VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
< Onze Sterrekundige, hier mede het derde Boek befluitene de, vervat verder, in het vierde Boek, de voernaamfte nae fpeuringen , die pp het overige van dit Werk den grooten invloed hebben. Hier toe betrekt hy het nafpeuren van de beweegingen ` der Zonne, van de {tanden der vaste Sterren 4 vdn het meeten des tyds, met deszelfs' oneffenheden en ver- effening, benevens het melden van de wyze , om het uur van den doorgang van den Meridiaan, en van den op-of ondere gang eener Sterre te vinden. Het geen hier toe betrekkelyk is Wordt in dit Boek ontvouwd , en met bérdkening van vere fcheiden voorbeelden opgehelderd , ofider eene oplosfing der Spherifche voorftellen, welken hier te ftade komen, en vers - volgens van dienst zullen zyn. Aan ’t einde van dit Boek, ‘geeft hy ook nog een kort berigt van eenige byzonderheden , Welken men, raakende de Astrologie óf Sterren-voorzegkunde behoort te weeten , om de oude Sterrekundige Schriften te kunnen verftaan ;. dat nog zyne nuttighèid heeft, fchoon de wysbegeerte thans de dwaalingen dier voorzeggeren uit de Sterren verbannen hebbe. Hier op gaat hy in het Vyfde Boek, waar mede dit tweede Stuk afloopt, over tot het befchouwen van ’t Stelfel der Wace reld, of het verklaaren van de fchikking der hemelfche lichaae men , en de loopkringen der Planeeten, volgens de ftelling ‚ Copernicus. In *t voordraagen hier van geeft hy ons tee Henn verflag , van *t geen. de Ouden betreffende het Waereld+ telfel beweerd hebben; wel byzonder brengt hy ons het Stel- fél van Prolomeuss datin de dagen van Copernicus het alge- meen aangenomen Stelfel was, en dat van Tycho Brab , % welk na dat van Copernicus voorgefteld werd , onder °t oog. let het ontvouwen hier van toont de Heer de Ja Lande ten Klaarfte de groote voordeelen van ’ Stelfel van Copernicus „die i t A EE: ° ' . et EN | , STERREKUNDE, ` 155 het zelve ongelyk aanneemelyker maaken, dan-een der andes ren. Dit leidt hem verder tot een onderzoek der têgenwers pingen, welken men tegen de beweeging der Aarde en het Stelfel van Copernicus maakt ; als mede ter beantwoordinge van het denkbeeld, dat verfcheiden uitdrukkingen der Heilige Schryveren ons niet toelaaten dat Stelfel te omhelzen. Het ongegronde hier van getoond hebbende, befluit hy uir alles à dat het Stelfel van Gs het eenige is, het welk men kan aanneemen ; en dat het zelve beweezen is , zo veel eene na- tuurkundige zaak beweezen kan worden, — Dit toont onze Sterrekundige door een zamenloop van bewyzen , waar o niet wel {taan konnen blyven, door dien het ons te breed zou doen uitweiden; genoeg zy het den Leezer voor te draagen , het geen hy wegens de eenvoudigheid deezer Stellinge „en het voldoende van dat bewys bybrengt, met eene nevensgaande aanmerking over het geen hy als zekere bewyzen opgeeft. s» De eenvoudigheid der Stellinge , zegt hy , is genoeg, om dezelve waarfchynlyk te maaken , en iseen weezenlyk bewys voor ieder, welke zich:van de vooroordeelen zyner kindsheid wil ontflaan, — Inderdaad, wanneer men de oogen flaat op die onmeetelyke uitgeftrektheid van den gantfchen Hemel , vervuld met een menigte van Sterren, welke alle op verbaas zende afltanden van ons zyn , op de Planeeten, welke alle beweegingen hebben, die met de dagelykfche beweeging ftrys dig zyn ; wanneer men de kleinheid der Aarde ‚in vergelyking. van alle die onmeetelyke afftanden » overweegt, word het on- mogelyk te begrypen , dat dit alles te gelyk met een gemeene, regelmaatige, en ftandvastige beweeging, in 24 uuren tyds, rondom een ftofje, als de Aarde is, kan draaijen. Niet alleen is de dagelykfche beweeging van alle de Hemeltichten, in 24 auren rondom de Aarde , eene zeer weinig waarfchynlyke zaak, maar ik durf zeggen: dat zy ongerymd is, en dat men: door vooroordeel of onkunde verblind moet zyn , om’dat denkbeeld te kunnen voeden. Alle die Planeeten welke op zo verfchillende afftanden zyn, en wier eigentlyke beweeginger zo veel van elkanderen verfchillen ; alle die Comeeten, welke: byna geene ge met de andere hemelfche: lighaamen fchynen te hebben; alle die vaste Sterren, welke dé Verrekye kers ons in alle deelen des hemels by duizenden doen zien 3 alle die lighaamen, zeg ik, welke geene betrekking tot elkane der hebben , welke alle zo veel als de Hemel en de Aarde onderling verfchillen, welke ‘onàfhangkelyk van elkander eri op zodanige afftanden zyn, dat de verbeelding zich die naauwe lyks kan veorftellen y die allen zoden zich dan wereenigen; om 184 DR LA. LANDE , op ieder dag gezaamentlyk „en als of zy én ftuk uitmaak ak odoi een as of fpil, die zelfs nog van plaats veran» dert, te draaijen; deeze gelykheid in de beweeging van zo veel lighaamen, welke anders in alle opzichten elkanderen zo ongelyk zyn, moest alleen genoegzaam zyn om den Wys geeren te overtuigen, dat ‘er niets weezenlyks in die bewees gingen was; en wanneer men dezelve ernfig overdenkt, be- wyst zy de draaijing van de Aarde op eene wyze, welke geen twyfel overlaat, en waar tegen niets in te brengen is, ‚‚ Eindelyk, federt dat wy met behulp der Verrekykers , de Zonen Jupiter, zonder daar omtrent eenigzins in t on» zekere te zyn, op hunnen as zien omwentelen, is het motijelyker de beweeging der Aarde in twyffel te trekken, a» De Ouden waren verpligt, om vaste en als kristal door fchynende Spbeeren te onderftellen, aan welke zy alle de Hes mellichten in hunne verbeelding vast maakten, doende die bolronde fchillen binnen elkander omdraaijen; de Vader Ric- cioli zelf is verpligt tot dezelve toevlugt te neemen (image gev, IL. > Men kan, gelyk de Ja Lande vervolgens zegt, in na- BRIE Stoffe geene zo ftrenge en naauwkeurige bewyzen geeven, als in de zuivere Meetkunde. Indien een man, wel ke als by geval, en voor de eerftemaal, in een Schip en op ‚==, STERREKUNDE, > -+ +4 356 pan rivier geplaatst was, zich van te vooren, daor ee vooroordeel, ten fterkfte hadt ingebeeld, dat het Schip, waar in hy, zich bevond, onbeweeglyk was, zou men hem te vergeefs het land, de boomen en het ftrand , als in beweer gog aanwyzen, en Zeggen, dat zulks alles niet te gelyk in lfde richting kan weggevoerd worden, dat alleen de her ing van zyn Schip de oorzaak van alle die (chynbaarhee den is, en ook genoegzaam is om alle de bewegingen, web hy ziet , te ve laaren 5 indien hy nooit, door gan land te gaan, het zelfs ondervonden heeft; indien hy nimmer een Vaartuig op het water heeft zien voartgaans indien hy hon- het tegendeel heeft hooren zeggen, zal hy altoos en antwoorden , dat men misfchien gelyk heeft, maar dat hy nooit ondervonden heeft of zulks wel waar is. pig is mede het geval van den Natuurkundigen , welke de ber weeging der Aarde aan het Volk zou willen betoogen ; hy | a duizenden van Sterren doen zien, welke alle in de ere la: voort te gaan, fchoon zy op vef- baazende afftanden van elkander zyn ; hy moog’ hen gen, dat men voor zo veel lighaamen, welke nergens enig teunfel hebben en onaf hangelyk van elkanderen zyn, aelfs geen gemeeng oorzaak kan uitvinden, welke bekwaam is, am der zelve te gelyk weg te voeren, en hen alle dagen een geheers len omloop te doen afleggen , rondom een klompje aarde, dat men, dicht by gen Ster geplaatst aynde, niet eens zon kunnen zien. De Natuurkundige moog’ hem daar benevens zeggen „ dat een eenige omwentelende ev cdh den klejnen kloot der Aarde, welke {legts 1432 Mylen ( Zieuêr) [1146 uuren wegs] ftraals heeft, genoegzaam is, om dat ona indig getal van ichynbaare beweegingen te veroorzaaken, Dat alles kan hen , welke niet genoeg in de Natuurkunde ervaren zyn, om zich eenigermaate van die vooroordeelen te ‚ geenzins overtuigen. Het zelve is , om eigenlyk te fpreeken , geen volftrekt bewys, men kan ‘er in de Na- tuurkunde geene hebben: maar de Natuurkundige eischt dee zelve niet, en het is hem genoeg een menigte van redenen ae kunnen voorftellen , terwyl men hem geen eene natqure kundige tegenwerping tegen de beweeging der Aarde kan ə» Voor het overige moet men als onmiddelyke en zeke» - ze bewyzen van de beweeging der Aarde aanzien; het vet- l van de fchynbaare Oee (Aberratio) der Ster- zen , de kpolronde gedaante der Aarde, de Eben We Ey n 156 DE LA LANDE STERREKUNDE. „den finger omtreht den Zguator, en alle de verfchynfelei a welke de algemeene aantrekking der hemelfche lighaamen bee wyzen; om dat die wet niet aanweezig kan zyn, zonder de beweeging der Aarde , welke de eerfte grondflag van alle Ster- ‘rekunde en hemelfche Natuurkunde is. Dus kan men zeggen; dat eene Verhandeling over de Sterrekunde zelve de verzaa- meling van duizend verfchtllende bewyzen voor de Beweeging der Aarde is; de aaneenfchakeling van alle de deelen van dit werk zou verbroken, en hunne faamenhang vernietigd zyn, indien men naliet die beweeging aan te neemen.” De Heer de Ja Lande , welke de hier opgenoemde verfchyn- fels , by voorkomende gelegenheid , in ’t vervolg van zyn ` Werk zal verklaaren , bevestigt ook in dit Stuk het Stelfel van Copernicus nog, door eene ontvouwing der verfchynfelen van de dagelykfche en jaarlykfche beweeging , en die van de vere andering der Saifoenen; welken, volgens dit Stelfel, natuur- ivk plaats hebben, en duidelyk voorgefteld kunnen worden, Even zo is °t gelegen met de fchynbaarheden , die uit de bes weegingen der Planeeten volgen, welke onze Sterrekundige in ’t overige gedeelte van dit vyfde Boek nagaat: met ontvou- winge van dat gedeelte der Sterrekunde, ‘t welk betrekking heeft, tot de helling van de loopkringen der Planeeten ; tot de lengte en breedte op welke de Planeeten uit de Aarde ge- zien worden; en tot derzelver omloopstyden, met de byzone dere verfchynfelen , die daar omtrent waar te neemen zyn, Kort Onderwys in de Vroedkunde ‚ by wyze van Vragen en Ant- woorden. Te Leeuwaarden by À. Ferwerda en G. Tresling 1773. 52 blade in groot o&avo, D kort onderwys in de Vroedkunde is, zo ais wy door den Heer JAN DE REUS zelven onderricht zyn , ten groot- ften deele een affchrift van de Lesfen van dien Heer, in den a 1750, op verzoek van de Ed. Magiftraat der Stad Har- ingen , tot onderwys van Vrouwen inde Vroedkunde, gedaan, Een van zyne Leerlingen, zynde tevens aan hem vermaag- Schapt, heeft gelegenheid weeten te vinden , deeze lesfen af te fchryven, welke, na zyn overlyden onder zyne fchriften gevonden wordende, op aanraaden van fommigen ter druke rs zyn overgegeeven; doch (gelyk het gemeenlyk met af- chriften gaat) worden hierin verfcheide dwalingen en me KORT ONDERWYS IN DE VROEDKUNDE. p de befchryving van Hollands Tawoonderen , ten aan: zien van hunnen ootfprong en vermenging, waar. van wy, in onze laat{te melding van dit Werk, gewag maakten ; volgt wyders een verflag van de oude en hedendaagfche Ge- ftalte en Kleedy , mitsgaders van den natuurlyken Aart en de Geneigdheid onzer Natie; welk een en ander de Autheur, naar tr, van dit Gelchrift, met veel oplettendheid naa n heeft, - er befchouwinge hier van maakt de Heer van Berkhey ecn aanvang met het overweegen der. berigten , die ons de Ouden nopens de Batavieren nagelaaten hebben; welken hy met ele kanderen vergelykt , en door oordeelkundige aanmerkingen opheldert. Vervolgens bepaalt hy zig , laatende het onzekere, betreffende de nabuurige Volkeren, en derzelver invloed op onze Landzaaten, in die duistere tyden, aan zyne plaatfe „ tot het nafpeuren van het geen men, ten opzigte van het bo» vengemelde , wegens onze Natie , in vroegere en laatere Schrif- ten aangetekend vindt, als mede van ’t geen ons overgeblee« wen Schilderftukken, Printverbeeldingen en diergelyken des- deleeren , zedert de achtfte tot in de zeventiende Eeuw, En zulks leidt hem ten laatfte tot het befchryven van het geen hier omtrent te melden ftaat, met betrekking tot het eindie en der zeventiende Eeuwe en ’t geen onder ons plaats heeft, in de thans loopende achttiende Eeuw. hg De Autheur deelt ons hier, met het voordraagen deczer Natuurlyke Gefchiedkundige ontvouwinge, verfcheiden aan- merkingen mede , die ter ophelderinge van eenige oude fpreeke wyzen en gebruiken dienen 5 fchetst ons op eene gevallige wyze de veranderlyke Modes in ons Vaderland; en ontvouws ons de heerfchende characters der Natie, onder de veelvuldie ge veranderingen, en eene zeer groote verfcheidenheid, ten ‚ dU. DEEL. H. LETT. NO. 4e L naauwe- 158 NATUURLYKE HISTORIE riaauwkeurigfte. == Hy zou zekerlyk , sonder het hoofddoel. wit van zyn Werk te benadeelen, verfcheiden byzonderhoi den merkelyk hebben kunnen inkorten ; doch de manier, op welke hy er die byzonderheden ingeviogten heeft , maakt , dat de meeste der mieuwsgierigheid: voldoen , en nu en dan zelfs van. belang fchynen, om de verfchällend- heid onzer Landsgenooten , in °t midden der eenftgmmigheid van hunne heerfchende characters , te doen opmerken ; waar door ‘hy eene zo onderfcheidenlyke befchryving ván de Hob- landers verleend heeft, als ‘er mogelyk nimmer van eenige Natie gegeeven is. —= Men ontdekt in deeze befchryving ten duidelykfte de verfchillende a onzer Landsgenoo- ten, naar gerade hunner mindere of meerdere vermengingen met Vreeumden ; mitsgaders den invloed , die de gehartheid der Inwoonderen van de nabuurige Provincien, op de aan hun nzende Hollanders heeft; waar door ze, in onderfcheiden eeken van ons Land, niet weinig van elhanderen verfchils len ; dat de Heer van Berkhey, zo door eigen ondervinding; als uit: medegedeelde berigten van des kundigen, met veel naauwkeurigheid opgemaakt heeft. —- In de overweegì hier van leidt hy ons tevens meermaals op, om na te gaan, hoe de Natie, {choor , hier minder , daar meerder, nog eenie ge eigen trekken van den ouden Batavifchren aart bezittende , egter over ’t geheel geene. geringe veranderingen'in haare ges neigdheid: ondergaan hebbe; het welk hy ,en ten aanzien van %* loflyke, en ten opzigte van °t berispelyke., ten klaarfte voordraagt, Boven al is hy, en niet ten onregte, ten fterk» {te ingenomen, met onze Natie, in de zestiende en zevèntiene de Eeuws het welk hem een zo treffend Tafereel van de werke zaamheid der Hollanderen in dit Tydftip doet maaien, dat ket aller opmerking verdiene. ss Onze Hollanders, zegt hy, bezáten diestyds eene zoo roemtwaardige Gefteltenis, dat ik wel rond uit durve zeggen; dat Holland, zo lang het Holland geweest is, geen krugtie ger bl van wakkerheid , moed , yver. en fchranderheid van vernuft getoond heeft, dan in de Zestiende en Zeventiende Eeuw. ’Er heerschte “in alle Standen, by den Adel, den Koopman, den Geleerden, den Burgeren den Boer een al- leszins werkzaamen Geest ten nutte van °t Vaderlands. die Holland zoo beroemd en gedugt maakte, als eenig Vorftene dom of Koningryk5 van welks: vrugtbaare gevolgen wy nog beden: het voortreffelyke genot hebben, — Das roemen wy, em van den doorlugtigften ftand te beginnen , reeds met den aanvang van ons vrye Gemeenebest, op Prims WILLEN ed EK DEN ~ ‚ VAN HOLLANIN ES DEN BERSTEN, Eti vervolgens op den geheelen Nasfauwfrben: Stam. Dan komen ons MAURITS en FREDRIK HENDRIK VOOr , als de Meesters van Europa it de Krygskunde; die. dezelve, zoo wiskundig en heldhaftig oeffenden , dat ’er geen Bolwerk of Stadsmuur , voor hunne Stormladders onbeklimbaar, o voor hunne Loopgraaven en Batteryen ongenaakbaar gaaars deeld konden worden, Hierby waren hunne heirkragten.al omme gedugt, en hunne Legers, veldflag op veldflag wine nende, voerden de gewonnen Legervaanen in zegenpraal ten Hove; waar van de Overblyflels. in de Zaal van Koning wite LaM, in ’s ereen ks nog voor handen zyn. Onze Adel beftond geheel uit Helden en Mamen van beleid. leder one zer Zee-Kapiteins, veelal van eene-Burgerlyke afkomst, wag een Admiraal; een JACOB VAN HEEMSKERK, benevens PIET HEIN, en naderhand VAN GAALEN, TROMP, DE RUITER, COLTENAAR, en eene geheele rei van doorlugtige Zeehelden, te over bekend in "s Lands Historien , overmeesterden de Kuse tender afgelegen{te Zeën; en hegtten het Goudryke Brafiliën, met de Speceryteelende Indien, aan ’s Lands bezittingen. De Hollandíche Vlag was allerwegen in hoogagting, en daar de Wimpels der Uitheemíchen fladderden, woeien de ontrolde Wimpels van de Stengen en Boeg(prieten onzer Vloote hel der af; ook vervulde het gedonder der Hollandfche en Zeeuwe {che kartouwen, die op de baaren klaterden en weergalmden, Kasuliën met fchrik, Brittame met ontzag, en Galliën met eerbied. Holland grimmelde toen, om zao te fpreeken , van Helden: elk Burger was een dapper Soldaat, en elk Matroos een hartig Zeeman; ja men mogt diestyds van onze. Hollanp ders wel zeggen,.’t geen men heden van de wakkere Pruis {chen zegt; dat ieder Soldaat bekwaam was om Kapitein, ep teder Kapiteig om Overfte te weezen; en dus ook teder Mar troos gefchikt om Loots, Stuurman of Zee - Kapitein te wor- den. Dit was Zekerlyk het uitwerkfel eener Mannelyke Ge- moedsgeftalte ; aangezet door de gegronde verwagting vaa eene eerlyke belooning naar verdientte s alzoo men wyslyk bruik maakte van het ingebooren vernuft der Natie; en iedereen, hoe gering ook van afkomst, niet uit gunst of naar gaven, maar volgens zyne verdienften bevorderde; dat altoos tot lof van onze Republiek geftrekt heeft. Ee > Middelerwyl befpeurde men, in onzen Staatsraad „niet mine der de uitwerkingen der fchrandetheid van ’s-Lands Vaderen De Aandagt en het Beleid, de Zorg en het doordringende Vooruiuzigt , met rype Oren s Ronden bettendig naast deEereftoglen der Staaten. Del echt- en Pleitzaalen wsugden 2 {6o het Roomsch-Hollandsch-Recht, op den onwrikbaaren hoëká: fteen der Gerechtigheid ; en een nUIG De GROOT alleen verfpreid - de zulk een licht over de Rechtsgeleerdheid , dat men ’er in one ze dagen nog grootl\yks door geleid worde. Wie zal ook aan ALDEGONDE, BARNEVELT , HOGERBEETS, DE WITTEN, BE- VERNING , en een aantal van onze vermaarde Staatsmannen den roem van eene onvergelykelyke fchranderheid weigeren ? Schoon fommigen hunner , naar ’t beloop van de lotgeval- len der Staatkunde, zig bloot gefteld zagen aan jammerlyke onheilen. Men begon de Godgeleerdheid toen mede met meer verftand en oordeel te beoeffenen en vatbaarder te ontvouwen, dan wel in de, op dit fluk, blinde en domme voorige Eeu- wen gefchied was. ‘Er wierden -in °t midden. der verfchitlen= de gevoelens, zoo aan de eene als andere zyde , met yver en geleerdheid , álle poogingen aangewend, om dezelve op een vaster voet te brengen: en, fchoon de verfcheidenheid vari gedagten ongelukkig een zeer bitteren haat veroorzaakte, men zag niettemin, hoe het beoeffenen der Godsdienftige waarhe- den, zedert die dagen, van tyd tot tyd , meerder doordrong: en niemand, welke zyde hy ook aankleeve, zoo hy niet te fterk met zyne party ingenomen zy, zal AkMyN den bynaam van fchrander ‚en GUMMER dien van yverig ontzeggen. Voorts overtroffen de Godgeleerden van dien tyd, in °t algemeen, zeer verre de Godgeleerden der voorige Eeuwe; een enkele ERASMUS mogelyk uitgezonderd zynde, En gelust het ons de Boekzaalen der Taalkundigen in te treeden , of her geheele Jichaam der Geleerdheid te befchouwen, dan zien wy hoe de roem van Taalkunde en Geleerdheid den Hollanderen van die dagen geenzins geweigerd kan worden. Tien reeds hebben ‘zy het nuttige, dat Griek, Romein, of Arabier, ja zelfs de vernuftige Chinees, in de onverftaanbaarheid of duisterheid ‘zyner Taale, voor ’t meerendeel van onzen Landaart verbor= gen hield, in de Hollandfche Spraake overgezet; en hierin zyn wy Vrankryk voor geweest, welke Natie zig eerst lang daar na, op het overzetten der zoogenaamde Au@ores Clase fici, heeft toegelegd. Hier benevens bloeiden alle takken van Geleerdheid op onze Hooge Schoolen ; daar Mannen van naam, der leergierige Jeugd, den weg tot allerleie Weetenfchappen met zoo veel lofs baanden , dat zelfs een aantal van Uitheemse fchen genoopt wierd’ herwaards te komen, om door hunne wyze lesfen ter gegronder kennisfe opgeleid te worden. Welt byzonder maakte men diestyds zeer veel werks van 't na- fpooren der Gefchiedenisfen en Oudheden onzes Vaderlands, gelyk de Schriften van een SCRIVERIUS , VAN METEREN4 Se GOUD- NATUURLYKE HISTORIE : VAN HOLLANDe 16E GOUDHOEVEN , BOR, DE GROOT, benevens veele anderen, ook onze HOOFT getuigen. Die Ridderlyke Schryver toonde toen ook, benevens veele anderen, dat onze Natie gantsch niet ongefchikt was, tot het beoefenen der welfpreekendheid 5 eo dat men in onze Nederduitfche Spraak de pen kon voeren , met kragt van woorden en klem van taal, Hier van verleende hy, buiten andere bewyzen, een fterk doorflaand blyk „in zy- ne Leevensbefchryving van HENDRIK DEN GROOTEN ; dien hy in °t Nederduitsch treffender- voordroeg,. dan immer in °t Fransch gefchied was: waarop men heni, met Brieven van Adeldom , en de Ridderorde van St. Michiel , door LODEWYK den XIII, begiftigd zag. onzes Vaderlands ; api gevoegd zyn eenige. Anale sa) … dezelve betrekkelyk , door een i te Groningen, - Pro ezcolendo Jure Patrios Zerfle Deel Te Groningen © by J. Bolt 1773. Bebalven de Voorreden 59o bladz. in proot otavio. ` It de Voorreden, ain ’t hoofd van dit Deel geplaatst, blykt het , dat dit Groninger Genootfchap zyne geboor- te verfchuldigd is, aan de zugt eeniger Aanzienlyke Perfoo- nen'tot eene gegronde kennis van het Paderlandftbe Regt, Hunne arbeidzaame poogingen hebben aanleiding gegeeven ; tot het oprigten wan een Genootfchap , dat zig byzonder tot dit onderwerp bepaalde, en tot ftand gebragt werd, op den 98 van Sprokkelmaand des jaars 176r 3 ‘wanneer wylen de Hoogteeraar Nicolaus Engelbard het zelve met eene gepaste Redenvoering ingewyd heeft. Deszelfs Leden poogen, gelyk. hier gemeld wordt, „in te dringen tot de kennis der gron- den van onze Regeering en Vaderlandfche Wetten. Zy ber ed zig ten dien einde, niet alleen, tot het onderzoek vaú et Staats en Burgerlyk Regt der vereenigde Nederlanden , maar ftrekken zig ook uit, tot alles, wat daar toe regtftreeks of ter zyden dienen kan, uit de Taal- en Oudheidkunde, za wel als uit de Natuurlyke Historie van ons Vaderland; om zig Aus den arbeid dier Medeleden, welker lettcroefeningen de Regrsgeleerdheid met volftrekt bedoelen, mede ten nutte te maaken,” Het Genootfchap vergaderd, uitgenomen in July en Augustus , °s maandelyks eens „ter beartlingfche voorleezine gc en beoordeclinge van een Vertoog, tot het bovengenoem- e hoofdonderwerp betrekkelyk: en ’t oogmerk is, ,, vañ tyd tot tyd, eenigen dier Vertoogen in * licht te geeven, met byvoeginge van eenige oude (lukken; om zoo niet alleen voor- déclig te zyn aan min ervaatenen , maar teffens de kundigfte Liefhebbers van onze Vaderlandfche Regtsgeleerdheid te be- haagen.” — Dat zodanig etne onderneemimg zyne nuttigheid kan hebben, ter ophelderinge van het Vaderlandfche Regt, en dat de Historiekunde en Regtgeleerdheid hier elkanderen de behulpzaame hand kunnen bieden , om verfcheiden byzone- derheden , van ’sLands Gefchiedenisfen en Wetten, in een duidelyker licht te ftellen, dugten wy niet, dat van iemand geloochend zal worden. En dat men, in *t een en ’t ander opzigt, van dit Genootfchap verfcheiden nutte en wel uitges werkte Stukken zal mogen verwagten, mag men eenigermaa= ` Cne Si jk te VAN 'T GRONINGER GENOOTSCHAP, 163 te te gEmaet zien, wit de geagte Naamen , met welke de Lyst van. deszelfs Leden pronkt; die ons een genoegzaam aantal - van geagte Mannen toont, welken bekend ftaan voor kundi» ee en arbeidzaame Beminnaars dier Oefeningen. Deeze hoop wordt verder daar en boven kragtig verfterkt , als men de éer- fe proeven van dit Genootfchap , in het thans uitgegeeven Deel by een verzameld, met oplettendheid doorbladert; na- den ze openlyk getuigenis verleenen, van de bekwaamheid der Opftelleren. Men ontdekt tog alomme dat zy geen moeie te ontzien hebben, om de Oudheid te doorfnaffelen, het laa- tere voorgevallen beni te overweegen, alles met ele kandezen te vergelyken, en het duistere oordeelkundig op te helderen; met ingevlogten aanmerkingen , over eene reeks van byzonderheden, die de Wetten en Gelchiedenisfen wan ens Vaderland betreffen. i ; De Latyníche Inwydings Redenvoeriag van den -Hoogleere ear Engelbard maakt een aanvang van deeze Verzameling. Dee zelve rekt ter aanmoediginge van een Genontíchap , dat , zo veel bem bewust zy, het eenigfte in zyae foort is. Zedert de eprieting van zulke Maatfchappyen , hebben verfcheiden Wees tenfchappen daar im gedeeld; dan ’er was hem tot nog geen bekend, dat zig opzettelyk verledigde tot het nafpooren der Regtsgeleende kundigheden, zo ten aanzien der algemeene , als der byzondere Volks-Wetten. Verder Relt hy den. Lee deu vaor, hoe men gehouden is, agt te geeven op den ins houd der Wet, het duistere opte helderen, nit andere Wete ten der eigenfte Provincie , of der nabuurige Provincien en aangrenzende, Volkeren; en inzonderheid wel gade te flasa wat er in de Wet tot het natuurlyke , en wat ‘er tot het bure gedyke regt behoort; Voor al wil hy ,. dat men alie oplettend» heid zal gebruiken, om de vastgeftelde Segatswetten, uit de uwendige gefteldheid van °t Gemeenehest, af te leiden ; dee wyl de Staatswetten van onderfcheiden Volkeren zeer. veel overeenkomst met elkanderen konnen hebben, en nogtans gansch verfchilleade zyn. By mangel-van óplettendheid hier Omtrent loopt men , zegt. hy „gevaar van de Lands -Wetten verkeerd te befchouwen; dat hy-opheldest , door ’t bybrene gen van eene ongegronde verkiaaring der:Bern/che Wemen, door een Engelsch. Afgezaut , die t Roomsch - Burgeriyke» Regt ia dezelven meende te ontdekken,:”: En a Naast deeze Redenvoering komt hüer;in de eerfte plaatfe s Een Vertoog over den invloed van onze: Nederlandfihe Moeder.» Saale op onze Vaderlandfche Regescekerdbeid , in derachver kunde.en gebruik. Dit Guk, = als een.wel toegerigte- Wonne 4 Ld 164 i VERHANDELINCEN : 7? looper aangemerkt mag worden , fttekt om de beoefening on- zer Spraake den Regtsgeleerden aan te pryzen; waar toe de Autheur op zig neemt, te toonen: ‚(1 ) Dat een kundig ge- bruik onzer Moederraale naar den ftyl der Ecuwe, waar in de Wetten worden gegeeven, volftrekt nodig is in derzelver uitgave. En (2.) Dat noch de gezachvoerende Overheid , als Wetgeeveresfe , noch de Rechtbank en Pleitzaal, cene toe- reikende kunde van onze Landtaale, zoo oude als nieuwe, moogen ontbeeren. ” Een volgend Vertoog behelst eenige Bedenkingen over den oorfprong en oorzaak der Groninger Wet , nopens de verdeeling der ouderlyke nalaatenfchap tusfchen Zoons en Dochters. De hier befchouwde Wet van ’ jaar 1425 luidt aldus. ', Vaeder ‚ unde Moeder follen nae desfen daege arven op haere kinder, ‚ unde de foons follen toetasten mit twe handen, unde de s dochters mit een hant in alle haeres Vaeders und Moeders naegelaete goederen, reppelycke unde onreppelycke.” Dees ze voor de Dogters zo nadeelige Wet komt in den eerften opflag als zeer onregtmaatig voor; doch men zal dezelve min haatlyk befchouwen, als men gehoor geeft aan de hier voor- geftelde bedenkingen, Van oudsher hadden, gelyk de Schry= ver van dit Vertoog , met zeer veêl waarfchynlykheid , toont, de Dogters volftrekt geen aandeel in de Erfopvolging, en de Zoons alleen waren Erfgenaamen. De naaste oorzaak hier van was vermoedelyk de krygsdienst; uit hoofde van welken ~ die Erfopvolging ingevoerd werd, ter belooninge van de ge- trouwe dienften, door °t Manlyk Geflacht den Lande bewee- zen. Zo lang die oorzaak ftand hield, zegt hy, bleef dit ook ftandvastig in °t gebruik, ten minfte wat het voornaame erf- goed aanbelangt ; maar toen men in laater tyd gehuurde krygs- knegten begon te gebruiken , kwam, met deeze verandering in den krygsdienst, ook eenige verandering in de erfopval- ging. De Zoons bleeven toen nog al lang, voor zo veel de oude krygsdienst eenigermaate ftand hield , erfgenaamen ; maar zy moesten de Dogters uitboedelen, een gedeelte der nalaa- tenfchap afftaan aan de Dogters, die toen dikwersf huwden met vreemdelingen , welken zig onder ons Volk vestigden , en mede betaalden tot de bezolding der vreemde knegten 5 des het billyk ware ‚dat die aise aok eenig Huwelyksgoed aanbragten. Begeert men eene bepaalder ontvouwing van de oude ma- nier van Regtspleging in onze Gewesten , men leeze, tot een flaal van dezelve , het hier medegedeelde Hyemaal ge- beget [dat is, de gefpannen Vierfchaar ,] over eenen doodflag, metde nevensgaande ophelderende aanmerkingen. Men brengt ons in dit Stuk een tot nog onuitgegeeven Schrift aan den dag, het welk ons een gezet berigt verleent , van de wye ze van regtspleeging , die -gewoonlyk in onze Gewesten plaats had, de de Middeleeuwen. En deszelfs Uitgee- ver heeft geen moeite ontzien, pm het zelve, door Regts- geleerde, Taal- en Oudheidkundige aanmerkingen , in een helder licht te ftellen z dat hem meermaals gelegenheid geeft tot het verklaaren van oude gebruiken , en om derzelver overeenkomst met fommige hedendaagfche gewoonten aan te duiden. | Wyders komen ons hier nog voor, ophelderende Aana merkingen , over zeker Artykel van bet Drentfche Landrecbt, dat byzonder betrekkelyk ts tot de hoonende befchuldiging. van Tovery, De Opfteller van dit Stuk het geheele Arty- kel ontvouwende, draagt boven’ al zyne bedenkingen voor, wegens de Wetten tegen Tovery ; en doet ons zien, dat men, agt geevende op de heerfchende denkbeelden van dien tyd, en den nadeeligen. indruk van.’t Bygeloof, foortgelyke Weten niet als berispelyk kan, befchquwen, De oplegspdheid f i 5. l es \ C= des. Wetgeevers tog behoort, gelyk hy opmerkt , ook te geans over de Kaas neigingen van eeu Volk, en daar onder over de kwaadaartigheid en °t bygeloof; het welk bem dikwils kon goodzaaken , zekere daaden, pm derzelwer magelyke kwaade aa ere voor te komen, doer (trafdreigende Wetten te verbieden. Bn et …By deeze Nederdaitfche Schriften heeft men nog gevoegd p gene Latynfche Redenvoering , over de vee/uuidige verandee singen welke de grond van onze Vereenigde Nederlanden dopr den tyd ondergaan beeft. Iet doorbladeren van dezelve doet ons zien, hoe het Land onzer inwooninge,.zo ten aanzien ‚ als ten opzigte der uitgebreidheid, zeer veel vere ‚der. hoogte {chut wan die gefteldheid, in. welke ouze Voorvaders het zele ve bewoond hebben, En deeze Redenvoering gaat voorts ver- eld van eene Loffpraak wan deu beroemden Haeogleeragr Nicolaus Engelbard, den eerften Voorzitter van dit Genoote ichap „ den 10 July 1765 overleeden; wiens regrmaatige lof, zonder opgefmukte vleitaal, deftig wordt voorgedraagen, - Ten laate vindt men, overeenkomf{tig met het oogmerk _ van ’t Genootfchap, om ook eenige ouyde Stukken mede te deelen , aan °t einde deezer Verzamelinge geplaatst ; .de Wille- Beuren van Langewoidt. Uit een oud Handfebrift overgefchree- zen, en met andere vergeleeken, —= By gelegenheid der mele inge van dit Stuk, dat een der oudfte egte Stukken van de mlander Regten is, zullen wy , (om uit alle deeze opgee noemde Verhandelingen nog iets mede te deelen ,) den EA zer onder ’t oog brengen, het hoofdzaaklyke van °t geen ons de Heer en Mr. Naar alie waarfchyuilykheid winden wy den eerften grond» flag der gefchreeven Wetten , in: desze Gewesten gebruikt en uit de oude gewaonten en herkomens der Friezen opgee maakt „in dat leezenswaardige gedenk{tak derOudheid van ons Vaderland, de Les Srifonum five antigua Hrifsorum leges (°), Deeze Wetten , fchoon (omrmigen die tot vroegere tyden bren- gen (t), zyn naastdenkelyk , na dat de Priezen den Christe- forani, moet zulks zoo wel eene geheele onkunde der letreren , eudus van de loes-entchryf kunst ze konnen geven, als dat het aan be byzonder oogmerk van den {Schryver op die plaats, dat zy na- memtigk gehed geen misbmik der fchryf kuast zot het verveordigen der minnebrieven maaken konden, om dat zy.in ’t geheel miet koa- den fchryven, volkomen voldoet, En boon, gelyk onze Aucheur verder aanmerkt, een Civilis, of een en ander. Hoofd der Batavie- ten , al bebbe kuanen (chryven; is t daarom niet beweezen , dat het grootte gedeelte des Volks, aau eene oorlagzugrige leevens- wyze overgegeeven , eenige kennis van de leueraefeningen zoude gebad hebben, of in ftaat geweest zyn,om, gebruik te maaken van befchreeven Wetten. Ook zou men, indien de oude Friezen, daar Xt hier voornaamfyk op aankomt, ‘al zo vroeg hádden konnen lee- zen en fchryven, nog wel een of ander oud ftuk , door onze Land- zaten gefchreeven , tot op onze tyden hebben zien. overkomen, Zie de bovengemelde uitlegging der woorden van Tacitus, by oan der Spiegel, over den oorfprong der PFuderlandfche Rechten 2de Hoofdftak, [en vergelyk het gezegde daaromtrent , eenftemmig met het gevoelen van onzen Autheur , in de W., Pader!. Letter- Oef, lil. D. bl. 517, 518.] Zie wyders P. Hacbenbergius in zyn Gere mania media cap. 6, de fludiis Ver. Germ. en F. G. Heineccius in Hist. juris Romani et Germanici, Lib. 2. é. t. S. 1. (°) Over deze wetten heeft Sibrandus Siccama aanmerkingen ges maakt „en ze zyn in * jaar 1617 gedrukt ; doch C. G. Gaertner heelt die Weren ‚nevens de Leges Saxonum te Leipzig 1730 , nader over- gezien, ugegeeven. van | Ct) Huchenbergias in Germ. med. Disf. 3. de legibus Vet. Germ, §. 13. befchouwt ze mede als van ouder damm; dan hy grondt zig op byvoegzels, die eigenlyk niet tot de Wetten behooren; en de b'yken van den Chrisrelyken Godsdienst, in djè Weuén doorftraa- lende, wederfpreeken Wat dehkbeeld ten fterkffe. ` Voorts maakt de Heer Hacbenberg, ter aangehaalder plaatíe, $, 36, shet lof gewag van deeze Wetten, í 68 ‘ VERHANDELINGEN ’ iyken Godsdienst al hadden aangenomen , te famen gefteld uie hunne oude gewoonten , en eenigermaate gefchikt naar de denkbeelden , welken men diestyds van den Christelyken Gods- dienst vormde, Sommige duidelyke blyken van die denkbeel- den, in deeze Wetten voorkomende , laaten ons niet wel toe te twyfelen, of ze moeten eerst tot deezen laateren tyd gee bragt worden; en dit zo zynde,konnen ze aan niemand, met meer fchyn van waarheid, toegekend worden, dan aan Kete zer Karel den Grooten. Deeze tog de Friezen, in vergelding der dienften , welken zy hem tegens de Saxen beweéezen had- den, by een diploma van ’t jaar 802 , voor een vry Volk vere klaarende, en hen van alle fchatting ontheffende , noemt hen, waarfchynlyk naar ’t gebruik van dien tyd, Frifones en Fri- fiones , gelyk zy ook in deeze oude Wetten genoemd worden. Daar en boven onderfcheidt hy hen in Arifsanes Orientales en Occidentales , naar welke twee gewesten de Jeges Frifsonums ook in eenige opzigten onderfcheiden worden, ereenkome {tig hier mede meldt ons Eginbardus (in vita Caroli magni} dat die Keizer voor alle Volkeren , onder zyne beftiering „ hunne onbefchreeven Wetten in Schrift heeft doen ftellen 3 en de Heer Aing hangt zyn zegel aan dit gevoelen (*). By deeze oude Wetten zyn veele anderen, en verfcheiden veranderingen gekomen , . naar gelegenheid van zaaken en de verandering van tyden, Hier toe zyn eenige eeuwen lang de afgezonden van de zeven Zeelanden ; dat is , van geheel Fries, land, tusfchen den Rhyn en den Eider, te man DY n (°) De Heer en Mr. Z. P, van de Spiegel ftemt volkomen met deze gedagten in, zeggende ; (in bovenaangehaalde Verhandeling gde Hoofdft. §. 21. Pag. 66.) Ondertusfchen oordeel ik, dat men zich grovelyk misgrypt, wanneer men de oude Saxifche en Friefche weten, welke tegenswoordig voor handen zyn, op den tyd van de invoeringe dier Volkeren in ans Vaderland wil toepasfen , dewyì het onbetwisbaar is, dat dezelve van veel laateren tyd zyn: enz. 24g. 68. dewyl die bekende leges Saxonum et Frifiorum , die ik meene, dat teu tyde van Carel de Groot zyn opgefteld , geen doore gaand nieuw recht behelsden, maar meest eene ordenttyke fchikking van de aloude gewoonte en rechten dier volkeren , waar van de voete ftappen tot op dezen tyd overgebleven zyn: en dus kan men dezele ve ook in dien opzigt onder de oorfprougen onzer rechten reke- nen,“ — Dezen aangaande verdienen verder geleezen te worden, U. Emmius in His, rer. Frif. L. V. p. 72. M. Alting in Not. Germ. inf. P. Il. pe 62, 63. en C. Gaertner ad Leges Saxonum Pe 10O CL il 4 Pd VAN °t GRÓNINGER GENOOTSCHAP, ‘109 den Upffallesboom. Ter deezer plaatfe, niet ver van Aurik in Oostfriesland „en dus in °t midden der Friefche Landen gele. gen, hebben de gemeene Landdagen min of meer menigvuk. dig. naar gelegeuheid der Oorlogen of binnentandfche onluse tn, tot in de veertiënde Eeuw ftand gehouden. Toen ver- volgens Friesland tusfchen het Vlie ende Jade: bepaald wierd, zyn deeze algemeene Staatlyke byeenkomften der Friezen te Groningen , als tiggende toen genoegzaam in ’t midden , bes kgd; wordende , in °t jaar 1361 , door de Bondgenooten vatgstteld, jaarlyks op‘den 1 July te Groningen te vergade- ren (*). : Biden deeze geméene Wetten, op de algemeene Vergadee ring vastgefteld , maakten ook byzondere gedeelten van dit Gewest hunne eigen Landrechten of Willekeuren. Men vinde dus, al in den jaare 1207 , de Willekeuren van Langewold (Y), en, in t jaar 1252, de Landregten van Hunfingo; hoedanige inrigtingen ook elders plaats hadden. En ’t is aanmerkelyk , dar Hunfingo en Fivelingo , zig meest vereenigd houdende, meermaals gezamenlyke Willekeuren gemaakt hebben ; terwyt de andere gedeelten der Ommelanden ook hunne byzondere Landregten wastftelden. Veelligt heeft dit aanleiding gegee- ven tot de verdeeling der Ommelanden , in de Ooster- en Wes dere (°) Dit alles blykt ten klaarfte, uit Sebotanus, Friefche Gefch. P. 170, 189. M. Alting ut fupra, U. Emmius ut fupra. p. 206, 207 et de Agro Frifie c.p. 74. en 75. (Vergelyk.het bygebrag- > F. Sjoerds Hist. Jaarb. in de N. Vaderl. Letser-Oef. V. bl, 351—354. Ct) „Het aast zegt de Heer Zppius,my nooit mogen gebeuren, de Willekeuren van Langewold te zien, voor en aleer de Heer Pro» fesfor F. de Rhoer, waardig Lid, en thans Voorzitter van ons Ge. soorfchap op de Vergadering van den 29. Febr. dezes jaars 1772 ons de Willekeuren van Langewold aanbood. Deze zyn niet alleen, welke in het jaar 1207 zyn vastgefteld, maar ook welke ín het jar 1282 zyn beraamt: waar omtrent wy dies te meer verpligting aan S.W., E. en H. Gel. hebben , aangezien ze niet alleen uit een zeer Dud handfchrift door S. W. E. zyn overgefchreven, mâar aan. eenke ge andere handfchriften getoetst, met de variantes leBiones voors Zien en opgehelderd zyn.: Deze Wiliekeuren van Langewold makeg een der oudfte egte (lukken uit, welke nog voor banden zyn, ont» tent den (haat dezes gewest, en de rechtspleging van die tyden: waarom het Genootfchap vermeend heeft den Lezer geen ondiensg te zuilen doen, met dezelve als Analeĝa veteris evi het licht te doen zien,” í [s ` tJO VERHANDENINCER VAN `T GRONINGER GENOOTSCHAP, terworf, tot welk laate: gedeelte Hunfingo en Fivelnpa ben er, By deeze Warven ; (mogelyk het laatfte overblyfe zèl der opgemelde algemeene Vergaderingen , ) was „in vqorie ge eeuwen, eene wetgeevende magt over de Ommelanden. Op zodânig een voet Ronden de zaaken tot in het jaar 2601 $ en: nien had, in dit Gewest, niet anders dan gefchreeven , em voor verfcheiden gedeelten: der Ommelanden byzondere Wete ters. Doch in t gemelde jaar is het Landregt der Ommelan- den , uit de byzondere Wetten der Districten , de Warfscons ftitutien, de Algemeene Wetten der Friezen , en wat dies meer Zy , opgemaakt, by de Staaten van Stad en Lande g eiidelyk den laatflen October vastgefteld , en- tot. eene Wet geworden. Dit Landregt was dus y omtrent vyftig jaaren vroeger, door vier treffelyke; geleerde en aanzienlyke per- foonen in orde gebragt, dan de genoeg bekende omftandigs heden van dien tyd verhinderden deszelfs vaseftelling , tot in ’t jaar 1601. — De vier Heeren, welken de zamenftels ng van dit nieuw- Landregt , in °t jaar 1540, was aanbes volen, en die ’t zelve, in den jaare 1550, den Staaten var Stad en Lande voltrokken hebben overgeleverd , waren de volgende : Harmannus Abringius en Ufko Ufkens, Doktoren der beide Regtew, benevens Aierontnus Wiibeimi , een Regter geleerden, en Edzard Rengers, Heer van ten Post; welker naamen nog in lofiyke nagedagtenis zyn, … Het diestyds. vasegelbelde Landregt- draagt ter opfthrift , Landrecht van Hunfingo, Fivelingo ende bes Wester-Quarq tier. Het eerfte Hunfbgo, of. het Land aan de Munfe is dar gedeelte der Ommėlanden , ’t welk zig., ten oostén vande rivier Hunfe , uisftrekt, tot aan Fivelingo, of Hever Fivefe go; het Land aan * riviertje Fivel of Fivel: , dat oostwaards voortloopt tot aan de Zemrivier. Daar by komt ten laatfte het Wester- Quartier, of dat gedeelte der Ommelanden, “t welk ten westen de Hun/ë , tusichen de rivieren-de Hunfè en de Lauwers gelegen is. Uit deeze drie gedeelten beftaat het Land, in het diploma van Keizer Hendrik den Il[ van * jaar 1040; geheeten Ager. inter Emefe et Laveke (by Heda in Bernuipbo p. 121.) dat ook den naam draagt van rife Cirs caria, de Groninger Ommelanden, of Frifsa inter Amifsans et Lavicam, de Priefche Ommelanden y mitsgaders enkel de Ommelanden genoemd wordt. Men zie M. Alting , voce E s benevens Bor, Nederl, Oori. op °t jaat 1579 en elders. s i s Aans AANMERKINGEN OP RMSNLANDS “bOEZEMWATER; XN Aanmerkingen. op de verbetering der ontlasting van Rhynlands Boezemwator op ber.Te, en bet Proje wan doorgraving wit de Wykermetr naar de Noordzee, Doar een Liefhebber dir Waterloopkunde. Te Amfterdam by. Yntema en Tieboet ` 1774. Bebuloe cen voorafgaanden Brief ,70 blads. in groot — ESUO. i D i ia HE doorbladeren: det drie Verhandelingen over hetbowent genoemde onderwerp , waarvan wy voor eenigen tyedgel wag gemaakt hebben (*) , heeft den Schryver deezer. Ammen kingen gelegenheid: gegeeveri , om, zyne gedagten bepaakder op dit Stuk te vestigen. Hy komt woor als iemand, «iede Wa e' met oplettendheid beoefend heeft, eni'zyrie deswegens beoefende kundigheden overbrengt, pe het. ge tig onderwerp’; dat met het heogfte rege een ernftig overweeging geworden is, by allen , die. de” behou WR ons Gemeenebest ter harte neemen ; dewyl het gevaartyite van Onzen Waterftmat hand: over‘hand:toeneemt,. In de ovdrunss ging hier van tragt onze Autheur ook het zyne toe te breit ‚ ten nutte: van het Vaderland; temeer daar hy oordeeit in (laat te zyn, om te kunnen toonen „dat de waterftaar van Rhynland, te gelyk met de: gebrekkige gefteldheid: vah ‘het Ye, op een gantsch andere wyze moet ; en “ook gemakltelyk kan verbeterd. worden , dan zyns weetêns.tot hier toe'is voot» gefteid: mits er hiet te lang gewagt worde, en voors geer andere mûddèlen tot. Paliativen tusfchen beiden: aangewend worden. ” — Ter openinge van zyne gedagten deswegens dient dit eerfte Stukje als een voorloopend gefchrift „waar in by zig tot de drie volgende Hoofdzaaken bepaalt. . :. I. Neemt hy in overweeging , waar aan men de nadeelige ver» andering van het Ye heeft toe te fchryven. Hee korht heni voot dut de tellers der bekende Verhandelingen, en veele ant deren die °t met hun eens zyn, mistasten, wannter ze het bederf van ’t Ye eeniglyk verfchuldigd agten, aan de aflnyt ding eener En ə die het in vroegere tyden met: de Noord- en Zuiderzee fchynt gehad te hebben. Dit gevoelen wene apend. beweert hy in tegendeel, dat men het bederf van ’t Ye grootlyks heeft te zoeken in deszelfs: aanflykingy door de weggevoerde Stoffen uit de vereenigde oude Leidíthe en Haarlemmer - Meeren; die, zedert het jaar 1570, ongelyk meer Stoffen in °t Ye gebragt hebben, dan ‘er met de jr J 4") Zie Hedend. Vad. Letter-Oef. 1 D. bl. 596. II D. bl. 331. ay "AANMERKINGEN - den uit Zee in gekomen zyn. Hier door, zegt hy, is het Ye, zo met betrekking tot de -ongeregeldheid der Ebben en Vloe- den, als tot de waterleozing van Rhynland,allengskens be- dorven: het welk hy in de twee volgende afdeelingen nader poogt te bevestigen. z . I. Hier toe verledigt hy zig, na de ontvouwing der oor- zaaken van ’t bederf van °t Ye, tot het nagaan van deszelfs evolg op de waterloozing van Rhynland. In dit Stuk ver- Gehlen de Schryvers der gemelde Verhandelingen; en zulks beweegt onzen- Autheur, hun beider Een te toetzen, aan de algemeene grondregelen der Waterloopkunde. De een naamlyk ftelt vast, ‚dat de droogten in het Ye het wa- ter voor de Sluifen van Rhynland hooger doen ftaan, en de uitwatering belemmeren; waar tegen de ander van oor- deel is, „dat die ftelling rechtftreeks tegen alle bekende gron- den aanloopt.” Deeze twee zo ftrydige denkbeelden verge- iykt de Schryver dezer Aanmerkingen met de onbetwistbaare grondregelen der Waterlaopkunde; en toont ten duidelykfte aan , hoede eerfte Stelling volkomen aan dezelven beantwoordt, als mede , hoe de tegenfpraak van die natuur is, dat ze ge- fchikt zou zyn , om, zo ze bondig ware, welks tegendeel onze Schryver poogt te doen zien, de ganfche weetenfchap der Waterloop- en Rivierkunde om ver te werpen. UL Deeze overweeging van dit verfchillend denkbeeld , dat de oplettendheid der Rivierkundigen boven al vordert s leidt onzen Autheur ten laatfte , tot het befchouwen van den ftand van het Ye, ten tyde van de Ebben, In deeze der- de afdeeling legt de Schryver het ‘er op toe , om overtui. gelyk te bewyzen , dat de opgemelde veroorzaakte droog- ten en ondiepten van het Ye de voornaamfte oorzaak zyn ; wan dé vermindering en onregelmaatigheid der Ebben en Vloeden, En hier uit volgt dan van zelve, dat die verflye king van t Ye, (grootlyks ontftaan uit de Stoffen die ’t uit- ebreide Haarlemmer - Meer in °t Ye gebragt hebben, ) aan hynlands waterloozing ten uiterfte hinderlyk moet weezen; nademaal de beide hinderpaalen dier waterloozinge op het Ve zyn (1) dat de Ebben ’er niet laag genoeg vallen, (3) fchoon ze ‘er al nu ‘en dan laag genoeg vallen , dat zulks niet regelmaatig genoeg gefchiedt. `: Onze Schryver behandelt deeze drie hoofdzaaken met alle naauwkeurigheid, in °t voorftellen zyner denkbeelden , tee -gen de gevoelens der ce Opftelleren van de. voorgee ‚noemde Verhandelingen. Zyne fchryfwyze is zodanig ine 7 ge- _ è ai bP RHYNLANDS BOEZEMWATER; 178 kéil, dat men dit Stukje niet hebbe aan te merken, als ten opzetlyk Twistfchritt; maar ’t eerder inkome , als kene Waterloop- en Rivietfkundige Verhandeling over de oorzaak van °t bederf van * Ye; en deszelfs nadeetigen invloed op Rhynlands Waterloozing 5 dát de opmerkzaams heid der Oefenaàren deezer Weetenfchap , vooral in onze dagen ; tot zig trekt. Wat wel byzonder aangaat het Project van dobrgraaving wit de Wykermeer naar de Noordzee ; dat de een van meer de ander van minder nuf- tigheid oordeelt; desaangaande is onze Autheur van gevoes ln, dat het zelve in geenen deele tof het bedoelde eins de kan dienen. Zulks is, zyns agtens , genoegzaam af te neemën , uit geen hy gezegd heeft , ter wederlegginge van het denkbeeld, dat het Ye Zyn bederf eeniglyk verfchule digd i$; aan de affnyding eener genreenfchap , die het im Vroeger tyd met de Noord: en Zuiderzee fchynt gehad te hebben; dewy? het, volgens hem , niet alleen onzeker en voka maar zelfs onmogelyk is, dat ’er ooit zá- danig eene fchuurende- doorftraating van water over het Ye baar de Noord- en Zuiderzee, als men vooronderftelt; gee Weest kan zyn. Hy zou het des bykans overtollig houden „ hier op ftaan te blyven 5 dan, om deeze byzonderheid in te klaarder licht te plaatzen „bepaalt hy zig egter nog om eens te onderzoeken; wat nut die doortogt te wege zou kunnen brengen; of dezelve naamlyk van dienst zou zyn, om het Meer van opflyking te bevryden ? En hier omtrent dt hy zig in dezervoege uits Ta „ Voor Wyk op Zee heeft men in de Noordzee omtrent een uur eer hoog water dan in het Wyker Meer, zulks de Vloeden în het Wyker Meer beginnen te komen als het voor de Suizen volle Zee zoude zyn. Bygevolg zouden die.Slui- zen Onder het opkomen der Vloeden in het Ye gefloten moes ten worden, en niet eer dan ruim drie uwen na het kenteren der Vloeden kunnen geopend wordem, wanneer de Ebben ops het Ye naar Pampus reeds een paar uuren aan het loopen ge- weest zyn. Zen niet waren; Wel is waar dat het openen der Sfuizen een beweeging in het agterfte gedeelte van het Ye zoude maaken , terr minften dat men een goed gedeelte water door dezelve naar de Noordzee. zoude aftappen. Maar zal die aftapping, eenige merkelyke fchuaring op het Ye uitwerken? Het water. reeds twee of drie uuren op het Ye tyd gehad, om ded Hls DREL. H, LETT, NO. 4e M 374 , AANMERKINGEN $ ftoffen te lasten neerzakken , eer de Sluisgang te Wyk op Zee kan beginnen; die Sluisgang: moet , door een Canaal van 15009 of 1600 Roeden , de beweeging aan het water van het Wyker Meer overbrengen, welks Capaciteit van wydte ten mi eenige maalen grooter dan die van het Cangal zal ayn, by ge- volg de Mnelheit , daar het water- in de Meer mede zal komen toefchieten, nog in dezelfde reeden zo veel kleinder dan in °t Canaal, Zal dan die geringe. fnelheit van het water in de Wyker Meer toereikende zyn, om de gezonkene (toffen we- derom in tobie te brengen, en langs hct Canaal door de Sluizen te voeren ? Hebben wy ergens voorbeelden in ons Land van zodaanige uitfchuuringen, alleen door middel van Sluizen, zonder dat ze loopende wateren, als van Rivieren, agter zig hebben, die hunnen aanvoer van boven krygen? Zis niet het Noorder Spaarne tusfchen het Vuilrak en Spaarendam tot den kop toe opgevult van (likken, fchoon het door vier Sluizen. wort afgetapt? Ik Rem toe dat die (toffen gedeekelyk by ftormen en fterke opzettende Zuide- en Zuidweste winden, met de beroerde wateren van de Haarlemmer Meer derwaarts heen gevoert worden „om dat ze na het fluiten der Sluizen tog flilftand komen. Maar zal de aantlikking in het Canaal van de Beverwyk naar Wyk op Zee minder zyn? Immers als tem tyde van fterke, Noorde en Noordweste winden en lonmen-„ het. Ye op het fterkfte opgezet en deszelfs water atlermaest opgehoegt is, heeft men te gelyk de hoogfte-Zeën voor Wyk op Zee; weshalven dan aldaar de Sluizen noodzaakewk gee floten moeten blyven, zulks voor eerst het hooge. water vaa het Ye daar door geen Soulaas zoude vinden , en ten anderen de beroerde waters met haare beladene ftoffem niet zouden kunnen afgetapt worden, gelyk anderzints langs het Spaarne gefchiet; dewyle aldaar juist de opzettende Zuide en Zwide weste winden, het water aan het Ye verlagen, en de fluis- gangen begunitigen. Zulks die wateren in de kalmte vaa bet Canaal van Wyk op Zee haare ftoffen zouden: moesen laate. 