Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 1 Van de vroegste tijden tot op het jaar 900 na Christus
om zich te ververschen. Maar de zaak was vertraagd door de ijverzucht van Spanje, ! » Jusques à ce que leurs (des États-Gén.) affaires trouveront ane plus seure et ferme assiette et constitution." ^ »Subterfuges controuvés.” 3 Zie hiervoor, bladz. 114, 116.. HI Dee. 5 Srvx. 2p 1618— 1621. 258 ALGEMEENE GESCHIEDENIS p hetwelk alleen de eer van de onderneming hebben wilde en zich met niemand verkoos te vereenigen. Toch hoopte hij zijn doel nog te bereiken. — Dus kwam ook dit plan thans wederom in hem op, alsof orpEXsAnwzvELT, die het terecht wantrouwde, er de onuitvoerbaarheid niet van had aangeloond 1. — Maar de Koning was blijkbaar in eene goede luim. Met betrekking tot de onderneming tegen de zeerodvers verwaardigde hij zich te zeggen, dat Hun Hoog Mogenden door hunnen laatsten verdelgingstocht tegen hen zelfs in Spanje grooten roem behaald hadden, gelijk zijn Agent hem telkens van daar schreef. — Gaarne had de Koning den tocht tegen de zeeroovers tot een onderwerp der onderhandelingen zien maken; doch onze Gezanten sneden zulks af. Dus kwam hij later langs een anderen weg op dat fraaije plan terug, naar aanlei- ding van eene mededeeling, op last der Staten-Generaal door onze Gezatiten aan den Geheimen Raad gedaan, dat, volgens geruchten, die gedurig herhaald en nog niet weér- sproken werden, de Koning van Spanje eene oorlogsvloot van wel honderd vijftig ronde schepen uitrustte, Elf dagen na deze mededeeling (den 13** Februari) kwam de Vice- Kanselier piasy van ’s Konings wege bij de Gezdnten met het bericht, dat Zijne Majes- teit tegen den eersten April zes corlogschepen zou uitrusten; daaraan zouden nog veer- tien schepen van de kooplieden toegevoegd worden, en deze scheepsmacht zou hij, met de onze vereenigd, tegen de zeeroovers uitzenden. De admiraals zouden eenen gehei- men last mede krijgen om een waakzaam oog op de Spaansche vloot te houden, en in geval deze, gelijk men voorgaf, het werkelijk op Algiers gemunt had, zouden onze admiraals aan de Spanjaarden verklaren, dat zij hetzelfde doel hadden: zoo zouden de Spanjaarden zieh niet, zonder dat wij eenig aandeel aan den buit hadden, met de fniddelen van Algiers tot andere ondernemingen kunnen versterken. Doch ingeval men vernemen mocht, dat de Spaansche armade naar de Golf van Venetië bestemd was om daar tegen de Republiek van Venetië op te treden en de besttijders van de Boheemsche Stenden te versterken, alsdan zouden onze admitaals hunnen geheimen last openen en de Spanjaarden, des noods met geweld, dên tocht derwaarts beletten, — Welk een plan! Men had ons even goed rechtstreeks kunnen uitttoodigeti, onze scheepstmacht aan onze vijanden ih handen te leveten. Zoo zij op zülk eene wijze in aanraking gekomen ware met de Spaansche en de Engelsche scheepsmacht te gelijk, van welke de éene zoo min als de audere te vetlrouwén was, wie waarborgde óns dan, dat desen zich niet onder het eén of ander voorwendsel gezamenlijk tegen haar gekeerd zouden hebben? Want ook voor de Bolteemsche Stenden was sakosts éen dubbelsinnig vriend, ef voor tijnen shoonzoon, den Keurvorst fan de Paltz, hoopte hij reeds meer van dé Spanjaarden, dan van hunne tegenpartij te zullen verkrijgen. Hoe werkzaam de zamenspenning tus- schen Engeland en Spanje toen ter tijd was, hadden onze Gezanten de gelégenheid om 1 Zie hiervoor, bladz. 3—9. DES VADERLANDS, | 259 op de plsais zelve te bemerken, Kort te voren hadden zij naar den Haag geschreven, dat zij vernamen, hoe er in Engeland door Spanje langs zijne gewone wegen gewerkt werd, om de goede verstandhouding tusschen Engeland en de Staten te ondermijnen. — Onze Gezanten namen aan, dat plan aan hunne Meesters mede te deelen; zij onthielden zich van aanmerkingen, maar gaven echter den Koning in bedenking, of het raadzaam heeten mocht den Spanjaarden behulpzaam te zijn in de vermeestering van Algiers, en zulk een groot aantal schepen van onze landen te verwijderen, daar de geruchten niet alleen gewaagden van een door Spanje voorgenomen tocht naar de Golf van Venetië, maar ook naar de Noordzee. — Hieromtrent meende prasy hen gerust te kunnen stel- len: op de Noordzee hadden de Spanjaarden het niet gemunt. Daarop vraagden de on- zen, hoe men met Algiers handelen zou: buitgemaakte schepen kon men verdeelen, maar eene stad diende men in haar geheel te laten, En nu was het antwoord, dat Spanje Algiers zou houden: onze handel zou daarbij geen nadeel lijden: of waren Gi- braltar, Cadix en andere Spaansche plaatsen niet ruim zoo geschikt om, des verkie- zende, den. handel afbreuk te doen? Bovendien Spanje zou zich door het bezit van Algiers genoopt zien om de Turken te bestrijden, — Dicsy scheen niet te bedenken, dat en de Eogelschen zelven en wij toen vrede hadden met de Turken. — Het antwoord, dat de Staten-Generaal in een schrijven van den 2? Maart op de mededeeling gaven, sloeg het plan voor goed den bodem in. Gaarne wilden zij met de 21 goed uitgeruste schepen, die zij tegenwoordig in zee hadden, in vereeniging met den Koning van Groot- Britannie handelen; maar daar en Engeland en zij vredeverdragen met den Grooten Heer hadden aangegaan, zoo was het niet geraden zich met Spanje le vereenigen, vermits dit Rjk met den Sultan in openbaren oorlog was. Immers dit zou door den Grooten Heer als eene vijandelijke daad worden aangemerkt, en de geheele handel op de Levant met al de personen en goederen, aldaar aanwezig, zou gevaar loopen verloren te gaan, Oek wisten de Staten niet, wat eer of voordeel er voor de Engelschen en onze natie in steken zou den Spanjaard behulpzaam te zijn in de verovering van zulk een gewichtige plaals als Algiers, waarmede hij meester zou zijn van de geheele Straat. 1618— 1631. 260 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ee} ken oorlog met Spanje zou het gevolg met zich slepen, dat al onze koopvaardijschepen onbeschermd bleven tegen de zeeroovers, en dat de millioenen schats aan koopwaren, die onze handelaars, op het Bestand gerust, in Spanje, Portugal en Italië hadden op- geslagen, den Spanjaarden in handen vielen. Neen! dan konden wij den strijd tegen de zeeroovers alleen wel volhouden en gelukkig ten einde brengen. De Collegién ter Admiraliteit waren gelast, met spoed tien nieuwe oorlogschepen op stapel te zetten. Reeds hadden de Algerijnen meer dan de helft der Nederlanders, die zij tot slaaf ge- maakt hadden, losgelaten, en de overigen waren zij bereid vrij te geven, zoodra de schepen, op welke zij zich bevonden, te huis gekomen zouden zijn. Ja, zij beloonden zich geneigd om over vrede te handelen en de voorwaarden na te komen, die wij in onze verdragen met den Grooten Heer bedongen hadden. — Waarlijk, de Staten, dus sprekende, gaven de blijken, dat er onder hen waren, die vracht van OLDENBARNEVELTS lessen gehad hadden. Tot handhaving van 's Lands onafhankeljkheid, eer en voordeel kon men niet beter doen, dan den man navolgen, die om landverraad op zijn leven gevangen zat, Doch wij hebben nog niet gezien, of het onzen Gezanten vergund werd om over de zaken van Oost-Indiën en Groenland in onderhandeling te treden. Den 10% Ja- nuarij (1619), door den Geheimen Raad uitgenoodigd, vernamen zij, dat men wer- kelijk toestond, de onderhandeling over de visscherij tot beter gelegenheid uit te stel- len; maar men verlangde een vasten tijd, en wel den laatsten Augustus bepaald te zien als termijn van het uitstel: geschiedde dit niet, alsdan had Zijne Majesteit onlus- ten onder zijne onderdanen te duchten, even goed als de Staten onder de hunne. Voorts verzocht men van de Gezanten eene gezegelde procuratie om dan over te gaan lot de onderhandelingen, doch niet alleen, zoo als de* Nederlanders begeerden , over Indië en Groenland, maar ook over de tarra en de munt. Tegen den tijd dat de procuratie ingekomen was, kon men handelen op het stuk van de zeeroovers. — Dus werd de vervulling van hunnen wensch en dat nog wel slechts van een deel van hun- nen wensch aan onaannemelijke voorwaarden verbonden. — De Gezanten antwoordden dan ook, dat het niet mogelijk zou zijn, eenen termijn van uitstel voor de onderhande- lingen over de visscherij te bepalen; dat de procuratie tot niets diende, aangezien de geldigheid van een traktaat niet afhangt van de procuratie der contractanten, maar van de bekrachtiging van het gecontracteerde, die toch aan beide zijden zou moeten volgen, al ware de procuratie voorafgegaan; dat over de tarra gevoegelijkst in Neder- land kon worden onderhandeld, en, hield men slechts de hand aan ’s Konings plakaten, daarover in het geheel niet behoefde gehandeld te worden; dat het stuk der munt hen te lang zou ophouden, en Hun Hoog Mogenden deze zaak met caRLEeTon zouden weten te schikken; eindelijk, dat men tegen de zeeroovers niet met het ontwerpen van trak- taten, -maar met het uitrusten ten oorloge moest optreden, — Op dit antwoord werd DES VADERLANDS. 261 | de Koning geraadpleegd. De inlevering eener procuratie en de belofte dat men de 1618— onderhandelingen over de visscherij binnen het jaar aanvangen zou, bleef hij verlangen. is Nam men deze voorwaarden niet aan, hij zou het aanmerken als een volslagen afsnijden van alle verdere onderhandeling. De eer van Zijne Majesteit was gemoeid met het stuk van de tarra en de munt; bepaaldelijk over de farra moest mede gehandeld worden in zijn Rijk en omtrent het deswegens in Nederland verordende conclusie genomen worden in Engeland. Voorloopig kon de onderhandeling over de zaken van de Oost-Indiën en Groenland aangevangen worden; doch alles zou zonder uitwerking blijven, in geval zijn verlangen op de andere punten niet voldaan werd, — Zoo konden dan toch de onderhandelingen over de Oost en Groenland geopend worden. Maar ten dien einde moesten er ook van de Engelsche zijde Commissarissen worden benoemd, om op de onderhandelingen der Gedeputeerden uit het Bewind der Engelsche Oost-Indische Com- pagnie toe le zien. En dit had eenige moeijeliikheid in. Sir Tuomas xpwonp kwam hun uit naam van Zijne Majesteit zeggen, dat zij, zoo het scheen, in Engeland de wet kwamen stellen, daar men om hunnentwil tegen een nooit overtreden gebruik ging handelen. Dit verwijt konden de onzen zich gemakkelijk laten welgevallen: immers getuigde het van het ontzag, dat men onwillens voor de Hollandsche zeden had. Toen eindelijk de onderhandelingen, den 24'** January, geopend waren, begon de pe onderhan- Engelsche Compagnie met het vragen om vergoeding voor geleden schaden en beleedigin- — gen. Hierlegen stelden de Gedeputeerden der Nederlandsche Maatschappij hunne klachten over. Bij de tweede bijeenkomst kwamen de Engelschen al weder met beschuldigingen voor den dag, hoe de onzen hunne landgenooten uit hunne bezittingen hadden ver- jaagd, de Eogelsche banieren neérgehaald, en Chinezen onder Engelsche vlag genomen hadden. Doch thans kwamen onze Gezanten, wien deze gang van zaken niet aanstond, tusschen beiden. Hun Hoog Mogenden, zeiden zij, zouden zoodanige handelingen, van de onzen in de Oost-Indiën bedreven, gaarne wraken en ze voor het toekomende ver- bieden, mits zulks van de Engelsche zijde ook geschiedde,’ Doch hiertoe gingen de Engelschen niet gereedelijk over: zij beweerden, dat de eer huns Konings eerst voldoe- ning eischte, voordat men kennis van onze klachten kon nemen, — Die eisch verried al weder, hoe noode de Engelschen er toe verstaan konden om ons het recht eener Mogendheid, die zich als zoodanig met Koningen gelijk mocht stellen, toe te ken- 262 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618— nen. — De volgende bijeenkomst scheen weder met onvruchtbare aantijgingen en ver- mS dedigingen te zullen verloren gaan, toen onze Gezanten op nieuw tusschen beiden kwamen met ie zeggen, hoe het nu genoegzaam gebleken was, dat deze manier van handelen tot niets leidde: zij waren niet gekomen, om zulke pleidooijen aan te hooren en dan eene uitspraak te doen, maar om een traktaat te sluiten, waartoe slechts in- schikkelijkheid van beide zijden leiden kon. Dit begrepen de Engelschen nu ook, en zij waren geneigd om ter zake te komen, mits het eerste artikel van eene algemeene amnestie en wederzijdsche teruggave van het genomene zou gewagen, daar de eer van Zijne Majesteit niet toeliet te onderhandelen zonder dat de loslating zijner onderdanen eerst was vastgesteld. Hiertegen werd van onze zijde geen bezwaar ingebracht. Doch dat eerste artikel zelf kwam zoo spoedig niet tot stand. Nieuwe poging Intusschen had de Koning getracht het uitstel van de onderhandelingen over de vis- vo gai scherij vruchteloos te maken. Immers had hij laten weten, dat hij uit Schotland nieuwe — aan (klachten had ontvangen over de geweldenarijen, vier of vijf jaren geleden door onze schippers bedreven. Deswegens, zeide hij, moest hij zijnen onderdanen eenig genoegen geven, en alzoo verzocht hij, dat de Staten bij plakaat zouden gelasten, dat de Neder- landsche schippers 14 Engelsche mijlen ver van de kust zouden afblijven, totdat bij traktaat anders in de zaak zou voorzien zijn, Onze Gezanten antwoordden op deze mede- deeling, dat de gegrondheid dier klachten eerst diende onderzocht te worden, te meer omdat zij ze voor ongegrond hielden en dergelijke aanslagen reeds bij plakaat waren verboden, en wat de bepaling aanging betreffende den afstand, op welken de onzen van de kust souden moeten blijven, stond men die toe, dan verleende men iets waarover eerat onderhandeld moest worden en dat van onze sijde nooit zou toegestaan worden. Een dag of zes later liet de Koning weten, dat hij juist niet op die 14 mijlen afstands stond, zoo onze schippers slechts buiten het gezicht van het land bleven, Deze voor- slag was reeds vroeger gedaan ! en werd door de onzen niet beantwoord. — Doch hoe beantwoordden de Staten het sedert ter hunner kennis gekomen nader verzoek am eene procuratie en de verlangde bepaling van eenen termijn, waarop de onderhandeling over de visscherij sou geopend worden? Den 51%* Januarij werd over deze twee punten 1 Vergel. hiervoor, bl. 30.’ DES VADERLANDS, 265 ee) beraadslaagd, en in beginsel aangenomen, dat men eene gezegelde procuratie zou 1618— overzenden en eene acte, bij welke beloofd werd dat men in onderhandeling zou B treden over den handel, de zeevaart en de visscherij, wanneer de staat des lands zülks zou veroorlooven, liefst binnen het jaar, tot welken termijn toe alles in den tegenwoor- digen toestand blijven zou. Verscheidene afzonderlijke bijeenkomsten van de Gedeputeerden der beide Gompag- De onderhan- nién werden besteed tot het taxeren van het kapitaal, dat elk der beide natién in de —— i Oostindievaart had steken. De Engelchen namen de werkeljkheid aan van het aan "9?rigeset- onze zijde opgegeven kapitaal, doch schatten, naar het gevoelen onzer kooplieden, het hunne veel te hoog. De Commissarissen der beide Regeringen woonden weldra de vere gaderingen weder bj, ten einde do twistende partijen tot een vergelijk te brengen. Men begreep, dat men thans ten naasten bij clkanders kapitaal kon begroolen, en dat hierbij geene volstrekte naauwkeurigheid noodig was, Dus zóu men dan nu overgaan tot het bepalen der quote, welke elk der partijen in den handel hebben sou. Hierop eischten de Engelschen de helft van het bedrag van de gansche winst: alleen in de Molukken wilden zij den onten een grooter aandeel gunnen. De onzen daarentegen verlangden, dat de Engelschen zich met een vijfde of hoogstens met een vierde zouden tevreden stellen. Wilden de Engelechen hun kapitaal verhoogen, om den onzen gelijk te komen, dan konden de onzen hun kapitaal weder im evenredigheid verhoogen, en zoo bleef de verhouding dezelfde, Dien voorslag nu vonden de Engelschen vol- strekt onaattnemelijk; zij verklaarden geen vorderen eisoh te willen doen, en verrieden hanne dwaze lsatdunkendheid door te beweren, dat het strijdig zijn zou met de eer van Zijne Majesteit, zoo den onzen bij contrakt grooter aandeel ia den handel werd toe- 1 Resol, St.-Gen, 31 Jan; 18, 14 Febr, 1019. 264 | ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618— gekend. — Even alsof dat wat wij door de inspanning onzer krachten verkregen hadden ids een onrechtmatig bezit was, omdat wij geene machtiging van eenige Mogendheid afge- wacht hadden om het ons te verwerven, en alsof de rang van Engeland onder de Mogendheden aan de onderdanen van dat Rijk het recht gaf om zich een deel van ons goed toe te eigenen. Den 21" February deden onze Gezanten eenen slap, die getuigde, dat zij vermoedden op het zwakke karakter van den Koning invloed te kunnen uitoefenen, en het vervolg bewees, dat zij zich in die meening niet bedrogen. Zij deelden Zijner Majesteit den bijna wanhopigen staat der onderhandelingen mede. Doch aanvankelijk zonder hun doel te bereiken. De Koning was uiterst beleefd jegens hen, maar sprak in gelijken zig als zijne onderdanen: hadden de Engelschen, zeide hij, slechts een vierde van den Indischen handel, alsdan zou men in Indië meenen, dat de » Koning der Nederlanders” een grooter vorst was, dan hij, sacosus. — Een overtuigende grond van redenering, voorwaar! — Doch, voegde hij er bij, de Commissarissen moesten de zaak slechts zamen zien te vinden, Dit woord schrikte niet geheel af, en onze Gezanten achtten de gelegenheid gunstig om andere handelsbelangen ter sprake te brengen, te welen het verbod, waarmede de invoer van slaal en spelden getroffen was. Hierop antwoordde de * De zaak van Koning op eene aanmoedigende wijze. In hetzelfde geboor kwelen zich de Gezanten E mc ven Yan den hun gegeven last, om het misverstand tusschen de Kroon van Engeland en die Miis sprake van Frankrijk ter sprake te brengen. Reeds in de eerste dagen van het jaar 1619 was er te Londen gesproken van de komst van een buitengewonen Gezant van Savoye, die in last hebben zou eene poging aan te wenden ter bijlegging van het verschil tusschen Frankrijk en Engeland, en ten dien einde een huwelijk voor te slaan tusschen den Prins van Wales en de jongste dochter van wijlen den Koning van Frankrijk. Werkelijk kwam er vóór het midden van Februari] een Gezant van den Hertog van Savoye aan. Dus was het vraagstuk der verzoening reeds aan de orde gesteld. — Thans kreeg de Koning van de onzen den raad om een nieuwen zaakgelasligde naar Frankrijk te zenden en er eenen vandaar te ontvangen. De Koning van dit Rik, dit konden zij op grond van LANGERAKS berichten mededeelen, was daartoe geneigd, Dezen raad be- antwoordde de Koning met dezelfde redenen, die hij, zeide hij, den Gezant van Savoye had voorgehouden. Hij had grieven tegen Frankrijk: een’ geneesheer van hem, hoe- zeer van aanbevelingsbrieven van hem zelven voorzien, had men smadeljk gelast uit Frankrijk te vertrekken; de Agent van dit Rijk had wALTER RALEIGH, toen deze man, te groot voor de kleingeestigheid der toenmalige regeerders van Engeland, nog gevangen zat om weldra onthoofd te worden, een Fransch schip ter ontvluchting laten aanbieden, en, wat niet het geringste was, LopEwrnkx XIII, ’s Konings misnoegen deswegens ver- nemende, had gezegd, zijne vriendschap wel te kunnen missen, daar hij andere vrienden genoeg had. Op zijn vredelievend uitgedrukt verzoek, dat de Fransche Regering hare DES VADERLANDS. | 205 fm--—————————————G —————Á—an €" (yn handelwijze mocht verklaren, had hij geen voldoening gekregen. Niettemin, wilde 1618— Frankrijk hem eenen ambassadeur zenden, bij zou dien ontvangen en er alsdan ook — eenen heenzenden, Doch den zijnen gelijktijdig te zenden, dit kon hij niet » om niet in gelijken grade met Frankrijk gesteld te worden." — Den 11%" Mei kwam in den persoon van den Markies pu TREiGwEL een buitengewoon Gezant van Frankrijk te Lon- den aan, en met hem, zoowel als met den Savooischen zaakgelastigde, hadden onze Gezanten verscheidene vertrouwelijke zamensprekingen. Op eene audientie, welke ja- conus hun den 27"* dier maand verleende, wierpen zij de zoo uiterst belangrijke en kiesche zaak nogmaals op. Zij begonnen met eene openhartige verklaring betreffende het door den Koning zoo onverdroten begeerde huwelijk zijns zoons met eene Spaansche Prinses: zulk eene verbindtenis, zeiden zij, moest noodwendig leiden tot terugbrenging der Vereenigde Provinciën onder het slavenjuk van Spanje. Toen de Koning de onderhandelingen over de vereeniging der beide Compagnién bij ver- pe onderhan- nieuwing aan de wederzijdsche inschikkelijkheid had aanbevolen, kwamen de Engelsche aa ui Commissarissen met een nieuwen voorslag aan. Al kregen de Engelschen, zeiden zij, de voortgezet. helft van den Oostindischen handel, dit zelfs zou beneden hünne waardigheid zijn. Daarom zou het beter wezen, dat de handel door geheel Indië voor de beide Maatschappijen vrij bleef, en dat zij met zoodanig kapitaal, als elk gelegen kwam, zouden mogen handelen: in de Molukken, Amboina en Banda evenwel zouden zij zich uit hoofde van de groote kosten, door de onzen gemaakt, met een derde deel van de voordeelen tevreden stellen, UI Deer, 3 Srur, 34 266 ALGEMEENE GESCHIEDENIS FOS 1618— en, wat niet het onbelangrijkste deel van het voorstel was, elk zou de helft der ver- 1921. dediging over geheel Indië op zich nemen: alleenljk in de Molukken zouden de bij- Geschil betref- dragen tot de verdediging getvenredigd zijn aan de uit die eilanden getrokken voordee- Tr are len. Onze Gezanten antwoordden dadelijk, dat dit voorstel in strijd was met den grond- l Skee Eaa S slag, op welken de Bewindhebbers onzer Compagnie derwaarts waren gekomen: de be- hebben. doeling was geweest, dat elk deelen zou in de baten van den handel naar de mate van het gebezigde en ten dien einde begroote kapitaal: hadden zij meer willen toegeven, dan hadden zij dit ook wel bij brieven kunnen doen en de moeite niet behoeven te nemen van over le komen. Doch de Bewindhebbers der Nederlandsche Meatschappij betoonden sich gunstiger omtrent dien voorslag gestemd: de verbindtenis, die de Engel- schen nu verklaarden ten aanzien van de verdediging op zich te willen nemen, ver- raschte hen aangenaam. Bij de vorige onderhandelingen, namelijk, hadden de Engel- schen zich ongeneigd betoond om zoo veel tot de verdediging bij te dragen, als de on- zen noodig keurden; zij hadden dus verlangd, dat wij onze strijdkrachten in de Oost- Indiën aanmerkelijk verminderen zouden, om, wanneer zij zelven evenveel als wij aan de verdediging ten koste zouden leggen, niet genoodzaakt te zijn daaraan zulke verba- zende sommen te besteden, Dien eisch, dat de onzen hunne strijdkrachten beperken zouden, beschouwden de onzen als strekkende om ons en alles wat wij in de Oost ge- wonnen hadden, den Spanjaard in handen te spelen, en de onderhandelingen waren daarop afgebroken !, Zoo derhalve de Engelschen thans, nu men hen, niet zonder re- den, meer dan ooit van den toeleg om ons aan Spanje te verraden, verdacht hield, van gelijke bijdragen tot de verdediging spraken, rekenden zij veel gewonnen. Eisch der En- Maar twee dagen later deden de Engelschen een nieuwen eisch: zij verlangden de p m am. helft van de winst van den peperhandel door geheel Indië, Dit, zeiden de onzen, deel san den pe- perhandel. 1 Zie hiervoor D. III. St. II, bl. 591. DES VADERLANDS, 267 streed met het eerste der ontworpen arlikelen, volgens hetwelk het aandeel in de voor- deelen geévenredigd zou sijn aan ieders in den handel gestoken kapitaal. En welk voorwendsel hadden de Engelschen voor dien onredelijken eisch? Zij beweerden, dat, z00 xij de helft van de kosten der verdediging dragen zouden, zij ook de helft van de pro&jten hebben moesten, ten minste van den peperhandel, die de zekerste bron van inkomsten was. Dus kwamen zij eigenlijk met eenen omweg op het stuk der verdedi- ging terug. Het beginsel derhalve, hetwelk de handeling had doen hervatten, werd thans op nieuw op losse schroeven gesteld. Zoo braken dan eok de onzen de onderhan- delingen af, en de Gedeputeerden der Nederlandsche Compagnie zeiden, dat zij zich tot de reis gereed wilden maken, waarop de Engelschen koel verklaarden, dat zij dit wel lijden mochten. Doch de Gezanien meenden nog met eenige hoop op goeden uitslag een beroep op den Koning te kunnen doen. Zij deelden hem mede, dat van de Engelsche zijde de helft van de peper geëischt werd, en dat hierop de onderhandeling noodwendig zou moeten afspringen. De dood evenwel der Koningin kwam tusschen beide, en weldra werd de Koning zelf ernstig ziek. Op verzoek der Gezanten deed canon eene reize naar de toenmalige verblijfplaats: des Konings. Deze reize was niet geheel en al vruch- teloos, want, was de Koning nog buiten staat geweest om zich met zaken te be- moeijen, de Heren van den Geheimen Raad hadden onzen gewonen Ambassadeur te a kennen gegeven, dat men de onderhandelingen over de vereeniging der Compagnién hervatten zou, en ten dien einde het stuk van de peper tot 'sKonings beterschap on- beslist zou laten, Zulks geschiedde werkelijk. Doch nu kwamen de forten, door de onsen in de Oost-Indiën aangelegd, ter sprake. Waren de Engelschen voor de helft met de verdediging belast, dan moesten zij ook evenveel forten hebben als wij: dus stelden zij voor, dat wij zoo vele forten aan hen zouden overgeven, als noodig zou zijn om het getal der door de beide natién bezeten forten gelijk te maken. Evenwel herinnerd aan een vroeger gegeven woord, verklaarden zij, onze forten niet te be- geren, maar bevoegd te willen zijn om door het bouwen van nieuwe forten het getal geljk te maken: doch, zeiden zij, de zaak kon vereenvoudigd worden, zoo wij eenige van onze forten, die hun overtollig voorkwamen, verkozen te slechten. Dus kwam het al weder op gedeeltelijke ontwapening der onzen neder, Wat de zaak nog hatelijker maakte, was dat de Engelschen er rond voor uitkwamen, dat zij daarom be- paaldeljk een gelijk aantal forten wenschten te bezetten, omdat zij niet wilden staan of komen onder onze bescherming, noch ons meester wilden laten over hunne personen en goederen. Onze Gezanten beantwoordden dezen laatsten wenk met de verzekering, dat zij zich tegen ons niet in staat van verdediging behoefden te stellen: wij waren overgekomen om hun een deel aan te bieden van hetgeen wij in zoovele jaren met zoo groote inspanning van krachten veroverd hadden; dus wilden wij hen niet benadeelen, 54 1618 — 1631. 1618-— 1621. 263 ALGEMEENE GESCHIEDENIS [d maar veeleer begunstigen; en rekenden zij zich soms tegen de Indianen niet veilig, ook dit was een ijdele vrees; immers konden zij zich tegen dezen door onze forten genoeg- zaam verzekerd achten. En wat de zaak zelve aanging, forten te eischen op plaatsen, die wij rechtstreeks op onze vijanden veroverd hadden, was onredelijk, en waar wij be- paalde traktaten met inlandsche Vorsten hadden aangegaan, konden wij geen forten af- staan, zonder die Vorsten daarin te kennen, aangezien sommigen van hen, de Ko- ning van Ternate bij voorbeeld, in die forten een bolwerk ter hunner veiligheid vonden, Daar niettemin de Engelschen bij hunnen eisch volhardden, verklaarden de onzen op De onderhande- nieuw, in de voortzetting der onderhandelingen geen heil te zien, Hierop merkte lingen geschorst. Audientie bij den Koning. JOHN DIGBY aan, dat, aangezien er Ambassadeurs uit Denemarken aangekomen en an- dere uit Frankrijk en Spanje te wachten waren, wij, indien wij wijs wilden wezen, ons haasten moesten, en hij voegde er bij, dat de Engelschen, in spijt van ons, binnen kort zoo sterk in de Molukken zijn zouden als wij. — In plaats echter van de onder- handelingen geheel af te breken, wilden onze Gezanten nog eene poging op den Ko- ning beproeven, Dus wachtten zij af, dat hij, geheel hersteld, op nieuw gehoor zou kunnen verleenen. Doch de Bewindhebbers van de Nederlandsche Compagnie behoefden zich niet langer op te houden. Zij konden vertrekken, en na een luisterrijk afscheids- gastmaal bij eene der Engelsche kooplieden namen zij werkelijk den 30° April de reize huiswaarts aan. Den 10% Mei had de gewenschte audientie plaats. Nadat onze Gezanten hun rouwbeklag wegens het overlijden der Koningin en hunne gelukwenschen met ’s Konings herstel hadden uitgebracht, nam Zijne Majesteit het woord om den wensch te ontboeze- men, dat God hem nog sparen mocht, ook tot het welzijn onzer Republiek, Binnen korten tijd zou men vernemen, welke groote weldaden hij haar door en in de Synode gedaan had, Altijd had hem de leer en de factie van anmınros tegengestaan, en hij had zich steeds verwonderd, dat sannevett had beweerd, dat onze oorlog tegen den Koning van Spanje niet ontstaan en gevoerd was ter oorzake der godsdienst: verderfe- lijker stelling uit te braken, dus het Zijne Majesteit zich uit, was niet licht mogelijk. Nimmer zou hij, toen hij nog slechts Koning van Schotland was, noch Koningin ELI- SABETH onze zaak hebben voorgestaan, zoo de godsdienst hen daartoe niet genoopt had, en de oorlog niet ter zake der godsdienst ondernomen ware. — Alsof OLDENBARNEVELT zoo iets bad kunnen zeggen met het doel om de godsdienst te miskennen, en niet veeleer om, op het voetspoor van wiLLEM van Oranje, een beginsel te huldigen, het- welk Roomschen en Onroomschen vereenigen kon om naar dien staat van ware vrijheid te streven, waarbij de mogelijkheid afgesneden zou wezen om de godsdienst tot een middel te misbruiken ten einde de menschen in ketenen geboeid te houden. Van zulk een beginsel kon zeker een Koning sacosus geen begrip hebben, of bracht hij niet juist daarom hier de godsdienst ter sprake, omdat, volgens den onwaardigen wenk, DES VADERLANDS. 269 aS hem door caRLETON gegeven, de godsdienst het middel moest worden, waardoor hij de Nederlanden van hunne onafhankelijkheid zou kunnen berooven 1? Grooter beschaming konden de Contraremonstranten niet ondervinden dan dezen mond zijnen afschuw van bun slachtoffer te hooren betuigen. — Eindelijk ter zake komende, gaf de Koning zijn verlangen te kennen om de beide partijen, die der Engelsche en der Nederlandsche kooplieden, op alle punten van verschil te hooren: daarna hoopte hij eene onbevoor- oordeelde uitspraak te doen. Hierop werden de Engelsche Heren, die tot de onderhan- deling gecommitteerd geworden waren, binnengeroepen, en de onzen, dus uitgenoodigd , konden niet nalaten hunne zaak weder te bepleiten. Dit deden zij met kracht van re- denen. Dicsy, die na hen voor de andere partij het woord voerde, scheen daartegen niet veel im te brengen te hebben, maar wierp een vraag op, die den grondslag zelven der geheele onderhandeling betrof: wij, Nederlanders, zeide hij, hadden ongelijk, dat wij de vrije vaart op de Molukken verboden, aangezien wij wegens dergelijk verbod den Spanjaarden aldaar den oorlog hadden aangedaan. Eerst antwoordden de onzen, dat de Spanjaarden in beginsel en doer geheel Indië den handel van alle andere natiën weerden. Drasr liet hen niet uitspreken en wierp hun tegen, dat wat de Spanjaarden over het geheele gebied gedaan hadden, wij datzelfde deden in een deel van dat gebied. Dit achtte de Koning volkomen juist gesproken. Toen kwamen de onzen met hun voornaam- sten grond voor den dag, en die bestond hierin, dat wij door de noodwendigheid van den oorlog aan het souverein bezit van een deel van Indië gekomen waren, en ons van het recht, daaruit voortspruitende, meenden te mogen bedienen. Hierop beweerde pic2r, dat wij zulks wegens het Besland niet mochten doen, Maar, antwoordden de onzen weder, in weerwil van het Bestand was het in Indië oorlog gebleven. — Deze redene- ring scheen den Koning te overtuigen. Doch prasy voerde thans aan, dat wij onze souvereiniteit over een groot deel der Molukken en onze traktaten, tusschen ons en de Indische Vorsten met uitsluiting van andere natiën aangegaan, niet mochten laten gel- den, vermits bij den aanvang der onderhandelingen bepaald was, dat men de zaak ten principale niet zou aanroeren, — Gedachteloozer kon picry niet spreken: was het waar wat hij zeide, dan moest bij den oorsprong en den tegenwoordigen slaat van onze be- trekkingen in Jndié slechts onaangeroerd laten, en ons niet dwingen, daarvan rekenschap te geven, — Toen de onzen hem dit hadden doen gevoelen, meende hij weder, dat de Engelschen recht van eigendom op sommige van de Molukken konden doen gelden; — doch de Koning viel hem in de rede, en zich op een zacht dringenden, bijna smee- kenden toon tot de onzen wendende, trachtte hij hen over te halen om de zaak te schikken en (als wilde hij in de Oost herwinnen, wat hij in onze Provinciën zelven verspeeld had) den Engelschen eenige plaatsen van verzekering toe te staan: dit wenschte ! Zie hiervoor bladz. 116. 1618 — 1621. 1618— 1621. 270 ALGEMEENE GESCHIEDENIS hij zonder daarom gelijkstelling met de onzen te begeren in plaatsen, die wij met zoo veel bloed en kosten hadden verworven. Maar de eer van Engeland duldde niet, dat zijne onderdanen geheel onder onze bescherming stonden: alreede werden zij in de Oost al te zeer veracht en de » Koning van Holland" boven hem verheven. Steeds zou hij zijnen onderdanen gelasten, vrede en vriendschap met ons te houden, indien wg hun slechts wilden toestaan, in de Oost-Indië eenigzins op een voet van gelgkheid met ons op te treden. Hij zou het de droevigste tijding achten, zoo hij moest vernemen, dat de onderhandelingen niet tot het doel geleid hadden. Wel zou dit de alliantie met de Staten-Generaal niet verbreken; maar toch veel opspraak geven in de geheele Christen- heid, en voornamelijk zou onze vijand, de Spanjaard, — van wien ik niet weet, zeide zijne Majesteit, hoe hij jegens mij gezind is, — hier door kans krijgen om en hen en ons uit de Indiën te verjagen. — Aldus verried de Koning, dat het er hem slechts om te doen was om zijnen zin te krijgen, al moest hij daartoe zijne waardigheid wegsmijten en het verlangde als een gunst van de onzen aannemen. — Het laat zich denken, hoe het den trotschen edellieden, die dit aanhoorden, smaken moest, den Kening zich dus te zien wegwerpen. Doch nog was er geene gelegenheid om den loop, dien het ge- sprek genomen had, te stuiten. De onzen trachtten op eene bescheidene wijze te doen gevoelen, dat er zulke inwilligingen niet te pas kwamen, en eerst toen de Koning, aandringende op hetgeen hij gezegd had, den Engelschen Commissarissen gelastte, dat zij van de Bewindhebbers der Engelsche Compagnie de opgaven vorderen zouden, die tot het gewenschte doel moesten leiden, nam Lord amzvirg, kanselier van de schatkist, hem ter zijde. DES VADERLANDS. 271 Den szelfden dag ontvingen de Gezanten eenen brief van Hun Hoog Mogenden, waarbij dezen hun schreven !, dat zij van de onlangs teruggekomen Gedeputeerden der 1618— 1621. Onze Gezan- Oostindische Compagnie vernomen hadden, welke moeijelijkheden er kortelings op nieuw — hoezeer door Staten-Gene- gerezen waren: daarvan dienden zij in persoon ten spoedigste rapport te doen. Dus hadden raal ternggeroe- zij dadelijk bevel gegeven, dat er een oorlogschip naar Engeland zou gezonden worden 5 om hen met Gods hulp herwaarts over te brengen: alzoo moesten zij onmiddellijk na pen, meenen na- ere opgaven van de Engelsche zijde te moeten af- de ontvangst van dezen brief met de meest mogelijke beleefdheid van zijne Majesteit en wachten. de leden van den Geheimen Raad afscheid nemen, zonder evenwel de onderhandeling ganschelijk af te breken. Het ontbrak alzoo den Staten-Generaal niet aan standvastigheid, en dit ís te hooger te waarderen, omdat zij daarbij niet schroomden grond te geven aan de aanmerking, dat men thans, evenmin als onder oxpeNBARNEVELTs bestuur, met Engeland in oprechte vriendschap bleek te kunnen leven. In weerwil van deze lette- ren meenden de Gezanten de nadere opgaven, door den Koning van de Bewindhebbers der Engelsche Compagnie gevorderd, te moeten afwachten. In plaats van die verlangde opgaven te doen, kwam men van de Engelsche zijde voor den dag met het aanbod om ons de onkosten te vergoeden, gemaakt bij het bouwen der forten, die wij hun zouden inruimen. De Gezanten antwoordden, dat de vergoeding voor de aarde van een bol- werk niets te beduiden had. Later verlangden de Engelsche Commissarissen van de onzen opgave op wat plaatsen wij hun forten konden toestaan. Dit verzoek wezen de onzen natuurlijk af. Intusschen steeg de eisch al hooger en hooger. Vóór het laatste gehoor bij zijne Majesteit had men vijf forten verlangd, dat is een derde van de zestien forten; thans begeerde men er zeren. Een nieuw gehoor, door onze Gezanten bij den Koning verzocht, werd eerst op grond van de begrafenis der Koningin en om andere redenen afgeslagen; maar eindelijk den 27°" Mei verleend, Hier verzochten de Gezan- ten, dat zijne Majesteit den eisch zijner Commissarissen wal lager zou gelieven te stem- men, en bun dan han afscheid geven, daar zij teruggeroepen waren om verslag te doen. De Koning zeide wel te bemerken, dat wij op alles wat de zijnen verzochten, redenen van verontschuldiging hadden in te brengen, Doch hy had een uitweg bedacht: men zou, nameljk, overgaan tot het vaststellen der andere artikelen betreffende den handel en de verdediging, en de beslissing van het geschil over de forten uitstellen tot na twee of drie jaren, Toen de Gezanten hierop om hun afscheid verzochten, ver- langde de Koning, dat zij souden blijven totdat er op zijnen voorslag antwoord uit den Haag zou gekomen zijn. Dit mochten zij niet weigeren. Nu werden de Commissarissen en Bewindhebbers der Engelsche Compagnie binnengeroepen. De Koning sprak met hen in het Engelsch, hetwelk de onzen niet zoo goed verstonden: alleenlijk maakte hun de Koning na afloop van het gesprek bekend, dat de Engelsche Heren zijnen 4 ! Men verg. Resol. Stat.-Gen. 4 Mei, 1618. 1618— 1621. 272 ALGEMEENE GESCHIEDENIS voorslag goed vonden. — Toen de Gezanten alsnu den veranderden stand der onder- bandelingen aan de Staten-Generaal bekend maakten, verzochten zij spoedig antwoord »om aan de kwaljkgezinden geenen tijd te laten om de zaak weder tegen te werken.” Door hunnen invloed op den Koning, dien zij gunstig hadden weten te stemmen, hoopten zij den onwil en de onbeschoftheid der Engelsche Heren te overwinnen. Weldra bleek ten duidelijkste het verschil tusschen de gezindheid des Konings en die zijner Raden. Dezen beweerden, dat de voorslag van zijne Majesteit dus moest verstaan worden, dat het nu reeds vast stond, dat er forten aan de Engelschen zouden worden toegestaan, en na twee of drie jaren slechts het getal en de plaats dier forten zouden worden bepaald. Deze opvatting, uitdrukkelijk nog in de legenwoordigheid van den Koning door de onzen ‘gewraakt, werd dan ook door zijne Majesteit, die daartoe opzet- telijk en buiten de Engelsche Commissarissen om door de Gezanten geraadpleegd werd, als onjuist afgewezen, hetgeen echter niet belette, dat de Raadsheren met de meeste hevigheid, tegen 'sKonings meening in, op hun stuk bleven staan, — CanLzTONs raad om met grove middelen tegen de Nederlandsche Heren te werk te gaan, werd aldus getrouw nagekomen. Die Ambassadeur had niet zonder beteekenis bij dien raad de mede- deeling gevoegd, dat die Heren rijke lieden waren: misschien moest die onbeschofte toon slechts dienen om de Nederlanders te doen gevoelen, dat er zekere aanbiedingen dienden gedaan te worden. Hoe het zij, eindelijk kwam het artikel, waarbij het geschil aan- gaande de forten werd uitgesteld, dus tot stand, dat de vraag niet als reeds vooraf tegen onzen zin beslist kon aangemerkt worden, Nu werden ook de overige artikelen herzien en in vorm van traktaat gebracht. Eindelijk schoot nog slechts de tot het laatst uitgestelde vraag over betreffende de door de onzen le leveren vergoeding voor de in den grond geboorde of beschadigde schepen. Thans zagen de Engelschen van dezen eisch af, en het traktaat behoefde nog slechts de bekrachtiging der beide Mogendheden. Nog vóór Er komt een het midden van Julij kwamen er eenige Gedeputeerden van de Nederlandsche Compag- ontwerp-traktaat tot stand. nie op nieuw naar Engeland over om het traktaat te teekenen, en den 17% Julij werden de artikelen, 31 in getal, van beide zijden bezegeld, De voornaamste punten, die, buiten de reeds vermelde, bij dit traktaat bepaald werden, waren deze: Welwil- lendheid en hulpvaardigheid zouden de betrekkingen tusschen de ambtenaren der beide Compagniën kenmerken; zoo veel doenlijk, zouden de buitengewone belastingen en ge- schenken afgeschaft worden; met gemeen overleg zou men trachten eenen prijs te be- palen, beneden welken de waren niet verkocht zouden worden; de peper zou (in onderscheiding van de andere vrije waren) op Java ingekocht en tusschen de Engelschen en de Nederlanders gelijk verdeeld worden; daar de Engelchen in de Molukken een derde van den geheelen handel bekwamen, zoo zouden factoren van de beide natién de waren aldaar voor den couranten prijs koopen en ze dan bij loting naar eisch ver- deelen; tot de verdediging van den handel zou elk der beide Compagnién in de DES VADERLANDS, 275 Oost-Indiën tien-oorlogschepen houden, elk van 600 tot 800 ton, bemand met 150 koppen en gewapend met 30 acht- tot achttienponders; een Raad van defensie, uit de beide natiën zamengesteld, zou het getal der verder noodige kleinere schepen be- palen; gemeenschappelijk zou men streven in China en andere kwartieren van Indië den vrijen handel te openen en te vesligen; zonder toestemming der beide Compagniën zouden geene derden tot deelgenoolschap worden toegelaten, en in geval andere En- gelsche of Nederlandsche onderdanen iets ten nadeele der Compagniën ondernamen, zouden dezen hun zulks beletten; de Koning van Groot-Britannté en de Staten-Generaal zouden de oprichting van geene andere Maatschappij tot den handel in Indis vergunnen gedurende den termijn van het traktaat, voor, twintig jaren gesloten; de geschillen , eindelijk, voor zoo verre de Raad van Indië en de Bewindhebbers der Compagnién ze niet konden beslechten, werden verwezen naar den Koning en de Staten-Generaal. Toen de Gezanten, den 24°" Julij, nadat zij, door den Koning ter maaltijd genoo- digd, op de eervolste wijze behandeld waren, Zijne Majesteit voor zijne tusschenkomst, die het afbreken der onderhandeling verhoed had, dank gezegd, en verklaard hadden, daarin een nieuw blijk van sijne oprechte toegenegenheid te zien, verzochten zij hem het traktaat, waarvan hem de eer toekwam, te ratificeren. De Koning antwoordde, dat het tot stand komen van het traktaat hem te meer genoegen deed, omdat de ver- bittering van zijne onderdanen tegen de Nederlanders zoo groot was geworden, als zij aoit tegen de Spanjaarden geweest was. Hij zou, ging hij voort, het verdrag bekrach- tigen in hoedanigheid van Koning van Engeland, daar hij niets tegen de rechten der Schotten vermocht te bepalen, — Dit kwam den Gezanten voor te strijden tegen de strekking van dat artikel van het traktaat, waarbij de handel op Indië aan andere Engelsche of Nederlandsche onderdanen verboden was. Zij beantwoordden derhalve de verklaring van den Koning, met de aanmerking, dat de Provinciën onderling in geene andere betrekking tot de Staten-Generaal stonden, dan Schotland tot den Koning van Groot-Britannië, en dat elk der Provinciën, even goed als Schotland, wel eene eigene Compagnie zou wenschen op te richten. Niettemin vonden Hun Hoog Mogenden beter, alle Provinciën te zamen lot eene algemeene Compagnie te brengen. Hierop antwoordde de Koning, dat ook hij even zoo trachten zou, de Schotten in dezelfde Compagnie met de Engelschen te vereenigen: want, liet hij de oprichting eener Schotsche Compagnie toe, dit begreep hij zelf, zoo zouden de beide Britsche Compagnién elkander slechts benadeelen. — Weldra volgde van beide zijden de ratificatie van het traktaat. — En heerschten er sedert oprechtheid en welwillendheid in de betrekkingen tusschen de beide Compagnién in de Oost-Indiën? Verre van daar. Hoe zou het mogelijk gewee zijn? » De Engelschen waren de minste,” zegt van arrzema !, nen zij wilden gaarne 1 Saken van Staet en Oorlogh, ’s Gravenh. 1669, bl. 360, HI Deen. 3 Sruk. 55 1618— 1621. Het traktaat komt tot stand. Hoe de Neder- gi landers het nage- komen hebben. 1618 1621. 274 ALGEMEENE GESCHIEDENIS LR de meeste zijn, en gierigheid is een gemeen gebfek onder kooplieden. Alzoo is het accoord niet langdurig geweest’ Reeds weder in 1621 klaagde de Koning van Groot- Britannie aan de toenmaals in Engeland aanwezige Nederlandsche Gezanten, dat de Engelsche Oost-Indische Compagnie haren eisch niet kreeg; dat de Hollanders te Jacatra en elders soevereiniteit over de Engelschen lieten gelden, en echte bloedzuigers waren, die den Engelschen hunne voedingstoffen afzogen 1. In 1622 veroorloofden zich de Nederlanders eenige Engelsche onderdanen, beschuldigd van zamenzwering tegen de onzen, op Amboina gerechtelijk ter dood te brengen. Ook was het xozws advies, in weerwil van zijne alles behalve uitsluitende handelspolitiek, den Engelschen, die volgens hem steeds klachten en moeijeljkheden opwierpen, niet in het minste toe te geven 3, en in 1641 komt de toenmalige Goeverneur-Generaal van pramen, in eene Instructie aan den Commandeur qvasr, die Goa ging blokkeren, er rond vooruit, dat het eene » maxime" der onzen was, den Engelschen »den smaak van den Indischen handel te doen vergaan 9." Hiertoe ontzag men geene slinksche middelen, bestemd om de Ean- gelschen slechts schrale voordeelen van den handel te laten behalen. Zoo weerde men tevens van zelve alle andere mededinging: want waar de Engelschen te kort schoten, hoe zouden daar de Denen of de Franschen aan het indringen binnen een zoo goed bewaakt gebied hebben kunnen denken? En hoe zouden de Engelschen zelven, nog niet tot het nieuwe leven ontwaakt, dat zich bij hen eerst op het eind der zeven- tiende eeuw door eenen Prins van Oranje de baan zag geopend, hoe zouden zij vóór dien tijd gelijken gang hebben kunnen houden met de Nederlanders, die in de Oost- Indiën door een wonderlijken geest van overmoed, gepaard aan een stout vertrouwen op God, gedreven werden, De Oost-Indische Compagnie, die de haar bewezen diensten niet onbeloond liet, wist bij hare dienaren nevens eene strenge tucht eene waarachtige geestdrift voor hare belangen levendig te houden. 