VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
inhoud van dit werk aan te wijzen. Wij nemen nog eenige ruimte, en deelen, zooveel mogelijk met de woor- den des Schrijvers, iets van het geheele belaop des werks mede, Omdat het kinderen voegt, bij hetgeen de wijsheid der ‘Voorvaderen heeft ingefteld, gaarne te prijzen en noode te berispen, „zoo hebbe dan mijn berigt aan „ gaande de wederzijdfehe betrekking tusfchen de Kerk „ en den Staat , gelijk die bij het Gemeenebest der Ver » cenigde Nederlanden plaats had, liefst den toon eener » lofrede, hoezeer het ook, de waarheid boven: alles „ liefhebbende, niet zal verzwijgen, dat, aan de zijde » van het welingerigte, velerlei gebrekkigs is, en dat „ het goede doorgaans bepaâldelijk is te roemen uit aan- » merking van den ftand der vroegere eeuw , en in ver- » gélijking met het nog minder volkomene , hetwelk bij „ de andere Staten van Europa werd aangetroffen,” — Vooreerst dan is te prijzen, dat de heerfchende Kerk geenszins eene uitfluitende was, maar integendeel mer- kelijke verdraagzaamheid toeliet jegens andere Godsdienst- gezindten. Dit wogdt algemeen aangewezen. Enkele ge- loofsbelijdenisfen , die der Unitariërs of Socinianen, wa- ren van alle toelating uitgefloten. Die fcherpheid is waar- fchijnlijk , hetzij om gegrond of los vermoeden, van in- vloed geweest , bij de hevigheid der Remonftrantfche ge- fchillen, Ruim genot van verdraagzaamheid werd reeds van vroeg af toegekend aan de voornaamfte onder de Protestantfche Disfenters. Aan Roomschgezinden werd nu en dan eenig burgerlijk regt ingekort of onthouden „ veelal om den indringenden geest dier Kerk , zoo niet te temperen , ten minfte te bedwingen. Daaraan is ook toe te fchrijven, dat die Kerk bij oog/wiking is toegelaten ; maar de vrijvergunning klom van lieverlede tot hoogen KERK EN STAAT. 329: trap. Zen tweede is te prijzen, dat, ten aanzien van wederzijdfche Kerk- en Staatsbetrekking, de Kerk en Staat in groote mate waren afgefcheiden. Dat Kerk en Staat verbonden waren, volgt reeds uit het denkbeeld van Aeerfchende Kerk. Maar er had nog vele affchei- _ ding plaats. De Kerk was noch in den Staat noch de Stâat in de Kerk diep ingedrongen. In dit opzigt over- treft die Kerk de Bisfchoppelijke in Engeland, de Con- fistoriale in Duitschland. Er beftaat geene heerfchende Kerk meer. Alle gezind- ten hebben, volgens de Grondwet , gelijk regt. De ont- wikkeling hiervan gaan wij voorbij. Volgens het oordeel van BROES, is deze nieuwe vorm boven den ouden te prijzen, van wege onbepaalde Godsdienstvrijheid , welke evenwel eenigzins beperkt fchijnt te zijn. Hier heeft BROES het oog op Art. 194 der Grondwet. Van het- geen berispelijk zou kunnen fchijnen, (tipt BROES met kieschheid het een en ander aan, dat wij in ons verflag voorbijgaan. Hij beoordeelt het gezag van den Staat over de Hoogefcholen, en wel over-de theologifche fa- culteit, van welke de aankomende Kerkleeraar door de wet gehouden is al zijne theologifche vorming te ont- vangen. Befcheiden valt hier het oordeel uit, maar toch wordt erkend „een indringen van het Staatsgezag in het » innerlijkst wezen van de Kerk, hetwelk immers den » Staat, hoe heilzaam ook zijn doel, hoe welgeleid - » Zijne bemoeijing wezen moge, niet toekomt.” Dit oordeel wordt met redenen bekleed en geftaafd, Het Staatsbeftuur over de Kerk bezit thans meer eenvoudig- heid en gemakkelijkheid. Het moge zich minder verzoo- nen, evenwel laat het meerdere vrijheid toe. Bij het beoordeelen van dit Kerkbeftuur behoort men te letten Pd 330 W. BROES, KERK EN STAAT. op de gefteldheid van zaken vóór en tijdens de regeling van hetzelve, Aan dezen eisch wordt door BROES flipt voldaan. Vervolgens worden Nederländ en Noord-Amerika on- „derling vergeleken ten opzigte van wederzijdfche betrek- king van Kerk en Staat. In Noord-Amerika heeft ge- heele fcheiding tusfchen Kerk en Staat plaats. Deze verdient den hoogen lof niet, welken zij ontmoet. Dit toont BROES aan, door te letten op het beginfel, waar- uit zij voortfpruit , — vrijlating van Godsdienst „ zonder iets meer; in werking gebragt, geeft het geen fteun. De vruchten hiervan prijzen ook die inrigting niet aan. In hoe verre nu het Nederlandfche Kerkbeftuur de voor- keur verdient , vindt men uitvoerig aangewezen. In de- zen tijd van aanvallen op dit Kerkbeftuur levert de lezing van dit altijd hooggewigtig werk voor velen ftof op tot nadenken en lesfen vam wijsheid. ‚Voor herinnering, om dit boek nog eens in handen te nemen, moge deze eenigzins late aankondiging dienen. Decits repetita placebunt. De Levensgefchiedenis van den Apostel des Heeren, s1- MON PETRUS. Eene Bijdrage tot de kennis der Evangeliegefchiedenis. Door C. N. DE GRAAFF, Theol. Doet. S.'S. Min. Cand. (thans Predikant int 2 Woud.) Te Haarlem, bij de Wed. A. Loosjes , Pz. 1835. Zn gr. 8yo. VIII en 200 bl. f 1-50. D. jeugdige Schrijver van dit ftuk vond in de voor hem ongunttige omftandigheden , den grooten overvloed van Kandidaten tot de heilige dienst , aanleiding tot des= zelfs zamenftelling en uitgaaf. Zijne doctorale Verhan- deling over den tweeden Brief van Petrus bepaalde zijne keus, om de korte aanteekeningen , die hij vroeger voor zichzelven vervaardigd en beftemd had, uit te breiden , en uit dezelve een, zoo veel mogelijk, geheel te vor- men. „Ik heb (fchrijft hij, Voorrede, bl, VY tevens a ‚N-DE GRAAFF;LEVEN VAN APOSTEL PETRUS. 33Ì gemeend, door het bijvoegen van eenige aanmerkingen, tot Uitlegkunde, Tijdrekenkunde, Landbefchrijving of andere wetenfehappen betrekkelijk, aan dit werkje eenige verfcheidenheid, en misfchien eene meerdere be- langrijkheid bij te kunnen zetten. — Daar ik mij als Lezers van dit werkje, inzonderheid eenvoudige en » waarheidlievende Christenen heb voorgefteld,. is het » mij het meest doelmatig voorgekomen, om de gefchie- » denis van ye zus openbaar leven ten leiddraad te kie- » zen mijner befchouwing en ontwikkeling van dat tijd- „ perk in het leven van onzen Apostel, toen hij, door » den band der’ teederfte vriendíchap met ye ZU s ver- s» bonden, zich fteeds in. de onmiddellijke nabijheid van » den Verlosfer bevond.” Ook de Redevoeringen des Apostels worden medegedeeld. Bij deze mededeeling heeft de Schrijver zich zoo veel mogelijk op verfchei- denheid toegelegd, maar is eenigzins fpaarzaam hierin te werk gegaan, „ omdat ik (fchrijft hij, bl. VII) iets s» befparen wilde tot eene afzonderlijke bewerking der » Redevoeringen van den Apostel PETRUS, wanneer „ik deze taal- en uitlegkundig behandeld in het licht » geven mogt.” Het laatfte gedeelte van ’s Apostels leven wordt beknopt medegedeeld. Voor den eenvoudis gen Lezer kwam het hem ongepast voor, in de Over- leveringen der Oudheid dieper in te dringen. Voor Ge- leerden dit te willen beproeven, achtte hij voor zich ver- metelheid. Het kwam ons het gefchiktfte voor, den Schrijver eerst te hooren over hetgeen hij heeft willen leveren ; en als men dan naar waarheid , zoo als mèt dit gefchrift het geval is, kan en moet zeggen, dat het geleverde met het aangeboden monfter overeenkomt, dan heeft men reeds iets gezegd tot aanbeveling van hetzelve, Het gé- fchiedkundige wordt doorloopend medegedeeld. Wat uit de levensgefchiedenis des Heeren is opgenomen, treft men aan bl. 1—79. ’s Apostels lotgevallen worden ver- meld tot op zijn verblijf te Antiochië, waar men den draad der gefchiedenis geheel uit het oog verliest , en 3 3 3 343 332 C.N. DE GRAAFF, LEVEN VAN APOSTEL PETRUS. door de menigvuldige, met elkander meermalen ftrijden- de, berigten der Kerkvaders als in eenen doolhof van onzekerheid wordt rondgevoerd, bl. 79—137. Het ove- rige, bl. 138—146, behelst de eene en andere aanmer- king over dit duistere gedeelte van ’s Apostels leven , bij welke men voorzeker voldoen zal aan het verzoek ¿ „ De goedgunftige Lezer houde hierbij ook vooral fteeds „ op het oog, dat hefgeen hier medegedeeld wordt, de „ vruchten zijn van de onderzoekingen eens jeugdigen „ letteroefenaars , aan wien voorzeker menige goede bron „ geheel onbekend was, terwijl hem het gebruik van „ andere door bijzondere omftandigheden ontzegd werd.” Dit wordt hier niet afgefchreven , om daarmede te kennen te geven, dat dit werk zulk eene oogluiking telkens be- hoeft, maar om iets te doen zien van de befcheidenheid des Schrijvers, die bij wezenlijke verdienften toch nederig blijft. Ook dit is aanbeveling in eenen tijd, dat jeug- dige roervinken, ledig van hoofd, maar vol van wind, zoo als natuurlijk van dusdanigen te wachten is, allerlei wind van leering winderig voorftaan., Ook de aanteeke- ningen, (bl. 147—200) ten getale van 129, getuigen van de degelijke kennis des Schrijvers. Wij hebben gee- ne reden, om meer dan deze aankondiging te doen. Jezus in Gethfemané en aan het Kruis. Door u. POLMAN, AZ., Onderwijzer in de Godsdienst en Krankbezoeker te Haarlem. Te Haarlem, bij de Erven F. Bohn. Zn gr. 8yo. AVI, 132 bl. f 1-30. Over dit onderwerp was in 1829 eene prijsvraag uitge- fchreven door het Genootfchap: Zot verdediging van de Christelijke Godsdienst tegen derzelver hedendaagfche beftrijders. Twee van de zesentwintig ingekomene Ver- handelingen, die der Weleerw. Heeren RIEHM en vÀN DER WILLIGEN, werden bekroond. Het hier aan- gekondigde werk van den Heer poLman had mede naar den prijs gedongen , en was door Beoordeelaren sies - H. POLMAN, AZ., JEZUS IN GETHSEMANÉ. 333 geheel en al onbelangrijk gekeurd. Met veel befchei- denheid geeft de Schrijver te kennen, wat hem heeft doen befluiten tot de uitgave. Hij verklaart in den ge- moede, geen de minfle ontevredenheid te hebben, dat zijne Verhandeling niet bekroond is; maar hij bevond, dat, bij al de gelijkheid der denkbeelden over deze en gene bijzonderheden, zijne ‘gedachten aangaande de ci- genlijke oorzaak van ’s Heilands angst in Gethfemant zoo geheel onderfcheiden waren van die der genoemde Heeren, dat er flechts weinige punten yan sanraking beftonden. De Schrijver meende dus voldoende redenen te heb- ben, om dit niet bekroonde ftuk te laten drukken. Het- zelve verfchilt inderdaad aanmerkelijk van de beide door het Genootfchap uitgegevene Verhandelingen. Rec. wil echter in geene vergelijkingen treden. PorMmaAN” gaat zijn’ eigen weg met vrijmoedigheid, maar tevens met behoedzaamheid. Men vindt hier menige belangrijke aan- merking , welke getuigt van ’s Mans heldere denkbeel- den; terwijl overal de diepfte eerbied voor de Heilige Schrift en voor Jezus CHRISTUS doorftraalt. Eene geleidelijke orde is gevolgd, en eene doorgaans vrij bon- dige redenering geeft klem aan het betoog. Rec. meent wel ‘hier en daar te moeten verfchillen van dèn Heer POLMAN , maar acht de Verhandeling evenwel de uit- gave zeer wel waardig, en durft dezelve met ruimte ter lezing aanprijzen. Drukfouten zijn bl. 5. Zegt (ligt) en bl. 114. noch (nog). In plaats van zijne (des Heilands) ervaringen in Gethfermané , bl. 4, zou men misfchien heter zeggen aandoeningen of gewaarwordingen. Van den avond zegt men niet, dat dezelve aanbreekt, — Deze efl enkele kleinigheden meer ontnemen echter niets aan de wezen- lijke waarde des boeks. Enten < Ld De Oosterling, Tijdfchrift , verzameld door J. our- VIER, JZ. Ife Deel, No. 4, en Ide Deel, No. 1. 334 DE OOSTERLING , ENZ. Te Kampen, bij K. van Hulst. 1835. In gr. 8yo. f 1-65. | | Bijdrage ter beoordeeling van het werk: Over den voortgang en tegenwoordigen flaat van Nederlandsch Indië, door N. VAN EL TEN, witgegeven door de Redactie van den Oosterling. Te Kampen, bij K. van Hulst. 1835. Zn gr. 8yo. f :-60. Wij voegen deze twee werkjes , als dezelfde ffrekking hebbende, in denzelfden geest gefteld en door dezelfde Redactie in het licht gegeven, te zamen. I. Wij zien met genoegen, dat dit nuttige Tijdfchrift , met een bepaald doel gefchreven, zich te midden van den zwerm der nieuwe Tijdfchriften ftaande houdt , en ons eenigermate het gemis van den Hermes, waaraan wij zoo vele voortreffelijke ftukken. omtrent onze Oost- indifche Bezittingen te danken hebben, vergoedt. Het vierde Stuk is vooral geen der minften.-. Het bevat het vervolg en flot van dat opftel over de Preanger Regent- fchappen , blijkbaar met kennis van zaken gefchreven, en waarvan wij in eene vroegere beoordeeling melding hebben gemaakt. Het loopt over alle betrekkingen, zoo wel na- tuurkundig, plaatsbefchrijvend als /atistiek, dier Regent- fchappen , beantwoordt dus aan het doel, om daarvan eene naauwkeurige kennis te geven , en fluit met eenige aanmer- kingen over den toeftand der inland/che bevolking. — Hier- op volgen eenige aanteekeningen betreffende Benkoelen , gehouden op eene reis van Sourabaya naar Nederland , door den Heer Refident van Sourabaya, Domis. Dit geeft ons een allezins ongunftig denkbeeld van deze voor zoo vele opofferingen verkregene volkplanting op Su- matra’s Westkust , waarvoor wij Malacca en alle onze Kantoren op den vasten wal hebben moeten afftaan. De _Engelfchen, bewoners van Benkoelen, zijn meest allen naar Bengale. vertrokken. De kerk is klein , gefcheurd , vervallen , en ftaat onder opzigt van een inlandsch kind! De wegen zijn met gras bedekt. De pepercultuur is DE OOSTERLING, ENZ. 335 vervallen. Toen de Adfistent Refident KNOERLE de koffijteelt wilde invoeren, werd hij door de inlandfche hoofden en het volk vermoord. Dit zelfde lot had vroe- ger een Engelsch ambtenaar, PARR, ondergaan. De muskaatnoten- en kruidnagel-tuinen zijn in verval door het vertrek der eigenaars. Er beftaan voor onze Regering nog volftrekt geene inkomflen, behalve eenige pachten , fpecerijen , zoutverkoop en uit- en ingaande regten, wel- ke, bij gebrek van handel, zeer gering zijn. Het Chi- zefche kamp was vol water, en bijna niet te pasféren ; de huizen zijn er flecht, en alles toont gebrek agn wel- vaart; ook is dit volk niet zoo nijver als op Java, Welk eene verandering in tien jaren! roept de Schrijver uit. Ziedaar hetgeen de Engelfchen ons dus hebben achtergelaten; maar ziedaar ook gebrek aan veerkracht. bij ons! Daarenboven is het klimaat ongezond , en de inwoners verzetten geen’ voet, om aan de Hollanders levensmiddelen te brengen; als zij die hebben willen , kunnen zij die zelve in den omtrek gaan haien. — Van denzelfden Schrijver, die ons deze ontmoedigende berig- ten van onze jongfte Kolonie op Sumatra mededeelt , hebben wij aanteekeningen betreffende het eiland St, He- lena, die ons echter minder belangrijk voorkwamen, daar Sż. Helena, federt het de verblijfplaats van Na- POLEON was, reeds zoo dikwerf befchreven is. Ook zijn de medegedeelde bijzonderheden van den overleden balling niet zeer merkwaardig. In het eerte No. des tweeden Deels vindt men een hoogstmerkwaardig verflag van het nog zoo weinig be- kende eiland Timor, waarvan wij het zuidwestelijk, gelijk de Portugezen het noordoostelijk gedeelte bezetten. De inwoners zijn geene Mohammedanen, gelijk op de meer westelijke eilanden, maar heidenfche Alfoeren, Een dier inlandfche Vorften, de Radja van Amanoebang, is met de Nederlanders in oorlog. Met de Portugezen beftaan geene vijandelijke, maar ook geene vriendfchapsbetrek- kingen. De handel wordt met Java, Macasfar en Ama boina, en federt eenige jaren met Isle de’ France of 336 DE OOSTERLING , ENZ. Mauritius gedreven , van waar zich een Fransch koop- man op de hoofdplaats Koepang heeft nedergezet; de paarden en buffels van het eiland Rottí geven eene winst van elf tot honderdvijftig, en van vijf à zes tot tachtig Spaanfche matten aan die nieuwe markt. Anders heeft Timor voornamelijk was en fandelhvuut; het eerfte wordt van bijen verzameld, die op hooge boomen nestelen. Voorts wordt‘ er goud en koper gegraven; doch dit is geen belangrijke tak van nijverheid, en heeft ook nim- ‚mer veel voordeel aangebragt, ten minfte niet dan vóór ruim veertig jaren. De bewoners der omliggende eilan- den moesten vroeger, op aanvrage aan hunne Opper- hoofden door onze O. I. Maatfchappij, ‘aan die goud- mijnen werken. (Volkomen het ftelfel der Spaan/che re- partiyniëntos !) De Radja’s, die onder het Nederland- fche Gouvernement ftaan, wonen in of omtrent Koepang, maar hunne Rijksbeftuurders,of Fetters in de binnen- landen , en hebben zich daardoor bijna onafhankelijk ge- maakt. De Zimorezen gelooven aan eenen Opperheer in den Hemel (in de Zon), eene onderaardfche God- heid, en eene andere, die zij eigenlijk als Voorzienig- heid, en in het Vuur, als derzelver zinnebeeld, eerbie- digen. Dit eeuwige vuur wordt altijd door eene oude vrouw aangehouden. Een Zendeling, LE BRUN, doet veel tot verbetering van het fchoolwezen, zoowel op Timor, als op de naburige, van hetzelve meer of min afhankelijke eilanden; er beftaan reeds vijf fcholen op Timor, en vijf andere op Rotti. Dit laatstgenoem- de eiland, het zuidelijkfte van den Jndifchen Archi- pel, is voornamelijk om de veeteelt merkwaardig; de boven genoemde paarden en buffels worden van daar naar Mauritius uitgevoerd. Het moet nog tweeduizend men- fchen aan Timor leveren en ter befchikking van den Re- fident ftellen. Digt daarbij is een onvruchtbaar eilandje , Daauw , welks bewoners ook de voordeeligfte aanbie- dingen , om zich naar Timor te verplaatfen, hebben van de hand gewezen. Zoo groot is de vaderlandsliefde , vooral in ongunftige ftreken! Nog heeft men de eilan- a, DE OOSTERLING , ENZ. ` 337 ` den Savou, Solor, Odonaro en Ombay, die door de Nederlanders aan Timor worden afhankelijk gerekend ; het eiland Samba, of Sandelhout-eiland, is thans geheel onáf hankelijk. Het- Fragment van een ongedrukt Roihan is in een’ zwellenden, bloemrijken ftijl gefchreven. Het be- vat eene weidfche lofrede op de baai van Rio Janeiro, en op Nelrlandsch Indië in het algemeen , die echter wel eens uit zeer onnaauwkeurige daadzaken beftaat. Dus fchat men de bevolking van Neêrlandsch Indië dáár op twintig millioenen menfchen 5; dit.is ruim de-helft te veel gerekend. Immers, fchat men die van Java, zoo als doorgaans gefchiedt, op vijf millioenen zielen, dan zal het zeer bezwaarlijk vallen, in de overige Zn- -difche Bezittingen, die Nebrlands gezag dadelijk eer- biedigen, nog andere vijf millioenen te vinden. — On- der den titel van Gastvriendfchap van Z. K. H. den ` Sultan yan Madura, zien wij een allerluisterrijkst ont- haal van Oosterfche pracht, met Westerfchen fmaak vereenigd, door dien Vorst gegeven aan den Chiruúrgijn- Majoor JANSSEN, die twee van diens Zonen als Genees- heer gedurende den Javaan/chen veldtogt behandeld en herfteld had, Deze Vorst fchijnt zeer bemiddeld te zijn; hij bezit een Javaansch muzijkinftrument , (den gambo- lang) hetwelk 70,000 Spaanfche matten (f 190,000) gekost had. (1) Eindelijk vindt men hier twee Paalse van uitheem: fehe oordeelkunde nopens Nederlandsch Indië. Het eerfte is van den dommen, oppervlakkigen Schrijver van het Literatuurblad in het zoo beroemde Morgenblad , (WOLFGANG MENZEL, met welken Schrijver fom- migen onzer Hollanders nog al wegloopen!) Deze knaap, die ergens gezegd heeft: Hollandifche Poëfie — eine cöntradictio in adjecto, verwart hier onzen oùe den, eerlijken VALENTIJN, welken toch elk, die eenige aanfpraak op geographifche kunde maakt, dient te kennen, met Lord vALENTIA, een’ nieuweren Engêl. fchen reiziger.” Dit is echter niet alleen, zoo als hier BOEKBESCH. 1836. No. 8. X -338 DE OOSTERLING , ENZ. te regt wordt aangemerkt, een blijk van diepe onkunde omtrent het beftaan van VALENTIJN, maar ook van de reis van Lord vALEN TIA zely’, die nimmer de Molukken, maar flechts Ceylon, Indostan , Arabië en Abysfinië bereisd en befchreven heeft. Een ander Tijd- fchrift, de beroemde Geographifche Ephemeriden, noemt VALENTIJN een’ Duitfcher , en toont daardoor die reis nimmer gelezen of zelfs gezien te hebben, daar op het portret van den Schrijver ftaat, dat hij uit Dordrecht was. En zulke menfchen beweren , dat de Hollanders niets voor de kennis van Indië hebben gedaan! Zij hebben dus ook sTAVORINUS en zoo vele andere Nederlandfche Schrijvers over Indië nict gelezen ; want zij befchouwen het werk van den Heer VAN DEN BOSCH als het eerfte , dat door eenen inlander het Pu- bliek voorgelegd wordt. Waarlijk, onze oostelijke na- buren maken zich omtrent ons, hunne goede ftamgenoo- ten, wier taal hun zoo ligt moest vallen, bijna even zoo befpottelijk als in hunne bovenzinnelijke droomerijen ! De Bijdrage ter beoordeeling van het werk over Ne- derlandsch Indië van VAN EL TEN is in een’ zeer ge- matigden ftijt tegen hetzelve gefchreven, doch verwijt hem niet min een’ hevigen toon tegen de vroegere (door ons beoordeelde) ftukken, die het beftuur van den Gou- verneur- Generaal vAN DEN BOSCH in een ongunftig daglicht ftellen; en, fchoon deze laatíte beoordeelaar den fchijn van onzijdigheid aanneemt, en ook wezenlijk vele belangrijke daadzaken, door den Heer vAN EL- TEN vermeld, toeftemt, zoo als de aanplanting door dien Landvoogd van vijftig millioenen koffijboomen , de geldverzendingen naar Nederland van meer dan zestien „millioenen tusfchen 1830 en 1834, telkens toenemende , zoodat in 1834 alleen voor ruim zeven millioenen zijn overgezonden, enz. zoo is toch de flotfom, dat. de „verwachting van dit werk bitter te leur gefteld is „ dat men meer argumenten tegen het [ystema yan VAN DEN BOSCH, dan wel in het voordeel van hetzelve daardoor verkrijgt; terwijl men toch van de vijf hoofdpunten DE OOSTERLING , ENZ. __ 839 tegen het thans in zwang zijnde ftelfel van beftuur der O. I. Bezittingen erkênt , dat het eerfle , derde en vier- de door den Heer vAN EL TEN opgelost zijn. De voormalige Kloosters in Drenthe , gefchiedkundig be> fchouwd door j. s. MAGNIN, Archivist bij het Pro- vinciaal Gouvernement van Drenthe, Te Groningen, bij J. Oomkens. 1835. In gr. 8vo. 227 bI. f 1 -80. e Heer MAGNIN, bij het rangíchikken en in bruik- baren ftaat brengen der oude Archiven van het Land- fchap Drenthe, een aantal belangrijke en grootendeels onbekende ftukken ontmoet hebbende, welke tot de voor- malige geestelijke Geftichten dier Provincie betrekking had- den, zag zich daardoor in ftaat gefteld, om over dit Onderwerp een nieuw licht te doen opgaan. Het weinige toch, °t welk men omtrent de voormalige Abdijen , Con- venten of Kloosters in Drenthe geboekt vindt in de Oud- heden en Geflichten van Groningen en Drenthe (door VAN HEUSSEN N VAN RIJN), in den Zegenwoore digen Staat van Drenthe, bij je PicarDT En elders, is zeer onvolledig , duister en verward. Indien men daar- X2 340: Je 6. MAGNIN mede vergelijkt, wat in het aangekondigde:werk gele- verd “is, zal men gereedelijk erkennen, dat de Heer MAGNIN geene compilatie uit oudere boeken, maar in- derdaad een geheel nieuw werk geleverd heeft, Na eene beknopte Inleiding over de verwonderlijke een parigheid , waarmede de ingezetenen van Drenthe tot de Hervorming overgegaan en daarbij gebleven zijn, waar- aan de Schrijver het toekent, dat weldra de geheugenis. van alwat naar het Pausdom zweemde bijna geheel ver- loren geraakte, (bl. 1—13) gaat hij over tot de ge- fchiedkundige behandeling der Kloosters, Convyenten of Abdijen , wier voormalig aanwezen Henig bewijsbaar is ; als-daar zijn: I. Het Klooster of de Abdij te Ruinen (bl. 13—23). Deze: Abdij is vermoedelijk het oudfte gefticht van dien aard in-Drentht. Zij wordt reeds vermeld in een Char- ter van. het jaar.1036 , van hetwelk de Heer MAGNIN den korten inhoud mededeelt. Wij ‘hadden liever ge- had, dat hij ons dit gedenkftuk der grijze oudheid in deszelfs geheel naauwkeurig had medegedeeld. Er zijn zoo weinige echte ftukken van vóór het jaar 1200 hier te lande overig , dat elk nieuw ontdekt Charter inderdaad in meer dan één opzigt eene aanwinst en op zichzelf belangrijk is. — II. Het Klooster of de Abdij te Dikninge, (bl. 23— 105) waarfchijnlijk in 1325 gefticht. Van deze beide is niets meer overig. IH. Het Klooster of de Abdij te ds/en, vroeger tus- fchen Coevorden en Schoonebeek hebbende geftaan, (bl. 106—197) en waarfchijnlijk gefticht tusfchen 1254 en 1257. Van dit Klooster beftaan zeer aanmerkelijke over- blijffelen, die tot zeer onderfcheidene einden ingerigt zijn, en ook zeer verfchillende bewoners hebben. Hoo- ren wij den Heer MAGNIN op bl. 196: „ Naar de „ overblijffelen te oordeelen, was het Kloostergebouw „ ten langwerpig vierkant, in welks midden zich eene „ ruime binnenplaats bevond. De Abdijkerk, het te- „ genwoordig Kerkgebouw der Hervormden, dat echter DE KLOOSTERS IN DRENTHE.’ 841 » tenige jaren geleden aanzienlijk is vergroot geworden ,„ -„» maakte den noordelijken vleugel uit: -de oostelijke » vleugel is later ingerigt tot woningen voor den Pre- » dikant en den bewaarder der gevangenen : het Lands- » huis: (vroeger een optrek voor den Drost, thans het » Hotel van den Gouverneur der Provincie) , de Gevan- genis; en een vertrek voor den Regter ter Inftructië „ hebben de plaats van den zuidelijken vleugel ingeno- men; en de westelijke is herfchapen in de Gehoor- zaal der Regtbank, in lokalen voor de Ambtenaren bij dezelve , en in de Bureaux van het gewestelijk beftuur,” IV. Het Klooster of de Abdij te >- Blijdenficin (bl. -198—209). De juiste tijd der ftichting is onbekend ; maar zeker beftond het reeds in de eerfte helft der Xlide ‘Eeuw. De Kerk van Blijdenftein is bewijsbaar eene der oudfte Kerken van Drenthe, en reeds vermeld in ftuk- ken van den jare 1152, Van de Abdij is geen fpoor meer overig. V. Het Klooster, naderhand Kommanderij van de Duitfche Ridderorde, te Bunne (bl. 209—221). Dit gefticht is waarfchijnlijk van het laatst der XIIIde Eeuw, en van hetzelve is zeer weinig overgebleven , als zijnde veranderd in eene bouwmanswoning. Ten flotte vergelijkt de Heer MAGNIN het goede, welk Drenthe aan deze Kloosters verfchuldigd is, met de daaraan verhnochte nadeelen, en met den zegen, dien de Hervorming (ook materieel) over dat Land- fchap heeft verfpreid. In korte, maar krachtige en over- tuigende trekken , bewijst hij, (bl. 224 en volg.) „dat „in de laatfte tweehonderd jaren, onder de belijdenis „ der Hervormde Christelijke leer em onder een gematigd „ beftuur, tot bloei der Provincie en tot welzijn harer „ inwoners, oneindig meer is verrigt en tot ftand ge- „ bragt, dan in de vele Eeuwen, gedurende welke de » Geestelijkheid over de Katholijke ingezetenen van dat » gewest den herderlijken {taf en den wereldlijken fchep- » ter heeft gezwaaid,” $ IL I-I 3 342 J. S. MAGNIN, DE KLOOSTERS IN DRENTHE. Wij hebben dit werk met genoegen en nut gelezen , offchoon het grootendeels meer van plaatfelijk belang voor Drenthe is, dan als eene uitlokkende lektuur voor alle onze Landgenooten kan befchouwd worden. Doch de Schrijver heeft zoo veel mogelijk getracht, het dor- re, ’twelk de minutieuze vermelding van de bezittingen, _ Contracten, Regten enz. dier Kloosters in zich heeft , af te wisfelen met meer algemeen belangrijke uitweidin- gen. Van dien aard is hetgeen hijop bl. 19 en 37 en volg. vermeldt omtrent de Kloosters, die te gelijk voor mannen en vrouwen dienden; (zeker om de gelofte van kuisch- heid moeijelijker of althans de overwinning meer onzeker te maken!) — op bl. 91—104, omtrent den oorfprong en de vroegfte beginfelen van Meppel (zeer lezenswaar- dig 5) — op bl. 209, over de Duitfche Orde en de in deze landen gevestigde Balijën en Kommanderijen, en om- trent meer andere bijzonderheden, tot welker opteeke- ning hem zijne ftof eenige aanleiding gaf JOHAN DE WITT en zijn Tijd, door Mr. P. SIMONS. In ‘drie Deelen. Ilde Deel. Te Amfterdam, bij j. van der Hey. en Zoon, 1835, Zn gr. 8vo. 291 bl. f 2-90, Van het eerfte Deel van dit belangrijk werk des Heeren SIMONS hebben wij in de Letteroef. voor 1833, bl. 210 en volg. onzen Lezeren een overzigt gegeven, In het Voorbe- rigt van dit tweede Deel geeft de Schrijver de, voor hem zeer gewigtige, redenen op, waarom hetzelve eerst na een tijdsverloop van ongeveer drie jaren in het licht verfchijnt. In dien tusfchentijd is aan het eerte Deel een gunftig ont- haal te beurt gevallen, en verwierf het zelfs de eer eener vertaling in het Hoogduitsch; eene onderfcheiding, waarmede onze naburen anders ongemeen fpaarzaam zijn, en welke de Heer sımons dus wel als eene erkentenis der verdienften van zijnen arbeid mag opvatten. - In dit Deel worden de belangrijke jaren van 1664 tot 1666 behandeld, Een tijdvak, waarin het Gemeenebest der Per- eenigde Nederlanden, onder het fchrander en onvermoeid be. leid van JOHAN DE WITT, ter zec aan het magtig Brittanje P. SIMONS, JOHAN DE WITT.: ` 343. en te land aan den Bisfchop van Munfer het hoofd bood, en niet minder door het ontwikkelen eener reuzenmagt op den Oceaan, dan door fchrandere onderhandelingen met de Kabinetten van Europa, zich eindelijk eenen eervollen Vrede wist voor te bereiden, De. Schrijver heeft dit tijdvak mer. veel omzigtigheld en naauwkeurigheid behandeld, Zijn hoofd- doel is, blijkens de Voorrede van het eerfte Deel, om de Gefchiedenis van Jonan pe WITT voor te ftellen in ver- band met de ftaatkundige Historie van het overige van Eu- ropa, en geenszins, om onze Nederlandfche Historie in klei-. ne bijzonderheden uiteen te zetten. Ook in dit Deel ftaat dos de Diplomatie op den voorgrond; zoodat alles, wat tot de onderhandelingen van onzen VAN GOGH, VAN BEUNIN- GEN, BEVERNINCK en anderen betrekking heeft, met uitvoerigheid is te boek gefteld, en daardoor menige minbe. kende bijzonderheid is aan het licht gebragt. De onfterfe. lijke daden der TROMPEN, DE RUITERS, EVERT- SENS worden daarentegen beknopt, ja, zoo wij mee- nen, te beknopt voorgefteld voor de gefchiedenis van ja- ren, die van hen dan toch derzelver grootften Iuister ont- leenen, De binnenlandfche gebeurtenisfen, eindelijk, wor- den flechts aangeftipt, om niet geheel voorbijgegaan te worden, Het is zoo, de Schrijver zelf heeft zich dit beftek gemaakt; maar wij vragen gerusteliĳjk, of het werk geene aangenamer en onderhoudender lectuur zoude opgeleverd hebben , indien hetzelve op eene iets ruimer fchaal ware aan- gevangen, Het is nu reeds zeer beknopt; want, zoo men de Bijlagen en de Aanteekeningen er afrekent, blijven er voor dit lIde Deel nog geene 160 bladzijden tekst over; en bij deze beknoptheid komt nu het fchoonfte en roemrijkfte nog op den achtergrond, terwijl het dorfte, hoe eervol en wezenlijk belangrijk op zichzelve, als de hoofdzaak voor- uitkomt, Wij zeggen dit niet om iets op de werkelijke ver- dienften van dit werk af te dingen, maar alleen om den wensch te uiten, dàt de Schrijver zich in het volgende Deel ` niet al te getrouw aan zijn ontwerp houde, en veeleer dat- gene, wat, vooral in dat tijdvak, Nederlands roem onfter- felijk heeft gemaakt, ook in een glansrijk daglicht doe uit. komen , ten einde dit werk niet alleen als historisch belang- rijk door onze naburen geprezen worde, maar nog meer ftrek- ken moge, om de zoo vaak miskende en nooit genoeg er- 344 P. SIMONS, JOHAN DE WITT. kende eer van ons Voorgeflacht bij landgenoot en vreemde- ling te handhaven, i Herinneringsoffer , door Mr. j. u. BURLAGE. Te Utrecht; -bij J. Altheer. 1836. In gr. bre. X7, 163 b7. Bij Inteek. f 2-: „ N ieten , Nieten ! ii als kahle Nieten — “Nun, fo niete dich denn fatt und matt!” alzoo zong de welbekende BURGER, toen hij Fortuna aan. de kaak ftelde, en wij mogen zijne uitboezeming wel alzoo parodiéren : Reimen , Reimen ! P als kahle Reimen — Nun, fo reime dich denn [att und matt! Een blik, op onzen rijkbevolkten Zangberg (of, wll men, Zandberg) geworpen, is genoegzaam, om ons met weemoed en fchrik te vervullen, Alle plaatfen, van den top tot den voet, zijn daar bezet, even als een mierenhoop, of als de Toren te Babel. Vandaar dan ook de hedendaagfche fpraak- „ gedachten- en rijm-verwarring. Het is uit dien hoofde voor eenen onpartijdigen Recenfent hoogst verkwikkend , wanneer hij onder deze legioenen „ Zangbergftichters’ eenigen aan- treft, die met het ridderkruis van het Genie voorzien zijn, en in de heldhaftige gelederen van APOLLO, niet, als de Belgen, voor ieder falvo (uit het dichterlijk brein) terug- treden, maar moedig voorwaarts gaan, De Heer BURLAGE is reeds eenigzins op ons Babel bekend; hij heeft reeds nu en dan een fteentje en een wagentje cement (beter dan die van zijnen ftadgenoot cAz1ius) aangedragen, en hij treedt thans meer „ en grand,” onder het poëtisch werkvolkje, te voorfchijn, met eenen keurig uitgevoerden bundel. Zijn Her- inneringsoffer is, blijkens. de inleidende aanfpraak aan zijne Akademiebroeders, een weêrklank, een nagalm, van het ge- lukkig Akademieleven, Deze Opdragt is met warmte en ge- voel gefchreven, en zal door de Utrechtfche Hoogefchool , even als door ieder, die tot miNeEr va's zonen behoort , of behoorde, met waar genoegen gelezen worden, De Voor. rede is, tan? foit peu , eene captatio benevolentiae, eene bui- ging voor de kantoorfchaar der kritiek. Wij willen den Aka- J He BURLAGE, HERINNERINGSOFFER. 345 demieburger op zijn woord van eer (hij was ook Krijgsman) gelooven, als hij verklaart: „ Hoedanig mijn arbeid dan - ook, worde opgenomen, lauweren , alleen den Dichter waar- dig, beoog ik er niet mede.” * Maar wij zouden toch kun- nen vragen: welke andere lauweren dan ? De bundel is niet, zoo als alle goede dingen, In drieën, maar in vieren verdeeld, Daarom is dezelve echter Biet minder waardig. De quartet klonk ons niet onbehagelijk in de ooren, Wij zullen zoo vrij zijn, er iets meer over te - zeggen, C ` Het eerfte gedeelte bevat „ meerendeels. de taal van het hart tot het bart” — Te regt! Hoe zoude een jeugdig Dichter (wij willen er maar bij vooronderftellen, dat hij ver- liefd is) het Aart kunnen voorbijgaan ? Eene doeltreffende Lithographie is de vaandeldrager voor deze eerfte afdeeling. Er ftaat echter te veel op, om de- zelve te kunnen befcbrijven. Dergelijke geestige vignetten maken wel eens eene harde tegenftelling met de daarop vol- gende gedichten: zoo veel zinnebeelden op het plaatje, zoo weinig gedachten in de rijmen! maar dit is geenszins hier het geval. De ftukjes „voor het hart” zijn gedeeltelijk vertaald, gedeeltelijk taal van het eigen bart. „fan mijne Moeder, bij het verlies van een’ Zoon, is roerend, diep gevoeld, de echte uitboezeming van eene weenende ziel, Het moge velen, die flechts het donderende, klaterende, {norrende en brommende beminnen, te eenvoudig. zijn, het greep ons ín het hart, want het kwam wit betzelve. — De Moedervreugde draagt denzelfden ftempel. Jammer, dat wij daar lezen: „ Geen parel fchittert ooit zoo fchoon,” Wel de diamant, maar niet de parel, fchittert. De Heer BuRLAGE heeft eene bij- zondere liefde voor dit werkwoord; hij zij er wat omzigtig mede, en late niet fchitteren, wat niet fchitteren kan en niet fchitteren mag: want ook bl, 23: „ voor dat de parel fchit- tren zal,” kan niet door den beugel; even zoo min, om van ` eenen „ Opperzaaijer’’ te fpreken, bl, 24; dit is geen epi- theton ornans, veeleer een epitheton rusticorum., — De heil- wenfchen aan zijne Akadémiebroeders, sUERMAN, VER- NEDE, PEPFENHAUSER, BAKKER, ademen den waren geest der vriendfchap , foms met dichterlijke verheffing, b. y.: - „ Hij (de. Wij gelooven niet, dat dit fprookje beter had kunnen uitge- werkt worden, Of „ Amftels lieve fchoonen”’ er zoo geheel mede tevreden geweest zijn, moge de Dichter zelf weten te er zullen zeker onder haar geene Grietjes gevonden zijn ! De meeste der ovérige luimige ftukjes, waaronder Held Kobus en Het Kasteel van Antwerpen veroverd, als proeven in. het komifche, wezenlijke waarde bezittende, zijn reeds , n» Uyt de Almanacken”' bekend, en ftrekken ten bewijze, dat de Dichter bijzondere begaafdheid bezit, om in dit indd genre wèl te flagen, De derde afdeeling bevat „ voor velen niet onbelangrijke herinneringen aan dagen, welke ik hoop dat wij nimmermeer zullen beleven,” zegt de Dichter, Zie flechts het vignet ‘voor dit gedeelte! Vaan en lans (onze Dichter was Lan- fier), zwaard en fchild, helm, en de krijgshandfchoen. Het zijn herinneringen uit het jaar des bloeds en der overwinning, HERINNERINGSOFFER. 347 uit dat jaar, toen het kogels en‚,.. gedichten regende, — 18311 Het zijn uitboezemingen van een vaderlandsch hart, op de plaats zelve gedicht, niet berijmd in de muffe ftu- deercel ; en daarvan dragen deze, ‘meestal korte, ftukjes het ontwijfelbaar kenmerk.. Des machts op de wacht te Brecht, op den oliemolen te Chaam, tusfchen Kemps en Hasfelt, op het bivouac bij Leuven, — dáár greep hij de lier, ja zong beter dan zoo velen, die te huis ook mede op- dreunden , met den bril op den neus, de courant in de hand, en bet Rijmlexicon van WITSEN GEYSBEEK op den les- fenaar, Gloed, kracht, leven, verontwaardiging en krijgs- lust bezielen deze zangen, waaronder eenige van voortreffe- lijke waarde, zoo als: Oranje aan *t hoofd; God met ons; Bij eenen uitgeplunderden Gefneuvelden, en: Aan de keur van Nebrlands Helden, na derzelver krijgsgevangenfchap, enz. Menig ftrijder uit die dagen, die aan de zijde van den Dich- ter vocht, zal zijne krijgszangen met diep gevoel lezen, en de bijna uitgedoofde geestdrift zal weder ontgloeijen. Tel- kens denken wij, bij de inzage dezer ftukken, aan KÖRNER, Burragce ftreeft hem, onzes inziens, dikwijls op zijde, Dat hij wel eens ‘aan KÖRNER's Leyer und Schwerdt ge- dacht hebbe, zonder hem te willen navolgen, ergere nie- mand. Zoo bezong onze KÖRNER de Antwerpen/che helden : „ Neen, getrouwen! *t is geen fchand, Als aan d'afgeftreden hand, Met vernieuwde kracht befprongen , `t Heldenftaal wordt afgewrongen , Rookend van des vijands bloed; — Helden ! zijt gegroet. ) „ Als de tijger, na den ftrijd , `t Leeuwenrif aan ftukken rijt, Heet op trillende ingewanden , *t Bloed, dat afdruipt van zijn tanden, Blijft toch zuiver leeuwenbloed; — Helden! zijt gegroet.” Dergelijke coupletten bewijzen meer voor den waren Dich- ter, dan een geheele bundel vol vaderlandfche zangen , waar wij, zoo als Vader VAN DER PALM Zegt, „ tusfchen de gefchilderde vlammen huiveren.” Eindeiijk worden deze zangen met een zeer vloeijend ge- rd 348 Je H. BURLAGE, HERINNERINGSOFFER. dichtje, Het Zwaard, beloten. Eene apologie voor het zwaard! Wij laten dit voor rekening van den Dichter, Zijn Ed. is echter, zoo als wij vermeenen, geen Jood, en ons dunkt, dat het echt Joodfche motto, uit Exodus genomen, niet fterk pleit voor het zwaard. Hij zoeke eens, als een braaf Christenmensgh, naar een motto in het Nienwe Ver- ‚ bond, en zie, hoe hij dáár te regt kome! De laatfte afdeeling (men vergelijke toch het geestig vig- net) bevat navolgingen naar HUYGHENS en MELIS STOKE. Ook hier, waar luim en fatyre elkander de hand bieden, is onze Dichter meermalen voortreffelijk geflaagd, en wij ge- looven niet, dat’ velen hem hierin zullen overtreffen ; het is ongemeen moeijelijk, eigene gedachten in dien ouden vorm te gieten, Wie kent de mislukte Catfiana niet van onzen tijd ? . Wij kunnen dit Herinneringsoffer, als eene eerfte proeve, van eenen niet onbegaafden Dichter, aanprijzen, Wij laten het onzen Mede:recenfenten over, om over de feilen en ge- breken, hier en daar aanwezig, het hunne te zeggen. Oor- fpronkelijkheid en vernuft, fomtijds dichterlijke verheffing, is in zijne proeve niet te miskennen. Hij ga langzaam en- bedachtzaam , op den goeden weg, voort; toetfe en beproe- ve vooral, en beware dien akademifchen, dien echt liberalen geest; terwijl » elk in dicht vivat, triomft, hoeraat, hoezeet, | Toot, helaast, och-armt, o-jerumt- of o-weet ; En bundels poëzij bij grosfen en dozijnen, | Als kikkers in de lente, in elk formaat verfchijnen.” Het Leven en de Lotgevallen van JACOBUS MARTINUS BALJÉE, in leven Raad van Nederlands(ch) Indië, weleer Voedfterling en later Weldoener en Behouder van het Nieu- we Stadsweeshuis te Leeuwarden. Uit echte Defcheiden en Overleveringen opgemaakt, door We EEKHOFF. Te Leeu- warden, bij G. T. N. Suringar, 1835. In gr. Svo, XVI en 160 4/, f 1-80. Wagdelingen van een’ Landfekapfehilder ; langs de Ruhr en een gedeelte van den Rijn, Met Platen. Te Gorinchem, bij W. van der Wal. 1835, Ta gr. 8vo. 194 5/. f 1- 40. W. EEKHOFF, LEVEN VAN jJ. M, BALJÉB. 349 Relstogtje langs en in eenige Havens aan de Spaanfche , Fran- fehe, ltaliaanfche en Barbariüfche Kusten, met de Netr- landfche Korvet Dolfijn, door P. A. TALMA, Luitenant ter Zee, Te Amfterdam, bij ten Brink en de Vries, 1835. Zn gr. 8ro. 112 Al. f 1-25. Indien ooit een Nederlander van geringe af komst, die in onze volkplantingen of overzeefche bezittingen zijne fortuin maakte, eene lofrede en eene eerzuil verdiende, dan was het voorzeker de fchrandere, nijvere, nederige, dankbare en edelmoedige BALJÉE; een weesjongen, opgevoed in het Nieuwe Stadsweeshuis te Leeuwarden, maar die, alleen langs den weg van eer en deugd, onder welverdiende begunftiging van brave mannen, tot de aanzienlijkfte Ambten in Zndië ge- raakte, Eene regtmatige, en door aanhaling van verfchil- lende befcheiden geftaafde, hulde wordt door zijnen Levens-. befchrijver, wiens -taal en ftijl wel wat zuiverder mogten ` zijn, dien achtingwaardigen overledene toegebragt, Dezelfde aanmerking nopens gebrek aan zuiverheid van taal en ftijl is echter in grootere mate op de twee volgende werk- jes toepasfelijk, welke wij overigens met genoegen en be- langftelling hebben gelezen. . Men ontwaart in de Wandelin- gen van den Landfchapfchilder fteeds, dat een fehilder ons omleidt, en met het oog eens fchilders alles aanwijst en be- oordeelt: en wie wil niet gaarne de hier gefchetfte ftreken vit zulk een oogpunt eens bij voorkeur befchouwen ? Leest men daarentegen het Reistogtje langs en in eenige ha- vens aan de Spaanfche, Franfche, ltaliaanfche en Barbarij- fehe kusten, dan hoort men in den Heer TAr MA den be- fchaafden en kundigen Zeeöfficier, den kenner van menfchen en volken, den waarnemer van zeden en gebruiken fpreken, Treffend is, hetgeen hij ons mededeelt als ftaalcje van der Franfchen veranderlijkheid, die, (volgens bl. 88) toen de tijding der verovering van Algiers te Port Mahon aankwam, dronken waren van vreugde, en om ftrijd riepen: Vive CHAR- LEs X! in wiens eere men niet moede werd uit te weiden; maar acht weken naderhand plaatften diezelfde Franfchen de driekleurige kokarde op de chakots, en roemden Lope wyg PHILIPS als den besten, der Koningen! Op dat laatfte ‚Punt zullen de meesten thans welligt weder anders denken, - 350 LB SAGE k Gil Blas van Santillane. Uit het Fransch van LE SAGE. III Deelen , met Platen, Te °sGravenhage, bij A. Kloots. 1835. Zn ki. 8yo. Te zamen 742 bi. f h- 50, Deze Roman is reeds federt lang in bijna alle talen van Europa overgezet, en ook in derzelver oorfpronkelijke taal te zeer bekend, om eene breedvoerige aankondiging te be- hoeven. Zelfs NAPOLEON had, te- midden der afwisfelende tooneelen van zijn woelig leven, zijnen Gí/ Blas niet ver- geten, Sangrado is tot een fpreekwoord geworden, en zelfs tot in Rusland toe heeft men tafereelen naar het voorbeeld van Gil Blas gemaakt. De held van deze gefchiedenis ge- raakt, door de menigvuldige avonturen van zijnen levens- loop, in betrekking tot perfonen van alle ftanden, Hij komt onder roovers, bedriegers, monniken, geneesheeren, Hij wordt bediende, hofmeester, geheimfchrijver bij fpelers van beroep, bij edellieden, prelaten, kooplieden, tooneelfpe. lers; ten laac{te zelfs wordt hij de vertrouweling en gunfte- ling van Vorften en ftaatsdienaren, ingewikkeld in minnarijen en in de listen. der hovelingen, en ten laatfte nog tot den adelftand verheven, Deugdzame en zedelooze vrouwen, los- bandige en wijze mannen en jongelingen vervullen bij afwis- feling hunne rol op het tooneel, hetwelk in dit werk voor- gefteld wordt. Daar nu door den Schrijver de zaken niet opgefierd, maar naar het leven worden afgefchetst, is dit werk eene rijke bron tot verkrijging van menfchenkennis, Vooral kunnen wij den Gif Blas, offchoon verdicht zijnde, als zoodanig aanprijzen, „ omdat,” gelijk Lr sace in de Voorrede voor zijn werk aanmerkt , (welke Voorrede echter hier in deze overzetting gemist wordt) „ dezelfde gebreken en dezelfde oorfpronkelijke karakters, niet alleen in geheel Frankrijk en in geheel Spanje, het tooneel des verhaals, maar overal gevonden worden,” . Reeds bijna eene eeuw geleden werd eene Nederduitfche vertaling van den Gí/ Blas in het licht gegeven, welke meer letterlijk en dus, even als het oorfpronkelijke werk, breed- voeriger was. Maar, offchoon de Esfecutori contro la Bes- temmia van het werk, zoo als het toen was, getuigden , non vi esfer cofa alcuna contro la Santa Fede Cattolica, e pa- rimente, per Attestato del Segretario nostro, niente contro GIL BLAS VAN SANTILLANE. 351 Principi e Buoni Costumi (*), heeft echter, naar ons oor- deel, de overzetter aan ons lezend publiek eene dienst be- wezen met de bezorging van deze uitgave, welke, indien al niet uit het oorfpronkelijke Fransch, dan toch verbeterd is in ftijl en naar de hedendaagfche fpelling van onze taal. Ook Zijn eenige overtolligheden, te weelderige befchrijvingen van minnarijen enz. achterwege gelaten. Overal, “waar wij het oorfpronkelijke met de thans aangekondigde vertaling hebben vergeleken , is deze verkorting met oordeel gefchied, en met behoud van hetgeen in het leven van Gí/ Blas wezenlijk gees- tig en karakteristiek voorkomt, Zoo is dan het werk ook. 