VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
In eene breede beoordeeling van een reeds bekend werk wil Rec. zich nu niet inlaten: flechts enkele aanmerkingen, die hem onder het doorloopen van deze vertaling voorkwamen, ~- De rededeelen worden hier nog als van ouds ten gêtale van tien opgenoemd, zonder op de latere eenvoudigere onder- fcheiding der hoofd- en onderfoorten te letten, waarvan de eerfte zeer goed tot drie te brengen zijn, Naamwoord , Werk- woord en Bijwoord. — Deze Spraakkunst onderfcheidt zich hierdoor , dat zij na de eigenlijk gezegde grammaticale behan- deling van elk rededeel de fynracticale laat volgen: deze má- nier heeft haar voor en tegen; baar voor, omdat deus telkens voet bij tuk gezet, en het practifche gebruik , als’t ware „der Spraakkunst, ook door voorbeelden , die hier doorgaans goed en nuttig gekozen zijn, aangewezen wordt ; haar tegen, om- dat er gedurig rededeelen en conftructiën van en mêt dezelve te pas komen, die de leerling nog niet kent: een goed moh- deling onderrigt kan hier incusfchen veel helpen. — De duis- tere namen van de tijden der werkwoorden zijn hier als van ouds behouden, en de bepalingen niet gelukkiger: wat on- derfcheid is er b, v, tusfchen Je pas/é défini en indéfini , of, gelijk het in het Nederduitsch omfchreven wordt, tusfchén » cenen tijd, die geheel voorbij is,” en „ eenen tijd, die ge- „heel verfireken is’? — Zou het ook niet beter geweest zija, de vervoeging der werkwoorden met de onbepaalde Oo 2 580 G. J DEKKER wijze te beginnen, waarin toch in alle talen de eenvoudigfte form te vinden is, en daarop de deelwoorden te laten vol- gen, waarvan het verledene althans in de verdere vervoeging te pas komt? —: De lijst van zoogenaamde onregelmatige werkwoorden had veel bekort kunnen worden, door alleen de eenvoudige te plaatfen, waarnaar de zamengeftelde zich doorgaans fchikken, en waarbij enkele uitzonderingen ligt aan te wijzen zijn; zoo als ook door het clasfificeren van de aan . elkander gelijkvormige, — Te regt merkt de Schrijver aan, bl. 290 e. v., dat de onzijdige, wederkeerige en onperfoon. lijke werkwoorden geen eigene vervoeging hebben: de voor- beelden daarvan hadden dus kunnen weggelaten worden , even als vroeger had kunnen gefchieden bij de werkwoorden, vra- genderwijze vervoegd: de hier gegevene goede regels zouden voldoende geweest zijn, — Zonderling is de orde van behan. deling van het llde Hoofddeel af, dat getiteld is: Over de figuren van woordvoeging, en handelt over de ellipfis , pleo- nasmus, fyllepfis en inverfio, en over de regelregte en omge- keerde woordvoeging. Hierop volgt het 12de , over de fpel- ling , vreemd genoeg ingeworpen tusfchen het vorige en het 13de , dat ten opfchrift heeft fpraakkunftige analyfis , en han- delt over het klasferen der woorden , en de dienst der woorden in eene rede; verder wederom over de woordvoeging , over de inverfio, ellipfis en pleonasmus, en eindelijk over de Gal/icis- men. Hierna leest men met groote letters : TWEEDE GEDEELTE: dit fchijnt eigenlijk het begin der f/yntaxis te wezen, waarvan latere artikels reeds vroeger voorgekomen zijn; daarin dus ou al weder over de woordvoeging , redekunflige of logifche ana- byfis. Hierop krijgt men in het l4de Hoofddeel Zijzondere opmerkingen , los op zichzelve ftaande, in alphabetifche orde, over allerlei Franfche fpreekwijzen. Verder, Hoofddeel 15, over het plaatfen der leesteekens; 16, over de uitfpraak er het lezen, en eindelijk, I7, gebrekkige fpreekwijzen, med: alphabetisch, Is dit nu de /wcídus ordo, dit niet alleen in redevoeringen, maar ook vooral in leerboeken een groot ver- -eischte is? Wie ziet ook niet, hoe de Schrijver hier in ber- halingen vallen moest, die te vermijden waren geweest , indien het bij elkander behoorende in geregelde orde ware zamen- gevoegd? — Had er bij het artikel Gallicisme , bl. 363, $, niet nog wel opgemerkt mogen worden, dat men Galficisme ook in een’ bijzonderen zin noemt eene fpreekwijze, uit het DE SPRAAKKUNST DER SPRAAKKUNSTEN. 581 Fransch in eene andere taal tegen dezer taaleigen overgeno- men, en zoo ook Belgicisme eene fpreekwijze, uit het Ne- derlandsch in eene andere taal ten onregte overgebragt? welk een en ander voor de Nederlandfche jeugd, voor welke de Heer peKKER de Spraakkunst der genoemde Franfche Hee- ren heeft willen inrigten , tot het zuiver fpreken en fchrijven van hare eigene en andere talen gansch niet overtollig is op te merken. gramme de Questions op de bovenftaande Grammaire, ten dienfte der Onderwijzers. De vinding van het eerfte is niet onaardig: evenwel meent Rec., dat eene goede clasfificering der uitgangen geregelder, minder omflagtig , en hierdoor be- ter zou zijn, Men ziet dus, dat in‘ dit boekdeel eene overgroote menigte van zaken vervat is. Dat verfcheidene van dezelve- goed be- handeld zijn, wil Rec, gaarne toeftemmen ; maar tevens kan hij , behalve het hier en daar aangemerkte , niet oncveinzen, dat er eene groote Ómflagtigheid en overladenheid in het- zelve heerscht, en die meerdere eenvoudigheid, waartoe hij meent, dat de Spraakkunften van verfchillende talen nog kun- nen en moeten teruggebragt worden, ook hier gemist wordt. In de nommers der artikels van de beide hoofdgedeelten der Spraakkunst, gewoonlijk Woorderonding en Woordvoeging ge- noemd, heerscht eene zonderling door elkander loopende orde, die te vreezen is, dat de leerling niet gemakkelijk zal kunnen vinden en volgen. — Na al het gezegde, zij dus het oordeel aan Onzen Lezer verbleven, of hij den titel Spraakkunst der Spraakkunften in eenen‘ Westerfchen of in eenen Oosterfchen zin op dit werk hebbe toe te pasfen, | l. Specimen Paedagogico-philofophicum inaugurale, conti- nens brevisfimum confpectum Paedagogices, quod etc. pu- blicae disputatione offert MICHAËL JACOBI FIL, NOOR- DEWIER, etc. a. d. XII Jan, 1835.. Groningae, apud J. Römelingh. 8vo, maj. 94 pag. 2e Kart Overzigt der Leer van de Opvoeding en het Onderwijs, voornamelijk met toepasfing op de lagere Scholen, doar B BRUGSMA, Onderwijzer te Groningen. Te Groningen, bij _W. Zuidema. 1835, Zn gr. 8yo. 160 5/. f' 1-25. 3. Gedachten over de Opvoeding: Te Groningen, bij Je Oom- kens. 1834. In gr. 8yo. 35 bl, f :- 25. bh. Iets nopens de eigene voortdurende vorming , verheffing en yer- edeling van den Onderwijzer, van M. KARL HEINRICH OPVOEDKUNDIGE SCHRIFTEN. 583 GOTTFRIED TÄNZÉR, door D, BUDDINGH. (Ten voore deele van eene brave, bejaarde Weduwe uitgegeven.) Te Groningen , bij J. Oomkens. 1834, In gr. 8yo. Sh bl. f: -'75. 5. Gebeden voor jonge Lieden in Scholen en Huisgezinnen , door We VAN DEN HULL. Te Amflerdam, bij A. Vink. 1835. In kl. 8yo. 57 bi. f : -50. 6. Versjes voor Kinderen, door j. Fe LeMÜLLER. Tweede ver- meerderde Druk, TAEAE, bij F, Kaal, 1834. Je kl, 8v0. 112 bl. f: ha Bs Bake voor de Jangelingschap,. Naar het Werk yanye . DROZ, Ápplications.de la Morale àla Politique. Ten dienfte der Scholen, door Mt. C. Je VAN HEUSDEN., Te "s Herto- genbosch, bij H. Palier en Zoon, 1835, In kl, 8yo. 80 bl. f: -40. Da alle de bovenftaande febriften tot hetzelfde ak « van wetenfchap , namelijk de Opvoeding en het Onderwijs der Jeugd, meer: of min betrekking hebben, kunnen wij dezelve voegzaam vereenigen, en achten:eene korte aankondiging van elk voldoende, om inhoud en waarde eenigzins te doën kennen. No, I. De Heer NOORDEWTER, Rector te Winfchoten , heeft dit Specimen eeniglijk gefchreven, om aan de Akade- miewet te voldoen, noemt de Schrijvers, aan welke hij het hierin geftelde meestal te danken heeft, en maakt-geen aan- fpraak op lets nieuws of beters, dat hij zou voortgebragt hebben, Hij heeft dan ook van het vaormaamfte, dat tot de Opvoedkunde behoort, in eèn kort beftek een vrij goed over- zigt gegeven, dat ook voor anderen cot herinnering dienen kan, — Ons over een of ander van de daarin aangevoerde onderwerpen tit te laren, achten wij, uit hoofde van ge- melde doel eu wijze van zamenftelling, niet noodig, Alteen moeten wij nog opmerken,.dat hij zich aring tot de geleerde opvoeding bepaald heeft. Van veel grooter algemeen belang is No. 2, zoo” wel door de taal , waarin, als wegens het einde, waartoe, ende wijze, waarop pet gefthreven is, Het werkje ís iù ijken vorfprong eene bandleiding voor de lesfen, die de Heer BRUGSMA, als Onderwijzer der Kweekfchool voor Onderwijzers tè Gronire 584 OPVOEDKUNDIGE SCHRIFTEN. gen, gewoon is te geven; en op aanrading van twee School- opzieners heeft hij tor de uitgave befloten , ten. behoeve van Onderwijzers, en van de genen, die er toe opgeleid wor- den. Met zedigheid fpreekt hij over hetzelve, erkent, wat bij aan anderen verfchuldigd is, en wijst zijne bronnen aan, met name sCHWARTZ.EN HARNISCH, waaruit hij iets over- genomen heeft, — De eerffe Afdeeling handelt, in twee Hoofd-. ftukken, over Opvoeding en Onderwijs; de tweede , in drie, over de Scholen, eerst in het algemeen en de lagere in het bijzonder, en dan over de Zagere School, welke het voor- name doel van het werkje is, als Opvoedingsgeflicht en als Geflicht van Onderwijs. In -zulke geregelde orde, die ook bij de verdere ontwikkeling naauwkeurig in acht genomen wordt, befchrijft BRUGSMA zeer verftandig en oordeelkun- dig het voornaamfte, dat vooral tot het lagere Schoolwezen behoort, en doet in alles eenen helder en Christelijk gods- dienftigen zin blijken, op welks noodzakelijkheid, om aan opvoeding en onderwijs de beste zedelijke en heilzame ftrek- king te geven, hij allerwegen aandringt. Al maakt hij op roem als ‚ftijlist geen de minfte aanfpraak, en al meent hij met regt, dat een Onderwijzer der jeugd meer voor zijne leerlingen moet trachten nuctig te zijn, dan door letterarbeid roem in te oogften; zoo is nogtans dit zaakrijke werkje ook wegens den goeden ftijl zeer aanbevelenswaardig. Reéêc, heeft hetzelve dus met veel genoegen gelezen, en durft het aan alle Opvoeders en Onderwijzers, bijzonder in de lagere fcho- len, gerust aanbevelen. Bij de overweging daarvan zal: mis- {chien wel menigeen bij zichzelven zeggen: „ Wie is tot alle deze dingen bekwaam?’ maar het volmaaktfte , ‘mits niet over- dreven, moet ons toch voorgefteld worden, en dan ftreve ieder, onder opzien tot den Allervolmaaktften,‚in zijne. mate naar de volmaaktheid ! N. In denzelfden goeden geest is No. 3 over *t geheel opge- teld, Deze Gedachten, meest tot Opvoedingsgeftichten be- trekkelijk, zijn, reeds vóór 15 jaar, door den met lof be- kenden Inftituteur F RÜA UF., te Zeist, opgefteld en uitgege- ven, thans, met deszelfs toeftemming, door den kundigen en braven:prOvirLy, te IJsfelflein, met een Voorwoord (?), in het Groningfche Tijdfchrift voor Onderwijzers geplaatst, en, met goedvinden der Redactie van hetzelve, nu ook af- zonderlijk- gedrukt. Bij zulke geëerde en vereerende namen OPVOEDKUNDIGE SCHRIFTEN. ` 585 zou onze goedkeuring overtollig kunnen fchijnen, offchoon zij niet onverdiend zou zijn. Voor nadere opgave zijn deze losfe Gedachten, ten getale van 48, met eèn Slotwoord, niet vatbaar. Met vele van dezelve kan Rec. zich wel vereeni- gen; met fommige minder , waarin hij meer magtfpreuk , dan gegronde redenering vindt, b. No. 5. Bij de beoordeeling van het Woord van den Heer VAN DEN HULL aan Onderwijzers enz., in dit Tijdfchrifc voor 1834, No. XV, bl. 676, heeft Rec. zijne gedachten over formulier-fchoolgebeden hoofdzakelijk gezegd; en de uitgave van deze 79 (zegge negen-en-zeventig) gebeden, die allen elke week wederkomen, benevens één voor zieke en één voor herftelde jonge lieden, beeft hem nog niet van meening _ 586 OPVOEDKUNDIGE SCHRIFTEN. doen veranderen. Korte en krachtige, door den Onderwij. zer zelven, naar tijdsgelegenheid, uit hoofd en hart gepast uitgefprokene en in aantal zeer verminderde gebeden, of tus. fchenbeiden, in plaats’ daarvan, gepaste godsdienftig-zede- lijke gezangen, door de fchooljeugd op te zingen, zouden hem veel doelmatiger voorkomen, dan dit vermenigvuldigde formuliér- en fleurwerk, dat hij, offcheon aan de goede be. doeling des Opftellers huide: doende, noch naar ftof noch haar vorm-kan aanbevelen: van bijzondere miles wil hij zich thans llefst onthouden, No. 6, De Versjes van den Heer MÜLLER zijn den her- druk, die noodig geworden is, waardig, en met l4 nieuwe vermeerderd. Zij bereiken wel vAN ALPHEN’s naïfheid niet, maar vatten toch ovér °t geheel eenen goeden kinder- toon; zijn doorgaans niet boven het kinderlijk bereik , be- vatten nuttige lesfen, en vele hebben eene eenvoudige be- valligheid , die ze met vermaak zal doen lezen, — Sommige zedelesfen zou Rec. liefst ook door voorbeelden opgehel- derd. hebben, b. v. over de matigheid , bl, 13, over het gè- duld, bl, 19, — De bij velen gewone, maar toch onduide- fijke en tevens onjuiste uitdrukking; „ God, onze Vader in Christus,” bl, 4, is althans voor kinderen onverftaanbaar. — In de Herinnering, bl. 9, 10, of liever Opwekking tot medelijden in den winter, of dergelijke, zou- Rec., volgens den geheelen meer tot verteedering (temmenden inhoud , liefst met eene andere drangreden, dan mec de bedreiging van God- ‚ delijke ftraf, geëindigd hebben, — ii hef volmwaaktfle Gebed, bl. 54, 55, (her Onze Vader, naat veler gewoonte dus ge- noemd, maar, hoe welgemeend:ook, nogtans onnaauwkeu- tig, want zijn andere gebedén van jezus, b. ve JOAN. XVII, dan in hunne foort minder volmaakt?) hierin dan meent Rec,, dat het faatfte gedeelte der vijfde bede niet juist genoeg uitgedrukt is door: „ Opdat wij dan ook ver- „ geven Onzen grootften fchuldenaar,” maar liever zou moe- ten Zijn: „ Zoo als wij ook graag vergeven” enz, — De laatfte regel, bl, 52: „ En bij dien grootften fechar geen „ fchatten meer begeeren,” die vier lettergrepen te lang is, zou misfchien dus kunnen verholpen worden: „ En bij dien fchat niets meer begeeren.” — Deze en dergelijke kleine aan- merkingen nemen nogtans niet weg, dat wij deze Versjes gè- rust mogen aanbevelen, ha OPVOEDKUNDIGE SCHRIFTEN, . 587 No. 7. Loffelijk is de bedoeling van deh Heer van HEUS- DEN mêt de bewerking van dit:ffukje, naar het op den titél gemelde Franfche werk: hij wil nameljk den jongeling de ware beginfelen doen kennen, waarnaar hij vervolgens in den Burgerftaat behoort werkzaam te zijn, Of echter het hiertoe gekozene middel in allen deele het gefchiktfte zij, hieraan meent Rec. te moeten twijfelen: voor dien leeftijd, waarop de meesten op de lagere fcholen zijn, komt het hem te vroegtijdig, en althans, zoo als dit over het geheel is, niet bevactelijk genoeg voor: het vooronderftelt te veel, dat de jeugd dan nog niet heeft; en de voordragt is ook door- gaans niet populair genoeg. Zelfs de titel fchijnt minder ge: lukkig te zijn: men wil immers der jongelingfchap hiermede geen Staatkunde leeren,: hen tót- geen Staackundigen ma- ken, maar hun leeren, hoe zij zich als burgers van den Sraat moeten gedragen. Ten algemeenen gebruike voor dè fcholer durft Rec. het dus niet aanprijzen; en hij meent ook , dat het onderwerp in zijn geheel daar nog hiet thuis behoort : maar een Volksleesboek over hetzelve , gêheel van Nederländsch maakfel, en in den trant der werken ván de Maatschappij Tot Nut van `t Algemeen, zou hij gansch niet onnuttig keureú. Voor ’'t overige ontkent hij hiermede niet, dat er in dit boekje (welks correctie, in ’t voorbijgaan gezegd, gebrekkig is) goede en belangrijke zaken, b, v. het hoofdftuk over de Gods- dienst, vervat zijn, die door de jongelingfchap , welke den fchooltijd te boven is, wel moge ter harte genomen worden. mmm De Gefchiedenis der Jeugd van ALBERT DORING, eenen braven en deugdzamen Jongeling , als een voorbeeld ter nan volging voor alle Kinderen, die in hunnen jeugdigen leef- tijd aangename en droevige lotgevallen ondervinden, Door He MULLER, Predikant te Wollmirsleben , enz. Vrij naar het Hoogduitsch bewerkt. Met Platen. Te Haarlem, bij de Wed. A. Loosjes, Pz. In kl. 8yo. 184 b1. f 1-50, Oorfpronkelijk is bovenftaand verdienftelijk werkje voor de jeugd in het Hoogduitsch gefchreven; maar de bekwame Ver- taler heeft het tooneel geheel op Nederlandfchen bodem ver- plaatst, zoodat de kleur daardoor inlandsch geworden is, 588 He MULLER, ALBERT DORING. Wij bevelen het daarom des te meer allen ouders en opvoe- ders aan, tot leesboek voor hunne kinderen en kweekelingen, Echter hadden wij wel gewenscht , dat bij de vermelding van het ongeluk, den Heere DoRrING overgekomen, door dat hij eenen borgtogt van f 14000 —, zonder eenig pand en zon- der vooraf naar den ftaat en het al of niet bezwaarde der goe- deren van den fchuldenaar behoorlijk onderzoek te hebben gedaan, voor een hem volftrekt vreemd perfoon had getee- kend (zie bi. 58), terwijl. die man weldra bleek buiten de mogelijkheid tot voldoening zijner fchuld te zijn, en dus D o- RING, gehuwd en vader van een talrijk gezin, alsnu dat aanzienlijk kapitaal moest opbrengen; gaarne hadden wij ge- wenscht; zeggen wij, dat te dier plaatfe eene aanmerking ware gemaakt, en men b.v. DORING zijne kinderen had la- ten waarfchuwen, en hun de belofte had laten doen, toch nimmer in dat opzigt zijn voorbeeld te volgen; of dat de Schrijver zelf, bij wege van uitweiding, hadde aangetoond, hoe onbetamelijk het voor een’ huisvader, of voor elk , die voor anderen zorg moet dragen, fteeds is, zich borg te ftel- len voor de betaling van fommen, welker voldoening , zoo die ooit van den borg mogt worden gevorderd , -hetgeen toch altijd gefchieden kan, denzelven op eene aanmerkelijke wijze krenken, en hem verhinderen zou, datgene voor zijne naaste betrekkingen te doen, waartoe hij anders in ftaat zou zijn geweest. De voorbeelderi van goedhartige lieden, die door’ het teekenen van borgtogten zichzelven en hunne huisgezin- nen in het verderf hebben geftort, zijn in het werkelijke leven zoo talrijk, dat eene vermaning tegen dergelijke on- voorzigtigheid niet overtollig zou kunnen worden gerekend. — Wij herhalen overigens gaarne onze bijzondere aanbeveling van dit werkje, BOEKBESCHOUWING. Nieuwe Verhandelingen van het Genootfchap tot yerde- diging van de Christelijke Godsdienst tegen derzel- ver hedendaagfche Beftrijders. Voor het jaar 1831. = Hde Deel. In ’s Gravenhage, bij de Erve J. Thier- ry en C. Menfing en Zoon. 1835. Zn gr. 8vo. 518 Bl. f 3-50. jai Doo toevallige omftandigheden verfchijnen deze Vert- „ handelingen voor 1832 eerder in het licht, dan de „ Verhandeling over Aet zedelijk karakter der voor- „ naamfte Hervormers in de zestiende Eeuw, en den „invloed, welke derzelver zedelijke grondbeginfels op „ hetgene zij ondernomen en verrigt hebben, heeft vit- „ geoefend, welke reeds ten jare 1831 bekroond is gé- „ worden.” Dit werd berigt bij de uitgaaf der Verhan-- delingen van FOCKENS EN BERGSMA, Welke ten jare 1833 in het licht verfchenen. Men gaf tevens de hoop te kennen, dat de uitgaaf dier Verhandeling fpoe- dig zou volgen. Deze hoop is eerst vervuld ten jare 1835. Indien wij wèl onderrigt zijn, is deze vertraging veroorzaakt door ongefteldheid van den Schrijver, waar- door het herzien zijner Verhandeling hem voor eenigen tijd niet enkel ontraden , maar zelfs geheel verboden was; Waarfchijnlijk moet men aan deze ontftelling van ’s mans oogen de uitvoerigheid van het ftuk toefchrijven , zoo- dat zijne anders bekende naauwkeurigheid buiten ftaat werd gefteld, naar keus en wensch , beknopter te zijn. Hiervan genoeg. | Reeds ten jare 1827 fchreef het Genootfchap de boven omfchrevene vraag uit. Geen antwoord is toen inge- komen. De vraag werd ten jare 1829 letterlijk herhaald. Één antwoord werd flechts ingezonden, maar hetwelk waar- dig is gekeurd met den gouden eereprijs bekroond te wor- den. Dit is het ftuk, dat nu voor ons ligt, welks BOEKBESCH. 1836. No. 14, P p 590 NIEUWE VERHANDELINGEN Schrijver is B. R. DR GEER, Theol. Doctor en Pre fesfor te Franeker. De uitfchrijvingswoorden zijn ons bij herhaling eenigzins duister voorgekomen. Het is een gemakkelijk geneesmiddel, dat door meer dan éénen Beoor- deelaar dezer Verhandeling aan die woorden is toege- diend, bij hetwelk de woorden: „ welke derzelver „ zedelijke grondbeginfels op hetgene zij ondernomen „én verrigt hebben, heeft uitgeoefend’ als druk- of fchrijffout behandeld, en aldus verbeterd worden: wel- ken — hebben uitgeoefend. Of nu het Genootfchap met die goedgemeende verbeterifig gediend zij, blijve hier on- beflist. Wij ontwaren hier duisterheid , welke door na- dere omfchrijving had kunnen en moeten opgehelderd worden, Anders is het ons onverklaarbaar , dat die fout eerst door het fcherpe oog van Reeenfenten is ontdekt geworden, daar het Genootfchap vroeger, bij het zoo dikwerf herhalen der woorden , ter verbetering evenzeer is in ftaat geweest. Dit duistere der uitfchrijvingswoor- den komt ons voor, in aanmerking genomen te moeten worden, bij het beoordeelen van de Verhandeling zelve. Profesfor pe GEER heeft de woorden der uitfchrijving behouden, en toch het onderwerp zoo behandeld, als hetzelve door de veranderde lezing bij eenige Beoordeel- aars nader gewijzigd wordt. Dit blijkt uit den ganfchen inhoud der Verhandeling, dien wij hier zullen opgeven. Hierbij zullen wij de meestmogelijke beknoptheid in acht nemen. Ter Inleiding deelt § l eenige Aanmerkingen mede over de aanleidende oorzaken der Kerkhervorming, vermeldt § 2 Befchuldigingen , ingebragt tegen de Her- "vorming en Hervormers , en wijst eindelijk $ 3 de voor- naamfte Hervormers aan, die in aanmerking komen, LUTHER, MELANCHTHON, ZWINGLI €N KAL- VIJN, met terzijdeftelling van ERASMUS. Hierop ver- deelt zich de Verhandeling in vier A/deelingen, naar de vier genoemde Hervormers, die ieder afzonderlijk be- handeld worden. Het is waar, op deze wijze moeten vele herhalingen voorkomen, die het hier geleverde , als VAN HET HAAGSCH GENÖOTSCHAP. 591 één geheel befchouwd, te uitvoerig maken. Doch let men op de befchuldigingen , of liever lasteringen , tegen de Hervormers afzonderlijk ingebragt , dan moge de vorm dezer Verhandeling minder behagelijk zijn, ieder Her- vormer {taat dan ook met eigen {child gedekt tegen de vergiftigde pijlen, door den laster uit zijnen fchuilhoek op hen en hun werk boosaardig afgefchoten. De be- hoeften ook, van onzen tijd vorderen misfchien zulk eene voorftelling nadrukkelijk. Daardoor kan ieder Protes- tant, zonder Geleerde te zijn, ook de andere partij hoo- ren, bij hetgeen tegen elken Hervormer afzonderlijk wordt ingebragt. De eerfte Afdeeling ftelt Hoofdftuk I Lu- THER’s zedelijk karakter voor, waarbij ook het on- gunftige niet wordt voorbijgezien. Die voorftelling is zeer beknopt, bl. 30—44. Het llde Hoofdituk geeft den inhoud van LUTHER’ S karakter op zijne werk- zaamheden, Het leven des Hervormers wordt doorloo- pen, en bet geheel befloten met Algemeene aanmerkin- gcn, aangaande de voor- en nadeelen , ten aanzien der Hervorming voortgevloeid uit LUTHER’s karakter , bl. 45—165. De tweede Afdeeling heeft aangaande me- LANCHTHON eveneens twee Hoofdftukken: I ver- meldt Aet zedelijk karakter diens Hervormers, bl. 166 _—l75;.I ftelt den invloed van dit zijn karakter op zijne werkzaamheden voor, bl. 176—239. Eveneens worden in twee volgende Afdeelingen ZwINGLI en KALVIJN behandeld, Er heeft hier een klein verfchil plaats, dat namelijk vóór de opgaaf van het zedelijk ka- rakter dezer Hervormers telkens een afzonderlijk Hoofd- ftuk voorkomt, bl. 241—250 , vermeldende aanleidende oorzaken tot de Zwitferfche Kerkhervorming , bewerkt door ZWINGLI, en bl. 347--353 voorafgaande her- vormingspogingen vóór de komst van KALVIJN te Ge- neve. Bij nadere redaktie van dit geheele ftuk hadden beide deze Hoofditukken hier althans geheel kunnen en moeten wegvallen. In de Inleiding zou dit alles b. v. § l voegzamer plaats gevonden hebben. De Hoogleer- aar zal dit gereedelijk erkennen. Ons ontbreekt de ruim- Pp 2 'F 592 NIEUWE VERHANDELINGEN te, om met aanmerkingen meer bijzonder op te treden. Van algemeene , -welke dan meestal oppervlakkig zijn, onthouden wij ons gaarne. Wij deelen de flotfom mede, liefst met de woorden van den geleerden Schrijver , bl. 513 volg.: „ Werpen wij nog een’ algemeeren en on- ke) 3 1 3 } > partijdigen blik op hunne gezamenlijke denkwijze en beginfelen, en op den gewigtigen arbeid, door hen volbragt, dan zien wij met verbazing, wat hooge vlugt, voor hunnen tijd, zij hebben genomen ; hoe onbegrijpelijk veel zij tot zuivering en vereenvoudi- ging der Christelijke belijdenis en eerdienst hebben ontworpen, daargefteld en gehandhaafd. Doch wij ontdekken alsdan tevens, dat aan elk van hen, in meerdere of mindere mate, nog altijd iets aankleefde van den ouden Godsdienstvorm, en van de fchoolfche wijziging , “welke de Godsdienst had gekenmerkt ge- durende verichillende eeuwen. Dit moest hen natuur- lijk ‘altijd eenigermate in hunne vrijheid van denken belemmeren , gelijk zij ook altijd door de omftandig- heden eenigzins gehinderd werden in hunne handelin- gen. Hunne verfchijhing was dus gelijk aan een op- komend licht , hetwelk te midden der duisternis glin- ftert, -maar door de nevelen , die hetzelve omringen, verhinderd wordt met vollen glans te fchijnen. Na den ftaat van onkunde en bijgeloof, die eeuwen lang had ftand gegrepen, kon men dit wel miet anders ver- wachten. Niet op eenmaal konden de Hervormers alle dwalingen en bekrompene begrippen áfleggen , en in allen deele aan den federt lang gevestigden vorm der Christelijke Godsdienst eene geheel nieuwe rigting ge- ven. Alleen door den tijd, en bij eenen voorfpoedi- gen voortgang der Hervorming, konden Godsdienst en Godgeleerdheid dien graad van zuiverheid verkrij- gen, welke het karakter was v°n latere tijden. Im tusfchen verfchilden de Hervormers hierin eenigzins van elkander, dat de een meer, de ander minder, naarmate van zijnen verfchillenden aanleg en karakter, afweek van de lang beftaan hebbende vormen,” enz. VAN HET HAAGSCH GENOOTSCHAP, 593 Die geest openbaart zich geheel de Verhandeling door , en alles wordt met zoo veelvuldige bewijzen uit de Ge- fchiedenis geftaafd, dat men de grondige kennis dier Gefchiedenis in den Schrijver alom opmerkt. Het ftuk, zoo als het ons aangeboden is, ftellen wij niet enkel voor onze, maar ook voor volgende dagen op hoogen prijs, als eene gewigtige bijdrage ter verdediging van Protestantismus en echt Christendom , tot welke de Ver- handelingen van de Heeren nuër en orrTo evenzeer het hare geleverd hebben. Waar het licht zich ver- toont, daar openbaart zich, volgens de opmerking van Profesfor HAGENBACH, verfcheidenheid van kleuren 3 waar het duister is, daar heeft alles ééne kleur , daar is. alles zwart.: Verfcheidenheid behaagt dus hier niet alleen , maar bewaart tegen verfterf en ondergang. Gods woord blijft tot in eeuwigheid, en evenzeer het Protes- tantismus , dat zich daaraan houdt. Godsdienffig Handboek voor Kranken, door R. BAL S= LEV, Predikant te Haarsley in Fuhnen. Naar den wierden druk , wit het Hoogduitsch vertaald. Te Rot- terdam , bij H. W. van Harderwijk. 1835. Zn gr. 8vo. 205 B/. f 1-90. Åis eene vertaling van eene vertaling uit het Deensch , komt dit gefchrift uit de derde hand tot ons. Rec. zou hierop geenerlei aanmerking maken, indien geen onzer vaderlandfche Godsdienstleeraars in ftaat ware, om zulk een godsdienftig handboek te fchrijven. Van het tegen- deel beftaan echter uitmuntende voorbeelden. Men den- ke aan VERWEY, CORSTIUS Cn anderen. Even- wel, wat waar en goed is, mag ook wel bij herhaling gezegd worden, al kwame het uit Siberië of Nieuw-Zee- land, En waar en goed is verre het meeste, wat hier gezegd wordt. Het gefchrift leert de krankheden uit de regte oogpunten befchouwen ; waarfchuwt tegen het uit- itellen der bekeering tot het einde des levens ; niet min- - 594 R. BALSLEV, HANDBOEK. der tegen het wanbegrip, alsof het lijden eene genoeg- doening ware voor de zonden dergenen, die zich door eigen toedoen de ziekten op den hals gehaald hebben; wijst als de voor alle bekommerden troostrijkfte waar- heid aan, dat ye zus de zondaars aanneemt; vermaant tegen wederkeering tot zonde, na de herftelling 3 {preekt ook woorden van waarheid en wijsheid tot echte Chris- tenen, die krank zijn; geeft verder raad en bemoediging, troost en befturing , ook met betrekking tot het fterven, en eindigt met eenige gebeden voor kranken. Daar nu alles in eenen Christelijken geest en met veel hartelijkheid gefchreven is, zien wij niet, waarom wij onzen lezeren niet zonden aanprijzen , dit werkje te voegen bij degenen, met welke zij bij zichzelven en anderen in krankheden en ligchaams{marten nut kunnen en willen ftichten. God gebiede er zijnen zêgen over! De Predestinatieleer der Dord/che Vaderen , befchorewd in het licht der reine Bijbelwaarheid , door den Schrij- yer van het boeksken: Satan's nederlaag op Golgo- tha, enz. Te ’s Gravenhage, bij A. J. van Weelden. In kl. 8yo. 61 B/. f :-60. l AV ainia men op de Predestinatieleer, zoo als zij door de Dordrechtfche Synode van 1618 en 1619 is vastgefteld, den regel toepast, „dat, wie eene ftelling aanneemt, ook alles voor waar houdt, wat bij wettige gevolgtrekking uit dezelve wordt afgeleid,” dan ver- krijgt deze leer een, om het zachtfte te zeggen, zon- derling aanzien. Leest men het XVIde Artikel der Ne- derlandfche Geloofsbelijdenis, dan durft men naauwelijks zijne oogen gelooven; terwijl het vreemd is, dat de Dordfche Vaderen niet hebben ingezien , hoe ongelijk zij aan zichzelven waren, en hoe lijnregt zij op dit punt niet zelden in tegenfpraak zijn met hunne eigene ftellin- gen. Hem, die over de gefchiedenis der twisten aan- gaande dit onderwerp veel goeds bijeen wil lezen, ver- DE PREDESTINATIELEER. 595 wijzen wij naar de relatio historica de origins et pro- gresfu controverfiarum in foederato Belgio de prades- tinatione et capittbùs annexis; een tractatus posthu- mus van PHIL. à LIMBORCH (*). ‚De Schrijver van het voor ons liggend ftukje werd door de federt geruimen tijd herlevende twisten en ver- deeldheden in de Nederlandfche Hervormde Kefk genoopt, om zijne aandacht op dit punt, als cen der hoofdonder- werpen des verfchils, te vestigen. Wat dienaangaande waarheid is, wenschte hij te onderzoeken door eene âan- dachtige vergelijking der genoemde leer, zoo als zij be- vat is in Art. XVI der Nederlandfche Geloofsbelijdenis , met de leer des Bijbels, Deze leer, voegen wij er bij, meenden ook de Dordfche Vaderen te volgen. Trou- wens, van de H. Schrift is het een waarachtig zeggen van WERENFELS (}). i Hic liber est, in quo quaerit fua dogmata quisque, Invenit et pariter dogmata quisque fua. Alles hangt van de verklaring af, en diegene is het naaste aan de waarheid , wiens Bijbelverklaring het mees- te historisch-grammatisch is. De Schrijver dan ftelt op den voorgrond , dat alle ze- delijke wezens vrijwerkende zijn; hij bewijst dit bijzon- der aangaande den mensch , ook in deszelfs zedelijk ver- dorvenen toeftand. Hem is (bl 7) „het vermogen bijge- „ bleven tot het doen eener vrije keuze tusfchen goed „ en kwaad, zoodat, wat hij ook verrigte , elke daad , » uit die keuze voortvloeijende , als eene yrsje daad moet „ worden befchouwd,” Het lijdt echter geenen twijfel, (bl. 12) „ dat Gods voorzienigheid a/, wat geweest „is, al, wat is, en al, wat zijn zal, in haar eeuwig » raadsbefluit heeft opgenomen; dat voor haar niets » beftaat van ’t geen wij onzekerheid, kans of toeval (*) O. a. gedrukt achter de 5de uitgave var 's mans Thes- logia Christiana. ’ (t) Epigr. LIX. 596 DE PREDESTINATIELEER: „ noemen; dat hetzelve befluit ook alle mogelijke vrijc „ gezindheden , woorden en daden van alle vrijwerkende „ wezens, met al derzelver gevolgen, tot den einde „ toe, en dus ook aller menfchen zaligfpreking of yer- „ oordeeling omvat en omvatten moet.” Men kan aan dit „ raadsbefluit „”” des verkiezende, zonder bezwaar den naam van voorverordening geven, mits men zorge, vooreerst, om dat „ voor”? in eenen Gode betamenden zin te nemen; ten tweede, „om alzoo , menfchclijker „ wijze, dat is: met een voor en na, redenerende , de „ orde der volging in eene gegeven zedelijke keten, waar- „ van de eerfte fchakel in de vrijwillige daad eens zede- „ lijken wezens ligt, niet te verbreken, veel min om „ te keeren, en om mitsdien de eindbefchikking , waarin „ die keten uitloopt, niet anders te befchouwen , dan „als het eindgevolg van die vrijwillige daad , en niet „ anders, dan a/s zoodanig voorbeftemd.”” Deze voor- befchikking is oneindig ruimer van omvang, en tevens Gode waardiger , dan die, welke, na eene in Art. XIV voorafgegane vol/trekte loochening van ’s menfchen vrijen wil, geleerd wordt in Art. XVI der Nederlandfche Ge- loofsbelijdenis. Tegen deze leer, die hij „ allerverfchrik- „ kelijkst’’ noemt, trekt hij te velde. Het komt hem onmogelijk voor, dat het menfchelijk geflacht (bl. 16) „ in den eerften Adam God zou verlaten hebben , en de „ tweede Adam gekomen zijn, om door vrijwillige zelf- „ verloochening dat geflacht weder met God te verzoe- nen, en de uitkomst dier twee vrijwillige daden , met elkander in verband gebragt , zou wezen , een met of tegen dank getrokken worden des eenen en een met of tegen dank verworpen worden des anderen der, » 4300 geleerd wordt, geheel van vrijen wil verftokent „ Adamskinderen.”’ Hij meent het dus daarvoor te mo- gen houden, dat (bl. 17) „alleen de eerstgegevene „ voorftelling der voorverordening, verbonden aan de „ vrijwerkendheid van alle zedelijke wezens, aanne- „ melijk is.” De leer der voorbefchikking alzoo als een deel van die 3 y 3 3 DE PREDESTINATIELEER. 597 der voorzienigheid aangemerkt, en daarmede, naar ons inzien, de zaak bij het regte einde aangevat hebbende , gaat hij uit dit oogpunt de voornaamfte Bijbelplaatfen , tot de zaak betrekkelijk , behandelen en met zijn gevoelen in overeenftemming brengen. De Schrijver, wiens fcherpzinnigheid wij uit zijn vo- rig gefchriftje reeds leerden kennen, zegt hier zeer veel goeds, in eenen meestal levendigen ftijl. Op volledig- heid zal hij wel geene aanfpraak maken; dan toch moes- ten plaatfen als Hand. XIII: 48 niet zijn overgeflagen. Ook over dit onderwerp zeggen wij met WE REN- FELO (1); Quaestio te nunc haec , nunc quaestio distinet illa; In coelum aspiras: plus age, quaere minus. en vereenigen ons ten volle met den wensch, zoo van denzelfden Geleerde (4), als van onzen kam p- HUIZEN ($): Och waren alle menfchen wijs, En wilden daarbij wèl: De aard’ ware hun een Paradijs ; Nu is ze meest een hel, Ja, dat wordt zij door dat eindeloos twisten over den fleutel van AsMmus (4). Mogt men dien liever ge- bruiken ! (*) Epigr. XXXVII. (t) Epigr. XXVIL (S) Mayfche Morgenftond. (+) MATTHIAS CLAUDIUS, Werke. Th. VI, Band IIL, S. 123. | Over de Infbellingen van hooger Onderwijs in Utrecht vóór de oprigting der Hoogefchool inden jare 1636. Biy gelegenheid der viering van het tweede Eeuwfcest dier 598 H. M. A. Je VAN ASCH VAN WIJCK Hoogefchool , door u. M. A. Je VAN ASCH VAN Wijck, Staatsraad , Burgemeester der Stad Utrecht. Te Utrecht, bij N. van der Monde, enz. In gr. 8yo. 100 en XIX bl. f 1-80. Redevoering over den heilrijken invloed, welken de Christelijke Godsdienst ten allen tijde in ons Vaders land heeft uitgeoefend , uitgefproken bij de overdrag? yan het bewind der Groningfche Hoogefchool , door Je F. VAN OORDT, J. W» Z., Hoogleeraar in de Godgeleerdheid enz. Uit het Latijn vertaald door G. W. SANNES,; Predikant te Kolham. Te Gro- ningen, bij W. Zuidema. 1836. Zn gr. 8vo. 4t Bl. f :-40. Bi gelegenheid van het Eeuwfeest der Akademie van Utrecht, heeft de Heer Burgemeester dier Stad zich verledigd tot het nafporen van berigten omtrent de In- ftellingen van hooger Onderwijs , welke aldaar vóór de vestiging van eene Hoogefchool hebben plaats gebad. Hij toont aan, dat, met de vestiging van eenen Bis- fchopszetel aldaar door den Engelfchen WILLEBRORD, de wetenfchappelijke Engelfche inftellingen invloed gehad hebben op de oprigting van de Kapittel-fcholen der Ka- nonniken , waarvan hij de lotgevallen, inrigtingen en uit- werkingen kortelijk verhaalt , nog verdere ftof tot onder- zoek hieromtrent aanwijzende. Vervolgens vermeldt hij, dat, toen het onderwijs in dezelve niet meer alles om- vatte, wat toen tot eene geleerde opvoeding vereischt werd, bij de-Regering der Stad, in 1470, het eerfte denkbeeld ontftond, om aldaar eene Hoogefchool tot ftand te brengen, waaraan evenwel, wegens de daarop gevolgde onrustige tijden, geen gevolg kon gegeven wor- den, Tusfchenbeiden wordt nu kortelijk verhaald de gefchiedenis van de Hiëronymus-fchool, in navolging van de Deventerfche, ten jare 1474, en van eene open- bare Bibliotheek, in 1582. Hierna vermeldt hij, hoe OVER HOOGER ONDERWIJS, ENZ. ‚599 het ontwerp van 1470 in 1580 hervat, doch toen door verfchil van gevóeléns wederom gefchorst werd , terwijl de Regering intusfchen tot uitbreiding van het onderwijs op de Hiëronymus-fchool maatregels nam. Eindelijk geeft hij verflag van de oprigting eener Illustre fchool aldaar, in 1633, die, drie jaren later, tot eene Hooge- fchool of Univerfiteit verheven werd, — Dit welge- fchreven verflag, vertrouwt Referent, dat niet alleen voor allen, die in de Akademie van Utrecht , wegens hunne voormalige of tegenwoordige betrekking tót de- zelve, bijzonder belang ftellen , maar ook voor alle bé- minnaars van de Letterkundige Gefchiedenis onzes Vae derlands eene aangename bijdrage zal zijn. Gelijk nu dit ftuk een fchoon bewijs oplevert van het hooge belang, dat de Nederlanders ook van vroegere eeuwen in de aankweeking, den bloei en de vruchten der Wetenfchappen gefteld hebben; zoo is de Redevoe- ring van Prof. VAN OORDT eene aangename en nut- tige herinnering van den godsdienftigen zin dierzelfde Nederlanders, en levert proeven van den invloed, op hen door het Christendom te weeg gebragt. +- Wanneer echter op den titel gezegd wordt ten allen tijde, moet Referent aanmerken , dat zulks meer bepaald te verftaan zij van den tijd der invoering des Christendoms in deze landen tot aan de Kerkhervorming, uit welk tijdperk de Hoogleeraar eenige gepaste proeven aanvoert , terwijl hij het overige flechts met een kort woord aanroert. Het is intusfchen eene welgeftelde Redevoering, die zich met genoegen en nut laat lezen: de Heer sANNeES heeft dus geen onnuttig werk gedaan, met derzelver meerdere verfpreiding door eene Nederduitfche vertaling te be- vorderen. | l ææ - =- ;- -S [Á e -o Å F Aanteckeningen en Waarnemingen van RIGORD , Hoog- leeraar en Heelkundige van het Hospitaal der Vene- rijchen te Parijs, Uit het Fransch door j. A. MUL- 600 RICORD DER, że Utrecht. Te Utrecht, bij C. van der Post, Jun. 1836. Zn gr. 8yo. 146 B/. f 1-50. Orrenoon wij ex principio tegen alle vertalingen zijn , en ons dagelijks bedroeven over den guafi-wetenfchap- pelijken ijver van velen onzer vaderlandfche Genees- en Heelkundigen in het overzetten van Franfche , Hoog- duitfche en andere boeken, waardoor zij de luiheid in de hand werken en de Aalve ftudie bevorderen van men- fchen, die, bij gebrek aan intellectuéle ontwikkeling en wetenfchappelijke vorming, nimmer aan ftudie, en vooral niet aan die der Geneeskunde, denken moesten; zoo kunnen wij toch niet ontveinzen, dat wij er in één ge- val onze goedkeuring aan hechten, wanneer namelijk de vertaling dienen kan, om de aandacht op eenig belang- rijk gefchrift meer bijzonder te vestigen, hetwelk an- ders in den oceaan der éphémères fpoedig zijn graf zou- de vinden. Het is dan ook uit dien hoofde, dat wij de door den Heer MULDER gegevene vertaling van eenige aantce- keningen en waarnemingen van RICORD, over den aard en de geneeswijze van fommige fyphilitifche gebre- ken, met veel genoegen gelezen hebben. De belang- rijke praktifche daadzaken, daarin vermeld , de duidelijk bewezene onmisbaarheid van het /peculum uteri bij het onderzoek der genitalia feminina, en de befchrijving en afbeelding van den wterus-fpiegel van Rrcorp, maken dit werkje tot eene gewigtige bijdrage voor de behande- ling eener ziekte, die ook op onzen bodem , helaas ! zoo vele verwoestingen aanregt. Doch niet alleen de praktifche Arts, maar ook de Geneeskundige Policie kan hier belangrijke wenken vinden, om het kwaad in deszelfs cerften oorfprong op te fporen , en alzoo tegen deszelfs verdere verfpreiding krachtige maatregelen aan te wenden. En het zou inderdaad te wenfchen zijn, dat het examen meretricium , hetwelk flechts in fom- mige fteden van ons vaderland door het openbaar gezag wordt voorgefchreven, in alle plaatfen van Regerings- KANTEEKENINGEN ENZ. 601 wege bevolen werd, en dat diegenen, wien dat onder- zoek werd toevertrouwd, verpligt waren, om in alle gevallen gebruik te maken van het /peculum uteri, het- welk toch, blijkens de veelvuldige ondervinding van den bekwamen rrcorpD, dikwijls alleen in ftaat is, om de plaatfelijke fyphilitifche gebreken der vrouwen aan den dag te brengen. Wij betuigen den Heere mMuLDER onzen dank voor zijne naauwkeurige vertaling, en voor de ophelderende aanteekeningen , die hij er op ‘fommige plaatfen heeft bijgevoegd; terwijl wij hartelijk hopen, dat dezelve vele goede lezers vinden, en alzoo aan het doel, dat hij zich bij de uitgave heeft voorgefteld , rijkelijk beantwoorden zal. Intusfchen noodigen wij den kundigen Vertaler uit , om ons, na verloop van eenige jaren, ook de rijpe vruchten zijner eigene ondervinding te fchenken , waar- toe hij door zijne wetenfchappelijke kennis en uitgebrei- de praktifche betrekking ad dan vele anderen , be- rekend is. Bman innen Redevoering over de Sterrekunde , het waardigfle voor- werp eener «algemeene beoefening. Met Aanteekenin- gen. Door F. RAISER, Math. Mag. Phil. Nat. Doct., Obfervator ‘astron, aan de Hoogefchool te Leiden, enz. Te ’s Gravenhage enz. bij de Gebr. van Cleef. 1836. Zn gr. 8yo. 76 BL f:-75. Grei wij bij de beoordeeling van het Wolksleesboek van GLEUNS zeiden, er gijn weinige wetenfchappen, die de achting meer moeten misfen, welke aan derzelver fchoonheid en belangrijkheid billijk toekomt, dan de Ster- rekunde , en wij verheugen ons dus, dat de Heer KA r- SER, die zich als kundig Astronomist inzonderheid vóór en bij de verfchijning der Komeet van HALLEY heeft doen kennen, in deze Redevoering de fchoonfte der menfchelijke wetenfchappen in hare onfchatbare waar- de heeft doen kennen. Wij wenfchen- dit welgefchreven 602 Fe KAISER, REDEVOERING. ftuk in de handen van allen, die meenen , dat de kennis van de hemelligchamen en derzelver verfchijnfelen alleen moet beperkt worden tot de ftudeervertrekken en ob/er- vatoria dergenen, bij wie deze wetenfchap uit ftand of neiging hoofdvak is; terwijl het overigens met verftan- delijke. befchaving zeer wel beftaanbaar is, gecne de minfte kennis te hebben van de hemelen, die Gods eer vertellen , en van het uitfpanfel , dat zijner handen werk verkondigt! De ontwikkeling des onderwerps, de aan- teekeningen , de vermelding en korte beoordeeling der werken , in welke de Sterrekunde volledig , of ten deele, op eene algemeen verftaanbare wijze , voorgedragen wordt, voor zoo verre deze in het Nederduitsch zijn ; alles draagt onze volle goedkeuring weg. Het laatfte ware welligt nog voor eenige aanvulling vatbaar. Althans, op onze boekenkas ziende, valt ons oog op den Wereldbefchou- wer van HUYGENS; op de Algemeene Oefenfchole, waar ook een gedeelte aan de Sterrekunde is toegewijd ; op de Wis-, Natuur- en Sterrekundige Briefwisfcling (Amft. 1790) 3 op NOLLE Ts Natuurkundige Lesfen, D. VI. St. 15 op MARTINE T's Katechismus der Na- tuur, D. I. enz. Rec. heeft reeds vóór een jaar of vijf plan gehad, om de voortreffelijke Worlefungen über die Astronomie van Prof. BRANDES in het Neder- duitsch te vertalen; doch hiervan is tot heden niet ge- komen. Het oorfpronkelijke beflaat eene waardige plaats onder de werken, die deze fchoone wetenfchap op hare tegenwoordige hoogte aan den niet-wiskundige doen ken- nen, Doch dit in het voorbijgaan. Aan de allerkeurigfte uitvoering dezer Redevoering geven wij eenen bijzon- deren lof. De Zonsverduistering van 15 Mei 1836, berekend door G. R. FOCKENS, Ob/ervator bij de Sterrcwacht te Utrecht. Met [drie] uitflaande Platen. Te Utrecht, bij J. G. Andriesfen. 1836. In gr. 8vo. 95 B}. f 1-50. a eenige aanmerkingen over zonsverduisteringen in het G. R, FOCKENS , DE ZONSVERDUISTERING. 603 algemeen, wordt die van 15 Mei 1. I. berekend, zoo in hare algemeene omftandigheden, als geftalten voor Nederland, en meer bijzonder voor het ob/ervatorium te Utrecht. De Heer rocKens heeft zich ter juiste berekening der eclips vele moeite gegeven, en wij kunnen hem dan ook den lof van vlijt en naauwkeurigheid niet onthouden. Even als KAISER te Leiden, doet hij zijnen post eer aan. Het was eene gelukkige gedachte, dit gefchrift op den tweehonderdften verjaardag der Utrechtfche Hoogefchool als eene feesthulde aan den Baron VAN DER CAPELLEN, Prefident van Cura- toren, op te dragen. Hoe echter de zonsverduistering aan den hemel hare vereeuwiging teekent , begrijpen wij niet, of het zou door de onfterfelijkheid van dit werkje — want wij weten niets anders, dat het eene met het andere in verband brengt — moeten wezen. - Meer kunnen wij van dit gefchrift niet zeggen. Na - de eclips zelve, begunftigd door het fchoonfte weder, is deze bloote aankondiging misfchien reeds mosterd na den maaltijd; maar wij ontvingen het eerst na den dag van het verfchijnfel, en prijzen het aan , als eene proeve der degelijkheid, met welke in ons land — hoe weinige proeven men er ook van in druk ziet verfchijnen — de wetenfchappen beoefend worden. Het lijstje van alle in Nederland: zigtbare zonsverduisteringen gedurende deze eeuw , bladz. 70, is geen onaangenaam toevoegfel. Als de eerstkomenden halen wij de volgende aan : 1841. 18 Julij; grootte 2, 2 duim. 1842. 8 Julij; nae DMS ura 1845. 6 Mei; cin Mel esn 1847. 9 October; ..., 0,9 ...: 1851. 28 Julij; bien BOR ei Vóór 19 Augustus 1887 is geene totale zon-eclips te verwachten ; en dan komt nóg de zon verduisterd op. 