Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
Denkt men zich nu de aarde draaiende, dan zal een punt der aarde de maan successievelijk op verschillende hoogte bo- ven den horizon zien. De waterhoogte zal dan varieeren en tweemaal in de vierentwintig uren een maximum en een minimum (vloed en eb) bereikt hebben. Het zal zijn alsof het geheele eivormige wateroppervlak om de aarde in 24 uur (of 50 minuten meer, van wegen de eigen beweging der maan) (*) Harmonische sphéroïde van de 2e orde. ER EN ТРЕ о. 75 om de aarde wordt rondgesleurd, hetgeen in werkelijkheid het geval niet is; alleen de vorm plant zieh voort, even als men zulks ziet bij golvend water, waar de deelen op dezelfde verticaal blijven liggen, of bij een vlaggelijn,die men in gol- vende beweging brengt. Onder den invloed van bewegingsweer- stand valt het oogenblik van hoogsten waterstand niet samen met het culminatie-oogenblik der maan, maar iets later. Het is door Apams, Mayer, Түхрліл, en Darwin (den zoon van Cuan- LES) opgemerkt, dat door deze wrijving de duur van den dag voortdurend grooter en ten slotte gelijk moet worden aan den synodischen omloopstijd der maan. De verlenging van den sterredag bedraagt na 2000 jaar 0,01197 secunde. Daar de aarde op de maan eveneens eb en vloed veroorzaakt, kan men langs denzelfden weg verklaren , waarom de omwentelings- tijd der maan gelijk is aan haren omloopstijd om de aarde m. a. w. waarom wij steeds dezelfde zijde der maan naar ons toegekeerd zien. In de leerboeken en populaire werken, waarin over het verschijnsel gehandeld wordt, tracht men door eenvoudige voorstellingen het verschijnsel begrijpelijk en tot eigendom van den leerling te maken. Dergelijke voorstellingen heb- ben echter het euvel, dat zij dikwijls onvolledig zijn, daar zij van de zaak geen volkomen interpretatie kunnen geven, met andere woorden, dat zij niet streng wetenschappelijk zijn. Doordat dergelijke verklaringen zoo plausibel schijnen , brengen zij den leerling of lezer in den waan, dat hij er alles van begrijpt, en zoo blijven hem de moeielijkheden van het weten- schappelijk onderzoek verborgen, waardoor oppervlakkigheid bevorderd wordt en een besef van schijngeleerdheid wordt aange- kweekt dat hem op lateren leeftijd geduchte parten kan spelen. Het is tegen een dergelijke populaire oppervlakkige beschouwing over het verschijnsel van eb en vloed dat Dr. Onnen in dit Tijd- schrift (deel XLIV blz. 174—176) een »Opmerking" gemaakt heeft. De gewraakte interpretatie komt voor in Miter, Lehrbuch der Kosmischen Physik, 4te Auflage, 1875, en luidt als volgt: 76 „Ез sei € der Mittelpunt der Erde, L der Mond, so wird der Punkt a der »Erdoberflüche" (het punt, dat de maan in top heeft) »stärker vom Monde an- ^gezogen werden, als C, und wenn a nicht fest mit € verbunden ist, so "wird a mit grosserer Beschleunigung gegen L gravitiren als С, es wird sich sein Streben zeigen a von С zu entfernen. Wenn sich also auf der dem »Monde zugewandten Seite der Erde gerade ein grosser Ocean befindet, so »wird hier das Niveau des Meeres steigen." Hieromtrent zegt Dr. O. Deze voorstelling nu is even onjuist als de bewering uit den ouden tijd, dat het water in een pomp krachtens het horror vacui stijgt en dat de ruimte, die daardoor ontstaat , onmiddellijk aangevuld wordt door het water uit den put. De fout bij de voorstelling van Mürrer zit hierin, dat hij, sprekende van het streven van a om zich van Cte verwijderen, direct zijn conclusie neemt:... »so wird hier das Niveau des Meeres steigen”. Als schakel zou men hiertusschen de halve Mécanique Céleste kunnen invoegen. Ik herinner mij, dat zeker ` Hoogleeraar in de Physica ons op het college, wanneer wijte — haastig met ons »dus” te voorschijn kwamen, gramstorig toe- — : riep: »nog lang niet dus, mijnheer!" Jets dergelijks zou men ` Mürrer eveneens kunnen toeroepen. 3 Dr. Оххех nu wenscht dit hiaat aan te vullen door de volgende, m. i. zeer juiste beschouwing. Hij zegt: de werking der maan bestaat eenvoudig hierin, dat zij de druk- king van het water op den bodem der zee een weinig ver- - mindert en wel met ongeveer 1 m. б. per 10K. б. voor punten, ` die de maan in het zenith hebben. Het omringende water nu ondergaat niet zulk eene groote drukvermindering, en dus moet (volgens eene bekende wet der hydrostatica) het water bij a stijgen, opgeperst door het omringende zwaardere water. () (*) Toevallig lees ik in het October-nummer van » Ciel et Terre" 1884, pag. 382, het navolgende van de hand des Heeren Малнплох van het Obser-. vatoire te Brussel: ‘Tout le monde sait aujourd'hui que le phénomène des marées — :dépend principalement de l'attraction exercée par la Lune sur les eaux 77 De vergelijking met het horror vacui is hier zeer gepast. Bij vloed wordt het water door de maan niet opgetrokken volgens Mürrrn's voorstelling, want dan zouden, zonder meer, ook alle los op aarde staande voorwerpen ten tijde van den maansdoorgang vrij in de lucht moeten zweven; en evenmin wordt, bij het stijgen van water in een pomp, het water op- getrokken; bij beide verschijnselen is een vis a tergo, een ор" drijvende, oppersende kracht aanwezig. Omtrent eb en vloed in den dampkring zegt Mürren: „Eine atmosphärische Fluth wird aber das Barometer steigen machen ..... ‚das Barometer wird uns also Auskunft über das Vorhandensein der atmos- »phärischen Ebbe und Fluth geben." Dr. O. waarschuwt hier eveneens voor een te haastige con- clusie, ofschoon hij te ver gaat met te zeggen, dat de werking der maan het rijzen van den barometer niet kan verklaren, hoewel de door hem opgenoemde secundaire oorzaken: de „de la Terre. Cependant beaucoup de gens, méme parmi les plus instruits, "ignorent absolument la nature réelle de cette influence; on se contente „йе dire que la Lune souléve les eaua et l'on ne remarque pas que cette »prétendue explication ne rend pas compte de l'absence de marées dans sles mers intérieures, les lacs, les étangs, et qu'elle est méme en contradiction »formelle avec le fait bien connu de l'existence de deux marées hautes par ajour, quoique la Lune ne s'élève qu'une seule fois au dessus de Г horizon dans l'intervalle de 24 heures. Cette. notion générale de la Lune qui soulève les eaux de l'océan nex- »plique donc pas le phénomène; elle est méme inexacte, car attraction lu- »naire à la surface de notre globe n'étant moyennant que la trois cent millie- me partie de Vattraetion terrestre, est aussi incapable de vaincre la pesanteur „qui retient les molécules liquides à la surface, qu'un. poids d'un gramme »placé dans le plateau d'une balance est impuissant à soulever un poids de 200 kilogrammes, placé dans l'autre plateau.” Men ziet, dat dit ongeveer gelijkluidend is met Dr. O's SE 78 aswenteling der aarde, de vloedgolf van de zee, waarop de dampkring rust, de opwaartsche beweging van de lucht , waar- door het kwik in den barometer achtereenvolgens de drukking ondervindt van luchtlagen van grootere spankracht, enz. ook het hunne er toe zullen bijdragen. Lartace toch toont duidelijk aan, dat bij de beweging der lucht de niveau-vlakken ter plaatse van het vrije kwik zich zullen verplaatsen, hetgeen met een drukverandering overeenkomt. Ten slotte maakt Dr. Onnen nog opmerkzaam op een kleine correctie, die men aan den afgelezen barometerstand zou moeten aanbrengen, ten gevolge van het veranderlijke gewicht der kwikkolom in den barometer. Het bedrag dier correctie bedraagt iets meer dan 0,005 m. M., een bedrag veel kleiner, dan de nauwkeurigheid, waarmede de dagelijksche barometer- standen, zelfs op goed ingerichte observatoriön , worden afgelezen. De Heer F. N. Kroc, leeraar in de Wis- en Natuurkunde aan het Gymnasium Willem III te Batavia, heeft gemeend in een brochure: »Suspecte geleerdheid en vergrijpen tegen de wetenschap” tegen de voorstelling van Dr. O. te moeten opkomen. In dit vermakelijk boekje wraakt hij ten eerste de vergelijking van Mürrer’s boven medegedeelde interpretatie met het horror vacui en noemt dit een »smadelijke verguizing van de getijtheorie”, alsof de populaire voorstelling van Mürrer en de getijtheorie identiek waren. Na aldus den handschoen voor de getijtheorie te hebben opgenomen, verklaart hij zelf haar voor onvolledig, ` daar hij de eb uit haar niet anders verklaren kan, dan als den normalen stand van het zeewater, komt met een explicatie van den vloed voor den dag, die hij zelf geniaal noemt (pag. 7), geeft vervolgens op pag 9 nog een geheel ander onverwacht effect van de werking der maan op den oceaan ten beste, gaat er alsdan toe over, den invloed der maan op den atmospheer te bespreken, en vindt op pag. 17 door de maan in den dampkring veroorzaakte verschijnselen, maanwinden , waarmede hij vooronderstelt dat sommige licht-, electrische en 79 stormverschijnselen zouden kunnen geéxpliceerd worden; — bespreekt verder de kleine door Dr. Onnen uitgedachte cor- rectie, om, na een meesterachtige peroratie, te eindigen met eenige welgemeende scheldwoorden aan het adres van Dr. ONNEN. Ik zal thans eenige der punten, door den Heer Kx. te berde gebracht, bespreken, om diegenen, die belang in dezen strijd mochten stellen, eenige toelichting te geven. De Heer Kyocu schrijft: Horror vacui beteekent: afkeer van ledige ruimten. Voor dat Galilei de natuurlijke verklaring voor het stijgen van het water bij het pompen had ge- geven, meende men, dat de natuur een afkeer van ledige ruimten had. Als een welbegrepen argument heeft die meening alleen dienst gedaan bij opper- vlakkige en goedgeloovige personen. Denkende menschen hebben zich, bij gebrek aan elk argument, er mede beholpen; want zij zagen wel in, dat het horror vacui met andere verschijnselen in strijd was, en volkomen ontbloot van betoog- en bewijskracht. Het meerendeel van de natuurkundigen dier dagen toonde intusschen geen afkeer voor die bij uitstek zinledige opvat- ting, omdat zij door haar klank geschikt was, en misbruikt werd, om hun gemis aan dieper inzicht voor de profane menigte te verbergen. Het horror vacui verklaarde niets, — althans niets anders, dan dat de geleerden het zelven niet wisten. Dr. O. heeft in de getijtheorie een even groot gemis aan inzicht ontdekt Volgens hem staat zij gelijk met die niets zeggende schijngeleerdheid , dat ` verfoeielijk masker van would-be geleerden. Het horror vacui is een hypothese van ArıstoteLes en heeft als zoodanig dienst gedaan tot aan de ontdekking van den luchtdruk door TonmicELLI; als wij Gauri en Baco tot de denkende menschen mogen rekenen, dan zou ik het boven aan- gehaalde van den Heer Kx. niet gaarne willen onderschrijven. Eigenlijk qualificeert hij alle natuurkundigen tot op Pascar als boerenbedriegers, De waarheid is, dat de menschelijke geest aan de hand van het experimenteel onderzoek, door Baco zoo sterk aanbevolen, tegenover de a-priori-wijs- 80 hegeerte van Aristoteles, zich moeielijk en slechts langzamerhand kon losmaken van zulke diep gewortelde, in onze oogen zoo belachelijke verklaringen. 3 Ik wil er wijders den Heer Kxocu op wijzen, dat het niet 1 GALILEi was, die de natuurlijke verklaring van het opstijgen van het water in een pomp heeft gegeven. Aan GariLEi Wor- - den twee verklaringen toegeschreven van het feit, dat water in een pomp niet hooger kwam, dan tot 18 italiaansche ellen. | De eerste verklaring, welke door Гиват betwijfeld wordt, en bij Pascar in zijne voorrede tot zijn » Traite de Vequlbre des — liqueurs”, 1665, te vinden is, was, dat het horror vacui bij die hoogte zijn grens had. De tweede was deze, dat de zuil water, die in de pomp werd opgetrokken, steeg tot een - hoogte, waarbij zij door haar eigen gewicht brak , evenals een — koord, als het maar lang genoeg was, zou doen. Ik wil | hier nog een andere hypothese van Gatitei aanhalen, om аап te toonen in welke geestelijke duisternis de natuurkundigen dier dagen verkeerden. Hij leidt namelijk den weerstand der lichamen tegen breken af van een »resistentia del vacuo”, wat — ` veel overeenkomst heeft met het horror vacui. Zelfs Pascau verklaarde in zijne »Eixperienees nouvelles — — touchant le vide”, Paris, 1647, het staan blijven van het kwik — in de Torricellische buis door het horror vacui en is eerst na- derhand, na een ernstig onderzoek (het beroemde experiment op den Puy de Dóme) tot de natuurlijke verklaring van het — | verschijnsel gekomen. E Verder wensch ik nog te wijzen op de vermakelijke bestrij- ` ding, die de nieuwe theorie ondervond van den kant der Horror-vacuisten, waarbij zelfs de bescherming van vorstelijke personaadjes voor de arme hypothese werd ingeroepen. E Uit het voorgaande zal blijken, dat de denkende ernstige ^ mannen van die dagen de leer van het horror vacui als een ernstige hypothese huldigden; of zij zooveel andere verschijn- selen kenden, die met het horror vacui in strijd waren, meen ik te mogen betwijfelen, en wij hebben gezien, hoe Guutg 81 zich door zulke met het horror тасш strijdige verschijnselen heenwerkte. (*) | Het komt mij voor, dat de Heer Кх. omtrent deze hypothese eenigszins zijn fantasie heeft laten werken, of zich vergenoegd beeft met uit zijne herinnering op te diepen, wat zijn popu- laire leerboekjes hieromtrent mededeelden. Het ware echter te wenschen, dat iemand, die zich op zulk een hoog stand- punt plaatst en met zulk een autoriteit kritiek uitoefent over een eenvoudige »Opmerking” liet blijken, dat hij zich eerst door kennisneming met de literatuur van het onderwerp op de hoogte had gesteld. Hierboven heb ik reeds uit elkander gezet, dat het niet de getijtheorie was, die Dr. O. met het horror vacui vergeleek , maar wel de voorstelling van Mürrer. Komen wij thans tot de voorstelling, die de Heer Ky. zich maakt van het verschijnsel van eb en vloed, pag. 5—7. Deze vervalt in twee deelen. Hij stelt zich voor, dat onder de aantrekkende werking der maan de watermassa uitge- trokken wordt, even als een elastieke buis, of liever, on- samenhangend wordt, even als een waterstraal, die zich in droppels scheidt. Hij zegt: dit gedeelte der getijtheorie...... namelijk de Knochsche (*) Als voorbeeld van de wonderlijke denkbeelden, die men, ten tijde van de leer van het horror vacui, zich vormde omtrent verschillende natuur- werkingen moge dienen, dat Baco van Verulam in zijn Novum Organon, 1620, voorsloeg: »men moge onderzoeken, welke lichamen door de zwaarte, ^en welke door de lichtheid bewogen worden, welke noeh door de zwaarte, »noch door de lichtheid, welke de grens is van de lichtheid". Zoo on- derscheidt hij 19 soorten van beweging, en daaronder een beweging uit afschuw voor beweging. Wij mogen niet aannemen, dat zulke denkende menschen dergelijke ideeén alleen zouden opperen om tegenover het publiek een schijn van would-be-geleerdheid te bezitten. Ook bij Musschenprork vindt men soortgelijke voor ons zoo belachelijke en onzinnige voorstellingen. 82 SE verklaart alleen de ophooging, de uitrekking van den waterberg, en laat de ophooping, de vermeerdering der watermassa in dien berg, ofopeen — ander punt van het aardoppervlak, onaangeroerd. Evenmin heb ik ergens : | eene wetenschappelijke verklaring aangetroffen, wäarom het water in een groo- ten oceaan wel in staat is tot een golfberg te rijzen, terwijl het in een glas, een vijver ...... ofschoon het onder dezelfde uitrekkende werking verkeert, dd piet rijzen kan: Maar, is de getijtheorie..... lees de Knochsche ige geenszins volledig te noemen......... ik zou haar volkomen valsch noemen; de getijtheorie gaat uit van het physisch geconstateerde feit dat de dichtheid van — water niet verandert (of slechts — per atmospheer volgens proeven van Oerstept en Reexaunr), hetgeen lijnrecht met — kN.’s onderstelling in strijd is. Nu is het mij ook duidelijk, — waarom de Heer Ky. zich de eb niet anders verklaren kan, E dan als den normalen waterstand: hij kan toch moeielijk aan- — | nemen, dat het water samengeperst kan worden tot dubbele dichtheid, of dat twee droppels tegelijk in dezelfde ruimte | gebracht kunnen worden! Neemt men echter, zoo als het. behoort, het volume water als standvastig aan, dan volgt ` de verklaring van de eb van zelf. / Mij dunkt dat, indien de Heer Ky. omtrent de eb en vloed ` Larrace had nageslagen, of Tuomson en Tair's Natural Philo- _ sophy, met andere woorden, het onderwerp in studie had ge- nomen, hij zulke onzinnige theorieén niet zou hebben kun- nen neerschrijven of zulke verklaringen van onwetendheid, waarom in een glas wijn geen golfberg ontstaat, niet zou heb- E ben afgelegd. Hij zou dan in de Mécanique céleste, 1° partie, — Livre IV, Tome 2, Blz. 254, de volgende verklaring van LAPLACE | gelezen hebben: d »Plus une mer est vaste, plus les phénoménes des marées. »doivent étre sensibles. Dans une masse fluide, les impressions »que reçoit chaque molécule se communiquent à la masse »enliére; c'est par là que l'action du Soleil, qui est insensible 85 »sur une molécule isolée, produit sur l'océan des effets remar- »quables, et c'est la raison pour laquelle le flux et le reflux »sont insensibles dans les lacs et dans les petites mers, telles »que la mer Noire et la mer Caspienne.” In het tweede gedéelte der voorstelling door den Heer Ks. omtrent de maanwerking (nu gebruikt hij dit woord zelf, terwijl hij het Dn. Oxsen zoo kwalijk neemt op pag. 8 zijner brochure, dat hij daarin aanleiding vindt om Dn. О, van voor- bedachte oneerlijkheid te beschuldigen), wijst hij op een ander effeet van onzen satelliet (pag. 9): Door de maanwerking wordt ook het zeewater langs het vaste aardopper- vlak verplaatst. Dit is wel de voornaamste uitwerking. zegt hij, en schat de verhouding van de belangrijkheid van het tweede deel zijner verklaring tot het eerste als 127 tot 1, m. a. w. hij voert maanstroomingen in. Vooreerst zij opgemerkt, dat nog nooit zulke maanstroomingen zijn opgemerkt, zelfs niet door Maury, dien bewonderenswaardigen beschrijver van de zee. Dat zij theoretisch bestaan is duidelijk. Zij moeten veroorzaakt worden door den horizontalen component van de geheele aantrekkingskracht der maan. Omtrent de grootte dier ` kracht kan men een en ander vinden in Тномѕох en Tait, Theoretische physik, 1e Band, 2° deel, pag. 575 van de duit- sche vertaling van Hen. Terwijl de Heer Kx. berekent, dat die kracht het grootst is op punten, voor welke de maans- zenithsafstand is 90°, blijkt daaruit, dat die werking voor punten, voor welke de maan 45° boven den horizon staat, een maximum is, terwijl zij op de door den Heer Ky. aangegeven plaatsen noodzakelijk nul moet zijn, hetgeen natuurlijk geen kleine verandering in dergelijke beschouwingen moet teweeg- brengen. De grootte dier kracht is voor dien maximumgordel een twaalfmillioenste van de grootte der zwaartekracht. Deze laatste geeft een versnelling aan de lichamen — 9,8 M. ongeveer; de bovengenoemde kracht slechts | van dat bedrag, zijn- de 0,0008 millimeter per sec. , welk bedrag door weerstanden 84 en cohaesie nog sterk verminderd wordt. De Heer Kw. be- rekent die snelheid op 1 M. in de seconde en komt dan nog eens op de proppen met zijn onzinnige »uitrekking van den - oceaan in iedere laag en van laag op laag, dat is, in hori- zontale en in verticale richting". Het is treurig zulke dingen geschreven te zien door iemand, die geroepen is wis- en natuur- kunde te onderwijzen aan een instelling van middelbaar on- derwijs in de hoofdstad van Nederlandsch Indié. Dat hij het niet weet is niets, maar dat hij, bij zulk een hevige be- strijding van eene »Opmerking” door een zijner collega’s ge- maakt, zelf zoo lichtvaardig theorién opwerpt, die kant nog wal raken en daarbij vooronderstellingen maakt, die geheelin strijd zijn met het experiment en met de ervaring, dit is, m. i. zeer te berispen. 2 De door den Heer Kx. O. schat dit globaal op 1 m. G. op 10 K. G., de Heer Kx. op 51 m. G. per 10 K. G. en schrijft daarbij: Maar meer bedekt, ofschoon niet minder dwaas, is de tweestrijd der ` onwetendheid, die aan het licht komt door de krachtswaarde in het ver- band, waarin zij door hem (Dm. 0.) gebezigd is...... Hierdoor levert hij het bewijs, dat fhij niet weet op welke wijze die krachtswaarde te vinden is. e De waarheid is, dat het getal 51 m. G. op 10 K. G. geldt _ voor het geval, dat de vaste massa van de aarde onbewegelijk | was en dat dus alleen het water de aantrekkende werking der maan ondervond, hetgeen het geval niet is. In de vooronder- 85 stelling, dat beide hemellichamen banen om hun gemeenschap- pelijk zwaartepunt beschrijven, is de vermindering der zwaarte- Kracht in punten, die de maan in het zenith en in het nadir hebben, — dering der zwaartekracht in punten, waar de maan in den ; — of 0,6 m. G. per 10 K. G., dus de ge- heele afwisseling, die de schijnbare zwaartekracht ondergaat, ongeveer 1,7 m. G. per 10 К. G. (zie Тномѕох en Tarr, t. a. p. pag. 575). Deze uitkomst stemt overeen met die van Dr. Onnen, terwijl de Knochsche geldt voor een geval, dat niemand in zijn hoofd zal krijgen, om te gaan behandelen. Hij eindigt dit deel zijner beschouwingen over eb en vloed en maanstroomingen in de zee met de volgende tirade: dus 1,1 m. G. per 10 K. G. en de uermeer- horizon staat Men denke zich .......... een mensch met gezonde hersenen, die uitgaat om vloedgolven op te persen bij een verplaatsbaren, terugwijkenden zeebodem! De maanwerking, die slechts 1 m. G. per 10 K. G. gewichts- "verlies veroorzaakt, — ook aan de hersenen, — is toch in alle opzichten won- derbaarlijk ! Het is evenwel te hopen. dat Dr. O. zulke wonderwerkingen niet meer in het openbaar zal vertoonen. | Het laffe en flauwe in deze tirade voorbijgaande, wensch ik nog even op dien verplaatsbaren, terugwijkenden zeebodem de aandacht te vestigen. Wil hij niet aan de voorplanting der drukking door eene vloeistof gelooven, hij neme plaats op de banken van den 5*? cursus H. B. S. en lette aandachtig op de experimenteele toelichting van dit eerste gedeelte der wet van Pascar; maar het kan hem toch niet moeielijk vallen om met behulp van een kleine teekening te zien. dat de aardbol, ter weerszijden even sterk gedrukt, geen verplaatsing zal ondergaan, of een onmeetbaar kleine ten gevolge van het verschil in aantrekking op de naar de maan toe-en van haar afgekeerde zijde. Op pag. 16 en 17 over de varatién in barometerstand spre- kende, ten gevolge van den maansinvloed, stelt de Heer Kw. 86 ons plotseling in kennis met »geregelde maanwinden" op dezelfde wijze ontstaan als de bovengenoemde inaanstroomingen , in een noot de naive vraag stellende, of die maanwinden ook oorzaak zijn kunnen van sommige licht-, electrische en stormverschijn- selen (!) in de luchtlagen die zij doorloopen, de beantwoording dier vraag (natuurlijk) aan anderen overlatende. З Hij berekent de. snelheid dier maanwinden ор 20 M. per seconde. Hebt gij, lezer, wel eens iets gemerkt in de tropen van eea storm, die vier keer per dag waait, en even sterk is als een storm, die boomen in hun geheel beweegt? Zoo niet, waarom toetst de Heer Kx. dan zijn hypothese of liever zijne conclusién niet aan deze gemakkelijk te maken ervaring? Die waarheid is, dat deze maanwinden ten gevolge van de bovengenoemde horizontale ontbondene een maximumsnelheid kunnen bereiken van dezelfde orde van grootte, als ik hier boven voor de maanstroomingen heb opgegeven. Verder ver- klaart de Heer Ky. zeer ex cathedra, dat de passaatwinden te uitsluitend aan de zonnewerking worden toegeschreven. Die maanwinden zijn weer niet te verwarren met de lucht- stroomingen, die zouden moeten ontstaan ten gevolge van de periodieke verandering van den verticalen component. Met | | het oog op deze zegt Larracr, Mée. Cél. deel П pag. 515, па - behoorlijke mathematische ontwikkeling: »d'oú Роп peut gé- - »néralement conclure, que les vents alisés ne sont point dus »à l'attraction du Soleil et de la Lune sur l'atmosphére." Voor de snelheid van dien wind vindt Larrace 0,07552 M. als de maximumwaarde. Zulk een snelheid wordt door de “4 meteorologen gerekend tot windstilte , waarbij de rook bijna lood- recht omhoog stijgt. De Knochsche maanwind is nog 100000 maal zwakker, en hierdoor wil hij licht-, electrische en storm- verschijnselen verklaren. Welk een oppervlakkigheid ! Wij zullen dus voorloopig de geregelde maanwinden van die explicatie verre houden; evenmin zullen de astronomen en mete- orologen gevolg geven aan de uitnoodiging van den Heer Кхосн, om de vereischte wiskundige berekeningen te maken, die 87 (steunende op zijn aanwijzingen) tot nauwkeuriger grondslagen voor natuurkundige waarnemingen in den oceaan en in den dampkring zullen leiden. Ook geloof ik, dat weinig genees- kundigen en phvsiologen hun aandacht zullen schenken aan de Knochsche vooronderstelling, die hij slechts schoorvoetend maakt, namelijk : ..dat de vochten en gassen in het lichaam door de maansaantrekking in een gewijzigden bewegingstoestand kunnen geraken, terwijl het lichaam zel in de aswenteling der vaste aardkorst blijft deelen. Waar weeke organen of dunne wanden en vliezen, geruimen tijd achtereen en in denzelfden stand, zulke bewegingsveranderingen moeten beletten, wil het mij toeschijnen, dat de reactie op het geheele gestel niet kan uitblijven. Deskundigen mogen uitmaken of dit al dan niet plaats heeft. Wij hebben er eens hartelijk om gelachen ! Ten slotte bespreekt hij nog, wederom met weinig kennis van zaken, de bovengenoemde kleine correctie van Dr. О. voor den barometerstand, om te eindigen met twee pagina’s vol van de hevigste en onhebbelijkste invectieven aan het adres van Dr. O. Zal ik hier dit weinig loffelijk voorbeeld volgen, of alleen zijn laatste pagina’s — maar nu aan zijn adres — hier laten afdrukken? Ik zal er mij voor wachten, doch ik wiler hier op wijzen, hoe hij, Dr. Ө. aanvallende over ееп »Opmerking”, die de getijtheorie van Larrace geheel onaange- roerd laat, en een correctie kwalijk nemende, die buiten de grens der waarnemingen staat, zelf bewijst: 1°. historisch te dwalen; 2°, hypothesen uit vroeger tijd, hoe belachelijk ook in onze oogen, niet uit het standpunt van de natuuronderzoekers. dier tijden te kunnen beoordeelen : | 3^. niet op de hoogte te zijn van de zaak, die hij verdedi- gen wil, met name het werk van Laptace, tot wiens ver- dediger hij zich opwerpt, zelf niet gelezen te hebben ; 4?. door ondoordachte redeneeringen en door gebruik te maken van onderstellingen, die met de waarheid in strijd zijn, 88 te coneludeeren tot het bestaan van natuurverschijnselen, die een enkele oogopslag ons leert, dat niet bestaan. » Science is modest", en ook een echt wetenschappelijk man is bescheiden, wel overtuigd, dat al zijn weten relatief en met moeite van dwaalwegen af te houden is en gunt aan de opiniën van anderen gaarne een plaats naast eigene. De Heer Кхосн is daarvan nog verre verwijderd; de weg daarheen wordt ons niet gewezen door a priori-phantasie of door leer- boekjes, maar door de nauwgezette, moeielijke studie van het- geen gedaan is door de corypheën onzer wetenschap, geleid aan de hand der nimmer falende »disciplina mathematica.” Batavia, Januari, 1885. VERSLAG VAN EEN BEZOEK AAN DEN VULKAAN ,MERAPI" IN NOVEMBER 1884, DOOR A. STOOP, Ingenieur bij het Mijnwezen. Den 10%" November reisde ik naar Seloh, den 11%" d.a. у. bracht ik een bezoek aan den Merapikrater. Belangrijke veranderingen werden niet waargenomen. De vulkaan rookte den 10°" en 11% November meer dan bij mijn voorgaande tochten, de eerste tocht in Mei l.l. uitge- zonderd. De rook ontspringt uit de kruin en nabij de zaklijn, merk- waardigerwijze echter alleen uit het westelijke deel van de prop, het deel dus dat nog in beweging is (zie het voorgaande rapport) (!). Weder werd sinds 25 September een geringe rijzing (0,41 M. ) van het westelijk deel der prop geconstateerd, het oostelijke en kleniste deel bleek volkomen op zijn plaats gebleven te zijn. Kén der punten van de prop, waarvan telkenmale de hoogte gemeten wordt, was verdwenen, ten bewijze, dat nog voort- durend afstortingen plaats hebben. (1) Dit rapport, dd. September 1884, is niet aan de Directie der Na- tuurkundige Vereeniging ter opname in het Tijdschrift toegezonden. “Rep. 90 Ik trachtte verder een punt tot klaarheid te brengen, dat in verband met den tegenwoordigen toestand van den »Merapi’’ niet van belang ontbloot is, de vraag namelijk hoe de kolossale ravijnen op zijn bovenhelling ontstaan zijn, die volgens Junanuun op geen enkelen vulkaan van Java in zulk een ontwikkeling worden aangetroffen. : Zij zijn in hoofdzaak zes in getal; westelijk beginnende en over noorden tot oosten vervolgende vindt men de djoerang Belongkeng, dj. Randjang (Apoe), dj. Krawa ~ (Djoewé), dj. Gandoel, dj. Opak en dj. Elle. De ravijnen zijn gescheiden door uiterst steile ruggen, die zoo scherp toeloopen, dat de voet er nauwelijks plaats op vindt. Op het eerste gezicht maken zij den indruk door scheuring des vulkaans ontstaan te zijn, en is dit het geval, dan zou steeds de vrees voor herhaling van dit verschijnsel gewettigd blijven. Tegenwoordig vooral, nu men aannemen moet, dat de krater- pijp van den »Merapi" tot nabij haar monding met vloeibare lava is gevuld, zou de druk dezer lavakolom allicht een nieuwe scheur in het leven kunnen roepen of een der ouden heropenen, — waaruit zich met geweld de lava zou ontlasten. Junsnunn reeds behandelt uitvoerig het ontstaan dezer ravijnen, _ maar komt tot geen bepaald besluit. Hij merkt op, dat de steile ruggen, die de ravijnen scheiden, overal, waar zij ont- bloot zijn, blijken te bestaan uit een aantal — lavastroomen , waarvan telkens de-bovenlig- | | gende bij de onderliggende terugspringt, | aldus terrassen vormende met een zeer smal bovenvlak (zie de nevenstaande schets der dwarsdoorsnede). Deze lavastroomen volgen de steile helling van den vulkaan en vertoonen overal een prismatische afzondering , door scheuren ` ` loodrecht op het vlak dier stroomen gericht. —Juwcuvuw zegt, | ried: SAT S Е PRA esi ae dat de lavastroomen niet op deze wijze over elkaar konden ' - vloeien, indien toen ter tijde de ravijnen aan weerszijden — 91 reeds bestonden. Er moet daarom erosie in het spel geweest zijn, doch hij acht het onmogelijk, dat afgronden van 500 voeten diepte als de djoerang Gandoel door enkele werking van het water in de hardste lava kunnen worden uitgehold. Јохевонх meent daarom, dat het ontstaan dier ravijnen minstens door aardbevingen moet bevorderd zijn en zij dus in een ge- combineerde werking van het water en vulkanische krachten hun oorsprong vinden. Het onderzoek, op mijn vorige tochten en speciaal gedurende mijn laatste bezoek in den djoerang Gandoel ingesteld, heeft mij tot een andere m. i. bevredigende verklaring voor het ont- staan van bovenbedoelde ravijnen gebracht. Het is mij namelijk gebleken, dat de bergruggen geenszins alleen uit lavastroomen bestaan, die over elkaar zijn gevloeid, maar dat zij zijn op- gebouwd uit lavastroomen, die telkens met lagen van losse producten afwisselen. Die losse lagen zijn zijdwaarts gewoonlijk onder hun natuurlijk talud bijgestort en dikwijls min of meer begroeid, zoodat zij van de kale, verticale lavawanden zelfs op een afstand zeer wel te onderscheiden zijn.. Verder merkte ik op, dat aan beide zijden van den djoerang Gandoel nauwkeurig dezelfde afwisseling van lava en losse lagen voorkomt en de correspon- deerende lagen uitstekend terug te vinden zijn. Er bestaat dus geen twijfel, dat vroeger alle lagen door den dj. Gandoel heen met elkaar verbonden waren. Een doorsnede door den — dj. Gandoel vertoont dus — de nevenstaande figuur. ` Мех deze wetenschap ge- = wapend bestaat er geen bezwaar meer, het ontstaan van den dj. Gandoel en daarmede ook van de andere diepe ravijnen van den Merapi door de enkele werking van atmo- spherisch water te verklaren, al zijn harde lavastroomen van 10 M. en 15 M. dikte verbroken en opgeruimd. 93 Voordat de ravijnen bestonden was de Merapi samengesteld uit afwisselende mantels of sectoren van lava en losse vulka- — nische uitwerpselen; het regenwater zocht toen bij voorkeur zijn weg in de lengteplooien van den vulkaan. Zoodra het ` de bovenste losse laag had uitgespoeld stuitte het op harde lava; de vele scheuren in deze lava echter gaven doorgang | aan het water tot het een diepere losse laag bereikte. Daarin bewoog het zich voor een groot deel naar beneden en het nam, van onder te beginnen, het losse materiaal mede naar de vlakte. De lava, die daar boven lag, werd teu slotte zoodanig ondermijnd, dat zij instortte en zich in losse blokken verdeelde 1 overeenkomstig de prismatische afzondering van het gesteente. й Dat deze losse blokken verder naar beneden getransporteerd werden door het water, zal niemand verwonderen, die de sterke hellingen der ravijnen van den Merapi kent. Op dezelfde wijze werd een dieper gelegen lavastroom en _ losse laag opgeruimd, tot ten slotte de ravijnen ontstonden , die 1 zich nu aan den Merapi als even zoovele scheuren in den vul- - kaanmantel vertoonen. Ü Vulkanische krachten zijn dus aan de vorming der ravijne vreemd en men mag dus aannemen, dat de vulkaan Merap WE CR En verschijnselen , als zijdelingsche lava-uitstroomingen , parasitische_ kraters, etc. ontstaan, die ор den Etna bijv. bijna iedere eruptie begeleiden. SAMARANG, 16 November, 1884. INHOUD си : WAN DE к UE van Deel ХІҮ, 2 ` Sean der See van de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging Ec : in Ned.-Indié op 1 Jánuari 1 : E ad | Levensschets. van Dr. р. А. han dt i. A. C. бош Bü lage A. Brief van ALEXANDER VON Номвогот aan “den _ Gouverneur-Generaal С. Е. Pant Ў ` Meteorological Observations at Batavia”. .- Seen EES s s 1 ch observatorium | te Batavia E B. Brief van ALEXANDER VON Hm aan ‘Colonel | Bijlage с. Вх" D pres m of TS Magnetic and Bijdrage D. Antwoord op de vragen, eier door gës Heer R. E Verslag } yan een eg aan den Vulkaan : > Ceci ‘in November 1884 T door A. ш шта” D EU IU NATUURKUNDIG TIJDSCHRIFT VOOR NEDERLANDSCH- INDIË | UITGEGEVEN DOOR bE KONINKLIJKE ЖОО VEREENIGING NEDERLANDSCH-INDIÉ. ONDER REDACTIE YAN CO Dr H ONNEN - em DEEL XLV. Tweede Aflevering. _ | ACHTSTE SERIE. - DEEL VL Y ABLEVERING 2 и Sr 2 ERNST & Co. ^ NOG IETS OVER DE VERKLARING VAN HET VERSCHIJNSEL VAN EB EN VLOED. . DOOR A. P. MELCHIOR, INGENIEUR. Toen ik een jaar geleden mij bezig hield met de studie van het verschijnsel van Eb en Vloed, zooals het zich te Batavia voor- doet, (') was de theoretische verklaring van het verschijnsel der getijen in het algemeen voor mij een zaak van ondergeschikt belang. Ik. bepaalde mij er toen toe om aan te wijzen, welke de gang der getijen te Batavia is en toonde daarbij aan, dat die gang geenszins onregelmatig genoemd mag worden, daar de water- stand steeds tot op enkele centimeters na vooraf door bere- kening kan worden bepaald. Ik wees er verder op, hoe de onregelmatigheden, die zich schijnbaar in de getijen te Batavia voordoen , zooals het optreden nu eens van één, dan eens van twee getijen in het etmaal en de veranderlijkheid van den maansouderdom, waarbij de springtijen invallen, een gevolg zijn van den overwegenden invloed, welke de declinaties van Zon en Maan op den gang van het gelij uitoefenen en waagde het eene veronderstelling uit te spreken, waardoor zou kunnen worden verklaard , waar- om de invloed der declinatie, welke in Europa nauwelijks opgemerkt wordt, in den Indischen Archipel zoo groot is. Daarbij dienden de resultaten van de zuiver theoretische be- schouwingen over de getijen mij tot leiddraad , maar de eigenlijke (1) De resultaten van dien arbeid zijn sedert gepubliceerd in het Tijd- schrift van de Afdeeling Ned. Indië van het Koninklijk Instituut van Ingenieurs, jaargang 1883—84. 7 94 verklaring van het verschijnsel bleef onbesproken. Het ligt evenwel voor de hand, dat ik toen wel getracht heb mij eene duidelijke voorstelling van de eigenlijke oorzaak te vormen en naar aanleiding daarvan eenige berekeningen heb ingesteld, welke echter door mij in het boven bedoelde, in het Ingenieurs- tijdschrift geplaatste artikel niet werden opgenomen. Toen onlangs in het Tijdschrift der Natuurkundige Vereeniging in Nederlandsch-Indié, Deel XLIV, aflevering 2, blz. 174, eene korte beschouwing over die zelfde kwestie verscheen , afkomstig van de hand van Dr. H. Onnen, bleek mij dat boven bedoelde berekeningen in dat tijdschrift meer op hunne plaats zouden zijn. De aanleiding om ze ter opname daarin aan te bieden vind ik echter in eene onlangs uitgekomen brochure (*), waarin het artikeltje van Dr. O. op de meest heftige wijze wordt afgekeurd en waarin over de bedoelde kwestie tal van beschouwingen voorkomen, welke m. i. haren titel » Vergrijpen m de weten- schap" met het volste ой dragen. Mijne bedoeling is, eerst de verklaring van het Ка van eb en vloed meer uitvoerig uiteen te zetten, dan Dr. gedaan heeft, en daarna een aantal onjuistheden in de brochure van den heer K. aan te wijzen. Alle in dat geschrift voorkomend dwalingen zullen echter door mij niet worden besproken, daar de redeneeringen van den heer K. mij niet altijd duidelijk waren. Indien men ergens eene beschouwing ontmoet, welke men niet begrijpt, dan kan dat aan drie verschillende oorzaken worden toe-. geschreven. Ten eerste kan de oorzaak gelegen zijn in eene mindere bevattelijkheid van den lezer. In de tweede plaats kan het zijn, dat de op zich zelf zeer juiste beschouwingen van den schrijver door eene minder duide- lijke wijze van voorstelling moeielijk te volgen zijn. Eindelijk is het mogelijk, dat die beschouwingen zoo zonderling zijn, (1) Suspecte geleerdheid en vergrijpen tegen de wetenschap door F. N. Kxocu, Leeraar in de Wis- en Natuurkunde aan het Gymnasium Willem ul. Batavia. Ocivie & C°. 1884. 95 dat het als het ware aan een bloot toeval is toe te schrijven , indien het den lezer gelukt, den draad van de redeneering van den schrijver te vatten. Ik beweer volstrekt niet, dat, toen ik de brochure van den heer K. bestudeerde, het eerste geval zich niet zal hebben voor- gedaan. Immers de Mechanica is voor mij niet het vak van studie, waarmede ik mij vóór elke andere wetenschap heb bezig te houden; ik moet bijv. erkennen, dat ik de Mécanique céleste van LarracE nimmer in handen heb gehad. Dat de tweede veronderstelling soms verwezenlijkt werd, acht ik niet onmogelijk, doch, dat het derde geval zich soms voordeed, daaromtrent heb ik zekerheid. Ik heb hier op het oog, hetgeen door den heer K. op bladz. 11 en 12 zijner brochure wordt medegedeeld over eene beweerde af helling van het aardoppervlak van den equator naar de polen toe. De daar ontwikkelde beschouwingen zijn zoo zonderling en verraden zulk een gebrek aan inzicht in de grondbegrippen der Mechanica of wel aan nadenken, dat ik mij ontslagen heb geacht van de taak om te trachten alle redeneeringen van den heer K. te doorgronden. Reeds in de oudheid is het verband tusschen het periodiek rijzen en dalen van den zeespiegel en “den stand der maan opgemerkt. Newrox is de eerste geweest, die dat verband op wiskundige gronden verklaarde. Hij beschouwde de aarde als zuiver bolvormig, en geheel omgeven door eene vloeistof van dezelfde dichtheid als de vaste aardmassa en veronderstel- de, dat de watermassa op elk oogenblik den evenwichtsstand aannam, voortvloeiende uit de aantrekkende werkingen der verschillende hemellichamen. Hij toonde aan, dat het oor- spronkelijk veronderstelde bolvormig oppervlak der zee onder den invloed van de aantrekking der maan ongeveer de gedaante zal aannemen van eene omwentelings-ellipsoide, waarvan de lange as gelegen is in de lijn, die de middelpunten van aarde en maan verbindt. 96 In het punt op aarde, waar de maan in het zenith staat en in het daar tegenover liggende punt zal de waterspiegel zich tot zijn hoogsten stand verheffen, daarentegen zal hij tot den laagsten stand dalen op die plaatsen, welke 90? van de beide bedoelde punten verwijderd zijn. Daar Newton aannam, dat steeds de evenwichtstoestand intreedt, kon hij de aswenteling der aarde buiten beschouwing laten. De bedoelde aanname is evenwel, nog afgescheiden van de aanwezigheid van landmassa's, welke de watervlakten van elkander scheiden, niet juist. Daar ten gevolge van de aswenteling de bedoelde evenwichts- toestand elk oogenblik een andere wordt, kan hij niet wor- den bereikt zonder eene strooming in het water. Om aan dien stroom eene zekere snelheid te geven en de wrijvingsweerstan- den te overwinnen moet de bewegende kracht een zekeren tijd aanhouden en een zeker bedrag bereiken. Vandaar, dat op het oogenblik, waarop de evenwichts- toestand zou moeten intreden, die stand nog niet is bereikt, terwijl de eenmaal opgewekte stroom in het water nog eenigen tijd blijft aanhouden, nadat het bedoelde oogenblik is voorbij- gegaan. Derhalve zou, ook al ware de aarde geheel door water omgeven, het oogenblik van hoogwater niet samenvallen met dat, waarop de maan (of de zon) door den meridiaan gaat. Op grond van dergelijke beschouwingen heeft Larracr in zijne ` Mécanique céleste de getijtheorie nader ontwikkeld, daarbij de aswenteling der aarde in aanmerking nemende. Volgens hetgeen daaromtrent voorkomt in het bekende werk van Ново Lentz »Ueber Ebbe und Fluth des Meeres” leverden echter die berekeningen geene volkomen afdoende resultaten op. De theorie van Larrace, wien geene andere geregelde getij-waarnemingen dan die te Brest ten dienste stonden , is wel in overeenstemming met de waarnemingen daar ter plaatse, maar op andere punten, waar de getijen op eene andere wijze door plaatselijke omstandigheden worden geïnfluenceerd, doen zich verschijnselen voor, welke volgens die theorie moeielijk te verklaren zijn. 97 . In. alle werken, welke dit onderwerp niet tot in détails behandelen, wordt alleen de meer eenvoudig theorie van Newton ontwikkeld; diens beschouwingen maken nog steeds den grond- slag van de verklaring der getijen uit. Ook in het door Dr. O. aangehaalde werk Lehrbuch der kosmischen Physik van Mütter wordt, naar het schijnt, alleen die theorie ontwikkeld, in elk geval wordt alleen die theorie door Dr. O. besproken. Waar dus de heer K. er Dr. O. een verwijt van maakt, dat deze zich bepaald heeft tot hetgeen hij noemt het eerste gedeelte der getij-theorie, is hij onbillijk. Want het kan de bedoeling van Dr. O. niet geweest zijn om in het drietal biadzijden, welke hij aan het onderwerp gewijd heeft, een volledig overzicht van de getij-theorie te geven. Zijn voornemen was blijkbaar alleen, om te wijzen op het onduidelijke van de verklaring, die daarvan in de meeste leer- boeken gegeven wordt. Dat nu die verklaring aan duidelijkheid inderdaad te wenschen overlaat, daaromtrent ben ik het met Dr. O. geheel eens. Hoe anders het verschijnsel te verklaren, dat zoo weinig personen eene duidelijke voorstelling hebben van de reden, waarom zich ook aan de van de maan afgekeerde zijde der aarde een vloedgolf vormt? Wanneer bijv. een oningewijde in het leerboek van Mürrer leest, dat een waterdeeltje, gelegen aan de van de maan afgekeerde zijde der aarde minder sterk dan het middelpunt der aarde naar de таап gravitirt, dan zal hij, ook al heeft hij ingezien , waarom de aantrekking der maan zich daar minder sterk moet doen gevoelen, allicht in de verzoeking komen om te meenen, dat dit waterdeeltje, vooral indien steeds dezelfde zijde der aarde naar de maan was toegekeerd, zich steeds verder van de aarde zal verwijderen. En al gelooft hij, dat de aantrekking der aarde zich daartegen verzet, dan zal het hem toch nog niet duidelijk zijn, waarom die verwijdering aan eene bepaalde grens is gebonden en in geen geval zal hij inzien, hoe die grens onder cijfers kan worden gebracht. 98 Eene meer duidelijke verklaring is dus geenszins overbodig; ik wil eene poging wagen om die te geven, al zal daarbij, gelijk van zelf spreekt, niets nieuws worden meegedeeld. Bij de volgende beschouwingen over de beweging van aarde en maan zal meermalen worden gesproken over de wenteling der aarde. In het dagelijksch leven is men gewoon te veronderstellen, ` dat de таап om de aarde wentelt en daarbij de aarde stilstaat. Doch die voorstelling is niet juist, daar bij de wenteling van aarde en шаап de draaiing plaats heeft om het gemeenschap- pelijk zwaartepunt. Omdat de massa der aarde veel grooter is dan die der maan, ligt dat zwaartepunt veel dichter bij het middelpunt der aarde dan bij dat der maan. Het ligt zelfs niet buiten het oppervlak der aarde; van daar dat, wanneer men de verplaatsing in de hemelruimte op het oog heeft, de aarde door die wenteling nagenoeg geene verplaatsing ondergaat en de draaiing op weinig na om het middelpunt der aarde plaats heeft. Ik zal uitgaan van eenige vereenvoudigende veronderstellingen en daartoe aannemen, dat de aarde geheel vloeibaar is en dat hare gedaante, indien de getijwerking niet bestond, eene zuiver bolvormige zou wezen en zal nagaan, welke verandering die gedaante onder den invloed van de aantrekking der maan moet ondergaan, opdat de evenwichtstoestand aanwezig zij. Verder wordt verondersteld, dat de maan zich in het vlak van den equator bevindt en dat de baan, welke aarde en maan om elkander beschrijven, eene cirkelvormige gedaante heeft in plaats van, zooals in werkelijkheid bei geval is, die van een ellips, welke slechts weinig van een cirkel verschilt. De zwaartekracht is in staat om aan een deeltje, dat aan de oppervlakte der aarde in den equator is geplaatst, eene versnelling mede te deelen van 9,7806 M. in de seconde. Hierbij moet in aanmerking worden genomen, dat de aan — 99 trekkingskracht der aarde daarbij wordt tegengewerkt door de middelpuntvliedende kracht, welke een gevolg is van de aswen- teling der aarde en die op zich zelf in staat is om aan het deeltje eene versnelling van 0,0557 M. in de seconde mede te deelen. 