Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
Onze tocht begon ’s morgen vroeg bij laag water want bij vloed IS het hol ongenaakbaar daar de zee er dan met kracht tegen aan- Saat, De weg liep langs het zeestrand in zuidelijke richting 254 over het vochtige gedeelte, waar het natte zand hal genoeg was om gemakkelijk vooruit te komen. Er bevind zich hier nabij de zee een klein dichtbegroeid moeras de Rawl Kalong, waaruit eenige hooge boomen boven de anderen uitsteken. Deze dienen tot rustplaats voor honderde lw en zijn dus geheel kaal. Reeds in de verte ziet men die reis achtige vledermuizen dicht opeengepakt naast elkander hangen Hoewel die dieren gezellig in koloniën leven zoo schijnen 2i onderling toch niet erg vredelievend te zijn immers den geheelen dag door verneemt men hun gekijf en geschreeuw en it oogenblik valt er een af die dan rondvliegt om eene andere plaats op te zoeken, doch die bij het aanhaken door de ande ren weder weggebeten wordt. Lang genoten wij van het prachtige gezicht dal CH rollers aanboden. De zee was kalm maar de deining mi hoog. Majestueus kwam een zee tegen het strand opzetten; 3 vormde zich langzaam tot een roller waarbij de bovenrand hell? | groen doorschijnend werd en daarop krulde zij zich al na T en sloeg zij met een doffen slag om tot een wit schuim À meters hoog opspatte en murmelend tegen het hellende strati | opvloog. Daar wij ons bevonden tusschen de pas dë zon en de branding zoo werd de indruk van dit fraaie schout” nog verhoogd doordien in het opgespatte schuim jeder 008% | blik regenboogjes ontstonden. ae dat | De gewone Javaansche strandvegelatie 200 meesterlijk A Juxenvux beschreven stak scherp af tegen de meer landw ʻ gelegene. Merkwaardig was de wijze waarop de w de djoekoet tiara (Spinifex squarrosus) zich langs het strand „pali zee bewogen. Deze plant behoort tot de gramineae en Sé | den archipel langs de stranden der cilanden verspreid. bi E lands komt zij niet voor. Met eenige andere de deelt zij in de eigenschap dat hare vruchthoofdjes e tijd in zeewater kunnen ronddrijven, zonder dat de kracht verloren gaat, doch terwijl die van den ie" A mophyllim b. y. door de grociplaals, soms direct Mo AS A 255 water kunnen vallen, zoo komt de Spinifex squarrosus slechts voor op die gedeellen van het strand die niet door het zee- water bespoeld worden. Echter is er voorzien in de middelen tol bare verspreiding langs den waterweg. De spiculae steken op stelen boven de andere deelen der plant uit en bezitten behalve de gewone schutblaadjes enkele die zeer verlengd en stevig zijn, waardoor aan de geheele bloeiwijze een vorm gegeven wordt als van een raagbol. Te Batavia waar die plant langs het zeestrand als roempoel angin bekend staat bereiken die klitten niet die grootte als in de Wijnkoopersbaai het geval is. Hier trof ik ze aan waarvan de diameter 62 centimeters belroeg. Zij zijn primitief op eenen geleden steel geplaatst die bij de rijpwording loslaat zoodat zij dan vrij worden en naast de moederplant op den bodem vallen. Doordien zij uiterst licht zijn en een grooten omvang bezitten worden zij gemakkelijk door den landwind verplaatst als wanneer zij al huppelend, soms met groote vaart langs het kale gedeelte van het strand naar zee rollen. Daar gekomen worden de lange stijve als naalden uitstekende bracteae onmiddellijk door de branding stuk geslagen en drijft de vrucht verder weg. De stijve bracteae hebben dan uitgediend en zijn niet meer noodig. Met zoo iets voor oogen moet men lust gevoelen teleo- loog te worden. Het rigide van meergemelde schutbladen is te danken aan hun groot gehalte aan kiezelzuur. Zij bezitten bovendien rijen fijne weerhaakjes die naar het centrum van den bol gericht zijn en bij betasting duidelijk merkbaar zijn; Van daar dat dit lichaam zich gemakkelijk aan een vreemd voorwerp kan haken. Op deze eigenschap nu berust de reden waarom die klitten door de inlanders benut worden tot bet verdrijven van ratten. Zoo zij namelijk op een zolder gelegd worden waar zich die dieren ophouden dan beruiken deze nieuwsgierig den bol ` die zich echter bij de minste beweging aan hun lichaam haakt, Waarna zij zich verschrikt wegspoeden, den lichten bol een 256 eindje met zich mede sleurend. Zit er eenmaal de Wee. dan mijden zij de plaatsen waar die klitten gedeponeerd zijn. Zoowel Juscmumy als Hasskarı geven voor de moederplal een anderen Soendaneeschen naam op: Djoeloel lari-lari ter zij te Pelaboean anders heet. Op onzen tocht naar den Goea Tjah rolden die vruchten door den łandwind voortgedreven ons mel zulk een vaart voorbij dat de paarden cr van schrikten. Mijn bediende trof eene plaats aan waar bouge tee groote zeeschildpadden hunne eieren hadden gelegd. Rie er op atlent gemaakt door de sporen welke die dieren m p zand hadden achtergelaten. Hun spoor liep van het ges in schuinsche richting naar zee op eene plaats per pen hevig tegen het strand aansloegen, en bestond uit een i platgedrukte streep in het midden waarvan een dieper le pi als indruk van den staart was waar te nemen gie weérszijden de groeven te zien waren die hunne op FE gelijkende pooten in het zand gemaakt hadden. er Inlanders waren ons echter reeds voor geweest en de eieren weggenomen. ; De rots a de Goea Tjandi voorkomt steekt ak pato gebergte van den Tangkoeban Prahoe in zee uit en gece in eenen kalen loodrechten wand. Het gesteente pó pr blauwachtigen andesiet waarin groote augietkristallen, e zich broksgewijze plaatvormig gespleten terwijl de po het insijpelend grondwater verweerd zijn. De ale eg door zeezand gevormd en de opening der grot die i zeezijde gekeerd is ziet er uit als een hooge er grot is niet diep terwijl de ingang 7 toembaks br loembaks hoog is. era ht De spleten van het gewelf bieden eene veilige s i aan voor tallooze vledermuizen en gierzwaluwen. i verk hoort men overal piepen zonder dat men ze kan ee kleine! laatsten vliegen uit en in. Nog twee andere grotten di sl Zijn grenzen in zuidelijke richting aan de beschrevene © en 5 er zelfs mede verbonden, maar de indruk die deze E e EE 257 gering. Doordien het gesteente onoplosbaar is in koolzuur- houdend grondwater zoo ontbreken hier stalactieten ; echter lag er aan den ingang van de groote grot een hoop steenen, die nog onlangs van het hovenst gedeelte van het gewelf schenen te zijn neergestort. Vroeger nestelden hier de zwaluwen die eetbare nestjes bouwen, Collocalia fuciphaga; immers Baaxe vermeldt zulks, maar tegenwoordig schijnen deze hier uitgeroeid te zijn en te zijn vervangen door de naverwante Collocalia linchii en den grooten Cypselus subfurcatus. Deze laatste soort is uiterst moeielijk te schieten. Hij komt met een verbazend snelle vaart in de grot en verdwijnt dan onmiddellijk in het halfduister, tus- schen de spleten van het gewelf. De Collocalia's daarentegen laten zich gemakkelijk bemachtigen. In de grot en ook langs het bovenstrand lagen duizende stukken puimsteen, die nog van de laatste Krakatau-eruptie alkomstig waren. Het water was tijdens de vloedgolf van 27 Augustus 1885 plotseling eenige meters gerezen en had alle prauwen die te Pelabocan aan het strand lagen mede- gevoerd. Bij het afloopen van het water waren op ver- schillende plaatsen koraalbanken blootgekomen. Bij een tweede golf werden deze door zand bedolven en sedert zijn zij af- gestorven. Bij Pelaboean en even voorbij Tji-Sangoe op de Djampangsche kust staan ten behoeve van de zeevaart steenen gemetselde seinpilaren die aan de zeezijde rood geverwd zijn. In den Tji Mandiri krioelt het van krokodillen. Hun aantal schijnt evenmin als dat van de haaien in de baai sedert Juge bezoek verminderd te zijn. Het is echter opmerkelijk dat langs het zeestrand te Pelahoean geen enkele krokodil wordt aangetroffen en dit schijnt te wijten aan de onder- "ding die deze te dien opzichte hebben opgedaan, want terwijl Elders waar niet zooveel haaien voorkomen het zeestrand nabij de mondingen van rivieren overal onveilig is door deze reusach- 18 tige amphibién zoo wagen zij zich niet in het water van le Wijnkoopersbaai. Volgens geloofwaardige berichten van per sonen, die zulks hebben waargenomen. wordt iedere krokodil die zieh buiten den mond der Tji-Mandiri in zee waagt i middellijk door de haaien geattaqueerd zoodat hem in guf ` mezien de pooten afgebeten zijn en hij verloren is. Bij onze terugkomst trof ik mijn nieuwen jager aan, die mij de volgende vogels aanbracht: Treron griseicauda , Plilopis melanocephalus, Phoenicophaës javanicus, Megalaima javanica en Dendrotypes analis, wel een bewijs dat de man uil veces ` voor wild gedierte niet in het bosch had gejaagd, want al dez | vogels treft men buiten den boschrand aan, terwijl de heide duifsoorten in vruchtdragende waringins worden geschoten. ` Salak datar, 21 Juni 1885. Heden ochtend vertrokken wl in de vroegte naar Tji-Madja. De weg loopt in westelijke richting langs den noorderoever der baai. Kort VO $ grens van het onderdistrict 7ji-Solok wordt een mal: ` strandbosch gepasseerd dat grootendeels uit njamploeng-boomel (Calophyllum inophyllum) bestaat. De rotsige kust vu" de branding schuimend aanslaat is overal begroeid, hier el daar met Pandanus-soorten terwijl op andere plaatsen m | achlige njamploengs hun bladerenkroon uitbreiden tol Lech het zeewater. Overal waar de weg vlak langs hot voert werd Krakatau-puimsteen aangetroffen. Nu en dan loopt hij door kleine kampongs met nel g | heggen waar als schaduwboomen koeda-koedaán wett, | zijn, die door voortdurend snoeien den indruk maken = | landsche knotwilgen. A I Bij de Ti Soekawajana wachtte ons de Tjamat van TJ! af en nam die van Pelaboean afscheid. > Pa. Onze nieuwe kennis maakte door manieren en kleeding ` 4 gunstigen indruk. st Zijn hoofddoek was streng javaansch opgeknoopt: in p 259 daarbij bezat hij geen hidoeng pessek zooals de meeste andere inlanders maar een zonderling recht afloopenden puntneus, zoodat zijn profiel sprekend op een waijangpop geleek , waartoe de hoofddoek het zijne bijdroeg. De onderste gedeelten der bergkammen rechts van ons wären geheel met een stekelige bamboe-soort begroeid en tusschen de bergkammen in vonden wij de valleitjes henut tot sawahs. Te Tji-Madja stapten wij af bij het huis van den loerah in een gebouwtje dat bestemd is voor de vaccinatie, en vonden er kelapa doegan en water in karaffen voor ons gereed staan. Gelijk ik reeds elders had opgemerkt, zoo zag ik ook hier dat alle huizen twee paar bamboe lodongs met water ge- vald schrijlings over het dak hadden. Als reden werd Wij opgegeven dat dit geschiedde op last van het bestuur te Soekaboemi met het doel direct water bij de hand te hebben ingeval van brand. Het idée is niet kwaad maar de toepassing door de inlanders onpractisch. Terwijl deze voorzorgmaatregel enkel doel kan treffen voor kampongs waar de huizen dicht op elkaar gebouwd zijn, zooals op hoofdplaatsen, en dan alleen ingeval eene nabijzijnde kampong in brand staat, door de atappen daken dadelijk nat te kunnen houden om ze tegen overwaaiende vonken te beveiligen, zoo wordt zij door het algemeene van de order ook toegepast op alleen staande bamboe- huisjes. Dat zij in de laatste gevallen eene noodelooze kwelling de bewoners daarstelt ligt voor de hand. Herhaaldelijk toch voor moet het dak worden beklommen om den voorraad water aan te Vullen, waarvan een deel door verdamping verloren gaat en mochten zulke alleen staande huizen in brand geraken, dan zijn zij ver- loren al hingen er twintig lodongs vol water op het dak , want de bewoners zullen dan enkel deu tijd hebben zich zelf te redden. 0€ overigens andere orders van het bestuur door inlanders uitgevoerd kunnen worden zagen wij te Tji-Saät, een kampong die wij op onzen tocht naar Pelaboean passeerden. Overal in de dis- tricten Tjiheulang en Pelaboean was op last van hoogerhand langs è wegen ki-soeren aangeplant als schaduwboom. Deze planten 260 > Ę zagen er in hun toenmalig stadium van ontwikkeling nog niet florissant uit. Een lange koetsierszweep, waarop een pluim van gevinde bladeren was alles wat zij aanboden, doch dit zal wel verbeteren, maar eigenaardig was het dat zij ook geplant waren, daar waar de weg door een lommerrijk bosch liep. Het sterkst staaltje zagen wij bij bovengenoemden kampong. Daar stond et kolossale bamboestoel langs den weg, en deze stoel was vom een deel uitgekapt, om een soeren boompje op den voorgeschrewi afstand in den bamboestoel te planten. Na een kort verblijf te Tji-Madja sloegen wij in noordelijke richting een bergpad in dat ons van zee verwijderde tl naar de hellingen van den Halimoen voerde. Tot zoo M zoude zich de reis echter niet uitstrekken want Salak-Dalır de plaats waar Hassxari hindoe oudheden vond, was 0% doel voor heden. De weg liep soms vrij steil en leverd door de hoogte boven zee nu en dan fraaie gezichten op de baat | Zoo passeerden wij een koffietuin van 1876 die reeds alge | schreven was en waar nu djati geplant werd. | Bij Tji-Gombong daalden wij plotseling links in een diepteal | want Salak-Datar uit 12 huizen bestaande lag onder ons. Wij name! onzen intrek in een der inlandsche woningen, die daartoe in geren heid was gebracht door het huis te beschieten met grof Wuel Daar gekomen informeerde ik naar de oudheden. De man uit Hasskarı’s beschrijving, die vroeger de KA (want daar houden de inlanders het voor), schoon hield, We reeds lang overleden en niemand bekommerde zieh P om de plek, die dan ook zeer verwaarloosd was. TU verzocht die plaats te doen reinigen had men er er lust toe maar nadat ik beloofd had een sedekah te geven g men direct aan het werk. Het eerst is de aandacht 0P a l plek gevestigd door den botanicus Hasskanz, die o ý reis øver de Halimoen deze oudheden ontdekte (); A” | ot ebok në (1) Hasskarı Soemadang op de grenzen van het distriet Vanner residentie Bantam, Tijds. v. N. Indië IV jaarg. 2 deel, pag- 126. Y op woord Bantam in dezen text gebruikt op Lebak slaat dan is hier ne merken, doch de plaats Soemadang die hij beschrijft ligt nog m de a : 261 schrijving wijkt echter eenigszins af van hetgeen ik hier vond. De oude pakoe hadji de Cycas circinalis bestaat nog en is in een sawah te vinden niet ver van de oudheden. De basis van den stam van dezen ouden boom beslaat 9 Parijsche voeten terwijl deze afmeting in 1841, 8'/ Engelsche voet bedroeg. De hoogte schatte ik op 21, manslengte. De stam is erg knoestig met een glimmende rosachtig-witte schors bedekt zonder dat zich er lichenen hebben aangehecht. Aan den top splitst de stam zich in drie armen die even bultig zijn en bolvormig afgeknot eindigen. Op twee plaatsen groeiden uit die vertakkingen spaarzaam bladeren zoo dat de groeiwijze der bladeren die voor de cycadéen zoo eigenaardig is, hier door den hoogen ouderdom werd gewijzigd. Ik zag nergens de oude graven waarvan H. gewag maakt, doch wel den grooten steen met uitgehouwen gaten. Dit overblijfsel uit overoude tijden is eenigszins schildvormig met afgeronde hoeken en ligt plat op den grond. De grootste af- meting, in de lengte-as gemeten , bedraagt 1.9 meter, de grootste breedte nabij een uiteinde 1.4 meter en de kleinste breedte nabij het andere uiteinde 1.2 meter. De sporen van een ingewerkten rand zijn hier en daar te herkennen evenals eenige halfverweerde arabesken die eenige gelijkenis bezitten met Sanscrit-letters. In deu steen zijn zeven half bolvormige uithollin- sen aangebracht, zes op twee rijen naast elkaar en de zevende tan het hoofd. Hun middellijn bedraagt, 0.24 meter. Het schijnt dat deze steen eertijds gediend heeft om gemeenschappelijk rijst te stampen. Vlak daarnaast liggen op onderling regelmatigen afstand negen ophoopingen van platte steenen die terrasvormig laargesteld zijn en ieder eenige meters in het vierkant beslaan. negen terrassen vormen te zamen eveneens een vierkant en het komt mij niet onwaarschijnlijk voor dat hierop vroe- Ser negen rijsthuizen hebben gestaan van meer tijdelijk Materiaal. Nadat het terrein gezuiverd was liet ik een dezer terrassen opbreken, doch ik vond niets onder de steenen. 262 Bij het opruimen der wildernis had men echter eenige planten gespaard die in een reuk van heiligheid staan. M waren poerings de gewone Codiacum variegatum, die ook elders in de Preanger op inlandsche erven voorkomt, hoer hanjoewang-boompjes, waarover later. | Hoewel ik er speciaal de aandacht op vestigde zoo kon mè mand uit het dorp zich iets herinneren ooit ¡els gehoord le hebben van de sage, die HasskaRL mededeelt omtrent de oule negorij Soemedang Larang, die hier vroeger moet hebben bestaat. De namen PERBOE LINDOE DJAJA en Dsasa KASSINA waren den dorpelingen totaal onbekend. Mogelijk heeft men hier tede met eene sage die een der volgelingen van HASSKARL hem op de mouw heeft gespeld want ook van de andere détails b. v. ` versteende kris, had men hier nooit iets vernomen. Volgens de mij verstrekte berichten hebben vroeger leng saids, die deze plaats bezocht hebben, stekken van de hit aanwezige poerings medegevoerd als afkomstig van Ce Leg die volgens hunne begrippen in een Mahomedaanschen reuk val heiligheid staat. De aldus verbreide poerings zouden zania” hebben gegeven tot den handel in die planten, eene spee a die later door aanvoer van Australische soorten, op Ja eene uitbreiding verkreeg dat zij aan den ouden Hollandse windhandel in tulpen deed denken. , tooni Den ganschen dag werden wij vergast op het of geluid van den Xantholaima australis, den tengèret der 5” we MÉI paar dezer vogels dat zich dicht bij onze woning ine | ield e dd ora | Boom ophield maar dadelijk werden zij vervangen do | individu's. $ À an uilen” ` Te Salak Datar kregen wij nog twee soorten Val CO Ketupa javanensis en de Scops lempiji terwijl WI " 263 soorten van neushoornvogels waarnamen waaronder de groote Buceros lunatus met den rozekleurigen bek. Deze vogels zijn hier in volkomen harmonie met de woeste bergribben en een fraai gezicht leverde een paar op dat tegen het vallen van den avond vlak over ons heen snuivend in het bosch verdween. Gelijk bekend is maken deze vogels onder het vliegen een snorrend snuivend geluid dat bij iederen vleugelslag wordt ver- nomen. Nu is bij de Buceros-soorlen vooral, de pneumaticiteit der beenderen sterk ontwikkeld. Niet alleen de schedel en kaakbeenderen maar ook de halswervels, het bekken, de staartwervels, de ribben en alle beenderen der ledematen tot de vingers en toonen toe zijn ontvankelijk voor lucht en missen het beenmerg. Zoo ook het hoornachtig uitwas op den snavel, op eene enkele uitzondering na. Hierdoor alleen reeds zijn deze groote vogels specifiek lichter dan andere bij wie de pneumaticiteit der beenderen niet zulk een groote uitbreiding bezit. Daarbij komt dat bij Buceros lunatus o. a. het lucht- zakkenstelseł eveneens zeer ontwikkeld is en zich dit ook tot onder de huid uitstrekt. Deze laatste luchtzakken zijn bij het Vliegen sterk gespannen. Deze luchtstelsels stellen tevens be- Waarplaatsen daar van tucht die voor de stofwisseling in de longen kan dienen, wanneer voor korten tijd de buiten- lucht verhinderd is op de gewone wijze door de neusgaten Lot de larynx en de longen door te dringen, want, de lucht der beenholten staat in directe correspondentie met die der lucht- takken en met de luchtpijptakken der longen. kend immers is de proef die Prof. VroLık nam door bij dergelijke vogels de trachea te comprimeeren en een opperarul- been te doorboren als wanneer de luchtverplaatsing bij de in- en ulademing langs dat been plaats greep en de vogel in leven bleef. Wanneer nu de Buceros lunatus vliegt en de onderhuidsche luchtzakken sterk zijn uitgezet zal daarin bij iederen vleugelslag door Spiercontracties verplaatsing der lucht langs de luchtpijp- ‘kken in eene richting naar buiten plaats grijpen, die dan 264 weder geequivaleerd wordt door indringende lucht na afloop der spiercontracties. Het in trilling geraken der onvolkomen gespannen stembanden bij zulke geforceerde exhalaties is de oor- zaak van het geluid hetgeen bij iederen vleugelslag gehoord wordt, Lag de oorzaak enkel in de résonnance die de bek bij het doorklieven der lucht kan geven, aangezien de randen aan weerszijden geopend blijven, zelfs in gesloten toestand, dan zoude het geluid constant moeten zijn daar ook de vaart of de vlucht gelijkmatig is en niet bij rukken plaats grijpt. De jager bracht ons nog Megalaima javensis, Phyllornis cochinchinensis, Pericocrotus flammeus, Oriolus xanthonotus terwijl A een Corvus enca schoot. Tji Solok, 22 Juni 1885. Heden ochtend vroeg maakte ik van uit Salak Dalar een uitstapje via Goenoeng Leloempang naar Tji Artja waar zich eveneens oudheden bevinden. Het geschiedde in een gewone scheepshangmat die aan een bamboe bevestigd was, daar de tandoe niet gebruikt kon worden in het bosch dat moest worden doorgetrokken. Eerst ging het door het sterk bedauwde en drabbigste gedeelte van de dalkom noordwaarts op tot aan een spruitje, waarna het pad steil afdaalde tot in de bedding van de Tji-Madja die voor korten tijd gevolgd werd en wier kristalhelder water over eenen steenachtigen bodem bruischt. Kort daarop moest een vrij steile rib van den Goenoeng Leloempang worden beklommen, zeker onder een helling van 35 graden. Het was den koelies ud mogelijk de haugmat naar boven te krijgen zoodat ik er uit- klom en mij met behulp van twee man en een om de lendenen geslagen slendang naar boven werkte. Officieel heet zulk een weg: voetpad, maar juister zoude er den naam kruippad op toegepast moeten worden want ook voor inlanders kwamen zoowel de handen als de voeten te pas om e uit te komen. Eenmaal boven gekomen kon ik weer plaats nemen en ging het over een zeer smallen bergkam verder door een zwaar begroeid bosch maar immer stapvoets. N 265 een half uur zoo te hebben doorgereisd deed de gids mij stilhouden en leidde hij mij zijdelings van den bergkam naar een uiterst klein plateau waar de steenen leloempang staat die aan dien berg den naam heeft doen geven. Met de noodige eerbied werd mij nu een vijzel gewezen die hier in het bosch staat en die bedekt wordt door een platten in tweeën gepleten steen, welke steen de verdamping belemmert van het water dat de vijzel bevat en dat hoogstwaarschijnlijk wel regen- water zal zijn. Natuurlijk bevat dit water volgens inlandsche begrippen geneeskrachtige eigenschappen en beweert men dat dit daar immer voorhanden is. De leloempang is 20 ctm. hoog een- voudig bewerkt en vertoont aan een zijde eene tuitvormende verbreeding van den bovenrand, zonder dat die tuit gegleufd is. Daardoor is deze rand niet meer zuiver cirkelvormig. Haar grootste diameter, over dat uitsteeksel gemeten, bedraagt 50 ctm., de andere diameter daarentegen is 40 ctm. en de diameter van de ingebeitelde holte is aan den rand 25 ctm. Vlak achter den vijzel staat in den grond een platte steen die van boven eenigszins verbreed is en daar driehoekig eindigt. Ook hier waren naast de reliqieén twee hanjoewang-boompjes geplant. Dit kleine gewas is de Calodracon jacquinii uit de familie der Asparagineae waarvan nog een varieteit bestaat met don- kerroode bladen die door HasskARL atro-sanguineum genoemd is. Te Batavia komt het ook in tuinen voor; de plaatselijke naam aldaar is andong. Zoo ik mij niet vergis staat deze plant bij de Dajaks in de Zuider- en Oosterafdeeling van Borneo in een reuk van heiligheid en heet zij bij Senwaxer de sawang- plant. Op Java zal men deze Calodracon overal bij oudheden aangeplant Vinden; van daar dat men ook op de platen die Javaansche Hindoe lempels voorstellen en die de bibliotheek van het Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen versieren die boompjes afgebeeld ziet. a de oudheid afgeteekend te hebben, werd de tocht voort- stzet en bereikte ik weldra op een plateau het alleen staande huis van Kr Exxoxc. (Het woordje ki is eene verkorting van aki 266 de titel waarmede een oud man hier wordt aangesproken) Het dicht belommerde erf van dit oudje was netjes onderhouden Van daar gaat een vrij goed voetpad rechts af, du alang-alang en tipars heen dat ons nu en dan langs bléie ` aanplantingen voerde. Een sedert lang omgevallen bo stam nabij den weg was over de geheele uitgebreidheid met talrijke exemplaren van een Polyporus begroeid. Deze zwak | men deden zich voor als chocolade-kleurige knoestige aanzwe lingen, van boven glad en glanzend, van onderen, waar zich de buisjes bevinden, dofwit met concentrische bruine ringen. Spoedig arriveert men nu op Tji Artja, een klein gehucht bestaande uit vier huizen met bijbehoorde rijstschuren. Vlak daarnaast worden op een schaduwrijke plek de oudheden ail getroffen, omgeven door 7 pinang-palmen op een rij gel! 3 en de noodige hanjoewang-plantjes. De beelden zijn niet groot, ruw bewerkt en vrij onduidelijk Zij zijn twee in getal en niet van Hindoe oorsprong II komen geheel overeen met andere van polynesischen ani die in de Preanger hier en daar verbreid voorkomen. grootste dat eenige voeten hoog is, vertoont een romp en © | onduidelijk hoofd waarin sporen van de openingen der ve? organen en twee armen die tot elkaar gebogen zijn Ech onderste extremiteiten ontbreken. Het rust legen eenige steen” blokken waarvan het bovenste een cylindervorm bezit We dan ook door de inlanders als een bantal goeling wordt aan Links van het groote beeld staat een kleiner in dezeli positie waaraan ook onderste ledematen te herkennen T die op een voetstak in zittende houding zijn aangebft Het is zijn hoofd kwijt maar het is duidelijk dat het eens in” i bezit daaryan is geweest. Platte tafelvormig gespleten sl liggen vlak voor de beelden of staan er naast, loodrecht 4 bodem geplant. Een dezer steenen had een vorm die ep) was dat de vergezellende inlanders mij die oo 3 gen Het geheel beteekent niet veel en de aanblik TT niet de moeiten aan de reis naar die plek verbonden. H 267 Teruggaande was het uitzicht op de Wijnkoopersbaai nu en dan verrukkelijk. Hoewel het bladstil en heijig was, zoo kwa- men toch duidelijk de zuidoostelijke hoek en de inham der Zand- baai uit. Op de bergrib van den Goenoeg Leloempang had ik herhaaldelijk last van de wijd uiteenstaande wortelribben van den ki-ara en ki-madja, hoogstammige boomen uit wier onder- deelen de vroeger in gebruik zijude wielschijven van de pedaties werden gemaakt. Voorzichtig werd de hangmat er dan overheen getild maar echter niet zoo of mijn rug kwam meermalen in onzachte aanraking met die lijsten. Hoewel het bosch hier meerendeels uit hooge boomen bestaat , zoo is het toch veel ijler dan de wouden die de hoogere hellingen van den Salak en den Gedeh bedekken en komen er niet zoo veel lianen in voor, doordien vermoedelijk de rotans hier sedert lang in- gezameld zijn. Soms bleek het uitzicht op de ravijnen van den naastbij liggenden Halimoen treffend schoon. De wouden die dezen bekleeden waren op één plek na donker getint door de schaduw van overhangende wolken, maar die enkele plek werd door de in het zenith staande zon zoo fel verlicht , dat de con- touren der afzonderlijke boomkruinen scherp uitkwamen terwijl het geheel met een blauwachtig waas overdekt scheen te zijn. Hoewel de hoogte van den Goenoeng Leloempang ongeveer 1000 voet boven het niveau der zee is, zoo namen wij hier in het bosch toch herhaaldelijk de fraaie volle fluit- Stem waar van Eumyias indigo (Manoek tepoes) die Jurcuuse nooit lager aantrof dan 4500 voet. Het gezang van dit vogeltje en de gillende stem van den béo (manoek tiong) maakten de eenige dierengeluiden uit, die ik op dezen tocht waarnam. Als grondvegetatie vielen hier in het bosch vooral groote Scitamineeën , Elettaria speciosa (Honjéh) in het oog, zoo ook een Lycopodiumsoort (Rané Sadang.) Links van het pad troffen wij het kolossale net aan van de groote Javaansche Epeira hasseltii, Deze spin die ook elders in de laaglanden ver- blijf houdt, weeft zich een stevig wielnet uit geele draden. De reusachtige maakster hield er in dit weefsel een harem 268 A van zes kleine mannetjes op na, die geheel anders gekleul zijn en eenen geheel anderen vorm bezitten. Aan het kruippał gekomen bleek het afdalen veel gemakkelijker te zijn dan bi klimmen en was dan ook zonder veel moeite de bedding ru de Tji Madja bereikt. Niettegenstaande de trillingen waart het heldere water verkeerde zoo waren de veelkleurige steenijs die den bodem uitmaken goed zichtbaar, terwijl enkele stillere — plekken met talrijke exemplaren van eene Hydrometrasoort, bedekt waren die zich evenals de vaderlandsche op het walt al roeiend voortbewogen. Een klein eilandje in de bedding der Tji Madja bleek geheel en al begroeid met Equisetum virgalul) waarvan sommige halmen eene lengte van 21/, meter bereikten. Zulke lange halmen zag ik voor het eerst en het was mij nl bekend dat deze plant, die op Java gewoonlijk in de gematig zone voorkomt ook op deze hoogte slechts 250 meter hort de opervlakte der zee groeide. In de inlandsche geneeskunde vindt deze equisetum el Plaats onder den Javaanschen naam : gregés ottol. TR ei tin a Te huis gekomen stond een inlandsch maal voor mij gereel De tocht had zoo goed op de eetlust gewerkt, dat ik een bert half roode rijst met smaak verorberde en daarbij groene e uit het vuistje at alsof ik het immer zoo gewend was. A. de dit uitstapje niet medegemaakt had was reeds ’s morgens on met de jagers naar TO Solok vertrokken terwijl ik eerst l één ure daartoe vaardig was. Het was buitengewoon emm! stille dalkom en dezelfde koelies die mij naar Tji Artja ge hadden deden nu weer dienst bij de stoeltandoe. Opmerk is hier het groot aantal soorten van libellulae die overal e vlogen en waaronder ik eene bijzonder fraaie opmerkte zwarte vleugels die eenen blauwen weerschijn hadden. ES daneesch: pepatong). Onderweg werden tot versterking ah plaatsen van de tandoe met dollok , de in elkaar gedraai bastvezels van de Trichospermum javanicum, verbonden: è het klimmen tegen de steilte die ons uit de dalkom OP’ pracht ET 269 bergrib bracht bewonderde ik den tjamat en den loerah die te paard achter de langzaam voortschrijdende koelies aanstapten, want al beteekent zulks niets op een vlak terrein, zoo is het tegen zulk een helling eene inspanning van belang. De terugtocht uit eene voor het eerst bezochte streek schijnt immer sneller te geschieden dan de reis er naar toe. Zoo ook hier. In betrekkelijk korten tijd was ik te Tji Madja terug, waar de koelies verwisseld werden. Even vóór ik daar aankwam, zag ik over een open terrein den Goenoeng Tjabé liggen en kon ik duidelijk de huizen waarnemen van de kampong Maridjang. Tegen half drie vertrok ik van Tji Madja en vervolgde ik den tocht in westelijke richting langs het zeestrand. Daar groei- den vele rangkas-boomen in wier schors de inlanders gleuven hadden gekapt tot het winnen van hars. In tegenstelling met de voeten der bergribben, die hier overal met eene stekelige bamboesoort , de awi gombong, op eentoonige wijze begroeid zijn, vertoont het strand eene groote verscheidenheid in vegetatie. De Lantana mixta is eene Verbenacea die er veelvuldig groeit en eerst sedert de laatste 50 jaren op Java voorkomt. Oorspronkelijk in Zuid-Amerika inheemsch is zij door de Engelschen naar Britsch-Indië overgevoerd en heeft zij van uit Singapore, Java bereikt, daar zij zich uiterst gemakkelijk laat stekken en hier welig tiert. De eerste aanplant ging uit van bestuurswege; de daartoe uit Singapore ontvangen tekken werden overal verbreid. Gelijk mij indertijd de we- dana van Tjitjoeroek mededeelde had hij ongeveer 20 jaren geleden van den toenmaligen controleur eenige stekjes verkregen, die snel opschoten en sedert dien tijd heeft zich de plant in die Streek zeer verbreid en is zij zoodanig verwilderd , dat aan Wlrocien niet meer gedacht kan worden. Toen JuNGRUHN zijn beroemd werk over Java schreef, bestond a nog geen enkel plantje van die soort, en thans is zij 200 verbreid dat zij op vele plaatsen de oorspronlijke vegela- lie verdrongen heeft en een voorheerschend karakter heeft verkregen. 20 Nog onlangs riep de gewezen regent van Cheribon (die len woordig het land Tjinereh bij Depok exploiteert), mijne hulp in voor een aantal opgezetenen van zijn land, die bij het schoonwieden van eenige stukken grond door de doornen van de Lantana’s gewond waren en wier wonden in chronische zweren waren overgegaan Te Pumanoekan bereikten die Lantana-heesters zulk ee hoogte dat de karbouwen onder hun gewelf hunge paden hal- den gemaakt.en men die paden betreden kon 2 te bukken. Op alle plaatsen die ik in West-Java Joh in de Preanger, in Krawang in Balavia en in Bantam trof ik die planten aan en wel in eene verbreiding, 200 groot, dil een leek in de botanie, nooit op het idée zoude komen hier met een sedert kort ingevoerde plant te doen te hebben. ;') be bloemen zijn meestal oranjekleurig doch er komen vele varië che bloen ` teiten voor waaronder die met witte en licht-paars hoofdjes de meest algemeene zijn. Hier aan de zuidkust PE seerden wij boschjes van die heesters van eene nieuwe vario! met vuurroode bloemen. Oorspronkelijk van elders afkomstig 1 bezat deze plant bij hare invoering geen inlandschen naam tegenwoordig wordt zij te Batavia aangeduid met dien van kije singapore, in de ommelanden heet zij tjinté manis en M omstreken van Sindanglaia wordt zij kembang stek, ST Van waar echter die uiterst snelle verbreiding tot op PT ver verwijderd van die waar zij oorspronkelijk werd en, Die vraag is gemakkelijk op te lossen voor ieder de met ornithologische onderzoekingen bezig houdt. gl De blauwzwarte besvruchtjes van deze plant > | Java; waar ik ook nasporingen deed, hetzij in de om ai | van Batavia, hetzij op de hellingen van den Gedeh en den 2 of wel aan de zuidkust, immer vond ik restanten SC = vruchtjes in de magen dezer vogels. Ik heb le Aalt | groene walik, Treron vernans, maanden lang in levat | (1) Ook in den omtrek van Willem I komt de plant veelvuldig Ze : | 271 door hem uitsluitend met de vruchten van Lantana mixta te voeden. De: zaden gaan dan onverteerd af en verliezen hun ontkiemings-vermogen niet door het traject dat zij gemaakt hebben. Het zijn dus de vogels die tot de verbreiding dezer plant hebben medegewerkt. De reis in een stoeltandoe in de middaghitte is anders niet benijdenswaardig. Zij begint natuurlijk met het oplig- ten van het vervoermiddel hetgeen slechts zelden gelijkmatig gaal, waardoor de reiziger meestal tot allerlei balanceerende houdingen is gedwongen vóór de uiteinden der draagstokken op de schouders der koelies liggen. Daarop gaat het vooruit, eerst met ongelijkmatigen tred, zoodat de passieve bewegingen die men ondergaat best uit te houden zijn, doch dit duurt sewoonlijk niet lang, want spoedig zijn de koelies onderling in den pas en dan wordt door hun vluggen tred de tandoe gelijkmatig op- en neergewipt, terwijl de rotanbindsels piepen en kraken en de reiziger geregeld wordt gejonast. Het scheen mij op dat traject toe dat de dragers er een pretje van maakten, Van mijne twee veldfleschen die aan latten langs de tandoe afhingen, was de cene dan ook al spoedig lek , terwijl! de andere, eene militaire veldflesch, zooals die hier bij den toep gebruikt Wordt, tegen een stoot of wat bestand scheen te zijn en dan ook ongedeerd bleef. Eerst wanneer het terrein hellend wordt gaat het voelje voor voetje en hoort men de koelies zwoegend elkaar aanmoedigen. Van uit de tandoe heeft men in de terste plaats het uitzicht op hunne glimmende natte bruine ruggen, waarvan de omtrekken der spieren sterk uitkomen. Het viel mij echter op dat de kuitspieren bij dit bergvolk zeer Weinig ontwikkeld waren, ja er waren er onder bij wie die deelen een min of meer atrophisch uiterlijk hadden. Voortdurend Maakten die menschen leven. Nu eens had er een in een doorn getrapt en dan was het: engké-engké (wacht even), dan Weder hoorde men sok-sok (vooruit!). Bij het bestijgen van “ene helling riepen de voorsten: sorrong ka toekang! (duw 272 "wat van achteren), en bij het afdalen gilden de achtersten ` lelaunan wai! (zachtjes aan wat). Faalt er iets, zoodat de ` voorste dragers te langzaam gaan naar den zin der anderen ` zoo hoort men: leumpang euh! (loop toch door), tot dat = moe worden en nagenoeg allen te gelijk de reservekoelie ` toeschreeuwen: ganti euh! (verwisselen hoor !). Al schuddende passeerde ik eene plaats waar eenige sempoer-boomen (Dillenia aurea) hunne fraai geele bloemen vertoonden, die helder tegen de blauwe lucht afstaken. De groote afgevallen bladeren dienden — aan de bezweete afgeloste koelies tot waaiers onder het loopen. Hier nam ik voor het eerst den tweekleurigen bijeneter waar, Merops bicolor, dien ik nog nooit langs de noordkust van Jai gezien had waar echter de andere Javaansche soorten Merops quinticolor en Merops philippinus vrij gemeen zijn. De zon stond in richting vóór ons, en de weg voerde recht op den steilen bergkam van den Passir Bongkok aan. Zoer duidelijk kwam hier uit hoe het heijige van den dampkring enki tot de onderste lagen beperkt was. Ons pad namelijk liep 0 korten afstand nagenoeg evenwijdig aan het zeestrand, 200 het brullen van de branding voortdurend waarneembaar WE De bovenste streken van den nabij zijnden Passir Bongkok dele! zich voor als scherp begrensd en donker groen gekleurd. meer benedenwaartsche hellingen daarentegen waren bn blauw gekleurd en wazig terwijl de omtrekken der wą onduidelijk werden waargenomen. Het heijige lag Us onderste luchtlagen en werd op deze plaats hoogstwaarsthl" lijk veroorzaakt door het zeewater dat bij iedere tegen de rotsige kust opspatte en zich in fijo verde stand in de lucht verspreidde hetgeen ook de oorzaak was dat 07 wapens en geweren hier zoo snel met roest bedekt me Ook de inlanders schreven die heijigheid toe aan het tf? (hawa-hawa laut). In de binnenlanden daarentegen wordt pe eigenaardig wazige van de onderste luchtlagen gedurend? oostmoesson in de hand werkt, zoo niet veroorzaakt» es vele plekken waar alang-alang of kreupelhout verbrand W elden t golfslag bt I | 275 Een soort van vlieg treft hier aan de zuidkust bijzonder de aandacht. Het beestje is niet grooter dan eene gewone vleesch- vlieg maar het bezit de eigenschap zich in de lucht met het lichaam zoo onbewegelijk te houden dat het schijnt alsof het zonder eenigen steun stilstaat en dat wel terwijl er soms felle wind waait. Het fladderen der vleugels gaat daarbij zoo snel dat die doorzichtige deelen geheel aan de waarneming ontsnappen: Nu en dan ontmoetten wij op onzen tocht verhuizende Bantamsche families. Wij waren hier vlak lij de Bantamsche grens en het gros der bevolking is er armoedig. In stede van de koele uit gebakken kleiaarde bestaande gendies maakt men hier tot het bewaren van drinkwater gebruik van de houtige vrucht- schaal der Lacenaria idolatrica, een laboesoort die er koekoek heet terwijl de daaruit vervaardigde flesch ledjét wordt genoemd. Door in onrijpen toestand soms een draad te binden nabij de smalle basis van die laboe wordt haar de gewenschte vorm daartoe gegeven. Rijp zijnde wordt zij geplukt, en de inhoud verwijderd door een rond gat, dat boven aan de basis wordt aangebracht waarna de houtige vruchtschil gedroogd wordt om lot gendie te dienen. De vorm is dan van onderen buikig rond met eene smalle insnoering om den hals terwijl nabij de basis (het bovenste gedeelte), weder een kleine bolvormige uitzelting wordt waargenomen. De Lagenaria idolatrica is in alle tropische en subtropische streken van Azie verbreid terwijl het boven- Vermelde gebruik van haar vrucht reeds uit overoude tijd schijnt herkomstig te zijn. Eerst ten 4 ure bereikte ik Tji Solok. De kampong is niel Sroot maar maakt een gunstigen indruk door de lieve ligging. en de netjes onderhouden erven van de huizen, waartoe de seschoren heggen van djaring (Barleria eristata) niet weinig Medebrengen. De blauwe bloempjes van dit altijd bloeiend heestertje komen fraai uit. De pasangrahan, waar wij onzen intrek namen ligt aan het boveneinde van de kampong. Om haar te bereiken moesten wij dus door het dorp heen en. het E WS passeeren van den Tjamat die zijn voorgalerij had algesloten 4 e 19 274 met krees van wijduiteenstaande bamboelatjes vervaardigd. Naar — zijn zeggen werd dit gedaan om de kamponghonden te weeren Het gebouwtje dat hier van Gouvernementswege ten geriewe van de zeldzame reizigers is opgericht ziet er netjes uit en is gol onderhouden; het ligt met het front naar zee gekeerd maar deze hoort men daar wel loeien en bruischen doch zij wordt door het ` hooge geboomte op de erven aan het gezicht onttrokken. Een ruim en goed onderhouden voorerf, waarop een perk met Perzische rozen en een dito met bloeiende melati getuigde van den goeden smaak van den Tjamat. In het hoogst zeldzame geval van hoog? gasten worden deze op gamelanspel onthaald, waartoe eene kleine pangoong is opgericht links van het hoofdgebouw. Dit bezit geluk- kig eene dakbedekking van idjoek zoodat wij geen last hadden val de heet uitstralende dakpannen, zooals in de pasangrahan van Pur- dar Gadoeng, en bestaat overigens uit houten stijlen met bilik wanden en dito vloer waardoor deze wiegelt bij het betreden, maar het geheel is netjes gewit en de binnengalerij heeft zek | rotanmatten. De Tjamat had zijn best gedaan om het ons z00 pehaagljk mogelijk te maken. In de voorgalerij stonden op een MT gedekte tafel de onvermijdelijke kwe-kwe soorten in stops schen ter onzer dispositie benevens een minoeman-stelletje e in een flesch bourgogne, een dito cognac Chabonneau me een vierkante flesch met jenever en een klein fleschje WI meranz, Vermoedelijk hadden wij geen indruk op hem sen van afschaffers te zijn, maar toch bedankten wij hem vo E betoonde attentie, daar wij onze eigene dranken gebruikt” Binnen ’s huis wachtten ons nog meer surprises. Van de v miniatuur kamertjes die de pasangrahan bevatte waren eg voor ons ingericht. Het mijne bevatte een wiegelend Chi ledikant met schuiflaatjes, bekleed met een helder mit klamboe en versierd met Chineesch borduurwerk. Be gel was voorhanden waarin men zich zelf naar gelang sand stand dien men innam met de meest verschillende trom® | rastte. Zoo ontdekte ik daar in het bezit te zijn wë 275 kiespijnwang en een ingedeukten neus, gelaatsveranderingen die in werkelijkheid niet bestonden. Ook de waschtafel met bij- behoorend ger was kraakzindelijk. Een badhanddoek, een stuk muskuszeep, ja zelfs een gebruikte tandenschuier lagen tot mijne dispositie gereed. Zelfs het onmisbaar stuk kommaliewant dat onder iedere waschtafel voorkomt was present, maar on- berispelijk zindelijk en niet in een toestand als een dergelijk te Bandar Gadoeng, waar men aan de verschillende laagsgewijze incrustaties het aantal voorgangers kon berekenen. 