Het idiotisme en de idiotenschool
514 reik en niet tot zijn werk behoorende; hij is daarop niet gehuurd ; hij is er niet in staat toe ; 't is dus ook van hem niet te vergen. En het komt mij voor, dat ook het schoonste model van een krankzinnigen-ge- sticht, — zoo als bij voorbeeld Meer-en-Berg is, — aan zijn doel niet geheel en al beantwoorden kan, zonder dat er langzamerhand een nieuw personeel gevormd worde, geschikt om de denkbeelden van geneesheer of directeur uit te voeren ; daar deze , door het alles persoonlijk te willen doen , zich zelven uitput , en toch onmogelijk bij honderden te gelijk zijn doel bereiken kan. - — Inzonderheid de krankzinnige , die , bij uitstekende vermogens , eene zorgvuldige , smaak- volle of wetenschappelijke opvoeding genoten heeft, de meerderheid van het gezond verstand in een1 ge- wonen en getrouwen knecht niet ligt erkennen, ter- wijl hij met geneesheer of directeur, met priester of leeraar slechts een zeer klein gedeelte van zijnen tijd in aanraking is. Hij moest , zou hij in alien deele doelmatig worden behandeld , altijd iemand tegenover zichhebben, die als zijn opvoeder en vaderlijke vriend (of moederlijke vriendin) , zich eene zedelijke en ver- standelijke meerderheid over hem (of haar) wist te ver- werven en te handhaven. Ik zeg niet, dat dit het eenige middel tot genezing van krankzinnigen is. In de eerste plaats moeten de ligchamelijke beletselen , die de geregelde werking der geestvermogens in den weg staan , weg genomen worden ; de organen der ziel zoo veel mogelijk worden gezond gemaakt en ver- sterkt. Ik wil alleen betoogen , — niet voor hen , die op de hoogte der wetenschap staan : want zij heb- 515 ben mijn betoog niet noodig, en missen alleen nog de geschikte personen ter uitvoering; ■ — maar ten dienste van vele anderen toch, dat men de ziel niet voor eenige weken of maanden kan ter zijde stellen , om intusschen het ligchaam , als den eigenlijken zetel der krankzinnigheid , te genezen. De organen wer- ken op geest en gemoed , maar ook even zeker wer- ken deze op het organisme terug. En nn eindelijk nog iets. Dit bijzonder en zoo af- gelegen veld van opvoeding en onderwijs zal weldra een licht kunnen werpen op het gewone terrein van ouders en onderwijzers , dat niet te versmaden is 1). Alle 1) Seguin besluit zijn uitvoerig werk met deze woorden : — La societe pas plus que la medecine ne saurait se contenter plus longtemps des pratiques mnemotechniques , qui negligent 1' education des fonctions, 1' education des facultes, 1' education des aptitudes, 1' education du sens moral et artistique Les ecoles commencent a realiser 1' amelioration de 1' education intel- lectuelle ; 1' education des fonctions n' existe encore La question de 1' idiotie attend sa solution definitive de celle , qui sera donnee a la question capitale de 1' education. Mais par un juste retour , et par une de ces compensations , dont les travaux analytiques nous donnent un frequent exemple , s' il se pouvait que dans la position relative de ces questions , la solution de la plus petite entraiuat celle de la plus generale ; s'il se pouvait qu'en travaillant a resoudre la modeste question de 1' education des idiots , on ait trouve des termes assez precis , pour qu'il suffise de les generalise!' pour avoir une formule applicable a 1' education 316 overhang van den gezonden tot den kranken toe- stand, gaat bij onmerkbare nuancen voort; en even min als bet mogelijk zijn zou , om het juiste getal menscben op te geven, die niet volkomen ge^ond zijn, even zoo is de juiste afbakening tusscben al of niet idioot nooit door eene scberpe grenslijn te be- palen. Bij vele kinderen zullen , zonder dat zij nog aan de idioten-school beboeven te worden afgestaan , zicb tijdelijk of voortdurend eenigeverscbijnselen open- baren, gelijk die daar dagelijks en bij velen voorko- men. Men zal die afwijkende verscbijnselen, die ge- breken in de verstandelijke en zedelijke ontwikkeling bij ons in het groot kunnen zien , en daardoor ze met meer oordeel behandelen of in de beginselen tegen gaan. Even als de omgang met krankzinnigen mij dikwijls geleerd beeft, de dwaasbeden der menscben of te bestrijden of te ontwijken of te verdragen, zoo meen ik, dat de opvoeding der idioten ons zal kunnen leeren , waar wij en hoe wij de zelfde gebreken in het klein moeten behandelen. Hierdoor zal tevens het oog van ouder, onderwijzer en geneesheer meer ge- opend zijn voor de eerste beginselen van bet idiotisme; en zal men de kinderen , die daaraan werkelijk onder- hevig blijken te wezen , reeds in de eerste maanden van bun leven , naar hunnen afwijkenden toestand, ook op eene andere wijze dan gezonde kinderen generate Alors, non-seulement cm aurait, dans une bumble sphere , rendu quelques services , mais encore on aurait prepare les materiaux d'une methode d' education physiologique de 1' espece humaine. II ne resterait plus qu' a 1' ecrire 517 behandelen. Reeds nu, bij voorbeeld , wordt door mijn1 vriend en mede-directeur meer dan een kind, nog te jong voor onze inrigting, daartoe langzamer- band voorbereid en opgeleid ; misschien ook die plaat- sing verhoed. En zoo , meen ik , zal de idioten-scbool , eenmaal ten minste, een der donkere Augias-stallen in het maatschappelijk leven hebben geieinigd, en den mensch in den mensch beter hebben aan het licht gebragt en ontwikkeld ; den mensch als Gods geslachte , als bet stof, bezield door den geest , die uit God is ; en die, ook in haren diepsten slaap, gewekt wordt door de liefde. Want de wetenschap moge onderzoeken , het ligchaam door haar worden gezond gemaakt, het verstand ontwikkeld; alleen een hart, dat klopt voor de menschheid , voor den hemel en voor God is tot de uitvoering van dit alles bekwaam ; de liefde des geloofs alleen werkt ook in den idioot geloof en we- derliefde , die de armste verstandsontwikkeling heili- gen. Zoo zal het, — onder al de ellenden des men- schelijken levens, en bij de droeve ondervinding, dat ook de reuzenschreden der nieuwere wetenschap , ja ! de kracht der christelijke liefde zelve niet vermag, al de wonden der menschheid te heelen , — eene nieuwe kroon zijn en eene nieuwe vreugde zijn voor den menschenvriend , ook hier te hebben opgezocht en behouden, wot verloren was, Maar terwijl ik , met dit ideaal voor oogen , mijn 518 boekske besluiten ga, daalt nog eens mijn blik op de sombere profetie, die dertigjarige ondervinding een1 bekwaain1 onderwijzer der doofstommen onlangs in de pen gaf. (lets over de Idioten, enz.) «Het is in der daad zonderling , dat sommige be- zoekers van een Instituut voor soortgelijke ongeluk- kigen , door de dikwijls treffende blijken van geluk- te proeven , van onverdroten moeite en zorg , in den waan schijnen te komen , als of die misdeelden nu gelijk stonden met andei^en, die hun gebrek nietheb- ben, ja hunne eischen soms later nog hooger spannen. De onderwijzers van doofstommen hebben dit niet het minste ondervonden. Voor vijftig jaren vond men geene loftuitingen sterk genoeg, om hun geduld , hun ver- nuft , hunne menschenliefde te bewonderen. Later bevreemdde het sommigen , dat doofstommen bij hoo- renden ten achter bleven , en scheen men zelfs te meenen, dat het een geluk was, doof te zijn. Zij be- weerden , dat , door het gebrek aan een zintuig , de andeie zintuigen zoodanig aan scherpheid wonnen, dat het verlies ruimschoots vergoed werd. » Met de scholen voor idioten zal het misschien even- eens gaan. Eerst meent men , dat het onmogelijk is , ze te onderwijzen. Men belacht of beklaagt hen, die meenen iets van deze ongelukkigen te mogen hopen. Later ziet men in , dat er toch veel gewon- nen is. Men roemt nu de ondernemers hemelhoog ; en als men daarna bemerkt , zich zelven voor een deel bedrogen te hebben in de schatting der onder- wezene idioten , dan geeft men weder de schuld aan 519 de onderwijzers , die evenwel de beste jaren huns levens onder deze rampzaligen sleten." Wei nu dan, dit. zij zoo! De bevreemding, het vooroordeel, de strijd, — daarna de lof en ingeno- menheid, — eindelijk een miskennen , berispen , ver- geten misschien Wij zullen het deelen met al- ien , die waarlijk het heil der menschheid bedoeld hebben. Het zou ook al te dwaas zijn en zeker aan de zaak niet nuttig, als •wij meenden, enkel lof en roem te zullen inoogsten. Ik voor mij wil die zelfs gaarne afstaan , voor de helft aan die genen, van wie ik het idioten-onderwijs ontleende; en voor de andere helft, aan wie mij daarin bijstaan of opvolgen. Mijne levens-taak kan en mag het niet zijn. Ik kan echter den toekomstigen onderwijzer van idioten daarmede troosten , — indien het een troost is ! — dat er altijd nog ellendigen genoeg zullen overblijven , aan wie men zien kan , wat een idioot zonder opvoeding is ; terwijl juist de ondank der doofstommen-school zijne bron misschien daarin heeft , dat er zeldzaam een doofstomme meer gevonden wordt , die aan de natuur is overgelaten. Maar oneindig beter troost en schoo- ner zelfvoldoening geeft de vrede en vreugde des ge- moeds , dat men in stilte mede werkt aan het heil der arme vergetenen , vergeten tot nog toe bij de menschen , maar nooit vergeten bij God ; — ja ! aan de komst van Gods koningrijk op aarde, waarbij alle knie zich voor Hem buigen , en alle tong , ook die der diep onnoozelen , Hem roemen en prijzen zal. B IJ L A G E. JJTTERATUITR VAN HET ONDERWERP. I. HET IDIOTISME. NB. Natuurlijk moesten in deze rubriek meestai werken over het Cretinisme worden aangevoerd, daar het Idiotisme , in de werken van esquirol en alle andere schrijvers over de zoogenaamde zielsziekten (beter maladies mentales) , onder de verschijnselen of afdeelingen der krankzinnigbeid werd gerangschikt , en daardoor nooit afzonderlijk behandeld. Dat Cretin of Cretinisme , vooral bij de Duitscbers in de laatste jaren , hoe langs zoo ruimer beteekenis verkregen heeft, bebben wij reeds vroeger opgemerkt. Daarnaar beoor- deele men dus den verm oedelij ken inhoud dezer wer- ken , die mij meestai slecbts uit opgaven , aanhalingen en uittreksels bekend zijn. De latere komen zeker al nieer en meer op ons terrein , daar zij het Idiotisme als Sporadisch Cretinisme behandelen. 521 —- Ackerman Jr., Ueber die Kretinen , einen besondere menschen- Abart in den Alpen. Gotha 1790. 8° Mit Kupf. 12 gr. V Andreae A., Adversaria et disquisitiones de cretinismo. Berl. 4° cum tab. aeu. 7\ gr. y ■-* J. u. K. Wenzel, Cretinismus , Wien 1802. Hirschwald , Berlin. (10 silb.) \S \ Iphofen , der Cretinismus philosophisch und medicinisch unter- sucht. Dresden 1817. 80. (3 Thaler.) y ' — ' Wilke, de Cretinismo , 2 tab. Hirschwald, Berlin 1826. (5 silb.) \S" — - Senseurg , der Cretinismus , mit besond. Riicksickt auf dessen y* Erscheinung im Konigr. Baiern. 1826. 8o Mit Abbild. (20 Gr.) — - Dr. Troxler, der Cretinismus und seine Eorraen als endemische \y Menschen-Entartung in der Schweiz. Ziirich 1836. 4°. , — Dr. Herm. Demme, Ueber endemischen Kretinismus, Bern 1840. \f - — Dr. Carl. Bosch, Ueber Kretinismus und angebornen Blodsinn.. (In de 18e. Versamml. Bentscher Naturforscher und Aerzte, Stutt- gart 1841.) -"" Belhomme , Essai sur 1' Idiotie. Paris 1843. 8o. (2 frcs.) V ■„, Maefei u. Bosch , Neue Untersuehungen uber den Kretinismus \/ Mit Anmerk. von Dr. guggenbuhl. Erl. 1844. 2 Bde. roy. 8°. (2- Thl.) — Essay , upon Cretinisme and goitre. London 1845. 8°. V ,, Helferich, das Seelenleben der Cretinen. Bern, fischer 1847. \/ ^^Observations sur le reeensement des personnes atteintes de goitre et de Cretinisme dans les dioceses de Chambery et de Maurienne par Mr. Alexis Billiet , archiv. de Chambery. Eevr. 1847. V , — Rapport de la commission pour etudier le Cretinisme. 4° Turin 1848. Hirschwald, Berlin. (2 Thaler.) V" — » Dr. Bosch , Beobacht. uber den Cretinismus. 3e Jahrg. Tubingen , Laupp'sche Buchhand. 1850, 51 u. 52. ■)/ Dr. Bush, Juvenil delinquency and degeneration in the upper Classes of society. Journal of psychological medicine, 1849. pag. 428. (Aangehaald in de Geneesh. Courant van 5 Maart 1854.) — -" Dr. Niepee, Traite du goitre et du Cretinisme. Paris 1851. \/ m , Om Cretinismus. Norsk magazin for Lagevidenskaben. Chris(ia~ nia 1851. V 21 522 — Dr. Meyer Ahrens, Beobachtungen iiber den Cretinismus. Tm V lingen 1852. — — ■ Die Heilung uud Verhutung des Cretinismus und ihre neuesten Forschritte. Bern 1853. V „--■- Ancelon , Memoire sur les causes du goitre et du cretinisme en- demiques a, R.osieres-aux-Salines. ^ —- ' Eighth Report (Junij 1854) of the Commissioners in Lunacy to the Lord Chancellor (price 2 S.) , ordered by the House of Com- mons enz. H Influence de la constitution geologique du sol sur la production du Cretinisme. Lettres de Mr. Alexis Billiet, Archev. de Cham- bery ; et Reponses de M. le Dr. Morel , Medicin en Chef de F Asile de Mareville. Paris, Victor Masson. 1855. G. S. Blackie, Cretins and Cretinism. 8° Edinburg 1856. s/ (/ 1-40.) Sul Cretinismo nella Valtellina, del Dr. Andr. Verga 1856, 8°, „. 32 pag. (Milaan, met twee tabellen.) — ■ NB. De Societe medico-physiologique te Parijs , vraagt ter beantwoording vodr den 20 January 1857: Un traite medico-phYsiologique du Cretinisme; >/ in het Latijn of Fransch geschreven. II. DE IDIOTENSCHOOL. NB. Van de jaarlijksche Verslagen der Gestichten, heb ik alleen opgegeven , die mij zijn ter hand gekomen, Waar in 't voorgaande seguin, guggenbuhl of saGERT in 't algemeen zijn aangehaald, worden de hoofdwer- ken dezer drie schrijvers bedoeld , hier door grooter letter onderscheiden. ' Esqdirol et Seguin , Resume de ce que nous avons fait pendant 14 mois. 1838. V E. Seguin, Conseils a, Monsieur 0.... sur 1' education de son en- fant idiot. Paris. 1839. V E. Seguin, Tkeorie et pratique de l'education des Idiots. (Lecons aux jeunes Idiots de l'hospice des Incurables.) Deux Semestres 1841 — 42. Chez Geemer Bailliere. V E. Seguin , Hygiene et education des Idiots (Annales d'hygiene publique et de medecine legale , 1843.) V E. Seguin , Images graduees a I' usage des enfants arrieres et idiots (Grand album) 1S46. Chez Aubert , place de la Bourse. ^ Traitement moral, hygiene et education des idiots et des autres enfants arrieres on retardes dans leur developpement , agites de mouvements involontai- res , debiles, muets non sourds , begues etc. par Ed. Seguin. Paris cbez J. B. Bailliere, 1846 1). ^/ Dr. C. Rosch , Die Stiftuug fiir Cretinenkinder auf dem Abend- sf berge. 8°. Stuttgart 1842. ortrag iiber den Cretiuismus und die Moglichkeit, demselbeu Vorzubeugen. Gehalten in die Versammlung deutscher Natur- forscher und Aerzte zu Braunschweig 8°. Hamburg 1842. V 1) In dit laatste werk van seguin is al het vroeger door hem geschrevene , wat de hoofdzaak betreft , vervat. Of ook van den zelfdeu schrijver in het licht verschenen zijn , bij deze uitgave aan- gekondigd als sous presse : de Education phgsiologique en Traitement da begagemeut, is mij niet bekeud. 21* oU4 Het gesticht voor behoeftige Cretinen-kinderen , opgerigt door Dr. guggenbuhl , op den Abendberg bij Interlaken , in Zwit- serland , der algemeene belangstelling aangeboden , door Dr. . s a. "W. e. hee.ckenb.ath. Amsterdam , ten Brink, en de Vkies , * 1842 8°. 1.) Die Irren-Heil und Pfleg-Anstalten Deutschlands und Erankreicks sammt der Cretinen-Heil-Anstalt auf dem Abendberge in der Schweiz. Wien 1843. 8°. Some account of Cretinisme and the Institution for its cure on the * Abendberg. London 1843. 8°. Eelix Voisin , De I5 idiotie chez les enfants , et des autres parti- is cularites d' intelligence on de caractere , qui necessitent pour eux une instruction et une education speciale. Paris 1843. Dr. gtjggenbuhl, der Abendberg , eine Heil-und Erziehungs Anstalt l/ fur jugendl. Cretins. Freiburg , schmidt u. C°. 1844. Premier rapport sur 1' Abendberg. Fribourg 1844. \/ Ein Besuch auf dem Abendberg. (In Schmidt's Jahrbiicher fiir die gcsammte Median, 1845.) ^ Ueber Heilung und Erziehung unentwickelter oder Cretinischer Kinder, mit besonderer Puicksicht auf die GUGGENBiiHL'sche Stiftung und eine in Wurtemberg zu errichtende Anstalt der Art. (Abgedruckt in den Blattern aus Suddeutschland fiir Folks- V^ Erziehung u. s. w.) Stuttgart bei E. H. kohlee, 1845. 8°. Guggenbuhl, Briefe iiber den Abendberg und die Heilanstalt fiir ^/ Cretinismus. Zurich 1846 8° (15 Ngr.) 1) Om te doen zien, hoe weinig onze taal en litteratuur (op dit terrein dan ook wel dood arm!) in Buitschland bekend is, volgt hier de titel, zoo als die letterlijk door gtjggenbuhl zelf (Bl. 4) wordt opgegeven : //Het gesticht vor behoftige Cretinen kinder, opergit door Dr. gtjggenbuhl on the Abendberg ." Ik hoop in mijne opgaven naauwkeuriger te zijn , maar kan voor overgenomen titels allerminst instaan. Onder deze, mij alleen bij name bekende werken , had ik onder anderen dat van eelix voisin zeer gaarne gebruikt , zoo het mij slechts iets vroeger ware bekend <?eweest. " C. W. Saegert, die Heilung des Blodsiims auf intel- \y lectuellem wege. II Th. Berlin 1846. Schroeder's Buchhandlung. (NB. Het tweede deel bevat de Psj/chiscke Anthro})ologie mit Beispiele.) \ Dr. Rosch, uber die Bildungsfahigkeit der Blodsinnigen. Eszlin- \s gen 1846. .. P. Kern , Padagogisch-diatetische Behandlung Schwach- und Blod- r~ sinniger. Leipzig Jul. Klinkhardt , 1847. ■""J. H. Helferich , Padagogische Auffassung des Seelenlebens der y Cretinen , als Criterium Mr deren Perfektibilitat. Bern 1847. Loschkk, uber das Turnen Geisteskranker [Nur theilweise hierher » / gehorig). Pima 1849. Report on tbe commitee of the Institution for Idiot cbildren and those of weak intellect at Bath. Bath 1850. 83. V J. H. Helferich, das Leben der Cretinen mit besonderer Riicksickt auf Psychologie , Physiologie, Pathologie, Padagogik und Huma- x^- nitat. 1850. - L' Abendberg e i Cretini. Rapporto della Commissione creata da S. M. il Re di Sardegna per istudiare il cretinismo. II cretinismo in Lambardia, del Dr. A. Verga. Gazette medicaltaliana, 1850. Nr. 4. sqq. Dr. A. Crajmer, lets over het Idiotismus in Nederlancl , vooral met betrekking tot eene paedagogisch-diaetetische behandeling. (In de Algemeene Konst- en Letterbode , Jaargang 1850 , bl. V 162-166. Vergl. Jaarg. 1845 , bl. 115-118.) The Asylum for Idiots , instituted October 27 , 1S47. Reports y 1851 — 1854. Establissements Parkhouse, Highgate. Essexhall, Golchester. Office, 29. Poultry, London. Visite aux eufants Cretins de 1' Abendberg. Marseille 1852. S°. Die Kretinererziehung. (In Weber's ^Folks/calender fur das Jcihr 1853, pag. 57-60.) Die Cretinen-Heilanstalt auf dem Abendberg in der 526 -«—*"* Schweiz, Cant. Bern, von Dr. Guggenbuhl. Bern V und St. Gallen. Huber u. Comp. 18153. Sechster Jahresbericht iiber die Heilanstalt Mariaberg vom 1 Mai xf 1852 bis 15 Aug. 1853. Tubingen , E. Niecrer. •—" Dr. Guggenbuhl , Mittheilungen an die Scbweizer. naturforschende Gesellscbaft. Bern 1853. y ■—" ' Erster offentlieher Bericht iiber die Erziehungs-Anstalt fur blodsin- nige Kinder zu Hubertusburg von Carl GLascHE. Leipzig 1854. Verlag von C. H. Reclam. Sen. \/ — —Sechster u. Siebenter Bericht iiber die Heil- und Pflege-Anstalt fiir schwachsinnige Kinder in Winterbach, Oberamts Schrondorf , im Konigr. Wiirtteinberg. Stuttgart, 1854 u. 55 J. E. Steinkopf. y ««» Teaching the Idiot. A lecture by the Rev. Edwin Sidney , M. A. Hector of Cornard parva, Suffolk, and Chaplain to the Vis- V count Hill. London , G. Routledge and Co. 1854. —""'Over de behandeling en genezing der Idioten. (Naar bet Deensch.) Met een Naschrift , door Prof. J. v. d. Hoeven. (In het Album ■yf der Natuur 1855 , 12° an. bl. 374 verv.) --- Die Idiotenschule im Haag. Von Dr. erlenmeijer in Bendorf. (In het Correspondenz-Blatt der Deutscheto Gesellschaft fiir Psy - chiatrie u. s. w. 2. Jahrgang No. 19.) E. Hoekamp, lets over de Idioten en Stompzinnigen, die gedurende korter' of langer' tijd in de laatste 25 jaren aan het Instituut */ voor Doofstommen te Groningen behandeld zijn. (In het Nederh Tijds. voor Onderw, en Opvoed., Gron. 1856, bl. 171.) — ■ Education des Idiots. (In het Journal de Liege du Mardi 14 Oct. 1836.) V NB. Het laatste werk over de Heilgymnastik (zie bl. 137) is getiteld : Dr. A. C. Neumann , Lehrbuch der Leibesiibung des- Menschen, in Bezug auf Heilorganik, Tumen und Diiitetik. Berlin, E. H. Schroeder, 1S56. 2 Bde. (/ 7,70.) I N H O U D. Bladz. Opdragt. Ill — VIII. Inleiding , 1 EERSTE AFDEELING. HET IDIOTISME. I. Namen en wijzigingen . 8 II. Het cretinisme. 12 III. Achterlijke kinderen. (Enfants ar- rieres.) 20 IV. De eigenlijk gezegde idioot 26 V. Natuurlijre krankzinnigheid OF IDIO- TISME VAN OVERPRIKRELING 41 VI. OORZAKEN VAN HET IDIOTISME 47 VII. BlJKOMENDE VERSCHIJNSELEN 63 VIII. Statistiek 72 Statistiek van idioten beneden de 2$ jaren te 's Gravenhage 78 Verklaring der plaat 80 I N H O U D. TWEEDE AFDEELING. DE IDIOTENSCHOOL. Bladz. I. Algemeene beginselen. Eerste proeven VAN HET IDIOTEN-ONDERWIJS. ... 81 II. Algemeene grondtrekken der opvoeding VAN IDIOTEN. GENEESKUNDIGE BEHAN- DELING 100 III. Onderscheidene behandeling van ach- TERLIJKE, VAN VERSTOMPTE OF DWAAL- ZINN1GE , EN VAN OVERPRIRKELDE KIN- DEREN 115 IV. LlGCHAMELIJKE ONTWIKKELING : REINHEID EN BETAMELIJKHEID , GYMNASTIE. . . 129 V. Oefening der zentuigen 141 VI. Oefening van verstand en spraak. . . 159 VII. GODSDIENST , WERKZAAMHEID 185 VIII. Bestaande gestichten 196 IX. Onze school 251 X. Het aanstaande idioten-gesticht te 's gravenhage , . 254 XI. UlTZIGTEN IN DE TOEROMST. .... 290 BIJLAGE. LlTTERATUUR VAN HET ONDERWERP. . . 520 1STB. De Platen in te voegen tegenover bladz. 80 en 254. 