VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Br wy thans wederom onze Jaarlykfche Hooge f Feesten mogen vieren, zo hebbe ik eenige bedenkin- gen, omtrent het Pinxterfeest, willen mededelen , indien men ze van dat belang vindt om ze een plaatsje in pwe Letteroefeningen in te ruimen. ER, Myne eerfte aanmerking zal gaan, omtrent den dag , en tyd, op welken °t eerfte Pinxterfeest gehouden is5 °t wordt doorgaans geöordeeld, dat ’t toen geweest ís de eerfte dag der week, of Zondag, zynde zulks de over- levering van de eerfte Christen Kerk, en ik zie geen re- den om daar van af te wyken; doch hoe die rekening kan goedgemaakt worden komt minder in aanmerking, en wordt doorgaans voorbygegaan. kk ‚_ Onze Zaligmaker is gekruicigd >» na ’t houden van ’t Pafcha, op den eerften dag van °t Feest der ongezuurde broden; na dien Zabbath moest des anderen daags dé gárve der eerttelingen opgeofferd worden, en dat was dus Zaturdag 5. van daar moesten 5o dagen gerekend wor- den,-en die softe dag was ’t Pinxterfeest; welk dus moest invallen op den laatften, en niet op den eerften, dag der week. Wil men ftellen, dat de Zaligmaker met zommige Joe den zyn laatfte Pafcha een dag vroeger dan andere Jo: den gehouden heeft, dan zoude , naar de rekening van deze laatften, °t Pinxterfeest op Zondag zyn did doch dat kan by zulken, welken daar over anders oore delen, geen plaats vinden , gelyk ik ook daar voor geen genoegzame redenen heb aangetroffen. Daar zyn ’er, wel- ken, ter wegneming van die zwarigheid, de fpreekwys, wanneer de dag van °t Pinxterfeest vervuld wierd, dus opvatten, dat die voorbygegaan was 5 doch dat komt met die fpreekwys, in andere plaatzen der H. 9S, , niet overeen , welke daar niet anders te kennen geeft, dan dat die dag daar en tegenwoordig was, gelyk ’t voors komt by des Heilands befnydenis , en elders ; terwyl de woorden , welke eene vervulling te kennen geven, ook van derzelver begin genomen worden, Konde men in Mozes. Wet dienaangaande Ep groten Zabbath verttaan os N 5 van £78 BEKNOPTE AANMERKINGEN van den gewonen wekelykfchen Zabbath, dan was hier geen de minfte zwarigheid, en de rekening was van zelf pe doch zulks fchynen de redenen van geleerde itleggers, daar tegen opgegeven, niet toe te laten, wel- ke bewyzen, dat die grote Zabbath, van den eerften dag van ’t Feest der ongezuurde broden, moet verftaan worden; men zie onder anderen de Engelfthe Godgeleerden. -9 *t Komt my, na eene herhaalde overweging van dit ftuk, dus voor, dat de dag, na den groten Zabbath, bepaald is, om dat de opoffering van de garve der eertftelingen ret de rust van den: Zabbath niet fcheen overeen te . ftemmen, en deze dat niet toeliet; die zelfde reden had dan ook plaats ten opzichte van den gewonen Zabbath; indien dan deze onmiddelyk inviel na dien groten Zab- bath, moest, om die reden, de telling van °t Pinxterfeest een dag later, en dus, by ’t laatfte Pafcha van onzen Jezus, van Zondag beginnen , wanneer ’t eerfte Pinxterfeest ook van zelf op dien dag is ingevallen. Ik weet niet, of anderen met my dit {tuk op deze wyze begrepen heb- ben, en of het elders gevonden wordt, °t welk ik thans niet kan nafpeuren, wanneer het tot meerder bekendma- king en bevestiging van die gedachten mag dienen. Eene twede aanmerking, omtrent ’t Pinxterfeest, raakt de verdediging van Petrus, tegen den laster van dronken- fchap , welken hy afweert, met deze reden ; want % # eerst de derde Ure van den dag. My dunkt met velen, dat deze reden eerst zyn volle kragt ontvangt, wanneer men dezelve betrekkelyk maakt tot de gewoonte van dien dag, om door ’t genot det Dankofferlanden zich te vervrolyken, °t welk ik nu niet aandring; welke eerst-na de gewone en dagelykfche offerhande toegebragt wierden, tot welke de derde ure van den dag bepaald ‘was; dus moest de tyd der. dank- offerhanden. nog aankomen, of die moest nauwlyks daar zyn, tot welker genot men ẹ, na derzelver opoffering » eerst toegelaten wierde; en moest de befchuldiging van dronkeníchap , door ’t misbruik dier gaven, uit aanmet- ait: van dien tyd, of °t uur van den dag, van zelf ver vallen. ; iF ~ Doch, °t geen ik bedoel, raakt byzonder den Offerwyns welken men hier te berde brengt, en uit welks misbtu dat: vermoeden van dronkeníchap zoude zyn voortgefpro. ten 3 die bedenking konde. gantsch geên plaats vinden voor zulk een vermoeden van dronkenfchap. Uit een mis bruik OMTRENT HET PINXTERFEEST, 179 ruik des Offerwyns was daar toe geen de minfte reden., om dat de Offerwyn voor den HEERE was, en daar van niet °t minfte mogt genuttigd , maar die geheel moest vergoten worden, waarin ‘de aart dier opoffering gele- en was, gelyk uit de Wet van Mozes genoegzaam moest bekend zyn. Wat dan, heeft men ’t vermoeden van dron- kenfchap , uit.een misbruik der opgeofferde gaven , ge- heel te laten varen? dat denk ik niet; fchoon de voor- gaande aanmerking gegrond is, en niets van den Offer- wyn overig behouden wierd, kon men echter, by ’t ge- bruik der dankofferhanden, anderen gemenen W yn, gebrui- ken, en daar door kon ook, op zich zelf, zulk een misə bruik veroorzaakt worden, en dat vermoeden met eenigen grond plaats vinden. ’t Heeft my meermaalen verwon- derd, dat men zulks, omtrent dit ftuk, niet heeft opge» merkt, immers °t is my nergens voorgekomen. | Myne derde aanmerking zal betreffen de Godfpraak van joëL, door-den Apostel Petrus, ter bevestiging der uitttorting van den H. Geest, te berde gebragt, waaromtrent jk alleen ’t een en ander zal opmerken; hier wordt ge- waagd van Zions Zonen en Dochteren, van derzelver Ou» den. en Fongelingen, en, in °t gemeen, van Dienstknegten en Dienstmaagden ; hoe men deze in betrekking tot el- kanderen heeft op te vatten, en te onderfcheiden, wordt niet eveneens van de Uitleggers begrepen. t Eenvouwigfte komt my voor, dat deze Zonen en Doch- teren hier geiteld zyn met opzicht op de verfcheidene onderwerpen van de gaven des Geests , zonder: onder- fcheid van Kunne of Sèxe, om te tonen, ‘dat -hier by geen onderfcheid van Man en Wyf zoude plaats vinden; maar, dat de uitwerkingen van den Geest zich by-beiden zouden openbaren, en dat wy, by-de Ouden en Jongeline gen, moeten denken aan nienfchen van verfchillende ja- ren en onderfcheiden leeftyd, zonder eene te nauwe be- paing, en dat wy de Dienstknegten en Dienstmaagden bben toe te pasien op menfchen van een verichillenden, of geringen, itaat in deze wereld, Dus heeft dit tot elkanderen eene gepaste betrekking» en behouden die namen eene eigenaartige en natuurlyke betekenis. | °t Verdient onze- opmerking, dat ’er juist gefproken Wordt van uwe Zonen, enz, en in ’t gemeen, by joër’, van Dienstknegten en Dienstmaagden; doch, ene rn pe“ » å 0 $ => 180 BEKNOPTE AANMERKINGEN Gods Dienstknegten, enz. °t welk aanleiding tot verkeerde opvattingen gegeven: heeft, immers zo als °t my voor komt. Hier voor zal deze reden zyn, om de eerften tot °t oude Zion en Jeruzalem te bepalen, en ons tot de leden van die Stad en Staat in de gemelde betrekking voort te lei- den ; immers daar aan is die belofte by den Propheet zoërL gedaan, met influiting van zulken, welken , in ver- volg van tyd, tot Zion en Jeruzalem, ook uit de Heidenen, zouden toegevoegd worden, en daar mede eene geestely= ke maatfchappy uitmaken; waar door ’er te minder reden is, om by de Dienstknegten en Dienstmaagden, bepaald, aan de Heidenen te denken. | In oniderfcheiding hier van, zal de Propheet gewagen van vonni (es en Dienstmaagden in “* gemeen , om dat dezen, welken °t zyn in ’t sant allen als zoodanigea niet zyn aan te merken in betrekking tot Zion, waarin zy `t zelfde voorrecht hadden met anderen; daar de Apostel Petrus fpreekt van Gods Dienstknegten, enz. om dat God, ondanks derzelver geringen ftaat, dezen echter voor de nen zoude erkennen, en zulks by de uitftorting van den H. Geest, met er daad, openbaar maken. °t Propheieren; °$ dromen van dromen, en “t zien van gezichten, verftaan Wy, ten opzichte van ’t zakelyke, in een en denzelfden zin, om dat °ż dromen van dromen, en °t zien van gezichten , aan de oude Propheten eigen was, en ondergefchikt aan % propheteren , welken daar door kennis van toekomende zaken ontvingen, en ook aan anderen voorftelden; zynde beiden openbaringen van toekomende zaken , fchoon op werfcheidene wyzen, eertyds gefchied; en dat vatten wyą eerst wel meer eigenlyk , en buitengewoon, op, maar ook vervolgens meer gemeen, zoo dat dit niet alleen , gelyk eertyds onder het N. T., zoude ' pan vinden; maar ook by °t verklaren van de oude Godfpraken der Propheten , en eene nieuwe ontdekking en openbaring van Gods vere borgenheden, om meer verhevene zaken aan de Kerk mee de te delen,en andere en nieuwe zaken, te voren onbe kend, daar de Godlyke waarheid vermeerderd, en in. een nieuw daglicht zoude gefteld worden , en Gods openba» ring tot zyne volkomenheid gebragt , zonder daaraan iets te laten ontbreken; dat wy °t een en ander dus gelyk op- watten, wordt daar door bevestigd, om dat aan de Dienspa knegten en Diensimaagden °t zelfde wordt toegeëigend , | geen OMTRENT HET PINXTERFEEST. 1t % geen aan de Zonen en Dochteren beloofd was, tot een blyk, dat °t propheteren 't eigenlyke is, ’t welk van den Geest zoude voortkomen, en dat ook °t andere daar op- zicht en betrekking op heeft. J. KRAMER; Rustend Leeraar van Hindelo en; thans té Sloten, in Friesland. OVER HET GEBRUIK DER LAÁAUWE BADEN IN KOORT- ZIGE ZIEKTEN, EN INZONDERHEID IN DE ZOGENAAMe DE SLEEPENDE KOORTZEN ; kr lenta nervofe.) Door J. D. BRANDIS, Gezondheids- Raad en Bron- nen -Arts te Drieburg. en zommige Geleerden, die over het gebruik der Baden in koortzige Ziekten hebben gefchreeven, en wel onlangs de fchrandere MARKARD , het gebruik der warme Baden in de Zenuwkoortzen veroordeeld hebben, zo meen ik echter derzelver voortreffelyk nut in fleepende Zenuwkoortzen te hebben waargenoomen, en vinde het daarom dienftig eenige myner Waarneemingen omtrent dit ftuk mede te deelen, | Geduurende den Winter van 1785 heerschte te Gottins en eene Koorts, verzeld met Gastrifche, Galachtige en Lt le. doch welker hoofdcharacter eene fleepende Zenuwkoorts tekende. Geduurende de eerfte acht of twaalf dagen der Ziekte, waren de lyders nog niet geheel bedlegerig. Steeds hadden zy een weinig Koorts, zonder kennelyke verpooZingen. Het Hersfenge- ftel was hoofdzaakelyk aangedaan, kennelyk door een ftompe pyn in het voorhoofd, en eene belemmerde gee woeligheid der zintuigen , of ook door eene buitengewoo- ne gevoeligheid derzelve. Voorts hadden plaats, neer- flagtigheid van geest ; een kleine ongeregelde eenigzins ingetrokkene Polsflag ; eene raauwe geheel heldere of ook wel eene geheel natuurlyke pisloozing; flaapeloosheid of eene groöte neiging tot flaap zonder verligting ; en eene Loopachtige Buikontlasting zonder verligting. Al- lengskens wierden de zintuigen meerder aangedaan, ’er RE ee open- 182 ' OVER HET GEBRUIK openbaarden zich mangel aan Geheugen , eene volkomen lusteloosheid , eene-afwisfelende ylhoofdigheid, enz. Ver- volgens kwamen ’er ftuiptrekkingen te voorfchyn , onder welke zich de krankte, in de wyfde of zesde week der Ziekte, met den dood eindigde, Op de befchreevene wyze zag ik een jongen Genees- heer in de zesde week der Ziekte fterven, wiens lyk ik dok Bop en hebbe. Een eene laater wierd een ander voortreftelyk jong Geneesheer, die my in die lyken- ope- ning had bygeftaan, door die zelfde Koorts aangetast, Daar ik een tydlang van Gottingen afweezig geweest was, zag ik hem eerst op den achtften dag der Ziekte , en, vond zyn toeftand zeer bedenkelyk. Zyn Hersfengeftel was ten fterkften belemmerd: eene allerdiepfte neerflag- tigheid wisfelde af met kleine ylhoofdigheden. De Pols was fnel, klein en ne ee 2 Men kon geene dui- delyke verpoozingen van Koorts befpeuren; doch ’er was geënerley fpoor van onreinigheden in de eerfte wegem De Geneesheer had , tot het voldoen aan deeze aanwy- zingen, Spaanfchevliegplaasters aan de beenen laaten leg» gen, en den Lyder voorts Wyn, Koortsbast en Kampher voorgefchreeven. _Geduurende den Winter van 1789 heerschte in Hildes- heim eene gelykzoortige Volksziekte. Ik gebruikte myn middel , daar ik het maar eenigzins kon aanwenden, en deed zulks fteeds met het beste gevolg. Twee gevallen van Kranken zal ik hier by aanvoeren, die, zo ik meene, zeer veel bewyzen. In eene zeer benaauwde wooning had ik vooreerst on= der myne zorge een Kamerdienaar, wiens Ziekte in alles het beloop volgde der zo even befchreevene Zenuw. koorts. Een aantal van ongeregelde toevallen. volgde de een op den ander, die zich echter alle door eene byzonde. re aandoening op de Hersfenen lieten verklaaren. . In de derde week openbaarde zich eene algemeene onverfchillig- heid met ongevoeligheid en kleine ylhoofdigheden. Ik had zeven weeken tang tyd om alle mogelyke middelen aan te wenden; ovk heb ik niet nagelaaten te beproes ven, wat ik konde uitdenken, als Wyn, Naphtha, enz. doch alles te vergeefsch. Gaarne had ik ook gebruik ge= maakt van het laauwe Bad, doch zulks wierd onmogelyk geoordeeld van wegen de legplaats des Lyders, die in het midden der achtíte week overleed. — edgar api de daarop wierd een jong Vrouwsperzoon in het zelfde huis door deeze Ziekte overvallen. De toevallen waren, van den beginne af, zeer geweldig ; eene onbefchryfelyke treu- righeid en angstvalligheid, verzeld met eene doffe hoofd- pyn en een fluipend niet geheel afloopend Koortsje, drons gm de Zieke reeds met zes of acht dagen het bedde te ouden, en kort daarop openbaarde zich, met den twaalf- den dag, eene zeer gevaarlyke onverfchilligheid, door ‚kleine ylhoofdigheden afgebrooken. Met den grootften ver herhaalde ik myne aanpryzingen van het warme ad, en bragt het zo verre, dat hetzelve tegen den vy tienden of zestienden dag der Ziekte wierd in het werk pe Het gevolg beantwoordde ten vollen aan myne loften ; de ylhoofdigheid verminderde ten fterkften, de Krankte nam hand over hand af zonder eenige duide: lyke fcheiding, en na verloop van vier weeken was de- zelve geheel verdweenen. . Met de herftelling der kragten vorderde het intusfchen zeer langzaam , en ‘er verlie» pen zeven of acht weeken, eer de Lyderes wederom kon uit- - 184 OVER HET GEBRUIK uitgaan, Ook wierd de heftigheid der nu geneezene Zieke te beweezen, door het geheel uitvallen van het hoofd- hair. In Sprokkelmaand van 17go, wierd ik geraadpleegd over den toeftand van een jongen Koopman, die, myns oordeels, volgens alle berichten, aan dezelfde Krankte ziek lag. Drie weeken lang was hy nu door een anderen Ge- neesheer, deels met zagte ontlastende, deels met de levens- werkingen aanzettende, middetën behandeld. Eene zor- gelyke Zogverplaatzing myner Huisvrouwe , en de daar door by my ontftaane bekommering , welke my tot het onderneemen van eenigerhande bezigheid ongefchikt maaks te, belette my toenmaals de zorge deezes Kranken op my te neemen; ik gaf hierom alleen een mondelingen raad, en prees het gebruik van het warme Bad ten fterkften aan. Doch de Geneesheer fcheen geenerley vertrouwen op dit middel te hebben, en het wierd niet aangewend. a verloop van veertien dagen weder in ftaat zynde myne zaaken buitenshuis waar te neemen, wierd ik op nieuws tot dien Lyder geroepen, omtrent wiens geneezing de Arts alle hoop had opgegeeven , en wiens toeftand ik voorzeker ook allerbedenkelykst vond. Hy lag geheel en al zonder eenige bewustheid van zich zelven 5 de nae tuurlyke ontlastingen liepen hem af, zonder dat hy ergens van wist; by aanhoudenheid mompelde hy tusfchen de tanden, in eene peauurige Bed. hy maakte al- lerley beweegingen met de handen, en pluisde fteeds aan zyne bedlakens, enz. Teffens was de Pols zeer klein en nel, ’'er waren aanhoudende en gehe der peezen aanweezig, en de tong was glintterend rood, zeer droog en zonder eenig beflag. Dikwyls openbaarde zich een drooge hoest, door welke meer of min fchuimend bloed wierd opgegeeven. De Krankte had nu volle vyf weeken geduurd, ontlastende en prikkelende midde- len waren in overvloed gebruikt, en men had nu in- zonderheid een tydlang zyn toevlucht genoomen tot Wyn en Mofchus in zeer ruime giften, doch alles te vergeefsch; zo dat niets dan een kort op handen zynde dood te wage ten ‘fcheen. Met dit alles ftelde ik ook in deezen byna hoopeloo- zen toeftand de warme Baden voor, in vertrouwen, dats zo dezelve al niet in ftaat mogten zyn om in dit byna wanhoopig geval aan de verwagting te voldoen, dezelve ten minften geenerley nadeel zouden kunnen veroorzaâ- DER LAÁUWE BADEN. … 185 käf. De Geneesheer en de Naastbeftaanden, dié Zich toch ook geenerley gunftig einde voorftelden , ftemden hier zeer gaarne in toe. Het eerfte Bad verfchafte ons reeds verligting van toevallen, waar door wy niet wei- nig wierden aangezet, om in het gebruik van dit heerlyk middel te volharden. . Het bloedfpuwen hield fpoedig op, de ftoelgang minderde in hoeveelheid, en liep niet langer onwilliglyk af. Na verloop van acht dagen was de Lyder buiten gevaar, en binnen de drie weeken wâs dezelve vol- komen herfteld. ' BERICHT AANGAANDE DEN BEROEMDEN KRUIDTUIN VAN KEW. > Door B, FAUJAS -ST.- FOND. l Ie heerlyke plaats ligt -zeven mylen van Zonden, Ik zal niet fpreeken van het Woonhuis, noch van de- Tuinen van vermaak en verciering, noch van de Zo- merhuizen, Bruggen, Priëelen, enz. die ‘dezelve vercie: ren; ikk zal my alleen bepaalen tot den Tuin, welke dient tot onderrichting. Georce III heeft in denzelver doen verzamelen alle zeldzaame:voortbrengzels van het Groeijend- Rijk, uit alle oorden der waeréld by elkande- ren gezogt. „Hy heeft daar door aan de Kruidkunde een gewigtigen dienst beweezen ; eveneens als hy den Sterre- kundigen van het grootfte nut geweest is, door het be- vorderen van den onverfmoeiden arbeid van RERSCHEL; en door hem in ftaat te ftellen , om grootere en volmaak- ter Telescoopen te vervaardigen, dan tot hier toe iemand had kunnen doen, De Tuinen van Kew zyn zo uitfteekend aangelegd, en zó wel onderhouden ; de orde en fmaak, die ‘er in heerfchen, zyn zo voortreftyk ; de Konst heeft hier zo meesterlyk gezocht na te bootzen alles, wat fchoon en treffende is in de Natuur, dat ik deezen Tuin verre ver- heven ‘oordeele boven alles, het geen ik ooit van dien aart gezien heb. ne “Toen ik my aldaar bevond, was het weder zeer fchoon 4 er het faizoen zo gunftig geweest; dat de zeldzaam- fte Gewasfen aldaar eene weelde vertoonden, door de vers fcheidenheid hunner bladen, bloemen, vruchten en geu- ren, dat ‘er een geheel uit gebooren wierd, °t geen waar- lyk betoverend was.: y En “MENG, 1798. NO. 5. | O. % Geen 186 BERICHT „’t Geen de meeste bewondering verwekt, in deeze vete zamelplaats van uitheemfche Gewasfen en vreemde Boomen, is de zo keurige netheid, zuivere fmaak en verftandige rang- fchikking, die. het onderwys aangenaam maaken. De men- geling van uitheem{che en inlandfche Gewasfen is zo uite muntend ingericht, dat de geest zich alomme verlustigt 5 de gewaarwordingen zyn fteeds vermaakelyk: alles is, als % ware‘, betoverend, en niets verveelt den befchou- er. i i De broeikasfen zyn met een byzonder overleg ingericht. Zommige worden geftookt met eene zeer maatige warmte, voor Planten die maar eene maatige hette vorderen. -In andere heerscht een fterke drooge hette, gelyk gevorderd wordt--voor de Planten. uit Africa... De Americaanfche Gewasfen , daarentegen , die gewoon zyn aan een vochtigen en heeten dampkring, Be hier insgelyks: een zoda- niġen,‘door: konst verwekt. Door middel van: dergelyke voorzorgen en fchikkingen, met welke de Natuur nage- bootst wordt , groeijen hier de tederfte- Gewasfen byna even weelderig, als in hun Vaderland. Ek S i „Met een byzonder genoegen zag ik in een der brogi- kasfen eene ‚zeer. byzondere Plant, die zedert eenige da- gen bloeide, Dezelve was de Hedifarum girans, of tril- lend Byltjeskruid, door Dt. PATRICK RUSSEL, in 1775» uit de: Indiën: medegenomen. Deeze by uitneemenheid fraaije. Plant. is door de Natuur voorzien met eene zo aanmerkelyke gevoeligheid, dat zy, hoewel geplaatst on- der een glazen ftolp, die-allen toevloed van lucht belet, ket midden van den, dag, wanneer de zon in haare volle kragt is, met: haare, zydelingfche blaadjes zulk eene byzondere trapswyze beweeging maakt van rg en nederdaaling, dat men neler zou dat die trilling -door eéne of andere verborgen konstftreek wierd voortgebragt, Gelyktydig bloeide ook eene andere zeer byzondere foort van Byltjeskruid ,- door - Sir JOSEPH BANKS uit Cochinchina medegebragt. De bladen deezer Plant heb- ben eene-zo. byzondere gedaante , en eene zo zonder- linge mengeng van kleuren op hunne oppervlakte, dat men áán dezelve den naam gegeeven heels. van Medifa- rum Vefpertilionis,. of naar een Vledermuis gelykend Byltjeskruid. Opndertusfchen gelykt, de kleur, ligtheid en omtrek der bladen meer naar de vleugels van een graauwachtige. Vlinder, … - | | Onder de menigvuldige zeldzaame en byzondere Ges dk. í) ‚was VAN DEN KRUIDTUIN TE KEW: 187 wasfen trok ook inzonderheid myne aandacht tot zich de Dionea Muscipula. ‘Ik had haar reeds eens gezien in den Kruidtuin te Parys, alwaar zy bezorgd was r: FRANKS LIN, die haar uit de Moerasfen van Zuid-Carolina had doen komen. Ondertusfchen was men te Parys niet in ftaat, deeze tedere Plant, Janger dan een half jaar, in het leven te houden ; terwyl zy te Kew zeer weelderig groei- de. Dit buitengewoon Gewas heeft dikke bladen, gelyk eenige zappige planten; dezelve zyn voorzien met fteekels en beweegen met fcharnieren, terwyl derzelver oppervlak te bekleed is met een zoetachtig vocht. Een aantal Boomen van de Magnolia met de groote bloem , tot eene aanzienlyke hoogte sip ne. waren bedekt met overheerlyke bloemen, die een allerheerlyk- ften geur in de lucht verfpreidden. Hun fchoon blad, van boven blinkend groen, en van beneden geelachtig en veranderlyk, deed eene heerlyke uitwerking ; en maakte eene byzondere tegenftelling met de zilverkleurige en naar het rood hellende bladen van zommige andere Gewasfen. Steeds groenende Gewasfen, harstachtige Boomen van al~ lerhanden aart, met hunne gefchubde vruchten en afwis- felende fchakeeringen, ftonden in tegenftelling met bladen van een teder in met zommige, wier uitgeftrekt lom- mer een Parafol vertoonde; met andere, wier bladen met katoen bekleed waren; of op eene byzondere wyze afge- ‘fneeden , of palmswyze uitgebreid, Uit alle deeze by-- zondere mengelingen, door. de -konst en een kcurigen fmaak op de uitmuntendfte wyze gefchakeerd , ontftond een verfchil van gedaanten, houdingen en: kleuren, het geen de zonderlingfte tegenttellingen maakte, zonder eeni- gen fchyn van ongeregeldheid. De Boomvaaren ; Steenvaaren, Hertstongen, de ver- fchillende Gewasfen, die de fchaduwe beminnen, of eene frisfche vochtigheid, hebben alle plaatzen in ’t bye zonder voor dezelve gefchikt, De Heidplanten, de Cam- rfoulies, de Bremgewasfen, de Klimöppen, en de Kraak- esfen, bevonden zich in hunne. nabuurfchap. Oa | Dock 183 . BERICHT Doch niéts baarde my meer verwondering, dan de ver:. wonderlyke konst, door welke men in ftaat geraakt is, in. déezen Tuin te kubnen doen groeijen de Mosplanten, de tederfte en byzonderfte Hairplanten, en zelfs éenige Le- verkruider, om dus in ééne plaats daar te ftellen de vol- komentlé en uitgezogtíte vereehiging van de voornaamfte rykdommen des Groeijenden Ryks. Om aan dit oogmerk te voldoen, heeft men beddingen gemaakt van de poreuze. Lavaas, die de Ridder BANKs op zyne terugtocht uit Ts- tand, alwaar hy de Hecla was gaän.onderzoeken, met zich had gebragt. De ballast van zyn Schip beftond alleen uit die ftoffe, van welke men een zo nuttig gebruik emaakt heeft. Deeze fteenen zyn vervuld met holten; tcheüren en uitfteekende puntjes; zy zyn zeer fponsachtig van maakzel, gefchikt om het water op te florpen en lang by zich te behouden. Men heeft uitgedagt, daar van dikke boorden te maaken , meer of min verheven boven de beddingen van een befchaduwd aardryk , welke zy omringen , en dus een tuin van Mosgewâsfen daarge- fteld ; die eenig in zyne foort is. De zo talryke ref der in °t geheim paarende Gewasfer CCryptogamia), in welker verfchillende geflagten een zo groot onderfcheid van gedaanten, kleuren; en onnafpoar= baare wyzen van vermenigvuldiging, wordt waargenomen groeijen en bloeijen hier uit de kleine holligheden deezer als door konst rip rotsjes, op eene waarlyk betos verende wyze; die geen geringe eere doet aan den fmaak en het beleid van hun, die op deezen gelukkigen inval gekomen zyn. De eerfte proeven deezer onderneeming ten vollen gelukt zynde, en men aan deeze manier van planten eene grooter ùitgebreidheid willende geeven, dan de voofráad van de natuurlyke Lavaas, die men bekomen had, toeliet, heeft men eek dit gebrek door de konst te vergoeden, en, door een geweldig vuur van houtskool, uit kleiklompen een onzuiver glas gebrand, °t geen volkomén aan het oogmerk voldoet. | Men moet hier aanmerken, dat het Climaat van En- bond) den groei van zodanige Gewasfen ten fterkften evordert, en niet weinig toebrengt tot het welgelukken eener zo vernuftige pb Ik geloove, intusfchen , dat men ook elders met het beste gevolg van deeze ont- dekking gebruik zou kunnen maaken, en dus de groote Kruidtuinen alomme voorzien met een plantzoen deezer byzondere Gewasfen, wier kennis men zich anderzins 20 nen ` Ea VAN DEN KRUIDTUIN TE KEW. 189 “bezwaarlyk kan eigen maaken, dan door middel van Boe- en met gedroogde Plantgewasfen, of door het doen van eizen, die, ter oorzaake der kosten, niet door ‘een ieder kunnen ondernomen worden. mn De Kruidtuin van Kew is woornaamelyk tot den te- genwoordigen trap van volmaaktheid gebragt door wylen deszelfs Beftuurder, wILLIAM Arron. In 1789 gaf deeze bekwaame Man, in drie Deelen in 8vo., een Naamlyst der Gewasfen: uit, die alhier te vinden- zyn. Hy was gok voorneemens, eene breedvoeriger Befchryving in het licht te geeven van de byzonderfte Planten, die in zyne Verzameling voorkwamen. Dan hy wierd hier in door den dood verrast. Thans is het oppertoezicht over | ra onvergelyklyke Verzameling aan zynen Zoon opge- raagen, A ee En en UITTREKZELS UIT DE BRIEVEN VAN EEN HINDOO RAJAH, OVER DE ZEDEN DER EUROPEAANEN, - Door Mejuffrouw ELIZA HAMILTON. Vervolg van bl. 159.) zi aa, in een voorgaand Stukje, onze Leezers ingeleid , s» LN te hebben tot eenige kennis aan de Gefchiedenis, s den Godsdienst en Aer » der Hindoos, volgens het bẹ- s> Tigt van de Engelfche Schryffter, in het Opfchrift ver- » meld, gaan wy nu voort, om, volgens onze toezeg- s» -ging (*), eenige Uittrekzels mede te eelen uit de Brie- ss Ven van een Hindoo Rajah. | _» Deeze Brieven worden veronderfteld gefchreeven te s» Zyn door ZAARMILLA, Rajah van Almora, die, by de s» bemagtiging van zyn Land (thans Rohwlcund geheeten) s door de Afgans, een Volk op de grenzen van Zerfie, s» Onder het getal behoorde der zodanigen die verlof kree- s gen om in hun oude Land te blyven. —- Zyne Brie- » ven zyn gefchreeven aan zyn Vriend MAANDAARA , s Een anderen Rajah, die blykt uit het Land gebannen te s» weezen, en de wyk genomen te hebben in de nabuur- a {chap van Agra. | D brain. det a De (*) Zie hier boven, bl. 150. Q 3 199 BRIEVEN VAN EEN HINDOO RAJAH, » De Rajah ZAARMILLA, gelegenheid gehad hebbende ‚ om befcherming te verleenen aan Capitein PERCY, een s» Engelsch Officier, ontvangt van hem zodanig een berigt » van de ZEngel/chen, en byzonder van hun Shaster (de s Heilige Schriften der Christenen) ‚dat hy zeer verlangt „‚ het Land te gaan zien van dien Officier. —— De Raja > MAANDAARA maakte veele tegenwerpingen op dit plan, ə en tragtte ‘er zyn Vriend van af te trekken, zondt hem » de Brieven welke hy ontvangen hadt van den Bramin s» SHEERMAAL pa in Engeland), die een zeer ongun- s ftig berigt gaf van de Engelfche gewoonten, zeden en „ denkwyze. ZAARMILLA, het verflag des Bramins aan » Onkunde of vooroordeel toefchryvende , blyft by zyn > voorneemen om de Reis na Engeland te doen. Zyn s berigt deswegen, en van de onderfcheidene gevallen, b » welke hy zich tegenwoordig bevondt, maaken de ftoffe s uit van zyne leerzaame en onderhoudende Brieven — „‚ Brieven , waar uit wy een en ander Uittrekzel zullen „> mededeelen. Het eerfte, °t welk wy hier plaats gee- > ven, is ontleend uit eenen Brieve, in welken ZAARMILLA » aan MAANDAARA Verflag doet van zyne gefprekken met a» den jongen Krygsman, zyn Gast.” od ka de a Gy weet, Ô MAANDAARA ! hoe zeer myn geest altoos ig heeft na kennisfe. Gy weet, met welk een drift ik altoos myn Poojah Seraswatee (*) volvoerd heb, ef dat ik , in een’ leeftyd, waar in weinig Jongelingen de Beids van den Shaster (}) geleezen hebben, niet alleen de heilige Boeken doorleezen , maar elk Ge fchrift van naam, in de Shan/èrit-Taal gefchreeven, ge. leezen hadt. Het aanleeren der Perfsfche. Taale opende my eene deut van kennisfe , welke ik, met onvermoeiden vlyt, binnen tradt. De Gefchiedenis werd, voor een tyd, myne meestgeliefde Letteroefening. Maar, wat ftelde de His» torie van Rykenen Staaten my voor ocgen? Helaas! wat anders dan de zwakheid en de fchuld des Menschdors ? Ik befchauwde de weinigen, ongelukkig geplaatst in de (*) Dienst aan Seraswatee , de Godin der Letteren. (f) De H. Schrift der Hindoos, OVER DE ZEDEN DER EUROPEAANEN. >IQI de hoogfte en ligt bedwelmende leevensftanden,- de teys gels der eerzugt in de bloedige handen der wreedheid gee- ven, door beeken van trouwloos geftort menfchenbloed heenen rennen, tot dat zy, in hunnen loop geftuit, ver- treeden werden door anderen, die het zelfde bloedig fpoor opdraafden; of, indien zy de doodftraffe , na welke zy, als °t ware , dongen, ontkwamen, leefden om de ver- veelende lugt van teleurftelling in te ademen, en dan in de zee der vergetelheid weg te zinken, | Dusdanig is de gefchiedenis der weinigen, wier mis- daadige driften en fchendige daaden hun tot vermaard- heid gebragt hebben, en aan welken de’ domme menig- te, de ptit, y werktuigen hunner eerzugt, de prooi hunner gierigheid, en de fpeelbal hunner trotsheid, den naam van Helden gegeeven heeft. _ Wat het groot lichaam des Volks betreft, kon ik nooit bemerken, dat het eenig onderfcheid maakte, wie het was, die den fchorpioen-geestel der verdrukking in handen hieldts dewyl het, in welke hand die ook door °t zelve was toe- vertrouwd, zich even zeer verzekerd mogt houden van de fnerpende flagen te zullen gevoelen. Deeze dingen bepeinzende, flaakte myn boezem een diepe zugt van moedeloosheid. — — Kan het zyn, fprak ik by myzelven, kan het zyn, dat de almagtige en eeuwige Regeerder des Heelals zulk eene menigte van Menfchen zou fcheppen, tot geen ander oogmerk, dan em de zegepraalen van eenen Medefterveling te vergroo- ten, wiens roem zich verheft naar gelange van de elende die hy over het menschlyk geflacht brengt? Zeker, uit het een ik leer uit de bedryven van de Vorften der aarde, is de Deugd eene fchaduw, en de liefde tot de Deugd, wel- ke ik voorheen in myn boezem koesterde, niets meer dan een bedrieglyk verfchynzel, of een droom! Door de verkeering met myn Engelfchen Gast, kreeg ik een ander inzigt van de Menschlyke Natuur, Door de middenftoffe der Perfsfche Letterkunde bezien, kwam de- zelve my te vooren als algemeen verdonkerd door be- dorvenheid. In de Gefchiedenis van Europa nam die Na- tuur eene milder gedaante aan. In Europa is de Mensch niet altoos, gelyk in Afia, vernederd door Slaaverny, of bedorven door het bezit van pe Oppermagt, Geheele Volken hebben daar de Regten der Menschlyke Natuure erkend, en bereikten, terwyl zy zulks deeden, het toppunt van waaren roem. O4 De 19% BRIEVEN VAN EEN HINDOO RAJAH, De Romeinen, dien de Perfifche Schryvers (*) afmaas len als rustlooze Invallers en onverfchrokken Wereldvere meesteraars, en de Grieken, welken zy met fchandvlek- ken van allerleien aart bekladden, waren, met de daad, Helden- volken. De ketens der Slaaverny verfmaadende, dagten zy wyslyk dat de menschlyke natuur te onvolmaakt was om met onbegrensd Gezag bekleed te worden: terwyl den Poojah (Eerdienst) toebragten aan de Godinne der ryheid, breidden hunne harten zich uit in de betragting van alle deugden. Zy leerde hun de kunst van over- winnen, fterkte A handen ten dage des ftryds5 en, wanneer zy uit het veld der overwinninge wederkeer- den, fchonk zy den behaaglykften {maak aan de eens voudigfte tifslgeregten >» en maakte de armoede eerlyk en lofwaardig door haare toeknikkende lachen, — Ein- delyk traden Rykdom en Weelde, de Vyanden dier Go- desfe , in hunne heerfchappyen, en trokken het Volk af van den Eerdienst, der Vryheid toebragt, die, verftoord wegens hunne trouwloosheid, hun Land geheel verzaakte; Geluk en Deugd, in haare vlugt, medevoerende, - By eene herleezing van het gedrag dier roemryke Hel- den (die , terwyl hun Volk den Poojah aan de Vryheid toebragt,het toppunt van vermaardheid beklommen hadden) wees PERCY my veele gebreken aan, die, toen myne ziel door de eerfte drift der bewonderinge bevangen was, my- ner opmerkinge ontglipt waren, De Liefde tot de Vry- heid zelve, die roemryke Plant, gelyk hy ze noemde, die, wanneer zy naar eisch wordt aangekweekt, nimmer mist de vrugten van Deugd voort te brengen, kwam nooit, was zyne taal, in den boezem der Gricken of Ro- meinen voort uit den zuiveren grond van algemeene Goedwilligheid ; maar fproot uit de flegte wortelen van Trotsheid en Zelfzoekenheid. Zy ftrekte zich derhalven nooit uit om geheel het Menschdom te omvatten. — De volmaaktheid der Deugd was onbekend by de We- reld, tot dat dezelve geleeraard werd door de Godsdienst- jeere van CHRISTUS. | Deeze ar verzekering van prrcy fcheen my toe een vooroordeel te weezen , °t welk geen grond altoos in de waarheid hadt. fluiten der onkunde. re zodanig zyn de overhaaste be- y was van voorlange ingeboezemd , S ' ' a te, (*) Zie RICHARDSON's Zntroduâion to the Perfian Di&ionary. OVER DE ZEDEN DER EUROPEAANEN. 103 te gelooven, dat de zuivere Leer van goeddaadigheid en: menschlievenheid onbekend was by allen, uitgenomen by, den begunftigden Stam van nRAHMA 5 dat het Christen- geloof, even als dat der Mu/ilmannen , een bekrom- pen ftelzel was van- bygeloovige verknogtheid aan de verwilderdfte vooroordeelen, gefchikt om haat te baaren en meedogenlooze vervolging aan te moedigen tegen allen, die in geloofsbegrippen van hun verfchilden. Niets mag men dwaalender. aanmerken dan dit denkbeeld van de Christenheid. | Door de heuschheid van mynen Zngelfchen Vriend, werd ik door hem begunftigd met het Boek, ’t welk zy voor heilig houden ; met der Christenen Shaster, De Voor- fchriften en Leevensregelen, welke. ik, daar in aantrof, zyn zuiver, eenvoudig , kragtig, alle gefchikt en recht- ftreeks ingerigt om op de neigingen van het hart te werken , en berekend om algemeenen vrede en geluk te doen gebooren worden op aarde, welke van daar verbannen waren, zints de dagen van Sottee Fogue (*). | Dé Liefde voor de Vryheid, in een Volk, dat door de grond -voorfchriften van zyn Shaster geleerd is „om an s», deren te doen gelyk zy wenschten dat anderen omtrent, s hun handelden,” verheft zich boven den bekrompen geest, van Zelfzoekenheid, en -breidt zich uit tot de omvatting van geheel het Menschdom ! Weldaadig Volk! ’t Is hun vers langen , dat alle Volken deelgenooten zouden weezen van dezelfde zegeningen der Vryheid, welke zy zelve genieten. Het was ongetwyfeld met dit heerlyk vooruitzigt, dat zy Volkplantingen zonden na de wyduitgeftrekte Landen yan America. Om liefde voor Deugd en Vryheid En l prels (*) De Eeuw der Zuiverheid. De Hindoos rekenen den duur, der Wereld by vier onderfcheide Jogues, of onderfcheide Eeu we: De Sottee Fogue, of de Eeuw der Zuiverheid, wordt ge- fteld 3,200,000 Jaaren geduurd te hebben, wanneer het leevem der Meníchen gezegd wordt zich tot soo,ooo Jaaren te heb- ben uigeftrekt. De 7irtah Jogue , of de Eeuw in welke een derde van het Menschdom flegt was , welke 2,400,000 Jaaren duurde. De Dwaper Jogue, in welke de helft des Mensche doms tot boosheid overfloeg, bevat 1,600,000 Jaaren; en de Collee Jogue, in welke het geheele Menschdom bedorven ‚was , is de tegenwoordige Eeuw. Zie nauneD's Gentos Se ' - i " 5 O5 194 BRIEVEN VAN EEN HINDOO RAJAH, fpreiden, bebouwden zy de overzeefche Eilanden; en orn ons Land van de hand des Onderdrukkers te verlosfen , re dit braaf en edelmoedig Volk de ftreeken van Hin- oftan ! | T Gy kunt u verbeelden hoe zeer begeerig ik was om onderrigt te worden wegens eenige byzonderheden , we- gens den Regeeringsvorm, de Wetten en Zeden, van dit hoogbevoorregt Volk, —- Veronderfteld zynde dat de boven aangeduidde byzonderheden waar zyn, is het, in- gevolge daar van, te verwagten, dat zy allen moeten gevormd zyn naar dit modél van volmaaktheid; en zoda- nig zyn ze, naar myn begrip , uit het berigt van PERCY opgemaakt, ongetwyfeld. et aan BRAHMA behaagd ‘hebbende hun allen van één Cast of Stam te doen voortkomen , vindt men by hun geene ondericheidingen, dan die belooningen der Deugd mogen heeten. Het is daar niet als in het bedorven Hof van Delhi , waar groote Rykdommen, eene ‘onderdanige verkleefdheid aan den Sraatsdienaar, en eene laage goede keuring van de genomene maatregelen des Hofs, tot Ty- tels en Rang - onderfcheiding opleiden. In Engeland wordt de Eer des Adeldoms onveranderlyk toegekend naar wee- zenlyke verdienften. De Eertytels en Voorregten deee zer Helden van den eerften rang daalen af op hunne Kin- deren. ' Wy mogen, met allen fegt, veronderftellen , welk eene zorg ‘er befteed wordt aan de Opvoeding deezer jonge Edellieden, wier zielen tot wysheid gevormd worden op aanzienlyke Schoolen ten dien einde opgerigt; Schoolen , waar ondeugd en dwaasheid beide even onbekend zyn 5 en waar de bekwaamheden van een Jongeling zo min ge- vaar loopen van de roest der onkunde als van het gevaar der verwildering ! Uit deeze kweekfchoolen der Deugd worden zy opgeroepen tot den Raad des Volks, waar zy fpreeken met al de deftigheid en belangneeming, die men mig verwagten van hunne vroegtydige opleiding tot ernftig denken en diep nafpeuren. De Zoonen des Ko- nings neemen, zo dra hun verftand rypt, zitting in die Ge- rechtshoven, van welker beflisfing geen beroepen op hoo- ger valt. Naardemaal hun voorbeeld veronderfteld mag worden eenen bezielenden invloed op den jeugdigen Adel te hebben, kan men ligt begrypen, hoe: geleerd , deftig en godvrugtig, die Vorstlyke fongelingen moeten de t aua- / OVER DE ZEDEN DER EUROPEAANEN. 295 üne daaden zyn buiten twyfel fpiegels van het wel- - voeglyke ; en hunne. lippen fpreeken niets dan wys- heid uit! | | | De Gelykheid aller. Menfchen in het oog van GoD, door hunnen Godsdienst geleeraard , is het een grondbe- ginzel hunner Staatkunde, dat geene Wetten verbindend ‚ dan die de toeftemming des Volks-wegdraagen. Al le Wetten worden, derhalven, uitgegeeven onder de hei- Yigende bekragtiging der bee agg acan Ieder onderfcheide deel des Ryks, Stad, en Gemeente, kie: gen onder zich zelven de Perfoonen meest uittteekende in Godsyrugt , Wysheid , Geleerdheid en Braafheid, en ie S un de magt om in aller naam te han- e en. i ‚ Omtrent vierhonderd van deeze uitfteekende Mannen, die by alle de vereischten van een Hindoo Overheids - Per- foon (*) de kennis van een Christen- Wysgeer vereeni- gen, maaken de Regeeringsleden uit. Niet ftaande onder den invloed van Partyfchap, niet befmet met de laage beweegreden van Gierigheid of Eer- zugt, ftreeven zy met een beftendigen tred voort op het pad der billykheid , en neemen niets ernftiger ter harte dan het algemeen Welweezen. Geen ‘Oorlog kan ?er aangevangen, geene epe kunnen ’er opgelegd wor- den, dan met toeftemming dier Vaderlandlievende Volks- hoofden. —- Oordeel, dêrhalven, myn Vriend! hoe ligt en weinig drukkend de last moet weezen , die opgelegd wordt door deeze Volksvertegenwoordigers, deeze Broedee ren des Volks. Nooit kunnen Menfchen gelyk deezen ag werk= (*) Het is bevolen ,, dat de Overheids -Perfoon in ondere s danigheld zal houden zyne Lusten, Toorn, Gierigheid „ „‚Dronkenfchap en Hoogmoed; hy die buiten ftaat is deeze » Driften by zichzelven in bedwang te houden , hoe zal hy „het Volk kunnen onderwyzen en voorgaan ? Hy zal zich » hiet laaren verleiden door de vermaaken van de Jacht, hy zal » hiet overgegeeven zyn aan het Spel, noch zich alzins ver- » maaken met danfen, zingen, of op eenig Muzyktuig te fpee- „len. Hy zal niet zonder oorzaake overal omzwerven, noch ‚ iemand veragten zonder diens misflagen wel te weeten , hoch „ ook eens anders meêrdere verdienften benyden; ook zal h „zich zorgvuldig wagten van te zeggen , dat lieden , die » geene bekwaamheden altoos bezitten, bekwâame Manhem » 290.” Code of Gentóo: Laws, p. 52. 396 ‚ BRIEVEN VAN EEN HINDOO RAJAH, werktuigen zyn, om den Oorlog, met alle de daar van on- affcheidelyke elende en jammeren , onder de Volken der aarde te verwekken ; Volken, welke zy door hun Shaster geleerd worden als hunne Broeders aan te zien. In 4/4 zien wy dat verflindend monfter altoos gereed om met vernielende woede op te donderen op de ftem. der nooit rustende pide: raar bk máar in Europa zyn de Vorften Vrienden van den Vrede en Vaders des Volks. Veelen onzer Pundits (*) hebben met verbaazinge be- fchouwd de hooggaande oneenigheden onder de naavolgers van den Arabifchen Propheet gereezen , ter oorzaake van de verfchillende verklaaringen, door hunne Zmaums (+) ges geeven aan zekere plaatzen van den Koran; vergeetende „dat het Opperweezen PP fchept in verfcheidenheid, en dat de Schepper, die in de groote uitgebreidheid van de werken zyner handen geen twee voorwerpen geheel gelyk aan elkander gemaakt heeft, ongetwyfeld geen mine er zorge gedraagen heeft in het vormen van der Mens fchen Ziel, en met genoegen de verfcheidenheden van be- rippen onder de Kinderen der Menfchen aanfchouwt. Zy hebben hunne verwaandheid zo verre laaten gaan, dat de eene Sette tegen de andere haat en kwaadaartigheid heeft opgevat, om dat zy elke duistere plaats in de Schriften van hunnen Propheet niet juist in °t zelfde licht be- fchouwen! ` S | | - Hoe wydverfchillend hier van is het geval by de Christenen! De groate Stichter van dien Eadsdienst elk Mensch de vryheid gelaaten hebbende, om die wyze van Godsvereering te verkiezen welke hy best gefchikt vindt om gevoelens van Godsdienftigheid op te wekken en uit te drukken, kiezen zy ieder voor zichzelven °t geen zy best keuren, laatende dezelfde vryheid aan anderen, over- tuigd dat zy allen even aangenaam zyn in ’t oog der God- heid, die berusten ín zyn Wet, en gehoorzaamheid toes. 