VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Laat ons egter altoos in gedagten houden, dat ons Be- rouw en Bekeering evenredig mogten zyn, met de dwaas- heden en misdaaden , daar w° ons zelven waarlyk fchuldig aan bevinden. Wy moeten ons zelven geene wanbedryven verwyten, die wy niet gedaan hebben, nog ons bedroevén over ongeregeldheden , die geen plaats in ons hebben ; maar ydere wezenlyke dwaasheid moet opgemerkt en door ons Zelve beftraft , en yder misdaad met heete traanen van waare boetvaardigheid , zo veel mogelyk „worden afgewasfchen, en . 4 ie 282 NATUURLYKE GODSDIENST die droefheid moet aanhouden zo lang tot dat ’er eene yol- koome verbetering van het bewuste kwaad op volgt. Wy kunnen derhalven niet te naauwkeurig wêzen in onze on- derzoekingen nopens den waaren toeftand van ons gemoed, nog in de erinnering onzer vorige daaden; en hoe levendi: ger gevoel wy hebben wegens de verkeerdheden , daar w’ ons voormaals in verloopen hebben, of van deze of geene averechtfe neigingen die wy in onze harten vinden, hoe waarfchynlyker het wordt, dat wy ons zelven zorgvuldig voor dit alles in het toekomende zullen wagten. Laaten wy hier by bedenken, dat , fehoòn de fchadelyke gevolgen der ondeugd onze groot{te aandagt verdienen, als zynde die fchadelykheid een der fterkfte redenen, welke ’er met mogelykhefd kan uitgedagt worden, om elk verftande- lyk wezen van dat geen af te fchrikken, dat tevens misdaa- dig en heilloos is; dat dit egter de voornaame grondflag on- zer bekeering , of de grootfte rede onzer droefheid niet be- hoort te wezen; neen! wy mogen òns met rede beklaz- gen over het nadeel, dat wy ons zelve berokkend hebben, maar wy moeten tevens en inzonderheid (mart gevoelen, dat wy ons dus onwaardig onzer: redelyke Natuur, dus on- dankbaar jegens den Opperften Weldoener, düs verkeerde- lyk en redeloos gedraagen hebben; gewisfelyk, dewyl wy Gode rekenfchap van alles zyn verfchüldigd, zo moet ons berouw kragtig verlevendigd worden , door een indrukbaar befef van die fnoode ondankbaarheid en laagheid , waar in w’. ons ten zynen opzigte verloopen hebben, en dit moet ons, uit eigener aart, aanfpooren , om zyn wil en wetten met een verdubbelden yver op te fpooren, en voortaan getrouwelyk te volgen. Bekeering is zekerlyk een Pligt, die op alle Menfchen _ rust, want alle Menfchen zyn, in zommigė opzigten, fchul- dig aan het één of ander, en daar ís in een redelyk Schepzel geen middelweg tusfchen boetvaardigheid , en eene volflaa- ge ongevoeligheid te ftellen ; maar is de Bekeering zoo no- dig voor allen ‚dan moeten wy allen ook ons hart naauwkeu- rig en dikwils onderzoeken , en ons zelven leeren kennen. Dit is van cene onvermydelyke noodzaakelykheid ter bevor- dering van ons hoogst geluk sen de onkunde omtrent onzen waaren toeftand kan niet anders, dan de verderfelykfíte ge- volgen te weege brengen. Veelen fchynen zig verwaande- lyk te verbeelden, dat zy zig niet behoeven te bekeeren 5 maar toont dit niet ten duidelykften aan, dat zy „of zig zel- ven niet kennen , of onbewust zyn van den waaren aart er EN ZEDEKUNDE. 283 der bekeering. Moet niet yder „die zig zelven onderzoekt in zyn hart bevinden, dat hy of te veel aan de geneugtens der wereld, of aan deze of geene lusten gehegt zy? dat hy zyn pligt niet altoos met den vereischten yver behartigd hebbe? dat hy dikwils ftruikele? en Zoude dan eene fchul: dige verwaarloózing om dat geene te onderzoeken, dat wy moeten kennen, en eene misdaadige onkunde van het geen wy behoorden te weeten , ons wangedrag verfchoonlyker maakén? moet dit integendeel het zelve niet verzwaaren? en oris voor des te grooter gevaaren bloot ftellen 2 dat w’ ons derhalven van deze nieuwe verkeerdheid wagten! dat wy onze gebreken zelve leeren kennen, aan den Alweetenden belyden , en met een ongeveinsd berouw betreuren; maar dat wy ’er altoos by bedenken, dat onze boetvaardigheid valsch, ons berouw huigelagtig is „byaldien wy , ter zelfder tyd, niet ernftig pogen, om het beleede kwaad te verbete- ren, en byzonderlyk die verongelykingen , welke wy be- vinden , onze Medemenfchen aangedaan te hebben, met ale le getrduwigheid en fpoed te herftellen. OO Bekeering eindelyk is de eenigfte pligt, welke van eeni- ge fmart verzeld gaat ;dit egter behoort ons niet afte fchrik- ken, die fmart zelve is met een deugdzaam genoegen ver- zeld; wy ontdekken, door het zelfs-onderzoek onze ge- breken, maar wy verzekeren ons, ter zelfder tyd, ook van onze deugdzaame woorneemens; wy zien onze misflagen, maar wy gevoelen onze opregtheid. Zodanig eene droef- heid dan past een redelyk Mensch, en zal wel haast in blyd- fchap veranderen, om dat ze ’t hoogst geluk eijenaartig voortbrengt. i p en VERVOLG DER BESCIIRYVING VAN DEN PILATUS BERG. (Zie bladzyde 251.) Aar loopt door het GAT VAN DE MAAN, een Beek wel- ke zig door den ingang van het zelve ontlast. Men moet derhalven om in dit Gat te koomen, een ftap of tien door deze Beek doen, over een grond, die zeer glibberig. is, om dat het Water een foort van Mos aan de Rots, daar ’t over vloeit, nalaat; het gevaar van vallen is egter niet groot, als men fchoenen van het Land daar wy naderhand van fpreeken zullen, aan heeft, en hier een weinig aan ge- wend is. i; Ysg De , Á 284, BESCHRYVING De Ingang van het Gat van de Maan, is vier voet breed, en tien hoog. Daar is geen mensch, of hy wordt aan de- zen ingang met fchrik bevangen. Men gevoelt ’er aanftonds eene doodelyke koude. Verfcheide Berg-lieden hebben ge- poo dom erin te gaan, maar vrees en vermoeidheid heb- n hen altoos te rug gehouden. Het was eerst in den jaare 1752. dat men het waagde van ‘er diep genoeg in tekomen, om met zekerheid vast te ftellen, dat dit Gat den Berg ge- heel onder doorloopt, en dat die opening van het Hol, °t welk door het berugte Beeld van Dominicus, boven Brundlen waar van wy te voren gefprooken hebben, fchynt bewaakt te worden, de tegen overftaande deur, om zo te fpreeken, vah dit zelfde gat of doortogt zy! Wy zullen de hoogtens en breedtens van het zelve, zo goed wy kunnen, befchry- ven. ` Men ziet aan den ingang allereerst een groot verwelf, waar van de grond bedekt is met fteenen , die van het ver- welf geduurig afvallende, zonder order op elkander leggen. Daar is ter {linker hand, als men inkoomt, een gang van drie voeten breed, en eene andere dergelyke, vlak tegen over den ingang; en uit deze laatfte gang is het, dat de ge- melde beek uitvloeit. _ Als men hier maar een kwartier-uurs, zonder beweeging {taan bleef, zoude men gewisfelyk bevriezen „zo onverdraa- gelyk koud is ’t er. Wy gingen ’er met ons zeven mans- perfoonen in, alle met flambouwen „lantaarns, touwen en boomen gewapend, om bruggen van te maaken. Drie van ons namen den weg aan de linker hand, en vier gingen regt uit. Ik was onder die laatften ; dus zal het ook van dezen weg, regt tegen over den ingang, zyn, dat ik bepaaldelyk zal fpreeken. Deze weg is vier voet breed en zes voet hoog. Ruim dertig, of zes en dertig voeten van deszelfs begin is een gat of kuil met water die agt voeten breed, en zeer diep is. Daar moet men over een waterval van vyf voeten hoog heen klauteren. Wy maakten daar een brug van twee boomen, en als ’er één van ons over was reikten hem de anderen met roeden’ of ftokken de lantaarns aan. Boven dezen Water- val wordt de gang breeder, maar zo laag van verdieping dat ze weinig meer dan twee voeten ‘houdt, zo dat wy meer dan vier roeden (6o voeten) lang, op handen en voeten door % water moesten kruipen, waarna men een plaats van twin- tig voeten in het vierkant, die vry hoog is, aantreft. Dit foort van kamer doorgaande, kreegen wy vervolgens een | . i gang VAN DEN PILATUS BERG. 28g gang van vyf voeten breed, zeer hoog , alwaar wy verfchei- de kleine fteentjes van °t verwelf zagen afvallen; daar zyn er eene menigte, die zo los Zitten, dat men ze kan afblaa- zen, of met eenigen wind, die men maakt, doen neder- vallen. Te dezer plaatfe kwamen de drie lieden, welke den weg ter linker zyde genoomen hadden, weder by ons, door een venfter, daar zy zig door neder lieten. Demenig- vuldige bogten, welke in hunnen gang geweest waren , had- den hen genoodzaakt, om hunne boomen agterwege te laa- ten; wy gingen dus weder met ons zevenen voort, naar een zeer hoogen gang, dad wy een grooten fteen los aan het welf zagen zitten , die op onze hoofden dreigde te vallen, en welke wy verpligt waren te ftutten ‚om ongelukken voor te koomen, wy zetten 'er dan een onzer Boomen onder, en hielden ‘er thans maar twee meer over. Ten einde van de-. ze gang is een ruime en overvloedige Water-val, ter hoogte van tien voeten. Hier waren wy verpligt onze boomen , die anders te lang waren om over eind te zetten, gedeelte- lyk af te zaagen, waarna wy dezelve op de beste wyze plaat- en, en de ftoutmoedigfte onzer klom ’er het eerst op. Wy hadden onze roede die ons belemmerde ,miåar. die ons in het overreiken van het licht van zulk een merkelyken dienst ge- weest was, onderweg laaten blyven. Dit kwam ons thans zeer kwalyk, wy wierpen verfcheide maalen onze branden- de flambouwen naar den geenen , die ‘er opgeklommen was, maar zy gingen in het fmyten telkens uit, als wanneer hy ze ons weder toewierp. Eindelyk kreeg hy ’er een bran- dende, toen klauterden wy allen naar boven, doornat van t water des Water-vals , °t welk ons by de ooren in liep. Het verwelf was zo laag dat het ons onmoogelyk was, om 'er onze Boomen regt op te zetten. Wy vonden eenige tre- den verder een doortogt , die zoo laag was, dat men denzel- ven op den buik doorkruipende, zig den rug bezeerde. Toen wy denzelven door waren, hielden wy ftil, en ver- frischten ons met wat wyn en brood, dat wy aan den hals hangende hadden medegenomen „en zeer veele mocite gehad hadden , om zo verre tc torfchen. ` Al drinkende namen w de gevaaren in aanmerking , welke wy reeds geloopen had- den, en nog verder loopen moesten, om weder te keeren. Daar was niemand onder ons, die geene lappen vleesch, of ten minften vel, verlooren hadt. De vermoeying, en de overmaatige koude hadden ons daarenboven onze kragten doen verliezen. De vrees eindelyk, dat er een fteen van boven neder van de welfzels af mogt vallen, die ons, den Oe óor- 286 BESCHRYVING doortogt ftopte , deedt ons de lust, om verder te gaan, ten eenemaal verliezen. | ` Onze maaltyd dan geëindigd zynde, was ’er één onder ons, die de moed hadt, om alleen nog een end wegs voort te gaan, en eenige treeden gevorderd zynde, riep hy ons, óm ons den dag te doen zien door een klein gat, dat nog zeer wyd van ons af was. Daar is geen twyfel aan te flaan, of wy zouden daar beven Brundi:n , en de Poort van Domi- nicus, Zyn uitgekoomen ; dit was gewisfelyk de opening daar wy het ligt door zagen, maar in weerwil dier ontdek- king, deeden de vermoeying en vreeze, gelyk ik zeide, òns egter te rug trekken; en wy hadden inderdaad werks genoeg om te rug te koomen, en onze boomen, die ons zo hoodig waren, om bruggen te maaken, mede te fleepen. Wy namen veel MAANROOM , eer wy uit het hal gingen, mede. Dit is eene mos of zweet, welke uit de Rots uit- ziepert, geduurende de drie eerfte dagen van de volle Maan, waarna zig dit tot een wit water ontdoet, fmelt en weg- loopt. De Berg-lieden maaken ‘er veel werks van, en ge- bruiken geen ander middel tegen alle hunne ziekters. Het is inzonderheid van zeef veel dienst tegen kneuzingen; de- zelve worden orizigtbaar binnen den tyd van twee dagen, als men ’er een pleister met deze Room oplegt. Ook genee- zen deze Lieden hun Rundvee door dit zelfde middel, als het koomt te vallen en zig bezeert , en dewyl dit in deze fteiltens en rotzige gronden zeer gemeen is, zo wordt deze Room of het water dat ’er van fmelt, zeer gezogt, en is al- toos wel gewild. Daarenboven komen ’er jaarlyks Lieden van MONTPELLIER aan den voet van deze Rots, daar zy zel- ve niet durven ingaan, en koopen het voor de Apothekers of Geneesheeren op van de Geitenhaeders, welke het voor hen uit de fpelonk haalen. Deze Room van de wanden dier fpelonk afgenoomen zynde, kan zo lang goed blyven als men wil, maar zy wordt zo hard als kryt. Als men ze in zulk een ftaat wil gebruiken, heeft men ze flegts in warme melk te ontbinden, en zy neemt ftraks haar eerften ftaat we: der aan. | Men maakt hier ook veel werk van de keutels of drek der Geiten, die op dezen Berg weiden, en men zóekt ze zorgvuldig op. Daar zyn verfcheide kruiden op de toppen van dezen berg, daar inderdaad eene byzondere kragt en deugd in is. En naar maate de plaatfen hoger leggen , leert de ondervinding, dat die kruiden beter vallen. De Geiten gaan ze op de toppén van ’t gebergte zoeken, én men zoekt ' ' ` ZE 5 N k A VAN DEN PILATUS BERG. 587 zê; op derzelver aanwyzing en geleide, mede op. Maar des wyl men die kruiden zelve * geheel jaar door niet hebben kan, zo bedient men zig van dekeutels dier beesten. Men, doet ze met lynzaad benevens andere ingrediënten kooken, en men doet ‘er dikwils verbaazende cuuren mede , zy gene- zen inzonderheid allerleie foort van Kwaadaartige zweeren in den grond. .. Langs de kanten van het Gat van de Maun voortgaande, koomt men aan het begin van Vider-Feld, daar eén Hut is, BOUEBER-SUTTEN , of Fongens-Barak geheeten. Dit is de allereenzaamfte en woestíte plaats van den geheelen Berg. Daar wast wel groente genoeg, maar dezelve is altemaal zwart, veríchronkeld en gekwetst door den donder en de winden. Ek zag in deze Hut niet, dan eenige jongens van tien of twaalf jaaren , welke alleen een hond by zig hadden, en nog veel wilder voorkoomen hadden „dan de plaats zelve. Lybeftaan eeniglyk van een troep Geiten, welke zy melken, Zo dra wy ons te dezer plaats vertoonden, flooten zy zig in hunne Hut op» en zonden hunnen hond op ons af. Ik noem hem een hond, om dat hy blafte, maar hy hadt voor het overige zulk eene byzondere gedaante ;dat ik nietweet;. waar denzelven by te vergelyken, dit is zeker, dat zyn fi- guur al zo ysfelyk, als byzonder was. S , Van deze Hut kan men, al wandelende, na ider-Feld klimmen. De weg loopt zagtjes op, en is vry effen. Men heeft opgemerkt en de proef genoomen op Vider-Feld, dat men daar, zonder zyn ftem te verhoogen, of fterker geluid te maaken, op een afftand van drie honderd treeden zeer duidelyk en verftaanbaar met elkander {preeken kan; en dat men een Pistool-fchoot op den zelfden afftand niet kaa hoc- ren, maar op verderen afftand zeer wel gewaar wordt; Zo dra men zig maar een weinigje naar het midden vanden Berg plaatsten de Rots maar eenige voeten hoger dan ons hoofd oomt, zo wil de ftem niet meer zo wel voort, nog doet zig zo verre hooren, daar een Pistool-fchoot integendeel alsdan veel verder, dan op een vlakken grond, geboord wordt. Beneden ider-Veld., digt by Brundlen, is een klein meir- tje. Daar digt by is de oorfprong van de beek RUMLIGUE. Al het water van dezen kant van de Rots ontlast zig daarin, Zodat het zelve, in tyden van onweders en plasregens lig- telyk overloopt, ftortingen veroorzaakt, en geheele woo- - ningen wegfleept. In zulke geweldige overftroomingen Ziet men niets dan fchuim en vuur; fchaim, welke uit de er~ 238 BESCHRYVING {terke beweeging en woeling van liet water voortkoomt ; en vuur °t welk door het rollen der fteenen, die tegen elkan- der botfende, een geftadig vuur als van blikfem of weerligt maaken, veroorzaakt wordt. Men’ vindt goud in het zand van deze beek, en men heeft aan den oorfprong fteenen ge- vouden , daar vry veel van dit metaal in was. Het is boven deze beek ook, dat men de meeste Regen-boogen ziet „wel. ke zig hier te lande, in de valeïje van EIGEN-THAL vertoo- nen. Het is gevaarlyk met opene oogen in deze valey te gaan į men dient dezelve te fluiten, of men loopt gevaar van blind te worden. | , , . Do&or LANG van Lucerne heeft een Kabinet van natuur- lyke zeldzaamheden gemaakt, welke hy in zyne zwervin- gen op den Pilatus gevonden heeft. Daar zya eene ontallyke menigte verfteende zee fchulpen > graaten, en rompen van Visfchen in dit Kabinet. Het is onder den Koepel-hoek, dat men de meesten vindt. Hy heeft ’er ook koraal gevonden; gelyk ook Liey-fteenen, daar men de Leijen met een mes zeer gemaklyk kan afligten , en , in het hart van alle welke fteenen, men byna zeker een Visch aan- treft. Dezelve valt, op het minfte aanraaken, tot {tof van malkander, maar het indrukzel en de gedaante van de Visch vertoont zig klaar in den fteen. Daarenboven kan men, hier ook eene groote menigte Visch-tanden verzamelen. Alle de Geneesheeren van het Land verzekeren, dat het Slänge-tongen zyn. Zy meenen, dat deze dieren zig op zekere tyden van het jaar van hunne tongen ontdoen, met dezelve tegen de Rotfen te vryven, dat deze tongen vervol- gens vallen en verfteenen. Maar het geen hunne uitleg- ging ten eenemaal om ver ftoot, is, dat men geheele kake- beenen, ja ganfche koppen van Visfchen , met deze zelfde tanden voorzien, naderhand gevonden hebbe. Men ziet, in het zelfde Kabinet van Door LANG, een mes, waarvan het lemmet , en zelfs het heft, dat van harts- hoorn is, geheel verfteend is, behalven zeer vele andere zeldzaamheden, te lang om hier alle op te tellen. Wylen de Heer MAILLET verzekert in Zyn TELLIAMED, dat men in het Canton van BERN een geheel verfteend Schip gevonden hebbe, dit is onwaar; daar zyn bewyzen, en on- detwistbaare bewyzen genoeg voor handen, dat de Bergen met water zyn bedekt geweest, zonder dat men tot vals- heden of onzekere berigten zyn toevlugt behoeft te nee- men. ae Men geeft in deze ftreeken lesfen om te leeren gaan, ge, . , . y VAN DEN PILATUS BERG. 28g iyk men den jonge Lieden elders het danfen leert. Het is in deze gevaarlyke plaatfen van de uiterfte noodzaakelyk- heid , van net te weeten , of men den regter of linker voet erst moet gebruiken? of men voor of agterwaarts moet nederdaalen? of men regt uit, of op zyde moet gaan? of n hoe men zig van zyn ftok moet bedienen? ot men de hakken of de toonen het eerst op een uitfteekenden punt moet: zetten? enz. By gebrek van noodige kundigheid in dit alles, verwart men zig zomtyds, in moeijelyke doortog- ten, derwyze, dat men niet voor- of agter-waards kan koo- men. Daar zyn plaatfen, daar men zig enkel aan de handen houden moet; daar zyn ’er zelfs, daar men niet meer dan een vinger kan gebruiken, dien men in gaten fteekt, wel- ke de natuur ‘daar toe voordagtelyk fchynt gemaakt te heb- ben. Deze doortogten heeten egter veilig, om dat men ’er geen gevaar loopt, om ’er het evenwigt te verliezen „gelyk wel op andere, daar men regt op moet afklimmen, en daar men dikwils niet meer dan eêne vastigheid van zes of zeven duimen onder zyne voeten heeft , om, met behulp der zel- ve, van eene volftrekte fteilte neêr te gaan. Het is vei- ligst in deze plaatfen bloots voets te gaan, en men hangt alsdan zvne fchoenen aan den hals. De fchoenen, welke men hier te Lande gebruikt, zyn ei- - genlyk een zool van ligt hout, die men met riemen om de voeten vastmaakt , men flaat ‘er tien hoef-nagels in „vier on- der de hak , en zes onder den bal van de voet; en gelyk de- ze nagels van taay yzer gemaakt zyn, zo breeken ze nooit, en men ‘kan ’er zig gerust op verlaaten, zy fteeken een. balf duim buiten het hout uit, l Maar ’t is op zyn ftok voornaamlyk , dat zig een klimmer moet verlaaten. Die ftok behoort ligt, taay, en ter zelf» der tyd fterk genoeg te zyn, om een mensch te draagen , - wanneer men dien met zyne twee einden op de punten der Rotfen legt, en er dus aan moet hangen. Hy is van onde- ren voorzien , met een goeden yzeren punt „die ‘er ten min- ften twee duimen uitfteekt. | a Als men eene fchielyk neergaande fteilte af moet, zo gaat men niet met het aanzigt voorwaards; gene kleine helling brengt het lighaam aanftonds buiten zyn evenwigt „wat zou- de het dan in eene fchielyke fteilte wezen? Maar men gaat op zyde,zo dat men den regter of linker kant zyns lighaams naar die plaats zet „daar men wezen moet, dat is te zeggen naar beneden, Zet men ’er de linker zyde naar toe, zo ftaat de regter-voet het hoogst; of keert men ’er de regter Zy- ‚ 260 OC BESCHEYVING zyde heer, Zo isde linker voet het hoogst Dit moesten wy eerst errinneren , om de behandeling van den ftok in de- ze Pasfages te vertoonen. Men houdt hem met de beide handen wel vast voor zig met den puut opde aarde. Als men met de linker zyde wil afgaan; zo houdt men de reg- terhand naar ’t boven-end en de linker-hand an ’t onder-ein- de van den ftok , die in een foort van draag-band eenigzints vast is, en dus leunt men op denzelven , en laat men-hem over den grond voort krasfen, Dus begeeft-men zig dan naar om laag „maar men begrypt ligtelyk „met wat een fpoed ` men de beenen moet roeren; in welk een geval ‘er inder- daad ook weinig gevaar is, dewyl het lighaam, door het fteunen op'den ftok, die niet van den grond koomt, en door de fnelle beweeging der voeten eenigzins in evenwigt wordt gehouden, en dus het vallen niet zeer te vreezen is; En zo de beenen al eens koomen uit te glyden, zo heeft men altoos nog den ftok te baat, welken men in zulk een eval van zelve laager vat, en zo veel té fterker drukken- e, den grond zo veel dieper door doet krabben, waar door hy niet alleen aanftonds meer keert en weêrftand biedt ; maar ook door het minfte kuiltje zo wel als bultje of verhe- venheid geftuit wordt, zo dat men daar tegen vastigheid bekoomende, zig aanftonds weder op kan regten „en zelden ver behoeft te vallen, , Als men de kanten langs gaat; dat is te zeggen , als men, in plaats van by eene fteilte neder te moeten , denzelven degts dwars over wil, zo houdt men-zyn ftok in zyn draag- band op dezelfde wyze. Het geheele verfchil beftaat hier in, dat deszelfs punt, die, als men afklimt, boven, thans beneden den laagiten voet, en naar de fteilte is. Men fteunt thans minder op den flok ; men legt zig naar den hoo- gen kant over. OO De wyze; hoe men die plaatfen „die met groente begroeid zyn , afklimt, is zeer byzonder. Gelyk deze plaatfen zeer hard, en hier en daar met uitfteekende punten van Rotfen, en groote fteenen zyn doorzaaid y zo zet men zig boven aan dezelve plat op ’t gat neder; men houdt zyn ftok , zonder dat dezelve den grond raakt, in de linker-hand; en zig een weinig op de regter-bil overgeevende, en het linker-been wat ophoudende, laat men zig voort fullen. VAN DEN PILATUS BERG. 291 ` len. De linker-voet ondertusfchen, die, gelykwy zeiden, wat opgehouden wordt, dient voor beftiering, en als een roer; en als men zyn ftreek wil veranderen, is het deze, daar men dit mede doet. | . er Men moet altoos van bovenaf eerst een fteen of punt in t oog hebben, daar men zyn koers, heen rigt, en daar men vastigheid aan vinden kan, om zig te houden; de fnelheid., daar men mede nederdaalt, regt u daar van zelve op uwe voeten op5.dan hqudt men zyn ftok gereed, om. zig verder vast te houden, op dat men door den fchok niet. over wip- pe, en met het hoofd om laag naar beneden valle. - Ook heeft een glyder altoos een ftukje hout met gaatjes in zyn mond, om de ademing te helpen. Als hy al te fchielyk ne- derfult, en dat hy voelt, dat het hoofd hem begint te draai- jen, zo laat hy zyn ftok vaaren , werpt zig op zyn buik, en houdt zig met de handen vast, zo hy best kan, z - Als men van fteiltens af moet ,waar van de grond vol los- fe key-fteentjes is, Zo gaat men altoos twee of drie te faa- men, dewyl de allerkundigfte en bedrevenfte alleen zynde, met het uitfchieten dier fteentjes anders vallen moet. Men legt dan een houten roede dwars voor ’t lyf, die men alle met de ééne hand vast houdt, terwyl men den ftok in de andere heeft. ' Als ’er dus één uitglydt, zo houden de an- deren hem met hunne Roede op. En als zy alle te gelyk glyden, gelyk ook wel gebeurt, dan is hy, die de Roede los laat, ftrafbaar naar ’t goedvinden van de anderen. - Dit alles koomt een Leerling vreemd en: vreesfelyk voor ; maar het is hier noodig om het te weeten, en‚te werk te ftellen.. Allengskens oeffent men zig, en leert men zyne kragten kennen eerst op de min, vervolgens op de meer gevaarlyke plaatfen. a a Door middel van alle deze voorzorgen ondertusfchen fneuvelen ’er weinig menfchen. . Van tyd tot tyd buitelen cr eenigen van hen, die-de verdwaalde Geiten gaan zoe- ken, en te regt brengen willen. Deze beesten fpringen dikwils op fteiltens, daar zy niet weder af kunnen koomen. De boeren klauteren ze na, en draagen ze op de nek weder naar hunne woonplaats „, maar men begrypt ligtelyk, hoe gevaarlyk die Pasfaäges moeten wezen voor menfchen, met een geit beladen, welke de geit zelve, leegs lyfs , geen kans zag, om over of door te koomen; >; > - Eene byzonderheid moesten wy niet vergeeten op te mer- ken „dat men namelyk hier te lande verpligt isde zogenaam- de fchpenen onder de bloote voeten; en zonder kousfen te IL DEEL, MENGELW, NO. 8. Z` draa“ > 292 , BESCHRYVING draagen: om dat men zomtyds water aantreft, dat Zo koud is, dat als ’er de kousfen mede doortrokken waren , en men dezelve aanhieldt , men ’er ongetwyffeld ongemak van krygen zoude. Ook moet men zeer ligt, maar te gelyk zeer warm ge- kleed zyn, om dat het op deze hooge bergen dikwils onver- draagelyk koud is; en voor alle dingen moet men nooit ver- „geeten, om een goeden voorraad van mond-behoeftens me- de te neemen, om dat ’er de lugt zo fyn, zo zuiver, en door de koude aangezet , zo werkzaam is op onze geftellen, en zo fterken omloop in onze vogten maakt, dat men byna geduurig dient te eeten, of men zou flaauw worden en be- zwyken. Het is van agteren aan den gordel of draagband, dat men dezen voorraad van levensmiddelen doorgaans hangt. Zy moeten van agteren zyn, om in het klauteren niet te hinderen. Aan den hals zouden zy knellen, en op de fchouder ligtelyk het evenwigt breeken. De gezwoore klimmers doen hunne proeven op zeer hoo- ge en fteile punten van regt neêrgaande Rotfen. Eene dier voornaamfte proeven beftaat hier in, dat zy eene hak op zulk een punt zetten, en de hak van den anderen voet tegen de toonen van den eerften aanbrengende, dus hun evenwigt bewaaren.. ` De Bewooners van den Pilatus-Berg zyn ,in’t gemeen, vry geestig en fchrander; men fchryft dit aan de lugt toe, die Zy ademen. Ik weet niet hoe verre die oorzaak werkt , mâar de zaak zelve is zeker. Schoon zy onder een beftiering en wetten taan, bemoeijen zy zig egter niet veel om dezelve te onderhouden, als wel weetende, dat-men hen in hunne Rotfen niet. zal koomen beftooken. De geftadige en moei- jelyke arbeid, dien zy verpligt zyn voor hun beftaan , en noodig onderhoud aan te wenden, beneemt hen allen tyd om op den Godsdienst te denken. Als zy in de laagte koo- met, loopen zy ter Mis, zonder byna te weeten , wat Zy Yer mede voor hebben. Want niemand heeft hen ooit van God of Godsdienst hooren fpreeken, Zy dulden geene vrouwen in hunne hutten, uit vreeze, dat deze hunne melkery in de war zouden brengen. En ge- lyk zy zig niet dan vier maanden van het jaar, boven op ’t gebergte verhouden kunnen, ter oorzaake van de fneeuw, die hen den overigen tyd belemmert, zo begeeven zy zig alsdan, “tia verloop van den zomertyd, naar hunne wounin- gen, die zy midden op den berg hebben, en daar zy, dean- dere agt maanden, met hunne vrouwen, en kinderen door N o! rei VAN DEN PILATUS BERG, 293 brengen: Zy leeven inderdaad niet anders dan van zuivel. En nog geeven zy de knegts ván de boerdery de melk niet anders, dan met half water gelengd. Het geen gen derzel- ver op zekeren tyd deedt zeggen, „ dat als hy Koning van „ Vrankryk was „hy dertig koeijen voor hem alleen zou hou- „den, en altoos klaare melk drinken”. In weerwil dier fchynbaare armoede leeft het volk ègter zeer lang „en wordt heel oud op deezen berg. — č | Hout te hakken is hier Zeer gevaarlyk. , Men laat name- lyk geene andere boomen vallen dan die op fteiltens ftaan, en daar men dus geen den minften dienst van hebben kan. Men laat de andere ; die gemaklyker te bekoomen zouden Zyn, ten dienfte van het vee ftaan. Als zy een mastboom vallen laaten, zo heffen zy een vreugde-kreet op, die men heel verre hooren kan; als men den boom in het vallen hoort kraaken, zonder ‘er dít gejuig by te vernee- men, mag men vast ftellen, dat er iemand bezeerd zy; als dan is elk even yverig in de weer, om denzelven by te fprin- gen en te helpen, | _ Zy hebben een Fabriek van grove Lakens, die van Geiten- hair gemaakt, en nooit geverfd worden; zo dát zy allen op dezelfde wyze gekleed gaan. Hunne taal verfchilt weinig van die van °t vlakke land; zy gebruiken woorden , welke by hen, door eene ftilzwygende, overeenkomst en gewoonte de betekenis van geheele fpreek- wyzen hebben; zy fpreeken, gelyk wy zomtyds fchryven, by verkortingen. | Zy heben de kamp-{pelen van de Romeinen over behou- den, daar zy zig veel mede verlustigen. Deze fpelen of ge- vegten gefehiedén voor gezwoornen, welke den overwin- uaar den: prys toewyzen. En hy, die denzelven verdient, bewaart dien, tot dat hy zyn meester heeft gevonden, dat- is te zeggen, op zyn beurt door een ander overwonnen is. Men ziet nooit. dat ‘er in deze gevegten bloed vergooten wordt. . Het gebeurt zelfs niet veel, dat zy boos tegen el- kander worden. Hunne ftryd is een fpel en eindigt met vriendfchap: Maar als ‘er ymand van het vlakke land tegen. hen koomt worftelen , koomt ‘er ligt drift by, om dat Zy žig vörre boven de rest van °t mensclidom fchatten. Het is naauwelyks te begrypen; hoe een volk zig zulk. een akelig verblyf kan verkiezen, en ’er zulk een harde le- Venswyze ze blymoedig ondergaan en uithouden. Maar wat vermag: de zugt tot vryheid niet op ’t meníchelyk ge-. moed? Deze kan de woeltynen in vrugtbaare velden, holen 2 | eý Zh DE VERSCHILLENDE SEXEN en fpelonken in aangenaame verblyf-plaatfen , en barre Rotfen in liefelyke vlaktens verkeeren. Deze- moer gé- wisfelyk veel invloed op ’t genoegen der menfchen heb- ben , dewyl wy zo gereed zyn, om den dood boven de flaverny te verkiezen. DE VERSCHILLENDE SEXEN EN GROEY DER BOOMEN , EN ANDERE BYZONDERHEDEN ; opgehelderd uit een werk ge- naamd LA PHYSIQUE DES ARBRES, ou il eff traité de P Anatomie des Plantes, @ de FOeconomie Vegetale; &c. Par MR. DU HAMEL DU MONCEAU,: 2 vol. in 4to. Paris 1758. E Heer DU HAMEL DU MONCEAU, Lid van de Koning- lyke Academie der Weetenfchbappen , van de Koninglyke Societeit te Londen, van de Academien van Palermo en Bejan- con, van de Societeit van Edimburg , van de Academie der Ma- rine, Infþeđeur Generaal der Marine van Vrankryk heeft zig reeds door verfcheide werken, de Zee-zaaken, den Land- bouw, en de bewaaring der graanen betreffende, beroemd gemaakt. Hy hadt, voor eenige jaaren, een werk over de gaande en laagftamde boomen 3 (Traite des Arbres, & des {rbustes) uitgegeeven, en het werk, dat wy hier voorftel-~ len is ’er als een gevolg van, en kan ter zelfder tyd als een voorlooper befchouwd worden, van een ander, °t welk hy in den jaare 1760. door den druk heeft gemeen gemaakt „ Onder den titel. Des Semis @& Plantations des arbres, G de deur Culture, to a Paris, waar van wy onzen lezer, byge- Fegenheid, mogelyk ook eens verflag zuilen geeven. ~ [n de voorrede van dit werk berigt ons de Heer DU HA. MEL wegens het oogmerk, dat hy ten opzigt van het vol- gende hadt; en verdeelt verder. het tegenwoordige in vyf boeken. S - In het eerfte geeft hy een ontleedkundig begrip wegens den ftam, de takken, en de wortels der boomen; in het tweede handelt hy over de hout-knoppen, de bladknoppen, en bladen, de wol, de doornen, en de handen of haakjes. De geheele wereld kent de knoppen der boomen, die zig in de lente openen, om nieuwe takken voort te brengen, en bladeren en bloemen te maaken. Zo dra zy open gaan, ziet men de bladeren voor den dag koomen, en men kan bemer- ken, dat zy op verfcheidenerleie wyzen.gevouwen Zyn „ a ZO! EN GROEY DER BOOMEN. ` 205 zommige zyn dubbel toegeflaagen, andere als een waaijer geplooid, andere als het papier van eene lantaarn , anderen &indelyk als dunne wafels opgerold. De rigting der knop- pen wyst die der takken, en deze die der bladeren aan. Die bladeren zyn of enkel, of faamgefteld, en veranderen van gedaante naar de boomen, daar zy toe behooren. Zy zyn, glad of hairig, groot of klein, breed of fmal, loopen pun- tig uit, of zyn van onderen rond, getand, gekarteld, wit- gekeept , of anders gefatfoeneerd. Onze Schryver geeft eenige redenen, wegens die verfchillende fchikkingen der bladeren, op, onderzoekt de oorzaaken van derzelver afval- len, en vraagt inzonderheid wat dienst dezelve aan de boo- men doen, of tot wat oogmerken dezelve gefchikt zyn? De Natuurkundigen hebben deswegens zeer verfchillende begrippen gekoesterd. Zommigen hebben voorgewend „dat zy de vrugten, en bloesfems alleen befchutten moesten , an- dere gemeend „dat het vrugtbaar fap inde bladeren gekleinsd worden, en zyne laatfte bewerking krygen moest, om „dus verbeterd en volmaakt, uit de bladeren in de vrugten over te gaan, en die te voeden; andere wederom hebben de nut- tigneid der bladen, hier in voornaamelyk gozogt, dat zy de vogtigheid der lugt na zig haalden, en als inpompten, Om dezelve door alle de deelen der planten te verfpreiden , terwyl anderen eindelyk dezelve flegts als ontlasting-vaten hebben aangemerkt. Dit alles wordt hier naauwkeurig over- woogen, zo wel als de natuur der eikels, de wal, en de handen of haakjes.’ Die handen of haakjes dienen den plan- ten, die. lange en zwakke looten fchieten, óm zig aan ftee- vige lighaamen , die zy aantreffen , vast te. hegten, en men merkt aan, dat zekere doornen of punten met de nagels der dieren vergeleeken kunnen worden. Het derde boek heeft de bloem- en vrugt-knoppen ten on- derwerpe , of liever de leden der bevrugting , die men. an- ders de teel-deelen der planten zou kunnen noemen, hier. koomen de kelken , (calices) de bloembladen, (petalá) de - ftofvezelen , (famina) de Stampers, (piftilla) enz. op het. tapyt. Men onderzoekt de verordening dier leden „en men heldert de verfchillende Sexen of kunnen der planten op. Volgens dit Systhema Zyn de ftofvezelen. de mannelyke, en de amper de vrouwelyke deelen der planten. Diededen yindt men in de bloemen, welke van de beide Sexe zyn, vereenigd, en onderfcheiden in de bloemen, welke tot de Wannelyke of vrouwelyke kunne alleen behooren. Laat Z 3 ons, mm 296 PE VERSCHILLENDE SEXEN N ` ons hier nog een weinig op ftil ftaan , het ftuk is leeg- zaam, en der aandagt van alle onze lezers waardig. De oude wysgeeren hebben van de Sexe der planten ge- fprooken, en fchynen mannelyke en vrouwelyke planten te erkennen.. Zy hebben zig egter deswegen niet zo duidelyk verklaard, dat men met zekerheid bepaalen kan, of zy ook de verfchillende teeldeelen, of leden der bevrugtiging in dezelve kenden , en toeftonden. Zy fchynen dit onder- fcheid van Sexe in tegendeel eerder van de grootte , kragt, en lustigen groey der boomen te doen afhangen. Maar men heeft federt tusfchen de gewasíen en dieren zo veel over- eenkomst gevonden, dat men daar door geleid en als ge- drongen is om de verfchillende kunnen in de planten te er- kennen. De ouden droomden van twee manieren van voort- teeling ; de eerfte die uit enkele bederving of verrotting kwam, waaruit zy waanden, dat andere fchepfelen- geboo- ren wierden; de anderé „die van het zaad der verfcheide ge- flagten der Schepzels afhing; de hedendaagfche natuurkun- digen zyn, door duizend proeven en waarneemingen, met eene volkoome zekerheid overtuigd , dat de eerfte wyze van voortteeling, ingebeeld en beuzelagtig is, en dat alle ge- wasfen en dieren niet anders, dan uit hun Zaad, en volgens de geregelde wetten eener werktuigelyke generatie geboren worden. De Vergrootglazen hebben ons in ftaat gefteld, om ooggetuigen te zyn van zulk eene wyze van voortbren- ging en geboorte in eene menigte van gekurvene dieren , die men meende,dat aan de enkele verrotting hunnen oorfprong verfchuldigd waren. En dezelfde hulpmiddelen hebben ons ter gelyker tyd, gelegenheid gegeeven, om de zaaden van veele planten, welke men meende, dat geene zaaden droe- gen, waar te neemen. Zo onze waarneemingen in zommis e opzigten nog gebrekkig zyn, zo men nog niet wel in t is, om den oorfprong van zommige gekurvene dieren duidelyk aan te wyzen, of den eerften groey van eenige planten na te gaan, de kennis egter, die wy reeds van zo veele wezens van het zelfde foort, wier oorfprong onseerst even onbekend en duister was, bekoomen hebben, moet ons, natuurlyker wyze, tot de gedagten leiden, dat dit on- bekende mede de algemeene wetten der natuur volgen, dat niets by toeval gebeuren, en het kleinfte plantje zo wel uit Zaad voortkoomen zal „als de Ceder-of Eyk, gelyk de Mug, _ in zynen oerfprong, even juiste wetten van voortteeling volgt, als de Kemel of de Olyphant. _ In één woord, de zaden der Planten zyn wezenlyke ey- tjes. Als zodanig hebben zy noodig bevrugt te worden ,om eene Plant te kunnen voortbrengen van den zelfden aart, als daar zy uit gefprooten zyn. De Planten moeten dan noodwendig de Teel-leden der beide Sexen hebben, maar welke zyn die Leden, en waar zitten dezelve? In die dee- len „daar het zaad voortkoomt ; daar het zelve bevrugt wordt, en deszelfs eerften groey begint. Die deelen nu zyn de bloemen en vrugten. Dus moctmen de BLOEMEN bepaalcn tezyn. „ De Feel-leden der Planten, welke terbevrugting » der zaaden dienen”; en de VRUGTEN „de Feel-leden der » Planten, welke tot voedzel van het vrugtje ftrekken. ” Maar alle de Planten, die zaaden draagen , hebben ook ftof- vezels en ftarnpers. De ftofvezelen zyn, gelyk wy zeiden, de mannelyke, de ftampers de vrouwelyke deelen. Alsdan, gelyk in de Peeren- Perfik- Abrikoos -boomen en andere, de ftofvezels en ftampers in dezelfde bloemen by elkander Zyn, zo zyn die bloemen Zlermapbroditen van beiderleie Kunne, of manwyven. De bloemen, die niet anders dan ftofvezelen hebben, zyn mannelyke , en die welke flegts Îtampertjes hebben, vrouwelyke bloemen. Die onderfcheide plaatfing of vereeniging van die leden, welke tot verfchil- ij | Z4 lende 298 DE VERSCHILLENDE SEXEN | lende Sexen behooren , heeft niets ftrydigs met het geen men in de Dieren waarneemt; want fchoon de meesten van eene bepaalde Sexe zyn; zo zyn ‘er ook verfcheidene, ge- lyk de pieren of aard-wormen, de flekken en andere, welke de beide Sexen in zig vereenigen, en waare Herma- pbroditen ayn- ne >. ‚ De Palmboomen zyn van het foort der zulken , welke de mannelyke en vrouwelyke bloemen op onderfcheidene ftam- men hebben. Ten tyde reeds van Alexander bemerkten de Landlieden, welke de Palmboomen kweekten , dat het tot derzelver bevrugting en -voortteeling noodig ware,- dat die twee onderfcheide foorten digt. by den. anderen. ftonden. Herodotus verhaalt; dat men in °t Oosten, daar men. veel gebruik van de vrugt dier boomen maakt, de gewoonte hadt, om takken van Mannetjes Palboomen te hangen aan de takken der wyfjes boomen, of van zulke, welke vrugten droegen. Prosper. Alpinus zegt, dat de goede oogften der Dadels, welke de woestynen van Arabie voortbrengen, eenzints van eene byzondere zorg , of goede kweeking der Palmboomen afhangen, maar hier door alleen veroorzaakt worden, dat-het ftuifmeel der ftofvezelen van de mannely- ke bloemen,ter bekwaamer tyd „door den wind worde over: gewaeid in de vrouwelyke of teel-leden der andere Sexe. De erhaalde Proefneemingen „ die de boeren welke voor geen: Systhema waren ingenoomen , deswegen gedaan hebben ; en die altoos den zelfden uitflag.gaven , hebben. moogelyk den aandagt der oude. Natuurkundigen allereerst op dat onder- werp gevestigd, en hen doen bemerken, dat ’er inderdaad in deze en andere Planten twee onderfcheide Sexen waren; andere waarneemingen, die zy, van tyd tot tyd, verder heb- ben zitgeftrekt , hebben dit onloogenbaar bewezen.. In Si- cilie hangt men de bloemen der mannelylte Pistasjes, of Pimpernooten-boomen op de vrauwelyke boomer van dat zelfde foort, om dezelve te bevrugten., In de Levant on- derfcheidt men de Terpentyn of Harts-boomen , en de Len- tiscus of Mastik-boomen in mannetjes en wyfjes. De laat-- fte draagen alleen, de eerfte dienen flegts om haar te be- vrugten. De Heer DU HAMEL dringt alle deze byzonderhe- den met eene Proefneeming aan, die hy zelve heeft gedaan. „ Daar was, zegt hy, in den tuin van den Heer de Ja Serre, „ inde St. Jacob-Straat te Parys, een wyfjes Pistasjess: » boom, die „alle jaar bloeyde, zonder ooit vrugt te gee» » ven, die bekwaam was om voort te teelen. Dit peet den „> Heer de Ja Serre geweldig, om dat hy dezen boom gaarne | voort- 99 EN GROEY DER BOOMEN, 299 a voortgeteeld wilde hebben. Wy oordeelden , de Heer js Bernard de Fusfieu namelyk, en ik, dat men hem dit ge» » noegen bezorgen konde , met hem een mannetjes Pistas- jes-bpom te zenden. Wy zonden ‘er hem inderdaad een, s die zeer vol bloesfem was, en dien men gemaklyk ver- s voeren.konde, om dat hy in een bak ftondt; die mannes » lyke Pistasjes-boom wierdt in den tuin van den Heer de s» la Serre gezet, digt by de vrouwelyke boom van ’t zelfde „ foort, welke tegen latten ftondt. In het zelfde jaar kreeg » de Heer de la Serre daar eene menigte wel geftelde vrug- a ten van, die alle naar wensch voortteelden. Men zondt » den manlyken Pistasjes-boom vervolgens weg; maar in. de volgende jaaren, bragt de zelfde boem van den Heer s de la Serre weder niet een vrugt voort, bekwaam om uit „ te loopen. ” . | ‚ In het vierde boek handelt onze Schryver over de zaaden en derzelver uitbottinge , van den gróey der boomen:, in langte zo wel als dikte; derzelver wonden; het gritfelen 5 de knoppen, looten, de rigting der Stammen en die der. wortelen, De | EE: i Voor dat wy onderzoeken, hoe het zaad werke, moeten wy eenige waarneemingen wegenslevend-baarende ; en eyer» leggende Dierén vooraf laaten gaan. Het vrugtbeginzel der levend-baarende dieren neemt zyn aanvang in het lighaam der Moeder, waaruit het jonge Dier, met alle deszelfs leden voorzien, te voorfchyn koomt. Voorheen ontving het zyr: voedzel door de navel-aderen, het ademde niet, en op ’t oogenblik van deszelfs geboorte begint het eene nieuwe le- vens-wyze, het ademt, en neemt zyn voedzel op eene an- dere wyze, Het kan de moeder egter. nog niet ontbeeren.… Het heeft nog geene tanden, en deszelfs maag zoude ook nog geen zwaar voedzel verduwen kunnen. Het zuigt der- halven de borften zyner moeder, om ’er een foort van Chyl uit te trekken, tot welks verteering het bykans geene ver- duwings-kragten noodig ‘heeft. Allengskens worden alle deszelfs deelen fterker, zyn maag wordt in {itaat om zwaa- rer voedzel te nuttigen en te kooken, en dus kan men zeg- gen, dat het na zyne geboorte, deszelfs volmaaktheid eerst allengs bekoomt. Wat de Eyer-leggende Dieren aanbe- langt „de Moeder kan alleen één of meer eyers leggen ; men, ziet dit dagelyksch in de hoenderen, maar de eyeren bly- ven, fchoon voor het overige wel geformeerd, zonder den dienst der mannetjes onvrugtbaar. Na deze bevrugting kan men tusfchen dit, en een ander onbevrugt ey geen uitwen- | 5 15. 300 PE VERSCHILLENDE SEXEN dig onderfcheid ontdekken ; daar is thans egter een begin- zel, een fpruitje, iets in, °t welk bekwamelyk gebrocid zynde, in ftaat is, om een kuiken voort te brengen 5 fchoon het kuiken voor als nog, ten minften niet zigtbaar , beftaat. Na een aanhoudenden en bekwaamen trap van warmte „merkt men eerst in den dooyer kleine plekjes, die kloppen, ver- volgens kleine bloedvaatjes, die allengskens duidelyker worden; langzaamer hand wordt het kuiken geformeerd, en _ voedt zig, geduurende alten dien tyd met den dooyer, wel- ke met het wit wordt aangevuld, waarvan de geheele zelf- ítandigheid, door de vaten van. gemeenfchap, welke het gemeen verkeerdelyk voor het vrugtbeginzel, of de zoge- naamde treede neemt, in den dooyer overgaat. ' Het kuiken koomt uit zyn, fchaal of bekleedzel te voorfchyn, met ge- noegzaam voedzel verzorgd „om agtenveertig uuren te kun- nen vasten. Na dien tyd begint-het op de onderregting der moeder te eeten. Die korte ophelderingen wegens de huis- houding der Dieren zullen het Systhema van den Heer pu IIAMEL des te verftaanbaarder maaken. 