VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Met betrekkinge tot hun die de misflagen bedryven, be- veelt de Apostel, dat wy ben wederom te recht helpen, met tenen zachtmoedigen geest; het welk in °t algemeen ver- eischt, dat wy geen onagtzame aenfchouwers zyn „maer ons met minzaêmheid bevlytigen, om de zulken van hunne dwaelwegen te rug te leiden, en weder op het rechte pad te brengen. Dit fluit wel byzonder in, dat wy de gebreken der geloovigen nooit hebben te billyken of goed te keuren ; in tegendeel verplicht zyn den dwalenden hunne misflagen ` te openbaren, en hen te overtuigen dat ze verkeerd godant. Í. ce ` p > HEILIGE LEERREDENEN, 277 hebben, daerom boete doen, zich voor GoD verootmoedi= gen, en zich in ’t toekomende voor dergelyke misflagen wachten moeten; en dat wy deze hoogst noodige woorftel- len, aen onze zwakke en dwalende broederen, hebben te doen met een zachtmoedigen geest, op zodanig ene wyze, dat hy aen onze liefde, vriendíchap en oprechtheid , geens- zins konne twyffelen. | Met opzicht tot ons zelven wil de Apostel, dat wy zullen zien op ons zelven, dat ook wy niet verzocht worden, Diteischt in ’t algemeen van ons, dat wy oplettend zyn onr dergelyke misflagen niet te begaen ; ten dien einde alles te vermyden wat ons aanleiding tot zondigen kan geven, en de genegen- heid ten kwade zo veel hinderpalen‘in den weg te ftellen, dat ze ons niet zeer ligt konnen overweldigen. Dit fluit wel byzonder in, dat wy ons benaerftigen om fteeds in de kennis van Gods wil toe te nemen, om ons te hoeden van kwaed te doen uit onkunde; dat wy hier mede paren, ene vlytige oeffening in de werken der Godzaligheid , -om ons te.minder doer verrasfing tot misflagen te laten verleiden ; en dat wy dagelyks ons levensgedrag naeuwkeurig beproe- ven, met dankzegging voor °t goede, met fmekinge om Gods verderen byftand, en ene genadige vergeving onzer zonden, met een waer berouw hebbeud gemoed, en een ern(tig voornemen, om door Gods genade alle kwade nei- gingen te wederftaen: dat ons in °t goede zal verfterken, de onkunde uitrooijen, en tegen de verrasfing wapenen. bebalven bet Voorwerk en bet Register , 4Ba blads. in O&avo. Choon de onderwerpen , in een Werkje van deze natuur vervat, menigwerver verhandeld zyn, ‘kan men °t eg- ter niet nutloos rekenen , derzelver ontvouwing op nieuw in ’t licht te geven: aengemerkt het groot belang dat wy als Menfchen in ’t algemeen, en als Christenen in °t byzonder daerin hebben. Een nieuw Gefchrift toch is min of meer in ftaet, om de aendagt van dezen of genen op te wekken; en ieder Autheur heeft zyne byzondere leiding, die zom- tyds best gefchikt is,om de oplettenheid van byzondere per- foonen te vestigen; en fchoon men al vele Gefchriften o- ver dit onderwerp gelezen hebbe ,.kan °t egter nog van nut- tigheid wezen , ene op nieuw voorkomende Verhandeling deswegens te doorbladeren ; voor zo verre dezelve veel ligt. ons deze en gene byzonderheden van ene andere zyde, of in een ander daglicht doet befchouwen , dan wyze tot nog nagegaen hebben, Dit in opmerking nemende kon nen wy niet nalaten, dit Werkje den Liefhebberen van Waer heid en Deugd ter Lezinge aen te pryzen; ons verzekerd houdende, dat zy het zelve, al ontdekken ze ‘er geen nieu- we kundigheden in, met genoegen zullen lezen ; aengezien de Heer LussinG dit Stuk, op ene oordeelkundige wyze, met gematigdheid en vrymoedigheid , regelmatig behandelt. Dit eerfte Deel behelst vyf hoofdverhandelingen , waer van de eerfte ftrekt ter betooginge van Gods denwezen. De twede dient ter nafpeuringe van Gads Zigenfchappeg „van bet ` emd oogmerk waerom by de Waereld beeft voortgebragt , en van zyne Voorzienigheid omtrent dezelve. Hier aen volgt ene der- de, die ten onderwerp heeft, de noodzaekelykheid van den Godsdienst , in aenmerking van onze verpligting aen God; waet in de vrybeid des Men/chen ten aenzien van zedelyke daden be» wezen, en tevens getoond word, dat wy men/chen verpligt zyn , onze zedelijke daden naer Gods oogmerk in te rigten: het welk onzen Schryver leid, tot ene ontvouwing van de or derfcheiden gevolgen, die aan de al of niet betragting van onze ver, ligting noodzaeklyk verbonden zyn; en een betoog, van de onflerf ijk tid van smenfcben zielen „ en de zekerbejd van een OO tao KOODZAAELYKHEID VAN DEN GODSDIENST. 279 goekomenden flaet, waer in enen ieder vergolden zal worden, naar iyne werken. De vierde Verhandeling gaet over de one _genoegzaembeid van den Natuurlyken Godsdienst, in den tegen- woordigen taet van °t Menschdom ; met aentooninge dat `s Mene fiben zedelyke ongefteldbeid uit zich zelven is, door ’t misbruik van vyne reden en vrjbeid, En in de vyfde of laetfte Verhane deling benaerftigt onze Autheur zich om te doen zien, de soodsaekhykbheid, mogelykheid en waerfthynlykheid ener Boven- natuurlyke Godlyke Openbaringe ; met ontvouwinge van de vereischten , die ’er in ene Godlyke Openbaring , zal ze van God zyn, en die by ons, in bet verpligte onderzoek naer zulk ene Openbaring , zyn moeten. Dit voorgefteld hebbende, befluie hy deze Verhandeling, met te bewyzen, dat zulk ene Open- baring als wy noodig. bebben, om, ten aenzien van onzen toekoe menden flaet , op gronden van zekerheid gerust, te zyn, by de Heidenen of Mohamedanen niet te vinden is. ` beid, dat aan die-Perzoonen, welken men zegt deeze Open- baaring ontfangen te hebben, om ze ons bekend te maa- ken, Ged zich geöpenbaard hebbe. En wel zo, dat wy hier door kunnen zien, aan de eene zyde, dat zy, door middel van eene buitengewoone verlichting, of door eêne wer- king, die, zo ver wy zien kunnen , de krachten der natuur te boven gaan , voor zich zelven van de Waarheid hier van, ten vollen konden verzekerd zyn. En aan de andere zyde, dat zy, door hunne gedragingen , doorflaande blyken gaven, geen andere bedoeling te hebben, dan het geene hun geö= penbaard mogte zyn, tot heil van deri medemensch bekend te maaken. Dit mogen wy billyk vorderen, om zeker te zyn, dat zy, door onkunde, of verhitte verbeelding zich zelven niet misleid hebben, of ten oogmerke gehadt, om, tot hun voordeel, of. om zich eenen naam te maaken, ande- ren te misleiden ”, » Het abo L. LUSSING „ Hes tweede waar op wy, by óns onderzoek , te letten hebben, betreft de voorgegeven Openbaaring zelve, te we- ten, dat zy ons niet belet, om Haar op allerlei wyzen te mogen beproeven, of zy onze tveftemming, als eene Bos vennatuurlyke Openbaaring, waardig zy. Met één woord, dat zy ons het gebruik van onze reden volkomen vrylaat, Dit is niet alleen nodig, om dat wy buiten de reden geen middel hebben om te weten of zy waarlyk van God zy, maar om dat het ontwyffelbaar zeker is, dat zy overëenko- mende de reden zyn moet, zal zy van God haaren oor fprongk hebben, dewyl wy de reden van God hebben, en, zo lang wy zyn „nimmer kunnen ophouden redelyke wezens te zyn. Dit vereischte is derhalven , zo billyk, dat indien Zy „ in het onderzoek onze reden niet vrylaat, zy, zonder bedenking , als niet van God te zyn, mag verworpen- worden ”. De reden is klaar. Immėrs wanneer zy ons niet mêer onte dekt, dan het geene de reden ons leeren kan, verdient zy den naam niet van zulk eene Openbaaring als wy nodig heb. ben. Leert zy ons het geene tegen Gods natuur en Vol- maaktheden , of tegen onze natuur ftrydt, dan brengt zy haare valsheid, en dus haare verachting, zelf mede. En in dien zy ons niet met zekerheid aanwyst, hoe wy Gode be- taamende verzoend konnen worden, en wat wy doen moe ten ‚om gelukkig te worden, dan hebben wy haar niet nodig ”. , Deze drie vereischten omtrent ene Openbaring te vorde» ren, dunkt hem, kan geen redelyk mensch wraken; en °t is tevens, zegt hy , „ waaragtig, dat indien wy eene voor gegeve Openbaaring mogten aantreffen, welke hieräan vo e oet NOODZAAKLYKHEID VAN DEN GODSDIENST. agr ‘doet, wy redenlops en kwaadaartig zouden handelen, wane neer wy dezelve onze toeftemming, als dan zouden weige. ren ”?. —— Op ene dergelyke wyze brengt de Heer Lussing, verder, het geen by ons, in het onderzoeken naer zulk ene Openbaring, plaets behoort te hebben, tot drie vereischten , die kortelyk hier op uitkomet. „ Wy hebben (r.) alle voor- oordeelen af te leggen 5 en (2.9 evenmaatige toeftemming te geven aan de kracht der bewyzen, die zo voor als tegen den Godlyken oorfprongk eener Openbaaringe pleiten; en (3,2 waar wy de Waarheid mogen aantreffen „haar opregtlyk ulde te doen ”. Deze drie vereischten wat nader vere klaerd en aengedrongen hebbende, befluit hy met te be- tuigen, g Of ik bedrieg my, of geen redelyk mensch kan deeze vereischten, welken by ons, wanneer wy , in de daad , naar eene 'Godlyke Openbaaring, uit liefde voor de Waarheid, willen omzien, anders dan allerbillykst erkennen. Ik vot- der derhalven van de Deïsten, met welken wy ons hier ome trent, nu byzonder bezig zullen houden , dat zy deeze we. derzydfche vereischten bepaald in °t oog houden. Ik begeer, voor ’t geene ik bewyzen zal, van hun niet de minfte toegevend- heid: maar’ dat zy dan ook niet uit den band fpringen ”. JEHOVAH verbeerlykt door de Erkenning van den Waaren Mese fias Jesus CHRISTUS. Gefchreeven in °t Hoogduytsch door CHRISTIAAN SALOMON DUYTSCH, gewezen Joodfchen RABe BI. En vit het, Hand/chrift vertaeld door j. TRAST, Gedrukt voor den Autheur. Te Amfterdam by Dirk Swart, 1767. Bebalven het Voorwerk, 176 bladg. in groot otavo. DE gewezen Joodíche Rabbi , door den Eerwaerden Ds. E. P. G. van Esfen, door den H. Doop, in de Christelyke Gereformeerde Gemeente te Amfterdam als een Medelid ingelyft, op den 25 Juny 1767, zoekt, volgens zya ne aenduiding in de Voorreden, door dit gefchrift, geen eer by menfchen, maer bedoelt alleen het doen ener openbare belydenisfe voor de menfchen, En hier aen beantwoord dit Stukje genoegzaem: als behelzende ene geleidelyke voor- ftelling van de Leer. onzer Nederlandfche Kerke, waer in onze nieuw bekeerde „naer °t beloop van dit Gefchrift , zeer wel onderwezen is. 7 De 282 9. V. HARDEVELDT BETR. STAATSVERAND, . PRR ED a De betrekkelyke Stastsverandering van elk der Uitverkoorenen, voor fynen Perfoon, in baaren rechten aard en grootbėid be- chouwd. Door SAMUEL VAN HARDEVELDT , Predikant te Valkenburg. Te Leiden by Zeger van Egmont, r767. bebal. ven de Voorreden, 52 bladzyden in groot otavo. En vind hier, gelyk ons de algemene Tytel nader verklaert , Eene Verhandeling over een gewigtie fuk der Hervormde rechtzinnige Godsdienstleere , tot welks klaar en onderfcheiden begrip wel eene meerder overweeging ver- eischt wordt, dan men veeltyds denkt : naamelyk boe het te ver- ftaari zy, dat Gods toorn en de vloek der Wet, op de Uitwerkos- renen, voor welke de Heiland voldaan beeft, ook noch blyft ruse ten, tot bet tydflip hunner daadelyke perfooneele Rechtvaerdse ‘ging ; met byzondere aanmerkingen over deeze weldaad „daar uit voortvloeiende s en wat elk bier omtrent tot Zaligbeid moet noodig achten te ondervinden, Onze Autheur ziet dit {tuk als zo ne- telig in, dat hy fchyne te oordeelen, niet in ftaet te zyn, om het zelve op ene klare en gereed bevattelyke wyze te behandelen; althans hy geeft in zyne Voorrede te kennen, dat bet moeilyk is de bier behandelde zaaken wel te begrypen,en dat zyne redenterwyze vereischt, dat dezelwe met veel opmer- king, zo als bet een in verband met bet andere flaat, en wel “eens met herhaalde leezing , overwoogen worde. Zy derhalven, die hun genoegen nog niet gehad hebben, in °t doorblade- ren der Schriften voor eenige jaren, over de wyze der Regt- vaerdiginge des Zondaers, van verfchillende Godgeleerden, niet zo zeer over’t Leerfluk zelve „als wel over de wyze hoe „kom nen hier op nieuw te regt geraaken om zich in te wikkelen in ene befchouwing,die haer opzicht heeft niet tot wezenlyk- heden , maer tot betrekkelykheden ; die veelvuldigmael in de Godgeleerdheid gelegenheid geven , tot het bybrengen ener menigte van diffin8iën of onderfcheidingen , die de zaek zelve eer verduisteren dan ophelderen. Maer die met ons berusten kan in de eenvoudige, en duidelyke Leer der Ker- ke, aengaende dit gewigtig Leerftuk, konnen wy niet aens raden, zich met het lezen van dit Gefchrift te verpyniger, gelyk zyn Eerwaerde fchynt te eifchen : te minder „daer wy, zo ver we °t in Zyn zamenhang befchouwd hebben , niet kon- nen bemerken , dat zyne manier van befchouwen het ituk klaerer maekt , of heilbegerigen zielen ene betere leiding aen de hand geeft. , d: F,-SJOERDS, OUD EN NIEUW FRIESLAND, ` 283 è. s demang aan S G . - D gemene Algemene Befthryving van Ouden Nieuw Friesland. Door wor Kr SJOERDS. fle Deel, I en II. Stuk, Te Leeuwardenby - Pieter Kourhans 1766. bebalven bet Voorwerk enz. gog bladzyden in groot oëlavo. | E Schryver van dit Werk heeft zich, gelyk hy met den ` aenvang ‘zyner Voorreden te kennen geeft 4 voorgefteld , „de oude Historie van Friesland op nieuw te befchryven, het overtollige daar uit te laten, de latere ontdekkingen , door geleerde Mannen gedaan , daar in te voegen , en voorts de Gebeurtenisfen tot op onze tyden te vervolgen ”.- En nademael verfcheiden byzonderheden , rakende den alouden en tegenwoordigen toeftand dier Pro- vincie, welker kennis tot het rechte verftand der Gefchiedee nisfe hoognoodig is , tot nog in geen behoorlyk daglicht gefteld zyn , zo is hy te rade geworden, zich eerst op dere zelver gntvouwing toe te leggen, en ten dien einde dit Werk voor af te laten gaen, by wege van Woorbereidinge tog de Friefche Jaarboeken, i Het zelve vangt aen met ene Inleiding ‚waer in onze Hiss torie fchryver den Lezer onder het oog brengt, welke Au- theuren in °t behandelen der Friefche Gefchiedenisfen in aen- merking komen ; in hoe ver ze geloofwaerdig te achten zyn 5 en hoedanig ene hulp ze ter ophelderinge hier van verlenen. By die gelegenheid geeft hy ook teh flot te kennen „dat ’er, met opzicht tot de twee laetfte eeuwen, ene fchaersheid van openbare gefchriften is; het welk hem te meer beweegt om alle Liefhebbers te verzoeken, dat ze hem, zo ten aen= zien der Oude, als wel inzonderheid der Nieuwe Historie van Friesland, de behulpzame hand gelieven te bieden; ine dien ze iets onder zich mogten bezitten, dat hem ter bete- re uitvoerige van dit zyn Werk dienftig zou konnen wee zen; met toezegginge van zyne getrouwheid en erkentelyke _ heid, omtrent alle zodanige betoonde hulp. Het eerfte Deel is verder onderfcheiden in acht Hoofd- itukken , welker inhoud op ‘deze wyze opgegeven word. „ L.’s Lands gelegenheid en verdeeling in onderfcheide tye den. IL, Natuurlyke verdeeling, vrugtbaarheid, voortbreng- zeien, waterwerken , zylen enz. IU. Van den oorfpronk der Friefen, de eerfte bevolking dezer landen, talen enz. IV. Van de Zeden, Wetten, Regten en gewoonte der Frie- fen vooren onder de Romeinen. V. Friefche Oudheden, ua de tyden-der Romeinen tot aan de regeringe der Saxers. L DELL. N. LETT. NO. 7. V VL In- - 284 f T. SJOERDS VI. Invoering van °t Christendom hier te Lande, en de ge- fteldheid in dien tyd. VII. Staat van °t Christendom, ze- dert deszelfs aankomst alhier, tot op de Reformatie. VIII Staat der Regeeringe enz. onder de Saxers, onder Keizer Karel den V, en Philippus den II”. En in het twede Deel heeft men, volgens het bericht van den Opfteller, te verwachten. » De Staatkundige en Kerkelyke Befchryvinge van Friesland; gelyk mede eene nieuwe Land- en plaatsbe- fchryvinge dezer Provincie ”. l De Beminnaers der Vaderlandíche Gefchiedenisfen , zullen ongetwyffeld des Schryvers onvermoeide vlyt, in °t nafpeu- ren en by een zamelen van alles , wat tot zyn onderwerp | betrekkelyk is, danklyk erkennen; en zyne verdere oplet- tenheid wel willen aenmovedigen 5 fchoon het Werk over *t geheel wat langdraedig geacht mogte worden „en de ftyl niet gevallig zy: in hoope dat de Jaerboeken zelven, des te be- nopter zullen wezen 5 en de ftyl,’t Zy door eigen oefening des Gefchiedfchryvers , °t zy door behulp van anderen, enigermate verlevendigd en vloeibarer gemaekt zal wor- en. | . Omer den Lezer nog ene byzonderheid „die men op zich zelve befchouwen kan, uit mede te deelen, zullen wy ons nog vestigen op des Autheurs bericht van de ligging van Friesland, en de hoofdverandering van gedaente, die dit gewest ondergaen heeft. Het ligt ongeveer tusfchen de 52 gr. 56 min. en 53! gr. Noorder breedte, en tusfchen de 23% en 24} graaden der lengte, van de eerfte middaglyn, getrokken over de piek van Canarie, De lengte der Provincie van Munnikezyl tot aen Slykenburg, langs de Zee, is 261 uuren gaens; en die van Slykenburg tot Munnikezyl, langs Overysfel, Drenth en Groningerland, is 15 uuren gaens , makende te zamen 41! nuren gaens van 1500 roeden, °t welk den omtrek brengt op 62250 roeden. De breedte van Friesland, van Zuiden ten Noorden, van Blesdyk tot aen Wierum is 12 uuren gaens, of 18000 roeden; de lengte, van Oosten ten Westen, van ’” hoog Appelfche veen tot Hindelopen, is 114 uuren gaens, of 17250 roeden. En volgens den naeuwkeurigften over. flag is de grootte dezer Provincie bevonden, aen land en water, te Zyn, 209, 365 ,625 vierkante Rhynlandfche roe- den, of byna 348, 942 Morgen, de. Morgen gerekend op 6oo Roeden; makende, naer de gewoone benaming aldaer, 872, 356 pondematen, ieder van 240 Roeden, —= Wat verder de oude gedaente, en derzeiver hoofdverandering Aa OUD EN NIEUW FRIESLAND: 285 betreft , deze befchryft onze Autheur op de volgende wyze. | y Pomponius Mela, die in de eerfte Christen eeuw geleefd, en eene aardbefchryvinge gefchreven heeft „onder den naam van De fitu Orbis, van deeze gewesten fpreekende, getuigt onder anderen aangaande den loop des Ryns „en deszelfs uit- wateringe in de zee, aldus. De Ryn van de Alpen afdalen- de, maakt omtrent Zynen oorfpronk twee Meeren. — Van daar langen tyd zig met een’ vasten lòop voorttrekken- „de, wordt hy niet verre. van de zee, verdeelt: ter linkere hand behoud hy den naam en loop van een rivier, tot aan. Zynen mond tôe; maar ter regterhand is hy eerst eng en zig zelven gelyk: daar na de oevers wyd en breed over- ftroomende, is hy niet meer een rivier , maar een groot meer; nadat hy de velden vervuld heeft, bekomt hy den naam van het Flie, en een eiland van dienzelven naam omvangen heb- bende, wort hy wederom naauwer, en valt, in de hoedanige heid van eene rivier, in zee ”, Volgens deze woorden heeft zigtoen de Ryn ontlast in de kom of het water, dat tegen- woordig den voornaamften boezem van de Zuiderzee ult- maakt „leggende tusfchen Overysfel , Noordholland en Friese land; van daar de noordoostlyke lage landen overftromende,. die thans in de gemelde zee verzwolgen zyn;nam hy zynen loop voorby de Kuinder „Stavoren, en het zogenaamde roo- de klif, alwaar by zig een weinig ‘verder ter linkerhand ftortte in het meir Medemelaca, en ter regterhand zig om- krommende, alwaar hy den naam Flevo ontving, omvatte hy een rondagtig ftuk lands, °t geen door de zamenvoeging. der twee ftroomen , een tänielyk eiland maakte, enden naam van Flevo, naar de wederzyd{che ftromen ontving 3 ‘welk ei- land, jn volgende tyden afgefpoeld zynde, tegenwoordig het Breezand fchynt te zyn. —— De gemelde rivier zig ten Noordwesten van “t eiland in een gevoegd hebbende, onte lastte zig eindelyk , zo °t fchynt, tusfchen de eilanden ter Schelling en Flieland in de Noordzee. In latere tyden , wan= neer de Zuiderzee zig, ten koste van vele nabyleggende landeryen , uitgezet, en een onveranderlyke diepte gekre- gen heeft, die zelfs by de laagfte ebben vaarbaar is, is de oude benaminge van Flevo, te gelyk met de rivier en het ei- land van dien naam verloren geraakt, en het een en ander door de zee ingezwnlgen ”. —- „ Zo lang derhalven als het Flie flegts een aflopende, en alleen by hoge vlioeden breede rivier was, die zomwylen de lage landeryen overftroómde pen de Noordzee haar geweld Va niet 286 Fr. SJOERDS niet zeer fterk aan den Westkant van dit Friesland oeffenen;, dog groter was het gevaar aan den Noordkant , door de woede der invallende zee in °t zogenaamde Boerdiep of Mid- delzee, by de Latynen Burdo of Burdinus genaamt. Deeze vermaarde inham had zynen oorfpronk in de Sevenwolden, ftroomde voorby de plaats , daar nu het dorp Oudeboora legt „en oatlaste zig kort daar na in den wyden arm van dien naam, alwaar hy, allenskens breeder werdende, de wedere zydze lage landen aan weêrzyden, by hoog water, overe ftroomde, en zig eindelyk, tusfchen de ejlanden ter Schel- ling en Ameland, in de Noordzee uitftortte. By oude ty- den, fchynt de zee geweldiger gevallen te zyn, door den mond van het Flie „alzo die by de Rotneinfche Historiefchry- vers zo zeer vergroot wort; maar naderhand nam zy haren togt met meerder geweld in het Borndiep „het welk vande Ko- meinfche fcheepsvlooten dikwils bevaaren werd , wanneer ze naar de Eems voeren, om de binnen gelegene Duitíche natien te bêoorlogen, nemende haren togt door Drufus graft, die die Veldoverfte had doen graven van den Ryn, tot in den Ysfel, en vervolgens door den Ysfel in het Flie, Daar na door Friesland, voorby Sneek tot in het Boerdiep, % welk zy afzakkende om Oostergoo heen voeren naar de Eems. daar een’ vryen loop krygende, was de aanval in de Mid- delzee of °t Borndiep te zwakker, waar door de opflvking allenskens aanwasfende, niet lang daar na een heerlyk {tuk lands uitleverde „dat thans het vrugtbaarfte van geheel Fries- land uitmaakt: waar door ook verfcheidene grietes nyen zeer aanzienlyke weidlanden bekomen hebben ”, —= “_» En boven dien is zedert van tyd tot tyd, eene grootte menigte kostelyk land aangefpceld, en, op verfcheide ty- den, binnen gedykt: zo heeft men nevens de grietenye Ferwerderadeel, het zogenaamde Noorderleeg, benevens nog zeer veel groen buitendyks land, gewoonlyk de keegen genaamt 5 aan Westdongerdeel is een groot ítuk land gee voegt en door indyking binnen gebragt, lopende omtrent van Blya, voorby Holwert en Ternaard, tot op een ftyk na aan Wierum. Nevens Oostdongeradeel heeft men de Lioese femer en Anjumer ingedykte polders, die zeer aanmerkely- ke en vette bouwlanden zyn, en niet weinig toebrengen tot den welvaart des lands, en der ingezetenen. Gelyk mede aan de Oostzyde van deeze grietenye fchoone land{lreken zyn aangewonnen , en nu nog in deeze eeuwe ‚door het leg- gen van de Engwierumer nieuwe Zylen „de grietenyen Oost- dongeradeel, Kollumerland en Dantumadeel zeer veel ver- groot geworden zyn, en wel door het binnen brengen van al zulke landeryen „die voorheen by gemeene vloeden lande waarts in, tot aan de ftad Dokkum, meestendeel van de zee- wateren overgelovpen wierden * En ‘tis, gelyk onze Gee fchiedfchryver wat lager aenmerkt „tedenken, „ dat hetvoor- ' naamfte deel der Friefche natie oudtyds bewoont hebbe, de zandige en wateragtige landen, die wat van den zeekant af leggen „en dat die ftreek het voornaamtte van Friesland is ge- weest: dat de uiterfte ftreken naar den Zeekant, die nu de hoogfte en vrugtbaarfte zyn ledig en onbebouwd hebben ge- legen, bewoond van de armfte lieden, die de nood en are moede derwaarts hadden gedreeven. Dat de zee, zig maar een weinig verheffende , °t land bedekte, zo dat ‘er meer wadden dan velden waren ”. , | V3 Gee 288 GESCHIEDENSSSEN VAN ZWOLEB: - e Gefthiedenisfen der Stad Zwolle. Uit Stads Boeken, Egte Stuke ken en Oude Chronyken by een vergadert en befchreven. Door. Mr. BURCHARD JOAN VAN HATTUM, Zerfte Deels, twee- de Stuk. Te Zwolle by S. Clement en J. A. van Santen, 1767. in groot O&avo 229 bladzyden. AM En vind in dit Stukje een beknopt bericht van het merkwaerdigfte, aengaende de opkomst, lotgeval- l , en, e- BESCHRYVING: VAN. MONNIKKENDAM. a8g len, ouden en lateren toeftand der Stad Monnikendam, mitsgaders van de Regeringsforme dier plaetze De Lief- hebbers van Plaetsbefchryvingen konnen het gevoeglyk in hunne Verzameling ene plaets verlenen, als zynde , in zyne foort, genoegzaem volledig. De onlangs ontftane onlusten tusfchen de Regenten dezer Stad, fchynen wel inzonder- heid aenleiding gegeven te hebben „tot de herhaelde uitgave van dit Stukje; en de nevensgaende Privilegien van Hertog Aelbrecht en Koning Philips dienen, ter bevestiginge van °t geen in °t gefchrift zelve, wegens de Magiftraets beftelling, gemeld word, De verkiezing van Borgermeesteren, die in dezen byzonder in aenmerking komt, en die we daerom den Lezer hier zullen mededeelen, gefchied op de vole gende wyze. - De Vroedíchap beftaet uit XXI Perfoonen. Men heeft ` altyd vier Burgermeesteren, alle jaren worden ‘er drie nieu- , we gekooren, en één uit de drie, die °t voorige jaer gekoo- ren Zyn , continueert bet volgende jaer als'Prefident. De tyd der verkiezinge daer zynde, welke invalt, op den gden Augustus, vergaderen de XXI Perfoonen van de Vroedfchap, in het Choor van de Kerk, en gaen, nae voorgedane Predi- catie, in °t openbaer tot verkiezinge over. „ Een Stads Bo- de heeft dan een fuwele fakje, in het welk zyn 17 bonen (waar onder drie fwarte , d'andre' witte „) en gaet daer mede om; op dat een yder vande Vroedfchap een boon daer uyt ‚ trecke, De vier Borgermeesteren, hoewel fy ook leden van de Vroedfchap zyn, en komen tot de kiefinge niet,waerom maer 17 bonen zyn voor d'’andre 17 Perfonen. De drie, welcke elck een fwarte boon getrocken hebben, nomineren uyt de Vroedíchap , hoewel daer wel buyten gegaen mag worden, drie Perfonen tot Borgermeesteren, welcke drie genomineerde de eerfte Nominatie genaemt wort. Hier is te letten, dat de afgaende Burgemeesteren, noch die °t jaer. te voren Burgermeesteren geweest hebben, op de nomina- tie niet en mogen komen. Defe drie eerst genomineerde. nomineeren wederom drie anderen, welcke de tweede noe à e e Ò a 4 teù, 200 . D’ VAN GESSCHER ten, dat, foo eenige van de gene, die de fwarte bonen ge: had hebben, in de tweede nominatie komen, defelve gten ftemmen hebben, om Perfonen tot de derde ‘nomiuatie te ‘nomineren, dewyl dat fy eens genomineert hebben „en nie- ‘mant-meer als eens nomineeren magh : maar moeten dán die gene, welcke neffens haer in de twede nominatie ge- = nomineert fyn Perfonen tot de derde nominatie noemen *. „ Als defe drie onderfcheydentlycke Nominatien al{oo gefchiet je ‚ geeft een yder van de voorgefeyde 17 Perfonen van de Vroetíchap fyn ftemme, of tot de eerfte, of tweede of derde Nominatie: welcke nominatie nu de meeste ftem- “men kryght, worden dan de drie perfonen, die in defelve genomineert fyn, Burgermeesteren, voor °t volgende jaer. Uit de drie Burgermeesteren , wort dan terftondt daer na, op het Raethuyg, by merendeel van temmen van alle de 21 erfonen van de Vroedfchap een gekoren, die vooreen jaer gecontinueerd wort , welcke men hier d'oude Burgermeester noemt, ende is Prefident van d’andre *, | On pame em mantel Proeve over de voornaamfte Langduurige Gezwellen ‚door DAVID VAN GESSCHER , Chirurgyn te Amfterdam. Te Amflerdam . ky Jan Morterre, 1767. groot Of&avo, 277 bladz, met bet Register, zonder de Opdragt en Voorrede, DE langduurige Gezwellen zyn zeer gemeene gebreken, en maaken een groot deel van die welken tot de Heel- ‘kunde behooren. Hoe gemeen dezelven zyn, zyn echter veelen kwaalyk gekend en kwaalyk befchreevens en het is dit gedeelte der Pieelkunde, welk tot nog toe minst bewerkt, althans minst verklaard en met naauwkeurige onderfchei- ding, verhandeld is. Veelen vąn deeze Gezwellen zyn zo door malkander verwerd. dat men het een niet zelden befchree- ‘ven vindt, met de hoedanigheden van een ander 3 ja'ook de geneezing verkeerdelyk van het een op het ander toegepast. ‘Roemwaardig is, derhalven , de yver van den Heer vAn GESSCHER , Welke hem de moeite heeft doen neemen, dit voornaam {tuk der Heelkunde eens op nieuw te onderzoe- ken, en, zoveel de duisterheid der ftoffe toelaat, in een klaarer licht te ftellen, om de opmerkenden voor dooling in begrip, en misflagen in de behandeling, te beveiligen. Men vindt wel hier en daar eene goede aanmerking over dit of gene gezwel, maar geen Samenftel van de meeste langduu- rige Gezwellen y waar in elk der zelven naar zynen byzon- l En, deren OVER DE LANGDUURIGE GEZWELLEN. er deren aart, en afgefcheiden van anderen, welken ‘es, naar het uiterlyk aanzien , eenige gemeenichap mede hebben, befchreeven en verhandeld worden. De Heer VAN GESSCHER heeft, uit veele Schryvers, het beste aangaande het een of ander Gezwel gezogt en byeengevoegd.. In de Voorrede zeer Hy: „ Ik vleije my geenzints, dat Ik eenig nieuw Licht, over de Stof, welke het Onderwerp deezer Verhan- deling is, verfpreid hebbe. Overtuigd zynde, dat dusda- nig eene uitvoering, alleen het werk is van verhevener Vere {tanden , zullen dergelyke Gevoelens, nimmer by my plaats grypen. Misfchien zelfs is het waar, dat lk niet gedaan hebbe, ‘dan de Denkbeelden van anderen, verfpreid in een oneindig getal van verfchillende Samenftelzels , in een kort beftek byeen te brengen, en te verzaamelen in eene Orde, welke het verftand der eerstbeginnerde, in het onderzoek ‚van deeze voornaame Tak der Heelkundige Weetentchap, eenigermaaten konde te gemoete koomen ”. Hy heeft dit - in waarheid gedaan, en met veel oordeel gedaan; Hy heeft nog meer gedaan, Hy heeft ’er dikwils zyn eige gedagten bygevoegd , welken geenzins van gezond verftand onte bloot zyn, en menigmaal merkelyke klaarheid geeven aan het onderwerp, welk verhandeld wordt, _ Het Werk zelf is verdeeld in agt Afdeelingen. De eerfte behelst eenige voorbereidende aanmerkingen, betreklyk tot de Leere der Gezwellen, in het algemeen. Dell. de Klier. gezwellen, De [IL de Beursgezwellen. De IV. het Vetge- zwel. De V. de Gezwellen uit een vaste zelfftandigheid be- ftaande, De VI. de Wateragtige Gezwellen. De VII. de Gezwellen der Bloedvaten. De VIIL de Twyffelagtige Gee zwellen. Elke van deeze Afdeeling heeft wederom haare onderverdeelingen. Om nog wat byzouderder van dit Werk te fpreeken, zul- len wy, uiteen en andere Afdeeling, onze Leezers eenig ftuk onder het oog brengen. In de tweede Afdeeling, waar in de Kliergezwellen verhandeld worden, vindt men dezel.. ven in drie foorten onderfcheiden; -de Kropgezwellen, het Knaestgezwel en het Kreeftgezwel. Eer de Schryver tot de Kropgezwellen overgaat, maakt Hy deeze nutte aanmer- king over de Kliergezwellen in *t algemeen : „ Dezelven konnen in twee Soorten onderfcheiden worden. In die der eerfte Soort, zyn de eigen vaten der Klieren aangedaan „en als opgevuld met eene Vloeiftof „welke het geheele Lighaam der Klieren doet uitzetten. In de tweede Soort is het Ge- zwel oorfpronglyk , uit het Celwyze Weeflel, welk de V5 | Vaten 292 D: VAN GESSCHEN Vaten deezer Werktuigen met elkanderen verbind , en het is niet dan in deszelfs voortgang, dat het Vaatagtig Weefzel zelve „daar in deel neemt. Deeze Verdeeling is gegrond, niet alleen op het Ontleedkundig Denkbeeld van het famenftel eener Klier, dat niet meer dan eene omwinding van Vaten, door een Celwys Weeffel vereenigt , toelaat, maar ook, op de meest waarfchynlyke Oorfprong van êen ieder deezer Gezwellen”. Het Kropgezwel behoort tot de eerfte Soort, ‚het Knoest-en Kreeftgezwel tot de laatfte. De Kenmerken, Oorzaaken en Oogmerken ter Geneezing van deKropgezwellen worden omftandig en klaar voorgefteld, Zie hier iet aangaande de Geneezing : „ Kropgezwellen, welken of te veel veroudert zyn, dan dat derzelver Oplos- fing kan gehoopt worden; of in dewelken het onvermogen der aangepreezen Oplosfende Middelen gebleeken zy; moe- ten door den weg van Verzweering geneezen , of, door be- hulp van het Mes worden weggenoomen. ‘De langdraadig- heid egter der behandeling , welke onvermydelyk is, vere pligt ons in het eerfte deezer gevallen, tot het aanleggen van EÉttermaakende Middelen, onder de gedaante van Pleis- ters. Men moet zich niet verhaasten met de opening deezer Gezwellen , ingevalle de zelven niet van zelfs doorbreeken. Hoe langer de Stof , welke het Gezwel maakt, beflooten blyft, hoe vaardiger gefchied naderhand de Geneezing der Verzweering. In fommige gevallen egter, kan het ongeduld des Lyders ons noodzaaken, om eenen uitgang te bezorgen voor het ingeflooten Vogt: en als dan, wanneer het Gezwel klein ìs, doet men zulks door eene infoyding: maar groot zynde, door bet aanleggen van eenig Vermoogend Brand- middel, Het geftadig warm houden van het lydend Deel, is ter bevordering der Verzweering, ten uiterften noodzaak- lyk. Als zy doorbreeken, verbind men ze met Zuiverende, dog niet zeer {cherpe Geneesmiddelen ”. | - Hier op volgen „in de'zelfde Afdeeling ‚het Knoestgezwel en Kreeftgezwel , welken breedvoerig en met groote naauw- keurigheid verhandeld warden. De derde Afdeeling behelst de Beursgezwellen. Hier onder worden gebragt, „ mr. het Papgezwel, 2. het Boongezwel , 3. de Peesknoop , en:4. het Vorschgezwel® Het Papgezwel en Honiggezwel, van de meeste Schryvers , voor twee onderfcheidene gebreken ppgegeeven, worden, van den Heer VAN GESSCHER , voor een zelfde gebrek gehouden „en geoordeeld alleen in trappen te verfchillen. Het. Smeer-of Vet-gezwel, doorgaans ook ander deezen verwerd, wordt, door anzen Schryver, hiet , : van 4 OVER DE :LANGDUURIGE :GEZWELLEN. 293 van onderfcheiden s €n afzonderlyk verklaard. Doch hy brengt de Gezwellen der Waterklieren (*) onder de Papge- zwellew,en befchryft dezelven als Beursgezwellen. Niemant egter der geacht{te Ontleedkundigen heeft tot nog toe, zo veel wy weeten , een Beursje in dezelve ontdekt. De Pees- knoop en het Vorschgezwel (+) worden ook niet dan onéie genlyk tot de Beursgezwellen gebragt: want dus zou iemant de Slagaderbreuk en Aderfpat ook wel tot de Beursgezwel- len konnen brengen. Schryvers van Samenftelzels vallen ligt tot het gebrek. van de Natuur binnen hunne verzonne bepalingen te befluiten; terwyl derzelver verfcheidenheden veele uitzonderingen maaken, welken zich onder onze ge. maakte beftekken niet laaten bedwingen : waarom het in vee- le gevallen beter is de dingen te befchryven zo alsze zich in de Natuur voordoen „ dan al te zeer gezet te zyn om dezele yen aan zekere gemaakte verdeelingen of foorten te willen egten., , Aangaande het Boongezwel ($) heeft de Heer VAN GESSCHER iet byzonders,waarom wy hier van een gedeelte zullen over- neemen. Na eenige redeneeringen over de onzekerheid van den oorfprong der benaaming, en de verfchillende befchry- vingen „ van dit gebrek , vervolgt Hy dus: , De eigen Zitplaats deezer Gezwellen, is een -zeker foort van Slym- bearzen, welken aan het voorfte gedeelte van het Knieger wrigt, aan het bovenfte en zydelyke deel der Dye, aan het begin van den Voorvoets aan het bovenfte des Schouders , en aan het uitftekende gedeelte van den Elleboog, geplaatst zyn. Boiten ALBINUS heeft gecne der Ontleedkundigen;, voor zoo veel my bekend is, van deeze Slymbeurzen ge- fprooken: en het is niet onwaarfchynlyk, dat men hierom tot heden toe, aangaande de waare Zitplaats van het Boon- ‚gezwel zo algemeen gedwaald hebbe ”. . emme Dan toont de Schryver wat Hy door eigen Ontleedingen hier van bee vonden heeft, g ' „ De naaste Oorzaak van het Boongezwel, is eene ophooe ping van een Slymagtig Vogt, in de Beurzen zelve, van de» welken Ik zo aanftonds gefproaken hebbe, Tot de afgelege- nen kan men brengen alle die dingen , welken dooreen ge. ` weldige werking op plaatzen alwaar dergelyke Slymbeurzen gelegen zyn, de Veerkragt derzelwen vernietigen. Hevige Slagen derhalven , Vallen, en andere dergelyke Aandoenin- | i Sen's (*) Glandula ljmpbatice. _ Cf) Ranula fub Lingua, ($) Lupia. | 294 g D. VAN GESSCHER gen, moeten als zoo veele vermoogende Oorzaaken deezer Gezwellen worden aangemerkt. ~ ‚ De Kenmerken van dit Gezwel, (dat op de Knie entftaan- de tot een vourbeeld genomen), zyn, behalven algemeene hoedanigheden, reeds gemeld „ Eene meer of min groote Zwelling op het midden der Kriefchyf, welke van.een ge- - ring beginzel, allengskeps toegenoomen zynde, en, tot een zekere hoogte gekomen „of ook by toeval Ontfteken geraakt, pynlyk word ; een duister gevoel van Vogtgolving aanbied; en de Beweeging van het Been, vooral deszelfs buiging , op eene zeer merkbaare wyze verhindert. » Het Boongezwel „in *t algemeen genoomen , maakt zeer langzaame vorderingen, Maanden niet alleen , maar jaaren verloopen ’er dikmaalen, eer het tot eenige aanzienlyke grootte gekomen zy”. Als ’er Ontfteeking bykoomt , „ zyn deszelfs voortgangen haastiger5 en alsdan wordt het aange- daane Deel zeer pynlyk, het Gezwel zelve verzweerd, en ontlast , doorgebrooken zynde , eene Stof, welke niet alleen zeer taai en Slymig is, maar welkers geduurige uitloozing daarenboven , niet dan met zeer veel moeite overwonnen wordt”. Voorts wordt de Geneezing van deeze Gezwellen, door oplosfende Middelen , en zo deeze het gewenschte einde niet bevorderen, door Ettermaakende Middelen aan- weezen 5 als ook hoe het gebrek na de doorbraak of open- nyding moet behandeld worden. ‚ Het Vorschgezwel , zegt de Schryver, word fomwylen _ gemaakt, door, eene Ophooping van Kwyl in de Ontlastbuis vande Ondertongfche, tomwylen „daor een dergelyke ophoo- ing in de uitloozende Buis van de Onderkaak-klier ”.. Maar em koomt zeer vreemd voor het zeggen van HEISTER, dat zulk een Gezwel een kankeragtige natuur kan aanneemen, Het koomt ons zo vreemd niet voor, om dat wy het onder- yonden hebben, na dat het Kikvorscheezwel voor de twee- demaal geopend en van zyn ‘ingehoude {toffe ontledigd was. Schoon dan zulke gevallen zelden voorkoomen , gebeurenze evenwel; en men. kan ook zeer ligt begrypen datze konnen gebeuren, als men bedenkt, dat de Ontlastbuis welke het Vorschgezwel heeft gemaakt, en de Klier, tot welke zy be=" hoort , één lichaam zyn. Als nu de Ontlastbuis een Gezwel ` onder de Tong heeft gemaakt, en de Klier van die Ontlast- buize verkankerd is, is zulk een gevölg niet. zo ongelooflyk of onbegryplyk als het onzen Schryver voorkoomt. De vierde Afdeeling bevat alleen het Vergezwel , *t welk paar zynen aart en eîgeníchappen wordt. befchreeven A en To oog OVER DE LANGDUURIGE GEZWELLEN. 298 door verfcheiden voorbeelden getoond, dat het tot een on- - gemeene grootte , zo da: het verfcheiden ponden zwaarte ' krygt, kan aangroeijen : als vok dat het door wegneeming alleen te geneezen is. Hierop zegt de Heer VAN GESSCHER: » Vetgezwellen die op plaatzen liggen , welken de Wegnee» ming verbieden, moeten met alle omzigtigheid voor doore braak beveiligd worden. Gebeurd het, by Toeval, datze zig geopend hebben; en men om de voorgemelde reeden, de geheele uitroeijing niet beproeven konne , als dan behoo- renze alleen met Droogende en Verkoelende Middelen ver- bonden te worden; en men moet alles wat Vet, Prikkelend, of van eenen heeten Aart is, vermyden” — In de vyfde Afdeeling, ‘behelzende de Gezwellen uit een Vaste Zelfftandigheid beftaande, zyn vervat, het Vleesch= ezwel, de Neusprop, de Vleefchige Uitgroeijingen aan het Wandvlzesch ‚ de Vleeschbreuk, de Vleeschproppen der Vrouwlyke: Teeldeelen en de Sponsagtige Uitzetting der Gewrigten °. - Van de Neusprop fpreekende maakt de Schryver deeze one derícheidingeñ: „ Schoon de Neusprop, den meesten tyd, ` van de Natuur is der Vleeschgezwellen ; en niet onvoege zaam, door verfcheiden Heelkundigen, met den Naam van Vleeschprop , beftempeld wordt ; moet men egter niet begry- pen , datze altoos tot deezen moet betrokken worden. Som- wylen waarlyk, is dezelve van den aart der Uitwasfen, uit Beenbederf oorfpronglyk. Meermaalen, zyn zy niet dan een foort van Slymgezwellen, uit eene ophooping van het na- tuurlyk Slym , dat de Neusholten befmeerd , in de 'Slyme beursjes zelve voortfpruitende. In enkele gevallen „hebbenze de vastheid zelve van Kraakbeen , en fchynen als een enkele ‘verlenging van een der Kraakbeenige ftukken van den Neus te moeten befchouwd worden. Men begrypt ligt, dat dit alles een merkelyk verfchil maakt, in derzelver Kentekenen niet alleen, maar ook in derzelver beoordeeling en Genee- zing, en dat het gene, welk van den een deezer. Gebreken gezegt word,niet toepaslyk kan gemaakt worden op allen ”. De Geneeswyze wordt naar deeze verfcheidenheden voorge- draagen. Tot de Sponsagtige uitzetting der Gewrigten overgaande , zegt de Heer VAN GESSCHER : „ Men zal my misfchien tegen- werpen , dat het zelve in zoo weinig opzigten voldoet aan de hoedanigheden der Gezwellen uit eene Vaste Zelfttandig- heid beftaande, dat men naaulyks reeden fchyne te hebben, omze-onder het algemeene opfchrift van deezen te begry= pen. a” p 296 . . D VAN GESSCHER pen. De oorfpronglyke verbastering egter van het KHergé: ftel der Gewrigten, die zoo naauw ‘overeenkomt met de ver. andering van het Celwyze Weeffel „in de Knoest en Vleesch ezwellen ; zoo wel als de verwoestende gevolgen van dit itwas, in alle opzigten gelyk aan die der zoo evengemel. de gebreken; zyn zoo veele biezondere omftandigheden, welken niet toelaaten datze onder eene andere Clasfe van Gezwellen gebragt worden” ` - In de zesde Afdeeling , van de Wateragtige Gezwellen, worden gebragt. , Ie het Zugtgezwel, 2. de Watergezwel- len, zoo van het Hoofd, als-der Ruggegraad, 3. de Water- zugt in een beflooten zak „4. de Waserbreuk , 5. de Water- zugt der Gewrigten’. Over de. Watergezwellen wan hèt Hoofd en der Ruggraat geeft zich de Schryver wat veel tot in fpeeling des Vernufts, waarom wy, hierin, dezelfde bon. digheid niet vinden , welke in andere ftukken doorftraalt. , Dikwils is men te genegen om alles te verklaaren , en te weinig om onze onkunde te belyden. Daar wy geene onder- vindingen te hulpe kunnen roepen, en alleen uit gemaakte _ onderftellingen redeneeren , loopen we ligt gevaar in doolin- -= gen te vervallen, en anderen onze zwakheid en onvermogen te doen blyken. Dit mag met recht gepast worden op het willen verklaaren der Oorzaaken van gebreken, welken voor de geboorte ontftaan; gelyk het Waterhoofd, en de Spina bifida, of het zo genaamde Watergezwel der Ruggraat. De Oorzaak van deeze gebreken is nog een Raadzel, en zal het misfchien wel altyd blyven, -. >- Oe - Van de Waterbreuk handelende wederlegt de Heer van ~ GESSCHER de onderfcheidingen welken van fommigen hier in gemaakt worden, en naar zyn oordeel ongegrond zyn, en verklaart dan welken Hy voor waare houdt „op deeze wyze: » Ik erkenne niet meer. dan drie biezoudere Soorten van Waterbreuken; in ieder van dewelken, het buitengevaatte Vogt , in even zoo veel verfchillende Deelen huisvest, In de eerfte naamlyk, is het zelve bevat in het Celwyze Weef- fel van den Balzak, onmiddelyk-onder de Huid: in de twee- de, in den Scheederok der Zaadvaten: en in de derde, in den Scheederok der Ballen zelve. a» Het eerfte Soort van Waterbreuk ‚word door fommigen onder den Naam van Waterzugt des Balzaks befchreeven. Het is vry gemeen aan Kinderen 3 en word zeldzaámer by ‘Volwasfenen waargenoomen, In de laatften ook „ gaat de- zelve gemeenlyk gepaard met eene algemeene Waterzugt des Lichaams, en behoord in dit.geval, eerder. als een toe:. val- Cai | OVER: BE LANGDUURIGE GEZWELLEN. 297 vallig, dan wel als een eigenlydig gebrek befchouwd te wor- den. Somwylen egter , is de Ziekte plaatzelyk, en afhange lyk van een biezondere verandering in de Vaten zelve van het Celwyze Weeffel des Balzaks. In dit geval is het voor- naamlyk , dat dezelve onder het getal der Wacerbreuken moet gerekend worden”. | Om dat de Waterbreuk in den Scheederok der Zaadvaten, de tweede foort , naamlyk , van fommigen betwist wordt, tragt Onze Auteur de wezenlykheid derzelve te bewyzen „ zo door eene ontleedkundige befchryving van den Schedes rok deézer Vaten, als door een voorbeeld van zodanig eene Waterbreuk „door hemzelve behandeld ; en vervolgt dan dus: „ Het defde Soort van Waterbreuk , de verzaameling’ naamlyk van Water in den Schederok der Ballen , gelyk dee zelve meermaalen voorkomt , dan die der Zaadítreng , is aan minder tegen{praak onderhevig dan deeze, Men vind egter Schryvers „die dezelve eerder fchynen aantemerken „als eene ophooping van Vogt, tusfchen de verdubbeling van de Vlies zen des Scheederoks , dan wel , als eene verzaameling van het zelve, tusfchen de binnenfte oppervlakte van den Schee derok, en de Ballen De Le DRAN befchouwd dezelve als Hydatides op een der Ballen gevormd, en vergelyktze met dat Soort van Omkleede Waterzugt des Onderbuiks, in de» welke het uitgeftorte Vogt in afzonderlyke Blaasjes begree- pen is (t). Het is ondertusfchen zeeker, dat zoo wel de een als de ander deezer Heelkundigen , in dit opzigt ge- dwaald hebbe: en, dat het Vogt in dit geval, altoos in de Holte van den Schederok gehuisvest zy. Ik hebbe gezegd dat dit Soort van Waterbreuk gemeener was dan die van den Schederok der Zaadvaten ; en moet ‘er byvoegen , dat zulks afhanglyk is, van het biezouder maakzel des Schederoks in de welke zy gevormd word. De Schederok der Ballen im- mers , is in den {taat der Natuur zelve, eene zeer ruime Zak; en die altoos befproeid word met een zeker flymagtig Vogt , door het welke deszeifs aanhegting , aan de opper- vlakte der Ballen , verhoed worde. CT) Lr pran, Handw; der Heelk, pag. 131 en 132, 298 D’ VAN GESSCHER Geneezing, worden, van elk verfchillend Soort afzonderlyle aangeweezen. ' Ten befluite van deeze Afdeelinge wordt nog gehandeld van de Waterzugt der Gewrigten. -„ Twee Soorten deezer Ziekte zyn mooglyk ” , zegt de Schryver, „ In de eerfte naamlyk, is het Vogt bevat in het Celwyze Weeffel , welk de Peezen en Banden der Gewrigten omvangd , en niet, dan door eene zeer losfe hegting met dezelven vereenigd is. In de tweede daarentegen , is hetzelve uitgeftort in de eigen Holte des Gewrigts zelve, en, het is enkel by toeval, dat- het gezegde Celwyze Weeffel , daar aan deel neeme”. Het eerfte, zegt de Heer VAN GESSCHER, kan zeer wel eer Zugtgezwel der Geleeding genaamd worden. De Kenteeke- nen en oorzaaken van beiden aangeweezen hebbende , {preekt Hy van de gevolgen van het laatfte, als naamlyk de verzaa- meling van Water in de eigen Holte der Gewrigten plaats heeft, op deeze wyze: „ De gevolgen deezer Ziekte, als dezelve eenigermaate verouderd is, zyn ten uiterften be- klaaglyk. De fcherpte welke het verzaamelde Vogt in dit geval verkrygt , veroorzaakt eene zeer gevoelige prikkeling in de omvangende Deelen des Gewrigts:de kraakbeenderen welken de uiteinden der gewrigte Beenderen bekleeden, ges lyk ook het beenagtige deezer uiteinden zelve, worden vere knaagd „en bederven : en (omwylen zelfs komen ’er uitgroeijin= gen van Been, welken, van weerzyden tot elkander fchie- tende , de twee gewrigte Beenderen, onmiddelyk faamen- hegten. Deeze zelfde Stof daar en boven „door een lang- duurig verblyf van hoedanigheid verandert, baand zig zelfs een weg door de Bekleedzelen , en ontlast zig geheel of ges deeltelyk, onder de gedaante van een dik, lymagtig Vogt, eenigermaate naar witte Honig gelykende, en het zelfde zyndè, welk de Grieken Melicera genaamd hebben (*). In dit geval komen ’er Pypzweeren, welken zeer dikmaalen van vleesagtige uitwasfen gevolgd worden ”. Als men dee- ze gevolgen in aanmerking neemt, zal men zich niet zeet verwonderen , dat fommigen,onder de Genees- en Heelkur- digen, dit Gebrek voor het zelfde houden als het Uitwas of Sponsgezwel der Gewrigten, door onzen Auteur te vore be- fchreeven , of, gelyk Hy het uitdrukt, met het zelve ver- warren (t). 3 er In de zevende Afdeeling zyn vervat de Gezwellen e ‘ - Bloed: (*) CeLsus Lib. V. Cap. 26. N. 20. (1) Zie onzen Schryver, bladz, 140. v OvER DE LANGDUURIGE GEZWELLEN, «og Bloedvaten , de Slagaderbreuk en de Aderfpatten, - In de sgtfte de Twyffelagtige Gezwellen , waar onder gebragt worden, , 1. het Keelgezwel ‚2, de Koude Verzweeringen, 3. de. Lymphatieke Gezwellen’; en .hier mede wordt. dit Werk beflooten. : Wy kunnen van het zelve zeggen, dat wy het met groot vermaak geleezen hebben; en, fchoon wy het wel niet overal even bondig „of alles nieuw, er egter zo veel goeds in vinden, dat wy het voor het beste-houden , van het gene , zo veel ons bekend is, over de Langduurige Ge- zwellen is gefchreeven. Het is in ftaat om Leerlingen niet alleen, maarvok verder gevorderden, en Meesters in de Heelkonst , tot een behoorlyk denkbeeld van deeze Ges breken op te leiden. t Boma Nodige en volftandige Artfenykundige Onderwyzinge , uit de beste Artfenykundige Schriften , by een verzaameld, in een ge- paste orde grasi en ten nutte van ’s Neerlands Gemeenebest. in °t daglicht gefteld ‚door MATTHYS VAN DER, HAAGE , Heel. en Vroedmeester in Amfterdam , Met Ontleed-Heel-Natuur= = en Scheikundige Plaaten. Berfte Deel, Te Amfterddm, by - Gerardüs Lequien „junior. 1767. Quarto, Dit Stukje wordt met bladz. 64 afgebroken. WS vinden voor dit. Stukje geene Voorrede of eenig befcheid van het oogmerk des Schryvers in dit be- gonnen Werk. In het Berigt en Conditie van Inteekening van. 