De zenuwkoortsen beschouwd, zoo als zij in Berlijn in den winter van 1807/8 heerschten, met aanmerkingen over de prikkelende, versterkende en verzwakkende geneeswijze
Ya RT Rn“ ba Sur fe ng Digitized by the Internet Archive in 2016 https://archive.org/details/pb22034845 v a a Bar TEL: g BEN need we ' Ah CERRE } 05 = Die Re“ Eu DE ZENUWKOORTSEN BESCHOUWD, ZOOALSZIJIN BERLIJN IN DEN WINTER VAN ı80% HEERSCHTEN, MET AANMERKINGEN “ u} OVER DE PRIKKELENDE, VERSTERKENDE ENVERZWAKKENDE GENEESWI ZE; naar het Hoogduitsch van den Hoogleeraar mM BEOoK ER, DOOR $ *« F. van ver BREGGEN cornz. Med, Doct. te Amfterdam, mmumnAasmuane TE AMSTERDAM, sıj LODEWIE rıs BES, ero KARLS rn Th va u 20 s | | 6 UESFE A J . EEE TER. RT ei 5 we ars ame a FL Se Ah h is 5 EN BEE x -. el ee es 3; a0 w m = e nabaadı Dee war > K 2 Ka a Ta a DALARSTIME Ag, 5 ’ ee a a ee 9 Er Ze \ D. algemeene graagte waar mede de Wer- ken van den beroemden HECKER gelezen worden, heeft de virGEever doen beiluiten, dit Werkje mede in het licht te doen ver- [chijnen. Fevens zijn ook bij denzelven in &en Boek- deeltje te zamen, de VERHANDELINGEN over de zEnuw- en die der ROTKOORT- sen van dezen Schrijver te bekomen, daar de eene als een vervolg op de andere moet befchouwd worden , beiden uit het Hoog- duitsch door den Medic. Doct. F. VAN DER BREGGEN CORNZ. overgezet. Ook is er nog een klein getal voorhanden van het Werkje van denzelfden Schrijver , over de GONORRHORA, uit het Hoog- duitsch door den Medic. Doct. 5. w KIRCHNER. DE UITGEVER. DE | ZENUWKOORTSEN BESCHÖOUWD 206 at$ ZIj In BERLIJN IN DEN wi TER VAN 180% HEERSCHTEN, MET AANMERKINGEN OVER De prikkelende , verfierkende en verzwakkende geneeswijzes a ; r E: zullen weinigen ohder ons zijn, in wier kririgz zedert een jaar,niet de een of'ander aan eene zenuw: koorts ziek lag of aan dezelve geftorvenis(*). Wi ries C*) Deze önderftelling des verdienftelijken Schrijvers hebben wij ook in ons Waderland in eene fmartelijke waarheid, daar zoo vel& dierbaren vus van het hart gefcheurd werden ‚ veranderd ge2ien. Maat- ook aan den anderer Kauc is men al fpoedig gereed om _aaar een& koorts voor eene zoogensamde Zinking op Zenuwkoorts te verklaren,; Waar men daartoe geene de minfte aanleiding heeft. Ik meene der: halven dat men ook hierop moet toepasfelijk maken , hetgcen ik in mijne overzetting van HUFELANDS Verhandeling over de Zeruw; koortfen, in mijne Aanteekening op Bladz. 2, gezegd heb, aangaands Status neryofüs Q£ Symptomata nervo[a, A VERTAVER, ® DE ZENUWRKOORTSEN. nemen geen nieuwsblad in handen zonder de fierfbe- rigten te lezen, door zulk eene koorts ontftaan, en wit de omfteken van den Oder tot aan de Niemen- hooren wij dagelijks van de verwoestingen welke al- daar deze Zenuwkoorts , erger voorzeker dan de Pest van den Levant en der West-Indifche eilanden , aanrest. | Hetis dusthans , meer dan ooit,noodzakelijk , juiste begrippen omtrent zulk eenen geduchten vijand te koesteren , en de wijze van voorftelling , volgens echte srondftellingen der kunst, te bepalen, waarop eene doelmatige geneeswijze moet gebouwd zijn. Welligt ben ik in ftaat tot deze bepaling eenige bijdragen te leveren, daar ik hier mededeelen zal, waarvan de’ waarneming en herhaalde behandeling der Zenuw- koorts mij overtuigde, welke wij zedert een jaar on- der ons „ zoo hevig en in zulke afwisfelende gedaante , zagen wederkeeren. — Wat is eene Zenuwkoorts? — Blijkbaar zijn het zeer dikwijlls dergelijke benamingen „ welke ieder een in den mond heeft, en daarbij naauwelijks aan eeni- ‚gen twijfel denkt „ welke het meest eenig onderrigt behoeven. De Aitfen zelven hebben daartoe bijzon- der bijgedragen dat de uitdrukking, Zenuwkoortfen , welke zij aan de verfchillendfte graden en formen der koortfen gaven, onzeker worden moest, en hunne dwalingen daarna bij het gros der menfchen over geplant. Om eenmaal aan deze dwalingen een einde te ma- ken, oordeelde men het toereikende, om geen woord van Zenuwkoorts meer te fpreken, deze uitdruk= king er DE ZENUWKOORTSEN; E king geheel te verbauen, en in häre plaats die vail T yphus te ftellen. Deze koviifen verdwenen deihal- ven uit den rang der ziekten. De Artfen hadden nd geene Zenuwkoorts meer, maar wel des te heviger de Typhus te genezen. Maar nu wat is cene Ty. phus? — Heeft men welligt eene onbepaalde uitdruk- king ; met eene even onbepaalde verwisfelt ? — Wij noemen ieder werktuig (organ) van ons liga chaam ziek, wanneer wij bevinden dat of indenien= sing of zamenftelling zijner ftof, of in zijne levenss vertigtingen en functien ; of in alle dezen te gelijk ; merkelijke afwijkingen van zijnen volkomen gezonden toeftand plaats hebben. Zoo bezitten wij ziekten der beenderen, der fpieren, der vaten,, der klieteii , van de werktuigen der zintuigen ,„ der ingewänden ; var de borst en van het onderljf, enz: —— Wan= neer, bij voorbeeld, iemand eene ziekte def löngen ; eene borstkwaal heeft , dan moeten de verfchi'nfelen in den pols, in de ademhaling enz. het buiten allen twij- fel ftellen „ dat zich de hierbij gelegene werktuigen in eenen toeftand bevinden, welke van dien der gezonda heid afwijkt. Iedere ziekte neemt volgens bepaalde wetten hare bepaalde form aan, even gelijk uit het zaad eener plant of van een dier, altijd dezelfde plänten of hetzelfde dier te voorfchijn treedt. De form drukt zich in de verfcheidenheid dezer afwija kingen uit, en wordt -derhalven in bepaalde verande“ tingen der menging, der zamenftelling, der prikkel- bagrheid, der gevocligheid en van de daar van afhan- gende tezamengeftelde levensverrigtingen merkbaär Asa eil & DE ZENUWKOORTSEN. en kenneliik. Bene der algı. aurufle formen, Onder welke de ziekten zieh vertoonen „ is de koorts, — Wij fchrijven ieder ftelfel van gelijkaardige deelen van ons organismus of ook ieder afzonderlijk werk- tuig eene koorts toe, wanneer wij deszelfs levens-' verrigtingen van den gezonden toeftand afwijkende vinden, en zich in hetzelve, onder zeer verfchillende betrekkingen der prikkelbaarheid eh gevoeligheid , afwisfelende „ ongewone bewegingen vertoonen „ waar- van veranderingen in den pols, vooral fnelheid ,dievan de temperatuur des igchaams , van hier methitte afwis- felende koude en in de affcheidingen en uitwerpfelen de onmiddelijke gevolgen zijn, Bij dit alles voegt zich een gevocl van ziekte, dat zich naar gelang van het lijdend werktuig, van de hevigheid der koorts en hare form, van de bewustheid en van andere om- ftandigheden zeer onderfcheiden kan kenmerken. Naarmate nu deze afwijkende levensverrigtingen met derzelver gevolgen, in dit of dat ftelfel , of in dit of dat werktuig, zich bij vitfluiting vertoonen „ heeft men, koortfen dervaten, der zenuwen, der fpieren , der opflurpende vater, die van de borsz van den on=- derbuik enz. aangenomen. Bij de onverbreekbaren zamenhang waarin alle ftelfels en werktuigen onder- ling tot elkander ftaan, en volgens de wisfelende op- wekking welke onder allen plaats grijpt, kan echter in geen derzelver de koorts bijna geifoleert zijn , maar wijmoeten de bewerktuiging als een geheel befchouwen wiens gezamenlijke vorming, krachten en werkzaam- heden meer of meeraan die koorts deelnemen. Volgens de gewone wijze van [preken, noemen wi) derhalven gee- DE- ZENUWKOORTSEN. 5 geene ziekte eene konrts, hoe zeer de bewerktuigin- gen daarbij nog zoo veel van den gezonden toeftand afwijken, ten zij het aandeel in het vaatgeftel of in den daarvan afhangenden omloop des bloeds merk- baar zij, zoodat de Artfen het aanwezen van cene koorts vooral uit den pols en de veranderde tempera- tuur bepalen. Bij de Zenuwkoortfen moet derhalven, volgens de= ze voorafbepalingen, het zenuwgeftel over het alge- meen „ (waartoe wij de herfenen, het ruggemerg, de gezamenlijke zenuwen en zinwerktuigen, zoo verre zij uitgeftrekt zijn, brengen) ofin afzonderlijke dee- len ziek zijn; uit de openbare en meer in het nog lopende gefchonden verrigtingen van dit ftelfel „ moe- ten wij tot zulk eenen ziekentoeftand kunnen beflyiten , en opdat deze met regt den naam van koorzs verdie- ne, moeten te gelijk merkelijke veranderingen in de beweging van het hart en van de vaten voorafgaan, bij gevolg koortsachtige pols „ koortskoude en hitte enz, plaats hebben, welke zich in verfchillende gra- den en formen, met de veelvuldig gefchondene ze» nauwverrigtingen verbinden. Wat gefchonden zenuwbewegingen zijn, moet vol- gens ziektekundige voorafbepalingen bepaald worden. Dat door de verfcheiden zinwerktuigen uitwendige indrukken op onze bewerktuiging werken, dat wij ‚ varı deze indrukken bewustheid verkrigen, dat de ziel met deze indrukken in betrekking gefteld wordt , dat zij bepaaldelijk op gevoel en beweging terug werkt, enz. dit alles hangt van het zenuwsgeftel het allernaast af; deszelfs verrigtingen moeten der- Ag hal» 6 DE ZENUWKOORTSEN, halven als gefchonden befehoawd worden , wanneer met opzigt tot al deze betrekkingen ,‘of ook tot zommigen derzelver , de volkomenheid en overeenftem« ming van den gezonden toeftand opgeheven of afge- broken is. Wij zeggen in zulk een geval dat zenuw- toeyallen (Symptomata nervofa) aanwezig zijn, of ook dat’er een zenuwtoeftand (Srarıs nervofus) plaats grüpt, Blijkbaar zijn het de veelvuldige verwisfe- lingen eener bovenmatige nedergedrukte of zomwijlen veranderde prikkelbaarheid en gevoeligheid „ mislei- dingen der zinnen ,„ onovereenftemmende toeftand van het inwendig ziutuig „ geestverwarting „ beroerte, kramp, afwisfelingen in flapen en waken „ en zoo vele veranderingen welke de ziektekunde opnoemen kan, welke men onder de algemeene benaming van zenuwtoevallen befchrijft, Zij verbinden zich in de veelvuldigfte formen met eene Koorts van het yaatge- ftel, gelijk ook met den zieken toefland van alle de everige werktuigen. Bij deze veelvuldigheid laten zich de zenuwzick- zen„in zoo verre wij daarbij het oog op.de koorts van het vaatgeftel vestigen „ gezamenlijktotde drie volgende gezigtspunten brengen. | I, De zenuwtoevallen zijn met eene, te gelijk zich vertoonende of deze in hevigheid nog zeer. verre overtreffende koorts varı bet vaatgeftel vereenigd, Snelheid „ volheid, hardheid en andere koortsachti» ge eigenfchappen der pols; koudebjj den eerften aan- val; de hevigheid en duur der bitte, de wanorde in den omloop des bloeds, alles kenmerkt eenen flerken “ kooris-igelland, welke gewoonlik 'tegen den avond ea ei. DE ZENUWKOORTSEN. # en in denacht, nok wel tweemaal binnen 24 uren, zich verheft en in zijnen regelmatigen voortgang, in zijne beflisfing, in zijne duur van 3, >. op zijn hoogst tot aı dagen, gelijk andere hevige koortfen, verhoud. De echte zenuwtoevallen vertoonen zich daarbij meer of min kenbaar. Men noemt zulk eene koorts, met het hoogite regt eene heete Roorts (Febris sacuta neryofa.) II. De zenuwtoevallen hebben de bovenhand en daarbij is de koorts vanhet vaatgeftel gering , onmerk=- baar, dikwerf geheel afwezig, binnen kleine onge- regelde verhefingen terugkeerende , eene maand en langer aanhoudende enz. aoodanig dat ’er tijdftippen zijn, waarin men de ziekte, als koorts, gemakkelijk onderkent. 'Deze nu is de flepende zenuwkooris. (Febris lenta neryo/a.) Ill. De zenuwtvevallen ftaan met bijna geenekoorts van het vaatgeftelin verband. In zulk een gevalnoemt men het ongemak eene /angdurige zenuwziekte , z0n- der koorts; bij .voorbeeld: eene beroerte, eene jjl- hoofdigheid, kramp, verlamming enz. van welke de ziektekunde niet gs eenvoudige formen daar- itelt. Deze drie klasfen van zenuwzickten laten zich even min door fcherpe grenslijnen van elkander af- fcheiden, als ’er in het algemeen tusfchen dezeive geen wezenlijk onderfcheid fchijnt plaats te hebben. Bij ieder derzelven is, hetgeen wij als zeker aannemen kunnen „ het zenuwgeftel of een gedeelte van hetzel- ve ziek; de verfcheidenheid der form , binnen welke de ziekte zich vertoont, fchijnt geheel van toevallige A4 din» 5 DE ZENUWKOORTSEN. fingen afte hangen. Dikwerf danrlanpt de Zenuw- koorts twee tijdvakken ,„ een fnel en een ffependy zoodat dit geen, en geen dit, ten gevolge heeft, Even dikwijls is eene in het ooglopende Zenuwkoorts aanwezig, de koorts van het bloedyaatgeftel verlaat echter, na verloop van eenige dagen of weken, den zieken, en ’er blijft, zomtijds voor zijn geheel leven een flepend zenuwlijden, eene ijlhoofdigheid ,„ een krampaardig ongemak overig. In een omgekeerd ge- val ontwikkelt Zich niet zelden, bij eene langdurige , llepende zenuwziekte „ eene koorts, zoodat nu het geheel eene zenuwkoorts voorftelt. — De graden en formen der Zenuwkoortfen kenmer- ken zich in eene oneindige veelvuldigheid, wier oor- zaken volftrekt niet altijd bevredigend kunnen opge- geven worden. Zij leggen eensdeels in de groote ver- fcheidenheid der invloeden en fchadelijkheden welke de ziekte verwekten „ anderdeels in den toeftand en de ftemming van het zenuwgeftel tegen deze invloc= den, en eöndelijk in het gelijktijdig lijden van ande- ven ftelfels en werktuigen, welke zich op zeer ver- fchillende wijze met de ziekte van het zenuwgeftel vereenigen, welke de koorts tot eene Zenuwkoorts maakt. Ik wil mij aangaande deze drie hoofdpunten eenigzins uitvoerlijker verklaren. ji A. Zenuwkoortfen ontftaan uit zeer ver/chillende vorzaken, en daarin is de haofdbron van de verfcheis denheid 'hunner gronden en formen gelegen. Het is geheel iets anders, of eene Zenuwkoorts nit irdivi- dueele fporadifehe betrekkingen ontftaat; — of dat zij het cigendemmelijk karakier eener Epidemia . di DE ZENUWKOORTSEN. 9 aan zich heeft, of dat zij eindelijk het gevolg eener befmettelijke zicktejlofe 35. — Wanneer de gefteldheid (conflizutie) van ons be- werktuigd geftel, zwak , gevoelig „ prikkelbaar is; wanneer opvoeding en levenswijze zich aan zwakte met overfpanne levensverrigtingen paaren; wanneer andere koortfen tegenftrijdig op eene te verzwakken-. de wijze, met kwalijk voegende indrukken op het gevoelig en beweegbaar ftelfel, behandeld worden; wanneer de werkzaamheden vanden geest en de driften in verwoestende graden de gezondheid plotfeling of langzaam ondermijnen ; wanneer verzwakkende ont- lastingen de bronnen der groejjing uitputten; vertoo» nen zich Zenuwkoortfen, welke altijd het kenmerk en de form der individualiteit dragen, en welke der- halven in derzelver verfchijnfelen en loop even zoo verfcheiden zij moeten, als de individualiteiten der: menfchen verfchillende zijn. Een kind dat uit de gebreken eener verwijfde overfpanne opvoeding , wel- ke de vorming en de krachten van het ligchaam met geprikkelde ontwikkelingen van den geest vooruit fnelt, in eene Zenuwkoorts vervalt; — eene prikke- ling , welke zich in den eerften morgendroom deslevens, met eene gelukkige verbeelding,, in eene wereld vol genot en onftuimige werkzaamheden ftort, en indeze bedwelming door eene Zenuwkoorts overvallen wordt; — een meisje, bij het welk zulk eene koorts met de ontwaking van de geflagtsdrift, en met alle die veranderingen te zamen loopt, welke in dat ont- wikkelingstijdvak in het ligchaam vooraf plaats heb- ben; — een verminkte wellusteling, die met vot- Bet? A 5 ko- 40 DE ZENUWKOORTZEN. komen uitgeputte krachten en werkzaamheid , in den ri) ziiner doorgeftane ziekten „ daarenboven nog in eene Zenuwkvurtts vervalt; — een geleerde, een hy- pochondrist , die zich door nachtbraken en diepe mijmering eindelijik deze koorts op den hals halenz — cene kraamvrouw, welker uit vele bronnen ontftane koorts, eene Zenuwkoorts wordt, — een hartstog- telijik mensch , dien bedroge liefde of hoop , dien toorn of gekrenkte eerzucht , kommer ‚of haat ineene Zenuwkooits ftorten, — alle deze menfchen ftellen , volgens hunne individualiteiten, deze ziekte onder zulke oneindig afwisfelende formen voor ,„ dat het onmogeliik wordt deze allen te befchrijven of van de- zelve bepaalde tafereelen te fchetfen. — Gelijk ieder van deze menfchen verfchilt in aangezigt, even zoo bezit ieder een zijne eigene ziekte- formen , welke aan die van anderen niet gelijk maar alleen meer of min- der gelijkvormig zijn. .De Arts bevindt zich daar bii volkomen in het geval van den fchilder; deze leert vooraf de aangezigten volgens algemeene rege- len en naar idealen, teekenen, en dan eerst ge- lukt het hem een getroffen afbeeldfel van een afzon- derlijk perfoon met zijne eigenfchappen, daar te ftel- len; de Arts maakt zich eerst met de voorbeelden bekend welke de Ziektekunde van de ziekte-formen opgeeft „ deze denkbeelden vindt hij aan het ziekbed niet weder maar wijzigt ze naar de eigenfchappen van ieder afzonderlijk mensch, — Had men dit altijd ter harte genomen, dan zou ’er eenen veel minde- ren ftrijjd over namen en kenmerken der ziekten gevoerd sceworden zijn. Iede- DE ZENUWKOORTSEN. 21 Iedere Epidemie bezit haar eigendommelijk karak- ter; dit leert, zoo lang ’er Epidemien beftaan heb= ben, derzelver waarneming. Van hier kenmerkt zich dan ook iedere Epidemie der Zenuwkoortfen door hare bijzondere eigenfehappen. De grond ligt in de fchadelijkheden van den dampkring, welke wij ‚wat men ook van de evenredigheid tusfchen zunr- water en andere ftoffen , van eigendommelijke procesfen der eleetriciteit of van het galvanismus gezegd moge hebben,, volftrekt niet kennen; in gemeenfchappelij- ke ziekte-oorzaken, welke op vele menfchen gelijk- vormig werken; in wezenlijk aanftekende ftoffen 3 welligt ook in geheel bijzondere betrekkingen van on- ze bewerktuiging tot de geheele Natuur, van welke wij thans in het geheel geen begrip hebben. Dan gelijk ”er in ieders afzonderlijk bewerktuigd geftel veranderingen voorafgaan, zoo hebben deze volgens eenen oneindig grooteren maatftaf in de geheele Natuur: plaats; iedere verandering van dien aart, moet alle hare betrekkingen op al de afzonderlijke bewerk- tuigde geftellen hebben „ welke onaffcheidbare deelen van het geheel uitmaken ; en aldus kan het zeer ge- makkelijk gebeuren dat veranderingen welke in der planten en dieren wereld voorafgaan, tot welke ook in het bijzonder de epidemifche ziekten behooren , met deze groote veranderingen te zamen hangerk Welligt fiaan onze Epidemien met de uitbarsting eener vuurfpuwende berg, met eene aardbeving, met eenen- ftorm en met andere groote voorvallen in de nıa= tuur, in eene veel naauwerg betrekking dan wij ver- . MDe- 63 DE ZENUWKOORTSEN. moeden, of volgens den tegenwoordigen trap onzer kennis vermogen naar te fporen. Ik bepale mij nu tot de befmettelijke ziekte offen ; welke op iedere ziekte door deze voortgebragt,, eenen eigendommelijken, fpecifieken ftempel drukken. Dit bewijst de geheele lcer der befmettelijke ziekten „ wel- ke ik hier als bekend vooronderftel. Dat de Zenuw- koortfen zeer dikwıijls door zulk eene ftoffe verwekt en verfpreid worden, list buiten allen twijfel. Deze fiof, van de fchadelijkheden des dampkrings afge- fcheiden , welke uit veelvuldig bederf in der dieren en plantenwereld ontflaat „ en echter geene ware Cor- Zagia zijn, is altijd het voorbrengfel van een le- vend, aan eene Zenuwkoorts ziek liggend bewerk- tuigd geftel, het voortbrengfel van bepaalde onver- mengingen en nieuwe vereenigingen, van welke wjj echter volftrekt geene kennis hebben. Niet bij iedere Zenuwkoorts ontwikkelt zich een Corzagium,, omdat ook die ziekte „in de te voren aangevoerde individueele fporadifche betrekkingen „ zelden ,„ wellist nimmer befmettelijk is; de ontwikkeling gefchiedt bij het te zamentreffen van zekere;, in het bijzonder Epidemi-> fche omftandigheden, en bepaalt zich alleen op den duur der Epidemie, of andere betrekkingen „ welke alleen op weinige menfchen, bij voorbeeld , in een eenig huis of gasthuis betrekking hebben; zij verwekt niet altijjd hetzelfde voortbrengfel, dat zich zelven even als der pokken en mazelen ftof gelijk bljjft ; en nimmer plant zich deze ziekte jaren of wel eeuwen lang voort, gelijk andere befmettelijke ongemakken zulks gedaan hebben. De wezenliike , zich zelve u N» DE ZENUWROORTSEN: 13 immer gelijkblijvende eigenfchap van het Contagium eener Zenuwkoorts is hierin gelegen , dat het altijd de herfenen ofhet zenuwgelftel of eeng.daelte van hetzelve, in eenen ziekelijken toeftand plaatst; voor het overige echter kenmerkthetzich in degevolgen door eene groote verfcheidenheid welke gedeeltelijk ook van andere ge- liiktijdige oorzaken afhangt; het bevordert dan eens, en wel het meest „ eene fnelle of oogenblikkelijke uirbarsting der koorts zonder eenige voorboden, dan weder gaan ’er een korter of langer tijd vooraf, vooral heeft dit laatite dan plaats, wanneer de ziekte het gevolg van allengs verzwakkend werkende in- vloeden is; — het werkt nu eens meer dan weder minder op het vaatgeftel en verwekt van hier in eeni- ge gevallen eene heete en in andere eene flepende Zenuw- koorts; — het oefent veelvuldige invloeden op het herftellings-geftel , op de menging der vaste en vloei- bare deelen, op de werktuigen der ademhaling of der fpijsverteering , op de huid enz. De bronnen en voorwaarden dezer verfcheidenhe- den kennen wij zoo weinig, als wij de befmettelijke Roffe zelve kennen. Vooral echter moet ik hier mij- ne Lezers op eene verfcheidenheid in de gevolgen van iedere befinetting opmerkzaam maken , welke men, echter, zoo veel ik weet, tot heden geheel over het hoofd gezien heeft , hoe bekend ook de daadzaken zijn, welke haar ten bewijze firekken. Zij is de vol- gende natuurwet, welke wij ook in der planten en dierenwereld bevestigd zien. „2 Als I4 DE ZENUWKOORTSEN. „. Alle groeijing , alle veranderingen, alle levenss verrigtingen in de bewerktuigde Natuur, de normale of innormelr, treden des te krachtvoller , des te vol« ftandiger en des te menigvuldiger voor, hoe vreem- der ,„ heterogener de floffen en krachten zijn, door welke zij verwekt worden; — zij ziin daarentegen dezelve min vreemd, zijn zij in eenen engeren kring , elkander door den tijd meer eigen geworden, meer in een gewoon evenwigt, dan verwekken zij ook minder in het oog vallende, zwakkere, gelijkvormiger wer« kingen, groeijingen , en veranderingen.” Dit vooraf vastgefteld zijnde „ zullen de eigen dommelijkheden eener befmettelijke Zenuwkoorts al- tijd des te in het oog lopender,, des te fpecifieker te voorfchijn treden, naar mate die. betrekkingen vreem- der, heterogener zijn, onder welke het Conzagium zich voortplant, en hoe vreemder de menfchen vol- sens hunmen landaart, hunne levenswijze en hunne lischaams gefteldheid zijn, die hetzelve elkander me= dedeelen. De ondervinding bevestigt dit volkomens Die Zenuwkoorts, welke in een leser „waar zich zoo vele verfchillende perfonen ,„ uit onderfcheiden en ver afgelegen landen bevinden, ontftaat, en welke deze op hunne togten, de hun geheel vreemde in- woonders des lands mededeelen, (Febris casirenfs;) — die Zenuwkoorts „ welke zich onder de meest mogelijke vreemde betrekkingen , in Gasthuizen, (Febris Nofocomialis,) op Schepeh (Febris navi- gantium ,) in Gevangenhuizen, (Febris carceraria) enz. ontftaat,„ en zich door eene zeer werkzame befmettelijke ftofle verbreid; — die Zenuwkoorts; wel- DE ZENUWKOORTSEN. i$ weike eens een wit Hongarije komend leger naar Duitschland overbragt, (Febris Hungarica ,) — die "Zenuwkoorts eindelijik, welke men bij de eertijdg zoogenaamde pest-epidemien , welke men ,altijd onder zeer ongewone betrekkingen ontftaan ,„ onder eene zeer verfchillende gedaante waarnam en befchreef ; — alle deze Zenuwkoortfen wijken zoo in het oog val- lende en door zulke eigenfchappen van anderen in het bijzonder fporadifche en niet befmettelijke Zenuw- koortfen af, dat wij den grond daarvan in derzelver fpecifieke (eigenaardige) oorzaken , enin derzelven on- der vreemdaardigfte betrekkingen gevormd de Conie- gium moeten zoeken. Nimmer verwekt eene Zenuw- koorts „ welke uitinlandfche , al ware het ook befmette- lijke betrekkingen, ontftaat, en zich flechts onder de inwoonders van een en hetzelfde oord, van gelijke Nationale gefteldheid en levenswijze verfpreid, dat eigenaardig karakter en dien graad van kwaadaardig- heid, dan wanneer dezelve door befinetting van eene vreemde van verre afkomende natie medegedeeld wordt. In tegendeel zijn ’er zieken die zich reeds,, van den beginne af; ongewoon vermoeid gevoelen , over druk= kende ftompe pijn, hoofdpijn en duizeligheid kla- gen , terwijl zij nedergedrukt, onverfchillig, even als bedwelmd zijn, en niet juist denken kunnen. De werktuigen der zinnen worden ftomp „de oogblik dof en flaperig, de kleur van het gelaat onrein, het gelaat zonder eenige uitdrukking, en eindelijk ver- valt de zieke in bewusteloosheid en flaapzuchs Deze trage, onwerkzame toeftand van het zenuw- geftel , waarmede zich dikwijls naauwelijks eenige levendige koortsbewegingen van het hart en van het waatgeftel verbinden, maakt de Febris nervofa tor= pida ; DE ZENUWKOORTSEN. 17 pida, flupida, wite — Voorzeker ligt de grond; waarom de Zenuwkoorts, dan eens op deze dan we der op gene wijjze, nu eens inet verhoogde „ dan we- der met onderdrukte prikkelbaarheid en gevoeligheid verfchijnt , niet geheel alleen in de gefteldheid der be+ werktuiging, maar gedeeltelijk in verwijderde oorza- ken , in het conzagium namelijk „dat derhalven ook , in dit opzigt ,„ eene merkwaardige verfcheidenheid ople- vert. — Voor het overige zien wij bij eene en dezelf- de Epidemie, gelijktijdig nu eens de hevige, dan we= der de flepende Zenuwkoorts ,„ ook gaat de eerfte met afnemende krachten ,„ zeer dikwijls in de laat- fte over. Het komt hier veel op het temperament van den. zieken „ op zijne opvocding en levenswijze, op zijne meer of min levendige verbeelding, op den graad der befchavinge zijner zielskracht en andere individuali- teiten aan. — C. Wat eindelijk het gelijktijdig lijden van ana dere flelfels en werktuigen aangaat, welke de Ze- nuwkoortfen vergezellen en derzelver form verände= ren, zoo zijn dit gedeeltelijk gevolgen van bepaal- den ziekelijken aanleg der bewerktuiging , gedeelte- lijk hangen zij van andere eigene oorzaken af, wel- ke met de Zenuwkoorts te zamen loopen ; voörts kunnen ook de oorzaken van deze koorts, zelfs buiten het zenuwgeftel, te gelijk nog andere ftelfels en werktuigen in eenen zieken toeftand brengen. Dit geldt in het bijzonder van de epidemifche en befmet- telijke fchadelijkheden „ zoodat voorzeker iedere epi- demie der Zenuwkoortfen, behalyen den eigenlijken B PA=kn 18 DE ZENUWKOORTSEN. zenuwtoeltand „ nog door een bijzonder lijden van dezen aaft uitmunt. Men kan in het algemeen de volgende zamenftellingen aannemen , welke zich echter in zeer veranderliike formen vertoonen. 1°. De Zenuwkoorts, bijwelke, onder eene fterke koorts van het vaatgeftel, de neiging tot verandering in de menging en tot wezenlijke ontbinding , bederf van het bloed en der vaste deelen plaats heeft, wel ke de form van de Rotkoorss bepaalt, en waaröm- trent ik hier niet verder uitweiden kan. In zulk een geval zijn alsdan de verfchijnfelen der Zenuwkoorts met die der Rotkoorts verbonden en de form vertoont zich als rotachtige Zenuwkoorts „ of zenuwachlige Rotkoorts. (Febris nervo/a puirida.) Epidemien van dezen aard zijn zeer algemeen, 0°. De Zenuwkoorts „ van welke de producten van genioten Ichadelijik, onverteerbaar voedfel, ge- liik ook dikwerf van eene ziekelijke affcheiding van al en flijm, alsmede van eene vreemde ftoffe in de maag en het gedarmte liggen, zoodat de verfehijnfelen van een gekrenkt verduwings-vermogen met de ze- nuwtoevälleri zich vereenigen. (Febris neryofa gas- irica, faburrälis.) 3°, De Zenuwkoorts ,„ met eene ziekte der lever ge paard, welke gedeeltelijk te veel , gedeelt@lijk van hare eigenfchappen veranderde gal affcheidt, waarvan als dan in zeer verfchillende graden , de geheele reeks der galachtigen toevallen afhangt , welke zich met de zenuwtoevallen verbinden. (Febris neryofa biliofa.) 4°. Met de Zenuwkoorts zijn de flijm en fpeekfel- Klieren van het geheele fpijskanaal, of ook te gelijk de DE ZENUWKOORTSEN. 18 de klieren der luchtpijp, derlongen en vanandere deelen ineenen toeftand gebragt, dat zijeene ziekelijk verander- de „flijmachtige vochtigheid opleveren „weike de zooge- naamd fljjmachtige form daarftelt, (Status mucöfus, pituitöfus) ei welke zich in eenen hevigen graad;, fporadisch eur epidemisch ; met de Zenuwkoorts vooral met de langzame verbindt, Deze is de flijm- achtige Zenuwkoorts, (Febris nervofa pituitofa z mucofa.) | >*, Zoo wel fporadisch als bij volkomene epideä mien, heeft men de Zenuwkoorts met wurmen, dus ook met daar van afhangende toevallen vereenigd ge: zien. (Febris nervofa verminofa. 6°. De Zenuwkoorts gewoonlijk eäne äanhouden- de, welke bepaalde of onbepaalde verhefüngen heeft ; kan met de form eener Er koorts gepaard gaau, (Febris intermittens ner ofa,) wel- ke alsdan volgens de meer bijzondere zenuwtoeval- len, bijzondere benamingen verkreeg, bij voorbeeld , Febris intermitiens maligna, perniciofa, andmala ; Syneopalis, apoplectica, foporofa, conyulfiva, epiz leptica „ enz. - 7°, Zenuwkoortfen met ohtfteking van het cen of andeı uit of inwendig deel (Febris nervofa cum inffammatione toyica. (Inflammatiönes nervofae, 1y- phofac, enz) Naar de zitplaats, de hevigheid en naar andere betrekkingen van het ontftoken en lijdend deel, ondergaan de formen zeer veelvuldige wijzigingen, hetgeen thans door de befchröving eener zehuwachs tige keel of longöntiteking niet verder aangewezen kan worden, B 3 u 8°, Zes zo DE ZENUWRKROORTSEN. 8°. Zenuwkoortfen met uitflag, met pokken, ma- zelen „ fcharlakenuitflag, enz. (Febris nervofa exanthema:ica,, variolofa , morbillo/a, etc) Wan- neer de Zenuwkoorts den regelmatigen voortgang van den uitflag ftoort, en omgekeerd, wanneer de exan- thematifche form op de ziekte des zenuwgeltels, ha- ren in het oog vallenden invloed heeft. 9°. Zenuwkoortfen ,vooral flepende , met zulk eene ftoring van het voedings-proces, dat de form wezen- lijke uitterend, hectisch wordt, gepaard met of zon- der bepaalde gebreken der ingewanden, (Febrisner- vofa hectica , phthyfica.) 10°. Zenuwkoortfen met eene zinking- vloeijing der neusgaten, van den hals of der longen , met welke derhalven verkoudheid ,„ hoest en andere toevallen eener zinking vloeijjing gepaard gaan; eene hevige en lit bedriegende form, (Febris catharhalis nervofa ,) gelijk ook 11°. Zenuwkoortfen met rheumatismen. (Febris neryofa rheumatica,) en Ä 12°. Mer eigenlijke jiehtaanvallen. (Fedris ner- yofa arıhritica.) 13°. Eindelijk Zenuwkoortfen met buikloop (Fe- bris nervofa dijfenterica, cholerica.) Terwijl wjj hier nu van geene andere toevallige vereenigingen mel- ding maken. Naar dit algemeen overzigt der veelvuldige formen eener zoo gedaanteloz& ziekte, als de Zenuwkoorts is, welke men onlangs alle met de onbepaalde na- men, Koorts wit zwakte, asthenifche koorifen, T’y- phus DE ZENUWKOORTSEN, ok pAus (*) voorzien heeft ,„ bepale ik mij thans tot eene nadere overweging van onze Zenuwkoorts , doch onder die beperking, dat ik alleen bij zulke ge- vallen bij uitzondering zal blijven fil ftaan „ wier gang ik zelf naauwkeurig waargenomen en die ik be- handeld heb. Zeer bepaald konden wij die fporadifche en deuit al- gemeene oorzaken ontitaande Zenuwkoorts van die.on- fcheiden, welke zich in den winter en in de eerfte voorjaarsmaanden vande Pontonplaats af, door aan- fleking van de krügsgevangen Rusfen verbreidde. Diet onderfcheid was zoo wel in de beoordeeling als be- handeling der ziekte van zeer veel belang. Deze heerscht altijd meer of min in flappe vochtig koude winters, zco als die van 180%, toen de vorst noch ftreng, noch aänhoudende was. Voegt men bjj dit weder onze overige betrekkingen „ het gebrek, gJat menigen ftand drukte , waar het dikwijls niet voelbaar werd, de infpanning en overfpanning van zoo vele krachten,, die vele verijdelde wenfchen en hoop „ CH) Al wie in de Gefchriften der Ouden niet geheel vreemdis, weer det zij aan de yirdrukking vypnus bijne geen bepaald begrip verbonr sen. Gewoonlijk komt men dearin overeen: 'TYPHODES DICUN- TUR FEBRES, QUAE CUM STUPORE FIUNT, ET INTENSAM CUM FURORE HABENT MENTISALIENATIONEM. Andere zeg- gen: Typnmusisiedere verdoofde toeftand ; andere , het is eene ziekte „uis phrenitis en flaapzucht zamengefteld; weer andere, het is eene Spnptos malifche hecte kooris, wit cene eryfipelas der Longen Ontfiaan enz. Het nieuwe 200 algemeen geworden gebruik yan dit woo rd, om danrya mede elle hongere koorisgraden te brpalen, welke geene SYNOCHA Rijn, hesft heizelye het allerminst eesen bepaaideren zin gefchonken, B, B in) „ 22 DE ZENUWRKOORTSEN. hoop, den ftorm en de langzame nadering van deze bovenmatige en nederdrukkende hartstogten, de ge- fpanne verwachtingen van den eenen dag tot den an- deren, welke bij de al verder en verder bewogene ziel, zich eindelijk overfpannen of influimeren moes- ten; can heeft men een zwak beeld van ons Leger,, dat reeds op zich zelf, en zonder alle epidemifche of aanftekende invloeden, de Zenuwkoortfen onder ons zeer hevig maken moest! Zij kwamen dan ook in die velerlei formen voor, waarvan ik daarna fpreken 'zal; zelfs van flepende geestverwarringen „ klaar- blijkelijk door de tijdsomftandigheden verwekt , zagen wij voorbeelden. Bij deze, op zich zelven ‚reeds ongelukkige betrek- kingen , voegde zich nu in de maanden Februarij ea Maart de befmetting der krijgsgevangen Rusfen, die naar eene moeilijke reis , toen ten tijde van den WVeich- felkomence, in dit koud vochtig weder ‚van alle zor- gen ontbloot , voor het srootfte gedeelte gewond, en door eene vreefelijke Kgerkoorts overvallen , lang- zaam te midden door de Stad en haren Diameter voe- ren, en toen dagen en nachten- lang, zeer dikwerf engen te zamen gehuisvest in de Pontonplaats gebragt werden. Van dit tiidftip af, verfpreidde zich de be- fmetting door alle de gedeelten der Stad, doch op zulk eene wijze, dat zij, die onmiddelijk door de Rusfen waren aangeftoken,, de ziekte in hare verfchrikkeljk- - fte gedaante hadden uit te ftaan, geljjk dit met den verzorger van de Pontonplaats B, die den negenden , dag der ziekte aan ceene beroerte overleed ; met den heelmeester F, die zich met dezen zieken en met de ?. DE ZENUWKOORTSEN. 03 de zieke Rusfen zelfs, bijzonder onledig had gehou- den, en dien ik met veel moeite en zorg kon redden, met ‚meerdere van onze lofwaardige dienst doende Aides, die den dienst, in den naasten omtrek van iederen zieken Rus, waarnamen , als ook eindelijk met zoo menigeenen plaats had ‚die uitpligt, menfchen liefde of nieuwsgierigheid de gevangenen naderde. Hier was het overal blijkbaar , met welk eene kracht eene zoo heterogene ziekte ftof „ in het ligchaam van eenen Rus, onder.het geftarnte Sarmatiens voOIt- getecld, zoo als het in die ongeluksmaanden fchijnt , op de geheel anders bewerktuigde en geftemde men- fchen van onze luchtftreek werkte, hoe verwoestend zii hunne bewerktuiging en krachten aangreep, en welke eigenfchappen zij in hare formen verwekte, Deze zelfde opmerking zal men zoo dikwüls kunnen herhalen „ als vreemde, van verre afkomende , met krijgs-ongeluk worstelende Natien , derzelver befmet- teliike veldziekten den vreedzamen bewoner cener omtrek mededeelen, welke van dezen in de opvoe- ding , levenswijze, conftitutie , in ’t kort in alle hare Nationale eigenfchappen,, zeer verfchillen en tegen de vreemde fmetfloffe in de heterogeenfte betrekkin- gen ftaan. Zoo verfchillend het ligchaam van eenen half wildenRus van dat van een onzerinwonersis „die van zijne jeugd af onder de betrekkingen van cen geheel ander, verfijnd werelddeel geleefd heeft, even zoo verfchillende moeten de befmettelijke ftofien wezen , welke beiden ontwikkelen , en onderling elkander me- dedeelen kunnen. Zulke Zenuwkoortfige fmetftofen werken daarom in derzelver eerfte ontwikkeling het Ba | fterk »4 DE ZENUWKOORTSEN. fterkfte, grijpen de eerften, die haar onmiddelijk wit de cerfte bron putten, op het vreesfelikfte aan, en verwekken de ziekte in hare grootfte kracht en volkomenheid; zoodra zijechter door eenige ontwik- keling, langzaam nationaal zijn geworden, dan ver« liezen zij derzelver kracht „ en de befmettelijke ziekte vermindert allengs, gelijk zulks met onze befmette- lijike Zenuwkoortfen het geval was. De Formen , onder welke ik deze koorts , befinet- telijk of niet, zelf gezien heb „ behoorden allen tot de wcute ,„ waren echte Zenuwkoortfen „ zonder eenige verfchijning der Rotkoorts, die echter ook hier en daar voorgekomen is, en kenmerkten, zich in de volgende vereenigingen , als, I. Zenuwkoortfen met eenen galachtigen toefland , met eene echte ontifeking van de lever , met aandoe- ning der longen, waarmede een fterk bloedhoesten , met eene hevige geelzucht van den negenden dag af, gepaard ging. “ Aan deze zoo zeer zamengelftelde ziekte lag in November 1806 de Student W. uit Bres- Zau ziek, dien ik binnen drie weken volkomen herr ftelde. - II. Zenuwkoortfen met echte /ongonsjleking , eene onzer mcest gewoone zamen-vereenigingen. Bij de meeste zieken nam deze ontfteking het eerst eenen aanvang , onder eene oogenfchünlijke ongevaarliike ge» gaante, en fomtijds reeds mer den derden „maar meer bepaaldelijk met den Zevenden of negenden dag trad, de zenuwtoeftand te voorfchijn. Onder velen was deze zamen-vereeniging bij den Apotheker W. zeer in het oog vallende, woarbij met dem veertienden dag, DE ZENUWKOORTSEN. 2, dag daarenboven een fcharlaken uitflag zich openbaar- de. In her tijdftip der herftelling , vertoonden zich, vooral bij zulke zieken, die deze pneumonifche ver- eeniging doorgeftaan hadden, in de vierde weck en later, hier en daar zeer pijnlijke bloedzweeren, wel- ke langzaam in eene goedaardige verrotting over- gingen. | Ill. Zenuwkoortfen met /eharlaken uitflag ,„ bij den zoo even genoemden W. , bij den Heelmeester F., te gelijk met het begin der ziekte,enbijanderen. Zulk een zwervend fcharlaken uitflag, geheel het voor- komen der /earlatina miliaris hebbende ,„ is federt een jaar bij ons zeer hevig ,„ voegt zich bij veelerlei koortsformen „ zelfs bij de tusfchenpoozende koorts, ook bij flepende en langdurige ongemakken „ maar is echter bijna van geenen beduiden den invloed. Ook ontbreken de verfchijnfelen der echte fcharlake ziekte. | ’ IV. Zenuwkoortfen met Catharrhen en Rheumaiis- men , eene der algemeenfte vereeniging, welke voor« zaamlijk in de luchtgefteldheid van den vorigen win- ter haren srondflag had, en alzoo in de door be- finetting afhangende gevallen, flechts toevallig was. De zieken hadden vooraf en bij hunne zenuwtoeval- len, verkoudheid , hoest, pijn door de leden, velen ecnen bijzonder fterken Carharr hus der longen , welke ook in de grootfte hevigheid der ziekte niet verlo- ren ging. Al wie het gebrek, hetgeen zoo dikwijls gefchiedde ,alseenen gewoonen Catharrhus aanzag, en behandelde, die meende dat ’er ceene gewoone verkoud- heiikoorts aapwezig was , liet de zjekte binnen wei-« | 5. n 3; 26 DE ZENUWROORTSEN. nige dagen tot eene aanmerkelijke hoogte komen, en menig een lag reeds op den zevenden of negenden dag in den diepften flaapzucht, in beroerte, enz.die men met verkoudheid en hoest overvallen, had zien zond wandelen. V,. Zenuwkoortfen met echte aanvallen van jicht. Daartoe brenge ik het geval van een jong mensch die in den loop eener Zenuwkoorts aan de voeten, yooral aan het kniegewricht hevige pijn leed ‚en welke ook zeer gezwollen waren, zoodat hij vele dagen, eu gedeeltelijik na het doorworftelen der ziekte, het ges bruik zijner voeten geheel verloor. VI. Naarmate reeds in het voorjaar de bafihehten Jijike Zenuwkoortfen verloren gingen, en onk in den zomer de fporadifche fteeds zeldzamer wierden , ver- wuekte de hitte van Augustus en September ONgeW00- ne. hevige toevalien van Cholera, waarop dan in den herfst eene formelijke befmetting des buikloops volg- de ; beide formen vereenigden zich niet zelden met eene Zenuwkoortss ‚Volgens dit alles ontftonden onze Zenuwkoortfen wit zeer verfchillende betrekkingen, namen bij gevolg eene zeer wisfelvallige form aan, en werden in het oogvallend in derzelver loop en in den daarop vol» sende genezingsvoortgang gewizigd ; de genezing kon alzoo doorgaans niet dezelfde zijn. Ik zal ze in het vervolg, met betrekking tot de za@lf waarge- nomen modificatien, ndauwkeuriger opgeven, maar vooraf eenige algemeene aanmerkingen over de genees- wijze der Zenuwkoortfen in het algemeen laten voor- . algaaı — In DE ZENUWKOORTSEN, a7 In de betrekkingen van onzen Organismus tot de gezamenlijke Natuur , leggen de voorwaarden opgello- ten , waardoor hij ziek en weder gezond worden kan. De terugkeering der ‚gezondheid volgt , of onder deze gewoone voorwaarden , zonder eigenlij- ke hulp der geneeskunde „ of onder bepaalde veran- deringen en verfchijnfelen , welke wij genezings» voortgangen noemen , of zij moet door de kunst be» werkt en bevorderd worden, De kunst bezit eigenlijk in het algemeen flechts nee geneeswijzen , hoe verfchillend en talrijk ook de ziekten en de middelen zijn, waarmede zij omgaat. Zi) ftelt een ziekte of eene bepaald, fpecifiek genees- middel tegen, wiens werking door den Arts meer of min duidelijk, of in het geheel niet ingezien kan wor- den ,ofzijzoekt , bij gebrek van zulk een middel, door eene algemeene poging, het leven, de ongefchon- genheid der bewerktuiging in zulk eenen graad te on- derhouden, dat de ziekte haren tijd behoorlijk door- ioopt, en dat de tot volkomene herftelling noodzake- like genezingsvoortgangen tot ftand komen. De eer- fte methode zullen wij hier de /berifieke, de laatfte de algemeene noemen ; eene derde beftaat er niet. — De fpecifieke methode ftaat met de oorzaken eener ziekte, met de veranderingen welke zij in het lig- chaam voortbragt, met de eigendommelijkheden ha- rer form, in eene bepaalde en veelnaauwere betrek- king dan de algemeene. Wijvolgen haar, wannceer wij bepaalde fchadelijkheden verwijderen „ vernieti- gen ,„ onwerkzaam maken, wanneer wij vrecmde itof- 8 DE ZENUWKOORTSEN. ftoffen uitwerpen,, zekere ftoffen Scheikundig her- ftellen of verbinden, de gebreken der aankleving of der vorming herftellen „ of wanneer wij foms bij eene forın iets aanbevelen „ dat ons als het tegenge- . ftelde voor haar bekend is geworden. De bij uitflui- ting fpecifieke methoden zijn in het bezit der Heel- kunde. Wanneer zij bloed of etter ontlast, fplin- ters en andere zelfftandigheden of vreemde ligchamen wit cene wonde neemt, door den trepaan de hersfe- nen van cenige drukking bevrijd, de breuk terug brengt , terug houdt of opereert„ wanneer zij doorde doorinede van de luchtpijp deademhaling onderhoudt,, eenen fchijndooden aan hetleven terug geeft , cene bloe- dende flagader fluit enz., dan kan zij bepaald aan- wijzen, dat Zij en hoedanig tevens zij den zieken "herfteld heeft. De Arts vergaat het zelden op deze | wijze. Hij bezit flechts weinige wezenlijke fpeci- fieke methoden, en onder deze zijn nog de meesten van dien aard dat hij naauwelijks weet of dit ofdat middel hulp aanbrengt , of zulksten minften doen kanz maar hij is buiten ftaat den toereikenden ,„ noodza- kelijken grond der daarop volgende genezing op te geven. Zekere ontlastingen van nadeelige floffen, de krachtbeneming of verplaatfing van doorgeflokte vergiften, de genezing der bleekzucht door ijzer, en,der venerifche ongemakken door kwikzilver, de aanwending van eenige middelen tegen de wurmen, de verdoovende en krampftillende methoden tegen be- paalde formen, de behandeling der hondsdolheid en watervrees , het gebruik van den zwavel en het kwik- zilver tegen de fchurft, de onderdrukking der tus | fchen» DE ZENUWKOORTSEN. 29 fchenpoozende koorts door den koortsbast, deze mogen wel de voornaamfte fpecifieke methoden zijn 5 waarop de Geneeskunde tot nu toe zich beroemen kan, en die voor het grootfte gedeelte geheel empi- sisch, en altijd weinig genoeg zijn, om gedeeltelijk nog meerdere , gedeelteljjk cene volkomene inzage in de wijze van werking der reeds bekenden, den mensch over te laten. Eene zulke inzage ftelt vooruit, dat wij den zieken toeftand en zijine betrekking tot de eigenfchappen en krachten van het fpecificke middel zoo naauwkeurig moeten kennen „ als tot aanwijzing der onvoorwaardelijke noodzakelijkheid , hoedanig en waarom de genezing volgen moet, be- ‚ vorderliik is. Noch Hypothefen, noch ijdele woor- den en voorfchriften, hebben ons tot heden het ge- brek aan dit inzigt kunnen vergoeden, Wij zien ons derhalve, in de meeste ziekten, ge- nodigd ons aan de algemeene geneeswijze te houden. Wat kunnen wij bij de allermeeste koortfen, bij de ontflekingen van inwendige organen, bij de gevaar- lijke uitflagen ‚bij delongtering en vermageringen , wat tegen zoo vele andere ziekten, waar Zich nergens eenig fpecifiek middel tegen eene bekende oorzaak iu onmiddelijke betrekking laat ftellen , anders doen,, dan algemeene fchadelijke invloeden afzonderen en de krachten en werkzaamheden des lischaams in het algemeen op zulk eenen graad brengen en daarop on- derhouden , dat de ziekte onder gunftige , van onsechter bijna niet afhankelijke betrekkingen , ten minften eenen goeden uitgang kan nemen? Dat’toch niemand zegge dat 20 DE ZENUWRKOORTSEN. dat hij een longontfteking, dat hi) pokken of ma2&: len, een aanval van Podagra genezen hebbe , wan- neer hij een, twee drie en meerdere weken toezien moest, hoedanig de ziekte alle hare tijdvakken tot de genezing toe, doorliep, zonder dat hij dezelve zelfs een uur verkorten , Of de reeks der ziekte of genezings- voortgangen kon afbreken. In al deze gevallen bljjft ons volftrekt niets anders over dan de aloude therapeutifche additie of fubtractie; wij voegen hier of daar iets bij, verflerken de krachten, werkzaam- heden ,„ eenvoudige functien; of wij werpen omver= re ,„ verzwakken de krachten en werkzaamheden, verminderen deze of gene verrigting,, en wachten daarbij den goeden of kwaden uitflag met geduld afs Welk onbevooroordeelde moet dit niet als waarheid erkennen ? De longontfteking is vootzeker eene van die ziekten, welke menig een bovenal meent te ken- nen ,„ en in zijne magt te hebben,, ten minfte veel meer als de ziekte der herfenen bij de Zenuwkoorts. Maar wat doen wij dan toch bij de Longontfte- ktng? Tegen den zieken toeftand der borst-inge- wanden het naast en onmiddelijks , volftrekt niets! — Hier tappen wi) bloed af, en verminderen de werk: zaamheden var het vaatgeftel en die der overige organen door verzwakkende middelen, en zien, dat daarbij zeer vele zieken, onder zekere verfchijnfelenz welke men kookingen, (coctiones) crifen, genezings+ voortgangen, Enz. noemt, hunne gezondheid we- der bekomen; nu eens volgen wij de addeerende se= neeswijze „ prikkelen en verfterken ,„ en zeer vele zieken worden ook langs dezen weg gezond; Bij | de: DE ZENUWKOORTSEN gt deze gefteldheid van zaken mogen de Natuurwijs- geeren zoo geheel geen onregt hebben, wanneer zij ons tegenwerpen dat wij nog geene fpecifieke genees» wijze der longontfteking bezitten. —— Maar juist daarom,, omdat wij hier, en.in zoo vele andere gevallen zulk eene geneeswijze niet kennen , wordt ons de algemeene methode zoo gewigtig en onontbeerliik. Wij hebben het eenmaal van de Na« tuur afgeleerd, dat de ziekten onder zekere betrek- kingen, welke de Geneesheer met vrij goede zeker- heid bepalen kan, bij de fubtraheerende, verzwak- kende, onder andere betrekkingen echter bij de ad=- deerende „ prikkelend -verfterkende geneeswijze, in gezondheid overgaan. Daar nu, waar niets tegen eene erkende oorzaak, of dikwijls nimmer iets fpeci- ficks ondernomen wordt, uit gebrek van kennis aarı bepaald doel en bepaalde middelen daartoe ,„ daar "blyft ons alleen de algemeene methode overig, van welke wij uit ervaring weten, dat zij het leven en de ongefchondenheid der bewerktuiging in zulk eenen graad en in zulk eene ftemming onderhoud, dat daar- bij de ziekte haren tijdverloop en genezingsprocesfen, welke zij naar de eigendommelijkheden harer form doorloopen moet, met de hoogstmogelijke zekerheid en veiligheid eenen gunftigen uitflag doorloopen kan, Men -ate ons derhalven het ware en praktisch bruikbare, wat de theorie der opwekking over dit punt vastgefteld en geleerd heeft, behouden. Het denkbeeld van zZherapeutifche additie en fubtractie was in de leere van alle denkende Artfen opgefloten van de oudfte tijden tot op dezen dag; Brown | val« 32 DE ZENUWKOORTSEN, vatte hetzelve, en men weet en isthans, gelijk ik hoop, daaromtrent van een gevoelen, hoedanig het« zelve door hem en na hem gevormd en helaas! mis- vormd is geworden. 