Over de verwantschap en huwelijks - en erfrecht bij de volken van den ...
Het medegedeelde stelt duidelijk genoeg in het licht den vol- komenen overgang van de vrouw bij het huwelijk uit haren stam in dien van haren man, daar waar de exogamie en het patriarchaat bestaan. Ook na den dood van haren echtgenoot blijfk zij deel uitmaken van diens stam. Rechtens en zonder eenigen vortn van huwelgk wordt zij dan de echtgenoote van eenig ander lid van den stam. In den regel is het een der bloedverwanten uit de zijlinie van den overledene, veelal een der broeders, die de weduwe dus aanvaardt Dit gebruik zouden wij dan ook in het algemeen met de benaming leviraats- of zwagerhuwelijk kun- den bestempelen. Echter houde men in het oog, dat, behalve de broeder, het niet zelden gebeurt, dat een neef of oom, ja zelfs een stiefzoon, de weduwe tot zich neemt. Leeftijd is daarbij geen beletsel, en zoo bestaan er dan ook voorbeelden dat jeugdige knapen op die v^ijze bedaagde vrouwen tot echtgenooten krijgen. Bij al de genoemde volken van den Indischen Archipel, die de exogamie en het patriarchaat beoefenen, de Bataks, Redjangers, Masers, Alfoeren van Ceram en Boeroe, limoreezen, komt het leviraatshuwelijk voor. De gevallen van polygamie bij hen zijn grootendeels een gevolg van deze instelling. Zoo maakt o.a. de Heer van Hasselt, in zijne „ Volksbeschrijving van Midden-Sumatra", gewag van een hoofd in Redjang, die zeven vrouwen had, waar- onder vijf weduwen zijner overleden broeders. Hoe diepgeworteld overigens dit gebruik is, hoe gemeenzaam de vrouwen zijn met — 26 — het denkbeeld, dat z^ na den dood van haren man aan een van diens stamgenooten als echtgenoote vervallen kunnen, blgkt onder anderen van de Bataks uit eene mededeeling van den Heer De Haan, in bet verhaal eener door hem gedane reis in de Batak- landen. Bg gelegenheid namelijk dat de vorst van Deli, welke genoemden heer op die reis vergezelde, door eene Bataksche vrouw werd aangesproken, voegde deze Z. H. in den loop van het ge- sprek de woorden toe: „Wat, kent gij my niet? En ik ben uwe vrouw!" De verklaring dier verrassende mededeeling was, dat zg was gehuwd in de marga, waartoe Z. H. geacht werd te beboe- ren, en dus kans had hem te huwen, om zoo te zeggen reeds zijne vrouw was. Eene gewichtige vraag, tot welker beantwoording wg nu wen- schen over te gaan, is: welke positie de vrouw in het huwelqk bekleedt, als hoedanig zij in den stam, meer bepaaldel^'k in de familie, in het gezin, van den man komt, welke plaats zij daar inneemt. Ten einde dit na te gaan, hebben wij te letten op de instelling van den bruidschat, volgens welke de bruidegom bij het huwelijk eene zekere som gelds, den bruidschat of de huwe- lijksgift, aan de onders of de verwanten der bruid opbrengen moet. "Waaruit deze instelling haren oorsprong genomen heeft, valt moeielijk met zekerheid te zeggen, en slechts eene gissing is daaromtrent te maken. Herinneren wij ons daartoe hetgeen wij zooeven hebben opgemerkt omtrent het ontstaan van het patriar- chaat als eene reactie op de oorspronkelijk matriarchale toestan- den, als een uitvloeisel van de pogingen van ^en man om vol- ledig gezag over zijne vrouw te erlangen, door haar aan den kring harer verwanten te onttrekken en in zijne eigene omgeving over te brengen. Het behyeft wel nauwelijks te worden gezegd, dat dit aanvankelqk hevigen tegenstand moet hebben uitgelokt Geweld- dadige schaking moet dan ook de wijze zijn geweest, waarop, bij de vestiging van het patriarchaat, huwelijken tot stand kwamen, waarvan men dan ook allerwege de duidel^'kste sporen ontmoet. Die schaking was natuurUjk eene beleediging den stam, doch meer bepaaldelijk den onders, den verwanten, van het meisje aange- — 27 — daan, eene beleediging die alleen met het zwaard, met het bloed van den bedrijver, kon worden uitgewischt. In primitieve tijden was afkoop der wraak echter een zeer gewoon verschijnsel, en zoo zou dus ook reeds spoedig het opbrengen van eene zoengave in geld en goed, van eene boete, in de plaats van het wraakrecht voor de schaking gekomen zijn. Zoo paarde zich van zelf aan het huwelflk onder de exogamie en het patriarchaat het betalen van een zekeren prijs aan de onders van het meisje. AanVankelijk als compositie voor de beleediging door de schaking aangedaan, bleef het betalen van dien prijs door kracht der gewoonte nog voort- bestaan, ook toen het dat karakter niet meer bezat, de schaking toch niet meer feitelijk plaats had, maar 6f geheel te niet was gegaan 6f slechts voorgewend geschiedde, zoodat van eene belee- diging geen sprake meer was. Zoo de voorgaande gissing omtrent den oorsprong van het ge- bruik om bij het huwelijk een zekeren prijs aan de onders van het meisje op te brengen, juist is, dan zien wij dat het begrip van koop daaraan oorspronkelijk vreemd is geweest De bruid- schat was dus in beginsel geen koopsom. Waar de exogamie en het patriarchaat bestaan bleven, is hij dit echter langzamerhand van zelf ge worden. Houden wij daartoe in het oog, dat, gelijk wij gezien hebben, de vrouw bij het huwelijk hier voor goed uit haren stam, uit hare familie treedt, en overgaat in den stam in de familie van den man, waartoe ook hare kinderen behooren. Door het huwelijk wordt dus aan den eenen kant eene aanwinst gedaan, aan den anderen kant echter een verlies geleden. Aan den bruidschat, nadat deze het begrip van zoengave eenmaal ver- loren heeft, moet dus van zelf langzamerhand het denkbeeld zich vastfcooopen van eene vergoeding van de zijde der familie van den bruidegom, die de aanwinst doet, aan de familie van de bruid, die het verlies lijdt. In de schatting van de volken, die de exogamie en het patriarchaat beoefenen, kan de bruidschat dus niets ånders zijn dan een prijs, waarvoor de vrouw van haar stam-, haar familieverband wordt losgemaakt, en overgaat tot den stam, de familie, van den man, m. a. w. waarvoor de vrouw ver- — 28 — kregen, gekocht wordi Het huwelijk is dus hier geheel een „do ut des", een koop, de vrouw eene gekochte zaak. In hetgezin — en hier komen wij van zelf tot een antwoord op de zooeven ge- steide vraag — neemt de vronw dus eene ondergeschikte plaats in, is zij niet veel meer dan eene slavin van den man. Al het- geen zij verricht, is het eigendom van dezen. Zij bezit niets, is integendeel een voorwerp van bezit. Bij de volken van den Indischen Archipel, die de exogamieen het patriarchaat beoefenen, vinden wij dit bevestigd. Het huwelijk komt bij hen allen tot stand door het betalen van den bruidschat, en deze heeft geheel het karakter van eene koopsom der vrouw. Duidelflk komt dit o. a. bij de Bataks uit in de voor dien bruid- schat gebruikelijke benamingen hoU en tuhor of tokor^ die in het algemeen „koopsom" beteekenen, terwijl het woord mangoli voor trouwen lexicographisch „koopen" is. De iiitdrukkingen, die de Batak gebruikt om zijne vrouw aan te duiden, zijn hiermede in volkomen overeenstemming. Hij noemt haar zijn tinoJcor^ „koopsel", zijn djolma^ „mensch", zijn pasigadong^ „middel om aan spijs te komen", zijn parsonduk^ „spijsopschepster", welke laatste uitdruk- king in verband staat met het gebruik, dat de man het eerst eet en daarbij door de vrouw bediend wordt Uit al deze benamingen blijkt wel, dat de vrouw niet veel meer geapprecieerd wordt dan als eene gekochte zaak, dat hare positie in het gezin eene vol- komen ondergeschikte, eene volmaakt rechtelooze is. De vrouw bezit niets; hetgeen zij staande het huwelijk door eigen arbeid verwerft, is het eigendom van haren man ; zelfs hare bruidsie- raden en haar liitzet behooren aan hem, en haar zilver kan hg elk oogenblik van haar opvorderen. De vrouw is integendeel een voorwerp van bezit, zoowel voor de onders, die haar verkoopen, als voor den man, die haar koopt, of voor diens broeder of ande- ren bloedverwant, op wien zij krachtens het leviraatshuwelijk als een erfstuk overgaat. Inderdaad, de woorden, die Shakspeare, in zijn „Taming of the Shrew", Petruchio tot Katharina laatzeggen, passen volkomen in den mond van den Batak, waar hij tegenover zjjne vrouw staat: — 29 — I will be master of what is mine own : She is my goods, my chatteis; she is my house, My household-stuif, my field, my barn, My horse, my ox, my ass, my any thing. Het hier gezegde geldt in meerdere of mindere mate ook van de overige volken, de Redjangers, de Niasers, de Alfoeren van Ceram en Boeroe, de Timoreezen. Bij deze laatsten komt dit o. a. weder uit in de benaming voor trouwen, n. 1. haafdi^ datetymo- logisch „verkoopen" is, terwijl het woord voor bruidschat bij hen, héli^ evenais het Bataksche 1)61% waaraan het verwant is, „koopsom" beteekent \ Ook uit de ceremonien bq de huwelgksvoltrekking, met name van de Redjangers, zien wij hoezeer de beschouwing heerscht, dat de vrouw door den echt in het bezit van den man komt. Zoo is het een voor de hånd liggend teeken van inbezitname, dat mén den voet op de in bezit te nemen zaak zet. Bij de Re- djangers nu is het gebruik, dat wanneer de bruid de ouderlijke woning verlaat, de bruidegom haar de hånd op het hoofd legten met zijn grooten teen den haren drukt ^). Vatten wij het tot dusverre medegedéelde samen, dan zien wij dat bij de volken, die de exogamie en het patriarchaat beoefenen, de vrouw bij het huwelqk tegen betaling van den bruidschat, die niet ånders is dan eene koopsom, uit haren stam, hare familie treedt, en voorgoed overgaat in de familie, in den stam, vanden man, waartoe ook hare kinderen behooren. De stam, en daarmede van zelf ook de familie als natuurlijk onderdeel van den stam, omvat dus alleen de afstammelingen uitsluitend in de mannelgke Ifln, de agnati, Het erfrecht is hiermede in volkomene overeen- stemming. Alleen de agnatio schept familierechten : zij slechts, die daartoe behooren, worden tot de nalatenschap geroepen. Bij overlgden van den man erven dus allereerst de kinderen, dan de broeders, zusters, broerskinderen, enz. Åls de vrouw sterft, vervalt hare nalatenschap aan hare agnaten, in de eerste plaats aan de broeders i) BoU en béU zgn natuurlijk hetzelfde als het bekende Maleische beli^ grond- woord van mémbéli, koopen. 2) Van Hasselt, Volksbeschryving van Midden-Sumatra, blz. 295, — so- en zusters, verder aan de broerskinderen, enz. De kinderen erven dus alleen van den vader, niet van de moeder. In den regel echter is het erfrecht meer beperkt, worden niet de vrouwelijke en manne- lijke leden van het gezin, de verwantschap, tot de nalatenschap geroepen, doch alleen de laatsten. En dit ligt geheel in den aard der zaak. Immers door het huwelijk wordt de vrouvv^ van haar agnatenverband los gemaakt. Uit hare familie getreden of bestem d om daaruit te treden, spreekt het van zelf, dat de vrouw in de rechten der familie niet kan deelen, in, de eerste plaats van hare adscendenten, met name van haren vader, niet kan erven. Het huwelijk heeft derhalve voor de vrouw een verlies van familie- rechten ten gevolge : zij ondergaat, om ons van een rechtsterm te bedienen, daarbij eene capitis derainutio. Als dochter kan de vrouw dus niet van haren vader erven; om dezelfde reden, erft zij als zuster niet van haren broeder, enz. Als echtgenoot erft zij even- min van haren man, zoo deze te sterven komt. Integendeeel, daar zij als eene gekochte zaak deel uitmaakt van diens bezittingen, gelijk wij zooeven gezien hebben, behoort zg zelf tot de erfenis. Het leviraatshuwelijk is dan ook veelal niet ånders dan dat de vrouw als eene zaak geérfd wordt door een der broeders van den overledene. Het spreekt van zelf, dat van de vrouw ook niet geérfd wordt. Immers zij bezit niets, daar haar nooit eenige na- latenschap ten deel valt, en al hetgeen zij verkrijgt door eigen arbeid, eigendom van haren man is. In den meest beperkten zin, zijn dus, bij de volken, die de exogamie en het patriarchaat be- oefenen, erfgenamen zoowel als erflaters alleen de mannelijke agnaten, vaders, zonen, zoonszonen, broeders, broederszonen, enz. Bij de Bataks, de Kedja'ngers, de Niasers, de Alfoeren van Boeroe, de Timoreezen, is dit dan ook het geval. Alleenlijk omtrent de Alfoeren van Ceram vinden wij afwijkende bepalingen. Vermoedelijk echter dat wij hier met eene onjuiste waameming te doen hebben, en dat een nader onderzoek zal leeren, dat ook hier het erfrecht als bg de andere volken geregeld is ^). i) In mijne verhandeling ^Over de verwantschap en het huwelijks- en erfrecht — 31 — Er is eene zaak waarop wij, alvorens verder te gaan, nog even de aandacht moeten vestigea. Gelijk wij aangetoond hebben, is het patriarchaat niet eene van den aanvang af bestaande instelling ge- weest, doch heeft het zich op den bodem van een oorspronkelijk matriarchaat ontwikkeld. Het spreekt van zelf, dat wij den over- gang van het eene stelsel in het andere ons niet moeten voorstellen als plotseling en in eens te zijn geschied. En zoo is het dan ook dat wij zelfs nu nog bij de volken, die het patriarchaat beoefenen, zij het dan ook bij uitzondering toegepast, den bij het matriarchaat behoorenden huwelijksvorm aantreffen, waarbij de vrouw dus in haren stam blijft en de man bg haar komt inwonen. Het spreekt van zelf, dat van het betalen van eenen bruidschat daarbij geen sprake is. Gewoonlijk zijn het dan ook minvermogenden, zij welke niet in staat zgn den voor de bruid gevorderden prijs te betalen, die van dit matriarchale huwelijk, om deze benaming kortheids- halve te bezigen, gebruik maken. Eene meer eigenaardige toepas- sing daarvan vinden wij echter bij de Redjangers. Veelvuldig laat men namelgk, zoo men geen zoons heeft, eene dochter op die wijze trouwen, opdat het geslacht in stand worde gehouden, en de be- zittingen door de zoons, uit die verbintenis gesproten, mogen worden geérfd, en dus niet in de zglinie, op de broeders of broerszonen, overgaan. Ook titels en waardigheden worden dikwijls op die wijze in de rechte lijn behouden. Het doel, waarmede het matriarchale huwelgk in deze gevallen wordt aangegaan, brengt van zelf mede, dat de man tegenover zijne schoonouders de plaats verkrijgt van een aangenomen zoon, waarom dit huwelgk dan ook semendo am- M anaJc^ dat is „huwelijk bij kindaanneming" wordt ge- heeten. Wij hebben nu in hoofdtrekken de voornaamste bepalingen nage- bij de volken van het Maleische ras" maakte ik ook gewag van een afwijkend erfrecht op Nias, naar de mededeelingen van Von Rosenberg. Later is het mij gebleken, hetgeen ik toen reeds als vermoeden uitsprak, dat die mededeelingen onjuist zijn, en dat bij de Niasers hetzelfde erfrecht heerscht als bij de Bataks, Redjangers, enz. Zie hierover mijn „Erfrecht op Nias," in de Indische Gids,jaarg. 1883, dl. I, blz. 912—913. — 32 — gaan omtrent het huwelijks- en erfrécht bij de volken, die de éxo- gamie en het patriarchaat, m. a. w. die de agnatische verwantschap, beoefenen. Het zij mij nu nog vergund op de algemeene versprei- ding van deze verwantschap, ook buiten den Archipel, te wijzen. Ik zal my echter daarbij alleen tot de izoogenaamde kultuurvolken bopalen. AUereerst moeten de Chineezen vermeld worden. Wij -zagen zooeven dat zij nog de exogamie beoefenen: personen die den- zelfden familienaam, sing^ dragen, mogen niet met elkander trou- wen. De vrouw gaat bg het huwelijk voorgoed uit hare familie in die van den man over. Voor hare onders is zij dan verder niet meer dan een gast, een vreemde. De kinderen behooren dus tot den vader, zoodat de familie alleen de agnaten omvat. In volkomene overeenstemming hiermede is het erfrécht: rangen, titels en bezittingen gaan uitsluitend in de mannelyke lijn over. Ook hier zien wij, hoe de vrouwen van de nalatenschap zijn uit- gesloten, als een natuurlijk uitvloeisel van haren overgang bij het huwelijk uit hare familie in die van den man. Erfgenamen zijn dus alleen de zonen en aangenomen zonen, zoonszonen, broeders, broerszonen, enz. Yan de Semitische volken waren het de oude Hebreeén, die de agnatische verwantschap beoefenden. Het koopen der vrouw van hare ouders en het overgaan der weduwe op eenen broeder of een anderen bloedverwant van den overleden man, zoo eigen aan het huwelijksrecht bij deze verwantschap, werden, zooals be- kend is, bij hen gevonden. Wat het erifrecht betreft, waren het ook hier alleen de mannelijke agnaten, die tot de nalatenschap geroepen werden. De zoons erfden dan ook uitsluitend van den vader. Alleen bij afwezigheid van zoons gingen de bezittingen op eene dochter over, die dan echter verplicht was, iemand uit den stam, uit het geslacht haars vaders tot man te nemen, opdat de erfenis op die wijze in het geslacht, in den stam, bleef. Kenmerkend is ook de agnatische verwantschap voor het Indo- éermaansche ras..Méi?. weet hoe deze verwantschap bg de oude Ørieken en Romeinen gold, hoe zg ook van kracht was bg de ^•<- X t — 33 — Germaanschp en Skandinavische stammen. Hoezeer het huwelijks- en erfrecht bij de hier genoemde volken geheel overeenkomt met hetgeen wij daaromtrent hebben waargenomen bij de Bataks, de Kedjangers, de Niasers, enz., behoeft nauwelijks te worden aange- toond. Let slechts op de oude Komeinen. De vrouw, die bij hen een matrimonium iustum, een wettig huwelijk, sloot — en zulk een huwelijk kwam immers grootendeels per coemptionem, bg schijnverkoop, aanvankelgk misschien bij werkelgken verkoop, tot stand — ging van hare famiKe over in die van den man, waar zij de plaats verkreeg van eene aangenomene dochter. De eigen familie hield op voor haar te bestaan. Zij werd voor hare onders, voor hare broeders en zusters, geheel een vreemde. Door dien overgang bij het hnwelijk onderging zij eene capitis deminutio, een verlies van familierechten. De gehuwde dochter kon dus van haren vader niet erven. Alleen de zonen, de ongetrouwde doch- ters en de vrouw, die immers „filiae loco" was, waren de erf- genamen. Bij ontstentenis van deze erfgenamen, ging de nalatenschap over op de naaste agnaten. Ook bij de andere Indogermaansche volken, vinden wij het huwelijks- en erfrecht op dezelfde wijze geregeld. Feitelgk was naar het oud-Germaansche recht het hu- welijk een koop. Tot in de 14e en 15« eeuw werd in Duitschland de uitdrukking „zich eene vrouw koopen" geheel gelijkbeteeke- nend gebruikt met „trouwen", en heden ten dage nog heet in Neder-Saksen verloving „Brudkop", d. i. bruidkoop. Ook de ceremonien waarmede de huwelijksvoltrekking geschiedde, gaven aan deze geheel het karakter eener inbezitname der vrouw door koop. Wij zagen zooeven .dat bij de Redjangers van Sumatra het gebruik bestaat, dat bij het huwelijk de bruidegom de hånd op het hoofd van de bruid legt en met zijn grooten teen den haren drukt. Ook bg de oude Duitschers bestond iets dergelijks. In de beschrgving van de echtvereeniging van den roover Lemberslind met de boerendochter Gotelinde heet het toch: Do gab er Gotelinde — ze wibe Lemberslinde Und gab Lemberslinde — ze manne Gotelinde. Si sungen alle an der stat — uf den fuoz er ir trat.. WILKEN. — 34 - Wat het erfrecht betreft, men weet dat de vrouwen naar het oud-Germaansche recht van de nalatenschap zijn nitgesloten, hetzij in het algemeen, hetzij alleen van de onroerende goederen, gelijk dit o. a., om een bekend voorbeeld te noemen, door de Lex Salica bepaald wordt ^). Ten slotte zij nog de aandacht gevestigd op de Hindus. Deze beoefenen, gelijk wij zooeven gezien hebben, de exogamie: personen die dezelfde gotra of familienaam dragen, mogen niet met elkander trouwen. De vrouw nu volgt bij het hu- welijk den man. De verwantschap is dus eene agnatische en daar- Tot dusverre beschouwden wij de volken, die de exogamie be- oefenen. Niet overal echter komt deze instelling voor. Waar nu het gewoonterecht den man niet verplicht eene vrouw uit een vreemden stam te nemen, daar moet juist het tegengestelde ge- beuren. Nationale trots en rassenhaat, die twee kenmerkende eigenschappen bij natuurvolken, zuUen in deze gevallen het hu- welijk buiten den stam als onbehoorlijk hebben doen veroordeelen, hier en daar zelfs tot een bepaald verbod hebben gemaakt. In tegenstelling van de exogamie, het uitsluitend huwen uit den stam, heeft men dit bij voorkeur trouwen in den stam met de benaming endogamie bestempeld. Van de volken van den In- dischen Archipel zijn er twee van wie kan worden aangenomen, dat zij endogamen zijn, n. 1. de Dajaks en de Alfoeren van Noord- Celebes, meer bepaaldelijk die van de Minahasa. Hoedanig nu is bij de endogamie de verwantschap samenge- steld? Ziedaar de eerste vraag, die wij te beantwoorden hebben. Niet onwaarschijnlijk is het, dat de volken, die nu endogamen zijn, voorheen exogamen zijn geweest. Yan de Dajaks en de Alfoeren van de Minahasa is dit wel aan te nemen, wil men zich althans, gelijk straks zal blijken, jonder meer ook van het aanwezen van den bruidschat bij hen rekenschap geven. Op de samenstelling ■> I mede is het erfrecht in volkomene overeenstemming. "■ f i 1 4) »De terra Salica nuUa portio hereditatis mulieri veniat." Lex Salica, LIX. % — 35 — van de familie is die oorspronkelijke exogamie dan echter niet van den minsten invloed geweest. De overgang tot de endogamie moet toch plaats gehad hebben in eenen tijd, toen het gezin zich nog niet gevestigd, de verwantschap nog geen vasten vorm aan- genomen had. Wij hebben nu zooeven aangetoond, hoe, ten ge- volge van het ontbreken van een geregelden huwelijksband, het kind oorspronkelijk alleen als verwant werd beschouwd aan de moeder en niet aan den vader. De eerste familie, die zich vormde, was dus de matiiarchale, gebaseferd op de uitsluitende afstamming in de vrouwelijke lijn. Ook na de vestiging van een meer gere- gelden huwelijksvorm, bleef aanvankelijk de familie op die wijze samengesteld. Eerst later ontwikkelde zich, naast de verwantschap door de moeder, die door den vader. Onder de exogamie nu, gelijk wij reeds gezien hebben, was slechts een van beiden moge- lijk : waar man en vrouw van verschillende stammen waren, daar kon het kind alleen 6f aan de moeder of aan den vader behoo- ren, moest de familie dus uitsluitend of in de vrouwelijke lijn blijven als van ouds of in de mannelijke lijn overgaan. Anders is dit natuurlijk onder de endogamie. Naast de oorspronkelijke, moederlijke verwantschap, kon de vaderlijke hier ongehinderd zich ontwikkelen. Het kind behoorde tot denzelfden stam als de vader en de moeder, moet dus reeds spoedig als tot beiden in dezelfde betrekking staande, als gelijkelijk verwant aan beiden beschouwd zijn geworden. De familie omvatte dus hier de afstam- melingen zoowel in de mannelijke als in de vrouwelgke lijn, de cognati. De onderstelling werd zooeven uitgesproken, dat de Dajaks en de Alfoeren van de Minahasa voorheen de exogamie moeten heb- ben gekend. Als een overblijfsel daarvan is zeker de bruidschat te beschouwen, die bij beiden wordt aangetroffen. Door den over- gang tot de endogamie heeft echter deze instelling hier niet het karakter van eene koopsom der vrouw verkregen, gelijk dit het geval is daar, waar de exogamie bestaan bleef, als bij de Bataks, de Alfoeren van Boeroe, enz. Yan eene algeheele losmaking van de vrouw van haar stamverband toch is bij den echt onder de — 36 — endogamie in het geheel geen sprake, en juist deze omstandigheid was het immers, die bij evenbedoelde volken aan den bruidschat dat bijzondere karakter verleend heeft. Het begrip van koop moet dus aan het huwelijk bij de Alfoeren van de Minahasa en bij de Dajaks ten eenenmale vreemd zqn, en van zelf ook dat van eene f ondergeschikte positie van de vrouw ten opzichte van haren man. W- Integendeel staan beiden op den voet van gelijkheid ten opzichte van elkander. Nergens inderdaad kan, voor zoover althans de Alfoeren van de Minahasa betreft, dit beter blijken, dan uit de benamingen, waarmede de getrouwde vrouw wordt aangeduid. ■ Naast de woorden lumulutu^ „kookster", en tumeiemu^ „stamp- ster", welke op hare voornaamste bezigheden in het huishouden • wgzen, vindt men, vooral in zangen en legenden, daarvoor de uitdrukking tetenden^ „leunster". Doch niet minder van waarde voor de kenschetsing van de verhouding tusschen de wederzijdsche echtgenooten naar de Ålfoersche opvatting, is het woord mahor tamu^ „ de opkweekende", die door den man ten opzichte van zijne vrouw, en omgekeerd door de vrouw ten opzichte van haren man gebruikt wordt, en op dezelfde wijze gebezigd, leasende^ ^j^^tge- noot." Yan zelf wijst de laatste benaming er op, dat man en vrouw gezamenlijk plegen te eten, hetgeen ontegenzeggelijk eene zekere gelijkheid van rang tusschen de beide geslachten teekent. In werkelijkheid is de toestand der vrouw bij de Minahasasche Alfoeren geenszins ongunstig te noemen. „ Meestal leven de echte- lieden vrij eendrachtig samen," verzekert ons de Heer Tendeloo, die door zijn langdurig verblijf in de Minahasa als een alleszins bevoegd getuige mag worden beschouwd, „ of zijri hunne oneenig- heden van luttel beteekenis. Het is ook niet de man, die eigen- machtig beschikt over hetgeen beiden gemeenschappelijk bezitten. Dikwijls is het mij gebeurd, dat ik iets wilde koopen, en dat de man mij liet zeggen, dat hij er met zijne vrouw over wilde spre- ken. Zij overleggen samen, en dit kan men toch wel niet ver- wachten, waar de vrouw door den man als slavin beschouWd wordt." Doch niet alleen in het gezin, ook in de maatschappij is de vrouw niet van aanzien ontbloot, oefent zij op den gang der — 37 — zaken een gropten invloed uit. Voorheen vooral was dit het ge- val. Bg openbare en volksaangelegenheden toch, waar naar hare meening de mannen niet krachtig genoeg optråden, deed de vrouw zich steeds gelden. Zoowel door de legenden als door de geschie- denis wordt deze karaktertrek aan het licht gebracht. Het blijkt dus uit de positie der vrouw, hoe weinig bfl de Alfoeren der Minahasa de bruidschat als eene koopsom, het huwelijk als een koop, wordt opgevat. Ook bij de Dajaks is dit het geval. Een- stemmig toch zijn de berichten omtrent den hoogen rang, dien de vrouw bij dit volk inneemt. „Zij staan," aldus getuigt o.a. Schwaner, „groote vrgheden en rechten toe aan hunne vrouwen, die niet zelden in huis en over geheele volksstammen met man- nelijke kracht heerschen, tot krijgstochten aanmoedigen en in den oorlog zelf de strijdbare mannen aanvoeren. Bg vele beraadsla- gingen is de stem der vrouwen beslissend door den invloed, dien zij op hare mannen weten uit te oefenen, al hebben zij door de adat ook niet het recht om mede te spreken." Gaan wij nu na hoedanig het erfrecht geregeld is. Bij de volken, die de exogamie beoefenen, gaat de nalatenschap uitsluitend in de mannelijke of in de vrouwelijke Ign over, naarmate het patriarchaat of het matriarchaat gevolgd wordt. Onder de endogamie, waarbg de verwantschap eene cognatio is, erven natuurlijk de verwanten in beide linien. Bij overlijden van den man zoowel als van de vrouw, erven dus in de eerste plaats de kinderen, zoons en dochters gelijkelijk. Bij ontstentenis van kinderen, zijn de naaste familieleden van den overledene erfgenamen, dat zijn dus de broeders, zus- ters, broers- en zusterskinderen, enz. Volledig vinden wij deze regelen omtrent het erfrecht bij de Alfoeren van de Minahasa terug, en ook bij de Dajaks schijnen zij, althans in hoofdzaken, te gelden. » Vatten wij het behandelde samen, dan zien wij dat bij de volken van den Indischen Archipel de verwantschap van drieérlei aard is: de matriarchale, welke de afstammelingen uitsluitend in de vrouwelijke, de patriarchale of agnatische, welke die — 38 — uitsluitend in de niannelijke lijn, en de cognatische, welkedie in beide lijnen omvat. De matriarchale en de patriarchale of agna- tische verwantschap worden alleen gevonden bij de volken, die de exogamie beoefenen of althans eertijds beoefend hebben, terwijl de cognatische kenm erkend is daar, waar de endogamie bestaat, waar men het gebod van het huwelijk uit den stam niet kennende, bij voorkeur in den stam trouwt. Wat het huwelijksrecht betreft, hebben wij gezien, dat onder de matriarchale verwantschap de beide echtelieden niet samen- komen om een gezin te vormen, doch dat de man in zijne familie blijft, gelijk de vrouw in de hare. Bij de agnatische verwantschap echter wordt de vrouw, door de betaling van eenen bruidschat, van haar familieverband los gemaakt en overgebracht in de familie van flen man. Feitelijk wordt zij voor dien bruidschat gekocht. Het huwelijk is hier geheel een „ do ut des," een koop. Eenmaal in de familie van den man gctreden, is voor de vrouw terugkeer tot hare eigene familie niet meer mogelijk. Als weduwe vervalt zij aan een der bloedverwanten, in den regel aan een der broeders, van haren overleden echtgenoot. Bij de volken eindelijk die de endogamie beoefenen, wordt door het huwelijk de man als lid van de familie der vrouw, de vrouw als lid van de familie van den man be- schouwd. Hoewel de bruidschat hier ook meestal voorkomt, mist hij geheel het karakter van eene koopsom. De beide echtelieden vormen een gezin op den voet van gelijkheid ten opzichte van elkander. Het erfrecht is met de samenstelling der verwantschap in volkomene overeenstemming. Onder de matriarchale verwantschap gaat de nalatenschap uitsluitend in de vrouwelijke lijn over. De kinderen- erven dus alleen van de moeder, niet vsm den vader. De goederen van dezen vervallen aan zijne broeders en zusters en aan de zusterskinderen. Waar de patriarchale of agnatische ver- wantschap bestaat, gaat de nalatenschap uitsluitend over in de man- nelijke lijn. De kinderen erven dus alleen van den vader, niet van de moeder. De goederen van deze vervallen aan hare broeders en zusters en aan de broerskinderen. In den regel echter is het erfrecht beperkt — 39 — tot de mannelijke leden van de verwantschap, daar de vrouwe- lijke, door haar huwelijk uit de familie getreden of bestemd pm daaruit te treden, van zelf niet tot de nalatenschap kunnen wor- den geroepen. De vrouw niet ervende, wordt ook van haar niet geérfd. Bij de cognatische verwantschap geschiedt de erfopvolging in beide linien. De kinderen erven dus zoowel van den vader als van de moeder^). En hiermede, G. T., ben ik aan het einde van mijne mededee- lingen gekomen. Een enkel woord nog ten besluite. Som- migen zuUen mij misschien er een verwijt van maken, dat ik hier zaken ter sprake heb gebracht, die beter verborgen hadden moeten blijven. Vooral van de voorstanders der verbasteringsleer zal ons dit verwijt treffen. En van hun standpunt laat zich dit gevoegelijk verklaren. In het licht dier leer beschouwd, vormen toch de lagere toestanden slechts onregelmatigheden, afwijkingen van de hoogere, en hoe belangrijk het ook moge zgn die te on- derzoeken, tot de kennis van deze hoogere zijn zij ten eenenmale onnoodig. Voor de aanhangers der ontwikkelingstheorie heeft de zaak echter een geheel ander aanzien. Wat, zooals zulks in hunne schatting met het lagere het geval is, geene verbastering, doch een begin is, moet vooraf gekend worden, zal men datgene wat nit die beginselen is voortgekomep, hier het hoogere, recht ver- staan. Uit dit oogpunt bezien, vervalt dan ook al het aanstoote- Lgke in het behandelen van onderwerpen gelijk het tegenwoordige. 1) Het kan sommigen misschien bevreemden, dat in het voorgaande in het ge- heel niet van Java gesproken is. Het was echter mijn doel de oorspronke- lijke instelUngen te leeren kennen. Op het huwelijks- en erfrecht der Javanen nu is de Islam niet zonder invloed gebleven, zoodat het hier meer geldt te onderzoeken wat daarvan oorspronkelijk en wat aan vreemden ontleend is. Dit onderzoek valt natuurlyk geheel buiten ons onderwerp. — 40 — Want om inet de woorden van Heinrich Heine, hoewel op een geheel ander gebied uitgesproken, hier daarom niet minder gel- dend, te besluiten: ,,das Barbarische emport uns nicht mehr und das Åbgesmackte verletzt uns nicht' mehr, wenn wir es als Anfange und nothwendige TJebergånge betrachten/' \ • Ik heb gezegd. \ MÉtaak W^. 