veld ssennederland 01
Daarbij speelde bovendien zijn verlangen mee om ‘ons nog eens speciaal te kunnen meten met gelijke wapens en uitrusting’ tegenover de Duitsers, die met superieure minachting op de Nederlandse militair neerkeken. Hij was er daarbij van overtuigd, dat de bezetting zeer lang zou duren, en toen hij van de mogelijkheid van een militaire opleiding in Duitsland vernam (blijkbaar had de wer- vingsagent tegenover K. het werkelijke doel van München geopenbaard!) besloot hij meteen hiervan gebruik te maken, teneinde later de verworven militaire kundigheden voor verzetsacties in de sfeer van een langdurige guerrilla te gebruiken. Op 20 juli 1940 was hij met een transport van 300 man, uitsluitend uit NSB-ers en avonturiers bestaande, per trein naar München vertrokken, waar hij onmiddellijk een anti-Duitse geest trachtte te kweken, niet zonder succes. Toen de Duitsers later van de vrijwilligers een eed op Hitler verlangden, ging K. tot nog openlijker verzet over, weshalve hij gearresteerd werd en bijna twee jaar in gevangenissen te Scheveningen en Düsseldorf en tenslotte in het concentratiekamp Sachsenhausen doorbracht. In augustus 1942 werd hij losgelaten, kon naar Nederland terugkeren, waar hij zich prompt bij een verzetsorganisatie aansloot. Tenslotte bracht hij het tot KP-leider* van een district in het westen van het land, en nog later tot districts-sabotage- commandant, in welke functie hij distributie-kantoren overviel, vuurgevechten met de Ordnungs- polizei leverde, enz? Een opmerkelijke carrière inderdaad. Men zou wellicht geneigd zijn het hele verhaal als een na- oorlogse verdedigingsconstructie af te doen, ware het niet, dat de verzetsactiviteiten van K. — waarbij hij overigens in een bepaalde periode door twee andere Nederlandse ex-SS-ers geassisteerd werd — en zijn rol te München door andere stukken? bevestigd worden. Inderdaad fungeerde K. als een van de meest actieve figuren in de groep, die de in de kazerne binnenstromende Nederlanders trachtte te bewegen zo snel mogelijk weer naar huis te gaan, inderdaad trachtte hij een zekere nationale anti-Duits gekleurde stemming erin te brengen, waarbij de Duitsers onbedoeld zijn beste helpers waren. De Gerichtsoffizier van de Standarte ‘Westland’ berichtte op 30 november 1940 aan de vader van K., dat diens zoon uit de SS was verwijderd, omdat hij de hoofdpersoon was van een groepering, die er op uit was een negatieve stemming van ongehoorzaamheid, Drückebergerei en dergelijke te veroorzaken. K. K. was stellig een extreem geval; het is hier nogal uitvoerig geschilderd, in de eerste plaats van- wege de geestesgesteldheid, waarmee sommigen in München aankwamen, en voorts in het algemeen om te laten zien, hoe verschillend èn verschillend gemotiveerd de Nederlandse vrijwilligers in de Waffen-SS waren. Eveneens extreem, maar dan kennelijk aan het andere uiteinde van het politieke spectrum, is het geval van de vaandrig van het Nederlandse leger — net losgelaten uit krijgsgevangen- schap — die in juli 1940 een baan bij de Gestapo ambieert, en naar de opleiding te München wordt verwezen. De man gaat daar naar toe, wordt na enige tijd weliswaar verplaatst naar de SS-officiers- opleiding, maar nimmer naar iets, wat met de Gestapo te maken heeft; ook van zijn kant protesten en wangedrag derhalve. Sommigen van de pas gearriveerde lieden, die totaal geen soldaten- opleiding hadden verwacht, werden gedwongen een Waffen-SS uniform aan te trekken. Enkele weigeraars werden in het concentratiekamp Dachau opgesloten. Kort daarop kregen zij een (1) ‘Knokploeg-leider’, leider van een gewapende verzetsorganisatie. (2) Doc. 1(978) K. (3) Av. (4) H 229. 319 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS herkansing, doordat zij voor de keus werden gesteld: in Dachau blijven of in de Waffen-SS! De Nederlandse vrijwilliger van der G. werd bestraft ‘weil er am 18.9.40 seine holländische Kameraden aufgewiegelt hat, keine Uniform anzuziehen und mit ihm nach Holland zurückzukehren und weil er am 19.9.40 den Befehl nicht ausgeführt hat, eine Uniform zu fassen und anzuziehen’?, daarvoor kreeg hij echter slechts een disciplinaire straf, geen Dachau dus, en zelfs geen krijgsraad (hetgeen het Hauptamt SS-Gericht bepaald onjuist vond). De behandeling was vaak verschillend, en doet een wezenlijke onzekerheid vermoeden bij de Duitsers tegenover de onhandelbare troep, die hun onderkomen binnenviel. Vooral in de eerste twee maanden juni en juli, hebben wij de indruk, gaven de Duitse SS-officieren — niet altijd even gelukkig met de bedriegelijke beloften, die vele ronselaars in Nederland gedaan bleken te hebben — ruimschoots de gelegenheid om naar huis terug te keren. ‘Omdat deze opleiding niet geheel aan de belofte in Den Haag voldeed’, schreef een van de vrijwilligers op 31 juli naar huis, ‘kregen we ... de gelegenheid direct naar Holland terug te gaan. Dat heb ik niet gedaan en ben dus op de nieuwe condities ingegaan, terwijl meer dan de helft naar huis is gegaan.’ ? Die nieuwe condities hielden in, dat men voor een half jaar, voor twee, of voor vier jaar kon tekenen om als soldaat in de Standarte ‘Westland’ te dienen, of naar Nederland terugkeren.* Waarschijnlijk werden de meeste Nederlanders te München, althans in die zomermaanden, voor deze keus gesteld. Vermoedelijk ook werden toen reeds de beloningen, verbonden aan het plaatsen van een handtekening, toegezegd, zoals dat later officieel bekend werd gegeven: na een half jaar diensttijd zou de vrijwilliger in zijn vroegere beroep worden herplaatst; na twee jaar zou hij naast zijn Neder- landse nationaliteit het Duitse rijksburgerschap krijgen, na vier jaar op zijn verzoek een boerderij van 25 tot 30 hektare vruchtbare grond binnen de ‘groot-Duitsche levensruimte’. Voor de laatste categorie, eventueel ook voor hen, die voor twee jaar tekenden, was plaatsing bij de politie of desgewenst een andere diensttak mogelijk. Het was geen onaardige oplossing: enerzijds zouden de Duitsers op deze manier toch nog iets van de misleidende beloften van de Ergänzungsstelle en van aanwervers als Sprey en Kiès c.s. kunnen honoreren. Anderzijds zou men wellicht iets van de nagestreefde symbioses van SS en boerendom, of SS en politie, kunnen realiseren. In de gedach- tengang van Himmler en andere hooggeplaatste Duitsers zou de verlening van de Duitse natio- naliteit naast de Nederlandse aan de vrijwilligers de vervlechting tussen het Duitse en het Neder- landse volk ten goede kunnen komen.® Dat van deze beloften later vrijwel niets terechtkwam, lag niet aan bewuste misleiding of onwil, maar aan politieke en militaire ontwikkelingen. (1) Verkl. Bolhuis in Doc. I (978) K. (2) H 262 : 3013. (3) Doc. I (993) Van der L. (4) A.v.; Van der L. geeft als vijfde mogelijkheid nog: ‘politieke opleiding in Berchtesgaden’. Gezien de verdere ontwikkeling en zijn eigen relaas daarover moet hij dit verkeerd hebben begrepen: die politieke opleiding was een der mogelijkheden voor diegenen, die voor minstens een half jaar in de Standarte tekenden, en dan naar huis zouden gaan om het kader voor de Nederlandsche SS te vormen. (5) Doc. I (978) K.; Doc. I W. J. Heubel 10; Utrechtsche Courant 7 apr. 1941; nr. 47. (6) Zie nr. 47, noot 6. 320 ‘WESTLAND’ EN WIKING’ Maar die kwestie van de nationaliteit was nu juist een van de hete hangijzers, waarover onder de vrijwilligers in München grote ongerustheid heerste. Zou men door in Duitse krijgsdienst te treden niet het Nederlanderschap verliezen? En daar kwam nog iets bij: de Duitse meerderen be- gonnen de rekruten voor te bereiden op het feit, dat zij binnenkort een eed op Hitler zouden moeten afleggen. Dat waren twee stenen des aanstoots voor de Nederlanders: wie het niet wist of er niet over gedacht had kreeg van zijn kameraden te horen, dat hij straks wellicht geen Nederlander meer zou zijn, en met de eed op een vreemd staatshoofd waren velen, ook de NSB-leden, weinig gelukkig (het was juist die laatste kwestie geweest die K. tot nog openlijker obstructie had gedreven, waardoor hij tenslotte in Sachsenhausen belandde). Tegen deze achtergrond moet men de rede zien, die Himmler persoonlijk op 21 augustus voor de Standarte ‘Westland’ hield.! Volgens de bovenvermelde vrijwilliger K. was Himmler niet op de hoogte van de stemming in de Standarte ?, maar naar het ons voorkomt was die stemming juist de oorzaak van Himmlers komst naar de kazerne te München. Hij trachtte de Nederlandse vrij- willigers voor te houden, dat zij zich niet schuldig tegenover hun land hoefden te voelen door het aannemen van de Duitse nationaliteit naast de Nederlandse, die zij niet zouden verliezen. Het werd een uitermate idealistisch getinte toespraak; Himmler wachtte zich er nu wel voor iets te zeggen over het al-Duitse element in karakter en bloed, dat de Nederlanders zouden hebben. Minder dan twee maanden eerder was hij nog overtuigd geweest, dat het Nederlandse volk in wezen Duits was, zij het in een ruime betekenis van dat woord. Nu stelde hij, voor het eerst, uit- sluitend het gemeenschappelijke Germaanse bloed en karakter centraal. Hiervan uitgaande waren schuldgevoelens tegenover het Nederlandse vaderland onnodig, beweerde Himmler, ook inzake de komende beëdiging op Hitler. Men zou niet de eed afleggen op Hitler als Duits staatshoofd; men diende Hitler als de grote Germaanse Führer te zien. Daarmee preludeerde Himmler op de eeds- formule, die voor de Germaanse vrijwilligers nadien werd ontworpen, en waarbij zij trouw zouden zweren aan Hitler als Germaans Führer. Maar, voegde Himmler er in zijn rede aan toe, wie des- ondanks meende dit niet te kunnen doen, kon alsnog heengaan, ‘en daarvan hebben er weer gebruik gemaakt en zijn gisterenmiddag vertrokken,’ noteerde een der vrijwilligers.’ Degenen, die overbleven, hebben naar het zich laat aanzien in meerderheid voor een diensttijd van een half jaar geopteerd. Vermoedelijk kort na Himmlers bezoek werden de vrijwilligers con- tracten ter tekening voorgelegd, geantedateerd op I juli. Op 31 december 1940 zou derhalve de diensttijd voor een bepaalde groep eindigen‘, daaronder de vrijwilligers, die met de thans aan- geleerde SS-discipline de ruggegraat van de Nederlandsche SS moesten vormen. Een paar weken lang in hun laatste maand diensttijd, december 1940 dus, volgden 132 man een opleiding te Oberau bij Berchtesgaden. De dienst daar was veel lichter dan te München, en behelsde naast wat zelf- verdedigingssport voornamelijk ideologische vorming. Feldmeijer bracht in die tijd een bliksem- bezoek, kennelijk om de vorderingen van zijn toekomstige Unterführer gade te slaan. Deze mannen, waarschijnlijk ook nog een aantal anderen, traden na hun ontslag op het eind van het jaar inder- daad grotendeels toe tot de Nederlandsche SS.5 Behalve een zeer kleine groep lieden zoals Schwing en Heubel zagen de vrijwilligers, ook zij die tot de Nederlandsche SS toetraden, weinig of niets (1) Nr. 47. (2) Doc. I (978) K. (3) Doc. I (993) Van der L., brief van 25 aug. 1940. (4) A.v.,; Doc. I Scholte. (5) Eén bron (zie p. 244, noot 5) noemt een aantal van 250 man. De cijfers aangaande München zijn echter nog onvollediger en onduidelijker dan in het algemeen betreffende de Nederlandse vrijwilligers in de Waffen-SS al het geval is. Een ongedateerde naamlijst (HSSPF 328 c) bevat 619 namen van ontslagen vrijwilligers, daaronder zowel regulier gedemobiliseerden in dec. 1940 als Van der L. en Schwing, als de hiervoor besproken K., die wegens obstructie afgevoerd werd. 321 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS van de barst, die er tn de verhouding tussen NSB- en SS-richting ontstond, en die zich snel tot een kloof zou verwijden.* Himmler had dat in zijn rede natuurlijk ook zorgvuldig verborgen gehouden. Zozeer zelfs, dat een van de vrijwilligers in Himmlers rede had gemeend te beluisteren, dat Mussert ‘de aangewezen man’ was ‘om in Nederland het Nationaal-Socialisme te doen zegevieren’? Een maand later hoorde deze vrijwilliger, hoe een Duitse officier voor het front van de troep de mede- deling deed ‘dat de Leider de eed van trouw aan Adolf Hitler heeft afgelegd, welke mededeling door ons enthousiast werd ontvangen .. .”? Die mededeling was nogal voorbarig. Kennelijk was Musserts knieval van 4 september, zijn Anerkennung van Hitler als Germaans Führer‘, zeer vervormd doorgedrongen tot München. Een groot aantal Nederlandse vrijwilligers daar, waarschijnlijk zelfs een meerderheid van hen ver- wachtte, dat Mussert binnen afzienbare tijd de beslissende figuur in Nederland zou worden en dat hij geheel achter hun inzet in de Standarte ‘Westland’ stond. Beide veronderstellingen waren onjuist. Sinds de tweede helft van juli, constateerde de Ergänzungsstelle Nordwest, daalde het aantal Nederlanders, dat zich per maand voor de Standarte ‘Westland’ meldde, met de helft. Ten burele werd de oorzaak gezocht in de algemene politieke toestand in Nederland, in het bijzonder de ‘antipropagandistische Tätigkeit der NSB.’ Rost schreef op 24 augustus aan de rijkscommissaris, dat juist Musserts aanhangers voor het grootste deel uit München wegliepen, hetgeen veroorzaakt werd door de ‘künstlich geschürte antideutsche Stimmung der N.S.B.'® Deze uitingen waren zwaar overdreven. Inderdaad, men heeft gezien, hoe geschrokken Mussert reageerde op Bergers bezoek, waarin hem de oprichting van het SS-regiment werd medegedeeld; hoe hij op een gegeven moment het woord ‘landverraad’ in de mond nam. Actief ondersteunen deed hij de werving voor het regiment in deze tijd niet. Werd die werving dan in de NSB actief tegengewerkt? Wij menen van niet. Negatieve gevoelens zullen allicht ook bij anderen dan Mussert aanwezig zijn geweest. Gevoed werden die gevoelens vermoedelijk door deze of gene spijtoptant, die na een paar weken kazernedril in de Beierse hoofdstad vroegtijdig in Utrecht terugkwam, om daar zijn verhalen over het bedrog, de zware dienst, het slechte voedsel, de landverraderlijke NSNAP-ers en de brullende SS-Unterführer rond te vertellen. Al snel zag de NSB zich evenwel genoodzaakt een openlijk standpunt tegenover de dienstneming bij de Waffen-SS in te nemen. In dat officiële standpunt, waarschijnlijk nog in juni 1940 geformu- leerd’, viel weinig geestdrift te bespeuren. De NSB constateerde, dat de SS een opleiding voor Nederlandse jongelieden verzorgde (dat het een militaire opleiding was werd allicht door de NSB- leiding vermoed, maar er niet bij vermeld). Die opleiding ‘is een feit en hangt niet van ons af’, en het behoorde niet tot de taak van de NSB om daarvoor een werfactie in te zetten, hoewel de NSB een open oog voor de ‘positieve zijde’ van deze opleiding had. Veel koeler zonder de Duitsers al te hard tegen de schenen te trappen kon het al niet.. Maar in de loop van de volgende maanden draaide Mussert bij. Na de oorlog stelde hij zijn steeds nauwere samenwerking met de Duitsers als noodzakelijk voor in verband met het feit, dat Duitsland wel spoedig de oorlog gewonnen zou hebben. Er moest haast mee worden gemaakt (1) Doc. I Scholte; Doc. I (993) van der L. (2) P. van Tienen aan onbekende 22 aug. 1940, Doc. I van Tienen 2. (3) Id. dd. 29 september 1940, a.v. (4) Zie p. 240, 241. (5) H 700 : 5390-1. (6) Corresp. Rost. nr. 80. (7) Afschrift van een circulaire z.d., Doc. I Heubel r 1. 322 ‘WESTLAND’ EN WIKING’ om te zorgen, dat Nederland tijdig ‘aan den goeden kant van de conferentietafel’ kwam te zitten.! Die gedachte speelde zeker mee bij Mussert in 1940, maar minstens even belangrijk was zijn streven om in de concurrentiestrijd met de Nederlandsche Unie, de andere fascistische partijen en vooral zijn partijgenoot Rost van Tonningen de eerste in Hitlers gunst te worden. Daarvoor dienden concessies als zijn erkenning van Hitler als Germaans Führer en zijn toestemming om een Neder- landse SS op te richten. Met dat doel had hij ook zijn eerste nota voor Hitler van 27 augustus geschreven, waarin hij een bond van Germaanse volkeren voorstelde met een gemeenschappelijke strijdmacht, en met Hitler als hoogste bevelhebber daarvan. Wanneer nu de Germaanse Führer grootmoedig de Dietse aspiraties zou vervullen, zou het Nederlandse volk tegenover Duitsland een ereschuld hebben, af te betalen door voortaan altijd zij aan zij met de Duitsers te strijden? Het lag in de lijn van Mussert om, bij gebreke van reacties van Hitlers kant, de zaak maar vast om te draaien: wanneer Nederland, althans zijn NSB, maar eerst een bijdrage aan de Duitse oorlog tegen Engeland leverde, zou bij de komende vrede Duitsland wellicht uit dankbaarheid Nederland met Vlaanderen uitbreiden; weliswaar heeft Mussert dit nooit met zoveel woorden gezegd, maar langs deze lijnen heeft hij in 1940 stellig geredeneerd. Uiteraard zou die Nederlandse bijdrage aan de gemeenschappelijke strijd maar symbolisch kunnen zijn, zeker waar de nederlaag van Enge- land elk moment te verwachten viel. Mussert dacht hierbij niet alleen aan Engeland. Vermoedelijk had Himmler bij hun ontmoeting op 30 juli al een hint in een andere richting gegeven, en in ieder geval heeft Mussert in het najaar van 1940 vermoed, dat er een Duitse aanval op de Sowjet-Unie op komst was. Voor de sterk anti-communistische NSB-leider was militaire collaboratie in dat geval geheel aanvaardbaar, meer dan in het geval van meevechten tegen Engeland; daar zat nog altijd het nasmaakje van landverraad aan. Deze overwegingen brachten Mussert tot een nuancering van zijn oorspron- kelijk afwijzende houding tegenover de Standarte ‘Westland’. Op uitnodiging van Himmler bracht Mussert op 20 en 21 januari 1941 een bezoek aan Beieren. Een dag eerder was Seyss-Inquart gearriveerd. Het gezelschap, waarvan behalve deze drie ook o.a. Berger, Schmidt, Wolff, Van Geelkerken, Rost van Tonningen, Feldmeijer en Zondervan deel uitmaakten, bezichtigde op de eerste dag het concentratiekamp Dachau. Op de tweede dag ging men naar de Freimann-kazerne te München, waar de Standarte ‘Westland’ gelegerd was.* Bei- de hoogtepunten in het bezoekprogramma moeten een zeer positieve indruk op Mussert gemaakt hebben: foto’s van het bezoek aan Dachau tonen een helder en fris kamp, waar goed-gevoede en -verzorgde gedetineerden in een prettige atmosfeer zinvolle arbeid leken te verrichten. Bij ‘Westland’ zag het er naar Musserts oordeel ook zeer fraai uit. Met het tonen van al dit fraais bereikte de SS haar doel, de gewillige medewerking van de NSB-leider. Een procédé, dat zich trouwens in de volgende jaren geregeld zou herhalen, wanneer Mussert weer eens onwillig werd.” Dachau werd waarschijnlijk bezocht, omdat Mussert praatjes over misstanden in Duitse kampen opgevangen had en nu maar de ‘werkelijkheid’ in plaats van de Britse gruwelpropaganda moest zien. Het bezichtigen van de Standarte ‘Westland’ was nodig om Musserts medewerking te krijgen, (1) Proces Mussert, p. 115. (2) Vijf nota's van Mussert, p. 28. (3) Na de oorlog beweerde Mussert, dat Schmidt hem in januari 1941 voorbereid had op de komende inval in de Sowjet-Unie. In zijn nota voor Hitler van 27 aug. 1940 bood Mussert echter reeds Nederlandse soldaten aan voor het geval ‘de tijd daar is, dat het Duitsche volk expansie naar het Oosten behoeft.’ (Vijf nota’s van Mussert, p. 28; een dergelijke uitspraak uit december, id. p. 138). (4) H 332; foto-collectie RvO, map-Mussert 5 en 7. (5) Foto-collectie RvO, foto-album van Musserts bezoek aan het concentratiekamp Dachau. (6) Rede van Mussert ‘Ik geef U rekenschap’, Br. 112; Verkl. Zondervan, p. 2, Doc. I H. C. van °t Hof. (7) Zie bv. p. 298. 323 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS ook bij zulke gevoelige zaken als de eedsaflegging. Wanneer Mussert geen bezwaar meer zou heb- ben tegen een eed op Hitler, als Führer der Germanen dan, en wanneer hij door zijn aanwezigheid de Nederlandse vrijwilligers toonde een duidelijke positieve belangstelling te hebben voor de Waffen-SS, zou dat de werving zeer ten goede komen. Want juist in deze tijd wenste Himmler het aantal Nederlandse vrijwilligers snel op te voeren. De plannen om de Sowjet-Unie aan te vallen zijn daar zeker niet vreemd aan geweest. Daarbij deed zich voor Himmler voor het eerst het probleem voor, of hij ernaar moest streven de politieke Nederlandsche SS van zoveel mogelijk bruikbare krachten te voorzien, of dat hij die krachten aan zijn Waffen-SS moest toevoegen, hetgeen de politieke formatie uiteraard zou verzwakken. Reeds toen, in januari 1941, kwam hij tot de overtuiging, dat de dienst van deze mannen in de Waffen-SS de voorkeur verdiende. De loop van de oorlog zou dit dilemma alleen maar versterken. De Nederlandse vrijwilligers, die zojuist na een half jaar opleiding uit de Standarte ‘Westland’ ontslagen waren om hun plaatsen in de jonge, zich nog in opbouw bevindende Nederlandsche SS in te nemen, moesten dan toch maar er toe gebracht worden om andermaal in de Waffen-SS dienst te nemen, naar het oordeel van Himmler. Daarnaast dienden nieuwe gegadigden gevonden te worden. Het bezoek van Mussert aan München zou dit allicht stimuleren. ! Inderdaad ruimde dat bezoek althans één obstakel, de kwestie van de eed, uit de weg. Met Himmlers bezwering voor het front van de troep in augustus 1940, dat de vrijwilligers Hitler niet als Duits staatshoofd, maar als Germaans Führer dienden te zien, was die kwestie blijkbaar nog niet de wereld uit. De beëdiging had eigenlijk al op 9 november, de traditionele dag daarvoor in de Waffen-SS, moeten plaatsvinden, maar was uitgesteld. Met zekerheid mag men aannemen, dat tijdens het bezoek van Mussert de zaak werd besproken, en dat de ‘Germaanse’ formule werd aan- vaard. Tien dagen later, op 30 januari legden de Nederlandse vrijwilligers de eed op Hitler af, de meesten inderdaad op de Germaanse Führer, een klein aantal volgens de oude SS-formule, waarin Hitler als Führer und Reichskanzler figureerde; dat deden voornamelijk de NSNAP-ers, teneinde hun groot-Duitse gevoelens te demonstreren.? De volgende dag gaf Mussert aan Himmler te kennen, dat vrijwilligers uit de NSB inderdaad geen bezwaar dienden te maken tegen het afleggen van de eed op de ‘Führer aller Germanen’, naar Musserts denkbeelden tevens de opperbevelhebber van de gemeenschappelijke Germaanse weermacht.® Mussert begon naar de Waffen-SS om te zwaaien, maar niet zonder aarzeling en grote reserves. Principieel had hij geen bezwaren tegen een concrete militaire bijdrage aan de Duitse oorlogsvoering. Het NSKK (Nationalsozialistisches Kraftfahrkorps), dat op transporttechnisch gebied als hulp- organisatie van de Duitse strijdkrachten fungeerde, wierf gaarne chauffeurs onder de bevolking van de bezette gebieden, en de NSB ging juist in deze tijd daar grif op in. Degenen, die zich aanmeldden, hadden het vooruitzicht op een minstens even goede salariëring als bij de Waffen-SS en beduidend minder risico’s. Al gauw telde het NSKK een kleine 4000 Nederlanders in zijn gelederen, een aantal, dat tot september 1944 waarschijnlijk nog toegenomen zal zijn. Voor Mussert was het NSKK aan- aantrekkelijk, omdat dit korps (eigenlijk een Gliederung van de Duitse zusterpartij) veel hartelijker met de NSB samenwerkte dan de SS. Een tijdlang nam het NSKK alleen leden van de NSB en de WA aan. Mussert zou dan ook geregeld pogingen doen om het NSKK zoveel mogelijk tegen de SS uit te spelen, zonder noemenswaard resultaat. Als politieke kracht was dit lichaam totaal niet op- gewassen tegen de SS. (1) Nr. 57. (2) Dagb. 991. (3) Nr. 58. (4) Vijf nota’s van Mussert, p. 53; Doc. II Vrijwilligerslegioen Nederland a 3, p. 15; Doc. II NSKK; Documentatie. Status en Werkzaamheid van organisaties en instellingen uit de tijd der Duitse bezetting van Nederland, z.pl., z.j., p. 266 e.v. 324 ‘WESTLAND’ EN ‘WIKING’ Onvoorwaardelijke steun aan de werving voor de Waffen-SS werd uiteraard wel door Feldmeijer gegeven. Op Himmlers vraag naar meer Nederlandse vrijwilligers reageerde hij onmiddellijk door op 15 februari 1941 de eerste van zijn vele snorkende oproepen aan zijn volgelingen te richten, waar- in hij zei te verwachten, dat ieder van hen zich voor de Standarte ‘Westland’ zou melden, en mee- deelde, dat hij zichzelf ook had aangemeld. Van Rappard gaf hetzelfde voorbeeld met passende aansporingen aan zijn NSNAP-leden (‘... toont, dat Gij Duitscher zijt .. .°).* Dat alles was niet meer dan normaal, het nieuwe was, dat Mussert nu ook dienstneming bij de Waffen-SS aanbeval, zij het niet zo krachtig en onvoorwaardelijk als Feldmeijer. In een oproep van hem van 14 februari aan de leden van de NSB, de WA en de Nederlandsche SS gaf hij, vermoedelijk ten overvloede, te kennen, dat in de Standarte ‘Westland’ de gelegenheid werd geboden een Nederlands bataljon te formeren, dat dit jaar mee zou vechten; nog steeds wenste Mussert de zelfzuchtige werving van de SS te zien als een genereus ‘aanbod’ om zijn NSB-ers een opleiding te geven in een uitgesproken Nederlandse eenheid, hetgeen zowel Nederland als de NSB ten goede zou komen. ‘Het is’, aldus Mussert, ‘voor mij als Leider der N.S.B. een gewetensvraag van de grootste be- tekenis of ik dit streven moet bevorderen. Deze vraag heb ik beantwoord in den meest positieven zin en wel om de navolgende redenen . . ”, redenen, die typisch voor de overwegingen van Mussert uit die eerste fase van de bezetting waren: het was in Nederlands belang, dat Duitsland de oorlog zou winnen, en Engeland die zou verliezen; door een — zij het ook symbolische — bijdrage aan de militaire inspanning te leveren zou men in de overwinning kunnen delen; de Standarte ‘Westland’ was een mogelijkheid om weer een Nederlands leger op te bouwen, dat samen met de Duitse strijd- krachten een ‘Germaanse weermacht’ zou vormen, uiteraard onder het eenhoofdig bevel van Hitler ; vandaar, dat men geen bezwaar hoefde te maken tegen het afleggen van een eed, op de Führer aller Germanen.? Over doel en samenstelling van het bataljon had Mussert zijn eigen voorstellingen. Die bleken duidelijk uit de notities, die hij maakte voor een redevoering op 16 februari voor het NSB-kader.* 200 vrijwilligers wenste hij uit de Nederlandsche SS te halen, 300 uit Duitsland (vermoedelijk bedoelde Mussert daarmee de NSB-leden in dat land), 700 uit de WA, 300 uit de NSB zelf en daar- buiten. Dat zou het embryo van het Nederlandse leger moeten worden, althans, volgens Musserts plannenmakerij: ‘Hoe ik het zou willen zien. Een Nederlandsch leger naast het Duitsche — Hoe het is: de kleine overwonnene .. . Het aanbod der SS. - De bezwaren tegen de SS. De wijze van werving — De belediging van de Nederlandsche volksziel. Veel opgehelderd door het bezoek in München... Hoe ik ons bataillon wil zien. Weten waarom het gaat... Zij, die zullen terugkomen. 100% Nederlander - 100% N.S.B. Kerels.” Het hoeft weinig betoog, dat het bataljon anders was dan Mussert het zou willen zien. Op één punt bleek Mussert een reëler inzicht te tonen dan de SS oorspronkelijk gehad had. De bedoeling was immers een regiment van Nederlandse en Vlaamse vrijwilligers te vormen. Daarbij zouden stellig de Nederlanders numeriek verre in de meerderheid zijn geweest. Na zijn bezoek aan de SS-kazerne te München sprak Mussert slechts over een te vormen bataljon. Bij de Duitse infanterie (1) HSSPF 381 a. Vgl. p. 253. (2) NSNAP rc. (3) NSB 18e, afgedrukt in Proces Mussert, p. 39, 40. (4) NSB 18e. 325 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS was dat een eenheid van een 1000 man (dat was althans de norm, waaraan vooral later vaak niet voldaan werd). In München waren er ten tijde van Musserts bezoek ongeveer 700 Nederlandse vrijwilligers!, en meer dan de sterkte van een klein bataljon zouden de Nederlanders in ‘Westland’ nooit bereiken, zoals men verderop nog zal zien. Daarnaast diende echter ook een nog geringer aantal Nederlanders in de SS-Standarte ‘Germania’. Bovendien werd bij het plaatsje Sennheim in de Elzas een speciaal kamp voor niet-Duitse vrijwilligers in de Waffen-SS opgericht, en in april ging de SS zelfs over tot de vorming van een tweede SS-regiment voor Nederlandse en Vlaamse vrijwilligers. Ook dit alles zal de lezer in de volgende paragrafen nog tegenkomen. Himmler ver- ruimde de toelatingseisen’, de NSB maakte thans positieve propaganda voor dienstneming bij de Waffen-SS, zij het nog niet zo veelvuldig en enthousiast als later het geval zou zijn. Op 28 februari vertrok onder ostentatief vertoon een groot contingent vrijwilligers voor de Waffen-SS uit Den Haag: een driehonderd NSB-ers, een honderdvijftig leden van de Nederlandsche SS, die in december 1940 uit München waren afgezwaaid en nu weer waren opgeroepen, en ook een honderdvijftigtal vrij- willigers, die niet tot NSB of SS behoorden? Die toevloed van Nederlandse vrijwilligers lag nog aanzienlijk beneden het aantal, dat Himmler had willen hebben. Hij had er bovendien haast mee.‘ Desalniettemin deden er medio maart 1941 reeds 1.404 Nederlanders dienst in de Waffen-SS, hetzij in ‘Westland’, hetzij in het opleidingsdepôt van ‘Germania’ te Hamburg, of in het kamp Sennheim. Het aantal aanmeldingen was veel groter geweest: sinds mei 1940 waren er in totaal 5.346 Nederlanders voor krijgsdienst in de Waffen-SS gekeurd, waarvan 2.831 goedgekeurd. Daarvan waren er bijna 1.400 man òf meteen al niet komen opdagen, of waren na een paar dagen of weken dienst in de kazerne weer naar huis vertrokken. De meerderheid van die laatste categorie had, mag men aannemen, bestaan uit de grote groep on- tevredenen, die in 1940 kortere of langere tijd in de SS-kazerne te München hadden rondgelopen. Het jaar 1941 bracht verbetering in de condities van de dienst. Althans in ‘Westland’; de klachten van de Nederlandse vrijwilligers in dit regiment verdwenen weliswaar niet, maar werden veel geringer in vergelijk met de voorafgaande periode. Ook zou het regiment in het verloop van de verdere oorlogsjaren in vergelijk met andere eenheden van de Waffen-SS, waarin Nederlandse vrijwilligers dienden, gunstig blijven afsteken. Nu was de Standarte ‘Westland’ juist bij uitstek de eenheid, waar de overtuigde Nederlandse politieke SS-man naar toeging, de SS-man, die al voor zijn politieke formatie scherp naar fysieke, bepaalde geestelijke, en rassische maatstaven was geselecteerd, en juist dit type nu accepteerde over het algemeen de zware discipline en al het ‘Duitse gedoe’, en de typische sfeer in een Waffen-SS formatie zonder meer. Wel waren de Nederlanders in ‘Westland’ allerminst allemaal afkomstig uit het Nederlandse SS-milieu. Velen kwamen juist door hun dienst in dit onderdeel van de Waffen-SS tot een al dan niet actief lidmaatschap van de Neder- landsche SS. Daarentegen mag men anderzijds ook wel veronderstellen, dat de niet-adapteerbare elementen, de kankeraars, de geheel onbruikbaren, degenen die al te nationaal gezind met een anti-Duits tintje bleken te zijn en bijvoorbeeld niet tegen Engeland wensten te vechten, merendeels vóór januari 1941 vrijwillig of misschien ook wel gedwongen naar huis zijn teruggekeerd. Wat overbleef, paste zich zonder al te veel strubbelingen aan de SS-omgeving aan. (1) Doc. I H. C. van ’t Hof. (2) Nr. 59. (3) Fernschreibstelle RK 6577, 6624, 6636. (4) Vel. nr. 57. (5) Telex van Leib aan Berger 18 maart 1941, Fernschreibstelle RK 6712. De gegevens in dit stuk zijn echter niet allemaal duidelijk en wel eens met andere informaties in tegenspraak. (6) In maart 1941 weigerden 50 Nederlanders bij de Standarte ‘Germania’ dienst en verlangden terugkeer naar huis; de SS meende, dat hier sprake zou kunnen zijn van ‘dieselben Anfangserscheinungen wie bei Westland’. (Fernschreibstelle RK 6718). 326 ‘WESTLAND’ EN WIKING’ Op 1 december 1940 werden de Standarte ‘Westland’, de voor Noorse en Deense vrijwilligers aan- gewezen Standarte ‘Nordland’, en de overwegend Duitse Standarte ‘Germania’ samengevoegd in divisieverband, uiteraard met nog andere speciale eenheden, nodig om een volwaardige divisie te vormen, zoals het SS-Artillerie-Regiment 5. De naam van deze vijfde divisie van de Waffen-SS, die oorspronkelijk ‘Germania’ luidde, werd om verwarring met de gelijknamige Standarte te voorkomen, al een maand later gewijzigd in ‘Wiking’.* Eind maart, begin april werden de verspreid liggende onderdelen op één oefenterrein in divisieverband geconcentreerd, en tactisch onder een Heeresgruppe van de Wehrmacht geplaatst; ‘Die Befugnisse des Reichsführers-SS auf dem Gebiet der weltan- schaulichen Erziehung, der Besetzung der Führer- und Unterführerstellen, sowie der Ersatzgestel- lung bleiben hierdurch unberührt’, werd daarbij bepaald.? De tactische onderschikking aan de Wehrmacht was een voorbode van komende actie. Commandant van de nieuwe SS-Division ‘Wiking’ werd SS-Brigadeführer Felix Steiner, die in de jaren dertig van de Reichswehr naar de SS-Verfügungstruppe was overgegaan. Daarin had hij met andere voormalige Reichswehr-officieren als Paul Hausser iets van de opvattingen en de sfeer der Pruisische beroepsmilitairen gebracht. Met de kanttekening, dat Steiner waarschijnlijk zijn toevlucht bij de gewapende SS had gezocht, omdat hij daar met zijn moderne ideeën over gevechts- tactiek beter terecht kon dan bij het meer conservatieve leger.“ Tijdens de oorlog bleek Steiner ook in tegenstelling tot de meeste SS-officieren begrip en tact ten opzichte van de Germaanse vrijwilligers op te brengen, hetgeen hem in die kringen zeer populair maakte. De Duitse SS-Führer onder hem wees hij op de noodzaak om hun ondergeschikten, en dan juist de niet-Duitse, op menselijke en redelijke wijze tegemoet te treden. Een order van deze strekking, door hem op 22 januari 1942 uit- gevaardigd, publiceerde hij na de oorlog in zijn uitermate idealiserende boek over de niet-Duitse vrijwilligers® teneinde te laten uitkomen, hoe goed de sfeer in de Waffen-SS toch wel geweest was. Naar onze mening zou ook zonder andere gegevens juist dat bevel van hem erop wijzen, dat de verhoudingen in de Waffen-SS tussen Duitsers en niet-Duitsers wel wat te wensen overlieten; de herhaalde bevelen van Himmler over deze materie zeggen ook wel iets. Desondanks was de situatie in ‘Wiking’ vergelijkenderwijs goed, de stemming onder de Nederlandse vrijwilligers bepaald beter dan in het later opgerichte Nederlandse legioen.” De divisie behoorde tot de zes of zeven elite- divisies van de Waffen-SS met een tamelijk hoog ontwikkeld esprit de corps — dat vreemde mengsel (1) CDI 83 E; Klietmann, Waffen-SS, p. 133, noemt zonder verdere bronaanduiding september 1940 als tijd van oprichting, de divisie-commandant Steiner zegt de opdracht tot opstelling van de divisie op I november 1940 te Hilversum te hebben gekregen (Freiwilligen, p. 61). (2) Strassner, Wiking, p. 352. (3) Geb. 23 mei 1896 te Stallupönen (Oost-Pruisen). Officier in de eerste wereldoorlog, daarna leider van een vrijkorps in Memelland in 1918, vervolgens officier in de Reichswehr tot 1933. In 1935 bataljons- commandant bij de SS-Verfügungstruppe, een jaar later commandant van de Standarte ‘Deutschland’. Met dit regiment in de strijd in Zeeland in de meidagen van 1940. Eind 1940 benoemd tot commandant van de SS-divisie ‘Wiking’ in de rang van Brigadeführer. In Mei 1943, inmiddels geavanceerd tot $S- Obergruppenführer, bevelhebber van het MI. (germanische) SS-Panzer-Korps. In januari 1945 benoemd tot bevelhebber van de 71. Panzer- Armee. Op 21 april 1945 gaf Hitler een onvoorwaardelijk bevel aan Steiner, inmiddels bevelhebber van een Armeegruppe, die uit een losse verzameling van zeer gehavende Wehrmacht- en SS-eenheden bestond, om Berlijn te ontzetten. Het bericht, dat Steiner geen offensief had ingezet, deed Hitler, die zich thans door zijn SS verraden voelde, besluiten om in Berlijn te blijven, en daar het einde af te wachten. (P 62; Krätsch- mer, Ritterkreuzträger, p. 16-22; Steiner, Freiwilligen, p. 326, 327; Stein, Waffen-SS, p. 238-242). (4) Zie p. 48. (5) O.a. Helsloot, Vrijwilligers, p. 15. (6) Steiner, Freiwilligen, p. 64, 65. (7) Zie ook nr. 144. 327 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS van huurlingenkameraadschap en halfverwerkte, aan eigen behoeften aangepaste nazi-fraseologie, dat zo typerend voor de Waffen-SS is geweest, en dat ook een belangrijke factor is geweest bij de opmerkelijke militaire prestaties van deze elite-divisies. Wat de SS-Division ‘Wiking’ betreft, was die betrekkelijk goede sfeer, vanuit SS-standpunt gezien dan, niet alleen te danken aan het feit, dat de divisie een kern van fanatieke Nederlandse, Vlaamse en Scandinavische nazi’s aantrok, maar wel degelijk ook aan Steiner. De eerste commandant van de Standarte ‘Westland’ was SS-Standartenführer Hilmar Wäckerie!, een typisch exemplaar van het soort SS-officier, dat anders dan Steiner onbelast door een Reichs- wehr-verleden de Verfügungstruppe had helpen opbouwen: agressief, draufgängerisch; een fanatieke, noch zichzelf, noch anderen ontziende stoottroeper. Als bataljonscommandant bij de SS-Standarte ‘Der Führer’ had hij in mei 1940 een beslissend aandeel gehad in de doorbraak door de Grebbe-linie, zij het, dat daarbij ook wel bepaald unfaire methoden gebruikt waren.? Wäckerle had stellig een fraaie carrière in de Waffen-SS voor zich, maar sneuvelde reeds bij het begin van de Russische veldtocht. Van de overige officieren hoeft hier verder alleen de SS-Standartenführer Jürgen Wagner genoemd te worden, in 1942 commandant van de Standarte ‘Germania’, sinds medio 1943 comman- dant van het Nederlandse legioen, dat toen in een SS-brigade omgevormd was. Het was echter de SS-officier van het Wäckerle-type — de voorgeschreven term SS-Führer is in meer dan één opzicht hier juister — en daarbij over het algemeen van de jongere jaargangen, dat de toon in de divisie ‘Wiking’ en trouwens in de Waffen-SS in het algemeen aangaf: het agressieve, branie-achtige type, dat de oorlog niet als plicht, of zelfs roeping, maar als levensvervulling zag; onverschillig tegenover eigen of andermans leven, onverschillig ook tegenover de bestaande militaire tradities en militaire code, onmiddellijk bereid zonder dringende noodzaak zichzelf en eigen onder- geschikten op te offeren, onmiddellijk bereid ook de oorlogsregelen met voeten te treden; vaak van geringere sociale achtergrond en educatie dan de gemiddelde beroepsofficier van de Wehrmacht, en door de hier genoemde kenmerken, typisch voor de SS-stijl in het algemeen, ook van het traditionele Duitse officierstype afwijkend.* Zeker, de meesten van hen maakten zich de officiële SS-dogmatiek maar zeer gedeeltelijk eigen, en sommigen bezagen zekere ideeën van Himmler met scepsis of ridi- culiseerden die zelfs wel eens. De ideologie, die zij opgedrongen kregen, was wellicht slechts een dunne sluier van rechtvaardiging om geheel in de oorlog als levensvervulling op te gaan. Dat maakte deze jonge SS-Führer even wel niet minder typerend voor de levenshouding der SS. Mocht de Waffen- SS tijdens de oorlog ook steeds meer naar de Wehrmacht toegroeien, een bepaalde SS-sfeer en -stijl, duidelijk verschillend van die in de Wehrmacht, bleef altijd behouden, met name in elite-divisies als ‘Wiking’. Geen wonder, dat de echte Nederlandse SS-man, de strijder voor het komende Germaan- se rijk, dat uit de Germaanse kameraadschap aan het oorlogsfront zou ontstaan, zich in deze (1) Geb. 24 nov. 1899 te Forchheim. In 1913 bij het Beierse cadettenkorps, in 1918 aan het front in Frankrijk, na afloop van de oorlog bij een vrijkorps. Studeerde vervolgens landbouwkunde, tot 1933 als rentmeester op een landgoed werkzaam. Lid van de NSDAP in 1922 en 1923, maakte de Hitler-Putsch van november 1923 mee, ageerde daarna tegen de separatisten in de Palts. Sinds 1931 weer lid van de NSDAP, nu ook van de SS. Enige maanden lang in 1933 de eerste commandant van het concentratiekamp Dachau (zie p. 43). Bekleedde nog enige andere functies in de SS, o.a. sinds 1935 als bataljonscommandant bij de Verfügungstruppe, al snel in de rang van SS-Obersturmbannführer. (2) Zie nr. 40, noot 8. (3) Zie voor hem p. 366, noot 7. (4) Vgl. Neusüss-Hunkel, SS, p. 23; Stein, Waffen-SS, p. 291, 292. (5) Zo ook de conclusie van Stein, Waffen-SS, p. 294. 328 ‘WESTLAND’ EN ‘WIKING’ divisie thuis voelde. Wij zullen later nog ingaan op de vraag, welke reacties de verschillende cate- gorieën Nederlandse vrijwilligers op hun ervaringen in de Waffen-SS te zien gaven, maar hier zij reeds een uitspraak vermeld van één, die al overtuigd was, en in ‘Wiking’ daarin nog gesterkt werd, getuige zijn uitlatingen aan een medestander in Nederland: ‘Het eenige wat in dezen tijd waardevol bij den germaan is, is het soldatische, wat weer niet zeggen wil, dat iedere krijgsman soldatisch is en ieder, die geen wapenrok draagt, niet deugt. Het gaat er hier slechts om, welke de Gesinnung, het ‘innere Gesetz’ bij ieder afzonderlijk is. Het is mij tot mijn voldoening inderdaad gelukt, mij sinds mijn vertrek uit Holland in September, niet weinig om te vormen in de richting, die de Reichsführer van ons verlangt en ik hoop, dat het jou, zij het ook onder moeilijkere omstandigheden, zal gelukken, in hoogere mate soldatisch te worden dan onze omgeving. Daar de tijd me ontbreekt om me duidelijk uit te drukken, raad ik je aan, onmiddellijk en zonder uitstel verschillende boeken van Kurt Eggers aan te schaffen, 391 en wel in de allereerste plaats het boekje ‘Von der Freiheit des Kriegers’. Natuurlijk, niet iedere SS-man was zich bewust van de geestelijke achtergrond of de ideologische kern van de SS. Soms waren zij daar zelfs zeer ver van verwijderd. En zeker gold dit voor ontelbare leden van de Waffen-SS, Duitsers of niet-Duitsers. De overtuigde SS-mannen, de ‘echte SS-ers’, vormden zeer zeker maar een minderheid. ? Het aantal militairen in de divisie ‘Wiking’, dat naar de boeken van Jünger of Eggers greep, zal misschien op de vingers van één hand af te tellen zijn geweest, en het is de vraag, of iemand als Wäckerle daartoe behoord heeft. Maar de sfeer in deze divisie, evenals in de andere elite-divisies van de Waffen-SS als de Leibstandarte en ‘Das Reich’ werd bepaald door die mentaliteit, die in de werken van de genoemde schrijvers een litteraire expressie kreeg en in de prestaties en de wandaden van de Waffen-SS een concrete uitdrukking. De divisie deed in het voorjaar van 1941 niet mee aan de Balkan-veldtocht van de Duitsers. Dat deden enkele individuele Nederlandse extreme nazi’s als Feldmeijer en Van Rappard wèl, als militair in de Leibstandarte ‘Adolf Hitler’. Kort na het begin van de inval in de Sowjet-Unie werd ‘Wiking’ in de strijd in het oosten geworpen, waarin de formatie tot het einde van de oorlog zou blijven. Ingedeeld bij een pantserkorps aan het zuidelijk deel van het front rukte de divisie in 1941 op tot aan de Mius, een riviertje, dat in het noord-oostelijke deel van de zee van Azow, niet ver van de benedenloop van de Don, uitmondt. Daar moest men een half jaar in de verdediging gaan tot het begin in juli 1942 van het Duitse zomer-offensief, dat de divisie tegen het einde van het jaar tot midden in de Kaukasus bracht. Het Russische offensief bij Stalingrad op het eind van 1942 noopte de Duitse troepen in de Kaukasus echter tot een snelle terugtocht om niet afgesneden te worden. In 1943 en 1944 trok ‘Wiking’ terug langs een route, die over het algemeen even ten noorden van de opmarsroute van de jaren 1941 en 1942 lag. De divisie moest harde gevechten leveren, o.a. bij Charkow in de nazomer van 1943, en vooral in de zg. Kessel, een ingesloten gebied, ten westen van Tsjerkassy, waaruit de divisie in februari 1944 met andere SS- en Wehrmacht-eenheden slechts met zeer grote verliezen ontsnapte. In augustus 1944 nam ‘Wiking’ deel aan een tegenoffensief bij Warschau, waardoor de Duitsers onder meer de gelegenheid kregen de Poolse opstand in die stad neer te slaan. Vanaf de eerste dag in 1945 moest ‘Wiking’ meedoen aan de nutteloze tegen- offensieven in Hongarije, die Hitler voornamelijk om prestige-redenen beval. De divisie werd (1) Brief aan D. Hatenboer ro april 1942, Doc. I De Zomer; zie voor Eggers en zijn boek ook p. 207, 208. (2) Men mag veronderstellen, dat wat hier over de Nederlanders in ‘Wiking’ en trouwens in het algemeen de Nederlanders in de Waffen-SS wordt gezegd, in principe ook voor de Vlamingen, Noren en Denen gegolden heeft. De problematiek der andere Germaanse vrijwilligers verschilde in wezen niet van die der Nederlandse, tot wie wij ons uiteraard bepalen. (3) DZ ro maarten 22 juni 1941; Nat. Dagbl. 13 juni 1941; nr. 377. 