VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
kenning van Jezus en den Bijbel achteruitgang in ware ver- lichting is; dat het Christendom geenszins als eene fekte of een zamenftel van zekere begrippen moet aangemerkt wore den, en dat geen naam of zaak de menfchenliefde meer aanprijst. Vooral het middelfte is zijn voorname punt, en hij bebandelt dit met eene naïveteit, maar ook met eene vole heid van overtuiging, met eene geestdrift, die moet wegflee pen. Het grootte deel zijner ftellingen en bewijzen geven, wij gaarne toe. Maar het is ons voorgekomen, dat andere, om openbaar in druk uitgegeven te worden, wel eenige na- dere bepaling of helderder toelichting, in één woord, gron- diger bewerking, hadden gevorderd. Over het geheel, nog- tans, ligt een waas van zachtmoedigheid, verdraagzaamheid én liefde, dat allen weldenkenden behagen moet. — Het ane dere ftuk heeft eigenlijk twee deelen, wier eerfte is eene invoering, bekendmaking en aanprijzing der herziene en ver- meerderde Gezangen voor het Genootfchap, het laatfte eene dankbare verhefing vau de voortgangen der E vangeliepredi- king in Zuiden em Noorden. Beide zijn fraai in hunne foort, en doen zien, hoe veel de Spreker met de geheele zaak op- beeft. Niet, dat eenig Christen met de uitbreiding van ware ‚ Godsdienst. en Evangeliekennis minder zou ophebbeu, Maar » s54 = P. CREVALLIER, OVERDENEINGEN, ` men weet, dat de een mistrouwender is dan de ander tes opzigte van bet ware, inwendige, praktikale, inderdaad za ligmakende. Wij bidden van harte, dat alle duisternis in de- zen meer en meer overga tot de gelukkigfte overtuiging „ en hierop volgende, krachtdadige zamenwerking van alte geloo- vigen; teú einde de aarde waarlijk vol worde van de kennis des Heeren. Misfchien ware het, ter bevordering vas dit algemeene, in éénen geest en zin, wenfchelijk geweest, dat | in de Liederen, die ons anders, voor zoo veel hier voorko- mende, wel bevallen, zoodanige eenigzins mysteriessze leer punten, als de Godheid van Christus, in dat zelfde buf donker gelaten werden, waarin ze de Bijbel, over het ge- heel, plaatst; zoodat men, hieromtrent wat meer- of minder aannemende, het gezang even hartelijk kom medeziagen, == De loffèlijke Schrijver vergeeft ons zeker gaarne deze kleine wenken, het zij ze hem of het Genootfchap betreffen. Leervede o gehouden tot aanprijzing der Koepokinenting , doer G. BENTHEM REDDINGIUS, Th. Dr. en Predikant te _Asfen. Te Asfen, bij C. van Gorcum, 1817. In gr. vo, WI, 28 Bi. f:-B-: Beroort de Koepok'nenting tot die heerlijke uitvindingen, die, bij velen, tegenftand vinden in bijgeloovige bedep- kingen — choon de Heer REDDINGIUS, in het voorberigt, Drenthe ten aanzien van het tegendeel prijst; is derhsre de invioed des Leeraars tusfchenbetden noodig, om het dge- meen van die verkeerde denkwijs af te brengen; en is bet niet zeer gemakkelijk, over zoodanig onderwerp alzijdig, overtuigend en onderhoudend te prediken: dan verdient, om deze oorzaken, de Leerrede, waarin dit gedaen wordt, open- Ajke vermelding. Bij die van den Eerw. REDDINGIUS Í$ dit het geval, s Kon, V: ọ—14 is de tekst, en de genezing van NAÄMAN wordt in alle opzigten op de Koepokineuting toegepast. Dit is ongezocht en nadrukkelijk gefchied ; wot- dende alle bedenkingen tegen deze kunstbewerking bondig wederlegd, Wij wenfchen, dat deze Leerrede vatten moge in de handen van velen, die nog met vooroordeelen tegen het bekoud van hunne kinderen — want zoo mag men immers de ingenomenheid tegen een bewesen behoedmiddel noemen — zijn bezet, Ba . Mes F. BURNEY, HET ZWERVENDE MEIJE, SSS Het zwervende Meisje, door Mifs FANNY BURNEY, Jide en ` Ilde of laatfle Deel. Naar den tweeden Engelfchen Druk. Bet Platen. Te Haarlem, bij F. Bohn, 1817—18. Zn gr. Syo. Te zamen 766 Bl. f 6-12-: Wij hebben het eerfte deel dezes werks in het vorig jaar niet ongunttig aangemeld; echter namen wij deze twee lijvige boekdeelen niet zonder fchrik in handen, en bevonden dan ook, dat deze goede wijn, waaronder dit wêrk ‘door verta- ler en voorredenaar gerangfchikt werd, bijzonder verwaterd is. Wij hebben ons echter tot de lezing gedwongen; alhoe- wel het ons niet mogelijk was, dit anders dan bij tusfchen- poozen te doen, daar onze nieuwsgierigheid en belangftelling niet genoegzaam gefpannen blijven kon, bij het bij uicftek lang gerekt verhaal van zoo veel armhartigheid, Gedurende geheel het zware tweede deel, en nog wel honderd bladzijden van het derde , erlangen wij omtrent de hoofdperfone hoege- naamd geene opheldering ; zij blijft al zwervende, vernederd en mishandeld ,ja aanhoudend getrapt, en dat op eene zoo kleine geestige wijze, dat wij de mogelijkheid van zoo iets en de verachtelijke laaghefd ons onmogelijk alzoo, immers zoo al- gemeen , kunnen voorftellen, vooral in den befchaafderen kring en ftand, waarin de fchrijffter goedvindt haar te laten om- zwerven; en hetgeen onze deelneming in die anders bemin- nelijke perfone van tijd tot tijd aanmerkelijk bekoelde, is hare volftrekte hardnekkige weigering tot het ftellen van eenig vertrouwen in de zoodanigen, van wier opregte gezindheid en vermogen om haar te befchermen zij zelve, zoo wel als ieder lezer, moet overtuigd zijns de geheel onbegrijpelijke zerugftooting van iedere, haar. op de kieschfte wijze aangebo» dene, onderfteuning, ook dán zelfs, wanneer men die, baars ondanks, haar in de handen bragt, en de voortduring van hare vrijwiliise vernedering en armoede, welke hare edelmoes dige vrienden en boogachters bitter grieven moest; terwijl zij ‚zich zeer veel meerdere onaangenaamheid op den hals haalt, dan zij immer te vreezen had, zelfs al ware die hulp toe te fchrijven geweest aan minder edelmoedige beginfelen, Indien de bedoeling is, haar te dezen aanzien voor te ftellen als voorbeeld van grootheid van ziel en vrouwelijke kiesch- heid, wordt het overdrevene gevorderd, en kan geene harer zusteren haar in foortselijke omftandigheden volgen; en de edelmoedigite man mag nooit eener hulpelooze en achtingwaar-. i- 3 556 MISS F. BURNEY, HET ZWERVENDE MEISJE, dige jeugdige. fchoonheid eenige hulp of bijftand verleenen; want dan zou hij hare kieschheid kwetfen en.haar karakter bederven, Het is toch geheel anders in. mand vertfouwen kon; daar zekerlijk het geval wel moeije- lijk was, maar deze moeijelijkhetd eenen welgekozen vere trouwde, hoedanig, meer dan een zich harer zou hebben aangetrokken, van zelve tot de ftiptíte geheimhouding, bif het beproeven van hulpmiddelen, zou-hebben gedrongen. Hoe ongelukkig het belangrijke mishandelde meisje dan ook was, en hoe veel achting wij ook hebben voor hare zedig- heid, talenten en beproefde zuiverheid, zoo befchouwden wij haar reeds vóór, en ook nu nog ná de ontknooping, als een klein zottinnetje, waaraan het ons fpijt dat wij zoo veel tijds verkwist hebben, als waartoe het nagaan van hare, op deze wijze verhaalde, gefchiedenis ons dwong. Toen wij dan eindelijk eenige opheldering erlangden, werden wij regt boos, dat wij al wederom opgehouden werden, en het zwervend meisie nog eenen geruimen tijd moesten volgen door bergen en dalen, in bosfchen, bij wilddieven en fmokkeiaars , en ein. delijk al wederom bij het fchuim der fattoentijke Engelfche naties en ook het genoegen, dat wij ons hadden voorgefteld , bij de eindelijke ontknooping, door de welverdiende tentoon- felling der vele dwazen en onedelmoedigen, die de lieve meid zoo lang hadden gepijnigd, werd ons onthouden, daar de fchrijffter, bij al hare langdradigheid, goedvindt, daarvan weinig of niets te berigten. Trouwens, zij had cok het ge ‘duld harer lezeren reeds genoeg gevergd! ` _ Wij willen in het vervolg een weinig voorzigtiger' zijn, et bij verzierde verhalen, in foortgelijken toon getemd. ea . die men zoo lang men: goedvindt rekken kan, her flot safe wachten. Hadden wij dit ook nu gedaan, dan konden wij in weinige régels opgeven, wat men nu, tot zijne redelijke kosten, in drie dikke boekdeelen lezen kan, immers in zoo verre dit den lezer belangrijk was. Wij zeggen nu niets vaa den afloop en geheel de fictie, opdat de lezers en \ezerese fen, die het vervolg nemen moesten, daardoor niet ge\remd worden in het éénig genot nog, dat zij hebben kunnen voor hunne weggeworpene guldens; en wij hopen, dat hunot nieuwsgierigheid weer gefpaunen blijven zal, dan de ot- ze was. Het jammert ons, dət, daar de fmaak in verdichte verhasen nog zoo algemeen fchijnt, dat men zich van de uitgave v30 een werk, als dit, voordeel belooft, men dan niet verkiest te zorgen, dat men tevens iets leerzaams geeft, voor ven ftand en hart eenig voedfel, of voor ’t minst zoodanig kunse werk, dat mer zonder verveling lezen kane BOEKBESCHOUWING. Levende zestal Leerredenen, door Je Huw A N DER PAL Ms Te. Leyden, bif D. du Mortier en Zoon, 1817. An, 8r. 8yo. 216 Bl. f L- Ig.: : D, it zestal wordt geopend doof eeñe Leetrcde, uitges fproken op den laatften Zondag des jaars 1816, ovet Pred. IX: zo. In de „inleiding ontvangen wij heilzame en gegronde wenken, aangaande de wijze, waarop wif het boek des Predikers te befchouwen hebben. Vervols ` gens wordt de letterlijke zin van de vermaning , in den tekst vervât, ontleed; de gedachte des doods, naat aanleiding van die vermaning, befchouwd, als eene krachtige aanfporing behelzende, om den tijd des les vens , tot het beantwoorden aan onze aardfche vèrpiige tingen, vlijtig te befteden; en eindelijk, die zelfde doodsbetrachting aangetoond te zih het gezekend niide del, om niet alleen met ijver, maat ook met volkò= menheid, met opgewektheid des gemoeds , en met den zuivâften zin, onzen aardfchen pligt te vervullen. «s În deze Leerrede wordt een keurig overziet gegeven van de onderfcheidene werkzaamheden, die wij in dit leven allen, of die fommigen onzer te volbrengen hebs ben, en de gedachten, die bij eenen iegelijk, ter aane zien van deze werkzaamheden , moeten ontffaan , Wan- neer bij aan zijnen dood denkt , treffend gef chetst 3 ; gee lijk wij dan ook geheel ongezocht worden bekend gë- maakt met de ftemming des gemoeds , die, ons moetena. de helpen bij het welbefteden van onzen leeftijd, uit de gedachte aan den dood geboren wordt. — De uitdruk- king, bl. 16, akker Gods, voor kerkhof, (Hoogds Gotsesacker) is ons niet, als Ih onze taal gebruikelijk , bekend. De Hoogleeraar „erkend meester in het tiepen vii BOEKDESCH. 1818. No. 13: Oe ~ dent / bd 358 J. He VAN DER PALM den zin eener bijbelfche uitdrukking , toont zich ve zoodanigen , gelijk in de eerfte Leerrede van dezen bun- del, zoo ook in de tweede, over Hebr. XII: 2b. Het verheven licht wordt aangetoond, waarin Jezus door de verklaring, vèn Hem in den tekst gegeven, dat Hij de fchande veracht heeft, wordt geplaatst; uit de ge». fchiedenis van zijn lijden wordt de waarheid van deze verklaring afgeleid; en ten laatfte de gezindheden aan- getoond, die bj ons moeten worden opgewekt , door de bewustheid, dat Jezus om onzentwille de fchande heeft veracht. — Wat is fchande verachten? Wanneer mag men het? wanneer niet? Zegt het bij Jezus alleen dit, dat Hij de fchande van den kruisdood, wel overe tuigd van zijne onfchuld , niets gerekend heeft? — Ten aanzien van alle deze vragen was bepaling noodig, en ten aanzien van Jezus misvatting mogelijk ‚die de kracht der uitdrukking zoude ontzenuwd hebben. Voor de _ eene is door den Hoogleeraar gezorgd , en teger de laate fte voorzien, — De gezindheden , die bij ons uit de bee wustheid , dat Jezus om onzentwille de fchande heeft veracht, moeten voortvloeijen , geeft VAN DER PALM op , voornamelijk te zijn : geloof in Jezus, als dea Ver losfer der wereld; erkentenis der noodzakelijkheid van Jezus, als den Verlosfer der wereld; en opwekking tot gehoorzaamheld aan Jezus, als den Verlosfer der we reld. Maar deze gezindheden mengen zich in elke ge- loovige befchouwing van Jezus leven en lijden, en, naar ons gevoel, vloeiden zij geenszins voornamelijk uit de betuiging in den tekst voort, die van eene ande- re zijde, vruchtbaar in bijzondere heilige gezindheden , had kunnen voorgelteld worden. Wij behoeven niet te zeggen, dat de Hoogleeraar verband tusfchen de door hem opgegevene gezindheden en den tekst heeft aange- wezen, hetgeen er wezenlijk ook is; maar het kwam ons toch voor , alsof hij, om bij het leerftellige te biij- ven, eenige moeite gedaan, en her natuurlijk beloop der toepasfing aan dit doel had opgeofferd. | Wij willen den Lezer eene der plaatfen uit deze ‘ preek, ZEVENDE ZESTAL LEEÁRĚDENEN. s59 preek , ‘die ons bijzonder trof, niet onthouden. Vierde Leerrede: Gods liefde en trouw. Eenvoudige tekst: PL, XXV: zo. Heerlijke Preek! zoo wel wat aan- Oo 2 gaaf eneen ennn a 560 JM VAN DER PALM. gaat de aanwijzing van de eigenaardigheid en kracht vas Davids woorden, als de ontvouwing van de verhevene waarheid, die er in ligt opgelloten , en de. noodzakelijk- heid der bepaling, die de Dichter er bijvoegt. Uit PL. CXIX: 105 wordt de voortreffelijkheid vande openbaring des Ouden Verbonds betoogd, in de vifde Leerrede. Welk eene afdaling in Davids hart , ten einde uit de omftandigheden, waarin hij zich bevond, tot de ' noodzakelijkheid van een woord Gods voor hem en voor allen te befluiten! Zoo is de overgang natuurlijk tot de befchouwing van de voortreffelijkheid der openbaring des O. V., welks fchriften gedeeltelijk ten tjd vaa David beftonden en voor*hem het woord da Ieren waren, en tot de opwekking aan hen, die onder he N. V. leven ,om de openbaring van het Oude toch ook op hoogen prijs te ftellen, De laatfte Leerrede dezes bunde!s behandelt de op Wekking van Tabitha, Hand. IX: 36-42. Wij yerbed- den ons, bij de voorftelling van den Hoogleeraar , over- gevoerd te zijn in de opperzale, waar het lijk van Ta- bitha lag; wij vinden ons verplaatst onder de armen, die hare weldadigheid verhalen, befchrijven , en hareg dood betreuren. Wij hebben volftrekt geene ruimte meer voor, eenige zwarigheid, al ware die al eens inas opgekomen, zop. ras wij de betamelijkheid en gepist- heid van dit. wonder door VAN DER PALM hebben hooren ontvouwen, Maar wanneer wij den Hoogke- aar de twijfeling , door het ongeloof geopperd, of Ta- bitha wel waarlijk geltorven , of zij niet eene fchijndoo- de was, voor geens antwoords waardig hooren verkla: ren, op grond dat zij, die het eind der kranke zagen naderen, enz. de zaak toch wat meer van nabij zullen geweten hebben dan wij, op zoo vele eeuwen afftands, n , hielden deze haar voor geftorven , zij dan voor 00° noozel en onkundig, tegen alle rede aan, moeten 66 houden worden: dan vinden wij deze verdediging tegen ‘het ongelopf noch juist, noch de regte. Immers, wek gens al wat er van bekend is, beftaat er, buiten &. vee ZEVENDE: ZESTAL LEERREDENEN. 364 ' werrotting, nog geen valftrekt zeker kenteeken , waar ' aan een waarlijk geftorvene van eenen fchijndoode kan, onderfcheiden worden; zoodat daarom de aanwezigen, mmm te meer, daar men in die tijden. misfchien aan de mogelijkheid van eenen fchijndood niet eens dacht —, ' zich zeer wel hadden kunnen vergisfen, en allezins, onkundig :zijn , zonder daarom onnoogel te moeten hees, ten. Daarentegen, al wierd nu eens het uiterfte toege emd; dat. D. jeugdige Schrijver dezer weluitgewerkte Verhans delinge is de Zoon van den beroemden Utrechtfchen ‚ Hoogleeraar ROYAARDS. Op raad, eerst van zijnen ‚ Vader, en naderhand van andere Leermeesters, nam ' hij voor, om het een of ander ftuk als eene proeve zij- A ner akademifche vorderingen te bewerken. . Hiertoe koos bij den, tweeden Brief yan Paulus aan de Korinthiërs. Hij Oo 3 las ssi , H. Je ROYAARDS Jas en herlas denzelven meermalen, ten einde gehed in des Schrijvers leeftijd en wijze van denken , van gevoe- len, van zeggen‘in te dringen. Hij teekende terffond alles op, wat hij het meest gefchikt tot opheldering des Briefs oordeelde. Voorts raadpleegde hij geene an- dere Uitleggers , voordat hij zichzelven , door dus te werk te gaan, eenigermate althans, voldaan had. — Dit is, voorzeker , de kortfte en de gemakkelijkfte weg niet; om het cem:of ander ftuk des Bijbels te bewerken; maar het is toch de éénige ware weg voor hem, die, met genoegzame kunde eh-verftand begaafd, uit zijne eigene oogen zien kan en wil, en iets voor den dag wil brengen, dat allezins der moeite. waardig is om ket licht te: zien. _ Het hoofdoogmerk dezer Verhandelinge is, om het karakter van Paulus en zijùe wijze van zeggen te fchet: fen. Hiertoe fcheen een Brief zeer gefchikt, waarin men zijn hart het meest gewoon is te openen; bijzon der deze tweede Brief aan de Korinthiërs, dewijl de Apostel in geen’ anderen zijne gevoelens en gemoeds aandoeningen meer heeft uitgeftort. Echter heeft de Heer Rovaarps de kritiek en oordeelkunde niet ter zijde gefteld, maar overal, waar het te pas kwas, aangewend. | Behalve de Inleiding, over Korinthe en de Korimhì- fche Christengemeente in het algemeen, is de Verket. deling zelve in drie Hoofddeelen gedeeld. Het eerfte handelt over den Brief zelven, over welks aard, vorm en inhoud de gevoelens, meer dan bi eenig ander ge- Schrift van Paulus, uiteenloopen, In deze afdeeling wordt eerst bijzonder de innerlijke gefteldheid der Ko- rinthifche kerk, ten tijde van het fchrijven dezes Briefs, opgegeven; en de flotfom van al het te dien einde bijgebragte is, dat de Korinthifche Christenen, fchoon gedeeltelijk door fektenzucht gedreven en be- dorven van zeden, echter zeer veel hadden, dat bf verdiende, — De tijd, waarin deze Brief gefchrerct is, wordt als waarfchijnlijk opgegeven het g6fte jaars t i 2 j ` ? ? DISPUTATIO INAUGURALIS. 563 naar de Dionyfiaaníche tijdrekening. De plaats, alwaar Paulus denzelven fchreef , was Philippi, in Macedonië, Het oogmerk dezes Zendbriefs aan de Korinthifche Christenen was, hunne gevpelens en zeden te verbetee. ren. De aandoeningen des Schrijvers waren deels die. van vreugde over het goede en lofwaardige , dat hij van die Gemeente wist, deels die van droefheid over het- geen hij in dezelve te misprijzen vond. Wat den vorm betreft, de Heer RoyAARrRDS houdt zich, om gewigtige redenen, aan het oude gevoelen , dat het een doorloopende Brief is, op een’ en denzelfden tijd , maar met verfchillende aandoeningen , gefchreven 3 en, overe eenkomftig dit eenvoudig , natuurlijk en alleraannemens- waardigst denkbeeld, wordt voorts de geheele inhoud geleidelijk. opgegeven. Het tweede Hoofddeel loopt over het karakter van Paulus, hetwelk in den Brief doorftraakk ; zijnde, vast- heid van grondbeginfels en oogmerken; zedigheid, met een juist gevoel zijner waardigheid gepaard; driftigheid - van aard , met zachtzinnigheid en liefde jegens anderen verbonden ; groote ijver, door niet minder groot vere Ítand beftuurd. Ten flotte worden eenige aanmerkin= gen bijgevoegd: over de fchoone overeenkomst en hare monte der verfchillende hoedanigheden in Paulus, uit zijn karakter te begrijpen, en die den waarlijk grooten man. kenmerkten; over Gods wijsheid in het uitkiezen van zulk een’ man tot verkondiger van het Evangelie, vooral onder de Korinthiërs; over de kracht van den Christelijken Godsdienst in het ontwikkelen en beftue ren van dat karakter; en eindelijk over het belang der befchouwing van hetzelve in de verklaring des Briefs. De derde en laatfte Afdeeling handelt over den ftijl van Paulus in dezen Brief. Na de verfchillende gevoe- = lens hieromtrent te hebben opgegeven, wordt die ftijl gefchetst: als eenvoudig en kunfteloos-fchoon ; als in- nemend en aangenaam; als deftig, levendig en verhe- ven, en dus als natuurlijk-welfprekend. | Zie daar, Lezer, een dor geraamte, uit hetwelk gij, O04 ech- 564 H. J. ROVYÁARDS, DISPUTÁTIO INAUGURALIS. echter; genoegzaam zult kunnen opmaken , dat het ge- heele ftuk, in deszelfs inrigting en zamenftelling „ den voortreffelijk ften aanleg kenmerkt, en wat men van ie- mand te verweehten hebbe, die, reeds in zine jeugd én bij het einde zijner akademifche loopbaan, den Bij-. bel op de gelukkigfte wijze toont te kunnen behandelen. Disputatio inauguralis de commutatione , quam , Ceonflan- tino M. auctore, focietas fubitt Christiana, quam — pro gradu doctoratus — publico examini fubmittit NICOLAUS CHRISTIANUS KIST, Boemcfige Gelrus. Trajecti ad Rhenum, ex x officina J. Alther. Bvo. maj. $ A. een pendant op de voorgaande Verhandeling, la- ten wij terftond volgen die van den Heer kisT, (Neef van den Heer RovAaARrDs) die zijn ftuk den volgen. den dag aan Utrechts Hoogefchool in het openbaar verdedigd, en, even als hij, getoond heeft, de doctos rale waardigheid in de Godgeleerdheid ten volle te vere dienen. Het onderwerp is zeer ‘verfchillend van het woor gaande, en betreft een allergewigtigst tdftip in de Kerkelijke Gefchiedenis: de verandering, welke de Christelijke Godsdienst ondergaan heeft door KR oN- STANTIJN DEN GROOTEN. Dit onderwerp wordt gefchiedkundig behandeld, dewijl, zoo als de Schrije ver, in zijne Voorrede , te regt opmerkt , er een naauwe en onaffcheidelijk verband beftaat tusfchen de Kerkelije ke en Algemeene Gefchiedenis 3 een verband, hetwelk niet moet uit het oog verloren worden. In eene gepaste Inleiding wordt alles kort, hoofdzae kelijk en zeer oordeelkundig voorgedragen, wat en den toeftand des Romeiafchen rijks, en die der Christenen betreft, vóór KONSTANTIJN. De Verhandeling zeb ve loopt in drie- deelen zeer natuurlijk af, .. _ N. C. KIST, DISPUTATIO. INAUGURALIS. 868 In het: eerte deel fpreekt de Schrijver över de gewig-. tige verandering zelve, die de Christêlijke Godadiefist onderging, daar dezelve, door KONSTANTIJN DEN, GROOTEN, de publieke Godsdienst des rijks werd. Hij begint met KONSTANTIJN's afkomst, opvoee ding, karakter en zeden. Zoon van Keizer coN- STAN TIUS zijnde, ontving KONSTANTIJN gr0oe tendeels , gelijk deze, eene militaire opvoeding ;:.maar , in zijnen lateren leeftijd, leide hij zich op de letteren toe. Hij was rijzig van geftaite, dapper, zeer vere ftandig, driftig, maar tevens zachtzinnig van aard; fchoon , door zijne verregaande driften, meer dan eens tot wreedheden vervoerd; doorgaans zeer menschlie= vend, en uitftekend matig; eindelijk , tot bijgeloof toe, godsdienftig. Voorts, van de redenen fprekende, die hem noopten, den Christelijken Godsdienst als. den openbaren aan te nemen, zoekt de Heer kris T dezel. ve zoo wel in den toenmaligen toeftand van zaken, als in de inborst, de opvoeding en de zeden des Kei- zers. Trouwens, zoodanig was de toeftand van den Christelijken Godsdienst, dat dezelve voor de gewig- tigfte veranderingen volkomen rijp was geworden. Er was een tweeftrijd tusfchen den ouden en den nieuwen Godsdienst te wachten. De Keizer moest dezen óf onderdrukken, óf openlijk handhaven. Van het eerfte werd hij door zijne inborst en door voorzigtigheid te= ruggehouden. Dar bij, door een wondergezigt van een kruis inden hemel en eenen daarop volgenden Goddelijken droom getroffen , den Godsdienst van Jezus zou omhelsd hebben ; dit vertelfel , het eerst , zoo men wil,door den Kerkvader euseBrus uit den mond van KONST ANa TIJN opgeteekend , wordt, met genoegzame gronden, verworpen. Echter wordt dit, als hodgstwaarfchijn- lijk, aangenomen, dat het een of ander natuurver. fchiĳnfel KoNsSTANTIJN's verbeelding heeft gaande gemaakt , daar hij reeds in zijn hart tot den Godsdienst des Gekruisten overhelde, en tot bijgeloof zeer ge- neigd was, Althans, dat hij flechts in fchijn en uit Oo 5 flim. x66 | O N.C. KIST fimheid den Christelijken Godsdienst beleden es voor- geftaan zou hebben, zoo als fommigen beweren, dit toont de Heer KIST, op de overtuigendíte wijze, niet aannemelijk. te zijn. KoNSTANTIJN, toch, werd door zijnen Vader, die van den Christelijken Gods- dienst niet afkeerig was, en vooral door zijne god- | vruchtige Moeder, al vroeg mec deszelfs grondbegin. felen: bekend gemaakt. Door zijnen ftervenden Vader nog verder tot achting en liefde voor dien Godsdienst aangefpoord, nam hij voorts overal Christenen bi zich, en werd door hen meer en meer voor het Chris- tendom ingenomen. Hier kwam bĳ dè op kasden zijn- de oorlog tegen MAXEN TIUS: en het voorbeeld zijns Vaders, die den God der Christenen voor zichzelven had geëerd, en die hem hierdoor gelukkiger fcheen ge- weest te zijn, dan de overige Keizers door den dienst van vele Goden , maakte hem op dien beteren Godsdienst nog meer opmerkzaam. Zijne neiging tot denzelven werd, dus, door het bovengemelde vooronderftelde na- tuurverfchijnfel nog meer verfterkt, Schoon niet geheel los van zijne oude godsdienftige banden, zocht hij , ver. volgens, de Christelijke leer meer van nabij te kennen, Zijne wandaden, waaruit blijkt , dat die leer nog geene genoegzame kracht op zijn gemoed had, bragten zis het hare toe, om hem dien ‘Godsdienst dierbaar te mas ken, in welken alleen hij die zielerust vinden kon, die voor hem elders niet te vinden was. Voorts, dat hi eerst bij het einde zijns levens begeerde gedoop: te worden, dit moet men aan de toenmalige denkbeelden over de kracht des doops, om alle de zonden uit te wisfchen, toefchrijven,. ‘Wij hebben ons, met opzet, bij dit gedeelte wat langer opgehouden, om uit dit ftaaltje te doen zien, met welk een welwikkend oordeel en hoe gelukkig on ze jeugdige Schrijver zijn ftuk, zelfs daar de meeste moeijelijkheden waren, bearbeid. heeft. == Op dat ge- deelte volgt een gefchiddkundis ovérzigt van `t geen KONe DISPUTATIO INAUGURALIS. 567 KONSTANTYN gedaan heeft „om: den Christelijken Godsdienst openlijk in.te voeren. Het tweede deel handelt over den invloed, welken die verandering op de Christeiijke Kerk gehad heeft. Zij heeft aan dezelve rust verzorgd, haar meer doen uitbreiden, en haar meer glans en uiterlijke waardige heid bijgezėt. Zij heeft alle gedeelten derzelve meer te zaamgevoegd. Zij heeft, eindelijk, een’ naauwer’ band gelegd tusfchen Kerk en Staat. Het derde of laatfte deel bevat de regte wijze, om deze verandering te beoordeelen. De Christelijke Gods- dienst heeft daaruit groote voordeelen bekomen, dewijl deszelfs toeftand veilig en zeker werd. Echter heeft deze: uiterlijke vrede gelegenheid van binnen gegeven tot tweefpalt en oneenigheden, en tot meerder zedeloee derf. Ten forte toont de Schrijver aan , dat , bijaldien die verandering niet voorgevallen ware, er treurige tij- den voor de Christenen te wachten zouden geweest zijn; dat hun Godsdienst bezwaarlijk door zoo velen der voornaamfte en verlichtfte Romeinen zou zijn aan- genomen’ geworden; dat, eindelijk, die volken, die reeds ten tijde van KONSTANTIJN het Romeinfche rijk begofnen te bedreigen en naderhand overftroonas den,-zich minder genegen zouden getoond hebben om dien Godsdienst te omhelzen. Bij deze opgave hebben wij niets te voegen, dan dat wij ook deze Verhandeling met een uitftekend genoes gen gelezen hebben. Gelukkig onze Eeuw en ons Van derland , waarin wij reeds door Jongelingen de Kerke- lijke Gefchiedenis zoo wel, als den Bijbel, zoo zien behandelen, dat onze Godsdienst op hen roem mag dragen, en zich, even als het Vaderland , het srootite nut van hen beloven kan ! De só8 TG. VAN KOOTEN ” : ó « r n +t e De ondervinding van vroegeren en interen’ tijd oen : vaste grond van hope op den zegen des Heeren over de pogingen van het Zendelinggenootfchap ter wite breiding van het Evangelie; cene Redevoering , ge- houden in de Algemeene Vergadering des Genoot- “fehaps te Rotterdam, den 17 van Hooimaand 1817, door deszelfs Medebeftuurder Ge VAN KOOTEN, _ Predikant te Dordrecht. Te Dordrecht, bij P. van Braam. 1817. ‘dn gr. 8yo. 38 Bl. f --3-s. W, geven dezer doelmatige, welbewerkte Redevoe- ringe gaarne den lof van menschkundig gefteld te zjn, met. warmte en hartelijkheid; én zij is tevens voldoend bewijs, dat:de Dordrechtfche Gemeente inderdaad door de treùrige verzwakking des gezigts- van dezen eenvog- dig- welfprekenden, waardigen man, bij den publieken dienst althans , geene fChade lijdt. Naar aanleiding van MARC. XVI: ao. wordt hier eerst aangewezen, wat de Apostelen en wat de Heer dan deed, bij de prediking zijner eerfte Gezanten. De- volgende tijdvakken gaat de Leeraar voorbij; dit veld was te wijd. „ Ouk vrees „ ik,” zegt hij, „ dat, te ‚gelijk met het goede , 200 „ veel kwaads, zoo veel megíchelĳke zwakheid en „ dwaasheid , zoo veel partijzucht en boosheid aan ons „ oog zich zoude vertoonen, dat het ons berouwen „ zoude, dit altes van nieuws te hebben aan den dag „ gebragt!” Hij bepaalt zich dan tot dé tegenwoordi= ge tijden: wat deden de menfchen? en hoe wrocht de Heer-mede? Bij dit laatíte vraagt hijs „Ook door tee „ kenen en wonderen ? ” en antwoordt : „Ja, ook door „ teekenen en wonderen, wel niet van dezelfde (oort „ als bij de eerfte (tichting van het Christendom , maar „ toch teekenen en wonderen van gelijke waarde p En ale zoodanige noemt hij: Europa’ jongfte verlosfing ; de Bijbelgenootfchappen ; het H. Verbond. „ Nog zou „ ik kunnen gewagen,” gaat hij voort, „ van de af- | p» fchaf- REDEVOERING., . 569 ze fchaffing des verfoeijelijken flavenhandels , federt eeu- » wen de. fchandvlek van het Christendom, de hin- s derpaal van het Evangelie! Nog zou ik kunnen ver- » melden de vaderlijke zorg van den besten der Keize- œ ren voor de Israëlietifche Christenen! Maar het ge- 2 Voel van onze harten is alreede te hoog gefpannen ,” enz. Op hetzelfde voetfpoor met de eerfte Gezanten van Jezus blijven voortwandelen, is de weibewerkte toepasfing,. Onder de vele Redevoeringen, bij zoodae nige gelegenheid uitgegeven, is zeker deze eene der voortreffelijk (te, mamma eed Aanfpraak , Redevoering' en Verflag van den faat en de werkzaamheden van het Nederlandfche Bijbelgen neotfchap in den jare 1816, gedaan op de Algemeen sne Vergadering van hetselve in het voormalig Staatse Jlaqnderen, gehouden te IJzendijke, den 13 Aug. 1817. Te Middelburg, bij S. van Benthem. 1817. In gr. 8yo. 76 Bl. f :e12=: D. Aanfpraak van den Voorzitter HENNEQUIN (Lid der Proy, Staten van Zeeland, enz.) prijst eens voudig het Boek bij uitnemendheid en alzoo het Bijbel. genootfchap aan, en doet de waarde gevoelen der bee ginfelen „ van welke de ftaatkunde der aanzienlijkfte en magtigíte Vorften in ons werelddeel thans uitgaat. — De Eerw. DRESSEL HUIS (Pred, te Hoofdplaat) (telt in zijne Redevoering het onderfteunen der Bijbelgennote fchappen als een volflrekte eisch der menfchenliefde voor , en trekt menschkundig partij van de hulpvaardige men. {chenlièfde, zoo uitmuntend bij ligchamelijk gebrek en nood door de inwoners der ftreek , waarin hij fprak , bunnen natuurgenooten bewezen; betoogende dan het uitreiken van het brood des levens als eene even zeer, ja nog meer mensGhlievende' daad. In het tweede deel lost bij eenige geopperde bedenkingen op, als: het on- qe 570 AANSPRAAK , ENZ. gekende wordt het meest geëerbiedigd s ligt men den ffa jer op, zoo vermindert de eerbied, ja verdwijnt einde lijk geheel, De Bijbel zou een onyerßaanbaar Soek zjn Den Bijbel in aller handen te geven, kan nadeelig zij ` yoor de inwendige rust, en het ongeloof èn de hand wer ken. De Gefchiedenis leert, sot hoeveel oneenigheid en bloedflorting de verfpreiding van het Christendom aan- leiding gaf. — Na hem gaf de Eerw. VAN BASSE- LAARS; Pred. te Biervliet , het op dèn titel vermeld Verflag, hetwelk vrij uitvoerig, maar echter welseffeid en belangrijk is, en, hoezeer de werkzaamheden aldaar nog in de beginfelen waren, de belangftelling ook in die afdeeling van het voormalig Staats - Vlaanderen op- wekken moet, — Geheel dit ftukje is lezenswaardig, Redevoering ter aanbeveling van het Bijbeigenootfchay, voorafgegaan yan een kort Verflag oangeande hu zelve, door j. Le NijHorr, Predikant en Secre taris van het Bijbelgenootfchap te Gouda. Te Gou- da, bij Verblaauw en van Bentum. 1818. In gr. 8vo. go Bl, f z-6«3 H. Verflag is flechts korte herinnering, en voorn derftelt dë hoorders reeds genoegzaam bekend metde inrigtiag en haar doel; het is als voorwerk der Rede- voering ingevlochten , welke Jo. XVH: 3. Dr is At eeuwige leven, dat zij U kennen, den eenigen waarach- tigen God, en Jezus Christus , dien Gij gezonden hebt, ten tekst heeft. Maar de Rede zelve doet het vernuft en den fmaak van den Eerw. Nij Ho rr grootelijks eef aan, en draagt allezins blijken, dat zii geput werd oit ‘het hart. Hij gaat van de vooronderftelting uit: „ mes kenne in het geheel nog geenen Bijbel, hoorde er niets ván.” en wekt het gevoel van behoefte op „dat men dan als redelijk’ mensch gevoelen zou; toevallig vinde men dan het oude boek , dat alles bevredigt ; maar hoe fmf | te | | Je Le NIJHOFF, REDEVOERING. 371 telijk is dan het gevoel: het i is eene kunftig verdichte fabel , helaas! hoe natuurlijk dan echter de wensch , dat men zoo mogt droomen, en dien droom houden voor - wezenlijkheid ; hoe natuurlijk de wensch van den men- fchenvriend, dat allen zoo mogten droomen! Maar nu wordt ons gezegd, en wij worden overtuigd, het is al- les waar en wezenlijk; welk eene vreugde en welk een drang! Nog meer: men wordt overtuigd, het is nog meer, het is Goddelijke waarheid; (men voele den klie max) welk eene heilige verpligting nu! Bij geheel de ontwikkeling fleept de Redenaar ons mede; en, daar hij voor Christenen fprak, die ingevolge hunne belije denis niet anders kunnen gevoelen of denken, is zijn betoog boven iedere uiteondering. Maar de Spreker vooronderftelt echter nog bedenkingen , die hij aanftipt , zóó echter, dat hij tevens op de oplosíing wenkt. Dan, ` hij ftemt edelmoedig toe, men kon er nog andere hebe ben, misfchien wel dezulke, die hij noch iemand kon oplosfen ; maar hoopt, door het van hem aangevoerde hangt reeds de fchaal in evenwigt, en dan geve het verzoek , het dringend verzoek, dat hij aanwijst, van de menschheid, van vele duizenden immers, het over- wigt. Roerend is eindelijk het verzoek van hemzel« ven, dat hý aanbindt met het bekoorlijk denkbeeld : Is daarin, dat zich de Christenheid vereenigt, Reise door een gedeelte van Duitschland, Zwitferland, dsalië en het Zuiden van Frankrijk naar Parijs. Herinneringen uit de gedenkwaardige jaren 1813, _ 1814 en 1815. Naar het Hoogduitsch van J. o. c. KIESEWETTER, Mloogleeraar in de Wijsbegeerte te Berlijn. Ife en Ilde. Deel. Te Leeuwarden bif Steenbergen van Goor. 1817. In gr. 8vo, Te zamen 668 BI. f 6e4-: N AAR ket Hoogduitsch. Dit zegt zekerlijk niet leta éerlijk vertaald; maar hoe ver de overzetter van het oor- 572 > Je Ge Ce. KIESEWETTER oorfprdnkelijke zij afgeweken „wordt niet gemeld; Eer - kort Voorberigt van den Nederduitfchen Uitgever , dat is van den uitgever dezer Nederduitfche navolging, bevat enkel loffpraak over het werk, welke, van zulk eene hand, al ligt gewantrouwd zou kunnen worden, en het vertier meer zou kunnen fchaden , dan bevoor- deelen. Dan, na beide deze deelen gelezen te hebben, kunnen wij zeggen, dat de Heer STEENBERGEN VAN GOOR niets te veel gezegd heeft, en nemen het geheele voorberigt van hem over. „ Zoa ooit (das » luidt het) een reisverhaal belangrijk. en onderhoudend » verdient genoemd te worden, het is onbetwistbaar s dat van den Berlijnfchen Hoogleeraar KIESE WET- » TER. Het tijdvak, waarin hij zijne reis deed, was y» rijk in merkwaardige gebeurtenisfen 3 de landen , wel- „ ken hij bezocht, waren (immers grootendeels) het » tooneel van die gebeurtenisfen , en de betrekkingen , „ in welke hij tot vele voorname perfonen ftond, die » in de groote kataflrophe van Europa gewigtige rol- „ len fpeelden, ftelden hem in (taat, om veel te zien „ en veel te vernemen, wat anderen reizigers welligt » verborgen zou zijn gebleven. Eene menigte tot dus » verre onbekende daadzaken, uit de gedenkwaardige „ jaren 1813—1815, leveren hiervan bewijzen op. Voorts is des Schrijvers (tijl allezins boeiende, en „ Zijne wijze van zien en opmerken de echtewijsgeerige.” Wij kunnen hier bijvoegen, dat de Vertaler, of Nie volger, zich uit(tekend van zijnen pligt gekweten heeft , en ook zijn ftijl en taal fchoon en zuiver zijn, Voorts zijn letter en papier van de beste foort, en op de cor- rectie valt fchaars iets aan te merken. De Heer KIESEWETTER reisde van Berlijn naar Baden bij Rafladt, om aldaar, in het gebruik van ’t warme bad, herftel eener ondermijnde gezondheid te zoeken, en, het ‘niet vindende, vandaar naar Genua, óm er het zeebad te beproeven. Hij vertoefde op bei de plaatfen een’ genoegzamen tijd, en, dankbaár wpa de weldaden, hem door de Godin TmETrris bewezen, vere REIZE. l 578 werliet hi de laatstgemelde ftad, en toog naar Parijs. Zijn verhaal is, naar den tegenwoordigen fmaak, in Brieven bevat, waarvan het eerfte deel er drieëntwin-= tig, het tweede achtrien behelst. Een derde en haatte deel zal de overigen leveren. De reis gaat van Berlijn, over Wistenberg > Op Leip- zig, en vandaar, over het flagveld van Lutzen, op Naumburg , Eckartsberge, Weimar, Erfurt, Gotha, Bifenach, Fulda, Gelnhaufen, Hanau, Frankfort, Darmftadt , Heidelberg en Raftadt op Baden. Schoon nu vroegere reizigers ons met dezen weg en de opge- noemde plaatfen al vrij bekend gemaakt hebben, laat zich echter dit verhaal met genoegen lezen. Elk reizi- ger toch heeft zijne wijze van zien en opmerken , en de een meldt weder geheel andere bijzonderheden, dan de ander. Ook weten weinigen zich zoo meesterlijk van de pen te bedienen, als de: Heer KIESEWETTER; of alles met zulke belangrijke aanmerkingen over perfo- men en zaken te doorweven, als hij. Daarenboven heeft hij dit vooruit, dat hij vele bijzonderheden ver- haalt, wegens hetgeen in of nabij de plaatfen , welke hij doortrekt, in de laatfte jaren is voorgevallen , of hij zich van vroegeren tijd herinnert, en die niet zoo alge- meen bekend zijn. Dit is inzonderheid betrekkelijk tot de berigten, welke men hier leest, wegens het beleg. ` van Wittenberg en het innemen van Leipzig, beiden in 1813, en door den Schrijver, in het gevolg van den Graaf VAN WITTGENSTEIN, niet zonder eigen ge- vaar, bijgewoond, en wegens de veldflagen bij Lut- zen, Jena en dverfläde, « ‘Ook ontmoet men hier eene menigte kleinere narigten wegens de Keizers ALEX AN- DER CN NAPOLEON, den Koning van Pruisfen en zijne - vereeuwigde Gemalin, den Hertog van Brunse wijk, de Generaals VAN WITTGENSTEIN EN MOLa LENDORFF, het Hof van Weimar, den beruchten DAHLBERG, FREDERIK den Grooten, enz. Lu- ‚THER's voormalig Patmos, of het kasteel Wartburg, “bĳ Eifenach, wordt, in den vierden brief, qmftandìg. ROEKBESCH. 1819. NO. 13. Pp be- 8 - 874 J- G. C. KIESEWETTER ' befchreven, en, in den achtten en negenden ; ontvangt men breed berigt wegens Bagen , deszelfs warme, bron- nen, den Groothertog, deszelfs beftuur , enz; en, ap het flot, iets wegens NA PGQ.L RO N’s, geheime minna- rijen. ai „Met den tienden brief vangt het verhaal van des Schri- vers reize naar Genua aan. Zij loopt, door het Kinzie- gerthal, over Offenburg, Hornberg, Villingen, doar het Scharzwald, over Donautfchingen, op Schafhau- zen, waar de beroemde waterval bezocht. en-uitmun- tend befchreven wordt. Van Schafhauzen reist de Pro- fesfor „over“ Eglifau , Bulach en Klothen, naar Zurich, hetwelk zijne befchrijving erlangt , — voorts vandaar , over Klooster = Wettingen , Badn , Lenzburg , Morgens thal, Kirschberg en Hindehbank, naar Bers, hetwelk men genoegelijk met hem doorwandelt, en vanwaar men met hem, over het flagveld, waarop, in 1476, KAREL de ioute fneuvelde, en over Peterdingen, Milden, enz. naar Veyay, aan het Meer van Geneve,. reist. Nu verzelt: men hem verder, door het Wallie ferlapd, waar men de rampzalige Cretins ontmoet, ' naar Brieg, aan den voet van den Simplon, na, onder weg, den beroemden waterval, de Pisfevache , bezocht te hebben. Thans trekken wij den Simplon met bem over, en de togt is des te aangenamer , omdat hij ons onderhoudt over hetgeen hij, bij een’ vroeger’ cver- togt, in 1804, toen, de weg nog niet voltooid was, alhier zag en ondervond; en daar hij dit verhaal met dat eener aangename ontmoeting afwisfelt, en-ons op- lettend maakt op alles, wat wij hier zien, en er zeer gegronde aanmerkingen over maakt, is de togt inder- daad zeer vermakelijk. Nu zijn wij met hem in Pie mont, en wel te Domo d'Osfola; doch, na fiechts één nachtverblijf, reizen wij met hem naar Milaan. We- ke heerlijke wegen! Wij kunnen het Lage Maggiore niet voorbij, zonder gevoel van leedwezen, dat hý met ons de Borroméfshe Eilanden niet bezoeken kat; doch hij troost ons daarover „door het verhaal van zij? | be ane ~ REIZE,’ | 513 bezoek van de 1/ola bella en Lola Madre , elf jaren vroes ger ; en nu zetten wij de reis met hem. voort, van „Arona, over Sesto, Cafina, enz. naar de Hertoglijke hoofdftad; terwijl hij ons den weg kort met aangename vertellingen, en wij, op de reis, vreemde ontmoetins gen hebben. Hij geleidt ons door Milaan: wij hoo- ren er met hem de galante mis; wij bezoeken er de Domkerk , befchouwen er het praalgraf van den Z$. Bors romdéo, enz. Vervolgens bezigtigen wij met hem de kapel van Maria del morti, het paleis van den Ondets koning, zijn zomerverblijf, de Villa Bonaparte , de kerk van St. Ambrofius, de Ambrofsaanfche Bibliotheek; (*) het voormalig Dominikaner Klooster, en daarin het bes roemd Avondmaal van LEONARDO DA VINC Ig =s verder de werkplaats der Heeren RAPHAËL, die dit Avondmaal in Mp/aìk bragten , de Univerfrseit, of het paleis der wetenfchappen en kunften, met deszelfg íchildergen, de Arena, welke’ met die van Verona, en met het Colosfeum te Rome vergeleken wordt, ert eina delijk: de Schouwburgen, de Barakken en het Hospis taal. Nu trekken wij naar Genua op, en bezigtigen j in het doortrekken , het merkwaardige te Pavia. Daar wij ons te Genua zeer lang ophouden, hebben wij er gelegenheid, om niet alleen de ftad, in hare ligging , itraten , pleinen, gebouwen enz., maar ook in alles, wat zij opmerkelijks bevat, en voorts niet flechts dë Genuezen, derzelver kleeding, huizing ; omgang, ges : bruiken, zeden, vermaken enz., maat ook de zich diaf onthoudende vreemdelingen, te leeren kennen. Wij bezoeken er de Baden, (dit fpreekt van zelf) de Kers ken; de Schouwburgen, het Lyceum, de Akademie, „het Znfituut voor Dosfflommen, enz. Wij wonen et openbare feesten ,'begrafenisfen, en den plegtigen ins togt van de Koningin (van Sardinië) bij, en hooren eti | | zien’ »7 (*) Hoe deze hier gezegd worde in de zevende, in Plaats ` van de zeventiende eeuw; gefticht ce zijn, laat zich úoeijg:: Wk raden, zoo het geen fchrijf- of drukfeil ise- een a , Ppa 576 Je 6 Ce KIESEWETTENR zien er dagelijks veel, hetwelk ér ons verblijf vern- genaamt. Terwijl wij ons tot de afreis gereed maken, geraakt onze geleider aan het vertellen , en verhaalt ons eerst het gevaar, waarin hi zich eens bevond, toes hij, te water,-(op den Donau) van Regensburg naar Weenen voer, en hem, op dien togt, een vreesfelijke ftorm beliep; daarna geeft hij ons berigt van zijne reis van’ Martinach, in het Waadland, naar het dal van- Chamouny, en zijn bezoek van den Montasvert en de IJszee; en eindelijk deelt hij ons het verlag mede vas zijn bezoek van den Vefuvius, gedurende deszelfs zite berfting in den jare 1804. In deze oude ftad, de eerfte, na Parijs, van gebei Frankrijk, houden wij ons natuurlijk een tijdlang op. Onze leidsman verhaalt ons, wat daarin , in de lasthe vijfentwintig jaren, omging, en wat zij leed in da ftorm der omwentelinge , waardoor her getal harer in- wóners. van 150,090 Op 100,000 verminderde. Het Spreekt van zelf, dat wij ook hier alles in oogenichouw nemen , wat voor den’ vreemdeling belangrijk is; doch wij haken, nu wij in Frankrijk zijn, zoo zeer naaf Parijs ‚dat wij van Lion maar niets verder zeggen zul- len, en onze reis vervolgen. Zij gaat over Macon, Chalons fur Saone, Autun, Avallon, Auxerre, SS en Charenton; en ziet daar ons in de groote ftad En wat zullen wij nu van haar zeggen? Onze geleidt. äs in haar te huis: want bij bezoekt haar nu vens REIZE. 877 derde maal. Men zal dus wel gelooven , dat hij weet, wat er te zien is,en ons overal rondvoert: en , fchoon wij al zoo menigmaal van Parijs hoorden vertellen, en ons dus zeer veel geenszins vreemd is, hooren wij het echter al weder gaarne uit den mond van den man , dien wij nu verzellen, omdat (want onze Lezer zal, door ons breed verag, toch wel niet vergeten zijn, dat wij flechts op onze kamer ,in een boek „de reis mede doen) hij zoo regt flag van verhalen heeft, en ons het meeste nog al onder een ander gezigtpunt, en in eene, federt de laatfte omwenteling , veranderde gedaante , voorftelt , en het ons ook aan geen nieuws laat ontbreken. En nu, Lezers! met deze verzekering kunnen wij u ern- ftig nopen, om u zelf het boek aan te fchaffen, en met den Schrijver door en om Parijs te wandelen, en ‚er het merkwaardige op te nemen. Hij zal u eerst met eenige herinneringen uit den flag van Belle Alliance, en daarna met eene keurige vergelijking van Parijs en Londen, naar derzelver uitwendig voorkomen, bezig houden. Gij zult vervolgens met hem Ae# Veld van Mars bezigtigen, dah eene groote avondwandeling met hem doen , gedenkwaardige plaatfen, en vooral de Boules yards, bezoeken; terwijl hij u gedurig met belangrijke verhalen zal onderhouden, en wij u zoo wel erníftige als vrolijke aandoeningen beloven. Nu zult gij. met hem de Bruggen ‚de plaats van de Bastille en den kolosfalen ‚Olifant, de Twileriën en de Louvre bezien, waarbij hij u van de Koninklijke Kasteelen ‘te Londen berigt zal geven. Dân begeeft gij u met hem naar het Paleis Zu- xemburg en het Paleis Bourbon, en befchouwt er de Kamers, waarin het Wetgevend ‘Ligcháam vergadert, welke hij met die van het Hooger- en Lagerhuis te Londen in vergelijking brengt. Voorts bezoekt gij met hem het Volksfeest te St. Cloud en den Tuin Tivoli, die voor Parijs is, wat de Vauxhall is voor Londen, en hoort, ten flotte, eene vergelijking van deze bel. | den, en van de openbare: vermakelijkheden , zoo van het ‘Franfche als Engelfche wolk, waarbij het latite. … Pp 3 ver- ’ s78- J.G. C. KIESEWETTER, REIZE. verre achterftaat; en waarbij geweten dient, dat de Reiziger , ’s jaars te voren, ook Londen bezocht heeft, en dus met kennis van zaken fpreekt. — Een-ftaal van de fchrijfwijze gedoogt, tot ons leedwezen , ons beftek pu niet te geven. Men wachte het, zoo mogelijk, bij de aankondiging van het laatfte deel. ` Bijdragen tot de Huishouding van Staat in het Koning- tijk der Nederlanden, verzameld ten dieng: der Staten Generaal, door GIJSBERT KAREL, G74- Ye VAN HOGENDORP, JZ Deelen.- In s Granen. hage, bij de Erven J. Allart. 1818. In gr. 3e 324 cn 316 Bi. je -$ Ean wer. voor welks uitgave het Nederlandsch pa- bliek den Hoog Ed. Schrijver duur verpligt is, en bet- welk allen behooren te lezen, die zich eene grondige kennis wenfchen te verkrijgen van de gewigtigfte belan. gen onzes vereenigden Koningrijks. In hetzelve wordt gehandeld van den ftaat van ’s lands fchuld en finan- tiën, van deszelfs inkomften en uitgaven, van deszelfs handel, fcheepvaart, visfcherijen „ fabrijken , lande «a veebouw enz., van hetgeen deszelfs belangen bever dert en benadeelt, van de verhouding tusíchen dese zelfs Noordelijke en Zuidelijke gewesten, van detzeh ver zoogenoemd verfchillend belang, en den vermcen- den ftrijd tusfchen handelaars en fabrikanten, enz. caz. - Men kan hieruit den rijkdom van den inhoud opmaken, welken wij nu wader zullen doen kennen, ans daarbö van alle bijzondere beoordeeling onthoudende, doch al- leen in °t algemeen: zeggende, dat de Heer v A N 80» GENDORP blijkt moeite noch kosten ontzien te beb- ben, om zich van alles wél te onderrigten, en dat hj | de zaken. uit vele onderfcheidene oogpunten befchouwts | en het ‚hoofdzakelijke van hetgeen hij beweert „naar ot- „4e inzage, zao volftrekt voldongen heeft dat oer G. Ke VAN HOGENDORP , BIJDRAGEN. 579 ‚ hoofdigkeid, belang, . of onkunde en vooroordeel, _ wan bem fehijnen ge-kunnen verfchillen, — Doch ter. zake! : In het eerfie deel ontmoeten wij eerst Uiterekjels uit. eene Memorie, gefchreven. in April 1816, en wel det- zelver ceerfle,. derde en vierde hoofdftukken ; zijnde het 3weede en vijfde achterwege gelaten, omdat zij geene betrekking hadden tot de huishouding van den (taat. Be opfchriften der hier geleverde hoofdftukken. zijn : Nationale Schuld, Finantiën , en Algemeene Welvaart, BEerfte hoofdfluk: Nationale Schuld. Deze wordt in vergelijking gebragt met die van Engeland en van Noorda Amerika, als de twee voornaamfite handelftaten ; en blijkt, dat de Nederlandfche fchuld ruim;vijf en een half per Ct. vande Engelfche bedraagt ,en met die van Noord-Amerika nagenoeg gelijk ftaat, waaruit befloten wordt „ dat. de last voot. ons lang niet ondragelijk is, Vervolgens worden onze. nationale bezittingen met one ze fchuld vergeleken; en het refultaat is, dat debet en . credit ten minfte met elkander balanceren „.en.dat het aandeel der Zuidelijke gewesten (Noordelijke ftaat er, doór eene, niet aangewezenes fchrijf- of, drukfout) aan de gemeen gemaakte fchuld eer overtroffen wordt door derzelver aandeel aan de gemeen gemaakte bezits tingen. 