Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 1 Van de vroegste tijden tot op het jaar 900 na Christus
Desniettegenstaande en in weerwil van werkelijke krigstoebereidselen ! te land en ver- nieuwde bedreigingen, had de Koning van Polen den schijn aangenomen, alsof hij den wapenstilstand verlengd wilde zien. Eindelijk na herhaald uitstel waren er in Mei 1617 Poolsche onderhandelaars in Lijfland verschenen, en hier was, ja, een wapenstil- stand tot stand gekomen, maar die zich slechts tot Lüflasd bepaalde en alleen de Stenden, niet de Koningen zelven aanging. In dezen stand van zaken had. cusraar apotr zich tot de Vereenigde Provinciën gewend met verzoek om hier krijgsvolk te mogen lichten en met zes oorlogschepen ondersteund te worden. Ook had hij niet geaarzeld, den Hertog wmtem van Koerland in zijne bescherming te nemen 2% en aan de zeehaven Dunamund, in de golf van Riga, hulp en schepen toegezonden 3. Moest dit moedwillige vredebreuk, of plichtmatige zelfsverdediging heeten? Hij twijfelde niet aan het oordeel van de Vereenigde Provinciën. Op haar immers, dit wisten zij, was alles mede gemunt. Het was Spanje er om te doen, het hechte verbond tusschen de Vereenigde Nederlanden, de Hanse en Zweden te verbreken: daartoe werd de Koning van Polen als middel gebruikt , opdat, wanneer deze in de Oostzee meester geworden was, Spanjes macht van dien kant de Republiek met meer hoop op gunstigen uitslag afbreuk zou kunnen doen en haar eindelijk ten val brengen. Maar bleef het ver- bond tusschen haar en Zweden bestaan, zoo kon men den gemeenschappelijken vijand, hoe machtig ook, genoegzaam in ontzag houden. Ten blijke nu, dat de alliantie nog 1 Tot zelfs in het Graafschap Ravensberg toe werden soldaten voor den Koning van Polen ge- worven, Resol. Síat.-Gen. 1 Aug. 1617. 2 De Hertog van Koerland drong eerst door brieven, daarop door eenen afgevaardigde ook op der Staten aanbeveling aan bij die Mogendheden, van wie hij wat te hopen of te vreezen had. Zie Resol. Stat.-Gen. 27 Febr.; 7 April; 29 Sept. 1617. De Staten voldeden aan zijn verzoek. 3 In het najaar van 1617 vielen de forten van Dunamund weder in handen van den Koning van Polen. Dus werd uit Riga aan den Amsterdamschen oud-burgemeester wirrensz. geschreven. Resol. Stat..Gen. 19 Oct. 1617. DES VADERLANDS, 15 in volle kracht bestond, verzocht Zweden alsnog om hulpbieding volgens het verdrag, 1618— en wel bepaaldelijk drong de Gezant er op aan, dat de Staten hunnen onderdanen ver- eer bieden zouden, den Koning van Polen schepen of wapenen te leveren, en zouden beletten, dat er krijgsvolk op hun grondgebied ten behoeve van dien Vorst gelicht werd , of schepen met kanonnen naar Dantzig, Elbing, Koningsbergen en Riga uitliepen. Deed men dit, zoo zou de Koning van Zweden de wereld door verkondigen, dat Zweden zijn behoud, en de geheele Christenheid hare redding, naast God, alleen aan de Staten te danken hadden 1, — Dat de Gezant, gewagende van de pogingen om ook het ver- drag tusschen de Republiek en de Hansesteden krachteloos te maken, de waarheid sprak, was maar al te zeer gebleken. Het was bekend geworden, dat die Steden in het midden van het jaar 1617 een schrijven van de Aartshertogen ontvangen hadden, waarin zij rechtstreeks ter verantwoording geroepen werden wegens haar verbond met de Republiek, en haar werd afgevraagd, welke gevolgen het verdrag hebben zou, in geval de Koning van Spanje en zij, de Aartshertogen zelven, weder in oorlog met de Vereenigde Provinciën mochten komen 2% Dus scheen het alreede eene uitgemaakte zaak, dat het Bestand niet verlengd, maar door een nieuwen oorlog vervangen zou worden, zoo men len minste met de vijandelijkheden nog tot het einde der twaalf jaren wilde wachten. Dit scheen meermalen het geval niet eens te zullen zijn. In het begin van Botsingen tus- September 1617 kwamen er van verschillende plaatsen berichten in omtrent groote e ET. lichtingen van wege den Keizer, den Koning van Spanje en de Aartshertogen gedaan: men sprak van drieduizend ruiters en tienduizend man voetvolk. Deze krijgsmacht zou tegen Gulik en Kleef. moeten dienen. Er scheen een aanslag op de vesting Rees en later op Calcar beraamd te worden; Essen, waar eenige Nederlandsche soldaten lagen, werd overweldigd; de garnizoenen van Wesel en Xanten veroorloofden zich vijandelijkheden op het door de Staten bezette grondgebied, en er werd een schipbrug bij Rhijnberk over den Rhijn geslagen 9. Het was inderdaad zeer waarschijnlijk, dat de vereenigde macht van Oostenrijk en Spanje de noodzakelijkheid dringend achtte om zich te doen gelden. Immers reeds nu was het duidelijk, dat de Bohemers zich de regering van FERDINAND van Oostenrijk, hoezeer reeds tot Koning van Bohemen gekroond, niet zou- den laten welgevallen, en met versmading van het besluit van 1547, waarbij Bohemen 1 Resol. Stat.-Gen. 6 Nov. 1617. canuaron, Il, p. 97. Van den staat van zaken in de Oostzee werden de Staten behoorlijk onderricht door hunne agenten en zeelieden. Zie bij voorb. Reso. Stat.-Gen. 22 Julij; 14 Aug. 1618. 2 Resol. Stat.-Gen. 24 Julij, 1617. 3 Resol. Stat.-Gen. 9, 16 Sept; 11 Nov. 1617. 27 Jan.; 5, 18, 26 Maart; 2,.10 April; 26 Julij, 1618. 16 ALGEMEENE GESCHIEDENIS — tot een erfelijk Rijk verklaard was, een Protestantechen Vorst zouden durven kiezen !. Daooh de Vereenigde Provincien waren niet geneigd sich te laten overvleugelen of uit het veld te laten slaan. Hoezeer zij begrepen, dat men geene kleine vergrijpen tegen de krijgstucht als een oorzaak van oorlog moest beschouwen 2, wenschten zij de reeds aangegane verbonden in stand te houden en te versterken, en den invloed, dien zij, ten spijt des Keizers, in Duitschland bezaten, te doen gelden. Groot was die invloed inderdaad. Niet alleen waren de Staten-Generaal bij voortduring geroepen om geschillen tusschen de possiderende Vorsten van Kleef en Gulik bij te leggen, zoo als betreffende de inkomsten van het Graafschap Zerg, en de heffing van eenen tol door den Paltsgraaf . van Neuburg te Burich, waarmede de schepen, die reeds te Rees aan het Bewind van den- Markgraaf van Brandenburg betaald hadden, zich bezwaard achtten 5; niet alleen verleenden zij, wegens hunne militaire bezetting van die oorden, mede acten van onzijdigheid en vrijgeleide, zooals nog in het voorjaar van 1617 aan de Stad Dortmund en in het najaar aan den Graaf awrHow cGuwrukR van Oldenburg 4; maar ook onderdrukte Duitsche onderdanen zochten en vonden steun bij de Staten- Generaal, zoo goed als bij den Keizer. Dit deden de verdreven burgers van Pader- | born, en de inwoners van Lemgo, die zich over de Graven van Lippe te beklagen Tol door den hadden 5, Van den anderen kant zocht diezelfde Graaf van Oldenburg verhaal bij de rn den Staten tegen die van Bremen, welke, stout op hunne alliantie met onze Republiek, Wezer geheven. den tol weigerden te voldoen, dien hij op den Weser hief. Het spreekt evenwel van zelve, dat de Staten den Graaf in dit zijn aanzoek niet gezind waren te wille te zijn. Immers had hij het recht tot het heffen van dien tol, tegen alle door verscheidene Keizers aan Bremen verleende privilegies, verkregen van Keizer MATTHIAS, op grond dat deze tol vooral den Nederlanders benadeelen zou ® De bemoeijing met de zaken Zaken van van Oost-Friesland ‚ ten einde den Graaf, met wien de stad Embden thans op Oost- Friesland. 1 Resol. Stat.-Gen, 7, 8 Julij 1617. cameron I, p, 328, 329. 2 Resol. Stat.-Gen. 18 Nov. 1617. 15, 27 Maart, 1618. « 3 Resol. Stat.-Gen. 16 Maart, 1617. 5,9 Febr. 1618. * Resol. Stat.-Gen. 14, 21 Maart; 16 Sept. 1617. 5 Resol. Stat.-Gen. 2 Aug.; 19 Dec. 1617. Om aan de Evangelischen in de door de Spaansche troepen bezette streken vrijheid van godsdienst te verzekeren, hadden de Staten een gereed middel bij de hand in de bedreigeng, dat, bijaldien zij hun ontzegd werd, zij op hunne beurt de uit- oefening der Roomsche godsdienst in de door hen bezette plaatsen zouden verbieden. Resol. Stat-Gen. 21 Julij, 1618. 6 Resol, Stat.-Gen. 2, 7 Sept, 1617, wicougronr, Hist. d. Prov. Un, L. 1I. DES VADERLANDS. 17 eenen goeden voet stond, te beletten de hulpmiddelen van dit gewest ten behoeve van den vijand beschikbaar te stellen, duurde voort. In het midden en nogmaals in het najaar van 1616 werden de Graaf en de Stenden, ingeval zij zich niet tot onderlingen vrede aan de verdragen meenden te kunnen houden, op nieuw uitgenoodigd, afgevaar- digden naar 's Hage te zenden. De Ridderschap beklaagde zich, dat de Graaf, steunende op de stem van drie Steden, welke hij door kwijtschelding van schatting op zijne hand had weten te krijgen, bleef verzuimen den Landdag te beleggen. Ten gevalle van Hun Hoog Mogenden verklaarde de Graaf zich daartoe eindelijk in November 1616 bereid. ‚Doch op dezen Landdag was de handelwijze van den Graaf van dien aard, dat de mis- verslanden, naar het oordeel der Ridderschap, eer vermeerderd, dan bijgelegd werden. Nu was dan volstrekt op nieuw de tusschenkamst der Staten-Generaal noodzakelijk. In weerwil der verontschuldigingen van den Graaf lieten hem de Staten den 18% Augustus 1617 welen, dat de geschillen niet te beslechten waren, tenzij hij in persoon te ’s Hage kwam , of gemachtigden herwaarts zond, — Afgevaardigden van de Ridderschap waren er reeds, — Kon hij daartoe niet besluiten, zoo zouden zij zelven commissarissen naar Oost-Friesland zenden, overeenkomstig hunne belofte bij het verdrag van Oosterhuizen afgelegd *. Te meer vonden zij zich hiertoe genoopt, vermits de eer van de Republiek met de zaak gemoeid was, aangezien de Graaf zich niet ontzien had, Staatsche krijgs- lieden te gebruiken om door het bezetten van het Huis te Oldersum, aan de Eems, zijne tegenpartij afbreuk te doen. Nu verschenen de afgevaardigden der partijen in November te ’s Hage, en werden Gecommitteerden, uit elke Provincie één, benoemd om de geschillen bij te leggen. Men had van den Graaf te meer inschikkelgkheid te verwachten, omdat hij zonder de ondersteuning van het krediet der Staten in geldelijke moejeljkheden zou geraakt zijn. De Gecommitteerden ontwierpen eenige punten, waarop zij de partijen ernstig aanrieden elkander te verstaan. Den 7*° Februari 1618 kregen de Oost-Friesche Afgevaardigden hun afscheid. Weldra echter ontbrandde de oneenigheid tusschen den Graaf en zijne Ridderschap op nieuw 2, Van alles wat in deze zaak geschiedde, werd de Engelsche Gezant op de hoogte gehouden, zoo door de Staten, als door den Graaf van Oost-Friesland, die niet zonder grond meer op de be- gunstiging van den steeds op twee gedachten hinkenden Koning van Groot-Britannië, dan op die der Republiek- meende te kunnen rekenen. Evenwel, terwijl bij de Staten 1 Zie hiervoor, D. 11I. St. 11. bl. 587. 2 Resol. Stat.-Gen. 6 Julij; 6, 0, 16, 26 Sept.; 2 Nov. 1616. 17 April; 5 Mei; 15, 19 Julij; 18 Aug; 16 Sept.; 28 Oct.; 7, 10, 17 Nov.; 23 Dec, 1617. 11, 12, 18, 19, 23 Jan.; 1, 3, 7 Febr.; 8 Aug. 1618. | HI Dex. 3 Srox. . 3 1618— 1621. 1618— 1621. 18 ALGEMEENE GESCHIEDENIS EEE om hun krediet vraagde, drong hij bij sacosus aan op het bekomen van de Orde van den Kouseband !. Dezen uitgestrekten invloed nu in Duitschland wenschten de Staten nog te versterken, om tegen den dreigenden storm behoorlijk gewapend te zijn. Daartoe moest ook strek- Agent der ken de benoeming van een vasten Agent bij de Hansesteden. Tot deze betrekking bood Staten te Ludek. zich aan de Heer roppe arrsema, gewezen kanselier van wijlen den Vorst van Brunswijk, en toen deze werkelijk benoemd was, kreeg bij voor alles in last, die Steden toch te bewegen, hare wallen te versterken en soldaten, in dienst te nemen ?. Ook op het verdedigen hunner eigene grenzen waren de Staten genoegzaam bedacht. De berichten - van lichtingen en troepenbewegingen in het Kleefsche en Guliksche strekten tot het marschvaardig maken des legers 3. Intusschen bleven de Staten van nabij een waak- zaam oog houden op de handelingen van den Koning van Polen, door hunnen Gezant SrickE bj den STICKE bij den Keurvorst van Brandenburg te laten vertoeven. De tegenwoordigheid Keurvorst Brandenburg. van van dezen staatsman strekte den Keurvorst tot raad en bemoediging, en was voor zijne belagers een duidelijk sprekend bewijs, dat hij in alles wat hij verrichtte, met de Staten eenstemmig handelde, die niet in gebreke zouden blijven, aan zijne raadslagen met de wapenen kracht bij te zetten 4, Maar vooral was men geneigd aan het verbond met Zweden de hand te houden. De rede, door sxytre voorgedragen, werd niet alleen om de sierlijkheid der taal en de helderheid van de uiteenzetting der feiten toegejuicht, maar Aanroeken van vond ook ingang bij de Staten. Op het verzoek, door dien Gezant in vertrouwen van Zweden. wege den Koning van Zweden gedaan, om én de vroeger gelichte 150,000 Rijksdaalders nog niet te behoeven af te lossen, én andere 150,000 daarboven op het krediet der Staten te lichten, werd wel is waar geantwoord, dat men zijne Majesteit zich: gaarne met de voortduring der oude leening zag tevreden stellen zonder eene nieuwe aan te gaan; maar in het antwoord, op sxyrres voordracht gegeven, verbonden de Staten zich plechtig tot trouwe nakoming van het met Zweden gesloten verdrag, volgens het- welk zij bereid waren, zijne Majesteit, in geval de Koning van Polen zich verstoutte den oorlog voort te zetten, met Gods hulp allen bijstand te verleenen 5, Kort daarna !.Resol. Stat-Gen. 31 Dec. 1617. 6,9, 10 Jan.; 5, 7 Febr, 1618. carreton, II, p. 109, ~ 209, 211, 212, 217, 227, 248. 2 Resol. Stat.-Gen. 31 Julij; 2, 8 Aug. 1617. 3 Resol. Stat.-Gen. 9, 12, 13 Sept. 1617. 5, 13 Maart; 26 Julij, 1618. 4 Resol. Stat.-Gen. 24 Oct. 1617. 29 Jan. 1618. 5 Resol. Stat.-Gen. 15, 16, 17 Nov.; 11 Dee. 1617. canzerox II, p. 112. De rede van skvrrE was in het Latijn. Het antwoord der Staten, daarentegen, in het Nederlandsch met een zweem van Platduitsch gesteld, Wel bleek de Lweedsche Vorst de klassische studiën op prijs te stellen, © DES VADERLANDS, 19 verirok sxrtre naar Engeland om ook bij sacosus de staatkunde van zijnen Meester 1618— te rechtvaardigen, en, in geval van oorlog met Polen, ook zijne ondersteuning te ver- — zoeken. Hij kwam in de eerste dagen van Januarij (1618), zoo het scheen, voldaan uit Engeland te ’s Hage terug. Immers had sacosus hem zoo geantwoord, »dat hij Jacosus staat- en de Koning zijn Meester reden hadden er tevreden over te zijn.” Maar wat schreef om intusschen de Koning van Groot-Britannie aan zijnen Gezant te 's Hage met betrek- king tot het verzoek, hem door sxyrre gedaan, dat hij zijnen invloed bij de Staten- Generaal zou aanwenden ten einde hem te doen erlangen wat hij van hen begeerde? » Wij zijn zeer geneigd de zaak te bevorderen, en wenschen, dat hij erlange wat hij vragen zal, hetgeen, zoo als wij vermoeden, hulp zal zin in manschappen, in geval er oorlog tusschen den Koning van Polen en zijnen Meester ontstaan mocht. Maar de maatregelen, in deze zaak te nemen, verdienen ernstige overweging, wegens den aanzienljken handel, dien onze onderdanen in de landen van den Koning van Polen drijven. Daarom hebben wij zijne belangen niet bij bijzonderen brief aan de Staten willen aanbevelen, daar wij niet weten, of de zaak soms ruchtbaar kon worden." 1 Zulk schrijven was voorwaar een sprekend bewijs van de dubbelzinnigheid van saxosus gedrag: er bleek voldingend uit, hoe weinig hart hij had voor de Protestantsche alli- antie en hoe beducht hij was Spanje te ontstemmen. Hij was een Protestantsch vorst, maar zonder beginselen, zonder geloof aan de toekomst van het Protestantisme en by gevolg zonder moed om door te tasten, — Tegen sxyrres wederkomst uit Engeland had men hem hier te lande antwoord beloofd op zijn voorstel, waarbij hij verzocht had, dat de Staten in overweging zouden nemen, op welke wijze zij Zweden tegen den vijand in Lijfland dachten bij te staan. Thans was het dus tijd, hem bescheid te geven. 1 Resol. Stat-Gen. 11, 13, 15 Jan. 1618. cameron II, p. 150, 180. 5 1618— 1621. SkrTTES af- scheidsrede. 20 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ge kon op skrrre haar doel niet missen: immers had hij, toen hij op het punt stond naar Engeland te vertrekken, bij zijn afscheid den Staten in krachtige bewoordingen de uitroeijing van alle tweespalt toewenschende, gezegd, dat zoo de Republiek door twee- dracht ten val kwam, de zaak van het Protestantisme met haar vallen zou !. Niette- min stelden de Zweedsche Gezanten zich met dat ontwijkend antwoord geenszins tevre- den. Een brief aan den Koning van Polen, zeiden zij, zou niets baten: hij zou zijne vijandelijkheden deswegens niet staken, en op nicuw drongen zij aan op dadelijken bij- stand, liefst in geld: veertigduizend gulden in de maand, ziedaar de som, die het Ver- drag hun recht gaf te verlangen. Op deze aanvrage gaven de Staten nog niet dade- lijk toe. De Provincie Holland en zijne Excellentie vonden goed eene som van vijf en twintig of derligduizend gulden in de maand te verleenen, doch slechts van den tijd aan, »dat de Koning, werkelijk door Polen besprongen, een leger te velde zou ge- bracht hebben, tot het tijdstip toe, dat het leger opgebroken zou worden.” ? De Zweed- sche Gezanten, van deze gezindheid verwittigd, verklaarden ten stelligste, dat hun Mees- ter tegen de aanstaande maand Mei een-leger te velde zou hebben tot verdediging zij- ner Rijken, en alsnu betuigden de Staten, dat zij, bijaldien het, wat God mocht verhoe- den, inderdaad tot een oorlog kwam, dat leger zouden helpen onderhouden; tevens zouden zij hunnen onderzaten verbieden, bij den Koning van Polen dienst te nemen en hem schepen of krijgsbehoeften te leveren. Over dit antwoord betoonde skvTTE zich, bij zijne afscheidsrede, ten uiterste voldaan. Hij nam het op, alsof er nu werkelijk met de maand Mei onderstand zou verleend worden, bedankte de Staten voor hunne mildheid, en wenschte hun toe, dat hunne regering, »die hunne onderdanen geenerlei dienstbaarheid, dwang of hardheid gevoelen liet, maar hen als kinderen in het ouderlijk huis vol liefde leidde,” ten eeuwigen dage bloeijen en de vrijheid handhaven mocht. Dan zou die vrijheid verzekerd zijn, wanneer hunne onderzaten de wet en de deugd betrachtten. Deartoe hadden zij slechts der Staten bestuur en raad op te volgen: „dit doende toch gehoorzaamden zij de wet en de deugd zelve.” Uit deze taal blijkt, in welke male OLDENBARKEYELT eenen man als sxyrre van de billijkheid van der Sta- ten bewind had weten te overtuigen. `~ DES VADERLANDS. 21 EE eg men besloot toen om voortaan geene Gezanten, die bijstand kwamen vragen, meer op kosten van den Staat te onthalen en met geschenken te vereeren 1, — Niet lang na SKYTTES vertrek ontvingen de Staten eenen brief van den Koning van Zweden, over de aanslagen van den Koning van Polen op Moscovié. Zij schreven terug, dat zij min- der dreigende berichten hadden van later dagteekening, gaven hoog op van de kosten, tot welke de oorlog in Italië en in de Middellandsche Zee en de verdediging hunner grenzen hen noopten. » Intusschen,” voegden zij er bij, » stonden, God lof, de zaken der Vereenigde Nederlanden in goeden doen en in goede gesteldheid 2,” Dit was de toon, dien de meerderheid der Staten-Generaal, zeker van den uitslag harer tegen or- DENBAANEVELT beraamde plannen, aansloeg; maar zoo ontbrak het hun dan ook aan elke verontschuldiging, toen het er op aan kwam, den voorwaardelijk beloofden onder- stand aan den Koning van Zweden te verleenen, die voorgenomen had door te tasten. Den 30"* Maart had sacos van pick, de gewone Gezant van Zweden, gehoor bij de Staten. De Koning, dus bleek uit zijne voordracht, rekende op bijstand tegen Mei, en opdat men niet op nieuw, even als in het vorige jaar, misleid mocht worden, zoo verklaarde hij, dat hij in openbaren oorlog was met den Koning van Polen, een oorlog, die door geen vrede besloten worden kon, zoolang deze Vorst eenig recht op de Kroon van Zweden meende te miogen doen gelden ?. Reeds had hij, op axyrres verslag van zijn weervaren, last gegeven tot het te velde brengen van een leger tegen Mei ; en het belang der Vereenigde Nederlanden noopte hen, ook ingeval de vijand hen tegen dien tijd elders mocht trachten bezig te houden, aan Zweden hulp te verleenen: door de vrije vaart toch op de Oost Zee was hunne macht te water onoverwinnelijk “en bloeide hun Staat te lande. Tot de uitrusting van het leger had hij eene menigte krijgsvoorraad hier te lande opgedaan: dat alles moest in April betaald worden; hoogst aangenaam zou het hem das wezen, indien de Staten hunnen onderstand hierin wilden doen bestaan, dat zij die schuld voor hem voldeden. Op deze mededeeling werden de Provinciën ver- maand, elk haar aandeel aan de ondersteuning volgens het traktaat verschuldigd gereed. te maken 4, Niettemin waren de Provinciën in de laatste helft der maand Mei, of- schoon de Koning van Zweden zijn verzoek dringend herhaald had, toen de Gezant haar door den President der Staten-Generaal tot betaling van de eerste maand subsidie, ten bedrage van 40,000 gulden, liet vermanen, nog niet gelast, Toch leed de zaak geen uitstel meer. Zweden had bij Amsterdamsche kooplieden wapenen besteld ter 1 Resol. Stat.-Gen. 3, 6 Febr. 1618. 2 Resol. Stat.-Gen. 27 Febr. 1618. 3 In Junij 1618 zond srickg uit Koningsbergen kopij van ‘een brief van den Koning van Polen aan dien van Frankrijk, waarbij hij zijne aanspraak op de Kroon van Zweden liet gelden. Resol. Slat.-Gen. 14 Junij 1618. 4 Resol. Stat.-Gen. 30 Maart, 1618, 1618 — 1631. 22 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618— waarde van 160,000 gulden, en daarvan reeds de helft ontvangen, en verzocht nu de PE Staten voorloopig machtiging te bekomen tot ontvangst van het beloofde subsidie, min- stens voor den tijd van twee maanden. Nog werd de beslissing ten verzoeke van Fries- land uitgesteld; maar, op het bericht, dat de Zweedsche troepen in Lijfland werkelijk De subsidieaan door de Poolsche waren aangetast, werd de ontvanger-Generaal, in weerwil van voort- Zweden verleend. qurenden twijfel aan de werkelijke uitbarsting van den oorlog, achtereenvolgens gemach- tigd de vereischte som van 40,000 gulden, in de maand, voor Mei en Junij uit te be- talen. Na dezen tijd verlangde de Provinciën met die betaling niet voort te gaan, dan wanneer het blijken mocht, dat de Koning van Polen zich niet tot strooptochten be- paalde, maar met een geregeld toegerust leger in het veld verscheen t. Met de zaken van Polen hingen die van Moscovië ten naauwste zamen. Niettemin waren de Staten, bij de barbaarschheid en de verwarring, die er toen ter tijd nog in den Russischen Staat heerschten, niet gezind tot eenige opofferingen ten behoeve van dat Rijk. Massa, die in het voorjaar van 1616 met den Russischen Gezant GABRILO- WITCH CONDEROFF naar Rusland vertrokken was, en zich van de Staten de bestelling van een brief aan den Keizer van dat Rijk toevertrouwd gezien had 2, was in het najaar Massa uitvan 1617 alhier terug. Bijna een jaar lang was hi in Rusland als een gevangene be- Rusland terug. handeld en opgehouden, Thans echter had hij een brief van den Keizer bij zich, benevens een vrij geleide voor de Nederlandsche kooplieden, die daar zouden wenschen te gaan handelen. De brief behelsde het verzoek, dat de Staten eenen Ambassadeur of Agent tot hem zenden en hem eenigen onderstand verleenen zouden. Beide sloegen de Staten beleefdelijk af. De behandeling, door de vroegere Gezanten en nu weder door MASSA ondervonden, was niet uitlokkend, en de kosten, die men dezen laatsten ver- goeden moest, waren reeds eene zekere uitgaaf voor eene onzekere winst 3, Het eenige, waartoe de Staten besluiten konden, was, massa, die toch weder naar Moscovië ver- trok, met hunnen brief aan den Grootvorst te belasten, en hem deze dienst door eene Russisch Ge. tegemoetkoming in de kosten zijner nieuwe reize te vergelden 4, Doch nog vóór zijn rant te 's Hage. vertrek verscheen hier weder een Gezant uit Moscovië, met name IWAN BORLANOWSKI. Naauwelijks was hij aangekomen, of de Staten, wel vermoedende, dat zijne komst weinig op zou leveren, en niet gezind veel geld te besteden aan het onthalen van menschen, die bij gemis aan dat eergevoel, hetwelk de vertegenwoordigers van be- schaafde natiën kenmerkt, zich niet voor onbescheidenheid zouden weten te wachten, beraamden reeds het plan om hem met de eerste scheepsgelegenheid naar Moscovië, die zich weldra zou aanbieden, ten spoedigste te laten vertrekken. De Gezant, van zijnen 1 Resol. Stat.-Gen. 27 April; 17, 23, 26 Mei; 20, 22 Junij, 1618. 2 Zie hiervoor, D. Ill, St. 111, bl. 583. 3 Resol. Stat-Gen, 31 Oct. 1617. 27 April, 1618. 4 Resol, Stat.4Gen, 17, 31 Mei, 1618. DES VADERLANDS. 23 tolk vergezeld, overhandigde bij zijn eerste gehoor eenen brief van zijnen Meester, het — 1618— verzoek bevattende om onderstand in geld en krijgsbehoeften tegen den Koning van — Polen, die gezegd werd de Moscovische Landen met zijn Rijk te willen vereenigen om ze onder het bestuur zijns zoons te plaatsen. Tot staving van de beweegredenen in den brief vervat, vertoonde de Gezant een schrijven van dien Koning aan de Russische Boja- ren, vol dreigementen, indien zij zijnen zoon niet tot Keizer aannamen. Daarna ver- zocht hij met eenige Gedeputeerden in nadere onderhandeling te mogen treden. Men verwachtte, dat hij nog iets bijzonders zou mededeelen; doch het bleek spoedig, dat hij buiten den inhoud van dien brief niets meer te zeggen had. Dus besloot men een brief te schrijven van denzelfden inhoud, als die, welke reeds aan massa was toever- irouwd, Een tweede onderhoud van de Gedeputeerden der Staten met den Moscovischen " Gezant bracht evenmin iets nieuws aan den dag, en thans bestelde men zonder verwijl plaats voor hem en zijn gevolg op een der naar Moscovië bestemde schepen, en onder aanbieding van een gouden ketting gaf men hem zijn afscheid. Maar BORLANOWSKI weigerde de vereering alsnog aan te nemen, daar hij niet van zins was te vertrekken, zonder voor de Staten-Generaal te zijn toegelaten: dit, zeide hij, bracht het aanzien mede van zijne Majesteit den Keizer, dien hi vertegenwoordigde. Doch de ware. reden was, dat hij, zonder eenigen bijstand van de Staten ontvangen te hebben, niet weder onder de oogen van zijnen Vorst durfde komen. Zoo verscheen hij dan nogmaals ter Vergadering, en hij maakte van de gelegenheid gebruik om zijn verzoek om onderstand te herhalen, De Keizer werd ook door andere Christenvorsten , ja zelfs door Heidenen bijgestaan, èn was bereid om in voortbrengselen van zijn land, als sabelbont en was, des noods in geld, wat hem verleend zou worden, te vergoeden. Thans was, wel is waar, zijne Majesteit arm; maar hij vertrouwde welhaast op zijne beurt anderen te zullen ondersteunen. — Toen hij vertrokken was, werd een denkbeeld geopperd, dat door de zucht was ingegeven om zich op eene gevoegelijke wijze uit de verlegenheid te redden, in welke het aanhouden van den Gezant de Staten bracht. hoeveelheid lood en lonten, ter waarde van 20,000 gulden, mede. te geven, en daarvoor te bedingen, dat onze kooplieden evenzeer als de Engelschen zouden begunstigd worden en de vergunning erlangen mochten om door Moscovië en over de Caspische Zee handel 1618 — 1621. 24 ALGEMEENE GESCHIEDENIS En C MUR NEUNDUEPD met Perzië te drijven !. Doch ook dit voorstel vond bij de Staten geen genade, en toen er een bericht van het Collegie ter Admiraliteit te Amsterdam gekomen was, dat de Gezant zich haasten moest, zoo hij de reis naar Moscovië doen wilde met het oorlog- schip, hetwelk de derwaarts bestemde schepen vergezellen zou ter hunner bescherming tegen eenen Engelschen zeeroover, die in zee gezien was, antwoordden de Staten, dat zi hun best deden om den Moscoviet »met den besten glimp" te doen vertrekken, en hoopten, dat hij morgen zijn afscheid zou aannemen. Doch deze hoop werd te leur gesteld. Nog drong de Gezant op eenigen onderstand aan, hetzij groot of klein: zulk een geschenk, zeide hij, zou strekken tot vermeerdering van het aanzien van zijne keizerlijke Majesteit zoo buiten als binnen zijne Rijken door de faam, die er van zou uitgaan, en met één gaf hij hoop, dat de Keizer al de verlangde handelsvoordeelen zou toestaan. Nu werd besloten, dat de Staten, »hoezeer zij zich ditmaal van het verlee- nen der gevraagde ondersteuning moesten verontschuldigen, niettemin op de herhaalde dringende aanzoeken van den Gezant en ten blijke hunner toegenegenheid, hem zouden begiftigen met eene goede hoeveelheid krijgsbehoeften, ter zijner keuze, hopende ter vergelding daarvan met handelsvoorrechten begunstigd te worden.” De Admiraliteit te Amsterdam werd uitgenoodigd dien krijgsvoorraad uit hare magazijnen te leveren, onder belofte, dat het haar vergoed zou worden door de kooplieden, als zij die voorrechten in Moscovië verworven zouden hebben, en er, gelijk dan wel geschieden zou, eene Compagnie voor den handel over de Caspische Zee zou zijn opgericht. Voorts werd aan het Collegie ter Admiraliteit binnen Amsterdam geschreven, dat de waarde der ver- leende oorlogsbehoeften geheim moest gehouden worden, »voor de dienst en den goeden naam van Zijne Keizerlijke Majesteit en van deze Landen.” Hiermede was de zaak echter nog niet afgedaan; want de Gezant dreef de onkieschheid zoo ver, dat hij boven den verleenden krijgsvoorraad nog een geschenk in geld verzocht. Dit werd natuurlijk afgeslagen: alleenlijk werd aan massa boven de hem vroeger toegestane 300 gulden 3 nog evenveel gelds verstrekt, waartegen hij met de bezorging van den brief en den krijgsvoorraad belast werd. 2 In plaats van de hem eerst verleende 300 gulden had massa een gouden penning verzocht om dien ter eer van Hun Hoog Mogenden te mogen dragen. De Staten hadden hem kortaf ge- antwoord, dat, als hij begeerde voor dat geld eenen penning te laten maken, zulks hem vrij stond, — De Priester van den Gezant werd vereerd met een lakenschen mantel of tabbaard. DES VADERLANDS, 25 Ee hem onderhandeld hadden, te scheep naar Amsterdam; de Heer wrrsz, deed hem van Amsterdam verder uitgeleide tot Texel toe 1. | Het belangrijkste bij deze lastige bemoeijingen met den Moscovischen Gezant was on- getwijfeld de kans, die door zijne komst geopend scheen, op een nieuwen weg voor den handel. Gelukte het zulk eenen weg te banen door Rusland en over de Caspische Zee, zoo lag het binnenland van Azië, Turan, Voor-Indië en China voor onze ondernemende kooplieden open. Welk eene stoutheid kenmerkte den geest van dien tijd! De aarde Ondernemings- geest. der Neder- 1618 — 1621. had geene oorden, uitgestrekt, afgelegen, onbekend en ontoegankelijk genoeg, de Zee janders. geene verdrietelijkheden en gevaren, de vreemde volken geene barbaarschheid of over- macht, groot genoeg om onze kooplieden af te schrikken. Al zulk streven alleen aan goudzucht toe te schrijven, kan slechts opkomen in het hoofd van dezulken, die zelven niets groots vermogen uit te voeren. Wie gelooft, dat aan eene natie eene bestemming voorgesteld kan zijn, dat door bijzondere personen eene roeping ervaren worden kan, welke het hun niet aan de vereischte bekwaamheid, moed en lijdzaamheid tot het ver- vullen hunner taak laat ontbreken, hij zal zich eenigermate kunnen verklaren, van- waar de mannen kwamen, die de ondernemingen beraamden, en de jongelingen, die voor den lust van de reize en van den strijd den dood in de golven of door het zwaard van vijand of barbaar of de slavernij bij de Algerijnen trotseerden. Het kwam er slechts op aan, dien lust tot ondernemingen en daden door verstandig bestuur te bevorderen en binnen zekere grenzen te houden, en bij zooveel aanstoot, als men den vreemdeling gaf, eenen staat van betrekkelijken vrede te bewaren. Daartoe spande OLDENBARNEVELT al de krachten in van zijnen hoogen en moedigen geest, en tot die taak toonde hij zich berekend. Zelfs de ontzaggelijke uitrusting tegen de Barbarijsche zeeroovers mocht niet heeten den vrede met het Turksche Rijk te storen. Men ging, heette het, de met de Vassallen der Porte en met deze Mogendheid zelve gesloten verdragen doen eerbiedigen en hunne nakoming verzekeren. In dezen geest werd, terwijl twintig oor- logschepen in de Middellandsche Zee Turksche onderdanen te recht stelden, aan den hoofdconsul in de Levantsche kwartieren, residerende te Aleppo, last gegeven, eene reize te doen naar Jeruzalem, Damascus, Caïro en andere plaatsen, » om de vriendschap tusschen den Grooten Heer en Hun Hoog Mogenden te bevestigen, en de verdragen te doen onderhouden” 2, 1 Resol. Stat.-Gen. 26 Mei; 8, 9, 12, 16, 19, 20, 21, 23, 25, 26, 27, 29 Junij; 3, 4 Julij, 1618. Resol. Holl. 12, 14, 22, 27 Junij, 1618. 2 Resol, Stat.-Gen. 3 Mei, 1618. Intusschen mocht de hoofdconsul (rauw) eenen vice-consul aanstellen. Na de volbrachte reize zou hij herwaarts mogen komen, om rapport te doen en ver- dere bevelen van Hun Hoog Mogenden te ontvangen. Alles buiten "s Lands kosten. Met dit laatste punt nam zijn broeder, de Amsterdamsche Pensionaris rauw, uitdrukkelijk genoegen. III Dezer. 5 Srux. 4 26 ALGEMEENE GESCHIEDENIS en eT ra 1618— Maar hoe weinig de Staten den Russischen Gezant ook hadden toegestaan, toch sche- — nen zij door hem nog om den tuin geleid te zijn. Naauwelijks toch was hij vertrokken, of de Resident van Venetië kreeg bericht uit Londen van den Venetiaanschen Ambassa- deur aldaar, dat de Gezant van Moscovié na een verblijf van acht maanden vandaar afgereisd was in het gezelschap van een Engelsch Edelman, die in hoedanigheid van Ambassadeur van Groof-Britannië medeging met den last om voor de Engelschen met uitsluiting van de Hollanders handelsvoordeelen te bedingen. Eene som van 200,000 kroonen, door den Moscoviet te leen medegekregen, beloofde den goeden uitslag van de pogingen der Engelschen. Terstond baarde het bevreemding, dat zulk eene gewich- tige onderhandeling kon tot stand gekomen zijn, zonder dat onze Gezant te Londen er Ex — "os iets van medegedeeld had. De Staten besloten dien Gezant deswegens hunne verwon- schaldigd. dering te kennen te geven, en hem bij deze gelegenheid te verwijten, dat hij zoo weinig van hetgeen in Engeland voorviel, mededeelde: in een jaar tijds hadden zij ter naau- wernood drie of vier brieven van hem ontvangen, en die hadden dan nog meest bj- zondere belangen betroffen en aanbevelingen ingehouden, terwijl zij evenwel groote som- men betaalden aan boden, van welke sommigen eene opzettelijke reize gedaan hadden !. Dit verwijt raakte ongetwijfeld orpgxsAnsEYERLT meer dan carow. Het onbepaalde ver- trouwen, dat men tot nog toe op den Advokaat van Holland gesteld had, en dat hem vergund had van de briefwisseling met de Gezanten mede te deelen of achter te houden wat hem goed docht, een vertrouwen, dat hij nog steeds verdiende, had een einde ge- nomen, Hoe weinig echter hetgeen veelal door caron uit Londen geschreven werd, vatbaar was om in eene talrijke vergadering, in welke alle deelen des Lands hunne vertegenwoordigers hadden, ruchtbaar gemaakt te worden, bleek dadelijk een paar weken later. Toen kwam een brief van canon in de Vergadering, dien OLDENBARNRVELT anders voorzeker, ten minste gedeeltelijk, zou achtergehouden hebben. Hij behelsde onder anderen, wat de Koning dien Gezant had medegedeeld aangaande het huwelijk van den Prins van Wales en de Infante van Spanje, en dit punt van den brief besloten de Stafen thans zelven geheim te houden. Zoo werd OLDENBARNEVELT op eene ongezochte wijze gerechtvaardigd, daar het uit een enkel voorbeeld bleek, hoe hij den goeden naam gespaard had van een Koning, die hem nu haatte om zijne grootheid, maar bij minder grootmoedigheid van zijne zijde reden zou gehad hebben hem om zijne onbe- scheidenheid te haten, Ook begrepen de Staten, toen de gelden, aan de boden van en naar Engeland voorgeschoten, moesten betaald worden, dezen post zonder verder be- zwaar goed te moeten keuren ?. | Hoe spoedig de spanning tusschen Engeland en de Vereenigde Nederlanden bij de vermetelheid der Hollanders en den wrok der Engelschen tot openbare tweespalt en 1 Resol. Stat.-Gen. 5 Julij, 1618. 2. Resol. Stat.-Gen. 17, 27 Julij, 1618. DES VADERLANDS. | 27 oorlog zou zijn losgebarsten !, indien er geene bescheidene en kalme Staatsdienaren aan het roer gestaan hadden, dit bleek ten duidelijkste uit eene zaak, die, in den zo- mer van het jaar 1617 voorgevallen, eene bron werd van groote moeijelijkheden voor de beide Regeringen. De Hertog van Lenox, admiraal van Schotland, vermeenende, dat er volgens een oud gebruik door de haringvisschers op de kust een zeker recht aan de Kroon van Schotland moest betaald worden, had op last van den Koning in 1618— 1621. het vorige jaar zekeren somn BROWNE tot de visschers gezonden om hen hiervan te ver- Een Engelsch tenaar door wittigen en het geld in te vorderen. Toen was hij zonder tegenspraak betaald gewor- Hollandsche e. den. Maar de Hollanders dit als eene ongewettigde nieuwigheid aanmerkende, besloten wei Vinili adde zich er voortaan niet meer aan te onderwerpen, en caron verzocht den Koning de in- vordering van dat recht achterwege te laten tot de komst van Hollandsche Gecommit- teerden, die over alle geschillen tusschen hunne Meesters en Engeland zouden komen handelen. Evenwel kwam somn snowne in het volgende jaar (1617) weder. Hij had in last, bij weigering van betaling, geenerlei geweld te gebruiken, en slechts een door getuigen gestaafd bewijs van die weigering op te stellen. De kapitein van een der Hol- landsche schepen, met name ANDRBAS CLAASSEN LIEF wit Rotterdam, voerde hem te ge- moet, dat hij last van Holland had hem niet te betalen; hij zou hem hebben laten henen- gaan; doch terwijl nrowne aanteekening van de weigering opmaakte, kwam de kapi- tein van een ander Hollandsch schip, genaamd san ALBERTSEN uit Enkhuizen, aan boord, en zeide in lest te hebbén, hem gevangen naar Holland te voeren. In weer- wil van zaowrms ernstige maar kalme waarschuwing werd hij werkelijk in hechtenis genomen, De Koning, die zich toen juist in Schotland bevond, dit als eene belee- diging, hem door de Staten van Holland aangedaan, beschouwende, gaf bevel een paar Hollandsche koopvaarders op de Theems aan te houden, en de Staten-Generaal door den Gezant canon en in persoon door camLzTow te ’s Hage om voldoening te laten vragen. De bezadigde Staatslieden in Engeland waren met dit geval zeer verlegen. Wimwoop, die altijd het hooge belang had ingezien, hetwelk Engeland en de Veree- nigde Provinciën beiden bij eene goede verstandhouding hadden, kon zijne bevreemding .! Den 79 Julij 1618 schreef winwoop aan caRLETON: » De klachten, die wij hier ontvangen over de vreemde handelwijze der Staten en hunner beambten doen mij duchten, dat zoo zij dus voortgaan alles met geweld te willen dwingen, wij, behoudens het belang van onzen Staat, onze trouw aan den Koning en de eer onzer natie, niet lang vrede met hen zullen kunnen houden. De grieven, waarover onze kooplieden van de Oost-Indische Compagnie zich dagelijks te beklagen ' hebben, de ondragelijke onbeschoftheid van hunne landslieden in die streken onopgemerkt te laten voorbijgaan, is iets van zulke gevaarlijke gevolgen in de toekomst, dat, zoo men er niet onmiddellijk order op stelt, er weldra eene openbare vredebreuk tusschen de Rijken van zijne Majesteit en hunne Provincien uit zal voortkomen.” carLeTON I, p. 331. 4 k opgebracht. 1618— 1621. 28 ALGEMEENE GESCHIEDENIS TTT niet verbergen, dat de Staten van Holland, » anders zoo wijs en voorzichtig”, zich dit- maal zoo onbezonnen gedragen hadden. » Zij moeten,” schreef hij aan CARLETON, » wel groot vertrouwen hebben op hunne macht en veel minachting voor onze zwakheid.” Carreron onderhield oLpENBARNEVELT over de zaak. Hij haalde al de grieven van En- geland op, de behandeling der Engelsche kooplieden in Oost-Indië, het gedrag van MOYEN LAMBERT in Jerland, nog andere beleedigingen en benadeelingen, en nu weder deze gevangenneming van een Ambtenaar van Zijne Majesteit bij de uitoefening van zijne bediening. Geen oord noch haven, zeide hij, was er, waar Zijner Majesteits on- derdanen veilig waren tegen de onbeschofte aanmatigingen der Hollanders. Zoo iets was niet langer te dulden, en, bijaldien het behoud der vriendschap tusschen Zijne Majesteit en dezen Staat hem ter harte ging, zoo verzocht hij hem, de zaak niet, gelijk zij ge- woonlijk deden, naar de Bewindhebbers van de een of andere Compagnie te verwijzen, maar op een degelijke genoegdoening bedacht te zijn. — Volgens het bericht, door CARLETON van dit onderhoud gegeven, had oLpensanneveur op het laatste punt, de ge- vangenneming van BROWNE, niets te zeggen dan dat men kwalijk gehandeld had, en met den hoed in de hand, — iets dat anders volstrekt zijne gewoonte niet was, — verzocht hij den Engelschen Gezant aan Zijne Majesteit verslag te doen, hoe de zaak zich volgens de Hollandsche schippers had toegedragen. In den loop des ge- spreks echter gewaagde hij van eene bijzondere vrijstelling aan de Hollandsche ha- ringvisschers op de Schotsche kust verleend. — Ook Prins maumrrs, dien CARLETON over deze zaak onderhield, keurde het gedrag der Hollandsche schippers, over wier hoedanigheid hij zich met minachting uitliet, volstrekt af. Den 6** September Genoegdoening verscheen CARLETON in de vergadering der Staten-Generaal, en vorderde tot genoeg- d. B — diging — doening, dat de kapitein en de voornaamste officieren van het oorlogschip, waarop BROWNE herwaarts gevoerd was, gevangen uitgeleverd werden. Aan dezen eisch kon niet dadelijk voldaan worden, aangezien die kapitein, na BROWNE hier te lande te heb- ben afgezet, weder naar de visschersschepen vertrokken was. DES VADERLANDS, 29 Meester zich zonder verdere stappen van hunne zijde tevreden zou stellen: het minst wat zij, docht hem, doen konden, was de kapiteins, rir en avseatsen gevankelijk naar Engeland op te zenden, om zich te verantwoorden, en, des verdienende, terecht gesteld te worden. Hij zelf echter drong bij zijne Regering aan op het loslaten der aan- gehouden Hollandsche koopvaarders: hunne gevangenbouding, oordeelde hij, kon een volk als het Hollandsche lichtelijk zoodanig ontstemmen, dat het niet gemakkelijk weder te winnen zou zijn, hetgeen in dit tijdsgewricht vooral weinig raadzaam scheen. Wat de Gezant vermoed had, bleek waar te zijn: de Koning van Groot-Britannië was met het antwoord der Staten niet voldaan, en met harde woorden gaf hij dit herhaaldelijk aan canon te kennen. Noode echter kon men tol de uitlevering der kapiteins komen. Wel werd ALBERTSEN bij zijne wederkomst in het vaderland dadelijk afgezet, en stelde men zich voor, TLIEF bij zijnen terugkeer evenzoo te behandelen; maar verder scheen men niet te kunnen gaan. Intusschen vernam men, dat, zoo de kapiteins slechts aan de genade van Zijne Majesteit werden overgeleverd, zij geen verdere straf te duchten zouden hebben, maar dadelijk terug zouden mogen keren. Doch al was dit zoo, men kende aan een vreemden souverein het recht van genade over Nederlandsche onderdanen niet toe, en zoo zij, ten overstaan van CARLETON verhoord, strafbaar bevonden werden, wilde men ze zelf straffen. De Koning echter bleef vast op zijn stuk staan, en middelerwijl, schoon het beslag van één der schepen werd opgeheven, bleven er nog andere in Engeland aan- gehouden. Nu werd over de zaak in den Raad van Rotterdam en van Enkhuizen, van welke sleden de kapiteins burgers waren, beraadslaagd, en men helde er toe over, des Konings eisch te bevredigen. Te meer was dit geraden, omdat er telkens nieuwe klach- ten uit Schotland kwamen: de Hollandsche visschers, dus heette het, bedreven legen de Schotten allerlei baldadigheden, verboden hun te visschen, en benamen hun daartoe de gelegenheid door hun vischtuig af te nemen. Dus besloten de Staten van Hol- land de kapiteins naar Engeland te zenden, en de Gedeputeerden van Rotterdam en van Enkhuizen namen daar genoegen mede. Dit besluit evenwel bleef vooreerst on- uitgevoerd, daar men zich vleide, dat de Koning tevreden zou zijn met de dus ver- klaarde gezindheid om aan zijnen eisch te voldoen. 