VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
t a, Pfalm CXXVIII ziet op dien tyd wanneer Israëls Gods- a» dienst door Godvreezende Mannen en Schriftgeleerden is » geregelt, waar door het volk en de kinderen tot kennis wierden gebragt.. In het N. T. zyn hooge Schoolen op- » gerigt, een {chaar van geleerden, en kodvrugtige mannen ss Als geestelyke zoonen verwekt en de H. Schrift in een H. 35 Dagligt geftelt. ' » Pfalm CXXIX fchynt te voorfpellen hoe Israël niet zuy- » Ver blyvende, maar in haar ouderdom weer vervallende > tot bygeloof, geveynstheid, twisten , en allerley zon- »- den, zelfs Atheistifche, twee magtige ryken haar benaau- s wen zouwden, te weeten de Syrifche Koning Antiochus o o jn s» Epi En -< ‚ LIEDEREN HAMMÂALOTH. 241 » Epiphanes, en Philopator in Egypten ; niet minder zouw » Ístaël worden gequelt van de nabuurige Volkeren, Edo- » miten, Moabiten , Philiftynen enz. Maar de Heere zouw „ haar Helden verwekken uit de Macchabeen. ` Als de Kerk » van het N, F. ook na dien tyd niet zuyver blyven, maar » geveynstheid, bygeloof, twisten, en krakkeelen, in de » Kerk influypen zouwden , zouwden twee magtige Ko- » ninkryken, de Gereformeerde Kerk vyandig, Nederlands » rug doorploegen, ja de Kerk zouw rondom zig hebben p de zulken, die aan Rome onderheevig „en haar vyandig » waaren , maar waar tegen hy helden zouw verwekkên, p die de touwen der Godloozen ftonden af te houwen. » Pfalm CXXX vertegenwoordigt ons Israël zugtende om » de komst van den Mesfias, en belydende de zonden van » de ganfche natie. Zoo zullen ’er ook in de laatfte tyden » van de Kerk des N. T. waare geloovigen zyn, die in Qot- » moedige belydenis van de zonden van het Land en: van „ de Kerk zugten zullen om de laatfte komst van Jefus. » Word Israël volgens Pfalm CXXXI befpot oyer deze » haare verwagting, als al te groot zynde; in de laatfte da- » gen zullen ook fpotters zyn, die de beloften van zyn toeg- » Komst veragten, en de hoop der Kerk als te groot, be- » Íchimpen zullen, | ‚> In die omftandigheden zouw Israël niet beter kunnen » doen, dan zig in het Gebed te keeren tot JEHOVAH „en » Hem te (meeken, dat Hy, gedagtig aan het Verbond met » David, den verwagten Mesíias zenden en het Koninkryk s» der Genade invoeren zouw „ gelyk Israël dus biddende » voorkomt in den CXXXII Pfalm. Zoo zalook in de. laat- » fte dagen van het N. T. het geduerig geroep zyn van de » Kerk, dat dels haastelyk komen mag tot volmaaking van » Zyn Koninkryk. » De twee laatften deezer Trapliederen fchynen ons. toe, » Voegzaam te kunnen worden aangemerkt, als het verhaal » Van Israëls lotgevallen befluitende, en wel zoo, dat de p CXXXIIIfte Pfalm roemt, Israëls geluk in deeze dingen » Plegtig op dit Feest te mogen herdenken; en de CXXXIV » aantoont, dat het eynde van alle de wegen, die Hy had » ingeflagen, en verder zoude in{Jaan met dit volk, en te- » vens het eynde van dit Feest geen ander weezen moest, » dan ’t loven van zynen naam, \ » Dus denke ik, dat deeze Liederen Hammäaloth afloo- » pen. Heeft iemand daar over een ander begrip, ik gunne » hem gaarne die vryheid die ik voor my zelven begeer, en R 4 s ben 242 J MOSHEIM ben niet van ‘die menfchen die door hun ingebeelde he- „> quaamheid onbequaam zyn, om een ander gevoelen, dan p het hunne te verdraagen. Heilige Leerredenen over gewigtige waarheden, aangaande de `- Leere van Fefus Christus. Door Johan Laurens Mosheim, . Door en Profesfor in de heilige Godgeleerdheid, op de Hogt School van Helmflad, Abt van Marténtbal en Michaila, èn Cancelier over de Hooge School van' Gottingen. Naar den tienden Druk uit bet Hoogduitsch vertaald, onder bet opzicht van een voornaam Godgeleerden, door Geörge Michaël Ne- be. Eerfte Deel. Te Amfterdam by Pieter Spriet en Zoon. 1762. behalven bet Voorberigt enz. 299 bladzyden in grot oav0, Eeze Leerredenen van den Oordeelkundigen en Wel- fpreekende Mosbeim mogen met het hoogfte ‘regt, als der leezinge overwaardig, allen aangepreezen worden; na dien zyn Hoog Eerwaarde in dezelven onderwerpen van een wezenlyk gewigt behandelt, die hy met zo veel klaarheid ontvouwt en zulken nadruk aandringt, dat het eigenaartig {trekke , om een aandagtig Leezer in waarheid verftandiger n deugdzaamer te maaken: des het te wenfchen zy dat de Nederduitfche uitgaave van dit eerfte Deel van die der ove- rigen gevolgd moge worden, gelyk de Uitgeevers , volgens hun Voorberigt , bedoelen. i ` Dit eerfte Deel behelst zeven Leerredenen, die de vol- ende ftoffen tot onderwerpen hebben. - T, Bewys van het Seven van Fefus uit den dood der Apostelen. Over 2 Cor. IN. zo, 11. Il. De rampzalige vruchten van eene ongeregelde k- venswyze. Over Lucas XVI. 19—31. IH. De verfchilende uitwerking van de Predikatiën der Apoftelen. Over 1 Cor. l. 23, 24." IV. De eenvoudigheid van de kinderen des lichts ind: zaaken , die de zaligheid betreffen. Over Mattheus IX. 1—9. V. Barfillai’s verJinaadinge der hooffche wellusten. Over 291 muël XIX. 34, 35. VL De zekerbeid der gelovigen van de toekomende zaligbed. Over Ephefen IV. 30. VIL De gewig- tige zaak van de verborgenheid des geloofs, verdeedigd. Over 1 Tim. If. 16. Menoordeele eenigermaate van ’s Mans Leerwyze uit Het beloop zyner eerfte Leerreden , welker inhoud wy ten dien einde byzonder zullen opgeeven. ` De Textwoorden 2 Cor. IV. ro, 11. luiden, volgens de alhier gebruikte vertaaling, aldus. Wy draagen altyd on bet , . ee . . . s . . Efe flere Ad HEILIGE LEERKREDENEN. 249 ferven van den Feere Felus aan ons ligchaam ; op dat ook bet le- ven van den ‘Heere Fefus can ons ligchbaam openbaar worde. . Want wy, die leven, worden al geduurig aan den dood ov. rge- geven om, Fefus wils op dat ook het leeven van Fefus op.nvuar worde aan ons Jlerflyke vleesch. Onze Hoog-Leergar begint zyne Leerreden over deeze woorden, met aan te merken dat het, in ’t onderzocken van de waarheid van ons allerheitigfte Geloof, inzonderheid gankome op die vraag: Js Fefus opgeflaan ef niet? dat het groote aanbelang van de zekerheid van ’s Heillands opitan- ding de rede is,dat Gods Geest die waarheid zo menigmaal herhaalt en aandringt; dat van daar de Apostelen zelrs dik- wils gelegenheid neemen om ’er van te fpreeken, wanneer het fchynt dat hun toeleg geheel andere zaaken van hen vor- derde; en dat ook Apostel Paulus op zodanig ecne wyze handelt in den Text: waar mede hy om zo te ipreeken, in het midden Zyner reden afbreekt, en van den dood der Apostelen komt tot het leeven van Jefus; ftellende het cer- fte tot een bewys van ’t laatfte; befluitende, wy ydin, wy flerven, wy worden geplaagd » derbalven is het zeker dat Fefiag leeft. — Om de kragt deezer fluitrede te doen zien ver- deelt de Heer Mosbeim zyne Leerreden y naar den zaaklyken inhoud der Textwoorden, in twee deelen ; om ną tegaan, {. Het lyden der Apostelen op zich zelven. IL Het bewys van refus Leven uit dit lyden,. Naa cene ernftige aanpryzing der textwoorden , opwek- king tot-aandagt, en zielzugt tot den Heer, ontvouwt de Hoog-Leeraar kortiyk den t’zamenhang der voorgeftelde woorden met het voorgaande. De Apostel in ’t voorgaan- de Hoofdftuk , ter wederlegginge van Joodschgezinde Chris- tenen, getoond hebbende, hoe veel hooger en heerlyker het ampt der Apostelen, dan dat van Mofes was, maaktdit bewys, in °t IVde Hoofdftuk v. 1 en 2, tot een grond van ftandvastigheid, lydzaamheid eu andere deugden der Apos- telen: en hier aan hegt hy de beantwoording eener tweele- dige tegenwerpinge. Het ampt der Apostelen was by vee- len vrugtloos, en hun Jeeven was het allerellendigfte ; dit fcheen niet overeen te komen , met de voortrelielykheid hunner bedieninge boven die van Mofes. Dit beantwoordt de Apoftgl met te toonen „dat het kwaalyk gedaan was , wan- - neer men uit het voordeel en uitwerking eenes ampts van deszelfs heerlykheid wilde oordeelen, v. 3-6. en dat de grootheid van lyden de kragt van hun ampt niet benam; v. 79. A) 244 YJ, MOSHBIM 7-9. Paulus geeft ‘er mede te kennen, dat men niet alleen op het lyden behoort te zien, maar tevens op de geenen dig lyden, en den uitgang hunneslydens; en dan zal men be- fluiten; niet, de Apostelen lyden; daarom is hun ampt van geringe waarde; maar in tegendeel: de Apostelen lyden : daar- om is ‘er een Gaddelyke kracht in hen: daarom is bet waar dat bun ampt groot is: daarom moet men ben gelooven , wanneer zy zeggen dat de gekruicigde Fefiss leeft; gelyk de Apostel dit in den Text aanduidt. ` Den t'zamenhang dus getoond zynde, gaat zyn Hoog- Eerwaarde over tot het eerfte Lid, voorgefteld in die woor- den, wy draagen aliya om het ferven van den Heere Fefus am ons ligchaam , of gelyk het vervolgens klaarder uitgedrukt wordt, wy, die leven, worden al geduurig aan den dood over- gegeeven om Jefus wil. In het ontvouwen deezer {preekwy- zen toont hy dat de eerfte eene drieledige waarheid in zich behelst: (1) ons Lyden is groot: (a) ons Lyden duurt tot aan ons einde: (3) ons Lyden is Set zegel en kenmerk van ons Ambt, En dat de tweede fpreekwyze dezelfde waarheid uitdrukt, doch tevens te kennen geeft, de magt van God, die ben uit ` alle lyden verloste; nadien te leewen , daar ze geduurig aanden dood overgegeeven wierden, zo veel was, als dagelyks pan den dooden weérom opgewekt te worden ;des hunne redding zo won- derbaar zy, dat zy van niemand dan van God konne komen. Op het ontvouwen van deeze kragt dierfpreekwyzen, en ’t aantóonen dat het lyden der Apostelen van dien aart was, dat ze op zodanig eene manier konden fpreeken , volgt het overweegen van °t tweede Lid, of ’t nagaan van het bewys van Fefus Leven uit dit lyden der Apostelen, als gefchiedende, gelyk Paulus zegt, op dat bet leven van den Heere Fefus open- ar worde aan ons ligchaam, of, het geen in den zin opt zelfde uitkomt, aan ons flerfiyke vleesch. Dat het leven van Fefus hier zo veel betekent, is het leeven of de opftanding van Jefus zelve, toont de geagte Mosbeim, uit den t'zamen; hang, v. 12, 13 en 14; en derhalve is de meening van den Apostel, zegt hy, klaarlyk deeze. , Wy worden deswegens voor zo veel elenden blootgefteld, op dat het‘ ongeloof daar uit be- fluiten zoude, dat Fefus waarlyk opgeftaan is en leeft. Het 4- den en onze ligchaamelyke dood zyn een zichtbaar bewys van de epftandinge onzes Heilands. Om de kragt van dit bewys van aulus vervolgens te doen zien „zo vestigt de Hoog-Leeraar Onze aandagt eerst op bet yden der Apostelen zelve; ten twee- de, op hun gedrag in dat yden; ten derde op het einde van `t zelve en toont dat eene oplettende befchouwing van ieder ak . ` >, | l s . eç- -ih HEILIGE LEERREBDENEN. 244 deezer hoofdzaaken ons opleidt tot dit befluit; Fefüs leeft. “Aan dit alles hegt de Heer Mosheim eene toepasting , waar in hy ons de nuttigheid deezer betragtinge voor den geest brengt: als ftrekkende om ons te bevestigen in °t geloof der’ opftandinge van Jefus, en de boop onzer eeuwige zaligheid : ‚ waar by ilog komt; dat de-overweeging van °t behandelde ons opleidt, om voorzichtiger en bedachtzaamer van de regee- ringe, wegen en ovgmerken van onzen Schepper te leeren oordeen len, In ’t uitbreiden deezer leeringe toont zyn Hoog-Eer- waarde zeer nadruklyk, hoe onverftandig en {trafwaardig het zy, uit overweegirig der rampen, die ons of andere treffen, de Godlyke Voorzienigheid te verloochenen , of on- zen Evenmensch te beoordeelen, of tegen God te murmu- reeren 3 en hoe zeer wy gehouden zyn ons in eene ftille ge- Jaatenheid aan zyne wyze beftuuring te onderwerpen. - Men vindt doorgaande in deeze Leerredenen eene naauw- keurige, klaare en bondige manier van denken , voorgefteld in een ftyl, die ons niet zo zeer verrukt of vervoert, als wel onze aandagt vestigt, en den geest bepaalt. Tot eene byzondere proeve hier van diene de taal van onzen Rede- naar, in ’t tegengaan van °t denkbeeld, dat men de Apostelen als dweepers kan befchouwen. — Uit twee zekere waarhe- den, (1) dat de Apostelen ontelbaare rampen uitgeflaan heb-, ben; (2) dat ze geweeten hebben dat hun lyden, zo lang zy by bunne belydenisfe bleeven, niet ophouden zoude; dit gevolg ges trokken hebbende , dat de Apostelen op de volkomen(te wyze gvertuigd gyn geweest, dat Jejus waartyk leefde en opgeftaan was; Zo gaat hy, naa °t aantoonen der wettigheid’van dit evolg, over tot het wederleggen der volgende tegenbeden- inge, op deeze wyze. l , , | =» Maar mogelyk zal een droom, eene inbeelding, een » harsfenfchim. de-porzaak geweest zyn ; misfchien heeft s een foort van zwakheid der ziel deezen indruk in hun ge- p moed verwekt gehad. Misfchien heeft het den Aposte- » len toegefchenen, dat zy Jefus gezien hebben, daar zy » hem echter niet zagen. Men weet immers, dat ’er vee- s» len door eene valfche verbeeldinge zyn bedrogen gewor- » den. Ach! elendige uitvlucht! die met dusdanige ge- » dachten zwanger gaat, toont dat hy, noch zich zelven, » noch andere menfchen heeft leeren kennen. Men zal »» Even zo gevoegelyk betoogen konnen dat de wonden , die „ die zich aan het higchaam van detzen of geenen bevinden , s enkel daar door ontftaan zyn, om dat het hem in den » flaap toegefchenen heeft, als of hy van iemand was ge- En | 29 wond. Da 1 246. JJ MOSHEIM „ wond geworden. Wy zyn niet van voorneemen om dl, » les te zeggen, wat men wel konde bybrengen, om de „ Zwakheid deezer tegenwerping aan te toonen. Wy zul- s len alleen by ons oogmerk en het bewys van Paulus bly- „> Vèn. Wy trekken niet meer dan dit gevolg uit het geene „> wy betoogd hebben; Het ís onmogelyk te gelooven, wanneer „> men op bet lyden der Apostelen let, dat bunne overtuiging van „ bet leven van Fefus Christus eene inbeelding geweest is. Het », is waar, duizenden van menfchen hebben zich verbeeld, » dat zy dit of dat gezien hebben, °t welk men bevonden » heeft eene valfche verbeelding geweest te zyn: doch kan „ dan zulk eene valfche verbeelding den tyd, de toevallen s des levens en de men{chelyke veranderingen doorftaan? „ kan men dan na verloop van twintig, dertig en meer ja- » ren, eene even zo levendige overtuiginge van diergelyke „ zaaken hebben , als toenmaals, wanneer men zich ver- s» beeldde die gezien te hebben? Geliefde Vrienden! zelfsde >, waarachtigfte gefchiedenisfen , waar van wy werkelyk ge- » tuigen geweest zyn, laaten geen’ zo grooten indruk in „ ons gemoed over, dat ‘er na verloop van een’ langen tyd 3 geene verandering van deszelfs overtuiging en werking > in ons ontftaan zoude. Welhaast vergeeten wy het een s Enander. Het zy wy vreugde, of het zy wy treurigheid „op het gezicht van het een of het andere ondervonden „> hebben, zo neemt de tyd deeze ontroeringen van ons » weg. Een geheugen van die zaaken blyft ons wel by, 3, maar derzelver Kracht en werking verdwynen. En nog ‚, meer gebeurt dit by die zaaken „die niets dan een fpelder verbeelding zyn. voetftappen , die van dusdanige din: » genachterblyven, verdwynen eer men het meent; enhet „ fchielyk vergaan dier gemoedsbeweegingen is gemeenlyk „ een bewys van de valschheid der verbeeldinge. Die zich a heden verbeelden dat hen een doode verfcheenen is, en „ hen een: nieuwe leer verkondigd heeft, die rechtdraads > tegen hunne neigingen ftrydende is, hoe lang behouden „> deezen de daar door verkregenen indruk? hoe lang fchik- » ken zy zich naar de bevelen deezes gewaanden geestes? s Eenige maanden heerfchen wel die gemoedsbenaauwdhe- a den, doch de oude gewoonte neemt haar plaatfe weder „ in: en ten laatften twyfelt men geheel en al, of niet on- s> Ze oogen ons bedrogen hebben: Hoe veel verfchilt de _s> overtuiging van Jefus ‘Dienstknechten van het leven huns 5 Heilands van eene dusdanige on egronde meeninge! Zy » Zeggen dat hen de gecruicigde je us meer dan éénmaal € 99 ` HEILIGE LEERREDENEN. 249 $, leveridig verfchenen is: zy ftaan toe dat deeze Heiland „ hen een bevel gegeeven heeft „dat met alle gewoone men- » Íchelyke „neigingen ftrydig is: hy had hen bevolen ge- mak, huis, goederen, vergenoegen, vrienden, alles te » verlaaten; in de waereld rondom te Zwerven 3 aan derzel- „ Zelver inwooners een by hen gehaate leer te verkondí- „ gens tot aan hun einde lyden , ramp en {maad te verdraa- „gen. De zekerheid deezer verfchyning bleef na veertig „ en meer jaaren nog even zo levendig by hen „als zy by het „ begin van hun ampt geweest was. Tyd, reizen, veran- „ deringen „ toevallen , vervolgingen , verliezen by hen ‚_ hunne gewoone kracht. De gehoorzaamheid die zy aan. » de bevelen van den opgewekten Jefus betoonen, is een » geduurig getuige van hunne geheel byzondere overtui- ~ s» ginge: nergens rusten zy ; van het eene volk gaan zy tot - » het andere; woestynen en fteden zyn hen onverfchillig, s, Wanneer Jefus maar gepredikt word; Honger lyden en ver- „ zadigd zyn (*) is heńhet zelfde; de dood, een gruwzaa- » me dood , is het zegel hunner gehoorzaamheid en het s laatfte getuigenis van de gewisíe overtuiginge hunner s Zielen. Wie zich by dusdanige omftandigheden kan laa- s ten wys maaken, dat hun geloove aangaande het leven » van Jefus uit inbeelding ontftaan is, die zal even zo ligt » gelooven konnen, dat Jerufalem gedroomd heeft, toen » Zy meende Jefus aan het kruis te zien. „ Zal dan eene valfche overtuiging kracht genoeg heb- j ben een zwaar, een altoosduurend lyden , elende en moei-, » te op te weegen? eene betrachtinge van ons zelven, een » geringe vlyt ter navorfching onzer natuur, zal ons over- „ tuigen dat wy neen moeten antwoorden. Wat zal een + mensch doen, dien men met boeijens kluistert, dewyl » hy voorgeeft dat een geest hem bevolen heeft, den Re- » gent des lands zyne overtreedingen voor te houden? Ik » Ípreek van een’ mensch , die zyn verftand bezit, gelyk de » getuigen van onzen Heiland: hoe zorgvuldig zal hy by » Zich zelven niet beginnen te onderzoeken, of hy wel » recht gezien heeft? of hem ook een droom bedrogen s, heeft? (*) Phil, IV. 12, ` 448 ` L MOSHEIM „ heeft? Hoe bekwaam zal hem de ftille kerker maaken „on „ waare van valfche verfchyningen te onderfcheiden ! Maar „> genomen dat de gevängenis.hem daar toe niet beweegt, „> wat zal hy doen, wanneer men hem pynigt, wanneer ə men hem meer dan eens pynigt, waaneer men hem alle je dagen pynigt? zal de pyn de verbeeldinge niet overwin- a nen? zullen de {merten den indruk van die verfchyning a, niet uitblusfchen ? zal hy niet ten minften, om vry te 3 Worden, tweftaan dat hy bedrogen is? wat zal ’er einde- 2 Iyk gebeuren, wanneer men hem met de ftraffe des doods „ dreigt, en in de magt des Scherprechters overgeeft? Wy „ kenneyf de menfchen niet, of wy zullen zeggen moeten, x dat kerker, pyniging en dood de verbeelding vari een’ zo- 4 danig mensch te recht kunnen brengen, of ten minften 3 Zyne eigenzinnigheid breeken. Wat dunkt u daa vande ‚ 3) Apostelen van Jefus? Heeft men wel iets onder alle ram- s pen, het geen men met hun lyden vergelyker kan? Waar Zyn die ongelukken ‚op welken men te recht deeze woor- > den van Paulus kan toepasfelyk maaken: By seysien roem, » în ffei» ik ferf daaglyks (*). 4 \ HEILIGE LEERRKREDENEN 240 j veh groote verbeeldingskracht, van gelyke neigingen » geweest. Doch deeze gedachte is zo dwaas, dat men „ dezelve bezwaarlyk met eene niet geheel van verftand „beroofde ziel overéén brengen kan. Zelden vind men „twee menfchen ; die uit één bloed gefprooten zyn, x eenerlei opvoedinge genoten hebben, eenerlei ampt „ bekleden , eenerlei levenswys houden, die van ééne. „ volmaakt gelyke gemoedsgeftalte en van één en dezelf- „de verbeeldinge zyn, Onder de Apostelen bevonden „ Zich gantsch verfchillende levenswyzen. Petrus en Jo- „ hannes wagen Visfchers, Paulus een Geleerde , Mat- theus een Tollenaar. En nochtans zal men van hen » gelooven dat zy volkomen eensgezind waren , dat zy „ ĉene gelyke fterke inbeelding, eene gelyke gefteldheid » des geestes , een gelyke fterkte en zwakheid des ver- „ Rands gehàd hebben. Want buiten dien is het niet te ‚> begrypen, hoe zy allen te gelyk door eene valfche ver - » Íchyninge zinneloos hebben konnen worden , en allen „ te gelyk daarom geduurig geplaagd hebben willen zyn. „s Gode ay dank, dat wy van meer dan éénen deezer „» heilige Mannen fchiften over hebben, die ons onder- „> Techten dat eene gelyke liefde tot Jefus, een gelyke, » yver voor zyne eer, eene gelyke begeerte, zynen s» gehykformig te worden (*), in natuurlyk verfchillende ges „ moederen gewoond heeft. De vuurige yver van Pe- » trus, de ongemeene levendigheid des geestes van Pau- » lus, de {tille zachtmoedigheid van Johannes, zyn ei» » genfchappen die natuurlyk van elkanderen onderfchei- j den zyn. Doch alle te faamen doelen zy op één oog- » merk : Zy prediken allen het leven van Jefus; zy be- „ geeren allen hun getuigenis met hun bloed en dood te » bekrachtigen. Heeft dan eene zo naauwe overéénftem= „» ming by zulke ongelyke gemoederen in eene zaak, die „ van natuure alle menfchen tegenftaat, ik meen dood „en lyden, heeft dan eene zulke eenigheid uit zulk een. „ valfche verbeelding konnen ontftaan? Ik weet niet of - s men wel gelooven kan; dat iemand, die flechts een mid- » delmaatig oordeel bezit, diergelyke gedachten in denzin ` » Zouden kunnen vervallen. (*) Phil. IIL zo. Am: äko AMSTERDAM Äc Anfterdam in zyne Opko:nst, Anwas , Gef. hiederiiffen enz. be- fcbreeven, door Jan Waagenaar, Mistoriefcoryver der Stad: Derde fluk. Te Anfterdam, by [faak Tirion MDCCLXIL in groot en klein Folio, en in groot Oëfavo. ` ME: de uitgaave vån °t tweede Stuk deezer voortreffely- ; ke Befchryvinge ; hebben wy den Leezer onder °t oog gebragt; een beknopt berigt van °t beloop der Gefchie- denisten van Amfterdam, tot op het jaar 1335, naar `t gelei- de van den nauwkeurigen Historiefchryver dier Stad: en bemerkt hebbende; dat zulks veelen onzer Leezeren niet onaangenaam geweest is, zullen wy op dien zelfden voet voortgaan zen op eerie dergelyke wyze een korte fchets gee- ven van den inhoud van dit derde ftuk, dat thans het licht ziet, en vier Boeken behelst. De Heer Wagenaar doet het zelve in het Vide Boek een aanvang neemen met een kort, doch onderfcheiden , berigt van de eerfte beginfelen der Hervorniinge in Amfterdam, al- waar ze zich omtrent het jaar 1520 begon te verfpreiden: en geeft vervolgens eert breeder verflag van °t voorgevalle- ne in deeze Stad, in de jaaren 1534 en 1535, met eenige dweepeis en oproerigen ;die zich onder Godsdiënftige voor- geevingen meester van de Stad tragten temaaken. Dit aan- merkelyke gedeelte der Gefchiedenisfen van Aiurfterdam, over ’t algemeen genoegzaam bekend, wordt hier in ver- fcheidene byzonderheden nader opgehelderd; en men ziet uit dit verhaal, met hoe veel voorzigtigheid en gemaatigd- heid de Regeering der Stad zich gedroeg, jegens hen dieder Hervorminge toegedaan waaren „tot dat de oproerigheid dier dweeperen meerder ftrengheid vorderde, en aanleiding gaf dat ook anderen en wel inzonderheid de vreedzaame Doops- gezinden , (die men menigwerf t'onregt met dien hoop van dweepers en oproetmaakers vermengd heeft) ftrenger ver- volgd werden. Met opzigt tot die oproerige dweepers vindt men in dit ftuk wel byzonder eene, voor deezen, zo veel men weet, nog niet gedrukte, Copye van zeker rondgaan- den brief, die met den aanvang van ’t jaar 1534 alomme, en dus ook te Amfterdam verfpreid werd, waar hy alle goedgunners der nieuwe gezindheid naar Munster ; als naar een tweede Fe rufalem, werden opontbooden , om mede deel te hebben aan de zt- geningen van allerleie forte, die aldaar flonden genoten te worden, | ‚ Naa dit berigt van de Hervorming, die voorts hier te Lande, en ook in Amfterdam, meer en meer veld won ver , volgt DÓOR j. WAGENAAR. d5t volgt otize Historiefchryver de gefchiedenis der Stad, met ” een verhaal der Noordfíche Onlusten , die in den jaare 1534, gelyk voorheen gemeld is, met een beftand geëindigd waa- ren, doch in ’t volgende jaar op nieuw begonnen, waar in ook Amfterdam ingewikkeld werd, zelfs in zo verre dat de Deenen dreigden de Stad te overvallen: maar men trof eer- lang weder een Beftand , en dit gevolgd zynde van een Vre- de met Gelder, zag Amfterdam zich, met het afloopen van t jaar 1536, voor eenen tyd bevryd van de zorge van over. rompeling: in ’t volgende jaar werd ‘er ook een Beftand met Vrankryk getroffen, dat in °t jaar 1538 verlangd, en voorts van een volkomen Vreede gevolgd werd: ook trof de Ko- ning in °t jaar 1539 een Beftand met den Grooten Heer, waar door de Scheepen, te Amfterdam uitgerust tot een togt na Conftantinopolen, en reeds in zee geloopen , weder na huis gezonden werden. Geduurende deezen tyd had de Stad voor haare Godsdienftige Geftigten de vryheid verkreegen om vaste goederen te mogen erven onder zekere voorwaar- den, tot betere onderfteuning der armen, wier getal, met het vermeerderen der ingezetenen, merkelyk was toegeno- men: ook verwierf ze dat men in zaaken, niet boven de tien pond beloopende,eisch moest doen by monde „tot voor- koming van de langwyligheid der gedingen voor der Stede Vierfchaar. De Handelaars op Bergen in Noorwegen wers den insgelyks bevoorregt met eene Ordonnantie of Gilde- brief; die naderhand meer dan eens met verfcheidene puns ten vermeerderd werd. Wat aangaat de Hervormden; ter- wyl men orde ftelde op het prediken der Roomfíche Geeste- Iyken „ Omi dezelve geregelder te doen handelen, vervolgde men de Hervormden allenskens fcherper; inzonderheid wer- den de zogenaamde Ketters verfteeken van °t voorregt der Stede , waar door °t verbeurd verklaaren hunner goederen met honderd ponden afgekogt kon worden: ook zogt „men het houden hunner Vergaderingen buiten de Stad te wee- ren. De Schout onderftond zelfs zommige Regenten van Kettery te befchuldigen , en‘ bragt in °t jaar 1540 te wegen, dat de geweezen Schout, als van Kettery verdagt, by den Hove gebannen; en zyne goederen verbeurd verklaard wer- den, by welke gelegenheid de Regenten egter verkreegen „ dat de verbeurdverklaaring met honderd guldens kon wor- den afgekogr. In dit zelfde jaar had Keizer Karel de V voor, eene Dag- vaard in de Stad te beleggen ; de noodige {chikking om hem te ontvangen was reeds geregeld; doch men maakte hem 131. DEEL. LÉTT. NO. 6. | S de 35% AMSTERDAM &ë: dé Lugt en *t Watet der Stad, als ongezond, dat ini die da- gen ook eenigen fchyn had, dermaate tegen, dat de Dag- vaart vervolgens te Haarlem gehouden wierd: egter kwam hy by die gelegenheid nog in Amtterdam, en vertoefde al- daar één dag, wanneer hy na Utrecht voortreisde. DeStad, middelerwyl in eene zesjaarige Bede bewilligd hebbende, verkreeg eerlang eene gunftige Ordonnantie voor haare in- gezetenen , omtrent het Dordrechtíche Stapelregt: doch ze flaagde eerst niet za gelukkig, in ’t tepenftaan van °t in- voeren van ’t verlofgeld op °t uitgaande Kooren. Dit Ver- lofgeld, in den jaare 1535 op nieuw geëischt; doch in ’t volgende afgefchaft, werd in ‘t jaar 1541 , niettegenftaande alle tegenkantiogen, weder ingevoerd. Het nadeel dat zulks den Lande, en voor al Amfterdam, baarde, en een daar uit volgend oproer in de Stad, haalde evenwel in ’t volgende jaar de Landvoogdes over , om eene vrykooping van °t zelve voor te flaan, waar in de Staaten bewilligden, voor de fom- me van 25000 Guldens, waar van Amfterdam een derde voor uit betaalen zou. Iutusfchen had de Koning van Vrankryk, verbonden met Zweeden , Denemarken en Gelder, den Kei zer den oorlog verklaard ; de vrees voor een Gelderfíchen in- val deed Amíterdam op zyne hoede zyn ; men bewilligde eerst traaglyk , doch daar na gereedlyk in verfcheidene Be- den, die zo hoog liepen, dat het opftellen van nieuwe Im- posten noodzaaklyk wierd, die met den aanvang: van het jaar 1543 alom in Holland ingevoerd werden, Schoon men in dit jaar, Gelder en Zutfen aan den Keizer afgeftaan zyn- de, van den Gelderfchen kant niet had te vreezen, waakte Ämfterdam egter tegen ecne’‘overrompeling zen werd tevens enoodzaakt zorg te draagen tegen eene nieuwe oproerige jeweeging der bovengemelâe dweeperen , uit hoofde van een gerugt, dat evenwel van geen gevolg geweest is. Met liet afloupen van den Oorlog in °t jaar 1544 zag de Stad zich door den Koning van Denemarken bevestigd in alle de Privilegien, haar door de voorige Koningen verleend ; ` ẹęn ze droeg in °t volgende jaar gewillig tot de kosten: van den Oorlog, dien de Keizer in Duitschland begon tegen de Protestanten., die, men insgelyks alhier ftrenger behandelde: waarom ook het ban- en vang-regt der ftad, op haar verzoek, wyder uitgebreid werd. Het verdryven det oproerige dwee-. eren uit Oost-Vriesland gaf diestyds gelegenheid tot eene: eur tegen henh, en °t vervolgen der Onróoomfchen ging, {edert , voort. Men zogt ten Hove, in die dagen, het Verlofgeld op ’t verzenden van Kooren weder ia te voeren. - ~ s DOOR J} WAGENAAR. 253 | | doch Zulks werd geftuit; ook handhaafde men, by gelegen- heid van een voorval te Auifterdam, het regt van arresten opdie van Braband in Holland; en de Visíchers van Am- iterdam werden in hun regt van Visfchery opde Zuiderzee te- gén die van Overysfel onderfteund3 waar omtrent in ’t ver- volg van tyd nadere bepaaling gemaakt werd. In ’t jaar 1548 floeg Amfterdam voor de Scheepvaart tegen de Schotten te beveiligen, doch men rustte alleen vyf Scheepen uit ten be- hoeve der Haringvisferye en in °t volgende jaar moest men dezelve ftaaken , zynde Ámfterdam niet gereed om in die kosten te draagen. Men kreeg toen ook verfchil met De- nemarken over den Zontfchen tol, doch, Amfterdam bewil- ligde eerlang in eene verhooging van denzelven. De Stad zette dit jaar haare Scheepsvaart voort, doch de ingezete- nen verlooren , door ftorm en andere rampen, wel veertig Schepen. In dit zelfde jaar, werd Filips; Zoon van Keizer - Karel, te Dordrecht tot toekomende Graaf van Holland in- gehuldigd, en ook in Amfterdam , gelyk in de andere voor- naamfte {teden , plegtig in den eed genomen. De vervolging der Onroomfchen nam in deezedagenfterk toe; voor dl na dat ’er in °t jaar 1550 een fcherp Plakaat in Holland uitkwam , en den aanbrengeren de helft van de goe- deren der veroordeelden beloofd werd. In dit jaar werd ‘er een verdrag met Schotland getroffen, ook kwam men met Vrankryk overeen, dat in een Vrienden fchip geene andere dan de vyandlyke goederen verbeurd verklagrd zouden wore dens doch men had hier weinig genots van, alzo Vrankryk in °t volgende Jaar nieuwe vyandlykheden begon. Deeze Oorlog belemmerde den Koophandel zeer, en gaf gelegen- heid tot herhaalde Beden, die eene merkelyke verzwaaring van lasten noodzaaklyk maakten; uit welker inwilliging en opbrenging men het toenemende vermogen der Stad zeer duidelyk kan afneemen: doch het getal der inwconderen vermeerderde ook het getal der Weeskinderen; het welk ín tjaar 1554 Eene keur te wegen bragt, volgens welke geen. kinderen in ’t Burgerweeshuis toegelaaten werden, dan van Ouderen, die, ten minste een van huñ, zeven jaaren Poor- ter of Poorterésfe geweèst waaren. Ómtrent deezen tyd ontftonden ’er bittere onlusten, tusfchen den Schout en dé Regenten, die eene langduurige partyfchap verwekten, van welker oorfprong de Heer Wagenaar een naâuwkearig berigt geeft: waar op hy na melding van °t verbranden van drie Vrouwen, om Zogenaamde tovery , ett var °t vernieuwde verleenen van ’t Octroi , waar door de Vreemdelingen, iri ' 2 lol- 254 AMSTERDAM &c. Holland van de Ampten uitgeilooten werden „dit Boek ein- digt, met een berigt van de overdragt der Nederlanden aan Koning Filips , in °t jaar 1555; welke plegtigheid ook eeni- ge Gemagtigden van Amfterdam bywoonden. Met het begin van. ’t Vllde Boek geeft onze naauw keurige Gefchiedfchryver , by gelegenheid van ’t eerfte verpagten van den impost der wynen en bieren in °t jaar 1556 een Lyst van ’t beloop dier verpagtinge in de voornaamfíte Steden, waar uit men derzelver onderlinge vermogen eenigzins kan afneemen. Men trof, gelyk hy verder aantekent, in dat jaar wel een Beftand met Vrankryk, doch °t werd in °t vol- gende jaar weder verbroken ; des men Oorlogfchepen uitrust- te, voornaamlyk tot betcherming der Graanvloote „die voor ’ grootíte gedeelte binnen kwam; waar door de duurte van ’ graan ophield, tot verligting van °t gemeen; te meer daar de Regeering van Amfterdam zich voorzag van graanen, die, ten redelyken pryze , werden uitgeleverd aan de ge- meente, onder welke de fchaarsheid der levensmiddelen ee- ne nieuwe verheffing van pestziekte {cheen veroorzaakt te hebben. De Stad, die in ’t jaar 1558 de halve crimineele boete van Amfterveen, Slooten, Slooterdyk en Oostdorp gekogt had van Koning Filips, verkreeg ook nog in dat jaar van hem, dat ze bevestigd werd in haar oude Regt, om haare eigene Vroedfchap te mogen ftellen, en Schepenen te mogen benoemen. Keizer Karel in dit jaar overleeden, en ` den Vrede met Vrankryk in °t volgende jaar geflooten zyn- de, vertrok Koning Filips nog in °t jaar 1559 na Spanje; hebbende het Stadhouderfchap over Holland , Zeeland en Utrecht opgedragen, aan Willem, Prinfe van Oranje. Men had diestyds in ’s Konings geheimen Raad een ont- werp om hier ter Stede twee Hoofd-Officiers en twee Sche- pensbanken aan te ftellen; doch by nader overleg bleevende zaaken in den jaare 1560, op den ouden voet, alleen dat het getal der Schepenen, tot hier toe zeven, tot negen ver- meerderd, eù den Schout verooïrlofd werd een Onderfchout onder zich te hebben; ook werden ’er eenige nadere fchik- kingen gemaakt, betsekkelyk tot het gezag van den Schout en de Regenten , die meerendeels hun epzigt hadden op de voorgemelde partyfchap. In dit en °t volgende jaar werd Amfterdam bevestigd in haare oude regten, op den Koop- handel in Denemarken en Duftschland „als mede op hetvor- _ deren van Exuegeld: en in °t jaar 1562 verklaarde de Ko- | ning op nieuw aan de Edelen en zes groote Steden van Hol- land, dat geene Mandamenten tegen de Privilegien verleend . Zou- DOOR JJ WAGENAAR 255 zouden worden: ook werd Amfterdam gehandhaafd in haar fegt, in een verfchil met Hoorn over ’t paalgeld. iddelerwyl drong de Hervorming alom, en ook hierter Stede, meer en meer door; waar tegen de Aerdinaal van Grenvelle het vuur der vervofginge geftadig aanftookte; doch na deszelfs vertrek, in °t jaar 1564, begon de vervolging te minderen, ende zaak der Onroomfchen zig gunftiger te vertoonen. Zy vonden in Amfterdam inzonderheid een mer- kelyken fteuh aan veele ingezetenen, die op de tegenwoor- dige Regeering imistoegd waarên , uit hoofde van verfchei- dene Oorzaaken, die onze Autheur in ’t breede ontvouwt. De Onroomfchen hielden zich aan de zyde der misnoegden, en deezen klaagden in ’t jaar 1565 by de Landvoogdesfe, over eene te groote namaagfchap onder de Regenten, waar uit ontftond dat daar omtrent door dezelve eenige fchikkin- gen gemaakt werden; ook ftelde zy, in °t volgende jaar zelve Burgermeesters aan; welke nieuwigheid, voor deeze reis, onder Protestatie, toegelaaten werd. Omtrent deezen tyd werden er, zo binnen als buiten de Stad, verfcheidene Pakhuizen gebouwd; ook was de Waag, over °t Stadhuis „ in ’t jaar 1565 geftigt: en in ’t volgende jaar kwam men met de Engelfchen over een, om den Koophandel over en we- der, die door een verfchil geftremd was, vry te ftellen , ge- lyk van ouds. In dit jaar had men hier tér Stede eene zon- derlinge kwaal onder de Weeskinderen, die by veelen woor bezetenheid werd aangezien. De Heer Wagenaar geeft ’er zu veel berigts van, en heldert dit geval, door eene ne- vensgaande aanmerking in zo ver op, dat men genoegzaame rede hebbe om te vertrouwen „dat het in alle deelen eenvou- dig natuurlyk verklaard zou korinen worden, indien men volledige en naauwkeurige berigten deswegens bezate. De moed der Onroomfchen in de Nederlanden nam in de- ze dagen kragtig toe, inzonderheid, na’ het maaken van ’t bekende Verbond , en °t inleveren van het verzoekfchrift der Edelen, tot fchorfing dèr Inquifitië en Plakaaten; doch de nieuw aangeftelde Burgermeesters hier ter Stede waaren den zulken niet gunftig ; want op het aanfchryven der Land- voogdesfe , gaf men op nieuw'eene Keur om hen te betcuge- len. Inmiddels begonnen de Gereformeerden hier en daar openlyk te prediken; ook hielden ze te Amfterdam heime- lyke Vergaderingen 3 en zes van de voornaamfte Gerefor- meerde Burgeren raadpleegden aldaar met een Leeraar over *t bpenlyk prediken in Holland: het welk ten gevolge had, dat Fan Arendszoon de eerfte openbaare preek, by Hoorn, op eee 3 t 0- 256 ‚ AMSTERDAM &C 2 'topene Veld deed, den raden July 1566. De Regeering van Amfterdam overwoog in die omftandigheden , wat te doen indien men zulks ook hier ter Stede mogte ondernee- men, en ’t befluit bleef van °t werk nog wat in te zien: in- tusfchen werd ’er buiten Haarlem gepredikt, en de Amfter- dammers gingen in menigte met yver derwaards; men pre- dikte vervolgens ook te Alkmaar ,en eindelyk werd ’er vast- gefteld den laatften July buiten Amfterdam te prediken. Men leverde, voor ’t aangaan der Predikatie, een verdeedigend Vertoog deswegens over aan de Burgermeesteren „die goed- vonden de poorten te fluiten, en de Schutteryen te vergade- ren, om hun gevoelen te verneemen; het befluit was het buitenprediken te gedoogen; dat dus ongeftoord zyn voort- gang had, en op den volgenden Zondag weder herhaald werd. Van dien tyd af nam het buitenprediken toe, en de Regeering zag zich genoodzaakt het zelve- te dulden, te mcer daar de Schuttery niet gezind was het zelve te ftuiten, egter befloot de Wethouderfchap, het prediken in de Stad niet toe te laaten, doch de Schuttery kon daar in mede niet bewilligen. In deezen toeftand kwam de Stadhouder uit Antwerpen in Holland , om met de Staaten raad te pleegen, op middelen om de rust in °t Land te herftellen, en by die gelegenheid hield hy. zich zes weeken te Amfterdam op. Hy had reeds meermaals tè kennen gegeeven dat de Gereformeerden hiet ter Stede te ver gegaan waren, en tragtte nu de zaaken op eene gevoegelyker wyze te {chikken, om de rust der Stad te verzekeren: ook werd er, naa herhaalde overleggingen, een nieuw verdrag, dat door den Prins ontworpen was, ges tekend op den r8den January 1567. Doch ’t was ver van daar dat de Landvoogdes dit Verdrag, fehoon veel gematig» der dan de voorgemelde nieuwe Orde, bevestigde. Ze had reeds voorheen geklaagd over de toegeevendheid der Wet- houderfchap, en kon dezelve nu te minder goedkeuren. Na de Beeldftorming naamlyk waaren de verbohdene Edelen ver- deeld geworden, en ’t Verbond had zyne meeste klem ver-- looren ; des de Landwoogdes rekening maakte om haar ge- zag door de wapenen te handhaaven, het welk haat van dit verdrag te afkeeriger maakte, en in Amfterdam nieuwe on- lusten verwekte. , De Afgevaardigden na de Landvoagdes ter zaake van het Verdrag, waaren geweest twee Perfoonen uit de Wethou- derfchap, en twee uit de Gereformeerden , benevens een Raadsheer van den Hove; doch de zaaken waaren te Brusfel afgehandeld, in ’t afzyn van die Gereformeerden, en zon- der den Prins vervolgens te fpreeken: dit baarde reeds ce- nig wantrouwen op de Wethouderfchap. De Heer van Bre- derode , die zich in Vianen verfterkte, en door de Amfter- damfche Gereformeerden een en andermaal met geld onder- fteund was, ontbood door een briefje eenigen van hun te- Viane, om hun te melden ’t geen hy der penne niet toevers trouwde; het welk den argwaan deed toeneemen. Men be- merkte ook wel dra, dat de Regeering, naar gewoonte op den eerften February veranderd zynde, geweldiger midde- len in °t werk wilde ftellen ; gn dat dezelve, (volgens een 4 l IC 258 AMSTERDAM &C. heimelyk befluit om nog drie honderd Soldaaten aan te nee- men), reeds volk begon te werven. Dit ontrustte de Ge- meente; eenige voornaame burgers fpraken ’er de Wethou- derfchap over aan, en °t verfmaadende antwoord van één der Burgermeesteren gaf aanleiding tot een oproer, dat den hoogften trap beklom, toen men vernam, dat de afgezon- denen na den Heer van Brederode wedergekeerd waren met berigt , dat het oogmerk was den Graaf van Megen met twee en twintig honderd man in de Stad in te laaten „en een honderd burgers of twee het hoofd voor de voeten te leg- en. Dit bragt de Stad eerlang in zo akelen toeftand, en e Regeering in zo ver tot het uiterfte , dat men zich ge- noodzaakt vonde, in eene onderhandeling te treeden, die het treffen van een Verdrag ten gevolge had. Op het tref- fen van dit Verdrag zondt men wederzydfche Gematigden tot den Prinfe Stadhouder, die te kennen gaf, dat ze zich aan de Landvoogdes konden vervoegen, indien hun zyne voorheen gemaakte íchikking niet voldeed : die van de Wet- houderfchap gingen daar op derwaards , doch die van de Ge- reformeerdet, geen verderen last hebbende, keerden weder na Amfterdam. | Intusfchen was de Heer van Brederode in de Stad geko- men 3de Onroomfchen waaren verheugd over de tegenwoor- digheid van zo aanzienlyken voorganger, en veele Edellie- den van buiten vervoegden zig hier ter Stede tot hem. De Wethouderfchap , hier over bekommerd, maakte eene nog naauwer Keur van toeverzigt op ’t inkomen en verblyven van . Vreemdelingen, dan tot nog {tand gegrepen had, de Land- voogdes gelastte door den Secretaris van den geheimen Raad, de Regeering den Heer van Brederode de Stad te doen rui- men ; doch deeze weigerde uit Amfterdam te vertrekken. De Secretaris van den geheimen Raad, door eenige Edelen overvallen , en van zyne gewigtigfte Papieren. beroofd zyn- de, verliet in aller yl de Stad; terwyl de Gereformeerden by de Wethouderfchap aanhielden, om hun ten wille te zyn met opzigt tat eenige fchikkingen ter bevorderinge van de rust der Stad: men kwam overeen om °t goedvinden vanden Prins op ’t vaorgeftelde te verftaan, en zich zonder weder- fpraak daar naar te fchikken. De Prins bewilligde de ge- maakte fchikkingen , uitgenomen dat de Gereformeerden eischten, dat men den Heer van Brederode zou aanftellen tot Overften , over de nieuwe Soldaaten , die men zou aan- neemen: hier op bevlytigde men zich om dit gemaakte Ver- drag ter uitvoeringe tè brengen, en dus de rust der „Stad te l yver DOOR JJ. WAGENAAR, 259 verzekeren: ’t welk ook eenigermaate gelukte, doch van geen langen duur was 5 nadien ‘er eerlang veranderingen voorwielen, die eene geheel nieuwe gedaante aan, de Regee- ring gaven, gelyk de Her Wagenaar in de twee volgende Boeken toont, wier inhoud wy by nadere gelegenheid zul- len nagaan. . , mmens n a en DE PROEF-ONDERVINDELYKE NATUURKUNDE 3 í volgens het beloop der Natuurkundige Lesfen , door Proefncemingen bevestigd, totop- . beldering van allerl dagelyks voorkomende zaaken , door den Heer Abt Nollet , Lid van de Koninklyke Akademie der Wee- tenfchappen van Parys, en van de Koninklyke Societeit van Londen. Uit bet Fransch vertaald. Vierde Decl, eerfte Stukje. Te Amfterdam, by K. van Tongerlo. MDCCLXIL Bebalwen den korten Inhoud enz. 316 bladzyden inodavo. DE Heer Abt Nolet, in °t voorgaande gehandeld heb- bende over de Lugt, gaat in dit Stukje over: tot de befchouwing. van °t Water en °t Puur. Het eerfte, ons menícken van geen minder nut dan. de Lugt, is °t onder- werp van de twaalfde Les, die onze Autbeur in drie deelen: verdeelt, naar de drie verfehillende geftalten , waar onder men het Water kan befchouwen: r als cen Vogt „a als Damp, en 3 als 25. Want fchoon het Waster in zyn natuurlyken ftaat eigenlyk een vast li:baam zy , zo is ’t niet ongevoege- lyk het zelve eerst als een Vogt aan te merken, uit hoofde at het zich, ten minfte in de. meefte bewoonde Landftree- ken, doorgaans in die geftalte bevindt. - JE Het Water, dus befchouwd , is een fmaakloos ,doorfchy- nend Vogt, zonder kleur, zonder reuk, dat zich ligtlyk aan de oppervlakte van zommige Lichaamen hegt, in zeer veelen derzelver doordringt, en de aan Brand zynde Stoffen uitbluscht. Deszelfs vloeibaarheid, gelyk die van alle andere Vogten „wordt veroorzaakt door de ftoffe des Vuurs, die in het zelve doordringt; en ’t is vloeibaarder dan veel andere Vogten , om dat deszelfs Stófdeeltjes ongemeen klein zyn, en waarfchynlyk van eene gedaante, die dezel- ven zeer bekwaam maakt tot beweeging: deeze vloeibaar- heid fchynt opk niet altyd dezelfde, maar min of meer te zyn, naar geraade der hette; van waar naastdenkelyk ont 9 5 ftaat 60 NATUURKUNDIGE LESSEN ftaat dat heet water werkzaamer is dan koud; zynde de Stof. deeltjes van °t Water door °t Vuur verdeeld, kleiner, fy- ner, en daar door bekwaamer gemaakt om in de lichamen door te dringen. 