Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
1|— 6| 35 il 0l 16 9 16 7i Ai 38 | 58 | 29 16 .. 1312491. 371 55 | 3 1 B 6 -| — 4|.—51|—45|—14|—30,|—17|—12| 33| —17 10 11 18 17 30| 58 | 37 | 41 | 40 | 17 9|—34|-—511--65| 351 Mf | 17- | —16|—38,—63|—30|—46,—26|— 3| 21| 16, 20| 29 1 18 B JE CIT 1.37 |. 51 | 19 16/—50|—35|—81|—31| BRI 38 | —53 | —42 | —60 | —32| —34 | —25 | —13| 4 T o 5 19 19 3126 |. 43 | 50 | 97 7 |— 1|—31l—50|—59 —31| И [19 |—20| —40| —48 |—28 | —22 —29 | — 9|—12 6| 24 18 | o 20 16| 37 | 42 | 55 | 39 | 32 |— 8l —18. —49| —63| —19| О |120 |=-26 | —44 | —36 | —39|—34 —18, — 9| 18 3|- 28 l5] 1 21 9| 57 | зә | 53 | 39 | 33 | al ael —57| —63 —61| Bg |21 | —26 | —32|—17|—36,—30 —22| 10| 10 21) 16 25 7 22 q| 49 | 52 57 | 41 | H |—16|—37|61|—70| ol ИЩ 30 | 24 —38|—98|— 9 —33|— 4|— 1| 23. 29] 25 — 7 23 7| 50 | 60 | 46 | 45 | 91 |——49|——4з|-_—49|_вв—58! MRI 23 |--38|—42|—32|—57 —38|—41, 4| 24| 27| 29, 40 E 24 23| 66 | 40 | 61 | 12 | 12 |—36|—54|—50, —52|—36|-29] | 24 |—24,—22|—17|—57|—43|—22, 16] 29 10 25| 22 RE 25 20| 48 | 46 | 46 | 38 6 |—96|—32|.—57| —47| —37| emp | 25- |—24| —46| —31|—26,—26| — 1 13 52, 26 16| 8 |—13 26 5| 15 | 43 | 50 | 36 |. 9 |—39| 41 —59| 77 —46| ЩЫ SS |—41|—41|—51|—46 —26|— 3| 32| 34 11| 19| 6 lZ 1 27 |— 3| 51 | 31 | 51 | 30 | 20 | —41|—36 ——53|—73| —38 ME | 27- |-—40|—48 —45|—51|—26|—13, 24| 41| 15) 36 16 7 28 15| 48 | 43 | 37 | 96 | 34 | ae aal Sal Бе —98| EITS |-—32|—46 | —47|—45|—17|—-15| 34| 34 38| 27) 20 = 8 29 29| 45 | 43 17 | 7 |—a3|—18|—43|—52| —16| | 29 |—40|—48 | —38 mde. Kouvatten en koortsen komen dan vaak voor; de koortsen worden wel toegeschreven aan de omstandigheid, dat die winden heenstrijen over de Tominibocht, wier kusten nogal rijk moeten zijn aan koralen. De laatste maanden der beide moessons zijn in den regel het minst gezond en wel meer naarmate de moessons zelf abnormaler zijn.” Een statistiek van het aantal malen, dat de wind uit elke richting blaast, heeft dus ook voor Tomohon recht van bestaan en is derhalve samengesteld. Van de totaal 365 x 19 X 3 — 13140 waarnemingen (eigenlijk iets minder, daar de waarnemer nu en dan ver- hinderd is geworden om de observaties te verrichten) is eerst, voor ieder waarnemingsuur afzonderlijk, maand voor maand het aantal malen opgemaakt, dat elk der 16 windrich- tingen voorkwam. Bij deze bewerking bleek alras, dat ook de heer Limpure, ondanks zijn 12-jarige. oefening, niet is ontkomen aan de bekende eigenaardigheid van iederen waarnemer om, onbewust, aan de hoofd- en hoofdtusschenstreken N, NO, O enz. een voorkeur te schenken boven, en ten koste van, de tusschenstreken N NO, ONO, О7О, enz, waardoor deze laatste richtingen belangrijk minder in aantal schijnen te zijn. Deze fout werd echter gemakkelijk hersteld door het aantal waarnemingen van elke tusschenstreek eenvoudig over de beide aangrenzende hoofd- of hoofdtussehenstreken te verdeelen, hetgeen tevens het terugbrengen van het aantal richtingen op 8 tengevolge had. De zoo verkregen getallen werden in percenten der maandsommen uitgedrukt en ver- volgens verzameld. ‚ aldus ontstane tabel toont aan, dat in alle maanden elke richting zoowel 's morgens als op den middag en ’s avonds werd waargenomen. Alleen is in Februari op den middag £b кз nimmer een zuidenwind genoteerd. Natuurlijk loopen de aantallen zelf sterk uiteen, zoodat dan ook sommige richtingen in bepaalde maanden met slechts 1% prijken: n enkele maal bedroeg het cijfer zelfs nog minder dan 1/5 % der maandelijksche hoeveelheid. De moessons laten zich dadelijk door een grooter percentage kennen, en dit valt nog beter in het oog, indien men de maanden groepsgewijs volgens de seizoenen behandelt, wat tevens het voordeel geeft met grootere, meer gelijkwaardige getallen te werken, waardoor de resultaten juister zijn. Men vindt door die bewerking voor de veelvuldigheid: Nov. — April. Mei — Oct. Jaar. | | ) Gr. ШЕ Ecke 16“ 7/2.) 18", "lm. 6" v/m.) 12%, [600 | fo % y^ o 0/0 x % oo | % % N 39 | 99 | 99 7 81:7 16 | 45 | 15 NO 9 2 & 9 E 9 16 | 7 0 š di 15 | 12 | 12 Hos s ZO 2 El 18 | 17 | 18 10 | 10 | 10 Z 7 * | BIN 21 | 16 | 19 ZW mul AERE, 8 jju w 19 | 23 | 91 ELS 12 | 16 | 13 NW 25 | 97 | 99 Gee SIN. acht As Op den middag en ten 6" ’s avonds zijn de westelijke winden talrijker, de oostelijke daarentegen zeldzamer dan om 6" 's morgens. De verschillen zijn gering, doch nog groot genoeg om het optreden van dag- en nachtwind te verraden. Ook na samenvoeging der moessons — in de kolom jaar — is dit het geval. De getalrecksen der drie uren loopen intusschen zoo parallel, (hetgeen reeds op het oog te zien is, maar zeer duidelijk blijkt uit de verhoudingen tusschen morgen-, middag- en avondcijfers) dat men zonder bezwaar de drie uren vereenigen kan in de ondervolgende slotreeks: кшй Nov.— April. | Mei — Oct. Jaar. | ` x d N SW в 15 ak NO LR | Lager bin 0 Ж в | l3 , 9 5 ZO Bas Sb ag ке eee Z 6 „ | 31 „ 18 ,, ZW J 5 1. 0, IU. W SE y | 4 n P. 1 NW | 27 » | | 7 » i 17 » In November/April komen 27%, der winden uit het NW'te" en 70% uit het noordwestelijke kwadrant; zij vormen dan ook den moesson. Mei/October toont een veelvuldigheid der zuidenwinden van 31% aan. Het geheele ZO-kwadrant, waaruit de winden van den drogen moesson waaien, brengt het slechts tot 62°%,. Dit komt overeen met het reeds vroeger gevonden feit, dat de ZO-moesson minder standvastig is. Oppositiewinden (N — NW — W) waaien in dezen moesson nog tot een bedrag van 22% der totale hoeveelheid; in November/April brengen zij (O—ZO—Z) het niet verder dan tot 129/,. Bij vereeniging der moessons blijken zuidenwinden het veelvuldigst voor te komen tot een hoeveelheid van 18°/, noordoostenwinden het zeldzaamst met 7?/, van het gansche aantal. Uit het NW-kwadrant komen 46°/, der winden; de volgens den heer Limsurg krachtig en standvastig doorstaande luchtstroomen uit het ZO-kwadrant bereiken slechts een veelvuldigheid van 37°/, der waarnemingen. Van het totale aantal observatiën behoorden eindelijk tot de noordelijke winden (NW— N— NO) 39 oostelijke » ‘(NO—O— ZO) 36 „ zuidelijke » (ZO—Z—ZW) 38 , westelijke » (ZW—W-—NW) 4 ,, zoodat de kans op een oostelijke bries het kleinst is, een verschijnsel waaraan zeer waarschijnlijk de N-Z gestrekte, oostwaarts van Tómohon gelegen bergreeksen niet vreemd zijn. =: A ш Nog is vermeldenswaard de totale afwezigheid van wind- stilten, althans op de drie observatie- -tijjden. Op den middag is in de tropen, tenminste boven het land, de lucht nagenoeg altijd in beweging; om 6" ’s avonds is de snelheid reeds veel minder en komen nu en dan windstilten voor. Dat echter ook om 6" 's morgens nimmer kalmte waargenomen werd en de wind altijd nog sterk genoeg was om behoorlijk zijn richting te kunnen bepalen, is wel opmerkelijk. Metingen betreffende windsnelheid zouden omtrent dit verschijnsel meer licht kunnen verspreiden. Bewolking. „Ха de windrichting,” schreef Dr. v. d. Ѕток, „speelt de meerdere of mindere graad van bewolking in de landen van den Indischen Archipel een gewichtige rol; de luchttemperatuur en de wisseling daarvan is in groote mate van de bewolking afhankelijk; voor den plantengroei is deze negatieve maat van de intensiteit en den duur van den zonneschijn van overwegend be- lang. De bewolking is een factor, die zich gemakkelijk zonder instrumenten laat waarnemen, zoodat men onaf- hankelijk is van de fouten, die instrumenten aankleven, of die begaan worden bij een minder goede opstelling: fouten, die onvermijdelijk zijn bij waarneming van de temperatuur door leeken; de ondervinding leert, dat men door oefening werkelijk bij eenvoudige schatting van het bedekte deel des hemels, goede en juiste resultaten verkrijgt en dat de nauwkeurigheid der gemiddelden die der individueele waarnemingen verre overtreft." De bewolkingsgraad is te Tomohon volgens internationaal gebruik, na schatting in de termen eener tiendeelige schaal uitgedrukt, waarbij 0 een geheel wolkenvrijen, en 10 een geheel bedekten hemel beteekent. Bij de bewerking der waarnemingen worden die cijfers dan in percenten omgezet. Deze percentages zijn, voor elk observatie-uur afzonderlijk gemiddeld, saamgebracht in: CORE P ec Tagen УШ. GEMIDDELDE BEWOLKING TE TOMOHON. 1895 — 1907. 6" voormiddag. in percenten. | | КЕ 18196, 9/97 | 97/06 | ®/ | 90/00 | for | @/ | ie | los | Die | Die | ie | Gem. | Хоу BE oo) 81 1-60] 64°) 45 | 60 4291 63 | 87 | 50 |70 58 Dec 56 | 69 | 87 | 73 | 62 | 70| 59 | 75 | 79 | 70 | 39 vg li & Jan 80.1.69] 911.891.514 | 29 |. 85 1.53.1. 82.1.65 |. 84 1:87 76 Feb 87 | 83 | 70 | 89 | 77 | 91 | 85 | 70 | 88 78 | 57 | 82 80 с> + *. AN * c RE Sec ES s i EE 12! ’s middags. — Moo | joi m ris | “J ERE 2 = a _ E GEMIDDELDE BEWOLKING TE TOMOHON. 1895 — 1907. 6" namiddag. in percenten. | от | Di Joe x Blog | ®/ | Por | 01/0 d le | Bin | 0/05 | Pal S/g | Gem. Lex 60 | 60 | 72 | 84 » 57 | 75| 77| 82 |.84| 79 | 66| 72 Si | 81 | 82 | 79 | 76 | 84| 65| 76| 78 | 69| 80| 77 71 | 92 94 | 68 | 89 | 86 | 78 | 836 | 69 | 78 | 84] 82 80 | 63 | 86 79 | 87 | 90- 78 | 85 | 88 | 51 | 84| 79 75| 81| 88 | 66 | 84| 84| 73 | 86| 57 | 62| вт | 76 57 | 70 | 76 | 57 | 68 | 82 | 62 | 78 | 59 | 80 | 70 68 68 70 | 67 | 63 | 73 | 70 | 76 | 76 | 60 | 59| 68 64 76 | 66 | 56 65 61 67 | 70 | 49 | 64 | 82 | -66 70 | 77 | 58 | 62 | 78 | 39 | 67 | 70 | 75 | 79 | 68 | 66 69 | 73 | 40| 69| 72 | 39 | 79 67 | 44 | 73 | 62] 60 72 | 65 | 51 | 72 | B8 | 35 | Т1 | 64| 721 71 | 49] 60 61 | 64 59 | 56 | 77 | 49 | 66 | 72 | 64 | 84 | 66 | 64 69 | 73 |_70 | 68 | 74 | 66 | 71 | 16 | G 71.1 ai 2000 De bewolking is volgens deze tabel te Tomohon zeer groot. Om 6" "e morgens bedraagt zij reeds 60.2 %,, neemt naar den middag tot 77.8 °% toe en daarna weer af, zoodat ze om 6" ’savonds tot 70.0 % is teruggeloopen. Gelijk overal is dus de hemel in den morgen minder bedekt dan op den middag en namiddag. Of de vermeerdering van het wolkenheir tot den middag — en de vermindering daaropvolgend — ge- leidelijk plaats heeft, en of dit rechtstreeks geschiedt, zoodat er in den loop van het etmaal slechts eenmaal een maximum en eenmaal een minimum voorkomt, is uit drie waarnemingen per dag niet op te maken. Daarvoor is de dagelijksche gang der bewolking te ingewikkeld. De reden hiervan is, dat men niet met een enkele, doch met meerdere wolken- EE te doen heeft, die, zwevende op ongelijke hoogten, bezitten. ‚ SOMS sterk 5 qi po Ro к ee ai o ЛУ ОКАН ua s RI EU RENT u @ + ON = an 02 TIS 4 WS us Van de hoogere lagen der cirri-klasse (veeren — schaapjes) ziet men op het midden van den dag een geringere hoe- veelheid dan 's ochtends en 's avonds; omgekeerd zijn de echte cumuli (stapelwolken) op den middag verreweg het talrijkst. | Ike soort heeft haar eigen dagelijkschen gang, waarop lokale toestanden grooten invloed uitoefenen. De bewolkingsgraad, afhangende van de momenteele hoeveelheid van alle soorten te zamen, heeft daardoor een dagelijkschen gang, als resultante van verscheidene partieele gangen zeer samengesteld en meestal sterk varieerend. Zoo is voor Batavia uit een 25-jarige reeks uurwaarnemingen gevonden, dat de afwijkingen van het gemiddelde bewolkings- getal 58.4 °/, achtereenvolgens bedroegen: voorm. —3.6 °/, om 9" yoorm. —6.8 % m | om 5" nam. 5.3 %o U n com y » 10 єз ал, » 6 ” 88 „М ” 68 " ” H " 2.9 ” p „ 5.4 ” | © а „Teen BOM 8 , 5A p | = o8, » I* pam 40. WM oa 44 „ Hi 1.0 „” М ” 2 ” 0.9 HI ” 10 ” 2.5 ” gor 8-5, wl 02 11 1.0 ,, » —66,, к > 0.9 „ Geescht 6 „ 3 De slingering per etmaal is drievoudig; de maxima liggen in opvolgende grootte 6 uren uiteen met het voornaamste op den vooravond. Aan elk hunner gaat 'n minimum twee à drie uren vooraf, eveneens in trapsgewijze verandering, doch thans in omgekeerde volgorde, zoodat het voornaamste om 4 uur 'sochtends intreedt. Van hoofdmaximum naar grootste minimum voert een gestrekte nachtelijke daling. De dagelijksche variatie der bewolking te Tomohon is blijkbaar niet overeenkomstig die van Batavia, daar ter laatst- genoemde plaats het percentage op den middag kleiner, te Tomohon daarentegen belangrijk grooter is dan dat om 6" 's avon . Bij gebrek aan bekendheid met dien gang is, indien men een algemeen percentage van hemelbedekking verlangt, niet —a tn wg 1 | | | t. R Oi Tne SS ea: E ës AEN De Ber anders te doen dan het gemiddelde uit de drie шеп te berekenen. Het gevaar van juist de maximum-oogenblikken getroffen te hebben gelijk die uren te Batavia zijn— is volstrekt niet buitengesloten, waarom dan ook het aldus gevonden gemiddelde slechts als een benaderde waarde is aan te nemen. Cam IX. GEMIDDELDE BEWOLKING TE TOMOHON. 1895 — 1907. voor de drie uren gemiddeld. in percenten. | 1895 log | ëlo | log | 8/99 | 99/00 | or | 9/02 | Pos | 9/0, ELA Hie | Gem | : : | | Nov. 69| 58 | 66 | 72| 74 DET | al 68 | 75 | 84| 67| 69] 69 Dec. 72| 79 | 86 | 79 | 74 | 75 | OI 76 | 78 | 77 | Pel 76 Jan. 85| 73 | 91 | 91 | 66! 85| 86| 71 | 85 | 70| 83 | 87! a Febr. 85 | 83 | 71. Ss wi u 99117 | 87 | 82| 59 | 85 | 81 Mrt. 70| 72| 82 | 83 | 66 | 83 | 89 | 76 | 83| 59 | 68 | 82] 76 April = 57 | 70 | 77 | 57 | 71 | 70) 58 | 82 E 74.) 71] 67 Mei. 60 | 71 | 69 | 63 | 61 65 | 64 | 66 | 70 | 75 | 60 | 63 | 66 Juni 72| 65 | 18 | 69 57) 68 | 57 | 75| 68 | 48 | 73 79 | 67 Juli. 55 7@ 80 52| TO | 78 | 48 | 67 57| 69 75 | 71| 66. Aug. ]| 49 | 71| 70 | 45 | 62 | 70| 44 | 75 | 57 ..43| 16 | 55 | 59 Sept. | 40 | 77 | 71| 48 | 69, 61 | 42 | 72 | 62 | 68 | 69 | 45 | 60 Oct. 52 | 61 | 56 | 56 | 62 | 72 | 54 | 61 | 67 | 69 | 79 | 66| 64 | | | беш. | 64 70 75| 69 67 тз | es то та | 67 | 70) 71 69.4 | | | De wolkenvorming gaat gedurende het geheele jaar krachtig door. Mocht ook al eens 'п enkele maand een in dit opzicht armoedige geweest zijn, steeds was dit een op zich zelf staand geval, waarbij het gemiddelde percentage toch TU E СИНЯ ў x ME Mop a XEM ADR T LOI La ocu E. LE LTE Vo E SE cd AR qa nimmer onder de 40 °% zonk. Voortdurend is bijna drie- vierde van den hemel overdekt, hetgeen een somberen indruk maken moet. De moessons brengen daarin weinig verande- ring. De helderste maand, Augustus, kan nog gemiddeld op 59 "/, bogen en dit stijgt tot 81 °/, in Januari en Februari. Voor Batavia zijn deze cijfers: Augustus 49.8 °/, Januari 75.0 "4, waaruit volgt, dat de jaarlijksche schommeling voor Tomohon, of wel de invloed der seizoenen, aanzienlijk kleiner is. De gemiddelde maandelijksche afwijking van het algemeene bewolkingsgetal bedraagt — - f ы ы a a | © 2 it Vd Б | = = ы = = = Su f? D D O Bec Riu e ES © > © = a с = — = Cam] =, фә 2g уа та лга FIS E ы рк к | i L S. юы d iie: - Í | | 0 | 7 | 12/12] 7 |—2/|—3|—2|—3|—10| —9| —5 | | derhalve brengen de maanden December/Maart een overmaat van bewolking boven het normale percentage, wat gecom- penseerd wordt door een tekort gedurende het overige, dubbel zoo lange deel des jaars. Leveren de afzonderlijke waarnemingen bewolkingsgetallen op die van 0 tot 10 varieeren, de gemiddelden, maandelijks afgeleid, zijn natuurlijk enger begrensd. Van die slingerwijdte schept men zich een beeld door de grootste en kleinste gemiddelde maandwaarden uit de voorgaande tabellen te verzamelen gelijk geschied is in rar BEWOLKING TE TOMOHON. ` 3emiddelde en uiterste waarden der maand- en jaargemiddelden. 1895 — 1907. in percenten. | 6" voormiddag. 12" middag. 6" namiddag. | veer de drie uren | Е f s gemiddeld. * © © 5 Е D El Š 2 % 2 ш E z : E а 8 © Dl M  72. | 84 | 57 | 69 | 84 | 5 ec 67 87 32 82 | 59 67 ti 84 65 | 76 56 60 Jan 76 |91 | 51 | 85 | 89 | 77 | 82 | 94 | 68 | 81 | 91 | 66 Feb 80 | 91 POT | 85 | Ой | 70 | 785) 90 | 51 | 81 | 89 | 58 - Lb Ai a ы 5 > маа 68 | 83 |, 4 83 | 89 (8 16:71 BB | Di 76 3 9 April 54 | 82 | 37 | 80 | 88 | тә | 68 | 80 | 57 | 67 | 82 | 57 Mei 50 | 6% 40 | 78 | 88 | 71 | 68 | 76 | 59 | 66 75 | 60 Juni 59 | 799 98 | 77 | 86 | 62 | 66 | 82 | 49 | 67 | 79 | 48 Juli 59 | 78 //35 | 73 | 84 | 53 | 66 | 79 +39 | 66 | во | 48 Augs 53 | 74:33 |.68 | 84 | 4; | 60 |.73 | 37 | 59 | 76 | 48 | Sept 49 | 75 | 99 | 19 | 85 | 52 | 60 | 72 | 35 | 60 | 77.| 40 49 | 65 30 ! 78 | 88 | 66 |  73 | 70.0 76 | 63 | 694 75 | 64 7 il ; ! l | | H g Deze tabel geeft aanleiding tot de volgende opmerkingen. | De grootste schommeling van het gemiddelde voor gelijk- E namige maanden om a 6" voorm. bedroeg 55 % en viel in December ED 12" middag "i М o уо - MEN 3m 6" nam. ” 40 > з Juli de 3 uren tezamen „. 3]. ы жан mp o DE De kleinste om 6" voorm. Aan den voet der tabel zijn nog vermeld de grootste en kleinste uurlijksche jaargemiddelden (dus die voor het geheele jaar als een groep bijeengevat) en deze blijken te schommelen, om 6" voorm. tusschen 69 ol, en 54 °/, of 15 a / 0 10 12" middag = Өй o o SV ео Ие 6" nam. » ЖӨ ge ow E у uolo. de 3 uren tezamen ., 15 DE E 4 ? ” 9 9 79 H: De grootste bewegelijkheid ontmoet men alzoo steeds des morgens, de kleinste op den middag; de variatie der gemid- delde bewolking des avonds komt die der drie waarnemingsuren tezamen het meest nabij. De kennis van den gemiddelden bewolkingsgraad en de variatie daarvan is voor de juiste beoordeeling van een klimaat — behoudens natuurlijk de bekendheid met de overige meteorologische factoren —nog niet voldoende. Men dient ook te weten, uit welke getallen dat gemiddelde is afge- leid. Een percentage van 50 bijv. ontstaat indien de lucht voortdurend half bewolkt is, zoodat men bij elke waar- neming een 5 heeft te noteeren; het kan echter ook ontstaan wanneer, beurtelings gedurende een gelijk aantal dagen, een geheel bedekte en een geheel heldere hemel wordt gezien. In het eerste geval zou men een matig helder klimaat hebben, zonder wat men wel eens noemt „vroolijk weer”, terwijl in het tweede geval dagen van hellen onaf- gebroken zonneschijn met donkere, ongezellig-trieste dagen zouden afwisselen. Men moet daarom weten in welke verhouding de bewolkingsgetallen 0-—10 optreden. Hiertoe is een statistiek opgemaakt van het aantal malen dat elk bewolkingsgetal voorkwam, waarbij de drie waarne- mingsuren afzonderlijk gehouden zijn evenals de maanden. Deze gegevens werden in percenten omgezet en in staat gebracht, waarbij onmiddelijk in het oog viel de groote zeldzaamheid der geheel heldere, en daarnevens de talrijkheid der gansch betrokken dagen. De hoogere cijfers kwamen overvloedig voor en veroorzaken het zoo hooge gemiddelde bewolkingsgetal van Tomohon. Een soms vrij duidelijke afscheiding der moessons trad mede aan het licht en wettigde de eroepeering der maanden volgens de seizoenen. Bewol- 6" voorm. | 12" middag. 6" nam. ines- | | | sa | | | Моше Коу. | Mei |” | Nov- | Mei- | | Nóv- | Mei- getal |  zalt 0 2 3 7 2 ee 0 3 3 8 3 ею 1 4 6 9 4 BS 6 2 5 4 6 5 6 6 | 3 4. 6 5 6 5. á an T: | 64% 7 F | 9» у Jo | 10 | 12 8 13-4 i$ | 18 | | 10 9 Hk 16 | 39 | 38 ad B 10 393 | 335 | 18 St ^ 19 | De lagere bewolkingsgetallen komen in den westmoesson minder dikwijls voor dan in den oostmoesson; wolkenarme dagen zijn derhalve in November April zeldzamer. Omgekeerd zijn de hoogere cijfers in dezen tijd veelvuldiger waargenomen dan in den oostmoesson en waren in November/April de donkere buiige dagen meer aan de orde. zt Eam Op de termen 0, 1 en 2 der bewolkingsschaal vielen tezamen: Nov./April Mei/Oct. 6". voorm. 16 ° 30 °% 12" middag Dc T 4 6" nam. B n IB. eg en op de termen 8, 9 en 10: Nov./April Mei Oct. 6" voorm. 5I *A dM чу, I2" middag ($e 5g 6" nam. Gl, 45 „ van het totaal aantal observaties voor elk uur per moesson. Verschilt in verband met den dagelijschen gang der bewolking de groepeering van de eijfers voor elk der waar- nemingsuren, zoodat deze niet vereenigd mogen worden, tusschen oost- en westmoesson is het onderscheid, hoewel goed merkbaar, niet van dien aard dat daarom de verbinding dier jaargetijden achterwege zou moeten blijven. Derhalve zijn zij bijeengevoegd en ontstonden voor het geheele jaar de volgende uurlijksche veelvuldigheden: Bewol- JAAR kings- | getal. 6" v/m. 12" midd. 6" n/m. 0 2 s 0 1 13 1 5 2 8 2 6 : 9 3 8 4 5 4 5 5 | 6 4 6 6 5 6 7 7 9 16 11 8 8 17 9 9 15 | 30 | 21 10 KI | 18 93 zoodat van de uurlijksche waarnemingen vielen op: 6" voorm. 12" middag. 6" nam. de termen 0,1 en 2 23 % 3% 115, ” 99 8,9 » 10 43 "n ~ 65 „ 53 ” of op de termen Оеп 1 15%, 1 °%, 5% 9 en 10 35., 48. E xn middag werd de hemel nimmer койос] w колун) ezien; des avonds zeer zelden (0 beteekent: minder dan ' °%) en ook 's morgens niet dikwijls. Daartegenover staat een kans op een gansch gesloten wolkendak van + 20 °/,, en dit voor alle uren. De luchtkoepel was half of meer bedekt om 6" voorm. in 63 °/, der gevallen 12% middar 91 ., > 6" nam. aa A зу e en men is gerechtigd om daar. waar zulke machtige hoeveel- heden wolken onafgebroken uitgespreid blijven, zoodat zij den zonnestralen het doordringen beletten en het licht goeddeels tegenhouden, van een min of meer somber klimaat te spreken. ae Men is overeengekomen om onder het begrip „heldere dagen" niet alleen die te rekenen waarop de bewolking werkelijk 0 was, doch ook die met een gemiddeld bewol- kings-getal 1. In overeenstemming hiermede zijn dagen met een gemiddelden term 9 of 10 als „betrokken” aan te duiden. Een bruikbare formule om uit deze heldere en betrokken dagen het gemiddelde bewolkingspercentage te berekenen, (welke ook voor de afzonderlijke uren kan gebezigd worden), is die van Kremser: АТИ waarin beteekenen n het totaal aantal dagen van zeker tijdvak d aantal betrokken s; = dat » h eldere T ” D B, da ER bewolking е » ® mab au A en B constanten, die afhangen van het klimaat en o. a. voor Midden- еп Noord-Europa respect. 50°/, en 51 % bedragen. Voor Tomohon blijkt A = 46 *, en B = 65 %, te zijn, en neemt derhalve de formule dezen vorm aan: TONES B, = 46%, + 65%, с Berekent men hiermede de gemiddelde bewolking, in aanmer- king nemende dat het aantal heldere dagen (0—1) bedroeg 6" v.m. 12" midd. 6" nam. 46 211 het aantal betrokken dagen (9 — 10) 1525 1960 1844 en het totaal aantal dagen (0 — 10) 4107 4176 dan vindt men voor B, 99 Si 156.4 ^ TLA 9% hetgeen van de waarden uit tabel X slechts —0.3 */; —15% + 14 */, afwijkt. Gedurende de bewerking van het voorgaande mocht reeds herhaaldelijk een nauw verband tusschen windrichting en bewolking worden vermoed, welke samenhang nader is aan te toonen door daarstelling eener z.g. nephische windroos. Deze is als volgt berekend. De omstreeks 13000 wolken-observaties zijn eerst, onder inachtneming der 13000 gelijktijdig genoteerde windrich- tingen, met hun bewolkingsfactor ingeschreven in 12 lijsten. nl een voor elke maand. De drie waarnemingsuren werden afzonderlijk gehouden, en tevens scheiding gebracht tusschen de windrichtingen, zoodat 12 X 3 X 16 — 576 kleine tabellen ontstonden. Die der tusschenstreken werden om vroeger verklaarde redenen over de lijsten der omliggende hoofd- en hoofdtusschenstreken verdeeld, waardoor het aantal wind- richtingen tot 8, het aantal tabellen op 288 terugliep, bevat- tende elk de gedurende zekere maand op een bepaald uur geobserveerde wolkencijfers, gerangschikt naar hunne grootte. Na optelling waren de sommen dier tabellen te vereenigen in 36 andere, voor de 12 X 3 uren, gevende elk het aantal malen, dat ieder bewolkingsgetal voorkwam. Dit aantal malen had nu kunnen dienen om een percentische opgave te berekenen van de veelvuldigheid der afzonderlijke waarne- mingstermen in een bepaalde windrichting, doch daarmee was de eenvoudigheid niet bevorderd geworden, omdat het aantal tabellen op 36 zou gebleven zijn. Om het overzicht gemakkelijker te maken was samenvoeging onvermijdelijk, waartoe voor elke windrichting ieder bewolkingsgetal verme- nigvuldigd werd met het aantal malen dat het voorkwam, de gedeeltelijke producten opgeteld en gedeeld door het aantal observaties, ten gevolge van welken greep de gemid- delde bewolking bekend werd. Wijl door deze bewerking elke tabel op slechts acht getallen werd teruggebracht, viel het niet moeilijk ze geza- menlijk te vervangen door drie andere, waarin op elk uur voor iedere maand bij elke windrichting het gemiddeld bewolkingspercentage voorkomt. Daar deze getallen nog te veel afhankelijk bleken van het ongelijkmatig aantal obser- vatien, waaruit zij ontstonden, zijn ten slotte alleen de seizoenen gegroepeerd. De gemiddelden waren: | 6" voorm. | | 12" middag. 6" nam. Nov.-| Mei- | Nov.-| Mei- | Nov.- | Mei- April. Oct. | April. Oct. April. Oct. N 165 9,146 % r " 82 4, 73 | 77 ° NO CS OO 55 80 „|80 sc? |67 5 | 60 Se O fea 157, BELTS (63 „160 „ Zo . [56 „153 „ brr 159 ,,|60 ,, Z (Be. os 178 „|69 „| HIA. ZW 20 168, 81 124 1 |82 , | 16. „ W 16 ,158 „ 184 ,, 81 ,,| 79.4173 „ NW 72 „|61 188 „|83 | H8, 170 5 ac ES >= Meer dan die uit het oosten zijn de westelijke winden de eigenlijke wolkenvormers. Op den middag, wanneer de dag- wind uit het NW-kwadrant blaast, voeren ook de noordelijke winden meer wolken aan, nog merkbaar in het percentage van den avond. In den noordwestmoesson is de hemel voortdurend meer bedekt dan in Mei/October, en dit geldt voor elke wind- richting. De beide jaarhelften bijeengenomen geven voor het geheele jaar tot resultaat: i аля Sen 6" Vin. 12" middag. 6u п/а. N 60% 9 1 14 5j, NO 97 و‎ 80 V 1 63.5; di EE, 19 4 71 61, ZO 58 4 30 4 D ui Z oh А TO x 59 ZW Es o, I TE, W а EB, "nm NW und г NF | JB — Grafisch voorgesteld loopen deze drie reeksen nagenoeg parallel, hetgeen trouwens ook te zien is aan de hieronder opgegeven afwijkingen der middelwaarden: | GF Ti Middag. G" Hie N 0 е, ө 5 ° e | 5 o š NO od & в d am 4 „ EE ZO —7 .. -7 v —10 .. 2 ig. а ЕУЕН du l Do O, W IF . 9 ,, NW u | De drie uren saamgevat leveren eindelijk de nephische windroos: N 3 fy NO кс 0 gno ZO кый ys Z =, ZW ben W # NW 9 waarvan de getallen te beschouwen zijn als afwijkingen van het gemiddelde bewolkingspercentage 69.4, in tabel IX gevonden. De winden uit het NW-kwadrant, gelijk vroeger aange- toond de veelvuldigste, produceeren bovendien ook de grootste wolkenmassa’s. Anders staat het met de toch reeds minder talrijke winden uit het ZO-kwadrant. Vanuit zee komende stooten zij tegen de oosthellingen der aan de oost- en zuid- zijde van Tomohon gelegen bergreeksen, worden dan opwaarts gedreven, verliezen door condensatie een deel van den medegedragen waterdamp, storten over de bergkammen heen, strijken langs het watervlak van het Telaga Tondano, waar zij intusschen geen tijd genoeg vinden om zich opnieuw ten volle te verzadigen, en komen eindelijk als betrekkelijk droge winden te Tomohon aan. Boven het land wegens hun kleiner waterdampgehalte spoedig verwarmd, stijgen zij op zonder daarbij een zoo overvloedige wolkenvorming te veroorzaken als de tussehen de alleenstaande bergen door- komende, zwaar-vochtige luchtstroomen uit het NW-kwadrant, staan krachtig. soms met groote standvastigheid door en brengen dan op den duur droog, warm, vaak drukkend weer. (Zie de aanhaling uit 's heeren LamBuvres mededeeling op blz. 37). De NW-winden dragen waterdamp, en daarmede een groote betrekkelijke vochtigheid aan. Zij ontlasten zich herhaal- delijk, met korte tusschenpoozen, soms zelfs vrij plotseling en veroorzaken dan buiig weer. Dieper Jandwaarts in gekomen en verwarmd, vormen zij opstijgende luehtstroomen, die nog damp genoeg bezitten om op bepaalde hoogten enorme wolkenmassa's te doen ontstaan. Merkwaardig is, bij de nephische windroos, de snelle verandering der gemiddelde bewolking bij overgang van zuidelijke winden in zuidwestelijke en omgekeerd. Bij Z het geringst, is het wolkeneijfer bij ZW. ineens 15 °/, grooter geworden en bereikt reeds bij W het maximum, dit hand- havende tot NW. De oorzaak van dit verschijnsel zal men wel moeten zoeken in de omstandigheid, dat ongeveer recht zuidwaarts van Tomohon, waar het bergmeer zijn westoever bespoelt, de haaks ten opzichte der windrichting gelegen bergketen een einde neemt en dus de vochtigheid niet meer uit de winden kamt. Juist bij de tegenoverliggende streken, tusschen N en NO, ziet men een soortgelijke verandering, hoewel zwakker. In het NOsten beginnen dan ook de berg- reeksen weer. Wel is waar is het ook westwaarts van Tomohon bergachtig, doch daar zijn het meer alleen staande toppen of wel, als in het westen, radiale ruggen, die de luchtstroomen meer geleiden dan belemmeren. De windrichtingen, waarbij de grootste en kleinste gemid- delde bewolking optreedt, zijn W-NW en Z-ZO; zij liggen alzoo niet diametraal. Het bewolkingspereentage, bij die winden waargenomen, toont een verschil van 18 ?/, welk bedrag juist zoo groot is als het verschil in uitgebreidheid tusschen de gemiddelde bedekking des hemels om 6u ’s morgens en op den middag, d. i. — voor zoover betreft dit laatste — het verschil Eed ontstaan onder invloed van den (ХУМ кеп) dagwind en (ZOken) nachtwind. REG E N. Dr. VAN DER Srok schreef: „Ofschoon voor de praktijk, d. i. in den regel voor de beooordeeling der geschiktheid voor verschillende eultuurplanten, de ken- nis van den regelval van groot gewicht is, zal het == BÓ = toch iedereen, die een reeks waarnemingen aan een bewerking onderwerpt, meestal tegenvallen, dat er zoo weinig bepaalde resultaten uit af te leiden zijn. De tijd is nog niet zoover achter ons, dat men meende slechts een regenmeter te moeten plaatsen, om binnen korten tijd een oordeel te kunnen vellen over invloed van ontwouding, geschiktheid voor cultuur- planten enz; aan deze verwachtingen is natuurlijk niet geheel en al voldaan: regenval is een veel te ruw, veel te grillig natuurverschijnsel dan dat men spoedig daaruit een beeld van het klimaat zou kunnen ontwerpen. Voor de studie van den invloed van bosschen is kennis van den regenval alléén, geheel en al onvoldoende; de twee reeksen uit wier vergelijking ten slotte die invloed zou moeten blijken, zullen altijd òf te kort blijken, òf wegens andere dan tijdsredenen onvergelijkbaar zijn. Voor de beoordeeling van cultuurplannen echter kan kennis van den regenval op een plaats inderdaad wél voordeel opleveren, mits men door vergelijking met andere, omliggende plaatsen, voor welke zeer lange waar- nemingsreeksen bestaan, zich vergewisse van de uiter- sten die kunnen optreden en mits men niet alleen op de hoeveelheid regen, maar ook en voornamelijk zijn conclusie grondt op de wijze waarop de regen optreedt: in zware of niet zware buien; de kennis van het aantal buien en den regenval per bui zou voor dit onder- zoek veel meer waard zijn, dan die van maand- of dag- sommen, vooral indien deze waarneming gepaard ging met observatie der bewolking of van den zonneschijn”. Daar de observatie der buien echter een voortdurende opmerkzaamdeid vordert en waarneming op ongelegen tijden, wordt zij zelden toegepast. Op observatoria bezigt men voor dit doel zelfregistreerende regenmeters, welke instrumenten ook reeds elders: op proefstations, plantage's ete, hun intrede hebben gedaan; een 15-tal zijn, voor zoover bekend, in Nederlandsch-Indië thans in gebruik. @ — 60 — Reeds vóór November 1895 met het doen van regenwaar- nemingen aangevangen, ontving den heer LrwBume in Maart 1899 een instrument van gouvernementsmodel, waarmede in April d. a. v. de metingen werden voortgezet. Uit deze waarnemingen werd getrokken: ~ Tim XI. ` 5 REGENVAL TE TOMOHON. Maandelijksche hoeveelheid in milimeters. 895 1907. 01/ | 02; 03/04 | 04/05 | 05/06 | ie Gem. | 959 260 318 499, 105| 153, 386 135 248 326 221) 194| 253 | 296 390 336 209| 351| 180| 203 228| 220 189 44 279) ` 243 | 334 971 268 404 165| 316 190. 120| 333 234 340| 317 274 | 273 339 256| 333 290 : 56 2 5 160 83 156 | 116 220 291 308 169 294 157 271| 256 145 169| 412) 234 | 180) 137, 303| 199| 173| 230| 312| 71 312| 182; 368| 148 218 166 197, 281| 249) 383 162| 293 316| 311 303, 412| 329 284 4 115 262 165 201| 232 6, 203, 108 224 | 26: š | 86 201) 242 39) 145 279| 6 334 98 -58| 96 224 150 | 39| 115| 178! 39| 954| 63| 15 ) | 199. 5 в | 149| 304 989 84) 238 49 4 184 68 215| 117) 57) 14 | 94 59 107 228 120 532 108 == 397 272 448 177 233 | bo Es Б 12229 2608 3131 2672 2594 2878 s 2166 2542 2697 2461 2662 2610 Geen enkele maand bleef zonder regen, zelfs niet in het regenarme jaar 1902, toen bijna overal elders lange droogte- perioden voorkwamen. De tabel wijst echter duidelijk den grooten invloed van dat abnormale jaar aan, want de getallen po 6,15 en 4 voor Juli, Augustus en September zijn de kleinste n — maandsommen gedurende het geheele waarnemingstijdperk. groote wisselvalligheid van den regenval komt ook 50 hier weer sprekend op den voorgrond. Het getal 44 bijv. К voor de laatste maand van 1905 maakt een zonderling figuur шу o tusschen de groote hoeveelheden, gewoonlijk in December ; we Al cue neergestort. Juist daarom dienen de regenwaarnemingen dan ook zoo lang te worden voortgezet, anders zijn de gemiddelden niet nauwkeurig genoeg. In Europa neemt men het resul- taat uit een 35-jarige reeks als praktisch juist aan; gewoonlijk | is de fout dan niet grooter dan 2 %,. De regenrijke indische | eilanden behoeven eveneens een lange serie. Te Batavia is blijkens de thans reeds 44 jaren voortgezette meting de gemiddelde jaarlijksche regenval 1800 m.m. De uiterste jaarsommen waren 2397 en 1177 m.m., die respectievelijk 33 en 35 °/, van het gemiddelde afwijken. De jaarsommen doen voor Tomohon een gemiddelde regen- E massa van 2605 m.m. kennen. In verband met de tot heden gemeten uitersten van 3131 en 2166 m.m. mag men die waardo wel tot enkele percenten juist achten. Ondanks de afwezigheid van regenvrije maanden is de jaarsom niet bepaald hoog te noemen en maakt zij reeds den indruk dat het wel dikwijls, maar niet hard regent. Meer licht hieromtrent levert de vergelijking van den regenval met het aantal regendagen uit: _ ‘Papen XII. E т REGENVAL TE TOMOHON. Maandelijksch aantal regendagen. 1895 — 1907. (fia! Sie Moe | Mon ` Sim ` Ma Yor © | Bin ` Die os Nov. 43.26. iç 391 5 MIMI ST к Dee. 27 |84 -21 | 25 | $3 Je 18. |, 21] 25.1.18. 1 A4 Jan. 7 4 30. 30] 16 | 38 A 30 36 181 07 Feb. 27 | 26 | 26 | 26 | 21] 24 | 24| 92 | 21 | 19 | 12 Mrt. 19 | 25 |.99| 99°} 91 | 953 16] 99-7 95 | IF|- 9 April. 17.414 | 97.122 1 11:1 20] 22 | 9 | 20] 14:| 94 ei, — | t4 | 93 | 94 | 19 | 21 | 21-| 18 | 19 | 18 [94 1-20 Jani. | 28| 16 | 24 | 16 | 17 | 20 | 9| 19 | 10 |.11 | 16 EM | 16/30 S I 61.16; 191 8) 80) H | 9 9 Ап КРИ l $ Sn p 5| 8j ш K b | 9198| aer 6|19 | 6| FHI | 19 17 | 13; 14 | 21 | 16 | 13 | 19 15 n | 99 | 19 ЭВ Jaar. 1219 256. 280 224 |208 228 |175 206 218 186 203 Eau In den eigenlijken regentijd is het aantal regendagen zeer groot, terwijl het zelfs in den oostmoesson dikwijls meer dan de helft van het aantal waarnemingsdagen bedroeg. De regenval verdeelt zich derhalve over een groot aantal dagen, hetgeen tot een kleine intensiteit per etmaal voert. Nadere bevestiging hiervan schenkt: Tager ХШ. REGENVAL TE TOMOHON. Grootste hoeveelheid regen  | Bin | Min | Gros | Jo | Gem | | | d £ | | Nov. 46 | 33 | 64, 80 17 35| 48| 57 | 42 | 63 | 41 118 54 Dee о 54 Gr 85 58,411 Т0 391 361 381 IFT 56 49 Jan. 65 | 56 | 68 45 41! 65 | 46 | 30 | 48 | 46 \114 66 58 Febr ° 45) 541 TE "46 | 88 | 66 | 67 | 60| 37 | 27 | 98 53 Mrt. 20 | 49 | 83 | 50 | 34 | 49 | 40 | 54 | 99 | 43 | 59 1197 53 April 45 | 34 | 12 | 95 |.47 | 35 | 54 | 35. 61 | 49 | 49 | 21 41 Mei. ek BE EBS 43. 45.1.90 | Bl. 671 50. 56. 161 83 58 Juni 49 | 99 | 44 | 36 | 42 | 44 | 15 |. 42 | 33 | 55 | 45 | 58 41 Juli 39 | BS | БЕ 16 21 | 81 9117 | 97. 15 | 47 |..80 43 Aug. 13 | 28.| 52 | 15 | 91 | 17 | 15.| 37 | 39 | 50 | 53 | 43 3 Sept. 49.101 |103 8 59 | 0 3 391 7 55 31 M | 44 Oet. 14 | Та) Be $93 Hal | 16] ya sal çp 595 Jaar 70 aet 103 | 80: 91 141 || 81.| 77. 61 | 63 |114 | 127 | 92 Werkelijk regenrijke dagen zijn blijkens deze tabel niet d veelvuldig. een regenval van 50 m.m. of meer achterwege, een hoeveel- heid neerslag, voor Insulinde verre van zeldzaam. De nog volstrekt niet buitensporige regenmassa van 100 m.m. (en daarboven) als maximum dagelijksche regenval kwam in slechts 6 maanden voor. Eenu ittrekseld er drie laatstvoorgaande tabellen is — behalve nog eenige nieuwe verhoudingen — te vinden in > ——.sG In 58 van de 144 maanden bleven dagen met Tun, XIV. ` REGENVAL TE TOMOHON. Gemiddelde en uiterste waarden voor elke maand. 1895 — 1907. i AI regen- | .., Gemidd. | Maandel. regenval. dass \hoeveelheid regenval | š Be lli uren. per | Sr | | Leet | || | E] S 1325 E © Ee 2 s | = ток š 2 di 2 £ B [E85 sis ык ра ы E > 5.  134| 84 Dec 243 935 31| 11| 49| 82| 11.9) 7.8 Jan. jera 265 30| 16| 58} 114! 11.2) 8.8 Febr 975) 295 27| 12|. 53| 83| 18.3) 9.8 Mrt. | 234| 226) 29 9j 53| 127| 1L4| 7.5 April | 218 218 97| 9 AU 61| 7.3 Mei. 984) 275| 94 14) 58 83] 141 91 Juni 186) 186 98 6] 41) 58/111 62 Juli. 150! 145 95! 2} -43| SI 113 48 Aug 108. 105 IT 1) .38|..91| 10.9) 3.5 Sept. 147, 147 24 2| 44 103| 12.0) 49 Oet. 233| 225 26|- 13| 44| 141| 13.3 7.5 Jaar 2605| — |3131,2166/917.1| 280| 175| 92 141| 12.0 7.1 | | | il | | Regen | | М | waarschijn- lijkheid. 