VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Grondbeginzelen der Scheikunde, door A. L. LAVOISIER, Uit het Fransch vertaald met Aanmerkingen en By- _voegzelern vermeerderd , door N. C. DE FREMERY, Hoogleeraar in de Scheikunde , en P, VAN WERKHO- VEN, Apotheker ze Utrecht. Te Utrecht, by G. T, van Paddenburg en Zoon, 1800. JZ Deelen; 703 bladz. ; met IO uitflaande Plaaten, | itmuntend is voorzeker de dienst, door de Vertaalers en Vermeerderaars van het Werk van den ontterf- felyken LAVOISIER , aan de Liefhebbers der Scheikun- de, hier te lande, beweezen, met niet alleen dit gewig- tig ftuk te vertaalen, maar by hetzelve , ín de aanteke- pingen, ook nog , op eene korte doch voldoende wyze, gewag te maaken van de nieuwe uitvindingen, met wel- e deeze Weetenfchap , na den betreurenswaardì dood van den Stichter der hedendaagfche Scheikunde , is verrykt geworden, Naar maâate de aard der onder- werpen- het fcheen te eifchen , zyn de vermeerderingen tusfchen twee“ haakjes in den text geplaatst, en met eene V- gemerkt, of onderaan: gedrukt, en insgelyks met eene V getekend, om dezelve van de weinige aan- tekeningen van LAVOISIER zelven te onderfcheiden. fns- gelyks hebben de Uitgeevers zomwylen gebruik gemaakt van de aanmerkingen door den Heer HERMBSTADÐDT by de Hoogduitfche Vertaaling gevoegd , doch ook veele derzelve weggelaaten , als huns oordeels niet behoorende tot het ‘plan van dit Werk , * welk alleen ten oog- merk had, een vast fcheikundig ftelzel te bouwen, op rn ə die door de ondervinding onwrikbaar ge- a l De eerie Afdeeling der Lavoifieriaanfche ` Scheikun- de, handelende over de vorming der lachtvormige vlotik Hoffen en dorzelver ontleding ; over de verbranding der enkelvoudige lichaamen en de vorming der Zuuren, heeft niet veele byvoegzelen ontvangen ; dewyl de grond- beginzelen der Weetenfchap dezelfde zyngebleeven, A. L. LAVOISIER, SCHEIKUNDE. 89 en maar enkel. door de laatere Scheikundigen eenigzins anders gewyzigd of bepaald. ES | Geheel anders is het gelegen met de tweede Afdee- ling, handelende over de verbinding der Zuuren met de Zoutvatbaare Grondfloffen, en over de vorming der on ` zydige Zouten. ftandigheden gezuiverd is, toch nog een weinig Zuur- ftof bevat. Hier is het de plaats, om.dit eenigzins maauwkeuriger te ontwikkelen. - Het is, naamelyk; uit de fraaije proeven. van GUYTON MORVEAU, over de ver- branding van den diamant in: zuurftof-gaz, gebleeken , dat de brandbaar grondftof van het Koolftof-zuur niet de gewoone, 20 veel mogelyk gezuiverde Koolftof , maar de Diamant is. Deeze zonderlinge zelf{tandigheid , wel- ker brandbaarheid, en , immers gedeeltelyke, verande, ring in Koolftof-zuur reeds eenigen tyd bekend waren , vereischt tot haare verbranding eene zeer hevige hitte Van 30 graaden op den Pyrometer van WEDGWOOD , welke met 2765° op den nieuwen Franfchen Ther- mometer, of 4977° F, overeenkomen. By deeze vers branding ‘wordt ‘er enkel zeer zuiver Koolftof- zuus gevormd , hetwelk niet, zo als gewoonlyk , uit 28 deelen der grondftof en 72 deelen zuurftof beftaat, maar van hetwelk, roo deelen uit 82,12 zuurftof en maar. 17,88 grondftof zyn te: zamengetteld : waaruit derhalven blykt, dar de Diamant veel ne zuurftof verzadigt, dan de en 8 ge- go A. Le LAVOISIER: gewoone Koolftof , en dat dus de Koolftof alleen maar van den Diamant verfchilt , door dat zy een weinig züurftof bevat. De gegrondheid deezer gevolgtrekkingen blykt te meer, daar de Diamant, geduurende deszelfs verbinding met de zuurftof , eerst, wannéer hy-nog maar zeer weinig zuurftof opgenomen heeft, eene donkere kleur , gelyk potlood , aanneemt, en vervolgens, by verdere vereeniging met de zuurftof, zwart wordt en in waare Kool verandert, welke dus, wanneer men aan de eenvoudige brandbaare grondftof wan het Koolftof-zuur den naam van Koolftof laat, een oxyde der Koolftof tot den tweeden graad uitmaakt. By verdere verbinding met de zuurftof vormt dit oxyde eerst Koolftof-zuur, en komt hierin met alle brandbaare lichaamen overeen, van de meeste van welke de Koolftof alleen daarin verfchilt, dat zy, wanneer zy zuiver is, (als Diamant) weini verwandfchap met de zuurttof heeft, en het zuurftof- z maar’ alleen op. eene zeer hooge temperatuur ont- feeit, terwyl deeze verwandfchap toeneemt, naar maate de Koolftof met meer zuurftof verbonden raakt, zo dat zy. tot den (taat van Kool gebragt zynde, nu veele ver- warndfchap met de zuurftof heeft, en nu het zuurftof- gaz op eene veel laagere temperatuur ontleedt,” enz. De derde Afdeeling der Lavoifieriaanfche Scheikun- de, die het tweede Deel -van het Werk uitmaakt, en de Befthryving der Scheikundige Werktuigen en Bewere kingen bevat, heeft. geene aanmerkelyke vermeerderin» gen ontvangen , fcheon anderzins in dit vak gewigtig veranderingen hebben plaats gehad. De redenen, waar- om de Uitgevers gefchroomd hebben , in deezen veel te veranderen en te verbeteren, waren. de volgende : r. Om dat zulks niet gefchieden kon, zonder een aan- metkelyk aantal nieuwe Plaaten, °t geen de kosten van dit Werk oneindig veel zou hebben vermeerderd. 2. Om dat de gewigtigfte ‘verbeteringen der Lavoifieriaanfche Werktuigen , gelyk van den Gazometer, van de toeftel- len- voor de verbranding, van het Kwikzilver toeftel , enz. reeds door den- uitvinder dier veranderingen , den Heer M. VAN MARUM, uitvoerig in een afzonderlyk Werk. waren befchreeven. Tot meerder bevordering: van. de goedkoopheid des Werks, zyn ook de twee eer- fte Plaaten van LAVorsier geheel weggelaaten, als niets buitengewoons behelzende ; terwyl mem voorts, om de- zelf. GRONDBEGINZELEN DER SOHEIKUNDE. Or zelfde -reden , inhet vervaardigen der Afbeeldingen , meer: op. de vi vei ri dan wel op de fraaiheid der Plaaten, gelet. heeft, . IR | Toen LAVOIsSIER zynen arbeid begon, had hy alleen ten oogmerk , eene Verhandeling , door hem in eene Zitting van de Academie der Weetenfchappen, over de verbetering der Scheikundige Taal „ voorgeleezen, ver- der uit te breiden. Doch hy ontdekte ras, dat men de taal niet kan volmaaken, zonder de Weetenfchap te verryken, noch de. Weetenfchap verbeteren, zonder. de taal volkomener te deen worden. Voorts, dát, hoe ze- ker Ook-de daadzaaken mogen-zyn,--€n-hoe naduwkeys ’ rig de denkbeelden, die -daaruit-.gebooren worden, mogen weezen, zy echter niets dan valfche indrukzelen zouden mededeelen„ indien- wy geene juiste uitdrukkin= gen. hadden, om dezelve voor te: tehen. Dit had ten gevolge, dat 'er „in plaats : van: eene verbeterde Chemi- fche: Taalkunde, „een. geheel. ftelzel van „verbeterde Scheikunde te voorfchyn kwam,’ geen/teffens eene ges heel. nieuwe taal behelsde. Deeze kunstfpraak was-oore gente vóor. de /Franfche en„ook.eenigzins voor. de pfche taal _gefchikt, doch weel:--minder voor de Ne- itfche. „Het. was-dus voor. de Vertaalers eene zeer bezwaarlyke zaak „ om daarvoor ‚in onze moedertaal bee hoorlyke termen -te. vinden. Ondertusfchen. was in-deezen veel verricht doot GIRTANNER s WESTRUMB , GRENN , en anderen ,: °t- geen, van wegen de-naauwe verwend. fchap der Hoog- en. Nederduitfche taalen, van nut kon a Om-intusfechen -zo veel eenvormigheid in de taal, als doenlyk was, te houden, hebben zy best geoor: deeld, de Franfche benaamingen, zona mogelyk , te volgen, en dikwyls, ‘wanneer er geen gefchikt Neder- daitsch woord te vinden was, alleen aan een Fransch woord een, Hollandfehen uitgang gegeeven. Wanneer ‘er ook geen kort Nederduitsch woord te vindên was voor het Franfche,gelyk by: voorbeeld in °t woord Qzyde plaats. heeft, hebben zy het Franfchê woord behou- den; en wel metvreden, om dat het, in weetenfchap- yke onderwerpen, meer op. de. juistheid der. denk- den , dan wel op de fraaiheid der woorden , aan- komt. Met de Vertaalers wenfchen wy, dat ook dit gedeelte van hunnen arbeid de. goedkeuring van kundi- ge Vaderlandfche Beminnaars der Scheikunde moge bi ek raa» 92 A. L. LAVOISIER , SCHEIKUNDE, draagen, ten cinde ‘er allengskens, ook by ons, eene vaste fcheikundige kunstfpraak , welke het aanleeren der weetenfchap zo zeer gemakkelyk maakt , ipge- woerd worde. Ge/thiedenis van PETER III, Keizer van Rusland; naar het Fransch, door Mr. JOANNES VAN DER LINDEN, Advocaat te Amfterdarm. Ifle Deel. Te Leyden, by A. en J. Honkoop. Zn gr. 8vo. 366 b. 7 als wy de beoordeeling van het Derde en laatfte Deel des Leevens van CATHARINA DE ÍI, Keizerin van Rusland, affchreeven (*), kwam ons het Eerfte Deel des opgemelden Werks ter hand. Uit de Voorre- den des Vertaalers, J. VAN DER LINDEN, bleek ons, dat de vertolking des anderen Werks. mede van zyne hand is. Onder het bearbeiden daarvan kwam hem-een ander AA lr Werk in handen 5 seed i adhd s unkens, °t geen nog geoordeeld zou nen ager aan het pn van CAAA IE te ontbree- ken, wordt aangevuld 5 „ zodanig, dat zy te zamen s, een geheel uitmaaken; en waar door men eene volle- » dige ontvouwing heeft van eene Gefchiedenis, welke, » Zo om haaren zonderlingen zamenhang , als om den » invloed, dien zy op het Staatsgeftel van Europa reeds » betoond heeft, en in deeze dagen meer en meer aan den » dag legt, den byzonderen aandacht ‘verdient van al- ə» len, die zig op de Gefchiedenis van hunnen tyd be- 3 Ren toe te leggen.” EE GE | it zette hem aan, om ook de Vertaaling „deezes Werks te onderneemen Van het Franfche Werk , uit Drie Deelen beftaande, behelsde het Derde Deel de Ge- Jchiedenis der Minnaryen van CATHARINA pe IL. Dit, door den Vertaaler op zichzelven wel een belangryk en leezenswaardig ftuk gekeurd, oordeelde hy ongefchikt omeen Derde Deel der Gefchiedenis’van PETER DEN III uit te maaken, doch gepast om als een AManhangzel tat het Leeven van CATHARINA DE Il te dienen; °t welk dan ook reeds, onder opgemelden Tytel , het licht aan- fchouwt. a Het Voorberigt des Franfchen Uitgeevers duidt den - | | Eje | o- C*) Zie onze Lett, voor 1800, bl. 462. GESCHIEDENIS VAN PETER [ÌI. 9$ oúgenoemden Schryver aan als een Man van verftand en aanzien, dien LODEWYK DE XV, in ftilte, aan het Hof van Pesersburg hieldt3 die ’er verfcheide jaaren doorbragt; zedert. het einde der Regeering van ELIZA- BETH, tot den Dood van ropewyK DEN XV. Het Werk, door hem, naa zyn wederkeeren in Frankryk , vervaardigd , was eerst flegts voor zyne Vrienden bee fiemd; dan, naa den dood van MONTMORIN , kwam het, van onder diens Papieren, in handen des Franfchen Uit: geevers , die er byvoegt: … De Gedenkfchriften door » RULRIERE (*) uitgegeeven, en het Leeven yan CA- » THARINA DE ÍI door J.: CASTERA, hebben ons niet » wederhouden, om dit Werk aan het Publiek mede te „deelen. De Leezer, aan wien de twee eerstgemelde » Werken bekend zyn , zal ons dank wyten (dank wec- » ten moest dit weezen) dat wy ook dit hebben uitge- » geven. Peren DE Í[I, fchier overal als een onver- » Îtandig en belachlyk mensch uitgekreeten, volgens de » Manifesten zyner trouwlooze Gemalin, die het ver- s» Íchriklyke haarer eigene wanbedryven daar door poog- „de te verbloemen , doet zich hier voor zoo als h » waarlyk was ; en dit gewigtig gedeelte van het Lec- » yen van de SEMIRAMIS van het Noorden wordt in dit » Werk aangeboden, ontdaan van alle vooroordeelen , » van allen invloed , van alle gewaagd vertrouwen.” De Inleiding geeft ons eene treffende vergelyking op: tusfchen de Keizers CLAUDIUS en PETER IlI; waartoe. de in het Werk zelve ook menigmaal weder- keert. Van het Werk zelve behelst dit Deel Vyf Boe- ken, welker inhoud in °t breede vooraan geplaatst is, en hierop nederkomt. Het eerfte Boek ftelt ons voor oogen, de Afkomst van PETER DEN IIl; de gefchiede. nis van zyn Geflacht; komst van denzelven in Rusland, door de befchikking van zyne Tante, Keizerin ELIZA- BETH; zyn Huwelyk met de Prinfes SOPHIA AUGUSTA van Anhalt Zerbst , naderhand CATHARINA Deg ll ge- | l Wy (*) Zie onze Vaderl, Letteroef, voor 1798, bl. 178. By onze aankundiging des eerften Deels van het Leeven van ca- THARINA pe lI, hebben wy, zie onze Letteroeff. 1799, bl. 447, Opgemerkt de zonderlingheid der herkomften van een en inder Werk, die Vorftin betreffende; dit vermeerdert die lyst. 94 | GESCHIEDENIS Wy kunnen niet afzyn van hier aan te nierken, dat de Schryver veel ombaalt , °t geen eigenlyk. buiten: zyn wak valt, of althans op. bykomende. .żaaken. voor eebe Leevensbefchryving te breed ftilftaat , en, °t geen :nog erger is, verfcheide. ftukken aanvoert, die gefchiedkun- dig verkeerd zyn, en dus gefchikt om-den. Leezer met wantrouwen. op. het overige te vervullen. . Wy zullen ‘er geene aanwyzing van doen 5 dezelve vallen den Ge fchiedkundigen ‘wan:de Moord/che. Ryken- terftond: in fet tweede Boek. verhaalt de merkwaardigfte Gebeur- tenisfen, geduurende den: tyd, dat PETER De -lE Groot- hertog van Résland was, en loopt tot:den dood van Keizerin ELIZABETH, .. ` ; i / i Het derde Por e eng siket rvd tot den ‘Throon, en zyn edelmoedig g oy den aanvange zyner Regeering. Veel goeds werde hier van dien Vorst gemeld. „ Maar,” zegt de Schryver ten: flotte, „ het s was voor deezen ongelukkigen. Vorst bewaard om » geene dan kwaalyk ingerigte. ontwerpen uit te voeren, 3» en zyn gedrag vertoont eene in °t a Epen tee > genftrydigheid. In de oogenblikken, hy ma-zyne „ reden en zyn hart luisterde, wilde hy met wysheid „ regeeren, en de voetftappen van PETER DEN GRO s. TEN drukken. Maar dit befluit was ras vervlongen ; > hem ontbraken verftand en de noodige kundigheden s tot een groot en goed beftuur, en hy liet zich niet „ leiden door de geenen, die. het doorzigt, dat hem » ontbrak, zouden hebben kunnen aanvullen 5 eigenzin- » bigheid beftierde zyne gemoedsbeweegingen į zynt ‘ss Overylling in de zaaken wagtte het oogenblik niet af, ‚ … het geen voor de. ere zyner ontwerpen gunftig se Was5 zyne natuurlyke hoofdigheid liet hem niet toe, » om ter juister tyd te wyken, en met omzigtigheidte | s» werk te gaan.” | | Geheel het vierde Boek kan van deeze. waarneeming | veelvuldige bewyzen opleveren ; doch gaat het zwanget van dezelfde uitweidingen, als wy in het voorgaandt te berispen vonden; en zou ’er op verfcheide aangevoer de ftukken niet weinig aan te merken vallen. Met het vyfde Boek ontvouwt de Schryver de Z& reg A door CATHARINA tegen haaren Eang | gefmeed ; de uitvoering daarvan; haare overwe diging VAN PETER IIL 95 van den Keizerlyken Throon ; hoe PeTER pe III, ge- dwongen zynde eene Acte van Afitand te tekenen, ge- _ vangen gezet, en vervolgens verraadlyk van het leeven beroofd wordt, — De aanhef van dit Boek is ingerigt om ons alles van den Schryver te doen verwagten. Zich. zelven verheffende , ziet hy uit de hoogte en met ver- serv andere Befchryvers deezer Omwentelinge neder 5 al op DE VILLIERS, een Franschman,:van wien hy verklaart, „dat hy: de Gefchiedenis der Omwen- j teling opmaakte volgens eene {chets- door de Keizerin s eigenhandig ontworpen ; hy hadt die geleezen , en kon verklaaren, „ dat dit ftuk: de Lykreden der Zedig- „heid van CATHARINA Was.” Van WILLIAM COXEs een Schryver, anderzins door hem. agtenswaardig ge- keurd, ‘zegt hy niet minder, dan „, dat CATHARINA » hem met Goud den mond rie hadt (*).” Het geheele Verhaal van coxe is hier van bl. 213 tot 263 te vinden. Ü | Alles is door deezen Schryver ingerigt om PETER DEN ÏÌI te verfchoonen, en CATHARINA pe Il in den ongunftigften dag te zetten. Wy zyn verre van haar te willen verontfchuldigen ; doch op zommige plaatzen fchynt onze Schryver zyn eigen Stelregel , dien wy hoogst goedkeuren, vergeeten te hebben. Naamlyk, onder zy- ne veelzins wederkeerende berispingen van COXE, aan- gemerkt hebbende, , dat hy, om zyn hof by cATHARI- „> NA BE lite maaken, den eerften pligt van eenen Ge- 5 fchiedíchryver vergeeten hadt,” laat hy ’er op volgen 5 s» De Gefchiedenis zou een aanhoudende lofreden, of, s» om beter te zeggen,een verdichtzel worden, zo zy ons s niets anders leerde, dan het geen ’er in de meníchen „ Agtenswaardig is, zonder ons derzelver driften, zwak- » heden en gebreken te doen kennen. Dan, dit is het „denkbeeld niet, dat men zich van de Gefchiedenis s vormen moet; zy zoude te veel naar vleijerye gely- 5 ken, dje aan eenen Gefchiedfchryver zyne waarde s» beneemt. Hy moet pryzen en laaken met maate. Na ə beweezen te hebben, dat men het hoofdgebrek noch » Vreest, noch bewimpelt , heeft men eerst pen rik , - 99 KICC> (*) Men vergelyke hiermede wat wy van deezen Engelfchen Schryver gezegd hebben, in onze Zetieroef. voor 1799, bl. 459, by de Beoordeeling van het Leeven van CATHARINA DE Il, 56 GESCHIEDENIS VAN PETER ÏÌÌ, sẹ» kreégens, om de daadzaaken, welke zy ook zyh, te » boek te ftellen, en openlyk hulde te doen aan de » deugd, die het voetftuk van haar ftandbeeld zoo wel ». met zich brengt als de fchande ván het misdryf on- » affcheidelyk is.” - E à „De meermaals pedagte Schryver van-’t Leeven van CATHARINA DE Íl, by lange na niet aan te zien als haar Lofredenaafr , houdt egter, gelyk onze Aankundigin- gen van dit Werk getuigen, haare „goede hoedanigheden niet agter, fchoon ze dikwyls in éene vry donkere fcha- duwe gefteld worden; onze Schryver fchynt niet zelden om woorden verlegen , ter uitdrukking van haare flegt- heden. Het is ‘er ook verre af, dat hyvalleszins zamen- ftemt met deezen; .— Strydigheden, welke zich althans voor den Vertaaler der beide Werken. niet hebben kun- nen verbergen ; en bevreemt het ons eenigzins, dat h zulks, op de doorfteekendfte plaatzen ,„ niet aanduidt, eenige pooging doet, om die Schryvers te doen zamen- ftemmen 5 — Schryvers, die beiden zo zeer uit de hoogte fpreeken , en van hunne berigtsbronnen met zo veel op- hefs gewaagen, fchoon eenige zo duister zyn als de Naa- men der Schryveren zelve; °t welk zamengenomen niet zeer ftrekt om vertrouwen op hun zeggen in te boeze. men. De Vertaaler heeft, wel is waar, zyn eigenlyke taak vervuld, als hy beide die Schryvers Nederduitsch doet fpreeken ; doch, daar het op Gefchiedkundige waar- heid aankomt, en zich ftrydigheden tusfchen die bei- den opdoen, zou het, onzes oordeels, wel gevoegd heb- ben, de Leezers des te herinneren, Waarheidlietde vor- derde zulks. ES, | i Een voorkomen van Egtheids-ftaaving heeft zeker het laaten volgen van Bewysflukken, die als Bylagen dit Deel befluiten. Dan voor Bewysftukken van dien aart waren veele der verhaalde gevallen niet vatbaar ; en behooren deeze ook meest tot de Omwenteling in het Rus- fisch ni ‚ de Ontthrooning en den Dood van PETER DEN lll, in zo verre zy daadlyk by de Rykswerande- ting van’s Hofs wegen het licht zagen. Als een volkomen ie Aa kunnen wy egter niet befchouwen het hiet geplaatfte, onder het Opfchrift: Zeker Stuk, op last van CATHARINA DE II, tegen peTER IlI in ’t licht gegee ven.. Van dien aart is ook de Bylage, getyteld: Onzydig Onderzoek der Stukken tegen PETER ŞI in % licht ge geeven, Beide die Stukken zyn egter zeer etana HOUGHTON"EN PARKS REIZE. 67 Reize en. Ontdekkingen in. de Binnen-landen van Afri- ca, gedaan door den Majoor HOUGHTON en den a MUNGO PARK » beiden Gendelingen der Africaanfchg Maatfchappy, te Londên opgerigt, ter bevordering van den voortgang der Ontdekkingen in dat Wacrelddeel ; verrykt met eenige Aardrykskundige Ophelderingen van den Majoor Je RENNELL, Met Kaarten, Gau d naar het Engelsch. Te Haarlem, by F. Bohn, 18oo. In gr. Sva. 242-6. ic Me hed Eje eerte gedeelte van dit Werk ftelt ons kortiyk voor „oogen „… wat «de Majoor HOUGHTON . gedaan hebbe ter volvoeringe van de taak, die hy op zich ge- nomen hadt, om den loop, eñ, ware het mogelyk ,. den oorfprong en den mond van de nog niet genoeg bekende Rivier de Niger te aalen; de Steden Zombutou en Housfa, vån welke men berigten, die den opfpeuringslust gaande: maakten „ontvangen. hadt, te bezoeken. De berig- ten deezes Reizigers zyn kort, maar belangryk., Hy vér- door het:leeven in deeze zyne nafpeuringen „en, volgens het berigt eeniger Negers. aan MUNGO PARK, op deeze ellendige wyze: HoucnToN,wiens kort Reisberigt hem kenmerkt- als een onverzaagd Man, vol geestdrift om het werk, ’t-geen hy op zich genomen hadt, te vol. voeren, -geduurende zyn verblyf te Farra, eenige Moo. rén, die na Zisheet reisden, overgehaald hebbende, om hem na die plaats te vergezellen , ontdekte , dat zy ten oogmerk hadden , hem té-befteelen, en wilde te rug keeren; deezen , dit ziende, beroofden hem van alles, namen met. hunne Kameelen de vlugt, en lieten hem, geheel aan zich zelven overgelaaten, te voet omzwerven, zonder voedzel, zo dat hy in °t einde onder het ge- wigt van zyn lyden bezweek : dan zy wisten niet ze- ker, of ook die wreede Mahomedaanen hem vermoord hadden. Zyn. Ik werd in de bosfchen gefleept, en de Negers t aan den Heer PARK van verre de plaats, waar °t zelve in de open lugt gelegen hadt. De Aardrykskundige Ophelderingen van Africa, door den in dat vak uitfteekenden RENNELL, die de tweede afdeeling uitmaaken, laaten geen verkort berigt toe. Het grootfte gedeelte deezes Werks beftaat in eene verkorte opgave der Reize, Ontmoetingen en Waarnee. LETL, 1JOL. NO, Je mige J ima 93 ir. HOUGHTON CEN. PARK mingen-ven -den Opvolger des ongelukkigen zoucn- TONS, den Heere MUNGO PARK, Wy zullen niet treeden in eeneé'opgave van dit Reisverhaal, in vyf Hoofdftuk- ken afgedeeld';' welker inhoud „vooraan geplaatst, het ge- heel beloop dier speren, zo zonderling als gewigtig, en vol van de treffendfte ontmoetingen, die hem meer dan: ééns met het lot zyns ongelukkigen voor- angers dreigden, doch-’t welk- hy gelukkig ontkwam. Dese n“Veelvuldig , doch worden afgewisfeld door voorvallen ván‘eénen vrolyker en der menschheid veree- render aart, alsmede door gewigtige waarneemingen , ftrekkende ter beantwoording aan het oogmerk zyner Reide; om ons bekend te maaken met door. Ewropeaa- nen onbezogte oorden.: In een zo ongunttig ticht: al de Mooren doorgaande voorkomen ,:in een-zo :gunftig vertoonen Zich veelal de Negers. Te zeer, óm-dezelve niet kortiyk aan te flippen, trof ons eene ontmoeting ten huize van eene Negerin , in cen geval, dat-PARK noch- huisvesting , noch het noodig voedzel kon beko men. Onder het loeijen van: den wind ‘en: het: dreigen van eén ftortregen 4 maakte de Reiziger zich: gereed om zyn paard te- ontzadelen, en zich onder een boom neder té leggen. “j, Dan Ook: ditmaal ,” luidt ‘het Kerma „> md onze Keiziger zyn geluk aan de-Men - heid eenêt Sexe te danken, aan welke dit gevoel nas _ tuurlyk fchynt eigen te zym sa ‘het’ vallan:van dert avond haderde hem eêne zwatte Vrouw; welke van den akker te rug kwam, ens zyne vermoeidheid: en neere flagtigheid befpeurende ‚ .zyn-paard by den ‘tom nam, eù hem met“eene houding van’ medelyden werzogt, onm haar té-volgen.: Zodra zy aan haare ‘hut kwamen, ontttak' zy eerie lamp , onthaalde den-Heer Park op een uittuntenden visch, haren zyn paard: overvloedig; vån koorn, en fpreidde éénè mit op den gtond, op dat hy zich ter ruste kon nederleggen” -— ` Veel was dit réeds'; ‘maar meer Ontmoette hem ín’ die -herberg- zaame wooning. Immers pi tekent Op, „ dat deeze braavé Negerin, tóen zy dlle de pligten der Gastvry- heid, aan hem vervuld hadt, alle haare vrouwlyke Huis= nooten, welke hem al dien'tyd met oplettenheid be- chouwd hadden, derzelver gewoone werk , in het katoen= Spinne, befEâande , deedt hervatten.’ Zy bragten hier: jede eén- Boor gedeelte van den nagt door, en veraan= e gengamden uren arbeid, door het zingen van yaaa REIZE IN DE BINNENLANDEN VAN AFRICA, 99 de gezangen, waar van ’er cén, buiten twyfel, adt den Heer rax zeer onverwagt voorkwam, vermids hy zelf ‘er het onderwerp van was. Hetzelve werd door ééne Vrouw gezongen; welke tusfchen beiden door de overi= gen, by wyze van een choor , verzeld werd, en bevat- tede de volgende letterlyk vertaalde bewoordingen. „ De winden huilden, en de regen viel, … De arma blanke kwåm , en zette zich vermoeid onder onzen boom neder, — „Hy heeft geene Meeder , om hem melk te brens gen, noch Vrouw, om zyn koorn te flampen. == Choor, Dat wy ons dán over den blanken Man ontfermen! Hy heeft i soan Moeder, enz. NE s Deeze woorden, fchoon zeer eenvouwig, dóch ftrees lend voor. het bart, verfpreiden een aangenaart licht over de zeden en gebruiken deezer Wilden, onder welken de arap van alle de huislyke pligten der: Vrouwen t aan . l ? By eemen Mahomedaanfchen Schoolmeester, die ten aanziege van Afdersdenkenden zeer verdraagzaam was, gehuisvest, doedt Pank deeze ontdekking: , Behalven den Koran eh een of twee uitleggingen van dit boek bes at ay verfcheide handíchriften , welke hy gedeeltlyk van de Moorfchs Kooplieden gekogt , en gedeeltiyk van de nabuurige Bwshreens geleerd en zorgvuldig afgee fchreevén- hadt. De Heer Parus die, js oe loop zyner seize, nog andere handíchriftlen zag ; fprakt met den Schoolméester over dezelve, en ontdekte, dat de. Negers; onder anderen, eene Arabifche overzetting van de boeken van Mozes, die zeer by hen in agting Zyn; van de.pfalmen van David, en eindelyk van het boek van Jezatas; bezaten, Door middel van deeze boeken: zyn: verfcheide Negers, die tot den Mahomee daanfchén Godsdienst zyn overgegaan, met de voornaam» fte gebeurtenisfen des Ouden Testaments bekend gewot- den; en: de Heer paRK berigt, dat de gefchiedenis van Adam en Eva, de dood van Abel, het leeven van Abraham, Izaäk en Jacob, de gefchiedenis vari Jo/eph en zyne Broederen, benevens die van Mozes, Dayid, Salomon . ES ra aspen pooo måuwkeufig ‚in Manding taal aan haald werde.” D! l ; å. Beter kunnen wy onte Aankundiging van dit zeer en mét oordeel vertaalde Werk niet befluïten , dan met de flotsopgave, wmr y deezen : „De reize = bava) a too “- HOUGHTON EN PARK den Heer PARK, door de binnenlanden van Africa, is, in de daad, zeer belangryk, en heeft ons meet gewig- tige zaaken, omtrent dit waerelddeel, leeren kennen, dan eenige der voorigen , welke door anderen. onderno- men werden : want zedert hy ons den oorfprong van de groote rivieren de Senegal, Gambia en Niger heeft p helje ‚ weeten "Yo waar de hooger deelen van Africa gelegen zyn , en kennen tevens de juiste grens- fie tusfchen de woestyn en de vrugtbaare deelen de- zes vastenlands , benevens die , welke het land der Mooren van dat der Negers affcheidt. De laatfte ont- dekking , inzonderheid, is , buiten tegenfpraak, woor ons van het hoogfte gewigt, en draagt niet weinig by, om ons, niet flechts over de natuurlyke, maar ook over de zedenlyke , hoedanigheden dezer beide volken te doen oordeelen ; want de ligging en lugtítreek van een land ‚geeven aanleiding tot gewoonten, die niet zelden het na- tiohaal character bepaalen. Ì - ’Bovendien kan de reis van den Heer PARK te- wens áls een zegepraal der oudheid worden aangemerkt, vermids door dezelve verfcheide zaaken, betreklyk de Aardrykskunde en Natuurlyke Historie, zyn bevestigd ‘geworden , die wel door verfcheide oude Schryvers zyn te boek gefteld , doch waar aan wy, by mangel van genoegzaame kunde, tot hier tve eije je: ge- loof te geeven, Van dien aart is de loop des Nigers, en de gefchiedenis der Lotophages. Reeds voor meer dan twee-en-twintig eeuwen maakte HERODOTUS gewag van eene groote Rivier, zeer ver ten Zuiden van de roote_ woestyn gp „ en waar in zich zeer veel rokodillen ophielden, Deze rivier ftroomt, volgens zyn berigt., van het Westen naar het Oosten , en doorfnydt Africe op peyia wyze als Europa doot den Donau verdeeld wordt. De Reizigers, voegt hy ‘er by, die van de kusten der Mfiddellandfche Zee vertrokken waren, en deze ontdekking deeden, kwamen aan eene aanzienlyke Stad, welke op den oever der Riviere in gefchil gelegen was, en wier bewooneren. Zwarten rens et is waar , dat genoemde. » Wat nu de Lotophages betreft, hieromtrend ver haalde de Fabel, dat zy volken van Africa waren, die een vrucht, Lotus geheeten , tot hun voedzel gebruik- ten, welke het vermogen bezat, om de Reizigers , wan- neer zy ‘er van aten, hun Vaderland te doen vergee= ten; doch de Heer Park heeft, door naar het zyne te rug te keeren , de valschheid van dit gevoelen bewee- zen, ten zelfden tyde dat hy het beftaan van deze vrucht » Wy kunnen, onzes oordeels, dit verflag der Reize van den Heer PARK niet beter befluiten, dan. met aan te merken, dat wy ten aanzien van onze kennis, om- trend het binnenfte van Africa, juist zo verre gevor- derd zyn, als de Ouden, voor omtrend twee-en-twintig eeuwen, reeds waren,” Een flot, °t geen, in de daad, niet veel tot lof der gedaane ontdekkingen fchynt te ftrekken; dan dit moet zeker in eenen bepaalden zin verftaan, en niet in volle ruimte opgevat worden, ‚Immers het Werk voorhan- den wyst, in verfcheide opzigten , het tegendeel uit; en is dit zeker een der redenen geweest, waarom de Verə taaler ’er zyn arbeid aan befteed, en zyne taak loflyk Van Wederwerkingen in den Staat. (Politieke Reaâien.) Naar het Fransch, door j. G. n. HASN, In den Haag, by l. van Cleef, An gr, 8vo, 231 dl. > Ze de vreemdheid des Tytels, als de bekendheid van den naam des Vertaalers of Naavolgers, wekken de- aandagt. Eene vry breede vooraffpraak aan den Leezer zal ons licht re verfchaffen, wegens den Schryver, en den aart des er , í De Voorredenaar toont aan, dat de Omwenteling, welke wy beleeven, grootlyks onderfcheiden is van alle voorgaande Omwentelingen. Het is eene omwending van denkbeelden , verfchillende van die de loop der eeuwen onder de mene fchen daargefteld heeft; alle de andere in belangrykheid en uitgeftrektheid van doel overtreffende. Schoon de Naavolger de dwaalingen niet wil wegpraaten , noch de ah H 3 a J02 VAN WEDERWERKINGEN verbloemen , noch de gruweldaaden ontveinzen, welke de Franfche Omwenteling bezwalken, beweart by, s dat de vloed van dwaalingen en misdaaden, welken wy zagen opftuïven, „ geenzins tot het nieuwe Stelzel behoort, dat het, in tegen- s deel, dien uitfuit; dat hy ongelukkig met de invoering der y hieuwe Maatíchappyelyke Orde is verbonden geraakt; dat „de redelyke Opmerker dat famenweefzel op geenerlei wy. s» ze behóort aan te merke , als een natuurlyk of noode sa Zaaklyk gevolg der invoering van het nieuwe Stelzel ; neen, s» maar dat herzelve moet toegefchreeven wordén aan laffe on » verfchilligheid, dwaazen tegenftand, zélfzoekende eigenbaat s, en dolle overdreevenheid.” `" Veelligt zou men, ’s Nederduitfshen Naavolgers naam lee- gende, denken , dat hy, dit Voorberigt fchryvende, dit Werk in ‘t licht zendende, van zich zelven en zyne Lorgee hooten hier te Lande zou fpreeken; dan hy verklaart op dit ftuk: „Ik zoek noch by anderen, noch: by my zelven, » eenig fmertlyk gevoel te verleevendigen. Niets zou my 20 „zeer verdrieten dan [afs] den draad op te aora van ge- »» beurtenisten, die, hoe zeer dië ook myn hart doorboord » hebben ,; evenwel „ by de befchouwing des grooten Omme- » zwaays, zeer kleine voorwêrpjes zyn; maar dit zàl ik zege »» gen: dat de Franfche Revolutie op de Bataaffche wel eens » anders hadt kunnen , en wâarom zau ik ‘er niet byvoegen? wel eens anders hadt mogen werken, Ondertus- s fchen belet dit in geenen deele , dat het Bataaffche Volk » aan het Franfche,dat onze Omwenteling aan die van Franke pryk oneindige verpligting heeft.” Dit onderzoekt hy nader , en toont, naa eenige meer alge- meene aanmerkingen, dat de drie oorfprongen der Staatsrampen in ons Land waren —— Gebrek añn Kenheid — Veree- miging van Kerk en Staat — en Britfcle Invloed.- Deeze gyn doot de Omwenteling geweerd. Hierop erkent de Bure ger HAHN : De Revolutie, ’t is waar, heeft den Vader » lande veel, en in allen opzigte zo veel gekost, als dit Land, »» Ontbloot van inwendige kragt en een gewrocht van kunst, > Eenigzins lyden kan ; maar, om dit billyk te beoordeelen, s, moet men de omflandigheden van 1795 gade flaan, Men » moet, vooral, in aanmerking neemen, dat de Republiek » dien neteligen toeftand verfchuldigd was dan haaren voori- » gen draay in den Engelfchen kriag,” „» Ook zàl geen ss tedelyk, mensch beweeren, dat de Republiek nu reeds ge ss lukkig ie, ——— Maar hoe was zulks mogelyk ? Hoe kou ‚‚ men ploegen, zaaijen, maaijen en oogften te gelyk? ” Hy voegt 'er nevens, ’t geen wy niet kunnen nalaaten af te fchryven, als een zeer juist atbeeldzel van veelen in den Lande. dat ons plekje Lands, by het nieuwe Stelzel, niet , alleen voorfpoedig zal kunnen zyn en blyven,- maar Ook, dat onze Omwending , aangemerkt en behandeld wordende als een fechas keltje van de groote Omwehding, voor het geheele Mensch- dom van veel belang is. p De Bataven,” op dat: wy ’s Schry. vers eigene woorden bezigen, „hebben :dus alle teden om. te „ juichen, dat zy reeds zo verre gevordefd zyn, Hun belang „ vordert, dat zy de Fran/che Omwending meer en leeren kens ss pens dat zy haar edel doel meer en meer leereù bemine „ nen en helpen treffen ; dat zy vooral, uit de aandachtige „ befchouwing haarer geduchte. verfchynzelen:, de nuwigheid „ opzamelen , waar voor dezelve zo uitweemend gefchikt is,” Naa deeze meer algemeene bedenkingen, ftelt de Schryver te neder , hoe het hem byzonderlyk voorkomt, dat men żyne gedagten niet genoeg kan ophelderen op het ftuk van Staats kundige Werking en Wederwerking. Wat men daardoor te veitan hebbe, en das ter opheldering van den Tytel, dient het (*) Het is ín Staatkundige Schriften van deezen tyd zeer noodig, jaar en dag aan te tekenen „ waarin de Schryver de pen voerdé. De Leezer weete dan, dat deeze Voorréde ondertekend is ia den Zaag „ deu 30 van Lemiemaand, jaar V- T 179.) i 4 y p 104 VAN WEDERWERKINGEN het geen hy te nederftelt, ;, De Maatíchaplyke-Orde behoort „ tot de zedelyke wereld , tot het ryk des verftards. In 't ‚ zelve is’t onmogelyk, de kragt van Werking en Wederwerking „ zo te bepaalen, als in de natuurlyke of lichaamlyke wereld, „ Hier is werking altyd gelyk aan wederwerking; maar in den » Staat veroorzaaken ook wel voorgaande beweegingen van „ menfchen of denkbeelden , volgende tegenbeweegingen; wer- p kingen hebben ook wel haare wederwerkingen; doch, naar a den aart- der driften, overtreft de tegenbeweeging dikwyls s» de beweeging zelve; en gelyk de taal geene juiste woorden „s heeft; om iedere klimmende toeneeming van Wederwerking s» in den Stäat te beftempelen, zo wordt hier. door verwarring » van denkbeelden veroorzaakt. De kragt der woorden op „ Onzen geest is ongeloofiyk , en hoc meer men met zekere ‚‚ woorden ziet fchermen, hoe. geduchter de invloed is van s derzelver betekenis: zo veel meer ook dient meu op derzel. » ver onbeftemdheid agt te flaan, en het daar uit omftaande p nadeel te weeren.” ae Hierop merkt hy vervolgens aan, den oor{prong van dit Werkje vermeldende : ,, De Historie der Vereenigde Neder- ` şs landen levert eene daartoe gefchiste gelegenheid op, om » dat, in de eerfle plaats, de zogenaamde nieuwe Gefchiede- » nis, niet meer dan twee eeuwen bevattende , zich niet » moeilyk laat overzien; om dat, in de tweede plaats, alle de ə» Beroerten van de Revolutie van maurits, of liever van het s fluiten des twaalfjaarigen Bettands af tot aan die van 1787 s toe, als Werkingen en Wederwerkingen , behoudens het s Oude Stelzel, kunnen en behooren befchouwd te worden. s Ook zelfs naa de Omwending van 1795 kan men ophelde- s ringen genoeg vinden op ’t ituk van Werking en Wedere » werking in den Staat.” Tot dit laatfte oordeelde de Voorberigtfchryver zich zeer ongefchikt: hierom bepaalde hy zich by de eigenlyke befchou- wing der Franfche Omwenteling, fchoon hy zeer wel bere- kende, dat of zyn werk niet deugen zou, of dat 'er zaaken in moesten voorkomen, op onze. voorledene en tegenwoordige. omftandigheden toepasfelyk. ,, Dit,” fchryft by, „ fchroomde » ik niet: want myn oogmerk was juist nuttig te zyn, mt » vermyding van perfoonlyke haatiykheden.” Met het voorneemen bezield, om zyne denkbeelden des- aangaande op ‘t papier te brengen, en ten dien{te zyner Land- rvi uit te geeven, kwam hem het Werkje van den Frane chen Burger B. CONsTANT in handen, ten tytel voerende Des Réafions Politiques, gedrukt in Germinal des vyfden Fianfchen Jaars. Van den Schryver betuigt hy volftrekt niets te wee: ten, niet of by eenige rol gefpeeld hebbe, niet eens of hy nog leeve. Maar des Franfchen Schryvers Werk trok de aan- dagt van den Burger nauw daarom des te meer, en ‘er was geen Be IN DEN STAAT. ras gevaar van vooringenomenheid. , Hy vondt,” dus luiden zyne eigene woorden, p, naar zyn gevoel, ín 't zelve zo veel ge- s» zond vertand, zo veel kennis van zaaken en menfchen , » zo veel zuiver Republikainisme, dat hy den tyd-niet beter ss dagt te kunnen befteeden, dan door hetzelve in onze We- » derduitfche taal over te brengen.” Onder de bewerking gevoelde hy ftraks, 'er geene enkele Overzetting van te kunnen maaken , maar nu eens iets uit te moeten laaten, of -'er tusfchen.te moeten voegen; ook zogt hy, voor den MNederduitfchen Leezer, de zinnen wat minder lang en den ftyl wat duidelyker te maaken; fchoon 'er in zyn Werkje byna geene denkbeelden voorkomen, die het oorípronglzke niet uitdrukt, of waartoe het althans niet rechtftreeks geleidt. Schoon, over 't algemeen, het Werkje verftaanbaar en duidelyk genoeg zy, zyn ’er , ondanks de bedoelde klaarheid des Naavolgers, verfcheide duisterheden, onzes agtens, in overgebleeven. Zo breed oordeelden wy van den aanleg en aart van dit Werkje te moeten fpreeken , om het onze Leezers te doen kennen. De opgave van den Inhoud der Hoofdftukken zal ons nog meer toelichten. De Schryver handelt in het Ifte H. van de forten van Wederwerking: naar zyne opgave, kan de Wederwerking in den Staat Menfchen ten voorwerp hebben; zy kan ook denkbeelden betreffen: van hier de onderfchei= ding in Wederwerking tegen Perfoonen of Menfchen, en We- derwerking tegen Denkbeelden of Zaaken. Het Ide gast over de Pligten des Bewinds by Wederwerking tegen Menfchen. — Het Ilide , van de Pligten des Bewinds by Wederwer- king tegen Denkbeelden, — Het IVde loopt over de Plig- den der openbaare Schryveren by Wederwerking der Denkbeel. den. — Het Vde fchetst het gedrag van fommige Schry. vers in tyden van Omwenteling. — Het Vide beantwoordt de Vraag, Waarop kunnen de Vrienden van Verlichting en Vryheid hunre hoop vestigen? — Het Vilde heeft ten ope Schrift, van ede Onfeilbaarheid der Beginzelen. — Het Villfte fchetst de Willekeur en derzelver onberekenbaar rampzalige ge. VOÛGEN, — Het IXde behelst het Beflwit uit alles opgemaakt, De aanvang van dit laatfte doet ons ’s Schryvers en ’s Naa- volgers doel met korte woorden kennen. „ Het oogmerk van » dit Werkje was drieledig. Eene ernftige waarfchuwing te- » gen Wederwerkingen — het wekken van behoedzaam- ss heid tegen Willekeur , en pooging ter vestiging des Ryks ss Van Beginzelen. — Ik denk, dat, wanneer ik flechts een s» der drie leden van myn oogmerk heb mogen treffen, hetzel- s Ve in zyn geheel bereikt wordt. Zodanig is de gelukkige š, kragt der waarheden en van derzelver aaneenfchakeling. » Ô, Myne Landgenooten! bezeffen wy allen de rampzalig- n beid der Wederwerkingen, laat ons dan toch alles, wart B 5 s, naar tos VAN WEDERWERKINGEN IN DEN STAAT. <» naar Willekeur zweemt , fchuwen, als de pest, Wederwer- » kingen zyn altydhet gevolg van Willekeur, = Is deeze ‚‚‚ eene pl1ag van verwoesting en (chrik, laat ons dan nimmer „» Wederwerkingen. gedoogen ; zy vestigen het gevloekte Ryk ‚‚-van Willekeur. —…— Eindelyk , willen wy en Wederwer- » kingen en Willekeur ontgaan , willen wy ons tegen beide 2) Waarborgen, laaten:-wy ons dan geheel verpanden aan Be- ‚> ginzelen. Het.zyn dezelve en dezelve alleen, die ons tè » gen Wederwerkingen em- Willekeur kragtdaadig behoeden ‘3s kunnen. er: Waar kan men ooit een betlendiger rust- s» punt vinden? Hoe zullen. de revolutionaire trillingen een „ Einde neemen, de ftaatkundige {tormen bedaren , de oor- s» Zaaken van woelingen beroerte weggenomen worden, hoe » anders dan door het Stelzel der Grondbeginzelen 2’. Hoe veel ‘er: ook in dit Werkje moge voorkomen, 't geen gewis veelen onbehaagelyk klinkt, zal de leezing. en herlee- zing misíchien in ftaat zyn om der Omwentelinge harten te Winnen, naar gelange zy, by het hier voorgeftelde wegens. de Franfche Omwenteling, leeren, der Zedenloostieid toe te reker nen wat haarer is, er. de eigenlyke bettanddeelen der Revoe lutie in derzelver eenvoudige fchoonheid te befchouwen,. Beknopt Verhaal der Lotgevallen van Mevrouw DE GENUS, na de Pranfche Omwenteling. Behelzende haar vertrek met Me- ` jufvróuw VAN ORLEANS van Parys naar Londen , waarheen PETION Aaar verzelt; haar verblyf in Engeland en ontmoe- tingen aldaar ; haare te rug reis naar Vlaanderen en Frank- ryk; haare verbanning van daar, en haare reis met Mejufvrouw VAN ORLEANS door Duitschland naar Zwitferland; haar vers bhyf te Bremgarten in een Klooster, waar Mejufvrouw van ORLEANS af)theid van haar neemt; haar’ vertrek naar Hame burg, Braband en Holland; haare ontmoetingen aldaar, en haare Brieven aan Mejufvrouw vaN ORLeANs en aan Myn- Acer VAN CHARTRES. Te Utrecht, by G. T. van Paddenburg en Zoon, 1800, In gr. 8yo. 196 bl. evrouw DE GENLIS ís bekend, ook in ons Land met M roem bekend , door haare Gefchriften. Zy verfchafte vele goede menfchen menig aangenaam en nuttig uur; en vele waardige ouders zyn haar recht hartelyk dankbaar voor ‚menige goede lesfen in het vak der opvoeding. Hare lotge- vallen zyn dan ook voorzeker voor een aantal onzer Landge- noten, die haar, door hare gefchriften, kennen en lief heb- ben, belangryk. Zy deelde naturelyk in de rampen der Om- wenteling in Frankryk : haar geval was nog al byzonder; hare betrekking tot het Huis van Orleans is bekend , en dzarem waren zeer velen der Franfche Uitgewekenen tegen haar ten © hoog- LOTGEVALLEN. YAN. MEVROUW ‘DE GENLIS, 107 hóogíten verbitterd, De tytel geeft in °t kort de boofdby~s zonderheden op; ‘die men in, dit Werkje aantreft. Wy. kuns nen 'er ook niet meer: van zeggen : het- is in de daad een beknopt verhaal; wy zouden dus, wilden wy alles aanftippen , alles nagenoeg, moeten affchryven. ‚Ik zal verzoeken,’ zegt Zy, „herroepen te worden in Frankryk, en 'er dit werkje heen zenden, zoo hast men het zal afgedrukt hebben, — Ik bewys in dit werkje : 1. dat ik- geen witgeweekene bert, en. ten 3. dat al het geene meh my, op een losfen voet, en zons der eenig bewys, werweeten heeft, volffrekt valch is, en dat. ik by gevalg onrechtvaardigdyk vervolgd , verwezen, en beroofd ben geworden.’ Het is dus een Verdedigings-fchrift; vao daar. dan ook , dat zy van tyd tot tyd uitweide, over hare, door- gaans maar weinige, kennis met perfonen , die in de Omwen= teling enen rol fpeelden; dit is toch overal haar geest: „ In Myn:ganfche leven heb ik my in geene ftaatszaken gemengd; myn weerzin voor álles dat daar nair kan gelyken, en gee volgelgk : myne onbekwaamheid daartoe waren zo wel bekend, dat myne vertrouwdfte vrienden my nooit geraadpleegd hebben over bunne ontwerpen in git:vak. Zy vertrouwden my hunne gevoelens. en bunné ignerlyke. geheimen ; maar ik had flechts eene nietsbeduidende eri zeer verwarde kennis van de hope „ welke zy-op ftaatzucht-en de fortuin voedden. By deze zoore ten van onbezoredheid heb ik altoos {maak gehad voor een afgezonderd , zittend en ftil;leven,” enz. Haar Echtgenoot, Mynheer DE SILLERY,"is onder ROBESPIERRE geguiljotineerd, mer was ons, ibetgeen zy ons meldt dat hy haar fthreef , by den dood van LooewyK XVI: „, Ik zend u mye ne mening in deuk; gy zult 'er in zien, dat ik ftem voor de öfsondering tot aan den vrede; ik houde rondborftig (taande , dat hy den dood nier verdiend heeft, en dat wy het recht niet hebben om hem te vonnisfen, enz. Ik heb de infpraak van myn geweten gevolgd, zeer wel wetende, dat deze myne zoo klaar witgediukte mening het vonnis myns doods is.” Maar wy zouden ongemerkt, en tegen ons oogmerk, in derheden komen , waarvan wy alleen maar deze éne Onze Lezers willen mededelen: ,, Zomtyds,” zegt Mevrouw DE GENLIS, bl. 135 enz. ‚, werd ik in de openbaare papieren, onder anderen in de Fran/che Leidfche Courant, op de onge“ e wyze ten toon gefteld; in dat papier zeide men: ik, fchoon door 't Hof van Frankryk overladen met wel: daden, voor een groot gedeelte de Omwenteling bewerkt hadde; dat fk my met Mynheer ne MONTESQUIoOU en den Heer pe cuarTRes in een paleis ophield, 't welk de Heer pe MONTESQUIOU had laten bouwen; en dat buitenfpoorig arty- kel eindigde met deze uitdrukking: eindelyk fcliept Mevrouw DE SILLERY gerustelyk adem in Zwitferland.’ Een vriendin zond haar die Courant, en meldde, dat Mynheer Luzac, die er 108 VERHAAL DER LOTGETALLEN ter Schryver van was, voor een eerlyk man te boek ftonds' verzogt haar hem te fchryven, wanneer hy voorzeker zyn gezegde herroepen zou. deugdzaamheid of braafheid denken, wanneer men, na hem duidelyk bewezen te hebben, dat hy iemand onwaardiglyk belasterd heeft , (ziet , dat) hy zich niet haast, zyn gezegde te weerfpreken? Daar men verzekert, dat de Heer Luzac een eerlyk man is, wil ik drie dingen geloven; dat hy dat arty« kel niet gefteld heeft, dat hy het niet geleezen heeft, en dae kem myn brief niet ter hand is gekomen.” nd Intusfchen ontveinst zy toch ook in deze hare Verdediging hare gevoelens niet. Wy willen nog enige regels afichryven, die gewis byval vinden zuilen by de onbevooroordeelden, en ook by ons van nut kunnen zyn : ‚Ik heb,” zegt zy, bl. 13, ‚ Oprechtelyk veel opgehad met de Omwenteling, vooral ges duurende de eerfte agttien maanden; fchoon ik my ten uiter- {ften bedroefde over eenige uitfpoorigheden, welke toen reeds de zegepraal van ’t volk befmetteden; ik dagt dat de nieuwe Staatsregeling, hoe onvolkomen zy zyn. mogt, altyd eene one Schatbare weldaad zyn zoude , dewyl door dezelve verfchrike kelyke misbruiken en willekeur vernietigd -werden ; en in de daad, indien het hof ter goeder trouw gehandeld had , indien de eerfte uitgewekenen redelyker geweest waren, en niet voot altyd de vlugt genomen hadden, toen zy het woord Vryheid alomme hoorden uitgalmen , geloof ik nog, dat wy flechts ééne omwenteling zouden gehad, en dat dezelve het geluk van Frankryk zou uitgemaakt hebben. In weerwil van deze wyze van denken, verlangde ik vuuriglyk eenige vrienden te behouden , die gansch anders dachten dan ik; maar hunne onverdraagzaamheid boezemde hen een haat in, in welken ík nimmer deel nam ; zy braken met my , en wierden myne vyanden. «+... Misfchien dat dit gefchrift hen in de handen kome. Ach! mogt het hun leeren, dat onze gemeene ramp- fpoeden een nieuwen knoop gelegd hebben aan de banden, welke ons voorheen te famen hechteden; zo zy in eene zoo natuurlyke hartsaandoening geen deel nemen , beklaag ik hen dubbel. .... Hoe zwaar valt de rampfpoed , wanneer hy, ver re van het hart te louteren , hetzelve verbittert, en de on- billyke wrok doet voordduuren!” En bl. 