veld ssennederland 01
46 DE WAFFEN-SS Het grote ogenblik voor de SS in het algemeen en voor de gewapende SS in het bijzonder brak stellig aan op 30 juni 1934, toen Hitlers besluit de S4A-stafchef Röhm en zijn aanhang te liquideren werd uitgevoerd. De factoren, die de val van Röhm veroorzaakten, zijn veelvuldig, en veelvuldig waren ook diegenen, die deze Röhm-Putsch — een Putsch van de staatsleiding tegen Röhm, niet omgekeerd — beraamden: vooraan Goering, Himmler, en de Reichswehr. In hun angst voor een partij-leger dan wel een nationaal-socialistische volksmilitie verbonden de generaals zich met door hen geminachte, maar machtige nazi’s, die om andere redenen met de SA wilden afrekenen. Het vuile werk lieten zij echter door de SS opknappen, aan wie teneinde de SA-kameraden te kunnen elimineren wapens werden verstrekt. Hierdoor zou het leger binnen een aantal jaren juist bespoedi- gen wat het vreesde: de vorming van een echt nazi-leger. Het was de politieke politie, die de arrestaties en liquidaties van de S4-leiders en van ‘reactionairen’ voorbereidde, het waren in de eerste plaats de Leibstandarte “Adolf Hitler’ en de Politische Bereitschaften, die de zuivering uitvoer- den en de executies voltrokken. Röhm zelf werd in een gevangeniscel neergeschoten door Eicke, chef van de Totenkopfverbände en concentratiekampen en toekomstig generaal van de Waffen-SS, en een subalterne SS-officier, Michael Lippert, die meer dan tien jaar later als commandant van een SS-regiment met Nederlandse vrijwilligers in Nederland een aantal volslagen onrechtmatige execu- ties zou doen uitvoeren! De SS als geheel werd beloond met de verheffing tot zelfstandige formatie van de partij, de ge- wapende onderdelen ervan kregen eveneens de dank van de staatsleiding uitgedrukt in concrete maatregelen. Hitler mocht de minister van oorlog Generaloberst von Blomberg wederom plechtig verklaren, dat de Reichswehr de enige gewapende macht in de staat zou zijn, tezelfdertijd werd vast- gesteld, dat de SS een wapenvoorraad zou krijgen, waarmee een divisie kon worden uitgerust? Dat het leger aanvankelijk zo weinig verontrust werd, mag men vermoedelijk in de eerste plaats toeschrijven aan het feit, dat de Verfügungstruppe in dit stadium nog zeer onaanzienlijk was in omvang en kwaliteit en geen serieuze bedreiging leek te vormen. De sterkte bedroeg eind 1934 — en dan nog slechts op papier — drie regimenten en een verbindingseenheid, en daarvan zou alleen de Leibstandarte in regimentsverband samengesteld zijn. Weliswaar was de sterkte van een divisie voorzien, maar niet een divisie-verband als zodanig. (1) Zie p. 384. (2) Buchheim, Anat. I, p. 191, 192. (3) Klietmann, Waffen-SS, p. 15. Tekenend is het, dat in de contemporaine geschriften uit die tijd, waarin de SS wordt behandeld, of zelfs speciaal de aandacht krijgt, de gewapende eenheden nauwelijks of niet worden genoemd (bv. Volz, Daten, p. 50-58). (4) Sinds de invoering van de algemene dienstplicht werd de Reichswehr (het beroepsleger van Versailles) Wehrmacht genoemd, waaronder men alle officiële strijdkrachten moet verstaan, dus ook Kriegsmarine en Luftwaffe. Het Heer was het leger. De leiding bleef onveranderd, althans tot februari 1938. (5) Stein, Waffen-SS, p. 6. 47 DE SS IN DUITSLAND Dat laatste veranderde, toen de SS-leiding besloot voormalige beroepsofficieren aan te trekken, en zich naar de voorschriften van de Reichswehr te conformeren. De gepensioneerde luitenant- generaal Paul Hausser accepteerde een functie als Inspekteur der Verfügungstruppe in de rang van SS-Brigadeführer, en wist — hoewel zijn gezag niet onvoorwaardelijk was, zeker niet over de Leib- standarte onder Hitlers gunsteling Dietrich — de Verfügungstruppe de professionele kennis van de Reichswehr bij te brengen. Ook uiterlijk conformeerde het SS-leger zich enigszins aan de officiële strijdkrachten: naast het zwarte uniform, dat voortaan in de eerste plaats als parade- en uitgaans- uniform dienst deed, kwam een veldgrijs uniform in zwang. De schouderstukken en de rangtekenen daarop waren die van het leger; de kraagspiegels bleven praktisch dezelfde als van de Allgemeine SS. Ook bleven voorlopig bepaalde SS-aanduidingen in zwang, als Sturm voor compagnie, Sturmbann voor bataljon, en Standarte voor regiment; die laatste aanduiding bleef zelfs beklijven tot in 1941. Maar die technisch noodzakelijke aanpassing aan het leger betekende geenszins, dat de Ver- fügungstruppe alle tradities, opvattingen en methoden van de Reichswehr klakkeloos overnam. Verre van dat zelfs. Verscheidene ex-militairen zagen in het nieuwe SS-legertje een gelegenheid om met moderne ideeën te experimenteren, waarvoor zij in het traditionele leger nooit de kans zouden krijgen. Zo de commandant van het tweede SS-regiment, de Standarte ‘Deutschland’, de voormalige kapitein Felix Steiner, die op de opleiding van de hele Verfügungstruppe grote invloed uitoefende. Steiner, die wij later nog vaker zullen tegenkomen, geloofde op grond van zijn ervaringen in de eerste wereldoorlog in een elite-leger van kleine, snelle stoottroepen, bestaande uit zeer goed en veelzijdig opgeleide soldaten.? Hiermee deed het idee van een militaire elite, die zo belangrijk was bij de Waffen-SS, voor het eerst zijn intrede, en tevens, zou men kunnen zeggen, een soort van self- fulfilling prophecy: door soldaten het gevoel te geven tot een elite te behoren, worden ze het ook? Dat is uiteraard niet de enige, en ook niet de voornaamste factor geweest voor het latere militaire succes van de Waffen-SS. Misschien wel het feit, dat men in de Verfügungstruppe geen rekening hoefde te houden met een conservatief en remmend militair establishment, en dat men de beschikking had over fanatieke, angriffsfreudige vrijwilligers. Wij hoeven de ontwikkeling van de Verfügungstruppe hier niet in detail te volgen. Begin 1938 bestond het nog steeds zeer kleine SS-leger uit de volgende onderdelen, waarbij het (toevallige) verschijnsel zich voordoet, dat al deze eenheden of hun bevelhebbers weer in dit verhaal met betrek- king tot Nederland of Nederlanders zullen opduiken: De SS-Leibstandarte ‘Adolf Hitler’ te Berlijn onder bevel van Sepp Dietrich.* In de mei-dagen van 1940 rukte dit regiment door Noord-Brabant naar Rotterdam op. De SS-Standarte ‘Deutschland’ te München onder commando van Felix Steiner, later bevelhebber van de eerste Germaanse divisie en het eerste Germaanse legerkorps van de Waffen-SS, waarin zeer veel Nederlandse vrijwilligers meevochten. De SS-Standarte ‘Germania’ te Hamburg onder bevel van Karl-Maria Demelhuber. Het regiment zou een onderdeel van de eerste Germaanse divisie worden, de commandant later bevelhebber van de troepen der Waffen-SS in Nederland. (1) Men zie voor details Mollo-Taylor, Uniforms VT, passim. (2) Höhne, Orden, p. 411-413. (3) Het is zeker niet toevallig, dat men er in 1938 even aan dacht de Verfügungstruppe te gaan gebruiken als een parachutisten-formatie - bijna overal een typisch voorbeeld van een elite-eenheid (Stein, Waffen-SS, p. 25). Het lijkt de bewerker echter logisch, dat dit niet is doorgegaan: daarmee zou Himmler zijn ge- wapende SS hebben overgeleverd aan Goering — nog erger dan aan het leger. (4) Hoewel de Leibstandarte toen nog slechts de sterkte van een regiment had, was Dietrich al sinds 1934 SS-Obergruppenführer. De andere regimentscommandanten hadden de bij deze functie behorende rang van Standartenführer. 48 DE WAFFEN-SS Na de annexatie van Oostenrijk in maart 1938 kwam daar nog bij de SS-Standarte ‘Der Führer’ te Wenen onder leiding van Georg Keppler. Dit regiment bewerkstelligde in de mei-dagen van 1940 de doorbraak door de Grebbe-linie, waarbij de bataljons-commandant Hilmar Wäckerle zich onder- scheidde, die later het bevel over het eerste regiment met Nederlandse vrijwilligers zou krijgen. Voorts hoorden bij de Verfügungstruppe nog een Sturmbann genie-troepen en een Sturmbann verbindingstroepen! en twee scholen voor de opleiding tot officier der Verfügungstruppe of politie, de SS-Junkerschule te Brunswijk, en de SS-Junkerschule te Bad Tölz. Aan dit laatste instituut, luxueus ingericht en fraai gelegen in het Beierse plaatsje aan de voet van de Alpen, zouden tijdens de oorlog honderden niet-Duitsers, ‘Germanen’ in de eerste plaats, waaronder weer vooral vele Nederlanders, tot officier der Waffen-SS worden opgeleid. Al met al telde eind 1938 de Verfügungs- truppe ruim 14.000 man, samen met de meer dan 9.000 man tellende Totenkopfverbände toch niet te verwaarlozen. De Allgemeine SS telde toen bijna 215.000 leden.? De vraag doet zich voor, wat de bedoeling was van deze twee gewapende SS-korpsen. De Leib- standarte was oorspronkelijk zeker opgericht om Hitler een betrouwbare lijfwacht van zijn meest fanatieke aanhangers te verschaffen, maar de ver-gaande militarisering in de loop der jaren, en de vorming van drie andere regimenten wezen al op een uitbreiding van de taakstelling. De Totenkopf- verbände waren en bleven de bewaking van de kampen, maar toen dit korps een gevestigde en behoorlijk georganiseerde instelling was geworden, begon Himmler er toch wel nog iets anders in te zien. In een rede voor Wehrmacht-officieren in januari 1937 kondigde Himmler aan, dat in geval van oorlog de Totenkopfverbände het kader zouden vormen voor een korps van 25.000 man, waarmee de interne veiligheid van Duitsland verzekerd zou zijn. Er zou niet alleen aan het front gevochten worden, niet alleen op zee, of in de lucht, neen, er zou een vierde krijgstoneel zijn, namelijk “Inner- deutschland’ waar sabotage- en terreurgroepen — joden, bolsjewieken, vrijmetselaars — weer zouden proberen de Duitse strijdkrachten de dolkstoot in de rug toe te brengen. Hiertegen optreden met de gewone politie was alleen mogelijk, zei Himmler, ‘wenn ich mir eine Eingreiftruppe sichere, die ich für Aktionen im Grossen gebrauchen kann. Das sind die Totenkopfverbände.’ Die zouden in elk Regierungsbezirk gelegerd worden, maar dan zo, dat geen enkele eenheid in de eigen streek gelegerd werd. Over de Verfügungstruppe vermeldde Himmler slechts, dat die tijdens een oorlog aan het front zou staan, waarbij hij sterk de nadruk op de personele doorstroming naar en van de Ordnungspolizei legde, maar met geen woord repte over het eigenlijke doel van deze formatie? Gezien het feit, dat hij voor een gehoor van Wehrmacht-officieren sprak, is die verzwijging van betekenis. Allereerst een uitspraak van Himmler later in het jaar, op 8 november tegenover zijn Gruppenführer, een gezelschap, tegenover hetwelk hij zich ongeremder kon uiten: in oorlogstijd diende de Ver- fügungstruppe haar aandeel in de gevechten aan het front bij te dragen, want door daar haar bloed te offeren zou zij het morele recht hebben om op de onruststokers en lafaards aan het thuisfront te schieten. Met andere woorden, de SS moest evenzeer als de Wehrmacht het prestige van de front- strijd bezitten om rücksichtslos op te kunnen treden tegen welke tegenstander dan ook. Dat was ook de opvatting van Hitler.* Het is duidelijk, dat die tegenstander dan niet aan het normale gevechts- front gevonden zou worden, maar in Duitsland zelf. Dat was ook geheel in overeenstemming met de taak van de SS als geheel: de ‘Sicherung des Reiches im Innern’,® (1) SS-Dienstaltersliste 1938; Stat. Jahrbuch SS 1938, p. 12 (ook als H 11: 1095); zie ook hoofdstuk IX; over de krijgsverrichtingen dezer onderdelen in de mei-dagen de desbetreffende plaatsen in L. de Jong: Het Koninkrijk der Nederlanden in de tweede wereldoorlog, dl. 3, ’s-Gravenhage, 1969. (2) Statist. Jahrbuch SS 1938, p. 16, 17, 73. (3) IMT 1992A-PS. (4) Stein, Waffen-SS, p. 16, 17. (5) Ziep. 19. 49 DE SS IN DUITSLAND Het derde en belangrijkste gegeven in deze samenhang is een verordening van Hitler van 17 au- gustus 1938, waarin hij de taken van de SS vastlegde en tegenover die van de Wehrmacht af bakende. Kenmerkend is het dat het stuk begint met de constatering van de reorganisatie der politie in de afgelopen jaren en van de versmelting van de politie met de SS. Zowel van de Verfügungstruppe als van de 7otenkopfverbände zegt de verordening evenwel, dat zij ‘weder ein Teil der Wehrmacht noch der Polizei’ zijn. De Verfügungstruppe “ist eine stehende bewaffnete Truppe, zu meiner aus- schliesslicher Verfügung’, de Totenkopfverbände heten ‘eine stehende bewaffnete Truppe der SS zur Lösung von Sonderaufgaben polizeilicher Natur, die zu stellen ich mir von Fall zu Fall vorbehalte.’ In vredestijd stonden zij onder de Reichsführer-SS und Chef der Deutschen Polizei, zonder dat er enige organisatorische samenhang met de Wehrmacht bestond; wel diende de Wehrmacht militair- technische steun te verlenen aan de Verfügungstruppe en had zij een inspectie-recht ten opzichte van dit korps. Maar zowel de Verfügungstruppe als de Totenkopfverbände bleven op het budget van het ministerie van binnenlandse zaken staan. De diensttijd in de Verfügungstruppe (vier jaar) gold als vervulling van de militaire dienstplicht, de diensttijd in de Totenkopfverbände (twaalf jaar) echter niet. In oorlogstijd of bij dreiging daarvan (Mob. Fall!) kon de Verfügungstruppe door de opper- bevelhebber van het leger gebruikt worden, en viel dan onder de militaire wetten en bepalingen, of ‘Tm Bedarfsfall im Innern nach meinen Weisungen’; in dat laatste geval was het korps weer uit- sluitend ondergeschikt aan de Reichsführer-SS und Chef der Deutschen Polizei. Maar ook in het eerste geval wenste Hitler tijdstip, vorm en omvang van de inschakeling in het leger al naar gelang de binnenlands-politieke situatie pas te bepalen, wanneer het hem uitkwam. Hoe dan ook, in oorlogstijd zou de aanvulling van de Verfügungstruppe geschieden door bepaalde elementen van de Totenkopfverbände, die zelf als kampbewaking afgelost zouden worden door oudere leden van de Allgemeine SS en voorts veelvoudig versterkt zouden worden met een reserve, die Polizeiverstärkung werd genoemd. Het geheel was een ‘Polizeitruppe, die im Bedarfsfall auf meinen Befehl, im Mob. Fall jedoch grundsätzlich aufgestellt und bewaffnet wird.’ ? Er schijnen in totalitair geregeerde staten altijd minstens drie of vier verschillende soorten politie- formaties te moeten zijn. Zo ook hier: Hitler wilde de Verfügungstruppe in geval van oorlog wel mee laten vechten, maar wilde ze toch ook reserveren voor bepaalde binnenlandse gebeurtenissen; het was in deze visie dus een speciaal militair korps ter beschikking van de Führer met een zeker politioneel aspect. Zo ook de Totenkopfverbände, waar dat politionele aspect wat meer uitgesproken — ook letterlijk in Hitlers verordening! — was; eigenlijk viel dit korps te splitsen in een deel, dat de Verfügungstruppe zou versterken, en een ander deel, dat als kern van de Polizeiverstärkung als een soort oproerpolitie in het groot dienst zou doen. En dan was er nog de gewone Ordnungspolizei, om maar te zwijgen van hulppolitie-organen, van politieke en criminele politie etcetera. Zo had het regime een hele scala van korpsen ter beschikking, variërend van bijna geheel politioneel met een militair bij-tintje tot het omgekeerde, maar allemaal, ook de Ordnungspolizei, voor allerlei doel- einden, eveneens variërend van zuiver politioneel tot zuiver militair, geschikt. Dat de functie van al die troepen geheel in het vage, om niet te zeggen bijna geheel in het duister, werd gelaten, was zowel van Hitler als van Himmler bepaald opzettelijk. Dat hield het geheel uitermate soepel en wendbaar — en voor alles bruikbaar. De vraag is natuurlijk, wat Hitler en Himmler werkelijk voor ogen stond, en hier zijn toch wel enige verschillen in accent bespeurbaar tussen de Führer, die alle machtsfactoren in zijn rijk zoveel mogelijk in evenwicht met elkaar trachtte te houden, en de Reichsführer-SS, die zijn organisatie zo groot en machtig mogelijk wenste te zien — maar toch ook wel oprecht geobsedeerd was door het spookbeeld van revolterende coalities van joden, bolsjewieken, monarchisten, vrijmetselaars, katholieken, en ‘reactionaire’ officieren. In zoverre had hij nog gelijk ook, dat de terreur, de mee- (1) Mobilisationsfall. (2) IMT 647-PS. 50 DE WAFFEN-SS dogenloosheid, en het agressieve, grenzenloze imperialisme van de nazi’s inderdaad op den duur de scheidingslijnen tussen sommige van deze groepen deed vervagen, en hen tenslotte tot een zekere samenwerking bracht, die in 1944 in een bomaanslag op Hitler en een poging tot een staatsgreep resulteerde. Dit echter als gevolg van de repressie van het regime en speciaal van de SS; in de paranoïde visie van Hitler en Himmler c.s. had het causale verband altijd diametraal andersom gelegen: zij dienden deze opposanten voor te zijn. Want voor de oorlog was er van een serieuze bedreiging geen sprake, ook potentieel niet, tenzij door de Wehrmacht. Wat viel er dan ‘im Bedarfsfall’ te onderdrukken, door het inzetten van Verfügungstruppe en/of Totenkopfverbände? Het antwoord kan niet anders luiden, dan dat de gewapende SS-formaties in de eerste plaats bedoeld waren om ingezet te worden bij eventuele staatsgrepen van de Wehrmacht.‘ In een Putsch-situatie doet de omvang van de strijdkrachten er veel minder toe dan op het slagveld. Voor een legermacht, die tegen een revolte moet optreden, zijn onvoorwaardelijke loyaliteit aan het regime, snelheid en lokatie veel belangrijker. Welnu, het valt op, dat de SS-Verfügungstruppe aan al deze voorwaarden voldeed: het karakter en de motorisering van de Leibstandarte, de legering van andere onderdelen te Hamburg en München, het bestaan van een heel communicatie-bataljon passen in dit beeld. Bevestigd wordt onze veronderstelling boven- dien door de verordening van 17 augustus 1938, waarin werd bepaald, dat bij de ‘Einsatz im Innern’ ieder regiment versterkt zou worden met o.a. een verkennings-tankpeloton en een compagnie motorrijders, en ieder niet gemotoriseerd zelfstandig bataljon met een colonne vrachtwagens? Wat dit betreft mag men aannemen, dat Hitler en Himmler bepaald één van gedachten zijn geweest. Een zeker verschil was hierin gelegen, dat Hitler het weliswaar ook nodig oordeelde, dat de SS-Verfügungstruppe frontervaring opdeed en in de onvermijdelijke oorlog haar deel in de zege- lauweren kon opeisen, maar dat in de eerste plaats de taak van de Verfügungstruppe elders, op het hierboven geschetste terrein lag. Een wezenlijke uitbreiding van de gewapende SS lag niet in zijn bedoeling. Himmler wilde daarin verder gaan, waarschijnlijk ook onder invloed van zijn adviseurs en SS-generaals. Toen de oorlog eenmaal uitgebroken was, nam de Verfügungstruppe, nog snel aangevuld met een inderhaast opgesteld artillerie-regiment, deel aan de Poolse veldtocht. De verliezen waren echter zwaar, en bovendien waren de bestaande regelingen en de structuur van de jaargangen zodanig, dat de aanvulling een probleem werd. Na de Poolse veldtocht bepaalde Hitler, dat de Verftigungs- truppe behalve de Leibstandarte ‘Adolf Hitler’ als versterkt regiment nog drie divisies mocht hebben. Een fraaie concessie aan de SS, maar hoe dit te realiseren, waar de Wehrmacht de opname van vrijwilligers uit de dienstplichtige jaargangen zoveel mogelijk trachtte af te remmen? Het was de chef van het Ergänzungsamt, het rekruteringsbureau van de SS, SS-Brigadeführer Gottlob Berger, die een oplossing wist. De détails van zijn ingewikkelde gegoochel met cijfers, eenheden en jaargangen laten wij terzijde?; de kern ervan was dat Berger op grond van het decreet van 17 augustus 1938 het personeel van de Totenkopfverbände (en bovendien een aanzienlijk aantal manschappen van de Ordnungspolizei) overhevelde naar de Verfügungstruppe. De Totenkopfverbände konden weer aan- gevuld worden door de in de verordening genoemde Polizeiverstärkung, maar de aldus gevormde Totenkopf-Standarten werden niet meer als kampbewaking gebruikt, doch, zoals ook in de ver- ordening voorzien, voor dit doel vervangen door oudere mannen uit de Allgemeine SS; uit drie van deze Standarten werd een velddivisie, de SS-Totenkopf-Division, onder commando van Eicke zelf, gevormd. De andere Standarten (in juni 1940 waren dat er zestien*) fungeerden nu meer als bezettingstroepen om de bevolking van veroverde landen in bedwang te houden. De februari-staking (1) Dit is ook, echter voornamelijk op andere gronden, de conclusie van Neusüss-Hunkel, SS, p. 39, 40. (2) IMT 647-PS. (3) Zie daarvoor Stein, Waffen-SS, p. 32 e.v. (4) A.v.,P. 41, noot 37. SI DE SS IN DUITSLAND te Amsterdam in 1941 werd door de 4. SS-Totenkopf-Standarte neergeslagen; juist voor dergelijke doeleinden waren deze eenheden ook bestemd. Desondanks dwong de voortschrijdende oorlog en het gebrek aan reserves Himmler ook deze regimenten al in hetzelfde jaar geheel in de Waffen-SS te laten opgaan. De naam Waffen-SS was eind november 1939, misschien al iets eerder?, in zwang gekomen om de gehele gewapende SS aan te duiden, dus Verfügungstruppe en Totenkopfverbände. Naarmate de laatste steeds meer in de eerste opgingen, was dat trouwens ook adequater. Zo vloeiden de twee formaties, beide voortgekomen uit de SS van het jaar 1933, weer ineen. Onder dit begrip Waffen-SS vielen echter ook, zoals wij gezien hebben, de nieuwe bewakingseenheden van de concentratie- kampen, ja, eigenlijk de hele concentratiekamp-organisatie als zodanig. Ook werd gaandeweg vrijwel de gehele SS-bureaucratie tot de Waffen-SS gerekend, in de eerste plaats om de werkzaam- heden van bepaalde onontbeerlijk geachte functionarissen onder het begrip ‘militaire dienst’ te laten vallen. Uiteraard breidde dit verschijnsel zich snel en in grote omvang uit.* Uit prestige- gronden werd algemeen het zwarte uniform door het veldgrijze met de leger-schouderstukken ver- vangen. Anderzijds begon zich een scheiding tegenover de Allgemeine SS af te tekenen. De meeste leden daarvan waren in militaire dienst, en aanvankelijk bevond zich het overgrote deel zelfs in de Wehrmacht.° De nieuwe rekruten, die sinds 1939 de Waffen-SS overspoelden, hadden gaandeweg steeds minder met de politieke SS te maken. In dat jaar kon de SS-journalist d’Alquen nog schrijven: ‘Nach Ablauf ihrer Verpflichtung in den Verfügungstruppen treten die SS-Männer selbstverständ- lich in die Allgemeine SS, aus der sie kamen, zurück’®, met de massale aanwerving van Volksduitsers, sinds 1940 ook van niet-Duitsers, betekende intrede in de Waffen-SS nog niet automatisch, dat men lid was van de SS als politieke organisatie. Omge- keerd betekende een rang in de Allgemeine SS nog niet, dat men diezelfde rang ook bekleedde bij dienstneming in de Waffen-SS. Dat zou uiteraard tot militaire rampen geleid hebben. Daarentegen was er geen enkel bezwaar om mannen, die een bepaalde rang in de Waffen-SS hadden bereikt, in de Allgemeine SS, voorzover ze daar lid van waren, automatisch dezelfde rang te geven. Gewillig lieten allerlei lieden, die Standartenführer in de politieke SS waren, zich als gewoon soldaat in de Waffen-SS opnemen. Evenmin als in het geval van de Totenkopfverbände is er echter ooit een volko- men scheiding tussen Allgemeine SS en Waffen-SS geweest. Toen de laatste organisatie zich uit- breidde, werd het de goede gewoonte onder leden van de Allgemeine SS om hun diensttijd ook in het gewapende deel van de SS te vervullen. De Wehrmacht was steeds minder in staat om dat te verhinderen. Ook organisatorisch — evenals dat bij de concentratiekamp-bewaking het geval was — bleef de Waffen-SS met andere delen van het SS-complex verbonden. De Inspektion der Verfügungstruppe (I) Zie ook p. 108. (2) Zie Klietmann, Waffen-SS, p. 37. (3) Buchheim, Anat. 1, p. 213. (4) Een frappant voorbeeld, een Nederlandse SS-man betreffend, op p. 273. (5) Zie Neusüss-Hunkel, SS, p. 110. (6) d'Alquen, SS, p. 20. 52 DE WAFFEN-SS was tot medio 1940 een onderdeel van het SS-Hauptamt. Althans formeel; in werkelijkheid gedroeg deze instantie zich nogal zelfstandig. In augustus 1940 werd het SS-Führungshauptamt opgericht, waarvan de /nspektion der Verfügungstruppe (thans onder de naam Kommandoamt der Waffen-SS) de voornaamste basis vormde. Het SS-Führungshauptamt hield zich bezig met de bewapening, de opleiding, het formeren der eenheden en het operationele bevel van de eenheden der Waffen-SS, dit laatste alleen achter het front; aan het front stond de betreffende SS-divisie, of SS-brigade, of wat het dan ook was, onder operationeel bevel van de hogere legerbevelhebber, in het algemeen een generaal van de Wehrmacht dus. Wat betreft de interne gang van zaken, bevorderingen, bevoor- rading, samenstelling, e.d. had de SS-leiding, in de eerste plaats het SS-Führungshauptamt en in laatste instantie Himmler, het voor het zeggen. Het SS-Führungshauptamt was als het ware het militaire hoofdkwartier van de Waffen-SS, met dien verstande, dat het dus geen zeggenschap had over de operationele inzet aan het front. Anderzijds was het eveneens competent voor de Allgemeine SS, hetgeen door de geringe betekenis van deze organisatie tijdens de oorlog niet zoveel inhield, maar wel weer tekenend is voor de organisatorische samenhang in de gehele SS. Ook de meeste andere organen van de SS-leiding, die hierna nog ter sprake zullen komen, waren ieder op hun eigen gebied trouwens competent voor zowel Waffen-SS als Allgemeine SS, en soms ook nog voor politieke politie en Ordnungspolizei. Dat was bijvoorbeeld het geval met het SS-Hauptamt, dat onder meer voor de aanwerving van SS- en politiemannen? en voor de indoctrinatie van SS en politie verantwoordelijk was. Het was dan ook niet de weinig markante chef van het SS-Führungshauptamt, SS-Brigadefiihrer Hans Jüttner ?, maar Berger, die door zijn sluwheid en energie in betrekkelijk korte tijd de Waffen-SS enorm in omvang deed toenemen. Dat alleen al maakte hem tot een belangrijk personage in de SS en in de nazi-wereld in zijn geheel. Maar naast de rekrutering voor de Waffen-SS, of beter gezegd, via de organisatie van die rekrutering, begon hij ook een politieke rol te spelen, die naar het ons voorkomt in het algemeen onderschat wordt. Met name was het de werving van vrijwilligers en de gedwongen rekrutering in de door de Duitsers bezette gebieden en de satelliet-staten van Duitsland, die de Waffen-SS en Berger maakten tot wat zij tenslotte werden. Vanwege de centrale rol, die Berger ook in deze publikatie speelt, menen wij hier enige aandacht aan hem te moeten schenken. Gottlob Berger *, oud-vrijwilliger in de eerste wereldoorlog en toen opgeklommen tot de officiers- rang, onderwijzer en sportinstructeur, was ongetwijfeld een oude nazi, een Alter Kämpfer, maar in de SS was hij pas in 1936 aangeland, als het ware uit de SA meegenomen door zijn chef aldaar, het hoofd van het Ausbildungswesen, SA-Obergruppenführer Friedrich-Wilhelm Krüger, die in de Röhm- (1) Voor de bronnen p. 41, noot 2. (2) Zie voor personalia van Jüttner nr. 30, noot I. (3) Geb. 16 juli 1896 te Gerstetten (Württemberg). Vrijwilliger in de eerste wereldoorlog, driemaal gewond. Tenslotte luitenant. Sportopleiding, onderwijzer, in 1933 hoofd van een lagere school. Vervulde in het begin van de twintiger jaren enige posities van belang in plaatselijke vrijkorpsen. In 1922 of 1923 lid van de NSDAP, in okt. 1923 betrapt op wapenbezit. In nov. 1930 lid van de SA, in 1931 weer van de NSDAP. Regionaal leider van het Ausbildungswesen van de SA. In 1936 overgang naar de SS, meteen als sportleider in de Oberabschnitt Südwest in de rang van SS-Oberführer. In 1938 richt hij het Ergänzungsamt, het centrale rekruteringsbureau van de SS op, en organiseert de lokale Ergänzungsstellen. Begin 1940 chef van het SS-Hauptamt in de rang van SS-Brigadeführer (april 1941 Gruppenführer). Juli 1942 boven- dien verbindingsofficier tussen de Reichsführer-SS en het Ministerium für die besetzten Ostgebiete onder Rosenberg, een jaar later chef van de belangrijkste afdeling daarvan, de Führungsstab Politik. In september 1944 (bij dit alles blijft hij chef van het $$-Hauptamt) slaat hij een militaire opstand in de satelliet-staat Slowakije neer, een maand later wordt hij stafchef van de Volkssturm en als Himmlers plaatsvervanger hoofd van de krijgsgevangenenkampen. In 1949 door een Amerikaans militair tribunaal veroordeeld tot 20 jaar gevangenisstraf, eind 1951 vrijgelaten. (P 7; AMT 11, spec. B 58 NO 347, 348, 1785; N 29/2 IS 1070; Bayle, Psychologie SS, p. 209-215). 53 DE SS IN DUITSLAND affaire een zeer dubieuze rol gespeeld had, en in 1935 met behoud van zijn hoge rang naar de SS overging, waar hij trouwens oorspronkelijk uit voortgekomen was.! Ook Berger werd met zijn SA-rang, die van Oberführer, door de SS overgenomen. Zijn kans kreeg hij, toen hij in 1938 opdracht kreeg een rekruteringsapparaat voor de SS (ook voor de Allgemeine SS) te organiseren. In januari 1940 volgde hij Heissmeyer op als hoofd van het SS- Hauptamt. Juist in die periode echter werden allerlei taken aan andere, nieuw opgerichte Haupt- ämter? opgedragen, die voordien door het SS-Hauptamt waren verricht, zodat dit orgaan voorlopig alleen nog maar de rekrutering, sport-training, en ideologische indoctrinatie tot taak had.? Maar met de botte energie, waarover Berger beschikte, haalde hij hier alles uit, wat er in zat, en ook, wat er niet in zat, De lezer zal in de volgende hoofdstukken en in de hier gepubliceerde documenten genoegzaam kunnen zien, hoe Berger door zijn bemoeienis met de rekrutering van vrijwilligers uit de door Duitsland bezette Germaanse landen een politieke rol ging spelen; de aanwerving werd voor hem de koevoet, waarmee hij zijn SS-Hauptamt als de exclusieve centrale van de SS, waar de politiek ten opzichte van de Germaanse landen bepaald moest worden, omhoog bracht. En aan- gezien Himmler van zijn SS de centrale van het hele regime voor deze zaken wilde maken, had Berger wat de Reichsführer betreft de wind mee. Vooral in België was zijn succes groot.‘ In Neder- land iets minder, omdat hij daar in de plaatselijke Höherer SS- und Polizeiführer Rauter een con- current in de SS zelf trof, die even energiek, ambitieus en bikkelhard was als hijzelf. In Noorwegen was er een rijkscommissaris, aan wie deze eigenschappen ook allerminst vreemd waren, en in Denemarken lagen de politieke en internationaal-rechtelijke verhoudingen te moeilijk, maar ondanks alle tegenwerking binnen en buiten de SS boekte hij stellig aanzienlijke resultaten. In latere stadia van de oorlog werd hij bovendien de belangrijkste politieke functionaris op het — overigens vrij machteloze — Ostministerium van Alfred Rosenberg, korte tijd succesvol generaal te velde, en organisator van de levée en masse°, en helemaal op het einde van de oorlog gedroeg hij zich, daartoe gerechtigd of niet, als de plaatsvervanger van Himmler.® De sleutel tot dit alles, en dat bleef Berger altijd heel goed beseffen, was zijn vertrouwenspositie bij Himmler. (2) Zoals men verderop nog nader uitgewerkt zal zien, bestond de centrale SS-bureaucratie tenslotte uit 12 Hauptämter (bijv. Reichssicherheitshauptamt, SS-Führungshauptamt, Hauptamt SS-Gericht, enz.) waarvan er één, tevens het oudste, kortweg SS-Hauptamt heette. ‘Hauptamt’ kan dus zowel Bergers organisatie als de soortnaam betekenen. (3) En tijdelijk de materiële zorg voor de leden (The Allgemeine SS, K 2). (4) Zie Knoebel, SS in Belgium, o.a. p. 369-374. (5) Zie p. 53, noot 3. (6) N 29/2 Summary 137 van Interrogation 98 C, en IS 460. (7) N 30/2 NO 031, ook afgedrukt in Briefe an und von Himmler, p. 196-200. Vgl. ook de toon in de hier afgedrukte brieven van Berger, bijv. de nrs. 281 en 557. 54 DE WAFFEN-SS Enzovoorts, enzovoorts, het citaat is tamelijk willekeurig. Die houding tegenover Reichsführer, die hij als een soort persoonlijk bezit scheen te beschouwen, en waarmee hij zich de doorlopende gunst van dit object verzekerde, viel wel degelijk te rijmen met vulgaire grofheid tegenover anderen. Zowel in als buiten de SS was hij gehaat, en hij wist het, en betaalde het met verdubbelde rancune terug. Het was niet alleen zijn succes en zijn vertrouwelijke omgang met Himmler, die hem gehaat maakten, algemeen vond men hem een ijdele, arrogante, maar niet ongevaarlijke praatjesmaker… ‘Ehrgeizig, redet viel... verfolgt sein gestecktes Ziel hartnäckig’, hadden zijn SS-superieuren reeds voor de oorlog over hem geoordeeld? Zijn kletspraat en de ruwe, ‘volkse’ toon waren deels camou- flage van zijn intrigantennatuur, deels authentieke dikdoenerij. ‘Ein Angeber. Ein Geschaftlhuber zei na de oorlog een generaal van de Waffen-SS?, hetzelfde woord gebruikend als Seyss-Inquart, die de vooraanstaande positie van Berger terug te voeren achtte ‘auf seine Gefügigkeit Himmler gegenüber einerseits und auf eine gewisse «Geschaftelhuberem (das Bestreben sich wichtig zu machen) andrerseits’, er even later aan toevoegend: ‘Berger ist vielleicht ein schlauer, aber niemals ein kluger, oder gar weiser Mann gewesen’! £ En inderdaad, Bergers critici in partij en SS hadden geen ongelijk, wanneer zij beweerden, dat Berger voor zijn hoge positie het geestelijke niveau miste. Berger bleef in wezen wat hij al in de eerste wereldoorlog was: een opgeklommen Feldwebel, met veel gevoel voor organisatie en intrige, maar in wezen zonder gevoel voor politiek. Met dat al was het Berger, die voor een groot deel de groei van de Waffen-SS tijdens de oorlog bewerkstelligde, maar daardoor, zonder dat nu bewust te willen, eraan meewerkte, dat karakter en doel van de gewapende SS veranderden. In die jacht op meer vrijwilligers, op meer divisies, joeg in het eerste stadium van de oorlog Berger zijn chef Himmler op, en Himmler op zijn beurt Hitler. Maar Hitler dacht nog steeds aan de Waffen-SS als een soort politie-leger, in de eerste plaats voor binnenlands gebruik. Die gedachte had hij in de eerste stadia van de oorlog nog niet losgelaten. Op 6 augustus 1940 stelde hij vast, dat het Duitse Rijk in zijn definitieve vorm groeperingen (‘Volks- körper’) zou omvatten, die niet allemaal ‘dem Reich wohlwollend gegenüber stehen’, zoals Hitler het met een plotseling zeer Brits understatement uitdrukte. Daarom diende er een ‘Staatstruppen- polizei’ te zijn, die niet verambtelijkt was, maar op en top militair, en dan ook aan het front de nodige offers bracht om tegenover het volk voldoende prestige te hebben. Welnu, ‘In den Reihen des Heeres nach Bewährung im Felde in die Heimat zurückgekehrt, werden die Verbände der Waffen-SS die Autorität besitzen, ihre Aufgaben als »Staatspolizei« durchzu- führen.’ (1) Zie verschillende na-oorlogse verklaringen in N 29/2. (2) P 7: 8438. (3) NI. de voormalige SS-Obergruppenführer Wilhelm Bittrich (Höhne, Orden, p. 420). (4) N 29/2 VN4. (5) Voor de bronnen noot 1. Het moet worden gezegd, dat de partijfunctionaris Klopfer gunstig over Berger oordeelt: Berger had gevoel voor ‘Treue’, voor ‘Anständigkeit’. Inderdaad hoorden deze eigen- schappen bij de poses, die Berger aannam, en het oordeel zegt eigenlijk alleen iets over Klopfer, niets over Berger (Verkl. Klopfer, p. 4). 55 DE SS IN DUITSLAND En dat was trouwens in het belang van de Wehrmacht zelf, want, en daar legde Hitler grote nadruk op, dan hoefde de Wehrmacht nooit de wapens tegen eigen “Volksgenossen’ te keren; de Wehrmacht was uitsluitend bedoeld om te strijden tegen vijanden van buitenaf. Blijkbaar werden tot de minder welwillende Volkskörper potentiëel ook de eigen Volksgenossen gerekend; de binnenlandse taak ‘kann nur eine Staatspolizei erfüllen, die in ihren Reihen Männer besten deutschen Blutes hat und sich ohne jeden Vorbehalt mit der das Grossdeutsche Reich tragenden Weltanschauung identifiziert. Ein so zusammen gesetzter Verband allein wird auch in kritischen Zeiten zersetzenden Einflüssen widerstehen.’ En om de nodige kwaliteit te bewaren diende de Waffen-SS beperkt te blijven tot een 5 à 10 procent van de vredessterkte van het leger Deze uitlatingen waren zeker onder meer bedoeld om de Wehrmacht gerust te stellen: Hitler beloofde de generaals, dat de Wehrmacht niet gebruikt zou worden voor kwalijke karweitjes, en dat zijn privé-leger, dat die karweitjes wel moest en wilde opknappen, klein zou blijven. Maar hoe belangrijk dat element van geruststelling van de generaals ook is, het stuk onthult wel degelijk in wezen Hitlers bedoeling met de Waffen-SS. Het ligt geheel in de lijn van de verordening van 17 augustus 1938, en trouwens van de hele genese van de gewapende SS-formaties. De laatste zin van het tweede hier weergegeven citaat hield eigenlijk in, dat in geval van binnenlandse onlusten de Wehrmacht potentieel onbetrouwbaar was, en dat het regime dan alleen op een ideologisch goed geïndoctrineerde politietroep kon en wenste te vertrouwen.? Een en ander was allerminst in tegen- spraak met heimelijke gedachten om, wanneer het nodig mocht zijn, de Waffen-SS ook daadwerke- lijk tegen de Wehrmacht in te zetten. In deze tijd beschikte de Waffen-SS te velde over weinig meer dan dezelfde troepen, die er drie maanden eerder, aan de vooravond van de Duitse veldtocht tegen Nederland, België en Frankrijk in mei 1940 geweest waren. Daar was allereerst natuurlijk de Leibstandarte-SS ‘Adolf Hitler’: ver- volgens de andere kern van de Verfügungstruppe, de Standarten ‘Deutschland’, ‘Germania’ en ‘Der Führer’, in divisieverband bijeengebracht onder de naam SS-Verfügungsdivision; de SS-Totenkopf- Division, samengesteld met drie van de oudste Totenkopf-Standarten als kern, en ook aangevoerd door Eicke zelf, hetgeen in de veldtocht in Frankrijk resulteerde in grootscheepse verspilling van de levens der eigen manschappen en in het fusilleren van een honderdtal krijgsgevangenen?; ten- slotte de SS-Polizei-Division, waarvan de kern uit leden van de Ordnungspolizei bestond, die ge- dwongen werden in een frontformatie van de SS te dienen. Naast deze drie divisies en de versterkte Leibstandarte waren er echter nog de ongeveer zestien Totenkopf-Standarten, waarvan het grootste deel in de bezette gebieden werd gelegerd, en dan natuurlijk de Junkerschulen, losse depôts, speciale bataljons e.d.* Al met al had Berger het reeds tot meer dan 100.000 man, waaronder drie volledige divisies, kunnen brengen. Op het geheel van de Duitse strijdkrachten genomen was dit nog wel in overeenstemming met (1) IMT D-665. (2) Buchheim, Anat. I, p. 204, ziet Hitlers uitlatingen van aug. 1940 als een in slaap sussen van de Wehr- macht, en vindt, dat het niets zegt over de werkelijke bedoelingen van Hitler. Merkwaardigerwijs zegt hij in een adem, dat het de tendens van de verordening van aug. 1938 versterkt. Gezien de andere gegevens en de algehele ontwikkeling geeft het document o.i., zij het versluierd met welwillende frases tegenover de Wehrmacht, in wezen stellig wel Hitlers intenties weer. Impliciet kan men dit ook uit de weergave bij Stein, Waffen-SS, p. 100, opmaken. (3) Höhne, Orden, p. 427; Stein, Waffen-SS, p. 76-78. (4) Gegevens over de sterkte van de Waffen-SS in deze tijd bij Klietmann, Waffen-SS, Stein, Waffen-SS, en IMT 1919-PS. 56 DE WAFFEN-SS Hitlers conceptie. Maar op het moment, dat Hitler de hierboven aangehaalde uitspraken deed, spande Himmler zich al heftig in om de Waffen-SS juist wèl boven het toegestane, schamele quan- tum te brengen, en was Berger bezig op grote schaal vrijwilligers uit de Scandinavische landen, Nederland en Vlaanderen te werven. Dat viel niet helemaal meer, en al gauw helemaal niet meer te rijmen met een opvatting over de Waffen-SS als een ‘Staatstruppenpolizei”. Lopen wij even op ons verhaal vooruit, en vatten wij in enkele woorden samen hoe de Waffen-SS zich verder ontwikkelde. De militaire successen van de Waffen-SS, hun Angrıffsfreudigkeit en fanatieke verdediging in voor de Duitsers kritieke militaire situaties maakten, dat Hitler tenslotte ~ zo in de loop van 1942 - zijn verzet tegen verdere uitbreiding opgaf, en uiteindelijk die uitbreiding ging stimuleren. Juist sinds de tijd, dat voor Duitsland het tij in de oorlog ten ongunste begon te keren, namen de eenheden der Waffen-SS aan betekenis toe als kerntroepen op de bedreigde plaatsen aan het front. Zij bleken tot het uiterste stand te houden, en niet door nederlagen aan het wankelen te brengen. Naarmate de behoefte aan manschappen groeide en de reserves steeds krapper werden, verwaterde evenwel de speciale fysieke, raciale en mentale selectie, die men vroeger op de rekruten had toegepast, meer en meer om tenslotte helemaal te verdwijnen. Sinds 1942 werd ook in toe- nemende mate dwang gebruikt bij de inlijving van Duitsers en Volksduitsers in de Waffen-SS.? Medio 1944 telde de Waffen-SS, inclusief depots, bureaus en dergelijke (waaronder kennelijk ook de bewakingseenheden der concentratiekampen) 594.443 man.* Naar schatting bestond één derde tot de helft van dit aantal uit Volksduitsers of niet-Duitsers. Van de 38 divisies, die de Waffen-SS op het eind van de oorlog nominaal telde, waren alleen een stuk of tien werkelijk elite-divisies, over het algemeen de oudste. Een aantal eenheden kreeg de naam ‘divisie’, maar was ver, soms zeer ver onder de minimaal gebruikelijke sterkte van een dergelijke eenheid. Nog meer dan bij de Ordnungspolizei het geval was, zien wij, hoe Verfügungstruppe en Totenkopf- Verbände tenslotte militaire front-eenheden zijn geworden, ja, hoe de gehele gewapende SS in organisatorisch, functioneel en mentaal opzicht steeds minder verschil met het gewone leger, het Heer, ging tonen. Nog sterker is hier het verschijnsel zichtbaar van de militarisering: het opschuiven van de verschillende formaties van het politionele naar het militaire deel van het spectrum. Zoals hiervoor getracht is aan te tonen, vond dit zijn voornaamste oorsprong in de nationaal-socialistische wereldbeschouwing, waarin principieel militair denken op niet-militaire objecten en terreinen werd toegepast; de oorlog voerde deze ontwikkeling slechts tot de logische consequenties. Wellicht heeft de enorme groei van de Waffen-SS, dit onvoorziene uitdijen van het SS-complex op een on-eigenlijk terrein, zijn oorzaken tevens in het bestaan van dat complex op zichzelf. Een grote en gecompliceerde organisatie heeft altijd de neiging om verder te groeien en andere taken dan de oorspronkelijke op zich te nemen. Bij uitstek gold dit voor de SS, die in heftige vete leefde met andere machtsapparaten als Wehrmacht of partij, die zichzelf als de elite van de natie be- schouwde; die zichzelf — en niet geheel ten onrechte — voor het alternatief gesteld meende: toeneming in omvang en macht, of ondergang; die bovendien geleid werd door sluwe, machtsbeluste en mee- dogenloze figuren. Slechts de weerstand van andere, even machtige organisaties zou grenzen kunnen stellen aan het uitdijen van een dergelijk machtsapparaat, waarvan wij thans de hoofdlijnen der structuur vluchtig willen schetsen. (1) Dit is de conclusie, waartoe Stein, Waffen-SS, spec. p. 288, 289, komt. (2) Bronnen in noot 4 op p. 59 genoemd. (3) Overzicht van de sterkte van Allgemeine SS en Waffen-SS van het Statistisch-wissenschaftliche Institut des Reichsführers-SS, IMT D-878. Dat is dan tevens het laatste betrouwbare cijfer over de Waffen-SS. In de litteratuur (Höhne, Neusüss-Hunkel, etc.) vindt men meestal het cijfer terug, dat de vroegere SS-Oberst-Gruppenführer Hausser voor dec. 1944 geeft: 950.000 man, waarbij blijkbaar ook de 300.000 à 350.000 doden en zwaargewonden sinds het begin van de oorlog gerekend zijn (Paul Hausser: Waffen-SS im Einsatz, Göttingen, z.j. (1953), p. 15). Beide cijfers zijn vermoedelijk te hoog. 57 DE SS IN DUITSLAND F. De organisatie van de SS-leiding Een decennium nadat de nationaal-socialisten de macht hadden overgenomen en Himmler vanuit zijn eerste bescheiden ambtelijke functie, namelijk die van hoofdcommissaris van politie van de stad München, een enorme macht begon op te bouwen, was de SS uitgegroeid tot een gigantisch appa- raat. De functies, die dat apparaat vervulde, waren zeer heterogeen. Belangrijke onderdelen van het SS-complex hadden wat achtergrond en beroepsbezigheden betrof met bepaalde sectoren van staat, partij of Wehrmacht vaak veel meer gemeen dan met andere sub-organisaties van de SS. Centrifugale krachten waren wel degelijk aan het werk, een aantal conflicten en spanningen binnen de SS vloeide uit de structuur voort en was daarom moeilijk te verhelpen, en het onharmonieuze geheel was allerminst de hechte monolithische orde, die Himmler krampachtig tot een realiteit trachtte te maken. Dat betekende echter niet, dat het begrip ‘SS’ een abstractie was, een verzamelnaam voor een aantal elkaar op leven en dood bestrijdende groeperingen, die verder niets gemeen hadden! Hoezeer ook onderling verschillend, een zekere stijl, een zeker ethos, een radicale opvatting van de nazi-ideologie verbond alle sub-organisaties van de SS toch min of meer. Allen gehoorzaamden zij dezelfde meester, die met deze structuren achter zich, en mede dank zij juist hun diversiteit, een machtsfactor van bijzonder grote betekenis in nazi-Duitsland werd. In de laatste jaren van de tweede wereldoorlog gingen velen, zowel binnen als buiten Duitsland, geloven dat Himmler na Hitler de machtigste man in het nazi-imperium was, en dat hij waarschijnlijk zelfs de opvolger van de Führer zou worden. Dat men dat dacht, was begrijpelijk. De Reichsführer-SS was allereerst de onbetwiste chef van de politie, zowel van de politieke politie als van de gewone geüniformeerde straatpolitie en de recherche. De concentratiekampen met millioenen gevangenen waren het domein van de SS. Het beste deel van de Duitse landstrijdkrachten werd gevormd door de elite-divisies van de Waffen-SS, die ten tijde van de geallieerde invasie in Normandië in juni 1944 bijna 600.000 man telde. Welis- waar waren de eenheden van de Waffen-SS aan het front onder Wehrmacht-commandanten geplaatst, maar alleen in operationeel opzicht; voor het overige — en achter het front helemaal — waren zij geheel en al ter beschikking van de Reichsführer-SS. En ook op andere terreinen begon de SS mede te beslissen of de toon aan te geven. De diversiteit van het SS-complex werd weerspiegeld in de organisatorische samenstelling van de centrale leiding.? Wij geven hieronder de stand van omstreeks 1943, toen de SS-organisatie vol- groeid was, en uit twaalf Hauptämter bestond. Elk Hauptamt gaf leiding aan een bepaalde sub- organisatie van het SS-complex, of hield zich bezig met bepaalde aspecten van het geheel? De meeste chefs hadden tegen medio 1943 de rang van SS-Obergruppenführer bereikt; in de hieronder volgende uiteenzetting menen wij dit gegeven derhalve te mogen weglaten. Onder die twaalf Hauptämter waren er drie, die wij reeds eerder besproken hebben, en die tevens staatsorganen waren, waarbij, zoals wij gezien hebben, deze SS-bureaus geen staatskarakter kregen, maar integendeel eerder de staat in de SS opging: het Reichssicherheitshauptamt (RSHA), het Hauptamt Ordnungspolizei en het SS-Wirtschafts- und Verwaltungshauptamt (SS-WVHA). Het betekende allerminst, dat de andere SS-instanties zich niet bezig hielden met zaken, die normaliter tot de competentie van de staat horen. Voor al deze organen, en voor de hele SS, blijft gelden, dat zij wel macht en functies van de staat hadden geüsurpeerd, maar niet aan de regels en wetten van de staat gebonden waren, formeel, feitelijk noch moreel. (1) Vel. p. 25. (2) Zie bijlage 1: Schema van SS-instanties. Af en toe werd de term Reichsführung-SS gebruikt. Himm- ler gaf er echter de voorkeur aan om de SS-leiding als geheel met Reichsführer-SS te laten aanduiden; zo in het briefhoofd van nr. 187: ‘Der Reichsführer-SS. Chef des SS-Hauptamtes’. (3) De gegevens over de organisatie der SS-leiding zijn te verspreid om ze op een bepaalde bron terug te voeren. Men zie o.a. The Allgemeine SS, en Best, Deutsche Polizei, tevens Buchheim, Anat I. p. 239 e.v. 58 DE ORGANISATIE VAN DE SS-LEIDING Het oudste Hauptamt van de SS stond eenvoudigweg bekend als SS-Hauptamt. In deze organisa- tie, tot 1940 geleid door August Heissmeyer!, was aanvankelijk alles van de SS bijeengebracht, wat niet tot de competentie van de SD hoorde, of op het gebied van Rasse en Siedlung lag (daarvoor was een apart Hauptamt geschapen). Dat hield onder meer in de Inspektion der Konzentrationslager en tevens van de Totenkopfverbände (evenwel zonder veel invloed op de inspecteur, Eicke), de Inspektion der Verfügungstruppe (daar lag het overigens net zo), de administratie, de personeels- afdeling, een semi-gerechtelijke instantie van de SS, enzovoorts. In 1939 en 1940 werden de meeste van deze afdelingen tot zelfstandige Hauptämter verheven. Heissmeyer, waarvan men de indruk krijgt, dat hij niet een van de sterkste figuren in de SS geweest is, werd als chef van het SS-Hauptamt begin 1940 door Berger vervangen. Hij behield echter een tweede functie, die hij sinds 1935 uit- oefende, nl. die van Inspekteur der Nationalpolitischen Erziehungsanstalten (Napolas), een soort nazi-internaten van middelbaar schoolniveau, waarin de invloed van de SS tamelijk groot werd. Het waren echter staatsscholen, die onder de Reichserziehungsminister Rust ressorteerden; de eigen- lijke taak van Heissmeyer was natuurlijk deze scholen geheel in handen van de SS te spelen, waar hij evenwel nooit helemaal in slaagde. De inspectie, een staatsorgaan dus, werd onder de naam Dienststelle SS-Obergruppenführer Heissmeyer later als Hauptamt in de SS-leiding opgevoerd. 