VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Het is zeer waarfchynelyk, dat de rede van het ver- meerderde getal Hoofden, in deeze laatíte jaaren , toege- fchreeven moet worden aan den grooteren Rykdom der Io: wooners , oflchoon het waar zy, dat, zedert weinige jaas tens-alle de arme Staaten, inzonderheid die van Leeu- waarden, meerder onderftand dan te voren hebben nodig gehad. En, vermits de armoede altoos grooter is in de Steden, dan op het Land, is dat mogelyk de rede, waara om, volgens myne rekening, de Hoofden gedubbeld , in den Jaare 1762, voor alle de Steden, flegts uitmaakten een getal van 39.910 Menfchen; en voor Lecuwaarden 19.742. Onderwylen is dit zeker, en het éénige °t welk ik aantoonen wilde, dat men, om eene gemakkelyke Re- kening, offchoon die van den Heere N. very netter zy, het getal der Hoofdgeld-betaalende Inwooners verdubbe- lende, naa genoeg, de fom der Inwooners kan berekenen ; en, dat ik, derhalven, door Zeeuwaarden op 12000 Zic- Jen te fchatten, vooral als men ‘er de jaarlyks ftervende by wergelvkr, het getal groot genoeg gefteld hebbe, Het is IV. DEEL, MENGELW. NO. 6. R ini- H e: 234 AANMERKINGEN VAN PETRUS CAMPER. immers, boven alle waarfchynelykheid, dat Ter, "e jaars, van de 45 Menfchen, te Leeuwaarden, flegts z fterven zoude. Het is even weinig waarfchynelyk, dat } der Inwooners hy de oplehryving der hoofden en fpecien zig verfchoolen zoude hebben. Te minder, om dat wy teffens aangetoond hebben , dat het getal Hoofden evenredig opgeklommen is; zoo dat ber getal van den Jaare 1262, van 5371, in den - Jaare 1778 vermeerderd is tot 5935, het welk , volgens onze rekening, ecne vermeerdering van 1128 Zielen zou uitmaaken, voor 16 jaaren. NATUURLYKE HISTORIE VAN DEN BLAAUW-SPECHT. (Volgens den Heer DE MONTBEILLARD, Medefchryver van den Heer DE BUFFON.) De Blaauw-fpecht, in °t Grieksch Zi, in °t Latyn Si- ta, in ’t Iraliaansch Picchio, iu ’t Fransch Torche-pot , in ’t Engelsch Nuthatch, in "r Hoogduitsch Blaw-fpechtle , in °t Poolsch Deziectot-modrawy, in °t Turksch Agascacan , geheeten, gaat zeer weinig van het eene in het andere and; Winter en Zomer onthoudt hy zich in die (recken, waar hy gebooren werd; alleen zoekt hy, in het koude Saifoen, gunftige plaatzen, nadert de wooningen der Men- fchen, en komt zomtyds in de Velden en Tuinen; ander- zins vindt hy zyn fchuil in dezelfde gaten, waar hy broedt, zyn kleine Voorraadfchuur maakt, en waarfchynlyk alle nagten doorbrengt. Schoon hy zomtyds flaapt op de ftok- jes van zyn kouwtje in den gevangen ftaat, zoekt hy meest gaten om er de nagtrust in te neemen, en, by gebrek daar van, kromt hy zich in het eetensbakje; men heeft desge- lyks opgemerkt, dat-hy , in het kouwtje zich ophangende, het zeldzaam doet in dien ftand, welke hem °t natuurlykst fchyut; dat is, met den Kop omhoog, doch doorgaans op zydc, of zelfs na beneden; en, ’t is op deeze wyze, dat hy de nooten kraakt, naa dezelve wel vast in een fpleet gezet te hebben, ‚ De Blaauw-fpechten loopen op de Boomen in allerlei rich- tingen ,om jagt te maaken op Infeêten. ARISTOTELES tekent op „dat zy gewoon zyn de Eijeren der Arenden te breeken , en ’t is mogelyk dat zy kruipende de hopgte bereiken, waar der Vogelen Koning zyn nest gebouwd heeft; °t is moge- - . yk, W MATUURLYKE HISTORIE VAN DEN BLAAUW-SPECHT. 239 bk dat zy de Eijeren, die minder hard dan Nooten zyn, gehroos keu en geteten hebben; duch men voegt vr al te los by, dat dit eene der oorzaaken is, van den kryg, dien de z= renden tegen de Alaauw-fpechten voeren; even of een Roof- vogel een beweegreden van wraak noodig hadt om cen vy- and te zyn van veel zwakker Vogelen , en de te verflinden. Schoon de Blaauw-fpechten een groot gedeelte van den tyd befteeden met op de Boomen te kruipen, maaken zy, des niettegenftaande, zeer aartige beweegingen, en deeze vaardiger dan de Mos/chen, zy zyn ook eenpaariger en zag- ter; want zy maaken, in ’t vliegen , veel minder gerugts. Doorgaans onthouden zy zich in de Bosfchen, een zeer eenzaam leeven leidende; doch wanneer zy met andere Vo» gelen in een vlugt zyn opgeflooten , als Mosfchen , Vinken, enz. , leeven zy met dezelve in goede verftandhouding. In den Voortyd flaat bet Mannetje een tminnetoon , Gui- tic, Guiric, welken het dikwerf herhaalt. Met deezen roept hy zyn Wyfjes dit laat zich, zegt men, langen tyd roepen eer het komt; doch geeft zich eindelyk over aan de begeerte van het Mannetje, en zy werken beiden aan het Nest, °t welk zy vervaardigen in een hollen Boom; vinden zy "er geen, die hun aanftaat, zv maaken met den bek, in een vermolzemden ftam, de noodige holligheid. Is de bui- tenfte opening van dit gat te wyd, zy vernauwen dezelve met aarde, en zomtyds met drek, deeze ftoffe verwerkende als een Pottebakker. | Het Nest, dus vervaardigd zynde , zou niemand , die het van buiten ziet, ’t zelve voor een Vogel-nest houden. Het Wyfje ligt "er vyf, zes, of zeven Eitjes in, van de gcwoo- ne gedaante, vuil wit, en rood geftipt. Deeze leggen op vermolzemd hout, mosch , enz. Het Wyfje broedt onaf- gebrooken, en is dermaate op haare eitjes gefteld, dat het zich eer de vederen zou laaten uittrekken ‚dan "er van afhaa- len; ftoot men met een ftok in het gat, het toont zich ver- gram, en fchuiffelt als een Slang, of liever gelyk een Mees, in dergelyk een geval, zou doen; om veedzel te haalen, verlaat het de Eitjes niet, en wagt tot het Man- netje eeten brengt; en fchynt dit Mannetje deezen pligt met veel toegenegenheids te volbrengen ; zy leeven , behalven van Nooten, van Infeéten ; en het vleesch der Jongen, wanneer ze vet zyn, is een lekker beetje. De Jongen komen uit op °t einde van de maand May. Wanneer de opvoeding volbragt is, beginnen zy zelden een tweede broedzel; maar fcheiden van elkander, om, geduu- Ra ren- 236 NATUURLYKE HISTORIE VAN DEN BLAAUW-SPECHT. rende den Winter, alleen te leeven. Beron fchryft, de Roeren hebben waargenomen, dat het Mannetje het Wyfje {laat , wanneer hy het, naa dat het is weggegaan, weder- vindt; dan ik geloof veeleer, dat het, wel verre van het Wyfje te flaan, °t welk hem, voor het broeden, zo lang deedt verlangen, by het weder ontmoeten , naa eenigen tyd afweczens , met zeer vuurige minnekoozeryen bejegent , die vlugtige waarneeimers voor eene harde behandeling hebben aangezien. De Blaauw-fpechten zwygen het grootfte gedeelte  pende, en hoe langer hoe rasfer. Liınnæus berigt ons, volgens den Heer srom, dat zy behooren tot de Vogelen die by nagt zingen. Behalven den bovengemelden mirne- toon, en dit gewoon gefchreeuw, als mede het kloppen op de Baom-fchors, maaken de Blaauw-fpechten nog een zeer zonderling geluid op drooge en gefpleete Boomen, ’t geen men zich zou verbeelden dat van een twintigmaal grooter Vogel kwam, en op een zeer verren afitand hoor- baar, ’t is even of zy den Boom opfplyten. Men heeft opgemerkt dat zy huppelende voortgaan, met den kop onder de vlerken flaapen, op den grond van het kouwtje liever dan op de ftokjes rusten. By het Mannetje is het bovenfte gedeelte van den Kop, en van het Lyf, als mede de twee tusfchen-pennen van den Staart, blaauw asch-kleurig , de Gorgelen de zyden van den Kop, witag- tig, de Borst en Buik, oranje-verwig5 de Zyden , de Schen- kels, en de Aars, zyn bruinder, na bet kastanje-verwige trekkende; de Beneden-dekveeren van deu Staart zyn wit- agtig, met rood geboord, zich tot vyf linien van het einde des Staarts uitftrekkende; een zwarte ftreep, die van de -Neusgaten begint, loopt over de oogen heen, en ftrekt zich achterwaards verder dan de Ooren uit; de groote Bo- ven-dekveeren. en Vleugel-pennen zyn bruin, met min of meer donker-graauwe randen; de Zyd-pennen van den Staart zwart asch-graanw aan °t einde; de buitenfte met wit ge- boord, ter helft van de langte, en by het einde met een ftreep van dezelfde kleur; en de drie volgende op den bin- nenkant met een witte vlek getekend; boven op is de Bek asch-verwig , beneden ligter van kleur. Het Wyfje heeft dezelfde kleuren, doch veel zwakker; op den derden van May kreeg ik ’er één in handen, die alle de Veeren uit het Onderlyf, van den Aars tot de Borst, had uitgeplukt. De geheele langte is zes duimen. | BR- , BERICGT VAN MEET FEESP DER ROOZE. 2937 A a BERICT VAN HET FEEST DER ROOZE TE SALENCY IN PICARDYE. CUit het Fransch van de Gravinne Dr. GENLIs.) Ne is er een hoekje werelds waar eenvoudige opregte eugd openbaare Eere ontvangt en wegdraagt. ’t Is een Dorp van Picardye, eene plaats ver afgelegen van de Befchaafdheid en Weelde der groote Steden. Hier heeft eene aandoenlyke Plegtigheid plaats, die de traanen uit de oogen der aanfchouweren trekt; eene Plegtigheid, eer- waardig om derzelver hooge oudheid en heilzaamen in- vloed , die de omwenteling van twaalf Eeuwen heeft door- getaan: daar is de enkelc luister van een Bloemkrans , waar mede de Onfchuld , Te jaarlyks , gekroond wordt , teffens de betooning , de aanmoediging en het zinnebeeld. Hier, in de daad, prikkelt de Eerzugt het jeugdig hart; maar °t is eene edele Eerzugt. De Prys is een Hoed, vercierd met Roozen. De voorbereidzels tot eene openbaare toewvzing, de Feestpragt, de zamenloop des Volks, het aandagtig oog gevestigd op de Zedigheid., die door bloozen zich zelve eere aandoet, de eenvoudigheid der belooninge, een zin- nebeeld van de deugden door welke zy verworven wordt 5 de tedere vriendfchap der Mededingfters , die , de zegepraat der Koninginne’ vergrootende ‚in °t diepst van haare harten, de bezorgde hoope koesteren, om op haare beurt dezelfde eere weg te draagen: alle deeze omftandigheden zamenge- nomen, zetten cen welgevallige en aandoenlyke pragt by aan deeze zonderlinge Plegtigheid, die elk hart doet klop- pen, elk oog met traanen van genoegen vervullen, en de driften opwekt by de bezadigdften en verftandigften. Zelve onberispelyk te weezen is niet genoegzaam, "er is eene foort van adel, van welke men blyk en befcheid vor- dert; een adel niet van rang en waardigheid: maar van waarde en onfchuld. De bewyzen moeten verfcheide Ge- Bachten bevatten : zo van "e Vaders als van "e Moeders zyde: derwyze dat een geheel Geflacht gekroond worde op het hoofd van ééne: de zegepraal van één is de roem van allen: en de oude Grysaart, die traanen van aandoenlyk- heid en tederhartigheid (fort van wegen de Overwinnins daor de Dogter zyns Zoons behaakt , ontvangt, aan haare A sy 238 l DERIGT ' zyde gezeten, in de daad, het loon van zestig jaaren deúgdzaam leevens. | Door dit middel wordt de naijver algemeen: elk is op de eer van zyn geheel Gellacht gefteld; ieder vreest door eene onkicfche daad zyne Zuster of Dogter te ontthroonen. De Ronzen Kroon, aan de Voorzigtigfte beloofd, wordt met ongerustheid verwagt , met regtvaardigheid toegereikt , en vestigt Goedheid , Braafheid , en Zedigheid in elk Huis- gezin : deeze houdt het beste Volk in de vreedzaamfte verblyfplaats. Voorbeeld , kragtigwerkend Voorbeeld , betoont zyn kragt zelfs op eenigen afitand: daar wordt het raadbeginzel van waardige bedryven ontwikkeld, en de reiziger, dit Grond- gebied naderende, ontdekt, eer hy ’t zelve betreedt, dat hy niet verre van Sasency is. In de omwenteling van zo veele eeuwen, is alles daar rondsomme veranderd : zy allecu leveren hunnen Kinderen de onbevlekte Erfenis over, wel- ke zy van hunne Voorouderen ontvangen hebben. Eene Juftelling , waarlyk groot door derzelver eenvoudigheid, kragtig onder het fchynbaar vertoon van zwakheid: zo fterk is de meestal onbekende invloed der Eere: zo vermogend die dryfveer, waar doot het ligt valt alle Menfchen te dry- ven. Zaay Eer, en gy zult Deugd maulen, Indien wy het oog vestigen op den tyd, dat de Salercy- ers dit Feest gevierd hebben, is het de oudfte Plegtigheid , van dien aart, nog in weezen. Slaan wy ’t zelve opt Voorwerp, is het mogelyk de eenigfte , aan den dienst er Deugd gewyd. Indien Deugd voor het nuttigst en wear- digst voordeel der Maatfchappye te houden zy, is deeze Inftelling, die dezelve bekroont, een openbaar Volks voori- deel, en behoort aan Frankryk, Volgens eene Overlevering , van eeuw tot ceuw overge- reikt, was de H. MEDARD , te Salency geboren, eer ct Eigenaar dan Hecer van Salency, (want men hadt toen ges- ne Leengoederen ,) de Infteller van dit bekoorelyk Feest. ’t geen de Deugd zo veele Eeuwen Jang heeft doen blocijen. Iv zelve hadt het troostryk genoegen van de vrugt zyner wyze Inftelling in te oogtten: zyn Getlacht werd met den Prys vereerd: zyne Zuster droeg de Roozen Kroon weg. Van de vyfde Eeuw af, tor deezen dag toe, becht deeze Feestdag fand gehouden. Aan deeze Rooze-is eene zui- verheid van Zeden verknogt, die, van onheuelvke tydci her, povit de miafe {mere gekreegen heeft; aan deca R. ‚te D el VAN HET FEEST DER ROOZE. 239 Rooze is het geluk, de vrede, en de roem der Saléncyers verbonden. ` Deeze Roos is ‘het Huwelyksgoed, dikwyls het eenig Huwelyksgoed °t geen de Deugd met zich brengt, en ffrekt ten bevalligen cieraad by eene gelukkige Egtverbintenis, Welbemiddelden zelve ftaan "er na om de Roos te verkry- gen, en komen met eerbiedenis om ze uit de hand der ecer- lyke Armoede te ontvangen. Een bezit van twaalf honderd jaaren „ en zulke heerlyke voordeelen, maaken den fchoon- ften tytel uit, die in de wyde wereld heftaat. Een gewigtig Tydperk voor deezen Feestdag der Rooze was, tocn LODEWYK de XIII den Marquis DE CORDES, Kapitein zyner Lyfwagt, van het Kasteel van Warernes na Salency zondt, met een blaauw Lint en een zilveren Ring, om, van zynen wege, aan de Koninginne der Rooze te worden aangeboden. Van dit loflvk tvdftip af, heeft. een blaauw afhangend Lint de Rooze-kroon vercierd, en is de zilveren Ring daar aan vast gemaakt; en de jonge Dogters, -haare Speelgenoòten , draagen over haare witte kleederen een blaauw Lint, hy wyze van een Sjerp. ` In den jaare MDCCLXVI heeft de Heer MORFONTAINE , een jaarlyks inkomen van honderd en twintig Livres ge- maakt aan de jonge Dogter, die toen tot Koningin verkoo- ren werd. Dit inkomen is aan haar gemaakt zo lang zy leeft, en, naa haar dood, zal elke jonge Dogter, die tot haar Opvolgfter gekooren wordt, op den- dag haarer Kroo- ning, één Ja deezer inkomften ontvangen. Deeze edel- moedigheid kan alleen beloond worden door openbaare eerbetooning , en eer is alleen beloonenswaardig. Eenige dagen voor den Feestdag van St. Medard verga- deren de Inwoonders in tegenwoordigheid der Gercgtsdie- naaren, en dit waardig gezelfchap raadpleegt over de ge- wigtige zaak om eene keuze te doen: in welke verrigting zy niets anders op °t oog hebben dan billykheid. Zy westen alle de verdientten, die regt geeven op de Kroon, en zyn kundig van alle de Huislyke zaaken in hun vreed- zaam Vlek: zy hebben geen ander oogmerk . en zy kunnen geenander hebben, dan om regt te doen. Ingenomenkeid met, en eerbied voor, de gedagtenis van den Heiligen Infteller, en de uitmuntenheid der Inftellince zelve, zyn nog by hun in volle krage Zy benoemen drie jonge Dog- ters, drie deugdzaame Salencyers van de geagtfte en ecr- waardigfte Familien, Pit Drietal wordt terftond tot den Hecr van Salenen ra - R 4 | bat - ` / 240 e BERIG PE, bragt, of den Perfoon benoemd om dien te verbeelden: het (taat geheel aan hem wie deezer drie hy wil verkie- zen: doch ééne derzelven moet gekoozen „en voor Konin- gin van dat Jaar uitgeroepen worden. Acht dagen voor de Plegtigheid , wordt de naam der ge- koozene Maagd in de Kerk afgekondigd. Wanneer de groote Feestdag gekomen is, die den acht- {ften van Juny invalt,- mag de Heer van Salency de eer nee- men om de Koningin ter krooninge te geleiden. Op dien ftaatlyken dag is zy grooter dan alle die haar omringen, en die grootheid is van zulk eene natuur, dat zy niets gemeens heeft met de gewoone onderfcheidingen van rang er aanzien. De Heer van Salency heeft het voorregt om de Deugd uit haare hutte te voorfchyn te brengen , en in zegepraal te kci- den, Leunende op zyn arm, of den arm des geenen, die zyne plaats bekleedt, komt de Koningin uit haare eenvou- dige wooning, vergezeld van twaalf jonge Dogters, in't wit gekleed, met blauwe Sjerpen, en twaalf Jongelingen, die het cieraad der Koninginne draagen; voor haar heen gaat Muzyk, welke het begin des ommegangs aankondigt; zy trekt door de {traaten van Salency,tusichen de gefchaar- de ryen van aanfchouwers, van rondsomme derwaards toe- gevloeid. De menigte bewondert haar, en juicht haar toe: de Moeders ítorten vreugde-traanen ; de oude lieden herza- melen hunne kragten om de geliefde Koningin te volgen, en haar te vergelyken met die zy in hunne jeugd zagen kroonen. De Salencyers zyn grootsch op de verdienften van haar aan wien zy de kroon geeven : zy is een hun- ner, zy behoort tot hun, zy heerscht door hunne verkie- zing, zy regeert alleen, en is het éénig voorwerp van aandagt. i , e De Koningin aan de Kerk genaderd zynde , is de plaats. voor haar beftemd altoos in °t midden des Volks; de cenige plaats die haar eere kan aandoen : waar zy zich bevigdt houdt alle onderfcheid van rang op, decze verdwynt in de tegenwoordigheid der Deugd. Te midden van het choor in °t gezigt van al het volk , is een geftoelte gezet om haar te ontvangen; haar toet fchaart zich in twee ryen aan we- derzyden: zy is het eenig voorwerp van dien dag: alle oogen blyven op haar gevestigd , en haar zegepraal is be- endig, Na het zingen van de Vesper begint de ommegang op nieuw , de Geesthvkheid gaat voor, de Heer van Salen:v ‘ neen ‚ VAN HET FEEST DER ROOZE. ' Si neemt haar hand , haar trein volgt, het volk fchaart zich in de ftraaten, terwyl eenige der Inwoonderen gewapend de twee gelederen fluiten, en door de luidrugtigfte toejuichins gen haar hulde bewyzen, tot zy in de Kapél ven 4. Me- dard komt, welks deuren open ftaan, De goede Salenryers verlaaten haare Koningin niet op het oogenblik , wamicer de belooning der Deugd {taat overgereikt te worden: dan is het byzonder aangenaam haar te zien , en loflyk van haar gczien te worden. l De Kerkliyke, die den dienst doet, zegent den Roozen- hoed en de andere cieraaden ; hicr op wendt hy zich tot de Vergadering, en doet eene Redenvoering over het onder- werp des Ezestdags. Welk eene aandoenlyken en diepen indruk maakt de taal des Priesters, die dan in den Lof der Deugd uitweidt, op de gemoederen zyner Toehoorderen ! Hy houdt de Kroon in zyne hand, terwyl de Deuge ge- knield aan zyne voeten dezelve wagt: alle de aanf:.houwers zyn ontroerd, traanen ftaan in aller oog , overtuigirig heerscht in elk hart, en laat onuitwischbaare indrukzels naa. De Koningin ontvangt de Kroon. Het Te Deum, wordt aangeheeven, en de Ommegang hervat. De ge- kroonde Koningin keert, op dezelfde wyze als zy heen ging, te rugge: haar zegepraal neemt toe terwyl zv voort treedt, weder in de kerk komt, en op dezelfde plaats in ’t choor gaat zitten, tot het voleinden van den Dienst. Nieuwe eere itaat haar nog te ontvangen. Voortgaande tot zekere plek gronds, vindt de gekroonde Onfchuld On- derdaanen gereed om haar Gefchenken aan te bieden: deeze zyn eenvoudig; doch derzelver eenvoudigheid ftrekt ten blyke van de oudheid der gewoonte: een Bloemruiker , een Spies,twee Ballen, enz, Van hier wordt zy , met dezelfde Staatfy , na haare Bloed- verwanten te'rug gebragt, en geeft, indien zy het goed vindt, aan haar eigen huis een eenvoudig Landonthaat, aan haaren Geleider en aan haaren ftoet. Dit Feest is van eeng zonderlinge natuur, en heeft ner- gens zyn gelyk. Het dient, om Deugd, door openbaar cer- etoon „aan te moedigen: en ten zulken einde moet het on- bepaald weezen. Waar Deugd heerscht kent zy geen Me- dedingfter; en wie, in haare tegenwoordigheid, na onder. Scheiding dingt ‚kan niet genoegzaam gevoelig weezen voor geen men verfchuldigd is aan haare zepepraal. Diet onderfcheidende kenmerk van dit Feest beftaat hier ina dat alles op de Koningin P huis komt, en alles in laare 5 \ 5 te 242 BERICT VAN HET FEEST DER ROOZE. tegenwoordigheid voor haar wykt: haar luister is haar ei- gen, en niet ontleend: haar roem ontvangt niets van rang- onderfcheiding: zy heeft niemand ndodig om haar groot en eerwaardig te maaken : met één woord, het is het Beeld der Deugd ’t welk praalt, en alles voor zich doet verdwynen. De Herder is zo eerwaardig als zyne Kudde zuiver. Door zich een Befchermer te betoonen van een Feest, °t welk de Zeden des volks voor de algemeene befmerting bewaart, verrigt hy t geen hem voegt. Aangenaam is het te regee- ren over Menfchen , die opregt, eenvoudig, ei arbcidzaam zyn; gelukkig in hun middelbaaren ftaat, vreedzaam in hunne onderlinge verkeering , waar men geen voorbeeld kent van één enkel Perloon, voor de Wereldlyke Overheid te regt gefteld; Menfchen , wier zuiverheid door geen mis- dryf bezoedeld , door geene laage daad befmet, of door ee- ne veroordeeling onteerd werd; Menfchèn , wier nederige wooningen, te midden van werkzaame behoefte, de Deug- den der beide Sexen vertoonen, ter voortbrenging van “t algemeen geluk veréénigd, | VERTOOG OVER DE DICHTERLYKE SCHIKKING. COntleend uit de Esfays on Poetry and Mufic as they offe the mind, by JAMES BEATTIE, L. L. D. Profesfor of Mera Phälofophy and Logic, in the Marechal Coll ge and U , niverfity of Aberdeen.) (Vervolg en Slot van bladz. 204.) e Schoonheden der Dichtkunde kan men onderfcheiden in plaatslyke en algemeene. De eerstgemelden mogen den Dichter groote eere geeven; doch de laatstgenoemde zyn in zichzelve uitfteekender, en deeze möeten wy veron- derfteld worden, voornaamlyk, op °t oog te hebben, wan- neer wy fpreeken van de weezenlyke charaéters der Kunfte. Eene weluitgevonde Fabel moct, zo wel als zy een der moeilykfte werken is van het menschlyk Vernuft, ook voor een der grootfte fchoonheden der Dichtkuntte gehou- den worden. Het Oogmerk, voor zo verre het onderfchet- den is van de Fabel, moge Verklaarders noodig hebben om het op te helderen; doch eene weluitgewerkte Fabel wordt algemeen begreepen, en behaagt doorgaande. En, indien ‘er ooit een Dichter opftaat, die by de kunst van Sp ` CLES VERTOOC OVER DE DICHTERLYKE SCHIKKING. 243 CLES en HOMERUS, de nauwkeurigheid en kieschheid van VIRGILIUS voegt, en daar mede paart de kragt, verfchei- denheid en natuurlyke verwen van SHAKESPEARE, zou de Wereld in de Dichtkunde iet voörtreflykers zien, dan wy thans kunnen bevatten. Uit de Stelling, voorheen beweerd en beweezen , dat het einde deezer Godlyke Kunst beftaat in Z’ermaak te fechen- ken, heb'ik getragt af te leiden, dat het oogmerk des Dich- ters, °t zy hy voorhebbe de Verfchynzels en Gedaanten des Heelals te befchryven , of de werkingen van Ze Menfchen Ziel na te gaan, en de verfcheidenheden der Charaêterste. fcherzen , of in een groot Werk veele ftukken van werfchil- lenden aart zamenvoegt , —— zich moet voorftellen de Na- tuur af te beelden, niet zo als dezelve is, maar in dien ftaat van volmaaktheid, in welken zy, beftaanhaar met den aart des werks, en de wetten der -waarfchynlykheid , ver- onderfteld mag worden zich te vertoonen, Zodanig is, over °t algemeen, de aart dier. Dichtftuk- ken, welke verwondering, medelyden, en andere ernftige aandoeningen zocken op te wekken. Maar, in deeze Kunst worden, gelyk in alle andere, verfchillende maaten van voortreflykheid gevonden; en wy hebben, tot dus verre, ws meest tot de hoogfte bepaald. Alle ernftige Dichters betoonen zich niet even bezorgd om de Natuur te ver- fraaijen. Eurfrimes wordt gezegd de Menfchen verbeeld te hebben zo als zy zyn; soprocLes dichterlyker , zo als zy gouden kunnen weezen (*). TureocriTes voert (in zyne Herderszangen) eene taal, en bedient zich van denkbecel- den, die nader aan het Onbefchaafde Tand CX komen , dan VIRGILIUS, In een Gefchiedkundig Tocneelftel , mocten de Characters en de Gevallen met de Gefchiedkundige Waar- heid overeenftemmen3 of althans ’er zo verre niet van af- wyken, dat men tot ecne verregaande misvatting van het gebeurde vervoerd worde. In een Gefchiedkundie Helden- dicht, als de Pharfalia van Lucanus, wordt de Gefchied- kundige Schikking boven de Dichterlyke gefteld ; als der waarheid nader komende. Nosethans wordt ze, zelfs in deeze Dichtftukken , ceniszins verbeterd. De. Perfoonen Im SHAKESPEARE’s Gefrhiedkundioe Spelen, en «de Telden in de Pkharfali:, fpreeken in Verfen. overeenkomnftig met hunne Charaêters, met cene vaardigheid , ichoonueida cn keu (S ARIST. Pact, (aA MARTIAL Rus youn ct barbarum. r 244 VERTOOC keur van taal, die men in bet daadlyk leeven, ja zelfs in de Gefchiedenis , niet aantreft. Aanfpraaken worden ’er be- dagt, en, om de Befchryving te verfraaijen, Omftandighe- den , in menigte , er bygevoegd 5 weezenlyke Gebeurtenis- fen ftelt men beknopter en fchielyker op een volgende voor; vercierde voegt men er in, om de Characters op te helde- yen, en het Verhaal verandering by te zetten. Hoe meer de Dichtkunst de Natuur verbetert , door te fchilderen naar algemeene denkbeelden , opgemaakt uit yeel- vuldige en uitgeftrekte waarneeming, hoe dezelve , (volgens ARISTOTELES) meer van de Wysbegeerte hebbe; hoe grooter kragt van verbeelding en waarneeming dezelve in den Kun- ftenaar vordert, en hoe meer kans hy hecft om algemeen te behaagen. Een gemcen Schilder kan de afbeelding gec- ven van een fchoon Gelaad ; maar uit een aantal zulke wee- zens een algemeen denkbeeld van Schoonheid te verzame- len , volmaakter- dan men by een éénig in °t byzonder aan- treft, en dan beftaan te geeven aan dat denkbeeld , door het op doek te brengen, (gelyk men wil dat zruxis gedaan hebbe, toen hy het heerlyk meesterftuk, de Schildery van HELENA , vervaardigde „)is een werk waar toe iemand Vin- ding en Oordeel , zo wel als bekwaamheid in het uitvoe- ren „moet bezitten. Want zodanig eene Schildery wordt niet gemaakt, door de Oogen van de eene Dame, de Neus van cen tweede en de Lippen van eene derde te neemen ecne zamenvoegzel van deezen aart zou waarfchynlyk’ belachlvk weezen: dewyl een zekere gelaads- trek aan ’t eene geiaad voegt, welke aan een ander nict zou pasfen; “maar het is, door verfcheide fchoone Monden, (by voorbeeld) met elkander te vergelyken, en het byzonder bekoorelyke van elken mond op te merken, en dan een denkbeeld daar van te vormen, misfchien ver- Schillend van alle, en volmaakter dan ecnig opzichzelven: dus voortgaande tot alle gelaadstrekken, met oogmerk, niet alleen, om de kleur, de gedaante, en evenredigheid van elk deel te krygen; maar ook de zamenftemming van "rr geheel. °t Gebeurt zeldzaam, dat één enkel voorwerp zo volmaakt is in alle hoedanigheden, als wy verlangen ; en fchoon het zo ware naar zommiger gevoelen, zouden allen "Ter het zegel niet aan hangen. Een Minnaar moge zyn Deminde als een voorbeeld van volmaaktheid aanzien ;. zy moge vlekken, rimpels in °t aangezigt en een ongeval- ligen opflag van % oog hebben, hy zal het alles fraay vim- den; doch een guder befchouwt haar in een geheel ver- . | ik V D \ OVER DE DICHTERLYKE' SCHIKKING. BAG Schillend licht, ontdekt misfchien veele gebreken, en wei- nige bevalligheden , keurt haar te vet of te mager, te kort of te lang. Wat nu zou het gevolg weezen, indien het Portrait van deeze Juffrouw , onder het Character van VENUS Of HELENA in Schildery kwam ? De Minnaar zou het bewonderen ; doch de rest der wereld verftelg ftaan over den fmaak des Schilders. Groote Kunftenaars zyn, nogthans , tot deeze dwaaling vervallen. Rusens fchynt, terwyl hy eenige zyner ftukken fchilderde, maar twce denkbeelden van Vrouwlyke Schoonheid gehad te hebben: en deeze twee waren ontleend van zyne twee Vrouwen: al de Wereld keurt het in hem goed, dat hy zo partydig om- trent zyne Egtgenooten dagt: doch allen gevalt zyn fmaak in vrouwlyke Schoonheid niet. Byzondere Voorwerpen zyn ’er , ongetwyfeld , in de Na- tuur, die aller bewondering verdienen. "Er zyn veele Vrou- wen in Engeland, wier Schoonheid al de Wereld zal erken- nen: ja, misfchien zyn Ter zodanige onder alle Volken: want hoe grillig onze fmaak voor Schoonheid ook moge voorkomen aan zommige hedendaagfche Wysgeeren , men heeft my verzekerd , dat, in de West-Indiën , een Zwartin zelden onder de Zwarten voor eene Schoonheid gaat, of zy is die ook naar.’t denkbeeld der Blanken. ’Er zyn, mr daadlyk leeven , Charaêters , die , met weinig of geen byvoe- Sing, in een Heldendicht zouden pasfen: men vindt Lande fchappen zo fraay, dat men ze niet fraaijer kan wenfchen. Maar dit is niet gemeen: en het mag, derhbalven, fchoon de Regel niet zonder uitzonderingen zy , nogthans als een Regel worden aangenomen , dat de Dichter of Schilder , die ten oogmerke heeft zich naar den algemeenen Smaak te voe- gen, zyne fchetzen moet maaken naar algemeene denkbeel- den, uit eene veel bevattende waarneeming der natuur gen vormd. Doorgaande zyn de byzonderheden van enkele per- foonen alleen aangenaam voor eenige weinigen, de Zeden der Franfchen behaagen aan de Franfchen, de Kleeding van de Mode aan Heeren en Juffrouwen van de groote Wereld, de denkbeelden en de taal van Roskammers aan Liefhebbers der Harddraaverye, Maar Zeden en Gevoelens, Kleedin= ‚gen, en Gelaadstrekken , kan men zich verbeelden , welke aangenaam zullen weezen voor allen die waardig zyn vol- daan te worden; decze uit te vinden, deeze te vertoonen, is het werk van een Kunftenaar. OO, , Enkele Portraiten zyn nuttig en aangenaam in de Dicht- kunst, zelfs wanncer zy te kort fchiet , ten opzigte van de Vys- 246 VERTOOG Wysgeerige Volmaaktheid, kunnen zy grogpte vetdienftea hebben als een middel om onderwys en vermaak te vers fchaften. Eenige Zielen bezitten geene gefchiktheid tot af sctrokkc belpiegeling, en vinden meer fmaaks in het be- grip van een Enkel byzonder weezen, dan in het denkbeeld ‘van eene foorts zy fcheppen meer genoegen met in een Ge- fchiedkundig Tafereel of een Heldendicht , de Afbeeldingen of Charafters te zien van hunne bekenden, dan het zelfde geland of geaartheid tot een algemeen denkbeeld gebragt C: 3. By de meeste Menfchen is de eenvoudige en onopgepronkte natuur, op zekere tyden, cn in zekere opftellen , aangenaa- mer, dan de uitgewerktfte kunst; even gelyk eene eenvou- dige korte tusfchenrede, zonder flemverhelfing voortge- bragt, eene aangenaame verfcheidenheid aan eene Reder voering byzet. Veele zodanige Afbeeldingen van de een- voudige natuur vindt men in de mindere gedeelten der Dichtwerken van HOMERUS en VIRGILIUS; en zy hebben eene allerheerlykfte uitwerking en waarfchynlykheid aan de Verciering by te zetten, zo wel als'om "a Leezers verbeeck ding te ftreelen met onderfcheide leevendige en ligtbevat- baare Beelden. De Gefchiedkundige Spelen van SHAKESPEA- RE ‘voeren ons medelyden of onzen fchríik niet op tot zulk ecne hoogte als LEAR, MACBETH of OTHELLO; dan zy bot, den ons, egter, gaande, en fchenken ons onderwys. De ruwfte Herderskouten van THEOCRITUS Zyn, door eenige Schryvers, boven die van vingiLius verheeven ; dewyl zy meer hebben van het daadlyk Leeven. Men weet dat cor- NEILLE de Pharfnlia boven de Eneis ftelde , misfchien om dat dezelve der Waarheid nader kwam; of mogelyk uit hoofde van de verheevene gevoelens der Stoicynfche Zede- kunde, daar in zo kragtig en opgefmukt ten toon eefpreid. De Dichters kunnen de natuur zo wel te veel als te wei- nig verfynen ; want gemaaktheid en boersheid zyn beide even verre van het waare fraaije verwyderd. De Gel en de ge- VO: t (*) Een Gefchiedkundige Afbeelding., gelyk west's Dood van Wolfe, waar in de Weezens alle \Porrraiten zyn van by- zondere Helden, en de Kleedingen naar den hedendaagfchen trant, moge thans meer treffen, dan of ze fchilderagtiger ge- weest ware, en het heldhaftige op meer wyzen uitdrukte. Doch is er geen rede om ro vreezen, dat, in eene volgende eeuw, wanneer de Kleeding uit de mode geraakt is, en de Weezens niet langer bekend zvn als Portraiten, dit heerlyk Ruk zyne uitwerking zat verliezen ? Ld OVER DE DICHTERLYKE SCHIKKANG. SO voelens „in een Tooneelfpel , behooren, buiten twyfel, zui-. verder en treffender te weezen dan men hoort in de be- fchaafdfte verkeering; maar cken Knegt tot een vernuftigen Knaap , en ieder Heer of Juffrouw geestig te maaken, ge- lyk zommigen gedaan hebben, is te verre verfynd. Me- NANDER CH TERENTIUS wisten dit midden te treffen , gelyk 00k SHAKESPEARE in zyne gelukkigst uitgevalle ftukken. — De Liefde met zo weinig kieschheids te befchryven , als zommigen , is onverfchoonelyk ; maar dezelve in eene louter Platonifche aanbidding te veranderen , is in een ander uiter- ften loopen, min misdaadig in de daad, maar al te zeer afwykende van de waarheid in °t algemeen , om doorgaande te behaagen. Oviprus maakt zich aan °t een, PETRARCHA aan °t ander fchuldig; virgiLius heeft beide de uiterffen gelukkig vermyd; maar MILTON heeft deeze drift, zo on- derfcheiden van alle anderen , gefchilderd , met zo veel waar- heids en fchoonheids omkleed, dat voLTAIRE’s. loffpraak niet te hoog klinkt, als hy zegt, dat Liefde by alle andere Dichters eene zwakheid fchynt, maar in het Paradys Ver- loren eene Deugd is. TuwocriTus is, in zyne Herders- kouten , dikwyls , tot volftrekte aanftootlykheden vervallen. De lraliaanfche Herders-dichten van Tasso en GUARINI, en de Franfcle van FONTENELLE, daarentegen, fchilderen „ (fchoon zommige plaatzen allerfchoonst eenvoudig zyn.) de zeden der Landlieden zo teder, zo gemaakt, dat ze tegen alle waarfchyniykkeid aanloopen. ik zou my tegen het oordeel veeler Mannen van naam in de Dichterlyke Oordeelkunde verzetten „indien ik beweerde, dat VIRGILIUS ons de volmaaktfte Herders-kouten geleverd hebbe; en , nog- thans kan ik niet nalaaten , dit te denken. Dan ’t is hier de plaats niet om Ter myne redenen voor op te geeven. In de daad, fchoon het Middelmaatige in de Uitvoering van Dichtftukken de veroordeeling verdient, door HORATI- us daar over uitgefprookèn (*), zal men , nogthans , beken. nen moeten „ dat „in deeze Kunst , zo wel als in veele ande- re zaaken , het punt van Uitmuntenheid sichen twee UL. terften gelegen, en alleen bereikt is door de zodanigen, die de Natuur zogten te verbeteren, zo ver de aart huns werks gehengde: op een even grooten afftand blyvende van ` poersheid aan den cenen, en gemaaktheid aan den anderen , ant, Indien men vroeg, welke uitwerkzels eene befchouwing der" (3 Har. Ar. Poet. vs. 375. 248 VERTOOG OVER DE DICHTERLYKE SCĦAIKEKİNG: der vernederde Natuur, of der Natuur min volmaakt dew ze met de daad is, in de Dichtkunst zou voortbrengen? zou ik ten antwbord geeven: Dezelfde , welke het geen men Caricatura noemt in de Schilderkunst het {tuk zou ’er belachlyk door worden. In meest elk gelaad zyn er eenige berispelyke trekken: met de wanttaltigheid derzelven te vergrooten , kan men gereed eene belachlyke afbeelding geeven van cen goed aangezigt. By de meeste Menfchen kan men redelvke , verftandlyke of lichaamlykè gebreken vinden: door deeze zot zekere maat te vergrooten, vormt men het Comicq Charaêter: gelyk men, door de deugden, bekwaamheden en perfoonlyke hoedanigheden te verheffen, Charaéters voor ’t Heldendicht of Treurtooneel vervaardigt. Ik zeg tot zekere maat: want, indien zg, door hunne on- deugden , mangel aan verftand, of lichaams ‘gebreken, -we terzin , medelyden of eenige andere geweldige gemoeds- beweeging verwekken, zyn ze niet langer de voorwerpen van het belachlyk Comicque ; en ’t is een groote misflag in een Schryver, zyn best te doen om ze zo te maaken. "rb een misflag , dewyl hy daar door eene verkeerdheid van oor- deel betoont, en zyn arbeid {trekt om de aandoeningen te verkeeren , en de zeden des Menschdoms te bederven. Doch wordt de Natuur altoos vernederd in °t Comicque? Ik zeg, neen. Dit heeft zo min plaats, als dat zy{altoos, gelyk wy reeds aanmerkten, verheeven wordt in ernftige ftukken. Eenige menschlyke Characters zyn zo waarlvk heldhaftig , dat zy bewondering verwekken , zounder dat de Dichtkunst ze ophemelt: andere zyn uit den aart zo belach- Iyk, dat de Comicque Schryver niets te doen hebbe dan ze af te beelden gelyk ze waarlyk zvn. Daarenboven is het verwekken van gelach niet altoos het bedoelde van het Blyfpel of Drama : zomtyds worden "er verheevene gemaeds- beweegingen , en grootfche Characters ingevoerd : deeze mag de Dichter tot zulk eene hoogte brengen als hy tot zyn oogmerk dienftig vindt, mits hy zyn ftyl tot geen helden- toon doe zwellen: en het bedryf zyner Perfoonen zodanig zy, als men waarfchynlyk in het Luceven zou aantreffen. Wat de Fabel betreft, en de orde der gevallen, eischt alle Tooneelfpel zo groot eene volmaaktheid als het Helden- dicht zelve, of is "er althans voor vatbaar. AANa AANDOENLIKE GESCHIEDENIS VAN DEN EERW. LA ROCHE. 249 D - AANDOENLYKE GESCHIEDENIS VAN DEN EERW. LA ROCIE; STREKKENDE TOT EER VAN DEN GODSDIENST , EN VAN ` HET MENSCHLYK HART. Meer dan veertig jaaren geleden, hadt een Engelsch Wysgeer zich nedergezet in eene kleine Stad van Frankryk. Eent. "ge te leurftellingen in zyn eigen Vaderland hadden hem bewoo- gen om een buitenlands reisje te gaan doen, en hv voelde zich ' bewoogen om daar te blyven : het geheel afgezonderd leeven ftrookte best met zyne neiging, en beguûftigde zyne hovendry- vende zugt tot diepe nafpeuringen. - In de ziel van zulk eene gefteltenisfe als die van den Heer — vinden de fynfte en kieschfte aandoeningen zelden plaats, of, ze zyn, indien "er oorfpronglyk „waren , grootendeels ver- kompt door diep peinzen en afgetrokken denken. Van hier heeft men het denkbeeld van Wysbegeerte en Ongevoeligheid vereenigd , en zyn deeze woorden als wisfelwoorden gewor- den. - Onze Wysgeer werd door zommigen gehouden voor iemand wien het aan gevoeligheid van Hart ontbrak, doch voor heusch en minzaam ffondt hy by allen bekend; en ’t is zeker, dat, fchoon zyn Medelyden niet fchielyk gaande wierd, t niet bezwaarlyk viel zyne. Goeddaadigheid op te wekken. Wanneer by, op zekeren morgen ¿in ’t diepst zyner befpicgc- Ingen zat. bragt een oude Meid hem de tyding, -dat een ecr- waardige Grysaart met zyne Dogter, den voorgaanden avond, in de plaats gekomen waren, op reis uit een afgelegen Land: dat de Vader ’s nagts fchielyk was aangetast door eene gevaar. lyke ziekte, die het Volk in de Herberg voor doadlyk aan. zag: dat Ter om hem gezonden was, dewyl hy iets van de Geneeskunst wist, en de Chirurgyn van huis was; zy vermel. de voorts hoe het droevig was den ouden Man te zien, die niet zo geer aangedaan fcheen over zyn eigen ongemak , als wel over de ongelegenheid waar in hy zvne.Dogter liet, — De Wysgeer lag zyn Boek weg; fÎtaakte zyne befpiegelin- en; kleedde zich aan, en volgde zyne Huishoudfter na het uis van den Zieken. ee Zy vonden hem in ’t beste vertrek van de Herberg, waar decze Reizigers hun intrek genomen hadden;.doch het was een jam:merhartig verblyf. De Heer —- ftondt verfteld als hy "er inkwam , alles zag ’er even arm en ongehavend uit. Op ecn zeer gemeene bedítede aan ’t eene einde lag de oude Man, dien hy kwam bezoeken, en by ’t zelve zat deszolfs Dogter. Zy hadt een zuiver wit nagtkleed aan; haire zwarte hairlokken hingen "er op zo als Zy voorwaards overgeboogch zat, ftaaroogende op het kwynend agngezigt haars Vaders. De cer — en Zyne Huishoudfter. waren reeds eenigen tyd in IV. DEEL. MENGELW. NO. 6. 250 AANDOENLYKE GESCHIEDENIS het vertrek geweest, ect de jonge Juffrouw hun bemerkte. » Mejuffrouw” zeide de Huishoudfter eindelyk op een zagen todn. Zy zag p ‚ en met een vertoonde zich een der fchoon- fte weezens. Droefheid ftondt "er op gedrukt. Als zy den vreemden Heer bemerkte, door de oude Dienstmaagd mede gebragt, verfde eerst een blos dat aanm'nnig gelaad , zy fprak cm aan met tederheid en eene aangeboore beleefdheid. Onze Wysgeer voelde zich gètroffen. ’t Was geen tyd om veele woorden te gebruiken ; hy boodt zynen dienst aan met weinige. s, De Heer," zeide de Huishoudfter, „ ligt hier zeer ongemak- an lyk om opgepast te worden, indien het mogelyk ware dat s hv elders gebragt wierd.” vn Indien hy aan ons huis » kon gebragt worden,” hervatte de Heer. Hy hadt een bed om een Vriend te leggen, en "er was nog een klein kamertje ledig, naast dat van de Huishoudfter. Men befloot hier toe. De zwaarigheden, die de Vreemdeling aanduidde, doch nict kon uiten, werden wegtenomen ; en de befchaamdheid der Dogter, over zulk eene verregaande beleefdheid , week voor het denkbeeld dat het haaren Vader dienst zou doen. Men bezorg- de den Zieken in lakens en dekens, en droeg hem uit de Her- berg over na het huis van den Heer. De Huishoudfter hielp de Dogter in het oppasfen van den Kranken. De Chirur- gyn, die kort daar op t’ huis kwam, fchreef een weinig voor, de Natuur hielp veel: en ineen week tyds was hy in Baar zy- nen Weldoender te bedanken. Intusfchen hadt de Herbergzaame Heer den naam en het charaêtcr van zynen Gast vernomen, en verftaan dat deeze een Proteftantsch Predikant uit Zwitzerland was, LA ROCHE ge- heeten, een Weduwnaar, die onlangs zvne Vrouw verlooren hadt, naa eene kwynende ziekte, tot welker herftel, het doen van een reisje was voorgefchreeven: hy keerde thans te rug van die droeve en vrugtlooze reis, met zyn eenig Kind: de voorbefchreeve Dogter. 