Physiologische en pathologische onderzoekingen van het zenuwstelsel
V, in de handeling van het braken. Be maag is inderdaad , daar zij door onregelmatigheid van levenswijze het meest aan storingen is blootgesteld, en in bet algemeen elke wanorde in het ligchaam terugspiegelt , de overvloe- digste bron van zenuwaclitige toevallen. Ofschoon de ademzenuwen voor de , voor het leven gewigtigste moeten worden gehouden , zoo worden toch ernstige ziekelijke toestanden derzelve dikwijls door toevallen nageaapt , welker grond' niet dieper ligt dan in eene ongesteldheid der maag. Men mag wel de hoop koesteren , dat met scherpzinnig- heid in het waarnemen en oordeelen begaafde artsen deze 143 klasse van ziekten eens tot liet onderwerp hunner naTorscliin- gen zullen kiezen. Tot nu toe is het de schuld der orde- looze ontleedkundsge studiën geweest , dat dit veld der pathologie nog zeer onvolkomen bearbeid gebleven is, erlamde en stuipachtige aandoeningen der ademzenmuen» In zoo ver deze zenuwen tot een bijzonder stelsel be- hoor en , en eenen, van de zenuwen der gewaarwording en w illekeurige beweging verschillenden oorsprong hebben , kan men vooronderstellen, dat zij toevallig door ziekten kunnen worden aangetast , terwijl de anderen bestendig in eenen gezonden toestand blijven. Doch bij de veronachtzaming der natuurlijke verscheidenheden der zenuwen kan het niet bevreemden , dat de ziekten der ademzenuwen nog immer raadselachtig zijn. Deportio dura of de ademzenuw des gelaats ondergaat dikwijls storingen , die gedeeltelijke verlamming of veelvuldige krampachtige bew^egingen der gelaatstrekken veroorzaken. Be meest gewone misvorming , die uit deze oorzaak voortkomt, is eene snelle knipoogen- de beweging des ooglids op de eene zijde. Niet zelden lijdt de geheele gelaatshelft aan zoodanige zameotrekkingen , waardoor de wang tot aan het oor getrokken wordt. Som- tijds verbreidt zich deze krampachtige toestand over den hals. Ban ziet men gelijktijdig met den mond het gehee- le hoofd zijwaarts getrokken. Bit geeft tot eene groote misvorming aanleiding : want midden in het levendigste gesprek vliegt zulk een mensch plotselijk op , spert den mond wijd op , rekt hem na den schouder , als wilde hij daar eene vlieg wegsnappen, laat het hoofd hangen en draait den hals scheef naar eene zijde. Beze bewegingen moe- ten voortaan aan den invloed der adernzenuw'en van het gelaat en van den hals toegeschreven wmrden. 144 Doch dezelfde klasse van zenuwen ondergaat ook in ha* ren loop naar de borst dergehjke storingen. Het is ge- heel niet zeldzaam , dat bij jonge lieden de eene schouder eenen lageren stand aanneemt , dan de andere , w aardoor de schijn eener ruggegraatskromming ontstaat , die in dit geval door eene verlamming van het schouderdragende deel van den musc^ trapezius vrordt veroorzaakt, welkedoor den n, aceessorms verzorgd werd. Deze toestand komt met de verlamming des ooglids en der wang overeen. Het ont- breekt ook niet aan krampachtige toevallen van den t/io- rax , die met de straks gemelden in het gelaat en den hals groote gelijkheid hebben. Uit gebrek aan opmerk- zaamheid op de bron en natuur deze toevallen , zijn de in het aanhangsel medegedeelde gevallen de eersten , van welke tot hiertoe eene beschrijving gegeven is. Thans weten wij , dat de ademzenuwen , zoo eigendom- melijk in al hare betrekkingen enfunctiën, anders door ziek- ten worden aangedaan , dan de overige deelen des zenuw- stelsels. Wij weten , dat hare verrigting ongestoord kan blijven , nadat de w^erking der willekeurige zenuwen reeds heeft opgehouden , en dat zij somwdjlen op eene merk- waardige wijze lijden , terwijl bew ustzijn en wilskracht in volle werkzaamheid zijn, ïn den tetanus zijn de wille- keurige zenuwen benadeeld , en de willekeurige bewe- gingen door de kramp gestaakt : in de watervrees daaren- tegen is het ademhalingsstelsel aangetast , en vandaar de stuipen van den slokdarm , de aanvallen van benaauwdheid , de sprakelooze angst , en het buitensporige der uitdrukking in het geheele ligchaam , terwijl de willekeurige bewegin- gen vrij zijn. (*) Verg. No. LXIX, LXX , LXXl , LXXII, LXXIII , LXXIV, bXXVI, LXXVII, LXXVIII, LXXIX. liet menigTuldige tooi komen van plotselijke sterfgeval- len , waar geene voldoende verschynselen in de hersenen of liet hart gevonden worden , mag voor ons eene uitnoo- diging zijn , om dat gedeelte des stelsels naauwkeuriger in aanmerking te nemen , door hetw elk het leven onmid- deliijk kan worden ontbonden. In de angina pectoris zien wij bij het leven des zieken in de aanvallen hoofdza- kelijk dit stelsel aangedaan , en sterft hij plotselijk , dan kunnen wij ons voorstellen, dat het door eenen invloed geschiedt, die zich over deze zenuwen uitstrekt en de leven sw^erkzaamheid doet ophouden. Wij hebben gezien , dat eene twijg van dezen zenuwapparaat plotselijk haren invloed op de overeenkomende spieren verliezen kan , dat op deze wijze de eene zijde des gelaats van alle aandeel aan de ademhalingshandeling en de physionomische uitdruk- king kan verstoken geraken. Wat toch zou van een algemeen gebrek in de werkzaamheid dezer zenuwklasse anders het gevolg zijn , dan plotselijke dood ? Ee met de groote centraalzenuw dezes stelsels voorzie- ne maag oefent den sterksten invloed op gene zenuw en uit. Een slag op de maag verwekt stenen en zuchten, hetgeen reeds den loop, welke de kwetsing neemt, aantoont: een sterkere slag doodt o ogenblikkelijk. De houding van den aamborstige verraadt , dat dit stel- sel is aangetast. Hij staat voorover gebukt en trekt zime armen op, om aan de borstspieren hare volle werking in te ruimen. De rigting des hoofds, de stijfheid der halsspieren , de handeling van den musc, mastoideus en subcutaneus colli ^ zigtbaar in de terugtrekking der wan- gen en van den mond , het opblazen der neusgaten , bren- gen ons een aanschouwelijk beeld van de ademzenuwen en spieren voor oogen. 146 Nog eenige opmerkingen betreffende de adem^ halings%enuwen. Thans zal men, naar ik hoop, inzien, dat de tot hier- toe bestaande methode der physiologen , om de vereeniging der Yerschillende deelen inde menigvuldige handelingen van het ademen te verklaren , zeer onvolkomen of liever ge- brekkig was. Om de stuiptrekking des middelrifs bij het niezen te verklaren moest een tamelijke omweg gemaakt worden. Eerst nam men zijne toevlugt tot de w^ortelverbin- ding van den phrenicus met den sympathicus : vervol- gens wderd aan den laatste eene gevoeligheid toegeschreven , die hi] niet bezit : daarna spoorde men eene verwijderde vereeniging van den laatsten met de neuszenuwen na : eindelijk voerde men de verbindingen van den nervus facialis met de derde halszemiw aan ; en zoo geloofde men genoegzaam den aard en de wijze te hebben verklaard , hoe het middelrif door prikkeling van het neusvlies in stuip- trekkingen geraakt. Deze dwaling gaf aanleiding tot eene andere. Men beschouwde deze handelingen als onregel- matige en stuipachtige, terwijl zij tot de merkrvaardigste beschikkingen tot bescliulting des levens behooren. Het niezen is het gevolg eener prikkeling des in het neusvlies verbreiden vijfden paars , waardoor alle ademspieren in werkzaamheid gebragt woorden. Dat hier niets toevalligs ten grondslag ligt , w'ord door de merkwaardige schikking der spieren te dezen behoevegenoegzaam bew^ezen. Zoo brengt ook bij het hoesten een vreemdaardig ligchaam , dat de glol-» tis prikkelt , de ademspieren in eene gelijktijdige hande- ling, waardoor de lucht met zulk een geweld wordt uit- gedreven , dat zij het vreemdaardige ligchaam met zich kan voortvoeren : op gelijke wijze verwijdert zij ook , of- schoon naar eene andere rigting gedreven, het prikkeling veroorzakende van de oppervlakte van het neusvlies, Be- 147 denkt men nn , tan hoe vele kleine spieren werkzaamheid gevorderd wordt , om deze verandering in de rigting des luchtstiooms voort te brengen, dan zal men wel inzien, dat de handeling eene instinctmatige , met de grootste zorgvuldigheid geregelde is, en diensvolgens hemelsbreed verschilt van eene stuiptrekking. Over den invloed der portio dura des %evenden paars op den reuk. Tot de functie des reukzintuigs dragen verscheidene dee- len bij, welke bij den eersten oogopslag daartoe niet nood- zakelijk schijnen te zijn. Om dit zintuig in volle genot- rijke werkzaamheid te brengen , moet de lucht door de neusgaten ingetrokken , in haren loop veranderd en in ha- re kracht versterkt wwden. Bij het gewone ademen door den neus dringt de lucht regtstreeks naar achteren: bij angstige , verhaaste ademhaling heeft zij door uitzetting der neusvleugels eenen nog gemakkeiijkeren , openeren toe- gang. In ieder neusgat bevinden zich twee ringvormige openingen , van welke de binnenste iets meer dan een halve duim van de buitenste afstaat. Be binnenste ring zet zich bij het voile inademen uit en komt lager le staan ; bij het ruiken daarentegen wordt hij verengd en in de hoogte getrokken, Beze verandering in de gedaante en den stand van het buitenste en binnenste des neusgats wordt door eene , de kraakbeenen bewegende handeling der spieren bewerkt , w^aardoor de luchtstroom intensief versterkt en opwaarts naar den zetel des reukzintuigs ge- dreven wordt. Ook bij het gewone ademen dringt wel is waar een deel der in den dampkring zich bevindende uitvloeijngen daarheen : doch om het zintuig in zijne vol- le werkzaamheid te brengen is het noodzakelijk , den lucht- 148 stroom zaam te persen en denzelven dc boTenbesclireTcne rigtini^ te geven. Thans zal bet begrijpelijk zijn , hoe de kwetsing der gelaatsademzennw ook het reuk werktuig aandoet ; want zoodra hier de beweging der neusvleugels yerloren gaat , kan de lucht wel door de verslapte opening in de longen ; dringen , maar niet met kracht opwaarts iu\ar den zetel des olfacfojiui? gedieven worden, noch over de opper-- vlakte van het vlies , in hetwelk deze zenuw zieh uit- “ breidt , heenstrijken. Eenen man , wiens cene gelaatshelft door de ziekte der ^mriio du ra verlamd was , W'ierd ammonium om te rui- -i ken voorgehouden. Aan de verlamde zijde liet zich daar- -j van geene uitwerking bespeuren , want het wierd slechts in •. de cellen der gezonde neushelft met geweld opgetrokken, I)ij de proef op een’ hond , wiens nerrus faoiaiis door- cresneden wierd, zag men dezelfde werking: hij ademde de geur met het gezonde neusgat in, hetgeen de gewone verschijnselen eener prikkeling van het neusvlies op deze. zijde ten gevolge had : te^^Yijl bij het voorhouden van het fleschje voor den verlamden vleugel in het geheel geene i terugwerking zigtbaar werd Had ik niet op den bouw en de verrigting van dit i deel, bij de waarneming der toevallen, acht geslagen,' zoo zou ik mij ligt tot de dwaling hebben kunnen laten I verleiden , dat het zevende paar de zintuig“zenuw des reuks i is , zoo als een bekende Fransche physioloog , die te ras besloot; dat hij in den (juintus de zintuigszenuw ,1 (*) Verg. no. III , in het aanhangsel. (’<*) Ma gen die. 149 des gezigts en der reuk ontdekt had. Ik herinner hier aan de voor eenigen tijd te Londen in het werk gestelde proeven van genen beroemden vreemdeling, om de on- mogelijkheid van een juist oordeel over dergelijke onder- werpen zonder juiste kennis der ontleedkunde aan te too- nen. De olfactorius wierd bij een dier vernietigd , men hield hetzelve ammonium voor den neus, op eenmaal brak het niezen los , en men vras uitgelaten van vreugde dat men ontdekt had , dat het eerste zenuwpaar tot den reuk geen vereischte is. Het gevoel van het tlies van Schneider wordt door den quinius daargesteld , en het was ook deszelfs algemeen ge- voel , waarop het ammonium van uitwerking was. Vraagt men nu , waarom het vlies dit gevoel bezit , en waarom dit gevoel aan de werkzaamheid van het ademhalingsstel- sel verbonden is , dan antwoorden wij , wijl deze ingan- gen even zoo beschut moeten worden als de larijnx. ""aI- le vreemdaardige stoffen , die daar heen dringen , moeten verwijderd worden , en het middel , dat de natuur hier- toe bezigt , bestaat daarin , om de lucht krachtens eene instinctaardige werkzaamheid der ademwerktuigen plotse- lijk en krachtig door de neusgaten uit te stooten. Wat heeft dit met den reuk gemeen? Even zoo goed kunnen wg den olfactorius vernietigen en ons verwonderen , dat het dier waarop deze proef wordt in ’t werk gesteld , nog hoest \ wanneer het strottenhoofd geprikkeld wordt. Wij hebben aan den Heer Schaw onderscheidene op- merkingen over dit onderwerp te danken , b. v. in deszelfs bo- ven aangehaalde verhandeling: »de verschijnselen aan de neusvleugels zijn de eersten , zoodra de portio dura , b. v. bij eenen ezel doorgesneden wordt. Geschiedt zulks op de regterzijde , en houdt men het neusgat vooraf eenigen 10 150 tijd digt > zoodat het dier geen lucht halen kan , dan zal het , nadat men het losgelaten heeft , aanstonds aanvangen te snuiven , doch slechts met het linkerneusgat. Houdt men ammonium het verlamde neusgat, dan isergee- ne werking zigtbaar : doch zoodra dit voor het andere ge- schiedt , snuift de ezel , trekt den neus op en beweegt aan de gezonde zgde de gelaatstrekken , als of hij wilde niezen, terwijl de verlamde zijde onveranderlijk blijft.” He oorzakelijke zamenhang dezer verschijnselen verdient alle opmerking : deszelfs veronachtzaming heeft onderscheide- ne Physiologen en onderzoekers tot grove dwalingen ver- leid, Wij herhalen het, dat de handeling van het ruiken niet bloot eene handeling van het inademen is , maar on- der het intrekken der lucht heeft er eene overeenstemmen- de beweging der neusvleugels plaats , door welke de lucht- stroom naar het hoogere gewest der neusholte gedreven wordt , in plaats van regtstreeks naar de choanen zijne rigting te nemen. Daarom wierd ook het dier bij het voorbouden des ammoniums voor den verlamden neus- vleugel niet aangedaan , ofschoon de gevoeligheid dezer neushelften niet gestoord was. Wanneer een rnensch bij het tabaksnuiven niets verder doen wilde dan inademen , dan zou de snuif in de fauces en de longen dringen : doch in plaats hiervan trekt hij de neusspils naar beneden , trekt de neusvleugels zamen , en nu stijgt bij het intrekken der lucht de snuif opwaarts in de bovenste cellen , en brengt op de binnenste neusvlakte eene zachte prikkeling te weeg Dit veroorzaakt het niezen, waarbij de reukzenuw vol- strekt in geene aanmerking komt. Het genot hierbij be- staat ook slechts in eene prikkeling voor het ademhalings- (*) Verg* No. III , LUI , LIV% in het aanhangsel. stelsel door middel der prikkeling van het slijmrlies , ^eens« zins in het door den olfactorius veroorzaakte genot van^den reuk, De gevoelszenuwen van den quintus worden het eerst opgewekt , vervolgens ondergeschikt het ademha- lingsstelsel: of echter deze wijze van gemeenschap tus- schen het vijfde paar en de ademzenuw in hare middel- punts- of omtrekseinden plaats heeft , moet nog door toe- komstige proeven of door gevolgtrekking worden uitge- maakt. De adem%enuwen zijn de werktuigen der uitdrukking^ Aan de ademhalingszenuwen komt nog eene andere ver- rigting toe : bij het glimlagchen , lagchen , schreijen zijn zij de geleiders des invloeds. Het gelaat is dood voor al- le indriikken van deze soort , zoodra de in hetzelve ver- breide zenuw des ademhalingsstelsels gekwetst is , zy mo- ge doorgesneden of door ontsteking of ettering van het geen haar omringt benadeeld zijn. Nemen wij nu in aan- merking, dat alle ademzenuwen uit dezelfde bron ontsprin- gen en aan dezelfde functien deel nemen , dat zij voor gemoedsaandoeningen inzonderheid vereischt worden , dan zal het wel niet te veel beweerd zijn , dat wat van eene dezer zenuwen geldt van het geheele stelsel gelden moet, en dat zij alleen de bewerkers van het lagchen zyn. Physiologen , aan welke deze oorzaak onbekend is , komen daarin overeen , dat zij het lagchen als een’ toestand der a- demhalingsspieren te beschrijven , waarbij de lucht snel ingetrokken en door korte krampachtige bewegingen dezer spieren wederom uitgestooten wordt, gelijk het schreijen als het tegendeel , waarbij de inademing door krampachtige werkzaamheid der inademende spieren afgebroken wordt. Onze beschouwing verklaart den Suhrisus bij aanwezige 10^ 152 priklieling in de buiksingewanden , de sardonische verrek» king der gelaatsspieren bij wonden der praecordia , inzon- derheid van het middelrif, als ook het achtereenvolgende krampachiige opheffen der schouders bij wonden des mid- delrifs. Dat deze klasse van zenuwen , die zoo innig met de an- dere apparaten des algemeenen stelsels zamenhangt , in hysterische ziektetoestanden lijdt , zal wel geene bevreem- ding kunnen baren. Even als de priKkeling dit stel- sel aantast, zien wij de snelle wisseling van lach- en schreikrampen , en heeft hierbij een overeenstemmende toestand des gemoeds plaats , dan vertoont zij zich eer als gevolg dan als voorlooper der ligchamelijke uitdruk- king. Zeldzaam zou het hebben moeten toegaan , indien men tot eene zekere voldoende gelaatkunde gekomen ware , voor dat men de kennis van die werktuigen bezat , door welke in de aandoening de geest op het ligchaam werkt. Sedert men echter weet , dat het doorsnijden der gelaats- ademzenuw aan het dier alle uitdrukking, de kwetsing dier zenuw aan het menschelijk gelaat het uitdrukkingsvol- le glimlagchen ontneemt, sedert het waarschijnlijk ge- maakt is , dat de stuiptrekkingen van het lagchen uit eenen over dit stelsel zich verbreidenden invloed ontstaan , wordt het, als ware het, pligt , langs dezen weg het onderwerp der gelaatkunde verder na te versehen , en men kan zich over- tuigd houden , dat hetgeen over de gewone natuurlijke verrigtingen licht verspreidt , ook de toevallen der ziekten nader zal ophelderen. Bij den schrik valt het ons niet moeijelijk te begrijpen , waarom de mensch daarstaat , den blik strak op het voor- werp zijner vrees gerigt, met in de hoogte getrokkene 153 wenkbraauwen en wijd geopende oogen, of waarom hij met wankelen , onzekeren tred en rollend , onbestendig oog iets te zoeken schijnt. Hierin zien wij nu de span- ning der opmerkzaamheid op het voorwerp van den schrik , en den onmiddellijken invloed van het hart op de buiten- ste werktuigen. Hoch nemen wdj hem verder waar : zij- ne borst is door eene kramp beklemd: hij is niet in staat , vrij te ademen : de ribben zijn opgeheven , de ademhaling is kort en schielijk : zijne lippen zijn in tril- lende , stuipachtige beweging : de holle wrangen sidderen ; het hart klopt tegen de ribben , terwijl de bloedsomloop krachteloos is , en lippen en wangen bleek van kleur zijn. In deze werkingen openbaart zich eene terugstraling van den invloed, De talen en gewaarwordingen van alle volken plaatsen den zetel der hartslogt in het hart. Ieder mensch gevoelt deze waarheid , en bijaldien het hart ook al niet in den striktsten zin des woords de zetel der hartstogt zij , zoo werkt toch de physieke aandoening daarheen , en breidt zich van hetzelve de invloed over de adem werktuigen , over den hals , over de lippen en over de wangen uit. Dit is de grond van al die bewegingen inden hartstogt, die uit eenen regtstreekschen invloed der hersenen op de gelaatstrekken niet verklaard kunnen worden. Zoo vinden wij in de uitdrukking der droefheid dezelf- de trekken weder en wij kunnen ze ontleedkundig ontle- den. Men vestige den blik op de overweldigende magt der smart : de physieke indruk stremt alle krachten : het ligchaam is gebukt 5 de ledematen zijn zwaar, de spieren verslapt , de adem naauwelijks hoorbaar. De grond dezer verschijnselen laat zich ligt verklaren. Doch waarom stij- gen bij tusschenpoozen diepe zuchten op : waarom zijn 164 hals eh strottenhoofd in stuipachtige beweging ; van waar komt het sidderen en opzwellen der lippen : van waar de doodsche bleekheid, de koude der huid: waarom ver- breidt zich de kramp over het ligchaam , gelijk een aan- val van stikking? Ik heb voorzeker naauwelijks iets anders te doen , dan mijne lezers te doen opmerken , dat de zenuwen , waar- over ik tot hiertoe gesproken heb , ook de bewerksters der uitdrukking zijn, van het eerste lagchen op de wangen des kinds af, tot op den laatsten zwaren levenskamp toe. Daar, waar de krachtvolle man door den geheimnisvollen invloed der ziel op het ligchaam wordt ten onder gebragt , W'aar de hartstogten in de borst woeden , hebben w j het bedroevendste beeld der mensclielyke zwakheid , en het duidelijke bewijs , dat de klassen van verrigtingen , welke het voorwerp onzer beschouwingen zijn , hoofdzakelijk be- nadeeld zyn. Bij de eerste inspanningen des jonggebore- nen kinds om adem te halen , bij het ophouden van eenen stik- kenden toestand , in den strijd der harstogten , is een en dezelfde groep van werktuigen , zyn dezelfde spieren aan- gedaan , en de verschijnselen volkomen overeenstemmend. Nadat wij nu het stelsel van zenuwen en spieren , die de ademhaling bewerkstelligen , in zijnen geheelen om- vang onderzocht hebben , van den eenvoud igen dierenbouw opwaarts tot zijne grootste volkomenheid in het mensche- lijke ligchaam , nadat wij zoowel op analytische als syn- thetische wijze onze beschouwingen voorgesteld en door proeven opgehelderd hebben , treden de betrekkingen van dit stelsel aanschouwelijk te voorschijn. In plaats dat ge- woonlijk slechts eene zenuw', het par vagum , voor de ademzenuw' geldt , is zij voor ons slechts de centraalzenuw van een wijd uitgebreid stelsel van zenuwen, In plaats 155 (lat de betrekkingen der bloedsomloop^ on ademhalingg- '\Terktuigen yan eenen bloot vermoeden invloed des sym^ jpaticMS afhankelijk zouden zijn , zijn zij , naar onze voor- stelling , in een eigen stelsel gegrond. Zoo zien wij dus dit stelsel der zenuw^en aan het duistere en de schijnbare Yerwarring , waarmede het tot hiertoe omhuld was , ont- rukt ; wij vinden het als toegift op den apparaat der ge- waarwording en beweging, op de algemeene attributen Tan dierlijke ligchamen : wij erkennen in hetzelve den drager der met de toestanden van geestige opperheerschappij over- eenkomende hoogere krachten , niet bloot het werktuig des ademhalens , maar ook den bewerker der natuurlijke en gearticuleerde spraak en van de uitdrukking der ge- waarwordingen door teekenen en woorden, zoodat de borst het werktuig der hartstogten w^ordt , en in dezelfde ver- houding tot de ontwikkeling van het gevoel staat , als de zintuigen tot de begrippen des Verstands, iö6 BCRBE VERHANDELING. OTER DE BEWEGINGEN tai^ het OOG, ALS OPHELDERING DER AAN DE SPIEREN EN ZENUWEN DER OOGHOLTEN TOEKOMENDE VERRIGTINGEN. Uit de Phüosofhical Transactions» d823* (Voorgelezen in de Rjoal Society 20 Maart 2823.) Het doel dezer verhandeling is , oplossing te geven , waarom zes zenmvparen, zamengedrongen in het enge ruim der orhiia , aan het oog verdeeld zijn. Doch voor dat wij in staat zijn , het nut dezer zenuwen te bewijzen , willen wij vooraf de hew'egingen des oogs naauwkeuriger , dan tot hiertoe geschied is , onderzoeken en de daarvan afhankelijke verriglingen kennen leeren. Want , hoezeer men zich ook met het oog zelf heeft he^ zig gehouden , zoo is toch de kas , die hetzelve be- scherming en beweging verschaft , nog niet met de verschul- digde opmerkzaamheid verwaardigd. En toch is derzel- 157 Ter mrigling niet minder verwonderenswaardig , dan de bouw Tan het werktuig zelve. Deze verhandeling splitst zich derhalve in twee afdee- lingen. De eerste verklaart het nut van den buitenslen oogapparaat : de tweede het aandeel , dat de zenuwen aan de daarstelling dezer verrigtingen nemen. / 158 EERSTE AFBEELIWI^. OVEB DE BUITENWERKEN DES OOGS. ïleroemde schrijvers hebben het oog aïs het tot gees- tig genot noodzakelijkste werktuig geprezen , welks werk- kring van de waarneming der vaste sterren tot aan die der uitdrukking in het menschelijk gelaat reikt. Doch deze bewondering is niet in alles geregt , indien men ze uitsluitend aan den oogappel en de gezigtszenuwen schenkt , want slechts uit de werkzaamheid van het gansche oog , zoowel des buitensten apparaats als van de voor delichtge- waarwording vatbare zenuw, komt deze merkwaardige eigenschap te voorschijn. Aan de oogspieren en de be- grippen , die wnj uit het tot ons bewustzijn komende ge- voel harer bewegingen onlleenen, hebben wij het meet- kundig zintuig , door middel van hetwelk wij met de ge- daante , grootte en afstand der voorwerpen bekend wor- den, te danken. Zoo min wij ons mogen beloven, het nut van een theodoliet of ander zamengesteld instrument door bloot' berekenen van de optische kracht der glazen , zonder acht te slaan op het quadrant, het zinklood, het waterpas , in te zien , even zoo min mogen wij hopen , de gezamenlijke kracht des oogs door enkele studie des oog- appels te leeren kennen. Ik zal nu in de volgende bladen eene verscheidenheid in de bewegingen des oogs , naar gelang van het doel dat zij vervullen, aanwijzen, in zoo ver zij on middellijk het zien of het instandhouden van het oog betreffen. Ik zal bewijzen , dat aan het oog eene tot hiertoe onbekend geblevene rollende beweging toekomt , dat aan hetzelve een dubbele toestand eigen is , een rustende en een werk- zame ; dat de onderscheidene toestanden der retina door eigendommelijke toestanden der omgevende spieren verzeld worden , dat deze spieren zich in twee natuurlijke klassen splitsen ; dat de eene haren invloed in den slaap , in de onmagt en in de bewusteloosheid , de andere in het wa- ken en bij het w'erkzaam gebruik des oogs uitoefent , ein- delijk , dat de beschouwing dezer toestanden van het ge- zonde oog deszelfs veranderingen in ziekten en hartstogten verklaren moet. Bewegingen des oogappels en der oogleden. Ik onderscheid de oogspieren naarmate zij tot het zelff behoud van dit werktuig , of tot deszelfs werkzaamheid als zintuig, vereischt woorden. Gew^oonlijk geven wij op die handelingen des ligchaams , w elke op zich zelve hoogst merkwaardig , steeds onze behoeften bestrijden en de ver-« riglingen onzer werktuigen volmaken , geen acht , voor dat wij dezelve verliezen ; gelijk onbezonnene kinderen , die niet nadenken , voelen wij slechts het verlies der weldaden. »Met welk een medelijden” , zegt een Godvreezende wijs- geer (^) , »en w^elke vereering van de goedheid des Almag- tige beschouwde ik den treurigen toestand eens mans , die , overigens gezond , het gebruik der beide kleine spie- ren miste 3 die de beide oogleden in de hoogte beuren , en zijne vingers tot dat einde telkens moest te hulp ne- (*) (*) Paleg, NatuurUße Godgeleerdheid, 160 men!” Aan deze woorden dacht ik nog dikwijls bij den aanblik van zulke zieken. Er is eene beweging des oogappels , die wegens bare snelheid aan de waarneming ontsnapt is. In het oogen- blik 5 dat de oogleden zich sluiten , maakt de hulhus eene beweging , waardoor het hoornvlies onder het bovenste ooglid in de hoogte stijgt, Yestigt men het oog op eenig voorwerp , en houdt het andere met den ' vinger zoodanig digt , dat de bolvormig- heid van het hoornvlies door het ooglid heen voelbaar is , dan zal men bij het sluiten van het opene oog voelen , dat de cornea van het andere oogenblikkelijk in de hoog- te stijgt. Zoo rijst en daalt hetzelve in onvereenstemming met het sluiten en openen van het oog. Deze verandering in de ligging des oogappels heeft ook bij de zeer snelle knipoogende bewegingen der oogleden plaats. Ontneemt men aan eenen hond , door middel van het doorsnijden der ooglidszenuwen der eene zijde, takken van den en het vermogen om de oogleden te sluiten , dan houdt des- niettegenstaande de hulhus niet op van opwaarts te rollen , zoo dikwijls het dier met de oogleden der gezonde zijde knipoogt. Hetzelfde verschijnsel nam ik waar bij een meisje , wxlks oogleden , na eene verbranding , met de aangrenzende huid waren zaamgegroeid. Hier zag men dui- delyk , daar de voorste vlakte des hulhus onbedekt was , hoe bij het knipoogen , waar anders de oogleden dalen , de oogappels opwaarts rolden. Yerscheidene dergelijke gevallen zijn in het aanhangsel medegedeeld. De vorm der oogleden en de zetel der traanklieren ver- klaren het doel dezer snelle onbewuste beweging des oog- appels. De randen der oogleden zijn vlak en raken el- kander, wanneer zij op elkander stooten , slechts aan de uiterste lioeken , zoodat bij bet sluiten eene goot tusschen ben en de cornea blijft. Hadden nu de oogappels geene beweging , dan zouden de ooglidsranden zoodanig de op- pervlakte van bet boornvlies Iretïco , dat een gedeelte des- zelven , en wel bel in de as des oogs gelegene, onaangeraakt bleef ; de vergotene tranen zouden in bet middelpunt der cornea zicb opboopen , en bet knipoogen de oogen troe- bel in plaats van helderder maken. Om dit ongemak te ^Termijden , en den spiegel der cornea af te wisscben en op te .helderen , draait zieh op hetzelfde oogenblik, dat de oogleden zich sluiten , de oogappel opwaarts en de cornea verheft zich schielijk onder bet bovenste ooglid. Eene andere werking dezer beweging des oogappels is de ontlasting der traangangen : want door het gelijktijdig opstijgen der cornea en dalen van het bovenste ooglid , wordt bet vlies, op hetwelk zich deze gangen openen uit- gespannen , en het gevolg daarvan is , even als bij de rekking der borsttepels , ligtere ontlasting der afgezonderde voch- tigheid. Daarenboven wordt het door deze dubbele beweging het oog ligter en schielijker mogelijk , uiterlijke kwetsin- gen te ontgaan. Zelfs dieren met onvolkomene oogle- den , b. V. de visschen , woorden door deze schielijke rol- lende beweging des oogappels in staat gesteld , schadelijk- heden te ontgaan en de zich ophoopende vuiligheden af te wisschen. Ik maak hier bij deze gelegenheid gewag van nog eene inrigting tot zelfbehoud des oogs , die tot hiertoe is voor- bij gezien. Terwijl namelijk het bovenste ooglid daalt, beweegt zich het onderste naar den neus toe, waardoor schadelijke vreemde ligchamen naar den binnensten oog-^ hoek gedreven worden. Wil men zich hiervan overtui- i62 gen , dan merke men de oogleden met zwarte streken , en men zal bij het openen en sluiten derzeive bemerken ^ dat de streek des bovenste in loodregte ngting stijgt en valt 5 die des onderste daarentegen horizontaal , gelijk een weversspoel, heen en weer glijdt^ Om sommige handelingen der oogsspieren te begrijpen , moet men niet vergeten, dat het in den binnensten hoek gelegene carunkel en het halvemaanvormige vlies bestemd zijn , om het oog van vreemde stoffen te zuiveren , en het- zelfde doel hebben als de eigendommelijke en volkomene apparaat bij de viervoetige dieren» Deze zgn met eene klier voorzien , die in bet naast aan den neus gelegene deel der oogholten haren zetel heeft , eene slijmerige , kleve- rige vloeistof afzondert en van de traanklier onderscheiden is. Zij wordt door de w^erking van eigene spieren za- mengedrukt en giet haar afscheidsel op de oppervlakte des derden ooglids uit. Dit bestaat uit een dun kraak- been , welks achterste deel aan een veerkrachtig ligchaam bevestigd is, dat in eene uitholling of drukking der of aan de neuszijde zijne zitplaats beeft, Zoodra het oog aan- gedaan wordt , oefent de hulbus eenen druk op dit veer- krachtig ligchaam uit , en dringt hetzelve uit zijne groeve te voorschijn , waardoor nu het kraakbeenige ooglid , het zoogenaamde blikvlies , voorgeschoven wmrdt. Door mid- del van deze bew^erktuiging kan het derde ooglid schielijk over de hoornvliesvlakte heenstrijken en door middel der aan hetzelve toegedeelde kleverige vloeistof elke vreemd- aardige stof met zich wegvoeren en het oog zuiveren. Het oog der vogels, welks bouw zich door eene bui- tengewone fijnheid kenmerkt , is nog zorgvuldiger en , in- dien men zich zoo mag uitdrukken , regt kunstig beschermd. Het derde ooglid is volkomener, vliezig en breed, en wordt orer de oppervlakte des oogs door twee aan het achterste gedeelte des oogappels bevestigde spieren en door eene lange ronde pees getrokken , die bijna om een drie- vierde gedeelte des oogappels toeslaat. De traanklier is klein , en in eene ondiepe laagte gelegen ; de carunkei daarentegen is groot en bevindt zich in eene diepe breede holte, aan den binnenkant der orhita. Daar nu het der- de ooglid door middel eens apparaats in beweging gebragt wordt, die niet te gelgker tijd op de slijmklieren eene drukking kan uitoefenen, gelijk bij de viervoetige dieren, zoo zijn de scheeve oogspieren inzonderheid bestemd, om den hiilbus tegen de klieren te drukken , en op deze wij- i ze eene aanmerkelijke ontlasting der vochtigheid over het ' derde ooglid te bew^erken. Dit is waarschijnlijk de grond van de kleinheid der traanklier , die aan den tegenoverge- ! stelden wand der oogholte hare zitplaats heeft. Wg zien dus dat door de beweging der oogleden en des \ oogappels twee doeleinden worden bereikt , eerstelijk de be- ! vochtiging des oogs met de heldere vloeistof uit de traan- klier , en ten anderen de uit den wegruiming van inge- drongene vreemdaardige stof. Buitendien biedt het onderwerp , waarvan hier de rede is , nog eene andere niet minder merkwaardige zijde aan : namelijk de verschillende gesteldheid des oogs gedurende het waken en slapen. Naderen wij eenen mensch , die eenen onrustigen slaap heeft en wdens oogleden iets van elkander staan , dan zien wij niet den oogappel , gelijk in den wakenden toestand , maar de cornea is onder het bo- venste ooglid in de hoogte gekeerd. Bij de aannadering eener onmagt verliezen de oogen hunne bepaalde rigting , dwalen en laten dra , terwijl zij opwaarts rollen , het wit- te zien. Ziet den blinden bedelaar : deze witte oogappels 184 zijn niet misschien in den ijver zijns gebeds of zijner be- de naar boven gekeerd: zoo staan zij bij hem altijd, zy zyn geheel verblind en van de rigting hunner bewegingen heeft de ongelukkige zijne opmerkzaamheid afgewend. Zoo is het ook gesteld bij de aannadering des doods ; want bij opene oogleden zyn de oogappels ten deele verborgen en naar boven gekeerd. Deze bewegingen des oogs , wel- ke tot bescherming van liet werktuig dienen , geschieden onbewust, en hebben met het zien niets gemeen, terwijl de bewegingen van den hulhus , om den blik op voorwer- pen te rigten, zuiver willekeurig zijn, en met de zintuige- lijke functie, van dit werktuig in verband staan. Zoo vordert dus de menigvuldigheid der bewegingen, welke het oog en zijne leden toekomen , eene zoodanige zamenstelling van spieren , als wij dezelve in de orbita aan- treden, en het zal wel eenen ieder van zelf duidelijk zijn , dat wanneer men deze verschillende verrigtingen en toe- standen des oogs niet in aanmerking neemt , de poging cener juiste klassihcatie van deszelfs spieren en zenuwen vergeefsch zoude zijn. Over de handelingen der oogspieren en der%elver natuurlijke verdeeling. Spieren des ooglids. Zelfs opzigtelijk de functiën de- zer spieren , ofschoon zij het meest bloot liggen en als be- kend verondersteld worden , is nog veel op te merken, De oogappel bevindt zich tusschen den levaior palpehrae en orbicularis f waarvan de een hem te voorschijn te drin- gen en de ander hem terug te houden en zamen te druk- ken tracht. In het 10de geval van het aanhangsel ziet men het gevolg van verlamming des orbicularis , in het vooruitstaan van den voorw^aarts gedrongenen hulhus en de verslapping van het ooglid zelf* 165 Uit andere in het aanhangsel beschrevene gevallen ziet men , dat door eene en dezelfde spier het bovenste ooglid in de hoogte gebeurd en het onderste neergedrukt wordt, Eenige onlleedkundigen hebben wel is waar naar eenen eigenen depressor des ondersten ooglids omgezien , doch eene zoodanige spier bestaat niet en is in ’t geheel niet noodzakelijk, De m, elevator palpehrae superioris opent wijd de oogleden , en drukt te gelijker tijd het onderste lid neder , terwijl hij het bovenste opheft. Legt men , bij gesloten oog , den vinger op het benedenste lid , zoodat men den hulbus er doorheen voelen kan , en opent daarop het oog , dan overtuigt men zich , dat de oogappel gedurende deze handeling naar buiten gedrongen wordt. Het onderste ooglid is echter zoo gebouwd, dat het alsdan van het gewelf des oogappels afglijdt , en op de- ze wijze wordt het neergedrukt, terwijl hel bovenste lid in de hoogte stijgt, gelijk men zich uit het 21sle geval des aanhangsels overtuigen kan. Het is van belang , op te merken , hoe de oogappel in den toestand zijner rust zich teruggetrokken houdt , en aanstonds te voorschijn dringt , zoodra hij tot zien gebruikt zal worden. In de aandoening van schrik , wanneer de oogen wijd open slaan , is de gezigtskring door het vooruit drijven der oog- appels verwijd , welk verschijnsel zoowel b j de wilde als vrees- achtige dieren , inzonderheid bij de laatsten , in het oog valt, De aan den oogappel bevestigde spieren verdeden zich in tw^ee klassen , de recH en obliqui. Regte spieren zijn er vier, die uit den bodem der oogholte te voorschijn ko- men, eenen regten loop naar voren en naaf buiten nemen ^ den oogappel omvatten en op vier plaatsen zich bevesti- gen, De schuinschen zijn twee in getal, loopen naar ach- teren en naar buiten , en omvatten den oogappel , terwijl 11 166 de eene schuins orer , de andere onder denzelven lieen« gaat • Dat aan de regte spieren de verrigting toebehoort , om de as des oogs te veränderen en dezelve naar ieder punt van den gezigtskrlng te draaijen , wordt door verscheidene omstandigheden bewezen. Reeds de oorsprong , loop g en de invoeging zijn bijzonder hiervoor geschikt , en zij zijn tot dit doel allezins toereikend , zonder den bijstand van andere spieren te behoeven. Ook zijn de willekeurige be- wegingen der oogen overal g van den mensch af tot aan den inktvisch toe , dezelfden , gelijk deze spieren in ha- ren oorsprong , loop en bevestiging overeenstemmen , terwijl de andere spieren wegens de verandering des in den omtrek des oogs gelegenen apparaats insgelijks ver- schillend zijn. De schuinsche oogspieren vormen in ieder opzigt een in het oog vallend contrast met de regten , zoo wel wat haar getal , als wat de lengte en den loop aanbelangt. Desniettegenstaande hield men ze voor de antagonisten der laatsten , en schreef haar de verrigting toe 3 van het oog zwevend te houden. Doch daartegen laat zich meni- ge tegenwerping maken. 1. ) Bij dieren 5 waar het oog als ware het in eenen kraakbeenbeker ingevoegd is en niet terug kan getrokken wmrden , zijn desniettegenstaande de schuinsche oogspieren aanwezig, 2. ) Waar aan de regte spieren nog eene eigene sterke spier , de retracior ocuU , tot het terugtrekken des oog- appels is toegevoegd , is desniettegenstaande de sterkte der obliqui tot het voorwaarts bewegen van den hulbus niet vermeerderd, 3. ) Het menschelijke oog kan niet door de vereenigde m werkzaamheid der rectï terug^getrokkeii worden , gelijk bij TieiToetige dieren het geval is ; want de impulsus , dien wij den regte spieren geven , wordt ook aan den ooglid- opheffer medegedeeld , welks werkzaamheid , gelijk wij te voren hebben aangetoond , bestaat in het oog vooruit te dringen , weshalve die spieren geene retractoren en bij gevolg ook de ohliqui niet hare antagonisten kun- nen zijn , om het oog voorwaarts te trekken. De oogappel zweeft tusschen de spieren binnen de oog- holte en den orhicularis 'palpebrarum naar voren ; dit ' ziet men duidelijk aan de gevolgen der verlamming van den orhiüularis y waar de oogappel buitengewoon vooruit- staat Buitendien laten zich nog eenige belangrijke tegenwer- pingen maken. Wij hebben gezien , dat zekere zeer snel- le bewegingen door den oogappel voltrokken worden: nu laat het zich echter gemakkelijk aantoonen , dat een deel in korteren tijd door eene spier kan bew ogen worden , die schuins op de as der beweging stoot, dan door eene, die met dezelve op dezelfde lijn ligt. Waren nu de ohliqui \iQ\z\] antagonisten hetzij hulpspieren der rec/e , dan ziet men de reden niet in , waarom zij schuinsch zijn : het moest juist het tegendeel zijn : want daar derzelver invoegspun- ten eene snellere beweging voortbrengen , dan die der recti , zoo zijn zij ongepast. Het verhoeden der ongelijkheid in den tijd der beweging en rust van beide klassen der oogspie- ren is ook de grond , waarom de eene rectus tegenover den anderen geplaatst is , en eene schuinsche spier insge- lijks der andere schuinsche tot antagonist dienen moet. 11^ {^) Verg» het lode geval in het aanhangsel. 168 In dezelfde mate , dat eene spier door haren schuin- schen loop in snelheid "wint , verliest zij in kracht. Bij gevolg staan de obliqui ^vegens hare schuinschheid en daar zij bovendien slechts twee in getal tegen vier reo- ti zijn, in eene wanverhouding der kracht, en dit be- wijst, dat beide klassen van spieren niet wederkeerig an- tagonisten kunnen zijn. Boor de ontleedkundige onderzoeking en door proeven kan men bewyzen , dat de ohliqut onder elkander anta- gonisten zijn en dat zij het oog naar tegenovergestelde zijden heenrollen : de bovenste geeft aan den oogappel de rigting naar onderen en buiten , de onderste naar Do- ven en binnen. Tan de regte oogspieren is bekend , dat immer twee daarvan aan den oogappel de rigting in de diagonaal tussclien zich geven, en er bestaat geene reden , waarom eene hulpspier aanw ezig zijn moet , om den oog- anpel meer naar boven en binnen , dan naar boven en buiten , meer naar onderen en buiten , dan naar onderen en binnen te schuiven. Het is derhalve blijkbaar, dat de schuinsche spieren niet tot bystand van de regten gege- ven zijn , om het oog op voorwierpen te ligten , want an- ders zouden zij w'el vier in getal zgii , maar dat zij een ander eigendommelijk doel hebben , tot welks navorsching ik den proefondervindelijke!! weg insloeg. Proeven iot nmpoi'tng der handeling dezer spieren. 1.) Ik sneed bij een konijn den recAus superior of atlollens door , en stond verbaasd , dat ik het oog in het begin zag stilstaan. Doch toen ik het dier , terw^ijl het zijn voeder tot zich nam, gadesloeg, zag ik, dat de oog- appel naar beneden gedrukt Avas , en dat het dier de be- kwaamheid verloren had , om denzelven opwaarts te be- wegen. 169 Dit verschijnsel laat zich mijns inziens , op de vol- gende •wijze verklaren: gedurende de proef w'erd het oog door de werkzaamheid aller spieren , inzonderheid van den sterken retractor , die den viervoetigen dieren eigendom- melijk is j krampachtig gevestigd. Zoodra de kramp op- hield en het oog weer voor den invloed der willekeurige spieren , der recH , ontvankelijk was , moest , daar de willekeurige kracht , om het oog opleheffen , ten gevolge van het doorsnijden der bovenste spier verloren was , de bul- hus naar beneden gedrukt blyven. 2. ) Toen ik bij hetzelfde dier de oogleden opende en het oog prikkelde , zag ik den bulbus naar boven rol- len, zoodat dus na verlies der willekeurige bew^eging ten gevolge van het doorsnijden van den t'ecliis , de onwille- keurifye beweginp: , die onder den invloed van den obliquus staat , achterbleef. 3. ) Om mij te overtuigen , of door de zamen trekkin- gen der schuinsche spieren de oogappel zijwaarts naar den neus bewogen wordt , legde ik een’ dunnen draad om de pees van den bovensten obliquus bij een konijn , en be- vestigde daaraan eene glasparel , welker gewigt de pees een w^einig uittrok. Bij de aanraking van het oog met de veder , zag ik het kogeltje in de lioogte stijgen , en bij herhaling van de proef wierd de draad met eenig geweld aan mijne vingeren onttrokken. Bij mijne op lijken in bet Averk gestelde proeven, waarbij ik den oogappel met kAvik vulde , om hem zij- nen Tolkomenen kegelvorm te geven , zag ik , dat steeds de AA’^erking der bovenste scbuinscbe spier daarin bestond , dat zij den oogappel beneden- en buitenwaarts bewoog, waarvan bet tegendeel bij den ondersten obtiquus plaats had, In de boven bijgebragte proeven was de handeling / 1^0 ran den ohliquüs superior blijlibaar, en toch stond de oogappel niet naar beneden en buiten , zoodat in dit ge- val beide schuinsche spieren gelijk moeten gewerkt heb* ben , wier vereenigde werkzaamheid den appel naar den neus trekt. Bij den hevigen krampachtigen toestand des oogs , in •welken het door pijnlijke prikkeling verplaatst werd , zijn alle spieren in werking , zoowel die des oogappels als die der oogleden. Echter zijn viervoetige dieren wegens hunnen versterkten splerapparaat tot ophelderende proeven voor de beweging des oogs niet zoo geschikt. Doch de aap is in het bezit van dezelfde spieren als de mensch, 4. ) Ik sneed dus de pees der bovenste schuinsche spier aan het regier oog van eenen aap door. Deze proef scheen hem zeer weinig aantedoen , want hij rolde zijne oogen met denzelfden nieuwsgierigen blik rond , als te voren. 5. ) Ik sneed bij eenen aap den ondersten ohliquus 4oor, Ook hierdoor wierden de willekeurige bewegingen des oogs niet benadeeld. 