Van Brussel naar Karema : geschiedenis eener Belgische kolonie in Midden-Afrika
HHMWWIW «i(illli.ifil.dUiJWMb||;|li»| illi.rtJitii.iil!k.ilil..i r / VAN BRUSSBI pii 439 IVtes/9 Hi1 ■• VAN BRUSSEL NAAR KAREMA GESCHIEDEN'IS EENER liELf.ISCHE KOI.OME IN MIDDEn-.VFRIKA Brussel- — Drukkerij van J. Lebegue cu C°, 2, Plichtgang. RATIONALE VERZAMELING VAN BRUSSEL NAAR KAREMA GESCHIEDENIS EENER BELGISCHE KOLO.ME IN MIDDEN-AFRIKA DOOR A.-J. WAUTERS MJGEYOEGD SECRETARIS VAN DE BELGISCHE MAATSCHAPPi; VAN AARDRIJKSKUNDE YERTAALD DOOR FRANS VAN CUYCK BRUSSEL BOEKHANDEL VAN J. LEBEGUE EX O •i6, MAGDALENASTRAAT, {6 bS/f Digitized by the Internet Archive in 2011 with funding from University of Toronto ^k & http://www.archive.org/details/vanbrusselnaarkaOOwaut PGEDRAGEN Mevrouw Ernest Cambicr IMIOUDSTAFEL Bladz. Ol'DKACHT 5 VOOKifEDE 7 I. — De internationale Afiikaansche Vereeniging . ... II II. — De Weg op Zanzibar 10 III. —Zanzibar 20 IV. — Rouw en Herinrichting i'.J V. — Eene Afrikaansche Karavaan . : -2V VI. — Het Vertrek en bet Deserteeren der Dragers . . . 30 VII. — Bij de Roovers Wagogo H VIII. — Mirambo, de zwarte Bonaparte 50 IX. — De Dood van Waulier 50 X. — Tabora 02 XI. — Laatste Baangedeelte 07 XII. — De eerste Onderzoekers van het Tanganikameer . . 70 XIII. — Het Meer en zijne Booitlen 70 XIV. — Karema 80 XV. — De Toekomst van Midden-AMka 98 VOORREDE Welk aandeel hebben de Relgen genomen in de ontdekking der wereld? AYanneer men de lijst naziet van de stoute baan- brekers, die, van het Oosten naar bet Westen, van den pool tot den evenaar, land en zee doorkruist hebben, van jaar tot jaar het gebied van het onbe- kende inkrimpende, dan ontmoet men heele scharen van Engelschen en Nederlanders, Spanjaards en Porlugeezen, Duitschers en Franschen ; men vindt er ook namen tusschen van Italianen, Zweden, Russen, Oostenrijkers, Zwilsers, maar van Belgen... geenen enkelen ! Het is zoo erg, dat de beer Goblet d'Alviella, toen hij voor eenige jaren de vaderlandsche geschiedenis der reizen, ontdekkingen en uitwijkingen schreef, zich verplicht zag, zijne verhandeling te beginnen met de volgende bekentenis, vol bittere scherts : « Het is wel eenigszins vernederend, in een werk over de aardrijkskundige ontdekkingen van Belgische 8 VAN BRl'SSEL NAAR KAHEMA reizigers, ie moeten nantoonen, dat zij er nooit eene gedaan hebben. » Indien de reis, waarvan dit boekje bet doel, den weg en den uitslag wil vertellen, uit bet oogpunt der eigenlijk gezegde onldekkingen eveneens geene geruchlmakende gevolgen beeft opgeleverd, zij bad ten minste de verdienste — en die is niet gering — van te bewijzen, dat er in Belgie zekeren dag een burger is opgestaan — de eerste van alien — die zijn land beeft trachten los te rukken uit de scban- delijke onverschilligbeid voor hetgeen buiten zijne enge grenzen gebeurt, en dat er ook mannen gevonden werden, die bet hart badden hem te onder- steunen in zijne sloute plannen. Leopold II. Koning der Belgen en Souverein van den Congo vrijstaat. VAN BRUSSEL NAAR KAREMA De Internationale Afrikaansche Vereeniging In de "maand September 1876 sticlitle koning Leopold II de Internationale Afrikaansche Vereeni- ging. Onder koninklijke voorzitterschap vergaderde in bet paleis van Brussel eene aardrijkskundige confe- rencie, waaraan gehouden hadden deel te nemen, beroemde reizigers, zooals de heeren : NachLigal, Schweinfurth, Cameron, Rohlfs, Grant, Duveyrier; geleerde aardrijkskundigen, zooals de heeren : de Richlhofen, de Hochsteller, de Semenon, d'Abbadie ; polilieke beroemdheden, gelijk de heeren Bartle Frere, Emile de Laveleye, Negri, enz. Deze conferencie, waarbij de zes groole Euro- 12 VAN BRUSSEL NAAR KAREMA peesche mogendheden en Belgie vertegenwoordigd waren, had voor doel de bespreking van de zoo bui- tengewoon belangrijke kwestie van de uitbalingen beschaving van Atrika, zijnen tegenwoordigen toe- stand vast te stellen en de uitslagen, tot hiertoe bekomen ; nauwkeurig te bepalen wat er nog te doen bleef om de duisterheid te doorboren, welke de centrale streken omgeeft, er de voordeelen van te verkennen, welke onmetelijk schijnen, er de schalten onzer beschaving in te storten, en eindelijk, den slavenhandel te dwarsboomen en af te schaffen. De bespreking werd gedurende drie dagen voort- gezet. De besluiten en verklaringen, door de vergadering voor het uiteengaan gestemd, vatten het werk samen en dienen er lot programma van. Ziehier de bijzonderste punten. De conferencie beperkte het deel van Afrika, hetwelk zij zich voorstelde te onderzoeken, tusschen de grens van den Egyptischen Soedan, ten Noorden, en de kom van de Zambezia, ten Zuiden. Deze onmetelijke streek, waar Nijl en Zambezia hunnen oorsprong nemen, welke de rensachtige Congostroom bijna in hare voile breedte doorsnijdt, waar de groote equatoriale meren verspreid liggen, is degene, welke men sedertdien meer in 't bijzonder aanduidt met den naam van Centraal Afrika. VAN BRISSEL NAAR KAREMA 13 Het is eigenlijk eene nieuwe wereld, die niet minder dan zevenmaal de oppervlakte van Frankrijk meet en, onder de parallel van Zanzibar, eene breed te heeft van ongeveer drijduizend kilometers of zeshonderd mijlen, hetgeen overeenkomt met den afstand, tusschen Brussel en Gonstantinopel. Er werd besloten, dat men door dit onmetelijk grondgebied zou trachten wegen te openen, onmis- baar voor bet invoeren der bescbaving in het binnen- land, en dat er langsheen deze banen wetenschap- pelijke en gastvrije slandplaalsen zouden worden gevestigd. Hunne wetenscbappelijke zending zou bestaan : in sterre- en weerkundige waarnemingen ; in het aanleggen van verzamelingen van aard, plant- en dierkunde ; in het opmaken van de kaart der om- streken ; in het opstellen van een blad, hetwelk al de gebeurtenissen zou meedeelen, waard om vermeld te worden. Hunne gastvrijheid zou zieh openbaren in het opnemen van alle reizigers, die, met een mensch- lievend, godsdienstig, handels- of nijverheidsdoel, het onderzoeken van een deel van Afrika's vastland zouden ondernomen hebben ; hen te voorzien, tegen den inkoopprijs daar ter plaats, van tuigen, mond- behoeften, koopwaren, zoowel als van gidsen en tolken; hen in te lichten over de beste wegen en hunne bi'iefvvisseling te bezorgen. •I ^ 4 if'"!1 .u'M.i m^-^^tm ,JMm< -4" * ■ 1 \ Hi : I 'i- VAN BRL'SSEL NAAR KAREMA 15 In eene tvveede vergadering, welke plaalsgreep te Brussel, op 20 Juni 1877, werd er beslist, dal de handelsweg, die van de kust van Zanzibar naar het meer Tanganika voert, zou gekozen worden als bazis van de eerste ondernemingen, en dat eene eersle standplaats zou gevesligd worden in den omtrek van 't meer. Van de verschillige nalionale comiteiten, waaruit de Afrikaansche Yereeniging is samengesteld, was het Belgisch comiteit het eenige, dat lang genoeg bestond om eene werkdadige rol te spelen, en daarom werd het natuuiiijk aangewezen om den eersten tocht in te richten en de eerste standplaats in het leven te roepen. De uitvoering volgde de beslissing op den voet, zooals wij ziillen zien in de volgende hoofdstukken. 11 De Weg op Zanzibar Vastgesteld in de maand Juni 1877, was de eerste expeditie van de Internationale Afrikaansche Veree- niging gereed om Belgie te verlaten in de maand October daaropvolgende. Zij bestond uit de heeren Crespel, kapitein bij het 2de linieregiment, Cambier, luitenant bij het achtste, en Maes, doctor in de natuurlijke welenschappen. De beer kapitein Mania van het Oostenrijksch leger, gekend wegens verschillige onderzoekingen in de kom van den NijI, vergezelde de reizigers. Het vertrek vond plaats op 15 October. Daar de Union Mail steam ship Company van Southampton aan de Vereeniging het kosteloos vervoer der expeditie wel had willen aanbieden, zoo nam deze den weg langs den Atlantischen oceaan. Dit is de langste en kostelijkste baan. Brussel staat in spoedige verbinding met de oost- kust van Afrika langs den weg op Brindisi ; de VAN BRLSSKL KAAR KAREMA 17 « malle des Indes » langs bet Suezkanaal en de Roode Zee tot aan Aden ; eindelijk de stoombooten van de British India Company van deze stad naar Zanzibar. De reis vordert een twintigtal dagen en kost on ge veer 2.500 frank per persoon. Engeland beeft zooeven dit verkeer vervolledigd door bet leggen van een telegrafischen kabel, ver- bindende, langsbeen de kust, zijne bezittingen van Zuid-Afrika met Aden en bijgevolg met Europa en Indie. De lijn is geopend sedert twee jaar. De depecben van Brussel naar Zanzibar zijn op bunne bestemming in drij uren, langs Parijs, Marseille, Malta, Suez en Aden. De prijs is 9,35 frank per woord. De lijn is ingebuldigd geworden door geluk- wenscben, gericbt tot koning Leopold II door sultan Sa'id-Bargasb. Eene eigennardigbeid : de telegram men komen dikwijls te Brussel aan voor bet uur bunner afzen- ding; immers, bet is middag te Zanzibar, wanneer het nog maar negen uren te Brussel is. Vertrokken den 18'leu October van Southampton aan boord van den stoomboot de Donau, landde de expeditie slechts den I2',eu December te Zanzibar aan, na binnengeloopen te zijn te Kaapslad, Algoa Bay, Port-Elisabeth, Natal en Mozambika. Zij werden er ontvangen door M. Greffulbe, ver- tegenwoordiger van bet belangrijk buis Roux, de Van Brussel naar Kareman. 2 Stanley. VAN BRUSSEL NAAFl KARKMA 19 Freissinet en O van Marseille, hetwelk een kantoor heeft te Zanzibar, en ontmoetten er Henry Stanley, die op hun eiland terugbracht de trouwe dienaars, welke hem vergezeld hadden op zijnen prachligen overtocht van het vasteland. De beroemde ontdek- kingsreiziger gnf nuttigen raad aan onze reizigers over de te volgen gedragslijn, ten einde zicb het welgelukken hunner reis te verzekeren. Ill Zanzibar Het sultanaat Zanzibar is een Staat van zeer jongen datum. In 1856 stierf de Arabische sultan, die sedert een vijftigtal jaren onder eenen zelfden schepter hietd vereenigd Mascale, op de golf van Oman in Azie, en Zanzibar, op de oostkust van Afrika ; twee zijner zonen verdeelden onder elkander zijne btalen : Souhouaini werd sultan van Mascate, en Medjid, sul- tan van Zanzibar. Deze laatste stierf op zijne beurt in 1870, enzijn broeder Bargasch volgde hem op. Hij voert het bewind sedert dit tijdstip. Het is nog een jonge man met een open gelaal en een vriendelijk voorkomen. Zijne heerschappij strekt zich bij name uit over de kuststreek en tot in het hart van het vasteland, Maar feitelijk loopt zij uit op niets bij de negerstammen van 't binnenland en zelfs bij de inboorlingen langsheen de zee; enkel de VAN BRUSSEL NAAR KARLMA 21 Arabische centrums, zooals Tabora, Oujiji en Nyan- croue, erkennen haar. De sultan van Zanzibar bezit eene vloot van vijf stoomschepen eu een leger op zijn Europeesch ; het wordt gevormd door de jongelingen van het land, die er dienst in nemen als vrijwilligers. Deze soldaten zijn goed gewapend en hunne roode uniform geeft in 't oog. « Het moeilijke van de zaak is geweest, » zegde een Belgisch reiziger, de beer Ad. Burdo, « deze krijgslieden over te halen om hunne voeten van schoeisels te voorzien : zij wilden hunne schoenen wel dragen om 't even waar, maar aan hunne voeten nooit. Men is er eindelijk in geslaagd, dezen weerzin le overwinnen; evenwel zijn de oefeningen niet zoodra geeindigd, of de eerste zorg der soldalen is, zich van hun sclioeisel te ontmaken, en dan krijgt men het vreemd schouwspel te zien van militairen in groot tenue, die barrevoets huiswaarts trekken, hunne laarzen in de hand of aan den loop van hun geweer gehangen. » De stad Zanzibar is gelegen op de westkust van het eiland van denzelfden naam en op eenige uren varens van de kust van het Afrikaansch vasteland. Hare bevolking, die, zoowat tien jaar geleden, slechts een twintigtal duizend inwoners telde, stijgt 22 VAN BRUSSEL NAAK KAREMA tegenwoordig tot omtrent de honderdduizend. De Europeesche kolonie bestaat bijna uitsluitend uit de diplomatische agenten der groote westelijke mogend- heden, benevens het personeel der kantoren, gesticht. door eenige handelshuizen. Zij telt een honderdtal vertegenwoord i gers. De handel is op dit eiland heel en gansch in handen van rijke Araben en Hindoes. Deze laatste hebben zich spoedig meeslergemaakt, ten nadeele van de oude overwinnaars, van den bandel met de inboorlingen van 't binnenland en de kust. Het zijn zij, die thans in'tgrootaan de Europeesche huizen de producten voortverkoopen, welke zij zich in 't klein hebben aangeschaft. Die producten beslaan vooruamelijk uit ivoor, kopalhars, kruidnagels, kokosnolen, sesamzaad, verfmos, caoutchouc, hui- den, enz. Terwijl de Europeesche, Indiaansche en Arabische bevolking het zuidelijk deel der stad beslaat, dat, helwelk zich uitslrekt langs de kaaien en uit hooge en zware vierkante huizen in metselwerk bestaat, bewoontde zwarte inlandsche bevolking de voorstad, welke van de eigenlijke stad gescheiden is door een diep meerlje. De hutten van dit kvvartier zijn tamelijk ellendig ; het zijn rechthoeken in vlechtwerk, beslrekcn met klei; de daken, in kokosbladeren, zijn dubbel en VAN BRL'SSEL NAAR KAREMA 23 vormen rond de hutten eene soort van overdekle galerij, waar de Lewoners zich overdag ophouden om te praten, te slapen of zicb aan hunne bezig- heden over te leveren. « Een der kenmerkende fcrekken van Zanzibar, » zegde Cambier, « is de groote vrijheid, welke men er geniet. Alles is er toegelaten. « Men legt kalkovens aan in voile straatjmea breekt zijn huis af zonder zich erom te bekreunen, of het opgehoopte steengruis het verkeer niet zal belemmeren ; de buren zoeken eenen anderen door- gang zonder de minste opmerking te niaken ; men werpt water en vuil door het venster, en wie beneden is, krijgt het op zijn hoofd ; het dragen van wapens is er niet verboden, en men ziet er dan ook de Arabische kooplui wandelen met een heel wapenmagazijn aan hunnen gordel. Men mag zelfs zijnen gebuur dooden; maar dan moet men de boet betalen : voor eenen blanke of eenen Araab, 6000 frank, voor eenen neger, slechts 500. » Sedert eenige jaren heeft Zanzibar ten opzichte van den handel een aanzienlijk belang verworven. Uit geschiedkundig oogpunt is zij bovendien eene plaats van eerste orde geworden. Het is immers daar, dat sedert 2o jaar al de groote expedition ingericht werden, die, van de oostkust, naar de 24 VAN BIIUSSEL NAAR KARKMA groote meren wilden : die van Burton en Speke, welke in 1857 op zoek ging naar het Tanganika- meer, en degene van Speke en Grant, die in I860 de bronnen van den Nijl ontdekten ; degene van Living- stone, vertrekkende in 1866 voor zijne laalste reis, en degene van Cameron, die in 1873 het vasteland doortrok tot aan den Atlantischen oceaan. Zanzibar was bovendien tweemaal het vertrekpunt van Stan- ley : in 1870, wanneer de befaamde onderzoekings- reiziger Livingstone ging opsporen, en in 1874, wanneer hij zich voor drij jaar in het duistere vaste- land begroef, om er uit te (komen langs den mach- tigen Congostroom, welken hij 'afvaarde, en wiens loop tot dan toe onbekend gebleven was. Eindelijk is Zanzibar sedert 1877 op de Afrikaan- sche oostkust het uitgangspunt der ondernemingen geworden van de Afrikaansche Vereeniging, die er eenen vertegenwoordiger heeft. IV Rouw en Herinrichting Ziedanr hoe 't gesleld is mel de stud Zanzibar, waar den 12den December 1877 onze vier reizigers waren afgestapt, en waar twee hunner, helaas! weldra een graf zouden vinden. Den 17,,en Februari — twee maanden later — vernam bet comiteit der Vereeniging door een tele- gram nit Aden verzonden, dat de heeren Grespel en Maes zooeven bijna schielijk bezweken waren aan de iievoloren van bet Afrikaansch klimaat. Te Brassel was de ontsteltenis groot. De massa des volks, weinig op de hoogte van de reusacbtige moeilijkbeden der onderneming, gaf zicb over aan een zeer levendig gevoel van ontmoe- diging en bescbonwde de zaak als verloren. Zij vergat, dat er weinig Afrikaanscbe expedition zijn, die hunne martelaars niet gebad bebben, en dat de wegen door bet duistere vastcland, begaan door mannen als Park, Tuckey, Clapperton, Bartb, 26 VAN BRUSSEL NAAR KAREMA Livingstone, Cameron en Stanley, met graven zijn bezoomd. Van den anderen kant prikkelde die eerste tegen- slag den ijver nog aan van al degenen, die zich het gelukken der onderneming aantrokken. Hij moe- digde den naijver aan der heldhaflige mannen, 'die naar de eer dongen van in dienst le treden onder het vaandel der Vereeniging. De aanvragen kwamen in menigte toe : voor twee soldaten, in de voorhoede gevallen, streefden er twintig uit de reserve naar het voorrecht, hen te gaan vervangen! Door den dood der heeren kapilein Crespel en doctor Maes, was de expeditie verminderd tot op de helft harer leden. Bovendien, de beer Marno het besluit genomen hebbende om den dienst der Veree- niging te verlaten en naar Europa terug te keeren, bleef er de heer luitenant Cambier alleen over van de vier Europeanen, waaruit aanvankelijk de inter- nationale expeditie bestond. De nieuwe aanvoerder van den tocht werd gebo- ren te Ath in 1844. Hij behoort tot het 8ste liniere- giment, is adjunct van den staf en was verbonden aan het krijgskundig cartografiscti Gesticht. Krach- tig karakter, onvermoeid werker, was de Belgische officier, door den dood van M. Crespel thans aan 't hoofd der expeditie gesteld, in alle opzichten het hooge vertrouwen van het comiteit waardig. VAN BRL'SSEL NAAR KAREM4 '21 llet besloot, hem Lwee nieuwe gezellen toe te voegen en koos daarvoor twee onzer landgenooten, van wie bet veronderslelde, dalzij, doorbun vroeger verblijf in de heele landen, aan het tropisch klimaat gewend vvaren. M. Wautier, luitenant liij het regiment der carabiniers, had deelgenomen aan den veldtocht van Mexiko, waar hij Lewezen had, de vereischte hoeda- nigheden le bezitten voor de indenting en de aan- voering van eenen verren tocht. De heer dokter Dutrieux was als geneesheer in 't Belgisch leger getreden, hetwelk hij veiiaten had om zicti te Cairo te gaan vestigen, waar hij sedert vij-f jaar verbleef. Terwijl het personeel der eerste expeditie, een oogenblik ontredderd, aid us volledigd werd door toevoeging van twee nieuwe leden, die zich gereed- maaklen om naar Zanzibar te komen, hervatte Cambier de uitvoering der plannen, welke de dood zijner twee eerste gezellen had doen uitstellen Het uitstapje, dat hij in gezelschap van den heer Marno had ondernomen, kings den stroom Vouami, tot aan het dorp Kiora, had hem de volstrekte onmogelijkheid bewezen om de reis en liet vervoer der bagage tebeproeven bij middel van ossenkarren, niet alleen ter oorzake van de lolale afwezigheid van wegen, de gedurige ontmoeling van rivieren en den 25 VAN BRUSSEL NAAR KAREMA aard van den grond, maar ook om reden van de aanzienlijke verliezen, welke de afmatting en de aanvallen der tetzavlieg onder de trekdieren teweeg- brencjen. Cambier bevond zich dus in de noodzake- lijkheid zijne voorgangers na te volgen, en zijne toevlucht te nemen tot dragers voor het vervoer zijner bagage, zijner mondbehoeften en van zijn materieel. Maar, vooraleer aan de dragers te denken, die gehuurd worden langs de kust en op het laatste oogenblik, heeft het hoofd eener expeditie voor 't binnenland van Afrika duizend andere voorbereid- sels te ma ken, alvorens de stad Zanzibar te verlaten. Ik blijf een poosje stil bij de inrichling eener karavaan van dit slag, eene gewichtige zaak, waar- van dikwijls het beter of slechter gelukken der onderneming afhangt. Eene Afrikaansche Karavaan De eerste slap, dien men te doen heefl bij de aan- komst te Zanzibar, is zich een lokaal aan te schaffen om de waren te bergen, die men voornemens is te koopen, en het materiel, dat men uit Europa heefl maegebracht. Dit ziju : de wapens en munition; de natuurkundige tuigen ; het linnen, de kleederen en schoeiseis ; de tenten en 't beddegoed ; de artsenijen ; de conserven en 't keukengerief; de werktuigen, boeken, papier en honderd verschillige arlikels, kleine en groote, van de vischhaken en den tanden- borstel af, tot het draaiorgel toe. Wat de handelswaren betreft, die worden te Zanzibar gekocht. Zij zijn van versehillenden aard : wit en blauvv katoen, koper-en latoendraad, groote en kleine koralen met uilgekozen tinten, gekleurde weefsels, rood laken, kleederen, Arabische mantels ofvesten, zwart of rood, met goud geborduurd, en 30 VAN BRUSSEL NAAR KAREMA ten laatste, wisselpoeder, hetwelk een monopool van den sultan is. Al die waren dienen tot gangbare munt voor de betaling der dragers en soldaten, voor den aankoop der levensmiddelen, voor het voldoen van den hongo ofdoortochtrecht. Eindelijk is het noodig, ook eenige kleine geschen- ken mee te nemen, zooals : messen, bellen, arm- banden, spiegels, bekers, enz., die men blij zal wezen op sommige oogenblikken te bezilten, om de eene of andere groote moeilijkheid uit den weg te ruimeri. De aankoop dier belangrijke nietigheden is een werk, dat eene groote omzichligheid en, op voor- hand, de nauwkeurigste inlichlingen vereischt. Want, indien de mode in Europa afwisselt, doet zij dit ook in Afrika; nu is 't het katoen, dat gevraagd wordt, dan is 't het glaswerk. Eene karavaan trekt voorbij en betaalt hare aankoopen in stoffen ; eene andere volgt haar en ziet zich verplicht, in hetzelfde district, met koralen te betalen. Wat deze laatste betreft, in deze streek worden de witte vurig verlangd, in gene de zwarte, of de roode, of de roze, met uitsluiting van alle andere. In 1858 is Burton gedwongen gevveest, verscheidene duizenden reien kralen als nutteloos weg te werpen ; niemand wilde er van, zelfs niet « als geschenk ». Eens de koopwaren aangekocht, zal de reiziger VAN BRUSSEL NAAR KAREMA 6i een tiental impakkers huren om de vrachten klaar te maken, die zullen verschillen van 25 tot 30 Kilogram per man! Elk pak moet genummerd worden en men zal nauwkeurig aanteekening nemen van zijnen inlioud. Terwijl de lasten gemaakt worden, zorgvuldig in zakken van vlechtwerk gewikkeld, zal men het geleide van Zanzibariten aanwerven. Men zal zich voor alles eenen kapilein aanschaffen, een krachtda- digen en verkleefden hoofdman. die zich [doorgaans, tegen commissiegeld, zal gelasten met de soldaten of asA'amtekiezen.Cambier nam er tachtig in dienst, waarover hij zeer tevreden was. Hoewel men hen soldaten heet, hebben die askaris niets gemeens met de militaire maeht van 't land ; zij zijn gelast met de tacht der karavaan, en desnoods met hare verdedi- ging tegen de aanvallen der struikroovers, die zekere districten onveilig maken. Zij worden met geweren gewapend (die van Cambier hadden comblains) en krijgen dien ten gevolge slechts eenen geringen last, meestendeels bestaande nit voorwerpen van dage- lijksch gebruik. Wanneer ik nu nog vermeld zal hebben de aan- werving van gidsen, tolken en knechts, de laatste bijzonder gelast met den dienst van kamp en keuken, dan zal ik, dunkt mij, het einde hebben bereikt van de opsomming der voorbereidende werkzaamheden, welke te Zanzibar zelf moeten verricht worden ; en 32 VAN BRUSSEL NAAR KAREMA de reiziger zal gereed zijn om zich in te schepen, met personeel en bagage, op eenige daoes, om de zeeengle over te steken en aan wal te stappen op Afrika's grond. Daar wacht hem een veel ingewikkelder en moeilijker werk : de werving van dragers. Ik ga er komen. Gambier had gedaan met het inpakken zijner balen en het aannemen zijner soldaten, toen te Zanzibar aanlandde, het was op 28 April, de heer iuitenant Wautier, weinige dagen nadien gevolgd van den heer dokter Dutrieux. De drij reizigers staken zonder verwijl naar het vasteland over. De kust, tegenover Zanzibar, telt drij kleine dorpen, welke de voornaamste vertrekpunten zijn der karavanen met bestemming voor Oenyangembe en Tanganika. Het zijn : Sadani in 't Noorden, Baga- mayo in 't midden en Kaole in 't Zuiden. Gedurende de maanden Juni, Juli en Augustus vindt men er immer een aanzienlijk aantal inboorlingen, gereed om dienst te nemen als dragers of pagazis. De groote hinderpaal tegen de snelheid der reizen in dat gedeelte van Afrika spruit voort uit den aard van 't vervoer en de afwezigheid van muntspecien. In plaats van een vijffrankstuk of eenen dollar, hebt gij vier meters stof noodig (een doti); een kralen halssnoer in stede van eenen stuiver; eenen rol VAN BRl'SSEL NAAR KAREMA 66 latoendraad bij wijze van goudstuk ; en om die las- tige muat te vervoeren hebt gij noch rijtuig, noch kernel, noch paard, noch os. De tetza, de giftige vlieg van centraal Afrika, verspert den weg naar 't binnenland voor al de trekdieren, en de kwestie van het temmen van den inlandschen olifant staal nog niet verder dan de voorbereidende studie. Blijft de neger. Het aanwerven eener bende van drie tot vierhonderd dragers is dus de laatste taak, welke de onderzoekingsreiziger te vervullen heeft, vooraleer zich in 't binnenland te wagen. Het is verreweg de lastigste en ondankbaarsle. De eerste man, die gehuurd moet worden, is de kirangosi; het is een invloedrijk inboorling, gelast met het besturen van de marschen, en bestemd om de man van vertrouwen van den aanvoerder te worden. Deze zal hem moeten weten te paaien met kleine geschenken, tusschen vier oogen met hem den te volgen weg vaststellen, zoowel als den afstand voor elken dag, enz., en eindelijk, hem gedurig en tegen iedereen beschermen. In een woord, gij moet trachten, den kirangosi altoos lanss uwen kanl. te hebben in nwe geschillen met de dragers. Deze zullen u dan volgen gelijk schapen van Panurge. De heeren Cambier, Wautier en Dutrieux kwamen dus te Sadani aan orn er hunne karavaan van pagazis in te richten en er degene te ontvangen, Van Brussel naar Karema. 3 34 VAN BRUSSEL NAAR KAREMA welke M. Broyon — een Zwitsersch belasting- pachter, door Cambier nabij Kiora ontmoet — beloofd had, naar de expeditie le sturen. Maar de dragers naar Bagamayo gegaan zijnde en dit dorp niet willende verlaten voor Sadani, waren de drie reizigers wel gedwongen, zich met heel hunnen trein naar Bagamayo te begeven. Het aanwerven der pagazis vraagt een zoodanig geduld, dat het voor een nieuwen reiziger nutteloos is er aan te peinzen, dit zelf te ver rich ten. II ij zal zich dus moeten wenden, ofwel tot eenen Indiaan van de streek, wiens specialiteit het is, ofwel tot het opperhoofd van hetgeleide, die, tegeneen te bedingen prijs, hem de noodige manschappen zal leveren. Men moet zorgen, deze te nemen tusschen de Oeanya- moeezis, welke de boodschappers zijn van dit gedeelte van 't vasteland. En bovendien moet men de echte uitkiezen, zachtaardig en gedwee, en geene Oeachetas bij voorbeeld, wier woelig karakter en boosaardigheid de expeditie weldra zou leeren onder- vinden. De luitenant Wautier bracht alleen de werving ten einde. De heeren Cambier en Dutrieux, beiden door de koorts aangetast, waren verplicht geweest de gastvrijheid te aanvaarden, hun op de hartelijkste wijze aangeboden door de Fransche missionarissen, te Bagamayo gevestigd. Den 26sten Juni was de karavaan, dank aan een VAN BRUSSEL NAAR KAREMA 35 contract, gesloten met den Indiaan Sewa, bepaald gevormd. Zij bestond uit 327 dragers, hetgeen met de 80 zanzibaritische soldaten en knechts eene macht van 407 man uitmaakte, die onmiddellijk gevoerd werden naar eene kleine plaats, Chamba Gonera genaamd, waar het gemakkelijker valt de tucht te liandhaven, dan te Bagamayo zelf. VI Het Yertrek en het Deserteeren der Dragers Op 28 Juni 1878, le 6 uren 45 minulen 's mor- gens, verliet de eerste expeditie der Internationale Vereeniging het kamp van Cliamba Gonera, onder het bevel van luitenant Wautier ; de trompet werd geblazen en het blauwe vaandel met gouden ster ontrold voor het hoofd der kolom. De heeren Cam- bier en Dutrieux konden slechts eenige dagen nadien Bagamayo verlaten en voegden zich, met de achterblijvers, den llden Juli bij de expeditie, welke haar kamp had opgeslagen tusschen de twee bergen Pongoue\ Al de reizigers vermelden de streek, gelegen aan den voet der kegels Pongoue, als een prachtig land, eene soort van park met bekoorlijke valleien en zachthellende hoogten, bekleed met esn heerlijken wasdom. Geplaatst op vijf dagreizen van de kust, op eene reeds verheven hoogte (313 meters boven den zee- VAN BRL'SSEL NAAR KAREMA 37 spiegel), op den rechteroever van denVoeami, welke tot daar bevaarbaar is, zou de bergvlakte van den Pongoue niet gescliikt wezen tot het vestigen eener Europeesche standplaats? Dit moet de toekomst ons leeren. De karavaan, onder het bevel van luitenant Cam- bier, hervatte haren tocht door de hoogten, welke de vallei van den Kingani scheiden van degene van den Voeami. Zij had den laatsten reiswegvan Stanley gevolgd van aan de kust tot aan Rosaka, en, te beginnen van dit dorp, toog zij meer naar het noor- den dan alle vorige expedition. Dit is, schijnt het, de beste baan om van Bagamayo naar Mpoeapoea te gaan : zij ontwijkt de moerasachtige vlakten der Makala. Weldra zette men over den Voeami nabij het dorp Kingoue. Hij heeft te dier plaatse veertig meters breedte en de overtocht der karavaan vergde acht uren en half tijd. De bergen van Xgoeroe en Oesagara vormen de eenige keten van belang, welke men langs den weg naar Tanganika ontmoet. Zij zijn in drie evenwij- dige kammen verdeeld, die uitgestrekte lengtedalen van elkander scheiden. Meer dan elk ander is Oesa- gara het land der bloemen, en zijne vele vruchten hebben eenen eigenaardig zuren smaak, aangenaam en gezond te gelijker tijd. Kapitein Cambier. VAN BRUSSEL NAAR KAREMA 39 Het is na vijf en twintig dagen gaans en in de nabijheid van het kleine dorp Mvomero, dat de tegenspoed met de dragers begon en deze in menigte wegliepen. Geene enkele Afrikaansche expedilie is vrij van deze plaag, maar die der Internationale Vereeniging had er meer van te lijden dan alle and ere. Een verschil van gevoelen tusschen den aanvoer- der der expeditie en den kirangosi over den te volgen weg was de bron der oneenigheid. De kapitein wilde de baan door de vlakte nemen, gemakkelijker en aangenamer, terwijl de gids degene der bergen verlangde te volgen, die, korter zijnde, verkozen werd door de pagazis, welke voor heel de reis gehuurd waren en er dus alle belang bij hadden, snel te gaan. Na een eersle geschil, gelukkiglijk geslecht, ver- wekte de eigenzinnigheid van den kirangosi een nieuwen twist, die weldra ontaardde in opstand en deserteering. Opgestookt door hun opperhoofd, begonnen de pagazis de pakken te verscheuren, welke de stoffen tot betaling bevatten, en weg te vluchten onder het aanheffen van een wild geschreeuw. De heeren Cambier en Wautier, geholpen door eenige Zanzibariten, poogden te vergeefs door over- tuigende woorden de vluchtelingen te weerhouden. Zij zorgden vooral, alle bloedvergieten te vermijden 40 VAN BRUSSEL NAAR KAREMA tnsschen den troep muitende dragers en de getrouwe soldaten. Bij den aanvang des strijds zou eene daad van brutaal gezng de tuchtelooze bende wellicht in be- dwang gehouden hebben. Maar de zending, toever- trouwd aan de reizigers der internationale Veree- niging, veroorloofde deze niet, gebruik te maken van hunne wapens, tenzij wanneer hun leven zich wezenlijk in gevaar zon bevinden. Het geval van Mvomero is den tocht van Cambier van den beginne af komen dwarsboomen, maar heeft de Vereeniging getoond, dat bet boofd barer eersle expeditie diep doordrcmgen was van de groolbeid zijner zending. Zijn gedrag is onberispelijk geweest en beeft de goedkeuring verworven van bet uitvoe- rend comiteit. Gedurende beel dien noodloltigen dag (23 Juli) zetten de reizigers de vluebtelingen na en vingen onderbandelingen aan met eenige bunner ; zij bekwamen boegenaamd geenen uitslag. De nacbt brak aan en kwam de vlucht van eenige muitelingen nog begunstigen. 's Anderendaags morgens kon de expeditie den droevigen toestand waarnemen, waarin het weg- loppen van bijna al bare mannen haar gebraclit bad : meer dan driebonderd dragers badden den opstand van den gids benuttigd om te deserteeren, een twin- tigtaal vracliten weefsels meenemende. VAN BRUSSEL NAAR KAREMA 41 Er viel geen tijd te verliezen om den in gevaar gebracbten toestand to herstellen. Hier ook nog toonde Cambier, door de snelheid zijner besluiten, op de hoogte zijner taak te zijn. Er werd beslist, dat men ter plaats zooveel dragers mogelijk huren zou ; dat een deel der bagage voorloopig te Mvomero zou blijven onder de boede eeniger verkleefde mannen, terwijl een mngazijn dadelijk zou ingericht worden in de Engelsche missie te Mpoeapoea, op negen uren gaans van Mvomero; dat de hoofdmacht der karavaan, onder de bevelen der heeren Wautier en Dutrieux, er de nieuwe dragers zouafwachten, die onmiddellijk aan de kust waren gevraagd ; eindelijk, datde aanvoerder der expeditie, met eene lichte karavaan, vooruit zou rukken tot aan Oerambo, vanwaar, indien het noodig was, bij dragers zou afzenden naar zijne kameraden. Deze schikk'mgen werden uitgevoerd zonder nieuwe verwikkelingen en den 8sten Augustus kwam en de reizigers te Mpoeapoea aan. Vll Bij de Roovers Wagogo Mpoeapoea is eene plants gelegen op de weste- lijke grens van Oesagara, op eene helling in vorm van terras, op halverhoogte der heuvels. Topogra- fisch gesproken, is 't het belangrijkste punt tusschen Bagamayo en Tabora. Al de wegen, voerende naar den Oegova, komen er samenloopen en al de kara- vanen, vertrekkende van de kust of er zich heen begevend, doen het dorp aan. De streek is gezond, beschut als zij is door de bergen tegen den noord- oostenwind. De inboorlingen leggen er zich vooral op de veeteelt toe. Het vlek Mpoeapoea is gewis geroepen tot eene groote toekomst, vooral als handelstatie. Sedert het begin van het jaar 1879 is het de zetel eener missie van de Church missionary Society, waarvan de drie leden, de heeren Least, Bopplestone en Baxter, eene merkwaardige werkzaamheid, volharding en prac- VAN BHUSSEL NAAR KAHEMA 43 tisch verstand aan den dag leggen. Zij hebben er voorloopige lokalen ingericht, huizen en magazijnen, gebouwd met eene soort van beton en gedekt met zeer dikke rieten daken. Op bet oogenblik, dat de karavaan voorbijtoog, begonnen zij met den bouw van een steenen huis. In bet naburige boscb is eene zagerij ingericht. Katoen, koffie en cacao groeien er zeer goed, zoowel als verscheidene Europeescbe fruit boo men. De Belgische reizigers werden barlelijk ontvangen door de leden der missie en rustten er eenige dagen uit. Zooals bet vastgesteld was geworden, werden de balen in bet dorp nedergelegd, waar ook een klein kamp werd opgeslagen voor de zieken. De heeren Wautier en Dutrieux liepen ieder op beurt over en weder tusschen Mpoeapoea en Mvomero, en kapitein Cambier begaf zicb op weg den 12t1en Augustus, naar Oerambo, met een en tachtig man. Mpoeapoea is in 't westen van den Oegago ge- scheiden door eene woestijn, door Burton, Cameron en Stanley geheeten de Marenga-Mkali (bitter water) en door Cambier aangeduid met den naam van Porry van Tchoenioe (Porry wil zeggen : woestijn zonder water, en Tchoenioe is de naam van een klein dorp). Ilet is eene verzengde beide, waarvan de doortocbt pijnlijk is voor al de karavanen. Het is eene vlakke 44 VAN BRDSSEL NAAR KAREMA streek, hier kaal, daar bedekt met dichte en stekelige struikeh, waar net pad midden doorslingert ; net water is er zeldzaam, bitter en salpeteracbtig. De karavanen maken er tirikeza. Men noemt tirikeza den versnelden marsch over verlaten en waterlooze vlakten. In de taal der kust is koutirikeza de onbepaalde wijs van een onovergankelijk werk- woord, waarvan de zin is : marscbeeren na den middag; de Araben bebben er een naamwoord van gemaakt, en dit drukt voor de luie pagazis de zwaarste beproeving uit, welke men bun kan op- leggen. De tirikeza wordt derwijze gescbikt, dat de karavaan, in den namiddag opbrekend van eene plaa'ts, waar water is, den marscb voortzeltend lang na bet vallen van den avond en zoo vroeg verder trekkende mogelijk, niet langer dan twintig uren zij zonder drinken te vinden, in stede van dertig, gelijk bet zou gebeuren, indien men 's morgens vertrok. De Marenga-Mkali kan bescbouwd worden als bet begin van de booge middenvlakte. Cambier gebruikte acbttienuren versntlden marscb omze over testeken, elk pagazi droeg zijn rantsoen levensmiddelen en zijnen voorraad water. ?s Anderdaags trad de karavaan in Oegogo. Oegogo heeft eene droevige vermaardbeid ver- VAN BRL'SSEL NAAR KAREMA 45 worven door de plagerijen van alien aard, welke zijne talrijke sultans, dwingelanden op kleinen voet, de karavanen, die het land doorreizen, doen onder- gaan. Van aan de kust tot hier stellen de opper- hoofden zich tevreden met kleine geschenken, die de reiziger bun wel wil aanbieden in ruiling voor de levensmiddelen, welke zij hem leveren. In Oegogo is het geene gift meer, die zij ontvangen, maar eene schatting, welke zij eischen. De door- tochtrechten of hongos zijn er verplelterend, en de lange twisten, welke hunne vaststelling doet ont- staan, verslinden schromelijk veel tijd en vragen een geduld, dat alle beschrijving te boven gaat. Ziehier hoe gewoonlijk de verhandeling van het bongo gebeurt. In het dorp aankomende, moet men voor alles beginnen, met eenige gebruikelijke ge- schenken te zenden aan den sultan, zijne vrouw en zijnen opzichter. Dat de reiziger zich wel wachte, er te veel of te schoone te geven, want dan zullen zijne rijkdommen hoog aangeslagen worden, en men zal hem naar evenredigheid belasten. De gezanten zullen terugkeeren en hem de eischen van het opperhoofd doen kennen, eischen, welke immer de juiste maat zullen oversell rij den : vandaar woordenwisselingen, geschillen, twisten. Het is dikwijls maar na twee of drij dagen van omslachtig gekijf, dat de zaak beklonken wordt, en de reiziger zijnen weg kan voortzetten, verlicht met eenige 46 VAN BRUSSEL NAAR KAREMA pakken stof en eeaige kleederen. Al de hel geverfde stoffen van Cambier verdwenen bij dien doortocht van Oegogo, welke aan 'zijne kleine karavaan meer dan vijftienhonderd frank kostte. De Wagogo's vormen eene machtige natie, befaamd wegens hare dapperheid in den oorlog. Wat hunne andere hoedanigsheden betreft, die zijn geenszins beminnelijk : het zijn schreeuwers, vechters, dieven ; zij zijn niet te betrouwen bij het koopen en beoe- fenen volstrekt geene Schotsche gastvrijheid ; alles bij hen moet betaald worden, zelfs het water. Voeg daarbij eene Iuidruchtige en onbescheiden nieuws- gierigheid en men zal een denkbeeld hebben van de beminnelijkheid der Wagogo 's. Ook landen de karavanen bij hen nooit aan dan met een zekeren schrik, en de aanvoerders der pagazis en askaris bevelen hunne mannen op voorhand de grootste voorzichtigheid aan. Ziehier, volgens Burton, de schilderachtige aan- spraak van den kapitein zijner askaris : « Maneno ! Maneno ! (Luistert, luistert) o Blanken, hoor mij aan! en gij, kinderen van den Said, gij, zonen van Ramji, gij, sombere afstammelingers der duister- nissen, let op mijne woorden. De reis geraakt aan Oegogo. Opgepast, opgepast ! ( Hevige gebaren. ) Gij kentde mannen niet, die er wonen. Zij zijn gevloekt, driemaal gevloekt ! ( De redenaar slampt op den grond met den voet. ) Spreekt niet met die heidenen VAN BRUSSEL NAAR KAREMA 47 van 't binnenland, treedt niet in hunne hutten; drijft geenen handel met hen ; toont hun geene stoffen, noch armbanden, noch glasparelen. (Aan- groeiend rumoer.) Eet niet, drinkt niet met hen; liefkoost hunne vrou wen niet. (Dolzinnig geschreeuw). Kirangozi, gij, die hen leidt, houd awe zonen tegen! Veroorloof niet, dat zij in de dorpen omzwer- ven, dat zij zout koopen buiten het kamp, levens- middelen rooven, zich bedrinken in bier of zich nederzetten bij de putten ! » Het laatste dorp van Oegogo is Mgondoeko. Daar voorzien de pagazis zich van mondbehoeften voor tien dagen en bereiden zich om de bittere onaangenaamheden van den Mgonda-Mkali (Bran- dende vlakte) te trotseeren. Die naam werd haar gegeven voor veertig, vijftig jaar, door de karavanen, welke twaalf groote mar- schen en verscheidene tirikezas gebruikten om haar te overschrijden. In 1859 kondigde Burton aan, dat de slechte faam, welke zij toen genoot, weldra slechts in de herinnering meer zou bestaan, want elken dag deden fakkel en bijl hare grootte inkrim- pen en verminderden de bezwaren van haren over- tocht. In 1871 trokken de pagazis van Stanley de Mgonda-Mkali door al zingende en kreten van vreugde slakend, op deze vlakte, welke hunne voorgangers gevloekt hadden. Zij vonden er den 48 VAN BRUSSEL NAAR KAREMA overvloed, en hun aanvoerder kon schrijven, dat deze provincie in vruchtbaarheid niets toegaf aan de valleien der kuststreek. Daarvoor was het voldoende geweesl, dat een vreedzaam en arbeidlievend ras zich vesligde in deze verzengde velden. Op zijne beurt heeft Cameron in 1872 gezegd, dat, alhoewel er nog eenige lastige gedeelten zijn, de verandering volledig is, en dat de brandende woestijn, eertijds door de karavanen gevreesd, zonder schrik wordt aangevat en zonder veel moeite doorschreden. Welke aanmoediging in die feiten voor hen, die volharden ! Geen ondankbare grond en een vroege oogst. Eere dus aan de werkers, aan hen, welke blijdschap vervvekken, waar droefheid heerschle, den overvloed in de plaats van den hongersnood, en die, de aarde genezende van hare kwalen — de woestijn is eene melaatschheid — hare krachten in evenwicht brengen en rustige dagen voorbereiden, gunstige jaargetijden en zekere oogsten. Ongelukkiglijk heeft de oorlog, door Mirambo, den vermaarden negerkoning van Oenyamoeesi, gedurende vijf jaar tegen de Araben gevoerd, in de Wgonda-Mkali de dorheid en verlatenheid terugge- bracht, en, in stede van de rijkdommen, waar Stanley en Cameron van spreken, ontmoetteCambier niet anders meer dan puinhoopen. De overtocht van de Mgonda-Mkali vroeg hem VAN BF.l'SSEL NAAR KAREMA 49 twaalf dagen (van 16 tot 28 September), binnen welken tijd de expedilie van den morgen tot den avond doorstapte, soms een gedeelte van den nacht zelfs, wanneer de maan den weg veiiichtte. Van Brussel iiaar Kirema , -..* VI11 Mirambo, de zwarte Bonapart Den 18den September kwam de expeditie te Ouyoui, eerste stad toohoorende aan Mirambo. Hare aankomst werd er begroet door luide vreugdekreten vanwege de inwoners. Cambier ontving er het bezoek der vrouwen, welke beurtelings dansen kwamen uitvoeren voor zijne deur en den lof bezingen van den vreemdeling. Dit gebruik is algemeen in al de dorpen van Oenya- moeesi, en bet is de gewoonte, te dezer gelegenheid eene uitdeeling van parels te doen. Den 23 sten liet Cambier, volgens de regels der plaatselijke beschaving, twee zijner mannen Mi- rambo van zijne aankomst verwittingen, en den tweeden volgenden dag, toen bij omtrent den middag de verblijfplaats van den Moeami (titel des VAN BRUSSIiL NAAR KAREMA 51 sultans) naderde, zag hij Mirambo op een hon- derdtal passen van zijn tembe (woning) hem te gemoet komen. De sultan van Oenyamoeesi is een man van onge- veer vijftigjaar, rijzig van gestalte, niet diklijvig, met een schrander uiterlijk. Hij laat niet gemakke- lijk zijne indrukken waarnemen en vestigt nooit zijnen blik op zijnen medespreker. Het kan niet geloochend worden, dat zijn ver- stand de middelmaat van dat der negers overtreft. Hij bezit vooral eene zeldzame hoedanigheid, die hem eene onbetwislbare meerderheid geeft over zijne onderdanen en mededingers : het is van eene beslissing te kunnen nemen en vervolgens met snelheid te handelen, vaak zelfs buiten wete van hen, die hij voor de uitvoering zijner plannen gebruikt. Die vlugheid van besluit verzekert hem in zijne oorlogen tegen zijne buren het voordeel van zich altoos op het onverwachts te vertoonen. Uit vrees hem elk oogenblik aan het hoofd zijner benden te zien aanrukken, verkiezen de sultans der ommelandeu de erkenning zijner opperlieerschappij en betalen hem schatting. Het is aldus, dat hij zich sedert Jang den bijnaam heeft kunnen toeeigenen van « Mirambo », welke beteekent : « degene, voor wiens voeten men geschenken nederlegt. ^ Eenvoudig inlandsch opperhoofdje van het district van den Oehioea, heeft hij zich aldus door zijnen 52 VAN BRUSSEL NAAR KAREMA moed en zijne woelige krachtdadigheid eenen naam verworven, even bekend als die van Mtesa, den machtigen koning van Oeganda, eenen naam, dage- lijks uitgesproken van Nyangoue tot Zanzibar, en die tot onderwerp dient voor de zangen der inland- sche barden. Mirambo en Cambier, elkander naderend, wissel- den eenen salam (goedendag) en een handdrpk; daarna begaven zij zich naar de hut, welke het zwarte opperhoofd voor zijn blanken gast had doen gereedmaken. De Moeami deed den reiziger onder- vragen door een Arabischen tolk over het doel zijner reis, luisterde aandachtig naar zijne ant- woorden en wilde weten, of hij van dezelfde nalio- naliteit was als de Engelschen. Hij stond hem al de dragers toe, welke hij verlangde, maar vroeg voor- eerst de uitwisseling van bloed. Dit is eene plechtigheid, welke hoog aange- schreven staat in centraal Afrika. Zij greep plaats den volgenden dag in de woning van den sultan. Een der soldaten van Moeami maakte eene lichte insnede in deborst van den kapitein, terwijl een der Zanzibariten van dezen dezelfde bewerking deed bij Mirambo. De enkele druppels bloed werden opgevangen op twee versche bladeren en onder een weinig boter gekneed. « Indien het eenen uwer gebeurt, zegde VAN BRL'SSEL NAAR KAREMA 53 daarop een der helpers, te kort te komen aan de heilige broederlijkheid, dan zal liij verscheurd worden door leeuwen, vergiftigd door de slang, zijn voedsel zal bitter zijn, zijne vrienden zullen hem verlaten, zijn geweerzal stukspringen in zijne hand; kortom, alwat slecht is zal hem vervolgen totter- dood ! » Waarna de twee opperhoofden elkander weder- zijds de gewijde bladeren boven het hoofd verscheur- den. Zij waren broeders en elke daad van vijand- schap tusschen hen moest noodlottig voor gevolg hebben den dood van den meineedige. Zoo wil het volksgeloof dit. Stanley, die insgelijks de broeder van Mirambo is, is teruggekomen op het eerste oordeel, hetwelk hij over hem had nifgebracht. De sultan, dien hij in 1871 bevochten had als bondgenoot der Araben van Tabora, nam hern bepaald voor zich in in 1875, toen hij hem ontmoette in Oerambo. « Hij heeft, zegt hij, elk denkbeeld omgeworpen, dat ik had opgevat over den gevreesden man, dien ik brandmerkte als bandiet ». Wat er van zij, heden nog weet men niet zeker, of Mirambo een te wen- schen bondgenoot is of een te vreezen tegenstrever. In alle geval, de nabuurschap der Europeesche standplaatsen kan niet anders dan een heilzamen invloed uitoefenen op den machtigen polentaat van Oenyamoeesi. 54 VAN BRUSSEL NAAR KAREMA De tegenwoordige hoofdslad van den Moeami ligt ten noordwesten van Tabora. Het is een grooL vier- kant van tweehonderd meters zijde, met dikke muren omgeven, waarlangs een honderdtal hutten geschaard zijn, bewoond door de voomamen. Die stad werd door haren stichter « Thierra-Magazy » geheeten. De Engelsche missionarissen, die er zich pas nedergezet hebben, noemen haar ook in hunne brieven « koei-koeroe », wat « lioofdslad » betee- kent. Zij telt eene bevolking van eenige duizenden inwoners, verspreid over verscheidene grootedorpen, gelegen in de omstreken. Het leger, dat het groot opperlioofd er in oorlogslijd kan bijeenbrengen, bereikt ongeveer 3000 man, naar men zegt. Al de sultans van Oenyamoeesi leveren hem een contingent, en degenen, die niet willen of niet kunnen deelnemen aan den veldtocht, zenden hem, bij zijnen terugkeer, eene schatting in ivoor of slaven. Cambier bracht drie maanden in de hoofdstad van Mirambo door met dragers te huren en de hoofdmacht der expeditie af te wachten. Koorts en roodeloop, die hem gespaard hadden onder de reis, tastlen hem herhaaldelijk aan tijdens zijn verblijf te Thierra-Magazy. Niettemin schokte geene enkele dezer ongesteldheden ernstig zijne gezondheid, en de genezing volgde immer snel en volledig. Terwijt de aanvoerder van de expeditie bij Mi- VAN BRUSSEL NAAR KAREMA 55 rambo uitrust, keeren wij op onze stappen terug, naar Mpoeapoea, waar wij de heeren Dutrieux en Wautier met de bagage en het materieel gelaten hebben. 