Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 2 Van het jaar 900 tot 1581 na Christus
3 Resol. Stat.-Gen. 10, 15, 20, 24 Mei; 1, 5, 10, 16 Junij, 1623. | 105 * 1621— 1025. Mislukte tocht van CHRISTIAAN van Brunswijk. 162i—. 1625. 820 - ALGEMEENE GESCHIEDENIS was, lokte deze het regiment ruiters van den Hertog van Saksen-Lauenburg den 26st» Junij in eene hinderlaag, en versloeg het in den omtrek van Göttingen. Met ophef werd van dit voordeel aan MANsFELD en door dezen aan de Staten-Generaal bericht ge- geven !; maar het belette tm1y niet een voorwaartsche beweging uit te voeren. Van nu aan was Vorst CHRISTIAAN, wiens macht, almede door slechte betaling, veel van hare degeljkheid had verloren, een voorwerp van wantrouwen, zelfs voor hen, die zijne bondgenooten heetten. De Leden van den Nedersaksischen Kreis, te Luneburg verga- derd, lieten hem met bedreiging weten, dat hij zich verwijderen moest, en de Prins van Oranje, hoezeer hij vossencen te Luneburg voor hem liet pleiten, gaf hem den raad deze Landen niet met zijn leger te naderen ?. Doch hij wist geen beter partij te kiezen dan zich weder naar Oost-Friesland te begeven en zich met MANsFELD te ver- eenigen, om den volgenden winter, zoo hoopte hij, op kosten der Staten te leven. Bij ongunst der Hoofden van den Nedersaksischen Kreis stond geen andere weg hem daar- toe open, dan langs de Lippe door het Munstersche. Zoo zou hij te Rees of te Emmerik den Rijn overgetrokken, langs onze grenzen noordwaarts kunnen komen. Reeds was men van onze zijde geneigd ten zijnen behoeve een schipbrug derwaarts te zenden, benevens allerlei mond- en oorlogsbehoeften °. Titty volgde hem van nabij; dus liet hij om te spoediger voort te komen, een deel van zijne wagens en wat hem belemmerde, te Sparenberg (bij Bielefeld) achter, welk kasteel door den Nederlandschen Kapitein De vy bezet was. Nadat de Heer van Anholt zich met titty vereenigd had, begon de achterhoede van Vorst currsTrAAN, omstreeks het einde van Julij, door den vijand bestookt te worden. Te Wellen (of Wullen), tusschen Ahaus en Vreden, zag hij zich den 27sten dier maand genoodzaakt stand te houden om zich krachtiger te ver- weren. Alvorens beval hij kwirmumzEw zijnen overtocht over eene wetering te dekken; Hij wordt bij doch deze bevelhebber moest wijken voor het vijandelijk geschut. Dus trok rrur’s Stadlohn gesla- gen. macht de doorwaadbare wetering spoedig over, en in de nabijheid van Stadlohn viel er een gevecht voor, waarbij Vorst cunisriaan geslagen werd. Zijn vluchtend leger bergde ` zich, na een verlies van 5 of 4000 dooden, en 4 of 5000 gevangenen geleden te heb- ben, op Nederlandsch grondgebied, bij en in de vesting Breévoort *. Tuur zette zijn voordeel niet op ons grondgebied voort, maar sloeg later den weg in naar Oost-Fries- land 5. Reeds vóór deze volslagen nederlaag hadden de Staten besloten, als Vorst cunisrIAAN aan onze grenzen zou gekomen zijn, zich zijner aan te trekken. Daartoe had men de som van 500,000 gulden bestemd, voor dit jaar weder door de Provincién toegestaan tot de ! Resol. Stat.-Gen. 22 Julij, 1023. v. n. capetten, I, p. 182, 183. 2 Resol. Stat.-Gen. 31 Julij, 1623. .. 3 Resol. Stat.-Gen. 3, 6 Aug. 1623. 4 AITSEMA, I, bl. 230, 231. v. n. carELLEN, I, p. 185—100. 5 v. D. CAPELLEN, I. 193. — Google soa - Rr c ! ae t, P ES ` ' ' , * * í. « à. * » +. a [EZ ee —— a dE Eje — en FEET — ATAXLIMMM F E FEAE EERE EE 7 — 14524 — — sie siege pears ear Ti iaraa id hah eee End bind. — es aa 4h. biped liba Là pasha sees deme rbe $ A tidi i teas hdd ker batid tekala tri] i HEr perir itr ttt 445. iwdphrh gekaderd or edn bea pierit tpe cdo oor seer a a ear am: theta es bepepret : : TIE rote PP gep laud qa See eee ee ilc 1 ECHO eels ba de les A je de pee SEE TELE eB a eae Pe i Bato be bat ope atare eet ee ee ees ee - k —2 EELE Ed d pad Je 1 mua srprTISIak-"b4drd s ae itepe rapa ote ap aki bep rm mem pA RA 7 mee 1 -+ {rire T Farmer erpen — bby E Sooo toed eee T OGT i i BHT TM — T L ji TECE ETE TTET ITE 1H : F Ema r» , : niil la lallialà HII eren ded r joe oh ari oh Bo tbt deed kd ————— — died LHiHit Hé Eed i * rey Hi Hu Anand TEE PTETE TI FEF tester pis err ener e e Tit DEE, tnu nd-na pini rii EE Hi ek Ge bk de eae 3-L-8--5-1-52-h-1-93-8-4- E-]-8-4--)-2- p dob — $ r man gnd bana papag ore H LH EET EET Hit ER bo oO d — ae Lak bl ok a jha pa AEH i HIA IHE tt tm "om" dopo " E 4 HIT pice -aere =e - — — bi —— —⏑— bbe baitit Sete te daddeh das ee ek docte n rd rtrd ona ee T rTbtbTTTT4 t Hire EFETEHESEHTI Spee pipa iie stine Peed gg rir? enne — Pede , III dine MELLE yi j tet bá Lulu uda jh order F io bois hb i oh adel Jacked edo ti - a 1 1 = -bn i EEPE TETIT aie Bedel dr ie rie a Oee 20 OD 7 ———2 ree ptr See ad aaka op ee bobo tinea i-r TrtrteTnk re saat i Pita ieee = hit Sob be id hg pes ba iti Thart eda ee tare rete rte bee ede bednet det eet repere Eie eei ned edad urn i L5-L-14-22-3--1-- pede peda grab —— abba nee ria LEE EH H- HIM MMHRMPBHINBI TITLE ei — : peteberoherereritettr ire ters pet PPE FRA 5 Pane mement eneen EEEE ' EEE ILLI TE AH TLLEL LL EL 84d dnas dio] dala sracoreraa. LLELLZLE LL EELL AL EN HHTHHIBHBLUU bo fed ned Se i. : v-rraririti ren. P B aa ihia B-E aiei Alal G A E E HA ee IOLI JES Edd x Titio A bud dcm iin Prete ett J | URB t pb ERR ———— ILL H "| RS bodes di akak ere eee emie kie : [ = ndn Lakakcacdol-d-s m dco irit - a bi L&ibababadcihimd etra on [ " Aba Peer are es 1 1 i Laidi etepkinset ite tet w 3 ii id dl Bert titt Mm t UM tite ii T apes H4 i E a oane added gh TL zm. GEN i wes —A Ld 1H--i- Hi H2 ee EENDEN AED! a etree TIT ETE CEEE A baa kasd LH E HL L 4 ias 4n] nt man bm H4 El i apen : tdem deb eire ii 1 LLLI HD GBP EE ITTEENI rere a ree hae oe hed is hd 4 : ebahijahaaajadijet einde ji ed ukudrá tfárdbtitReRia t9 rd en Peers. bret epee ITtITTITT cape teen obo ded Ted eee DEEL deed ended reid dede hd ee led PEPEE T PERN eee Te eae hik be Ppa ee tr DES VADERLANDS. 821 lichting der waardgelders, die gemeenlijk, wanneer de soldaten te velde getrokken xim waren, dezen in de garnizoenen vervingen, maar thans niet in de wapenen gebracht zouden worden. Bovendien zou men 300,000 gulden opnemen op de bijdragen uit Venetië te ontvangen. Er bestond alle reden om, zoo als men het noemde, die troepen „aan de hand te houden’: immers titty zat hun op de hielen, en liet men ze zich verstroojen, dan was het te verwachten, dat de Keizerlijken onze grenzen zouden over- schrijden. ! Wij hadden te openlijk en te feitelijk partij getrokken voor 's Keizers tegenpartij, dan dat wij recht zouden gehad hebben ons bevreemd te toonen, zoo de Keizer ons tuchtigde door zijn leger een tijd lang ten onzen koste te onderhouden. Maar dit moest met alle macht geweerd worden. Dat door het verblijf van bandeloos krijgsvolk onze oogsten vernield, onze gemeenten gebrandschat, en bij onze landlieden alle zedelijke kracht en zelfgevoel uitgeroeid zouden worden, gelijk zulks in Duitsch- land geschiedde, dit moest ten prijze van de grootste opofferingen worden verhoed. Als met een ondoordringbaren muur moest het land tegen dat gevaar omringd worden: hier moest een oord blijven bestaan, waar de waarde der menschheid niet onder wanorde, wreedheid en ontucht te gronde ging. Daarom, was men er thans zelfs op bedacht om MANSFELDS soldaten bijeen en nabij onze grenzen te houden ?, en te verhoeden, dat hij, door Frankrijk en Venetië verlaten, zijn leger mocht laten verloopen of, nog erger, in Keizerlijke dienst overgaan: want gedurig werd hij aangezocht om de andere partij te kiezen, en de Graaf van Oldenburg was de persoon, door wien hem diergelijke voor- stellingen gedaan werden 8. a Toen dus het overschot van Vorst cumisTraAns leger te Breévoort was aangekomen, Het overschot zorgden de derwaarts gezonden Gecommitteerden van de Staten, VAN ESSEN, NOORDWIJK ‘82 72 leger wordt te Breé- en HAERSOLTE, dat het niet geheel verliep, en op het bericht, dat al de voorraad, dien voort verzorgd. Breévoort opleverde, oogenblikkelijk verteerd was, en aldaar geene gelegenheid bestond ter verpleging van al de gekwetsten en zieken, kon men zeker zijn dat die Heren de noodige maatregelen zouden nemen, en werd de Raad van State gemachtigd den onge- - lukkigen geneesmiddelen en oud linnen toe te zenden $, Terwijl men zich dus voor het behoud van eene macht beijverde, die ons van nut kon zijn, trachtte men de troepen van TILLY en CORDOVA zoo veel mogelijk van bestaansmiddelen te berooven, door de licenten in Gelderland en Overijsel, welke om het verkeer niet te belemmeren en het land niet van die inkomst te versteken, geopend waren geworden, wederom tijdelijk te sluiten, ja ook de monden van Eems, Weser en Jahde met oorlogschepen te bezet- ! Resol. Holl. 1, 2 Aug., 1623. 3 Resol. Stat.-Gen. 6 Aug., 1623. 3 Resol. Stat.-Gen. 14 Junij, 1623. á Resol. Stat.-Gen. 8, 9, 10, 11 Aug., 1623. 822 ALGEMEENE GESCHIEDENIS PR aE MEIN MIU EN 11 1621— ten, ten einde ook van dien kant den toevoer van levens- of krijgsbehoeften te ver- 1625. , | hinderen !. | | s Met ongeloofelijke moeiten en kosten slaagde men er in om de verwarde en gansch ongewapende benden van Vorst cHmisriAANw weder tot eene macht van ongeveer 3000 man paardevolk en nagenoeg even veel man voetvolk te ordenen 3 Eerst toen de winter naderde, en de stand der rivieren, die dezen zomer (1623) bijzonder laag ge- weest waren, maar thans weder wiesen, minder onrust baarde; toen voorts de grenzen van Groningerland en Drente door uit Friesland derwaarts gezonden Compagmén ? en door onderwaterzettingen beter waren verzekerd, en eindelijk de legermacht van TILLY uiteen was gegaan om in verschillende deelen van Duitschland te overwinteren, ging men er toe over om dat krijgsvolk af te danken. Vorst crarstraar wilde het naar Oost-Friesland voeren; doch dit werd van onze zijde niet aangemoedigd *. Toch ging men den winter niet zonder nieuw verlies in. Lippstadt, waar de overste HATSFELD aan het hoofd van een Nederlandsch garnizoen, door Brandenburg bekostigd, in bezetting lag, gaf zich over, en in weerwil van het moedig besluit, aanvankelijk door Kapitein DE WIRY genomen, volgde het Huis Spgrenberg weldra dit voorbeeld 5, In deze omstan- digheden moest men Herford, hetwelk thans wel bijstand zou verlangd hebben, aan zich zelve overlaten 6. Ook de » gemutineerde’’ Italianen werden, na van maand tot maand onderhouden, en in October van Huisen naar den omtrek van Rees verplaatst te zijn, eindelijk, vermits hun aantal niet vermeerderde, afgedankt: het meerder deel werd onder Nederlandsche Compagnién gestoken 7. Bemoeijingen Maar hoe raakte Oost-Friesland den overlast der Mansfeldsche benden kwijt? . In bromde dob ae Augustus, zagen wij, wenschten de Staten waxsreLp in onze nabijheid en ten hunnen orde te houden. dienste te houden. Doch nu dreigden de Oost-Friezen op nieuw, zich onder de be- scherming van Denemarken te begeven, en MANSFELD in zijn tegenwoordig verblijf niet langer geduld, maakte aanstalten om zich in Groningerland te begeven. Ziedaar voor de Staten eenen bedenkelijken strijd van belangen! Marsreun binnen onze grenzen toegang verleenen wilde men niet. De Staten van Groningen begrepen te recht, dat zij hiermede de deur openen zouden voar den vijand zelven, die niet in gebreke zou “1 Resol. Stat-Gen. 4, 14, 23, 20 ree 2 Oct., 1623. 2 Resol. Síat.-Gen. 16, 20 Aug.; 8 Sept., 1623. ? Resol. Stat.-Gen. 20 Aug., 1623. 4 Resol. Stat.-Gen. 14, 15, 23, 27, 28, 29 Oct.; 6 Nov., 1023. 5 Resol. Stat.-Gen. 5, 6 Apr.; 3 Mei, 5, 27, 30 Oct.; 1, 3, 18, 22 Nov.; 7 Dec., 1623. 5 Resol. Stat.-Gen. 31 Oct.; 1 Nov., 1023. 7 Resol. Stat.-Gen. 11, 12, 27 Mei; 1, 16 Junij; 6, 9, 22 Aug.; 21 Oct.; 4, 17, 20 Nov., 1623. Resol. Hol. 18, 22 Nov., 1623. DES VADERLANDS. 825 — — — — e ee de dn cnm - 3 he ed EM ins blijven, maxsrarn bij zijnen aftocht, op de hielen te volgen. Van den anderen kant, hem in Oost-Friesland laten blijven mocht men niet, en hem te dwingen zich uit wanhoop met den vijand te verstaan, was even goed, als gansch Oost-Friesland aan de Keizerljken, die vast naderden, prijs te geven. De Prins, in allerijl geraadpleegd, ried eenige Gecommitteerden naar Embden te zenden, om de ingezetenen door belofte van handhaving tegen allen overlast, en zoo dit niet baatte, door bedreigingen neder te ^ zetten. Werkelijk begaven zich Gecommitteerden derwaarts, en werd onze scheeps- macht op de Eems versterkt. Voor het oogenblik diende het volk van MANSFELD door geregelden toevoer van levensmiddelen tot rust gehouden te worden. Maar hiermede, herinnerden de Staten van Groningen, verbrak men nog slechts te meer de onzijdig- heid, en wettigde men vijandelijkheden van ’s Keizers zijde. Niettemin ging men tot den maatregel over om mANsFELDs leger van dag tot dag toevoer van brood en bier toe te zenden, terwijl men, sedert de Graaf ransr casmmm,.aan het hoofd zijner lijfwacht, 200 man sterk,-met toestemming van den Raad en de Veertigen, te Embden was aan- gekomen, van deze stad beter verzekerd was. Met dat dageliĳjksch brood, hetwelk hem trouwens door de Groningers, die hem niet vertrouwden, schoorvoetend werd toegediend , Was MANSFELD echter niet tevreden. Zijn gelastigde, vert renens, te "s Haga gekomen, verlangde eene somme gekis, groot wel is waar, maar klein, zeide hij, voor de groot- heid en macht der Staten. Ook de Fransche Generaal morrrnzAU klaagde over gebrek, door de zijnen geleden, en van nu aan was het de toeleg van pu MAURIER om deze zijne landgenooten met de minste schade en schande uit hunnen jammerlijken toestand te redden. De Staten zouden gewenscht hebben, dat zulks geschied ware door ruimen onderstand van de drie verbondene Mogendheden, en bleven niet in gebreke om den Franschen zoo wel als den Venetiaanschen Gezant (sedert Julij 1623 was de Resident SURIANO door den Gezant monostm vervangen) telkens te herinneren, dat wat zij voor MANSFELD ‘deden, louter goedheid was, en dat zij daarmede zonder vermeerdering der genoten subsidiën niet konden voortgaan. Maar nu het onderhoud van wAwsPELD eene rechtstreeksche vijandelijkheid tegen den Keizer was, ontzag zich Frankrijk hem te ondersteunen. Eindelijk piss 1621-— 1626. pP hebbende manschappen haar beslag gekregen. Het kwam er slechts op aan, dat de Stenden af, ^ 824 ALGEMEENE GESCHIEDENIS niet zonder tegenkanting van MANSFELDS zijde, te Norden ingescheept te zijn, werden zij, zoo het heette, door het ijs belet voort te zeilen. Zij landden weder te Delfzijl, trokken door de Vereenigde Provinciën naar den mond van de Maas, en staken van daar naar Frankrijk over. Intusschen had de zaak der ontruiming van Oost-Friesland door MANSFELDS overige onder- van dat Graafschap zich tot de aflossing verplichtten van de 300,000 gulden, die er noodig waren om MANSFELD in staat te stellen zijne rekening aan den wapenhandelaar DE GEER, ten bedrage van 150,000 gulden, te voldoen, en genoegzaam toegerust af te trekken. Maar die van Embden zagen hem liever met geweld verjaagd of door hongers- nood genoopt elders een goed heenkomen te zoeken, dan dat zij hun aandeel aan zulk eene schuld bij de Staten-Generaal op zich laadden. Werkelijk namen de Ridderschap, de kleine Steden en de Huismanstand ten slotte de schuld alleen op zich: de Graaf verontschuldigde zich en teekende de obligatie niet, op grond dat hij daardoor de on- zijdigheid tegenover Spanje zou schenden, en ook Embden weigerde zulks, voorgevende de door Spanje vergunde handelsvoorrechten niet te willen verbeuren !. Het laat zich denken, hoe veel moeite bij zulk eene stemming het treffen van een akkoord in had, en dat terwijl maxsreLp verklaarde, nog vier maanden te zullen blijven, en het volk in Groningen en Friesland begon te morren tegen den gedurigen uitvoer van levensmiddelen ten behoeve van die vreemde gasten. Dus scheen de zaak, in weérwil van alle zorgen en opofferingen, toch niet zonder uitbarsting te zullen afloopen, en moesten de Staten zich nog gelukkig rekenen, zoo de 500,000 gulden, welke met zoo veel moeite en niet dan na herhaalde beden door de verschillende Provinciën werden bijeengebracht, ten laatste nog besteed konden worden om een vreedzaam eind aan de zaak te maken, en mansretp te bewegen, alle vaste plaatsen, die hij in seas bezet had, te verlaten en langzamerhand het land te ruimen ?. De in dit jaar uitgestane angsten en gevaren, en de opofferingen, die het gekost had ze af te wenden, bleven niet zonder heilzame uitwerking. De laatdunkenden, welke zich het wereldrijk voor hunne Gereformeerde leer hadden voorgespiegeld, leer- den afstand doen van dien droom van heerschappij. Het was er niet meer om te doen om veroveringeh te maken, maar nog slechts om te bestaan en niet verzwolgen te worden, om een plekje over te houden, waar het woord Gods, hetwelk men voor het ware hield, overal elders verdrukt, kon bewaard blijven. Ook de werktuigen, die men 1 Resol. Holl. 28 Julij; 7 Dec., 1623. 2 Resol. Stat.-Gen. 2, 6, 17, 19, 20, 22, 25, 26, 28, 29 Aug.; 3, 5,6, 7, 9, 11, 14, 15, 20, 21 Sept.; 3, 6, 7, 8, 25, 28, 30, 31 Oct.; 1, 2, 3, 5, 7, 8, 9, 11, 16, 17, 2, 25, 27, 28, 29, 30 Nov; 5, 7, 11, 14, 23, 29, 30 Dec., 1623. DES VADERLANDS. 825 gebruikte, zulks moest men thans begrijpen, waren niet onverschillig. Wie vermetelen 1621— brooddronken het zwaard trok, verging door het zwaard, of was cunisTiaans tocht, zoo uen redeneerde men, niet allermeest mislukt om de goddeloosheid van aanvoerder en soldaten , om hun vloeken, twisten en rooven en om de ontucht , door dat volk gepleegd. 1? Wederom Invloed van de gebeurtenissen van dit jaar op de Prinsen de Raad van State in de petilie tot de consenten voor het aanstaande jaar 1624, Ee "ur niettegenstaande gansch Duitschland thans aan de vijandelijke partij was onderworpen, moest men niet verflaauwen, vertrouwende op den goeden God, die ons uit zoo meni- gen nood gered had en ons nog met de middelen tot zelfverdediging begenadigde. Die middelen moest men aanwenden, anders zou ons gebeuren wat onzen naburen in Duitschland wedervoer, die, omdat zij de middelen, welke zij bezaten, niet hadden gebruikt,’ ze thans in de handen van den vijand zagen, die ze wel zou weten te ge- bruiken. De oorlog derhalve moest worden voortgezet: Wat er ons van kon verlassen, was geen menschelijk beleid of staatskunst, maar God, die het in zijne handen had en het vermocht te doen, zoo het hem behaagde 2% Ook de Prins legde nu alle dubbel- zinnigheid af: de zaken in het buitenland waren zoo verward en onzeker en de kansen voor zijne vooruitzichten zoo gansch verloren, dat hij, van alle bijzondere bedoelingen afstand doende, den vijand thans, wanneer het slechts mogelijk geweest ware, weder een duchtigen slag zou hebben toegebracht, alleen met het behoud en den roem van het Land op het oog, zonder te berekenen wat sommige Mogendheden daarvan denken zouden. Het moet hem nu dubbel gegriefd hebben, dat hij niet als van ouds den vijand op het slag- veld kon doen sidderen. Maar de ellendige afloop van den tocht van CHRISTIAAN VAN BRUNS- wuk maakte hem elke onderneming onmogelijk. Ware die veldtocht gelukt, hij zou van zijne zijde tot verder bedwang van den vijand, tegen Wezel of Brabant wat groots hebben begon men een nederig vertrouwenden toon aan te slaan: niettegenstaande, dus verklaarden aangevangen ?, of ware dat leger slechts niet gansch van alle zedelijke kracht verstoken leruggekomen en weldra naauw het afdanken waard geweest, hij zou Lingen zijn gaan belegeren *; maar nu behoefde de Koning van Frankrijk den Prins, al had hij niets uitgericht, waarlijk niet van geheime oogmerken te verdenken, en toen de Maarschalk pe cmáTILLON, na een kort verblijf hier te lande, weder naar Frankrijk gekeerd was, misleidde hij den Koning niet, zoo hij hem, volgens zijne belofte, deed begrijpen, dat Prins wavmrrs niets anders had kunnen verrichten, en dat het reeds veel was, dat de vijand hier geen duim breed gronds had gewonnen 5. Heilzaam werkte het ook op de gezindheid van sommige onzer Provinciën, dat men het gevaar zoo van nabij had gezien. Had men in Friesland, Gelderland en Overijsel tot nog toe kunnen meenen, dat de oorlog alleen om Hollands zaak, en door den | v. p. CAPELLEN, l, p. 100, 201. 2 Resol. Stat.-Gen. 23 Oct. 1623. 3 v. D. CAPELLEN, p. 201. 204 AITSENA , p. 231. 5 Resol. Staf.-Gen. 5 Oct. 1623. III Deer. 5 Srvx. 104 826 ALGEMEENE GESCHIEDENIS | 1621— Prins niet eens van harte gevoerd werd, thans had men, het gevaar voor de deur. Er 1025. woest gehandeld en geld opgebracht worden om het woeste vreemde krijgsvolk het eerst uit eigen Gewest te houden. Geen verdrag kon daartoe helpen, maar de stedeling moest willig gemaakt worden, om, op het voorbeeld van de Hollandsche burgerij, de zwaarste lasten te dragen. Zoo was het dan de tijd niet om die burgers met naijver te beschouwen en op standsvoorrechten te letten. Door de jaloezij tusschen de hoogere Standen en de Steden gingen Noord- en West-Duitschland voor onze oogen te gronde, en die Hollandsche geest bleek dan toch wel de ware te zijn om kracht aan eene natie bij te zetten en ook om het Woord Gods voor den ondergang te bewaren. De geschillen, welke in die Provinciën de aanneming der gevraagde consenten tegen- hielden, waren voornamelijk hierin gelegen, dat de Steden zich geene zware lasten wilden getroosten, zoolang de Ridders en Grooten nog op voorrang en invloed aan- spraak maakten, en, zich eene harer bestaansbronnen toeëigenende, brouwerijen op het platte land oprichtten. In het midden van het jaar 1625, toen Gelderland en | Overijsel hare twistpunten aan de Generaliteit ter beslissing gelaten hadden, was | De houding van Friesland alleen nog niet gereed om zijne consenten in te brengen. Een geruimen tjd _ — lang verschenen er geene Friesche Gedeputeerden ter vergadering der Staten-Generaal: het was alsof Friesland geen deel der Unie meer uitmaakte. Graaf ERNST CASIMIR, aan eigen krachten overgelaten, was onvermogend om de Provincie aan hare verplichtingen gedachtig te doen zijn: hij verzocht, dat er Gecommitteerden van wege de Staten naar Leeuwarden mochten overkomen, en de Heren sonck en wiıcmerme trokken derwaarts. Maar meer dan hunne vertoogen zal de houding van het Mansfeldsche volk in Oost- Friesland uitgewerkt hebben om de Friezen sedert een weinig gewilliger te maken 1. Geschillen in In Overijsel had het geschil tusschen de Ridderschap en de Steden een bijzonder illa theoretische uitdrukking bekomen. De Gedeputeerden der Ridderschap van die Provincie deelden te ’s Hage mede, dat het bij hen de vraag gold, waar de soevereiniteit, die de Heer des Lands vroeger in het burgerlijke en het kerkelijke geoefend had, thans bestond, bij de Staten, dat is, bij de Ridderschap en de Steden gezamenlijk, of bij één lid dier Staten afzonderlijk. Was deze vraag, ‘op welke zi van de Generaliteit beslissing begeerden, eenmaal uitgemaakt, dan zouden de opbrengsten ? van de geestelijke goederen, na aftrek van de kosten voor kerken en scholen, voor oorlogslasten gebruikt kunnen worden, hetgeen thans door de Administrateurs dier goederen gekeerd werd. De Gedeputeerden der Overijselsche Stedéh, eindelijk mede te "s Hage aangekomen, ; verlangden hardnekkiglijk die vraag vóór alles afgedaan te ziene — Het ongelijk bestond hier niet uitsluitend bij de Ridderschap. Immers legden de Steden soms de aanmatiging eener ! Resol. Stat.-Gen. 15 Apr.; 1, 10 Mei; 1, 2, 9, 13, 15, 22, 24, 28 Junij; 1, 3, 7, 8, 27 Jalij, 1623. 2 Resol. Stat.-Gen. 9, 14, 17, 24 Junij. ‘DES VADERLANDS. 827 ee ad onafhankeljkheid aan den dag, die zich niet meer met het staatsverbond, waarvan zij ae leden geworden waren, verdroeg. Zoo kwam in Februarij 1625 de burgemeester van Kampen ter vergadering der Staten van Holland om te vragen, dat Hun Edel Mogen- den, tot welke zijne Stad in de vorige oorlogen steeds de toevlucht gehad had, ook thans wilden zorgen, dat Kampen voldoende versterkt werd !. Hoe? was Kampen een afzonderlijke Staat, en stond het in geen betrekking tot de Unie, dat zij zich tot ééne Provincie wendde? Doch deze stap was eenigermate vergefelijk. Erger was, dat de Overijselsche Steden haar zelfstandig muntrecht wilden handhaven. Nog in Julij 1625 sloeg Zwol munt tegen de order van het Land 3% Ware dit niet gekeerd, de deur ware geopend voor een misbruik, dat wellicht ons Land medeplichtig zou gemaakt hebben aan de heillooze schuld der in Duitschland juist in dezen tijd schrikbarend algemeene hagemunterij, welke, nevens de ellende van den dertigjarigen oorlog, zoo veel jammer en onzedelijkheid over dat Land heeft uitgestort 5. Gelukkig hield de wijsheid van ’sLands Regering de Vereenigde Nederlanden vrij van de overstrooming van valsche munt, gelijk haar burgermoed ze vrijwaarde voor de woestaardij der Duitsche legerbenden. — Den 5den Julij (1625) deden de Staten-Generaal uitspraak in dat vraagstuk omtrent de soevereiniteit. De Prins, die de andere geschillen van Gelder- land en Overijsel mede beslecht had, trok zich ditmaal terug, en liet derhalve deze zaak in het midden. Het antwoord hield in, dat »de soevereiniteit na den oorlog ver- vallen was aan de gezamenlijke Leden * van Overijsel, onverscheiden en onverdeeld over de geheele Landschap, met voorbehoud van de privilegiën van Ridderschap en Stêden afzonderlijk.” Ook in Holland zelf week bij de grenzenlooze oorlogsbehoeften de tegenstand, dien Staat der finan- enkele Steden nog tegen de invoering van zekere belastingen hadden geboden. Zoo liet — Amsterdam in November (1623) hare bezwaren tegen het algemeene redres der verpon- dingen den Staten der Provincie ter beslissing over, en werden steeds nieuwe belastin- gen onder verschillende namen en op verschillende artikelen ingevoerd. De nood was hoog. In 1622 alleen was de Provincie over de drie millicen schuldig gebleven boven het bedrag, dat al hare inkomsten beliepen 5. 3 Zie cust. PRzYTAG, Bilder aus der deutschen Vergangenheit, II Th. 3te Aufl. * Door een ongelukkige schrijffout staat Steden, ten minste in het afschrift van de Resol. der Slat.-Gen., dat berust in het Prov. Archief van Utrecht. 5 Resol. Holl. 1, 10, 15, 16, 18, 30 Maart, 1623. 104* 1621— 1625. 828 4 ALGEMEENE GESCHIEDENIS gelijke invoer de volle werking. Doch de aanmaning, telkens door Holland aan de Provinciën gericht !, was nagenoeg vruchteloos. En in weerwil van al de opofferingen, die de Hollandsche burgers zich getroostten, had het soms nog veel moeite in, de klach- ten over wanbetaling van de aannemers der vestingwerken en van het krijgsvolk te smoren, Die aannemers hadden in het voorjaar (van 1625) meer dan een millioen te vorderen en tegen den winter begon de ontevredenheid der Fransche officieren tot da- delijkheden over te slaan, ja, te Breda kwam het onder de bezetting tot oproer, Een soldaat was op last. van zijnen kapitein wegens weerbarstigheid gevangen gezet, doch men had hem om het rumoer, daardoor ontstaan, weder moeten loslaten, en de Engel- schen binnen deze vesting weigerden zich te laten monsteren. Er werden twee leden van den Raad van State heengezonden, en dezen bevonden, dat men op de onderge- schiktheid van verre het grootste gedeelte der bezetting geen staat kon maken. Dus werd men binnenslands met de ramp bedreigd, die men met zoo veel moeite buiten de grenzen had gehouden. Slechts door inwilligingen konden de Heren van den Staatsraad het volk tevreden stellen, en hoezeer de schuld bepaaldelijk aan de achterlijkheid van Friesland lag, Holland schoot weder geld voor om in de eerste behoeften te voorzien ‚ en bewilligde weldra in eene geldleening van 8 ton gouds om de ruiters en het voetvolk, dat ter harer repartitie stond, te voldoen ?, Zoo volstond -het krediet der Hollandsche kantoren tot alles. Want, dank den handel en der nijverheid, de bron des rgkdoms bleef mild vloeijen, en een schitterend vooruit- Koen terug uit zicht op nieuwe winsten deed zich op. Korn, de Goeverneur Generaal, was uit de Oost-Indië, Oost-Indië terug, en bracht de gunstigste berichten mede. Het bewind van dezen man had vruchten gedragen. Stipt eerlijk eh streng had hij, in zijne vroegere betrekking van boekhouder van al de kantoren in Indië, menig misbruik afgeschaft, dat naar zijn oordeel tot den algemeenen ondergang moest leiden, en, reeds voordat er eene hoofd- stad bestond, den zetel van zijn finantieel bestuur tot het middelpunt van het bewind gemaakt. In beginsel was hij afkerig van het monopolie eener Compagnie. 2 Resol. Stat.-Gen. 1, 24 Nov.; 9, 18, 19 Dec. Resol. Holl. 18, 21 Dec. 1623. 3 Zie Koens Advies aan zijnen opvolger en Raden van Indië, en Vertoog van den Staat der Vereenigde Nederlanden in de quartieren van Oost-Indië, in de Kronijk van het Hist. Genootsch. l DES VADERLANDS. 829 niettemin was de uitkomst van het bestuur van eenen man van dien stempel zoodanig, po dat hij bij zijnen terugkeer in het moederland den tijd aankondigen kon, dat de Com- _ i pagnie om haar ontzaggelijk gebied staande te houden en groote winsten te verwerven, geene staatssubsidién meer zou behoeven 2. _ Tijdig kwam xoen in zooverre in het moederland aan, als de Compagnie nog altijd Bezwaren der in een moeijelijken toestand verkeerde en de Bewindhebbers tot herstel van veel ver- rete keerds en tevens tot weerstand tegen felle klachten den zedelijken moed hoog noodig hadden, dien hij niet in gebreke zal gebleven zijn hun in te boezemen. Er waren nog altijd misnoegde aandeelhouders, wier grieven zoo duchtig waren, dat de Staten van Zeeland hen verdedigden, ja hen verontschuldigden, zoo zij uit verontwaardiging in verstandhouding met het buitenland tegen de Compagnie zamenspanden ?. Thans be- klaagden zij zich over gemis van waarborgen bi het onderzoek van het vroeger beheer. Door de wijze van benoeming van nieuwe leden der Kamer van Zeventienen hadden de oude leden het beleid in handen willen houden ?: ook hadden zij niet weinig te vergoelijken: kasboeken van vorige jaren werden vermist $: in één woord, de grieyen waren gewichtig genoeg om te doen vreezen dat het eindelijk nog tot eene ontbinding zou komen. - Werkelijk stond de administratie reeds een tijd lang stil. Maar hoe zouden de Staten de Bewindhebbers in den steek hebben kunnen laten? Zij hadden zich verbonden hen tegen de eischen der klagende aandeelhouders te handhaven, ten einde hen te bewegen, de wissels uit Engeland, die de laatste Gezanten hadden laten trekken, aan te nemen 5, De Com- pagnie tot ontbinding te laten komen, was bijna hetzelfde als Hollands krediet, in de eersie plaais tegenover het buitenland, vernietigen en een algemeene stremming te weeg brengen. Frankrijk vorderde dreigend voldoening voor de klagende kooplieden. van St. Malo 9, en zoo de Oost-Indische Compagnie niet veel meer deed dan in billijkheid van haar gevorderd kon worden, stonden de Staten en de Prins tegenover Frankrijk beschaamd. Dus namen zij, deor de stad Amsterdam krachtig ondersteund, de noodige maatregelen, dat de zaken, al waren ook alle hoofdparticipanten nog niet tevreden ge- steld, door de Kamer van Zeventienen gevoerd bleven 7, Van lieverlede kwam de tegen- te Utrecht, 1853. Het is waar, Koen schijnt niet op alle punten zoo onbekrompen. Hij verlangde een slavenbevolking in Indië in te voeren; doch die zoogenaamde slaven zouden als visschers, schippers, soldaten, landbouwers en veefokkers hebben moeten dienen, en bepaaldelijk »om de Mooren al zoetjes van de bank te schuiven.” 1 v. p. CAPELLEN, I, p. 207. Resol. Stat.-Gen. 13, 21 Sept. 1623. 2 Resol. Holl. 28 Febr. 1623. 3 Resol. Stat.-Gen. 8 Julij, 1623. 4 Resol. Stat.-Gen. 16 Nov. 1623. 5 Resol. Stat.-Gen. 16, 21 Maart, 1623. 9 Resol. Stat.-Gen. 10, 19, 30 Mei; 13, 25 Junij; 11, 24 Julij, 1623. 7 Resol. Stat.-Gen. 12, 14, 15, 21, 30 Julij; 1 Aug. 1623. 1s21— stand tot bedaren, en, in verband daarmede, liet zich de Compagnie ten genoegen van ner Frankrijk het accoord welgevallen met die van St. Malo getroffen !. Eene uitkomst, als waarop de Oost-Indische Handelmaatschappij kon roemen, gaf moed Eerste uitrus- om de eerste uitrusting van de West-Indische Compagnie voortgang te doen hebben. In ting der West- T. Te Com. den nazomer van 1625 verzocht zij door de Staten ondersteund te worden met vier oorlog- pagnie. schepen en een duizendtal soldaten, boven de 200,000 gulden, die haar van den aanvang aan tot hare eerste uitrusting waren toegezegd. Dus ondersteund, had zij een belangrijke krijgsonderneming op het oog , ter welker uitvoering JAKOB WILLEKENS , die reeds als admiraal naar Oost-Indië geweest was, met het bevelhebberschap werd bekleed. Onder hem zouden PIET PIETERSZ. HEIN als Vice-Admiraal, en ALART SCHOUTEN, GERBRAND JANSZ. VOGELSANG, MAXIMILIAAN VAN BORSSEL, HANS ERNST KIJFF €N WILLEM SCHOUTEN, als kapiteins dienen. Alleenlijk de eisch was den Staten op dit tijdstip te hoog: zij wenschien met twee oor- logschepen en een jacht te volstaan en verklaarden geen duizend man te kunnen missen. In plaats daarvan verstrekten zij echter soldij en eenige officieren voor de manschap, die de Gompagnie zelve moest werven. Op aanbeveling van den Prins werd de Zutfensche edelman san van noatu tot bevelhebber over deze troepen aangesteld ?, By dege uii- rusting moest de onderneming achterstaan, welke de Prins van Portugal zwager van Prins maurits, en die welke pau. DE GRENU, Luitenant-Generaal van de Artillerie, beraamd hadden. De plannen van den eerste mistrouwde men, naar het schijnt, toen hij aanzoek deed om een schip te leen ter vrijer nering tegen Spanje, en, hoezeer de Prins van Oranje dit zijn aanzoek ondersteunde , had noch de Admiraliteit van Rotterdam, noch die van Amsterdam een schip voor hem beschikbaar 3. De ander had van den Prins kaperbrieven bekomen, en verlangde nu door de Staten van krijgsbenoodigheden en van mondbehoeften voor niet minder dan negen maanden , voorzien te worden; ja hij verzocht, dat Hun Hoog Mo- genden aan de Algerijnen de noodige aanwijzingen zouden doen, dat zij, volgens een aanbod | vroeger door hem gedaan *, zich op een bepaalden tijd en plaats met hunne schepen bij het zijne voegen zouden om gezamenlijk een rooftocht aan te vangen 5. Zoo zou dan de gemeenschappelijke zeerooverij van Nederlanders en Algerijnen, die den Christen- Mogendheden en bepaaldelijk onzen bondgenooten, den Franschen, steeds een gruwel was, van Staatswege gewettigd zijn geworden. Men wist niet, hoe men de Turksche roovers, dje omstreeks dezen tijd in onze havens inliepen om zich te ververschen, spoedig genoeg 1 Resol. Stat.-Gen. 15, 18, 24, 20 Aug. 1623. Arrsema, bl. 222—224. 2 Resol. Stat.-Gen. 14, 22, 24 Aug.; 15, 22 Sept.; 21, 23 Oct.; 7, 8, 20, 22 Nov. 1623. v. D. CAPELL. I, 221, 222. 3 Resol. Stat.-Gen. 18, 23 Sept.; 10, 23, 27 Oct. 1623. * Resol. Stat.-Gen. 14 April; 5 Mei, 1623. 5 Resol, Stat.-Gen. 14, 16 Nov. 1623. DES VADERLANDS. 851 zou laten vertrekken, ten einde de klachten van den Franschen Gezant te vermijden, — 1621— die, verklarende te vreezen, dat die zeeschuimers van de middelen, hier te lande op- — gedaan, gebruik zouden maken om ’s Konings onderdanen te benadeelen, de Staten eenigermate verantwoordelijk stelde voor het kwaad, dat zij in deze zeeën mochten uitrichten 1. Geen wonder, dat Resu werd afgewezen met. de betuiging, dat de Admiraliteiten in dezen tijd te groote kosten dragen moesten, dan dat zij ook een deel van zijne uitgaven voor hare rekening zouden hebben kunnen nemen ?, Intusschen in de hoop op de voordeelen, welke de uitrusting der West-Indische Compagnie beloofde, kon men met meer moed de verbazende sommen verstrekken, door de instandhouding van leger en vloot, en door de afsluiting onzer grenzen tegen vreemd krijgsvolk gevorderd. Was de volharding der Republiek bovenal op eene hagchelijke proef gesteld door de houding van den Engelschen Koning, wiens alliantie met Spanje voor ons geen hoop ‘op behoud dan in onderwerping scheen over te laten, ook dat gevaar dreef af nog vóór dat het jaar 1625 ten einde was. De voor onze onafhankelijkheid zoo gevaarlijke verbindtenis was dicht genoeg bij de voltrekking geweest om ons de ernstigste bezorgd- heid in te boezemen. In de maand Mei van dit jaar had sacosvus zijnen zoon te Ma- Onderhandelin- drid eene onbeperkte volmacht verleend met de belofte, dat hij alles bekrachtigen zou, 8? over het hu- welijk van den waartoe hij zich in zijnen naam zou verbinden. Dus hing thans alles van den Prins Prins van Wales met de Spaansche zelven af, en het ontbrak niet aan pogingen om hem te verleiden. Gaxeonrus XV Infante. schreef liefkozende brieven aan hem en suckiwGBAM. De Paus zag in den stap, door hen gedaan, grond voor de verwachting, dat zij tot het Roomsche geloof zouden over- gaan. Doch hg vergiste zich. Zulks lag ganschelyk niet in de bedoeling van den Engelschen Koning en zijnen zoon. Als hoofd van het Protestantisme, met Spanje, het hoofd van het Katholicisme, het gebied der wereld te deelen, ziedaar wat men be- doelde: had men het Gereformeerde geloof afgezworen, zoo zou men niet meer Span- jes gelijke geweest zijn, maar tot den rang van vassal van den alleenheerscher der we- reld zijn afgedaald, en hoe dien overgang voor de Engelsche natie, zelfs voor de En- gelsche Grooten, goed te maken? Neen! zijn geloof ie verzaken was voor den Prins hetzelfde als zijne kroon te verspelen en zijnen vader vóór zijnen dood van den troon te stooten. Reeds had het moeite genoeg in, de Engelsche natie tot rust te houden bij de slapheid, met welke aan ‘sommige bepalingen tegen de Katholieken de hand werd gehouden, en bij de dwangmaatregelen tegen enkele al te felle bestrijders van het pa- pisme genomen, al naardat de gang der onderhandelingen met Spanje zulks vereischten. Vaak stonden de zaken zoo, dat wie naar eene omwenteling in Engeland uitzag, niets vuriger wenschen kon, dan dat het huwelijk mocht beklonken worden, en de meening è ! Resol. Stat.-Gen. 28 29 Nov.; 15, 22 Dec. 1623. 2 Resol. Holl. 22 Dec. 1623. 1621— 1625. Hevige klach- ten van CARLE- TON. 852 ALGEMEENE GESCHIEDENIS . dat of het huwelijk op onoverkomelijke zwarigheden zou stuiten, of, zoo het doorging, de verjaging der Engelsche koninklijke. familie ten gevolge zou hebben, was wel ge- schikt om onze staatslieden in dezen tijd in hunne staatkunde te doen volharden. Niet- temin had hunne standvastigheid in Mei een fellen aanval te verduren. De 25% dezer maand verscheen cARLETON ter vergadering der Staten-Generaal. Hij had het bericht te brengen, hoe het met het Duinkerker schip was afgeloopen, dat, door onze oorlog- schepen gadegeslagen, in de haven van Leith bescherming had gevonden. Het had gepoogd uit te loopen en aan de waakzaamheid der Nederlandsche schepen te ontsnap- pen; maar was op het strand geraakt. Hier scheen het eene gereede huit voor de on- zen. Maar koninklijke boden kwamen tusschen beide en waarschuwden tegen alle vijandelijkheid. De Vlamingen verlieten den bodem, eenige Schotten begaven zich er op en de koninklijke vlag werd er geheschen. Om dit alles bekommerden de onzen zich niet: zij verjaagden de Schotten, haalden ’s Konings banier neêr, en verbrandden het schip. Voor dit bedrijf nu vorderde de Gezant voldoening. Hij eischte dat de Staten de kapiteins der beide oorlogschepen, die in het land terug waren, in hechtenis zouden nemen, om aldus die »alles te boven gaande en bloedige vermetelheid” voor de geheele wereld te wraken. Te meer eischte hij zulks, omdat Zijne Majesteit niet bevredigd was geworden door de wijze, op welke de Staten zijne klachten beantwoord hadden overAet verblijf hunner oorlogschepen voor de havens van Leith en Aberdeen. De Koning zou, daar zij voor rede niet wijken wilden, zijne eer met geweld handhaven, en liet hun thans openlijk verklaren, dat hij die gedurige beleedigingen niet langer wilde dulden. Hij zou zijnen schepen order geven de onze te bevechten, ten einde het volkenrecht te wreken en den vrijdom van zijne havens met de rechten zijner bondgenooten, die de toevlucht tot zijne bescherming namen, te bewaren. Zoo begeerde hij dan ook, dat de Staten hunne schepen van voor Aberdeen zouden terugroepen. Anders had hij in last zijne tegenwoordige verklaring vergezeld te doen gaan van de betuiging , dat de Koning zich in dubbele mate onschuldig en de Staten in driedubbele mate schuldig zou houden aan de vredebreuk, die aan de alliantie tusschen zijne Majesteit en hen een einde zou maken. Dit was, zeide hij, de derde waarschuwing, die hij hun deed. Bij deze hoofdk lacht voegde de Gezant nog de verklaring van ’s Konings hooggaand ongenoegen over schaden , die door Engelschen ‘geleden zouden zijn ten gevolge van het aanhouden hunner schepen: zulke onbeschoftheden tegen- zijne onderdanen gepleegd, zou bij niet langer door de vingeren zien. — Ziedaar zooveel als eene dadelijke oorlogsverklaring. Al wraakten de Staten het bedrijf dier twee zeekapiteins, uit de algemeene klacht over het aanhouden van Engelsche schepen bleek, dat zacosus zich niet als onzijdig in onzen oorlog beschouwde, en voor de Spanjaarden partij koos. Dus hadden wij of den toegeworpen handschoen op te rapen, of ons aan de voorwaarden te onderwerpen, ons door Spanje in vereeniging met Engeland te stellen. Deden wij dit laatste, dan zouden wij dadelijk 's Konings verbolgenheid 4 DES VADERLANDS. 855 zien bedaren. Om dit onmiskenbaar te doen blijken en den prijs der verzoening duidelijk ^ 1621— aan te wijzen, legde carieton bij die zelfde gelegenheid eenen brief over van den — Prins van Wales uit Madrid en ter mededeeling aan Hun Hoog Mogenden bestemd. 