Vervolg van Mr Johan Van de Water's groot plakkaatboek s'lands van Utrecht : Van de vroegsten tijd af tot het jaar 1805. Door Mr C.W. Moorrees, en Dr P.J. Vermenlen. 1
En derhalve wel verre dat de Provincie van Gel- derland recht zoude hebben om de Provincie van Utrecht te beletten impositien in de Marsch te hef- fen, is dezelve notoirlijk nergens toe bevoegd als om in de Marsch halve pondschattmge te nemen, als de hoofdsteden van Gelderland pondschattinge betalen, en dewijl dit vorderen van pondschatting, welke eertijds maar bij voorvallende of opkomende noodzakelijkheden geschiede, met toestemming der vier hoofdsteden en Banerheren, dog naderhand een jaarlijksche last geworden is, hebben die van de Provincie van Utrecht ook niet tegengesproken, dat gelijk die last in Gelderland perpetueel geheven word, dezelve alzo ook voor de helft in de М betaald zoude worden. Belangende nu verder het tweede lid van het getroffen was, is de Marsch niettemin Stichts ge-' argument, dat namelijk Фе van Utrecht zouden 'S LANDS VAN UTRECHT. L Вовк. т, Тут. ту. Deer. 171 moeten bewijzen ooit eenige acte van hoogheid, | welke ook alle regt van contributie, in de Marsch buiten de gemeene civile jurisdictie, op de Marsch | te heffen, bepaald was, zelfs in zo ver dat die van gebruikt, ofte ooit, zo lang de Marsch in rerum natura geweest was, aldaar eenige contributie, reëel of personeel, genoten te hebben, is het te voren wel degelijk aangetoont dat de Heer van Utrecht | acte van hoogheid, buiten de gemeene civile juris- dictie, in de Marsch geëxerceerd hebbe; dat is aan- getoond met de bewijzen nopens de exercitie van het criminele; het is ook te voren aangetoond hoe het Hof van Gelderland de jurisdictie van het Hof van Utrecht mede heeft erkend gefundeerd te zijn in de Marsch, en dewijl dit dan ook is tot de appellen, welk als een regt van hoogheid bij de Heeren Gecommitteerden van Gelderland in den jare 1621 is gesteld, zo is het Hof van Utrecht ook door die van Gelderland erkend tot exercitie van acten van hoogheid, schoon het Hof van Utrecht reeds te voren die acten van hoogheid їп de Marsch ook werkelijk geëxerceerd had, gelijk bewezen wordt met een request van compel, aan denzelven Hove gepresenteerd bij Adriaan Willemse, gerequireerde, wonende in de Marsche, C de Kerkmeesters van Rhenen, requiranten, ter zake van dijkagie en belangende het heffen van belas- ting, contributie of impost op eenige middelen van consumtie. Welke schattingen, ten allen tijde te betalen, | zakelijk onderscheiden moeten worden van de halve pondschattinge, casu quo te betalen, en welke te voren afgehandeld was, еп bij het bepalen van de Marsch daarvoor nog door den Hertog van Gelre moesten beschermd worden. Wat nu nog verder het heffen van belastingen in de Marsch door het Sticht aangaat, zo is het eerstelijk klaar, gelijk te voren ook reeds aange- toond is, dat ten tijde de bede ten behoeve van Keizer Karel V im % Sticht moest worden opge- bragt, en veele ingelanden uit de Marsch susti- neerden daarvan vrij te zijn, daarop behoorlijk is geinformeerd door den Raad des Keizers; dat die informatien gezonden zijn aan den secreten Rade en dat daarop de ordonnancie van den Keizer, van den jare 1531, is gevolgd, waarbij niet alleen de grond als Stichts is erkend, maar ook die van de Marsch geordonneerd hunne landen aan te brengen. Dat bovendien de Marsch in den blafferd van toudschild geld van 1534 bekend staat en getax- eert op 500 oudschild; dan, alzo zij in Gelderland halve schattinge betalen, daaromme in deze pro- vincie alleen gesteld op 275 oudschild, volgens den inhoud van den brief aan de Heeren Staten van Gelderland in dato 1 April 1761. Ook hebben de Heeren Staten ‘van Utrecht van tijd tot tijd schattingen en impositie van de Marsch - gevorderd, doch dikwijls op verzoek van die van de Marsch geremitteerd; het zijn evenwel overtui- gende blijken van het erkend recht van deze Pro- vincie tot het heffen van schattingen door de Pro- vincie van Gelderland; die voorbeelden welke in de vorige ‘afdeeling zijn aangehaald omtrent het genieten van den halven impost op de gebrande wijnen en sterke dranken, en het aveu dat men wegens Gelderland op de smokkelarijen geene re- cherche mocht doen zonder kennis en medewer- king dezer Provincie. Men kan hier tegen niet excipieeren, dat het- zelve inkruipingen zouden zijn van deze provincie, alzo alle inkruipingen worden gesupponeerd clan- destine te geschieden, tgeen hier van niet kan gezegd worden, maar die exceptie zoude ook van zelfs vervallen bij een ieder, die maar reflecteert, dat, indien dit eene inkruiping van de zijde van het Sticht geweest ware, het Collegie van de ge- zamentlijke Gedeputeerden van Gelderland niets zoude erkend hebben omtrent het defect van hun eige recht en magt om op die gemeene middelen recherche te doen. Het is ook bovendien kenlijk dat de Heeren Gedeputeerden van Nijmegen geweten hebben, hoe de 50. penning uit de Marsch tusschen Gelderland еп deze provincie verdeeld is. En eindelijk dan is ook nog het lichten van contributie, het heffen van schatting en het leggen van belastingen op goederen of consumtive midde- ‘len, eene zaak, quae mere facultatis est, die alleen van het goedvinden van den Souverein van het district afhangt en die, ofschoon nooit geintrodu- ceerd, ten allen tijde kan ingevoerd worden, wan- neer het den Overheer goeddunkt. Iet is cene | zaak waarop geene praescriptie valt, zo als omtrent | alle regalien plaats heeft, en derhalven, indien ‚maar den eigendom van het territoriale over de | Marsch bewezen word, gelijk gedaan is, aan Utrecht ‘te competeren, zo kan aan dezelve Provincie nooit 172 VAN DEN STAAT EN bedisputeerd worden het recht van in dezelve Marsch zodanige schattingen, belastingen en impositien op te leggen, als dezelve goedvindt, mits dezelve maar aan de provincie van Gelderland overlate dat recht van halve pondschatting, welk haar volgens accoord met den Bisschop gemaakt, competeert; maar is dezelve ook niet bevoegd om eenige andere belas- ting van de Marsch te vorderen, of impositien van gebrande wijnen ofte van eenige andere con- sumtive middelen te ontvangen. En hier mede tot het zesde argument komende, welk van de Geldersche zijde voor hunnen eigen- dom van de Marsch wordt voortgebracht, name- lijk uit de situatie van dat district: zo steunt het zelve op dien valschen grond, dat de Marsch aan den slinker oever van den Rhijn, over de stad Rhenen, en dus in het hart van Gelderland zoude gelegen zijn; want ofschoon wel thans de Marsch aan den slinker oever van den stroom gelegen is, zo is het notoir, dat voor dezen de Marsch aan den rechter oever van den Rhijn gelegen hebbe; immers weet een ieder, en het kan uit de over- gelegde kaart, en des noods bij oculaire inspectie, aangetoond worden dat tusschen de Marsch en den bandijk van de Nederbetuwe gelopen heeft ` de oude Rhijn; dat ook nog aldaar de verlamde stroom van de rivier den ouden Rhijn genaamd word; dat aldaar zo aen de voet van den bandijk als aan de zijde naar de Marsch is veel onland, welk zich breder uitstrekt als tegenwoordig het water van dien verlamden stroom is, ten zekeren blijke dat daar te voren mede de stroom gelopen hebbe, doch na het verlopen in dien staat ge- bracht is. Bovendien zo zoude niet volgen, dat om dat de Marsch aan de overzijde van de rivier gelegen was, tgeen echter geensins geconcedeerd word, dezelve Geldersch zoude zijn, het tegendeel blijkt uit de Hoge Heerlijkheden Langerak en Hagestein, aan den slinker oever van den Rhijn of Lek gele- gen zijnde, die daarom niet nalaten Stichtsch te wezen. En wat verder het slot van dat zelfde argument aangaat, dat men daarom aan geen ander Souve- rein voor al geen superioriteit en recht om im- posten te heffen zoude kunnen concederen, ten zij daarvan in rechten kwame te blijken, zo ver- liest die consequentie ten eersten alle раге kragt, omdat de premisse, namelijk dat de Marsch in 't hart van Gelderland gelegen is, valsch is. En ten anderen zo is het den rechten genoeg, immers zo veel in eene zo oude zaak geschieden kan, aangetoond, dat den grondeigendom en de superioriteit over de Marsch aan deze Provincie toebehoort, tot welke bewijzen en redenen thans hier gerenvoyeerd word. Aangaande het geavanceerde van de Geldersche zijde, dat de Provincie van Utrecht in 1620 en 1621 geen het minste bewijs van eenig recht of possessie van souvereiniteit, criminele jurisdictie, of van het heffen van contributien was geproduceerd, dient gereflecteert te worden dat men in denzelfden brief van 18 December 1759 wegens Gelderland heeft DE SOUVEREINITEIT men Utrechtsche preuves gezien of niet? Zo ja dan zijn ‘er immers notable stukken van die handelin- gen over. Zo neen, dan wordt het gratis gezegd. Maar die de handelingen van gemelde tijden inziet, zal bevinden dat de Provincie Utrecht toen haar recht in ‘t algemeen tot het gantsche terri- toir de Marsch heeft staande gehouden; zie het boek bladz. 71, 118 en volg. en in 't bijzonder heeft geprovoceerd op de getuigenissen omtrent alle acten van jurisdictie, als ook op de pronun- ciatie van Keizer Karel, van den jare 1531, tot het aanbrengen der landerijen. Het agtste argument is eene zuivere assumtie, dat namelijk daarom bij de voorraam, door de Heeren Gecommitteerden van Hun Hoog Mog. ge- proponeerd, dat de Marsch met die van Gelderland zoude contribueren, om dat het recht van Gelder- land tot de contributien van de Marsch, met uit- sluiting van 't Sticht, ten vollen beweerd was. Men heeft hier in de provincie alle de hande- lingen van die tijden, maar men kan uit dezelve niet zien dat de Provincie van Gelderland toen hun recht tot de contributien zo volledig beweerd heeft. Ook kan men uit zodanigen voorraam geen ar- gument trekken, want dezelve is voorgeslagen als een middel tot provisionele bijlegging of stilling van % geschil, gelijk uit alle pointen, welke die voorraam behelst, ten klaarsten kan gezien worden dat de Heeren Gecommitteerden van Hun Hoog Mog. preciselijk dien voorraam alzo geproponeerd hebben om de zaken te laten in dien staat als dezelve zich toen bevonden. Maar indien het waar moet zijn dat de voor- raam zo geschikt is geweest, als men dezelve heeft, naar het geen ten vollen beweerd was; waarom be- disputeert men dan aan de Utrechtschen de crimi- nele justitie, het recht van pardon en alle andere pointen, welke een gedeelte van de hoge overig- heid concerneren; immers heeft dan de Provincie van Utrecht hare rechten tot die zaken dan ook ten vollen bewéerd. En heeft men ten onrechte aan de Geldersche zijde geweigerd een condominium superioritatis te concederen, te meer daar het recht van appellen door het Hof van Gelderland reeds aan het Hof van Utrecht geconcedeerd was. Waarmede men dan ook de negende en tiende bewijsredenen der Heeren Geldersche zal passeeren. Het elfde argument, uit de brief van Hof en Rekenkamer van Gelderland, is al wederom eene pure assumtie en suppositie, dat om dat die Heeren vermeenen, dat men geen vader bewijs van recht of possessie van eenige Souvereiniteit, en van het heffen van impositie wegens Utrecht zoude te be” komen zijn, Gelderland zo wel nu als toen zoude moeten blijven bij haar wel hebbend recht en possessie. Vooreerst moet men hier al wederom herhalen en de Heeren van Gelderland vragen: welke zijn de bewijzen van deze Provincie in 1620 en 1621? ‚wie heeft daurover geoordeeld? Zo men zegt de moeten bekennen dat in 1644 de stukken, de "` Heeren Gecommitteerden uit Hun Hoog Mog. en handelingen van gemelde jaren betreffende, niet | die hebben dezelve zo sterk gevonden, dat Hoogst- meer te vinden waren; zijn die nu niet gevonden? | dezelve, niettegenstaande de verscheide acten pos- waar heeft men dit geavanceerde uit ontdekt? heeft | sessoir, welke de Provincie van Gelderland mogt | 'S LANDS VAN UTRECHT. gepleegd hebben, het recht van gemeenschaplijke Souvereiniteit aan de Provincie van Utrecht kend is, schoon de Provincie van Utrecht altijd nog gesustineerd heeft dat haar te weinig bij dien voorraam toegekend was. Maar ten tweeden, wie heeft de Heeren Gelder- schen gezegd dat men thans geene andere preuves van recht of possessie zal hebben ? Dit zijn dan twee redenen, waarom de supposi- tie van de Geldersche zijde niet geadmitteerd kan worden. En waarom dan ook haar sustenu om bij haare е possessie te blijven vervalt. L Boek. 1. Ter. rv. Deer. 173 het midden der vorige eeuwe; dit heeft ook plaats gehad in de schikking omtrent de appellen na dat midden en tegen het einde derzelve. En eindelijk heeft dit mede plaats gehad om- wijnen; men heeft aan de Geldersche zijde nooit gezegd dat wij bij innovatie de helft daarin be- komen hadden, maar men heeft uitdruklijk ons regt geavoueerd, men heeft ons ook de helft van de 50. penning toegelaten te genieten, zonder deswege eenige dolcantien over inkruipingen te doen. | Wat nu verder nanbelangt hetgeen Hof en Re- E de heffing van den impost van de gebrande | ‘kenkamer van Gelderland zeggen, dat aanschrij- „Integendeel vermeent de Provincie van Utrecht ` vingen tot heffinge van middelen, welker effective dat zij nooit occasie gehad heeft om haar recht op ` heffinge niet gevolgd is, wel een animus possidendi eene gedetailleerde wijze voor te stellen, ten minsten ` maar geene possessie uitleveren, zal het niet nodig niet dat daarop die reflexie is geslagen welke haar oud recht en alle omstandigheden, welke tot een preuve van hetzelve zamenlopen, meriteren. Het zal niet nodig zijn de nietigheid van de twaalfde rede aan te tonen. Men accepteert hier egter in quantum pro dat de Marsch tweeheerig genoemd word; het is al te zeer hier voren be- wezen dat de Provincie Utrecht vrij meer dan eene civile jurisdictie in de Marsch gehad heeft; zij houd zich verzekerd aangetoond te hebben dat haar het geheele territoir van de Marsch in eigendom ge- competeerd heeft, en dat al de voet, welke de Provincie van Gelderland daarin gekregen heeft, voortgekomen is uit een overgifte van bepaalde geregtigheden door den Bisschop van Utrecht, als Opperheer van de Marsch, tegen een gelofte van den Graaf of Hertog van Gelder om de ingezete- nen van de Marsch te beschermen. Het is ook eene notoire zaak dat de Provincie van Gelderland moet bewijzen, dat, indien zij eenig voordeel wil trekken uit haar geavanceerde, dat namelijk de jurisdictie in dominio privatorum kan zijn bij overgifte of bij conniventie van den Sou- verein, zij die jurisdictie aan den Bisschop gecon- cedeerd heeft, of bij conniventie gepermitteerd heeft dezelve te oefenen. Want wie zal anders geloven det de conniventie van een Souverein zo ver zoude gaan, dat hij zoude toelaten dat een privatus den Schout van den Opperheer zoude eeden en boven den zelven in de regtbank presideren of wat des meer is. Men zal het begin van het dertiende argument voorbijgaan, als zijnde daarvan en daartegen te vo- ren reeds genoeg gezegd. men kan niet passeeren het sustenu als of men alle zaken, de Marsch betreffende, na den | jare 1620 en 1621 voorgevallen, en waarin deze Provincie haar recht heeft doen gelden, zoude moe- “ten considereren als innovatien, in prejudice van de deliberatien der beide Provincien, en dat dezelve geene wettige possessie zouden uitleveren. Want wanneer men nagaat op welke zaken zulks betrekking kan hebben, zo zal men bevinden dat in alle dezelve geene handelingen zijn, welke de Provincie van Utrecht alleen gedaan heeft, maar waartoe altijd de Provincie van Gelderland of de леч aanleiding gegeven of daarin medegewerkt Dit is eerstelijk waar met betrekking tot het ge- van den Scherprechter alternis vicibus, tegen VenvoLe Ure. Рів. L ke zig dezerzijds breedvoerig uit te laten, alzo | wij zedert lange tijden zijn in de possessie van de zoo even gemelde middelen, en wel zo lange als ‚de Provincie van Gelderland; maar daarenboven moet men aanmerken, dat de woorden antmus possidendi en possessio hier zo zeer niet in aan- merking komen moeten, maar dat men integendeel moet considereren dat eene aanschrijving tot het heffen van middelen wel degelijk een exercitie van dat recht uitlevert, welk den uitschrijver niet an- ders kan hebben als jure superioritatis; dat nu zodanige aanschrijvingen van deze Provincie mee- nigmalen gedaan, doch op speciaal verzoek en sup- plicatie van de ingezetenen van de Marsch en alleen om dezelve uitgesteld zijn, kan men in de Provincie van Gelderland niet ignoreren; men durft gerustelijk ook zeggen dat de Provincie van Gel- derland, zelfs door geene remonstrantie, de aanschrij- vinge tot het heffen van middelen op cenig sus- tenu van privativum dominium heeft durven te- gengaan. En men kan van de zijde dezer Provincie met een egaal, zoo niet groter recht zeggen dat de Provincie van Gelderland nooit in het recht of pos- sessie geweest is om heele schattingen van de Marsch te vorderen; ja men kan nog verder avan- ceren dat het regt van die halve schatting spruit uit de concessie van eenen vorigen Heer van Utrecht, en dat dus die halve schatting door die van Gel- derland niet anders als uit aanmerking van het regt 't geen de Heer van Utrecht, als eenige wet- tige Opperheer van de Marsch, kon overgeven, ge- noten wordt. Het veertiende argument, dat in 1422 de Marsch reeds als Geldersch en Nederbetuwsch zoude zijn geconsidereerd, en met een middelzand over Rhe- nen in de oude registers onder de Nederbetuwe aangetekend staan, bewijst al mede niets; hetzelve is een factum aan de zijde van Gelderland alleen gedaan, waardoor de Provincie Utrecht geen na- deel kan lijden. Het is allerzekerst dat vermits volgens accoord tusschen de respective Heeren, de Marsch halve ‚pondschattinge aan Gelderland zoude betalen, de- ‚zelve of een comtoir zelve moest hebben of onder ‘eenig ander comtoir gebracht worden; het eerste was notoir de moeite niet waard, het tweede der- | halve moetende geschieden, was het veel natuur- lijker dat dezelve bij de Nederbetuwe dan bij ‚eenig ander gedeelte van Gelderland gesteld wierde. +4 174 VAN DEN STAAT EN DE SOUVEREINITEIT Het vijftiende is niet sterker, dat namelijk de | kenlijk is hoe de Hertog van Gelder toen met den Amptman der Nederbetuwe de zetting over de Marsch naar ouder gewoonte heeft laten doen. Want voor eerst is dat al wederom een factum van den Amptman van de Nederbetuwe, zonder | dat in die usurpatie de Provincie van Utrecht toe- gestemd heeft. Maar wat wil het nu eigentlijk zeggen: de Ampt- | man van Nederbetuwe heeft de zetting in de Marsch na onder gewoonte laten doen ? Dat wil niet anders zeggen dan dat de Ampt- man van Gelderland de somme van penningen, welke tot voldoening der halve pondschatting uit de Marsch moest voldaan worden, aan den Gel- derschen Schout aangeschreven zal hebben, en dat ! de beide Schouten en Heemraden die naar ouder gewoonte, in conformité van het accoord, op hun- nen eed zullen uitgezet hebben. Waarom ook de contributie van de landen in de Marsch, als mede van het veer, in de Gelder- sche schatting voor de helft niet word tegenge- sproken; of zij nu hunne halve schattinge onder de Nederbetuwe of elders hebben gebracht, maakt geen onderscheid voor deze Provincie. Het zeventiende argument, dat de ingezetenen van deze Provincie zelfs, aan den Raad der Kevz. Мај. te Utrecht klagende, hebben geaffirmeerd dat de Marsch in den Lande van Gelre was, is eene redeneering zonder bewijs; want wat voor preju- dice zoude er uit vloejen, dat een ingezeten van Holland erkende dat zodanig of zodanig een stuk onder het Sticht behoorde? wat prejudice kan het аап de Provincie van Utrecht geven, dat een in- gezeten van dezelve zich adresseert aan Gecommit- teerde Raden van Holland, over zaken, die deze Provincie alleen concerneren ? Maar waar zijn die klagten en waar zijn die klagers? zijn dat ingezetenen van de Marsch ge- weest, hoe kunnen Hof en Rekenkamer van Gel- derland dan in eenen adem zeggen, dat het inge- zetenen dezer Provincie zijn, en dat de Marsch in Gelderland zoude gelegen zijn? Zegt men, het zijn ingelanden van de Marsch, maar in de Provincie van Utrecht wonende, dit moet dan ook nog dis- tinct aangetoond worden, schoon het om de eerst- gemelde rede nog aan het regt van Gelderland kan toedoen, nog dat van de Provincie van Utrecht verminderen. Hierbij dient ook nog geconsidereerd te worden dat het veel scheelen zal hoe die woorden staan uitgedrukt. Het agttiende argument is een stuk uit de in- formatien van den Heer Nicolai genomen, maar bewijst niets, want dat was te dien tijde juist de questie, en ieder zogt de bede van den Keizer zo lang te ontduiken als mogelijk was. De inhoud van het negentiende dient nader aan- getoont te worden, waar zulks gezegd word, en in hoedanigen zin; daarenboven kan het aldaar ge- avanceerde, met relatie tot de Geldersche, nooit in een anderen zin gezegd zijn dan voor de helft, Men zoude ten naasten bij het twintigste en een en twintigste kunnen passeeren met de solutie ор n°. 14 en 15 gegeven, maar men zal hier nog bij aanmerken, dat het aan ieder, welke de ge- schiedenissen van die tijden nagaat, overvloedig Bisschop van Utrecht overhoop lag en denzelven grote slagen toebragt, zo dat hij zelfs een gedeelte van Overijssel noodzaakte hem voor Heer te er- kennen; hoe zelfs de Gelderschen in Vriesland roofden en plunderden. Onder dit alles is het niet te verwonderen dat die van de Betuwe niet stil gezeten hebben om de onderzaten van den Bis- schop te plagen en te brandschatten, en de Marsch te considereren als vijands goed; dit vereischt geen nader bewijs dan de positive van het argument zelve mede brengt, want wat wil het immers an. ders zeggen, de Amptman van Nederbetuwe heeft de beide Scholten van de Marsch geordonneerd de goederen van die van Rhenen in toeslag te ne- men, dan dat hij de goederen van die van Rhenen, onder de Marsch gelegen, considererende als goe- deren van onderzaten van eenen vijand van den Hertog van Gelder, geoordeeld heeft hem daarop alles vrij te mogen staan. Of indien men dit nog al niet wil doorlaten, zo zoude men van dezen kant kunnen toegeven dat ofschoon zulks geschied ware, daaruit niets op te maken was, alzo het zeer licht kan gebeurd zijn dat, omdat de Rhenen- sche hunne schatting niet betaalden, de Amptman van Neerbetuwe, geconsidereerd als schatmeester of schatbeurder in de Marsch, gezegd heeft aan de Scholten dat zij daarvoor zorg moesten dragen door het in beslag nemen van de goederen der Rhenenschen; dit was in gevolge van het accoord. En eindelijk zo is van de Geldersche zijde nog niet gebleken, wat daarop gevolgd zij. Wat hebben nu zo wel de Stichtsche als Geldersche Schout op dat bevel van den Amptman gedaan? Indien de- zelve degenen, welke met en betaalden na dat de afkondiging te Rhenen gedaan was, uitgepand heb- ben, dan hebben ze gedaan % geen zij volgens het accoord tusschen den Bisschop van Utrecht en Hertog van Gelderland verpligt waren. Wat het 22. argument aangaat, behelst het zelve al mede een factum van den Amptman, doch kan uit het zelve geen acte possessoir getrokken wor- den, te min als men considercert, dat in 1530 tusschen Keizer Karel als Heer van 't Sticht, en deu Hertog van Gelderland, een accoord wegens het maken van Dijken getrotien is en uit het welk blijkt, dat oudtijds in de Marsch is geweest een Hooft en Dijkmeester van de gemeene erfgenoten gekoren en gezel om dijken etc. tot profijte der Mar- sche {е maken, en die daartoe niet en betaalde mogt bij den Dijkmeester uitgepand worden па dijk- regt, welke panding moest opgeboden, en de wete daarvan tot Rhenen gedaan worden in der kerke, met aanbieding van koop. Dat ook de Dijkmeester die panden aan de beide Schouten voor hunne Heeren moest aanbieden en dat dezelve anders door den Dijkmeester geeigend wierden, dit was de wijze op welke de dijken ge- maakt wierden, en hoe daarin tegen de onwilligen geprocedeerd wierd. Het blijkt ook uit dien brief, dat de dijk uit naam van beide de Heeren zoude worden gemaakt, dat de penningen daartoe nodig, door den Rentmeester des Keizers en door den Amptman van Tiel zouden verschoten worden, en dat alle morgens land, gelegen onder de schouve van de Marsch, in 't kerspel van Rhenen, daartoe 'S LANDS VAN UTRECHT. 1, Вовк. 1. Тіт, ту. Deer. 175 egalÿk zouden contribueren. En om nog nader te | tisatie op halve contributie toont aan het defect tonen, hoe die actus van bevel te geven tot het ` van regt om die van de Marsch op heele verpon- maken van den Marschdijk geen rigtsnoer kan ` ding aan te slaan, niettegenstaande derzelver buuren zijn om daar eenig gevolg uit te trekken, zo blijkt het uit het laatstgemelde accoord, dat tot verhoe- ding van alle questie, de Dijkgraven en Heemra- den van de Marsch in der tijd gehouden zouden zijn te ordonneren alles wat tot den Dijk spec- ‚boven en beneden heele verponding moeten betalen. Wat uu verder de pretensie van de Provincie Gelderland op den eigendom van den Rhijn aan- ‚gaat, daaromtrent schijnen Hof en Rekenkamer ‚van die Provincie zo zeer overtuigd, dat zij in de teerde, en derhalve kan men dit bevel van den | missive van 18 December 1759, ten dien opzichte Dijkgraaf niet anders considereren dan als een (zeggen te vermeenen dat het eene uitgemaakte en usurpatie en aanmatiging van gezag, of zo men | incontestable zaak is, dat de Landschap, uit kracht het een zagter naam wil geven, een vriendnabuur- | van de bekende decisie van Keizer Adolph, de lijke aanmaning aan die van de Marsch om hunne | superioriteit en eigendom heeft van de stroomen, dijk te maken, met vertoon van t gevaar welk de | langs hare jurisdictie lopende, en dat wel van den bandijk van de Betuwe daardoor anders zoude ko- | eenen oever tot den ander. men te lijden. ` Het is bekend dat de Provincie Gelderland altijd Het drie en twintigste, vier en twintigste en ‚zeer sterk op den eigendom van den Rhijn aan- vijf en twintigste argument wil niets zeggen. Men gedrongen hebbe, immers, wanneer in den jare bedisputeert dezerzijds niet dat de Marsch, vol-! 1535 tusschen Karel van Egmond, Hertog van gens het oude accoord met den Hertog van Gel- | derland, de halve pondschatting moest opbrengen. | Aan wien die nu voor den Hertog van Gelderland | zij toegeteld, of door wien ontvangen, doet niets | Gelder, en Maria van Oostenrijk cenig misverstand over de palen van den Rhijn ontstaan was, liet Karel in zijne brieven aan die Vorstin zich deswege dus uit: „dat voor honderd jaren ende voor menschen ter zake; dezelve konde zekerlijk door geen be- „gedenken, al hetgeen van IJsseloort tot aan Bo- diende van den Bisschop ontvangen worden. \„sighem, aan geene zijde van Wijk, langs beide Het zes en twintigste behelst een valsche syllo- | „kanten van den stroom in de lengte lag uitge- gismus. Men zegt, in 1578 hebben de Heemraden | „strekt, altoos onder zijn gebied had gestaan, zon- van de Marsch gesustineerd dat de Marsch maar | „der dat de Bisschoppen van Utrecht zulks hadden halve contributie schuldig was, en dewijl het hun ` „gewrackt ofte anders ymand geoordeeld; dat hij evenveel moest geweest zijn, zo zij daarvan niet, derhalve de Koningin verzocht „dat zij hem ende vrij waren, aan % Sticht of aan Gelderland te be- „zijne amptsluiden in deze, door den Schouteth talen, zo hebben zij vermeend ten opzichte van | „van Rhenen ofte andere Keizerlijke dienaars, geene het Sticht vrij te zijn. | „verdere moejelijkheid aandoen, dan hem ende Voor eerst wordt geaccepteerd dat men het sus- | „haerluiden zijn recht zonder stoornis en verande- tenu der Rhenensche, ten regarde van de Gelder- „ring laten gebruiken, welk hij ook, gelijk andere sche, nopens hunne verpligting tot het betalen van | „Vorsten, haar nantaal van meening was voor te halve contributie en niet verder, niet hebbe dur- | „staan en vast te houden.” ven tegenspreken. Zo dat het geene nieuwe pretensien van de Gel- Maar de consequentie daarvan kan niet gead- | dersche zijde zijn, welke шеп ор den Rhijn maakt, mitteerd worden. Het acht en twintigste argument behelst cen factum na het jaar 1620, en dus had men aan de Geldersche zijde, indien men consequentelijk wilde redeneren, met dat factum niet behoren voor den dag te komen. Wat verder het factum zelve aanbelangt, indien daar eenig argument uit getrokken moet worden, | zo wil het zelve immers niets anders zeggen, dan | dat de mergentalen van de Marsch door die van heeft gehad; dit is zeker, dat wanneer dezelve niet sterker zijn geweest dan die welke men thans voortbrengt, daarvan niet heeft kunnen gezegd wor- den dat de zaak incontestabel en uitgemaakt was. Want wat de sententie van Keizer Adolph be- langt, dezelve is te voren reeds aangehaald, en dezerzijds mede overgelegd; ja daar uit is het recht van deze Provincie zelfs beweerd; en is het niet wel te begrijpen op wat wijze men aan de Gel- dersche zijde die sententie ten zijnen voordeele zoude weten te wringen. Want als men dezelve inziet, bevindt men dat Keizer Adolf wel zegt quod ad requisitionem spec- labilis viri Reynaldi Comitis Gelrensis per commu- nem sententiam est oblentum. Het blijkt dus wel dat de Keiger en zijn Raad, of de Rijksvorsten, met eenparigheid van stemmen, ‚eene verklaring nopens den eigendom van een ey- Gelderland op hunne blaffarden aangetekend zijn, | land in een stroom gedaan hebben, maar het blijkt zonder dat zulks aan de Provincie van Utrecht is | niet over welke stroom dit geweest is, of het zelve gecommuniceerd; die quotisatie еп aanslaging is over den Rhijn, IJssel, Maas of Rhoer geweest immers geschied ор den ouden voet van halve con- | zij; het consteert оок niet met betrekking van wien tributie. En die continuatie van aanslag en quo- | die sententie gegeven is, en dit moet zeer vee a di 176 VAN DEN STAAT EN DE SOUVEREINITEIT consideratie verdienen, want indien de Graaf уап! den jare 1225 erkende niet bevoegd te zijn tot Gelderland, zonder aan den Keizer of den Rijks- vorsten te noemen wie zijne partij was, tegen wie hij den eigendom van de middelzanden wilde vin- diceren, zijne propositie gedaan heeft, zo kan men gerustelijk zeggen dat hij van die sententie geen verder bijzonder gebruik kan maken, als hij pre- cies in de termen is van die algemeene declara- toire sententie; dat is, quodsi ipse recipit theolo- nia et conductus, et habet comitatum, theolonia et conductum ab imperio in flumine, eadem insula potins spectet ad imperium et ad ipsum comitem quam ad alium dominum, cujus districtus proten- ditur ad ripam fluminis praelibati. De sententie van Adolf geeft dan niet eerder het regt tot de middelzanden aan eenigen Heer, of hij moet zijn land en de opperheerigheid over het zelve, bene- vens het recht van tol en convoygelden over die rivier, in welke het middelzand opgekomen is, van het rijk hebben, en tegen wie bekomt hij dan den eigendom? Contra alium Dominum, cujus distric- tus protenditur ad ripam fluminis praelibati, tegen eenig ander heer, die met zijn land langs den oever van die rivier strekt. Gryphiander, de insulis. cap. 13 п. 32 et seqq. zegt: Verosimile est adver- sarium Reinaldi, Comite inferiorem vel Baronem vel Nobilem jurisdictione investitum et fortasse ip- sius vasallum fuisse, cujusmodi plures procul dubio tam in oppidis quam agris рег comitatum Gelriae, ad ripas Reni, Ysalae, Mosae, ac Rhoerae flumi- num habitarunt, qui insulas proximas, ad distric- tum suum respicientes, sibi adrogare voluerunt. Heeft nu Graaf Reinoud ooit die sententie tegen den Bisschop van Utrecht kunnen gebruiken? Zoude hij ten tijde van het geven van die sen- tentie tegen den Bisschop van Utrecht hebben kun- nen zeggen: „Vermits ik mijn Graafschap Gelder- „land van t Rijk heb, als mede het recht van tol „en convoygelden op den Rhijn van het Rijk heb „verkregen, zo behoren mij de middelzanden in „den Rhijn, ofschoon gij met uw bisdom langs „den oever van die rivier gelegen zijt.” Zoude de Bisschop den Graaf van Gelderland niet met rede па de exhibitie van die concessio theoloneorum et conductus ab imperio hebben kun- nen vragen? En zoude de Graaf van Gelder zodanige conces- sie hebben kunnen produceren ? Is waar, Geraerd van Nassou de derde hadt wel van de Keizers Frederik 1 en П een tol op den Rhijn verkregen, de Graaf van Gelder maakte van dezelve ook geen spaarzaam gebruik om de Utrechtsche te plagen, doch hij had er niet lang genot van, want men moet hier, bij herhaling уар % geen reeds te voren gezegd is, onder % oog bren- gen, dat, na dat de Bisschop zijne klachten aan den rijksdag over de concessie van tol door den Keizer aan den Graaf van Gelder gegeven, gedaan had, de Keizer zelfs dien tol heeft ingetrokken en erkend niet bevoegd geweest te zijn den zelven tol te geven, waarom hij ook den Graaf van Gel- der beveelt dien tol niet meer te vorderen op eenig gedeelte van den Rhijn, op poene van indignatie. Jie de Keizerlijke brieven dien aangaande bij Mie- ris en anderen boven aangehaald. Men moet hier ook herhalen, dat Geraerd, Graaf van Gelder, in den tol, want niettegenstaande hij en de Bisschop scheidsmannen hadden uitgekozen om eenige diffe- renten te beslissen, erkende de Graaf van Gelder zodanig onbevoegd te zijn tot het heffen van tollen ten regarde van den Bisschop, dat hij zijne pre- tensie van zelf opgaf, en het recht tot het heffen van tol aan den Bisschop overliet, volgens het te voren aangehaalde compromis, bij Pontanus in omissis en anderen. Wanneer hebben nu tusschen den jare 1225, zijnde het jaar dier gezegde renunciatie, en het jaar 1292, in het welk de sententie van Keizer Adolf in het licht gekomen is, de Graven van Gelder het recht niet alleen van tollen van het rijk bekomen, maar ook om den Bisschop van zijn recht te depossederen. Men vindt wel dat ten tijde van Graaf Otto den derde, opvolger van Geraerd, de Stad Nijmegen dezelfde vrijheden van ‘t Roomsche Rijk verkreeg als de Stad Aken had; dat ook verscheide plaat- sen in Gelderland uit opene vlekken tot steden gemaakt wierden, dat ook Graaf Otto, van Keizer Willem van Holland, met de Stad en % Rijk van Nijmegen beleend wierd, waarvan het diploma is bij Mieris, 1. Deel, bl. 249, als mede wel dat er een uitspraak is geschied over het recht van tolle, of namelijk de borgers van Nijmegen in 't op- en afvaren van den Rhijn van hunne eigene goederen aan de Klevenaars tolplichtig waren, en over een tol door de Klevenaars bij Huessen opgericht. Ook vindt men wel dat wanneer Reinald van Nassauw de eerste aan het Graafschap van Gelder gekomen was, hij die van Arnhem, op aanraden van Jan, Bisschop van Utrecht, in den jare 1272 vrij ver- klaarde van den tol te Lobeth, gelijk ook zijn vader gedaan had, doch zelfs de Geldersche schrij- vers, welke getuigen hoe aan de Graven van Gel- der de tol te Lobeth geinterdiceerd is geworden door formele sententie van den Keizer en de Rijks- vorsten, melden niet hoe de Graaf weder aan dien tol gekomen zij, en of dezelve hem door het Rijk geschonken zij, veel min brengen zij daarvan eenig bewijs bij, en dus ook niet dat de Graaf van Gelder, bij het bekomen van dien tol, het vorig recht van de Bisschoppen van Utrecht invadeeren mogt. Het blijkt ook wel, dat Reinald van Keizer Rudolf een regt van munte gekregen heeft, welk door Adolf van Nassau bevestigd is. Men heeft hier dit wat meer bijzonder dan wel sommigen schijnen mogt nodig te zijn ter neder- gesteld, doch hetzelve is met dat oogmerk geschied om daardoor aan te tonen dat de schrijvers, welke de gunsten, die de Geldersche Graven van de Kei- zers genoten hebben, verhalen, geene de minste mentie van de concessie van eenigen tol maken van de tijden der sententie van Keizer Frederik en den Rijksdag, tot op de sententie van Keizer Adolf, van welke beide zij egter wel duidelijk mel- ding doen. En mag men daarom met zo veel te meer regt besluiten, dat die sententie van Keizer Adolf nooit is gegeven ten voordeele van den Graaf van Gel- der in het bijzonder, maar als eene generale de- claratie voor een ieder, en op die wijze schijnt dezelve sententie ook bij Sligtenhorst opgevat te worden. 'S LANDS VAN UTRECHT. Men heeft ook tot nog toe altoos maar het oog gehad op een gedeelte van de sententie van Keizer Adolf, welk de middelzanden raakte, maar de sen- tentie zelfs is vrij ampeler en behelst verscheide deelen en pointen, welke in dezelve alle beslist | worden; zo wordt gedecideerd in het tweede arti- kel omtrent het recht van een sterkte te bouwen door een particulier in comitatu alicujus comitis; in het derde over het regt van zoening wegens een doodslag; in °t vierde over het beoordeelen van injurien, aangedaan aan huisgenoten van den Heer; in het vijfde over het belegeren van eenig Kasteel binnen de palen van het Roomsche Rijk, zonder voorafgaand vonnis; en ten zesden over de probatie van een schuld, welke door den crediteur geeischt en door den debiteur ontkend wordt. Zo dat die sententie inhoudt verklaringen van eenige speculative pointen, door Graaf Reinald aan den Roomsch Koning Adolf voorgesteld, waarom de- zelve ook met den naam van sfafula genoemd wor- den bij Mieris, Charterb. 1. D. bladz 550, en in Cad. Gelr. Zutph. En welke statuten de Graaf kon appliceren als hij in het cas zijn zoude. Maar ieder, die zien kan, ziet ook dat die de- claratie niet minder is dan een sententie tusschen den Graaf en een zijner partijen, wegens een op- gekomen middelzand, ten voordeele van den Graaf van Gelderland. Dezelve kan zo wel ten nadeele van denzelven als ten zijnen voordeele uitvallen. En met groot recht ontkent men, en mag men ontkennen, zo lang als rede rede blijft, dat die sen- tentie eenigen voordeel aan den Graaf van Gelderland op den Bisschop van Utrecht kan gegeven hebben. Laten wij, schoon ongehouden, denzelven eens te dien tijde een rijkstol te Lobeth toestaan. Laten wij hem uit hoofde van denzelven en van | den eigendom van het territoir daaromtrent, ook | den eigendom van de rivier met de gevolgen van ` dien toestaan. | Dan zal met alle mogelijke redeneering nog niet | kunnen gededuceerd worden, dat hetzelve recht con- | tinueert tot in des Bisschops tol, daar wederom de Bisschop zijne landen heeft aan de rivier en de tol en convoygelden in hetzelve territoir. Die zelfde sententie, die ten voordeele van den Graaf van Gelder zou hebhen moeten werken te Lobeth, tegen andere Heeren, die langs de rivier landen hebben, sive intra ejus comitatum, moet ook ten zijnen nadeele werken voor den Bisschop, daar dezelve pro comitatu de landen van zijn bisdom et theolonia et conductus ab imperio heeft. Dit stuk is vrij lang en wijdlopig behandeld, doch men heeft gemeend hiervan niets te moeten achterhouden, 't geen eenigsins konde strekken, om % zij direct № zij bij gevolgtrekking, of uit het absurde aan te tonen dat de pretense sententie van Keizer Adolf, de zaak over den eigendom van den Rhijn, ter plaatse contentieus, gantsch niet ten voordeele van de Provincie van Gelderland uitmaakte en incon- testabel stelde; indien er geoordeeld mogt worden dat daarvan te veel gesteld is, kan het zeer ge- maklijk agtergelaten worden. Ondertusschen zal men overgaan tot andere ar- gumenten, welke Hof en Rekenkamer van Gelder- land, bij missive van 18 December 1759, voor den eigendom der riviere den Rhijn voortbrengen. 