Over Kolonisatie met Europeanen in Suriname
Vooreerat moet men weten dat de vruchten meer tot lekkernij dienen, dan tot werkelijk nutvoor de haishonding; met uitzon- dering van twee soorten, namelijk de kokosboom en de brood- vruchtboom, van welke eerste de noten naar Europa uitgevoerd worden en een goede spijsolie geven, terwijl de vrucht van den tweeden, geroost als brood en gekookt ala een soort aard- appel smaakt. Men kan er geen wijn van maken zoo als nit appelen en peeren, noch kan men ze droogen; evenmin leveren zij een brandewijn als pruimen en kersen, maar zij verstrekkon tot een aangonaam en bloedzuiverend voedsel, en dienen in de nabijheid der hnizen of tuinen aangeplant te worden. De voornaamste zijn : De Manga, Een scboone dikke boom, veel gelijkende op eenen kastanjeboom, met dicht loof, van 6 4 8 duim lange en 2 ’duim breede bladeren. De vmcht, welke tweemaal ’s jaars rijpt, hangt aan trossen, waarvan echter de meesten afvallen. Niettemin geeft de boom in goede jaren verba- zond veel. De vrucht wordt zoo groot of grooter dan een ganzenei, niervormig, rjjp zjjnde, geel of roodachtig van kleur. De schil is dun, bet vleesch geel, zeer saprjjk en aange- naam zoet ; in het midden bevindt zich een lange platte steen of pit. De boomen geven in bet vierde jaar vrucht. Jonge boomen, welke geent worden, geven dubbel zoo Diflitizoc by Coogle 78 groote vruchten, echter niet zoo veel. Deze vruchten hebben een zeer kleinen steon, zijn ook niet vezelig, en heb- ben eene smaak als de fijnste abrikoos met suiker. Er is geeu vrucht met deze in aangenaamheid van smaak te ver- gelijken. Men kan uit de Manga eene sterke liqueur stoken, die eehter iets naar de terpentijnachtige schil der vrucht smaakt. De Oranje. Van deze komen verscheidene soorten voor als de zoete, de bittere, de Sina’sappel, de Curatjaosche Oranje, de pompelmoes, limoen en anderen. Deze vrucht is te bekend in Holland om eene nadere beschrijving der verschillende omnjesoorten noodzakelijk te maken. Zij zgn echter veel beter dan de beste, welke men in Holland kan koopen. Van meer belang voor de huishouding zgn de lemmetjes, eene soort van kleine zeer saprijke citroenen. Deze vrucht komt van een boom, die overal goed groeit en in een goeden grond geplant zeer veel vrucht afwerpt. De lemmetjes worden in zout ingelegd en naar Noord-Amerika uitgevoerd, terwijl het sap naar Holland gezonden, daar met 50 a 80 ct. per liter betaald wordt. Een goed boompje kan wel 50 tot 80 liter sap per jaar geven, en voer ik jaarlrjks van mijne lemmetjes-boomen wel 5000 liters uit. De Avigato. Een groote schoone op een peerenboom gelij- kende boom, met kleine geelachtige bloesems, geeft een vrucht zoo groot als eene groote peer, rond, groen, donker paarsch of rood ; rijp zijnde i9 ze week en laat de schil er zich ge- makkelijk aftrekken; het bijkans 1 duim dikke naar noten smakende vleesch omgeeft een ronde pit, welke geplant wordt. Het vleesch wordt met eene vork fljn gedrukt en met zout en zwarte peper gegeten. Het is eene der welsmakendste vruchten. De Sapadil. Insgelijks een groote mooie boom, met 4 duim lange glinsterende bladeren. De vrucht is zoo groot als een appel, rond of eirond, ruig en bruinachtig van kleur, On- rijp zit ze zoo als de geheele boom vol witte melk, doch rijp heeft ze in een dunne schil een bruin zeer welsmakend zoet Digitized by Google 79 vloesch, dat cenigo zwarte pitten omsluit, waarait de boom voortgeteeld wordt. De vrucht moet geplukt worden alvorens ze rijp is. De Zuurzak. Een 15 k 20 voet hooge boom, met brooze door elkander groeiende takken en lange glanzige donkergroene bladeren. Deze hebben eon eigenaardige onaangename lucbt. Aan den stam en de takken ontwikkelt zich uit eene barde geelachtige bloem de vrucht, die dikwijls 11/2 voet lang en 10 duim breed is, niervormig, groen met weeke stekels be- dekten welke 10 k 15 ponden zwaar kan worden. Onder de dunne schil zit een wit, week, zecr saprijk aangenaam rinsch, zoet smakend vleesch, omsluitende vele zwarte pitten. Men kan er 00 k eene zeer aangenaam smakende limonade van maken. Behalve deze zjjn er nog een groot aantal verschillende vrucht- boomen, zoodat de verscheidenheid der vrucbten veel groo- ter is dan in Europa. — Ook van andere gewassen, welke binnen het jaar rjjpen, en welke men met klapbessen zou kunnen vergelijken, zijn er verscheidene soorten. EVenzoo van de Ananas, die hier in het wild groeit. Ook in het bosch zijn vele wilde vruchten, die tot aangename dranken, bereiding van olie enz. kunnen gebruikt worden; daar het echter moeielijk is ze alien op te noemen on te beachrijven, zal ik alleen over twee zeer nuttige boomen nog ieta zeggen. Deze zjjn de Kokos en de Broodvruchtboom. De Kokospalm wordt nagenoeg in alle tusscben de keer- kringen liggende landen aangeplant, verstrekt aan sommige bewoners van de Zuidzee alles wat zjj tot woning, kleeding en levensmiddelen noodig hebben, en , is nagenoeg hun eenigst middel van bestaan. Ook te Suriname groeit de palm zeer goed en begint na het zesdejaar hare eerste vruchten te geven. Een volwassen palm heeft eene lengte van 30 tot 50 voet, omgeven van knoestige ringen, welke de overblijfselen der afgevallen bladeren zjjn ; zij heeft een kruin bestaande uit 12 4 16 bladeren, elk 12 k 15 voet lang en 4 a 5 voet breed. Uit dezen komt de bloemtros, waaruit zich de noten ontwikkelen. De meesten dezer noten vallen af ; maar dikwerf Digitized by Google 80 vindt men er 40 a 50 aan een tros, elk ter grootte van een kinderhoofd. — De noten zijn langwerpig rond, en bevat de bast, * welke ter dikte van 1 a 2 duim de noot of vrucht om- geeft, een draderigen vezel, waaruit in Oostindie grof touw- werk en matten gemaakt worden. In Suriname wordt de vrucht alleen als lekkernij gebruikt; de noot ecbter, naar Holland gezonden, brengt daar meestll a 14 Centen op. Op 10 a 12 jarigen leeftgd kan de boom, die dan circa 15 voet hoog is, gemiddeld 25 noten geven, docb meestal meer. Ik heb eenen boom gehad, van welkon ik op eens 160 rgpe noten heb laten plukken, terwijl er toen nog meer dan 80 jonge nog niet rgpe vruchten aan hingen. De boomen worden op 20 voet afstand van elkander geplant. Daar nu op deze wijze op eenen bunder 325 boomen kunnen staan, geven deze per jaar op het minstgenomen een vaste opbrengst van / 800. Behalve het plukken der noten levert deze kultuur volstrekt geen moeite, terwijl de grond als weide kan gebruikt wor- den. De kokospalm vereischt een goeden zandgrond en groeit het best in de nabgheid der zee. Eene groote plaag voor dezen boom zgn twee soorten vlinders ; de eene vreet de blade- ren af, waardoor de boom een kwijnend aanzien krijgt, de andere echter doodt den boom door onder de bladeren hare eieren te leggen; de rups boort door de schors tot in het hart van den boom, waardoor deze kwijnt en sterft. Op deze wijze heb ik in twee jaren tijds meer dan 20 mijner schoon- ste boomen, waarvan elk ruim 60 noten per jaar gaf, ver- loren. Als de boom de bladeren laat hangen, deze geel worden, en de noten onrijp afvallen, kan men verzekerd zgn dat de worm er in is ; men moet den boom dan be- klimmen, de onderste bladeren tot de kroon toe afkappen, en met een kromgebogen ijzerdraad do rupsen of poppen nit de gaten halen, en daarna de gaten met teer toesmeeren. Een boom heeft niet meer dan hoogstens een tiental wormen. De boom komt dan van lieverlede weder bij, maar geeft in het eerste jaar geen vrucht. — Is echter het middenste of jongst ontloken blad geel, dan baat niets meer, de boom sterft. Digitized by Google 81 Broodvrucht. — Drie soorten van booraen worden brood- boomen genoemd, hoewel slechts een de vruchten geeft, welke aan vele bewoners der Zuidzee-eilanden tot eenig voedingsmiddel verstrekken. De eerste J a c q u e, korat zel- den in de Kolonie voor, en heeft kleine, van beide andere soorten zeer afwijkende bladeren; de vrucht ontwikkelt zich, zooals bij de cacao of den zuurzak, uit den stam of de tak- ken, en somtijds zoo dicht bij den grond, dat ze daarop ligt. De vrucht is ovaal of rond, zoo groot als de grootste kouwerde, en somwijlen 10 a 15 kilo zwaar. Zij is groen geel, en onrijp, vol kleverige me Ik. Rijp geworden is het vleesch geel, saprijk en slijmorig, zeer zoet, en smaakt als een mengsel van lijne bacoubas en sina’sappelen. De vrucht bevat een menigte noten, zoo groot als kastanjes en even goed. Men plant den boom uit de pitten. Detweede is een groote, dikwerf 40 tot 60 voet hooge boom met zich ver uitspreidende brooze takken en zeer groote, wel li/s voet lange en even breede bladeren. De vrucht, zoo groot als een kinderhoofd, is rond, groen en met weeke doornen bezet. Rijp is zij bruinachtig en heeft in een week wit vleesch een groot aantal pitten of noten, evenals de Jacque, en even goed smakende; men kookt of roost ze als kastanjes en eet ze met zout. Koeien en ook wel varkens eten de geheele vrucht, en de boom is derhalve bij het groot aantal vruchten dat hij geeft, zeer nuttig. Ook hij wordt uit de pitten geplant en draagt in het derde en vierde jaar. De Derde. Deze is de echte Otaheitische brood- boom, wat grootte on bladeren betreft, nagenoeg zoo als de vorigen. De vrucht, mode even groot, heeft echter geen dorens maar een gladde groene schil, en is zonder pitten, van binnen wit en als eene batatta of Yams. Volwassen en rijp zijnde wordt de vrucht week als brooddeeg en zoet van smaak, en kan tot eene soort brood gebakken wor- den; men neemt haar echter van don boom als ze nog h ard is en eet ze, in den oven geroost, of in schijven 6 Digitized by Google 82 geaneden, gekookt als brood of aardappelen; het is een wel- smakende kost en men meent (op de ZuiJzee-eilanden) dat vier boomen voidoende zijn voor de dagelijksche voeding van een mensch, hoewel er te Suriname niet zooveel gebruik van ge- maakt wordt; nogtans, daar het land zoovele verschillende soor- ten van aardvruckten opbrengt, is het zeer aan te ra- den, dat iedere emigrant op zijne woonplaats ook eenige van doze boomen aanplant. De boom wordt uit spruiten, die uit de wortels komen, geplant en geeft in het derde jaar reeds vrucht. Van de inlandsche boomen verdient ook aangeplant te worden eeno palm, Paripoe, wier vruchten zeer voed- zaam zijn, en gekookt zijnde een eigenaardigen zeer aangenatnon smaak hebben; de palm groeit in hoog land en geeft binnen weinige jaren vrucht. Over de Veeteelt Zooals ik reeds boven zeide, wordt het vee alleen gefokt om het vleesch. De melk gebruikt men voor de koffie, ook maakt men er een weinig boter van en eene soort kaas voor den directeur der plantaadje; want in den handel komen beiden niet voor. Voor de bearbeiding van den grond en tot bemes- ting wordt het vee niet gebruikt. hr is derhalve nooit iets voor de veeteelt gedaan; het vee is aan zichzelven overgelaten en voedt zich met eenige in bet wild wassende grassoorten en struiken, welke het in de zoogenaamde savanna’s of weilanden vindt. Vooral in den droogen tijd wanneer vele der planten, waarmede het zich voedt, verdroogen, lijdt het vee gebrek, en moet somtijds uren ver loopen, om voedsel te vindon. Ook is er, dikwerf en vooral aan den zeekant, gebrek aan goefl drink water. Hot vee eener plantaadje wordt gewoonljjk in eene omhei- Digitized by Google 83 ning nabij de buizen gebouden, meestal onder den vrijen hemel, doch ook wel in stallen; het wordt 's morgens, nadat de melk gevenden gemolken zijn, losgelaten, waarna men er zicb niet verder om bekommert tot ze ’s avonds naar huis komen en in de omheiningen opgosloten worden. De mees- ten geven weinig melk, hoogstens 3 liter, omdat zij gcen voedzaam gras hebben; ook is het niet raadzaam al de melk te nemen, daar anders de kalveren te zwak worden en wegkwij- nen. De bullen loopen met de koeien gemeenschappelijk op de weide, zijn dikwerf te jong om krachtige nakomelin- gen te hebben, en aan veredeling of kraising van rassen denkt niemand. Zijn or niet te veel koeien bij cenen bul, bijvoorbeeld 8 a 10, en lijden zij geen gebrek aan voeder, dan heeft men van de koeien, vooral als ze niet te oud zijn, elk jaar eon kalf; is eehter de troep te groot, dan is de opbrengst min- der voordeelig. Voor den landverhuizer geloof ik dat het beste zal zijn niet te veel vee te houden,om nevens den veld- arbeid ook nog tijd te hebben om het vee goed te kunnen ver- zorgen ; 6 of 8 stuks vee en bij het hiervoor benoodigde weiland (2 stuks vee per bunder) nog een omheind afzon- derlijk met paragras beplant stuk. Dit is een goed voedzaam gras, dat weelderig groeit, echtor niet geschikt om het vee er in te laten weiden, daar het de geheele plant uit den grond rukt. Men plant dit gras door spruiten, die reeds hard en strooachtig, in vingerlange stukjes op 1 voet afstand in den grond gestoken worden. Blnnen weinige dagen zijn zjj aangegroeid, bedekken den grond en schieten tot manshoogte op; men verdeelt het stuk in 30 of meer vakken, van welke men iederen dag een stuk afmaait en ’s morgens en ’s avonds er van aan die koeien geeft, die het het meest noodig heb- ben, Op deze wjjze geven de melkkoeien meer melk, en komen beter in het vleesch, hetgeen bij het schrale inlandsche gras niet het geval zou zijn. Nog beter is het, het gras op eenen snijstoel te snijden en met loof van de batatten te ver- mengen. Digitized by Google 84 Het vee, altijd los en zonder eonige oppassingin de Savan- na’s loopende, heeft veel te lgden van eene teek, koebarie ge- naamd, welke zich aan het vel, de ooren, tusschen de beenen en aan den buik hecht, bloed uit het dier zuigt en dikwerf zoo groot wordt als een hazelnoot. Zwakke en ziekeljjke runderen worden het meest geplaagd, daarom is het zeer noodig dat het vee zoo dikwerf mogelijk geroskamd wordt. Eene andere plaag zgn muskietenwormen, Jarven van eene groote vlieg, die hare eieren op de hnid legt. De jonge larven boren zieh tusschen vel en vleesph in, groeien aan en worden 2 duim lang en zoo dik als een pink. Heeft het vee veel zulke larven dan lijdt het groote pijn, en zoekt zich door wrijven tegen de boomen van dezen last te bevrijden; daardoor ont- staan wonden en zweeren, waarop weder andere vliegen hare eieren leggen, zoo dat men gcstadig moet toezien, om het vee in goeden staat te honden. Op sommige plaatsen van het land vindt men eene andere plaag, vampyrs of vleder- muizen, die aan menachen en dieren, vooral vee, ezels, paar- den en varkens het bloed uitzuigen. Meestal worden de dieren in de ooren geboten; deze wonden moet men met teer in- wrijven. Echter bijten de vlelermuizen slechts op enkele tgden van het jaar. De koeien kalven veel gemakkelgker dan in Europa, ook is het vee minder aan ziekten blootgesteld. Hoe beter het vee behandeld • en nagezien wordt, des te schooner en voordeeliger is het. Zoo is dan ook het vee der concessionarissen aan de Pransche zijde der Marowyne even schoon en wel- varend als in Holland. Zeer noodig is het, dat de bnllen niet te oud worden en men steeds nienwe aanschaft, ook de rassen krnist; eene zaak echter die eene gemeente, maar niet de enkele grondbezitter kan uitvoeren. Schapen en geiten. De eersten zijn vooral op de lander gen aan de zeekust, maar geven geen wol ; daar ik ze echter nooit gehad heb, kan ik er niet veel van zeggen; in de binnen- landen, waar slechts zoet water is, schijnt het schaap niet goed te aarden. Beter gaat het met geiten, deze geven goede melk in overvloed en werpen tweemalen in het jaar. Men Digitized by Google 85 moet echter zorgen dat zij niet aan jong geplante boomen knnnen komen, want ze beschadigen en klimmen op alles. Yarkens. — Het fokken van deze dieren is zeer voordeelig indien hat afgezonderd van da kultuur kan gedaan worden, want daar da varkens evenzoo losloopen als het vee, zijn zjj door hun wroeten voor de weilanden zeer schadeljjk, Wil men echter toch varkens houden, zoo moet men het varkens- hok op eene plants aanleggen, die omheind is, b. v. van 12 meter lengte bij 8 meter breedte, opdat de varkens genoeg- zame ruinate hebben om rond te loopen. Han voedsel bestaat uit den keukenafval, batatten en andere vruchten, het loof van batatten enz. en het afschrapsel van cassave bij de be* raiding der gomma ; het voordeel dat men op deze wijze van hen heeft, staat echter in geen vergelijking tot dat hetwelk de varkensfokkorij oplevert, als men ze vrij kan latcn loopen. Men heeft dan slechts een hok noodig waar ze ’s nachts slapen, en geeft hnn ’s morgens, alvorens ze losgolaten worden, het voor hen bestemde voedsel ; komen ze s'avonds naar huis dan worden ze weder gevoed, en gewennen zich aldus aan het regelmatig naar hais komen. De beste plants voor znlk eene fokkerij zgn de hooge zandgronden, waar Awara, Maripa, en andere palmen en boschvruchten groeien, wier vruchten door de varkens gegeten worden, en waar men derhalve oneindig minder voeder noodig heeft, dan in die streken waar ze opgesloten moeten worden. Onder de verschillende varkenssoorten is het Cochinchineesche varken het beste, omdat het minder wroet en zeer vet wordt ; het geeft echter niet zoo veel jongen als ; de hoogbeenige soorten, moestal 4, zelden meer dan zeven. Drie a vier maanden na de geboorte is het good de jonge mannelijke varkens te besnijdeu, en wil men een groot dier vet maken, zoo sluit men hem op, en geeft hem gekookte batatten drie malen per dag ; in 3 & 4 weken is hg zoo vet dat hij geslacht kan worden, en geeft dan wel 50 pond renzel. Het vaikensvleesch is betcr en gezondcr dan in Europa. Kippen, kalkoenen, eenden. — Het kippenhouden is voor den Europeeschen kolonist onontbeerbeerlijk, te meer daar men niet Digitized by Google 86 in de gelegenheid is zich altjjd van versch vleesch te voor- zien, en ook de eieren in de huishoading van groot not zjjn ; men heeft vooral een goed en dicht in tweeBn verdeeld kippenhok noodig, het eene gedeelte tot slaapplaats der kip- pen, het andere voor het broeien. De broeitijd is zoo als in Earopa 21 dagen en na 9 maanden beginnen de jonge hoenders eieren te leg gen en geven ’s jaars 80 k 120 stuks. Men geeft hun gewoonljjk koren of mat's, waarvan men voor 50 kippen ca. 2 litres per dag noodig heeft Moet men mais koo- pen, dan bekomt men voor ca. /12, 100 liter, enals de 50 kippen volwassen zjjn, geven ze circa 15 eieren per dag, welke a 4 Ct. het stuk, eene waarde van 60 Ct. hebben, terwjjl het voeder slechts 21 Ct. kost. Aan de jonge kuikens geeft men witte rijst of klein gestampte mat’s. Onontbolsterde rijst, paddirjjst ge- naamd, is een zeer goed kippenvoeder, waarvan ze vet Wor- den, echter minder eieren leggen dan wanneer zjj met koren worden gevoed. De kippen zjjn vooral aan eene oogziekte blootgesteld, de jaws geheeten, welke men door middel van asch en lemmetjessap kan genezen ; hebben zij ongedierte hetgeen dikwijls bjj brooiende kippen voorkomt, dan moeten het hok en de wanden met kokend water begoten, de kippen zelf 2 ft 8 keeren in een afkooksel van znarzakbladeren gewasschen, en de bak waarin de eieren zjjn, gewasschen en eveneens met nieuw stroo gevuld worden; op eenzame en dicht bij het bosch gelegene plaatsen moeten de kippenhokken goed dicht en ’s nachts gesloten zjjn, daar een nachtdier, de bnidelrot of Awari, voor de kippen zeer gevaarlijk is. Komt dit dier, dat de groote eener kleine kat heeft, in een kippenhok, dan doodt het de kippen en zuigt hen het bloed uit, zoodat een dezer dieren wel 20 kippen kan dooden zonder nog verzadigd te zjjn. Een andere plaag zjjn verscheidene roofvogels, kieken- dieven, die de kippen medenemen en in het bosch opvreten; ook eene groote 2l/g voet lange hagedis, die zich somwjjlen op eieren en jonge kuikens vergast. Eenden en vooral de hier in het wild levende groote Turk- sche of Muscus eend komen zeer goed voort, en is het fok- Digitized by Google 87 ken daarvan vooral aan te raden als men een binnen water, sloot, of trens in de nabijbeid der woning heeft. — Eenden. bier kwakwa, en muakus eenden — hier doksen genaamd, willen zooals alle watervogels, water bebben, om goed te kunnen aarden. Nu is echter in de rivieren, welke steeds zoet water bebben, een gevaarlgke visch van 12 tot 15 dnim lengte, met tanden als eene zaag, en die met eene beet een teen of vinger kan afbjjten. Deze bjjt de zwemmende watervogels de pooten af, of trekt ze met eene beet de ingewanden uit het ljjf. — In binnenwaters of trensen komen deze visscben niet, en hier vooral vinden de eenden aan jonge vischjes, insecten en waterplanten over- vloedig voedsel, zoodat zij eens aan zulke trensen of binnen- wateren gewend, niet meer znllen tracbten naar de rivier te gaan, en dns niet meer aan het gevaar blootstaan door de vissehen gedood te worden, De groote muskoseend, die nagenoeg de grootte eener gans heeft, legt 18 a 20 eieren in een nest, dat in dien toestand gelaten moet worden, zoo als de vogel het zelf maakt; men kan dan zeker zijn dat alle eieren uitkornen. Het is een zcec voordeelige fokkerij, en kan men deze doksen op dezelfde wijze vet maken als in Eu- ropa de ganzen. De eenden en doksen worden met mais en gekookte ba- tatten gevoerd, de jongen met rijst en batatten. Kalkoenen zjjn eveneens zeer goed; echter moet men ze niet bjj varkens hebben, want de jonge kalkoenen houden zich gaarne op waar varkens aan het wroeten zijn, eD worden door deze opgevreten of vertrapt; het was mg niet mogelgk kalkoenen. te kweeken, daar ze vooral als ze jong zjjn eene gestadige zorg en oppassing vereischen. Paarlhoenders, hier Takol's genaamd, ook ganzen zjjn op sommige plantages, doch meer voor zeldzaamheid dan tot not. Meer algemeen zijn duiven, die insgeljjks met mats of rust gevoerd worden. Doch daar ik mg nooit daarmede be* moeid heb, heb ik er ook geen ondervinding van. Met bjjen zjjn hier proeven genomen, die zeer goed ge- Digitized by Google 88 slaagd zijn. Daar er hier geen winter is, wanneer men de bijen met hunnen eigen honig moet onderhoaden, zou het honden van bijen op Europeesche wijze zonder kosten veel voordeel kunnen opleveren. Het geheele jaar toch zijn er bloemen en bloesema, en alleen van inlandsche bijen die ho- nig maken ken ik 6 soorten. Deze bewaren den honig niet in graten, maar in zakjes; de was is zwart. Het meest gesehikt voor de bijen zijn de Savanna’s in de nabij- heid der zee. Het is ook daar dat de wilde bijen zioh op- houden, waarvan de grootste soort geen angel heeft. Den Europeeschen landman, die ijver en een holder begrip heeft, zullen, als hij zich te Suriname vestigt, van lieverlede zoovele takken van nijverheid bekend worden, die tot wel- vaart leiden, dat bij, al gaat ook niet alles in den eersten tijd zoo voorspoedig als hij het zich voorstelde, nochtans niet ontmoedigd zal worden. Echter, slechts bg eeno zekere cen- tralisatie, waar de een don ander in den eersten tgd zijner vestiging kan behulpzaam zijn; waar voor gemeenschappelijke rekening machines, vaartuigen, molens enz. aangeschaft wor- den, die tot bewerking der verschillende producten moeten diencn; waar ieder kolonist hetzelfde belang in het welslagen der onderneming heeft, en er naar een bepaald plan, dat hem in al zijne bijzonderheden bekend moet zijn, gehandeld wordt, is naar mgne meaning eene Europeesche kolonisatie aan te bevelen. Het samenwerken van velen tot den doel is tot het welgelukken van zulk eene onderneming evenzoo nood- zakelijk, als het voor de kolonie voordeelig ware geweest, wanneer men voor de abolitie der slavemij het stelsel van Centralisatie had aangenomen, dat bg onze van zoo heerlijke waterwegen voorziene kolonie zoo goed uit te voeren ware geweest. De productie zou andere proportion hebben aange- nomen. De thans op hunne grondjes levende negers zouden , indien zij in de gelegenheid gesteld waren geworden hun riet ter plaatse waar zij het planten te kunnen verkoopen, misschien evenveel aangeplant hebben, als de bewoners van Guade- loupe en Martinique, waar een zeer groot gedeelte der immense Digitized by Google t 89 auikorproductie, in hoeveelheden van 1000 a 2000 ko. rietdoor kleine grondeigenarcn aan de centraalfabrieken wordt afgeleverd. Ten slotte geef ik nog mijne beschouwingen over de levens- wijze, welke de Europeeache emigrant te volgen heeft, om bg geregelden veldarbeid gezond te blgven en spreek ook hier naar mijne langjarige ondervinding, zoowel met betrekking tot mij-zelven en mgn huisgezin als tot de arbeiders, welke ik in mijnen dienst gehad heb, en nog beb. Deze levenswijze is echter moer van plaatselijken aard en schijnt mij het meer noordelijk klimaat mijner woonplaats iets koeler te zijn dan het andere gedeelte der kolonie ; waarmede ik eigenlijk wil te kennen geven, dat mijne meening misschien niet van toepas- sing is op geheel Suriname. Ik geloof dat het het beste is, wanneer de emigrant op jengdigen leeftijd, en niet ouder dan 30 jaren naar Suriname gaat; een eenigzins licht en prikkelbaar gestcl past beter voor het tropische klimaat, dan een langzaam en zwaarmoedig, en kan beter arbeid in de open lucht verrichten. In den eersten tijd der vestiging zjjn de beste werkureu van 51/2 tot 91/2 s’ morgens, daarna tot Hl/2 uur kan men zich met hnisarbeid, of zoodanig werk dat in de schaduw verricht kan worden onledig houden, tot men om Hl/2 of 12 uur het middagmaal gebruikt. Een uurtje rusten is tusschen 12 en 2 uur wel aan te raden, echter hoede men zich voor slapen ; genoeg is het indien het lichaam rust. Ik heb nooit de gewoonte der bewoners van Suriname nagevolgd, die meestal een middagslaapje van 2 a 3 uren houden, zonder zich door handen- of hoofdarbeid te veel te hebben vermoeid. Deze gewoonte vindt men noch te Demerary, noch te Cayenne. Van 1 tot 3 uur is het nog zeer heet, en aanteraden is het in het eerste jaar zich niet aan de directe stralen der zon bloot te stellen, maar in het bosch, of in de schaduw s’morgens aan de Oost-, ’s middags aan de Westzijdete arbeiden, wat men gemakkelijk kan inrichten. Men kan zoodoende zijn dagwerk volbrengen zonder zich te veel te vermoeien, of aan de zon bloot te stellen. Den arbeid kan men voortzet- Digitized by Google 90 ton tot 6 of 6I/2 uur, waarna men even als des morgens bij het opstaan eon bad neme en het avondeten nuttige; het beste is tegen 8I/2 a 9 uur zich ter rust te begeven, om met de eerste schemering van den dag ten 5 ure op te staan. Wat de voeding aangaat, ben ik overtuigd dat voor den arbeidenden Europeaan, wil hij gezond blijven en zijue kracht behouden, een beter voedsel noodig is dan hij in zijn vader- land gebruikt, want de invloed van het warme klimaat is meer verslappend, de transpiratie veel grooter, en moet een en ander door betere spp en drank vergoed worden, terwijl de Chineezen en koelies, in hun vaderland aan gelijke warrnto gewoon, bij de sobere levenswijze in hun vaderland gebrui- kelijk, hier elken veldarbeid zonder zich veel te vermoeien kun- nen verrich ten, en dns den Europeaan hierin bepaald vooruit zijn. Goede voeding is dus een hoofdvereischten, dat bij de ves- tiging van Europeanen in het oog dient gehouden te worden; dit is, zoo als reeds aan het hoofd dezes werd gezogd, een der groote redenen, waarom een Europeaan niet voor hetzelfde ge- ringe dagloon kan werken, waarvoor een Chinees, koelie of neger plantagewerk verricht. Bij deze voeding is naar het oordeel der Fransche geneesheeren roode wijn als drank een hoofdvereischte, en kan men aannemen -dat de voeding per dag voor den volwassen man moet bestaan uit levens- middelen ter waarde (in het groot aangekocht en zonder winst verkocht, den wijn tot den prijs in Cayenne, en vrij van belasting) van f 7 per week, verdeeld als : (in oude pon- den of 1/2 kilo): 2 pond versch vleesch a 60 Cent . ... f 1.20 2 » zout » » 25 » 0.50 2 » rookspek » 50 » 1. — 1 » zoutevisch » 0.16 1/2 » reuzel » 0.25 51/2 * brood a 18 » 0.99 31/2 liter wijn a 24 » 0.84 nien, zout, azijn etc » 0.16 Transport / 5,10 Digitized by Google 91 Transport f 5,10 hierbij of 8 'tfi rijst a 13 cent . , , . . f 1.04 - of 18 » aardvrucht » 3 T> . . » 0.54 of 6 » blom » 14 > • . . » 0.84 of 7 » erwten » 12 *. . . > 0.84 f 3.26 — dus een vierde. / 0.81 'll pond koffie . .. » 0.14 1/2 » suiker. .. . . . • > 0.06 Totaal ca. f 6.11 Deze prijzen kunnen alleen zoo berekend worden door eene onderneming, die zich aan het welzijn zijner emigranton ge- legen laat liggen; zoodra eehter de emigrant zich heeft ge- vestigd en van zijnen kostgrond, vee en pluimvee partij kan trekken, verminderen dezeonkosten van voeding naarmate kul- tunr en fokkerij toenemen, en blijven er ten laatste geene loopende nitgaven over dan voor wijn, brood, vleesch etc., die ruimschoots uit de opbrengst van de te planten pro- dncten kunnen gedekt worden. Dwaas zou de emigrant han- delen, indien hij uit verkeerde zuinigheid zich met een goed- kooper voedsel zou willen vergenoegen, het afnemen zijner krachten zou hem weldra bewijzen hoe verkeerd hij handelde In Suriname wordt de wijn niet veel gebruikt, en buiten- dien is wjjn en bier zoo hoog belast, dat slechts de gegoede burger zich kan veroorloven van beide voor de gezondheid zoo noodige dranken gebruik te maken; ook in Nederland is de wijn te duur; maar wat daar gemist kan worden is in een ander land misschien eene behoefte, en ik ben vast overtuigd, dat slechts het gebruik van wijn en krachtig, voedingsmiddelen mijne vroegere kolonisten zoo lang gezond heeft gehouden, en ook de oorzaak is, dat in de 18 jaren, sedert de vroegere onderneming heeft opgehouden te bestaan, noch onder de weinige Europeanen, welke ik in mjjnen dienst gehad heb en nu nog heb, noch onder mijne familie, noch Digitized by Google 92 onder mgne Chineesche arbeider8, ooit een sterfgeval heeft plaats gehad en er nooit meer dan 5 pCt zieken per jaar waren. Onder andere maatregelen om eene goede gezondheid te behouden behoort yooral een geregelde levenswijze. Eten eu alapen op geregelde uran en zich vooral in drank en harts- tochten niet te bniten gaan. In de Fransche kolonie Cayenne is de vrees voor do zon overdreven. D&ar worden alle luiken gesloten zoo dat geen straal van dit heerlijk hemellichaam in de kamers kan doordringen; alle soorten van gedrochtelijke hoeden en dab- belgevoerde parapluies moeten dienen om tegen den invloed der zon te beveiligen. Elke ziekte wordt aan eene coup de soleil toegeschreven. Ook de invloed van de maan werdt als schadelijk beschreven en de nieuw aangekomene voor haar licit gewaarsehuwd, zoo dat den emigrant als hij deze, zonder twijfel welwillende raadgevingen, wil volgen niets overblijft, dan bij starrensehijn of lantaarnlicbt te werken. Deze vrees ecbter is belachelijk en van^allen redelijkengrond ontbloot. Hoe nauwkeurig tronwens ook een vreemd, in klimaat, voort- brengselen, bewoners en zeden van het geboorteland zoo verschil- lend, gewest beschreven wordt, altjjd bevindt men het bij nadere kennismaking, anders dan men het zich voorgesteld had; men verlieze echter den moed niet, want een opgeruimd gemoed komt vele wederwaardigheden te boven, en draagt veel bij tot tevredenheid en gezondheid. Digitized by Google I I. 