VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Na eenigen tyd doorliep ik len kring flechts een- maal in het jaar, en vervolgens flechts eenmaal in etlyke jaaren , tot dat ik het eindelyk geheel naliet , zynde bui- tenshuis ingewikkeld in reizen , Bezigheden en menigvul- dige verrichtingen. Evenwel droeg ik altoos myn klein boeksken by my. Myn ontwerp van Orde gaf my de feeste moeite, en ik bevond, dat fchoon het uitvoerbaar ware, wanneer iemands zaaken van dien aart zyn, dat zy hem de geregelde befchikking over zynen tyd laaten , gelyk, by voorbeeld, die van eenen boekdrukkers werk- man, dit zo niet meer was voor eenen meester, die zyne betrekkingen met de waereld moet hebben, en CEN e 240 FRAGMENT DER GEDENKSCHRIFTEN de menfchen, met welken hy te doen heeft, ontvangen op het uur, dat hun gevoegclykst is. Ik vond het ook zeer bezwaarlyk de Orde te onderhouden in het bergen van goederen , papieren, enz. op hunne plaatzen. lk was niet vroegtydig aan dien regel gewend, en daar ik een uitmuntend geheugen bezat, had ik weinig gevoel van het ongemak hetgeen uit het gebrek van orde voortkomt. Dit punt noodzaakte my tot eene lastige oplettendheid: myne misflagen, ten deezen opzichte, kwelden my zoda- nig, myne vorderingen waren zo gering , en myne weder- inftortingen zo m@nigvuldig, dat ik bykans voornam om- trent dit gebrek de gemaklykfte party te kiezen. Jets, hetgeen wel voor de Reden wilde doorgaan , luis- terde my ook van tyd tot tyd in, dat deeze uiterfte kieschheid, welke ik myzelven afvorderde, wel eene foort van dwaasheid in het zedelyke konde weezen, die my belachelyk zoude maaken, indien zy bekend ware; dat een volinaakt charater de ongelegenheid wel eens zoude kunnen ondervinden van een voorwerp te zyn van haat en nyd, en dat hy, die het goede wil, een klein aantal van gebreken in zichzelven moet dulden, om het zynen vrienden niet ongemaklyk te maaken. Om de waarheid te zeggen, ik vond, dat ik onverbe- terlyk was in het ftuk van Orde, en tegenwoordig, nu ik oud ben geworden, en myn geheugen flecht is, ge- voele ik de noodzaaklykheid daarvan leevendig; maar, alles in aanmerking- genomen, fchoon ik nooit gekomen ben tot die volmaaktheid, welke ik zo gaarne had wil- len bereiken, fchoon ik ‘er zelfs verre af ben geblevene hebben, evenwel, myne poogingen my beter en geluk- kiger gemaakt, dan ik zoude geweest zyn, indien ik dees. ze onderneeming niet had aangevangen: gelyk iemand, die eene volmaakt goede hand in het fchryven tracht te krygen, door het navolgen van ecn in plaat gefneden voorbeeld , fchoon hy nimmer dezelfde volste kan bereiken, evenwel, door de poogingen , welke hy aan- wendt, zyne hand beter, en zyn fchrift draagelyk zal maaken. l s. - Het kan voor myne nakomelingfchap nuttig zyn te weeten, dat hun Voorvader aan deeze kleine kunstgreep, met Gods hulpe, het beftendige geluk van zyn leeven is verfchuldigd geweest , tot aan zyn negenenzeventigtte jaar , waarin dit gefchreven.is. De wederwaardigheden, welke het overige zyner dagen nog kunnen verzellen , zyn VAN FRANKLIN, x aat gyn in de handen der Voorzienigheid; maar, indien zy komen, moeten de gedachten van zyn voorig geluk ‘hem behulpzaam zyn in ze met gelatenheid te verdraagen, Aan de Soberheid fchryft hy toe zyne langduurende en beftendige gezondheid, en hetgeen hy nog vân tene goes de lichaamsgefteldheid heeft overgehouden ; aan 44 en Zuinigheid de onbekrompen toeftand, welken hy al vroeg heeft bereikt, de overwinst van zyne. middelen en van kundigheden, welke hem in {taat hebben getteld om een nuttig burger te zyn, en hem eenigen naam gegeven on» der. de- geleerden ; aan de Oprechtheid en- aan de Rechte Vaardigheid, het vertrouwen van zyn Vaderland en dé aanzienlyke bedieningen, waarmede méti hem bekleed heeft. Kortom, aan den invloed van alle deeze deugden» hoe onvolmaakt hy ook moge geweest zyn in ze zich eigen. te maaken, gelooft hy die eenpaarígheid van geest- gefteltenisfe , die vrolykheid in de werkeeringe, verfchul= digd te Zyn, welke nog zyn gezelfchap doet zoeken door menfchen, die jonger zyn dan hy. Hy hoopt, dat {ommigen zyner afftammelingen zyn voorbeeld zullen vol- gen, en ’er zich wel by: bevinden, Eds ~ Men zal opgemerkt hebben, dat, hoewél myn Ontwerp niet te eenemaal was zonder betrekkinge tot den Gods- dienst, ’er nogthans geene fpooren van eénig Leerttuk in vóorkwamen. Dit had ík voorbedachtelyk vermyds want ik was overtuigd van de nuttigheid en van de wit- muntendheid myner inrichtinge 5; ík geloofde, dat zy ook riuttig moest. zyn woor andere menfchen, hoedanig derzel- ver dienst mogt weezen, en was voornéemens ze teh eénigen dage in het licht té geeven, ~“ Ik ‘had een oogmerk om over elke Deugd eene kleine Verhandeling te fchryven, waarin ík zoude hebben doen zien het voordeel van ze te bezitten, en de rampen, wel- ke de tegengeftelde ondeugden volgen; ik zoude aan myn Boek den titel gegeven hebben, de Kunst der Deugd, dewyl het de middelen en de wyze zoude aangetoond hebben’ om zich de Deugd eigen te maaken, waardoof het onderfcheiden zoude geweest zyn van eene bloote op- wekkinge, welke, geene middelen aanwyzende, waardoof men een deugdzaam mensch kan worden, gelykt naar de taal van hem, die, om de uitdrukking van eenen Apostel te gebruiken, enkel met'den woorde en met de tonge lief heeft Cx JOANN. III: 18), en den naakten en hongerigen vermaant warm en- verzadigd te worden, zonder hun mid- ‚ MENG. 1798. NO. 6. S de: &42 FRAGMENT DER: GEDENKSCHRIFTEN delen 2an de hand te geeven om kleeding en voedfel të bekomen. (jac. Il: 15, 16.) ‚ Maar de zaaken hebben zulken keer genomen, dat myn opzet ,'’om dje Verhandeling te fchryven en uit te geeven, nooit zyne vervulling heeft gekregen. Wel is waar, ik ftelde van tyd tot tyd eenige korte Aan» tekeningen in gefchrift, over de gevoelens, de reden- kavelingen , enz., welke ik daarin wilde gebruiken » en ik hebbe nog eenige: van die Aantekeningen: maar de byzondere oplettendheid, welke ik, in de eerfte jearen myns leevens, hebbe moeten befteeden aan zaa- kens die my perfoonlyk betroffen , en naderhand aan de. algemeene zaaken, heeft my verplicht dit tot eenen anderen tyd uit te ftellen, En daar deeze Verhandeling, in mynen geest, verbonden is met een groot. en uitgee ftrekt ontwerp, welks uitvoering. een geheel mensch vor- dert, en waarmede eene onvoorziene opvolging van opge- dragen posten my tot nog toe verhinderd heeft my be- zig te houden, is Zy onvoltooid gebleven. | yn oogmerk was in dat Werk te bewyzen, dat, vol- gens de enkele befchouwing van des menfchem natuures ondeugende daaden niet nadeelig zyn omdat zy verbo- den zyn, maar dat zy- verboden zyn omdat zy -nadee- lig zyn; dat hst belang zelfs der zodanigen, die geen ander gelyk dan hier beneden wenfchen, vordert, dat zy rai gn zyn: en in aanmerking neemende, dat altoos in de waereld veel ryke Koopluiden,- Vorften en Gemeee _ pebesten zyn, welken tot beftuuring hunner zaaken eerly= ke Bedienden noodig hebben, en dat deezen zeldzaam zyn, zoude ik ondernomen hebben de jonge luiden te overtuigen , dat geene hoedanigheden beter gefchikt zyn om een arm mensch tot welvaart te leiden dan eers Iykheid en braaf heid, | Myne lyst van deugden bepaalde zich in het eerst tot twaalf: maar een van myne vrienden, een Kwaker, on- derrichtte my, met zachtzinnigheid , dat ik in het alge- meen gehouden wierd voor hoogmoedig; dat ik. daarvan dikwyls blyken gaf; dat ik in de verkeeringe, niet te vreden met gelyk te hebben, wanneer ik over eenig ftuk - in redentwist geraakte, nog daarenboven aan anderen wilde bewyzen, dat zy ongelyk hadden; dat ik daarby „moedwillig was, waarvan hy my overtuigde door het by- brengen van verfcheiden voorbeelden. Ik befloot daarop tot de- onderneeming, om my, indien, het mogelyk ware, kT van “VAN FRANKLIN, 243 van deeze ondeugd , of van deeze dwaasheid, te ge- Heezen , ter zelfde tyd, waarin ik de geneezing der ans dere werkftellig maakte , en ik voegde by myne lyst de Nederigheid, ARS: - Ik kan my niet beroemen op eenen grooten voortgang in het weezenlyk verkrygen deezer deugd ; maar ten opzichte van haar uitwendig voorkomen hebbe ik veel gewonnen. Ik fchreef my tot eenen regel voor, het rechtftreeks tegenfpreeken der. gevoelens van. anderen te myden, en ik verbood my alle ftellige verzekee fing ten voordeele van myne eigene. Ik ging zelfs, volgens de oude wetten van onze Junto (*), zo vers fe, dat ik myzelven het gebruik verbood. van alle uitdrukkingen , welke eenig volkomen beflist gevoelen aanduidden, als zekerlyk, ongetwyffeld, en ik nam in der- zelver plaatze aan, ik begrype, ik vermoede , of , ik yer- beelde my, dat eene zaak dus of zo is, of, het komt my op dit oogenblik voor y dat, enz. Vandaar is het woord overgebragt tot befloten gezelfchappen, welke tot bepaalde einden , en onder bepaalde regelen, byeen- komen. E.S.N. Ct) Misfchien hebben (ommigen, onder het leezen van des Schryvers lyst van deugden, eenigzins vreemd opgezien, dat Zy, op No. 13 , de navolging van socRATES nevens die van esus vonden aangeprezen. Hoe veel achtinge men ook moge ebben voor den Griekfchen Wysgeer, hy blyft altoos verre beneden den Zaligmaaker. Zo dacht zelfs J. Je ROUSSEAU: Ga FRANKLIN was een oprecht Christen. Maar, behalven dat hy, zo als hy zelve zegt, in dit Stukjen al het leerftellige wilde verinyden , lost ook deeze paragraaph de zwaarigheid op. Het- geen hier gezegd wordt is volmaaktlyk in den fmaak van sọ- GRATES » die, gelyk bekend is, doo diergelyken hkdh g n S44 FRAGMENT DER GEDENKSCHR/ VAN FRANKLIN, Schielyk ondervond ik het voordeel -vañ deeze verang deringe in myne manieren. De getprekken, waaraan ik: deel nam, werden ‘er aangenaamer door; de zedige toon, waarop ik sn p gevoelens voorftelde, bezorgde denzels ven een gunítiger onthaal, en minder.tegenfpraak; ik onderging niet zo veel befchaaminge , wanneer het bleek; dat ik ongelyk had; en wanneer het gebeurde, dat ik elyk had, verwierf ik gemaklyker van anderen, dat zy unne dwaalingen lieten vaaren, en zich met my verees pi | eeze gefteldheid, waaraan ik my in den beginne niet konde onderwerpen zonder eenig geweld te doen aan myne natuurlyke p= rsr ijn my eindelyk zo gemaklyk en zo gewoon, dat, misfchien, in de laatfte vyftig jaaren, niemand, zo ik geloove, heeft kunnen befpeuren , dat my eêne enkele beflisfende uitdrukking is ontvallen. Aan deeze hebbelykheid (gevoegd by den naam van braafheid, welken ik had) ben ik voornaamelyk voren , dat ik reeds vroegtydig een groot vertrouwen verwierf onder myne medeburgeren, wanneer ik hun eenige nieuwe in: ftellingen, of eenige veranderingen in de oude, voorfloeg; en dat ik naderhand eenen zo grooten invloed kreeg in de Staatsvergaderingen , toen ik een lid van dezelve was geworden; want ik was maar een flecht redenaar , nooit welfpreekende, dikwyls aan haperingen onderhevig, zel den net in myne uitdrukkingen, en evenwel deed ik myne meening doorgaans boven dryven. Geene onzer natuurlyke geneigdheden is, misfchien , moeilyker te bedwingen dan de Hoogmoed, Men befchaa- me hem, men doe hem den oorlog aan, men werpe hem ter aarde, men fmoore hem leevende, altoos fteekt h het hoofd weder op, en vertoont zich van tyd tot ty Buiten twyffel zult gy hem in dit verhaal dikwyls be- fpeuren , misfchien in het oogenblik zelve, waarin ik Grece van hem onder te brengen: en het kan wel zyn, at gy my hoogmoedig vindt tot zelfs in myne Nede: righeid. en zydelingfche' aanvallen , zyne partyen overtuigde zouder ze te befchaamen of te verbitteren, E. S. N. TTS OVER DE HOLLANDSCHE OLYPHANTEN, THANS TE PARYS 245. an er ee nm vn apn en en ai IRTS OVER DE HOLLANDSCHE OLYPHANTEN, THANS TE PARYS. (Uit het Fransch.) e beide Olyphanten , Manne:je en Wyfje ‚zyn in het Mufeum LJ der Natuurlyke Historie, te Parys, aangekomen. Zedert lang had men de plaats gereed gemaakt, die hun zou ontvangen. Dezelve is een ruime, luchtige, en zeer lichte , zaal, in welke men een kagchel geplaatst heeft, om hun ’s winters te verwarmen. Deeze zaal is verdeeld in twee vertrekken , die met elkan. der gemeenfchap hebben, door middel van een ruime deur, die in een fponning loopt, De wanden van deeze vertrekken zyn doorluchtig , zamengefteld uit zwaare fterke balken, en worden op een bekwaamen afftand omringd door esn hon- ten fchutting , ter halvermans hoogte, om de toekykcrs op eenigen afftand te houden, en voor ongelukken te behoeden. . Men heeft den vroegen morgenftond waargenomen, om de Olypbanten in het bezit hunnêr nieuwe wooning te fteilen. Men begon met het Mannetje, ’t welk met voorzichtigheid uit zyn geopend hok ging, en met zeker wantrouwen in zyne nieuwe wooning trad. Zyne eerfte zorg was, de plaats wel te doorfnuffelen. Ieder balk van het traliewerk onderzogt hy met zyn flurf, en beproefde de fterkte daar van, door ze te doen fchudden, Men had de voorzichtigheid gebruikt, om de groote fchroeven, die het houtwerk zamen verbinden, van buiten te plaatzen: hy zogt en vond ze; doch tragtte te vergeefsch dezelve met zyn flurf los te draaijen. Toen hy by de fponning- deur kwam, die de vertrekken van elkander fcheidt, befpeurde hy ras, dat dezelve alleen geflooten was door middel eener yzeren roede, die in de hoogte kon worden opgeligt; ftraks deed hy dit met zyn flurf , waar op de deur van zelve in zZybe fponning week. Dus kwam hy in het tweede ver- trek , alwaar hy zyn ontbyt gereed vond, ‘et geen hy op yn gemak opat, zo dat hy nu geheel en al gerust gefteld cheen. | In dien tusfchentyd was men bezig om ook het Wyfje te doen binnen gaan. Na hun vertrek uit Holland hadden die Dieren elkander niet gezien , maar alleen gerooken dat zy niet verre van elkander waren ; zelfs waren zy niet in elkanders „gezelfchap geweest te Kameryk, alwaar zy overwinterd had- den. Het Mannetje ging, geduurende dien tyd, nooit liggens maar fliep taande , leunende tegen de tralien van zyn hok. Steeds waakte hy voor zyn Wyfje, 't welk alle nachten gerust ging liggen flaapen. Op het minfte gerucht, op de minfte vers genking van eenig gevaar, fchreeuwde hy met een fterk gee duid, om zulks aan zyne beminde bekend te maaken. — Met reden verwagtie miei vaa deeze Dieren terke aandoe- 3 nin- 246 IETS OVER DR HOLLANDSCHE OLYPHANTEN, THANS TE PAUYEs ningen van vreugde, wanneer zy elkander, na ecne zo lang- duurige fcheiding, zouden wederzien. Zo ras het Wyfje binnenrrad fchreeuwde zy alleen door hee vermaak van zich wederom in vryheid te zien; doch zag het Mannetje nog niet, ’t welk in het tweede verrek bezig was met eeren. De laate wist ook niet, dat zyne gezellinne zo naby was. Doch de Cornac, of oppasfer, hem geroepen heb- bende , keerde hy zich om; en aanftonds liepen die Dieren naar elkander toe , met een zo, luidruchtig gefchreeuw van blydfchap, dat de geheele zaal 'er van daverde, Uit hunne flurven bliezen zy intusfchen zo fterk, dat het geluid naar een geweldigen wind geleek. De vreugde van het Wyfje was de luidruchtigfte: zy drukte haar genoegen voornaamelyk uit door het klappen mer de ooren, die zy met eene ongelooflyke fnel- beid bewoog. Voorts ftreek zy met haar flurf het lichaam van het Mannetje , met de grootte tederheid; voornaamelyk, hield zy de flurf, poua een langen tyd, by een zyner ooren , en bragt da werktuig daarna wederom, met eene zeer verliefde houding, aan haar eigen mond. Het Mannetje han- delde byna eveneens omtrent het Wyfje ; doch zyne vreug- de was bezadigder, en meer inwendig: hy fcheen dezelve uit te drukken door de traanen , die in menigte uit zyne oogen vloeiden. Na dien tyd zyn zy wiet weder van elkander gefcheiden , en leeven in het zelfde vertrek. De zamenleeving deezer twee Dieren, hunne hebbelykheden, hunne natuurlyke tederheid, en hunne gehegtheid aan elkander, die door het verlies hunner vryheid nog is toegenomen , zullen ongetwyfeld zeer fraaijè waarneemingen opleveren voor de gefchiedenis van hun geflachte Deeze twee Olyphanten zyn geboortig van Ceylon, en, nog zeer jong, in Holland overgebragt. Zy zyn ongeveer vyftien jaaren oud : hunne hoogte is zeven voeten en eenige dui- men. Hunne flagtanden , “die zeer kort waren, zyn gebroken 5 doch. zullen in °t vervolg wederom uitgroeijen. De ftaart van gd Mannetje hangt tot op den grond; doch die van het Wyfjẹ s korter, ZEDELYKE BEDENKINGEN. N iets gaat boven de middenmaat. Het overdrevene is altyd fchadelyk , voor den mensch zeer nadeelig. Het over- drevene maakt ons of befpouelyk, of wezemtlyk ongelukkig. Onze eigenliefde , wel befteed, behoorlyk aangelegd, is cen edel, ja waarlyk een zeer edel, 'gefchenk van onzen algemeenen Vader, den wyzen , den almagtigen Voortbrenger en Vormef van ’t Geheelal, en den mensch als een tegengift gefchonken , eu ZEDELYKE BEDENKINGENe 247 æm hem voor onverfchilligheid te bewaren. Dan die zelfde eigenliefde, kwalyk door ons'aangelegd, in hoe veele ongele« genheden brengt die ons vaak niet , wanneer wy dezelve overe dreven gebruiken. Eene al te groote eigenliefde maakt ons verwaand en opgeblazen. Dan hoe kwalyk {taat de hoog- moed en opgeblazenheid den mensch niet? Hy maakt ’er zich befpotelyk en veragt door, by al de wereld, — Befpots telyk , zo dat men den opgeblazen, den verwaanden , dwaas met vingers nawyst5 fchadelyk ook niet minder voor zich zelven, want hy wordt van ieder veragt, en niemand wil met hem te doen hebben. Van al de wereld veragt, trekt niemand zich zynér aan , wanneer hy in ongelegenheden komt; en hoe zelden mist het ,-dat hoogmoed voor den val gaat, of dat het ongeluk hem volgt? Zo fchadelyk is dan de ei- genliefde, als zy anders voordeelig is even gelyk een mes in de hand van een käind, of een heilzaam geneesmiddel, toe« vertrouwd aan een onkundigen kwakzalver, Dus blykt hee omtrent de eigenliefde , hoe fchadelyk de overdrevenheid zy voor den mensch. . Dan in duizend andere gevallen is dit niet minder blykbaar. Hoe veele bewyzen zoude ik daar van kunnen aanvoeren, voor zo ver wy zulks in onderfcheiden. gevallen in onze dagen gezien, hebben , en heden ten dage nog geduurig zien gebeuren. Heethoofdige dwazen heeft men rollen zien fpelen , welke hun zelven onaangename ges volgen hebben op den hals geladen, en veel kwaad, en nadeel aan anders goede zaken ‚te weeg gebragt. — Ook is de over- „drevenheid , aan den anderen kant, weêr dikmalen de oorzaak geweest van veel kwaad en heeft eene ganfche omkeering van zaken bewerkt by de kwade party, daar de goede. zou gezege. vierd hebben, had eene al te groote overdrevenheid niet alles voor dezelve bedorven. Gelukkig, indien wy ons fpie= gelden aan kwade, voorbeelden, om onze daden beter in te rigten, om. niet door onze verkeerde handelwys eene allerbeste ‘Zaak te verbrodden, welke, ongetwyfeld , door een al te groo=: ten yver, en eene onberadene overdrevenheid, niet anders dan groote fchade en.nadeel te wagten heeft.. Hoe gelukkig zouden wy Nederlanders niet zyn, die tog den gêest ván navolging bezitten; en van anderen zo gretig alles overnemen, indien-wy daaromtrent altyd de beste keuze de- den, en wy volgden niets na, dan alleen het goede, om onze zeden te verbeteren, —= Dau , helaas! het tegendeel is maar al te waar wy behouden veelal het kwade, en het goede laten wy varen, —— Onze broeders de Franfchen moeren wy in altes navolgen. — Dat wy dezulken navolgden, die, de’ dweepery veragtende, prys op Godsdienst, op deugd en goe- de zeden, ftellen. Maar juist doen wy het tegenovergeftelde. Wy volgen dezulken na, welke roem ftellen in geen Gods- dienst te hebben. Zo te leven meenen wy veelal dat thans de geest „48 ZRDELYKE BEDENKINGEN: geese van den dag medebrengt: Is het wel te verwónde. sen, dat menfchen, door den Oorlog aan een ruw leven ge woon, zich weinig mer den Godsdiesst bemoeijen, en gerin- gen prys op denzelv.n ftelien > By den Krygsman vindt men minder Godsdienftige grondbeginzels, dan by hun, welke, met deu Oorlog niets te ftellen hebbende , gerust en vreet zaam in eene ftille en geregelde Maafchappy hunne da- gen doorbrengen. Wy genieten die voorireffeiyke voorregten nog, da: wy gerust leven, in 't midden der woelingen, welke Europa zo zeer onwusten. Dan. zou men niet billyk ver wagten, dat onder ons, even daarom, de Godsdienst op der hoogften prys zou gefchat worden ? Dan het tegendeel js maar al te waar. Van dag tot dag verflaauwt onder ons de Godsdienstyver, en d lust om God te dienen is bykans ge heet urgdoofd, terwyl een bederf van zeden onze geheele Natie betimet. — Waar van daan ontftaar dit alles? Voornamelyk hier uit, dat wy Nederlanders bykans algemeen bezield zyn met den geest van navolging; en, ’t welk het flimst van allen is; onze navolgiag bepaalt zich doorgaans op het kwade, 't geen onze zeden bederft, ons tot Deïisten vormt, af, dat nog erger is, tot Godverzakers. Welk eene dwaze handelwyst eok een Land , of Maatfchappy, zonder Godsdienst ín ftand blyven? — Welk eene dwaasheid van ons, Nederlanders! Willen wy navolgers van anderen zyn; welaan, laat ons het goede overnemen, en ber kwade veragten! Wy hebben de voorbeel- den, om ons aan te fpiegelen: het geen wy zien dat ane deren by God en alle Braven moet veragtelyk maken, laat ons dat vlieden, en, integendeel, 't geen ons beminnelyk maakt , laat ons dat navolgen, en naarftig betragten. Wat behoort ons voornaamfte doel te zyn ? Groote en prys- lyke daden te v.rrigten , grootmoedig te zyn, en tevens nes derig van barte, Godvreezend en liefdadig. Nimmer te roe- men op groote daden , maar groote daden in ftilheid uit te o€- fenen, Groot te zyn, maar klein te fchynen. | C. Vv. D.. G. D P NAĄBERIGT. De Burger N. N. zy kennelyk, dat wy van zyne tóegezoh’ dene Recenfie geen gebruik kunnen maaken, en hy oûs eok met geene andere, van dien aart, behoeft lastig te val- leu. l Ad rP ad MENGELWERK, ‚ TOT FRAAYE LETTEREN, KONSTEN EN WEETEN- SCHAPPEN, BETREKKELYK, PROEVE OVER HET AANBELANG VAN ONZEN PLIGT TE DOEN. Het pad des Opregten is welgebaand, SALOMO. (Naar het Engelsch.) T de Gefchiedenis der Lacedemoniers vinden wy opge. tekend, dat PYRRHUS, in den nacht vóór dat hy den aanval op Sparta deedt, ten uiterften vermoeid en afge- mat, zich in zyn tent begaf, en gerust doorfliep tot den morgen, wanneer hy droomde dat hy bezig was met den blixem te zwaaijen over Sparta, ’t geen de geheele Stad in vuur en vlam zette 5 waar op hy in eene vervoering van blydfchap ontwaakte. — Onmiddelyk riep hy zyne Krygsbevelhebbers zamen, en deelde hun den Droom me- de. Maar LysiMAcHus, zyn Guntteling en Vertrouwde, gaf aan dien Droom eene uitlegging, niet ten voordecle des Veldheers. —- … Gy weet, PYRRHUS,” voerde hy hem te gemoete , ‚ dat Plaatzen , door den Blixem ge- » troffen, by ons voor heilig gehouden worden. Ik ben, » derhalven , van oordeel, dat de Goden u hier door s» hebben willen te verftaan geeven, dat Sparta zo heilig ‘ a En onfchendbaar is als eene plaats door den Blixem ge- s troffen.” — PyrrHus gaf hem hier op ten antwoord; » Gaarne wil ik u toeftaan,-myn Vriend, dat niets on- s» vaster gaat dan onze gisfingen over dat flag van zaa- » ken; maar met dit alles blyft dit zeker, dat wy onzen s Pligt moeten doen ; dat wy ons , derhalven, zonder » verder aan mynen Droom te denken, ten aanval ge- a» reed maaken.” Schoon de Gefchiedenis ons, met geene zekerheid, on- derrigt, dat PYrRHUS, in deezen aanval, gelukkig flaagde; MENG. 1798. NO, 7. | T i9; 230 OVER HET AANBELANG is, nogthans, de grondregel , door hem te nedergefteld, ter wederfpreeking van het onzeker onderrigt uit Droo- men en Voortekenen te haalen, van dien aart, dat de- zelve onze aandagt verdient, als welgepast en wys. In veele gevallen is het twyfelagtig, of de gelukkige uitflag een bewys oplevert van de goedheid eener zaake; maar, om ons gedrag, in alle netelige gevallen, te re- gelen, is ’er geen onfeilbaarder regel, geen regel die ons fchootvryer ftelt tegen de befchuldigingen van anderen, of de verwyten van ons eigen hart, dan dat wy onzen Pligt moeten doen. l Zulks veronderftelt, nogthans, eene voorafgaande ken- nis van °t geen onze Pligt is, als mede dat ‘er een ze- kere maatítaf van Pligt is, die door alle Menfchen, in alle mogelyke gevallen, moet gevolgd worden. In de gewoone handelingen tusfchen den Man en zynen Naasten komt dit neder op (frikte Regtvaardigheid, De natuur van deezen Regel is zo eenvoudig, en valt zo gereedlyk te verftaan, dat men het onmogelyk mag agten, een mensch aan te treffen, die kan voorwenden onkundig te zyn van *t geen die regel hem aanwyst. Wordt dezelve minder volbragt dan wel behoort, zulks bewyst, in geenen dee- le, de zwaarigheid om dien regel te bevatten. Het ftrekt alleen ten blyke dat dezelve wederftreefd wordt door eene fterker neiging, door eene geliefkoosde drift, die om oogenbliklyke voldoening fchreeuwt , fchoon ten koste van alles wat den naam van beginzel draagt, en die drift is doorgaans peen. of Eigenbaat. Aangefpoord door een dier beiden, zal, wanneer de zaak haare zwaarigheid in hebbe, het befluit niet weezen onzen Pligt te doen; maar ons geliefd oogmerk , door welk mid- del ook, op welk een kans af, en ten welken koste, te bereiken. Niet zelden gebeurt het, dat de Mensch zich gebragt vindt in een -geval , ’t welk hem doet zeggen: » In dit geval, waar in ik my met myn Naasten be- » Vinde, is de zaak dermaate ingewikkeld, dat geen van s, Ons beiden kan overeenkomen in het gefchil wat regt is: » ik wensch regt te doen ; maar ik moet my zelven niet ə benadeelen; en ik heb geen regel om my naar te rich- „ ten” — — en misfchien zyn ’er geen Droomen of Voortekens om zyn gedrag te regelen. | In: alle gevallen van deezen aart zal het geenzins be- ' awaarlyk vallen, te bepaalen , wat Pligt eischt , niette- Tå gen- VAN ONZEN PLIGT TE DOEN. a5t genftaande het in twyfel hangen der partyen, wegens de emaakte zwaarigheid, bevonden zal worden te ontítaan , niet uit den aart des gevals; maar daar uit, dat zy meer bezorgd zyn omtrent hun beginzel van belang, dan dat van regtvaardigheid. Een derde, een vierde, een vyfde perfoon, ja al de wereld buiten hun, vindt geen zwaa- righeid om elk zyne byzondere eifchen regtmaatig toe te kennen ; maar men loopt het grootfte gevaar, om een der beide partyen, zo niet beiden, te mishaagen met uitfpraak te doen. — En van waar dit onaangenaam gevolg om de rol van beflisfer te fpeelen ? Om dat één van beide de partyen, indien niet beiden, het oog gevestigd hielden op een dg punt, in verband ftaande met hun be- lang; doch °t welk niets te doen heeft met het regt der zaake. Elk vreesde voor een verlies; even of te winnen altoos regt was en te verliezen onregt, als of het niet zo zeer een gedeelte van iemands pligt uitmaakte , iets, tegen zyne neiging aan, op te offeren, als het vrywillig te ftaan. Op deezen grondflag van Eigenbaat rust die Gewoonte der Wereld, welke de zeldzaamfte verwarring in onze denkbeelden over regt en onregt heeft te wege gebragt, en dien geêst van het voeren der Geregtsgedingen, wel- ke in alle Geregtshoven heerscht, en wel in zulk eene maate, dat dezelve, behalven de fchadelykheid, belache lyk is. Het is misfchien geen myner Leezeren te binnen gefchooten, om op te merken, dat, indien ’er in onze CEngelfche) Geregtshoven twee duizend twistgedingen afgedaan worden, de uitflag daar van bier op neder komt, dat één duizend blyken onregtmaatig te zyn in hunne beginzelen ; want het is zeker, dat een der Par- tyen ongelyk heeft; en het kan gebeuren dat zy bei- den ongelyk hebben , ’t welk de lyst nog zal ver- grooten. Maar dit zal altoos het geval weezen, wanneer de men- fchen vergeeten, dat de regel, in gevallen wanneer wy zwaarigheid vinden, is onzen Pligt te doen, en ons niet te laaten beheerfchen door het geen de gewoonte der wereld andere menfchen geleerd heeft te doen of te on- derftaan. Werden de beginzels van Regtvaardigheid, die allereenvoudigst zyn, in opmerking genomen, by de op- komst eener fchynbaare zwaarigheid, dezelve zou onmid- delyk verdwynen , en geen fpilling van geld, geen kwis- ting van welfpreekenheid, a Pen weezen om tot een 2 ` - ` a52 OVER HET AANBELANG befluit te komen. Indien het eenvoudigfte beginzel, *t welk ooit van ’s menfchen tong rolde, ooit uit eene pen vloeide, aangenomen werd — ik meen — de gulden regel , om anderen te doen gelyk wy willen dat ons ge- fchiede! —- indien deeze onze Gids ware in ingewik- kelde gevallen y hoe menige weezenlyke gevaaren , en daadlyke verliezen; zouden wy niet vermyden ! Hoe vee- le kwellingen, die onzen hoogmoed krenken, ontgaan ! Hoe veel geraaktheid , welke het hart verhardt, ontwy- ken ! Hoe veel beter, over °t geheel, zou het met de menschlyke Maatfíchappy gefteld weezen! Hoe veel meer efchikt om den kring des gezelligen geluks te ver- er „ en de Mensch met zynen Naasten te bevre- igen ! och veelen worden ’er gevonden,die veronderftellen „ dat eene zaak van bezwaar het afwyken van de ftriktfte regelen der Regtvaardigheid, voor een tyd, billykt. Dit is een zonderling misbegrip, en verraadt geene geringe maate van onkunde in de menschlyke natuur; want in- dien ‘er een geval is waar in wy meer dan in eenig an- der ons moeten vasthouden aan den ftrikten regel van Regtvaardigheid , het is in geval van bezwaar; dewyl, hoe groot dit bezwaar ook moge weezen, hoe onverftaan= baar in woorden of figuuren, de Mensch , die zynen Naas- ten doet gelyk by wenscht dat hem gefchiede , dezelve het klaarfte voorttel vindt, ’t geen hy kan aantreffen. Laat braaf heid braafheid ontmoeten, en alle gefchil ver- dwynt,s-en, het geen nog beter is, eene groote maate van onderlinge liefde en agting wordt hier uit gebooren, wel- ke wy niet altoos zien te voorfchyn komen uit de beflis- fingen, die enkel voortvwloeijen uit naauwkeurige bereke- ning. De Man met een braaf en ruim hart, en die on- regt fchroomt te pleegen, dewyl hy fchroomt zyn Pligt niet te betragten, zal aan geene kleinigheden blyven han- gen, des niet twyfelen; ook zal hy, die ftout genoeg is om door een vooroordeel heen te breeken, niet hair- klooven. Maar ’er doet zich een ander bezwaar op, ’t geen de afwyking van de beginzels der Regtvaardigheid, in geval- Jen van moeilykheid, vergezelt, welk waarfchynlyk niet in den zin gefchooten zal weezen van menfchen, die on- vast zyn in hunne beginzelen ; naamlyk, dat elke afwy- king van de regelen des ftrikten Regts den gereeden weg baant tot andere en verdere afwykingen ; en het ftaat te VAN ONZEN PLIGT TE DOEN. 253 te duchten, dat de Man, die van zwaarigheid tot onregt overítapt , niet fchroomvallig zal weezen om ten zynen voordeele te beflisfen in min ingewikkelde gevallen. En, in de daad, wy zullen wel ras ontwaaren , dat, by lieden van deezen ftempel , geen geval eenig bezwaar zal ople- veren; want, indien een Mensch Eigenbaat ten grondflage legt van àlle zyne bedryven, zal hy in de volvoerin van zyn plan flaagen, naar maate van zyn vermogen © behendigheid. : De eenige weezenlyke zwaarigheid , in zulk een geval, is de moeilykheid om te weêten waar op te houden: ‘want terwyl een Man het zo kan beleggen , dat hy de donkere zyde van zyne daaden verbergt » of de onder- fteuning en eene regtvaardiging zyner bedryven van de wereld ontvangt, zal hy met aangroeiende ftoutheid voortvaaren , tot hy in ’t einde eene ftellige en uitdruklyke wet overtreedt, en in °t openbaar zo eerloos wordt als hy reeds lang in °t verborgen geweest is. Voorbeelden van zulk een val in goedberugtheid en middelen zyn niet zeldzaam ; en zullen veelvuldig blyven, indien wy, in onzen handel met het Menschdom, de weinige korte en eenvoudige voorfchriften , welke de Regtvaardigheid vordert, over °t hoofd zien. — Houden wy ons aan deeze vast, alles is in veiligheid. Wyken wy ‘er van af, neemen wy andere leidslieden, °t zy wy, met de Ouden ; Droomen raadpleegen en op Voortekenen afgaan, of met de Hedendaagfchen alleen op ons eigen voordeel letten, en alles geoorlofd rekenen, °t welk geen inbreuk maakt op de ftellige Landswetten , dan zyn wy niet langer vei- lig, of buiten gevaar van ontdekking en onheil. -Dat wy » derhalven , indien wy’ ons niet veilig kunnen ver- laaten op onze waakende of flaapende Droomen , den raad 7” PYRRHUS Volgen — Laaten wy onzen Pligt mee C IETS OVER DE VOORTREFLYKE GENEESKUNDIGE EIGENSCHAPPEN VAN HET Onopordum Acanthium, oF Ezelsdistel. al het voeortreflyke, °t geen door BORELL, STAHL, ZIM- MERMAN, VATER, ROS, El ELLER, aangaande de krag- ten van dit gewas, is ter nedergefteld. In het byzonder vinde ik met de waarheid overeen» komttig, °t geen die beroemde mannen , aangaande deszelfs voortreflykheid in het uitroeijen van kwaadaartige Zwee- ren, gefchreeven hebben. Nog voor weinige weeken be- dwong ik met het versch uitgeperfte zap deezer plant eene Zweer, die alle tekenen van een nabyzynd Kankergezwel aankondigde. De daar door aangetaste Lyder was een Postknegt, die, na met het vergif der Venusziekte geheel doordrongen te zyn geweest, eene bovenmaatige hoëveel- heid van Kwikzilver gebruikte, en daar door eene kan- kerachtige Verzweering bekwam, die, van den linker vleu- gel der Neus beginnende, zich, tot op een halven duim na aan de kin, verfpreidde, en niets dan een verfchrik- lyken marteldood voorfpelde,. ~ Alle de gewoone middelen wierden in dit geval aan- gewend; doch de zaaken gingen van kwaad tot erger , tot dat ik dagelyks een compres, met het versch uitge- perfte zap van den ZEzelsdistel bevogtigd , zes of acht maalen liet aanleggen, met dit gewenscht gevolg, dat ik, tot myne verwondering, en tot verbaazing dier geenen, welke den ongelukkigen reeds voor onherftelbaar hadden verklaard, dit hardnekkig ongemak binnen, veertien dagen geheel geneezen zag. Meer dergelyke gevallen zoude ik kunnen aanhaalen; doch befpaare dezelve tot een uitvoerig Vertoog, ’t geen ik voorneemens ben over de uitmuntende kragten van dit Geneesmiddel in het licht te geeven. Kortelyk zal ik maar aanmerken, dat ik, teffens. met het gebruik der vereischte inwendige Geneesmiddelen, door de uitwendige wasfchingen, met dit zap, zo wel de drooge als de voch- tige fchurft geneeze, zonder het gebruik van eenige zalf hoegenaamd. | Met behulp van het zelfde middel genas ik ook meer- maalen den Daauwwurm en het Kwaadzeer der kinderen; elyk ook de heftigfte Venerifche Oogontfteekingen .en hankers van den allerkwaadaartigften aart, en dat wel binnen een zeer korten tyd. De Sprouw geneest door middel varf dit zap ook veel fpoediger , dan door de Bo- rax. Terwyl de ftank en fcherpe etterftoffe van verou- derde verzweeringen aan de beenen daar door merkelyk verbeterd wordt. ` | P : an- IETS OVER DEN EZELSDISTEL. a55 Aanmerking van den REDACTEUR. — De kragten van het vermeld Gewas, ten onrechte door veele der beste Schryveren over de Materies Medica verwaarloosd, ver- dienen voorzeker alle. aandagt en een naauwkeuriger onderzoek. Het zap van deeze plant heeft, onder ande- ren, ongetwyfeld meermaalen veel dienst gedaan in ver- ouderde en kwaadaartige Verzweeringen; doch dat men ’er eene waare Kankerachtige Zweer mede zou kunnen genee- zen, durven wy geenzins verzekeren, of gelooven. Het bovengemeld voorbeeld bewyst zulks ook in geenen dee- le, dewyl de aldaar gemelde Zweer voorzeker geene waa- re Kanker geweest is; maar wel eene kwaadaartige en zeer bd der ontaarting, door het Venusfmet , of lie- ver. door de in al te groore hoeveelheid aangewende Kwikmiddelen, veroorzaakt, waar door wel Verzweerin- gen ontftaan kunnen, die de uiterlyke gedaante van Kan- kerachtige Gezwellen en Verzweeringen aanneemen; doch daar van echter in aart hemelsbreed verfchillen, BERICHT WEGENS DE CHINEESCHE HENNIP, i Door B. PAUJAS-ST-FOND, e e kee ge overtreft oneindig veel, in alle haare hoedanigheden, de ZEwropeefthe ‚ en verdient daarom ten hoogften de aandagt der Natuurkenners. De Heer ELIOT , die eenigen tyd te Canton vertoefd had, af daar van, in 1781 , dertig of veertig zaadkorrels aan Tn Heer FITZ-GERALD. Deeze wierden eerst gezaaid den vierden van Zomermaand, en dus eene maand te laat 3 dan, niettegenftaande dit verzuim , bekwamen de meeste ftengen eene hoogte van veertien voeten, terwyl de groot- fte derzelve beneden een omtrek bezaten van zeven En- gelfche duimen. T4 plaatst a56 | BERICHT plaatst waren, meestal met tusfchenruimten van wyf of zes duimen tot boven aan den top. Zommige der bene- denfte zydtakken hadden eene lengte van vyf voeten, en de overige wierden al kleinder en kleinder, tot aan den top; zo dat de plant in zyn bloei eene fraaije kegelvor- mige gedaante vertoonde. | Na dat dezelfde Waarneemer deeze Hennip op de ge- woone wyze had doen rotten, en beproeven wilde, of de draad gemakje van het houtachtig deel zou kunnen ip en worden, zag hy» tot zyn groot genoegen, dat e geheele draadachtige bast kon worden weggenomen zonder te breeken, niet alleen van ’t benedenfte des ftams tot boven, maar insgelyks van het begin der zyd- takken tot aan hun einde. Niet alleen was de menigte der bekomene Hennip er root, maar de draad was buitengewoon fterk. e draad, welke hy bekwam van tweeëndertig planten, woog, na welgedroogd te zyn, drie en een vierde pond. Doch de planten hadden den- kelyk niet eens haaren vollen wasdom bekomen, dewyl de ‘zaaden niet ter rechter tyd in den grond gekomen waren. De Zomer was zeer droog, en de grond, in welken de planten ftonden , niet van de vruchtbaarfte foort, en desniettegenftaande waren de planten weekelyks genoegzaam elf duimen opgefchooten. | De Engelfchen begreepen zeer wel, dat het voor hunne Zeemagt van het uiterst aanbelang zou zyn, indien zy dit nuttig gewas konden aankweeken; zo dat het de aan- dacht des Parlements en der verlichtte Landbouwers naar zich trok. Ondertusfchen waren ’er geene zaaden - meer voorhanden, en het bekomen derzelve was zeer be- zwaarlyk, om dat de uitvoer van dit gewas, in China, onder zeer zwaare ftraffen verboden was. Dit verbod fpoorde intusfchen den nayver des te fterker aan, om zich van het bezit van dit nuttig voortbrengzel meester. te maaken. Met een der uit China te huis komende Oost- Indifche Schepen der eerstvolgende Retourvloot ontving men ook reeds een pi van dit zaad, verborgen onder andere Waaren ; welke fchat ter hand gefteld wierd aan den Heer BANKs, Voorzitter der Koninglyke Societeit , die er, onder anderen , aan my en den Heer BROUSSO- NET twee oncen van gaf, om daàr mede eene proef in Frankryk te neemen, voornaamelyk in het Zuidelyk deel des Ryks, in 't welk wy beiden een Landgoed bezaten, he ts WEGENS DE CHINEESCHE HENNIP. Wy namen dit gefchenk met groote dankbaarheid aan , en ik ftelde my voor, om, by myne terugkomst in Frank- Tyk, myne zaaden te verdeelen onder de voornaamfte wysgeerige Landbouwers; maar ’er ook vooral van te doen zaaijen in het Zuiden des Ryks. Ik gaf van myne zaaden aan de Heeren, MALESHERBES; zyn Schoonzoon DE ROSAMBO; TRUDAINE; BOUTIN; LAVOISIER} HELL; voor den E}/as; VARENNE DE FENELLE, voor Bresfe; DE BUFFON, voor zyn Landgoed te Montbard in Bour- gogne;.THOUIN, voor den Kruidtuin te Parys; en aan MOREL, Voor Montélimar, Daarenboven bewaarde ik nog vyftig zaadkorrels, om daar mede in het volgend jaar eene proef te neemen in het Departement de la Drome, al- waar ik ‘er dan zelve het oog op wilde houden. De Chineefche Hennip flaagde alomme, zelfs verre bo- ven onze verwagting. De planten hadden in den Kruid- tuin te Parys, in Augustus, de hoogte van veertien voeten, en in September van vyftien. tot zestien voeten, De Heer ner fchreef uit den ZEl/äs, dat de planten , „welke uit zyne zaaden waren voortgekomen, den twintig- iten van Herfstmaand de hoogte van zeventien voeten be- reikt hadden, en dat de zydtakken zo uitgebreid en fterk waren, dat het gewas eerder naar een boom dan naar tene zaaiplant geleek. By den Heer DE MALESHERBES, in Bresfe, en elders, flaagde het gewas even volkomen 5 overal bekwam men de fchoonfte mannelyke en vrouwe- lyke planten : doch van Bourg tot aan Parys, en van aar tot in den Zi/zs, hoopte men te vergeefsch op zaad, om de plant daar uit in een volgend jaar wederom te kun: nen doen voortkomen; geêne der planten konde zaad gee- ‚ven vóór de beginnende nachtvorften, die hen alle deeden omkomen. Uit Engeland fchreef men my het zelfde 5 alles fneuvelde ook aldaar door de koude Herfstaachten , eer ’er iets tot rypheid was gekomen. Anderzins was men overal ten hoogften over het gewas voldaan, ten op- zichte van de fterkte, de fynheid en de lengte, der draa- den, in welke gewigtige hoedanigheden dit gewas de gewoone Hennip oneindig veel overtrof. Intusfchen had de Heer TROUIN, om te beletten dat hy niet geheel van een zo kostbaar gewas son beroofd worden , daar van ” eg- hd 258 BERICHT WEGENS DE CHINEESCHE HENNIP. eenige planten met een kluit aarde opgenomen, in potten gezet, en dus in eene trekkas geplaatst, met dit ge- volg, dat hy zaaden bekwam van eene genoegzaame ryp- te om wederom te kunnen groeijen. og beter flaagde het gewas te Montélimar; van daar vernam ik reeds in % laatst van Herfstmaand, dat de plant volmaakt geflaagd was; dat wel, van wegen de buitengewoone droogte, het gru zo hoog niet was opgefchooten, als elders; doch at het zaad zyne volkomene rypheid bekomen, en men daar van meer dan een pond verzameld had. — In het vol- end jaar zaaide ik myne overgebleevene zaaden, met het est gevolg, in het Departement de la Drome, bekwam _ aldaar planten van twaalf voeten hoogte, en volkomen ry- pe zaaden. Tot hier toe heb ik aangehouden met het voortteelen van dit gewas, en fteeds met het gewenscht _ pog In het Zuiden van Frankryk bekomt men fteeds t ryp zaad, Ik heb daar van aan veele myner Vrien- den gegeeven; doch hur daarby fteeds gewaarfchuwd, om dit gewas nooit te zaaijen in de nabyheid van ge- woone Hennip, dewyl het overftuiven van het ftuifmeel alsdan het Chineesch gewas ras zou doen verbasteren. Ik wagt alleen naar den Vrede, om myne verpligting om- trent de ZEngelfchen te voldoen ; want het is onze pligt hun te rugge te geeven ’t geen zy ons geleend hebben. ® Reeds voorlang zoude ik deeze proeven, door my e 1i myne goede Vrienden genomen, bekerd gemaakt hebben; > doch hiervan ben ik afgefchrikt, ik beken het, doorde bittere herdenkingen, die my met afgryzen deeden herne neren ,- dat van die elf perfoonen, aan welke ik myne zaaden had medegedeeld, en die zich met de groot geestdrift op de vermenigvuldiging van dit nuttig ge toelegden, om daar door het algemeen belang te bevo ren, geduurende het Schrikbewind, acht naar het fel gefleept zyn, zonder eenige acht te flaan op hunne; en uitfteekende verdienften. BurroN was dood wreekte zich op zyn Zoon; hy wierd zonder me om hals gebragt. J WYZE OM BOTER TÈ VERBETEREN. 259 — n a me aae aa a WYZE OM BOTER TE VERBETEREN, TE UDNY EN DAAROMSTREEKS IN GEBRUIK. (Overgenomen uit The general View of the Agriculture of the Country of Aberdeen; dräwn up, for the Confiden ration of the Board of Agriculture, by JAMES ANDERSON, L. L. D. D: volgende wyze van Boter te verbeteren, wordt by zommigen, in Udny en in de Nabuurfchap , te werk gefteld, welke de Boter veel beter maakt dan alle ande- re Boter, _ Neem twee deelen van het beste gewoone Zout, een deel Żuiker, en een deel Salpeter; meng dit volkomen zamen. „Neem één Once van dit mengzel voor elke zes- tien Oncen Boter, bewerk het wel, en fluit het ten ge- bruike weg. Ik ken geene eenvoudige verbetering, in dit vak, groo- ter dan deeze, vergeleeken met de gewoone handelwyze om alleen gemeen Zout te gebruiken, —— Ik heb de proeve onbevooroordeeld zien neemen van een gedeelte Boter, gemaakt op deeze wyze, en een gedeelte met Zout alleen. Het verfchil was zeer groot, ja zo groot, dat ik zou durven veronderftellen, dat de Prys van beide op een openbaare markt zeer aanmerkelyk zou verfchillen. De Boter, met het mengzel vervaardigd, was leenig, zagt» fchoon van kleur, hadt niets van het brokkelige , noch een zouten fmaak; de andere was, in vergelyking, hard, talk- agtiger, en veel zouter, Ik heb Boter, op die nieuwe wy- ze gelegd, geëeten, die drie jaaren oud was , en deeze hadt den {maak van eerstgelegde Boter. Noodwendig ftaat hier by aan te merken, dat Boter, volgens dit voorfchrift gelegd, drie weeken of eene maand moet ftaan blyven, eer men dezelve gebruikt. Opent men het vat fchielyker, dan zal men het Zout niet genoeg met de Boter vereenigd vinden; en ook foms de koel- heid van den Salpeter proeven, ’t welk vervolgens geheel verdwynt. Td BE- 260 BESCHRYVING BESCHRYVING VAN HET OBSERVATORIUM VAN HER- SCHEL. Door een Fransch Reiziger. d ij tien uuren in den avond begaf ik my naar het huis van den beroemden Sterrekundigen , HERSCHEL, Men bragt my, langs een netten trap, in een ruim ver- trek , opgecierd met Kaarten, Sterrekundige en Natuur- kundige Werktuigen, Spheeren , Hemelgloben , en een groot Clavier, In plaats van den meester van het huis, zag ik aan het einde der kamer eene jonge Juffrouw zitten by eene tafel, met verfcheide kaarfen voorzien; een groot openge- flaagen boek lag voor haar; zy fchreef haare waarnee: mingen, met groote ingefpannenheid van geest beurtelings ziende op een Sterrekundig uurwerk en op eene andere wyzerplaat, waar van my het gebruik onbekend was. Ik naderde zeer zachtjes en op myne teenen, om de Juffrouw niet te ftooren in eene bezigheid, die haar ge- „heele aandagt fcheen te vorderen. Ook kwam ik ach: ter haar te ftaan, zonder dat zy my, zo veel ik merken kon, befpeurde; wanneer ik zag, dat het boek, ’t geen voor haar lag, de Atlas was van FLAMSTED, gelyk ook, dat zy, na den ftand der wyzers naauwkeurig te heb- ben opgenomen, op eene gefchreevene voor haar. leggende Kaart punten aantekende, die my. Sterren’ fcheenen te betekenen. 