De natuur en geneeswijze der rotkoortsen beschouwd, en met aanmerkingen vermeerderd over eenige verscheidenheden, verdeelingen en geneeswijzen der koortsen in het algemeen ...
LE a a CE u ar 7: A, ER, RN Bar on f ehr “, ya ww 2% ? Se $ ar re Dia wre Jen) : ee We. ee DREH: g g er ce EEE ar en a 5 eek a 5, Ari ah“ She RE NS e. N t FRAlErS re ae ya ; es https //archive.org/details/b22035229 + FR hi h \ ö se r ” "2 re" te 8 anr ‚ ha RR, $ < Fi 4 2 & er Pr a a N ae f [2 re ars U Tine, ‘ ee DE NATUUR zrx GENEESWIJZE DER ROTKOORTSEN BESCHOUWD, 1 EN MET | AANMERKINGEN vermeerderd OoVER EENIGE VERSCHEIDENHEDEN, VER- DEELINGEN su GENEESWIJZEN ; -D E RM ERS IR NT BEER EN, INHETALGEMEEN, i DOOR » EB BRERIR Koninkl. Hofraad, Hoogleeraar ve Berlin. Uit het Hoogduitsch DOOR F. van DER BREGGEN, cornz Med. Doct. te Amfierdam a... TE AMSTERDAM, 217 LODEWEHHRKVvAN ES, TS =o 122. BITEB : N, HR Be i f A F BP, j RE PL er / 3 re 9 0 uni su u. yet; ER ch DE BREMEN « N; ci TIIR Erde yo 7: EN 1W214440 aa AgUrıM. 2 ah “r ka “ ee Aersnisn ns HE ER TE ah PER jr RE th. 0. Ri Tune i er e Tora) je BR 2 ra we Mihs|, a,. DET va g® . T \ BR: 5 PR er er Tr in Gnaenatr a e% gbnshend * MAL aM Ela Kr So Miluay Br 3 x a. sr ge 30G er Re Bier assch ww 5 2 x. we ER Istön, sa. Br. w ee ER ee | an Ra 3 er 7] 38 iD &5 sandr >p2% ndal acht nie nal Ku bisse Hanad B BER Bu: eh 5 ER * % | % suols a Er SE Sen er zrühst ? "NRIRSR wor BEE. Saphir ia Ai ech oo 7 ne > rn u 52 nem er ruhen gpossd sk ler Kasıe 2. Sie ua uns 1 NaoNa 22 A 8.3 = N ee 3 > .D: H $ \ Be e a: ä “ e Pe + Au > ang 3 E* he ea # * [4 VOORBERIGT. R.: onderzoek emtrent de natuur en de ge- ; Neeswijze der Rotkoortfen, als eene met de Zenuwkoortfen naauw verwante ziekteform , | kan. niet dan hoogstgewigtig befchouwd wor- | den „en ‚het mget den Y'oorftanders der we- tenfchappelijke Geneeskunde daarom te be- langrijker zijn dat een man als UHBCKER, die [edert twiniig jaren als Schrijver, fleeds Jet karakter var volftrekie onpartijdigheid bewaaurd heeft , gelijk hij elders van zich EEE HERR UEE MEER TEE TEN MIEREURE ı een onderzoek 200 zeer is toevertrouwd, deze taak op zich nam ; hoedanig Rij dezelve volyoerd, hebbe , oordeele. en be- | Slisfe de genceskundige Jıezer zeif. | Mi al-: thans is die beflisfng‘, door de juistheid , | bondigheid en uiteengezetheid var des Schrij- Ä vers denkbeelden , op overtuiging en ender-S vinding rustende , gemakkelijk voorgekomen , vooral daar ik op het getuigenis varı eenen der bevoeg/te regters van onzentijd, den ver- dienflelijken RUFELAND, wiens uit/praken * ALN- .o o0oBy EEE RER DET aangaande dit Gefchrift ,, allervereerendst en hoogst gunftig zijn , die beflisfing bouwen kon. ae In deze Frerkandeling word de Lezer, op onderfcheidene bladzijden, naar des Schrij- vers vorig gefchrift OVER DE ZE Nu w- KOORTSEN verwezen; — die verwijzing is gevolgd volgens de vertaling van dit Werkje 5 welks overzetting door mij, bij den Uitgever, dezes, het licht ziet, en dat zich niet minder, aanprijst dan eene gelijke Verhandeling over. de Zenuwkoortfen var den Hovgleeraar HU- FELAND, ‘Dit meende ik niet ongepast , voor deze Vers handeling , te kunnen laten voorafgaan. DE VERTALERS OVER OVER DE-NATUUR EN DE GENEESWIJZE DER ROTKOORTSEN, BENEVENS AANMERKINGEN oOVER Enge‘ Meere; yerdeelingen en genezs- wijzen der Koarefetez zn heb algemeen. ä F ‘ w Ts I men ı M:: de aanmerkingen en ‘ondervinding ‘der Ze- muwkoortfen „ welke het onderwerp eener VIOege- re overweging waren, zullen de befchonwingen Over eene Zeer naauw aanverwante ziekteform , over de Rotkoortfen ,„ niet allen zeer gevoegelijk verbonden kunnen worden, maar zij zullen juist tot derzelver verdere ontwikkeling en volkomenheid dienen, en daarmede een geheel uitmaken „ waarin welligt de kiem tot menig eene onderrigting der koortsleere in onze Scholen opgefloten kan liggen. A Ik ! pr OVER DE-NATUUR En DE Ik zal mij boven alles bezig houden met de Natuur der zoogenaamde Rotkoortfen, welke van ouds Zoo tegenftriidig was en tot heden gebleven is, zoo naauwkeurig te bepalen, als de tegenwoordige om- vang onzer kennis toelaat,’ zonder het ontoereiken- - de van dezelve achter ijdele woorden er redeneerin- gen van deze of gene partij te verbergen. De daar- ftelling der geheel eigendommelijke natuur der Rot- koortfen ii volgens welke zij openlijk eene door- gaans bijzondere, van alle andere koortfen wezen- ljjk verfchillende ziekteform uitmaken, zal ons op eenen alleen juisten Verdeelingsgrond der gezamen- lijke koortfen, tegeiyk ehren op de heoordeeling van menige verkeerde en ontoereikende verdeelingen der- zelven brengen ,„ welke men volgens nieuwere, in- zigten en wijzen van voorftelling gemaakt heeft. Eindelijk zal ik het genezingsplan dezer merkwaar- dige ziekte ut dcrzeiver Natuur ontwikkelen „ en eenige handelwijzen beoordeelen „ welke in onze da- gen als bijzonder hulprijjk tegen de Rotkoortfen aangeprezen worden. Bij mijne pogingen om dit doel te bereiken, zal ik alleen eigene overtuiging en eigene ondervinding volgen; men verwachte derhalven hier geene rijkelijk met letterkunde uitge- kraamde Verhandeling. Niet GENEESWIJZE ver ROTKOORTSEN. 3 Niet ieder onderwetp ‚ dat hiertoe gebragt kon Worden, wil ik aanroeren ,„ veel minder uitvoerig ‚ behandelen, noch iets van datgeen herhalen, wat ik reeds voor vijftien en meerdere jären in een af zonderlijk gefchrift, en bij zoo vele andere gelegenz heden gezegd heb: Wi bezitten flechts eenen weg „ om de verfchil« ende ziekteformen aan, welke ons ligchaam bloot» gefteld is, te leeren kennen, den weg der onbevoora oordeelde waarneming, der proefneming en ondet« vinding. Al wat wij omtrent-de matnur der ziektei wezenlijh weten, en dit toch is hemels-breedte var alles onderfcheiden wat wij in verfchillende tijden meenden of geloofden te weten, — is op ons dezen weg ontmoet. Wie zou ooit wit hoogere wetet= fchappelijke inzigten „ tit de eeuwige wetten van het leven, waaromtrent unze tijdgenoten zoo veel ver« dichten, het aanwezen ende ware natuur cener graati- we ftaat,, eener vliezige keelontiteking, of van eena verharding van den mond der maag hebben kunnen | ondervinden ? Alleen gezonde. oosen , het ontleedmes en de eenvoudige beflisfing var het van geene meehing der Scholen afhangend menfchelijk verftand, waren er nodig, om over de juiste gefteldheid dezer ziek« r Aa ven + -VVER«DBE-NATUUR ENDE ten, ‚dadelijk en op het volkomenäfte , te kunnen oor= deelen. Deze eenvoudige empirifche kannis, welke van veel meer waarde is, dan alle Befpiegelingen , Thsorien en Dichrtkunde „ moest volftrekt vooraf« gaan „eer men het ondernemen kon, om de genoemde beledigingen der bewerktuiging , uit hoogere weten- fchappelijken gezigtspunten te beoordeelen , en welligt algemeene leeringen van ziekelijke vegeratien en hex: fcheppingen sp dezelve toe te pasfen. Wanneer dit alles vast ftaat, gelijk het door nie- mand gelangschend kan worden, die zich niet door ijdele fchoolfche voorfchriften „of door hooggeftemde gedichten en fpitsvindige allegorien over de natuur der ziekten wil laten verleiden, zoo kunnen wijalleen van daar tot eene juiste kennis der Rotkoorts komen, dat wij voor alle dingen op eene empirifche wijze en met de firengfte Historiiche waarheid en naauwkeu- righeid,, de eenyoudige daadzaken zamenftellen , wel- ke zich, onder zekere betrekkingen „in ons ligchaam openbaren , en die de Artfen bewogen heeft, hetzel- ve die fchendingen ziner volkomenelevensform toe te fchrijven, welke zij Rotkoortfen noemen. Over de- ze behaming zullen wij hier niet beflisfen ; zij moge voorlopig geheel ter zide blijven liggen, want zoo- dra GENEESWIJZE per ROTKOORSEN. 35 dra de toeftauden en verfchijnfelen, welke ik thans achtereenvolgend zamenvoegen zal, in de Natuur wezenlijk in eene zekere verbinding onder elkander, en onder eene eisendomuiclijke ziekteform beflisfend voor=- komen, en ftelt'er zich in dezelve en door deze, we- zenlijk een ziekelijke toeftand van onze bewerktuiging ziunelijk voor ,„ danzal er eindelijk een naam daar voor gevonden worden. Het behoort voorzeker het alleron- verfchilligst bijj de geheele zaak, behalven voor de zoodanigen , die bij gefchillen over namen ——— . zelfs op de gemakkelijkfte wijze eenen zekeren naam willen maken. I. Nu eens langzaam, gedurende het beloop van meerdere dagen, dan plotfelings binnen weinige uren, zien wij gezonde, fterke, dikwijls de robuste , fler .fte menfchen, in eenen zeer hoogen , niet zelden iz den allerhoogfien graad var zwakte en onyermogen vera vallen, welke zich in het oogloopend in alle ftelfels en werkingen vertoonen ; maar het fnelst en het merk- baarst in het fpiergeftel. Een gevoel van algemeene matheid en loomheid, een eigendommelijk pönljk, zamentrekkend gevoel van vermoeidheid in de dijen en voeten gaat de ziekte alsdan vooraf. Men heeft menfchen gezien ,bij welken,te midden hunner werk« A 3 | zaam- & 0ER pe NATUUR e£En DH zaamheden plotfeling zulk eene wegzinking van alle fpierkrachten plaats had, dat zij geen lid bewegen noch van den grond opftaan konden, anderen welke cezelve in den loop eener ziekte zeer fpcedig over- viel, zoodat zijnaar de onderfte deelen van het bed in een zonken, en zich noch omkeeren konden noch zich iuftaat bevonden van ligging te veranderen. De groot-- fie zwakte vertoont zich in äl de werktuigen der zin nen, in cene verftomping van alle zintuigen , in den vitgedoofden glans der betrokken, vuile, tranende oogen „ in de verwijde, verlamde 2upzlla, in de hardhorendheid en doofheid, in het gebrek aan reuk en fimaak, in geheele gevoelloosheid met beving der ledematen , onmagt , flille jling, ‘geheele bewuste- l1oosheid, flaapzucht, enz. Openbare fporen van zwakte vinden wij wijders in den pols, in de kleine bloedvaatjes, die tegelijk het bloed laten uitvloeijen , in het gelieele verduwingsgeftel, wiens verrigtingen in alle hooge graden der ziekte volkomen opgeheven zijn, in al de werktuigen der affcheiding, aan wels ke uit dezen grond de hierna optte.geven colliguati« we verfchijnfelen zigtbaar worden, enz, ‚X. Met deze zwakte gaan aanmerkelijke verande- \ singen in de menging, in de geheele bloedmasfa ge- paard, GENEESWIJZE per ROTKOORTSEN 7. paard „ gelijk wij uit deszelfs veranderde kleur, uit het verlies zijner vastheid, en ftolbaarheid, en uit zijne fnel daaropvolgende rottige verandering buiten het ligehaam beipeuren. Men heeft dit foms derot- tige oplosfing van het bloed genaamd. Van deze en van de zwakte der kleine vaatjes hangen de petechiae, de bloedige ftreepen „(vibiccs) de loodkleurige, blaau- we, zwarte fcheurbuikachtige vlekkenaf, welke wij bij de hiertoe behoorende ziekten op de oppervlakte van het ligchaam, zelfs ook der ingewanden zoo he- vig aantreffen. Hierbij is er openlijk meer of min- der bloed van helder of donkerder kleur in het cel= wijsweeffel uirgeftort. Die opivsumg van het bloed kenmerkt zich voorts door de zoogenaamde pesfive bloedvloeijingen; de zieken verliezen hetzelve uit de neus, de longen „ met de urin en den ftoelgang,, wit de baarmoeder,, het dringt wit het fponsachtige tand- vleesch „ uit het verhemelte , uit de fponsachtige op-. pervlakte der zweeren „ ja men heeft het uit de ooren en wenkbraauwen zien vloeiien „ en zelfs is er een bloederig zweet waargenomen. Het op deze wijze, bij volkomene onwerkzaamheid der bloedvaten , te voorfchijn komend en door eene Aderlating afgetapte bloed, is zeer opgelost, ftolt niet gemakkeliik ot bedekt zich, fchoon onvolkomen, dikwijls met cene Aa huid , - 8 0OVER DE NATUER EN DE buid, welke allerlei kleuren aanneemt, geeft eene walgelijke, doode lucht van zich, en gaat fneller dan bij eenen gezonden of als bij eene ziekte van eene | anderen aard, in ware rotting-over. Deze vlekken en deze pasfive bloedvloeijingen ftaan reeds altijd met de algemeeme zwakte in eene oorzakelijke vereeni- sing; intusfchen zijn er toch zeer hooge graden van zwakte,, zonder al de aangevoerde teekenen der ver- anderingen van menging in het bloed; en omgekeerd kunnen deze teekenen in eenen hoogeren graad aan- wezig zijn, waar ons de zwakte niet zeer groot toe- . Ichjjnt. Ik heb zieken gezien „ wier ligchaamen geheel met petechiae Overdekt wareu „cn die evenwel daarbij konden rondgaan. Dit zelfde geldt ook van de fcor- butieke vlekken. DBij zekere ontmenging van het bloed moeten derhalven zeer geringe graden van zwakte in de kleine vaten toereikende zijn, om het ontftaan van petechiac en pasfive bloedvloeijingen te begunftigen ; waar daarentegen die ontmengingen niet aanwezig zijn, daar is ook de grootfte zwakte on- toereikende „ dezelve voort te brengen. Van hier moge het dan ook komen „ dat uit eene in de kleine vaatjes hier inzonderheid blijvende werkzaamheid , in het aangezigt nimmer petechiae ,fcorbutieke vlekken en dergelijke aangetrofien worden. IE:BR- GENEESWIJZE ver ROTKOORTSEN. 9 IN. Geliik in de bloedmasfa, zoo kenmerkt zich ook in de gesamenlijke vaste deelen, van de weekfte tot de haradfte, eene merkbare neiging tot verande- ring der menging, zij verliezen derzelver digtheid , vastheid, elasticiteit, en gaan bij zeer geringe aan- leidingen ‚in brandig bederf over. Deze, ook de klein- fte wonden of overige kwetfingen „ die plaatfen waar Spaanfchevliegpleisters of mostaartpappen gele- gen, of waar zich de zieken doorgelegd hebben , alle ontftekingen „ abscesfen ,„ zweren „ bloedzwe- ren, bubones, enz. welke tot de gewoonfte ver- fchijnfelen in de hiertoe behoorende ziekten kunnen ge- rangfchikt worden’, worden gemakkelgk brandig of gaan ten minftenin eene kwaadaardige, flinkende ette- ringover,en in beide gevallen kan een aanmerkelijk ver- lies van zelfftandigheid het gevolg zijn. Men heeft de fpierachtige , peesachtige deelen in de zooge- naamde Rotkoortfen zoo weck gevonden „ dat zij eenen geringen tegenftand booden en fcheurden. Zelfs de beenderen , de zoo harde tanden niet uitgezon- derd „verliezen niet zelden hunne vastheid en worden z00 fponsachtig „ dat zij door een gering geweld zelfs alleen door de bewegingen van den zieken , bree- ken. —— Wat wij bij de Rotkoortfen ontfteking A: j 10C= ı1o over per NATUUR En DE noemen, is doorgaans een eigendommklijke toeftand, wezenlijk van dien onderfcheiden aan wdken eene ge- lijke benaming „onder tegenovergeftelde beirekkingen , gegeven wordt. Wij zien reeds bij -iedere ontfteking merkwaardige veranderingen in de vegetatie en repro- ductie, echter in de grootite verfcheidenheid. Dan eens ontftaan nieuwe bewerktuigde voortbrengfelen „ nieuwe vezelen, vliezen, vaten, verwasfchingen tus- fchen de ontftoken deelen (de vereenigende ,„ adhaefi- ve ontfieking) en groote veranderingen in de zelf- ftandigheid of het maakfel der werktuigen, dan weder is er geene fpoor van nieuwe voortbrengefelen voor- handen „ dikwijls veclcer neiging tot. vernietiging der menging en fnellere of langzamer volgende ftooring varı de onftookene zelfftandigheid. De voorwaarden van al deze verfcheidenheden „ zoo verre wijin ftaat zijn die op te geven, liggen in den toeftand des lig- chaanıs in ’t algemeen „en dealgemeene gefteldheid zij- ner vochten en zijner herftellingsprocesfen „ in de eigenfchappen van het ontftoken werktuig, in de ver- wijderde oorzaken en formen der ontfteking. In vele Rotziekten zijn de ontftekingen 'van den laat- _ ftien aard. Nooit vertoont zich ergens cen fpoor van verhoogde vatbaarheid der ftolling der ljmpha , van Z00- GENEESWIJZE DER ROTKOORTSEN. VERTALER, 2. 0oVER DE NATUUR zn DE mata in eene juiste betrekking ftaat, en bij welke gee- » ne van die verfchijnfelen waargenomen wordt, met wier optelling ik mij hier bezig hield. Dehitie der Rot- ziekten „ welke eenen aanmerkelijken graad bereikt hebben , flaareene sgezonde en voelende hand ten eenemaal tegen, en verwekt een geheel eigen bijtend,, fteckend gevoel „ vooral wannees men de toppen der vingers, of de geheele hand lang genoeg op de borst , het onderlijff of foms op eene gewoonlijk war- mere plaats van het lischaamlegt. Men heeft als dan het gevoel van een gistend warm vocht, waarin men de hand legt, of als van een over denzelven loopend infect. - Van hier wordt de hitte, de bijtende_(caler mordax) genaamd ; de bewustelooze zieke gevoeclt dezelve weinig of bijna niet, klaagt niet over dezel- ve, detong en de huid zijn daarby) niet droog, dik- wijls zeer vochtig, ademhaling en bloedomloop zijn niet in eenen gelijken sraad vertraagd, de pols kan bij groote hitte langlaam , weck,. golvende, klein, zwak zijn, de zieken ijlen niet hevig, hebben geäne dorst „ affcheidingen en uitvloejjingen gaan daarbj) dik- wijls rijkeljjik gepaard , en in het algemeen vereeni- gen zich met dezelve de opgegevene verfchijnfelen van zwakte en veranderingen der menging. Wan- neer bij de ealer grdens alles eenen werkzamentoeftand des GENEESWIJZE per ROTKOORTSEN. 13 des ligchaams kenmerkt , zoo is deze daarentegen bij de calor mordax openlijk Zjdend; en alzoo is deze laatfte hitte geen gevolg van verfterkte, maar veel eer _ van verzwakte werkiugen en duidelijke verplaatfingen der dierlijke ftoffe, welke onze Voorouders , volgens eene naar de gisting afgeleide analogie „ mozus in- testinus noemden. — Ook de fterkfte ontftekin- gen, welke bij de Rotkoortfen voorkomen, veroor- zaken den zieken dat brandend gevoel niet, dat de ontfteking onder andere omftandigheden eigen is. V. Met de tot hiertoe opgegevene betrekkingen ‚vereenigen zieh aamınerkeiike, veranderingen in de offcheidingen ,„ in de afgefcheiden vochten,, en de daarvan afhangende co/liguative verfchijn/elen. De tong , offchoön in u. beginne volkomen zuiver, wordt dan eens met cen wankleurig „ kwalijkrie- kend im , dan weder mer eene bruine of zwarte korst bedekt „ welke zich in de geheele holte der mond, over de tanden en de lippen verfpreid. De adem riekt zeer ftinkende, is als die van een dood ligchaam. De eetlust gaat geheel verloren „ misfe- ljjkheid en tegenzin in alle fpjzen „ vooral tegen dierlüke voedfels heeft er plaats , wier enkele lucht reeds den grootften tegenzin verwekt, fterk braaken,, en 14 Over DE NATUUR En v8 en velerlei ziekelijke gal en flijm - affcheidingen voes gen zich daarbi. Al wat door het briken of den buikloop, welke in ruime mate en bij hoogere graden der ziekte bewusteloos plaats heeft „ door de zieken wordt uirgeworpen, draagt de fporen van groot be- derf, dikwijls van echte rotting, en is niet zelden met.doode ‚in rotting overgegaane, wurmen vermengds De zwakte of eigenlijk de geheele verlammirg der darmen en de dunne of gasvormige fioffen ,„ welke zich rijkelijk uit onvermengde, bedorvene ftoffen in den onderbuik ontwikkelen „ veroorzaken den hier Zoo gewoonen metceorismus. Indien de urin al niet met bloed gekleurd is , zoo als dikwerf plaats heeft, dan is hij echter van den beginne af, trocbel gu wordt na verloop van weinige dagen bruin, zwart , ftiinkend,, maakt een ruim dik bezinkfel „ terwijl op zijne Oppervlakte een vetachtig,, allerlei bonte kleuren vertoonend vlies ,„ drijft. Vele zieken laten dezelve bewusteloos afloopen. Is de huid droog, dan is dit alleen in den beginne het geval; zeer fpoedig wordt zii week, vochtig, kleverig, vuil, verliest volko= men haren glans, en wordt bij toenemende zwakte met een kleverig dikwerf zeer flinkend , tegen het einde, koud zweet bedekt. Dikwijls vertoont zich ook: een brandend witflag. == Dat bij al deze ver- ichjn« GENEESWIIZE ver ROTKOORTSEN. 13 fchijnfelen, bij groote zwakte en bij möer en meer daaropvolgende verlamming van deze of gene werk- tuigen ,„ zeer groote mengingsveranderingen in alle afgefcheiden colliguusiye vitgeworpene ftoffen plaats . “> hebben, behoeft geen verder betoog. VI. De Ligchamen der Afseflorvenen blijven nog eenen geruimen tijd warm, buigfaam, bekomen ge- woonlijk nimmer de aan dooden zoo dikwijls eigene ftijfheid, en gaan ten uiterften fnel, of binnen wei- nige uren, in de hevigfte rotting over. De openin- gen der lijken doen ons „in de inwendige deelen , in het 008 vallende fporcu vaı bedert, van dun, wan- kleurig bloed, van donkerroode, loodkleurige,, zwarte plekken in de Longen,, de Darmen en andere ingewanden, weekheid der deelen, zoo dat zij gC= makkelijk fcheuren, murwe, ligt doortebreken been- deren, ontdekken. Wanneer de verfchijnfelen, welke ik tot hier toe opgegeven heb, of allen of gedeehtelijk in geringe of hoogere graden aanwezig zn, Zoo veroorloven ons voorzeker alle grondftellingen eener goeije Ziekte- kunde, welke op onwederfprekelijke daadzaken rust A eenen doorgaans eigendommelijken, van alle andere zie- 15’ over de NATUUR'EN vr ziekelijke betrekkingen wezenlisk onderjcheiden toe- Stand , van enze Bewerktuiging, als de toereikende oorzaak derzelven vooraf te bepalen. Van alle ver- fchiinfelen in de Natuur, welke zich zelven onder de verfchiltendfte omftandigheden „ gelijk blijven, befluiten wij toch altijd over ’t geheel met regt tot geliike, bepaalde oorzaken. Hloe zijn eertijds Pok- ken, Hondsdolheid, Zzes en andere befmettelijke ziekten ,„ hoe is eertjjds de Angina Polypofa , of ergens eene andere even gelijik ons onbekende ziekte- form „op eene andere wijze , dan uiteene /Decäfeke ver- andering in de Bewerktuiging ontftaan ,„ welke alleen de Ipecifieke foru , en Le ÄRR eene andere daarvan verfchillende „ ten grondflag kan leggen? Zoo vecl, bij voorraad , genoegzaam, ter volkomen toereikende regtvaardiging van oude en nieuwe Artfen, die eene bijzondere klasfe van ziekten onder den, offchoon niet geheel voegzamen „naam , van Rorziekten hebben aangenomen. Ik zal mij hier over, wanneer ik van de oorzaken fpreek, uitvoeriger uitlaten ; thans geef ik nog eenige daadzaken :; ” | Wanneer de genoemde verfchijnfelen in den loop eener koorts der vaten plaats grepen , of wanneer zj te gelijk bij. derzelver ontftaan met zulk eene » koorts GENEESWIJZE ner ROTKOORTSENG 17 koorts verbonderi waren; en door dezelve daarna vergezeld werden ; wanneer men dezelve derhalven vereenigd met verficıkte werkzaamheden var het hart en det llagaderen,, met eenen fnellen koortsach- ‚tigen pols; met koortsdorst , hitte en kvortsijling; in een woord ; met de bekende verfchijhfelet der eigenlijke koorts in het ftelfel van den bloedomloop f waarnam, wanneer zij op deze wijze in het algemieen den loop eener acute ziekte nemenz; dat noemde men het gcheel eene Rorkoorzs, welke, gelijk wij daarnd zien zullen , hare zeer onderfcheiden staden ; formen en zamenttellingen hebben kan; Waren echter de genoemde verfchijnfelen zonder -koorts der vaten aanwezig , ten minften eenen geruimen td, totdat zij welligt op het einde als fluipendekoorts zich vertöonde, namen zij eenen chronifchen gang van maandei, Zelfs van jaten, bereiktei zij fneller of lahgzamet den hoögfteri graad; Zoodat het bij de grootfte zwaktez tor aanmerkelijke vlekken en bloed. vloeijingeti, tot iti het oog vallend bederf in de vaste deelen , zelfs tot breekbaarheid der beenderen,, en tot colliguative ftoornisfen kwam, zonder dät zich daar inede eene gelijkmatige koorts der vaten verbond , in’t kbrt; geraakte het ligchaam in den toeftand &ene? B ehrds 18 OVER DE NATUUR EN DE chronifche Cachexie ,„ zoo heette het gebrek eene Scorbutieke ziekte, in zijnen volkomen graden, een waar Scorbut, dat men van ouds hoofdzakelijk door zijn ontftaan, onder bepaalde fchadelijke invloeden , en door afwezigheid van eene fnel verloopende koorts der vaten, van de Rotkoorts onderfcheid, met wel- kehet voor ’t overige in alle punten volkomen over- cenkwam. Als bijzondere formen van het Scor- dut, onderfcheidt men alsdan de Petechiae zonder koorts, de morbus maculofus haemorrhagicus WERL- HOFII, de hoogere graad van eenen zoogenaamdeh zwartgalligen toeftand met openlijke groote mengings- gebreken in de ingewauden van den onderbuik, enz. Van al deze flepende ongemakken kan ik hier llechts in *t voorbijgaan melding maken, en kome derhalven tot de Rotkoorts, het eigenlijk doel vau ons onderwerp , terug. Bij deze koorts overtuigt ons reeds eene bloote aan- 'zage van zulk eehen zieken „ die aan dezelve wezen- 1ijk-Ijjdt, dat zij uit cenen dubbelden ziekelijken 106= fland is zamengefteld, waarvan iedere op zich zel- _ ven en seheel alleen beftaan kan: uit de koorts van ‚hei hart en der flagaderen namenlijk „en vit deaf- sr GENEESWIJZE per ROTKOORTSEN. 19 gefchilderde, van de gezondheid zoo in het 00g Yäls lende , afwijkende gebreken der krachten en der men ging. Deze geeft der ziekte haar eigendommelijk karakter,, hare bepaalde,, van icdera andere onderfcheis de , form , en van dezelve hangen de graden en het uiter= like der vaatkoorts, haren loop, en uitgang enz. af, want deze koorts beftaat, op zich zelve befchouwd, in eenen zich altijd gelijk blijvenden toeftand, hoe verfchillende ook de betrekkingen zijn mogen, on« der welke zij voorkome, De koorts der vaten bij de Rotkoorts is op zich zelve geene andere als die bij de Zenuwkoorts ; het geheele verfchilligtalleendaarin dat de laatfte met eene eigendommelike plaatfelijke ziek- te der Herfenen en Zenuwen, de cerfte echter met de befchrevene zwakte .„ en de haar zoo kenmerken« de veranderingen der menging, in vereeniging ftaat, Dit zelfde geldt ook van alle koortfen, welke met eene plaatfeljjke ziekte,, met cene Ontfteking, met een Uitflag, met eenen Gastrifchen tocftand „ Met eenen Catharrhus „ met Buikloop enz. een sceheel uitmaa ken. Weanneer wij derhalven in nieuwe gefchriften , wier Schrijvers in wonderbare, onverftaanbare mis- vormde uitdrukkingen iets zocken, lezen. ,, A/le koortfen zijn ziekten der prikkelbaarheid „ en #oe= fianden der ontfieking. Beider wezen, 200 wel der Ba - Rooris eo 0ovEr pr NATUUR zn DE koorts, als van de ontfleking , is een en hetzelfde „ za- mentrekking in de flagader., Met zamentrekking in de fagaderlijkheid beginnen alle koorifen en ont- fekingen. De verfchifafeien der Synocha beteeke- nen gezamenlijk eenen hoogen graad yan ontfleking , eene hevige coniractie in de agaderlijkheid: haar ‚onderfcheid befaat alleen daarin ‚dat deyer/[chijnfelen hier gezamenlijk in hun bloed te zamen zijn „ welke in andere koortsfoorten verftrooid gevonden worden. De Rotkoorts ,„ offchoon op zich eenen twee- ledigen ziekemtoefland bevattende, kan zich nog met Ve- GENEESWIJZE ver ROTKOORTSEN. oı velerlei andere verkeerde betrekkingen „ in al de ove- tige ftelfels en werktuigen van het ligchaam vereeni- gen en daaruit ontftaan al die verfchillende zamen- geftelde ziekten „ 'welke ik in nijn vorig gefchrift «Lover de Zenuwkoortfen , Bladz. 8—20.) met op- zigt tot de Zenuwkoorts opgegeven heb. De ge- wigtigftie dezer vercenigingen welke wij bijzon- der als Epidemien waarnemen, zijn de volgende. 1.) Dehier boven befchrevene Zenww-Rotkoorts ; de meest gewone form , waarin de Zenuwtoeftand de Rot- koorts „ dan eens voorafgaat , dan weder in haren loop intreed, of gelijktijdig met haar verfchijnt. ‘Het zijn of diezelfde verwijderde oorzaken , die tegelijk de koorts der vaten, de veranderingen der menging en de eigendommelike ziekte in het Zenuwgeftel ver- wekken ; of de koorts der vaten zelve wordt door hare hevigheid, duur, en ook door eenen zamenloop ı van andere Ongunflige omftandigheden de oorzaak , gedeeltelijik van die veranderingen in de menging, gedeeltelijik van den Zenuwtoeftand; — of wan- : neer de boven befchrevene zwakte, en het bederf in de vochten en vaste deelen, eenen zekeren graad bereikt hebben, dan brengen zij die wanorde in de Herfenen en het Zenuwgeftel voort „ van Welke deeigen- B3 dom oe over pe NATUUR En DE dommelijke verfchijnfelen van den Zenuwtoeftand afhangen, — of eindelijk kan het eerst en oorfpron- kelijk deze wanorde zijn, waaruit naderhand de al- gemeene zwakte en de veranderingen in de menging voortkomen. Al deze mogelijke gevolgen zijn op den inwendige zamenhang van alle ftelfels en werktuigen van ons ligchaam, gegrond, zoodat beledigingen in het cene ‘altijd die van cen tweede, derde, enz. na zich flepen, 2.) De 200 sewone Gastrzfche form , wanneer voortbrengfelen van onverteerde in bederf overgaane voedfels in de eerfie wegen aanwezig zijn. Wanneer er een flijm of galachtige toeftand plaats heeft , ofwanneer ver eindelijk wurmen in de darmen en in de maag zijn. (Febris putrida, gastrica, faburralis, biliofa , mu- cofa , pituito/a, verminofa.) In al deze gevallen zientwij fporen van grooter bederf, of wezenlijke votting, in de eerfte wegen, en in de daaruit ontlast wöärdende ftoffen „ welke op den gang der hoofd- zakeliike zickte cenen zeer beflisfenden invloed hebben. 3.) De Rotkoorts met plaatfelijke onzflekingen, welke in alle werktuigen kunnen plaats grijpen (an- gr # GENEESWIJZE ver ROTKOORTSEN. >23 gina ,„ perijneumenia etc. putrida,) en die zich alle door de boven kenbaar gemaakte neiging tot koud vuur kenteekenen. 4.) De Rotkoorts met Auiduitffag, met Pokken, Mazelen, Scharlaken, netel-uitllag (Febres exanthe- maticae , variolae, putridae.) WVooral heeft men in deze vereeniging gevaarlijke epidemien van Pok- ken en Scharlaken Uitflag waargenomen. 3.) De rottige Catharrhale koorts. (Febris Ca- tharrhalis putrida, petechizans ,) welke gewoonlik met een onbeduidend en ongevaarlik fchijnend Ca- tharrhalisch tijdperk aanvangt, waarin zich vroeger of later de grootfte zwakte en de afgefchilderde men- gingsveranderingen voegen. FR. HOFFMANN EN. andere goede waarnemers van vroegere dagen, heb- ben deze bedriegelijke koortsform befchreven. 6.) Eindelijk de Rotkoorts met Buikloop „ de z00« genoemde rortige loop. (Febris purrida dyfenterica. Dyjenteriaepidemica putrida,) welke ‚zoo als bekend is, tot de verwoestendfte volks- ziekten behoort. — Volgens deze verfcheidenheden in de form der | B4 Rot- 24 over Ds NATUUR EN oe Rorkoorts ,en in de uitwendige otiftandirheden, oN- der welke zij verfchijnt, heeft men haar ook al die benamingen gegeven , weike men de Zenuwkoorts toegeyoegd heeft, en. weike elders (over de Zenuw- Roort/en „ Bladz. ı4 en 135.) reeds zijn voorgekomen. A] de daar genoemde koortfen zijn zenuwachtige Rot- koortfen, welk dan eens met dit, dan wedet met cen ander plaatfeljjk lijden vercenigd zijn. s Wanneer wi, volgens de tot hiertoe zamenge- voegde daadzaken „ eene koorts volftrekt , in hare verfchillende graden en formen, als eenen eigendom- meljken zieken toeftand onzer bewerktuiging aanne- men en erkennen moeten , dan ontitaat nu voor- eerst de vraag; iz welke beirekking 2ij io: de overi- ge koortfen jlaat, en welke plaats 2ij in onze Nofolo- wifche felfels innemen moet? — Om dezelven te beantwoorden heeft men van ouds tot op den huidi- gen dag geftreden, velerlei wäjzen van voorftelling van de koortfen in omloop gebragt ,„ en derzelver rangfchikking naar verfchillende gronden van verdee- ling ondernomen. Ik zal eerst mijne eigene overtui- ging, volgens welke ik deze vraag zal trachten te be. flisfen, uiteenzetten, en daarmede vervolgens ecnige der, GENEESWIJZE per ROTKOORTSEN, 23 der nieuwfte meningen ‚over de koortfen en derzelver verdeelinger vergelijken, Het leven van ons bewerktuigd geftel .„ waarvan wij dat hoogfte denkbeeld niet koesteren, hioe aan- matigend men zich ook daarover in dichterlijke „fchool- fche , fpitsvindige phrazen mag uitdrukken , ver- toont zich in het algemeen op drieörlei' wijze, na- / meljk in de vegeraiie of reproduetie, in de prikkel- baarheid en in de gevoeligheid. Iederd_eenzelvige of zamengeftelde levensuiting , welke zij ook zij, behoort cene dezer drie zijden „ of afmetingen des be- werktuigden geftels, zoo als men ze genoemd heeft, toe. In welke betrekkingen zij tot het magnetismus , de electriciteit, het licht, tot de Zuurftof , Stikftof enz. ftaan, hoedanig zij onder het beeld der ljn, van . den hoek der vlakte enz, voorgefteld zijn s welk een wezen daarbij de aard, licht, zon, vuur, de tezamen geronnen zielen en dergelijke, drijven, dit al- les, en zoo veel dat daaraan geliikende is ; moge hier yoegzaam als niets geacht worden , daar er thans van geene gedichten, veel minder van de uit- - broeifels van zieke hersfenen gefproken Ra worden. Genoeg is het dat wij weten dat de eerfte trap des !evens in de bewerktuigde natuur, welligt de naast& D 5 naast u % e6 over ve NATUUR E£n de naast de krijstalfchieting en andere regelmatige vor« mingen in de onbewerktuigde natuurrijken „ de vegetaiie, de bepaalde menging, form en het maak- fel der dierlijke ftoffe, in alle hare regelmatig voort- gaande reprodutie en herfchepping zij, dat aan deze zich een hooger trap des levens „ de prikkelbaar- heid voegt. welke zich in bepaalde bewegingen der dierlijke vezelen tegen uitwendige indrukken, open- baart; dat de hoogfte de gevoeligheid zij, door welke de indrukken op de werktuigen der zinnen en derzel- ' ver overgang tot bewustheid mogelijk worden. De yegetatie tot zekere graden van prikkelbaarheid maakt ‚het leven in her Plantenrijk wit; in het Dierenrijk is zij,. in hoogst verfchillende volkomenheid , tot hoo- gere graden van prikkelbaarheid ‚en tot de uitfluitende eigenfchap der Dieren , tot de gevoeligheid geftegen , welke wij bij den mensch op den hoogften en vol- komenften trap, die binnen den kring onzer kennis list, aantreffen. Eene iedere van deze levensuitingen, bezitin ons bewerktuigd geftel ,„ haar eigen flelfel van bepaalde menging en bepaald maakfel. Alle werktuigen (or- ganen) welke tot de omwentelingen van de opgeno- mene voedingftoffen in het geheele fpijskanaal mede- | wer- GENEESWIJZE Der ROTKOORTSEN. ®7 werken ,„ de verdere volkomenheid der chijl be- vorderen en haar eenen dierlijken aard mededeelen, welke de eigenfchappen van het bloed voltooijen , de gezamenlijke affcheidingen en uitwerpingen bewer- ken, en die eindelijk den wasdom, de voeding en iedere vergoeding voleindigen, maken te zamen ge- nomen het reproductive flelfel wit. De Vezelen in den fpier,in de bloedvaten , in het algemeen ‚in ieder deel, waarin het leven door beweging zigtbaar is, zijn overal den grondflag van het prikkelbaar fielfel. Het gevoelige eindelijk is in de Herfenen , in het ge- heele Zenuwgeftel en in de weıktuigen der zinnen voltooid. Deze drie ftelfels vereenigen zich in het bewerk- tuigd geftel tot een geheel , en ieder van deze drie ‚ keert in het andere terug. Prikkelbaarheid en gevoe- ligheid zijn aan eene bepaalde menging en een be- paald maakfel der ftoffe verbonden „ welke alleen door reproduciie onderhouden kan worden „ en bij gevolg in den Spier gelijk in het Zenuwmerg, volgens bepaalde wetten moet plaats hebben. Gee- ne dierlijke reproduetie is mogelijk zonder de eigen- dommelijke dierlijke krachten , geen reproducrief werk- tuig 28 oVEr DE NATUUR EN DE tuig of ftelfel kan derhalven zonder prikkelbaarheid of gevoeligheid beftaan, In ieder der drie opgenoemde ftelfels , bijgevolg in de bewerktuiging , waarin zij zich tot een harmo- nisch geheel vereenigen „ biedt zich het leven aan ons van eene tweeledige zijde aan, 1.) Van de ‚Scheikundige zijde. Bepaalde mengin- sen, formen en bewerktuigingen der ftof, geven den eerften toereikenden grond tot het leven; van derzelver onderhouding en beftendige wisfeling hangt deszelfs duur af, en het leven wordt in den cenwigen omloop der Natuur „ op nieuws de oorzaak „ dat in veel- vuldige Scheikundige Procesfen eene voortdurende wisfeling van ftoffen, altijd voortgaande opneming en affcheiding van dezelve , in ’t kort, een ongeftoord voortvaren van vereenigingen en herfcheppingen , plaats hebben, welke allcen met het leven van ieder afzonderlijk mensch, op de hetzelve eigendommelijke wiize, ophouden. Deze herfcheppingen zijn in het geheele reproductive ftelfel , in de digeftie, chijlma- king, bloedmaking, asfimilatie en voeding van ieder afzonderlijk voortbrengfel „ in de affcheidingen en vitwerpingen het zigtbaarst, maar zij kunnen ook Y 3 in GENEESWIJZE per ROTKOORTSEN. 29 in de klein(te levende vezelen van ieder dezer ftelfels } ; Niet ontbreeken „ offehoon zij te geliik die floffen aan ons onderzoek ontrukken , welke zich hier in eenen on« veranderlijken omloop ontbinden en vereenigens 2.) Van de dynamijche zijde, van die der geza- menlijke levensuitingen en werkzaamheden , welke derzelver grondflag in de opwekbaarheid der levende ‚ ftoffe, in hare prikkelbaarheid en gevoeligheid, en | in derzelver verfchillende wijzigingen hebben, welke de afzonderlijke bewerktuigde voortbrengfelen toe= komen. Deze twee zijden van het bewerktuigde , dierliike leven, kunnen wij in onze gedachten alleen, var elkander fcheiden, in de Natuur echter zelve zijn zij onafgefcheiden en onaffcheidbaar , en juist daar- in beftaat het leven in zijn geheel, De Scheikundige Procesfen in het levend ligchaam, zijn even zoo ve= le levensprocesfen , als zulks de uitingen der opwek« baarheid zijn ; gene kunnen niet zonder deze, en deze kan geen oogenblik zonder gene beftaan. leder Genceskundig ftelfel , iedere op den gezonden of zie- ken toefland van ons ligchaam betrekking hebbende ‚Iheorie of voorftelling moet daarom eenzijdig en ons so over pr NATUÜR En dE onbevredigend zijn, welke zich of bij nitfluiting allen aan do Scheikundige , of alleen aan de Diina« mifche zijde van onze bewerktuieing houdt. In de- Ze eenzijdigheid moeten BEIEBAREN: ‚even z00 vele Scheikundige ftelfels van onze dagen , als menig eene opwekkings-theorie haren fpoedisen ondergang vin=- den, met welk een gedruis men dezelve ook aankon- digde, en hoe hardnekkig men het een zoo wel als het ander zocht te verdedigen. De verdedigers varı Scheikundige voorftellingswizen, die alle ver« Tehijnfelen van den gezonden en zieken töeftand en« kel van de menging der ftoffen, van den overvloed of gebrek „ of van bepaalde vereenigingen harer beftand- deelen afleidden, — deze werden naar de wetten van het bewerktuigde leven verwezen, en men leer« de hun dat alle mengingen in het bewerktuigd geftel en zijne veranderingen van den toeftand der opwek- baarheid afhankelijk waren. Hij die zich daarentegen aan cene eenzijdige opwekkings-theorie hieldt, dien fchuifde men eene zoogenaamde levende Scheikunde tusfchen zijne fchalen en berekeningen van fPhenie en asthenie, en liet hem de waarde der dierlijke vereeni« gingen en herfcheppingen opmerken , welke noodwen«= dig alle opwekbaarheid moesten voorafgaan. in GENEESWIJZE per ROTKOORTSEN. 3ı In de Harmonie der drie afmetingen „der reproduc= tie, prikkelbaar heid en gevoeligheid „ in welke de eene tegen de andere noch voor noch terug- treed, in de volkomenheid der Scheikundige en Djj- namifche zijden der bewerktuigiug, en in derzelver onderlinge geftemdheid, zijn de verfchillendfte gra- den der gezondheid gegrondvest. Ziekte ontflaat derhalven wanneer die Harmonie in den graad ge- floord is, eene der afmetingen Zoo Zeer voor- of terugtreed „ en wanneer Zich onvolkomenheden in de Scheikundige of Dijnamifche levensuitingen zoo in het oog vallende openbaren, dat het leven zich in het algemeen flechts in eene onvolkomene form aanbieden kan. Al wat bij ziekte in het bewerktuigd seftel van de volkomenheid van den gezonden toeftand afwijke, al wat in ieder geval den toereikenden grond „. de ‚noodzakelijke voorwaarden van het zigtbare kwalijk bevinden uitmaakt, dat alles kunnen wij naauwelijks in de allerminfte gevallen naauwkeurig en bevredi- gend opgeven; ten zij men, gelijk velen, met onver- ftandige woorden en ijdele redeneeringen zich bevre- digen kan; maar dit kunnen wij met zekerheid Zeg- gen. of zich bij eene ziekte bjj uitfluiting de Tepr 0= ducs — 6 över De NATUUR EN DE Auctie, de Scheikundige zijde var het bewerktuigd geftel, of wel voornamelijk de Dijnamifche zijdez de prikkelbaärheid of gevoeligheid , in eene van de ge- zondheid afwijkende betrekking flaat: — In Zoo verre wij nu eenen algemeenen grond var verdeeling varı alle ziekten behoeven, kunnen wij gevoegelijk naar deze afmetingen , drie groote klasfen aanne- men, welker eigenfchappen volgens de meeste in het dog valleäde afwijkingen van den Normaal:toe2 ftand bepaald zijn; namelijk : 1; ZIEKTEN DER REPRODUCTIE; Ü. ZIEKTEN DER PRIKKELDAARHEIDE iM. ZıIERTEN DER GEVOELIGHEID. ik behoef hier niet te herinneren, dat deze be: hamingen, gelijk ik reeds Zeide, alleen op dee ineest in het oog vallende afwijkingen betrekking hebben ,„ want daar de reeds geno&mde drie ftelfels in het bewerktuigd geftel tot eeri geheel veteenigd ziin, zoo volgt daaruit Zonder tegenfptaak; dat de ziekten der Reproductie niet zonder gebrekkige ültingeri der prikkelbaarheid em gevoeligheid ; de ziek® GENEESWISZE orr ROTKOORTSEN. 33 ziekteh der prikkelbaarheid niet zondet veranderingen in de Reproductien en in de werkzaamheden der Hers- fenen eh Zenuwen , en dat eindelijk de ziekten der gevoeligheid,, geenszins zonder ziekelijke betrekkin- gen in de overige afmetingen kunnen aanwezig zijn , en dat zelfs in tallooze en onafzienbare wjjzigingen. Tot de zickien der Reproductie moeten der» halven al de zoodanigen gebragt worden, waar wif in het algemeen of inafzonderlijke deelen de der gezond« heid voegende mengingen in vaste en vloeibare deelen veranderd „ ofde form , het maakfel „debewerktuiging van hare volkomenheid zien afgeweken „dus alle zick« ten van het verduwingsftelfel met het voortbrengen van gebrekkige voortbrengfelen in hetzelve; alle gebre- ken der chijlmaking „ bloedmaking en voedingz die van het bloed , der afgefcheiden vochten en derzelver affcheidende werktuigen ; alle ziekelijke vegetarien en de daarvan afhangende nieuwe. voortbrengfelen , gelijk wij ze inde onfteking ‚in dehuid-uitflagen enz. waarnemen; eindelijk alle veranderingen in het maak= fel der deelen, welke men onder den algemeenen naam var Desorganifatien bevät. In de meeste hiertoe be- hoorende gevallen loopt het onderzock of de opwrck- baarheid eerst en vorfpronkelijk, uf wel de zepros > duca 34 ovzer pe NATUUR en oe duetie van den gezonden toeftand afgeweken zij, 0P een ijjdel, niet te beflisfen woordenftrijd uit, waarbij men gewoonlijik vergeet, dat het bewerktuigd ge- fiel in alle zijne betrekkingen als een geheel moet aan gemerkt worden, waarin de opwekbaarheid even on= affcheidbaar van de reproductie, als deze van gene afhangt. Het is daarbij zeer willekeurig en draagt doorgaans tot geen juister inzigt der ziekten bij, wanneer men openlijke sebreken der reproductienniet als zelfftandige ziekten, maär alleen als afhankelijke gevolgen van gebrekkige betrekkingen der opwek- baarheid ,„ van fihenie of afthenie ,„ wil laten gelden. Welk nut toch zal het in hebben, of men de pok« ken, de venusfmet en dergelijke van befmetting voortkomende ziekelijke herfcheppingen, de ziekten der affcheidings-werktuigen met ‚voortbrenging van een bijzonder gebrekkig product „ de verduistering van het hoornvlies of de crijstalle linze en derge- lijken „van eene voorgewende zwakte der opwekkink ’ of van een ander vermeend gebrek van dezelve afleidt ? De ziekten der Prikkelbaarheid zijn het gehee= le Spiergeftel , het hart en de aderen voornamelijk , maar ook ieder van prikkelbare vezelen voorzien ftel- Sel GENEESWIJZE per ROTKOORTSEN. $9 fel of werktuisen eigen „en kenmerken zich door veler« lei van de gezondheid afwiikende bewegingen , za« mentrekkingen en veranderingen van den bloedom« loop, van verfterkte , ongeregelde werkzaamheden van het hart en de vaten , door allerlei foorten van kramp, enz. Zelfs het eenvoudigfte gebrek in de bewegin- gen, wanneer het genoegzaam te bemerken „en van geenen te korten duur is, verandert onvermijdelijk de reproductien, even ‚seljk ook de verfchijnfelen der gevoeligheid. De ziekten der Gevoeligheid. eindelijk , omvatten alles, wat men gewoonlijk onder den naam van Ze» nuwzickten begrijpt: de ziekten der uitwendige zin« nen, in Zoo verre zij in veranderde Ontvang vatbaar- heid voor uitwendige indrukken „ enin onregelmatige tegenwerkingen op dezelven beftaan ; de ziekten van het algemeenen gevoeltuig (Senforium commume) en van het geheele Zenuwgefftel ; eindelijk de beledigin- gen der pfychife volkomenheden, de geestverwar« singen. Ook de ziekten dezer afmeting ,„ beftaan nimmer zonder verahderingen in de twee overige, De eenvoudiofte zwarte ftaar, die in den beginne al- leen van een gebrek der gevoeligheid in de gezigts= zenuwen ontltaat , trekt fpoedig zigtbare ziekelijke Ca " her i 35 over DE NATUUR En ve herfcheppingen in den oogappel, ook in de zenuw« zelfftandigheid,, naar zich: ook in het gezondfte lig- chaam volgen gebreken in de affcheidingen , en zelfs in het maakfel der werktuigen, wanneer eene geest- verwarring eenen zekeren graad en duur bereikt heeft. Nog veel gewooner zijn de gebreken in de bewegingen, derhalven disproportien in. de prikkel- baarheid, wanneer ziekten der Hersfenen en van het Zenuwgeftel plaats grijpen.,„ zoo dat men ze ook gewoonlijk onder deze klasfe rangfchikt, Het is hier de plaats niet dezen algemeenen verdee- lingsgrond der ziekten in”talgemeen „verder te vervol- . gen,en denzelven op de geheele Ziektekunde aan te wen- 2, Ik heb denzelven flechts bij deze gelegenheid voorloopig willen opgeven „ om eene algemeene rang- fchikking der koortfen daarop te gronden , en om onze Rotkoortfen hunne juiste plaats in het Nofolo- gisch ftelfel aan te wijzen. 