Herbarium amboinense ?plurimas conplectens arbores, frutices, herbas, plantas terrestres & aquaticas, quae in Amboina et adjacentibus reperiuntur insulis adcuratissime descriptas iuxta earum formas, cum diuersis denominationibus cultura, usu, ac virtutibus, quod & insuper exhibet varia insectorum animaliumque genera, plurima cum naturalibus eorum figuris depicta /omnia magno labore ac studio multos per annos conlegit, & duodecim libris belgice conscripsit Georg. Everhard Rumphius ... ; nunc primum in lucem edidit, & in latinum sermonem vertit Joannes Burmannus ... qui varia adjecit synonyma, suasque observationes pars prima [?sexta].
Eerfielyk: Folium Acidum ’t eerfte of grootbladige s heeft een gemengde gedaante van Huilur en Mangi Man- gi, niet boog van. dant, met weinige vette takken , wel- kers voorfte deel vierkanten groen is. De bladeren zyn groot, [taan in leden tegen en over malkander int kruiss dog weinig int getal , zeven en agt duymen lang, drie ` en vier vingers breed , met een ftompe [pits , aan zommige rond en in twee gekloven, zeer glad, dik „en zonder mer-, kelyke adertjes, die aan de onderfte zyde eem weinig uit- Jteken , maar met een dikke middel-zenwwe, die beneden driekantig fcberp is, en verre uitfteekt; de fmaak is zuur- achtig , dog een weinig na den brakken trekkende; uit de gequetfte takken loopt een «veinig geele en kleverige melk , die baaft opdroogt als die van Sefoot , bebbende de takken van binnen een week en voos bert. E Uyt den fchoot der bladeren komen aan weerzyden ande- re lange Deelen of ryskens, dewelke fchynen voor baar uitkomft tegen de middelfteel-aangelegen te bebben , want zy zyn plat, met twee fcherpe kanten, en aan de delfte fleel ziet men een geut , waar door dezelve vierkant werd, Aan de oude. vokwa(jene boomen, ziet men de takken niet meer vierkant „maar flegts een weinig gerit, en de zyde-taxkens meeft rond geknoopt of goleed > , mee onder No, LX, vertoont. , — PE = Zad. XXXI SSS SS TSS === NS OR A MI MW A Die U RU NIH NM UND = RES SS === == <= == U N BEE Ku Sa ww <= SS Yt; A, WODA, UNA) WOŚ Tab. XXXI 7 P 4 7 IV Boek. XXIX Hooft. AMBOINSCH KRUYDBOEK: so multo minora funt quam in antecedentibus feu junio- ribus arboribus, immo quadam haud multo majora Gnemonis folio, craffoque fuo petioló parum retro- flexa funt. & a fubfequenti parvifolia non facile di- ftingui poffunt nifi craflitie & {cabritie. Loco deci- duorum foliórum parva excrefcunt capitula viridia, fuperius lata, & cruciatim in quatuor divifa fegmenta, sue fefe parum aperiunt in quatuor firma petala, quamofa , flofculi formam reprefentantia , que in cen- tro capitulum gerunt, quod in fructum excretcit , bi- norum vero iftorum capitulorum fibi adcumbentium unum tantum ad maturitatem pervenit. Fruétus pruni magnitudinem obtinet, nunc rotun- dus, gibbofus „ ac tuberofus , nunc pyriformis ac fupra umbilicatus, diu colorem fervans viridem inftar pomi, dein vero rubefcit: Carnem intus continet lentam & fuccofam , plerumque acidulam , per matu- ritatem odorem fundentem pomorum quafi femi pu- tridorum , quz cruda quodammodo edulis eft, in cujus centro glebe quadam oblonga continentes fe- mina inftar illorum Cucumeris locantur; ita ut om- nes hujus arboris partes acide fint, tenera vero ju- niorum arborum folia quam gratifiima funt fere inftar vere Acetofe, vetuftarum vero magis amara funt ac proinde ingrata: Fructus etiam adeo tarde mature- Ícunt, ac tam rari funt, ut fumma licet quis utatur patientia, vix tales inveniantur. Tai. Trunci cortex tenuis eft, externe fulcus inter- mixto cinereo colore, interne flavo ac vifcofo re- fertus fucco. Lignum flavefcit feu'ex flavo vitelli- num habet colorem , circa meditullium fungofüm , ra- diatum „ac volvulis incumbentibus diftinćtum ; uti am- bo przcedentia, fed tenuius ac folidius eft hoc lignum illo Huffuri , gave porro elt ac durum. Superiores fupra terram denudatz elevantur radices , uti in Man- gi Mangi , binorum digitorum craffitie, non autem nigre nec finuofz , fed cinere , magisque rotunda & glabre, ac magis & longius tenf& , ita ut iis infiftere poffimus. Nomen. Latine Folium acidum majus & Arbor acida major. Malaice Daun Allam feu Caju Affam Befaar. Amboinice in Leytimora Lauwafin & Tammala/fin , h. e. folium acidum ob ejus faporem: In Hitoea £y- EN & Eylautafi , utraque nomina cum cognomine Ela vel Befaar , h. e. foltum majus vel acidum ab ejus fubfequenti ufu, & ad diftinétionem fubfequentis mi- noris fpeciei: Ternatice Majurat , in Luhu e e & Ufasye, quod nomen commune eft cum fuble- quenti parvifolia arbore. e Locus. In Amboina obcurrit tam in planitie circa litora, quam irfmontibus, ubi potiffimum crefcit ac prefertim in Leytimora circa Sojam ad montium pe- des ut & ad oras filvarum levium arboris Caju Puti. In Gelolo quoque crefcit in montibus , ubi aqua ftagnat pluvialis, ac paludes funt, unde & quidam hanc ha- bent pro fpecie Mangii filveftris , de quo in preceden- ti fuit actum capite, quodque non ita elevatas gerit radices; arbor autem eft, que loca amat frigida. Ufus. Hoc lignum tigno inutile eft, quum cafu nimis durum fit , nec red pali ex hoc formari poffint, adhibetur autem aliquando ad poftes zdium filve- ftrium, que non diu durabiles effe debent: Vulgus ejus folia pifcibusadcoquunt, ut condimenta fint acida, fed defectu meliorum foliorum: Ternatenfes Gelo- lum inhabitantes contufas hujus arboris radices; ac cort- ticem Saguero infundunt potui, quem bibunt, ante- quam ad pugnam eant, ut eo magis excandefcant, unde Saguerus potus acidulus eft. Amboinenfes belli temporibus in montibus occlü- fi, ita ut aquae marine adcedere nequeant, ad hanc refugium füum querunt arborem , cujus li- gnum , ramos, ac folia in cineres comburunt , quibus aquam adfundunt, quam filtrant , que ipfis infervit pro aqua marina ad cibos , ubique enim hzc arbor ad montium declivia.loca eft obvia. In Ternata hec queque arbor vocatur Panawa Kula, quo alioquin nomine denotatur Frutex aquofus Femina, eftque vulgare Oebat Sagueri apud Alphorenfes Ge- ; lolum inhabitantes. Tabula Trigefima Secunda Ramum exhibet Arboris atide majoris. Ubi Litt. A, cjus fruétum feparatum oftendit, - Tom. IH. CAPUT meefte bladeren vallen dan af, de overige zyn veel kleen- der dan de boven[laande , ja zommige veelgrooter dan een Gnemon- blad, met haar dikke voetjes, een weinig ag- terwaarts gebogen, van de volgende kleenbladige niet wel te onderjaheiden dan in de dikte en tyvigbeid. Inde plaats van de afgevallene bladeren, konien kleene groene Knopjes voort , voren breed, en met een kruis in wieren verdeelt, dewelke zig een weinig openen in vier ftyve blaadjes of Jcbulpjes, dewelke de gedaante van een bloempje maken, in de midden met een knopje „waar uit de vrucht werd, en van de twee knopjes, die tegen malkander ftaan , komt maar een tot perfectie. De vrucht is in de grootte van een pruym, zommige rond, dog bultig en beuvelacbtig , zommige peerformig ; en vooren met een kuvia > langen tyd appel-groen , daar na een weinig reod. Binnen bebbenze een vochtig en zeer taay vleefch, meeftentyd zuuracbtig , in de rypbeid ryns en riekende „als half verrotte appelen , eenigxints bequaam om raauw te eeten , in de midden met eenige klonteren van langwerpige korls als Komkommer-zaden , zo dat alles zuur is, wat men aan dezen boom vind; zynde de jonge blade- ren aan de jonge boomen bet aangenaam/ft , fchier als rechte zuuring , maar aan de oude boomen werdenze wat bitter, en dierbalven onaangenaam; ook rypen de vruchten 26 langzaam, en de boom draagt zo zelden „dat ’t patientie- werk is een rype vrucht te vinden. De hors des ftams is niet dik ‚van buyten bruin met pa gemengd, van binnen vol geel en kleverig zap. et bout is geelachtig of liever bleek doorn-geel , rondom >t middelfte vooze kleene bert geftraald , en met zyne role len boven malkander , gelyk de beyde voorgaande, do fonder en digter als "t Huflur, mede fwaar en bard. e bovenfte wortelen [laan boven de aarde bloot, gelyk aan de Mangi Mangi, in de dikte van Sauciezen, dog niet [wart nog bochtig ‚maar graauw ‚ronder „en evener rechter en langer ge/pannen , dat men daar op Baan kan, Naam. Jn ’t Latyn Folium Acidum majus en Arbor Acida major; Maleyts Daun Aflam of Caju Afam Befaar. Amboin/ch op Leytimor Lauwafiin en Tamma- laffin, dat is zuur-blad , wegens zyn fmaak. Op Hitoe Eytafli en Eylautafli, beyde met een toenaam van Ela of Befaar, dat is groot-blad of zout-blad , van zyn volgens de gebruyk, en tot onder/cbeyt van "t volgende kleenhla. dige. Ternaats Majurat , op Lubu Keflasye en Ufläsye, een naam, gemeen met "t volgende kleenbladige. Plaats. Men vind bem im Amboina, xo op de vlakte omtrent de ftranden , doch meerendeels in 't gebergte, en voornamentlyk op Leytimor omtrent Soja, in ’t bangen der bergen en aan de kanten van Caju Putis lichte bof- fcben. Op Gelolo mede in "t gebergte daar "t regenwa- ‘ter [taan blyft, en Moeraffen maakt, daarom zommige bet voor een zoorte van Mangium filveftre bouden , waar van in ’t voorgaande Kapittel , en "t welk zo veel uitfte- kende wortelen niet beef > Immers 'tis een boom, dié koude plaatzen bemind. Gebruik. Dit bout is onbequaam tot timmerwerk , dé- wyl bet te bard is om te kappen, en men niet veel regts daar van bebben kan, alleen word ’t zomtyds tot ftylen van bofcb-buyzen gebrwykt , die niet lange beboeven te duuren. De [legte luyden kooken de bladeren by de vis. feben, om de zaufe zuur te maken, dog mede by gebrek van beter bladeren. De Ternatanen op Gelolo doen de gekneusde wortelen en fcbor[Je in de Sagueer , die de drinken als ze willen uit vegten gaan, zo ze zeggen, om quaad te werden,gevende de Sagueer een ryn/cben fmagk. De Amboinezen by oorlogs-tyden in "t gebergte beflooten zynde, datze by 't zee-water niet konnen komen, nemen baar toevlugt tot dezen boom, deszelfs bout, takken, en bladeren tot a[Jcbe verbrandende, daar ze dan water op ieten en doen kleynzen , bet welk bun voor zout-water tot de koft verftrekt, want zy konnen dezen boom over al in 't bangen van 't gebergte krygen. Men noemt ’t ook in Ternaten Panawa Kula , bet welk anders de naam is van Frutex aquofus Femina , en is een ordinarie Oebat Sagucer by de Alpboerezen op Gelolo, De twee- en dertig ffe Plaat Vertoont een Tak vän de groote Zrute. boom, Alwaar Lett, A, een byzondere vrucht aanwyttz H 2 BAR, 6 HERBARII AMBOINENSIS LiberlV.cap. XXX. CAPUT TRIGESIMUM. Folium acidum minus. Uffasye. Arvifolium acidum haud multum differt a latifolia, E guum vero a vulgo pro peculiari habeatur arbo- re, atque in diverfis crefcat locis, hinc peculiari- ter hic eam defcribam. Subdividitur iterum in majorem ac minorem fpeciem, differentia autem potiffimum in fructibus confiftit, unde & fub eadem forma hos de- fcribam. Arbor magnitudinem ac craffitiem Limonii acidi obtinet: Rami dividuntur in binos ac binos ramulos fi- bi obpofitos, qui ex fufco-rubente obduéti funt cortice, cumque fubfequenti pari crucem efformant, atque in junioribus arboribus fuperius quadragoni funt , ita ut; ubi bini laterales excrefcunt ramuli, femper magis plani fint reliqua parte, funtque porro in ampla ge- nicula divifi: tus folia infident cruciatim fibi fem- per obpofita: UE illa Gnemonis referunt, funtgue craffa, glabra, füperiusque nullis fere protuberanti- bus coftis pertexta, nec medius etiam nervus protu- berat, qui fulcum fere efformat: Inferius vero hic acute protuberat, non autem cofte , que obliquis finibus antrorfum excurrunt, binaque ac terna folio- rum paria uni infident ramulo. Inferiora vero funt rotundiora & latiora, quatuor vel quinge pollices longa, tres quatuorve digitos lata, plerumque finuo- fa ac rugofa, fuperiora fex feptemve pollices longa funt, tres lata digitos, magisque extenfa & glabrio- ra, omnia breviffimis infidentia pedunculis, faporis acidi inftar Jambofarum haud ingrati. Majoris fpeciei fructus majores funt Limone Nipis, ex rotundo plani, fuperius atque inferius profunda compreffi fovea, ad latera gibbofi, externe viridem pomorum gerentes colorem ; fub tenui & lento cor- tice fuccofa reconditur caro per maturitatem mollis & aquofa inftar maturarum uvarum, repleta autem eft ingenti congerie tenuium ac planorum feminum inftar majorum Cucumerum, fed latiora funt, cine- rea, & granulofa, carnique firmiter adharentia , que proinde exfugenda funt, numero denario plerumque obcurrunt elevata, lateribus fibi invicem adhzrentia, uz fimul binas tresve formant minores glebas : Fru- €tuum fapor eft acidus, fed in maturis qui poft lapfum mollefcunt, grate acidulus fere inftar uvarum pene „maturarum , dentes autem inde non hebefcunt. Minoris fpeciei folia funt pinguia & glabra, bina aria in ramulo, que nullas exhibent notabiles venas: mmo vix nervus medius fubtus adparet , funtque vix quatuor pollices longa, binos lata digitos. Fructus minorem Limonem Nipis refert , ex rotundo planus, externe ex flavo viridis „interne dura & acida repletus carne , in qua quatuor vel quinque locantur officula inftar illorum Blimbingi. Utriusque fpeciei radices plurima füpra terram ele- vate ac nude adparent, uti in precedente inftar chor- darum tenfe, pollicem feu binos digitos crafle, Nomen. Latine Folium Acidum minus: Utreque etiam haud inproprie Acetofe arbores appellari poffent. In primo meo inftituto Arbor Frigoris mihi deceba- tur, dum arbor fit acida ac frigida, que in frigidis creícit locis, ac tam tarde ejus maturefcant fructus: Verum nomen Malaienfe huc usque ignotum eft , quin vocaretur Caju Allam Daun Kitsjil : In Huamohela vocatur proprie Uffasye, ac male Ke/Jasye , quod no- men cum przcedenti commune eft: In infulis Xula- fenfibus Funi vocatur. ; Locus. In Huámobela feu parva Cerama obcurrit , lurimum circa Combellum & Lubum , item in infula ulabefi: in Amboina ipfa ignota eft. Ufus. Fructus maturi habentur, quum fponte de- cidunt, qui crudi edules funt ad fitim fedandam, fa- poremque uvarum habent fere maturarum , dentes au- tem non hebefcunt ab ipforum ufu. Cereri ex ar- bore dependentes pifcibus adcoquuntur , ut condi- mento ac jufculo gratum concilient faporem acidum, uod & folia adcoCta preftant: Plurima autem ip- fnm pars muria conditur inftar inmaturarum Oli- varum, cumque cibis editur. Arboris XXX. TTO ODS TUR Kleyne Suur-Boom. Et kleenbladige Folium acidum verfchilt zeer wet: H nig van "t grootbladige, dog dewyl ’t de gemeene man voor een byzondere boom houd, en by in ver. febeyde Landen groeyd , zo zal ik bem bier in "t byzonder befchryven. Hy werd verdeelt in een kleyne en groote z00rte , zynde 't onderfcheid meeft in de vruchten te zien, dierbalven ik ze onder een gedaante befcbryven zal. De boom is in de grootte en dikte van eenzuure Lemoen- boom: De takken verdeelen baar in twee en twee ryskens tegen malkander , met een bruyn-roode fcbor[Je bekleed , die met "t volgende paar fchier een kruys maken, en aan de jonge boomen na vooren toe zynze wat vierkantig , zo- danig dat daar de twee zyde-takjes [taan , altyd platter zyn dan de twee andere zyden, en voorts in wyde leeden verdeelt: Daar aan fłaan de bladeren ook twee tegens malkanderen im 't krwys , dezelwe gelyken die van Gnemon, dikachtig en glad, aan de bovenzyde fcbier zonder uitfte- kende ribben, en de middel - zenuwe buylt ook niet uyt; makende fcbier een voorn. Aan de onderfte buylt ze fcherp uit. maar de ribben zeer weinig , en loopen met [chuynze bogten na vooren toe, met twee a drie paren aan een ryss ken. De agterfte zyn ronder en breeder, vier en vyf duy- men lang , rond toelopende , met een korte /pitze , drie en vier woer, breed , gemeenlyk «vat bochtig y rimpelig. De voorfte zyn zes en zeven duymen lang ; drie vingers breed, meer uitgebreyd en gladder , alle op zeer korte ac: , van finaak zuuracbtig als Famboezen , niet on- ieffelyk. | De vruchten van de groote zoorte zyn ruym zo groot als een Lemoen Nipis, wit den ronden plat , boven en onder met een diep kuyltje, en aan de zyden wat bultig, van buyten appel-groen. Onder een dunne en taaye Jebel leyd een vochtig vleefch, in de rypheid gantfch week em waterachtig , gelyk rype druyven, maar is vervult met een groote klomp van dunne en platte zaden , fcbier als van groote Komkommeren , dog breeder , graauw en korrelig, daar aan °t vleefch vaft bangt „en men dierbalven afzui- gen moet , men telt "er gemeenlyk twaalf , en [taan over- eynd, met de zyden tegens malkanderen gevoept , en twee of drie klompjes uitmakende.. De fmaak is zuur , dog in de rype; dewelke nat afvallen week zyn , aangenaam ryns, Jcbier als druyven dieeten naaften by ryp zyn , en maken de tanden geenzints eggerig. De bladeren van de kleine zoorte zyn'mede vet englad, twee paar aan een taxken, daar aan men geen aderen be- kennen kan , ja qualyk de middel - ribbe van onderen, febaars vier duymen lang en twee vingers breed. De vrucht is ‘als een kleene Lemoen Nipis, uit den ronden plat, buyten geel-groen, binnen met een bard en zuur vleefch, en daar in vier a vyf koris, gelyk die van Blimbing. | De wortelen van beyde zoorten , [taan met meenigte bloot boven de aarde, gelyk aan 't voorgaande , uitgerekt als fnaren , in de dikte van een duym of twee vingers. Naam. In ’t Latyn Folium Acidum minus. Men zoude ze ook alle beyde niet qualyk konnen noemen Ace- tofa Arbor. Jk beb bem ook in myn eerfle ontwerp ge- naamt Arbor Frigoris, dewyl °t een zuure koudaardige boom is, op koude plaatzen groeyd, en zyne wrucbten 20 langzaam ryp maakt. De rechte Maleyt/che naam is nog onbekent , of men moeft bem noemen Caju Aflam Daun Kitsjil. Op Huamobel eygentlyk Uflasye en qualyk Kes- fasye, gemeen met bet voorgaande. In de Xulafe Eilan- den.noemt men bem Funi, Plaats. Men vind bem op Huamohel of kleen Ceram, mee omtrent Combello em Luhu : Item op "t Eiland Xulabeffi, op Amboina is by nog onbekent. Gebruik. De vrucbten werden voor typ gebouden als ze van zelfs afvallen, die men raauw kan eeten om: den dorft te verflaan „van fmaak als druyven , die ten naafien by ryb zyn, en maken de tanden geenfints eggerig. De andere „die aan den boom nog bangen „worden by viffcben ekookt , om de zop een aangenaame zuurte te geven, ge- lyk men ook met de bladeren doet.: Het meeftendeel werd ingepekelt als onrype olyven, en tot de kofi gegeten. Het AYA ład | D XXIII N > : | UB N IV. Boek. XXXI Hoofiff. Arboris lignum durum eft aptumque bipaliis: Ra- dices fupra terram elevate ad Oebat Sagueri adhi- bentur, ut & trunci cortex , ficuti de precedenti fupra fuit dictum , ille vero Saguerum neutiquam amarum reddunt , uti verum Oebat Sefoat , fed ipfi gravem addunt acorem cum parva adftrićtione , un- de nec facile acefcit. Tabula Trigefima "Tertia Ramum exhibet arboris, quae folium acidum minus Rumpbié vocatur. A. Ejus radices fupra terram elevatas repreefentat. B. Veio fructum. AMBOINSCH KRUYDBOER. 6: Het bout is bard, en bequaam om bandfpaaken daar van te maken. De wortelen die boven de aarde ftaan, werden gebruikt tot een Oebat Sagueer , als mede de Jcbor[fe des ftams , gelyk boven van 't voorgaande gezegt is. Zy maken den Sagueer geenfints bitter, gelyk °t op- rechte Oebat Sefoat, maar geven bem een barze ryns- beid, met een kleene adftriétie, en laten bem niet ligt zuur werden: De drie- en dertig [le Plaat Vertoont een Tak van een Boom, welke het Heyne zuur: blad van Rumphius genaamt wert. | A. Vertoont deszelfs wortels, zo als die zig boven de aarde vertoonen. B. Deszelfs vracht, CAPUT TRIGESIM. PRIMUM. Lignum Salis minus. Aytaffi Ketsjil. Ignum Salis minus ab utrisque antecedentibus ar: L boribus differt, que ab Hitoenfibus etiam tan- quam lignum Salis habentur , illud vero rectum, fed tenuem gerit truncum , ramique viciflim terni ac terni divifi funt, quorum bini laterales medio adcu- buerunt, funt autem rotundiores ac firmiores quam recedentium. Folia fibi invicem cruciatim funt obpofita ‚fex fep- temve digitos longa, binos ac binos cum dimidio la- ta. In junioribus arboribus hec acute & fubtiliter dentata funt, ita ut fere fpinofa fint, in vetuftiori- bus vero rara iftorum dentium adparent veftigia; funtque porro crafliuscula , glabra, & fplendentia; nul- las notabiles gerentia coftas transverfales , funtque Ylä rara in ramis, faporis fatui, igni injecta ftrepi- tum inftar falis excitantia, unde & nomen fortita eft hzc arbor. cnine cortex ruffus eft & punctatus; Li- um vero albicat, durum, & folidum eft: Radices upra tefram quoque elevantur , uti in precedentibus, fed non ita frequenter. | : Nomen: Latine Lignum Salis minus. Hitoenfibus Aytafi & Aylautafß Laun Maun feu Kitsjil , quod idem denotat, Tafi enim Hitoenfibus fal fignificat. Locus. In Hitoenfi crefcit regione tam circa litus quam in ipfa regione, fed ubique in humidis folis, per quz rivuli decurrunt. Ufus. Lignum ‘non peculiarem pr&bet ad tigna ufum: JEthiopes ejus folia urunt circa infantes; quus hi variolis laborant confluentibus cum duris pu- ulis, qua ipfis Sackit Catjang vocantur. XXXI HOOFDSTUK. Kleyn Sout- Hout. HE kleenbladige Lignum Salis verfchilt van de twee voorgaande: By de Hitoeëzen mede voor li- . gnum Salis gehouden, dit beeft een rechten doch niet dikken ftam, de takken verdeelen bum met beurten drieen drie, waar van de twee ter zyden tegens den mid- delften aangelegen bebben, doch zy zyn ronder en ftyver dan aan de voorgaande. De bladeren ftaan ook tegen en boven malkander in ’t kruys , zes en zeven duymen láng , twee en twee en een balf breed. Aan de jonge boomen aan de kanten fyn en Scherp getand , bykans ficekelig , dog aan de oude boomen ziet men "er weinig overblyfzels van; voorts dikacbtig , glad, en glimmende, zonder merkelyke dwars - aderen , weinig in *t getal aan de takken, wan fmaak fmets, in ’t wuur kner/Jenze als zout , waar van ze den naam hebben. De fchorffe is ros en gefpikkelt. Het bout witachtig y bard, en digt. De wortelen [taan mede boven de aarde, gelyk aan t voorgaande , dog zo veel niet; Naam. In * Latyn Lignum Salis minus. Int Hietoeës Aytaffi en Aylautaffi Laun Maun of Kitsjil, van de- zelfde beduydenifje, want Taffi in ’t Hitoeës is zout te zeggen. laats. Hy waft op 't Hitoeéze Land, zo wel om- trent de ftrand als Landwaart in, dog over al op vogtige gronden , daar kleene rivieren loopen. Gebruik, Het bout beeft mede geen zonderlyk gebruyk in "t timmeren. De Mooren branden de bladeren omtrent baare kinderen, als dezelve de kleene pokjes hebben, uit harde puyften beftaande , die ze Sackit Catjang noemens - CAPUT H 3 XXXII. 62 HERBARII AMBOINENSIS LiberIV.cap. XXXII, CAPUT TRIGESIMUN SECUNDUM. Dlet. Let eft arbor forma & magnitudine magno Limo- nio fimilis , cujus truncus quoque eft angulofus , & cinereo obductus cortice , inftar illius Limonis & Cofafi, qui fauciatus lentum emittit fuccum inftar Papede pultis, qui vero mox exficcatur in aromati- cam fubítantiam. Folia brevibus infident petiolis fimplicia & inregu- laria circa ramos illis Citrii fimilia, qua in juniori- bus arboribus firmum gerunt apicem , ad oras profunde dentata funt, inque fpinofos apices definentia inftar Rusci, funt porro glabra, firma, & fubtus flavefcen- tia, ubi & intermedia coftarum interftitia venulis cancellatis pertexta funt uti in Varinga, quinque fexve pollices longa, binos lata, quz in vetuttiori- bus arboribus minora funt, nec veftigia fpinofarum orarum gerunt, ac folummodo in firmum & acutum apicem definunt. | Menfe Majo parvos brevesque excrefcunt juli, ex uibus albi progerminant flofculi , quos pufilli in- equuntur fructus fimplices, baccis minoris Varinge fimiles,feu paulo magis oblongi , primo virides , dein nigri, intus nucleum gerentes mollem , edules vero funt tam crudi quam cocti inftar Catjang. Recens arboris lignum vitellinum gerit colorem , ad oras fu- pra memoratum vifcum exfudans, ficcum vero fla- vum eft fere inftar Buxi, tenuibusque conftat fibris, eftque folidum , grave, fufcis ac nigricantibus macu- lis, punctis, ac venulis hinc inde variegatum , in aliis vero locis non ita. Sepe etiam excavatum eft, cario- fum , atque emortuis corruptum plagis , precipue cir- ca ejus cor in vetuftis arboribus, rare enim obcur- runt incorruptz , quodque mirandum videtur , licet li- gnum hoc adeo fit durum ac folidum , nequaquam ta- men durabile eft , ac facile coffos generat, atque cariofum eft ab abundanti forte fucco, quo refertum eft ac lente exficcatur. $ Expertus fum lignum hoc crefcente luna cæfum non. tantum poft aliquod menfes coflos generare , fed in ipfo recenter cefo hos detectos fuiffe; ro cedendi hoc lignum tempus € CH uumque'fru&tus maturi funt, tumque arbor ad dimi- =" cedenda eft , talique modo per aliquod tem- pus fibi relinquenda , ut ejus fuccus exftillet, Nomen. In Amboina nota eft hec arbor nomine Ulet , Ulete & Ayulet. In Boerone Ulit, in Ternata Lemo Temo. : Locus. In Amboina ignota eft „nec crefcit nifi una alterave in Hitoes ora, majori numero obcurrit in parva Cerama feu Huamobela , ubique non longe a li- tore in locis faxofis. In Boerone & Gelolo quoque cre- fcit. Ufus. Hoc P pun ad tigna raro adhibetur, quum vix recta ex ipfo formari poffint fegmenta & tam cito utrefcat, Ceramenfes tamen & T'ernatani illud fole- KE adhibere ad zdium poftes, fi dicto cefum fit modo; fic enim non cito coffos generat, diu folidum eft, durum, grave, ac durabile, unde & hoc lignum intra dimidii anni fpatium in ufum non eft vocandum, tum quoque tornioncs ex hoc cubilia formant, ap- tum etiam eft ad fecurium manubria, ut &-ad an- choras ligneas parvorum navigiorum ob ejus pondus. Tabula Trigefima Quarta Ramum exhibet arboris, que Ule? , & Lemo Lemo incolis vocatur x gk arboris ramulum reprefentat, cujus folia dentata unt, CAPUT ptimum ve-— ASAR EEA) F DOS TUR Ulet = Boom. D Let is een boom van gedaante en hoogte de grooté Limoen-boom gelyk, de flam mede wat boekio met een evene graauwe fcbor[fe , gelyk die van Le. mon en Cofaflu , welke gequetft zynde een taaye voch- tigheid uitgeeft, gelyk Papeda , die flrax opdroogt in een kruydacbtige fubftantie. De bladeren ftaan op korte fleeltjes , enkeld en zonder order , rondom de takken , die van Citroenen gelyk , aan de jonge boomen met een [tyve fbitze , aan de kanten rof ge- tant „en in flekelige /pitzen eyndigende , gelyk de Nan voorts glad , ftyf , en van onderen geel- groen, alapaar- men de t«u[Jcben - plaatsjes van de Vibes dooraveven viet meb kleene adertjes ,ruytsgewys gelyk aan de Waringen vyf en zes dwymen lang, twee breed; aan de oide boo: men zynze kleender , zonder litteeken, van de fieekelige kanten , alleenlyk met een ftyve en Jeberpe /pitze. ; In May gewint by kleene korie kattekens , daar aan kleene witte bloemen voortkomen, daar op volgen kleene vrucbten , enkeld bangende , de befién van de kleene Wa- ringen gelykende , of wat langwerpiger , eerft groen, daar na /wart, van binnen met een zagte korl „die men eeten kan, zo wel raauw , dog meeft gekookt, als Cat- jang. Het ver/che bout is doorn-geel , en aan de kanten "t bovenftaande flym uitgevende , maar befterft bleek-geel, bykans als Bux-boom , fyndradig , digt en favaar , met bruyne of [wartachtige plekjes , puntjes en adertjes bier - en daar gefpikkelt , op zommige plaatzen niet. Het is dikwils ook bol, vergaan, en met dootfche vlekken ge- Jcbendt, byzonder omtrent het bert aan de oude boomen, want men vind ze weinig die gaaf zyn. Ook dat te vers wonderen is , boewel dit bout zo bard en dik fcbynt , is ` nogtans niet durabel , maar gewind zeer ligt wormen „en vermol/emt , mifJcbien door de veele vochtigbeid „die daar in fleekt , en langzaam opdroogt. ps Ik beb ervaren , dat dit bour ekapt y niet alleenlyk na eenige maanden wormftekig word „maar dat men rnb im > feb gekapte wormen gevonden beeft; de befte tyd om te kappen is by afnemende maan, en als de vruchten ryp zyn, en dan moet men. den boom maar half doorkappen , en alzo een tyd lang laten ftaan , datde vochtigheid ter degen uittieffert. Naam Hy is in Amboina bekent met den- naam van Ulet, Ulete, en Ayulet. Op Boero Ulit, im Ternaten Lemo Lemo. | Plaats. Op Amboina is bet onbekent ,bebalven weinige op de Kult van Hitoe: In meerder quantiteyt is by op kleen Ceram of Huamohel, over al niet verre van ftrand, ad 't wat fleenig is. Hy waft mede op Boero en Ge- olo. | Gebruik. Dit bout werd tot timmeren weinig gebruikts om dat men weinig regts daar van bebben kan en zo ligt vergaat: Echter de Cerammers en Ternatanen plegen é tot flylen van buyzen te nemen , als "t op voorfz. maniere gekapt werd, want als de «vorm niet ten eerften daar in komt, zo blyft "t daar na gaaf , fwaar „en durabel , daar- om men dit bout binnen een half jaar tot geen werk ge- bruyken xal , als dan maken de DS ook bed-ftoelen daar van; 2015 "t ook zeer bequaam tot Deelen van by- len, als mede tot bouté ankers van baare kleene lichte Vaartuygen , wegens zyne fwaarte. ED. vier- m dertig fle Plaat Vertoont een Tak van de Ukt-Boom, die ook Lemo Leg by de Inlanders genaamt wert. A. Wyft aan een Takje van een jonge Boom , welker bladen nog getant zyn, XXXIII Pag. 62. "A YA fa | SS N En Y E EL PLLK n NS W NS NS N ELÄESSÄ Nh - CEE | d ` d N N Tab. XXXIV. N We N NU N NI NUU N NOS Jom. HI. z = (ŻE zs EG fis: zj MA A H D N N G 7 Y , TAN ÉS e? S NNN XX SSS N  \ N W N N NN RU N N N Z i N N A ZA 7 27 7 z ZA A — — Zi 77 Uf N AL HF: f} 7777, HH DH 07 d N > aa: HA YA N MUN N S NN AN SS AN SS AES ZEE P ZZ HH 12227222 27 A N = SS (< 44 d 2 <= = NN S Ü HA NS N A th N 7 N = S 7 A N N N NU ES SER SSS SS RU 0 N U N A ATOR IT GH H A UŁ 72 7 7 77 7 GG M, 7 I G SS JH J 77 H jj / if j 4 7 N SS SS SS d Y I 72 E SS N U N NN N U TEE ZEN > SA 028 SS 22 II 355 ESSAS N 227 za Ge N ES RAN N 25 ASS NN ech? U ÓN I U N NX SI ISIN IS UN N NU U N N = SS S N NS = Ze === 4 27 N SS SNS N SN == UU = SSS Tone. TIL. a IV Bock. XXXIII Hoofif. AMBOINSCH KRUYDBOEK. 6; CAPUT TRIGESIM. TERTIUM. Lignum Eurinum, Aytimul. a Ytimul humilis eft arbor, haud multo altior Li- monio , fed ejus truncus paulo craffior eft: Ejus folia conveniunt cum illis Mangii Cafeolaris feu Waccat , funt vero paulo oblongiora & flaccidiora, fuperius lata, inferius anguftata, inferiora vcro funt breviora & rotundiora, cumque illis Waccat penitus conveniunt , fubrotunda nempe , que vero in ramorum fummo excrefcunt, anguítiora funt & acutiora, ve- tuftis Eben! foliis fimilia, fique ficca , fuperius nigri- cant, inferius cinerea funt. Vulneratus trunci cortex faccum exfudat lacteum albicantem & vifcofum : Ex quavis foliorum ala tres pluresve minores de- endent bacca , pericarpio: bifolio contenta, forma convenientes cum illis Berberidis, oblong& nempe, acuminate, ac virides , & ad ipfum quoque ramulorum ortum tales racemi bacciferi terniones plerumque excrefcunt. ; Intus reconditur nucleus hepatici coloris inftar fe- mi-lune , fub tenui pellicula ficcam continens medul- Jam. Recens lignum luteum penitus eft, fed ficcum fla- vefcit, eftque fubftantie tenuis, & folide , in qui- busdam vero locis macule quaedam & vene .adpa- rent livide ac fufcz , quarum pofterioresittud ornant, priores autem dedecorant, he vero venz non obfer- vantur nifi in vetuftis truncis. ` y | Nomen. Latine Lignum Eurinum juxta Boeronenfe Aytimul & Aytimule, cujus denominationis origo ac caufla me latet. Locus. In nullis Amboinz infulis crefcitnifi in Boe- rone, in ejus plaga Zephyrea circa Way/ammam, & in plaga boreali circa finum Cajelli, ubi regio eft alta montofa: Juxta- Boeronenfium relatum in Fava quoque aliisque Occidentalibus crefcit locis. | . Ufus. Boerontnfes hoc adhibent lignum ad pećtines; ficet non admodum fit durum ac facile, per longitudi- nem findatur. Obfervavi quoque hoc lignum quam tardiffime exficcari, fique locis deponatur opacis, li- vidas contrahere ftrias , qua inelegantem ipfi conci- liant colorem , Boeronenfes quoque dicunt aptum effe ad telorum vaginas ex ipfo formandas. | In Rumphii Appendice hac adduntur. Ad radicum alas fegmenta inveniuntur , que molle, flavum, ac durum praebent lignum , ex quo, uti di- &um fuit, pectines formantur, unde & apud Boe- ronenfes Caja Sifir, h. e. pettinum lignum Malaice ` vocatur. - Tabula Trigefima Quinta Ramum éxhibet Lips Eurini feu Aytim. CAPUT XXXII. HOOFDSTUK. Aytimul- Boom. A Y timul is een lage boom, mede niet veel hooger dan 4 een Lemoen-boom, dog wat dikker van Kom; de bladeren gelyken die van 't Mangium Cafeolare of Waccat, dog zyn wat langwerpiger en flapper , vooren breed „en naar agteren toefmallende , maar de agterfte zyn korter en ronder „ten enemaal als die van Waccat, te weten mech rond; andere aan "t uitterfte der takken zyn wat Jmalder en fpitzer , de oude bladeren van *t Ebbendout ge- lyk , droog zynde van boven [wart , van onderen graauw, Uit de fcbor[fe des ftams druypt een taaye en witte melk, gequetft zynde: Uit ieder fchoot der bladeren bangen drie of meer kleene befiën uit een tweeblaadig kelkje, van ge: daante als die van Berberis ‚te weten langwerpig en groen; zelfs by den oorfpronk der takjes ftaan twee af drie kop: peltjes y ieder van drie befiën. Binnen leyd een leververwige korl, als een half maan- tje, onder een dun buydeken een droog merg befluytende. Het verfcbe bout is regt geel,maar befterft bleek, fyn, en digt «an fubftantie „dog bet krygt bier en daar eenige loodverwige en bruyne plekken en aderen , waar van 't de laatfle vercieren, en de eerfte fchenden , dog niet dan aan de oude fiammen ziet men deze aderen, Naam. In’: Latyn Lignum Eurtrranr, na ^t Boero*' neeze Aytimul en Aytimule , waar van my de oorzaak onbekent is. Plaats, Het waft nergens in de Amboinfebe Eilanden bebalven op Boero, op deszelfs zuyd-zyde omtrent Wa i famma, en aan de noord-zyde omtrent de bogt van Cage: li, daar Land begint boog en bergachtig te werden; Naar bet zeggen der Boeronezen, zoude bet op Java on andere weftelyke deelen ook wallen. ^ d . Gebruik, De Boeronezen gebruiken dit bout om kama men daar van te maken, boewel bet niet zeer bard is, en ligt in de lengte [cheurt. Ik beb ook gemerkt „dat dit bout zeer langzaam opdroogt , en als bet aan een bedomp- te plaats Jtaat „dat bet loodverwige flreepen gewint , dio bet zeer mismaaken , boewel de Boeronezen ook zeiden, uri bet bequaam was om kris - fcbeeden daar van te mas n. In bet. Aanhangzel van Rumphius werd dit er by | gedaan, By de wortelen-vlerken heeft bet mooten van een ligt- geel en bard bout, waar van men, als gezegt ; kammen maakt, en daarom by de Boeronezen in 't Maleyts Caju Siflir, dat is Kamhout, genaamt wert. — De vyf- en dertig fte Plaat Vertoont een Tak van het Oofferfche hout, ofte de Ay XXXIV. 64 HERBARII AMBOINENSIS LieriV.cap.XXXIV. CAPUT TRIGESIMUM QUARTUM. Siri folia. Caju-Siri. Aju Siri arbor eft alta & craffa inftar Metrofide- $ ri, que plurimos emittit longos ramos flagello- fos , qui in plurimos iterum dividuntur ramulos, ex quibus folia excrefcunt folitaria, que hunc obfer- vant ordinem, ut ex quovis folio alter obpofitus ex- furgat ramulus, medio vero directe ad finem excur- rente. Folia formam Siri foliorum referunt, vel noftrz Europez plantaginis latifolia , funt autem majora & firmiora , trinérvia quoque , decurrentibus hisce nervis totum folium & ad petiolum concurrentibus, in fu- periore vero folii parte nervi hi in venulas expli- cantur, ubi & folium per ipfos trifulcatum eft; in- terítitia ubique multis & pro:uberantibus transver- falibus venis pertexta funt: Suntque hzc folia fu- perne obfcure virentia feu nigricantia, inferne cine- rea, non fplendentia. atque exefa. Martio menfe ex foliorum alis breves dependent racemi, vix digiti articulum longi, ex quibus flores excrefcunt, qui parva primo funt capitula albicantia, que fefe aperiunt in flosculos fufcos, poft quorum lapfum racemi diu remanent ac dependent inftar fru- ftulorum Siriboz. Si circa litus crefcat, majora gerit folia, fex fep- temve pollices longa, trés quatuorve lata. late vi- ridia, & parum fplenientia: quz m Boerone crefcit, neutiquam diverla eít fpecies. fed tantum varietas, majora gerens folia, feptem nempe octove pollices longa, tres quatuorve lata, fe fim anguftata , uti Siri folium, feu hafte apex: Bini laterales nervi non ad fummam folii extenduntur partem , uti in Amboinen- fi, fed ab aliis binis laceralibus fufcipiuntur venis in apicem decurrentibus. e Suprema folii pars longior eft illa quz petiolis infidet, nullumque notabilem gerit fapórem ; Recens arboris li- num flavefcit, ac pellucidas lympha exfundit guttas , iccum vero albefcit feu pallidum gerit colofem, eftque lentum, folidum, & durum, ac cefu difficile, immo adeo contumax in frangendo eft, ut licet totum fere cecideris truncum, parvague ejus remaneat portio, immo & totus decidat , ibi tamen non frangatur , fed ra- mentis fiffis dependeat: Ejus cortex eft tenuis, ficcus, & externe glaber, ligno firmiter adherens: Vetuftum vero lignum cinereum quoque eft, atque Amboinenfe lerumque durius eft & ficcius Boeronenfi: Radices in plurimas divif& funt radiculas tenues gracilesque, externe nigras. Nomen. Latine Siri folia. Malaice Caju Siri , ex fo- liorum forma. Amboinice in Hıtoea Sefel, in Leyti- mora Sefer, in Boerone 4y/alo, in Hoeamohela Ame- laun Abbal, h. e. Sirium filveftre , quod nomen eft ni- mis generale. Locus. Parva obcurrit copia in Amboina , pluri- mum in planis & ventofis locis, circa litus fitis, im- mo in ipfo litore, ubi femper majora gerit folia: Ma- jori crefcit copia in Boerone in finu Cajeeli , que femina habenda eft, quum majóra & flaccidiora pro- ducat folia, ac mollius exhibeat lignum quam Am- E ue uti plerumque hoc obfervatur in plurimis arboribus in Boeronis planis ac humidis crefcentibus locis htoralibus. Ujus. Licet lignum ejus fit folidum ac durabile, raro tamen caeditur ab Amboinenfibus , cedendi la- borem fugientibus ob tenacem ejus fubftantiam , un- de fecures cito hebefcunt; fepe fit, ut ipfis obftet, refertim quum in filvis horti aream preparare vo- unt, quum nullum aliu! in ufum vocare norint re- medium , nifi quod ad radices ignem deponant , quas tam diu comburunt, donec cadant arbores. Boeronenfes nobis indicarunt egregios malos ex hoc formari poffe ligno qui ab anno 1664 in Am- boina in ufum fuere adhibiti , quum lentiffimum fit lignum, nec facile frangatur vel findatur, nautz ve- ro noftrates conqueruntur nimis grave effe, licet pe- nitus ficcum fit, pr&ferentes tamen hoc prz aliis fil- veftri- XXXIV. HOOFDSTUK, Siri - Blad - Boom: (‘Aju Siri is een boogen en dikken ftam, als’t Vzerbout C. verdeelt zig in veele lange ranken , dog ftyve rysa kens ofte gerten , daar aan ftaan de bladeren enkeld, dog meeft met die order , dat tegen over ieder blad een an: der rysken komt, en de middelfte gerte baren gang boud; De bladeren bebben de gedaante van Siri-bladeren of van onze breede Plantago; dog grooter en ftyver, na- mentlyk met drie zenuwen agter by den fleel t'zamenftoo= tende , die bet gebeele blad doorwandelen , en bun na vooren toe in kleene adertjes verdeelen, maar aan de bo- venfte zyde drie voorens maken, zynde de tuffchen-plaat- zen over al met veele en uitftekende dwers -aderen door- weven; boven [wart of donker-groen, beneden graauw- achtig , zonder glants, en meeft doods van coleur, ook doorwreten.. In Maart ziet men uit den fcboot der bladeren eenige korte trosjes afbangen, fcbaars een lid lang , daar aan "t bloeizel bangt , zynde kleene witte knopjes , wat grooter dan hirs, dewelke kleene donkere bloempjes wytmaken , na pu afvallen de trosjes bangen blyven , als ftukjes van iriboa, ` d - Als bet omtrent de Strand waft, beeft bet grooter bla- deren, zes en zeven duymen lang, drie en vier breed, blyde-groen ; en wat glimmende; bet gene op. Boero wa is geenzints een byzonder geflagt, maar Jlegts een veran- dering met grooter bladeren, te weten van zeven tot agt duymen lang , agter drie en vier duymen breed, allenxa kens toefmallende , gelyk een Siri-blad, of bet yzer van ` een [pies. De twee zydelyke zenuwen loopen niet tot vo- ren toe, gelyk int Amboinfche, maar werden van twee oe: dwers-aderen ontmoet , die dan tot aan de Ditze oopen. De voorfte belft Van ^U Did ée wur“ vr aan de flec- leń dan de andere , voorts van geen merkelyke fmaak. Het verfche bout is geelacbtig , en geeft eenige klaare droppels water-van zig , maar droogt wit of bleekop , zeer taay , digt, en bard, mitsgaders moeyelyk om te kappens ja zo taay van fubftantie , dat al bad gy een gebeele flam _doorgekapt tot een kleyn weinig toe, en den zelven ome valt , zal by evenwel aldaar niet breken, maar met ge- Jcbeurde fplinters bangen blyven. De fchorffe is dun, droog en even, «an buyten aan ’t bout klevende. Het oude bout werd ook graausvacbtig , en °t Amboinfche be- vind men doorgaans barder en drooger dan bet Boeroneeze. De wortelen zyn in veele kleene , lange, en ranke wira żeltjes verdeelt, van buyten wart. R Naam. In ’t Latyn Siri folia. -Maleyts Caju Siri, | na de gedaante der bladeren: Amboinfcb op Hitoe Sefel, op Leytimor Sefer, op Boero Ayfalo , op Hoeamobel Amelaun Abbal , dat is Sirium filveftre > met een al te gemeene naam. E Plaats. Men vind bem in kleene guantiteyt op Amboi- na, meeft op vlakke en luchtige plaatzem , die omtrent den ftrand leggen, ja op den firand zelfs , dewelke altyd grooter bladeren bebben. Overvloediger vind men’t op Boero in de bogt van Cajeeli, °t welk men voor ^t wyfken mag bouden , om dat bet grooter en flapper bladeren, ook ge- dweeger bout beeft dan bet Amboinfche , gekyk meeft a KS op Boeroos vlakke en vochtige voorbanden waffen- 2 Gebruik. Hoewel dit een vaft en durabel e is » W werd bet egter by de Amboinezen weinig gekapt , de moey- te van t kappen ontziende , wegens zyne taaye fubftantie, waar van de bylen baaftig ftomp werden; zomtyds Ji by bun in dê «eg , als ze een pleyn tot een Tuyn willen Jcbeon maken , daar ze dan geen andere raad toe wetens als met vuur aan de wortelen te leggen, en zo lange 18 branden , dat zy omvallen. De Boeronezen bebben ons geleert , dat men koftelyke maften van dit bout kan maaken, bet welke zedert jaar 1664. in Amboina geprattizeert is, om dat't een zeer taay bout is „en 2” breekt nog fcbeurt; dog onze Scheepslieden klagen daar over dat "t jwaar vald, was bet geheel droog , evenwel nog beter keurende als pri Tab. XXXVI. Pag. 65. | N H < AME Lë HAS EHE UA A RÓ 7 N N ALY SRR SSAA AU ` UN N X U NNN Wi A UNININNU (W de? SSG N d / ON iia | WW/ M, A U EN NU II, KA MA / AUR NN ERA IU UO N | N SERRA YY X U NON th NSE ENT NEN WZA Dl III M AN WW NIN NS W Vë AN duh NU AN WA UAM N Ą WSS KWH C //A KR IRAQ RAM ANA 77 AN TKS NNN MAAN N del WEN, WU WW M N INN W Ni IN N WSS N ABA NA NU KADY N VE OMA N NODU NUN WANY N KIRII NNN MM M ON | NN YA WNN Liebe See RR 1144414 M NONE UUH M] DAN SAS N Ok RSS u d (M NUN AN NY 11947 WO AANA y GN Ke y N MNN AAAS SSE U AN KO SS OM NUUNNUW NNN 19 AW | UO SU W AH AAMAS SS SN NAM MM RANA AQ: CAS AAA KN Keess 000111 VYÖN SSS EWG WY KM MANU RUN MAU 170000437 NS RYAN WC NN) UI ! RUN, <= N WAAR > UI = WW 7 RU Wel NISUS / MN R 9400 0440001) RRR w, = SER WC UR WAMI, N = WMA A N SR WY 7 SA E ZZ EE WAY TT as VOITIT TAM KH HH AP ` A 141334414 BYL SER PENN E Ug ESS ET PJ HH LR N TH KH? ^, DEE = EEE | WA AA == H 7 7 j D | | j J e IA: = CHE ZZ Z X= S dw N SN N N (u Sn EEE W ZA RZ Wéi a W Ge WA SS D N WT — M SSS << Kl NN SS YA SS > 2 DLR M NA ja = H N US D IN RE W LET EEE | AEE EA SÄ | EEE SÄ N NU S N = N IS NN Ns == SN SI U SIEH AO AS N NN SN NN ZH TH HUF N N u N SN N SSS SIR IN N SU Y 14509, UA WM VUN TE == S OOO WAM E UAM WU W M eh ae YAA Gas 774 ZZ 222 YH % A E Z. Ex lentis hujus arboris furculiś feu flagellis apud Amboinenfes facchararie vel pifcatorie corbes ne- étuntur, que in aqua marina feu falfa durabiles funt. Tenuibus hujus arboris radicibus fupra porphyritim cum aqua contritis & propinatis utuntur Hitoenfes Aethiopes contra Oepas, que proprie cholera eft, “fed per hoc quoque nomen Colicam ac Pleuritidem denotant. WW. Juniores truncos vix hominem craflos Amboinenfe aliquando ceduntad xdium poftes malosque miño- “rum navigiorum. In Rumphii Adpendice hzc adduntur. 