Waarnemingen aangaande de besmettelijke zenuw- en hospitaal-koorts ...
V:-. i w;- ■■(!; o oui liekin-en maakten de ziekte be- « ) Cl clcn'..- ia", voornujr.vhjk indien edele delen waren aan- gclasL v. de longen, de maag, de milt, hetwelk cli'. r plaats had. De veelvuldige herfgevallen welk veroorzaaki werden, naardien de zieken nadat zij vee ls 8, :o en 12 dagen zonder de minlle hulpbe- tooning in de Rad hadden gelegen, eerst kort voor hun .• . ar.'ddvi her waards werden vervoerd, veiTch al- ten ons door lijkopeningen de fchoonlie gelegenheid om over de vermengingen der ziekte in deze gevallen eene nadere inzage te erlangen. Bijzonder dikwerf ontmoete men de Longontfieling , wier juiste kennis echter moeijelijker verkregen werd, wanneer zich dezel ve niet behoorlijk ontwikkeld had. De aanmerkelijke belediging van het gew aarwordings, vermo- gen Relde den lijder, buiten Haat , liet plaatfelijk gevoel iler werktuigen tot de ademhaling gade te Haan. Men be- hoefde derhalve geene klachten over 1 noeijelijke adem- haling, beklemdheid , [tekende pijnen en J marlen enz- aftewachlen , ten ware, hetwelk fomwijlen het geval was , dat , bij en na de plaatshebbende ontfteking der longen, zoo als door mededeling, de Haat jdcr aan- doening van de hersfenen eene aanmerklijke verminde- ring onderging. Zoo kwamen die geval ’en hei zeld- zaamst voor, waarin men gedurende vcrJcheidene da- gen het aanzijn Ier longoutAeking met zekerheid kou- de ontdekken, oflehoon het wezenlijk lijden der hers- fenen ( JJi najjck'.ion ) hJvveik de Zenuwkoorts ken- fchetfte, in eeneu hevigeu graad voortduurde. Ju zeer Wei- wéinige gevallen kwam er plolfeling longontfleking ( Pneumonie ) bij ; dezelve werd wel is waar Tpoedig gekend , maar niet te min eindigde zij door uitzwe- ting en' verlamming. Minder zeldzaam waren die gé- vallen, waar men de ontlieking, na liet verdwijnen der Zenuwkoorts , in bet tijdperk der lierliell.ng , out nioete, doch tijdig genoeg kende, naardien zij alle kenteekeneii der echtheid droeg, en na de Ipoedige toe- diening van ontü ekingwerende middelen al ras her- telde. Dc vermengingen met de onfieking van de Mill lia< - den veelvuldig plaats. De mi Uil reek was opgezeten pijnlijk: de drukking der hand vermeerderde het pijn- lijk gevoel, de lijders hadden veelvuldige brakingen , - grooten dorst , ongemeene hitte, waren zeer onrustig en angstvol, en de zwelling der milüireek nam kenne-' lijk toe. Dit zelfde had bij fommigen plaats , die voor den aanval der Zenuwkoorts zich volkomen wel- varende gevoelden, en gevolgelijk aan geenc Hopende ongelteldheden dor milt hadden gezukkeld. Deze ge- vallen gingen niet zelden vergezeld door neusbloedin- gen, zeldzaamer door bloedige onl lastingen , blocdbia- kingen , afwisfelende met brakingen van eene grasgroe- ne fiofïe en uitgebreide pelechien. De lijkopeningen Helden alle onze vermoedens buiten twijfel. De milt was in fommige gevallen aanmerkelijk gezwol- len en voos, dikwerf in eene breiachtige Hoffe ■\cian~ derd , fomwijleu geheel opengebarsten , zoodat eene aanmerkelijke hoeveelheid bloeds in de buikholte uit ge- liert was. Bijzondere opmerking verdien de, in dit opzigt:, de ziekte van eenen 40 jarigen mannelijkeu lijder', bij wien men ui 1«^ kenmerken van eenen Typhus nerpojus icleroaês befpeurde. Gedurende de laatlie 48 uren voor zijnen dood dood zwol de bovenbuik aanmerkelijk op, daarbij ging eene aanhoudende braking eener bruine en groen- achlige lioflè gepaard, offchoon de lippen en de tong zuiver bleven. Na zijnen dood ontdekten wij de in- wendige oppervlakte der maag en van een gedeelte der dunne darmen door eene aanmerkelijke on tfteking aan- gedaan , de milt intusfclien was nog meer ontdoken , voor liet grootfte gedeelte in eene breiachtige II olie ver- anderd, opengebarsten , en eene aanzienlijke hoeveel- heid bloeds was in de buikholte uilgeliort Gelijkfoor- tig was de gelteldheid van den onderbuik eener vrouw, welke, na eene hevige ijling van 10 dageii , uit haar bed Sprong en zich uit het venster wierp. Na verloop van eenige dagen Itierf zij, men ontdekte geene bijzondere beledigingen aan haar ligchaam, en bij de ontleding ontwaarde men eene aanmerkelijke hoeveelheid bloeds in de buikholte, welke uil. de opge- zwollene, als het ware onlbondene, en waarfehij nlijk door den val uit liet venlier opeagebarstene milt , was uilgeliort. liet verdient opmerking, dat bij onderscheidene ty~ phus- -lijders , bij welken de graad dor ontlléking van de milt reeds tot eene aanmerkelijke hoogte was ge- klommen , door liet tijdig aan leggen van Bloedzuigers in de miltftreek , waarbij de overige behandeling van de gewoone niet afweek, de ontfteking volkomen ver- dween en de zieken gelukkig herStelden. Welligt lieeft de ontlléking der milt menigwerf plaats gehad , is ech- ter gedurende de hevigheid der Zenuwkoorts niet juist gekend, en des niet tegenllaande door doelmatige middelen tevens overwonnen. Meermalen kwamen ons ontflekingen van de maag en der darmen voor, welke zicli over het algemeen reeds gedurende het leveu zeer duidelijk lieten zien* z)rn, en bij liet overlijden , door de lijkopeningen bui- ten allen twijfel werden gefield. Vele lijders werden dadelijk na de befmetting door veelvuldige worging en braking gekweld, deze toevallen namen hand over hand toe, en werden afmattende en hardnekkig. De lijders braakten bij elke gelegenheid dikwijls flechts een© {lijmachtige , meermalen echter eene hui tengewoonc hit- tere of donkergroene vloei ftoflc uit, fommigen klaagden over een hoogst onaangenaam brandend gevoel , het- welk zich uit de maag tot in den hals verfpreide. Deze toevallen aanhoudende, werd de geheele boven- buikftreek uitermate gevoelig, en b}r de minfle aanra- king pijnlijk ; al hetgeen de lijder nuttigde , zelfs de ftreelendfte dranken werden uitgebraakt , en na veel- vuldige aanvallen van hik, ondragelijken dorst, aan- houdende onrust, waarbij de lijders zich telkens van de eene naar de andere zijde wierpei}, een kleine , rad- de pols, en fomwijlen eene bedwelming, vergezeld met fülle ijling , volgde dc dood. Bij fommige lijders verlpreide zicli de onlfieking tevens over de milt , waarvan het inwendig weeffel buitengewoon voos zich vertoonde, en over de uit- wendige oppervlakte der lerer, oflchoon het inwendig maakfel , de kleur en de gefteldheid , van den gezonden ftaat niet merkelijk afweken. Herltellende lijders befpeurdeu nog lang hel wor- gend gevoel en dc brakingen , oflchoon de overige om- Itandigheden ons deden zien, dat de ontfteking van de maag en der darmen moest verdwenen zijn. In de laatfle maanden van het jaar i8i3 heb ik meermalen opgemerkt , dat typhus- lijders , wel- ke het koud vuur aan de voeten kregen , zelfs dan,’ wanneer de eerfle koortsachlige toeftand over- wonnen was, aan veelvuldige en langdurige brakiu- gen , die j van 2 , tot 3 weken met korte tusfehen- poo- poozingen aanhielden , onderhevig waren Bij eene vronw was deze braking, hoewel zij met betrekking lol. de Zenuwkoorts aanmerkelijk in beterfekap was toegenomen , en het koud vuur aan d^ teenen van beide voelen veel hoop tot kerllel opleverde, zoo ge- weldig, dut zij volftrekt geeue Artsenijmiddelen of dranken, dezelve mogten nog zoo ftrelend zijn , kou- de inkoudeu. Met eiken dag werd hare toefland be- denkelijker, en kort daarop ftierf zij aan toevallen van maag en darmoiitlleking ( blijkens de ontleding ) hoewel men zich van do cloelmatigfie middelen , een matig warm verblijf, warme lLoovingen , het koppen f warme baden, rust ver wekken de klisteren, zaadmel- ken, bloedzuigers , en krampfuilende middelen, ge- voegd bij eene zorgvuldige oppashng , bediend had. Op dil oogenblik j Februari) 1-814 ) heb ik wel twin- tig befmeLlelijke typhus - lijders met koud vuur aan de voeten ouder mijne behandeling; van welke de mees- ten. aan deze vrijwillige brakingen zukkelden , en ten deele daaraan nog tegenwoordig lijden. Verre de mees- te Ichijnen liet Heulfap goed le kunnen verdragen , wiens toediening buiten dien door het aanwezig koud vuur, hetwelk ondragelijke pijnen veroorzaakte, nood- zakelijk gemaakt werd. In de eerfle maanden van liet afgelopen jaar mögt liet ons menigwerf gebeuren . dezen onguftigeu vorm der ziekte te verdrijven , eu dé midde- len ter bereiking van ons doel , beftondeu , voornamelijk , in het veelvuldig aanleggen van Bloedzuigers in dc maag- ftreek, het doen van kleine aderlatingen in zeer ffei ke gcLlelle.il, lauwe baden, onderl chel den e reizen op dn dag herhaald, wanne i’itoovingen niet azijn, waarme- de dc gehecle onderbuik werd bedekt. JNa de bloede ontlastingen bediende men zich dadelijk, met een uit* muntend gevolg ,van het koolcnzuur in geringe giften D toe-. toe^ediend , en in het meer gevorderd tijdperk der ziek- te, waar het krampaclitig worgen nog aaiihieldt , van den vluggen zwavel - aet lier en van liet; Ileulfap, Somwijlen waren de nabimrige deelen zoodanig ont- f Loken , dat al lic-L genuttigde telkens werd uitge- fc raakt, en alle pogingen om dezen zieklev'onn te doen verdwijnen, ten eenemale vruchteloos afliepen. De ontfteking der oorklierwas in den regel bij deze koorts van bedenkelijke gevolgen, naardien dezelve de l’cheiding der ziekte niet bepaalde, ter vermindering van het algemeen lijden niet kennelijk bij droeg, dikwerf- groote moeijelijkheden veroorzaakte , en niet zelden op nieuw gevaar deed ontdaan. Deze ontfleking welke zich dikwerf over beide de zijden verfpreide, welke niet zelden door eene ontfteking der onderkaaks- klieren vergezeld werd, vormde veeltijds een buiten- gewoon hard en vast gezwel. De bevordering ter rijpwording ons zeer heilzaam toefchijnende , naar- dien men deze ongefteldkeid als eene verplaatlle ziek- tefiof konde befchouwen, bedienden wij ons van fpe- cerij achtige krnidpappen, Ajuin enz. te meer daar ik bel peurde , dat , de dierwording volkomen Hand grijpende , het algemeen lijden eene gelukkige keer nam. Deze pogingen echter waren dikwerf vruchteloos , want het inwendig leven ontbrekende, kwam de ver- langde ettermaking niet tot Hand. Nadat het gezwel aan beide zijden 36 tot 48 uren had geduurd , en men de doelmatigfte, zoowel m als uitwendige midde- len tevens had gebezigd , werd het ontdoken ge- zwel fomwijlen plot deling ontfpannen, dadelijk ont- waarde men tevens eene zeer ongunfiige verandering der wezenstrekken , der zielsvermogens , van den pols , men hoorde geene klagten meer, de lijder werdftil* nam van uur lot uur eene doodcüjke kleur aan en fliei f. ! ! Jn lömmige gevallen verviel de ontllekieg dèroórklie- rèn in verderving , en ontlaste, geopend zijnde, een Hinkend vocht, Dc Geelzucht , waaraan zoo vele lijders onderhevig varen , was over liet geheel een bedenkelijk verfchijnfel , men befpeurde dezelve in de verleih ll.cn dito graden. Som- wijlen was alleen liet wit van het oog min of meer geklem d , en ontwaarde men hier en daar op de op- pervlakte van liet ligchaain eene bleekgeele kleur, in onderfeheidene gevallen was, deze kleur donker, zoo als men in eene langdurige zamengcllclde geelzucht ontmoet, fomw ijlen openbaarde zich dit verlchijnfel langzamerhand , dan eens weder plotfeling. Deze ojnliandigheid was altoos gevaarlijk , en had , al- waar de geele kleur den hoogden trap bereikte , zoo als in de volkomeiie langdurige geelzucht , eenigei weinige gevallen uilgezondert, bijna altoos een doode- lijk uiteinde. Het verdiende in deze gevallen opmer- king , dat de Gevoeligheid minder wierd aangedaan als de Reproductie , dat de lijders hun bewustzijn dik- werf bij bleef, een verhaal van hunne ‘ziekte konden geven , en .zich niet zelden deden voorkomen als bevon- den zij z.:rU in redelijken welftand Was. de ziekte eenige dagen gevorderd, dan vergezelden zich gedurende de nachtijlingen daarbij , afwisfelende met ilaapzucht , brakiie en vau eene donkere of groene vloeiftolfe , en. ontlastingen van groene en gcelagtige ftofïen , hierbij kwamen blaauwe en bruine vlekken, buitengewoone zwakheid ( Pasjiviteit ) en geheele uitputting; de doorgelegene doelen waren in verderving, en in de meeste gevallen volgde de dood zoo (nol , dat er naauWelijks lijd was om de gewoone toevallen eener gcheele ondermijning ( Kolliqnation ) derzelyer loop te doe» •voleindigen* D 2 Met Met dezen vorm van Zenuwkoortfen vermengden zich niet zelden toevallen vau miltontßeklng ; welke fo inwijlen ook gelijktijdig niet de vorigen plaats gre- pen, namelijk, met neusbloedigen , pijnlijke opzwel- lingen der milllreek, brakingen enz. wier juille ken- nis de ontledingen der lijken buiten twijilel Helden. In fommige gevallen , waar de ziekte over den 8üen tot den loden dag duurde, hervatte dikwijls de neusbloe- ding echter meer tot voor dan tot nadeel van den lij- der, die desniettegenfiaamle bij derzelver aanhoudende ontlasting , welke foms alle paleit koude te buiten gaan , aanmerkelijk uit geput werd. De lijkopening der aan Typhus i eter odes overledenen lijders deed ons meL betrekking tot de lever geene in het oogloopende ongeregeldheid ( abnormitat ) opmer- ken , ten minilen niet in dien graad, als men wel verwacht zonde hebben. Het bloed der zoodanigen was in den hoogfteu graad verdund en ontbonden , zoodat men naauwelijks eenige fpooien van gefield wij vocht in het hart ontdekte , de milt was doorgaans uiterma- te groot , week , ja dikwijls lot vloeiens toe, alle vloeiftoffen van het ligchaatn waren geel, b. v. hel walerachtig vocht der hersfenholligheden , van heL hartezakje , alle vliezen , zelfs de herslen vliezen waren geel. De darmen waren door lucht opgeblazen, fterk uitgerekt en van eenc bruiuachtige kleur. Bij fomini ge lij- ken was de uitwendige huid der lever min. of meer ont- doken; ecliLer had de kleur, de gelteldheid , en liet in- wendig maak lel van dit ingewand in het binnen fte geene aanmerkelijke veranderingen ondergaan ; het allermins- te ontdekten wij eene inwendige ontfleking ofveretle- ring derzelve; de galblaas was met eene dikke en laaije gal opgevuld. In fommige gevallen werd deze kwaadaardige vorm der Zenuwkoorts door volkomen© crij ?s beflist, voor zoo verre men aan de eigenmagtige herftellingsbewer- king ( Genefungsprozess ) zonder kennelijke ontlastin- gen, welke dikwerf in eenen nacht tot Hand komt, deze benaming mag toekennen. Wanneer geneesmid- delen iets tot deze fcheidingen hebben bijgedragen, dan verdienen de koude lucht , de bloedzuigers aan het hoofd en in de bovenbuikstreek aangelegd, de warme baden en de koude begietingen , bovenal genoemd te worden. Wanneer deze kwaadaardige ziekte den hoogs- ten trap bereikte , de kleur der huid donkergeel was , de lijder bedwelmd en wezenloos lag, aanhoudende hrakingen daarbij vergezeld gingen, dan bleven alle middelen vruchteloos , en de kwik , in en uitwendig toegediend, het Heulfap , overzuurd zoutzuur , en alle andere middelen, in de geele koorts en bij typheufe le- verontftekingen zoo hoog geroemd , hadden geene de minde uitwerking. Geheel ten onregte prijzen derhalve federt eenigen tijd ook Duitfche Geneesheeren de kwikoxydule ( ver* zoete kwik ) , op het gezag van Engelfche en Anierikaan- fche Artfen in Zenuwkoortjen met zoo veel drift aan. Wanneer men intus lohen een groot aantal typhus - lijders met ter zijdeftelling van dit middel, zeker en gelukkig kan herhellen , zoo als de onder- vinding uit ontegenzeggelijk bewaarheid heeft, dan is dit ten minften een genoegzaam bewijs dat wij dit middel kunnen ontbeeren. Tc meer oplettenheid ver- dient het ontkennend beüiiit ( das negative Refultat') der genomene proeven van de toediening derzelve in den reeds genoemden vorm. Ook in dezen vorm, waar mer: nog het eerst eenige hulpe zonde hebben mogen verwachten , was dezelve geheel vruchteloos. .Yele typhus - lijder* waren aan herhaalde neusbloe- D 3 dim 54 7', ( dingen blootgeftclcl , veeltijds had dit plaats met eert blijkbaar goed gevolg, meermalen met eene kennelijke verligting der toevallen van de herslenen, der be- dwelming en van het ijlen enz. Deze ontlasting had bij fommigen op ondeiTcheidene reizen dagelijks plaats , bij andere alle avonden , zoodra de aanval zeer ke\ ig werd , en deed alsdan ook uitmuntende dienden, Door deze leerzame daadzaken , daar zij zoo menig- Tverf werden waargenomen, voorgelicht , werd ik na- derhand onverfchrókkener • om cdgcimene b/nedorUlas- tingen , voornamelijk inde eerfle 8 of 10 dagen dci ziek- te, dikwerf te beproeven, en te meer , wanneer de ken - teekenen van eenen fihenifchen aanleg, oi van cene bloed- rijke gefleldheid aanwezig waren De uitwerkingen daarvan waren menigmaal zoo zeer gewenschl , ja zelfs uitermaten heilzaam, en ik zal hierover nog na- dere aanmerkingen mededeelen. bij fommigen was deze ontlasting zoo buitengewoon flerk, en putte de lijders zoodanig uit, dat men de- zelve moest fluiten , hetgeen voornamelijk in die ge- vallen werd noodig geoordeeld , waar de ziekte reeds eeno gunliige fcheiding had genomen , en de verl eliiji del en der bedwelming', der ijling , en der wezenloosheid waren verdwenen. In zooda- nige ojti Handigheden was de voortduring dier bloed- ontlasting /ijmplomatiseh , en derhalve noodzakelijk de 'Mve ! i Hinten. Dikwerf nam de ziekt e haar begin met worging en bra- king , en niet zelden liieldl dit verfchijn fel gedurende de geheel o ziekte aan, offbhoon men in deze gevallen even *n'u eene ontHeking der inwendige deelen , als verftorve- ncplaatfen op do oppervlakte of aan de ledematen konde ontdekken. Deze om Handigheid veroorzaakte zoowel O fku lijder als den geneesheer zeer veel moeite, naardien de 55 de beste middelen vruchteloos werden beproefd. Over liet geheel was dit verlchijiiiel een krampaohiig toe- val, geen teeken van onlllekiug , duurde daartoe bo- vendien te lang, werd op zich zelf niet gevaarlijk, cn konde nog aanhouden, wanneer reeds eene alge- mene crljis reeds had plaats gegrepen. naar de voortduring dezer toevallen zoo ongemeen lasli<> was, en de zieken -zelfs de ilreelendüe dran- ken niet konden inhouden , zoo werden onderfclieide- ne middelen beproeft om dezen toeüand te verbeteren, b. v. het kooleiizuur , geringe gifte van braakmiddelen en van den braakwortel , liet iieulfap , de zwavel aetjier, mostaardpappen , drooge cn bloedige koppen op de maagltreek , lloo vingen van azijn en fpecereiaclitige kruiden en warme baden. Geen (lezer middelen ech- ter voldeden geheel aan het oogmerk, men befpeurde wel is waar na de toediening van fommigen eene kor- te verligting , maar fpoedig keerde de braking weder. Kr waren lijders, die gedurende 14 dagen, dage- lijks herhaalde reizen lievig braakten, en daardoor ui- termaten verzwakten, om het even of de genuttigde dranken alleen, of flijm, m ag en darmfappen of gal verfcKillend gekleurd, werden ontlast Het is mij toegefcliencn , dat het nuttigen van koude melk, voor- namelijk gekarnde melk, welke vele als eenen gewoo* neu drank gretig , en in eeuc aanmerkelijke hoeveel- heid , gebruikten , deze moeijelijkheden het meest overwon. Dikwerf is liet mij gebleken , dat de typhenje finefc* Xtoffe eeuc bijzondere betrekking lot de werktuigen der D 4. door- ¥ f 56 doorzwelging nite. Sommigen , die volkomen be- find waren , gevoelden in liet begin , nog eer de koorts kennelijk gevormd was, worging en braking, % zij klaagden over eene eigenaardige ihiaakverandering, hoewel dc tong zuiver en vochtig , of i en minden met , een nietsbed ui den d beflag bezet was. Het gewoon ge- voel van mis lelijkheid , welke het braken voorgaat , ont- brak in liet algemeen , de ftreek der praecordia was zacht en onpijnlijk , en desniettegenliaande had eene altoos- durende krampachtige worging plaats , welke tot den hoogden trap der koortsbeweging koude aanhouden. i oen in den herist van liet jaar 1807. de 'Aenuu'- koorls alhier regeerde en liet Ziekenhuis met zoodanige lijders als opgepropt was , werd ik zelf door de be- find ting aangetast, en gevoelde even eens in liet be- gin mijner ongelieldheid eene aanhoudende worging en braking, hetwelk j men door geene middelen hoege- naamd , koude doen bedaren, ik kreeg eene verfehl 'ik- ke Lij ken en onoverwinnelijke» tegenzin in Arti’enp- middelen , zoodat het ondoenehjk werd, om met. de J'make- lijkite middelen der verdrijving van deze toevallen eenigzitis te beproeven, en des niellegenli aaiult heb ik aan de bijzondere zorg van mijnen geaeliLen vriend Jeu Geheimraad Doctor jieim liet dank ie wijten , Jat ik gelukkig hcrÜeldéP Slaande de Epidemie in dit jaar, in welke ik aan- houdend aan liet gevaar van befmcUing was bioolge- flelJ, befpeurde ik ondevlcheidene reizen, behalve eene ongewoone ledigheid in het hoofd en duizeligheid , eene geheel eigenaardige» fnïaak in den mond, die ik met niets koude vergelijken , en the mij wel 8 dagen bijbleei. Hoezeer de eetlust niet geheel ver- loren was, Ineld deze ziekelijke, ijnaak toch aan; en — 57 ik befpeurde denzelven bijzonder bij liet (‘preken op , . t eene zeer onaangenaame wijze. Wij befpeurclen veelvuldige ' buikloopen ( Durchfälle .) van eenen verfchil len den aard , waterachlige , met tlreklloilen vermengde , bloedige , donkergroene en door- gaans onwillekeurige, liet meest waren de ontlastingen van eenen galaclitigen aard, en zoo lang deze niet buitengewoon klerk waren , bevond men ze eerder nut- tig dan febadelijk , ja dikwerf oogenlchijnlijk heilzaam. Somwijlen keulchetfle deze ontlasting de daarmede vergezeld gaande ontfleking van de maag en darmen, waarbij tevens een gedachtig braken plaats greep met: toevallen , welke met een onlflekingachtig borl ( cholera ) veel overeenkomst had. Gebeurde liet dat in liet begin der ziekte een hevige buikloop , zonder kennelijke verligting onthoud , gedurende welke de lievigheid der koorts aanhield, dan was het te duchten dat het gevaar liooger klom. De voorige gezondheid van den lijder, zijne jeugdige jaren en bloedrijkheid fchcnen de uitwerkingen dezer ontlastingen voorna- melijk te bepalen , naardien zoodanige individuen , welke door vroegere ziekten merkelijk verzwakt wa- ren, ongelijk fpoediger ook door dezen werden on- derin ïjud De bijzondere betrekkingen van den lijder en liet bijeenzijn derzelven ( das Gefamlbefindèn ) moesten bijgevolg bellisfen , of en in hoe verre men deze ont- lastingen aan zich zelven moest o verlat en , of fluiten, ihj fommige lijders die zeer verwaarloosd tot ons kwamen , hadden tevens eene trommelzuchtige opzwel- ling plaats , in welk geval men den verlamden flaat tier darmen niet meer koncle in twijfl’el trekken. Zoowel in deze als in alle andere gevallen , waar eene D 5 ver- 68 - Verhoogd« prikkel van het verzwakt Zehuwgeflel van den onderbuik van nut konde zijn i ondervonden wi j de beste uitwerkingen van de dagelijks meermalen her- haalde wanne, bijkans heete baden, heete azijnßoo- ifingen , klisteren, pan ßilffel met hen/ fop , en tot inwendig gebruik bet ajtrekjel pan kaneel , de Aiixtunxt Pleofn-balfamica , liet Jieu/fap , de wijn en fp^cerij- achtige foepen. bij de gewoone galachtige buikloo- pen , die mij zoo lang dezelve niet uitermaten iterk waren en de krachten van tien lijder met aanmerkelijk ondermijnden , niet tegen gingen , Hond men bun den <*ewoonen koortsdrank toe, dien de meesten liet greetigst gebruikten, een ligt wel gegist wit bier, koude melk, koud water en koud garsle water te drin- ken. Waren de ontlastingen , te berk, waterachtig, on- willekeurig, dan dienden wij over liet geheel Aqua Clnnamomi fimplex , of Aquu Menthae met Mmilago rad. ha lep. en Mixt:, oleofo -balfamica toe, welke in de meeste omflandigheden genoegzaam aan het oog- merk voldeden. Ju gevrigtige en fpoedvereisfohende omftanclisheden , wacr de noodzakelijkheid gebood dit toeval Jjpoedig ie fluiten, maakten wij gebruik van het heidfap , hetwelk in vereeniging met fpecerij ach- tige middelen en Ilijmige klisteren , den lijder liet best Volde de Ui Wat do voorzegging der voornaamfle toevallen en ver- fchijufelen dezer ziekte aangaat , merken wij hel volgende aan : de wezenlijke trekken der Zenuwkoorts , zoo als de buitengewone hitte van de huid , roodheid des aange- zigls, outllckiug der oogeu, duizeligheid, bedwel- ming, zwaarte van het hoofd, hardkourendlieid, ijling, dioor drooqe tong , en een radde en veelvuldige poh- flag, kenlchetfl en op zich zelvcn geen gevaar. D. ze verfchijnfelen behoorden lot bet wezen der ziek- ten , op welke men rekenen moest , en die veel hoop opleverden, zoo lang dezelve deze palen niet te bui- ten pin oen en zoo dra men niet te lang vertoefde, door zich van die uitnemende middelen te bedienen y wier bellis fend vermoogen zoo dikwerf gebleken was. De toevallen konden in eenen aanmerkelijke« graad plaats hébben en nogtans de uitkomst der geneeswij- ze gelukkig zijn, zooclra men maar een tijdig en be , hoorlijk gebruik van dezelven maakte. Zelfs in om- handigheden , waar de verfchijnfelen der hevig f le en aanhoudende ijlhoofdigheid , van eenen póU , wélks fü- gen men naauwelij !cs teilen koude , dei ./ etechien i o.it eene ctctmnei'helijke uiig e jive Jcthcid en hoevee heid , dei droog en zu> ar tachtig heid der lippen zoowel als van de teug , der bedwelming en hardhoorendheid aanwezig waren, bij welke verfchijnfelen liet ónmogelijk werd , zich aan de lijders te doen verfi a an , in deze beden- kelrjke omftandigheden hebben de koude begietingen, de llortbaden , de bloedzuigers enz. dikwerf den doodelijken uitgang der ziekte verhoed. De hoop op herftel wou temeer veld , wanneer, na eene behandeling van 3 of 4 dagen , de lijders , welke tot dus verre bedwelmd en wezenloos lagen , met meer levendig- heid klaagden. Die lijders , die geheel ftil lagen , belchouwde men over het algemeen als de gevaarlijk- lie, daar integendeel de zoodanigen , die woeliger, ontevredener, en verdrietiger werden, over pijnlijk- heid, over de koude der baden enz. klaagden , hun herfiel blijmoedig te gemoet gingen. En juist deze klaagden kort te voren over niets , begeerden geen drinken, offeboon de mond en tong zoo droog waren als Go als hout, en drckftolfen f, zoowel als pis vrijwillig afvloeideu. Wiel minder voordeelig en gewiglig was het verfehij ufel eener aanhoudende vermindering der ijling , der fiaapzucht , der beving en trekkin- gen, welke zich doorgaans met de reeds aangeliaal- de verandering vereeuigden. Deze beterfchap van enkelde teekenen leverde noch geene hoop , zoo lang deze gewiglige verfehij nfelen , niet tegenliaande de werkelijke toediening van veelvermogende midde- len , geene duidelijke vermindering lieten blijken. Het gevaar klom in diezelfde mate met de aanhou- dende voortduring dezer toevallen , als de hoop op lierftel veld wou, wanneer de lijders, na het gebruik der meest vermogende middelen , werkelijk bijkwamen, de hun omringende voorwerpen gadefloegen , en over het onaangenaam inwendig gevoel met meer levendig- heid klaagden. De hardnekkige voortduring der bedwelming , der fiaapzucht , der bewusteloosheid en der ijling leverde een zeer ongunllig teeken op. Wanneer deze onderdrukking der geestvermogens altoos in denzelfden graad bleef, zelf na de toediening der meest vermogende middelen, en men de uitwerking hiervan hoegenaamd niet bcl’peuvde; on over den onaatigenaa- men indruk op het ge waar wor cli ngs vermogen , die anders zoo kennelijk in liet oog valt , geene klachten hoorde, dan was het uiterst gevaar aanwezig. Zoo hadden wij helaas! vele lijders, die ongevoelig ble- ven, wanneer men hun een emmer ijskoud water over het onbloote ligchaain goot , wanneer zij met naalden geprikt werden , den geheelen voet met mostaardpap- pen bedekte ; ja zelf bij het branden met een gloeiend ijzer ter groot e van iï duimen inliet vierkant, waar- mede men langs den ruggegraad desfelfs oppervlakte aaxv- aanrakende, lief wezen naauwcJijks vertrokken, veel- minder een duidelijk bewijs gaven van fmartgevoeh' Bij zoodanige kenteekenen der hoog fle gevoelloosheid en verlamming was deze onafgebroken plaats grijpen- de, alle hoop op lier (lel ten eenemaale verijdeld. Met was een zeer ongunltig ken toeken , wanneer; na een voorafgegaane lievige ijlhoofdigheid, eene wezen- lijke fi 'aapzucht plaats greep. Ten tuleriten moeijelijk was het, zo niet geheel onmogelijk, den lijder uit <3eze bedwelming op te wekken; en in de meeste om- ftandigheden toonde ons de ontleding der lijken eene aanmerkelijke ophooping van water in de holligheden der hersfenen. j De aanmerkelijke zwaarte des ligchaams , waar- over de ziekenoppaslers klaagden , wanneer zij de lij- ders in het bad en nit hetzelve wederom in het bed droegen, voorfpelde iets ongunfligs ; dezelve Avas het geATolg der lijdelijke Qpas/ive) gefteldheid der zie- ken, wier gewigt zellfs de geoellèndlle ziekenoppas- ters behoorlijk wisten te waardeeren. Eene foort A^an fiijflieid des geheelen lighaams j veel overeenkomst hebbende met de volkomene ver- fiijving ( ßarhramps ) befpeurde men dikwerf eenige dagen voor den dood. Eene in liet oog vallende mis « kleurigheid der huid ; de graiiAve, geelachtig bleeke, donkci'roode en A'iolette kleur , \vrelke zich op onder- fcheidene plaatfen van liet ligchaam openbaarden , die als Avezenlijke doods vlekken zich vertoonden, offchooit fommige kenteekenen op zich zelve befchouwd nog hoop op herltel lieten blijken, waren echter onfijlba- re teekenen van eenen ophanden zijnden dood. Er waren twee foorten van opmerkelijke kleursverande- ring van het aangezigt , welke veelal eenen fpoedi- gen dood voorfpelden. De geel achtig grauwe kleur. .welke met de doodskleur, die Hechts bleeker is , eenige oycr- Ga övercen komst hopft , was tevens morslig, op fommige plaat len zeer donker, op andere helder, zoo dat Je- zelf nauwkeurig onderzocht wordende, met eene menigte grond kleuren vermengd, ten voorfchijn kwam. "Wijders befpeurde men nog , behalve de kleur der volkomen’ geelzucht igen , van welker ongunhige be- teekenis ik reeds gewaagd heb, «ene liet doodelijk uit- einde voorafgaande , hoogroode , bloozende kleur , welke fommige lijders , hoewel in eenen minderen graad , zelfs na den dood hijbleef. Zoodanige lij- ken waren het, bij welke men den hoogllen graad van bloedsontmenging aantrof, bij welken men zelfs in de holligheden van het hart eene even geringe hoeveel- heid itolbare wei befjieurde, als men na fiepende zick- tens met febeurbuik vergezeld , in getij kfborti ge afwij- kingen {Anomalien') ontmoet; in welke men eene be- dorvêne hoedanigheid ( qualitative ) des bloeds niet. miskennen konde. Ik voeg hier nog deze aanmerking bij , dat in fommige van zoodanige lijken , bij wel- ke men die bloozende en als het ware geld unket te kleur van het aa gezigt befpeurde, het reeds boven ïtansehaald bederf van de milt werd waargenomen , o welke met dien ziekclijken Haat vau hel bloed Iclnjnt in verband te liaan. De Geelzucht was altoos een zeer bedenkelijk foe- vnl, eu het gevaar dci' ziekte ichccn met den graad Van de meer of mindere geelc kleur der huid in verhou- ding te liaan. Typhus - lijders die eene volkomene geelc kleur hadden, zijn door ons niet herHeld; moe- iende ik echter deze aanmerking maken ; dat do ïnecsle dier lijders , welke in eenen zoo ongun lü- gen Haat tot ons werden gebragt , doorgaans na verloop van 2 , 3 en 4 dagen li ierven , vele ze- ïiuwkoortfige lijders, met eene bleekgeele kleur; Uj bij welke cle overige kenteekenen der geel r acht ook niet ontbraken , zijn door ons herüeld , en de herftel- ling was te zekerder, naarmate men dezelve vroeger bewerldlell i gele. Het ongunstigst was de vermenging der Geelzucht met liet koud vuur aan de teen en , aan dc neus , ol' aan plaatfeu der oppervlakte van liet li geh aam , welke aan eene meerdere drukking waren blootgelleld. Zee r bedenkelijk was al verder de ver- menging van diL verfckijnfel met de teekenen van de dusgenoemde rotachtige gefteldkeid ; welke zich naar liet algemeen gevoelen, door eene "brandende hitte , een opgezet rood wezen , eenen zeer verf neiden , veel- vuldigeri , weeleen polußag , en eene bij uit (lek Hinken- de mtwaasfeming van den lijder keufehetfe. Aan zulke gevallen. voegde zeer juist de benaming van eene Febris biliofo — nervofo — patrida maligna , welke dadelijk bij liet begin het kenmerk der verlamming verraadden ; en bij welke alle middelen , zelfs de meest vermogeiidfte , vruchteloos bleven ("). Ein- (*) (*) Naar mijn gevoelen is pRc zoogenoemde Rotkoorts 9 als zoodanig , doorgaans ooi; eene Zenuwkoorts , gene h«t foort, deze het gellacht. Deze bepaalde foort der Zenuw- koorts is dikwijls on legenzegge lijk met helgrootste gevaar vergezeld , eehter niet juist meermalen van eenen befmctlen- den aard , zoo als andere niet rotachtige feorlenvan Zenuw - koortfen. Helaas! men vind echter vele waare , voorname- lijk befmettelijk« Zenuwkoortfen , wier vorm nogtans ?an dien der rotachtige aanmerkelijk verfcliillende , des niet tegenftaande zeer gevaarlijk, ]a bijkans als de Pest zelve, kwaadaardig en vernielende zijn. Het fchijnt mij derhalve zeer verkeerd le zijn , ten minhen komt bet met mijne waarnemingen 'niet overeen, wanneer men tt algemeen be- weert; Lin Jelijk was 'dit teekeu van groot gevcar , zoodra d e vereengi ng inet de typheufe ontfleking der lever, maag an milt, welke fomwij len 'elkander vergezelden, plaats greep. De oorfpronkelijke typhus der liersfenen Helde den lijder buiten de mogelijkheid , de plaatfelijke aandoeningen , welke" hem fcheenen te folteren , be- paaldelijk aan te wijzen. De bovenbuik zacht ge- drukt wordende , belpeurde men trekkingen in het wezen van den lijder; er hadden vrijwillige brakin- gen plaats, doorgaans van eene groene, foms van eene meer donkere vloeilloÜe, eene niets uitwerkende wor- ging , wier aanvallen dikwerf herhaald werden — ■ buikloopen, waardoor gelijkfoortige vloeili offen wer- den ontlast — eene dikwerf vernieuwde neusbloeding zonder kennelijke uitwerking op het gelieele geiiel ( gefammt zustand ) en doorgaans eenen onleselibaaren dorst, waarbij de lijder den aangeboodenen drankzon- der eenige begeerte naar denzelven , met drilt inzwelgde De vereeniging van zoodanige toevallen was hoogst gevaarlijk. Jlet van zelf ontßaand lcoud vuur openbaarde zic h liet meest federt de helft der maand dpril. Maar helaas ! deze gevaarlijke vorm der Zenuwkoorts heeft tot lieden ( Februari j 1814 ) onafgebroken voort gednnrt , er zijn op dit oogenblik nog deernis- waardige lijders onder onze behandeling wier leven wei is waar tot dus verreis behouden, maar welke door koud vuur heide voeten hebben verloren. Ge- vallen van dezen aard ontdekten wij te voren dikwerf bij zoodanigen , bij welke het koud vuur door liet doorleggen aan de heupen , aan liet heiligbeen , aan de Ichouders enz. was veroorzaakt, voornamelijk bij zul- weevt: dat de Rotkoorts geraarlijlcer , kwaadaardiger tn bchuettclijket zij , dan de Zenuwkoorts. C 5 fculke lijders waar men op de zindelijkheid minder op- . merkzaani was geweest en welke reeds lang bedlegerig waren. Het ontdaan v!tn het vrijwillig koud vuur op meer verwijderde plaatfen , aan de tcenen , voet- zoolen , hielen, op tien rug van den voet, aan de knieën, aan de fclieenbeenen , op de armen, aan de neus, enz, plaatfen , welke aan geene bijzondere diuk- ki’ng waren blootgelleld , werd vroeger niet waargeno- men. In het begin werden deze plaatfen donkerrood, dan blaamvachtig , violet, vervolgens donkerer , en op het laatst geheel zwart, de diepfte inkervingen welke Weinig of geene bloeding veroorzaakten , ken- merkten geen het minde gevoel ; fpoedig kreeg de koude vnurige vlek meer uitgeitrekclhekl , drong die- per door , er werden doorgaans blazen gevormd , wel- ke eene buitengewoon hinkende vloeiboffe ontlasie- den. liet koudvnurig deel was zoo uitermaaten.gevoel*. loos , het gelieele geitel deed eenmaal zulk eene geringe ontvang vatbaarheid ( Receptiviteit ) voor middelen blijken, dat zelfs de meest vermogende en aangepre- zende , b. v. de peruviaanfche bast , en mijrre , de terpentijnolie, de kamferbrandewijn , liet Iieullap, de wijn en de baden, dikwerf geene de minste uitwer- kingen deden. De lijders lagen doorgaans wezenloos, hunne taal was verward, zij beefden over bet gelieele ligt haam, lieten echter geene klachten blijken, als men ze hard toeriep eu zij voor oen oogeublik ontwaakten. Vele lijders, door het koudvuur aangetast, kwamen veel tijds in liet Ziekenhuis met eene zwarte opgezwol- le neus , welke liet wezen op eene afzigteüjke wijze misvormde , of de teenen waren met zwarte vlekken bezaaid, die in korten tijd zoodanig in uitgellrekt- Iieicl toenamen en zulke groote verwoestingen aan- E rig~ GG rigten, dat men, kort daarop, de doode Vaid, de pe- zen en Let cel wijs weeffel 1 j groote gedeelten koude wegnemen. Bij fommigen was de Kaal van verlam- ming, bij hunne komst in liet Zieken huis, reeds tot «enen zoo hoogen graad geklomirn , dat zij reeds na tot 72 uren overleden. Deze gevallen onder- feheidene malen plaats gehad hebbende, werd hel noodzakelijk geoordeeld, hij Lijds hierop onze aan- dacht te vestigen; en alle plaailen van het ügchaam waar eenigzints het koud vuur kende pla. is. ïiaanwkfciirig te onderzoeken , om tijd ig genoeg de me ! vermogende middelen daartegen le beur.-.! ven, « n op die wijze aan den verderen voortgang dezer verd. rfe- lijke kwaal paal en ]>erk ie Hellen. Zoon ra men de geringde fpooren van deze ko- i , . : e volk m 0nf- dekte, lieten wij ftovs 1 van wijnazijn, venrengd meteen lierk aftrcklèl van fpécerijachtige kr warm mogelijk om Gaan , en d 11 o.- -Lr- < •>.* twij.I 1- achtige vlekken , welke doorgaans «enevera peratuur lieten blijken, met kamh rbraudem . jn 0:1 ler- penlijiiolie bellrijken, door welke middelen v ijiufom- miga gevallen wefdeu 'n Baal gefield, 1 den ve \1 .. ren voortgang le verhoeden. De Lucht leming d, • meest mogelijke zindelijkheid van alle voorwerpt 1 welke den lijder omringden, v mpkriug, der beUckfeïen , linnengoed ent wu daarbij volftrekt onontbeerlijk, de bedden herhaalde men dagelijks Lwoe tot. drie reizen, de legerbede werd tellens verwij- ld d , en ds lucht , in welke de lijd ■: verkeerde, was door de nabijheid der altoos opend . .nde vensters, even zoo zuiver en frisch , als de dampkring- lucht. In die afdeel ing, w .ann iz ever de genezing dezer ziekte handelen za«, zal ik denuitüag mijner waarne- min« .mingen, welke ik federt de laalfte 4 maanden over d<* behänd -Uiig van het koud vuur , gemaakt heb, als een aanhangsel mededelen. I3ij de lijkopening van eenen foortgelijken lijder, bij wien de gehele uitwendige neus in koudvuur was overgegaan , ontdekte ik de gewone verlchijnfelen , bij de ontleding van eenen tij p/ms-lij der voorkomende, namelijk liet bloed was buitengewoon vloeibaar en dun; en zoo als de voortgang ( Prozess ) van het kond vuur aan de neus, en de zwarte kleur duidelijk kenmerkten, was hetzelve tot de neusbeenderen dóór- gedrongen De Zenuwkoortfige lijders waren dikwerf aan we- derinßortingeii blpolgehca! , waarvan men veeltijds de oorzaken niet kende ontdekken. IN iet zelden befpeur- do men dezelve bij zoodanige lijders, bij welken de # herliellnig met bet' .kkimg tot de hoofdzaak, fpoedig felieen tot Hand gekomen te zijn. De lijder had reeds in zooverre eenc gunstige verandering onder- gaan, da! zij vólkernen een fpoedig her Hel meerwaar- fch ij n lijkheid kreeg; kortom ’er was eer* belangrijke hap in de genezing gedaan, waarvan bet uiterlijke , het uitzicht, de houding, c!e temperatuur on dc poïsfl*® van den lijder ons eene voldoende uitkomst gaven* De befindende beterfclrap koude 4, 5 tot 6 dagen du- ren; maar plotfelirig hadden eene vernieuwde hitte, bedwelming , ijling en alle kenteekenen eener volkomene wederinfeorting plaats. Meermalen za- gen wij de w- deriuoor ingen later on titaan , dit wil zeggen, nadat de lijders zich alreeds in het lijd perk der weder heiilelong bevonden.' Dil was vccl- 2 tijd* / I — GS — lij cis het geval bij zwakke, door vroegere ziekt eu reeds uitgeputte lijders en voornamelijk wanneer jiclit , venusziekte en kwaadfappigheid door kwik- mid-; delen te weeg geh ragt , waren voorafgegaan Wanneer de lijphus met deze oorfpronkelijke ziek- ten vermengd, was , werd over liet algemeen de volkomene berllolling zeer langwijlig ; fommigen lagen 5 tot G weken eer men eene volkomene fcheiding zag; zij verkeerden in een aanhoudend gevaar van het le- ven ; lagen half bedwelmd daar heen ; het hoofd be- zwaard, de tong en huid droog, zonder veerkracht; en na eene korte verademing , zag men de gezamen- lijke toevallen der koorts met vernieuwde kracht her- leven. Bij fommigen hadden wederinüortingen zoo plot felings en onverwachts plaats , dat men de veral- gelegendite aanleiding daartoe niet koude ontdekken. Dikwerf fclieen liet ons toe, als of er eene nieuwe zelfsbefmetting had plaats gegrepen ; dit echter liet zich Le minder vermoeden , naardien de meest werk zame hulpmiddelen ter vermindering en geheele ver- nietiging der finetftolfen aanhoudend werden in liet werk gefield; hiertoe brengen wij, de aanhoudende vernieuwing van den dampkring, door dc onverhin- derde en in eene groote hoeveelheid toetredende zui- vere lucht; de dagelijkfche, op onderfcheidene reizen heerliaalde , afwasfehing van het gehele ligchaam , en voornaamlijk van des zelfs haarige gedeelte, deaanliou- deude vernieuwing van de ftroozakken, van het lin- nen en beddegoed , en dc fpoedige verwijdering der ontlastingen uit de zieke kamers; niet minder c hunne verplaatüng uit dc vertrekken der meer gevaar- lijke tijphus- lijders , in kamers door zulke lijders be- woond, welke reeds in het tijdperk der vermindering wa- ✓ — ü9 — waren; en des m^ltegenllaande hadden er naar Even- redigheid dikwerf wederinfiortingen plaats, zoodat ik doorgaans op ió lot 20 herflellende lijders eenen we- deringefiorten koude rekenen, ik moet hier noch bij- voegen, dat deze wederinitortingen bij die lijders , door de gewoone , onbefmettelijke Zenuwkoorts , wel- ke men als voortbrengfel van de geflcldheid des damp« krings en van hot jaargetijde moest befchouwen , wa- ren aangetast; veel zeldzamer werden waargenomen; daar integendeel dezelve bij de wezenlijke befmettelijke Zenuwkoortfen des te meer gezien werden. 