Brieven van Lionello en Suriano uit den Haag aan Doge en Senaat van Venetie in de jaren 1616, 1617 en 1618. Benevens verslag van Trevisano betreffende zijne zending naar Holland in 1620 ..
trouwen, allen ook de vermenigvuldiging van de bevolking bevorderen. Vaar dit volk, laat het nog zoo talrijk zijn, toch beperkt binnen zoo enge grenzen, kan men zeggen, dat het door zijn nijverheid, door het werk, dat allen van de zeezaken maken, door den onbelemmerden handel in alle deelen en der aarde, en door den toeleg van den Staat als van de bijzondere burgers om den handel te behouden en uit te breiden, de geheele wereld tot zijn grondgebied heeft, en alles vereenigd geniet wat elders verstrooid is. Het is verwonderlijk en toch waar, dat er in het geheele land niemand is, die niet met gemak naar zijn stand leven kan; niemand vraagt een aalmoes, en wie aalmoesen geven wilde, zou niet weten aan wie. Hier zijn geen buitensporige rijkdommen bij bijzondere personen, uitgezonderd vele kooplieden; maar het land is over het algemeen welvarend, hetgeen den publieken dienst in alle opzichten wonderlijk te stand komt. Zij die op het land wonen, en de Quelli che habitano il contado e più quelli della Northollandia, che li altri sono più ricchi delli cittadini, poiché sono per il più padroni della campagna. Hunnen hebben le loro manden numerose, aan de zorg voor welke zij hun vrouwen, die er veel profijt van hebben, in de eenvoudigheid van het vito, uitgaan en veel geld samenleggen, terwijl de mannen uitgaan in zee, op verschillende reizen, van welke ze veel geld als emolumenten mee terugbrengen, de reden van zulke rijke Nederlanders. meer die van Noord-Holland, dan de anderen, zijn rijker dan de stedelingen, omdat zij meestal heeren zijn van het platte land, talrijke kuddes hebben, wier zorg zij aan de vrouwen overlaten, die, daar zij er groot voordeel uit trekken, en toch de eenvoudigheid van de levenswijze behouden, veel geld ophopen, terwijl de mannen op zee varen op verscheidene tochten, van waar zij zeer grote winsten te huis brengen, hetwelk zulk een overvloed van goud bij hen veroorzaakt, dat, daar men niets behoeft te verkopen, maar wel lust en vermogen heeft om te kopen, elk klein stukje grond buitensporig veel waarde heeft, een waarde die klimt tot vijf- of zeshonderd kroonen het akkerenveld; waarbij men één procent of weinig meer, of soms iets minder van zijn kapitaal trekt. Zij zeggen, dat zij hun dochters niet willen uithuwelijken aan anderen, dan aan landbewoners als zij, en dat doen zij met tien- of twaalfduizend Hongaarse sceptien, en sommigen tot 20 of 25 duizend toe. Questa parte è sopra tutte le altre bassa di suolo, quasi tutta bagnata delle acque, che l'inverno agghiacciano e l'estate convengono a causar quantità di senza contrari però che restano uniti dal commodo della navigazione che le apportano ogni bene. La politica è tanta, che le ostellerie pubbliche non sono meno ben tenute che i monasteri e le chiese in questa città, ne questo è l'iperbole. Le donne sono più tosto belle, che altrimenti; godono somma libertà, sopra quelle di tutte le altre Provincie, che è però in ogni luogo grandissima; praticano con somma familiarità con ognuno, ricevendo cortesemente il saluto al'uso di Francia e corrispondendo ancora; affermano però, che questa semplicità sia accompagnata di altrettanta modestia e continenza, che può esser vero. Questa parte è lager van bodem, dan alle andere, nagenoeg geheel omgeven van wateren, die 's winters bevriezen, en in den zomer natuurlijk veroorzaken (zonder die wateren zou er ongelegenheid ontstaan), dat zij vereenigd worden door de scheepvaart, die hun alles aanbrengt. De zindelijkheid is zoo groot, dat de openbare herbergen niet minder goed onderhouden zijn, dan de kloosters en kerken in deze stad, en dit is geen grootspraak. Hier schijnt iets aan de Italiaanse tekst te mankeren. Parte di stato hanno desiderati quei S" ch'io veda più dell' altre, credo perchè li avanzi di condizione, et io l'ho fatto volontieri, poiché essendo tutta sul mare et applicata a questa professione, è anche quella, che tiene più frequente commercio et con questa città et con tutte le piazze di negozio dentro al mediterraneo. Fra le altre città di esse vi sono quella di Horno et Encusen, che abondano di marinarezza et nelle quali si fabbricano molte grandissime navi continuamente. La città di Amsterdam per tutte le cose merita, che ne sia detto qualche cosa apartatamente. Li principi della sua grandezza sono derivati dalla declinatione d'Anversa, poiché i più ricchi mercanti di quella piazza nel tempo delli moti passati, mentre il traffico le era difficoltato in quella parte, si sono ridotti con grossi simili capitali ad abitarla come più vicina al mare e hetgeen waar mag zijn. De Heeren Staten hebben, geloof ik, verlangd, dat ik dit deel van den Staat zien zou, liever dan andere, opdat ik ze mocht bevoordeelen met mededeelingen betreffende den handel, en dit heb ik gaarne gedaan, omdat, daar deze Provincie geheel aan zee gelegen is en zich op den zeehandel toelegt, zij ook den levensdeel drijft met deze stad en met al de handelplaatsen aan de Middellandsche zee. Onder de andere steden zijn het Hoorn en Enkhuizen, waar het zeevaardersbedrijf bijzonder bloeit, en onophoudelijk zeer veel groote schepen gebouwd worden. De stad van Amsterdam verdient in alle opzichten, dat er iets in 't bijzonder van gezegd wordt. De beginselen van haar grootheid worden gevonden in den achteruitgang van Antwerpen, omdat de rijkste kooplieden van die plaats in den tijd van de vroegere troebelen, dewijl de handel daar bemoeilijkt werd, zich met overgroote kapitalen daarheen begeven hebben, als zijnde de stad gelegen dicht bij de lugar loro negotii non potevano esser impediti. Col progresso delle guerre hanno fatto grandissimo profitto, onde la città si è sempre andata avanzando, et si trova ridotta a tale, che non vi è forse piazza in Europa, che le vada avanti ò se le avvicini. E accresciuta di fabbriche per più del doppio da pochissimi anni in qua, e se aumenta ogni giorno. La quantità di vascelli, che del continuo vi sono, è innumerable; maggiore è quella di quei, che sono à vari viaggi per tutte le parti del mondo. Vi sono mercanti di grandissima facoltà et credito. A tutti li negotii si applicano; vanno in Danzica per formenti, come ci è detto; in Norvegia per legnami per fabbricare; nel mediterraneo per moscate, olio, rive passe, seche, gettoni, aranci et mille altre cose; in Spagna, in Inghilterra, Francia, nelle Indie et in ogn' altro luogo per riportarne le merci proprie delli paesi et far essito delle loro. Bij de zee, en dewijl er hun handel niet zou verhinderd worden. Met den voortgang van den oorlog hebben zij zeer veel winsten behaald, vandaar dat de stad steeds is toegenomen en zij is zoover gekomen is, dat er misschien geen stad in Europa is, welke haar te boven gaat of maar nabij komt. De aanbouw, meer dan de helft belangrijker dan weinig jaren geleden, vermeerdert bij den dag. De menigte schepen, die er blijvend zijn, is ontelbaar; en groter is het getal van die schepen, welke op verschillende tochten zijn in alle deelen der aarde. Hier zijn kooplieden van het grootste vermogen en crediet. Zij leggen zich op allerlei handel toe; zij varen naar Dantzig om tarwe, gelijk ik boven zeide, naar Noorwegen om timmerhout, naar de Middellandsche zee om muskaatwijn, oliën, gedroogde rozijnen, katoenen, oranjeappels en duizend andere zaken, naar Spanje, Engeland, Frankrijk, de Indien en overal elders heen, om er de koopwaren, aan elk dier Moltissime sono le navi, che si noleggiano a commodo de particolari, nelle quali quasi tutti hanno interesse. Nella Compagnia dell' Indie Orientali ha la metà della portione, la sola città di Amsterdam, et se si concluderà quella delle Occidentali avrà delle nove parti, le quattro, che così è stato firmato. Questa se discusse perchè molti de principali mercanti che hanno grossi capitali in Spagna, temono dell' arresto di essi, interessandosi in questo affare; sono però formati i capitali e credo certo che si concluderà, e si le tregue si rompessero, cessando ogni altro rispetto, tanto più presto restarebbe ella effettuata. Fra tanto quella delle Orientali camina così bene ch'è cosa di mira vista la gran quantità di spetzierie e altro, che da là vengono e si spandono poi per tutta la Francia, Allemagna e tutte le altre Provincie et fino in questa città, di landen eigen, vandaan te halen en de hunne af te zetten. Uiterst talrijk zijn de schepen, welke bevracht worden ten dienste van bijzondere personen, die er bijna allen aandeelen in hebben. In de Oost-Indische Compagnie heeft de stad Amsterdam alleen de helft der aandeelen, en zoooo de West-Indische Compagnie gesticht wordt, zal zij vier van de negen aandeelen krijgen; dit is reeds bepaald. De oprichting wordt uitgesteld, omdat velen der voor-naamste kooplieden, die grote kapitalen in Spanje hebben, wanneer zij daartoe medewerken, vrezen dat op hun eigendommen beslag zal gelegd worden: toch zijn de kapitalen gevonden en ik houd voor zeker, dat zij tot stand zal komen, en zooo het Bestand verbroken wordt, houdt alle bedenking op, en zal zij te eerder haar beslag krijgen. Intussen gaat de Oost-Indische Compagnie zoo goed vooruit, dat het wonderlijk is de menigte te zien van specerijen enz., die vandaar komen en verspreid worden over geheel Frankrijk, Duitschland en alle de andere. Ondanks de andere volle, waren ze altijd gewonnen en uiteindelijk waren er commercie, die hebben gekocht in een enkel geval van deze Compagnie voor peper voor de som van een million en meer van scudi. Mi hanno tenuto proposito alcuni di questi Signori, che sarebbe bene che anche la Serenissima, con capitali di particolari, suoi cittadini, si interessasse in questi negozi, a cui ho io risposto con termini generali et cortesi. Mi hanno anche considerato, che, unendosi insieme et ben intendendosi, i mercanti di questa città con i loro, si potrebbe apprendere tutto il negozio della Sedia nella Siria et escludere di quella stalla i Francesi et Inglesi, con profitto notabile dei comuni sudditi, et che si potrebbe dividere il farlo Provincie, tot in deze stad toe, waar vroeger zich allen voorzagen, en laatstelijk sono er kooplieden geweest, die in een partij van die Compagnie peper gekocht hebben voor de som van een miljoen en meer kroonen. Eenigen der Heren hebben mij voorgehouden, dat het goed zou zijn, zoo ook U. D., hetzij met staatsgelden, hetzij met kapitalen van particulieren, stadgenoten, aan deze handels-ondernemingen aandeel nam. Hierop heb ik in algemene en beleefde bewoordingen geantwoord. Ook hebben zij ter mijn behartiging aangemerkt, dat, als zich de kooplieden dezer stad met de hunnen verbonden, men zich den geheelen handel van de kanoren in Syrië kon toegeven, en de Franschen en Engelsen uitsluiten, tot aanmerkelijk profit van de wederzijdsche onderdanen, en dat men de taak kon verdoen met voordeel en volgen. con reciproco compimento e soddisfaczione. Il negozio è grande e importante e merita maggior riflesso e considerazione. In somma, non lasciano di pensare a cosa vera dalla quale possa derivare l'aumento del traffico nel paese. Godono perciò i mercanti di tutte le nazioni indifferentemente grandissima libertà; ogni uno vive nelle sue case con la Religione che gli piace, e pur essendo in palese non esserci altro rito, che il Calvinismo, che è il proprio; nel resto chiudono gli occhi e nella sola città di Amsterdam vi saranno fino dodici o quattordici messe al giorno, celebrate in case di particolari; ne vi è che glielo impedisce, se ben ogni uno lo sa. La mercanzia viene leggermente aggravata, non ascendendo l'impositione a tre per cento, tanto per i sudditi, quanto per gli esteri, e il tratto di questi tutti è applicato all' Amtiraltà per provvedere con esso all' Ammiragliato. De zaak is groot en belangrijk en verdient meer overweging. Trouwens zij verzuimen niet op iets bedacht te zijn, dat den handel in het land kan vermeerderen. Daarom genieten de kooplieden van alle naties zonder onderscheid de grootste vrijheid. Eenieder leeft in zijn huis met den godsdienst, die hem goed dunkt, en ofschoon in 't openbaar geen andere, dan het Calvinisme, hetgeen de eigenlijke godsdienstvorm is, wordt geoefend, sluit men voor 't overige de oogen, en in de stad Amsterdam alleen zullen er dagelijks tot twaalf of veertien missen in 't geheim, in huizen van particulieren, gelezen worden, e niemand belet zulks, ofschoon iedere het weet. De handel wordt in geringe mate bezwaard, daar de belasting niet meer beloopt dan drie procent, zoowel voor de onderdanen, als voor de buitenlanders, en de opbrengst wordt geheel geleverd aan de Admiraliteiten, om daarmede de maritieme behoeften te voorzien, zoals de armada, zoals ook het andere, en zij doen zulks met elke applicatione maggiere. De stad is benissimo gereguleerd; de hospita is voor alle soorten van mensen benissimo onderhouden, en voor de meest gesusteerde met application van de rendementen die vroeger van de kerken waren, zoals men dat bijna ook in andere plaatsen doet, zodat er iets voor andere doeleinden gebruikt kan worden. Er is het hospitaat voor de ouden, de armen, de zieken; er is er een waar de man met weinig kapitaal de voeding koopt voor de hele loop van zijn leven, die zal zijn met vier of vijfhonderd ducaten, en hij wordt goed behandeld; maar allemaal zijn ze onderworpen aan zoveel politie, dat men zich niet waardig voelt om er in te verblijven. Bovendems zijn er hospitaaltjes voor de vaganten en voor diegenen die geen mysterie willen maken, waar men ze laat staan tot die maanden en jaren, tot het punt dat men ze goed heeft laten corrigeren; hier worden de behoeften van de zeezaken voorzien, zoowel wat gewapend geleide als anderszins betreft, en zij doen zulks met alle ijver. De stad is zeer goed ingericht. Er zijn voor alle soorten van lieden, zeer goed onderhouden, meerendeels uit de inkomsten, die vroeger aan de kerken toekwamen, gelijk nagenoeg ook in alle andere plaatsen geschiedt; ofschoon een deel ervan ook tot ander gebruik wordt aangewend. Daar is het gasthuis voor oude mensen, wezen, zieken; er is er een, waar iemand met weinig kapitaal zijn onderhoud koopt voor zijn gehele leven, te weten voor 4 of 500 dukaten, en hij wordt er goed verpleegd. Maar in alle heerst zulk een zindelijkheid, dat niemand versmaad zou er in te wonen. Behalve de gezegde gasthuizen is er een voor vagabonden en voor lieden, die geen ambacht willen uitoefenen: men laat ze er maanden en jaren blijven, totdat men ziet dat zij goed verbeterd zijn. Daar laat men hen met grote ijzeren fanno con gran lime di ferro rascir certo legno duro, dat credo sia verzino, come si fa anche in questa città et se fra due non si rasciano 50 lire al giorno, le trattenendono il pane: lo chiamano per burla l'Hospital di S. Ruspin et raccontano varie miracoli di quelli, che si fingevano zoppi et stroppiati, che hanno gettato le crozzoli, et se sono fatti gagliardi et ne conservano memoria. Molte altre cose potrei dire delle doti di questa città, ma me lo impedisce il non dover troppo allungare questa relazione. Ho però quella ancora li suoi contrari, et grandi: il suo porto è il Tesino lontano dalla città, e duodeci miglia, dal quale si va per un canale poco profondo, onde bisogna levar le navi e condurre le mercanzie con qualche pericolo; oltre che per il più l'inverata resta tutto agghiacciato per tre o quattro mesi con interruzione di commerci. Il suo sito è paludoso e vi si trova il gelo-fieno, il braziliero, gelo-so e raspa, come anche in questa città, e così si possono concludere che le due città non hanno al più 50 poundi di raspa per giorno, non perdono il loro pane. Si chiama scherzosamente l'ospedale di San Ruspierno, e si raccontano diversi miracoli di quelli, che avevano la pretesa di essere crebulo e lamo, ma scartarono le stampelle e diventarono saldi e forti, e si conserva l'ricordo di ciò. Cet hôpital, dit-on, a de merveilleux, et l'on vante ses fèverières, mais on ne peut y prendre feu. La ville a des eaux fraîches et abondantes, mais ce n'est pas assez, on y trouve des marais, des roseaux, des cannes, enfin tout ce qu'il y a de plus pestilent. (Corbis, 1882) Veel andere dingen zou ik kunnen zeggen van de eigen- aardigheden dezer stad; maar dit verbiedt mij de ver- plichting om dit verslag niet te lang te maken. Toch heeft zij groote ongelegenheden. Haar haven is Texel , twaalf mijlen van de stad, waarheen men vaart door een niet diep kanaal, waar men de schepen moet lichten en de lading met eenig gevaar moet heenbrengen; behalve dat is het meestal in den winter geheel bevroren drie of vier maanden lang met staking van den handel. De ligging 419 doso, che rende l'aria poco salubre; acqua per uso è molto cattiva et d'ogni intorno l'invernata tutto è ripieno di acqua e di ghiaccio , che par più tosto isola in mare , che città in terra ; manca ella ancora di legne et abbruggiale torbe, onde se può dir che non gode alcuno delli quattro elementi perfettamente, si che il solo negotio la mantiene et supera tutti li con- trarij. Se può però creder, che se la città d'Anversa fosse nelle mani de' S^ì Stati, ò se unisse à queste Provincie et potesse aver il commercio libero, come hora le viene impedito , fosse quella per ritornar nella sua floridezza et questa per declinar della sua grandezza. Tutto il paese è naturalmente di sito forte , et l'Hol- landa e Zelanda sopra il resto, per la commodità che hanno per inondarlo à loro piacere , da che ne è derivato nelle guerre passate, che molte volte poco numero di paesani ha tagliato à pezzi molto mag- der stad is moerassig, hetgeen de lucht weinig gezond maakt; het water is tot gebruik sleeht en de geheele omtrek is 's winters vol water en ijs, zoodat zij veeleer een eiland in de zee, dan eene stad op het land schijnt. Ook ontbreekt het haar aan hout, en men brandt er turven, weshalve men zeggen kan: dat zij geen volkomen genot van de vier elementen heeft. Dus houdt alleen de handel haar in goeden staat, en de handel alleen vergoedt al het gebrekkige. Toch mag men geloven, dat als de stad Antwerpen in de handen der Staten ware, en zich met deze Provinciën verbond, en vrijen handel kon krijgen, die nu belet is, zij tot vroegere welvaart terugkeeren en Amsterdam van haar grootheid vervallen zou. Geheel het land is sterk door de natuur, en Holland en Zeeland meer dan de andere delen, omdat men ze gemakkelijk, als men wil, onder water kan zetten. Andere dat in de vorige oorlogen, menigmaal een klein aantal soldaten, colt, je kan zeggen, in de reti en gevangen in de paludi zonder aversene. Altre volte gli hanno necessitato a sfuggire dagli assedi e liberare le città che per altro convenivano cadere: il che li rende tanto più coraggiosi. Accostumano per asciugare le paludi e ridurle a cultura di valersi di molini da vento, come fanno anche per macinare le biade, le quali aggiungendosi e corrispondendosi l'uno all'altro fanno mirabile effetto: e io ho visto quello, che pare quasi incredibile a riportare, asciutto e lavorato quel paese, che poco prima era lago profondo e vasto assai, e tuttavia attendevano al medesimo lavoro e si assicuravano a ridurre un altro maggior del primo: tanta è la strettezza del terreno e il desiderio che hanno di accrescerlo, che non risparmiano fatica né spesa veruna. Con altrettanta ingegnosità boeren hanno una molto grande quantità di soldati inretenuto nel panino, come se fossero in un reticolo nascosto all'interno delle paludi. Un'altra volta hanno il vijand genoodzaakt a rompere il becco e liberare le città che altrimenti, sembra, sarebbero cadute: ciò li rende tanto più coraggiosi. Om de moerassen te drogen en er bouwland van te maken, zijn zij gewoon van windmolens te bedienen, gelijk zij ook doen om koren te malen. Daar deze molens dicht bij elkaar liggen en tegelijk met elkaar werken, levert dit een wonderlijk schouwspel op, en ik heb gezien wat bijna ongelooflijk schijnt, als men het verhaalt, een land droog en bebouwd, dat kort te voren een diep en vrij uitgestrekt meer was, en ook was men bedacht op een dergelijken arbeid, en nam men maatregelen om een ander meer, groter dan het vorige, droog te maken. Zoo groot is de beperktheid van den bodem en het verlangen om hem uit te breiden, dat zij geen enkele moeite en kosten spaart om de campagne te verdedigen van de impet van de zee, dichtbij met de fabrica van grossissime en fortissime argini da loro chiamati di che, fatti di aliga ben asciutta, mista con un poco di terreno, che fa mirabil presa et sostenta ogni borasca. Ma riesce poi di aggravio immenso a quelle Province, che senza questo riparo resteriano senza dubbio somersi, come già ottanta anni in circa successe in Zelanda, che forse settanta ville restarono miseramente sepolte nel mare con la morte di tutti i habitanti e degli animali, e ne se ne vede altro vestigio, che di qualche torre o campanile. Lo stesso infortunio avvenne anche in Hollanda vicino a Dortrecht, che è la metropoli di essa, dove pure fra i due fiumi del Vale e della Mosella si trovano. Met gelijke vlijt en kosten verdedigen zij het land tegen het geweld der naburige zee met den aanleg van zeer grote en sterke ophoogingen, die zij dijken noemen, gemaakt van zeewier, goed gedroogd en vermengd met een weinig aarde, hetwelk wonderlijk goed samenpakt en alle stormen trotseert. Maar toch blijft het een ontzettend bezwaar voor deze Provinciën, die, zonder dat hulpmiddel, buiten twijfel overstroomd zouden worden, gelijk ongeveer 80 jaren geleden in Zeeland voorviel, toen wel zestig steden ellendig in zee bedolven werden, hetgeen den dood van al de bewoners en van de dieren ten gevolge had, en men ziet er geen ander spoor van, dan hier of daar een toren. Hetzelfde ongeluk is ook in Holland gebeurd in de buurt van Dordrecht, de hoofdstad der Provincie, waar tusschen de twee rivieren, Waal en Nieuwe Maas, met veel moeite en groote kosten een dijik van zeven kilometer lang opgeworpen is, hetwelk wonderlijke is gelukt, nu men daarmee alle stormen trotseert. Met gelijke vlijt en kosten verdedigen zij het land tegen het geweld der naburige zee met den aanleg van zeer grote en sterke ophoogingen, die zij dijken noemen, gemaakt van zeewier, goed gedroogd en vermengd met een weinig aarde, hetwelk wonderlijk goed samenpakt en alle stormen trotseert. Maar toch blijft het een ontzettend bezwaar voor deze Provinciën, die, zonder dat hulpmiddel, buiten twijfel overstroomd zouden worden, gelijk ongeveer 80 jaren geleden in Zeeland voorviel, toen wel zestig steden ellendig in zee bedolven werden, hetgeen den dood van al de bewoners en van de dieren ten gevolge had, en men ziet er geen ander spoor van, dan hier of daar een toren. Hetzelfde ongeluk is ook in Holland gebeurd in de buurt van Dordrecht, de hoofdstad der Provincie, waar tusschen de twee rivieren, Waal en Nieuwe Maas, met veel moeite en grote kosten een dijik van zeven kilometer lang opgeworpen is, hetwelk wonderlijke is gelukt, nu men daarmee alle stormen trotseert. Ii travagli delle guerre passate e li passati pericoli hanno necessitato queste Provincie ad unirsi insieme, et come quelle che prima da per sé formavano cadauna una separata repubblica, o per dir meglio tante repubbliche quanto sono le città di esse, se bene con la sopraintendenza et dominio limitato però, come è stato oggi, di quale Principe, hanno procurato di far di tutte con la loro unione una Repubblica sola, potente e forte per la comune difesa. Questa forma di Governo pare, che nelle cose importanti possa portare seco qualche contrario per le persone. Ma in Maas, een groote hoeveelheid lands is verzonken en overstroomd. Hierdoor gewaarschuwd, wijden zij de noodige zorg aan den aanleg der dijken, en zij bewaren zich verre van alle vrees en gevaar. De taak van den oorlog en de vroegere gevaren hebben deze Provinciën genoopt zich met elkaar te vereenigen, en daar zij vroeger elk voor zich een afzonderlijke Republiek vormden, of juister gezegd, daar er zooveel republieken als steden waren, ofschoon met het toezicht en de beperkte heerschappij, gelijk boven aangestipt is, van een Vorst, zijn zij er in geslaagd van die allen door haar Unie één machtige en sterke Republiek ter gemeenschappelijke verdediging te maken. Deze vorm van regering schijnt bij belangrijke zaken eenige ongelegenheid met te brengen door den tijd, die dilationi che si frappone per ricevere li pareri di tante città et per li dispareni che potessero nascere: tuttavia in effetto si prova il contrario, perchè nelle cose ordinarie e che non sono di grandissima conseguenza li Stati Generali deliberano quello che le piace. Nelle altre, ognuno scrive alla sua Provincia e nel medesimo tempo tutte le città di essa nelle loro consigli deliberano e fanno saper la loro volontà ai Stati Provinciali, i quali, ricevuto il parere delle città, mandano quello della maggioranza di esse al suo deputato nelle Stati Generali, conforme a quello se regola; e ciò, che dalla maggioranza viene assentito, resta stabilito, il che si eseguice assai facilmente. Ma ogni impedimento viene poi facilmente rimosso dall'autorità del Sig. Principe d'Orange, alla quale ognuno aderisce, onde non vi è cosa, che da lui venga o promessa o stimata buona, che non resti approvata. La verità è che il processo di ricezione delle decisioni di tante città e il contrasto di sentimenti che si può opporre. Doch inderdaad heeft het tegenovergestelde plaats, daar bij gewone en niet hoogstgewichtige zaken de Staten- Generaal besluiten wat zij goedvinden. Bij andere zaken schrijven de leden aan hunne Provincie, en op denzelfden tijd nemen alle Steden eener Provincie in hare raadsver- gaderingen een besluit en doen haren wil aan de Provin- ciale Staten kennen, welke na ontvangst van het besluit der Steden het besluit der meerderheid aan hunnen Gede- puteerde ter Generaliteit berichten, die zich dan daarnaar gedraagt, en wat door de meerderheid goedgevonden is, blijft vastgesteld, hetgeen vrij gemakkelijk in het werk gaat. Doch elk beletsel wordt daarna gereedelijk uit den weg geruimd door het gezag van den Prins van Oranje, waarmede iedereen zich vereenigt; zoodat er geene zaak is , die door hem of beloofd of goedgeacht wordt , die niet 424 È questo Principe di età di 54 anni, prosperoso et gagliardo assai, di quel gran nome et credito nella professione militare, che è molto ben noto all' Ecc'-'^ amato et riverito dal paese tutto come auttor et d/ fensor della commune libertà , et in lui sta risposta/a confidenza de tutto il Paese per il proprio mant^i- mento. In lui se ramemorano li benificij ricevuti dal Padre et ogn'uno gliene professa obligatione . . . / Si fa conto che tra le proprie rendite patrimo/iali et quello che cava dalli S^ì Stati per le cariche, che sostiene, possi egli bavere ben ottocento gino nove cento mille fiorini, che saranno intorno À trecento mille scudi. Vive assai alla grande iper il paese, tiene buona stalla e famiglia, ne oltre di lui et il Principe Henrico, goed gevonden wordt. Deze Prins is 52 jaren oud, welvarend en sterk, van een zoo grooten roem en krediet in de krijgswetenschap, als aan U. D. zeer wel bekend is; hij is door het geheele land bemind en vereerd, als bewerker en verdediger der algemene vrijheid, en op hem steunt het vertrouwen van het geheele volk op 's lands behoud. In hem herdenkt men de weldaden, van zijnen vader ontvangen, en allen weten hem er dank voor. Men berekent, dat hij als inkomst van zijn eigen erfgoederen bij hetgeen hij ontvangt van de Staten-Generaal voor de posten, die hij bekleedt, wel 8 of 900 duizend gulden kan krijgen, dat is zooveel als 300,000 kroonen. Hij leeft voor het land op vrij hoogen voet, en heeft schoone paarden en goede bedienden, en behalve hem en Prins Hendrik, zijnen broeder, is er geen ander, die zich 1) Hier volgt weder kortelijk een opgave van bekende feiten, betreffende de regering. Suo fratello, vi e altro soggetto, che di molto se cava dal ordinario et dalla mediocrità e semplicità del paese; essendovi in quelle parti pochissima nobiltà di sangue. Fra le altre conditioni di questo Principe, tiene egli concetto di commettersi molto poco alla fortuna, ma regolarsi stesso et le sue armi con somma prudenza et sicurezza, che causa che tutti i suoi soldati, capitani et ufficiali lo seguano et obbediscono alla cieca, certi di non poter mal capitare. Non se può dubitare, che mentre durerà la vita et prosperità di lui non siano per passare felicemente et quietamente tutte le cose de' suoi Stati, come manco si può negare, che l'anno della sua morte non abbia ad essere climaterico agli medesimi. Governa egli, si può dire, come Principe assoluto per l'autorità, ma con concetti altrettanto propri di buon Repubblicano e ben si può creder che lo faccia operare con vera bontà per il bene del Paese. Il fatto che, sotto altro aspetto, sia molto simile al Principe assoluto deriva dal fatto che, in realtà, non vi è quasi nessuna nobiltà di nascita e si può dire che lo si elevi al di sopra della mediocrità e dell'elevatezza del Paese, dove molto poco nobiltà di nascita esiste. Altre caratteristiche di questo Principe sono il suo desiderio di mantenere il suo territorio il più possibile fuori dalla fortuna, e di lasciare che le sue armate, i capitani e gli ufficiali lo guidino con il più alto grado di prudenza e di saggezza, il che provoca il fatto che tutti i suoi soldati, capitani e ufficiali gli seguano cieco e obbediscano, essendo convinti che non gli potranno in alcun modo andare male. Non ci sono dubbi che, finché la sua vita e il suo benequino prospereranno, anche le cose delle Province degli Stati Generali avranno un felice e tranquillo andamento, altrettanto quanto è inconfutabile che l'anno della sua morte sarà faticoso per essi. Regna, può dirsi, come volgere del tutto con autorità, ma con la coscienza di un buon repubblicano, e si può credere che lo faccia per solo zelo per il pubblico bene e per la libertà; ma altrettanto conosce, che se anche avesse pensiero diverso e provasse a tirare a sé l'assoluto comando del Paese, non gli riuscirebbe certamente l'impresa, e l'amore e rispetto che ora gode in supremo grado, si convertirebbero in odio capital e lo causerebbero la rovina. Oltre a ciò, il non avergli figli legittimi, né essendo venuto manco nella propria casa, lo deve rendere tanto più alieno dal macchinare cose pregiudiziali allo Stato. Sì, dopo di lui, babbi da essere trasmessa la medesima autorità in altri, o pure più ristretta, non è così facile il pronosticarlo con fondamento, perchè pare che il Principe Guglielmo, suo fratello, che è sempre a parte di tutte le fatiche con lui et che pure rappresenta l'immagine del Padre Guglielmo, autore di ogni loro bene, se la possa promettere; essendo massime soggetto all'algemeene welzijn e de vrijheid. Doch evenzeer weet hij, dat, als hij andere gedachten had e zich het volstrekt bewind over het land wilde toeeigenen, die onderneming hem zekerlijk niet zou gelukken, en de liefde e de vereering, che hij nu in den hoogsten graad geniet, in doodelijken haat zou verkeeren, en zijn ondergang er het gevolg van zou zijn. Behalve dat, daar hij geen wettige zonen heeft, e er in zijn geslacht geen gebrek aan is, dit hem des te meer afkeerig moet maken om zaken nadeelig voor den Staat te beramen. Of na hem hetzelfde of wel een meer beperkt gezag aan een ander zal opgedragen worden, is zoo gemakkelijk niet te voorspellen: want wel mag Prins Hendrik, zijn broeder, die hem in al zijn vermoeienissen ter zijde staat, en ook het evenbeeld is van zijnen vader Willem, den bewerker van al hun geluk, zich dat gezag beloven, daar hij iemand is van de grootste deugd e van zeer lieftallige manieren di virtù e di maniera molto grate e altrettanto stimato nella professione dell'armi; tuttavia, se ragiona, che si possa ostare, oltre certo concetto universale, che vive in molti, che non sia bene il commettersi lungamente alla discrezione di un solo, che volendo possa macchinare cose pregiudiziali al pubblico, quando anco non fossero per riuscire: che nelle turbolenze passate della Religione Arminiana si sia egli reso in qualche parte sospetto di piegar a quella parte, avendo alcune volte visitato le loro chiese e udito le loro predicazioni, come la madre anche fu notata del medesimo e forse più per questo uscì, che per altro, dal Paese e si ridusse a vivere, se ben sotto altri pretesti in Francia, dove, pochi giorni sono, mancò di vita. Andere onderwerp in concurrentie van hem, niek ben ik zeker dat kon aspireren tot zo grote commando, als het even is in het beroep der wapenen hooggeacht, — maar toch oordeelt men, dat daartegen in den weg kon staan, behalve zeker algemeen denkbeeld, hetwelk in velen leeft, dat het niet goed is zich lang te vertrouwen aan het goedvinden van éénen, die, als hij wil, iets schadelijks voor den Staat kan beramen, al mocht het hem ook niet gelukken; behalve dat, zeg ik, oordeelt men, dat hem zou kunnen schaden, dat hij bij de vorige Arminiaansche godsdiensttwisten enigermate in verdenking gekomen is naar die kant over te hellen, daar hij eenige malen hunne kerken bezocht en hunne predikaties gehoord heeft, waarvan zijn moeder ook verdacht werd, en misschien heeft zij meer daarom, dan om een andere reden het land verlaten, en zich getroost, al is het onder andere voorwendsels, in Frankrijk te wonen, waar zij, eenige dagen geleden, gestorven is. Iemand anders geloof ik niet dat met hem in aan- merking zou kunnen komen om zulk een hoog ambt te 428 Conte Ernesto Casimiro di Nassau della medesima Casa se mantiene in sommo credito et reputatione, ma non è credibile che mai potesse esser preferito a quest' altro. A me pare di poter con buon fondamento concluder, che se a tempo, che doverà succedere la morte del Principe d'Oranges, li Sig^^ì Stati saranno in quiete, sarà ben data al Principe Henrico carica grande et commando eminente , ma non però assoluto , come gode il fratello, et molte delle Provincie se lo eleggeranno per Governatore , ma alcune anco , al mio creder, offriranno il Governo al Conte Ernesto; ma se le cose saranno turbide et che si maneggino le armi, convenirà l'auttorità tutta passar nella persona sua, senza diminuttione. Grande è stato il pericolo di soUevatione et di in- testine commotioni per il scisma, tra loro nato per li bekleeden, ofschoon Graaf Ernst Casimir van Nassau uit hetzelfde geslacht groot krediet en een goeden naam ge- niet; maar het is niet te gelooven, dat aan hem ooit de voorkeur boven den zoo evengenoemden zou gegeven wor- den. Het komt mij voor, dat ik met goeden grond kan besluiten, dat, zoo op het tijdstip dat de dood van den Prins van Oranje zal plaats hebben, de Heeren Staten rust zullen hebben, wel aan Prins Hendrik een groote post en een eminent bewind zal gegeven worden, maar toch geen volstrekt gezag, gelijk zijn broeder bezit, en dat vele van de Provinciën hem tot haren Goeverneur zullen verkiezen; maar eenige ook zullen naar mijn ge- voelen het Goeverneurschap aan Graaf Ernst aanbieden. Doch, in de onrust die in den Staat heerscht, en de oorlog hervat is, zal het geheele gezag natuurlijk zonder vermindering op hem overgaan. Groot is het gevaar van opstand en binnenlandsche beoorlogen geweest door de scheuring, ontstaan wegens de scheve visie over de noviteit van de dogma's van de religie, suddetta, die susciteerde eerste in de school in de stad Leiden, waar het studieet sostenito en verdedigd wordt in de leerstoelen, passeerde in de kerken en in de preekveldjes en trokken aan zich groot deel van de bevolking, zelfs de hoofdpersonen van elke stad. Maar wat importeert, is dat accostend aan dat partijtje mons. Barnovelt, die was consulent en advocaat generaal van Holland en die in de Staten Generaal had, een omnibuss autoriteit, had aan weinig aan weinig vooruitgegaan alle die van zijn partij en was zich zo sterk gemaakt, dat hij de vrije wil tegenover stelde aan alle de plannen van de Prins van Oranje, waarover hij had, geen andere doel had, dan om de macht van de prins te laten dalen. Procurarono i predicanti del Calvinismo puro, che è la religione vecchia del Paese, di convocare un Sinodo, nel quale tutte le questioni restassero terminate et si mettesse silentio a questa varietà di opinioni nuove in dottrina di goddimento, che era, per primo, apparsa nella scuola di Leiden, dove la studio floreggia, e sulle cattedre sostenuta e difesa, fino a quando fu portata alle chiese e ai pulpiti e un gran numero di persone fu convinta e si trasformò in un'opinione comune. Ma l'importante di questa cosa è, che Barnevelt, che era consigliere e avvocato generale di Holland e in Stati Generali, si può dire, ebbe tutti i poteri, si affermò, che si era unito a quella parte, gradualmente tutti di sua parte lo avevano promosso, e si era fatto così forte, da potersi sostenere liberamente contro ogni sforzo di parte del Principe d'Orange e non aveva altro scopo da raggiungere che indebolire il suo potere. I predicanti del Calvinismo, il quale è la religione vecchia del Paese, portarono a compimento, che una Synodo fosse convocata, alla quale tutti i dissidi sarebbero stati pacificati e alla quale si sarebbe dato il silenzio alle diverse opinioni; ma gli Arminiani, accorgendosi che questo sarebbe avvantaggiato a loro svantaggio con l'autorità di grandi personaggi e di Barnevelt in particolare, lo portarono tanto avanti, che tutto il paese resta macchiato di questa nuova dottrina; seguì però questa convocazione del Sinodo a Dordrecht nell'anno 1617, dove vi concorsero da tutte le parti i più stimati professori della religione riformata, furono discusse le materie, citati quelli che sostenevano sensi diversi, che, essendo prima comparso, poi vedendo il loro svantaggio, metà si ritirarono e furono banditi, alcuni dei quali si sono ritirati in Anversa e altri luoghi vicini, ne mancano di nutrire le discordie e i mali umori del Paese. Si divenne alla retentione e al castigo capitale della persona di Barnevelt, come ad altri suoi dipendenti e sostenitori furono castigati di perpetuo carcere. Imputavano a lui, che havendosi proposto di abbassare unitooppen, bevorderden die neue leer durch het gezag van eenige grooten en in 't bijzonder van Barnevelt zoo zeer, dat het geheele land er mee besmet werd. Toch kwam de Synode te Dordrecht in 1617 bijeen; van alle kanten kwamen er de geachtste leeraren der gereformeerde Godsdienst samen; de vraagstukken werden er behandeld; zij die verschillende gevoelens koesterden, werden gedagd. Dezen, eerst verschenen, maar daarop ziende dat zij verwonnen zouden worden, trokken zich op de helft van den tijd terug en werden verbannen. Sommigen hunner hebben zich naar Antwerpen en andere naburige plaatsen begeven en zijn blijven niet in gebreke de tweedracht en de boze humeuren des lands te voeden. Het kwam tot de gevangenneming en de doodstraf van den persoon van Barnevelt, en anderen, aanhangers en begunstigers van hem, werden met eeuwige gevangenis gestraft. Zij legden hem te laste, dat hij, de vernedering van het Huis van Nassau en van la Casa di Nassau et la grandezza del Principe, havese in animo di ridurre gli affari del Paese in tutto dipendenti dalla Corona di Francia, et che, subornato da Spagnoli, con la sua autorità impedisce tutto ciò, che potesse contrair alli loro dissegni; onde morto lui, si vide follower l'Alleanza con la Sercia, darsi agli uti ai Principi dell'Unione et al Re di Boemia, et altre risoluzioni simili, che per l'addietto non hanno potuto avere luogo. Estinto il grande campione, deliberarono i Sati di rimuovere (in) tutte le città dalli magistrati quelli, che erano del suo partito, che erano molti e ve lo designarono al questo effetto il Principe d'Oranges medesimo, che, conferitosi da per tutto, effettuò l'opera, se ben in qualche luogo con qualche difficoltà e non minor pericolo. 