VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Tweede Deel, Uis bet Hoogduitsch vertaald, door a. A. ve MOERBEEK. Leeraar der Doopsgezinden te Dordregt. Te Usregt ‚by G. T- en A. v. Paddenburg 1773. Zn groot oa- vo 446 kladzyden d Aer de voorheen gemelde afdeeling (®) van de aenmerke Iykfte verfchilftukken , welken de Proteftantfche ‘met de Roomfche Kerk heeft, vervolgt de Hooglieerser Mosbeim , in dit tweede Deel , de behandeling dier verfchillen. Dit doet hem, in ‘teerfte Deel nagegaen hebbende, hoe ver wy uit elkander loopen , ten aenzien van den grendflag des Geloofs s en de Leer nopens de Kerk ; nu het oog vestigen, op het geen wy in de Roomíche Kerk wraken , met opzicht tot derzelver keringen , wegens de middelen om tot de Zaligheid te komen z en de Sacramenten; als mede met betrekking tot derzelver Crm er plecbtigbeden en bygeloovige gebruiken, — De Godgeleerde en Gefchiedkundige Mfosbeim ontvouwt ons hier meerendeels , den oorfprong en voortgang det heerfchende " denkbeelden van de Roomfíche Kerk , met zeer veel naeuwe keurigheid; en toont ten duidelykfte aen, hoe derzelver on- fchriftmatige gevoelens en handelwyzen best wederleid kone pen worden. — Wyders behelst dit Deel nog eene foort- gelyke befchouwing van de Oosterfche Christenen , zo als dezelven zich onderícheiden in de Rechtzinnige of Griekfche , en Onrechtzinnige of Schismarifcbe Oosterfobe Kerk „tat welke Jaetfte de Nestorianen en Monopbryfiten , die ’er ene onderdee- limg in maken, behooren. Derzelver overeenkomst met, en verfcheidenheid van de Roomfche Kerk , mitsgaders de gevoe- lens, die hen van de Protestanten afgezonderd houden , draegt de Hoogleeraer oordeelkundig voór; met nevensgaende aene merkingen over ’t geen men deswegens voorngemlyk in acht beeft te nemen. : Dus vervatten de twee eerfte Deelen de verfchilten , welken de Protestanten hebben, met zodanige Christenen , die, by de gefchreven Openbaring, nog een anderen grondf{lag des Ge. leofs hebben; en met welken de Protestanten niet wel ene geloofsvereniging kunnen aentreffen z gelyk de Hoogteeraer van ieder der opgenoemde Kerken afzonderlyk toont. Van de zogenaemde MNestorianen en Manapbyfiten zou men , wen C°) Zie Hedend. Vaderl. Letter-Oef. 1 Deel, bl. 280, UI E- WEDERLEGGENDE GODGELKERDHEID. "óg ten senzien van hun Hoofdverfchil van de Leer der Protes. tanten, naer zyn oordeel, nog al het gunftigst mogen den- ken; in zo verre als het beweerde Hoofdverfchil genoegzaem in een Woordenftryd beftaet. Dan de diepe onkunde, de eer« bied voor hunne Vaderen, en de eigenzinnigheid, welke gee meenlyk onder hen heerscht, maekt het bykans onmogelyk om hen te recht te brengen, en over te halen, tot het erkene nen, dat onze twist meer in woorden dan in de zaek beftaet. en Met de Griekfehe Kerk, in vele opzichten zeer na vere want aen de Roomfche Kerk ‚is °t nog veel minder te.verwach- ten; daer er, buiten woordenftryden , wezenlyke verfchillen „ zo in de Leer als in bygeloovige plechtigheden en gebruiken , gevonden worden, die met de denkbeelden der Protestanten niet te vereffenen zyn. En fehoon zommigen gunftiger mo- gen denken van ene vrede met Rome, (wanneer men ook op ten vergelyk met de Grieken zou hoopen ,) is zulks echter niet zeer gegrond. | ‚> Hoe men het ook beginne, zegt onze Hoogleeraer, dit zal altyd onmogelyk blyven. Want 1) hoe veel de Paus ook moge toegeeven ; hy zal zig nogtans eene heerfchappy en magt in Ee dingen voorbehouden ; en deze kunnen hem noch de Prosestantfche Vorften, die het jus facrorum hebben, noch de Euangelifche Kerken , uit hoofde haarer grondbeginzelen inwilligen en toeftaan. 2) Moest de Room/che Kerk , wanneer „de Protestanten zig met haar zouden vergelyken, alle die din- gen laaten vaaren, en weg doen, waar uit zy haare beste en voornaamfte inkomften en voordeelen trekt; als daar zyn de Leer van de Mis, de eigen Voldoeningen, de Biecht , den Afk laat en °t Vagevuur ; want deze dingen kunnen de Protestanten onmogelyk voor geoorlofd houden. Dit alles kan de Room/che Kerk nooit doen , zo lang ze die Kerk , die ze is, blyven, en dezelve in haaren bloey behouden wil. 3) Heeft de Roomfche Kerk eens, op het Concilie van Trente, de Protestanten vere vloekt en verdoemd , en de leeringen , waar door ze van de Roomftbe Kerk worden onderfcheiden , voor onverdraaglyke ketteryen verklaard. Zal’er een vergelyk gefchieden ; dan moet de Room/tbe Kerk deze vloeken herroepen, en belyden, dat het Concilie van Trente beneffens de Paus gedwaald hebben. Dit zal, en kan de Room/che Kerk nimmer doen, wil zy haar aanzien behouden , en in dien fkaat blyven, waar in zy is”. Op deze gronden beweert de Autheur verder in ’t. breede, niet, dat de vereeniging der Roomfche en Protestantfche Kerke ene volftrekt onmogelyke zaek is,maar alleen, dat deze vrede enmogelyk is ə Wanneer de ze hidden hunnen toefkand red 4 gee Je L. V. MOSHEIM de Evangelifthen by hun geloof willen blyven. Zo de vrede „ zegt hy, tusfchen beiden tot ftand zou komen , moesten beide de Kerken in ene’ andere geftalte gebragt worden : en ‘er is geen hoop, dat die geftalte aangenomen zal worden „die eerst voor af gaan moet, voor dat de vrede werklyk worden kan. Veelligt zouden zommigen nog al gunftiger gedachten voe- den van de Rusfifche Kerk , zedert de Hervorming door Peter den Iften; doch ene oplettende befchouwing toont wel dra , dat deze Hervorming niet veel toebrengt tot ene nadere ver- - eniging met de Protestanten „en dat dit gedeelte der Griekfche Kerke ‘er genoegzaem zo ongefchikt toe is , als enig ander gedeelte. Men hoore hier over den Hoogleeraer zelven. s» Er zyn, zegt hy, in de Rusfifche Kerk, die flegts eene dochter der Griek/che Kerke is, in onze tyden, zulke veran- deringen voorgevallen, dat veelen beweeren, dat de Rusfifche Kerk zo niet meer als de overige Kerken , -beoordeeld moet - worden , maar dat men zig dezelve reiner en beter dan de oves rige Griekfche Kerk voorftellen moet. `t Is buiten kyf, dat deze Kerk een gedeelte der Griekfche Kerk is ; dit belydt zy zelve, en houdt tot nu toe eene geloofsgemeenfchap met den Patriarch van Conffantinopel. Het is bekend , dat de Rusfen , voorheen, mede onder de gehoorzaamheid des Patriarchs van mi dar geftaan hebben : maar Fob. Bazilowitz heeft ulks afgefchaft, en een eigen Patriarch aangefteld (*). Doch Peter 1. heeft dezen weder afgefchaft , en zich zelven tot hoofd der Kerke benoemd, Dit allés belet egter niet, dat de ` Rusfifche Kerk niet eene gemeenfchap met den Patriarch van Coane pa zoude onderhouden , en ‘er wordt , jaarlyks , eld aan dezen gezonden. De Patriarch merkt dit als eene chatting aan; maar in Rusland zegd men, dat het eene aale. moes is, welke den Patriarch gezonden wierdt, om ’er veele Jiefdewerken mede te verrigten, by voorb. gevangen te ae el. (*) De Griekfche Kerk is zeer tegen de Pauslyke regeering , maer yvert ten fterkfte voor de beftiering der Patriarchen, die zy voor volftrekt noodig houd: dan men flrydt ‘er niet over `t getal der Pa- triarchen ; bewerende dat de vergaderde Kerk magt heeft ‚om nieuwe Patriarchen te maken, wanneer zy zulks goed vind. Men telt ‘er van oudsher vier. De Conftantinopolitsenfche, de Alexandryofche, de Antiocheenfche en de Jerufblemfche Patriarchen hebben ieder de be- ftiering van hun Parriarchaet. De Rusfifche Patriarch is “er in later tyd bygekomen; alzo de Rusfifche Kerk , die voorbeen, onder Con- flantinopole ftond, federt het jaer 1558, het recht heeft van hacr eigen Pawiarch te kiezen, WEDERLEGGENDE GODGELEERDHEID, ror ken. Dewyl de Rus/ifche Kerk geloofsgemneenfchap houdt met den Patriarch van Conffantinopel , zo zoude men gelooven, dat °t Rus/i/che geloof geen ander ware, dan het welke. in de ganfche Griekfche Kerk beleeden werdt. Doch men beweerd in onze tyden, dat ’er tusfchen het oude Griek/che geloof, en `r tegenwoordige der Rus/èn een groot onderfcheid is, dat de Rusfifche Kerk veel reiner in het gedrag, zo wel als in de Leer is, dan de overige Griekfche Kerk. Dit wordt in onze tyden , miet alleen van Staatkundigen , maar ook van de God- geleerden onzer eige Kerke, voorgegeeven. Men zegd: Pee ter I. hebbe de Geestlykheid in orde gebragt, den Godsdienst van zyne dwaasheden gezuiverd , en den geheelen Godsdienst zo laaten regelen , dat °t onderfcheid tusfchen ons en de Ruse Jen thans eeniglyk op eenige Ceremonien aankome. Om dit te bewyzen, beroept men zig op het zogenoemd geestiyk Ree glement van Peter /. Maar wordt de zaak naauwkeurig nage. gaan; dan is deze verandering, door Peter Z gemaakt , zo groot niet. Zyne fchikkingen hebben wel, in eenige ftukken „ een beter orde gemaakt; maar zy hebben in verre na zo veel niet uitgevoerd, als men zig wel verbeeld,’ Waarom men met zekerheid gelooven kan, dat de Rusfifche Kerk in de: meeste {rukken het zelfde gelooft, wat de overige Griekf/che Kerk ge- looft en leert. Men moet zig niet ftooren aan het geen dezul- ken onder de Rusfen leeren en zeggen, die langen tyd onder de Duitfchers verkeerd, en betere gevoelens hebben aangeno= men ; maar men moet op de geloofsbelydenis der Rusfifche Kerke zien, Gefchiedt dit ; dan giet men wel dra , dat de Rusfifche Kerk niet veel is veranderd. | ‚ Wordt de Reformatie van Peter I. heel onzydig overe woogen; dan blykt, dat zyn oogmerk niet zo zeer was; om den Godsdienst zyns volks op zig zelven te verbeteren; maar hem flegts zo te regelen , dat hy voor zyne magt en Hoogheid zo nadeelig niet meer ware, als hy voorheen geweest was. Met één woord : de Reformatie van Peter I. is meer eene ftaat- kundige, dan geestlyke Reformatie. 1) Peter I. heeft den Pae triarch afgeïchaft. Dit was zeer noodig, zoo.hy vry wilde heerfchen. De Patriarch voerde zo veel gezag, dat hy alles naar zynen Wil beftieren konde , en byna mêer vermogt, dan de Keizer zelf. 2) Heeft Peter T. de blinde eerbied en hoog- agting voor de Geestlyken , voorheen in gebruik, zeer ver- minderd, Dit was een noodzaaklyk gevolg der nieuwe Kerk- regeeringe. Toen ‘er een Confifforie “of Synode te Petersburg was aangefteld, zo was het met dé magt der Geestlyken ger daan, Dit is insgelyks niet re een ftuk eener akung ge 5 Ce loy J, Le V, MOSHEIN ; Reformatie. De Keizer begreep heel wel, dat hy zo lang niet gerust Eae zoude, als zyn volk eene onnodige eerbied voor de Geestlyken hadt 5 waarom hy ‘er aan werkte, om deze eerbied af te fchaffen, 3) Heeft Peter I. den Geestlye ken een goed gedeelte hunner goederen ontnomen. Dit 1e weder een ftuk eener ftaatkundige Reformatie. Dit zyn de hoofdzaaken , die Peter /, heeft uitgevoerd, en alle deze bes doelen de verbetering van den Godsdienst niet, maar de ver- betering en bevestiging van 'sKeizers magt. Eindelyk 4) zyn “er ook eenige groffe misbruiken eenigzins gemaatigd , veran» derd en afgefchaft. By voorb. hy heeft afsefchafs. dat men den dooden geen pasfen meer aan den H. Petrus gaf. Deze gewoonten maakten de Rus/en by andere volken befpottelyk , en de Keizer wilde over geen befpottelyk volk heerfchen ç waarom ‘er hier en daar een gedeelte van zulke groffe mis- bruiken afgefchaft wierdt. Doch aan de meeste plaatzen ziee het ‘er nog even zo buitenfpoorig en bygeloovig uit, als voor en. s» De Rusfen nemen 1) de geloofsbelydenis der Grieken aan, a) Zy vieren hunnen geheelen Godsdienst nog even zo, als voorheen 3) Daar is by hen nog dezelfde haat tegen de La. synen en Ketters. Men zie flegts de nieuwe boeken hunner Leeraren in. Hunne grootíte Leeraar in laatere tyden is Theo- pbanes , Aartsbisfchop van Novogrod , geweest. Hy was eigene byk Vice Patriarch en Voorzitter van het geestiyk Synode te Petersburg, en, wat zulk een man, die overal den roem der geleerdheid , maatigheid en deugd gehad heeft, fchreef, dat moet voor eene geloofsbelydenis gehouden worden. Zo zagt- moedig , zo fcherpzinnig hy ook in zyne Schriften is, hy ver- doemt ons nogtans als Ketters. Daar dit een man doet, die "t - Hoofd der Kerke was, zo kan men ligt denken, hoe de ove- rige Rusfen gezind zyn. Daar by komt het werk van Stepba- nus Favorskt, dat hy den geloofs fleen noemt, Daar in wor- den de ketters weerlegd, en wy Lutherfchen hebben de eer „ dat wy , naast de Room/chen , de eerfte plaats bekleeden (*), Deze groote Held der Rusfi/che Kerke beweert openiyk , dat men C°) „ Dit ziet men ook in de disputen „die by het groot Gymnae finm te Moscou uitkomen. Dese disputen worden doorgaans gedrukt, en onder aan den Titel ftaan gemeenlyk de Ketters in plaat verbeeld. Onder dezen ftaat de Paus met driedubbelde kroon. Op den Paus volgt Luther met een grooten Poolfchen rok, en ecn bonte muts. Op deze volgt Ca/vyn enz,” l s & to er d -. up WEDERLECOGENDE GODOELEREDNEID, 203 mer ons als Kettess al te zamen moest wurgen, doodfiaan en verbranden. Chriftus, zegt hy, heeft met een geesfel de koopers en verkoopers uit den Tempel gedreeven; dit is eene Leer, hoe men met Ketters moet omgaan, Door dien gees fel verftaar hy lighaams- en levens-{traffen „ die men den Kete teren moet aandoen. Uit deze voorbeelden ziet men duidelyk, dat het 'er nog verre van af is, voor dat de Rus6/che Kerk zo ver zal komen, dat wy ze flegts als eene (tiefzyster kun» pen aanmerken, 9? Proeve van den tegenwoordigen Smaak der Hoogduitfcbers in zaaken van Gadsgeleerdbeid en Wysgeerte, Tweede Stuk, Te Utrecht by J. van Schoonhoven en Comp. 1773. Bsbal- ve de Voorreden 107 bladz. in groot octavo. Et de afgifte van het eerfte Stukje had men, gelyk wy aengeduid hebben (*), enigermate voor, ene Proeve te nemen , nopens de overeenkomst van Smaek , tusfchen onze Nederlanders en de Hoogduitfchers ‚in zaken van Godgeèleerde heid en Wysgeerte. Dan, als men hier over oordeelen zal, naer mate van den aftrek van het eerfte Stukje, zo fchynt de Proefneming niet gunftig uitgevallen te zyn. Althans de gə- agte Vertaler geeft in zyne Voorreden te kennen, dat dezele - ve den voortgang van dit Gefchrift niet aenmoedigt; en dat dit tweede Stukje derhalve waerfchynlyk het laetfte deezer zy- Ber Verzamelinge zal zyn. In dat vooruitzicht heeft hy niet wel konnen gataten van zyne keuze in dezen te bepalen, tot zodanige Verhandelingen, die, terwyl ze openbaer getuigenis geven van de oordeelkundige denkwyze van den Hoogleeraer Tollner, tevens dienen, om te toonen, dat dezelve geen de minte gemeenfchap heeft, met de Sociniaenfche begrippen, nopens de Godheid van Christus en °t Werk der Verzoenine ge. ’“ Is hem voorgekomen, dat men de gematigde Godge- kerden deswegens veelal ligtlyk verdenkt, om dat ze de gee woone tac) van het Theologisch Systema niet voeren , of zwarigheid maken in °t gebruiken van aengenomen Theolo- gxche Kunstwoorden, Dit heeft hem bewoogen een drietal van Verhandelingen uit T n; ba van ari de So- cinia lrecht tegenípreekt; en de twee en hier en daer verlcheiden trekken behelzen, die den Hoogleeraer buj» ten alle verdenking ftellen. == Mogelyk gelukt het den Vere taler, (9) Zie Hedend. Vad, Letter - Oef. Il D. bh 316, i; Y yog PROEVE VAN DEN SMAAK taler, hièr door een fteen des aenftoots weg te nemen ; en dan zou misfchien een gunftiger uitlag hem kunnen aen» moedigen, om zyn begonnen arbeid voort te zetten; met nog meer OO ke Verhandelingen in ’t Nederduitsch over te brengen; die, fchoon ze niet volkomen gefchikt zyn naer den Nederlandfchen Smaek , echter over het algemeen zo wel uitgevoerd zyn, dat ze ene oplettende lezing verdienen, Van dit laetfte verzekert ons het hier gegeven drietal van Verhan- delingen op nieuw; als waer in men, fchoon men ’s Mans denkwyze niet geheel kunne toevallen, een overvloed van bee denkingen aentreft, die hare nuttigheid hebben, en gelegen- heid geven om die of deze onderwerpen van ene andere zyde te befchouwen, dan men geweonlyk doet. De eerfte dezer Verhandelingen heeft tot een onderwerp Heb. Il: 10—12. Zyn Hoogeerwaerde toont hier ten duide- lykite , dat de gezegdens, welken aldaer voorkomen, niet betrekiyk zyn, tot de Engelen, maer tot Jefus Christus , Gods Zoon; aen wien gevolglyk , naer derzelver inhoud, de. Schep- ping aller dingen toegefchreven moet worden. In de volgende Verhandeling ftelt de Autheur zich voor te doen zien, hoe wezenlyk een deel van den Godsdienst het Vertrouwen tot God is: ja „dat de gantfche Godsdienst ope gerecht is, zo dra Vertrouwen tot God voortgebracht is, en dat dezelve door niets anders , dan door Vertrouwen tot God, kan opgerecht worden.” Hy dringt dit te fterker aen, om dat men zynes oordeels, veelal, verkeerdlyk , de Menfchen tot Bekeering poogt te bewegen, door hunne harten met fchrik- kende denkbeelden voor te vervullen; terwyl men zulks, naer °t hem voorkomt, behoorde te bewerken , door hun het Vertrouwen op God, als een Liefderyk en Weldoend We- zen, aen wien Zy de hoogfte Wederliefde en Dankbaerheid verfchuldigd zyn, ten fterkite in te boezemen. Ter bevorde- tinge hier van, hecht hy, aen de bewyzen zyner Stellinge, nog vier regels, om te toonen, waer het op aenkomt, wane neer het Vertrouwen tot God in ons en anderen zal geboo= ren werden; waer van het hoofdzaeklyke hier op uitkomt. 1. Men moet de Menfchen brengen tot ene rechte kennis van God in ’t algemeen , en van zyne Zedelyke Volmaekthee den in ’t byzonder. — Men moet hun toonen , dat het gane fche gedrag van God jegens de Schepzelen Goedheid is. — a, Het Zedelyk Goede, zegt by, (dit is afgedaan) is niets anders, dan elke vrye Bepaling , met welke een Phyfisch Goed verknogt is. God kan derhalven , volgens Goedheid en ‘Menschlievegdheid niet het laatfte zonder het eerfte in ons d BER MOOCDUITSCHEUS, toy begeeren „en niet tot het eerfte — zonder tot het laatfte us werken: te weten door zyne Wetten, door zyne Beloningen Straffen. Het is derhalven uit Goedbeidt, dat hy het Goes de gebiedt en beloont, en uit Goedbeidt, dat hy het kwade verbiedt en beftraft, Zyn ongenoegen over het kwade, en over den genen die het kwade doet, is het ongenoegen van een’ Vader, die zyn Kind tegen zyn Welzyn ziet handelen. Het is waar , dat dit alles ook met de Hak nd verknogt ise Maar deze ftrekt zig uit tot hetGoede en Wezenlyke (Reale) in °t algemeen. De nadere Grond, waarom God de Deugd in ons wil, is zyne Goedheid, En wotdt zyn Ongenoegen- over het kwade daar uit .afgeleidt, dan wordt het Vertroue: wen niet gehindert, Het {taat dan gelyk met een waargeno- men Ongenoegen van een’ Vader, van welken men weet, dat. zyn Ongenoegen uit Liefde voortkomt.” a. Men moet zich God niet zo zeer vaorftellen, als een Heer , dien wy ten minfte meer te vreezen, dan té beminnen hebben: — maar als een Vader, met wiens geboden het geheel anders gelegen is, dan met die van een Heer. „God is de Vader der Menfíchen. In deze Betrekking heeft zyn Zoon geleert, dat wy ons hem voorftellen zullen. En het is onmo= gelyk, dat God voor ons niet alle de ig ape s Zagt- beidt, Gedult en Meèdelyden hebben. zoude, di íchapen (*) Vader voor zyne Kinderen heeft. Trouwens al- le aardíche Vaders worden vermaant, barmhartig te wezen, gelyk de Hemelfche Vader barmhartig is, Gewennen wy ons, derhalven aan het Schriftmatig Denkbeeld van God , als ons zen Vader, dan zal het jonmogelyk worden iet kwaads van hem te verwagten, noch in zyne Geboden iet anders te vare wagten, dan Voorfchriften tot ons Beste. ” 3. Ene te hoog gedrevene en ftuurfe Zedenleer moet het Vertrouwen tot God noodwendig hinderen: — en hierom moeten wy alle Leeringen , die de vreugde aan God beletten , volftrekt agterwege laten, wanneer Vertrouwen tot God ges booren zal worden. , | 4. Wy moeten daer en tegen, en dit ís de vierde en laetfte Regel, de veelvuldige verzekeringen van Gods Menschlies wendheid, en de vele daar van getuigende dierbare zake hed (°) Zou het ook nodig zyn te erinneren, dat een Regtfebapen Vader, eneen Vader, die, gelyk men zegt, mal met zyne Kinderen is „ea. geen kwaad in hen zien kan, twe zeer verfchillende Wezens zyu 2” (De Vertaaler.) ` ie een Regt EN toô PROEVE var DEN Misit Beloften in de H. Schrift , oñs en anderen levendig voors ftellen. ” - 4, Er is alles wat'er wezen moet, wanneer en zo dra’er ene- ware Overtuiging is van Gods hoogfte Goedheidt en Mensche Tievendheidt. Maar zekerlyk moet dit gene koele Overtuiging wezen; gene Overtuiging die flegrs in het Vesftand blyft. Zy moet aanfthouwende lin het Latyn zegt men intuitiova) wor- den ; en derhalven zo zinnelyk als immer mogelyk. Wy moe- ten finaeken en zien dat de Here goed is: (PL XXXÍV: 9.) Willen wy derhaiven, myne Broeders in: den Here, wilien wy Vertrouwen tot God in onze Tochoorders oprechten , laten hen dan voor al Gods Goedheidt in de Natuur fchile deren; Laten wy 't hen voclbaar maken „dat de ganfehe Schep- ping betreklyk is op zodanige levendige wezens , die hun aanwezen gevoelen , en die genot kunnea hebben van de dverige tot hunne onderhouding en tot hunne geneugte ges __fchapene dingent — dat voor de geneugte van het gering> fte Wormtje gezorgd is, maar dat God jegens den Mensch by uienemenheid milddadig is geweest 1 = dat zelfs de din- gen, die de Mensch voornamelyk en hef meest nodig heeft, betrekking hebben- op de voor hem gefchikte grotere en mes nigvuldigere Genugten: === dat wy inderdaad omringd zyn van louter Goddelyke weldaden: — dat het niet mogelyk was alle menfchen , ten dezen opzichte , gelyk te fteilen „ en dat de ellenden , die ons min of meer drukken , vols ftrektelyk niets tegen Gods hoogfte Goedheid en Menfchen- liefde bewyzen. Laaten wy 't hen, gyk ik reeds gezegd heb, regt voelbaar maken, dat God iefde is} en laten wy dan zien of zo de Mensch zo boes zy , dat hy God niet wederom lief hebben zoude. Laaten wy Gods heerlyke Openbaring in de Schepping en Onderhouding dikwils prediken ; -maar laten wy tevens die in de Verlosfing niet agterwege laten (*). Het een en ’t andere Bee 3 ‘ (©) Zo zeker het is, det de Verbinding dezer twe heerlyke baringen Gods noodwendig vereischt word tot ene madelyke eu Schriftmarige bediening van het Evsogelie, zo zeker is het helass j. eok, dat dezelve nog al maar te veel verzuimt word. Fa ik ken niet denken, dat ik dwale, wanneer ik dit verzuim als den grond aanmerke , dat het Krissendom van velen als eme radenlooze Dwepe- PY, — en dat van anderen als een lomter Deismus, of gelyk de Eerw. Lavater zegt, als een (emparbraufende Cristusteers Chris- tendum) Kristusloos Kristendom — verfchynt.” De Heer Vertaler, deze acnmerking fchryvende, haek voorts de waerfchouwing fe en BER HOOGDUITSCHERS, ` Terp ġe , zal Dankbaarheid en Vertrouwen te gelyk, en dus Gode dienst voortgebracht worden. ” By deze Verhandeling komt hier nog ene derde, over het Philofopheren in den Godsdienst, of het gebruik der Reden by bet voorftellen der geopenbaerde Waerheden. Dit gebruik, hy, heeft men aen te wenden (1) met Verftand van de- Sven: (2) tot Onderzoek van derzelver Mogelykheidt 5 (3) - wr nafpeurnnge van dew aert harer Mogelyklykheidt; (4) hae xr redelyke Waeríchyniykheide en Bewysbaarheidt; (5) hareg Gronden; en (6) harer Gevolgen. Dit alles Rekswyze gre | df den Eerwaerden Leeater,tegen het opkomende Kristuslooze Krise tendom, en de Redenloze Dwepery aen; en geeft ons , by die gele- genheid, de volgende omfchryving van °t geen men , zyns oordeels, te verteen heeft, door. die bemamingen , welken de Eerw. Lavaten gebruikt. | » Daor een Kristustoos Kristendom verfa ik een Kristendom , waar by men zig des Euaugeliums Christi derwyze fchaamt „ dat mep yan Gods heeriyke en genaderyke Openbaring in het werk der Verlos- fing zo niet ten enemaal zwygt, immers weinig of geen werk maakt, terwyl men zig ten evemaal, immers voornamelyk en meerendeels, tot de Prediking van Gods heerlyke Openbaring in de Schepping en Ouderhouding bepaalt; en dienvolgens de Drang- of Beweegreden tot Deugd alleen uit de laatfte ondeent, zonder dezelven te ondere fehragen , te verfterken, en te verlevendigen, met die allergewich- úgfte Beweegredenen , die het werk der Verlosfing aan de hand Het een en ander tegen de alterklaarfte Leeringen der H. Schrift: b. v: Joh. XIV. 6. A&. IV: 12. » Door ene redenlose Dwepery verfta ik zuik ene Dnk- en Han- del-wyze „ waar by men in t algemeen onderftek , dat 'tusichen Gods Openbaring in het Boek der Natuur en zyne Opevbaring in de HK Schrift, en wel byzonder in her Euangelie van Jefus Kristus; of, ‘t geen her zelfde is, tellchen de Reden en ’t Geloof, — ene wars (ik zeg uiet ene Schyn) Strydigbeide plaats kunne hebben. En dat men dienvolgens door het Geloof deze of gene felling voor waar, en deze of gene daad voor goed kunne houden, ja zelfs, op het go- Zag van eeu innerlyk Licht, van een Getuigenis des Geestes, van een zeker Gevoel, of van iets anders „boe men ’t dan ook noege — Hebore te houden; hoe zeer men ook door de Rede begrype, dat die fteling of in haar zelve ene tegenzeggelykheidt influit, of met andere erkende Waarheden baarblykelyk ftrydt, eu dus noodwendig valsch Zy:— en dat die daad regelregt tegen een qubetwistbaar Gebod der Reden of der Schrift aanloopt , en dus noodwendig kwaad 2y. Mos ; ` (De Fertaler.) …* $ = To PROZVE VAN DEN SMAAK DER HOOGDUITSCHERSe der ontvouwd hebbende, toont hy verder de mogelykheid , de noodzaeklykheid en de nuttigheid van het Philofopheren over den Godsdienst , met aenwyzinge van het misbruik, waer voor men zich te wachten , en het rechte gebruik, dat “men er van te maken heeft. In het voordragen hier van, dat met zeer veel omzichtigheid gedaen word, legt zyn Hoog- eerwaerde het ‘er tevens op toe, om den Lezer te doen ope merken, van hoe ongelyk een gewicht het is, het geen hier gefchieden Aan, en het geen hier gefchieden moet ; het geen noodig is om de Zaak zelve teleeren kennen, en ’t geen alleen dienfhg is, ter nadere ophelderinges welk onderfcheid van zeer veel nuttigheid in de Christelyke Onderwyzingen is, en dikwerf niet behoorlyk in acht genomen word. Zeevenvoudige Orde des Heils. Korte Text - Catechismus. Orde der Leevenspligten, en Orde der Bybelfche Historien , met eene rechte befteeding van den Catechismus. Door CHR, STARKE , Eerfle Leeraar en Garnifoenprediker , van de Stad en Vesting Driefen, Naar den laatfen Hoogduitfchen druk vertaald „door A. FR. KLENKE , Hoog- en Nederduitsch … Schoolbouder te Amfterdam. Te Amflerdam by A. Meijer 3273. Bebalven bet Voorwerk 220 blade, in groot octavo. DE orde des Heils, of de Leer aengaende ’s Menfchen za- ligheid , word hier, naer de gewoone leerwyze der Euangclisch- Luterfchen , op zeven verfchillende manieren ontvouwt; te weten. (1.) In negen korte Stellingen. (2.) In bekende Schriftuurplaetzen , tot die Stellingen betreklyk. (3.) In 3e-Rymregelen. (4.) In korte eenvoudige Vragen en Ante woorden. (5) In ene korte Schets, (6.) In eena uitbrei- ding dier korte Schetfe. En (7.) In brenk voor Studeren de en-Eenvoudigen;, die den inhoud der Leere in veertig Leer- ftukken fchetswyze wat breedvoeriger voordragen. — De Eerwaerde Starke houd in ieder dezer voorftellingen ene ge- regelde fchikking, waer van men zich, naer de vatbaerheid der Leerlingen , in ene Catechetifche Onderwyzing met vrucht zou konnen bedienen. Wel byzonder zyn de drie laetften op zodanig ene wyze te zamengefteld, dat ze natuurlyk gefchikt zyn, om het gegeven onderwys, door ene gevoeglyke herba- ling, in te fcherpen, en allengskens verder, uit te breiden , dat, door een bekwaem Onderwyzer, of een oplettend Leer- ling , die zich zelven oefent, langs dezen leiddraed met nut- - tigheid kan gefchieden. i er <- ` C. STARKE ORDE DES HEILS, ENZ. Tog) - Hier nevens heeft zyn Eerwaerde gevoegd den kleinen C3- 3echismus van Dr. M. Lutherus met de opgave der Schriftuur- texten tot het aldaer gemelde betreklyk, en ene aenwyzing, hoe men de verklaring der Leerftukken, uit de bovengenoem. de zevende Orde, daer mede gepaerd kan doen gaen. Wyders behelst dit Stukje ene korte opgave van de voore naemfte plichten, die ons jegens God , ons zelven en den Naesten te betrachten flaen, Mitsgaders een beknopt bericht van °t beloop der Bybelfche Gefchiedenisfen, ene optelling van de teg Jee Zegeningen , en ene verzameling van kortbondige Zedelesfen, ter regelinge van °t gedrag. —- Het een en °t ander maekt dit Gefchrift tot een nuttig Huisboek voor de Lutherfche Jeugd, De Staat der afgefcheide Geesten voor den dag der Opftan- dinge , overwogen door J. E. VOET. Te Utrecht byde Wed. LE v. Poolfum en A. v. Paddenburg, en te Am/terdam by vering en Allart 1773. Zn groot octavo, 136 bladz. Ne oplettende nafpeuring van ° geen men , rakende den ftaat der Menfchen , byzonder der Geloovigen en Godvruchtigen tusfchen den Dood en de Opftanding, zo door redenering uit de wyze van het beftaan der Geesten, als door de onderrichting van Gods Woord, te denken hebe be „is het ene „dat ons de Heer Voet in dezen onder het oog brengt. Hy ontvouwt ons zyne overdenkingen wegens dit onderwerp in twee Verhandelingen. De eerfte Verhandeling is gefchikt, ajn de natuurlyke gevolgen, welken het zedelyk goed en kwaed „uit zyn natuur, in een redenmagtigen Geest na de aflegging van dit grove lichaem, hebben moeten, na te gaen, En in de tweede Verhandeling overweegt de Autheur, wat hem Gods Woord , naer zyn inzien, van dezen afgefcheie den (taet der Geesten ontdekt; waer omtrent hy zich echter, met afzicht van den Rn toeftand der godioozen , bee paelt, tot den ftaet der afgefcheideGeesten , die in den Here ontlapen zyn. —= Schoon men niet zeggen konne, dat de Heer Poes dit, in verfcheiden opzichten, duister ftuk in zo helder een licht geplaetst hebbe, dat het ene overtuigde toe- flemming afvordere; mag men echter, naer ons inzien, wel zeggen , dat hy daer omtrent verfcheiden befpiegelingen voor- gefteld, en op zyne vooraf geleide gronden regelmatig aens gedrongen heeft, die overweging verdienen. En alles is ei- genaertig gefchikt, om den Geest een treffend vooruitzicht - Zp DEEL, H» LETT. NO, Je H te ITO Je Ee VOET VAN DE AFGESCHEIDE GEESTEN. te verlenen , van dat heil, °t welk God weggeleid heeft voor de genen die hem vrezen, om ‘er terftond na den dood aen- vanglyk in te deelen , in de ontwyfelbare verwachting van deszelfs voltrekking, met de Opftanding, in de eindelooze eeuwigheid, | Men heeft zich, volgens den Heer oet , hier voor te ftellen , „‚ dat onze geesten zekerlyk ene plaets beflaen zul- len , — met bewustheid en genot van die plaets. Dat Jefus Christus ,—— in wiens aengezicht men Gods heerlyk- eid zal kunnen zien , — daer ter plaetze zyn zal. —— Dat de afgefcheiden Geest die zalige inwendige gemoedsgefteld- heid zuiver en levendig bezitten zal, welke het natuuriyke gevolg der geloovige werkzaemheid in dit leven is, met de daer aen verknochte heuchlyke gevolgen, waer toe die ftaet natuurlyk aenleiding geeft. —— Dat God die zamelplaets ge- fchikt heeft tot de byeenvergadering van foortgelyke geesten, in welker aller natuur Hy de gezelligheid ingeplant heeft; en dat God altoos de eenftemmige begeerte zyner kinderen ver- vult, indien de h wysheid niet nog iets beters aen hun fchenkt. —- Dat God deze zamelplaets gefchikt heeft, tot ene aenvanglyke verhooging en belooning. — Dat de Hoog- fte Majefteit altoos getoond heeft , zyn byzonder behagen te fcheppen in den vereenigden Godsdienst, —- Dat het God noch aen goedheid noch aen magtontbreekt, om. zo wel aen zyne eigen goedheid, als aen het vurig verlangen zyner kinderen, en in’t byzonder aen ’t genoegen van zyn eigen Zoon en Throongenoot te voldoen, wiens ernftige begeerte altoos geweest is, dat zyne discipelen zyn zouden daer Hy was. — En dat ‘er na den dood geen redenen meer uit te denken zyn, waerom alle die zaligheden nu langer onthouden zouden worden. —— Men verlevendige zich, zegt hy, dit alles, en vreeze niet dat men den ftaet der afgefcheide Gees- ten gelyk zal ftellen , met den ftaet ‚der Zaligen na de op- ftanding : want dit onderfcheid zal nog onnadenklyk groot blyven. Js groot oâavo 182 bladz: Dn word hier met Bitterheid vergolden. De Schry» ver dezer Geuziana heeft kunnen goedvinden, het haete lyke dat de Roomfíche Kerk den Proteftanten te laste legt, op zyne manier tegen te gaen, door niet alleen de Proteftanten hier van vry te fpreken , maer het zelve ten fterkíte op de Roomfche Kerk over te brengen, om dezelve in het haet- Iykst lieht te doen voorkomeri. Men ontdekt aen de ene en de andere zyde veel yvers ; doch weinig oordeels; en ’t lezen van zodanig een Geichrift (trekt in: genen deele tet befchaefde onderrichtinge; zo ’t enige natuurlyke uitwerking heeft is het die van verbittering, of fpotterny; waert toe men aenleiding geeft, als men ’t er maer op toelegt, om haetlyke dingen te chryven, dat dikwils befpotlyk word. ——= Dit ftraelt hier byzonder doot in des Autheurs Ketterlyst, ftrekkende; om te toonen; dat ’er naeuwlyks enige foort van pe is, die de Roomfche Kerk niet nagevolgd heeft; waer toe de minfte zweem van gelykheid , zelf in ene enkele daed, zomtyds genoeg iss By voorbeeld. nt el 35 rd dg , veinfende te danken , en zyn Gebed wat lan witftrek ‚ deed wys in een beker „(ergens mede gemengt, een purperroode coleur aenneemen, op dat het fcheen ea nT doorde genade van die EP die boven allen zyn, zyn bloed, door zyne rd deed nedervloeijen in dien beker $ ZOO Epiphanius in de 34lte Kettery verhaald, In navolging van des zen, hebben de Papisten de Trans/ubfiantiatie van ’t brood en den wy» verdigt, en de genade aen de Sacramenten vast gemaakt. - ‚… De „dcepbali maakten nit een zoort van menfchen , die ng hid van het zamengefteld woord, vryluiden waaren, (en ons der geen Hoofd konden ,) en by wien zegt Nicepborus in zyn t8de Boek cap. 45. den communie langen tyd bewaert zyne de , tegen het Paaschftest tot Kleine brokjes gemaekt wierd , om uit te reyken aen die genen , welke tot hen over quae men. Van dezelven hebben de Papisten geleerd het Brood (of liever den Ouwel, die maar febuim van brood is,) lang te bewaren, om in de Paaschweek alleenlyk, en doorgae maer op dien tyd ; aen * volk uit te deelen: ” e. Met zulke dingen te fchryven toont men, dat men meer het haetlyke dan het bondige op het oog heeft 3 doch onae Ae 3 eat 112 P. G. JOSSELIN, GEUZIANA. theur fchynt zich zulks geoorlofd te achten „om dat de Room. {fche Kerk de Proteftanten meermaels ten haetlykíte afmaelt > is des, zegt hy, ‚, ook maer billyk dat men hun maaijen laate °t geen zy gezaeyt hebben , volgens den gansch billyken Stelregel des Apostels, Gal. VI: 7.” Welk een zeldzaem ge- bruik der Heilige Schrift ! doch ’t is niet noodig , zo we hoópen, dit voor Proteftanten breeder te ontvouwen. Brief aan de Leeraaren der Hervormde Gemeinten in Neder- land, by gelegenbeid, dat in de openbaare Godsdienstoeffe- ningen een nieuwe Pfalmberyming zal worden in gebruik gebragt. Te Amfterdam by H. Vieroot en de Wed. Loves ringh en Allart 1774. In groot oĝavo 32 bladz. 1 dit Gefchrift wofd zeer ernftig aengedrongen, op het afe wenden van een misbruik, dat in het Pfalmgezang in den Carine Godsdienst plaets heeft. Men zingt naemlyk in ederlands Kerk veel al, vóór de Predikatie, in °t vervolg van tyd, alle de honderd en vyftig Pfalmen, van den eere ften tot dep laetften, zo als ze op elkander volgen: fchoon eenigen van dezelven voor de Gemeente geheel onverftaene baer zyn; hoewel verfcheiden meermaels aan onze tydsom. ftandigheden niet beantwoorden, of, uit hoofde veler bye zonderheden, door de Christenen niet konnen noch mogen gezongen worden) en dikwils in genen deele td Zyn, op den inhoud der daer aen volgende Leerreden. Hier by komt nog dat men in zommige Gemeenten de gewoonte heeft van twee Pfalmen in °t vervolg te zingen; waer van de eerfte , of Voorpfalm , in zommige omftandigheid, en, als by °t verhandelen der Catechismusleere, van de Lydens- en Feestítoffen, gekoozen is naer den aert van ’t onderwerp, waer over gepredikt zal worden ; doch waer toe de Volg- pfalm veel al geen de minfte betrekking heeft. Ook vind men wel, dat de Predikant, op den predikítoel zynde , den Volg- _pfalm opgeevende , de Gemeente juist het eerfte , of de twee eer- fte verzen van dien Pfalm laet zingen, zonder in acht te ne- men, dat de Gemeente ‘er niets aen heeft „en dat ’er gefchik= ter verzen in dien Pfalm voorkomen, — Het onredelyke en onftichtliyke van deeze misbruiken word hier, met befchei- denheid, duidlyk en gemoedlyk voorgedragen, of het ook aenleiding mogte geven, om zulks ,by het in °t gebruik brene- gen der Nieuwe Palmen , weg te nemen; op dat het open- bare Pfalmgezang, nu de Gemeente ene wel aiu epe BRIE FS 119 wekkende beryming der Pfalmen bezit, ook tén dezèn aen- zien, ter vermeerderinge van de algemene ftichting der Gee meente, verbeterd moge worden. De Autheur zyn voorftel beredeneerd en het gewicht daer van aengetoond hebbende , verzoekt de Leeraren der Kerke, dat ze dit toch in ernfti« e overweging gelieven te nemen. ‚, Hebben, zegt hy, ’s ds dierbaare Overheden ons verblyd met het Nieuw Pralm- boek, dat u Eerw. zich dan benaerftigen om ons, door die hicr in te verkrygen toeftemming der Regenten , met het wega peemen van die ergernis te verblyden5 dan zal ‘er, in plaats van aanleiding, mag ik het niet wel zeggen, tot het misbruie ken van Gods heiligen Naam, in de oppnbaare Godsdienst- oefeningen , gelegenheid gegeven worden, dat de Gemeinten Gode ter eere Pialmzingen , en daar door de onderlinge ftich- ting bevorderd wordt.” Verders aenmerkende, hoe zulks op ene gemaklyke wyze zou konnen gefchieden , laet hy echter de wyze der fchikkinge, met goedvinden der Overe heden, geheel aen hunne Eerw. EN opweklyke Leerreden tot het hartlyke Godsdienftige Gezang, naer aenleiding van Kol. IL, 16; in welke de Hoogeerwaerde Brouwer °s Apostels vermaning onderfcheie denlyk ontvouwt, en ter betrachtinge ernftig aendringt. De- ze Leerreden byzonder opgefteld zynde, met betrekkinge tot de aenftaende invoering van ’t Nieuwe Pfilmboek ten dien- fte van Nederlands Kerke, ftelt ons in de Tocëigeningen ook nog enige welgepaste aenmerkingen, over’t vroegere gebruik der beryminge van Datbenys, en °t rechte gebruik der nieuwe beryminge , voOpe 214 P. CAMPER nn dd PETRI CAMPER Disfertatio de Emolumentis & optima metho» do Infitionis Variolarum. Accedunt Ejusdem Epistola ad D. VAN GESSCHER , de Emolumentis Seétionis Synchondroe feos osfium pubis in Partu diffiçili. Nec non Animadverfio. nes Criticæ in Illustrisfimi o, L. B. VAN SWIETEN Commen- taria de Variolis. Groninge apud H. Crebas 1774. Verbandeling ves, de Voordeelen , en de beste wyze van de In- anting der Kinderziekte. Door PETRUS CAMPER, enz, enz, 248 Sade. in groot oĝavo , buiten de Bladwyzer, D; Koninglyke Academie van Touloufe heeft, ter oplos- fing voor *t einde van Jan. 1772 , voorgelteld gehad, de bepaaling der voordeelen en der beste wyze, van de Inënting der Kinderziekte. De Hooggeleerde Heer camper , welke in ’t Jaar 1770 uitmuntende Aanmerkingen, met Waarnee- mingen bevestigd, over de Inênting der Kinderziekte, * Ge- meen medegedeeld hadde , heeft wel de moeite willen neemen , om aan deeze voorgeftelde Vraag van de Academie, in een daar toe vervaardigde Verhandeling te voldoen, welke hy aan de Academie ter beöordeeling, tegen den bepaalden tyd , gee konden heeft. De Hooggeleerde Auteur heeft ’t genoegen ehad, van zyne moeite bekrcond te zien, door dien de Acay gemie de prys aan den Schryver van deeze Verhandeling toe- geweezen heeft. Dezelve is in twee Afdeelingen verdeeld, De eerfte handelr van de voordeelen der Inönting. Waar toe met recht gebragt wordt, °t minder gevaar van fterven, De Heer LEUTHNER heeft in een Voorrede voor een Hoogduitfche Ver- taaling van de Verhandeling van den Heer DIMSDALE , over de In&nting,getoond , dat van 107, 624 Ingeënten , maar 23 geftorven waren, dat is uit 4,679 één, Volgens de berekening van den Auteur, zauden ’er door de natuurlyke Kinderziekte uit 107 ,624 Perfoonen 16,556 geftorven zyn. De Inënting heeft derhalven 16,533 Perfoonen in ’t leven behouden. De kwaadaartige Pokken , de Rotkoorts en Purpervlakken , welke ja de natuurlyke Kinderziekte veel voorkomen , zyn in de ënting zeldzaam , en worden maar weinig waargenomen; ges lyk ook de Etterkoorts , de ontfteeking en verzweering der oogen, zwaare Verëtteringen, enz. De natuurlyke Pokken komen °t meest in °t aangezicht, aan de handen, en op die laatfen , welke aan de lucht blootgefteld zyn. De Auteur heeft in de Ingeënte Pokjes daar op byzonder gelet, en uit pen genoegzaam getal Waamneemingen bevonden, das ' aan- , Ee EE OVER DE VOORDEELEN DER INENTING. TI zicht gedeelte van ’t getal der Pokken , van ’t geheel ighaam , moet toegerekend worden. Daar °t zelve anders vole gens een evenredige. Verdeeling, naar de grootte der opper- vlakte, niet meer dan š, gedeelte behoorde te hebben. goed gevolg ‚door onzen Auteur aan Kinderen verricht ; welke van Beenë:ters en Derpes aangetast waren, DIMSDALE getuigt dat mepfchen , door langduurige Ziekten uitgeteerd, Score butike „ Scrofnieufe en Jichtige geftellen , even gelukkig de Inänting ondergaan hebben als de gezonden. —= [wee Plaas ten zyn hier by gevoegd, waaröp de dagelykfche verandering van de wondjes in de Inénting afgebeeld zyn. —— Hier by komt nog een aanmerking over een Ziekte van de Schaapen, in onze taal Pokken, in *t Fransch Je Claveau , genoemd. De Schryver van de Gazette falutaire had te vooren een aane merking tegen de Propven van den Heer CAMPER, over de Veepest, gemaakt: te weeten , waarom hy niet liever Proeven deedt , over de genoemde ziekte der Schaapen , welke pu VERNEY Fun. met de Kinderpokjes vergeleeken heeft, om dat, ze ook befimettelyk zyn ‚en, volgens fommigen , maar eens de Schaapen aantasten , en nu eens onderfcheide, en dan famen- vloeijende, puisten voortbrengen. Om dan hier aan te vole doen , heeft de Hoogleeraar een Schaap, op ‘zes verfcheide plaatzen „met pokftoffe Ingeënt; dog ’t zelve vatte niet, en de wondjes genazen zonder ontfbeeking , tet een siket dat die ziekte der Schaapen geen overeenkomst met de Kinderziekte De Brief van den Auteur aan den Heer VAN GESSCHER.„ over de doorfneede van de Synchondrofis osfium pubis in parta dificili , welke in de Nieuwe brand Letserogfroingen., > o. bnd 116 P. CAMPER OVER DE INENTING. : Vde Deel, ode Stuk , bladz. 385 gevonden wordt, nu in °t Latyn overgezet zynde , maakt °t tweede Stuk van deeze Vere handeling uit; °t derde Stuk behelst eenige oordeelkundige Aanmerkingen, over de Verklaaring van VAN SWIETEN ,' aane gaande de Kinderziekte. De Heer VAN SWIETEN, welke de. eheele Wereld achting en eerbied toedraagt, heeft t laatfte eel van zyne Verklaaningen , over de kortbondige Spreuken van BOERHAAVE, begonnen met de Kinderziekte, Hy getuigt in de Voorreden voor dit Deel, dat de befchryving van deeze Zickte, reeds langen tyd te vooren, door hem opgefteld en afgedrukt was geweest, zelfs voor dat nog iemand van °t Kei- zerlyk Huis de Kinderziekte gehad hadde, Men had toen ter tyd, byzonder te Weenen, nog zo veel ondervinding niet, aangaande de Inëénting der Kinderziekte, als wel nu ter deezer tyd. °t Is daarom niet te verwonderen , dat de Heer VAN swre= TEN zwaarigheden tegen dezelve maakte, welke naderhand ” duidelyk genoeg door de ondervinding wederlegd zyn, Van SWIETEN heeft evenwel , °t welk meer te verwonderen is, niet van zich kunnen verkrygen , fchoon in zyne laatfte tyden oog- getuige geweest zynde , van de gelukkige gevolgen der Inën- ung ‚om te herroepen zyne voorige zwaarigheden tegen deeze behandeling ,en dus de Geneeskundigen te overtuigen, van de verandering zyner gedachten in deeze zaak. ’tIs zekér, dat men zulks van de edelmoedige denkwyze van deezen braaven Man zoude verwacht hebben. De Heer camper heeft zich daarom verplicht er nen van zyne Leerlingen aan te tdo- nen, °t geen de Hr. VAN SWIETEN , te onrecht» ten nadeele van de Inënting der Kinderziekte aanmerkt : jonge Genees. heeren zouden zich anders ligt, door °t gezach van zo groot een Man, als VAN SWIETEN, laaten vervoeren, Natuurlyke Historie of Uitvoerige Befchryving der Dieren , ` Planten en Mîneraalen , volgens bet Samenftel van den Heer LINNAUS. Met naauwkeurige Afbeeldingen. Tweede Deels y Berfte Stuk. Te Amf. by de Erven van F. Houttuyn 1773. … Bebalven bet Voorwerk 438 bladz. In groot otfavo. 