VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Het zal, geloof ik, niemand verbaasd voorkomen, zo wij, vooruitgegaand, de delen voor ons gezicht waren blootgelegd, gingen maken dat de oorzaak boven het gemaaide, (ten minste voor zo ver de doorlopende betreft) konden worden aangegeven aan een vernauwing van de Slokdarm, het zy door verdikking of uitzetting van dezelfde rokken, het zy door drukking van eenig gezwel in de omgelegen delen, of in de Slokdarm zelf, of schoon misschien bij een volgend onderzoek niets vonden, dat daar na geleek; want aan het eind van de Slokdarm in de mand, noch aan het Strottenhoofd ontdekten wij iets buitengewoons. De rokken van de Slokdarm vervolgens, nederwaarts, waren niet alleen niet buitengewoon dik, maar zelfs zeer dun, en nergens met enige dikte of hardheid bezaaid; hij was nauwer dan men hem doorgaans anders vindt; even weinig was er enige buitengewone uitzetting van gezwel in de omgelegen delen te vinden; de Maag was zeer ingekramd, en dezelver rokken ongewoon dik, zodat men gemakkelijk door de Slokdarm, die wij, ongeveer 4 vingers breed, onder het Strottenhoofd hadden afgevonden, met de vinger op de bodem konden knagen. VERENA BERAUWDE KEEL. Bij het klaar komen, bleek het dat deze beletting doorfikking alleen daar aanleiding was tot een verlamming van de Spieren van de Slokdarm. De buitengewone engheid van de Slokdarm, waarvan ik zo even gezegd heb, is niet voor de oorzaak van de belemmerde keel te vinden, maar veel meer voor een gevolg van dezelfde; want de Lyderes te deaden langen tijd geen voedsel hebbende kunnen doorflikken, hebben zich de rokken van deze Buis hoe langer hoe meer samengetrokken, gelijk men ook dikwijks in het overige van de Darmen ziet gebeuren, waarbij de doortocht langen tijd is belet geweest. De Spieren die de inwendige opengeping van de Straat, en sommige der Tanden buiten twijfel ook verlamd geweest, waar door de Lyderes geen verstaanbare woorden konden vormen. Sehr verwondert was het ook dat de overige Darmen, door dezelfde oorzaak, ook het vermogen verloren hebben om de afval naar beneden te kunnen drukken, doordat de vrouw, bij haar leven, zo vaak ik reeds gezegd heb, veelal met opzwellen van Afgaan was gekweld. ALGEMEENE WAARNEMINGEN ALGEMENE WAARNEEMINGEN OVER DEN SLAAP DER PLANTEN: (Uit een Disertatie, verdedigd onder den Heer LINN te Uppsala in 1755.) De Waarneemingen der hedendaagse Natuurbeschouwers, wegens het maken van Den Slap der Planten, hebben hen geleerd dat er zeer merkwaardige overeenkomsten en gelijkheid zijn tussen dezelve en de Dieren. Beide hebben vaten, waarin ze de voedende sappen ontvangen, bereiden, en door de verschillende delen verspreiden, om de groei en volkomendheid van elk hunner in 't bijzonder te bevorderen. De meeste Planten zetten haar geflagte voort op een wijze, evenals die der Dieren, en deze overeenkomst is zeer opmerkelijk in de zulpen, welke de beide Kunnen niet tezamen in zich vereenigen, maar waarvan de ene van het mannelijke, de andere van het vrouwelijke geflagte zijn. Verscheidene Planten, evenals dezen weer aan de Dieren gelijk, waarvan het leven zich binnen den kring van één jaar bepaalt, na de bloei Zinnelen of fruiten voor haar nakomelingenschap voortgebracht te hebben, sterven dan af, terwijl anderen, evenals die Dieren, welke meermalen teelen, in het leven blijven, en jaarlijks geboorte geven aan een meer of minder talrijk nageslag. Verscheidene ziekten eindelijk tasten het groeiend Rijk, eveneens als het Dierlijk aan. Men kan daarvan een bijzonder voorbeeld opmerken in de Spaarboom, waarvan het rijk en taai sap hen dikwijls verstopkingen veroorzaakt, die het doen sterven. Vergun de Planten, bij dit alles, het gevoel, en het zijn volkomen Dieren, welke die naam al zo wel verdienen, als verscheidene dierlijke schepsels, welke onder die rangschikking gebracht worden. En deze eigenschap "het gevoel, daar men buiten dit reeds eenige overeenkomst en gelijkheid van opmerkte in de Planten, komt men in de nieuwe ontdekking, welke de beruchte Linnæus wegens de gelijkheid der Dieren en Planten gedaan heeft, te weten den Slaap der laatsten. Men moet door dit woord in de waarheid niet verstaan die gehele opschorting der dierlijke verrigtingen, waarin de slaap der levendige schepselen behaat. De Planten hebben geen eigenlijk gevoel, geen bewustheid, geen vrijwillige beweging, en kunnen derhalve niet in een diepe slaap. Pure ore slaap berestaan. 233 "Door de vermoeidheid of niet genoeg voorzienheid veroorzaakt, vervallen, nog rusten, dat is te zeggen, op houden van hunne gewone dierlijke verrigtingen, om hunne uitgeputte krachten te berusten. Door den Slaap verstaat dan onze beroemde Botanist alleenlijk die uitwendige gestalte, en dat bijzonder voorkomende, dat welke de Planten des nachts anemen, er dat geheel verwordt van dat, waarin zij zich des daags doen zien." Het was bij toeval, dat de Heer Linnaeus deze eigenheid ontdekte; Hij had van den Heer de Sauvages, Hoogleeraar op de Universiteit van Montpellier zaad gekregen van zekere Plant, welke de Vroege Planten heetten LOTUS ORNITHOPODI: (Lotus naar de Ornithopodi: of Vogelvoet gelijkende) de Plant gelukkig opgekomen zijnde "zo bemerkte de Heer Linnaeus daar over dag twee bloemen aan. Maar des avonds, als hij diezelfde Plant het Tuinier wilde tonen, en hem waarde schouwer, van haar een bijzondere zorg voor te draagen "ZO beoordeelde hij die bloemen niet meer. Des anderendaags onderscheidt hij dit weer, en vernam dezelfde Comedie; de bloemen hadden zich des morgens en overdag duidelijk zien, en waren des avonds en des nachts verborgen, zo dikwijls onze Botanisten diezelfde wilden gaan bezien. De derde avond eindelijk, na de Plant met allen aandacht bekeken en de bladeren voorzichtig opgelegen te hebben, bevonden zij de bloemen met enkele bladeren overdekt, daar zij des dag verdwenken waren en tussend in stonden. De Heer Linnaeus door dit verchijnzelen getroffen, herhaalde zijn waarneming verscheidene dagen na elkaar; ook onderzocht hij, met de flambouw in de hand de andere planten van zijn tuin enstoof, en hij bespeurde, dat ze allen iets dergelijks ondergingen. Met het begin van de nacht, zag hij ze zich samen trekken, haar bladeren op elkaar plooien, en zich, om zoveel te spreken, in veiligheid stellen voor de koude en wind, om de zoetheid van de rust onbelemmerd te maken. Als de zon en de dag weer aanbraken; zo openden ze zich weer, als om de verkwikkeling invloed te genieten. Men zou haast geneigd zijn te denken, dat deze samen trekking, welke de Planten, volgens den Heer Linnaeus geduurende de nacht, ondergaan, niet alleen is, dan de verschillende indruk, welke een meer of minder heete lucht op dezelfde maakt; maar deze uitlegging, hoe natuurlijk zij schijnen mag, voldoet niet, om de verchijnzelen te verklaren. Dezezelfde bestaat eigenlijk in de verschillende manier, waarop zij haar bladeren vouwen, en op elkaar leggen, om er de bloem mee te dekken, en voor de koude te beschutten. De Heer Linnaeus heeft hier een lijst van gemaakt, en de planten nauwkeurig aangewezen, welke op zulk of zulk een wijze slaappen; gelijk de Heer PULTNEY van Leicester naderhand een dergelijke lijst in de Philosophical Transactions heeft medegedeeld; wij voegen hier deze lijst toe de reeds voorgedragen en nog voor te dragen waarneemingen, om dat die optelling in zichzelf niet zegt vry door is voor allen, die geen botanisten zijn, maar ook om dat men de laatstgenoemde Catalogus reeds in de Uitgezochte Verhandelingen heeft gegeven. Eerste bijzonderheid moeten wij nog aantekenen wegens de overeenkomst en gelijkheid tussen den slaap der Dieren en der Planten, en deze is niet de minst opmerkelijke. De Dieren, welke op hunne dagen beginnen te komen, slapen weinig; de rust schijnt hunne oogleden te vlieden, terwijl de jonge Dieren dezelve onverhinderd genieten, en er zich zo veel aan overgeven, dat de nacht hen nauwgekke laag genoeg schijnt te zijn. De Heer Linnaeus verzekert ons, dat hij dergelyks iets in het groeiend rijk heeft waargenomen. De jonge planten slagen langer dan de oude; die laatste slaan naauwkeurig, effent ontwaken, eer de dag haar komst opwekken, of de zon haar bemoedigt. De zuiverde onder onze lezers, welke een teder hart gevoel hebben, en nog in die gelukkige leeftijd zitten, waarin de verbeelding alle wezens bezielt, ophelder, en verfraait, zullen ongetwijfeld met vermaak zien, hoe de naauwkeurigste waarnemingen, in zekeren zin, met de geestige vercielingen, en treffendste schilderingen der dichtkunst overeenkomen. Dat slaan en waakken der bloemen zal een nieuw kostbaar bijzetten aan de beschrijving, welke Virgilius geeft, 'wegens die ongelukkige bloem, die door het wreede kouter van haar stelletje afgesneden, onverwacht valt, verwelkt en sterft. En zij zullen het beklag des dichters met meerdere aandoening lezen. NIEUWE MANIER OM BRAND TE BLUSSEN MET BEPAALDE TONNETJES OF VAATJES, DIE ER IN GEWORPEN WORDEN, VAARDIG EN KRACHTDAADIG TE BLUSSEN E beroemde Maatschappij der Wetenschappen in Engeland; opgericht ter bevordering van Manufaktuur en Koophandel, overtuigd zijnde, dat er een krachtiger middel was uit te vinden, om brand te blussen, dan de gewone wijze, en begonnen, dat de Heer Godfrey, scheikundige, wonende te Londen in Southampton straat in Covent Garden, een geheim van die natuur had, volmaakt door vroeger aan zijn Grootvader, welke de verbetering gehad had beëindigd over het Laboratorium van de beroemde Heer R. Boyle, gemelde Maatschappij, zeg ik, hier van onderricht, befléten, om 'er een openbare proef van te nemen. 'Ten doel hiervoor werd dit geheim in de omgeving van het Gasthuis van Middlesex, een viertrekking huisje gebouwd van veertien of vijftien voeten aan elke zijde, hebbende drie verdiepingen boven elkaar; de eerste en tweede werden van steen opgetrokken, en de steenen bloot gelegd, maar de bovenste vloer van planken gemaakt; daar werd een dak in de vorm van een driehoekige Pyramide overgelegd en een houten trap daar aan gevoegd, welke, in alle drie de verdiepingen, geleidde, met een houten deur. Ook waren er in iedere kamer twee houten kruiskazemen met glazen vensters, behalve een schouw, die van onderen tot boven opliep. Verder had dit huisje zo veel houtwerk gepast. Zigd, als men eenig zints in te brengen kon, op dat, als beter vuur begon te woeden, en vervolgens geblust werd, voldoende, men kon denken, dat er veel schade had zelf had gedaan, en wat men, in de gewoonheid, zelfs in de ge. jaarlijkse gebouwen, vaak het voorgezeten middel te verwachten te. Het huis dus toegevoegd zijnde, bracht men daar een groote menigte takkenbossen en zelfs krullen en Spaanders in, welke men allerwegen door alle de vertrekken verdeelde, en men schikte al. Zo derwijze, dat de vlammen zich vrijelijk verspreiden en voort- vlanken konden, om dus het middel ter degelijk op de proef te zetten. Als de brand op 't hevigst was, moest het zelf gebruikt worden, één alles op eenmaal uitblussen. En in gevolge dië afgesproken en geschatte fom proef genomen zou worden op Dinsdag den 27den May 1761. Waar op de Heer optreden oordeelde, dat het ge- voegelijk ware, het gemeen hier van te verwittigen, en ten minste algemeen denkbeeld, wegens zijn manier van werken, te geven, op dat de kanshechters zo veel beter in staat mochten zijn te oordelen, of hij zijn beloften nakwam. De volgende bekendmaking werd dan uitgegeven. Veel meer heeft in onze Nieuwsbladen dikwijks gemeld, dat ik een geheim had, om den zelfsten brand kragt daadig te blusten, en men heeft waarschijnlijk reeds gehoord; "dat ik 's morgens Eene openbare proef van doen zal. Ik zal dit met gemeenschap vooraf onderhouden, dat deze uitvinding bestaat in een soort Van Machine, waarin onder anderen een klein gedeelte van kruid wordt besprooten, hetwelk, met andere brandstoffen vereenigd, de vlammen niet alleen onmiddellijk uitblust, maar zelfs een tijd lang belet, weer vuur te vatten, latende alle brandbare stoffen zwart, en even als uitgedoofde koolen. Op deze wijze bereikt men, volgens mijn uitvinding, het grote oogmerk, dat men zich voorstelt, om dat men gedurende den tijd, dat de zaak in deze staat is, de vlammen dus geblust zijn, gelegenheid heeft van andere hulpmiddelen bij te nemen, en dus den allergrootste brand te blussen. Zij, welke zich verbeelden, dat het water alleen hier toe in gebruik zoude wezen, bedriegen zich grovelijk, dewijze, een ver nieuwe aandrang van lucht of tocht de vlammen in de pas doofde brandstoffen tracht weer meester te maken, en het een gedeelte van een huis enz. dus weer op nieuw begint te branden, terwijl men, 't zelfde verlaten hebbende, meer een ander gedeelte bezig is; men zal zien, dat mijn Stof dit gevaar ten grooten deel voorkomt. Voor het overige zijn de Machines, welke deze bevatten, verschilende in grootte, van vijf tot vijftig ponden, men heeft de vorm zo gemakkelijk, en den omtrek haar gelang der Roodige kragten, zo klein als mogelijk is gemaakt. OM BRAND TE BEDEBLUSSCHEN 237 "Maar schoon deze Machines zeer geschikt zijn, om een grooten Brand te weren, als men dezelve tijdig genoeg gebruikt, zo zal ik myself wel waakzaam te verzekeren, dat dezelve even goed kunnen dienen, als men het vuur te ver heeft laten komen. De zolderingen moeten nog niet ingevallen zijn, als mijn Machines haar kracht zullen doen, hoef men niet te dicht bij genoeg den brand kunnen naderen. Dezelve begint altijd eerst in 't een of ander vertrek; en hen moet aanstonds toegevuist worden tot mijn hulpmiddel, voor met den tijd verliest met spuiten te gaan halen, welke dikwijls ver van de hand, en moeilijk aan te voeren en te stellen zyn; men moet ze derhalve altijd in gereedheid houden, het zou misschien vergeefs zijn, dezelve dan eerst te zoeken, als men ze noodig had; dit voordeel behouden mijn Machines altijd, zelfs in de allerwaardigste gevallen, dat mijk daar door de vlammen kan beletten in de naastbijzijnde huizen over te slaan, met er een of meer van mijn watermondduigen te werpen, zo dikwijls de vlammen daar in vatten zouden. "Het is op deze voet, dat ik mij aan het oordeel van het Gemeen: onderwerp, en bijzonderlijk aan dat achtenswaardig gehoor, hetwelk mij de eer zal doen, om er een openbare proef van te nemen". Alles dan voor deze gewichtige proef in gereedheid gebracht zijnde, vloeide er een ongelooflijke menigte volks, rondom het genoemde gebouw te famen. Zijn Koninklijke Hoogheid, de Hertog van York, verstrekte buitenlandse Ministers, en een menigte andere personen van den hoogste rang waren daarbij tegenwoordig. Desmiddags bracht men na het gegeven teken, het vuur in de twee eerste kamers, gelijk ook in een hoop takkenbosjes van buiten tegen het huis geplaatst, in de open lucht; Welke tevens ten blik moest dienen, wanneer het vuur binnen voortgang genomen zoude hebben. Allen, die dicht bij het huis, of in den geflooteen kring der palissaden waren, welke men daaromheen geflankeerd had, en die door meer dan honderd Koninklijke Gardes bewaard werden, bemerkten welrettend, dat het vuur in de kamers fichtelijk de wanden en zinkeringen bereikt had, en dat de wind, welke er door alle openingen ter ontsnede was, dezelfde frevel kragtig aanjoeg. En gelijk op dit oogenblik, zy, die van binnen op den trap geplaatst waren, bericht gaven, dat de vlammen op het punt waren, van der. twaalf aan te dachten, zo haastte men zich den Heer Godfrey te wachten, schouwend van zijn proef te beginnen. Toen wierp hij in de onderste ruimte Ratner de kleinste van zijn Machines, welke een grooten vlag, de vlammen aanstonds afstond en neerlegde, maar gelijk deze hoger riet geheel waren uitgedoofd, zo wierp hij er onmiddelijk nog twee andere bij, en te gelijk nog twee in de tweede Kamer, en aanstonds verdwenen het vuur in de eene en aanstonden, kort daarna moest zelfs hield de rook geheel weg. Daarop wierp de Heer Godfrey een van zijn Machines in den boom, takkenbos, welke, schijn in de open lucht, op één ogenblik werd uitgeblust. Men onderzocht vervolgens de andere kamers, en vond deze veel ten uitersten beschadigd, het hout zwart, gebrand enz. gelijk het volk echter, dat verder afwees, de vlammen niet duidelijk genoeg had gezien en het tweede vertrek weinig beschadigd was, (buiten de takkenbos, die veelal verbrand waren, ) omdat de beschrijvers wat al te scheelbeeld hadden, zo ontstond er enig gemor en men vond derhalve goed, tot een volkomen voldoening, en ontwijfelbaar bleek, de proef met het bovenste vertrek, het welk geheel van hout was, nog eens te herhalen. De Heer Godfrey liet dit dan ook in den brand vallen, en het vuur zo lang woeden, dat het de vensters uitsloeg; toen wierp hij twee van zijn stukjes of vaatjes daarin, en liet nog een derde ten aanstichten van ieder een, door een venster, dat in brand stond, werpen, en aanstonds waren de vlammen aan alle kanten uitgeblust, de rook verdween, en verscheidene men schenen te klauteren in de vertrekken, en vertoonden zich voor de vensters. Na de proefnemingen schreeuwde het volk van vreugde, en elk herkende dat de proefnemingen volmaakt gelukt, en het bewijs onweerbestribbaar was. Het bleek dan uit deze proef, dat als het vuur nog in één veld bepaald is, en dat hetzelfde nog niet anders dan de meubels en het houtwerk heeft aangetast, men hetzelfde onfeilbaar kunt stoppen kan door dit geheim. Maar als men het tijds heeft gegeven om allerichten voor te gaan, dan heeft men minder hulp van deze uitvinding te verwachten. Men behoort dan een zeker getal brandblusser in huis te hebben, en dit kan inzonderlijk op Schepen en Buitenplaatsen te pas komen. Voor het overige bleek het duidelijk genoeg uit ons bericht, dat dit geheim niet hetzelfde is, met dat, waarvan in de Gedenkboeken van de Academie der Wetenschappen te Parijs van den jaren 1722 gesproken wordt. De Heeren DE REAUMUR en GROUROY bij de openbare proefnemingen, welke men van dit laatste in het Hotel der Invalides nam op den raad van December des genoemde jaars, tegenwoordig geweest zynde, oordeelden dat het vaatje, 'welk daar toe gebezigd werd, bestond uit bordpapier, waarin een klein gedeelte buskruid afzonderlijk besproken, en 'het welk voor het overige met asch en water gevuld was. "In het midden, dus drukken zij zich uit, was een blikje flesje van een kegelsvorm, het welk ongeveer twee ponden buskruid mag bevatten. Deszelfs middelpunt was van bijna vier duim dik; dit doosje of bakje had een lange hals, als een fles, en die hals liep tot den uitscheiding van het vaatje, ja, kwam er eventjes buiten, en die voorlaadgat of loop, om het buskruid aan te tekenen; voor het overige was het vaatje met gemeen water gevuld." Alle overeenkomst dan, welke 'er tussen deze flesjes, en die van den Heer Godfrey was, bevat hier in, dat de een en andere buskruid in hebben, als het groote beweeg- of voermiddel van deze brandblusser. Stoffe, maar die stof zelf, welke geschikt is, om het vuur te blussen, is in beide geen vleugel gelijk. De Maatíchappy was zeer voldaan over de Proef die zy gezien hadt, en beval, dat men den Heer Godfrey haarent wegen be- danken zoude ; en dat zyn geheim het Gemeen moest worden sange reezen als het kragtigfte en vaardigtte middel om brand te usfchen. Dit verklaar ik het egt en naauwkeurig berigt te zyn van deze , nieuwe Proefneeming, daar ik zelve ooggetuige van geweest ben, en waarop men zig, als volmaakt overeenkomftig met de waat- heid, volkoomen verlaaten kan. ik heb de eer my te noemen | Myn Heeren ( was getekend) LONDEN den sden . DESCHAMPS. Juny 1761. | Priester van de Anglicaanfcbe Kerk, Gelyk byons een gelykfoortige Proefneeming van een dergelyk geheim, met min gunftigen uitflag op Zeeburg aan het Y genoo- men is, en dit eenig vooroordeel tegen alle dergelyke heilzaame uitvindingen zou kunnen geeven, zo hebben wy het te gevoege- Iyker geoordeeld, de Engelíche proef omftandig by te brengen; men gaf in de Amfterdam{che Proefneeming voor, dat eenige on- geregetdheden derzelver göeden uitflag verhinderd hadden, vee- le verflandige Lieden waren van die gedagten , en het byge- bragte uit Engeland, fchyot dit vermoeden eenigzins te begun- figen. BERIGT VAN EEN VERBETERDEN WATERMOLEN. T Usfchen de Ryp en Schermerhorn, in Noordholland, is,op het Eilands Polder, (welke Polder binne-water Peil, ruim 5 voet lager is als °t hoogfte buitenwater,) een fcheprad - Water- molen vermaakt door Adriaan Vyzelaar , Timmerbaas van de Star. re-Meers , Noordeinder-Meers en andere Molens, die blyken van groote verbeteringe door zyn grondige kennis in de Waterweeg- kunde, eń Centerfchuwende kragten, aan verfcheide, en in by. 1 .4 ao BERIGT VAN EEN WATERMOLEN. buitenzelf aan dezen molen heeft gegeven; welke nu, meer dan ooit grote Schepraden, malen kan, ook met twee en ook met één; naar dat de wind en het buitenwater zulks toelaat, waarvan de proeven kunnen gezien worden. Wanneer dezelve met één en één Scheprad maalt, zo geeft hij zo veel water als, voorheen; terwijl de schepen bijna 6 duim verminderd zijn; maar daarentegen is de Water-as, verlaagd; waardoor het Scheprad nu 19 duim dieper in het binnewater zit. - Dus is de Molenkragt, door 't verlagen der Water-as, en't daar uit volgende verhogen van 't (waartepunt des waters, op de Scheppen minder; derhalve, maalt hij lichter als tevoren; en als het buitenwater ruim één voet lager is dan het op z'n hoogst wordt, zo kan hij met even veel kragt twee Schepraden omvoeren, als tevoren met het hoogste buitenwater één; en het buitenwater nog ruim één voet lager zodat, zo zal hij op gelijke wijze drie Schepraden omvoeren en bijgevolg aan het voorafgeschreven. Baas voldoen. Dit byzetten van meerder Schepraden is, in navolgende van vreugd werkmolen, die, door het aanzetten van meer werk, alleen van de kragt der wind profiteert, daar de Watermolens ook daarenboven van de laagte des buitenwaters (dat wel 483 duim op en neer loopt,) beginnend worden; dus zal deze molen door ligt ter maal met één Scheprad, eerder water maalen dan de vorige en zo veel: en na het verlagen des buitenwaters met twee, en ook met drie Schepraden kunnen maalen; daarbij in die gevallen een dubbele en drie dubbele molen. — Dit Werk is eenvoudig en wordt door een Spil en Wiel omgevoerd, en kan van een ieder bezigd worden. NARIG Te De Heer Gs... Pe. zou de Uitgevers dezezer Letteroefeningen zeer verplichten, indien hij zo goed geliefd te zijn, van, op de een of andere wijze, hen in vreugd te kunnen tellen, om aan hem te kunnen schrijven, ten einde hem hunne gedachten over ... zeker toegezonden geschreven mee te kunnen delen; MENGELWERK, TOT FRAAYE LETTEREN, KONSTEN EN WETENSCHAPPEN, BETREKKELIJK. De natuurnatuur en grondslagen van de plicht der dankbaarheid. De lofwaarde dankbaarheid ongetwijfeld een der aangekondigde plichten van een edelhartige ziel zijnde, doch dikwijls van veel niet gerecht begrepen, of te schaapachtig verwaarloosd wordende, zo is 't der moeite waardig onze aandacht eens bijzonder op dit onderwerp te vestigen; om na te gaan van hoedanigen aard deze deugd zij, en op welke grondslagen onze verplichting tot deze deugd bedragen steunt; waar toe we de navolgende proeve de lezer onder het oog zullen brengen. En kan, onzes achtens, de dankbaarheid eigenaartig althus omvatten. Ze bestaat in die priestelijke gemoedsgestalt, welke, op het ontvangen van een vreemd weldeke weldaad, genoegzaam aangedaan zijnde de mensch dringt, om met vermaak te erkennen, dat hij zich gevoelig verplicht voelt voor de genoontes gunst; des hij, uit kracht daarvan, bewogen wordt om bij uitnemendheid deel te nemen in de belangen van zijn weldoener, en na gelegenheid te zoeken, om zijn weldoener een gelijk of zelfs grooter dienst, ten minste zo veel in zijn vermogen is, te doen. Deze omvatting is, vertrouwen we, zo klaar, dat dezelfde geen verdere bijzondere uitlegging vereist alleen zijn er twee bepalingen in, die mogelijk een kort woord noodig hebben: de weldaad, waarvoor men zich tot dankbaarheid verplicht oordeelt, moet een vreemd weldeke zijn; de wedervergelding, die men bewust moet wezen, ten minste zo veel in ons vermogen is. Het moet een vreemd weldeke zijn: is 't dat iemand ons een dienst bewijst, maar denzelfde gepaard doet gaan met zulke omstandigheden, die ons een vreemd recht op of tegen hem geven; dan is die dienst, alhoewel in zichzelf een weldaad, voor de ontvanger geen weldaad meer, uit hoofde der nevensgaande omstandigheden. Iemand, bijvoorbeeld, geeft aan een armen levensonderhoud, maar hij doet het met de bijvaardige verwijt en schampere verachting van desselfde schuldloos armoede; die weldaad is hem geen weldaad meer; de arme is hem geen dankbaarheid verplicht. (Saad) 2432 DE DANKBAARHEID. verplicht : nadat de arme zelfs een wezenlijk recht heeft, om een redelijke behandeling van den rijksten te verwachten; en dat zodanig een dienst niet, als een weldaad, met een genoeglijke aandoening des gemoeds kan ontvangen. Dan, opdat men dit ons gezegde niet misbruikt, zo willen wij aangemerkt hebben, dat hij, die een weldaad ontvangt, niet ten nauaste alle nevensgaande omstandigheden heeft te beschouwen, om te wikken en te wegen of ’t wel een werkelijke weldaad is: dan toch zou een ondankbare bijna altijd in de menselijke weldaden, een schijnbaar voorwendsel voor zijn ondankbaarheid kunnen vinden. Het bovengezegde plaat alleen op zodanige omstandigheden, die zonder een gezet onderzoek in ’t oog lopen: want zodra de ontvanger verder gaat, geeft hij niet duister zijn neiging tot ondankbaarheid te kennen. De wedervergelding moet, gelijk we gezegd hebben, wezen, ten minste zo veel in ons vermogen is. De Dankbaarheid eist juist niet een gelijke of grotere vergelding; deze kan en moet alleen plaats hebben, in doorlopende gevallen, wanneer lieden van gelijken rang, elkaar of minderen hunnen meerderen wel gedaan hebben: maar in het geval een weldaad van meerder aan minder bewezen kan zulks gemeenlijk niet geëist worden: dan komt het inzonderheid aan op de goede wil, op de oprechte poogingen, waar door iemand zo veel doet als bij kan om zijn dankbaarheid te tonen, zodanig dit verstrekt in zodanige omstandigheden voor een volmaakte wedervergelding. Een arm, bijvoorbeeld, door de onderstand des rijken in het leven bewaard, heeft zelden gelegenheid om de rijke een dienst te doen, die daarbij in vergelijken kan komen: maar als hij steeds, in hartelijke betuigingen van liefde voor zijn Weldoener, door alle beleefdheid en dienstvolheid, zo veel de rijke reeelwijzer kan begeeren, de erkentenis zijner ziele toont, dan voldoet hij “zo veel in zijn vermogen is, de genotene weldaad op de volmaakste wijze. — In deze deugd, gelijk in alle anderen, is de werkzaamheid van het gemoed het voornaamste: het overige bevat in uitwerkelijke gebeurtenissen, die dikwijks afhangen van omstandigheden welke buiten het bereik des dankbaars zijn. Een dankbaar gemoed kan ieder een bezit hebben, maar een weldaad met een weldaad te vergelden kan dikwijls onmogelijk zijn, zowel door den hoge staat des Weldoeners, die ons dienst niet behoeft, als door den lage staat des dankbare, die niets heeft om dienst te kunnen doen. Na deze opmerkingen over algemene gegevene omstandigheden, vinge ik weinig moeite te zyn de Dankbaarheid in haar voornaamste bijzonderheden te ontvouwen. Zulk een dankbare gevoel vooronderstelt zeker; in de eerste plaats, een kennis van de Ontvanger van weldaad, en wet ik zo een kennis, die ons de weldaad rechtmatig in haar waarde doet schatten; indien voorzover dat wij dezelfde min of meer hoog agten, overeenkomstig met de aard der zaak "naar derzelver grootte in die omstandigheden, waar in ze gegeven wordt. Want, gelijk het onbekende geen voorwerp van onze dankbaarheid kan zyn, zo kan ook de dankbaarheid geen plaats hebben voor zaakken, die wij niets waardig agten: terwijl in tegendeel onze dankbaarheid natuurlijk hoger ryst, naar geraad dat wij in een regelmatige schatting de genoten gunst hogere waardeeren. Hier uit volgt dat een dankbaar de geschonkene weldaad ontvangt met een vrolijke gevoel. Het besef van de bevordering van ons geluk "door een bewezen gunst, bij ons hoog geacht, brengt eigenaardig een vreugde in ons hart te weeg. 't Is een onloochenbaar teken dat hij niet veel belang in deszelfs genot stelt, of waant rede van ongenoegen te hebben op de schenker der weldaad, waar door hij de weldaad niet als zodanig beschouwt; het welk de Dankbaarheid verbiedt: maar is 't dat wij de weldaad "naar derzelver aard, wat wij hoog agten, zo kan 't niet anders zyn, of ons gemoed gevoelt een dankbare vreugde, welke groter wordt naar geraad onze hogere achting. Dit vreugdevolle ontvangen der erkende en hooggeachte weldaad baart vervolgens een heugelijk nadenken; welks aanhoudendheid pijnlijk en van langer duur is, naar gelang dat de gevolgen van meer aanbelang zijn, en zich verder uitstreken. Als iemand een weldaad kent, hoog aagt en met vreugde ontvangt, kan hij dezelfde niet terstond vergeven zonder een bewijs van ondankbaarheid. Hier aan vervolgens niet meer te denken, toont zeer klaar, dat de bewijzende gunst geen diepen indruk op het hart gemaakt heeft, en gevolglich niet ontvangen is met die vereiste aandoening van dankbaarheid. Die zaak toch welken ons op een redelijk manier aandoen, blijven, naar evenredigheid der aandoeningen, levendig voor onzen geest: van daar is 't dat ongelijk, die ons gevoelig getroffen hebben, zo zwaarlijk te vergeven zijn: die zelfde uitwerking behooren dan ook de weldadigheden op onzen geest te hebben, zullen wij recht dankbaar zijn. Is dat niet genoeg de weldadigheden blijmoedig te ontvangen; maar de dankbaarheid eist, dat wij daar benoeden dezelfde in 't geheugen bewaaren, en meerwaarige aandachtig zijn met een gevoelige dankbaarheid. Het tot dusver gemelde „in ware ernst plaats hebbende, gaat buiten twijfel gepaard, met een ware hoogachtend voor, en hartelijke liefde tot den Wieldoener, als den oorsprong van ’t goed, waarover wij ons met dankbaarheid verheugen. Regt dankbaar te zijn voor een weldaad en den Wieldoener met verachting te beschouwen en te haten, is een openbare straf, onbehoorlijk met de natuur der zaak. ’t Kan gebeuren dat iemand ons dienst doet op een hatelijke wijze, waar door wij geen achting of liefde, in die zin, voor hem kunnen hebben, doch dan is die dienst, uit kracht der omstandigheden geen wezenlijke weldaad en men is er geen Dankbaarheid voor verantwoordelijk, gelijk wij in den beginnen gezegd hebben: maar is ’t dat wij de weldaad aanmerken als een wezenlijke weldaad, die wij derhalve met Dankbaarheid ontvangen, dan loopt de hele werkzaamheid van onze ziel natuurlijk uit tot de persoon die dezelfde geschonken heeft: vermits wij niet wel kunnen gedenken aan ’t ontvangen der weldaad, zonder tevens de gedachten te vestigen op de persoon, aan wie wij ons geluk verschuldigd zijn; het welke eigenaartig hoogachting en liefde te wege moet brengen. Uit dit alles eindelijk volgt een verdere werkzaamheid des dankbare "om aan de ontvangen weldaad te beantwoorden, door wedervergelding naar vermogen ; om door de uitwerking na buiten den innerlijken toestand van 't dankbare gemoed te kennen te geven en te betonen. Daar is toch tussen onze gemoeds-perspectieven en onze lichaams werkaamheden, zo ver we diezelfde in uitvoering kunnen brengen, een onafbrekelijke overeenkomst; en gevolglijk zo 'er een dankbare neiging in onze zielen huisvest, moet ook ons lichaam dankbare werkaamheden oefenen. De schijn van 't laatste zou nog geveinsdelijk nagebootst kunnen worden, zonder dat het eerst plaats had ; maar het gebrek van 'het laatste toont duidelijk het gemis van 'het eerst, nadat het zichzelf tegen zichzelf spreekt, dat iemand een zwaar zal hebben om dankbaar te zijn, en na onvermogend bevonden worden in dank- bare werkaamheden zo veel ze in zijn vermogen zijn. Met een hoogwaardige kennis dan een weldaad blymoedig te ontvangen, met vreugde daar aan gedachtig te zijn "en deswegen zijn Weldoener met agting en liefde te achtervolgen "baart noodzakelijke ernstige poogingen, om, zoveel in ons is, wedervergelding te doen aan degenen die ons heeft wel gedaan. En dit geschiedt tweemaal, of door woorden of door daden, ——— Door woorden zal een dankbare bij alle gelegenheden "de weldaadigheid van zijn Weldoener roemen: niet alleen bij in deszelfs tegenwoordigheid dankbaarheid betuigen, maar ook, naar den aard der zaak, in deszelfs afwezigheid daarvan met anderen spreken; te kennen geven hoe zeer hij aan hem gehouden, en zijn geluk aan hem verschuldigd is: hoe sterker hij zich derhalve verpligt is tot deszelfs dienst; en hoe gewillig hij gevolg Apartment daar toe overgegeven is. Dit is het eigenaardige gewrocht van een dankbare ziel: uit den overvloed des harten toch sprekt de mond zo gereed, dat het moeite in heeft, iemand te doen zwijgen van zodanige zaken, waar mee zijn hart vervuld is; en derhalve zal ook hier de dankbare gemoedsgevoelens de tong ontbinden "om deszelfs betrekking tot den Weldoener uit te drukken. gebruike, en zich in alle gevallen redelyker wyze fchikke naar °t welbehagen zynes Weldoeners; voorts vervult het. welmeenende hart, in de oprechte betuiging der tonge „den pligt der Dankbaarheid, gelyk we in het voorgaande reeds gemeld hebben. Zulk eene daadlyke werkzaamheid , zo ver ze mogelyk zy, is de natuurlyke vrugt eener dankbaare ge- moedsgeftalte; die, als uit het voorgaande duidelyk is af te neemen, zich niet kan bepaalen binnen de enkele neiging, noch zich vergenoegen met bloote woorden, maar zich wi volmaaken door daaden ; en wel, het geen men ten befluite van dit Character „ nog in aanmerking heeft te neemen , zo , 13 vee © 246 ` DE DANKBAARHEIS. veel ’t gefchieden kan, door zodanige daaden, die den Wel. Doener gevallen zyn. Hier in is een merkwaardig ondergeschikte Weldaadigheid en Dankbaarheid; hij die eene weldaad geeft is veel vrije in de schikking van zyn bedrijf, dan hij die eene weldaad vergeldt: nadat de laatste een meerder trap van zedelijke vergissing heeft. Zo draagt iemand ons eene wezenlijke weldaad bewijst, zyn we dankbaarheid fchuldig; al is ze niet ganzelfgemaakt indien vervolgens gelyk wy begeeren; dewyl we geen het minste recht hebben, om den Weldoener volstrekt te bepalen: maar als we eene weldaad beantwoorden, door onze bedrijven, dan zyn we gehouden agt te geven, niet alleen op de daad zelve, maar ook op het welgevallen van onzen Weldoener, aan wiens goedgun- Stigheid wy ver/schuldigd zyn. ` - Men stoot zich hier niet aan de bovenstaande spreekwegen, dat hij die eene weldaad ontvangt onder eene zedelijke verplichting en ver-schuldigd is aan zynen Weldoener. Want, {choon 't zeker is dat deze Deugd behoort onder die soort van plichten, welker betekenis door de mensen onderling met een volmaakte bereidvaardigheid gehandhaafd moet worden; des men elkander, in geval van nalatigheid daar toe niet konne noodzaakte, langs wegen van Recht of Geweld; gelyk wel tot het betekenen van de plichten der Recht- vaardigheid, in onderscheid van die der Liefde zo neemt dit egter niet weg, dat deze soort van Liefde-deugden zo onvermijdelijk betekend behoort te worden, als die welke uit een strakke Rechtvaardigheid voortkomt. De rede hier van is dat onze verplichting tot dezelfde steunt op de natuur der gaakte, in beantwoording aan de onverbreeklijke betrekkingen der dingen; waar op het redelijke scheppeled, de mensch, al- goot als behoort te geven; waarom ook God, die de betrekkingen der zaken gemaakt heeft, in zyn Woord, het betrokken deze Deugden, niet minder dan dat der anderen, bevolen heeft. En dus is een mensch, {choon hij door geen menschen genoodzaakt konne worden tot het tonen van Dankbaarheid, op dezelfde wijze, als tot het betalen van gemaakte schulden, nogtans niet minder gehouden -tot het doen van 't eerst dan tot dat van 't laatste. | Om hier van overtuigd te zyn, heeft men in de eerste plaats maar na te gaan, hoe natuurlijk deze plicht is. Eene natuurlijke neiging tot dankbaarheid, om zo te spreken, bezielt den mensch, in zo verre, dat wij, op 't ontvangen eener wezenlijke weldaad, niet kunnen nalaten een dankbare aandoening te gevoelen. DE DANKBAARHEID. 247 Welke maakt ons, buiten tijdrekening, gevoelig voor het verkrijgen van iets dat ons geluk bevordert: die aangename aandoening toont ons terzelfde tijd, zonder tussendekkende redenering, onze betrekking tot den mensen, aan wie wij dat goed verplicht zijn: dat bewegt ons om hem aan te zien met oogen, waarin de vreugde doorstraalt, ten bewijze van die aandoening welke in ons gemoed werkzaam is: ja dit gaat zo ver, dat indien de weldaad van een uitmaken groot belang is, wij daar door als in een verrukking gebracht worden; die ons niet minder doet denken aan onze verbintenis jegens den weldoener, dan op ons eigen geluk; zo dat we op die stond alles wat in ons vermogen is, behoudens ons eigen welwezen, ja ook met gevaar van 't zelfde, ten dienst van onzen weldoener zouden opofferen. Dit gaat zo zeker, dat wij, zonder verder bewijs, wel mogen zeggen; een mens kan morgen of overmorgen ondankbaar worden, maar bedenkt op het ontvangen zelf van een welkomstelijke weldaad, is het onmogelijk dat hij het zal zijn, als vreemd met de menselijke natuur. Daar nu geen mensch kan twijfelen, of hij gehouden zal die redelijke natuurlijke neiging, welke de Schepper in hem geleid heeft, op te volgen; zo is het ook zeker, dat hij onder een zedelijke verplichting is, om die dankbare aandoening des gemoeds', op het ontvangen der weldaad gevoeld, vervolgens werkstellig te maken, door het betoon van dankbaarheid: vermits hij anders niet beantwoordt aan die natuur, met welke zijn Schepper hem bedeeld heeft. Van hier is ook "waarschijnlijk" dat de Dankbaarheid, bij alle Volken op de Aardbodem, hoe verbasterd, hoe woest ook soms mogen zijn, als iets der menselijke natuur eigen, al teos min of meer gevonden en hoog geacht wordt, terwijl een ieder de ondankbaarheid, als een onnatuurlijke ondeugd, op het hoogst verfoeit, en de ondankbaareren beneden de fleugt van Mensen, ja beneden het laaggeplaatste Vee stelt, dewijl een dankbare aandoening als natuurlijk aan alles, dat enig gevoel van zijn eigen welwezen heeft, zelfs bij de Dieren gevonden wordt. De tollenaars, oudtyds in het Joodse Gemeenebest het schuim der Natie gerekend, draagen nog dat kenmerk, dat zij het beste bebben, die ben lief bebben, en dus dankbaar zijn. En als God zijn Volk hunne ondankbaarheid verwijt, zondt hij hen tot de beesten, op dat zij daar van leeren, hoe onnatuurlijk het is ondankbaar te zijn: Ik bebed, zegt hij "kinderen groot gemaakt, en verhoogt, T4 r 248 DE DANKBAARHEID: De dankbaarheid, maar veel beter is het om te boetendien tegen mijn overtredingen. Een osfe kent geen beterder, als aan een ezeltje de kribbe van de heeren; mijn Israelische volk en verstand niet. Zo is onze natuurlijke trek tot dankbaarheid, ontstaande uit de zorg voor het welzijn, een onbetwistbare grondlag voor onze verplichting tot de oefening van deze Dengel. Dan dit is niet alleen; we zijn daar en boven gehouden dankbaarheid te tonen, op de grondlag van de Regtfvaardigheid: zo dat we, nalaatend zijnde in dankbaarheid, niet min onrechtvaardig zijn, dan een schuldenaar, die weigert zijn wettige schuld te betalen. Daar de Dankbaarheid, volgens het voorgezegde, geheel natuurlijk en van hier de Ondankbaarheid bij ieder ten hoogste gehaat is, zo is het zeker, dat een Weldoener, schonk hij zijn eigen belang in de vergelding der weldaad geenszins beoogd, toch met het schenken der weldaad vooronderstelt, dat we een rechtvaardig gemoed bezitten, hetwelk door instbewijzen getroffen, en dus tot Dankbaarheid aangezet worden. Een tegengesteld voorwerp kan nooit dat van weldaadigheid wezen; men mag uit eis van noodzakelijke omstandigheden goed doen aan iemand die men weet dat onaandoenlijk is voor Dankbaarheid, door de verbazing van zijn natuur; maar eigenlijk weldaadigheid aan hem te oefenen, hem buiten de minste verplichting uitneemend goed te doen, dat heeft geen plaats; aangezien bij in dit opzicht geen voorwerp van onze genegenheid, maar eer van onze verachting is, als een ondankbaar, die men aller weldaden onwaardig noemt. Daar hoe onze Weldoener ons, op dit vooronderstel, met een weldaad begiftigt, is 't onze plicht daar aan te beantwoorden, door 't betoon van Dankbaarheid, zodra we de weldaad aanvaarden; vermits we door 't aanvaarden onze toestemming aan zijn vooronderstelling geven. Het staat ons vrij, wetende dat de weldaad altijd op dat vooronderstel gegeven wordt, dezelfde op een hevige wijze af te wijzen; indien we in geen verplichting jegens die persoon wilden zijn: zodra we dan diezelfde gewillig aanvaarden, daar we die konden laten vaaren, zo onderwerpen we ons aan dat vooronderstel, en zijn gehouden ons naar hetzelfde te gedragen: dit is zo duidelijk, dat het zelfs gelegenheid gegeven heeft tot die bekende spreekwoord: die een weldaad ontvangt, verliest zijn vrijheid. 't Is waar, we hebben onderling geen uitdrukkelijk verdrag gemaakt. DE DANKBAARHEID. makkt, de natuur der Liefde-deugden laat zulks niet toe: maar een eerlijk man ziet niet minder op innerlijke dan uiterlijke verbintenisfeiten ; en een redelijk wezen agt zich gehouden aan de betekenis van alles, wat uit de betrekking der dingen natuurlijk volgt. Ja, wanneer we op dit bijzondere het oog vestigen, zo zal het weigeren van dankbaarheid veel haatlicher zijn, dan dat van betaaling volgens verplichting. Iemand van zijn Vriend ter goede trouwen geld te lenen ontvangend, en zulks weigerende weder te geven, maakt immers zichzelf schuldig aan een haatlijker wangedrag, dan hij die een betaaling volgens uitdrukking. Kelyke verbintenis weigert: want benevens 't algemeene, waar aan ze beiden schuldig zijn, begaat de eerite nog de schandelijke trouwloosheid, en legt het vertrouwen van zijn Vriend tot den grondslag zynen schelmerye; het welk ongetwijfeld zyne misdaad verzwaart. Men brengt dit over tot de Dankbaarheid, voor ontvangenen weldaad, en men zaa gerechtelijk erkennen, dat hij, die ondankbaar is, niet minder aangaat tegen de denkbeelden van Regtvaardigheid dan bij die zijn wettige Schuldeiser niet zal willen betalen vermits een weldaad, uit kracht van 't voorgezegde;, door den Ontvanger behoort aangemerkt te worden, als een geleend goed, op 't vertrouwen zynen dankbare gestelijke neigingen. Men neemt, ten slot van 't gezegde des aangaande, nog in aanmerking, dat God zelf, met betrekking tot zyne handelingen, van ons op die grondslag gedacht wil hebben hij die ons eerst met weldaaden heeft beschunken, ziet onze dankbare erkentenis, door mildheid aan den noodlijdenden bewijzen, aan als ware dezelfde aan hem betoond, en hij vestigt gevolgend ook het oog op dezelfde als op een eigen geleend goed, welke hij, als ware het een gelieheend goed, weer wil geven, en als een weldaad vergelden, volgens de taal van Israëlische koningen. Die zich des armen ontfermt, leent den HEERE: en bij fal bem schenkt weldaagen vergelden. Men kan uit deze overweging der Dankbaarheid, steunende op die twee grondslagen, een natuurlijke trek en de Regtvaardigheid, makkelijk klaar, Zo we vertrouwen, bemerken, dat een dankbare erkentenis voor genoten weldaaden niet slechts is een Compliment van beleefdheid, gelijk enigen zometijd schijn te denken, maar in daad en zwartheid een wezenlijke pligt, die ons zo onverminderd als enige andere deugd Haat te betrachten. Spr. XIX. 17. 