Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
? UITENBOGAERT, Kerckel. Historie, bl. 444. 3 UITEXBOGAERT, bl. 446. Resol. v. Holl. 1608, bl. 751. 4 UITERBOGAKAT, bl. 454. 1610. 430 ALGEMEENE GESCHIEDENIS nen, werden ook dezen van hurme dienst ontzet. Nu namen de vier geschorste pre- dikanten gezamenlijk hunne toevlugt tot de Staten van Holland 1 met verzoek, dat aan de classis mogt verboden worden dus tegen hen te werk te gaan voordat hun gevoelen op eene Provinciale of Nationale Synode onderzocht was. Wat hadden de Staten thans te doen? De classis van Alkmaar had op eigen gezag uitgemaakt, wat door de Staten uitdrukkelijk als eene eerst later te gelegener tijd te beslissen vraag gesteld was, of afwijking van de Formulieren eenig leeraar van de gemeenschap der Nederlandsche Gereformeerde Kerk deed vervallen. Konden zij zoo iets onverschillig aanzien? Zij oordeelden, dat zij dit geenszins vermogten, en bij een schrijven van den 11% October verzochten zij de classis, de acte, waarbij de predikanten tot de leer, in de Formulieren vervat, volkomen toetraden, en waarvan zij de onderteekening vorderde, aan de Staten ter beoordeeling over te zenden, en intusschen de geschorste predikanten in hunne dienst te herstel- len. Evenwel, versterkt door de uitspraak der Synode van Noord-Holland, die de vier predikanten veroordeeld had, ook op grond dat zij met voorbijgang van hunnen gees- telijken regter hunne toevlugt genomen hadden tot de Staten, ging de classis voort op den ingeslagen weg en schorste zelfs nog eenen vijfden leeraar, predikant in de stad Alkmaar zelve, met name ADOLF VENATOR of DR JAGER , die vroeger door ziekte uit de kerke- lijke vergadering gehouden, later elke beslissende verklaring had weten te vermijden, maar eindelijk mede de verlangde onderteekening geweigerd had. Van deze schorsing gaf de classis terstond kennis aah de Burgemeesteren van Alkmaar met verzoek om handbieding ter uitvoering van het vonnis. De Vroedschap, door de Burgemeesteren bijeen geroepen, besluit den predikant, in weerwil van de uitspraak der clastis en de klagt van den Alkmaarschen Kerkeraad, in zijne kerkelijke bediening te handhaven, totdat bij de Provinciale Synode de zaak in geschil zal zijn uitgemaakt, mits veraton zich intusschen onthoude zijne bedenkingen tegen den Catechismus ter sprake te bren- gen: zoo hij bezwaren had, moest hij ze aan de Staten, overeenkomstig hunne resolutie, verzegeld toezenden. Dus handelde de Vroedschap in volkomen overeenstemming met de Staten. Deze ging intusschen ongestoord met graoten toeloop voort te prediken, weshalre de Gedeputeerden van de Noord-Hollandsche Synode en van de classis van Alkmaar de Magistraat dezer stad alsnog uitvoering verzochten van het vonnis, door de classis tegen VENATOR gewezen. Geen bevredigend antwoord bekomen hebbende, gaat men zich be- klagen bij de Staten, en laat bij de vermelding van hetgeen men tegen vararon had, 1 Resol. v. Holl. 1608, bl. 714. - . -m_a 5 DES VADERLANDS, | 451 iets invloejen van een gerucht, dat er aangaande hem in omloop was, alsof hij eene vrouw tot echtbreuk zou verleid hebben 1. De Staten antwoorden, dat zij met leedwe- sen berigt gekregen hadden van de oneenigheden, gevallen ten aanzien cener zaak, waarin zij hunne meening reeds hadden verklaard; weshalve zij. begeerden, dat de lee- raren de andersdenkenden met alle Christelijke liefde zouden bejegenen en verdragen, zonder zich alzoo van elkander af te zonderen. Men zou twee Gedeputeerden naar Alk- maar zenden, vooreerst om te trachten de classis over te halen, zich van het doordrij- ven der schorsing van de veroordeelde predikanten te onthouden; ten anderen om de Magistraat van Alkmaar te verzoeken, de zaak van veNaton voor den Hoogen Raad te brengen 2. Met dezen last worden ROMBOUT HOGEABERTS en JOHAN VAN SANTEN, leden van den Hoogen Raad, naar Alkmaar gezonden 3. Hier worden zij dogr de classis niet dan na eene vrij onheusche hejegening in de vergadering toegelaten om te vernemen, dat zij niet denkt te- gehoorzamen 4, In de zaak van venaton deed de Hooge Raad den 21"* Julij deze uitspraak, dat de ten laste. van den beklaagde ingewonnen be- scheiden onvoldoende waren om daarop eenige regtsvervolging in te-stellen 5, In den last, den 27°" Mei aan de classis van Enkhuizen gegeven, om de daar te houden Synode uit te stellen, totdat de Heeren Ambassadeurs zouden vertrokken zijn 9, hebben wij welligt een blijk van der Staten ongenoegen over den geest, die onder de Noord-Hollandsche predi- kanten heerschte, te zien. Hoe het zij, in Augustus zonden de Staten eene vermaning aan de classis van Alkmaar, dat zij niet langer weigerachtig zoude zijn, de geschorste 1-Corte ende waarachtige Verantwoordinghe over de Proceduren ende Resolutiën die de Vroed- schappen van Alckmar op den 174" Julij 1610 hebben genomen, bl. 122 enz. (Ne. 887 van de Bibl. van Pamfletten enz. door P. A. TIELE.) 2 Resol. v. Holl. 1609 16 Jan.) bl. 802. 3 Aldaar, bl, 804. 4 vrrENBOGAERT, bl. 458. 5 Inderdaad ñit de Corte ende waerachtige Verantwoordinghe (zoo even aangehaald) van vesa- TORS voornamen tegenstander HILLENIUS blijkt niet, dat het vermoeden van echtbreuk op iets anders steunde, dan op de getuigenis van twee vrouwen, die beweerden, dat hij haar oneerlijke voor- stellingen gedaan had (bl. 122—126). Wel waren de handelingen van venator geschikt om ern- stig gestemde leerare en gemeenteleden te ergeren. Zoo hield hij in 1602, nevens zijn lecraars- ambt, eene geleerde school (en zijnen huize, liet door zijne leerlingen eene comedie van rEREx- Tus opvoeren, en gaf zelve eene »heidensche” comedie, Democritus getiteld, en andere onstichte- lijke gedichten en geschriften in het licht (bl. 85, 86). Zie ook TmoLaND, Kerckel. Gesch. bl. 402, 403. Wat miLLENiUs betreft, deze blijkt uit zijn meermalen aangehaald geschrift in allen gevalle een kundig en bekwaam man geweest te zijn. 6 Resol. v. Holl. 1609, bl. 928. 1610. 432 ALGEMEENE GESCHIEDENIS -——————————————————Ó————————————————U€( — n 1610. predikanten in hunne bediening en regten te herstellen. Doch ook dit mogt niet baten, Evenwel, in plaats van met heftige maatregelen tegen deze -ongehoorzaamheid te velde te trekken, wenschten de Staten zich de hardnekkigheid van de classis van Alkmaar ten nutte te maken, ten einde het eenmaal door hen aangenomen stelsel vol te houden en » in het belang der Religie en des Lands” eene algemeene wettige beslissing tegen de Arminianen zoo lang mogelijk tegen te gaan. Toen, namelijk, de Gedeputeerden van de Zuid- en Noord-Hollandsche Synoden op nieuw met grooten ernst verzochten, dat tijd en plaats mogt bepaald worden tot het houden eener Provinciale Synode, gaven de De Staten stel- Staten hierop, den 16% September 1609, ten antwoord, dat zij gezind waren, vóór het — —— scheiden hunner tegenwoordige Vergadering, dag en plaats tot het houden eener zooda- — — nige Synode te bepalen, mits alvorens de classis van Alkmaar blijken mogt hunne be- uds am Par velen te willen nakomen. Wat toch, dit konden zij ter wegtvaardiging dezer voorwaarde Synode. aanvoeren, wat zou de bijeenroeping eener buitengewone kerkelijke vergadering te be- duiden hebben, wanneer men zich alreeds beslissende handelingen veroorloofde in eenc zaak, waarin die Vergadering eerst moest beslissen, en hoe kon de wereldlijke Overheid waardiglik haar gezag leenen ter bevrediging van de begeerte der Kerk, wanneer die- zelfde Kerk in een harer leden der Staten gezag miskende ? Hadden de Staten aldus bewerkt, dat de vertegenwoordigers der Kerken zelven be- lang hadden bij de onderwerping der Alkmaarsche classis aan de wereldlijke Overheid, de Synodale Gedeputeerden bleven niet in gebreke. om eene poging te doen ten einde die classis tot een ander besluit te brengen. Zij begaven zich naar Alkmaar, riepen de classis bijeen, en, volgens hun verslag, den 1'*^ October aan de Staten gedaan !, bewogen zij haar, de vier geschorste darpspredikanten weder in hunne vergadering te ontvangen. Tot de toelating van veænaror. echter kon men om bijzondere redenen geenszins besluiten, Zoo bleef de classis voor een deel ten minste gehoorzaamheid weigeren, .en de voorwaarde door de Staten, op de -bijeenroeping der Provinciale Synode gesteld, bleef onvervuld. 2 Res. v. Holl, bl. 1033. vyrexgocagat, Kerok. Hist. bl. 460. DES VADERLANDS. 455 opgenomen door den predikant mrLLENIUS of vAN HILLE, die, vxxATORS voorname tegen- 1610. stander zijnde, noodwendig mede te 's Hage moest opkomen. Hij begrijpt geene bevelen | van dien aard af te wachten te hebben. Naauwelijks laat hij zich door de burgemees- ters, van welke er sommige op zijne hand waren, en die naar.'s Hage wilden, over- halen. Maar voor de Staten verschenen, verklaart bij van de classis, waartoe hij be- B cde Es hoort, in last te hebben, alhier in geenen woordenstrijd te treden, maar zich alleen op de Staten. de toekomstige Provinciale Synode te beroepen. Zelfs toen in de vergadering vgxATOR de verpligting uiteen zette, die op de predikanten rustte om rekenschap aan hunne weltige Overheid te geven, zoo als zelfs cunistus en »AvLUs gedaan hadden; toen hij, door grLENIUS houding tot drift vervoerd, hem met bitterheid zijne vijandelijkheid ver- weten had, bewaarde deze een hardnekkig stilzwijgen, tot 's middags omtrent één ure, nadat de vergadering ’s morgens te acht uren begonnen was. Toen gaven de Staten HILLENIUS en den zijnen nog uitstel tot vier uren toe. Dezen tusschentijd nemen de Alkmaarsche burgemeesters te baat om hem tot spreken te bewegen. Doch alles te ver- geefs, Ten laatste vellen de Staten in dezer voege vonnis: de classis van Alkmaar had de vijf geschorste predikanten onvoorwaardelijk in hunne dienst en kerkelijke reg- len te herstellen, en zoo binnen acht of tien dagen dit bevel niet nagekomen was, zouden de Staten daarin bij andere middelen voorzien. Deze uitspraak ging verzeld eensdeels van de verklaring, dat, naar der Staten begrip, de classis volgens Gods hei- lig woord en der Landen regten schuldig was te gehoorzamen, en anderdeels van de vermaning, aan al de predikanten, zoo klagende als beklaagde, gegeven, om voort- aan, het voorgevallene vergetende, in Christelijke liefde samen te leven, en tot stich- ling der Gemeente te arbeiden zonder iets tegen de Belijdenis of den Catechismus te leeren 1, Waarlijk er bestaat geen grond om de Staten van gemis aan geduld te beschuldigen; want de tien dagen verstreken, en geene maatregelen werden er tegen de weerbar- stige classis genomen. Ja, toen de geschorste predikanten zich den 27“ November op nieuw bij de Staten aanmeldden met de klagt, dat de classis de gegevene bevelen nog steeds niet wilde gehoorzamen en hen in de kerkelijke vergaderingen weigerde le ontvangen, gelastten zij de supplianten naar hunne kerken te vertrekken en aldaar hunne verpligtingen na te komen, en verklaarden eene nadere remonstrantie der Ker- ken, die zij binnen kort te gemoet zagen, te willen afwachten 2. Deze remonstrantie werd werkelijk den 4%" December in naam van de beide Hollandsche Synoden ingeleverd, en behelsde klagten over de aangroeijende stoutheid dergenen, die van de leer der Gere- formeerde Kerken afweken, met name over de gevoelens van den Regent van het theo- 1 crressocagrt, Kerck. Historie, bl. 460—462. Resol. v. Holl. 1609. bl. 1047. 2 Resol. v. Holl. 1609, bl. 1064. UI Dea, 2 Srvx. 55 à54 l ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1610. logische Collegie te Leiden, dien mon bestemd: achtte om in de openstaande betrekking van Hóogteeraar benoemd: te^ wordem. Tew slotte: -verklaarder de Synodale Gedeputeerden zich óver de -zaak der Alkmaársehe classis; venaron, meenden zij, kon van zijne schor- sing: niet ontslagen wordéh zonder. openbare.. scheuring en. ondergang der Kerk van Alkmaar, en met betrekking: tot de andere: geschorste -predikanten verzocht de classis uit- stel om ‘op ‘de laatste ‘Resolutie. der Staten 'aeht te geven, Inmiddels. megten de Staten Herhaald ver- maatregelen nemen ten einde de- Provincial Synode niet langer -bleef uitgesteld. ei en Hierin zagen de Staten. vooreerst een blijk, dat'da Kerken niet gesind waren de door de Statdn:tot de bijeenroeping der Provinciale Synode gestelde voorwaarde — te weten de ‘onderwerping der &lassis van- Alkmaar. — té’ laten geldén, em-ten anderen eene poging om op hare: beurt den Staten de bijeentoeping der Synode als voorwaarde te stellen, : waarop zij de onderwerping der ongehoorzame classis konden: verwachten. Zoo doende was als het ware de oorlog tusschen de Kerk en de wereldlijke Overheid ver- klaard,- en. het'stopd te:bezien, wie voor de krijgsbeweging van de tegenpartij wijken zou. "Van de Staten was geene twegefotijkbeid. te wachten. Integendeel, bij hunne apostièle op die ‘rendonstrantie. gegeven, herinnerden zij met hoagen ernst, hoe zij sedert het ‘jaar 1872 tot dezen dag toe, zoo'binnen deze Landen als-daarbuiten met de daad bewezen ‘hadden, dat de zaak der zuivere Gereformeerde Religie uitnemend aan hen toevertrouwd was: de dienaars dier Godsdienst ‘waren alleen op 's Lands kosten onder- houden; ‘hierin dachten. zij door Gods genade te volharden; op de Hoogleeraren der | Godgeleerdheid en de. Regenten van het: Gollegie te'Leiden zouden aij op adries der be- voegde personen zulks doen voorzien, dat de zuivere in Gods heilig woord gegronde Religie tòt Gods eer en glorie, tot dienst der ‘Landen, tot welstand der Kerken en: gerustheid en stichting der goede Gemeente geene schade leed, waartoe zij ook al zulke kerkelijke vergaderingen zouden laten houden, als dienstig zou wezen. Maar tot de Provinciale Synode zouden zij geen verlof geven, dan nadat eerst de classis van Alkmaar hunne bevelen zou zijn nagekomen, op welke zaak zij bedacht waren dadelijk orde te stellen '. Daags daaraan, als om bij de standvastigheid eener krachtige: overtuiging tevens goeder tierenheid te betoonen, besloten de Staten, het nemen van een beslait ten einde de class van Alkmaar tot gehoorzaamheid ‘te brengen, op hope dat het daags te -voren gegeven antwoord en de goede: diensten der Magistraat van- Alkmaar haar tot betere gedachten leiden mogten, alsnog uit te stellen. Ingevolge hun besluit van den 18% December, toen ‘zij nog niets van eene verandering in ‘den staat van zaken te Alkmaar vernomed hadden, lieten zij aan de Overheid aldaar afvragen, wat zij gedaan had om bij de classis het gewenschte doel te bereiken. Hierop ten. antwoord bekomen heb- Ln d 1 Resol, v. Holl. 1609, bl. 1079. DES VADERLANDS.: . 435 bende, dat daartoe nog niets verrigt was, verzochten: zij, » aangezien men eenstemmig 1610, verstond, dat het oppergezag bij de Staten moest. blijven,” de Burgemeesters en Re- geerders te Alkmaar ernstighjk, al het mogelijke: te: doem, ‘ten ‘einde de. classis: mir de aanstaande zitting tot haren pligt. te brengen 4 © ^55 05 v. Intusschen was er te Alkmaar zulk eene verandering: in de Ti E ; dat er,. zonder . buitengewone maatregelen; geen: herstel op de grieven der.‘Staten ‘te wachten was. Op Kersmis was er naar gewoonte, uit eene nominatie; door Prins mAuRrrs — eene nieuwe Magistraat gekozen. De keuze: was gevallen op voorstanders van Hrecents., het- geen ons niet verwonderen: kan, wanneer wijbedénken, dat. zich sedert de onderhandelin- gen over het Bestahd een aanmetkelijk verschil van gevoelen tussehen:de Staten en den Prins geopenbaard: had, en-deze in de partij der predikanten eenen. steun had leeren vinden. De nieuw gekozen Overheid echter leverde stof tot aanmerkingen. ‘Verscheidene der leden bestonden elkander te na in den bloede, en, met voorbijgang van oude en aanzien- lijke burgers, had men persenen, uit de-omliggende dorpen ? en andere plaátsen kostelings met der wóon in de stad gekomen, henoemd gezien. Dit gaf aanleiding: tot groot mis- noegen. De tijdelijk overwonnen partij deed zich gelden. Onder. voorgeven, dat men gewapenden dwang ie duchten had, kwam de schutterij, geen: gehoor bij de Regering krjgende, op eigen: gezag in de wapenen om de stad met buitengewone wachten te bezetten „en zond berigt naar de Staten en den Prins, Hierop werden, behalve de ge- committeerde Raden, uit den. Hoogen Raad de Heeren REINOUD VAN BREDERODE: VAN VEENHUIZEN, schoonzoon ‘val OLDENBARNEVELT, BE VOOGT eN. HOGERBHETS, en uit den Provincialen Raad de Heer vaw DER poes VAN woonbswr naar Alkmadr.gesonden , om aldaar, zoo op gezag van de Staten als van den Prins, de- gemoederen te ‘bevredigen. : plee Werden hunne voorstellen niet aangenomen, zoo hadden de partijen zich dan de uits zonden. spraak der Staten en Zijrer Excellentie, den. Prins, te onderwerpen... Zij: dan vonden goed de Magistraat te doen aanblijven, ‘mils zulke leden; die elkander te ma bestonden, te zamen slechts ééne stem zouden hebben, ‘Deze maatregel strekte: niet: tot. bijleg- ging der geschillen, ens.altoe onderwierpen zich de partijen, bij.acte van den 15%" Jannarij :1610, aan. des uitspraak, die dé Staten en:dePrins.doen zouden. De- beide partijen ‘zonden intusschen hare’ gedeputeerden. naar ?s Hage om hier elk voor haer de gemoederen te winnen. Die van de partij van smiLLENIUS. vonden geen gunetig. oor bij de Staten, doch wel bij den: Prins, die evenwel te kennen, gaf, ‘dat hij.voor het oogen: blik niet geraden vond voor hen in de bres te springen. Toen zij OLDENBARNEVELT over de noodzakelijkheid yan de ontwapening der schutterij, die voorzeker onregtmatig in de wapenen gekomen was, onderhielden, keurde hij het gedrag der Kapiteins wel 1 Resol. v. Holl. 1609. bl. 1080, 1089, 1110, 1111. 2 VAN HETEREN, X, bl. 243. 55 * 456 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Es 1610, af, maar verklaarde hij niettemin, dat hij de ontwapening gevaarlijk rekende. Geen - wonder, de dreigende houding der schutterij moest de Staten eene aanleiding gerenom - tot eenen uitersten maatregel te komen, die alles in hunnen zin zou regelen. Toen voorts — de aanhangers van mrLLENIUS uitstel van beslissing verzochten toldat de Prins, die den 11° Februari] naar Utrecht vertrokken was, terug zou zijn, antwoordde OLDENBARNEVELT, dat het den Staten toekwam, »op de eenigheid der steden en leden van dien te letten en te beschikken, en dat zij naar de wederkomst van Zijne Excellentie niet behoefden te wachten: de Staten namen den last en het gezag zijner Excellentie aan zich, daar de zaak geen uitstel leed’ En hij mogt zoo spreken, want het was een hagchelijk tijd- stip, zoo als ons uit het verhaal van hetgeen er te Utrecht voorviel, zal blijken. De Commissarissen dan te Alkmaar, toen geen andere maatregel:de rust scheen te kunnen nud J reels herstellen, kozen geschikte personen, die een dubbeltal van Burgemeesteren, Schepe- vangen. nen en Tresoriers benoemden, waaruit dezelfde Commissarissen eene nieuwe Magistraat verkozen 1, ‘Nu keerde alles tot de vorige orde weder, en de buitengewone wapening had een einde, Intusschen hadden de Commissarissen, ingevolge hunnen last, pogin gen aangewend om de Kerkelijke zwarigheden te vereffenen. Zij hadden de vergadering der classis: opgeroepen, en haren leden persoonlijk de vraag voorgelegd, of zij de Reo- lutie der Staten wilden nakomen, ja of neen. De meerderheid had toestemmend geant- woord en de dag was bepaald, waarop de geschorste predikanten weder in hunne reg- ten zouden worden hersteld. Toen deze dag daar was, en de Commissarissen zich nar de vergaderzaal begeven hadden, vonden zij ze ledig 2. Voorwaar geene geringe belee- diging en woordbreuk! Later nogtans deden de Commissarissen de classis op nieuw ver- gaderen, en verkregen zelfs van mrLLENIUS, hoe onheusch dan ook, een toestemmend ant- woord op hunne herhaalde vraag. Niettemin bleef de Kerkeraad zich op meer dan eene wijze ongezind toonen om vxxaTon als broeder te behandelen, onder anderen, door het besluit om de gewone vergaderingen voorloopig na te laten 3, als wilde hij de vergade- ringen, waarin een VENATOR toegang had, niet anders dan als buitengewone aangemerkt hebben. Uit een: en ander bleek genoegzaam, dat zoolang de Kerkeraad, uit de leden die hij thans bevatte zamengesteld, in dienst bleef, aan geene. eendragt te denken viel. Deswegens besloot de nieuwe Vroedschap tot het ontslaan van den Kerkeraad over te —— gaan, en er werd een nieuwe Kerkeraad verkozen, niet sonder dat de partij van mı- nieuwe verkozen. Lengos over onregelmatige praktijken klaagde; doch bij de dwarsdrijverij der aanhan- 1 Zie rmioLanD, Kerckel, Hist. bl, 502—511. De Gedeputeerden van Amsterdam en Enkhuisen hechtten in de Staten geenszins hun zegel aan het ontslaan van den Raad te Alkmaar (Resol v. Holl. 1610, bl. 127). 2 vyTENBOGAERT, bl. 489. 3 Corte ende Waerachtige Verantw. bl. 37. DES VADERLANDS. 431 —————————————————————————————na— P gers van dezen predikant was eene geregelde verkiezing eene onmogelijkheid geweest t, Sedert openbaarde zich allerlei tegenstand. De aanhangers van den voormaligen Kerkeraad weigeren bij de gewone inzameling voor de armen hunne aalmoezen; de voorzanger wil de opgegevene psalmen niet aanheffen; als venaron den doop wil bedienen, is het bekken zoek ?, In één woord, het blijkt allerduidelijkst, dat, zoolang mrLrENrUs voortging het gezag van den nieuwen Kerkeraad te miskennen en der tegenpartij een hoofd te ver- strekken, er aan de uitwendige ergernissen geen eind zou komen. Deswegens ging de Magistraat, bij besluit van den 17% Jalij 1610, er toe over om »tot voorkoming van meerder zwarigheden” nruuerros uit zijne dienst te ontzelten en hem te gelasten binnen veertien dagen (zoo hij intusschen oproerige predikatiën hield, binnen drie dagen daarna) uit de stad te vertrekken: zijn gezin mogt nog zes of acht weken in de stadswoning blijven en zijn traktement zou nog drie maanden na het loopende kwartaal uitbetaald worden. In weerwil van dit besluit en als om de maat vol te meten, lieten de burgemeesters den dus verwezen predikant aanzeggen, dat, wilde hij zich tot vrede schikken, men ge- tind was, hem in de stad en in zijne dienst te laten, Doch uruarrvs sloeg dit voor- sel af. Daar nu zijne aanhangers klaagden van de gelegenheid om te kerk te gaan verstoken te wezen, zoo wilden de Magistraat en de Kerkeraad ook in dit bezwaar voorzien, en verzochten twee predikanten van buiten » bij leening" om nevens VENATOR de predikdienst waar te nemen. Niettemin liepen de onvergenoegden naar Koedijk, waar HILLENIUS predikte. Om eindelijk aan alle ergernis een einde te maken, vindt de vroedschap geraden om vVENATOR zijne dienst te doen slaken en hem intusschen met de betrekking van Rector der Latijnsche school te belasten. Evenwel met het einde des jaars 1610 werden de geleende predikanten — de een was uit Haarlem, de ander uit Leiden — door hunne gemeenten teruggeroepen. Zoo was men wel genoodzaakt, varor weder in dienst te stellen, waartoe men te eerder overging, omdat de toeloop tar Koedijk door de dienst der geleende predikanten toch niet gekeerd was. Hier was als het ware eene afzonderlijke gemeente van Alkmaarsche misnoegden ontstaan, die ĳverig bediend werd hetzij door mtLLemUSs, hetzij door andere leeraren, wier beurten alsdan door mrLLeN:os werden waargenomen. Dit duurde zoo lang totdat de Staten, die reeds den 11% Junij de Magistraat en den 22*** December 1610 ook den nieuwen Kerkeraad van Alkmaar tegen HILLENIUS in het gelijk gesteld hadden 8, een streng gebod uitvaar- ! Corte ende Waerachtige Verantw. bl. 4 en 5. Nootwendigh histor. Verhael van allen swarichey- den — binnen der Stadt Alkmaar (N°. 923 van de Bibl. v. Pamfletten), bl. 234—239. 2 orramsocazat, bl. 401. * Resol. v. Holl. 1610, bl. 182, 217, 234, 230. De beslissing was uitgesteld totdat oupensan- LT zijn advies gegeven had. Amsterdam keurde het ontslag van zuussus niet goed, tenzij 1610. 1610. 438 ALGEMEENE GESCHIEDENIS digden, dat, buiten ziekte of wettige afwezigheid ; e dan de gewone — de kerk Yan Koedijk zou mogen bedienen. ' Deze Alkmaarsche twisten, wij zagen het, hadden den Staten | eene reden aan de hand gedaan om den aandrang tot het bijeenroepen eener Kerkelijke vergadering „die het geschil beslissen zou, te wederstaan. Die beslissing tegen te houden, ziedaar wat de eiseh was eener gezonde staatkunde. Zoo lang toch het vraagstuk niet was uitgemaakt, was de Staat metlerdaad ontheven van. het. gezag eener uitsluitende Kerk; hij erfde eenigermate de regten, die de Kerk, zoo lang het geschil hangende was, niet kon, laten gelden *, en van deze regten kon hij geen ander gebruik wenschen te maken, dan tot bevordering van een: vreedzaam zamenwonduú van. verschillende belijdenissen en godsdienstige meeningen: eene der beide rigtingen: uitsluitend voor te staan, zou moedwillige afstand. geweest zijn van de gunstige stelling, die. zich de Staat juist door het verschil van gevoelens bereid zag. Wanneer dus de Regeerders der Republiek eenig begrip hadden. van hunne betrekking en roeping als staatslieden, moesten’ zij handelen, zoo.als zij werkelijk deden. VENATOR mede ontslagen werd, Enkhuizen en Hoorn verlangden ‘uitstel tot de volgende Vergadering. Hirerrvs behield zijn traktement, totdat hij elders beroepen zou zijn. 1 Zeer sterk wordt dit denkbeeld uitgedrukt in een traktaatje in vragen en antwoorden Van de sichtbare Ghemeynte ons Heeren J, Chr. (No. 927 van de Bibl. v. Pamfletten ‚ door P. A. TIELE) Daar wordt gevraagd: » Wat voor luyden zijn dat (die de gemeente vertegenwoordigen)? Lijn dat de Ouderlingen van de Papisten, ofte van de Martinisten, ofte van de Calvinisten, enz?” En het antwoord is: »Neen! het zijn de Christelijke Magistraten, ter plaetsen, steden ende dorpen daer ghy woont : want die inde Banck sittende presenteren ofte verthonen de gantsche Gemeynte — t zy dan van wat parthien ofte deelen der ‘Christenen datse zijn willen.” »'Hebben die dan (zoo wordt verder gevraagd) de sleutelen des Heimelrijex —?" »Ja (is. het antwoord): dewile sy Chris- tum hebben aanghenomen | ehde aen hem ghetoven , 500 heeft hy haer oock macht ghegheven Godts kinderen te worden. —" Ten bewijze, dat de Magistraten de macht hebben om te binden en ‘te ontbinden wordt daarop aangevoerd: »En siet ghy niet hoe sy. one ontbonden hebben door de hulpe des -alderhoogsten Gods, van.dat harde jock des, Pausdoms?.ende ons nu van de swart borden (lasten) deser nieuwer Pharjzeen soecken te ontladen? Vrag, En zijn wij dan onse E Magistraten, ende E. Heeren Staten gheen danckbaerheydt schuldich 2 Antw. Ja: de Schrift seyt dat de Ouders die wel dienen dubbel eere weerdich zijn: maar wy seggen dat onse E. Mogende Heeren Staten wel thien dubbeler eeren weerdich zijn ; aengesien sy in desen niet alleen onse Vaders ende Moeders, maar ooc onse Goden ende beschermers zijn gheweest. Vrag. Sohrijft ghy dan onse Christelicke Magistraten ende E. Mo. Heeren Staten de sleutelen des Hemelrijex toe, daer haer de Pausen ende alle quade Kerckmeesters dus langh af beroemt hebben? Antw. Ja, om dat ick opentlijck sie, dat de Pausen der Papisten, ende de Pausen ofte de Oversten der Scho- len van de Martinisten, Calvinisten, Hillisten, Huys-Coopers ofte Mennisten, om de sleutelen tegen malcanderen twisten, ende dat niefnant van haer allen de rechte sleutelep om te sluyten ofte ontsluyten te binden ofte ontbinden en kent,” DES VADERLANDSi - 439 Maar werkte men. met’ het . volhouden. diui staatkunde tegen de Kerken geéné ge- — 1610. voelens in. de: hand, die:.werkelyk de Gereformeende..leer. ondermijnden, wereldsche zer den en gezindheden bevorderden en misschien. wel tot. een gevaarlijk verdragen. aolfs van het Gatholicisme..leidden?, Dit. mag..zich menig gemoedelijk staatalid hebben afge- vraagd, Gemoedelijk .:toch.. en ernstig. ‚gingen de.Steien in.alles te werk, wat met de kerkelijke geschillén. zamenhing. Nergens :viùdt. men een spoor, dat zij op het stand- punt stonden; waarop staatslieden. zich merigmaal plaatsen. tegenover godgeleerden en hunne twisten, wanneer zij. niet begrijpen kunnen, dat men met verstand en eerlijke bedoelingen aun zulke geschilpunten gewigt kan hechten. Geen scherts, geen blijk van minachting, ‚géen enkel dubbelzinnig. voorstel van de zijde der Staten tegemover de vaak lastige predikanten em hoogleeraren; integendeel steeds beurtelings: langmoedigheid en gestrengheid; Zoo zullen zij in hun geweten overtuigd hebben wenschen. te zijn, dat zij, gedrongen den Arminianen de hand boven bet hoofd te houden, geene ver- derfelijke zaak voorstonden. Om hun deze overtuiging te geven, verlangden zij ARMINIUS zelven, reeds toen de Alkmaarsche twisten naaüwelijs een aanvang ‘genomen hadden, nogmaals in hun verhoor te nemen. Gedachtig aan- het. aanbod, door hem hij gele- genheid zijner conferentie met comanus. voor, den Hoogen Raad gedaan, dat hij steeds bereid zou zijn .den Staten opening te doen. van de punten: in dé leér, waarin bĳ be- denkingen had, zonden zij hem den 20. October 1608: een. schrijven, in hetwelk zij hem tegen den 40" derzelfde maand: te ?s Hage bescheidden 1. .Amsmuwrus gaf aan deze uitnoodiging gehoor, eu kweet zich, zoo wat den inhoud als wat den. vorm zijner DS ps rede betreft, in dier'voege van zijne taak,.dat hij bij zijne hoorders. eenen aangenamen hoord. indruk moest achterlaten, en alle vrees, alsof er in zijne gevoelens eenig kwaad stak, moest wegnemen 2 Al het:door hem gesprokene. rene hij den Staten op hun ver- zoek in geschrifte over.. Gomanvs, dit vernomen hebbende, begaf zich uit eigen — naar ’s Hage en Desgelijks co- verzocht gehoor bij de Staten. Dit verkregen hebbende, trad hij, terwijl AmarwrUs zich — hoogst bescheiden en verdraagzaam over andersdenkenden had uitgelaten, als beschul- diger van armus op, als die gevoelens koesterde, . welke deels bij de Pelagianen en de Jezuiten teruggevonden werden, deels yeel erger dan die der Jezuiten waren. Voorts verweet hij zijner tegenpartij, dat hij zulke. stellingen niet openlijk bij zijne openbare léssen, maar bedektelijk in zijn huis aan zijne vertrouwde leerlingen mededeelde; dat hij zich over ! In de Resol. v. Holl. 1608 (bl. 724) staat na de vermelding van het besluit om armus voor de Vergadering te hooren: »opdat men, die (redenen en consideratien van Amumuus) gezien, de Provinciale Synode beginnen mag te vorderen." Ik twijfel, of men -de -bevordering van dit doel in ernst van amamus! komst in de Vergadering gehoopt of verwacht heeft. * vyrERSOGAERT, bl, 440—450. 1610, 440 ALGEMEENE GESCHIEDENIS gewigtige punten nu ; dus, d dan zoo uitliet, en het ten onregte wilde doen voorkomen, alsof het hem alleen of meest om de praedestinatie te doen was, Na dit alles bejam- merde hij, dat zij, die nieuwigheden in de leer voorstonden, » wel te hove stonden en den hoofschen predikant (waarmede hij vvTENzocAxRT,. den hofprediker des Prinsen, bedoelde) tot eenen hoofschen trompetter en verbreider hunner deugden en onschuld had- den.” Hij hoopte, dat.de Staten zich door geene bloemen van -welsprekendheid tegen de ware leer zouden Jaten innemen, en besloot met, op grond van de uitbreiding der - dwaalleer en de onrust daardoor ontstaan, de bijeenroeping -eener Provinciale — op nieuw af te smeeken 1. | Het spreekt van zelve, dat deze taal den Staten, pas zoo liefelijk door de rede van ARMINIUS in hunne staatkunde gestijfd, hoogst onaangenaam in de ooren moest klinken. | Sprak comanus naar waarheid, dan was het eene gewetenszaak anmrnius niet le be- letten zijne leeringen verder te verkondigen. Zoo werden zij aan den eenen kant in hunne gemoedelijke overtuiging geschokt, en aan den anderen kant zagen zij in den regtzinnigen Leidschen Hoogleeraar al de onverzettelijkheid en onhandelbaarheid der rigling, die hij voorstond, als in éénen persoon vertegenwoordigd. Niettemin zegerier- den de gronden, die hun volharding op den eenmaal ingeslagen weg aanrieden, en geene partij trekkende voor Anmrmus, lieten zij comanus met eene vermaning tot be- scheidenheid gaan ?, en hielden zijn vertoog geheim om den twist niet te verer geren. Armus kreeg er geen afschrift van en bleef dus buiten staat het te we- ‚ derleggen 3, Slechts weinige maanden nadat aomanvs zich alzoo voor de Staten had laten hooren, was het Bestand gesloten, en de Staten schenen zich meer opzettelijk met de kerkelijke verdeeldheden te kunnen en te moeten bezig houden. Bovendien verschenen den 7“ Augustus 1609 voor hunne Vergadering de Gedeputeerden van de Synode en Kerkes in Noord- en Zuid-Holland om uit naam der Kerken en al hare leden, » waaronder Edelen, Officieren, Magistraten en andere gequalificeerde burgeren waren”, te verioe- ken, dat ter wegneming van alle misverstand tot de bijeenroeping der beloofde Pre vinciale Synode mogt besloten worden. Het was den Staten, reeds uit aanmerking van het gevoelen van verscheidene hunner medeleden zelven, niet mogelijk ronduit le verklaren, dat zij nimmer hunne toestemming tot eene Synode ter beslissing van den U UYTENBOGAERT, bl. 450—452. 2 Resol. v. Holl. 1608, bl. 762. 3 Eerst na animus’ dood gaf comanvs zijn Vertoog uit, en werd anuimius’ rede, voor de Staten gehouden, door zijne weduwe en kinderen in het licht gegeven, voorzien van eene voorrede tegen GOMARUS’ Vertoog gerigt. UYTENBOGAERT, bl. 453, 484. DES VADERLANDS. 441 ——————————————————————— Á— A—e strijd geven zouden. Integendeel zij moesten zich: bereid verklaren tot het bijeenroepen van zulk eene Vergadering. Dit deden zij dan ook. Maar de zaak kon zonder voorbe- ridende maatregelen niet geschieden. Dus gaven zij als hun voornemen te kennen, 1610. eerstdaags ARMINIUS en GOMARUS, bijgestaan elk door vier personen, die zij zelven zich A®MINIUs en GOMARUS geza- uit de Gedeputeerden der Synode of Kerken in Holland en West-Friesland zouden menlijk tot eene Conferentie voor wenschen toe te voegen, in hunne vergadering te bescheiden, ten einde blijken mogt, de Staten geroe- waarin zij het eens waren en waarin zij bleven verschillen, opdat de Staten alsdan op?” de punten van verschil de verlangde kerkelijke Vergadering beroepen mogten. Kon deze bijeenkomst strekken tot eene verzoening tusschen de strijdende partijen, alsdan ware het bewijs geleverd, dat de beide uiteenloopende gevoelens zich binnen de Gereformeerde Kerk konden verdragen en er was geene kerkelijke uitspraak meer noodig. Maar deze uitkomst was niet te wachten. Niettemin kon de redetwist, voor de Staten gevoerd, wenschelijkke gevolgen hebben. Immers liet het zich denken, dat, wanneer de aanvaller alweder in het breede zijn gevoelen uitgesproken, zijne scherpzinnigheid en geleerdheid uitgeput, al de wapenen uit zijn tuighuis beproefd zou hebben, hij minder belust zou zijn, hetzelfde nogmaals in eene Provinciale Synode te berde te brengen !, die bij den bekenden geest van vele invloedrijke mannen misschien niet eens tot een beslissenden uitslag zou leiden. Was het laatste woord gesproken , had men zijn geweten nogmaals gezuiverd, zoo zou men in zekeren zin voldaan zijn, en zulk eene stemming van den hoofdleider zou van invloed op zijne aanhangers wezen. Den 12% Augustus verschenen de beide Leidsche hoogleeraren, elk door vier predikan- ten bijgeslaan, in de Vergadering om opening van de bedoeling der Staten te ontvangen. Onder de predikanten, die armınıus ter zijde zouden staan , was VENATOR. Hiertegen kwam Gomarus dadelijk op, aangezien die leeraar geschorst was geworden. Doch bij monde van den Advokaat verklaarden de Staten, dat dit zijne tegenwoordigheid alhier niet beletten kon, vermits zijne weigering om de Belijdenisschriflen te onderteekenen op de Resolutie der Staten steunde. Had men hem om die weigering geschorst, dit vonnis was door de Staten vernietigd, Intusschen gaf dit aanleiding tet eene woordenwisseling over de herziening dier schriften, en nu gaven de Staten, wederom bij monde van oLpENBARNEVELT, te ken- nen, dat zij de godgeleerden eerst dit punt wenschten te hooren behandelen: bleek het uit hunne redenen, dat de Staten verkeerd gedaan hadden met die herziening aan de Synode tot taak te stellen, zoo waren zij bereid daarvan af te zien. Hieruit schijnt te blijken, dat oLDENBARNEVELT op dit punt wel zeker moet geweest zijn van zijne zaak en van de goede gronden, die voor de handhaving van der Staten resolutie zouden worden aangevoerd. Ook hield vyr&wsocAzRT, mede als assistent van anminivs tegenwoordig , eenc ! De Staten verlangden uitdrakkelijk, dat de hoogleeraren op de Provinciale Synode op nieuws geboord zouden worden. Resol. v. Holl. 1609, bl. 983, 986. lll Deer. 2 Sruk. | 56 1610. ARMINIUS sterft. 442 ALGEMEENE GESCHIEDENIS uitvoerige rede ter aanbeveling der behandeling van dit onderwerp, geheel in den geest der Staten !, Maar zeker is het, dat de Staten door het vraagstuk hier ter sprake te brengen, aan de toekomstige Synode de aanleiding wilden benemen, om de vraag te behandelen, in hoeverre de Overheid regt gehad had om zulk eene resolutie ie nemer. Gomarus echter begreep dit onderwerp hier niet te meeten behandelen. Wat meer is, hij toonde zich in de derde zitting ongezind om ook over de leer met anus voor de Staten in het strijdperk te treden. Doch deze tegenstand werd overwonnen, en hierna grepen er in niet minder dan nog zes zittingen uitvoerige woordenwisselingen over leerpunten plaats.. Wilden de Staten hun doel bereiken, zoo mogt het hun zelven niet aan geduld ontbreken. Nog langer zou de Conferentie geduurd hebben, ware het ARMINIUS, die reeds sints lang ernstig ongesteld was geweest, niet onmogelijk geworden de inspanning voort te zetten. Dus werd den 22°" Augustus aan de beide professoren, alsof zij nog niet genoeg met schrijven en spreken vermoeid waren, gelast, al het ver- handelde in geschrift te stellen en binnen veertien dagen in te leveren om tot de Synode te worden bewaard, die men » met den eersten wettelijk” bijeenroepen zou, Ten slotte werden de godgeleerden vermaand, vriendelijk en broederlijk met elkander om te gaan, en alles in rust te houden 2, Hiertoe verbonden zich de partgén, en alzoo kon men de behandeling van het groote vraagstuk weder voor een tijd lang opge- schorst rekenen, te meer daar bij de Resolutio, waarbij de bijeenkomst bepaald geworden | was, tevens was verordend, dat de afzonderlijke Synoden in Zuid- en Noord-Holland | En nt nn Le NE ENEN m om m tot na het houden der Provinciale Synode uitgesteld zouden blijven. Vóórdat de veertien | dagen, door de Staten gesteld ter schriftelijke indiening van het in Conferentie beban- | delde, verstreken waren, kregen zij van Arminius het berigt, dat hij zich door zware ziekte belet zag, zich van den last der Staten ten einde toe te kwijten. Deze ziekte, die reeds gedurende de Conferentie zijne taak dubbel zwaar gemaakt had, sleepte hem weldra op negen-en-veertigjarigen leeftijd in het graf. Zijne tegenstanders zagen in de felle ziekte en den vroegen dood van den anders gezonden en sterken man eene straffe Gods, ja de vervulling eener profetie 3, die den »onnutten herder, den verlater der kudde”, met zware bezoeking bedreigt. 3 Resol. v. Holl. 1609, bl. 965, 078—903. vrrensocazat, bl. 462—482. 3 Zacharia 11, 17 en 19, 12. »aunazmr, I, bl, 20. 4 UITENBOGAERT, bl. 482. DES VADERLANDS. — 445 zich tot in zijne ziekte toe door bevallige vriendelijkheid onderscheiden; de gewone vrolijkheid zijns gelaats verliet hem niet, en terwijl Gomarus voor de Staten verklaard had, dat hij met Anmrimrus’ gevoelen niet zou durven sterven, noch daarmede verschij- nen voor het oordeel Gods; betuigde anmisrus in het aangezigt van den dood, van zijn ziekbed aan de Staten schrijvend, dat hij alles wat hij beleden had »in conscientie voor God voor waarachtig hield en den woorde Gods gelijkvormig; weshalve hij daarbij door Gods genade volhardde en op deze ure en oogenblik bereid was met dat gevoelen voor den Regterstoel seso cnHmisTr des Zoons Gods en Regters der levenden en dooden te verschijnen 1,” l 1610. Nu de dood zijnen mond gesloten had, was daarom de twist niet gedaan. Integen- strijdschriften deel als om zijn lijk ontbrandde de strijd der aanvoerders van wederzijde te feller. De overlijden. ljkrede, door sEnTrUs, regent van het Statencollegie te Leiden, op anmimus gehouden, gaf cowARus aanleiding tot vrij vinnige Bedenkingen, waartegen sentius weder eene Aanspraak aan Franciscus Gomarus in het licht gaf. Bovendien gaf aomarus thans het Vertoog uit, door hem in December -1608 voor de Staten tegen armus gehouden. Dit geschiedde tegen der Staten uitgedrukt verlangen, daar zij beide het vertoog van ARMINUS en dat van aomamus, in geschrifte gesteld, onder zich hielden om tot de Synode bewaard te worden. En alsof dit alles nog niet genoeg ware, stelde hij een geschrift, waarin hij vyrensocamnts gevoelen over het gezag eener hooge Christelijke Overheid in het kerkelijke weersprak. Eenige reeds gedrukte bladen van dit werk kwamen door vvruxsocagnrts toedoen den Advocaat van Holland in handen, die daarop bewerkte, dat de Staten de Regering van Leiden gelastten, den druk te doen slaken en het alreede gedrukte hun ter inzage toe te zenden. Hierop verscheen Gowanvs, den 8 December (1609), in de Vergadering, om zich te beklagen over de belemmering, die de uitgave van zijn werk ondervond. Men zeide hem aan dat men best vond, dat het drukken en uitgeven van zijne geschriften niet geschiedde, - alzoo ongetwijfeld daarop niet gezwegen zou worden en dit geschrift meer tot ont- stichting dan tot stichting zou strekken nu armrnros overleden was, mogt aan het twisten een einde komen. Maar begreep hij, dat door het staken van den druk de verdediging der waarheid of zijne zelfverdediging belet zou worden, zoo wilden zij het drukken niet beletten, evenmin als de uitgave van wat er tegen geschreven zou wor- den. Met de vermaning, dat hij wel zou doen zich nader te bedenken, lieten zij de voortzetting of staking der uitgave aan hem zelven over, en in dezen zin schreven zij aan de Burgemeesteren van Leiden om hem geen beletsel in den weg te stellen 2. ao- 1 cyrENBOGAERT, bl. 470, 471. 2 Resol. v. Holl. 1609, bl. 1083, 1115, 1116, vergel, met vyrENBosaERT, bl. 495, 496. 56 * ARMINIUS 444 ALGEMEENE GESCHIEDENIS a ST 1610. MARUS maakte van die vrijheid gebruik, zich niet bekreunende om de wijze, waarop zij hem gegeven was. Hoe het zij, men ziet dat de Staten getrouw bleren aan hu stelsel om comARus te vergunnen zijn hart vrij uit te spreken, Zoo mogt het oordeel van het publiek uitspraak doen, liever dan dat het vonnis eener Synode de gemeente en de Staten zelven aan de banden legde van een Kerkelijk gezag. Weinig tijds later echter, toen het twistgeschrift met seatrus nog niet ophield, en comamus wederom eene Proeve van Bertus’ Aanspraak had uitgegeven, ontving hij zoowel als Brarrus een brief van de Staten, waarbij zij te kennen gaven, dat het nu hoog genoeg met hun schrijven geloopen was, en zij hun verboden, daarmede verder voort te gaan, nears | kreeg in het bijzonder bescheid, dat men de studenten van het Collegie, waarover hij regent was, wel volgens zijn verlangen tot gehoorzaamheid en eerbied wilde vermanen, maar dat hij zelf met goed leven en bescheidenheid moest voorgaan, en zich van on- stichtelijke twistredenen moest onthouden !. | In Gomanus aanval tegen het gevoelen over de magt der Overheid in het kerkelijke Geschrifte ,. ir piss "e door vurTENBOGAERT als assistent van anminius te ’sHage voorgestaan, vond deze predikant dicis „ie het aanleiding een Traktaat van het ambt en de autoriteit eener Hooger Christelijker Overheid in kerkelijke zaken, te schrijven en aan de Staten van Holland en West Friesland op te dragen ?, In dit geschrift verwerpt hij de zoogenaamde collateralitest, dat is, het stelsel volgens hetwelk aan de Kerk nevens den Staat gezag teekomt, en kent bj aan de wereldlijke Overheid alle gezag toe, mils zij zich belangstellender in de gods- dienst, beter in de Schrift onderwezen en gezetter in de oefening der eeredienst be- toonde, dan zij gewoonlijk en ook te dien tijde was 3. | Het laat zich denken, dat deze leer tegenspraak uitlokte. vyrensocagrt zelf schrijft, dat zijn traktaat bijkans het geheele heir der Kerken en predikanten tegen hem op- maakte 4 Een vloed van geschriften kwam er tegen uit, en daarmede scheen de ver bittering zoo zeer te zullen stjgen, dat de Staten, den 11° Maart 1610, aan alle classes eene missieve rigiten, waarbij zij te kennen gaven besloten te hebben, tegen den tweeden woensdag na Pinksteren in ’s Hage eene kerkelijke Vergadering te be- schrijven uit de classes en Kerken van Zuid- en Noord-Holland om in Gods vreeze le voorzien in alles wat lot opheffing van alle misverstanden en geschillen kon strekken: intusschen had men op den predikstoel en elders te arbeiden tot vrede, leerende wat ! Resol. v. Holl, 15 Febr. 1610, bl. 69. 2 Resol. v. Holl. 16 Febr. 1610, bl. 74. 3 GOMARUS verwierp ook de collateraliteit, doch, schijnt het, veeleer den naam, die hem hatelijk docht, dan de daad. 4 bl. 498. DES VADERLANDS, 445 M M M lot opregte godsdienst en liefde tot den naaste strekte, en zich te onthouden van in druk of geschrift iets uit te geven over het ambt der Overheid in kerkelijke zaken, orer de praedestinatie en. den aankleve van dien; anderzins zoo zou men als weder- hoorig van hunne bevelen gestraft worden. Niettemin ging het schrijven voort, zoodat de Staten goedvonden den Advokaat-Fiskaal , nuGo DE Groor, te gelasten, ambtsbalve onderzoek - te doen naar alles wat er op het stuk van de Hooge Overheid in kerkelijke zaken uit- gegeven werd !, Zoo werd aan vYTENBOGAERT de pas afgesneden om hetgeen hij ter verdediging tegen de aanvallen bepaaldelijk van den Schiedamschen predikant aczomrus geschreven had, in het licht te geven. Want dit wilde hij niet doen tegen der Staten verbod, en in weerwil van zijn uitnemend gesteld vertoog aan de Staten vonden dezen goed hetgeen hij geschreven had, onder zich te houden ?, Hoe noodig het was, dat de Staten, in plaats van over hun gezag te laten twisten en de hoogste magt van lieverlede aan de Kerkelijken te laten vervallen, krachtig de hand aan het bewind hielden, bleek maar al te zeer uit hetgeen er in den loop dezes jaars te Utrecht gebeurde. Hier, namelijk, ontstond eene woeling, die door vijanden van de beginselen, waarop de Nederlandsche Staat rustte, aangestookt, en op niets ge- ringers aangelegd was dan op eene omverwerping van de orde van zaken in het mid- denpunt der Unie. Behoeft het betoog, dat het nog in dezen tijd geenszins aan personen ontbrak, die niet alleen, zoo als de vaderlandslievende regtzinnigen, slechts in enkele zaken met de Staten overhoop lagen, maar juist van het levensbeginsel van den Neder- landschen Staat, van den tegenstand tegen de Spaansche staatkunde afkeerig waren ? Dezulken maalden zich de vroegere heerlijkheid van personen en corporatiën, die door den veranderden toestand van zaken onttroond waren, met schitterende kleuren af, en zouden niets liever gezien hebben dan eenen terugkeer van den toestand van zaken vóór den oorlog. Alle zaden van ongenoegen tegen de bestaande Regering werden door de dus gezinden aangekweekt. 