Herbarium amboinense ?plurimas conplectens arbores, frutices, herbas, plantas terrestres & aquaticas, quae in Amboina et adjacentibus reperiuntur insulis adcuratissime descriptas iuxta earum formas, cum diuersis denominationibus cultura, usu, ac virtutibus, quod & insuper exhibet varia insectorum animaliumque genera, plurima cum naturalibus eorum figuris depicta /omnia magno labore ac studio multos per annos conlegit, & duodecim libris belgice conscripsit Georg. Everhard Rumphius ... ; nunc primum in lucem edidit, & in latinum sermonem vertit Joannes Burmannus ... qui varia adjecit synonyma, suasque observationes pars prima [?sexta].
Het ps gewas is ook vol vuil-witte, en kleverige melk , die bitteracbtig van fmaak is. . De jonge bladeren zyn niet ftyf , maar flap, en bequaam tot eetem, De bloempjes komen veele by malkander , aan. korte ,- en: uit- gebreide troffen als dollen. Zy zyn zeer kleen, fcbaars een balve dwers-vinger breed, uit vyf vuil-witte „en pes blaadjes gemaakt , die ook achterwaarts gebogen aan De vruchten zyn diergelyke fpitze zakskens , doch veel korter, niet boven vyf duimen lang, en een dik, van buiten mede bleek-groen, glad, en aan de eene zyde een rugge, als een naald hebbende, als men ze quetft, of drukt, ook vuil-witte, en bittere melk uitgevende. On- der de buitenfte kruidachtige fchelle leid een.ander (ite zaksken , met veele tazelingen aan. de buiten[le fchelle vaft, doch een fluk weegs daar van afftaande. ' In dit zaksken windt men een anderen fleert , boven groen, en kruidachtig, beneden wit , en met diergelyke Jcbubben bedekt, die fchuins tegens malkander geftapelt zyn, alle agterwaarts ziende, en aan beide einden met witte baairtjes bezet, als aan °t voorige, doch korter , als men deze fchubben afwryft, of dat ze na malkander zelfs veroliegen , zoo ziet men bet binnenfte van den n pylaartje van enkele, witte, fubtiele, en egte baairtjes gemaakt, blinkende als Zatyn , die zi ook van ander geven, als men ze bandelt, en als Capock verfiuiven. ` De tweede Sufluela efculenta bet wyfje, beeft wat Kleender bladeren , mede twee ende twee tegens malkan- der ftaande op langachtige fulen, drie en vier duimen lank, /cbaars twee breed. Zy gelyken niet veel na die van Suffuela y maar beter na die van Utta Matte, lang- qverpig toege/pitft , boven glad, van onderen met «veini- e zeersfchuinze, en pas kennelyke ribben , van fmaak * moeskruidachtig , eerft wat bitter, daar na zoet, en diera ‚balven aangenaam. By baren oorfpronk bebben ze nog twee kleene ronde blaadjes, als ooren achterwaarts gebo- ‘gen, en bare ranken zyn qualyk een firoobalm dik , glad- der dan die op [irand , en geven een weinig vuil-witte, en kleverige melk uit, die niet merkelyk bitter is. De bloempjes komen op een krom ftecltje voort, vyf en zes by malkander in een kroontje, in ^t aanzien als dub- beld , want bet onderfte wil bet voetje zyn, en is een flerretje van vyf peers-bruine firalen, en daar in een loempje, van vyf vuil-witte blaadjes , digt vitgevuld met witte vezeltjes. De vruchten bangen mede enkeld, en zyn groene hou- wen, rimpelig, en langs been met twee, of drie vlak- ke geuten , met een donkere naad , langs dewelke zy openberflen, drie en vier duimen lang, febaars een dik, van binnen uitgevuld met een diergelyke pylaartje , als bet voorgaande, Nnn2 De 468 HERBARII AMBOINENSIS Squame fibi quoque incumbunt , una parte deorfum adunatz, fuperiorque ipfarum pars longum gerit pe- nicillum ex-albis , & fubtilibus pilis compofitum , qui fub fquamis non confpiciugtur, quamdiu fibi incum- bunt, quum medie columnz infixi funt , exceptis fupremis, qui eminent, Mature fquame fufce funt, fique tractentur, in quavis fquamula penicillum de- pendet. Nomen. Latine Suffuela efculenta. Malaice Sajor ` Maccou ;: hujus vero nominis ortus mihi ignotus ett. Male ab áliis vocatur Sajor-Poppya , quod ad Papari genus pertinet fupra-defcriptum. Altera fpecies, feu emina: peculiariter: vocatur .Sajor MaccowDarat, & Utta Meyt, h. e. Olus litorale , quod nomen commu. ne gerit cum precedenti Olere crepitante, he enim herbe quam’ maxime inter fefe intricate decurrunt, In Leytimora vocatur Kaley. Locus. Hie fruticulus crefcit in litoread plana oftia majorum fluminum, inque hortis transplantari poteft. Obcurrit in Hitoë® ora , atque in quibusdam incultis infulis prope parvam Ceramam fitis. In Leytimora epéritura litore remota in ipfa terra, feu regione. "Dër, Tenera folia cruda eduntur cum Atsjaar y. & Bocaffan , non enim multum ‘vifcofum. gerunt-lac , .ac vix quandam arnaritiem. "Teneri fructus pon. ultra femi digitum longi fimili modo eduntur, vetufti vero b o eh ‚in‘ ge nib nifi àvolàns quafi fericum, feu ock reperitur. .Feminam vero huie rei aptiorem Obfervavi, quum paucum gerit lac, & gratam præ- beat'amaritiem. ^ . Kaz Tabula Centefima Septuagefima Tertia Ad Figuram Primam Suffuelam exhibet efculentam sinam: «que wigs vulgo cenfetur, cum fructibus AA «dependenti- — tibus, & filo B, cui femina infident. Figura Secunda Suffuelam denotat efculentam terreftrem mi- "diorem, que femina vulgo habetur. ` >SOBSERVATIO He bing plante vere quoque Apocyni fcandentis fpecies t, priorque prosime adcedit ad Nansjeram Patsja H. lalab. part. 9. Tab. 13: fed differr, quod hec filiquas gerat geminas Gmul, quum nora tantum folitarias proferat uno. ex ortü. NEC mee RL USER le IS Jl M VA Lé 852 Ze Ki UR "CAPUT Liber YX. cap. LXX V, De fchubben leggen mede op malkander , met bet eene eind naar. achteren geftapelt, bet woorfte eind beeft een lank penceeltje, van witte fubtiele baairtjes „gemaakt dewelke men onder de fchubben niet ziet , zoo lang ze op malkander leggen ‚«zynde in bet middelfte pylaartje ge- drukt , bebalven de voorfle, dewelke uitkyken. De rype Jcbubben zyn bruin, en als men ze handelt, blyft aan ieder fcbubbe een penceeltje bangen. Naam. Jn ’t Latyn Sufluela efculenta. In't Ma- leyts Sajor Maccou , doch den oorfpronk dezes naams is my. onbekend. Qualyk noemen bet andere Sajor Po- pya, t welk onder de maagfchap is van Papari, bier boven befchreeven. De tweede zoorte, of bet wyfje, werd in t byzonder genaamt Sajor Maccou Darat, en Utta Meyt, dat is Olus litorale, gemeen met bet vol. gende Olus crepitans, want deze kruiden zeer verwerd ur malkanderen lopen. Op Leytimor noemen ze bet aley. ‚eat Plaats, Het waft in de ruigte op firand, en aan de plakke monden van groote. rivieren , en laat,zig ook inde tuinen verplanten. Het werd gevonden op de kuft van Hitoe , en op zommige onbewoonde Eilanden, by Wefter Ceram leggende. Op-Leytimor vindt men bet wat ver. der van Lee, en landwaarts in. Gebruik. De jonge bladeren eet men raauw met Atse jaars. em Bocalan , want zy bebben niet veel kleverige mélks en pas merkelyke bitterheid. De jonge vruchten nog niet boven een balve vinger lang zynde, werden op Belyke auyze gegeeten, maar de oude geenzins , om dat daar im niets dan vlog-zyde, en-Capock gevonden werd, Het wyfje beb ik bier toe bequamer bevonden: als weinig melk, en een aangename bitterbeid hebbende. De Hondert drie en Seventig Ze Plaat Vertoontinde Eerffe Figuur de eetbare Suffuela, ofte de eer- fte, die voor het mannetje gehouden werd, mer deszelfs vrugten AA afhangende, en pylaartje B, waar aan de Za» : den zitten. Ed Lex up MEN / De Tweede Figuur wyft aan de kleinder land Suffuela, die . eethaar is, en voor het wyffe gehouden werd. : AANMERKING. . Deze twee planten zyn ook ware zoorten van de klim- mende Apocynum, en de eerfte komt het naafte over een met de Nansjera Patsja, van de H. Malab. part. 9. Tab: LXXVI g2 27 e SSS IX Bock. LXXVI Hooft. AMBOINSCH KRUYDBOEK. 46 CAPUT SEPTUAGESIMUM SEX T TM. Olus crepitans. Daun Corpoo, Oc Olus crepitans proprie habetur Utta Meyt; feu litorea fpecies precedentis Suffuele efculen- te, atque fubdividitur terum in binas fpecies. Primo latifolia, feu mas. Secundo anguftifolia, feu femina elt. Primo Olus erepitans mas folia gerit cordiformia, binos cum dimidio, ac tres polliceslata, in obtufum apicem definentia, nec inferius profunde fulcata, ibi autem binas obfcuras gerunt venas, oblique furfum excurrentes , faporis magis falfi quam in terreftri fpe- cie. Flofculi bini ternive fimul excrefcunt , quorum unicus tantum apertus eft, formam habens füperioris terreftris fpeciei, feu paulo major. Fructus oco pollices longi funt ; ultra pennam, vel minimum digitum crafü, fuperius in longum te- nuemqué excurrentes apicem, flagella vero ejus ru- gofiora func, quam in terreftri fpecie. ` Secundo Olus crepitans femina folia gerit non ultra binos pollices longa, fuperius parum fülcata, cum brevi apice, faporis, uti priora. - Flofculi fimili mo- do, & forma excrefcunt. ? Fructus minimum digitum longi funt, binis acutis dorfis notati, planiufculi, & per longitudinem ftria- ti, parum rugofi, & incurvi inftar acinacis minoris. petiolus non directe, fed parum oblique excrefcit , ac plerumque folitärius fruétus obfervatur inftar prio- ris. Intusque repletus eft hic fructus fimilibus cancel- lis inftar precedentis. Nomen. Latine Olus crepitans, Malaice Daun Core ` ee: vel fimpliciter Corpoo , h, €. folium crepitans.” ave, &Baleyz Crepetan. Amboinice Utta Meyt, h. €. Sajor litoreum , quod nomen etiam dant Sajor Macs cou in precedenti capire defrripto. Cnjns hzc mi- nor fpecies eft. — - D Locus: Ubiquein Amboina obcurrit, Java, Baleya, & Maccaffara, fed nullibi nifi inlitore, & inrupibus, fefe cifeumvolvens circa Mangi Mangi arbores. Ufus. Potiffimum crudum editur hoc olus cum Ats- jaar, & Bocaffan, quum inter mafticationem crepi- tum edat, & gratam prebeat falfedinem, folia quo- que Laétuce admifceri poffunt, & edi, fed non inu- fu funt apud omnes iftas nationes. ; Cum xb ner ert de Hort. Malab. part. 9. Fig. 13. defcripta, que aquo. fum gerit lac, an vero Adal Er, indita r, ip- fi autem vires ibi adfcribuntur adfumtum venenum, & per vulnus aéceptum expellendi. A 7i abula Centefima Septuagefima Quarta Ad Figuram Primam Olus prebet crepitans latifolium. Figura Secunda Olas exhibet crepitans anguftifolium. He bine quoque Apocyni’ feandentis fpecies funt, atque -minor videtur-cadem..cfle, quod Apocynum , Indicum, Numfnulariz folio a Breyxo vocatur, & Apocynum fcandens Africanum , Convolvuli minoris folio &c.a PlukmAlmag: p. 37. & Phyt. Tab. 137. Fig. 4. SC. ` es Aën CAPUT Nantsjera Patsja. in LXXV HOOFDSTUK. Het krakend Moes. D^ Olus crepitans werd voor bet eigentlyke Utta Meyt gebouden, of voor de firand zoorte van de -voorfebreeven Sufluela efculenta, werdende we- detom onderdeelt in twee Onder- zoorte. De eerfte bet Agen Se of mannetje. De tweede bet fmalbla- ge, of wyfje. De eerfie Olus crepitans bet mannetje heeft. bertfor- mige bladeren, twee en eenbalf, en drie duimen lang, met een flompe fpits , en achter niet diep gekeept , maar aldaar beeft bet twee donkere aderen, die Jcbuins na v00- ren lopen, van fmaak brakker-dan de land - zoorte. De bloempjes komen twee en drie by malkander , waar van maar een geopend is, van fat/oen, als boven in de land- zoorte , of wat grooter. De vruchten zyn acht duimen lang, ruim een febaft , of een pink dik, vooren met een lange, dunne fpits, en de ranken zyn ruiger dan aan de land zoorte.. ‚De. tweede Olus crepitans bet wyfje heeft bladeren niet boven twee duimen lang , van vooren een weinig, ge- Rlooft , én daar in een fpitsje , van finaak als de vooriges De bloempjes zyn ook 200. A dut De vruchten zyn een pink “lank, met twee Jcherpe ruggens , platacbtig , in de lengte gefireept, wat rimpes lig , en een Weinig gekromt, als cen Sabeltje. De fleet komt niet regt achter , maar wat ter zyden in, en. men vindt ze meeft enkeld, gelyk de woorige. Zyndevanbins nen uitgevuld met diergelyke fcalien , als de voorgaande: ` Naam. In "t Latyn Olus crepitans. In ’t Maleyts Daun Corpoo » of SA Corpoo, dat is krakend Mid , op Fava, en Baley biet het Crepetam In "t. Amboins ttaMeyt, datis {trand Sajor , welkenaam zy ook gegen aan ber Sajor Maccou, in "t voorgaande capittel [^ ” van n: SS kleene zoorte ts. aats, Men vindt bet overal in Amboina, op Fava? Baley en. Maccaffar , doch nieuwers als op. Fa j op de klippen, en flingerd zig om de Mangi Mangi bomen; Gebruik. Het werd meeft gebruikt om raauw te eeten met Atsjaar, en BocafJan , om dat bet in ’t knouwen kraakt , en een aangename filtigbeid beeft, men kan de bladeren ook onder de Salade mengen, en eeten, doch niet by alle de voorfchreeven Natie gebruikelyk... Hier SCC overeen te komen Nantsjera Patsja ; Hort. Malab. part. o. Fig 13. befchreeven , bet velk waterachtige melk zal bebben, maar of bet eet- baar 2), daar van werd niets vernomen, doch werden bem de kragten toegefchreeven , bet ingenomen, en inge- Jcbote venyn uit te jagen. De Hondert vier en Seventig ffe Plaat Vertoont in de Eerfle Figuur het grootbladige krakend Moes, De Tweede Figuur wylt aan het kleenbladige krakend Moes, AANMERKING, Deze twee planten behooren mede tot de Apocynum fean dens, en de kleinder {chynt dezelve te zyn, welke Indifche Apocynúm , met het blad van her penningkruid genaamt werd, van Breyne, en de klimmende Africaanfche Apocy- num, met:het blad van de kleine Winde*&c. van P/u£r Almag; p. 37. en de Phyt. Tab. 137. Fig. 4. &c. i "Nn 3 LXXVII. 470 HERBARII AMBOINENSIS. — Liber IX. cap. LXXVH. CAPUT. SEPTUAGESIMUM SEPTIMUM. Nummularia latlea major. Daun Pittis Befaar. I tres fubfequeñtes funes la&tefcentes adfines qui- i | dem funt binis precedentibus, fed peculiarem habent crefcendi modum, nunquam enim inve- niuntut ex terra progerminantes, fed femper ortum habent ex rugofo alicujus crafl arboris cortice, vel ex femi putrido quodam ligno. y - Maxima harum fpecies eft Vummularia lactea major, que hoc in capite defcribiturs, vagis, & longis armentis arbores adfcendens , ex quàrum cortice prius excrevit , ubique fefe figens per fibrillas ad no- dos pofitas, ubi he corticem modo tangunt. Reli» liqua flagella culmum circiter craffa ex ramis arbo- rum dependent intricatis farmentis. - Folia bina fibi fünt obpofita, & interftitia per qua- tuor- vel quinque digitos diftant. Utrimque acumi- nata funt, inflar cochlearis , binos tresve pollices Jonga, binos digitos crafla, plana, nec venis notata, eraffa’ & firma, fed fragilia admodum inftar folio- rum Sempervivi, albo lacte turgida, faporis fatui, & aquofi, quz vero in litore crefcunt, parüm falfa funt, fuperne pallide virentia , rubrisque quibusdamt maculis, inftar tinearum notata , fubrus albican- tia. Seffilia flagellis incumbunt , atque prope ortum jnitiurn habent nervi medii, qui tamen non excurrit. „Ex ipforum alis alter excrefcit pedunculus, polli- eem circiter craffus, in viginti, vel triginta alios die ftin&tus pedunculos ejüsdem longitudinis, qui regu- lariter in corona, vel umbella locantur, binos tres- ve digitos transverfales lati, Quivis pedunculus pen- tagonum fuftinet capitulum, quod fefe aperiens Do: fculum exhibet ex quinque craffiufculís: petalis come pofitum, retroflexis parumque intortis , coloris palli- de-fufci, & fplendentis initar holoferici, in centro ftellula locatur ex quinque craffis apicibus formata , coloris lutei, que furfum in apicem fimul excurrunt. ^ Totus flofculus optime refert Cravo, feu ftellulam auream, quam muliercul& auribus geftarit. Non e~ nim latior eft ungue digiti , odoris lis, qui ad maturas Anaffas adcedit. "e^ Plurimi flores fruftra decidunt, ex quibusdam au- tem mediis fructus excrefeunt, qui fünt filiquz longe, & angufte, gemine femper dependentes, rotundul:e, vix pennam craffz, feptem & octo pollices longe, externe pallide albentes inftar fabarum Sinenfium , fed fanguineis maculis notatz. Intus longa reperitür cauda; cujus füprerna pars fimilibus albis, ac fübtilibus pilis hirta eft, inferior vero pars multis fcatet tenuibus fquamis oblique fibi- invicem incumbentibus , glabris, ruffisque, feu fu- mei coloris. A poftica parte hz fquamz fefe fenfim aperiunt, ac decidunt, que oblevitatem per ventum projiciuntur, ita ut per aërem volitent , nunquam ter- ram tangentes, fed iterum fiffuras ingrediuntur corti- ‘cum arborum , ubi novam denuo formant plantulam, uti & in fiffuras rupium hanc producunt, fi illas ob- cupent, in quibus quadam terre pars reconditur , hoc autem Corona Ariadnes melius efficit. Hujus & alia obcurrit fpecies alba dicta , cujus folia majora funt, ultra quatuor pollices longa, & binos lata, ác quodvis incurvo infidet petiolo, qua & hinc connivent, illis Coronz Ariadnes fimilia, que in icone notari poflunt, ceterum ejusdem forme ; virehtia, née maculis notata. Flofculi fimilibus in umbellis progerminant , fed paulo majores funt, inftar unguis nempe digiti, qui componuntur quoque ex quinque craffiufculis retro- flexis, & contortis albis petalis, in medio gerentes quinque albos denticulosfibinexos, & ftellulam for- mantes, qui ftylum medium ambiunt. Odorem quo- que fundunt dulcem, fed debiliorem prioribus, fique media eximatur congeries , totus flofculus ex pedun- culo eximi poteft, qui fponte etiam facile decidit, Fructus ulcis , fed debi- ` LXXVI. HOOFDSTUK, Het groote melkachtige Penningkruid. Exe drie na malkander volgende melk-touwen, zyn wel uit de maag/chap van de twee voorgaande , maar bebben een byzondere manier van waffen , want men vindt ze nooit uit de aarde /pruiten, maar altyd baren oorfpronk bebben uit de ruige fcbor[fe van eenige dikke bomen, of uit eenig balf verrot bout. De grootfte zoorte daar van is de Nummularia lattea major, die wy in dit capittel befcbryven, met ydele, en lange ranken de bomen oplopende , uit welkers {chorffe zy eerft gegroeit is, en begt zig overal vaft met de wor- teltjes, die aan de leden Haan, en daar ze de fcbor/Je raken. De refterende ranken omtrent een firoobalm dik bangen van de takken der bomen af , met verwerde firen- gen door malkander, A Se De bladeren fidan ook twee en twee tegens malkander, en de leden vier en vyf vingers vaneen. Zy zyn ache tér, em vooren toegefpitft als een lepeltje, twee en.drie duimen lang, twee vingers breed, plat, zonder eenige aderen, dik, en fiyf, doch bros in ’t breken , als de bla- deren van Huislook, en vol witte melk; laf, en wa- terachtig van fmaak , doch die op fkrand waffen met een filtigbeid, boven bleek-groen, met eenige roode plekken als fproeten, van onderen witachtig. Zy flaam zonder Selen tegens de ranken aan, en hebben by baren oor {pronk een begin van eenmiddelzenuwe , maar die gaat niet woort. Uit baren fchoot komt een andere enkele Steel voort, omtrent éen duim lang, verdeelt in twintig, of dertig andere fleeltjes , ook zoolang , die ordentlyk ineen kroon, of dolle flaan, twee en drie dwers vingers breed. leder ‚Seel draagt een vyfboekig knopje, "t welk zig openende y formeert een bloempje’ vdn vyf dikachtige blaadjes ge- maakt, achterwaarts gebogen, en "wat gedraait, licbt- bruin van coleur , en glimmende als vulp, in de midden Jidat een flerretje "Dun "wyf UIRRe Jpuen. gemaakt , geel van coleur, en t zamen- na boven in een /pitze toelopende. Het geheele bloempje gelykt zeer «vel. een. Cravo, of erde Jterretje, dat de vrouwen in de ooren dragen. Het. y bai" wier dan neh nagel y vinger, van zoeten , doch flappen reuk , meeft na r ype en trekkende.. De Vë ere 3 Uit eenige van de middelfte komen de vruchten voort , *t. welk zyn lange Jmalle bowwen , altyd twee by malkander bangende , rond- achtig, fcbaárs een fcbaft dik, zeven en acht duimen lang , buiten bleek-wit , gelyk de Sinecze boontjes , doch met bloed-roode plekken gefpikkelt. Binnen vindt men een langen fleert , «viens voor fle met diergelyke witte fubtiele baairtjes bezet is, bei achterfle met veele dunne febubben fchuins op malkander leggende, en zonder baairtjes , ros, of rookacbtig van coleur. „Van achteren openen haar, allenskens deze /chiibben ‚en vallen af, werdende wegens bare ligtigheid door de wind ver- uift, dat ze in.de lugt. vliegen, en mooit.op de aarde komen, maar geraken weder in de [cbeuren aan de [cbor 5» Jen der bomen, daar zy dan een nieuw plantje formee- ren, gelyk ze ook doen, als zy in de fcheuren van een rot- ze komen, daar wat aarde febuilt, doch de Corona Ariad- nes weet dit beter te doen. . Hier van heeft-men-nog een witte zoorte , wiens bla- deren grooter zyn, vier duimen lang , en twee breed y teder op eem krom voetje, die na malkander zien, dé bla- deren van Corona Ariadnes gelyk, waar wan een figuur e d ANN van dexelffie- gedaante , gras-groen , zonder ekken. ^ E De bloempjes komen in diergelyke dollen voort, doch zyn wat grooter , te weten als een nagel van een vinger, mede gemaakt van Si dikacbtige achterwaarts gebogene, en gedraaide witte b sa in de midden met vyf witte tandjes , febier aan ander vaft, en een Luet, $ed makende, omgevende in de midden een pylaartje. Zyzyn mede zoet van reuk, doch flapper dan de voorige, en als men bet middelfle geftel afbreekt , zoo kan men bet — ebeel van den steel afligten, *t welk dog anders van zelfs fat afvalt. $ E l Pag. 472 - lab. CLXXV. Tom i oo IX Bock. LXXVII. Hoofil. AMBOINSCH KRUYDBOEK. 47 Fructus funt fimiles longe filique, fed viridiores, nec rubris maculis notate. Flores Semptembri con- fpiciuntur, quum plurima deciderint folia. Tertia infuper hujus fpecies reperitur, caules ge- rens tenuiffimos , culmum circiter craflos , rugofos parum, & tuberculis quafi obfeffos, in amplis inter- ftitiis folia locantur bina fibi obpofita brevibus in pe- tiolis, in fuprema farmenti parte conjuncta, quatuor, & quinque pollices longa , binos cum dimidio, &tres lata, formam habentia folii Sirii, firmo apice dona- ta, craffa, pinguia, ac venis fere deftituta, nifi quod in inferiore parte quzdatn protuberent. Flores in elegantibus locantur coronis ex albo, & purpureo colore mixtis uti fupra. Octobri fructus confpiciuntur , qui fant filique virides, quinqué di- gitos longe , majorem pennam cráffe, trigone, pa- rumque ftriatee, intusrepletz lanugine alba, feu Gos- fypio; Folia lacte turgent, fed petioli raro. : Nomen. Nummularia la&ea major , non quia adfinis eft, vel corivenit cum Nummularia noftra Europea, fed ita dicitur ex foliorum forma , uti & Malaice Daun Pittis vocatur, Baleyice Pittis Pittifan, h. e. fummi berba, cum cognomine majoris, ad diftinétio- nem fübfequentis minoris, Amboinenfes hanc con- fundunt plantam cum Suffuela precedente, quum ipfi adfinis fit ejusdemque forme, excepto quod in om- nibus fuis partibus minor fit. Melius vocatur Wale- bifi, h. c. Nummi funis, ad diftinctionem preceden- tis, majoris fpeciei. Hæ tres fpecies peculiariter vo- cari poffunt. Nummularia Siri folia, que male con- funditur cum fübfequenti folio crepitante. Locus. Major hzc Nummulariz fpecies raro obcur- rit, ac potiffimum in planis faxofisque litoribus, ubi Mangi Mangi arbores crefcunt, qua ab aqua marina nontanguntur, hecque fpecies craffiora,& albiora gerit folia. Qua vero ad filvarum oras , & in vallibus pro- yenit, viridiora, & majora profertfolia. Cunctarum trium fpecierum flores Septembri potiffimum confpi- ciuntur, fed faro, ac terreftris fpeciei plurimum. De- cembri. Ex eraffis dependent arboribus, nec fefe u- bique, nec tam GË pec major species tefe ipfa- rum corticibus y fubfequenti minore fpecie. Ufus. Conte Nummulariz lactee cénfentur unas easdemque poffidere virtutes, de quibus fubfequens vide caput, quum minor fit ufitatiflima, peculiariter autem huic majori fpeciei adfcribitur ea vis, quod, fi ejus folia aque incoéta propinentur, acrimoniam Go- norrhez curent, quum leniter refrigerent , & obtu- rent. ; forment, ep it MEE & acuminato conftat lapide. T EX = = > Tabula Centefima Septuagefima Quinta Ad Figuram Primam Nummulariam exhibet laßeam majo- Diewe Secunda Nummulariam denotat lateau minorem. ` ` Figura Tertia Pujlulam arborum fits, | OBSERVATIO. He tres plante vera Apocyni, ac quidem fcandentis fpe- cies funt, primaque convenire videtur cum illo, quod A- pocyni Steng ex India Orientali a Plukn, in Mantiff. P. 17. Vocatur, & in Phytogr. Tab, 359. Fig. 2. exprimitur. Secunda cam Watta-Kaka-Codi H. Matlab. part. 9.Tab.1 5. convenit, hujus autem folia magis acuminata funt, quum noftre plante fint fübrotunda, ceterum eadem planta. Tertia mira, & Parafytica planta-eft, quam apud nullum Auctorem obfervavi. CAPUT De vruchten zyn diergelyke lange bouwen , dog groen- der , en zonder Toode plekken. De bloemen ziet men in September ; wanneer de meefte bladeren afgevallen zyn. Nog een derde zoorte beeft zeer dunne f N omtrent een firoobalm dik, wat ruig , en als met pukkeltjes bezet aan wyde tuffcben leden ftaan de bladeren*tavee en twee tegens „malkanderen, aan bare korte fteeltjes boven den rank t'zamen gevoegt, vier en vyf duimen lang, twee en een balf, en drie breed, gefatfoncert als een Siri , met een fiyven fpitze, dik, vet, en bykans zonder ade- ren,.dan aan de onderfte zyde ziet men eenige uithuilen. De bloemen fraan in mooje kroontjes, van wit , en pur- per gemengt, als eee In P oM ziet men de vruch. ien, zynde groene houwen , vyf vingers lang , een groote Jcbaft dik, driekant , en wat Belkin. dien vol wit kattoen; De bladeren hebben veel melk, maar de Delen weinig. Naam. Nummularea lactea major, niét gls of ze ee nige gemeenfchap badae met onze Vaderlandze Nummu- laria, maar alzoo genaamt na bet fatzoen der bladeren , gelyk ze ook. in "t. Maleyts Daun Pittis bieten. | In "t aleys Pittis Pittifan, dat is Penningkruid, met deby- ` naam van "t groote, tot onderfcheid van "t volgende klee- ne. De Amboineezen vermengen "t met de doorgaande Suffuela, om dat bet inder daad van deszelfs maag fcbap, en. Sedaanten is, bebalven in allem zyn delen kleender. Beter noemen ze bet Walebiffi, dat is Penningtouw, tot onderfcheid van "t voorgaande groote. Deze drie zoorten mag men in ’t byzonder noemen Nummularia' Siri folia, dewelke men qualyk confundeert , met bet volgende folium crepitans. Plaats. Deze groote zoorte van Nummularia werd wei: nig gevonden , en meefl op vlakke flenige ftranden , daar angi Mangi bomen ftaan, die van ’t Zeewater droog vervallen, °t welk dikker , en Witter bladeren beeft. Maar *t geene aan de randen van "t. bofcb, en in valleyen waft, beeft groender , en grooter bladeren. Het bloeizel van alle drie zoorten valt meeft in September, doch werd zelden gevonden, de land-zoorte meeft im December. gelyk de volgende Kleine, ebruik. Alle de Nummularia laee werden van een- derlei krachten gehouden , waar pan ziet bet volgende capittel , dewyl de kleene wel de gebruikelykfte is, in "t byzonder werd deze groote zoorte toegefchreeven , als men de bladeren in Water kookt , en drinkt , dat ze de fcherpe Gonorrbea geneezen , dewyl ze zoetjes verkoelen , en ftop- en... ? Van de bloemen, inzonderbeid van de bruine, nemen de Goudfineeden dikwils een patroon om Cravos , of Oor- flerretjes-voor de vrouwen te maken, waar aan de blaad- i youd, en ge-emalieert , bet middelfte knopje van „Men windt ze van de dikke bomen afhangen , en 24 Lë or [Jey buur ntervverdl Noy gvo vaft niet im derzelver Je De Hondert vyf en Seventig ffe Plaat Vertoont in de Eerffe Figuur de groote melkachtige Num- mularia, ofte Penningkruids 3 De Tweede Figuur wy aan de keinder melk Nummularia, ofte Penningkruid. ; e De Derde Figuur fielt voor de Puftula: arborum, ofte de Puifte der bomen. 4 AANMERKING. -* Deze drie planten zyn.waare zoorten van:de Apocynum, en wel van de klimmende, en de eer/fe fchynd overeen te komen met die, welke een zoort van klimmende Apocynum vit Ooft-Indien: genaamt werd van Plwkn. in. zyn Manziff. p. 17, en in zyn Pbytogr. Tab. 359. Fig. 2. uitgedrukt werd, De Tweede plant komt overeen met de Watta-Kaka-Codi, van de Hort. Malab. part. 9.Tab. 15. dog deze zyne bladen ayn’ puntiger, daar die van onzeplantrondachtigzyn, voor het overige is het dezelve plant.. - De Derde is een wonderlyke, en op andere bomen groe- jende plant, welke ikby geen ander Schryver gevonden heb. LXXVIII. 472 CAPUT SEPTUAGESIMUM OCTAVUM. Daun Pit: Nummnlaria lactea minor. tis Kitsjil. Inor fpecies Nummularie lactee multo magisob= M via eft precedente, ortum quoque ducens ex ` rugofo vetuftarum arborum cortice, quas fepe adeo inveftit, ut totus ipfarum vertex, ac craffi rami ipfa obteGti fint. Flagella vero gerit tenuia, & fragi- lia, vix culinum crafla; in multos articulos diftinCta, qui ad pollicis latitudinem diftant, & ubique fibrillas in arborum cortices inmittunt , unde inftarcrufte has Obtegit, ira tamen ut quoque finibus, & farmentis e ramis dependeat. | Cuivis artículo bina adftant foliold fibi obpofita Nummulariz noftrati multo fimiliora prioris , unguem digiti enim magna fünt, fuperius obtufo apice dona- ta, craffiffima, pinguia, & fragilia, venis deftituta, nifi quod ad ortüm parvam nervi medii exhibeant partem, coloris albicantis, feu pallide virentis ; in- {tar inmaturorum pomorum, ih litoré autem magis virent, & fubtus incana in filvis vero magis albent, Non uhain candeiünqué habent magnitudinem , que- dam enim digiti articulum longa fünt, quzdam vix unguem, quzdam rotunda, alia oblonga... ` . Tota planta latte fcatet albo, & fpiflo , faporis a- quofi, & ex foliorum alis fimplex excrefcit flofculus , longo infidens pedunculo, ex quinque albis apicibus conítans, pärum campanulatus inftar floris Lili con- vallii , feu cráteri fimilis eft. i: Poft flores fru&us fequuntur; qui funt filique ge- mine fimul jun&z , ad inferiorem partem latiufculz, inferne plane , & fupérné rotund, feliqua pars angu- {ta eft,ac rotunda,binos porro transverfales digiras län- ge, € culmum craffz , percurrenti fulco notatz , jüxta quem maturz dehifcunt in bina fegmenta, Intüs reple: tæ albiffimo, & longis pilis aucto fulcro, inftar feri- ci fplendente, in inferiore autem parte. plana quz. dam confpiciuntur femind, oblique fibi invicem in- pofita , femini Lactuce fimilia, que fimul cum fericeis iftis pappis per, ventum disjiciuntur in aliarum aibo- zum cortices, ubi novas producunt plantulas, — — . Nomen. Latine Nummularia la&ea.minor. .Malaice Daun Pittis ie Baleyice Pittis Pittiszan minor, quod etiam Malaienfe habetur nomen, Amboinice Walebiffi minus. Locus. In cunétis crefcit vetuftis arboribus, rugofo uodam cortice gaudentibus, tam in litore quam in filvis. In litore potiffimum reperitur in Mangio Ca- feolari; in continenti in-arboribus Daun Barse, & Ki» zar, atque etiam in ramis Mangiorum transplantari poteft, fi cum adlıerente terra fibrillz ejus abfcin- dantur, & pluviofo cempore Manga ramis inligatur; ut ad manus fit, fi aliquando defideretur.. Caeterum non multum prodeft arboribus, fed hasemaciat, un- de & ubique abrumpitur, & eradicatur, fi in arbo- ribus frugiferis obfervetur excrefcere, Ufus. Album lac horum binorum lactefcentium fu- nium, de prefertim minoris, cenfetuf vittutem ha- bere refrigerantem , praefertim vero infervit ad ve- nenatos ictus, qui accipiuntur ab acutis fpinis pifcium Ican Swangi, & Sambilang, fi ipfis inftillatur, refri- rat enim , & venenum extrahit, lícet dolor non atim ceflet „ donec bis terve fuerit repetitum. Unde & prudens natura curam geffit, hzc folia in litore ubique ad manus effe, in campis, & ad fumi- num ripas, in quorum paludofis oftiis Ican Swangi plerumque degit. Contra Gonorrheam hzc quoque folia adhibentur; eodem modo, quo in fuperiore ca- pite fuit indicatum. Minor fpecies Jave vocatur Turac, cujus lac ibi quoque in ufu eft ad puerorum Aphthas curandas, e- jusque folia edulia fant, Ma- HERBARII AMBOINENSIS run Liber IX. cap. LXX VIE EXXVIIL HOOFDSTUK De kleinder melk Penningkruid, E kletne zoorte van ’t melkachtige Penningtouw, i$ D veel gemeender dan de voorgaande, mede baren oor- JPronk nemende uit de ruige /cborffe van oude bo. men, die bet zodanig-bekleed, dat men dikwils den geo beelen bovenften flam, en zyne dikke takken daar medé bedekt ziet, Het beeft dunne bro[Jcbe ranken » qualykeer Jiroobalm dik, im weelé leden verdeelt » die een duimbreed van malkanderen (baan , en overal kleene wortelen” in de Jehorffen der bomeh. zenden, en als een korft daar aam walt zisten , doch zodanig , daz by ook met bügten , en fiten- Zen van de takken afbangt. ` Yan teder lid flaah twee blaadjes tegens malkandér s onze vaderlandfche Nümmularia veel gelyker dan de wdd- Tige > want ze zyn omtrent een nagel groot; vooren met een Hope fpitsje , zeer dik, vet, enbrofebs zonder ade: ren, als by baar beginzel een weinig van de middelze- nüwe bebbende y witachtig , of “bleek-groen van koleur , Schier als oritype-appelem, op ffrand zyn ze groender , en van onderen grys, maar in "t bofcb witter. Zy bebber niet eenderléi grootté , want men vindt ze een Vid van een vinger lang’, en andere fchaars een nagel Broot, zommiz ge rond, zommige langwerpig. E - De gebeele plante is vol witte dikke melk, Waterachtig van Jmaak , uit den ftboot der blaadjes komt een enkeld bloempje. voort , op een laag fteeltje, van vyf Witte [pit zen gemaakt, wat kelkachtig , ale Ae Lilium Cofval- lium, of een kroesje gelyk, dn Na de bloemen volgen de vruchten, ^i welk zyn twee bouwen by malkánder ftaande, aam ’t-achterfieeinde breedacbtig, beneden plat, en boven rond , de reft final , en TUI y tao danoremimgore lang 365 ben Stroohalm. dik, miet een doorgaande naat , längs welké de rypen openber- fien, en im twee deurtjes zig openen. Binnen zjn ze uitgevuld met een fpierwit , en langbaaifig Jléeltje, als zyde blinkende, en adn "t achterfte ziet men eenige plat: ie zaadjes, ook [cbuins tegens malkander geftapelt , bet zaad van Latuwe gelyk, "t welk teffens met de zyde vioksjes door de wind verftuift, en. im: andere bomer JeboriJen komende y ten nieuw plantje formeert. Naam. Jor ummularia lactea minor. 77 t Maleyts Daun Pittis Kitsjil. In % Baleys Pittis Pit- tiszan bet Kleene ,' °t welk men ook voor Malzyts gebruikt. In ’t Amboins Walebiffi bet kleene: e op de e takken bindt, om zomtyds by de werken te bebben , als men ^t gebruiken wil, anderzins doed bet de vruchtbomen ziet voortkomen. epus Gebruik. Den witte melk van deze twee melktouwen ; inzondetbeid van. dit Rleerifle , Werd een verkoelendeykragt toegefchreeven, en zy dient inzonderbeid tot de venyni- ge [leeken , dien men van, de fcherpen doornen van de viffchen Ican Swangi ; en Sambilang krygt , daar opge- druipt, want zy verkoelt, en trekt bet venyn uit, boe- wel de pyn niet ten cerftem overgaat, tot dat men bet - of driemaal dde 3% : e : ^ St = „Daarom de voorfigtige natuur gefchikt beeft, ze bladeren op Se by der end zyn, in 't veld; en aan. de kanten. van de rivieren, in «viens moeraffige monden de Ican Swangi zig gemeenlyk ophoud. Tegens de Gonorrbeam averden:de bladeren ook 5 bruikt op dezel- ve manier , als in °t voorgaande capitiel. 4 ne A De kleene zoorte biet op Fava Turac, wiens melk als daar gebruikt werd, om de Spruw der- kinders te ver- dryven, en de bladeren zyn eetbaar. ` ` Di = Lab. CL XVI. SH et “A RN: - —— came NA IX Bock. LXXIX Hoofift. Major hujus fpecies folia gerit eodem modo loca- ta, funtque digiti articulum longa, ac digitum lata, in notabilem apicem definentia, ac magis virentia, quam in fupra defcripta Nummularia minima, fubtus quoque cofta protuberante , ac rotunda notata, que tamen potiffimum in teneris obfervatur. Flofculi funt uti in priore, feu paulo majores, ac quatuor, vel quinque fimul locantur in coronula, Totquoque fructus fimul excrefcunt uno ex articulo, digitum lon- gi, vix culmum crafli, rotundi, & aequales, filiquis Catjang fimiles, tenues, & repleti fimili alba fericea lanugine , ad unam partem planum gerentesgranulum inftar Cumini, Tabula Centefima Septuagefima Sexta Ad Figuram Primam Nummulariam exhibet ladeam imini- mam. Figura Seeunda Nummulariam denotat la&eam majorem , que vere Apocyni fcandentis quoque fpecies funt, fed quarum apud nullum auctorem inveni mentionem ; hoc au- tem genus hodie Cynanchum vocatur, de quo vide H. Cliff. p. 79. CAPUT SEPTUAGESIMUM NON U M. Puftula arborum. Daun Beba. Uftula arborum quinta fpecies eft Nummularie. la- P D. ex cortice quoque Ze risum - arborum tenuiffimis:cauliculis , qui ubique per fibrillas fefe ipfis infigunt, nec laxis ab iis feparan- tur farmentis. Peculiarem habet formam, a binis u- trisque precedentibus diverfam , folia enim ejus bina guage fibi obponuntur, hec vero rotundiora funt, y ubtus concava, iüftar minoris patine, vel conchz , ap cd Zelt denarii, quzdam etiam inperialis, cras- a quoque, pinguia, & albo lacte turgida, externe, feu'in dorfo fordide albicantià, vel pallide virentia , interna , feu concava parte purpurafcentia, atque oris fuis arboribus infident inftar majorum tuberculo- rum, feu puftularum, bina fimul , auriculis fibi incum- bentibus, & petiolum obtegentibus, fenfim vero hac prorepit herba, ita ut amplum obcupet locum totius trunci, & crafifimorum ramorum, fub quovis folio- rum pari fefe figit arboribus plurimis tenuiffimis fi- brillis. ie te AMBOINSCH KRUYDBOEK. 473 De groote zoorte bier van beeft de bladeren op dezelf- e manier flaan, maar die zyn cen lid van een vinger lang , en een vinger breed, met een merkelyke [pits en groender dan de boven/taande Nummularia minima, ook van onderen met een uitfbekende ronde ribbe , doch meeft aan de jonge. De bloempjes zyn als de voorgaande , of wat grooter , doch fiaan vier, en vyf by malkander aan een kroontje. De vruchten komen mede zoo veel uit een lid, een vinger lang, fcbaars een ftroobalm dik, rond e en egaal, gelyk de bouwen van de Catjang , dun , en gevuld met diergelyke witte zyde-plokken > aan °t eene eind een plat zaad-korreltje bebbende als Comyn. De Hondert fes en Seventig fle Plaat Vertoont in de Zerfle Figuur het kleinfte melkachtige Pen- ningkruid. : De Tweede Figuur wyft aan het grootermelkachtige Penning- kruid, welke ook waare Zoorten van de klimmende Ápo- cynum Zyn, doch waar van ik by geen Schryvers eenig gewag gemaakt heb gevonden. Dit geflacht werd heden- aags Cynanchum genaamt, waar van ziet de H. Cliff. p. 79 LXXIX. HOOFDSTUK. De puifte der bomen. Wp Uftula arborum is de vyfde zoorte wan Nummula- ria la€tea, ook aan de fchorfJe van oude bomen was- Sende, met dunne fteeltjes, die daar in overal vaft wortelen , en met geen loffe Mengen afbangen. Het.beeft een byzondere gedaante , van de beide voorgaande verfchil- lende , want de bladeren fiaan ook twee en twee ed ol, Sa malkander , en baar eigen fteel verbergende, och a “ Flofcüli funt capitula pufilla, "virentia: Guing: uy in Meene groene knopjes, waar fex, oftove fimul in coronula locata, fefe ape f, een kroontje by malkanderen tia in flofculos albos ex quinque; vel quatuor aci minatis petalis Conftantés , quodammodo grati odoris. Ex uno altérove horum fructus excrelcit , qui Cors niculúm eft, minimum digitum longum , ultra ‘cul- mum craffum, fuperne acuminatüm, & firmum, pal- lide virens, & late fcatens , maturumque dehifcit juxta fulcum in fuperiore. parte, & interne angufta exhibet femina inftar Cumimi, fibi invicem. inpofita inter tendem albamque lanuginem locata, que per ventum disjiciuntur. | . € « Nomen. Latine Puflüla arborum y Nummularia La- anoides , quum folia ejus referant | wh. gi & Oe vitellis preparata , que. inter ‚pihfendam fefe elevant. Malaice Daum Boba. Amboinice in. Leytimora, Tiru Makir, h. e. aures animalis Koes- koes. n 5 be 1 ro: ios b. sae A "Locus. In Mangiis crefcit, fed magis in ipfa conti- nenti terra quam in litóre, atque a frugiferis arboris bus detrahenda eft » quum has maxime emaciat. ` Ufus. Foliorum decóQtum propinatum Amboinen-, fium variolas expellit , quarum fignaturas gerunt , feu . characteres, quum arboribus infident inftar craffarum variolofarum puftularum, unde & Daun Boba, b. e. variolarum folia vocantur. Hoc quoque decoctum Gonorrheam curat, hec etiam folia cum Pinanga mafticari poffunt, ` «c Tom. Y. * Pro 2 ape en- o quatuor acu- leine witte bloempjes, im vier eenigzints welriekende. Uit een of twee van dexelve groeid de vrucht, welke is een boorntje y een pink lang , en ruim een fcbaft dik, vooren torgefpitft , en ftyf, bleek-groen’, en vol melk, ryp zynde berfienze open langs een wooren aan be boven zyde, en-vertoonen, van binnen: [malle zaden , als Comyn tegens malkander geftapelt, tuffchen een fyne witte «vol. le, dewelke met de wind weg fluiven, Naam. In. "t Latyn Puftula arborum , en Numm. ar Pen ij » 0m dat de bladeren gelyken na eeni- Ratas jes, die in °t bakken opzwellen. In ^t Ma- 5 Daun Boba. ‚In °t Amboins, op Leytimor "Vira fests Daun Boba SE 3 dat is ooren van een Koeskoess _ Plaats. Het waft aan de Mangis-bomen, doch meer landwaarts in dan op firand , en men moet bet van. de . — erucht-bomen aftrekken, om dat ze die zeer uitmagert, Gebruik. Het afziedzel van de bladeren gedronken, dryft de „Ambonfcbe-pokken uit, wiens fignaturen zy beb- ben, als fittende aan den boom, gelyk dikke pokkige pui- fien, daaromze ook Daun Boba, dat is pokken: en genaamt werden , bet afziedzel geneeft ook de Gonorrbeam, en men mag de bladeren ook met Pinang knouwen. Ooo Tot 474 Pro generali admonitione adtendendum eft, fi ex hifce laétefcentibus funibus quedam interne adhibe- re velimus , tales eligendas effe plantas , qua non crefcunt in noxiis arboribus , fed que proveniuns in Mangiis, Mangi Mangi, Daun Baru , Kinar, & Varinga. : Si quis in pede vulnera accepit per combuftio- nem, vel fi ipfi unguis decidat contufione, hzc fu- me folia, quz parum caleface fupra ignem, donec flaccefcant, hecque inpone lefis partibus, quotidie illa renovando , donec vulnus fitficcum , & curatum. Amboinenfes pueri hzc quoque edunt cum Sirio, & calce loco Pinangz. NB. Hujus plante icon fupra Tab. 175. Fig. 3. fuit exhibita, - que’ mira quoque <pocyni feandentis , feu Periploce fpecies eft parafytica. HERBARII AMBOINENSIS Liber IX. cap. LXXX, Tot een generale waarfchouwing flaat te letten, dat zoo men een van deze melktouwen binnens lyfs wil ge. bruiken , men zodanige verkiezen moet, die aan geen fcba- delyke bomen groejen, maar die aan Mangas , Mangi Mangi, Daun Baru, Kinar , en Waringa-bomen zitten. Als iemand gaaten aan de voeten krygt door brand > of dat bem den nagel afgeftoten werd, zoo neemt deze bla- deren, maakt die warm over °t vuur , tot dat ze leenig werden, en bind ze over dem fcbaden , dagelyks dezelve vernieuwende , tot dat by droogt, en geneeft. De Am- boinfcbe jongens eeten "t ook met Siri, en kalk in plaats van Pinang. NB. De Aftekening van deze plant is» boven op de 175, Plaat Fig. 3. afgebeeldt, welke een wonderlyke zoort van klimmende Apocynum, ofte Periploca is, op. ver- fcheide bomen groejende. CAPUT OCTOAGESIMUM. Peponafter. Taly Gorita. Ine fubfequentes plante ex genere Ariffolochie B fant, que Clematitis cognominatur, in majorem, & minorem diftinéte. S $ Major funis eft convolvulaceus, fatis alte arbores adfcendens, &excrefcens. Ejus {tipes pollicem cras- fus eft, externe rugofus, qui juxta terram prorepit , atque hic & illic fibrillas 1n ipfam emittit, vel fim- plici, ac nudo fune arbores adicendit, firmusque eft, ficcus, & lignofüs, ac porro fefe dividit in longa, viridia, & lenta farmenta , que ex rotundo plana funt, vel comprefla, oras habentia quasdam , pluri- ma vero rotunda funt , quibus infident ingentia trian- gularia folia, folitaria, in amplis locata interttitiis, ac fine claviculis longis in petiolis, que prope ortum incurva gerunt genicula, formam habentia cufpidis hafte, feptem, vel octo pollices longa, quinque, ac fex lata, firma , füperne glabra, & late virentia. Ejus anguli laterales non acuti, fedrotundifunt, itri- mo in quibusdam foliis fere nulli confpiciuntur, in- feritisque auriculds gerunt rotundas cum fulco, ubi udi inmittitur , folia referentia. Ari minoris. Subtus gerunt quinque protuberantesnervos, quorum bunt anteriores j e D eeneg dacu ac parum fufci. funt, multis notata venis transverfa- libus, quz folium parum rugofum, feu contractum inferius formant. i Ore ipfius equales funt , fed in vetuftis parum deorfum flex; ; Floresque ex foliorum ortu prove- niunt, qui primo funt capitula viridia longa, & acu- minata inftar illorum Jaímini, non plura fimul, fed - quodvis peculiari infidet pedunculo, qui proprie lon- gus tubus eft, in longum fefe aperiens florem , binos pollices longus,» coloris fufci , qui in inferiore par- te longum gerit labium inftar faeci futorii, qui con- cavo, viridi, & angulofo inponitur capitulo , feu ger- mini, quod in fructum excrefcit. ` Ma Poft flores fequuntur fructus , quorum quivis ex longo dependet pedunculo, binos digitoslati, ac tres longi, magnitudine malorum Armeniorum , “ad for- mam Peponum adcedentes, intenfe virentes, & gla-” bri, maturi fumei: coloris, füperiüs plani , inferius fübito-acuminati inftar pyri, externe fex falcis diftin- Qi, quodvis vero fegmentum externe juxta dorfum coftam gerit, interna medulla fuccofa eftinftar Pomi, fte que in maturis penitus exficcatur, tumque in fex cel lulis varia, tenuia, & plana locantur femina fquamo- fa, in quorum medio aliquid. nigri elevatum confpici- tur, in quo vis feminalis.latet. Maturi in fex dehi- {cunt fegmenta, fed ita, ut hec fuperne, & inferne fibi nexa fint, inperatoris reprefentantia coronam, totaque interna medulla decidit. Ipforum petioli finduntur mox in multa loramenta, fi abrumpantur, inftar illorum Ackar Pouloron. To- tius plante odor gravis eft, uti in Dracunculo , feu Anappul, fed magis proprie adcedit ad illum Arifto- jochie, ad cujus genus pertinet. Ra- LXXX. HOOFDS TUK. De Pompoenen touw. Di twee volgende planten zjn van "t geflacht Arifto« lochie, die men Clematitis by noemd , verdeelt in groote , en kleene. De groote is een flingerendtouw , redelyk boog op/cbies tende, en de bomen beklimmende. Den Dam is een duim dik, buiten ruig, kruipt langs de-aàrde, wortelt bier en daar weder in, of loopt met een enkeld , en bloot touw de bomen op, maffief , droog , en boutacbtig , voortswer- deelt bet zig in lange, groene, en taaije ranken, dewel- ke uit den ronden wat plat, Y tad zyn, met eenige kanten, doch de meefte regt tond , daar aan-flaan groo- te driehoekige bladeren „enkeld, in wyde tuffeben-plaat. zen, en zonder clauavieren, op lange ftelen; die M oorfpronk kromme knien bebben, van gedaante als Eyloof , of bet yzer van een Bartifaan, zeven, of acht duimen lang, «yf, ep zer breed , fiyf , boven glad, en weeldrig- groen. De boeken aan de zyde zyn niet /cherp, maar rond, aan zommige. bladeren ziet men ze fchier niet, en bebben achter ronde billen met een klove, daar den Steel ingelaten werd, gelykende de bladeren van kleen Arum. . Zy hebben van onderen vyf witftekende zenuwen, waar van de twee voorfte fchier langs bet geheele blad lopen en wat bruin zyn, met veele dwers-a oude wat neerwaarts gebogen.. 