VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Overgenomen uit Mr. GRELLMANN'S Hoogduit/che Verhan- ( deling over dat Volk.) peut a CPervolg en Slot van Mads, 413.) D: Gipfies brengen geen byzonderen Godsdienst uit hun Land mede , waar door zy, even als de Fooden , van andere kunnen onderkend worden; doch fchikken zich, ‚in zaaken van den Godsdienst, naar het Land, waar zy leeven. Zeer onbeftendig zyude in de keuze van hunne woonplaats, zyn zy het ook ten opzigte van den Gods- - dienst. Geen Gipfe heeft eenig denkbeeld van onderwer- ping aan eenige vaste Geloofsbelydenis; het valt hem zo emaklyk van Godsdienstbelydenis te veranderen , op el- ke plaats, waar hy komt, als voor iemand anders van ‘kleederen te verwisfelen. Zy laaten zich in Christen Lan- den doopen „ in Mahomethaan/che befnyden. Zy zyn Grieken by de Grieken, Reomsch-Catholyk by de Roomsch- Catholyken, en geeven zich voor Proteftantsch uit, als zy zich ergens bevinden waar de Proteflanten den heerfchen- den Godsdienst uitmaaken. Uit deeze ligtveranderlykheid kunnen wy afneemen, welk foort van denkbeelden zy hebben; en hier uit mo- gen wy hunne algemeene begrippen van Godsdienst aflei- den. Naardemaal, gelyk wy boven gezien hebben, de Ouders hunne Kinderen laaten opgroeijen zonder eigenlyk gezegde Opvoeding , of Onderwys, en zelve op diezelfde wyze opgevoed zyn, kunnen zy geen van beiden eenige kennis van cop of Gedsdienst hebben. Weinigen onder hun letten op eenige Aanfpraak , daar toe betrekkelyk, ZY hooren, het geen gezegd wordt , met onverfchiltigheid aan, of liever met blykbaar ongeduld en wederzin > allen goeden raad verfmaadende, en niets geloovende, leeven zy zonder eenige bekommering , wegens ’t geen van hum naa dit leeven zal worden. , Een voorbeeld, door TOPPELTIN aangehaald, zal dit ftuk ten vollen ophelderen. Een der meer biet DER GIPSIES. 457 Giphes in Zevenbergen , befloot zyn Kind ter Schoole te e bende, werd het Knaapje tocgelaaten, en leerde reedlyk wel. Het Kind ftierf, waar op de Bloedverwanten zich terftond by de Magiftraat en de Geestlykheid vervoegden, met verzoek, dat de Jongeling een Christen begraafenis mogt aangedaan worden: dewyl hy, toen hy ftierf, Stu- dent was. Te deezer gelegenheid vroeg de Priester, of zy geloofden dat de Dooden ten laatften dage zouden op- ftaan. 45 Vreemd begrip,” was hun antwoord, „ te ge- an looven, dat een lyk, een leevenloos lichaam, weder an zou leevendig worden en verryzen : naar ons begrip >, zal hem, wat dat betreft, niets meer wedervaaren dan 55 het Paard, dat wy, eenige dagen geleden , begraaven an hebben.” — deeze wyze denkt het grootfte gedeelte van dit Volk over den Godsdienst; waar uit ei- enaartig volgt, dat hun gedrag overeenkomftig is met usdanige begrippen. Alle Pligten liggen by hun verwaar- loosd , geen Gebed gaat ooit uit hunnen mond, geen openbaare Godsdienstoefening heeft by hun plaats. Van hier het fpreekwoord by de JVallachiers. ,, De Kerk der 39 Gips was van Spek gebouwd, en de Honden aten dezelve op.” ” De Godsdienftige Aanhang, van welken een Gipfe af- valt, verliest zo min een Broeder als die, by welken hy zich vervoegt, “er een krygt. IIy is noch Mahomethaan, noch Christen: want de Leerftellingen van MAHOMETH Cit van CHRISTUS zyn even. Zodanig is de ftaat van den Godsdienst der Gipfies. in alle Landen, waar ze gevonden worden. *t Is waar, dat hier op, gelyk in alle andere dingen, uitzonderingen val- len; doch deeze zyn zeer zeldzaam. Met zeer verre de meesten is het op bovengemelde wyze geiteld. Waarom de oudere zo wel als de laatere Schryvers overeenftem- men, in volftrekt te lochenen , dat de Gipfses eenigen Godsdienst hebben, en ze, laager dan de Heidenen (et, 4 len. ellen; hiertoe verlof van de Regeering gekreegen heb- - Kä 458 . BERIGT, VAN DÈ VERSPREIDING len. Men kan dit niet tegenfpreeken ` dewyl zy zo verre zyn van eenigen Godsdienst te bezitten, dat zy een af. keer betoonen van alles wat ’er eenige betrekking toe eeft. Behalven dat ieder Gipfie de Taal verftaat, en preekt, van het Land, waar in hy woont; en de Gipfes altoos vermaard geweest zyn, van wegen hunne kennis van vèr- fcheide Taalen, aangeleerd door hunne veelvuldige ver- huizingen, hebben zy een algemeene Taal, hun eigen, in welke zy altoos met elkander fpreeken. De Schryvers beweeren verfchillende denkbeelden wegens dezelve, of ze cen opgeraapte Taal zy, dan weezenlyk die van eenig Land, als mede ten opzigte van het Volk, waar van de= zelve oorfpronglyk zou weczen. Eenigen houden het voor een opgeraapte Taal; doch de eenige grond, op welken zy dat beweeren, is, dat zy geenf andere Taal kennen, die met de Taal der Gip/ies overeen komt; zy fchynen niet bedagt te hebben , hoe buitenfpoorig een vermoeden het is, cene geheele Taal voor een uitvindzel te houden, by een ruw, onbefchaafd Volk, honderden van mylen van elkander af woonende. Dit gevoelen is te ongerymd om eene breeder wederlegging te vorderen. — De Taal der Gépfes kan niet gehouden worden voor een Wantaal , dan by de zodanigen, die niets van de eerfte verftaan , of geheel onkundig zyn van de laatfte, dat be- dorven Hoogduitsch is: de eerfte heeft geen Du:he Woorden , Buigingen, of gelykheid in klanken. Geen Duitfcher zou eene enkele uitdrukking verftaan , fcho»a hy een ganfchen dag na een Gefprek der Gipy:s luisterde. Anderen erkennen, dat de Taal der oorfpronglyke Gipfies daadlyk ‘eene Moedertaal was, en die van eenig Land; doch houden ftaande, dat dezelve dermaate vere momd is en vervalscht, deels door de Gipfi:s zelve met voordagt, deels door bykomende omftandigheden, door langte van tyd, en het geftadig omzwerven diens Volks, dat dezelve als geheel nieuw gevormd, en nu by de Gip fies alleen in gebruik is. Dit gevoelen heeft veel {chyns van waarheid; doch brengt het te ver, met niet toe te ftaan, dat er eenige trekken in overblyven,.die Ee dat eenige byzondere Taal de Moedertaal der d Gipfies was. Misfchien meent de groote Buscuing dër zelfde zaak , als hy fchryft : ,, de Taal der Gipfes is een , mengzel van bedorven woorden , uit het Wallachiesch, 92 Sclayonisth, Hungaarsch , en van andere Volken. = | e , DER GIPSIBS, 45 Te midden van dit veríchil van gevoelens, is mogelyk het gegrondfte, dat de Taal der Gipfies de Uitfpraak is van zeker byzonder Land, fchoon niet meer in die zui- verheid als in het oorfpronglyke Gewest. Het fchynt vreemd , dat de Taal van een Volk, ’t welk eeuwen onder ons gewoond, en waar op men zo veel na- fpeurings gedaan heeft, nog eene zaak zo vol onzeker- heids blyve. Gép/es worden allerwegen gevonden, en zy kunnen zo nauwkeurig en zo dikwyls als het iemand be- lieft, omtrent hunne Taal onderhouden worden. ’t Valt niet moeilyk , zo veel kennis met hun te maaken, en dat men dus, daar zy met lieden onder verfcheide Volken vere keeren, door middel van vergelyking , eenige maate van zee kerheid kryge. Dit alles klinkt zeer aanneemelyk; doch, by een nader befchouwing, verfchilt het geval daadlyk geer veel. — — Voor eerst gaat het niet zo gemaklyk, als veelen zich verbeelden, van de Gipfes veel onderrigts, ten opzigte van hunne Taal, te krygen. Zy zyn zeer agterdogtig van aart, en vreezen dat het gevaarlyk voor hun zou weezen, als zy van hunne Taal iets ontdekten 5 hier door is het zeer bezwaarlyk agter dezelve te komen. Ten anderen brengt hunne verregaande leevendigheid van aart te wege, dat zy niet letten op de vraagen , hun voorgefteld. Een Schryver, die er dikwyls de proeve van genomen hadt, drukt ’er zich in deczer voege over uit. o Veronderftel dat iemand genegen was de Taal der ‚ yy Gipfies te lecren, hy zou het zeer bezwaarlyk vinden dit oogmerk te volvoeren. Het onderhoud met dat Volk is bykans ondraagelyk : weinigen hunner hebben verftands genoeg om iets te leeren, of gen gepast ant- an woord op eenige vraag te geeven. Indien gy hun over „ een enkel woord vraagt, rabbelen zy u eene menigte „ van woorden voor, van welken niemand een begrip y) kan vormen: "tis anderen , gelyk my, mislukt, met an alle aangewende moeite , van. hun de woorden van het „Onze Vader enz. te bekomen.” Ten tweeden, eens veronderfteld zynde, dat men de Taal der Gipfies volkomen verftaan hadt, kort naa hunne aankomst in Europa, zulks zou de verfcheidenheid van gevoelens onder de Geleerden niet belet hebben. ’t Was dan nog noodig geweest, dat men, om agter de waarheid te komen, de oorfpronglyke Taalen naging van alle de Inwoonders in en buiten Europa, of ten minften daar van cene algemeene fchers hadt, Noor zulk eene nafpeuring 404 29 zyn, in 460 BERIGT 5 VAN DE VERSPREIDING gou de Moedertaal der Gipfes gemaklyk hebben kunnen ontdekt worden. Maar veelen zyn ’er „ als BUFTNER, SCHLÖSER , GIBELIN EN BACHMEISTER , die groote moel- te aangewend hebben om de Taalen en de Zeden van verfchillende Volken na te gaan, en daar van eene groo- te menigte opleveren. Hoe was het, in de daad, mogen lyk, voor de Geleerden van vroegere Eeuwen, tot dit onderzoek naar eisch toegerust te zyn; dewyl zy de hulpmiddelen derfden , welke thans den Gefchielkandi- gen Taaloorfprongzoeker zo ruim en ryklyk voorkomen. n de laatíte vyftig jaaren heeft men vcele Taalen ont- dekt, en onze kennis van ‘andere grootlyks vermeerderd. In dat tydsbeftek zyn de fchatten van het verst afgele- gene Noorden ontílooten, en de Oostlykffe Taaleigens zyn ons gemeenzaam geworden; zelfs wecten wy nu hoe de Otaheiter zich uitdrukt. Dit alles hadt voorheen geen plaats; de kennis in die weetenfchap was veel bepaalder dan nu; en het voor den geleerdften Man, in de vroe- gere omftandigheden , niet mogelyk , het Land aan te wyzen, waar de Taal der Gipfes gefprooken werd. De Gipfies hebben geen Schrift, hun byzonder eigen, waarin zy hunne Taal uitdrukken. Schryven of Leezen t algemeen , onder hun zeer zeldzaam, en moet men geen van beide verwagten onder de zwervende foort. Om Weetenfchappen en fyndere Kunften wordt niet ge- dagt, onder een Volk, welks Leevenswyze en Opvoeding met de bovengemelde ruwheid is gemerktekend. -- — Twis, ’t is waar, meldt dat de Spaan/che Gipfies eenige kennis hebben van de Genees- en Heelkunde, doch wee den geenen, die zich op hunne kundigheden verlaat. ’t Is ongerymd, te gelooven, dat zy een geheim bezitten om brand te blusfchens in vroegeren tyde fchonk het Byge- loof aan de Jooden de gave deezer kunst, volgende dagen hebben ’er de Gipfes mede begiftigd. * Muzyk is de eenige Weetenfchap, in welke de Gipfies deelen, en dit in geene geringe maate: zy componeeren , doch dit ge- fchiedt, op de wyze der Ooster/che Volken , voor de vuiste In Wallachie bezitten geene anderen deeze begaafdheid, en, gelyk de /taliaan/che Improvifatori , vergezellen zy altoos hunne Verzen met Zang en Muzyk. De aart van de Dichtkunst , deezer vaardige Opftelleren, zal men ligt daar uit kunnen opmaaken , dat het Rym het gewigtige gedeelte er van uitmaakt: om dit te vinden, maaken zy zich fteeds fchuldig aan de ftootendite taalgebreken; daar- Els DER GIPSIES. 463 enboven helt de gewoone loop hunner denkbeelden tot het onzedige , en dit wordt op de lompfte wyze uitge- drukt. ’t Is overzulks niet noodig , dat men een groot Meester in de Dichtkunst zy, om de Dichtkunst der Gipfies met de verregaandíte veragting te befchouwen, | UITSTEEKENDE HEDENDAAGSCHE TREK VAN WELDAADIGHEID EN VADERLANDLIEFDE, » De Gravin van * * * fchreef , den laatften van Grasmaand » deezes Jaars, aan de Schryvers van het Fournal Enc) » clopedique , een Brief, deeze uitfteekende Trek van Weldaadig- e heid en Vaderlandliefde vermeldende.” MYN HEEREN! o | Gy zult aan Europa wel willen vermelden eene daad van Wel- daadigheid en Vaderlandliefde , die alle welgeplaatfte Harten zullen oordeelen aangenaam voor *t gevoel en ter openbaare be: kendmaaking met regt-gefchikt re zyn. Ik twyfel des niet, of dezelve zal plaats vinden in uw Werk, welks edelfte beftem- ming beftaat in dusdanige bedryven der vergetelnisfe te onttrek- ken: zy vereeren het Volk, ’t welk dezelve oplevert, zy ver. eeren die ze ophaalen , allen moeten ‘er hulde aan bewyzen: maar ik vergeet dat de uitmuntendfte Characters den lof , naar gelange zy denzelven meer verdienen, te meer ontwyken ; en dat een bloot verhaal van ’t gebeurde meer zal zeggen, dan de uitbondigfte betuigingen myner bewonderinge. Zie hier het ge- val, De Graaf potocxt, Palatyn van Rusland, Algemeen Opper. bevelhebber van het Poolfche Leger in de Ukraine, en op de grenzen van Turkyer. verzogt, eenigen tyd geleden, den Ko. _ ping, en den altoosduurenden Raad, om Geld, tot het betaa- len en het onderhoud zyner Troep. n. De Koning en > de Raad antwoordden , dat het onmogelyk was dit Geld ter- ftond te zenden, en dat hy eenigen tyd moest wagten. | De Graaf PorockI , gevoelig getroffen door de. behoeften des Legers , fchoot de fom van Tweemaal honderd duizend Pool- fehe , Guldens op, ‘en berigtte deswegen den Koning en den aad. - Ecne zo zeidzaame Opfchieting van penningen verbaasde den Koning en den Raad, zy preezen dezelve ten hoogften , en vaardigden aan den Graaf Brieven af, vol loftuitingen en dank- betuigingen, Eenigen tyd daar naa liet men den Graaf —— at j 462 TREK VAN WELDAADIGHEID EN VADERLANDLIEFD?. dat de Schatkamer der Republyk de noodige bevelen ontvangen hadt, om de fom, door hem zo t‚dig als edelmoedig opgefchoo. ten, te betaalen. —— De Graaf Potocki beantwoordde zulks door eenen Brief, waarin de grootsheid van gevoelens, die de Poolen kenmerkt , op het heerlykst uitíchittert. Men weet hoe zeeft zy, die den naam van PoTOCKI draagen, zich alle Eere waar- dig maaken, en dat de tegenwoordige Koning van Poolen hun de Fabiusjen van Poolen noemt. De Graaf PoTocKı, wiens edel moedige Vaderlandliefde ons meer en meer de beroemde Eeu- wen herinnert, in welken de Helden de fteunpylaaren en roem des Throons waren , verzogt in dien Brief den Koning en den Raad te willen toeltemmen, dat hy die fom den Staat ten gee fchenke gaf, welke hy by zichzelve reeds beftemd hadt voor Arme en Gewonde Officieren en Sulddaten, als ook voor de Familien der Gefneuvelden, inzonuie rheid voor huane Weduwen, Deeze Brief den Koning en den Raad ter hand gekomen zyn. de, heeft men het niet raadzaam gevordeeld denzelven voor te leezen ; men weet niet waarom. W:t my b: treft, ik denk, volítrekt verzekerd dat elke gedenkwaardige daad in zichzelve eene onwederftaanbaare kragt heeft, dat men ze met geen kleed bedekt, dan om ’er de onfterfiyke Eer aan te geeven, dat ay weet door te breeken. D MENGELWERK, TOT FRAAYE LETTEREN, RONSTEN EN WEETENSCHAPPEN, VETREKGELYK.. BEDENKINGEN OVER VERSCHEIDE HINDERPAALEN, DEN VOORTGANG VAN DEN GODSDIENST BEL: MMERENDE. (Overgenomen uit de Thoughts. on the importance of the Mana ners of the Greas to General Society.) (Ander de veelvuldige hinderpaalen, die anders gecnzing daartoe ongefchikte Menfchen beletten, vorderingen in den Godsdienst te maaken, is misfchien geen ſterker, dan die koele, en fchyn van voorzigtigheid met zich bren- gende, waaríchuwing tegen de dwaasheid om na Vol- maaktheid te ftreeven 5 eene waarfchuwing, zo algemeen in den mond der Wereld-wyzen. ,, Wy moeten,” dus luidt hun Grondregel, ,, de Wereld neemen, zo als wy an dezelve vinden; dezelve te hervormen, is het werk >, niet van byzondere Perfoonen, en wy worden geleerd, an niet al te Regtvaardig te weezen.” -—-. Maar decze waarfchuwingen loopeif aan tegen alle Grondregelen, anders in menschlyke zaaken, gevolgd. In. Kunften en Weetenfchappen worden de valmaakttte voorbeelden ons ter naavolging aangepreczen. Nimmer hooren wy iemand vermaanen, dat hy niet te wys, te geleerd, of te ryk moet worden. Yver in het waarneemen van zyn Beroep rekent men loflyk; in betoon van Vriendfchap is dezel- ve beminnelyk; met één woord, in alle de kort voorby- fnellende belangen dezer wereld wordt dezelve gepreee zen, als ten kenmerk (trekkende van een bevlytigende caartheid , en fterkte van geest. Vreemd, in de daad, at vuurig van geest te zyn, alleen niet loflyk zou wees zen, in het enkele zeval, ’t welk de onafgebrookenſte bevlytiging en onuitgedoofdfte vuurigheid fchynt te vore deren. ` Maar met dit alles is ecne overmaat van Yver het al- gemeen gebrek deezes tyds? Doet *er zich een dreigend gevaar op, dat de aangevuurde Geestdrilt «er Grooten ezelve tot hachlyke uiterlten zal voortzetten? Zyn on- Ill. DREL. MENG£LW. NO. 12. Onder de Kunftenaaryen, gevaarlyk voor onze Zede- lyke Veiligheid, flaagen niet het minfte zekere geliefde en fchoonfchynende grondregels , die het inneemend voor komen van toegeeflyke opregtheid hebben, en altoos met de volksneiging ftrooken. ken der meest in ’t oogloopende is, de algemeene wyze, om het Geweeten te bevredigen met handelingen, niet volftrekt boos, en ook niet naauwgezet goed ; men zegt ,en hier mede houdt men de zaak voor afgedaan: Daar fleekt geen kwaad in. Ik tast geheel, mis., indien anderzins braave Lieden , door deeze verraadlyke verontichuldiging , hunne misdryven niet meer dan door iets anders vermenigvuldigen. Weis nigen zyn uit beginzelen, of voorbedagt, fnood; weini- gen {tellen zich, in °t begin, meer voor dan zulke klei- ‘ne inwilligingen ‚als zy zich verzekerd houden das er geen kwaad infleekt, Maar deeze ruimte wordt alleneskens en ongemerkt meer en meer uitgebreid. Dewyl de uit- drukking zelve wild is en Onbepaald; dewyl de zwakfte fchaduw van Deugd, en de ligtite van Ondeugd, als in élkander fmelten ; dewyl de grensfcheidingen tusfchen Goed en Kwaad niet altoos zo bepaald gezet zyn, of hy, die zich op de uiterfte van deeze begeeft , treedt ligt op de andere, maakt elk zyne eigene bepaaling, en een . Je= VAN DEN CODSDÍENS*. 464 Seder breidt de veronderftelde grenzen van het geoorlofde een weinig verder uit: tot dat de paalen, die geoorloíde en ongeoorlofde Vermaaken van elkander fcheiden, al. lengskens verbrooken en de merktekens van onderfchcie ding ongemerkt weggenomen worden. Is misfchien een der: kommerwekkendfte verfchyn« gels van de Zedeverbastering deezer dagen, dat het Òn- derfcheid tusfchen Regt en Onregt, in de befchaafde Vere keering, bykans uitgedelgd wordt. De zwaarfte overtree- dingen hoort men menigmaal met eene koele onverfchils ligheid noemen; de fchandelykfte ongebondenheid wordt met eene toegeeflyke verdraagzaamheid verécrd. De gc- bruiklyke benaaming van Galantery , om die Misdaad aan te duiden welke Huislyk geluk na de hartader Deckt, en Huwelykstrouwe vermoordt, is een der gevaarlykfte van alle hedendaagfche misbruiken der taale. Snoode Stukken moeten nimmer met zagte' naamen heftempeld worden. Zulks ftrekt meer dan iets anders om den af- Schrik van Ondeugd by het opgroeiend Geflacht te ver- minderen. Dat onze Driften te menigmaal aan de zyde der dwaaling overflaan , mogen wy aanzien voor de oor- zaak , fchoon niet als eene verfchooning van de niet wee derftaane neigingen onzer gefteltenisfe; maar dat wy im- mer onze Rede gebruiken om dezelve te begunftigen, dat onze Ge/prekken dienen om ze te vergoelyken , dat ons Cordeel "et ooit met onverfchilligheid op nederzict , kan op geenerlei wyze gebillykt worden: naardemaal het geen grond in de natuur der zaake heeft, geen verdee- diging in de verzoeking, geen verzagting in de drift, Hoe gebrekkig, derhalven , onze Deugdsbetragting mo- ge wcezen; hoe zeer wy door verleiding vervoerd, of door Drift weggefleept worden, dat wy altoos op onze ‘hoede zyn, om de Maatftok van Deugd te verkleinen. Zulks bederft het hart op cene onmerkbaare wyze, ver- breekt het edelst beginzel onzer bedryven , verzwakt het gevoel van Zedelyke en Godsdienftige verpligting, en be- let ons, overcenkomftig met de waardigheid onzer Na- tuure, te leeven. Het fnydt alle gemcenfchap met dé Deugd af. en belet bykans de mogelykheid om tot de- zelve weder te keeren. Byaldien wy zo,hoog niet klim- men als wy voorneemen , zullen wy een verheeven top op °t oog gehad hebbende, te hooger klimmen, maar heeft de bedoelde Hoogte weinig te beduiden, dan kan de daadlyk befteegene niet veel betekenen. Ll a Niets 466 HINDERPAALEN, WEGENS DEN VOORTGANG Niets verkoelt meer de vuurige poogingen van Deugd in jeugdige gemoederen, dan de wreede fmaad, die we- reldlyke voorzigtigheid aan daadlyke goedheid toebrengt; en de koele fpotterny, by het mislukken van een goed- daádig ontwerp, welks mislukken kwaadaartigheid veel eer dan doorzigt voorzien hadt. Helaas! zulke moedbe- neemingen zyn geheel onnoodig. Het lugtsgeftel der wereld, mag ik my dus uitdrukken , verdooft maar al te natuurlyk den gloed van Edelmoedigheid, en doet een uitgebreid hart inkrimpen. De yver der vuurigften is maar al te gereed om te bekoelen, en de werkzaamheid der bezigften maar al te gereed om van zelve te ver- zwakken. De teleurftellingen , welke de Weldaadigheid ontmoet in het mislukken haarer welberaamdfte ontwer- en, als mede de doorgaande bedorvenheid der uitver- oorene vodrwerpen haarer Goeddaadigheid, zouden wel- haast den rykften ftroom van Liefde doen opdroogen, werd dezelve niet voorzien uit de altoos fpringende bron van Godsdienst. ` Ik kan hier van niet afftappen „ zonder het oog te ves- tigen op de ongemeene vaardigheid , waar mede zelfs braave Lieden gereed zyn, in gezelfchappen en gefprek- . ken, de voorbeelden op te haalen van hunne ongelukkig geflaagde poagingen om goed te doen. Nimmer hoor ik, in een vermengd gezelfchap , cen geval van Liefdebetoon ophaalen, of ik beef voor den uitflag, fteeds vreezende, dat het cinde eene teleurftelling zal weezen, die de on- ervaarenen affchrikt van in ’t goede iets te waagen, en boos agterdenken verwekt in eenc Eeuwe, waar in het min fchandelyk is eenige weinige toevallige nadeelen en voorbygaande beledigingen te ontvangen , dan bedekt te gaan met het lastig en ondoordringbaar masker van wan- trouwen. De milddaadige moct inzonderheid op zyn „hoede weezen, om den Gicrigaart geen fchynbaare voor- emdzels te bezorgen, tot befpaaring van’ zyn geld: de- yl alle de voorbeelden van de kwellingen der Mensch- evenden, de wapens van den Gierigaart vermeerderen, e hy te voorfchyn brengt en gebruikt by elken nieu- en aanval op zyn hart en op zyn beurs. Maar ik ben genegen om te LZ, > dat de Liefdeloos- tid, welke wy zo menigwerf ontmoeten by lieden van aren, niet altoos het uitwerkzel is van een natuurlyk :rhard harte. Mifanthropery is niet zelden niets anders m kwaalyk geplaatfte Gevoeligheid, Langduurige We rel Pd VAN DEN GODSDIENST. 467 reldkennis , en eene droeve overtuiging , hoe weinig goeds hy in ftaat geweest is te doen , verhard menig anders meêlydenden. De melk van Menschlievende Tederhartig- heid verzuurt door de herhaalde daaden van Ondankbaar- heid. Dit brengt doorgaans eene onverfchilligheid om- trent het welweezen van anderen te wege, en eene hoop- loosheid „ om iets aan menschlyke Deugd en Geluk toe te voegen. Deeze jammerlyke kwaal verfpreidt haare be- {metting ligt, zeer nadeelig voor de gezondheid van nog jeugdige Deugd. Tegen dezelve, gebooren uit eene zich te veel beloovende gefteltenisfe , en aangegroeid door her- haalde te leurftellingen , is maar één hulp-, of liever be- hoedmiddel; het waare beginzel naamlyk van Godvrugt. Hy, die ééns verheugd is , dat hy zyne Medemenfthen moet byftaan, dewyl dit de Wil van cop is, en een der voorwaarden om in deeze gunst te deelen, zal zich wel- haast verheffen boven alle ongemaklykheid, wanneer het gevolg aan zyne verwagting niet beantwoordt; hy zal ras alleen bezorgd weezen, hoe hy zyn pligt moet vol- brengen , den uitflag nederig overlaatende aan hooger be- {chikking. Te leurftellingen zullen dan alleen dienen om zyne beweegredenen te veredelen, en zyne deugd te zui- veren. Zyne Liefdaadigheid zal dan ecne offerande wee- zen, het altaar „ op welke dezelve opgeofferd wordt, rdiger; zyne genegenheden zullen verhevener, en Zy- ne Godsdienst-betragtingen ingefpannener zyn. De Menfchen, in 't algemeen , zyn niet bedagt op de verkeerdheid , in ’t oordeelen van de regtmaatigheid ee- ner daad , volgens den gelukkigen uitflag , of over de waardye eener Inftellinge, naar 't misbruik, daar van ge- maakt. Wy moeten nimmer onze vlytbetooningen naar derzelver flaagen, maar volgens onzen pligt, afmeeten. Indien men elke loflyke onderneeming moest laaten vaa- ren, dewyl ze in eenige gevallen mislukte, en in andere misbruikt werd, er zou geen Armenhuis , geen School, uit Hefdegaven geftigt , geen Hospitaal , in ’t geheele Land, overblyven. En indien men moest aflaaten van al- le goede daaden : vermids ze altoos door geen gezegen- den uitflag’ bekroond worden , zou die valfche redenkas veling, doorgezet, kunnen dienen, om te bewyzen, dat men de Kerken moest fluiten, en de Bybels verbranden. Doch, indien ‘er aan den eenen kant eene trotíche en zich alles aanmaatigende Wysheid plaats heeft , die alle edelmoedige ontwerpen van den werkzaamen en liefdaa- 13 ‚die ae ne 463 ` HINDERPAALEN , WEGENS DEN VOORTGANG digen belacht , als willende zy een Utopia van MORUS, en een harsfenfchimmige Wereld vol geluk , invoeren, daar is, aan den anderen kant, eene foort van algemeene goedwilligheid , welke zich den naam van Gevoel toeéi- ent „ en met verfmaading den invloed van een hooger Key verwerpt. Verrc is het van my, dat ik dit begin- zel en by uitftek teder Gevoel zou willen uitroeijen, 't welk de weldaadige Maaker onzer Natuure ons fchonk , als een prikkel, om de ongelegenheden van anderen te verligten, tot het afweeren van eene ongemaklykheid , welke wy anderszins in ons zelven gewaar worden. Ik wil alleen aanmerken , dat, vonden wy ons niet verfterkt door hoo- ger beginzels , dit Gevoel enkel een toevallig en onwis werktuig is om goed te doen, en ophoudt met werken, buiten de onmiddelyke tegenwoordigheid, en het gehoor der fchrciende elende, Deeze foort van Gevoel ver geet dat er eenig onheil beftaat, wanneer het niet daad- yk zich aan de zinnen opdoet , en fchoon het kragti genocg kan werken, om den Mensch, getroffen door z een voorwerp, °t welk zyne voorbygaande Gevoeligheid wekt „ de gehecle beurs te doen uitftorten , maakt het zelden eene bepaalde fchikking , om elenden te gemoet te komen; elende, die niet min weezenlyk zyn , hoewel zy zich niet aan onze zinnen vertoonen, en de tederheid van onmiddelyk Gevoel gaande doen worden. ’t Is een werktuiglyke Milddaadigheid , die dryfveeren en raderen noodig heeft om aan den gang re komen, terwyl de Christlyke Liefde niet wagt tot dezelve door dusdanige indrukken bewoogen worde.. Eene andere oorzaak. welke niet weinig medewerkt, om anders welmeenenden voor de Deugdbetragting als bee fchroomd te maaken, is de vrees dat hun Character van Godvrugtig te weezen iets zou afneemen van hunne Age ting, als lieden van Verftand. Een ieder , die tot de Groote Wereld behoort , maatigt zich natuurlyk eene meerderheid van Verftand aan boven elk Godsdienftigen, Hy, derhalven, die gewoon is een hoogen prys te zetten op zvne Verftandsvermogens , moet zeer groote vorderin» gen in de Godsvrugt gedaan hebben, eer hy eene. groot= moedige onverfchilligheid verkrygt, ten opzigte van dee- zu aangemaatigde meerderheid, eer hy zich voldaan kan houden met het fchaarfche deel van Vernuft of Geleerd- heid , hem door de Wysheid deezer wereld toegekend, Doch deeze aantasting zyns Hoogmoeds is de beste toel een _ VAN DEN GODSDIENST, 469 fteen van zyne Opregtheid. Indien zyne vorderingen in den Godsdienst niet zeer groot zyn, zal hy door eene laage Veinfery zich bevlytigen , om min goed te fchynen dan hy daadlyk is, ten einde de ontdekking van zvne ge- neigdheid tot het ernftige hem de fmaad niet op den halze laade , dat hy een Man van gemeen Verftand en laage Be- grippen is. Welk een gevaar loopt hy, om, terwyl hy, in deezer voege, ernftig bedagt is, om zyne eifchen op het Character van een Verftandig Man ftaande te houden, en zyne eifchen op dat van een Godsdienftig Man langs hoe zwakker te worden! °t Geen men lang verdrukt, gaat - eindelyk geheel onder. Om deeze reden is het hoogst te bejammeren , dat Godsdienftige Gefprekken, dermaate, uit befchaafde Gezelfchappen verbannen wore den. Ware het hier mede anders gefteld, jeugdige en pas ontluikende Deugd zou, in ftede van befchroomd te weezen, om zich te vertoonen , gekweekt, gekoesterd , en aangemoedigd worden. Want, naardemaal wy Wee- zens zyn, die zo wel Driften als Verftand omdraagen , is de Godsdienftigheid, van het gros des Menschdoms , niet. zo zuiver , geestlyk, of dezelve hecft uitwendige hulp en fteunzel noodig. Het vuur wordt {chielyk uitge- bluscht, als men geen brand aan den gang houdende ftof- fen bydraage. Niets ontdekt, misfchien, klaarder den zwakken ine druk , welken de Godsdienst weezenlyk op ons hart ge- maakt heeft, dan deeze ongencigdheid , van zelfs andere braave Lieden, tot eene ernftig onderhoud. Men verftaa my hier niet verkeerd; ik bedoel niet het twist- ziek harrewarren over Godsdienftige Waarheden , ik bes doel geenzins die bittere gal , welke de ftrydvoerende Godgeleerdheid verfpreidt, ik wil niet, dat men ftyf en fterk op zyne eens aangenomene Gevoelens aandringe 5 dit een en ander loopt aan tegen goede zeden en waare befchaafdheid. Doch het ware te wenfchen , dat men voor geen Onvoegelykheid, of het blyk van gebrek aan Opvoeding , hielde, wanneer de Tong nu en dan uit den overvloed des Harten over Godsdienftige Onderwerpen fprak; dat, wanneer dusdanige onderwerpen by toeval ter baane gebragt zynde, eene moedloosmaakende koel- heid niet terftond de plaats innam van dat vuur, ’t welk aan de gefprekken over de gemeenfte zaaken 1eeven byzet. Het zou eene heuchlyke zaak zyn, wanneer men dusda- ` mige Onderwerpen: niet dor rekende , enkel om dat ze goed Ll4 zyn: 479 HINDERPAALEN, WEGENS DEN VOORTGANG zyn: dat zy hun aandeel kreegen in vry onderhoud , en gat lieden van Verftand en Geleerdheid zich niet fchaam- den te voortchyn te trecden in gelegenheden, waarin zy met zo veel voordeels zich kunnen doen gelden. Indien het Hart ’er daadlyk deel in nam, zou het dan kunnen misfen, dat nu en dan de Mond zulks te kennen gave? Kunitenaars, Kooplieden , Geleerden , houden de onder- werpen , tot hunne zaak behoorende, lecvendig in hunne onderlinge gefprekken. De verftanden flypen elkander, men brengt nieuwe dingen voor den dag, de nayver blaakt op, de Kunst-, de Handel-, de Geleerdheidsmin ont- brandt, men brengt misflagen te regt ,-en tragt elkander voorby te ftreeven. Of is de Godsdienst alleen zo gemak- lyk te verkrygen , zo natuurlyk eigen aan ons dikwyls ten kwaade neigend Hart, of zo zeker van uit zichzelve vore deringen te maaken , dat dezelve geene dier hulpmiddelen behoeve , die overal elders onvermydelyk noodig gekeurd worden? -— Reizigers, die eenig byzonder land zul- len gaan zien, doen er vooraf een ernítig en nauwkeurig onderzoek op, zy oordeclen niets onverfchilligs, 't geen aan hun toekomend gemak of genoegen iets kan toebren- gen. Elke aanduiding , welke hun eenig onderrigt geeft, elke waaríchuwing tegen eenig gevaar , neemen zy in dank aan: en gelchiedt dit alles, om dat zy in waaren ernst zich tot de Reis toerusten, en ten vollen gelooven , niet alleen dat "er zodanig een Land iss maar dat zy een pers foonlyk belang hebben in het goede of kwaade, ’t welk gy daar kunnen aantreffen. | Een ander gevaar voor anders Weldenkende en Wel meenende Lieden, fchynt te ontftaan uit een verkeerd op- gevat denkbeeld , dat men zich alleen tegen groote en gaadlyke Zonden te wagten hebbe. Terwyl Zonden van Naalaatigheid misfchien het meerendeel van de lyst hun- ner Schulden aanvullen, Deeze, over ’t algemeen, ver- goeden in aantal wat zy in gewigt te kort fchieten , en gyn te gevaarlyker,, om dat ze zich min zigtbaar vertoo- nen. een plaatslyk of perfoonlyk beftaan hebbende, niet ver- eevendigd wordende door ftandhoudende daaden, en zon- der onderfcheide beelden, °t welk voor den geest fpeelt , in vergetelnis weggerukt, zonder het Gewceten diep te. wonden, of de Verbeelding te plaagen. Deeze Verzui- menisfen behoorden misfchien: onder de Verborgene Zone den , van welke de Koninglyke Boeteling met zo veel ernsts batt, gereinigd te mogen worden. En verdient het onze opmerking, dat deeze de overtreedingen zyn, over =welken het Euangelie van cuaistus de fchrikwekkendfte bedreigingen uitfpreekt. ”t Is niet min tegen nagelaaten goed . dan tegen daadlyk gepleegd kwaad, dat de Gely- kenisfen van onzen Zaligmaaker zyn ingerigt. Over den Boom, die geen vrugt voortbragt, tegen de Lamp, die geen Olie hadt, tegen den onnutten Dienstknegt, die van zyn Talent geen gebruik maakte, wordt zo wel het von- nis der veroordeeling geveld , als over den kwaaden Boom. de fegte Olie , de misbruikse Talerten. Op dat zelfde Hee melfche Gezag afgaande , moeten wy gelooven , dat ver- ` waarloosde Pligten, en verzuimde Gelegenheden, geen ering gedeelte uitmaaken van den grond onzer veroor- eelinge. Een zeer ontzettend gedeelte van de beflisfing op den grooten reken{chappe, fchynt enkel te flaan op die Naalaatigheden. Gy hebt my „ziet te eeten gegeeven 5 y hebt my ziet te drinken gegeeven; gy hebt my zer ge- erbergd; gy hebt my níet-bezogt. Op de Straf van ftel- lige Misdryven, meer in 't oog loopende, en terftond blykbaar , oordeelde de Godlyke Leermeester het min noo» dig ftil te ftaan. - ` Eindelyk is er nog eene reden, die het omhelzen en betragten van den Godsdienst, zelfs by daar toe geene ongefchikte Lieden , verhindert , is dat droevig en treurig gewaad, waarmede men denzelven veronderfteld bekleed te zyn; dat leeven vol ftrengheid en onthouding, ’t welk men wil dat de Godsdienst van den Betragter afvordert. "tr Zou nog eenigzins te verfchoonen zyn, indien deeze misvormde afbeeldingen alleen kwamen van de verklaarde vyanden des Godsdiensts ; maar, ongelukkig treft men dit misbegrip maar te dikwyls aan by onverttandige Vrien-. den. Dan, zulk eene afbeelding gelykt even min als de- gelve mishaagelyk is; want ik durf op my neemen te be- weeren, dat de Godsdienst, in haare waare {choonheid er. heiligheid, minder vpofferingen vordert, niet alleen van redelyke, maar ook ve zinnelyke , Vermaaken, dan 15 de 472 HINDER PAALEN, WEGENS DEN VOORTG.VAN DEN CODSD. de onbepaalde Heerfchappy van eenige Ondeugd. De Ge hoorzaamheid aan de voorfchriften van den Godsdienst is niet alleen volkome veiligheid , maar volmaakte Vry- heid. Zy is zo dwinglandsch niet als Drift , zo veel- vorderend niet als de Wereld, zo eigendunklyk niet als de Mode. Laaten wy ze met elkander vergelyken, niet. in zo verre het onze Deugd, maar ons Vermaak , raakt. Verbiedt de Godsdienst het aangenaam genot van de ge- luksgoederen deezer Wereld zo ftreng als de Gierigheid ? Voriert dezelve zulke Offeranden als de Eerzugt; of zulk een afftand van rust als de Hoogmoed? Neemt de Godsvrugt den Slaap weg gelyk de Ongebondenheid ? Verwoest zy de Gezondheid gelyk de Onmaatigheid? Berooft zy ons van middelen gelyk het Spel? Verbit- tert zy het leeven gelyk Tweedragt 5; of verkort zy het élyk Tweegevegten? Vordert zy meer behoedzaamheids n Agterdogt? Heeft zy de helft der te leurftellingen, die den Hoogmoed vergezellen? De Ondeugd heeft haa- re Martelaars , en de ftrengfte zelfplaager onder de As keten , (die den waaren aart des Christendoms zo min be- vatten als de vyanden dier Leere ) raasde zich nooit met eene zo wreede en noodlooze geftrengheid als die, waar mede de Nyd haare bejammerenswaardige Dienaars eesfelt. ~ ë De Eer der Wereld vordert, dat wy ons bekomme- ren over het betaald zetten van aangedaane ongelyken, de Godsdienst behoedt ons voor die ongemaklykheid , door ons het vergeeven van dezelve te gebieden: door zulks ons op te leggen, is dezelve niet min bedagt op ons Geluk dan op onze Deugd : want de Last, van beftendig iemand te haaten, moet ten minften gelyk wee- zen aan de Zónde van dat bedryf. —— Indien men dit alles, naar eisch, tegen elkander opweegt, dan zal de fchaal, het ftuk enkel uit het oogpunt van Vermaak befchouwd zynde „ ten voordeele van den Godsdienst overflaan. | WAAR? HEILZAAME UITWERKING VAN HET MAGIST, BISMUTHI. 473 WAARNEEMING WEGENS DE HEILZAAME UITWERKING VAN HET MAGISTERIUM BISMUTHI, IN STUIP- TREKKINGEN. Door * * * M. D. Ta dat de Heer LOUIS ODIER, Geneesheer te Gent, ons zyne Waarnecmingen had medegedeeld, nopens het Krampftillend vermogen van het Mazisterium Bismi- the ei, en dat de Heer BAUM: , Geneesheer te Nimes, van dit’Geneesmiddel de heilzaamíte uitwerking gezien had , in aanhoudende Maagpynen (ft), vicl ik op het denkbeeld, dit middel eens te beproeven in Stuipachtige aandoeningen der Zenuwen: te meer, daar de ondervin- ding geleerd heeft, hoe veel vermogend de Flores Zinci , toch ook niets anders dan een half Metaal-Kalk zynde, in foortgelyke ongemakken , zyn. -— Het duurde ook niet lange, of "er bood zig daartoe eene zeer bekwaame gele- genheid aan. Een Meisje, van circa 8 jaaren, verviel, na ecn hevigen fchrik, in Stuiptrekkingen. --— Reeds, vóór dat ik geroepen werd, had men haar, volgens ge- woonte, adergelaaten , en het toeval fcheen ook merke- lyk bedaard ; ik liet derhalven , om dat de Onderbuik eenigzints opgezet was, een Lavement zetten, en raadde het Kind fille te laaten leggen 5 doch, na verloop van twee uuren, kwamen de Stuiptrekkingen weder , met fter- ke braakingen van onverteerde fpyzen: dit.laatfte gaf my aanleiding om cen braakmiddel , uit de /pecacuanha, toe te diehen , en vervolgens een Opiat. -— Den nacht (liep het Kind zeer ongerust, doch zonder toevallen; dan den vole genden morgen kwam.het toeval weder, en nu fchreef ik de volgende Poeyers voor: x. Magisterië Bismuthi gr. vio Magnefie Anglicana drachmas duas, fant pulveres N. 1X. hiervan liet ik alle uur een Poeyer inneemen; nog twee- maalen kwamen dien dag de Stuiptrekkingen weder, hoe- wel minder hevig. Den volgenden dag liet ik dezelfde Poeyer voortgebruiken, en daar mede eenige dagen aan- houden , zonder dat zig de Stuipen wederom openbaar- . den. Deeze Poeyers hadden geene zichtbaare uitwerking, als alleen eene geringe mislykheid, en min of meer kny- ing in de Maag, iets, ’t welk men ook niet zelden, na her gebruik van de Flores Zinci, ziet gebeuren, (*) Zie boven, bl. 429. Ct) Journal de Med. 1788. p, 69. NA» 474 NATUURLYKE HISTORIE NATUURLYKE HISTORIE VAN DE ANHINGA. (Volgens den Heer DE BUFFON.) Ir de Natuurtyke Historie der Vogelen hebben wy ge- zien, dat de Struisvogel en de Cafuaris „ door de kort- heid der Vleugelen, door de zwaarte des Lichaams, en dikte der beenderen van de Pooten , als °t ware een over- gang maakten tusfchen de Dieren der Lugt en der Aarde; even zo is de Pinguin een halve Vischvogel, die zich in - "t water dompelt, en met de Bewoonderen der Zee ver- mengt. De Brafiliaanfche Vogel, aldaar Taupinambou , en by die van Guyana, waar dezelve ook voorkomt, Ca- rara geheeten, en by de Vogelbefchryvers meest onder den naam van de Anhinga bekend, waar van wy thans eenig berigt zullen geeven, levert het denkbeeld op van een Kruipend Dier, op het Lichaam van een Vogel ge- plaatst, en dus van een zeer vreemden overgang der Na- tuure , die, onder allerlei gedaanten, het leeven , en *t ver- mogen van zich te vermenigvuldigen, gefchonken heeft. De lange en zeer dunne Hals van de Anhinga, haar kleine rolronde Kop, van dezelfde dikte met den Hals, vitloopende in een langen fcherpen Bek, gelyken in ge- daaute en zelfs in beweeging naar een Slang, ’t zy door de wyze , waar op die Vogel fchielyk zyn Hals uitfteekt „ boven uit de boomen nederfchietende; *t zy door de wy- ze op welke hy den Hals omkromt, en in °t water fteekt, em de Visfchen te treffen. Deeze zonderlinge overeenkomften hebben de zodant- gen, dic de Anhinga in derzelver cigen Land zagen, even zeer getroffen (*), en zy treffen ons, zelfs in `t befchou- ` wen van de gedroogde Overblyfzels, in onze Kabinetten bewaard. De: Pluimadie „ om den Hals en den Kop, beneemt niets van de dunheid, beftaande uit een digt Dons, ’t geen zich gefchooren als fluweel vertoont; de Oogen fchitterend zwart, met een goudkleurigen Iris, ftaan in een kaale huid; de Bek heeft aan de gebaarde punt kleine achterwaards ftaande tandjes; het Lyf is net ans (*) MARCGRAvE fpreekt in zvne Hif. Brafil. p. 218. hier van op denzelfden trant als BARREZE, in Zyn Franc, Equinoxiale , P. 135 VAN DE ANHINGA. 475 langer dan zeven duimen, en de Hals alleen veertien. De verbaazende langte van-den Hals is de eenige one- “ venredigheid niet, welke ons in ’t 008 loopt op ’t be- fchouwen van de 4nhinga; haar groote en breede Staart , beftaande uit twaalf pennen, wykt niet min af van den korten en afgeknotten Staart der meeste Zwemvogelen : de Anhinga zwemt desniettegen{taande zeer wel, en zo diep onder water, dat zy alleen den Kop ’er buiten hou it, dien daar geheel onder haalende, op ’t minfte vermoeden van gevaar: want zy is zeer wild, en laat zich nooit op “t land verrasfen. Altoos onthoudt zy zich op ’t water, of roest op de heogfte boomen , aan de rivieren, en on- dergeloopen velden ; zy vervaardigen de nesten op ’t ge- boomte, en brengen ‘er den nagt over. Nogthans be- hoort de Anhinga tot de Vogelen, met volkomen gevlies. de Pooten, hebbende de vier Vingeren door een zelfde Vlies van één ftuk aan elkander verbonden, en de Nagel ‚van den middelvinger van binnen als een zaag getand. ' Deeze overeenkomften , in maakzel en natuurlyke geaart- ` heden, fchynen de Anhinga naby aan de Kormorans en de Gekken te brengen; maar de kleine rolromde Kop, de {pitze Bek, zonder haak aan ’t einde „sonderfcheiden ze van die twee Vogelfoortén. Voor het overige heeft men opgemerkt, dat de Huid van de Anhinga zeer dik is; het vleesch is meestentyds zeer vet, maar van een onaange- naamen oliéagtigen ſmaak. 