Mr. P. Merkus (waamemend). Idem. Overleden 2 Augustus 1844. Jonkhr. J. C. Reijnst (waarnemend). J. J. Rochusscn. Mr. G. J. Bruce. Overleden voor zijo vertrck naar Indie den 30»i«n December 1850. Mr. A. J. Duijmacr van Twist. C. F. Pahud. ^ De Hecr van der Capellen , Kommissaris Generaal en Gouvcrneur Generaal , aanvaardt eerst op den 16 Januarij 1819, bij dc plcgtige iuwijding der Indische Kcgcring, zijnc bctrckking van Gouvcrneur Generaal. ' Dc llcer Baud, Dircctcur voor dc zakcn der kolonien, hccfC van den 23 Ja- nuarij 1833 tot den 2 July 1833 dc bctrckking beklecd van Vice-President der Indische Regering. ' Dc Hecr de Eercns, Luitenant-Gcucraal, hccfl den 5 Maart 1835 zitting gc- nomcn als Luitenant-Gouvemcur-Generaal. VAN N'KI>EltLAM>M.'ll IM>IK. 25 K OMM ISSA RISSKN (J KN E KAA I. «4« MEDKRLANDSCU I.^DIK. SKbr.iiT 1^1 ft. •iV^^m^V rUDTAK. N A M E N Vul9Aag«ttB»lH10 tot 16 JuoAiii 1819. Vab 8 FcWvMii 18^0 toC 16 JMwuii 1860. Vm n Jttay 1868 tol61 JMMiij 1864. I Mr C. T Klfut. G. A. G. V Harun vto drr (^apcUm I «i A. A. Uujjtkef. l«. llorggrmaf du But dr Gi«ifoir*. J. van dm Botch. VICK-PRESIDKNTKX «A« Pt« RA.\D VAN NEDKRL\NDSC1I I.NDIK. SEDKIIT 1H66. liAOTSKftumio on AAirTAABDtJN} « AH DK BCrmBSKIllO N A M K N 1866. J. r Goldman 1 (ktober 1869 ('. S. W. Graaf van Hvfcmdorp (waarnrmrad). 6 iaaaani 1H41. , Mr. I* Merka*. 11 Kebrvin} 1846 ' Jmkhr. J i\ Rryntt. If Jaaaar^ I860. ' (\ S. W. Graaf van llui^ciidorp (waarncsaid) 1 Jaa«ar% 1851 - Mr. J. Y. W van Nn 1 (kiubrf 1HS4. I J. P. CV Kalofft (van Jonu IHVI UA 1 fMoWr 1h:>| waanMmmd). I Maart 185H. ' P J. B dr Prm (hcrlcdrn IH Maart inyj. 1 Aapu4ii% 1869 A. II \^. lUron dc K'>ck 1 Jal« lH6(i. Mr A Prin* 2(; OI'GAVE NOFEN8 DB UOOGE KEGERING L E D E N VAN DBN RAAD VAN NEDERLANDSCU INDIE, VAN 1819 TOT 1860. JAAE EW MOMJfSB dei batavia8che, latsb javasche cocbant, uuddende veeusldino vah: DB BKNOBMINO. 1819 3. 1819 3. RBT APTRB- DBM OP OVKMr UJDB1(,BNZ. 1830 1820 8. 21. N A M E N. P. T. Chasse. J. A. van Braam. 1819 3. 1819 3. LAAT8TE BETBEKKDtO, ESZ. 1827 10. 18JC 38. 1820 22. 1826 38. 1826 38. 1S27 20. 1826 1827 1827 38. 20. Mr. II. W. Mnntinghc. 1830 8. 1827 20. 1828 117. 1828 1830 117. 8. R. d'Ozy. Mr. II. J. van dc Graaff. J. C. Goldman (waarne- mend). Jhr. J. J. Mclvill van Cambec (waarncmend). J. C. Goldman. Mr. J. Bousqnct (wearne- mcnd). Idem idem. Ood-Ordinair-Raad van Indie (1808). In 1809 President van de Hooge Indische Regering onder Daen* dels. In 1816 bcnoemd tot OoBt- Ind. Ambtenaar der 1® klasse. Overleden te Batavia, den 12 Mei 1820. In 1809 i:xtra-Ordinair-Raad van Indie, en gefungcerd als 2* lid van dien Raad onder bet Britscb Tusschcn-Bestuur tot No- vember 1813. Laatstelijk Sccrctaris van Kom> missarissen Generaal over Neder- landscb Indie. laatstelijk Hoofd • Inspcctcur van dc Hnancien. ' Hoofd- Directeur van Finan- cien. Schout-bij-Nacbt, Kommandant en Directear van Zr. Ms. zee- magt in Oost-Indic. Waarnemcnd Raad van Indie, laatstelijk Directeur Generaal van Financien. .Algemeenc Sccrctaris. Ijaatstelijk Al^remeene Sccn*- taris. VAN NEDEBLANDSCH INDIE. 27 jaax em mommsb dxb batavl48chb , later jata8che coueant, houdende vbemeldino van: HBT AFTRB- " IDBN or OVBR- BBNOUniCO. "tUD«N,«NZ. 830 8. 1880 8. 1886 78. 1831 133. NAMEN. LAATSTE BETBBKKINO, EMZ. 1830 8. 1830 8. 1830 122. 1832 146. 1836 78. 1836 78. 1830 122. J. C. Goldman. Mr. J. Bonsquet. Mr. P. Merkus. Mr. 6. R. van Polanen. 1834 98. 1836 78. 1841 25. 1836 78. 1886 78. 1838 8. 1839 28. 1839 48. 1889 77. 1843 13. 1841 79. 1852 101. 1841 102. Jhr. A. M. F. de Sails. J. I. van Sevenhoveu. Idem. 1841 3. 1840 8. Jhr. J. C. Reijnst. Jhr. Mr. H. G. Nahngs van Bargst. C. S. W. Graaf van Ho gendorp. J. van Schoor. Mr. P. Merkus. J. da Pay (waarncmend). Op nieaw benoemd na de ont- binding der Indische Kegering. Idem. Overleden tc Pekalongan, den 3 November 1831. Laatstel^jk President van het Hoog C^eregtshof. Bedankt voor z^ne benoeming uithoofde van z\jn' ziekelijken toestand. Laatsteiyk waarnemend Resi- dent van Soerabija. Overleden te Batavia, den 28 November 1834. Laatstelijk Directeur over de kultares. Op nieuw benoemd bij de in- voering van het Nieaw Reglement op het beleid der Regering in Nederl. Indie. Overleden den 13 Maart 1841. Laatstelijk Directear Generaal van Financien. Oad-Resident van Soerakarta, enz. Oad-Resident van Batavia. Oad Algemeen Secretaris , laat- stelijk met verlof in Nederland. Overleden te Batavia, den 16 December 1841. Oad Raad van Indie. Directear Generaal van Finan- cien, als provisioned lid in den Raad van Nederl. Indie zittiiig verleend. 28 OrGAVE NOrENS DE HOOGE REGEKING JAAE EN nOMMER deb batavia8che, latsb java8cue coubant, iioudekde vebmeloino vah: DB BENOEMINO. HBT AFTRB- DBN or OVBB- lOIDBNfBNZ. 1840 5. 1843 99. 1812 5. 1842 88. 1842 88. 1851 56. 1843 17. 1843 95. 1843 95. 1847 53. 1844 83. 1848 102. 1848 7. NAMKN. C. P. J. Elout. J. (la Pay (waamemend). Idem. Mr. J. F. W. van Nes (waamemend). Idem. Mr II. J. lluogcvcen. LAATSTE OETREKKIMG, ENZ. 1851 19. Jlir. J. P. Cornets dc Groot. \SVJ 104. 1854 18. 1S51 21. 1851 64. J. P. C. Ruloffs. Mr. C. Visscher (waar- ucmcnd). Generaal-M(\joor honorair, laat- stelijk Kolonel bij het Indisch leger. Overleden , tijdens hy met ver- iof in Nederland was , den 3 Sep- tember 1843. Directear Gencraal van Finan- cien, als provisioned lid in den Raad van Nederlandsch Indie lit- ting verleend. Laatstelyk Directear Generaal van Financien en waamemende Raad van Indie, Resident van Samarang, als provisioned lid in den Raad van Nedcrl. Indie zitting verleend. Laatstclijk Resident van Sa- marang en waamemend Raad van Indie. Laatstelijk Vice-President van bet llodg Gercgtsbof van Ne- derlandsch Indie. Overleden tc Batavia, den 13 Maart 1849, nadat hem cen vcr- iof naar Nederland was verleend. Ond Algcmeene Secretaris, laat- stclyk met verlof in Nederland en waarnemendq dc functicn van Sccretaris Gencraal b|j het Minis- terie van Kolonien. Staatsrand in boitengew. dicnst, Gad- Directear Gencraal van Fi- nancion. Algcmeene Sccretaris, ab pro- visioncel lid in den Raad van Nedcrl. Indie zitting verleend. VAN NEDEKLANUSCII INDIE. 20 JAAK or DBS BATAVU JAVASCUK HOUOBNDE \ .VA KOMMSB lBCHB, LATEB CODBANT, TKi.tm.jiiytn NAMEN. n: LAAT8TE BETREKKIKG, ENZ. OB BBNOBMINO. HBT ArrRK- DBN OP OTBR* LUDBN, BNZ. 1851 64. 1856 73. Mr. C. Viaschcr. Laat8tel\jk Algemeene Secreta- ris en waamemend Raad van Indie. 1851 100. 1855 18. Mr. P. Mijcr. Laatstelijk Procareur-Gencraal bij het Hoog Gercgtahof van Ne- derlandsch Indie. Na bekomcn verlof naar Na- der land, benoemd tot Minister van Kolonien. 1853 3. 1853 21. P. J. B. dc Perez (waam.). Resident van Soerabaja, als provisioneel lid in den Raad van Nederlandsch Indie zitting ver- leend. 1853 21. 1858 16. Idem. Laatstelgk Resident van Soera- baja en waamemend Raad van Indie. 1855 18. 1859 63. A. H. W. BaroQ dc Kock. Iiaatstelyk Resident van Ba- tavia. 1856 43. 1860 21. Mr. A. Prins. Laatstelijk Algem. Secretaris. 1857 42. Jhr. J. F. Hora Siccama. Laatsteiyk Directear Generaal, waamemend Directeor van Fi- nancien. 1858 19. 1858 59. VV. J. van de Graaff (waamcmcnd). Algemeene Secretaris. 1858 59. Idem. Laatstelgk Algemeene Secre- taris en waamemend Raad van Indie. 1859 63. Mr. L. W. C. Keuchcnios. Ood-Raadsheer in het lloog Geregtshof van Nederlandsch In- die, laatstelgk fnngerend Secre- taris Gcneraal bij bet Ministeric van Kolonien. 18G() 21. Jhr. Mr. II. C. van der Laatsteiyk Resident van Soe- Wijck. rabaja, 30 OPGAVB NOPENS DB HOOOB BE6EBINO, ENZ. ALGEMEENE SECRETARISSEN DIB REGERING VAN NEDERLANDSGH INDIE, VAN 1819 TOT 1860. JAAR EN NOMMER DER BATAYIASCHE, LATER N A M E N. JAVASCHE COURANT. 1819 3. 1821 34. J. C. Baud. 1821 34. 1822 28. Mr. P. Merkus. 1822 28. 1822 49. Mr. G. T. Blom. 1822 49. 1827 3. Mr. J. Bonsqoet. 1827 3. 1827 20. Idem. 1827 35. 1827 79. J. C. Regnst (waarncmend). 1827 79. 1828 117. Mr. J. Boosquet, gelgkttjdig waarnemend Raad van Indie. 1828 117. 1829 100. J. de Puy (waarncmend). 1829 100. 1830 39. Idem (effectief). 1830 39. 1830 146. J. van Schoor (waamemcnd). 1830 146. 1834 — Idem (effectief). i8;u 69. 1835 — W. J. Stierling (waamemcnd). 1835 59. 1837 1. Mr. II. J. Hoogevecn. 1837 1. 1838 70. J, P. Comets de Groot (waarncmend). 1838 70. 1840 105. Idem (effectief). 1840 105. 1841 88. Mr. C. Visscher (waamemcnd). 1841 88. 1851 21. Idem (effectief). 1851 26. 1851 50. Mr. A. Prins (waarncmend). 1851 50. 1856 43. Idem (effectief). 1856 43. 1858 19. W. J. van de Graaff. 1858 19. 1858 61. Mr. A. Loudon (waamemcnd). 1858 61. Idem (effectief). KXTRA(T riT dr berciiruvino ernkr kkis NAAU IIKT TUHHCnEN IIKNKOELEN KN PALEMRANU GELECiKN ONAFHANKCLIJKK LANI>8CIIAI' LEBONO, IN 1857 ONDEKNOMEN IM)OR DEN KAriTEIN DKK INKANTERIE F. G. 8TECK, OEDETArilEERD HIJ DEN GENERALEN STAK, TOENMAAL8 BELAST MET I)E Ol»- NAME DEU ONAKIIANKELIJKE DISTUKTEN TIH- rtCIIEN I'ALEMBANG EN BENKOELEN. Nadit door den Adsistont-Residcnt van Hcnkoelen dv noodigr irrgrlen gcnomrn en do nan de pamirahs van I^ebong ge- nr boofden naar Lais tcruggekerrd waren, met de vense- kcTing, dat ik aldaar wel ontvangen zoude worden, l>egif ik ■lij den 2*^*" XovembcT 1857 van uit Ijain naar dit Iand5cliap, hegvleki door den depattie van Aucr Gading , den depattie van kijtt Koto, den Radja I^ella van Talang Lemba, den Pengawa Kaaaan %'an IVrbo en zcs gcwa{)ende politiedienarcn. De vcg voert van Lais over Talang Rassau, waar men de fivirr Ijais, over Tadang Kala, vaar men de rivier Padang , en doe».Hon Baroc , waar men de rivier R^mtoenan pasi«eert , en Igetia door onbewoonde wildemis naar Ataa Tebing, de fcrste LebongBche kampong. Iktf' Heg is et»n gewoon, eehter n^r 8t«rk begaan voetpad, dift meinig moeijelijkheden oplevert en zcer goed in eenen flin- km rijweg sonde kunnen veranderd worden. Obchoon vier dagcn tot bet afleggen van dit traject verliepen , sonde die veg, bg rveiituele vtrlKtering . geroakkelijk in drie, en iik't fpoed rasmde. zel£i in tmee dagcn kunnen afgelegd worden. I>e top van den Boekiet Sakipat wordt ala gremmclieiding tiiMchen I^ai:* en Ix*bong aangcnomen . ssoodanig . dat al de "62 EXTRACT UIT DE l^ESCIlUIJVlNG EENEK KEIS, watercn , welke van dien top tot aaii den top van deu Goe- noeng Dauw noordelijk afvloeijen, om zich met de rivier Ke- taun te vereenigen, tot het grondgebied van Lebong, en die wateren, welke zuid en zuid-westelijk naar zee loopen, tot dat van Lais behooren. Op den Boekiet Sakipat werd ik door eenige proatins , welke mij door de passirahs te gemoet waren gezonden, ontvaugen en door hen naar de kampong Danouw, hoofdplaats der Marga Seloepoe en verblijf van den passirah dier marga, depattic Tiang Alam, geleid. AUes was hier tot mijne ontvaiigst behoorlijk voorbereid en aangezien zich het gerucht verspreid had, dat ik met honderd man soldaten en honderd volgelingen en koelies zoude komen, was zclfe eene loods tot kazernering der troepen opgeslagen en eene groote hoeveelheid rijst, hoenders, geiten en andere le- vensmiddelen verzameld. Van hier uit schreef ik eene algemeene vergadering der hoof- dcn uit , op den 8**«^ October te Araan , hoofdplaats der Marga Toebaij. Den 7^en November ging ik naar die plaats, alwaar even als te Dauouw alios behoorlijk tot mijne ontvangst voorbereid en ook eene loods voor de troepen opgeslagen was. Den 8**6" November 's morgens om 1 1 urcn opende ik de ver- gadering, bij welke tegenwoordig warcn: De twee passiralis der Marga Toebaij , Radja Soetan en Badin Kocmala, Radja met hunne wakils Alam Radja en Merassoen. De passirah der Marga Seloepoe, depattie Tiang Alam en des- zelfs wakil Radja Leila. Van de Marga Toebaij, Soekoe Aman, het hoofd van Kali- koet, Lebong Tengah, Tocngang, Batoe Blah, Dauw, Soekoe Simalakka, Loeboc Gedang, Talang Lia en Oedjong Tandjong, van de Marga Seloepoe alio hoofdcn. De passirahs en hoofden der Marga's Bermanie en Djoerkal- lang koiiden niet komen, daar dv afstand tc groot en de com- muiiicatic waiuschijnlijk door i\v zware banjors in de rivier Ke- DOwE F. G. KTKCK. 'M taon gvsiremd wis, vcnniU dese hoofden cchtfr min of mecr aflimnkriijk »jn van den pamrah der marga Toebaij, Soekoc HimiUkka, zoo nam dete op zich: 1*. Hen alles, wat verhandeld xoude worden, getrouw over te brengen, en 2^. Borg te apreken, dat deze passiraha en hoofden allea, waarmede sj geno^en zouden nemen » getrouw zouden nakomen. £iiidel^k waren nog aanwezig veracheidene mindere hoofden en oen groot gedeelte der mannelijke bevolking uit de omiig- gcndf) kamponga. Omdat almede een gerucht in omloop was, dat ik kwam om bet Undachap Lebong, namena het CtoavemeiDent, in bczii te nemen, loo begon ik met aan de venamelde hooiden mcde te deelen, dat lolka geenasina het geyml waa; dat echter, het Gou- Temement ban land nader willende leeren kennen , mij de bat gewoiden waa om, geholpen door nog ecn Europeaan, dit bmd le doondaen en dat ik ben than? afvroeg of zij daar niet5 tegen haiklen en of zij aan mij of mijnen zendeling alien nM>g<*iijkf*n bijatand wilden verleenen. De Depattic van Kalikoet, die al» apreker voor de pa^^imha optrad, antwoordde daarop: Dal de paaairaha en hooiden nieta daartegen badden, vn bet weHb gaame sen zouden. Dat wij in bet Lebongache volairekt nieta te rreezen badden , en dat in bet gevaJ er miaacbien roovera nit de Badjang of Paaaumah kwamen, zij ona waaracbuwen zouden ten einde de wijk te nemen , aangezicn , wanneer deae in grooten gelak* opkwamen , zij dan niet bij magte waren ben te weren. Ik maakte ben opmerkzaam, dat, wanneer op Lebongacb grond- gefaied aan mij of mijnen aendeling een ongeluk overkwam, bet Chnivemement aeker wraak zoude nemen, en dat ik of mijn aen- deKng in elke marga door den paaairab of zijnen plaatavenran- gtr moeat begeleid woiden, en dat bebalve deaen ook al de hoof- den der marga in *t algemeen , en bet boofd der kampong . waar w^ ona opbielden, in *t bijzonder Yoor ona. ona Irven vn ei- gendoaaaKn aanaprakelijk aonden zijn. rV. (VIII.) 3 ;V4 EXTRACT UIT DE BESCHRIJVING ERNER REIS, Ik liet al de hoofden ^n voor 66n vrageu of zij dit versttan liadden en of zij zich daarmede vereenigen konden, en er was geen hunner die eenige bedenkingen opperde. Alsnu werd vcrder uitgemaakt dat zij mij of m^nen zende- ling overal brengeri zouden. Dat zij, ofschoon het doen van koeliediensten bij hen geen gebruik was , en ieder man , die voor dit werk werd opgeroepen het verzoi'k van zijn hoofd inwilligen, dan wel weigeren kon, zij toch trachten zoaden ook hierin mijncn wensch te voldoen, dat het echter onmogelijk was eenen vasten prijs te bepalen, daar het te verrigten werk en de te vorderen betaling daarvoor alleen van den goeden wil hunner anak boea's afhing. De Depattie van Kalikoet eindelijk , een zeer geschikt en in- vloedrijk hoofd, beloofde mijnen zendeling in persoon overal te liege leiden en borg te spreken voor eene goede ontvangsL Hierop overreikte ik aan de passirahs en aanwezige proatins de medegenomene geschenken, belovende ik dat de thans niet aanwezige hoofden dezelven later zouden bekomen, naar gelang mijn plaatsvervanger bij hen kwam. Alleen de geschenken voor de passirahs van Tes en Djoerkallang gaf ik ter verderc over- reiking aan den passirah van Simalakka. De depattie van Kalikoet nam nu andcrmaal het woord op, namens de aanwezige passirah*s en hoofden. Hij begon met de verzekering dat de Lebongers niet^ meer wenschten, dan in vrede en goed verkeer met de bevolking van Lais en Ketaun te leven. Dat de hoofden als etMi teeken, hoc gaarne zij de contracten naleefden er op heenwezen , dat zij nog onlangs drie van Tebing-Tingie weggeloopene pradjoerits met namen Pa As- san, Teng en Maas Agoes Saleh hadden wcggejaagd en thans slechts nog een man van Tebing-Tingie bij hen was, en wel aekere Abdoel Karim. alias Djoeragan . dat zij hem echter, iiidien zulks mijn verlangen was, aan mij zouden uitleveren. Dat zij niet altijd bij magte waren ora slccht volk, dat uit het District Oeltn* Mi>essi«^ of de Passumah kwam , af te weren en dat zij dierliaho zoo zeer gewenscht hadden onder het be- sluur Yan Benkoelen ie komen, omdat sij akdan nirt roeer nan dcrgclijke inTallen zouden blootge«teld Eijn, dat mij dan ook vrraocht werd om nogmaals dezen wenach aan het Goavcrne- oient bekend Ie willen makrn. Ik antwoordde liierop, dat ik gaarne aan hunnen wensch in zooYfire voldoen zoude, dat ik denselven aan den Adsistent- Rrsident te Benkoelen zoude ovrrbrengen , dat, aangaande het uitdrijven der gevlagte pradjoerits, dit zeker met welgrvallen door het bestuur te Benkoelen zoude opgenomen worden, en dat wat betrof Djoeragan ik niet gekomen wan om weggeloopene menachen op te ratten, echter den raad gaf, zieh vrijwillig hij het bestuur te Lais or Benkoelen te stellen. Hiennede wni* de tergadering afgeloopen. Na afloop drraelve kwamen de roaagden van Aman en de naaatbijgelegen kampongs hare opwachting roaken en mij si- rih, sigaren en vruchten aanbieden. Ook dit moet beachouwd worden ttU een eerbewijs en een teeken van vertrouwen. Ik deelde onder haar ociiige kleine geftchenken uit ak pare- len« apiegela, klatergoud era. enz., dat geene geringe vreugde verwekte. De paniraha wilden nu Ut mijner eere nog een karhonw alagten : ik bedankte erhtrr daarvonr uithoofde de weinige k^r- boQwen, die men te I^ebong heeft. Den anderen dag kwam de pasairah van Aman met Djoera- gan bij mij en vroeg vergiflenia voor dien man , die na aedert niim ara maanden in xijne kampong woonde, getroowd was, Mwah*B aangelegd had en thana bezig was om een hois te boQwen en met wiens gedrag hij zeer tevreden was , aoodat hij wel wenachte hem als bewoner zijner kampong te mogen behonden. Ik zeide hem , dat ik niet bij magie was « vergiflenis of de srrvraagde toestemming te achenken , dat ik echter ook dit ver- anek aan den Adsistent-Besident van Benkoelen zoude over- been gen. Gaarne had ik langs eenen anderen wrg en wei over 8kan- 3» 36 EXTRACT UIT DE BESCHRIJVING EENER REI8 , douw eu Moeara Jantan naar Bcnkoelen terug willen gaan ; door de aanhoudende regens en sterke banjers in de rivier Ketaun werd zulks echter onmogclijk. Ik moest dus besluiten cm mijne terugreis langs denzelfden weg, welken ik gekomen was, te nemen. Ik wcrd door de passirah's tot Danouw en door den depatde van Kalikoet en nog eenige hoofden tot aan de rivier Menga- niouw of Baroeng Pit jar, reeds op Benkoelsch gebied liggend, liegeleid. Uit dit alles zal blijken, dat ik redenen heb, om met de mij geworden ontvangst ten hoogste tevreden te zijn en te mogen veronderstellen, dat de verderc opname van het onafhankelijke landsclmp TjC'hong zal kuiinen geschieden, zonder de vrees te moeten koesteren, dat aldaar door hoofden of bevolking rooei- jelijkheden in den weg zuUen gelegd worden. Wat het landschap Lebong betreft, zoo is het eene vallei tusschen twee uitloopers van het Barissan-gebergte gelegen, tcr hreedtc van 4 & 5 en ter lengte van 18 ^ 20 palen, in zijn geheele lengte doorsneden door de rivier Ketaun. De bodem dezer vallei vormt eene vlakte van + 2 palen breedte , en biedt eene heerlijke gelegenheid aan tot liet aanleggen van uitge- strekte sawah-velden , waartoe zij thans gedeeltelijk gebezigd wordt. De vruchtbaarheid van den grond van Lebong, zoowel in deze vlakte als op deze omringende bergen, is alom bekend en eigent zich deze streek vooral voor koffij- en tabakscultuur, die dan ook door de bewoners met vrucht bedreven wordt. In eenige rivieren wordt goud, zilver en lood gewasschen en op eenige bergen wordt zwavel gevonden. De Lebongers rekenen hunne afstamming van Pagarroejong. Badja Djoengoer, welke van Menang Kabouw uitweek, was de eerste, die zich in het landschap Lebong vestigde en aldaar de kampong Kota Baroe aan de rivier Santan stichtte. Nog bij zijn leven verdeelde hij zijn rijk in twee dcelen, waarvan hij het eene , en wel het grootste deel , aan zijnen oud- sten zoon gaf, die hoofd van de Soekoe Simalakka word, ter- IKKitt F. G. MECK 37 nijl hri aiiderr gisdeelte aaii eeii aaiigeliuwdtMi rxmn wfrd grge- Yen, die hoofd van de Sorkoe Ainan wrrd. L.itcT wrrd AniAii weder in twc« deelen gespliUt en oniving liet nndrrderl den mam vmn 8floepoe« tcrwijl ook Si'malakka in twrc onderdcelen grtplitsi werd onder den naam van Bermanie en Djoerkalang. Dcwc verdceling beataat thanK nog, zoodai Lcbong virr margaV hceft, l^. Toebaij, met deSoekoe's Simalakka en Aman, i^. 8e- loepoe, 9^. Benntnie en 4®. I)joerkalang. Over iedrrc marga, en in Toehaij in irden* MN*koe is lici oppenle hooiU de Pbaairah, obchoon dese paasirah's ala kleiiK* onafhankelijkc vorsten beachouwd kunnen wordcn , zoo beslaat loch cene onderlinge aflumkeHjkheid, die volgens het oude gc- bniik bij gewigtige aangelegenlu^drn in acht word! genomen. De ICarga Seloepoe is afhankelijk van de Soekoe Aman en den weder van Simalakka. De Margm^s Bermanie en Djoerkalang ieder regtstreeka van Simalftkka. Van lieverlede dat hct land aterker bevolkt verd, weken eokele fiimihen uit en vestigden sich in het Laii»*ache aan de fivier Benioenan, waar sij "Skiouw en KoU Donok bouwden, aan de rivier Padang, waar al de aan die rivier gelegen kam- pongs door de bevolking van liehong njn gebouwd, aan dc rivier Telatang waar zij Loelioc Iy)eboe en I^angar A gong boowden. In Uteren tijd had eenc sterke volkaverhaiang naar de Rcdjang plaata en zijn de Aro|iat Petoelaij en de kam|iong Loeboe Poeding in de Ampat Lawang van liebongachen ooraprotig, trrwijl eindelijk ait de Aropat Petoelaij weder menarhen verhoift- drn en xich vestigden aan de rivier Palhe, waar nj de kam- ponga Auer Gading. Doevon Tingie en Minjakka stichtten. Door bmiliebetrekkingen , huwelijken en verhuisingrn over en weder en die nog voortdarend plaats hebhen, zijn al deie kam- fiongs innig vermaagachapt met de roarga*s van I^ebong en heb* l«en onderacheidene banner hoofden, zoo aU b. v. de depattie van Auer Gading, zeer gmnten invloed in h«t lybongmlir. JVioveel ik bij betmdenng lieb kunnni nagaan. lH-<'fl lirUiML' 38 EXTRACT UIT DE BESCURIJVIN6 EENEK REIS, vroeger eene bevolkiug van 25,000 h 30,000 zielen gehad, thaDs is het echter schaars bevolkt en bedraagt het geheele zielental welligt naauwelijks 4,000. De cholera moet verschrikkelljke verwoestingen aldaar aan- gerigt hebben; geheele kampongs zijn aan deze ziekte uitge* storven. De zwaarstc slag werd echter aan dat landschap toegehngt door eene cxpeditie, die, tijdens Benkoelen onder het Engel* sche bestuur stond, aldaar plaats gevonden heeft, en waanran de indruk nog niet is uitgewischt en de gevolgen heden nog te bespeuren zijn. De Lebonger is een sterk gcbouwd, gezond slag van volk, echter even als de overige bevolking van Zuid-Sumatra in den hoogsten graad indolent, slcchts voor het heden zorgende, onbe- koramerd omtrent het morgen. De uiterst vruchtbare bodem en de vischrijke rivieren geven overvloed van voedsel , hunne vrouwen zorgen voor de kleeding en hunne huizen bouwen zij geheel van bamboe, die dadr in groote hoeveelheid gevonden wordt. Het overvloedige product, maar vooral tabak , koflRj en ook wat goud , wordt naar Lais eji Ketaun afgevoerd en daar vcrruild tcgen zout, kains, ijzerwa- rcn en amfioen, of ook wel tegen contanten viTkocht ten einde met dit geld hunne zucht tot haneiivcchtcn en aiulere dobbel- spelen te kunnen botvieren. De Lebongers staan bij de bevolking van Benkoelen in eeu kwaden reuk, maar ik geloof, dat hun, even als aan den zon* denbok, menig kwaad op de schouders geladen wordt, waar zij part noch deel aan hebben. Het is immers zoo gemakkelijk om bij eene gepleegde misdaad te zeggen: "orang Lebong poenja kardja-an." De kampongs zijn klein en slecht gebouwd, daar de Lebon- gers mcestal verstrooid in talangs leven , die zij in de nabijheid hunner sawah*s en ladangs aanleggen. Van daar ook , dat de talangs veel bcter aangelegd zijn en ik daar zelfs <;enigc houten huizen, met idjoe gcdekt, gevonden heb. IMMJR K. a. NTECK. ;VJ IV inaiiiirii xijii arin<N*(lig grkiceii, dv vrouwrii rtiiig^iiiM be- Irr c*ii ook ittrrk bi*liatigeii met goudeii eii /ilvert*ii vicrtden. die echter roeetfUl lict kenmerk drageii fiverblijbeleii van vrcN*- gvrcii hjkdom tc zijn. I>c godMlientft is de Mohammedaaiische cii overigciis xijn hunne wetten en gebruiken, zooveel ik hebkunnen nagaan, over* eenkomfftig met die der bevolking van Laitt en de ommelanden van Benkoelen. Djoedjoer en vang bangon zijn ook bij hen in gehruik. De rijft bouven nj in sawah'a* de Ubak plaiiten uj tusKhen de rijvt in dc ladangtf, en de koffij rondom de kampongs en Ulang». De vceiet'lt ia van geene beduiding. Ilci klimaat is friach en gezond en gedureiidc niijn Lorl aanmezen had ik cene gemiddcldc tempcrataur van: '« morgens 7 2**. F. '» roiddags 81®. F. *» avonds 75®. F. llei bestuur is bet bij den Maleijer gebruikelijke aoekoe- be»luar. De hoolden bebbcn echter weinig magi over hunne bevolking rn eene der voomaamste brweegredenen , waarom zij loo gaarm* oader een geregeld bestuur xoaden willen komen, mag jai»t in de boop tc loeken zijn, dat zij alsdaii meer magt over hunne ^mdcrdanen zulkn bekomen. INDEELING-J XABOA. MAKOA UOOFDEN. KAMPOKOS. I. Toeba^. A. Soekoe Simalakka, Simalakka. Passirah Loeboe Gedaag. Radin Koemala Radja. Karang Dapo. Talang Lia. Oe^jong Tu^jong. Pagar Agoeng. B. Soekoe Aman, Aman. Passirah Kalikoet. Ra4ja Soetan. Lebong Tengah. Toengang. Batoe Bla. £Betangoer, eni I Daauw. ) Taba Tengah. Talang Pinang. Amboeng. Pintjong. Siapang. II. Bermanie. Passirah Tes. Radja Tiang Alam. Passo. Oeloe Lili. III. I)juerkalang. Passirah Tapoes. depatti Radja Bezaar. Kota Donok. Teloe Doerian. IV. Seloepoe. Passirah Dananw. depatti Tiang Aldjn. Atas Tebing. Si Baijam. LKliUNG. * A * kocUa. lalio kvrmuu it. Bwmk TJiWwi. . mkm. Cm^tmmk, KiomL AAvacmKiiioKii. Wakil vu d«i PuMnh it MrrKMum. d« Moom ttm dea vrocgemi I'lMiraii, RmMa KoMMk R«toe. Vroiger PMiirali vu dei«a toekoe Wakil vn dra PaMirtli it Alan, Radjt via AoMa. Wakil via Uepatlie Ga4ja Waaie, walkc tkaat cca aicava d u awo ra 8i Ba^as ia de BMrga Salat p o a g ai tid ii Wakil vaa dca Paiatrak it drpattk ▼aa Pumo, Wakil «aa d«a PaaMrak it dr|«ittM vaa Alaa Trbiag. Tntm kooM vaa Tika Trafrak ia dr Burca Tuekag. IJESCHRIJVING VAX DE RIJ8TKULTUUR. § A. GRONDEN EN SOORTEN VAN VELDEN. 1^. Jje meeste soorten van grond zijn voor deze kaltuur hetrekkelijk geschikt, of worden door den Javaan er toe ge- bruikt. Alleen op landen meer dan 3000 voet boven de opper- vlakte der zee en waar het klimaat te koud is, of op plaatsen langs het strand, waar de grond bij hooge zee kan over- stroomd worden, wil de padie niet aarden. 2^. De rijstkultuur wordt in twee hoofddeelen gesplitst naar de plaatsen waar de rijst verbouwd wordt, als sawaJia of zoo- danige velden, die besproeid kunnen worden, en tegals of bouw* jrronden, welke door hunne ligging niet bewaterd kunnen wor- den. Bij de laatstgenoemde soort mag om zijn aard de gaga of het steil bergveld gerangschikt worden. 3®. De sawahs worden weder in drie soorten verdeeld, als in fjoede (sawah loh), midddmatige (sedeng) en slechte (gatak of tjcngkar). Goede zijn die, welkc het gansche jaar door water uit lei- dingen, rivieren of wellen kunnen krijgen, en waar de land- bouwer het in zijne magt heeft het water op en af te laten loopen naar gocdvinden ; bovendien digt bij de dcssa's en verwij- dcrd van bosschen gelegen , zoodat de varkens , 't gevogelte en dc insekten minder nadeel aan het gewas kunnen toebrengeii. Middelmatiij zijn die, welke de bebouwer niet gehcci najir UESC'llRIJVlXi VAN DK KUHTKULTUt'U. 'l.\ irillekrur kaii besproeijen of Ittcn droog loopeti ; bovendicii iDei*r venrijdenl vau de deasa en daardoor moeijelijker op ic ptofmsn. Sleckt lijn die, welke veeltijds gebrek ain water uit leidin- gen hebben of geheel vaii regens af hangen , en bovcndien ver van de dena en digt bij de boascheii gelegen. AK Ue beiite gronden voor sawahs zijn , die donkerbrain van kleur, lofl en niet met klei doormengd zijn '. Middelbare , welke meer roodachtig en minder IO0 ujn , doch ievena met veel kleideelen inhouden. De minffte soort , die rood of witachtig ia en daarbij met veel klei vemiengd. 5*. Men kan de loori der gronden, 1*^, i^ en 3^ soort, niet juii>t bepalen, omdat de inlander, bij het maken der vcr- deeling van de sawah-aoorten, meer let op bet water, waarover hij beachikken kan, dan op den grond. $*. De tegal* en gagavelden worden ook in 3 aoorten ver* deeld, ala (tegal loh) goede, (tegal m:deng) middelmatige , (legal dahaa) alecbte *. Ooed &jn die, welke nit eene donkerbmine, loaae aarde be- ataan en gednrende eenen laiigen tijd niet bebouwd sijn geweeaL Middelmatig die » welke meer rood* of geelachtig &jn en met awUeelen vermengd. Stccht die, welke uit witte on steenachtige aarde beataan. § B. BAWAIlb. UHng van den t/rond en der zaaibeddinrfen {pawimjan). 1*. De gewonc tijd der berciding van dc gronden ncemt met het vallcn der e«*r»te aterkr n*grnt} een bepn , uitgeionderd ' Ulcifrooden , donkrr yaii Vl«nir en nirt mit, iijii tret f>e«cliiklc m walttu — Helf^em in deie en in allc vo^ende nolen votill geacfd, f;eldt aMcvn auMr van PanuiUni;. * Hicf sajn deie namen niet i;anf b«ar. TeKal loh imi heleckcucn leK«l», 4ar bewatenl kunnen wonien , maar dan ImnmIcr ic of* le|^•l Ic becten en vorden «ia«ah (■rnoenid. 44 HKbCUllIJVING VAX DK KIJSTKULTUUK. daar, waar op vruchtbare en waterrijke grondeii men het geheeic jaar door padie kan planten. 2^. Zoodra dus de grond genoegzaam onder water gessct ('mbanjoni) , dan wel door de regens vochtig is geworden, sboo- dat de bewerking niet moeijelijk meer is, wordt het terrdii goed beploegd *. Te gelijkertijd worden de dijkjes (galengaii) van iedere pitak * in orde gebragt, en door uit- en ingangs- monden te maken, gezorgd dat het op zulk een p^tak te bren- gen water stroomend blijft •. Hierna wordt de grond 20 da- gen onaangeroerd gelaten, en na verloop van dat tijdstip voor de tweede maal geploegd. Dan wacht men weder 10 dagen , en ploegt voor de derde keer. AIs deze laatste bewerking afgeloopen is, wordt de grond geegd ('nggaroe), en is na afloop hiervan voor beplanting vat- baar. Er moet dan ook gezorgd worden, dat zulk een veld reeds zooveei water bevat, dat de grond er geheel pappig van is en, bij gebrek aan levend water om dit te bewerkstelligen , moet nog uaar regens gewacht worden. Minder naarstige landbouwers beplocgcn de velden slechts tweemalen, ja bewerken ze soms alleen met den patjol, doch krijgen naar evenrcdigheid dan ook minder product, dewijl het geplante zaad minder uitspruit^ls en het gewas bij het rijpen vcel leege aren bevat *. 3<>. Te gelijkertijd met het aanvangen dcr bcreiding van de gronden, of op plaatsen, waar men naar willekeur over water kan beschikken , tien dagen ecrder , begint men de zaaibeddin- gen in gerecdheid te brengen, die dezclfde goede bewerking moeten ondergaan als Iiierboven beschrcven is , waarna de grond 1 Op sawahs van den regen afliankelijk is liet v<K)rdoclip Ic pl«>0};cn xtKJr <lat dc rcgcn» invallen, omdat lict pcplocRdc \cld bcter ualci liuiidl rn dat niet kan weglcK»pcn. Dit plocpon lici't dan ngaww-awoc. - In Panialang kotak. •' Die uit- en ingan^Mnonden licflon in Pamalanp tjtowukan. ^ ]x!i>gc aicn liceten gabucg; in Pamalaii*^ worden /ij ook '^iMUHind l»liH*k of bchiek. r.i>u*iiuuviNQ VAX ue rustkultucr. 45 eflien woidt genuiaki door dien met eeti ge^leten bamboe gelijk te tchnppm. Wtnneer dit geschied is « wordt de nai-padie er op gcstrooid. Met deze padic handelt men op de volgende wijxe : men neemt een bos padie en scheidt de zaadkorrela van de sten- gek, xonder de achil te beschadigcn , door ze met den blooten vtiet af tc trappen en los te werken. Nadat dit gCKhied is, wonkn dcse korreU (gabah) versameld en gezuiTerd , en verder in een pot met water gcdaan , waarin ze S X 24 aren geweekt Uijvcn. Daama wordt bet water uit de pot gegooid en bet aad nog 2 x 24 uren daarin gelaten, gedekt met pisang- bbderen : daarop wordt dit zaad eerst uitgestrooid (nji^r). De naaowgnette landbouwer but de zaai-padie deie bewerking on* dergaan • opdat zij spoedig op bet veld zal oitbotten. Audere landbouwers nemen dexe moeite evenwel we^r niet: maar strooijen rmvoodig de {ladie met halm en al op de zaaibeddingen , nadat dr»lve ook 2 X 24 oren geweekt is geworden. 4*. IV hnevi^lheid zaai*|)adie moet zijn van ongeveer 100 kat. ties * voor iedere houw te beplanten sawah van MX) G roeden. 5*. Wanneer de xaai-padie den ouderdoro van 50 Jk 60 dagen bririkt beeft, is xe bet geschiktst tot de overplanting. Wordt de Undbouwer door (*ene of andere dringende omstandigbeid briet om xoolang met de overplanting te waebten , dan is 40 da- gen genoegxaam. In ecu tegenovergesteld geval kan tot 80 dagen oiterlijk ge- wieht worden *. 6*. Ingeval door de eene of andere omstandigbeid men eerst Ir laat ontwaart, dai de gepUnte zaai-padie niet toereikend b foor de oitgestrektbeid sawab, waarvoor ze besterod was, dan wacht men met de beplanting der nog naar biebit wachtende vrkien tot dat bet gewas der gecoltiveenle gedeelten eene maand • Mm moet cicNlertrlieiden : failirHLilfai in ilr bet*rtirti-UnJeti aodjf^t, in hrt rebrrsle lot 90ila4^n. 4() BESGHRLn'ING VAN DE RIJSTKULTUUR. oud is , eii neemt alsdan van hetzelve ecn uitspruitsel (anak) van iedere plant en bezigt dat voor biebit *. § C. PADIE-SOORTEN. 10. De padie wordt verdeeld in twee hoofdsoorten, padie da- lem en padie gdndjah. 20. De plant tot het eerste geslacht behoorende heeft gewoon- lijk , van het oogenblik dat het zaad uitgestrooid wordt tot dat het gewas rijp is, 120 dagen noodig; de andere soort slechts 90 dagen. Dit is het hoofdonderscheid van de padie dalem en gdndjah. 3^. De verscheidenheden dezer twee soorten en de kenmer- ken , alsook of zij op sawahs , of op tegalans moeten geplant worden, staan aangeteekend in de hierbij gevoegde staten A en B. § D. PLANTEN. 10. Zoo de velden gereed zijn , worden de opgeschoten plantjes uit dc zaaibeddingen getrokken, in bosjes gebonden, de topjes er van afgesneden en naar het te beplanten veld gebragt *. 20. Daar worden deze bosjes aan de verzamelde vrouwen uit- gedeeldy die dan met het planten (nandoer) een aanvang maken. Dit geschiedt op de volgende wijze. 30. In de linkerhand houden zij ecu los bosje biebit vast en nemen telkens op het gevoel 2 h S plantjes met de regterhand er af, die zij, in eenc gebukte bonding, in den grond steken op cen calculativen afstand van ongevcer J voet van elkander. § E. ONDERHOUD (SAWAHS). p. Vijftien dagen nadat men met planten gereed is, wordt het sawah-veld van het tusschen dc padie opgegroeide onkruid gezuiverd (matoen), en twintig dagen hierna wordt deze bewerking 1 Dit bceft tc Pamalang nooit plaats. * Dat uittrckkcn heet ngarit, in bosjes bindcii 'mbcntoli. In Socrnkarta beet dat uillrekkeii 'iidahoet. BKSCHSLXVINa VAN DK RUSTKULTUUR. 47 nog eeot berhiald. Dit gesohiedt door het gras en ander on* kniid met de hand er ait te trekkcn. 2^. Men aorgc verder om daar, waar sulks mogelijk is, altijd genoegaam vater op een sawah, gednrende de eente twee naanden na de beplanting te hobben , en te trachten om dit water aanhoitdend te verveiMJien, xoo de rrgrns dit niet van Kif doen , want stiktaand water, door de xon verwarmd (w&lang)« m nadeelig voor het gewas '. y. Zoodra de zaadkorrels nch reeds gevormd hebben, dient leaumd dag en nacht het veld te bewaken tot verjaging van de vmrkens en het gevogelte. Men beagt hiervoor gemchtmakende werktttigen ', welke door wind of door touwen, waar de bewa- ker aan trekt, leven maken, en verdrr door alle het wild ver- fdirikkende dingen. 4*. Als de |iMlie zich tot vrucht gczet hcefl en al de aren «ui het rijpen lijn, p. m. 25 dagen voor den oog»t, dient mm hrt water van h4*t veld te iaten atloo|M*n en er niet meer op te hrengen '. § F. OCKJST. I* Zoodra het gewas den hiervoor bepaaldcn ooderdom, bij hrt 2^ gedeelte van § I) aangetoond, bereikt heeft, of wel een |Aar dagen vroeger, maakt men eerst met den oogst een begin. Woffdt de padie nog wat te jong gesneden, dan sou de rijvt er van spoedig muf (ap€k) worden. 2^. De tot dit wcrk venamelde menschen (meestal vrouwen) •oijden de padie (*nd6r5p) halm voor halm, met eene soort van sikkeltje (ani-ani). y. De verkregen padie wordt dan voorloopig in boesen ge- brmden (ngag«mi). naar de dessas gebragt en daar weder locu 1 SlilUaaiNl watrr loll de imi^e^n vrrnirlenJ iiurki ' Mtwidi. «L i. vran aanjafen. * Al» lirt fe«a» Ic |{ril MmI, a4xMUnif , cbt m<n %rfc»t t%>m utntjillrii, men hrt valet et lileti afloofieii Uit lalen adui^pm lirel ni;««il 4b i^ESCHRIJVINO VAN DE RIJ8TKULTUUK. gemaakt, op deu grond gespreid ('ndjadjari) en gednrende 3 dagen goed gedroogd. Alsdan wordt de padie wederom in bossen gebonden^ de halmen of stengen gelijk gesneden en op nieuw eenige dagen in de zon gelegd. Bespeurt men nu geene vochtigheid meer aan de padie, zoo wordt ze eerst in de scha- ren opgestapeld. Indien dit goed droogen niet in acht geno- men wordt , dan is dikwijls het geval, dat de rijst, van deze padie verkregen, een vuilachtig witte kleor krijgt, die men niet door stampen of schoonmaken kan doen verdwijnen. (Hier wordt natunrlijk slechts de padie bedoeld, waarvan de rijst wit is). Somtijds wordt ook de padie op het veld zelf gedroogd en daama gestapeld, en wel in den vorm van een opper % op- dat, ingeval van rcgens, het water er niet op kan blijven of er indringen. Dit gebeurt wanneer de eigenaar geene middelen heeft om zijn geheel produkt in eens naar huis te brengen, of het liever op het veld wil laten , om zijne padie d^ van de hand te zetten. 4^. De ontbolstering der padie geschiedt door ze in een dikken, vierkanten balk, die uitgehold is (lesoeng), te doen, en met een stamper (aloe) te stampen (noetoe), tot dat de rijst zich van de schil (gabah) scheidt. Daarop wordt de rijst in van bamboe gevlochten waniieii (tampah) uitgewand. 5®. liierna doet men de rijst in stroozakkeii, of wel in man- den, en dan is ze voor de markt geschikt. Voor eigen ge- bruik stampt de inlander bijna niet meer daags dan er voor zijne huishouding in een etmaal benoodigd is, omdat de rijst zich veel beter in den bolster conserveert, dan van deze schil ontdaan '. 1 Dit stapelen lieet in Painalang tocmpoekan. - Er is liier een bijgeloof, dat. men eerst de padie in de loemboeng nioet tK'r};eii en ze niet mag eten voordat een 40 dagen verloopeu zijn. IXidclijk ^tamp(^n nn het dioofien brengt ongoluk aan. BEHCURIJV1NO VAN OK RURTKULTt'UR. 41* § G. ONTOINNINQ EN BEREIDING DEB GRONDRN VOOR TEOALANH EN OAGA8. 1*. Hen begint ecu duadanig »tuk woesten grand , wannecr het voor het ecret tot ipgalan of gaga moet dienen , van alle boomen, heentere en verdcrc plantcn tc ootdoen, door ace om le hakken of tc snijden. Wanncer het omgehakte recdn droog b, wordt de brand cr in gcstoken tot dat allea verteerd is. lUcma wordt de grand schoon gemaakt en van de nog in den grond attende worieU dcr kleine boomen gezuivcrd; dc stran- kcB der groote boomen laai men mee^tal aiaan. S*. If men hiermeA gereed, dan wordt de grand, indicn het tcfrrin het toelaat, goed omgeploegd, andcra omgeapit. Daama wacht men 10 dagen en hervat dan nog cens dexc bewerking. Na alloop hiervan wordt dc grond geegd, of nog ecna met den pa^)ol omgewerkt m is dan voor Ac heplanting vathaar. § H. BEPLANTINO PER GAGA8 EN TEGALAN8. 1*. Wanneer de granden gereed zijn , maakt men met een •cherp gepunt atuk hout gaatjes van ongeveer 2 duim diepte op eene regte lijn en op onderlingen afirtand van | voet. Hen legt daarin het zaad en overdckt het we^r met aarde. De te gebmiken nai*padic wordt behandeld aooaU hiervoren beachre- Ten staat in het 3* gedeelte van § B, dat is, de nadkorrek vu de ilengen gescheiden enz. doch gewoonlijk niet eervt ge- weekt voor dat ae gepbuit wordcn. § I. ONDERUOt'D DER GAGA8 EN TEGALANH. !•. Tien dagen na het uitatrooijen van het nad is dies reeds ootkirmd en zijn de plantjea reeds tc nnderacheiden. Men begint dan dadelijk het veld achoon te wiedcn en her%'at dtt na 10 dagen nog rens. Komt nu het onkniid schaars of 4 50 BESCURUVING VAN DE RIJSTKULTCUR. in het geheel niet meer op, dan laat men het veld ongemoeid liggen; anders moet men het eerst nog eens zuiveren. 'lie verder 3® gedeelte van § E. § K. OOGST DER TEGALANS OF GAGAS. Zie § F. AANHANGSEL. OPBRENGST DER SAWAHS, TEGALANS EN GAGAS. 10. Er is bijna geen gewas op Java, waarvan de opbrengst zoo verschillend is als van de padie. De geaardheid der gron- den , de luchtstreek waarin de velden liggen , de tijd van plan- ten , de meerdere of mindere bescliikking over water, legens en droogten op tijdstippen ongelegen voor 't gewas ; dit alles oefeht iTivloed uit. 2®. Uit onderscheiden alhier genomen proeven en nasporin- gen bij ervaren landbouwera blijkt, dat gemiddeld genomen, de hoeveelheid van het gezaaide op sawahs van de 1© soort tot de opbrengst staat als 1 tot 30 , bij sawahs van de 2^ soort als 1 tot 24 en bij sawahs van de 3® soort als 1 tot 18 *. 3®. De opbrengst van een bouw van 500 D roeden sawah van de 1© soort kan men dus stellen \dn 24 — 30 pikols van 100 katties drooge padie, 2« soort van 18 — 23 en 3« soort van 10—17. 4^. De bouw tegalan of gaga van de 1« soort brengt ge- middeld op van 16 — 22 pikols, 2^ soort van 10 — 15, 3^ soort van 5 — 9. SNIJLOON (bAWON). 1®. Daar het een aangenomen beginsel onder de inlandsche I In Pamalano; lu-b ik oiulersclicidene procveii genomen en op sjiwali;* van de ecrste soort verkregtMi 40 — 50 pikols on op slechte 20 — 30. nKSCHRUVING VAN I>K UIJfrTKULTUUU. 51 Umlhouwcrv in , om dv. padic halm voor halm in te zamcicn , Txto lieefl hij noodwendig hulp wti\ andcren voor den ooppnt noodi^. I>e medewerkciiden krijgen dairvoor cen gi^cx^Itc vftii iict door hen ingezamcld product tot looo. Vcelal is het in zwang om | gedeelto aan den snijdrr af tc aUtn; doch algcmeen is dii niet. In Madioen, waar in even- rrdigheid meer sawahs dan men^chen zijn, gf^cft men in bet midden van een voordceligen oogst |, ja zel& ) van hct inge* lamekh*, en alhier, waar cone talrijke populatie is en de rijst ^woonlijk hooger in prijs staat, krijgen dc vcnamelaara (wong flArfp) bij het begin van cen oogst slechts J , jn wmn ,\| . en wanneer de oogst algcmeen is • gedeelte. GEMENODR AANTREK£XINGEN. 1*. Dc padieplant heed somtijds, bij drooglc in het liegin vmn den aan plant, veel te lijden, van de ama komplang of aiiit^k, eene aoort van worm, die nch in den halm ophoudt m ae van binnen doorknaagt. Toiale misgewasscn worden hicrdoor soma veroorxaakt, dewiji de plant, zonder joistt uit te sterven, geheel in xijn groei belemmerd wonit en geene of sicchtii weinigc en voozc (gaboeg) arm voortbrcngt. 2^. Ook de walang sangiet l)erukkent groote schade, wan- neer dit insekt zich in menigte voordoet op het tijdstip, dat de laadkorrels zich l)eginnen te vorroen. Niet alleen dat dc landbouwer dan dat gedeeltc van de jonge pndie, wat het imiekt tot voedsel verstrekt hcefl, vcrliest, maar al de zaadkorrels , waarop dat iitinkend diertje rich lieefl ne^rge- aet, vallen af of bederven. 3^. De limbing, cen andrr vliegend insekt, grocn van kleur rn plat van lijf, hetwelk denzelfden ittank van adch geefl aU de wabng sangiet, doet bijna hetzelfde kwaad al5 deze. 4^. De gcwonc walang (upriiikhaan) doet slechti* door dc menigte kwnad, want men verlit*^t alleen hrtgern zij wrrkelijk versUnden. 4* . r I • > 52 BESCHRIJVING VAN DE RIJSTKULTUUB. 50. Tracht 00k al de inlander door het branden van beejh dereu op de dijkjes zijner velden en den stinkenden rook daar- van die insekten te weren (ngSboeli) , zelden vindt hij daarhQ baat. 6®. Wanneer de zaai-padie reeds 70 h 80 dagen oud is, voor dat men die op de velden overplant, krijgt de plairf weinig uitspruitsels, en de oogst is bijgevolg ongunstiger. — Wordt de biebit te jong uitgetrokken en gebruikt , zoo is de plant op het veld minder gehard tegen ongunstige we^rage- steldheid. Hetgeen hier volgt heeft alleen plaatselijke waarde. In eike residentie, ja bijna in elk distrikt, heeft de padiesoort een an- deren naam. Ten bewijze gaat hierbij eene opgave der padie-soorten van Pamalang. i n M M n • 1 • s ■< » c c a i •• - •< Z »i •! >• S <» 4 A 9 ■« • ^ I" -c f: JB c .C t! £.8 £. e-aLai. 