Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 2 Van het jaar 900 tot 1581 na Christus
Tegen de klacht wegens verongelijking bij de verdeeling der lasten kwam de Raad van State op; doch Zeeland hield haar beweren tegen dit Collegie vol *. Maar al hadden de Provinciën meer moeten verduren, dan zij gezind waren zich te laten welgevallen, zij hadden weinig grond van klagen. Immers waren zij het niet, die —— 3 Res. Stat.-Gen. 13 Mei, 1621. P ? Resol. Stat.-Gen. 20 Junij, 1621. 3 Resol. Stat.-Gen. 29, 30 Maart, 1621. * Resol. Stat.-Gen. 3, 6, 9, 19 April, 1621. Resol. Holl. 1621, bl. 363. 1621— 1025. 1621— 1625. 584 ALGEMEENE GESCHIEDENIS / ee ——————————————————————————————————————— door hare ernstige vertoogen tot het bijeenroepen der Nationale Synode in Holland de parlij tot het bewind gebracht hadden, die nu en haar zelven medesleepte en van Holland het uiterste vergde om den oorlog behoorlijk toegerust aan te vangen en krach- tig vol te houden? Al waren zij ook beducht voor de toekomst en in haar hart afkerig van den worstelstrijd met eene halve wereld, na het voorgevallene schoot er voor de Provinciën geen andere rol over, dan, terwijl zij zelven zich zooveel mogelijk vrijwaar- den, verbaasd aan te zien, hoe Holland werd geprest om aan de eischen van den krijg te voldoen. Want Holland trachtte niet haar aandeel in de lasten der Unie verminderd of hare buitengewone bijdrage op hare gewone quote afgeschreven te zien. Integendeel zij kwam de kas der Unie met rentelooze voorschotten en met haar krediet gedurig te hulp, en de Prins wendde zich bij de schreeuwende behoeften van het oogenblik bepaal- delijk tot de Staten van Holland, alsof het nog de tijd was, dat Holland alleen tegen Spanje stond en de andere Provinciën door ondersteuning moest overhalen om niet tot den vijand over te slaan. Omstreeks het begin van Mei (1621) verscheen hij in de Vergadering der Staten dier Provincie. Nooit, zeide hij, was hij te velde getrokken, zonder van die van Holland de toezegging bekomen te hebben, dat zij zorg zouden dragen, dat hij van krijgsbenoodigdheden en geld voorzien werd. Thans genaakte de tijd tot de een of andere krijgsonderneming. Maar de Gecommitteerde Raden verklaarden geene middelen te hebben om de noodige behoeften te bekostigen, zelfs tot de vervaardiging der legerwerken en tot de betaling van het krijgsvolk schoten de middelen te kort. Hij van zijne zijde moest zijn leven met dat zijner soldaten wagen. De verdediging van het Land hing er geheel van af. Dus verzocht hij dat de Staten ditmaal niet zouden uit een gaan, zonder dat er verzekerde middelen gevonden waren om aan penningen te komen. — In antwoord op deze toespraak, bedankte de Vergadering den Prins voor zijne wakkere zorg, en verzekerde hem, dat men hem naar het uiterste vermogen zou ondersteunen Ì, — Maar hoe slaagde de Provincie er in, om aan den eisch te voldoen? Gelden op renten op te nemen beschouwde men steeds als een invretenden kanker. Dus moest alles met belastingen gevonden worden, en het ontbrak niet aan de dringendste vertoogen en donkerste afschilderingen van het bestaande geldsgebrek, gedurig door den Raadpensionaris in de Vergadering gedaan, om de Leden tot het inwilligen van allerlei heffingen te bewegen. Maar de Stedelijke Over- heden schroomden het ongenoegen harer ingezetenen op zich te laden. Toen den 8e Januarij (1621) beraadslaagd werd over de heffing van den honderdsten penning, ver- langden die van Dordrecht, dat de taxatie, daartoe vereischt, door de gedeputeerden uit de Staten "zou geschieden om de Stedelijke Overheid niet aan de ongunst harer burgerij bloot te stellen, en algemeen begreep men, dat de fortuinen beneden de 2000 gulden voor als nog vrijgesteld moesten blijven »om onlusten te voorkomen.” Doch die 1 Resol. Holl. 1621, bl. 420. DES VADERLANDS. BBE heffing zou op verre na alleen niet toereikend wezen om het te kort te dekken. Be- halve dat de bestaande verponding verhoogd en verbeterd zou worden, zou deze belasting wegens de nieuwe getimmerten in de steden en ten platten lande voorlaan niet meer ten behoeve van de Gemeenten, maar van het Land betaald moeten worden. Doch de invordering dreigde jaloezijen op te zullen wekken, en Amsterdam vergunde aan de Landscommissarissen geene inzage van hare cohieren. Ook kwam er vooreerst niets van. Intusschen zoo groot was de nood, dat men niet alleen den tijd der invor- dering niet kon afwachten, maar gedurende de zitting van 9 Maart tot 8 April (1621) alweder eene verhooging van lasten en inkomende rechten op eene menigte artikelen moest voorstellen, en »alzoo de middelen desniettegenstaande niet toereikend zouden zijn om het groote en excessieve verloop der financiën te herstellen en de zaken. van het Land staande te houden,” eene nieuwe belasting op den verkoop van schepen en schuiten voorsloeg. Aanvankelijk bleef het bij voorstellen, zoodat, toen de Vergadering in het begin van April eenigen tijd verlangde uiteen te gaan, de Raadpensionaris klaagde, dat er nog niels afdoends besloten was, op een oogenblik dat de kantoren zonder geld en de financiën zeer ten achteren waren: kwam de dagvaart aldus te schei- den, zoo zou het Land »notoorlijk in confusie" moeten vervallen. En toen de Verga- dering, na hereenigd geweest te zijn, wederom scheidde, was de nood niet veel minder nijpend: de in voorbaat opgenomen gelden waren reeds, grootendeels aan soldij voor het krijgsvolk, verteerd. Nogmaals zou er een duizendste penning geheven, en het bedrag vooruit opgenomen, en dan nog 300,000 gulden over de Steden omgeslagen moeten worden. De inleiding tot de Punten van beschrijving ter Vergadering van 25 Mei tot 26 Junij (1621), waarin deze beden moesten ingewilligd worden, drong de zaak aan met gronden, als de volgende: »opdat wij door gemis aan voorzorg niet tot bescha- ming komen en met onze eigene zwaarte vergaan. 586 ALGEMEENE GESCHIEDENIS CO SE: 1631— betaald souden kunnen worden. ! Toch ontbrak het bj de dringende verzoeken niet 1085. aan strengheid tot de uilvoering. Nu men zoo veel noodig had, zag men naauwer dan ooit op de praktijen van personen en Collegies, door wier handen ’s Lands penningen gingen, en men ontdekte een menigte bedriegeljke handelingen. Het middel daarte- gen was de benoeming eener Commissie, belast met de taak om van al zulke Collegies de Instructies, Staten en Rekeningen tot onderzoek af te eischen. Aan het hoofd stond de Heer van sommeLsDiJK, en zijne verschijning was eene bedreiging ?. Op deze en dergelijke wijzen, met zoo veel angst en zorg, werden in Holland de middelen gevonden om aan den eisch van eenen oorlog te voldoen, dien de Republiek zonder eenen enkelen vertrouwden of krachtig bijspringenden ‘bondgenoot was aangevan- De Statengen. Doch het is waar, één nieuw bondgenootschap werd in dezen tijd gesloten. Maar hebben nitzicht pet was het bondgenootschap met Denemarken, een bondgenootschap, hetwelk. de strek- op een bondge- ipia met king had om de verwachtingen, door de Noordduitsche vrije Steden op onze Republiek enemarken. | gevestigd, grievend te leur te stellen, en terwijl hare burgers geleerd hadden tegen allen dwang en heerschzucht, in de eerste plaats van cmaistiaan IV, de oogen op de Staten-Generaal geslagen te houden, hun ten slotte geen andere toevlucht over te laten, dan het beroep op den Keizer en het inhalen zijner legermachten. Staatderbetrek- Bij de vijandige gezindheid, die den Koning van Denemarken van den aanvang aan De — bezield had tegen de Staten, die hij ook na het traktaat van Bestand als opstandelingen de Vereenigde tegen hunnen wettigen Heer bleef beschouwen 8, spreekt het van zelf, dat hij aanvan- eae kelijk tot de uitvoering zijner eerzuchtige plannen op Noord-Dustschland eerder op den Keizer en op Spanje, dan op de Staten-Generaal rekende. Doch sedert hij had ingezien, dat hij wellicht niet zonder maatregelen van geweld de aanstelling van zijnen zoon tot Coadjutor van het Aartsstift Bremen zou kunnen bewerken, en dat het verbond, hel- welk er tusschen de Staten en de Hanse bestond, deze, ingeval van aanranding, van de gewapende hulp der Republiek verzekerde, had hij eene poging. gedaan om de Staten te bewegen hem tot bereiking van hetgeen hij met Bremen voor had, de handen vrij te laten, De Staten hadden in dezen stap van curisrraan IV de aanleiding gevon- den om dezen Koning van hunne zijde door een vereerend Gezantschap voor te stellen, zich door een openlijk verbond aan de Duitsche Unie aan te sluiten. Hij had de benoe- ming van zijnen zoon tot de Coadjutorie van Bremen aanbevolen op grond van het be- lang der Protestantsche zaak: welnu, dan moest hij toonen, dat deze zaak hem ernst was, door openlijk voor de Geünieerde Protestantsche Vorsten partij te kiezen. Zoo zou ! Resol. Holl. 8, 9, 11 Jan. 1621, bladz. 317, 319, 320, 354, 364, 305, 372—374, 404, 416, 420, 427, 450, 475, 479, 481. 2 Resol. Holl. 1621, bl. 321, 416, 427. 3 Zie hiervoor D. III. St. II. bl. 390. : DES VADERLANDS. | « 587 oA TR SPS hij toonen,. dat het er hem niet blootelijk om te doen was om, zonder met zijne oude vrienden, den Keizer en Spanje, te breken, een familiebelang door te drijven. Kwam hij tot dien gewichtigen stap, dan zou wellicht het Aartstift Bremen, voor zijnen zoon verkregen, het ongevergde loon zijner opoffering zijn, en het vrije kiesrecht van die van Bremen zou evenmin geschonden worden, als eene van die vrijheden, bij welker bezit de Staten voornemens waren de Hansesteden te handhaven. Ziedaar wat de strekking was van het voorstel, door het Gezantschap in den zomer van 1618 nog vóór de omwenteling aan den Koning van Denemarken gedaan. cumrsrraan was niet te bewegen geweest tot het nemen van een zoo heldhâftig besluit, zonder den minsten waarborg dat hij een enkele zijner eerzuchtige bedoelingen bevredigd zou zien, ja, bij de zekerheid dat de Staten. van hun opzet om de Hanse tegen zijne heerschzucht te beschermen geen duim breed zouden afwijken !. Doch naauwelijks had hij van oupensAarzveLTS gevangenne- ming vernomen, of hij begreep, dat, nu de groote voorstander van de zelfregering der Hansesteden gevallen was, en de Vorsten van Nassau, MAURITS en ERNST CASIMIR, hunne toegenegenheid voor zijne bondgenooten, de Hertogen van Brunswijk-Luneburg , vrijer aan den dag zouden kunnen leggen, de tijd gekomen was om van de Republiek meer toegefelijkheid voor zijne belangzuchtige plannen te verwachten. Reeds in het begin van November, 1618, verscheen craursrus te ’s Hage met beleefde betuigingen en gelukwenschen over het gebeurde van wege zijnen Meester, en het verzoek om nader aangaande den staatkundigen toestand hier te lande ingelicht te worden % Sedert was de toon van den trotschen Noordschen: Monarch jegens de Republiek uiterst beleefd, en de fiere Nederlandsche burgers en kooplieden betoonden zich inschikkelijker. 3 Zie hiervoor bl. 37, 39. 4 Resol. Stat.-Gen. 28 Dec. 1618. 4 Jan.; 21 Febr. 1619. * Res. Stat.-Gen. 20, 24, 27 Sept.; 4, 10, 14 Oct. 1619. 11 Febr. 1620. * canteton III, p. 57, 74 * 1621— 1625. 1621— 1625. 588 ALGEMEENE GESCHIEDENIS stelde hij aan tot zijnen Commissaris ter behartiging der Deensche belangen !. Het baatte weinig, dat de Hanse, als ware het om het evenwicht te herstellen, mede een vasten Agent te 's Gravenhage benoemde ?: hare belangen werden door de Staten te flaauwer behartigd, naarmaie de vriendschap met Denemarken grooter werd. Reeds onttrokken zich de Staten aan hetgeen de Hanse in den nazomer van het jaar 1619 van hen ver- langde. Het betrof eene zending, gemeenschappelijk door Hun Hoog Mogenden en de Hansesteden naar den Koning van Denemarken af te vaardigen, ten einde dien Vorst deor een sprekend blik te toonen, dat de beide Bondgenootschappen nog te zamen stonden 8, Ook hield curistraan IV zich van nu aan verzekerd, dat de Staten-Generaal de zaak der Hanse in den steek zouden laten. Zijne Gezanten ontzagen zich niet, het vertrouwen, dat de Aartsbisschop van Bremen op de Republiek hebben mocht, te ondermijnen en daartoe de strekking van het Nederlandsche Gezantschap, ten vorigen jare (1618) naar Denemarken gezonden, te misduiden. Tén minste berichtte zulks onze Resident arrsema. De Aartsbisschop hield de aanklacht niet vol, en de Staten-Generaal, die verklaring van de zaak gevraagd hadden, namen met de voldoening, door. den Koning gegeven, genoegen *. Bij de tijdelijke bezetting van Stade kwam cumisrraax de vertoogen der Nederlandsche Regering voor, door haar mededeeling en beleefde uitlegging van dien maatregel te laten doen 5. Hoe de Staten den Koning in het voor- jaar van 1620 bij zijne tusschenkomst in het geschil tusschen den Hertog CHRISTIAAN van Brunswijk-Luneburg en de Stad Hamburg -ontzagen, en de gelegenheid gebruikten om te trachten hem over te halen voor de zaak van Bohemen partij te kiezen, hebben wij boven 9 gezien. Stelden de Staten er zoo veel prijs op, dat curtstiaan IV zich aan de bondgenooten van den Koning van Bohemen aansloot, zoo zouden zij, ten einde hem te eerder daarloe te bewegen, op het stuk der Coadjutorie van Bremen thans wel eenige meerdere inschikkelijkheid voor hem willen betoonen. Zoo schijnt de Koning gedacht te hebben. Althans hij zond tegen het najaar van 1620 eenen Afgevaardigde naar ’s Gravenhage met het verklaarde doel om te bewerken, dat de Staten de aanspraak van zijnen tweeden zoon op die betrekking ondersteunen of zijne mededinging ten minste niet tegenwerken zouden. De achterdocht evenwel tegen des Konings: plannen op de rivieren van Noord-Dwitschland was nog te groot. 3 Resol. Stat.-Gen. 5 September, 1619. 4 Resol. Stat.- Gen. 9, 19 Sept.; 8, 9 Nov. 1619. 5 Resol. Stat.-Gen. 5, 10, 16, 21 Dec. 1619. 6 pl. 415—419. DES VADERLANDS. 589 kreeg niet veel troost op zijn verzoek. Daarbij verzuimden Lubek en Hamburg niets, om den Deenschen Vorst verdacht te maken !. Maar toen de zaken in de Palts zoo jammerlijk verliepen, en de Unte der ontbinding nabij scheen, werd Denemarkens bij- sand wenscheljker, en 3ossr HOOGEN (zoo heette ’s Konings Gezant) kwam, na een uitstap naar het leger te velde, zijn verzoek herhalen, en werd het al niet toegestaan, het ontwerp van den brief van verontschuldiging, dien men den Koning schrijven zou, werd gedurig in belcefder ‘en zachter bewoordingen vervat 3. Eindelijk, toen nu ook Bohemen verloren was, besloot men eenen Gezant naar Koppenhagen te zenden om CHRISTIAAN voor goed tot eene werkdadige deelneming aan den Duitschen krijg te bewegen. Eene geschikte gelegenheid bood zich daartoe aan, toen de Geünieerde Vorsten den Prins van Oranje verzochten, eene poging te ondersteunen, die zij besloten hadden bij den Koning van Denemarken te doen. In de maand November, namelijk, van het jaar 1620, kwam te ’s Gravenhage de Heer DIEDERIK VON WERDER, maarschalk van den Landgraaf van Hessen, wien door de Vorsten der Unie de last was opgedragen om den Koning van Denemarken door verleidelijke aanbiedingen te gaan overhalen om de zinkende Unie met zijne macht bij te springen: een deel der te maken veroveringen was men bereid den Koning te laten behouden en wel bepaaldelijk zulke landen als hij nabij de grenzen van zijn Rijk op den Keurvorst van Keulen zou veroveren: met name werd het Bisdom Paderborn, van welks Protestantsche ingezetenen de Koning zich reeds in het voorjaar van 1619 de belangen gemeend had te moeten aantrekken ?, als het loon zijner hulpbieding aangewezen. Dit verzoek nu, van hunnentwege den Koning te doen, wenschten de Geünieerde Vorsten door de Staten-Generaal bij cunistiaan ondersteund te zien, en deswegens deden zij den Heer von weRDER de reis over ’s Hage nemen en den Prins verzoeken zijne zaak aande Staten aan te bevelen. De Prins deed niets liever dan dit, en de Staten machtigden zijne Excellentie om in deze zaak te handelen, zoo als hem de dienst des Lands dunken zou te vereischen. Van deze volmacht maakte de Prins gebruik om den Heer GASPAR VAN VOSBERGEN, lid van den Hoogen Raad, eene zending naar Denemarken op te dragen. Zelfs te ’s Hage werd de zaak zoo geheim mogelijk ge- houden. Op zijne doorreize door het Munstersche had de Gezant gelegenheid om op te merken, welke de gevolgen waren van de nederlagen in Bohemen en de Palts tot ver- meerdering van den moed der Roomsch-Katholieken. Immers te Haseltine hadden al de Lutherschen van wege den Keurvorst van Keulen bevel gekregen zich tegen aan- slaanden Koningendag ter misse te begeven op boeie van 20 goudgulden ‚ en, 1 Zij deden den Staten het bericht toekomen, dat er een vaste Ambassadeur van Spanje te Koppenhagen gewacht werd (Resol. Stat.-Gen. 28 Oct. 1620). 2 Resol. Stat.-Gen. 3, 8, 9 Sept.; 9, 18 Nov. 1620. caausrox III, p. 374,375, 398—400, 414. 3 Resol. Siat.-Gen. 4, 7 Mei, 1619. 1621— 1626. De Duit- sche Unie zendt eenen Gezant naar CHRISTIAAN IV. VOSBERGEN naar Denemarken gezonden om het verzoek van dien Gezant te onder- steunen, 1621— 1625. de. zending der Duitsche Unie. 590 ALGEMEENE GESCHIEDENIS zeide de pastoor, dit gebod zou streng uitgevoerd worden » wegens de groote victorie - in Bohemen en Duitschland’ Te Löningen, evenwel, durfde de Bisschop zulke strenge bevelen niet geven wegens de nabijheid van de te Boertange in garnizoen lig- gende soldaten, die gereed waren den pastoor en de bisschoppelijke beambten in den nacht van het bed te lichten. Zoo zeite zich alles tot een godsdienstoorlog. — VosBERGEs verried nergens wie hij was; maar te Hamburg werd hy herkend, en nu zag hij zich wel genoodzaakt, onzen Resident arrsema van zijne zending kennis te geven, daar, zoo de Overheid vernomen had, dat hij op reis naar Denemarken de stad was doorgetrok- ken, zonder haar van iets te verwittigen, zij daarin nieuwe stof tot achterdocht zou gevonden hebben. De tegenwoordige staatkunde der Nederlandsche Regering bracht te — weeg, dat hare vertegenwoordigers onze voormalige vrienden moesten ontwijken. Zoo nam vosszRGeN dan ook een voorwendsel te baat om den Zweedschen Staatsman RUT- Gems, die van Praag over Koppenhagen naar Zweden op weg was en de reize in zijn gezelschap doen wilde, van dit voornemen af te houden. Toch meende onze Gezant den Syndicus van Hamburg, die hem alsnu kwam bezoeken en hem verzocht het recht - sijner Stad bij cumisTraAN voor te staan, van de goede zorg van Hun Hoog Mogenden | Uitslag van voor hunne bondgenooten te kunnen verzekeren. Te Coldingen ontmoette hij werper, — die gansch ontmoedigd van zijne zending terugkwam. De nederlaag bij Praag had GERISTIAAN allen lust benomen om zich verder met een verloren zaak in te laten: zijn eigen belang zag geen heil meer in eene aansluiting aan de partij, die met Spanje en den Keizer in oorlog was, Dus had de afgevaardigde van de Unie den moed niet gehad zijn voorstel te doen: hij had het voorkomen aangenomen, alsof hij den Koning slechts kwam raadplegen, hoe de Geünieerden het leger van spmota weder kwijt zouden kun- nen raken. Niettemin had hij van terzijde het lokaas vertoond van de voordeelen, die de Koning, zoo hi gewapender hand tusschentreden wilde, behalen kon, en van den bijstand gewaagd, dien de Staten-Generaal geneigd zouden zijn te bieden; maar noch het een noch het ander was met eenige voorkomendheid beantwoord: integendeel, de Koning had getoond niets voor de voortzetting van den oorlog over te hebben; hij had de Unie aangeraden op het sluiten van vrede bedacht te zijn, en verklaard, dat hij zelf plan had tot bevordering van den vrede in het Rijk een plechtig Gezantschap tot den Keizer te zenden. In één woord wennen beschouwde de poging als mislukt en had, tegen de afspraak, vossERGEN niet eens afgewacht : immers had de Koning, hoezeer door hem onderricht, dat er een Nederlandsch Gezant onderweg was, zich niet verwaar- digd, hem uit te noodigen zijn vertrek tot diens aankomst te verschuiven. — Na deze mededeeling schoot, zou men zeggen, onzen Gezant niets anders over, dan van eene ijdele poging af te zien en terug te keren, zoo als werper hem dan ook uitdrukkelijk aanried te doen, te meer, daar de Belt, met drijfijs vervuld, den tocht zoo gevaarlijk maakte, dat hij, wERDER, dat water voor geen honderden dukaten op nieuw zou over- DES VADERLANDS. 591 EEE I a NEM MINE IND seken. Toch liet vossencen zich niet afschrikken. — Voorzeker begreep hij, dat WERDER zich wat al te spoedig uit het. veld had laten slaan. De geheele zending schijnt van den kant der Geünieerden, die naar den vrede verlangden, slechts een maatregel geweest te zijn om tegelijk de oorlogspartij te voldoen en van sprwora, die duchten moest een vreemden Koning in het Rijk te halen, gunstiger voorwaarden te verkrijgen. Maar vooral, vossencenx wist, dat alle aanbiedingen van uitbreiding van grondgebied en invloed in Noord-Duitschland, van de zijde der Duitsche Unie aan CHRISTIAAN IV gedaan, in het oog van dezen Vorst niets te beduiden hadden, zoo- lang hij reden had om te vreezen, dat de Republiek der Vereenigde Provinciën zijne machtsontwikkeling in die oorden zou tegenwerken. Dus zette onze Gezant de reize moedig voort, na met WERDER afgesproken te hebben, dat hij, ten einde zijn voorstel aan den Koning met te meer vertoon van vertrouwen te kunnen doen, het zou doen voorkomen, alsof zij elkander niet ontmoet hadden. Toen vospercen, in de nabijheid van Koppenhagen gekomen, den Koning door den aldaar gevestigden Nederlandschen Commissaris PigrER 1SAACS van zijne aankomst had doen verwittigen, stelde zijne Majesteit dadelijk een bezoek aan zijne moeder uit, waartoe de rijtuigen reeds gereed stonden, en liet weten, dat hij hem in zijne hoofd- sad zou verbeiden. Geene verontschuldigingen baatten: onze Gezant, door een aantal Edelen uit zijn logement afgehaald, moest zich op ’s Konings slot komen inrichten, en hier was hij gedurende al den tijd van zijn verblijf het voorwerp der grootste beleefd- heid en der hoogste onderscheiding 1. De Koning echter verleende hem eerst gehoor, ! Zelfs liet de Koning in de hofkapel ten zijnen gevalle in het Duitsch en enkele malen in het Latijn prediken, ofschoon hij liever, nom der stichting wil” voor de goede gemeente, in de gewone Duitsche kerk in de stad de godsdienstoefening zou hebben gaan bijwonen. 1621— 1625. 1621— 1625. Plechtige au- dientie van vos- BERGEN bij den Koning. §92 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ETET EN EE na zich alvorens met eenigen zijner Rijksraden verstaan te hebben, zonder welke hij niets scheen te willen verrichten. De plechtige audientie had plaats den 16% January. Het eenige middel, zoo sprak de Gezant bij deze gelegenheid, het eenige middel tegen de lagen van de Papisten was een verbond tusschen de Evangelische Koningen, Potenta- ten, Vorsten en Stenden ter eere en in den naam en vreeze Gods met terzijdestelling van alle bijzondere belangen. Had de Koning reeds voor drie jaren zijne bijzondere inzichten ter liefde van Gods Kerk kunnen prijs geven, de hoogmoed en al de verme- tele aanslagen van de Papistische Ligue zouden door zijne macht gebroken en in den aanvang gesmoord zijn geworden. Doch had God, die der Koningen hart bestuurt, hem toen nog geen kracht tot zulk een besluit gegeven, thans, vertrouwden Hun Hoog Mogenden, zou het dreigend gevaar hem bewegen. In dit vertrouwen hadden de Staten- Generaal en zijne Vorstelijke Doorluchtigheid, de Prins van Oranje, beslolen, het aan- zoek, hem door werpen van wege de Duitsche Unie gedaan, te ondersteunen. Verklaarde de Ligue, dat zij het alleen op de Palts gemunt had, wier Vorst zijn optreden in Bohemen moest boeten, dit was slechts een voorwendsel door haar te baat genomen om de Evangelischen één voor één aan te kunnen vallen en verdelgen. Zij zoude, werd het haar niet belet, het strafgericht beginnen: met hen, die eenig Evangelisch Sufi bezaten of ooit bezeten hadden: immers achtte de Paus de teruggave dier Stiften zoo wettig op zijn geestelijk recht gegrond, dat hij zich met den blooten afstand niet tevre- den zou stellen, maar de bezitters zou dwingen de genolene vruchten uit hunne lands- inkomsten tot den laatsten penning toe te betalen, gelijk nog onlangs door voorname personen in openbare geschriften onwedersprekelijk was bewezen. — Was dit zoo, zie- daar wat de Koning hierbij denken kon, zoo zouden zijne verwanten en hondgenooten van Brunswijk-Luneburg spoedig hunne Bisdommen van Hildesheim en Minden te ver- dedigen hebben, en mocht hij wel van alle hoop op Bremen en nog te meer op Paderborn afzien. — Maar, ging de redenaar voort, wilde de Koning iets tegen die aanslagen ondernemen, hij kon bij de Republiek op steun en bijstand rekenen. Niettemin door de barmhartigheid Gods waren de Evangelischen nog in het bezit van zulke in het oog vallende middelen, dat zij, alles wel overwogen, Hem de eer DES VADERLANDS. | 595 moesten geven, dat Hij zine Kerk van zulk eene macht had voorzien, dat zij haren vijanden niet alleen het hoofd kon bieden, maar de wet kon stellen. Evenwel de on- dervinding van het vorige jaar had geleerd, dat men op dat vertrouwen niet mocht insluimeren of meenen, dat men tegen dezulken, die de wapenen werkelijk hadden opgevat en hunne slagen reeds hadden toegebracht, iets met tusschenkomsten, onder- handelingen, bestanden of bezendingen kon uitrichten. Door zulke flaauwheden werden de gemoederen van hen, die anders partij zouden kiezen, slechts verlamd en aan het weifelen gebracht, en der Papistische Ligue tijd gegeven om hare heerschappij steviger te grondvesten en zich zoo vast in het Rijk te nestelen, dat zij daaruit niet meer te verjagen zou wezen. Dit alles overwegende en inzonderheid bedenkende, dat al de Evangelischen in Duitschland en bepaaldelijk in den Neder-Saksischen Kreis de oogen 1621— 1625. op zijne Majesteit geslagen hadden, zou, dit vertrouwden de Staten-Generaal en de - Prins van Oranje, de Koning ook de voordeelen, die hem daarbenevens ten deel kon- den vallen, niet in den wind slaan. Zoo werd door de Republiek der Vereenigde Provinciën, bij monde van haren wel- sprekenden Gezant bij het Deensche Hof de godsdienstoorlog gepredikt, en curistraan IV, die zich zonder haar niet gewaagd zou hebben of de andere partij zou hebben begun- stigd, overgehaald om zich in de Duitsche zaken te mengen. Maar.was de godsdienst- oorlog niet reeds van de zijde der tegenpartij aangevangen? Ongetwijfeld, en de restitutie- plannen van de Katholieke Kerk waren door den redenaar geenszins met te sterke kleu- ren geschilderd. Doch behoefde deswegens de banier der godsdienst mede van onze zijde te worden opgeheven? Hadden wij in Duitschland die rechten en belangen blijven ondersteunen, wier bescherming bij onze alliantie met de Hanse bedoeld was, zoo zou Noord-Duitschland kracht genoeg gehad hebben om de legermachten van vijanden en valsche vrienden van zijne grenzen te weren, en aan het geheele Rijk een voorbeeld hebben gegeven van eene houding, die geschikt was om de geestdrijvers van de beide zijden beschaamd te doen uitkomen. Doch daartoe had het Twaalfjarig Bestand niet opgezegd moeten wezen, en hadden de drijfveéren der bedreigde Evangelische Vorsten zuiverder moeten zijn. Hadden zij, die zich met de secularisatie der geestelijke goederen bevoordeeld hadden, naar waarheid kunnen betuigen, dat die goederen slechts volgens het onvervreemdbaar levensrecht der maatschappij ten waarachtigen algemeenen nutte en ter verbetering van den maatschappelijken toestand waren ver- vreemd geworden, zij zouden zich op menschelijke rechtsgronden in hun bezit hebben kunnen en durven handhaven. Maar daar zulk een grondslag hun ontbrak, moesten zij wel Kerk tegen Kerk, Godsdienst tegen Godsdienst overzetten, en om te behouden wat zij hadden of nog meer te bekomen, zich beroepen op een goddelijk recht, op de hoogere waarheid en het uitsluitend gezag der Gereformeerde Belijdenis. Zoo ging het dan zonder dat er keren aan was, en wie ook van beide zijden zulks ontveinzen UI Deen. 5 Sruk. 75 De Republick zet den Koning van Denemarken tot de godsdienst- oorlog aan. 594 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1621— mocht, op een godsdienstoorlog los. De geestdrijverij aan den kant der Protestanten had, 1625. Zoo als van ouds, den Katholieken nieuwe kracht en betrekkelijk recht gegeven, en | wederkerig noopte thans de slagvaardigheid van het Katholicisme de Protestanten in geestdrijverij heul te zoeken. j | De zinspeling, die onze Gezant, in weerwil van den hoogen toon in zijne rede aan- geslagen, voordat hij eindigde, op de voordeelen maakte, die de Koning behalen kon, | bewees, dat hij bij hem ruim zoozeer op bekrompen menschelijke, als op belangelooze — geestelijke beweegredenen rekende. Ook die uitdrukking, dat de Evangelischen in > Duitschland, bepaaldelijk in den Neder-Saksischen Kreis op hem de oogen geslagen had- | den, spiegelde hem het aanvoerderschap in den geopenden kruistocht en onbeperkten „Ware gezind- invloed op het veld zijner naaste eerzucht voor. Maar hoedanig was de ware stemming | heid der Leden van den Neder- Saksischen Kreis. renden en den Prins, blijkens de Instructie aan vosseRGEN medegegeven, maar al te wel bekend, dat over het algemeen de Vorsten en Stenden van: den Neder-Saksischen Kreis slechts door den dwang van den Koning van Denemarken, ondersteund door het ontzag der Vereenigde Provinciën, tot het verleenen van hulp aan de Unie te bewegen ten minste van menig veelvermogend persoon in dien Kreis? Het was Hun Hoog Mo- zouden zijn. Ten overvloede had vosserceN op de reize te Bremen vernomen, dat de Aartsbisschop wel krijgsvolk wierf volgens de verplichting, die hem als lid van dien Kreis was opgelegd; doch dat die troepen niet tot hulp der Unie zouden uittrekken, maar met die van andere Vorsten van den Kreis op de grenzen zouden blijven, vermits het meerendeel dezer Vorsten ongezind was de wapenen tegen den Keizer en den Koning van Spanje te voeren. Ook had hij té Hamburg Dr. camenantus, die door FREDERIK V uit Breslau naar die streken gezonden was, gesproken, en deze had hem menig aanzienlijk persoon, met name den Administrator van Maagdeburg genoemd, als bij uitstek keizersgezind en ongeneigd om de Unie bij te staan. RijksdaginDe- Drie dagen na de audiëntie kwamen de Rijksraden OLOF ROSENPAR en ANDRES BILLE mS in bijeen- onzen Gezant mededeelen, dat de Koning zijn voorstel zoo gewichtig bevonden had, dat hij te rade was geworden al zijne Rijksraden op te roepen, ten einde daarover te raadplegen. Dit was een maatregel van veel beteekenis, maar welks uitvoering in dit saizoen, terwij de meeste leden van den Rijksraad door met ijs bezette zeearmen van het eiland der hoofdstad waren afgescheiden, met veel moeite moest gepaard gaan. Twee of drie weken zouden er verloopen eer de meesten tegenwoordig konden zijn, en de Gezant zag zich door den Koning de keuze overgelaten, of hij zoo lang wilde vertoeven, al of niet. Zoo de Koning oordeelde, zeide hij, dat hij door zijn blijven Godes Kerk, zijne Majesteit en zijne Meesters dienst kon doen, zou hij over de bezwaren heenstap- pen en gaarne vertoeven om de bedoelingen van Zijne Majesteit en van Hun Hoog Mo- genden bij den Rijksraad te ondersteunen. Daar zijn aanbod, in dezen vorm voorgedragetr. door den Koning genadig werd aangenomen, kon hij van nu aan verzekerd zijn, dat DES VADERLANDS. 595 zijn voorstel een gunstig gehoor had gevonden. Intusschen was. onze Staatsman ongerust, ^ 1621— 1625. ; M Voortgezett dezen zoo ontmoedigen zou, dat alle hulp te laat zou komen. Daarom verzocht hij A rur : dat het antwoord van werner, uit Denemarken tot de Vorsten der Unie overgebracht, den Koning aan de Unie te schrijven, dat hij op zijne komst werpers voorstel in na- dere overweging had genomen, en dat hij verlangde, dat men de zaken zonder den moed op te geven tot nader order in den staat zou laten, waarin zij zich op het oogen- blik bevonden. Hierop gaf de Koning ten antwoord, dat hij zelf in dien zin aan de Unie niet kon schrijven, maar dat hij goed vond, dat de Prins van Oranje zulks deed. Daarna deelde vossencen den Koning mede, hoe de Staten en de Prins verlangden, dat hij den Neder-Saksischen Kreis zou bewegen, om in vereening met zijne troepen tegen het voprjaar eene krijgsmacht op de been te brengen, ten einde de Unie te hulp te komen. Hij voegde er bij, dat van den Kreis, naar hetgeen hij vernomen had, niets goeds te wachten was, tenzij de Koning zich vooraf verstond met de Vorsten én Heren, die de zaak der Unie waren toegedaan. Daartoe diende geen tijd verzuimd. Dus ver- zocht hij Zijne Majesteit, dadelijk en zonder de bijeenkomst zijner Rijksraden af te wachten, een Vorstendag te beschrijven: verkreeg hij hier door zijn koninglijk gezag eenparigheid van stemmen, dan zou daarna de geheele Kreis door deze gesloten meer- derheid tot het besluit gebracht kunnen worden om de zaak der Unie met ernst ter hand te nemen en ten minste de reeds beloofde driedubbele hulp te verleenen. Op dezen voorslag kreeg hij ten antwoord, dat de Koning reeds meer gedaan had, dan hij zou meenen, daar hij reeds in het begin van den winter, » onder voorwendsel’ van het stuk der munt en van het verloop van het geld, den Administrator verzocht had, eene algemeene oproeping tot de leden van den Kreis te richten. Doch deze, die zijne bedoelingen scheen te doorgronden, had de Vergadering niet vroeger dan tegen April willen zamenroepen. Voor het overige zou zijne Majesteit de uitschrijving van zulk eenen Vorstendag in gedachtenis houden, en inderdaad reeds na eenige weinige dagen liet hij onzen Gezant weten, dat hij eenen Vorstendag beschreven had, en dien in Februarij, na afloop van de vergadering der Rijksraden, in persoon zou gaan bijwonen. Tegen den 6%= Februarij, zoo rekende men, konden de Rijksraden bij een zijn. Dien tijd besteedde onze Gezant met het bezien van de merkwaardigheden der hoofdstad en van de Koninklijke kasteelen. Op Frederiksburg werd hij door den Koning zelven met de uiterste gemeenzaamheid onthaald. Voorts leverde hem deze tusschentyd de. gelegenheid op tot een belangrijk gesprek met ’s Konings Kanselier Jonker cumisTIAAN vas. Het betrof voornamelijk de gezindheid der Hansesteden. Dezen waren, zeide de Staatsman, van zins een gezantschap tot den Keizer af te vaardigen om hem geluk te wenschen en de bevestiging harer privilegiën van hem te verzoeken. Voorts over hare achterdochtigheid en zelfzucht uitweidende, betuigde hij »voor God onder een zeer hoogen eed,” dat het nooit ’s Konings bedoeling geweest was, iets tegen haar of hare 75* 1621— 1625. .’s Konings ver- klaring en voor- waarden. 096 ALGEMEENE GESCHIEDENIS niet toe ontbroken hebben: maar het recht, dat hem toekwam, kon hij niet prijs geven. VossERGEN antwoordde hierop, in overeenstemming met zijn Instructie, dat het in allen gevalle thans geen tijd was, om het goede werk, dat op het touw zou gezet worden, door jaloezijën te bederven, en dat men van weerskanten alle aanspraken moest ter zijde stellen om ze later, als het gevaar geweken was, bij de wet te laten beslechten. Dat goede werk zou kwalijk slagen, als een ieder zijn besluit van eens anders doen afhan- kelijk maakte: in tegendeel, een iegelijk moest zonder op den anderen te zien » zijn talent tot opbouwing van Gods huis toebrengen.” Op zijne beurt, voegde hij er bij, moest de Koning erkennen, dat de Steden ook reden van wantrouwen hadden, daar zij zagen, hoe Zijne Majesteit zijne macht dagelijks vermeerderde, zonder die tegen den algemeenen vijand te gebruiken. Bespeurden zij van nu aan, dat de Koning geneigd was die macht tegen het gemeenschappelijk gevaar aan te wenden, zoo zou alle ach- terdocht ophouden, en zij zouden gaarne hare middelen aan de goede zaak ten koste leggen. — Zoo vleide zich vossercen, dat de oprechte behartiging van de zaak der godsdienst een middel kon zijn om alle belangen overeen te brengen. Eerst omstreeks den 104 Februarij was er mogelijkheid om de Belt over het ijs over te komen. Den 154" had de eerste bijeenkomst van den Rijksraad plaats. Twee dagen later kwam ’s Konings Kanselier met den Rijksadmiraal ALBERT sCHELE en den Raad ROSENSPAR onzen Gezant het bericht brengen, dat de Koning wel genegen zou zijn om, zonder eenige voordeelen voor zich zelven te bedoelen, zich aan te gorden tot bevrijding van Duitschland en tot verdrijving van het vreemde krijgsvolk, tegen de constitutiën des Rijks daarbinnen gebracht. Doch Zijne Majesteit duchtte, dat het tus- schen den Keizer en de Geünieerden tot een verdrag kon komen, terwijl hij bezig was zich te wapenen. Zoo zou hij den toorn des Keizers alleen moeten misgelden. Wan- neer nu dit geval zich mocht voordoen, verzocht hij van onze zijde de oprechte ver- klaring, ‘of, bij aldien de Keizer hem aanviel of liet aanvallen, Hun Hoog Mogenden en de Prins voornemens waren hem bij te springen. Gaven de Vereenigde Provinciën de verzekering van zulk eenen bijstand, dan verwachtte hij, zouden ook andere leden van den Neder-Saksischen Kreis aan den oorlog deel nemen, met name de Hansesteden. Met betrekking tot dezen verlangde de Koning te weten, waartoe de Staten zich tegen- ‘over haar hadden verbonden, en liet hij er zich ten uiterste aan gelegen liggen de geruchten te weerspreken, alsof hij sommige dier Steden met geweld onder zijn be- dwang wilde brengen. Men wees tot staving van zijne vijandelijke bedoelingen op de Gezanischappen door hem uit Spanje ontvangen en derwaarts gezonden; maar hij ver- zekerde, dat hij nimmer van zins was geweest, iets ten nadeele van Hun Hoog Mo- genden te beramen, hoezeer hem door Spanje meermalen grootere aanbiedingen gedaan waren, dan men wel meenen zou, Die Gezantschappen van Spanje had de Koning niet DES VADERLANDS. l 597 kunnen nalaten met het zenden van een Gezantschap naar Spanje te beantwoorden , en om iets meer dan plichtplegingen te brengen, was bij die gelegenheid ook gehan- deld van de vernieuwing der Bourgondische traktaten, hetgeen echter noodwendig van weinig beteekenis was geweest, aangezien die traktaten voornamelijk den handel betroffen , en de handeldrijvende Gewesten der Nederlanden thans aan de Staten-Generaal en nie. an den Koning van Spanje onderworpen waren. Ook moest men Line Majesteit en zijne Raden niet voor zoo onervaren houden, dat zij de oogmerken van Spanje en de belangrijkheid van den Staat der Vereenigde Provinciën niet bevroedden of de tirannij van eenen ALVA vergeten waren. Eindelijk verzocht de Koning te mogen weten, warom de Staten in hun verdrag met hem de bepaling gevoegd wilden hebben, dat het slechts zou strekken tegen de Papistische Ligue, eene bepaling, die in de alliantién met andere Mogendheden niet vervat werd. Ziedaar stof genoeg, den Nederlandschen Gezant, ter behandeling aangeboden. Op de eerste vraag antwoordde hij, dat de Staten den Koning ongetwijfeld ook tegen den Keizer zouden bijstaan, gelijk zij er op rekenen zouden, bijaldien zij door Spanje of den Keizer werden aangerand, door den Koning bijgestaan te zullen worden. Doch dit was van zelf begrepen in het verbond, door de Duitsche Unie met den Koning van Groot-Britannië en met Hun Hoog Mogenden gesloten, tot welk verbond de Koning bij het voorstel van VON WERDER uitgenoodigd geworden was toe te treden. Voorts gaf hij zijne hoop te kennen, dat de Koning zijn besluit niet zou laten afhangen van dat door le Hansesteden te nemen: dezen toch konden eerst na het houden van menige vergadering lot een besluit komen, en dáarmede verliep te veel tijd. Wat de verontschuldigingen anging omtrent ’s Konings gezindheid ten aanzien van de Staten, en de vraag om in- ichting aangaande de strekking der Verbonden van Hun Hoog Mogenden met de Hanse, oo antwoordde hij, dat immers sedert het Gezantschap van 1618 de begeerte van Hun loog Mogenden om met Zijne Majesteit op een voet van vertrouwde vriendschap te ver- eren genoegzaam gebleken was. En ten derde, de omstandigheid, dat hij bij zijn ‘oorstel slechts van wederkerigen bijstand tegen de Papistische Ligue gewaagd had, was laaraan toe te schrijven, dat zijn voorstel zich aan dat van vow WERDER aansloot, en leze slechts op verzet tegen die Ligue bedacht was geweest. Deze antwoorden bevredigden de Deensche Staatslieden nog niet volkomen, en bui- endien hadden zij nog het een en ander op het hart. Vandaar nieuwe vertoogen. Het erzoek van VON WERDER was volstrekt afgeslagen, in weerwil van de voordeelen, door e Unie aangeboden. Ook was het ’s Konings voornemen, zonder eenige voordeelen te coogen, de wapenen op te vatten en zijn leger te voeren werwaarls het belang der roole zaak zulks vereischen zou, alleen ter eere Gods en ter handhaving van de Palts, n dat niet ten verzoeke van de Geünieerde Duitsche Vorsten, maar van de Staten- ‘eneraal en den Prins van Oranje, op wier goede vriendschap hy prijs stelde, en met 1621— 1625. 598 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1621— welke hij veel liever te doen had, dan met die Vorsten, aangezien dezen des Keizers 1055- onderdanen waren , terwijl Hun Hoog Mogenden,niets met den Keizer te maken hadden. Hij vertrouwde wel, dat de Staten hem tegen den Keizer zouden bijstaan, maar wat, zoo hij werd aangevallen door eenen Vorst, die niet tot de Katholieke Ligue behoorde en niettemin op ’s Keizers hand was? — Hier hadden de Deensche Heren het oog op den Keurvorst van Saksen, zonder wiens medewerking de Koning zich niet gaarne in het hart van Duitschland zou gewaagd hebben, en met wiens medewerking hij zich alles meende te kunnen beloven. Gaarne had hij gezien, dat de Staten dien Keurvorst door geldelijke voordeelen, bij voorbeeld door het aanbod dat men het onderhoud van | de door hem gelichte troepen op zich zou nemen, van ’s Keizers zijde hadden afge- | troond. — Zoo eerst, docht hem, zou de Protestantsche partij, sterk genoeg zijn. Die partij ontbrak het dan slechts aan een hoofd. Kon hij, crrisrraar, zich als dat hoofd doen gelden, dan was er niets wat hij niet hopen kon. — vosBERGENS aanmerking betreffende — de noodzakelijkheid, die er voor de Hansesteden bestond, om, alvorens tot een besluit te komen, eenen Hansedag te houden, gaf den Deenschen Staatslieden aanleiding tot nieuwe | hatelijkheden tegen die Steden en de tusschen haar en de Staten bestaande traktaten. Lubek, dus zeiden zij, had wel geen zwarigheid gevonden, aanvankelijk alleen en zonder de andere Steden daarin te kennen, eene alliantie met de Vereenigde Provinciën te sluiten |. Dus konden zij, des verkiezende, ook zonder eenen Hansedag bijeen te roepen, wel ver- klaren of zij gezind waren spoedig een werkdadig deel aan de oorlog te nemen. Maar het zou blijken, hoe weinig men op de Hansesteden kon rekenen. Eene alliantie met haar had weinig te beduiden, en de Koning durfde wel verzekeren, dat, als Keizer marruiss zulk een gezag in het Rijk gehad had, als renprnann thans bezat, zij nooit met Hun Hoog Mogenden in verbond getreden zouden zijn. — Vossracen had zich op de ver- klaring van de Gezanten in 1618 beroepen; maar deze was zoo algemeen, en Zijne Majesteit had zoozeer ondervonden, dat de alliantie met de Staten de Steden in haar onrecht stijfde, dat hij gaarne eene meer bepaalde verklaring zou ontvangen, hoe die alli- antie ten aanzien van zijne Majesteit te verstaan was. De onderwerping of het verderf der Steden bedoelde de Koning geenszins: haar verderf zou tevens dat van zijn eigen Rijk wezen. Was het dan billijk, dat men aan hare lastertaal zonder onderzoek geloof sloeg? Zij strooiden uit, dat de Koning den ondergang der Vereenigde Nederlanden gaarne zien 20u; maar hij verklaarde, dat het bericht van den ondergang van Koppenhagen hem niet meer grieven zou, dan dat van den val der Nederlanden. Al die alliantiën weet Zijne Majesteit aan den Advokaat pannevett, die in zijne Apologie uitdrukkelijk bekende, giften van Zweden te hebben aangenomen ?. Doch wat Zweden aanging, van 1 Zie hiervoor, D. III, St. II, bl. 559. / 2 In zijne Remonstrantie, hier met den naam Apologie aangeduid, zegt oLDEnBARNEVELT (bl. 32) DES VADERLANDS. 599 dezen kant kon men thans gerust zijn, ten minste zoo dat Rijk zich hield aan het met Denemarken gesloten verbond. Eindelijk, wekte het ’s Konings wantrouwen, dat in de traktaten, door Hun Hoog Mogenden met zijne naburen gesloten, de Mogendheden, tegen wie die traktaten niet gericht waren, met name waren opgesomd, en ’s Konings naam daarbij niet of op eene verdachte wijze genoemd was, — Van deze eenigzins be- lemmerende aanmerkingen en vragen maakte vOsBERGEN zich af met het bescheid, dat hj, in het geheim en in haast herwaarts gezonden, niet van alles voldoende onderricht. 