Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
620 ALGEMEENE GESCHIEDENIS gg Unie, steeds aandrongen, als het beste middel om den ellendigen strijd op het stuk der quoten le voorkomen !. In dezen staat van zaken laat het zich ligt beseffen, dat de strijdige belangen van Holland en Zeeland op het stuk van de Engelsche lakens een reden tot ongenoegen te meer moesten zijn. Hoe, zullen de Zeeuwen gezegd hebben, zal men ons dwingen, ten behocve van Holland, ook nog deze bale op te offeren? zullen wij ook hier den alles vermogenden Advokaat van den Lande tegen ons gesteld vinden ? » Zoo Holland," schrijft de Engelsche Staatsman winwoop, neven als de milt, volgens het Lalijnsche spreekwoord, het levenssap en het bloed van den ganschen handel tot zich trekt, hoe zal Zeeland dan haar contingent betalen, waarover juist thans zoo heftig, als ware het voor haardsteden en altaren, gestreden wordt." Wat de Engelsche Slaats- secretaris er bijvoegt, is wel geschikt om ons het gevaarlijke van deze partijschap van Zeeland te doen inzien. » Al stond alles gelijk,” schrijft hij met het oog op eene onderhandsche poging, door de stad Dordrecht gedaan, om de Engelsche lakenkoopers uit Middelburg binnen hare muren te lokken, »zoo onze kooplieden even veel voor- deel te Middelburg vinden kunnen, als in eenige andere stad, ziet Zijne Majesteit liever, dat zij daar blijven, deels wegens de nabuurschap tusschen Engeland en Zeeland, deels omdat deze Provincie ons Land en onzen landgenooten altijd het meest genegen is ge- weest 2.” Men ziet, dat het niet veel scheelde, of Engeland heulde met Zeeland | tegen de Provincie Holland en haren groolen staatsman, Daar het verzoek van Middelburg nog altijd onbeantwoord gebleven was, herhaalde deze stad den 14*^ September hare aanvrage om schorsing van het plakaat, ten einde de Engelschen in Middelburg mogten blijven wonen en hunne nering drijven. Daags daaraan gaven de Hollandsche Gedeputeerden verslag van het gevoelen hunner lastgerers en van dat der Hollandsche lakenkoopers en lakenverwers, door hen gehoord. Dezen vonden bezwaar in de inwilliging van het verzoek van Middelburg, en stelden voor, afgevaar- digden van de in Middelburg gevesligde Engelsche en van de Nederlandsche kooplieden naar ’s Hage te roepen, ten einde te beproeven tot een vergelijk te komen. Dit voorstel werd aangenomen, en de bijeenkomst op den 4" October bepaald 3, Intusschen trachtte de Engelsche Gezant, die blijkbaar telkens door oLpENBARNEVELTS redenen overtuigd werd, mn — — A — 1 Resol. Stat. Gen. 2 CARLETON, l, p. 114. 3 Resol. Stat.-Gen. 19, 20 Julij; 14, 15 Sept. 1616. canLzrox, I, p. 126. DES VADERLANDS, 621 A | zijne Regering tot verzoening te stemmen. Hij schreef, waarin die zoo hoogopgenomen ramenzwering der Hollandsche kooplieden bestond, In Amsterdam, het is waar, deed men krachtige pogingen om door voorschotten, verstrekt aan hen, die weefgetouwen oprigtten, den invoer van Engelsche onbereide lakens te kunnen missen; maar desniet- tegenstaande geloofde hij niet, dat het doel was, hetzij van den Staat, hetzij van de kooplieden, de Engelsche lakens volstrekt uit te sluiten. Slechts schenen zij Engeland tot eenige matiging te willen bewegen, vermits het Engelsche plakaat onloochenbaar den ondergang van een groot aantal lakenbereiders en lakenverwers medebragt. Voorts waarschuwde hij in zijn schrijven voor het gevaar van een volstrekte opheffing van al- len handel tusschen Engeland en de Vereenigde Nederlanden. Kwam de Engelsche Regering tot zulk eenen maatregel, dan was het niet te berekenen, wáártoe een volk als de Hollanders komen kon: den handel zouden zij nimmer opgeven, en andere we- gen zouden zij zich wel weten te openen, wanneer de gemeenschap met Engeland hun gesloten was !. In Engeland slelde men zich weinig goeds van de bijeenkomst van den 4** October voor, en dit vooral wegens de stellige begeerte des Konings, om, zoo al niet eensklaps, dan toch langzamerhand, den uitvoer van geene andere dan van bereide en geverwde lakenen toe te staan. Om de Hollanders te doen boeten ,. zoo zij van hunne zijde niet toegaven, slelde men zich voor, de Engelsche kooplieden uit Middelburg te laten vertrekken, en de stapelplaats der Engelsche lakens naar Hamburg of Antwerpen te verplaatsen 2% Men dacht een nieuwen weg om deze fabriekswaar te 1 canterox, I, p. 110—123. 2 Antwerpen was vóór de onlusten de zetel ook van dezen tak van nijverheid en handel. Wel is waar, was thans de Schelde niet vrij; maar men vleide de Engelsche kooplieden met de voltooijing van een kanaal van Ostende naar Brugge, eenige jaren geleden door den Markies spora begonnen (canteton, I, p. 150). — Men kan zich van de hardnekkigheid van Koning sacosus eenigzins reden geven, wanneer men weet, dat een man als saco hem ontraden had, den lakenhandel vrij te 1616. 1616. Verschil met Engeland over de tarra der la- kens. 622 ALGEMEENE GESCHIEDENIS slijten te Nizza of te Villafranca te vinden; » maar," schrijft wiwwoop, »ik vrees, dat dit slechts eene hersenschim is, die als een droom zal verdwijnen. Gij ziet dus in welk eene verlegenheid wij zijn. Misschien zouden wij wijzer gedaan hebben door dat | besluit betreffende het verwen en bereiden onzer lakenen niet te nemen." Eene spoe- dige overzending van Nederlandsche Gecommitteerden naar Londen om de geschillen bi te leggen beschouwde wrwwoop als het eenige middel om de geheele opheffing van den handel te voorkomen !, Evenwel na een onderhoud met OLDENBARNEVELT gaf car- LETON de geruststellende getuigenis van de gezindheid der Staatslieden in Nederland tot schikking, in weerwil van den tegenstand der kooplieden. Wel mogt van tegenstand der Hollandsche kooplieden gesproken worden, want verre. van iets toe te geven, ver- meerderden hunne klagten. Uit Amsterdam kwam een rekest aan de Staten, waarin geklaagd werd »over de ondragelijke lasten, waarmede de handel der Nederlandsche natie in Engeland tegen alle gewone vrijheden, ja zelfs tegen vroegere en latere trak- taten, bezwaard werd." Niettemin leidden de ingeleverde stukken en redeneringen der te ’s Hage zamengekomen partijen de Staten ten minste tot de voorloopige opheffing van den hinderpaal, die den handel der Engelsche kooplieden oogenblikkelijk in den weg stonden, Voor het overige werd het plakaat in stand gehouden. Canmrzrow schreef in een verzoenenden geest naar zijn Hof, en caron werd genoegzaam ingelicht »om Line Majesteit en de Heeren van zijnen Raad tegen alle kwaadwillige voorstellingen van de zaak te wapenen 2,” Nog bestond er een ander punt van verschil tusschen de Engelsche en de Nederlandsche lakenkoopers. Het betrof de zoogenaamde Tarra, dat is, de gevorderde lengte en breedte der lakenen. In Engeland was het rekken en ramen der lakens op grond van oude costumen verboden, en alzoo kon het Engelsch fabrijkaat bij den uitvoer niet met het Nederlandsche wedijveren. 1 caBLETOX, I, p. 127, 128, 148—160. Resol. Stat.-Gen. 22 Oct. 1616. 2 Resol. Stat.-Gen. 5, 6, 10, 11, 12, 13, 14 Oct. 1616. canrerox, I, p. 130, 131. DES VADERLANDS. 623 eg H 8 ken van de Engelsche kooplieden en de Gecommitteerden der stad Middelburg,” bij ^ 1616. wijze van dispensatie op het plakaat van 1614, toegelaten, dat allerlei lakens, in Enge- land bereid en geverwd, te Middelburg mogten ingevoerd worden om daar aan vreem- den (niet ingezetenen dezer landen) verkocht en vandaar naar alle andere landen te worden uitgevoerd 1, In het eind van de maand October verscheen hier uit Engeland de Heer misseLpen met den last om de bijlegging der geschillen te bespoedigen. Toen echter waren de partijen reeds vertrokken, de Engelschen met een geschenk van 100 daalders »tot hunnen wijn,’ en van OLDENBARNEVELT, wien de taak was opgedragen om den nieuwen onderhandelaar te woord te staan, kreeg hij alle mogelijke verzeke- ringen van de geneigdheid der Staten om zich in al hetgeen er nog te regelen over- bleef, zoo veel mogelijk naar de inzigten zijner Majesteit te voegen. Niettemin bleef sACOBUS nog op het zenden van eenige afgevaardigden naar Engeland aandringen om de herhaling van zulke onaangenaamheden te voorkomen; doch de Staten waren niet bijzonder genegen om daarloe over te gaan. Wel wenschten zij den nog voortdurenden strijd over de uitlegging der plakaten door gemeenschappelijk beraad der belangheb- benden bij te leggen 3, Zoo had orpersanreveLT door toegefelijkheid het ongenoegen der Middelburgers be- vredigd, en den Koning van Engeland allen redelijken grond tot vijandelijkheid benomen. Ware deze moeijelijkheid niet opgeheven, de partij der roekeloozen, die niet schroomden alles op het spel te zetten en het uitbreken van den oorlog onvermijdelijk te maken, waren er door gestijfd geworden, en de omstandigheden, waarin Frankrijk verkeerde, de maatregelen, waartoe dit Rijk onze Staatslieden noopte, gaven aan deze partij toch reeds aanleiding genoeg om zich te doen gelden. Na den vrede van Loudun waren de Raadslieden der Kroon, hoe weinig gevallig staat der zaken ook aan de Prinsen, in hunne betrekkingen gehandhaafd. Tegen den Maarschalk p'AwcnE — had cox»£ zich openlijk uitgelaten; maar menige stem van zijne aanhangers had zich ook verheven tegen mannen, als VILLEROY, JEANNIN, PUYSIEUX en SILLERY, en zich niet ontzien hen van verraad te beschuldigen, en ten minste den laatste te verwijten, dat hij zich door Spaansch geld had laten omkoopen 3. Hun val zou het blijk wezen, dat het Hof zich niet meer aan de staatkunde van mewpaik IV gelegen liet liggen; dat men zich door zulke vaderlandslievende mannen eer belemmerd dan gediend beschouwde. 1 Resol. Stat.-Gen. 17, 22, 24, 25, 28 Octob. 1616. 2 Resol. Stat.-Gen. 27, 31 Oct.; 1 Nov.; 9, 23 Dec. 1616; 18, 20 Febr.; 28 April 1617. CARLETON, 1, p. 137, 138, 153, 155, 164. 3 Zie een heftig pamflet, in het Nederl. vertaald met den titel: On/moetinghe van Hendrick d. Groote aan den Coningh belanghende de reyse van Spangien (Bibl. v. Pamft., N°, 1127). 624 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ———————————————————————————ÁÓO C 1616. Inderdaad was dit het geval: het ministerie viel; maar tegelijk ontviel aan de Koningin en haren gunsteling den Maarschalk de steun, .dien de achtbaarheid, de braafheid en de bekwaamheid dier mannen hun verleend had. Thans stond eigenbelang en geweld tegenover roekelooze heerschzucht. Wilde de hofpartij zich niet door de Prinsen en Grooten de wet laten stellen en wijken voor hun geweld, zoo moest er een stoute stap gedaan worden. Men handelde, zoo als van eene partij te wachten was, die geene CoxpÉ gevan- edele drijfveéren voor hare daden had aan te voeren, en de Prins van conpé werd rer- gen genomen. ae s : : " _ raderljk gevangen genomen. Dit was het sein tot een nieuwe openlijke vredebreuk tusschen de Grooten en het Hof, en weldra zouden de Nederlandsche Staatslieden weder partij te kiezen hebben. Ditmaal echter was die keuze voor de Staten hagchelijker dap ooit. Met hen bevond zich de Fransche Gezant in nagenoeg gelijke verlegenheid. Niet alleen had hij met de gevallen ministers zijne beschermers verloren; maar ook de zaak, die hij diende, scheen verloren. Hij werd met afzetting bedreigd, en was meer dan eens op het nemen van zijn ontslag bedacht !, Te midden van zijne verlegenheid ont- ving hij het berigt van connés inhechtenisneming. Nu was hij een tegenstander kwijt; maar welke gevolgen zou die gewaagde stap hebben, en was het Koningschap than: nog de diensten van een eerlijk staatsman waard? Niettemin er was nog eene Regering, hoe laag gezonken ook, en de handhaving dier Regering alleen kon haar voor het inhalen van Spaansche hulp behoeden. Op dezen grond waren alle waarlijk vaderlands- lievende mannen verpligt door hunne ondersteuning de Regering te dwingen, Frankrijk bij zijne zelfstandigheid te bewaren. De gronden, die hier den waren Franschman besturen moesten, golden tevens voor die Staatslieden buiten Frankrijk, welke bij de zelfstandigheid van dit Rijk belang hadden en het noch afhankelijk van Spanje, noch aan baatzuchtige of doldriftige personen en partijen overgeleverd zien wilden. Zoo bleef dan ook OLDENBARNEVELT zijne oude staatkunde ten aanzien van Frankrijk getrouw. Zoodra de tijding der gevangenneming van den Prins van goxpk te ’s Gravenhage ont: vangen was, werd aan LANGERAK geschreven, dat men met groot leedwezen dit nieuwe voorval vernomen had en vurig hoopte, dat door Gods genadige beschikking de zaak eene vreedzame uitkomst mogt hebben: de Gezant moest alle goede diensten doen, opdat de zaken bijgelegd mogten worden ten beste van zijne Majesteit en van het Rijk n zonder eenige extremiteiten.” Dat men den Koning niet onvoorwaardelijk wenschte te ondersteunen, bleek niet alleen uit deze laatste uitdrukking, maar ook uit het vroe- ger aan CHÂTILLON geweigerd, maar thans verleende verlof om in Frankrijk te blijven, en uit de vermaning, waarmede men dit verlof deed gepaard gaan, dat ook hij zich beijveren zou om verzoening en vrede te bevorderen. Den 17%" September deelde pu mavaren het in Frankrijk gebeurde ambtshalve aan de Staten-Generaal mede. De } ovva£, p. 246. DES VADERLANDS. 623 ——m————————————————————————m—À————n—— Koning, zeide hij, was, om erger te verhoeden, tot dien slap gedrongen geweest en twijfelde niet, of Hun Hoog Mogenden zouden overeenkomstig hun groot verstand en bijzondere wijsheid in zijne droefheid deelen; zij zouden, hoopte hij, hem gaarne bij- saan tot genezing der rampen, waarmede het belang dezer Republiek zoo zeer gemoeid was, aangezien het hier de bevestiging betrof van zijn koninklijk gezag, waarin hunne vrijheid haren hechtsten steun gevonden had en steeds zou vinden. Evenwel vleide hij zich, geene dadelijke hulp te behoeven. Alleenlijk verzocht hij de Staten de desertie der Franschen, die in hunne dienst waren, te verhoeden, en alle ligtingen van krijgs- volk, dat tegen den Koning zou dienen, te keer te gaan, niet alleen op hun gebied, maar ook in die streken van Duitschland, welke door hunne troepen bezet waren. Zoo had hij hoop in zijn Rijk de orde te herstellen, waarvan ook de (sedert meer dan een jaar achter gebleven) betaling der Fransche regimenten afhing. De Staten antwoordden drie dagen daarna, betuigende, dat zij het voorgevallene zeer betreurden en gaarne tot eene gunstige uitkomst zouden medewerken, waartoe zij verpligt waren door de traktaten, van welker nakoming zij zich altijd kwijten zouden, als gold het hun eigenen Staat. Op ’s Konings verzoek zouden zij de wapeningen ook in de Guliksche en Kleefsche Landen verbieden. Werkelijk werd er spoedig een plakaat uitgevaardigd, waarbij aan alle krijgslieden de vrijheid ontzegd werd, om bij vreemde Koningen en Prinsen dienst te nemen, of zich naar andere landen te begeven, en tevens de uitvoer van krijgsbe- hoeften zonder bijzondere vergunning verboden werd. Bovendien had men op een schrijven van den Heer van LANGERAK te antwoorden, waarin hij meldde, dat hij door den Engelschen Gezant te Parijs aangezocht was om zich met hem te vereenigen, ten einde gemeenschappelijk het herstel van den binnen- landschen vrede te bevorderen. CanueTon, hiervan onderrigt, deed stappen bij den Prins en OLDENBARNEVELT om te bewerken, dat zij hunnen Gezant last gaven, zich aan THOMAS EDMONDES aan te sluiten. De.Prins en anderen waren met dit denkbeeld’ inge- homen; maar OLDENBARNEVELT, de vroegere houding van Engeland bij Frankrijks on- lusten gedachtig, en wetende dat Engeland verdacht werd van den toeleg om van Frankrijks binnenlandsche geschillen voordeel te trekken en zich misschien wel van Guyenne meester te maken, zag het gevaarlijke van de zaak genoegzaam in om er zich biet gunstig over te verklaren 1, Bj de plannen, die de Koningin op het oog had gehad, was het haar raadzaam voorgekomen, zich de toegenegenheid van Prins mavnrrs en zijnen jongeren broeder te verzekeren, of hen ten minste door geschenken te binden. Zij had den lalmeester des Konings, den Heer pg puuvineL, met zes fraaije, prachtig bekleede Spaansche paarden herwaarts gezonden, om er uit naam des Konings vier aan Prins ! Resol. Stat. Gen. 2, 11 Aug. ; 14, 17, 20 Sept. 1616. canuxron, 1, p. 106—108, JIL. Deen 2 Srur, 79 1616. 626 ALGEMEENE GESCHIEDENIS i —am— mí 1616. MAURITS en twee aan Prins nenpark aan te bieden, en deze kwam aan juist op den dag vóór het berigt van conpks gevangenneming. Iedereen zag hierin eene poging om der Prinsen welwillendheid te winnen. Tevens was puuvingL overbrenger van een zeer toegenegen brief van den Koning aan de Staten, wiens beantwoording op nieuw vriendelijke betuigingen van hen vergde !. Spoedig zou de welwillendheid van den Prins en de bereidvaardigheid van de Staten dadelijk op de proef gesteld worden. De Fransche Het was, toen pu maunien den 28% September, op last van zijnen Koning, kwam Regering ver- ie . — zockt de toezen- Verzoeken, dat de Staten aan de twee Compagnién Fransche ruiters, die zij in diens ding van de Fran- hadden, vergunnen zouden voor eenen tijd, ten dienste des Konings, naar Frankrijk te Staatsche dienst. trekken, Reeds had de Koning van de Aartshertogen voor deze troepen vrijen doortogt door de Zuidelijke Nederlanden verkregen. De Staten draalden niet lang. Zonder vriendschapsbreuk en schennis der verdragen, zonder de sterkst sprekende verzaking van de parlij, die zij voorgenomen hadden in Frankrijk voor te staan, viel het verzoek niel te weigeren. Ook werd het reeds den 50'*^ toegestaan. De troepen zouden berel tot het uittrekken krijgen, zoodra de brieven van de Aartsherlogen, die hun vrijgeleide verzekerden, ontvangen zouden zijn. Prins wavmrrs was juist op den dag dat pu mavame zijn verzoek deed, uit 's Hage vertrokken om de Geldersche grensplaatsen te gaan inspecteren ?, Doch misschien was de geheele zaak meer schijn dan ernst, en hadden de Staten grond om te vermoeden, dat het niet tot het vertrek der troepen zou komen. Inderdaad, kon de Fransche Regering genoeg op de trouw dezer soldaten rekenen om verzekerd te zijn, dat zij, in Frankrijk aangekomen, niet, ten minste voor een deel, de partij harer vijanden zouden kiezen? Wanneer men deze vraag ontkennend meet beantwoorden, is het vermoeden niet ongegrond, dat het de Fransche Regering slechts te doen was om van de Staten een gunstig antwoord op haar aanzoek te verkrijgen, ten einde zich daarvan als van een blijk hunner trouw te bedienen. Zoo groot was de roem van de dapperheid der Nederlanders en van de onuitputtelijkheid hunner strijdkrachten; zoo degelijk gevestigd was hun naam als voorvechters van het Pro- testanlisme tegen Spanje, dat het voor de Fransche Regering genoeg was op der Staten bereidvaardigheid ter harer hulp te kunnen wijzen, ten einde de partij der Grooten tot omzigligheid te nopen en de Hugenoten tot nadenken te brengen. De schotschriften en staatstukken van die dagen in Frankrijk zijn vol van de klagt, dat dit Rijk ten val neigde, — wel nu, het kan met waarheid gezegd worden, dat zonder de zedelijke ondersteuning van onzen Staat Frankrijk als monarchie toen ware te gronde gegaan. 1 Resol. Stat.-Gen. 18 Sept. 1616. carreron, 1, p. 102, 110. Prins maurits beantwoordde het geschenk met zijn portret op een met diamanten omzet medaillon, ter waarde van 6500 franken, en Prins wexprik met vier koetspaarden. ~ Reso!. Slat. Gen. 28, 30 Sept. 1616. canreron, I, p. 108, 110, 116. X DES VADERLANDS, 627 -—-————————————————————————————————————— "ÀÁÀ—Óem Loo vergold Nederland wat het in den tijd.van mennek den Grooten aan Frankrijk te danken had gehad. Dat in Frankrijk aan de overkomst dier twee Compagnién ruilers zulk eene dringende behoefte niet bestond, blijkt uit de omstandigheid, dat er van haar vertrek niets kwam en het verzoek spoedig werd ingetrokken. Hoe het zij, weldra kwam pu maunrER met een ander verzoek aan, In de heerschende verwarring hadden de Fransche Protestanten eene algemeene vergadering bijeengeroepen te Rochelle, met het doel om eenstemmig te handelen, en te verhoeden, dat de eene hunner Kerken deze, de andere gene partij koos, en tevens met kracht het herstel der grieven te bevorderen, waarover zij zich bij den Koning te beklagen hadden. Onder hunne grieven was niet de minste, dat de Hertog van BOUILLON, door sPrwOLA bedreigd, in de verzekering van zijne stad Sedan, eene plaats voor de verdediging van Frankrijk en de Gereformeerde Kerken zoo gewigtig, niet al- leen door den Koning, die hem wantrouwde, verhinderd was, maar eenigermate als schul- dig aan gekwetste majesteit was aangemerkt. In deze omstandigheden had de houding der Hugenoten een hoogst gevaarlijk aanzien, en daar zij mede optraden tegen den gemeenschappelijken vijand in Braband en voor den schoonbroeder van Prins mavarrts, zoo stond het te vreezen, dat het den Nederlandschen Staatslieden, die tot nog toe het roer in handen hadden, op den duur onmogelijk zijn zou, tegen den stroom op te zeilen en LopewisK XIII met zijne moeder langer te ondersteunen, Reeds was de Kapitein van een Staatsch oorlogschip, met name JAN JANSSEN VAN DER LINDEN, dien van Rochelle tegen den Herlog van &pennon, welke hen bedreigde, behulpzaam ge- weest: hij was de Charente opgevaren, had daar kwalijkgezinde lieden opgeruid en vier Edelen van ’s Hertogs gevolg gevangen genomen. Wat moesten de Fransche Gere- formeerden nu anders denken, dan dat eindelijk de Nederlanders voor hen partij gekozen en besloten hadden, hen gewapenderhand te ondersteunen? Dus kwam het op eene spoedige en krachtige magtsvertooning aan in tegenovergestelden zin. Den Hugenoten moest onmiskenbaar blijken, dat de Koning de magt der Staten nog steeds op zijne hand had. Daarom verlangde hij een zeker aantal Nederlandsche oorlogschepen op de Gironde te zien kruisen, met het kennelijk doel om het gezag des Konings te handhaven. Zij verzoekt om de zending van oorlogschepen naar de Gironde. 3610, 628 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ee) die zich te Bordeaux van wijnen kwamen voorzien, overlast en schade aandeed. Verbod en geregteljke vervolging hadden niet gebaat, Thans was de Koning voornemens, zijnen - oproerigen onderdaan te land en ter zee binnen Blaye te belegeren, en verzocht ten dien einde de Staten vijf oorlogschepen naar de Gironde te zenden. Na dit verzoek medegedeeld te hebben, gaf de Gezant berigt van eene gunstige wijziging in de ge- zindheid der Grooten: de voornaamste Heeren, die zich aanvankelijk na convis ge- vangenneming van het Hof verwijderd hadden, waren derwaarts teruggekeerd, en na dit alles deed hij verslag van de handelwijze van jaN JANSSEN VAN DER LINDEN, met ernslig verzoek, dat de Staten op zulk een gevaarlijk feit orde zouden gelieven te stellen, Men ziet het, de zaak werd voorgesteld, alsof het slechts de bestraffing betrof van eene op zich zelf staande daad van wederspannigheid, zonder regtstreeksche staatkundige betee- kenis, en het handelsbelang der Nederlanders werd zeer behendig in de zaak betrokken; - de stoute daad, eindelijk, van den scheepskapitein werd voorgesteld als met de hoofd- zaak in geen verband staande en alzoo als vreemd aan de beweegredenen, die tot het verzoek om de oorlogschepen geleid hadden, — Twee dagen later werd pu mavarsas voorstel beantwoord met de verklaring, dat de Staten op het gedrag van JAN Janssen orde zouden stellen; dat men niet hoopte, dat de Heer pe zessan het uiterste zou afwachten, maar, deed hij dit, zoo zou men Zijne Majesteit met vijf oorlogschepen bijstaan. — De maatregel, dien de Staten namen met JAN JANSSEN, van wiens bedrijf zij alreede door LANGERAK onderrigt waren, bestond geenszins in eene harde straf, maar in niels anders dan in den last, hem gegeven, om met zijn schip naar Blaye te varen en aldaar de schepen te geleiden en te beschermen tegen de afpersingen van den Heer DE LUSSAN, Zoo werd de voldoening door de Staten wegens het gedrag van eenen hunner zeekapiteinen aan de Fransche Regering gegeven, een middel in hunne hand om voorloopig aan haar verlangen te voldoen in die mate, als zij daarvoor had durven | uitkomen, in afwachting dal het tot de zending der oorlogschepen niet zou behoeven te komen. Voorwaar de fijnheid der inkleeding van het verzoek werd door de behen- digheid van de beantwoording geëvenaard! Werkelijk kwam het niet tot het vertrek der scheepsmagt. 2 Resol. Stat.-Gen. 24, 26, 28 Octob.; 16, 17, 18 Nov. 1616, caaseron, I, p. 13%, 135, 139, 140, 141, 142. DES VADERLANDS, 629 Ee Fransche Regering zijn doel niet geheel gemist, Immers kon zij thans wijzen op een — 1616. werkelijk door de Staten genomen besluit, om tot handhaving van haar gezag schepen te zenden. Dit zeide reeds zeer veel, en blijkens de uitkomst was het voor het oogen- blik toereikend, Intusschen was de Koning van Engeland zijnen wensch, de ontruiming van Gulik en Kleef, geen stap nader gekomen. Wel waren er nog pogingen aangewend om tot eene schikking tusschen de Vorsten, die op de erfenis aanspraak maakten, te geraken, In de maand Augustus werd er te ’s Hage mededeeling gedaan van een voorslag van den Keurvorst van de Palts om de uitvoering van het traktaat van Xanten te verkrijgen. Doch deze voorslag schijnt niet in ernstige overweging te zijn genomen 1. In September had er te Arnhem tusschen Prins maurits, den Markgraaf van Anspach en zijnen schoon- broeder, den Graaf van soums, eene bijeenkomst plaats, waarin voornamelijk over de verdeeling der Guliksche erflanden gehandeld werd. Volgens het voorstel van den Markgraaf zou Saksen het hertogdom Berg, Neuburg Gulik, en Brandenburg Kleef en Ravensburg verkrijgen. Bij deze schikking scheen Neuburg de minst mild bedeelde. Ook van den kant des Keizers kreeg de Vorst van Palts-Neuburg weinig hoop op eene voordeelige schikking. Herhaaldelijk verzocht hij óf om zich met de bewuste Landen beleend, óf ze ten zijnen behoeve in beslag genomen te zien; doch het eerste weigerde de Keizer, omdat hij den Keurvorst van Saksen reeds vroeger met die Landen beleend had, en het tweede, omdat men er weder op bedacht was ze door den Aartsheriog zororo in beslag te laten nemen, Zulke plannen des Keizers, die de Markgraaf van Brandenburg niet verzuimde naar 's Hage over te brieven, werden met de voortgezette versterking der Spaansche krijgsmagt, zoo in Duitschland als bezuiden de Alpen, in verband gebragt, en hielden hier te lande de gemoederen in spanning ?. Hoezeer dus nieuwe pogingen van sacosus zijde om de Staten tot ontruiming te bewegen Nieuwe poging weinig kans hadden om te slagen, en de Engelsche Gezant geene medewerking te hopen 5 "iutruimiss had van pu maunmR, die, omstreeks het einde van November, erkende aangaande de Xu d — Guliksche zaken geenerlei voorschriften van zijne Regering te hebben ?, moest CARLETON ken. niettemin op last van zijnen Meester aan de Staten een voorstel doen, bepaalder en dringender dan ooit. Den 3%° December vervoegde zich de Engelsche Gezant in de Vergadering der Staten om de volgende mededeeling te doen. De Koning, zijn Meester, had begrepen, dat de uitvoering van het Verdrag van Xanten het eenige middel was om aan de dreigende houding der partijen in de Guliksche Landen een einde te maken. . 1 Resol. Stat.-Gen. 11, 24 Aug. 1616. 2 CARLETON, I, p. 119, 129, 135. Resol. Stat.-Gen. 24 Sept. 1616. 3 CARLETON, I, p. 146. 1616. 650 ALGEMEENE GESCHIEDENIS en onlangs had de Spaansche Gezant hem, op uitdrukkelijken last van zijnen Koning, zoo als hij beweerde, te kennen gegeven, dat ries III niets liever wenschte, dan de uitvoering van dat traktaat. Bij gevolg had die Ambassadeur den Koning van Engeland ‘verzocht, door zijne tusschenkomst te bewerken, dat de Staten daartoe wilden overgaan. Nu stelde sacogvs aan de Staten den laatsten Februarij (ouden stijl) voor als den dag, op welken de ontruiming zou kunnen plaats hebben. Thans, meende hij, hadden de Staten hun verlangen: immers hadden zij steeds op de uitvoering van het Verdrag van Xanten aangedrongen. Namen zij zijn voorstel niet aan, zoo waren zij aansprakelijk voor de gevolgen en hadden het zich zelven te wijten, dat de Spanjaarden zich aan hunne grenzen nestelden. De Spaansche Gezant toch had verzocht, ingeval de Staten ditmaal naar ’s Konings voorstel geene ooren hadden, zijnen Meester niet meer lastig te vallen, maar hem te verontschuldigen, indien hij de plaatsen in de Guliksche en Kleefsche Gewesten voor goed bezet hield. Versterkten de Staten Gulik, 200 zou bij Wesel ver- sterken, en had hij dit eenmaal gedaan, zoo was hij niet gezind deze vesting immer uit zijne handen te geven. — Ziehier een aanbod, dat de Spanjaarden ligt doen konden, wel wetende, dat de Staten het niet konden aannemen. Immers waren thans de omstan- digheden niet meer dezelfde als vroeger. In het Zuiden was de oorlog ontbrand, en trokken de Staten hunne krijgsmagt terug, zoo kregen de Spanjaarden de handen ruim om hunne tegenstanders bezuiden de Alpen met overmagt te bedwingen. In dit geval zouden de Staten door vroegere beloften verpligt zijn om Savoye en Venetië bij te springen, en zoo ware de oorlog eerst regt ontvlamd. Het schijnbaar vredelievende voorstel van 3aconus gaf aldus juist aanleiding tot openlijke vredebreuk tusschen Spanje en de Nederlanden : het bezethouden van Gulik, daarentegen, hield de weegschaal gelijk en het zwaard in de scheede. Maar de Spaansche Ambassadeur was wijzer dan de Koning van Groot- Britannië. Hij wist wel, dat de Staten niet tot de ontruiming zouden overgaan, en be- oogde dus slechts met dat onaannemelijk aanbod een middel te vinden om een nieuwen schijn van regtmatigheid aan Spanjes gewelddadige tusschenkomst in Duitschland te geven. Daar de Staten canrgTONs voorstel niet van zins waren aan te nemen, zoo verschoven zij de beantwoording tot nader orde en rijp beraad. Men wendde voor, dat men niets doen mogt zonder Frankrijk, hetwelk het traktaat van Xanten mede geteekend had; dat men den Keurvorst van Brandenburg, die thans in Pruisen was, diende te raad- plegen; dat men de Provinciën er in kennen moest, en zoo zou, zeide men, de termijn van den laatsten Februarij stellig te kort wezen. Voor het oogenblik stelde men de zaak in handen van den Raad van State 1. — Maar hoe kon over eene zaak, waarbij men de handelwijze van den Koning van Engeland vrij zou moeten beoordeelen, be- 1 Resol. Stat.-Gen. 3, 8 Decemb. 1616. carreton, I, p. 151, 152, 154, 155, 159—161, 165—107. DES VADERLANDS. 651 | raadslaagd worden in tegenwoordigheid van cARLETON, die lid van den Raad van State 1616. was? Deswegens hield de last der Staten aan dat Staatsligchaam, bij het overhandigen CarLeron bij de beraadslaging van het Engelsche voorstel, de bepaling in, dat men daarover in afwezigheid van het over zijn voorstel uit den Raad van Engelsche medelid beraadslagen zou. Het was echter eene vrij kiesche zaak, den Gezant state goweerd. van dit verlangen kennis te geven. Huxazws, de Secretaris van den Raad van State, vervoegde zich ten zijnent om hem te verzoeken in overweging te nemen, of hij al dan niet tegenwoordig wilde zijn bij die beraadslaging, aangezien hij wel kon nagaan, dat zijne tegenwoordigheid den Raad eenigzins zou belemmeren. GarLETON antwoordde, dat hij zich naar het te dezen aanzien bestaand gebruik zou voegen: bleek uit het voorbeeld zijner voorgangers, dat hij zich bij de beraadslaging over een voorstel van zijnen Souverein verwijderen moest, zoo was hij daartoe bereid: anderszins meende hij verpligt te zijn, als lid van den Raad van State, zijn oordeel over de zaak uit te bren- gen. Horcens zeide hem daarop dadelijk, dat ten tijde van Koningin guisageru hare Staatsdienaren zich uit den Raad van State verwijderden, als er over voorstellen, door hen gedaan, beraadslaagd werd, en dat desgelijks, indien eenig lid eene opening ge- daan had, zijne Provincie betreffende, hij bij de beraadslaging, die er uit voortvloeide, niet tegenwoordig was. Den volgenden morgen, toen HUYGENS op CARLETONS verzoek op nieuw ten zijnen huize gekomen was, verklaarde deze hem, dat hij zich overeen- komstig de bevelen van Zijne Majesteit, betreffende het door hem gedane voorstel, ge- roepen achtte den Raad mondeling in te lichten; dat ook de voorbeelden, door mvxcxws bügebragt, niet van toepassing waren, vermits het hier geene zaak betrof, die Engeland of de Vereenigde Provinciën in het bijzonder aanging, of waarin een van die beiden een strijdig belang had, Ook wist hij, dat nog onlangs de leden uit Zeeland en die uit Fries- land en Groningen bij de beraadslaging over zaken, hunne Provinciën aangaande !, de vergaderingen van den Raad hadden bijgewoond. Ten slotte verzocht hij de Heeren te bedenken, of het billijk en tegenover het Buitenland raadzaam was, dat op hem en zijnen Meester een vermoeden van partijdigheid in deze zaak kleefde, waarvan immers de schijn bestaan zou, zoo hij uit de Vergadering geweerd werd. Wat den Gezant te dringender maakte, was de meening, die bij hem bestond, dat men het er sedert de lossing der pandsteden op toelegde om van lieverlede de Engelsche Staatslieden uit den Raad van State te verwijderen. Niettemin moest hij zich laten welgevallen, dat de wil der — ! De zaak, die Zeeland betrof, was het vraagstuk van het bedrag der quote; die, welke Fries. land en Groningen en Ommelanden aanging, was het vraagstuk omtrent de souvereiniteit van Delfzijl, waar Friesche compagniën in garnizoen lagen. Dit geschil, reeds over de 20 jaren hangende, werd door de Staten dus uitgewezen, dat de souvereiniteit aan de Staten van Groningen en Ommelanden zou toekomen, maar de bezetting en versterking bij voorraad en behoudens het regt der Generaliteit zou staan ter beschikking van Graaf wittex LODEWIJK (Resol. 8, 26 Nov. 1616). 632 ALGEMEENE GESCHIEDENIS c—— Há— —— — C— €——— — —o 1616. Staten geschiedde. Door den Raad van State geraadpleegd, antwoordden zij, dat men CARLETON de vraag zou voorhouden, of hij wel zou durven stemmen tegen den last van Zijne Majesteit. Kon hij dit niet getuigen, dan stond hij ook niet gelijk met de andere Raden, daar dezen bij het aanvaarden van hun lidmaatschap zich bij eede ver- bonden, dat zij zich bij hunne besluiten niet door het bijzonder belang hunner Provinciën zouden laten besturen. Dus begreep GARLETON, dat de Staten niet zouden toegeven, en inziende dat de vraag over zijne tegenwoordigheid of afwezigheid de beraadslaging slechts uitstelde, liet hij den Raad van State weten, dat hij van zijnen eish Advies van den afzag 1, Alzoo gaf dan dit Staatsligchaam in het midden van de laatste maand des — sioe jaars als zijn advies aan de Staten dit antwoord, dat op eene bloote mondelinge mede- Noorse: deeling van den Spaanschen Ambassadeur te Londen niet » met behoorlijke zekerheid, eer en reputatie van Hun Hoog Mogenden" in onderhandeling tot voltrekking van het traktaat van Xanten getreden kon worden, Dus zou men de zaak aan de Provinciën, aan den Koning van Frankrijk en aan de andere bondgenooten, bepaaldelijk aan den Prins van Brandenburg mededeelen, »ten einde in zulk eene gewigtige zaak met omzigtigheid te werk te gaan.” Drie dagen later werd dit advies in de Vergadering in beraadslaging gebragt; doch tot een besluit kon men toen niet komen, Eerst vier dagen later werd de Advokaat van Holland uitgenoodigd om in overeenstemming met de gebleken meeningen een antwoord te ontwerpen. Dit nu hield kortelgk in, dat vóór den laatsten Februari de Provinciën en al de belanghebbenden niet gehoord zouden kunnen zijn, en dezen te hooren was toch volstrekt noodzakelijk, aangezien er na het traktaat van Xanten zulk eene aanmerkelijke verandering in den staat van zaken was voorgevallen. Toen dit antwoord aan cARLETON werd medegedeeld, betoonde hij zich daarmede niet zeer voldaan ; evenwel schreef hij aan zijnen Koning in eenen verschoonen- den geest over de handelwijze der Staten 2. Dns moest de zaak, dan weder voor eenigen tijd slapend gelaten worden. Maar intusschen bleven de ongelukkige bewoners der door Spaansche en Staatsche troepen bezette landen aan den vreeselijksten overlast blootgesteld. De Vorst van Palts-Neuburg had reeds lang ingezien, wat hij begonnen was met Spanje in te halen, en gaarne had hij zich nu met Brandenburg verstaan. Sricke, de Agent van Brandenburg, had in het begin van December te Amsterdam, een geheim onder- houd met een gemagtigde van Neuburg. Hier werd men het eens aangaande eene voorloopige verdeeling, nog vóór de ontruiming der plaatsen tot stand te brengen: bij dit ontwerp vielen de plaatsen, die aan het gebied der Aartshertogen paalden, aan Neu- 1 canLETON, l, p. 156—159, 174, 175. Resol. Stat.-Gen. 13 Dec. 1616, Den 15% Febr. van het volgende jaar kreeg de Raad van State weder last om over het voorstel van za noce te be- raadslagen in absente van canLETON (Resol. Stat.-Gen.). ? Resol. Stat.-Gen. 16, 10, 23, 24, 27 Dec. 1616. carreton, I, p 171. DES VADERLANDS, 653 ————————————————————————áÁ — burg; die, welke aan de Vereenigde Provincién grensden, aan Brandenburg ten deel. Dit plan was Prins wavnrrs en den Staten niet ongevallig. Hunnen Gezant, DIDERIK STIGKE, die thans op reis ‘was naar Pruisen, om den Keurvorst van Brandenburg op zijn verzoek ter zijde te staan tegen zijne door Poolsche Jezuilen opgestookte onder- danen aldaar !, zonden zij het berigt achterna, dat, zoo de Keurvorst dit ontwerp van verdeeling goedkeurde, de Staten daaraan mede hunne stem gaven ?. Niet zonder reden hadden de Staten den twijfel.geopperd, of er wel volkomen ver- trouwen te stellen was op de verklaring van den Spaanschen Gezant te Londen, op welke het laatste voorstel van cARLETON gegrond was. Zij hadden naar Frankrijk ge- schreven om van de zijde van het Fransche Hof een of ander bezwaar uit te lokken tegen het drijven van Koning sacosus, en niet te vergeefs. De Koningin Regentes schreef, dat zij er hoogen prijs op stelde in de Guliksche zaak met den Koning van Engeland genoemd te worden, en gelastte nv maurrer het nemen van een voorbarig besluit te keer te gaan. Bovendien kwam er op een der eerste dagen van January 1617 berigt uit Parijs, dat de Spaansche Ambassadeur aldaar niet alleen niets wist van het- geen Don preGO DE SARMIENTO aan den Koning van Engeland aangaande de ontruiming der plaatsen in de Guliksche en Kleefsche Landen had medegedeeld; maar dat hij uit- drukkelgk tegen deze mededeeling protesteerde. Weldra vernam men ook, dat men ook te Brussel het er voor hield, dat de Graaf nr sanmrenro zonder order gesproken had. Zoo waren de Staten op nieuw gewapend tegen de lastige aanzoeken van Enge- land, Canrerox begreep dit ten volle, en om deze reden had hij gaarne een nieuwe aanmaning teruggehouden, die hij gelast was tot de Staten te rigten. Doch zijne hoop op een tegenbevel uit Londen verijdeld ziende, wendde hij zich den 13%* January tot de Staten, Volgens het gevoelen zijns Konings, zeide hij, was het wantrouwen der Slaten in de aanbieding van Spanje ongegrond. Hunne voorzigtigheid ontaardde in stijf- hoofdigheid, en zij konden thans den blaam niet langer ontgaan van de zaken in die Duitsche Gewesten opzettelijk in dien: verwarden staat te laten, en met de stad Wezel, die voedster der Hervorming, de zaak der Godsdienst te verzaken, ten einde hun gebied met eene achtste provincie te verrijken. Bij deze taal, welke sacorus zich niet ontzag te spreken, werd het er listig op toegelegd om aan de tegenpartij hier te lande wapenen legen OLDENBARNEVELT in handen te geven. ? cameron, I, p. 162, 172. Resol. Stat.-Gen. 28 Dec. 1616. III Deer. 2 STUK. 80 1017. Nieuwe pro- positie van cAR- LETON. 1617. Betrekkingen met Frankrijk. 634 ALGEMEENE GESCHIEDENIS deren tegen Hollands Advokaat op te winden. Dit overwegende, zou men bijna denken, dat het sacosus minder om de ontruiming van Gulik te doen was, dan om een middel te vinden ten einde OLDENBARNEVELT, wiens krachtige ondersteuning van het Fransche Bewind niet met zine geheime bedoelingen strookte, ten val te brengen. Hoe het zij, hij was onvermoeid in zijnen aandrang, en ten einde de Staten zich niet op de kortheid van den tijd vóór den eerst gestelden termijn zouden kunnen beroepen, stelde hij hun thans den laatsten Maart als het tijdstip der ontruiming voor. — In weerwil van ’s Konings ver- zoek om spoedig bescheid haastte men zich niet met het antwoord, Men liet canteron dit verzoek eens en andermaal herhalen en verontschuldigde zich toen wegens de onvolial- ligheid der Vergadering. Zelfs een vertoog, door die van Wezel in geheime verstand. houding met cARLETON ter ondersteuning van het Engelsche voorstel gedaan, mogt niet baten; de brieven der Geünieerde Duitsche Vorsten, die de Staten tot waakzaamheid aanspoorden, wogen ruimschoots daartegen op, en toen CARLETON bijna twee maanden later nogmaals op een besluit in deze zaak aandrong, kreeg hij hetzelfde bescheid !. Ook waren de gebeurtenissen op dit tijdstip in Frankrijk zoo gewigtig, en de Staten daarin van zoo nabij en zoo ernstig betrokken, dat zelfs de Koning van Engeland be- grijpen moest, dat hij met zijne vertoogen daarbij billijk moest achterstaan. Al meer en meer neigden de zaken in Frankrijk tot een burgeroorlog. De Protestan- ten te Rochelle en de Prins van cow»& met den Hertog van moumLoxr en zoo vele andere Grooten wapenden zich tegen het Bewind, en daar de epstandelingen zich uit de Vereenigde Provinciën van krijgsbehoeften wilden voorzien en de Fransche Gezant alhier verpligt was dit te beletten, zoo werden de Staten op nieuw op de proef gesteld, of zij, even als Engeland en zijn Gezant te ’s Hage 3, hunne geloofsgenooten, door hun vrijen toevoer van wapenen te vérschaffen, tegen hunne Overheid zouden stijven. Hier- van onthielden zij zich zorgvuldig, door telkens den uitvoer van wapenen naar Frankrijk op te houden of te verbieden, zoo zij niet blijkbaar voor den Koning bestemd waren’. Maar het grootste bezwaar veroorzaakte steeds de vraag of men de Fransche regimenten op de aanvrage van het Bewind zou laten trekken, en alzoo, terwijl men het verzoek om bijstand, door den Hertog van sovrLLon gedaan, geenszins inwilligde 4, den Koning tegen hen, die de meerderheid in ons land als onze natuurlijke bondgenoeten beschouwde. zou ondersteunen. Gaarne zou men in deze omstandigheden de gansche Fransche hulp- ! Resol. Stat.-Gen. 14, 23 Jan.; 1, 3, 10 Febr.; 12 Maart, 1617. canteton, I, p.177, 180— 182, 183—186, 200, 202, 208. 2 CARLETON, I, p. 178, 182. 3 Resol. Stat.-Gen. 25, 20 Nov.; 16 Dec. 1616. 7, 23, 30 Jan. 1617. 4 Resol. Stat.-Gen. 10, 12 Jan.; 6 Febr.; 14 Maart, 1617. DES VADERLANDS, 635 icr el kes D uer D NES — ——— oOo ————— —— as —— 9 — — —— — nÓÓ M o bende kwijt zijn geweest, te meer, daar er toch geene betaling uit Frankrijk kwam. 1617. Werkelijk werd over de vraag beraadslaagd, of het wel geraden was, van den Koning het blijven der Fransche regimenten in onze dienst te verlangen. Maar Prins wavniTS en de Raad van State kwamen tegen dit denkbeeld op, en aan CHÂTILLON en COURTAUMER (mavuTERIVE was thans in ons land gebleven) werd berigt, dat zij op verbeurte hunner betrekking met hunne kapiteins vóór den laatsten April herwaarts behoorden terug te keeren 1, Zoo veel was er het Fransche Bewind in dit tijdsgewricht aan gelegen, den steun der Nederlansche Regering niet te verliezen, en zoo zeer duchtte men de zaken hier te lande te zien verkeeren, dat er een buitengewone Gezant werd gezonden om den band tusschen de beide Rijken en tegelijk de alhier bovendrijvende partij te versterken. De man, die tot deze taak verkozen werd, was de Heer pr rA novum, en hetzij hij La wovz, bui- uit zich zelven de noodige bekwaamheid bezat, hetzij hij alles te danken had aan de — pog instructie, hem door den nieuwen secretaris van Staat, den hertog DE RICHELIEU, me- Rie eet degegeven, zoo veel is zeker dat hij uit de vertoogen, tot de Staten gerigt, volkomen op de hoogte van den toestand en den eisch van het oogenblik bleek te zijn, en zich toegerust beloonde met eene bewonderenswaardige gave om, door pu MAURIER onder- steund, tot het doel, dat men beoogde, de ten deele slechte zaak op het schoonst voor te stellen, en de krachtigste gronden aan te voeren, Den 8“** Februarij verscheen de Heer pz 1a nove, door pu maunren vergezeld, in de vergadering, en na de overhan- diging van eenen brief des Konings, verklaarde hij gezonden te zijn ten bewijze, hoe hoog Frankrijk het verbond met de Staten waardeerde, en ter regtvaardiging des Konings tegen den laster dergenen, die zijn gezag nog miskenden. Hierop volgde een verhaal van het gebeurde sedert den moord van nexpark IV, een verhaal, zoo opregt en vertrou- welijk, als behendig en kernachtig. De Koningin, zoo sprak de Gezant onder anderen, had te St. Ménehould liever het geld des Konings, dan het bloed harer onderdanen willen verspillen. De Koning had den Prins van connk gevangen genomen, daar hij dit liever wilde, dan zijn gevangene te zijn. Het zou den Grooten beter gepast hebben vriendschappeljk aan het Hof te blijven verkeeren, dan na het verlaten te hebben, verraderlijk zamen te spannen om aldaar weder te komen. Zoo weinig was men gezind om ten gelieve van Spanje de Gereformeerde Godsdienst te onderdrukken, dat de Re- gering, zoo zij dit deed, zich zelve gelijk zou moeten achten aan iemand, die zijn eigen huis in brand stak om zijnen buurman genoegen te geven, Na vermeld te hebben, hoe, na het traktaat van Soissons, waarbij de misnoegden tevreden schenen gesteld, de Hertog van nevens zich weder oproerig tegen den Koning betoond had en de oude klagten over de Spaansche huwelijken en de verspilling der geldmiddelen weder waren 1 Resol. Stat.-Gen. 9, 13 Dec. 1616; 18 Januarij 1617. 