Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
Van af 13 t/m 16 November werd het oostelijk deel van den Kendengwand en van de Kali-Sengon kom onderzocht tot aan den G. Ringgih. 17 November bracht me van af Blawan langs de Kali-Sengon en Blaoe, over de vlakte Pelalangan, naar de Banjoe-pait, van hier over Watoetjapil en Gending-waloeh naar de veeteeltonderneming Djampid; 18 t/m 20 November werden gebruikt voor het onderzoek van de onmiddellijke omgeving der onderneming Djampid de G. Anjer, Melaten en Djampid werden beklommen, ook volgde ik de loop van de S. Djampid tot ver in dit gebergte. Den 21sten November verliet ik Djampid en ging dwars over den G. Anjer, Tambak en Genteng naar Gending-waloeh. 22 November werd nogmaals de G. Genteng onderzocht, tevens volgde ik zijn lavastroom tot aan Watoetjapil. an EE 23 November daalde ik af naar Tamansari, alwaar ik gedu- rende enkele dagen de gastvrijheid van den Heer OTTOLANDER genoot. Die tijd werd in hoofdzaak voor het etiquetteeren en verzenden der verzamelde gesteentemonsters gebruikt. 27 November vertrok ik opnieuw naar de Kawah-Idjen om het onderzoek van dezen vulkaan voort te zetten. Enkele dagen werden besteed aan het verrichten van loodingen en het scheppen van watermonsters, terwijl een tocht rondom den kawahrand, met begin en eindpunt de sluis, deze onderzoekingen afsloten. 1 December was ik gedwongen weer naar Tamansari af te dalen; een val op mijn knie, welke hevige pijnen in dit deel mijner ledematen veroorzaakte, belette mij verder allen arbeid. Gelukkig bleek de kneuzing niet van ernstigen aard te zijn. 11 December kon ik weer te paard over den Oengoep-Oengoep — Blawan bereiken. Voor den Aen keer vertoefde ik te Blawan, dit keer tot en met 18 December. In deze periode, valt het onderzoek van de rivierbedding der Banjoepait, vanaf het pad Gending waloeh tot aan het pad Watoetjapil — onderneming Blaoe. Verder werd de G. Ringgih beklommen en het overige deel der vlakte Pelalangan onderzocht. 19 December begon ik met mijn tweeden tocht naar den G. Raoeng. Mijn plan om in de kawah af te dalen en rondom den mantel te loopen moest wegens verschillende factoren, waaronder vooral den onwil der koelies te rekenen valt, opgegeven worden. Vanaf 23 t/m 26 December vertoefde ik op den top. Verschillende metingen werden verricht. Ook kwamen wij nog in oostelijke richting een heel eind verder en bereikten het laagste punt van den kraterrand, van waaruit men eventueel later een poging tot afdalen wagen kan. 29 December vertrok ik van Soemberwaringin, via Bon- dowoso en Sitoebondo naar de suikerfabriek Asembagoes, alwaar ik 30 December ’s avonds aankwam. 31 December werd besteed aan een onderzoek van den benedenloop der S. Banjoepoetih, tot aan de sluis Leboeng. ae 1 Januari begon ik met den tocht door de Banjoepoetih kloof. 6 Januari kwamen we in de tuinen van Kali Sengon uit De tocht was bijzonder interessant maar erg vermoeiend; verschillende dagen waren we genoodzaakt door de smalle, canonachtige bedding teloopen. Het opklimmentegen den steilen, 400 m hoogen kloofwand, was eerder apen- als menschenwerk. 8 en 9 Januari werden EEN voor het onderzoek van den Kendengwand. 11 Januari nam ik voor eg afscheid van mijn gullen gastheer te Blawan. Dien dag ging de tocht over Sempol en Krepean naar Djampid. 12 Januari vertrok ik vroeg uit Djampid. Over Gendeng waloeh bereikte ik den waterval van de Banjoepait, daar, waar het pad naar Oengoep Oengoep afslaat. Thans volgde ik den loop dezer rivier tot aan den Kawah-Idjen. Ook dit was een vrij zware tocht, daarbij kwam dat het bijna den geheelen dag flink regende. Des nachts bivaceerde ik op den Oengoep-Oengoep, waar ik tot mijn groot geluk een ambtenaar van den topografischen dienst aantrof ; zonder hem had ik heel alleen onder den blooten hemel moeten slapen, want al mijn koelies hadden me in den steek gelaten. ; 15 Januari vertrok ik uit Tamansari, mijn werkzaamheden waren beëindigd. Ik wil hier nog even vermelden dat het jaargetijde niet bijzonder gunstig was voor het onderzoek. Het kon somtijds dag aan dag regenen. De door mij verzamelde watermonsters ege onderzocht door den chemicus Dr. H. W. Woupsrra. Ik geloof wel dat dit onderzoek verrassende resultaten zal opleveren. Bij mijn terug- komst te Batavia, werd mij vanwege het mijnwezen, direkt een nieuwe opdracht verstrekt: een onderzoek naar de vermoede- lijke oorzaken der aardbeving van Bali, welke dit eiland op 21 Januari van dit jaar zoo hevig teisterde. De uitwerking der op het Idjen Plateau verzamelde gegevens, is daardoor eenigszins vertraagd. Ten behoeve van het petrografische ge- deelte van het onderzoek werden 150 slijpplaatjes vervaardigd. el ` SC Ten slotte mag niet onvermeld blijven, de bijzonder groote steun welke de Topografische dienst aan het onderzoek verleende. Op speciaal verzoek wordt thans de opneming van de voor de geologen bijzonder interessante gedeelten van ‚het Idjen plateau in de eerste plaats uitgevoerd. Zooals boven reeds in Dr. Kemmerurna’s verslag vermeld is, zijn de talrijke door hem verzamelde watermonsters chemisch onderzocht door Dr. H. W. Woupsrra, leeraar aan de Koning Willem II Hoogere Burgerschool te Batavia. Ten dienste van het klimatologisch onderzoek maakte Dr. OG Braak, onderdirecteur van het Kon. Magnetisch en Meteorologisch Observatorium, in den westmoesson van 1916/1917 een inspectiereis over den Idjen. Deze tijd van het jaar was met opzet gekozen om een indruk te krijgen van het klimaat in het natte jaargetijde, daar zijn vorige inspectiereis in den oostmoesson had plaats gehad. Den 26sten Januari 1917 bezocht hij Assembagoes, het meteorologisch basisstation aan den noordvoet, vervolgens de stations te Kajoemas en Kalisat. Hij verbleef eenige dagen op het hoogland en reisde over Gendeng Waloeh en Kawah Idjen naar het meteorologisch station te Tamansari. Dit werd den Aden Februari geinspecteerd en den volgenden dag het zuidelijk basisstation te Rogodjampi. Door den Chef van den Topographischen dienst werd aan een geoefend opnemer opgedragen een nieuwe en nauwkeu- rige kaart op een schaal van 1:20.000 te vervaardigen van het geheele Idjen-hoogland, terwijl later op verzoek van onze commissie daaraan nog werd toegevoegd de opdracht tot het samenstellen van een gedetailleerde kaart op eene schaal van 1:5.000 van den inwendigen rand van den Idjen-krater. Behoudens onvoorziene omstandigheden mag worden verwacht, dat de in Januari jl. aangevangen opneming tegen ultimo 1917 zal zijn voltooid. De metingen zullen worden vastgelegd aan een aantal door driehoeksmeting te bepalen punten, waarbij de punten, afkomstig van de vroegere triangu- latie van Oupemans als grondslag zullen dienen, ek Behalve de topographische kaart van het hoogland op de bovenvermelde schaal van 1:20.000, zullen voor de verschil- lende monografieën overzichtskaartjes op kleinere schaal worden vervaardigd. De Idjen-Commissie: Batavia, Dr. W. van BEMMELEN — voorzitter. Mei 1917. A. van LITH. T. OrTOLANDER. Dr. H. J. van LummeL — secretaris. Over de seculaire variatie der aardmagnetische declinatie, inclinatie en horizontale kracht op en nabij Java DOOR Dr. W. VAN BEMMELEN en Dr. J. BOEREMA. In den loop van het jaar 1916 hadden wij gelegenheid om de magnetische elementen te bepalen op het meerendeel der stations op Java, die gedurende de magnetische opneming in de jaren 1903—’7 ') werden bezocht. Het voornemen bestond om ook buiten Java stations te bezoeken en wel voorloopig op een tweetal reizen naar Timor en rond Sumatra, die ondernomen zouden worden met het hoofddoel de hoogere luchtlagen met ballons te bestudeeren. Dat voornemen moest echter door verschillende omstandigheden opgegeven worden ; enkel kon de tweede van ons op een reis naar de Zuid Chineesche zee het eiland Seroetoe bezoeken. Daar het onzeker is of het spoedig mogelijk zal zijn waarnemingen in de Buitenbezittingen uit te voeren, willen we een bewerking van de waarnemingen, op en bij Java gedaan, voorloopig hier publiceeren. De waarnemingen zijn met dezelfde instrumenten en volgens dezelfde methoden verricht als in 1903—’7, maar het was op de meeste stations niet mogelijk om de oude waarnemings- plaats opnieuw te bezetten. Bioscooptenten, ijzeren telefoon- palen, voetballende inlanders en dergelijke beschavings- productea verhinderden dat. In de ondervolgende lijst van stations-uitkomsten zijn die stations met een sterretje aangegeven. ') Appendix I van de „Observations made at the Royal Magnetical and Meteorological Observatory at Batavia. Vol. XXX, 1907.” LXXVI 5k, dai GG an Een herleiding voor de verschillende periodische en aperiodische veranderingen was enkel op voorloopige wijze mogelijk, omdat de definitieve uurwaarden voor Batavia nog niet berekend waren. Een voorloopige basis voor deze laatste werd echter afgeleid uit de absolute bepalingen in het semester April —September 1916 te Batavia verricht en verder werd voor de dagelijksche variatie gecorrigeerd door middel van de variatie die in het jaar 1904 werd waar- genomen en wel daarom, omdat het jaar 1904 dicht bij een zonnevlekken maximum lag, evenals het jaar 1916. Oostel. : Magnetische Jaarlijksche veran lengte van Zuidel. elementen voor voor het tijdp Greenwich, Dreedte. 1916.5 1905.5—191 HL I. tk SÉ Batavia 106950’ —6911/ 0.36700 0°46/.0 E 31938/.1 S ly —0'8 s Buitenzorg tsa . +63 6558 026.0 3218.0 5 —0.9 Bandoeng * ws 655. 6632 07.6 32582 —4 —3 6 Boompjes-eiland 10823 -—556 6909 059.2 3047.0 4 —1.0 Tiibatoe 10759 +7 6 6431 osto 33161 2 —1.3 Garoet * 10754 +713 6518 026.3 3326.1 6 13 Maos * 109 8 _—737 6586 058.8 3347.6 2 —0.3 Ngoepit 1036 +740 6443 059.9 3326.7 6 0.2 Blitar * 1410 8 6201 139.6 3423.7 0 1.9 Lawang 124) 37m ND tin Ss Fy 3 Soerabaja * nau “112° Onis ww» —3 0.6 1254 -159 in aai 8046 2 we = Tosari 112 54 —7 53 — n 34 25 .3 — a _ Banjoewangi 1423 -812 136.5 3351.2 8 d > _ Seroetoe-eiland * 10842 —143 6500 e nG 183 275 —15 _Seculaire Variatie. Het was indertijd mogelijk om voor de seculaire variatie gedurende het tijdvak 1876—1905 lijnen van gelijke variatie te ontwerpen. Toen we nu de thans gevonden waarden ') Dit sterk afwijkend bedrag der seculaire variatie staat zonder twijfel in verband met de afwijkende waarde der horizontale kracht zelve, die wijst op een regionale storing van het krachtveld ter grootte van 300 à 400 y Oorzaak der afwijkende waarde is waarschijnlijk plaatselijk. D LIJNEN VAN GELIJKE JAARLIJKSCHE WAARDEN der SECULAIRE VARIATIE voor het tijdvak 1905 - 1916. a Ah Sn) a A 10 OOSTELIJKE DECLINATIE NPY 9 36i 13 A 110 10° Z CO 105° 110° Ha? 7 x E K o 56 d +64 BN (0 s? ) sz ZUIDELIJKE INCLINATIE hv eier $ ee sj ON € 48 4 +4.0 +4. er E 7 he EL 10°Z 10°Z C Oz HORIZONTALE INTENSITEIT in 4 (0.00001 e g. s.) 10°Z sis AO a: voor het tijdvak 1905—1916 in kaart brachten, bleek het dat, met de voorlichting die de lijnen van het vorige tijdperk gaven, het mogelijk was dergelijke lijnen voor de thans afgeloopen periode te trekken. Deze lijnenstelsels zijn hiernevens opgenomen. Het is niet onbelangrijk de twee stelsels van lijnen te vergelijken. Voor de horizontale intensiteit blijkt de lijn „van nul-variatie zich weinig verlegd te hebben, maar ten noorden en ten zuiden daarvan is de variatie van teeken omgekeerd; dus daar heeft de intensiteit resp. een max. en een min. bereikt. Op Java vermeerderde de intensiteit tusschen 1848 en 1876, maar toen in 1884 te Batavia begonnen werd met de geregelde bepaling van de kracht, bleek die afnemende te zijn en dat hield tot kortgeleden aan. Dat thans de zin der verandering weer omgekeerd is, wordt door de volgende ees aangetoond. Hor. Intensiteit | Hor. Intensiteit Jaar. te Jaar. te Batavia. Batavia. 1902 0.367 17 1909 0.36654 1903 0.36690 1910 0.36660 1904 0.36686 1911 0 36664 1905 0.36668 1912 0.36683 1906 0.36685 1913 0.36690 1907 0.36678 1914 0.36686 1908 0.36676 1915 — nog niet berekend 1916 0.36700 voorloopig. Er blijft echter eenige twijfel ten opzichte van het jaar van minimum over, omdat het in het 1910 noodzakelijk was om de instrumentecle constanten van de magnetische theodo- liet nieuw aan te nemen en dat een sprong van 0.00028 C.G.S, eenheden in de basiswaarden heeft veroorzaakt. — eo Voor bovenstaande waarden is dat bedrag gelijkelijk over de jaren 1902 —1908 verdeeld geworden. Ondanks deze onzekerheid is het toch vrij duidelijk, dat de omkeering in seculaire variatie in het jaar 1909 heeft plaats gehad; voorts blijkt het dat heel Java en nabijgelegen streken in die omkeering hebben gedeeld. Voor de miswijzing der naald is de seculaire variatie anders geweest; hier is een westelijke voortgang der lijven van gelijke seculaire variatie zeer uitgesproken geweest. De nullijn, dus de lijn, die de plaatsen verbindt waar de seculaire variatie in de miswijzing omkeert, sneed in het tijdvak 1876—1905 de parallel van Batavia bij cen lengte van 114'/,° en bij een lengte van 110° in het laatste tijdvak 1905—1916 en wanneer wij een regelmatige voortgang aannemen, dan moet ze Batavia al in 1918 bereiken. Inderdaad wijzen de jaargemiddelden op een naderende omkeering. Oost. miswijzing | Oostelijke miswijzing Jaar. te Jaar. te | Batavia. Batavia. ; 1902 1° 2'.40 1909 0°49'.51 1903 0°59'.69 1910 0°48'.71 1904 0°57'.51 1911 0°47'.67 1905 0°54'.98 1912 0°47'.29 1906 0°54'.11 1913 0°46'.44 1907 0°52'.21 1914 | 0°46'.16 1908 ~ 0°50'.74 1915 — nog niet berekend 1916 0°46'.0 voorloopig. Bij de seculaire variatie der helling van de magneetnaald wordt niet zulk een omkeering ontmoet. De jaarlijksche toeneming in de helling te Batavia bedroeg in het tijdvak 1876—1905: 9'.0 en nam sindsdien af tot 5'.0 voor het tijdvak 1905—1916 en heel Java en naburige streken deelen klaarblijkelijk in die afneming. Kon. Magnetisch en Meteorologisch Observatorium, Batavia, Maart 1917. Zen ne Een EEE ZR AAA TI En NEA IEN MEN ie. ia fhe: SSW ENEN EEN E s RG das HOOGE ZEE. (Bericht ontvangen door tusschenkomst van het Nautisch Instituut der K. P. M). Den 94" Januari 1917, op een reis van Boela, Oostkust Ceram, naar Balik Papan, bevond ik mij des avonds op een gis 1 34' N. br. en 122 43' O.L. op de N. kust van Celebes ter hoogte van de Kwandang baai. Boven het land en in het Noorden regende het hard. De zee was kalm, doch er liep een matige Noordelijke deining. De wind was variëerend, kracht 1 à 2. Plotseling te 9u.30m. namiddag begon er een hooge holle zee te staan, zeer woelig en verward met groote krullen. Het idee was als zware branding op een strand. Heele stukken water vielen op het dek. Het schip stampte zoo zwaar, dat de kompasroos van de pen afwipte (Thomson’s kompas). Somwijlen kon ik niet over de zeeën heen zien, zulke diepe kuilen werden er gevormd (ooghoogte 4 M. b.w.). De grootste stukken water kwamen uit het Noorden. Het geheel gaf een angstwekkend iets en duurde van 9u.30m. tot 9u.45m. n.m. Te 10u. n.m. was er geen zee meer. Te 12u. was elke deining ook vrijwel verdwenen. De barometer stond te 8u. nm. 760.5, temp. 26.5 C., tijdens het verschijnsel 760.7, temp. 26.5 C. en te 12u. 762.0, temp. 26.5 C. Volgens de bestekken had ik dat etmaal cen stroom van 2 zeemijl per uur om de west gehad. wg. P. Panir. Gezagvoerder A. P. C. J © maleische torenvalk (Cerchneis moluccensis H. & J.). Inlandsche naam: „Alap-alap”. Deze valk houdt ziċh op Java voornamelijk in de berg- achtige streken op en wel bij voorkeur in open terreinen, zooals velden, ontginningen, theeaanplantingen enz. Hoewel volstrekt niet tot de menigvuldig voorkomende, bevederde bewoners van Java behoorend, is hij in sommige streken toch een alle- daagsche verschijning, zoo b.v. in de uitgestrekte inlandsche tabaks- en maisvelden op de in Midden-Java gelegen bergen Sindoro en Soembing. Dicht aaneengesloten wouden mijdt hij geheel, maar houdt zich gaarne aan de randen der bosschen op, om van daaruit jacht op allerhand in het aangrenzende open terrein levend klein gedierte te maken. Op bosch-ontginningen beloert hij zijn prooi meestal op boomstronken zittend, doch ziet men hem soms ook uit aanzienlijke hoogte daarop neer- storten. Wel een bewijs, hoe scherp zijn gezichtsvermorgen is. Sprinkhanen, krekels en hagedissen vormen zijn geliefkoosd voedsel, doch versmaadt hij het ook niet een muis, spitsmuis of een kleinen vogel als toespijs te nuttigen, hoewel hij zich aan de laatste slechts uiterst zelden vergrijpt. Na den maaltijd houdt hij gaarne een tijdje rust op een dorren tak van een of anderen hoogen boom, die hem ook dikwijls tot nachtverblijf dienen moet. Waar geen boomstronken, boomen, palen, steenhoopen of andere verhevenheden in de nabijheid aanwezig zijn, die hem tot uitkijk kunnen dienen, ziet men hem, evenals dit zijn europeesche neef, de torenvalk, gewoon is te doen, van tijd tot tijd „biddend” in de lucht „staan” en zoo zijn jachtveld afzoeken. Men treft dezen valk dikwijls paarsgewijze, doch vaak ook alleen, aan. M. E. G. BARTELS. Pasir Datar. Contactmetamorfe ijzerertsafzettingen in Nederlandsch-Indié DOOR P. HOVIG. Waar in onzen archipel toch tal van groote massicven van dieptegesteenten bekend zijn, is het wel opmerkelijk dat men in de inderdaad zeer uitgebreide litteratuur over deze gewesten zoo weinig directe beschrijvingen vindt van door deze gesteenten veroorzaakte contactmetamorfose. en der redenen hiervan is dat de oudere onderzoekers, die met deze contactzones in aanraking kwamen, voor de door hen waargenomen verschijnselen welbewust een andere verklaring gaven, terwijl de, met uitsluitend wetenschappe- lijke bedoelingen uitgevoerde onderzoekingen van later tijd, zich veelal in het oostelijk gedeelte onzer archipel bewogen en bovendien meer de oplossing van problemen van meer algemeen tectonischen aard ten doel hadden. Toch verdienen deze contacten wel degelijk belangstelling, zoowel in wetenschappelijk als in technisch-economisch opzicht. Had men er van den beginne meer aandacht aan geschonken dan was waarschijnlijk het vraagstuk van den ouderdom der verschillende granieten geen twistpunt meer en had men daardoor tevens misschien meer gevestigde inzichten in den algemeenen bouw van het westelijke deel van dit eilandenrijk. De mijnbouw zou eerder den waren aard van vele ertsafzettingen herkend hebben waarmede zij haar voordeel had kunnen doen en waardoor haar waarschijnlijk sommige teleurstellingen zouden zijn bespaard gebleven. Want het is een eigenschap van vele dezer gesteentemassieven dat zij, waar daartoe gelegenheid bestond, LL oy een sterke verertsing van het nevengesteente veroorzaakt hebben waarbij een dikwijls bonte verscheidenheid van waardevolle mineralen ontstond. Sommige dezer contact- zones hebben daardoor een niet geringe belangstelling gewekt, die echter, ondanks moeite en kosten aan het onderzoek besteed, nog niet tot tastbare resultaten geleid heeft. Het leek daarom niet ondienstig eens in een overzicht, zij het ook in algemeene trekken, samen te vatten wat omtrent een zeker soort van verertsing van deze contact- zones bekend is. De keuze viel op de contactmetamorfe ijzerertsen, mede omdat deze ertsen zich thans in cen hernieuwde belangstelling mogen verheugen, maar vooral omdat ze zoo algemeen verbreid zijn terwijl zij tevens de gelegenheid bieden andere mineralen ter sprake te brengen. De van Gouvernementswege in deze gewesten uitgevoerde mijnbouwkundig-geologische onderzoekingen kregen de gele- genheid omtrent twee van deze contactzones meer uitvoerige gegevens te verzamelen. Deze mogen eerst bespreking vinden om daarna eenige andere ijzerertsafzettingen aan de hand van wat daaromtrent in de litteratuur en rapporten bekend is, de revue te laten passeeren. De eene van de hier bedoelde contactzoncs is die van de Salo-Talimbangan '), een linkerzijtak van de Salo Maiting die weer een der bronrivieren van de Salo Sadang is, in het hartje van Centraal Celebes, + 12 K.M. hemelsbreedte N.W. van de afdeelingshoofdplaats Rante Pao. De beek ontspringt op de noordelijke uitloopers van de Boentoe Sesean (2176 meter), die de peter van de z.g. Seseanfor- matie is geworden. Deze Seseanformatic bestaat in haar bovenste gedeelten uit een zeer grof klastisch materiaal van andesietische geaardheid — met opmerkelijk groote augiet- kristallen — met enkele tusschengeschakelde tufbanken en daaronder uit mariene tuffen en kleileien, enkele breccieuse banken en tusschengeschakelde kalksteenlagen. ') Onderzocht door den mijningenieur J. VAN DER KLOES. Aan de hand van de in deze lagen aanwezige foraminifeeren achtte Dr. L. Rurrey een eoceenen ouderdom voor deze lagen waarschijnlijk, de mogelijkheid openlatende dat ze jonger zijn. Door het relief van het terrein (de beek stroomt ter plaatse van de ertsafzettingen van N.O. naar Z.W.) in verband met de richting en helling der gesteenten, die hier ongeveer O.N.O.—W.Z.W. moet zijn, met helling naar het Z.O., komen in het dal van de sp Talimbangan deze onderste lagen voor den dag op de lagere gedeelten van den linkeroever en op de heuvelruggen en berghellingen van den rechteroever terwijl het overige terrein links van de beek door de andesietische breccie wordt ingenomen. De valleibodem, met een smalle strook langs den linker- en een breedere partij op den rechteroever, bestaat uit stollingsgesteenten van een granodiorietisch magma: zure diorieten en annexe porfierische modificaties. Waarschijnlijk zal men in deze gesteenten wel een randfacies mogen zien van het groote granietmassief dat door ABENDANON op eenige kilometers noordelijk wordt aangegeven '). Men heeft hier, afgezien van de ijzerertsen, in het klein, dezelfde geologische verhoudingen als meer westelijk bij Sassak 2). Door de instrusie van het grano-diorietische magma zijn de onderste lagen van de Seseanformatie gemetamorfoseerd: de kleileien tot bioticthoornrots, met een weinig toermalijn; in de kalk- steenen, die wit en kristallijn geworden zijn, hebben zich vooral kwarts en epidoot (epidootrots) ontwikkeld. Voorts vindt men als contactmineralen nog actinolieth en granaat. Ertsdagzoomen komen voor op een groot aantal plaatsen langs de grens van het intrusief met de sedimenten. Op den linkeroever ligt een groot aantal bij elkaar over een lengte 1) E. C. ABENDANON: Geol. en geogr, doorkruisingen van Midden- Celebes; atlas. 2) Vergelijk: Mr. W. A.J. M. VAN WATERSCHOOT VAN DER GRACHT: Bijdr. tot de geol. van Centraal Celebes. Jaarboek v/h Mijnwezen 1914; Verhandeling 2e gedeelte. ek aa van + 500 meter; op den rechteroever zijn ze meer ver- spreid; een der outcrops kon daar echter over een lengte van 140 meter worden vervolgd. Deze dagzoomen kunnen in twee series worden gerangschikt overeenkomende met twee kalksteenlagen die gescheiden zijn door een pakket Iciachtige gesteenten; de bovenste laag kan soms een dikte van 15 meter bereiken, de onderste laag is 2 à 3 meter dik. Uit sommige waarnemingen zou men willen besluiten, dat de verertsing zich, in horizontalen zin, in den kalksteen tot den niet onbelangrijken afstand van 100 à 150 meter heeft uitgestrekt. Men moet echter met deze conclusie eenigszins voorzichtig zijn omdat het stollingsgesteente buiten het eigenlijke massief hier en daar ook gangvormig door het sediment schijnt door te breken, waardoor men natuurlijk ook contactwerking heeft kunnen krijgen, die zich dan op eenigen afstand van de hierboven bedoelde gesteentegrens bevindt. Het ertsmineraal is magnetiet. Ondanks dezelfde mine- ralogische samenstelling heeft het erts van verschillende vindplaatsen toch een afwijkende habitus. Soms vormt het de gewone „derbe? massa’s; elders bestaat het uit een agregaat van zeer kleine (0.15 m/m.) korreltjes, soms, maar niet altijd, met een weinig kwartsmatrix ertusschen, en voelt dan aan als zandsteen. Een eigenaardige modificatie is die waarbij het ertsmineraal een plaatjesachtige structuur heeft, zoodat men op het eerste gezicht aan ijzerglans denkt. Schoofvormige groepen van deze plaatjes, die groepsgewijs in alle richtingen door elkaar gegroeid zijn, zoodat slechts enkele scherphoekige tusschenruimten overblijven, vormen het compacte erts. Deze tusschenruimten worden opgevuld door kristallijne kalk, door pyriet of door beide. Bij onderzoek bleken deze plaatjes te bestaan uit blaadjes haematiet omgeven door een mantel van uiterst fijnkorrelige magnetiet. Echte haematiet in dezelfde plaatvormige individuen vindt men ook wel in kleine nesten in het nevengesteente. Een — uiterlijk althans —fraai erts komt voor op een der vindplaatsen op den linkeroever; de kalksteen is hier i Be a niet in zijn geheel of onregelmatig maar laagsgewijs door de magnetiet verdrongen zoodat 2 à 3 millimeter dikke banden van dit mineraal regelmatig afwisselen met even dikke laagjes die uit pyriet en kwarts bestaan. Deze pyriet is door een latere mineralisatie in het erts ge- komen en heeft toen de plaats van den kalksteen tusschen de magnetietbanden ingenomen. Met de pyriet is tevens wat koperkies medegekomen. Men treft deze sulfiden bijna overal in het erts aan: soms als kleine van erwt- tot vuistgrootte partijtjes of als dunne, min of meer grillige snoertjes en adertjes, onregelmatig er in ver- spreid — waarbij men soms pyrictkristallen van meerdere centimeters grootte tegenkomt, ook in kwartsnesten en kleine gangetjes in het erts of er buiten in het — echter altijd metamorfe — nevengesteente, waarbij de kwarts — om een beeld te geven — koraalachtige massa’s van elkaar in alle richtingen kruisende tot 1!/, em. grootte kristallen vormt met pyriet in groote cubi. Bij analyse van dergelijke pyriet- en koperkieshoudende ertspartijen bleken deze altijd in meerdere of mindere mate goud en zilver te bevatten, een feit waarop hier de aandacht gevestigd wordt in verband met hetgeen later volgen zal. Inderdaad was Salo Talim- bangan bij de Toradja’s dan ook niet bekend als een ijzerertsafzetting maar als een goudvindplaats en werd als zoodanig aangewezen. Ook monsters waarin geen sulfiden meer te bekennen waren en die, volgens analyse, slechts bestonden uit magnetiet en, door verweering, gedeeltelijk daaruit ontstane haematiet, bleken edele metalen te bevatten, wat het geredelijkste te verklaren is door aan te nemen dat daaruit de sulfiden door verweering verdwenen zijn waarbij zij hun goud- en zilvergehalte achterlieten, wat us de algemeene verspreiding der sulfiden in het erts bevestigd. De tweede groep van contactmetamorfe ijzerertsafzet- tingen die van Gouvernementswege nader zijn onderzocht, = J a zijn die van den Bt. Rajah, op de grens van Djambi en Palembang '). De Bt. Rajah is een niet zeer breed, ongeveer 6 K.M. lang, in N.W.—Z.O. richting gestrekt massief, van een licht- kleurige biotiet-hoornblendegraniet van middelgrove korrel, aan den rand omgeven door een donkere, fijnkorrelige mantel van een gesteente met overheerschende hoornblende, waaruit de kwarts soms geheel verdwijnt zoodat overgangen naar hoornblendesyeniet ontstaan. Deze graniet vormt een intrusie in een sedimentair gesteentepakket bestaande uit een concor- dante afwisseling van kleileien, kalksteenlagen, tuffen en breccies van diabaasmateriaal, diabaasbanken, grauwacke- breccien en grauwacke-zandsteenen 7). Deze z.g. Rawas- formatie wordt, hoewel er hier geen fossielen in werden gevonden, geacht tot het mesozoicum te behooren — waar- schijnlijk, althans gedeeltelijk, jura — op grond van petrefacten door Dr. Toster in soortgelijke gesteenten in Djambi gevonden. Door het contact met den graniet zijn de kleileien veranderd in phylliet en andalusiet-hoornrots, de kalksteenen in marmer en dicht bij het contact in een granaatrots bestaande, uit groenachtiggele, zelden bruine, concentrisch-schalige grossu- laar waarbij grauwgroene diopsied, witte tot lichtrose wollastoniet in langstralige agregaten en donkergroene epidoot benevens plaatselijk meer overvloedig concentrischschalige kwartskristallen en soms ijzerglans in rosetvormige agregaten (Eisenrosen). Bij verweering wordt de granaat tot een dichte donkerbruine massa, soms ook tot een zilver- tot groenachtig wit glimmerachtig materiaal. 1) Onderzocht door Dr. DIECKMANN. 2) Zie C. MOERMAN; Verslag van een geol. mijnbk. Verken- ningstocht in een gedeelte der residenties Benkoelen en Palembang, Zuid Sumatra, Jaarboek Mijnwezen, 1915 Verh. te ged. Ln De ijzerertsen hebben zich afgezet in dezen granaatrots. Er werden drie dagzoomen bekend, die bij een lengte van 15—20 meter en een breedte van 5—10 meter ongeveer 4 à 5 meter boven het maaiveld uitsteken; een onderzoe- kingstunneltje dwars op een dezer erstlichamen gedreven stond over een lengte van 15 meter in erts. Bij deze outcrops vindt men eluviale ertsmassa’s in den vorm van een bedekking van de pematangs met losse blokken waaronder van aanmer- kelijke grootte. Ook op een paar andere plaatsen komen nog van dergelijke blokkenvelden voor, die door hun lang gestrekten vorm den indruk van groote, verbrokkelde dagzoomen maakten. Door het drijven van een paar tunneltjes bleek echter hun oppervlakkige ligging. Tevens gaven deze tunneltjes uitsluitsel over de wijze waarop het erts in den granaatrots voorkomt. Na ca. twintig meter granaatrots doorbroken te hebben kwamen ze in den graniet. Erts werd er slechts in aangetroffen in den vorm van nesten die bij uitzondering tot ca. een kubieke meter groot waren. Het erts komt dus voor in kleinere en grootere partijen verspreid in den granaatrots, waarvan de belangrijkste dic zijn waarvan hiervoor de afmetingen van de outcrops aange- geven zijn. Ruim gerekend worden deze ertspartijen geschat ongeveer het vierde gedeelte van het volume van den granaatrots in te nemen. Het ertsmineraal is weer magnetiet met een zeker gehalte aan haematict, in ,derbe’’, tamelijk grofkorrelige massa’s. Ook hier heeft een tweede stadium van mineralisatie sulfiden aangebracht: pyriet en koperkics. De koperkies vindt men in kleine partijen en enkele kristalletjes in regellooze vergroeiing in den granaatrots en ook in het ijzererts en in, overigens onbeduidende, gangtjes van grofkristallijne, soms amethyst-kleurige kwarts in den granaatrots, den andalusiethoornrots en ook in den graniet. Voorts vindt men er ook loodglans in en werd ook een kleine gang gevonden met zwarte, sterk ijzerhoudende zinkblende, De loodglans heeft een niet onbelangrijk zilvergehalte terwijl de koperkies in vrij hooge mate goudhoudend is; de pyriet bevat slechts een weinig zilver. Behalve kwartsgangetjes met sulfiden vindt men er ook met donkere toermalijn in radiaalstralige agregaten, waarin een gering tingehalte kon worden aangetoond. Ook het ijzererts zelf bevat tin; in een monster, afkomstig uit den tunnel op een der ertslichamen gedreven werd een gehalte van 0.03°/, aangetoond. Hierin zal men de oorsprong moeten zoeken van het metallische tin dat als kleine pailletten in het gruis van de Rawasrivier voorkomt. Tinsteenkorreltjes werden ook gevonden bij het verwasschen van materiaal van de hiervoor genoemde eluviale afzettingen. Dit verwasschen had plaats in verband met het goud- gehalte ervan. Evenals de Talo Talimbangan stond ook de Bt. Rajah als een goudvindplaats bekend en werd als zoodanig door de inlanders ontgonnen. Wie zelf wel eens naar goud ,gedoelangd” heeft, althans op Sumatra, zal van zijne inlandsche hulpkrachten wel _ gehoord hebben dat zij de aanwezigheid van rolblokjes van haematiet in het grind als een gunstige aanwijzing beschouwen. In Djambi althans is dit het geval en ook in Atjeh. FENNEMA ') vermeldt dat in Tapanoeli deze haematietrolsteentjes „Kawan mas” 2) genoemd worden en maakt de opmerking dat men daarbij niet noodzakelijk aan een te samen voorkomen op de oorspronkelijke vindplaats behoeft te denken. Hij voegt er aan toe dat hetgeen wij in dit opzicht omtrent ijzererts „weten, dit zelfs tegenspreekt. Waarschijnlijk is dit een antwoord aan P. van Dik 3), die reeds vroeger in dezelfde ') R. FENNEMA; Top. en geol. beschrijving van het noordelijk gedeelte van het Gouvernement Sumatra’s Westkust. Jaarboek Mijn- wezen 1887 W. 2) Kawan = makker, metgezel; mas = goud. 3) P. VAN Dijk; Inleiding tot de geologie van Sumatra's West- kust. Nat. Tijdschrift v, N-I, deel 22. aa Jo streek hetzelfde verschijnsel opmerkte, en van meening was dat het hoogst belangrijk zou zijn te weten in welk verband daar (d.i. in de door hem bezochte inlandsche placerontgin- ningen) goud en ijzer tot elkaar staan. Na hetgeen hiervoor is medegedeeld omtrent het voorko- men van edele metalen in de contactzones is dit verband niet twijfelachtig meer. Het is de verdienste van Dr. W. Dieckmann, die het onderzoek aan de Bt. Rajah leidde, de herkomst van het goud in stroomafzettingen van het Rawas- gebied en van Djambi uit de contactzones van graniet- massieven aangetoond te hebben '). Het mag op het eerste gezicht verwondering wekken dat, waar de koperkies, waaraan het goud in deze zones gebonden is, toch maar in geringe hoeveelheid voorkomt, als een niet al te overvloedig mineraal in onbeduidende kwartsgangetjes en -nesten en hier en daar ingestrooid in het gestcente, uit deze contacten toch meer of minder belangrijke placers ontstaan kunnen. Men behoeft zich echter slechts voor te stellen welk een enorme hoeveel- heid gesteente de contactzone van zelfs een klein granict- massief bevat. Bij een matige schatting komt men voor de Bt. Rajah reeds tot een hoeveelheid van 10.000 millioen ton contactgesteente dat aan verweering en erosie ten offer gevallen is. Ken goudgehalte van dit gesteente ter waarde van een fractie van een cent per ton is reeds genoeg om de totale hoeveelheid goud, die er in aanwezig was, vele millioenen guldens te doen beloopen, een bedrag dat voldoende is om, wanneer de verdere omstandigheden medewerken, placers te vormen van eenige belangrijkheid. Het spreekt wel van zelf dat niet de ijzerertsen de conditio sine qua non zijn, maar de koperertsen. Uit contact- Een uitgewerkte verhandeling over deze goudafzettingen van de hand van den heer DIECKMANN zal in een der eerstvolgende deelen van het Jaarboek van het Mijnwezen verschijnen. — 80 — zones waarin geen ijzerertsafzetting heeft plaats gehad, doordat het element niet emaneerde, zullen natuurlijk evengoed goudalluvionen kunnen ontstaan zijn. Aan de haematietrolblokjes heeft men echter altijd op het terrein een gemakkelijk herkenningsteeken en wordt al dadelijk de weg gewezen in welke richting men naar mogelijke verdere dergelijke placers te zoeken heeft, terwijl men zich geen illusies zal maken omtrent de aanwezigheid van gouderts- gangen in het brongebied. Het zal misschien de aandacht getrokken hebben, dat bij de alluvionen steeds sprake was van haematiet rolstcentjes, terwijl als het voornaamste ertsmineraal van de ijzerafzet- tingen magnetiet genoemd werd. Men is geneigd en gewoon de magnetiet, die men overal in beek- en rivierzand in onver- anderden toestand terugvindt, als een zeer bestendig mineraal te beschouwen waarop de atmosfeer geen merkbaren invloed uitoefent, en zou dus in de placers rolsteenen van dit erts verwachten; dat men in plaats daarvan hacmatiet vindt kan zonder een nadere toelichting dus eigenlijk moeilijk als een bewijs van de hierboven aangegeven ontstaanswijze van deze stroomgoudafzettingen gelden. Het ontstaan van haematiet onder den invloed van de atmosfeer als secundair mineraal uit magnetiet is een vraag- stuk waarmede men zich eerst in de laatste jaren heeft ` bezig gehouden. In de eerste uitgave van zijn „Untersuchung und Bewertung von Erzlagerstätten” zegt P. KruscH nog dat, daar de oxyden en hydroxyden zeer constante ijzerver- bindingen zijn, ze geen neiging hebben tot secundaire verandering. Het valt buiten het bestek van dit opstel om nader op deze kwestie in te gaan. Er moge mede volstaan worden hier het feit te constateeren en met een Indisch voorbeeld te illustreeren. Een der drie hierboven vermelde primaire afzettingen van de Bt. Rajah werd op eenige diepte onder de oppervlakte D pay in door een tunnel doorbroken. Een moaster van het erts uit dezen tunnel gaf de volgende samenstelling: Fe, O4 73,78 Die Fe O 24,27 „ Cr, Os 003 Si O, 0,52 Al, 0; 2:95: 5 sp. Hieruit laat zich berekenen dat dit erts bestond uit: Magnetiet 78,15 °/, Haematiet 19,9 „ Gedeeltelijk moge dit haematiet-gehalte een gevolg van verweering zijn, voornamelijk zal het echter in primairen vorm aanwezig zijn; in het monster toch was, hoewel in zeer geringe mate, pyriet op te merken en het lijkt plausiebel dat voor den invloed van atmosferische agentiën dit mineraal eerder zou bezweken zijn dan de magnetiet. ’t Is ook mogelijk dat een gedeelte van de haematiet uit pyriet ontstaan is. Een analyse van het erts van een vlak daarbij gelegen eluviale afzetting gaf: Fe, O, 85,56 °/, Fe O 7,68 „ Al, 0; 3,45 4 Si 0; 116 ; E, 0; 0,08 ” gloeiverlies LOL. Zoodat dit erts bestaat uit: Magnetiet 24,72 Di Haematiet -+ 68 benevens een weinig limoniet. Er is dus ongeveer 3 y meer haematiet in aanwezig en + 2 van de magnetiet van het versche erts. Thans mogen eenige afzettingen, die in de litteratuur vermeld worden aan een korte beschouwing worden onder- worpen. LXXVII 6k, B, Ee Een der volledigste beschrijvingen van een ijzerertsafzet- ting wordt gegeven door Dr. R. D. M. VERBEEK !), en wel van die van den Goenoeng Besi aan den weg van Fort van der Capellen naar het meer van Singkara. Het bovenste gedeelte van den berg bestaat uit kalksteen, waaronder schilferige mergelgesteenten liggen met tusschen- geschakelde hardere, mergelachtige kalksteenbanken. Aan den oost- en den westflank van den berg, dus aan weerszijden van den kalksteen, komt een strook van deze leigesteenten voor den dag. Zoowel aan den oostkant als aan den westkant wordt deze lei aan de buitenzijde begrensd door een stollings- gesteente dat door VERBEEK eerst augietporfier, later diabaas genoemd is. In het zuidoosten sluit aan den kalksteen syeniet aan of syeniet-graniet, in elk geval een granietisch gesteente, waarvan een partij aan de zuidoosthelling te midden van den kalksteen voorkomt. De kalksteen waaruit de top van den berg bestaat is bijna overal zuiver wit of grijswit van kleur en geheel kristallijn van fijnkorrelig suikerachtig tot grofkorrelig. Versteeningen bevat deze kalksteen niet terwijl dezelfde kolenkalksteen van den, op eenigen afstand gelegen, bijna gelijknamigen Boekit Besi, daarvan wemelt. De leiformatie is aan den westkant normaal zooals hier boven beschreven. Aan de oostzijde echter bestaat ze uit compacte licht- of groengrijze kiezellei, terwijl daar in plaats van de tusschenliggende mergelachtige kalksteenbanken, buitengewoon harde banken van granaatrots voorkomen. De kristallijne kalksteen waaruit de fossielen verdwenen zijn, de kiezellei en de granaatrots wijzen alle op contact- metamorfose. Deze metamorfose moet veroorzaakt zijn door den graniet en niet door den diabaas, daar ze alleen aan de oostzijde van den berg optreedt en niet aan de leiformatie ') R. D M. VERBEEK. IJzererts bij den Goenoeng Besi, in de nabijheid van Fort van der Capellen, afd. Tanah Datar, res. Padang- sche Bovenlanden. Jaarboek Mijnwezen 1877. I, dn $3 = van de westzijde is waargenonien hoewel deze toch ook onmiddellijk door diabaas begrensd wordt. Aan den Boekit Besi waar wel diabaas in onmiddellijke aanraking met den kalksteen werd waargenomen en geen graniet voorkomt, heeft de kalksteen blijkbaar geen contactmetamorfe verandering ondergaan. Het mag eenigszins overbodig lijken dat hier de kwestie waardoor het contact is veroorzaakt, zij het ook vluchtig, wordt aangeroerd. Het is echter een zaak van belang in verband met de vraag omtrent den ouderdom van de granieten. VERBEEK zelf was toen ter tijd een andere zienswijze toegedaan wat moge blijken uit een aanhaling uit zijn werk Sumatra’s Westkust: „Bij Tiemboeloen eindelijk is de kalksteen op de grens „met hoornblendegraniet in granaatrots omgezet, door „Vloeistoffen die daar na of tijdens de eruptie der diabazen „circuleerden. De omzetting is dus niet op rekening van „den graniet te stellen”. In de contactzone aan den oostkant van den Goenoeng Besi werden twee afzettingen van ijzererts gevonden. De noordelijkste ligt in de kiezellei dicht bij (op?) de grens met kalksteen en bestaat uit fijnkristallijne ijzerglans met een geringe hoeveelheid koperkies en malachiet. Door een galerij werd een dikte geconstateerd van 2 meter. Het zuidelijke voorkomen ligt in den kalksteen, heeft aan de oppervlakte een dikte van 15 meter en kon over een lengte van 50 meter aan de oppervlakte worden vervolgd. Naar de diepte vermindert de dikte snel en bedroeg in cen op de afzetting gedreven tunnel nog slechts één meter. Wat nu de aard dezer afzettingen betreft: VERBEEK beschouwt ze als „werkelijke gangen” (Sumatra's Westkust p. 565) en het is klaarblijkelijk dat hij daarbij, geheel in modernen zin, aan thermale gangen denkt. Zijne opvatting omtrent het ontstaan der granaatrots bracht dit van zelf mede. aay en Waar echter hier aan de granaatrots een andere ontstaans- wijze wordt toegeschreven, zal men, overeenkomstig daarmede ook voor de ijzerertsafzettingen, een contactmetamorfen oorsprong moeten veronderstellen. In de Padangsche Bovenlanden zijn ook nog op andere plaatsen ijzerertsen aangetroffen. Het is niet de bedoeling die verschillende vindplaatsen hier, waar het meer te doen is om een overzicht van de verspreiding over den archipel te geven, met voorbeelden voor verschillende streken, nader te beschrijven. Bijna altijd vindt men de aanwezigheid van pyrieten er bij vermeld, meestal ook van kopermineralen soms ook van loodglans (Batoe Mendjoeloer). Echter zijn niet alle ijzerertsen in deze streek contactmetamorf. De afzet- ting van Soengei Lassi, bij K.M. 142,9 aan den spoorbaan naar Sawah Loento, bleek, bij een kort geleden ingesteld onderzoek '), een gevolg van magmatische differentiatie in een gabbro-gesteente te zijn. Op één voorkomen moge hier nog, om de zuidelijke ligging, de aandacht gevestigd worden. Volgens de beschrij- ving van VerBeekK vindt men, in het gebergte dat zich op den rechteroever van de Batanghari verheft, dicht bij hare samenvloeiing met het riviertje Gandoeng, tusschen Aer Dingin (zuid van Alahan Pandjang) en Lolo, niet ver van eerstgenoemde plaats, een heuveltje dat bestaat uit klei waarin naast talrijke rolblokken van graniet en kwartsdioriet ook enkele blokken van magneetijzererts ter grootte van een vuist tot een hoofd, voorkomen. Dergelijke rolblokken zijn in het zuidelijke schiefergebergte ook op andere punten gevonden, zonder dat het mogelijk was de oorspronkelijke ligplaats met zekerheid aan te wijzen. VERBEEK acht het waarschijnlijk dat de stukken afkomstig zijn van lensvormige insluitsels in de oude schiefers. Het wil echter schijnen dat ') Door dea mijningenieur C. MOERMAN. het voorkomen ervan in gezelschap van granodiorietische rolsteenen de mogelijkheid openlaat dat ze herkomstig zijn van contactmetamorfe afzettingen. Na hetgeen hiervoor is medegedeeld over het voorkomen van haematietrolstukken in goudplacers in het Tapanoelische zal men ook in dit gewest contactmetamorfe ijzerertsafzettingen verwachten. P. van Drsk beschrijft er cen die men waar- schijnlijk wel tot dit type zal hebben te rekenen. „Ongeveer 1'/, paal noord van Moeara Sipongi komt de „erts op twee plaatsen, in koffijtuinen even aan den dag. „De stukken erts die, als keijen in een grintweg, hun „afgerond oppervlak even boven den bodem doen uitsteken, „zijn zeer rijk. De erts is grootendeels magnetisch, fijnkorrelig „en zeer zuiver op de breuk. Enkele stukken zijn meer „bladerig gekristalliseerd en met bruinijzererts gemengd. „De beide vindplaatsen liggen op een afstand van 300 ned. „ellen oost en west van elkaar en staan zeer waarschijnlijk „in de diepte met elkander in verband. „Vlak tegen dezen ijzererst sluit zich zuidelijk kalksteen „aan. Deze komt in groote onregelmatige stukken als massa- gesteente aan den dag. „De kalksteen is wit, zeer zuiver, grof gekristalliseerd en „met cellen”. Van een plaats 2'/, à 3 K.M. hemelsbreedte Z.Z.O. van deze ijzerertsafzettingen beschrijft van Disk een vindplaats van kopererts. Dit erts bestaat uit „aardachtigc” kwarts waarin malachiet en koperpyriet en ligt in verweerde graniet (syenict). Ook Fennema spreekt van een ijzerertsafzetting ten Noorden van Moeara Sipongi en zegt daarvan dat groote stukken bestaande uit fijnkristallijnen ijzerglans met cen weinig magnetiet dicht langs de grens van de oude schiefers met graniet liggen. Het is niet onwaarschijnlijk dat beide dezelfde afzetting bedoelen. In elk geval zullen ze niet ver van elkaar liggen en beide tot de contactzone behooren van den zelfden ne SE graniet waarin de kwartsgang met kopererts voorkomt. Deze gang werd door Fennema niet teruggevonden daar ze, bij een omlegging van den weg, weggegraven was; ze kan dus slechts van geringe afmetingen geweest zijn. In de verslagen der Algemeene Exploratie Maatschappij over de jaren 1908 t/m 1911 vindt men uit Tapanoeli mede- deelingen omtrent afzettingen van ijzererts die ongetwijfeld tot het contactmetamorfe type te rekenen zijn. Zoo vermeldt het Jaarverslag over 1909 dat aan de Oeloe Aek Sorik in de vergunning No. 26 (cen kaart waarop de terreinen waarop deze maatschappij werkte zijn aangegeven vindt men in het verslag over 1908), ijzerertsen voorkomen benevens kalksteen, koperpyrieten en -carbonaten en zinkblende. Door een onder- zoekingsgalerij „vond men bij het doorsnijden van den „ijzerertslaag midden daarin over een breedte van 30 voet „een goud- en zilverhoudende koperertszone”’. De mededee- lingen zijn niet zoo volledig dat men een helder beeld van de geologische verhoudingen krijgt, maar uit één zinsnede blijkt toch de aard der afzetting duidelijk genoeg: „Het „schijnt, dat er zich bij het contact van de calcietzone en „de instrusieve eruptieve gesteenten veel ferro-magnesia „mineraal gevormd heeft, zooals het bestaan van vele granaat- „en waarschijnlijk spinelkristallen, die gevonden werden in „verbinding met de ertslichamen en voornamelijk met de „koperpyrieten, getuigen” (jaarverslag 1910). Omtent de afzetting van de Aek Horsik, deelt het jaar- verslag over 1911 mede, nadat in het vorige reeds vermeld was dat in dit terrein graniet en kalksteen voorkomen,: „Rondom het ertsvoorkomen strekt zich langs de granietzone „een granaat-epidoot contactgesteente uit”. Tijdens de eerste mijnbouwkundiggeologische verkenningen vanwege het Mijnwezen in Atjeh ') ingesteld, werden in het landschap Lhong op de Westkust alluviale goudafzettiugen ') Door den mijningenieur P. J. JANSEN. > Lm onderzocht. Volgens mededeeling van de bevolking zijn daar de goudhoudende gronden te herkennen aan kleine zwarte steentjes, die bij analyse uit haematiet bleken te bestaan. In de Aloer Pantan Reta (of Pata?), een zijtak van de Kroeëng Geunteut, liggen groote blokken ijzererts met magnetische eigenschappen en, zooals de FREE vermelden, een „kern van pyriet”. _ In het heuvelland dat door deze beek doorstroomd wordt en dat voornamelijk uit kalksteen bestaat, werden graniet en granaatrots aangetroffen alsmede kiezelschiefer. In het granaatgesteente komt magnetiet en pyriet voor welk laatste mineraal op enkele plaatsen, afgaande op plaatselijke malachietvorming, koperhoudend bleek. Monsters van het granaatgesteente bevatten sporen goud en zilver, die van de koperhoudende pyriet eenige grammen van beide metalen per ton. Overal in dit heuvelland, ten noorden van de beek werd veel ijzererts aangetroffen of toonde de magneetnaald duidelijke afwijkingen, die vooral vrij groot was ten N.O. van een, glè goeha Tanoh genaamden, heuvel. Bij de kampong Kroeëng Kola, noordelijk van de Kroeëng Geunteut werden koperhoudende kwartsgangen gevonden waarvan een monster, bij een kopergehalte van 0.3®/,, 13 gram goud en 15 gram zilver per ton essaaieerde. Ook meer zuidelijk tusschen de rivieren Bentaroe en Poeding komen alluviale goudafzettingen voor met haematiet rolsteentjes. Op de, uit kristallijnen kalksteen bestaande berghellingen ten oosten van deze placers vindt men blokken ijzererts, soms met pyriet, die dan soms in belangrijke mate goudhoudend is. Men herkent in de hier, aan de hand der rapporten gegeven beschrijving geheel hetzelfde beeld als b.v. van de Bt. Rajah gegeven is: een door granietintrusies geminerali- seerd gebied waarbij in den kalksteen contactmetamorfe afzettingen van ijzererts met pyriet en kopererts gevormd zijn met bijbehoorende goud-alluvionen. a B en Van de tot nog toe op Sumatra, bekend geworden afzettingen van ijzerertsen, zijn die van de Lampongsche distrieten wel de belangrijkste. Ze zijn beschreven door Dr. J. EuBerr en door den (toen- maligen) Bergreferendar R. Mürrer-Herrines, terwijl men ook nog eenige mededeelingen vindt in de gepubliceerde verslagen der Lampongsche exploratie-maatschappij '). De meeste en oogenschijnlijk belangrijkste afzettingen vormen een vrijwel van west naar oost loopende en in het oostelijk gedeelte naar het zuiden ombuigende, ongeveer 5 K.M. lange rij outerops langs den noordrand van het Ranggalgebergte, waarvan de hoogste (349 meter) top, de Boekit Ranggal, ongeveer 7'/, K.M. hemelsbreedte oostelijk van Tandjong Karang gelegen is. Ongeveer twee kilometer noordelijk van deze rij komt nog een afzetting voor bij het plaatsje Sababalau. en tweede rij van 4 outcrops vormen het z.g. Way-waya- veld, westzuidwestelijk van Goenoeng Soegih (50 KM. hemelsbreedte N.W. van het Ranggalveld) terwijl bovendien nog ijzerertsen bekend werden aan den Bt. Dandar, aan den westkant van de Lampongbaai gelegen. Volgens Dr. ELBERT bestaan de hierbedoelde gedeelten van de Lampongsche districten uit glimmerschiefers die echter weer meestal door lateriet overdekt zijn; in tot 15 meter diepe schachten kon hij den overgang constateren van den lateriet tot gele, daaronder grauwe, vette kaolienklei en van deze tot meer of minder sterk verweerde glimmerlei. Het versche onverweerde gesteente schijnt echter nergens door hem aangetroffen te zijn. In navolging van Voz wordt dit gesteente tot het praccarboon gerekend. Deze glimmer- schieferformatie wordt doorbroken door lichtroode granieten. ') J. ELBERT. Magnet- und Roteisenvorkommen auf Siid-Sumatra. Zeitschrift fiir praktische geologie 1909. P, MüLLER-HERRINGS. Magneteisenerz in Siid-Sumatra-zelfde tijd- schrift, zelfde jaargang. — Erz und Kohle auf Sumatra; Glückauf 1915. = 90 Inderdaad bestaat de Bt. Ranggal uit dit gesteente '). Het oorspronkelijke praecarbonische plooiingsgebergte — is volgens Dr. Enger — tot cen uitgestrekte peneplain gedenudeerd ; de enkele, sterk geplooide schollen daarvan zijn dikwijls steil, tot 75°, opgericht. 