VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Zie daar derhalve het gevaar, dat de wormen in hete landen loopen, daar de hitte dikwijks op het einde van April of het begin van Mei tot 21-graden klimt; Dit heeft men in Duitsland niet te vrezen. Het gebeurt zelden, dat de hitte, zelfs in het midden van Mei, nog zo groot is. Dit echter de tijd is, dat de Moerbeffe-boom zijn blad krijgt, en dat men derhalve om het uitbroeden der eieren begint te denken. En even schadelijk is de te groote warmte voor deze diertjes in den tijd, als zij beginnen te spinnen. Bij al die hitte van 21 of 22 graden komt, en dat dezelfde enige dagen aanhoudt, zo sterft de wormen, terwijl zij in het drukste van hun werk zijn, en is de vrucht van hunnen arbeid gevolglijk verloren. Men vindt ze dood en verrot in hunne tonnetjes, en deze onvolmaakte tonnetjes dienen slechts, om fleuret van te maken. Men ondervindt dit dikwijls in Frankrijk en Italië, en ik heb zelf een ongelukkige proef van gehad te Wenen, in het jaar 1752. De helft van mijn wormen stierf in de tonnetjes, om dat zij in een vertrek hingen, dat de gehele dag door de Zon beschenen werd. "By aldien nu, in de Noordelijke en koudere Landen, de natuurlijke warmte van de lucht niet tot den 18den graad mag komen, zo is er een middel voor handen, om die warmte door te maken; men hangt ten dien einde een Thermometer, in de plaats, waar de Zy-wormen zijn, op een klein standaart van een kaarsje, dat men Zagjes stoofje tot dat zy de vereiste warmte gelijkstreeks door het gehele gemak verspreidt. Terwijl ik me in den jaar 1751 van dit hulpmiddel bediende, vonden meinen wormen niet veel vijftien dagen vroeger, dan die, welke ik op deze wijze niet verzorgd en geholpen had, maar ik heb er zelfs de helft meer tonnetjes van gekregen. In warmere Landen, daar de hitte gemeenlijk boven den graad, dien de Zy-wormen verkiezen, gaat, heeft men geen hulpmiddel voor handen, om dezelfde te verminderen, want zo men de vloer besproeit, of het gemak op eenige andere dergelijke wijze verfristten wilde, zou men te veel vochtigheid daar in brengen, die den wormen de allergevaarlijkste ziekten veroorzaakt. Ik ben door mijn waarnemingen en Proeven overtuigd, dat de omgevings temperatuur, en de vochtigheid van de lucht, de twee grootste, en zelfs eenigste oorzaken zijn van dergelijke algemene ziekten, die zometijd een hele kamer met Zy-wormen onvolken. De andere voorzorgen, die men in de meeste boeken, welke over dit onderwerp handelen, voorschrif heeft, als geen geraak te maken, geen onaangename reuken in 't vertrek te laten komen, zijn tamelijk nutteloos en overtollig. Hier van ben ik ten volle overtuigd geworden door alle de Proeven, die ik deswegen heb genomen, en waarvan ik elders nader verklare heb daar." Men werpt tegen het voorstel dat ik wegens deze kwestie-warmte doe, de tegenstellingen niet tegen, die dit veroorzaakten. Want om een vertrek van den 15de tot den 18de graad heeter te maken, heeft men vlegel wat takjes en rietsjes hout van nooden; de košten zyn inderdaad zeer gering, en men wordt er door zo veel grootere inzamelingen van zijde, rijkelijk voor betaald. Het is waar, dat men in deze on-warmte zeer nauwgezeten moet geven, dat deze niet boven den 18de graad komen, want dan zouden dezelste schadelijk zijn. Dit nu zal deze manier van doen wat moeilijk maken voor de Lieden op het Land, schoon ik niet zie kan, dat het onmogelijk is, of zelfs vele zwaarigheid kan in hebben, om zodanige thermometers expres voor hen te maken, dat zij zich in deze niet wel kunnen verzinnen. En daarenboven, zij die meer kennis en voorzichtigheid, dan de eenvoudige Landlieden hebben, kunnen deze manier althans te werk stellen, en zullen er zeer groot voordeel van hebben. En dus meen ik ook het andere deel van mijn voorstel bewezen te hebben; dat namelijk de koudere Landen tot het kweken van zijde-wormen, en het winnen van zijde merkelijke voordeelen bovendenkend warmte hebben, en heb ik derhalve aan mijn beloften voldaan. Men kan de verschillenheid der begrippen, die de Geleerden, wegens de woortteeling der vichei koefte-, ten tone, aangeven. (Zie bij voorbeeld Homeq, de na, op het woord zijde-wurm.) ‘ qq 2 - go8 DE WYZE vAN ren, met rede toefchryven aan de moeijelykheid om dezelve in den tyd, dat zy fchieten, digt genoeg te kunnen nade- ren, om alles , wat tuffchen dezelve voorvalt, onderfchei- denlyk te zien. Van alle viffchen, die men in Savolaxia, (een Provintie van Finland) vindt, is de Snoek de eenigfte, waar van de manier van {chieten zo zigtbaar is „dat men zig daar omtrent niet vergiffen kan. De andere, ten minften voor zo verre ik het heb kunnen na gaan, fchieten by troepen , de meefte in beeken en fnelloopende Rivieren, of in diepe wateren, alwaar men ‘er niets met zekerheid van kan ontdekken. De Snoek fchiet in de maand April, en geduurende de ge- heele maand Mai, altoos op Oevers, die weinig water heb- ben „en met groente „of ruigte en laageftruwellen bedekt zyn. De kleine beginnen eerft, de andere volgen daar na, en hoe men de zomer meer nadert, hoe men grooter Snoeken in beweeging ziet. De tyd van haare voortteeling kan eeni ge weeken duuren. Het gebeurt egter nu en dan, dat alles onder het ys gefchiede. Wanneer het wyfje of de eier- of kuit-visch den Oever nadert, zowel wordt zij reeds vergezeld van het mannetje; bij aldien het wyfje groot is, zo heeft het veravonde mannetje, of hommers in haar gevolg, maar de kleine Snoekjes gaan altijd alleen bij paren, een mannetje en een wyfje. De Homvisch is doorgaans kleiner als de Kuitvisch, zelden even groot, maar nooit groter. Het wyfje loopt den Oever zo hoog op, als zij van wegen ’t water kan, zo dat haar rug, en een gedeelte van haar hoofd, tot aan de oogen toe bloot leggen, waarvoor waarschijnlijk om het uitgezochter effect, door de zwaarte van haar lichaam, en de werking die hetzelfde op den grond doet, te bevorderen. Het mannetje volgt haar altijd getrouwelijk, dan van achteren, dan terzijde. Zo draagt zij stilletst, voegt hij zich zo dicht als hij kan aan haar zijde, zo dat de onderste opening, die de vischen beneden den buik hebben, en die ik de Teelbeinden zal noemen, op dezelfde hoogte of in dezelfde strekking komen met die van het wyfje. Zij beginnen met zich wederkerig de zijden te wryven, en de staarten recht en links te flaan, blijvend de eene tegen de andere onder drukken d- toos wel geflooten; met deze bepaling echter, dat het mij voorkwam, dat zij met het onderlijf, of de staarten, nog meer tegen elkaar aan drukten, dan met de hoofden of het bovenlijf. Na dat zij zich eenigen tijd wel gewreven hebben, zoenen de mens en de wijfje zich fijn, om tegen het mannetje; dat een gelijke beweging tegen haar doet, zo dat zij op hun zijden met de buiken tegen elkaar komen te leggen. Ter zelfde tijd vloeit zij zo hard met de staarten, dat het water er vrolijk hoog van opspringt. Dit alles gaat vreugdevol in een ogenblik toe. Zij gaan vervolgens wat verder voort, scheidende zich, ter zelfde tijd, een weinig van malkander af. Zo droeg het wyfje het houtje aan, herenam het mannetje ook zijn plaats, en begon op dezelfde wijze te werken, als ik zo aanstonds zei. Het geen zegten of twaalf uren kunnen volgen, gaande en komende heen en weer langs den Oever, waar zij zich bevonden. Kundige vischers meenen te weten dat de kuifvis zich niet op eenmaal van alle haaruitjes ontdoet, maar dat zij meer dan eens naar den Oever wederkeert, om versterkte maal herhaald te schieten, hetwelk ik echter geen gelegenheid gehad heb om te zien. De Hoen en de Kuif der vischen, die men in den tijd van het schieten vangt, loopen er van zelf uit, en spuiten zichzelf ver weg, als men den buik slegten een-weinig met de vingers drukt. Ik heb me zeer vermaakt met te zien, hoe de mannetjes malkanderen het voordeel van het naaste bij de wyfjes te zyn, wanneer deze meer dan één in haar gevolg hebben, betwisten. Zij, die dit geluk nog niet gehad hebben, plaatsen zich aan de zijden der anderen, die er dichtbij zitten, en men ziet somtyds vier of vijf, welke zich op deze wijze aan de beide zijden van het wyfje in orde schikken. Zij draait zich in deze gelegenheid dan eens naar de ene, dan weer naar de andere kant, en wanneer zij met de staart flaat, doen alle de mannetjes het mee. Zij die zich niet aan de zijde der andere kunnen schikken, houden zich achter, en somtyds onder den buik van het wyfje. Het geen mogelijk aanleiding zal geven om te denken "dat het wyfje het mannetje volgt" en dat ze de hom inzweeft, om haar kuik of eitjes te bevruchten. Dog ik ben zo veel meer verzekerd "dat die vissen" die ik aan de zijden van de grootste van den hoop zag "mannetjes of hommers waren, en dat de grote die vooraan ging "een kuik-visch of wyfje was, om dat het mij dikwijls gelukt is 'er gedurendelijk verscheidene van te dooden met een soort van ijzeren hark, waar we ons in de visserij van bedienen, en dat ik zelfs met één vlag tot drie toe gehad heb, waar door ik ligtelijk ontdekken kon uit welke de hom of de kuik uitliep. C. - Qqq 3 ANT. ANT. DE HAEN, Consilium Aulicum et Medicum Practicem in Alma universitate Vindobonensi Professor primarius, Ratio Medicinae &c. l Geneeswijze van A. DE HAEN, gebouden in het Gasthuis, 't welk door de Keizerin Koningin, ten dienste van Studenten in de Geneeskunde is opgericht. Tweede Bericht (*). * Eerder door haen met het onderzoek op het bloed voortgaande, heeft enige proeven gedaan met de weide van het bloed. Hij onderzocht of ze, door vermenging van brandewijn, zou verliezen; en vond dat dit zeer gering was, soms zelfs eenigszins, want de oppervlakte melkachtig van kleur werd. Met azijn ook niet, ze werd alleen zwart. Met geef van ammoniak zout, geheel niet. Met zout van rosmarin, of vlies zout van hartshoorn gemengd, niets minder dan verlies. De heer de haen wilde ook de waarheid weten van de stelling dat de weide van bloed in alle opzichten, met het wit van een ei gelijk is. Hij zette beide in een lepel op het vuur, beide werden hard en onverteerbaar. Tot dusverre was alles gelijk. Maar het wit van een ei in heet water gesmelt werd hard; maar de weide, op gelijke wijze in heet water gestort, schreeuwde geenzin, het gaf aan het water maar een melkachtige kleur. En dit melkachtige water, na dat het koud geworden was, aan de kook gebracht heeft niets geraakt voortgebracht, maar de melkachtige kleur behouden. Zo dat vuchtigen deze twee lichamen geen volkomen gelijkheid zy. Ik heb bloed uit den arm, en ander uit den voet springende, gevangen, zegt de schrijver "in water 't welke de thermometer er ingestoken zijnde, tot 100 graden warm gemaakt was. In 't eerst ziet men dit bloed het water met een gelijke rode kleur verwen, indien de sprong wat snel is. Het water koud geworden zijnde, dryft er veel in 't welke witachtig doorlopend, limaakig is, de aankrijpende hand ontslipt, en ook met een lepeltje bezwaarlijk kan opgenomen worden. Dit bevindt men als men de zaak, kort na de aderlating ononderzoekt. Maar als dit water 8 of 10 uren na de lating is weggezet geweest, en dan wordt onderzocht, zal het formeel weinig van dat lymagtige, maar een vaster stof hebben, welke bruin van kleur en gemakkelijker te grijpen is. Het ingehouden verfcheten in een vloeipapier, met linnen ondersteund, gelegd zijnde om door te lekken, is soms niet met al van overgebleven; soms iets, maar weinig, en lymagtig, of welk gedroogd als een grys poeder of als zemelen in Brandewijn is bevestigd gebleven. Deze lymagtige stoffe, uit het water, nog warm zynde, Straks na de gedaane aderlating uitgenomen, en met een takje geroerd, of in een fles geschud, heeft nooit iets vlies- agtigs gegeven. De vaster toffe welke lang na de aderlating, uit het water genomen wordt, verschilt van de voorgaande hier in, dat ze doorgezogen wordende meer lymige bruine toffe laat. Maar ook deze een uur lang in een fles geschud, gaf geen vlies. De schudding maakte de stoffe van bruin alleen weerom wat rooder, Het doorgelekte van alle deze proeven, is een licht rood water, en heeft iets lymagtigs op den grond; ’t welk in den tijd van twee dagen bijna geheel verdwijnt. Deze Experimenten, zegt de Heer DE HAEN, Zijn dikwijks genomen, met bloed welk ontstoken was, en ook met gezond bloed. Het geleiachtige welke in warm water, na een aderlating, vergaderd wordt, is derhalve, de stoffe niet van het gemaakte vlies, gelijk nu getoond is, ook niet van de korst der ontsteking; want anders zou dit niet gevonden worden in het bloed van zulken, bij welken geen ontsteking plaats heeft. Verkeerdelijk wordt, bijgevolg, uit het zien van deze stoffe, de noodzakelijkheid der aderlating befloten. Bloed met geweld uit een arm springende, en in koud water gevangen, verandert hetzelfde eenigzins anders, maar geeft voor overig alle dezelfde verschijnselen als in warm water. Van de Korft der Ontsteking is in het voorbijgaan al gezegd, maar dezelve verdient, volgens den Schrijver, een nauwkeuriger onderzoek. 1. De ondervinding heeft doen zien, dat de Korften van bloed van Pleuritis-patiënten, in zuiver water, en Salpeter water geheel en al smelten. 2. Als ook, dat de Korft niet gemaakt wordt van die stoffen, welke van het bloed, nog warm zijnde, wegvalt; want al wordt een ontvangbekken opengelaten, de Korft wordt evenwel gemaakt. 3. De Korft is somtyds van gelijke kleur en taaiheid in alle de kommetjes waarin men het bloed gevangen heeft. 4. Dickwijls is de Korft, op het einde van de Latting minder; en ook niet zelden meerder. 5. Somtyds heeft het bloed, in het begin van een heftige koorts of een laatstelijke Ontsteking afgelaten, geen Korft; maar wel in de tweede, derde of vierde Latting. 6. Ja somtyds is er geen bloed, hoe dikwijls de Lyder gelaten wordt, eenige Korft, al is de ziekte een zeer zware Ontsteking. 7. Maar het is weerom niet ongemeen, een dikke Korft te zien op elk afgetapt bloed, in elk bijzonder kommetje, al wordt de Latting tot vier of vijfmaal herhaald. 8. Uit genoegzame Experimenten is gebleken, dat het niet altijd waar is, dat de Korft dikker wordt, naar mate het bloed met meer snelheid spreekt. Want somtyds zal het geen maar druppelende uit. loopt, een dikker korf geven, dan het gene tnel gefpron- gen hadt. 9. Ook gaat de regel niet door, dat de dikte van Een korf trapswijze vermindere of vermeerdere. Want men heeft gezien, dat in het eerste kommetje een dikke en taaije Korft was, in het tweede geheel geene, in het derde een groter, wederom minder in het vierde, en een vlammetje in het vijfde. Met één woord, de ondervinding heeft duidelijk doen zien, dat hier in geen bestendigheid plaats heeft. Men vindt in het een kommetje rood bloed, van behoorlijke bestendigheid, onder een dikke en taaije Korft, en in het andere dat geheel gesmolten en dun is; en dat in dezelfde ziekte, uit verschillende openingen in de ader, zomer eenigen regel. Hoe dikwijls, zegt de Heer DE HAEN, redeneren en bespreken wij verkeerdelijk, uit het dikke of ontbonden dunne bloed. En hoe ongelukkig verandert mens, op het zien hier van, de Geneeswijze van verdunnende of verdikkende middelen te gebruiken! Daar is een rottige ontbinding van het bloed, welke vol gevaar is. Daar is ook een goede en nood- zaaklijke ontbinding. Zulk een dunheid ziet men, wanneer even te voren, en na het hier na, het bloed weerom dik en ontstoken beschouwd wordt, en alle de toevallen der ziekte zulk een taaiheid der vaten aanwijzen. 11. Zich hier nog iets anders "zegt de Schrijver; het bloed van iemand, die aan een gedurige roekoorstvlag, en tot den vierden dag toe alle tekens van rauwigheid aan zich had, "tweemaal afgelaten, gaf deze verfchynfel: het bloed van beide Latijnen "in vercheiden kommetjes gevangen "was wel met een Kort gedekt "maar ongelijk "ook was het bloed ongelijk, zonder enige orde van de kommetjes. Het laatste kommetje van elke Latijne onderzocht worden; werd de bovenste huid in het een kommetje met een mes voorzichtig afgeveerd; en toen werd in het midden naast de Kort helder water gezien, en onder hetzelfde een ander vlies; zo dat deze weer hing in een zak, door twee sterke vliezen gemaakt. Met het onderste huidje was, op de ene zijde, een dikke geel en gestremde vloeistoffe hangend. Maar onder het onderste huidje werd een toepassing van een soepele vloeistoffe gevonden; welke, nauwkeuriger bezien zijnde, niets anders scheen te zijn dan een roodkleurig poeder, in het water hangend. Een algeweerde ontbinding van de wet van het bloedvloeibare bloeddeeltjes onderling. Dit heldere vloeibaar uit die zak uitgenomen, en in een lepel boven het vuur gehouden, is hard geworden, zo dat men het snijden konde "en gaf bijgevolg, tekenen dat het de vloeistof waar. Ken kommetje van de tweede Latijne had maar een Ontsteking-Korst "welke dik en overal gelijk was; en een rood Eilandje, naar gewoonte, in de vloeistof drijvend: de andere kommetjes hadden meer of minder gelijksoortig met het dikke of met het dunne. Een gedeelte van het dunne bloed, te gelijk met het huidje en de vloeistof, in een glas onder elkaar vermengd, en bij een matig vuur geschud, is in een rood en taai klomp overgegaan. Het kommetje, welke de vloeistof in een zak bevatte, en onder het onderste huidje de vloeistof met een rood poeder had, werd met een papier gedekt, en tot 's anderen dag neergezet op een tafel, welke aan deze zijde een venster, en aan gene een matig warme kachel had. Dit 's anderen dag 's morgens bezien werd, vertoonde een algerdikkste Korst, tot den bodem van het kommetje toe. Dit dunne bloed was, derhalve, met zijn vloeistof en huidjes, op een warme plaat gestaan, in een Ontsteking-Korst veranderd: welke verfchynselen niet gemakkelijk te verklaan is. Indien nu iemand, zegt de Heer DE HAEN, bij deze waarnemingen, aan gaat over de Korft, nog voegt, het gene men in zwangere Vrouwen bevindt, die, schoon gezond, zich maar uit voorzorge doende aderlaten, altijd een Korft op het bloed hebben; gelijk sommige mensen altijd hebben, hoe dikwijls ze gelaten worden, zal zich een ander denkbeeld van deze Korft maken, dan hij er tevoren van gehad heeft. Vervolgens gaf de Schrijver eenige opmerkingen over de kleur van het bloed op de oppervlakte van de geronnen koek. Men zegt, gemeenlijk, dat het bloed, waar het aan de lucht blootstaat, rood zy, en aan de onderzijde zwart; en dat het omgekeerd wordt, het zwarte weerom rood wordt, en het rode zwart. Maar dit is niet in 'algemeen waar. Bloed uit een ader springende, in een fles gevangen, en met een kurk en pleister wel toegeftopt, was den volgenden dag, op de oppervlakte, schoon rood; ook zelfs onder de wel, het welk in zwaar bloed boven op het Eilandje staat: op den derden dag wordt de schoon rode kleur door het doorziende glas, nog tot het midden van het bloed toe, gezien: langzamerhand wordt het geheel zwart, wordt dun en verrot. Bloed in kommetjes gevangen, en van boven rood zijnde, blijft niet rood, maar wordt zwart, als de wei afgegoten, en het Eilandje wordt omgekeerd. In zwaar bloed, boven het welk de wei drie lijnen hoog staat, was de oppervlakte van het bloed zo helder rood, als dat het onmiddelijk aan de lucht bloot stond. En men ziet de rode kleur, door de doorziende glazen, niet zelden den heelen omtrek van het Eilandje omringen, ja totden grond toe. In 't algemeen bleek, dat het omgekeerd Eilandje, dikwijls, van zwart weerom rood wordt, en ook dikwijls zwart bleef. Zo dat hier geen vaste regel was. Willende zien, welke veranderingen sommige dingen bij het bloed gegoten, in hetzelfde zouden veroorzaken, goot de Heer DE HAAN bij 10 Uncen gezond afgelegd bloed, in één kom gevangen, nog warm, maar ligtelijk beginnen- de te rennen, twee uncen goede Wijn-azijn bij een tweede bloed van gelijke natuur, zuur geeft van Salpeter; bij een derde zuur geeft van Zout; bij een vierde Geeft van Ammoniak-zout; bij een vijfde Spiritus. C. C. Succinatus. De Azijn doet de weide geenzin een melkachtige kleur krijgen of streemmen; de Geest van Ammoniak zout, maakt de oppervlakte enigzins melkachtig, maar streemt de weide niet; de overige geestige lichamen, doen de weide in een vaste klomp overgaan. Maar alle deze vijf votten doen echter het Vlaaiertje in een taaimje klomp veranderen, van tijd tot tijd harder wordende, dat zulke drooges klompjes, naar een zwarte kool gelijkende, in een houten doosje, welk niet beschilderd is, meer dan een half jaar hebben kunnen bewaard worden. De geur van de Azijn, en de Geest van Hartschoorn, is langst in deze klompjes overgebleven. Weshalve men geen bijzonder tegengift, tegen de verrotting, in Loogzouten moet zoeken; want de zuur en geenerlei doen hetzelfde. "Ze bewaren deze klompjes door ze hard te maken, en niet door enig bijzonder vermogen tegen de verrotting. De Schrijver belooft, dat het noodzakelijk is de Experimenten te herhalen; om dat men die reeds van anderen voor- handen heeft. GENEESWYZE. I. Bericht. Handen zyn, niet als grondregels aan te nemen, zonder in merklijke dalingen te vallen. Dat men veel minder kennis van ons bloed heeft, dan men in 't gemeen gelooft, dat hy zelfs geen gelegenheid zal laten voorbijgaan, nieuwe proeven te nemen en hier van te kunnen doen. REGELEN VAN: GEDRAG, VAN DE GENEESHEEERS MET HUNNE ZIEKEN. En Geneesher; die zich in de Praktijk wil indringen, moet zichzelf beschouwen als een Acteur, die een moeilijke Persoonlijke rol zal spelen op een groot Toneel. Zijn verstand moet zich buigen en herbuigen op duizende wegen, op dat hij behaagelijk door zijn gesprek, zo hij 't niet kan doen door zijn voorkomen; dit moet ondertussen staatvol zijn, en soms vrolijk, aangenaam, beschaving, driftig, wild, toegevend of streng naar de verschillende omstandigheden. Men moet oplettendheid, behendigheid, en een bestandige vrijmoedigheid gebruiken, om zich ingang te maken bij de Zieken, en ze aan zich te houden. Dit geluk valt jonge Geneesheren maar zelden ten deel; bij geluk zijn ze ook zo niet opgezet als de ouden. Jonge Geneesheren zijn zelfs schaamd geld te ontvangen; maar de oude, als ze niets krijgen. HIPPOCRATES mag zeggen wat hij wil, van de noodzakelijkheid om de Geneeskunde te verstaan, als men dezelfde wil oefenen; het Publiek heeft de Studie, kundigheid en verdienste nutteloos gemaakt. Waarom zou het nodig zijn regtschapende Geneesheren te zijn? Een Dokter heeft maar een biljet van bekendmaking nodig, gelijk een Kwakzalver. Nabijstaande, Vrienden, Kruisboeren en Vrouwtjes voornamelijk, zullen bijlagen genoeg voor de Geneesmeesters. Kuiper en gunst brengen uit hetosto van de scholen, grote Donoren voor den dag. Door het zitten met de neus in de boeken wint men niets dan een Socratisch figuur, en deze is de smaak niet genoeg van onze Dames. 't Is dwaashedheid zegt er een de geleerdheid na te lopen; zie zulk een Doctor die zich dood studiet; In deze Regelen, hier schertserwijze voorgepresenteerd, wordt het Gedrag van sommige Snoeshansen onder de Geneesheeren niet onaardig geschilderd. Regelen van Gedrag, is hy daarom een beter Praktijzer? 't is maar gekheid zegt een ander, zo veel te lezen; men heeft maar één goed boek en één goed vriend nodig; 'er is niets nieuws onder de zon. Bijgevolg men is bekwaam met niet veel meer dan eenige zwier, staatigheid en een parapluik zijn genoeg voor een Geneesheer, zonder dat hij het inderdaad behoeft te zijn. Zie daar dan Regelen, beter dan die der voornaamste Geneesheeren, zo oude als hedendaagse. In het begin van uw Praeotyik, en tot dat u het geluk hebt van door anderen ingang te maken, moet u het gebrek van verdienste, als een kwaad fortuin, vervullen door een ongemeene gedurigheid bij uw zieken, hun meestvallige en lange zittingen geven, zodat u hen schijnt te bewaken en op te passen. Uw zorgvuldigheid zal behagen, zij zullen aan u gewennen en u hoogachten. En alhoewel u in 't eerst niet dan bij de dienstboden en geringe volk geroepen wordt; bedien elk een met de grootste eerbied, geef hun indruk van uw kundigheid, bericht u bij hen over uw gelukkige uittreatingen, dat zij wesentlich of verdienstig tracht hen te winnen, zij zullen uw bekwaamheid vertellen aan hunne metters en voornamere lieden. Met een woord, wees ongeveer waar u geroepen wordt, gastvrij, vermenigvuldig uw zittingen zo veel uw krachten toelaten, toon aan dat uw zieken een bijzonder aangelegenheid; en laat vooral niet schijnen als of u vruchteloze zittingen deedt; voeg bij uw zit gedurigheid, een vertoning van onderzoek en opmerkendheid op alles wat uw zieken betreft; wijk en voorzeg, voornaamlijk uit de Pis; geeft tekens, zonder den zieken eens te zien, wat u door het zien van het water van den zieken weet, door een vondst, die een geneesheer altyd nodig heeft; en zo gij er onder de hand niet veel van hebt kunnen ontdekken, raad en spreek meteen grote vertoning van wetenschap, een of ander zwaar toeval, en belediging van een of ander deel; een zieke zal zelden nalaten te bekennen iets zulks te voelen, "al is 't maar door inbeelding, en daar en boven zal het een woord het andere uithalen, en u in stukstelen om alles te raden. Meteen geringe opmerkendheid, op dit alles "zult u gehouden worden voor een orakel, voor een man die zich het psychische verstaat, ja voor een tovenaar in de geneeskunde, daar de beroemde praktijkingen niet zullen verstand van zulk een wijze van voorzeggingen, die anders misschien gezien en geacht worden van gekken, welker getal, zoals men weet, altijd het grootste is. Mundus vult decipi; ergo decipiatur. (De wereld wil bedrogen zyn). Om de zieken naar zich te doen verlangen, en naar de geneesherapeut te doen wachten, moet men tot een grote naam en achting gekomen, en eerst oud en rijk zijn; want jong zijnde moet men langs de grond kruipen, en geen andere gevoelens hebben dan die in de mode zijn. Men kan niet te veel zakelijkheid gebruiken, zo omtrent de zieken als omtrent de geneesheren. De ouderdom alleen geeft rede om straat, trots, driftig, onbeschreven enz te zijn. Geen konst is er welke zozeer afhankt van het geval als die van de geneesheer. Alle de wereld, tot de zwakke vrouwtjes toe, beelden zich in voor arts te kunnen spelen, in een konst, welke met alle mogelijke voorzichtigheid verdiend behandeld te worden. Een dokter moet het geduld hebben van al deze raadjes aan te horen, en de inschiktheid van alles te volgen, als hij zijn fortuin wil maken; zich voegende naar gewoonten, gedachten, de smaak en de mode van het gemeen. Men voldoet niet met het gezag te bestraffen, of met blindelings de gevoelens te volgen van beroemde professoren, wier beroemtheid hun meningen dikwijks gevaarlijker maakt, of de koppigheid hunner discipelen, die het vergif van hunne leerdersdranken dragen; men moet zich buigen en schikken, naar die klaarblijkelijke verfcheidenheid van geneeswijze, zich voegen naar vooroordelen, die dikwijks tegen elkander aanlopen, van verschillende personen, die allen te gelijk hun gevoelen zeggen over zaken, van welke zij volmaakt onkundig zijn. Het kan niet scheelen; men moet met alle soort van mensen omgaan, en zich het vertrouwen van elk een waardig maken; zie hier op welke een weg. Wanneer enige vrouwen onder elkaar spreken over de oorzaken en de natuur der Ziekte, welke u behandelt, en welke zij meten te kunnen genezen; onthoudt u zonder schijn te geven van naar haar te luisteren, wat zij zeggen, om, bij de eerste gelegenheid, zo te redeneren als zij, en wagt u van haar tegen te spreken. Zij zullen, weliswaar, niet in het gemeen gevoelen; maar u zult hiermee haar achting gewinnen; en op een flinke wijze te verslagen vinden, dat die Dames het getroffen hebben, doch alleen in zeker opzicht, zeg, dat het goed zou zijn, er zulkopzulk een gering ding bij te voegen, waarvan u de nuttigheid, door honderd ondervindingen gezien hebt. Hun verwaandheid zal hierdoor zo gevleid worden, dat zij niet zullen nalaten u toe te stemmen. 'Er is geen betere weg om voort te komen, dan de Dames op uw hand te hebben: als deze wel van u spreken, uw fortuin is gemaakt. Die de meeste toevertrouwd, de meeste en langste tijd begeeren, en niet tevreden zijn met alle oplettendheid van een Geestelijke heer, zullen zulken waarvan men doorgaans het minst betaald wordt, die denkt dat het hem weinig zal kosten, eisen het meeste werk. Veracht deze onbeschoften niet, de zulken moet men meestal ontzien; zo als zij u met overtollig gesprek op houden, doen zij ook omstreeks anderen, wel of kwaaltek, naar dat zij oordeelen recht te hebben om van u te spreken. De Geestelijke hebben veel invloed op het Gemeen. Mee moet met hun spreken niet alleen van Godsdienst en Conscience, maar hun ook de eere doen met hun te redeneren over de Genees- en Natuurkunde, als kenners van deze wetenschap, om hun vertrouwen te winnen door hunne eigen liefde te streelen. Wordt ziek, men moet om hen de grootste zorg en aandacht aanwenden, en de allerzagstste Geneesmiddelen ter wereld toereiken. Na dit alles moet gy geen geld van hen nemen; en gy zult, na het God, hun behouder zijn. Een Dokter is niets anders dan een bekwaam Koopman in woorden, die weet te verliezen om te winnen. Wees dan belangloos uit gierigheid, en gy zult de afgoden van het volk aan u verbinden door hunne erkentenis. Zullen u roemen overal: waar zij toegang hebben; en waar hebben zij zulks niet. De Chirurgen moeten ook uw vrienden zijn. Voeg u bij de voornaamste onder hen; veins jegens allen. Verstaa u de Heelkunde niet, maak vertooning dat gy ze verstaat, bij de zulken die er geen kennis van hebben. Hebt gy er kennis van, geef altyd schijn van enige onkunde, bij grote Meesters in deze kunst, die inderdaad altyd de uwen moeten zijn, in een zo bepaald stuk, waarop zij zich eniglijk uitgelegd hebben. Ontzie vooral de Chirurgen van groote huizen; zo gy het vertrouwen welk men op hen heeft bekrachtigd, en toestemt dat zij in staat zijn om in de behandeling van een Zieke van diens te kunnen zijn, zij zullen er andere Dokters uitboenen om u te hebben. Maak ook dat de Apotheker met achting van u spreekt. Door het zien van de Recepten der Geneesheeren weet hun rol te spelen. Stout op de behandeling der Regelen, welke zij verkeerd verstaan, ordoneeren en geven zij Geneesmiddelen, en spreken van de Artieren als gekken en weetmachten. Ondanks deze waarheden, door POPE gemeen gemaakt, schrijf of spreek zij niet tegen. Zij zullen het Gemeen de bekwaamheden van enkele beruchte Apotekers niet uit het hoofd praten. De mensen kunnen niet begrijpen, dat mannen die zoveel Geneesmiddelen gereed maken en ze alle kennen, niet in staat zouden zijn dezelfde te passen en te brengen, en Zieken genezen, zo wel als velen Artieren, die ze voor schrijven zonder ze te kennen. Als je geen eenen Patient, men moet je evenwel 's morgens langs de straat zien lopen, en altijd met een grote drift. Men zal zeggen, zie daar een Doctor die veel te doen heeft; gedurend ontmoet men hem in een of ander kwartier van de stad. Wordt je ergens ter maaltijd verzocht, laat naar je vragen „en ga heen als het dessert opgezet wordt. Geef voor bij een Gravin, of een Baron te moeten zijn. Zit je huis, 't is maar om de Patienten die komen consuleren; Ga je dan gij weet, in een minuut, en zit altyd in de lucht. Uw huiselijke Consultatie 't zit wezenlijk, 't zit verdikt, eindigd zit en, laat de paarden voor de koets spannen, de beweging is nuttig voor alle dieren. Uw huis moet een man van vermogen vertonen. Een wijde Koetenduur 'een schoon Voorgevel 'fraie vertrekken 'wel gemeubileerd, enige Diensboden, een Bibliotheek van parade, die niet verplicht om te lezen, een vrouw (want een Geneesheer moet getrouwd zijn; het is billijk dat hij het Publiek enige menschen weergeeft voor de genezers die hij hetzelfde ontneemt, ook is dit om enige andere geheimen noodzakelijk), ten slotte een zaal voor Consultatie enz. Dit alles is noodzakelijk voor iemand die zich als een Geneesheer wil doen gelden; ten minste in steden van 't Hof, waar men, om fortuin te maken, moet beginnen met zich te ruineren. Zijn geld op deze wijze aan de pracht te koop te leggen is hetzelfde op een goede manier in te zetten voor iemand die nu twintig stuivers voor een advies zou geven, ' zal vijf of zes gulden geven om het fraaije Tapijt. Nademaal elk een zich laat innemen door schijn, moet gy ook wel gekleed, zo wel als gemeubileerd zyn. De Leven van betaamlijkheid in de kleding waren goed voor den ouden tijd; het zou belachelijk zyn, dezelfde weerom te willen doen verjongen; men moet Ze niet meer volgen dan de andere regels van HIPPOCRATES. Tegenwoordig gaan menschen van allerhanden staan, ja de knapsten met zijde geborduurd, met goud en met kant. Zou de Dokter alleen als een burger gekleed zyn? Zich eenvoudig op te schikken, en te gaan Zonder napschepen zou wezen zyn ellendigen staat te verkondigen en zich van het Gemeen te doen verachten. Eindelijk vergeef nooit uw Zieken te bedriegen en te blindhokken, dat is te zeggen zulk'n die toevlucht tot Dottoren kunnen nemen. De Genceskunst bevat toch in de kunst van zich meestert van hun te maken en hen aan zich te verbinden. Deze kunst is tegenwoordig tot den hoogste top gebracht; laat ons voortgaan tot enige bijzonderheden, niet minder gewichtig dan de voorgaande. Wanneer uw Zieken, terwijl gy bezig zyt hun wat voor te praten, de lucht bevangt om te Klagen en van hunne kwel en Geneesmiddelen te spreken; dan moet uw Geneeskunst als een vlek in haarschulp kruipen: geen luchtigheid meer, geen lachertje, geen wiftewasjes meer; dan moet de digniteit haar donkere wolk over uw aangezicht verspreiden, en de vrolijkheid moet geheelmaal verdwijnen. Niets geeft roter blijk van het aanbelang welk men in een ziekte voelt, dan eensklaps van wezen te veranderen, en als ver baasd en verzet te schuiven. Zie daar ’t genoeg dan behoort. In een schema genoodzaakt wordt, met verdriet, historische te horen welken nooit eindigen, als van opdammers, verloren beelden kwalen; men moet zodanige ziekten niet tegen spreken, maar aanhoren, den schijn geven van er. VOOR GENEESMEEREN MET DE ZIEKEN. Er is belang in te stellen, Geneesmiddelen geven, dezelven onophoudelijk u het bestier over de opdammers te geven, als ze plezierig zijn. De Geneesheren zelf mogen wel hypochondrisch zijn of veinsen te wezen om hunne Zieken tot vertroosting te dienen; klagen ze over kwalen, welken ze niet hebben, laat hun de vrijheid dezelven te vertellen, en maak je de echo van hunne klachten door de bekentenis van uw eigen kwel. Klaagt iemand over dagelijks hoofdpijn, zeg dat je die ook onderworpen zyt; doet men enige andere klacht, spreek van uwe hartzeer over hetzelfde ongemak; of zeg, om uwe praktijk te meer te doen gelden en meer vertrouwen in uwe Zieken te wekken, dat je voortijdig in hetzelfde geval zit geweest, dezelfde kwaal en gelijke toevallen hebt gehad, en voeg er nog enige ander ongemak bij; uwe hypochondrische Patient, ziend dat je met hem in klachten overeenstemt, zal bevinden dat hij hetzelfde voelt, en zich geheel aan u over- geven. Voorts moet je spreken van de Middelen welken je gevonden hebt tot uw herstelling; men zal dezelven voor te krachtiger houden, om dat ze op uw eigen persoon beproefd zijn, en geloven dat je grondige kennis hebt, als gevestigd op uw eigen gevoel, de allermooiste Leermeester. Wees niet, zonder erg, tot uw nadeel. Zeg niet dat men met enige ongemakken moet leven, gelijk met zijn varden onder de domeinen; dat het temperament niet veranderd kan worden, want zulk een taal is onaangenaam. De Melankolieken, de Hypochondriaken, en die met opdrammingen geplaagd worden, begeeren middelen; de winkels van de apothekers zyn vol; geef er eenigen van, en gij hebt het uwe gedaan. De apotheker doorwandelt de, zyn er nog mineraal water en verandering van lucht te recommanderen „ten minste op dat de muziek, waarvan de uitwerkingen, zonder tegenwoorde, zeer groot zyn, niet de plaats van alles inneemt, en alle geneesmiddelen nuttig. Joos maakt. Het vervolg bij een nadere gelegenheid. I. DEEL. No. 13. © Eerste Brief Ik veranderen, zo wel als uwe gesprekken, wel- Brief aan de Heeren Schrijver van de Waerlandse Letter- Oefeningen, en over een nieuw soort van Porcelein, uit- gevonden door de Heer DE REAUMUR. Mijn Heren. Ik heb in de Nouvelles Oeconomiques eene bijzonderheid aangetroffen, die ik het defprek wel- thouwingen, en UEd. te zenden, om in uw Werkje te plaatsen. Het zelve is tog geschikt voor alles, wat aangenaam, leerzaam, of op enige wijze nuttig is; en zoo heb ik zo veel minder zwaarigheid in dezen gemaakt, om dat ik gezien heb „dat Gij lieden van het gevoelde werk- je reeds al eens gebruik getanakt hebt. Mijn bericht behelst Eene nieuwe ontdekking, voor enige weinige jaren, door de Heer DE REAUMUR gedaan, en in de Gedenkschriften der Franse Academie medegedeeld, van een uitmuntend soort van Porcelein, in Vrijland en elders te maken. Het Porcelein is een toffe, die in het vuur gebakken, en half verglaasd, dat is te zeggen, tot den staat van glas gebracht is. Deze stof is derhalve tuff en het aarde werk en het glas in. Ware zij zo sterkt geftookt, dat zij geheel tot glas ware overgegaan, "zo zou zij dezelfde ongemakken, als dit, onderhevig zijn, zij zouden barsten, als er kookend water op gegoten werd, en niet dienen kunnen voor de gemeene gebruiken des levens. Zij dient hierom maar half te zijn, en is om diezelfde rede ook maar half doorzienende. Men wil ze daarenboven ook zuiverwit hebben, dog dit hangt af van de gyps, - gelijk wij aanstonds zeggen. Zuilen. Daar zijn maar twee middelen, om een stof te bekomen, die voor de helft verglaasd, of tot den staat van glas gebracht is. Eerst namelijk, dat men dezelfde van het vuur afneemt, eer zy geheel tot glas overgaat; en ten anderen dat men een mengsel maakt van twee verschillende stoffen, waarvan de een tot glas kan overgaan, en de andere niet, ten minsten veel langzamer en bezwaarder, zodat de glasvorming van de een kan afgehandeld worden, en het mengsel van het vuur genomen worden, eer de tweede begint te veranderen. De Heer DE REAUMUR heeft ontdekt, dat alle het Chinees en Japans Porcelein op de tweede manier gemaakt is. Nauwkeurige berichten, die hij van een bekwaam Japans persoon heeft gekregen, hebben hem onder andere te weten gebracht, dat de twee-erlei stoffen, waar dit Porcelein uit is gemaakt, "de Petunse en de Kaolin waren, en door groote menigvuldige proefnemingen en onderzoekingen op monticules die men hem van over had gezonden, is hij eindelijk zo ver gekomen, van deze twee Chineese woorden te verstaan. Petunse betekent allerhande aarde, zand, steentjes enz. die door een geweldig vuur smelten kunnen; Kaolin, dat meer moeilijker te verstaan was, is de Talk, een stof, die volstrekt, althans genoegzaam ongekant is, om tot glas over te gaan. Hoe weten we dan wat het Porcelein uitmaakt; en hebben we dezelfde stoffen als de Chineezen om het te kunnen maken? De Chineezen zullen echter altijd een groot voordeel boven ons hebben, dat zij naamelijk een arbeider voor een stuiver per dag kunnen krijgen. 