veld ssennederland 01
365 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS In mei 1943 was de Waffen-SS reeds begonnen aan de opstelling van het Germaanse legerkorps, het IH. (germanische) SS-Panzer-Korps, waarvan Steiner de bevelhebber werd. Daartoe werden de vrijwilligerslegioenen uit de Germaanse landen van het front teruggetrokken, en naar een SS- opleidingsterrein bij Grafenwöhr in Noord-Beieren overgebracht. Met uitzondering van het Vlaamse legioen, dat in Polen tot een SS-brigade werd gereorganiseerd, en sindsdien in alle opzichten verre van het Germaanse korps werd gehouden; er is geen enkele twijfel aan, dat deze dispositie van de SS werd bepaald door de angst van speciaal Berger en Himmler voor de groot-Nederlandse gedachte. Irreëel als hun fobie was, werd die wel versterkt door het recalcitrante gedrag van Mussert en de Vlaamse VNV-leider Elias in de zomer van 1943, en vooral door de krachtige groot-Nederlandse uitspraken van de laatste uit die tijd.! De legioenen te Grafenwöhr werden daar gereorganiseerd, dat wil zeggen formeel opgeheven, terwijl meteen nieuwe SS-eenheden werden opgericht.? Er was dan ook wel degelijk grond voor de opmerking, die Mussert terloops tot Seyss-Inquart richtte, dat de legionairs dan eigenlijk niet meer tot krijgsdienst verplicht waren.* Uiteraard lag dat niet in de bedoeling van de SS. Wel werden in de zomer van 1943 bijna alle Nederlandse legionairs voor korte tijd met verlof gezonden. Het III. (germ.) SS-Pz. Korps, het nieuwe legerkorps van de SS, werd nu voornamelijk opge- bouwd uit twee grotere eenheden, de 77. SS-Freiw.Pz.Gren.Division ‘Nordland’ en de 4. SS-Freiw. Pz.Gren.Brigade ‘Nederland’, zonder de divisie ‘Wiking’. De divisie ‘Nordland’ met de regimenten ‘Danmark’ en ‘Norge’ telde nadat de vorming van het korps voltooid was gemiddeld een 11.000 man, voor het merendeel Duitsers overigens. De speciale eenheden onder direct bevel van de korps- staf zelf bedroegen met die staf gemiddeld 2.000 man.® Kortom, het hele Germaanse korps had meegerekend de brigade ‘Nederland’ van 8.000 man een sterkte, die Himmler tegenover Mussert — enigszins overdrijvend — als de sterkte van een divisie had aangemerkt. En wat de brigade ‘Neder- land’ betreft was de werkelijke sterkte, zoals men hieronder zal zien, nog beduidend geringer. De 4. SS-Freiwilligen-Panzer-Grenadier- Brigade ‘Nederland’ onder commando van SS-Ober- führer Jürgen Wagner’? zou zoals de naam aangeeft een brigade gemotoriseerde infanterie worden?, voornamelijk bestaande uit twee regimenten met de nummers 48 en 49; daarachter werden later tussen haakjes de aanduidingen Niederländisches Nr. r en Niederländisches Nr. 2 toegevoegd. Wat de naamgeving betreft bleef de SS gul met aanbrengen van nationale tinten. Het eerste regiment, waarin het gros van de legionairs terechtkwam, nam van een legioenscompagnie® de naam ‘General (1) Zie nr. 380, noot 3 en nr. 410, noot 12. (2) Klietmann, Waffen-SS, p. 61, 62, 175, 257, 358, 370; CDI 84 E. (3) Nr. 378 II. (4) Zie nr. 408, noot 2; dagb. 955. (5) Kriegstagebuch der 4. SS-Freiw.Pz.Gren. Brigade ‘Nederland’ met bijlagen, CDI 85-91; deze bron voor de militaire gegevens verderop, voorzover niet anders vermeld. Voor een kort overzicht ook Kliet- mann, Waffen-SS, p. 61, 62, 237-241, en Steiner, Freiwilligen, p. 214 e.v. passim, niet altijd exact. (6) Klietmann, Waffen-SS, pP. 506-509, SII, 512. (7) Geb. 9 sept. Igor te Straatsburg als zoon van een officier. Tijdens de eerste wereldoorlog cadet, daarna lid van een vrijkorps. Van 1921 tot 1926 onderofficier in de Reichswehr. Daarna onafgemaakte technische opleiding; in 1930 raakt hij werkloos. Sinds 1931 lid van NSDAP en SS, sinds 1933 officier bij verschillende SS-regimenten, juni 1942 commandant van het regiment ‘Germania’ in de divisie‘ Wiking’, medio 1943 commandant van de brigade ‘Nederland’. In 1947 in Joegoslavië, waar de brigade enige tijd gelegerd was, ter dood veroordeeld en terechtgesteld. (P 66; Krätschmer, Ritterkreuzträger, p. 211, 212). (8) Oorspronkelijk nog als Division opgezet; pas op 26 okt. 1943 herbenoeming in Brigade; het besluit daartoe was al minstens twee maanden oud. Ter camouflage werd aan het front af en toe weer de benaming ‘divisie’ tijdelijk ingevoerd (CDI 84 E, 85 A). (9) Ziep. 362. 366 DE SS-BRIGADE ‘NEDERLAND’ Seyffardt’ over. Het andere meenden de Duitsers met het onbegrip, aan niet-zeevarende volkeren voor deze zaken eigen, ‘de Ruyter’ te moeten noemen, naar de admiraal (de spelling van deze namen was, naar het lijkt, van de luim der administratieve krachten afhankelijk). De brigade bevatte voorts nog een vrijwel uitsluitend uit Volksduitsers bestaand artillerie-regiment en een aantal andere speciale eenheden, zoals een Panzerjäger-Abteilung, die enige tijd door een Nederlandse SS-officier gecommandeerd werd! Het aantal Nederlanders in de brigade heeft zich tussen de 2.000 en 2.500 bewogen, het aantal Volksduitsers, meest uit Roemenië afkomstig, was daaraan ongeveer gelijk. In totaal telde de brigade maximaal 6.713 militairen, en lag daarmee aanzienlijk onder de beoogde sterkte van een 8 à 9.000 man. Maar zelfs dit piek-cijfer geeft een geflatteerd beeld; de gevechtssterkte van de bri- gade, die in het laatste stadium van de oorlog weer de loze benaming ‘divisie’ kreeg, heeft in de orde van grootte van een regiment gelegen: op het moment, dat de brigade aan het front kwam, was dat 4.231 man, maar in de loop van 1944 zakte de gevechtssterkte enige malen tot omstreeks 2.300 man.? Minstens even groot was, zoals men ziet, de discrepantie tussen het aantal Nederlandse vrijwilligers, waar Himmler op gerekend had, en het werkelijke aantal. De kwantitatieve verhouding tussen Nederlanders, ‘Roemenen’ (de Volksduitsers), en de Reichsdeutschen was derhalve, zeer ruw ge- nomen, 1:1:1, maar wij hebben de indruk, dat het relatieve aandeel van de Nederlanders in de loop van de laatste anderhalf jaar van de oorlog, mede door de nog te bespreken militaire lotgevallen van de brigade, en de politieke ontwikkeling in Nederland, steeds geringer is geworden. Dezelfde ver- houdingsgetallen vindt men, alweer ruw genomen, in het officierskorps, met dien verstande, dat evenals bij het legioen bijna alle hogere posten, vanaf bataljonscommandant en daarboven, alle in handen van Duitsers waren, en zeer vele lagere ook. Het moet gezegd, dat het wel Wagners be- doeling was om er op den duur een vrijwel uitsluitend Nederlandse brigade van te maken onder Nederlandse officieren, uiteraard geheel in de zin en sfeer van de SS.? Maar hoewel het kwantitatieve aandeel van de Nederlanders altijd groter is geweest dan in de divisie ‘Wiking’, werd ‘Nederland’ nimmer iets, wat op een Nederlandse eenheid leek. Zelfs de zeer geringe en zeer uiterlijke nationale tint, die de SS-brigade zou krijgen, was nauwe- lijks waarneembaar. Wel kreeg de brigade de naam ‘Nederland’, maar van Himmlers belofte aan Mussert, dat de mannen de wolfsangel (in NSB-ogen een nationaal symbool geworden) in plaats van de SS-runen zouden dragen, kwam weinig terecht. Dat lag naar onze indruk niet aan onwil van de hogere SS-leiding, maar aan de al eerder gesignaleerde laksheid, onverschilligheid en onbe- grip bij de Waffen-SS te velde, en de onmogelijkheid om orders van Himmler, indien ze tegen de heersende tendensen in de SS indruisten, ook prompt en volledig uitgevoerd te krijgen. Het getuigde eveneens van onbegrip om van alle vrijwilligers het afleggen van de SS-eed te ver- langen. Wie hiertoe het initiatief nam, is niet duidelijk, maar men krijgt de indruk, dat het niet de hoogste regionen van de SS-hiërarchie waren, die debet waren aan wat stellig een psychologische fout was. Vele vrijwilligers immers hadden in het legioen gediend, hadden daar de legioenseed afgelegd, en hadden zich nimmer verbonden voor dienst in de Waffen-SS. Een (onbekend) aantal van hen weigerde te Grafenwöhr of in het depot te Graz de SS-eed met haar politieke implicaties af teleggen, de armband met het opschrift ‘Legion Niederlande’ te verwijderen, en de wolfsangel op de (1) Klietmann, Waffen-SS, p. 237; H 627; Tätigkeitsbericht 26 mei 1943-31 maart 1944, HIL. (germ.) SS-Pz. Korps, afschrift van origineel in het Bundesarchiv te Koblenz, de bewerker welwillend ter beschik- king gesteld door de heer Ph. Buss; CDI 84 E, 85 A; zie ook nr. 644. (2) Dit op grond van diverse gegevens, o.a. H 173 : 2696; Tätigkeitsbericht als in vorige noot; Wagner aan Rauter 21 mei 1944, HSSPF rd; Klietman, Waffen SS, p. 507, 509, 513; statistieken in CDI 85 B, 86. (3) Wagner aan Rauter 21 mei 1944, HSSPF 1d. 367 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS kraag door de SS-runen te vervangen.! Of was deze kwestie alleen maar een aanleiding voor de ex-legionairs, die er na de harde gevechten bij Leningrad schoon genoeg van hadden, om uit de dienst ontslagen te worden? Het lijkt er wel op, en een speciale afgezant van Mussert, die zich ter plaatse van de moeilijkheden op de hoogte ging stellen, had ook die indruk.? De meeste weigeraars schijnen binnen kortere of langere tijd door de knieën te zijn gegaan. Op hoger niveau werd door de Duitsers niet zoveel druk uitgeoefend, wanneer de mannen zich bereid toonden te vechten; in dat geval hadden Steiner en Wagner geen behoefte extra moeilijkheden in hun eenheden te veroorzaken door die SS-eed er door te willen drukken. Maar op een of andere manier kwam een twaalftal eeds- weigeraars (de meest stijfkoppigen, mag men aannemen) desondanks in het Ersatzbataillon te Graz terecht, waar men hen wel alsnog tot de eedsaflegging wilde pressen. Slechts van één van hen blijkt duidelijk, dat hij onder geen beding lid van de SS (kennelijk voor hem identiek met het dienen in de Waffen-SS) met haar ‘artfremden Gesetzen’ wilde worden.* Of deze mannen naar een Arbeits- lager zijn overgebracht, zoals Himmler tenslotte beval, is niet bekend. ë Over de militaire lotgevallen van de brigade ‘Nederland’ zijn wij overvloedig geïnformeerd, dank zij het feit, dat het Kriegstagebuch van de brigade, en zeer vele bevelen, circulaires, rapporten e.d., daterend tot medio april 1945, bewaard zijn gebleven. Maar wat men hierin vrijwel niet terugvindt, zijn juist die dingen, die in het kader van deze publikatie van belang zijn: het preciese aantal Neder- landers, hùn faits et gestes, de politieke opvatting en veranderingen van opvatting in dat milieu, hun houding tegenover tal van zaken, aanpassing aan — of eventueel verzet tegen — het milieu van de Waffen-SS, enzovoorts. Wanneer wij, om dit laatste punt even aan te duiden, de in- druk hebben, dat de Nederlandse SS-Panzergrenadier, ex-legionair of niet, zich aan dat milieu wel heeft aangepast, dan is die indruk gebaseerd op zeer schaarse en moeilijk te controleren gegevens, Eén ding is echter maar al te duidelijk: wat de mentale instelling van Duitse meerderen enerzijds en Nederlandse vrijwilligers anderzijds betreft was er vergeleken met vroeger niets veranderd, al- thans niet ten goede. Uitlatingen als :“Ihr Holländer seid nur in der W. De brigade-commandant Wagner had stellig wel enig begrip voor de Nederlandse vrijwilligers, meer dan indertijd legioenscommandant Reich, meer ook dan vele van zijn Duitse officieren, en vooral, alweer, de onder-officieren. Evenals in het legioen vonden er deserties plaats, die zoals de (1) Volgens Denijs, p. 3, zouden 600 man te Grafenwöhr dit geweigerd hebben. Dit cijfer komt ons onwaarschijnlijk hoog voor. (2) Nrs. 503 en 503 I. (3) Nr. 534; Denijs, p. 3. (4) Nr. 503 I, noot 2. (5) Nr. 534, noot 3; Denijs, p. 5. (6) Zie p. 366, noot 5. (7) Zie p. 363, noot I. (8) Zo ook volgens Verkl. Kooymans. 368 DE SS-BRIGADE ‘NEDERLAND’ SS-leiding zelf vaststelde, niet op rekening van louter onwil of heimwee geschoven konden worden, maar terug te voeren waren op ‘falscher Behandlung’ van Duitse zijde! Verwonderlijk lijkt het, dat in de laatste oorlogsjaren, toen het bergafwaarts met Duitsland ging, zich toch noch duizenden Nederlanders voor de Waffen-SS aanmeldden. In aanmerking genomen dat zeer velen van hen door materiële — althans niet-ideële — motieven gedreven werden, is het minder verwonderlijk dat een groot deel liever gebruik maakte van minder riskant lijkende mogelijk- heden, die zich in 1943 en later voordeden. In de eerste plaats betrof dat de Landstorm, een regi- ment, dat niet buiten Nederland zou worden ingezet. Ondanks pressie bereikten de Duitse autori- teiten niet de door hen gewenste mate van doorstroming naar de brigade ‘Nederland’. Een Neder- landse SS-Obersturmführer van de brigade constateerde tijdens een verlof in Nederland in de herfst van 1943, dat het er met de werving voor het Germaanse legerkorps slecht voorstond.? Het werd er later niet beter op. Voor de Landstorm werden er in het hele jaar 1944 niet minder dan 2.580 man aangeworven, daarentegen voor de divisie ‘Wiking’ slechts 318 man, voor de brigade ‘Nederland’ 339 man.? Aangezien de Nederlanders verreweg het grootste contingent Germaanse vrijwilligers plachten te leveren (wij komen hier later nog wel op terug) was dat weinig gunstig voor de politieke doeleinden, die de SS met het korps beoogde. Dat was niet het enige. Het oorspronkelijke doel van de korpsbevelhebber Steiner werd nimmer verwezenlijkt. De divisie ‘Wiking’, waarvan hij zelf vroeger commandant was geweest, werd door de legerleiding voortdurend aan andere frontsectoren ingezet, en kwam nimmer in het Germaanse legerkorps terecht. De beoogde concentratie van alle SS-eenheden met Germaanse vrijwilligers, hetgeen de SS om politieke redenen nodig had geoordeeld, kwam dus niet tot stand. Militair gezien was het ontbreken van de SS-Panzer-Division ‘Wiking’ evenmin gunstig, want het Germaanse SS-Panzer-Korps bestond derhalve nu in hoofdzaak slechts uit een divisie en een ondermaatse brigade van Panzergrenadiere, gemotoriseerde infanterie, met slechts bepaalde kleine speciale afdelingen met een beperkt aantal tanks, nodig bij een normale divisie gemotoriseerde infanterie. Dat reeds maakte de benaming Panzer-Korps op zijn zachtst gezegd al kwestieus, maar zelfs deze weinige tanks of Sturmgeschütze*, die een infanterie-korps al had moeten hebben, ontbraken meestal. Er ontbrak trouwens van alles: er waren te weinig manschappen, veel te weinig officieren en onderofficieren, te weinig uitrustingsstukken van allerlei soort. Men kan veilig zeggen: hoe zwaarder het materiaal, hoe schaarser het was.® En met een variant op de bekende uitspraak over het Heilige Roomse Rijk zou men eraan kunnen toevoegen: het Germaanse pantserkorps was niet Germaans, het was niet gepantserd, en het was geen korps. In deze staat werd het korps eind augustus 1943 overgeplaatst naar Kroatië, en in de omgeving van de hoofdstad van deze satelliet-staat, Agram (Zagreb), gelegerd. De bedoeling was de opleiding daar te vervolgen en en passant het gebied tegen partizanen te beveiligen. Evenals vroeger in het geval van het Vlaamse legioen dacht de leiding van de Waffen-SS dat de strijd tegen de partizanen meteen een goede realistische oefening zou zijn. In die geest dacht ook de brigade-commandant Wagner: (1) Circ. HI. germ. SS Pz. Korps 29 sept. 1943, afschrift van origineel in Bundesarchiv te Koblenz, de bewerker welwillend ter beschikking gesteld door de heer Ph. Buss; Denijs, p. 4; Doffegnies aan Fitzthum 27 sept. 1943, CDI 84 C. (2) Doffegnies aan Fitzthum 27 sept. 1943, CDI 84 C. (3) H 13 : 1262. (4) Eig.: gepantserde en gemotoriseerde kanonnen, een soort tanks met onbeweegbare geschutkoepel. (5) Behalve de overvloedige gegevens in het Kriegstagebuch van de brigade en de bijlagen daarbij in deze periode (CDI 84 D, E) ook Steiner, Freiwilligen, p. 214. 369 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS ‘Der Einsatz gegen das feige Bandengesindel darf von Führern und Truppe nicht höher gewertet werden, als Ausbildungsübungen im scharfen Schuss.’! Maar in de praktijk bleek het een niet met het ander samen te gaan. De strijd van het korps, in het bijzonder van de brigade ‘Nederland’, tegen de partizanen in Kroatië maakt de indruk klein van omvang geweest te zijn — nueenstwee doden, dan weer een paar lichtgewonden bij de SS-troepen — maar eenstemmig oordeelden de officieren, dat dit gedoe de opleiding ongunstig beïnvloedde. Dat die toch al niet zo best verliep, had ook andere, zo langzamerhand welbekende oorzaken: ‘Die ausserordentlichen erzieherischen Schwierigkeiten wären erspart geblieben, wenn endlich saubere und anständige Werbemethoden angewandt würden und nicht immer wieder völlig ungeeignete Elemente unter völlig falschen Voraussetzungen, bzw. unter Druck, zur Waffen-SS gebracht würden’? Regelrechte dwang schijnt evenwel alleen uitgeoefend te zijn op de Volksduitsers uit Roemenië, waarvan een aantal ‘mehr oder weniger gewaltsam zur Waffen-SS gepresst’ was.* In het algemeen waren deze lieden in de opleiding bijzonder gewillig en gedwee, maar bleken in de gevechten met de partizanen weinig te voldoen, in tegenstelling tot de Nederlanders, vooral de oudere (de ex- legionairs vermoeden wij), die zich juist dan ‘fest und absolut zuverlässig’ toonden.‘ Een paar maan- den later kon bericht worden, dat de interne toestanden verbeterd waren: “Nachdem die charakterlich und politisch unklaren Elemente unter den Mannschaften endgültig ausgemerzt worden sind, hat eine intensive Erziehungsarbeit grosse Fortschritte gezeigt. Der Geist und die Haltung der Mannschaften kann im grossen und ganzen als gut bezeichnet werden.”® Vermoedelijk komt bij de lezer de vraag op, of die pedagogische arbeid bij de Nederlandse vrijwil- ligers, die zo ‘zuverlässig’ in de partizanenbestrijding waren, ook de ethische normen van de SS in dit soort oorlogsvoering ingang had doen vinden. Hierover een enkel woord: de onster beschikking staande bronnen laten niet toe, iets feitelijks te concluderen omtrent eventuele oorlogsmisdaden van deze lieden of van de hele brigade. De brigade-staf vestigt wel uitdrukkelijk de aandacht van de mannen op een bevel van het Oberkommando der Wehrmacht van 18 augustus 1943, waarbij partizanen in principe als krijgsgevangenen moeten worden behandeld. Wanneer ze in Duits uniform optreden, mogen ze, uiteraard, worden gefusilleerd, hetgeen evenwel ook toegestaan is bij ‘besonders heimtückisches Vergehen’. Een en ander door plaatselijke bevelhebbers in de positie van minstens divisie-commandant zelf te bepalen.® Uiteraard is de waarde van een dergelijke order juist in dit soort zaken buitengemeen betrekkelijk. Wagners hierboven geciteerde uitspraak over ‘das feige Bandengesindel’ geeft te denken, evenals het doodvonnis, dat na de oorlog door een Joego- slavische rechtbank over hem werd uitgesproken. Na de oorlog beschreef Steiner de guerrilla in Kroatië als een (1) Bevel van Wagner 24 okt. 1943, CDI 84 D. (2) Zustandsbericht van brigade 24 sept. 1943, CDI 84 E. (3) Als noot 2; zie voor de massale gedwongen dienstplicht van de Volksduitsers in de Waffen-SS het proces tegen Berger in AMT, Case X]; Stein, Waffen-SS, p. 170-173. (4) Als noot 2. (5) Zustandsbericht van brigade 5 dec. 1943, CDI 84 E. (6) CDI 84 D; op 24 sept. weer een bevel van het korps, waarbij partizanen en hun helpers als krijgs- gevangenen moeten worden behandeld, hetgeen uiteindelijk betekent: Arbeitseinsatz in Duitsland. Of dit juist een poging was om oorlogsmisdaden te beperken, is niet te zeggen. 370 DE SS-BRIGADE ‘NEDERLAND’ “Weltanschauungskampf ohne Gnade... Alle festen Regeln der Kriegführung gingen dabei verloren.’ Uiteraard gaf de oud-korpsbevelhebber de schuld hiervan aan de partizanen van Tito, maar de context doet vermoeden, dat de Duitsers en hun bondgenoten zich, zacht gezegd, ook niet strak aan de traditionele krijgsregelen hielden, en dat Steiner dit niet alleen in strategisch-tactische zin be- doelt De interpretatie kan eigenlijk moeilijk anders dan ongunstig zijn, en zulks vindt steun in een na-oorlogse uitspraak van een Nederlandse vrijwilliger, die anderhalve maand bij de brigade in Joegoslavië dienst deed: ‘Maar als die partizanen werkelijk gesnapt werden ... dan konden ze op de hoogste boom rekenen’? Een uitspraak, die meer dan twintig jaar na dato gedaan werd, maar waarvan het eveneens moeilijk valt in te zien, waarom die onjuist zou zijn. In tegenstelling echter tot de Kriegstagebücher van Wehrmacht- en SS-eenheden aan of achter het Russische front?, in tegenstelling ook tot de gegevens over de merendeels uit Volksduitsers bestaande SS-divisie ‘Prinz Eugen’: ontbreken in onze contemporaine bronnen over het HI. (germ.) SS-Pz.Korps en de samen- stellende eenheden daarvan verdere aanwijzingen over oorlogsmisdaden. Het blijft bij dit alles natuurlijk zeer twijfelachtig, of de order van het OKW van 18 augustus ooit de gebruikelijke richtlijn voor het werkelijke handelen is geworden. Nog steeds uitermate onvolledig opgeleid, uitgerust en bewapend moest het III. (germ.) SS- Pz.Korps eind december 1943 vertrekken naar het front bij Leningrad. De brigade ‘Nederland’ werd ten zuiden van Oranienbaum (Lomonosov) ingezet. Begin februari 1944 werd het front terug- genomen naar de Narwa. Bijna een half jaar lang bezette het pantserkorps een bruggehoofd ten oosten van de rivier en de gelijknamige stad. De verliezen, die de brigade in de eerste helft van 1944 reeds leed, waren verhoudingsgewijs op zijn minst al even zwaar als eertijds van het legioen: 708 man sneuvelden, de gevechtssterkte op 1 juli 1944 bedroeg 3256 man.® Catastrofaal werd de terugtocht uit het Narwa-bruggehoofd, die eind juli 1944 plaatsvond. Daarbij werd het regiment ‘General Seyffardt’ in een moeras-achtig woud ten westen van de rivier omsingeld. Slechts een handjevol mannen, waaronder een Nederlandse compagniescommandant, wisten de Duitse linies te bereiken. Op een paar kleine afdelingen na, die al eerder verplaatst waren, was het regiment — meer nog dan het regiment ‘de Ruyter’ voortzetting van het vroegere legioen — vernietigd. Dat betekende het verlies van goo man (tot weinig meer dan die omvang waren vele SS-regimenten in dit stadium van de oorlog al gedaald). Hoeveel van hen gesneuveld waren, en hoeveel gevangengenomen, viel aan Duitse kant niet meer vast te stellen, wel, dat onder de gesneu- velden zich de regimentscommandant bevond. Tot hen, die door de Russen gevangen werden ge- genomen, behoorde Kooymans, de eens zo veelbelovende politiepresident en potentiële SS- und Polizeiführer van zuidelijk Nederland.® Later werden wel weer pogingen in het werk gesteld om een (1) Steiner, Freiwilligen, p. 227. Potsierlijk wordt hij overigens daarbij, wanneer hij beschrijft, hoe zijn vrijwilligers ‘mit seltener Klarheit’ in de Joegoslavische partizanen het prototype zagen van het wereld- revolutionaire communisme, dat alles wat nationaal was, vertrapte, etc. (2) Armando en Hans Sleutelaar: De SS’ers. Nederlandse vrijwilligers in de tweede wereldoorlog, z.pl. (Amsterdam), 1967, p. 435. (3) Zie o.a. de bron in noot 1 op p. 360 genoemd. (4) Zie Stein, Waffen-SS, p. 274. (5) Het gewondencijfer (3193), eveneens in de statistieken in CDI 85 B opgenomen, kan men beter buiten beschouwing laten, omdat het ook lichtgewonden omvat, die later weer geschikt voor de frontdienst werden bevonden. Tevens blijkt uit de genoemde aantallen, dat er toch in deze periode versterking met honderden rekruten gearriveerd moet zijn. (6) Denijs, p. 5; Verkl. Kooymans. 371 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS nieuw regiment ‘General Seyffardt’ te vormen, maar veel meer dan een papieren existentie schijnt dat niet gehad te hebben. In de volgende maanden trok het 11/.SS-Pz.Korps zich in zware gevechten terug door Estland en Letland tot in de omgeving van Libau (Lepaya). Eind januari 1945 scheepte het zich in deze havenstad, waar drie jaar eerder het Nederlandse legioen vanuit Danzig aan land gegaan was, in om overgebracht te worden naar het front in Pommeren ten oosten van de Oder. Na een tijdelijk succesvol tegen-offensief bij Arnswalde (Choszczno) en Reetz (Recz) trok het korps zich in maart 1945 eerst terug in een bruggehoofd ten oosten van de Oder bij Stettin (Szczecin), later in de maand achter de Oder zelf. De brigade ‘Nederland’ was op 10 februari zoals meer Waffen-SS-brigades met niet-Duits personeel, tot de status van een divisie verheven!, de 23. SS-Freiw.-Pz.Gren. Division ‘Nederland’, maar de sterkte was meer dan omgekeerd evenredig gedaald. Van het regiment ‘de Ruyter’ waren alleen nog ‘Restteile’ over. Allerlei vreemde eenheden, waarvan de reële sterkte moei- lijk valt te schatten, waren ondergebracht in de ‘divisie’. Overbodig te zeggen, dat niet alleen wat betreft het aantal manschappen, maar ook gezien het materiaal de samengeraapte troep niets meer van een divisie weg had. De Panzerjäger-Abteilung had alle gepantserde voertuigen verloren, en bewoog zich in plaats daarvan met fietsen voort. Zelfs schoppen om zich in te graven waren niet meer beschikbaar. Wat dat betreft, een duidelijk contrast met ‘Wiking’, ook in de nadagen van deze elite-divisie. Zo was de toestand voor het grote Sowjet-offensief over de Oder op 16 april. Het is op dat moment dat onze directe militaire bronnen af breken.? Verondersteld mag worden, dat de hele papierwinkel van orders, rapporten en wat dies meer zij over de chaotische periode sindsdien is ondergegaan met het gros van wat eens het Germaanse SS-Panzer-Korps was. Vast staat, dat de divisie ‘Nordland’ bij (en voor een deel in) het belegerde Berlijn, waar de Führer zijn laatste dagen sleet, werd vernietigd. ‘Nederland’ werd ten zuid-oosten van de hoofdstad ingezet, en daar geheel uit elkaar geslagen. Het schijnt, dat delen ervan konden doorbreken naar de Elbe, de Amerikaans-Russische demarcatielijn ; de overlevenden gaven de voorkeur aan Amerikaanse bewakers in de nu onvermijdelijk geworden gevangenschap. F. De Landstorm en andere eenheden in Nederland Wat de Duitsers met het Nederlandse vrijwilligerslegioen en later met de SS-brigade ‘Nederland’ beoogden, is evident en hebben wij al meermalen betoogd: zij wilden zoveel mogelijk Nederlanders ertoe krijgen het SS-uniform aan te trekken en voor Duitse belangen te strijden. Dat het verblijf aan het oostfront echter zeer hard en hoogst riskant was, drong snel tot Nederland door. Meer succes hadden de Duitsers derhalve, toen zij vrijwilligers aanwierven voor SS-eenheden, die in Nederland zelf werden geformeerd en daar ook zouden blijven? In de eerste jaren van de bezetting dacht de SS er nog in het geheel niet aan om eenheden, gere- kruteerd uit Nederlandse vrijwilligers, in Nederland zelf op te stellen en permanent te legeren. Militaire noodzaak daarvoor was er toen niet, en de vorming van die eenheden stiet zowel bij de SS als bij de Wehrmacht op bezwaren: de SS was bang, dat dit de werving voor het oostfront ongunstig zou beïnvloeden, en de Wehrmacht, nooit erg gesteld op buitenlandse vrijwilligers, voelde er niets voor om in een bezet land eenheden uit onderdanen van dat land samen te stellen. Het liefst zou de Wehrmacht, als er beslist buitenlanders aangeworven moesten worden, die lieden ver, heel ver (1) Zie ook nr. 644. (2) CDI 91. Men zie over die laatste periode het weinige en vage, dat in de litteratuur vermeld wordt: Klietmann, Waffen-SS, p. 238; Steiner, Freiwilligen, p. 324, 329; Stein, Waffen-SS, p. 238. (3) Zie de getallen op p. 369. 372 DE LANDSTORM EN ANDERE EENHEDEN IN NEDERLAND buiten hun eigen land stationeren, zoals de Romeinen dat vroeger met hun barbaarse huurlingen deden. Welk een risico’s hield dat niet in, als men onder een vijandige bevolking duizenden mannen aanwierf en ging bewapenen, in hun eigen land! De Wehrmacht was lange tijd niet in staat om in te zien, dat deze vrijwilligers door hun dienstneming bij de bezetter zich zo gehaat maakten, dat zij op het kritieke moment niet alleen geen enkele aansluiting bij de eigen bevolking zouden vinden, maar juist veel fanatieker en verbetener dan de gemiddelde Duitse dienstplichtige voor de Duitse zaak zouden strijden; maar zelfs de SS koesterde aanvankelijk nog wel twijfels! Het was ook in het geheel niet met dit doel, dat in april 1941 een Stabskompanie der Waffen-SS beim Höheren SS- und Polizeiführer werd opgericht. Deze afdeling bestond slechts uit militairen van de Waffen-SS, die bij het Duitse bezettingsbestuur werkzaam waren, samen een 70 à 80 man, Duitsers uiteraard. Het commando lag enige tijd in handen van Dr. Alfons Brendel, toen nog slechts SS-Obersturmführer, maar wel reeds in feite leider van de SS-school Avegoor. In september 1941 ging Brendel zich geheel aan zijn pedagogische taken aldaar wijden, en droeg het bevel over de Stabskompanie over aan SS-Hauptsturmführer Paul Helle.* Tegen die tijd werd de eenheid naar het schijnt al gebruikt voor bewakingsdoeleinden bij het Polizeiliche Durchgangslager Amersfoort. Per 1 januari 1942 werd een SS-Wachbataillon Nordwest (later genoemd SS-Wachbataillon 3) opgericht, waar de Stabskompanie in opging. Waarschijnlijk is dit een geleidelijke ontwikkeling geweest, doordat Helle een aantal Nederlanders voor zijn bewakingsdiensten aanwierf. De opzet was nu een bataljon te vormen, dat grotendeels uit Nederlanders zou bestaan, en alle kampen in Nederland, de BdS-kampen Amersfoort en Westerbork, het concentratiekamp Vught, en de gijze- laarskampen te St. Michielsgestel en Haaren zou bewaken. Aan de buitenzijde van de kampen wel te verstaan; met de interne situatie in het kamp zou het bataljon zich niet mogen bemoeien, en zelfs was het de manschappen verboden de kampen te betreden. Het Wachbataillon Nordwest groeide uit tot een tamelijk grote eenheid. De momentane sterkte mag wel op een 1.200 man geschat worden, verdeeld in zes compagnieën, waarvan een bijna geheel bestond uit Volksduitsers uit de Oekraïne. Naar het schijnt waren de andere manschappen voor het overgrote deel Nederlanders. Per kamp werden één of twee compagnieën ter bewaking ingezet. De legering van een compagnie bij Westerbork vond geen doorgang of moet althans van korte duur geweest zijn. Vermoedelijk werd deze compagnie, een 200 man sterk, overgeplaatst naar de vesting Scheveningen-Clingendaal en van pantserafweergeschut voorzien; deze garnizoenseenheid kreeg de naam SS-Panzerjägerkompanie ‘Nordwest’ + Met deze gang van zaken bleek men het in de SS-leiding echter niet altijd eens. Door de bewaking van joden? en misdadigers, meende de chef van het SS-Führungshauptarmt Jüttner, werd het idealis- me van de mannen niet bevorderd — een uitspraak, die enerzijds om meer dan één reden merk- waardig, anderzijds als een understatement beschouwd mag worden. Teneinde dat idealisme te bevorderen wilde Jüttner in 1943 het bataljon een zuiver militaire taak in Nederland geven, en de Befehlshaber der Waffen-SS Demelhuber wilde aansluitend daarop het bataljon tot een regiment uitbreiden. Rauter wenste dat niet. Afgescheiden van de bewakingsopdracht had voor hem het bataljon in de eerste plaats waarde als mogelijk doorgangsstation van Nederlanders naar het oostfront.® Inderdaad zijn er in de loop der jaren tussen de 3.200 en 4.000 man bij het bataljon opge- leid, maar wij hebben uit de bronnen de stellige indruk, dat de meesten van hen in de hierna te be- (1) Zie nrs. 147, 474, 476. (2) Nr. 68 en de annotatie daarbij. (3) Nr. 105 voor de oprichting. Voor het overige Doc. II Wachbataillon Nordwest, voorzover niet anders vermeld. (4) Nr. 397; Doc. I Spruyt 7; Doc. II Wachbataillon Nordwest a 1. (5) In het kamp Vught. (6) Nrs. 391, 397, 412. 373 DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS spreken Landstorm zijn terechtgekomen, en slechts een relatief klein aantal in de divisie ‘Wiking’ of de brigade ‘Nederland’. Het aantrekkelijke van het Wachbataillon lag in het feit, dat men zich slechts voor dienst in Nederland verplichtte. De vrijwilliger liep niet het risico van de frontstrijder, maar genoot wel alle voordelen van de inlijving in de Waffen-SS: een baan, voedsel, drank, sigaretten, in een mate, die onder de oorlogsomstandigheden anders onbereikbaar zou zijn, het uniform met het daaraan ver- bonden prestige en de voordelen, die in bezettingstijd weer daaraan verbonden waren. De tegen- prestatie was van lichte en eenvoudige aard: het bewaken van gevangenen aan de buitenzijde van het prikkeldraad. Zeker, de manschappen wisten over het algemeen wel degelijk, dat zij bij een eventuele inval van geallieerde troepen in Nederland als militairen aan Duitse kant zouden worden ingezet, misschien wel tegen Nederlandse troepen. De principiële bezwaren, die een groot aantal legionairs hadden tegen eventueel vechten tegen Engelsen of landgenoten, deelden zij niet; boven- dien leek die mogelijkheid voor deze lieden in 1942, of 1943, nog ver. Dat men in het uniform van de SS landgenoten, die in de kampen van de bezetter gevangen zaten en daar omkwamen, opgesloten moest houden, deerde hen weinig of niet. Kan men onder de Nederlandse vrijwilligers voor het oostfront een bepaalde minderheid vaststellen van lieden, die zich met alle risico’s vandien naar het front begaven uit motieven op het ideële vlak, uit de bronnen blijkt daarover ten aanzien van de vrijwilligers voor het Wachbataillon Nordwest niets, hetgeen weinig verwondering wekt. Uit het voorafgaande kan men reeds afleiden, welk soort lieden voor deze eenheid aangeworven werden, vaak overigens door privé-ronselaars van het bataljon.! Zeker, het staat vast, dat er vooral in de beginfase bij de aanwerving geronseld is, dat er valse voorwend- sels zijn gebruikt (de ‘politie-opleiding’ dook hier ook weer bij op), maar de meeste aangeworvenen wisten wel degelijk wat zij deden — zo niet tijdens de eerste opleidingstijd, dan toch toen zij hun eigenlijke kwalijke taak aanvaard hadden. De mogelijkheden om zich hieraan te onttrekken waren uiteraard veel groter dan aan het Rus- sische front. Hier en daar schijnen er wel enige protesten geweest te zijn van Nederlanders tegen hun bewakingstaken, maar dan voornamelijk omdat men hen in de SS gelokt zou hebben. Daar bleef het verder bij. Deserties kwamen veelvuldig voor, maar voorzover dat valt na te gaan nimmer om principiële redenen.? Duitse SS-ers keken zelf trouwens vaak met minachting neer op deze lieden, die wel de voordelen van een baantje bij de Waffen-SS wensten te genieten, ook al moesten zij weer- loze landgenoten bewaken, maar er niets voor voelden om werkelijk als soldaat aan de strijd deel te nemen. Helemaal juist was dat ook niet; een zeker — alweer onbekend - aantal kwam (soms langs een omweg) toch aan het oostfront terecht; naar wij de indruk hebben, was dat niet altijd in over- eenstemming met hun oorspronkelijke bedoeling. De Nederlandse vrijwilligers in het Wachbataillon Nordwest vormden, daar waren ook de be- trokken Duitsers het wel over eens, de slechtst denkbare elementen, van een in alle opzichten zeer laag niveau. Representatiever dan het zeldzame protest was de gewilligheid, sterker, de begerigheid, waarmee zij de opgedragen taken uitvoerden. Wanneer een gevangene te dicht bij de prikkeldraad- omheining van het kamp kwam, kon de SS-man, die dit bemerkte, hem bij deze ‘ontvluchtings- poging’ neerschieten. Dat gebeurde herhaaldelijk, want de beloning voor deze daad bestond uit drie dagen extra-verlof, en vaak nog extra sigaretten en drank. Die laatste beloningen werden ook uitgereikt in de periode van eind juli tot begin september 1944, toen in opdracht van de BdS hon- derden executies in het kamp Vught plaatsvonden, uitgevoerd door manschappen van het Wach- bataillon Nordwest. Niet alleen, dat de Nederlanders onder hen hieraan herhaaldelijk deelnamen, in een aantal gevallen meldden zij zich vrijwillig voor de vuurpelotons. Wellicht vanwege de sigaretten (1) Behalve Doc. TI Wachbataillon Nordwest a ook Doc. H Waffen-SS - werving 2. (2) Vgl. nr. 496. 374 DE LANDSTORM EN ANDERE EENHEDEN IN NEDERLAND en de drank, zoals bij de executie van 38 gevangenen op 11 augustus: ‘De Nederlandse SS’ers, die de mensen hadden neergeschoten, kregen sigaretten en een fles jenever voor elke drie man’! Het hoeft niet zoveel verwondering te wekken, dat ook in SS-kringen het bataljon een zeer slechte naam had. Die naam had het echter niet, althans zeker niet in de eerste plaats gekregen door de weerzinwekkende dienstactiviteiten, maar vooral door de sfeer van incompetentie, arrogantie, en knoeierijen, die van staf en commandant uitgingen. Helle was evenals Rauter een typische Oosten- rijker uit grensgebieden — hij was in Rovereto in Zuid-Tirol geboren, en zijn levensloop vertoont in meer dan één opzicht een treffende parallel met zijn Höherer SS- und Polizeiführer, aan wie hij via de Befehlshaber der Waffen-SS in den Niederlanden Demelhuber verantwoording schuldig was.? In zijn persoonlijke leven echter was hij eerder het tegendeel van Rauter. Een onguur en gewetenloos type, hetgeen hij met meerdere SS-officieren gemeen had, daarbij tamelijk onbekwaam en in hoge mate corrupt. Van Schiebungen had, zoals bekend, de SS een heftige afkeer, en zeer zeker Rauter. Zo niet Helle. Jarenlang wist hij zijn bataljon, dat wil zeggen, het onfrisse stel SS-Führer en SS-Unter- führer, waarmee hij zich placht te omringen, van al het nodige, en meer dan het nodige, te voorzien: jenever, rookwaren, snoepgoed, toiletzeep, etcetera, alle artikelen, die in oorlogstijd een hoge waarde op de zwarte markt vertegenwoordigen, tot en met bretels, kofferschrijfmachines, en een parketvloer voor het bureau van de commandant toe. In dit licht bezien wordt het begrijpelijk, dat hij de manschappen, die bij ‘vluchtpogingen’ van gevangenen of executies hun ‘plicht’ hadden vervuld, rijkelijk kon belonen. Wij kunnen hier niet ingaan op zijn virtuoze transacties op de zwarte markt. Medio 1943 kreeg hij een officiële berisping van Demelhuber, die hem in februari 1944 uit het land trachtte te werken. Ook niet onbegrijpelijk, daar Demelhuber zelf wellicht in Helle’s praktijken was betrokken. Rauter, met meer heilige drang naar Sauberkeit bezield dan zijn ondergeschikten, was echter danig geschokt door de weinig vlekkeloze levenswandel van Helle, en zette een proces tegen hem voor het SS- und Polizeigericht door. Dat sleepte voort tot september 1944, toen de geallieerden bij Arnhem landden. Helle werd met zijn bataljon ingezet tegen de geallieerde luchtlandingstroepen. Het resultaat was desastreus: een bijzonder groot deel — ongeveer ter sterkte van drie compagnieën — werd vernietigd. Dit werd door de Duitse bevelhebbers geweten aan Helle, wiens militaire capaciteiten omgekeerd evenredig aan zijn economische talenten bleken te zijn. Na een paar dagen, tijdens de slag, werd hij ter plaatse van zijn commando ontheven. Maar in oktober was hij weer commandant van het bataljon, nu op de Veluwe gelegerd met de opdracht daar gewapende verzetsorganisaties en eventuele geallieerde luchtlandingstroepen te bestrijden, en onderduikers op te jagen. Dat lag precies in de lijn van Helle, en van vele van zijn ondergeschikten trouwens: razzia’s houden, verdachten ‘horen’, maatregelen nemen als het opblazen van huizen van stakende spoorwegmannen, en niet te vergeten plunderen, kortom het terroriseren en leegroven van het gebied, dat hij moest beveiligen. Zeer plausibel lijkt ons de visie van de hoge Duitse officier van de Waffen-SS, die na de oorlog verklaarde, dat Helle met zijn levenswijze zijn militaire onvermogen en zijn gebrek aan moreel overwicht op zijn onderge- schikten moest compenseren.* In december 1944 verdween Helle echter toch uit Nederland. Het Wachbataillon was een maand eerder opgegaan in de nog te bespreken Landstorm. (1) Dossier inzake Vught, V.P.D. 135, BOOM. Het moet erkend worden, dat het citaat hier hearsay- evidence is, uit het dagboek van iemand, die elke dag inlichtingen van een Nederlands vrijwilliger bij het Wachbataillon wist los te krijgen; gezien het overige bronnenmateriaal draagt het echter alle ken- merken van betrouwbaarheid. (2) Zie zijn autobiografische notitie, nr. 510. (3) In zoverre, dat Demelhuber ‘partijen sigaren’ van Helle cadeau gekregen zou hebben, volgens een na-oorlogse verklaring van SS-Oberführer M. Kohlroser, commandant van de Landstorm, in Doc. Il Wachbataillon Nordwest b, p. 156. (4) Bron a.v. DE NEDERLANDSE VRIJWILLIGERS IN DE WAFFEN-SS In dit verband dient de vorming van de IJsselmeerflottielje in herinnering gebracht te worden, waartoe in december 1942 werd besloten.: Dit smaldeel van een dertigtal kleine, licht bewapende boten? hoorde eigenlijk tot de Ordnungspolizei. Enerzijds was er een zekere tactische onderschikking aan de Marinebefehlshaber in den Niederlanden, zoals Rauter met Christiansen had afgesproken, anderzijds bleef het Wasserschutzpolizeikommando IJsselmeer, zoals het smaldeel officieel genoemd schijnt te zijn, verantwoording schuldig aan de BdO - en via die aan de HSSuPF.* De officieren en onderofficieren waren grotendeels uit de Duitse waterpolitie, behorend tot de Ordnungspolizei, af- komstig. Dat sloot niet uit, dat de primaire taak van de IJsselmeerflottielje, de beveiliging van het IJsselmeer tegen mogelijke acties van geallieerde zijde, een zuiver militaire was. Wij vermelden de — op zichzelf niet zo belangrijke — existentie van dit smaldeel hier nog eens vanwege de Nederlandse vrijwilligers, die er deel van uitmaakten, en die afkomstig waren uit het Wachbataillon Nordwest of andere SS-eenheden, of die zich als vrijwilliger voor Waffen-SS of legioen hadden aangemeld. Zij vormden het merendeel van de bemanning.‘ Hun politionele taken verdienden die naam nauwelijks of niet; dat hadden zij met duizenden andere Nederlanders gemeen, die zich voor ‘politionele’ formaties aanmeldden, en tenslotte als frontsoldaat in Duitse dienst eindigden. Eveneens in december 1942 hadden de Duitsers besloten een gewapend korps van Nederlandse vrijwilligers op te richten, dat evenals het Wachbataillon Nordwest uitsluitend in Nederland dienst zou doen. Oorspronkelijk kreeg dit korps de naam ‘Landwacht Nederland’, of kortweg ‘Land- wacht’. Toen men evenwel in het najaar van 1943 besloot een hulppolitie-organisatie van NSB-leden op te richten, en deze organisatie voortaan ‘Landwacht’ zou worden genoemd, werd de naam van de eerste ‘Landwacht’ medio oktober gewijzigd in ‘Landstorm’ (eig. : ‘Landstorm Nederland’).5 Dit nu te bespreken korps wordt hier in citaten tot medio oktober 1943 derhalve nog als ‘Landwacht’ aangeduid, in onze tekst zullen wij reeds de naam ‘Landstorm’ gebruiken. In de basis-verordening over de Landstorm, die de rijkscommissaris op 12 maart 1943 deed verschijnen®, werd de op te richten formatie beschreven als ‘een territoriale organisatie voor de landsverdediging, welke bestemd is voor den afweer van buitenlandsche of binnenlandsche vijan- den binnen Nederland’, ofwel om de officiële, Duitse tekst weer te geven, ‘zur Abwehr äusserer oder innerer Feinde’, welke dat dan ook mochten zijn: geallieerde troepen of verzetslieden. Volgens de verordening werd het korps opgericht in overeenstemming met de leider der NSB, en stond het onder bevel van de HSSuPF. De Landstorm-vrijwilliger was ook onderworpen aan de ‘Bestimmungen für die Waffen-SS’ en de ‘Sondergerichtsbarkeit’ voor SS- en politiemannen, kortom, onderworpen aan de krijgstucht van de Waffen-SS en de jurisdictie van het SS-und Polizeigericht. Hij zou naeen op- leiding van drie maanden (dat werden er al vrij spoedig vier) naar huis gaan, en kon dan indien de omstandigheden het geboden weer gemobiliseerd worden. De verordening schreef ook de eed aan Hitler als Germaans Führer voor. Het enige verschil met de SS-eed in de Germaanse versie was gelegen in de toevoeging ‘als lid van de Landwacht Nederland’. 