Herbarium amboinense : plurimas conplectens arbores, frutices, herbas, plantas terrestres & aquaticas, quae in Amboina et adjacentibus reperiuntur insulis adcuratissime descriptas iuxta earum formas, cum diuersis denominationibus cultura, usu, ac virtutibus, quod & insuper exhibet varia insectorum animaliumque genera, plurima cum naturalibus eorum figuris depicta / omnia magno labore ac studio multos per annos conlegit, & duodecim libris belgice conscripsit Georg. Everhard Rumphius ... ; nunc primum in lucem edidit, & in latinum sermonem vertit Joannes Burmannus ... qui varia adjecit synonyma, suasque observationes pars prima [-sexta].
Tamme Guajave-Boom. tamme en wilde onderfcheyden kan ,'en waar van wy de tamme in dit Capittel eerft zullen befchryven: De boom (biet gemeenelyk met twee a drie f[Lammen op , en $ Ujavos iseen vrugt, die men in tweederleye Sag ‚als die ook niet regt, maar /cheef en krom Doan: ja al kryet. by maar ‘eenen ftam van omtrent eem mans lengte boo > zoo Dat dezelve dog evenwel fcbeef; by beeft weinige lange en buigzame takken, daar de bladeren op korte ftee- len aan flaan of van afhangen; niet regt in twee reyen te- e malkander , maar wat verwert, en bykans een/chuins ruis maakende, xy zyn van een gemeene forme, omtrent zes vingeren lang , drie breet, en van vooren met een ftom- e fpits, bebbende veele dwers-ribben , die bykans gelyk open, en beneden of van onderen zeer verre of boog zyn uitjiekende, en waar doorze als gerimpelt of geplooit feby« nen, baar coleur is een dootze en onaangename groente van onderen wat grysagtig s voorts zynze flyf, en bryfe- lende als menze in de band vryft , en als dan ook gevende een fterken en booyagtigem reuk: Het bloeizel komt voort uit den {choot der bladeren op korte dikke fteeltjes „ zomtyts enkelt, en zomtyts twee a drie by malkander , dog yder op een byzondere fteel, gelyk bet appelsbloeizel „ dog wat grooter; en beftaande uyt vyf witte blaatjes, die op een Sterretje of voetje van vier a vyf s Nu ne dikke en ag- terwaarts gebogene blaatjes ruften , bet middelfte zyn dunne quitte en ranke draatjes met graauwe knopjes , zonder reuk, en wat door malkander verwerd: agter bet bloeyzel waft een klein ges knopje, daar de vrugt geformeert werd, even gelyk als gezegt is van de Famboefen, met welke de Cujavos ook veel gemeenfchap bebben , de vrugt is van gee daante en grootte als een middelbare peere, dog by den feel wat dikker, en de buytenfte vlakte en is 200 effen niet maar een weinig met pukkeltjes en heuveltjes bezet „eer gras-groen, en ront, daar na als droog Gro of wit de citroen-geelen bleek, en lankwerpig als peerem, met een dun buidje bekleet, dat men int eeten niet en beboeft af te Jébellen; voor aan met een kroontje, gelyk de Famboejen, dog wat kleinder ; bet binnenfte vlee/ch is mede bleek-wit , gelyk dat van de queen, omtrent een balve vinger dik, zynde bet refteerende een klomp van kleine bufde korrels „ en met p e Zi vleefch Sera akt : de {maak is zoet, dog droog, zonder adjtrittie , byna als de peeren 0 gebraden queen, zy bebben ook een b tondere asi reuk , dewelke de gene, dieze gegeten beeft, lange inde mond aankleeft en byblyft 3; en in een kamer gelegt zynde zoo ver- vullenze dezelve ook daar mede: men laatze zelden aan den boom gebeel ryp werden, niet alleen om haar de rovende vleermuyzen te ontzetten, maar ook om dat de geheel. rype im "t eeten niet zoo aangenaam zyn: want de-binnenfte korrel- klomp fepareert zig als dan van het "eene vleefch wat af, en daar door werd de vrugt veel drooger van [maak „ en ook fterker van geur; dierhalven plukt menze ten naa- Jien by ryp af, te weten qlsze nog niet te deegen Citroen- geel zyn, maar bleek wit, en wat bart în "t aantaften , want als dan vallenze zappiger en fmaakelyker „ xy zyn ook aangenamer des morgens , wanneerze den nagt-dauw ge- bad bebben: want de zonne vermeerdert haren fterken geur en reuk i - 5 | De fiam en de takjes zyn bekleet- me Jchorfje of veel eer glat wollen s van pg heerde € vaal, en dat men ligt affcbillen kan: of ook van zelfs wel afvalt, gelyk dat van de Berke-boomen, en daar onder vind men een gras-groen buideken , welkers buytenfte metter tyd ook in zulke vellekens verandert : aöyders be dezen boom een bart, taai, en buigzaam bout, zoo dat men zyn top , zónder te breken, kan buygen tot op de aar- de toe; en de minfbe takken zyn [terk genoeg om een jongen te konnen dragen: de wortelen zetten baar niet diep in de aarde , maar Kruipen of loopen wat onder derzelver korfte voort; en daarom wordenze ligt door een barden wind om- geworpen > dog zyn-dan evenwel nog niet t'eenemaal doot of bedorven , want opgerigt zynde , zoo wortelenze al gye Se H s Br ZS yzoen: Dezen boom bloeit in °t laatfte vande regen- Moujfon, en men beeft de Kn ház eweg Kazi Mouffon door , ja zelfs tot in May en Junius toe: zy wer- den op de erven by de buyxen, en aam de kanten van de tbuynen geplant , niet alleene door de gezaaide korrels maar à; ook je der. E Boek. XLI, Hoofdft, amputatos & terre mandatos, qui facillime proger- minant: Primo autem modo per officula nempe Co- piofe propullulant > quum neque homines, neque animalia digerere illa poffint, fed incorrupta per de- jectiones iterum emittunt , que terram tangentia Ehe [n > domeftice hujus alia quoque. fpecies eftilque fructus gerit paulo minores, ac magis al- bentes, glabriores quoque ac rotundiores, fed mul- to quoque fuccofiores, delicatioresque, fere inftar yri faceharati, quique hine meliores habentur illis magne fpeciei fructibus. ec enim natio Jambofarum fpeciem putat , dicit- que a Portugallis primum in has deductum efTe re- giones ; quidam Malaicenfi vocabulo vocant Cujavo Batavia & Cujave Negory. Amboinenfes hunc dicunt Siri-Caya, quum. cum Anona multum conveniat ;.cate- rum nullum ipfi nomen inditum eft Amboinicum. Locus: Quamvis putent, hunc fru&um ex Peruana regione in has delatum fuiffe terras, indicare tamen nequeunt per quem, quoque modo. Eft enim hodie in India Orientali, ac prefertim in Moluccis adeo multiplicatus & cognitus, utfere indigená habenda fit arbor: Fateri tamen debemus non juftum indige- num fortitum fuiffe nomen , nec alicubi invenitur, Sinai Portie li vel Lufitani habitaverunt: Amboi- nenfes faltem noftri teftantur, ante Portugallorum ad- ventum (quod fuit poft annum Chrifti 1515.) hifce in infulis ignotam fuifle : Ita ut transportandi gloria ex Occidentalibus regionibus, non Portugallis, fed po- tius Lufitanis fit tribuenda „ qui hanc fofte primum in Manilhas, ac inde in ‘Lernatam Seege Potuit quoque efle, quod primo filveftris fuerit ar- tı bor, ac dein cultura & iti dà dom ticam degenerata vel mutata füerit: filvêftfis énim ubi- que multo magis remota occurrit quam domeftica, queque. nullibi occurrit , uti diétum eft, nifi ubi Eu- ropez nationes habitant, vel habitaverunt. Ufus : Fruétus hic multum crudus editur, quum ejus caro fit ficca ac multum ftomachum repiens, cito ventriculum inplet, ventremque Soupes , unde falutaris eft iis, qui Diarrhea laborant, fed non con- ducit.ante prandium fumptus , dum adftrictam cauflat alvum, polt atut no tempore, fi jejunus quisfit, quum diffecatur, me- dia officulorum mole abjedta, ac vino Hifpanico fri- catur & faccharo , atque gratum præbet cibum : juidam etiam fub cineribus toftos ufurpant hos ruêtus , & inftar Cydoniorum contra Diarrheam ad- hibent: fed hoc non valet, cito enim ingratum con- trahunt naufeofumque. faporem , fub vefperam coe mefti itidem non conducunt , quum halitum oris ex- citent foetidum , expertum quoque fuit, in tenefmis vel dyfenteria , crudi fi edantur , ftomachum aggra- vare ` nimis enim cito ac difficulter alvum confti- ant, quod talibus in morbis periculofum ac noxium ` habetur. ` ` BRECH SS ; * Se In Rumpbii appendice hzc fequuntur. * “Jn Hort. Malab. part. 3. Fig. 34. vocatur domeftica ed ijjavus Pela Malas Pera Bidet fed filveftris vel rotunda Fig. 35. Malab. Malacca Pela & Tsjina -Pelouka ‚u e E arbores ibi exotic habentur, ex Malacca vel Moluccis a Portugallis translate. EXPLI- AMBOINSCHE KRUYDBOE K. CR EN melior eft, uti oane: matuti- ver 143 ook van de afgefnedene takken, dewelke zeer ligt awener opfchieten : dog op de eerfle manier an korrels is bet vee! ligter, want nog meüfcben, nog beeften Kunnen dezelve verteeren „ maar moetenze onbe/chadigt door den afgank weder van baar geven: en dewelke dan de aarde raakende voortkomen en opfchieten, hoewel niet zoo ligt en in zulke meenigte , als de wilde: onder dit tamme Seet vertoont zig nog een andere xoorte, welkers vrugten wel wat klein- der zyn; als mede witter, gladder, en ronder, dog ook weder vry zappiger en [makély&er , bykans als een zuiker- peer , en Werden dierbalven geagt beter te zyn als die van de groote zoort. aam. Int Latyn Cujavus Domeftica, én de Cujavum: by de meefte Maleyers iffe onbekend , en Km: menze dierbalven Cujavo , na bet Portugees of Spaanfch Guayavo , en van daar komt mede bet Ternataanfcbe Gua- jawa, of Gojawo: de Favanen en Baliers noemenze Njam- bo Cuneng: de Macaffaren Jambo Portugaal: want die natie zienze voor een zoorte van Famboezen aan, en zeg- gen datze door de Portugeezen eerft in deze landen overge- ragt zyn zommige noemenze ook in’t Maleyts Cujavo Batavia en Cujavo Negory: de Amboineezen noemenze Siri Caya, om datze met de voorgaande Anona veel ge- meen/chap beeft , anders beeftze in’t Amboins geen tigen naam. Plaats. Hoewel men fuftineert dat deze vrugt uit Peru in deze landen zoude weren overgebragt, zoen weet men nogtans niet aan te wyzen , door wien, en boedanig , want- ze is bedendaags in Ooft-Indien, en wel bézónderlyk in We Moluxe Eylanden , 20 zeer vermeenigouldigt , en ook zo lange bekent geweeft , dat menze wel voor een inlantfche plante zoude konnen bouden: dog evenwel meet men’ beken- nen, daze geen regte Inlant/che naam en beeft , en niet ligt ywers gevonden wert, daar geen Portugeezenof Caf- tilianen gewoont bebben; immers onze Ambotneezen weten te zeggen , datze voor der Portugeezen aúnkomft aldaàr , Qu s nat jaar Chrifti oyftbien bondert en | / Eyll onbekent zyn geweeft : zulks men de eer van bet overbrengen uit de We Landen „ 42 iet bequa voor gy bartlyvigbeid ren, datze in de perffing en bloetloop raauw gegeten niet _ In bet derde deel van de Hortus Malab. pag. Ye biet de tamme Guajavos, in ’t Malabaars Pela, in ’t Brami- nees Pera, maar de wilde % ronde Fig. 35. verbeelt , biet in’t Malabaars Malacca Pela en Tsjina Pelouke, en ‘worden beide aldaar voor witlandfche boomen gebouden , van Malacca of de Moluccos door de Portugeefen aangebragt, $3 2 U’ 142 HERBARII AMBO EXP LEC AE FO Tabule Quadragefine Septime , uz ramun exhibet Cuajavi domeftice. A. Ejus florem denotat. B. Ejus fruêluin majori expreffum forma, DOOR *EKYVAJT IO Hujus arboris plurima Synonyma eorumque auctores lau- davi in Thef. Zeyl. pag. r12. ad Guajavum fructu pallido , dulci Herm. Muf. Zeyl. pag. 3. ubi examinari poffunt; que- que ulterius defcribitur nomine Guajave Boom a Valent. pag. 169. & in Nieuwbovii itinere pag. 214. ` Genus hoc nomine Pfydii in H. Cliffort. pag. 189. Oc- currit. CAPUT QUADRAG.SECUNDUM. Cujavus agreftis. Cujava Utam. Ujavus Silveftris frutex potius quam arbor eft, : i nullum enim gerit truncum, fed plurimis ex- furgit longis, rectis, & tenuibus ramis, qui talibus quoque tenuibus obteguntur pelliculis, quali- bus domeftica. Surculi juniores funt virides & qua- dragoni: Folia binis ordinibus funt pofita, bina fibi invicem oppofita, in junioribus ac quadragonis ramis crucem formantia feu cruciata , precedenti forma côn- venientia , in vetuftioribus vero ramis rachis foliorum retroflectitur , funt firmiora , colorifque vilioris quam domeftic®, in cinereum vergentis, fuperius glabra, inferius rugofa, coftis parallelis, que porro adeo funt fcabra & ficca, ut ad tactum rumpantur , odoris feni florentis, . Magis regulari plerumque locantur modo “quam ‘domeftice folia, ac funt magis oblonga. Flo- res cum domeftice conveniunt , fed plura gerunt ftami- na albicantia, que magis quoque extenta funt, trés- que plerumque arcte fibi invicem funt junêti flores , ita tamen , ut duo laterales longioribus infideantpetiolis ut excrefcentes fructus amplius haberent fpatium: O- mnes enim fimul excrefcunt & maturefcunt, medius .vero minori infidens pedunculo plerumque maximus eft, að binos laterales extrorfum comprimit; Fructus multo eft minor domeftice, perfecte rotundus , fupe- rius in parvum definens acumen, ubi apparet corona craffa ex quinque foliolis compofita: Fructus hi non funt majores prune Geren vel hifce in terris inftar Li- monis-Nipis. Exterius parum rugofi & tuberculis obfiti, funtque-porro adeo intenfe viridis graminei coloris, ut fere nigricantes appareant , quemque fervant colorem. Suntque duri, licet maturefcant, videnturque corio quafi obducti; caro interior multo durior ac ficcior eft dome- fticz, fed dulciorısfaporis,intufque repleta duris officu- lis: ad margines albi, ac plerumque porro late rubentes funt fructus, rubendo autem hzc in penitus matüris di- fparet :Sapor,uti dictum fuit,gratior eft domefticz, ne- ` que tam gravem fpirant odorem,ita ut quidam hos prz- ferant. Hoc vero hifce in Silveftribus fructibus obftat , quod ita duri fint, ac paucam habeant carnem edulem: Crefcunt arenofis , fabulofis , ac faxofis , fimulque fteri- libus agris , ac defertis hortis, certumque eft indi- ‘cium, quod ubi hi frutices (int frequentes, folum ibi ` efle fterile: „Silveftris hiec fpecies aliquando quoque in hortis plantatur, ibi in altum" excrefcit truncum , ac penitus arborefcit, fructus quoque ibi fert majo- „tes , delicatiores,ac molliores P interiorque officulorum globus facile les Rois ak yl ue tamen non ita delicata eft, ac illa que in arvis crefcit predidis: Si ejus rami in terram deprimuntur, progerminant , quumque fructus ab omni animalium genere edantur, quz indigefta iterum dimittunt officula, ita multipli- cantur , ut brevi magnum occuparent locum , vel totos agros, ni evellerentur, vel eradicarentur. Nomen. ze firuyken veel waffen, dat aldaar een INENSIS Liber I. Caput XLI]. * UY TERE GING Van de Seven- en Veertigfte Plaat. Dewelve vertoont een Tak van de tamme Guajave-Boom. a A. Wyfl aan deszelfs bloem. * B. De vrugt in grooter formaat. i AANMERKING. Van deze Boom heb ik verfcheide benamingen en Schry- vers aangehaalt in myn Thefaur. Zeylan. op pag. 112. by de Guajave met een zoete en bleeke vrugt, zo als ze van Her- man in zyn Muf. Zeyl. pag. 3. genaamt wert, alwaar die verders nagezien kunnen werden, en die verders van Va- lent. op pag. 169. Guajave-Boom genaamt en befchteven wert, als mede in Nieuwbofs gezantfchap op pag. 214. K Dit geflagt komt onder-de naam van P/ydium voor in de Hortus Cliffort. pag. 189. Le XLI. HOOFDSTUK. TR. Het blogizel is gelyk als dat van de tamme , doch heeft van binnen wat meer witte draaden , ftaandé ook wat meer uyt- gebreid „men ziet gemeenelyk drie bloemen benevens malkan- der, zoo nogtans, dat de twee ter zyden langer fteeltjes hebben, op dat de urugten in "t waffen te beter plaats zou- den vinden: want zy komen gemeenlyk alle drie tot perfec- tie; dog de eer, BE Bp et korte fleeltje zit is ge- meenlyk de grootfte, en drukt de twee andere wat ter zy- den uyt. De vrugt is veel kleinder dan die van de tamme, meeft regt ront , of na vooren een weinig fpits toelopende , en daar op vertoont zich een barde kroon van vyf blaadjes: Zy worden niet kloeker als een groote pruym , of bier te lande een Lemon-Nipis. Van buyten een weinig rimpelig en met pukkeltjes bezet, My bed zynze 200 hoog Zras-groen, datze byna mee zwart gelyken, en van welke coleur zy niet en veranderen : blyvende ook bart, al zynze febr u.s. en bet febynt als of ze met teer overtrokken waren: innenfte wleefch is vry barder en drooger dan dat van de tamme, doch weder zoeter van fmaak , en ook van binnen met barde korrels digt opgevult; aan de kanten wit, en voorts doorgaans ligt-root, dog welke rodigheid in de ges beele rype komt te verdwynen ; de Smaak is, als gezegt, aangenamer dan de tamme, en zy zyn ook niet van zoa fterken reuk, zulks zommige haar ook veel Heger ebtenz maar dat is weder in deze wilde te mispryzen, datze zoo bart blyven, en zeer weinig eetbaar vleefch bebben: Zy waffen op magere, zandige, ftecnige, omorugtbare velden en verlatene thuynen , zynde bet een vaft teeken, waar de- magere gront is: Bien ge. Zomtyds wert deze wilde zoorte ook wel in de bor plant, alwaar ze dan mede een bogere ftam krygt , en een farmeele Boom werd, ook draagtze dan grooter , fmakely- ker , en murwer vrugten, en de binnenfte korrel-klomp. pareert zig alsdan ook van bet vleefch , tæwvelk evenwel 200 aangenaam niet en is als "t gene dat in "t wilde waft: O- veral, waar men de takken in de aarde fteekt, daar komenze op, en dewyl de vrugten werden gegeten door alderbande beeften, die de onverteerde korrels wederom laaten vallen, zo vermenigvuldigenze zodanig, datze in eenkorten tyd mee veel plaats of een groot veld zouden beflaan, indienze niet en wierden afgebakt en uytgeroeit. ein ` aam, A Tab. XLVIr. u... SS N WHA ` N NN NS 7 À ON 1. Böck XLII. Hoofdf. AMBOIN Nomen. Latine Cujavus agreftis , Malaice Cujavo Után; hecque vera Lufitanorum eft Guajavo, que totam occu- pat Indiam Occidentalem, Apud Amboinenfes vero a- liofque indigenas nullum aliud proprium gerit nomen. Locus. Quod de domeftica di&um fuit , de hac quo- que intelligendum eft, quod nempe fit arbor exotica, quomodo autem hafcein terras fuerit delata,nullus indi- care poteft, quamvis Amboinenfes putent , perhibeant- que,a Portugallis fuiffe tranflatam,quum iiid & per totam infulam nullibicopiofior fit nifi circà caftellum Victoriam, ubi illa prefertim natio fedes fuas fixit , fic quoque Amboinenfes dicunt, primam feu domefti- cam fpeciem ab Hollandis Batavia fuiffe tranfpor- tatam ` Silveftris hzc latius propagatur domefti- ca, invenitur enim in locis, in quibus domeftica nun- quam obfervata fuit, velquos nunquam Europe inhabi- tarunt, uti inter alia in media Macaflare regione ad partem Bogicam , ubi Baliada vocatur, ac penitus fil- veftris eft, fed fructus ibi non editur. ` i Ufus. Fructus hic a.plebe tantum. comeditur cru- dus, nec magni eftimatur, raro etiam eft maturus, quum aves aliaque animalia illum nimis expetant, ac rami tam fepe amputentur. Hi enim digitum craffi multum: adhibentur ad fepes exftruendas, ubi radices quoque agunt ac facillime progerminant, bonumque pr oco lignum, optimofque carbones; quem in- nem lignum apud Sinenfes magno in ufu. eft: Ex fo- liis multa quoque formantur fomenta ac balnea fudo- ris, additis & coctis cum foliis. Lagondi , Limonum, Sombong: Sc, "umque Leucophlegmaticis artubus fo- vendis apta habentur, & ad dolores mitigandos: Uti quoque hzc folia contrita, & Emplaftri forma adhiben- tur ad induratos tumores maturandos vel diffipandos. Quod Silveftris hzc Cujavus una eademque fit cum Americana Guajavo, ex variisIndicarum rerum fcrip ribus facile cognofci poteft, quorum unicum tantum citabimus , ur optimum & maxima fide dignum teftem ó- cularem, J'ofepbum nempe Acoftam , qui. bifter. natúr. libr.. 4. cap. 24. Sequentia fcribit: " e s; Gujavüs alia eft arbor’, que plerümqüe viles » acinmaturos dat fructus , duris repletos officulis, ma- ss gnitudine parvi pomi, in terra cóntinénti eque ac -3> in infulis eft arbor mali nominis, dicunt enim Simi- , ces olere; fapor quoque PER eft , nec falubris: 5 In St. Domingo aliisque. infulis toti fan » occupati montes: Confirmaturque tales non repertas » fuifle arbores, quum Hifpani: primum illas occu- » parent, fed ibi, nefcio unde, tranflatas:maxime- » que. multiplicatàs fuiffe? nullum-enim eft animal, , quod officula hzc digerere poteft, quumque in >> terram decumbunt humidam calidamque , propul- , lulant, dicuntque, hinc adeo fuiffe multiplicatas , has arbores ; In Peruana regione hzc arbor alios dat > fructus , non enim ibi rubent; fed albent, nec in- » gratum fpirant odorem, horumque fapor eft gra » tus, ac quedam funt Guajave fpecies, que tru- >> tus gerunt que bonosac Hifpanie, ille nempe, . que Guajavos de Matos vecantur;. Alii parvi Cu- > javelli funt fruêtus bone digeftionis , ventriculoque > falubres, funt enim duri ac frigidi. * dr e ae: De eodem quoque fruêtu feribit Janus de Laatin Oc- cidentalis Indiz defcriptione libr. 1. cap. 1. Ubi inter alia dieit, Cujavum in infulaPorto-Rico efle dumetum ac de- fertum, incolafque fepius hinc armentis WE quum Silveftrem ibi induant naturam: Et, uti Acofta fcribit , Cujavum apud Americanos non zftimari , noxiumque ab illis haberi fructum: -hujus quoque fententiz pluri- mi harum regionum funt incole, qui timent fructus filveftris Cujavi edere, quum ingratum fpirent odo- rem, ac fine dubio ipforum parentibus fuerint inco- niti: Poteft fieri , aliis in locisingratos magis effe quam Tic in Amboina : Noftri faltem funt fatis grati eden- do, fi modo penitus fuerint maturi , fed hi raro repe- riuntur, Cum- X Guajavis ` `- Andere kleine witte Guajävillen is een SCHE KRUYDBOEK. ‚Naam. In ‘t Latyn Cujavus-agreftis, in "t Maleyts Cujavo Uran, en dit is de regte Guajavo der Caftilia- nen, waar van gantfch Welt-Indien vol is: bebbende by de Amboneezen en andere Inlanders geen eygen naam: Plaats. Het zelve dat van de tamme is gezegt, moet mede van de wilde werden verftaan , namentbyk3 dat men ze voor een wytlandifch gewas boud; doch boe zy in deze Eylanden overgebragt zum, dat kan niemant weten nog zekerlyk zeggen: Hoewel de Amboineefen meenen en voor- geven, dat het zoude zyn gefchied door de Portugeefen ; na- dien men ze op, en door bet. geheele Eylandt nergens over- vloediger vind dan omtrent bet Cafteel Vittoria, daar de- zelve Natie gewoont beeft, en zoo zeggen de gem: Am- boinefen ook, dat de eerfte of tamme zoorte door de Hol- landers van Batavia aldaar was aangebragt: De wilde verfpreid zig ook veel verder dan de tamme, want men vindze op plaatzen, daar de tamme nooyt en is geweeft , nog ooyt eenig Europiaan gewoont beeft, gelyk onder an- deren midden op " land van MacafJar , na de Boegifche zyde toe, alwaar ze Baliade werd genaamt , en gebeel in "t wilde groeit , dog niet gegeeten wert. Gebruyk. Deze Vrugt. wert alleen maar van ’t Slegte of gemeene volk raauw gegeten, en in gantjch geenwaar- de gebouden , ook vind men ze zelden ryp; om dat bet ge- dierte en gevogelte daar te greetig na zyn, en de takken ook zoo dikwils afgekapt werden : Want deze Stokken s een -duym dik zynde, werden veel gebruykt om kleine ers en baagen van te-maaken , daar ze haar dan ook wortelen en zeer ligt opfchieten; gevende mede goed. brándbout , als mede een vafte koole, en tot welken eynde bet bout by de Sineefen zeer veel in gebruyk is: Uyt de bladeren maakt men ook verfcheyde flovingen en zweetbaden y te weren, geno? en gekookt met de bladeren van Lagondi ; Limoe- nen > ati 3 2 er ef ln ze bekwaam geacht om alle zugtige leeden mede te floven, en de pynen te flil- den: Gelk hede dezelve bladeren” Asse seve ters-gewys gebruykt wordende, de harde gefwellen of doen rypen, of vórdwynen. 0009720 Van Dat nu deze wilde Cujavo een en dezelfde is met de A. gek Guajavos, Ren men li bemerken vu vér- Jcheide Schryvers der ns ki dingen, doch waar „van, wy, maar eenen zullen aanbaalen, als zynde de befte en vete m oog-gétuyge , ndmentlyk Jofephus a Cofta, dewelke, hiftor. mor. & natur. lib. 4. cap. 24. daar-van aldus gefchrewen heeft. P De Gufavos zyn andere Botthen ; welke gemeenlyk fno- de vrugten voortbrengen , vol barde korrels en van de groot- ` te als kleine appelen, zy is op bet wafe land als ook op de Ca een Boom en Vrugt, die een quade fáam beeft: Want men wil zeggen, datze naar" Wantluyzen flinken, ook 200 is de fmaak niet lieffelyk, en in effect niet gezont: In St. Domingo 143 > ende de Eylanden, beeft men CR ber- gen. vol. Guajavos: Daar. wert verzekert, dat "er zoo- danige Boomen niet en ‚waren als er de Spanjaarts eerft in kwamen, dan datze daar (ik en weet niet van waar ): gebracht‘, en zoo ontallyk vermenigvuldigt zyn ‚want daar is geen gedierte, dat die korrels verdoen of vernielen kan, en als dezelve bun met bet aardryk , ’twelk vochtig en beet is, komen te vermengen, zoo fchietenze uyt, en willen zy zeggen, dat by daar door zoo vermeer- dert zoude wezen,als men ziet: In Peru is deze Boom ver- Jcbeiden , want de vrugt daar vanen is niet root, maar wit, beeft ook gant/cb geen quade reuk , is.goet van [maak „ en ^ daar mt zommige zoorten-van Guajavos, die het Fruyt zoo guet bebben yals- de-befle Frugten van Spangien ‚nament- Wk die geene, die Guajavos de Matos genaamt werden: l e Gui rugt van beter digeftie en verteeringe, en gezond voor de mage, want zy -is bart en kout , om te verteeren. ; Van-dezelfde Vrugt fchryft ook Jan de Laat in zyn - Weft-Indien , lib. 1. cap. 1. In Rumphii Auttuario bec adduntur. Ad fluvium , Elephantem dictum, invenitur Silveftris Cujavi fpecies, cujus folia funt minora, quam alte- rius, uti quoque fructus , hecque funt angulofa , quin- quenervia, raro fex nervis diftin&a, inftar Silveftris Blimbing , qui Mirobolanum refert: Caro, ejusque ‘color & fapor cum altera Silveftri convenitfpecie ‚fed raro maturefcunt ejus fructus, quique plurimum funt folitarii, raro plures conjuncti. EXPLICATIO Tabule Quadragefime Oüave A uæ ramum exhibet Guajavi_agreftis. . Ejus florem denotat. B. Ejus fruBum. ; 3 E Co difJeum, ut ejus officula feminalia, eorumque fitus cognofcantur. | OBSERVATIO. Hec eft Guajava rubra, acida, fructu rotundiore, Herm. rotundis C. Baub. Pin. p. 437. Malakka Pela H. Maiab. part. 3. Tab. 35. ubi vide notas & Commel. Fi: Malab. p. 34. & 35. Pfidium hoc genus a Linneo in Cbar. pl. gen. no. 393. voca- tur, eftque Pfidium caule quadrangulo. Hort. Cliffort. pag. 184. ubi reliqua vide fynonyma. Bofcb Guajave-Boom voca- tur a Valent. p. 169. Huc & pertinet Catu Naregam. H. Ma lab. part. 4. Tab. 13. que cum fubfequenti Cujavillo conveni- re videtur, fed numero ftaminum differt, unde & melius forte ad Limonelios pertinet. HERBARII AMBOINENSIS den zelden gevonden: En dewyl men in de Moluxe Ey. ( i à : Dit is. de roode zutre. Guajave, met een rondere Cat. H. L. B. p. 305. & Guajabo pomifera, Indica, pomis H Jebynt overeen te komen, dog daar Liber I, Caput: XL IL landen van dezen Struyk geen groote kreupel-bo[fcben beeft zoo flaat nog te onderzoeken, of deze wilde zoorte niet wel door de vogelen in die eylanden konde overgebragt zyn, te weten, uyt de.maaji-gelsgene Manilbas , en ook eerft al- daar wit bet naafte America, ten xy dan dat men by nader ervaring bevond , dat Nova Guinea, met zyne Ey- landen , die bun verre in de Zuyd-zee ftrekken , ietwes wat na aan Peru paalden, en van waarze mede op gelyke ma. nier zouden kunnen overgebragt zyn: Guil: Pifo, cap. 20. Hift. Brafil. noemtze Guajaba, en zegt, datze eertyds in Brafil onbekent is geweeft, dog van elders ingebragt „en bedensdaugs zoo vermenigvuldigt zyn, datze genoegzaam woor Inlants ge enden » en bier en daar in de boven geplant werden: Hy geeft baar drie trappen van rypbeid, waar van de twee eerfie de Vrugt ftellen bardagtig , en tot bet eeten beft bekwaam, dan de derde trap field of maaktze wat week „en over ryp, als wanneer ze ook niet meer zo fmaakelyk nog gezont zoude wezen. In de vermeerdering van Rumphius werd dit "er by gevoegt: Aan de rivier , den. Oliphant genaamt , vind men een zoort van wilde Guajavas ; wiens bladeren wat kleinder yn dan de andere, als mede de vrugten, dog dezelve zyn geboekt , van buyten meeft met vyf ribben , zelden met zes afgedeelt, gelyk de wilde Blimbing , die na Mirobolanen gelyken. et wleefch, de coleur en fmaak is gelyk aam de andere wilde , dog werden zelden ryp deze vrugten, die meeft enkeld fiaan, zelden twee by malkander. ` UYTLEGGING Van de Acht- en Veertigfte Plaat, Dewelke een Tak verbeeld van de Bofch-Guajave-Boom. A. Wyft aan deszelfs bloem. ` ` B. Deszelfs vrugt. : C. De doorgefnedene vrugt, op das deszelfs Zaad-korrels en de plaatzing daar van befchouwt werden. rst AANMERKING. j vrugt van lerman. i» zyn Catal. van de Leidfe Tuyn p. 305. Wa In- difcbe appeldragende Guajabo met ronde appelen van Cafp. Bauh. in zyn Pinax p. 437. en de Malakka Pela van de Hortus Ma- lab. in bet derde deel Tab. 35. befebreven en verbeeldt , alwaar Verders zie de Aanmerkingen, en de Fl: Malabar. van Cafp. Commel. Dit geflagt is PAdium van Linneus genaamt, in de Chara&. van de Planten no. 393. en wert Pfidium met een vierkante fteel genaamt, in de Hortus Cliffort. p. 184. alwaar de overige benamingen: zie. Bofch-Guajave-Boom wertze van Valentyn genaamt pag. 169. Hier toe beboort mede de Catu- Naregam van de Hortus Malabar. in bet vierde deel Tab. 13. befchreeven en verbeeldt, welke met de volgende kleyne Guajave van door bet getal der vezels verfchilt , en dan liever tot de Limesjes komt te bebooren. CAPUT XLIII. HOOFD- Tab. XLVI. I. Bock. XLIII. Hoofdft. N Amboina circa arcem Victoriam in agris fabulofis CAPUT QUADRAG. TERTIUM. Cujavillus: Cujavo Kitsjil, I alia minor Cujavi occurrit fpecies, qu& in parvum ' tantum fruticem excrefcit, fed adeo elegantem & tam beneordinatum, ute longinquo Rorismarini frutex haberetur , ejus ramuli enim funt firmi, atque eleganter eriguntur: Folia vix anc a fi ad fummum, digiti articulumcirciter adequant „que funt obfcure virentia , & ficciffima „atque firma & ru* gofa: Flores fru&usque funt fimiles pr&cedenti majo- ri agreftis fpeciei , fed plerumque multo minores, fru- - &us, enim non major eft-globulo ferreo fclopeti, qui obfcure quoque viret & durior eft, ac tarde mature: - feit,unde quoque non multum editur: Frutex hic non ül- tra duos vel duos cum dimidio pedes altus eft , gerit- que durum ac folidum lignum, atque radices fub ter- - ra prorepentes hinc inde furculos emittunt. Nomen. Latine Cujavillus , Malaice Cujavo Kitsjil , uidam, etiam vocant hanc Cujavo Lackt Lacki i. e. ujavum Marem. e post d Locus. Poft Caftellum Victoriam invenitur, circa. fluvium Weytommo fterilibus in agris juxta vias , etiam ` fub & prope majorem fpeciem. ` - iu U/us. Arbufcula hec nullum peculiarem prebet u- fum, nifi quod ejus folia ad fomenta adhibeantur , - quum. calidiora habentur quam majoris fpeciei folia; : atque ob elegantem ejus formam fzpius femen in hor-. tis feritur, ubi in trium pedum altitudinem excrefcit , ac. plures ramos, majoráque gerit folia.. REN D, E GATT EO > | Tabule Quadfagefime None, < AE Quz ramum exhibet Cujavilli feu. A. Florem majori exprimit forma.... B. Vero frudum. ` — SST AA ES E M Wee +, tro Pé ish gee VAGA Ba >d "v foi eA EUR AMBOINSCHE KRUYDBOEK. habent magnitudinem, vel fiyf, XLIIL HOOFDSTUK. Kleine Guajave-Boom. 1 N Amboina , omtrent bet Cafteel Vittoria „in de Zan- dige velden, vind men nog een zoorte van kleyne Cu- Javos, groeyende ook aan een kleyn beeftertje, dog 200 fraay en wel gefcbikt , dat men bet van verre voor een Roozemaryn-boom zoude aanzien, «vant zyn takjes ftaan en gierlyk overeynd’: De bladeren zyn niet boven een nagel groot, of ten lang ften als een lidt van een vinger , Jwart-groen, ook zeer droog , mitsgaders fkyf en gerimpelt : Het bloeizel en de vrugt zyn beide gelyk die van de voor- gaande groote wilde, dog doorgaans vry kléinder , want de vrugt is niet grooter dan een musquets-kogel, zy blyft ook donker-groen er bart, wert mede lankzaam ryp, en daaroom ook niet veel gegeten, bet Boompje wort niet bo- ven de twee a twee- en een half voet boog , bebbende een bart en ftyf bout ‚ende wortelen , onder de aarde kruypende bren- gen bier en daar nieuwe Spruytjes voort. ` Naam. In’t Latyn Cujavillus , en in t Maleyts Cuja- vo Kitsjil, zommige noemenze ook Cujavo Lacki Lacki , ` datis Cujavo bet manneken; ~ Plaats. Men vindze achter "t: Cafteel Vittoria, omtrent de Rivier Weytommo, en dat op kale velden, langs de wegen ‚ook onder en by die van de groote’ zoorte. ebruik. Men beeft van dit Boompje geen zonderling nut, als dat men zyne blaadjes wel gebruykt tot ftovinge, om ‘datze voor warmer worden gebouden dan ‘die van de groote zoorte ; en om zyne mooye gedaante wert ook bet zaad zomtyds in de boven geplant , alwaar bet tot over de drie voeten opfchiet „mitsgaders veel takken en grooter bladeren krygt. | £ GING Wan de Negen. en ene: Plaat, — < Dewelke vertoont eer Tak van de kleine Guajavus, ofte de Cu- . .]javo Kitsjil. ; A. Vertoont deszelfs: bloem in grooter gedaante. . B. De vrugt. CAPUT QUADRAG. QUARTUM. DE N ea I A EA ek a Aec duoque arbor a Lufitanis, ut-creditur, ex. H India occidentali adlata eft, ac proinde etiam. AA, nullo indigeno infignitur nomine... Dividitur in, duas fpecies, in Marem ac Feminam fcilicet: Et quas hoc in capite deinceps. defcripturi fumus. . Utraque mixte funt forme, Indice palme feu arbori calap- pe non diffimiles, vel & praterea ad ficum noftram. quoque accedunt: Sed & infüper multas habent quali- tates, quz nullis aliis arboribus propriz funt. . Mas brevi & re&o furgit ftipite , .craffitie.&. forma ju-. nioris Pinangz arboris eft, & fic qu z hi tamen annuli nullo arborem.circumdant circulo „ut | faciunt arbores Pinange , preterea truncus multo mol-. lior eft, primo enim corticem habet digito ferme craf- fum, & qui lignofus & maxime fibrofus eft, fed. nihil- ominus tamen adeo mollis, ut facili negotio. findi poffit ; huic dein adjacet alia. fubftantia ‚herba- cea, quz valde mollis eft inftar caulis braflice, etiam digitum ferme craffitic equans, reliquum fpatium in- terius plane vacuum & concavum eít, & in annulis fuis exiles habet diftinctiones , in arboribus junio- ribus Cavitates aut. veo javát feparant, quem- admodum etiam confpicitur in Bambofa arundine , ve- rum hz diftin&iones adeo. molles & fragiles funt, ut facile transfodi poflint, fed in arboribus fenioribus aperte patent. ret Ex fummo trunco, nco ‚qui viridis & herbaceus eft , pro- veniunt longi, virides , & herbofi caules, interius ca- que. divifus in - annulos, qui ex foliis ab arbore delapíis fiunt; Sed. Kä .XLIV. HOOFDSTUK. „. Papaje-Boom, Mannetje en fie, N It is mede een Boom (200 men meent) door de Ca- flilianen uyt Weft-Indien overgebragt en daarom ook zonder Inlantfche naam: Hy wert in twee zoor- ten werdeelt , te weten, in Manneken en W'yfken , en die wy ook vervolgens in dit capittel zullen befchryven; Beide bebbenze een gemengt fatzoen , wel wat gelykende na de Indiaanfcbe palma, op Calappus-boom, en daar benevens ook na onzen Vygebooms, doch zyn daarenboven noch voor- zien, van, veele andere eygenfcbappen, die met geen andere boomen. overeenkomen. Het Manneken fchiet op met een korte, en. regte ftam- van’ dikte en gedaante als een jonge Pinang-boom „en ook alzoo verdeelt in leden , die mede door de. afgevallene bladeren werden gemaakt; doch deze leden formeeren geen gebeele cirkel om den boom, gelyk die ván den. Pináng , ook is de ftam veel weeker „ want, vooreerjt beeft by een fcborfJe van niet meer als omtrent een vinger dik, en dewelke wel wat boutacbtig of barddraadig is , doch des niettemin zoo week,dat men bem zeer ligt ten eer- fien doorkappen kan, en-naajft aan dezelve vind men een andere kruytachtige /ubjtantie, zynde gant/ch zagt px die van een bids s.mede ongeveer een duym dik, de verdere jene na binnen toe is ganijch ledig en bol , by beeft aan-de leeden dunne affcheidzelen, die in de ted boomen de bolligbeden of celletjes van malkanderen afjluyten , gelyk men Moy ook séet in de Bamboefen, doch deze afjcheidze- len zjn zo week en bros , dat men ze gemakkelyk doorflooten kan, maar aan de oude boomen zynze geopent. Dwars uyt het bovenfle-van den ` eg dewelke groen en kruytachtig is, komen lange, ronde, en kruytachtige vi, circiter tres, aut tres pedes cum dimidio longi , ‚fteelen voort, van binnen bol, omtrent drie , en irn & truncum cingentes, ut in rota circuli „fed fupra fe een halve voet lang > en ftaande rondom den lam, E? invicem &'alternat;m proveniunt. Ex Mis caulibus als de fpaaken om een afs 5 doch boven malkander em ever * Tom. I. en 146 aut ramis lefis ferofum effluit lac, verum ex ftipite multo majori copia, & magis glutinofum. Singulis petielis infiflit magnum fohum, palme humane in- itar expanfum & fere formam folii ficus referens, five folii Ricini, fed multo magis difletum; fingula enim folia ferme unum pedem cum dimidio longa funt, ac divifa in feptem, novem, & aliquando un- decim lacinias, quarum bine pofteriores breviflime func, ac quaevis iterum lacinia in plurimas divifa eft incifiones, integras, nec ad oras ferratas, folia hec coloris funt viridis , fuperius glabra, inferius autem plurimis protuberantibus & albicantibus coftis, ac venis pertexta: Ex alis autem petiolorum alii proger- minant longi, albicantes, & tenues pedunculi, qui dependent, fuperius parum incurvati, tres vel tres cum dimidio pedes longi, atque ex hifce propullu- lant racemi floriferi, ex quibus plurimi oriuntur flo- res, primo oblonga albicantia capitula prebentes, que poítea aperiuntur & excrefcunt in pallide al- bentes flofculos , ex quinque craffis, extrorfum & oblique inflexis petalis conftantes, quisque autem flofculus oblongum gerit capitulum, quod erigitur. Flores hi referunt flores Limonii vel Jafmini, funt vero multo minores , inque eorum centro ftamina gerunt flavefcentia , arte fibi juncta , odoremque dant jucundum, fed debilem, Liliorum odorem referen- tes, quique fortiffimus eft matutino tempore vel poft luvias tepidas: Defcriptis vero hifce floribus nulli infequuntur fructus, ita ut inutiliter decidant, ac tan- tummodo,quamdiu arbor floret, hifce ornatur, ac proxi- mum äerem odore fuo inplet, flores hi aliquando e- tiam colliguntur, ut aceto condiantur pro Aarfchiar. Hujus arboris femina fimilem mari gerit truncum , & folia, eodemque crefcit modo, fed altior erigitur, cu- jus folia in novem quoque vel undécim lacinias funt di- vifa, ac quevis iterum lacinia in minores incifiones, fique adcurate adtendas, comperies, hafce incifiones profundiores effe ac maris, hujusque folium etiam magis viret. Due pofteriores lacinie folii feminz, Litt. AA. notatæ, fupra fe invicem locantur, quod in maris non obtinet , ceterum utriufque folia vix diftingui poffünt: Ex fingula folii alà, vel potius ex ejus petioli finu flores proveniunt , qui multo: ma- jores funt maris, quique adeo arcte trunco adcum- unt, ut eorum pedunculus vix obfervari poffit. Ad latera quoque quzdam SC capitula , fed non omnia excrefcunt completa, hecque liliaceum itidem prebent odorem, ac prope fuperiores rami- ficationes tres plerumque fimul ex uno dependent pedunculo, quz omnes plurimum excrefcunt per- fe&a, in inferioribus vero ramis plerumque uno ex pedunculo brevi ,fed crafliori folitarius provenit flos, atque ex hoc unicus tantum fructus, qui major & amplior eft fuperioribus, fi vero hz arbores in pin- ui erefeant folo, ubique per totum truncum atque fuperius ac inferius ex unico petiolorum finu tres fimul producunt fructus, quorum medius plerumque maximus, ac primum maturus eft , deinceps duo reli- qui. Flores hi liliacei funt vel crateriformes, digiti articulum longi, conftantes ex quinque craffis petalis, quorum fuperior pars retrorfum eftinflexa, in quorum medio craffus ac viridis erigitur conus inftar junioris Ficus, huieque inponitur coronula compofita ex quin- que craffis, & florefcentibus ftaminibus , quz formam rebent coronule Caryophyllorum, atque fingulum amen fefe iterum dividit in tres pluresve partes , hocque eft fructus rudimentum, Melonis formam re- ferens, fed fuperius eft craffius ac magis protuberans cum papilla, uti illa mammz , exterius porro eft fulca- tum inftar, Peponum fed non adeo profunde, ac ple- rumque craffius eft Melone, primo glauci coloris, quumque maturefcunt fructus, flavi inftar cere, fed non ubique: Sub tenui pellicula flava reconditur fuc- cofaque caro inftarPeponum , quz pollicem craffa eft, mediaque ejus pars partim eft cava, partim repleta ni- grs, oblongis, & glabris officulis inftar feminis Peo- nie, que in media mucofa locantur carne, atque hac vafi obducuntur: Sapor carnis horum fructuum eft fioe dulcis, gravi mixtus odore, internique nuclei, qui faporem acrem habent, nullius funt ufus. \ Liber I. Caput XLIV. bands ; uyt deze gekwetfte fteelen of takken vloeit cen wey- achtige melk , doch overvloediger en meer kleverig uyt den flam ; aan of op ieder fteel Haat een groot blad, uitgebreid als een vlakke band, en byna van gedaante als een Vyge- blad, ofte bet blad van Ricinus , maar veel meer gekerft ; want ieder blad is omtrent anderbalve voet lang, en ver- deelt in zeven, negen, en zelden elf lappen, waar van ce: twee acbterfle de kortfte zyn, en ieder lap is wederom ver. deelt in verfcheide fnibbelen, doch zonder jchaaren aan de kanten, van verwe zynze gras-groen, boven glat, maar van onderen met veele uitpuylende witte ribben en aderen doortoogen 3 en uyt den {choot der gem. bladfteelen y fpruy- ten noch andere lange, witte, en ranke fteelen, deel. ke nederwaarts bangen, en van vooren een weinig krom, mitsgaders drie en vierdebalf voeten lank zyn; en daar aan ftaan of bangen , met wyde tu[Jcben-plaatzen , de knop- pige trosjes , en aan dezelve veele bloemen , eerft vertoonen- de lankwerpige witte knoppen , dewelke baar daarna openen in vuyl-witte bloempjes, van vyf vette, uytwaarts en Scho ha ia blaadjes , ieder bloeme beeft een lange bals, en zy Doan met baare fleeltjes opwaarts geboogen: gelyken- de wel wat na bet Lemoen-bloeizel , y de Zommen, doch zy zyn veel kleinder, en bebben in de midden eenige geel- achtige draadjes, dicht op malkander gedrongen, zynde van een lieffelyken, doch zwakken reuk, wel wat na de Leliën trekkende , en die wel op °t fterkfte is in de morgen- Stont, alsmede na een warmen reegen: maar na bet gem: bloeizel en volgen geene vruchten, zoo dat bet ten onnutte afualt, en maar alleen, geduurende zyn bloey-tyd, den boom vergiert, de naafte lugt met zyn reuk vervult, of zn noch wel vergadert wert om aatcbiaar van te mas en. 