Reis door Noord Amerika
136 ne aan de Prlefers over. Hun enige arbeid hier te Lande is de Hei¬ denen te bekeren , en met dat inzigt hebben zy hunne zendelingen overal. Genoegzaam by elk dorp , dat bekeerden Wilden toekomt , woont een Jsfuiet of twee , die op dezelven agt geven. Dus vindt men Jefuieten by de bekeerde Heidenen te Tadoujfac , te Lorette , te Bejancourt , te St. Francois , te Saut St. Louis , en overal waar zig bekeerlingen ophouden. Ook hebben zy hunne zendelingen onder de onbekeerden , zo dat men gemeenlyk in elk groot dorp van Wilden enen Jefuiet vinden zal, die alle pogingen aan wendt om ze te winnen. Des winters gaat hy met hun op de jagt, in weerwil van allerhande on¬ gemakken , als van alle dagen in fneuw , vorh , en liegt weder in de lugt te moeten wezen , en in de hutten der Wilden , waar het van vloyen en ander ongedierte krielt, te moeten Häpen. Dit alles ondergaan de Jefuieten , ten dele om de Wilden te bekeren , en ten dele met inzigten Van ftaat en anderen. De Koning trekt grote voordelen van de Jefuie¬ ten , dewyl zy de Wilden tot alles brengen kunnen , gelyk als om de Engel fchen te beoorlogen , alle hunne pelteryen aan de Franfchen te leveren, of de Engelfchen te beletten in hun Land te komen, en dier- gelyken. Dog dit alles is niet geheel zonder gevaar; want als de Wil¬ den dronken zyn gebeurt het wel dat zy de Zendelingen ombrengen , als waren die maar verfpieders , en geven dan ter hunner ontfchuldiging voor dat niet zy maar de drank den Jefuiet heeft gedood. Dit zyn genoeg¬ zaam de enige bezigheden der Jefuieten hier te Lande. Zy gaan in de Steden gene kranken bezoeken, zy horen gene biegt, nog wonen begraafniflèn by. Ook heb ik ze byna gene Omgangen zien doen. Zel¬ den gaan zy in de huizen om ’er onthaald te worden, zelfs al zyn zy genodigd. Ligt is het te zien dat zy meeh allen om hun verhand uitgeko¬ zen zyn. Men houdt ze hier te Lande voor doordringende koppen, die overal kans toe weten. Dit maakt dat zy ook hier hunne vyanden hebben. Ook nemen zy niemant onder zig aan dan die verhand heeft, alle domkoppen zyn by hun uitgefloten. Dog tot Priefers neemt men allerlei geehen , en nog minder bedenking valt ’er by het maken van enen Monnik. De Jefuieten in Kanada zyn allen uit Frankryk overgekomen. Velen van hun blyven hier maar enige jaren en keren dan terug. Sommigen , waarvan ’er nog vyf of zes in ’t leven zyn , die in Kanada geboren waren , zyn naar Frankryk gegaan en daar onder de Jefuieten aangenomen. Dog geen van hun is hier oit terug gekomen ; wat geheim daaronder leggen mag weet ik niet. Na den middag bezogt ik het zogenaamde Seminarium , of het huis waar alle de Priejiers by malkander wonen. Dit gebouw is enige ver¬ diepingen hoog, en heeft gangen en kamers. Daar by legt een fchone tuin. De Heren van het Seminarium gaven in beleefdheid den JeJuie - ten niet veel toe , en ik bragt den tyd in hun gezelfchap met veel ge¬ noegen door. De Priejiers maken den tweden rang der Geeftelyken , en het groot- fte getal uit. De meefte Kerken in de lieden en op de dorpen, al¬ leen die der nieuw bekeerde Wilden uitgenomen , worden van Prie/lers bediend. Ook hebben zy enige zendelingfchappen. In Kanada zyn twee Seminaria , een te Quebec en een te Montreal , die elk hun¬ nen Opzigter hebben , en niet van malkander afhangen. De Priefters van ’t Seminarium te Montreal zyn allen van de order van St. Sul- picius , en bedienen alleen maar de gemeentens in die Stad en op het Eiland van den zelven naam. Alle de andere Kerken behoren tot het Seminarium van JJuehec. De Priefters van St. Sulpicius komen allen uit Frankryk , en men verzekerde dat ’er noit een uit Kanada ge¬ boortig was onder geweeft. Dog in het Seminarium van Quebec zyn ’er verfcheidenen die hier te lande geboren zyn. Om bekwame voorwerpen voor het zelve te vinden heeft men , zo wel te Quebec als te St. Joachim fcholen opgeregt, waarin de jeugd in het Latyn en an¬ dere wetenfchappeh tot den Priefterftand betrekkelyk wordt onderwe¬ zen. Dog men is hier zo keurig niet of men neemt ook wel middel¬ matige geeften aan. In ’t Latyn fchynen velen het niet ver gebragt te hebben , want , fchoon hun gehele Godsdienft in die taal gefchiedt , en zy dagelyks het Breviarium in ’t Latyn lezen , willen egter de minften liet te fpreken. Alle de Priefters uit het Seminarium van jQuebec wor¬ den door den Biflchop ingezegend. De Koning heeft beiden den Semina¬ ria grote inkomllen gefchonken. Dat van Quebec heeft jaarlyks meer dan dertigduizend guldens aan inkomen. Het gehele land op de well zyde der St. Laurence van Quebec af tot Baïe St. Paul toe behoort dat Seminarium , behaiven het geen ’t op andere plaatfen bezit. Zy verhuren de landen voor zekere fommen. Gemeenlyk geldt een land van drie Arpents m de langte een Ecu ’s jaars, behaiven enige toepagc. Op vele plaatfen daar ’er gelegenheid toe is hebben de Priefters koom- en zaagmolens doen bouwen, waarvan zy goede inkomllen trekken. Het Seminarium van Montreal is eigenaar van al den grond waarop die ftad ftaat en van het Eiland , van den welken het jaarlyks meer dan zeventig¬ duizend Livres aan renten trekt , zonder te rekenen wat de Priejiers van II. Deel. 138 hun ampü weten te' maken. Alle de inkom den der landeryen en vade goederen komen aan het Seminarium , zonder dat de Prieders ten platten’ lande daar iets van krygen. En daar dat Seminarium maar uit zedien Prieders bedaat, en meer inkomden geniet dan het jaarlyks van noden heeft, zo worden ’er allejaren grote fommen naar Frankryk aan het Hoofd- femïnarium overgemaakt. De inkomden van het Seminarium te £)ue- lec worden tot het onderhoud der Priefters in het Seminarium en tot dat van fommige jongelingen , die tot Priefters opgebragt worden, bedeed. De Priefters ten platten lande bedaan van de Tiendens, die zy van hun¬ ne gemeente trekken , en van het geen zy door hun ampt verdienen. Op plaatfen waar de gemeentens en de inkomden gering zyn, hebben zy , een zeker onderhoud van den Koning. Als een Prieder ten platten lan¬ de oud geworden is, wordt het hem fomtyds vergund in het Seminari¬ um te komen , en daar zyne dagen te eindigen. Elk Seminarium delt: de Priefters op zyne landgoederen aan. Op de overige plaatfen delt de Biflchop de Prieders. Barre- De Barrevoeters of Re cellens maken het derde foort van Geedelyken voeters. uit. Zy worden ook Franciskaner Monnikken genoemd, dewylzy vol¬ gens den regel van St. Francis cus leven. Zy bezitten te Quebec een tamelyk groot en nog al enigermate net huis met ene kerk. Daarne¬ vens legt een grote fchone tuin , dien zy zelven onderhouden. Te Mont¬ real en te Trois Rivières is hunne levenswys even dezelve als hier. Zy nemen alles aan wat zy bekomen kunnen , zonder op het verdand te zien. Ook breken zy zig het hoofd niet met de wetenfchappen , en my wierd verzekerd dat zodra zy het Monnikskleed aan hebben zy niet alleen om geen duderen denken, maar nog zelfs alles vergeten wat zy geweten hebben. Zy dapen meed op matten of iets anders dat hard is, fchoon ik in de cellen van fommigen goede bedden zag leggen. Zy hebben gene vade goederen , dewyl zy gelofte doen van armoede , en leven alleen van de almoeflèn die zy krygen. Ten dien einde hebben zy enige Fratres , of jonge Monnikken, die met enen zak aan de huizen rond gaan, om hout, brood, vleefch, en wat zy anders van doen hebben, te verzame¬ len. Op het land hebben zy gene gemeentens. Dog fomtyds gaan zy wel in zendelingfchap by de Wilden . In -elke veding waar boven de veertig man in bezetting legt onderhoudt de Koning enen van deze Mon¬ niken in plaats van enen Prieder, om dendiendwaartenemen. Hiervoor geniet hy vry kod, woning, oppaffing, en tweehonderd Livres ’s jaars. De helft van dit geld zendt hy aan de Gemeenfchap , het overige is voor hem. Op de fchepen worden ook meed deze Monnikken gebruikt, welken deswegens als tot ’s Koning dienaars behorende worden aange¬ zien. Als een Pafteur ten platten lande derft en de plaats niet fchielyk kan vervuld worden, zendt men enen dezer Monnikken derwaards tot dat 139 Q _U E B E C. 1749. dat ’er een andere Priefter is. Een deel dezer Monnikken komt uit Frank- ryk over, dog een deel van hun zyn inboorlingen. Buiten deze Mon¬ nikken zyn ’er hier gene anderen , uitgenomen een enkelde Auguftyner , die met de fchepen overkomt, dog ook weer henen gaat. Den i i. Auguftus des morgens deed ik ene wandeling met den Heer Gaulthier buiten de Stad, ten dele om naar planten te zoeken, en ten de¬ le om het Nonnenkloofter te bezigtigen dat op enigen afftand van de ftad legt. Dat kloofter , ’t welk pragtig van Heen gebouwd is , legt in enen aan- genamen oord , en is met akkers , weilanden, en boftchen omringd. Men kan hier de Stad en de Rivier duidelyk zien. Een Hospitaal voor arme oude lieden , voor gebrekkelyken en diergelyken , maakt een deel van ’t kloofter uit, en is in twee zalen verdeeld, ene voor de mans en de andere voor de vrouwen. De Nonnen paften beiden de geflagtenop , egter met dit onderfcheid dat zy voor de mans het eten alleen maar be¬ reiden, het aanbrengen , hun geneesmiddelen ingeven , het eten weer van de tafel nemen , dog het overige aan mansperfonen te verrigten overla¬ ten; maar in het vrouwenvertrek doen zy alles. Voor 't overige was dit Hospitaal even zo ingerigt als dat van Ouebec. Op verzoek van den Gou¬ verneur Generaal had my de Bisfchop de byzondere gunft toegeftaan van in het Kloofter te mogen gaan. In gezelfchap van den Heer Gaulthier bragt my de Abdis in alle de kamers , begeleid van enen troep van Non¬ nen. De meeften derzelven zyn van adelyke afkomft ; dog velen wa¬ ren oud , fchoon ’er verfcheiden jongen onder waren , die ’er niet on¬ aardig uitzagen. Zy fchenen allen veel bevalliger te zyn dan in het an¬ dere Nonnenkloofter. De kamers waren even als in dat afgedeeld ; dog men vond ’er een weinig meer huisraad in. De bedden hadden blauwe gor- dynen ; daar ftonden een paar kleine bureau x , een tafeltje , twee ftoe- len , en enige printen hingen ’er aan den wand. Dog ’er wasnogfchoor- fteen , nog kacchel , dewyl zy , gelyk zy ’t noemden , op allerlei wyzen het vleefch doden moeften. De eetzalen evenwel en de vertrekken der zieken wierden door kacchels verwarmd. Het getal der Nonnen is hier niet bepaald , en ik zag ’er ene goede menigte van. Ook wierden hier verfcheiden’ Nieuwelingen onderwezen , eer zy hare proef deden. Men zendt hier ook jonge Juffrouwen naartoe om in den godsdienft en handwerken onderwezen te worden, en dezen gaan daarna weder uit het Kloofter. Dit gebouw ziet ’er als een Paleis uit, en is, gelyk men zegt, van enen Biflchop, die ook in ’t koor der kerk begraven legt, ge- ftigt. Wy zamelden den voormiddag enige kruiden op de weiden , die daar naby lagen , en gingen omtrent den middag by enen ouden Verwaar¬ digen Barrevoeter fpyzen , die het kloofter ais Priefter bediende. / verfcheiden’ foorcen van wyn. Die kloofter heeft ook aanzienlyk in- komften. Boven op het gebouw rtaat een kleine toren met ene klok. Als men bedenkt wat uitgeftrekte goederen de Koning in Kanada aan al¬ le die Geeftelyken weggefchonken heeft, zoude men zeggen dathy zeer weinig voor zig zelven moeft hebben overgehouden. Brnmbo- Brambozen, van het, foort dat by ons gemeen is , wieftèn overvloe- zen» dig op de heuvels , by de koornlanden , en aan beken en dromen , zo dat de takken dikwyls geheel rood van de beften waren. Zy waren nu gedeeltelyk ryp , en wierden op het nagerigt gegeten , en ook wel voor den winter in fuiker ingemaakt. De S orkas aucuparia is tamelyk ge¬ meen in de boflehen. Winden» De noordooften wind wordt hier voor den fcherpften gehouden ; en men verzekerde my , dat hy des winters door vry dikke muren zelfs heen dringt, zo dat de gehele muur van binnen met ryp als beflaat. Zelfs zou ene kaars digt aan den muur geplaatft byna ukwayen van den wind die door den muur doordringt. Deze wind befchadigc de ftenen huizen dikwyls, en doet den kalk en de klei fchilferen en afvallcn. De noor¬ den en noordooften wind houdt men hier ook voor de koudften. Des zomers voert de noordooften wind gemeenlyk regen aan. Lustsge- Het onderfcheid van lugtsgefteldheid tuftchen Quebee en Montre - ftddkeid, aj wor(jt als zeer groot befchreven. Te Montreal is het met de win¬ den en het weer gantfeh anders als te Quebee gefteld. Ook is daar de winter ver na zo koud niet. By Montreal waflèn fchone Peren, dog te Quebee komen die niet voort, en de bomen vriezen dikwyls des winters dood'. Te Quebee valt meer regen ; de lente begint ’er latei¬ en de winter vroeger. Ook worden te Montreal de vrugten vroeger ryp. Den ia. Aug. ging ik na den middag met Jnngflrom naar hut¬ ten ,. om daar enen dag of twee te bly ven , ten einde des te beter het land en de gewaflen te leren kennen. De Gouverneur Generaal had enen Amerikaan van Lorette laten halen om ons den weg te wyzen, en ons het gebruik te leren dat de IVilden van de planten maken. Deze man was een geboren Engelfchman , die dertig jaren geleden van de IVilden van Lor et te nog een kind zynde gevangen, endoor hun in de plaats van enen uit hun , die door den vyand was omgebragt , opge¬ voed geworden was. Hy was federt altyd onder hun gebleven , had den Room - fchen Godsdienft aangenomen , en was met ene Amerikaanfche vrouw ge¬ trouwd. Hy ging gelyk de andere Wilden gekleed , en fprak Engel fch , Eranfcb , nevens verfcheiden onder de Wilden gebruikelyke talen. Het is onder deze volken de gewoonte van in de plaats der gefneuvelden uit hun enige gevangenen aantenemen , en dien de zelve voorregten te doen genieten die de gefneuvelden plegen te hebben , en ze dan als bloedvrienden aantezien. In de oorlogen tuftchen de Franfibtn en de En- 141 \ Q U E B E C. 1749. Engel fcb en hebben de Wilden die bondgenoten der Franfchen waren vele gevangenen van beiderlei geflagt in de En^elfcbe Volkplantingen gemaakt, en ze als de hunnen aangenomen. Dit heeft gemaakt dat het bloed der Wilden in Kanada zeer met dat der Europers vennengd is. Ook is het merkwaardig dat het grootfte deel der Europifcbe gevangenen , die de Wilden dus onder hun ingelyfd hebben , vooral als dit in hunne jeugd gefcbied is , noit verlangd hebben naar hunne geboorteplaats terug te keren, fchoon hunne Ou¬ ders en anderen van hunne nabeftaanden hen bezogt en gepoogd hebben van hen daartoe te overreden , aangezien zy ’er de magt thans toe had¬ den. Dog zy verkiezen liever de lofle levenswys der Wilden te blyven leiden dan weder by hunne Landslieden te komen wonen. Zy kleden zig gelyk de Wilden , zodat men ze ’er bezwaarlyk van onderfcheiden kan , uitgenomen alleen dat zy meeft blanker van huid zyn. Ook zyn ’er enige voorbeelden van Franfcben die tot de Wilden overgegaan zyn , en hunne levenswys aangenomen hebben. Integendeel weet men niet dat het oit gebeurd is dat een der Wilden zig onder de Europers bege¬ ven en hunne levenswys aangenomen heeft. Wanneer zy in den oorlog in de handen der Europers geraakt zyn hebben zy altyd gelegenheid ge- zogt om weder by hunne Landsgenoten te komen , al waren zy enige jaren onder de Europeanen geweeft, en al hadden zy alle de vry heden ge¬ noten welken de Europeanen zei ven bezitten. Het Land dat wy heden doorkruiften was meeft overal tot koorn- of Lnnds- vveilanden aangelegd. By dc Stad was het tamelyk vlak; hierendaar met ge^ld- heldere ftromende beekjes doorfneden. De wegen waren goed , breed KK * en op lage plaatfen hadden zy floten aan de kanten. Wat verder van de Stad begon het land allengskens , en zelfs tot ene aanmerkelyke hoogte toe , te ryzen , en men vond , als ware het , de ene hoogte .boven de andere. Deze ryzende grond was egter tamelyk vlak, merendeels zon¬ der ftenen , en met ene goede en vette aarde bedekt. Even onder deze aarde lag gemeenlyk de hier overal voor handen zynde kalklei. Enige bed¬ dingen van dezelven lagen horizontaal , anderen loodregt , of zo dat de ene rand opwaards en de andere benedenwaards ftond. Zulk ene lood- regte legging heb ik ook op andere plaatfen hieromftreeks opgemerkt. De grond was geheel bebouwd. Men zag ’er fraye kerken , voortreffe- lyke akkers en fchone landhoeven. De weiden Lagen meeft in de da¬ len, enigen egter op de hoogtens. Van daar had men een heerlyk uitzigc. Ooftwaards zag men ghiebec, en een deel der St, Lauren - ce. Verder weg naar de zuidooftelyke zyde dier Rivier vertoonde zig ene ry van hoge bergen, die, fchoon vele mylen van dezelve af- ftaande, egter met de Rivier evenwydig liepen. Weftwaards rezen de heuvels, op enigen afftand van de plaats daarwy waren, tot dat zy ene ry van zeer hoge bergen maken. Dezen liepen ook evenwydig met de Ri- S a vier* I4J KANADA. vier, of omtrent van ’t zuiden naar het noorden. Dit hoge gebergte beftaat uit grauwe rotfen , die uit verfcheiden’ foorten van ftenen t’zamen gefield zyn, van de welken ik in ’t vervolg breder fpreken zal. Deze bergen fchynen een bewys opteleveren dat de kalklei- jen even zo oud als de grauwe rotsftenen , en niet eerftin later tyden geformeerd zyn, want hier lagen verfchrikkelyk zware grauwe rotfen boven op de bergen , die uit zwarte kalkleyen beilaan. Weilan- ^°Se weilanden in Kanada zyn voortrefielyk goed , en hebben den. veel vooruit boven die genen welken ik in de Engelfche Volkplantin- gen gezien heb. Hoe verder ik hier noordwaards in het Land kwam , des te fchoonder weilanden en des te digter gras ontmoette ik. Op deze hoge weilanden vond men byna niets dan een foort van gras, namelyk de Poa anguftifolia , het welk drie of vier bloemen op een Heekje voort¬ brengt (*) Dog de bloemen waren zo klein dat men het gras ligt voor ene J gr o ft is konde aanzien. Voor ’t overige had het zaad van onderen enige zagte hairen. Behalven dit vond men op de weiden nog witte klaver. Deze twee gewaden maakten hier al het gras uit. Zy Hond digt en dik, en de Poa was tamelyk lang, dog zeer fyn. Onder aan den wortel der Poa was de grond geheel van klaver bedekt. Digter en fyn- der gras dan hier wies kon men noit verlangen. Men kon uit de over¬ gebleven’ voren zien dat alle deze weiden voorheen koornlanden ge- weeft waren. Zy konden niet meer dan eens eiken zomer geraaid worden, vermits de lente te laat begint. Hoi. Het volk was nu federt ene week kerk aan ’t hoyen. Mans en vrouwen waren ’er bezig aan. Het hoi werd met karren weggebragt, die door oflèn of paarden getrokken werden. By verfcheiden’ wei¬ den Honden fchuren. Op vogtige plaatfen maakten zy kegelagtige hoiftapels. Merendeels waren de weiden niet omheind, dewyl het vee meeft aan den anderen kant van de bofïchen liep, wordende door Herders, waar het nodig was, opgepaft. De koornlanden waren tamelyk groot. Men zag nergens afleidin¬ gen voor het water, die evenwel op vele plaatfen wel nodig waren geween. Zy liepen allen met fmalle ruggen van omtrent vier of vyf el¬ len tufïchen de voren , zynde in ’t midden byna ene halve el hoger dan de grond der voren. Al het koom was zomerkpom. Men zait in den herfft niet, dewyl het gewas des winters dood vriezen zoude. Het meeft Hond hier witte Weit. Dog men zag ’er ook ruime velden met Erw¬ ten, Haver, en hier en daar Rogge en Garft. By alle de boerderyen by- m vond men kool , kawoerden en meloemen. De braaklanden wierden des O fyicute tri - vel quadriflorce mwirnte , femitia haft pubescentia. 143 KANADA. 1749. des zomers niet omgeploegd, zo dat ’er het onkruid vry mogt groeyen, dog het vee liep ’er den gehelen zomer op.. (*) De Huizen ten platten lande waren van (leen of van hout. De (lenen Muizen¬ huizen zyn niet van tichels , waarvan men hier niet veel heeft , dog van zulken (leen als men in de nabuurfchap vinden kan , vooral van zwarte kalkleyen. Dezen zyn hard als men ze uit den berg houwt, dog vallen in fchilfers als zy aan de liigt blootgelleld worden , dog dit kan weinig fchaden , dewyl de (lenen in den wand vaftzitten en dus ’er niet uit vallen kunnen. By gebrek van leyen bouwen zy dikwyls met kalk- fteen , zandfteen, en fomtyds met grauwen rotsfteen. Zulke muren zyn gemeenlyk twee voet dik , zelden dunner. Men vindt hier overal, kalk. De meefte huizen op het land zyn egter van hout , en fomtyds- van buiten wit gepleifterd. De reten in de muren worden met klei aan¬ gevuld.- Zelden zyn die huizen meer dan ene verdieping hoog. In elk vertrek is of een kacchelr of een fchoorfteen, en fomtyds wel beiden. De kacchels hebben de gedaante van een langwerpig vierkant. Sommi¬ gen zyn geheel van yzer, omtrent twee en enen halven voet lang, twee voet hoog , en anderhalven voet breed. Deze yzeren kacchels worden allen in het yzerwerk by Trois Rivières gegoten.^ Sommigen zyn van tichels of van (leen, niet groter dan de yzeren kacchels, maar boven op ge¬ dekt met yzeren platen. De rook wordt uit den kacchel in den fchoorfteen door ene yzeren pyp geleid. Des zomers neemt men de kacchels weg. Des avonds kwamen wy te Lorette aan ,. en namen ons verblyf by de Lorettz, Jefuieten . Den volgenden morgen vervolgden wy onze reis door de bos- fchen heen naar het gebergte , om te zien wat zeldzaamheden men daar vinden konde. De grond was in ’t eerft meed vlak, overal met zwaar hout bewallen , uitgenomen op plaatfen daar poelen waren. Wel de helft van. de gewaden die men hier ontmoet worden ook in Zweden gevonden. Men zag hier tweefoorten van wilde Kersfenbomen , die egter maar KerHc 1 1 verfcheidenheden van malkander fchynen te zyn, fchoon zy in ’t een en bomen* ander merkelyk verfchilden. Zy waren beiden in Kanada zeer gemeen , en de vrugten waren thans rood. Die van het ene foort dezer zoge¬ naamde Kerjfenbnmen waren wrang en trokken den mond en de keel t’za- men; dog die van het andere hadden enen aangenamen zuren fmaak. (f) De: . , » Hier volgt in ’t Hbog Duitfcb wederom ene breedvoerige befchryving van de omheiningen die men in Amerika gewoon is om de akkers te maken ,, het welk wy als vervelend en voor onzen Lezer van geen nut hebben overge- (lagen , gelyk ook de Engelfche overzetter gedaan heeft. (f) „ Ik heb het ene (oort van dezen boom , door de Franfchen Ceriftcr „. genoemd , in myn Dagboek dus befchreven f zegt de Heer Kalm. ” Ce- ( , 55 141 KANADA. Nies- De Driebladerige Nieswortel (*) wies in grote 'menigte in de bos¬ wortel. fchen. Op vele plaatfcn bedekte hy den grond geheel. Deze plant zogc voornamelyk zulke plaatfen die vol van mos, dog niet al te nat waren, en had gemeenlyk de Oxalis Acetocella en de Circact Alpina tot gezel¬ linnen. Het zaad was nog niet ryp , en de meefte Helen hadden geen zaad. Dit gewas werd van de Fr an fchen 'TiJ'avoyanne jaune geheten. De IVilden gebruiken de bladeren en de Helen om verfcheiden dingen die zy uit beeHenvellen hebben gemaakt fchoon geel te verwen. De Fran- fchen , in navolging hiervan , verwen er wol en andere floffen geel mede. Bomen. Wy klouterden met grote moeite enen van de hoogHe bergen op. Dog tot myn groot verdriet zag ik ’er gene andere planten dan ik reeds in de viaktens van Kanada gezien had. Ook belette ons het hout waar¬ mede de berg bewallen was het genoegen te nemen van een wyd uitge- flrekt gezigt te genieten. Dus hadden wy zo goed als niets voor de moei¬ te van ons klouteren. De bomen die hier wieden waren de Haagbeuk, of de C ar pinu s OJlrya n de Amerikaanfche Olm , de Roodbloemige Ahorn, die foort van boom die goed is om gebrande wonden te he¬ len, welken ik nog niet befchreven heb, de Beuk, de Betuh nigra , de Sorberboom , de Kanadajche Pynboom, Pcruffe genaamd, de j Viburnum dent uturn , de Efch, de zo even befchreven Kerflenboom, en de Besdragende Taxus. Muggen. Muggen vonden wy in groter getal dan wy gcwenfcht hadden; zy deden de huid met ene menigte van builen opzwellen. De Je- Juieten te Lorette 'zeiden dat het beHe middel tegen de Heken van dit ongedierte was het aangezigt en de handen met vet te befmeren. Tegens de beet hielden zy koud water voor het beH, mits men ’er de wond ten eerHen mede wieflehe. Des avonds kwamen wy weder te Lorette terug, na dat wy de planten, die aanmerking verdienden, en die wy dezen dag gezien hadden, nauwkeurig aangetekend en befchreven hadden. Lorette. Lorette is een dorp , drie Fr. mylen ten weflen van Quebec. Het wierd bytia alleen van IVilden , tot de Hurons behorende, be¬ woond , welken den Roomfchen GodsdienH aangenomen heb¬ ben. Het dorp ligt nevens een riviertje , het welk daar met een groot geraas over ene klip heen Hroomt, en enen zaag- en enen koornmo- len aan ’t gaan helpt. Voor de aankomH van den Vader Jefuiet alhier woonden de Amerikanen in hutten, gelyk die der Laplanders ; dog ,, rafusfoliis ovatis ferratis ,ferraturis profundis fsre fubulatis , fruiïurace - 5, rnojo. Het andere dus: Cerafus foliis lanceolatis , crenato ferratis , acu- ?, tis , fruFtu fere folitario. ^*) Heüeborus irifolius. L O R E T T E. 1749. 145 dog federt hebben zy de Franfchen in ’t bouwen nagevolgd. De meefte huizen zyn van hout , weinigen van (leen. In elk huis waren twee vertrekken , de keuken en ene kamer. In de kamer (lond een kleine (le¬ nen kacchel van boven met ene yzeren plaat, volgens ’t gebruik van Kanada, Nevens den wand flonden de bedden , waar in zy met geen ander dekfel leggen dan hunne dagelykfche klederen. Ook zag hun overig huisraad ’er vry üegt uiü^ Men heeft hier een frai kerkje met toren en klok. De toren is puntig, enigfins hoog, en met wit of vertind blek gedekt. Deze kerk wil men hier dat enige gelykenis heeft naar die van Santa Cafa te Lorette in Italië , naar welke plaats het dorp zynen naam heeft. Naad de kerk Haat een (lenen huis voor de Prie fiers , zynde twee Vaders Jefuieten , die hier altyd wonen. Men is hier even vlytig in den godsdiend als op andere Roomfchgezinde plaat- fen, en het was vermakelyk te horen hoe wel de Wilden, en vooral der- zelver vrouwen allerlei geellelyke liederen in hunne taal zongen. De meeden dezer Hurons gaan op de wys van hunne Landslieden ge¬ kleed; dog de mans hebben gaam een veil aan gelyk de Franfchen. De vrouwen egter houden zig getrouw aan de wys van haar land. Het is bekend dat de voorouders dezer Wilden , by hunne bekering tot het Chrillendom , ene gelofte gedaan hebben van noit (lerken drank te gebruiken. Deze gelofte hebben zy tot nog toe vry heilig onderhouden , zo dat men ’er zelden enen befchonken ziet, fchoon anders de Wilden hun leven voor den brandewyn laten zouden. Behalven in het bouwen volgen deze Amerikanen de Franfchen in vele dingen naar. Zy planten allen Mais. Sommigen hadden ook een weinig Weit of Rogge. Verfcheiden* hielden koeyen. Zy zetten van onze gemene Zonnebloemen (*) op de Maislanden , en doen ’er het zaad van in hunne Sagamiie of Maisfoep. Hunne Mais was van een klein lbort dat vry tydig ryp wordt, en een zeer aangenaam meel uitlevert. In Auguflus wordt zy ryp. De molens komen den Jefuieten toe , die. voor alles wat ’er gemaaid wordt geld ontvangen. Men heeft tot ene proeve in Kanada enige van de Zweedfche winter- weit en winterrogge gezaid , want hier heeft men anders niet dan zomer- koorn , dewyl men bevonden had dat het koorn ’t welk men in Frank - ryk tegens den winter zait hier doodvrieft. Om die reden had Dr. Sar - racin , gelyk my de oudde der Jefuieten vertelde, een weinig Zweef ch winterkoora doen komen. Dit daagde zeer wel, en wederdond de kou¬ de. De airen , ’t is waar , fchenen wel zo zwaar niet als- het Kanadafcb graan ; dog in gewigt wonnen zy ’t wel tweemaal , en gaven een veel witter meel. Men wilt niet waarom men de proeven niet vervolgd heeft. Men kan hier (*) Helianthus annuus. > II. Deel T Nieuwe Gouver¬ neur. 146 ^ K A N A «D A. hier uit het zomerkoom op ver na een zo witbrood niet bakken als in Frankryk uit het winterkoom. My wierd verzekerd dat het vooijaars- koorn , Weit , zo wel als Rogge , oorfpronglyk hier te lande uit Zwe¬ den of Noorwegen gekomen was. De Franjchen hadden ondervonden, dat het wintergraan uit Frankryk hier gebragt ’s winters doodvroor, en dat het zomerzaad uit hun vaderland overgevoerd hier genen genoegza- men tyd had om ryp te worden. En dit deed hen in ’t begin Kanada voor een liegt en onbewoonbaar land aanzien. Maar eindelyk bedag- ten zy zomerkoom uit de noordelykfte delen van Europa te doen komen, en dit Haagde wel. Ik keerde den 14. terug naar Quebec , makende langs den weg enige kruidkundige aanmerkingen. Dien avond kwam de nieuwe Gouverneur Generaal over geheel Ka¬ nada , de Marquis de la Jonquière , voor de Stad, dog verfchoof zyne intrede tot den 1 5. zynde het daar toe dien avond te laat. Hy was den 2. Juni N. S. uit Frankryk uitgezeild, en had Quebec niet eerder dan na konnen bereiken , ter oorzaak van de hindemiflen die de grote fchepen op de St. Laurence van wegens de zandbanken ontmoeten. Dezen ma¬ ken dat men niet dan met enen zeer gunfh'gen wind de Rivier kan op¬ varen * moetende de fchepen zeer dikwyls wenden , en fomtyds zeer nau¬ we kanalen doorvaren. Behalven dat was het den 1 5. het feeft van Ma¬ ria s Hemelvaart , dat in alle Roomfche Landen zeer ftiptelyk gevierd wordt. Dus was die dag dubbeld merkwaardig, zo wel om het feeft als om de aankomft van den Gouverneur , die hier met grote plegtigheden ontvangen wordt, dewyl hy zo veel is als Onderkoning.. Des morgens om agt uur verzamelden zig de voornaamfte lieden ten huize van den Heer De Vaudreuil , die onlangs tot Gouverneur van Trots Rivières benoemd was geworden , en in de benedenftad woonde. Zyn Vader was Gouverneur Generaal geweeft. De Marquis de la Galisfonniere kwam hier ook , die tot nog Gouverneur Generael geweeft was, en thans op zyn vertrek naar Frankryk Hond. Hy wierd bege¬ leid door de voornaamfte Amptenaars. Ik was hier ook genodigd. Om half negen ftapte de nieuwe Gouverneur in een floep 9 die met rood doek bekleed was. Daarop wierd het gefchut van de wallen geloft , en alle de klokken begonnen te luyen. Alle de voornaamfte Heren bega¬ ven zig naar den oever om den Gouverneur te verwelkomen. By het uitflappen van de floep werd hy door den Marquis de la Galisfonniere ontvangen. Na dat deze twee malkanderen begroet hadden , trad de Major der Stad toe , en hield ene redenvoering tot den nieuwen Gou¬ verneur , die door denzelven kortelyk werd beantwoord ; waarop het gefchut wederom geloft werd. De ftraat tot aan de Hoofdkerk toe was met gewapende manfchap bezet, die grotendeels uit de borgery geko¬ zen was. De Gouverneur ging te voet, gekleed in enen roden gega- lon- Q U E B E C. 1749. 147 lonneerden rok, begeleid doormalle de voomaamflen en ene fchaar van aanfchouwers. Zyne bedienden , in ’t groen gekleed , gingen met het ge¬ weer op fchouder vooruit. Aan de deur der Hoofdkerk werd hy door den Biflchop aan ’t hoofd der Geeftelykheid ontvangen. De BilTchop was in zyn plegtgewaad , hebbende den myter op het hoofd , en den Biiïchoppelyken ftaf in de hand. Sommige Prieflers waren in witte mishembden , anderen in lange misrokken gedoft. Na dat de Biflchop ene korte redenvoering gehouden had, gaf hy den Gouverneur een zilve¬ ren Chriflusbeeld te kullen, het welk door eenen Priefter op enen langen ftok gedragen werd, wordende die Priefter dóór twee anderen begeleid, welken ieder ene brandende wafchkaars in de hand hadden. Daarop ging de Biflchop met de Geeftelyken vooruit naar het Koor; de bedienden van den Gouverneur volgden, den hoed op ’t hoofd, en ’t geweer op fchouder. Het laatft kwam de Gouverneur zelf met allen die hem ver- zelden. Toen het Koor begon bleven de nieuwe en de oude Gouver¬ neur voor enen met rood bekleden ftoel ftaan, waar zy gedurende de gehele Mis, die door den Biflchop zelven verrigt werd, bleven. Uit de Kerk begaven zy zig naar het Slot , waar de voomaamfte Heren by- eenkwamen om hunne pligtplegingen afteleggen. Dk Marquis de la Jonquière was lang van perfoon, en iets boven de zeftig jaren oud. Hy had in den laatft geindigden oorlog enen hevigen zeeflag aan de Enge IJ cb en geleverd , dog was door de overmagt ge¬ dwongen geweeft zig over te geven. By die gelegenheid werd hy door de fchouder gefchoten. In ’t gaan liet hy het hoofd een weinig voor¬ over hangen. Hy was voor ’t overige een zeer bevallig man, en die zy¬ ne waardigheid wel wift te handhaven onder het uitdelen zyner gunft- bewyzen. Verscheiden der Heren die den maaltyd bywoonden zeiden het vol- Middel gende dikwyls beproefd , en om den drank in den zomer koel te houden , [je goed gevonden te hebben. Men tapt den drank in fleflehen af, welken j^j ' men toegekurkt in de lugt hangt na ze met natte doeken omwonden te houden, hebben. Dit maakt den wyn koud, al was hy reeds warm geweeft. Na enigen tyd maakt men de doeken op nieuws met water nat , dat zo koud is als men het krygen kan. De drank wordt op deze wys zelfs koelder dan het water waar men de doeken mede begoten heeft. De uitwer¬ king is dezelve al hangen de fleflehen in de zon. (*) T 2 De (*) Verfeheiden proeven hebben bewezen dat eenvogt in een ander vogt ge- doin- KANADA. 148 Omgang, De Omgang ter ere der Heilige Maagd was ook zeer pragtig, wor¬ dende door de Geeftelykheid , de beide Gouverneurs, en ene grote me¬ nigte van de voomaamfte lieden , bygewoond. Het gefohut wierd geloft,, de klokken geluid , de trom geroerd , en ’t krygsvolk ftond in ’t geweer- De aanfchouwers vielen allen op de knien voor het beeld der Lieve Vrouw, dog niet voor dat van den Zaligmaker. De Geeftelykheid ging. den gant- fchen tyd al zingende. Tüuya. De Thuya occidentalis wies zeer overvloedig in Kanada , dog niet zuidelyker. Het meeft zuidwaards dat ik dezen boom. gezien heb was in New Tork , een weinig van Saratoga , en by Cajfes , omtrent op de breedte van 42. gr. 10. min. De Heer Bartram had ’er egter enen boom van in Virginie gezien, digtby de plaats op de Rivier. James die The Falls genoemd wordt. Ook verzekerde Dr. Colden dat hy hem op ver- fcheiden plaatfen rondom zyn Landgoed Coldingham , tuftchen New- Tork en Albany , omtrent op de breedte van 41. gr. 30. min. gezien had. De Franfchen door gantfch Kanada , zo wel als de Engelfchen en Hollanders te Albany noemen hem den IVitten Ceder. De Engel¬ fchen in Virginie hebben enen daar groeyenden Thuya den naam van. Jeneverboom gegeven. Deze boom groeit op- verfchillende gronden. De wortels fchynen al- tyd enig vogt te moeten hebben. Vooral fcheen hy. in poelen en natte gronden wel te tieren, en wierd daar vry hoog. Na dezen fchenen hem fteenagtige heuvels en andere plaatfen waar tamelyk grote ftenen by malkander lagen, welken met mos begroeid waren, wel te behagen. Vond men zulke met mos bewallen ftenen in menigte aan het ftrand , zo fton- den ’er gemeenlyk ook enige Thuyas. Behalvendat, zag men den boom hier en daar op de hoogtens nevens de rivieren , en andere hoge gron¬ den die met ene ftofagtige aarde bedekt waren, waarby men aanmerken moet dat die plaatfen gemeenlyk enig mineraal water omtrent zig had¬ den, of dat zy van de hoger landen enig vogt kregen. Ik zag hem ook wel in ene droge aarde wallen, dog daar kwam hy noit tot ene aanmerkelyke zwaarte.. In de kloven der bergen vond men hem dik- wyls dompeld , en dan- aan de Ingt om uittewaaflemen bloot gefteld , zeer koud wordt ; en hoe fchielyker de uitwaalfeming na herhaalde indompelingen voortgaat te fterker is de koude. Dit is de reden dat de wyngeeft , die meer uitwaalfemt dan water, ook meer verkoelt dan water, en dat de Jpiritus Jalis rfmmoniaci. dienog vlugger is dan de wyngeeft, ene nog groter kragt van ver¬ koeling heeft. De uitwaaifeming gelukt het beft als men het vat. waarin het vogt is beweegt het aan de lugt bloot ftelt, of ’er met een paar blaasbalgen op blaaft. Zie de Mairan Dijjert.fur la Glacé ; Richman in Nov. Con> ment. Petropol , ad ann. 1747. & 1748. p. 284. en Dr. Cullen in The Eiinb. pbyfical ml literary EJfays and Obfervations vol. 2. p. 145. F. *4S> Q U E B E C. 1749. wyls genoeg,* dog hy wierd daar ook niet zeer zwaar. De grootften van deze bomen , die ik gezien heb , waren ongevaar vyf of zes vadem hoog. Een boom van tien duim in ’t kruis had twee en negentig krin¬ gen ; een andere van enen. voet en twee duim dikte had ’er honderd twee en veertig. (*) De Inwoonders van Kamda gebruiken dezen boom om heiningen te maken, dewyl het hout langer dan eens menfehen leven onder den blo¬ ten hemel duren kan. De meefte heiningen waren hier te lande van dit hout gemaakt, gelyk ook de meefte palen, die men in den grond flaat. De palifiades voor de veftingwerken waren byna allen van Thuyahout. Somtyds bezigt men het ook voor balken. De ribben in den bodem van de baftenfehuiten zyn ook van dezen boom , dewyl het buigzaam , en varfch zynde zeer ligt is. Geen hout wordt beter geagt om kalk te branden. De dunne takjes met de bladen gebruikt men om ’er bezems van te maken. Zulke bezems komen de Wilden te koop veilen. Ook heb ik niet gemerkt dat men andere foorten van bezems in Kanada ge¬ bruikte.. De varfche takken hebben enen byzonderen en niet onaange- namen reuk , dien fomtyds de bezems van zig geven. In de Geneeskonft gebruikt men dezen boom tot meer dan een ein¬ de. De Kommandant van Fort St. Frederic^ de Heer de Lufignan , wift zyne werking tegens de pynen van het Rhumatifmus niet genoeg te pryzen. Men ftampt de varfche bladeren in een mortier , en mengt ze dan met fmeer van varkens of andere beeften. Dit kookt men zo lang tot dat het ene zalf wordt, die men op linnen gefineerd op de pynelyke plaats legt. Deze zalf verzagt de pyn in korten tyd. Tegens door het lichaam vliegende pynen neemt men vier vyfden van de bladeren van een foort van Polypodium ,(#} een vyfde van de zaadhuisjes der Thuya , en maakt ’er een poeder van. Dit begiet men met lauw water, fmeert het tot een bry geworden zynde op een ftuk linnen , en windt het om het lichaam , met deze voorzorg egter dat men enen doek tus- fchen het lichaam en de bry in legt , dewyl de bry brand als vuur. Dit middel hadden velen voortreffelyk goed gevonden. Een Iroquo'n vertelde ons dat het afkookfel der bladeren tegens den hoeft gebruikt werd. Omftreeks Saratoga drinkt men dat afkookfel tegens de af¬ gaande koortfen. De boom blyft den winter over groen. Zyn zaad wordt in ’t laatft T 3 van- (*) Het is bekend dat alle bomen ieder jaar maar enen nieuwen kring maken ,, zo dat men ’er den ouderdom van den boom, en den fpoed waarmede hy groeit, uit kan opmaken. F. (t) Polypodium f ronde pinnata , pinnis alternis ad bafm fuperne appendi -• tulatis KANADA. 150 van September O. S. ryp. Den 4. Oétober hadden dit jaar enigen reeds begonnen hun zaad te laten vallen, vooral zulken die aan enen fterken zonnefchyn bloot ftonden , en de anderen hadden reeds hunne zaadhuis¬ jes begonnen te openen. Deze boom heeft de zelve eigenfehap als ver- fcheiden andere bomen van Noord Amerika , namelyk.dat zy in grote menigte in moeraden en zware boftchen , en zelfs daar meer dan op andere plaatfen,waflèn, zo dat men zeggen kan dat daar zyn regte plaats is. Egter Haat op die plaatfen nauwelyks een enige boom die zaad geve. In tegendeel als zy aan den buitenkant van een bofch, of op ene an¬ dere plaats Haan waar zy vrye lugt hebben, zo zyn zy'vol zaads. Dit heb ik ontelbare reizen opgemerkt. En het zelve had plaats omtrent den Ahorn , den Sajfafras , den 'witten Dennenboom ,de zogenaamde Perujfe , den Moerbezieboom , en anderen. Den 7. Aug. ging ik het Urfeliner Nonnenkloofter bezigdgen. De inrigting daarvan is genoegzaam de zelve met de andere Nonnen- kloollers. Dit Kloofter ftaat binnen de Stad , en heeft ene fraye Kerk. 