Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
verwekte. Ieder betuigde zijnen eerbied voor den advokaat, en roemde diens ijver en bekwaamheden. De afgevaardigden van Holland verklaarden eenpariglijk dat bij . wn hun gewest uitstekende diensten had bewezen. Niemand waagde het een woord ' ten zjnen nadeele uit te spreken !.. Den volgenden morgen verscheen OLDENBARNEVELT net in de vergadering der Staten van Holland. De reden van zijn wegblijven vermoe- dende, besloten dezen hem door eenigen uit hun midden te laten verzoeken, zijne be- trekking te blijven waarnemen en hem tevens te verzekeren, dat de Staten hem in hunne | bescherming namen en alles, wat hem mogt overkomen, beschouwen zouden alsof het bun zelven was aangedaan. Naar den oorsprong der lasterlijke brieven werd een onder- . wek ingesteld, en niet slechts eene belooning van twaalfhonderd gulden voor de aan- witing van den schrijver uitgeloofd, maar zelfs aan dezen dezelfde som en volkomene weiflenis toegezegd, indien hij zich vrijwillig bekend maken en de personen noemen wide, wier aansporing en raad hij gevolgd was. Men begreep tevens den stadhouder ran deze handelwijze te moeten verwittigen. Mavnrrs betuigde zijnen dank voor de kennisgeving en nam met de genomene besluiten genoegen 3. Aldus op de eervolste wijze teruggeroepen, nam OLDENBARNEVELT op nieuw de gewig- Met vordubbcl- lige plaats in, welke hij in de vergaderingen der Staten van Holland en der Staten-Gene- e — Rack raal bekleedde. Het gebeurde had zijn aanzien verhoogd, zijnen invloed versterkt, zijnen — Wer aangewakkerd, Met al de kracht eener diep gewortelde overtuiging en het vuur voor het bestand. tener onwederstaanbare welsprekendheid deed hij thans alle gronden gelden, welke ten gunste van het bestand konden worden aangevoerd. De Fransche en Engelsche gezanten waren hem hierbij met al hun vermogen behulpzaam. Reeds op den 17% October hield JEANNIN uit aller naam in de vergadering der Staten-Generaal eene plegtige aanspraak, Waarin hj hun mededeelde dat de aartshertogen de door hem opgestelde voorwaarden van het bestand hadden goedgekeurd en hen drong op dien grondslag de onderhande- lingen te hervatten, Met kracht deed hij de omstandigheid gelden, dat de Nederlanders de eenigste natie waren, welke ooit van hun verdreven en afgezworen vorst eene dergelijke onaf hankelijkheidsverklaring verkregen hadden, als hun thans werd aangebo- den. De opstand der Zwitsers was nimmer door Oostenrijk gewettigd: en toch, wie ! Uit het besluit der Staten van Holland »dat de fameuse Brieven vooren geroert met sijne Ereellencie sullen werden gecommuniceert,” alsmede uit het antwoord van mauntrs op die com- munieatie, blijkt dat hij niet in de vergadering der Staten-Generaal tegenwoordig was, en dat het berigt van JEANNIN (ILI p. 43): »Lorme (d, i. maurits) mesme dit qu'il faloit faire prendre l'au- herr de ces lettres," slechts de weerklank van een diergelijk antwoord aan Holland's gedeputeer- den is, van per xenp, IlI bl. 51, heeft dit, op het voetspoor van WAGENAAR, voorbijgezien. * numis, III p. 42, 43, 68. Resol. van Holland, 1608 bl. 718. 41* 1608. 924 ALGEMEENE GESCHIEDENIS twijfelde aan hunne vrijheid? Nog onlangs hadden Denemarken. en Zweden hunnen koning cHaRisTIAAN I afgezet, en het toch geenszins noodig geacht hem een bewijs — van vrijwilligen afstand af te persen. Was het dan billijk dat de Vereenigde Gewesten | eene nog duidelijker verklaring bleven vorderen? Jzanmin ontveinsde niet dat hij deze eisch slechts als eene poging der oorlogspartij beschouwde, om het bestand te ver- - ĳdelen, door het van een punt te laten afhangen, hetwelk zij wisten dat nimmer door Spanje zou worden ingewilligd. Tevens overhandigde hij den Staten een opstel, waarin de gronden werden weerlegd, die in onderscheidene onder het volk gestrooide - libellen tegen het bestand werden aangevoerd. Met betrekking tot den brief van ursus, | welks oprakeling en verspreiding niet zonder vrucht was gebleven, wees hij daarin | vooral op het gewigtige feit, dat de Spaanschgezinde geleerde nimmer had kunnen vermoeden, hoezeer Frankrijk na 1596 in bloei en magt vooruit zou gaan, ea evenmin had kunnen voorzien, dat mewpmix IV en sacosus I de getrouwe naleving | der voorwaarden van het bestand aan de Vereenigde Gewesten zouden waarborgen !. Den volgenden dag diende orpEwsAnwzvzLT bij de Staten van Holland de memorie in, welker inhoud reeds is medegedeeld, en verzocht tevens vergunning, om aan eenige gecommitteerden eene geheime opening te mogen doen van zijne vermoedens omtrent de - ware bedoelingen der Staten van Zeeland met betrekking tot hunne standvastige verwer- ping van het bestand, ten einde te overwegen of het noodig zou zijn de zaak aan de Stalen mede te deelen en aan hun oordeel te onderwerpen. Het is onbekend, wat in die geheime vergadering is voorgevallen, doch het is waarschijnlijk dat OLDENBARNEVELT daarin zijne bezorgdheid heeft geopenbaard, dat de provincie Zeeland van het plan zwanger ging om zich van de overige gewesten af te scheiden, mauarrs tot graaf te verkiezen, zich des noods in de armen van sacosus II te werpen en met Engelsche hulp den oorlog voort te zeiten 2, Drie dagen later kwam de prins andermaal in de vergadering der Staten van Holland en vorderde als stadhouder afschrift van zekere memorie, opgesteld om het bestand aan te prijzen, en voorts schriftelijke mededeeling van zeker vermoeden, len nadeele van hem en zijn huis in de vergadering geopperd; terwijl hij aanbood insgelijks schriftelijk op te geven, welken grond hij van zijnen kant had om degenen, die zulke onwaarheden verspreidden, van geheime verstandhouding met Spanje te ver denken. Men vroeg hem, of hij van zijne zaak zeker was, waarop hij antwoordde, dat hij anders niet zou verschenen zijn. Na zijn vertrek besloot men hem het gevor- derde afschrift te geven, doch tevens te berigten dat in de vergadering niets ten zijnen laste was gezegd, en te verzoeken, indien hij iets tegen een der leden hebben mogt, ! eamin, IIT p. 3—20. 2 Resol. van Holland, 1608 bl. 722. van pen xeur, III bl. 53, 217 v. san, III p. 52 DES VADERLANDS, 325 dat nader te mcum De prins — echter ten antwoord, dat hij zich niet verder 1608. wilde uitlaten, voor men hem de verlangde schriftelijke mededeeling gegeven had !. Inmiddels hadden de pogingen der oorlogsparti in zooverre het doel bereikt, dat op, De meerderheid n de Staten van vele plaatsen een groot gedeelte der burgerij hevig tegen het bestand was ingenomen en, Holland ver- den druk der belastingen vergetende, zich luide en met aandrang voor de hervatting } het ees = van den krijg verklaarde 2. Het was echter slechts eene kunstmatige opgewondenheid, welke op deze wijze onder de bevolking was gebragt. De redenen, die voor de aan- neming van het bestand pleitten, waren zoo overtuigend en afdoende, dat de vroed- schappen van slechts weinige steden zich door de tegenpartij lieten medesleepen. Toen het gewigtige onderwerp door de Staten van Holland in overweging. werd geno- men, verklaarden zich de edelen ? en twaalf van de achttien stemhebbende steden voor het bestand. Van de zes overige wist OLDENBARNEVELT binnen korten tijd nog vier tot zijn gevoelen over te halen, Alleen Amsterdam en Delft bleven zich nog daartegen aankanten; doch ook deze verzetteden zich niet zoozeer tegen het bestand zelf, als tegen - de naar hun inzien onvoldoende verklaring van de onafhankelijkheid der Republiek, en er was geen twijfel aan of zij zouden zich ten slotte bij de anderen voegen 4. Niette- genstaande den heftigen tegenstand der oorlogspartij, was Holland derhalve bijna geheel voor het bestand gewonnen. Ook de provinciën Utrecht, Gelderland, Friesland, Gro- _ singen en Overijssel, die zich van den aanvang der onderhandelingen uiterst begeerig . hadden getoond om een einde aan den langdurigen krijg te maken, waren door de ver- maningen hunner stadhouders geenszins in hare vredelievende gevoelens geschokt 5. Alleen de Staten van Zeeland volhardden in hunnen onwil, om aan de onderhandelin- z = S gen over het bestand deel te nemen 6, en de gedeputeerden, die zij op herhaald en zich daartegen dringend verzoek der overige provinción weder naar de Staten-Generaal afvaardigden, E badden geen anderen last dan de gronden van hun gevoelen uiteen te zetten, en zich daarbij op het negende artikel der Unie van Utrecht te beroepen, waarbij bepaald was dat men geen vrede of bestand zou sluiten, dan met gemeen overleg en bewilliging l Resol. van Holland, 1608 bl. 725. 2 pa. DU BOILS, Il s. 123, 131. 3 Bij den heer van Brederode, den eerste van Holland's edelen, had OLDENBARNEVELT gedurende de onderhandelingen reeds krachtigen steun gevonden. seansın, II p. 340. å caorus, p. 648. seannix, III p. 48, 93, 96, 101, 102, 105. Resol. van Holland, 1608 bl, 731, 733. 5 Zie over de pogingen, om de Staten van Utrecht tot andere gedachten te brengen, JEANKIN, lll p. 97. $ Resol, der Staten-Generaal bij van vex xeur, IlI bl, 233—255. 326 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1608. van al de provinciën. Ontstond er over een diergelijk onderwerp verschil van gevoelen, dan was, naar hunne uitlegging van hetzelfde artikel, de beslissing aan de stadhou- ders overgelaten: en daar beiden het bestand als hoogst verderfelijk beschouwden, kon het pleit derhalve niet anders dan in hunnen geest worden uitgemaakt 1. Tegen deze redenering kon echter met eenigen grond worden aangevoerd, dat het bedoelde arükel slechts sprak van de stadhouders nu fer tydt zynde, en derhalve geenszins op wavarrs en WILLEN LODEWIJK van Nassau kon slaan, Wat de andere bepaling betrof, zij was voorzeker uitmuntend geweest in eenen tijd, toen men naauwelijks aan iets anders dan aan het bekomen van goede voorwaarden tot prijs der onderwerping aan Spanje kon den- ken, maar was niet meer noodig, en zelfs niet bruikbaar, nu de Republiek als een zelfstandige en onafhankelijke staat met haren vijand onderhandelde. De Zeeuwsche af- gevaardigden bleven echter onwankelbaar, en wekten daardoor in hooge mate den toorn en de verontwaardiging hunner medeleden op, die het onverdragelijk noemden dat Zee- land zich vermeten wilde alle overige gewesten de wet te stellen. Beweegrelenen Behalve den overwegenden invloed van prins wavnrrs als eerste edele en markgraaf van Zeeland. van Vere en Vlissingen 2 liepen nog onderscheidene omstandigheden zamen om de Leeuwen op dit punt minder handelbaar dan de overige gewesten te maken, Aan alle zijden door breede en dikwerf gevaarlijke stroomen omgeven, kon hun gewest zich beter dan eenig ander met de hoop vieijen, een geruimen tijd aan het geweld des vijands weerstand te kunnen bieden, Wanneer Antwerpen ten gevolge van het bestand weder een gedeelte zijner uitgebreide handelsbetrekkingen terugkreeg, zouden de Zeeuwsche koopsteden daarvan eerst en meest den nadeeligen invloed gevoelen. Bovendien was ook de oude ijverzucht tegen Holland niet zonder invloed gebleven. Doch deze redenen waren niet gewigtig genoeg, om de Staten van Zeeland op den duur in hunnen tegenstand te doen volharden. Bij eenig nadenken viel de ongerijmdheid eener scheuring, waarbij dat gewest alleen den strijd tegen Spanje zou voortzetten, in het oog. Verscheidene Zeeuwsche koop- lieden verklaarden zelven, dat zij, wanneer de Schelde slechts gesloten bleef, Antwerpen’s mededinging niet zoozeer te duchten hadden, als door de oorlogspartij werd opgegeven ?. Hoewel seannin derhalve gegronde hoop koesterde, dat Zeeland zich ten slotte naar den wenscli der overige gewesten voegen zou, besloot hij, in overleg met de Engelsche gezanten, nog eene krachtige poging aan te wenden, om zijn doel te spoediger te bereiken. Op den Redevoeringen 1 gaea November bij de Staten-Generaal in een plegtig gehoor toegelaten, weidde hij nog- van JEANNIN en SPENCER. maals, ook uit naam zijner ambtsbroeders, over de strekking der onaf hankelijkheidsver- 1 seanmin, IT] p. 121. Hiervoor, D. IL St. VI bl. 291. 2 Hiervoor, bl. 162, 165. 3 JEANNIN, lll p. 46, 93, 101. cnorivs, p. 548. DES VADERLANDS, 927 ——————————————————À——— Á'/[(———— OU —"!npn— klaring uit, welke de vijand bereid was andermaal af te leggen, Dat deze met de Vereenigde Gewesten, als met vrije landen, wilde onderhandelen, sloot zijns inziens de erkenning van de souvereiniteit der Staten in. Dat noch de koning van Spanje noch de aartshertogen iets op hen pretendeerden, was een onmiskenbaar teeken, dat zij zich niet langer als hunne opperheeren beschouwden. Dat deze verklaring zonder eenige tijds- bepaling werd afgelegd, was een bewijs dat zij geenszins aan den duur van het bestand gebonden was, Wat kon de Vereenigde Gewesten dan nog weerhouden, aan de voorstellen van Frankrijk en Engeland gehoor te geven? Wel beweerden sommigen, dat de grond- wet der Republiek op dit punt volkomene eenstemmigheid tusschen de gewesten vor- derde; maar al hadden zij hierin regt, hetgeen zeer twijfelachtig scheen, was men dan in de gegevene omstandigheden gehouden zulk eene bepaling te eerbiedigen? Was het niet boven alle bedenking verheven, en hadden de Staten zelven het niet reeds herhaaldelijk verklaard, dat zij zonder vreemde hulp den krijg niet konden voortzetien? Welligt verkeerden zij nog in den waan, dat zij inderdaad van mmwpnix IV en zAcosvs I krachtdadige ondersteuning te wachten hadden. In dat geval verklaarde sranmin gemag- tigd te zijn hun allen twijfel omtrent dit punt te benemen. Even geneigd als beide vorsten waren, om de onafhankelijkheid der Vereenigde Gewesten te handhaven, indien zij thans op hunnen raad onder de meest eervolle voorwaarden de wapenen voor eenigen tjd wilden nederleggen, even stellig waren zij besloten zich geheel aan hunne bescher- ming te onttrekken, indien zij uit onverantwoordelijke halstarrigheid het bestand van de hand wezen. De Engelsche gezant SPENCER, die na sEANNIN het woord opvattede, sprak in denzelfden geest en drong insgelijks op een spoedig en welberaden besluit aan !. Deze beide redevoeringen bleven niet zonder uitwerking. Menigeen, die zich had 1608. De Zeeuwsche laten overreden dat Frankrijk bij eene hernieuwing van den krijg de Republiek met afgevaardigden geld en troepen bij zou springen, bespeurde thans dat hij zich in dat opzigt met eene ke dele hoop had gevleid, Daar oLpENBARNEVELT bovendien, om de invloedrijke bewind- hebbers der Oost-Indische compagnie te winnen, een besluit der Staten van Holland had uilgelokt, waarbij hun twaalf oorlogschepen van de grootste soort werden toegezegd, ingeval de koning van Spanje de voortduring van den krijg in Indië verkiezen zou ?, leed het geen twijfel meer dat de gansche provincie Holland weldra voor het bestand gewonnen zou zijn. Zelfs de Zeeuwsche afgevaardigden begonnen te wankelen, Daar zij echter niet van hunnen last mogten afwijken, besloten zij naar Zeeland weder te keeren om het nadere gevoelen der Staten van dat gewest in te winnen, en beloofden binnen veertien dagen terug te zijn 3. ! cROTIUS, p. 549. van mEtEREN, f. 612d. suamms, IIL p. 113—119. Hesol. van Holland, 1608 bl. 738. 3 seams, LIT p. 121 ss. Resol, der Staten-Generaal bij van pen keur, Ill bl. 235—240. ginnen te wan- len. 528 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Een 1608. Inmiddels was ook prins maurits allengskens tot andere gedachten gekomen. Reeds had - JEANNIN meermalen aan mENDRIK IV geschreven, dat hij zich niet ongerust moest maken _ over de geruchten, die zelfs in het buitenland omtrent de onberadene en wanhopige plannen | van den prins verspreid werden. Immers bezat hij volgens srannin te veel vaderlandsliefde _ en gezond verstand, om de Vereenigde Gewesten aan het gevaar eener scheuring bloot te stellen, en met eene enkele provincie in-den strijd te volharden. Zijn onstuimige ijver tegen het bestand, die door zijne aanhangers nog overdreven werd, was meer het gevolg van vreemde aansporing en inblazingen dan van eigen aandrift: en er was geen twijfel aan, of hij zou zich ten slotte voegen naar het verlangen van de overgroote meerderheid der Staten-Generaal !, Niettemin achtte Henprr IV het noodig den prins, in antwoord op diens brief, te verzekeren, dat hij de afwijzing van het bestand onverantwoordelijk zou achten en vast besloten was in dat geval allen verderen onderstand aan de Republiek te weigeren 2. Deze stellige verklaring liet omtrent de bedoelingen van den Franschen vorst geen twijfel meer over; en met de hoop op krachtdadige ondersteuning van zijne zijde verviel tevens de eenige grond, waarop wavnirs de voortzetting van den krijg had — 2 e kunnen aanraden. Hij zag zich derhalve verpligt zijn hefügen tegenstand te matigen, langer tegen heten verklaarde reeds den 14°" November in de vergadering der Staten-Generaal dat hij, bestand. ; — de neiging der provincién tot het bestand bespeurende, eich niet langer tegen de her- vatting der onderhandelingen verzetten zou. Alleen betuigde hij nog aan seannm zijne ongerustheid, dat de Staten uit overdrevene zuinigheid de grensveslingen niet van ge- Doegzaam garnizoen zouden voorzien 3, Jeannin brengt Na dit belangrijke punt gewonnen te hebben, nam izAwwmw volgaarne deel in de po- jan ARE gingen, die reeds van onderscheidene zijden waren aangewend om mavrrrs weder mel arte wee. OLDENBARNEVELT te verzoenen, De verstandigste regenten 4, en zelfs WILLEM LODEWIJK van Nassau, waren overtuigd, dat het heil van den staat van de welwillende zamenwerking dezer beide mannen afhing, en lieten niets anbeproefd om de goede verstandhouding tus- schen beiden te herstellen. Doch de prins wilde aanvankelijk van geen toenadering hooren. Zijne eigenliefde was te diep gekwetst, zijn vertrouwen te zeer geschokt, om hem niet met 3 Jeannin, Ill p. 46, 49, 61, 70, 71, 93, 54: »la mauvaise disposition dans laquelle on tient Lorme (d. i. mavnits) contre son naturel qui est moderé, sage et éloigné de tout mauvais arti- fice;? — 75: nil est devenu homme de faction par le conseil d'autruy, non de son inclination." Zie ook p. 104. ? zEANNIN, III p. 62—69. 3 van DER KEMP, IlI bl. 233. seansm, III p. 03, 94, 126. 4 Hieronder behooren genoemd te worden REINER rauw (UYTENBOGAERT, Leven en veraniwedr- dingh, bl. 157) en pe matpenée (seannix, III p. 126). DES VADERLANDS, 929 —————————————————————m———n——"-— verdubbelden wrevel tegen den man te vervullen, wiens vaderlandsliefde men niet slechts bj hem in verdenking bragt, maar wien men hem bovendien als een hinderpaal voor ine eigene grootheid leerde beschouwen. Het was de eerste maal geweest , dat hij zich open- ijk met al zijn vermogen tegen OLDRNBARNEVELT’s plannen had aangekant: toch had de haste volkomen gezegevierd. Het was thans gebleken dat de invloedrijke stadhouder van vijf der zeven vereenigde provinciën, de met roem overladene en door het volk hoog vereerde veldheer, aan wiens moed en beleid het behoud van 'slands onaf han- kelijkheid voor een groot deel te danken was, de doorluchtige vorstentelg, de zoon ran den vader des vaderlands, slechts de tweede persoon was in de Republiek 1. Bovendien hadden de vijanden van den advokaat niet verzuimd een nieuwe bron van naijver en argwaan in ’s prinsen borst te ontsluiten. Zijn broeder, FILIPS WILLEM van Oranje, was door OLDENBARNEVELT met voorkomende welwillendheid bejegend. De laster aarzelde niet de belangstellende vriendschap van den advokaat voor den oudsten zoon van WILLEM I aan eene misdadige verstandhouding toe te schrijven, Men fluisterde xus in, dat zijn Katholieke broeder welligt het werktuig zou zijn, waarmede men hem uit den zadel ligten en al de Nederlandsche provinciën weder onder Spanje's heer- schappij terugbrengen zou ?. Geen wonder dat de prins langen tijd aan den aandrang zijner bloedverwanten en vrienden weerstand bood. Te vergeefs herinnerde hem Louise DE GoLIGNY al wat het huis van Nassau, en hij in het bijzonder, aan OLDENBARNEVELT . te danken had: de prins was onverzettelijk en liet zich tegen vvrEwsocAaEnT, die de rol van bemiddelaar op zich nam, zoo heftig uit, dat deze alle hoop op verzoening opgaf % Niettemin bleven de vermaningen en smeekingen van zoovelen op MAURITS niet zonder uitwerking. Weldra meende zgamwiw zooveel gewonnen te hebben, dat bij 1 Reeds in 1607 had Francois VAN AERSSEN omtrent MAURITS en OLDENBARNEVELT gezegd: » qu'ils ‘ont si embrouilléz, qu'il faudra que l'un ou l'autre sorte du Pays.” Zie Mr. o. w. varEDE, In- leiding tot eene gesch. der Nederl, Diplomatie, I bl. 149 noot (3). 2 UITENBOGAKRT, t. a. p. bl. 168. 4. p. van carrELLE, Filips Willem, bl. 110, 237. Vgl. van »m xu, II bl 91; ILI bl. 55. oxpensannevert verklaarde later in zijne Verhooren (bl. 174 v.), dat hij »mijnheer den prince van Oraengien, als oudste zoon van den hooggedagten overleeden heer prinee, en zooveel in zijn gevankenisse geleeden hebbende, altijts ghunstig en favorabel is geweest, zoo veel metten welstandt en dienste van de landen heeft connen geschieden;" alsmede: »dat hij het vorstelijk gemoet van den hooggedagten heer prince zulks gesondeert ende van eulken vondeur en opregtigheit geoordeeld heeft, dat niettegenstaende hij van de roomsche religie was, hj nogtans voor de Spangiaerts en eertshertogen tot nadeel van de vereenigde landen en zijn egen huys nyet en zoude hebben willen doen." Vgl. hiervoor, bl. 30—32. è UTTENBOGAERT, t. a. p. bl. 157: »My gedenckt, dat ick te dier tijdt, ende 't sedert dickwils, uyt monde van baer Excel. me Vrouwe Princesse gehoort hebbe, Dat de diensten, die d'Advocaet lil De. 2 Srvx. 42 1608. 1608. Maurits laat zich heftig tegen JACOBUS I uit. 330 ALGEMEENE GESCHIEDENIS SE MEE T TE RR TEE het waagde eene ongezochte zamenkomst met OLDENBARNEVELT te doen plaats vinden. Op den 19°" November begaf deze, terwijl de Fransche gezanten bij den prins een be- zoek aflegden, als uit eigene beweging zich insgelijks derwaarts. Na eenigen tijd over 'slands aangelegenheden gesproken te hebben, verzocht hij mavarrs geen geloof te willen hechten aan de kwade geruchten, die tegen hem in omloop waren. Reeds veertig jaren had hij den staat gediend en zich altijd zoo vijandig tegen Spanje betoond, dat niemand in dat opzigt hem had kunnen overtreffen. Ook thans verklaarde hij nog steeds dezelfde gevoelens te koesteren, en geenszins om den vijand te begunstigen, maar alleen tot verademing en welzijn van zijn vaderland, het bestand voorte staan, De prins opperde zijn twijfel omtrent de gezindheid der Staten, om eene voldoende krijgsmagt op de been te houden, en berekende dat men ter beveiliging der grenzen teu minste dertigduizend man noodig had, Tot zijne verbazing stemde OLDENBARNEVELT zonder eenige bedenking in dit getal toe; en deze onverwachte inschikkelijkheid van de zijde des advokaats had tot gevolg dat beiden tevreden uit een gingen !. Met bewonderenswaardige behendigheid had sannin intusschen den onaangenamen indruk verzacht, welken maurrrs van den ecnigzins meesterachtigen brief van senpri IV ontvangen had, en diens misnoegen over de houding der koningen van Frankrijk en Engeland bijna geheel op sacosus I overgebragt. Des prinsen stemming ten opzigte van den laatste openbaarde zich omstreeks denzelfden tijd, bij gelegenheid dat de Engelsche gezant winwoop het noodig achtte in den Raad van State nogmaals de aannemelijkheid van het bestand, vooral op grond van de beschermende tusschenkomst der beide vorslen, te betoogen, en op eerbiediging van het beginsel aan te dringen, dat de krijg alleen door onvermijdelijke noodzakelijkheid kon gewettigd worden. In drift ontstoken schroomde MAURITS -niet te verklaren, dat men op de beloften van koningen weinig bouwen kon, en dat het vooral van eenen vorst als sacosus I, die uit lafhartigheid tot elken pri Spanje's vriendschap zocht en zich zelfs door een verraderlijken aanslag als het bus kruidverraad niet beleedigd durfde toonen, geenszins te verwachten was, dat hij zich den Huyse Nassau gedaen hadde, soo groot waren dat die vanden selven Huyse hem wel mochten houden, niet als haren Vriendt maer als haer Vader.” Vgl. avert Du MAuRIER, Mémoires, p. 151. 1 jeansın, lll p. 123. — van pen Kemp (IIL bl. 60) merkt hierbij aan, dat deze verzoening MAURITS te meer tot ecre strekt, daar hij nicttemin argwaan tegem OLDENBARNEVELT bleef voeden: een argwaan, die ook door de vreemde gezanten gedeeld werd. Dit laatste is echter volkomen onbewezen. Uit de door van pen xeur aangehaalde bewijsplaatsen (seannix, III p. 122, 152) blijkt alleen, dat seaxsin de bezwaren van Maurits tegen het bestand niet gehecl ongegrond achtte, maar dat hij aan den anderen kant niet geheel deelde in de vrees van den prins, dat de Staten welligt nog onder ongunstiger dan de door de gezanten voorgeslagene voorwaarden cen bestand zonden sluiten. DES VADERLANDS, l 351 de verongelijking zijner vrienden ernstig zou aantrekken. '"Wiwwoop deelde deze voor 1608. "^ - de eer van zijnen vorst zoo grievende woorden lerstond aan sacoBus mede en deze zond ijn beklag deswegens bij de Staten in. Op hun verzoek schreef mavnrrs den belee- — — —— digden vorst, dat hij nimmer aan diens goede gezindheid jegens de Republiek getwij- feld had, doch weigerde het gesprokene in den Raad van State terug te nemen, gelijk wiwwoopD begeerde }, Inmiddels had de aartshertog ALBERTUS, ten gevolge der briefwisseling tusschen JEAN- Fires ILI wordt bewogen , om zij- ne toestemming aan het bestand te geven. MN en RICHARDOT, zijnen biechtvader rwi&o naar Spanje gezonden, om vius III te bewegen zijne toestemming aan het bestand te geven. Voor zooverre de Spaansche koning nog mogt aarzelen den Staten de gunstige voorwaarden toe te slaan, welke tj bleven eischen, had roo "in last hem voor te houden, dat het ophouden der vij- am ~= andelijkheden door het openen der Vlaamsche havens voor België de zegenrijkste gevol- gen zou hebben, en tevens hoogst waarschijnlijk op den toestand en de vermeerdering der Katholieken in de Vereenigde Gewesten een zeer gunstigen invloed zou uitoefenen. Voor de vrij dubbelzinnige ‘onafhankelijkheidsverklaring, zonder welke de Staten elke toe- nadering van de hand wezen, behoefde riures niet terug te deinzen. Immers was zij . in bewoordingen vervat, die Spanje het regt voorbehielden om later, in gunstiger om- standigheden , al zijne aanspraken op nieuw te doen gelden; en de beraadslagingen der ` Staten omtrent dit punt hadden genoegzaam bewezen, dat ook zij haar geenszins als eene volledige en onherroepelijke bevestiging hunner. vrijheid door den voormaligen landsheer beschouwden. De hertog van Leama, FILIPS’ voornaamste staatsdienaar en gunsteling, die liever in zijn eigen belang en ten gunste zijner vrienden over de schatten van Indië wilde beschikken, dan die ten behoeve van een uitputtenden en eindeloozen krijg naar de Ne- derlanden te zien wegvloeijen, versterkte door zijn veelvermogenden invloed de uitwerking der redenen van den bekwamen afgezant der aartshertogen, zoodat de koning, door den ellen- digen toestand zijner geldmiddelen tot inschikkelijkheid gedwongen, zijne toestemming gaf om op de door seannin voorgestelde grondslagen over een bestand te onderhandelen 2. Ook in de Vereenigde Gewesten was men vóór het einde des jaars op dit punt tot geheel Holland wordt voor het be- eenstemmigheid gekomen. De regering van Delft had haar tegenstand laten varen. tong gewonnen. Amsterdam had zich nog langer tegen het bestand verzet, doch eindelijk gehoor ge- ! winwoop papers, ll p. 443, 453, 454, 409. seannin, III p. 104, 195, 251, 276, 324; lY p. 99. — ‘Daar de aanspraak van winxwoop in zijne papers, hoewel zonder dagteekening, na cen. brief van 27 October voorkomt, en met de woorden begint: »Quoique par le discours que Honsieur Spencer a tenu en l'assemblée de Messieurs les Estats Generaux, vos Seignieuries enten- dent etc”, heb ik niet geaarzeld dit voorval na 18 November te stellen, niettegenstaande de aanteekening van VAN DER KEMP, II] bl. 185 n° 120. ? cROTIUS, p. 550. 42 * 1608. 552 ALGEMEENE GESCHIEDENIS | geven aan de vertoogen der Staten van Holland, die in December eenige hunner leden derwaarts hadden afgevaardigd om de vroedschap te bewegen zich niet langer tegen het eenparig verlangen van de edelen en al de overige steden aan te kanten 1, Ook Zeeland, thans niet meer door prins maurits gesteund, en integendeel door dezen tot inschikkelijkheid vermaand ?, voegde zich in het laatst van December bij de meerder- heid, Zoo waren derhalve alle bezwaren tegen het bestand overwonnen, en scheen de zoozeer gewenschte verademing eindelijk plaats te zullen grijpen. Doch thans begon, naar het oordeel van JEANNIN, een gevaar van gansch anderen aard te dreigen, dan waartegen hij tot nog toe te kampen had gehad. Ten einde te voorkomen, dat het berigt der toestemming van ries II in het bestand de eischen der Staten nog hooger zou stemmen, hadden de Spanjaarden uitgestrooid dat hij meer dan ooit afkee- rig was van elk verdrag, waarbij de onafhankelijkheid der Vereenigde Gewesten ander- maal zou moeten worden uitgedrukt; en micHARDoT schreef zelfs aan seansın, dat de koning hoogst waarschijnlijk zijne goedkeuring zou weigeren, wanneer de Staten in deze vordering bleven volharden 2, Deze ongunstige tijding, die het uitzigt op eene spoedige oplossing van alle zwarigheden weder deed verflaauwen, maakte veel indruk op onderscheidene leden der Staten-Generaal, wier provinciën het meest van den oorlog hadden te lijden gehad, en bleef zelfs niet zonder invloed op de gezindheid der Staten van Holland, die thans op het voetspoor van OLDENBARNEVELT zoozeer naar rust haakten, dat het twijfelachtig scheen of zij deze gewigtige voorwaarde niet aan de vervulling van hunnen wensch zouden opofferen. Reeds deden zich stemmen hooren, die aanrie- den om ook zonder herhaling der onafhankelijkheidsverklaring een bestand te sluiten. Na de fiere en standvastige houding, welke de Staten gedurende den loop der onderhande- lingen aangenomen en bewaard hadden, zou zulk eene toegeeflijkheid, niet slechts naar het oordeel der beide stadhouders maar ook volgens mEwpnark IV en sranmin, een hoogst gevaarlijk bewijs van veranderlijkheid en zwakheid geweest zijn, en de Fransche gezant hechtte te meer aan dit punt, daar hij reden had om te vermoeden dat sacosvs I hierbij de hand in het spel had en langs dezen weg den koning van Spanje zocht te belie- ven. 7" 2 yeannin, lI, p. 204: » Monsieur Maldrée — — m'a dit que Monsieur le Prince Maurice lear a conseillé de se rendre, et que sans cela ils n'eussent jamais consenty a cette trève.” 3 yeannin, II, p. 80, 123, 149, 169, 207, 314. å »Je reconnus à la verité,” — schrijft sgansm, ILI, p. 235, — »qu'il penchoit du costé de de cette trève plutost que de rompre." —— =» — - =m c———EEPEEE D —— —— DES VADERLANDS, 335 EEE en verzekerde hem dat niet slechts de aartshertogen maar ook yrups III geen oogenblik 1609. aarzelen zouden het bestand, zelfs met de genoemde voorwaarde, aan te nemen, indien de Staten zich hieromtrent onverzettelijk bleven betoonen. De advokaat beloofde al tijnen invloed aan te wenden om de Staten van elke wijziging der vastgestelde voorwaar- den terug te houden, en wist inderdaad te bewerken dat de Staten-Generaal op den 11" Januarij 1609 met eenparige stemmen besloten, om ingevolge hunne resolutie van Besluit der Sta- den 25" December des jaars 1607, in geval van het voortgaan der onderhandelingen — E over het bestand, het eerste artikel van het verdrag niet anders te doen stellen dan in — Tenes deze bewoordingen: » dat de aartshertogen ten overvloede, zoowel in hunnen naam als in dien des konings van Spanje, verklaarden, dat zij tevreden waren met de heeren Staten der Vereenigde Gewesten te onderhandelen in kwaliteit en als dezelve houdende voor wije landen, provinciën en stalen, op welke zij niets pretendeerden, en dat zij met hen, in de gemelde namen en hoedanigheden, een bestand aangingen.” Voorts besloten 1j niet te gedoogen, dat eenige kerkelijke of wereldlijke zaken, strijdig met de ge- melde vrijheid, werden voorgeslagen, noch nieuw uitstel verzocht, ter oorzake van den Indischen. handel of andere punten. Indien het tegendeel van wege den koning van Spanje of de aartshertogen beweerd en langer dan acht dagen volgehouden werd, dan zou men terstond de onderhandelingen afbreken, den krijg met gemeenschappelijke krachten hervatten en dien, zoo het zijn kon, met hulp der koningen, vorsten en Slaten, die de belangen der Vereenigde Gewesten begunstigden, tot een gewenscht einde soeken te brengen !. Tot nog toe hadden de Fransche en Engelsche gezanten de onderhandelingen door brief- p, Fransche en p Engelsche gezan- ten vertrekken thans noodig zou zijn nogmaals eene bijeenkomst te houden, ten einde de voorwaarden van near Antwerpen. wisseling met de Belgische gemagtigden aangehouden. De Staten begrepen echter dat he het bestand vast te stellen, en verzochten de bevriende gezanten, van wier tusschenkomst zij tich met reden eene grootere inschikkelijkheid van de zijde des vijands en eene snellere be- dising voorspiegelden, dan bij eene zamenkomst met hunne eigene gemagtigden te ver- wachten was, de taak der verdere onderhandeling op zich te nemen. Tevens bewilligden zij in het verlangen der aartshertogen, dat Antwerpen tot de plaats der nieuwe bijeenkomst zou worden gekozen. Niet slechts scheen het onbillijk, andermaal te vorderen dat de Belgische gezanten zich naar ’s Gravenhage zouden begeven, maar bij de klimmende begeerte der Provinciën naar de lang gewenschte verademing achtten vele regenten het ook raadzamer, om hun niet weder toegang tot het hart des lands en gelegenheid tot overreding en omkoo- ping te verleenen. Daar seannın en zijne ambtsbroeders den hun opgedragen. last volgaarne mnraardden, besloot men dat deze terstond naar Antwerpen zouden vertrekken, om de Vas, UL, p. 251. van per Keup, IIl, bl. 62, 240—245. 334 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ee) 1609. beraamde voorwaarden van het.bestand met de Belgische gemagtigden te bespreken, en dat de Staatsche gemagtigden zich eerst-derwaarts zouden begeven, wanneer de hooíd- punten door. den vijand aangenomen en onderteekend waren, en. er derhalve alleen pun- ten: van minder gewigt ter behandeling overbleven. Middelerwijl zouden de Staten-Ge- neraal zich te Bergen-op-Zoom ophouden, ten einde tot het oplossen van voorkomende zwarigheden bij de hand te zijn !. | Zoodra de Fransche en Engelsche gezanten de tijding ontvangen hadden, dat de Bel- gische gemagtigden op den vierden Februarij te Antwerpen waren aangekomen, namen zij insgelijks de reis derwaarts aan, doch bereikten, door tegenwind opgehouden, eerst op den negenden de plaats der zamenkomst. Zij hielden: de vaartuigen, welke hen hadden overgevoerd, bij zich, ten einde daardoor een blijk te geven van hun ernstig voornemen, om terstond te vertrekken, waneer van den kant van Spanje eenige zwa- righeid in de goedkeuring der hoofdpunten van het opgestelde ontwerp mogt worden gemaakt 2, Nadat dit stuk aan de Belgische gemagtigden was voorgelezen, noodigde yeannin hen uit het te onderteekenen, daar het minder de eischen kunner tegenpartij dan de voorstellen en gevoelens hunner vrienden, de koningen van Frankrijk en En- geland, bevattede. Ricuanpor en de zijnen verklaarden echter, dat dit verzoek hun onbillijk voorkwam, en vorderden eenigen tijd van overleg. Hun eisch werd ingewilligd en het einde der wapenschorsing, die in December tot den 18% Februari verlengd was, tot den 1 Maart verschoven. Zij beloofden vóór dien tijd een bepaald antwoord te geven. Onderhandelin- Het was echter niet zonder herhaalde bijeenkomsten en hevige woordenwisselin- * dug gen, dat men omirent de voornaamste artikelen van het bestand tot overeenstemming kwam. vaart op Indié. De Belgische gemagtigden maakten geen bedenking tegen de herhaling der onafhanke- lijkheidsverklaring, gelijk die reeds bij den aanvang der wapenschorsing was uitgedrukt, doch waren ongenegen om aan de Staten den titel van Hoogmogende Heeren toe te slaan, waarop deze regt meenden te hebben. Jeannin begreep, na eenige tegenkanting, dezen eisch te moeten laten varen, en kon zich te eer met de verandering van dezen titel in dien van Doorluchtige Heeren tevreden stellen, daar de aartshertogen aanboden insgelijks den laatsten aan te nemen, om den schijn te vermijden alsof zij op een hoo- geren rang aanspraak maakten 3. De regeling der Indische aangelegenheden dreigde echter andermaal eene gevaarlijke bron van verdeeldheid en welligt eene oorzaak van - scheuring te worden, Rrcuanvor verklaarde dat Spanje nimmer kon toestaan, dat de 1 GROTIUS, p. 562. seannin, IlI, p. 261, 288, 301. 2 Jeannin, III, p. 328 ss. van uETEnES, f. 614 a. 3 Jeannin, Lil, p. 216. — BES VADERLANDS. 3555 eT" handel op Indië uitdrukkelijk werd vrijgesteld, daar de overige zeevarende mogendheden daarin een voorwendsel zouden vinden, om dezelfde gunst van rips te vragen, Wel hadden Fransche en Engelsche koopvaarders. het gewaagd ook zonder vergunning Oost- Indië te bezoeken; doch deze inbredk op Spanje's regten' was nimmer gewettigd en kon niet anders dan oogluikend geduld worden, zonder de Spaansche monarchie op de ernstigste wijze te kwetsen. Op deze gronden achte micmampor het onbestaanbaar met de eer en het belang van rames III, om bij het bestand aan de Staten níeer dan de wije vaart op de Spaansche rijken en bezittingen in Europa toe te staan, en wilde met betrekking tot den Indischen handel alleen van eene geheime overeenkomst hooren , welke niet tot algemeene kennis komen en derhalve niet naar buiten werken zou. Jeannin oordeelde zulk eene schikking echter geheel onvoldoende, daar juist in de. openbaarheid der toestemming van den koning van Spanje in dit gewigtige punt de grootste waarborg voor zijne goede trouw gelegen was, en hij bovendien besefte dat de Staten nimmer met eene geheime belofte genoegen zouden nemen, Hij stelde derhalve voor het artikel, waarin men elkander wederzijds gedurende het bestand vrijheid van handel zou toestaan, zoo in te riglen, dat Indië er niet in genoemd maar er toch onder begrepen zou zijn. Na vele pogingen om in dien geest bewoordingen te vinden, die beide partijen zouden kannen bevredigen, werd men het eindelijk daaromtrent eens !, Nog één punt werd | door de. Belgische gemagtigden slechts noode afgestaan. Zij verlangden dat de in- en uitgaande regten of zoogenaamde convoijen en licenten tusschen de Republiek en Bel- gié bij het bestand vastgesteld zoüden worden; doch seannin, die zich overluigd hield dat de Staten van Zeeland nimmer in eene vermindering dier regten zouden toestem- men, wist hen over te halen om de regeling dezer aangelegenheid thans ter zijde te lalen en tot een nader overleg gedurende het bestand te verschuiven 2. Zoodra merr het, in het laatst van Februarij, over deze hoofdzaken eens was: geworden, begrepen de Fransche en Engelsche gezanten dat zij de regeling van meer onderge- schikte punten; en zelfs van den tijd van het bestand, aan een nader overleg tus- schen de. Belgische en Staatsche gemagtigden konden overlaten. Zij deelden derhalve aan de Staten-Generaal mede, dat zij. in de voorloopige vaststelling der voorwaarden van het besland naar wensch geslaagd waren, en noodigden hen uit zich thans naar Bergen-op-Zoom te begeven, ten einde het verslag der gevoerde onderhandelingen aan le hooren en mede te werken om deze tot een gewenscht einde te brengen ?. Te ge- lijker tijd schreef srANNIN aan OLDENBARNEVELT, dat het punt van den Indischen handel ! seams, LIL, p. 351 ss. * amiy, HI, p. 387. 3 Resol. v. Holland, 1609, bl. 836. iram, LII, p. 874. ` 1609. — E = a T — — ne — 556 ALGEMEENE GESCHIEDENIS —————————————————————— JG —— 1609. wel niet, volgens den wensch der Staten, uitdrukkelijk toegestaan, doch niettemin op eene wijze geregeld was, waarmede zij volkomen genoegen zouden kunnen nemen. Hj meldde hem tevens dat de aartshertogen onverzettelijk waren op het punt der brandschat- tingen, die zij na het bestand geheel afgeschaft wenschten te zien, terwijl de Staten die rijke bron van inkomsten gaarne behouden hadden. Er moest derhalve zijns inziens aan gedacht worden om prins mavnits, die daarvan aanzienlijke voordeelen trok, hiervoor schadeloos te stellen. Voorts deelde hij den advokaat nog mede, dat het moeijelijk zou zijn een bestand voor langer dan tien jaren te verkrijgen, gelijk de Staten begeerden, doch dat hij dit geen voldoende reden achtte om te breken 1, De Staten-Ge- Ingevolge het genomene besluit, maakten de leden der Staten-Generaal terstond na l vertrekken : i ; — het ontvangen van den brief der Fransche en Engelsche gezanten de noodige toebereid- Zoom en de Staat- sche gemagtigden naar Antwerpen. Bergen-op-Zoom aan, in veerlien schepen, waarvan de helft bestemd was voor de Stalen van Holland, die besloten hadden niet slechts aan de bijeenkomsten der Staten-Generaal selen voor hun vertrek, en namen reeds op den 8" Maart over Rotterdam de reis naar deel te nemen, maar tevens hunne gewone afzonderlijke vergadering aldaar voort te zetten. Ook prins maurits, graaf WILLEM LODEWIJK en de Raad van State begaven zich derwaarts, en namen nu en dan deel aan de beraadslagingen der Staten-Generaal *. Op den 184 Maart werden de bevriende gezanten ten plegtigen gehoore toegelaten, en hield sgannin eene aanspraak, waarin hij berigt gaf van den staat van zaken en op grond van de bereidwilligheid der aartshertogen, om de door de Staten gestelde voor- waarden in te willigen, hen drong om hunne gemagtigden onverwijld naar Antwerpen te zenden, ten einde de overige punten van het bestand in overleg met de Belgische gemagtigden vast te stellen. De Staten-Generaal betuigden hunne volkomene goedkeu- ring van hetgeen door sean en zijne ambigenooten verrigt was, en besloten dezelfde | heeren, die te ’s Gravenhage de onderhandelingen over den vrede hadden gevoerd, naar | Antwerpen af te vaardigen. Alleen hadden de Staten van Utrecht GERARD VAN RENESS, | heer van der Aa, in plaats van NICOLAAS BERCK tot hunnen verlegenwoordiger geko- zen % Den 25" Maart kwamen de Staatsche gemagtigden te Antwerpen aan, alwaar zi ! ygannin, III, p. 376. Baumius, bl. 219—224. caorms, p. 562. 2 van DER KEMP, lll, bl. 248 (180). Volgens van wisn (op wAGEKAAR, 1X bl. 106) waren twee schepen voor Friesland, één voor den griffer met zijne ondergeschikte ambtenaren, één voor Ze land en Utrecht en één voor elk der drie overige provinciën, Gelderland, Overijssel en Gronin gen, bestemd. Volgens de Resol. v. Holland, bl. 839, werden door de edelen en steden van Hol- land bij deze gelegenheid niet minder dan 78 personen afgevaardigd, met 32 boden of dienaars en 4 klerken, Een twintigtal dezer heeren bleef echter, blijkens de presentielijst, achterwege, 3 yeannix, IV, p. 14 os. DES VADERLANDS, - 537 ed door SPINOLA, MANCICIDOR en VERREYCKEN, aan het hoofd van een luisterrijken stoet van 1609. edelen en krijgsoversten, onder het gebulder van het geschut feestelijk werden inge- haald. Daar srrwora tijdens zijn verblijf te ’s Gravenhage niet slechts in zijn huis dage- lijks tweemaal de mis had laten bedienen maar ook allen, die zulks verlangden, daarbij toegelaten had, zonder dat de Staten hierop eenigen inbreuk: hadden willen maken, hadden ook de Staatsche gezanten niet verzuimd zich door eenige predikanten te doen vergezellen, ten einde ook hun regt in dit opzigt te handhaven en in het Katholieke hnd hunne gewone godsdienstoefeningen te houden. Voor de bijeenkomsten der weder- zjdsche gemagtigden was eene zaal in het stadhuis te Antwerpen aangewezen 1, Nog voordat de onderhandelingen op deze wijze hervat werden, had sEANNIN, in over- Besluit der Sta- leg met OLDENBARNEVELT, bij de Staten-Generaal eene zaak in behandeling gebragt, op ee wier regeling hij reeds.meermalen te vergeefs had aangedrongen. Van den aanvang devergoeding, aan MAURITS en de van den vredehandel af had men ingezien, dat mavrrrs door het ophouden der vijande- overige leden van het huis van Nas- lijkheden eene aanzienlijke vermindering van inkomsten zou ondergaan en dat de eer sawtoete kennen. 