VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
voorbeeld van geduurende een zekeren tijd is er een Crevis geweest, of de verdraagzaamheid of onverdraagzaamheid daar de overhand neemen zoude, alles was toen in verwarring, en de Staat op het punt van zijn ondergang. De wijsheid onze Regenten heeft de onderlinge verdraagzaamheid hersteld. En alles is tot de vorige stilte en veiligheid weerkerd. Ik weet dat er Lieden zijn, die vaak zeggen, dat zij het onderzoek als het beginpunt van het Geloof toeleggen. En die echter de verdraagzaamheid zouden willen bepalen, en dringen, dat, terwijl men zekere gevoelens duldt, men zich met kragt en nadruk tegen andere verzetten moet? Maar met een gevoelen, dat weinig geschenk is, voor te staan, vervalt men zottek in een tegenstrijdigheid met zichzelf, en men schijnt om geen andere rede een begin te hebben vast te stellen, dan om het vermaak te hebben, van het op nieuw te werpen. Het is waar, dat verscheidene bekwaamde geleerden onder de Protestanten, beschuldigd over de gewaande wanorde, door de menigte van Secten voortgebracht, om het Syrische van Onderzoek voor dit verwijt te beveiligen, "taande gehouden hebben, dat men der verdraagzaamheid noodwendig zekere grenzen stellen moest; maar laat ons openhartig bekennen, dat de Roomsgezinden ons altijd overwonnen hebben, zodat menigmaal een verkeerde schaamte ons het eenige beginpunt van ware overtuiging laaghartig heeft doen verlaaten; alle bedenkelijke twijfel over de geest, alle de geproëvenheid in de kunst van redeneren heeft hier niets kunnen bereiken. Het blijft altijd onbetwistbaar, dat als men eenige bepaling moet stellen aan de Verdraagzaamheid, dat men dan ook het onderzoek moet beperken, en dat, zodan het onderzoek onbepaald moet zijn, de verdraagzaamheid het ook behoort te zijn. Hoe zal men zeggen, bijzonder, wanneer de Verdraagzaamheid een mensch in de afgrond der Godverzaakery stortte, zoude men dan nog een broederlijke verdraagzaamheid jegens hem moeten blijven oefenen? De tegenwerping schijnt vreeselijk, maar dezelfde van nabij beschouwende, is het niet zwaar daar op te antwoorden. Zo het maogelyk ware, dat een deugdzaam mensch, door onpartydig en redelyk onderzoek, tot God- Joochening verviel „en zelfs bewyzen meende te ontdekken, waarmede hy het beftaan eener Godheid dagt om ver te kun- nen ftoaten, zo is het zeker, dat zulk een mensch onge- lukkig en beklaagenswaard zou wezen „maar fet is niet min- der zeker, dat hy in geenerleie opzigt fchutdig of ftrafbaar zou zyn. Laaten wy zelfs onderftellen „dat zulk een mensch gyne denkbeelden mededeelt aan Lieden, die hy voor ver ftandige mannen aanziet, °t zy om hen tot zyne gedagten over te haalen, zo hy zig niet voldaan vindt door hunne antwoorden, of, om zyne gevoelens te laaten vaaren , by- aldien zy zyne zwaarigheden oplosfen; Laaten wy zodanig een gedrag , zeg ik, van dien man onderftellen, zo is hy nog niets minder dan fchyldig , magr handelt daarentegen verftandig en regtmaatig, en Zy, daar hy zig by vervoegd, zouden onbillyk en buitenfpoofig zyn moeten, jà den uiter- ` Ren afkeer verdienen , byaldien zy hem niet met alie moor gene vriendelykheid ontvingen. Tot dus verre is het ge- cele gedrag, dat ‘hy, op myne onderftelling , houdt, een noodzaakelyk gevolg van het onderzoek, en gelyk ik reeds te kennen heb gegeeven , zo de rede wil, dat men het one derzoek vergunne, zo wil zy tevens ook, dat men de nood- zaakelyke gevolgen daar van toelaate. Magr als een Gog- verzaaker, onder voorwendzel „van „door het onderzoek , de zwakheid van den Godsdienst in *t algemeen ontdekt te hebben, zyne Leer driest gaat voordraagen aan allen, die hem hooren willen „als hy zig tot een verkondiger vanGod- ‘loochening opwerpt, zo is zyn gedrag niet meer een nood- zaakelyk gevolg van °t onderzoek. Zo heeft recht van onderzoek verzeld gaat van het recht om den mens die ontdekkingen mee te delen, welke wij gelooven nuttig, en zelfs van een meerder nuttigheid te zijn dan de nadeligheid, die wij daar uit vrezen mogen, zo geeft ons dit recht echter geen vrije hand, om gewaande waarheden, welke blijkbaar giftig zijn voor de samenleving, gemeen te maken. Maar nu, de Godverzakery is zo duidelijk van dien aard dat zij, welke dezelfde leeren, voorwenden dat men den oorsprong van den Godsdienst alleen mag zoeken in de bekwaamheid van sommige wijze Staatskundigen, die, om de mensen geschikt te maken, van zich aan het jok der Wetten gewillig te onderwerpen, hun het denkbeeld van een Opperwezen hebben ingeboezemd, hetwelk de Deugd, die de Maatschappij versterkt, vergelden, de Ondeugd, die dezelfdezelfde omverwerpt, straffen zal. Dit is een duidelijke erkentenis, dat de Godsdienst nuttig is voor het menselijk gelang, en dat zij diezelfde vernietigen, kunnen en moeten gestraft worden als Verstoorders der gemeene rust, en openbare vijanden van het Mensdom. Men kan zich geen schijnbare rede verbeelden, waar door de Godloochenaars aangestopt kunnen worden, om hunne verderfelijke stelregels te verfpreden. Maar zo het mogelijk ware, dat zij zich in hun hoofd konden brengen, en anderen trachten ditz te maken, dat de liefde en zorg voor hunnen plicht het redelijk ware van dit gedrag, zo zou dat het een zaak tussen God en hun geweten zijn. Gelijk de Regenten niet kunnen oordelen over de oogmerken, zo merken zij die niet aan als tot hun ambt behorende, en zij vreugen zich met de bedrijven te straffen, welke rechtstrekking tegen de Wetten aanloopen, en zigtbaar strekkingen ten verderve der Maatschappij. En dus handelende, zijn zij rechtvaardig, niet onverdraagzaam, zij straffen de misdaad, niet de dwaling. Ik zal mij niet verder over deze stof uitbreiden; het wordt tijd deze Proef te eindigen; en ik zal dezelfde met de volgende aanmerkingen befluiten. Zo ik mij niet bedrieg, in mijn meening, dat ik alles, wat ik, ten opzicht van het onderzoek en de overtuiging, gezegd heb, wezenlijk en onbetwistbaar heb bewezen, zo is niets gemakkelijker, dan hier uit het geheele gedrag af te leiden, wat welke de Christenen in 't algemeen, de Protestanten in 't bijzonder, verplagen zijn te houden jegens hen, welke hen nieuwe denkbeelden, waarheden of voorstellingen aanbieden. Het volgt namelijk, uit al het vorige, eensluidend, dat het schandelijk is voor Protestanten, aanstonds de alarm-klok te lichten, en te schrijveren, zo dra men hen wil verplichten, om hun gevoelens op nieuw voor de vierkante razernij van de rede te trekken, en zich dus te ontsieren van een pligt, waar zij altijd toe verbonden zijn. Het volgt verder met dezelfde zekerheid, dat niets dwaarder, noch ongerechtvaardiger is, dan zich driftig te maken en boos te worden tegen hen, die ons nieuwe ontdekkingen voordragen, en welke hierdoor eerder onze weldoeners, dan vijanden zijn. Het volgt zelfs, dat wel ver van ons hierminder ongenoegen of bitterheid in te boezemen, zij veel meer onze hoogachting waardig zijn, en de lofpraken der Kerkelijke Vergaderingen al zo wel verdienen, als zij, welke de aangenumde gevoelens verdedigen. Alles, daar-het in zulk een geval, op valt, is om de nieuwe stellingen met zo veel bedaardheid, als aandacht te onderzoeken, en niet te befliten, voor dat derzelven voorstellers alle hunne redenen en bewijzen voor dezelfde ongehinderd voortbrengen en wij het voor, zo wel als het tegen, met alle mogelijk onpartijdigheid gewogen houden. Dit geschiedende zal liefde en vrede de laatste van bitterheid en vervolging inneemen, de verzoening voorkomen, en in de gemeente het boedel van een verspreide Christendom samenvatten, men zal wel van verschillende begrippen, maar van geen ketterschap meer hopen; een uitgebreid onderzoek zal een beredeneerde overtuiging, en deze eenvoudige, redelijke Godsdienst voortbrengen onder allen die Jezus naam belyden. 29. TAE Oefening der fraaje Letteren, die twee jaar duurt, zal bestaan in de studie der fraaiste Franse, Griekse en Latijnse Letterkunde. 30. Geduurende het eerste jaar zal men zich bezighouden met het uitleggen van "en het schrijven in Proza in alle vormen van stijl, uitgenomen in die der redenvoeringen, welke ik bewaar voor de Vleesprekendheid. De Boeken, die men de Scholieren in handen zal geven, zijn, na de bovengemelde Heilige Verzameling, of het Evangelie van Mattheus, zo men de gehele Verzameling doorgeloop heeft. 1. Vallemont, uit wien men de Tydrekenkunde, en het vervolg der ongewijde Historie zal leren. 2. Eene Verzameling van 't geen wij in alle vormen van stijl het best in het Fransch hebben, (dit zal ook kunnen dienen voor de Vleesprekendheid;) Partie de peindre à l'Esprit par Dam Santaric, zal van veel dienst kunnen zijn, om deze Verzameling te maken. 3. Eene Verzameling der gewichtige Brieven van Cicero, van zyne geschriften tegen Verres, van zyne Verhandeling over de Plichten van eenige stukken uit Quintus Curtius, Caesar en Titus Livius. 4. Een uittreksel de beste plaatsten van Herodotus, Xenophon, Dionysius van Halicarnassus ENZ... Men zou een uitneemend Geschrift over de Tydrekenkunde kunnen maken, bij manier van uittrekkel, uit het Rationarium temporum, het Breviarium Chronologicum, de kalenders van Helvius, de Franse Tydrekenkunde van Lakbe; die van Galois, van Grandamy, den Almanac van Onuphrius, de Jaarboeken van Uscherius, de Tydrekenkundige Tafelen, die achter in den grooten Bybel van Vitré zijn enz. Sinds morgens zal men opzeggen, de genoemde Heilige Verzameling, of het Evangelie, de Franse Verzameling, de Latijnse Verzameling, en de Grieken kunde en 's avonds zal men gebruik maken van hetzelfde Evan gelie, dezelfde Franse Verzameling, de Griekse Verzameling, en van 't vervolg der ongewijde Historie. Het gebruik der Pense, of het wel schrijven, zal ten oneerzonderwerp hebben „het opstellen van zedelijke Fabelen, in rood, in 't Fransch, Grieksch of Latijn, waar toe men hun de noodige regels kortstondig voorgegeven zal hebben; of het verhaalen eener geschiedenis, waarvan men hun in 'tzelfde de wetten gemeld zal hebben; of het maken van complimenten, of het schrijven van brieven in proza; waaromtrent men de Complimenten van Nemon, de Brieven en Complimenten van Plechier, de Brieven van Sévigne en Busson tot voorbeelden kan nemen. Het zal ook nuttig zijn hun nu en dan te gelasten een kort uittrekkelijk te maken van een les over de Tydrekenkunde, of over de Historie, of van een Brief „enz. zomettyds in 't Grieks, dikwils in 't Latijn, en nog meermaals in 't Fransch. Het tweede jaar zal geheel besteed worden aan de Dichtkunst, in alle soorten van Dichtstukken, uitgenomen den Lied, het Toneelstuk en 't Heldendicht, die ik voor 't School der Werfpreekendheid overlaat. Men bemerkt gemakkelijk, zonder dat ik het bepaal; welke keuze van schriften voor dit gedeelte vereist wordt: het zal zijn, bijvoorbeeld. 1. De Verdichtselskunde. 2. De fraaiste plagen uit de Herderszangen van Deshoulières, Racan en Segnier, ontdoan van alles het geen maar enigszins naar verliefdheid zweemt; uit de beste Fabelen van M. Fontaine, de Hekeldichten, de Brieven en de Dichtkunde van Baillif, enz. 2. Eene Latijnse Verzameling gemaakt uit de Herderse zangen van Virgilius, de schoonste stukken zyner Landgedichten, de beste Fabelen van Phaedrus, de fraaiste Hekeldichten en Brieven van Horatius, misschorges te zamen gemaakt uit zyne Dichtkunst. A. Eene dergelijke Griekse Verzameling van 't beste uit Theocritus, Moschus, Bion, Esopus, Musius en Aristostratus. Hierbij zal de Meester enige korte regelen vogen, over de Franse, Griekse en Latijnse Dichtkunde, getrokken uit de beste Anthologieën, die over dit onderwerp geschreven hebben. 3. Volgens deze keuze, zullen de morgenlessen ten onderwerp hebben. 1. De Handelingen der Apostelen. 2. De Franse, en 3. de Latijnse Verzameling. 4. De Verdichtkunst, met de regels der Franse en Latijnse Poëzie. En de avondlessen. 1. Het vervolg van de Handelingen der Apostelen. 2. De Franse, en 3. de Griekse Verzameling. 4. Het vervolg van de ongewijde Historie, met de regels over de Franse en Griekse Dichtkunde. 4. Maar 't zy morgens, 't zy avonds, en in welke Oefening. Vereenzetting het ook zy, men zal nimmer platen van buiten laten leren, dan zulke, die zeer treffende zijn, met opzicht tot het verstand, de zeden en den Godsdienst ; eene uitgesprokken afbeelding, een voortreffelijk antwoord, eene gevolgde redenering, een levendig verhaal enz.: Voorts zal men zich vergenoegen met het overige der stukken te verklaren, of daar van uittreksels te geven. Door dit middel zal men meer zaken zien, spoediger weg vorderen, en van het voordeel van hebben. Het zal niet zeer noodig zijn hier te waarschuwen, dat de Professoren, in deze Oefening, gelijk ook in die der Talen en Wijsprekendheid, in het uitleggen der Auteurs hun werk van moet maken, om, naar de vatbaarheid van hun Leerlingen, hun in het voorbijgaan te doen opmerken, of te herinneren, de juiste en vervullende betekenis der woorden, hun verband, de gemakkelijke, eenvoudige, deftige en natuurlijke manier, op welke zij de Schrijver uitdrukken, iets verhalen of schilderen, en eindelijk de fraaiteiten en cirantjes die aan iedere Taal eigen zijn. Dit is een noodzakelijk voorbehoedsel, dat in het vervolg veel misvormingen, avergtchte zinuitingen, oneigenlijke sprekmanieren, onbevaardigheden van taal, en blijk van gebrek van een goed smaak zal voorkomen. Neemt ook in acht van hun nimmer Chreis of Uitbreidingen te laten maken; zij moeten er meer anders door dan een denkbeeld in een vloed van woorden verdrinken. Laat hun nooit iets dat onnut of slecht is lezen of vergelijken; men leert het wel denken en wel spreken niet door aandacht te geven aan de gebreken, dit strekt nergens anders toe, dan om het verkeerde op te houden. Doch vergeet voor alle dingen niet, terwijl je uw Leerling tot een Letterkundige maakt, dat je hem ook een recht verstandig mens en een Christen hebt te maken. Alles wat de Letterkennis in zich bevat biedt je, bij kans op ieder oogenblik, een nuttige les aan, die je hun kunt geven; en verleent je wapenen die altijd vaardig zijn om de gebreken en ondeugden van uw Leerlingen te bestrijden. Alle de mensen die geleefd hebben, en in de Geschiedenis vermeld worden, zullen als zo vele Speelers, geplaatst op het Toneel der Waereld, die ieder een personage van aanbelang. Velen dienen, om hun te doen verstaan, dat de keuze van Scipio tot grootere eer strekt, dan alle zijn overwinningen. Hoe ingetogen behoort gy dan ook niet te zijn voor oog van je leerlingen? Wat zal ik zeggen van de beschaving, de zachtheid, de vriendelijkheid, die gy ten hunnen aanzicht moet hebben? Daar is niets goeds, of die hoedanigheden kweeken aan in een School, en daar is niets kwaads, of de woestheid en hardheid des Meesters is er de oorzaak van. Een Meester die ongeduldig, onrustig, onbeschadigd, hard en wreedaardig is, maakt zijn scholieren van hem afkeerig, verwekt in hun een tegenzin voor de oefening en de deugd, leert hen ongeduldig, onrustig, onbeschadigd, hard en wreedaardig te zijn. De minzaamheid en beschaving van de leerlingen jegens elkander is, in tegendeel, een natuurlijk gevolg van de wellevendheid van hun Meester, om dat ze het van hun plicht rekenen, hem tot een voorbeeld te neemen, zijn zeden gaan in hun over, en vermengen zich met de hunnen; hij maakt dat hij bij allen bemind en geacht is. En welke voortgangen zullen dan de scholieren niet maken in Wetenschap en Deugd, al was het maar om te behagen aan een Professor, dien ze beminden en hoog achten? 37. De geheele Filosofie gaat over de kennis van God, den Mensch en ’t Heel-Almaalt en de kennis deze drie voorwerpen loopt samen in die van Geest en Stof. De Geest is geschapen of ongeschapen: de geschapen geest, in verschillende opzichten beschouwd, telt mij voor de Rede, het Verstand en den Wil. De Rede moet ik ter waarheid leiden; van ’t Verstand moet ik de vermogens nagaan; en den Wil moet ik ter deugd neigen. Zie daar drie onderwerpen van drie verschillende wetenschappen die natuurlijk op elkander volgen: de Redenkunde, de Bovennatuurkunde en de Zedenkunde. De Stof of Uitgebreidheid is of eenvoudig of bijzonder; van de eenvoudige moet men kennen de algemene eigenschappen, of derzelver afmetingen onderling vergelijken: de kennis der eersten brengt mij over de rang der onderwerpen van de Bovennatuurkunde; en de kennis der tweeden leidt mij tot de Wiskunde. De bijzondere uitgebreidheid, of de lichaamen, verleent mij eindelijk het onderwerp eener nieuwe Wetenschap, de Natuurkunde. DOOR DEN HEER NAVARRE 477 Weshalven ik bevat, na door te lopen te hebben, het geen men van Geest en Stof kan kennen, dat de Filosofische boom zich verdeelt in vijf takken: de Redenkunde, de Bovennatuurkunde, de Zedenkunde; de Wiskunde en de Natuurkunde. 38. De Redenkunde zou ik maar in twee delen verdeling; het eerste zou handelen over de stof en het laatste over de manier van redeneren. Aangezien nu de Voorstellingen de stof der redenering zijn, zou ik het eerste lid in drie kleine Hoofdstukken verdeling, die gaan zouden over den aart, de eigenschappen en verschillende vormen van Voorstellingen: ik zou hier op min of meer blijven staan "naar geraad dat ik de zaken minder of meer aandacht waardig oordeelde; als, bijvoorbeeld, de tegenstelling van Voorstellingen, het tegendeel en het tegenstrijdige, op welke wij het tegendeel en het tegenstrijdige zich van elkaar afzondert, hoe het een in het andere kan overgaan, hoe de verschillende gewijzen den zin veranderen, of de waarheid vervallen enz. Het tweede deel van de Redenkunde, gaande over de manier van redeneren, zou dezelfde beschouwen, of ten opzichte van de redenering in ’t algemeen, af in de verschillende vormen van redeneren, of met betrekking tot de strijrcrden. Deze onderdeeling zou mij drie andere kleine hoofdstukken geven, die te gewichtiger zouden zijn, uit hoofde van een nieuw gedeelte, dat tot nog toe behandeld is, te weten de Redenering in daden. Men heeft zo wel een redenering in daden; als in denkbeelden te beschouwen. De redenering, met opzicht tot denkbeelden, is de geregelde achtervolgende overgang van één denkbeeld tot het andere, zodanig, dat de laatste volgt op de eerste, en als hand aan hand voortgaan, gelijk nu de redenering valt sch is, wanneer de gevolgtrekking niet is vervat in de voorstellingen, of in de premissen, om de taal der School te gebruiken; zo is ook het levensgedrag dat men houdt valt sch, wanneer de laatste daad niet geregeld volgt op de eerste. Ik zou dit gedeelte hier behandelen in zo verre het zuiver Redenkundig is, laatende de beschouwing van dit onderwerp van een andere zijde over voor de Zedekunde, daar het toe behoort. Tot heden zijn de meeste vraagstukken, die men in de Schoolen verhandelt, van den aard, dat ze niet behoren tot het wezenlijke der Redenkunde; als meerendeels gaandvast over woorden daar de Scholieren zich in verwarren, en die geen aanleiding geven om iets te zeggen, dat strekker kan om hun verstand en gemoed te beschaven. En wat volgt hier uit? De Leerling gewent zich woorden voor zaken te nemen; uit kracht van het beïnvloeden van onnodige vraagstukken, verliest men het ware voorwerp der Redenkunde uit het oog; en men heeft dikwijks die oefening volgen, zonder dat men er eens over heeft begonnen te handelen. Men verbeelt zich dan niet meer dat de Redenkunde is om te lezen. "staat in te kunnen twijvelen, maar alleen in te kunnen rusten in de waarheid, als men dezelve gevonden heeft; dat men 't zich niet meer tot een eer rekent; nooit te kort te schieten, altijd iets te antwoorden te hebben. 't Is dikwijks een zeer goed antwoord geven, wanneer men bekent dat er op zekere dingen geen voldend antwoord gevonden wordt. Een zeer groote nauwkeurigheid en rechmatenheid in 't redeneren, is 't enige dat ge uw studenten, in 't begin der Philosophische Oefeningen moet inboezemen; en dit is ook het wezenlijke onderwerp der wetenschap." De Bovennatuurkunde, zijnde de Kennis van 't Werken in 't algemeen, dat is te zeggen; de kennis der echte waarheden, of der eerste grondbegrippen en van den Geest in 't bijzonder; Zo zou men dezelve kunnen verdelen in een algemene en in een bijzondere Bovennatuurkunde. De algemene Bovennatuurkunde zou men weer konnen verdelen in drie lesfena. De eerste zou dan gaan over het wezen op zichzelf beschouwd, de tweede over de natuurlijke eigenschappen van het wezen, en de derde over de relaties van het wezen. De bijzondere Bovennatuurkunde, dat gesignaleerd en ongecharmeerd Geest beschouwende, zou dan tot twee Lesfena verhandeld worden; waarvan de een zou gaan over de Theodicea of Godskunde, en de andere over de psychologie of Zielskunde; zich zonder kinderachtige spleetwijken, zonder brabbeltaal, zonder bezwaar, allemaal beperkende aan de grote grondbeginfels, welke de Bovennaamuurkunde vervat en waarvan zij alleen ons de herkomst, samenhang en voortgang kan leiden. Ik wenschte dan, dat men in het eerste gedeelte nauwkeurige denkbeelden en zekere gronden gaf betreffende het gekend en onbekend, het vreemd en verfchillend, het wezen en deszelfs verschillende vormen, deszelfs wezenlijkheid en bestaan, het noodzakelijke en het gebeurlijke, de eenheid, de orde, de volmaaktheid, de goedheid, het enkelvoudige en het deelbaarheid, de ruimte, de plastic, de duuring, de zelfstandigheid en eigenschappen, de organken en uitwerkelijkheid, het oneindige en het begrenzde, de algemene onderlinge betrekking, samenhang, vereniging en afhankelijkheid van weezens enz. In het tweede deel kan men ook afzien van te veel tamelijk breed uit te laten over den natuurlijke Godsdienst. Wat heeft men niet al wezenlijke zaken voor te stellen, betreffende het bestaan van God, de eigen schappen die onmiddellijk uit het Goddelijke Wezen voortvloeien, de eigen schapen die een gevolg zijn van deszelfs hoedanigheid als Schepper. Hoe fraaije vragen kan men hier niet voorstellen, over de Schepping, de Voorzienigheid, den voorborg en de toekomst van het kwad, beide natuurlijk en zedelijk, de toevalligheid van de wereld, derzelve onvolmaaktheid, oorsprong en einde, het noodlot en het geval, de loop en orde van de Natuur? Zou men hier ook geen gunstige gelegenheid hebben tot het wederleggen van het Atheïsmus, het Deïsme, het Spinozisme, het Polytheïsme, het Pyrrhonisme, en alle andere gevaarlijke verzamelingen door de ongeloovigen verspreiden? De Zielekunde zal men uitlokken door een verhandeling over het bestaan, den oorsprong, de geestelijke en lichamelijke eigenschappen, en de onsterfelijkheid van de ziel, over het gevoel, het denken en het willen, en door een antwoord uit de verschillenheid en vereeniging van ziele en lichaam. Dit vervat, zo het mij voorkomt, de geheele Zedenkunde; in welker ontvouwing men gelegenheid zal hebben om het wederleggen van Hobbes, van de Auteur van het Fabeldier, van Rousseau; over zijn Contraspantal en Emil; van het Boek esprit en anderen van die soort. Hier zal ook natuurlijk plaats hebben, het wederleggen der afschuwelijke leer der geoorlogdheid van Aonings-moord, Vader-moord, zelfmoord; het aantonen van het wezenlijke onderscheid tussen Recht en Onrecht; en zo veel andere verhalen die de overweging van een Philosophist verdienen; en eigenlijk aan de tegenwoordige tijdsomstandigheden: Indien de Wiskunde op zichzelf onderwezen moet worden, zo zal ze niet een gedeelte van de Philosophische Lesstof uitmaken, zou ik willen dat ze onderwezen werd, naar de manier van Ja Caille, la Chapelle; of Mervil. Maar in de meeste Collegia kan men er geen bijzonder klasse van maken, ze moet een klein gedeelte gyr vat eene behandeling der Philosophie, die men in twee jaren ontvouwt. Men moet dit gevolglijk zo nauw beperken als mogelijk is, en er niet verder over handelen, dan in zo verre als derzelver kennis voltrekt roodzaam, om eenige gedeelten der Natuurkunde te verstaan; Derks vanzelf zou ik, na de vier eerste regels der gemeene Rekenkunde zeer kort verklaard te hebben, en de Algebra of Stelkunde niet neemen, dan de spiegeling der verhoudingen, om de Scholieren voor af te bereiden, tot de eerste beginfelen der Meetkunde, daar ik hen vervolgens toe zou doen overgaan. Hier van zou ik hun alleen voorstellen, de gemeente en noodzakelijkste beginfelen, over de Lijnen, Vlakken, en vaste Lichaamen; hier op zou ik laten volgen de gronden van de Stelkunst, welker kennis de Jeugd noodig is, om een aanvang te maken van de Driehoeksmeetkunde, en een begrip te kunnen vormen van de eigenschappen der Ellipsoide of Langlinden, die in de Sterrekunde zo dikwijls voorkomen. Ik zou me in dit alles ont- houden van enige uitweidingen, over niet noodzakelijke voorstellen, of zulken die niets behelzen dan dat ze moeilijk in de praktijk zijn. Ik laat de beginfelen der Meetkunde vooraf gaan en doe dan de Scholieren de gronden der Stelkunde. doorloopen, om hen eerst in te leiden in de beginselen der Meetkunde; uit hoofde dat deze, voor eerstbeginnenden, ongelijk gemakkelijker zynnde dan de Sterrenkunde, lichter geleerd worden. De jonge Lieden, dus aangemoedigd door hunnen voortgang in de Meetkunde, hebben dan meer geduld tegen de moeilijkheden der Sterrenkunst, en zijn beter geschikt om die bewerkingen te bevatten. Ziet daar alles het geen ik in het Wiskundige zou onderwijzen. Wat het Natuurkundige-betreft, ik zou terstond alle t’Zamenstellingen verbannen; de waarneming en de ontdekking tot mijn Leidslieden neemende, verdeel ik dit gedeelte der Filosofie, in een Aardse en een Hemelse Natuurkunde. De Aardse Natuurkunde zou ik tweeledig beschouwen „algemeen en bijzonder; de eerste, die een wiskundige Natuurkunde is, bevat de Werkzeugkunde in alle baaren uitgebreidheid; de tweede, die de blote Natuurkunde is, zal gaan over het geen op Aarde, en in derzelver Dampkring gevonden wordt. De Werkzeugkunde vervat in zich de Kracht-, de Werk-, de Weeg-, de Waar-, de Water-, en de Scheepvaart. De Kracht- of Bewegingskunde leert de wetten der enkelvoudige en der samengebrachte bewegingen, midsgelijk die der logge lichaamen: de Werkkunde het werpen van bommen, of den loop van voortgeworpen lichaamen; de Weegkunde, het evenwicht der vaste lichaamen; de Waterwaar- of Weegkunde het evenwicht der vliegers; de Waterkracht- of Waterleidkunde de beweging der vliegers, en de Scheepvaart de kunst van zeilen natuurlijk beschouwd. De bijzondere Aardse Natuurkunde zal tot takken hebben „de Aardkunde, de Waterkunde, de Gewas-, de Dier-, de Lucht-, de Wind-, de Verhevel-, en de Verschynselkunde. De Aardkunde geeft u een eene algemene onderrichting van den Aardbol, een verklaring van het maaksel der deelen, waaruit de Aarde bestaat, een beschrijving van de hemellichamen, en hunne verhouding tot de Aarde. ving der bergstoffen, der mineralen, der metaalen van den zeilsteen, van de gemeene steenen, van het edele gesteen, van de onderaardse vuuren, van het elektrische vuur, of de electriciteit, van de Aardbevingen enz. De Waterkunde ontvouwt u de natuur van ’t Water en der andere Vogen, van de Zee, haar oorsprong, haar Eeuwigheid, haar uitgebreidheid, haar zwaartekracht, de oorzaak der bronnen, der rivieren, der baden, en der eigen- schappen hunner verschillende wateren. De Gewasskunde, die de Philosophie der Planten en van ’t Groeiende is, geeft u een genoegzaam denkbeeld van de Kruidkunde, De Dier- kunde, of de Philosophie der Dieren, verklaring in ’t kort de natuur der Beesten, en geeft een ontleding van ’t mensch- lijke lichaam. De Lucht kunde is een beschouwing van de Lucht; ’t is Een zaak derhalve ons te verklaan hoe ’t geluid tot het Zintuig van ’t gehoor gebracht wordt, en ons de vereeniging der samengeklonen en der toonen te leeren. De Wind- kunde toont ons den oorsprong der winden, en maakt der- zelver weg af. De Verhevelkunde beschouwt de Verhevelingen in ’t algemeen, de dampen, nevels, wolken, den hagel, sneeuw, vorst, het ys, de natuur en oorzaak der koude, den donder, weerschijn, bliksem, de dwaaltijits, vliegende draken, en dergelyken. De Verstrooyingskunde éindelijk is een Philosophische verklaaring van de verstrooying der kleuren in den Regenboog, van de Bijzonnen, Bimaanen en anderen. De Hemelse Natuurkunde, daar ik de algemene werking der zwaartekracht in vooronderstel, verdeelt zich in Caermobiel en Uranoplogie, of Aard- en Hemelbeschouwing. De Aardbeschouwing, die de Optische of Gezigtsteerkunde is, bevat in zich de Gezigtsteerkunde- en de Sfera, breder ontvouwd, dan ik dezelfde in de Oefening van 't Geheugen vereist heb. Op de Sfera volgt de Gezigtsteerkunde, eerst, zo als 't Licht zich beweegt in een recht Lyntje, de Gezigtsteerkunde eigenlijk genaamd; dan, zo als 't Licht weeromgekaast wordt, de Spiegeltichtkunde; voorts, zo als 't Licht verboogd wordt, de Doorzichtkunde, waar aan men voegt een verklaaring van de Verfoogsteerkunde. De Sfera blijft ons voor oogen, de eerste beginstelen der Aardbeschouwing, waarbij men, ter volkomenere kundigheid, moet voegen een korte ontvouwing, niet alleen van de dagen en maanden der jaar, maar ook van de Zon en Maan-kroon, van de Romeinse Indicie, van de Eclipsen van de Omloopstijden, van de Zondags-Letter, van het gebruik des Almanachs, en eindelijk iets van de Zonnewijzerskunde. De Hemelbeschouwing, die de Natuurkundige Sterrenkunde is, onderwijst ons in den Zon- en Maans-loop, (waarbij gevoegd moet worden een verklaaring van de Gebeurtenissen van Eb en Vloed), den loop der Dwars- en Vaste sterren. Dus kan men de Oefening der Philosophie met genoegzaam nuttigheid afhandelen; maar men zal het nooit zo ver brengen, als het wel behoorde, indien de Hoogleeraar tegelijk de minste gelegenheid die zich aan hem voordoet, om zijn Scholieren op te leiden tot de liefde voor de Deugd en der Godsdienst, ongemelijk laat voorbijgaan. En hoe vele gelegenheden van die aard doen zich hier niet op? De Hemel, de Sterren, de Aarde, alle de Hoofdstoffen, alle de Dieren, zelfs het Ziertje, hoe klein een wormtje ook, alles vermeldt de eer en grootheid des Allerhoogsten. De Hoogleeraar leidt dan zijn Voedstelingen tot dat enige begin, den Oorsprong aller kennis en van allen heil; en gelijk alle onze Schoolen, op goeden grond, met Jezus Christus beginnen, laat hij zo ook alle zijn lesstof een aanvang doen beginnen, met een plaats der Heilige Schriften die de Scholieren moeten opzeggen, voor dat zij de Philosophische Les opzeggen. De overige Oefeningen, en het slot hier van in het volgende Stukje. VERHANDELING OVER DE PRAGT: (Traités sur divers sujets intéressants de Politique et de Morale.) De Pragt, een onbepaalde woord, een onbepaalde wezen; heeft het lot van alle bewoordingen gehad, welker betekenis niet bepaald is. Zy wordt afgekeurd en geroemd, volgens het denkbeeld van geen aan die bewoording gehecht word, en na de zijde aan welke men haar beschouwt. De Seeders - Predikers, gewoonlijk zonder onderzoek de bezorgdheden hunner zwaarmoedige Voorgangers te herhalen; jaar na jaar zonder uitzondering tegen de Pragt en de vertiering hevig uit. Sommigen ziende, hoe de vertiering en de aankweeking van 't vernuft zich in één tijdbegin met de Pragt verwart, aanblikken de beschaving, de Wetenschappen en de Kunsten. De Loftuiters der Pragt in tegengestelde, dezelfde verwarrende met de vertiering, beschaving en met den bloeijenden staat der Kunsten en Wetenschappen, beschouwen haar als nuttig en noodzakelijk. Men heeft met rede gezegd, dat het den rijk man voegt te vertieren, en dat het gemeen welzijn eist dat hij van zyne rijkdommen gebruik maakt; maar een wel befürdde vertiering, hoe groot ook, is geen pragt. De Pragt is het misbruik der rijkdommen: zij bestaat in de vertiering van een eigenzinnige overdaad, niet overeenkomend met de vermoegens en staat van hem die vertiert. Haar in die zin beschouwende zal het, geloof ik, niet moeilijk vallen, de geboorte der Pragt, haar eigenzaken, en haar uitwerkzelen te ontdekken. Indisch een uitgebreide Koophandel, of een dusdanige Oorzaak heet genoemd, de rijkdommen of derzelver teekens werkelijk op te hoopën, kunnen die rijkdommen niet even gelijk verteilen zyn. Mensen begeerten poogt het bezit der Medeburgers deelagtig te worden. Een uitgebreide koop- handel, en de overvloed der teekens van rijkdom, vervullen gebaande wegen, om zonder maat of bepaling bergen van schatten op te hoepelen. De verteering zal evenredig zyn aan die ongelijkheid van middelen. Maar de wesentlijke behoeften worden voldaan: het behoorlijk ge mak eist geen onmaatige kosten: de kostbaarheid zelve blijft binnen beperkingen. De Bezitter van buitengemene schatten, geen natuurlijk gebruik van dezelfde kunnen mij ken, zal die misbruiken. Om genot van zijn geld te hebben, zal hij verplicht zyn zinnelijke behoeften te verzoeken. De mensch eenmaal aan zyne kleine driften overgeleverd, kent geen paarden: de een zinnelijkheid brengt de andere voort, en al het overbodige dat men kennen zal, zal het zinnig zijn. De zinnelijkheid is beperktende: het voorbeeld der rijken zal al het volk, van wat rang ook, verleiden. Elke rang zal die van een hoger zoeken te midden, door zyne verteering. Men zal in ’t algemeen de rijkdommen misbruiken: men zal om een ingebeeld overvloed meer verteeren dan staat of vermoegen toelaten; en de Pracht zal algemeen zijn. Dus is de Pracht haar oorsprong schuldig aan de te grote ongelijkheid van middelen, door de overtolligheid der tekenen van rijkdommen ingevoerd. ’t Is klaar dat de Pracht eerder en makkelijker in Monarchieën dan in Gemeenebesten plaats zal vinden. In een Monarchieële regeering eist derzelve gefteldheid de afzondering van Staaten, en de status of onderstand van zekere families. Haare wetten, die de erfgoederen op een eenig Hoofd doen overgaan, beoordeelen de ongelijkheid van middelen; en de vertooning van luister, die den Vorst omringt, moedigt een te grote verteering aan. De Gemeenebesten hellen meerder na de gelijkheid: zy eischen eenvoudiger Zeeden: haare Wetten zelfs, zoo die gelijkformig zijn aan de gelijkheid, begunstigen de verdeeling der bezittingen. 'Er zijn arme Landen, welker gedrag de fabel van den Os en Vorsch herinneren doet. Ongelukkig! Tussen rijke Landen geplaatst, welker verbysterende verteering hen in verzoeking brengt, proogen zij die in 't klein na te boven. Eene zoodanige Pracht behoort tot de verteering boven staat en kragten: Zij durft tot den beuzelendige roem der zinnelijke dingen niet eens komen. Maar deze Landen zullen tot hunne natuurlijke gevoelde wederkeeren, zodra de zwakke bronnen, welke die vlugge luister staanden hielden, uitgedroogd zullen zijn. Van hunnen vroegen glans zal niets overblijven, dan de last van den hoge prijs der koopwaren, en het onvermogen om aan de begeerten van een geringe overtolligheid te voldoen, welke het voorleemst in behoefte zat verandert hebben. Laaten wij de uitwerkelijkheid der Pracht, welke wij gezien hebben eens nagaan. Deze Adder verflint wel ras de moeder die haar het leven gaf. Het Misbruik der rijkdommen veroorzaakt dergelijke verplaatsing. Lieden die zich door een overmaatige verteering te gronde hielpen, verrichten dat soort van 't volk, 't welk het voedsel voor de Pracht verschafte. Het zou onverschillig zijn wat Clasvis van 't volk 't onderste boven raakte, zoo de rijkdommen in handen vielen van de arbeidzaame soort, die 't geringste en 'voornaamste toch van alle Classen uitmaakt; maar het zyn. de bewerkers der Pracht, die rijk worden, ras tot dezelfde Pracht verfalen, en op hun beurt zichzelf berovood maken, De zinnelijke verlangens genoegen zich alsdan niet meer met het geen de arbeid en ’t vernuft der Natie voortbrengt: de nieuwsgierigheid en onstabiele reikhalzen naar verafgelegen en vreemde vruchten. Hij die de Pracht bewerkt, helaas meer. VERHANDELING meer verteerende en minder arbeidende, staat op geen gelijken voet meer met de werklieden eener zuinige en armere Natie. De Natie aan de Pracht overgegeven, zal veel kopen en weinig afleveren, haar rijkdommen zullen in de handen van haar naburen overgaan. Indien de Pracht de gemaakte rijkdommen vernietigt, nog zeer zekerder vernietigt zij de weezenlijke rijkdommen van den Staat, Volkrijkheid, Akkerbouw, en noodzakelijke arbeid- Zaamheid; alle de gevaarlijke gevolgen voor de ware rijkdommen zijn aan de Pracht welke door een uitgebreide Koop- handel verwekt wordt, gehecht. Maar wat ook de oorsprong der Pracht zij, vooronderstelt, dat zij haar geboorte aan grote overwinningen verschuldig is, zij heeft toch ook in haar boezem oorzaken verderflijk voor de volkrijkheid. De werktuigen der Pracht worden allen ten koste der vermeerdering van ’t geflagt gemaakt. De Pracht onderhoudt met grote kosten een onmatig groot tal zinloze Dienstboeren, die weerhouden worden te trouwen; het onderhoud dier leegziekende Slaaven, de beletting voort- planting van hun geflagt, hunne vadzigheid, dit alles is een wezenlijke verlies voor den Staat. Die vele worden de akkerbouw of andere nuttige Ambachten onttrokken, zonder dat zij denzelfden ooit worden goed gedaan. In hooger Klasseren wederhoudt de vrees van een welvarende Pragt te zullen moeten misseren, de huwelijk en de voortteeling. Het overtollige gebruik van een grote hoeveelheid voedselwaaren en andere dingen, door een gering aantal leden, ontrukt het voedsel aan volgende generaties, en houdt hun in de laagte. Laaten wy er bijvoegen, het onnodig onderhoud van zoveel paarden, die het bestaan aan zo vele mensen beneveld, die vele van Landhuizen, kostbare tuinen en uitgestrekte dreeven, welke bijna de onvruchtbaarheid over een gehele regio verstrekt, en dan zullen wy zien welk een doodelijke vijand „de volksrijkheid, de akkerbouw en de arbeidzaamheid aan de Pragt hebben. Wat oorzaak ontvolkte Italië, ten tijde der Keizers, en bracht het tot die onbegrijpelijk kwijning, waar door het ten prooi viel van barbaarse Volkeren? ’t was de Pracht; ’t was het getal van Landhuizen, waar mee die Meesters der aarde hun vruchtbare hoeven bedekten, en dezelfde in woestheid veranderden: ’t was de Pracht in die wolk van laaiende Slaaven, waar mee die troffe Dwingelanden hun huizen vulden. De Pracht bederft de Zeugen; deze waarheid door alle Zeugenrschrijvers, zonder bewijs “aangenomen” is altijd niet met juistheid ingezien. Op het beïrdelen van gemak, van vertiering, en van de glans een Natie, heeft men hierdoor bederf uitgeroepen. Nogtans kunnen de Zeugen bestaanbaar zijn met een vertiering van evenrechten: niets dan de Pracht, subtiel gefluisterd, verandert die. De Zinnelijke dingen hebben niets vastgehouden in hun natuur: ze springen van het ene voorwerp op het andere. De Pracht veroorzaakt geduurige verandering van smaak en meningen, die geest van onstandvastigheid en lichte vlugtigheid wordt een hevige begeerte, en men mengt die met de ernstige en waardige zaken. De Zeugen veranderen zonder ophouden, en die veranderingen kunnen geen verbeetering be doelen: De vertiering door de Pracht gevorderd ontsnapt de hevige begeerte. `Men loopt het geld na, en men brandt van begeerte om hetzelfde te bekomen, zonder zich der prijs of middelen te bekreunen. Zoo ras die baatzuchtige begeerte zich van het grootste gedeelte eenere Natie meester maakt, wordt de deugd bespotlijk, de Eer hartsecho. Men acht verdienste na de zwaarte van ’t goud: Eerzelen en Ambten weegt men tegen ’t geld welke men opbrengt. De beweggronden van ’t bestuur verflappen. De kluchtigheid der wetten zwigt voor de invloed der rijkdommen. In dit algehele verval, vormt zich een gemeen verval, die nu de voorafspoed zweemt; maar die een hevige storm aankondigt, gereed om de gehele staat te overstroomen. De praktijk vernedert de Ziel en het Verstand. Het is de opvoeding die de kracht geeft aan onze Ziel. Onze leermeesters zijn de mensen die ons omringen, en onze bezigheden. Beoogt de opvoeding niet anders dan de verkrijging van kleine aangename geven, dan blijft onze Ziel opgeblazen indien omringd van kleinigheden. De wereld ingetreden, vindt men zich omringd van onwerkelijke, glinflerende wezens, die, door beuzelingen aan verdienste het aanzien, dat welk haar toebehoort, onttrekken. Men moet met een opperste berekenend van geest begaan zijn, om niet door de stroom van het vlees voorbeeld meegevoerd en niet verlokt te worden tot verdiensten, die men makkelijk verkrijgt in plaats van die, welke zeer veel moeite kosten. Onze bezigheden in tijden van Pracht zijn de winsten en vermaak. Gedurige vermaak verzwakken de Ziel, en de hebzucht leidt nimmer tot iets edels. Een toomeloos hebzucht, buigt zich snel voor bekuiping, voor laagheden, voor dienstbaarheid. De wellust, die onmiddellijk de Pracht volgt, te gelijk de sterkte van het lichaam en van den geest ontzenuwende, ontjaagt de Ziel, door het beperken haar krachten te verhinderen, en door te beletten dat zij tot haar ware roepingen komt. De verzwakking van het Verstand is een zoo zeker uitwerkelijk resultaat van de Praag als de ontaamting der Ziel. Het Verstand ontfangt dezelfde indrukken van alles wat ons omringt en bezig houdt. De Eeuw der beuzelingen baart een hevige beuzeling voor beuzelingen. Een geest met kleinigheden vervult, kan zichzelf het bestaan van het groote en het schoone niet eens verbeelden, ook ontbreekt haar de wil en macht om er toe te geraken. De grote bezigheid om valsche vermaakt en om de rijkdommen na te lopen, neemt te veel tijd weg om enige ogenblikken te besteden aan de opweeking van gaven overtelatend. Kennis is alleen de luchtog van ongelukkigen, wier geringe staat hun den weg tot het fortuin schuift. De onbezontheid en de luchtverdichtigheid der Zeedelen, verspreiden zich over de letteren en kunsten. Alles verandert in beuzelingen. De Geleerden worden door cierlijke kleinigheden weggeflikst. De Schrijvers schikken hun schriften naar nieuwe en ongekende zegswijzen op, zij verwaarloozen de gedachten, om aan de luchtverdichtigheid der Lezers te voldoen. De Kunstenaars, in plaats van de regels der kunst te volgen, onderwerpen zich flaams aan de zinnelijkheid van een bedorven smaak. De laagheid der Zielen en de kleinzieligheid voor de deugd, eindigen de Springveeren van het verstand te ontstellen. Dat men zich niet bedriegt, de deugd is noodzakelijker aan verstand en geest, dan het gemeen zich verbeeldt. Een slecht en bedorven mensch die na vernuft denkt, flaagt maar ten halve; en zodan dit mensch overtuigd is van de noodzakelijkheid, om vervuld te schijnen met ware gevoelens van menselijkheid en deugd, daarvan gebruik makende, hij voldoet niet, 't is Arlequin in 's Priester gewaad; hij kan den zegen met geen behoorlijke deftigheid uit spreken. De ondervinding van alle eeuwen en van alle volkeren leert dat de invoering van pragt het verval van kunsten en van letteren meedeelt. Het bederf der zaad gaat gepaard met het bederf der zeelen. Geen volk in weelde en wellust vergd, heeft ooit door verstand of gaven uitgemak. Nauwlijks was de vreugdevolle dag der Romeinen tot zyn middag gegrepen, of de pragt der Keizers verhastte zynen avond en deed het licht verdwynen. De werken ten tijde der eerste Keizers getuigen van het verval en de verzwakking van den geest. Men had Lucretiussen en Martiaals in plaats van Cicero's en Horatius' fen. En om van onze voortbrengselen, ten opzichte van den aanwas der pragt te oordelen, hebben wij meerder vooruitgang in den bedorven smaak gemaakt, dan onze Staatskundigen willen toegeven. 