VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
verfchynt eindelyk de Berg-Os , met langzaame , zekere, fchreden g^c hy eenige reizen op de plaats been en weder» veracbtelyk aeemt hy een der op hem aangehiifle honden , op zyne boreos , en flingert hem in de hoogce » eco anderen crape by oeder, en de vreesachcige Honden vlieden. Trompetcen ea F^akeo verkondigen zynen zegen. Onmiddelyk verfchynt 'er een wild Zwyn , met een Zadel van Vuurwerk op den rug ; hec braad , knapt , en flaac, en Oi, Beer en Honden , geraakea in wanorde en loopen angdig in den kring om. — - Hec baste fchouwfpel is een Beer 9 welke zich aan een , door midd^l eenec lyn » nadergelaaten (Ink vleesch hangt , en met het zelve zicb boog in de lucbt trekken laat. Hier zweeft hy dan , boven hem ontvlamc eene v uurmachine ^ en alles wordc om hem vuur ea damp* Hy blyfc echter onbeweegd, en vase, aan hec vleesch hangeo, tot bee vuur ten einde is , en hy weder afgelaaten wordt , waar by dan een ander fluk raauw vleesch cer belooning oncvangc^ wanneer by in zyn Hok voortfpoed. / Grawzaam is het , dac de meesce Beeren de Slagtanden , eo fie Scieren de Hoomen , geknoc zyn ; van de gewigtigfte Wa- pens. 110 XABTNIT VAV MODE BIT illAAK* pens, door de natour hun verleend, aldits heroofd, worden zy den Honden ten prys ; indiea deeae oicc door vrees te rug ge- lic^udeo , of gelcerd worden (leches den grinnnigcn te fpeelen , en zich te vergenocgen met omgejaagd ea ligc gekwetst te worden; ten einde, by eene Tolgende gelegenheid weder ge- bruikt te kunnen worden. Op deezen dag , had zich ook een zo genaamde Engelfche S.yder (^Monfieur mahieu) met den opzschter van hec (Irydperlc v<sreenigd, Zyn gehcele Corp$ bellond, buiten hem, en eenige fioradterende Muzikanten , alleen ult eeaige knaapen , ondet i^ielken twee , wyl zy ff^eetiers waren , veel goedkeorhig ver- wierven ; ook deeden zy alles » wat men van Kinderen verwagteo k«onde. Weekly ks liet de Heer, volgens gewoonce zyner Konst* broederen, zyne afreize aanplakken , fchiklerde de fmart* welke bet hem veroorzaakte , liet zich echcer telkens weder overreo^ d«en , te blyven ; en wagtte elke gunftige we^rsgedeldheid » ie Sckoonen van ff^neu zjne vefpUchting te bttuigtn*^ Vaierhjke road aan mjne Dockter^ in den fmaak van THEOPiraotf t a/m de Huuwbaare Jufferfchap gewjd ^ fhor j. h. caMpe* Uit het Hoogduitsch vertaald. Twee DeeUn. Te Amfierdam kj de Wed. J. Doll , 1 791. Behalven de Voorreden^ 6%s bladz. M n&ave. Met het hoogfte regt mag men die Gefchrifl befcboawen » als een by uicHek auttig Hois* en Handboek voor de Hnwbaare Jufferi'chap ; als het welk haar , zlns den aanvang vanidien leevenstyd , in de daarop volgende betrekkingea en omftandigheden , waarin ze zig (laan te bevinden, tea vorftandi* gen cn veiligen Leidsman kan verllrekken. Ten aanvtnge brengt de Heer Cempe hier der Jufferfchap onder het oeg eea6 voordragt van de algemeene en byzondere verordening dec Vrouwen ; mitsgaders van de ongundige betrekkingen , waeria de Vrouw rot de Maatfchappy (laat ; en hieraaa hegt by dan voorts eene opgave van middelen, ter verbeteringe van die ougunftige betrekkingen , en ter bereikinge van de vronwlyke verordening. Op de ontvouwing hiervan in 't eerfte Deel* laat by wyders in 't tweede Dee! volgen eene onderrigtende snenfchenkennis; behelzende (i) eene algemeene fchets van den mensch : (2) de fchets eener karakcerkunde van fyne en ver. croetelde waereldlingen , en (3) eene beknopte befchry ving van eenlge byzondere ibonen van menfchen : waar nevens h/ dan ten laatfte voegt , eem'ge voorfchriften ; ter aanwyzinge , hoe men zig in de verkeering met menfchen moet gedraagen. — Naar dit beloop behelst dit Gefchri(t eene in zyne foort zo ^olledige handltkding ter regelinge van 'tgedrag der Jufierfcbap* lb des AotbeuTf voorife Gefchrift* ooder deti naam van TAe^^ phrm^ ter befUeringe van Jongeliagen: des deeze twee Werkjcs dgcoaardg by elkander voegen , ea door de beHierders der leogd, aan de eene ea aadere zyde'» mec zeer veel vrugcs ge^ wikJi kunnen worden. Zedtljie Mengekngem , $nder de S^reuk : £ pluribuf URiu. r« RMerdam by ]. BurgvHet, i^po. ifo gr. 8vtf. Eene byeeazameling van verdrooide Stukjes , die voorbeea •Izmideriyk ukgegeevea » eo au oader ^daea Tyiel g^ragt lyn » mHdoor ze te heter bewaard kunnen worden ; \ geea ze ■ecNDdoela wel verdienen Men o.qiaiaec bier, buiten eene Dkkfcrtyke uicbieidiog van Pfidoi 107 en ias>» en eeulge Meo* gdza^gen van een Genootfchap van Rotcerdamfche Dichcmin* naam , henevena het treffende veikaal der wederkeeringe va« een 0tirsc cot den 'Christelyken:GodsdieBsc , door E. Harwood^ nog edyke ihikjes, die verfcheideq zedeleerende onderrigtiogea bebelieiu Hier toe behoort de oatvouwing van de niiuige vcnnaaUykbeid eener Wandeling ; kec vopr^ vaa een Vackc W zyoe Qogcer 1^ over de opvoedi^ kaarer Kinderea , en de Ittcfte vermaanihg van een Vader aan Z900, over de nier tigheid der Waereld en haare Vermaaken ; micsgaders eene verza- meiing van raadgeevingen van een Vriend aan een Jongeling , die zig in de Waereld flaat te begeeven. — U Lust ons uic deeze laatften nog ^dne les over te neemen , die , hoe gemeen ze 00k in veeier oogen %kaa fckjrnoi , egter van mecr belang ia, dan dezulken gewoonlyk denkcn. Zo raakt de Orde en Zin^ deljkkeid^ waaromcrent de Raadgeever het volgende aanvoert. 99 De ziBdelijkheid is eene voortreffelijke hoedaanigheid. 't Scfaeelr maar weinig dat zij geen deugd is. Zij is oneindig veel bemionelijker dan de pragt en kostelijkheid. Slordig en vuil te zijn is» zeer dikwils, een merkteken van een laagen geese, of eeti bedorven hart. Deze regel kan zijne uiczonderingeu hebben. Doch ik bonde veel van een mensch , die altoos net is in zijne kleeding , in zijn hais en in zijn huisraad. Tragt die man te zijn. Daar is niets dan een allesovertreflfende verdienfte, *t geen tegen de ilordigheid km opweegen. «, Voeg bij de zindelijkheid de orde en de regelmaatighaid in alle iwe zaaken , hoe moeilijk en op een gefhapeld zij 00k zijn mo« gen. Deze boedanigheid is niet zonder verdiende. Neem bovenal deorde in uwe uitgaaven waar. Pleeg alcoos raad met uwe inkom- ileo, ea doe nooit uitgaaven die dezelve te boven gaan. De geest van fpaarzaamheid is geen deugd ; maar een zeer goede hoedanig- bdd , zonder welke men gevaar loopt van altijd in be emmering of elende ce zija* •.Wagt SlS ZKDSLTICt MENOELniOlH* Wagt'u voor fchulden te mtaken. In Icbulden te fteeken is eeil l^oorc van ongeluk. Indien gij ooic in de noodzaaklijklieid zijc orcL liets te ieencn, zo draag zorgom*c geen gfj fchaldigzijt getrouw* Ijk te betaaien. Een eerlijk man moec altoos zorg draagen, dac- Diemand reden heefc om over hem te klaagen,** ' Voeg hier bij ziine waarfcbouwing tegen hec fpel in de Dronkenfchap. Speel Biet; of 9 zo gi) het doen moete zo fpeel weinig , en jnet iieden , die nocli krakeelders noch winstgierigen zijn. Speel zelf edelmoedig, zonder begeerte om te winoen. Speel bovenal Dimmer grof fpel. Dac is de klip voor *c verlfamd, voor hec han en voor t geluk. „ Vermijd de verfoeilijke gewoonte van zo veel te drinken , dac gij uwe reden en uwe onfctiuld verliest. Een dronken menach loopt gevaar van zig fcliuldig te maakea aan alles *€ geen ooge- rijmd of buitenfpoorig is, zeifs aan de allereerloosfle en gmwe- lijkfte misdrijven. Hec is een allerdroevigst fchouwfpei , en bet doet dea Cbrillenen oneer aan, een mensch zig, door de dfoa« kenfcbap, te zien verlaagen, toe bentden de beesten. Gij kujic la gelegenbeden komen , waarin men u zal aanzoeken om mec het gezelfchap te drinken cot dronken wordens toe. Herinner u dan, dac een eerlijk man alooos Ihndvastigheids en moeds genoeg be* boort te bezitcen, om getae dwaaabeden te bedriiven. Wage 0| ^0 venal y voor de valfche fchaamce»'* « • » A L O E M £ fi N E VADERLANDSCHE LETTER-OEFENINGER UitlegkuTidig Woordenhoek^ ter Opheldering van de Sclnrif^ ten des Ivteuwen f^erbonds y door c. hbsselink, A.L.M* Phil. Do&. HoogUtTMr in de Godgeleerdheid en JVys^ hegeerte , by de Doopsgezinden te ylmjterdam. Tweede Suk. Te Amfterdam byj. Yntema en de Erven Meyer en G. . Warnars, 1792. Behalven een uitvoerige Lyst van . SchriftuuTplaatzen uit het N. l^erbond j welke in di$ Woerdenboek^ of verkiaard en uitgebreid , of ier Oplielde^ riMg van andere plaatzen aimgehaaldj worden ^ 346 bU in gr. 8vt. Niet te aanpryzend is onze gunlHge Bedordeeling van het Eerfte Stuk deezes Werks geweest (♦). Onze Medebeoordeelaars in Engeland^ die voor (Ireng bekend Raan , en geenzius overheilen , om Schriften , in ons Land nitgegeeven , te pryzen , fpreeken 'er met nog uitbundiger lof van. Zy erkennen : Het oogmerk en de uitvoering van dit Uitlegkundig Woordenboek verdient onze hoog«> „ fte goedkeuring. I)es Hoogleeraars gevoelens zyn vry ^ en gcmaaiigd , en zyne wyze van voordraagen openhar* tig en onz.ydig. Hy bepaalt zicb tot* den duidlyken 99 en blykbaaren zin der Schriftuure; de Godgeleerde Ge* fchil/fukken onaangeroerd laatende. Waar zyn begrip 3^ van anderen verfchilc, droagt hy zyn gevoelen met alie' 3, zedigbeid yoor, en laat aan den Lcezer vryheid vaa ^, keuze. Met d^n wootd', elk Vriend van het redelyk Christendom zal oordeelen , dat de Waereld aan den ^ Eerw. HESSELiNK verpHgt is voor zyne oordeelkundige „ pooging om de beoefening van het Nieuwe Testament „ te hulp te komen (t)." Hoe zelden ftrenge Beoordee- ling met Dichterlyke Loffpraak zamenftemt, hooren wy ze hier» egter, op i^ntn toon fpreekeo: immers , in het korte« doch (♦) 2ie Algem. V^derL Letteroef. voor i^^X , Ifte Stuk, bl. 45, efiz. (f) Appendix to the IV Vol. of the Monthly Review en* im'ged. XETT. 179a. NO. 4, K doch den ^^zen Dichter huisjKga barker waardfge , Dichtftukje , by dit Stuk gevoegd , leezeii wy , onder andcren : Eenvoudig ChrUtenhart ^ als *t waerluid poogt te vinden, Laet zich aen oudheid^ fchool , gezag nog baefd verbinden. De fclirandre ^esselink Jcliuift ze aUen aen een kant^ En volgt dt reden en het naelyk verjlandi . Hy zoektf wat andren ook hier fchryven ofgevoekn^ Allehnlyk op den zin van Hooger geest te doelen. Zo hiyft Gods Waerlieii en haer meening elk gemeen : Men gae dan hier ter fchool\ niet te Geneve alleen. In de daad , byna alien , die hurine Bybelkundldieden op- ^cdaan hebben , alwaar menschlyk Gezag in den Godsdienst cen overhcerfchcnden invloed heeft , zirilen , in dit Woor- denboek , veel ontmoeten , 't geen hun nieuw voorkomt ; en misfchien daarom ook vcrweiplyk. De vrye Denktrant dcs Hoogleeraars « die e&tcr niet in wraakbaare uiterften loopt, gclyk wy in onze Aankondiging van het Eerfte Stuk getoond hebben , gcpaard met een geoefenden Geest , en fchrander oordcel , kon niet niisfen , menigmaal het oude fpoor te verlaaten, en eenen weg, van dien veel verfchillen- de, op le flaan. Zo veel onzins, uit vierfcheidcnerleie hier niet noodig te mclden oorzaaken herkoUiftig, den Schryve- Tcn des N. Testaments aangetygd , hebben alle verftandigen onder de Christenlieid bejamnierd ; en te meer , om dat dit ongeliikkig maar al te veel gelegenheids gaf , om die Schriften ^ in wdke een onwaardeerbaare fchat van Wytheid cn Ktnnisfe gevonden wordt , in kleinagting tc brengen' , cn ten doele te ftellen aan de fpotternye dcs Ongeloofe; terwyl Bygeloof en Dweepery voedzel tot vcrfterkirtg haalden uit Schriftuurverklaariftgen naar derzelver t)cdorven fmaak gefchikt. ' Eene verlichte Eeuw vordert andere Schriftuur-Ophd* dcringen , dan die , welke Heuwen van Orikunde , en flaaffche Onderwerping aan Kerklyke iiitfpraaken , zicli daarvoor in de hand lieten ftoppen , of draaglyk mogten gerekend worden by het aanbreeken des d&geraads van betere kundigheden en meer vryhcids. Men laat het ons hier aan niet ontbreeken ; hoe veele Vertaalingen van hoog- fchatbaare Werken in dit Vak ^ en ook die tih: Vader- landfche Pennen gevloeid zyn , (trekkeu daarvan tea bevtry- ze. UITLEGKUNDIG WOORDENBOEK. zc. Doch'dc uiecsten zyn uit derzclvcr aart, en overccnkom^ ffig met het Plan der Schry vcren , omflagtig. In cen maatig dik BcMjkdeel de gcgrondftc Verklaaringen van het Nicuwe Testament byeen te vinden is, derhalven, een gefcheuk vaa mote waarde; en als zodanig mag men dit UitUgkundig^ Wbordenboek oanzien. De (JpflcUer di-aagt niet altoos zya dgen gevoelen , maar , in gewigtige gevallen, ook dat van anderen voor; en wykt hy, van de doorgaans aan- gcnoomene Verklaaringen af, gelyk zcer dikwyls, hy docc net met eene heufche befcheidenlieid « die de van hem vcrfchilleniien niet kan ergoren. Verrc houdt hy zich af van bet Meesttragtig bejlisfen (*}. En ichobn wy op zQt Uitle^ingen, door kcm als de bestc omhelsd, geen Amea zeggcn, durven wy dit Bnck als een Huis- en Handboefc ^•oor Christen Gezinnen , by welken het Bybelleezen niet in een dccrlyk onbruik peraakt is , aanpiyzen. Ja zullea de Boefenaars der Godgelcerdheid , in die Boekdeel , we^ ecns mccr aantrefHin, dan zy op cen gehcclc Plank van Cmmtntatorer kunnen vinden. Daar is hec uiet zeldeu farvum in multo , hier multum in parvo. Tc mecrmaalen treft men by een Woord, ee^ie op^el- dering van^cenc geheele zaak aan, die, fchoon kort, vecl afdoet. Ten voorbeelde liicrvan flrekke 't gceh de Eerw» IIESSELITCK by llCt WOOfd PRIESTEII, imOFEET CH^ ko'- mNG, opmcrkr. „ Priesteii , als ook HOofjiiPRiESTER^ 't \ve\k zo vecl zegt afs Opperjle Priester , 'Hddfa det Priistertn (waar over kan liagczien worden, 't gecii by het \roord Overpriester is aangetekend). l>aar decze be» naamin^ alleen, in den Brief aan de Hebreers, aan defi Hcer JESUS ciiristus gegeeven worJt , en zulks ' n^et flegts in het voorbygaan , tervvyl dit onderwerp aldur opzcttelyk is behandeld , zo is het ook aUeen gemelde Brief, waar uit men hebbe op te mnakcn, welken zin^ en in hoe verre, cmristus, in c:elykhcid van het ^arO'" mefcJm of Levitiefche Priesterfchap , cen Priester genaamd wordt: welke Prie:terlyke U^aardigheid een der zogenaam- de (•^ Hy is zyner elgene dehkbeeldeti daaromtrent getrdQW^ tu betreedc den vciligen middenwcff , lusfchen Twyfeien ea Mftueragtig hffHsfen , door hem asn^eweezen , in de voonrefie^ lyke Verhandelin^; over dit Onderwerp, welke wy te deeiet f e/e;enheid me: verdubbclii genoegen herlaien , ki. de f%fv ^diL van TEVLka'^ Godgeletrd Genootfshap^ VII O. bl. iii- IJt C. UESSILINC de drie Aroptcn is, welke christus, volgcns dc Leer dcr Schoolen, wordcn loegckeud. Van zync koninclyke en p;ioF£BTiscuK Bcdicningj zie by dc woordcii koning en puoFEET. Gclyk hct byzonder oogmerk des H. Schryvers is te coonen, dat alles, 'c welk op cene zigtbaar^ wyze^ plaats hadt ouder de Joodfche BedeelinR, op eene, fchoon uiet in hct oog loopende, echter veel voortrefelyker y en geestelyke^ wyze gevonden werd in de nicuwe Christelyke Bedeeling , om aldus de Joodscbgezinde Christcnen te overtuigen , dat al die plegtige omuag van den Joodfchen Xempeldienst voortaan veilig kon nagelaaten worden » of van zelfs vervallcn was; zo moct de ganfche voorftelling van het Priesterfchap van jesus ook naar decide regeis beoordeeld worden, 9) Op deezen voet wordt dan, met den aanvan^ van bet Vde H. geroond,. dat jesus, Ichoon van alleldejuitwendige {taatfie, welke anderfins aan deeze hooge waardigbeid ver- knogt was, ootbloot, in dc daad een veel voortrefielykcr Hoogepriester is , dan die van den Joodfchen Burgerlhat, Hier ftondt wel in den. mTLEOKDNDlG WOORDUTBOU. tJS ^ Aldus heb ik , door een kort verfla; to gf even van its Schryvers voorftelling , van de Hoog^riestitlyke BedU- mg van christus, willen toonen , op welken grondfla| detze Leer berust ^ en waar toe dezelve -ftrekkende is , wanneer men op dit algemeen verband van zaaken bchoor- lyk acbt geeft , zal men de meening van verrcheidene byzonderbeden , die, in gemelden Brief, betrekkclyk dit ooderwerp , voorkomen , gemaklyk ontdekken ; weshalvcn ket nu ook overtoUig zyn zal , om de byzondere piaat- zen , alwaar van jesus , den Hoogepriester , melding ge- maakt vordt, te verklaaren. Wanneer men de zaak llegts int het regte oogpunt befchouwt ^ laat zich alles vry ge- maklyt vinden , en de duisterheid van dit onderwerp is geenzins zo groot, of van dien verheven aart, ols men el* kaoderen veelal in den waan heeft tragten te brengen. Waar nwde ik echter niet zeggen wil, dat zulks van elk Leezeir gmedlyk zal verftaan worden. 'De bevatting deezer zaaken verooderflelt eene vry gemeenzaame kennis aan de Joodfclit Staacsgefteitenisfe , tot de geringfte byzonderbeden toe , waanran wy heden ten dage onkundig zyn , indien wy van dusdanig een onderzoek niet byzonder ons werk ge- maakt hebben. — Intusfchen is dit geheele onderwerp ook niet van dien aart, dat het op elk Belyder van chris* Tus Godsdienst eene rechtftreekfche betrekking hd)be. Voor leden van denjoodfchen Burgerftaac, die, van kinds>- beeii af , aan al dien uitwendigen toeftel van Plegtigheden, Offeranden, en PrUsterljke Bedieningen, gewoon waren , en Du Belyders werden van eenen Godsdienst , die bun God alfeeo in geest en waarheid leerde kennen , en aan^ tiddm J WIS deeze voorftelling van veel nut , als zeer ge» Ichikt om hen af te trekken van deezen Jchaduwachtigm y en min volmaakteii , cerdienst. 't Welk ook de reden is , waarom deeze Brief alleen aan de Hebneuwfche Christenea is ingerigt ; terwyl *tt van deeze voorftelling , zo in het onderwys van den Heiland zelven , als in dat zyner Apos-> leko , ill zo verre zulks ons uit de overige Schriften dei Nieuwen Verbonds bekend is , een diep ftilzwygen ^laats heeft." *tGeen by van profbet, ten aanzien van ghristus^ zest , zal eigenaartig bier by voegen : ' „ Veelal hegt de onkundi^e Leezer aan de woorden profect, Profetterent en Profetie, weHcer gebruik zecr verfcheiden is, verkcerde deakbeeldcn. In het algemeen fchynt men van meening te aya . al5 of het voocnaame wei^k eens Pri^tU was, toc» HEftSBLIMK hmende dingen ti vmfpAUn » daar dit (legts , op zya hooffst , als eeue bykomende zaak kan worden aange- nierkc ; en het is gcenszins het kenmerk van Pufeeti/che ^ehrifUn y dat daar in toekomendc gebeurcenisl'en ont- vouwd wordeti. In de Joodfch Gefchiedenis zyn , onder den naam van Pn^ten^ bekend , die oude en gewoone Leemrs , die op Godlyken last verfcheenen , cm ^ of ia het algemeen , het Volk te vermaanen tot getrouwheid in den dieiist van jkhovah , of om deeze of geene byzon- dere bevelen 't zelve aan te kondigcn. Den naam van Profeeten^ droegen zy niet 20 zeer, om liet voarJpeUen van toekomende dipgen , als wel , oni dat zy TMen , S9$d* fclmppers en UitUggers van Gods bevelen warcn: want, dit is de algemcene eti gcbrnikelykflie betekenis diens woords. Aldus wordt Exod. VII: 1. aaron, de Prcifeet van mozbs genoemd ^ en de zin is : dat , even jsreiyk God , door middel zyner Tolken , (^Interpres^ of Profaten , zo ook I, MOZES door den mond van aaron , zyiie bevelen lan het volk zou doen bekend maaken." Ouk wordt deeze naam aan Abraham gegeeven , Gen, XX: 7 , en zegt al* daar zo veel als een Heilig Man , ten (Jodstnan. — Van hier is het, dat Ook de Heidenen hunne Didtters, Proficten of Pates genoemd hebben ; dewyl dezelvc ge- loofd werden , door aanblaazing van de eenc of de andene Godhcid gedreeven te worckn , of ook de bevelen der Goden aan te kondigen. Aldus wordt van paulus. Tit. f: m. een HddenKh Dichter , welken hy aanliaalt^ een Profett genoemd : in welke betekenis dit woord , by de H$breeuwin9 ook veelmaalen voorkomt, i. Chron. XXV: * > ft 9 3 * ^ elders vinden wy van het Profetee- rm, op harpeHi luiten^ cjmbaalen^ enz. gewa^ geniaakt, *t Reen aldaar het aanhiffen van Liederen^ gederkt door Mn* zyk-Inllrumenten^ aanduidt. Ten t\'de van samcel, en, onder deszelfs befluur , werden dusdnnnige Schoolen opgc- rigt , waarinjongelingen ii deeze Kunften onderu^eczen wer- den, draagende van daar den naam van Prof eetif die Schoo* Un. Het moet ons dus niet vreemd dunken , dat wy van ge- heele^^(?fgfldeftn/?en,(rejen) vud Profeeten melding geroaakt vinden, i.iS'am.X: 5-10. XIX: 20. en verv. 2.K$n.lI en IV. Hier uit biykt ^ in welken zin , en met hoe veel regt , JEZUS een Profoet genaamd wordt, welke Naam Hem niet alleen van anderen gegeeven werd ; maar ook zelfs wilde Hy als zodanig befchouwd worden, Luk. XIIl: 33. Joan. IV: 4 4 ; en zulks was hy in den uitneemendften zin van dit ViniOKUWDW WOOlDBMBplK. I35 £t woord ; niet alleen ^ gelyk de gewoone Pn/atm , on- der de oude Bedeeliog , gekomen , om het Vofk uit Gods mam te vermaanen, deszelfs zegen ef vloek tan te kondi- {en ; maar voorzien met voIkomenGodlyke Volmagt, om een Bieuwen en beteren Godsdienst in te voeren , en aldus eeo Stigter en Bejtuurder van eene nieuwe Hui^houding of Bedeeling te zyn ^ gelyk mozis ^ fchoon op eene mia volmaaktere wyze, welier voor het Israelietiefche volk ge- weest «was : waarom pbtrus , Handil. Ill: a% , volgens Dm. XVIII: 15, 00k, met byzonderen nadruk, H^m een Profettgelyk mozes noemt. Weshalvcn in dceze Profei- tyih Ifwrdigheid of Btdkning van christus reeds alles yervat is^ welk men anderszins tec zyne koninglykc Bediening pleegt te brengen/' £Mt alles wordt nog duidelyker, als wy het Artikel ko- ifiNC inzien. Waar wy by den Hoog Eervv. Schryver dit aantrefien. Daar de JoOden ^ gelyk bekend is , in den voorfpelden Verlosfer een eigenlyken Koning , (op welken 'frond ftaat ons hier nlet te "ondcrzoeken) , verwagtende waren , kan het ons niet vxeemd voorkpmen , dat van hen, die in jesus den bdoofden Mesfias erkenden, deeze naam aan den Heiland gegecven wcrdt ; doch , wnnneer wy op alles , 't geen jezus verrigt heeft , naauwkeurig mgL gteren , zulleu wy gereedlyk toeftaan , dat deeze be* naamms niet , dan in een oneigeidyken zin , op den ZaSgmaaker der wereld kan worden toe^epast. Schoon H; de fctoelens der Jooden , welke zy hieromtrent koes« terden , om wyze redenen niet regtftreeks konde te keer te ^aan, bemcrken wy echter , dat Hy zeer voorzigtiglyk sich van deezen titel onthieldt ; en het was niet , dan op de lutdniklykc vraag van pilatus , of hy een Koning was , dat Hy zulks toeftemde ; doch niet , dan met de uitdnikiyke byvoeging , dat pilatus zulks niet in eene c^nlyfee betekenis moest opvatten : dewyl Hy van bet ZidilykRyk van Waarhdd fprak, Joan. XVIII: 36. 37. de zaak xelve^^iet, men bcvinden zal , dat alles zeer ge« voe.^lyk tot dc Waardiglieid en Bediening van Proftet , of Godlyk Afgeiant , kan gebragt worden. Dit is dan ook d% ' rcden 9 waarom de Godgeleerden zo weinig met elkande-^ ren overeenftemnien', wat tot elk dcr drie Ampten moet gebragt wdrden'*. ^ Aan enaen wensch , dat een Lyst der Schriftuurplaat* ^n, w«lke !tf dit fybordenboek , of verklaard of uitgebreid of ter opheWering van andere Plaatzen aangehaald worden , vinden wy voldaan ; door een tweevoudige Lyst weikep eerde' de Phatzen uh het Nieuwe Ferbond aantekent , eh v^elker tweede de aangehaalde Plaatzen uit bet Oude Ver^ bond , en de ApocrypH Boekm bevat } bezwaarlyker zullcn wy , zo wy vreezen , een wensch vervuld zien , waar mecie wy deeze Aankondiging fluiten , dat de Hoog Eerw. HESSBLiNR , ons eea dergelyk UUlegkundig Wacr* 4enboek dts Oudm Ftrbonds v^rlchaflle! Zetfeiupdige Fifhandeling over het waare Weezen van hef Qivrisiendm/ T$ Amfterdam by de Wed. J. Doll, 179 u In gr. 8vo. IP4 btadz. ' De IVysvraag; door de Maatfchappy Tot Nut vm 't Alf gerneen^ m den Jaare 1790 opgehangen ; WaaHn be^ Jtaat het waaf$ weezen van het Christendom ? met deeze nadere bepaaling vergezeld : Men verwagt dat deeu Stoffe van een Zedekundigen kant zal befehouwd en b^ald inge^ tigt worden , ten nutte dev Christenheii in algemeen , zonder het &$g U vesten op' die begrippen , welke de vtrn fchUUnde Christenen van elkander fcheiden , heeft deese Verbandeling doen gebooren worden^ l>e Opfteiler gaf dezelve aan drie zyner Vrienden ter leezinge. 't Eenpaarig oordeel was niet bemoedigend ; het kwam hie? op neder: „ Uwe Verhandeling heefi op zicli zelve befehouwd haare Waarde ; raaar zy is ongefchikc vooc het eigenlyk en byzonder doel der Maatfchappye , eH yoed dus gecnc lioop. op den Eerprys : wy , daar neoor? deekars zynde , zouden u dezelve niet tockennen." ii- De Schryver. (lemde, by eene nadere herleezing^ volkomen ict zyne. VYienden in: ondinks deczcr Vrienden en zyne ^'gene. afkcuring , leverdc hy het vervaardigde ftuk in. \ Koa heoi. dus niet uit de. gisftng gaan , dat bet 00 voir iptuik. ^evoi)^ca ea ojabu^kroond gelagtea v[erd ^ by (jeek « lEDKKUNDIOl VERHANB. OVIR HKT CHRIITEHDOlf. 13^ dc Wer in 't lot van alle Zendcrcn op dit Vraagftuk ^ 't weJk wedcrom uitgefchreeven is , en waarTchynlyk niet Daar 't oogmerk der Vraageren zal bcantwoord wordcn : waarom veelen het herhaald voorftellen , 20 wel aU do ccrftc uicfchfy ving , wraakten. Nuttig tc zyn , was *s Schryvers ewfte en voomaamfle docl , en, gelyk hy betuigt, de Eerprys een bykomcnde laDfpooring: dit laatfte hem mislukt zynde, blecf bem hec earn over , weshalvcn hy befloot deezc Verhtndeling , woordelyk zo als hy dezelve hadt ingeleverd , in *t licbt te zcndcn. — — Wy crkennen , met Opftellers Vrien- den, dat deeze ynhandeling ^ op zich ulve htfcbmiwd^ haar^ 9aardi hebbe ; en kunnen ook wel berusten in het niet toewyzen van den Eerprys, al ware het enkel.om den flyl y die zeker niet genoeg op den Volkstoon geftemd is'; hoewel dezelve niet te hoog klimme voor eene Ver- bandeUng over dit Onderwerp , wanneer ze niet voor den Gemeenen Man alleen , of hoofdzaaklj^k , moest dienen% Het bezwaarlyke om gemeenzaam » en niet Uu^ , te fchry<^ ▼en , is weinigen gegeeven. Wit de zaak zelve betrcft , heeft de ongenoemde Op* fteller zich , onzes inziens, wel gekweeten. Wy moe« ten,** zegt hy, in zyn Onderwerp, ni eene zeer gepast^ Inleidmg, doch die breedvoerig genoeg is, 9> wy moeten Covereenkomftig met de geroeide nadere aanduidingi) al het Dogma^be van den Godsdienst ter zyde ftellen, en ons enkel by deszelfs oefenend gedeelte bepaalen ; dat is , wy moeten den invloed van deszelfs eerfte , algemeen er« kende , waarfaeden en voorfchrifcen , op ons zedelyk ge« drag , oaarfpooren , en onderzoeken , weike pligten , in ODderfcbeiden betrekkingen , het Christendom oplegt of aaodringt. — — Derhalven , eer wy voortgaan , is het noodzaaklyk een algemeen denkbeeld van bet weezen en bet doel des Chriscljrken Godsdienst te vormen, hy tog, die naar dezelve handelt , zal in waarheid een Christen tyn. De Cbristlyke Godsdienst ftrekt, om God , zo als by waarlyk is , in zyne eigenfchappen en werkineen , te kifcn keanen , en op de regte wyze te dfenen ; Hy Icert OQS, ten anderen , ons zelven te befchouwen 1, ohze pligten en gehreken te zien ; leidt ons tot aedelyke verbetering i tooot ons de xniddelen die wy tot ons tydelyk en eeuwig wehyn moeten aanwenden ; Hy doet ons eindelyk onze Medeftervclingen als onze firoederen l>erchouwen ; wyst W de pl^en , die wy bun verfchuldigd xyn ^ en zegt K J ons. a 38 ' BmratDTCB ftRHANDBtlNO ons dat wy tot hun geluk , zo Yed wy kuntien , moeta fcydraa^n. Het doel van den Godjsdienst is dus Gods yerheerlykiog, orde en geluk, onder de Menfchen. In het ^anneemen nu der Waarbeilen , in het volgeo der Voor- fchrifcen des Chris tlyken Godsdiensts, beftaat het weezea vao het Ohrisiendom." Oit toont de Scbryver, door eene ontvouwing der Plig^ ten mtrent God 9 omcrent imte Mtdentenfchen ^ en omtrent pnx zelven 9 die op eene geleidlyke wyze en met nadruk ▼oordraagen worden , en overvloeijen van fcboone aanmer- kingeO) weike het veriicbt Verftand en het wel geplaatfte Hart des Scbryvers kenmerken. 1 In 't Slot maakt by geene oogepaste bedenking , over den weinigen invloed , welke deese duidelyk voorgefchree- Tene Pligten op de Belyders van het Christendom bebben^ tn ftelt by zich de vraag voor : Welk zou het beste middel kunnen zyn, ora die nutte Jbeden der Maatfchap* py , die tot de minder^n of geiinsften bui^rfland behoo« Ten , bet waare weezen van het Christendom , dat zy be* lydcn , het zy tot welk eene (rezinte behoorende , in de nitoefaiing daar van te leeren kennen , bun de beminne- ^kbeid en bet bdang daat van te doen zien , op dat zy 2icb daar naar in hunne handelingen regelden?'' Twee korte aanmerkingett deck hy bier over mede : Voor eerst. De Godsdienst wordt door onderwyzers , die daar toe aangefteld zyn , in d^, fchooien , of in 't bysonder , aan minvermogenden gelcerd ; maar gefdiiedt dit, in weike Gezinte het 00k zy, doch in die, welke de Mervormde Leer toegedaan is, op de bcste wyze, om dit doel te bereiketi ? Die Leermeesters , die geiooven wy gaame , zyn , voor het grootfle gedeelte , zeer ervaaren in bet Jlelligi der .Godgeleerdbeid ; maar wy moeten tevens ^ nit ondervtndtnjg en voorbeelden, bekennen, dat ^y door* gaands eene zeer geringe kennis faebben van het opper* vlakkigc , zelfs der Wysbegeerte , der Redenkunde , der- Zedekunde, en' (het welk. egter een onmishaar vcreischte is voor hem , die anderen hunne pligten wil leeren ,) nog minder van het menschlyk hart. •ns g^drag, flil te (han. Zoude het dus. niet nood* saaklyk zyn » die oude ieerwyze , in dat opzigt, te her- vormen ^ met omzigtigh^id zodanige Onderwyzers te kie* zen, die uiigebreider kundigheden bezitten en hun aan- pryzen , huiine onderwyzing zodanig in te richten | dat ly, en de Godgelrerdheui, naar de bevatting hunner Leer- lingen , voordraagen , en tevens de Christlyke Zedekun- de deeden kennen? ^ Ten twecden : '£r zyn veelen » die het euvei opnee^ ven , wanneer een Leeraar van den Kanfel te 21idehmdig fritkt r dit b^fqhouvven als een inbreuk op de reguin- Qlgbcid. De uiterllen zeker moeten vermyd worden. Ik ben 'er verre at', van eene wel doorwrogte Godgeleerde Leencden af te keuren , het voegt ons kundig te zyn in bet fiiUige van onzen Godsdienst , in het uUkggen van doistere plaatzen , in het bewyzen der Waarheden , en in liet tejbryden der Tegenwerpingen , welke aan onze lecrftel- lingen gemaakt worden; —— maar voegt het ons minder^ irandig te zyn in de voorfchriften , in de uitoefening, der Chrinlyke Zedekunde ? Ware het dus niet noodig , dat men bee oud vooroordeel trachtte te verwinnen , en onze Leeraaren de vryheid liet, van, naar den aart hunner ftof- fen, bunne Leerredenen zodanig in te rigten, dat derzel- ver eene gcdeclte kort, en duidelyk, het Dogmatifche^ enz, yeihandelde ; terwyl het ander gedeelte |>elcliikt wierd » om de Christe]yke Zedekunde voor te draagen , en aan te dringjen , om ons onze pligten in het burgerlyk leeven ▼oor te flellcn , en door Ichetzen en voorbeclden te ver- beldeneo , welke , fchoon uit het gemeene leeven geno- men , egter altyd voorgedraa;;en moesten worden , op eene wyze den Kanlels en de agtbaarheid van den Godsdienst ^ waardig?** Stof m Onderhoudingen hy Ziehen en Stervenden^ do^jf J. c p. WITTING. Uit het Hoogduitsch vertaald. Te Coe- yitrden , by J. van der Schcer ^ en te Amfieldam by A. B. Saakes, 179s. 104 hladz^^ in gr. 8va. t boekje befhat uit :^ttien hoofdftukken • waarvan wy den inhoiid kortelyk zullen opgeven. Het eerfie ht" ▼at ooderrigtingen , hoe men ziekten befchouwen moet 4 naamelyk voor eerst, als middelen, waardoor God de heil- ziamfte gedachten in ons wil verwekken, ons wyzer ma- ken^ 14^ J* $• F. WI7TIN6 ken 9 en tot de deugd aanlporen; ten anderen, als middft^ len, om ons nadniklyk aan ons cinde te erinnercn, en oni den dood van naby te vertoonen; ten derden, als midde^ len, om ons ?ergenoegdhrid te leeren ; en eindelyk tel vierden, als bewyzen, dat bet in Gods magt (laat, ons tenig |oed te ontnemen^ of te geven, en dat alle welda«J den, die wy genieten,vryc gefchenken zyner genade zyn, Het twtide behelst Vermaningen tot bekering in Ziek^ ten , aangedrongen door de befchouwing van het oog- merki dat God met het toezenden van zlekten heefc, ett door de erinnering aan het oordeei Gods , dat ons inwagt ; aan de vruchten van den Zoendood van Kristus , en aan de plichten, waartoe zyne liefde ons bewegen moet. In het derde worden eeniee goede overdenkingen aange^ prezen , die men op een Ziekbed met vrucht zich eigen kaa maken^en tevens eenige goede voomemens opge^even , wel« ken een zieke vooral behoort te koesteren. De zickte wordt hier befchouwd , als den iyder misfchien aan den dood xul« lende overgeven , en de dood wordt aangemerkt , als dt bezolding der sonde, maar tevens ook voor dengelovigea als eene nerfchepping, in weike hy weder wordt het Even* beeld van God. De Kranke wordt dus vermaand , om de oorzaak van den dood, de zonde , te beftryden; om des overigen tyd, dien hy nog te leven heeft, wel te beffas. den; om zich, wanneer hy weder herfteld mogt worden; tot eene vuuriger dankbaarhcid jegens God , en meer mede* lyden en geduld met Zieken, te verbinden; en eyidelyk oa zyne ziekte gelaten te dragen, uit aanmerkinff van de niuf» tigheden , welken dezelve voor zyne vrienden bebben kan. In het vierdi worden de plicbten der Zieken jegens bumit oppasfers en vrienden opgegeven; gelatenheid: ^dwilltg^ heid ; vriendelykheid ; zorg voor de gezpndheid der op«- pasfers , vooral wa^neei; de ziekte van een befmettendea aart is; dankbaarheid voor ontvangene liefdedienften ; po* •gingeo om het Ziekbed voor anderea Leerryk te maken ; ea eiqdetyk behoorlyfce zorg voor hurnie wettige er^enamisn en voor de opvoeding hunner kinderen.. Het vyfde geefc de plichteil d^r Zieken op% bett^eklvk d& herftelling hunner gezondheid, waartoe een behoorlyk ge« bruik van geneesmiddelen , een gepaste leefregel , en Voprd het cebed tot God, aangeprezen worden, en welke plichp. ten de Schryver aandringi , nit de verplichting , die wf hebbeii, om ons Ltven ten dienUe der Maatfchappye te. ver-t lengen^ OKOntROUDlNGPIN DT ZlEKBN^ MM. 141 X\t pHchten dcr Zickcn ,by cn na dc genezing, makcn dca inhuud vau hec zesd$ hoofdHuk uic. Hctzelvre bevac dus voorl'chrifcea van dankbaarheid Jegens God voor zyue uit* reddio^, en jegens de vdenden van den Zieken voor hunne oppasfmg ; en voorts aanmanincen , om bet gedrag , dat men in dc ziekte gehouden been , te overdenken , en de gpede voornemensy die men in dezelve heeft opgevat, niet u vergeten. Het z/evinde wyst de plicbten aan , die men by toene- nende ziekte te betrachten heeft; en het achtjle die,welken, by lang aanhoudende ziekte , op ons liggen. In bet eerfle ge- vu worden vermeerdering van moed en vertrouwen op Gem, eneen kvendigervoorftelling van de mogelykheid des doods; in hetandere, ecne aandacTitige bepeinzing van de veelvul-* dice outtii^eden van een langduriglyden, fuingeprezen. jHet negendi bevat opwekkingen tot vertrouwen op God ^ en het tiende opwekkingen tot geduld in ziekten. De eerfte zyn ontleend uit vorige bewyzen van Gods liefde^ uit do beTchouwing van zyne deugdeu en voimaaktheden, uit zyne welgemeende belofcen , en uit zyne vaderlyke voorzienig- beid; de andere uit des menfchen onwaard&heid , uit het onteerende van alle twyfelingen voor iemand , die zyn ge- loof met eede bekrachtigd heeft , en uit de drangredenen , Ht bet Kristendom opievert tot eene heldhafcige iydzaam* held. Het dfdi behelst opwekkingen en onderrigtingen tot het Gebed in ziekten: Eerst wordt bier van de verligting ge- fproken, wrike een godvruchtig gebed geeft; dan van de opwekkingen » die God zelf aan den lyder gedaan heeft , cm *er zich van te bedienen, en van de beloften, die by 'er aan heefc gehecht; en eindelyk van de vereischten van faetzelve, een geheiligd hart, aandacht, vuurigbeid, ver« tronwen , en onderwerpins aan Gods wil. Vertroostingen voor Zieken worden in het twaaVde hoofd- Snk opgej^even, ontleend deels uit een aantal Bybelplaat- Kn, die m bet midden van het zwaarfte lyden het hart van da gelovigen met hoop vervuUen moeten , wanneer by aan lyne tedere betrekking op een verzoenden Vader denkt; deeb uit het lyden van onze medemenfchen. Het dertiendi bevat opwekkingen tot het vrolyk en tnan« moed^ Itervenjvennaningen,om niet uit mismoediglietd ^of drifiige ODverduldigheidyOa den dood te verlangen;om ook, Di't Jiefvle tot het leven , voor denzelven niet te zeer te vre- >eO| maar, integendedi door de verwagting van een beter I4ft J* C. F. WITTING , ONOEaH. B7 ZtEKCtf. leven gcderkt, denzclvcn getroost tc ondcrgaan; om het lot der nably venden aan God toe te vertrouwen , cn zich met lie hope dcs wedcrziens te troostec ; opi niet voor den llryd dcs doods tc vrezen , maar ziCh op de befcherming vaa Jelu^ gerust te verlaten ; enz. Het ve'erticnde pryst de llandvastigheid hi de laatfle da^eti en uuren aan , uit aanmerking van de nabyheid der eeuwige ruate en belooning, het voorbeeld van Jcfus, dc cer van het Kristendom , de verplichting ^ om aan tnderen een voor* bceld te geven ; cnz. Het vyftiende bevaf een affchcid en zegenvvcnsch eens (lervenden aan de Nably venden; httzesticMe eenige bybel- plaatzen en ftichtelyke bedenkingeD , die by dc aannadering ccns (lervenden met vruchc gebruikt kunnen worden, en eene Voorbede voor eenen (lervenden; het zeventietuk etn gd)cd voor dc nablyvenden na htft' ovcilydeh hunncr iricny den;, en bet achttitndc eindelyk eenige ftichtelyke Overdcn- lOingen voor dezelven , eerst algemeeiib , en naderhand meer byzondere, voor ouders by den dood van een kind, vo6r'wpduwc» en wcezen. Alle deze ondcrwerpen zyn op zulk eene wyze behan- dcld, dat dit boekjc virel voor zegr eenvouwige qenrcben, eenige nuttigheid hebben kan; doch dcnkenJc Kiistenen^ die door ziekten bczocht worden , en eenige handleidihg tot] heiliering hunncr overdenkingcn bchoeven mogten , zooden* heuelve ai te oppervlakkig en te flaauw gefchrcven yinden , dan dat het in (laat zou zyn » om huune denkbeelden te verlevendigen, of hun hart te treflen. Leirredetien over den Heidelbergfofm Catecbismu^ ^ £fo«r P£- TRUS^URTENiu3 , DMoT enProfesfor der Godgekerdhtid ^ en Medienaar van *t Euangelit te Amjieldami na'smans dood uitgegeeven dm brocI^ius qrobs , en Prefe^Qt der Gedgfleerdlieid mn V Lands Hoege Scheol te iJyden^ Tweede DeeU^ tweede Stuk. Te Uyden iy A. en J. Hon> • koop, 1791. 13& bladz. ingr. &i^o. De predikwyze van den Hccr is uit de, by zyn k- yen, uitgegevene Leerrcdcnen , cn de aart van dit werk is, uit onze aankondigingcn van de veorige Stukken^ Senocgzaam bekend, zo dat wy thans, by de afgifte vaa it Stukf uiet op nieuw ons oordeel over hetzelve behoe- vcn te velieu. En voor een uittrekzel is hetzelve niet zccf p. CURTENIU8 OVER DBd CATECRISMUS. grfAikt. Wy zeggcn dus thans maar alleenlyki dat in dit Stuk de aditticnde en vier volgcnde Zondagen verklaard ^ cn Tolkomen op deozelfden voce behandcld zyn , als de vorige. VerhandtUttgen , uitgtgetvtn door de Maatfcbappy , iir irvor- dering van den Landbouw te Amfierdam. i^Illke DecL Te Jmfierdam lrf J. C. Sepp, 1791. Behalvm net Koor- In dit Deel leverc de Maatfcbappy een onderwyi voor de Scbaapherdcrs , eii voor deEigenaars van Schaapen; het is cigcntlyk het Werk van den Heef d'aubenton , door hem y in den Jaare 1782, zo welmet Koninglyke goedkeuring^ als met die van de Academic d^ Weetedlchappen , en vad de Societeit der Geneeskunde, te Parys, in \ licht gegee* ten, en nu onder opzicht van de Maatfcbappy uTt net Fronsch vertaald , en met eeoige aanmerkingen vermcer- derd. Het ia vcrdedd in vyftien onderfcbeidene Lesfen, cn , tot opbelderinge van zoihmige onderwerpen , met' een even groot aantal Afbeeldingen voorzien. Wy oordeelen bet onnoodig een uittrekzd bier van onze geachte Leezers aan te bieden; zeker veronderftelleude^ dat alien, dieeenig belang in deze allernunigfte Veefokkcry ftel- len, het werk zelve reed^ in bandcnzullen be^ben; *'cr is immers voor onze Manufa(5tuuren gejcn noodzaaklyker geen nuttjger pioduftuit te denkcn , dan der Schaapen Wol, en ons Lmd hecft nog een overvlocd van onbebouwdd gron- den J waar de Scbaapenteelt met voordeei en gemakkelyk kan In bet werk gefleid wordem Indien alle onze Lind« jSdelBeden zo veel genoegen vondcn in bet aaukweekcn de- zer 20 outtige Dieren , ah in bet Jaagen of Visfchen , daft zoiide het gewis , en voor Hun en voor het Vaderland , bpogst Voordeelig zyn. En vanboe veel belang de Schaapenfokkery by onze Nabuiiren, deFranfchen, Encdfchpn en anderen, gcacht word, is algemeen genoeg bekcnd ; in ScboilanJ ticrt men zelf , ter gelegenbeid der fcheering, een opcntlyk Rest , onder. den naam van Feest der Wblvliezen be- keod. Dit Stuk bebelst al bet boofdzaakl>'ke , wat toe de Schaapcnfokkery te wecten nodig is ; de befchryving is duidelyk en klaar, en vcrlcrygt door de daarby gevoeg.ii Asaten de vcreischtc ophdderuig; de Vertaaling, en de hier en 144 ▼&EH. OVto DBN LANDBOUWa cn daar bygevoegde aanmerkingea dieoep tot bctcr vcrftand. van den oorl'prongelyken text, of verbeteriog van denselven.. Wy betuigen der Maatrchappy ook voor deieze genoomd moeite 6nzen dank , en wenlchen teffens met haar , dat veele onzer Landgenooten daarvan bet bedoclde gehruik mogen maaken* yirhandeling over hit yawg&ml en de Sekyngezichten^ doof i. CH. HBNNiNGS, Htfrood eu Hoogleeraar te Jena. Uit et Hoogduitsch. Tweede Stuk. Te Amlterdamby A. Fok« ke Simonsz. 179 1« In oftavo, 122 bladz. In gevolge der onderfcheidinge van 't J^oorgevoel , *t wclk de mensch bekomt in den Jlaap^ waimccr by dromtf of geduurende den tyd, dat by waakende is, gaat de Hoog- leeraar HenningSy bet eerfte in 't voorige Siukje afgehan- deld bebbende, in bet tegenwoordige ter navorfchinge van *t laatfte over; 't welk bcm aanleiding ^ceft , om, ten befluite , ook de Schyngetichten in opmerking te neemen« Daar by zyne deeds voortgaande opheldcringen op de reeds gelegde gronden vestigt, gaat by, volgens dezeifde rede* neenvyze, bet Bygeloof en de Ligtgeloovigheid kragtig ttt keer; en toont ten duideiykfte, dat men, in bykans alle gevaUen , waarvan de nevensgaande omftandigheden be- Eoorlyk te oikdekken zyn , net zonderlinge , dat med voor wonder Jaadig boudt , zeer wel natuiulyk kan ver« klaaren. Ter onderfcheidenlyker opbelderinge bierv^m^ toont ny eerftelyk aan , boe de voorgevoelens , geduurende bet viraa-' ken , door Pbilofopbifcbe en Pbyfiologifche gron^fteUmgen^ begiypelyk worden ; waaraan by tevens eenige aanmerkin* gen hegt over de redenen, waarom zommigen van die voor« gevoelens, volgens de wetten der zielenleere , bezwaarl^ of onmogelyk te verklaaren zyn* Wyders komen hier ill aanmerking voortekens en uiterlyke voorgevoelens y die na- tuurlykerwyze verkltarbaar zyn; als med^zodanigen, wel» kerwysgeerige begrypelykbeid voor zwaar of onmoogelyk gebouden wordt^ en als buitengewoon opgegeeven word[en« Dan men beeft, volgpns ded Iloogleeraar /fmr mi}gx> omtrent dit onverkharbaare, zo in 't eerflie als irt Zle N. A. F. liiteroef. V D. bl. 324^ J. CH. HENmNCS, OV£R HIT VOORGBVOIL, EKZ. I45 •t laatfte geval 5 wel op te merkeii, dat hct ons, (dc ccht- heid van 'c verhaal over het geheel erkend, althans niet betwisc Eynde ,) veelligt dikwerf mangelt aan eene vol- doende kennis van alie de nevcnsgaande omllandigheden ; als mede dat ecu gevolg, op eene zekcre gewaarwording, wd eens (legts toevallig zyn kan; in hoedanig een zamon- loop van zaaken men ongegrond op eene aandiiiding deokt , vooronderftellende dat iets , het geen op een Toorafgegaan verfchynzel volgi, daarvan voorzegd of voor- beduid 'moet zyn. Ziilks heeft te eerder plaats ^ daar 't Bygeloof in dit alles zo aanmerklyk een rol fpeelr, *t welk onzen Autheur te byzonderer (lil doet flaan , op de bygeloovige voorgevoelens , of gebeuttenisfen ; welken de mcnfchen, zonder grond, als voor betekenisfen van bet toekomende aanueeroen. Overmids zodanig iets veelnl ffooclyks ontttaat uk eene lichaamlyke ongeHieldheid of aodere vaa buiten komende oorzaaken , die op 's Menfchcii iobeeldiog werken , zo traclit hy daartegen den Leezer te wapeoen. Voorts geeft hy een vcrflag van menigvuldige Iq^gdoovige uiterJyke aanwyzingen ot voortekens , me- welken oudsher, en ook in laatere dagen, zeer hoog get loopea wcrd; waarvan hy het ongegronde opzetlyk aan- iDonc: meldende tevens nog vericheiden anderen van een minder flag, welken , by eene oplettende befchouwing^ terftond belachlyk moeten voorkomen. ^Voormaals" (dus vangt hy aan,) ,,VoonDaals geloof- deu zelfs ziilken die tot den bloem der burgerij behoor- den , — — Overheids pcrfoonen — — dat , wanneer et.n noardeiiaar by het vermoorde lijk kwam , het zelve begoq LETT. 1792. NO. 4. L le H6 J..C0- HmMUCS OVER HIT VOORC£¥OEj; te bloeden. Dit bloeden werdt voor een aanvvijzing van ilcn moorder gehoudeo. Men geboodt meiiiginaal, dac de gene 9 dien xpe^^weg^s dea mo9rd vcrdacht hieldt, zija vinger op den moad des lijks lopeiit leggen ; en wanneer de verdagte perfooo , naa het da^op gevolgd bloeden , de daad nog loochende , zocht men wel ha^t ^ hem de be* kentenis van den moord op de Pijnbank at' te d\vingen« Dit werdt bij de oude Duitichen bet Baar-recht *geheeten. 