VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
(+) Refol. Utf. van den 16 Oct. 1673. {$) Refol. Uif. van den 11 mr. 1673. | 3 4 244 P, H. VAN DE WALL met een Gouden Ducaton, ter waarde van Vyfiig Guldens tot gedagtenis van deezen Munttlag, was befchonken gee worden.” De Heer en Mr. y. d. Wall, gewag gemaakt hebbende van de ftukken en befcheiden der gersezen verfchillen tus» fchen Prins Willem den IL en de Regeering van Dord- recht, in de jaaren 1684 en 1685, wegens de Nominatie der achten daar ter Stede, oordeelt het niet noodig daarop in ’t breede ftaan te blyven; verzent deir Leezer tot de Waderlandfche Historie, en de Onderhandelingen van den Graave D'Avaux. Tevens berigt hy ons, dat ’er onder hem berust een uitvoerig handfchrift van één der Raaden van “ Hof van Holland, die van alle de raadpleegingen en de advijfen der bijzondere leden eene naauwkeurige aantekes ning gehouden heeft. ,, Hierin worden, vervolgt hy, za » veele en zulke aanmerkelyke bezonderheden , (Anecdo= », tes zouden wij thans zeggen 7 vermeld , dat de nako- ‚, melingfchap verbaasd zoude ftaan over de heimelije » ke inzigten , oogmerken en intrigues, die ‘er in den » loop deezer gebeurtenis hebben plaats gehad , indien s, Wij daarvan in het breede verflag deeden. Dan de eer- » bied voor de nagedagtenis. der Voorvaderen verbiedt ss Ous, om derzelver verkeerde daaden, onder het oog jimm het Nageflagt, te brengen. — Dit is waarlyk ammer! te meer daar hier door ook veelligt verfcheiden raave bedryven van uitmuntende Mannen, in die om- ftandigheden, min of meer in °t duister blyven; waaron- der die van den geagten Heer Muis van- Holy zekerlyk geene van de minften zyn. Men kan dit afneemen uit een berigt het geen onze Schryver, hem aangaande, in ce- ne laatere aantekening geeft; ’t welk te aanmerkelyk is, om °t hier geen plaats te geeven. | s Naauwlijks hadden, zegt hij, de nieuwe Agten , door ‘zijne Hoogheid verkoozen, zitting in den Oudraad gekree= gen, of zij vereenigden zig al aanftonds, om den Burge- meester Arent Muijs van Holij, die zijn uiterfte best ge- daan had, om hen te weeren, en zig kragtdaadig, tegen de onderneemingen van den Prins van Oranje , verzet had , van den klem der Regeering en zijn Oudraadsplaats te ontzetten. Zij beriepen zig, ten dien einde, op den in- houd van het Octrooi, bij °t welk het getal der Oudraaden op veertig Perfoonen bepaald is. » Den 2 Februarij 1686 is een post gekomen van zijn Hoogheid met twee brieven, aan den Heer Schout, daarin werd gefchreven, dat aan den Heer Muijs van Holij zeude worden gezegd, door. den Heer Schout, dat de He-r Muijs zig zoude hebben te onthouden en abfenteren uit den Oudraad. Gelijk dan zulks op dato ten een uur is se l s,» Daar op de H-er Muijs van den Heer Schout verzocht copij van de lirief, maar hem geweigerd, zeggende daar geen Îast toe had, zo zeide dan de Heer Muijs tegen den Schout, wanneer zijn E. refcribeert aan zyne Hoogheid, geliefde te fchryven, te zullen-agrervolgen, » Des namiddags ten 3 uuren heeft ce Heer Burgemeester Vergadering doen beleggen van ’t Gereet, om den Brief, dien den Heer Burgemeester was gezonden, door zijne Hoog- heid, te communiceeren in °t Gereg: nevens de die andere Burgemeesteren , meldende in’t kort en in fubflantie , van den inhoud, dat zijn Hoogheid den Heer Muijs van Holij gelast had, naar dat alles wel had overwogen, hem van nu af te hebben enthouden wit den Oudraad. 1686. Den 5 Februarij Vergadering van den Oudraad, gedaan notificatie door den Heer Burgemeester; en voorgele- zen de brief van den Prins, daarin de Heer Muijs van Holij geexcufeert en on!flagen was uit den Oudraad. | „» Misfchien zal iemand vraagen , hoe het moogelijk geweest zij, dat een Man van dien invloed, en welke nog on- langs den Oudraad naar zijne inzigten wist te leiden, zig zoo ras gereed toonde om het bevel van den Prins op te volgen? Dan men heeft in agt te neemen , dat, na dat de Agten ftem in den Oudraad gekreegen hadden, zijn partij merklijk was verzwakt geworden. Ook had men, onder de hand, weeten te bewerken, dat de Burgemeester NL. dVi- s» (1) Uitwijzende de Refol. van den Oudraad wan den G Febr. 16385.” | i R4 846 P. H. VAN DE WALL Nicolaas Strop (2), welke ftandvastfg met den Heer Muys van Holy, in °t beftier van zaaken, eene lijn getrokken had, na dat zijn zoon Mr. Willem Stoop in het Schoutambt was herfteld geworden, zig van hem verwijderde , en in de be- langen van den Stadhouder overging. Door welk één en ander het gezag van den Heer Muys van Holy dermaate ge- krenkt werd , dat hy het geraaden vond zig van het bewind van zaaken te onttrekken, en zijnen overigen leeftijd, buis ten den last en flommer der Regeering, in rust en ftilte te eindigen (3). ie s» Belangende zijne perfoucele hoedanigheden „het is ons, ult verfcheiden ftaalen, gebleeken,- dat hy met alle die vermoogens en bekwagmheden begaafd geweest zij, welken hem in ftaat ftelden , om dien invloed, welken hy, eenèn geraimen tyd,in’t heftier van zaaken , bezecten heeft, lang te kunnen flaande houden. Veel hielp daartoe zijne onge- meene ftandvastigheid, waardoor hij, zonder fchroomte, de waare belangen van zijne Stad ‘en zijn Vaderland , on- verfchrokken, fteeds behartigde. En > daar hij, in vroe- ger tijd, zelf voor den Prins van Oranje geene geringe toe- geevendheid betoonde; gingen hem egter de Voorregten en Vrijheden zijner vaderlijke Stad, in * jaar 1684 , zoo na aan het harte, dat hij zig eeds en pligtshalve genoodzaakt vond yan maatregelen te veranderen , en zig, tegen ’s Prin- fen inzigten, te verzetten. (4) Negoeciations,. T. 'IV. p. 200. C5) Refol: van den Oudraad van den 27 Januarij 1649.” HANDVESTEN, ENZ. VAN DORDRECHT. 247 ` 1668 tot Secretaris deezer Stad bevorderd (6); weetende te gelijk uit te werken, dat het Elfde Artijkel van het Oc- ` trooi van ’t jaar 1652, ’t welk de Comptable Ambtenaaren , en dus ook de Secretarisfen, uit den Oudraad floot (7), ter zelfder tijd, vernietigd wierd. Deeze Post, den tijd van agt jaaren, met de grootfte vlijt hebbende waargeno- men, en van zijnen dienst, in veele gewigtige zaaken , ge- bruik gemaakt zijnde, werd hy daarvan; in °t jaar 1674: op eene eerlijke wijze, ontflaagen (8): cn, na dat hij daar- op weder in den Schepenffoel geraakte, kort daar na, tot Burgemeester van ’s Heeren wege, of voorzittend Schepen, gekoren (9.) Naauwlijks deezen ceretrap beklimmende, verkoozen hem de Leden van den Oudraad , tot Burgemeester der Gemeente (to). Geduurende de bekleeding deezer waare. digheid, wist hij zijn gezag bezonder {taande te houden „ en zijnen invloed niet weinig te vermeerderen’; zo dat hij, in plaats van den Penfionaris Molejchot, ten jaare 1676, wierd aangezogt, om de waarneeming der Staatsvergade- ring, als Ordinaris Gedeputeerde ter Dagvaart, van Stads- wege, op zig te neemen; waar voor de Regeering aan hem, in het volgend jaar, eene jaarlijkfche wedde van. 1200 guldens toeleide (11). In de bekleeding van deezen Post kweet hij zig zonderling ten nutte van het Gemeen 5 en de Registers der Hollandfche Staatsbefluiten geeven ons veelvuldige blijken aan de hand, hoe hij in de gewigtigtte raadpleegingen deel had. Dan te gelijk van deeze waardige heid, met zijne verlaating uit den Oudraad, ontzet worden- de, moest hij voor den naijver en de pvermagt van zijne vij» anden zwigten: en voor zijnen grootften mededinger Simin van Halewijn, als Ordinaris Gedeputeerde ter Dagvaart, plaats maaken (12). Maar, gelijk het kwaad niet zelden 8e (6) Refol. Uif. van den 24 Febr. 1668. M. BALEN bl. 342. (7) Octrooi wegens de Magiflraats beflelling, enz. van 22 Júlij 1652. Art. XI. (8) Refol. Utf. van den 17 Oct. 1674. C9) Te weeten den 3 Fanuarij 1665. M. BALEN bl. 344. (ro) Naamlyk den 24 Maart 1675. M, BALEN bl. 267. 344. C11) Refol. Utf. van den 7 Julij 1676 en 28 Junij 1677. (12) Uitwijzends de Refol van den Oudraad van den 2 Sept. 1686. 3 Mei 1687. 16 Nov. 1688. Vergelijk p'avaux Nego- ciations Tom. V.pag. 232. vo 248 P. H.V. D. WALL, HANDVESTEN , ENZ. VAN DORDRECHT, gewoon is zijn meester te loonen ; zoo ondervond ook dee. ze, niet veele jaaren daarna, dat de gunst van Vorften ligt verkeeren kan; toen hij, in eigen Perfoon, den naijver van den Prins van Oranje, van welken hij nogtans een bee zonder vertrouweling geweest was , op eene treffende wijze ontwaar werd; en de heimelijke onderhandeling, welke hij meende, teu nutte van zijn Vaderland, aangevangen te hebben, met de ftraf van een altoosduurende gevangenis misgelden moest (13). » Voor ’ overige moet ik hier nog bijvoegen, dat onze Muijs van Holij geleefd hebbe, tot in het jaar 17003 wan- neer Barthout van Slingelandt hem opvolgde, in de beklee- ding van het Raad- en Rentmeesterfchap der Domeinen van- Zuidholland; met welke waardigheid hij, in °t jaar 1682, was begunftigd geworden (14).” C13) Vaderl. Hist. XVI D. bl. 230238. C14) Refol, van Holland van 20 Nov, 1682 en 20 Oct. 170% Recherches fur le Commerce. T. IL. Seconde partie, à Amtterdam, chez S. N, y. Vlisfingue, 1781. In 8vo. gi. i P- 268 pp- Tr gevolge van hiet voorheen gemelde Plan van dit nutti- ge Gefchrift (*), handelt deszelfs Opfteller in het thans afgegeeven gedeelte over den Omlosp van het Geld en % geen daartoe betrekking heeft; over den oorfprong der Lombarden, den ouden en tegenwoordigen Intrest, het Crediet omtrent byzondere Perfoonen , met opzigt tot den Koophandel, en 't' algemeene Crediet, of den oorfprong, der Nationaale Schulden by meest alle de Mogendheden van Europa; met aanwyzing van den invloed, welken dit alles op de geheele Maatfchappy heeft. Men fchynt vry algemeen te denken , dat het bevorderen van den Omloop van °t Geld zo nuttig voor de Maatfchappy is, dat dezelve niet te fterk gemaakt kan worden, Dan hieromtrent is de Autheur van andere gedagten , beweercne de dat dezelve, ten aanzien van °t nut der Maatfchappyê, wel degèlyk zyn perk en paal heeft. Het is, zyns oordeels, maar zeer zeldzaam noodig dien omloop aan te zetten; en (*) Zie Mg. Vad. Letieraf. I, D. bl. 156 RECHERCHES SUR LE COMMERCE. 219 en °t komt hem voor, dat cen omloop van Geld, grooter dan ‘er gemeeulyk vereischt ‘wordt, duorgaans’ ten gevolge heeft een beflommerden verwarden (taat van °t Gemeenee best, die, zo dezelwe niet bv tyds verholpen wordt , van langzaamerhand den ondergang van een Gemeeucbest met zig zal fleepen. Zyn Ed. brengt deswegens verfcheiden welberedeneerde en door de Gefchiedkunde bevestigde aanmerkingen te berde, die van veelen, en vooral van onze Landzaaten, ter hunner waarfchouwinge , niet te op- lettend geleezen kunnen worden. Om, na ’t afhandelen hiervan, verder het ftuk der Tombarden in ecn juist daglicht te ftellen, zo laat onze Schryver zig ìn, tot het nafpooren van etlvke byzondere heden, welker kennis teu rechten verftande van dit on- derwerp kan dienen. Vooraf gaat eene korte fchets van de Itafiaanfche Gefchiedenisfen in °t algemeen , zedert het einde der vyfde tot op de vyftiende eeuw; en hieraan is gehegt eene: ontvouwing van ’t beroep en de bezigheden der zodanigen, die zig, by de Romeinen en Iraliaanen y toeleiden op het leenen van geld, en ’t verwisfelen van geldfpecien , met betrekking op hunnen byzonderen han- del, tot aan °t afloopen der elfde eeuwe. Onze Autheur. wordt hier door geleid tot het geeven van een byzonder verflag wegens de Woekeraars , bekend onder den naam Van Lembarde en Caorfini. Met het aantoonen van ’t geen gelegenheid gaf tot het uitbreiden van deezen Gelde handel, en hoe dezelve met zeer groot vogrdeel gedrees ven werd, doet hy tevens zien, dat de Sombarden in Italie, en de inwoonders der Stad Cahors in Frankryk, ‘er inzonderheid veel werks van maakten, en zulks door. geheel Europa in zwang bragten; ’t welk ftand greep om- trent de twaaifde eeuw of den tyd der Kruisvaarten, Van daar dan heeft men die foort van Geldleeners en Wisfes laars Lombardi en Caofini, of ook wel Cauvvercini of Cau- vertint geheeten; fchoon ‘er van tyd tot tyd ook anderen van allerleien Landaart winst mede deeden. Bovenal fpeel- den de Jooden, gelyk zyņ Ed. vervolgens toont, hierin al vroeg een aanmerkelykén rol; ’t welk hem noopt een beknopt bericht te verleenen van den Handel der Jooden y zints verfcheiden eeuwen, in Europa; met nevensgaande aanmerkingen van het nut dier Natie, in ’t ftuk van dem Handel , onder bykans alle Volken. Op de ontvouwing van dit alles, waar in een aantal van gefchiedkundige byzon- derheden , met betrekking tot deezen Geldhandel, le erd - 250 RECHERCHES SUR LE COMMERCE, derd worden, laat de Autheur wyders volgen, zyne aame tekeningen raakende den overmaatigen woeker , waarmede dezelve gedreeven werd; en de kunftenaaryen , waarvan men zig bediende om het buitenfpoorige te verheelen ; dewyl ’er van tyd tot tyd door de Overheden bepaalde fchikkingen gemaakt werden om die ongeregeldheden te weeren, die eg- ter veelal van geen genoegzaame kragt waren, om dit ver- keerde geheel te (tuiten. Zyn Ed. in die aantekeningen ge- wag gemaakt hebbende van °t voorgevallene deswegen in Italie, Frankryk, Engeland en elders, bepaalt zig vervol- gens tot een nader Vesilag hier van ten aanzien van Holland, waarin zig ook die zogenaamde Lombardi of Caorfini , in de voornaamfte Steden , vestigden, Het is uit de berigten hier: omtrent blykbaar dat zy in onze Gewesten mede dien han- del dreeven; en dat, deels hunne uitfpoorigheden, deels het groot voordeel dat ‘er aan verknogt was , de Overheden hier en daar noopten om het. Lombardhouden aan de Stad te trekken, en den Lombard voor der Stede rekening te laa- ten waarneemen; ten welken einde ‘er voorts, in verfcheie den Steden, plaatzen toe gefchikt of gebouwd werden, die men ZLombardhuizen, of Lomberden (*) noemde, Onze Autheur meldt ons daarbenevens, dat dit ook op de eene en andere wyze in Italie ftand greep, daar men zulke plaat- zen Monte di Pieta of Bergen der Barmhartigheid genoemd beeft; welken by den aanvang, gelyk zommigen derzelver nog heden zyn, in de handen der Geestelyken waren : als mede dat de Franfchen. Engelfchen en anderen , foortgelyke fchikkingen van de Ítaltaanen overgenomen hebben. Hier mede dit ftuk ten einde gebragt hebbende , verledigt zig de Autheur tot het nagaan van den Intrestprys zedert de | | onte „(*) De benaaming van Lombardi eertyds, als boven gezien is, een naam van beroep geworden zynde, werd vervolgens dok eene benaaming van de piaats, alwaar de zodanigen, die pn bandel dreeven, zig ter ontvangfie en uitgave ophie'den. fan daar werd ze °t ook die der plaatzen, welken de Regeering * duaftoe fchikte, Men noemt zulk eene phais, geiyk be- kend is, anders de Tafel of Bank van Leening, RECHERCHES SUR LE COMMERCE, 25ł chtdekking van Amerika. Na eene ter loops voorgeftelde bedenking over het verfchil, nopens de geoorlofdheid of niet geoorlofdheid van Intrest, voor uitgefchooten pennin- en, te trekken, waarover thans niemand onzer, om zo te recken A twyfelt, deelt hy zyne aanmerkingen mede over de verandering, welke de Intrestprys zedert dien tyd onder- gaan heeft. Dezelve is, volgens het aldaar bygebragte, over het geheele Christen = Europa verminderd op de helft 5 en by ons op het vierde gedeelte. Eene vermindering, die zekerlyk gansch niet evenredig is, aan de hoeveelheid van goud en zilver, die zedert de ontdekking van Ame- rika in Europa gekomen is: ’t welk men, zyns oordeels, toe te fchryven heeft aan onze uitgeftrekter behoeften, en ’t gebruik dat men van ’t geld maakt, Daarby komt voorts eene overweeging van. het Cre- diet tusfchen byzondere Perfoonen, of den gebruikelyken Koophandel op Crediet ; waaromtrent , gelyk hy doet zien, verfcheiden misbruiken, die der Maatfchappye nadeelig zyn, plaats hebben. Uit dien hoofde gaat deeze overwee- ging ook vergezeld van eenige bedenkelyke fchikkingen der Regeeringe , zo over het weeren van her verkeerde , als over het verfterken van het onderlinge crediet der Kooplie= den in Europas dat van een heilzaamen invloed op het welweezen der Maatfchappye zou zyn. By die gelegenheid hegt hy hier nog aan eene waarfchouwing , om, buiten de hoogfte noodzaaklykheid, zyne toevlugt niet te neemen, tot het invoeren van gemunt Papierengeld; het welk , ge- fchied zynde, zo dra mogelyk, weder door daadlyke inlos- fing vergoed bekoort te worden. Zulks heeft, buiten ande- re hier aangevoerde gevallen, nag plaats gehaa, in den laatstgevoerden oorlog aan de Kaap de Grece Hoop: van welk papieren geld zyn Ed, hier eene afbeelding geeft; en uit welks ftempel blykt, dat men zig in ’t jaar 1714 insge- lyks van dit nood-hulpmiddel bediend heeft. behandelt deeze drie onderwerpen, even als de bovenge mêle ess RECHERCHES SUR LE COMMERCE. melden , met veel naauwkeurigheid, en deelt den opmerk. zaamen Leezer verlcheiden leerzaame waarneemingen me de, die haare nuttigheid kunnen hebben. Voor % overige is er aan ’t einde van dit Werk nog gevoegd ee ne Pryscourant van de verfchillende foorten van buiten: Jandfche Obligatien, aanwyzende den intrest, den prys op welken ze gekogt worden, en dien welken de Ver- koopers zoeken te bedingen; zo als derzelver cours, den éden October 1783, te Amfterdam was; °t welk ons ee nig denkbeeld geeft van de uitgebreidheid van aien Han- del, en de onderfcheiden waarde deezer Papieren, Taal-Dicht-en Letterkundig Kabinet, bijeen vergadert en uitgegeeven door G. BRENDER à BRANDIS. Vyfde Detl, Te Amfterlam, by C. en L. Groenewoud, 1783. dn groot octavo 364 bladz. T° dit gedeelte van het welgeftoffeerde Kabinet vindt men Aweder eene groote verfcheidenheid van voorwerpen, diè de oplettendheid der Liefhebberen van Taal- Dicht- en Let terkunde op eene leerryke en aangenaame wyze kunnen ves tigen. Behalven een aantal van Dichtftukken en Dichter- lyke befpiegelingen, mitsgaders eenige aanmerkingen over deeze en geene byzonderheden der Taalkennisfe, vindt mer bier de volgende Verhandeling. Batteux en Ramler ovt! de /eerdichten; Marmontel over de Weetenfchappen van em Dichter, als mede over den Dichterlyken fiyl; en J.A Schlegel over den oonfprong der Schoone Kunjten. Naard verfcheidenheid van den fimaak der Leezeren, °t zy voo “ ernftige ,’t zy voor °t min of meer boertige , kan men indi Kabinet te regt geraaken: °t lust ons thans een (taal van d faatfte foort te geeven , met uit dit Kabinet over te neemen, den uit het Hoogduitsch vertaalden geestigen Brief van F. G. Jacobi aan den Heere Klos over het Klaagdicht, welke aldus luidt. a Gij weet, mijn waarde Vriend! hoe dikmaals ik me u, over de Dichters van eene treurige gemoedsgettalre , (pot tede; en lagchte over de ongelukkige Naarvolgers van eè nen YOUNG, dien ik als een origineel genie eerbiedige Heeden waar ik zelve byna een Nachtwandelaar geworden: boor gij mijne gefchiedenisfe. Gisteren zat ik tegen den 4 vond, op den heuvel van myn Landhuis; ging mijo lie velings denkbeeld naar, en herftelde mij in de tijden set CHAU: G. BRENDER A BRANDIS, KABINET, 253 EHAULIEU en CHAPELLE, MEt welke ik de onzen verge- leek. Welk eene koelzinnigheid van mijne Natie tegen haare groote Geesten! dus dacht ik, en itelde lange Zelf- fpraaken op. Neen, de Duitfchers verdienen niet, dat men vrolijke Liederen voor hen zingt. Enkel Lijkzangers moeten zij hebben, enkel zwarte ropheeten , aan welke geen groot verlies zoude zijn, indien zij eindelijk gefteenigt Wierden. Ten minfte zou ik hen een tijdlang hi zulken toewenfchen ,op dat zijde waarde dier Dichteren inzagen , welke de Natuur rondfom hen verfraaijen. In ’t kort, mijn Vriend, ik nam een befluit om alle mijne Liefdegoden af te danken; mij zelve onder de fchaare der eenzaame Jongelin= gen te begeeven, en icts ZO droefgeestigs te fchrijven , dat alle mijne Leezers daar benaauwd en bang van zouden wor- den. De lange fchrikkelijke half Griekfche half Duitfche woorden, die tot de Nachtgedachten noodig zijfi, zette ik op een lijstje bij elkander; en met dezen Talisman ging ik uit, om een, tot verrukking gefchikt, gewest te vinden, In het begin kwam mij het Raaveneiland (*) in gedachten; alwaar ik van het digte Hout, en het gekras der zwarte Vogelen , mij veel beloofde. Maar ftraks hield ik de Ruinen van Gipsfteen voor de voortreffelijkfte, Ingeftorte Toorens, Rotfen en Holen, in dezelve : ô hoe fchoon is het daar te te klagen! Aan Uilen kan het niet ontbreeken , en deze moe- ten noodzaakelijk beter dienst doen dan de Raaven. Ik be- droog mij niet. Naauwlijks had ik mij, tegen over den Berg, op de Aarde nedergezet, wanneer mij een gewenscht Avontuur ontmoete. Een Lijkdvek was zijn bovenkleed , Het klatergoud van doodenkranjen Zag ik op zijnen fchedel glanszen. Een Heir Drijaden flond reeds hand aan land gereed, Om, niet zeer ver van mij, tens vrolijk op te dansfen. j Zij (*) Niet ver van Hak. 254 G. BRENDER :A BRANÚIS” Zij toonden “t Faunenheir dees zwarten Man flraks aan, En deeden door gelagch hunn’ fpottersvreugd verflaan. Zonder zich aan dit gelagch te ftooren, kwam mijn Ge- nius, met cen recht feestelijke houding van de Rotfen af en trad voor mij heen. Op zijn voorhoofd meende ik al- Je de Phantomen, Mijriaden, Aeonen , hoogloeijende Don- ders en diep fchaduwwerpende Duisternisfen te lezen, di op mijn lijstje ftonden, en al had hij zich niet aanftonds doen kennen, zo waar hij van mij; bij den eerften opllag, voor eenen Demon gehouden, welke den Nachtdichters den geest aanvuurt. Doch hij deed zich zelven onder de- zen vaam terlfkond kennen. Ik kon onmogelijk een klein lagchjen verbergen, dat hem verried, hoe weinig ik aok in zijne geheimen ervaaren waar. Reeds berouwde het mij als hij met een Basftem „die, met betrekking tot zijne kleine figuur, iets kluchtigs had , half in Poëtisch Proza en half in Hexameters, die ik echter in gerijmde verzen wil overbrengen, mij aldus aanfprak: …„ Gij, die wilt, dat elen- dige ftervelingen zich verheugen zullen , Onheilige ! Sidder! — Beef! — Zie op mijn Lieveling! — en leer van hem! | Op ’t helderst van de dagen Zingt hij den middernacht: En als de Lente lagcht, Dan hoord men hem fleeds klagen. ——= Ke Daar, waar ons door gezang De Liefdevoogelen lokken, Word hij voor flervenklokken En hunne klanken bang, Hij ziet op ieder uur De zuchtende Natuur. Voor Bloemenrijke Velden Maalt hij ’t verlaaten graf s Met doodfche kleuren, af: Nooit wil hij vreugde melden. De treurcijpresfe bloeit Ee Bij hem, daar ’t koosjen groeit ; De jongfte Herderin, $ De fchoonfte Woudgodin, | Is hem cen flomme geest, Die elk op Urnen wijst; daar hij alleen voor vreest. Hiertegen ademt hij zuiverer vergenoegens, te groot KABINET. a 255 deze verachtenswaardige toonen. Welke aangenaame vreugde! welke eene Olijmpifche wellust! enkel voor den Dichter voelbaar Die, tot de hooge hemelkringen Geklommen , °t laage flof verlaat :* Om dàar den Sphaeren voor te zingen, ‘t Geen zelf een Seraph niet verftaat” - Hier keerde mijn fpook den Schop om, dien hij denkelijk @aarom in de hand droeg, om Graven op te werpen, waar hij 'er geene vond ; hij maakte met den fteel een ontzagche- lijken Îreek in het Zand, zo als zijn Leerling op het Pa- pier — en verdween. De geftalte mijner toekomende Muze , en nog meer haare rede, had mij van mijn eerfte.voornee- men zekerlijk afgefchrikt, ware ik niet te fterk met het Plan mijner wraake bezig geweest. Ik gaf mij dadelijk naar ons groot Kerkhof, alwaar ik, midden in den nacht, tus- fchen de Graven rond wandelde. Maar naauwelijks was mijne droefgeestige verrukking begonnen, wanneer ik van verre een licht bemerkte, dat tusfchen de laage ftruikjes heen fchemerde. De fchrik overviel mij, zo dat ik, in dien ` angst, het flot van een Haxameter vond, dat ik lange , te vergeefsch, gezogt hadt. Ik berftelde mij echter, en ver- yolgde deeze fcheemering; maar hoe verbaasde ik Als ik den God der Liefde zag ; Zijn fakkel flonkerde als de dag; Hij liet zijn traanen weelig vlieten ; Een berg van aarde, een gaapend graf, Dat angst en vrees te kennen gaf, Kon hem in deezen niet ide drif p Hij floee zijn vleuglen op; en, door hen drift te bin, hi Deed: hij de fchoonfte bloempjes zien. De Liefde, onder de Nachtwandelaars, op een Kerk- hof? De vraage, die ik mij zelven heimelijk deedt , zou de knaap aanftonds verraaden hebben; want hij fprak tot mij in een heldren toon. , Deze Heuvel bedekt cene verruk- „ kende fchoone. Naauwlijks begon haar boezem zich „ jeugdig te vormen, wanneer, op de lagchende Velden , „ de goede Herderin, omarmt van Liefdegoden, verkwijn= „ de. Zij ftierf met de bloemenkranfen , haar door de Gra- „ tien opgezet. Dit is de derde Nacht, dat, wel ver van VJ. DEEL. ALG. LEIT. NO, Óe Ad „ fpel $56 C. BRENDER A BRANDIS KABINET. „ fpel-en dansfen, een Godenkind haar Graf met traanen s, bevogtigt. Kwam Jupiter in een zwart onwedet, dan | ‚, hield haar bevallig gelaat den wraakzuchtigen arm tetug. „, Zij waar van alle de Goden bemind , meer dan de droef- s, geestige „Wijsgeer, meer dan de ftoute Held, Want zij s» deed de Waereld enkel vreugde aan.” De lastite woorden wierden van een lagchjen vergezeld, dat midden onder de traanen uitbrak, en zulk een fterken indruk op mij maakte, dat het mijne wraake bijna kon vere nietigen. Onder het groot getal van ondankbaare en ge- woellooze , ook flegts weinige te vergenoegen,is fchoon! dus dacht ik, terwijl de Liefdegod de Roozen en Viooltjes van het Graf plukte, die, door een wonderwerk, onder zijn gouden Vleugeitjes gebloeid hadden, Met eene aartig houding vervolgde hij zijne redenen. | Zou de Min hier eeuwig blijven ? Neen, dees bloempjes van haar Graf Piukte ik voor die Harten af ; Die in onfchuld vreugd bedrijven, Met hen wil ik Oreaden., Herdersnimfjes en Drijaden, T Op een jeugdig feest verzaaden : *k Word daar reeds met [mert gewacht., Waarom zou de donkre Nacht, Die bij de Dooden waond, de Levenden reeds drukken. Een Wijsgeer leer’ zijn wensch op Aard tw doen gelukken» En zelfs op Graven Raozen plukken. Een zo Wijsgeerige reden had ik van den kleinen God niet verwacht. Ík beloofde hem op het aanftaande Feest te ko men, en vergat den zwarten Genius met alle zijne Lieven: en. Dit Feest zal nu reeds begonnen zijn; ik moet m es haasten, mijn lieve Vriend. Vaarwel, en verhaal o ze Gefchiedenisfe aan niemand, die mij daarover kan Wt- Jagchen.” J- WOLS, REYZE NAAR CEYLON, 257 Reize naar Ceylon, benevens een berigt van de Hollandfche Res geering te Jafanapatnam, door den Heer j. CH. WOLFs, voot- ‘maals eerften geheimfchryver van Staat en Fuftitie te Fafana- am op Ceylon. Uit 't Hoogduits vertaald. In ’s Graven- vete by J. Menfert, 1783. Behalven het Voorwerk 254 blads. in gr. o@avo. De Heer Wolfs komt. in deeze befchryving van zyne reis na en Wwedervaaren op Ceilon, alleszins voor als een eerlyk en opmerkzaam Man; ’t- welk. foe verflag desaangaande credit byzet. Uit dien hoofde verdient deeze Reis eene plaats by Andere berigten van Ceilon, fchoon men niét kunne zeggen, dat het ons veele byzonderheden nopens dit Eiland leere, die niet alreede bekend Zyn; uitgenomen met betrekking tot Fa- fanapatnam. Zyn verblyf alhaar, in zyne bediening van ber- ften geheimfchryver van Staat en Juftitie, heeft hem gelegen- heid gegeeven , om ’t geen tot dit Gewest betrekking heeft meer dan anderen na te vorfchen ; van waar dit gedeelte hier byzonder in aanmerking komt : en hy zou ‘er nog meer van hebben kunnen melden, indien hy zig, als een eerlyk Man, piet bepaald gehouden had aan zyn Eed van geheimhouding. ’t geen we hierdoor misfen, wordt egter grootlyks ver- goed; door, aan ’t einde deezer Reize, geplaatfte Aanmera kingen over eenige punten, betreffende het Kommandement van Fa- fanapatnam: benevens aanwyzing eeniger middelen tot verbetering , eerbiedig overgegeeven , op last van den Gouverneur Generaal van Neerlandsch- Indien, PIETER ALBERT VAN DER PARRA, In dit Stuk vindt men nog al etlyke aanmerkingen, die ons de gefteldheid der Regeeringe, en de inrigting van den Handel aldaar leeren kennen, tot welker verbetering dit Gefchrift, door een Man van een hoogen rang, omtrent het jaar 1770, overgeleverd is. Ž Om eene proeve van de opmerkzaamheid van onzen Reiziger mede te deelen, zullen wy hier zyn naauwkeurig berigt van ’t vangen der Oliphanten plaatzen, *t welk aldus luidt. » Men heeft hier reeds voor langen tyd Korahl, (zo veel als Oliphants faagtuig,) gebruikt, waarin de meeste gevangen wierden. Dit Korabl moet men zig voorftellen, als een groot Visfchers net, met twee voor elkander flaande Vleugels, die in een Beurs eindigen., Doeze vangst gefchiedt deels door de Natuur, deels door Kunst, ín dicht by een ij ede fterke boomen, en alwaar een Ruimte is, met paalwerk toegemaakt , op dat de Olyphant, nergens zou kunnen uitwyken. Zo dra men nu van den Boschjaager bericht ontfangt, dat een goede troep Olyphanten dáaromftreeks is, zo moet aanftonds Ket hoofd der Cingaleczen eenige duizend mannen leveren. Met deeze weet men wdn de opgefpeurde troep naar de 2 ope. 458 L worrs ` opening van het Korahl , het welk een ongemeen groöt pleyin uitmaakt, te voeren. Heeft men deeze eens zo ver dan is het Spel gewonnen. Op dit Pleyn koomen alle de Manfchap- pen te zaamen, maaken een vreesfelyk geraas, met mond- en handinftrumenten, en brengen de geheele troep Olyphanten s die zig vreedfaam te zaamen houd, tot in het enge ruym s» ’t welk men Speel-Korah! noemt. Hier word een kordon ge- trokken van zes tot zevenduizend Menfchen, die een gewel- dig vuur, en daarby een groot geluid met Trommels „ Schal- myen enZ., maaken, waardoor de Olyphant , fchuw worden- de, zyn Frog niet agter- maar voorwaards, naar het fmalle Ruym, o -Korahl neemt. Deeze engte fluit men met een groot hevig vuur,en maakt daar by een groot gefchrecuw s waardoor de Olyphant, verdooft, naar vryheid zoekt, en doof zyn fterkte zig die wil verfchaffen; by beproeft aan alle zyden de fterke befchurfelen , maar ondervind, dat hy met zyn fter- ke (navel de groote Boomen niet omwerpen kan; waarover by dan boos wordt, en begint te blaazen uit al zyn macht. merkt dat. het vuur nader komt, dan waagt hy zig in de (malle uitgang des Korahis, en dewyl hy aan derzelver eynde de tamme Olyphanten ziet (laan, gelooft by zyne vryheid gê- vonden te hebben. Deeze (malle gang, langs welke maar één Dier gaan kan, is boven gedekt, op welk verdek e-n'ge ervaaren Olyphantiaagers zyn, die bet Dier met hun Hand- werktuig, (welk in een ftok , waaraan een kromme haak met ecn fpits ís, befiaat,) tot aan bet einde vooridryven, =———= Zoo haast deeze hier is, neemt men de Sluitbalken, waarmt- de de uitgang geflooten is, weg, en maakt den uitgang ruj- mer. Nu verheugt zig de Olyphant, gelyk een gevangene die uitgebrooken is. Hy neemt dan een groote [prong ; maar dan dwingen de twee naast hem faande tamme Olyphanten, (die men Jaagers of Zielverkoopers noemt ,) hem itl te ftaan , en fluiten hem tusfchen hen beiden; wil by niet fiaan en gehoor- zaamen, zo beginnen zy hem, op bet Bevel buns Meesters. Zodanig te faan met hunne fnave!s , dar hy aïies van zig werpt wat hy natuurlyk by zig heeit. Wanneer hy nu merkt, dat hy uit het gewelt van zyne vatters miet ontkomen kar „ zo geeft hy zig over, en laat zig voeren, aan een wat afge- leegen Boom; waaraan men hem met zyn agtervoet door ecn fterk touw van onbereyd Elands en Hattevel vast bindt ; zoo ftaan laat, en de tamme Dieren te rug voert. Indien men nu, op deeze wyze, eerst één uit het Korah! gehaalt heeft, zo volgen de overigen gewillig, dewyl zy alle hunne vryheid dgardeor hoopen te verkiygen, nademaal zy van de gevangen neeming des eerften niets verneemen. In deezen ftat moeten Zy eenige dagen blyven Raan, en honger Iyden, en daardoor leeren, dat zy gevangenen zyn. By yder Dier worden Lieden aangefteld, die het zelve van Voeder voorzien , op o het …_ a REYZE NAAR CEYLON, ' ayy daardoor Menfchen leere kennen. In ’t eerst ziet by zynen oppasfer grimmig aan ; maar na eenige dagen wordt hy makker, en -gedoogt dat men hem aan ’t Lyf komt. Hy leert ook fchielyk de fpraak van zyn bevelhebber kenrien en hem vol en: ook gedoogt hy , dat men hem een fterk touw aan den als legt, en daarmede aan. een tamme koppelt en ter Stal voert. Men verricht dit op de volgende wyze. Een tammê Olypbânt krygt aan yder zydeeen wilden; ook wel, wanneer de tammen zeer groot zyn, twee Wilden aan yder zyde. Op de tammen zit een Kornak met zyn gefpilde haak, waarmede hy ‘aan het Hoofd van het Dier wyst, welken weg het gaan moet, en alzoo de gevangenen tef Stal voert; in welke men fterke Boomen of Paalen flaat, aan welke men dezelve met hunne agterbeenen vast bindt , zorg draagende dàt zy niet by elkander kunnen koomen. Dus blvven zy flaan; worden da- gelyks met Kokos-Bladeren gevoedert , en eens daags door de tammen raar het water gevoert, tot dat de tyd komt, om dezelve ter markt te brengen en te verkoopen. Dat deeze Jacht meer moeiten en onrust, dan de Jachten, welke hier te Lande [in Duitschland} gevoerd worden, onderheevig is, zal men gemakkelyk kunnen befluiten; dewyl men hier geen Schietgeweer noch Honden gebruiken kan. den van een fterk lichaamsgeftel gaan, in drooge tyden, wan, neer de Olyphant „uit gebrek aan water, deeze en geene plaats om zyn dorst te lesfchen zoekt, op de jacht, vier aan vier, verzelt van hunne jongens, die zy tevens tot die Jacht aan. brengen; zoeken het Bosch door, tot dat zy eenige Olyphan. ten vinden. Zo dra dit gefchiedt zoeken zy den grootften van dezelve uit, gaan op deezen af, en tarten hem, op dat hy ep ben zoude afkoomen. De Olyphant wil dan den verftoor- der van zyn rust uit het Bosch verdryven. De dâpperfte en geoeffenfte van, deeze Lieden heeft een flok van zwart Ebben- hout, een el lang, in de hand; hiermede begint hy met den. Oliphant te vegten, ‘die. met zyn navel naar den ftok faat, De befpringer weért alle de flagen af, fpringt ginds en her waards; de Olyphant wordt boos, en doet zyn best, om den Schermmeester zyn geweer en leven te beneemen: deeze wordt van de anderen geholpen, hebbende aan yder zydeéén, terwyl de vierde van agteren aankomt met een ftrik , en zyr gelegenheid waarneemt, om dezelve aan de agtervoet van dat dier te werpen. De jongens koomen digt aan dat dier, ter- wyl hy voorwaarts zyne bezigheid en opmerkzaamheid met gen ftok heeft, en brengen zeer fchielyk den ftrik om de poot van het dier, dryven hem zo lang voort, tat dat zy een ge- fchikten Boom vinden, om hem daaraan vast te binden; dan gaan twee van hen lieden naar Huys, haalen een tammen Olyphant, binden den wilden daaraan vast, en brengen hem op de ftal. : nS i - » Op deeze drie onderfcheiden wyzen worden de Olyphan- ten op Ceylon gevangen: die 'daartan anders denkt, die be- driegt zig in zyne meening, Het is myne gewoonte in ’t ge- heel niet, om met ymand te ftryden; want ik laat gaarne ezt yder zyne begrippen, volgens zyne eigenliefde vormen, ea neem het in ’t geheel niet’ kwaalyk, indien men myne ondet- vinding verdagt houdt, óf anders van my mogt denken, dan ik zelf van: my weet. ‘Maar, dewyl ik twintig jaaren lang gelegenheid gehad beb, veele Olyphanten van naby te zien, hict alleen in hunnen vryen, maar ook in hunnen gevangen ftaat, onderhouding, verkooping en gebruik; zo vermeene k van deeze dieren zo veel kennis te hebben „als de beste Ros kammer van de paarden,” | | PLEIDOOI VOOR DEN BURGER VAN NEDERLAND. 26t ey Burger van Nederland ; of Vaderlandfche Beden- üe noodszaaklykheid van het niet meer toelaaten der’ ‚gen tot de Burgerlyke Ampten. In gr. fpraak . eerst aan de Regenten ‚en vervolgens aan de Burgers, van Nederland. Het onderwerp wordt vrywel in ’ juiste daglicht gefteld; en de manier op welke de Schryver gedagten deswegens erg 2 is te gelyk gemaatigd én van nadruk; waardoor het te beter gefchikt is, om in eene mindere of meerdere maate eenigen nutten invloed te hebben. Het Spectatoriaal Tooneel. Vierde Deel. Te Utrecht, by B. -= Wild, 1783. Behalven het Vourbericht 243 bladz. in octavo. Drie Blyfpelen, elk van één Bedryf, tot Nafpelen gefchikt, en één uitvoeriger Blyfpel van vyf Bedryven, zyn in dit Deel vervat: die allen zeer wel gefchikt zyn, om, ieder in hunne foort, een goed figuur op het Tooneel te maaken ; daar de 262 HET SPECTATORIAAL TOONEEL, de charaêlers natuurlyk uitgevoerd zyn, en het beloop van fe- der Spel eigenaartig ingerigt is, om de oplettendheid der Aan- fchouweren gaande te houden, in de afwagting der ontknoo- pinge van het Stuk, -a - Historie van den Graave DE VALMONT, Uit het Fransch vertaald. - Eerfte Deel. Te Delft, |. de Groot Pz., 1783. Behalven de Voorreden en den Inhoud 326 blads. in gr. octavo. n de Voorreden wordt ons het bedoelde van dit Gefchrift aldus opgegeeven. ;, Het oogmerk van den Schryver is in- ‚‚ Zonderheid geweest, om, door de getrouwe mededeeling „> Zyner lotgevallen, zonder zig zelven in het minfte te (paa- » Ten, der onbedreevene Jeugd in zyn eigen voorbeeld op het „> Padrukkelykst te doen zien, welke jammerlyke onheiten de p» Natuurlyke gevolgen zyn van een ongeregeld leven, en dat „ Cen deugdzaam en Godvrugtig gedrag de eenige weg is tot » een waar en beftendig genoegen; gelyk mede om de Oude- „> ren te waarfchuwen voor de doodlyke gevolgen eener ver- „ keerde opvoeding, en hen ernftig aan te fpooren, om hun- ‚ ne uiterfle vlyt en oplettendheid te beftecden aan de waar- ‚> neeming van een pligt, welke hen door Reden, Godsdienst » En Natuur zo duur aanbevoolen, en van zulk een gewigti- „ gen invloed is op het toekoomend lot van hunne dierbaarfte s», Panden.” Aan dit oogmerk beantwoordt de Opfiel- ler volkomen, des zyn Gefchrift en der Jeugd en den Ouderen tot eene heilzame waarfchouwing kan dienen. Gevallen van Lord EDUARD BOMSTON, în Italien. Een zedelyke Roman in Brieven. Uit het Hoogduitsch vertaald. In Holland, 1784. In octavo 25 bladz, Lerd Bomfton behoort onder dat flag van Menfchen , die wel goe- de beginzels maar fterke harstogten hebben, en zig daardoor, niettegenftaande hunne goede beginzéls, geftadig aan verleiden- de verzoekingen bloot fteller; het welk hen meermaals in nete- tige omftandigheden inwikkelt, en geftadig in tweefiryd met zig- zelven doet leeven. Gelukkig, wanneer de zulken, door raad van goede vrienden, en een zamenloop van omftandigheden, nog eindelyk, met Lord Bomfton , tot inkeer en dus te regt ko- men. Wy kunnen de leezing van zulk een leevensloop der Jeugd niet aanpryzen; zy, wien de opvoeding der Jeugd is aan- evolen, zullen ’er te veel gevaarlyk verleidend in vinden, Geen mensch, hoe goed van hart, hoe fterk ook by zigzelven, behoort ooit der verzoekinge in den mond te loopen: de on- deugd, van welken aart ook, is altoos een. Vyand, die betet overwonnen wordt door haar met eene oplettende voorzigug- heid te ontwyken, dan door haar, buiten noudzaak, openlyk fag te leveren. ALGEMEEN Š VADERLANDSCHE LETTER-OEFENINGEN. Beknopte opheldering van eenige plaatfen uit het N. T. door C. BRINKMAN, Bedienaar van ’'t H. Luangtlie te Dirks- land en Meliszand. Wierde Stuk. Te Utrecht, bij S. de Waal, 1783. Behalven de Vooraffpraak , 330 biadz. in gr. oClavo. [e dit vierde Stukje, met het zelfde oogmerk, als de drie voorigen, gefchreven, en ook op de eigen{le wyze uit- gevoerd, deelt de Eerwaerde Brinkman zyne leerzame be- denkingen mede, over etlyke plaetfen uit de tien kleinere Brieven van Paulus, dat is, van den Brief aen de Gala- tiers tot aen den Brief aen Philemon, beiden ingeflooten. Naer ’s Mans bedoelde gaen die bedenkingen, niet alleen over zulke plaetzen, die eenigzins duister zyn, of ligtlyk * in een verkeerden zin opgenomen en gebruikt kunnen wor- den ; maer hy vestigt ook nu en dan het oog op zodani- ge plactfen , welken hem aenleiding geven, om iets by te brengen, dât-regelrecht dient, om verkeerde werkzaemhe- den der Christenen te verbeteren. Wy zullen ons voor tegenwoordig tot ene bedenking van die natuur bepalen, welke zyn Kerwaerde ons aen de hand geeft, by de be- fchouwing dier bekende voorftellinge, Titus ÎI. v. 11 en 12: De zaligmakende genade Gods is verfchenen allen men- Schen , en onderwyst, enz. | s» Deeze uitmuntende taal,” dus vangt hy den, ver- dient onze behandeling, niet om haare duisterheid, maar om het overgroot belang , dat wy in haare overdenking en betrachting hebben, alzo ze ons den voornaamften inhoud van het zaligend Euangelie , ja ook, het voornaamfte werk van ’s Heilands zaligmakende genade en Geest, in ons, duidelyk voor oogen ftelt. In onze dagen neemt men dit te weinig in agt: men heeft andere denkwyzen, die fchroomelyk nadeelig zyn, aangenomen. Sommige meenen dat zy al zeer goede Christenen zyn, waare bege= nadigden , wanner zy eenige angftige bekommeringen over hunne Zaligheid gevoelt, en eenige oeffeningen van ik rien naar en werkingen omtrent Christus agndoenlyk VL. DEEL. ALG. LETT, NO, 7, T vere an 264 C. BRINKMAN verricht hebben, vooral wanneer. daarop verruiming, blyd- fchap in ’t hart, gevolgt is, zonder dat zy verltandig en hartgrondig gezint zyn, om de Goddelooshe:id en de we- reldfche begeerlykheden te verzaaken, en om matig, regt- vaurdig en Godzalig te leeyen in deze tegenwoordige wereld, en zonder dat zy daar van gezettelyk hun werk maaken. 