Verhandelingen : rakende de natuurlijke en geopenbaarde Godsdienst
Dat laatste geldt in geen mindere mate van Joh. Aug. Ernest, 1707 —1781, hoogleeraar in de godgeleerdheid te Leipzig, den vader der nieuwere exegese. Hoewel geen blind bewonderaar van elke kritiek, noch beschermheer van alle gissingen en zelf, naar het schijnt, zich zelden wagende op dit gebied, heeft hij de rechten der kritiek in het algemeen, en daaronder die der con- jeeturaal-kritiek krachtig verdedigd. Getrouw aan het Quinctiliaan- sche: „Enarrationem praecedat emendata lectio“, acht hij een goede exegese zonder kritiek van den overgeleverden tekst ondenkbaar. Men tornt niet aan het werk des H. Geestes, als men later Hinl. 198 -- 829, 2 Or. u, Ex. Bibl. 1783, bl. 159—169, 48 ingevulde woorden schrapt, of fouten door overschrijvers, hetzij opzettelijk, hetzij uit misverstand begaan, tracht te herstellen. Daartoe is niet enkel een kritiek noodig, die boeken uit boeken verbetert; maar ook een die, met behulp van het vernuft en de kennis der geleerden en bij analogie, gissingen maakt. Zulke gissingen kunnen den uitlegkundige onschatbare diensten bewijzen. Hij behoort ze te raadplegen, zonder ze daarom alle over te nemen of haar een plaats aan te wijzen in den tekst. Wij vinden dit oordeel van den invloedrijken Ernesti, die bij zijn lessen en in zijn geschriften de gestelde regelen placht toe te passen, het bondigst ontwikkeld in de Znstitutio interpretis N. T., waarvan de ὅδ uitg., door C. Εἰ, Ammon bezorgd, in 1809 verscheen, P. Π|. Ὁ. X. $ 12—25. Hij waarschuwt daar ook tegen overijling en misbruik, terwijl ἢ] aan den anderen kant middelen aangeeft om zich te oefenen in de toepassing der conjecturaal-kritiek op den tekst van het N. T. Men make te dien einde kennis met de oordeelkundige opmerkingen en ge- ‘schriften van anderen; en — een voor die dagen bijzonder karakteristieke raad — men neme proeven op de klassieken. Dat is „veiliger“ en doet minder licht zondigen: „excusatius peccatur“. Sommigen hebben die welmeenende wenken onopgemerkt gelaten, tot schade van de: wetenschap zoowel als van hun persoonlijken roem, b. v. Ο. ΕΗ, Bahrdt, 1741—1792. De goede, voor het minst ernstige en der overweging waardige gissingen van dezen bewegelijken, strijdlustigen geest, die nergens rust en overal tegenkanting vond, verzinken in den vloed van onbekookte invallen, waarmede hij, als met oordeelkundige opmerkingen, zijn weten- schappelijke en zijn populaire geschriften zocht te verrijken. Misschien verdient J. A. Eberhard, de bekende apologeet van Sokrates, hoogl. te Halle, + 1809, naast hem te worden geplaatst. Maar men wachte er zich voor, op het voetspoor van anderen, hetzelfde te zeggen van Semler en van Griesbach, Beiden hebben 49 ongetwijfeld veelvuldig gebruik gemaakt van de eonjecturaal-kritiek en daarbij stellig meermalen misgetast. Dit mag echter geen reden zijn om hen onder de lichtvaardige gissers te rangschikken. Zij zelven zijn bij voorkomende gelegenheden niet in gebreke gebleven, tegen overdrijving te waarschuwen. Griesbach heeft dit o. a. eens op een allervermakelijkste wijze gedaan in Augusti's Neue Theol. Blätter, 1. UI, 1-9, waar hij de „gissing* uitwerkt , dat Paulus zijn brieven oorspronkelijk in het Duitsch geschreven heeft, terwijl de vertaler den Griekschen tekst van 2 Kor. V : 1—4 onver- staanbaar maakte door Mülle in Hütte te veranderen. Wanneer wij Griesbach bij deze gelegenheid den wensch hooren uiten, dat achtenswaardige geleerden hun gissingen liever niet openbaar maakten; dan zouden wij er bijna toe komen in hem een anti te begroeten. Doch wij kennen zijn aanteekeningen en weten, dat hij de eonjecturaal-kritiek, noch in theorie, noch in de praktijk versmaadde. Alleenlijk, hij wilde voorzichtig zijn en geen gissingen opnemen in den tekst, dien hij intusschen in alle HSS. erg bedorven achtte, getuigen o. a. zijn Prolegomena bij de tweede uitgaaf van zijn N. 7. gr. p. LXIV vv. Aan de heerschende „Konjekturwuth*, meende FF. H—n (Hül- semann?) tegen het einde der 18° eeuw, moest de kritiek paal en perk stellen. Toch blijkt het niet uit zijn opstel over het gebruik der conjecturaal-kritiek, geplaatst in Augusti's N. Th. Bl. ΠῚ, 816—336, dat die woede in de laatste jaren bijzonder sterk was toegenomen. Maar wel dat de Duitsche theologen over het algemeen nog weinig kennis hadden genomen van de door Bowyer-Schulz verzamelde gissingen. Immers in het tegenover- gestelde geval, ware het artikel vrij wel overbodig geweest, waarin hij wijst op den aard der econjecturaal-kritiek, op de bezwaren die men bij haar beoefening ontmoet, op enkele voor- beelden van z. 1. gelukkige en op vele van z. 1. ongelukkige gissingen. Voor zoover deze voorbeelden, niet alle aan Bowyer ontleend, van heinde en ver waren verzameld, schijnen zij te 4 οὐ pleiten voor des schrijvers belangstelling. Evenwel ontbreekt het niet aan uitdrukkingen, die ons doen vermoeden dat hij in bijkans alle aangehaalde proeven — en dat getal is niet gering — weinig meer zag dan spelingen van het vernuft. Meer ongeveinsde waardeering en tevens beoefening der con- jecturaal-kritiek vinden wij bij den verlichten Duitschen theoloog W. A. Teller, 1784-1804; den kommentator J. H. Heinrichs, die Koppe's N. 7. graece perpetua annot. ill. 1809, vervolgde; M. Weber, De intempestiva lectionis emendandae cura, 1785; P. J. S. Vogel, De conjecturae usu in .erisi N. Te 1195; en den Göttinger hoogl. J. G. Eichhorn, 1752-1827. H. K. A. Hänlein verklaarde zonder omwegen, dat oordeelkundige gissingen tot herstel van den diep bedorven tekst van het Ν. T. even noodig zijn als bij andere geschriften. Hij deed dit in zijn Mandb. d. Einl. in d. S. d. N. Ts. 1801, bl. 265, onder verwijzing naar het reeds genoemde geschrift van Vogel, diens pinkster- program van 1798, Ewaminis curarum eriticarum et exegeticarum Gilberti Wakefield in Libros N. T. particula prima. Minder hoog was J. G. Herder, + 1808, met de conjecturaal-kritiek ingeno- men, ofschoon hij haar noodzakelijkheid erkende. Hij vergeleek de gissing bij het snijmes van den heelmeester. „Nothwendig und heilsam kann’s allerdings leider sein, aber nur fürchterlich nothwendig, fürchterlich heilsam, und der Blende, der damit spielt und schmitzelt, hier nach belieben ein Ohr, dort ein Auge, dort eine Nase wegbringen und besser machen will, die ihm nicht recht ist — em Verstümmler ist er.“ Wat Engeland en Duitschland belangrijks leverden op het gebied der conjecturaal-kritiek, bleef in Nederland niet onbekend. Daar bloeide in de 18e, gelijk in de 17° eeuw, de studie der klassieken en leefden juist de groote philologen, wier vruchtbare voorgang de godgeleerden tot navolging prikkelde. Onder hen, die den meesten invloed op laatstgenoemden hebben gehad, staat in de 18e eeuw Valckenaer bovenaan. Bij de overdracht van 51 het rectoraat aan de hoogeschool te Franeker in 1745 hield hij een redevoering de sacra N. T. eritice a literatoribus, quos vocant, non evcercenda, waarvan de nawerking nog na jaren werd gevoeld, tot ver over de grenzen van ons vaderland. Op meesterlijke wijze, beurtelings hoogst ernstig en fijn sarkastisch , geeselt hij de bekrompen zielen, die beducht zijn voor de kritiek en betoogt hij haar recht van bestaan aan de hand der geschie- denis, die zoowel getuigenis aflegt van het ontstaan der schro- melijkste fouten als van de pogingen der voortreffelijkste mannen, om het gebrekkige te herstellen. De gissing kan daarbij niet worden gemist. Maar philologen moeten zich van dien arbeid onthouden. Zij kunnen er toch geen eer mee inleggen, worden van kwade bedoelingen verdacht en houden alzoo het einddoel, waarnaar zij streven, feitelijk tegen. Dat zij zich desverkiezende oefenen in het zoeken, ook bij gissing, naar den echten tekst voor hun bijzonder gebruik; maar niet in het openbaar. Theologen moeten die taak, te lang door hen verzuimd, overnemen. Toen deze redevoering dertig jaar later werd herdrukt *, in Ti. Hemsterhusii et L. Ὁ. Valckenarit Orationes, L. B. 1784, mocht de auteur im een corollarium, dat de rectorale overdracht verving 81 kritiek, die wel altijd nog aanmoediging behoefde, maar toch met voldoening spreken over de toegenomen liefde voor ook reeds hier en daar tot de orde moest worden geroepen. Zoo klaagt hij over den ijver van een ongenoemden geleerde, die schier alle gissingen van den HEngelschen Toup placht toe te juichen, hoewel hij ze „parum considerate scriptae“ en Toup gelukkiger achtte in het herstellen van oude comoedies, dan van het N. T. Men zou uit deze terechtwijzing, geplaatst naast een uitval, in hetzelfde werk p. 395, tegen Thomas Mangey, een Ll De gewijzigde titel: Oratio de critica emendatrice in libris SS, Ν, T, a Wteratoribus, quos vocant, non adhibenda, heeft de schrijvers van verschil- lende handboeken twee redevoeringen van Valckenaer over hetzelfde onder- werp doen opgeven. 4% oogenblik gaan gelooven, dat Valckenaer meende: philologen, of gelijk hij ze noemt: critici, behooren zich van Nieuw-Testa- mentische conjecturaal-kritiek te onthouden. Toch is niets minder waar dan dit. Hij prijst den door hem hoog gewaardeerden Jer. Markland, als die soms in enkele aanteekeningen bij Grieksche schrijvers tot verbetering van Nieuw-Testamentische teksten, meer licht heeft laten opgaan over de H. Schrift, dan onder- scheiden theologen in lijvige kommentaren. Zijn eigen voorbeeld 15. trouwens het beste bewijs, dat het hem geen ernst was met de vermaning, te Franeker den philologen gegeven. Aan den herdruk zijner Oratio voegde hij een keurig Schediasma toe, specimen exhibens adnotationum ecriticarum in loca quaedam librorum sacrorum N. T. Ter voldoening eener oude gelofte, geeft hij daar eerst een reeks plaatsen, waaruit zal moeten blijken, dat reeds de Statenvertalers conjecturaal-kritiek beoefen- den. Valckenaer had dit beweerd im zijn Oratio van 1745. Velen hebben het hem, ten onzent en in Duitschland, nagezegd en nageschreven. Doch de bewijzen, die hij voor zijn stelling aan- voert, zijn uiterst zwak, ofschoon vaak vernuftig gevonden. Heringa heeft ze ontleed en vernietigd *. Belangrijker zijn de volgende bladzijden: 349—412, waar tal van oordeelkundige opmerkingen en gissingen worden besproken en ten deele weerlegd, ten deele aanbevolen, Daaronder niet weinige, die van Valckenaer’s groote scherpzinnigheid en gelukkige beoefening der conjecturaal-kritiek getuigen en die Ev. Wassenbergh, den uitgever der Selecta e scholis L. C. Valckenariüi, waarin ook nog menige gissing van zijn hand een plaats vond, deden wenschen, dat het Schediasma in aller handen ware. Dezelfde liefhebbende leerling betreurt het, inderdaad niet zonder reden, dat uitgevers van den tekst des N. Ts, inzonderheid Griesbach, niet meer aandacht hebben gewijd aan Valckenaer'’s opmerkingen en gissingen. L Een verslag van Heringa’s arbeid komt voor in de Godg. Bijdr. 1838, bl. 176—194. 58 Geheel in den geest van den beroemden spreker uit Franeker, hield diens ambtgenoot K. Segaar, + 1803, in 1772 te Utrecht een redevoering de ecritice in divinis N. T. libris aeque ac in hwmanis sed cireumspectod et meeste etiamnum exercenda. Hij waarschuwt nadrukkelijk tegen overdrijving aan beide zijden en bindt den strijd aan tegen hen, die de kritiek blijven verwaar- loozen en nog altijd droomen van een echten Receptus, waarin niets te verbeteren valt; maar ook tegen hen, die al te over- moedig zijn in het maken en in het toejuichen van gissingen. Geen oordeelkundige, die den tekst wenscht te herstellen, kan ze missen; doch we hebben ze niet noodig in grooten getale, en in geen geval neme men ze op in den tekst, tenzij ze zoo zeker zijn, dat twijfel onhoudbaar is geworden. Sommigen gaven, vroeger en later, mede in den jongsten tijd goede voorbeelden; maar ook waren en zijn er die, voor hun bijzonder gebruik zoowel als in het openbaar en in geschriften, zich te hichtvaar- dig betoonden. De comjecturaal-kritiek had inderdaad in vele kringen van vaderlandsche theologen haar naam gevestigd. Hoogleeraren lie- ten haar recht wedervaren op den katheder. Zij en hun geleerde vrienden, predikanten, soms ook juristen, zelfs medici, wisselden, in gesprekken en brieven, van gedachten over hun oordeelkundige meeningen. Dat bĳ die gelegenheden menige vernuftige inval, waarvoor men hoogstens een geleerden glimlach ten beste had moeten geven, met te veel onderscheiding werd behandeld, laat zich gemakkelijk denken en ook nog wel, mdien het noodig mocht zijn, aanwijzen. Onder hen, die zich in de collegekamer en in geschriften als warme voorstanders der conjecturaal-kritiek deden kennen, ver- dient wellicht niemand meer dan ΗΠ. Venema, hoogl. in de god- geleerdheid te Franeker, + 1787, genoemd te worden. Hoe kon hij zich tegenover Valckenaer beklagen over de traagheid der theologen, die over het algemeen volstrekt niet met denzelfden 94 ijver zich toeleggen op de herstelling van den tekst van het N. T., als philologen op die van Grieksche en Romeinsche schrijvers! Hijzelf gaf een ander voorbeeld. Hij beoefende de kritiek, nam kenms van den arbeid door anderen verricht en deelde de slotsommen, waaronder niet weinig gissingen, mede, in zijn Hist. Keel. en elders. Wat hem bruikbaar voorkwam teekende hij aan op den rand van een N. T. van Curcellaeus. Het waren afwijkende lezingen, aan HSS. en vertalingen ontleend, benevens gissingen, van anderen afkomstig en door hem goed- gekeurd, doch grootendeels van eigen vinding. Zijn neef en jon- gere ambtgenoot in het Oostersch, J. H. Verschuir, op wien de hefde van den oom voor conjecturaal-kritiek was overgegaan, stelde dien schat na Venema’s dood ter hand aan Ὁ. Wijngaard, rector te Kampen, die op aansporen van Verschuir, naar den gen Engelschen druk, een Latĳnsche vertaling zou geven van Bowyer's Conjectures, aanmerkelijk vermeerderd met de bijdra- gen die onderscheiden vaderlandsche geleerden hem hadden ver- strekt. Maar Wijngaard stierf, voordat de begonnen arbeid was voltooid *. Toen besloot Verschuir de verzameling van zijn oom, vermeerderd met enkele gissingen van Valckenaer, van Venema’s leerling en ambtgenoot P. Conradi en van zichzelf, op te nemen ᾿ aan het slot van zijn Opuscula, in qwibus de varùús δ. literarum locis, et argwmentis evinde desumtis, critice et libere disseritur. Hij had er aanteekeningen, deels ter bestrijding , deels ter aanbeve- ling van Venema’s gissingen bijgevoegd; maar hij stierf in 1808, voordat het werk ter perse was gelegd. Zijn ambtgenoot in de theologie, Joh. Anth. Lotze, 1770—1832, nam nu de bezorging der uitgaaf op zich. Hij schreef andermaal aanteekeningen ter aanbeveling en ter bestrijding, als ook ter aanvulling uit het 1 Zijn weduwe stond de nagelaten papieren af aan Prof. J. A. Lotze te Franeker, die spoedig voor de uitgaaf hoopte te zorgen. Het is mij niet gebleken, dat deze ooit heeft plaats gehad, noch waar zich het handschrift van Wijngaard thans bevindt, 55 eigen, trouwens niet zeer rijke oordeelkundige brein. Kindelijk verschenen de Conjecturae criticae de variis N. T. locis, als p. 958—445 van Verschuir's Opuscula, 1810. Zij zijn een niet te versmaden aanvulling van Bowver's verzameling en hadden meer belangstelling verdiend, dan zij naar het schijnt hebben ondervonden, al stemmen wij gaarne aan Lotze toe, dat Venema meermalen tot gissingen zijn toevlucht heeft genomen, waar dit niet bepaald noodzakelijk was, en dat hij naast gelukkige ook minder gelukkige oogenblikken bij de beoefening der conjectu- raal-kritiek heeft gehad. Doch van wien, die zich hiermede veelvuldig heeft bezig ge- houden, geldt dat miet? Het is opmerkelijk, hoe bijkans allen die wij in de 18e eeuw onder de korypheën op dit gebied mogen rekenen, elkander, of oudere voorgangers, van overdrijving be- schuldigen en meermalen verwijten dat zij, alleen wit zucht om gissingen te maken, misschien het verworpen woord zouden voorstellen, als zij de door gissing verkregen lezing in den tekst hadden gevonden. Wie bewijzen verlangt, doorbladere Bowyer’s Conjectures, waar toch niet alleen gissingen medegedeeld, maar ook gissingen worden bestreden. Michaelis’ Einleitung, Valcke- naer’s Schediasma, en de verzameling Venema-Verschuir-Lotze leveren mede in dit opzicht belangrijke bijdragen. De econjeeturaal-kritiek werd meer dan ooit te voren door theologen beoefend, maar altijd nog door vakgenooten, evenals alle kritiek, met een verdacht oog aangezien. Het ware midden te houden scheen den verstandigen en bedachtzamen de kunst, waarin men mocht trachten elkander de loef af te steken. De eerepalm moet hier, wat de waardeering der conjecturaal-kritiek betreft, want van haar toepassing heeft hij zelden of nooit eenige zelfstandige proeven gegeven, worden toegekend aan Jodocus Heringa, Hliza’s zoon, 1765—1840, destijds predikant te Vlis- singen, later, 1794—1856, hoogl. te Utrecht, schrijver van de door het Haagsch genootschap bekroonde prijsverhandeling οὐ over Het vereischt gebruik, en hedendaagsch misbruik der kri- tiek, in de behandeling der heilige schriften, uitgegeven in 1795. Karakteristiek is zijn beroep op de boosheid van Voltaire over een kritische gissing van Kennicott, omdat er, bij voortgang op dien weg van tekstherstel, niet meer te strijden zou zijn tegen tastbare dwaasheden in de godsdienst der christenen. Zoo weinig, bedoelt Heringa, schaadt de kritiek aan de godsdienst! Hij ver- dedigt dan ook haar recht van bestaan, en bepleit nadrukkelijk, met het oog op den hulpbehoevenden staat van den overgelever- den tekst, haar noodzakelijkheid. Maar men zij in de toepassing hoogst omzichtig, onpartijdig, waarheidlievend. Men prale niet met zijn oordeelkunde op den kansel en brenge den leek niet in de verzoeking, zijn „hoogachting en eerbied voor, en vertrouwen op de hemelsche Openbaring te verliezen“. Men zij vooral be- scheiden en niet aanstonds gereed om „een duistere plaats te branden en te snijden“. „Eene gissing kan zeer vernuftig en fraai zijn, zij kan veel waarschijnljkheid hebben, maar evenwel niets meer zijn dan een vermoeden, welks nodeloosheid bij nader onderzoek van het taaleigen, welks onwaarheid door getuigenissen wordt aan den dag gelegd.“ Im den tekst worde nooit eenige lezing opgenomen, waarvan het niet bewijsbaar is, dat zij mm de oudste HSS. staat of gestaan heeft. Beroemde godgeleerden heb- ben beproefd door gissingen, „niet de oorspronkelijke hand der gewijde Schrijveren“ , maar den „gedrukten tekst“ te verbeteren. Inderdaad is het mogelijk, dat „kleine misslagen“ in alle bekende HSS. zijn ingedrongen. Een „zonderlinge verscheidenheid van lezingen“ versterkt dit vermoeden bij sommige plaatsen. Men mag om deze en andere redenen „aan geleerde en in dit werk geoefende mannen van onzen tijd niet kwalijk nemen, dat zij gissingen aangaande eene door getuigenissen nog miet bevestigde lezing voorstellen, evenmin als men het aan Schriftverklaarders kwalijk neemt, dat zij aan woorden en uitdrukkingen der H. Schriften bij gissing eene beteekenis geven, die niet als zeker rn 57 bewezen kan worden. Integendeel verdient hun arbeid den lof der Bijbelminnaren, wanneer zij dien besteden tot overeenbrenging van strijdigheden, tot werkelijke opheldering van het redenbeleid, en dus tot eer van Gods heilig Woord, en opruiming van zwa- righeden tegens het zelve ingebragt.* Geheel in overeenstemming met deze beginselen, hecht Heringa bij het meedeelen van proeven, waaruit het gebruik en het mis- bruik der kritiek aan het licht zullen treden, zijn zegel aan enkele gissingen, die der harmonistiek ten goede komen. Maar oneven- redig groot is het aantal bewijzen, die hij geeft voor het misbruik dat sommigen, ouderen en nieuweren, van de conjecturaal-kritiek maakten. Zeer dikwerf bestaat de eenige reden van verwerping in een: „tegen alle HSS. in“; alsof nu weder, volgens den schrijver, elke gissing reeds als zoodanig geoordeeld ware. Het is een geven en nemen zonder einde. In beginsel verdedigt Heringa de conjecturaal-kritiek en mag hij onder haar warmste pleitbezorgers worden gerekend. Hij neemt kennis van haar vruch- ten; doch als het op de toepassing aankomt, schijnt hij zich te haasten, de aan den dag gelegde waardeering te verloochenen en zich al dichter en dichter aan de zijde der bestrijders te scharen. Zoo ging het trouwens bij velen. De conjecturaal-kritiek vond waardeering, nu niet meer, gelijk in de voorgaande eeuw, schier uitsluitend bij philologen. Maar de waardeering, die theologen haar schonken, was over het algemeen die van een kunst zonder noemenswaardige praktische waarde. Haar beoefening bleef een lief hebberijstudie, met wier resultaten men niet al te ernstig moest rekening houden. IV. Gelijk de conjecturaal-kritiek tegen het einde der 16e en in de 17e eeuw werd verdrongen door de toenemende heerschappij 58 van een zoogenoemden textus receptus; zoo verloor zij de heroverde belangstelling in de laatste jaren der 18° eeuw, ten gevolge van de klimmende waardeering, die kritische tekstuitgaven, als van Griesbach en anderen, vonden. De rijkdom der nageslagen en openbaar gemaakte lezingen scheen de gissing tot herstel van den tekst meer en meer overbodig te maken. Plhilologen volgden den raad door Valckenaer gegeven al stipter en stipter. Zij ont- hielden zieh weldra schier geheel van de toepassing der conjecturaal- kritiek op den tekst van het N. T. Theologen volgden ook nu weder hun voorbeeld. In Engeland, waar — Nederland misschien uitgezonderd — de conjeeturaal-kritiek in de tweede helft der 18° eeuw meer dan elders had gebloeid, vinden wij in de 19e eeuw nauwelijks eenig spoor van haar beoefening. Het is waar, van Bowyer's Conjectures verscheen in 1812 een 4° druk, vermeerderd met de bijdragen van onderscheiden geleerden. Maar hoe weinig volledig deze heeren op de hoogte waren, of gebleven waren, van het onderwerp , dat zij met ingenomenheid heetten te behandelen, bewijzen de feiten dat Valckenaer's naam in den bundel niet wordt genoemd en dat de verzamelaars evenmin gebruik hebben gemaakt van de boven- genoemde nalezing in het Museum Criticum van Stosch, als van het bijeengebrachte door Venema, Verschuir en Lotze. Weldra geraakte hun werk in vergetelheid, om nog slechts nu en dan als curiositeit te worden genoemd. Zoo acht de „oordeel kundige“ Εἰ, H. Serivener, Introduction, p. 369, het alleen geschikt „to see the utter fruitlessness of the attempt to illustrate Scripture by ingenious guesswork“; en de geheele verzameling „hopelessly condemned by the deep silence of a host of authorities which have since come to light“; een verzekering die natuurlijk met op onderzoek rust, want het tegendeel is waar. Geheel in overeenstemming met dit ongunstig oordeel over den arbeid van Bowyer, is de diepe minachting, die Scrivener voor de conjecturaal-kritiek koestert. Bij de behandeling der wetten 59 en grenzen van de inwendige kritiek, zegt hij, p. 369, opzettelijk te hebben gezwegen over de „conjectural emendation, formerly deemed quite legitimate“ , omdat bevoegde rechters het eens zijn over haar volstrekte onwaarde. Wel verhaalt hij, eenige bladzijden verder, 576, dat een blik in een bwtenlandsch tijdschrift hem onlangs heeft overtuigd dat „the race of the eonjectural emendators is not so completely extinct as 1 had supposed“; maar de daar gevonden gissing van Prof. Kuenen, „this Dutch Bentley — and he well deserves the name“, mag alleen worden beschouwd als „a mere jeu d'esprit* *. Ongeveer in denzelfden geest als Scrivener, laten Th. H. Horne en 5. P. Tregelles zich wit in de Introduction, waarvan Horne de 16 uitgaaf in 1834 en Tregelles de 2e bezorgde in 1860. Sommigen, heet het daar, p. 149-—150, voegen bij de drie bronnen voor tekstkritiek: HSS, vertalingen en aanhalingen bij oude schrijvers, een vierde: „Critical conjecture, a name which has been so applied, and which has been by some so rashly maintained, that it can hardly now be discussed without at least a feeling that it 15 connected with very irreverent treatment of Holy Scripture“. Het groot aantal HSS., die wij bezitten, maakt alle gissingen, ten einde fouten te herstellen, overbodig. Die het tegendeel beweren, willen eigenlijk slechts den tekst in over- eenstemming brengen met hun persoonlijke inzichten en meenin- gen. Conjeeturaal-kritiek toe te passen is „uncritical®. Zoo oordeelden in hoofdzaak, ofschoon niet altijd even vinnig in de keus hunner woorden, bijna alle Engelsche geleerden, die zich gedurende de laatste halve eeuw met tekstkritiek hebben bezig gehouden. Te vergeefs zoekt men bĳ J. Ellieot, die de Paulinische brieven uitgaf „with a critical and grammatical com- mentary“, of bij C. J. Vaughan's H IIPOS PQMAIOTS EIL, ν᾿ . De geleerde schrijver bespreekt hier de gissing van Prof. Cobet op Hand. VIT : 20, medegedeeld in Mnemosyne, 1860. Zie hierachter bij Deel 111. 60 die een tekst naar HSS., hem bezorgd door B. Τ, Westcott, liet drukken, naar eenige gissing of naar eenige waardeering van de conjecturaal-kritiek. Eerstgenoemde acht het zelfs noodig in zijn aanteekening bij Gal. ΠῚ : 20 — 3e ed. 1865 — op den voorgrond te plaatsen, dat „all idea of the verse being a gloss (Michaelis, Lücke) must be summarily dismissed, as there is no variation found in the MSS. or mss. either in the words or their order“. J. B. Me. Clellan vertaalde in 1875 het N. T. from a critically revised Greek text; maar wist niets mee te deelen van door hem aangetroffen onechte bestanddeelen. Het blijkt maar al te waar, wat Horne en Tregelles verklaren: „there is no one thing as to which eritical editors were more fully unanimous than in the rejection of all conjecture in the formation of a text“. Dr. J. Muir te Edinburg, door mij gevraagd naar de namen van hen, die mogelijk na 1812, het jaar waarin Bowyer’s Con- jectures voor de laatste maal verschenen, in Engeland de conjec- turaal-kritiek hadden beoefend, had de goedheid een paar zijner geleerde vrienden te Oxford te raadplegen. Maar de vraag werd zoo weinig begrepen, dat één hunner, Mr. J. Milson, medewerker aan The Holy Bible with various renderings and readings, 1876, o. a. schreef: een opgaaf van de theologen in Engeland en in Amerika, die sedert 1812 „conjectures on the N. T.* hebben gegeven, zou zich uitstrekken van Valpey in 1816 tot Tregelles, Westcott, Host enz. in Engeland en tot Thayer, Hovey en anderen in Amerika. Beter had de Eerw. T. K. Cheyne de bedoeling der vraag gevat. Doch hij kende slechts één Engelschman, die na 1812 gis- singen betreffende den tekst van het N. Τὶ had openbaar gemaakt, den Kerw. W. Linwood, die den naam had „as one of the first Greek scholars of his day at Oxford“. De bijgevoegde aanwijzingen hebben mij op het spoor gebracht van diens „Observata quaedam in nonnulla Ni, Ti, loca“, eerst in een beperkt aantal exemplaren 01 voor privaat gebruik gedrukt, en daarna opgenomen in het te gelijker tijd overleden Journal of sacred literature, Williams ἃ Norgate, London, 1867 Oct. p. 29 ---82. en 1868 Jan. p. 285-—296. Het tweede stuk heeft tot opschrift: „de conjecturae ope in Ni Pi emendatione admittenda*. Beide opstellen zijn in 1865 geschreven, naar aanleiding van H. Alford's N. 7. gr. *, doch geven, jammer genoeg, slechts een uiterst klein gedeelte van de bedenkingen, die deze uitgaaf bij Linwood wekte. De geleerde schrijver doet zich kennen als een ervaren en behoedzaam beoefenaar der conjecturaal-kritiek. Hij klaagt over haar verwaarloozing en spreekt meermalen zijn verwondering uit, dat niemand een gissing waagde tot herstel van dezen of dien tekst; terwijl in sommige gevallen dezelfde gissing toch reeds voor jaren was meegedeeld, waaruit schijnt te blijken, dat Linwood dit met bijna alle beoefenaars der conjec- turaal-kritiek wit den nieuweren tijd gemeen had, dat hij wemig of geen kennis nam van hetgeen anderen vóór hem op het betre- den terrein hadden gevonden. Intusschen baant hij moedig het spoor, doeh zonder zich aan overschatting van de waarde der gissing bij de kritiek schuldig te maken; een verklaring, die natuurlijk geen onbepaalde ingenomenheid met alle hier voorge- dragen gissingen behoeft in te sluiten. Linwood wil dankbaar erkennen, dat wij tegenwoordig een schat van lezingen bezitten, die witnemende diensten kunnen doen tot herstel van den vaak diep bedorven tekst; doch in vele gevallen kan hem die: rijkdom niets baten. Het gaat niet aan, wat Alford en Tischendorf deden, om „als uitgevers“ de eischen der gram- matica in het aangezicht te slaan en onverstaanbare, onmogelijke lezingen te laten drukken. Waarom zou men niet liever een goede gissing opnemen in den tekst? Men bedenke toch dat het oudste HS. op zijn vroegst in de 4e eeuw werd geschreven en Lt Berste uitg. 1849, 4° 1860, volgens Reuss, 271, 62 dat zelfs het beste niet zonder vele fouten en latere invoegsels tot ons is gekomen. Ondanks alle regels door Griesbach en anderen, tot Alford toe, voor de tekstkritiek vastgesteld, durft hij staande houden, dat geen lezing, bij gewijde of bij ongewijde schrijvers, de ware kan zĳn „quae non probabilem seeum sen- tentiam conjunctam habeat. Probabilem autem eam voco, quae per se sit veri similis et seriptoris menti accommodata“. Men brenge daartegen niet in, dat de bijbelschrijvers dikwerf spreken over dingen, die wij niet begrijpen. Want over duistere zaken te spreken is iets anders dan duister te spreken. Geen enkel geschrift, uit de oudheid tot ons gekomen, kan men zonder gissingen te maken verstaan. Het N. T. evenmin. Waarom zou men bij de tekstkritiek gissingen van geleerden niet even goed gebruiken als die van onbekende afschrijvers uit vroeger eeuwen? Wij zijn in dit opzicht miet vooruitgegaan. Griesbach deelde ten minste nog gissingen mede in zijn aanteeke- ningen. Maar Tischendorf en Alford achten ook dat overbodig. Intusschen : hoe welluidend en belangwekkend de stem van Linwood mocht wezen, zij was als die eens roependen in de woestijn. Zelfs zijn landgenooten hebben zijn pleidooi en zijn proeven onopgemerkt gelaten, of spoedig vergeten. Frankrijk legde, zoo mogelijk, in den loop dezer eeuw nog grooter minachting voor de conjecturaal-kritiek aan den dag. Wat Hippolyte Rodrigues in zijn St. Paul, 1876, zegt ten bewijze dat 1 Thess. IL : 14, 15 later ingevoegd zou zijn, ver- dient alleen vermelding als curiositeit. Renan vond in den brief aan de Romeinen wel aanwijzingen, dat Paulus dit opstel in verschillende afmetingen aan onderscheiden gemeenten heeft ge- zonden, maar noch in dezen nog in eenigen anderen brief van den Apostel een enkele interpolatie, gelijk hij in zijn St. Paul verklaarde. Overigens gaat hij, met de bloem zijner oordeelkun- dige landgenooten, de conjecturaal- kritiek zonder eenige plicht- pleging of minder aangename bejegening voorbij. | 09 Meer belangstelling vinden wij in Duitschland en in Zwitser- land, hoewel ook daar een voegzame ijver ver van algemeen en sprekende voorliefde een zeldzaamheid was. Griesbach, zelf een voorstander, maar te weimmig beslist om gissingen op te nemen in den tekst, heeft misschien meer dan eenig ander bijgedragen om zijn volksgenooten een gewoonlijk onverschillige houding te doen aannemen. Hij deed dat niet rechtstreeks, noch opzettelijk, maar veeleer tegen zijn bedoelmg, ten gevolge van den bijval, dien zijn uitgaven van het Grieksche N. T. vonden. Die na hem hetzelfde veld bearbeidden en evenzeer, door het veelvuldig gebruik van hun tekstuitgaven gemaakt, een ver strekkenden invloed op hun tĳdgenooten oefenden, traden schier allen — Lachmann uitgezonderd — in zijn spoor, doch zij verwijderden zich steeds verder van een mogelijke toepassing der conjeeturaal-kritiek. Misschien heeft Dav. Schulz, hoogl. te Breslau, + 1854, die in 1827 een half Ν. T. naar Griesbach hiet drukken, een enkele gissing opgenomen in den tekst *. Hij was in ieder geval in beginsel een voorstander. Scholz en Matthaei dachten niet aan gissingen. Bij Lachmann en die hem volgden kwamen zij niet te pas, zoolang zelfs geen poging werd gewaagd om den oorspron- kelijken tekst te geven en alle zorg bij de uitgaaf van een Grieksch N. ΤᾺ moest worden besteed aan het vinden van den tekst, die in de 4e eeuw den meesten bijval had genoten. Wat Reuss, Bibl. 218, ons mededeelt omtrent een inlassching, die de hoogl. Jos. Gehring zieh bij Mt. 1 : 12 veroorloofde, kan niet als bewijs gelden, dat de katholieke geleerde conjecturaal-kritiek beoefende. Tischendorf bleef zijn leven lang te zeer verdiept in HSS. en was steeds te blind ingenomen met de door hem ver- zamelde schatten, om zich niet minstens aan één van deze vast te klemmen. Geen enkele gissing vond genade in zijn oogen. Hij stelde zich voor, alleen met behulp der uitwendige getuigen, den ommen, 1 Zie Doedes, Lekstkritiek, 132, maar ook Reuss, Bibl, 200, - 64 tekst te kunnen herstellen, gelijk hij in de dagen van Irenaeus werd gelezen. Reeds in zake orthographie wenschte hij uiterst omzichtig te zijn, en hoewel hij op dit gebied een weinig naar gelijkheid durfde streven, wilde hij toch de eenheid in zijn werk gaarne prijsgeven, om zich maar te wachten voor het stellen van een eigen oordeel boven den tekst „ad antiquos testes“. Al wat hij over de waarde en de geschiedenis der conjecturaal-kritiek in zijn uitvoerige Prolegomena, Ed. VIT major, meende te moeten zeggen, wist hij samen te vatten in deze weinige, hier vooral veel beteekenende woorden, p. XLVI: „conjecturas vero, quamvis passim probabilitate se commendent, a libro tam immensae auc- toritatis plane arcere et sanum et necessarium est“. Na deze ver- klaring, mag het niemand verwonderen, dat wij in de aanteeke- ningen wel de onbeduidendste afwijkende lezingen, maar slechts hoogst zelden een enkele gissing van Origenes, Hieronymus, Griesbach en nog een paar anderen vermeld vinden. Voor de gemoedsrust van den gevierden criticus ware het wellicht beter geweest, ook die weinige onaangeroerd te laten. De aanraking alleen maakte hem in den regel reeds boos. Hoe geheel anders handelde een van Tischendorf's voorgan- gers in het uitgeven van een oordeelkundig, naar HSS. samenge- steld, Grieksch N. T.: G. H. Knapp, Hoogl. te Halle, + 1826. Toen hij zijn bekropten, inzonderheid voor studenten bestemden arbeid * van 1797 ten tweede male naar de pers zond, het was in 1818, plaatste hij achter de Apocalypse, p. 767—784, een Sylloge notabiliorum aut celebratiorum conjecturarum de mutanda lectione in Ul. Ν. 1. Het is meer dan wat de mededeeling van Reuss, Gesch. ἃ. H. S. N. Ts, doet vermoeden: een verkorte herhaling van wat Bowyer had verzameld. Wel heeft Knapp blijkbaar aan dezen het meerendeel zijner gissingen ontleend; doch te gelijker tijd andere van heinde en verre verzameld, | Zie Reuss Bibl. 220—221. - dd: 65 terwijl men te vergeefs bij hem zoekt wat ter aanvulling van den Zen (of en) druk van Bowyer aan de volgende uitgave(n) werd toegevoegd. Hij geeft schier uitsluitend gissingen, en niet tevens onder dien naam handschriftelijke lezingen, die de voorkeur schijnen te verdienen. Ook schrjft ΠῚ niet dan bij wtzondering iets tot toelichting bij de gissing en den naam van haar vader. Waartoe deze dicht mmeengedrongen, ietwat onoogelijke en daarom minder bruikbare massa moet dienen, heeft Knapp in de voorrede, p. VIT—VIII, kort en duidelijk gezegd. Zij is bestemd voor eerstbeginnenden, om zich, onder de leiding van bekwame leermeesters, in het oordeelen te oefenen. Maar inzon- derheid voor geleerden, ter te gemoetkoming van hun geheugen, opdat zij als met een enkelen blik het bekende zouden kunnen overzien. Slechts weinig gissingen, meent Knapp, houden steek. Vele, ofschoon ingeniosae atque argutae, verliezen bij nader onderzoek haar ‘waarde. Enkele blijken reeds bij de eerste kennismaking onwaarschijnlijk, verwerpelijk en den naam der beroemde schrijvers, van wie zij afkomstig zijn, onwaardig. Maar de meeste bewijzen toch dezen dienst aan den wtlegger, dat zij als een doorloopende lijst zijn van werkelijke of vermeende moeilijkheden , waarbij dubbele behoedzaamheid voegt. Men ziet: Knapp is een zeer bescheiden voorstander van de conjecturaal-kritiek, die hij zelf, naar het schijnt, zelden in toe- passing bracht. Zijn Sylloge werd herdrukt met het N. T. 3e ed. 1824, 4e ed. — bezorgd door Prof. J. C. Thilo, die de gissin- gen in twee kolommen plaatste * — 1829, en 5e ed. 1840. Wij kunnen alzoo niet zeggen, dat het den Duitschen geleerden dezer eeuw aan de gelegenheid heeft ontbroken om met toege- paste conjecturaal-kritiek kennis te maken. Toch zou ik niet durven verzekeren, dat zij veel plachten om te gaan met Knapp’s L_ Mor. Rödiger heeft, naar ik meen, de verzameling aangevuld voor deze uitgaaf, die ik echter niet heb kunnen raadplegen. Cr 66 Sylloge, of met de verzamelmg Bowyer-Schulz. De bewijzen ontbreken, terwijl de gedrukte kommentaren en andere geschrif- ten eer het tegendeel doen vermoeden. W. Μ. L. de Wette, + 1849, wiens voorgang als exegeet allerminst tot Bazel was beperkt, hield zelden rekening met de gissingen van anderen en wachtte over het algemeen weinig heil van de conjecturaal-kritiek. Hij meende * dat zij, bij den overvloed van kritische hulpmiddelen tot herstel van den tekst des N. Ts, zelden noodzakelijk was en dat gissingen hier niet cht algemeen zouden worden goedgekeurd, omdat het N. Τ᾿ in zoo nauw verband staat met het geloof der christenen. De Consistorialrath H. A. W. Meyer te Hanover, wiens „kritisch-exegetische“ handboeken alom zijn verspreid, houdt bij elk hoofdstuk van het N. T. rekening met de ver- schillende lezingen der HSS. Hij erkent hoe deze ontstaan zijn o. a. door gissingen en interpolaties; maar een lezing vaststellen in afwijking van wat de HSS. geven, durft hij niet. „Conjecturen sind entbehrlieh und willkürlich*, heet het o. a. bij de behande- ling van het vierde Evangelie, 3e uitg. bl. 119. Slechts zelden slaat hij acht op de gissingen van anderen en dan nog alleen om ze in het voorbijgaan met een slag in de lucht te vermieti- gen. Wanneer b. v. Valckenaer, Wassenbergh, Fritzsche en B. Bauer de woorden τοῦτ᾽ ἐστιν ανίπτοις, Me. VI : 2, een glosse noemen, dan heet dit kort en goed: „grundlos und gegen alle Zeugen“. Wat Wilke aanvoert om vs. 2—4 van hetzelfde hoofd- stuk voor een later invoegsel te houden, schijnt geen enkel woord van wederlegging waard. Na een onmogelijke verklaring van Gal. HI : 20 gegeven, en een paar der vele gissingen op deze plaats te hebben vermeld, merkt de invloedrijke kommentator op, dat de econjecturaal-kritiek, „wie an keiner Stelle des N. T., so auch hier nicht 1m Rechte ist“. Βὴ 1 Kor. II : 4 wordt de gissing van Cobet en anderen uit de hoogte verworpen en πειϑοῖς, L Einl,. S 59. 67 waarvan reeds Venema en Valckenaer aantoonden, dat het geen Grieksch is, behouden. Uit Meyer spreekt dezelfde geest, dien wij bij monde van Prof. A. Buttmann, in een bijdrage „zur Kritik u. Grammatik ἃ. n. Ts“, Stud. u. Krit. 1858, bl. 495, hooren getuigen, dat veranderingen in den tekst te maken ter wille van de gramma- tica, al staan haar regels nog zoo vast, een gevaarlijk beginsel is, dat men allerminst mag toepassen bij schrijvers, als die des N. Ts, „die sich lieber der zwanglosen Sprache des Volkes, als der innerhalb festerer Grenzen sich bewegenden Schriftsprache bedienen“. Meer waardeering vinden wij bij mannen als de hoogleeraren Κα. ἢ, Hagenbach te Bazel, K. Rosenkranz te Koningsberg, HK. Reuss te Straatsburg, HF. Lücke te Göttingen en H. A. Schott te Jena, + 1835. De eerste wil, Mneykt. 6e uitg. 156, het ware midden houden en noch, in navolging van vroeger dagen, te vrijgevig zijn met gissingen, noch ze onbepaald afkeuren, daar het toch bewezen is, dat ze dikwerf door later gevonden lezingen zijn bevestigd. Men houde zich in den regel aan HSS., doch in geval van nood wage men gerust een gissing. Als alle andere middelen zijn uitgeput, zegt Rosenkranz, Mncykl. 2e uitg. 129, en de tekst blijft nog bedorven, onzinnig, dan neme men zijn toevlucht tot gissingen om den samenhang te herstellen, of het verloren woord te vinden. De biĳjbelboeken zijn, evenmin als een geslepen diamant, ongeschonden tot ons gekomen. Doch men zij uiterst voorzichtig en trachte zich geheel in den kring van des schrijvers gedachten te verplaatsen. Dat 15 zeker niet gemakkelijk en een groot deel der conjecturaal-kritiek „em breit ausgetretenes Machwerk pedantischer Grillenfängerei®. Reuss, Gesch. ὃ 398, wil ook deze kritiek mm theorie niet onbepaald verwerpen, doch acht haar, met het oog op den toe- nemenden voorraad van uitwendige hulpmiddelen tot tekstherstel, voor de praktijk bijkans onnoodig. Hij vestigt de aandacht op Dek 68 haar geschiedenis, en geeft daartoe bijdragen in zijn Bibliotheca, doch alleen omdat de behandeling der diplomatische kritiek er hem toe leidt. Lücke roemt Schleiermacher, Stud. u. Krit. 1834, o. a. omdat hij door zijn geschrift over den eersten brief aan Timotheus, 1807, de divinatorische kritiek bij de Dutschers heeft „inge- voerd“. Want hoewel deze kritiek haar gevaarlijke zijde heeft en zij allerminst „Jedermanns Ding“ is, behoort zij toch tot de volledige theologische wetenschap van den kanon. Zij 15. hier even goed op haar plaats als bij de klassieke letterkunde. Zoo oordeelt ook Schott, Zsagoge hist. erit. in N. T. 1850, p. 574. Hij draagt aan een bedachtzame conjecturaal-kritiek op: het herstellen van enkele, hoewel spaarzaam voorkomende plaatsen, die anders onverstaanbaar zijn. Op eigenaardige wijze en met bijzondere warmte placht Fr. D. EK. Schleiermacher, + 1834, voor zijn talrijke hoorders de rechten der conjecturaal-kritiek te bepleiten en haar grenzen af te bakenen. Zijn Hermeneutik und Kritik — ook als: literarischer Nachlasz IT — im 1888 door Lücke wtgegeven, inzonderheid bl. 290—854 schenken ons dienaangaande voldoende licht. In het algemeen onderscheidt hij oorkondelijke en divinatorische kritiek. Zoodra men verbeteringen maakt, treedt de laatste op. Maar men behoort met de eerste te beginnen. Zij vormt den grondslag, waarop de andere mag en vaak moet voortbouwen. Heeft men van een bedorven plaats slechts één uitgaaf, dan ontstaat de gissing „also das divinatorische Verfahren“. Bezit men daarentegen een toegankeliĳken kritischen apparatus, dan raadplege men, zal men philologisch handelen, de oorkonden. Terwijl men zoekt naar mogelijke werktuigelijke fouten, gaat de oorkondelijke kritiek niet zelden in de divinatorische over. Zij vullen elkander aan en men kan allerminst de laatstgenoemde overbodig achten, indien er veel HSS. zijn; want de hermeneu- tiek kan eischen, dat men van hen afwijkt, te meer omdat zij 69 dikwerf met de meest uiteenloopende bedoelingen zijn gewijzigd. Bovendien hebben de opzettelijke verbeteringen in HSS. geen hooger waarde dan gissingen. Men zal altijd het beste doen, zich aan de oudste lezingen te houden, en daarop gissingen te bouwen. Regels laten zich voor de conjecturaal-kritiek niet geven, wel „Cautelen“. Zij is een kuust, waarin een ontwikkeld talent zich kan oefenen. Een goede gissing behoort te voldoen aan de eischen der hermeneutiek en van het spraakgebruik. Uit haar moet het ontstaan der verschillende lezingen kunnen worden verklaard. Het Nieuw-Testamentische spraakgebruik is echter zoo onzeker, dat de divinatorische kritiek hier minder dan elders kan worden toegepast. Doch de oorkondelijke heeft hier evenzeer, meer dan elders, met moeilijkheden te worstelen, aangezien de HSS. met verschillende bijoogmerken opzettelijk zijn gewijzigd. De eigenaardige beteekenis van het N. Τ᾽, schrijft den beoefenaar der conjecturaal-kritiek, naast buitengewone omzichtigheid, bijzon- dere grenzen voor. Hij make van zijn gissingen nooit een posi- tief, altijd slechts een negatief gebruik, en brenge ze in geen geval in teksten, waarmede bepaalde leerstukken staan of vallen. Wat eindelijk de praktijk betreft, de slotsommen der diploma- tische en der divinatorische kritiek mogen miet met elkander worden verwisseld. De laatste zal men daarom gevoegelijk niet In, maar onder den tekst plaatsen. Door ze daarin op te nemen, zou men den lezer verschalken, al geeft men in de aanteekenin- gen rekenschap van zijn daden. Ook van Schleiermacher zouden wij derhalve nooit een Grieksch N. T. hebben mogen verwachten, dat in zijn tekst het beste aanbood wat de oordeelkundige kon geven. Behalve dat een zekere dogmatische, of zoo men wil: antidogmatische schuchter- heid hem weerhield, de conjecturaal-kritiek overal toe te passen waar hij dit noodig oordeelde naar zijn onbevangen wetenschap- pelijke overtuiging, zou hij uit vrees voor misleiding den best geoordeelden tekst niet hebben laten drukken en dus werkelijk 70 zijn lezers een rad voor de oogen hebben gedraaid. Intusschen heeft zijn theoretisch onderwijs, en misschien ook zijn voorbeeld in de collegekamer, niet weinig bijgedragen om bij velen althans eenige liefde voor eonjecturaal-kritiek wakker te houden of aan te blazen. Behalve bj de reeds genoemde hoogleeraren Schott en Lücke, treften wij, stellig ten deele onder den invloed van Schleiermacher, gissingen aan bij zijn ambtgenooten H. EK. G. Paulus te Heidelberg, + 1851, K. F. A. Fritzsche te Rostock, + 1846, L. J. Rückert te Jena, G. H. A. Ewald te Göttingen, D. Schenkel te Heidelberg en A. Schweizer te Zurich. De beide laatstgenoem- den hebben inzonderheid, op het voetspoor van C. H. Weisse, het vierde Evangelie kritisch onderzocht en daarin een reeks invoegsels van een vreemde hand ontdekt *. De omstandigheid dat deze heeren gaarne het besproken boek aan Johannes wilden toekennen, doch meenden daarin pas te zullen slagen, na ver- wijdering van een aantal niet johanneische teksten, is inmiddels niet zeer geschikt om deze proeven van conjecturaal-kritiek hoog te doen aanslaan, of voor haar geschiedenis bijzonder belangrijk te achten. Het vermoeden dat de wetenschap, die slechts in vrijheid bloeien kan, hier dienstbaar is geworden aan een ondergeschikt belang, ligt voor de hand en wekt onwillekeurig wantrouwen. De Tubingers F.C. Baur, + 1860, A. Schwegler, + 1857, EK. Zeller hebben zich witerst zelden met conjecturaal-kritiek bezig gehouden. Zij hadden het wellicht te volhandig met de echtheid of de onechtheid der boeken, om zich veel aan den oorsprong der woorden te laten gelegen zijn. Slechts enkele malen verwierpen zij bij gissing, evenals K. Schrader dat deed in zijn Paulus, een paar verzen of een, naar zij meenden, later ingevoegd gedeelte van een volzin, Hun voorbeeld werd in dezelfde bescheiden mate gevolgd door Ritschl, Holsten, Bethe, Laurent, Lipsius en Volkmar. Laatstgenoemde beproefde o. a. in Die Kvv. 1 Zie hierachter Dl, III bij Joh, II ; 1—12 en III : 28—30, dine oder Marcus u. s. w. 1870, den oorspronkelijken tekst te her- stellen van Me. XVI en in Paulus Römerbrief, 1875, dien van des apostels belangrijkste nalatenschap. Wat de Zuricher hoog- leeraar dienaangaande in het midden brengt, is karakteristiek voor de kennis der waardeering en der toepassing van de con- jecturaal-kritiek door de Nieuw Tubingensche school. Volkmar oordeelt, p. XX, ten gevolge van nauwkeurig onderzoek, dat het Vatikaansche HS. den brief van Paulus „bis auf sehr wenige und geringe Ausnahmen“, geheel teruggeeft. Wat daaraan ont- breekt kan gemakkelijk worden hersteld — niet door gissingen te wagen, maar — „nach der gesammten übrigen Textüberlie- ferung“. Behoudens enkele uitzonderingen — zie hierachter DI. HI bij Rom. VIT : 19, 20 en XV — bepalen zich zijn „aan- merkingen bij den eenstemmig overgeleverden tekst“, 72—106, tot een bespreking van in HSS. gevonden lezingen. Gissingen van anderen schijnen zijn aandacht niet waardig. Aan Tischendorf verwijt hij zijn vasthoudendheid en zijn voorliefde voor den Sinai- tieus, maar zelf is hij niet minder vasthoudend tegenover de in beginsel gehuldigde conjecturaal-kritiek. 