Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
n'a pas servi à fonder des établissements permanents. J'oserais proposer une seule station magnétique à Batavia | méme, ou dans un pavillon construit dans les environs et м 51 dans lequel le cuivre remplace le fer. Les stations mété- orologiques seraient à Batavia dans le méme édifice et dans des parties de Vile, surtout sur de hauts plateaux, dont le choix peut être confié au Docteur Juxcuunw, dont l'immense et intelligente activité a déjà répandu tant de lumière sur la climatologie (thermique, barométrique et psychrométrique) de lintérieur de Java, à différentes hauteurs au dessus de la mer, pour éclairer la distribution géographique des végétaux (Juncnunn, Java, ed. allem. I, р. 270, 280, 544—405 , et 466.) Les instruments météorologiques, bien placés à l'ombre, doi- vent étre soigneusement comparés; pour étre utiles, il faut que les instruments magnétiques et météorologiques soient entiérement identiques avec ceux des stations anglaises, qu'on observe aux mémes heures et (quant à l'unique station mag- nétique que je propose à Votre Excellence), qu'on se serve du méme nombre de personnes (sergents d'artillerie ou du corps des ingénieurs ou jeunes éléves de la marine), qui observent dans les stations de Madras, du Cap, ou de Singapore, pla- ce 7^.14' au Nord de Batavia et 5° 4' plus à l'ouest. Si Votre Excellence daigne faire présenter la lettre ci-jointe que je laisse ouverte, à M. le Colonel Edouard ЅАВІХЕ, Superintendent of the Colonial Observatories, domicilé à Woolwich, mais venant presque tous les 15 jours 4 Londres au Séerétariat de la Société Royale, par une personne un peu instruite en physique ou en astronomie nautique, soit jeune officier de la marine royale hollandaise, soit officier ingénieur, mon illustre ami le Colonel Sarıne donnera les conseils et les indications nécessaires: 1* sur l'achat, le nombre et le prix des instruments; 2? sur l'emballage et le transport ; 5? sur la nécessité des doubles pour pouvoir remplacer surtout les instruments météorologiques plus sujets à se briser ; 4° sur la permission à obtenir pour se familiariser avec l'usage des instruments magnétiques, de variation horaire, d'inclinaison et de la mesure d’intensilé à Greenwich, à 52 Woolwich, soit dans le bel observatoire magnétique de M Lloyd à Dublin. Cette méme personne chargée de l'achat d'après les conseils de M. ee Kar ihr base ý Bette ES à — E 55 BIJLAGE B. Brief van ALEXANDER von Номвогрт aan Colonel SABINE. Mon cher et illustre ami! Jai eu Vhonneur de vous donner dans une lettre anté- rieure la bonne nouvelle que le nouveau Gouverneur-Général des Indes Orientales Neerlandaises a le projet de fonder à Batavia méme une station magnétique (de déclinaison horaire, d’inelinaison et de mesure d'intensité), entièrement semblable à ce réseau de stations que vous avez eu le bonheur de fonder dans les deux hémisphéres. Les observations faites avec des instruments identiques doivent suivre les heures que vous préférez. Aprés les belles observations sur la po- sition de l'équateur magnétique et de la direction des courbes isogones, isoclines et de méme intensité, faites par le Capitaine Errior, de Madras à Sumatra, Borneo & Gélébes, vous verrez sans doute avec un vif intérét s'étendre votre réseau de Singapore à Batavia qui est de 79!/ plus méridional et de 5° plus à PEst; j'ai la satisfaction d'offrir à S. Exc. le Gou- verneur-Général, le chevalier Panup, (ancien ministre des Colonies et noble protecteur de tout ce qui tient au progrés de Pintelligence), ces lignes à son passage par Berlin pour Suez. Elles vous seront remises peut-étre dans l'espace d'un an par une personne instruite, qui, d'aprés vos con- seils, mon cher ami, doit. acheter les instruments de Mag- nétisme et de Meteorologie (Barometres, Thermométres et mesure de l'eau tombée du ciel), se familiariser avec leur usage, s'il se peut sous les auspices de Mr. Amy à Greenwich ou chez vous à Woolwich et les installer lui-méme à Batavia. Je vous demande bien affectueusement de faciliter tout ce qui peut faire réussir un projet si utile et l'assimiler le plus que possible à vos anciennes stations. Comme il est nécessaire de réduire les déclinaisons horaires à la valeur de la décli- 54 naison absolue, vous conseillerez peut-être aussi l'achat d'un petit Théodolite ou d'un petit cercle de Kater; tout ce que vous préférez pour la réduction au méridien. On compte établir en outre 5 ou 4 stations purement météorologiques dans l'intérieur de Te de Java sur de hauts plateaux dont l'excellent naturaliste, le Dr. Јохенонх à préalablement dé- — terminé la hauteur au dessus de la surface de la mer. I est inutile de vous dire que les payements seront faits sur — — les lieux. Je sais combien je puis compter sur une bien- — veillance, dont vous m'avez donné des marques si touchantes. Homme antediluvien je me demande si je serai encore parmi les vivants quand ces lignes affectueuses vous arriveront. "m 7 * : SL T VUES E E * M uU 3 Dee es RN EIER EEn Р Ké DAT =т= TOU TENES T ? x iu à ern Mille hommages d’attache- a Berlin ment immuable Ce 15 Mars 1856. (get.) A. v. HumsoLpr. BHLAGE C. PREFACE, to Vol. III of the »Magnetical and Meteorological Obser- valions at Batavia". In 1856 ArrxAnper von Humour represented to his — Excellency the Governor General of Netherlands India, Cm. - F. Panup, who on his way to India visited Berlin, of what - great value a magnetical and meteorological observatory at i Batavia would be [for the promotion of our knowledge of q terrestrial magnetism and of the meteorological pheno- _ mena between tropics. In a letter written in the same - year and addressed to the Government of Netherlands India, E Von Номвогрт reiterated this suggestion, at the same time vo 99 showing the advantages which might accrue to science by the establishment of a magnetical and meteorological obser- vatory in Netherlands India in connection with the observatories already existing in British India and Australia. This letter was favourably received by the Governor Gene- ral and presented by his Excellency to the Minister for Co- lonial affairs at the Hague, who sent it for advicê to the Royal Academy of Science at Amsterdam. The Academy strongly supported Von Humporpt’s suggestion. - The Director of the Royal Dutch Meteorological Institute at Utrecht, Professor Buys Barror, was invited by his Ex- cellency the Minister for Colonial affairs to make a plan for the magnetical and meteorological observatories in Ne- therlands India. Professor Buys Barror submitted in 1857 to his Excellency the Minister a plan comprising: 1* the erection of a magnetical and meteorological observatory ad- apted for hourly observations at Batavia; 2"! the organiza- tion of meteorological stations of the second order at a few other places in the East Indian Archipelago; 5"! magnetic survey of the Archipel in connection with the magnetical observations at Batavia. In 1859 I was appointed director of the magnetical and meteorological observations to be made in Netherlands In- dia, and was at the same time commissioned to study the different systems of magnetical and meteorological instruments then used in Europe, and to order those for India which would be considered best 1o secure good results. I visited . the principal observatories of Europe and met everywhere with the greatest readiness to support me in executing my commission. This was especially the case in England. At the Kew Observatory every facility was afforded me for stu- dying the magnetical and meteorological instruments used there and at the British Colonial observatories. Funds for purchasing instruments having been placed most liberally at my disposal by Government, I succeeded in 56 bringing together a very complete set of instruments for a magnetical and meteorological observatory, principally com- posed of English and German magnetical instruments — amongst others the recently constructed, photographically recording magnetograph — and of selfrecording meteorological instruments constructed in Holland after the principle of those then used at the Utrecht Observatory. At the commencement of 1862 I arrived in India full of hopes, but it soon became clear to me that their realization would meet with considerable difficulties. The expenses for the erection of an observatory had heen estimated in Hol- land much too low. Solid building required for an obser- vatory, is very expensive in this country, and the staff of an observatory has to be paid much higher here than in | Europe. The consequence was, that the plan for an obser- — vatory which I submitted to Government in the year of my arrival at Batavia, was rejected, and that in the first years of my staying in this country I could not succeed in ob- taining the necessary funds for an observatory. The question 1 then arose whether it would be necessary to erect at Bata- via an observatory adapted for hourly observations, whether an observatory of the second order, where observations were — only made three times a day, would not be sufficient. I could 3 not agree to this, because such an observatory would have 1 no value at all in promoting our knowledge of terrestrial — magnetism, whilst its value for meteorology would be only a very limited one. At last, however, I was fortunate enough to see my | views accepted by Government, and at the end of 1875, nearly twelve years after my arrival in India, the necessary funds were granted for building the Batavia Observatory, for which I had presented my first plan to Government 3 shortly after my arrival. In the meanwhile I had done my best to aecomplish , as 3 well as circumstances allowed, the object for which I had 4 i ETE UR 57 been sent to India. As soon as it became clear to me that it would be extremely diffieult to obtain the necessary funds for building an obserfatory, I suggested to Government the idea of renting a house at Batavia and adapting this to a temporary observatory. I succeeded in obtaining a house extremely well situated for the purpose, in which I could commence, on January 1* 1866, hourly meteorological and magnetical observations with a staff of Javanese assistants who had been trained by myself to good observers and computers. The system of hourly observations, I then began, has been continued without interruption during thirteen years. In 1871 I published à volume containing the observations made at the temporary observatory in the years 1866, 1867 and 1868. Now I present to the public two other volu- mes containing the observations made from 1869 to 1875. Next year I hope to publish the last three vears of obser- vations made on the system introduced at the temporary observatory. This system will be replaced in 1879 by that of the newly built observatory, principally based on the use of photographically and other self-recording instruments and which I have no doubt will prove far superior to the old system , especially for magnetical observations. The principle on which the Batavia Observatory was to be organized, being still a matter of discussion for Govern- ment when I published my first volume of observations, I thought it better then not to enter into any details concern- ing it. Now, however. the question having been decided; and the Observatory having been built, I feel at liberty to say a few words about its history. At the same time I wish to fulfil now a duty which I bave been obliged to defer too long, the duty of expressing my most hearty thanks to all those who have assisted in any way in the founda- tion of the Batavia Observatory: — to the Royal Academy of Sciences at Amsterdam, who so effectually supported Vos HumsoLpr’s suggestion; to Professor Buys Barror, the 58 Director of the Royal Dutch Meteorological Institute at q Utrecht, who first made a detailed plan to give execution - to it;—to the Kew Committee and to the staff of the 1 Kew Observatory, at which Institution I found so ample — opportunity for studying terrestrial magnetism and meteoro- logy; but above all to General Sir Epwarp Sasıne who did - all he could to promote my object, and who placed with the - utmost kindness his great experience in magnetical research at my disposal. On account of the great delay which by unforeseen cir- cumstances the building of the Batavia Observatory expe- | rienced, I have been unable to fulfil entirely the expeeta- 1 tions of those who so kindly lent me their assistance when I was preparing for my undertaking. But the principal object for which I went to India, has been attained. The work done at the temporary observatory, however little it may be, has, I flatter myself, afforded ample proof for the great services which magnetical and meteorological observa- tions in this country may render to science, and for the fu- ture, the study of terrestrial magnetism and meteorology in the East Indian Archipelago has been founded on a solid basis by the erection of a central observatory at Batavia, provided with the best instruments now required by science. The organization of meteorological stations at other places. in the Archipel will not meet with such great difficulties as. the erection of the central observatory: the expenses will be relatively small, and the observatory will afford ample op- portunity for obtaining well trained native observers, able to make the observations at the stations under the super- intendence of surgeons of the Army or other Government officers. A first step. has already been made by the orga- nization of a great number of stations spread all over the Archipel, at which observations of the rain will be made principally by surgeons of the Army and other Government medical officers. On January 1*, 1879, these observations, 59 to be published regularly by the Batavia Observatory, will begin at 95 stations of which 55 are situated on the island of Java, 22 on Sumatra, 2 on Bangka, 1 on Billiton, 8 on Borneo, 4 on Celebes, 1 on Amboina, 1 on Banda, and 1 on Ternate, to which stations I hope 20 or 50 more wil be added in the course of next year. I have been unable to commence the magnetic survey of the Archipel. At the temporary observatory there was no room in which the magnetograph could be placed, and as long as this instrument was not in working order I thought it unadvisable to begin the magnetic survey. But even if the temporary observatory had afforded sufficient locality for the magnetograph, it would still have been impossible for me to commence this part of my work, for as long as I had no other than Javanese assistants’, I could not leave the observatory. I, therefore, have been obliged to postpone the magnetic survey, but I hope that ere long it will be named as a part of the work done by the Batavia Observatory. I will not conclude this without expressing the hope that all those who take an interest in the study of nature, will unite with me in thanking our Government for the oppor- tunity now so liberally afforded for studying the magnetical and meteorological phenomena in the East Indian Archipelago. Batavia , P. A. BERGSMA. December 1878. 60 BIJLAGE D. (2). ANTWOORD OP DE VRAGEN, GEDAAN DOOR HEER R. IN DEN JAVA-BODE VAN 4 DECEMBER 1869: 1°. Welke zijn de praktische uitkomsten en het praktisch nut van het magnetisch en meteorologisch Observato- rium te Batavia? : 2^. Moet die inrigting om haar praktisch nut behouden blijven ? | 5°. Worden ’slands penningen nutteloos weggeworpen aan deze inrigting ? | De eerste vraag luidt: welke zijn de praktische uitkomsten — en het praktisch nut van het magnetisch en meteorologisch ` Observatorium te Batavia? Het zoude mij niet onaangenaam geweest zijn, indien de steller van die vraag tevens opgegeven had, wat hij onder | praktische uitkomsten en praktisch nut verstaat. Sommigen erkennen alleen dan, dat een inrigting praktisch nut heeft, - wanneer door het werken van die inrigting, hetzij direkt, ` hetzij indirekt, meer geld geleverd wordt dan de onkosten — van die inrigting bedragen. Anderen vatten het eenigzins d ruimer op en zien ook praktisch nut in uitkomsten, die zich 3 niet direkt in geld laten uitdrukken, die bij voorbeeld alleen ` dienen om den toestand van de maatschappij te verbeteren, | of om de gevaren, die het menschelijk leven, hetzij door - ziekte, hetzij door andere oorzaken bedreigen, minder te maken. | inven dig er ge (1) Ik heb nog gemeend deze Bijlage aan dit levensbericht te moeten ` toevoegen. Het kenschetst Beresma geheel en al als den man, die zich | klaar en duidelijk bewust is van het doel, waarvoor hij werkt, en die niet schroomt, een tegenstander onder de oogen te zien. Maar het is tevens eene duidelijke uiteenzetting van de aanleiding tot het stichten — van het magnetisch en meteorologisch observatorium te Batavia. a 61 Ik ben zoo vrij aan te nemen, dat de woorden praktische uitkomsten en praktisch nut in den ruimeren zin genomen zijn, en moet dan zelfs op die vraag een negatief antwoord geven: de waarnemingen op het Observatorium te Batavia gedaan, hebben tot nog toe geen praktische uitkomsten en geen praktisch nut opgeleverd. En indien mij vier jaar geleden, toen het geregelde werk aan het Observatorium begon, gevraagd was: »zullen uwe waarnemingen over vier jaren praktische uitkomsten opgele- verd hebben?" ik zoude geantwoord hebben: » waarschijnlijk niet." En indien mij nu de vraag gedaan wordt: »zullen zij dan nu over vier jaren praktische uitkomsten geven?" zoo antwoord ik: »waarschijnlijk niet." Wanneer zullen dan uwe waarnemingen praktische uitkomsten opleveren, of zullen zij het nooit doen? Daarop is mijn antwoord: die waarne- mingen zullen eenmaal praktische uitkomsten opleveren en wel dan, wanneer zij zoo lang zullen zijn voortgezet, dat men door het bestuderen van die waarnemingen tot de ken- nis van de wetten der verschijnselen van den dampkring alhier heeft kunnen komen. Menigmaal zijn er klagten geuit, dat men niets vernam van het werk, hetwelk aan het Observatorium gedaan werd. Ik heb die klagten altijd stilzwijgend aangehoord, omdat ik begreep, dat ieder, die bekend is met de methode der mete- orologie, zoude inzien, dat zij onbillijk waren. Wanneer men de meteorologische verschijnselen van een land zal on- derzoeken, zoo begint men met zoo veel mogelijk geregeld waar te nemen, en in den beginne behoeft men alleen zorg te dragen, dat die waarnemingen zoo goed mogelijk gedaan worden. Eerst nadat men gedurende een zekeren tijd heeft waargenomen, kan men met goed gevolg een begin maken met het bestuderen van de waarnemingen, door ieder ver- schijnsel afzonderlijk te onderzoeken. Men begint dan met na te gaan hoe de veranderingen, die wij in den dampkring waarnemen, zamenhangen met de veranderingen van den 62 stand van het ligchaam, hetwelk de voornaamste oorzaak van alle bewegingen in de atmospheer is, dat is met de veranderingen van den stand van, de zon ten opzigte van de plaats van waarneming. Men zoekt op deze wijze den normalen toestand van den dampkring voor ieder deel van het jaar en voor ieder deel van den dag te leeren kennen. Daarna zoekt men den zamenhang tusschen den normalen toestand van de verschillende verschijnselen, die men in de atmospheer waarneemt, te leeren kennen en vergelijkt tevens den normalen toestand op de plaats van waarneming met dien op andere punten der aarde, en gaat na, hoe de ge- regeld, wederkeerende veranderingen op de verschillende pun- ten van de aarde met elkander zamenhangen. Het aantal jaren, hetwelk noodig is om op deze wijze tot de kennis van den normalen toestand van de verschillende — verschijnselen van den dampkring te komen, hangt af van de regelmatigheid van het klimaat en wordt bepaald door de waarnemingen zelve. In deze streken is dit aantal jaren waarschijnlijk veel minder dan in de gematigde luchtstreken, _ maar toch moet men in allen gevalle gedurende eenige jaren hebben waargenomen om tot die kennis te geraken. Is men op deze wijze gekomen tot de kennis van den normalen toestand van de atmospheer, dan worden de waarnemingen aan _ een’ nieuw onderzoek onderworpen; dan gaat men na, hoe ieder _ verschijnsel in de verschillende jaren is afgeweken van den nor- malen toestand en den zoekt men de oorzaken van die afwijkingen te leeren kennen, vooral door na te gaan, hoe die afwijkingen op de plaats van waarneming zamenhangen met de afwijkingen in de omliggende landen waargenomen. Eerst dan is men zoo ver gekomen, dat men kan zeggen, dat men de meteorologische verschijnselen van eenig land ` begint te leeren kennen, en ook eerst dan kan er sprake zijn van toepassingen van eenig belang. De kennis van den normalen toestand van de atmospheer heeft reeds op verschillende plaatsen tot toepassingen geleid, ` ge Ne EN БА Н АА A e a A Ap EE E ET hin EE TE EECHER 65 maar de toepassingen hebben eene veel grootere waarde ge- kregen, zoodra men slechts eenigzins gekomen is tot de kennis der afwijkingen; die afwijkingen toch zijn de wer- kelijk bestaande toestanden, de toestanden, waarmede men in de werkelijkheid te maken heeft. Overal waar men op de hier geschetste wijze te werk is gegaan, is men in de kennis van de verschijnselen van den dampkring groote schreden vooruitgegaan, en zoo zal men ook hier eenmaal het gewenschte doel bereiken: maar het is onbillijk uitkomsten te verlangen, voordat het mogelijk s, dat die uitkomsten gegeven worden. Ik ben nu pas bezig de eerste schrede te doen, dat is te onderzoeken in hoever de tot nu toe gedane waarnemingen voldoende zijn om eenige uitkomsten te geven. Wanneer de waarnemingen een tiental jaren zullen zijn voortgezet, dan misschien zal er sprake kunnen zijn van uitkomsten van eenig belang, en eerst na vele jaren, misschien eerst na dertig of vijftig jaren, zullen de waarnemingen, die nu gedaan worden, hare volle waarde verkrijgen, omdat men misschien dan eerst in staat zal zijn, alle waarheden , die zij bevatten, er uit af te leiden. Maar dan zullen die uitkomsten ook wel tot toepassing leiden en een nuttigen invloed op het maat- schappelijk leven kunnen uitoefenen. Daarom heb ik ook in mijn negatief antwoord op de eerste vraag de woorden »tot nog toe" ingevoegd, omdat ik overtuigd ben, dat eenmaal op die vraag een ander antwoord zal kunnen gegeven worden. De tweede der gestelde vragen is: Moet het Observatorium te Batavia om zijn praktisch nut behouden blijven ? Om met zekerheid te kunnen beslissen, of het Observato- rium al dan niet om zijn praktisch nut moet behouden blijven, zoude men moeten kunnen nagaan, welke toepassingen men zal kunnen maken van de kennis, die eenmaal ten gevolge van het werken aan dit Observatorium zal verkregen worden. 64 Dit is echter een onmogelijkheid; man kan onmogelijk be- palen, hoever men in de kennis van de wetten der ver- schijnselen van den dampkring en van het aard-magnetismus zal komen; en toch van de mate van die kennis zal de waarde der toepassingen afhangen. Het Observatorium is dan ook niet opgerigt om de waarde der toepassingen, tot welke het zoude kunnen leiden. Nie- mand heeft ooit beweerd, dat in Nederlandsch-Indië een Observatorium moest opgerigt worden om het praktisch nut, dat men er van zoude kunnen trekken, en ik wil ook niet beweren, dat het om den wille daarvan moet behouden blijven. Maar evenmin kan aangetoond worden, dat het een onmogelijkheid is, dat het oprigten van dit Observato- rium later blijken zal ook om het praktisch nut een goede daad geweest te zijn. Vele zijn de toepassingen waartoe de natuurwetenschap- pen geleid hebben, en wanneer men nagaat, aan welke on- derzoekingen men de voornaamste van die toepassingen te danken heeft, zoo ziet men, dat het meestal onderzoekingen waren, die zonder de minste gedachte aan mogelijke toepas- . F singen ondernomen waren. Men kan nooit vooruit bepalen, tot welke toepassingen eenig onderzoek der natuur leiden zal. Alleen kan men aannemen, dat over het algemeen die onderzoekingen tot de meeste toepassingen zullen leiden, welke het meest tot de uitbreiding van onze kennis zullen bijdragen. Welke onderzoekingen op ieder standpunt van de weten- schap het meest tot vermeerdering van onze kennis kunnen leiden, kan de wetenschap zelve het best beoordeelen; zij is, alleen in staat om te bepalen wat en hoe onderzocht moet worden om in kennis vooruit te gaan. Daarom doen zij, die alleen waarde zien in de wetenschap, voor zoo veel zij tot toepassingen leidt, ook het verstandigst de wetenschap 700 veel mogelijk vrij te laten. Men moet niet te veel aan- dringen op toepassingen; de zucht om spoedig aan dit ver- TP PN ARE PON AC аа E Met AEST. Me M AE 65 langen naar toepassing te voldoen heeft somwijlen de we- tenschap van den regten weg afgebragt: ook de geschiedenis der Meteorologie kan dit leeren; zulke afdwalingen zijn al tijd ten nadeele van onze kennis en dus ook ten nadeele van de toepassingen geweest. De wetenschap heeft op oprigting van dit Observatorium voor hare ontwikkeling noodig geacht; men moet haar daar vrij laten werken en niet tot haar zeggen: »Gij zult mij eerst het gewigt aantoonen van de toepassingen, tot welke gij leiden zult, anders hebt gij geen regt van bestaan in ons midden.” Zij heeft aan de maatschappij ongevraagd reeds zoo veel geschonken, dat zij met vertrouwen kan zeggen: »Behandel mij goed, laat mij vrij, en eenmaal zal ik uwe goede behandeling beloonen.” Eenmaal zal ook de tijd der toepassingen van het werk aan dit Observatorium gedaan aanbreken, en dan is het mogelijk, dat men verbaasd zal staan over de waarde er van, zooals zulks reeds zoo menig- maal het geval is geweest bij toepassingen van de uitkomsten van andere onderzoekingen der natuur. Om de laatste vraag: Worden 'slands penningen nutte- loos aan het Observatorium te Batavia weggeworpen? te beantwoorden, is het noodig eerst na te gaan, waarom tot de oprigting van dit observatorium besloten werd. De Meteorologie is een wetenschap van den nieuweren tijd , en hare waarde als wetenschap is eerst in de laatste jaren algemeen erkend. Zij is eerst groote schreden vooruitgegaan, nadat men ingezien had, dat de meteorologische verschijnselen over de geheele oppervlakte der aarde een geheel vormen en als zoo- danig moeten onderzocht worden, en dat de oorzaken van de veranderingen in de atmospheer op eenig gedeelte der aarde niet alleen op dat punt, maar meestal ook op Beer wor wie punten moeten gezocht worden. 5 66 Datzelfde geldt ook van de onderzoekingen van het mag- netismus der aarde. Toen men dit had ingezien, heeft men ook begrepen, dat het noodig was magnetische en meteorologische waarnemingen zooveel mogelijk op verschillende punten der aarde te doen. Daarom werden niet alleen op verscheidene plaatsen van Europa Magnetische en Meteorologische Observatoria opgerigt, maar Engeland vestigde ook dergelijke invigtingen in zijne kolonién in Amerika, Afrika, Azié en Australié, terwijl Rusland het- zelfde deed in de landen van Azié, die onder zijne heerschappij stonden, en dergelijke waarnemingen liet doen tot aan de Oostkust van Azié en tot in China toe. Engeland zond toen ook verschillende expeditién naar op hooge breedten gelegene plaatsen, zoowel in het Noorden als in het Zuider-halfrond om aldaar magnetische en meteorolo- - gische onderzoekingen te doen. Ook naar Nederlandsch Indié zond Engeland een natuuronderzoeker, met de beste instru- menten uitgerust, hoofdzakelijk om magnetische waarnemingen te doen. Errror heeft hier in de jaren 1846, 1847 en 1848 magnetische onderzoekingen gedaan; zijn waarnemingen zijn | uitgegeven door de Royal Society en te vinden in de Philoso- : phical Transactions van 1851. Herhaaldelijk werd het wenschelijke van de vestiging : van een Magnetisch en Meteorologisch Observatorium in den Indischen Archipel aangetoond, omdat men daardoor waarnemingen zoude verkrijgen, die, in verband met de waarnemingen in Australië, China, Engelsch Indië, op Mau- ritius en aan de Kaap de Goede Hoop gedaan, van de grootste waarde voor den vooruitgang van de kennis der meteorologische en magnetische verschijnselen der aarde zou- den zijn. Eindelijk wendde ArrxawpER von Humsorpr zich in het laatst van zijn leven tot de Nederlandsche Regering met het verzoek, dat zij besluiten mogt een observatorium in den. Indischen Archipel op te rigten. 67 Met groote vreugde werd in de wetenschappelijke wereld de tijding vernomen, dat onze Regering besloten had aan dat verzoek voldoen. ; Dit is alzoo de reden, waarom het observatorium te Ba- tavia is opgerigt. Niet ter wille van het belang van Ne- derlandsch-Indië, maar ter wille van het belang van de ge- heele beschaafde wereld is dit Observatorium opgerigt. Onze Regering heeft begrepen, dat het ook onze pligt is mede te doen aan het groote onderzoek van de natuur, dat door de geheele beschaafde wereld gezamenlijk gedaan wordt. Dit is ook de reden, waarom het Observatorium te Batavia moet blijven bestaan. Dat Observatorium is opgerigt, omdat de Nederlandsche natie tot de beschaafde natiën der wereld be- hoort, en het moet blijven bestaan, zoo lang zij hare plaats als zoodanig waardig wil innemen. Wat door allen gedaan wordt, gaat ook onze krachten niet te boven; in vergelijking met andere volken doen wij niet te veel. Om dit aan te toonen, wil ik in korte trekken mededeelen, wat door de verschillende beschaafde natiën te- genwoordig in het belang van deze onderzoekingen gedaan wordt. In Engeland bestaan de volgende observatoria: het obser- vatorium te Greenwich en dat te Kew, waar de magnetische en meteorologische verschijnselen zoo volledig mogelijk , vooral door middel van photographisch-zelfregistrerende instrumen- ten onderzocht worden; de observatoria te Oxford, Cam- bridge, Dublin en Edinburg, waar magnetische en meteoro- logische waarnemingen gedaan worden en ook gedeeltelijk gebruik gemaakt wordt van photographisch-zelfregistrerende instrumenten: het meteorologisch observatorium te Liverpool: de meteorologische observatoria te Falmouth, Stonyhurst, Glasgow, Aberdeen, Armagh en Valencia, alle zes in 1868 van instrumenten voorzien om de meteorologische verschijn- selen, door middel van photographie, voortdurend te regi- streren. Behalve op deze twaalf observatoria van den eer- sten rang, worden nog in Engeland op een groot aantal 68 plaatsen meer of min volledige moteorologische waarnemin- gen gedaan. Regen-waarnemingen worden in Engeland op meer dan duizend plaatsen gedaan. Bovendien heeft Enge- land een Meteorologisch Instituut, waar zooveel mogelijk alle waarnemingen op de Britsche Eilanden en op de Engelsche schepen op de verschillende punten der aarde gedaan, ver- zameld en bewerkt worden. Ook op vele plaatsen in de Engelsche Koloniën vindt men observatoria, zooals te Toronto — in Canada, aan de Kaap de Goede Hoop, op Mauritius, al- waar het Observatorium dit jaar van photographisch-zelf- P registrerende magnetische en meteorologische instrumenten ` voorzien is, terwijl bovendien op verscheidene andere punten E vau dit eiland meteorologische waarnemingen gedaan worden. - Verder vindt men observatoria te Bombay, — waar het ob servatorium onlangs eene tande Te ondergaan | heeft en voorzien is van phot | de mag- | netische en meteorologische EH de; Madras en Cal- culta; bovendien wordt op een groot aantal plaatsen in Engelsch _ Indié meteorologisehe waarnemingen gedaan. 4 In Australië bestaan magnetische en meteorologische ob- - servatoria te Melbourne, Adelaïde, Sidney en Hobartown; te Melbourne is het observatorium: van photographisch-zelf- registrerende magnetische instrumenten voorzien. Op ver- scheiden andere punten worden meer of min volledige mie- teorologische waarnemingen gedaan. In Adelaide alleen wor- - den in dit jaar behalve op het observatorium, nog op 40 — andere plaatsen regenwaarnemingen gedaan. 1 In Frankrijk heeft men in de eerste plaats het Keizerlijk _ Observatorium te Parijs, waar tegenwoordig veel werk van magnetische en meteorologische waarnemingen gemaakt wordt. Verder is in den loop van dit jaar in de nabijheid van Pa- rijs, in het park van Montsouris, een groot magnetisch en meteorologisch observatorium opgerigt. waar alle verschillende waarnemingen met de grootst mogelijke zorg en met de be hulpmiddelen gedaan worden. Ook bestaat in ieder Depar- 69 tement van Frankrijk eene meteorologische kommissie, die waarnemingen op verschillende plaatsen in ieder departement waarnemingen op verschillende plaatsen in ieder departement laat doen, en voor de eerste bewerking en opzending naar het observatorium te Parijs zorg draagt. Aan het observa- torium te Parijs wonden door middel van den telegraaf da- gelijks opgaven ontvangen van meteorologische waarnemingen , op hetzelfde uur op een groot aantal plaatsen in Europa ge- daan; naar deze opgaven wordt dagelijks een kaartje van Europa geteekend, waarop de toestand der atmospheer is aangegeven; dat kaartje, vergezeld van de oorspronkelijke opgaven, wordt dagelijks van Parijs uit over geheel Europa verspreid. Bovendien worden aan het observatorium te Pa- rijs de waarnemingen, op verschillende punten der aarde aan boord van Fransche en andere schepen gedaan, verzameld en bewerkt. Ook in Algiers worden op verscheidene plaatsen meteorologische waarnemingen gedaan. Spanje heeft een observatorium te Madrid en ook een op de Philippijnsche Eilanden. Portugal heeft „een Seier to Lissabon , hetwelk voorzien is van phot If le magnetische instrumenten ; De Zen рор verschillende me- teorologische stations, ook op de Azorische Eilanden. In Italié vindt men verscheidene groote observatoria, zooals te Palermo, te Napels, te Rome, te Ancona, te Modena, te Moncalieri, waar magnetische en meteorologische waarnemingen gedaan worden; bovendien worden op een groot aantal andere plaatsen meteorologische waarnemingen gedaan. ‘In Zwitserland heeft men het observatorium te Bern, voorzien van zelf-gistrerende instrumenten. Verder vindt men observatoria te Genève, op den St. Gothard, te Zuricht; in het geheel worden in Zwitserland op 82 plaatsen geregeld meteorologische waarnemingen gedaan. In Duitschland vindt men een groot aantal magnetische en meteorologische observatoria, De voornaamste zijn die van 70 e Góttingen , Munchen , Weenen Praag , Leipzig , Berlijn ; Oostenrijk heeft een meteorologisch Instituut met een 50tal stations; Noord-Duitschland het zijne met een 100tal stations; plaatse meteorologische waarnemingen gedaan. Ook is er voor weinige jaren in Noord-Duitschland een meteorologisch Instituut op- gerigt met het doel om de waarnemingen, aan boord van Duitsche schepen gedaan, te verzamelen en te bewerken. Nederland heeft een meteorologisch Instituut , hetwelk behalve de waarnemingen, aan het observatorium te Utrecht gedaan , die van een groot aantal andere plaatsen in Nederland en in andere deelen van Europa ontvengt, terwijl het ook de waarnemingen, aan boord van de Nederlandsche schepen gedaan, verzamelt en bewerkt. België heeft een belangrijk magnetisch en meteorologisch observatorium te Brussel, terwijl op verscheidene andere punten van dat land meteorologische waarnemingen gedaan worden. In Denemarken worden op 9 punten meteorologische waar- nemingen gedaan. In Noorwegen bestaat een meteorologisch Instituut, welks — hoofd-observatorium te Christiania is, terwijl op 25 andere ` punten meteorologische waarnemingen gedaan worden. Dit | Instituut verzamelt en bewerkt ook de waarnemingen aan boord | van Noorweegsche schepen. Rusland heeft in de eerste plaats zijn centraal-observato- — rium te Petersburg, waar ook door middel van photographie ` de magnetische en meteorologische verschijnselen geregistreerd worden; dit observatorium vormt het centrum van een groot - aantal observatoria van minderen rang op verschillende punten van Europeesch en Aziatisch Rusland; te Tiflis in Klein-Azië is een belangrijk EE en ree observatorium , hetwelk nu ook van photogray g le magnetische instrumenten voorzien wordt. ; In Turkije zijn in den loop van 1868 ook meteorologische observatoria opgerigt. Te Konstantinopel is het centraal- observatorium, terwijl op 15 andere plaatsen van het Turksche 3 KONNTEN 71 rijk, gedeeltelijk in Europa, gedeeltelijk in Azië gelegen, meteorologische waarnemingen gedaan worden. Griekenland heeft een meteorologisch observatorium te Athene. Langs het Kanaal van Suez worden sints vier jaren op drie verschillende punten meteorologische waarnemingen gedaan. In Noord-Amerika is in de laatste dertig jaren ontzaggelijk veel voor meteorologie gedaan; ik behoef slechts te wijzen op de werken van Maury, op de werken door de Smithsonian Institution uitgegeven, en op de magnetische en meteorologische waarnemingen, door het personeel van de kusten-opname van de Vereenigde Staten gedaan. Amerika bezit verscheidene groote magnetische en meteorologische observatoria. Volgens de opgave van Loomis in zijn onlangs te New-York verschenen Handboek der Meteorologie worden thans in Noord-Amerika op meer dan duizend punten meteorologische waarnemingen gedaan. In Zuid-Amerika bestaan ook eenige observatoria, maar ik ben niet in staat daaromtrent eenige opgaven in bijzon- derheden te geven. Men ziet uit deze vlugtige schets, die nog zeer onvolledig is, dat er veel gedaan wordt, en dat het geen onbillijke wensch van de andere natiën was, dat ook wij enze bijdrage uit Nederlandsch-Indié zouden leveren en aldaar een Observatorium zouden oprigten, te meer, daar die bijdrage van zoo groot belang werd geacht. Het Observatorium te Batavia is dus eene inrigting, welke in het belang van de geheele wereld is opgerigt; het is eene inrigting, welke slechts een deel is van eene grootsche onder- neming, door alle beschaafde natiën gezamenlijk begonnen, en waaraan de Nederlandsche natie deelneemt, omdat zij eene beschaafde natie is. Het geld, aan zoodanige inrigting besteed, is niet nutteloos weggeworpen. Batavia, 15 December 1869. P. A. BERGSMA. EB EN VLOED DOOR Dr. S. FIGEE, Onderdirecteur van het magnetisch en meteorologisch Observatorium te Batavia. Opmerking omtrent de wijze, waarop het EC loed van eb en vloed in den oceaan en in den dampkring gewoonlijk verklaard Lë door e p OxwEN (Natuur- — — kundig Tijdschrift, Deel XLI Suspecte Geleerdheid en Ge? SC de wetenschap door F. N. Kwocu, Leeraar in de Wis- en Natuurkunde E! aan het Gymnasium Willem III te Batavia (OcıLvız en Co. 1884). Het verschijnsel van eb en vloed, het zich dagelijks twee- _ maal herhalend spel der wateren van den oceaan, is natuur- ` lijk reeds zoo lang bekend, als men oogen had, om het waar : te nemen; het verband met de schijnbare beweging van de maan kon evenmin onopgemerkt blijven. Reeds Pyrunss | 1 van Massilié (Marseille), een Griek. die ten tijde van ALEXANDER "] DEN Grooten leefde, nam het verschijnsel waar op een reis naar een land, waar ten tijde van het zomersolstitium de zon niet onderging. Ook zag hij reeds het verband met de. à maanbeweging in. Furnertus verklaarde het als »een geheim E der Natuur” en Kererer, even als Simon Stevin, schreef het aan de ware oorzaak, de aantrekking der maan, toe, terwijl d Я е 5 .. H ` Я Larrace, in het laatst der vorige eeuw, in zijn Mécanique — Céleste, de volkomen theorie van het verschijnsel mathematisch ontwikkelde uit de eenige onderstelling, dat alle lichamen elkander aantrekken volgens de algemeene gravitatiewet 75 krachtens welke de aantrekkende kracht tusschen twee lichamen omgekeerd evenredig met het vierkant van den afstand dier lichamen verandert. Vooronderstel de aarde een volkomen bol te zijn, vrij zwevende in de hemelruimte, en geheel en al omgeven door water, dan zou de oppervlakte van dat water eveneens volkomen bolvormig zijn, indien de aarde niet om haar as draaide, omdat, volgens een bekende hydrostatische wet, een vloeistof dan alleen in evenwicht kan verkeeren, zoo de op elk deeltje уап de oppervlakte werkende krachten loodrecht op het opper- vlak gericht zijn. Daar nu de krachten in het boven gestelde geval als het ware uit het middelpunt der aarde emaneeren , zoo kan alleen de bol aan de boven gemelde voorwaarde voldoen. Denkt men zich nu de aarde draaiende om een as, dan zal ook de vloeistof in die beweging deelen, en daar thans middel- puntvliedende krachten in het spel komen, verandert de richting der op de vloeistof werkende krachten , en daarmede de gedaante van het oppervlak, dat thans een afgeplatte spheroide wordt. Vooronderstellen wij thans, dat de maan op haren afstand van de aarde worde gebracht, dan zullen in de eerste plaats de aarde en de maan ieder een beweging aannemen om het gemeenschappelijk zwaartepunt; beide beschrijven ellipsen; daarbij ontstaan weer andere middelpuntvliedende krachten, welke den vorm van het wateroppervlak wijzigen, terwijl dit ten slotte nog eens verandert door de aantrekkende werking der maan, die voor alle punten der denkbeeldige zee verschillend gericht is. Denkt men zich nu ook de zon bij het stelsel van aarde en maan gevoegd, dan zal, om dezelfde redenen als boven, het wateroppervlak nogmaals een vormverandering ondergaan. Maakt men geen’ onderstelling omtrent de dichtheid der vloeistof, dan gelden dezelfde beschouwingen voor een de aarde omgevende luchtzee. Beide gevallen worden naderhand in de berekening gescheiden door aan te nemen: voor wa- ter een standvastige dichtheid (dus niet veranderlijk met een op het water uitgeoefenden druk) en voor lucht een 74 volgens de bekende wet van Boyte (ManrorrE) met de drukking evenredig veranderende densiteit. Larrace gaat nu met behulp van zeer diepzinnige wiskundige berekeningen de grootte en richting der op een willekeurig punt der vloeistofmassa werkende krachten opmaken, past dit op alle punten met behulp der integraalrekening toe, voert de bovengenoemde evenwichtsvoorwaarde in en verkrijgt dan den vorm van het evenwichtsoppervlak voor een gegeven oogenblik, in den vorm eener algebraïsche vergelijking, waaruit blijkt, dat de vloeistof een ellipsoidischen vorm heeft (^), met de lange as naar de maan gericht. De vloeistof staat dan op de naar de maan toe- en afgekeerde zijden der aarde hooger, op een afstand van 90° van die twee punten lager dan in den normalen stand, waardoor ik versta de hoogte, welke de vloeistof zou hebben zonder de aanwezigheid van uitwendig storende hemellichamen. Verder kan men voor elk punt der aarde berekenen voor een bepaald oogenblik de hoogte van den waterstand, welke alsdan afhangt van: de plaats van het punt op aarde, den afstand der maan, den afstand der zon, de declinatie van zon en maan, en van het uur van den dag. Veel ingewikkelder wordt de numerieke berekening, wanneer men, zooals werkelijk het geval is, een gedeelte van het water : door land vervangen denkt; approximatief echter gelden dezelf- de beschouwingen. Tegenwoordig worden, vooral door Wir Lian Тномѕох pogingen gedaan, om het verschijnsel in bijzondere ge- vallen, vooral voor het Engelsche Kanaal , theoretisch na te gaan. 