Geographie van Nederlandsch-Indië
§ 175. Het oostelijk gedeelte van Flores behoort met de verdere eilanden, Solor enz. alsmede Soemba, tot de unerhörtigen. van de residentie Timor. De hoofdplaats dezer residentie, Koepang, is eene oud-Indische stad, waar de Oosl-Indische Compagnie zich in 1613 vestigde en het fort Concordia oprigtte. ’t Is de voornaamstc plaats in het zuidelijk gedeelte van den Archipel. Zij ligt aan eene ruime baai, die echter naar het Westen geheel open is, op een afstand, in regie lijn, van 165 g. m. van Soerabaja, 120 van Amboina en 70 van de naastbijgelegenc kust van Nieuw-Holland. Met dat al is de handel er nog wei-nig beduidend. De voornaamste uitvoer bestaat in sandelhout, paarden en was. Een kleine strook grond langs de baai is gouvernements-grondgebied. Niet slechts een paar Nederlandsche posten, Babau en Pariti, liggen hier, maar ook enkele Timoreesche vorsten, die van het Gouvernement afhankelijk zijn, hebben zich hier gevestigd. De voor-naamste der Timoreesche vorsten, althans in naam, en van Wien vroeger de meeste afhankelijk waren, is de Liorai (ook wel de Kleine Keizer geheeten) van Sonebait. «Zijn gebied grenst, als men daar nainclijk enkele misschien on- afhankelijke staatjes bij rekent, — even als dat van den Vorst van Amabi, die op ons grondgebied woont en die voor onzen belangrijksten hondgenoot gehouden wordt, en dat van den Vorst (Radja-besar) van Amarasi, in wiens rijk een Nederlandschc post is, — aan Koepang en aan ons grond- gebied. Het zuidelijkstc gedeelte van Timor en het ciland Samaoe behoore namelijk aan den Radja van Koepang, wiens magt in vroeger tijdcn veel uitgestrekter was, maar die door de Timoreezen onder hunnen Liorai bijna geheel van het eiland verdrongen is. Noordostelijk Timor staat onder de souvereinite van Portugal. Het is zeer onvoldoende bekend. Dilli is er de h. van. Het bezit de beste haven van het eiland, maar is eene ongezonde plaats. IV a doze zijn Batoe-geden en Manastoetoe het belangrijkst. Tegenwoordig is er in 't land eene gedwongen koflij-cultuur ingevoerd. Paarden, sandelhout en was zijn de voornaamste artikelcn van uitvoer, rna’is en rist de hoofdproducten van den landbouw. Eerst onlangs zijn de grenzen van Nederlandsch en Portugesch Timor, door een tractaat bepaald geworden. Bewesten de grenslijn is Ambenoe met Oekoesi en wat er verder bijbehoort, ge-enclaveerd door staten die ons gezag erkennen, Portugesch gebleven, en evenzoo een klein staatje ten Osten daarvan Nederlandsch. In dat gedeelte des eilands, Midden-Timor, hebben wij en posthouder in Fialarang en een gezaghebber over de an ons onderhoorige Beloneesche staatjes te Atapoepoe a. Het oostelijk gedeelte van Timor is namelijk door een der- den inlandschen stam bewoond, de Beloneezen, die in twee hoofdafdeelingen gescheiden zijn, [Waiwikoe-] Waiwikoe en Loeka; de laatste geheel onder Portugesch oppergezag. — De eilanden waarop Portugal voor dezen nevens Nederlandsch. Te Larantoeka op Flores resideert de gezaghebber der Solor-eilanden, terwijl op Solor, Alor, Savoe en Rotti posthouders zijn. Bijvoegsel. § 176. De Nederlandsch-Indische bezüglich besaßt keine gedeelte van den Ost-Indischen Archipel. Deze strekt zieht noorden, zieht aan de Ost-Als aan de Westzijde, veel verder uit den onze bezüglich. Zelfs der gegenwärtigen van 20- NB., die wij boven heben aangenomen, is nog slechts die van de Europesche bezüglich in dien Archipel; in zijn voile uitgestrekteid rekcnt men hem in bet Ooslen reeds met ongeveer 50° NB. te beginnen en in bet Westen met ruim 15% terwijl de noordelijkste eilanden, die tot de Wederlandsch-lindische bezüglich gereicht werden, de 5° NB. naauwelijks bereiken. De drie eilandengroepen, die zich ten Zuiden van Japan tot Formosa uitstrekken, en dit ciland zelf, even als de groepen der Andamanen en Nikobaren, deze laatste in 1846 door de Deensche regering in bezüglich genoinen, sluiten wij o nog van onze beschrijving uit. Wat er overblijft is Portuguese Timor, het noordelijke gedeelte van de eilanden Sumatra en Borneo, de Sollok-eilanden en de Philippinen. Eindelijk nemen wij in Onze beschrijving ook nog het Maleische schiereiland op, dat door de landengte Krah tegenwoordig met het vaste land van Achter-lindie ver- bonden, vroeger welligt evenzeer een afzonderlijk eiland geweest is. § 177. Van de Portugueseche bezitling op Timor is reeds boven in § 175, en van de noordelijke punt van Sumatra, het rijk van Atjih, in § 125 gesproken. § 178. Het Noordelijk gedeelte van Borneo, dat niet tot de Nederlandsche bezittingen behoort, bestaat uit Digitized by Google Sarawak en Broenci aan de Noordwest-kust, en uit de Noordoost-kust, waar de Sultan van Sollok hicr en daar gezag uitoefent. § 179. Sarawak strekt zich tegenwoordig uit van K. Datoe tot K. Kidorong (ongeveer in t midden tusschen K. Sirik en K. Baram), over een lang van 300 zemijlen, nagenoeg de helft van de geheele Noordwest-kust van K. Datoe tot K. Simpang-mengajau. De redte tot het gebergte is niet juist op (e gcvcn; onder de rivieren, die daarvan afstroomcn, zijn er evenwel enkele helangrijke, vooral de Rcdjang, en verder de rivier van Sarawak, waaraan de hoofdplaats gelegen is, de Sadong, Batang-loepar, Saribas, Bintoeloe, cnz. Hare ocvers zijn door een groot deel aan het gezag van den Radja onderworpen heeft en een hoofdgeld van 4 sh. per huisgezin betaalt. Men begroot haar op een 240,000 zielen. Digter bij de hoofdplaats worden de Dajaks in Zee- en Land-Dajaks onderscheiden, waarvan de eerste om hunne rooftogten aan de naburige stranden zeer gevreesd plagteu le zijn; de andere zijn een onschadelijk volkje. Verder op wonen andere stammen met andere talen en gewoonten en zeker nog lang niet alle aan het Sarawaksch Gouvernement onderwor Pen, aan de stranden hier en daar door de Maleijers gei'slammeerd, in de binnenlanden veelal behoorende tot de stammen der Kahajans. Sarawak voert uit sago, die het meest in de eersl onlangs afgestane districten beoosten K. Sirik voorkomt, en de gewone producten der bosschen, rotting, was, gom-elastiek, gutta-percha, enz. De grond brcngt overigens koflie, suiker, katoen, peper, aardvruchten en nicer dergclijke voort, die, even als de rijst, door de inwoners nog op zeer primitive wijs geteeld, allecn dienen voor eigen consumtie. Ook wordt er van de minerale producten, steenkolen, anlimonium en goud, nog niet veel werk gemaakt; van het laatste slechts door de Chinezen. De Hoofdpl. des lands is Koetjing met een 13000 inw., waarvan een 5000 Chinezen. § 180. De andere helft der Noordwest-kust staat in naam onder het gezag van den Sultan van Broei. Geen ogneregelder staat dan deze, daar de Sultan geheel onverinogend is tegenover de grooten zijns lands, die, op oos-tersche wijze, eigens van geheele districten, alien hun eigen aanhang tegen hem of tegen elkander staande houden. Het land is rijk in kostbare gewassen. In de meer noordelijke streken komt hier de kamfer bij en vindt men aan de kuslen paarlvischerij heroemd. De bevolking der binnen-landen, die in de nabijheid der hoofdplaats onder den naam van Moeroet en Bisaja bekend is en waarvan de stain der Kadajans, die de hoofdpl. van levensmiddelen voorziet, tot den Islam is overgegaan, legt zich, vooral in diezelfde meer noordelijke streken, waar zij door de Maleijers Dosesen en door de Solloks Idaan genocmd wordt, veel op den landbouw toe; deze gebruiken zelfs de ploeg bij de bewerking hunner rijstvelden, planten djagoeng, tabak, aard Vruchten en katen, en brengen die op de kustplaatsen ter markt. Aan de kusten wonen behalve Borneotische Maleijers ook Orang-Badjo’s in grooten getale — zij noemen ziel zelf Orang Sama — en Lanocns, van de kusten van Magindanau oor- spronkelijk. Vd6r de baai van Broenei, waar aan de monding der Limbang de hoofdplaats gebouwd is, ligt het eiland La- bo e an, tegenwoordig cene Engelsche bezitting, een klein eiland, met, naar men zegt, rijke hulpmiddelen tot voor- uitgang in den bodem en de bosschen en met cene gunstige ligging met betrekking tot Singapore en Hongkong, maar tot dusver van weinig belang. § 181. De kust van Noordoostelijk Borneo is door haben en klippen voor grootere schepen bijna onge- Digitized by Google 164 naakbaar. Onder de menigvuldige baaijen is er echter eene, die van Sandakan, die als uitstekende ankerplaats bekend is. In die van Laboek worden, even als in die van Maloedoe, veel paarlen gevischt. Niet ver van daar valt de rijke en goed bevolkte landscbappen, die zij doorstroomt, de belangrijkste dezer kust is. — Kamfer, vogelnestjes, was enz. levert bet laDd, tripang en schildpad de zee in overvloed. Aan de mondin- gen der rivieren zijn onderdanen van den Sultan van Sollok gevestigd, terwijl de onafhankelijke hevolking der binnen- landen geheel dezelfde is als die in het gebied van Broenei. Bewesten kaap Oensang wonen veel Lanoens en zijn er be- ruchte zeerooversnesten, onder andere Tongkoe. Meer zuid- waarts wonen de Tidoengeezen, thans van den Sultan van Boelongan afhankelijk (§ 140), en in deze streken even gevreesd al § 140 S de Zee-Dajaks aan de noordwestelijke kusten. § 182. Aan de noordelijke punt van Borneo liggen twee eilanden, Balarnbangan en Bangoeei, waarvan het eerste in de laatste helft der vorige eenw een tijd lang door de Engelschen bezet geweest is. Niet veel verder ligt het groote eiland Palawan of Paragoa, waarvan bet noordelijke gedeelte, door den Sultan van Sollok aan de Spanjaarden afgestaan, thans tot de Philippinen gerekend wordt. De eigenlijke Sollok-eilanden verbinden de kaap Oen- sang van Borneo met Magindanau en beslaan uit drie grootere eilanden met eene menigte daar omheenliggende, Tawi- tawi, Sollok (ini. Sook) en Basilan. De Sultan erkent sedert 1881 het oppergezag van Spanje en de* handelsvaartuigen voeren de Spaansche vlag. Het hoofdeiland Sollok, waar de Sultan resideert, is een vruchtbaar eiland, gelijk de meeste van de groep, en wordt goed bebouwd. Ook wordt er een niet onbe- langrijke handcl gedreven en zijn er op de hoofdplaats doorgaans eenige Europeesche kooplieden gevestigd. Een deel der bevolking van het hoofdeiland houdt zich echter met zeeroof op, maar het zijn voomamelijk de bewoners van Balangingi, die daardoor zoo berucht zijn geworden. 185. De Philippinen vormen eene groep eilanden, die in lengte vrij juist en in rigtting en vorm ook nagenoeg met Sumatra overreenkomt, maar slechts ten Noorden en ten Zuiden een aanzielijk eiland bezit en in het midden in een groot aantal kleinere verscheurd is, zoodat het aantal van allc op wel over de duizend geschat wordt. Hieronder zijn echter nog vele gerekend, welke tot die beide groeper behooren, die de Philippinen als bruggen met het noord- oostelijk gedeelte van Borneo verbinden. Het zuidelijkste punt van de hoofdgroep komt voorts, wat de geographische lig Ging bei der noordelijke punt van Sumatra overreen. Het grootste, meest noordelijke eiland is Luzon, dat circa 9500 vierk. g. m. groot en hijgevolg iets grooter dan Java is. Het meest zuidelijke, Magindanau, is niet veel kleiner. Van de tusschen beide liggende, de zoogenaamde Bisaja's of Pintados, zoo gcnoemd om de gewoonte der inboorlingen van zich te tatoeeren, zijn in het Westen Mindoro, Panei en Negros, in het Oosten Samar en Leyte, en in het midden Masbate, Zeboe en Bohol de voornaamste, waarvan Samar en Mindoro grooter, Panei, Leyte en Negros niet veel kleiner zijn dan Timor. § 184. De Philippinen zijn zeer bergachtig. Bergen echter van 7000 voet schijnen reeds tot de hoogste te beho- ren. Op de beide hoofdeilanden zijn een aantal vulkanen; van de drie meest werkzame op Luzon is die van Taal, midden in een meer ten Zuiden van Manila, de beroemdste. Aardbevingen zijn er dikwijls zeer hevige; op de temblores, dat zijn de horizontale, let men naauwelijks; de terremotos, de verticale, zijn zeer gevresd. — Bivieren zijn er op de beide grootste eilanden ook enkele van aan- zijnlijke lengle, die langs de bergketcns (waarvan er in N. Luzon twee evenwijdige van het Noorden naar het Zuiden loopen) en niet onmiddelijk daarvan af in zee vloeijen. Op beide eilanden zijn insgelijks belangrijke meeren, vooral de Laguna de Bay, dat bijna de gehcele breedte der landengte beslaat, waarop Manila gelegen is. § 183. De jaarlijksche warnte is aan ineer wisseling onderhevig dan in Nederlandsch-Indie. De moesons waaijen ongeregeld. In den zomer gee ft de Westmøssen aan de westkusten regen, aan de andere zijde der bergen droogte. Bij de kentering, in het läst van Mci, hærter er bij drukkende hilte hevige stormen en onwesenden. De Zuid-oostenwind, die van Maart tot Mei geregeld waait, geeft te Manila droogte. § 186. Goud, koper en steenkolen worden vei gevonden, Maar niet of zeer weinig geexploiteerd. Van planten vindt men ook zeer vele, die levens in öederlandsch-Indie voor- koinen. Fijne houtsoorten vooral moeten er zeer kostbare in de bosschen zijn. ltijst is het hoofdvoedsel der bevolking en wordt bet, incest verbouwd; daarop volgt de cul- tuur van het suikerriet, de indigo, de tabak, de soort van pisang, die de bekenden Manila-hennip levert (de ko(To der Minahasa), katoen, kokos, peper, en in lateren lijd, maar niet met gocdcn uitslag, tarwe. Van verscheu- rcnd gedicrte zijn er alleen krokodillen; anders slechts apen, slangen, herten, wilde zwijnen; voorls vee, inzon- derheid buflels, die gewoonlijk in den wilden staat worden opgevangen en dan geteind. Van vogels is er, even als in Nederlandsch-Indie, overvloed van kippen, duiven en eenden (die er ook om de eijeren gefokt worden), en verder van papagaaijen, kakatoes cnz. Ook het laslig ongedier te, wille meinen en dergelijk, is er even overvloedig. § 187. De inwoners van de Philippinen zijn voor een grool gedeelte tot de R. K. godsdienst bekeerd. Deze zijn de Tagalok, de Indios der Spanjaarden, die het zuidelijk gedeelte van Luzon bewonen, en de met hen verwanle staminen der Bisaja's op de naar dezen genoemdc. In hiet INoorden van Luzon en in de binnenlanden der andere cilanden woont nog een groot aantal gedeelijk onafhankelijk heidenen, die voor een goed deel blijkltaar van hetzelfde Maleische ras zijn, waartoe ook de Tagala's behoore, inaar ook voor een deel als stamgenooten der inwoners van Nieuw-Guinea moeten beschouwd worden. Deze laatste noemen de Spanjaarden Negritos, het Maleische ras noemt ze Aeta's; men vindt ze op de beide groote en waarschijnlijk ook nog wel op vele der kleinere eilanden. De andere, even als de passençe inde de Spanjändern onder den algemeinen naam van Infieles begrepen, heredigen op Luzon een 900,000 zielen, die onder een groot aantal verschillende stamnamen bekend zijn. Men verdeelt zu in twee hoofddeelen, dezulke die uit vermenging van Malcijers en Negritos zouden gesproten zijn, de zooge-naamde Igorroten, die meer zuidelijk, en de Tingianen, die men voor afslammelingen van Chincczen of Japaneneen en Negritos houdt en die meer noordelijk wonen; of deze verdeeling ecliter voor alien doorgaat mag men zeer betwijfelen. — Op Magindanau is het aantal dier Malische heidenen nog wel viermaal grooter dan op Luzon. Zij komen er met de Bataks, Dajaks en Alfoeren in vele bijzonderheden oren en zijn alien koppesnellers. — Verder zijn er een 200,000 Ohineezen, de in het land van Tagaalsche inoders geborenen medegerekend, en een 12 of 15,000 Europeanen en Kreolen. De geheele bevolking bedraagt misschien -1| millioen zielen. § 188. De Spaansche bezittingen in Oost-Indie zijn in 55 Provincia verdeeld, waarvau 52 op de Philippineu komen en 1 de Marianen omvat, ieder met een Alcalde an het hoofd. Onder dezen staan de Gobernadorcillos, dat zijn de gouverneurs der pueblos of dorpen. De hoofdin-komstend dier alcalde’s bestaan in den handel, dien zij voor eigen rekening mogen drijven tegen afstand van een geldte van hunne bezoldiging. De Kapitel-General, eigenlijk de Vic-Patrono, der Spaansche bezittingen wordt voor zes jaren gekozcri en heft naast zich een Cabo segundo of Asesor, als 't ware een verantwoordelijken minister. Dezen en andere aanziellijke beambten kan de Kapitel-General tot een raad bijeen-roepen, aan wier uitspraak hij echter niet onderworpen is. De fmantien staan onder een Superintendente de la hacienda. De hoofdromenen der inkomsten van den Staat zijn: een hoofdgeld van 1J paster van de inlanders; de monopolien van de tabak, palmwijn en areka-noten; tollen, de pacht. der hanenvechtbancn en eenige kleinere. Luzon is verdeckt in 19 provincien. Manila, de hoofd-plaats, aan eenige mime baai, heeft 12 tot 15,000 inwoners en 150,000 in de acht voorsteden, van welke Binondo, als het kwartier der vreemde kooplieden, in wier handen allc groote zaken zijn, het belangrijkste is. Op Magindanau, ora de overeenkomst met de Molukken ook wel Maloeko-besar gcheeten, zijn aan de EVoord-westen de Oostkust twee van Spanje afhankelijke provincien en an den zuidweslelijken uithoek, aan de Straat Basilan, de vesting Zamboanga, de voornaamste na de citadel van Manila. Aan de Zuidwest-kust ligt de groote golf der Ilanoens, waar zich voornamelijk aan den westelijken oever de staatjes van dat als zeeroovers zoo beruchte volk bevinden. Het zuidelijk gedeelte des eilands staat onder den Sultan van Magindanau, w Ich hoofdplaats Selangan bij de monding van eene aanzielijke rivier aan de bovengenoemde baai gelegen is. Terwijl de Ilanoens en de onderdanen van dezen Sultan moros, d. i. mohammedanen zijn, is het westelijk gedeelte des eilands geheel door onafhankelijke Alfoeren bewoond. § 189. Van het Maleische schiereiland is het noordelijk gedeelte nog zeer weinig bekend, zoodat het voldoende is de namcn der staatjes Legor (en op gelijke breedte aan de Westkust het eiland Salang of P*" Oedjoeng- Digitized by Google 160 salang (Junkceylon) aan den ingang der straat van Malaka, Sanggora, Patani, Kalantan en Trengganau aan de Oostkust en aan de Westkust Kedah te noemen, die alle in meerder of minder mate aan Siam onderworpen zijn. De afstam- melingen van Maleijers en Siameezen, zooals er hier vele zijn, worden door de eersten Samsam genoemd. In het zuidelijk gedeelte van het schiereiland liggen de Engelsche bezittingen en een aantal onafhankelijke Maleische slaaljes. § 190. De Engelsche bezittingen bestaan uit drie provin- cien, te zamen onder den naam van Strait-settlements een gouvernement vormende, dat onder het Presidentschap Bengale behoort. Ilet zijn Wellesley met het daarvddr liggende eiland Poelau Pinang (h. Georgetown), geheel in het Noorden, aan Kedah grenzende; Malaka (met gn. h. en het lands § 190. Chap leaning, en het eiland Singapore, met de stad van gelijken naam, de hoofdplaats van het gouvernement. Tusschen Wellesley en Malaka liggen de Maleische staten Perak en Salangor; ten Zuiden van Malaka en de Geheele Zuidpunt beslaande Djohor, en aan de Ostkust, benoorden das laatste en grenzende aan Trengganau, Pahang, vroeger met Djohor een ondcrhoorigheid uitmakende van het rijk van Malaka. — In het binnenland liggen een aantal kleine staatjes, die onder den naam van de Menangkabausche staten of van de Nageri-sembilan bekend zijn. Volgens de overlevering namelijk is, lang nadat zich de Maleijers reeds op het schiereiland gevestigd hadden, eene kolonie van het eiland Sumatra de straat van Malaka overgestoken en het zich in het binnenland met de oorspronkelijke bevolking vermengd en daar negen staatjes gesticht, die aan den Sultan van Malaka en later aan dien van Djohor schatpligtig waren. IV a verloop van tijd stonden er vier daarvan tegen dezen op en noodigden een lid van het bestuur over hen op zich te nemen. Deze staten zijn Soengei-Oedjoeng, Rembau, Djohol en Srim Enant. In de laatste residcerde de Vorst. Digitized by Google 170 Tegenwoordig hebben deze staatjes zich in een aautal kleincre opgelost. § 191. Het schierciland is in de lengtc door cene berg- kcten doorsneden, die aan de landengte Krah begint en zich lot Kaap Remoenia uilstrekt. De hoogstc barer toppen, zoo als de berg van Kedah en de Ophir bij Malaka, bereiken nog niet de hoogte van 6000 voet. Vulkancn kent men er geen. Van de kustrivieren schijnen die van Perak en van Pahang de voornaamste. De produclen des lands komen het meest met die van bet eiland Sumatra overreen, terwijl daarenboven de grond ook bijzondcr rijk is aan tin. De artikelen van uitvoer zijn rijst, tin, goud, peper, ivoor, rotting, gambir, enz. § 199. De inwoners zijn voor het grootste deel Maleijers. De metalen worden hoofdzakelijk door Chineezen geexploi- teerd. In de binnenlanden wonen echtcr heidcnsehc volk- stammen, die van de Maleijers verschillend zijn en door dezen met den algemeenen naam van Orang-benoea be- stempeld worden. In de meer noordelijke slreken zijn de Semang, zuidelijker de Djakoen, de meestbckende stammend dier oorspronkelijke bewoners. Ze zijn ongctwijfeld stam- verwanten van die van Noordelijk Sumatra, Borneo, de Molukken en de Philippinen. Digitized by Google AANTEEKINGEN. 1 bl. 1.) Deze § bevat eene poging om in eene zoo eenvoudig mogelijke geometrische figuur de ligging en de verhouding van de landmassa’s in den Oost-Indischen Archipel te doen uitkomen en in het gcheugen te prenten, en om door het bepalen van rationele, zij ’t dan ook geheel Active grenzen, eene voorstelling van de verhouding van land en water in dat gedeelte der aarde mogelijk te maken. Z 66 voorgesteld, wordt de verbeelding zeker minder geprikkeld dan door eene vergelijking, in dit formele opzigt, met West-Indie, zoo al AUSTER. S de Duitsche geographen, op het voetspoor van C. Bitter, die maken; maar ik keb niet kunnen besluiten om deze, zelf op de autoritéit van zulk een naam, in den tekst te plaatsen. 2 bl. 2.) Ik had moeten zeggen: ongeveer 25, daar de bepaling der juiste grootte van de Oost-Indische eilanden, zoo als van zelf spreekt, nog veel te wenschen overlaat. Zoo stelt bijv. Melvill van Cambee, die in het Tijdschrift voor N. I., V. 2. en den Moniteur des Indes, II, een aantal zulke opgaven gedaan heeft, Soembawa op 27(4 vicrk. g. m., terwijl Zollinger, in zijne beschrijving van dit eiland, het j kleiner stelt. Na de vier Groote Soenda-eilanden volgen in grootte Timor op 613, Ceram op 312, Flores op 300, Halmaheira op 292, Soemba op 231, Bangka op 230, Soemba op 222, Boeroe op 170, en verder Bali, Lombok, Madoera en Blitoeng, elk op meer dan 100 vierk. g. m. geschat, doch ik twijfel er aan of het laatste de 75 haalt en ook de drie andere kunnen zoo groot niet zijn. Ook de berekening van de oppervlakte der grootere eilanden vereisclit noodwendig herziening. Der vergelijking voeg ik hierbij: Groot-Brittanje circa 3940 vierk. g. m., Ierland 1500, Sicilic 420, Sardinie 430, Corsica 160; ons land 597, Noord-Holland 48 vierk. g. m. 3 bl. 2.) Zulk een verdeeling in groepen blijft fictief zoolang geen grondige Studie is voorafgaan. Zoo zouden bijv. Timor en de Zuidelijke Molukken zeer wel kunnen blijken geographisch bij Nieuw-Holland te behoore, en de Zuidooster-eilanden, de öffentlichen ingesloten, bij Nieuw-Guinea. Zelfs Ceram en bet groste gedeelte van de Molukken-groep zou kunnen blijken in naauwer pbysisch verband te staan met de eilanden, die ten Oosten, dan die ten Westen daarvan liggen. 4 bl. 7.) Dat men met zulke voorbarige besluiten echter falen kan, schijnt de Kinibaloe in bet Noord-oosten van Borneo te bewijzen, die bij de jongste beklimming gebleken is eene graniet-massa te zijn, zeker meer dan 11,000 voet hoog. 6 bl. 7.) A. von Humboldt stelt in zijn Kosmos, IV, p. 405, te veel vertrouwen in den vulkanen-catalogus van Junghuhn, waarvan bij zegt, dat die » niet is eene oppervlakkige schatting, maar eene werkelijke optelling «. De verdiensten van Jungbuhn zullen er niet door lijden, wanneer wij dat oordeel van von Humboldt niet enderschrijven. De Javaansche vulkanen kent Junghuhn zoo als niemand vodr bem, maar voor hetgeen hij buiten Java en een deel van Sumatra opgeeft, heeft hij de oogen van anderen moeten gebruiken, die lang zoo goed niet zagen als de zijne. Reeds vroeger gaf ik eene proef, hoe bet met de vulkanenkennis in de buitenbezittingen gelegen is (Reimvard's Reis, p. 552'/). Daarbij komt, dat er, sedert Junghuhn zijn’ catalogue gaf in het 2de deel van zijn werk over Java, er beschrijvingen zijn in ’t licht gekommen, waardoor het aantal, dat hij opgeeft, grooter wordt. Zoo komt bij hem op Socombawa alleen de Tfimbora als vulkaan voor, terwijl er nog wel 15 bu Itendien gevonden worden, al zijn die kook niet meer werkzaam. 6 bl. 7.) Dat die voren geheel anders zijn den de barrancas der Kanarische en Zuid-Amerikaansche vulkanen neerat ook von Humboldt aan, 11. p. 329. 6 bl. 8.) Voor dat Junghuhn deze verklaring gaf meende men dat die modder uit den krater zelf voortkwam; vrg. Vogt, Geol. und Petrefactenkunde, II, p. 116. 8 bl. 8.) Ook in den vulkaan van Makian, dien de Heer C. de  dit werk niet, in plaats van alle vulkanen afzonderlijk te beschrijven, eene algemene beschrijving daarvan geeft, waardoor herhalingen vermeden en de lectuur voor het algemeen aangenamer en leerzamer geweest zoude zijn. Ik moet overigens eens voor al doen opmerken, dat ik hier, gelijk overal waar er sprake van wezen kan, vooral het karakteristiek Oost-Indische heb trachten aan te geven. 10 bl. 13.) Bij de zeeen is het altijd goed ook op de vreemde, en naturlik vooral op de E igelsche benamingen te letten, die soms van de onze verschillen. Zoo vindt men op de Algemeene kaart van de Nederlandsche overzesche bezittingen, van den Heer Bogaerts te Breda, — de beste voor de Oost-Indiscbe bezittingen die ik ken — Harafoera-zce, hetgeen Eugelsch is, in plaats van Timor-zee. Zoo staat daar ook Groote Ocean, een naam kaar door Fleurieu gegeven en dien ik ook wel vcrkieslijk acht boven andere, doch waarvan het Engelsche South-sea, cone vertaling van den eersten naam, dien zij bij hare ontdekking kreeg, en Magelliaens’ Oceano Pacifico in het gebruik magtige mede- dingers zullen blijven. 11 bl. 13.) Zie de fraaije beschrijving van de Java-zee, door M. H. Jansen, in diens vertaling van Maury’s »the physical geography of the sea n. Jammer dat wij ook van de andere Oost-Indische zeeen zulk eene beschrijving niet hebben. 12 bl. 14.) Voor dit hoofdstuk he bik veel gebruik gebruik gebruik van Zollinger’s werkje iiber die Gewitter und andere damit verwandte meteorologische Erseheinungen im Indischen Archipel, 1858, ebenso bekämpft in den über die bibliographic van Norden. Indische in het Aardrijskundig en Statistisch Woordenboek nog bij te voegen is. 13 bl. 16.) Men beweert dat de Oostmoeson bewesten eene lijn bezuiden Banda naar de Zuidkust van Celebes en verder over Borneo getrokken, droge, beoosteu die lijn natte winden mede-brengt. In het aangehaalde werk van den Heer Jansen wordt die lijn zdd bepaald en de reden kan het daarmede zamenhangende verschijnsel ontvouwd. Ik heb echter, met behulp van zoo vele opgaven als ik vinden kon, die lijn niet op die wijs kunncn tra-ceeren, maar eene slingerlijn verkregen, die alleen van de rigtning der bergen afhing; zoodat ik voor alsnog gelöt dat wij hier geenander naturverschijnsel hebben, dan het bekende op de kusten van Dekan, en ik die bewering dus gegrond acht op eene oude meening, die in den compagniestijd, toeu men het verschil in weder op Java en Amboina telkens rnoest opmerkcn, ontstaan en daarna nooit meer betwijfeld is. — Ook op Portugeesch Timor is het gebergte de oorzaak van een dergelijk verschijnsel. 14 bl. 16.) Op de Westkust van het Maleische schiereiland grojen de westelijke winden soms tot halve orkanen a An, die men, als uit de rigt van Sumatra komende, Sumatra's noemt. Digitized by Google. 15 bl. 17.) Zie het Tijdsch. v. het Kon. Inst. v. N. I. N. R., III, bl. 160 : fVoorts veroorlooft de schrijver (de heer von Gaffron) zich nogmaals de aandacht der Regering en van de weten-schappelijke wereld op het landschap Snamang te vestigen, vermits dit landschap met der tijd dezelfde vermaardheid verwerfen zal, die thans aan Californii en Australia ten deel valle. Snamang ligt in het Zuiden van Borneo. De Heer von Gaffron noemt daar ter plaatse ook nog andere streken, aan welke hij dezelfde toe-komst voorspelt. 16 bl. 19.) Voor de botanische namen, die ik meende dat hier niet mogten ontbreken, ben ik natuurlijk de Flora van Professor Miquel gevolgd. Hij beschrijft daarin sleehts de phanerogamen (en daarom heb ik mij in mijn overzigt dan ook maar niet aau varens, mossen en dergelijke gewaagd) en daarvan meer dan 9000 soorten, die in het eerste supplement op dat werk, dat uitsluitend de flora van Sumatra behandelt, reeds met een groot aantal vermeerderd zijn. De Heer Hasskarl heeft in z Inne saute kennten over het nut door de bewohners van Java an eenige planten van dat eiland toegeschreven, zamengesteld uit de berigten van inlanders//, het aantal van die //eenige// tot op over de 900 gebragt. 17 bl. 29.) Over ebbenhout zie ook mijne aan. op Reinwardt’s Reis, bl. 593, waarvan ik dit overneem : »In den compagniestijd werd het ebbenhout van Mauritius gehaald, waar de qualit geacht werd beter te zijn, hetgeen echter Rumphius alleen aan het kappen toeschrijtt. Ik weet niet of men ooit onderzocht heeft in hoever dit waar mag wezen en of door betere behandeling een beter product zou te verkrijgen zijn. In den handel komt het Boeroesche hout niet.// 19 bl. 33.) Het verdient de aandacht, dat terwijl de Portugesezen vooral smakelijke vruehten uit Amerika in den Archipel hebben overgebragt — daarmede een contrast leverende met de Nederlanders van later, dat geheel in het voordeel van deze is — en die ook nog steeds door de Europeanen gewoonlijk voor de beste gehou- den worden, er toch ook onder de meer nuttige eultnurgewassen 200 vele zijn, die van elders zijn aangevoerd eu dat de inlandsche zoo weinig door cultnur schijnen te zijn vcredeld. Uit een cultuur-histor isch oogpunt zou het van belang zijn dit onderwerpen. Op zich zelf was de weelderige tropische natur van den Oost-Indisclien Archipel niet voor de ontwikkeling van den mensch geschikt. Vergelijk § 87 en voorafgaande. Ook kier geldt de regel van Hesiodus: Tijs S'dgsrijs Itigdiia &eol ng ondgoidev edgxav. 20 bl. 36.) Met een der jongste mails is het berigt ontvangen, dat de gambir-cultuur voortaan op Java zal toegelaten zijn. 11 bl. 37.) Deze waren in 1860 op het eiland Java aldns ver- deeld : Tj6r6bon.. id. suiker indigo id. —  element zuverteilte. Intusschen zullen er zoologische werken of nommers van tijd-schriften genoeg zijn, die tot een betere voorstelling der Ost-Indische fauna hadden kunnen aanleiding geven, dan de mijne is. In de geographic is een zamenwerken van velen volstrekt noodig. 28 bl. 42.) Bijvoorbeeld in de werken van Muller en Schwaner en in de bovenaangehaalde beschrijving (n°. 16) van een deel van Borneo’s Zuidkust. 24 bl. 42.) De heer Bleekrode heeft dit indertijd wel voor mij willen onderzoeken. 26 bl. 26.) Men vindt deze (?) ook Koeringgi genoemd, een naam, dien ik niet verklaren kan. Dit gaat beter met den naam Tjoelija, dien men ook vindt, en waarmede de Teloegoe-volken van Dekan zouden bedoeld worden, in tegenoverstelling van de Orang Kling, zoo als alleen de Tamilen zouden genoemd worden. Tjoelija nu is blijkbaar eigenlijk Tjaulja, d. i. een inwoner van bet rijk Tjola, vroeger in Zuid-Dekan gelegen; maar in dit geval heeft men misschien recht van zich te verwonderen, dat die naam an de meer noordel ijk wonende Teloegoe’s zou gegeven zijn. 26 bl. 59.) Zie n°. 31. 27 bl. 61.) Over de bijzonder dunne bovenlip der Bataks zie v. d. Tuuk in de Aanteekeningen op Lassen’s Geschiedenis van den Indischen Archipel, uit het Hoogduitsch vertaald door Dr. de Klerk, bl. 17. 28 bl. 61.) Lubach, Grondtrekken eener ethnographic voor Nederland. Wat mij voorkwam uitsluitend betrekking te hebben tot de 12 Digitized by Google 178 Zuidzee-eilanders en de Papoea's, welke laatstc de schrijvcr insgelijks tot den Maleischen stam of * Indo-Australischen hoofdgroep » brengt, heb ik weggelaten. bl. 61.) Bleeker, in Tijds. v. Ned. Indio, 1849, II, bl. 179 (verg. IV, 2, bl. 135), en in Indisch Archief, I, 270. #> bl. 65.) Het springt in 't oog, dat mijn oordeel over den oorspronkelijken toestand der Maleijers geheel anders is dan dat van Crawfurd, die, History of the Indian Archipelago, II, p. 85, het volgende zegt : « On the evidence of language (wanneer men niets anders heeft dan woordenlijsten, gelijk de schrijver, aller- ongelukkigst), we may pronounce as to the state of civilisation of such a nation, that they had made some progress in agriculture, that they understood the use of iron, — had artificers in this metal and in gold; perhaps made trinkets of the latter, — were clothed with a fabric made of the fibrous bark of plants, which they wove in the loom, — were ignorant of the manufacture of cotton cloth, which was acquired in after times from the continent of India, — had tamed the cow and buffalo, and applied them to draught and carriage, — and the hog, the domestic fowl and the duck, and used them for food. Such a nation, in all probability, was in a state of social advancement beyond the ancient Mexicans », enz. De voorwerpen onzer sympathie verschienen ons zoo gemakkelijk in een licht, dat hen met cene aureole omgeeft; maar dat is een vcrleidelijke gloed, die op den duur niet bestand is tegen den rustigen glans van het licht der waarheid, waarbij alle sympathien en antipathien verdwij nen. — Hoe gaarne ik overigens over dit niet onbelangrijke onderwerp wat mcer had uitgewijd, het kwam mij voor, dat het hier daarvoor de plaats niet was. Wat van het aanbidden der hemelligchamen op Timor gezegd is, heeft eene opheldcring noodig, daar men het anders verkcerd zou begrijpen. ’t Is niet anders dan dat zon, maan en sterreu daar ook onder de geesten zijn opgenomcn, volstrekt geen gere- gelde sterren-cultus. Het is daarom misschien ook gebeel onnoo- dig om hier aan vreemden invloed te denken. Trouwens de bedoe- ling van § 78 is ook geen andere, dan om op de mogelijkheid van zulk een invloed te wijzen. Digitized by Google 179 si bl. 66.) Wij zagen boven reeds dat de Orang Kling nog steeds in menigte in den Archipel aanwezig zijn, zoodat het ver- keer tusschen het vasteland en de O. L eilanden eigenlijk nog altijd voortduurt. Dat hun invloed ook in later tijd nog van be- lang geweest is, blijkt uit het Tamilsche element, dat in de Maleische taal en litteratuur aanwezig is. Tusschen den Archipel en de Westkust van Voor-Indie en wel bepaaldelijk het Noorden, Goezerate, moet echter ook verkeer hebben plaats gehad Ook over dit onderwerp blijft nog veel Bijna alles, te onderzoeken over. 82 bl. 78.) Junghuhn laat, Java, I_, bl. 98j de lengte-as van Java de vulkanen Salak, G6de, het plateau van Bandoeng, den Sombing, MSrbaboe, Lawoe, Tengfir en Idjen snijden en berekent haar dan op 532 g. minuten, sL L 123 g. m., lengte. — Bij dl. L, bl. 15 j 5, geeft hij een kaartje, waarbij een regte lijn den Salak, Gedd TjCrmd, Slamat, Soembing, Mfirapi, Lawoe, Wilis, Tenger, Raoen en Idjen verbindt en evenwijdige lijnen an weerszijden weder andere bergen snijden of in haar verlengde buiten Java ontmoeten. Daar nu deze beide regte lijnen niet overeenkomen, moeten zij een van beide krom wezen, en is de groote kaart van Java, die bij dat werk behoort, tc vertrouwen, dan zijn beide krom. Ik ben de kaart, als van de jongste dag-teekening, gevolgd, maar vrces dat ik mij nog te veel door zulk eene denkbeeldige lijn heb laten influenceren. Want behalve dat de natur niet zoo met het lineaal werkt, ook de voorstelling dat de lengte-as van Java door de vulkanen zou aangewe zen zijn, be- rust, voor zoo ver ik de zaak begrijp, op een verkeerd experiment, dat met andere experimenten in strijd is. Zeker echter is het, dat systemen, indien zij op degelijke, wetenschappelijke waarde aan- spraak zullen maken, hoe verleidelijk het ook zij ze te maken en hoeveel gelegenheid zij geven tot vernuftige en zelfs gelukkige opvattingen ; wanneer men er gevolgtrekkingen op wil bouwen, bebooren gebaseerd te zijn op meer bepaalde en vaster grond- slagen, dan men hun zelfs in wetenschappelijke werken nog zoo dikwijls, helaas! en meestal zelfs ter goeder trouw, onderschuift. 83 bl. 81.) Ik ben voor de voorstelling van het bergsysteem der Preanger de kart van Junghuhn gevolgd die ik niet heb kunnen overreenbrengen met zijn systeem dier bergen, zoo als dit, door een kaartje opgelielderd, te vinden is in Java, II, bl. 43. 84 bl. 86.) Het nieuwe Kolon. Verslag over 1850, geeft, wat de bevolking betreft, aanleiding tot de volgende vcranderingen. De bevolking van Java met de eilanden, op ult. December van dat jaar, was 12,718,717. Deze over eene oppervlakte van 2444.6 vierk. g. m. gerekend, geeft 5203 zielen per vierk. m., dat is 0,934 van die van Nederland (ult. 1861). — Wanneer men West-Java tot den MSrbaboe uitstrekt, dan komen er van die 2444.6 vierk. m. op het cerste 1150, op het laatste (zonder Madoera) 1197, terwijl de bevolking van het eerste bij die berekening 5021 en van het andere 5375 zielen per vierk. g. m. is, hetgeen op merk-waardige wijze overreenstemt met hetgeen men uit de geographische verhouding dier beide deelen van het eiland m. Ost vermeiden, zelfs al laat men eenige onjuistheid toe in de bepaling der opperlakte, zoo als die naar alle gedachten wel zal bestaan. Overigens hebben door deze nieuwe opgaven ook de andere opgaven van bevolking, die in dit werk voorkomen, vooral die in § 70, eene wijziging noodig, en worden de vijf aldaar opgegeven getalleu voor Java 22,663, 149,424, 6133, 26,235 en 12,514,262, terwijl de gezamcnlijke bevolking onzer bezittingen bijna 900,000 zielen grooter is dan zij daar is opgegeven, te weten 18,163,167. 3:'bl. 87.) ’t Zal naauwlijks noodig zijn de verkortingen te verklaren, h. hoofdplaats, gn. gelijknamig, R. residence, A. R. assistant-residentie enz. Wa&r de h. niet opgegeven is, is zij gn. Met de R. of her regentschaft. 86 bl. 92.) Daar 't bier slechts te doen is om hoofdzaken, komen die spaarzame overblijfsels van vroegere bevolking of andere gelsoleerde gedeelten der bevolking, zoo als men die ook elders aantreft of zal leeren kennen, maar waarvan er op Sumatra reeds enkele ondekt zijn, hier niet in aanmerking. Men vindt ze op dit eiland in verschillende streken, zoowel in de binuenlanden der Westkust (zie bijv. § 112), als in die der Oostkust, in Palembang en Siak. Zij worden door het meer beschaafde deel der bevolking gewoonlijk als niet veel beter dan wilden beschouwd. 37 bl. 95.) Kotta zou eigenlijk Koeta (d. i. een versterkt dorp) Digitized by Google 181 behooren te zijn. Dergelijke woorden te veranderen zou wel iets hebben van de verzenen tegen de prikkes te slaan. Het gebruik is magtiger dan een hoopje geleerden, wanneer het eenmaal alge meen is geworden. Wat zou het ons bijvoorbeeld baten on den naam der bekende stoff gctah-pSrtjah te gaan schrijven Digitized by Google Wärbjik voor de goede spelling van het laatste woord, met een h, nog niet eens zou willen instan — wanneer men nu eenmaal algern gutta-percha schrijft, eene goede Engelsche spelling, inaar die wij naturijk door onze uitspraak der g en ch (deze laatste als g of k) verbroddelen moeten? Zulke woorden krijgen langzamerhand het burgerrecht in eene taal, waarvan zij dan ook dikwijls allengs het uiterlijke gewaad aannemen, en stonden er niet op de wacht die den indringer bespiedden, wij zouden spoedig vergeten zijn hoe zij in hun oorspronkelijk gewaad er uitzagen. Ile kan ook moeijelijk anders, want wie weet in dat genoemde woord, bijvoorbeeld, dat hij de g op zijn Engelsch moet uitspreken, wanneer het hem niet bekend is, dat wij het uit het Engelsch ver- kregen hebben? Wat in dit woord het Engelsch doet, doet ciders het jarenlange gebruik. Sumatra, Bantam, Ceram, Makassar, Biouw, bijvoorbeeld, moet men, dunkt mij, zoo geschreven laten en niet meer in Soematra, Bantan of Ben tan, Seran (of Seran?), Mang- kasar en Rijau veranderen; waartoe zou het ook dienen, wanneer ieder die woorden op de eerste manier schrijft en zij dus volkom men hunne bestemming vervullen, dat namelijk ieder terstond weet wat er mede bedoeld wordt? Ook moet men wel in het oog houden, dat zoodra namen in een bepaalden vorm eeu kosmopolitisch karakter hebben gekrcgen, het maar niet meer zoo aangaat om die vormen te veranderen, en althans niet, wanneer eene verandering van dien vorni ook eene zeer merkbare verandering in de uitspraak zou medebrengen. Somtijds Zelfs zou men erg in verlegenheid kunnen geraken, bijvoorbeeld wanneer men den naam Celebes in oorspronkelijken vorm herstellen wilde. Doch waar het algemeene gebruik noch niet zulk een prikkel is, die ons voortdrijft op een weg, dien wij puristen liever niet zouden willen in slaan, is de zuivere vorm der woorden wel altijd te verkiezen boven den verbasterden. Maar ook hier stuiten wij zoo dikwijls op moeije- lijkheden. Meestal zijn plaatsnamen ons met incorrecte spelling of uitspraak overgeleverd en zijn conjecturen, om er iets beters *• Digitized by Google 182 voor in (le plaats te stellen, niet mogelijk noch raadzaam. Zelfs wanneer de oorspronkclijke spelling bekend is, kutinen zicli moeijelijkheden opdoen. Zoo is daar bijv. de naam Cheribon. De Engelsche kommt daar teregt veranderd in een Hollandschen rädeklinker; Yalentijn schreef een tsj; voor bet gemak is tj verkieslijk, mits men dien zamcngestelden medeklinker dan maar evenzoo uitspreke. Die ch heeft, behalve de uitspraak Sjeribon, zelfs al Geribon in de wereld gebracht; voor Keribon zijn wij nog bewaard gebleven, voor zoo ver ik weet. Maar, volgens de Javaansche schrijfwijs ten minste, zou men nu verder Tjarfibon moeten spelten en dit gaat toch niet aan bij de geijkte uitspraak der klinkers in dat woord, waarbij de i reeds wat meer gewicht gekregen heeft, dan haar toekomt, al is het nog niet de klemtoon, die oder de erste syllabe valt, en de a, eerst in 6 verandert, die echter in de gewone spelling niet van e onderscheiden is, door den klem-toon den vollen d-klank gekregen heeft. Ik heb, daar het woord nu toch cenmaal gespeld diende te worden, omdat de a in de derde lettergreep van achteren veelal 6 wordt uitgesproken en men in het Javaansch ook de Sie geschrieben, Tjørbon vindt, Tjørbon gespeld. — Ik maak van deze gelegenheid gebruik om hen die het niet weten mogten, te zeggen, dat de klemtoon in Javaansche en Maleische woorden op de voorlaatste lettergreep valt, wanneer deze niet toonloos is, geen 8 heeft, zooals dat bovengenoemde Tjørbon. Dus Samdrang en niet Samarang. 