VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Bb 3 333 BEDENKINGEN OVER DE PLIGTEN- oogmerk des Christendoms omverftooten, of onbeftaanbaar zyn met deszelfs weezenlyke beginzelen, tot Lasbandig- heid en Zedeloosheid {trekkende , ter Kerke worden inge- voerd, — En, fchoon verfchil in begrippen, omtrent ftukken van minder aangelegenheids, flegts weinig opmer- kings vordere, zyn, egter, begrippen, rechtdraads ftrek- kende om losbandigheid en ondeugd te begunftigen, wan- neer zy zich opdoen, ffreng tegen te flaan, — Maar koe? Enkel dour kragt van bewysredenen, door zagtmoe- dige en bedaarde overtuiging ; want de Dienstknegt pe Heeren moet niet twiston , maar vriendljk zyn jegens alien (*). | E | Tes anderen, is het de pligt eens Ouderlings of Op- zienders, de Onkundigen, naar maate van hunne verfchil- lende omftandigheden, te onderwyzen; troost te verfchaf- fen aan de klesnmoedigen, onderfteuning te verleenen aan den zwakken, verfterking aan den onvasten, uit den weg te ruimen alle ongegronde vermoedens en twyfelingen, als mede de ligt buiten fpoor flaande opwellingen der Jeugd te bedwingen, en eene vroege wending ter Deugd en Godsvrugt te geeven. Bovenal heeft hy zich toe te leg-' gen om ee en Godsvrugt hun voor te draagen in het meest bekoorlyk licht , niet in eene neung en af- fchrikwekkende f aante, Eindelyk voegt het hem, de ongeregeld wandelenden te vermaanen en te beftraffen „daar zy door hunne ondeugden de eer van het Christen- cha- zater bevlekken. Maar, om dit wr PPP gedeelte van zynen pligt met den verlangden uitílag te volbrengen, ftaat hem wel naauwkeurig agt te opha: op voeglyke omftandigheden van żyd en Plaats, als mede op de io hage charaêers en geaartheden der Perfoonen, welke hy vermaant of bes ftraft. Die vermaaningen en beftraffingen moeten toege- diend worden met alle blyken van tedere belangneeming en vriendfchap ; met volflaagene verwydering van allen grotsch, heerschzugt en drift. Er kunnen Zondaars weezen, zo geheel van alle braafheid ontbloot, zo onge- voelig voor allen bezef van het onderfcheid tusfchen goed en kwaad, dat hun te vermaanen, of te beftraffen, alleen ftrekt om ons ten voorwerp te ftellen van hunne ver- fmaading en haat. Onze Zaligmaaker heeft daarom, en de (°) 2 Tau. Il: 24 f DER EUANGELJE- BEDIENAAREN, ENZ. 839 de Leeraars, en de Christenen in ’t algemeen, ontflaa van zich met deezen te bemoeijen. Geeft, is zyn woord., het heilige den honden niet, werpt uwe paarlen niet voor de zwynen ; op dat zy dezelve niet ten eenigen tyde met de voeten vertreeden , en zich omkeerende u verfcheu= ren (+). In deezer voege heb ik een kort verflag gegeeven van de natuur en het oogmerk des Leeraarampts, en hoofd- zaaklyk aangetoond wat ’er ligt opgeflooten in de woor- den: van Apostel PETRUS , weidt de Kudde GODS, en hebt het opzigt daar over. Ons ftaat nu voorts te onderzoeken , met welke Gemoedsgefteltenisfe , en op welk eene wyze, deeze aangelegene pligt moet volbragt worden, f | Ten deezen aanziene betuigt de Apostel, in de eerfte plaats, dat een Leeraar zyn post te volbrengen hebbe, niet uit bedwang, maar gewilliglyk; dat is, niet als een opgelegde Jast of taak, niet enkel uit vreeze voor firafes indien hy verwaarloozend of ontrouw is in het werk zyner bedieninge; maar van harten tot den dienst ge- neigd , en die zich gewillig en vry daar toe heeft over- gegeeven. in de tweede plaats, siet uit vuil gewin; dat is, niet om winst te doen als het voornaam en heerfchend beginr zel, niet uit Geldgierigheid, welke eene zo laage cn fchandelyke drift is, dat dezelve iemand ongefchikt maakt tot eenige post van aangelegenheid, en buiten ftaat ftelt om eer/yk en onpartydig te weezen in de volbrenging daar van, en inzonderheid onbevoegd maakt tot een Ampt van eenen Godsdienftigen en zedelyken aart, als beel onbeftaanbaar zynde met de Liefde tot cop, en de verbanning van alle Deugd. —— Niet om vuil gewin, maar met een volvaardig gemoed; dat is, een onbaatzug- tige en edelmoedige gefteltenisfe , welke vermaak fchept in goed te, doen, en in zichzelven eene neiging en inwen- dige begeerte voelt, om de eer van Gop en de zaligheid der onfterflyke Zielen te bevorderen. | Noch ook als Heerfchappy voerende over het Erfdeel des Heeren ; dit wil zeggen, zich niet aanmaatigende dat Regtsgebied over het Geweeten, die Aeerfchappye le (*) Martta, VIIL: 6. Bb 4 349 ` BEDENKINGEN OVER DE PLIGTEN ee Geloof der CAristenen,”t welk de Apostels zelve weigerden; niet ftreevende na grootheid en praalenden voorrang; maar als voorbeelden der Kudde eworden zynde, van nederige heid en gemnaatigdheid; zichgelven gelukkig agtende van jn de gelegenheid geiteld. te weezen om hunne Christen- Broederen, in dien zo nuttigen ftand, nuttig te weezen: drukkende de voetftappen van hunnen grooten Meester, die niet kwam om gediend te worden ; maar om te die- nen (*). Teffens Voorbeelden zynde van een blaa- kende, doch te gelyk voeglyke en beddarde, Godsvrugt ; van Liefde tot alle Menfchen ; van gemeenzaamheid en wieewdarigheid; van deftigheid, zonder ftuurschheid; van zelfbedwang , zonder bygeloovige geftrengheden; van yyer, zonder bedilzugt o geweldige driftvervoering; van openhartigheid en eenvoudigheid des harten, ver afge- féheiden van vooroordeel en list; van naarftigheid , voorzig= tigheid, en welbefluurde driften’; van een vuurige begeerte ‚ tot kennis voor zichzelven, en eene gereedheid om dezelve vrylyk aan anderen mede te deelen; van weltevredenheid, opgeruimdheid, en eene bedaarde onderwerping aan de tefikkingen der Voorzienigheid; en van eene (fandvastige en onbuigzaame braafheid, die zich egter voor onvoor- zigtigheden wagt; welke, fchoon zy gevaar vermydt, wanneer het met eere kan ontgaan worden, en met be- houd van een goed geweeten, en in zo verre ’s Volks vooroordeelen inwilligt als ftrekken kan om de gereedfie - en onf/chadelyke middelen te gebruiken om de rechte beginzels van den Godsdienst hun in te boezemen, egter nimnier eenige Kunftenaaryen bezigt om hun verkeerde denkbeelden in te boezemen; nooit, door vooraf overlegde dubbelzinnigheden in de voordragt, hun in dwaalingen ftyft, of in °t minst hunne ondeugden ftreelt ; en, tot zulk eene harde proeve opgeroepen zynde, allen wereldlyk oh opoffert, om de zaak der Christenheid en der Deugd, welke de zaak van cop is, te handhaaven, Ik zal hier alleen nog byvoegen, dat de CAristene Leeraars de fterkst mogelyke aanmoediging hebben, om dus onbefinet , yverig en getrouw, te weezen in het werk hunner bedieninge , en het vercieren van de Gods- dienstleer, welke zy prediken, door den -weelvermo- gen- (*) Marrn. XX: 26. DER EUANGELIE=BEDIENAAREN ; ENZ, $41 genden glans van een Godvrugtig en voorbeeldlyk lee- wensgedrag: naardemaal zy, zich in deezer voege ge- draagende , de volftrekte verzekering hebben , dat Zy, wanneer de Overfle Herder verfcheenen zal zyn, re nd kroone der heerlykheid behaalen zub n "Je (*) 1 Perre V: 4. (Het Vervolg hier naa.) } ee a OVER HET HEILZAAM GEBRUIK DER ZWAVEL-LEVER- LUCHT, By HET LOOD-COLYK EN METAAL - VER- GIFTIGING. Door J. C. KRAUSS, Med. Dog. te Amflerdam, D: menigte der dagelyks uitgevonden en met zo veel ophefs aangeprezen Geneesmiddelen is dikwyls zo groot, dat de waarheid - minnende Arts dikwerf niet weet, welke hy meer vertrouwen zal, of de uitnodigende alles beloovende aanpryzing van den Uitvinder, of zyn eigen, met genoegzaame theoretifche kundigheden gepaard , Prac- tisch gevoel. l | Wat hiervan ook zyn moge, zo is yder Arts verpligt, zo veel het zonder nadeel van zynen Lyder gefchieden kan, zodanige middelen te beproeven, welke hem , na rype vergelyking der dierlyke huishouding (voor zoo verre zy ons bekend is) met de phyficaale of doode krach. ten, nuttig fchynen , en in het tegenovergeftelde onfcha- delyk zyn, om, ware het mogelyk, het heir der men- fchelyke Kwaalen en Ongemakken hoe langer hoe meer met zekerheid en wezentlyk nut te beftryden, en te overwinnen. | Het Lood-Colyk, eene in deeze Landen gewis zeer menigvuldige, en wegens zyne gevolgen akelige, ziekte, is, -tot dus verre, door veele Geleerden, zoo wel buiten als binnen deeze Republiek, zeer naauwkeurig nagefpoord , en men heeft ook dikwyls de Lyders, door den tyd, ‚door het gebruik van ander water, verandering van lucht, enz. herfteld; edoch veelmaalen gebrekkig , en zulks al- leen, dewyl er tot dus verre geen middel bekend was, % welk de zich in ’t ligchaam bevindende Loodftoffen, onmiddelbaar, door zyne grootere vermaagfchap, uit zyne Bb 5 ver- 342 OVER HET HEILZAAM GEBRUIK _ verbinding ftelde, amalgameerde, of in eene andere onfcha- delyke gedaante deed overgaan. En zoude dan een dug- danig Geneesmiddel de nafpooring van een Arts niet ver- „dienen? De door den beroemden HANNEMAN, tot vernie- tiging der overboodige Kwikzilver- werking, zoo wel als tot de Neutralifatie van andere vergiftige Metaalkalken, in het meníchelyke Ligchaam, geroemde Zwavel-Leverlucht verdient hier boven alles de opmerking der Geneeshee- ren. PariNG, in zyne geleerde Disfertatie de Sulphurito Calcis, heeft haar reeds de behoorlyke achting bewezen; en het is eene uitgemaakte zaak, dat niets beter is om de Kwikzilver- ziekte, door de dikwerf verbaazende hoe- veelheid van dit Metaâl, door zogenaamde Geneesmeesters der Venusziekte allengskens toegediend, veroorzaakt, (welke, nog altoos de gedaante der lang vernietigde Ve- nusttof nabootfende, daarom met nog meerder Kwikzilver geftadig met het grootfte nadeel beoorlogd word.) te geneezen , als de Zwavel-Leverlucht, benevens by tyd en wylen daarby aantewendene Geneesmiddelen, Zoo het hier de plaats was, zoude ik dit niet alleen duidelyk kunnen bewyzen , maar met genoegzaame voor- ‚beelden ftaaven. HUFELAND, in zyne uitmuntende Verhandeling over de Calx Ant. Sulph. (zie Vad. Lesteroefening No. 12 en 13 van 1797.) heeft de werking der Zwavel en derzelver Leverlucht zoo duidelyk en overtuigend voorgedraagen , dat ik geen reden vinde dezelve te herhaalen , of den grond myner Proefneening daardoor te ftaaven. Alleen heb ik daarby te voegen, dat ik van dit middel, ten opzichte van het neutralifeeren der Kwikzilver- werking, zoo wel door redeneering als vage » zoo volkomen overtuigd was , dat ik ak zwaarigheid maakte om hetzelve by het hier te befchryven Geval aan te wenden, en waar in ik zoo volmaakt gereusfeerd ben, dat ik my zelven niet wederhouden kan, om het tot nut des menschdoms s, vooral in dit Gemeenebest, bekend te maaken, en de aan- dacht myner Kunstgenooten tot het uitbreiden deezer heilzaame uitvinding op te wekken, en ter beproevinge uit te noodige. —- Wat geluk voor my, byaldien dit voor het (vooral hier te Lande, alwaar dit ongemak, uit hoofde van het dikwyls vergiftigde Drinkwater, zoo veelvuldig is) lydend menschdom van zoo veel nut mogt zyn, als ik zulks vuurig wenfche! Zie hier het Geval. j DER ZWAVEL- LEVERLUCHT., ‘343 Dames Schaalwyk, 35 jaaren oud „van een fterk gefpierd En zo genaamd cholericq gettel, wierd den x Maart 1798 door een zwaar Colyk aangetast; hy gebruikte toen eenige huismiddelen, Opiata,enz. Dan deeze niet hel- pende, liet hy een Arts roepen. Na verloop van 14 dagen wierd hy in zo verre beter, dat hy zyne bezigheden weer konde opvatten. — Den 31 Maart ftortte hy weder in, en gaf zich aan een ander Geneeshcer over; doch zonder verlieting — Jer wierd Rhabarbar met Kreefisvogen, verfcheide andere zazte purgeermiddelen, gebruikt , ver- Ícheide klisteeren aangewend, en tot tweemaalen bloed afgetapt; maar alles vruchteloos. Apotheeken onderzogt, vertoonde eene groote quan- titeit lood- bezinkfel. —— Daar ik nu van myne indicatie zeker was ; konde ik met meerder zekerheid de oorzaak der ziekte aantasten. Ik ordonneerde dienvolgends de r. Sulph. calcar. (Vid. Pharm, Amfi. p. 120) zip met ag. deftil. Zviij, alle twee uuren een lepel vol. Den 16. De lyder had, {choon onrustig, echter met meer verkwikking geflaapen, de pynen en trekkingen der leden waren voorby; ook die in den buik, zoo lang hy liggende was, waren geheel over; maar BE , als 344 OVER HET HEILZAAM GEBRUIK als hy opzat, had hy meer eene°fpanning in het middens tif, dan wel pynen., Ook had hy, geduurende dien tyd, rykelyk uitgewaasfemd, en ontlasting gehad. Ik bleef by hetzelfde voorfchrift, en liet om de 2 uuren 2 lepels vol gebruiken. Den 17. Alles was beter, daar was maar zomtyds nog een idee van pyn, en eenige trekkingen in den grooten toon van het linkerbeen; de flaap nog min of meer on- rustig, echter beter. Dezelfde middelen; alleenlyk voeg- de ik ’er nog 38 Aep. Sulph. by. | Den 18. De Zieke was volkomen beter, en deed zelfs , zonder myn weeten , ’s avonds, als het vry koel was, een boodfchap, een half uur van zyn huis af, heen en weder , zonder bezwaarnis. Den 19. Ter gelegenheid van het Conftitutie-feest reguleerde hy, zonder eenig onaangenaam gevoel, als Adjudant, zyne Burger Compagnie, op de wapenplaats; en daar hy geen ongemak voelde, woonde hy zelfs op de parade de Festiviteit by, zonder het minfte nadeel te gevoelen. | Den 20, was hy volmaakt wel, en ik liet hem maar de rest van zyne nog voorhanden zynde middelen opge- bruiken, waarover hy hartelyk blyde was, vermits hem het onaangenaame daarvan reeds lang verveelde. Om echter de veerkracht der ingewanden, die zeer veel ge- leden hadden, eenigzints te herftellen , liet ik hem een aftrekfel van Koorts- en Cascarillenbast gebruiken. Den 22, hernam hy zyne bezigheden , fchoon wat zwakkelyk, echter zonder andere bezwdaren, | Den 24, was de Zieke nog even wel; flaap, appetyt en ontlasting alles behoorlyk, en de krachten namen da- gelyks toe. Hy continueerde met dezelfde middelen. ` Den 27, was hy zo volmaakt wel, dat ik onnoodig achtte hem iets meer dan een goeden leefregel aan te raa- den , en is tot heden, zonder eenigen aanval van deeze Ziekte, wel en gezond gebleven. De Huisvrouw des Lyders, benevens vier kinderen, en nog andere lieden die van denzelfden regenbak dronken, wa- ren wel, fchoon de leden van des Lyders huisgezin een zeer bleek en aardachtig uitzien hadden. ` Verdere Proefneemingen van anderen zullen, gelyk ik niet twvffel, deeze Geneeswyze tot het onfeilbaare verhef- fen. Waat, fchoon men de eigentlyke werkingsaart , (we- gens de tot dus verre nog niet zeer gevorderde kennis P | e $ DER ZWAVEL-LEVERLUCHT: _ 345 de dierlyke huishouding, en derzelver reageerend en vitaal vermogen; de Chemicale werking van een levend fchep. fel op een dood Chemicaal ligchaam)) nog niet berede- úeeren kan, zo is het echter waar genoeg , dat de Zwavel byna het grootfte gedeelte der metaalen en metaalkalken Chemisch neutralifeert; wanneer men nu hierby in aan- merking neemt , dat de Leverlucht , zeer doordringend, buiten het ligchaam het zelfde bewerkt, en dat zy, door den mensch inwendig gebruikt, door den reuk by de uits waasfeming weder waargenomen word , zo weet ik niet hoe veel ’@r tegen in te brengen ware, indien men dit middel dezelfde Chemicaale werking ook in een levend ligchaam , was het ook maar a posteriori, toefchreef, WAARNEEMINGEN OP DE MAGNETISCHE VLOEISTOFFE ‚EN HET ZEEKOMPAs. Door den Zee-Capitein 0’ BRIEN DRURY. i i (Uit het Engelsch.) | D: Magnetifche Vloeiftoffe, en de Verfchynzels , daar uit ontftaande, zyn niet min zonderling dan duister, en hebben te lang de aandagt der Wysgeeren bezig ge- houden, dan dat ik eene veronderftelling , dit ftuk betref- fende, in * midden zou brengen. Ik heb alleen voor, met weinige woorden, van eene daadzaak te fpreeken , welke ik vermeen dat der Zeevaard van dienst kan wee- zen, inzonderheid dan, wanneer de verandering van het Zeekompas ooit gebruikt wordt als eene wyze om de Lengte op Zee te bepaalen. | Het is niet noodig in een breedfpraakig verflag te tree. den van de, Proeven, die ten bewyze ftrekken van de Magnetifche ftoffe, die fteeds rondsom en door den Zeil- fteen vloeit; daar deeze ten vollen beweezen wordt door de verplaatzing van vylzel van ftaal, gelegd op een glas boven een Zeilfteen geplaatst. De ondervinding leert ons, dat de Kompasnaalde, zo wel als alle andere Magneeten, * zy door kunst gemaakte of andere, ftéeds iets van de Magnetifche kragt verliezen 5 %t welk dikwyls een verfchil van meer dan een ftreek. baart. Ook hou ik my ten vollen verzekerd, dat de groote misrekeniogen aan. boord dikwyls meer ontítaan. A uit 346 WAARNEEM. OP DE MAGNETISCHE VLOEISTOFFE. uit de onnaauwkeurigheid van het Kompas, dan uit eenige” andere oorzaak. Staal kan niet te veel getemperd worden ont tot Naal- den in het Zeekompas te. dienen; hoe. meer het: gehard: is, hoe beftendiger de Magneetkragt is, daaraan medege- deeld ; maar om die Magneetkragt te bewaaren, en ge- volglyk het Poolaanwyzen der Naalde, prys ik aan, die Naalde in Tin, welgepolyst zagt Yzer, te befluiten , of aan de Poolen’te wapênen met een weinig zagt Yzer. :- Door veelvuldige Proefneemingen heb ik bevonden dat de dus ingeflootene Kompasnaald de Magneetkragt veel volkomener bewaarde, dan de eningeflootsne. Zom- tyds heb ik gedagt, dat de Magneetkragt der dus in- geflote Naalde toenam, terwyl die van oningeflootene en ongewapende in het aanwyzen van de Pool afnam. šenigen tyd geleden plaatfte ik een ingeflootene Kom- pasnaald, een gewapende Kompasnaald , en een oningefloo- tend en ongewapende , in eene kamer, dfie maanden lang 5 elk hadt, op dien tyd, juist dezelfde rigting, en bykans dezelfde graad van kragt. —— Naa het verloop van drie maanden, bevond ík dat de ingeflootene en gewapende Kompasnaald niets in °t minfte van derzelver rigting Vere. lóören’ hadden; de andere was twee Graaden veranderd ch had zeer veel van de Magneetkragt verlooren. Indien er eenige verandering by de twee andere gemelde Kom- pasnaalden plaats hadt, was deeze al te gering. om waars genomen te kunnen worden, < > ` | [Deeze eenvoudige Waarneemingen zyn, zo verre ik ‚ weêt, hieuw, en kunnen aanleiding geeven tot eene aan- metklyke verbetering onzer Zeekompasfen. Ik geef de- zelve aan de bedenkingen der Wysgeeren over. “DE` VOORNAAMSTE BYZONDERHEDEN VAN HET _ EILAND MALTHA , UIT DE NIEUWSTE BERIGTEN : OPGEMAAKT. w ` Medeburgers! J a T: meermadlen fchikte.gy eene plaats, in uw Men- sE. gelwerk, voor Land: en Plaatsbefchryvingen » van s welke de tydsomfttandigheden meer dan gewoonlyk dee. „den fpreeken. Ik twyfel overzulks niet, of de voorsaam- s fie / BYZONDERHEDEN VAN HET EILAND MALTHA. 347 ss Pe Byzonderheden van het Eiland Maltha, uit de nieuwfte „s berigten opgemaakt, zullen u welkom weezen, en eene 55 p ‚in ’t zelve, waardig gekeurd worden; daar de s bemagtiging diens Eilands, door den onvergelyklyken 25 BUONAPARTE; Van °t zelve zo zeer als ooit doet {prees ; ken, Gevalt u deeze Befchryving, dan zal ik, binnen s kort; een Verfläg laaten volgen van de Maltheezer Rid- as derorde, Meer heb ik niette berigten, en blyf i» Ul. welwenfchende | Medeburger (*). a kt g ` Het Eiland Malha, oudtyds Melite geheeten , ligt, miet Goza „en eenig andere mindere Eilandjes, daar toe béhóorênde, in de Middellandfche Zee, ten Zuiden van Si- cilie, en dús na'dem kant van Africa, tot welk Wereld- deel zommigen het betrekken. ‚De afftand van Sicilie wordt tusfchen de zeventien en achttien Zeemylen ge- fchat. By de Ouden was Melite reeds bekend als een Biland, beroemd wegens de veiligheid der Havens, aan eene Zee, onder hun voor gevaarlyk vermaard (f). Men heeft alle reden om vast te ftellen, dat het door de PAe- giciers, de Inwoonders van Tyrus en Sidon, eerst bevolkt is; althans het komt als eene Volkplanting der Pheniciers By de Ouden voot, die wegens den naamsoorfprong zeer werfchillend denken, en zich in elkander omverftootende isfingen, met welke wy ons niet zullen ophouden, ver- iezen.- De taal, die nog onder de Landlieden op dit Ei- land gefprooken wordt,wil men dat de Punifche of Phené- cifthe zy 3 niet ongegrond ftelt men, dat deeze Eilanders daarom by de Romeinen en Grieken den naam van Bar- baäaren-draagen C$). | $ Dë „(*) Wy bedanken den Zender, en zullen, met genoegen, zyn beloofd Verflag inwagten; eene fpoedige zending zal ons Het-ftuk welkomer maakten, (4) Wie des berigten begeert, raadpleege CELLARII Geogre Antig. Tom. L, p. ro2o— 1023. (4) Onder deezen naam komen zy voor, Handel, XXVIII: a, Want dit Eiland was ‘het, waar op Pauuus Schipbréuk leedt5 fchoot eenigen een ander’ Eilead- van dien naam in de ni l 6 348 — DE VOORNAAMSTE BYZONDERHEDEN ~ De gedaante des Eilands is langwerpig rond ; men re- kent den omtrek op ruim tien uuren gaans in de lengte, en vier uuren in de breedte. Omtrent midden op het Eiland ligt Citta of Civita Vecchia, oudtyds de Hoofd- ftad, en ook wel Citta Notabile geheeten. Dan deeze, fchoon nog een Bisfchoplyke Zetel, heeft haar ouden luister verlooren. De tegenwoordige verblyfplaats des Grootmeesters en der Orde van de Maltheezer Ridderen heeft de oude Stad in haare vernaamdheid doen taanen; hoewel zy alle aantrekkelykheid niet verlooren hebbe. De Stad ligt in ‘t ronde, en heeft een welgefterkt voor- komen.. Nog praalt zy met verfcheide fchoone Huizen, aan den oorfpronglyken Maltheezer Adel toebehoorende ; de Cathedraal-Kerk, het Bisfchoplyk Paleis, en diens Se- minarium, fleeken boven alle uit. Dan noch de oudheid, noch de geestlyke aantrekkelykheden, kunnen opweegen’ tegen die van de verblyfplaats des Grootmeesters; wese halven de Bisfchop zich daar veel meer tyd ophoudt , dan in zyn eigen Paleis. | De ‘nieuwe Stad ligt op de Noordlyke kust des Ei- lands. Eigenlyk beftaat dezelve uit het, zamenftel van onderfcheidene Steden; de voornaamfte wordt Za Vålette geheeten , naar den Grootmeester die ’er de Stichter van was (*).” A BA | Dee: fche Zee daar voor houden: de gegrondheid van het eerfte, en de zwakheid van her laatstgemelde, gevoelen , toont Ha- MELSVELD , in zyne dardrykskunde des Bybels, VI D. bl 268, enz. -(*) Deeze Groormeester, JOANNES DE VALEITE PARISOT, een Franschman , was de dappere verdeediger en behouder van Maltha , in het viermaandig beleg, tegen. de Turken. Hy werd. overal bewonderd en toegejuichd, van alle oorden wer- den hem gelukwenfchingen gezonden, en, wegens zyne oves- winning werd in verfcheide Staaten openbaare vreugde bedreee ven. Purip pe lE, Koning van Spanje, zondt, tot blyk van „hoogagting, een Afgezant om hem een zwaard te vereeren, en een dagge, welker greepen van vast goud waren,’ vercierd met edele gefteenten , en verbondt hy zich om ’s jaarlyks eene fomme gelds te betaa'en, tot onderftand van het herftelien der verwoeste en tot puin gefchoote Vestingwerken. Wegens dee- zen aanval. en het ontzet, verdient geleezen te worden WATSON Hift. der Regeering van puizies peN IL, I D. bl. 165 tot 233- Schoon deeze Grootmeester de Stichter der Stad zy, worde $ ecn / VAN HET EILAND MALTHA, 349 Deeze Stad is aangelegd op een fmalle lange Landtong s die egter niet, buiten het Eiland zelve, in zee uitfteekt. Behalven dat dezelve aan drie zyden met water omgee- ven is, en aan den uithoek na zee een fterk Fort heeft, is de Stad van alle zyden verfchanst, en wordt aan de Landzyde van agteren gedekt door het Fort, in het ge- deelte. Floriana geheeten. —- De Landtong, waar op men goedgevonden heeft deeze Stad aan te leggen, wordt door twee lange, doch daar aan in evenredigheid niet breede, waterboezemen van het overige des Eilands afge- fcheiden ; die aan de Oostzyde wordt met grond voor de beste Haven deezer zonderlinge Zeeftad gehouden. Zonderling noem ik die Stad, en eene korte befchry- ving zal die benaaming wettigen. De fteilheid der ftraa- ten op den oneffen rotzigen grond is zo groot, dat het ebruik eens rydtuigs niet alleen ongeraaden, maar vol* rekt onmogelyk is; dit gebrek wordt vergoed door een welaangelegden ftraatweg , met een voetpad langs de huizen, waar in op de anders moeilykfte plaatzen trap- pen gemaakt zyn. De platte grond der Stad heeft veel van een Dambord; want alle de ftraaten doorkruisfen elk- ander, zo in de lengte als in de breedte, met rechte hoeken. Het eenzelvige, °t welk uit zulk genen aanleg noodwendig ontftaat, wordt afgebrooken door twee uitge- ftrekte Marktpleinen, de plaats rondsom de Hoofdkerk en voor het Paleis des Grootmeesters. Behalven dat de ftraaten over ’t algemeen dat eenzelvige voorko= men hebben , in ftrekking zyn ook de Huizen, tot ver« meerdering daar van, alle gebouwd van een gladden, ligt- eelen , fteen, de gewoone en gemaklyk bewerkbaare bouwftoffe op dit Eiland. Kenners geeven aan de Bouworde van ’t Paleis weinig roems. Voor het Paleis is de Hoofdwagt en de Kanfe- lary. Het laatst aangelegde gebouw, de Thefaurie, fteekt boven ‚alien in bouwtrant uit. Het Geregtshof , het Stadhuis, en de Verzamelplaatzen der verfchillende Taa- len uit welke de Ridderorde is zamengefteld, als mede de twee Kerken, die van St. Jan, de Hoofdkerk , en die der een laater Grootmeester, vIGNACOURT, gezegd ‘er het leeven aan-gefchonken te hebben, door 'er Waterleidingen aan toe te voegen. MENG, 1798. No. 9. Cc 350 DE VOORNAAMSTE BYZONDERHEDEN der Jefwiten, onderfcheiden zich het voordeeligst onder de Stadsgebouwen. °t Is in de eerstgemelde , waar de Ridder- orde op la Valctte den Godsdienst verrigt, en gevolglyk den Grootmeester ter va verftrekt. In dezelve heeft hy zyn zitplaats op een Throon ter zyde van het Hoofd- altaar. Hy heeft een zwarten mantel om, met het Malthee- ger Kruis daar op. Twee Pages, in °t wit gekleed , ttaan fteeds agter hem, en worden, wanneer zy vermoeid zyn; door twee andere vervangen, die zo lang gezeten heb- ben. Een dubbele ry van Banken omringt, in drie ge- deelten van een vierkant, het Hoofdaltaar. Op de voor: fte zitten de Grootkruisfers, de Baillifs, en andere Perfoos nen vân aanzienlyken rang, desgelyks met een mantel, vercierd met het Kruis, omhangen. De agterften worden door Ridders van een minderen rang, enkel in het zwart gekleed, bezeten. Naa dat de Godsdienst voleindigd is , brengen de Ridders, by paaren, den Grootmeester thuis. In Kerkcieraaden fteekt dit Kerkgebouw boven alle an- dere op het Eiland uit. Hier praalen de Grafgedenkte- kens der Grootmeesteren. Behalven eenige Gedenktekens, van Rhodus medegenomen, vertoont men er den Hoed en het Zwaard, door den Paus den Grootmeesteren , naa hunne verkiezing, overgezonden. Het herbergen der Kranken behoort tot de oorfprong- lyke Inftellingen deezer Ridderorde, en mag men zeg- gen dat de Broederliefde zich hier met de grootfte pragt _ vertoont.: Den Lyders wordt hier het eeten in zilver o gedischt ; dan, ‘tgeen meer zegt, is, dat men, in dit de. fticht, dat der Mannen althans, (want daar is ’er ook een voor de Vrouwen,) zonder onderfcheid van Jaaren, Rang , of Godsdienstbelydenisfe, zo veele Zieken en Gekwetften opneemt als ‘er zich aanbieden ; alleen wor- den Roomfchen en Onroomfchen van elkander afgefchei« den. Tot zevenhonderd bedden kunnen ’er gefpreid worden. Geen benaauwde of bedorven lugt befmet de verblyfplaats deezer ongelukkigen. Behoorlyk worden de ftervenden, als mede die met Venerifc::e kwaalen behebt zyn, van de andere onderfcheiden. Men fchryft op eene ley, naast de bedden hangende, welk foort van fpyze ieder Lyder moet worden toegereikt. Ieder Zieke, rekent men, kost daags omtrent vier Hollandfche Schellingen. Aan vier Doktoren en vier Chirurgyns is het opzigt over de Zie- ken aanbevolen 3 behalven dat ieder deezer nog een Hel- per VAN HET EILAND MALTA: .. 35E heeft, pasfén verfcheide der jongere Kweekelingen in e Genees- en Heelkunde, voor welken hier Lesfen ge- houden worden, de Zieken op. ` | Floriana, een gedeelte van Ja Valette, flegts door een oort, en een daar op volgende Esplanade , afgezonderd, ftaat uit twee rechte en breede Hoofdftraaten, en twee andere, die ter zyde afloopen. | Byzonder meldenswaardig zyn de Havens te deezer Stede, De Oostlyke loopt langs Ja Valette en Floriana heen, en ftrekt agter Floriana nog verre landwaards in. Aan den overkant heeft dezelve veele inhammen, die aan de Schepen de groottte veiligheid verfchaffen. De Land- tongen, door deeze boezemen uitgefneeden , ftrekken de eene ten grondflage van een Fort; twee andere lg e de kleine Steden //ola en Borgo, met het daar agter lig- gend Bwrmela. Laatstgenoemde plaatzen zyn alle, gelyk de Hoofdftad, verfchanst ; doch voor het overige veel minder dan deeze, Ì De Westlyke Haven ís in veele opzigten aan de Oos- terhaven gelyk, behalven dat de Landtôngen aan den overkant geen Steden hebben; maar in tegendeel vindt men hier het Lazareth voor de Schepelingen die Quaran- taine moeten houden, en de Vesting Manoël ; deeze Sterk- te hadt ten Stichter den Grootmeester EMANUEL VIL- HENA, die, daar hy zyne meeste inkomften tot welzyn van den Staat befteedde, onder anderen deeze Vesting op eigen kosten bouwde. Dezelve is of uit rots- gehouwen, of van vierkante fteenen opgemetzeld, en ligt op eene Landtong; met zwaar gefchut, ten getale van omtrent vyf- tig ftukken, bezet. Alles, wat tot eene goede Vesting- nood- zaaklyk is, wordt hier gevonden. De Krygsbezettingen der veelvuldige Sterkten zyn zwak; doch voor den tyd van nood zyn alle Eilanders ter verdeediging huns Va- derlands opgefchreeven. Met dit alles zouden de veels vuldige Vestingwerken niet behoorlyk bemand kun- nen worden, om tegen allen aanval beveiligd te weee zen. ‚In de Oosterhaven is de verblyf- en legplaats der Scheeps- magt van de Ridderfchap, die niet veel te beduiden heeft; uit een of twee Liniefchepen en eenige Fregatten bettaande; behalven eenige Galeien , wier Manfchap, zo dezelve niet uit gevangen Slaaven beftaat, wordt zamene gefteld uit Booswichten, dien de Regtbanken van Maltha, van Sicilie, en de ie are tot deeze ftraf verwee- C 2 zen 352 DE VOORNAAMSTE BYZONDERHEDEN zen hebben, wier ftaat het uiterfte van menschlyke elene’ de: uitmaakt; en een treffend tegenbeeld oplevert van de behandeling in het Hospitaal deezes Eilands den zieken aangedaan. Men verbeelde zich de tot deeze ftraf vere weezenen aan hunne roeibanken geketend, alierjammerlykst gekleed, vol ongedierte , met het flegtst mogelyk voedzel gefpyzigd , zonder eenig ander nagtleger dan de plank „waar aan zy geklonken zyn. Wanneer het in zee op roeijen aankomt; om de Galei een meer dan gemeenen {poed by te zetten, zweeft de ftok des Opzienders over de Koeijers, (het werk dier Galeiboeven „) van rug tot rug, en Van fchouders tot fchouders ; en moet voor de traagheid eens enkelen, of de opvatting dat dezelve plaats heeft, zomtyds door alle zitters aan eènen roeibank vergolden worden. Behalven de oude en de tegenwoordige Hoofdftad , telt men thans, op Maltha, twee en twintig Dorpen, hier Ca- fals geheeten. De Oostlyke helft des Eilands is van dezelve rykst voorzien; en liggen dezelve veelal zeer digt by elkander ; of men ziet, eene, hoogte beklommen hebben- de, een aantal teffens, die gevolglyk niet verre van elk- ander verwyderd liggen: e huizen zyn meestal netjes van denzelfden fteen als la Valette gebouwd ; de Pa- rochie- Kerken en Kapéllen, niet zonder {maak gebouwd : volkryk zyn deeze Dorpen; en de bevalligheid der Landfíchilderye ten deezen aanziene neemt toe door veel- vuldige Lusthuizen der Ridderen, die in de nabuurfchap van Ja Valette, en verder op in het Eiland, liggen. Waar onder de twee Lusthoven des Grootmeesters, J7 Bosquctio en St. Antonio, uitfteeken (*). | By de rykheid en vrugtbaarheid, welke in deeze zo by- zonder wel aangelegde plaatzen heerscht, levert het ver- - toon der Landsdouwen een vry min ftreelend gezigt op. Behalven eenige fteile Rotzen langs de Kust, en eenige | Ss Hoog- C") Men vindt ze in *t breede befchreeven in Eenige Berigten omtrent de Pruisfifche, Oostenrykfche en Sicitiaanfche Monar- chyen, benevens zommige daar aan grenzende Staaten, (door den [leer M-ERMAN) IV Deel, bl. 345. ’t Is uit dit Werk, als het iaatfte, ons bekend, °t welk een breedfpraakig berigt vat dic Eiland geeft, dat wy de meeste hedendaagfche byzonder- rheden ontleend hebben. Ook vindt men keurige Berigten wegens dit Eiland, in de beroemde Reizen van BRYDONE en PE BORCH, IV Deelen, in gre 8voe VAN HET EILAND MALTHA, 353 Hoogten ‚zo aan den Zuid- als aan den Westkant van Mal- ha, verheft zich de ‘grond flegts met zagte golvingen. Dan de over ’t algemeen rotsagtige bodem heeft, om ‘er het zaad aan te kunnen vertrouwen, met aarde moeten overdekt, en telkens weder aangehoogd worden. -Om dee: ze met veel moeite daar gebragte aarde voor wegfpoeling door het water, en verftuiving door den wind, te bewaa- ren, omringt een muur van ruw gehakten en onregelmaa- tig op elkander geftapelden fteen de kleine daar binnen beflootene akkers. Door het veelvuldig aanhoogen ftee- ken de akkers boven den weg uit; °t welk, van de vlak- te gezien, een onbevallig vertoon maakt. De vlyt det Landbouweren, door nood geperst, ‘heeft de kaale rotzen als gedwongen vrugt te geeven. Zy lagen terrasfen tegen de fteilten aan, en wierpen ze met aarde vol. De Zuidelyke ligging van Maltha. is alleen genoeg om ons te herinneren aan de. Lugtítreek , en over ’t alge- meen aan de Gewasfen, welke de grand. oplevert.. Hette heerscht ’er doorgaandes dan in den Zomer is het fchier ondraaglyk heet; de zeewinden koelen het af. Men gevoelt ‘er ook foms de onaangenaame uitwerkzels van den Scirocco - wind, door de engte van het kanaal riet ge- noegzaam verkoeld. Onder den veelal „helderen: hemet komen de vrugten. vroeg tot rypheid. Aardbeziën zyn ’er tegen het einde van Maart ryp; Vygen in ’t begin van Juny eetbaar. De Appelcinaas. vallen ’er ongemeen {ap- en geurtyk; de Oranjeboomen praalen 'er met heer- łyke vrugten; de Palmboom verheft. er- hier en daar den cierlyken kruin. Katoen groeit ’er in overvloed, en is het door den verkoop dat men zich van Graanen voor- ziet, die ‘er. anders zo weinig groeijen dat ze flegts voor twee of drie maanden de Inwoonders zouden kunnen ‘fpyzigen. Sicilie is de koornfchuur voor Maltha. Van fcháduweyk geboomte , * welk geen eetbaare- vrugten draagt, maakt men hier geen werk. _ | Omtrent twee uuren van de Hoofdftad is eene natuur- lyke zeldzaamheid, Macaluba geheeten. Dezelve is eene langwerpig ronde diepte in een rots, aan alle zyden ge- noegzaam loodrecht nederdaalende. Na beneden ziende, kan men zich van afgryzen niet. onthouden 3 dan men ont- dekt tevens, meer dan honderd voeten beneden zich, een Tuin, waar in Wyngaarden, Vygenboomen en -andere weelig tieren. , Langs een {mallen trap, in de rats uitge- s Cc 3 ' hou- 254 DE VOORNAAMSTE BYZONDERHEDEN houwen, daalt men in deezen vrugtryken afgrond neder, De regelmaatige aanleg, nu en dan zeker door de kunst oppen » en flegts hier en daar door uithoolingen van et water in den fteen afgebrooken, doet dit voorwerp ri verwondering befchouwen, en na den oorfprong isfen. e Niet verre van de oude Hoofdftad, daalt men in een onderaardfche Grot neder, in welke men wil dat Apostel PAULUS, by zyn vertoeven naa de fchipbreuk op dit Ei- land, zich menigmaal ten gebede afzonderde. Dat het Bygeloof van deeze Grot fteenen afbeitelt, is zo zeer ge- looflyk, als het ongelooflyk is, dat die fteenen, gelyk de Gidfen de Geloovigen verzekeren , telkens wonderdaadig weder aangroeijen. Een Marmeren Beeld. van dien Apos- tel houdt zyne gedagtenis in weezen; als mede een in de:Kerk boven de Grotte gebouwd, waar men verfcheide ftukjes van ’s Mans beenderen, onder meer andere zeld- zaamheden van dien aart, vertoont. Een derde Beeldtenis van dien Apostel ziet men op het Kerkhof , ter plaatze waar men wil dat hy voor het Volk zou gepredikt heb- ben. De plek, waar hy aan een afgelegen hoek in ’t westlyk deel des Eilands zou geland weezen, en gast- vrye herbergzaamheid ontmoette ,'` wyst men aan; doch met hoe veel zekerheids laat zich denken. Het voorval met de Adder doet de Overleveringen, by BARONIUS te vinden, zeggen, dat zedert de landing van PAULUS, en ’t geen hem daar met de Adder wee dervoer, ten einde de kragt diens Apostels, door genade aan dit Eiland toegeftaan, des te meer bekend kon wor- dens en blyken zou dat dit geenzins door eene natuur- lyke hoedanigheid veroorzaakt zy, de Slangén van dit iland, of geheel uitgerooid zyn, of ten minften, als geen vergif meer hebbende , hoewel. zy iemand byten , geen letzel veroorzaaken ; ook wil. men dat de grond van dit Eiland een tegengif ai ae het Slangenfenyn zou weezen. Welke grollen! Over het beftaan der Slangen op dit Ei- land wordt getwist. NreBurr heeft eerst zulks gelochend;, en beweerd, dat zy misfchien op den dorren rotzigen pa des Eilands niet leeven konden 3; doch nader- and heeft hy de mogelykheid van het beftaan der Slangen op dit Eiland. erkend,. Volgens de berigten;, die de geleerde MICHAËLIS in zyne Aanmerkingen op de Handelingen der Apostelen mededeelt., : zyn ze Ak er VAN HET EILAND MALTHA, 355 ”er met de daad (*. Doch laâten wy hier op niet lan- ger ftilftaan. | „ De wegen op het Eiland zyn omftreeks Ja Valette en de oude Hoofdftad draaglyk bruikbaar; voorts zo ruw en klippig, dat men alleen te voet en te paard voort kan komen. Het ryden met Rydtuigen is dus zeer beperkt, en gefchiedt alleen op de weinige daar toe gefchikte wer en. | P De Bewoonders van Maltha, Goza, en de mindere Ei- landen daar toe behoorende, beftaan uit Inboorelingen en Ridders, die alle Vreemdelingen zyn. Wanneer. Keizer CAREL DE V, in den Jaare MDXXX, die Eilanden aan de Ridderorde fchonk , was, door het flegt beftuur der Siciliaanfche Onderkoningen, het getal der Eilanderen geen 20,0005 en ging deeze geringe bevolking met een verval van alle takken des, beftaans gepaard. Een beter beftuur en verftandige maatregelen hebben de volkrykheid dier Eilanden thans, zo men wil, tot eene hoogte ván 110,000 gebragt, waar van Maltha zelve alleen ’er ruim go,ooo te te ° ‚ De Eilanders hebben in ’t gelaad een zweem van het Africaanfche; dan de Sexe kan op geene fchoonheid roe. men. De kleeding zet ’er niets treffends aan by, Wan- neer zy over ftraat gaan, overdekt, veelal, cen {luier van zwarte zyde het hoofd; in huis hebben zy een witten doek met de punt na boven geflaagen ; de rokken zyn verre van fleepende, Aan de vlegtinge des hairs wordt ~ hier blykbaar; zelfs onder Vrouwen van aanzien, wei- hig tyds verfpild; doch het poederen niet vergeeten, De kleeding der Mannen heeft niets zonderling onderfchei- dends; de Landlieden alleen gaan veelal of blootvoets, of met zoolen, naar de wyze der Ouden vastgehegt,. -. De Landtaal is thans bastaard - Ærabisch; ten blyke hier wan kunnen de Maltheezers en Barbaresguen met elkander in het fpreeken zeer wel te recht, Lieden van aanzien reeken veelal Ztaliaansch en Maltheesch; doch de eer. . fte taal met een tongval die het aanleeren verraadt. | > Van het Charaâer der Maltheezeren fpreeken. de Sici- diaanen laag; doch zy kunnen niet wel voor onpartydige en dus bevoegde Regters gehouden worden, Zeker Dee | tref. s (*). Men zie hier over Y. VAN HÄMELSVELD > Bybel verdeed, VI D. bl, 131, 132. Ces 356 DE VOORNAAMSTE BYZONDERHEDEN treffen zy deeze ongunftige beoordeelaars in vlytbetoon, en naarftigheid , verre; en wat den Godsdienst aanbelangt, zullen zy in uiterlyk vertoon, en het inagtneemen van plegtigheden, elkander vry gelyk weezen. Alles ligt ’er in de diepfte bygeloovigheid gedompeld (*). In de Stad heeft alles door den Handel en Zeevaart een welvaarend voorkomen 5 zindelykheid heerscht ’er in de Straaten; overvloed vertoont zich op de Markten; aan Koffyhuizen en Liqueurwinkels is ’er geen gebrek, noch ook aan Goud- en Zilverfmeden. Het Katoen, °t welk men op Maltha teelt, wordt ’er tot Kousfen en andere ‚kleinigheden verwerkt ; doch meest niet verder dan tot het {pinnen gebragt, en dan na Spanje en Sicilie uitgevoerd. Van Sicilie ontvangt Maltha , behalven Koorn, veele lee- vensmiddelen. Africa verfchaft ’er desgelyks haare voort. brengzels; zo dat ’er op het Eiland overvloed heerscht. De Handel te la Valette gedreeven, en de Ridders van allerlei Taalen daar woonagtig, maaken die Stad als ’t ware Europa in °t klein,. Alle burgerlyke cn lyfftraflyke Regtsgedingen der ver- fchillende Ca/alen op Maltha worden ter eerfte inftantie in de Oude Stad beflist; die van Ja Valette op het Stad. huis te dier Stede, en van Gozz op dat afgefcheiden Eiland zelve. Mien beroept zich van daar op het Con/eit dAppél. Doch de Grootmeester verandert wel eens eenige Vonnisfen , naar loutere willekeur. Tegen hem, fchoon hy Bezitter is van eene menigte goederen o het Eiland , kan men in geen regtsgeding treeden; bui- ten dit is men over °t algemeen met de Regeering wet te vrede. | De Weetenfchappen worden ‘er niet fterk aangekweekt. Men vindt ’er Boekeryen; die van den Grootmeester is uitfteekend, Ook eene Boekverzameling , die ter leezing dagelyks eenige uuren {open ftaat. Geen een Boekwin= kel van betekenis treft men aan în eene Stad, waar een Gymnafium gevestigd is, in °t welk men alle Weeten- fchappen onderwyst, en zelfs Academifche bevorderingen uitdeelt. Dit Gymnafium ís deels voor de Maltheezer jeugd beftemd; doch meest voor de Geestlyken die en . TE e ‚(*) De Heer meirman , die de Heilige Week te la Valette doorbragt, geeft ‘er in het bovenaangehaalde Werk, bl.’ 357- 359, een breed berigt van. Mi VANHET EILAND MALTHA,: — 857 de Orde behooren, en hier allen moeten geftudeerd heb: ben. Dan geen uitmuntende Hoogleeraaren fchynen hier Lesfen te geeven. Liefhebbers van Muntkabinetten, en van Verzamelingen tot de Natuurlyke Historie behôoren- de , kunnen op Maltha. hèt een en ander van kunnen {maak aantreffen. EEDENKINGEN OVER DE ONREGTMAATIGE BESCHUL* ” DIGINGEN , AFGEGEEVEN TEGEN DE WAARE WYSGEERENSs TEN, AANZIENE DER STAATS: OMWENTELINGEN, (Uit le Speâateur François, van den Burger DE LA CROIX , voorheen Profesfor in de Rechtsgeleerdheid, ` in het Lyceum.) dk beweer, zegt PLATO, dat mjn Ontwerp eener Staatsge. fleltenisfe, hoe hersfenfchimmig het ook zy, gedeeltlyk in wees zen Kan komen, niet flegts onder ons, maar zelfs overal , in- dien men flegts ééne verandering in het Sraatsbefluur wilde maaken. En welke zou deeze verandering anders zyn, dan DAT DE WYSGLE-EN TEN THROON STEEGEN, Of DAT ALLE VOR- STEN "WYSGEEREN WIERDEN. Dit denkbeeld zal hun voorzeker Slooten, die de waare Wysbegeerte niet kennen; doch de overk+ : gen zullen erkennen, dát ‘er, zonder haar, geen herftel is voor j s rampen der lydende Menschheid, Puaro de Republ; Le ‚ V. p. 473: | | Naar het denkbeeld van veelen der\zodanigen, die by: de Omwenteling in Frankryk lyden , zyn alle de Dwaalingen , alle ‚de Onregtvaardigheden, em alle de Vervolgingen, welke elk Vriend-des Merischdoms moes ten grieven, het werk der Wysbegeerte. Dan, mogen- Wy niet,-met meer waarheids, beweeren, dat deeze gee volgen zyn van het veragten haarer Lesfen; en dat het doof blyven voor haare ftemme ter oorzaake ftrekt van zo veel onrusts, jammers en verwoestings , als wy: hebben zien gebeuren en beweenen ? -e ‚ Heeft niet de Wysbegeerte. 