Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
Der Staten ant- woord, 490 ALGEMEENE GESCHIEDENIS nnen sadeur te ’s Hage, dat hij zich ten spoedigste tot de Staten-Generaal te wenden had om hen in zijnen naam, als verdediger des geloofs, te waarschuwen tegen de beroeping van vorstius, wiens boek zoo vol godloocheningen en gruwelijke lasteringen was, dat niet alleen dit boek verdiende verbrand te worden, maar de auteur zelve eene zeer strenge slraf waardig was. Hij had, wel is waar, zijne gevoelens herroepen, maar deswegens scheen hij hem slechts te sirafbaarder en te minder waard met eene eervolle bediening bekleed te worden, die ook reeds genoeg geschandvlekt was geworden door ARMINIUS, een ketter van geen beter slag, dan hij. Tegen dezen anmixrus had hij de Staten reeds een jaar geleden door hunne Ambassadeurs, toen te Londen, gewaarschuwd !, en be kreunden zij zich thans niet om zijn vertoog, zoo zou hij een manifest wereldkundig maken, waaruit blijken zou met hoeveel haat hij die ketterijen, en al degenen, die te toegedaan waren en ze duldden, verfoeide, De Ambassadeur kweet zich, den 21"* Sep- tember, van zijnen last, en den 1°" October 1611 gaven de Staten-Generaal het rol gende antwoord: Daar van de onbeschrijfelijk zware oorlog, met zooveel standvastigheid in voor- en tegenspoed door hen gevoerd, Spanjes gewetensdwang de voornaamste oor- zaak was geweest, zoo betuigden zij hunnen dank aan zijne Majesteit, die zich de zaak der Godsdienst, waarvoor zij gestreden hadden, bleef aantrekken. Zij zouden die zaak in de Kerk en op de School zoo behartigen, dat Zijne Majesteit er tevreden over zou wezen. Hierna treden de Staten in een verhaal van alles, wat er in de zaak van vorst1us gedaan was, en dat hij op nieuw gehoord zou worden; wanneer het blijken mogt, dat hij in een der hem te laste gelegde punten schuldig was, zoo zou hj tot de betrekking van Hoogleeraar te Leiden niet toegelaten worden, want noch de Staten van Holland, noch de Curatoren en Burgemeesters van Leiden zouden dalden, dat er eene andere dan de Christelijke Gereformeerde op Gods woord gegronde gods dienst aan de Universiteit geleerd werd. — Maar igtusschen werden andere werken van vonsrrus en een boek van sratus, ‚welks titel 2, zoo als de Koning zeide, het alleen 1 Hier herinnerde Zijne Majesteit zich niet juist wat er tusschen hem en de Nederlandsche Gezanten op dit punt verhandeld was. brief, ten geleide van zijn werk, aan den Aartsbisschop van Canterbury geschreven, loonde seats aan, dat zijne leer met die van de Engelsche Kerk overeen- kwam 1, Dit was te veel, de Koning liet de boeken van vonsrros op het kerkhof van Sf.-Paul’s te Londen en in de twee Universiteitssteden van zijn Rik in het open- baar verbranden, en den 5* November overhandigde zijn Ambassadeur een brief, ge- Tweede vertoog des Konings aan dagteekend den 6% October, aan de Staten, waarin hij verklaart, zich niet genoeg te denn kunnen verwonderen, dat zij niet alleen zulk een groote pest als die ellendige vonsrrvs ingehaald, maar hem cok vergund hadden zijne Apologie aan hen op te dragen. Zij hadden reeds genoeg gewaarschuwd moeten zijn door het kwade zaad, dat die vijand Gods, ARMINIUS, eenige jaren geleden onder hen gestrooid had, en waaruit, zoo men er niet in voorzag, hun geheele ondergang zou voortspruiten. Alzoo, na zich ook over muris en zijn boek beklaagd te hebben, verzoekt hij de Staten bij tijds die ketterijen en geschillen uit te delgen, welke hun den vloek Gods en schande bij alle Gerefor- meerde Kerken op den hals halen en het bederf der jongelingschap van eene zoo be- roemde Akademie, als die van Leiden, veroorzaken zouden. Geene verontschuldigin- gen van vonsTIUs moesten hen beletten eenen ketter te verbranden, die zulks meer dan ooit eenig ander verdiend had, hetgeen hij dan ook vertrouwde dat zij christelijk en wijs genoeg zouden zijn te doen. Beantwoordden de Staten niet aan hetgeen bij van hen verwachtte, zoo zou hij zich genoodzaakt zien, zich niet alleen af te scheiden: van zulke valsche en kettersche Kerken, maar ook al de andere Gereformeerde Kerken an te sporen om gemeenschappelijk op de uitroeijing van zulke verfoeijelijke ketterijen bedacht te zijn. Hij voor zich zou de Engelsche jongelingschap verbieden eene zoo ver- pese plaats, als de Leidsche Universiteit, te bezoeken. — Deze brief ging gepaard van een bijzonder schrijven aan den Ambassadeur, waarin de Koning dezen gelast, de Staten bovendien nog mondeling te verzoeken, niet alleen dat monster van Godslastering uit hunne Provinciën te verjagen, maar ook een reglement uit te vaardigen, dat strekken moest om zoo te Leiden als elders in hun Gebied die vrijheid van redetwisten over onnutte vraagstukken, door vorsrrus vrijheid van profeteren genoemd , te beletten. 1611. 492 ALGEMEENE GESCHIEDENIS sm———————— ———————————————————A | Uit zulke woorden bleek het, dat saxos I voornemens was, zich als Protestantschen Paus- te laten gelden en door de Gereformeerde Kerk den banvloek tegen de Nederlan- ders te laten uitspreken. Niet zonder grond hadden de Staten hem reeds met uitroe- righeid herinnerd, dat zij goed en bloed hadden veil gehad om het juk van den Room- schen Paus af te schudden. | Toen de Koning dat schreef, wist hij nog niet, dat vonstrvs zich reeds met vrouw en kinderen te Leiden bevond, Vernam hij het, zoo bestond er alle reden om te vreezen, dat hij het hoog zou opnemen. Ook hel antwoord, hetwelk eerst zes weken later door de Statem-Generaal op ’s Konings brief gegeven werd, had weinig kans hem tevreden te stellen. Het hield in, dat vorsrrus, volgens order der Curatoren van de Leidsche Aka- demie, voorloopig niet tot de openbare bediening van zijn ambt werd toegelaten, en slechts als gewoon ingezetene in de stad gevestigd was; dat hij zich vóór of op de aan- slaande dagvaart van de Staten van Holland (in Februarij eerstkomende) zou moeten zuiveren van de op hem gelegde blaam; eindelijk, dat voor het oogenblik in deze zaak, indien men zich het ongenoegen der voornaamste steden niet op den hals wilde laden, niet meer kon gedaan worden. Wiwwoop had grond om te duchten, dat zijn Meester dit antwoord koel en dabbelzinnig zou vinden. Hij meende het met eene weigering van ’s Konings verzoek gelijk te moeten stellen, en ging dus over om te doen mt hem, ingeval van weigering, bevolen was. Hij verscheen den 19% December in de volle Nieuw beklag vergadering der Staten-Generaal en klaagde, dat men door vorsrius te Leiden in te halen van den Engel- schen Gezant. geen den minsten eerbied aan zijne Majesteit betoond had; het antwoord, hem op 's Konings brief gegeven, noemde bij onduidelijk, dubbelzinnig en gansch onpassend (impertinent), en hij begreep er uit, dat men vonstivs te Leiden in het verborgene zou laten uitrigten, wat hij zich misschien zou geschaamd hebben in het openbaar te doen, Om deze redenen protesteerde hij in naam zijns Meesters tegen het ongelijk en de ergernis der Gereformeerde Godsdienst door de ontvangst van vorsrrus te Leiden aangedaan en tegen de verkrachting van het bondgenootschap met Zijne Majesteit, het- welk, op de handhaving der Gereformeerde Godsdienst gegrond, door hunne hande- lingen in deze zaak, voor zoo veel het van hen afhing, gansch en al geschonden was. Die onwaardige bejegening van de Kerk Gods en van zijnen persoon, boven wiens vriendschap en bondgenootschap men de tegenwoordigheid van vorsrrus gekozen bad. moest den Koning grieven, en zoo men hem niet, en dat wel ten spoedigste, voldoening gaf (hetgeen niet anders dan door de wegzending van vonrsrrus kon geschieden), zou zijn Meester door de manifesten, die hij zou uitgeven, aan de wereld doen blijken, met welk eenen haat hij de godloocheningen en ketterijen van vonsrrus verfoeide en al degenen, die ze verdedigden, aanmoedigden en aankweekten !. 1 Zie Déclaration du Roy de la Grand’ Bretaigne sur ses actions devers les Estats Gen. des DES VADERLANDS. 493 a Kort was het antwoord op deze taal: was de Koning, dus spraken de Staten, nog piet voldaan met hetgeen in de zaak van vonsrrus geschied was, zoo twijfelden zij niet, of bij hunne eerstvolgende vergadering (in Februari) zou bij ten volle bevredigd worden. Dit was zooveel gezegd, als dat zij in weerwil van ’s Konings dreigenden eisch geen meerderen spoed zouden maken, en aan de zaak den loop zouden laten, dien zij daaraan, onafhankelijk van den Koning, gegeven hadden, Toch scheen de Koning hierbij te willen berusten, In een stuk, later van hem uitgegaan 1, zegt hj: »En wat de Heeren Staten betreft (naardien wij liberavimus animam nostram) 3, wij verlaten ons op hunne wijsheid in de behandeling van deze zaak. Wij zijn er zoo verre af hun hierin eenig bevel voor te schrijven, dat wij er zelfs vrede mede hebben zoo van onze tusschenkomst geene melding gemaakt worde in hunne acten en regis- ters 3.” Inderdaad wie van de Nederlandsche Staatslieden sacos I eenigzins van meer nabij kenden, zullen zich niet te zeer over zijne felle bedreigingen verontrust hebben. Zij zullen geweten hebben, dat eenige voldoening, gegund aan zijne zucht om voor een groot geleerde en auteur door te gaan, in staat was om hem allen lust tot handelen , zoo hij dien ooit gehad had, te doen verliezen. Niettemin, die heftige vertoogen hadden hier te lande grooten invloed. Daar de Koning anmintus en zijne leerlingen en aanhangers met vor- erus in hetzelfde doemvonnis begrepen had, zoo scheen hij het vermoeden der gruwe- lijkste ketterijen, tegen hen gekoesterd, te wettigen. In plaats van zich echter schuw terug te trekken, namen zij den gemeenschappelijken strijd tegen gewetensdwang aan 4, en welspre- kender tolk hadden zij niet kunnen bekomen, dan vonsrivs zelven, Nadat hij zijne voorleopige verantwoording 5 van eenen brief aan de Staten van Holland en Curatoren en Burgemeesters Pais-bas touchant le faict de c. vorstius, Londr. 1612 (Bibl. v. Pamft, 1006). Dit geschrift, waarin de tot dusverre vermelde diplomatieke stukken vervat zijn, is door den Koning geschreven om zich te regtvaardigen, dat hij zich met zulk eene zaak in aliena rep. (in eens anders land) bemoeide, Voorts treedt hij op het einde van dit werk op zijne, d. i. ! De aangeh. Déclaration, p. 69. 2 Dat is: wij hebben ons ontlast van helgeen ons op het hart lag. 3 Niettemin zijn al de Vertoogen van winwoop in de Acten en Resol. der Stat.-Gen. opgenomen. 4 Zij deden ook hun best om de smet, door saxos I, Arminius aangewreven, niet op hem te lalen rusten, en namen in hun advies omtrent de beste middelen om de kerkelijke geschillen bij te leggen (zie hiervoor bladz. 480) de gelegenheid waar om de Staten vergunning te vragen, hannen vereerden voorganger en zich zelven schriftelijk bij den Koning te verantwoorden, ten einde »den voornoemden niet vijand, maar vriend Gods arnmmivs zal. ged. en zich zelven van zoodanigen zwaren en geen Christenmensch verdragelijken laster voor al de wereld te bevrijden.” (Lie vrrexsocaenT, bl. 566). > c. vonsru Voorlooper van eene volcomene antwoort, Leiden 1611 (Bibl. van Pamftett. N°. 947). 1611. 1611. Brief van VOR- STIUS aan de Sta- ten. 494 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ES van Leiden had doen voorafgaan, waarin hij zich verklaart over de beschuldigingen, aan welke hij ten doel stond, verscheen er weldra een andere brief van hem, geplaatst voor zijn antwoord op de artikelen, ter zijner bezwaring door sacos I met zijne vertoogen aan de Staten-Generaal overgezonden 4, In dezen brief, gedagteekend den 15** December, vangt hij aan met eene onderdanige hulde aan ’s Konings bedoeling en verdiensten vooral als auteur, maar van het oordeel der Schrift, dat alle menschen logenachtig zijn, ja ijdeler dan de ijdelheid zelve, sluit hij den Koning niet uit, Tot het vellen van een oordeel in godsdienstverschillen was groote wijsheid en onderrigting van noode, weshalre de Heilige Geest niet te vergeefs sprak: »En nu, gij koningen, handelt wijselijk, en laat u onderrigten, gij regters der aarde.” De daartoe noodige voorzigtigheid en kennis wordt in geen sterfelijk mensch hier in dit leven volmaakt gevonden, en velen te za- men waren in dit stuk niet altijd rijker dan één alleen, Zoo mogt hij dan den Koning, die van zijn zaak (zijns oordeels) nog niet volkomen onderrigt was, met alle ootmoe- digheid beter inlichten. Vond de Koning, die zou moeten erkennen, dat hij van alle wezenlijke ketterij vrij was, niettemin eenige geringe dwalingen in zijne redenering, zoo verzocht hij, hem toch daarom niet te hard te willen vallen, aangezien dit de gemeene zwakheid was van alle menschen. Hij zou zijner Majesteit dankbaar zijn, zoo zij hem door een harer Bisschoppen of Godgeleerden liet teregtwijzen, en niet de minste hard- nekkigheid zou hij betoonen, om zijne dwaling staande te houden. Meer kon de Ko- ning van hem niet begeeren, meer mogt hij in billijkheid niet van hem eischen; im- mers was het ’s Konings bedoeling niet over eens anders geweten (wat zelfs de Apostelen zich niet hadden aangematigd) hetzij regtstreeks hetzij door anderen op eenigerlei wijze te heerschen of ons geloof aan eenig menschelijk gezag te binden. Na aldus het geweten in zijne vrijheid tegenover vorstelijke of kerkelijke uitspraken gehandhaafd te hebben, wendt hij zich tot de Staten-Generaal. DES VADERLANDS, 495 onderdanen (die tot nog toe een niet zoo geheel verwerpelijk dienaar der Kerk en 1611. hoogleeraar van de Akademie gewsest en van de welüge Overheid om gelijk ambt alhier ter plaatse te bedienen bij wettige wegen en middelen herwaarts geroepen is), dat Uwe Hoogmogenden (zeg ik) eenen zoodanigen uwen onderzaat, die tevreden is in een wellig oordeel voet bij stek te zellen, ongehoord en onverdedigd, of zelven veroordeeld zouden hebben of toegelaten van anderen veroordeeld te worden. Het zij verre, dat zoo iets bij de nakomelingen van Uwe H. M. zou verteld worden. Uwe H. M. hebben nu zoo vele jaren voor de gemeene Vaderlandsche en der conscientie vrijheid tegen den Koning, die wel de magtigste in Europa heeten mogt, gestreden en deswegens zeer zware en gevaarlijke oorlogen gevoerd. Laat dan toch niet toe, dat deze vrijheid, die zoo kostelijk is, jammerlijk nu in mij alleen zou worden onderdrukt, die uwe voorza- len zoo roemrijk met hun bloed verworven; die Uwe H. M. tot nog toe met zoo uiter- mate groote kosten, zweet, arbeid en ongeloofelijke zorg en moeite voor alle uwe burgeren en onderzaten ongeschonden bewaard, en zoo menigmaal zij van nieuws, ’t tij door openbaar geweld, ’t zij door heimelijke praktijken, is aangevochten geweest, too menigmaal ook wijselijk en mannelijk wederom gehandhaafd en vast gemaakt heb- ben. Ook behooren die schrikkelijke beschuldigingen, met welke sommige zeloten en vurige broeders mij zoo goed als naar het leven staan, Uwe H. M. noch te zeer te er- geren noch van het betrachten uws ambts in het minste terug te houden” Met zulke koninklijke woorden beantwoordde vorstrus den Koning, die tegen hem de taal gevoerd had van een dier »schooldoctoren," met welke hij te doen had. Hoe moeten de Over- heden, tot wie hij het woord rigite, zich den geest aangevuurd gevoeld hebben om. den man te beschermen, die, naauweljks op onzen vrijen bodem aangekomen, zoo welsprekend de beginselen wist in te roepen, die hier gelden moesten! Niettemin begre- pen de Staten van Holland en de Curatoren en Burgemeesters van Leiden den storm niet te moeten trotseren. Met zin eigen goedvinden bleef bij ambteloos. Eindelijk ziende, dat al zijne pogingen om zich door het nitgeven van steeds nieuwe geschriften le regtvaardigen, niet baatte, maar dat de aanklagten tegen hem niet verstomden, zoo verzocht en verkreeg hij den 22** Maart 1612 gehoor in de volle vergadering der Sta- zijne verant- ten van Holland. Hier verantwoordde hij zich, in de Hoogduitsche taal, op alle pun- ges Sus ten, die hem ten laste gelegd waren, en betuigde daarop, dat hij het zijne roe- Holana, ping rekende door zijne leer te bevorderen, dat het geloof binnen de palen van Gods woord werd besloten en van de ijdele bijvoegselen der menschen ten tenen male bevrijd; zoo zou de eenvoudige en ware Christelijke religie overal veld winnen, die veeleer in het echte werkdadige geloof en de heilige praktijk der Christelijke godzaligheid, dan in de bloote kennis en bespiegeling over ver- borgenheden beslond; zoo zou de ware vrijheid des gewetens onverzeerd blijven, en de geestelijke slavernij en kerkelijke dwingelandij uit ons midden weggenomen worden; 496 ALGEMEENE GESCHIEDENIS | | 1611, zoo eindelijk zouden de secten en scheuringen meer en meer verminderd en algemeene eenigheid en vrede in den Heer bevestigd worden. Voor de behartiging van deze le- venstaak zou hij zich den haat van het gemeen en de bittere aanvallen van eenige broederen getroosten, zijne zaak aan den Heer overgevende, die ter zijner tijd de waarheid van zijn streven aan den dag zou brengen. 2 vyrENBOGAERT, bl. 573. Oratie tot verantwoordinghe ghedaen in de volle vergaderinghe der Stat, v. Holl. door c. vorstius (Bibl. v. Pamfl. N°. 1016). 3 Het waren toen de Heeren MATHENESSE en VAN DER MILE. 13:111 LEL ii hx 1 eee eee ee bhtih = T duetepretrEpt bg rs be d ich he ha — III bbe dd deta eee H-EH-HHHH-H- ea did 47448 ase , ream be ek TENEN eee ee bern ee ceed heee tet detebittüras edn ee nn 44 * — 3— ET. PHPH irie ihi eu sieur midias ELA d EI ERI peterrr i dell apas karst — ae eee srs wes ee Pees eS aE ees i Whi-ha-a- d Bh d-h pt ep ec CUm EAR Rc Ra n kd. à eee eT il i H- Fitti hheit 4 — eei m prm E x. arseen: + JE ele sishirka irRbkabazkla4 - Pe a Tk ed cites è eeu aora d nds. a iini rrr 0 4 TETTIE -— EEE — — Uta eres 4 — LIII — Bede - x La — rekte IEE en i na Eitte: Prien TURBO B La- 8 de — — adipin ebde hedde Bo dB niin hd. 1 — m dr dna bee ey Siena, - — repas MIL It dd ter titer op iki poa di Endt Tepat HMM ETETETT ini iEn ESS ESS Feb denheid Tiede trng LITER hide to oe HEER HIDE * vt 7 är jets deine sereen URIILIILILIIII daa t : mim Hininins H + — — rad ET ri-k*rrani a EET ENE HEEE 4. 154454 TEIT Stee E bleep H tere eee ee ni a IH ioe eo ps baer terest ME ie a ae SN tb bebo er 4 — —22 TI 4 ELLLLL Peirce ett seit e — — bals Be Bd deen tose oe eee AB in ao beh Be tt BrnET rere thee ee pete PEE HS d E tH — 7 teg Ladda AXLIERLLETELII4-EI-E-M In-talzpppppEETE EHH treet 3-4 - ER Pat a-L4- i È -TprterYGA Link eB Lig "odora IH ik i "RR n d d + reheat ree ni ng Big didi pep mmm atti Sheek ese aes Prieka deerde rrt rd ba. ere 1 bb Rd n ded ima dare Eod S LL 475 — 44 F T2448 HH. eee THE IH Peper Per Pepa nae HEHE Bb et drtut kick dabei Freed i Btttae rie Hu Ina 2 M IPPIPMLIIM "ria mum ma L211-4-1-1-1- Heind Le bl FEE Bo rte: GTGT*ERRAR— vee, — ds peepee bee tad eee tirer edad genten b Mj MTS utebare bmp 3d ———— BEE Peete HE —— bebe eee a ratem + ies et ram EPPES Hetiti e prera mr repay Rig preme T eran) — TRI Ta LE HH ë HHH ‘om EEE TE Hii IL Pratende EL —€— m us LER. Hen ILLE £i IM HII bre frie =F ETETE aken Pata eenn heeten en nen ERA kiu EEE EE Steptoe — —— —— nad gadilal hi Ld 4d a een dE eran orm mor ETE Fb a done whT mag wap aod d age eee ee eee e e TILT aH: preta teares HHT Eti TiTe epep es peat rea ILLLELIRRRIIIE PEE ERRE PE ard HIR reoddeg tthe pni een LER hekari tir} — — + PHHH EEEE Peita Eu 1-4 2-4 2-4 — —— biski ebde db € em — eee whe ee mik rn — — rem ERREI E 4—7 + TT RERE E EERE id Eter hanh tiit Fet TIME tit ba eka has - bee tere ii iLi —öA : Het riirikitle piniis *13484 T Hinrilnl Ee dr paar ] PEt hi EERE + HI. [ Fi treten ka bd - rip r = 3 HE H HET EEE Hi HE tt disi Terre rere e- 8 4-54. rg a e ae Hd I epen edn hak a La tiert H Baia da HATH MRRREI Wir — bok based ks ae p 4 i4 "n Hn. EEE tirbrarins 3423-54-44 4- LE Eerden T Be eee re p e k ahd a acu HINT hen EE TETE detinee EERDERE ER iedee de de nn TEESE E Tee added H dd ih den en dn CREED EGER et ded; ae en eee deet grieten dedehridednkidellakeddek EILE foni m m added Hp Bae jee eid fM HH pititi diddl — Ft ad. orn i-a ea bb and Lh Pea Bhs pps iw I" Lack dd 8s]. ais Serre tes vires R4eeeru rant hep REHE H —44 EEE! -t edere pp EEG nt TÜoER R4 — foots ooo Eder eben Laks HR Be oe Le BT ae 6-5 Soe an — in — — 7— noid tee dm JFC Heekleben seu de - ow a ea oo O% URO Tue an 2 oe VERNA l ‘4 RD E i ` . g E —— ME CE WEM EEE a A (t NE Pte LU : rr » * * ii .. - b * 2 " ry fr ae È : b ry * - e + i z Y * h LI e ` « MET DR » * ML we f. * «« I — ae ° : t i Š z i « 20.2 0t 004 al tes. ee g ` * 33 " 7 B . had e r a ee . , ^ ” 1 zik 1 MD ' - 4 -` E . > zt . EE. P T E e, : E . 1 ` * d .T s at g + a i b gee - » * P] " . i ' . e * * (7 ` 7 . * i cot . 1 * H x 4 u , a E * [3 ', - . ` ' š Lm | t —* Y — 1 s LI A * * ` A » EO UE xe os "m à. xd ist F » a * .* is. > a we a fte aa 54, o ty £u i " — m Y © f , . ce Hi \ 1 1 eng ; ` ". CE MEE. vert ' i2 toto par to REC E E ee A AA * $ 1 g oe., Moge 7 z : — " JEN. 1 ' Lih? age ty hs , pot aches Ze cH geet V eek sw peilde goren e a End. ? a :. 3 1. 1 j sine luos h x EPL e ee cM uu a nt wet tit d oisi Ins nu, ,. - ^ t* wt at ' " 1 i `. à ati» te: v Thr 2 à ET Hee ET hd í ; 11 Ul Aue A "à TED. i nn «e ey ei: a E : g H T Ni Pe siebe ter, itus. t — fy,. Parti 2 » i! ep à La sy — {re ti A 2 — 3 1 *. * t , teef: ri 3 a een EK | —— — — * ta C 3 AN 7 E. "Us E JA M? a s t A " , d : - 2 jt kirpa JG A ; , e 3, Lr HUL of * s if UE t a 4p th fee) / e ihitai a CM GR” LOR 1 E E. , g ? B or a hoe n bar n genle, utege pers PO 7€. ts a dee Uso asy qoo du Yn ET s i * 4 *. p s y a? » 1 a "hs 3 » Ses IX MEL IL morle -ccd x Oo, E F y: :. t? * „fer te fe zes ef. SU Ya Paul anoop (RR IR Peret ONE s as, out, r E t t 2 r 4 L] 4 * 0: * Y. ve af 4 a f’ b ‘ ‘ al L a P? o tie’ 5 ad ek t JUR +e A4 21 i t aec | KY. i Ut 1 ve pow nige t ry Ni B at t T 3 ] `. à fc Rh CEPR —— OR ba Rae NM ov l Ut ip te Daea, t oq ee eee l ea 7 ` "s THAN 1 E e 5] l et Pus R ba‘ / li ’ ad 1 * "P * LU... i. P [PS ELE Moa G 7 wo Tt `° i~ fax ats wares i f :. -1 L 1. AMA A»nEhe 44 Vibme d + EEE Esa 44 44.454) TP) > 2 r Peer reads * * s ite 44 bd ` gu AAttt EHE HE eE ER ERN Hru tiing EE r R n zunne nnie +e Me Ttt DES VADERLANDS. 497 sonder verkorting van zijne voorgaande of tegenwoordige diensten, eer en goeden naam voor den tijd van een jaar zijn gewoon verblijf zou houden binnen de stad Ter-Goude, onder de bescherming van de Staten van Holland, hunne Gecommitteerde Raden, en van de Curatoren en Regeerders der stad Leiden, als professor en lid der Universiteit aldaar; zijne jaarwedde zou aan hem, als aan andere professoren, betaald worden, en hij zou gehouden zijn binnen een jaar te wederleggen alles wat er tegen hem sedert een par was uitgegeven en tot het einde van Junij eerstkomende uitgegeven zou worden ; tine wederlegging moest hij bij de Staten of hunne Gecommitteerden inzenden, opdat zij ze onderzoeken en daarna op zijne zaak besluiten mogten. Den 17% Mei zonden de Staten aan hunnen Gezant in Londen eenige exemplaren van de verdediging, door vonsrius in hunne Vergadering uitgesproken, bestemd voor den Koning en de voor- naamsten des Rijks, en schreven daarbij, dat zij eerst gedacht hadden, den Koning zelven te schrijven; doch dan hadden zij moeten treden in eene verdediging van hunne staatkunde, en in eene aanwijzing, hoe in de laatste jaren, even als ten tijde van wicESTER in Holland, en te voren in Vlaanderen door lieden, wien zulks minst be- taamde, hun gezag was miskend, tegen hoedanige miskenning van het wereldlijk gezag Line Majesteit zelve heilzame vermaningen gedaan had, die het maar al te noodig was, hier te Lande te volgen. Thans was het den Gezant opgedragen, den Koning een en ander met bescheidenheid onder het oog te brengen !. Hoezeer de maatregel, ten aanzien van voRsTIUS genomen, slechts voorloopig heette, is hij echter nooit werkelijk hoogleeraar te Leiden geweest. 2 Bij besluit van de Dortsche Synode van den Ades Mei 1619 werden zijne gevoelens veroor- deeld en hij zelf als professor afgezet. 3? Zie saaxpr, IL, bl. 141 en 142. IU Deer. 2 Srvx. * 1611. 1611. 498 ALGEMEENE GESCHIEDENIS En EEE EEN EEEN stranten was toegedaan, hielden zij niettemin vriendschap met elkander, en in langen tijd had er zulk een vrede aan de Leidsche Akademie niet bestaan 1, De tweedragt Dit goede ‘voorbeeld echter vond geene navolging. Niet alleen kwamen er bij voort- neemt toe. during ven wederzijde vinnige geschriften in het licht, maar dear sommige leeraren ge- durig met meer achterdecht beoordeeld werden, andere Remonstrantschgezind , hoezeer veelal niet zonder tegenstand, eene aanstelling bekwamen, zoo weigerde op verscheidene plaatsen een deel der gemeente zoodanige predikanten te hooren. In zulk een geni begaven zich velen naar elders, meest op het land, om leeraars, die hun paar den zin waren, te heoren; vanwaar zij den hatelijken naam van slijkgeuzen bekwamen, Leere ren, «die te voren minder dan niets werden geacht, ja voor wier kale prediketiën men wegliep, en die nu van alle zijden gestreeld en als Geden en Heiligen in groote ach- ting gehouden werden 2,” zullen de verkelteringszucht der gemeente wel nietste keer zijn gegaan. Van den anderen kant schijnen slechts weinige Remonstrantschgezinde predi- kanten de. gave bezeten te hebben om hunne gemeente, ook bij-eenig verschil van gevoelen omtrent de bekende punten, door.de kracht der liefde onafscheidelijk aan zich en onderling te verbinden 3, Van het gros der gemeenteleden was niet te wachten, dat zij, boven hatelijke inblazingen verheven, zachtmeedig het woord ook van in ver denking gebragte leeraren zouden aangehoord, of zich met de altijd open bron van alle godsdienstige vertroostingen zouden vergenoegd hebben. Opspraak moest er zijn, zigtbare afscheiding, openbare tegenstand, anders meende men zijn regt en pligt te kort te deen, Trouwens dit bragt het dogma der Contraremonslranten mede, dat niet den mensch beschouwt als zalig of rampzalig, al naar dat hij gelooft of miet „geloef!: maar de menschen van eeuwigheid tot eeuwigheid verdeelt in uitverkorene en verdoemde : individuën ; een dogma, dat alzoo scheiding predikt tusschen menschen en menschen, et hem, die het aanneemt, zich in aijn tijdelijke persoonlijkheid en in onderscheiding van 1 In de Lente was ». nu worm, Leeraar te Parijs, als professor te Leiden beroepen (Ress. v. Holl. 1611, bl, 391). 2 Uit het gelijktijdig geschrift van s, LansserceN, beneden aangehaald. Ook saunazar schrijf: »b» sobere gaeven van predicken dat de recht ghevoelende predicanten hadden, sij wierden met lost ende met appetijt gehoort, jae men volgde se daer sij waren, bij dage ende bij nachte, te watte ende te lande" (bl. 88). 3 OLDENDARNEVELT in zijne Verhooren (bl. 36 en 37) noemt eenige voorbeelden van zulke vrede stichters. Men kan er nog bijvoegen, hoezeer zij juist niet met veel uitwerking verzoening pr dikten: FRANS en SAMUEL LANSBEBGEN, leeraars te Rolterdam, in de woelige dagen van 1610, 1611 en 1612. Hunne geschriften staan genoteerd in de Bibl. v. Pamft. Ne, 1021 en 1022. Men vind! een LANSBERGEN onder de gedeputeerden der classis van Rotterdam, die kwamen protesteren tegen den maatregel der bijeenroeping der Haagsche Conferentie. Resol. e. Holl. 1611, bl. 271, 274 DES VADERLANDS, | > 499 ed de anderen op goddelijk regt aanspraak doet maken: immers dat dogma aan. te nemen en zich uitverkoren te achten is één en hetzelfde; want wie het aannam en zich ver- werpen rekende, veor hem zou er geen godsdienst hoegenaamd bestaan, hij zou een daivel moeten worden in boosheid, of tot waanzin toe wanhopig. Een nieuw voorbeeld van gevaarlijke scheuring leverde de Kerk van ceno der aaa- 1611. Twieten sienlijkste steden des Lands, Te Rotterdam waar ELIAS VAN OLBEKBARKRVELT, broeder van Rotlerdam. den advokaat, den post van Pensionaris bekleedde, had cesmzros, predikant tegelijk bij de Nederduitsche en de Fransche gemeente, de gemoederen onrustig gemaakt, nieltegenstaande ook hij in handen der Magistraat de belofte had afgelegd om volgens de overeenkomst, op het eind van de Haagsche Conferentie getroffen, met de-Remonstrantsche ambtgenooten vrede te houden, Door in zijne leerredenen van vijanden der Kerk, van verleiders on valsche leeraars te gewagen, had hij de gemeente bepaaldelijk tegen anevinonoven, een van de onderteekenaars der Remonstrantie en van de assistenten van UYTENBOGAERT ter Haagsche Conferentie, zoozeer weten op te zetten, dat men niet alleen uit de kerk bleef, wanneer deze en de andere leeraars, waaronder de uitnemende samusi LANsBERGEN, predikten of het Avondmaal bedienden 1, maar hen oek noode in de stad seheen te kunnen dulden. Geen waarschuwingen van den Kerkeraad of de Magistraat vermogten iets ep GESELIUS: hij zou, zeide hij, zijne conscientie beaoedelen, zoo hij zieh opdrong zijne ambtsbroeders voor zuiver in de leer te houden, en zich als eensdenkend met hen aanstelde, Nu helen de Burgemeesters GnxvixcmovgN en GesBLIUS voor zieh roepen, betuigden hun leedwezen over den treurigen toestand der Gemeente, diea zij aan de heftigheid van den hatsien weten, en vraagden beiden, of zij geen geschikt middel tot vrede wisten. Wat GREYINCKOVEN hierop ook voorstelde, voor niets had azrszeres ooren; ook ging hij op sijne wijze voort te prediken; zelfs zou hij in eene zijner leerredenen gezegd hebben, dat, zoo de Magistraat het hare niet deed, de Priesters en de Leviten, en anders de gemeene Israelieten het doen moesten, al zouden sij tot den bloede daarvoor sirjden. De Magistraat meenende, dat men met czsxLrus welligt tot krachtige maat- ! Den 25ta Maart besloten de Staten van Holland op het vertoog van de Gedeputeerden van Rolterdam aan de Regeerders van Schiedam te schrijven om te zorgen dat geene der burgers van liotterdam aldaar ten nachtmaal des Heeren werden toegelaten, maar dat zij met goede vermaning terug- gezonden werden. Hiertoe moesten zij de dienst der Schiedamsche predikanten en anderen van de Kerk gebruiken, Dit schrijven der Staten baatte niet veel; want in het eind van 1612 hooren wij 3. LANSBERGEN (in zijne Christel. aenleydinghe tot vrede ende onderl. verdraechsaemheid) nog kla- gen, dat de Schiedamsche Kerkeraad de Rotterdamsche lidmaten in hunne kerk ten avondmaal toelieten, niettegenstaande het reeds den Oden Angustus 1610 bij besluit van de classis van Rot- lerdam den broederen van Schiedam verboden was. Het is waar, toen had RuARDUS ACRONIUS ge- regd: »de classis mag reeolveren wat zij wil, maar de Kerk van Schiedam zal doen wat zij wil. (Lie s. Lauspencan in de inleiding van het aangehaalde uitnemende geschrift.) 65 * te 500. ALGEMEENE GESCHIEDENIS öx 1611. regelen zou moeten komen, wilde niets doen, zonder. een beroep op het oordeel van alle bevoegden. Zij verordende eene conferentie in hare tegenwoordigheid en in die van den Nederduitschen en den Franschen Kerkeraad tusschen aasuuus en GREvincHoven, elk door eenen predikant uit de classis bijgestaan en vergezeld van Conferentie omtrent twintig mannen, ter hunner eigene keuze. Men verscheen, maar casruvs id — had, zeide hij, geenen assistent kunnen krijgen; toen nu GarvincHoven aanbood zij- nen assistent te ontslaan om niets boven hem vooruit te hebben, was hij niettemin tot geene geregelde mondelinge conferentie te brengen. Zoo werd de bijeenkomst verdaagd tot over acht dagen: kon Geserrus tegen dien tijd geen assistent krijgen, zoo zouden de Heeren hem er eenen op hun gezag toevoegen. Geserrus kon niemand bekomen dan eenen predikant, die niet meer tot de classis behoorde, met name smourrus, bekend | door geschriften, in welke hij de Remonstranten van Pelagianisme beschuldigde. Niet- temin nam GREVINCHOVEN met deze keus genoegen en men kwam ter conferentie, die thans in het openbaar in de raadzaal plaats zou hebben. Doch in stede van den rede- twist aan te vangen, verontschuldigde arserrus zich weder op grond van de hardheid der spijze, voor kinderen onverduwbear, waarmede hij de leerstellingen bedoelde, die hij te handhaven zou hebben, en wendde zich tot de toehoorders om hun te verstaan te geven, dat dit gansche bedrijf niets was dan eene inbreuk op de bevoegdheid der Synode en slechts strekte tot onderdrukking van de waarheid en van hen, die ze bele- den, Na hierop ten antwoord bekomen te hebben, dat de Magistraat niet voorbad ee eindoordeel te vellen, maar alleen kennis te nemen van de oorzaak der onrust in de stad en daarop met goedvinden van den Kerkeraad en des noods met den raad van ar dere Kerken voorloopig orde te stellen , kwam hij met het bezwaar aan, dat, zoo hj zich in redetwist begaf, hij handelen zou tegen de bevelen der Staten, die den predi- kanten alle twistredenen over de praedestinatie verboden hadden. Van de belofte der Magistraat, dat zij hem deswegens van alle zwarigheden zoude bevrijden, verlangde bi dadelijk schriftelijke acte. GEsELIUS af- maakte zij, op eene trij zonderlinge wijze zoo het schijnt, gebruik van een voorstel van 8°*t- den Walschen Kerkeraad. Deze namelijk verzocht, dat grerurus van de dienst bij de Ne- derduitsche Kerk zou worden ontslagen, maar bij de Walsche Kerk zou blijven aangesteld. Het eerste gedeelte van dit verzoek werd dadelijk toegestaan, maar het tweede later bij raadsbesluit van den 24“ October 1611 afgeslagen. Zoo was azsrurus dan, gelijk hem werd aangezegd, op grond van ongehoorzaamheid jegens de Overheid afgezet; maar, zoo hij al niet predikte, hij liet zich niettemin hooren in bijzondere huizen en op zolders, waar leeraars, uit Dordrecht of Gorkum overgekomen, de predikdienst vervul- den. En dit ging niet bescheiden toe. Integendeel men noemde zich de Kruiskerk, ging met zeker vertoon meer dan eens in de week, dikwijls herhaaldelijk op éénen dag, ter vergadering. Er ontstonden oploopen, dreigementen, vechtpartijen, totdat GzszLiUs, na voor Burgemeesteren ontboden te zijn en daar verklaard te hebben, dat hij zich niet ontslagen rekende van de betrekking van leeraar dergenen, die zjjne dienst begeer- den, den 14% Februarij 1612, in de vroegte, met stadsdienaars de stad werd uitge- zet. De Magistraat regtvaardigde deze hare handelwijze in een Bericht aan alle Vroed- schappen van Holland, en ausrurus stelde een Tegenbericht daartegen 1. Sedert predikte de afgezette leeraar nu eens te Delftshaven, dan weder te Schiedam, maar weldra werd hij te Edam beroepen. Bij besluit van den 5** Maart 161% verboden de Hee- ren van Rotterdam alle verdere godsdienstige bijeenkomsten, op grond dat de ware Gereformeerde Godsdienst in de openbare kerken der stad voor een ieder geleerd en uitgeoefend werd, en bijzondere godsdienstoefeningen dus slechts strekten tot scheuring en miskenning van het gezag der Overheid, die de Gereformeerde Religie handhaafde. Dit belette echter niet, dat men later nog in loodsen of schuren bijeenkwam 2, 1 Cort bericht van de Redenen, om dewelcke de H. H. Burgem. enz. conn. crseLium hebben ge- deporteerd enz. Mitsgaders c. ceszeLu Teghenbericht (Bibl. v. Pamft. Ne, 1010). In dit Teghen- bericht wendt zich ceses insgelijks tot de Vroedschappen der Hollandsche steden om de Vroed- schap van Rotterdam aan te klagen. Den Oden Maart 1612 werden de Rotterdamsche kerkelijke partijen voor de Staten van Holland gehoord. Den volgenden dag werd de Magistraat tegen GESELIUS en de Kruiskerk in het gelijk gesteld (zie Resol. v. Holl.) 2 urrensocazat, bl. 579—588. Taicranp, bl. 615—619. Men weet de maatregelen der Rotter- damsche Regering niet het minst aan ELIAS VAN OLDENBARNEVELT. Toen deze den 20%™ Julij 1612 te 's Hage plotseling was komen te overlijden, zag men daarin een oordeel Gods, en wmwoop schreef deswegens aan zijnet Koning: »Gods oordeelen zijn ondoorgrondelijk. Dit voorval geeft veel stof tot spreken: want hij was niet alleen een voorstander van amumius en een beschermer van vORSTIUS, 1612. 502 ALGEMEENE GESCHIEDENIS | gelijk oek Rotterdamsche lidmaten bij voortduring te Schiedam ten avondmaal gio- — gen !. Zoo nam de seheuring toe en werden de gemoederen meer em meer verbitterd. «De _ harten,” zegt een tijdgenoot 3, » zijn met zulk eene verbitterdheid ingenomen, dat men ten | eenen male een afkeer van elkander heeft; ja, dat die, welke te voren gelijk broeders, | gelijk één: man, ééne ziel en gemoed waren, nu zoo vreemd van elkander zijn, alsof zij elkander nooit hadden gezien of gekend. Ja, men ziet, dat de eene lidmaat den anderen met groete partijschap bejegent en gansch kwalijk onthaalt; dat die, welke te voren waren leden van ééne Kerk, van elkander verkeerdelijk spreken, elkander door achterklap en kwade naspraak onteeren; dat zij elkanders voorspoed benijden en elkan- Dreigementen ders kwalijkvaart zoeken.” In Leiden, schrijft UYTENBOGAERT 3, dreigde men hen, die van de Contrare- monstranten. de Remonstrantsche leeraars hoorden, met verlies van klandisie, In Amsterdam noemde men degenen dic het met de Contraremonstranten niet eens waren, Mamelukken, dui- vels en pesten, die men met hunne kinderen behoorde te verdrijven. Op den predik- stoel klonken er woorden als deze: «dat men er met vuile voeten moest doorgaan, zon- der nat of droog aan te zien. Men wist hoe rrras met Baäls priesters gedaan had 4" Den 14** Met 1612 werd aan eenige Kerken in Zuid- en Noordholland als punt van beschrijving de vraag ingezonden: «of men diegenen, die de vijf Artikelen, door de Remonstranten overgegeven, prijzen, nog voor broeders zal houden en in de dienst der Kerken tolereren 5,” Wel mogt men met een tijdgenoot ê ‘vragen; «Vanwaar ul men nog ten laatste de palen en zerken bekomen om de golven van deze onstuimige zee te stutten?” Hij, van wien de beantwoording van deze vraag voornamelijk afhing, Was OLDENBARNEVELT. Hij werd aangemerkt als de man, die de handen der Contrare- monstranten terughield. Hem begreep men ten val te moeten brengen em den triomf dezer partij te verzekeren, In de overtuiging, dat hij vast gezeten was, zag men in, maar ook een vervolger der Religie. God heeft wollen voeten, maar ijzeren handen.” af, II, bi. 169. 1 Zie hiervoor bladz. 499, Noot 1. 2 SAMUEL LANSBERGEN, t. a. p. 3 BL 578. á pnampT, Hist. der Reform. 11, bl. 140, 150. > SAMUEL LANSBERGEN, t. a. p. en FR. LANSBERGEN, Kort ende Christel. examen over de Leerponc- ten, die ten huydighen daghe in gheschil ghetrocken werden, ofse het fondament der salighey! raken ofie niet? (Bibl. van Pamfleti. No. 1021). ln dit werkje toont de schrijver aan, hoe onbe- duidend de punten waren, waarin de Haagsche conferenten oneens waren gebleven. 9 PR. LANSBERGEN, t, a. p. DES VADERLANDS. 505 EE MEME CMM UNI NENEEMETIM: dat daartoe een geweldige schok noodig was: een ci»xow of zumv, zeide men openlijk 1612. te Amsterdam, werd er toe vereischt. Wat men noodig achtte en wenschte, strooide men uit als reeds geschied, Immers schreef noëu ax canon, der Staten Ambassadeur te Londen, in Maart 1612, dat er in Engeland geruchten liepen, dat de Advokaat op het slot te Woerden gevangen zat 1. Reeds hed bij dus in de schatting van hen, die zulke denkbeelden opperden, den dood verdiend, en er behoefde daartoe niets meer bij te komen van dat alles wat men hem later te laste leide, Niettemin begreep OLDEN- BARNEVELT pal ie moeten slaan te midden der gelven dier onstuimige zee, en den nieuwen GIDEON of sEuu te moeten afwachten. Hij kon geen ander doel hebben, dan de handhaving van de eer en de welvaart van Orpsnsanxe- den Staat: hierin bestond zijne eigene eer, dat hij zich door de orde in den Staat te eae fap bewaren, den invloed waardig toonde, dien hij had weten te verkrijgen. Dus wilde hij "***"- evenmin voor den haat terugdeinzen, als de kundige geneesheer voor de klagten van den kranke en de hartstogtelijke verwijten van de deelnemende omstanders, Wat was de oplossing, op welke men van de zijde der onvergenoegden aangedrongen bad en waarnaar men nog steeds uitzag? Immers eene Synode. En waarom stonden de Staten dit middel dan nog alijd niet toe? De redenen, welke orpgxsAnsEvELT hier- loe bewogen, blijken duidelijk uit de antwoorden, die hij aan zijne reglers heeft gege- ven. Eene Nationale Synode achtte hij niet wenschelgk vóórdat er eene Provinciale Synode in Holland gehouden zou zijn. De zetel der geschillen, zoo oordeelde hij, was voornamelijk in Holland gevestigd. In deze provincie derhalve was de staat der quaes- tie het zuiverst gesteld, en kon zij derhalve met de meeste kennis van zaken uitge- maakt worden. In Holland kon de aangeklaagde partij ep de krachtigste verdediging rekenen en zouden derhalve de overwegingen en beraadslagingen, die het vellen van het oordeel moesten voorafgaan, meer zijn dan een bloote schijnvertoning, meer dan een voorwendsel om tot het doemvonnis te komen. Mogt eene aanzienlijke en achtens- waardige partij in Holland gebonden worden aan eene uitspraak van Provinciën en Ker- ken, in welke men niet op hetzelfde standpunt stond 2? Maar waarom dan niet dade- 1 saur, II, bl. 150, 170. i 2 Verhooren, Ne. 69 (bladz. 58): »Seyt, dat hij meende, dat de zaake in Hollant en West-Vrieslant daar de meeste swarigheyt was, geaccommodeert wesende, deselve accommodatie ook bij andere bij inductie en andersins zoude mogen hebben aangenomen worden.” Dus hoopte oLpensanneveLT, dat de Kerken der andere Provinciën, wanneer eenmaal een op kerkelijke besluiten gegronde vrede tusschen Remonstranten en Contraremonstranten in Holland zou gesloten zijn, er toe te brengen zouden wezen om met dezen vrede genoegen te nemen, ja, zich naar het voorbeeld van Holland in hare kerkelijke verordeningen te schikken. Voor alsnog was er van eene kerkelijke Vergadering, waarin ook de Kerken der andere Provinciën vertegenwoordigd waren, niets anders dan veroordeeling 1612. 504 ALGEMEENE GESCHIEDENIS AAS One ijk eene Provinciale Synode toegestaan? Omdat in Holland de gemoederen te hartstog- telijk bewogen waren, dan dat men. eene verstandige uitspraak had mogen verwach- ten. Bij eene stemming als die de meerderheid der predikanten kenmerkte, eene Pro- vinciale Synode te laten houden, ware zooveel geweest als de zwakste partij onfeilbaar aan hare tegenstanders over te leveren. Maar waarom deze partij niet gerust overgeleverd? Zij was immers de dwalende? Integendeel, OLDENBARNEVELT was in gemoede overtuigd, dat het gevoelen der Remonstranten, zoodanig als het in de vijf artikelen was uitgedrukt, steeds zijne voorstanders in de Gereformeerde Kerken gevonden had; dat een MELANCHTON en BULLINGERUS nooit tegen CALVINUS en BEZA in het ongelijk waren gesteld. Wat buiten de vijf artikelen van de Confessie en den Catechismus afweek, zou hij streng hebben wenschen gestuit te zien; maar iemand om zijne verknochtheid aan die vijf artikelen uit de Kerk te verdrijven en met vrouw en kinderen op straat te zetten, ware in zijn oog eene afwijking van de in de Kerk steeds toegelaten ruimte van denken geweest. 