Verhandelingen : rakende de natuurlijke en geopenbaarde Godsdienst
Ῥεμφὰν. Lees: Peuuwv, ἃ Kon. V : 18. Beza. W. en B. vs. 44. ὃν. Verbeter met Irenaeus: ὧν. Owen. B. vs. 46. τῷ Men ᾿Ιακώβ Is zeker een goede verbetering voor τῷ οἴκῳ 1. Maar hoe het wolk voor God in de plaats kon treden, laat zich niet denken. Daarom is het waarschijnlijker dat er een paar woorden uitvielen en de tekst oorspronkelijk luidde: τῷ οἴκῳ TOT OEOT ’Iaxoop. Lachmann, N. 7. II p. VIJL. vs. Dl. ἀντιπίπτετε. Verbeter: ἀντείπετε. P. Junius. B. vs. ὅδ. ἐλιϑοβόλουν. Misschien : ἐλιϑολόγουν. Markland. B. of μάρτυρες ἀπέϑεντο. Verbeter: οἱ ἀναιροῦντες. P. Jumus. B. vs. 59. Achter ἐπικαλούμενον is ON, God in ON, of KN, Heer, in het volgende KA4/ verloren gegaan. Bentley. B. Dit vers schijnt later ingevoegd. Zonderling is, dat ἐλιϑοβόλουν herhaald wordt, dat Stephanus begint te bidden terwijl hij staat _ en daarna, vs. 60, pas op de knieën valt, en dat de aanhef van het gebed: δέξαι τὸ πνεῦμά μου, luidt, terwijl deze woorden veeleer een voegzaam besluit van den stervenden bidder vormen. Vóór het midden der vijfde eeuw wordt dit vers nooit, en wel vs. 60, aangehaald door kerkleeraars die over het gebed tot Jezus spreken. Schulthess, Symb. II, p. IX en 78—883. VII. vs. 1 en 2. Beza wil vs. 2 plaatsen tusschen αὐτοῦ. en ’Eyévero Òë èv utd. vs. 1. B. vs. 7. HOAARN γάρ was een goede verbetering van IOA AOI γι; maar de voorkeur verdient: 1OAAA γάρ. Lachmann, N. TARL pp ΠῚ: vs. ὃ, μέγαν. Mangey verbetert: ΜΆΓΟΝ, over wien Jozefus Δ 7 HAND. waarschijnlijk spreekt, Ant. XX : 7. 2, — Misschien hebben wij hier te doen met een kantteekening. B. vs. 26. αὕτη ἐστὶν ἔρημος. Ken oude aardrijkskundige aantee- kening bij Gaza, of bĳ τὴν óòór. Wass. 1 : 58 en Heinrichs, Comm. Beza laat deze woorden weg. W. vs. 37, met HSS. door Mill, Tischendorf en anderen buiten- gesloten, behoort in den tekst, doch men leze door aanvulling : ᾿Ιησοῦν KAL Χριστόν. Verschuir. V. woùgos. Oorspronkelijk een 55. vs. 99. Markland twijfelt of de woorden ἐπορεύετο- χαίρων wel in den tekst behooren. B. vs. 98. ὃ re Φίλιππος καὶ ὃ >. kantteekening bij ἀμφότεροι. Wass. 1] ΙΧ. vs. 1. ἐμπνέων is onverstaanbaar. Herstel: EMIIAEQS en lees φογῶν (van povaw of povdw) in plaats van φόνου. Vol dreiging en begeerig om de discipelen te dooden. Markland. B. vs. 7. Opdat de inhoud overeenstemme met XXII : 9, zette men ἀχούοντες en θεωροῦντες om, en leze men τὸ φῶς In plaats van τῆς φωγῆς. Valla, Junius, 8. Misschien moeten wij voor μηδένα lezen: MHAEN. B. Barrington gist: ἀκούοντες μὲν τῆς φωνῆς μηδὲν: φῶς δὲ ϑεω- ροῦντες. Β. vs. 12. ὀνόματι ’Avartav. Later ingevoegd uit vs. 10. Knapp. K. vs. 16. ὑποδείξω αὐτῳ. Beter zou zijn: ὑπ. ἐν αὑτῷ, in of door hem. Zie Rom. ΙΧ : 37. Voordat Michaelis, inl. 740, deze gissing van Markland, B, leerde kennen, had hij reeds vermoed, dat oorspronkelijk geschreven werd: ὑπέδειξα αὐτῷ. vs. 20. Vermoedelijk te lezen: τὸν ᾿]Πησοῦν, Ort οὗτος ἐστιν ὃ χριστὸς, ὃ υἱὸς τοῦ Θεοῦ. Verschuir. — De woorden ó υἱὸς τ. O, zijn een latere kantteekening bij Χριστὸς. Wass. 1 : 53, HAND. 238 vs. 27. χαὶ ὅτι ἐλαλ. Verbeter: zat ὃ, τι ἐλ. Beza ed. 1594, 89, Markland. B. vs. 36. Ταβιϑά. Reuchlin, gevolgd door Luther, verbetert: Tapia, Tabea. K. en Michaelis, μη, 725. ἢ διεομηνευομένῃ λέγεται “ορχάς. Ter verklaring later inge- voegd. Wass. 1: 54. vs. 39. ἡ 4ορκὰς later ter verklaring ingevoegd. Wass. Τ᾿): X. vs. ὃ, Vóór εἶδεν schijnt ὃς verloren te zijn gegaan in het voorafgaande παντὸς. Valckenaer, Sch. 567. vs. 10. Wat is srooomewvoe? Misschien een fout, voor πρὸς τέλος, ἃ. 1. postquam finem fecit precandi. Naber 365. vs. 11. ἀρχαῖς. Misschien: ἄκροις. B. vs. 14. ἢ ἀκάϑαρτον. Hier, vs. 28 en XI : 8 een verklarende invoeging bij xouwòv. Pearce. B. Zie boven, bl. 149. vs. 14. Achter ἐν avro schijnt γενόμενος te zijn uitgevallen. D heeft ἐγένετο. Valckenaer, Sch. 382. vs. 28. ἢ προσέρχεσϑαι. Ingevoegd ter verklaring van κολλᾶσϑαι. Wass. 1 : 54. vs. 30 is door invoeging verontreinigd. τὴν ἐνάτην werd over- genomen uit vs. 3, waar men, met BO enz. leze: ὡσεὶ περὶ ὥραν ἐννάτην. Hier leze men verder: ’Asò τετάρτης ταύτης ἡμέρας, ἃ. 1. Τετάρτῃ ἡμέρᾳ ἀπὸ ταύτης. Holwerda, N. J. 590. vs. 35, in den samenhang onverklaarbaar, schijnt een vreemd invoegsel ter nadere aanwijzing van de waarheid, dat God geen aannemer des persoons is. A. Niermeyer, Magazijn enz. I : 117—122. Zie boven bl. 85. Tusschen dit en het volgende vers schijnt een gaping te bestaan. Holwerda, N. J. 590. vs. 36. οὗτος ἐστὶ πάντων χύριος. Ken latere inlassching. v. M, 239 HAND. vs. 43. mravreg. Venema gist: πάντως. V. vs. 46. Hier en XIX : 6 stond vermoedelijk ἑαυτῶν achter γλώσσαις, ter aanduiding, dat de bedoelde personen zich als heidenen kenbaar maakten door het spreken in hun eigen talen. Men verwonderde zich er over, dat heidenen den heiligen geest hadden ontvangen! Ter wille van het wonder der talen, werd later ἑαυτῶν weggelaten. P. van Dugteren, Godg. Bijdr. 1866, bl. 411—415. ΧΙ. vs, 8. Zie bj X : 14. vs. 17. ἤμην is te dichterlijk. Lees: εἰμι. Beza. W. B. XII. vs. 12. συνιδών. Verbeter: XIIETAQN. Hammond. W. B. vs. 14. ἀπὸ. Lees: ὑπὸ. Naber 94. vs. 19. ἀπαχϑῆναι beteekent dat de wachters, hoewel onschul- dig, ter dood veroordeeld werden. Een dergelijke wreedheid is ongehoord. V : 28 hooren wij, in een soortgelijk geval, niets van dien aard. Geen vrome zal beweren, dat Petrus niet gered kon worden, dan ten koste van de wachters. Lucas schreef: ἀπαλλαχϑῆναι. Dimisit eos nil mali passos. Naber 87. vs. 20. διέτριβεν. De zin vordert ἐκεῖ, dat waarschijnlijk uit- gevallen is. Markland. B. vs. 25. De verschillende lezingen ἐξ Ἱερουσαλήμ, met en zonder εἰς ”Avruoyelar, εἰς en ἀπὸ Jeg. zijn alle onecht. Gries- bach. H. 437. XII. vs. 1 worde door omzetting gelezen: χατὰ τὴν ἐν ’ Avruoyela οὖσαν ἐκκ.. Mangey. D. HAND. 240 08.20 προσχέχλημαι. Verbeter: 71008 ὃ κέχλημαι. P. Junius. B. vs. 5. ἐν Σαλαμῖνι. Waarschijnlijk te lezen: εἰς Σαλαμῖνα. Holwerda, Bijdr. 76. vs. ὃ. ᾿Ελύμας beteekent, overeenkomstig het Arabische Elim , toovenaar. Bertram. Men schrijve als eigennaam: ᾿Ελυμᾶς. B. οὕτως γὰρ κτλ. Hen later toevoegsel. Scaliger. B. en Wass. 1 : 55. die mede hetzelfde zegt van ὁ μάγος. E. ὃ μάγος. Lees: E. ὃ u. Elymas, dat is magier. Hein- sius. B. | διαστρέψαι. Vermoedelijk : ἀποστρέψαι, avertere, zooals ΠῚ : 26 en elders. Valckenaer Sch. 384. vs. 19. Lucas schreef noch αὐτῶν, noch τῶν ἀλλοφύλων. Gries- bach. H. 488. vs 20. Tusschen den wittocht uit Egypte en den bouw van Salomo's tempel zijn 480 jaren verloopen, volgens 1 Kon. VI: 1. Het richtertijdvak heeft derhalve miet omstreeks 450, maar hoogstens 350 jaren geduurd. Luther en Houbigant veranderen τέτρακ. In T'PIAxootou. W. en B. De oorspronkelijke volgorde der woorden 15: zat werk ταῦτα ἔδωκεν κριτὰς ὡς ἔτεσι ver. κ. π. ἕως S. Lachmann N. T. II, Prev vs. 22. ὃς ποιήσει πάντα τὰ ϑελήματά μου. Deze woorden, door Theophylactus niet vermeld, behooren waarschijnlijk niet in- den tekst. Drusius. W. en B. vs. 27. Door omzetting is deze onverstaanbaar geworden zin licht te herstellen: ἀγνοήσαντες καὶ κρίναντες ἐπλήρωσαν τὰς φώναο xrl. Lachmann, N. T. II, p. VII. vs. 28. Wel van Pilatus, niet van de Joden, kon men zeggen, dat hij geen schuld in Jezus vond. ‘Evoovreg worde daarom εὕροντα. Pearce. B. vs. 32, Lucas schreef niet ἡμῶν, noch αὐτῶν ἡμῖν, en evenmin niets, maar ED’ HMQN ἀναστήσας Mooör, in onzen tijd. Lach- mann Nie Leelee 241 HAND. vs. 33. ὡς καὶ ἐν τῷ wahuw τῷ δευτέρῳ. Lees: ὡς ἐν ψαλ- μοῖς. Beza. B. Tittmann wil alleen lezen: ὡς καὶ ἐν τῷ ψαλμῷ ey. Wass. EN vs. 42. εἰς τὸ μεταξὺ σάββατον. Piscator en Grotius gissen: σαββάτων nl. χρόνον, ἴῃ den tijd die tusschen de sabbaten in ligt. Scaliger: σαββατῶν, in de volgende week. Camerarius: σαβ- βάτου. B. Het geheele vers schijnt uit latere aanteekeningen te bestaan. Griesbach. K. vs. 48, Rud. Leusden Joh.zn. gaf in zjn N. T. 1692, 8°, niet ὅσοι, maar ὅτι. Jieuss 125. Socinus leest door omzetting: καὶ ὕσοι ἐπίστευσαν, ἦσὰν κτλ. Peerlkamp 199. vs. ὅ0. σεβομένας. Lees: σεβασμένας. P. Junius. B. A vs. 6. συνιδόντες. Verbeter: σπεύδοντες. Hammond. W. en B. Aústoav. Lees, gelijk in vs. 8, “ύσερα (meervoud). Cellartus. Of: AZvorotoug. P. Junius. B. vs. 18 is gedacht aan een kort bij de stad gelegen tempel van Jupiter. Lucas zal geschreven hebben τοῦ τοῦ Διὸς. Bekend is de schrijfwijs zò τοῦ Διὸς nl. ἱερὸν. Valckenaer, Sch. 386. Lucas behoefde miet te vermelden, dat bij het offeren van stieren στέμματα behoorden. Hij schreef waarschijnlijk: πέμματα, offerkoeken. Naber 88; toegejuicht door Berlage 86. vs. 26. ἦσαν. Verbeter: ἤεσαν, vanwaar zij gekomen waren. Hemsterhuis. B. XV. Ds. ὁ. προπεμφῳϑέντες. Verbeter: προσπεμφϑέντες. P. Junius. B. vs. 4. Achter αὐτῶν is weggevallen: ὦν. Venema. Γ΄. 16 HAND. 242 vs. 20. εἰδώλων. Misschien εἰδωλοϑύτων. Zie vs. 29 en XXI: 25. Pearce. B. | πορνείας. Bentley leest hier, en vs. 29, χοιρείας ; anderen: πορκείοι Vgl. 1 Kor. X: 7, 8. Μὰ vs. 21. Vóór dit vers schijnt iets te zijn uitgevallen. Owen meent dat Jacobus, vs. 19, het oog heeft op voormalige afgoden- dienaars en op proselieten uit de heidenen. De eersten moeten zich houden aan het, vs. 20, genoemde. Over de anderen, zal Jacobus hebben vervolgd, behoeft niets gezegd te worden, want zij weten dat zij zich van deze dingen behooren te onthouden, daar zij aldus onderwezen zijn door de wet enz. B. vs. 28, ἐπάναγκες IS In dezen zin geen Grieksch. Verbeter : ἐπ᾿ ἀνάγκης, de dingen die noodzakelijk zijn. Salmasius. δ, Bentley gist: πλὴν τῶν ἐν AT AILAIS τούτων. B. Heumann: ἐπαναγκεστάτων. K. vs. 29. Zie.bij vs. 20. \ vs. 33. De lezing πρὸς τοὺς ἀποστύλους 15. een later invoegsel, evenals deze: πρὺς τοὺς ἀποστείλαντας αὐτούς. Griesbach. H. 458. XVI. vs. 1. Avoroav. Verbeter: Aúoroa, overeenkomstig ἐν “Ζύστροις In vs. 2. Mangey. B. vs. 4. τὰ δόγματα schijnt later ingevoegd. Pearce. B. vs. 10. προσκέκληται. Verbeter: προχέχληται. P. Junius. B. vs. 12. Philippi was noch de eerste, noch de voornaamste stad van Macedonië. Voor πρώτῃ τῆς worde daarom gelezen: πρώτης, ἃ. 1. een stad van het eerste deel van Macedomë. Artemonius (S. Crellius) en Le Clerc. B. Misschien kwam τῆς μερίδος later in den tekst, die oorspron- kelijk luidde: πρώτης Maxedovtag πόλις wohoovta, een door volk- planting ontstane stad van Macedonia prima, zooals dit deel van Macedonië werd genoemd. Pearce. B. 243 HAND. πόλις κολωνία. Verbeter: πόλις καὶ κολ. Mangey. B. vs. 13. ἐνομίζετο. Verbeter: ἠϑίζετο. P. Juntus. B. ἐνομίζετο 1s blijkbaar verbetering van èvouibouer. Maar οὗ ἐνομίζομεν προσευχὴ εἶναι is onverstaanbaar. Lucas schreef: οὗ ἐνομίζομεν προσευχὴν προσεχῆ εἶναι. Naber 89; toegejuicht door Berlage 86. vs. 19. ἐξῆλϑεν. Verbeter: ἐξέλιπεν. P. Junius. B. ἐπὶ τοὺς ἄρχοντας. Onverstaanbare en overbodige woorden, te recht door de Syr. en Arab. vertt. weggelaten. Beza. Zij zijn oorspronkelijk een poging om den zin te verklaren. Markland. δ. vs. 26. καὶ πάντων τά Òéoua ἀνέϑη. Ken later bijvoegsel. Michaelis, Winl. 740. vs. 37. ἐκβάλλουσιν. Beter: ἐκβαλοῦσιν. Naber 89. vs. 40. Avdtar. Lees: “υδίας nl. οἰκίαν, gelijk de Attici gewoonlijk schrijven. Piscator. W. en B. XVII. vs. 2,8. Valckenaer zou willen lezen: ἐπὶ τρία σάββατα διελέγετο αὐτοῖς, ἀπὸ τῶν γραφῶν παρατιϑέμενος καὶ διανοίγων, ὅτι κτλ. Sch. 395. vs. 4. προσεχληρώϑησαν. Th. Mangey gist: προσεκολλήϑησαν. Valckenaer, Sch. 395. vs. ὅ. Hen inlasscher schreef πονηρούς, alsof ἀγοραῖοι ἄνδρες ooit καλοὶ χἀγαϑοί konden zijn. Naber 94. Vs. |. ἀπέναντι κτλ. is onverstaanbaar, zoolang ἕτερον niet verbeterd wordt in opéregov. Naber 89. vs, ὃ. ἱκανὸν. Verbeter: διχανὸν, voor δικαστικὸν. P, Junius. B. vs. 11. εὐγενέστεροι, beter geboren, edeler, is misschien een schrijffout voor εὐμενέστεροι, beter gestemd. Markland. δ. ἀναχρίνοντες. Piscator gist: ovyxolvovreg. K. vs. 14. ἐπὶ τὴν ϑάλασσαν. Naar welke zee? Misschien schreef Lucas: Θεσσαλίαν. Markland. B, 16% HAND. 244 De woorden χατὰ πάντα ὡς κτλ. zijn bedorven. Men leze: κ᾿ π. καὶ πανταχῶς κτλ. Zie XVII : 30, XXI : 28, XXIV : 3. Naber 90, verdedigd door Berlage 77. vs. 25. ὑπὸ χειρῶν ἀνϑρώπων. Waarschijnlijk oorspronkelijk een kantteekening bij χειροποιήτοις, vs. 24. Pearce. B. vs. 29. λίϑω pag. Men zou natuurlijk verwachten : λιϑίνῳ χαράγματι, τέχνης κτλ. Ik heb gedacht aan: χειρουργήματι. Markland. 5. ἐνθυμήσεως. Verbeter: ἐπιϑυμήσεως, cupiditatis. Mill. B. vs. 30. ὑπεριδὼν. Misschien : sregeldwor , subveniens. H omberg. B. vs. 91. πᾶσιν. Verbeter: πᾶσαν. Zie Tit. IL: 10, III: 2, Naber 90, vs. 34. Δάμαρις. Lees: Δάμαλις, een Attische vrouwennaam. Grotius, B., bestreden door Peerlkamp 149. XVII. vs. ἃ. Πρίρφκιλλαν. Lees, hier en vs. 26: Πρίσκα. Zie 2 Tim. IV : 19. Casley. B. vs. 9. Lucas schreef stellig niet: óuóreyvovr, maar: διὰ τὸ ὁμότεχνος εἶναι. Naber 366. vs. 5. Beide lezingen: τῷ λόγῳ en τῷ πνεύματι zijn onecht. Semler en Griesbach. H. 438. K. συνείχετο τῷ λόγῳ 15 onverstaanbaar. w en ov worden gedurig verwisseld. Lees: συγεῖχε τὰ τοῦ λόγου, zette P. de zaken des woords met kracht voort, d. 1. verkondigde hij het woord met verdubbelden ijver. Holwerda, Betr. 82—84. vs. 6. καϑαρὸς ἐγὼ ἀπὸ τοῦ νῦν els τὰ κτλ. Lucas heeft ver- moedelijk geschreven: x. ὁ. ἀπ’ αὐτοῦ νῦν εἰς τὰ κτλ. Αὐτοῦ heeft betrekking op αἷμα. Pearce. B. vs. 9, 10. De oorspronkelijke orde van de woorden des Heeren schijnt verbroken. Venema leest: Mij φοβοῦ “διότι ἐγὼ — oe ᾿Αλλὰ — σιωπήσῃς, διότι λαὸς κτλ. V. Valckenaer wil, met Hemsterhuis, de overgeleverde orde in vs. 9 behouden, maar mr einddata an 245 HAND. vs. 10 lezen: διότι λάὸς — ταύτῃ " καὶ ἐπιϑήσεταί — σε, διότι ἐγώ — σοῦ. Sch. 397. vs. 15. λόγου. Beter: λόγων. Mangey. B. vs. 17. οὐδὲν τούτων. Misschien: οὐδὲ τούτων nl. Ἑλλήνων. Markland. B. vs. 25 is kwalijk verstaanbaar en wordt duidelijk door de gissing, dat οὐχ achter ἐδίδασκεν is weggevallen. Sherlock. B. Peerlkamp 150—152. Herstel ἀκριβῶς in ἀφόβως. Zie Phil. 1 : 14 en wat hier, vs 26, volgt over het beter onderricht, ἀκριβέστερον, dat Aquila gaf. Venema. V. De later ingevoegde woorden τὰ περὶ τοῦ ’Iyooù maken den duidelijken zin der oorspronkelijke onverstaanbaar. Naber 90. vs: 27. συνεβάλετο. Misschien: συνελάβετο. Hammond. B. Venema vult aan: διὰ ΤΟΙΓΟΥ τῆς χάριτος en verwijst naar Nen ers lich EV 28 }1 vs. 28. Evróvoe. Verbeter: ᾿Εντόνως. Camerarius. B. τοῖς ᾿Πουδαίοις. Hammond leest: τοὺς ᾿Πουδαίους. Anderen: τοὺς Ιουδαίους 1414 κατήλεγχε KAI δημοσίᾳ, κτλ. B. XIX. vs. 6. Zaebij.X: 46. vs. 4. ᾿Ιωάννης μὲν. Herstel: Δ μόνον. Venema. V. „vs. 16. Lucas schreef alleen ὁ &v@owsroe. Een ander voegde daarbij: ἐν ᾧ ἣν τὸ πνεῦμα τὸ πονηρόν, wat volstrekt overbodig is tot recht verstand van den zin. Wass. 1 : 57. vs. 22 is te bedorven dan dat wij door gissingen den tekst kunnen herstellen. Holwerda, Betr. 28. vs. 27. μέλλειν τὲ καὶ καϑαιρεῖσϑαι τὴν μεγαλειότητα αὐτῆς. Toup gist: Μέλλει δὲ καϑαιρεῖσϑαι τῆς μεγαλειότητος αὐτῆς. Toup. B. vs. 38. ἀγοραῖοι ἄγονται. Verbeter: ἀγοραί "2 ἄγονται. Chis- hull. ZB. HAND, ἢ N 246 vs. 40 is naar de gewone lezing onverstaanbaar. HSS. geven περὶ vÓÓr τῆς ovorg., en niet voor οὗ, terwijl zij in plaats van dit woord ov schrijven. Dit ov kon gemakkelijk twee letters ver- hezen in het volgende δυν. Lucas schreef: χαὶ γὰρ κ. ε. 0. π. τ. σήμερον [EKKAHXIAST, μηδενὸς αἰτίου ὑπάρχοντος " ΟΥ̓ΔΕ Övv. ἀπ. À. ΠΕΡῚ ΤΗΣ σ. τ. ἃ. 1. Want wij loopen ook gevaar om van oproer aangeklaagd te worden wegens de samenkomst van heden, daar er geen reden voor is; ook zullen wij niet in staat zijn, rekenschap te geven aan deze samenspanning. Markland. B. Bornemann plaatst περί voor τῆς ovoro., leest achter οὗ: où en gist dat dit οὐ een schrijffout is voor ποῦ — πῶς. Meyer. Dit vers heeft drie vreemde bijvoegsels: zat γὰρ κινδυνεύομεν ἐγκαλεῖσϑαι [στάσεως περὶ τῆς] σήμερον, [μηδενὸς αἰτίου ὑπάρχοντος, περὶ οὗ οὐ δυνησόμεθα ἀποδοῦναι λόγον [περὶ τῆς συστροφῆς ταύτης]. Naber 90. 0.0 vs. 2. αὐτοὺς λόγῳ πολλῷ. Of: ἀδελφοὺς λόγοις πολλοῖς. Man- vs. 4. ‘Timotheus was een Derbeër. Adr. Heringa, geneesheer te Leeuwarden, giste daarom terecht dat Lucas schreef: Ζερβαῖος δὲ, en niet zat, Τιμόϑεος. De woorden zat en δὲ worden in de HSS. dikwijls verwisseld. Valckenaer, Sch. 398 en V. Lachmann, N. 1. II p. IX, wil door omzetting lezen: καὶ Δερβαῖος Tiu. EB. A. Schwanbeck, Ueber die Quellen der Schr. d. Lukas 1847, 1 : 284, Ζερβαῖος δὲ καὶ Truodeog. vs. D. καταφερόμενος ὕπνω komt zoozeer In beteekenis overeen met het volgende zareveydeig ἀπὸ τοῦ ὕπνου, dat het daarnaast geen zin heeft en misschien een schrijffout is voor: zarayouevog. Markland. B. κατενεχϑεὶς ἀπὸ τ. Ó. schijnt een verklarende kantteekening te zijn. Owen. DB. Ze HAND. vs. 22. δεδεμένος τῷ πν. Lees: δεδομένος τ. π. opgedragen aan den geest. Sam. Battier. B. vs. 24 blijft onverstaanbaar zoolang wij niet opmerken dat TIMILAN een schrijffout is voor ZHML[AN. Dan wordt het duidelijk, dat τὴν ψυχήν later ingevoegd en de oorspronkelijke lezing is: οὐδενὸς λόγου ποιοῦμαι ζημίαν ἐμαυτῷ. Naber 91; bestreden door Berlage, 89-—92, die τιμίαν ἐμαυτῷ voor een ingeslopen kantteekening houdt. vs. 28. Semler leest alleen τὴν ἐκκλησίαν en houdt de ver- schillende lezingen τοῦ κυρίου, τοῦ Θεοῦ, τοῦ Χριστοῦ, κυρίου Θεοῦ, κυρίου καὶ Θεοῦ alle voor latere bijvoegsels. MH. 498, Zoo ook Teller en van Hengel, afgewezen door Meyer. E. Hutter schreef in zijn N. 7. 1599: xvotov καὶ ϑεοῦ τοῦ ᾿Πησοῦ Χριστοῦ. Reuss 105. Waarschijnlijk schreef Lucas: ἐκκλησίαν, ἣν περιεποιήσατο αὐτὸς [ὁ ϑεὸς, vs. 27] διὰ τοῦ αἵμ. τοῦ ἰδίου [se. υἱοῦ]. Rom. Π1Ι:8, 82. K. Aan het slot is υἱοῦ weggevallen. De oudste kerkleeraars halen deze plaats nooit aan als een bewijs voor Jezus’ godheid en heb- ben dus waarschijnlijk dit υἱοῦ nog gelezen. Schulthess, Symb. II, p. 19. Linwood 25. XXT. vs. 1. αὐτῶν. Verbeter: ἀδελφῶν. Mangey. B. vs. 3. Stephan. gist ἀναφήναντες. W. — Dr. C. Fischer gaf insgelijks deze gissing in zijn N. 7. 1777, 8°. Reuss 147. Nic. Gerbelius geeft in zijn N. T. gr. 1521, 4°, deze gissing : ἀναφανέντος δὲ τῆς κύπρου. Reuss 30. vs. Ὁ, ἀπησπασάμεϑα ἀλλήλους, καὶ ἐπέβημεν, door de Wette terecht verworpen, is toch te verkiezen boven de onvoldoende verbetering: zat ἀσπασάμενοι ἀλλήλους ἐπέβημεν, waardoor men reisgenooten elkander laat groeten, Want slechts één letter behoeft HAND. 248 te worden verbeterd en de zin is gevonden, nl. ἀντησπασάμεϑα ἀλλήλους, xrh. Lachmann, N. T. II, p. IX. ἀπησπασάμεθα, door Alford opgenomen, is geen Grieksch, al staat het in HSS. De Alex. heeft ook niet dit, maar: ἀπησπάσ- ueda, hetgeen op ἀπεσπάσμεθα wijst. Deze lezing verdient de aandacht, wanneer wij nl., met een ongenoemde bij Griesbach, ἀλλήλους verbeteren in ἀλλήλων, tenzij men liever, met het oog op vs. 1 en Luc. XXII : 41, ἀπ’ ἀλλήλων schrijve. Linwood 26. Reeds Valckenaer, Sch. 400, had, geleid door de verschil- lende lezingen ἀπησπάσμεϑα en ἀπησπάσάμεϑα ἀλλήλους, καὶ ἐπέβημεν, het vermoeden uitgesproken dat Lucas heeft geschreven: καὶ doreomaoueda αλλήλων, καὶ ἐπέβημεν. vs. 7. τὸν πλοῦν διανύσαντες. Hoe kunnen zij, halverweg zijnde, gezegd worden, hun vaart te hebben geeindigd? Misschien stond er: διαναύσαντες. Hesychius verklaart διαναῦσαι door διαπλεῦσαι. Wij lezen dus: gezeild hebbende van Tyrus, kwamen wij te Ptolemaïs. Dan volgt goed: χατηνήσαμεν, of, met A, κατέβημεν, dat misschien χατήχϑημεν moet zijn, zooals XXVII : 3. Ham- mond. B. vs. 8. ὄντος ἐκ τῶν ἑπτὰ. Heinrichs, Comm., houdt deze woorden voor onecht. Godg. Bijdr. 1813, 1 : 208. vs. 18. Misschien is hier iets uitgevallen, zoodat er oorspron- kelijk ongeveer stond: „Want ik ben bereid, niet alleen om gebonden te worden, maar ook om te sterven, hetzij (εἴτ᾽ ἐν) te Jeruzalem, hetzij waar dan ook, voor den naam des Heeren Jezus.“ Holwerda, Betr. 30. | vs. 15. ἀποσχευασάμενοι. Te verbeteren naar het meer gebrui- kelijke ἀνασχευασάμενοι. P. Junius. B. vs. 20. De woorden πεπιστευκύτων zijn kennelijk onecht, vel. vs. 27, XXIV : 5—9. Scholten, Hand. bl. 32. vs. 25. μηδὲν τοιοῦτον. Misschien schreef Lucas: μηδὲν τοιούτων. Pearce. B. De woorden μηδὲν — εἰ μὴ kunnen weggelaten worden. Owen. B. 249 HAND. XXII, vs. 1. ἀκούσατέ μου. Lees: ἀκ. μοι. Naber 91. vs. 3. μέν behoort niet achter ἐγὼ, maar achter γεγεννημένος. Markland. B. De gebruikelijke woordvoeging vordert: πεπαιδευμένος — τὸν πατρῷον νόμον, en niet τοῦ πατρῴου νόμου. T. Hemsterhuis. B. vs. 5. Holwerda gist: ὥς χἂν ὃ &oy. ἐμαρτύρει μοι, gelijk ook de hoogepriester getuigen kon, zoo hij nl. tegenwoordig was en wilde. N. J. 561. vs. 11. ἀπὸ τῆς δόξης. Lees: ὑπὸ τ. δ. Naber 94. vs. 24. ἀνετάζεσϑαι. Verbeter: ἀνετάσεσϑαι. Hemsterhuis. B. vs. 25. ἑστῶτα. Herstel: ἐφεστῶτα. De hoofdman stond er niet werkeloos bij; hij moest toezien. Naber 91. vs. 29. καὶ werd, vóór ὅτι ἣν, later ingevoegd om ὅτι met ἐπιγνοὺς te verbinden, terwijl het behoort bij ἐφοβήϑη. Piscator. B. De woorden χαὶ ört ἦν αὐτὸν δεδεκώς ontbreken in de Aeth. vert. en zijn waarschijnlijk onecht. Markland stemt in met deze gissing van Mill, ook omdat Paulus nog gebonden was en gebonden bleef tot den volgenden dag, vs. 90. H. XXIII[ : 18 heet hij δέσμιος ; en gebonden gaat hij naar Rome, XXVII. De overste zal bevreesd geworden zijn, omdat hij gedreigd had met geeseling. B. XXIII. Vs. B. παρανομῶν. Of: παρὰ νόμον. Mangey. B. vs. ὃ, ἀμφότερα doelt op twee en miet op drie zaken. μηδὲ ἄγγελον Is daarom voor een later invoegsel te houden. Mark- land. B. Venema wil, met het oog op vs. 9, ἢ πνεῦμα, en niet μήτε π. lezen. Κ΄. HAND, 250 Er is hier alleen sprake van opstanding. Misschien vulde een kantteekenaar, volledigheidshalve, aan: μηδὲ ἄγγελον μήτε πνεῦμα en schreef wederom een ander bij deze woorden: «Ῥαρισαῖοι δὲ ὁμολογοῦσι τὰ ἀμφότερα. Daarmede stemt overeen, dat B μὲν weglaat achter «Σαδδουκαῖοι. v. M. Lachmann plaatst het geheele vs. tusschen haakjes. vs. 14. γεύσασϑαι. Beter: γεύσεσϑαι. Pearce. B. vs. 15. σὺν τῷ συνεδρίω ὕπως αὔριον. Aldus om te zetten en te verbeteren: ὕπως ἐν τῶ συνεδρίω αὔριον" Venema. V. ps. 21. ἐνεδρεύουσι. Misschien: ἐνεδοεύσουσιν, want hun aanval zou geen plaats hebben voor den volgenden morgen. Pearce. B. ἐπαγγελίαν. Lees: ἀπαγγελίαν, H. Steph. Praef. 1576. B. vs. 25. Misschien moeten wij hier hetzelfde lezen als 1 Macc. XV : 2: ἐπιστολαὶ περιέχουσαι τὸ ΤΡΌΠΟΝ τοῦτον. Mark- land. 5. vs. 26. Avotag. Lees: Γλικίας, naar Livius, Epitome XIX, tenzij deze plaats naar gene verbeterd moet worden. Price. B. vs. 30. τῶν ᾿Ιουδαίων te verplaatsen achter ἐπιβουλῆς. Beza gist: MHNTOENTOE δὲ μοι EIIIBOTAHN EI τὸν ἄνδρα xt). B. Venema wil voor μέλλειν lezen: 5 μέλλει, en αὐτὸν invoegen achter ἐξ αὐτῆς. V. XXIV. vs. ὃ. drrodeyóueda. Wakefield vult aan: σε. Κ΄. vs. 4. συντόμως. Verbeter: συντόνως. Hemsterhuis. B. vs. 11. ἀφ᾽ ἧς. B. Schmid leest: ἀφ᾽ οὗ nl. χρόνου. B. vs. 14. τοῖς προφήταις. Beza gist: χατὰ τοὺς προφήτας. B. vs. 15. ἐν τούτῳ. Verbeter: ἕν τοῦτο. Price. B. Paulus spreekt in de Hand. alleen van opstanding of van opstanding der rechtvaardigen, maar nooit van een opstanding van rechtvaardigen en van onrechtvaardigen, Deze jongere kerk- De HAND. leer zal hier later zijn ingevoegd, hetzij door δικαίων τὲ καὶ ἀδίκων te schrijven in plaats van het oorspronkelijke γεχρῶν, hetzij door τὲ χαὶ ἀδίκων, of wel de woorden dváoraow — ἀδίκων, toe te voegen aan den tekst, die in dat geval nog zuiver is bewaard door HS. 25. Schultess, Symb. IL, p. XXIX vv. XXV. vs. 4. De zin vordert EKE/, daarheen, naar Caesarea, ἐχπο- ρεύεσϑαι. Markland. 5. vs, Ó. πλείους ἢ δέκα. Verbeter: πλείους HAH, KAI καταβὰς, nadat hij nw enkele dagen bij hen vertoefd had. πλείους staat voor τ χα, vs. 14 en XXI : 10, Price. B. en W. Lucas schreef: διατρέψας δὲ ἐν ἀὐτοῖς ἡμέρας πλείους, καταβὰς, om te kennen te geven, dat Festus meer dagen, d. 1. langer dan hij oorspronkelijk plan had, in Jeruzalem was gebleven. De comparativus lokte de invoeging ὀχτὼ ἢ δέκα uit, en onbekend- heid met den zin, door Lucas gehecht aan de uitdrukking: πλείους ἡμέρας, verscheiden dagen, de inlassching van où in vele HSS. Markland. B. vs. 9. Venema meent, dat ἢ verloren ging vóór ἐπ᾽ ἐμοῦ. V. vs. 18. περὶ οὗ. Misschien xa0’ οὗ. P. Junius. B. vs. 28, ἀκροατήριον. Lees: χριτήριον. St. 128. XXVI. vs. ὃ. γνώστην ὄντα σε. Erasmus gist: FNQXTOT ONTOXS SON 1: vs. 4. ἐκ νεότητος. Een later ingevoegde verklaring van ἀπ᾽ ἀρχῆς. Wass. 1 : 15. vs. 12. ἐν οἷς. Verbeter: ἐν αἷς nl. steden. P. Junius. B. vs. 14. λαλοῦσαν πρὸς μὲ καὶ λέγουσιν. Onechte woorden, vol- gens Griesbach. H. 439. HAND, 252 vs. 16. ὀφθήσομαι 15. hier onverstaanbaar. Lees: ὑποϑήσομαι. Markland. B. vs. 20. Om den inhoud in overeenstemming te brengen met Gal. 1 : 17—23 wil Lotze ‘Zegooodtuore weglaten en τῆς ᾿1ου- δαίας veranderen in τοῖς ᾿]ουδαίοις. Bestreden door Heringa, Godg. Bijdr. 1838, bl. 842. HE. J. Greve had reeds vroeger, „tegen alle gezag aan“, voorgesteld te lezen: εἰς πᾶσάν τὲ χώραν τοῖς ᾿Ιουδαίοις. Godg. Bijdr. 1818, 1 : 241. vs. 22. καὶ Μωσῆς. Later ingevoegd. Pearce. B. ἀπὸ. Lees: ὑπὸ. Naber 94. vs. 29. ἐν πολλῷ. Venema gist: ἐν ὅλῳ. V. XXVII. vs. 5. Múoa en Avorga zijn verminkingen van Zéuvga, zooals een stad en een rivier in Lycie heetten. Grotius. 8. vs. 1. προσεῶντος. Heinsius gist: προσελῶντος, daar de wind ons niet voortdreef. Markland: 10000 ἐῶντος ἡμᾶς nl. πλεῖν, daar de wind ons niet toeliet voort te varen. B. vs. ὃ. Aaoata is niet bekend. Hieronymus leest: “Ζαχαία. Beza gist: ᾿Ελαία op Creta. Grotius, met A4: "“λασσα. B. vs. 9. νηστείαν. Lees: vyveutar, omdat het kalme jaargetijde voorbij was. Castelio. Of: geriar , de regentijd, waarna de win- den opsteken. Steph. Le Moyne. Markland merkt op, dat de plaats zeker bedorven 15, wat καὶ vóór τ. vyor. reeds duidelijk aanwijst; dat vasten zoo min als besnijdenis iets te maken heeft met gevaren ter zee; dat παρεληλυϑέναι beteekent: gekomen zijn, en niet: voorbij zijn; dat de gissing τὸν ἐτήσιον nl. ἄνεμον over- weging verdient, indien het kan bewezen worden, dat in de Middellandsche zee een jaarlijksche wind, van het westen naar het oosten woei, nadat de bekende Etesiawinden voorbij waren. Wij kon- den dan lezen: „omdat de jaarlijksche wind reeds gekomen was.“ B. vs. 18. “Accor. Sauson, aan een eigennaam en niet met Beza δ. HAND. en Grotius aan een bijwoord denkende, gist: Θάλασσαν of daoatar. Wall: ἄραντες ALKTPAN, het anker lichtende, nl. op de vs. 8 genoemde plaats. Bois: ἄρ. ϑᾶσσον, onmiddellijk, omdat ἄσσον alleen bij dichters en bij Jonische schrijvers voorkomt. 5. vs. 14. Εὐροχλύδων. Mill gist: Εὐροακύλων,, noordwestenwind. B. vs. 15. μὴ δυναμένου is hier belachelijk. Lees: μὴ δυνάμενοι. Het voorafgaande χαὶ kan dan wegvallen. Naber 91, bestreden door Berlage 88. vs. 16. τῆς σκάφης. Het lidwoord staat een goede verklaring van den zin in den weg. Het schijnt later ingevoegd. Bedoeld is: een te hulp komende boot. Michaelis, Winl. 741. vs. 17 is tot heden niet begrepen. Te midden van een storm een schip met touwen vastsjorren, gaat niet aan. Dat kan alleen in een veilige haven geschieden. Doch al wilde men het beproe- ven, waarom dan eerst de boot uit zee opgehaald? Niet het schip, maar de boot werd met touwen vastgesjord. τὸ πλοῖον is een zinstorend toevoegsel van een latere hand. Het scheepsvolk gebruikte echter geen βοηϑείαις, maar βοείαις. Doch moeten wij dit woord lezen, dan kan ook ἐχρῶντο niet blijven staan. Lucas heeft vermoedelijk geschreven: ἥν ἄραντες βοείαις ἰσχύρουν Ürro- Covvúvreg. Naber 91—93; toegejuicht door Berlage, 84, behalve de wijziging van ἐχρῶντο, die hem onnoodig voorkomt. vs. 20. περιῃρεῖτο. Verbeter: περιήρητο. Naber 95. vs. 21. ἀσιτίας. Wellicht te lezen: ἀϑυμίας, groote moedeloos- heid. Straatman , Paulus bl. 525. Lees: ἀελπτίας. Naber 95. vs. 27. Voor προσάγειν moeten wij misschien lezen : srooavéger , een scheepsterm ter aanduiding dat men land vóór zich meent te hebben. Holwerda, N. J. 591. vs. 33. Vóór σήμερον schijnt τὴν uitgevallen. Markland. 8, Venema. V. vs. 40, &oréuova, een kraan bij laden en lossen in gebruik. Hier stond misschien: dvréuova, de ra. Stunica. , ROM. | 254 XXVIII. vs. 8. πυρετοῖς. Misschien πυρετῷ, zooals Luc. IV : 38, daar men op een bepaald oogenblik slechts aan één soort koorts lijdt. Owen. B. vs. 12. Συρακούσας. P. Georgius wil lezen: ᾿Ερικούσαν, of Paxovotov. St. 128. vs. 21. πονηρὸν Is hier later ingevoegd. Naber 94. De Brief aan de Romeinen. L vs. 1—5. Paulus schreef slechts deze woorden: Παῦλος, κλητὸς ἀπόστολος, ἀφωρισμένος ἐξ ἀναστάσεως ᾿]ησοῦ Χριστοῦ τοῦ κυρίου ἡμῶν εἰς ὑπαχοὴν πίστεως ἐν πᾶσι τοῖς ἔϑνεσι. Al wat wij verder in de HSS. lezen werd later aan den tekst toegevoegd. Weisse. vs. 2—4a, de afkomst van David, is zeker onpaulimsch, zegt Michelsen, Th. Tijds. 1876 bl. 71, nadat hij vroeger, 1873, bl. 425, het vermoeden had uitgesproken, dat Holsten, Zwm Ev. des P. u. des P. 424- 427, met zijn betoog dat Rom. 1 : 2—4 Paulus’ christologie niet zuiver weergeeft en zelfs daarmede in tegenspraak is, tevens heeft uitgemaakt, zonder dit evenwel uit te spreken, dat die verzen niet van Paulus zijn. vs. 4. Vul aan: ἀναστάσεως EK νεχρῶν. Artemonius. B. ὁρισϑέντος. Oorspronkelijk een kantteekening, volgens sommi- gen. B. Misschien is KAL achter ἁγιωσύνης uitgevallen, zoodat Christus om twee redenen de zoon van God genoemd wordt: 1° krachtens 255 ROM. zijn eeuwige goddelijke natuur; 2° krachtens zijn opstanding uit de dooden. Michaelis, Minl. 741. vs. 7. χκλητοῖς ἁγίοις. Later bijgevoegd. Weisse. vs. 8 luidde oorspronkelijk: Πρῶτον- μου περὶ πάντων ὑμῶν. Weisse. vs. 9. ἐν τῶ eday. τ. υἱοῦ αὑτοῦ werd later ingelascht. Weisse. ‚vs. 10. πάντοτε is overtollig en schijnt niet oorspronkelijk. Beza. B. vs. 14. “ἙΕλλησί τε. Battier: “Ελλησι AE. B. vs. 16. od-evayy. Later ingevoegd. Weisse. ᾿Ιουδαίω τε πρῶτον καὶ “Ελληνι ἃ. 1. eerst voor Jood en Griek is onverstaanbaar. Πρῶτον, hier in de meeste en Il : 9, 10 mm alle KSS., doch waarschijnlijk niet bij Marcion , gelijk Sulze opmerkt, is een joodschchristelijke inlassching. Neem haar weg en de grammatica komt tot haar recht, de samenhang is niet langer verbroken en de gang der gedachten is geleidelijk. W. H. van de Sande Bakhuizen, Godg. bijdr. 1860, 225—230. vs. 17. εἰς πίστιν. Hen kantteekening. Wall. De volgende aan- haling bewijst dit volledig. Owen. B. Het volgende ζήσεται doet Venema vermoeden, dat Paulus schreef ...srtoruw εἰς ζώην. V. vs. 18 is later ingevoegd, evenals vs. 190 ὃ Beòg-èpav. ; 20b εἰς τὸ — 21° ηὐχαρίστησαν ; 20; 27; 29—31 en 32: ὕτι---εἰσίν. Weisse. vs. 21. ἢ εὐχαρίστησαν. Volgens Owen, B, waarschijnlijk, vol- gens Wass. 1 : 58, zeker een kantteekening. De laatste voegt er bĳ: had Paulus de gelijkluidende spreekwijze na ἐδόξασαν willen gebruiken, dan zou hij χαὶ eùy. geschreven hebben. vs. 25. ἐσεβάσϑησαν. P. Junius gist: ἠσεβάσϑησαν. K. vs 29. πονηρίᾳ schijnt een kantteekening. Beza, ed. 3, 4,5. B. Ten onrechte worden hier pgovov en povov,en vs. 91 ἀσυγέτους en ἀσυνϑέτους verbonden. Paulus schreef slechts één dezer woorden, Naber 101. ROM. 250 vs. 90. ϑεοστυχγεῖς, door God gehaten. Lees: ϑεοστύγεις, haters van God. Beza. B. vs. 91. ἀσυνέτους worde geschrapt. Want die van nature zonder verstand zijn, kunnen niet onder de boozen gerekend worden. Grotius. B. Zie ook bj vs. 29. vs. 32 moet misschien aldus worden aangevuld:...èmriyvórres, OTK ἘΝΟΗΣΑ͂Ν. ὅτι — μόνον AEOI αὐτὰ mr. ἀ. «. Ol ovv. Mill. 2. IT. vs. 1. De woorden πᾶς ὃ χρίνων en τὰ γὰρ — κρίνων behoo- ren miet tot den oorspronkelijken tekst, en evenmin vs. 9 ὃ χρίνων — αὐτὰ; VS. 9. ὀργῆς καὶ ἀποχαλύψεως δικαιοχρισίας; 9--Τ. 13; 16: 24. Weisse. vs. 5. χαὶ ἀμετανύητον καρδίαν. Ken ingevoegde verklaring van het voorafgaande σχληρότητα. Wass. 1: 59. Naber, 367, wil voor σχληρότητα lezen: σχληρύτάτην. vs. ὃ. ϑυμὸς καὶ ὀργὴ. Verbeter: ϑυμὸν καὶ ὀργὴν. P. Junius. 8. πη 0" vs. 1l—17 schijnt verward. Vs. 16 is hier niet goed geplaatst. Men heeft vermoed, dat het tusschen vs. 5 en 6 behoort te staan, maar beter schijnt de gissing van Michaelis, dat het achter vs. 12 behoort. Wass. II: 49. | vs. 14—15. Volgens Laurent oorspronkelijk een kantteekening. vs. 15. ἀπολογουμένων. Weisse leest: ἀπολογούντων. vs. 16. μοῦ. Owen gist: αὐτοῦ. B. vs. 17 ἐπαναπαύῃ. Weisse leest: ἀγαπαύῃ. vs. 18. ἐκ τοῦ νόμου. Weisse leest: ἐν τῷ vóuw. Achter ϑέλημα schijnt αὐτοῦ uitgevallen. Linwood 30. vs. 22. ἱεροσυλεῖς ; Verbeter: ἱεροϑυτεῖς; Offert gij? Man- gey. B. vs. 25. ὠφελεῖ. Weisse heeft: ὀφελεῖ, Zo ROM. \ vs. 28. ἐν σαρκὶ schijnt een aanteekening ter verklaring van ἐν τῷ paveow. Pearce. B. vs. 29. H is uitgevallen. Lees: καὶ περιτομὴ ἡ καρδίας ἃ. 1. ἡ καρδίας (περιτομὴ) περιτομή ἐστιν. Linwood 25. HI. vs. 1, 2. Paulus schreef slechts: Τὶ οὖν τὸ περισσὸν τοῦ ’lov- δαίου; ἢ ὕτι ἐπιστεύϑησαν τὰ λόγια τοῦ Θεοῦ; Weisse. vs. 3. τινὲς behoort niet tot den oorspronkelijken tekst, en evenmin vs. 5 τί ἐροῦμεν — 7 αὐτοῦ; ὃ; 9 τί — πάντως; 11--Ι8; 20 διὰ γὰρ — ἅμ.; 25; 20 ἐν --- Θεοῦ en εἰς τὸ — πίστεως ; 21 ἐξεκλείσϑη ; 28; 31. Weisse. vs. ὃ. ὅτι ποιήσωμεν. Verbeter: ET/ π. Mangey. Of: καὶ ΤΊ — μὴ ποιήσωμεν. Fn hoe zullen wij geen kwaad doen? Wall. B. ὅτι. Boos (Bos?) gist ὅτε. W. (die vs. 13 noemt, maar wel- licht vs. 8 bedoelt.) vs. 9. προεχόμεϑα. Venema gist: προέχομεν. K. Van Hengel acht den tekst bedorven. Linwood, 294, noemt προεχύμεϑα onverstaanbaar en gist, evenals Venema, doch zonder hem te kennen, sroóeyouer, terwijl hij aanneemt dat de passieve vorm ontstond door een afdwaling van het oog naar σπρο- ῃτιασάμεϑα. vs. 11—18, na vs. 10 overbodig, bewijst niets voor de in behandeling genomen stelling. Paulus dacht aan Ps. CXLIII : 2 en niet aan XIV : 3. Justinus haalt het eerst deze verzen aan, maar niet als aan Paulus ontleend. De Presbyterianen hebben er waarschijnlijk Ps. XIV in het Vat. HS. van de LXX mede ver- rijkt, nadat zij — misschien wel Justinus — ze bij Paulus hadden ingelascht. Schulthess, Symb. 1 p. VIIL, Zie ook bij vs. 9, per Ken ROM. 258 ΤΥ: vs. 1 behoort niet tot den oorspronkelijken tekst, en evenmin: 2 ἔχει — Θεὸν ; 3 γὰρ; 4—D; 1] εἰς τὸ λογισϑῆναι u. ἀ. τ. ὃ.; 12 τοῦ π. ἦμ. ᾿Αβρ.; 14; 15; 16 εἰς τὸ εἶναι — 17 τέϑεικά σε; 18 εἰς τὸ — ἐϑνῶν ; 19 ἑχατονταέτης που ὑπάρχων. Weisse. vs. ὅ. ἀσεβῆ. Verbeter: εὐσεβῆ. Barrington. B. EK. Hutter schrijft in zijn N. 7. 1599, μόνον achter πιστεύοντι δὲ, Reuss 105. vs. 11]. εἰς τὸ λογισϑῆναι zat αὐτοῖς τ. ὃ. κι Ken zinstorend voegsel van een latere hand. Wass. 1 : 13. Zie ook bĳ vs. 1. vs. 12. zat τοῖς. Zet deze woorden om; of schrap τοῖς. Beza. B. vs. 17. ὡς ὄντα. Lees: ELS ὄντα. Mangey. B. vs 25. ἠγέρϑη. Weisse leest: ἐγέρϑη. ve vs. 2. De woorden εἰς τὴν — ἑστήκαμεν behooren niet tot den oorspronkelijken tekst, en evenmin: 3 ὅτι ἡ ϑλίψις — 9 χαται- ovtrers One ν Ost 10} τοῦ τατον Ee ORR νύμος — παράπτωμα. Weisse. vs. 6. ἀσϑενῶν. Verbeter: ἀϑέων. P. Junius. B. Ἔτι γὰρ X. deugt niet. Misschien moeten wij lezen: Ἔτι δὲ of alleen Ἔτι X., ὄντων ἡμῶν ἀσϑενῶν ἔτι, — ἀπ. Wellicht schreef Paulus, evenals vs. ὃ, ὑπὲρ ἡμῶν en Is ἀσεβῶν oorspron- kelijk een verklaring van ἀσϑενῶν. Holwerda, Betr. 85—88. vs. 7. ὑπὲρ δικαίου. Grotius en Beza lezen, met de Syr. vert. , ὑπὲρ ἀδίκου. B. De tweede helft van dit vers: ὑπὲρ γὰρ --- ἀποϑ. is een ver- klarende aanteekening bij de eerste helft. Tan. Faber. B. Dit vers is later ingevoegd. Semler. V. en H. 489. Zou ἀγαϑοῦ misschien een door afkorting ontstane schrijffout 259 ROM. zijn voor ἀγαπητοῦ. L. Bos. V. — U. W. Thoden van Velzen, Gel. en Vrijh. III, bestreden in de Godg. Bijdr. door A. 1869 bl. 430, door Diehl bl. 146 vv., door Prins 1870 bl. 8 vv. en opnieuw verdedigd door v. Velzen bl. 271 vv. vs. 12. ἐφ᾽ ὦ worde veranderd in ἐπεὶ ὃν. Theol. repository, 1772. St. 28. Καὶ worde vóór οὕτως geschrapt. Jo. Fab. Stapulensis. B. ἐφ᾽ ὦ πάντες ἥμαρτον, in strijd met de verklaring, vs. 14, dat allen sterven, hoewel zij niet des doods schuldig zijn, is inge- lascht door een zeer onbevoegde hand, die niet vatte dat Paulus juist leerde: dood en leven zijn onafhankelijk van de verdiensten van hen, tot wie zij komen. Of heeft de apostel geschreven: „ofschoon allen niet gezondigd hebben“? Straatman [1 : 280. vs. 15. De woorden τῷ τοῦ ἑνὸς παραπτώματι zijn hier volgens Semler en vs. 17 volgens Griesbach later ingevoegd. H. 439. vs. 15 en 17 werd ’Zyooö Χριστοῦ later ingevoegd. Wass. Er 60: vs. 19. χατεστάϑησαν, καϑεστήχαμεν en κατεστάϑημεν zijn ver- schillende onechte lezingen. Semler. H. 440. VAE vs. 4. πατρός. Lees: srvebuarog. J. P, Schilt. vs. 5. σύμφυτοι. Verbeter: σύμφυλοι. P. Junius. B. vs. 7-9 is niet van Paulus’ hand. Evenmin: vs. 10 ἐφάπαξ, ontleend aan Hebr. IX : 7, 12; 12 εἰς τὸ — αὐτοῦ; 14—15; 16 δούλους en ὧ ὑπαχούετε — δικ.; 17 ὑπηκούσατε --- διδ. ; 19 - - 20; 21 ἐφ᾽ οἷς νῦν ἐπ.; 22 δουλωϑέντες δὲ τῷ Θεῷ. Weisse. vs. 12. Griesbach wil alleen lezen: εἰς τὸ ὑπαχούειν, zonder αὐτῇ of ταῖς ἐπιϑυμίαις αὐτοῦ. ΠΗ. 440. vs. 16. Zal ᾧ ὑπακούετε niet redeloos en ongerijmd klinken en zal des schrijvers bedoeling duidelijk worden, dan leze men QS ὑπακούετε. Lachmann, N. 7. II p. X, ΤῊΣ ROM. 200 vs. 19. τὴ ἀνομίᾳ, ter verklaring van τῇ ἀχκαϑαρσίᾳ op den kant geschreven, kwam vandaar, met het voorgevoegde καὶ, in den tekst. Owen. B. παραστήσατε. Lees, met verandering van één letter: παρεστήσατε; aor., dan hebben wij hier een bewijs voor het vs. 18 gezegde ‚…... 400 hebt gij nu uw leden dienstbaar gesteld. Markland. 5. VII. vs. 3. De woorden ἄρα — vouov behooren niet tot den oor- spronkelijken tekst. Evenmin: 4 εἰς τὸ — ἐγερϑέντι; ὅ εἰς τὸ — ϑαγάτῳ; 7 τὴν te γὰρ — ὃ ἐπιϑυμίαν; 12-13; 15 ὃ γὰρ — γινώσχω; 16—17; 18 οἶδα — ἀγαϑὸν; 19; 21; 28 ἐν τῷ νόμῳ — μου; 25 ἄρα οὖν --- ἅμαρ. Weisse. vs. 4. καρποφορήσωμεν. Verbeter: χαρποφορήσηται Of καρποφο- ρήσητε. Mangey. B. vs. 6. Zoowel ἀποθανόντες als ἀποθανόντος IS een vreemd bij- voegsel. Semler. ἢ. vs. 9. Beza leest: ἁμαρτία MEN ἀνέζησεν. B. ἀνέζησεν. Verbeter: ἀνέζεσεν, van dvaléw, te voorschijn komen. 'T. Hemsterhuis. B. vs. 14. οἴδαμεν. Sommigen lezen: οἶδα μὲν. B. vs. 18. De woorden τουτέστιν ἐν τῇ σαρκί μου schijnen een kantteekening. Venema. V. Wass. 1 : 15. vs. 19, 20 is niet dan herhaling van het reeds gezegde. Zie vs. 16, 17. Dat komt bij Paulus niet voor. Hij is veeleer uiterst beknopt. De verzen verbreken den geleidelijken gang der gedachten en zijn stellig later ingevoegd. Vs. 21 behoort bij vs. 18. Volk- mar, Paulus Römerbrief 1875, 90—91. Zonder Volkmar als zijn voorganger te noemen, duidt Michelsen deze verzen aan alseen parafrazeerende herhaling van vss. 15—17 en dus niets dan een interpolatie of kantteekening. Theol. Tijds. Raiden, dale Zh 261 ROM, vs. 21. Ter verduidelijking schrappe men τὸν vóuor, Homberg: Óf: τὸ καλὸν, Hemsterhuis; of men verandere τὸν νόμον in [χατὰ] τὸν νοῦν. Owen. B. Gis: τὸν καλὸν en zie vs. 16. Knapp. vs. 24. ἐκ τοῦ σώματος τ. ϑ. τ. Verbeter: & τ. στόματος τ. ϑ. τ. evenals 2 Tim. IV : 17 en Dan. VI : 20. Markland. B. Heeft niet eenig HS.: ἐκ τοῦ ϑανάτου τοῦ σώματος τούτου, vraagt Michaelis, Einl. 741. Door omzetting plaatse men vs. 25b, ἄρα οὖν - ἁμαρτίας vóór vs. 24. Lachmann, N. 7. II p. X. Hetzelfde wilde reeds Venema, terwijl Lotze verhaalt hoe S. H. Manger vermoedde, dat vs. 25% εὐχαριστῶ — ἡμῶν oorspronkelijk gevolgd werd door VIII : 2, 1, 8 vv. V. Dezelfde volgorde staat Wassenbergh NOOT RL UN AEN vs. 25 schreef Paulus: εὖ χάρις τοῦ Θεοῦ. Michaelis, Hinl. 741: bl VII. vs. 1. ἄρα νῦν. Verbeter: ἄρα οὖν, evenals vs. 12 en VII:3, 25. Markland. 5. Dit vers behoort niet in den tekst; en evenmin: 2 τῆς ζωῆς ér X. Ls 3 ὃν ᾧ σθένει Ò. ὃ. o. en ἐν ὁμοιώματι σ. ἃ. “κι π- ἅ;; ὃ; 7—9 αὐτοῦ: 10; 14—15; 20 behalve ἐπ᾿ ἐλπίδι: 24 ἐλπὶς — 25; 27 ὅτι κατὰ — ἁγίων: 28 τοῖς χατὰ π. κ. ο.; 29 εἰς τὸ — ἀδελφοῖς; 33 Θεὸς ὃ δικ.; 84 Χρ. — ἡμῶν; 86; 88 οὔτε ἐνε- στῶτα οὔτε μέλλοντα (vgl. 1 Kor. ΠῚ : 22); 39 οὔτε τις κτίσις ἑτέρα. Weisse. vs. 2. καὶ τοῦ ϑανάτου, aan het slot, vordert de invoeging Καὶ 411 τῆς ζωῆς in den aanhef. Michaelis, Winl. 728. vs. 15. πνεῦμα δουλείας. Verbeter: πν. AELALAS. P. Junius. B. ᾿4ββᾶ ὃ πατὴρ. Beter: ’A., ὃ m. d.i. ὃ ἐστι π. D. Heinsius. B. ὃ πατὴρ. Oorspronkelijk een kantteekening. Beza. Wass. 1 : 8, vs. 16 moest vóór vs, 15 staan. Michaelis. K, ROM, 262 vs. 19, 21. ἀποχάλυψιν — ὅτι. Lees: AIOATTPQSIN — OTE RE: Judtusb: vs. 21. ἡ κτίσις. Hen kantteekening bij αὐτὴ. Pearce. B. vs. 27. Ort. Lees: OTE. Doctr. of the Trin. 1768. B. vs. 28. Venema vult κατὰ πρόϑεσιν aan met χάριτος υἱοῖς κ. 0. Val. 2 Mimi Ὁ 78. Πα: ee: Deka 120 TO He Leen vs. 90, ἐκάλεσε met υἱοὺς. V. vs. 92. ὃς γε. Verbeter: Et ve. Beza. B. vs. 38, οὔτε δυνάμεις. Ken inlassching. Fritzsche. Meyer. IX. H. ΙΧ-- XI behoort niet tot den brief aan de Romeinen, maar is, met XVI : 1—16 en 20b, “H χάρις κτλ., waarschijnlijk een gedeelte van een brief dien Paulus aan de Efeziërs schreef. H. VIII : 29 schijnt de aanleidende oorzaak der inlassching. Weisse. Reeds in zijn Dogmatik, 1: 146, noemde hij H. [XXI een later ingevoegd stuk. vs. 1—5 behooren niet tot den oorspronkelijken tekst van Paulus’ brief aan de Efeziërs, waarvan wij een gedeelte bezitten in Rom. ΙΧ-- XI en XVI. En evenmin: 9; 11 ἵνα — xadoövroe; 18—15; 17—18; 20--29; 32 διὰ — ἔργων ; 33 χαὶ ὃ πιστ. ε. «a. ò. x. Vel. 1 Petr. II : 6. Weisse. vs. 9. Mangey vult aan: AN αὐτὸς. Owen leest: ᾿Ευχοίμην ν. B. Venema: εὐχοίμεν ἄν. V. Schultz slaat voor, de woorden Ro γνάϑεμα εἶναι te plaatsen tusschen Χριστοῦ en ὑπὲρ. H. 499. VS. 5. ὃ Ov ἐπὶ πάντων. J. Schlichting, gevolgd door Crell, verbetert: °Qy Ὁ ἐπὶ πάντων Θεὸς, ten einde het laatste deel van den zin in overeenstemming te brengen met het eerste. 2. ὃ ov is een schrijffout voor ὧν, zooals Paulus opgaf, maar wat zijn schrijver verkeerd begreep. Hoekstra, Jaarb. X, 118—132, Christus wordt in het N. T. nergens God genoemd, laat staan dan ὁ ἐπὶ πάντων Θεὸς. Vreemd dat nog niemand de gissing 208 ROM, voordroeg: OC (Θεὸς) is een Da voor OC (ὃς). Zie 1 Tim. ΕἸ 0 [error betr ereleliinwood 20: ἀμήν. Waarschijnlijk een Ee kantteekening. Barrington. B. vs. 7. Het betoog schijnt de omzetting van σπέρμα en τέχνα te vorderen. Owen. B. vs. 10—12. ἔχουσα — ἐρρήϑη αὐτῇ. Verbeter: μεβέχκκα... . ἐχούσῃ .…. ἐρρέϑῃ αὑτῇ. Mangey. B. Wat beteekent ἐξ ἑνὸς κοίτην ἔχουσα ἢ Gold dat niet evenzeer van Sara als van Rebekka? De tegenstelling met Σάρρᾳ υἱός, vs. 9, schijnt te vorderen: ἐξ ἑνὸς κοίτην AIATM@N ἔχουσα. De zin 15 dan: où μόνον δέ [Σάρρα οὕτως εὕρηκεν] ἀλλὰ καὶ Pep. κτλ. Markland. B. χοίτην ἔχουσα beteekent nooit ewanger zijn, maar bijslaap hebben. Dwaas is ook de onderstelling, dat Rebekka wellicht twee mannen had en bij één zwanger was. Paulus schreef* Pé3. υἱοὺς ἔχουσα ἐκ κοίτης 'Io. κτλ. Eerst werd υἱοὺς door een schrijffout verbasterd in ἑνὸς. Om den nu onverstaanbaar geworden zin duidelijk te maken, plaatste een derde ἐξ vóór ἑνὸς en veranderde hij κοίτης in κοίτην. Straatman II : 48, 11. χαλοῦντος. Moet het niet zijn Aadoövroe? Michaelis, Einl. 742. 16 hier onmogelijk te behouden , moet waarschijnlijk achter 13 staan. Michaelis, Minl. 321, 742. 17. Aéya γὰρ ἡ γραφὴ τῶ Φαραώ. Owen meent, dat het overeenkomstig Ex. ΙΧ : 138—16 zijn moet: λέγει γὰρ ὃ Θεὸς ἐν τῇ γραφῆ τῷ Φαραώ. Dan is het onderwerp genoemd voor de werkwoorden in vs. 18. B. 22. εἰ δὲ. Misschien ἴδε. Ken vaak voorkomende verwisse- ling. Michaelis, inl. 742. 24. οὖς. Venema gist: υἱοὺς. V. 27. Achter χατάλειμμα worde ingevuld: μόνον. Owen. B. vs. 28. Aóyov γὰρ κτλ. Hier schijnt iets te zijn uitgevallen, b.v. κύριός ἐστι. Owen. B. ROM, 264 s vs. 1. εἰς σωτηρίαν. Deze woorden behooren niet tot den oorspronkelijken tekst van dit hoofdstuk. Evenmin: 3 τὴν τοῦ Θεοῦ — στῆσαι; 5 τὴν δικ. — νόμου; Ὁ My — σου en τοῦτ᾽ — κιχιαν | τοῦτ — dvay.; 8 ἀλλὰ τὶ λέγειν 10; 15—17; 19 ἀλλὰ — ἔγνω. Weisse. vs. 20. De volzinnen ἐμφανὴς κτλ. en εὐρέϑην κτλ. moeten worden omgezet. Drusius, B, XI. vs. 1. ἐκ σπέρματος behoort niet tot den tekst. Evenmin: ὡς ἐντυχχάνει — 4 χρηματισμός; ὅ--Οο; 7 ἡ δὲ — 11 πέσωσιν en εἰς τὸ or. α.; δὰ Θεοῦ, ἐὰν --- ἔκκοπ.; 28; 32. Weisse. vs. 6. De woorden εἰ δὲ ἐξ ἐργ. κτλ. behooren waarschijnlijk niet tot den.tekst. Owen. B. vs. 9. εἰς ϑήραν staat niet in den Hebreeuwschen tekst, en ook niet in de LXX. Waarschijnlijk een later invoegsel. Drusius. B. vs. 25. πώρωσις. Beter: πήρωσις. Mangey. B. vs. 26. ἥξει ἐκ Σιὼν. Verbeter: veren Σιὼν, naar Jes. LIX : 20 (LXX). Owen. B. vs. 91. éuerbow geeft geen goeden zin. Misschien moeten wij hier een ander bijvoegelijk naamwoord lezen, dat de ἔλεος als een uitnemende en hoogst voortreffelijke beschreef. Straatman II : 255—257. vs. 96. αὐτῷ ἡ δόξα κτλ. later ingevoegd. Straatman, Th. Tijds. 1868 : 52. XII. Heumann giste dat met dit hoofdstuk een nieuwe brief aan de Romeinen begint en dat H. XVI twee postscripta, 1—24 en 265 ROM, 25—27, bĳ den eersten brief bevat. Meyer bij Rom. XV. H. ΧΙΠ.- ΧΙ͂Ν past niet bij een brief, waarin Paulus de Joden- Christenen te Rome, die hem gunstig gezind schijnen, doch die zijn evangelie niet kennen, tracht te winnen, nadat zij door hun stamgenooten zijn witgestooten. De inhoud richt zich tot personen, die reeds gewonnen zijn voor het Paulinisch evangelie. Deze hoofdstukken behooren met het XVIe tot een brief van Paulus aan de Efeziërs. Straatman, Th. Tijds. 1868 : 38—57, bestreden door Rovers, t. a. p. 310325. Renan, St. Paul, LXIIL vv., beweert dat Paulus verschil- lende wtgaven van zijn brief aan de KRomeimen bezorgde, ten behoeve van gemeenten, die met deze beknopte geloofs- leer wilden kennis maken. Hen dezer uitgaven zou H. I—X[ met XV bevatten en een andere H. T—XIV met een gedeelte van XVI. vs. 1. De woorden τὴν λογ. Aar. u. behooren niet tot den tekst. Evenmin: 2 εἰς τὸ — τέλειον; 9 εἰς τὸ σωφρονεῖν; ὅ ὃ δὲ — μέλη; O6 κατὰ τ. y. τ. ὃ. ἡμ.; 14; 16 μὴ γίνεσϑε --- ἑαυτοῖς; 19 ἀλλὰ δότε --- κύριος. Weisse. vs. ὃ. πίστεως IS later ingevoegd. Semler. H. 440. τῷ ὕντι. Venema gist ὄντι τι. V. Cobet deelt deze gissing mede als van W. A. van Hengel afkomstig en noemt haar vol- komen zeker, omdat de zin zonder het herhaalde 7'/ onver- staanbaar is. Mnemosyne 1874 p. 160. Holwerda acht hier de uitdrukking εἶναι τί minder voegzaam, terwijl hij tevens wijst op het vreemde der spreekwijs ὑπερῳφρογνεῖν παρ᾽ ὃ δεῖ φρονεῖν, aan- gezien ὑπερφρογεῖν niets anders is dan παρ᾽ ὃ δεῖ φρονεῖν. Hij gist dat Paulus schreef: λέγω — παντὶ τῷ ὑπερέχοντι ἐν ὑμῖν μὴ φρονεῖν παρ᾽ ὃ δεῖ φρονεῖν, ἀλλὰ φρονεῖν εἰς τὸ σωφρονεῖν. Vgl. πη ΠΣ ΤΟΝ Je 502. vs. 6. πίστεως. Venema gist: χάριτος. V. vs. 11. Hitzig, Zürich. Monatschr. 1856 : 58 vv., gist voor καιρῷ of κυρίῳ : τῷ κλήρῳ, het ambt, en ROM. 266 vs. 18 voor χρείαις : χήραις. Zoowel het een als het ander zonder grond, volgens Meyer. C vs. 18. τὸ ἐξ ὑμῶν. Vebeter: τὸ γ᾽ ἐξ ὑμῶν. Is. Casaubonus. B. ͵ ELEN vs. 1. αἱ δὲ — εἰσιν. Deze woorden behooren niet tot den tekst. Evenmin: 2 of δὲ ἀνϑ. — 3 zaam; ὅ--θ; 9 ἐν τῷ Ay. — σεαυτόν, vgl. Gal. V : 14; 10 πλήρωμα o. v. η. α.;} 11 vór γὰρ — ἐπιστ. Weisse. vS. 3. φόβος τῶν ἀγαϑῶν ἔργων. Sommige HSS. lezen: zw ἀγαϑῷ ἔργῳ. Verbeter: τῷ ἀγαϑοέργῷ , vrees voor hem die goed handelt. P. Junius. B. Verdedigd door Naber 368. vs. 4 worde door omzetting gelezen: διάκονος εἰς ὀργὴν, ἔχδικος τῷ τὸ χαχὸν πράσσοντι. Kp. Duae. B. vs. 9. ἐν τούτω τῷ λόγῳ. Gal. V : 14 doet vermoeden: ἐν ἑνὶ λόγῳ. Barrington. B. vs. 11. ἢ ὅτε. Lees: # órè, ooit. Schmid. — Oederus: ἢ ὃ τε. — Mangey: ἢ ΟΥ̓́ΤΕ. B. XIV. vs. 1. διαλογισμῶν. Misschien: διὰ λογισμῶν. Zie Jac. IL : 14, Mangey. B. vs. 6. φρονῶν. Verbeter: ΣΩΦΡΟΝΩΝ. P. Junius. B. εὐχαριστεῖ γ. τ. ὃ. en καὶ «by. τ. ϑ. behooren zoo min in den tekst, als 10 ἢ καὶ σύ — σου; 12; 13 ἢ σκάνδαλον; 16. Weisse. vs. 18. ἢ σχάνδαλον kan als verklaring van het voorafgaande worden gemist. Ep. Duae. B. vs. 20. πάντα μὲν καθαρά. Vul aan, naar Tit. I : 15, τοῖς καϑαροῖς. Mangey. δ. 267 ROM. vs. 21. μηδὲ ἐν d . Lees: μηδὲ SEN ἐν ᾧ, noch iets waaraan enz. Mangey. Owen: μηδὲ τί ΠΟΙΕΙ͂Ν ἐν ᾧ. B. μηδὲ πιεῖν οἶνον, μηδὲ ἐν ὦ κτλ. Lees: μηδὲ τὶ ποιεῖν ἐν ᾧ χτλ. Het voorafgaande srueiv deed ποιεῖν uitvallen. Venema. Men zou ook kunnen lezen, met den ongenoemden uitgever van N. 7. Oxon. 1763, μηδὲ ποιεῖν ἕν, ἐν ὦ, of alleen u. π. ἕν, ᾧ. Ver- schuir. Κ΄, XV. Dit en het volgende hoofdstuk, ofschoon van Paulus’ hand, behooren niet tot diens brief aan de Romeinen. Semler. Zij zijn niet van Paulus afkomstig. Baur, Schwegler, Zeller. Tot Paulus’ brief aan de Rom. behooren niet: XV : 2 εἰς TO — tis 4; ὃ-- 12: 13 ele τὸ — ἐλπίδι; 14 — 33 en XVI : 1—-20; 25—27. Weisse. Zie ook bij IX. Het slot van den eigenlijken brief aan de Rom., die met XI eindigt, ligt in XV en met name in vs. 8, met weglating van γὰρ; 9—16; 23—29, met verandering van het barbaarsch klin- kende Srravtar in ᾿Ιταλίαν (vs. 24 en 28) en met weglating van 24b en δι᾽ ὑμῶν in 28. Vs. 30—32 15 later ingevoegd, evenals 17-- 20. H. XVI behoort met XIL-—XIV tot een brief van Paulus aan de Efeziërs. Straatman. Zie ook bj XII. Het slot van den brief, die XIV : 28 eindigt, bestaat uit NV 33 το ᾽ το] 004. Volkmar,; Römerbr.. 53, 129 —140. H. XV behoort niet tot den brief en van H. XVI alleen: vs. 1, 2, 21—24. Scholten, Th. Tijds. 1876 : 1- 88, Áls er iets echt is in Rom. XV, dan stellig niet vs. 1—13, maar vs. 14—16, 202, 21—28, 29, 26, 282, 29b, 30— 322 en 38. Michelsen, Zh. Tijds. 1876 : 71. Zie verder: Scholten, Inl. 224. 228, Reuss, Geschichte des ROM. 268 N. Ts, S111. Meyer's Komm. op Rom. XV; Holtzmann, Kritik der Eph. u. Kol. 307—812; Hilgenfeld’s Zeitschr. 1874 : 504—5530; en diens Hist. Kr. Kinl., 326 vv, vs. 12. ἐϑνῶν. Michaelis gist: λαῶν. Kinl. 255. vs. 15. διὰ worde geschrapt. Zp. Duae. B. Misschien moeten wij het veranderen in ἰδίαν, privam gratiam, of in ἰδίᾳ, seorsum. Venema. ΓΚ. 