Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 1 Van de vroegste tijden tot op het jaar 900 na Christus
DES VADERLANDS. 569 Ae met de gewraakte ontwerpen om deze Landen met de Katholijke Mogendheid van Frankrijk te verbinden, werden de ambtenaren verdacht gemaakt, die reeds in het Noodwendig en levendig Discours met de benaming van dronken baljuws waren beschimpt. Iets bepaalds van hetgeen de papieren aan het licht brachten, vernam men niet; maar wat er van verbreid werd, was wel geschikt om menigeen den angst om ’thart te jagen: al ge- voelde een ieder voor zich zijne onschuld, niemand wist, hoe ver een ander gegaan kon zijn, en wat de gevallen. Regering, wier werktuig men geweest was, dan toch in het schild mocht gevoerd hebben, In den tijd, dat de vonnissen tegen de Remonstran- ten moesten uitgevoerd worden, en deswegens op vele plaatsen misnoegen bij de ge- — meente en onwil bij de ambtenaren van het gerecht te duchten was, kwamen zulke uitstrooisels uitnemend te stade, De zaak werd voorgesteld alsof het Land werkelijk in gevaar was gebracht geweest van verraden te worden, en men had eene aanleiding om, zoo het heette, tot afwending van nog dreigend gevaar of tot straf voor oude schuld, menig ambtenaar af te zetten, Ten einde de openbare meening te zekerder te verwar- ren, gingen ook deze terechtstellingen met vernieuwde gestrengheid tegen de Roomschen en de Jezuiten gepaard. In de winterzitting van het jaar 1619 werden maatregelen voorgesteld tegen de officieren in de steden en ten platte lande, »die zich niet ge- noegzaam beijverden," en hunne vervanging door personen » van vertrouwen, lidmaten van de Gereformeerde Religie,’ als eene zaak »ten hoogste noodig voor den Staat” voorgedragen, en nu werden SOMMELSDIJK. en MARQUETTE met vijf Gedeputeerden uit de Steden belast met de taak »om voorziening te doen op de excessen van officieren, schou- ten, gerechten, secretarissen en boden’ Nadat zoo menige Magistraat » bij autoriteit” was afgezet, en daarmede de rechtsmacht in handen van bevriende of gemakkelijk te bewerken personen was gekomen, was thans eene ontzettende macht om al de rangen dergenen, die met de uitvoering des rechts belast waren, tot den minste toe, te zuiveren, aan de rechte handen toevertrouwd. BLAUHULK, voorbarig be- 570 ALGEMEENE GESCHIEDENIS van Holland rapport te doen" 1, Waarlijk men mag dit wel het tijdperk van aunssexs schrikbewind noemen. Dat er daarbij volstrekt geene sprake was om eenige hervorming in te voeren in den zin der grieven, tegen het vorig Bewind ingebracht, laat zich denken: men wilde het wapentuig, dat men thans zelf in handen had, niet moedwillig verstompen, Vandaar dat de Gecommitteerde Raden uitgestrekter volmacht bekwamen dan ooit; dat dit Collegie het Hof van Holland durfde voorbijgaan bij het geven van den last om de meubelen van muco pe Groot te Rotterdam te verkoopen, en den Hoogen Raad krenkte door, tegen het vroeger gebruik, den president en twee raads- heren tot het vernemen eener-mededeeling voor zich te bescheiden 7. De klachten over provisien van justitie, door den Hoogen Raad verleend, kwamen thans van de zijde van Amsterdam, en als om ook de hoogste rechterlijke macht te doen gevoelen, wat zij te wachten had, plaatsten de Staten van Hólland op de nominatie van president van het Hof van Holland den Heer van sommersprsk bovenaan 3. Ook in het kerkelijke hield de Regering den teugel vast, dien men het vorige Bewind zoo gaarne had willen ontwringen, en dat wel zonder zich om het goedvinden der Staten-Generaal te bekreu- nen. Dit toch was de strekking van den last, dien de Gedeputeerden van Holland den 18den December, 1619, medekregen, te weten, om ter Generaliteit te verklaren, dat al werd ook de in Julij in hunne Provincie staatsgewijze vastgestelde Kerkeorde 4 niet door de andere Provinciën aangenomen, hunne lastgevers zulks toch zouden doen » ten einde wat zekers te hebben om zich aan te houden” 5, In een enkel geval ging men met het gebruik, dat men van de papieren van oLDEN- schuldigd, krijgt PARNEYELT maakte, niet met het vereischte beleid, noch zoo voorzichtig te werk, als een eervol ont- slag. in de zaak van de zuivering der ambtenaren van het Gerecht, Waarschijnlijk droeg BRUININK, de Gecommitteerde uit Enkhuizen, daarvan de schuld, Den 30sten November (1619) werd de Vergadering der Staten-Generaal bekend gemaakt met een verzoek der Magistraat van Enkhuizen, Onder OLDENBARNEVELTS papieren waren brieven gevonden van JAN SIMONSZ. BLAUHULK , equipagemeester van het Collegie ter Admiraliteit te Enk- huizen, waarin hij het drijven van de Magistraat dier stad in den tijd der godsdienst- 1 Resol. Holl. 22, 30 Nov.; 5, 10, 18, 19 Dec. 1619. Branpr, Hist. d. Ref. II, 909. 2 Resol. Holl. 3 Julij; 16 Oct.; 7 Nov. 1619. 3 Resol. Holl. 20 Dec. 1619. Met sowwELspU& stonden cRomHOUT en somus op de nominatie. Men wist den Prins te bewegen, niet sowuzLspUK, maar cROMHOUT te kiezen (Resol. Holl. 24 Dec. 1619). á De Kerkeorde van 1586 was door de Nationale Synode goedgekeurd en daarna door Holland aangenomen (esol, Holl, 19, 20, 21 Junij, 1619. nraxpr, £. a. pl. LII, 627, 628, 749—752, 908). 5 Resol. Holl, 2 Julij; 18 Dec. 1619. DES VADERLANDS. 571 geschillen in een ongunstig licht plaatste, Deze zaak, wenschte de Magistraat, zou de Generaliteit zich aantrekken, en haren ambtenaar tot een voorbeeld voor anderen afzet- ten. De Staten besloten den persoon van BLAUHULK naar ’s Gravenhage te bescheiden. Braunvrk kwam aldaar spoedig genoeg aan; maar een paar dagen later werd van wege den Prins van Oranje het advies ontvangen, om de brieven van BLavHULK geheim te houden, »ten einde ongelegenheden en zorgelijke vijandschappen te voorkomen.” Al dadelijk handelde men volgens dit advies, en intusschen werden de gesprekken over deze raak met zijne Excellentie voortgezet. Het gevolg was een nieuw advies van dezen inhoud: Gaarne had de Prins gezien, dat de zaak door sravumovrks verplaatsing geschikt had kunnen worden; doch daar dit niet doenlijk scheen, zoo ried hij, als pLAUHULK zijnen post wel wilde nederleggen, hem zijn ontslag te verleenen met de vergunning van te Enkhuizen te blijven wonen, totdat hem eene andere betrekking zou zijn gegeven. Wilde hij zijne betrekking niet nederleggen, dan moest men hem ontslaan, doch eervol. Op dit advies werd besloten, dat de President der Staten den equipage- meester bij zich zou bescheiden, en hem in het vriendelijke » wegens de tegenwoordige gelegenheid van tijd en zaken’ zou trachten te bewegen, zijn ambt neder te leggen. Deze uitnoodiging beantwoordde sLavmoLK met de verklaring, dat hij daartoe wel ge- negen zou zijn; maar dat het hem niet zoo zeer om zijn ambt als wel om zijne eer te doen was: dus verzocht hij, dat men hem bj het Collegie ter Admiraliteit te Hoorn eene eervolle betrekking zou verschaffen. In allen gevalle verzocht hij zich nog nader te mogen bedenken. Dit uitstel bracht echter geene verandering in zijne gezindheid. Hij deed van zijnen post vrijwillig afstand tegen verzekering van guuslige aanbeveling tot eene andere betrekking te Hoorn, De acte van » vrijwilligen’’ afstand, vóór de vast- stelling door die van Holland onderzocht, behelsde, dat hij daartoe »om zekere consi- deratión" besloot, en luidde hoogst loffelijk en eervol voor zijn karakter als ambtenaar en »getrouw dienaar van Hun Hoog Mogenden en voorstander van het Vaderland” 1, — Het laat zich denken, dat het verwijt, den Heer sLavmoLK op grond zijner briefwis- seling met OLDENBARNEVELT gedaan, eenen kreet van verontwaardiging zal hebben doen opgaan van de zijde van zoo vele aanzienlijke en edele mannen, die zich gedu- rende de vorige Regering mede vrijmoedig geuit hadden, en die nu aan eene even hatelijke vervolging bloot schenen te staan. Werkelijk moesten ArRssSEN en zijne medestanders begrijpen, dat de boog wel te sterk kon gespannen worden. De hevige aanval, dien pu MAURIER omstreeks dezen tijd tegen hem op het touw zelle, was be- 1 Resol. Stat.-Gen. 30 Nov.; 9, 11, 18, 14, 16, 17, 19 Dec. 1619. In de Resol. van Holl. vindt men niets van deze zaak. Wel wordt daar (onder 16 Dec. 1619) gewag gemaakt van eene gunst op aanbeveling van de Magistraat van Enkhuizen verleend aan een anderen BLAUHULK (WOUTER GERSRANDSZ). 47 + 1618 1621. 1618 1631. Hoe men verder met de Gedaagde Remonstranten handelde. 512 ALGEMEENE GESCHIEDENIS stemd om zijne tegenstanders eene aanleiding te bieden ten einde hem met voordeel te bestrijden, en getuigde bijgevolg, dat de Gezant uit de stemming van velen de hoop ontleende, dat hij niet vruchteloos tegen hem zou optreden. Dus scheen tot geruststel- ling van velen en tot verzachting van den toorn van anderen een verzoenende maatregel noodzakelijk. Althans naauwelijks was het advies van zijne Excellentie om de zaak van BLAUHULK te smoren door de Staten-Generaal ontvangen, of deze Vergadering benoemde eene Commissie om met den Prins eene algemeene amnestie te ontwerpen »over de laatst voorgevallene zaken in den staat van het Land en de gehouden correspondentiën met wijlen JOHAN VAN OLDENBARNEVELT 1.” Eene vervolging als die der baljuws en anderen, die met het Bewind in vertrouwe- lijke betrekking hadden gestaan, had men in zijne hand: men kon ze matigen naarmate het belang het vorderde: want van de schuld, die men zou hebben kunnen aanwrijven, behoefde men niets meer ruchtbaar te maken, dan men zelf verkoos, Maar daar waar de overtreding door het gevelde vonnis duidelijk was omschreven; waar de schuldigen zich zelven aangaven en de straf tartten, daar moest de vervolging voortgang hebben tot het uiterst toe. Dit was het geval ten aanzien van de Remonstranten. Toen den gedaagden Remonstranten te Dordrecht hun kerkelijk vonnis was medege- deeld, was hun de last gegeven om voor alsnog die stad niet te verlaten 3%, Aan dezen voorloopigen toestand moest een einde komen, en de vraag deed zich op, wat thans met hen aan te vangen. Deswegens werd het advies gevraagd van de Politieken , alsnog tegenwoordig ter Synode, welke onder de inlandsche godgeleerden ter afdoening van overgebleven kerkelijke zaken nog tot het eind der maand Mei werd voortgezet. Den 21% Mei werd in de tegenwoordigheid van Prins waorrrs over deze zaak door de Staten-Generaal beraadslaagd en besloten, drie leden uit deze Vergadering, met name Jonkheer SWEDER VAN APPELTERN VAN DE POEL, Jonkheer NICOLAAS YAN BOEKHORST Heer van Wimmenum, en Nanninas, rentmeester van Harlingen, naar Dordrecht te zenden en de derlien Gedaagden met degenen, die zich bij hen gevoegd hadden, dat is, de beide Utrechtsche predikanten, voor zieh en de daar aanwezige Politieken te bescheiden, ten einde hen ieder afzonderlijk deze vraag te doen, of zij zich vereenig- den met hetgeen in de vergadering, door eenige der Remonstranten den bien Maart 3 1 Resol. Stat.-Gen. 14 Dec. 1619. Reeds was onder de Punten van beschrijving ter zomerver- gadering van de Staten van Holland (1619) de vraag opgenomen geweest, of het niet dienstig zou zijn, de Gecommitteerde Raden te machtigen tot het uitschrijven van eene algemeene amnestie van alle zaken »in de laatste bedroefde factieuse tijden” (Zesol. Holl. 28 Mei, 1619); doch daarvan was tot nog toe niets gekomen. Den 6 Julij was de zaak uitdrukkelijk uitgesteld (Res. Holl. 6 Julij, 1619). 2 Zie hiervoor bl. 108, 199. 3 Zie hiervoor, bl. 187. DES VADERLANDS, 915 EXT 3 x = e LE pete er dcs tux bec d iia «a amma UAE A pe eg i ——M— Ee — te Rotterdam gehouden, was afgesproken, dan of zij zich voortaan stil wilden houden 1618— zonder zich als predikanten te gedragen. Werd deze vraag toestemmend beantwoord, — dan zouden de Gecommitteerden eene verklaring deswegens bij schriftelijke acte van hen vorderen, en hun beloven, dat, zoolang zij aan deze verbindtenis getrouw bleven, de Staten voor hun onderhoud zouden zorgen. In allen geval zouden zij voor alsnog de stad Dordrecht niet zonder nader order mogen verlaten. Verre de meeste Remonstranten antwoordden stellig als uit éénen mond, dat zij, en wegens hunne eenmaal aangegane verbindtenis en als christenen in het algemeen, niet mochten beloven zich buiten de openbare kerkgebouwen van alle prediking te onthouden, al ware het ook dat de Staten het hun bij plakaten verboden, hetgeen zij trouwens » in deze vrije Nederlanden” niet konden verwachten. De twee Utrechtsche predikanten, raxpenicr en NAERANUS gaven, hoezeer gansch niet onbepaald of onvoorwaardelijk, de belofte zich van alle prediking te onthouden; slechts nennicus Leo onderwierp zich aan den gestelden eisch. Daar de Staten met hunne volharding zeer verlegen waren, en terugdeinsden voor de noodzakelijkheid om strenge maatregelen tegen hen te nemen, die hunne aanhangers in verscheidene steden tot eene uitbarsting konden brengen !, zoo liet men het niet aan pogingen ontbreken om den Remonstranten schrik aan te jagen en hen, wanneer zij hun weigerend antwoord niet herriepen, tot de vlucht te bewegen; doch zij wil- den hunne zaak door zulk eenen stap niet bederven en trotseerden het gevaar, waarmede men hen bedreigde. Op het vernemen van het antwoord der Remonstranten, namen de Staten-Generaal zich voor, eene acte te ontwerpen, die men hen op eene nader te bepalen straf zou dwingen te onderteekenen; doch zij verschoven de uitvoering totdat de Dortsche Geloofsregels door de verschillende Provinciën bekrachtigd zouden zijn 2, Van de zijde der Synode was daartoe alles thans gereed. Den 30sen Mei toch Het Bestuur " " der Nationale deed de president soaenman, vergezeld van zijne assessoren, den hoogleeraar POLYANDER synode doet ver- slag bij de Sta- en den secretaris nowmrus, ter Generaliteit in de tegenwoordigheid van den Prins verslag SP PLA van het ter Synode voorgevallene, en verzocht Hun Hoog Mogenden alles te willen be- krachtigen. Nevens God, die »zijne bedrukte Kerk in de Nederlanden, ja, alle Ge- reformeerde Kerken na vele jaren van droefenis dezen zaligen tijd zijns heils had laten beleven,” dankte socenman bij deze gelegenheid in Hun Hoog Mogenden en den Prins » de werktuigen, die God beliefd had tot de uitvoering van dit wonderbaar genadewerk te verwekken en te gebruiken”. Hij en de predikanten, die hij vertegenwoordigde, zouden aan hunrie Gemeenten dankbaarheid, liefde en gehoorzaamheid jegens Hun Hoog Mogenden en Zijne Excellentie inscherpen. En alzoo uit de gewenschte uitkomst der Synode ten duidelijkste bleek, dat dit werk Gode aangenaam was, zoo baden zij ! CARLETON, Ili, p. 91, 92. 2 Resol. St-Gen. 10, 17, 21, 22, 28 Mei, 1619. snraxpt, Hist. der Ref. 111, bl. 663—667. 1018— 1021. 974 ALGEMEENE GESCHIEDENIS de Staten en den Prins, met het volste vertrouwen over te gaan tot de uitvoering van hetgeen er nog overbleef: daarmede zouden zij lof en roem inoogsten bij de Christen- heid tot aan de voleindiging der wereld, en het loon » van hunnen loffelijken ijver voor den welstand van Gods huis" zou niet uitblijven evenmin in dit leven, als in de eeuwige heerlijkheid. — Zoo werd den Staten op de vervolging der Remonstranten de hemelsche zaligheid beloofd. — Of de roem, deswegens door hen behaald, het einde der wereld zal overleven, deze vraag is reeds na verloop van nog geen derdehalve eeuw gemakkelijk te beantwoorden. — Na het aanhooren dier taal verbonden zich de Staten, te zullen zorgen, dat de Handelingen der Synode ten spoedigste door de Provinciën bekrachtigd werden, Deze Handelingen onttrokken zij intusschen, door hare geheim- houding te verordenen, aan alle onbescheidene aanmerkingen. Voordat zij werden uit- gegeven, moest het gebleken zijn, dat het Hun Hoog Mogenden met hare handhaving ernst was 1, De Staten van Holland gingen den 19% Junij tot hare bekrachtiging over, Slechts de Gedeputeerden van Gouda verbonden aan hunne toestemming de voorwaarde, dat de uitroering van het vonnis, in de Acten der Synode vervat, in hunne stad, wegens de godsdienstige richting, die tot nog toe aldaar de overhand had gehad en het groot aantal der ten hunnent gevestigde Remonstranten, met de noodige matiging mocht geschieden, opdat de Goudsche Gemeente van lieverlede » zonder harde bedroefenis" tot overeenstemming met de andere Hollandsche Gemeenten mocht gebracht worden 3, Intusschen begonnen de Remonstranten, die steeds te Dordrecht gehouden werden, te vreezen, dat men hen aldaar zou laten, van allen troost verstoken, zelfs van de voldoening om het offer, dat zij brachten, door het ondergaan van een eindvonnis te bekrachtigen. Ook de Regering van Dordrecht begon te verlangen, van hen onte slagen te worden 3, Dus richtten zij nog voor het einde der maand Junij een smeek- schrift aan de Staten-Generaal, waarin zij duidelijk deden uitkomen, hoe de Staten het openbare vertrouwen en hunne eigene uitdrukkelijke belofte als eenen strik hadden gebruikt om hen in te vangen 4, De Staten besloten dit rekest te laten rusten 5, Geen wonder; te antwoorden ware zooveel geweest, als de laaghartigheid, waartoe zij ver- vallen waren, te erkennen, of ze door nieuw onrecht te vermeerderen. 1 Resol. St.-Gen. 30 Mei, 1619. canteron evenwel kreeg dadelijk inzage van de Acten der Synode. Hij bemerkte, dat men verzuimd had den naam van zijne Groot-Britannische Majesteit daarin uit te drukken, en bewerkte, dat tot herstel van dit verzuim de eerste bladzijden herdrukt werden (Resol. St.-Gen. 30, 31 Mei, 1619). 2 Resol. Holl. 19, 22 Junij, 1619. 3 Resol. Holl. 20 Junij, 1619. A BRANDT, t. a. pl. bl. 674—679, canretox lll, p. 97. 5 Resol. Stat.-Gen. 21 Junij, 1619. DES VADERLANDS, 915 De bekrachtiging der Dortsche Geloofsregelen kwam in sommige Provinciën niet zoo 1618— spoedig tot stand als de Staten-Generaal te recht voor de fnuiking der gevreesde partij — noodzakelijk achtten. Utrecht was voor den invloed uit "s Gravenhage bij de hand , videi ES en de omwenteling was aldaar volkomen geweest. De Prins had zich den 51sten Mei de Provinciën. in persoon naar den Landdag van het Hertogdom Gelderland begeven 1, en zal hier evenmin als vroeger zijn gezag niet vergeefs hebben laten gelden. Dus schoten alleen de Provinciën Friesland, Overijsel en Groningen over. Tot dezen wendden de Staten zich schriftelijk met de verklaring, dat »er den welstand van den Staat des Lands ten allerhoogsten aangelegen was, dat de Dortsche Canones ten allereersten door de geza- menljke Provinciën ‘werden bekrachtigd en uitgevaardigd: de zaak leed geen langer uitstel, en er zouden oogenschijnlijk ongelegenheden uit voortvloeijen, 200 er onzekerheid aangaande de beslissing der geschilpunten bleef bestaan.” Dus verzochten en begeerden zij zeer ernstig en vriendelijk, dat de genoemde Provinciën binnen acht of tien dagen ten allerlangsten hare bekrachtiging wilden inzenden. — Hun Hoog Mogenden verlang- den in staat gesteld te worden om zich onverwijld van het te smeden wapen tegen de Remonstranten te bedienen. Men was voornemens hen uit Dordrecht naar ’s Gravenhage te ontbieden, en reeds beraamde men wat men hun hier zou afvragen en aanzeggen. Werkelijk werden zij tegen den 342 Julij ontboden. Maar vóór dien dag dienden de Handelingen der Nationale Synode goedgekeurd te zijn, en steeds ontbrak de bekrach- tiging van Friesland, Na de gedane stappen evenwel was er geen terugkeren noch stilstaan meer mogelijk, en niettegenslaande de Staten van Friesland zich nog niet ver- klaard hadden, ging men den 2dea Julij zonder tegenspraak van den Frieschen Gede-. puteerde, den Heer van vervou, tot de goedkeuring van de Canones der Synode over 2, De acte, deswegens opgesteld, noemde het bedrijf der Synode een groot en heilig werk, dergelijke nooit voordezen van den aanvang der Reformatie gezien was 3, en betuigde dat de Staten bij de goedkeuring van de Handelingen der Synode niets meer ter harte namen, dan »de eer van Gods heiligen naam, het behoud der ware Gereformeerde Christelijke Religie, zijnde het fundament van den welstand en de band der Ver- eenigde Nederlanden, mitsgaders de eenigheid, rust en. vrede der binnenlandsche Kerken, alsmede het behoud harer vereeniging met al de Gereformeerde Kerken, van 1 Resol. Stat.-Gen. 31 Mei, 1619. 2 Den 44" Jalij werd een brief van de Staten van Groningen van den 19 Junij medegedeeld, houdende dat zij hun besluit ten aanzien der goedkeuring van de Dortsche Canones later door hunnen Gedeputeerde, den Heer scuarven, zouden kenbaar maken (Res. St.-Gen. 4 Julij). Dat besluit schijnt intusschen reeds den 24 Jalij bekend geweest te zijn. 3 Dus spraken de Staten in navolging van hetgeen socerman bij het verslag van den 30ster Mei gezegd had, 576 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618— welke wij ons niet hadden kunnen noch mogen afzonderen.” Weshalve elke andere ORI: leer verboden werd, en allen Overheden en rechters gelast dit verbod te handha- Acte, wier ven. — De acte, die men de ontboden Remonstranten zou vergen te onderteekenen, upra A was door die van Holland ontworpen en vastgesteld in overleg met den Prins van — Oranje en Graaf wiLLEM LODEWIJK, ter vergadering tegenwoordig. Zij hield de belofte werd. in: dat zij zich binnen de Nederlanden van alle kerkelijke bedieningen hoegenaamd, het zij in het geheim of in het openbaar, middellijk of rechtstreeks uitgeoefend, ont- houden, en zich stil en gehoorzaam naar de bevelen der Overheid gedragen zouden. — Wie deze acte teekende, zou nog gedurende een halfjaar zijne gewone wedde ontvan- gen, maar zich vooreerst nog niet naar zijne oude gemeente mogen begeven: de Staten zouden hem eene tijdelijke verblijfplaats aanwijzen. Doch wie de onderteekening wei- gerde, zou als rustversloorder uit de Vereenigde Provinciën verbannen worden !. Op den bestemden dag werden de ontboden Remonstranten één voor één ter vergade- ring binnen geleid. Men duchtte steeds, dat het voorbeeld van den een den ander tot volharding zou opwekken. Nuttelooze voorzorg! want al werden zij afsonderlijk aan de ver- zoeking blootgesteld, één was hun geest en elk op zich zelven sterk genoeg om staande te blijven. Het eerst kwam Leo binnen, en, zoo als reeds af te leiden was uit zijn antwoord, te Dordrecht aan de Gecommitteerden gegeven, hij teekende de hem voorgelegde aote. Zij weigeren, Maar al de anderen verklaarden eenstemmig, dat die belofte te onderteekenen tegen A uet om. hun geweten zou sirijden, dewijl zij, tot predikanten beroepen, het talent, van cHRistvs derteekenen. ontvangen, niet in de aarde mochten begraven: voor het overige zouden zij zich rustig gedragen en hunne Overheid gehoorzamen, zich van alle openbare bediening in de kerken ontslagen achtende. — Daags nadat zij dit hun antwoord vernomen hadden, droegen de Staten aan hunnen bittersten vijand murs, bijgestaan door BRUININK en VAN HEMERT, de taak op om een voorstel te ontwerpen ter beantwoording van de vraag wat nu met hen te doen. Dit ontwerp, dat dadelijk werd goedgekeurd, behelsde, dat de weigering der Remonstranten om de hun voorgehouden acte te onderteekenen geheel in overeenstem- ming was met de oproerige en verderfelijke zamenspanning, door eenige Remonstranten, bij wijze van Anti-Synode, zonder toestemming der wettige Overheid, den 55e Maart te Rotterdam gesmeed, van welke zij meerendeels beleden hadden kennis te hebben ge- dragen. Daaruit bleek ten duidelijkste, dat zij volstandig bleven bij hunne onlijdelijke hardnekkigheid en ongehoorzaamheid tegen hunne wettige Overheid, hetgeen tot niet anders leiden kon, dan tot vermeerdering van de onrust der gemoederen van de goede : ingezetenen dezer Landen en tot stoornis zoo wel der staatkundige orde als der religie, welke zij bij alle middelen steeds getracht hadden en nog trachtten te scheiden van het eenstemmig en oprecht gevoelen van alle de ware Gereformeerde Kerken binnen en 1 Resol. St.-Gen. 24, 28, 29 Junij; 2, 3, 4 Julij, 1619. DES VADERLANDS. 377 --—————————————————————————— buiten s’ Lands. — Op deze gronden berustte het besluit, dat de veertien Remonstranten 1618— met boden over de grenzen zouden gebracht worden, zonder weder te mogen keren, — zoolang zij zich niet bereid verklaarden de acte te teekenen, op boete van als verstoor- ders der ‘openbare rust anderen ten voorbeeld volgens ’s Rechters goedvinden gestraft te worden. Voordat dit besluit ter kennis der Remonstranten gebracht werd, vraagde de President, de Heer PLoos, hen wederom één voor één in de volle vergadering, of zij zich niet nader bedacht hadden, er op vriendelijken toon de vermaning bijvoegende om niet langer weigerachtig te blijven, met aanbod van naderen uitleg der acte, bijaldien men zulks noodig achtte, Het antwoord was wederom uit éénen mond, dat zij zich genoeg bedacht hadden en met God te rade gegaan waren: dus bleven zij bij hunne weigering zonder in uitleggingen van woorden te willen treden: immers de strekking der acte was in allen gevalle duidelijk genoeg. — Zoo waren dan de Staten genood- zaakt hun het doemvonnis bekend te maken. — In den strijd waren der Remonstranten begrippen gezuiverd, zoodat het hun nu volkomen om het wezen zelve der godsdienst te doen was, en hun beroep op hun geweten behelsde inderdaad de betuiging, dat zij de stem Gods en der waarheid in hen noch mochten noch konden versmoren. Maar al hadden zij ongelijk gehad, opmerkelijk was het, dat de hoogste Overheid van een Gemeenebest, ontslaan uit den strijd voor de vrijheid tegen wereldlijke en geestelijke tucht, zich thans ten taak gesteld zag, om openlijk te verklaren, dat zij het behoud der godsdienst van uitwendigen dwang afhankelijk achtte. — De Remonstranten hoorden het door murs gestelde besluit voorlezen, en na hun vertrek werd hun door den deur- waarder aangezegd, dat zij zich met hunne huisvrouwen moesten beraden, werwaarts zij begeren zouden buiten het Vaderland gebracht te worden; den volgenden dag (6 Julij) hadden zij des morgens te 4 uren aan een bepaald huis bijeen te komen en zich te ontzien tot eenigen oploop van volk aanleiding te geven. In weerwil van deze waarschuwing, waren de Staten toch niet volkomen gerust: althans zij besloten den volgenden morgen reeds te vijf uren bijeen te komen »om orde te stellen op het vertrek der Remonstranten.” Doch alles liep uitwendig rustig af. III Dem. 3 Srur. 48 1618— 1621. 378 ALGEMEENE GESCHIEDENIS (ee —"—————9——À——— diking moesten onthouden, en dat van hen, die op Brabantsch grondgebied geweken waren, de Bisschop van ’s Hertogenbosch dit, zoo het schijnt, uitdrukkelijk gevorderd heeft, waarom dan niet liever de acte onderteekend? Maar stond het dan gelijk, te zwijgen tegenover vreemdelingen en katholgken, met welke zij door geenerlei band verbonden waren, of zich door eene vrijwillige belofte tegenover gereformeerde land- genooten, tot welke zij zich geroepen achtten te spreken, den mond te laten snoeren £, Onder de beweegredenen van het besluit was door murs de vergadering der Re- monstranten, op den 5d Maart te Rotterdam ?, als eene zamenzwering voorgesteld. De Remon- De Staten van Holland hadden dan ook niet verzuimd deze zaak te vervolgen. Volgens stranten, die de vergadering te Rotterdam had- den bijgewoond, worden vervolgd. een der punten van beschrijving ter zomervergadering der Staten van Holland stond Hun Edelmogenden orde te stellen » op alle heimelijke of andere bijeenkomsten of ver- gaderingen onder het deksel van de Gereformeerde Religie, om daardoor allerlei zamen- spanningen in den staat van Land en Kerk te voorkomen.” Diensvolgens besloot men, dat het Hof hen, die de bewuste vergadering te Rotterdam hadden bijgewoond, in rechte betrekken zoude. GrevincnOven, vier dagen na OLDENBARNEVELTs dood bij eenen brief van wege den Prins en het Hof uit Rotterdam naar ’s Gravenhage ontboden, en duchtende dat men zijne bemoeijingen tot instandhouding van de gemeente der Remon- stranten voor een staatsmisdaad zou weten te laten doorgaan, vond raadzaam het land te verlaten, en het Hof, recht doende, alsof er reeds door de Staten een plakaat was uitgevaardigd, dat den Remonstranten het prediken verbood, veroordeelde hem tot balling- schap en verklaarde zijne goederen verbeurd 3. Ongetwijfeld zou men hem mede over de vergadering van den 6den Maart hebben onderhouden. Ter dezer zake toch werden nog in dezelfde maand Mei verscheidene Remonstrantsche leeraren voor het Hof gedaagd. Onder hen toonden de afgezette predikanten van DEN BORRE en cuPUS, de een van Leiden, de ander van Woerden, de meeste standvastigheid, zich beroepende op de bepaling, juist in die Rotterdamsche vergadering gemaakt, dat niemand, onder voor- wendsel van vrijheid van Religie, zich verstouten zou beroerte in het staatkundige aan te richten. Niettemin werden zij met de vijf anderen als rustverstoorders veroordeeld en uit de Provinciën Holland en Utrecht gebannen, welk vonnis de Staten-Generaal uit- breidden, zoodat ook het grondgebied der overige Provinciën hun werd ontzegd 4. Middelerwijl was de Regering er op“bedacht, om een algemeen geldig verbod tegen 1 Toch zagen zij, wier woorden canteron (lII, 108) tot de zijne maakt, den vinger Gods in de omstandigheid, dat de Remonstranten te Waalwijk gedwongen waren te beloven, wat zij hier geweigerd hadden. 2 Zie hiervoor bl, 187. 3 BRANDT, é a. pl. UI, bl. 740—752. 4 Resol. Holl. 28 Mei; 20 Junij; 16 Juli, 1619. Resol. Stat.-Gen. 17, 18 Jaly, 1619. BRANDT, lll, 753*—750**. DES VADERLANDS. |. $879 BES NED i de godsdienstige bijeenkomsten der Remonstranten in ie voeren. Het scheen. hoog tijd: ^ 1618— want, schoon vele hunner predikanten, niet genoegzaam op de bezadigdheid der hoor- ders verirouwende, zwarigheid zagen in het houden van talrijke vergaderingen buiten de kerken, die thans voor hen gesloten waren, zoo was men echter ongezind om door het bijwonen der openbare predikatién en door gemeenschap te houden met de Contra- remonstranten den schijn aan te nemen alsof men het onrecht voor recht en de mis- kenning der waarheid voor iels onverschilligs hield. Derhalve had men in sommige gemeenten aangevangen in bijzondere huizen bijeen te komen. Bepaaldelijk te Alkmaar Vergaderingen en in den omtrek hadden deze bijeenkomsten een ernslig aanzien. In die stad hadden nn "prre de Remonstranten sedert Paschen eerst ten huize van zekere kerkeraadsleden van hunne gesindte, daarpa in eene schuur godsdienstoefeningen gehouden. Deswegens was de Heer van DUIvENYoORDE met twee Raadsheren tegen het einde van de maand April op last der Staten derwaarts vertrokken. Deze Commissie, ingenomen met de oprechtheid, waarmede de Remonstrantsche ouderlingen, die zij voor zich had gedaagd, het voorge- vallene in de vergadering te Rotterdam aan het licht hadden gebracht, had hen eer aanmoedigend dan bestraffend bejegend. Niettemin was alstoen de voorizetling van zulke godsdienstoefeningen verboden, en de Kerkeraad der Remonstranten had beloofd sich daarvan te onthouden tot na afloop der Nationale Synode 1, Toen het nu gebleken was, dat de besluiten dezer Synode hun geenerlei genoegdoening verschaften, hervatten de Alk- maarsche Remonstranten hunne bijeenkomsten, doch alsnu buiten de stad, dear zij voor de sterke militaire bezelting beducht waren. Een plakaat, op last der Gecommitteerde Raden door het Hof opgesteld, verbood zulks op zware boeten, en zoo de schuldige eenige landsbediening bekleedde, op verbeurte dezer betrekking. In weerwil daarvan werd er in den Alkmaarder Hout eene Vergadering van wel tweeduizend menschen gehouden en voortgezet ten spijt van de waarschuwing van den Schout, met zijne die- naren op de plaats verschenen, Zulk eene stoutheid moest krachtdadig gekeerd worden, en dadelijk werden dan ook twee Leden der Staten naar Alkmaar gezonden, voorzien van brieven van Zijne ‘Excellentie aan de krijgsbevelhebbers, daar men van zins was allen tegenstand met de wapenen te onderdrukken. 48* 1621. 980 ALGEMEENE GESCHIEDENIS totdat er een algemeen plakaat zou zijn uitgevaardigd 1, Reeds vóór het einde der Een plakaat maand Junij (1619) was het plakaat in de Vergadering der Staten van Holland ver tegen zulke ver- gaderingen ont- worpen. Het staatsrecht op het stuk der Godsdienst blijft ongewijzigd. genoeg gebracht om de Staten-Generaal met dit werk bekend te maken en met de gronden, op welke het steunde: »het gemeene volk, zoo heette het, werd door de predikatiën der Remonstranten opgehitst en oproerig gehouden tegen de plaatselijke en andere Overheden.” — Het was de vraag, of zulk een plakaat zou uitgevaardigd worden door de Provincie Holland afzonderlijk, dan wel van wege de Generaliteit. Het aan- genomen beginsel van het verplichtende der te Dordrecht vastgestelde leer voor-al de Provinciën pleitte voor dezen laatsten maatregel. Evenwel was het er ver af, dat zulk een beginsel reeds uitdrukkelijk in het Nederlandsche Staatsrecht zou zijn opgenomen geweest. Ten minste haastten die van Holland zich niet met het nemen van een besluit op het vijfde van de punten van beschrijving ter hunner zomervergadering, van dezen inhoud: » het beramen van een goede orde en generalen voet, opdat men niet weder in gelijke zwarigheden vervallen mocht op het stuk van de Religie, die de band - is van de eenigheid dezer Landen." Ook in de Generaliteit werd de vraag geopperd, of de Provinciën gÜlast waren om te beraadslagen op de herziening der Unie (en het stuk der godsdienst alleen kon aan herziening onderhevig geacht worden); maar op die vraag werd besloten, dit te laten berusten totdat de Consenten van de Provinciën zouden worden geopend, daar in de Propositie van Zijne Excellentie en den Raad van State ter zake der Consenten, die herziening onder andere punten mede zou worden voorgesteld, Dus gaf men voor, in de Propositie tot de Consenten van het jaar 1620 wederom eene aanmaning te verwachten als in die van het verleden jaar. Toen, in de Propositie tot de Consenten van 1619, den 640 December 1618 ingebracht, hadden de Prins en de Raad van State aangedrongen op de herziening van de voor- gaande contracten van de Unie, opdat men niet weder bloot zou staan aan verzwak- king van den band, Daarvan was niets gekomen, en — opmerkelijk genoeg — de Propositie, den 24isten October 1619 ingebracht, bevatte niets van de geheele zaak: zij betrof slechts punten van financieelen aard 2% Zoo was het dan tegen het sluiten der wintervergadering van de Staten van Holland eene nog onopgeloste vraag, »of niet de traktaten en verbonden der Provinciën onderling behoorden herzien te worden, be- paaldelijk ten aanzien van het verplichtende van de nakoming der ware Gereformeerde Religie” 3. 2 Resol. Stat.-Gen. 6 Dec. 1018. 12 Julij; 21 Oct. 1619. 3 Resol. Holl. 28 Mei; 21 Dec. 1619. Men scheen derhalve thans nog onzeker te stellen, wat men vroeger voor uitgemaakt had doen doorgaan, te weten, dat het verplichtende der Gerefor- meerde Godsdienst bij zulke traktaten erkend was. Vergel, hiervoor, lll. D. II. St. bl. 760, 761. DES VADERLANDS, 381 Holland ontworpen, werd van wege de Generaliteit aan alle Provinciën ter uitvaardiging 1618— en nakoming toegezonden. In Holland zelf evenwel was het niet zonder tegenstand en ae protest, al was het dan ook slechts van éénen man, tot stand gekomen, Aan het Hof van Holland was door de Staten de taak opgedragen om uit de plaatselijke plakaten tegen de ongeoorloofde godsdienstige bijeenkomsten een algemeen plakaat te ontwerpen. In dit Collegie nu had de Raadsheer LANCELOT VAN BREDERODE het gevoelen voorgestaan, dat zoodanig plakaat strijden zou tegen de fundamenten der Reformatie en met name tegen het 28** Artikel der Nederlandsche Geloofsbelijdenis 1, voorts tegen de Pacificatie van Gent en de Unie van Utrecht, tegen het gebruik van het Land, tot nog toe gevolgd, en eindelijk, wat alles afdeed, tegen Gods Woord. Van eene tijdelijke afwezigheid van han medelid had het Hof gebruik gemaakt om het plakaat op te stellen en aan de Staten op te zenden, en over deze verrassching verontwaardigd had snepenope tegen de geldigheid van het ontwerp geprotesteerd. — Het plakaat, ten laatste ter Generaliteit vastgesteld, verhaalt op nieuw den oorsprong en den aard der godsdienstgeschillen en de slaatkundige strekking, die er aan werd toegeschreven, om met zware boeten al degenen te bedreigen, die bij de verboden bijeenkomsten betrokken zijn zouden, en met gevangenschap al dezulken, die de medeschuldigen niet zouden aangeven. Slechts de huiselijke godsdienst werd uitdrukkelijk vrijgelaten (zoo Holland er niet op aange- drongen had, zou zelfs dit punt niet toegestaan zijn geworden) en hierin eene genoeg- zame handhaving gevonden van de » vrijheid van conscientie, tot nog toe in deze Landen gerhaintineerd." De uitvaardiging werd uitgesteld totdat de Dortsche regels en de sententie der Remonstranten in gedrukte exemplaren verspreid waren, hetgeen den 154 Jalij (1619) plaats had gevonden 2. Met dit plakaat gewapend, meenden nu de Staten van Holland, die tot nog toe slechts op het platte land en in kleinere steden de godsdienstoefeningen der Remonstranten hadden doen beletten, ook in de groote steden en zelfs te Gouda tot denzelfden dwang te kunnen overgaan. Dit zou meer zwarigheid in hebben. Hier moest veel omzichtig- heid in acht genomen worden, en zelfs te Amsterdam was de Regering niet geneigd pe denkbeelden om ten gevalle eener richting, welke zij zelve tot de zege gebracht had, de ME IE langen der nijvere burgerij op het spel te zetten en den handel der stad eenigermate nur 1 Dit artikel stelt als den plicht van alle geloovigen, zich tot de ware Kerk te voegen, »al ware het, dat de Magistraten en Plakaten der Princen daartegen waren, en dat de dood of eenige ligchamelijke straf daaraan hing." De Raadsheer ging dus uit van de stelling, dat de Remon- stranten in gemoede overtuigd waren, aan de ware Kerk getrouw te blijven. 2 Resol. Holl. 21, 27 Junij; 2, 3, 15 Julij, 1619. Resol. Stat.-Gen. 28, 29 Junij, 2, 8, 11, 12 Julij, 1619. snaxpr, (. a. pl. 111, bl. 704—760, 772, 783—789. 382 | ALGEMEENE GESGHIEDENIS quu IMEEM NEMINEM ae EE m te benadeelen. Zou zij de verontwaardiging van zoo vele aanzienlijke ingezetenen uit- i lokken en hen in de verzoeking brengen om hunne handelshuizen naar elders te ver- plaatsen, en was het dan in den bevrijdingsoorlog uit het voorbeeld van Antwerpen nog niet genoeg gebleken, dat, zoo een stad op den bloei haars handels prijs stelt, zij geen geloofsvervolgingen moet toelaten? In een smeeksohrift, omstreeks dezen tijd door Amsterdamsche Remonstranten opgesteld, stond de veelbeteekenende wenk, dat men hun geen mindere vrijheid behoorde te vergunnen, dan anderen Christenen in deze landen, en ook den Joden binnen Amsterdam »uit geen ander inzicht dan van voor- deel in het stuk van koophandel, vergund werd" !, Dit beroep trof doel: ten minste trad den 8 Julij de Burgemeester pauw zelve in de vergadering der Gecommit- teerde Raden op, om de eischen der Remonstranten van ter zijde, maar niet te min krachtdadig te doen gelden. Hij gewaagde toen van de voor Amsterdams bloei zoo heugelijke gebeurtenis, dat er zich zoo vele Joden uit Portugal kwamen vestigen, die zich dan met de ingezetenen verzwagerden. Dit gaf, voegde hij er bij, graote opspraak, daar men den Remonstranten hunne religie verbood, terwijl men die van de Joden toeliet. — Zou men dan, dit volgde uit die mededeeling, ook den Joden vrije gods- dienstoefening ontzeggen, dat is, hen uit het land weren, of niet veeleer ook den Remonstranten vrije godsdienstoefening vergunnen, daar het gerucht van hier te lande gepleegde geloofsvervolgingen reeds genoeg was om al die rijke handelaars af te schrik- ken? Derhalve verzocht de Burgemeester de Gecommitteerde Raden op deze zaak wel te willen letten ?, — Dit was zoo veel gezegd, als dat de toestand en de belangen der groote koopstad omzichtigheid vorderden, en dat, al maakten de Staten plakaten, zoo veel als zij wilden, de Regering van Amsterdam ze binnen de mate, die haar goed docht, zou toepassen 3. Dus was men bereid op den eisch van het stoffelijk belang toe te geven, wat men op dien van het geestelijk belang geweigerd had, en had men het te voren onbehoorlijk geacht de Remonstranten te dulden, toen zij op het recht des gewetens pleitten, thans achtte men dit hoogst raadzaam, nu men de belangen van den bandel ten hunne behoeve gelden deed. 3 De reglementen aangaande de Joden werden weldra aan de keur van elke stad overgelaten. Men vond niet goed, hen door een kenbaar teeken te onderscheiden, en stelde de Steden vrij, hen bij elkaar te laten wonen en in een afzonderlijke wijk af te sluiten, al of niet. Resol. Holl. 13 Dec. 1619, 4 BRANDT, f. a. pl. bl. 700, 834. DES VADERLANDS. 583 Gedeputeerden uit haar midden, de Gevommitteerde Raden gevoelen, dat er rijp beraad 1618— noodig was voordat men maatregelen nam om in hare stad de openbare prediking der — Remonstranten te beletten 4. Zelfs de Magistraat van den Briel deelde den Gecommit- teerden Raden mede, dat zij sich »eenigzins bezwaard achtte in de uitvoering van het plakaat, vermits de Remonstranten aldaar tot nog toe vrije oefening in eene kerk gehad hadden: thans wist zij niet hoe zich te gedragen, of zij de kerk moest sluiten of een anderen maatregel nemen.” Wat men in het geheim met de Rotterdamsche Regering schijnt afgesproken te hebben, ried men zonder omwegen aan die van den Briel: immers betrof het hier eene kleine stad met genoegzaam garnizoen: de sleutel (dit was de raad door de Staten gegeven) moest den Remonstranten afgevorderd en de kerk gesloten worden ?, Begreep men onder de groote steden met Amsterdam eenige oog- luiking te moeten gebruiken; waar men in zulke steden tot vervolging overging, trof men onder de Remonstrantsche leeken slechts de geringen. Inderdaad, men zag onder de plaatselijke Regenten er nog verscheidenen op het kussen, van wie men geene belijdenis durfde vergen uit vrees van hen niet rechtzinnig te vinden: ook bleef het voorstel der Gedeputeerden van Haarlem zonder gevolg, volgens hetwelk , even als de pre- dikanten, de theologische professoren en de schoolmeesters verplicht werden de Dortsche Canones te onderteekenen 3, zoo ook de Magistraat-personen in steden en dorpen zich bij eede zouden hebben moeten verbinden tot de belijdenis van de ware Gereformeerde Religie, » zoo als die nu geleerd werd €. Doch geringe beambten en daglooners, aan Lands- of Stads-instellingen verbonden, gaf men hun afscheid, wanneer zij zich ver- stoutten de bijeenkomsten der Remonstranten bij te wonen. Dit ondervonden die ge- ringe lieden te Hoorn, waar men zelfs de armen, die in het gasthuis verpleegd werden, dreigde daaruit te zetten, zoo zij de bijeenkomst der Remonstranten bijwoonden 5, Dit ondervonden mede de werklieden en leveranciers der Admiraliteit te Rotterdam, dade- lijk na hetgeen den 21% Julij aldaar was voorgevallen. Des zaturdags (den 20%" Julij) Predikingen was er het plakaat tegen de bijeenkomsten der Remonstranten, niet zonder eenige op- = parr roerige kreten van gemeene vrouwen, afgelezen en met klokgelui afgekondigd. 3 BRaT, lil, 037, 938. Door schoolmeesters verstond men ook de onderwijzers aan de La- tijnsche scholen. Ware de zin der Dortsche Synode geschied, zoo zouden ook alle Hoogleeraren de formulieren hebben moeten onderteekenen, ja, geene godgeleerde onderwerpen zouden door de professoren der philosophie en der talen behandeld hebben mogen worden zonder verlof der theologanten (saanpt, IIT, 638). 4 Resol. Holl. 21 Dec. 16189. 5 sranpt, lll, bl. 834, 835. 