Tobasche spraakkunst : in dienst en op kosten van het Nederlandsch Bijbelgenootschap
YII. Daar de m optreedt b\i verbale voorhechtsels, zoo vindt men hem als beginner van een substantief ongepast, en verandert hem daarom gaarne in den scherpen medeklinker van z^*n geslacht, om daardoor 't woord eennominalen vorm te geven, 't zij zulk een woord als substantief in zwang is, of wel alleen gebezigd wordt b|] de vor- ming van de passive uitdrukkingen; van daar pasogü in èdle — naast masogit (bl. 76 XII) , pinangkabo (eigenn.) uit minangkabow (Men. naast Menang^ en Manangkabow in gebruik, zie bl. 30 onder in de aanS)^ pu- iik (Mal.) = muiik, parpati (Mal.) naast marpcsU^paksud (Sand, in 't passief) uit maksud ( J..^uLo))P'aéfan^^éi (Jav.) uit mredangga (Kawi Sanscr.) = mardangga (Mal.), maispati (Jav. eigenn.) uit mahismati (Sanscr.), /»m^» (Jav.) uit musti (Sanscr.); parija (Mal. eigenn.) uit miertja (D. en Jav., Kawi, Sansc. m^artya) = morsa(^.)\pandapa(^^Y,)\i\imandapa{^iï9^ enz. De waarheid hiervan bl^kt uit de voorliefde van 't Bataksch, vreemde met een m beginnende substantiven als werkwoorden te bezigen; van daar masa en musim of musin (in den tijd plaats hebben^ gebruikelijk gjjn, in zwang zijn) uit masa (maand) en musim (moeson), a. Maar daar nu ook de overige neusklanken in* de vorming van 't actief van een werkwoord in de plaats van een scherpen vasten medeklinker treden, zoo heeft n\en die verandering ook op hen gaan toepassen. Hierbij moet opgemerkt worden, dat 't Ba- taksch dit niet zoo erg heeft behoeven te doen als 't Jav., daar het zoo weinige werkwoorden heeft, die niet met een m beginnen; zoo- dat men geneigd zoude zijn, de woorden, waarin een andere neus- klank dan m gemelde verandering heeft ondergaan, ah uit een andere taal ingeslopen op te geven. Voorbeelden zijjn tinggcda (misschien uit 't Mal. of Jav.) naast ninggala (§ 30 IV), tabu in ta- bu tabu uit een nabu (bl. 64 IV) = labu (Mal. uit Sanscr. dlabu; vgl. ni bl. 48). b. Van 't omgekeerde vindt men voorbeelden die denkelijk te verklaren zign uit de zacht zoo'n woord een vreemd voorkomen te geven; van daar nila-utama (eigenn. Mal.) uit tUottama (Sanscr.), mirus (Jav.) naast pirus (Perz. Mal.). c. Soms^ wordt ook de neusklank afgeworpen, zoodat 't woord met een klinker begint; b. v. imbar (Jav. nominale vorm van ngim^ 5* r 68 Klankverwisselingen. § 30. bar) uit mimbar (Ar.), ifUuwa (D.) == nt^una (bl. 54 aanm. 1), i»^- ^oZa naast ninggala^ antdboga (Jav.) =^ nantahoga (Mal., Sanscr., auantabhoga), andini (Jav.) alt nandini (Sanscr.), aZtf (Mal. Jljt) uit naZfi (zie IX) P ampdlam naast mampalam (Mal.), angguliman =• mangulman (IX), unggoli = nonggeli (D.), ë2!2»» (Kw. troZ^) uit na- (fbitu (Sanscr., bl. 43 ITI), tpo» (M.) = ngipin (Tag.), ara» (Jav.) = ngaran (Sund.), unie = m^nte (Alfoersch), montaj (Tag.), enz. De neuskldnken al8 beginners met stompe vaste medeklinkers van hun geslacht. Yin. Zeer dikwijls vindt men men b als beginners van vooral lig- tere lettergrepen of meer dan drie-lettergrepige woorden met elkander verwisseld; b. v. mandatUng =^ bandaüing^ maima (eigenn.) =.datma, v^tau = batau (bl. 15 r. 2 v. onder), Untora == mintora, moraturun = 'boraturun (M.), mahatara (Daj.)=da/ara (Sanscr. bhaiara), mijanga (Jav.) uit wjangga (Sanscr.), menjawak (Jav.) = b^awak (Mal.), mansijang (Men., bl. 44 a.) = basijang, bahota = makota (Mal., zie Wdb.), mar- pati (Mal.) uit bharjapati (bl. 47 IV). Als beginners van twee-letter- grepige woorden ziet men ze verwisseld onder anderen in marus naast barus^ milas = bilas; in baldm = maldm en m»^ uit 3«^ (X aanm. 2) heeft de ligtste lettergreep gewerkt. Men vindt zelfs imana naast ibana (iba + na); 't geen verklaarbaar is uit de galm van de », en 't gebruik van 't woord als voornaamw. (vgl. aant. 2 bl. 76). a. Van de verwisseling van «f en » zijn als Voorbeelden op te merken: nung = dung, dona (D., § 30 II a) == doda, nan (b. v. in "o "^\'2> ^*~' OC \ — "77 \), in plaats van dan, en ni oor- spronkelijk = di; b^ »om^ uit domd, en in nongdn uit dongdn (M.) heeft de ligtste lettergreep gewerkt. 3. Van de verwisseling van g en ng is slechts een enkeld voor- beeld in 'tBataksch zelve te vermelden; b. v. egot (noord-M). = ingot) vgl. ngingi met gigi (Mal.).. Aanm. Zoo is duk in piduk (D.) = nuk in manuk; immers de woorden, die vogel beteekenen gaan dikwijls uit de benaming van een bijzondere vogelsoort; zie djangang-djangang (Mak. vogel) van djangang (kip), manuk manuk (zie Wdb.) van manuk. Aant Mal. heeft zeer dikwijls als beginner van drie-lettergre- pige woorden i», waar Men. en Bat. 5, Jav. of Malagasi to, en Sund. tj heeft; b. v. mangkudu =t bangkudu (Men. en Bat.), § 30. Klankoerwmelingen. 69 wangkudu (Jav.), ijtmghudu (Sund.); mdngkuwang = hangkuwang (Men. en Bat.), tcakuana (Hawasch bl. 63 aanl.)y tjangkuwang (Snnd.); vgl. voorts tjaringin (Sund.) met toaringin (Ja?.), barin' gin (Men. en Bat.); tjaireham (Sund.) met barkam (D.), garham (Mal., bl. 46 2°.), bahem (Jav.); tjalinijing (Sund.) met balimbing (Mal.) enz. 't Sond. tjawene {maagd) is dus uit toawene {toene = bini in 't Mal.); vgl. bl. 75 in de aani. Sluitende neusklanken ie gelijk met beginnende stompe meeklinken, met neueklanken verwisseld, IX. Van ie verwisseling van ngg met ng, nd met n, enmb met m tusschen klinkers zijn vele voorbeelden. ngg met ng. angguUman (VII c) = manguliman, enggeluh (D.) = ngólu, sing- gar = singar (Men.), danggel (D). = dangól, engga (Batav. Mal. ne- gatie) = nga? (M. in ngada, d. i. nga + ada; vgl. bl. 63 a), nd en n. sindar = sinar (D. en Mal.), senda naast sena (D.), tondung = td- nung (Mal.), enderatja = naratja (Mal. uit 't Sanscr.), na^ (Men.)= Aane^A; (Mal.), burnung (} 27 I) = bundung (Men.), 9»»^tf^ (Men.) = «inut^ sindaioar (D.) == sinatoar (Men.), handiwung (Sund.) = nibung (Mal., vgl. bl. 40 I); èndu (D. aanhechtsel tweede persoon enkelvoud) = nu (Makass.), indd =. na (M. in nada)^ andalu óf tTU^Z» (bl. 43 III) = een vroeger nalu (= lalu, zie IV a), «jöfert* (D.) = »tr« (Men.). ^ mb, en w. embdlno (D.) == waMo (bl. 39 XII a), r«w5e = reme (D.), ëmbaijang (D.) = matjang (Mal.), hambiri, gambiri (M.) = Hmtn (Jav.), karam-^ bodja (Mal.') = haramodja; vgl. timoroq naast ttmboroq (Mak.), en bl, 30 in de oanm. ^off^. De » van een vreemde taal wordt soms nd; van daar pindis (Men.) uit pinnace (Engelscb), djandela (Mal.) uit janela (Portug.), almendër (Batav. Mal.) uit Jlrmenier, Zoo moet de d van d\ja, daku en dikoto (Mal.) ontstaan zijn door den invloed van een sluitenden n van ddngan en kan (of akan), zoodat men vroeger ddngan aku^ ddngan ija en ddngan ikow moet gezegd hebbeu (ikow bestaat nog in Daj. en Tag.), 't Sund. spreekt een stompen \ 70 Elankvermsselingen. § 80. medeklinker na den neusklank van zijn geslacht zeer zacht uit (zoodat men b. v. in plaats van a/ndjing nagenoeg anjmg hoort), of maakt hem scherp (b. v. tmtjah == Undjak), 't Bugineesch haat na een sluitenden neusklank een stompen medeklinker; van daar tantjaq = tancfjaq (Mak.), dangkang = danggang (Mak.), bdampang = bcdamhang (Mak.). Yan daar ook dat w als begin- ner van een woord na een sluitenden neusklank, die een 7» moet worden, even als b een p wordt; b. v. waramparang in plaats van warang warang, waiampitiq uit toatang mtiqy bolampolang in pi. van belang bolangy bummpuatmg in plaats van busung bmung enz. Zoo is ook dunrumpülawang uit dunrung ulawang ontstaan. In pi. van een d na een sluitenden n heeft het even als 't Mak. gaarne r (zie bl. 50 aant, 2). k met w. X. 't Geruisch, waarmede een h wordt uitgesproken, heeft aanlei- ding gegeven tot de verwisseling van dien klank met to (vgl. § 27 II 2°. en aard, bl. 15). Yan daar de vertegenwoordiging van een h van D. of Mal. tusschen twee gelijke klinkers door o, w en zelfs b (zie aanm. 1 onder); b. v. djakat (D. en Mal.) = djaodt of djawdt; mahal (D. en Mal). = maoiU oi matcdl^ gèrdaha (D.) =^gordaoa of gordawa (vgl. de voorbeelden onder § 17). Aanm. 1. Uit § 17 II blijkt de verwisseling van o met 10 en ^ en verder uit Dairisch J. X met h (bl. 89) die van ha met o; waaruit de oorspronkelijke identiteit van tahan (D. en Mal.) met tatoan (Mal.), taban (T.) duidelijk wordt; manaban (zie onder taban in 't Wdb.), be- teekent dus eigentlijk iemand tegen houden (manahan Mal.), te meer daar menahan (D.) of manaon (T.) zoo vaak gebezigd worden van 't spannen of zetten van strikken, netten enz. om iets te vangen. Aanm. 2. De ^ als bestanddeel van geadspireerde medeklinkers in Sanscritsche woorden wordt in T. door a vertegenwoordigd; b. V. daupa uit dhupa, batda uit bhüta^ btidd (§ 8) of mudd (YIII) uit buddha, gordd (§ 18) uit greddhra (§ 31 lY), baima of maima (YIII) uit bhima , pane (§ 8, en 29 in II) uit phani. Een uitzondering is sondi^ dat misschien door B. (sendiht) of Mal. (aandi) uit sandhi is ontstaan, en vroeger sondi moet geweest zijn (§ 8 en 19 I aanm.). ]>. daarentegen scheidt de h voor een u van den medeklinker door ë; b. V. dëhupa uit dhupa, maar voor andere klinkers door denzelfden klinker (vgl. bl. 36 F); b. v. sëndihi uit sandki, budaha nii buddha, §30. KlankterwiêiéUngm. 71 gerdaha uH greddhra. In dcAdi ( -^ u^ x *^ O) = ^i (T.) uit dhyU schuilt u door den invloed van de adspiratie o geworden te z^n. AanL Ook in de znstertalen vindt men verwarring van h met to; b. V. graha (Kawi) = ghara (Mal.) = garwa (JaV.) uit grë- hak dat eerst gerha moet geworden zijn; de Mal. en Kawi- vorm door § 25. H Men. heeft duwagd = dhaga (Mal.). De Men. spel- ing .li (/»d, aunt. bl. 16, ^4 ^^>^^ doet een vroeger ^oura = paka (dj^, zie Wdb.) vermoeden, hoe zeer ook door het gemakke- lijjk wegvallen van de A en 't uitspreken van de slot-a als a de uitspr. van paha als pah daartoe aanleiding kan gegeven hebben. De k met s, XI. Onder den invloed van een trilier of van een i en u diktoyU; b. V. hurbU = surbU^ karimborbor = sarimhorbor^ halimbubu = salini' bubu, êinandjar = hinandjaty haliltohtok = ialiUoktok, sinamora-an (zuid-M.) uit hinamo-ra^an^ sarutnaer = karumaery humur = sumur; vgl. voorts karkar met aarsar, en si lA 't voorhechtsel moH (b. v. ma- sikotang) = M (in maikotang in plaats van makikotang, bl. 27 r. 2); vgl. voorts kuping (Jav.), dat in T. of M. kuping zou uitgesproken worden ({ 10 a)y met «»/?i»^ (M.) enz. AanL 1. a« wordt als slotklank in Men. als M uitgesproken; b. V. gMji barèkf Bao: bbrek (bl. 61 r. 1). Zulke woorden in T. of M. overgenomen zign natuurlijk niet met k gesloten (§ 23 I, zie boré). Daaruit de spelling /uu>-t te verklaren, daar die eigenn. in Men. atjèk en niet zoo als in Mal. en D. atjik luidt. AanL 2. Men. spreekt ua als slotklank als idik uit (de io als in 't Engelsch uit te spreken, vgl. aant, 1 XIV); b. v. aarattoik Be p en k als sluiters. XII. Meestal in een laatste van a, o of e voorziene lettergreep; b. V. nop = nok (IV a), rajap naast rajak uit rajat (juc,), rjijap = rijak .* (M.), sep = sek (D.), <^ naast e^^, teptep naast ^Xr^^ (in talekiek), onggogop = anggogok (M.), «o^o/? naast «o^o^, ^o5op naast ^o^o^, lotup = 2oto/^; vgl. oMfp (Sund.) met masuk. AanL Men. spreekt ap als slotklank o^ uit (^..sU^» tjHoq). •• Ir I Dé ^ en Ar aZ« sluiters. XIII. Meestal in een laatste van » of ^ voorziene lettergreep; b. v. 72 Klankvmoiêselingen. § 80. èeaet en sosek (§ 29 UI aanm. 1), heheh = 6ehdi iukUk = iulUê (bl. 29 F I); vgl. parik (zie aa«^. 2) mei parU (Mal.), sisik met «wt^ (Sund.); raèit (Daj. en Jav.) = rabik en ^/o^'Ar (Mal.), husip = ^o«* (B.),/?^- nY (Jav.) = emperik (D.); lejakni naast lefatni, misschien uit een vroe- ger laektti of Zae^i» (bl. 16 r. 8 v. o*). Verder zyn op te merken randiU = randukf sijot = «^'o^, «tjt^au^ == sipauk; vgl. ^^, waarb^ klankna- bootsing gewerkt heeft, met iUk (D.; vgl. 't Jav. woord). Aant, \. ü en ip worden in 't Men. als slotklanken iq uitge- sproken; b. V. pariq =parU (Mal.); van daar ook zulke spelin- gen als t^^ ^^ c^^^i^,^ in pi: van Ssdm^* En zoo kan tahit (ifev.) * •* wel door 't Men. uit l ^^hU ontstaan zijn. Als slotklank >irordt • ... is als ih uitgesproken (pangih = bangis). Hieruit, en uit ie toe- passelijkheid der beteekenis op een rivier, bangis in cAr bangisy m ZOO als wij naar de spelling uitspreken, want bangih (Agamsche uitspraak, zie bl. 61 boven) moest uit bangi (= Jav. wangi) door de onverstaanbaarheid hiervan ontstaan. Vele woorden worden met een sluitenden s geschreven, zelfs die in 't Hal. niet op ih maar op i uitgaan; b. v. /^JjJ (lidih) = lidi, tJjjM (panUih) = paniti. Dit schignt uit pedanterie verklaard te moeten wor- den. Is per es (Jav.) = pdrah door 't Nederl. persen ontstaan? 't equivalente woord is immerB pwah (Kawi) van waar ook pohan (in pi. V. ptoahan) melk (uitperseJ). Aant, 2. Men. spreekt at als slotklank ïg uit; b. v. ;_m ...^f. saslg (Bao so^g[). Zulke woorden in 't Bat. overgenomen, heb- ben soms de g niet; van daar kope uit tjopeg (Bao-Men uitspraak van ijapat, zie { 28). Dep ent als sluUers. XIV. In een laatste van u voorziene lettergreep; b. v. lusup naast lusut, gumt naast gurup, ajup = hanjui (Mal., zie bl. 66 VI.). Aant. 1. In 't Men. worden ut en up 2^& slotklanken met el- kander gelijk~gesteld, en wig uitgesproken; b. v. lawiq = laut, patwig = patut, kattoig = katup. De w moet hier als in 't Engelsch meer alsr klinker uitgesproken worden , maar echter zoo kort dat die woorden er geen lettergreep langer door wor- den (jpdtuung en niet patuwig b. v.). Hieruit te verklaren dier- gelqke spellingen als t^^Tt; in pi. v. ^^ 4. Aant. 2. 't Jav. tabit uit tabïb (Ar.) zie aant, 1 onder XIII. § 30. KlankverwisséUngen, 73 Aant 3. Mak. yertegenwoordigt lederen sluitenden yasten me- deklinker door q, die voor een klinker k wordt. kk (of ngk) met nff, m S XV. Zonderling dat kk of ngk (M.) zoo dikwijls in een bijvorm ng is; b. y. dingan naast dikkan, songon naast sokkon ^ y^ x < "oX\ naast 5^ x 77 "o ^ ^ > èongot naast bokkoty ningon naast nikkon, Aanm, In 't Dairisch heeft men ma» en /^ö» (bl. 39 XI) uit moii- ^a» en pangan (vgl. aan^. 2 alhier). Jant, 1. Moet men hier een vroegere uitspraak ngk naar de letter (bl. 81 midden) aannemen, zoodat de h reeds in den tijd, toen die uitspraak nog in zwang was, weggevallen is? JanL 2. Men. laat ng in bijvormen weg (vgl. de aanm. hier boven); b. v. djangan (§ 28 II) naast djan, en garan in plaats van garangan; op die wijze moet ook 't Mal. dan (^Ij) uit dangan ontstaan zijn (vgl. de beteekenissen van dohof), § 31. Minder regelmatige klankverteisseUngen. I. Een ng als sluiter, waar een bijvorm van 't woord op een klin- ker, meestal een o, » of a, uitgaat; b. v. etong (in. meto-ngetong) = eto, gado naast gadong^ urdong naast urdo; vgl. djolong (Men.) met djcHo^ gadjah menong (Men. *t zeepaardje) uit een vroeger gadjah meni? huru* huru-an = hurung hurungan, aaang (oc < "2^ "77 "^X \) = «««, i(dako (Mak.) = tdakung (Mal.), hidje = kidjang (Mal., § 29 I d)? Aanm. Over 't sluiten van » met een n of »^ zie bl. 56 onder , aanm. 1. Men. heeft nan misschien uit *3 (aanhechtsel derde per- soon) gevormd (vgl. jang uit ija enz., zie aan/. 1 alhier). Aant 1. 't Sluiten met een ng heeft grammaticale beteekenisin jang (Mal.) uit ya, even als kang (Jav.) uit ka (in iita), en t»^- kang (Jav.y uit i^a, m^ (Jav.) uit si (zoo als nog in D.). D. sluit si (relatief woordje) dikwijls met een neusklank van 't ge- slacht van den beginner van 't woord ; b. v. sinéerem {si + iêrem\ simpëra (si + pera). Aardig is hidu (Men. in mahidu "ruiken") vergeleken met hidung {neus; vgl. 'tBim. ngilu ^*ruiken" van üu '"neus,") Aant 2. Als pracpositie is i in 't Jav. met ng gesloten (ing)^ en in 't Balin. met n als aanhechsel (in). Aant. 3. Door de vergelijking met de zustertalen vindt men bijvormen op i en in; b. v. co ^5 \ ^ro = barsin (Mal.), 74 KlankverwisBeUngen. § 31. bomgin (bl. 55 I), hemgin (D.) = Imgi (Ja?.); vgl. kalamarin uit katam^ari (de Wdb. onder hodari)^ wangin (in Mo-fe^oi^) = tt?a«^' (Jav.), s^0C"^0\ (uit Men.) uitrfiwt (Ar. Mai.), inin (Mai. oost-kust Sum.) in plaats van t^t, sundudn nit ««»- <^««» (Perz. Ar.) dat in 't Makass., dat hier ng moet, hebben (bl. 7 aant.)f sunduseng geworden is. Minder vaak hebben woorden, die op een anderen klinker eindigen , een bijvorm met n als slui- ter: nagatarun (Men.) uit nagataruy baun (Men.) = bau (vb; van daar sabaun, en baunbaunan = sabau enbau^uan), tcUun (in bar- talim4alun) = talu^ vgl. ook aalpu met êcdpun (§ 27 I); bamgan. (Men.) = bamga (Mal.), dewan (Men. een hemélUng in de verha- len) uit dewa misschien omdat dit deó (aatU. bl. 15) zoude wor- den; naniun (Men. adjectief voomaamw., dat niet anders door ons te vertalen is dan door de vermelde^ daar het op iets, waar gewag van gemaakt is, wijjst) uit nan -r iu (in Uu) even als nang^ ka (adjectief voornaamw. van dezelfde beteekenis depoB vermelde) uit nan + ka in ika (Men. = in%). De praepositie to is als aan- hechtsel kan (Mal., ken Jav. en D., kon in T. en M., zie bl. S3 b en § 4 2^). IL Een l als sluiter, waar een bijvorm een ng heeft; b. v. sangki- bung naast sangkibidy banggdng = banggdl^ kanang (Mal.) = kanal (Men. in J^J> zie bl. 52 aant. 3); vgl. in 't Jby, gading met gadil, buijdl (Krama) = buwang (VI). III. Als beginners r en «; b. v. ir*'^ = *f5 ^7, eaba-saba = raba-raba, i^ -©ON 55 "T^ \ = *2r "SO\ 55 "^^ \- ^a;^. 't Malagasi heeft soms z waar 't Bat. r heeft; b. v. weza- tra = bërat (D.), wizaira = i»ra^ (M.) enz. . IV. Een r in een bijvorm gemist; b. v. okar (D.) = tohar (vgl Mal. tó^ar = -T^ ^ \ »— in beteekenis); gotoar (pt goor) = ^orar (M.)» ^^ar (D.; vgl. Mal. galat), imbaru = nm^nr(M.), tutoanggong = ^m- ranggong, war = rërar (D.); vgl. dme (Makass.) met rame (Bug.) en remé (D.j , tujung (of /ttt»^, zie bl. 17 VII = tarung (Mal.), terong (Jav. en Batav. Mal.) enz. Aldus is baruk (Men. in di baruh angin) = ba- wak (Mal.) en bauh (D.) in bauhun (zie aani. bl. 16). a. Een l gemist vindt men in ipos = Upas (Mal.), kulipasag (Makass.); èeung (Makass.) = Idsung (Mal.), leeung (D.). Y, b en d meestal door een i of e; b. v. d^a ma = bjja ma (M.), c^é'^flrr = begar (Men.); benak uit <2f»a^ (Men.) kan ook uit § 28 II blij- kens danak (Mal.) verklaard worden; vgl. bidal (Batav. Mal.) uit 't § 31. Klanküermêselingen, 75 Portly, dedal t hi§ar (Mal.) met d^ar in padyar, difna (Mak.) eigenn. van 't eiland Bitna. YI. b en 8;. b. v. aalkup =: baHup^ aaroangin = haroangin^ sarari' gan (Jav.) = harangan (Mai.); vgl. borat met aorat^ borót met aeret (Sund.). Men denke hier aan b als vert^enwoordiger van een w^ die wegens E\jn gernisch gemakkelijk met a verwisseld wordt. Aant, 't Snnd. heeft dikwijls als beginner tj waar Mal. een b en Jav. een vo vertoont; b. v. tjanir = bamr; tjai (toaier) = we (Kawi in plaats van wat); tjadaa = wadaa (Jav.) ; tja-dh (bl. 89 aant,) =: bah (Mal.); tjatang = batang (Mal.), watang en 90^»^ (Jav.) ; (/attff^ == baung; tjajur = io/ttr; vgl. buijoL = buwang (II), /^o^ViZ (Mal., ook als nederig voomaamw. van de eerste pers.) Krama-vorm van pawwang (Kawi = Jav. pawong) bediende: Vgl. aant. bl. 15. VII. a en ^ meestal door een i; b. v. Aonii^ = hoting y ainggung = Hnggung (Mal.), «ya» naast ^^a» (in M. teman naast aeman)^ enz. Bij] deze verwisseling wel te letten op 't vertegenwoordigen in T. van een tj in overgenomen* woorden door a (bl. 12 aanm)\ zoo kan aimbora nit een vroeger tjimbera (bl. 44 a), zoo als /tt^ra (Sanscr.) in D. zoude uitge- sproken worden (bl. 35 III), ontstaan zijn. Zonderling is het, dat men naast aetul en tetul ook petul vindt, en naast ainggung en tinggung (Mal,) ook pinggung; waarin de p wel door § 30 VU uit een metid en minggung in pi. V. puïïUtul (bl. 46 ƒ.) kan gekomen zijn. a. Zelden onder den invloed van een u; b. v. haaurwUm (M.) = haturtdan (bl. 46 2^), «« (D.) = tu (bl. 41 IV). Vni. a en v^r^ ; imbulu naast aimbtUu, impóla uit aimpola, angki" bung naast aangkibung^ antabi naM&t aantMy antjogot en inijogot namat aantjogot en ain^ogot, IX. A {of ^ in D.) en t meestal door een %; b. v. h^ong, kijung (D.) = t^ng (Mal.), kipaa (Mal.) = tipaa (Jav.), hinaon uit tinaon. X. ^ en r; gaba^gaba = raba-raba^ gobar = robar (igung = Jav. tnfff^ ligt buiten 't Bat.). XI. g en d; daganak in pi. v. dadanak = dakdanak (§ 23 IV b\ ba- d^a = bhagija (Mal.), gaU-gali = doXi-daJü^ wagjrd (Jav.) uit widyut. XII. ^ en é{^'; £]^'odar = ^oior, gomak = djomak, maaagit (Men.) uitspraak van maaadjit (iXswi^» ^^^ ^^* ^1 a^^; vgl. t^ (Mak.) = udji (Mal.), attgi = audji (Mal.). XIII. ^ en w; vgl. ^oZo^a met talawa, ainagar (Sond.) met ainda- war (D.). 76 KlauhserimscUngen. § 31. XIV. r en A (Dairiscli k); b. v. raU = haity rair = kamr (Vf bl. 15) in kamrën enz. Jlant 1. De klank verwisselingen, die boiten 't Batakscb lig- gen, en slechts door de vergelijking met de zustertalen kunnen gekend worden, kunnen hier niet behandeld worden. Zij zijn voor een Wdb. zeer belangrijk, en noodzakelijk waar men met woorden te doen heeft, waarvan de verklaring in de taal zelve niet te vinden is. Zoo b. v. is tami (in manami ^*aan de geesten offeren'^ , en tami-tami "een offerfeest, waaraan 't publiek en niet alleen een bijzondere familie deel neemt"), te verklaren uit *i Jav. tamu Qfasf), zoodat ma»aj»t eigentlij k beteekent : de gees- ten tracteeren (cds gast iehandelen). Hier is de identiteit van de' u en i als slotklank slechts te bewijzen uit een vroegere ge- daante van 't woord; want zoo een i (die naar § 29 II ook e kan zijn) slotklank van een 'woord is, waar een zustertaai of andere tongval een u heeft, dan is er een middenvorm met uj als slot- klank, die in de een of de andere taal te zoeken is, en daar soms in twee lettergrepen (als uwi of uwé) bewaard is geble- ven; b. V. langi (D. en Jav.), lange (T.)» ^««w (Huwasch, zie aant, onder op bl. 63), languj (Kawi), iangoj(P&l. nominale vorm van nangoj, zie bl. 67 ö, § So IV); api (Mal. enz.), afu (Mala- gasi), apuj (Kawi); tamu (Jav.), tamuwe (T.), tamuwej (Daj)., tamoj (Lamp!), tami (zie boven); tvli (Jav.), tokj (Hoco.), tuU^ (Kawi); balu (T.), haljitoei (Men.); aapei (Men.) in angin aapei-aapei (een Mesfe) naast saputcei =■• sepi (Jav. en Mal.). Andere proe- ven van diergel\jke klankverwisselingen kan men in de aant, van 't Bataksch leesboek vinden. udant. 2. Vele klankverbasteringen staan buiten een regel; zoo b. V. die, waaraan de vocativus onderhevig is (itó of itóng van ièoto, maén van parumaen , tang uit turang). Ook woorden, waar- bij aan de oorspronkelijke beteekenis niet gedacht wordt, vooral omdat zij ter aanduiding van een betrekking dienst doen, kun- nen niet altijd, wat de verandering in vorm betreft, genoegzaam verklaard worden. Zoo b. v. heeft men van iapi (Mal. verkorting van iatapi uit Sanscr. tathapi) en van Iiami in sommige landschap- pen, waar noord-M. gesproken wordt, tai en hai gemaakt, 't Wegvallen van de jp en m is hier niet anders te verklaren dan uit 't gebruik van die woorden als voegwoord (maar^ en voornw. Om dezelfde reden is unang in T. altijd gebruikelijk als het negatief §31. KLankoerwièaelingen, 77 imperatief is, terwijl «^^»^, waaruit het veranderd is, steeds ge- bezigd wordt als nominale vorm of imperatief van mangidang (van iets geen gebruik maken). Ook voornaamw. worden dikwijls , zoo als reeds uit hai in pi. v. hami gebleken is, in een vorm gevonden, waarin de klankverwisseling niet. aan een regel is te onderwer- pen; van daar ook dat 't Mak. den eindklinker van sommige voornaamw., zoo zij zonder nadruk gebezigd worden, heeft onder- drukt, en hen in een vorm weder geeft, die ze bijna onherken- baar maakt: aq in pi. v. aku; kiq (eerste en tweede pers. enkelv.) uit kU (zie bl. 73 boven) in plaats van kUa (eerste pers. meerv. inclusief); kang (uit kam, zie aant. bl. 7) in plaats van kami, en mang (uit mam, zie aant. bl. 7) in pi. v. mami (Jav.). — Dat voorts de klank ver wisseling dikwijls een middel is geworden om een woord een bijzondere beteekenis te geven, ziet men uit loshak (sjpaansche jpejper), dat algemeen in gebruik is in plaats van na eyak (§ 80 lY a), daar dit te veel zoude insluiten, en ook toepas- sel^k zoude zijn op andere heet op de tong zijnde specerijen. Dit is dan ook de reden, dat men gaarne halftwas (zie bl. 56 2^.) in pi. V. halds gebruikt , want holds als H heete (las) beteekenende sluit weder te veel in. Van diergelijke woorden gaat de Ujvorm met zijn beteekenis dikwijls verloren; zoo is b. v. koning in D. nooit geel, maar altijd curcuma ^ terwijl 't Mal. kuning nog bezigt in onderscheiding van kunjit (curcuma =: 't Jav. kunir, zie aanm. 2 bl. 66). Zulke woorden hebben dos veel van eigennamen, en hebben daarom soms ook een vorm met si (een voorhechtsel waardoor men een woord tot eigennaam stempelt); b. v. si^kt^ (een raaf of kraai) van hak (t geluid van dien vogel), terwijl D. kak bezigt, en 't Jav. ëngkak; even zoo si-padas (Meir. gember) van jpadas (heet op de tong), en simosin (Lubusch gouf) van mosin (= masin, zie aanm. 5 bl. 61). Soms ondergaan zij een verande- ring die tegen den regel is; zoo b. v. moet het in M. ("^r OC \ ■"" X *~" ) overgenomene .Men. simpalah (mtpersel van 't vleesch van een cocosnoot) uit simparah ^ (si -f parah, vgl aant. 1 bl. 73 ontstaan zijn. Is hier de l in plaats van r gekomen door den invloed van de «, of van den neusklank, waarbij een l als zeer verwant met de n liever is? (zie bl. 64 IV, en bl. 62 Simparah komt ook voor, maar zelden. Dat siin^ola niet Bat. is, blQkt uit poro = parah (Mal.). V 78 KlankverwmeUngen. $ 32. aanm.), — Ook woorden , waarin een geluid-nabootsing zit, z^n aan geen regel gebonden; b. v. hukuruq (Mak.) = dukur in en- duhur (D. = anduhur) = kukwt in Wiukur QSjbX,)^ tutu mhdidu = putu in siputu (Men.); ygl. ocikgak, ffaffatDak, kak^ kak (D. . en Daj.), ffagak (Men. en Jav.), engkak (Jav.) enz. (zie Wdb.). Bij diergelijke woorden zonde men alleen de 'gelijkheid Tan klinker als regelmatig willen opgeven. 32. Inffeschoven medeklinkers. Als ingeschoven medeklinkers vindt men: I. » in Dairisch ( lY 3 bl. 86), Manda&mgach (E. ƒ. bl. 29) en verder in nanón (thans in T. en aanstonds in M.), dat ook -3 "3 \ «-^-^xx gespeld wordt, om beide lettergrepen als twee eenletter- grepige woorden te laten hooren, uit "3 + ^/*V3x\ (vandaar ^*>"3\ in D, zie bl. 89 in X). n. s in M. en T, (§ 8 d)y in D. (in IV a, op bl. 36), verder in — ©< 55XN'77 -5XN (•— +'»<55x\-h'77-o 'X n)) van waar ook singot in tarsingot. a, In pastdak, dat ook =spaulak beteekent, is de s als ingescho- ven opgevat door de beteekenis (zie Wdb.). IIL<in OC^^XN'2r05^0<-^N (§ 8 e), —5^0-^ «77 ^XN (zie MdndaiUngsch E. e bl. 29; ^* in D. in petfidahkën , tjëtjedur (zie IV c bl. 36). IV. h in MandatUngsch (bl. 28 E. 0), in Dairisch QA. 36 in IV), en verder in pahulu (denkelijk om het met pahae in overeenstemming te brengen), —— -t^ oc x \ T" » pahalo (dit door Dairischen in- vloed?). Janm, De r is misschien ingeschoven in iaripar (uit tu + ipar, bh 45 r. 7), zoo als te vermoeden is uit den Dairischen vorm (tU' repar). In 't Men. vindt men karair in plaats van ^-air (naar H water of de rivier gaan om een behoefte te doen; air zie aant. 1 bl. 18). $ 33. Spelling. 79 IV. SPELLING. § 33. De spelling is neigens bij den Batak geregeld , daar ieder naar de in zijn landschap gebruikelijke uitspraak schrijft. Zoo spelt men b. y. hutius [geurig) in T. niet alleen -77 '7^ \ "7^ "27 ^ (§ ^*) ™*^^ ^^ •7^ "^y \ "Zr "27 \ (§ 11)» -T^ 55 \ "Zr ■2r> \ (naar de uitspraak) en -T^ '27 v 'ZT ^ N (§ 13), terwql het naar 't Dairisch overhellende sub-Tobasch -79 -7:^ N -7^ 27 \ (§ W 0) of '7%'7^'Z>\ (^ H), noord-M. -t^ "JT \ '^ 2f> \ {Mandaüingsch B. I op bl. 26), en zuid- M. %/*v '2^ \ '^ ^ \ (bl. 26 r. 2 van onder) er van maakt. In de meeste geschriften op boombast vindt men een geregelde spelling, die 't woord in zoo'n vorm schrijft, dat ook iemand, die van de Tobasche uitspraak niets weet, het tot zijn eigen tongval met weinig moeite kan terug brengen. Zoo b. v. kan een Mandailingsch sprekende uit de spel- ling 'T? 'T? N 'T? 27 N zien, dat hij hier hmkh heeft uit te spreken (B bl. 26). In 't Wdb. is dan ook deze spelling gevolgd, daar het vol- gen van de spelling naar de Tobasche uitspraak het voor iemand, die zich in Mandailing of Bairi bevindt, geheel onbruikbaar zonde ge- maakt hebben. Dat soms de etymologische spelling niet gevolgd wordt, ziet men uit t!} -7? OC N (bl. 12 r. 3). Die de uitspraak der ver- schillende tongvallen kent, zal geene de minste moeite hebben een woord op de regte plaats in 't Wdb. te zoeken. Aawt, De ^zonderlinge uitspraak van T. zoude iemand doen tw^felen aan 't beweren van alle Bataksch sprekenden, dat namentlijk het Tobasch de grondtaal is, waarvan M. en D. afgeleid zijn; want de uitspraak dezer tongvallen, geeft nu en dan de spelling der boombast-geschriften beter te- rug dan de Tobasche. Dat D. van T. afgeleid is, mag men wel betwijjiekn, en de bewering der Bataks aldus wijzigen: D. was oorspronkelijk een verschillende zustertaai, waarvan de sprekenden door de Toba's zijn overwonnen, zoodat zij 't schrift, en misschien ook de godsdienst ^ van hun over- winnaars hebben overgenomen. Dat 't schrift van T. is ont- leend, blijkt genoeg uit 't gebrek aan een teeken ter aandui- ^ Zie b. y. resanna (bl. 45 aaum.) , dangHna en songH (bl. 49 aanm, 2). 80 Spelling. $ 33. ding van den klinker ^, die lie?er een o had moeten genoenid worden, daar liij dezen klinker in T. zoo dikwijls vertegen- woordigt (bl. 33 5), dan een u (vgl. ook aanm, 2 bl. 38). — In hoeverre de godsdienst der Dairisch sprekenden van de Toba's is ontleend, moet nader onderzocht worden door ie- mand, die in de gelegenheid zal zijn 't taalgebied van D. door te reizen. De Dairisch sprekenden, waarmede ik in aanraking geweest ben, beweerden hun beschaving van de Toba's te heb- ben, en te oordeelen naar eenige Sanscr. woorden, die in D. gebruikelijk zijn, zal men er vooreerst geloof aan moeten slaan; zoo b. V. debata, agoni en adji (bl. 65 r. 2), waarvan D. detoata^ ageni en adi (bl. 40 XIV) gemaakt zoude hebben, zoo het die woorden niet van T. had ontleend. Ook woorden, die niet Sanscritsch z^n, schijnen ovei^enomen te zijn; b. v. keliki^ waarvan D. de h van halihi (uit ha -{- U^ zie bl. 56 2".) met k heeft overgebragt (bl. 34 B.), niettegenstaande daar de h geheel in overeenstemming zoude, zijn met zijn taalregels (bl. 39 6,) 1. Evenzoo ketjeur (bl. 9 in de aanm,) dat ketjekur had moeten zijn, daar D. een h (die in kastoor achter de % is uitgevallen) door' k wedergeeft (bl. 34 B). Zonderling is ook tampar mmpah (vloek' 4tftoeerder) als naam van een haarzui verende vrucht, want eumpah is daar een vertaling van hura (in tappar hura) , dat thans in T. vervloeking beteekent, maar toen die naam aan de vrucht gege- ven werd, nog schuim heeft moeten beteekenen (zie Wdb. onder èura) 2. Wat voorts M. betreft, het is duidelijk, dat T. althans 't schrift hieruit moet ontleend hebben, daar het geen nj kan uit- spreken, maar toch in 'talphabeth opgeeft. De uitspraak van M. komt in sommige opzigten met die van T. overeen, als b. v. in het bezigen van een h waar Mél., Jav. of D. een k hebben, maar in 't hebben van een tj, en in 't kunnen uitspreken (in zuid-M.) van een neusklank als sluiter vdór een scherpen mede- klinker vertoont zij daarentegen groote afwijkingen. Zoo als noord-M. en zuid-M. er thans uitzien, moet men hen beschou- wen als talen, die zoo sterk met het Tobasch z^*n vermengd ge- ^ Zie ook bl. 14 N^. 3; 18 en 26, en taban (ook jD.) op hl. 70 aanm, 1. ^ Vgl. ook bl. 16 onder in a, waaroit blfjkt, dat zelfs de uitspraak van T. op D. invloed heeft moeten uitoefenen. J 83. Spelling. 81 worden, dat er van de taal der oorspronkd^ke bewoners ?an 't taalgebied van M., waarran de Lnbu's en IJlu's nu nog de ver- tegenwoordigers zijn, slechts weinige sporen z^n overgebleven. Als men er op let, dat sk^ en ns in T. ^ in de uitspraak geven, en npi: hk^ dan blijkt het, dat b. v. de volgende woorden 't overnemen van Tobasche woorden door M. kunnen staven: hot- «e^ in T. is in zuid-M. antjU in mantjU (in plaats van mahanéjU^ zie bl. 26 r. 2 v. o.), en T. spelt koMsU omdat h8 ook is geeft; baisir in T. is in M. banijir^ en T. spelt hansir om dezelfde reden als bij heünt opgegeven is. Beide die woorden echter had men even goed haahit en bashir kunnen spellen, om de uitspraak weder te geven; immers haahit en hasUr geven ook haUU en haUiry ter- wijl zij niet anders han^'U en han^ir kunnen worden dan b^ een volk, dat ta onaangenaam vond, en er néj van maken moest. Boor ntj (na gespeld) in plaats van U (ah in de spelling) te zetten , is de grondklank, waaruit die woorden zijn ontstaan, niet overeen te brengen met dien in andere aan hen verwante woorden; neemt men hcm^t en banijir , dan krijjgt men de grondklanken tjit en tjiTf en kan dan deze klanken niet in verband brengen met den grondklank in bakkir (spelling hanghir)^ dat in M. bangUr uitge- sproken wordt, en in haUr; neemt men echter haahir^ dan ziet men d^i grondklank in alle drie woorden, die nagenoeg 't zelf- de beteekenen, want dan krijgt men ba^tr, bangAtr en basAir met den gemeenen grondklank kir. Evenzoo is het met haahU gelden, dat hanait gespeld in M. hantjU geeft, want tjU kan men niet in overeenkomst brengen met den grondklank hit van aahU (Mal. aakU), De in grondbeteekenis overeenstemmende woorden hUaat, akkat en uiaat^ die allen thans hinaatj anghat en unaat gespeld worden, en in M. hinijai, angktd en utdjat klinken, vertoonen een ongelijken grondklank in deze spelling, want dan krijjgt men tweemaal atU en eenmaal hat (kat in 't Mal. angkaf). Men moet dus hier alweder van de uitspraak van T. uitgaan, en dus een vroegere spelling ^Aa^, anghat en ua- hot bij 't onderzoek naar den grondklank opzetten, zoodat men dan den grondklank hoi (ook in horhaf) vindt. Veilig mag men stellen, dat de uitspraak in T. in vroegere tijden meer in overeen- stemming was met de etymologische spelling (vgl. bl. 73 XV aant, 1), zoodat men huahua en hiahia uitsprak, want in die andere uit- spraak was de grondklank ligt te ontdekken (hua = kua in D., kis ■H _.— I »■ *-■ VJH<' ->^» .1^^^ ■■ — ?a»-»^^W"^SW*ai^^"«'"»" 8^ Spelling, § 38. = kis iu Dair. kiskU en Mal. kiMs), terwijl de hedendaagsche (hut' tu8 en hitsis) hem verbergt. De nieuwere uitspraak moet echter reeds in zwang geweest zijn , toen de Toba's 't taalgebied van M. veroverden , want uit Mahat en hasMt moest in M. Mskat en had' Mty en niet hintjai en hantjUy zoo als M. uitspreekt, ontstaan. De ^ is in een menigte zustertalen, als b. v. in Jav. en Mal., niet bekend, zoodat de oorspronkelijke bevolking van 't taalge- bied van M. , die blijkens 't Uluscli en Lubuscb een taal spra- ken, waarvan 't klankstelsel met dat van 't Jav. en Mal. overeen- kwam, hen in nij moesten veranderen. Dat 't zuidelijke gedeelte der Bataklanden oorspronkelijk door een Maleisch sprekende be- volking bewoond was, blijkt ook uit de menigte Men. of Mal. woorden, die in M. aanwezig zijn, en wel met een uitspraak, die in Men. niet geldt, maar nog in 't Mal. in zwang is. Men denke slechts aan unggaa^ dat ungge (zie oo p^^'^-») zoude z\jn, zoo het onmiddelijk uit 't Men. (unggèh^ zie bl. 71 aant, 1) ware overgenomen; even zoo is het gelegen met pa uit Mal. pahay terwijl het in 't Men. pao is, en ra (noord.M. eign. van 't landschap Bob) dat naar § 17 II uit ratoa moet zijn, en bij geen mogelijkheid uit 't Men. (rao)kan gekomen zijn; zoo ook is tohat 't Mal. tabat en niet Men. (toheqy zie bl. 72 aasit, 2). Uit diergelijke spellingen van T. als -t^ -^ \ •2r !5^ O N i c5 *7y ^^ O \ 6nz. waar het tegen zijn eigen uitspraak een neusklank al^ sluiter voor een scherpen medeklinker plaatst, mag men veilig besluiten', dat de beschaving uit het O. door een Mandailingschen tongval heen naar het binnenland gekomen is. Ook de echt-Tobasch sprekenden moeten zich met de overwon- nelingen vermengd hebben, want hoe anders te verklaren, dat T., niettegenstaande het geen Ij uitspreken kan, toch dj bezigt? immers de stompe geslachtgenoot van de ta is dz, zoo als nog in 't Malagasi. Zoo men let op de groote overeenkomst van de Bataksche uitspraak met die van genoemde taal, zal men het niet onwaarschijnlijk vinden, dat 't Bat. vroeger ook een dz heeft gehad. Als voorbeelden van die overeenkomst zijn aan te halen: 1*". een h als vertegenwoordiger van h elders; b. v. dhu = aku {Mal., Jav. enz.). 2°. een k (in T. kk, zie § 10 en 11), waar Mal. of Jav. ngk heeft $ b. v. tuku (een drievoef) = tungku^ toakuand = bangkutoang. §33. Spelling, 88 3°. 't ontstaan van een k door een voorgaanden sluiter uit h (bl. 26 I); b. V. wurun-kahaka uit wumna = burung (Mal.) en hahaka ±= hak (T.). 4^. H gemis van den halfklinker j, die door z vertegenwoor- digd wordt; b. V. hazu = kaju (Mal.), salazana = aalajan (Mal. van satef), 5°. td waar elders ti is (vgl. bl, 36 lïï); b. v. isindzo = <ti»- i^'ow (Mal.), ^t»c?o (T.); ffdsi =putih (Mal.); isindri = tindik (Mal.); en 't ontstaan van ts uit 8 door een voorgaanden sluiter; b. V. lalantsarutra (uit Idland + sdrutra), 6". 't Veranderen van een sluitenden k ïn h voor een aan- bechtsel, dat met een klinker begint (vgl. § 10); b. v. ird' hind van iraka (de slot-(7 nagenoeg stom) en ind (aanbechtsel). 