Verhandelingen : rakende de natuurlijke en geopenbaarde Godsdienst
vs. 43 schijnt een kantteekening ter verklaring van vs. 41b v. M. MATT Δ 7.3, XXII. vs. 13. δήσαντες αὐτοῦ πόδας καὶ χεῖρας. De echtheid dezer woorden is verdacht. Griesbach. H. 428. vs. 37. διανοία is een scholion ter verklaring van χαρδία of ψυχῇ, tenzij wij het veranderen moeten in δυνάμει. Drusius. B. XXIII. vs. 4. τῶ δὲ δαχτύλῳ αὐτῶν où ϑέλουσι κινῆσαι αὐτὰ. Beter: ϑίξαι αὐτά, of τὸν δὲ δακτύλον κινῆσαι εἰς αὐτὰ. Venema. 77. Zie Peerlkamp, 37. vs. 9. Misschien moeten wij aanvullen ὑμῶν TON ἐπὶ τῆς γῆς. Markland. — Wellicht: πατέρα — ὑμῶν twa κτλ., of μηδένα In plaats van μὴ. Owen. Δ. vs. 10 is een herhaling van vs. 8* en kan worden gemist. Owen. 5. ὁ Χριστός is waarschijnlijk glossarisch, Scholten, Kv. n. Joh. 252. vs. 14. ὅτι κατ. Lees: οἵ κατ. Beza. B. vs. 25. ἐξ ἁρπαγῆς worde als één woord gelezen ἐξαρπαγῆς; Abresch. St. 11. XXIV. vs. Ὁ. ϑροεῖσϑε. Beter: ϑροῆσϑε. Beza. B. vs. 14 een later toevoegsel. v. d. Sande Bakhuizen, Godg. Bijdr. 1865, bl. 482. vs. 15 een kantteekening. Een ongenoemde. H. 505. vs. 27 en 28 te plaatsen achter vs. 36. Whiston. 2. vs. 29. εὐθέως behoort bij het voorgaande vers en dit worde gelezen: μετὰ δὲ τὴν ÔÀ. κτλ. Weber, bij Meyer. vs. 93. ἐγγὺς schijnt een glosse. Upton. B. vs. 38, Men leze, met B: ὡς γὰρ ἦσαν ἐν τ. ju. ἐκ. (ταῖς πρὸ 173 MAT TIL. τοῦ κατακλυσμοῦ) Towy. en beschouwe de tusschen haakjes geplaat- ste woorden als een opheldering van iemand, die ἐν ταῖς 1u. ἐκ. niet duidelijk genoeg vond. Holwerda, N. J. 567. XXV. vs. 6. Didot's N. 7. 1842, leest: ἐξέρχεσϑε. Reuss. 258. vs. 14. Zullen wij lezen: ἀποδημήσων. of ἀποδημῶν opvatten als ἀποδημεῖν ϑέλων ἢ Markland. B. vs. 40. Zie bij V : 19. vs. 46. εἰς κόλασιν αἰώγιον. Lees: εἰς κατάλυσιν αἰώνιον, tot een eeuwige vernietiging. Mangey. B. αἰώνιον is onecht. Eberhard. MH. 507. XXVI. vs. 2. Vul aan: zat TOTE ὁ υἱός «rh. Abresch. St. 11. vs. 12. βαλοῦσα, waarschijnlijk een schrijffout voor λαβοῦσα, waarvoor oorspronkelijk zal gestaan hebben: προλαβοῦσα. Z00 wordt de zin pas dwdelĳk: „want zij, de zalf bij voorbaat nemende, heeft dit aan mijn lichaam ter mijner begrafenis ge- daansssVel.Me. XIV #8, Peerlkamp. 41. en vs. 14 te lezen: eig τ. Òwd., ᾿Ιούδας, ὁ λέγ. 'Iox., πρὸς κτλ. οὐ ΕΣ TEEN Se Mtr XXV δ: IV 183 Joh, XX 5.24, Markland. 5. vs. 18. De plaats is erg bedorven. ποιῶ kan hier niets zijn dan de conjunctivus, dat van een iva, dat met andere woorden is verloren gegaan, heeft afgehangen, b.v. op deze wijs: De meester zegt: ik kom van avond tot τι, om het Pascha te hou- den met mijn leerlingen. Holwerda, Betr. 28. Wellicht is ὅ καιρὸς een overblijfsel van ὁ κύριος en μου ἐγγύς ἐστιν een willekeurige aanvulling van een vroeg ontstane lacune, waarbij op zijn minst wa is uitgevallen, zoodat er oorspronkelijk MATTIL. 174 stond: „De heer zegt: mocht ik bij u het Pascha houden.“ Michelsen. 105. vs. 29. Noch ἀπ᾽ ἄρτι, noch ἀπάρτι, maar ἀπαρτὶ, omnino. Alberti. B. vs. 81. πατάξω. Lees: πάταξον. Drusius. W. vs. 47. ξύλων. Lees: ξυστῶν, speeren. Mangey. B. vs. 64, λ. ὑμῖν' ἀπ᾽ ἄρτι ὄψ. Lees: À. ὕ. ἀπαρτί" Ὃ. ik zeg u bepaald. Heinsius. B. vs. 69. Voor EZQ, onverstaanbaar, vooral in verband met vs. 58, zal wel geschreven zijn ESQ. Peerlkamp. 43. XXVII. vs. 2. Didot's N. T., 1842, laat Πιλάτῳ weg. Reuss. 258. vs. 3—10, 19, 28, 52, 53, 62—66. Zie bij X : 2. vs. 8. διὸ ἐκλ. κτλ. blijkens de slotwoorden een aanteekening van later dagen. Wassenbergh, [ : 33. vs 9. "Ιερεμίου werd door Origenes veranderd in Ζαχαρίου. W., en door EK. Hutter, N. 7. 1599, tusschen haakjes geplaatst. Reuss. 105. vs. 16. Lees: Bag ’AfBar. Hlsner. St. 12. vs. 29. ἐνέπαιζον. Wellicht een corruptie voor ἠσπάζοντο. Michelsen. 183. vs. 38. ὅς ἐστι À. K. τόπος. Een verklarende kantteekening. Wassenbergh 1 : 16. vs. 90--40 schijnt zeer verward. De orde wordt hersteld als men achtereenvolgens leest vs. 99, 34, 37, 38, 35, 36, 39, 40. Wassenbergh [1 : 31. vs. 40. τοῦτ᾽ ἔστιν κτλ. Hen verklarende kantteekening. Was- senbergh [ : 16. vs. Ó1—66 later ingevoegd. Semler. ἢ. 489. vs. 63. ἔτε ζῶν. Zouden wij niet moeten lezen: ὅτι ζῶν μετὰ κτλ. Schulz bij Doedes 132. 175 MARC. XXVIII, head. elo Zienbi A ssd, vs. 18. ἡμῶν. Beza gist ὑμῶν, wat Colinaeus liet drukken en waardoor ὅτε ophoudt overbodig te zijn. B. ps. 15. καὶ Òvep. κτλ. Ken kantteekening. Wassenbergh 1 : 34. vs. 16 aan te vullen οἱ δὲ ἕνδεκα KAI μαϑηταὶ. Michaelis , Hinl. 738. vs. 17. οἱ δὲ Is voor ἔνιοι δὲ niet gebruikelijk, en de elven konden niet twijfelen. Men leze daarom: οὐδὲ, Beza. B. Men vulle aan: OLMEN (οἱ μὲν) προσεκ. Valckenaer, Sch. 350. Venema. V. ἐδίστασαν. Misschien διέστησαν, a religuis stabant remoti. Ken ongenoemde bij Valckenaer, Sch. 551. vs. 18, KE. Hutter, N. 7, 1599, vult aan: καϑὼς ἀπέσταλκέ μὲ ὁ πατὴρ καγὼ πέμπω ὑμᾶς. Reuss 105. vs. 19. Misschien: τοῦ υἱοῦ, ALA τοῦ πνεύματος διδάσκοντες κτλ. Mangey. 5. βαπτίζοντες- πνεύματος. Hen later toevoegsel. W. A, Tellerus. Κ΄. Köstlin meent dat dit vs. afkomstig is van een katholiseeren- den omwerker. Meyer op Mt. X : 5. Het Evangelie volgens Marcus. vs. 1. Men leze, naar de gewone schrijfwijs in het N. T. Χριστοῦ, TOT υἱοῦ τ. O. Markland. B. vs. ὦ. Wat hier voorkomt uit Maleachi, ᾿7δοὺ κτλ. is een ingeslopen kantteekening, ontleend aan Mt. XI : 10. Later ont- MARC. 176 stond de lezing ἐν τοῖς προφήταις, ter verbetering van het oor- spronkelijke ἐν Ἡσαΐᾳ τῷ προφήτῃ. Beza. B. Ἡσαΐου werd door een Griekschen scholiast voor een schrijf- fout aangezien en veranderd in Madaytov. W. De oorspronkelijke volgorde is: vs. 1, 4, 2, 3. Valckenaer, Sch. 358, die, evenals later Fritzsche, zeer tegen den zin van Meyer, ἐν τῶ προφήτῃ wil lezen. 8 behoort vóór vs. 2 te staan. ἃ. bij St. 14. vs. 2, 3. Mill houdt deze plaats voor bedorven door latere toevoegsels. Wass. 11:33. — Ottema noemt beide verzen onecht. Zie bij Mt. ΧΙ]. Lachmann, N. 7. IL p. VI, meent evenzoo dat vs. 2 en ὃ. afkomstig zijn van verschillende vrome kantteeke- vs, naars, die, tegen de gewoonte van dezen Evangelist, gaarne Oud-Testamentische plaatsen aanhaalden, ook wanneer zij niet voorkomen in den mond van derden. — Holwerda, Bijdr. 49, ziet in vs. 1—3 onoplosbare moeilijkheden en gist dat het Evan- gelie met vs. 4 begon. vs. 4. εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν. Misschien een later toevoegsel. Scholten, Het oudste Ev. 212. ὁ βαπτίζων is blijkens het groot verschil van lezing een rand- glosse; de zin wordt eerst door de weglating verstaanbaar. Michelsen , 9. vs. 5. Misschien moet χώρα geschrapt worden. Holwerda, Betr. 69. vs. 9. Men wordt niet gedoopt εἰς maar ἐν een rivier; en van Jezus wordt wel gezegd vanwaar hij kwam, maar niet waar hij heenging. Lees dus: ἦλϑεν Zo. ἀπὸ Nat. τῆς Tak. εἰς τὸν Ἰορδάνην καὶ ἐβαπτίσϑη. Michelsen, 9. vs. 16. Vóór ἀμφιβάλλοντας is ἀμφίβληστρον uitgevallen. Mi- chelsen, 10. Zie ook bij Mt. XII. vs. 20; Door omzetting worde gelezen: καὶ ἐκάλεσεν αὐτοὺς * καὶ ἀφέντες εὐϑέως τὸν πατέρα κτλ. J. Schrader. Wass. II : 34. vs. 27. Griesbach gist: τίς ἡ διδαχὴ ἡ καινή; war ἐξουσίαν κτλ. Meyer. EAA MARC. vs. 35—39. Zie op Mt. XII. vs. 39. De gewone lezing is onzin en worde door omzetting her- steld: χαὶ ἤλϑεν εἰς τὰς συναγωγὰς αὐτῶν κηρύσσων εἰς ὅλην τὴν Ταλιλαίαν, ἃ. 1. aan alle Galileërs. Michelsen 11. Vel. Holwerda, Betr. 28. vs. 43, 44. Kuimoel hield vs. 44 voor een ingeslopen kant- teekening. Dit moet veeleer gezegd worden van vs. 48. J. 'Ì, Bergman, Godg. Bidr. 1866, bl. 196-205. Ἂν vs. 1—22. Zie bij Mt. ΧΗ. vs. 7. B leest ὅτε οὗτος; alle anderen τί οὗτος. Evenzoo vs. 16 BL al.“ órt, D dart; alle anderen vt or. Verder IX : 11 or alle unciaal eodices, eindelijk IX : 28 ADK διὰ τί, alle anderen ovt. Op al deze plaatsen moet ὅτε Tt gelezen worden. Michel- sen 11. vs. 10. λέγει τῷ παραλυτικῷ. Hen later toevoegsel. Wassenbergh ΤῊ vs. 16. Zie bij vs. 7. vs. 188 is waarschijnlijk een ingeslopen kantteekening ter ver- klaring van de niet aangeduide zij, die kwamen enz. Pierson, Bergrede 230232. vs. 19. μεϑ’ Eavrov, verschillend geplaatst in de verschillende HSS., is een kantteekening. Michelsen 12. vs. 21 τὸ καινὸν τοῦ παλαιοῦ. Men leze: ἀπὸ τοῦ καινοῦ. Vel. Mt. IX : 16. lemand, die de gelijkenis met begreep, schreef op den kant τοῦ παλαιοῦ, dat daarna in den tekst kwam en τοῦ καινοῦ in τὸ καινόν deed veranderen. Parry. B. vs. 13 ὁδὸν ποιεῖν, dat geen spreekwijs is, worde verbeterd in ὁδοιπορεῖν. Linwood 24. vs. 2426 misschien later ingevoegd wit Mattheus, terwijl 12 MARC. 178 plaatsgebrek verhinderde ook Mt. XII : 5—7 op te nemen. Pier- son, Bergrede 252—258. Vgl. bl. 260, waar P. de inlassching op rekening plaatst van den laatsten redaktor. HI. vs. 11. Markland meent dat ὅταν met een indicativus in het N. T. niet voorkomt, en wil ore schrijven. B. vs. 17. βοανεργὲς. Hieronymus herstelt: Beveoeën, naar DI, donderzonen. Beza gist: Baveoyée, naar het Syrische Bane. B. ὃ ἐστιν, υἱοὶ βροντῆς, later mngevoegd. Wassenbergh 1 : 35. vs. 20. Homberg vult hier den tekst aan met Mt. ΧΙ : 22. B. vs. 21. Toup leest diplomatisch: ἀκούσαντες οἱ περὶ αὐτοῦ, en gist dan: dx. of Φαρισαῖοι περὶ αὐτοῦ κτλ. B. IV. vs. 11-- 12, Zie bij Mt. XII. vs. 15. De verschillende lezingen ἐν ταῖς καρδίαις αὐτῶν, ἐν αὐτοῖς en εἰς αὐτοὺς zijn alle latere toevoegsels. Griesbach. H. 429. vs. 21. Het onverstaanbare ἔρχεται is een schrijffout voor αἴρεται. Wat den zin betreft is αἴρειν == προσφέρειν. Naber 360. vs. 22 en 30—32 zijn erg bedorven. Holwerda, Bijdr. 51—57. vs. 35—41. Zie bij Mt. XII. vs. 39, σιώπα 15. een kantteekening ter verklaring van het weinig gebruikte πεφίμωσο. Wassenbergh [ : 14. vs. 39 en 41. De woorden τῇ ϑαλάσσῃ en χαὶ ἡ ϑάλασση zijn later ingevoegd. Michelsen 18. vs. 40. Fritzsche leest: τί δειλοὶ ἐστε; οὕτως οὐκ ἔχετε πίστιν. Meyer. 179 MARC, vs vs. 1. Zie bij Mt. VIII : 28. vs. 1---21. Zie bij Mt. XII. vs. 7. βασανίσῃς. Beter: βασανίσῃ. De bezetene bezweert Jezus te bewerken, dat de demon hem niet meer kwelle. A. bij Stek: vs. 20. ἐν τῇ Δεκαπόλει 15. misschien een schrijffout voor καϑ' ὅλην πόλιν, zooals Lue. ΝΠ] : 59. Wij mogen hier eerder den- ken aan Gergesa ten oosten, dan aan Dekapolis ten westen der zee. Wall. 2. vs. 23. ἵνα. Lees: vat. Venema. Κ΄. vs. 33. Men leze: 6 γέγονεν αὐτῇ. Michelsen 147. vs. 41. Ταλιϑὰ. Lees: Ταβιὰ, naar het Chald. N°. Ca- preo. B. VL vs. 1. De woorden: „en hij kwam in zijn vaderstad“, behooren in vs. 2. Ottema. Zie bij Mt. ΧΙ]. vs. 5. ὀλίγοις ἀρρώστοις. Verbeter: ολίγους ἀρρώστους-ἐϑερά- πευσε. Castelio. B. vs. 6. καὶ ἐθαύμαζεν διὰ τὴν ἀπιστίαν αὐτῶν, is taalkundig onjuist en in strijd met de geschiedkundige voorstelling, die geen plaats laat voor verwondering bij Jezus over het ongeloof zijner voormalige stadgenooten. Het baat daarom niet, met Maldonat, B., διὰ te schrappen. dik τὴν ἀπιστίαν αὐτῶν Is ongetwijfeld een kantteekening uit Mt. XIII : 58. Een derde, die haar in den tekst opgenomen vond, en meende dat hier iets ontbrak aan den zin, vulde aan: καὶ ἐθαύμαζε. v. M. vs. 14, Grotius (B) plaatst φανερὸν γὰρ ἐγένετο tusschen haakjes en Michelsen, 15, schrijft door omzetting: x. ἠκ. ὁ Bao. Ἡ. τὸ ὄνομα αὐτοῦ, φανερὸν γὰρ ἐγένετο. 128 MARC. 180 vs. 16..... οὗτος ἐστὶν, οὗτος ἡγέρϑη. N. T. 1820. Reuss 162. vs. 20. zal ἀκούσας αὐτοῦ, πολλὰ ἐποίει geeft geen zin. Verbeter xaì AKOTSEAI αὐτοῦ π. ε. hij deed veel om hem te hooren. Heinsius. Δ. Venema vult aan: καὶ ἡδέως ΠΑ͂ΙΣ αὐτοῦ ἤκουε. Verschuir keurt dit af en vraagt of Marcus niet zal geschreven hebben: οὐχ ἠδέως, of οὐκ ἄνευ δέους αὐτοῦ ἤκουε. V. Linwood, 23, leest, met B en δὲ, ἡπόρει in plaats van ἐποίει, en vermoedt dat de woorden zat dxovoag αὐτοῦ πολλὰ ἠπόρει bij vs. 16 behooren, waar de tekst dan luiden zal: @xovoag δὲ ὁ Ἡρώδης πολλὰ ἠπόρει καὶ εἶπε. vs. 25. τοῦ βαπτιστοῦ schijnt een glosse. Marcus gebruikt dit woord nooit en zegt: τοῦ βαπτίζοντος. Michelsen 15. vs. 27. σπεκυλάτωρα. Misschien σπικουλάτωρα, van het Latijn- sche spiculator. Drusius. B. vs. 33. Fritzsche leest: ἐκεῖ zat ηλϑὸν πρὸς αὐτὸν. Meyer. vs. 36. De verschillende lezingen ἄρτους, τί φαγεῖν of τί φάγωσιν zijn alle toevoegsels van vreemde handen. Griesbach. Η. 429. Fritzsche leest τὶ φαγεῖν en vult aan: οὐ γὰρ ἔχουσιν. Meyer. vs. 43. καὶ ἀπὸ τῶν ἰχϑύων. Lees: καὶ ταπὸ τ. ἰχϑ. nl. en hetgeen er van de visschen was overgebleven, vel. ὙΠ : 4. Michelsen 10, vs. 45. Fen kantteekenaar wilde deze plaats in overeenstem- ming brengen met Luc. IX : 10 en schreef εἰς zò πέραν, wat later in den tekst kwam. Piscator. B. πρὸς Is later ingevoegd of een schrijffout voor τῆς. Wall. B. vs. 49. ἀνέχραξαν. Het volgende πάγτες vordert ovvéroabar. Markland. B. VI. vs. 2. τοῦτ᾽ ἔστιν ἀνίπτοις. Hen verklarend toevoegsel. L. Kus- terus in Mills N. T. praefs EAA oss ΠΕ 1 181 MARC, ἐμέμιψαντο Is waarschijnlijk een gissing. Marcus kan evengoed geschreven hebben ἐσχανδαλίσϑησαν. Holwerda, Bijdr. 48. vs. 2—4 een later invoegsel, volgens Wilke. Meyer. vs. 3. πυγμῇ. Tenzij dit woord als adverbium gebruikt is, leze men: πυχνῶς, πυκνὰ Of πυκνῇ, dikwijls. Krasmus. 8. κρατοῦντες. Lees: of κρατοῦντες. Venema. V. vs. 4 is waarschijnlijk onecht. Owen 5, Men leze: καὶ ront’ ἀγορᾶς ἐὰν μὴ ῥαντίζωνται, en wat van de markt komt eten ze niet, tenzij het rein gemaakt wordt. Michelsen, 16. vs. 7. Vul aan KAT ἐντάλματα. Mangey. B. vs. 8. Voor καὶ ἄλλα παρόμοια τοιαῦτα πολλὰ ποιεῖτε worde gelezen: καὶ πολλὰ παρόμοια TOTTOIS. Beza. B. vs. 11. ὃ ἐστι δῶρον. Een kantteekening, ter verklaring van κορβάν. Wassenbergh 1 : 16. vs. 13. καὶ-ποιεῖτε. Ken later toevoegsel. Wilke. Meyer. vs. 14. ἀκούετε μου πάντες. Lees: d. u. πάλιν of πάντως. Ve- nema. V. vs. 19 χαϑαρίζον. Misschien χαϑαρίζοντα. Markland. δ. Naber, 95, wil πάντα τὰ βρώματα als subject verbinden met ἐχπορέύεται en καϑαρίζων herstellen in ϑυραζε —= ἐξω, foras. Be- streden door Berlage 88. vs. 94, ᾿Εφφαϑὰ. Lees: ᾿Εϑφαϑὰ. Drusius. B. ὃ ἔστιν διανοίχϑητι. Een verklarende kantteekening. °Wass. ᾿ ΗΠ. vs. 36. ὅσον. A. gist: ὅσω. St. 18. ὙΕῚ: vs. 2. De verschillende lezingen προσμένουσί μοι en παραμέ- γουσί μοι zijn toevoegsels. Griesbach. Π. 429. vs. 24. περιπατοῦντας. Lees: περιπατοῦντα, menschen gelijk wandelende boomen. Clericus. B, Michelsen, 18, MARC. 182 J. Toussaint schrijft in zijn N. 7. 1548: ὅτι ὡς τὰ δένδρα ὁρῶ. Reuss, 43. Naber, 360, meent dat de blinde als in den droom de men- schen zag en dat er oorspronkelijk stond: ὡς ὄναρ ὁρῶ. Nadat Oim Een A in A veranderd was, kon gemakkelijk ὡς 4ENAPó0ó ontstaan. vs. 28. τὸν βαπτιστήν. Misschien een later invoegsel. Scholten, Oudste Hv. 212. Voor εἷς worde gelezen: εἰ εἷς. Michelsen 18. IX. vs. 1. ὧδε is een randglosse. Michelsen 19. vs. 7. Men leze zat φωνή en plaatse daartusschen noch ἐγέγετο, noch ἢλϑε. Michelsen 19. vs Asie ἘΜ τονε vs. 12, 13. De tekst schĳnt in wanorde geraakt. Men leze achtereenvolgens: vs. 128 ὁ δὲ-πάντα᾽, vs. 13 ᾿“λλα-ἠϑέλησαν, vs. 12b Kai [εἶπε] πῶς-ἐξουδενωθϑῆ, en ’t slot van vs. 13: χαϑὼς ver. ἐπ᾽ αὐτόν. Owen. B. De tekst is zoo bedorven, dat hij volkomen onzin geeft. Fritzsche heeft bijna de ware lezing gevonden. Hij plaatst vs. 19, αλλὰ-ἤϑελον achter 12% en laat dan 12b volgen met de lezing: καϑὼς γέγραπται κτλ., terwijl hij de slotwoorden van vs. 13 schrapt. Die laatste woorden had hij achter 12% moeten plaatsen. M. a. w. vs. 12b en 18b moeten met elkaar van plaats ruilen. Aldus: Elia komt eerst en herstelt alles, gelijk met het oog op hem geschreven staat. Maar ik zeg ἃ, dat Elia reeds gekomen is en zij hem gedaan hebben al wat zij wilden, gelijk geschreven staat van des menschen zoon, dat hij veel moet lijden en veracht worden. Michelsen 19. Om niets door te halen in zijn HS. heeft een afschrijver eenige overgeslagen woorden eenvoudig ingevoegd ter plaatse, waar hij 183 MARC. zijn verzuim bemerkte. Er stond oorspronkelijk: „En zij vroegen hem zeggende: de schriftgeleerden zeggen dat Elia eerst moet komen, en hoe staat er geschreven van den Zoon des menschen dat [1] veel moet lijden en veracht worden? En ΠῚ zeide tot hen: Ela komt wel en herstelt alles; doch ik zeg u, dat Elia ook gekomen is, en zij hebben hem gedaan al wat zij wilden, gelijk van hem geschreven staat.“ Harting 68—70. vs. 18. ξηραίνεται heeft hier geen zin. Het συντρῖβον αὐτὸν van Luc. IX : 39 (miet 40) geeft het noodige licht. De knaap lag als verslagen. WVapulabat puer. Er stond dus: ξαίνεται, Naber 96. vs. 23. Τὸ, εἰ δύνασαι. Lees: TI, Εἰ δύνασαι; L. Cappel. B. Misschien: Tí, εἰ δύνασαι; ATYNASAI πιστεῖσαι; πάντα κτλ. Een afschrijver kon licht het tweede δύνασαι overslaan. Mark- land. 8. Straatman leest volkomen juist: Τί τό εἰ δυνῃ. Michelsen 11. Lachmann gist, N. T. H p. VII: Tò el δυνὴ IISTQZAI, πάντα κτλ. ἃ. 1. maak dat dit twijfelachtige „indien gij kunt“ een „gij kunt“ wordt. vs. 28. ὅτι ἡμεῖς. Lees: ὅτι τι ἡμ. Heinsius. B. Zie ook bj IL : 7. vs. 29. Zie bij Mt. XVII : 21. — Venema leest πίστει. Κ΄. vs. 84 wordt door HE. Wells in zjn N. 7., 1709—19, tus- schen haakjes geplaatst. Reuss 169. vs. 38. Griesbach houdt beide lezingen ὃς οὐκ αἀκολουϑεῖ ἡμῖν en ὅτι οὐκ ἠκολούϑει ἡμῖν voor latere toevoegsels. H. 450. Michelsen, 20, die zich aan B houdt, leest ὅτι οὐκ 1x. sj. en gist, dat die woorden een bijvoeging zijn uit Luc. IX : 49. vs. 41. De woorden ἐν ογνόματι ὅτι Χριστοῦ ἐστε zijn stellig corrupt. Vgl. Mt. X : 42, waar hetzelfde gezegde luidt: εἰς ὄνομα μαϑητοῦ. Scholten, Ev. n. Joh. 251. vs. 49. πᾶς γὰρ πυρὶ ἁλισϑήσεται. Lees: πᾶσα γὰρ πυρία ἀλ., ieder offer zal gezouten worden (Lev. IT : 13). Jos. Scaliger, W. en B, Anderen lezen: πυρὰ. B, MARC. 184 Voor ἁλισϑήσεται leze men: ἁλωϑήσεται Of ἀαναλωϑήσεται, ver- teerd worden door vuur. P. Junius. δ, πᾶς. Lees: πῶς. Jablonski en Kellinghusen. St. 19. In één HS. stond: πᾶς γὰρ ἄρτος κτλ. Dit deugt blijkbaar niet, maar brengt ons op den goeden weg. Marcus schreef πᾶς γὰρ ἀχάϑαρτος πυρὶ ἁλισϑήσεται. Reiske, Mnemosyne 1 p. 994, Χ de vs. 1. Er moet gelezen worden: συμπορέεύονται πάλιν ὁ ὄχλος, of misschien συνέρχονται πάλιν ὁ ὄχλος, want συμπορεύεσϑαι komt elders niet bij Marcus voor. Michelsen, 21. vs. 10. ἐν τῇ οἰκία deugt niet. Εἰς τὴν οἰκίαν ἐπερωτᾶν τινά is onzin. Vóór εἰς moet iets zijn uitgevallen. Mogelijk schreef Marcus: zat εἰσελϑόντα αὐτὸν εἰς τὴν οἰκίαν, of zat εἰσελϑόντος αὐτοῦ εἰς τὴν οἰχίαν, of, en dit is het meest waarschijnlijke: καὶ εἰσελϑόντων eig τὴν οἰκίαν. Holwerda, Betr. 28 en Bijdr. 68, waar hij van Hengel's gissing χαὶ ἐλϑόντος αὐτοῦ εἰς τὴν οἰκίαν afwijst. Vóór eig τὴν οἰχίαν 15 εἰσελϑόντα αὐτὸν of iets dergelijks uit- gevallen. Ook τὴν is hier ongepast. Ze waren niet te Kapernaüm. De schrijver houdt dit onderscheid goed in het oog, vgl. IX: 99 met VIT : 17, 24, IX : 28. Wellicht is τὴν een overblijfsel van αὐτὸν, zoodat wij moeten lezen: εἰσελϑόντα αὐτὸν εἰς οἰκίαν. Michelsen 21. vs. 17. διδάσκαλε dyadé, τί ποιήσω. Beter: τί αἀγαϑόν ποιήσω͵ Venema. V. DS. 32. zai ἀκολ. pop. Beter: dx. καὶ ἐφοβ. B. οὖν ἐθαμβοῦντο, οἱ δὲ αἀχολ. κτλ. leidt tot de ongerijmde opvat- ting: „en Jezus ging hen voor, en zij (de jongeren) waren beangst, en zij die Jezus volgden vreesden“, alsof de jongeren anderen waren dan zij die Jezus volgden, en alsof dus de jongeren Jezus niet volgden. Καὶ voor οἱ δὲ js een mislukte verbetering. Marcus 185 MARC. schreef: ἐθαμβεῖτο, οἱ δὲ ax. κτλ. ἃ. 1. Jezus was beangst, benauwd door het voorgevoel van hetgeen hem in Jeruzalem wachtte, en die gemoedsstemming deelde zich aan zijn jongeren mede, zoodat zij hem volgden met vreeze. Vel. Me. XIV : 33. Een afschrijver vond het ongepast van Jezus te zeggen êfaugeîro en bracht dit, ten koste van den zin, op de jongeren over. Michelsen 22. vs. 46. υἱὸς Τιμαίου is een verklarende kantteekening. Beter leest de Syr. Τίμαιος, υἱὸς Τιμαίου. Maar het best Hieronymus: Bar Semia, filius caecus. Beza. B. Volgens Wilke en B. Bauer zijn de woorden ὁ υἱὸς enz. later ingevoegd, terwijl Marcus alleen schreef: een blinde. Meyer. vs. 50. ἀποβαλὼν. Lees: ἀπολαβὼν. Battier. W. en B. ΧΙ. vs. 4. τοῦ ἀμφόδου. Michelsen, 106, gist τῆς ἀμπέλου. Vel. Justinus Ap. le. 32 p. 74. vs. 10. ᾿Ευλογημένη-4αβίδ een invoegsel, waarop niets bij de andere evangelisten gelijkt. Owen. 8. vs. 13. où γὰρ ἦν. Lees: οὗ γὰρ ἣν, te verbinden met ἤλϑον, hij ging van waar hij was. Heinsius. B. où γὰρ nv καιρὸς σύχων werd door een halfgeleerden utlegger aan den tekst toegevoegd. Toup. δ, — Of wij moeten lezen, εὔχαιρος, dan wel εὔκαρπος, de boom was niet geschikt om vijgen te dragen. Venema. Lotze acht hoogstens een omzetting noodza- kelijk. Men leze οὐ γὰρ ἣν καιρὸς σύκων vóór Καὶ ἐλϑὼν κτλ. V. Oorspronkelijk stond er ongetwijfeld: ἣν γὰρ ὁ καιρὸς σύκων. Een ander schreef er ov bij, krachtens de overweging dat het omstreeks Paschen de tijd van vijgen niet is. Maar het verhaal is hier ook misplaatst. Michelsen 22. vs. 19, Kan owé wel voor οψία staan? De samenhang tusschen vs. 19 en 20 is hoogst gebrekkig, Moest het niet zijn: „En toen MARC. 186 (ὅτε) het avond geworden was gingen zij buiten de stad. En den volgenden dag keerde hij (of: keerden zij) des morgens vroeg naar de stad terug en zagen toen in het voorbijgaan“ enz.? De ware lezing is nog niet gevonden. Holwerda, Betr. 106. vs. 20. πρωΐ, verschillend geplaatst in de HSS., moet weg- vallen, ook blijkens het verband. De boom was ’s morgens ver- vloekt. Men zag hem dus ’s avonds, en niet pas den anderen morgen, verdord. Michelsen 25. vs. 28-- 98, Zie bij Mt. XII. vs. 29. zaì ἀποχρίϑητέ μοι. Beter: χἄν ἀποκριϑῆτέ μοι, en indien gij mij antwoordt. Markland. B. — Michelsen 162. vs. 32e is onverstaanbaar. Schrap de lezingen τὸν ὄχλον en τὸν λαόν. Verander εἴπωμεν In εἰπεῖν en de zin is duidelijk: «Ad? εἰπεῖν ἐξ ἀνϑρώπων ἐφοβοῦντο. Michelsen 25. XII. vs. 4. ἐχεφαλαίωσαν beteekent niet: aan het hoofd wonden, maar: iets in hoofdzaak behandelen, samenvatten. Lees: ἐξεφαύλισαν,, zij behandelden hem met minachting. Zoo Mt. XXII : 6 ὕβρισαν. Michelsen 24. èxerp. 15. miet te verklaren. Lees: ἐχολάφισαν. Vel. Mt. XXVI: 67 en Me. XIV : 65. Linwood, 293. De tweede knecht werd, erger dan geslagen, toch levend weggezonden, misschien nadat men zijn hoofd had kaal gescho- ren. Dit komt als teeken van diepe minachting bij bijna alle volken voor. Zie Tacitus, Germania 19 en 2 Sam. X : 4. Vel. 2 won: las" 23 sed ess IER Nae διε, sen σον XXI : 5. Inderdaad ligt in EKEDAAIQZAN, zooals δὲ heeft, EDAAAKPQSAN. Naber 96. vs. 17 en 18. Tusschen deze verzen behoort het verhaal van de overspelige vrouw, Joh. VIT : 53—VIII : 11 te huis, volgens Hitzig, Veber Joh. Marcus und seine Schriften, 205—224, Wat 187 MARC, H. daar in het midden brengt, getuigt evenzeer van zijn vernuft en scherpzinnigheid, als het zieh door inwendige waarschijnlijk- heid aanbeveelt. Doedes 428. vs. 21. De beide lezingen μὴ καταλιπὼν σπέρμα en καὶ οὐδέ αὐτὸς ἀφῆκε σπέρμα zijn kantteekeningen. Michelsen 24. vs. 25. De woorden ἐν τῇ ἀναστάσει zijn onecht. Rinck bij Meyer. vs. 32. Men schrijve χαλῶς, διδάσχαλε. Zeer goed, meester! Gij hebt enz. óf men vulle aan χαλῶς, διδάσχαλε, καὶ ἐπ᾽ oh. κτλ. Peerlkamp 52. vs. 38 en Luc. XX : 46. στολαῖς. Lees: στοαῖς. Anon. (Vgl. Joh. Χ 28). K. vs. 40. οὗτοι moet vóór λήμψονται weggenomen en vóór of καϑεσϑίοντες geplaatst worden. F. L. Abresch, Anim. ad Aeschy- lum. Accedunt adnot. ad gwaedam loca N. T. 1743, p. 560. vs. 42. ὃ ἐστι κοδράντης. Oorspronkelijk een kantteekening. Beza. W. en B. De Saxische evangelien laten λεπτὰ δυο weg. Quatuor Kvv. B. XIII. vs. 7. Lees: ὅταν axovpre, quum audietis, wanneer gij hoort. Holwerda, Betr. 101. vs. 14. De aanhaling wit Daniel is een kantteekening. Frei- muthige Versuche u. 8. w. en Griesbach. H. 506. vs. 15. οὕς ἐξελέξατο schijnt overbodig. Owen. }. vs. 27. οὐρανοῦ. Lees: vijg. Piscator. W. (die foutief III : 27 opgeeft) en B. — Met het oog op Mt. XXIV : 81 liever: αὐτῆς. B. vs. 29. ἐστιν heeft hier en Mt. XXIV : 33 geen subject. Luc. XXI : 31 heet het godsrijk nabij. Lees daarom, voor het over- tollige ἐπὶ ϑύραις, op beide plaatsen: ὅτι ἐγγύς ἐστιν ὁ Κύριος. Owen. ZB. vs. 32. ἢ τῆς ὥρας. Ken kantteekening. Owen, B, MARC. 188 οὐδὲ ὁ υἱὸς. De Arianen voegden deze woorden in den tekst, volgens Ambrosius en Augustinus, bestreden door Glassius. B, vs. 34. Men leze: ἀπόδημος ὍΣ ἀφεὶς κτλ. Anders heeft ἐνετείλατο geen subject. Pearce. 8, Kat valle weg vóór τῶ ϑυρωρῶ. als geheel overbodig. Beza. B, XIV, vs. 3. πιστικῆς. Lees: ᾿Οπιστικῆήῆς, van Opis, een stad in de nabijheid van Babylon. Hartungus. W. en B. vs. 19. eig καϑ' eig. Lees: εἷς xdd” (d. 1. καὶ εἶτα) eig. Mark- land. Z. vs. 41. Voor ἀπέχει leze men ἀπέχω, slaapt voort, ik houd af. en zal u niet meer lastig vallen. C. de Pauw. B. Owen wil lezen: ἀπέχεσϑε. B. ἀπέχει beteekent nooit: het is genoeg en kan ook niet op zich- zelf staan. ἤλϑὲν ἡ ὥρα beteekent: de ure kwam, en dit heeft hier geen zin. ἀπέχει ἤλϑεν ἡ ὥρα is onverstaanbaar. D heeft: ἀπέχει τὸ τέλος zat ἡ woa. Waarschijnlijk schreef Marcus: ἀπέχει τέλος ἡ woa ἃ. 1. de wre heeft een einde genomen, nl. de ure van angst en benauwdheid die, naar vs. 35, mocht voorbijgaan. Michelsen 25-27. vs. 65. ἔλαβον. Lees: ἔπαιον. Naber 97. vs. 67. τοῦ ’Iyoov' is een kantteekening. Michelsen 27. vs. 69. ἡ παιδίσκη slaat terug op vs. 67 en is derhalve in strijd met Mt. XXVI : 71, waar van een andere sprake is. Zou niet eenig HS. het lidwoord weglaten? Michaelis, Minl. 738. De zin vordert dat in plaats van zat ἡ παιδίσκη gelezen worde κἄλλη (ἃ. 1. zat ἄλλη) π. Michelsen 27. vs. 72. ἐπιβαλὼν is hier onverstaanbaar. Lees: ἐχβαλὼν en zich weg gemaakt hebbende weende hij. Holwerda, N. J. 587. P. Conradi gist: èrt λαλῶν. De tranen kwamen Petrus reeds in de oogen, terwijl hij nog ter verlooehening van zijn meester sprak, V, 189 MARC. XV. vs. 8. Voor καϑὼς ἐποίει of #. det ἐπ. worde gelezen: καϑὼς elder, ποιεῖν αὐτοῖς. Michelsen 28. vs. 20. De lezingen τὰ ἴδια, αὐτοῦ en τὰ ἴδια αὐτοῦ, in verschillende HSS. voorkomende, zijn alle onecht. Griesbach. H. 430. vs. 22. ὃ ἐστι wed. κ᾿ τ. Hen verklarende kantteekening. Was- senbergh 1 : 41. vs. 25 verbreekt de orde van het verhaal en staat hier niet op zijn plaats. Owen. B. vs. 28. Zie bij Mt. XII. vs. 34. ὃ ἐστι wed. κτλ. Ben kantteekening. Wass. [ : 42, vs. 36. λέγων" “Apers. De tekst is bedorven. Men leze, met Mt. XXVII : 49, of δὲ λοιποὶ ἔλεγον" “Apeg. Owen. Δ. De gewone tekst is onverstaanbaar. Voor λέγων leze men, met de Peschito, καὶ ἔλεγον “Apes κτλ. Holwerda, U. A. 18. vs. 42. ὃ ἐστι προσάββατον. Ken kantteekening. Wass. 1 : 42. XVI. vs. 2. Misschien moeten wij aanvullen, ἔτε met HSS., OTA ETI ἀνατείλαντος, terwijl de zon nog niet was opgegaan. Zie Lue. XXIV : 1, Joh. XX : 1. Beza. B. — Beter: οὔτε of οὔδε. Pearce. B. vs. 4. ἣν γὰρ μέγας σφόδρα behoort vóór καὶ ἀναβ. κτλ. te staan. Petrus Nota. Wass. Il : 34. vs. 8. οὐδενὶ οὐδὲν εἶπον. Zou het niet moeten zijn οὐδὲν εἶπον ὃ Michaelis, Minl. 738. vs. 14. Heeft hier geen HS. avax. αὐτοῖς KAI τοῖς ἑνδεκα ὃ nl. de Emmausgangers en de elven. Dat zou sluiten met Luc. XXIV : 36. Michaelis, Winl. 738. vs. 18. ἄφεις ὅροῦσι worde geschrapt. Heumann. H. 408, LUC. 190 vs. 9—20 ontbreken in voorname HSS. en zijn volgens velen later aan den tekst toegevoegd. Michelsen, 28—30, gist: het laatste blad van het evangelie is gedeeltelijk onleesbaar geworden en daarom door sommige afschrijvers weggelaten, terwijl anderen hebben behouden wat nog leesbaar was en het onleesbare hebben aangevuld uit Lucas en Johannes. Vs. 15—20 maken het echte slot van dit boek uit. In gelijken geest heeft Volkmar, Die Evangeliën u.s.w. 1870, bl. 606 vv., een poging gedaan om den oorspronkelijken tekst te herstellen. Theol. Tijds. 1871, bl. 130. Het Evangelie volgens Lucas. vs. 5—80, een later toevoegsel, vol geschied- en tijdreken- kundige onjuistheden, naar het schijnt ontleend aan Pseudo- Mattheus en daarna nog uitgebreid. Morgan. 4. vs. 5—ll. Dit gedeelte behoort oorspronkelijk niet tot het derde evangelie. Jean Bodin, E. Evanson, J. ἢ. C. Schmidt, Horst, C. C. Τὶ. Schmidt en anderen. Zie Credner, Kinl. 131; Meyer. Het werd door den schrijver der Handelingen hier inge- voegd. Scholten, Hand. 75. vs. 29. ἰδοῦσα. Pommigen lezen αἀχούσασα, gelijk τῶ λόγῳ schijnt te vorderen. B. Griesbach wil alleen behouden: ἡ δὲ διεταράχϑη καὶ διέλογίζετο, omdat het overige op verschillende wijzen voorkomt in de HSS. H. 430. vs. 99. εἰς πόλιν ᾿Ιοῦδα. Verbeter: ᾿λοῦτα of 'Loörra. Valesius. Reland. 2, 191 LUC. vs. 42. ἀνεφώνησε. Misschien: ἀντεφώνησε. Markland. B. vs. 47. ἠγαλλίασε. Lucas schreef waarschijnlijk: ἠγαλλιάσατε. Valekenaer, Sch. 359. Of: ἀγαλλιάσεται. Bretschneider, aange- haald en bestreden door Holwerda, U. A. 12. vs. 66. Τί ἄρα. Liever: Τίς ἄρα ἃ. 1. ποταπὸς. Price. B. vs. 10. προφήτης. Misschien een wijziging van het niet begre- pen προβήτης, praeambulator , van προβαίνω. Schmidt. B. vs. 78. ἀνατολὴ. Zoo zou Christus kunnen heeten, maar van hem is hier geen sprake. Lees: ἄνωϑεν. Price. W. en B. Lees: ὡς ἀνατολὴ. Venema. V. IT. vs. 2 is een kantteekening van een halfgeleerde, die de opschrijving onder Herodes verwarde met de telling onder Cyre- nius. 5. Indien deze woorden van Lucas zijn, wat ik nauwelijks geloof, verdient de gissing (van Venema) overweging, dat na πρώτη de letters ἡ β' (d. 1. ἡ δευτέρα) zijn weggevallen. Valckenaer, Sch. 359. Maar Venema zelf hield later het vers voor een kanttee- kening. ΓΚ. Voor Κυρηνίου worde gelezen: ΚΑυντιλίου of A. Οὐάρου. Beza. B. Quinctilius Varus was, bij Herodes’ dood, als opvolger van Saturninus, stadhouder van Syrie. Lees: ἡγεμονεύοντος Σατουρνίνου. Velesius. B. Voor πρώτῃ leze men: πρὸ τῆς (nl. ἀπογραφῆς). Boullier. B. — C. EB. B. Uloth, Godg. Bijdr. 1858, bl. 881 vv., had dezelfde gissing gemaakt, maar hield toch, bij nader overweging, het geheele vers, evenals II : IP, voor een later toevoegsel. Ondanks alle verklaringen, is de beteekenis van πρώτῃ onze- ker. Ik vermoed, dat wij moeten lezen: πρώτῳ ἔτει. Linwood 24. A. Kluit, Vindiciae Articull o, ú, τό in Novo. To. heeft bewezen en G. W. Stemler, Studiën. Th. Tijds. V : 841-- 856. LUC. 192 in herinnering gebracht, dat πρώτῃ zonder lidwoord geschreven de vertaling gebiedt: „Deze — nl. de bevolene — beschrijving geschiedde eerst toen Q. enz.“*, zoodat hier noch sprake is van een eerste beschryving, noch van eene, die tijdens Jezus’ geboorte onder Q. plaats had. Vs. 2 is toelichting van vs. 1, waarbij zich het 99. vs. aansluit. — Bij deze opvatting doen vorm en inhoud beide het 2e vs. als een ingeslopen kantteekening kennen. v. M. vs. 11. og ἐστι Χριστὸς κύριος. Misschien een kantteekening. Markland. B. COTIJO x{oiog. lees: Oo... ὁ x. Valckenaer. K. vs. 14. Lees: εἰρήνη Ἢ ἐν ανϑ. Markland δ. ἐν ἀνθρώποις εὐδοκία is later ingevoegd. Beza. B. Mörl leest εὐδοκίᾳ. Schulz. Δ. Ben N. 7. gr. met aanteekeningen van Andr. Osiander, 1587, heeft: εἰρήνη ανϑρώποις, εὐδοκία. euss 38. vs. 82. φῶς εἰς ἀποχάλυψιν ἐϑνῶν. Misschien: φῶς εἰς ava- κάλυψιν ἐ. Price W. en B. vs. 38. λύτρωσιν ἐν “Ἱερουσαλήμ. Misschien: Avr. ’Looaijd. Pis- cator. 5. vs. 42. Achter ἑορτῆς 15 waarschijnlijk iets uitgevallen, b.v. πρῶτον αὐτὸς συνανέβη αὐτοῖς, wat voor niet Joodsche lezers geen overtollige mededeeling was. Holwerda, Betr. 48. vs. 43. Zoowel ᾿Τωσήφ καὶ ἡ μήτηρ αὐτοῦ als de andere lezing: οἱ γονεῖς αὑτοῦ is een later toevoegsel. Griesbach. H. 430. ἘΠῚ vs. 10 een later toevoegsel. Uloth. Zie bij Il : 2. vs 2e ZienbijmVeerte 70 Τὸν Ζαχαρίου υἱὸν. Ken toevoegsel van den schrijver der Hand. Scholten, Hand. 75. vs. ἡ. ὑπέδειξεν. Lees : ὑποδείξει. Maldonat. 8, 193 LÚc. vs. 21. καὶ ᾿Ιησοῦ Barr. Lees: καὶ ΤΟΥ͂ ᾽1. β. Markland. B. vs. 22. De woorden σωματικῷ εἴδει, die Chrysostomus in zijn exemplaar niet las, zullen in den tekst gekomen zijn uit een verklarende kantteekening: où σωμ. εἴδει. Valckenaer, Sch. 8360. vs. 23. ἀρχόμενος. Lees: ἐρχόμενος. Hij was omstreeks 30 jaar oud, toen hij tot zijn roeping kwam. Casaubonus. B. Dit vs. staat in nauw verband met het voorgaande. ὁ ᾿7ησοῦς is een kantteekening; woel onnauwkeurig en overbodig. Men leze dus: χαὶ αὐτὸς ἦν ἀρχόμενος εἶναι ἐτῶν τριάκοντα, ὦν, ὡς èr., ὑ. ᾽1. En hij was dan, nl. bij zijn doop, juist zijn 905 levensjaar ingetreden, zijnde in waarheid, gelijk vs. 22 aantoont, de zoon van God, maar in de schatting der menschen en in de oogen der wet, de zoon van Jozef. Owen. 8. Achter ἀρχόμενος is iets uitgevallen, b.v. ἀναδείκνυσθαι. Vgl. Lue. 1 : 80. Holwerda, N. J. 585. In plaats van ὡς èvou. wil Price lezen ὃς ἐν. Alberti, Pericu- lum Crit. 18. ὡς ἐνομίζετο later ingevoegd. Scholten, Hand. 75. vs. 37. Καϊνὰν. Schrijf: καὶ, var. Knittel. St. 123. Iv. vs. 1, 22, De tekst is erg bedorven. Zonder hem daarmede te willen herstellen, kan men zeggen: de moeilijkheden zouden zijn opgeheven als men las: ᾿]ησοῦς δὲ πλήρης πνεύματος ἁγίου ὑπέστρεψεν ἀπὸ τοῦ ᾿Ιορδάνου " καὶ ἦλϑεν ἐν τῷ πνεύματι εἰς τὴν ἔρημον * καὶ ἣν ἐν τῇ ἐρήμῳ ἡμέρας κτλ. Holwerda. Bijdr. 57. vs. 5. De woorden ἐν στιγμῇ χρόνου behooren óf achter ὄρος ὑψηλὸν, Óf achter ἀναγάγών. Kahler. B. vs. 18, ἄχρι καιροῦ komt mij verdacht voor. Wassenbergh. 1: 44. vs. 16. Lees: τοῦ σαββατὼν. Scaliger. B. οὗ ἣν τεϑραμμένος. Marcion laat deze woorden weg, en Scholten houdt ze voor later ingevoegd. Hand. 76. 13 LUC. 194 vs. 19. ἀποστεῖλαι τεϑραυσμένους ἐν ἀφέσει. Deze woorden zijn hier en Jes. LXI : 1 (LXX) overbodig. Waarschijnlijk zijn zij een kantteekening uit Jes. LVIIL : 6, met verandering van ἀπόστελλε In ἀποστεῖλαι. Beza. B. vs. 25. de. Lees: ὥστε. Pearce. B. Nijs vs. 4. In een N. T. gr., Par. 1715, heeft Reuss, 94, hier βαϑίζεσϑαι en III : 2 ἀρχιερέως “Avva καϊάφψα gevonden, waar- van hij niet weet of het gissingen dan wel fouten zijn. vs. 19. ποίας. Lees: ποίᾳ. Holwerda, Betr. 44. Michelsen 25. vs. 22. Bij de vraag Τί διαλ. κτλ. ontbreekt een woord, waar- voor D wit Mt. IX : 4 πονηρά schrijft. Beter, met Marc. II : 8, Τὶ ταῦτα διαλ. κτλ. Owen. B. vs. 24. εἶπε τῷ παραλ. later ingevoegd. Wass. 1 : 17. vs. 30. Men leze: ... οἱ Τραμματεῖς KAT’ αὐτῶν. Beza. B. vs. 32. εἰς μετάνοιαν, later ingevoegd. Scholten, Hand. 76. vS. 35. ὕταν moet worden geschrapt. Michelsen 150. Vals vs. 11. ἀνοίας. Misschien: ANIAS, verdriet, kommer. J. Bois. B. vs. 30. Zie bij Mt. V : 42. 08. 35. μηδὲν ἀπεῖᾶπ. Lees: μηδένα, niemand, ἀπελπ. Gro- tius. 8. vs. 38. σεσαλευμένον. Lees: σεσωρευμένον. Venema. V. vs. 40. πᾶς ἔσται we. Lees: πᾶς ΩΝ we. Si sit sicut. Beza. B. Vul aan: εἰ ἔσται ὡς. S. Castellio. K. vs. 48. οἰκοδομεῖσϑαι kan gemakkelijk verbeterd worden. Lees: ὠκοδομῆσϑαι. Naber, 97, 195 LUC. VIT. 08. 3, 4. ᾿Ελθὼν voegt niet in vs. 3, tenzij ἐρωτῶν worde veranderd in ἐρωτῶντες. Het woord ontbreekt in een paar HSS. en past beter in vs. 4 ....® EAOQN παρ. Markland. 5. vs. 3—5 later ingevoegd. Scholten, Mand. 77—79. Pero Zie bij Mtv ΠῚ τυ. vs. 12. zat αὕτη χήρα, In sommige HSS. aangevuld met ἦν, in andere naar μητρὶ gewijzigd in x. αὐτῇ χήρᾳ, schijnt een verklarende kantteekening. v. M. vs. 13. De verschillende lezingen ὁ χύριος, ὃ ᾿]ησοῦς en ὃ «. 1. zijn alle onecht. Griesbach. H. 490. vs. 16, 17 later ingevoegd. Scholten, Hand. 79—S8l1. vs. 21 is een hinderlijk bijvoegsel. Scholten, Mand. 90. vs. 25. De lezingen ὑπάρχοντες en διάγοντες zijn beide onecht. Griesbach. HZ. 481. ἠμφιεσμένον. Zie bij Mt. XI : 8. vs. 92 is jammerlijk mishandeld. Holwerda, Bijdr. 42. vs. 44. ἐπὶ τοὺς πόδαορ. Beter: ele τ. π. Price. B. βλέπεις. Beter: βλέπε εἰς τ. τ. 7. Zie op die vrouw. Vene- ma. V, VL vs. 9. εἴη. Lees: EXTI. Lucas Brugensis. B. vs. 12, 18. of δὲ enz. Het is natuurlijker en meer in overeen- stemming met vs. 14 en 15, ook hier te schrijven: zò òè..... οὗτοι. Owen. B. vs. 23. ἀφύπνωσε. Lees: ἐφύπνωσε, hij viel in een vasten slaap. Owen. B. vs. 20, HE. Stephan leest in zijn N. 1. 1779, γεργεσηνῶν καὶ γαδαρηνῶν. Reuss. 181. vs. 26 en 37. Zie bij Mt. VIII : 28, 13% Luc. 196 vs. 26—39 is later ingevoegd, volgens Evanson. Credner, Einl. 132. vs. 52. Vóór αὐτὴν is διὰ weggelaten of uitgevallen. Weston. B. BG vs. 2. μήτε. Lees: εἰ μὴ. A. Osiander. B. vs. 10. Zou hier niet, achter εἰς τόπον ἔρημον, uitgevallen zijn: ἀντιχρὺ, tegenover? Zie Me. VI : 45. Michaelis, Einl. 789. Tusschen εἰς en πόλιν Is een gaping. Wie gaat ooit, wanneer hij alleen wil zijn, naar een stad? Ook blijkt uit vs. 12 dat Jezus naar een woeste plaats was gegaan. Holwerda, N. J. 586. vs. 12. καὶ τοὺς ἀγροὺς. Verbeter: κ᾿ τὰς ἀγορὰς Mangey. B. ἡ δὲ ἡμέρα ἤρξατο κλίνειν. B heeft: ἤδη ἡμέρα. Zou het niet moeten zijn: ἤδη δ᾽ ἡ ἡμέρα. Holwerda, N. J. 586. vs. 18. el μήτι sroo. Daar zij zich niet in staat konden achten, om voor .zoovelen voedsel te koopen, leze men: E/ MH, TI 7r09., waarbij dan εἰ μὴ genomen wordt, evenals Mt. XII : 4 en Gal. 1 : 7, maar wat zullen wij gaan enz.? Of men leze, ter verkrijging van denzelfden zin, Καὶ 4 μήτι. Hombergius. 2. Vgl. Holwerda, Betr. 44. vs. 18. συνῆσαν strijdt met χατὰ μόνας. Ken HS. verbeterde συγήχϑησαν. De voorkeur verdient: σύγισαν, terwijl hij alleen bad, kwamen zijn discipelen samen tot hem. Owen. Δ, vs. 24, ἀπολέσῃ. Lees: ἀπολέσαι, nl. ϑέλῃ., evenals het vooraf- gaande σῶσαι ϑέλῃ. Markland. B. vs. 25. ἢ ζημιωϑείς. Hen kantteekening, ontleend aan Mt. XVI : 26. Pearce. — Wass. 1 : 45. | Ζημιωϑείς, met ἑαυτὸν onverstaanbaar, heeft al het voorkomen van het gedeelte eener variant te zijn (τὴν δὲ ψυχὴν ζημιωϑείς) die met een # er voor op den rand was geplaatst. Holwerda, N. J. 586. vs. 20. καὶ τῶν ἁγίων ἀγγ. Beter: καὶ μετὰ τῶν ἅ. &. Schulz. B. 197 LUC. vs. 28. ἡμέραι ὀκτὼ, καὶ. Erasmus vertaalt diebus octo, alsof er stond ἡμέραις ὀχτὼ, terwijl καὶ wordt weggelaten. B. vs. 31. ἐν δόξῃ, ἔλεγον. Als één woord te lezen: ἐνδοξῃέλεγον 4. 1. ἐδόξαζον. Is. Vossius. 8, vs. 48. τοῦτο τὸ παιδίον. Lees: ΤΟΙΟΥ͂ΤΟ τὸ π. Beza. W. en B, VS. 53. πορευύμενον. Lees: πορευομένου facies ejus erat euntis. Beza. W., B. Naber 362. A vs. 11. ... ἀπομασσόμεϑθα ὑμῖν nl. χονιορτὸν beteekent: Wij vegen wlieden de stof af, wat onverstaanbaar is. Lees: ἡμῖν, ook het stof, dat uit uw stad aan ons kleeft, vegen wij ons af. Peerlkamp, 67—68. vs. 22. γινώσχει. De Marcionietische lezing ἔγνω is de oor- spronkelijke. Scholten, Mand. 81. vs. 32, 33. ἀγτιπαρῆλϑεν. Sau. De NM vóór een medeklinker is door een vergissing van afschrijvers ontstaan. Markland. 8. vs. 33. κατ᾽ αὐτὸν. Beter: κατ᾽ αὐτὸν τόπον, of κατ᾽ αὐτὸν ἄνϑοω- πον. Markland. B. vs. 90. πλησίον beteekent prope; mijn naaste is altijd ὃ πλη- σίον. Wij kunnen hier en vs. 29 (waar het later in een paar HSS. gevonden is, volgens Owen) eerder aannemen, dat het lidwoord uitgevallen is dan dat Lucas het niet geschreven heeft. Markland. 8. vs. 42. Noch ἑνὸς δέ ἐστιν χρεία, noch ὀλίγων δέ ἐστιν χρεία ἢ ἑνός schijnt de ware lezmg te zijn, maar ὀλίγων δέ ἐστιν χρεία, waarnaast al spoedig, als kantteekening, ἢ ἑνός werd geschreven. Holwerda, Betr. 47—51. XI. 08. 2—4. Lucas, die het Onze Vader, gelijk wij het bij Mt. lezen, kende, maar dit, verachtelijk, het gebed noemde, „dat LUC. 198 Johannes zijn leerlingen geleerd heeft“, gaf als tegenhanger een paulinisch gebed des Heeren en schreef, zooals ons na herstelling van den oorspronkelijken tekst dezer verzen blijkt: „Vader! uw heilige geest reinige ons; tot ons kome uw konink- rijk; vergeef ons onze zonden, want ook wij vergeven ieder die ons schuldig is, en leid ons niet in verzoeking.“ Michelsen, Theol. Tijds. 1875. bl. 155—159. vs. 2. ἐλϑέτω ἡ βασιλεία σου. Gregorius van Nyssa schreef: ἐλθέτω τὸ ἅγιον πνεῦμα ἐφ᾽ ἡμᾶς. Deze lezing schijnt, met het oog op vs. 18, de echte. Schulz. 2. De Marcionietische lezing „uw heilige geest kome op ons“, die voor de bede „uw naam worde geheiligd“ in de plaats trad en de bede „uw wil geschiede enz.“ in de schatting van Lucas overbodig maakte, schijnt de oorspronkelijke. Scholten, Mand. 82. 08. B. τὸ καϑ' ἡμέραν. Zou dit miet een kantteekening zijn, ter verklaring van ἐπιούσιον ἢ Anders moest het luiden: τὸν καϑ᾽ úu. Owen. B. ἐπιούσιον. Lees: ἐπὶ 7 Ι σου, hongerstillend. Hitzig bij Meyer. vs. 11]. τίνα δὲ ὑμῶν. Lees: εἰ δέ τινα ἐξ ὑμῶν-ἄρτον, λίϑον ἐπ. αὐτῷ. Of vragenderwijs: Τίνα ἐξ ὑμῶν-ἄρτον ; KAI λίϑον ëm. à.; Piscator. 2. De tekst is taalkundig niet zuiver. Misschien stond oorspron- kelijk εἰ vóór τινα, of wel: ἐάν τινα-αἰτήσῃ, waarbij dan de lezing ἢ καὶ ἰχϑῦν goed aansluit. Owen. B. vs. 12. ἐπιδώσει αὐτῷ σχορπίον. Welke overeenkomst is er tusschen een ei en een schorpioen? Plinius zegt dat schorpioenen wormen voortbrengen, die op eieren gelijken. Hen vriend van Heinsius wilde daarom lezen: ἐπ. & ΣΚΟΡΠΙΟΥ͂. Maar dan moest hij schrijven: τὸν τοῦ σχορπίου. B. Venema gist: oxoosrtov ὠὸν. V, vs. 13. Lucas zal wel geschreven hebben ὃ zm. ὃ ἐν οὐρανῷ. Markland. 8. vs, 16 is met het oog op de orde door Mt, en door Me. in 199 LUC. acht genomen, zonderling geplaatst en past bovendien veel beter tusschen vs. 28 en 29. Wassenbergh II : 36. vs. 22. Lees: ἐπὰν δ᾽ ὃ toy. Holwerda, N. J. 561. vs. 29. Met verandering van EXT/ in ΕἸΣ TI, wil Valcke- naer, Sch. 861, lezen: ἡ γενεὰ αὕτη πονηρὰ εἰς τί σημεῖον ἐπιζητεῖ; σημεῖον οὐ ὃ. vs. 30 later ingevoegd door den schrijver der Hand. Scholten, Hand. 82. vs. 35 en 36 moeten worden omgezet, terwijl οὖν in vs. 36 vervalle. Wassenbergh IL : 36. vs. 36. Moet het eerste ὅλον niet worden geschrapt? Bar- rington. 8. Maldonat wil, evenals Erasmus, voor σῶμα lezen: òuud , en bovendien voor φωτίζῃ : φωτίσει. B. τὸ vóór het tweede ὅλον geschreven, of dit woord vermeerderd met één o : ódoov, ziel, dan ware de zin verstaanbaarder. Mi- chaelis, Minl. 759. Venema leest ὕλως voor het tweede ὅλον. ΚΓ΄. De woorden φωτεινὸν ὕλον schijnen bij vergissing herhaald te zijn. Zij moeten wt den tekst verwijderd, εἰ δὲ in den aanhef gelezen, of, beter, vs 35 en 36 omgezet worden. Lotze. Γ΄. Pierson, Bergrede 175, zegt dat vs. 86 zeker van een onop- lettenden afschrijver afkomstig 18. vs. 42, 48. φαρ., ὅτι. Lees: p. οἵ, qui. Beza. B. vs. 42. ταῦτα-παρεῖναι. Later ingevoegd. Scholten, Mand. 90. vs. 55. De verschillende lezingen vóór ἤρξαντο of γραμματεῖς komen Griesbach alle verdacht voor, waarom hij alleen deze woorden , met een voorgevoegd zat, wil lezen, gelijk hij mede geneigd is vs. 54, om het groot verschil van lezingen, geheel te schrappen. A. 491. Noch ἐξελϑόντος, noch λέγοντος is de oorspronkelijke lezing, maar ἔτι λέγοντος. ΕΞ en ETI worden dikwijls verwisseld. Naber 362. LUC, 200 XII. vs. 1. ἥτις ἐστὶν ὑπόχρισις. Deze woorden schijnen later inge- voegd te zijn. Pearce. B. vs. ὃ. εἴπατε, ἐλαλήσατε. Deze woorden hebben betrekking op Jezus en niet op de discipelen. Luucas zal dus geschreven heb- ben: εἶπα en ἐλάλησα. Pearce. B. Lucas schreef niet πρὸς, maar εἰς τὸ οὖς. Naber 362. vs. 5. μετὰ τὸ ἀποχτεῖναι, ἃ. 1. nadat ὨΠ heeft gedood. De zin schijnt te vorderen: μετὰ TOT ἀπ. Markland. 8. vs. 7 en Mt. X : 30 zijn de woorden ἀλλὰ-ἠρίϑμηνται mis- schien later ingevoegd. Owen. B. vs. 11. προσφέρωσιν. Misschien: προφέρωσιν. Schulz. B. vs. 15. ὅτι οὐχ-ύπαρχ. αὑτοῦ misschien geheel onecht. Mark- land. B. Michaelis, Minl. 739, vermoedt dat Lucas schreef .... ἐστιν, AAA ἐκ τῶν ὑπαρχ. vs. 24. ὅτι οὐ σπείρ. Beter: “OZ où om. Beza. B. vs. 26. οὔτε. Lees: οὐδὲ. Markland. B. Volgens Pierson, Bergrede 176, kan dit vs. zeer wel een ingslopen kantteekening zijn. vs. 90, 52. Marcion’s ὃ πατήρ, zonder ὑμῶν, is misschien de oorspronkelijke lezing. Scholten, Mand. 81. vs, 48. παρέϑεντο. Beza gist, met Theophylactus, παρακατέ- devro. B. vs. 49. « Erasmus. B VS. 59. μήτηρ ἐπὶ κτλ. schijnt later mmgevoegd uit Mt X : 35. Scholten, Hand. 90. vs. 58. ὡς schijnt hier te staan voor ἕως. Abresch, Anim. ad Aesch. p. 586. Voor γὰρ acht Beza, met de Vulgata, δὲ beter, en Markland ἰ ἤδη ἀνήφϑη. Verbeter: εἰ (of ἢ) ἤδη ANHDOAI. 201 LUC. merkt op, dat het redegevende γὰρ den imperativus δὸς niet na zich hebben kan. B. Venema wil hier, onder verwijzing naar Mt. V : 25, lezen: ὑπάρχων ἔτι. V. ΧΊΠ. vs. 1—5 (ook vs. 6—9) ontbreekt in den tekst van Marcion, hetgeen niet aan leerstellige redenen kan worden toegeschreven. Het is daarom waarschijnlijk dat dit stuk oorspronkelijk miet in ons derde evangelie heeft gestaan. Baur, Markusevang., p. 195 ἢ Meyer. vs. 12. Nadat Jezus de vrouw had toegesproken, was zij nog niet genezen en moesten haar nog de handen worden opgelegd. Verbeter daarom ἀπολέλυσαι In ἀπολέλυσο. Naber 362. vs. 15. Michaelis spreekt in een nagelaten aanteekening, me- degedeeld door 8. 688, het stellige vermoeden uit, dat ὄνος; in plaats van υἱὸς in onze gedrukte exemplaren opgenomen, niet aan HSS. ontleend, maar een oordeelkundige gissing van den uitgever is. vs. 28. ὅταν ὄὕψησϑε 15 bedorven en moet zijn: ore ὄψεσϑε. Holwerda, 77. 4. 21-—25 en Jaarb. XII : 29—31. vs. 82. ἰάσεις. Basil. Seleucus, p. 277, leest ϑαύματα. Schulz. B. XIV. vs. 5e ὄνος ἢ βοῦς. Verbeter: dig ἢ B. Mill. B. Er stond TX of OTY, waarvoor men oudtijds „verbeterde“ ὄνος en πρόβατον, doch waaruit men moet lezen: dig en niet υἱὸς. Men schrijve intusschen niet: οἷς, want dat zou te zeer Attisch en niet aan- geduid zijn met de letters de. Lachmann, N. 1. IH p. VII Holwerda, Betr, 53—54, acht evenzeer ὄνος en πρόβατον LUC. 202 willekeurige verbeteringen van het al te ongerijmde υἱὸς, waar- voor gelezen worde: οἷς of dig schaap. Vgl. Bijdr. 83 en tegen deze gissing: Scholten, Paul. Ev. 339. 08. 7. παραβολήν, ἐπέχων. Heinsius deelt, naar het schijnt met instemming, mede, dat de 7e kanon van het zesde Trullaansche concilie deze woorden aldus aanhaalt: παραβολὴν ἐπάγων. B: en K. XVI. vs. 8. ὅτι of υἱοὶ — εἰσι. Het schijnt dat deze woorden later zijn ingevoegd, ter verklaring van φρονίμως ἐποίησεν. Mark- land. B. vs. 8—13 en de hierdoor ontstane inlassching φιλάργυροι ὑπάρ- χοντὲς, vs. 14, drukken den zin der gelijkenis, vs. 1—7, niet uit. Zij bevorderen loonzucht, in strijd met het standpunt van den evangelist. Zij zijn voor een latere invoeging te houden. Scholten, Hand. 83. vs. 8, 9. Omdat het voorschrift, vs. 9 gegeven, Jezus onwaar- dig is, meent H. C. A. Eichstädt, dat μὴ vóór ποιήσατε 18 uitgevallen. Peerlkamp acht zich niet in staat, het vraagstuk op te lossen, maar slaat voor, κόσμος te lezen, in plaats van χύριος en achter φίλους in te voegen: ἀλλ᾽ οὐκ. Godg. Bijdr. 1865, bl. 800. vs. 16—18 zijn later ingelascht. W.H. van de Sande Bak- huyzen. Godgel. Bijdr. 1865, bl. 482. vs. 17. Voor τοῦ νόμου wil Hilgenfeld, Theol. Jahrb. 1855, Ὁ. 231, τῶν λόγων μου lezen, omdat Marcion schrift: „Het is lichter dat de hemel en de aarde voorbijgaan, gelijk ook de Wet en de Profeten, dan dat er één tittel van de woorden des Heeren valle.“ Godgel. Bijdr. 1868, bl. 470. Dit vers huldigt een voorstelling omtrent de onvergankelijke waarde der wet, die met het standpunt van den evangelist, 208 LUO. inzonderheid met vs. 16 en 18, in strijd is. Het is in zijn geheel een later invoegsel, óf wij moeten lezen ἤἢἤ τῶν λόγων μου. Scholten, Hand. 84. vs. 21. τὰ ἕλκη αὑτοῦ is een min gepaste aanvulling. De evangelist bedoelde: maar ook de honden kwamen en lekten ze op, nl. de kruimkens, die Lazarus voor zich begeerde. Peerlkamp 77 — 79. vs. 22. Voor ἀπενεχϑῆναι leze men ἀνενεχϑῆναι. Naber 362. Afgewezen door Berlage, 97, omdat Lazarus naar de onderwereld werd overgebracht. XVII. vs. 11. καὶ Γαλιλαίας, hier misplaatst, is ingelascht wit Mt. XIX : 1. Scholten, Hand. 85. XVII. vs. 7. Venema leest: MH μακροθυμῶν. V. Glaubenslehrer meent dat ἐπ voor αὐτοῖς moet wegvallen. St. 123. B en andere HSS. hebben καὶ μαχροϑυμεῖ ἐπ᾽ αὐτοῖς zeker afgeschreven uit χἄν μαχροϑυμῇ ἐπ᾽ αὐτοῖς, wat denzelfden zin geeft als hetgeen latere correctors hebben opgenomen: zat μαχροϑυμῶν è ἀ. Holwerda, N. J. 561. vs. 14. Ore πᾶς-ὑψωϑήσεται, woordelijke herhaling van XVI: 11 en ber waarschijnlijk als kantteekening in den tekst geslopen. Markland, B. Scholten, Mand. 90. XIX. vs. 4. ἐκείνης. Verbeter: ἐκείνῃ. Holwerda, Betr. 44. vs. 10, 14 en 27 zijn later ingelascht. Scholten, Hand, 90. LUC. 204 vs. 14, τοῦτον. Gregorius Palama verbetert terecht: σὲ, Abresch, Anim. ad Aesch. 590. vs. 25 waarschijnlijk geheel weg te laten. Barrington. 8, vs. 38. εἰρήνη ἐν οὐρανῷ is onverstaanbaar. Zullen wij lezen: εἰρήνη ἐπὶ γῆς, of eig. ἐξ οὐρανοῦ, of deze woorden geheel weg- laten? Owen. B. De HSS. geven οὐρανῶ en οὐρανοῖς, wat altijd geschreven wordt ovvore, evenals «vore voor ἀνϑρώποις, zoodat ik vermoed: Lucas schreef: Εἰρήνη ἐν ἀνθρώποις, καὶ δόξα ἐν ὑψίστοις. Daar- mede vervalt tevens het bezwaar tegen de gewone lezing, dat ὃ οὐρανός en τὰ ὕψιστα hetzelfde beteekenen. Zie Luc. II: 13 en de verschillende lezingen ἄνϑρωποι en οὐρανοί Openb. XVI : 18. Valckenaer, Sch. 365. Lees: εἰρήνη ἐξ οὐρανοῦ. Ps. LXXXV : 12. Venema. Γ΄. vs. 42. τὰ πρὸς. Lees: τῇ zr. Maldonat. δ. vs. 47. De woorden zat of πρῶτοι τοῦ λαοῦ zijn later inge- voegd, of zij behooren te staan tusschen γραμματεῖς en ἐζητοῦν. Owen. B. she vs. 1. καὶ εὐαγγελιζομένου. Waarschijnlijk een kantteekening. Owen. B. vs. 35. Het schijnt beter τυχεῖν te schrappen. Price. 8, vs. 94. ὡς λέγει. Verbeter: ὃς À. Owen. B. vs. 38. πάντες γὰρ αὐτῷ ζῶσιν. Verbeter: οἱ αὐτοῦ, allen die hem toebehooren, leven. Mangey. B. vs. 46. περιπατεῖν ἐν στολαῖς. Indien deze lezing echt is, volgt daaruit dat alleen de Farizeën gekleed wandelden en alle andere menschen naakt. Want στολή is geen bijzonder kleedingstuk. Zonder twijfel schreef Lucas: ἐν ταῖς στοαῖς, in porticibus. Reiske. 