Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
Daardoor zullen de afwijkingen van den regenval voor deze gewesten, waartoe vooral Java, Zuid Borneo en Zuid Celebes gerekend kunnen worden meer overeenkomen en derhalve de correlatiefactoren grooter zijn. Het ontstaan van en het zich uitbreiden van het gebied, waar onder invloed van den doorkomenden oostmoesson de regenval nihil wordt, alsmede de begrenzing van het droge gebied tijdens de maximale sterkte van den moesson en het terugtrekken van die lijn laat zich geheel vervolgen met behulp van de regenwaarnemingen, die op de gouvernementsregen- Stations. worden verricht. Het spreekt wel van zelf, dat dit proces het scherpst is uitgesproken tijdens een droge moesson, speciaal die van 1914; naarmate de moesson regenrijker wordt neemt het gebied van droogte af; in natte moessons is het van geen of geringe beteekenis. Bij een aanvankelijke poging om deze uitbreiding voor 1914 aan te geven, met behulp der maandsommen van den regenval bleek het tijdvak van een maand te lang te zijn, zoowel bij het ontstaan, als tijdens het inkrimpen van het droge gebied. Duidelijker sprekende uitkomsten voor die tijdperken werden verkregen bij verdeeling der maand in decaden. Op een tweetal kaarten is de grenslijn tusschen het natte en droge gebied voor verschillende tijdvakken aangegeven. De lijnen over zee zijn getrokken in overeenstemming met hun beloop over de eilanden. Uit de eerste blijkt, dat de droogte van 20 Mei tot 10 Juni zich slechts over een klein gebied uitstrekte en het ZO deel van Soemba, het W deel van Flores en ZW Timor omvatte. Van 11 tot 20 Juni onderging het droge gebied een groote uitbreiding. De kleine Soenda-eilanden, Java’s Noordkust en de ZO kust van Celebes vielen toen daar binnen. Ook in de daarop volgende decade u Een had een flinke uitbreiding plaats. Terwijl in de maand Juli de grenslijn nagenoeg hetzelfde beloop behield deed in Augustus en vooral September zich de moessonsinvloed het meest gelden. Toen vielen de Lampongsche Districten, Palembang gedeel- telijk, Banka nagenoeg geheelen, de eilanden in de Zuid- Chineesche Zee tendeele binnen het regenlooze gebied, terwijl de grenslijn om Borneo heenboog en Celebes en de Molukken weder insloot binnen het droge gebied. Uit het beloop van de scheidingslijn bij groote uitbreiding van het droge gebied blijkt duidelijk dat dit door de groote eilanden sterk beïnvloed wordt. De lijn buigt meestal voor Centraal Celebes om, alleen in September tijdens de grootste uitbreiding valt dit er binnen, terwijl het terugdringen door Borneo in September ook duidelijk in het oog valt. Deze feiten bewijzen dat boven de groote eilanden de voorwaarden voor regenvorming gunstiger zijn dan boven zee. Het inkrimpen van het regenlooze gebied werd het eerste merkbaar in het zuidelijkste deel der Zuid-Chineesche Zee, het gebergte van West-Java, Celebes en de Molukken. De tweede kaart geeft behalve de grenslijnen in September en October, die voor de tijdvakken 1—10 November, 11 November —10 December en 11—20 December. Het tijdvak van 11 November — 10 December is ontstaan door samen- voeging van 3 decaden gedurende welke de grenslijn zich nagenoeg niet verplaatste. Na 20 December was geen droog gebied meer aanwezig. . Binnen het gebied van droogte liggen enkele streken, waarvoor een uitzondering dient gemaakt te worden omdat daar door plaatselijke omstandigheden de regenval begunstigd wordt. De voornaamste, aangegeven op kaart I, zijn: het gebergte van West-Java, het zuid-oostelijk deel van het zuid-westelijk schiereiland van Celebes en de zuidkust van Ceram. Dit geldt voor West-Java voor de periodes 20—30 Juni en Juli, tijdens Augustus en September was het ook hier regenloos, terwijl voor de overige periodes dit gebied buiten de grenslijn lag; het uitzonderingsgebied op Celebes kreeg regen in de periodes 11—30 Juni, Juli en Augustus, droog was het in September en October en het lag tijdens de overige tijdvakken buiten de scheidingslijn. Op de zuidkust van Ceram was geen der periodes geheel droog. We kunnen thans de vraag stellen: Is deze uitbreiding van het droge gebied een speciaal kenmerk van den oostmoesson 1914 of hebben andere droge moessons zich op een dergelijke wijze gedragen? Het nauwe verband tusschen de afwijkingen van den regenval in de verschillende gewesten, zooals boven werd gevonden, maakt reeds waarschijnlijk, dat het regelmatig verloop der grenslijn geen uitzondering maar regel zal zijn. Teneinde hierover een nader inzicht te krijgen, is ook voor de moessons 1902 en 1885 de uitbreiding van het droge gebied onderzocht. De nauwkeurigheid is voor 1902 en in nog meerdere mate voor 1885 geringer, omdat in die jaren het aantal regenstations aanzienlijk kleiner was dan thans. Een kort overzicht van den toestand in 1902 volgt hieronder: April. Droogte in de noordkuststreek van Pasoeroean en Besoeki, voorts de westkust van het zuidwestelijk schiereiland van Celebes. In Oost-Java treedt + 20 April de droogte in, op de Kleine Soenda-eilanden viel weinig regen. Mei. Enkele stations aan de noordkust van Pasoeroean en Besoeki blijven regenloos, evenzoo de Westkant van het ZW schiereiland van Celebes, West- en Midden-Java waren tengevolge van een regenperiode omstreeks medio Mei minder droog; de Kleine Soenda- eilanden kregen enkele m.m. regen. Juni. Op Java bleef nog regen vallen; alleen Poeger, Pantjoer en Sangkapoera waren regenloos; evenzoo weer het bovengenoemde kustgebied van Celebes. De Kleine Soenda-eilanden kregen weinig regen. Gedurende de maanden April, Mei en Juni had het droge gebied dus nog slechts geringe uitbreiding en bleef ook vrijwel stationair. Juli. Sept. Nov. Ui er ENE mee In deze maand was het droge gebied veel grooter. De grenslijn liep over West-Java, Java-Zee en West- kant van Zuid-Celebes Over Celebes was het beloop onzeker door het ontbreken van regenstations maar het oostelijk deel van het noordelijk schiereiland lag binnen het droge gebied. Van Noord-Celebes buigt de lijn zuidwaarts en sluit met een boog de Molukken buiten. Het droge gebied heeft zich nog uitgebreid. De grens liep NO van het gebergte van West-Java, over Sumatra dicht bij de oostkust en boog over Banka en noordelijk langs Billiton naar het oosten, verder over Borneo’s zuidkust en over Celebes met onzekere loop ombui- gende naar het noorden om weer het noordelijk schiereiland ten deele in te sluiten. Verder ging de lijn over Boeroe, zuid van Ceram en noord van Toeal om te eindigen noordelijk van Merauke. Het droge gebied was hetzelfde als in Augustus alleen is nog Ceram binnen de grenslijn gekomen. In October nam de uitgebreidheid van het droge gebied af. In West-Java en het gebergte van Midden- Java zijn de regens doorgekomen, de scheidingslijn boog bij Indramajoe om naar Borneo, liep langs de zuidkust oostwaarts, boog over Celebes weer noord- waarts als in de vorige maanden, en liep verder langs Halmaheira en zuidelijk van Ceram naar het oosten. De grenslijn viel samen met die voor het tijdvak 11—20 December 1914 (zie kaart II). dit overzicht blijkt voldoende dat in 1902 de ver- plaatsing der grenslijn op een analoge wijze plaats heeft gehad als in 1914; de verschillende phasen vielen evenwel niet steeds in dezelfde maanden. Voor 1902, maar beter voor 1914 op de kaarten I en II, valt het op, dat de droogte zich het eerst doet bemerken in een gebied geheel zuidwestelijk van dat waar de droogte zich het laatste handhaaft. Bij het begin van u ` me den oostmoesson lag het droge gebied ‘bij de Sawoe-Zee met de omliggende eilanden (zie kaart I), bij het einde van dezen moesson kwamen op de eilanden in de Banda en Arafoera-Zee de regens het laatste door (zie kaart II). Dit feit laat zich verklaren door zich rekenschap te geven van de luchtdrukverdeeling in den Indischen Archipel voor, tijdens en na den oostmoesson !). Bij het begin van den oostmoesson heeft de zon een toenemende noordelijke declinatie; bij den evenaar bevindt zich een gordel van sterke straling en dientengevolge hooge luchttemperatuur en lagen luchtdruk. Dit gebied verplaatst zich nog noordwaarts. Boven Australië echter ontwikkelt zich onder den invloed van den komenden zuidelijken winter een gebied van lage luchttemperatuur met hoogen luchtdruk : een anticyclonaal gebied. Van dit laatste gebied stroomt de lucht weg, beïnvloed door het aequatoriale minimum en verder door de zuiging, die het vaste land van Azië begint uit te oefenen. De draaiing van de aarde voegt hierbij nog zijn invloed. Het resultaat is een luchtstroom uitgaande van Australië als een droge OZO wind. Dat onder deze omstandigheden de droogte het eerste in de Sawoe-Zee merkbaar wordt is duidelijk. In het najaar is de toestand anders. Dan ligt de aequatoriale strook van lage luchtdruk meer zuidwaarts, en boven Australië begint zich onder invloed van den komenden zomer een cyclonale luchtbeweging te vormen. Van het tusschenliggende gebied wordt naar beide kanten ‘lucht weggezogen; hier zal dus een dalende luchtbeweging ontstaan met hoogeren barometerstand. Dit gebied van betrekkelijk hoogen luchtdruk ontstaat vrijwel noord van Australië, omdat zoowel de afstand tot Australië als tot het aequatoriale minimum gebied niet groot is en dus van dat laatste nagenoeg alleen het meest naburige deel van invloed zal zijn. !) Zie ook Dr. C. BRAAK. Regenverdeeling in den Indischen Archipel Natuurk. Tijdschrift voor Ned.-Indië. Deel LXXIV afl. I bl. 63. EE SE In dit gebied van hoogeren luchtdruk nu zal de droogte zich het langst kunnen handhaven. Deze drukverdeeling boven het oostelijk deel van den Archipel blijkt de meeste jaren uit de maandgemiddelden van den barometerstand te Menado, Ambon en Koepang. Ambon ligt in het hooge drukgebied, Menado in het aeqatoriale lage drukgebied terwijl de barometer in Koepang nog wel den gang in Australië volgt. Gunstiger dan Koepang ligt Port Darwin, maar met ’t oog op de kleine verschillen verdient het de voorkeur alleen gegevens van barometers te gebruiken waarvan de index- correcties op gelijke wijze zijn verkregen. an de jaren 1910 tot en met 1914 zijn voor de laatste 5 maanden van het jaar de maandgemiddelden in de volgende tabel verzameld. Gemiddelde maandelijksche barometerstand 0 m.m. + Augustus September October November December Menado 7.81 7.75 7.53 1910 Ambon 9.04 8.99 9.31 7.55 7.63 Koepang 9.35 9.17 9.42 7.20 7.15 Menado 8.93 9.04 9.90 9.04 9.12 1911 Ambon 10.87 10.53 10.65 9.48 8.89 Koepang 10.81 10.56 10.63 9.25 8.29 Menado 8.80 8.55 9.05 8.71 9.75 1912 Ambon 10.91 10.11 10.09 8.52 9.06 Koepang 11.31 10.39 10.17 7.92 8.19 Menado 8.27 8.50 8.66 8.92 8.86 1913 Ambon 10.75 11.10 10.56 9.79 9.54 Koepang 11.35 11.37 10.68 9.75 8.93 Menado 8.80 8.75 9.33 8.30 SAE 1914 Ambon 11.89 11.34 11.56 9.56 9.22 Koepang 12.25 11.92 12.26 10.08 9.55 de AR In 1910 en 1913 was in November en December de gemiddelde barometerstand in Ambon hooger dan in Menado en Koepang, in 1911 gedurende October en November. Dat in 1912 en 1914 de gemiddelde barometerstand van Ambon niet boven dien van Koepang steeg, behoeft niet als een bezwaar tegen het voorgaande aangemerkt te worden. Duurt toch de beschreven toestand niet gedurende de geheele maand dan zijn de gemiddelde maandcijfers geen zuivere maatstaf meer, de invloed zal dan nog kunnen blijken uit een afnemen van het verschil Koepang— Ambon zooals in October 1912 en in November en December 1914. Korte samenvatting. Uit de regenwaarnemingen verricht op de gouvernements- regenstations gedurende de periode 1879—1915 werd, door uit deze stations 21 groepen te vormen, afgeleid dat de oostmoessons 1914 van de periode over geheel Indië genomen als de droogste moet worden beschouwd. Daarna volgen de oostmoessons van de jaren 1902, 1885, 1896 en 1888. Het karakter van den regenval op Sumatra met uitzondering van het zuidelijkste gewest staat in veel minder nauw verband met de oostmoessons dan in de andere deelen van den Indischen Archipel. De uitbreiding en het verdwijnen van het regenlooze gebied (voor 1914 aangegeven op een tweetal kaarten) heeft zeer droge moessons regenmatig en in de verschillende jaren op analoge wijze plaats. Het droge gebied begint zich te vormen in den omtrek van de Sawoezee, het verdwijnt meer Oostelijk. ONTWIKKELING VAN HET REGENLOOZE GEBIED _ IN NEDERLANDSCH - INDIE _ GEDURENDE DE OOSTMOESSON VAN HET JAAR 1914. ee | er Ce 0 oe oh f | SE FE an 0%. Ee SÉ e of o o LP : Ss ) % d eN A & % INS SES D — +. u. A _— ms 3 sanean nn t D - ze P a zm ECH 5 Su — ~ D mn wann wemmer gegen TERUGGANG VAN HET REGENLOOZE GEBIED IN NEDERLANDSCH - INDIE GEDURENDE DE OOSTMOESSON VAN HET JAAR 1914. VULKANISCHE VERSCHIJNSELEN EN AARDBEVINGEN IN DEN Oost-Indischen Archipel waargenomen gedurende het jaar 1915 VERZAMELD DOOR HET Koninklijk Magnetisch en Meteorologisch Observatorium te Batavia. VULKANISCHE VERSCHIJNSELEN. Merapi (Soerakarta). De Resident van Soerakarta rappor- teerde den gen April: De Merapi vertoont sedert 28 Maart j.l. verhoogde werking. Voortdurend worden de laatste dagen zand en steenen uit de prop uitgestooten tot aan den voet van den zandkegel. Het meeste dezer eruptiestoffen wordt aan de Magelangsche zijde van den vulkaan gedeponeerd, een vrij groot deel aan den Jogjaschen kant, terwijl tot dusver slechts geringe hoeveelheden naar de Klatensche zijde werden afgeworpen. Een commissie van Inlandsche politie-ambtenaren, den 30sten Maart j.l. door den Assistent-Resident van Klaten naar de hoogere Merapi-streken afgezonden, bevond dat de eruptie- stoffen voor zoover ze in Jogja werden afgezet, terecht komen in de djoerang Gendol (Kali Opak), en dat aan deze zijde van de „Watoe-Djonggol” (grens Jogja-Solo) slechts zeer weinig wordt afgezet. De Woro en de op de Klatensche vulkaanhelling tot stand gebrachte jonge reboisaties loopen voorloopig geen gevaar. Roeang (Sangi-eilanden, res. Menado). De fd. Controleur VAN Disk rapporteerde: De vuurberg Roeang geeft nog voortdurend teekenen van verhoogde werking. Af en toe stijgen rookkolommen daaruit LXXVI r: un op, terwijl voortdurend op het eiland Roeang zelf lichte en ook wel sterke aardschokken worden gevoeld. Het volk van Tagoelandang verkeert dan ook in voort- durende angst voor een geweldige uitbarsting. In het excerpt-rapport van zijn onderzoekingen op de Sangir-eilanden in 1913 schreef de toenmalige Gouv. Geoloog, Dr. M. von Komorovics, dat hij het zeer waarschijnlijk achtte, dat het eiland Roeang hetzefde lot beschoren is als Martinique, m.a.w. zou volgens hem te wachten zijn, dat de Roeang op een goeden keer uiteenspat. In hoever de vrees van de bevolking en het vermoeden van Dr. von Komorovics juist zijn, kan alleen de toekomst aantoonen. Maar dit staat toch vast, dat er in de laatste dagen groote veranderingen op en in dien berg hebben plaats gevonden, vooral na de uitbarsting in Mei 1914. Ten bewijze hiervan diene het hierbijgaande vertaalde rapport van den Kapitein-laoet Jacoss, hetwelk ik helaas niet in staat ben te vergelijken met het boek, dat de heer KOPERBERG, als ik mij niet vergis in 1904 heeft opgemaakt in zake zijn bevindingen van den berg Roeang, aangezien ik reeds sedert 2 jaar tevergeefs getracht heb dit boek in mijn bezit te krijgen. In verband met dit rapport komt het mij wel wenschelijk voor, dat ter wille van de kampongs voor welke de Roeang eventueel een dreigend gevaar mocht zijn, een deskundig onderzoek wordt ingesteld, om, indien daaruit mocht blijken dat de angst der bevolking niet ongemotiveerd is, maatregelen te overwegen, ten einde de bevolking over te halen naar elders, althans naar de andere zijde van het eiland te verhuizen. (Rapport van den Kapitein-laoet H. Pu. Jacoss). Op heden 15 Maart 1915 heb ik H. Pu. Jacons, Kapitein- laoet van Tagoelandang, met eenige mijner kennissen den berg „Raoeng” beklommen ten einde te zien, hoe de tegen- woordige gesteldheid is van den krater, welke zich op den top van dien berg bevindt. Wij bevonden, dat de krater in twee deelen is verdeeld, zoodat er thans dus twee kratergaten zijn, welke zich — E bevinden aan den Zuidkant van den heuvel, welke reeds vroeger midden in den kratermond was verrezen. Op verschillende plaatsen op de helling van bedoelden heuvel en vlak bij de wanden der twee kratergaten zagen wij vloeibare, wit en lichtgeel gekleurde zwavel. Rondom de kratergaten waren voorts ovaalvormige spleten ontstaan van ongeveer 2 meter breed en 1!/, meter diep, waaruit voortdurend een dikke rook opstijgt. Het kratergat, dat zich het zuidelijkst bevindt, en dat bijna cirkelvormig is, is ook verdeeld in tweëen, nl. in een hoog en een lager gedeelte; het noordelijk en het zuidwes- telijk gedeelte is hoog, heeft het aanzien van een zandvlakte, terwijl het zuidelijk en oostelijk gedeelte op ongeveer 100 meter diepte ligt, alwaar een massa steenen liggen en ook de groote vuurhaard gloeit. Het andere, het noordelijke kratergat is cirkelvormig en ongeveer 40 meter diep; op den bodem liggen vele steenen, terwijl in het westelijk gedeelte zich de andere vuurhaard bevindt. Voorts merkten wij op, dat de steile spleten, welke zich bevonden rondom den ouden kraterwand, zoodanig zijn opgevuld, dat men daar gemakkelijk kan loopen. Voorts verwijzen wij naar de teekening, welke wij van den tegenwoordigen krater hebben gemaakt, hier nog bijvoegend, dat volgens de oudjes de roode zwavel een ongunstig teeken is. Sopoetan (Menado). De Resident van Menado zond de volgende verslagen : Over April. De Sopoetan vertoont weer verhoogde werking. Nu is ongeveer 150 meter beneden den top van de Ai-Sepoet, de jonge vulkaan in 1896 ontstaan uit de eigenlijke Sopoetan, welke thans niet meer werkt, op de Zuidflank een opening gekomen waaruit nu en dan lava stroomt. Voorloopig bestaat er echter nog geen reden, om zich bijzonder ongerust te maken. Wel verlieten tal van lieden uit negorijen, in de nabijheid van de Sopoetan gelegen, hun woonplaatsen, doch en EG. a door Europeesch en Inlandsch bestuur wordt zooveel mogelijk getracht de gemoederen tot kalmte te brengen. Over Juni. Ten Zuiden van den „Ai-Sepoet” in 1906 ontstaan, en ten Noord-Oosten van de eigenlijke ,Sopoetan” welke niet meer werkt, ontstond een nieuwe vulkaan, door den Controleur van Tondano „Ai-Sepoet-weroe” gedoopt. Deze vulkaan welke zich reeds + 80 meter boven de omgeving verheft, scheidde een hoeveelheid lava af van 4—5 k.m. lengte, gemiddeld 150 meter breedte en 20—28 meter hoogte. De bewoners van de meest nabij den berg gelegen negorijen vluchtten uit hun woningen en brachten voor een deel den nacht door in hun tuinen; de rust is thans echter geheel wedergekeerd. Rindjani (Lombok). De Controleur van Oost-Lombok, de heer Rryokers, zond het volgende extract uit zijn dagboek over November. „Naar rapporteur gerapporteerd werd, zou er in den morgen „van 4 Nov. op het Rindjani-gebergte een rookzuil zijn gezien. „De door rapporteur ter verkenning van den krater van „den Rindjani uitgezonden lieden rapporteerden, dat de „krater (Segara Moentjar) in slechts geringe mate verstopt „was, terwijl een deel van den kraterwand neergestort „bleek ; anders was het daarentegen gesteld met den „nieuwen” „krater; deze bleek voor een zeer goed deel verstopt te zijn.” Bromo (Pasoeroean). De Resident van Pasoeroean rappor- teerde den 18°? December. Sedert 12 dezer valt een aschregen over de geheele afdeeling Probolinggo, afkomstig van den berg Bromo, die reeds sedert het begin der Westmoesson in het gebergte, ongeveer begin November jl., eene verhoogde werking vertoonde. Deze aschregen is vooral in het district Tengger, afdeeling Probolinggo zwaar, waar hij den jongen aanplant van aardappelen, kool en andere groenten, zoo ook djagoeng en andere inlandsche gewassen bedreigt, terwijl zelfs honderden bouws als reeds mislukt opgegeven worden. (u cons Zoo spoedig juiste cijfers omtrent de door dezen ramp veroorzaakte mislukking bekend zijn, zal ik nader ter zake rapporteeren. De Controleur van Tengger meldde omtrent dezen aschregen, dat deze vanaf half November bijna doorloopend viel in het district Tengger, terwijl de verhoogde werking van den Bromo in de laatste dagen van Nov. te hooren was te Tosari en Nongkodjadjar. Volgens mededeeling van den Controleur van Pasoeroean begon de aschregen in de afdeeling Pasoeroean te vallen op 5 Dec. te 5 uur namiddags, en hield deze + 3 dagen aan. De Ass-Resident van Loemadjang meldde nog het vallen van een lichten aschregen op 10 Dec. in ’t district Tempeh; op 10, 11 en 13 Dec. in ’t district Ranoelemongan (gedurende 1 à 2 uur) en in den nacht van 17 op 18 Dec. gedurende 8 uur in ’t onderdistrict Klakah; schade werd niet ver- oorzaakt. Aardbevingen. Zeebeving? De Chef van den Nautischen Dienst der Kon. Paketvaart Maatschappij berichtte den 28€" Dec. 1914: Door den Gezagvoerder van het s.s. „Baud? werd ’t volgende medegedeeld: „Des avonds van den 3°" December 1914 ongeveer 10"30™, „liggende aan den steiger te Amboina, scheerde het schip „Plotseling ongeveer 20 meter van den steiger af, waardoor „een der meerpalen uit den grond werd gerukt en een „eind werd medegesleurd. Buitenboord kijkende zag ik een „hevige stroom van naar schatting ongeveer 6 mijl, van de „landzijde onder den steiger doorloopende.” Het verschijnsel dat door den Gezagvoerder aan zeebeving of aardschuiving wordt toegeschreven, duurde ongeveer 20 minuten en had geen ander nadeelig gevolg dan het breken der slangen, waarmede men bezig was den watervoorraad aan te vullen. ‚ Omtrent op 2 Augustus bij de Genteng-baai (ZW-hoek Preanger) waargenomen vloedgolven kwamen de volgende berichten binnen. Van de Kon. Paketvaart Maatschappij van haren agent te Genteng, den Heer A. Kiicunin; deze schreef: "a Morgens den Zen Augustus om tien uur kreeg ik van Genteng het telefonisch bericht dat de golven in de goedang sloegen. Op weg naar Genteng, gaf de zee bij de Schild- padbaai niets buitengewoons te zien. Wel was er buiten zware deining, maar het geheel was niets angstwekkend. De te passeeren riviertjes en kreeken zaten vol zeewater, maar daar het juist vloed was, was dat dus ook niets buitengewoons. Op Genteng daarentegen een geheel ander gezicht. De opening der baai was niet te onderkennen. Meters hooge golven kwamen kort achter elkaar aanrollen. In de baai zelve een kokende massa met kort op elkaar volgende golven van een paar meters hoogte. De sampang lag reeds gedeeltelijk op het strand en was met een tros verbonden aan een boom aan den wal. De ponton, waarvan de luiken weggeslagen waren en die dus vol water zat, dobberde dicht bij het strand, daarmede met een ankerketting aan een boom verbonden. Met dit zware weder had geen een ankerketting gehouden. Alles werd aangewend om te redden wat te redden was. Het op het strand trekken van de ponton of de kojang- prauw bleek door de zware terugzuiging van het water, eene onmogelijkheid, en was zelfs niet geheel zonder gevaar. aar hier niets te doen viel tegen de elementen, vertrok ik tegen drie uur van Genteng, na nog eerst getuige te zijn geweest van drie golven die tot aan de Resident-klappers kwamen. De laatste golf sloeg in bij volle eb en daar het verschil bij getijden hier zes voet bedraagt, zoo taxeer ik zoon binnenkomende golf op 12 voet of + 4 meters hoog. De goedang heeft gelukkig weinig geleden, zoo ook de opgeslagen rijst en suiker, welke, toevalligerwijze, aan den buitenkant opgeslagen lagen. Het water kwam tot in het midden der goedang. De fondamenten aan den zeekant zijn blootgelegd, doch nog geheel intact. Zooals ik U reeds berichtte sloeg om half vier ’s middags de pon- ton weg en hebben we tot nu toe nog geen spoor teruggevonden. Om half twaalf in den nacht van 2 op 3 kreeg ik telefonisch bericht de 15 kojang prauw wegsloeg door het breken der trossen. Den volgenden ochtend lag de prauw op dezelfde plaats echter diep in het zand bedolven. De schade kan ik U niet opgeven, daar het vaartuig eerst uitgegraven moet worden. Denkelijk is reparatie op Genteng aan de prauw wel mogelijk. Op Plaboean werd weinig van de zware zee gemerkt, terwijl op Tjisolok daarentegen de golven zware schade aan den weg en de sawah’s hebben aangericht. Zoo dit verschijnsel niets met vulkanische werkingen te maken heeft, moet het de naweeën zijn van een ontzettende Zuid-Wester storm op de Indische Oceaan. Van den Heer K. A. R. Bosscma te Malabar van den 14°" Augustus. De Heer W. van OsseLEN, Administrateur van Plaboean Ratoe schreef mij 9 dezer het volgende: „Er zijn 6 dagen geleden in 2 X 24 uur 3 vloedgolven geweest, die 6 bruggen gedeeltelijk en geheel beschadigd hebben bij paal 4—9 weg Tjisolok. Vanmiddag ben ik met Hoorr van Tjiboengoer eens gaan kijken. Bij Karang-hawoe is het water ongeveer 8 meter opgeloopen tegen een vooruitstekenden berg. Ik ben daar naar boven geklommen om de grens van het water te zien. Alle planten waren tot op die hoogte vernield. De richting van de golf is vermoedelijk uit het Zuid-Westen en schijnt die golf heen en weer gewandeld te hebben, dan wel waren het drie afzonderlijke golven”. Van den Administrateur van Genteng (door tusschenkomst van den heer E. A. O. VervoorenN te Bandoeng): Den 2den Augustus, terwijl het weer voor dezen tijd van het jaar zeer kalm was (bijna geen wind), kreeg steller sn. dezer om negen uur in den ochtend het telefonisch bericht van uit Genteng dat de zee met hooge golven het land inkwam. De weg van de onderneming naar de baai van Genteng is 6 paal lang, waarvan drie paal geheel de kustlijn volgt. Op zee uitkomende, was er niets bijzonders te bespeuren, maar hoe dichter bij Genteng, hoe rumoeriger de zee werd. De baai van Genteng, lang 750 meters met een breedte opening van 25(?) meters, is ontstaan door eene inzinking der koraalmassaas langs de kust. Deze koraal massaas strekken zich aan den ZO-kant nog een paar honderd meters ver in zee uit, waardoor deze baai altijd kalm ankerwater aanbiedt. Van uit zee gezien geeft de geheele kustlijn één branding aan, totdat men eindelijk de opening ziet, waar nooit branding staat. Op den bewusten dag gaven de merkteekens alleen de opening nog aan. Groote golven uit het ZW sloegen over de koraalriffen heen en veroorzaakten in de baai zware golfslag, zoodat al de vaartuigen van hunne daarop niet berekende ankers sloegen. Om elf uur en om drie uur kwam wederom een golf tot op 10 meters het land in. Om drie uur nam. was het reeds eb en daar de getijverschillen hier 1.80 meter (6 voet van 0.3 meter) bedragen, werd door meting geconstateerd, dat de golf een hoogte moet gehad hebben van bij de 4 meters. Op Zandbaai werd alleen een verhoogde waterstand in de rivier geconstateerd, terwijl op Plaboean Ratoe niets bijzonders kon opgemerkt worden. Volgens geruchten moet het onderdistrict T'jisolok nog al schade gehad hebben aan den nieuwen rijweg en aan de sawa’s. Dit moet echter plaats gehad hebben in den nacht van 2 op 3 Augustus. Zoo U op de kaart nagaat waar Genteng en Tjisolok liggen, kunt U zelf de richting van den stroom bepalen. Over de kracht van het water kan ik U geene gegevens verstrekken, BS ` anr Volgens ontvangen berichten werden in 1915 geen verschijnselen van verhoogde vulkanische werking waargenomen in de volgende districten. AFDEELING, ONDERAFDEELING GOUVERNEMENT OF OF EXLAND. PLAATS. RESIDENTIE. Karimoendjawa. Semarang. Jaya. Wirosari. E = Goenoengkidoel. Djokjakarta. A Sragen. Soerakarta. e Blora. Rembang. 7 Sidoardjo. Soerabaja. “ Toeren. Pasoerocan. x Kraksaän. S Se Bangkinang. Sumatra’s Westkust. Sumatra. Loeboek Sikaping. is o Soeliki. e F Moeara Laboeh. = 99 Bireuën. Atjeh en Onderhoorigh. = Bengkalis. Sumatra’s Oostkust. Bengkalis. Kampar Kiri. © Sumatra. Selat Pandjang. S Tebingtinggi. Siak. Se Sumatra. Moearotembesi. Djambi. = Moearotebo. ei = Martapoera. Palembang. Se Apo Kajan. Z. O. Afdeeling Borneo. Borneo. Boven Mahakam (Long Iram) n 9 Tandjoeng. we ” Rantau. i o Wadjo. Celebes en Onderhoorigh. Celebes. Badoeng. Bali en Lombok. Bali. Djembrana. w b Gianjar. a e Adonara en Lomblem. | Timor en Onderhoorigh. Flores. Oost-Flores en Solor. Hi LA) Lë: a TS + Volgens ontvangen berichten werden in 1915 geen aardbevingen waargenomen in de volgende districten. AFDEELING, ONDERAFDEELING| GOUVERNEMENT OF OF EILAND. PLAATS. RESIDENTIE. Sidoardjo. Soerabaja. Java. Kraksaän. Pasoeroean. E Pasoeroean. e ” Tanahmerah. Madoera. a Bangkinang. Sumatra’s Westkust. Sumatra. Loeboek Sikaping. Batang Hari. Batoe Sangkar. Bireuén. Bengkalis. Kampar Kiri. Selat Pandjang. Siak. Moearotebo. Moearotembesi. Martapoera. Muntok. Apo Kajan (Boeloengan). | arabai. Boven Dajak(Koealakoeroen) Boven Mahakam (Long Iram) oeala Kapoeas. Martapoera. Poeroektjahoe. Rantau. Sampit. Boeleleng. Djembrana. Karangasam. ” 33 29 Atjeh en Onderhoorigh. Sumatra’s Oostkust. 33 23 ” Djambi. 23 Palembang. Banka en Onderhoorigh. Zuider- en Oosterafd. Borneo. 39 Bali en Lombok. 9) ” Tabanan. Adonara en Lomblem. ” Timor en Onderhoorigh. ” H H ” Bengkalis. Sumatra. Tebingtinggi. Sumatra. LA „ LU Banka. Borneo. AARDBEVINGSBERICHTEN, De data der seismografische opteekening zijn ontleend aan de registraties van den Wiecuert seismograaf van 1000 K.G., waarvan de resultaten maandelijks door het Kon. Magn. en Meteor. Observatorium worden gepubliceerd. a d ae A B we Residentie of Herlei- Seismo- i g = sengte Var. in gra Bess rege Breedte ost | Gouvernement | 5 Loulé er Batavia. SE REE eer : 2 tiid tijd. Aanvang Grw. en Eiland. = BS M. T. Minuten. Batavia. Januari 1915. Controleur. Muntok. 2.1 Z| 105.2 | Banka, Onder-| 2 +2u30m| + 6 hoorigheden Resident. Soeroei. 19 2) 1951 Ternate Onderh., 7 22u 40m | —116 apen 22u 55” Civiel Gezag- | Kolonedale. 2.0 Z | 121.3 | Celebes, Onder-| 8| 22u 15™ | — 58 ebber oorigheden Hoofdadm. | Loeboek Berga-| 0.9 Z| 100.4 Sumatra’s West-| 13| 14" 20m + 26 . C. Lau, Portl loeng kust. Cementfabriek Indaroeng. W. J. D. van | Palelch. 1.1 N| 122.0 | Menado,Celebes. 15); 7%30™ | — 61 ndel. J. C. van Leeu-| Raba (bij Bima). 8.5 Z| 118.8 |Timor en On-|23 P — 48 wen, derh., Soembawa Gezaghebber. : Gezaghebber. | Wahai. 2.8 Z| 129.5 | Amboina,Ceram.| 25| 14u Om | — 91 _Fd Controleur. | Manna. 4.5 Z| 102.9 | Benkoelen, 25| 18a 30™ | + 16 Sumatra. D » » es 26| 12u 30m ee Inlandsch Arts | Boelabaai. 3.1 Zi 130.5 | Ambon. 39; 13% 0™ | — 90 Bat. Petrol. Mij Controleur. : Poeger. 8.4 Z| 113.5 | Besoeki, Java, |31| au Om**?(— 12)| 4" 22m is - Ass.-Wedana Ngebel. 1.8 Z| 111.7 | Madioen, Java. |31] 4u** ag » Controleur. Toeren. 8.2 Z| 112.7 | Pasoeroean, 31] 42g6m** o ” : ava. _Jhr. P.J. Teding) Blitar. 8.1 Z| 112.2 | Kediri, Java. |31| An 30™** `, a = v. Berkhout. _Ass.-Resident. | Djember en | 8.2 Zj 113.7 | Besoeki, Java. |31| 5u Om* > ” S Omstreken. a Februari 1915. Paleleh. 1.1 N | 122.0 | Menado,Celebes.| 3| 22u 13m | — 61 _Gezaghebber. | Wonreli. 8.1 Z| 127.1 [Timor en On-| 4|+6u30m| — 81 E derh., Kisar. 8. C. Plantinga.| Kolonodale. 2.0 Z| 121.3 |Celebes, Onder-| 5| 1455m | — 58 @ oorigheden. a 95m? Wd Gezagheb- | Banggai. 1.5 Z| 123.5 |Celebes en On- | 10) 22u 15m | — 67| 21 E: ber. derh., Banggai. ** Midden-Java Tijd, RR. E © D E Wi > RE Bijkomende verschijnselen Richting. en en aard der beweging. ; EUREN ° opmerkingen. =a ee a ee 2 schokken, huizen trilden. AN 2 lichte schokken. 3 schokken. 2 f Horizontaal. 22u30m gerommel. ea ee Vertikaal. 2 schokken. le schok licht. 2e schok vrij hevig. 3 EE en ee Mog. fout tijd + 15m, dn 7 BASE ER 18 N—Z Lichte horizontale aardschokken 23 3) 39 an 39 +1 ET 8c. ls eee rn den 120 O—W Zwak. Ł 5 D Tamelijk hevig. Twee opeenvolgende schokken. Bass. dei Lichte schok. Ee ee ee p van Portugeesch| Gerin d. Timor komen schuddingen, de 2e  vrij hangende voorwerpen. Gier ie zu uit de inn n Noor Eén pii een eener? 3 schokken. an BB A B Teste Residentie of Herlei- Seismo- i _ | Waarnemings- ; u ton wi Bee plaats. Breedte. reg sehe 5 Locale tavid- Batavia. ge Eiland a| tijd. tijd. a aw = ee Minuten. Batavia. Februari 1915 (vervolg). Controleur. Bodjonegoro. 7.2 Z| 111.9 | Rembang, Java.| 13|llul3m**|(— 12) Ass - Resident. e = = a 13/117 15™**| BEES Controleur. Saparoea. 3.6 Z| 128.7 | Amboina, Sapa-| 14/+12"0™| — 88 roea, Gezaghebber. | Namodaleh 10.7 Z| 123.0 [Timor en On-| 15] 6u 15m | — 65 | 54 43™ 46s (Baä). derh., Roti Resident. Soeroei. 1.9 Z| 135.7 | Ternate en On-| 18| 15% Om | —116 = derh., Japen. Controleur. Toeren. 8.2 Z| 112.7 | Pasoeroean, 23| 4u54m**| (— 12) Jav Maart 1915. Resident. Manok wari. 1.2 Z| 134.3 |Ternate en Ond.,| 7| 4" 15m | —110 N. N.-Guinea. Kapitein Inf. |Koeta Tjane. | 3.5 N| 97.7 |Atjeh en On-| 9| Ou Om | + 36 derh., Sumatra. m 908 Wad Controleur.| Gorontalo. 0.5 N| 123.1 | Menado,Celebes.| 10| Ba 53m | — 65 | 7°58 = Hoofdadm. | Lebong Tandai. 3.0 Z| 102.0 | Benkoelen, lij 6u35m | + 19 | qu 23m 58 Mijnbouw Mij Suma 3 f Simau : S eg Manna. 4.5 Z| 102.9 ‘6 23| lasse | + a Ae ih 3 Hoofdadm. | Lebong Tandai. 3.0 Z| 102.0 = gal mo Om | + 19/1 Mijnbouw ` ‚Mij 5 Siman”. Demang. Goenoeng 3.2 Z| 104.0 | Palembang, 24| 2u 29m; + 11 D a enang. Sumatra. __ Hoofdadm. | Lebong Tandai.| 3.0 Z | 102.0 | Benkoelen, 24| 21" 25m | + 19 | Mijnbouw Mij Sumatr $ „Simau S s Ass.-Wedana. | Ngebel. 7.8 Z| 111.7 | Madioen, Java, | 28| 144 5m*s| (— 12)|14" 28” 15 Wedana. Wonadadi. 7.4 Z| 109.6 | Banjoemas,Java.| 28| 14" 0™**| `, ” J. Schmutzer. | Gondan 7.9 Z| 110.3 | Djokjakarta sure „ n | Lipoero. ava. 14°40m** Resident. Soerakarta. 7.6 Z| 110.8 | Soerakarta, Java. sem. „ ES chromiet re ia z ** Midden-Java Tijd. © D E "es ur ee Bijkomende verschijnselen Richting. en en aard der beweging. ER opmerkingen. eN Twee schokken. e ei. Verticaal, licht. + 3 NW—ZO Vrij ste rk. Onderaardsch gerommel. 40 N—Z Licht. + maal; huizen en boomen zwaaiden licht ıheen en weer. Bean... Z—N | 4 sterke aardschokken. = 8 O—W Sterke golving. ee w—o Horizontaal. l ZO—NW |Tamelijk hevig, schudding. Dof gedreun. 45 W—O Vrij gevoelige langgerekte schok, 4 = N-Z Lichte horizontale schokken. rot Al A e En Acht, 1 Ui N—Z Zwak. 4 schokken. Br... Licht. 120 ZW—NO Zwak. e 0o- E Ww—O Goed voelbare schok. Lichtere schok Goed voelbaar. | ; E SE ** Midden-Java Tijd. A B Residentie of Hertei- Seismo- : Lengte U ding graaf Berichtgever. | Waarnemings- 008 Gouvernement | £ mr | tot Ba- te plaats. Breedte.| yan = Locale one er tied "Lë We | * MT. ich 2 Minuten.| Batavia. Maart 1915 (vervolg). Hoofdadm. | Lebong Tandai.| 3.0 Z| 102.0 | Benkoelen, 29| 15u 15m | + 19 Mijnbouw Mij Sumatra. „Simau”, ” 3 ” HI HI 30| 14u 0 an Controleur. Toeren. 8.2 Z| 112.7 | Pasoeroean Java.l 31| 6u26m**| (— 12)| 6u 11m 49° Resident. Soerakarta 7.6 Z| 110.8 | Soerakarta, Java.| 31| 6u 30m Gm » Mantri Goe- | Tawang ue IEL si 31] 6u Om** e D noeng. Mangoe Ass.-Wedana Soko, ‚9 Z| 111.6 | Madioen, Java. |31| 630m | — 19 9 Wedana. Poeloeng. i Š is 31 ‘a ” Ass,-Wedana. gebel. 78:3: 1117 31l+6u30m** (— 12) „ J. Schmutzer. | Gondang 1.9 Z| 110.3 | Djokjakarta, 31] ën QQm** ` D Lipoero Java, Van Dijk, | Taroena, 3.7 N| 125.5 | Menado, Sangi-| 31|/- 9u Om | — 75 _Fd Controleur. eilanden. April 1915. Controleur. andjong- 2.2 N| 117.5 |Z. O. Afdeeling, 6] 7u Om | — 43 Redeb — orneo. : J. Schmutzer. | Gondan 3 21.1103 1. 7| Au 16m**/(— 12)| än A8 22s ae a. Controleur. andjong- 2.2 N| 117.5 |Z. O. Afdeeling. 8| 9u45m | — 43 - Redeb (Beraoe). rneo. Resident. Pabean, Ardjasa.| 6.8 Z| 115.3 | Madoera, Kan-| at 9u 45m| — 34 | 94 35m ae? g ean, Controleur. Neira. 4.5 Z| 129.9 deb Neira.) 12| 2u 45m | — 92 e Tjalang. 48 N| 95.4 | Atjeh On- | 12| 22u 45m | + 45 derh., Sumatra, Civiel Gezag- | Kajeli. 3.4 Z| 127.1 | Amboina 14) 20u 30m | — 81 | > oeroe. Controleur. Donggala. 0.7 Z| 119.7 | Menado,Celebes.| 15| 11" 55m | — 52| llu 28m a = Gorontalo. 0.5 N| 123.1 p 16| 12u 34m | — 65| 118 an Resident. Mokko-Mokko. | 2.4 Z| 101.1 | Benkoelen, 16| 118 0m? | + 23 e Sumatra, © D E Bi S Ber E lien ijkomende verschijnselen Richting. en en aard der beweging. : en opmerkingen. neen Li er $ 5 O—W Vrij sterk. mus oh ee hoes’ vore : Z—N Zwak. 2 schokken. 120 oo aati. T I WO Goed voelbaar. Deuren klapperen; bloempotten schom- melen. En Sterke schok; vermoedelijk ver- ticaal. l Z—N Licht 2 schokken. ee, w—o l Z—N S 5 schokken. 2 en, ‘ 2 Vrij hevig, horizontaal. e e Verticaal, vrij hevig. Hevig onderaardsch gerommel gelijk + donderslag. 5 NO—ZW | Horizontaal, 2de schok hevig. 5 Ww—o Langzaam. $ : O—W Lichte schokken. Zichtbaar bewegen der huizen. D Vrij licht. 2 N—Z Lichte schokken. LXX vi 6k, Kar re a Nr al Er EEE E za, a en aa Le ne BDE Id Fe Reed el ar Fe at, * Midden-Java Tijd. — 8T — E ` co. A B © D E Residentie of ` i ; Lencte Herlei- Seismo- se ss Berichtgever. | Waarnemings- Fe Oskar E Se vw? a ke Daar. Richting. Intensiteit Bijkomende verschijnselen plaat Breedte.| van E ocale — i 8 en geg en Eiland. |£ tijd. tijd. ©: en aard der beweging. ; Minuten.| Batavia. Seconden. opmerkingen. April 1915 (vervolg). Hoofdadm. | Lebong Tandai.| 3.0 Z| 102.0 | Benkoelen, 16| 20u 10m | + 19/21" PME | ........J..... 0.02... Zware beving. tee „Mi Sumat mau”, ES Moeara Laboeh.| 1.5 Z | 101.0 |Sumatra’s West-| 16| 20u 40m | + 23 o EE Matig. 2 schokken. kust. ; Lichtopzichter. | Poelo Bodjo. | 0.2 N| 99.4 en: West-| 16| 20u 25m | + 30 D E 4 | ZZO—NNW | Licht, golvende beweging. Bodjo. _ Controleur. Padang. 1.0 Z | 100.3 Des? West- 16| 20u 30m | + 26 D + 60 NW—ZO Licht. kus Manna. 4.5 Z| 102.9 Beten, 16| 20u50m | + 16 » + 35 N—Z _ | Licht, horizontaal. umatra, GG Lau. Loeboek 1.0 Z | 100.4 |Sumatra’s West- 16| 20u 42m | + 26 ” +0 O—W Vrij sterke golven. Kilangan. - kust. Resident. Kepahiang. 3.7 Z| 102.6 | Benkoelen, 16| 2lu Om | + 17 D 45 u vee verbe EE Sumatra. = Tallo. 4.2 Z| 102.7 3 17) 1u30m | + 16 30 D Verticaal, krachtig — zwak — krachtig, 5 Tais. 4.1 Z| 102.5 17 > + 17 “ WE ee Klerk Civiel | Tjalang. 4.8 N| 95.4 |Atjeh en On-|17|13u Om | + 45 21 NO—ZW |2 hevige horizontale schokken ureau. derh., Sumatra. Wd Controleur | Tebingboelang. | 3.1 Z| 103.7 | Palembang, 17/222 Om | + 12 ee TEN Matig. _ Moesi Ilir. Sumatra Resident Lais. 3.7 Z | 102.1 | Benkoelen, T I o nh, oT , umatra, Klerk Tandjong- | 2.2 N| 117.5 |Z. O. Afdeeling,| 19| 7u Om | — 43 2 Z—N Licht. 3 schokken. Controleur. | Redeb (Beraoe). Borneo. 16u 30m a + a D i E. Hoffmann.|Goenoeng Walet.| 6.9 Z| 106.8 Preanger 19/19 gm**|(— 12)|17"58 een Snel op elkaar ne vrij Regentsch.,Java.| S 2 sterke schokken Resident. Mokko-Mokko.| 2.4 Z | 101.1 | Benkoelen, 22,| Us Om | + 23 N—Z Lichte schokken. Sumatra, |25 Gouverneur. Kolaka. 4.1 Z| 121.6 Celebes, Onder-| 22) 15u30m| — 59 ie Be E Licht. hoorigheden. GR Hoofdadm. |Lebong Tandai.| 3.0 Z| 102.0 | Benkoelen, 22| 22u30m | + 19 | 23" 13m ea e E ven rn beck: Mijnbouw My matra. „Simau” ; Resident Lais, 2.7 2i 1081 a 23 ? „om u O—W Lichte en Controleur. Gorontalo. 0.5 N | 123.1 | Menado,Celebes.| 23| Lis 10m | — 65 0 Z—N Vrij hev Sa ` SE A Residentie of K i ; Waarnemings | | = 7 : Uur K ing mat = 5 B Berichtgever. so E oost Gouvernement B Locale Gi Botev D van ES = tijd. tijd. — u. nn Minuten.| Batavia. April 1915 (vervolg). _Hulppost- Wahai. 2.8 Z| 129.5 |Amboina,Ceram.| 24| 4m Ou | — 91 commies. Resident. Boeli. 1.1 N| 128.2 |Ternate en Ond, 265 — — 86 Halmaheira. = Ake-lamo. 1.8 Z| 127.4 |Ternate en On- 265 — — 82 erh., i. = Kaban Djahé. | 3.1 N| 98.5 |Sumatra’s Oost-| ? — + 33 kust. ar Tandjong Balei.| 3.0 N 99,8 ee r — + 28 5 Laboean Bilik.| 2.5 N| 100.1 ms P — + Mei 1915. Resident. Melolo. 9.9 Z| 120.6 |Timor, Onder-| 8| 8u1l5™ | — 55 hoorigheden e Dobo. 5.8 Z| 134.3 Amboina, 9 — —110 Aroe-eil. » ” D D DI 10 nr » Controleur. Moeara Laboeh.| 1.5 Z| 101.0 en West-| 11| 12u Om | + 23 Resident. Telok Betong. | 5.5 Z| 105.3 eege d nacht | + 6 Districten, 5 = Sumatra. E Gezachebber. Reo 8.3 Z| 120.5 |Timor en On-| 17| 121 30m | — 55 Ge (Manggarai). derh., Flores. Vredevoogd, | Kaimana. 3.7 Z| 133.8 | Amboina, West-| 23) 5u50m | —108 Regenwaar- Nieuw-Guinea. | nemer. _ Resident. Bintoehan. 4.8 Z | 103.3 | Benkoelen, 24, 22u Om | + 14 = umatra, u -= Controleur. Banda Neira. 4.5 Z| 129.9 | Amboina, Neira.) 27| 5ulsm | — 93 |3 e» Lho Nga 5.4 N| 95.3 |Atjeh en On-| 27 17”30m | + 46 | a erh., Sumatra. Gouverneur. Painan. LA Z| 100.6 [Sumatra's West-| 27) Län + 25 EE ` kust. zu 49m gs? Resident. Dobo. 5.8 Z| 134.3 | Amboina, |27| ? —110 |3 Ki = Aroe-eil. u a Cc D E a le Bijkomende verschijnselen Richting. en en aard der beweging. 5 Seconden. | opmerkingen. rs, ee a Vrij hevig. 2 & 3 O—W EE) an E ee een a ea EEN Schokken. Be... Lichte schokken. en, Z—N ee el EE Vrij hevig Beine Middelmatig u dee Zwak + 1%, NW—ZO Hevig. Ook een te Roeteng en elders in — To 3 schokken. Mang E esn. Nog al hevig; Gebouw weke en kraakte. | 3 schokken. In nacht 22/23 Mei zwaar onwéer en veel _ 4 regen; zee rees tot !/, m boven spring- _ loed. SH Krachtige schok. Controleurswoning werd flink door elkaar geschud. | +*+ Midden-Java Tijd. — 86 — —— en A B © D E Resi Gn ORS Waarnemi Lengte —. e Bee pe Dai KE ak Bijkomende verschijnselen richtgever. rnemings- i t . ZE? ntensitel . plaats Breedte. omg Gouvernement E Locale Kg Ela. Richting. on G en Eiland 3| tid. tijd. MS en aard der beweging. e ad : o Minuten. Batavia. Seconden. | opmerkingen. Mei 1915 (vervolg). Resident. Lais. 3.7 Z | 102.1 | Benkoelen, 30| 5u30m | + 19 ER ee E AN Lichte schokken. umatra. Controleur. Laboeha. 0.6 Z| 127.5 | Ternate en On-|30| 170 10m | = 83} | =~... Eerst verticaal, | Vrij krachtig. Huis schudde en wanden kraakten. derh., Batjan. daarna N—Z D. Schäfer. ER Zare 8.3 Z| 114.0 | Besoeki, Java. | ? — Eo e KT 2 lichte bevingen. Verhoogde werking van den G. Raoeng, eng”, bij evenals in Mei 1913 en 1914; zwaar Halte Kali gedreun. Baroe O. L Juni 1915. Poeloeng. 7.9 Z| 111.6 | Madioen, Java. | AU Bn 30m | — 21 = £—N Matig. Controleur. Praja. 8.7 Z| 116.3 | Bali en Lombok,| 7) 22% 10m | — 38 ha D Licht, - Lombok. i. E. Bentum, | Koeta Tjane. | 3.5 N| 97.7 |Atjeh en On- 10) 7" 55m | + 36 lh Zwak. Rommelend geluid, huizen schudden. Off. v. Gez. Ze kl. derh., Sumatra, gu 20m Vy ZO—NW lets sterker. 13u 55m Ua | ” an 15u 55m hs Zeer zwak. Gouverneur. Kota-Radja. 5.5 N 95.3 = 10 ? + 46 "e ee EE, Gouverneur | Ajer Bangis. 0.2 Ni 99,4 | Sumatras West-| 13| 19% Om | + 30 | feeen ee e elf ee ere es anne u san Sumatra’s kust. Westkust. LC "edit A Kaimana, 3.7 Z| 133.8 | Amboina, West- 13| 2u 15m | —108 et Minder hevig dan die van 23 eet Nieuw-Guinea, Mei j.l. A T. 1 2 schokken. Ge Riet Kepahiang. > 102.6 | Benkoelen, 13/ 10u om | + 17 2 N—W Licht. Sumat ga ge 5 H 33 DI S Manoembar. 0.9 N| 118.5 IZ. O. Afdeeling, 17! avond | — 47 ee Sete e ce eeaes e a Negera Batin. | 5.0 Z| 104.1 gg oul gu40m | + 11 | 9u om 2# 30 Z—N ei Sumatra. + 36 _ Fd Controleur. | Manna. 4.5 Z| 102.9 gil gese | + 15 N—Z? Hevige schok. ` Administrateur, | Tjibadak. 6.9 Z| 106.8 g RTE See ET Licht. itjoeng Poe Regentsch.,Java. S goer”. EN. GK Hofmann. Goenoeng Walet. = = e aal lugjmt* = ju 4m 4 | ee. .....| Een paar sehokken. __Ass.-Resident. | Buitenzorg. 6.6 Z| 106.8 | Batavia, Java. | 23/+2"25™**| `, NEE a OC i | dd Hels. sleek an ES ** Midden-Java Tijd, 88 — -< 89: — A B © D y ’ Lengte ene Uur Heric- | ae eae sn Bijkomende verschijnselen Bericht : aarnemings- ; . : t . SSC, ntensitei erichtgever RER = Gouvernement 8 Locale om Batavia. Richting. ; Gi wi mand s tijd. tijd. Ru en aard der beweging. ern is Minuten.) Batavia. Seconden. p gen. Juni 1915 (vervolg). Resident. Banjoemas. 1.5 Z| 109.3 | Banjoemas, Java.| 24|l0u45m**|(— 12)|10u41m488 | ........ —N Licht. 2 schokken. Patih-Wedana. | Karanganjar en) — — |Kedoe, Java. | 24/114 Om** » 2 ZW—NO [Zwak erscheidene 2 schokken. andere dessa’s Wedono. Djambo 7.5 Z| 109.1 | Banjoemas,Java.| 24| 10u50m | — 9 » 1 Z—N Zwak. Gouverneur. Kolaka. 41:2 | 121.6 | Celebes, Onder-| 26) 94 O™ | — 59} Ti ern N--Z Licht. hoorigheden Resident. Lais. 3.7 Z| 102.1 | Benkoelen, 991998 OM | 4-19 | eee. = Sumatra, |30; 04 om » Fd Controleur. | Manna. 4.5 Z| 102.9 i 30 © + 16 + 48 N—2? Lichte schokken. Off. v.Gez.2ekl.| Koeta Tjane. | 3.5 N| 97.7 | Atjeh On- 30} 1" 35m | + 36 1 ZO—NW ` | Zwak. Lichte rommeling. derh., Sumatra, Gouverneur. Kota-Radja. 5.5 N| 9. I, 0 ? Ze eere eeen a Controleur. Praja. 8.7 Z| 116.3 | Bali en Lombok, 30) 8u 15m | — 38 l Z—N Hevig Lombok. Resident. Talaud- ax 5 N + 126.7 Menado, ? DS 80 eg ee oie eb SW ad. kad a ws ag Bis eo ws Oe ae ewe ee eilanden. Talaud-eil. Juli 1915. | geg oo Padang. 1.0 Z| 100.3 er West-| 51148 9m, + 26) ede. 2 lichte schokken. — sely stuur. ust. Resident. Ajer Bangies. | 0.2 N| 99.4 S 5 ? EM). ZI een. a G 1 _ Off. v. Gez. 2e kl.| Koeta Tjane. | 3.5 N| 97.7 |Atjeh en On-| 6| 6u30m | + 36 l ZO—NW Zwak Lichte rommeling. erh., Sumatra. Controleur van |Senggoeroeh. | 8.2 Z| 112.6 | Pasoeroean, Java! 8| 6130m#* (— 12) E EN ‘is = Kepandjen, 6. E. Hoffmann. Goenoeng Walet.| 6.9 Z| 106.8 Preanger 81124 6m 5 = 2 Nt) Kort doch vrij hevig. : egentsch., Java voorm. ? J. H. Berkhuy-! Lebak Parai. 6.6 Z | 106.4 | Bantam, Java. 9308 gmk | l O—W Horizontaal, licht. 3 schokken. S sen, s Resident. Manna, 4.5 Z| 102.9 | Benkoelen, 12| 12u 40m | + 16 Lë 48m 45° 4 26 N—Z Licht. = Sumatra. e Kepahiang 3.6 Z| 102.6 = 12| 13u Om? | + 17 nm sn... N—W d (Redjang). » Amahai. 3.3 Z | 129.0 | Amboina,Ceram.| 12| 15u Om | — 89 l O—W Zwak. 105.07 e nm Iets sterker, * Midden-Java Tijd. > BK zm a Sk we A B © D E Lengte a. ke toef Be Bijkomende verschijnselen e 4 raa! ae Berichtgever. | Waarnemings- 008 Gouvernement | £ tot Ba- x Bm Richting hires en laats Breedte. =| Locale tavia- Batavia. x : P ; — Eiland E tijd. tijd. Aanvang en aard der beweging. RN dh ee e Minuten.| Batavia. Seconden, Juli 1915 (vervolg). M. Engels Itawaka 3.7 Z| 128.7 | Amboina, Sapa-| 12| 16u 25m| — 88 =. A Z—N Vrij me schok; hierna 2 sree” _kraakten; ee lew van roea Z5°W — N500; licht geromme Controleur. Saparoea, $ gë = x 12| 16u 30m 2 6 OW des Civiel Gezag- | Kajeli. 3.4 Z| 127.1 | Amboina, 15; 5u 0m sl 5 N—Z ee hebber. Boeroe. r . . hokk J i. nn Lebak-Parai. | 6.6 Z| 106.4 | Bantam, Java. | 18) 04 15m**| (— 19| {tranen | NO—ZW |Licht, horizontaal. 2 schokken. Civiel bur Kajeli. 3.4 Z| 127.1 | Amboina, 19| 13u 30m | — 81 > N—Z Langzaam. hebber. Boeroe. d Resident, Gianjar. 8.6 Z| 115.4 |Balien Lombok, 20| gn (ëm) = 35] 7) renden eeen. Vrij sterk. ali. e : A Lais. 3.5 Z| 102.1 | Benkoelen, 96, 6u30m| + 19) tees nee Licht. Zeebeving (?). Sumatra = Kepahiang 3.6 Z| 102.6 e 96} 8110m] FITI F 2 N-W S eng jang). i ” 5.2 Z 103.9 an 30 gu 30m + 12 1 S eeee e e ges an Wd Gezagheb- Ba 1,5 Z| 123.5 |Celebes en On-| 30| 174 Om) — 67 Bam 1.2... 0... a ber. derh., Banggaai. mm S Augustus 1915. Resident. Kota Agoeng. | 5.5 Z| 104.6 |Lampongsche |31)]- nacht | + al än 49m | tr w—O Licht. 