veld ssennederland 01
Werner Best, die trouwens een tijdlang Amt I van het RSHA geleid had.” Maar deze beschouwing is te formeel. Wat er in werkelijkheid gebeurde, was dat de SS zich al snel zowel van het staatskader als van het kader van de partij emancipeerde, en als het ware zich op een derde terrein bewoog als uitvoerend orgaan van de wil van de Führer, los van de staat — en eigenlijk ook van de partij. Maar in deze ontwikkeling groeide de SS en nam zij staatsorganen in haar complexe organisatie op. Die (1) Met de daarbij sinds 1940 horende toevoeging und Generalmajor der Polizei (zie p. 27); wij laten deze toevoegingen verder weg. Men make hieruit niet op, dat de hier genoemde Ohlendorf evenals Müller of Nebe uit de politie afkomstig was. (2) Geschäftsverteilungsplan des Reichssicherheitshauptamtes. Stand: 1.10.1943, IMT 219-L; /dS Hamburg CDI 78 A. (3) Zie Buchheim, Anat. I, p. 76, 77. Ook deze auteur komt tot de hier gestelde conclusie. (4) Men zie de in noot 2 vermelde bronnen. (5) Friedrich Zipfel, Gestapo und Sicherheitsdienst, Berlin, 1960, p. 16. Vgl. Aronson, Heydrich, p. 275, 276. (6) Neufeldt e.a., Orpo Í, p. 21. (7) Best, Deutsche Polizei, p. 103, 107. 35 DE SS IN DUITSLAND organen werden dus min of meer aan de staat onttrokken, en min of meer, al naar gelang de om- standigheden en mogelijkheden, met de SS versmolten. Dat gebeurde dus in sterke mate met de Gestapo en Kripo, hoewel zij altijd nog wel enige kenmerken van hun oorspronkelijk karakter als staatsorganen zouden houden. Het Reichssicherheitshauptamt mag men zien als een tamelijk goed gelukte versmelting van SS en staatspolitie, en nieuwvorming van een orgaan, dat daar adequaat uitdrukking aan gaf. Tot dusver hebben wij het uitsluitend over het centrale hoofdbureau te Berlijn gehad. Regionaal lagen de dingen anders en nog heel wat ingewikkelder — zo ingewikkeld, dat vele Duitse ambtenaren er niet uitkwamen. Die ingewikkeldheid mag op het eerste gezicht vreemd lijken voor een staat, die alles wilde centraliseren, en waarvan de leiders pretendeerden alle rommel, ook de organisatorische, van het democratisch-federalistisch regime eens en voor altijd op te ruimen. Maar die gecompli- ceerdheid was eigenlijk onvermijdelijk, waar een beweging met een ver doorgevoerde organisatie en onderdelen daarvan, die al voor de Machtübernahme een eigen leven gingen leiden, een op totaal andere principes gebaseerde staatsmachinerie veroverden en vervolgens gingen uithollen; daar kwam nog bij, dat Hitler door het uitspelen van verschillende figuren en verschillende machtsblok- ken tegen elkaar de zaken nog ingewikkelder maakte, teneinde zelf de beslissende factor te kunnen blijven — een systeem, dat Himmler met succes van zijn meester afkeek. Juist in de regionale struc- tuur van de politie uitte zich een en ander in een bijzonder ingewikkelde en topzware structuur. Wij vinden hier een structuurprincipe, dat wij elders nog zeer vaak zullen tegenkomen, namelijk de dubbele onderschikking van een regionale of lokale instantie zowel aan de eigen centrale te Berlijn, als aan plaatselijke functionarissen met een algemenere taak dan die van de betreffende instantie. De politie in al haar verschijningsvormen, zowel de politieke politie als de gewone straat- politie, als de recherche, was vóór 1933 ondergeschikt, en zelfs uitsluitend ondergeschikt, aan de lokale of regionale bestuurders. Zelfs in Beieren bestond er eigenlijk geen centrale politie-autoriteit.! Dat was, om het kort te zeggen, een toestand, die Himmler en Heydrich zeer verdroot. Wat zij wilden, was een volkomen verzelfstandigde en volledig met de SS versmolten politie. Een politie, die uitsluitend zaak van het Reich zou zijn, die niets meer met het binnenlands bestuur te maken had, en waartoe de laatste gendarme in het kleinste Duitse dorpje volledig zou behoren zonder nog enige gehoorzaamheid tegenover burgemeester, gewestelijke bestuurder, of regering van een deel- staat te hoeven tonen. Uit het voorafgaande heeft de lezer kunnen zien, dat wat de losmaking van de centrale van Sipo en SD uit het bestuur (in dit geval de minister van binnenlandse zaken) betreft, Himmler en Heydrich praktisch vrijwel geslaagd waren. Regionaal lag het moeilijker, al was het alleen maar door het feit, dat de meeste Gauleiter, tevens Reichsstatthalter of Oberpräsident van hun gebied, harde en zeer machtige mannen waren, die niet van plan waren zonder meer voor de SS te wijken. Ook de lagere goden hielden zoveel mogelijk aan hun politionele bevoegdheden vast. Regionaal bleef het apparaat van Sipo en SD derhalve verbrokkelder dan aan de top. De Gestapo had een stuk of zeventig regionale bureaus in Duitsland en de daarbij geannexeerde gebieden, Staatspolizeistellen (Stapo-Stellen) genoemd; de belangrijkste heetten Stapo-Leitstellen, zonder dat zij echter duidelijk boven de Stapo-Stellen geplaatst werden. Zo ook met de Kripo, die toch nog meer aan het regionale bestuur vastzat dan de Gestapo. Tenslotte waren daar de SD-Leitabschnitte en SD-Abschnitte, die daarentegen weer, uiteraard, met het bestuur van het Land of de provincie niets te maken hadden. Een zekere onderlinge aanpassing werd verkregen doordat de (Leit) stellen en (Leit)abschnitte van Gestapo, Kripo en SD zich meestal in dezelfde plaats bevonden en hetzelfde gebied bestreken. Alle drie organisaties hadden echter in kleinere plaatsen nog aparte Aussenstellen, die aan de grotere bureaus ondergeschikt waren? (1) Aronson, Bavarian Police, p. 1. (2) Zie de lijsten van deze plaatsen volgens de stand van 1941 in Best, Deutsche Polizei, p. 62, 64, 65; volgens de stand van 1944 The German Police, Annex F,G,H. 36 SS EN POLITIE Het was met tweeërlei doel, dat Himmler trachtte hier meer eenheid in te brengen. Ten eerste wilde hij de regionale diensttakken van zijn politie zoveel mogelijk aan de controle van het binnen- lands bestuur onttrekken. Ten tweede wilde hij die diensttakken, de twee takken van de Sicherheits- polizei, en ook de SD, regionaal zo hecht mogelijk aan elkaar binden. Tot dit doel creëerde hij in september 1936 de functie van Inspekteur der Sicherheitspolizei und des SD (IdS) voor iedere Wehrkreis.* In principe hadden zij alleen een controlerende en coördinerende functie, naar binnen ten opzichte van de twee Sipo-diensttakken en de SD, naar buiten tegenover het bestuur van provincie of deelstaat, partij, Wehrmacht e.d. De bevelen aan de politie-organen bleven echter normaliter komen van het RSHA, öf van de plaatselijke Oberpräsident, Reichsstatthalter, of minister van binnenlandse zaken van de deelstaat. Aan hen kon de dS suggesties en voorstellen doen, maar hij had hun bevelen te gehoorzamen; hij was zelfs aan deze regeerders ‘persönlich und un- mittelbar’ ondergeschikt. Zelf was hij in principe niet de instantie, van wie de bevelen voor Gestapo en Kripo (wel weer voor de SD) kwamen.’ Maar die onderschikking aan plaatselijke bestuurders dreigde even fictief te worden als Himmlers onderschikking aan de rijksminister van binnenlandse zaken. Immers, wanneer bevelen van het plaatselijke bestuur niet in overeenstemming waren met richtlijnen en orders van het RSHA en de heren het niet eens konden worden, lag de beslissing bij de Chef der Sipo und des SD, bij Heydrich dus.* En het was de bedoeling van Himmler en Heydrich om de /dS wel degelijk de normale en eigenlijke opdrachtgever van de plaatselijke Sipo te laten worden, zodat de politie dan geheel van het binnenlands bestuur geëmancipeerd zou zijn. Voorlopig was het zover nog niet. Wij zullen in volgende hoofdstukken zien, hoe Himmler met de coördinatie van alle regionale SS- en politie- eenheden onder een Höherer SS- und Polizeiführer weer een stap verder kwam, en hoe hij in de bezette gebieden, waar hij geen rekening met het binnenlands bestuur hoefde te houden, Sipo en SD meteen strak centraliseerde en onder een Befehlshaber der Sipo und des SD (BdS) met veel grotere bevoegdheden plaatste. Pas in een later stadium van de oorlog introduceerde hij deze figuur, in de bezette gebieden ontwikkeld, ook in bepaalde gebieden van Duitsland zelf. Tot een volledige verwerkelijking van dit streven kwam het echter niet meer. 2. De Ordnungspolizei Naast Sipo en SD was er evenwel nog de ‘gewone’ politie, minus de recherche dan. Daarvoor werd in 1936 het begrip Ordnungspolizei geïntroduceerd. Onder dit hoofd werden nu de ingewikkelde politie-organisaties van de Länder? uit de periode van de federale Weimar-republiek tot een rijks- politie-organisatie samengevoegd. De Ordnungspolizei omvatte in de eerste plaats de normale geüniformeerde straatpolitie (Schutzpolizei, Gendarmerie, gemeentepolitie) en nog speciale politie- takken als waterpolitie, luchtbescherming en ook de brandweer. Deze politie, dat wil zeggen de normale straatpolitie, niet uiteraard de waterpolitie en dergelijke, droeg een mosgroen uniform, dat door snit, schouderstukken en rangtekens veel op dat van de Wehrmacht leek. Die indruk werd in de bezette gebieden versterkt door het dragen van kwartiermuts of helm; maar door de afwijkende kleur was het korps toch wel herkenbaar als de ‘Grüne’ politie, zoals dat in Nederland werd ge- noemd. In Duitsland zelf, waar de Ordnungspolizei (Orpo) de gewone taken van de geüniformeerde (1) Oorspr. alleen Inspekteur der Sipo; de SD kwam er pas later bij (/dS Hamburg, CDI 78 A). (2) IMT Gestapo-13. (3) IdS Hamburg, CDI 78 A; vgl. ook nr. 3, noot 3. (4) A.v.; IMT Gestapo-13; Best, Deutsche Polizei, p. 73. (5) Zie Buchheim, Anat. I, p. 91 e.v. (6) A.v.; The German Police, p. 47; zie p. 76. (7) Onder een Land van het Reich wordt een deelstaat verstaan, zoals Beieren, Württemberg, enz. 37 DE SS IN DUITSLAND politie bleef vervullen (zulks in tegenstelling tot hun activiteiten in de bezette gebieden), waren de politie-agenten bovendien herkenbaar aan de traditionele, typische sjako met twee kleppen. Maar ondanks het verrichten van routine-werk als het regelen van het verkeer en het thuis- bezorgen van verdwaalde kinderen dient men de Orpo toch wel degelijk als een onderdeel van het SS-complex te beschouwen. Natuurlijk was het voor Himmler, gezien het karakter van de geünifor- meerde politie, moeilijker om de Orpo met de SS te versmelten dan de Gestapo en de recherche; het omvangrijke korps geheel losmaken van het binnenlands bestuur was feitelijk onmogelijk. Toch kwam hij een eindweegs. Evenals bij de Sipo was het zijn streven zoveel mogelijk leden van de Orno in de SS op te nemen. Deze bleven echter het politie-uniform dragen (zij het met de SS-runen onder de linker borstzak genaaid).* De rangen en hun aanduidingen waren praktisch als bij de Wehrmacht (Wachtmeister, Hauptmann, Major, etc.). Structureel werd een zekere mate van integratie in het SS-complex bereikt, doordat zaken als aanwerving, regeling van soldij en andere uitbetalingen, scholing, door SS-bureaus geregeld werden, en een aantal instellingen voor SS en politie als geheel werkzaam was, bijvoorbeeld de Technische SS- und Polizeiakademie.? Gelijktijdig met de creatie van de /dS ging Himmler in 1936 over tot het instellen van de eveneens coördinerende functie van regionaal Inspekteur der Ordnungspolizei (IdO). Daar iedere dS evenwel een Wehrkreis als territorium had, had die functionaris te maken met verschillende bestuurshoofden, aangezien de Wehrkreis de bestuurlijke indeling van Duitsland overlapte. Het gebied van een /dO was aanvankelijk echter doorgaans een Pruisische provincie of een Land.? Dit, en de aard van het werk maakte de binding van de /dO aan het plaatselijk bestuur toch sterker dan bij de Sipo het geval was. In de loop der tijden werd de territoriale indeling echter steeds meer aan de Wehrkreise aan- gepast, en de /dO steeds meer aan de SS-hiërarchie gekoppeld, met name aan de Höherer SS- und Polizeiführer, die in het volgende hoofdstuk besproken zal worden. (2) Neufeldt e.a., Orpo I,p. 37; P 1:5823. (3) De bronnen spreken elkaar op dit punt wat tegen, of zijn onduidelijk. Wij volgen hier de meest waarschijnlijke weergave: een IdS per Wehrkreis, een IdO per provincie of Land (Best, Deutsche Polizei, p. 68, 72). (4) Zo volgens de gegevens in The German Police, p. 16, 17; dit punt wordt in Neufeldt e.a., Orpo II, p. 20, 21, en in het Neurenbergse verdedigingsdocument IMT SS-87, waardevolle bronnen met echter een apologetisch karakter wat de Ordnungspolizei betreft, kennelijk met opzet omzeild, teneinde de binding met de SS zo los mogelijk voor te stellen. (5) De anderen waren de Waffen-SS-generaals Sepp Dietrich en Paul Hausser, en (als enige honorair met deze rang voorzien) de Reichsschatzmeister der NSDAP Franz Xaver Schwarz; maar daar was dan ook goede reden toe (SS-Dienstaltersliste 1944; zie p. 171; voor Daluege zie ook nr. 102, noot I. 38 SS EN POLITIE trouwens in scherpe concurrentie met de SD-chef in de dertiger jaren zijn verdienste voor het nazi- dom gehad. In 1943 echter noopten, naar het schijnt, de grote hoeveelheden drank, die de Chef der Ordnungspolizei geregeld nuttigde, Himmler hem de facto door Alfred Wünnenberg te vervangen. Bepaalde bevoegdheden werden in 1944 het Hauptamt Ordnungspolizei ontnomen, en deels aan het Reichssicherheitshauptamt, deels aan andere SS-organen gegeven; dat lag niet alleen aan de toe- nemende macht van de Sipo-centrale, maar ook aan het feit, dat Himmler bewust en consequent de versmelting van SS en politie bleef nastreven.” Die invoeging in het geheel van de SS werd ook langs een andere weg bereikt, namelijk door de toenemende militarisering van de Orpo. Dat was reeds voor de oorlog in Duitsland in zekere mate het geval, maar juist in de bezette gebieden zouden de Orpo-manschappen zich niet manifesteren als rondslenterende agenten, maar als leden van een militair korps van de bezetter, ingedeeld in batal- jons, met allerlei soorten wapens, ook artillerie, uitgerust. Dat was niet, zoals men geneigd zou zijn te denken, een gevolg van de partizanenstrijd in de bezette gebieden. Die strijd, die steeds massaler werd, en het gebrek aan legerreserves aan de uit- gestrekte Duitse frontlijn in de Sowjet-Unie versnelden deze ontwikkeling, maar waren er niet de oorzaken van. Die lagen elders: wellicht ook in een algemeen-Duitse traditie, waar het leger een veel groter politiek en sociaal prestige genoot dan in een ‘burgerlijk’ land als Nederland. De geheel andere waardering van das Militär in Duitsland maakt het begrijpelijk, dat de Duitse politie van oudsher zich door het leger had laten inspireren, tot in — of juist in — uiterlijke kentekenen als de rangaanduidingen en het uniform. Wij zullen in deze inleiding het uitermate belangrijke begrip ‘militarisering’ hanteren in drie betekenissen: in de eerste plaats de hierboven al genoemde organisatorische militarisering, het formeren van niet-specifiek militaire korpsen als de politie in bataljons, regimenten enz. Ten tweede het gebruik van zulk een korps — hoe ook geformeerd — voor zuiver militaire doeleinden, namelijk de bestrijding van externe en duidelijk in militaire formaties optredende vijanden. De militarisering van de Ordnungspolizei kwam o.i. voornamelijk voort uit de militarisering, die het nationaal- socialisme aan de hele Duitse maatschappij oplegde (zij het, dat dit zich tot op zekere hoogte weer uit de Duitse traditie verklaren laat), en nu dient men het begrip ‘militarisering’ op te vatten in de zin van een overdracht van militaire denkpatronen op het politieke en ideologische vlak.? Deze perversie beperkt zich zeker niet alleen tot het nationaal-socialisme. Ook andere ideolo- gische systemen hanteerden en hanteren met beangstigend succes meestal dit middel om collectieve euforie, strikte gehoorzaamheid en maximale krachtsinspanning af te dwingen; men hoeft slechts te denken aan uitdrukkingen als ‘militia Christi’ of ‘arbeidsbrigade’. Die militarisering in de zin van on-eigenlijk militair denken, het benaderen van politieke, sociale en ideologische zaken in militaire termen, is uiteraard nauw verbonden met polair denken in termen van vriend en vijand, de eigen groep tegenover de vijandige buitenwereld. Het was een essentiële trek bij uitstek van het nationaal- socialisme, dat slechts een boodschap wilde brengen aan de eigen groep, de eigen ‘volksgemeenschap’ en agressie jegens andere groepen als een constante noodzaak aanbeval. Bijna elke organisatie in de nazi-maatschappij werd militair opgezet, geüniformeerd, en in die zin geïndoctrineerd. De leden werd aangepraat, dat zij op hun gebied soldaten waren, ‘politische Soldaten’, soldaten van de Führer, strijders in de productieslag, de oogst-campagne, strijders van het Deutsche Arbeitsfront*, enzovoorts. (1) The German Police, p. 16. (2) Neufeldt e.a., Orpo I, p. 32, 35, 36. (3) Vgl. Buchheim, Anat. 1, p. 257 e.v. (4) De NSB ging in de benaming van van zijn categorale organisaties nog verder; daar wemelde het van de ‘Fronten’: Medisch Front, Agrarisch Front, Rechtsfront, Economisch Front, etc. 39 DE SS IN DUITSLAND Die militarisering, beter gezegd, die opvatting van het volk als een permanent belegerd garnizoen - een opvatting, die nauw verbonden is met elke totalitaire gedachtengang — perverteerde de rol van de politie tot een instrument ter ‘Sicherung der gesamten Volksordnung’, zoals één der SS-theoretici het uitdrukte.! Dat gold niet alleen voor de politieke politie, neen, het was wel degelijk de uit- sluitende bestaansgrond van de gehele politie-macht van het volk, a fortiori natuurlijk in de bezette gebieden. Voor zover er tussen de partizanenstrijd en de militarisering van de politie, in het nazi-stelsel onontkoombaar, een causaal verband bestaat, dan eerder omgekeerd. Was in Duits- land al, zoals de geallieerden reeds tijdens de oorlog opmerkten, de Ordnungspolizei ‘far more a Military Force of the Interior than an organization of public servants’? die laatstgenoemde functie, eigenlijk een overblijfsel uit het “individualistisch-humanitaire’ pre-nazi tijdvak®, kon tegenover de niet-Duitse inwoners der bezette gebieden gerust vervallen, hetgeen ook grondig gebeurde. De hier geciteerde SS-denker en politie-theoreticus wees er op, dat het enıge, waar het bij de Duitse politie in bezette gebieden op aan moest komen, Duitsland was. De Duitse politie diende niet meer, en overigens ook niet minder, te zijn dan ‘eine Einrichtung der deutschen Volksordnung und nur zur Sicherung ihres Bestandes und ihres Wirkens - hier ihres Wirkens ausserhalb des deutschen Volksraumes — tätig.’* Een gewapende macht, die slechts de bescherming van de belangen van het Duitse volk, lees: het heersende regime, voorstond, dus; de lezer zal nog zien, dat met de Waffen-SS en de Totenkopf- eenheden, die hierna aan de orde zullen komen, binnen en buiten Duitsland ongeveer hetzelfde doel werd beoogd. Zo’n gewapende macht moest wel een militaire organisatie-structuur hebben. Dit manifesteerde zich voor het eerst openlijk bij de Anschluss van Oostenrijk en de annexatie van het Sudetenland in 1938, toen onder de binnenvallende troepen in de nieuw-verworven gebieden zich gesloten compagnieën en bataljons Ordnungspolizei bleken te bevinden. In de Poolse veldtocht in 1939 raakten delen van het geregelde Poolse leger in gevecht met Orpo-eenheden.5 Bij het begin van de oorlog werden dus reeds, alsof dat een volkomen normale zaak was, politie- eenheden aan het front ingezet. Geen wonder, dat toen later in de oorlog de Duitsers een tekort aan soldaten begonnen te krijgen, dit verschijnsel zich op grotere schaal herhaalde. Dit geheel afgescheiden van het feit, dat uit een aantal politie-manschappen, aangevuld met politie-reservisten en anderen, een frontdivisie werd gevormd, die de naam SS-Polizei-Division kreeg, en die al vrij snel als een eenheid van de Waffen-SS werd beschouwd. Deze divisie moest het Hauptamt Ordnungspolizei wel als afgeschreven beschouwen. Men mag aannemen, dat Daluege dat met de andere politie-troepen beslist niet wenste te doen. Het nam niet weg, dat bataljons van de Ordnungspolizei, die in het geheel niet onder de Waffen-SS ressorteerden, reeds in de barre winter van 1941 op 1942 een niet te verwaarlozen aandeel hadden in het behoud van het Duitse front tegen de Russische offensieven. De lof, die Daluege hun hiervoor toezwaaide, schijnt niet onverdiend te zijn.” (1) Best, Deutsche Polizei, p. 19, 20. (2) The German Police, p. 14. (3) Ofwel ‘ichhaft-menschheitlich’ (Best, Deutsche Polizei, p. 14, 15) in tegenstelling tot het ‘völkische’ nazi-standpunt. (4) A.v., p. 20 (noot). (5) Neufeldt e.a., Orpo II, p. 10, II, 16, 17. (6) Zie ook verderop, p. 56; De depöt-eenheden werden pas in mei 1941 gerekend tot de Waffen-SS te behoren, maar ook toen werd in uiterlijkheden nog een zekere band met de politie bewaard (zie p. 108). (7) Niet afgedrukt fragment van nr. 314 (H 610: 1115-17); Doc. II Ordnungspolizei. 40 SS EN POLITIE In totaal zijn er in Duitsland en de bezette gebieden een stuk of honderd Orpo-bataljons geweest, elk bestaande uit ongeveer 550 man, voorzien van de wapens, die men over het algemeen bij een infanterie-bataljon aantreft: lichte en zware mitrailleurs, mortieren, veldgeschut enz. Wat de manschappen betreft was er wel enig verschil met zuiver militaire bataljons, maar wezenlijk was dat niet. Slechts een klein gedeelte had in vredestijd een beroep bij de politie uitgeoefend, de meer- derheid bestond uit reservisten, of uit enkele andere categorieën, waarvan met name Volksduitsers moeten worden genoemd. Dat men deze troepen in de eerste plaats toch wel voor het achterland wilde gebruiken, blijkt uit het feit, dat de meeste manschappen òf door leeftijd, òf door hun fysieke conditie voor Wehrmacht of Waffen-SS minder geschikt waren.! Dat zou geheel passen in de op- vatting van Himmler, zoals wij die menen te mogen reconstrueren: Waffen-SS en politie gedeeltelijk voor militaire taken gebruiken — de een wat meer, de ander wat minder — maar dan zo, dat het accent bleef vallen op militaire acties in de politionele sfeer, bijvoorbeeld de bestrijding van partizanen en andere staatsvijanden. Dat zou zowel Waffen-SS als Ordnungspolizei blijven binden aan de oor- spronkelijke doelstellingen van de SS, het zou beide formaties ook met elkaar en met andere SS-sub- organisaties zoals de Sipo een zekere band geven. In die opzet slaagde Himmler niet helemaal, en zijn politie-bataljons werden, naar wij vermoeden, vaker gebruikt om de gaten in het front te stoppen dan hem lief was. Toch dreef die voortschrijdende militarisering (dit woord thans gehanteerd in de zin van toenemend gebruik voor zuiver militaire doeleinden) de Ordnungspolizei niet naar een gelijkschakeling met het leger, maar met de Waffen-SS. Himmler trachtte, zoals wij al gezien hebben, de Orpo zoveel mogelijk in het geheel der SS in te kapselen, door individuele opneming in de SS, en door maatregelen van structurele aard. Voegen wij daaraan nog toe, dat de Ergänzungsstellen, de wervingsbureaus van de SS, zowel voor de Waffen-SS (in principe trouwens ook voor de Allgemeine SS, maar dat werd van steeds minder belang) als voor de politie rekruteerden.? In de loop van de oorlog werden de Duitse politie-bataljons tot regimenten samengevat en nog later, sinds februari 1943 (ook dit vond op verschillende tijd- stippen plaats) werden zij als SS-Polizei-Regimenter aangeduid. Die toevoeging van de twee omineuze S-runen werd door Himmler als een soort eerbewijs voor betoonde dapperheid gehan- teerd;? hoe de manschappen over de hen aangedane eer oordeelden, is niet bekend. Men zou nu verwachten, dat zij (evenals al eerder met de SS-Polizei-Division en de SS-Totenkopf-Standarten het geval was)! in de Waffen-SS zouden opgaan, maar dat gebeurde niet. De SS-Polizei-Regimenter bleven integrerende delen van de Ordnungspolizei®, zij behielden hun eigen groene uniform en rang- aanduidingen. Het onderscheid tussen politie en Waffen-SS werd er niet duidelijker op. Voor de bevolking der bezette gebieden heeft het zeker bitter weinig verschil gemaakt, of, en in hoeverre, bepaalde Duitse eenheden tot de Orpo of tot de Waffen-SS behoorden, of tot welk onder- deel van het SS-complex dan ook. Reeds tijdens de oorlog verwierven vele Orpo-eenheden de naam tot de meest fanatieke en meedogenloze Duitse strijdkrachten te behoren, een naam, die door het na- oorlogse onderzoek is bevestigd. De massamoorden der Duitsers in de Sowjet-Unie in I941en 1942 (1) Neufeldt e.a., Orpo II, p. 13-16, 34, 96-100; George H. Stein: The Waffen-SS, Hitler's Elite Guard at War 1939-1945, Ithaca, N.Y., 1966, p. 112. Volgens een naoorlogse verklaring uit Orpo- kringen zou ongeveer twee-derde van de manschappen in de gesloten eenheden uit reservisten hebben bestaan (IMT Aff. SS-82). Rauter schatte bij de bataljons in Nederland het aantal manschappen, dat in vredestijd bij de politie diende, op 10% (Verkl. Rauter VI, p. 8). (2) Fernschreibstelle RK 6981; Neufeldt e.a., Orpo II, p. 14; P 1: 5823; circ. van het OKW v. 30 nov. 1939, afgedrukt bij Otto Weidinger: Division Das Reich. Der Weg der 2. SS-Panzer- Division ‘Das Reich’. Die Geschichte der Stammdivision der Waffen-SS, Osnabrück, v.a. 1967, I (ze druk 1971), p. 343. (3) IMT SS-66, SS-68. (4) Zie daarvoor p. 56, 57. (5) Zo ook Neufeldt e.a., Orpo II, p. 31. 41 DE SS IN DUITSLAND werden niet alleen gepleegd door de bij de legergroepen gedetacheerde Einsatzgruppen van Sipo und SD. In de verder achter het front gelegen gebieden leverden de drie Höheren SSuPF in de bezette gebieden van Rusland hun niet geringe aandeel in de liquidatie-operaties door middel van de aan hen ondergeschikte eenheden van Waffen-SS en Ordnungspolizei. In het algemeen zijn trouwens vele oorlogsmisdaden aan de Waffen-SS toegeschreven die in werkelijkheid door de Orpo zijn bedreven! Met dit verhaal zijn wij iets vooruitgelopen op de ontwikkeling tijdens de oorlog. Verderop zal de lezer nog meer voorbeelden tegenkomen van militarisering (in meer dan één betekenis) van niet- militaire formaties, ook in Nederland. Men houde evenwel in het oog, dat hoezeer ook de rol van de politie onder het nazi-regime veranderde, in de praktijk van het dagelijkse leven (zeker voor de oorlog) de Ordnungspolizei over het algemeen in Duitsland nog de normale routine-werkzaamheden van een normale politiemacht verrichtte. Het merendeel der manschappen deed daar trouwens niet in gesloten en gekazerneerde formaties dienst. De specifiek-repressieve taken van het SS-complex waren in het voor-oorlogse Duitsland aan andere organen opgedragen. D. Concentratiekampen en Totenkopfverbände Het lag in de aard van de SS als “Schutzorganisation des neuen nationalsozialistischen Staates’?, dat zij niet alleen de organisatie voor het opsporen van de staatsvijanden werd, maar ook de organisatie, die voor de bewaking van de gevangen vijand zorgde. In die opvatting over bescherming van de staat lag allereerst het onschadelijk maken van de staatsvijanden besloten. Dat betekende voor de oorlog nog geen deportatie en uitroeiing, maar arrestatie, en behoorde uiteraard tot de competentie van de politie. De beschermingstaak van de SS hield ook het blijvend onschadelijk maken, of zo men wil het onschadelijk houden van de diverse vijanden in, hetgeen toen evenmin nog uitroeiing, doch langdurige opsluiting inhield. Voor dit deel van de taak der SS werd een andere organisatie naast de politie gecreëerd. Als zo vaak lag het begin van deze ontwikkeling eerder in de sfeer van toeval en samenloop van omstandig- heden dan van bewuste planning, hetgeen niet verhinderde, dat Himmler vervolgens in de ontstane constellatie zijn voordeel zag, en aan het organiseren sloeg. De nationaal-socialistische omwenteling in 1933 bracht de SA en de SS tot ‘revolutionair op- treden’, dat wil zeggen, dat zij als hulppolitie optraden, en in die capaciteit met hun tegenstanders gingen afrekenen. Met de arrestatie van deze mensen was het nog niet gedaan; bij de twee nazi- formaties, die nu de straat beheersten, begon zich de gewoonte te ontwikkelen hun arrestanten op bepaalde plaatsen te concentreren en hen daar in eigen beheer te mishandelen. Dat was de tijd van de “wilde concentratiekampen’, vaak kelders in de steden zelf, soms een fabrieksterrein. Tegen deze gang van zaken begonnen hoge nazi-autoriteiten zich te verzetten, zoals Goering in zijn kwaliteit van minister-president van Pruisen, en de rijksminister van binnenlandse zaken Frick. Uiteraard was het stellig geen medeleven met de slachtoffers of verontwaardiging over de willekeur en het onrecht, wat hen bewoog, als wel de angst, dat zij weinig of geen controle over deze particuliere kampen en hun S4- en SS-beheerders hadden. Tegen het midden van 1934 waren de autoriteiten er in geslaagd enige ordening in de zaken aan te brengen. Men moet dat globaal gezien zo verstaan, dat het aantal kampen drastisch werd gereduceerd en de SA zijn posities in deze verloor; uiteraard hing dit ook voor een belangrijk deel samen met de ondergang van de SA als zelfstandige politieke factor door de actie tegen Röhm en zijn omgeving medio 1934. Bij de SS lag het anders. Het tegen- offensief van de autoriteiten en de verkleining van het aantal kampen en ook van het aantal ge- vangenen leek de invloed van de SS ook te zullen verminderen, maar dit bleek geenszins het geval (1) The German Police, p. 21; Stein, Waffen-SS, p. XXIX, XXX; Raul Hilberg: The Destruction of the European Jews, London, 1961, p. 193-197. (2) d’Alquen, SS, p. 13. 42 CONCENTRATIEKAMPEN EN TOTENKOPFVERBÄNDE te zijn. In 1933 al had Himmler als politiechef van Beieren (want daar kwam zijn functie toen praktisch op neer) zich een uitgangspositie verschaft, die hem een bijna absolute controle op de politieke gevangenen en hun behandeling verleende. Het gevolg was, dat terwijl in Pruisen de terreur van SA en SS aan banden werd gelegd en de tendens in de richting van opheffing der kampen ging, Himmler in Beieren de aanvallen van concurrerende nazi-groten wist te weerstaan.’ Wat er ver- anderde, was dat de wilde terreur vervangen werd door een systematisering, waarbij het politie- apparaat, dat in handen van de SS was geraakt, en de organisatie der concentratiekampen, die door de SS was geschapen, elkaar aanvulden. Toen Himmler in april 1934 ook in Pruisen de politie in handen kreeg, kon hij zijn in Beieren reeds ontwikkelde systematiek ook daar toepassen. In maart 1933 had te Dachau, een plaats dicht bij München, de plaatselijke SS-afdeling op het terrein van een afgraving een ‘wild’ concentratiekamp gevestigd. De eerste commandant, een zekere SS-Oberführer Wäckerle?, vaardigde draconische bepalingen uit, waarbij voor bepaalde vergrijpen ook de doodstraf door hem werd gesteld; uiteraard was dit geheel onwettig en eigenmachtig. Er vielen inderdaad enige doden in Dachau. Toen de officier van justitie op 1 juni 1933 een aanklacht wegens medeplichtigheid aan moord tegen Wäckerle en enkele van zijn medewerkers indiende, zag Himmler zich genoopt Wäckerle te ontslaan“, en hem door SS-Oberführer Theodor Eicke® te vervangen, die hij voor dit doel uit een krankzinnigeninrichting bij Würzburg haalde. Het was tekenend voor de machtsverhoudingen in Beieren — en niet anders zou het binnen een jaar ook in de andere Länder van het Duitse Rijk gaan — dat de nieuwe commandant al gauw bepalingen uitvaardigde, die voor de oude van Wäckerle beslist niet onder deden, compleet met doodstraf door ophanging.* Dachau werd bovendien een voorbeeld voor de andere concentratie- kampen. In mei 1934 kreeg Eicke alle kampen onder zijn bevel.? Bovendien had hij al eerder gedaan gekregen, dat de met wapens voorziene SS-mannen, die als bewakers van het kamp Dachau op- traden, uit het verband van de Allgemeine SS werden gelicht. Dat gebeurde ook met de eenheden, die de andere kampen bewaakten. Deze bewakingseenheden, eerst als SS-Wachverbände bekend, werden sinds 1936 S:S-Totenkopf-Verbände (SS-TV) genoemd, en stonden eveneens onder bevel van Eicke. De Inspektion der Totenkopf-Verbände, en de Inspektion der Konzentrationslager, waarover Eicke gelijktijdig het bevel voerde, waren weliswaar beide onderdelen van het SS-Hauptamt onder leiding van SS-Obergruppenführer August Heissmeyer, maar in de praktijk had Eicke alleen met Himmler te maken. Deze hield, naar voorbeeld van zijn Führer, zijn ondergeschikten keurig tegen elkaar in evenwicht. Helemaal alles te zeggen over zijn kampen had Eicke ook weer niet: aan ieder kamp was een (1) IMT 1992A-PS; Broszat, Anat. II, p. 33-41. (2) Volgens mededelingen van de heer A. Hoch van het Institut für Zeitgeschichte te München identiek aan de op p. 49 en 328 genoemde Hilmar Wäckerle. (3) IMT D-992. (4) IMT 644-PS, 645-PS; Broszat, Anat. Il, p. 56. (5) Theodor Eicke, geb. 17 okt. 1892 te Hampont (Lotharingen); soldaat, sinds 1920 bij de politie, sinds 1923 employé van I. G. Farben. In 1932 enige tijd wegens bomaanslagen in de gevangenis. Lid van NSDAP en SA sinds 1928. Van maart tot juli 1933 op bevel van de Gauleiter van de Palts Bürckel, of van Himmler zelf als ‘gemeingefährlich geisteskrank’ in een krankzinnigeninrichting opgesloten. Daarna commandant van het concentratiekamp Dachau, vervolgens van alle concentratiekampen en bewakings- troepen. In 1939 commandant van de SS-Totenkopf-Division. In februari 1943 in Rusland gesneuveld. (Broszat, Anat. Il, p. 56, 57; Grossd. Reichstag; Aronson, Heydrich, p. 141, 142; Ernst-Günther Krätsch- mer: Die Ritterkreuzträger der Waffen-SS, Göitingen, 1955; zie ook Stein, Waffen-SS, p. XXXIII, XXXIV). (6) IMT 775-PS. (7) Broszat, Anat. II, p. 57. (8) A.v.,P. 74, 75. DE SS IN DUITSLAND politische Abteilung verbonden, die de gevangenen verhoorde, en over loslating besliste. Die afdeling was een dépendance van de politieke politie in het kamp. Het gevangennemen en eventueel loslaten van mensen was en bleef voorbehouden aan Heydrichs politie-apparaat, maar anderzijds kreeg, afgezien van deze inderdaad belangrijke politische Abteilung, Heydrich in het kamp-apparaat geen voet aan de grond. Eicke was met zijn Totenkopf-Verbände een aparte machtsfactor in het geheel van de SS. Weliswaar waren deze bewakingseenheden allerminst militair in opleiding en houding, maar desalniettemin was het een apart georganiseerd en bewapend SS-korps. Hoewel de mannen van de Totenkopf-eenheden ook wel in het kamp kwamen, bijvoorbeeld om gevangenen naar het werk te begeleiden, hadden zij hun eigenlijke taak toch buiten het kamp, namelijk als zg. buiten- bewaking. Het aantal kampen was sinds 1933 aanzienlijk gedaald, maar elk van deze kampen was veel groter geworden. In 1938 waren er zes kampen: Dachau, Sachsenhausen, Buchenwald, Flossen- bürg, Lichtenburg, en sinds de annexatie van Oostenrijk Mauthausen. Kennelijk was het de be- doeling, dat bij ieder kamp een Totenkopf-Standarte gelegerd was, maar er waren er toen slechts vier; men mag veronderstellen, dat voor de kleinere kampen één of twee bataljons voldoende werden geacht. Drie van deze Standarten hadden elk een sterkte, variërend van ongeveer 2.100 tot 2.500 man, de vierde telde eind 1938 nog slechts een 850 man.? Tot de Totenkopf-Verbände werden al gauw tevens de kampstaven gerekend, dus de kampcommandant, zijn adjudanten, de administratie, dokters, en divers personeel: het aantal varieerde van 19 tot 172 per kamp. In totaal telden de Totenkopf-Verbände eind 1938 meer dan 9.000 man? Bij het uitbreken van de oorlog werden de Totenkopf-Verbände echter in snel tempo van hun bewakingstaak ontheven en voor doeleinden ingezet, die steeds meer zuiver-militair werden, totdat zij tenslotte, zoals men nog zal zien, volledig in de Waffen-SS waren opgegaan, evenals trouwens hun chef Eicke. Met het begin en de uitbreiding van de oorlog nam de terreur en de repressie van de nazi’s enorm toe, zowel in intensiteit als, uiteraard, in geografische omvang. Het aantal kampen en het aantal gevangenen per kamp nam in dezelfde mate toe. De Inspektion der Konzentrationslager, thans onder SS-Brigadeführer Richard Glücks, maar nu niet meer met de leiding van de Totenkopf- eenheden in personele unie verenigd, ressorteerde aanvankelijk onder het in augustus I940 opge- richte SS-Führungshauptamt. (1) Zie Aronson, Heydrich, met name p. 151. (2) ‘Oberbayern’, voor Dachau; ‘Brandenburg’ voor Sachsenhausen; ‘Thüringen’ voor Buchenwald; de vierde was ‘Ostmark’ en kennelijk bedoeld als bewaking voor Mauthausen. Bij welke Standarten de onderdelen hoorden, die de twee andere kampen Flossenbürg en Lichtenburg bewaakten, is niet duidelijk. (3) Stat. Jahrbuch SS 1938, p. 79 (ook H 7:1097). (4) Oswald Pohl, geb. 30 juni 1892 te Duisburg, aanvankelijk in dienst bij de marine. In 1929 lid van de SA. In 1934 overgang naar de SS, waar hij chef van het Verwaltungsamt wordt, later tot Hauptamt verheven. Sinds 1942 SS-Obergruppenführer. Na de oorlog door een Amerikaans militair tribunaal ter dood veroordeeld, en opgehangen (AMT IV passim; Francois Bayle: Psychologie et ethique du national- socialisme. Étude anthropologique des dirigeants SS, Paris, 1953, P. 232, 233). (5) The Allgemeine SS, Annexe E. 44 CONCENTRATIEKAMPEN EN TOTENKOPFVERBÄNDE Evenals Heydrichs organisatie van Sipo und SD was het administratieve apparaat van Pohl een bewuste versmelting van SS- en staatsinstanties. Zijn Hauptamt bestond uit drie afdelingen, waarvan er twee identiek waren aan het Hauptamt Haushalt und Bauten van het ministerie van binnenlandse zaken, waarbij een derde bureau voor het beheer van de SS-bedrijven was gevoegd.! Het gehele Hauptamt Verwaltung und Wirtschaft verrichtte de nodige werkzaamheden niet alleen ten behoeve van SS en Waffen-SS, maar ook ten behoeve van de gehele politie. Aangezien Pohls Hauptamt steeds meer betrokken raakte bij allerlei aspecten van de kampen, was het niet meer dan logisch, dat bij een reorganisatie in maart 1942 de Inspektion der Konzentrationslager een onderdeel werd van het SS-Wirtschafts- und Verwaltungshauptamt (SS-WVHA), zoals het nu genoemd werd. De Inspektion, ook intern gereorganiseerd, heette nu Amtsgruppe D, maar bleef onder leiding van Glücks staan.? Tegen deze tijd echter werd er een onderscheid gemaakt tussen Konzentrationslager, die onder het SS-WVHA ressorteerden, en andere kampen, met name kampen in beheer van de Duitse politie. Zo was kamp Vught in Nederland een ‘echt’ concentratiekamp, de kampen Amersfoort en Westerbork echter waren kampen van de Sicherheitspolizei in Nederland.* Voor de gevangenen maakte het geen enkel verschil, zoals de systematische moorden en wreedheden in het kamp Amersfoort genoegzaam bewezen hebben. De Totenkopf-Verbände waren sinds het uitbreken van de oorlog vervangen door oudere leden van de Allgemeine SS, die niet voor militaire dienst geschikt waren. Desondanks werden in april 1941 zowel de bewakingseenheden als het SS-personeel binnen de kampen samen met allerlei andere eenheden en inrichtingen van de SS voortaan tot de Waffen-SS gerekend. De manschappen, ook die binnen het kamp, droegen de veldgrijze uniform van de Waffen-SS. Dit was trouwens geen formele zaak. Himmler trachtte altijd zijn SS-mannen zoveel mogelijk door alle sub-organisaties van het SS-complex te laten doorstromen. Wij hebben al gezien, hoe de mannen van de Totenkopf- eenheden, die voor de oorlog de wacht aan het prikkeldraad van de kamp-omheining hielden, tijdens de oorlog de gelederen van de Waffen-SS versterkten; ook in die periode trouwens werden vele leden van binnen- of buitenbewaking der concentratiekampen overgeplaatst naar het front, en omgekeerd vonden vele gewonde leden van front-eenheden der Waffen-SS een plaats in de bewakings- eenheden*; opleidingseenheden hadden vaak een gemengde taak: de rekruten deden soms tevens dienst als bewakers van nabij gelegen kampen.? Hoewel de Waffen-SS in het algemeen wel onder- scheiden kan worden van de concentratiekampen-organisatie van de SS, en een directe identificatie van de frontdivisies der SS met de gebeurtenissen in de kampen stellig onjuist is, vallen deze twee sub-structuren van de SS noch organisatorisch, noch personeel van elkaar te scheiden. En niets lag trouwens minder in de bedoeling van Himmler. E. De Waffen-SS Naast de Totenkopf-Verbände begon zich sinds de machtsovername in 1933 nog een andere be- wapende en stellig meer militaire SS-formatie te ontwikkelen. De SS als geheel was een decennium eerder uit een Stabswache voor de Führer ontstaan. Op 17 maart 1933 werd opnieuw een Stabswache voor Hitler gevormd, maar nu uitsluitend als een gewapende lijfgarde van SS-mannen, die hierin hun beroep vonden. De troep werd aangevoerd door Josef (‘Sepp’) Dietrich®, die vroeger allerlei (1) Best, Deutsche Polizei, p. 102. (2) The Allgemeine SS, E 2; Broszat, Anat. II, p. 132, maakt merkwaardigerwijze geen melding van Haushalt und Bauten als staatsinstantie, hetgeen o.i. echter een zeer wezenlijk aspect van het SS- WVHA is. (3) Zie nr. 287, noot 4, en nr. 526. (4) Stein, Waffen-SS, p. 110, III, 260-262. (5) Zoals bv. het Wachbataillon Nordwest in Nederland; zie p. 373. (6) Volz, Daten, p. 55. 45 DE SS IN DUITSLAND beroepen had uitgeoefend, variërend van sergeant, kelner, landarbeider, tot body-guard van Hitler. Op de partijdag in september 1933 kreeg de eenheid de naam SS-Leibstandarte ‘Adolf Hitler’, en op 9 november, de dag waarop Hitlers mislukte staatsgreep van 1923 herdacht werd, legden de mannen een eed van trouw af aan Adolf Hitler persoonlijk.* Er werd toen weinig of geen notitie genomen van het toch uitermate merkwaardige feit, dat op dat moment een gewapende organisatie een persoonlijke eed aflegde, niet op het staatshoofd, de president van het Duitse Rijk von Hinden- burg, maar op een man, die constitutioneel niets meer was dan eerste minister van het rijk. Daarmee scheidde de Leibstandarte zich allerminst van het gros van de SS af om zich tot een normaal onder- deel van de strijdkrachten te ontwikkelen, maar toonde deze lijfwacht zich juist een typisch onder- deel van de SS als machtsapparaat buiten de sfeer van zowel partij als staat, als “das Instrument unbedingtester Einsatzmöglichkeit des Führers’ met al haar ‘verschiedenartige Aufgaben’, zoals dat van SS-zijde zelf werd geformuleerd.? Voor Hitler was het alleen maar een kwestie van persoon- lijke veiligheid, die hij terecht niet aan de Wehrmacht meende te kunnen toevertrouwen, wel aan de uitgezochte SS-mannen, en zeker aan iemand als Sepp Dietrich, een van de ruwe krachtpatsers, die om Hitler in de Beierse periode plachten heen te zwermen. Voor Himmler was het natuurlijk niet aangenaam, dat het karakter van de Leibstandarte en de oude en nauwe relatie tussen Hitler en Sepp Dietrich met zich meebrachten, dat de Reichsführer dit SS-onderdeel minder volkomen onder con- trole had dan hij wel zou wensen.® Maar anderzijds kon toch ook niet worden ontkend, dat op de hele SS iets afstraalde van de glans van de Leibstandarte, keurig in zwart uniform met stalen helm op parades, op wacht voor de Rijkskanselarij, of als erewacht bij hoog bezoek. Het geheel was indrukwekkend, maar het militaire uiterlijk was (toen nog) grotendeels schijn. Vrijwel gelijktijdig met de oprichting van de Leibstandarte “Adolf Hitler’, toen nog eenvoudig Stabswache geheten, vormden zich in andere steden soortgelijke gewapende SS-groepen ter intimi- datie en terrorisering van de politieke tegenstanders. Later werden deze groepen Sonderkommandos genoemd, en als zij een sterkte tussen die van een compagnie en een bataljon bereikten, Politische Bereitschaften. Ook hier vond na de ‘wilde’ beginperiode van het nazi-regime een duidelijke regulatie plaats. De betrokken SS-mannen deden hauptamtlich dienst, beroepshalve dus, de eenheden werden behalve bewapend ook gekazerneerd en strakker georganiseerd. Deze eenheden stonden sinds 1934 bekend als de SS-Verfügungstruppe (SS-VT) ter onderscheiding van de hierboven reeds besproken bewakingseenheden der concentratiekampen, de Wachverbände of wel Totenkopfverbände. Niet alle Stabswachen, c.q. SS-Sonderkommandos, die in 1933 min of meer spontaan uit de plaatselijke SS ontstaan waren, kwamen in de Verfügungstruppe terecht. De Stabswache te Dresden, in de herfst van 1933 uit een honderdtal vrijwilligers van de lokale SS opgericht, al gauw SS-Sonderkommando en na uitbreiding Politische Bereitschaft genoemd, werd in 1935 naar Buchenwald verplaatst, en vormde daar de kern van de SS-Totenkopf-Standarte 3, die het concentratiekamp aldaar moest bewaken. Op een gegeven moment moest men trouwens de mannen duidelijk maken, dat zij niet tot de Verfügungstruppe behoorden. Het is hier van belang er op te wijzen, dat Verfügungstruppe en Totenkopfverbände dus niet een duidelijk verschillende oorsprong hadden; wel ontwikkelden de twee formaties zich een jaar of vijf verschillend, om tenslotte toch weer in de Waffen-SS ineen te vloeien. (1) A.v.‚p. 56. (2) d’Alquen, SS, p. 20. (3) Reichsführer! ... Briefe an und von Himmler (hrsg. v. Helmut Heiber), Stuttgart, 1968, nr. 25. (4) Klietmann, Waffen-SS, p. 53; de werkelijke samenhang is in dit werk als steeds verdoezeld. (5) Zoals op te maken valt uit een bevel van de TV Sturmbann ‘Sachsen’ van 16 juni 1936, geciteerd bij Buchheim, Anat. I, p. 197, 198. Volgens Andrew Mollo & Hugh Page Taylor: Uniforms of the SS. Volume 3 SS-Verfügungstruppe 1933-1939, London, 1970, p. 2, was deze Politische Bereitschaft een uitzondering in dit opzicht. Bewerker dezes acht het echter waarschijnlijk, dat de bewakingseenheid van Dachau ook uit een dergelijke lokale gewapende SS-groep is ontstaan. 