Anthropologisch Onderzoek
Wil men voor zichzelyen weten , of de digestie geregeld , of on- geregeld is , men geve acht op al die bovenvermelde teekenen , men lette op eetlust , op gevoel na ’t maal , op urienloozing , gedeelte- lijk verminderd , gedeeltelijk troebel , gechargeerd, op defaecatie of te spaarzaam of te rijkelijk, op huidcirculatie en huidkleur en vooral op gemoeds- en humeursstemming en vergete daarby den slaap niet, die gemeenlijk bezwaard en door droomen gesloord zal zijn. Belangrijk voorbeeld van zelfwaarneming en zelfbestuur gaf de edele Italiaan Luo. Cornaro : » » Gelijk de wereld door de wet der orde bestaat , dus redeneert hij , en ons leven van harmonie en evenwigt afhangt , zoo is ’tgeen wonder, dat men het door regel- matigheid onderhonden en door onregelmatigheid verkorten kan. Orde bevordert kunsten en wetenschappen. Door orde behaalt een leger de zege: orde bewaarl vrede in staten en huisgeziunen ; Digitized by Google PAT1ENTKNTYPEN. 61 waaruit ik besluit , dat een ordelijk leven het zekerst behoedmiddel der gezondheid en het krachtigste redmiddel in ziekte is. — Daar is ook geen twijfel aan , dat ieder in ’t vervolg vrij van ziekte zijn zal , wanneer hij slechts een goeden leefregel houdt en dusdoende alle oorzaken van ziekte vermijdt , zoodat hij noch geneesheer, noch geneesmiddelen noodig heeft. Ja zelfs in zooverre hij maar acht vfil geven op datgene waarop hij ’t verpligt is, zal hij zich- zelven de beste geneesmeester zijn. Want in den striktsten zin kan ieder slechts over zichzelven een volkomen arts vrezen , omdat hij uit ondervinding zijn gestel heeft leeren kennen , ’t geen bij an- deren veel moeijelijker is, dewijl daartoe niet alleen eene lange ervarenis , maar ook een fijne geest van waarneming vereischt wordt , die niet zoo algemeen pleegt te zijn : naardien de ziels- en ligchaams- gesteldheid der menschen meer verschilt dan hunne gelaalstrekken. » » Ik voel , zoo schreef later de bijna honderdjarige grijsaard , mijne levenskracht nog zoo volkomen , dat ik mij verbeeld , dat mijn einde nog niet nabij is ; want ik ben gezond en vrolijk en wat ik geniet , smaakt mij , ik slaap ruslig en mijne zintuigen ne- men niet af. Mijn gemoed is altijd helder, mijn geheugen sterk , mijn verstand onbeneveld , mijn hart klopt levendig , mijne stem is krachtiger dan ooit , zoodat ik elken morgen mijn lofzang zing , zonder mijn borst te vermoeijen en met niet minder vergenoegen , als in mijne jeugd. Zoo heb ik dan een volkomen genot van dit sterfelijk leven , dank zij daarvoor de matigheid , welke Gode zoo aangenaam is , als beschermster der deugd en vijandin der on- deugd. — Wie zou in mijne plaats treurig kunnen zijn , en wie , die niet hetzelfde geluk zou kunnen genieten , zoo hij als ik wilde leven: want ik ben noch engel , noch heilige ; ik ben slechts een gewoon mensch en dienaar van God, wien een geregeld leven zoo welgevallig is, dat Hij reeds in deze wereld hem er voor loont , die er zich aan toewijdt. m » Heilige matigheid, zoo besluit hij, en wie die haar kent, stemt niet in met dien roerenden lofzang , beeld der onschuld , eenige verkwikking onzer natuur , weldoende inoeder van het mcnschelijk Digitized by Google 62 PATIENTENTYPEN. leven , ware artzenij voor ligchaam en geest: hoe moesten u de menschen prijzen , met wat vurig verlangen en ijver u zoeken , u die hun het middel aanbiedt om het grootste goed ran dit aardsche leven — de gezondheid en door haar het leven zelf te onderhouden ! PATIBNTBNGROEPEN. Del onderscheid der typen heeft de behoefte aan classificatie of rangschikking doen gevoelen : men is daarbij in onzen tijd vooral overeengekomen do anatomie tot grondslag van verdeeling aan te nemen: intusschen de groepering der organen is meer voor patho- logische anatomie geschikt dan voor anthropologische kliniek. Bene nadere beschouwing der drie grondvormen van buiklijden , bonl- lijden en hoofdlijden zal ons gelegenheid geven ons daaromtrent duideiijker te verklaren. BUIKLIJDEN. Bij den rijkdom van schriflen over de anomalien der digestieor- ganen is dit gedeelte van ons pathologisch onderzoek nog niet vol- doende kritisch bewerkt. Men heeft onder den naam van dyspep- sie een schakel van ziekelijke zenuwwerkingen beschreven , waar- van het nitgangspunt niet altijd de maag was — cerebraal — spi- naalirritatien , of die uit zoovele en zoo velerlei elementen waren zamengesteld , dat ze naauwelijks door eene voortgezette analyse konden ontleed worden. Wat Wilson Philip, Johnson, Bar- ras eh anderen over dit onderwerp schreven , kan zonder kritiek niet gebrnikt worden , omdat het van den eenen kant het probleem niet voorstelt onder zijn eenvoudigsten vorm , en van den anderen kant te zeer den stempel draagt van de individuele meeningen en inzigten der schrijvers. Yoegt hierbij de onmiskenbare kracht van heerschende begrippen grootendeels uit de anatomische school , waarbij beurtelings dyspepsie als scirrhus, gastroenteritis, gastro- Digitized by Googli BUIKLIJDEN. 63 malacie , of perforirendes Magengeschwiir beschouwd en verklaard wordt: eene beschouwing en verklaring , die zoolang de sectie ze niet geconstateerd heeft , allijd nog eene meer of min waarschijn- lijke hypothese blijft. En vergeet niet , dat men ook de eiperi- mentaalmethode gebezigd heeft on de leer der dyspepsia op te helderen , zoo door proeven omtrent de meerdere of mindere ver- teerbaarheid der voedsels en van ieder verschillend maal , als door de studie der vrerking van scberpe tergiften en wel van braakmid- delen , braa"kwijnsteen , vingerhoedskruid en dergelijke : waarop dezelfdc aanmerking past ; dat zij namelijk zonder kritiek niet ge- brnikt kan worden. Ora eene zuivere voorstelling van dyspepsia te vcrkrijgen, zoeke men haar niet onder de hoogere klasse der maatschappij , maar onder hel volk. Daar is zij doorgaans het ge- volg van verznimde huid- en darmkultuur en ligt haar oorsprong zoowel in de veranderingen van weder en dampkring , als in on- maligheid. In de hoogere klassen zijn de verschijnselen van her- senlijden dikwijls meer dan die van darmlijden heerschendes het probleem wordt meer ingewikkeld en duister en vordert dieper kritische studie, Bij kinderen zijn nalatigheid in ’t vermalen der spijzen en gulzigheid of snoeplust gewone oorzaken van indigestie. Niet zelden wordt reeds in den eersten leeftijd door onverstand van minnen en bakers de aanleiding gegeven tot eene reeks van dyspep- tische toevallen , die den geregelden groei van het klein organisme belemmeren. Want de maag vereischt niet minder dan andere lig- chaamsdeelen eene zorgvuldige opvoeding of regime. Wordt zij ver- keerd opgevoed , zoo zal er de gezondheid vroeger of later bij lij- den en het ontstemde zenuwleven zich moeijelijk aan regelmaat ge- wennen. Het spenen vordert nieuwe voorzorg, zal het grof en on- verteerbaar voedsel niet maagverweeking veroorzaken , ’tgeen vooral bij ziekelijke innervatie en in verband met hersenziekte is opge- merkt. Tot lateren , hoewel jeugdigen leeftijd , behoort het ulcus ventriculi perforans: terwijl de scirrhus ventriculi een meer al- gemeen gebrek is van het involutietijdperk. Vraagt men nu of al die maaggebreken bij ’t leven met ontwijfelbare zekerheid gedia- Digitized by Google 64 Bl’lKLIIDKN. gnostiseerd kunncn worden , zoo moet ik daarop oen ontkennend antwoord gevcn en er bijvoegen , dat zelfs dyspeptische toevallen wel eons gemist zijn , en eerst bij den dood ontdekt wierd , wat men bij ’t leven niet zou hebben vermoed. Dit bedriegelijke der symptomata of toevallen heeft tot een ander uiterste gevoerd , van ze namelijk alle gezag bij ’t onderzoek te ontzeggen. Wanneer men intusschen de zaak bedaard overweegt , zal men moeten toe- stemmen , dat ze een noodzakelijk verband hebben moeten met den geheelen toestand van den zieke en wij daarom ze in ons onderzoek moeten opnemen , waar ze zich aan ons voordoen. Langs twee wegen en in twee rigtingen verbreiden zich voorna- melijk digestiestoomissen : naar de zenuwcentra — de axis cerebro- spinalis en naar lever en darmkanaal. De eerste is door Barbas en Johnson, de laatste door W. Philip en Abercrombie meer blon- der beschreven. Ten einde geregeld voorttegaan , willen we in in eerste plants letten op die verschijnselen , welke eene te groote ver- zadiging ten gevolge heeft. Een te rijkelijk maal wordt gevolgd ran een strijd tnsschen vertering en gisting, door volheid , oprisping, rusteloozen slaap , hoofdpijn , lusteloosheid en andere kwalen van ontstemde zenuwen blijkbaar , die zoo zij gedurig wederkeeren , de vertering verstoren en al die kwalen en ongemakken veroorzaken , die wij onder den algemeenen naam van dyspepsie begrijpen. Niet alleen de overdadige tafel en welvoorziene wijnkelder van den rijke, ook de disch van den arme geeft aanleiding tot onmatigheid , die ’t leven verkort. Want elk , die zelfs buiten ziekte na den maaltijd een gevoel van spanning ontwaart , met oprispingen , onrustigen slaap en daarop volgenden onlust heeft zijn maag overladen : en wie is ’er die ’t niet meer dan eens ondervond ! Bij voorldurende in- digestie worden maagsap en galafscheiding veranderd en nietzelden vereenigt zich de ziekelijke gevoeligheid der maag met gevoelloos- heid , of althans trage werking der darmen. Van de maag verbreidt zich de irritatie over het duodenum naar lever en alvleeschklier: terwijl ook de urienwerktuigen er even als de huid in deelen. De maagzenuwen bchooren tot den pneumogastricus (cardia) en Digitized by Google BUIK.UJDEN. cr. tlen sympathicus (pylorus). Dene geleiden de indrukkcn naar de zenuwcentra. Inzonderheid lijden de hersenen en het is belangrijk op te merken, of de hersenneurosen ; hoofdpijn, gedachteloosheid , ligtgeraaktheid , slecht geheugen , ongeschiktheid voor inspanning , melancholie , taedium vitae haar oorsprong niet hebben in den on* derbuik en deszelfs zenuwvlechten : een oorsprong, dien ook an- dere neurosen, zooals chorea, epilepsie , catalepsie , alsmede die der zintuigen van gezigt en gchoor , doofheid vooral na ’t eten , gezigtbeneveling , zenuwpijnen , zelfs plaatselijke verlammingen en ziekelijke hartbeweging , hebben kunnen en nietzelden hebben. Zijn eenmaal de zenuwen in de ziekelijke aandoening van maag en dar- men betrokken , zoo vertoont zich een eindelooze reeks van kwa- len , en wanneer de maag verkeerd is opgevoed , dan zijn de in- drukken op de huid door temperatuurafwisseling ligtelijk op het sympathisch middelpunt overgeplant. Nog te eerder geschiedt dit bij den stedeling, die in een bedorven atmospheer een zittend leven leidt, laat opblijft en door zielsaandoeningen van allerlei aard ge- slingerd wordt en daarbij door prikkels dekwaal voedsel geeft , gelijk dit meer of min bij alle klassen der maatschappij , in steden vooral, gevroonte is. Hierbij komen de ziekelijke afscheidingen van maag, lever en alvleeschklier , die de darmhuid beleedigen , en vereeni- gen zich niet zelden klimaat en levenstrant , om de digestie in wanorde te brengen en bij dezen de schokken , waarvoor in ’t maat- schappelijk leven de hersenen blootstaan : angst , kommer , zorg , teleursielling, die gewoonlijk op de maag zullen terugkaatsen , wan- neer ze door verkeerd regime meer raakbaar geworden is. Zoo ontstaat een heerleger van zenuvrkwalen , waarvan het point de de- part of uitgangspunt in hersenen, maag, of beiden gelijkelijk moet gezocht worden. In ’t eersle geval zijn ze met hypochondrie verwant en ’t is niet te ontkennen , dat de meeste dyspeptici hypochondris- ten zijn , getuigen de schriften van Johnson , Barbas en anderen ; hoewel ik geenszins met den eersten hypochondrie en dyspepsie voor een en dezelfde kwaal zou willen houden. Beiden behoo- fen , ’t is waar , tot de neuroseo , maar beider zitplaats is onder- 5 Digitized by Google GO HlilKI.UDtiV scheiden : ofschoon dyspepsie door reflcctiewerking op de hersenen eveozeer hypochondria kan opwekken , als hypochondria door re- fleclie op het darmkanaal dyspepsie kan voortbrengen- W. Bij John Abercrombie, wiens monographic hoogstbelangrijk is voor pathologische anatomie , vindt men voorbeelden van vereeni- ging met hersenlijden , longenlijden , hartlijden en jicht, die op nieuw het verband tusschen buik , borst en hoofd bewijzen en de bezwaren bevestigen , die wij vroeger tegen eene ziekteverdeeling op anatomisch-topographische gronden hebben geopperd. Bij hem missen wij even als bij later schrijvers anthropologische sludie , die door de anatomische studie schijnt verdrongen te zijn. Bij William Prout ziet gij daarenlegen maag- en urienziekten in verband gebracht en in eene allezins uitmuntende proeve aange- toond , hoe het onderzoek en de sludie van het ziek organisme door wetenschappelijke kennis , kritiek en oordeel kan worden ge- leid en voorgelicht. Eindelijk hebben de chirurgische sludien van de stricturen der urethra (Amussat) de ziektender prostata (Ev. Home) enurienblaas: Digitized by Googl BUIKLIJDEN. C7 in een woord de studien van het dusgenaamd systema genito-urina- rium in Frankrijk , welke ook in Engeland (Bknj. Brodib) en elders navolging hebben opgewekt, de naauwe betrekking tusschen urien- wegen en generatieorganen opengelegd , en gelijk de eerste studien aan die over graved en podagra verwant zijn , zoo grenzen de laat- ste aan die over syphilis. Van de iherapie der zieke digestieorganen te spreken, zou hier ter plaatse niet voegen. Ik heb er vroeger melding van gemaakt en het belang aangetoond eener diaetetische kuur. Zij kon ons even* wel bij ’t onderzoek behulpzaam zijn , als bistorische kritiek der geneeswijze namelijk , om ons tot meerdere en jnistere kennis von het moeijelijk probleem en alzoo tot deszelfs verklaring den weg te banen. Als men de kleine bijzonderheden nagaat : al die details en petits soins , waarvan Cruvbilhibr en Andral bij de behandeling hun- ner zieken melding maken , dan moet men den vermogenden in- vloed erkennen van maag en hersenen op elkander en kan zich niet verwonderen over de grillen en caprices , aan dergelijke zenuwlijders en zenuwlijderessen zoo gebeel eigen. Die grillen , gelijk zij gevolg zijn der ziekte, zoo zijn zij tevens oorzaak van haar voortduren en maken hare behandeling hoogstmoeijelijk en onzeker. De patienten zelve niet gewoon de verschijnselen , die ’t product hunner phan- tasie zijn, te onderscheiden van de verschijnselen die ’t product zijn hunner ziekte, verliezen alle zelfstandigheid en worden de speelbal van hun ontsternd zenuwgestel : gelukkig zoo de cerebraalneurose -niet tot volkomen manie overslaat. Een ander gezigtpunt , waaruit wij de theraple als hulpmiddel bij ons onderzoek ons knnnen voorstellen , is het proefondervindelijke , als experiment namelijk. Wij vinden een voorbeeld hiervan in Barr as, die nadat hij proefondervindelijk zich overtuigd had , dat zijne zjekte geene maagontsteking was, op gelijke wijze door eene tegenovergestelde proef: het nemen van meer stevig voedsel , zich overtuigde, dat zij tot de neurosen behoorde en door de maag aan vaster spijzen te 5 * Digitized by Google -US Bt'IKUJDEIX. gewennen en le oefenen , genezen moest worden. Bij overprikke- Jing daarentegen, kan het onttrekken van voedsel noodig zijn. Sotn- tijds is de gevoeligheid zoo groot , dat aileen koud water , ijs , eau gazeuse , siiuerlinge als : Selters- of Fachingerwater verdragen wor- den. In andere gevallen heeft men langzamerhand de prikkels moeteri vermeerdercn , door water en wijn, wijn , tonica te geven. De calomel door \Y. Philip aanbevolen, heeft betrekking op dat tijdperk der ziekte en dien vorm, waarin de lever is aangedaan. Zoo kunnen voorzigtige proeven den aard der kwaal helpen ont- dekken, waarbij men nimmer vergeten mag, dat in alle maagziek- ten dieet de eerste en laatste voorwaarde tot genezing zoowel , als tot herkenning der kwaal is en dat gelijk het geoorloofd is, aju- vanlibus et nocentibus, van ’t geen goed en minder goed verdragen wordt , partij te trekken , het met de vcrantwoordelijkheid van ieder eerlijk en braaf geneesheer strijdt, van zijne kunst of wetensdu^ eene erperimentaalphysiek te maken , ten koste der ongelukkige lijders , die hun leven en gezondheid aan zijne zorg en kunde toe- vertrouwen. BORSTLIJDBN. ’t Is een bekend feit, dat borstlijden veel minder tragisch stemt, dan buiklijden , dat de hoop den ongelukkigen teringlijder vergezelt tot aan het graf, en dat zelfs medici aan phthisis wegkwijnende inaar zelden het vooruitzigt op herstel opgeven , ook dan niet , als alles hun een nabijzijnd einde moest voorspellen. Wei is waar, het ontbreekt niet aan nitzonderingen op dien regel , maar ’t zijn die gevallen , waarin borst- met buiklijden vereenigd is. De reden van dit verschijnsel moet daarin gelegen zijn , dat de erethische toestand der zenuwen en wel bepaaldelijk van het hersengestel , die tot manic stijgen kan , het levensgevoel verhoogt , terwijl in buiklijden het levensgevoel gedaald en gedrukt is. Geheel anders is het gevoel van asthmalici, dat tot hypochondrie overhelt en dal van hartlijders , die in hunnc beklcmming ulthans, wezcnlijkc le- Digitized by Google BORSTUJDEN. GO vensangst uilstaan. Bij borstlijden vocgt zich gewoonlijk versnelde circuiatie en spinaal-irritatie , die in buiklijden of geheel ontbrcckt , of anders gewijzigd is. Welligt, dat de verschillende zenuwoor- sprong en zenuwindruk ran bet Jijden er inrloed op heeft , of de verschillende bloedmenging , zeker is het dal de zaak nog niet rol- komen is opgehelderd. Niet minder karakteristiek is hel uitwen- dig voorkomen ran reel borstlijders: die platte, niet zelden inge- drukte borst , lange hals, gevleugelde schouders , fijne huid , ge- scfailderde kleur , dat droog kugchje , die korte adem , ligt reran- derbare stem, snelle lengtegroei , spichtig figuur , teedere bouw r hoewel ook deze teekenen niet allijd aanvrezig zijn en thans meer betwijfeld worden : inzonderheid wat de engte ran de borstkas annbelangt. Echter waar ze gezien worden , zal de erraren genees- heer ze noch roorbijzien , noch gering achten. Typhus en phthisis en het dusgenaamd perforirendes Magenge- schwiir of ulcere solitaire der Fransche Schryrers, waaromtrent men dene rijke erraring aantreft bij Abercrombie , hebben behalre andero punlen ran orereenkomst , ook dat ran nog niet dooranthro- pologische studien roldoende te zijn opgehelderd : als oorzaak ran dood bij jengdige roorvrerpen in den bloei des levens , rerdienen zij onze dubbele opmerkzaamheid. Even kennelijk, als de habitus phthisicus , haemoptotcus der ou- dere schrijrers , is de reranderde hooding en gang en vorm ran borstkas na pleuritiseh ersudaat en Jongenatrophie door Laesnec beschreren en afgebeekl , en het rhachitische pectus carinatum en de gebombeerde borst bij Jongenemphyseem en de habitus apople- cticus, die niet minder op harthypertrophie en asthma cardiacum, dan op dreigende hersendood denken doet. Intusschen het is er rer af, dat de rerschillende vormen ran belemmerde ademhaling , bekend onder den algemeenen naatn ran dyspnoea en asthma behoorlijk tot haar oorsprong herleid zouden zijn , hetgeen als men ’t ademhalingswerkluig gadeslaat , niet be- rreemden kan. Daarbij moet men in ’t oog houden , dat lncht en bloed als hoofdvoorwaarden der ademhaling op relerlei rijzen kun Digitized by Google 70 POHSTLIJDEN. nen vcranderd zijn: hypcraemie, anaemie, hydracmie , tlysrrasie van ’t bloed, gebreken ran borstkas en spieren , Tan luchtpijp en longencellen , van huid en slijm- en weivliezen kunnen in- en uit- ademing Terhinderen en aldus aanleiding geven tot stoornis deradern- halingsbewegingen. Is de inademing of uitademing gestoord ? Hoe- danig is de rhythmus met betrekking tot den pols? Heeft de stoornis plaats bij beweging of rust, bij nacht, of btj dag, by v r ij e of belemmerde werking van bersenen en zintuigen ? Ziet- daar zoovele vragen, die men zieh ter beantvroording moet voor- stellen , otn het vraagstnk behoorlijk te kunnen oplossen. Ook komt het bijzonder gevoel Tan den lijder hierbij in aanmer- king. Bij sommigen is de long een veel fijner eudiometer , dan bij anderen. Er zijn er , wier longen hoogstgevoelige barometers of thermometers zijn. Bij anderen wordt het longorgaan door het cerebraal , bij anderen door het spinaal , bij anderen door ket sympalhisch stelsel meer geinfluenceerd , gelijk mede oan sommige leeftijden sommige vormen bijzonder eigen zijn. Wij willen na deze voorloopige aanmerkingen de gebrekkige be- weging van het ademhalingswerktuig beschouwen, als afhonkeVijk Tan den dampkring en van den zenuwinvloed : hetzij psychisch , automalhch of plastisch , of met andere woorden : cerebraal , spi- naal , ganglionair. I. Atmosphaerisch is de stoornis der ademhaling, somtijds reeds bij de geboorte , als het kind in de bedorven kamerlucht , bij de vuurmand of onder het bedlaken gebrek aan zuirere zuurstof heeft: wanneer de toeToer van een vrijen luchtstroom de asphyzie zal op- heffen : gelijk M. If ALL hiervan een merkwaardig Toorbeeld bijbrengt. Atmosphaerisch is zij bij kolendamp , riolen , mijnen , kelders , grot- ten , holen , vergaderplaatsen , kerken , schouwburgen , op hooge bergen , in lage valleijen , bij sterke zomerhitle of neTelachtige voor- en najaarsdagen en nachten : wanneer de machine in gun- sliger omstandigheden verplaatst , beter en geregelder zal werken. II. Yoorbeelden van zenuwinvloed en wel van psychische stoor- nissen,dio van het cerebraalstelsel uiigaan , leveren ons de verande- > Digitized by Google BOnSTMIDEN. 71 ringender ademhaling door gemoedsaandoening en hartstocht , door geeslinspanning en hersenlijden , door pijn en angst. In den slaap is de rhythmus der ademhaling meermalen verstoord of belemmerd: vooral in diepen slaap endaarran het ronken en snorken. Bij vrou. wen toont de ligtbewogen boezem den invloed der psyche op het ademhalingswerktuig ten duidelijkste aan : een invloed te duidelij* ker door de eigendommelijke borstkasbewegingen bij de vrouw. III. Automatisch is de afwijking, als het spinaalstelsel is aan- gedaan, Dit leeren ons hysterische en epileptische toestanden , dit krampen en kramptrekkingen , dit asthmatische toevallen bij coitus of partus , dit ruggemergziekten : stuipen , verlammingen , dit de uitwerkingen van vergiften : braaknoten , blaauwzuur, die van het koud bad , de verschijnselen bij drenkelingen. Automatisch of spinaal is evenzeer die ademhalingsstoornis , welke van het dia- phragms, de borst- of buikspieren of van alle die werktuigen uitgaat, wier function door het ademhalingsmechanismus moeten volbracht worden. IV. Plastisch is de ademhalingsbelemmering in die geTallen , waarin ziekelijke voeding, wei- of andere exsudaten de beweging van het ademhalingswerktuig stooren of verhinderen. Tot deze ru- briek brengeu wij het zoogenaamd asthma humorale , den hydro- thorax , het oedema , het emphysema pnlmonum , waarbij men tevens de tubercula en andere heteroplasmata zou kunnen voegen. Eindelijk de atrophia pulmonum senilis , door emphyseem en oedeem gekenmerkt. En hier komen ten laatste haematosen , neurosen en plaslische ziekten bijeen , om den longendood door verlamming te vollooijen , welke zich door dien eigenaardigen strepitus en ron- chus aankondigt , die men als rogchelende ademhaling in het slervensuur waarneomt. Als wij nu historisch de ademhalingstoornissen overzien , en daarbij den invloed van klimaat en landstreek nagaan , dan zal het minder moeijelijk zijn , den draad te vinden , die ons door den doolhof der ademhalingsloevallen den weg wijst en menige verkla- ring aan de hand geeft , die wij langs andere wegen te vergeeis Digitized by Google 72 BORSTUJDEN. zouden gezocht hebben. ’t Is daarom van belong op lefeostijd- perken en levenstoestanden le letten , in welke onze borstlijders verkeeren en ons ten naauwkeurigsle met derzelver gansche geschie- denis bekend te maken. Verlangt men eigen toestand te kennen , men lette op het verschil van ademhaiing en stem des morgens na den slaap , des daags na sterke beweging , na een ruim maal , bij uevelachtig weder , in voile vergaderplaatsen en zalen , onder geestinspanning of gcmoeds- aandoening, en vergelijke zijne opmerkingen met die omlrent ao- deren. In ’t voor- en najaar, bij lagen barometerstand , in sterke windvlagen , bij ’t beklimmen van hoogten , bij ’t overgaan van de buitenlucht in warm gestookte vertrekken , bij stemoefeningen , in het tillen of dragen van lasten , zal men menigvnldige gelegenheii vinden , om zijne longen te beproeven. Niet minder groot ala het onderscheid is in consumplie van spijs en drank , is dat in consumplie vanlucbt; wierden de borstledema- ten , wierd de stem vrij cn krachtig bewogen , wierd de long beter opgevoed , de ademhaiing zou ruimer , de borst beter gevormd en veerkrachliger zijn. llet stad- en kamerleven is aan de uilzeUing der longen en de onbelemmerde bewegingen van dit belangrijk en gewigtig werktuig niet gunstig , en reeds de eersle ademtochten kunnen voor het geheel volgend leven beslissend zijn. Deze onvol- komene uitzetting der longen bij pasgeborenen door den verdienste- lijken Leipziger Uoogleeraar Joebu beschreven , en thans algemeen bekend onder den naam van longenatelectasie, is, behalve in het ook thans nog lezenswaardig werk van dezen geleerde , vermetd in het voortrefTelijk werk van William Stokes : On diseases of the Chest, hetgeen met dat van John Hope: On diseases of the Heart, wat het praktisch gedeelte betreft , voor het onderzoek der borst- holle een schat van Brilsche , d. i. heldere , gezonde waarneming beval , korl , kernachtig, zonder omhaal van woorden of noodeloo- zen pronk voorgedragen. Sedert Laknhec in zijn Traite de l’auscultation mediate geleerd heufi naluuronderzoek op pathologic toe te passen , is er een nieuw Digitized by Google BORSTLIJDEK. 73 lijdperk voor onze studie aangelicht. VVelk cen indruk dit boek op Broussais , Andbal en anderen maakle , is genoegzaam bekend. Dat de physische melhode ook elders narolging geronden heeft , vooral in Cngeland en Duitschland kan niemand verwonderen , die den gang der wetenschap aandachtig gevolgd is. Doch dan eerst zal zij op regten prijs geschat worden , als zij niet tot het onder- kennen van ziektevormen , maar tot onderzoek van den physischen staat der borstholte en van hare deelen wordt aangewend. Hoe uitnernend de borstholte voor zulk onderzoek geschikt is , toont William Stokes aan.in zijn bovenvermeld werk. Hij vergelijkt ze tot dat einde met de hersen- en buikholte , en ’t zij wij op hare verrigtingen en beweging , ’t zij op haarbouw en gedaante in ver- band met de buikholte letten , wij zullen erkennen , dat van alle holten die van de borst voor zintuigelijke waarneming meest toe- gankelijk is. Teregt merkt hij aan , dat men tot volkomene indue* tie die teekenen onderling en met de verschijnselen ook in andere ligchaamsdeelen vergelijken moet , op leeftijd , opvolging en duur der verandering acht slaan , zoodat natuuronderzoek en historisch onderzoek zichmoeten vereenigen en door kritiek worden toegelicht. Percussie en auscnltatie kunnen uit boeken niet geleerd worden. Alleen praktischc oefeningen op gezonden en zieken met ijver en volhardiDg voortgezet en door anatomische kennis onderstennd en voorbereid , kunnen technische vaardigheid doen verkrijgen in hoo- ren , zien en oordeelen. Zij zullen dan bovenal vruchtbaar zijn, als men van de school en schoolsche vormen ontslagen , tot het leven en de natuur is wedergekeerd. ’t Is niet genoeg , de ademhaling's- werktuigen te onderzoeken , om cr bekende ziektevormen in terug te vinden , ’t is vooralnoodig.de patienten te vergelijken , den we- derkeerigen invloed te kennen , die de deelen onderling op elkander uitoefenen , analysis en systhesis te verbinden , de machine in haar geheel te bestuderen , te weten hoe het eene raderwerk in hel an- dere ingrijpt ; bij borstlijders tevens de organen van innervatie , nulritie, genera l ie te onderzoeken, zich met den iijdendon mensch , zijne geschiedenis en vorming zooveel mogelyk bekend te maken , Digitized by Google 74 BORSTUJDEN. met een woord van het physisch onderzoek tot het anthropologisch onderzoek op to klimmen, en aldus zijne studio niet op een ge- deelle van het object , maar op het geheele object toe to passen. Niet diagnostiek, maar pathogenic en palhoiogie moet het doel van ons streven zijn. Ziekelijke innervnlie, ziekelij ke circulatie, ziekelijke nutritie brengen verschijnselen voort , die onder den naam van asthma, pneumonic , phthisis, of liever onder dien van neurosen , phlogosen , paratrophien beschreven zijn en tot ve- lerlei twisten aanleiding gegeven hebben : of er een idiopalhisch asthma bestaat , of phthisis een gerolg en nitgang is van pneumonie en dergelijke. Hooger belang heeft het onderzoek van den oor- sprong , voortgang en afloop der stoornissen , van derzelver invloed op de geheele machine en van de wijze waarop zij of worden op- geheven , of den levensduur verkorten. Gewoonljjk zal men zieo, dat de beteekenis dezer stoornissen alleen in hun verband kan be- grepen worden , dat niet alle machines op gelijken duur berekend zijn , dat bij niet weinigen de lengtegroei een voorbode is ran vroege stooping met Jongentubercnlose. Een merkwaardig voorbeeld van zelfonderzoek zien wij in Rob. Brek, die, even als zijn landgenoot John Floter , zelf het asthma beschreef, waaraan hij leed , maar daarin dezen overlrof, dat hij de natuur zijner kwaal navorschte en gelukkig genoeg was , ze te overwinnen. Na dyspepsie en hypochondrie overviel hem in den herfst de eerste aanval , door meerderen gevolgd. Nadat hij vruch- teloos verschillende geneesmiddelen beproefd had , en in de over- tuiging, dat zijn asthma tot die krampinspanning van spieren be- hoorde , welke door hinderpalen in de rerrigtingen worden opge- wekt, besloot hij zijne levenswijs te veranderen. Hij nam dienst bij een regiment en herstelde volkomen, na tien maanden lang de verrnoeijenissen en bczwaren van het krijgsmansleren in het open veld verduurd te hebben. Voldaan over het wel slagen van dit ongewoon experiment , hervatte hij zijn rorig beroep , en kon zich met te meer grond vleijen , geheel hersteld te zijn , loen hij jaren lang van nieuwe aanvallen bevrijd bleef, te midden van al de op- BORSTMJDEN. 75 wekkende oorzaken , weike in groote steden zoo menigvuldig zijn en zoo vermogend , om de kvraal waaraan hij leed , le doen wederkeeren. Hope beschrijft in zijne monographic van hartziekten het asthma cardiacum, volgens hem ’t meest gewoon en meest gevaarlijk , met treffende waarheid en getrouwheid , vermeldt als opwekkende oorzaak van den aanval indigestie en verkiaart , waarom die den lijder vooral des nachts overvalt , gelijk dit ook bij andere asth- matoevalien en niet zelden bij hartklopping wordt waargenomen : tervvijl hij even als Breb de automatische reilectiewerking verkiaart, als ontstaande uit ademgebrek : » which instinctively exerted the » muscles of respiration to a salutary preservative effort (p. 357) en er bijvoegt , dat de lijder zelden volkomen vrij is van eenige dyspepsie en dat een hevige aanval van dit asthma cardiacum reel bedenke- lijker is, dan van eenig ander Dat asthmatici dikwijls een hoo* gen ouderdom bereiken en somtijds genezen , geeft aanleiding om Hope’s gevoelen niet zonder beperking aan te nemen. Onder den titelran neuroses cordis beschrijft dezetfde autheur an- gina pectoris , spasmus clonicus of palpitatio cordis en syncope, wijst aan , hoe de nerveuse palpitatie van de organische te onderscheiden zij , toont het gewigt aan van cerebraal-congestie en apoplectische verschijnselen en heldert de zaak op door leerzame zieklegevallen. Bij dit alles denke men aan den invloed van het par vagum , van de sympathische zenuwen en van de medulla spinalis , eindelijk aan de ziekelijke plastiek ran hart en slagaderlijke vaten en lette in* zonderheid op de volgende punten : Invloed van hartziekten op ’t cerebrum en de psyche. Invloed van kommer op de hartbeweging — vrees en schrik — angst voor den dood. Invloed van het genitaalstelsel. Afleiding door spierbeweging : reizcn , bezigheid. Bloedmenging : bleekzucht , scheurbuik. Vergiften : tabak , vingerhoedskruid. Zamenwerking van meerdere dezer oorzaken. Bene andere vraag is , weike die individuele verscheidenheden Digitized by Google 76 BOKSTLUDEX. zijn van het ademhalingsvrerktuig , die wij onder de latitude der gezondheid begrijpen kuonen. Een vergelijkend overzigt van het ademhalingswerktuig in verschillende menschen is eene tot nog toe niet aangevulde leemte bij ons onderzoek. Worden doorgaans maag en darmkanaal genoegzaam uilgezet, te weinig wordt het de long. Als men overweegt , hoeveel men- schen in onze steden vooral , luchtschuw zijn en huis- en haard- vast , en geen begrip schijnen te hebben , dat men zonder da- gelijkschc beweging in de open luchtzee , zonder lnchtbad en lucht- indompeling het bloed niet frisch en gezond kan houden , dan kan men zich niet verwonderen , dat longen en bloed zoo dikwijls ziek zijn en dat zoovelen een ziekelijk en kwijnend leven leiden , voor den tijd afvallen , oud worden en wegslerven. Zonder moeite en inspanning en studie kan men evenmin zijn ligchaam als zijn geest onderhouden en versterken , en traagheid en zucht tot gemak eu rust hebben op beiden evenzeer een nadeelig en schadelijk vermo- gen en ondermijnen en bederven gelijkelijk beider vrelstand. D E STEM. Stem, spraak en taal zijn daarom von zooveel gewigt voor de kennis van den lijder , omdat zij ons de verhouding van het adem- halingsvverktuig tot het zenuvrstelsel en deszelfs onderscheiden pro- vincicn leeren kennen en een voornaam hulpmiddel zijn bij onze anthropologische studie. Zien wij in den lijder den mensch , dan kunnen wij die anthropologische studie niet ter zijde stellen. Verlangen wij onze lijders te verstaan en van hen verstaan te worden , dan zulien wij op hunne taal en spraak acht geven. Is wederzijdsch vertrouwen noodig in den omgang en behandeling van zieken , dan dient er door spraak en taal wederzijdsche omgang en verkeer te bestaan. Daarenboven maken stem en spraak ons bekend met den staat van neus- en mondholte — neus- en keelspraak — met dien van het cerebraal- en spinaalslelsel — stamelen , stolte- ren, met buik- en borstlijden en den overgang van het een in het Digitized by Googli DE STEM. 77 ander — dyspepsie , phthisis — en eindelijk met do restoring of herstelling van het organisch evenwigt, hetgeen in koortsvormcn zoowel , a!s in andere zenuwanomalien Tan het uiterst gewigt is, om den grond der afwijking , hare uitbreiding , of beperking, het klimmend en dalend gevaar en de waarschijnelijke uitkomst te voor- zien en te berekenen , en daarna geneesplan en behandeling te wij- zigen en te regelen — typhus , typho'iden , cholera asiatica , \esaniae kunnen bij zoo Tele anderen tot Toorbeeld Terstrekken. Aphonie is een gewoon toeval Tan Trijsterziekle en niet zelden met gestoorde of ongeregelde menstruatie gepaard. Gemoedsaan- doeningen hebben er grooten invloed op en even spoedig en onver- wacht als het gevroonlijk ophoudt, eTen ligt en op een oogenblik keert het weder. I. Cerebraal zijn de spraak en stemafwijkingen bij hersenontstc- king, typhus, beroerte met ijlen en stoornissen der zintuigen , Tooral van gezigt en gehoor. Vlagen van krankzinnigheid worden somtijds door een barren stem aangekondigd. Het stamelen gaat niet zelden een aanTal van beroerte vooraf, gelijk een kreet of angst- geschrei het epileptisch toeval, en het oogenblikkelijk zwijgen den kataleptischen aanval openbaart. II. Spinaal is de slemmeloosheid der hystericae en de stemver* andering bij kinderstuipen ; want men zou zich vergissen , als men waande, dat kindergeschrei een zeker teeken was van kindersmart. De eerste kinderkreeten zijn automatische klanken , die eerst later in wezenlijk schreijeu met uitdrukking van pijn overgaan en van refleigeluiden in hersenklagten veranderen. III. "V an uit het zenuwknoopenstel komen die stem- en spraak- veranderingen , welke met aandoeningen van het plastisch leven en deszelfs zenuwen verbonden zijn. Iliertoe behoort de holle, grove, dofl'e stem in de neuralgia mesenterica , bij loodvergiftiging of de zoogenaamde Ioodkolijk , de giilende pijn in de neuralgia coeliaca , de stemveranderingen na den overgang van darmonlsteking in koud vuur , bij beklemde breuken bijv. , die in kraamvrouwenkoorts of kwaadaardige tusschenpoozende koortsen: intermittentes comitatae , Digitized by Google 78 DK ST KM. perniciosao : do febris algida, do febris coeliaca , en hoogstwaar- uchijnlijk ook do vox cholerica in den asiatischen braakioop, die even als na sterk bloedverlies, na overmatige ontlastingen of zweet, bet gevolg en kenteeken is van krachteloosheid en van den hoog> sten graad van uitputting. Meer zouden wij bier kunnen bijroegen, ook omtrent spraak en taal. Doch daar deze niet zoozeer op do adembaling , als wel op do hersenen en bepaaldelijk op den cnltaurstaat van den mensch betrekking hebben , zal later geschikter plaats en gelegenheid zijn , hiervan te spreken , inzonderheid wanneer we op den mensch als intellectueel vrezen de aandacht zullen vestigen. HOOFDLIJDBN. Het hoofd , zegt de schrandere UrnTL, is physisch en ideaal beschouwd het verhevenste deel van 't menschelijk ligchaam, en als bijzondere zetel van het denkend en gevoelend beginsel deszelfs gewigligste afdeeling , de ware hoofdzaak in het individuele leven. Het dagelijksch spraakgebruik stelt daarorn koppen voor menschen en drukt de voortreffelijkheid of belangrijkheid van een ding uit , doordat het zijn naam met het anatomisch begrip van hoofd ver- bindt. Het onderzoek van het hoofd heeft dus voor ons een dub* beld gewigt en belang , en 't heeft niet aan pogingen outbroken om het gemakkelijk te maken. Maar even toegankelijk als de borsl* holte is voor dat onderzoek, even onloegankelijk is de met een digte en harde beenschaal omslolen hersenholte. Gall’s craniosco- pie en Lavatibs physiognomiekunde zijn ofschoon mislnkte proe* ven , echter aanwijzingen van twee hulpmiddelen , die onderling en met andere methoden vereenigd , ons daarbij van dienst kunnen zijn. Want hoewel de afmetingen van schedels alleen niet vol* doende zijn , zou echter eene vergelijking en groepering niet enkeld van nationaal- , maar ook van familietypen , verbonden met physio* gnoinische en biographische studien over dit duister punt eenig licht A Digitized by Googl HOOI'DUJDfcN. 79 kunnen verspreiden, Idioten en Cretinenkoppen , hoofdafgietsels tan bijzondere menschen , afbeeldingen , Daguerretypen Tan lijders, schelsen en omtrekken kunnen niet genoeg vermenigruldigd wor- den , om tot dat einde te dienen. Kan de schedel bedriegen , ge- lijk onder andercn Cruveilhier heeft aangetoond , zoo kan het gelaat het bedrog ontdekken , en waar dit onvoldoende is , spreken taal en gebareo. Maar tot een volkomen beeld wordt meer dan dit alles, wordt de kennis Tan het individu in al zijne betrekkingen , in zijne gansche persoonlijkheid Tereiicht. Want ik kan mij den .volmaakten mensch niet als een wandelend hoofd voorstellen. Aan dat hoofd behoort het geheele ligchaam geevenredigd te zijn en wel in de eerste plaats de zintuigen, verrolgens de bewegingsautomaat en eiodelijk de uitdrukking der gedachten en gemoedsbewegingen door spraak en taal. Blinden en doofgeborenen getuigen voorde belangrijkheid van ge» xigt en gehoor tot vorming en ontwikkeling Tan ’s menschen aanleg en 't is het opmerkelijk verschil Tan beiden , dat ons het vermogen van ieder dezer zintuigen op die vorming en ontwikkeling doet onderscheiden. Bedrijven en kunsten leeren ons, hoe vatbaar die zintuigen Toor oefening en opvoeding zijn : niet minder zijn het de hersenen en spieren en zenuwen en spraakorganen. Maar wat te be- treuren is , zelden is die oefening en opvoeding gelijkmatig en eenstemmig en erenredig en deze is eene van de redenen , dat er onder de menschen sulk eene menigte vreemde lypen en abnormitei- ten geronden worden. Onder uwe patienten watal vreemde koppen en vreemde zinnen en vreemde houdingen en physiognomien en gan- gen en bewegingen en spraken. Is er in dat vreemde en abnorme en eenzijdige zekere neiging tot eenheid en overeenstemming ? Waarom zou dit niet . dear wij zelfs in de monstervormen en Hem- mungsbildungen algemeene typen lerugvinden. Laat ons beproeven of wij ze kunnen opsporen , beginnende van onszelven , om ons te bewaren voor carricatuurschildering en overdrijving. Niets toch is meer geschikt, om anderen in het regie licht te plaalsen , dan zelf- studie en zelfkriliek. Digitized by Google so IIOOFDLIJDEN. Hebt gij uwe zintuigen geoefend : niet het een ten koste van bet andere , maar alien gelijkmatig geoefend en opgevoed ? Hebt gij daarbij uvr denkvermogen , uwe hersenen leeren gebruiken , te gelijk met u\v gevoel , zoodat gij noch eenzijdig verstandmensch , noch eenzijdig gevoelmensch geworden lijt ? Leeft gij evenzeer toor het subjectieTe als toot het objectieve en hebt gij ook daarin naar evenwigt en overeenstemming gelracht? Die vragen zijn in dezen tijd bijzonder gepast tot zelfbeproeving , nu de parlijen scherp te- gen over elkander staan , nu hoofd en hart niet meer tot een or- ganisme schijnen te behooren , nu licht en warmte gescheiden zijn. Want verstandmenschen zoowel als gevoelmenschen zijn bastaard- vormen , die tot de groote klasse Tan hoofdlijders gerekend moeten worden en roorwerpen van ons pathologisch naluuronderzoek. Ver* standsontwikkeling , bij uitzondering en geheel en al op het objec- tieve gerigt , is niet minder gevaarlijk voor onze zedelijke vrijheiden zelfbedvrang , dan subjectief gevoelsleven. Beiden zijn ziekehjk en beiden leveren hare martelaren aan hospitalen en krankzinnigenge- stichten. Of bestaat er niet evenzeer een welenschappelijke , als geestelijke hoogmoed ? Waar zijn vermelelheid , overmoed , eigen- waan , eergierigheid , heerschzucht , sektengeest buitengedreven ? Waar zijn gematigdheid , ootmoed , zelfverloochening te huis , aan de uiterste linker- of regterzijde , of in het centrum ? Er staan op ieders gelaat zekere heerschende neigingen uitgedrukt. die als men ze bestudeert en met den sprekenden en handelenden persoon vergelijkt , ons omtrent den welstand ran het hoofd kond- schap doen. Zijn het heerschende gebreken , zoo zien wij er de ininiatuurafbeelding in van misdaad of krankzinnigheid , die als wij ze vergroot willen zien, in geYangenissen en krankzinnigengestichten met de microscoop betracht kunnen worden. Daarom zijn die verblijren voor anthropologische studien zoo onontbeerlijk , en de natuuronderzoeker ziet er als in een spiegel de ziekten en kwa- ien der maatschappij. Meent niet , dat redelijkheid en zedelijkheid builen verband tot elkander staan : alienation mentale en alienation morale gaan doorgaans gepaard en men kan gcen redelijk wezen Digitized by Googb hoofdljjdkn. 81 zijn zonder zedelijkheid , zonder zedelijk beginsel : ja dat zedelijk beginsel is het , waaruit onze red el y k heid kracht en voedsel ont- leent. (Z. Esq. I. p. 16). Altijd trof mij in krankzinnigenverblijTen dat gebrek aan omgang , dat geisoleerd zitten , of staan , of gaan dier ongelukkigen , en scheen het mij als ontbrak daar die magne- tische kracht , die de maatschappij bevveegt en verbindt en in stand houdt , en vermeende ik bij hen , bij wien het orgaan van sympa- thy herleefde , de hoop op mogelijke herstelling niet te mogen op- geven. En hierin is , geloof ik , een hoofdsymptoom van krank- zinnigheid gelegen , dat haar van misdaad onderscheidt : hoewei de eenzaamheid beiden tot nadenken brengen kan , doch voor bei- den niet zonder gevaar is. Want den krankzinnige kan zij tot zelfmoord , den misdadige tot krankzinnigheid doen overslaan. Voor beiden is bezigheid en arbeid nuttig en noodzakelijk , voor beiden is ledigheid en werkeloosheid nadeelig en verderfclijk. Beiden verkeeren in een’ toestand , die van natuur en regel is af- geweken. Gij vindt bij Esquirol T. II. PI. VIII — XI afbeeldingen van vrouwen onder een aanval van razernij en na ’t herstel. Het contrast is zoo groot , dat men naauwelijks gelooven kan , dezelfde persoon te zien. Indien men, voegt hij er bij, deze afbeeldingen met die in het I Deel vergelijkt , zal men er uit besluiten , dat de studie van de physiognomie der krankzinnigen geen voorwerp is van ijdele nieuwsgierigheid , daar zij strekken kan, omhet karakteristieke der denkbeelden en aandoeningen te onderkennen , die de ijlhoof- digheid dezer lijders onderhouden. Welke gewiglige resnltaten zou eene dergelijke studie niet opleveren ! Ik heb meer dan tweehon- derd krankzinnigen met dit oogmerk doen afteekenen : welligt zal ik later mijne waarnemingen omtrent dit belangrijk punt uitgeven”. Ik weet niet, dat de autheur daarna zijn voornemen volvoerd heeft. Ideler heeft er eenigen met de biographien in ’t licht gezonden. Altijd nog is er groote behoefte aan en wat wij bezitten , is geheel ontoereikend , om dit gebrek te vervullen. Monographien verlangen getrouwe afbeeldingen en levensschetsen. Daarin was Pinbe een 6 Digitized by Google 82 UOOt’DLlJDES. ineestcr ; hoewel Idkler uitvoeriger is. Maar ’t is zoo gemakkelijk niet, als men denkt, kort en daarbij holder en fiksch to beschrijven. Ik wil 't u met een paar voorbeelden ophelderen. (Pihel. p. 156, 175,21). Zij kunnen tegelijk tot bijdragen dienen voor onze her* sens tad ie. I. Een eenige zoon opgeyoed onder de oogen oener zwakke toe- gevende moeder, gewoon zich over te geven aan zijne nukken en opbruischende driflen , wordt toomeloozer en ontembaarder , in hartslogt met het toenemen zijner jaren en krachten : en het geld , waarover hij beschikken kan, doet hem denken , dat alles voor zijn wil moet buigen. Wedrstreeft men hem , zoo geraakt hij in toorn en valt aan met vermetelheid en zoekt door orermagt te heerscheo. Hij leeft zonder ophonden in twist en krakeel en vechtpartijea. Ieder dier dat hem hindert , hond , schaap of paard doodf hij oogenblikkelijk. Is hij in gezelschap of bij een feest, hij geraakt in drift eiH>uiten zichzelven. Hij geeft en ontrangt slagen en keert bebloed naar huis ; daarentegen als hij bedaard is, gedraagt hij zich verslandig en op volwassen leeftijd bezitter ran uitgestrekte goede- ren , bestunrt hij die met billijkheid , voldoet aan zijne andere maatschappelijke verpligtingen en munt uit in weldoen. Verwon- dingen , processen, geldboeten waren de wrange vruchten ran zijn rampzalig zwak. Maar een openlijk feit maakt een einde aan al die geweldadigheden. Op zekeren tijd wordt hij zoo rertoornd op eene vrouw , die hem scheldwoorden toevoegt , dat hij haar in een put smijt. De zaak komt voor den regter en na ’t verhoor van eene menigte getuigen , die zijne boitensporigheden aan ’t licht brengeo, wordt hij veroordeeld en verwezen naar de Bicetre. 