VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
‘Gy zult onger ons geen laetdunkende Nimfen aentreffen , de de ondeugd verftandig maekt,en kunst en optooizel (сћооп {оеп weezen ; welke zich onderling met de grootfte vriend- fchapsblyken kusfchen en omhelzen, en zich echter in 'т bin- nenst haeten ; verrukt door opfmuk en goud, en by verdien- fen blind; by gekken alleen verliefd; de verftandigen fmaed- Tyk bejegenende; zich ontydig ftuursch aenftellende; ontydig vrolyk (chertzénde; gevaerlyk voor den goeden naem, maer niet voor de harten. „Hier word de bekoorlykheid van Philene alleen luister- by. gezet door de onfchuld, wier waerdy zelfs laege zielen treft: zal, bevryd van dwang, aen onze zyde lagchen, еп, bloeiend als de Mey, de Lente fchooner maeken. Wanneer de heldre maen in fille majefteit zachtelyk uit de fchemering der avondwolken treed, dan zullen wy vergenoegd het don- kre veld doorwandelen ; de kalmte der ziele zal die van het dal gelyk weezen, ': welk door den (Шеп daeuw, zacht ne- derdaelende , verkoeld word, terwyl! een zoele westewind Мейук door de ftruiken (peelt. Dan zullen onze oogen door een zoete Duimering gelooken worden; wy zullen, in den droom zelfs, ’t geluk der deugd fmaeken; terwyl, in de ftad, een Damokles den (аер vergeefsch zoekt, den nacht , bet zachte bed, doch meêr zich zelven verwenscht, wanneer een akelig tafrecl van uitgevoerde fchelmftukken zieh aen 2упе ziel vertoont; zyn vriend, dien hy verraeden heeft; de Jeugd, vëmoed en dwaesheid onderdrukken, еп die, elve, naer den vertoornden hemel verzucht; les verfchrikt hem; de dag verdooft de zinnen; by nacht, den Rigter niet ontvlieden, die in leeft, hem, als hy ontwaekt, -het paleis tot п de waereld tot eene hel, maekt. fchaduwen voor Auroraes blikken vlieden , wekt des vrolyke (chalmelen, die, door de fcheme- rem MAER ’T LAND. 267 rende, еп van daeuw nog Zwangre lacht, de blyde kudden paer het gekoelde dal lokt; terwyl, in de ftad, de Kliënten, met verwarde Боореп , ooftuimig , met ootmoed naer ’t huis van Mopfus ylen ‚ eer de ryke dwaes zich afgemat ор ’t rust- bed ufcftrekt, en de bezigheden vervloekt, nadien теп hem ; terwyl? Nomentanus aldder, zodra de dag een’ aenvang neemt, nieuw optooizel, nieuwe geneugten, en nieuwe dwaesheid uitdenkt; terwyl de vlytige Bavus aldaer den herboren dag verwenscht, omdat de zelve het rym niet geeft, "dat, bg nag wettig Zoekt; terwyl de Stervelingen zich door nieuwen waen afllooven, waer door rust, geluk, еп wys- - heid tevens den nacht ontvligden, Ze zyn de goederen waer. dig, waer om zy zich vermoeien; die goederen, welke niet dan (mart en berouw na zich Пеереп, · 7 Г Hier zal де vluchtige tyd ongemerkt vaort(nellen , wy zul- len geluk en rust flechts in ons zelven vinden.. De beuzelin- gen zyn voor de Grooten deezer waereld; voor ons is de na- tuur, de hemel, en dit veld gefchikt. Laet ons het ernsthaf- tige der wysheid met vrolyke Ícherts vereenigen, er? wezenlyk gelukkig zyn , als. Vorften gelukkig fchynen. - Je alles, wat het hart der Sterveliogen be ‚ wel één’ treurigen nacht, wel ééne zucht waerdig! De vreugd, die wy zwoegend bejaefen, is naby ons; hier beneden gelukkig te Zyn, is by my zyn geluk te erkennen, Doch wie kent zyn geluk? Waer leeft de Wyze, die, in zich zelven beflooten, de waereld ontbeeren kan? ,, Hier is hy,” roept Thrale, „ik » kan de waereld misfchen; de menfchen zouden goed zyn, „…'als zy geen zetten waren. + ganfche waereld dwaelt; ik ‚ben alleen verftandig; ik leef voor my alleen; on beb ge- vm псер ach my zelven. Laet de geheele Stad geduurig met » my den fpot dryven ; mien kam het onmooglyk allen naer ‚> den zin maeken. Genoeg, ik ben voor my zelven, en be- »» min my alleen; де waereld moge vergaen, dat. (cheelt my » niet, ik heb wen Als myn fchoonfteen, maer brand, laet » дап ееп arme-dwacs, door (mart en koude gekromd, voor se myne déur bevriezen. Myn buurman belpe zich, als hy zich » helpen Кап; als ik maer gelukkig ben, wat тае? my dan de wm waereld1” Betreurenswaerdig geluk, dat menfchenhzet koestert ! Die alleen ftclt zyn geluk op den regten: prys , wel- ke begeert wel te doen; die, welke „van hoogmoed en gebre. ken ‚in zyn hart t, dat het geluk van ons Stervelin- gen alleen іп menschlievendheid beftaet. , , Wat ben ik: gelukkig \ de nakomelingfchap zal nog leezen , „ welk een groot man Heer Chorilus geweest is!” Zo roept een Rymer uit: ,, Wat ben ik gelukkig! men drukt, men „ drukt reeds myn Heldendicht; dat zal Duitschland rasch op » betere wegen brengen, еп tot Parys, Parys in Vrankryk, an doordringen, Јп alle nion wstydingen zal dra myn pem | 3. ' „ KEN; 268 _ DICHTKUNDIGE 'UITNÔODIGING vd ftaens їп Tt kort Zal ik myn werk berdrúkt zient Hoe get э; lukkig zat ik zyn, als elk my zal kennen, met den vinger we naer my wyzen , еп my den Dichter noemen; den Dichter „ s wiëns Zangftuk zo zuiver 6, zo vloeiend rolt; die nimmer „ te hoog vliegt ,<en noot de lettergreepen dwingt!” Ge- duld, Ô getukkige ! Uw geluk zat rasch verzwinden! Gy та. асп lof der dwaezen verwerven, en den фо des ver- ftandigen: ondergaen. Stilzwygend Пает hy с, еп uw juichen, gade ‚ tot dat de oordeeikunde ontwaekt, en w in uwe rust oort. Doch wat vermag de oordeelkunde? Verftandigen kan zy-alleen beteren ; zy zał den trots der dwaezen , еп hunnen: roem ‘vergrooten.… De dwaes , als hem een eck te ‘Scherp, -te vinnig treft, fmaelt flechts op den maeker,en ziet deszelfs werk -nacuwlyks in, Zeg, dat: Mopfus zotlyk fchry ft $ -wel zo, de wräekzucht zal Вет ontgloeien; uit toorn befluir -by nag zotter че fchryven, Ое flechte Dichter. word, uit emekgrerigheld en verdriet , nog iet fchadelykers:; een flechte riticus. ', с : , Hoe groot 15 myn geluk, roept, door ’t vasten uitgeteerd, de bleeke Награх wt, en opent zyne kisten. Daer befchouwt ‘hy ееп” fchat, dien hy reeds lang bewaerd heeft; door bedrog verkreegen , door dwaesheid gefpaerd, ,, Ное groot is myn х, gelukt doch helacs! wanreer-eens dieven kwamen, en my ээ vin myn geluk, vam myne hartevreugd , van die lieve an fchatten beroofden, welke ik zo menigen: dag, zo menigen de lamgen nacht, byna van fchrik ontzield , van angst verteerd , s bewaekt hebt. Ik moet op panden ter leen geeven,om my- de Den {chat te vermeerderen; misfchien word. sn Hoe gelukkig leef ik! roept Nomentanus geeuwend uit. en Geen geluk ontbieekt ту, dat men koopen kan. . Ik zoek э» fteeds de geneugte ор, en ben nimmer hang te huis; gedu. "dée rig ín de Opera, by Dans. en Smulpartyen. Myn ‘Kok is я zeer bekwaem; myn wyn is altyd goed; doch men heeft » veel te doen, zelfs als men in ’t geheel niets uitricht. Ek у weet siet wat my fcheelt; zo even begin ik het te gevoe- - „a len; dë. en паек: my niet meêr ; ik geeuw zelfs by ’t en fpeelen; de Opera verveelt my door onophoudelyk zingen; ‚э ik leef: regt vergenoegd, doch" de tyd vale my tang. Ik, an geeuw by het [chertfen myner Dischpoëeten, het verdriet s» Zal my, 7 myn geluk, doen fneeven.” Ellendige Nomen- tanus! arm by den overvloed! Verzwakt de gewoonte niet het genot van elken lust? De Dwaes is fteeds gewoon, zyn geheel leven door, zich met beuzelwerk op їв kouden ; һу | . ent NAERUT LAND 269 ker de ‘waere wellvst niet, terwyl hy” meent .dezelve. té боаекеп.. Steeds vraegt hem zyn hart, wat ontbreekt u thans э En geeuwend roept hy uit: wat ben ik ‘toch gelukkig? Keng? et waer peluk, йе waere wensch des verftandiged is verre van Tt kinderwerk, dat ydele zotten pryzen. Die тап alleen leeft: gelukkig, welke door géen- nabetouw gefolterd wofd; tot wieh het geweeten, hiet: met een zwakke, ftemme ; zegt: Stae ЇЙ! hoe hebt gy:geleefd ? hog -2zultsgy- ten Іае' еп fterven ? welk een: loon zult ру na den dood verkrygen ? Stem, ‘welker toorn de -ofivertlaegdfte Helden verfchrikt! ‘die den Naef der‘ zinnen «uit den droom der wellust wekt f 8 Stem! wier magt det menföhen hart doordringt ,: dat zich te vergeefsch zoekt gerust te ftellen, en Zich geweld:sehdoet, om u niet te hooren ; dootdring ieder borst, de-vleiery gewaon:; en zeg: den Stervelingen , dat alles ydelheid zy. De deugd-alleen kan ons de rust ‘verfohaffen ; zy ferke in: den dood ; zy leert óns vrolyk leeven; zy trotfeert, zelfs іп. dentdood , de: wisfelval- Jigheid жап den tyd, en richt onge fchreden naer de ònfterfiyk. heid. Beftormt.een. onheil tons koriftondig ‘leven; wy zullen ons geluk gewillig: азаеп, ! Wanneer de donkerc wolken den geziehteinder verlaeten , klinkt de zang der Filomeelen veel heller ber groen der haegen word levêndiger į de westewind ` blaest: zachter; de morgenroode kinderen,:de verkoelde bloe- men, lagchen ofs-”met’ grooter’ vreogde-toe. Wanneer de He- mel bet goed vind „:rolscht rer, geen firuik теёг; еп de waereld еп de zee Worden І, Een Wyze, fehoon by іп eenzaemheid weent, blyft nog gelukkiger dan de Dwaes, die juichend vro- lek-{chynt. Den-eerften verftrekt de fmart tot geneuge , on en anderen de geneugte tot (mart. Ô Vriend! ons ‚bart alleen geeft ops bet waer geluk! de luid. fuchtigheid der uitgelaetene vreugde kan flechts beguicheling baeten; de Wyze zal. altoos vrolyk „ de Dwaes treurig blyven. Uw eigen hart is ‘dé bron uwer geneugté ; geen luister, magt, of hoogmoed. ‚De. Rigter van uw binnenfte , uw geweeten alleen, kan u de waere blydfchap doen fmaeken ; als: даг u befchuldigt, zult gy niet gelukkig leeven; als dat u vry (preekt, wacht dan uwe vergelding : gy blyft groot in °t ftof, ook groet ‚ op den troon. Een hart, dat de deugd bemint, en echter uit zwakheid dwaelt, word dikwerf door т geweld’der driften ve voerd ; doch zo het weder op den regten weg treed ‚дап gevoelt bet, dat де deugd alleen ons ‘gelukkig kan таеКеп ;. met traenen keert het te гор, en fchremte еп edel naberouw ver- zoenen het met u, en егеп hèt op nieuw. ' De deugd fujet zich ‘fn geen donkere hoeken op; zy: lacht vol vreugde Бу den onbefinetten wyn; zy gevoelt de tederheid der onfchuldvolle liefde ; eert haere zoetheid; verceuwigt haere neiging , en maekt, van een’ heiligen gloed bezield, ccor eene levendige Gichterlyke hand , haeren тост der nakomelirgfchap bekend. 4 Cr- 279 ‚ DICHTKUNDIGE UITNOODIGING NAER ’T LAND. Vergenoegd geniet zy de blydfchap, die de Hemel, ter veride: ming van zorg: еп -moeite , gefchonken heeft. By Wyzen | zy den heiligen band der vriend(chap; door haer zegebpraelt Held, en fterft voor 't Vaderland; zy leert den Wyzen dik. wyls in dichterlyke tafreelen , de. (choouheid der natuur, en ‚ gyne eigene waerdy , gevoelen. Afgefcheiden van ’t rumoer der dwaezen ; verre van den rook der Stad, zoekt hy haer in de eenzaetnbeid ; zy kent, en zoekt hem ook: daer vormt zy des- zelfs hart, en verbetert deszelfs zeden: in Paleizen deugd- zam, 30 wel als groet in hardershurten, blyft hy, door haer gefterkt , aen ’t doeleinde der Voorzienigheid beantwoorden, en leert den Stervelingen , hoe groot de тебѕовће!4 іє. Zya hart, var ondeugd чту, geeft zieh aen file vreugd over, ondervind de geneugte van zyn aenweezen, geniet de waereld met. gémaetigdheid'; Jacht тес het ydel geluk , ч welk de dwaesheid bejaegt ; ел hy Вет, even wel te vreden, als hy xoornreftyk gel heeft. | Koni, Vriend! en laet ons bier, fn de (chaduwen van vreed- zaeme beuken, de deugd еп de rust, het geluk der. mensch. heid, zoeken ; tot dat bet vrye hart , betre waerelden waerdig, vergeet , dat onze waereld de verblyfplaets van (mart en dwaesheid is. Verlaet de ftad en de zorgen; de fieraad der jonge fchoonheden ; Feline, zal uw hoofd met. frisfche violie- теп kroonen. Kom, eer de lust der waecreld, de vriendelyke Lente ‚ haer bloeizel verliest, welke reeds. met fiile fchreden den bruinen Zomer ontwykt. > e e ра EDEL MOEDIGE LANDMAN, ` Eene wasre Gefchiedenis Су. ' ` (Overgenomen uit het Berlynfche: Maândfchrift van | Б ` Oĉtober, lag? 4 rij daar onder den naam van den Hollander bekend , Edelmoedigheid ik u een geval zal mededeelen, Чак ieder welgefteld hart moet treffen. Ну woonde voorheen te … … in de Lartdftreek van Rostock, van waar Бу by zyn aange huwden Broeder, die te ...., onder den Heer van ..... Woonde, een ‚bezoek afteide. Op zekeren avond, zaten zy, on In Mecklenburg woont een Rentmeester of Hoefbruiker,, al- an wiens (*) De waarheid der Gefchicdenis is ons van verfcheiden Beloofferaardies - Kä, еп, onder anderen, van twee Goestelykeu, op ber fterkfte ect, pm с Le * ] “м DE RDRLMORDIGE LANDMAN, 271 onder een vertròuwelyk geprek, voor ce deur, wanneer er een klein ‘Meisje voorby kwam, welks voorkomen ten uiterften armoedig was. De Hollander zag het, en zeide tegen zyn Broeder: Hoe elendig ziet er dat Kind uit, Jiet felynt geen hemd aan te hebben! Hier meeten wel onbarmhar- dige asenfchen syn, еп de Moeder van 't Mind moet een reg- te flet wezen. Zyn Broeder gaf hem ten antwoord, dat het Kind , helaas! Vader nog. Moeder meer had, en dat et twee andere Kinderen waren, die daartpe behoorden ; dat deeze Kinderen, zadert een vierendeel-jaar tyds, omdoo!- den, en niemand hunger zig ontfermde. Wanneer, zy honger hadden, gingen zy voor der Liedan depren zitten , en wan- beer hug dan iemand een beete Broods gaf, namen zy het met dank aan; maar zy (cheenen te eergierig , от het te „rapen. De aandoeningen van Medelyden begonnen in Te Mans borst te gloeijen, op *t hooren van dezen laatíten trek. ,, Tt Is onverantwoordelyk A7 zeide hy , ‚‚ dat de arme sn Wigten dus zo verlaaten zyn. Ik heb hartelyk medelyden »» met bun, en ik moet u nu zeggen, dat ik lust hebbe , om з» voor ben te Zorgen, en hen by my in huis te neemen. "Er э hiet altoos ligt zo veel wel over, dat men zulke drie » Kinderen hun genoegen kan geoven.”’ Zyn Broeder en des- zelfs Huisvrouw ftelden nu alles in °t werk om hem zulks uit het Hoofd te praaten. ‚‚ Hy had cigen Kinderen; hy kende „ dezen in ’t geheel niet; het was. nog onzeker, wat van ve Вип zou worden ; en hoe, indien ‘er niets goeds van kwam? va Bedenk tog, lieve Broeder ! welk een last uw Vrouw daar- „ van hebben zal; de Kinderen zyn in alle flordigheid opge- bragt.” Met deze еп dergelyke fchynbaare zwaarighecen тортеп zy hun Broeder хап sp voorncemen af te doen zien. Maar de braave man had zoo veel op met zyn eensgenomen edelmoedig befluit, dat hy naauwlyks alle tegenwerpingen beorde , ik laat ftaan die beantwoordde. Hy fond ор, ging naar bed, werwaards zyn befluit hem vergezelde , en ecn groot deel van den gant{chen nagt de (ap uit de oogen hield. "e Anderendaags "e morgens,deed hy oudfte meis- e roepen , ° geen toen reeds den ouderdom van 12 jaaren t hadt. ,, Naar ik hoor hebt gy geen Ouders meer, en » Uit uw uiterliyk voorkomen moet ik opmaaken, dat het vn flegt met u gefleld is.” === , Ach,” was bet antwoord , › het gaat ons zeer Перт.’ » Hebt gy geen Vrienden, з die zig uwer aantrekken.” ‚Ja, ik heb "er wel » eenigen, maar dezen willen zig met ons niet bemoeijen, э om dat wy 20 arm zyn.’ sn Wel nu, zoud gy wel э met шу gaan, еп myn Dogter willen worden? ” a Ach, myn Heer, als gy zo goed zoud willen zyn!’ —— ss Goed ! het blyft dan zo vastgefteld; maar ik ben hier te з Paard, еп ik kan u еп uw Broeder, (een kind van 7 ja H 272 DE EDELMOEDIGE LANDMAN: "we теп,) beide te gelyk niet medeneemen. Uw kleine Zusje » Egter, dat ik фіѕгеѓеп zag, ‘deze had toen den ouderdom van 4 jaaren bereikt,) zal aanitonds met my op het paard „ medegaan. Laat de kleine by my komen, op dat ik haar ‚> eerst wat leer kennen.” ' Het Kind kwam, en was aanftonds zodanig met den vriendelyken man ingenomen , dat het vol blydfchap met hem vertrok. Met dezen menfchelyken last kwam hy te huis. Zyn Vrouw vroeg hem: Vader, wiens Kind is dat? — „`t is uw an Kind, Vrouw.” — Dat is zoo niet; zeg het ту voor de vuist. Wiens Kind is het? —— Nu verhaalde hy, met korte woorden, het geval, hoe hy, ’s avonds te voren, het Meisje gezien, van haare armoede еп omdooling , gehoord , zig haarer ontfermd, en haar met zig genomen hadde, om het zelve onder zyne eigen Kinderen ор te voeden. Geduurende dit verhaal hield hem het Kind, al fchreijende, agter aan den Rok vast. De Vrouw trok hetzelve zagtjes naar haar toe , weende, met het Kind, nam hetzelve op haar fchoot , en troostte het met de volgende woorden : ‚Heeft myn Мап u › beloofd uw Vader te zullen zyn , dan wil ik uw Moeder e worden ; fchrei niet: myn Dogterkent’ ===» ‚Maar , Vrouw ! an 'er zyn nog twee andere Kinderen, een Zuster en Broeder sn van dit Mefsje , die in dezelfde omftandigheden zyn,” —. e Goed, indien het u ernst Zy, zo haalt dezelven.” De edelmoedige Man reed ook met "ег daad den volgenden dag met зуп wagen, om de beide andere Weegen. insgalyks te haalen. , În Gods паат, ryd been," zeide de Vrouw, ter- wyl zy aflcheid nam; , God zal ons voor dezen wel Brood ‚ geeven’ ` De Heer van ...., egter, had intusfchen het voorneemen van den Hgllander vernomen, en wilde de Kinderen niet.laaten volgen. Hy let hem tot zig roepen, en verweet hem, dat hy reeds , zonder alvorens verlof van den Landheer daartoe te vraagen , het jongfte Meisje had weggevoerd. Haar Va- der, (zynde éen Kleermaaker geweest,) ‘die altoos dronken was, is, zeide de genadige Heer, ту о Daalders' fchuldig gebleeven 3 voor deze fchuld wil IK de Kinderen tot myn Ivfeigenen maaken. — Dat ftaa ik niet toe, genadige Heer,” riep de Hollander, ‚‚ en wanneer het alleen om de so Daal- » ders te doen is,dan zal ik naar huis ryden, en dezelve >, һааМп; want ik beb de Kinderen te lief”. Ну ging hec- nen, kwam weder, bragt het geld mede, betaalde de fchuld, en nam de Kinderen met zig naar zyn huis.. Naderhand , wanneer men hem naa zyne Kinderen vroeg, was hy zomtyds gewoon , glimlachende, te zeggen: „… » heb ro Kinderen; 7 van myn eigen, en 3 heb ik gekogt.” (Wie is niet” aangedaan op 't leezen van dit Verhaal? Ga- ve God, dat zulk koopen van Menfcben, by de gehecle war reld, ei ` L- + H . DE EDELMOEIGE LANDMAN. © © ` 273 eld in_gebruik wa) Zie hier, 't geen de braave Ноап. der, in den jaare 1781, van zyn aangenomen Kinderen be- tuigde : ,„-Gode zv dank ! het heeft my, myn Vrouw, » ooit berouwd. Het zyn braave Kinderen: ik heb hen als „ Myn eigen aangemerkt; ‘er is nooit eenig krakeel tusfchen » hen en myn eigen Kinderen geweest. Hoe klein zy ook „ waren, toen ik ze rat my nam , hebben zy egter nooit ` » „ eenige harde beftrafing noodig gehad. Ми zyn zy allen: » groot. De eene ‘is in: myn. dienst te M. als Huishoudfter, „ еп ‘neemt aldaar myne Huishouding zeer wel waar. Dit » is de kleine, die 4 jaaren oud was. De Zoon, cen ver. - э» ftandig Jongman, is by my te К. (waar de Hollander ‚> thans woont,) en het oudfte Meisje is gehuwd. Zy heeft an een Visicher tot haar Мап, en leeft zeer wel te vreden. „ Ik heb haar een uitzet mede gégeven, overeenkomftig ` an Myner omftandigheden.. Zy. heeft reeds twee Kinderen, en` » ik heb het genoegen, dat zy my Grootvader noemen.” i OVER DE WARE WELLEVENDHEID, Naar het oordeel van alle weldenkende lieden, is, zyne. wereld te verftaän, niet gelegen in het maken van vele complimenten, Nederige еп ootmoedige buigingen zyn gene: bewyZen van wellevendheid; veel minder een gerammel van · iedele en nietsbeduidende woorden, die de gevolgen zyn van еспе lage rugsbuiginge. De Ware Wellevendheid beftaat. geenzins in fedele woorden, klanken , of gebaarden, waar- aan ber haft geen deel , of gemeenfchap, heeft. Integen- deel, de Ware Wellevendheid is in daden gelegen; еп: laat nooit toe iets te verrigten, dat een anderen zou beledi- ` en. Een wellevend Мап is gedienftig , zonder laagheid, y wil liever dienen, dan gediend worden. Hy begeert niet, dat een ieder zich naar hem fchikke; maar hy voegt zich, - zo ‘veel met eere beftaan kan, gaarne naar den gang van het werk. Ну is ieverig , en haat de luiheid, Geen dienst zal ` hem bewezen worden, dien hy niet gaarn dubbel zou willen vergelden. Verfchilt hy met iemand in gevoelens, hy zal de grootte befcheidenheid in myden, op iemand te beledigen. Een wellevend Mensch be- mint, boven alles, de Waarheid, en zal nooit eene zaak ver- grooten of verkleinen, om maar gelyk єс hebben; veel minder zal zulk een vermenen alles te mogen zeggen, en niets te Willen verdragen. Met één“ woord, een wellevend Mensch -- is het betninnelykst Schepzel' op aarde ; от dat by alles ver- туй, wat zyn Evenmensch kan beledigen. 7 ла. ОНТ A agt nemen, en alle gelegenheid ver. - \ LUCHTSGESTELDHEID тк AMSTERDAM, APRIL, 1784- Bar: ты Wind. Bar: Th: Wind. 28. 9-128 р HN ` то fa wolkig 8. IW рег. donker 2 <= qjwolkigfo. 169 — aler, Re z- be {= ie helder Ijneider Jan — 2f d ajwokig ` ` wd 2 betrokken то. held. Lë, ‘t de. br. о|їпсеп = „slo. helder 6ldonker betr. 189 — dere К. z- beu 2 — Фо. helder afz. donker o. 31—— afsefder berr. 1 аьетг,істз А. отат — 22121 4опкег alin wolkig Ce ó| wolkig s|wolkig т H 1 f»elder o. he — 2fdonker R. 1f. held, donker - — IR. =. bes, RH zij — 4\1. betr. Släerker — a $ 7|donker stof. st. 14 ,6jzw. wolken R. A helder 15/0. helder, drift Slhelder. Gi Wij i — 2 М D з oà14 zw. wolken о. ьсгокев. Wiózw, R. Н. „al 14 R.H. zw. wok afz. betr, — тоо 2|donk.zb.ietsfn.R. 10'zw. wolken R.i afzb. zwe wolken 25 — 81—165 R. °—— 4'0. helder gf —iets Re 28. Sie R. o. helde t| tonker = "теп, wolken ln Z к. dont; ап, — 4R. donker 16| 8опкег К.П. 273 — BR. zw. wolk. D TR. 2.zw, wolken оз} D Sa А. zw. wolken wein, wolk ar 1 helder T'o. helder - зова, sldunne wolken ae inl an Th.denr'smo. Gu.26 den rr'smid.r2u.45 эв mo. --'зау. т20.25 mo. би.33% ~'s mid. 484 2'smo. би. 235 у. 120. 35$ ‚зат. Roi —'sav. 80.30} би. 36 ` б: шо. 6u. 30, 25'sav. тти.38& - 8'sav. 110.33 We 110.49 MENGELWERK, TOT FRAAYE LETTEREN,KONSTEN EN WEETENSCHAPPEN. BETREKKELYK. A ’S MENSCHEN ZEDELYK VERMOGEN. (Uit het Engelsch van den Heer u. PORTEUS , D. D. Bisfchop van Chester.) Wie zal lochenen dat het Menschlyk Leeven een moeie lyke еп bykans aanhoudende Stryd is tusfchen Lust en Pligt? En vreemd, wonder vreemd zou het zyn, in- dien °t zelve in eenen Staat van Voorbereiding en Вергое- ving anders ware. Doch wy zullen, 20 ik vertrouw , de zaak bedaard еп onbevooroordeeld onderzoekende , bevin- деп, dat" wy zo ontoegerust, zo onbekwaam, tot dien d niet zyn, als veelen ons gaarne zouden diets maa- ken. Zy hebben zichzelven laaten overwinnen, en Zoe- ken ons te doen te gelooven , dat het onmogelyk is, zon- der eene fchandelyke nederlaage , uit dien Stryd te ko- men. Zy willen ons, over de hächlykheid des gevegts, doen oordeelen uit. de zwakke poogingen, door hun ter behaaling van de zegen aangewend; voorbedagtlyk ver- grooten zy de magt: des vyands, om de fchande en het misdryf hunner nederlaage te verminderen. Ik wil hier mede niet zeggen, dat deeze overwinning altoos Кап behaald worden, door Menschlyk Vermogen alleen ор zichzelven gelaaten. Dit ware de Zaak der Christenheid verraaden , om een van derzelver Pligten te bandhaaven, Enkel Menschlyk Vermogen kan , in de daad , by zommige gelegenheden , behoorelyk aangewend „ groote dingen beftaan en volvoeren, — ja veel grooter de meesten genegen zyn zich te verbeelden. Dit is blykbaar uit de welbekende voorbeelden van Fleldendeugd in de Heidenfche Wereld, ons door Gefchiedkunde in ‚haare getrouwe gedenkbladen overgeleverd; deeze bewy- Zen ten vollen , дат de aangeboore waardigheid der Deugd, en de ingen der onverfterkte , en door geene Open- baaring onderfteunde, Rede , zomtyds in ftaat zyn om den aanval der verzoekinge te wederftaan , іп de kieschfte en ор · de hardfte proeve ftellende oraftandigheden. Doch VE DEEL. MENGELW.NO. 7. . V дев» ër 5-6 % MENSCHEN ZEDELYK VERMOGEN. deeze voorbeelden zyn zeef fchaars, еп worden alleen ge- vonden by die weinige Mannen, met verheevene Zielen en opgeklaarde Verttanden; en zy worden nooit vermeld dan als Wonderen in de oude Zedelyke Wereld. Was de Mensch uit zichzelven іп (taat geweest, ,, om s de Wereld te overwinnen „ер zyne eigene Zaligheid uit an te werken;” de Geopenbaarde: Godsdienst ware on- noodig , cops genade overtollig , en de Dood van CHRISTUS te vergeefsch geweest. Maar de verregaande Zedelyke Verdorvenheid des Menschdoms, vóór de Pre- diking van het Euangelie, toonde maar al te duidelyk de zwakheid der Menschlyke Nature, aan zichzelve over- gelaaten, en de volftrekte noodzaaklykheid van eenen bui tengewoonen byftand. Om ons dien byftand te verleenen, en onze ftappen te regelen te midden van de gevaren ‚ die ons omringen,en valftrikken ons gefpannen, wam onze Verlosfer uit den Hemel; en het is de by- Zondere roem, het byzonder voorregt des Christendoms „ dat hetzelve de- eenige Godsdienst ‘is, welke immer ge- йоер2ааше beweegredenen opleveren en voldoende onder- ftéuningen fchenken kon, of met de daad verleende ont deszelfs Delyders te verfterken tegen de verlokzełs tor Zondi еп, еп s onbefmet te bewaaren van deeze We- e reld. | | ` Met деп Detst; of den Atheïst, met hem, die alleen den Natuurlyken Godsdienst, of geenen Godsdienst in "e geheel, belydt, twisten wy over dit ftuk niets wy aam gereed toe, dat de Verzoeking, volgens hunne beginzelen y zomtyds onwederftandelyk zyn moet, еп hin laaten on- der de harde heerfchappye van onbeteugelde Driftes, en de oproerigheden van eene kwalykgeftelde Ziek Maar voor Hem, die gelooft dat er een сор beftaat , ` —- ееп GOD , die alle de Ligenfchappen' heeft , welke _ Rede en Openbaaring аап dat Weezen aller Weezens toe- kennen , kan er, ten aanziene van dit ftuk , geen de minfte fchaduw van twyfel overblyven , als hy niet toe- laat, dat zyne Driften zyn Verftand met een dikke wolk ‚ van duisternis bedekken. Want kan hy, ín waaren eenst, elooven ‚ dat een сор väh oneindige Wysheid ons ееп. egelmaat , ten rigtfnoer onzes Leevens, gegeeven, er het , nogthans , іп veele gevallen , volftrekt onthogelyk gemaakt hebbe, om ons naar dien Regel te gedraagen? —- --- Kan hy zich diets maaken , dat een сор van oneindige Goedheid en Genade , fchoon hy de kragt zy- | ‚ mer % MENSCHEN ZEDELYK VERMOGEN. "eps ‚ner Schepzelen volmaakt kenne, egter, van hun vordert, un v > geen. ermoogen te boven ftreeft , en met al de ftrengheid van Genen Lgyptijchen Dryver des Voiks , de Deugd vordert, zonder ons de bekwaamheid om Deugdzaam te Киппеп zyn, gefchonken te hebben ? Kan hy ver- onderftellen , dat een Weezen van onkreukbadre Regtvaar- digheid ons eerst tot zondigen dryft, door de fterkte onzer Lusten en Begeerlykheden , еп dan den elendigen Zondaar ftraffe, dat Hy (fchriklyk denkbeeld!) teffens de Veroor- zaaker en de Straffer is der overtreedingen ? Kan hy zich verbeelden , dat сор, die de Heiligheid zelve is, „ die əs met het Kwaade niet Кап verzogt worden , wiens reine »» oogen °t zelve niet zonder verontwaardiging kan be- fchouwen,” nogthans іп (ааг zou zyn, om anderen te erzoeken met het geen , waar van hy zelve een afkeer eeft, en wraakt ? Kan hy, eindelyk, tot de ge. dagten komen, dat de Geboden , de Aanmaaningen, de Beloften en Bedreigingen van het Euangelie, alle gefchikt zyn om ons bevoorens te befpotten, het Leeven en den Dood , het Goede en het Kwaade óns voorftellende, zich tot ons vervoegende als vrywerkende en verantwoordelyke Weezens, terwyl ten zelfden tyde onze gefteltenis of de verzoeking al de Vryheid van den Wil wegneemt, en ons noodzaakìyk tot eenen Tnooden Leevensloop bepaalt? —— Zulks ware niets minder’ dan den gunstryken Vader des Menschdoms in een eigendünkelyk еп grillig Dwingeland over zyne elendige Schepzelen hervormen ; hem van zyne vitmuntendfte volmaaktheden berooven , de edelfte bee kwaamheden van den Mensch nutlbos maaken , en het geheele zamenftel van den Natuurlyken zo wel als Geopen- baarden Godsdienst het onderst boven keeren. Dit is waarlyk een weinig, zelfverfchoonings ten hoogen pryze ekogt, en onze fchuld verdubbeld, in ftede van vermin- erd ! i | Hadt cop ons geene volftrekte verklaaringen, ten aan- ziene van dit Onderwerp. gegeeven , zou het reeds gezegde voldingend weezen. aar Hy, die wist, hoe gerced en genegen de Meníchen zyn , om zich te bedriegen in onderzoekingen van deezen aart, en hoe weinig de best fluitendfte: bewysredenen dikwyls betekenen tegen de overe fchreeuwingen van Lust, en de Derke ftem der Verzoekine ge, liet het opmaaken eener zo aangelegene waarheid niet over aan de fterkte onzes Verftands, en de eerlvkheid van ons Hert, in een geval; waar in die beide zo ligt misleid i 2 wor- \ \ 278 Io MENSCHEN ZEDELYK VERMOGEN. worden. —— Indien ‘er iets klaar en yitdruklyk aan ons geopenbaard is іп de Heilige Bladeren , ’t is, dat ons geene Mi:delen, om de Verzoekingen tegenftand te bieden en te overwinfien ,.ontbreeken; willen wy er flegts gebruik van maaken, », dat ons Geloof ous in (Daat ftelt om de Wereld a, te overwinnen; dat de Duivel, als wy hem wedertftaan „ van ons zal vlieden; dat, derhalven , wanneer wy val- an len, het geheel onze fchuld , onze eigene zwakheid is „ ‚› en. dat iemand alleen verzogt en verlokt wordt door zyne , eigene Begeerlykheden, die, ontvangen hebbende, de a» Zonde baaren (*).” -— Zyne eigene Begeerlykheden „ — niet die Driften en Neigingen, hem door cop inge- ftort; maar die onredelyke Tochten, welke hy zelve voorte gebragt heeft, door hebbelyke involgirg еп onnatuurlyke aanzetting. — Ja, om al onze vreeze te doen verdwynen „ en ons de volkomenfte voldvening, omtrent dit Stuk, te geeven , worden wy verzekerd , dat сор, door zynen Heia ligen Geest, „, onze zwakheden zal te hulpe komen; — ‚„ ons verfterken naar den inwendigen Menfche; — dat „ hy den Regtvaardigen uit de verzoekinge weet te verlos- an (еп; en dat, indien wy geen weg tot redding en uit- ‚ komst weeten , hy dien zal.befchikken; als mede, dat hy ons niet zal laaten verzogt worden boven ons vere mogen CEA , (*) 1 Joan. У, 4. Jac. IV. 7. І. 14. , (+) Ком. УШ. 26. Een. Ш. 26. 2 Per. IE, о. І Сов, Х. 13. + ә ss ~ HEELKUNDIGE AANMERKINGEN EN BYZONDERE СЕМЕЕЗ», WYZE, VAN КЕМІСЕ LANGDUURÍGE GEZWELLEN ` DER СЕМБІСТЕМ. - DOOR JAÇOB VAN DER HAAR. Buien de algemene en bekende Ziekten word het uit- en inwendige дег Gewrigtep, vooral der Kniën, dikwyls aangedaan van eene Waterzugt, het Uitwas of Ѕропѕре- wel, (Hydrops E fungus Articuli,) en eene aanééngroei- jug, CAnchylofis) of verftyving van het Gewrigt , niet zelden met eene gehele of gedeeltlyke kromte: — de- ae Р b HEELKUNDIGE AANMERKINCGE Ne 279 ze onderfcheiden Ziekten zyn, in alle hare verfchillende omftandigheden , door onze uitmuntende Vaderlandtche Heelkundigen , de Heeren van GESSCHER (*) en BALTHA- ZAR CH, zo naauwkeurig befchreven, dat ik gaarne be- ken daar by niets bygonders te kunnen voegen. De twee eerfte dezer gebreken gaan nogthans wel eens met elkander gepaard , terwyl het derde daar van een ge- volg word. ant ik heb by een ‘zogenaamde oude Wa- terzugt , niet op, maar in, bet Gewrigt der Knie, door eene ruime infnyding aan de binnenzyde der ЅсһуЁ, eens meer dan со oncen troubel water, nevens verfcheiden. roote еп ontaarte Slymklieren, ontlast. En,*fchoon ik fee deel met droogende middelen, en een welfluitend vere band behandelde, had ik nogthans werks genoeg4 om, . met drukking , en met verteerende middelen, het Spons- aartig vleesch tegen te houden- еп de wond te fluiten. De Éyder genas zeer langzaam, met eene regte, dog fty- ve Knie; en ik meen dat de drie gemelde gebreken hier hebben gepaard gegaan, of althans elkander gevolgd zyn. Maar, behalven de Waterzugt, het Sponsgezwel of zo- genaamde witte zwelling der Knie, zie ik dikwyls, ja veel meer een ander gezwel of Ziekte van dit deel, van de twee voorgaande , in allen opzigte, verfchillende ; en het verwondert my, dat daar van by de Schryvers zo weinig gefproken wordt. Dit gezwel, naamlyk, is eene ware uitzetting, niet van de zagte delen , maar , van de einden of hoofden van het Dye- en Scheenbeen , meren- deels met een min of meer gebogen Knie, en eene gerin- ge of gene beweging der Kniefchyf : —— dit gezwel is zeer hard, de twee voorgaande zyn zagt; dog behouden te zamen de natuurlyke kleur. Deeze gezwellen zyn zomwylen een langzaam gevolg van uitwendig geweld, of eene vermoeijende beweging, vooral zo "er by deze Menfchen eenig bederf in de vog- ten of zagte deelen plaats heeft. Maar meermalen zynze een haastig gevolg van eene onvolmaakte fcheiding of ra- ming, (Crifis imperfeêta ,) eener voorgaande Ziekte, waar van de ziekmakende ftof zig ор, of liever in, de hoofden van (*) Langduurige Gezwellen , bladz. 138, 185. en Heden- daag fche Heelkunde, Ite Deel, bladz. 162 en 177, enz. enz. V 3 C+) Heelkundige Ziektekunde, Ilie Deel, bladz. 344 en 421, ela BEELKUNDIGE van de beenderen neerlegt, сп aldaar, met of zonder eene verzwering te maken, verblyf houd. Zomtyds is. eene inwendige , langzaam werkende , Scrophuleufe , of eenige andere ziekmakende ítof, daar van de oorzaak, althans het gevolg is, dat de beenderen van dit Gewrigt , dog vooral het Dyebeen, langzaam, met min of meer руп, en zonder uitwendige kleursverandering , beginnen te. zwellen, en zodanig tegen elkander gedrongen worden „ datze naauwlyks eenige buiging of het uitftrekken kunnen toelaten. Behalven de Knie zyn er de meeste Gee wrigten vatbaar voor. | , De ward zitplaats van dit gebrek, (fchoon ze vry duid- Ik is, als men het zieke tegen het gezonde deel betast A chynt, zo veel ik als nog gezien heb, by eenigen niec zeer bekend, wyl zy bet veelal als een gebrek der zagte deelen, het zy een Watergugt, Sponsgezwel , of ееп ver- menging van dezelve, aanmerken. Ik heb hier van іп ееп geval, het welk ik aanftonds melden zal , met verfcheiden Genees- en Heelmeesters, de proef genomen, en alle be- tuigden zy, op het uitwendig gezigt, dat dit gezwel, zo niet eene Waterzugt, althans een Sponsgezwel of Glied- Jchwamm , naar PORMANN en HEISTER , of eene witte zwel- ling, naar MONRO , was. Maar zo ras ik hun de Knie deed bevoelen, en. met de gezonde vergelyken , betuigden zy eenparig, dat de zwelling, waarlyk, en alleen, in het been, plaats had. Zo wel by het Sponsgezwel als de Waterzugt der Ge- wrigten, komt dikwyls eene weekheid, zwelling en bederf in de hoofden dier Beenderen , dan deze zyn als een gevolg van de eerften aan te merken: in het tegendeel, by ons gezwel heeft de uitzetting van het Been het eerst plaats; en het is niet vreemd, dat, daar ор een Spons- of Water- _ gezwel, of wel beide, volgen. Ja, het heeft my wel eens toegefchenen , dat deze twee of drie onderfcheiden gebres ken gepaard gingen, zonder dat ik durfde bepalen welke Ziekte ’er het eerst had plaats gehad, Iemand van eenig oordeel en ervaring ,-zal my gereedlyk toeftaan , dat ik dit (оК vry verre zou kunnen uitbreiden, Maar alzo voorbeelden meer dan woorden leren , zal ik, uit vele andere, flegts maar één geval‘opgeven, in ver- trouwen, dat men daar uit tevens myne handelwyze , in deze en foortgelyke Gewrigt-gezwellen , zal konnen zien.. In de ftrenge aanhoudende koude van dit Jaar 1784, ver- ‘toonde my een (terk en gezond Мап, van ruim зо Jaren, гу” ` AANMERKINGEN. 281 тупе regte kromme Knie, die, in omtrek, over de Knie- fchyf gemeten, ruim eene derde dikker dan de gezonde was. Hy verhaalde my, dat deze Knie, na eene venrafgaande kwaadaartige koorts in het voorgaande Jaar , eerst pynlyk, en daar na gezwollen, was: — dat de ge- woone Pappen, Plaasters, Smeringen ‚ enz. door zynen ewonen Fleelmeester daartegen aangewend, ja zelf еспе rke Keck - fmeering met Camphora gemengd, daar tegen Weg waren gebruikt geworden. Wyl. hy deze kromme Knie niet konde buigen nog uit- ftrekken, nog ook de Hiel ор den grond brengen, was hy verpligt , op eene pynlyke wyze, en ор de tenen, te moeten gaan. De Knie zelf was natuurlyk van kleur, zonder de minfte weke оѓ, bolle zwelling, maar beenhard in het betasten 4 ook ftrekte zig dit heengezwel van het Gewrigt, tot byna in het midden van het Dyebeen, uit. De Knicfchyf, die zeer gefpannen ftond, liet zig nauwlyk iet. bewegen. Voor bet overige gevoelde de Lyder, in dit deel, op de min- fte beweging, zelf in het bed ftil liggende ‚ altoos enige ` руп. | Aldus merkte ik dit gebrek aan als een waarachtig Ge- zwel van het Hoofd en van het onderfte des Dyebeens5 waar van ik, іп myne Verhandeling over de Ontflekirg , Verzwering, Verharding en Verfierving s van de g:cote Beenpypen (є), verfchieiden voorbeelden getoond, en te- vens, zo ik meen, bewezen heb, dat de Beenderen de- zelfde Ziekten als de zagte delen onderworpen zyn. — En alzo dit Gezwel reeds enige maanden oud was , en шіѕ(сһіеп nog dagelyks toenam, had ik maar weinig'hoop op zyne herftelling. Om de felle koude van dien tyd, durfde ik by hem, ` voor als nog, van het flaan of kloppen met doeken , in eenig koud уор genat, geen gebryik maken, vrezende datze bevriezen mogten, JIntusfchen deed ik hem van tyd tot tyd verfcheiden groote Spaanfchevlieg-plaasters „ die, gelyk ook de etterdragten , by weke Gewrigts- ges zwellen , dikwyls zo vele dienten doen, over de gehele Knie leggen, ер met etterlokkende middelen lang open- houden , waar na wel de руп , maar .geenzins de zwel- ling, verminderde. e zine (*) Hollandfche Maatfchappye der Weetenfchappen ,XVde Decl, bladz. 1, ENZ. . у ` 4 D \ 2832 _ HEELKONDIGE · Eindelyk nam ik een twaalf: of zestiendikken linnen- lap, veertien of zestien duimen lang, еп vier duimen breed, en deed het eene eind daar van nat maken іп Aque Cal- cis unc: XXIV, еп Sal Ammoniac dr. tj. Het dr eind hier van in de eene hand houdende, gaf hy zig met het natte afhangende , ’s morgens , "e middags en "e a- vonds , telkens byna 200 flagen op en over de gehele zieke Knie en het onderfte des Dyebeens. De Hiel van het zieke Been, op, of tegen een bank fteunende, wier- den de flagen zo gerigt, datze altoos eene zagte, en niet onaangename trilling en fchudding door het gehele Been , te weeg bragten. ' | Onder dit (laan wierd de Knie altoos van eene roode Rozekleur; maar dezelfde linnenlap,' іп het zelve koude уор genat, en dag en nagt over de Knie gehouden , deed de roode en witte kleur, driemalen daags, verwisfelen, In het begin had ік de Leder gelast dit (aan, tweemalen daags, en tot flegts roo flagen te doen ; dan hy vond zig daar by zo wel, en zyn geest was er zo mede ingenomen, dat hy de flagen, uit eigen beweging, vermeerderde. De Lyder, volmaakt gezond zynde , gebruikte gene in- wendige geneesmiddelen , die tog, by de meeste gevallen, nodig zyn. Alleenlyk deed ik hem eene ftrikte levenswy- ze, en enen open buik, houden , zonder enig vleesch of bederf aanbrengende voedzelen. \ Door een aanhoudend gebruik van het voorgemelde hulp- middel, is dit Been- en Kuiegezwel, in den tyd van ruim twee maanden, byna: twee en een halven duim dunner, de Kniefchyf losfer, en het Been genoegzaam regt gewor. деп; waarom hy, fchoon tegen mynen zin, het Hospitaal verliet, en, als Bakkersknegt, buiten deze Stad, ging dienen; dog met oogmerk ,om, door een aanhoudend (aan, het nog overige ter zyner herftelling, zo verre het moog- lyk was, te bewerken. [к kan vrymoedig zeggen, dat ik vele en verfchillende foorten van Gewrigts-gezwellen in de Knie, Enklauw of Elbang, waar op reeds vele hulpmiddelen vrugtloos ge- bruikt waren, еп de my, om de vermenging der zwel- ling , vry duister voorkwamen , door de bôvengemelde handelwyze, met of zonder Spaanfchevlieg-plaasteren , ge- heel, of ten dele, en zelf zomwylen boven myne ver- wagting, genezen heb. | | Deze geneeswys is niet nieuw, — Нівросватез ее AANMERKINGEN, °8+ heeft reeds, voor ruim оосо Jaren, gezegd: De gezwellen en pynen, in,ef вап, ае реж, doten, dog. zonder verzwerin- gen , geiyk a's het Podagra en de Kramp, worden door veel vuldige overgietingen van koud water verminderd: want eene matige verdoving fiiit de руп (*). En fchoon ik deze handelwyze,by alle gezwellen en pynen, uit Podagra en Kramp, niet algemeen zou durven aanraden , maar daar tegen liever een warm dampbad verkiezen , meen ik nog- thans vrymoedig te mogen zeggen , datze, by gezwellen en pynen van enen anderen en langzamen aart , gelyk deze, al te weinig gebezigd word, En ik bidde myne Medebroederen , datze, zonder vooroordeel, daar van ge- lieven proeven te бетеп (+). | Dan deze geneeswys bepaalde zig niet (legts by. de meeste diepe pynen, ontfteking en gezwellen der Gewrig- ten, maar ook by onvolmaakte icheidingen en neêrlagen (Сл © Metastafis) van, en naar, voorafgaande Ziekten, ie dikwerf het gehele Beenvlies еп de groote Beenpypen aantasten , еп een exostofis of liever Periostofis , Hyperosto- fis, en groote Verzweringen met Beenbederf, enz. ver- oorzaken. En fchoon ik de beginzelen dezer Ziek- ten, door het tydig flaan met koude matte doeken,en het aanhoudend bedekken met dezelve, niet altoos geheel heb konnen afkeren nog herftellen ; heb ik nogthans, zo ik niet dwaal, den gedreigden fterken voortgang daar van enigzins getoomd ‚ en tot eene andere geneeswyze ge-. 