VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
„ Weet gy,” vroeg hy, ,, waarom ik gedoog, dat dit flag van „ lieden my pryst? ° Is, om my те leeren vleijery ге veragten, e en dezelve veragtlyk te doen worden, by alle Braaven. Мупе » magt is zo uitgebreid, dat elk altoos natuurlyk zyn best zal an doen, om ту te behaagen; maar de Goden, hoop ik , zullen „ Booit gehengen, dat ik vermaak fchep in vleijery. Spreekt gy, vw myne Vrienden’ beftendig by ту de waarheid ; dat is het ecni- » ge "с welk ik verlang: want deeze alleen Кап ik ontbreeken.””- De omftandigheid, die het Ryk ontrust hadt, ор ‘t einde der Regeering van ARTAMENES , beftondt hier in, dat һу, ip zyne jeugd , eenige kleine nabuurige Volken, tusfchen Media еп Badria gelegen, vermeesterd hadt. Zy waren zyne Bondgenoo- теп; hy wijde ze 215 Onderdaanen behandelen, zy veranderden Jl. DEEL. MENGELW. NO, 5. Q in 834 ARSACES EN ISMENA. | іп zyn? Vyanden, еп konden, dewyl zy het gebergte bewoon-. den, nvoit geheel te onder gebragt worden. De Meders bedien- den ег zich van, om de Aactriaanen te kwellen Dé Vermees. · teraar hadt gevolglyk den Vorst zeer verzwakt, en, toen ARSACES ' den ‘I'broon beklom, waren deeze Volken nog misnoegd tegen ` de B:ärraanen.. De Meders haalden hun welhaast tot een opftand over. ARSACES trok tegen hun ор, en vermeesterde hun. Нег. ор ve zamelde hy dat Volk, en voerde ’t zelve decze taal re moct : :. „ Ik weet, dat ру, met ongeduld, de Heerfchappy der Bac- an triaau”… verdraagt. Ik verwonder my des nier. Gy bemint „ uwe oude Koningen, die и met weldaaden begiftigden. °t lge „ myne zaak op zulk eene wyze te handelen, door myne ge- „ maat'gdheid en regtvaardigheid, dat gy ту aanziet voor den »› waardigen Opvolger der zodanigen, wier gedagtenis gy шег. an zo veel reden zegent.” - Arsaces liet twee der gevaarlykfte Opperhoofden van den Opfiand voor zich brengen, en {prak het Volk іп deezervoege aan: „ ik heb deeze Mannen voor u gefteld , ор dat gy zelve ze „ moogt oordeelen” Eik poogde, in hun te veroordeelen, zich zlvén te regtvaardigen. „ Kent,” zeide hy, „ het geluk an van te leeven onder een Koning, die door geen drift vervoerd: s, wordt, wanneer hy ftraft, en die alleen gevoelt, als hy bee „ loont; die gelooft, dat de roem, van OvPrwinning te behaalen, „ alleen het uitwerkzel is des Krygslots ; doch dat de roem, уай an vergitfenis te fchenken , in hem zelven huisvest. — Су ` „ zult geukkig leeven onder myne Hecrfchappy, uwe Wetten „ en Gewo mien onverminderd behouden.” Verreet, dat gy ooit te onder gebragt. zt, door myne wapenen ; en onderwerp u alleen гап супе gencigdheid. © бо | He: geheele Volk betuigde daħk, аап de Goedertierenheid van Arsaces: Eenige eerwaardige Grysaarts fpraken hem, te dee- zer gelegenheid, aan. Een hunner liet zich hooren: My dunt ik zie acese geoote. Boomen, weike ten cieraad des.Lands dienen. Су zyt de Stam, wy зуп de bladeren ..2y zullen den wortel voor de lette der Zonne ledekken. —— Een ander fprak.: Wy hade den de Goden gebeden, от onze ge ergten neder te werfen: naars demaal zy ons. tegen u niet konden verdeedigen. Thans bidden wy, dat ze rot de wolken magen verheeven worden., om een усі. lizer bescherming teran onze vvanden on te leveren. '. Van d'en tyd af, maakte даг Volk de getrouwfte Orderdaanen. van Ё.га uit.. Intusichen hadt de Koning van Mediq werftaan , dat ARsACES de Opperheerfcher jn -Ba8ria’ was ` De heringering ‘an den geleden hoon vervulde zynen boezem. Hy belloot den oorlog te verklaaren, еп verzogt hulp van den Ko- ning van Hircania, deezen aarifchryvende —r Wereenig u meg ту, dab wy te goder wraak neemen. Je Hemel beeft de Kinin- | . gin ! ARSACES ЕМ ISMENA. , 238 gin van Baârig voor u gefchikt: een myner Onderdaanen heeft u уап haar beroofd. Кот, en overwin haar ! De Koning van Hircania liet hem dit antwoord geworden: „ Tot deezen э» dag toe, zou ik in Baĝria gevangen zitten, had ik gcene э» edelmoedige vyanden aangetroffen. Ik dank den Hemel, dien: э, het behaagde, my myne Regeering met ongelukken te laa- э» ten beginnen. Tegenfpoed is onze Moeder. Voorfpoed onze э, Stiefmoeder. Gy йек my een Oorlog voor, Monarchen on- as waardig. Laaten wy dulden, dat de Koning en de Koningin ээ Van Baäria, Det Geluk ,’t welk ze zo zeer verdienen, genieten.” Ld DE GEVOELIGE EN WELOPGENOMENE ONDERRIGTING, Eene waate Gefchledenis. ` (Uit het Engelsch.) | Rena STEELE, de bekende en met regt beroemde Schryver zo veele Zedekundige Werken , Vertoogswyze in ’t licht gegeeven, ftaat bekend voor iemand; die zich, ор het te _raade houden 2упег middelen, weinig bevlytigde. Zyn Boezem vriend ADDISON nam zekere, gelegenheid waar, om hem des eene gevoelige Onderrigting té geeven.. STEELE bouwde een fraai Huis, digt by het Paleis te Hampton , waar aan hy den naam gaf уап The Ноз of Hampton- wick, hy bewoonde het eenige weinige Joaren, Vastzittende met zyne Fi- папс:ёп, verzogt hy ADDISON, hem duizend Ponden Sterling te fchieten, op zyn Huis en Huisraad; zich verbindende, om, ten einde van: twaalf maanden, die Som weder te geeven. — Deeze verftreeken zynde, kwam ’er geen geld. De Bezorger van ADDISON's 2аакеп deedt Huis en Huisraad geregtlyk verkoopen: ADDISON zendt het overfchot aan STEELE, met ееп heufchen * Brief, op de vriendlykfie wyze reden geevende , waarom. hy deezerwyze gehandeld had:: naamlyk, om. hem, indien moge- lyk, op te wekken uit een Slaapziekte, die aanhoudende op zyns Vriends volftrekt bederf ‘moest uitlopen. STEELE ontving den Brief met zyne gewoone gelaatenheid’ en vrolykheid ; ont- moette zyn Vriend, als voorhédh, en betuigde, „dat hy den ge- s» daanen-ftap aanmerkte als Теп 2упер beste gefchied.” ‚ De Vriendfchap bleef duuren, tot het einde van ADDISON’s её. ven, met eenige weinige’ berispingen. (gelyk Dr. BIRCH verze-, kert ,) van ADDISON's зубе, over STEELE'S flordig huislyk Lefluur. \ IN О 2 ОСТ. 'LUCHTSGESTELDHEID ra AMSTERDAM, MAART, 1787. Bar: Th: Wind. Bar: Ты Wind. lie о. held. bere neler о. helder эш, , helder ә. Бет. Ge іо. belier betr. donker dorker Hag. fn, КЕКИ — nevel helder о. helder. helder о. helder — wolkig welder- љоро с о Оор asosan 5555 ш оз таю ю ю‹ә ыо очо a орь And — 2. betr, 7. betr. lo. helder а. ber, iets Re [donker iets Re za betr. ' lo helder H elder err. dampig zw. ж. 120.8 | ker В. zw. R. zw; wolken wolkig КЬ. ' зо] zw Rb. bur zw. Rb: naw. R. 14 zw. wak, RT —— zw. R. H. 8. I2idonker zw. Rb. zw. Re, walki о. elder ` - helder 10. 14: zw. Rb, А 28. 1138 Get sal 7 Bar. den р naan 6 U. 29.3.5 ` "em, 318 "а 5 А mid. s1 ть. den io smo. йш эл Dia ` adi и, 29 пуа 24 паш. 3 и. 54 MENGELWERK, TOT FRAAYE LETTEREN , KONSTEN EN WEETENSCHAPPEN BETREKKELYK. Lä BEDENKINGEN, OVER DE BAARBLYKLYKHEID EN HET AANBELANG DES CHRISTLYKEN GODSDIENSTS, GE- SCHIKT VOOR DE ZODANIGEN, DIE ZICH ОР ` DEN NAAM VAN WYSGEERIGE VRYDEN-. KERS VERHOVAARDIGEN, Door Dr. PRIESTLEY. , Aan de Heeren Schryveren der Nieuwe Algemeene Ee, ` derlandfche Letteroefeningen. МҮМЕ MEEREN. 39 Indien ik UL. rangfchikte onder de zodanigen, die, ae ор °t hooren van een naam, welke kettersch klinkt, as Íchrikken : eo, om denzelven alleen een Stukje zouden э» Weigeren plaats te gunnen in UL. Mengelwerk , had ik zeker het hier nevensgaande UL. niet toegelchikt. Het draagt den naam van PRIESTLEY Ор." hoofd; een Man, in de Geleerde Wereld te over: bekend, van wegen zy- nen onvermoeiden vlyt in het doen van Proeven , en de aieuwe gedaante door hem aan eenige takken der Na- tuurkunde gegeeven; een Мап, die de aandagt trekt en den eerbied wekt der Wysgeeren, die met hem het pad der- Proefondervindelyke Natuurkunde betreeden ; een Man, op wien de oplettenheid der Godgeleerden niet min gevestigd 15; dewyl hy, іп dat vak, mede ar- beidt; doch, door zyne vryheid van denken, fpreeken еп fchryven, zich veeler haat op den halze gelaaden heeft; die, in een berugt [Werk , onlangs hier te lande uitgekomen, op het deerlykst mishandeld is, wiens ge- voelens daor een langen, flegten, ongetrouwen еп ver- agtiyken Jood/chen Bricffchryver verdraaid en vervalscht zvn; daar hy hem plaatst onder de zogenaamde Hervore mers van den Godsdienst , die geen ander oogmerk heba ben, dan om den рапусћеп Christen Godsdienst te doen IL DEEL. MENGELW. NO. б. R ‚ә,  maaken voor een louter Naturzlistne; еш „> gevoelens, gèlyk de Heer ‘verstar zich uitdrukt; п zeng an Verhandeling , de Wysbegeerte niet nadeelig voor de be. „> langen der Openbaaringe, by TEYLER’s Godgeleerd Се. s» nootfchap ingeleverd, en met een Zilveren Eereprys ss bekroond, — de Rsgtzinnige fchrikt, en hem als сеп s, gevaarlyke Ketter Jchuwt , doch voor ons, die niet vraagen naar iemands byzondere begrippen, maar alleen of fè- an Mand van harten in de Openbaaring gelooft, en derzel- „у ver Zedelyke Voorfchriften boven alles waardeert ‚ voor ss 075, és оог PRIESTLEY een opragt Christen, VI. Deel zm dier Verhandelingen , bl. 239. Ter volle weder- an legging van de blaam, deezen Мап aangewreeven ‚ en »› ter ftaavinge van de ontheffende uit(praake, door den an fchranderen versTAP hem verleend, kunnen de volgende an Bedenkingen dienen. Ik moet, eer ik ze mededeel, a, nog iets zeggen van de gelegenheid by welke hy ze an voordroeg. ` HE sn Niet weinigen van Dr. eriesTLEY’s Wysgeerige Vrien- „ den hun ongenoegen betuigd hebbende, dat hy zo veel >, tyds fpilde in Godgeleerde Nafpeuringen,een tyd, dien 5» hy, huns oordeels, met meer vrugts zou kunnen be- э» Reeden іп de Natuurkundige Onderzoekingen , heeft dee- an 2e Wysgeer, in de Voorreden van het.Zesde Deel zyner ss Experimenis and Obfèrvations relating to various Bran- ‚> chesof Natural Philofophy , de gelegenheid waargenomen, an om hun, als °С ware , te verrasfen, en hunne Aandagt 5, te trekken tot dit Onderwerp , door een Vertoog over de ap Weezenlykheid en het Aanbelang des Christendoms, op „ Eene plaats, waar zy het minst dagten iets zodanigs te „> Zullen ontmoeten. Hy dringt, іп zyne Verdeediging, 5» het Gewigt en de Aangelegenheid der Godgeleerde Ое. an feningen boven alle andere aan: ieder redelyk Weezen 3 behoort, door de Brootere Aandagt, welke hy "er зап ‚> verleent, de Voorwerpen, díe voor hem zelve en woor „> het geheele Menschdom van het grootfte aanbelang zyn, »» te onderfcheiden: en, indien "er eenige juiste regelmaat s is om de waarde van een Vraagftuk , ons voorgefteld, an te fchatten, moeten wy het van oneindig meer gewigts s» houden, te ontdekken, of er ееп Toekomend , en , bos „› ven al, of "er een Eeuwigduurend Leeven naa діс Lee. an ven te wagten ftaat, en hoe wy ons van een zalig lot an їп het Toekomend Eeuwigduurend Leeven zullen ver- a zekeren, dan om van dit Leeven genot te hebben, °t ag BEER ээ DES CHRISTLYKEN CODSDIENSTS, 239 у geen het hoogst voorwerp is дег Natuurlyke Wysbee an geerte. Hier op getoond hebbende, dat hy voor ziche an zelven, in de zekerfte Verwagting van een Toekomend as Beftaan, zyne dagen doorbragt, en dat die Verwagting an rustte op de zekerfte van alle Blykbaarheden; te wee- ээ ten, dat de Maaker der Natuure ons deswegen de vol ээ komenfte verzekering gegeeven hadt, door Perfoonen , an gevolmagtigd om іп zynen naam te fpreeken, en wier an Godlyke Zending beweezen was door zulke Werken, s 213 Sy niet zouden hebben kunnen verrigten, zonder эз dat de Maaket der Natuure hun daar toe in ааг ftelde, as Zaat hy voort, met de Baarblykiykheid en het Zone, an lang 'des Christlyken Godsdiensts, het Stuk hier inges з flooten, in deezer voege voor te draagen.” ++ + 4 4 d Dat °ст zodanige Werken, als alleen door Magt van den Maker der Natuure kunnen gedaan worden, gedaan туп, en gedaan tot het gewigtig einde om de Menfchen van de Godlyke Zending zyner Afgezanten te verzekeren, is, myns bedunkens, waarheid, indien er in de geheele Gee fchiedkunde eenige waarheid plaats hebbe. "Er is geene foort van Baarblyklykheid gemaklyker aan een ftreng on- derzoek te onderwerpen, дап die, welke van eenen Gee fchiedkundigen aart is; met derzelver grondregelen zyn wy dagelyks gemeenzaam. Als Weysgeeren, is de vraag, tusfchen ons, wiens Ge- loof, ftrikt gefprooken, het meest overeenkomt met het tegenwoordig voorkomen der dingen. Wat wy ook, mogen denken over den Maaker der Natuuré, en van de zorge, welke hy over dezelve draagt, wy gelooven even zeer in de eenpaarigheid van de Wetten der Natuure, en dat de Mensch, wiens gefteltenis een gedeelte uitmaakt van het Stelzel дег Natuure, twee duizend jaaren geleden , ° zelfde foort van Weezen was als tegenwoordig; even zeer als dat een Paard of een Eik,van die Eeuwe , dezelfde eigenfchap- pen hadt met een Paard en een Eik der tegenwoordige. t Geen, by gevolge, mogelyk was ten aanziene van den Mensch, in eenig voorgaand Tydperk, is thans even zeer mogelyk. А Maar zal nu eenig Mensch, die een oogenblik aandagts op dit (tuk verleent, zeggen, dat het even mogelyk is, dat verfcheide duizenden Perfoonen , in Londen of Parys, overe gehaald zouden kunnen worden om te gelooven , dat zeker Мап, e Londen of Parys, ftierf „еп uit den daode opftondt in hun eigen leeftyd, dat zy hun geheele leeven lang in die overtuiging zouden blyven volharden, zonder eenige blyk van krankhoofdigheid te betoonen, dat zy eene groote menigte zouden beweegen om dit hun denkbeeld te omhel- zen, fchoon het allen, die "er vooruitkwamen , aan allerlei vervolgingen, en zelfs aan den dood, blootftelde ; en dat het geloof dier zaake zich zou vestigen in weerwil уап alle tegenkantingen, zonder dat iemand in Daat ware het bedrog te ontdekken? ` ` Nu heeryp ik, dat zulks, ten deezen dage, te Londen of Parys gemaklyker zou vallen, dan het ten tyde onzes Zaligmaakers , te Jerufalem, kon gefchieden. De Mensch- lyke natuur kan, indien het Menschdom zich op zulk eene wvze liet bedriegen , dezelfde piet geweest zyn als zy tegenwoordig is. Dit agt ik, derhalven, volftrekt onge- loof baar, en gevolglyk, als de minfte zwaarigheid van de twee, als geloovende eene zaak veel min onwaarfchynlyk, Dem ik de Waarheid der Zuangelie Gefchiedenis toe. De toc. H DES CHRISTLYKEN GODSDIENSTS, 241 toeftemming hier van maakt het volgend verhaal van de Voortplanting des Christendoms (welke de geheele Gefchie. denis en de tegenwoordige (ааг der dingen bevestigt) zeer gemaklyk en natuurlyk. Deeze Hoofdgebeurtenisfen erkend - zynde , vloeit al het overige van zelfs, en alles grypt ftand zonder eenig volgend Wonderwerk. Doch weezenlyke Wonderdaaden moeten "er gebeurd zyn, om reden te gee- ven van den tegenwoordigen ftaat der dingen: еп, indien wy Wonderwerken moeten erkennen, laaten het dan zodae піде weezen, als een Groot Voorwerp hebben, en niet de zodanige, die geen Voorwerp in °t geheel bedoelen, maar ‘alleen dienen qm ons in verwarringe te brengen. De Gefchiedenis der Jooden еп de Boeken des Ouden Verbonds leveren veele Gevallen op, welke op geene an- dere veronderftelling, dan die van de Godlyke herkomst huns Godsdiensts kunnen verklaard worden. Laat de Wys- eer, alleen als een Voorbeding, toeftaan, dat de 9002217 fenfchen zyn, en altoos Men/chen waren, dezelfde де» fteltenis omdraagende als andere Men/chen , en zichzelven- niet bedriegen, door hun aan te merken als weezens van eene andere foort. Alles, wat ik ten deezen opzigte hee geer, is, dat Lieden, die na het character van Wysgeeren dingen, geheel Wysgeeren zyn, en dezelfde Wysgeerige geestgefteltenis laaten werken, wanneer zy de Gefchiedenis en de Menschlyke Natuur beoefenen, als wanneer zy be- zig zyn in het neemen hunner Proeven van eenen anderen aart. Laaten zy zich eerst verzekeren wegens de Gebeur. tenisfen, en dan deeze Gebcurtenisfen verklaaren door ze tot Algemeene Beginzelen te brengen, (die, in gevolge van de eenpaarigheid der Natuure, over °t algemeun waar moeten zyn); en dan twyfel ik niet, of zy zullen іп den Christlyken Godsdienst, met dezelfde vastheid, als ik, ge- looven. Zy zullen geene andere veronderftelling vinden om verfchyazels te verklaaren, welker weezenlyk beftaan zy uiet kunnen ontkennen, Dat de Wysgeeren nu zeg- gen, of et reden voor dit Geloof is, dan niet! Ik neem, derhalven, dus veel gezegd hebbende, de vryheid om my te vervoegen by myne Broeders Wysgee- ten, om verder te fpreeken over een Onderwerp, even belangryk voor ons als Wysgeeren „en als Men/chen. Wendt uwe aandagt niet af yan een Vraagftuk, van het uiterfte aanbelang. Verleent ‘er die maate van opmerking aan, tot welke het natuurlyk geregtigd is; еп doet, inzonder- heid, het ernsthaftig Character van Wjsgeeren zo verre 3 niet . $42 ОЕ BAARBLYKLYKHEID EN HET AANBELANO niet van u weg, dat gy Jacht en Dat, waar het u voegt te redenkavelen, Laat, ten mintten, dit groot Onder- werp ‚ laat u zelven het regt wedervaaren , om, ’t geen daadlyk plaats grypt, eu, ‘є geen men uitgemaakte zaa- ken mag heeten, їе overweegen „en eenige Veronderftelling uit te vinden, op welke gy ‘er reden van kunt geeven. Beflist niet in een half uur over een (tuk , welks onderzoek een groot gedeelte onzes leevens waardig is. Indien ik fterker geneigdheid tot het Christendom heb dan veele anderen, °t is de Wysbegeerte, die my dezelve inboezemt. Ik aanfchouw , met verrukking , het heerlyk ver- toon der Natuure , en bewonder het verbaazend maakzel, als mede de werten , naar welken alles zich dagelyks aan ons oog ontwikkelt. De korte leeftyd van den Mensch laat ons, іп den tegenwoordigen (ааг, Перга гое, ееп wei- nig te zien; en daarom voel ik het fterkst verlangen , om hier Naamaals myne kennis aan die voorwerpen voort te zetten, en die nafpeuringen, welke my nu zo zeer ver- maaken, doch door den dood zullen afgebrooken worden, te hervatten. Kon ik my verbeelden, dat de kennis der Natuure ooit zou worden uitgeput, en dat wy naderden tot den einde paal onzer nafpeuringen , ik zou vergenoegd myne oogen kunnen fluiten voor een tooneel, waar op niet meer te zien, niet meer te doen, was. Maar thans dit tooneel te verlaaten, (en ik geloof, dat het vertoon der dingen iu een toekomend tydperk van ons beftaan volmaakt daar aan gelyk zal weezen,) zonder de hoop om het weder te zien, zou my met diepgaand'ten weedom vervullen. De Veld- heer, die, gelyk EPAMINONDAS of МОРЕ, іп de armen der Overwinnaars fneuvelt, (terft vergenoegd; doch dit is het geval niet van eenen, die in het begin van een twy- felagrigen , doch ееп gunttigen ийат beloovenden, ftryd omkomt. Dit gevoel ik op het denkbeeld van op te hou- den met leeven, daar ik even begonnen heb te weeten wat leeven is. Des Heeren HERSCHELL's laatst gedaane ontdekkingen іп. en buiten de perken van ons Zonneftelzel,' de verhee, vene v-rtooningen, die hy ons heeft opgeleverd van de fchixking der Srarren , derzelver Omwentelingen, еп die der onveetlvke Stelzels, waar іп zy geplaatst zyn, Шек. ken inzonderheid , om een fterk verlangen in te boezes теп. on ееп zo groot tooneel breeder opgefchooven te zien, Ontdekkingen, als deeze, (chenken cus een hooger enk- DES CHRISTLYKEN CODSDUENSTS. 243 venkbéeld van de waardye onzer Weezens,' door onze denkbeelden te verheffen van het Stelzel, waar van wy een gedeelte uitmaaken , en boezemen ons daar benevens eene emftige begeerte іп, om іп weezen te blyven. Daarenboven , de Bargerlyke Maatfchappy is (legts in bere kindsheid,. De Wereld zelve kennen de befchaafde Bewooners van dezelve niet dan zeer onvolkomen, en wy bezitten maar geringe Kundigheden van de weezenlyke waarde dier weinige Voortbrengzelen, waar van wy iets weeten , die wy beginnen naamen te geeven еп te rang- fchikken. Ное zeer moet een Wereld. Burger niet wen- fchen, den verderen voortgaug-daar van te weetcn. Geen wensch van deezen aart in zynen boezem te koese teren , ftrekt ten blykbaaren betoon van een laag, onedel , ik wil zeggen, een Onwysgeerig hart. Ik zie alle zoda- піде Perfoonen, hoe zeer zy ook, in andere opzigten;, beven my mogen uitfteeken , met medelyden en deerenis зап. Onuisfpreekelyk meer genoegen zouden zy fmaaken, іп hunne Wysgeerige nafpeuringen , indien zy dezelve voortzetten, met bet inzigt der dingen, "rt geen ik heb. Men heeft, met regt, opgemerkt, dat groote uitzigten, ten bewyze van groote Zielen ftrekken ‚ en in de daad de- zelve vormen. Welk eene Zielverheffing zullen dan de Vooruitzigten van een Christen, by die eens Wysgeers, niet voegen ! By lieden, die denken, zal, gelyk ik geen twyffel heb, deeze verdeediging myns gedrags, ats voldoende, ‘gelden 3 en tot dat ik beter redenen hoor bybrengen ‚ dan ik tot nog toe hoorde, om my te beweegen van gedrag te ver- anderen , zal ik voortvaaren , met myne aandagt te vesti- gon ор de-nafpearingen van veelerleien aart, naar gelange van het denkbeeld, °t geen ik vorm van derzelver aange- legenheid: en myne Vrienden hebben geen reden om te vreezen , det ік de Wysbegeerte zal verwaarloozen, Deeze heeft , misfchien , voor my te veel bekoorlykheden. Ik zal, egter, myne poogingen aanwenden, om dezelve op de plaats , voor haar gefchikt, te houden , en my niet 20 zeer bepaalen tot het naagaan der Wetten, volgens welke гезе Wereld beftuurd wordt, dat ik uit het ooge verlies, hoe deeag Wereld, en alles wat ‘er in is, moet dienen , om my gefchikt te maaken voor eene andere en betere; in welke ik hoop , deeze aangenaame Wysgeerige on- deraoekingen voort te zetten, en met een meer bevattend К 4 оор 244 OVER DEN CHRISTELYKEN GODSDIENST. oog over te zien de (tukswyze ontdekkingen „ welke wy thans hier doen. Voor tegenwoordig, worden alle onze Ste/ze/s, op eene zeer aanmerkenswaardige wyze gefchokt, door de veelvul- dige Ontdekkingen daar mede, of bezwaarlyk , of geheel niet, overeen te breng:n. Doch wy behooren ons deswe- gens niet zeer te bekommeren of te ontrusten. Want, wanneer men ееп genoegzaam getal daadlyke bewysftuk- ken zal hebben , (waar toe zelfs onvolkomene Уегордег- ftellingen kunnen medewerken,) zal welhaast een Alge- gemeener Befpiegelend Stelzel zich aanbieden , еп misfchien aan het vlugtigite en minst fcherpziendst oog. Even zo gebeurt het, dat, wanneer bekwaame Zeelieden, met veel moeite, arbeids еп, ervaarênisfe, den koers gezet hebben na een onontdekt Land , een gemeen. Matroos, in de mast geklommen , het eerst Land kan Men, Dat wy, egter, over de verdicnffen niet twisten; maar allen bedagt, ep ‘er op uit zyn, om de Algemeene Onderneeming voort te zetten, en ons eenpaarig verheugen over alle vorderingen, welke wy maaken, om er gelukkig іп te flaagen. Laaten wy, boven alles, het geleide erkennen van dat GROOTE WEEZEN „ dat дел Mensch den geest heeft ingeblaazen, en wiens inblaazing hem verftandig maakt. WS GENEES- EN HEELKUNDIGE WAARNEMINGEN. DOOR JACOB VAN DER HAAR Wervolg yan bladz. 198.) ба. Мі" › het zy jong of oud , die eenig werk hebben om hun Water, met één of meer fyne of kromme ftralen te loozen , en daarom hunne blaas nooit geheel konnen ledigen, hebben veelal een Snot- aartig zetzel in hunne koud geworden pis: — dit noe- men de Artzen S/ym-graveel; maar het is vry zeker, dat deeze menfchen een Verënging of Vernauwing in den pis- weg hebben, die, доог дееп inwendige middelen, maar, door een geregeld gebruik van verwyderende kaarsjes (Hok. GENEES EN REELKUNDICE WAARNEMINGEN. 046 genezen: Dit heb ik elders (*) Natuur- en Çóeugies ,) | Proefkundig betoogd ; еп verfcheiden Mannen zyn daar door zo wakker geworden, dat ze, tegen hunne Genees- heeren , hun plaatsgebrek „ beweerden, еп door Bougies genazen: — …— … dit kwaad is vry gemeen, maar by Jon- ge Artzen nog niet genoeg bekend: - dit, met voor beelden te toonen, zou hatelyk {сһупеп. . 62. Wanneer een Steen of Steentje uit de Nieren at, zakt ; maar tusfchen de Nieren en de Blaas, in den Pisleie der blyft hangen ; vordert dit, behalven Aderlatingen, ий» en inwendige Stovingen door Klisteeren, eene groo» ‚ te menigte pynttillende middelen: — maar, wanneer zulk ееп Steen, buiten de Blaas, in de Pisbuis hangen blyft 5 raadt men denzelven door infnyding Ter uit te doen ; en ik heb dit by kinderen meermalen gedaan; maar , by een fterk man, heb ik eenmaal daar op zodanig eene Bloedftorting zien volgen, die, wanneer men de uitwen- dige Wonde toedrukte , zig in de Blaas ontlastte; — en toen men de Catheter in de Blaas had gebragt, om de Wonde , van binnen en van buiten,toe te drukken , ftort- te zig het bloed zo geweldig in den Vet-rok van het Scroe tum , дах Ter een geweldige verfterving , en byna de dood , op volgde. _ 63. By een tweede geval, met een dikken langen Steen, vóór in de Pisbuis , die de ontlasting der pis geheel be- lette , vreesde ík , by de uitfnyding, voor eene dergelyke Bloedftorting , als boven is gemeld; Ik befloot dan ` de Steen, met een Vrouwe Catheter , telkens te rug te doen drukken, en de pis daar door, en langs, te ontlas- ten; terwyl ik , naar ieder ontlasting, de Pisbuis met de dikte trommelfnaren , alleen, of met kleefplaasters аап- merkelyk verdikt, vry gemaklyk verwyderde ; waar ор dan ook de Steen, den о4йеп dag, zig op eene allergemaklyk- fte wyze , ontlastte. By een derde geval, en ook by een Man , daar ik een kloeken Steen. uit de Puisbuis gefneden had, had ik vry wat meer, dan 24 dagen, werk , om de ontlasting van de pis, door de Wonde te beletten , en ze te heelen. k weet niet, of foortgelyke waar- fchouwingen reeds bekend en nodig zyn, maar hoop evene eeh, dat ze voor minkundigen niet vrugteloos zullen zyn, en, uit weinig woorden, veel mogen leeren; ot althans, in (*) Hollandfche Maatfch. X Deel. ade Stuk, LI. 17, enz. 5 246 GENEBS- EN NEELKONDIGE ` e in geen hooiberg van woorden, eene (hep - naalde. ы ven te zoeken. 64. Buiten eene menigte andere inwendige gebreken, waar van ik hier niet (ргеекеп moer, moet het groote aane tal vau bogchels of kromme Ruggen, in onze Kinderen en Vrouwen, hoe listig оок bedekt, aan het verdervelyk gebruik van Keurs- of Ryglyven warden toegefchreven ; dit meen ik klaar beweezen, dog „ waarlchyulyk , voor dooven gepredikt tehebben (*). 65. Het algemeene misbruik мап warme en heete Уши» ftoven onder de voeten van onze Vrouwen en Dogteren , gepaard met een zittend leven, en een ruim gebruik van. warme waterdranken, is, in zeer veele opzigten, even зо werdervelyk voor haar eigen gezondheid, als gefchikt, om in eenige , anders regt liefhebbende Maunen, koelheid te verwekken : Veele kwaden, waar van ik hier niet fpreken moet , konnen daar van worden afgeleid, 66. Het aanhoudend dragen van jonge Kinderen, op één en denzelfden arm, van Moeders , Minnen of Meiden, geeft niet zelden gelegenheid „dat hunne eene knie buiten en de andere binsenwaards gebagen word ; vooral, zo de kinderen zwaar, zwak of. Engelsziek - achtig zyn, en met eene onnatuurlyke dikke , brood- of meel.pap , gevoederd worden. Over het beste voedzel, voor eerstgeboren Kin- deren, heb ik elders gehandeld. (+). | - 67. Menfchen , die rondom groote kerken en hooge ge- bouwen woonen , en ееп meer dan vryen toegang van wind en lucht genieten; gelyk ook Molenaars, Visfchers , Jagers, enz. worden veelal vry oud 3 ———— maar 3y, die hooge , drooge plaatzen bewoonen, hoe gesond der zelve anders waarlyk zyn , worden , doch alleen by hees te ‚„drooge zomers, ligtelyk in den nazomer, van den Roo- denloop aangedaan. In de hoogte plaatzen van Gele derland is dit openbaar , zonder dat , zo veel ik weet, zig deeze ziekte ooit van daar, in voorname handeldrye vende Steden van Holland , door eene ingebeelde beier, ting , heeft voortgeplant. Over het niet befmettely- ke van den Roodenloop, heb ik my elders, in dig werk, D N ‚ + ее < ` C*) Algemeene Vader). Letteroeff. П. Deel, bl. 592. enz. Men- gelwerk. | (t) ———— — IV. Deel. Mengelw. AL 304. eng. . A ` | | WAARNEMINGEN, 247 Sreeder ей; ———— en ik heb daar naa gemerkt, dat de tegenswoordige Hoogduitfche SYDENHAM, naamlyk , de door zyne veelvuldige ervaring, met regt beroemden STOLL, met my in bet zelfde gevoelen is. Een Man van ervaring behoort boveh veele Geleerden , ge- Schat te worden: Van deze lastite is het veelal waarachtig, én veel ingebeelde wysheid, is veel verdriet. 68. Schoon de Waterzugt van de Borst Chydrops. pefo- ris) een gemeene, en helaas! veelal doodelyke Ziekte is, heb ik nogthans, met etn aandoenlyk vermaak, zomwylen , gezien, dat ееп half of geheel grein Turpethum Minerale, om den anderen of derdendag; of 2, 3, 4, enz. greinen, alleen ‚ of met eens zo veel Caphor gemengd , om de 6 of 8 dagen gebruikt, eene ongemeeue verligting еп fchyn- bare geneezing, die kort of lang duurde, te weeg bragte = By een allerbenauwst geval, gebruikte de Lyder om den anderen dag, één grein Turpethum Minerale, het welk hem altoos „ kort daarop , eerst ееп weinig deed braken , daar paar gweeten; еп ras daar op volgde eene ruime ontlasting van pis en afgang, met de grootfte verligting; maar paar vier greinen aldus gebruikt te hebben, raakte hy опе verwagt еп Йегї aan het kwylen, en fcheen daar naar, zo ` by zelf dagt, genezen , dog kort daar naar Dierf hy. — By eene eerstheginnende of vermoedelyke Watérzust van het hoofd , of liever binnen de herzenen (hydrocephalus A pryzen de Engelfche Artzen thans heel zeer een in. of uitwendig gebruik van Kwikmiddelen; dan ik heb, by een kind van anderhalf jaars by welke de ziekte reeds gee vormd, en het, waarfchynlyk , te laat was, 113 greinen Mer- eurius dulcis vrugteloos gebruikt; maar begryp, van achte- ren „ dat één achtite of een vierde grein Zurpsthum Minerale van meer еп beter uitwerking zou hebben konnen zyn. — Ж hoop, dat de onlangs, by de Holland/che Maatfchappye , gekroonde Verhandeling van den beroemden Rorterdam{íchen Artz, veIRAC, over de Waterzugt der Borst, een nieuw cht verfpreiden ‚ en allen zal verblyden. бо. Schoon ’er in de Geneeskanst een ‘oneindig getal van moeijelyke en kostbare Kwik- hereidingen bekend zyn , dis alle hare nuttigbeid konnen hebben, hen ik nogthans _ volmaakt overtuigd, dat, in eenvouwigheid de hoogfte wys- heid uitblinkt. › By zeer veele, ja zelf gewigtige ziekten en gebreken , daar ik , een inwendig gebruik van Kwikmiddelen , nodig keurde , heb ik, zedert meer dan до Jaren, my doorgaans bediend van de volgende еепуон- ` je \ - SA , GENEESS ЕМ НЕРІКОЙОЮЕ діре, onkostbare еп alleronfchuldigfte bereiding van die middel, naamlyk: 85. Mercur., viv. Pur, Unc. i. Saly. Terebint. Venet. dr. йу, © add. Рију. Liguirie, dr. у. F. Pillale gr. ij. Waar van ik ‘er dagelyks о. 4. 6 tot 20 of meer, zo ik den mond wilde pynlyk ma- ken, met zulk eene heilzame uitwerking heb zien gebruie ken ‚dat "er, naar den bedendaagichen trant, ligt eene bree- de Loffpraak over kon gedaan worden: — Ik ken geen zagter nog zoeter Kwik dan deeze: ook kan deze bereiding , door hare kleevende verenigin en lang- zamer loslating van Kwikbolletjes, zeer gem vk en zon- der prikkeling, onder het bloed worden gebragt, daar zy , door eene vermenging шег dArabifche Gom , tas los ge- maakt „byéén loopen ‚еп aldus meer nutteloos kunnen wor- den. . 70. Door een gordel of band, beftaande uit bombazyn of gemeene zelfkant van laken, met zes drachma of één unce levende Kwik, met wit van ееп еі іп ееп vyzel eer, eenigd , en daar in geftampt, om de lendenen gebonden , heb ik veele Schurftigen zien genezen ; maar ook waarge= nomen, дас "er wel eens een gevaarlyke kwyling, en byna doodelyke bloeding uit het tandvleesch,op volgde, —— weshalven eene (meering uit Zwavel bereid , veiliger , en niet minder zeker, 2у. Onbewust, of hier over elders is gefproken, heb ik gemeend van deze en eenige andere germgfchynende dingen, minkuudige Vaderlanders te moe- ten onderregten. Misíchien is deze handelwyze hier meer dan elders in gebruik, en by Jonge Artzen vreemd. 71. Na zommige Kwylkoortzen , met ontfteking in de keel, maar vóóräl naar het gebruik van in- of uitwendige Kwikmiddelen, zakt zomwylen de Tong, op eene nauw. Jyks geloofbare wyze 2, 3 of 4 duimen lang buiten den mond , en blyft, levens lang, zo het vergrootte niet word weggelneden , buiten деп mond hangen. In de Ge. nees- еп Heelkundige Systhemata word, van deze afgrys- felyke Ziekte,geen gewag gemaakt; maar de wyze om dit kwaad voor te komeu, of reeds daar zynde, ор een ge= maklyke wyze , wederom te regt te brengen, heb ik el- ders, zo ik my niet bedrieg, met redenen, maar vooral met voorbeelden , die meer dan redekavelingen afdoen, naar genoegen getoond (*).. 72. (+) Algemeene Vaderl. Letteroeff. IV. Deel, Ы. 564. mm Еп Vi. Des. bl. 24!. Mengelwerk. WAARNEMINGEN. . …, 249- za. Daar dikwyls, op eene groote ja zulk eene groote en langduurige flauwt de Lyder als dood, of in het water vi daar vraagt men: — — Of, by ftikte menfchen, eene ruime ontlasting gevallen en tyden, wel zo heilzaam z meen geloofd еп dikwyls gepraftifeerd мога ғ 13. Veele menfchen hebben de gewoonte, wanneer һип eenig vreemd lichaampje In de oogen gekomen is, aan- Попаз, een. Kreeftenfteentie of oog , іп dit oog te doen ой , door het verwekken van veele tranen, door dit grootere lichaam, het kleindere uit het oog te doen komen; dan ik heb elders met een voorbeeld getoond, dat zulk een fteentje, па 12 jaren іп het oog gebleven te zyn, met verlies van het oog ‘er weder uitgezworen is; еп, by een tweede geval, verwekte zulk een eentje „eerst naar 18 maanden , eene. zo hevige ontfteeking, die niet bedaarde, voor dat hetzelve zig ontlast had, — — Ik heb toen aangeraden , liever eene kleine parel, koraaltje ` of een ftukje wasch, aan een draad of paardshair vast gemaakt, in het oog te doen (*). 74. Een Man, die de reeten onde fmolten pek, wilde digt fmeeren, vlak op het doorfchynend Oogvlies, op gekleefd bleef, dat de eerte Ha myn beroemde Leermeester ULHO met werktuigen, nog oogwateren , kc delyk raadde eene buurvrouw, om het oog te doen, en ook linnen, d warm op het oog te leggen; het volg was, dat bet pek was ontbonc lyk nadeel van het gezigt, uit het о van de twee laatfte Artykels niet { de vermäarde Systhema Schryver 1 ту bewust, "er van gefproken had. beurt, kan meer gebeuren. 75. By het kwaadfte zoort van Vyt (panaritium) der vingeren, bederft dikwyls, maar alleen het voorfte of uiterfte gedeelte van het beentje, terwyl het overige des gewrigts, waar іп de buig- еп uitftrekkende Peczen gevestigd zyn,volmaakt gezond Heft, — — Met de аб fcheis CH) Hollandfche Maatfch. der Weetenfch. XVI Deel. ide Stuk Майд. 301. Ae GENEES- EN HEELKUNDIGE Scheiding van het bedorvene gedeelte ‘van dit beentje ge- duldig af te wagten ; òf, gelyk veelat mogelyk is, met een fchaar af ге fnyden, behoud men de volle beweeging en fieraad van dit deel. Om dat ik niet gert, dat iemand hicr van gefproken heeft, heb ik, vóór 16 Jaren, їп eene Wérhandeling over de ontftceking „verzweering у усть harding en verfterving van de groote Beenpypen, "er iet meer van gezegd (°). сс - 16. By zeer gevoelige of pynlyke menfchen, daar men op den duur pynttillende middelen van Opium gebruiken moet, voral noodzakelyk om alle 4, 5 of 8 dagen id Laxeermiddel іп te geeven; — zonde п aanhoudend gebruik van Opium by ons, vooral zo men de ‘Venusziekte ‚ door een ‹ tvan veele greinen Opium, genezen wil. ` ` by. verfche als by verouderde Venusziekten, de verborgen ten, met bet gebruik” van Opium › veilig kan voortgaan. Eene пор jeugdige Vrouw, allerdeerlykst met Ve- nusziekte bezet, gebruikte, (indien wy niet, gelyk men 77 79 zyn.) dagelyks, met één grein opklimmen- dag 68 шеп Opium Crudum, waar nazy heriteld fcheen5 maar toen zy, бр dien tyd, te aangezigt, voor het eerst, in een fpiegel ge М haar, gelyk men fpreekt, de fchrik zodanig ‚die van daar tot in de borst en keel opklom, lagen daat naar, zonder eene andere bekende | tf. 75. əcuvun in alle Heelkundige Systhemata, van de чег. fchillende ontwrigtingen van het Dyebeen , door uitwen- dige of geweldige oorzaken, algemeen gefproken word; en dezelve ook waarlyk, gelyk veele bewyzen toonen, nu ей dan gebeurt; kan ik nogthans, fchoon meer dan 7o jaren oud, met blydfchap betuigen , dat ik ze nimmer, als versch gebeurd, gezien heb. Maar het aantal vaù ontwrigtingen van dit been, die ik, na lang voorafgaande ` wet- 6%) Hollandfehe Maatfch. XP Deel. Ы. 75. enz. WAANNEMINGEN. aert kWwetzingen van dr gewriet, en, door zuivere inwendige oorzaken van Zog- of Etterverplaatzingen Ьу. Kraomvrou- wen, Kinderpokken , Scrofulen, Ik heumarique Pynen , enz, gezien heb, en nog dagelyks zie, is ontelbaar; — maar em dat dit gebrek zo ‘weinig: word: vermoed en gekend, word e, helas! ook weinig en flegts іп het voerbygaan van gelproken, — Reeds: vóór ол faren heb ik dit witvoerig еп met voorbeelden getoond LU en ik hoop Sep, dat iemand deze en zoortgelyke kleine herhalingen kwatyk duiden, maar aanmerken zal, als herinneringen voor minkundigens voor welken ook deze Waarneermningen alkeen: gerigt zyn. | | ~$ Hertogenbosch, ` деп 3 May, 1787 - Hollandfche Маас. der Wetenfchappen. FVIII. Deel. М. 307. enz. -> ` ` ' | ГА U т ГА A we * ` VERTOOG , OM TE. DIENEN TOT OPHELDBRING VAN DE … NATUURLYKE HISTORIE DES LANDS VAN BANTA FÉR DE BOGOTA, BETREKKELYK TOT DÈ VOORNAAM- STE VERSCHYNZELEN, UIT DE LIGGING ONT. STAANDE. dan de Koninglyke Academie der Weesen/chappen voorgeleezen ‚ door ен Heer. LEBLOND ,- M. р, | (Journal de Phyfique)) | een ander oogmerk hebbende dan om hoofdzaaklyk na te guan, 7 welk my het aangelegenfte en Eigenaartigfte 15 voorgekomen „ош een nauwkeurig denkbeeld op te leve: теп des Lands van Santa Fée de Bogota, eg ik my tot de voornaamlte (tukken bepaalên, en tragten dezelve voor te draagen op cene wyze, welke de gevolgen , die "er ten dienfte van de Natuurlyke Historie uit kunnen voortvloet- jen, te doen gevoelen. De tyd, die niets verwoest dan ом op te bouwen, welks duur zich aankondigt door: de op elkander volgende veranderingen, die zy veroorzaakt , en welks onmerkbaare werking alles fchynt te zullen bren: gen op het peil van een gemeen middelpunt — de Tyd, ie айх is voor den Mensch , en nicts voor de Natuur , duidt ons aan, wat dezelve gedaan heeft, en toont ons, wat "ес zal gefchieden: de Bergen, die dezelve vernedert А үе т pe 252 NATUURLYKB HISTORIE Valeien , welke dezelve uitgraaft, de Vlakten, die dezelfe ve uitbreidt, de Zeeën, welke dezelve doet inkrimpen, wyzen den loop des Tyds aan, en verfchaffen ons ftoffe tet naadenken. | In де daad, wanneer ееп oplettend Waarneemer de on- meetbaare Vlakten van Zuid- America doorloopt, wanneer hy de nelloopende en diepe Rivieren, welke dat Gewest doorfnyden en bevogtigen, nagaat, wanneer hy de verbaar gende Bergen beklimt , die door de werking des waters. ver- woest worden, zal hy welhaast ontdekken , dat eene opeen- volgende en onvermydelyke ontzwagteling van dit nieuwe vaste land ftrekt om °t zelve allefins uit te breiden, en mis» {chien , ten eenigen dage, de oppervlakte daar van gelyk te maaken met die van ons Halfrond. | ‘Er zyn plaatzen in het Gebergte der Cordilléres ; wair min of meer fterke hinderpaalen zulks vertraagen. De Vlak- te van Santa Fée de Bogota kwam, onder deezen, my de uitfteekendfte en treffendtte voor. Deeze zal het Onderwerp van dit Vertoog zyn: men zal, niet zonder verbaasdheid , zien , dat een Land, tegenwoordig gezond, aangenaam , vrugtbaar , en van alles overvloeijende , eertyds het armoe- digite еп fchraalst voorziene Land des Aardbodems was , waar de ongelukkige Indiaan niets. Er zyn niet meer die haatlyke еп ondraaglyke Infeéten , die hem zonder ophouden plaagden; die vergiftige Kruipende Dieren, voor welker beet by vreesde; die verfcheurende Dieren, altoos gereed om hem te verlinden; hy gevoelt niet langer die verftikkende Неце van de laage Gewesten ` door ы VAN $АЙТА PÉE DB BOGOTA. 853 door бет verlsaten : de Lugt, welke by inademt, veri frist еп fchenkt een nieuw leeven: hy азс verrukt, vers baasd , over °t geen hem omringt. Indien һу na beneden ziet, is alles verdonkerd door wolken, wier gelyke еп bes weegende oppervlakte hem een Zee toefchynen, waar in de (се woont, en zyn gezigteinder bepaalt; Плас hy het oog op de Vlakte, welke door de uitgeftrektheid "rt zelve ontwykt, dan rollen de wolken, die hy geloofde onder тупе voeten te zyn, vol majefteit boven zyn hoofd: nieu- we bergên verheffen zich allerwegen , en vormen еепё nieuwe Wereld , die geen gemeenfchap fchynt te hebben met de andere, | Om een nauwkeurig denkbeeld te geeven van dit zon: derling Gewest, oordeel ik den Befchouwer te moeten brengen іп de Hoofdftad , van waar hy, als uit een mids delpuat , op °t gemaklykst, alle de Verfchynzelen , welke ik hem heb voor te draagen, kan waarneemen. 