Raadgevingen aan teringzieken en allen, die vrezen door de tering aangetast te zullen worden
► iv»W<Wo>«=» RAADGEVINGEN A A N i TERINGZIEKEN! i o • e o • <?* ALLEN, DIE FREZEN DOOR DE I m TERING AANGETAST TE f 4 ZULLEN iroRDEN. I O ■<?> a- i 1 I è % RAADGEVINGEN A A N T E Pt INGZIEKEN E N ALLEN, DIE FREZEN DOOR DE TERING AANGETAST TE ZULLEN IFORD EN. NAAR HET HOOGDÜITSCH VAN C. TV. BECKER, Praktifeerend Geneesheer te Leipzig, TE AMSTERDAM, bij C. G. S U L P K E. 1825, frtyy^ f-' ?D/cal Digitized by the Internet Archive in 2017 with funding from Wellcome Library https://archive.org/details/b29322923 VOORREDE lïet ^ront aantal nienfchen^ hetwelk in den hloei des ieue.ns ^ ook hier te Lande ^ door de te^ ring wofdt aano;etast en ten i^raoe gefleept ^ de menigte uan gelegenheid geoende oorzaken ^ waaraan men zich dagelijks , zonder het te weten ^ blootdelt ; de onkunde aan celen omtrent hunne vatbaarheid ^ of hunnen aanleg tot /e- 71 ng ; de mogelijkheid , om in vele gevallen dezen aanh g in zijne geboorte te f moren , of hij de eerfie verfchijning der ziekte^ deze met een gelukkig gevolg te heer te gaan en , dit niet meer mogelijk zijnde^ de lastige en ge-^ vaarlijke toevallen ie matigen^ of te verzacht ten , ten einde den last des lijders dragelijh te maken en het leven te verlengen ; dit alles heeft mij aangefpoord ^ om deze raadgevingen aan teringzieken in het Nederduitsch over te brengen. Dit TI VOORREDE. Dit werl'je is , zoo ah ooi' reeds de titel aanduidt ^ geen handboei voor brijen, maar lietzehe betrat raadgeuingen aan allen ^ die cene min of meer geqronde vrees voor tering lubben^ of bij welle reeds deze vrees in wezenlij Iheid is overgegaan, 11 heb mij veroorloofd hier en daar onder aan den telst eenige aanteekeningen ie plaat- fen ^ doch om derzeiver getal niet noodeloos te vermeerderen en in geene Ileini gheden te ver^ vallen heb il in het XH en XIII hoojdjiul mijne bijvoegfels meerendeels tusfehen den telst ingelascht , 07n daardoor dit boel je voor den X edef landj'chen lezer bruilbaarder te malen., latende evenwel des Schrijvers denlbeelden aan- gaande het een en ander als: b, v, de Jiellingy in navolging van 11 OB n H AV B en K R U O E Ji ^ dat. de omloop van het bloed door de longen veel fneller is^ dan door de overige deelen des ligchaams , geheel voor zijne re lening. 1822. DE V E R T ALE R, Bladz; { N II O U D. — ], lioofdllak. Over de raoeijelijklieden in de genezing der Tering, . , IL lioafdrtnk. Oorzaken der Tering. , IIL lioofdilnk. Vervolg 1^, Verkoeling, . • . , 2®. Koud Drinken, , .. 5V het inademen van zeer koude Lucht, . , • IV, hoofdhuk. Vervolg 4®. de Wellust en het ver- lies van Vochten, V. hoofdfluk. Vervolg. . , . , o\ Venusziekte. • • 6o. Schurft. , . , Uitllagziekten van al- lerlei aard , , Mazelen. . . • Pokken en Roodvonk, üitllagen op het Hoofd , 8®. Verkoudheden en Zin- kingen, VI. hoofdilak. Vervolg Metaalachlige dampen. Fijn Stof , , ,. VII, hoofdftuk. Vervolg. .... Tooneelfpclers en Muzi- kanten. « . « • ld 17 27 29 5o 34 35 56 58 41 42 45 VIII. VIII INHOUD. Bladz, Vin. lioofddiik. Aanleg tot Tering, , 48 IX. hüofdiluk. Verlcliillende foortea vaii T eri n ^ 56 Etterende- of verzworen e Tering 6i X. lioofdfiuk. Vervolg 68 Knobbelige Tering. — Slgm- tering. 69 XI, lioof^lftuk. Voorbehoeding der Tering.. 71 XII. IioofdRuk, V^ervolg 84 Tabakrooken. boedanigbeid der Lucht. 88 Spijzen 9^ Beweging. 9^ Laanwe baden. . , 96 Fontanellen, ... 97 XIII. hoofdRuk. Iets over de genezing der Tering 99 Melk 102 gslandfcbe Mos, , , io4 Vet en Meel brij. , , io5 / Rust van ziel en ligchaam,. 307 V Slaap 109 Hoest 112 1 Zweet ii4 • Buikloop en Sprouvv.. 116 ■XIV. hoofdRuk. Over de befmetting der Tering., .... 118 XV. hoofdRuk. Iets over geheime genees- • middelen tegen de Tering.. 121 XVI. hoofdRuk. Teringzieke.' zonder Tering,. 124 ï. 1. 'Oi^er de moei) e lij Jche den in de genezing der 'lering^ D e Uittcrnig of Tering belioort tot die ziek-« ten, welke in onze dagen menigvuldiger dan eer-' tijds worden waargenomen , wier genezing flecUts onder zeldzcame oinflandigbeden , alleen in het Legln der ziekte , of in zekere foorien der zelve plaats heeft, doch ook daar niet altijd met een gelukkig gevolg bekroond wordt. Het onnoemelijk getal van geneeswijzen tegen deze ziekte aanbe- volen , geeft een overtuigend bewijs van het ge- larekkige onzer inzigten in bet wezen des bewerk- tuigden ligcliaains , cn in de middelen , waardoor wij eene ftoring in hetzelve , eene van deszelfs beledigingen wederom trachten weg te nemen. Het ge eft echter ook een overtuigend bewijs van de geringe hoop, welke Arts en zieke op de mo- gelijkheid van een gelukkig gevolg dezer genees- wijzen hellen kannen. Zg loopen iiidedaad ai te Teel tegen elkander in. Men denke hechts aan eenige, Balkzuiverende middelen , bloedontlastingen wer- den eertijds algemeen aanbevolen , en worden bet ook nog door fommige Artfen. Braakmiddelen roemen vele Engelfclien als de eciiigc, die gezondheid aanbrengeii. Puist, zachte, lijdelijke beweging, die niet te A veel ( 2 ) veel opwekt en fterk voedende fpijzen worden door een’ derden aanbevolen, .M A T T E o SalVadoiii lierüelde zicli door de allerllerkfle llgchaams beweging. ]Men lioore zijn verbaal. In bet jaar 1786 zegt liij , overviel mij , wegens fterk lijden en zielsonriist , door den doi^l eens bloedverwants veroorzaakt, moeijelijke adeinbaling en beklemdheid op de borst, hartklopping, fla- pelooslieid en de overige zeer lastige toevallen der liijpochondrie. Na een Jaar onder ondragelrjk lij- den te bebbeii doorgewoiTleld , openbaarde zich e’ene veretiering in de borst, die twee jaren lang de verfchrikkelijkfle ongemakken met zich voerde en mij aan den rand des grafs bragt. Ik had ge- durig koorts , eenen hoest die ruct ettcracbfige en fomwijlen met liloed vermengde uitwerping ver- bonden was, een pijidijk gevoel van verettering in de borst , cene altijd-diirendc llapeloosheid , eene fterke hitte welke ik nu eens in de borst , dan weder in armen en banden gevoelde, nachtzweet, doorloop, groote angst en verlies van krachten, cn daarbij was ik lot een’ aanmerkelijkcn graad nitgctcerd. Ik wendde, gelijk ligt te Jjegrijpen is, alle mogelijke middelen der kunst aan ; won ter- ftond in bet begin raad bij de beroemdflc Artfeii in , alles was ecliter te vergeefs. Mijn gebrek nam meer en meer de overhand, angst en vrees Re- gen tol een’ lioogcn , bijna onverdragelijken trap, en ik nam zoodanig af, dat mij Je kleedcreii zeer ruim om bet lijf bini(cn , enz. j <0 / Gc- ( 5 ) Gedurende deze troostelooze tooltaiid lierinner- de ik mij aan de door ll i r p o c M a t iu s en S Y- DPINIIAM aaiibevoieiie flerke ligcliaams heivegiti' gen, de vaste en prikkelende fpijzeii en den en aan liet verwekken van fterk zweet door Ben- net aaiu^eraden. ?yliddelen welke ik in de teuren- woordige ziclsoiigelleldlieid niet duidde aanwen- den, tot dat ik eindelijk belloot, in weerwil der lieerlcbende Hellingen , deze op mij in werking tc brengen. Ibj verhaalt nu de manier zelve, Driemaal daags, morgens, na den maaltijd en tegen den avond, beklom bij fnel eeiie aanmer- kelijke hoogte , zoodat bij kuchte en fterk zweette. D an zette bij zicli bij een fterk brandend vunr, eh om bet zweet nog taecr te bevorderen, liet bij zieb uitkleed en, een grof, droog en gewaïmid hemd aantrekken , verwijderde zich daarna een weinig van den baard , at brood en dronk wijn , naar mate Lij dorst had. En zoo werd hij lierfteld , bad echter naar alle waarfcbijnbjkbeid eene der ligtfte foorten van te- ring en daarbij veel bijpocboiidrie , die door beweging fpoedig verdween. Eene vochtige, w^arme lucht, wordt door an- deren als bet beste en eenigfte middel geroemd. Daarom zou de tering in Ei gijpten geheel en ai onbekend zijn en SaVae.Y zegt rond uit: « Wat de longtering en zinkingen op de borst aangaat, deze zijn in Egijpten geheel en al on- bekend, iSinnner gevoelt men bier pijnen in de A 0 hors 4 ( 4 ) borst. Ik ben ovcrtnigd , dat zij. die aan d^ze ziekte lijden, in dit land wederom Iniinie gezond- licld herkrijgen zullen, waar de lucht dik, warm, vochtig en vol van aethtudfehe deeltjes van plan- ten en vette aarde is, welke de longen zeer voor- (leelig fchijnen te zijn.” Deze opmerking is daarom des te helnngrijker , om dat de nachten in Jj^ffijpten dikwijls hiiiten- gewvoon koud en de iiitgehreide vlakten ais het W'are aan eene zee van zand gelijk zijn. Twee za- ken , Avaarvan de eene tol zinkingen op de borst, de tweede, het fijne zand namelijk, tot ver- hardingen en knobbels in de longen aanleiding geeft. intusfehen is het bekend, lioe weinig omvattend liet oordeel van menig reisliefchrijver is. Zeiden durft men zulke waarnemingen vertrouwen. Dit is evenwel op waarheid gegrond , dat een w'arm , vochtig klimaat en eene zoodanige lucht vele teringzieken goed bekomt. liet reizen op zee, het verblijf in Italië en in bet midden van F ranlcrijk genas daarom .velen , die anders verloren geweest waren. Voor omtrent twintig jaren was men zeker over- tuigd, dat geheel onzuivere lucht, voor het grootst gedeelte van dat beflanddeel beroofd , hetwelk lot onderhoud des levens noodzakehjk is, en le- venslucht of zuuiTtof genoemd wmrdt, de gene- zing der teringzieken alleen bcwerkriclligen konde. INI eii liet hen daarom in kocllallen wonen. Men liet ( 5 ) liet licn deze luclit op allerleije manieren inade- men en zag — dikwijls goede uitAverking. Doch ook omtieiit dien zelfden tijd, hoorde men van ecne andere zijde , dat het rookcn met hal- rnnacl-lige lloiren de wanhoopigfle leringen ge- gelukklg genezen had de. Jci men ging nog verder en verzekerde door het inwerd Ig gebruik dezer middelen, gelijke verras- f lieinle uitwerkingen gezien te* hebben , de olie van Jodenlijm (01. x\sphalti) werd in het bijzon- der zeer geroemd , en terwijl dit inwendig werkte, liet men met Pik, Olibanon , Mastik, Barnfteeii en dergeli,ke harsachtige li offen rooken. Artfen, die deze behandeling goedketirden, zon- den liunne zieken in plaats van naar zeekusten, waar de lucht dik en vochtig is, naar hooge berg- achtige ftreeken. De Kwakzalverij wist dan hierbij hare geheime middelen aan den man te helpen. Daar ried men ecne genezende thee aan, waar- van het pakket twx*c daalders kostte. liier hoorde men van eene met kruiden toebe- reide boter, die nimmer mislukte. Een ander bood zijn geheim middel onder ge- heel geen en hijzonderen iiaam te koop aan. liet bijgeloof beval een onnoemelijk getal van Imls- en geheime middelen aan , over wier wer- king men zelf in ffaat gefteld wordt te oórdeelen, wanneer men op het volgende zijne aaildacht ves- tigt. Van de mij bekende en meer gewone zal ik ter hunner plaats melding maken, A o Alle ( G ) Alle de genoemde en niet genoemde middelen, en geneeswijzen (ik had hier nog zeer veel Lij kunnen voegen) moeten zekerlijk in enkele geval- len van nut geweest zijn; anders hadden zij geen iiaani kunnen maken. Dit heüuit, hetwelk ook mijne lezers Ineruit zullen opmaken, is, wat de liooidzaak aangaat, juist. Ik oordeel het echter noodig om dit door het volgende een weinig opteltelderen. Dat geneeswijzen en geneesmiddelen zoo zeer tegen elkander inloopendc, echter in onderrdiei- dene gevallen hetzellde gevolg, de herllelllng na- melijk, hebben, k^n waarlijk niet in deze, maar moet in de verfchillende natuur der ziekte gezocht worden , en hierin ligt ook de reden waarom de allerberoemdfie geneeswijzen en geneesini JJelen in een enkel geval aangewend, even zoo dikwijls niislukken, als gelukken, wanneer men geen hap verder gaat, en door de oniRandigheden beguns- tigd wordt, INIen denke daarom : De lering heeft aan het einde hij alle derzel- v^er ofl’ers eene bijna gelijke gedaante, echter is zij, *in het afgetrokkene hefchoiiwd , in derzelver oor- fprong CU natuur, W'anneer de daarmede in be- trekking haande deelcn lijden, zoo verfclilllend , dat wie haar ziet, en er ßeclits alleen op let, haar voor zeer verfchillende ziekten moet houden, Iii derzelver voortgang, worden de ondcrfchcide- nc foorten der tering elkander zoo gelijk dat • zelfs de fchranderfle Arts het niet w^agt te be- pa- ( r ) palen 5 van W’elke foort zij is. Dit is evenwel zeker, eii dit ziet zelis de onkundigrie in, dat die middelen, welke iii eene gevormde tering uit lioofde des veiTcliillenden oorfprongs en der ver- fcliiiieiidc natuur, wanneer de daardoor aangedane deden lijden , onfeilbaar zijn Jiiogten , editer in cene andere wezenlijk nadeel , of voor het minst geene beterfcliap kunnen aanbrengen. Echter is het ook zeker , dat in eene verge- vorderde tering, van welk foort ook, de gene- zing zeker niet te bcwerkfldlingen is , zelfs dan niet, wanneer men derzelver foort erkend hadde, dewijl -- Doch hierover is eenige verklaring noodig. Dat de lering tot die ziekten behoort, welke hechts zeldzaam genezen, zeker in elk geval doo- delijk zijn, is eene op de dagelijkfche ondervin^ ding gegronde waarheid , welke eene waiihoopende toefland hij de zoodanigen verwekt, die vrezen, door dezelve aangetast te worden, of reeds wezenlijk daardoor overvallen zijn. Het kleinhe getal ech- ter is van de oorzaken dezer meest doodelijke uitgang overtuigd , en daaxom nog Inerover het volgende. ïii zoo verre men door tering , zoo als het gewoonlijk gefchiedt , en ik ook in dit gefchrift aanneem, geene andere ziekte verhaat, dan eene uittering des iigchaams , eene vermindering der hof en der krachten, ontdaan door eene zieke- lijke gefleldheid der longen , in zoo verre ziet men A 4 00- ( ö ) oogenblikkelijk in , dat hier een der allcrbelang- iijklle deelen des ligchaams lijdt. Hoe belangrijker een deel des ligchaams is, des te moeijelijker is de ziekte te genezen, welke eerst dit en daarna van hetzelve uitgaande , het gan- ^che ligchaam aantast. De longen zijn daarom voor het Hgcliaam de allerbclangrijkrte werktuigen , omdat elk oogenblik liet bloed door dezelve heenltroomen moet , om zich met zoodanige ftoiren ic vereenigeri, die door de luclit, welke wij inademen, aan het bloed worden medegedeeld ; orn zich integendeel we- derom van die Iloflen te ontlasten, welke wij uit- ademen. Eindelijk is het hoofdwerk der longen, om de fappen van het voedfel geheel met het bloed te vermengen, welke daaraan kort te voren, voor dat het uit het ganlche h’gcliaam lot hel iiarl terug gekeerd is , worden toegevoerd. In zoo verre worden de longen de belangrijkflc en onontbeerhikfle w^erktuigen des gehceleii lig- chaams ; in zoo veiTe hangt van derzelvcr ge-;* zondheld , in zeer groote mate , die van liet gan- fche ligchaam af , en W'anneer zi] in hare wcrkiug gehoord worden, wat moeten de gevolgen zijn? IVIen ft eile het geval, dat zij vol knobbels cn verharde deelen zijn. floe onvolkomen moet het uitademen, hoe on- V Ikomen het opnemen der liofFcn zijn, welke ons de lucht toevoert 5 hoe onvolkomen eindeiijk mot?t ( 9 ) moet de ontlasting van de zoodanige ziaii , van welke de natmir zich poogt te ontdoen? Of dat ecu deel der longen veretterd is. Altijd vloeit en flroomt het bloed door dezelve lieeii , niet alleen worden aan hetzefve de zachte inelk- l’apjien -toegevoegd , maar ook de fcherpe etter, de Ichor, (*) welke zich in de zweer aifcheiden. Deze werken alsdan in het ligchaani als vreemde hoü’en , veroorzaken koorts, opzwellingen verma- gering des ligchaams en trachten door het zeer lastige morgenzweet, hoewel altijd te vergeefs, zich te ontlasten, Alhoewel op deze manier de genezing der te- ring mocijelijk wordt , in zoo verre zij dc ganfche hewerktniging te zeer in wanorde brengt, is ech- ter de eigene gefteidheid der longen niet minder oorzaak van de zoo zeldzame genezing. De longen Lehooreii daarenboven tot de uitwendige deelen des ligchaams , in zoo verre wij door de lucht , welke wij inademen , onmiddelqk op derzelvcr in- wendige oppervlakte kunnen werken, in zoo verre wij in haat zijn , menigerleije geneesmiddelen en fioffeti de rwaarls te voeren. Bovendien hehooii'en zij tot de inwendige deelen, en hij eene ontdane belediging veroor- zaakt deze betrekking in de genezing meer moeije- A 5 lijk- In de Geneeskunde noemt men Ichor <?ƒ Sanies een flechte^ waterige^ dïh^'ijh roodachtige en bloederige etter ^ ’^elks hv alijk riekt en fcherp is, zoo dai hij de deelen invreet, Vert. . ( 10 ) lijklieid, dan dezelve voordeel aanbreiigt, \Vij zijn meest altijd buiten iiaat, om aan die Holien den ingang te beletten , ^velke de ziekte voortbragten en nog onderliouden. Zeldzaam kunnen wjj dit volkomen en in eenige opzigten in het geheel niet. Het behoort lot de dagelijkfche ondervinding , dat zweren in het algemeen niet genezen , wan- neer "men de toetreding der lucht niet afkeert. Hierop ficuiit het groote voordeel, hetwelk ver- band, pleisters en zalven hebben. En cene zw^eer in de longen? Iloe kan men hier de intrede der hiclit beletten , welke voor het overige het nood- zakelijkst middel tot onderhoud des levens is ? INaauwiijks gelukt het ons de inwerking daardoor minder nadeelig te maken, dat wij de onderlinge betrekking van derzelvcr zanienriellende deeleii en dcrzelver temperatuur trachten te wijzigen. Verder is de ontlasting van Ichor of van etter bij elke zweer ecu wezenlijk vereischte tot ge- nezing. De longen ontlasten, wanneer er eene zweer in is, deze fioffen door oiaragchelcn. Men denke echter op v.elk eene .w'ijze. Dit kan meestentijds niet anders gefchieden , dan het zij door cene zeer geweldige, dikwijls den dood onmiddclijk veroorzakende manier , namelijk zoo , dat zich eene groote zweer plotfclijk opent eii dat de etter door de luchtpijp onder hoesten op eenmaal wordt uitgeworpen. Stikt de lijder hier onder niet , dan loopt dikwijls alles goed af, offehoon men ook reeds alle hoop opgegeven hadde. Of de etter , ■welke geen groote etterzak , maar ( 11 )- maar meer cene langwerpige, niet diep invre- tUiide zweer Yormde, ontlast zich onder hoes- ten, Dit is dan de meest gewone weg, welke de natnur iiiflaat. leder vreemd iigchaam in de lon- gen of luchtpijp zet tot hoesten aan, d. i. deze tl celen pogen door fterk zameii te trekken en we- derom te onifpannen, zich van die vreemde flof te ontdoen , wmlke tot hoekten aanprikkelt. Een etterviokje is, wanneer het los geraakt, een zjo- danig vreemd Iigchaam in de luchtpijptakken, die de zelff andigheid der longen doorkraisfeii , en dit wordt op deze maaier naar Luiten ge- tvorpen. iMaar hoe fchokkend en aangrijpend is deze ma- nier 1 Hoe weinig Itemt tlezelve overeen met de rust, welke zweeren van anderoj deden vorderen en ook veelal hebben ? iioe zeer geeft zij aan- leiding , om de ontltekirtg , welke de zweer vooraf ging wederom op nieuw Ie voorfchijn te brengen en alzoo eene nieuwe zweer te doen ontftaan , of wanneer er van dezelve nog een overhlijfzel aan- wezig is, dit te onderhouden! En indedaad , geloof ik , dat zich uit deze om- handigheden alleen een verfchijnfei laat verkla- ren, hetwelk den zieken en zijnen naheltaaiideii dikwijls met hoop vervult en fomwijlen zelfs den Arts bedriegt. Zelden gaat namelijk deze ziekte gelijken tred , of, zoo als men gelooven zoude, bij opklimming voort, gelijk wij dit bij andere ziekten waarnemen. Ge- ✓ ( Ï2 ) Gewoonlijk treden er tijdvakken van Lcterlcliap , om - nici te zei-'gen va« goede gezondheid, in. V> aiine*'!’ de lijder gelieel en al verloren Fcheen , liouden na eeiien nacht, na eeneii dag, hoest en uilwerping op; het zweet wordt minder. Ileeds gelooven de zieke en zijne omllauders , dat alles uitgeworpen is, wat ziekclijk in de longen aan- wezig was, en dikwijls mogen zij gelijk hebben; zij bedenken echter niet dat door de infpanning, w’clke de natuur liierloc noodig heeft, op nieuw oiillleking ontRaat , op nieuw etter bereid wordt, zoo dat dan ook deze binnen korten tijd , met alle die toevallen te voorfebijn treden , welke de eerRe tijdperken vergezelden, tot eindelijk de krachten in bet algemeen zoodanig afnemen, dat znlke tuslclie^tijden van beterfebap geheel en al verdwijnen , en in zoo verre ook de hoest en uit- tering verminderen, doch w’egfmeltend zweet, Ra- pclooslieid enz. derzelver jdaals innemen. Eindelijk is er in de longen nog eene andere, dc genezing verzwarende, brjzondcrlicid aanwezig, liet 1 loetl Rrooml door derzelver kanalen met eene fnelbeid, welke omtrent zeven tien maal groo- ter is, dan die, welke in het nlgeinecn dc omloop des bloeds in ,liet ligebaam beeft. Hoe weinig zich deze Relling volgens de leer der Haarbuisjes en der Wiskunde bewijzen laat, wordt zij echter v/at de boofdzaak aangaat voor den onkundigRen zelfs duidelijk, wanneer hij bedenkt dat eene ze- kere hoeveelheid bloed in denzelfden tijd den w’eg door de longen moei aheggen , w elke eene gelijke hoe- ( i5 ) hocvcellield gebruikt oni liet ganfclie ligcliaam tö clooi'ltroomcn. Om dit te verziiiiielijken , llelle mea zich de vaten der longen en die des geheelen ligchaams in cene vlakte uitgebreid voor. Welk eene onevenrediglieid ? Welk eene fneiiicid is er noodig, wanneer het bloed in het eerde geval niet achterblijven zal? JNatiiurlijk moet dit tot flolling van bloed en oiidtekingeii in de icu* »en , meer dan ergens anders aanleiding geven. Z.ju deze eindelijk eenmaal aanwezig, dan is bet des te eerder rnogeiijk, dat zij door eene weinig ver- mogende invloed onderbooden worden. Bedenkt men deze omllandiglieid en overweegt men daarenboven den invloed van vele fcb:ule- hjke dingen , aan welke de lijder zicli niet ont- trekken kan , cn van vele heilzame , welke zijne hnisfelijke omllaiidiglieden Jiem verhinderen te ge- nieten , dan moet het ons indedaad niet verwon- deren, dat zoo weinig teringzieken genezen wor- den, en dat deze ziekte tot de zoodanige behoort, welke de kunst der Artfen meestal befpotten en de hoop der lijders bedriegen. Onder deze omllandigheden mag nu vrijelijk me- nig een deze bladeren met vrees , mismoedigheid en. gedeeltelijke vertwijfeling nederleggen , die de- zelve vol vertrouwen in handen nam, om daarin ti'oost , gerusdlellirig en raad te vinden. Ik ver- trouw intusfehen wederom ieder te kunnen be- vredigen , wanneer ik hem op de volgende aan- merkingen oplettend maak. II. ) II. •• • Oor zal en der Tering, ^ » • / Hoe zeker het ook is, dat de tering tot de‘ ongenezelijkRe ziekten belioort, waarop de dood volgt, wanneer zij eens groote vorderingen ge- maakt lieblicn , heeft dezelve echter dit hijzon- dere, dat zij heter, dan eenig andere, voorgeko- nicn en dat derzelver voortgang ])eler , dan in andere ziekten kan verhinderd worden, wanneer men flechts tijdig genoeg in Haat is, om de oor- zaken, welke haar voorthragtcn , te erkennen cn weg te nemen. De 'tering behoort ongetwijfeld ook lot die ziekten, welke men voor erfelijk hi^iidt, d. i. men beweert, dat de zoon of docliter van een’ te- ringzieken vader of van zoodanig eene moeder , dit lot insgelijks niet kan ontgaan en deze d^iad- zaak is niet te ontkennen , daar men haar in de- zelfde familie, door vele geflaclHen lieen , heeft w^aargenomeii ; er zijn evenwel zeer weinig men- fchen , die in dit geval door vermijding dier oor- zaken, welke bij hun grootvader of grootmoeder de tering voortbragten , zich daarvoor niet zou- den kunnen behoeden. Die zoodanig eene ongelukkige aanleg geërfd hebben, doen best, .om zich een beroep te wij- den, wel^s uitoefenaars zeldzaam door deze ziekte aangetast worden. Alle handwerken bij welke nit- wazemingen van dierlijke floffen plaats hebben , verdienea in dit opzigt boven anderen de voor- keur* 40 % ( i5 ) leur. Zeepzieders , lajai- eti Darmrnaar Fabrl- keurs, Vleeschboiiwers, Vcllciibloters, Lcerloijers, Viders, Doodgravers, Visfehers, Sciiippcrs enz. worden voigeiis oiidervirnling van vele Genees- liceren zeer zelden flagtoilers dezer ziekte. Bij Vleescliliouvvei’^ wordt dit evenwel liet meest be- waarheid gevonden, De uitvvazemiiig van gellaclile dieren en bet gebruik van veel vleescb idiijnt bij den een’ voor de longen en bij den ander’ voor bet ligcliaani in het algemeen nuttig te zijn. Dit alles zal intusfeben duidelijker worden, liij eene naauwkeurige befebouwing der oorzaken ^ welke gewoonlijk deze .ziekte voortbrengen en hieruit zullen wij dan ook de reden kunnen ver- klaren, waarom do tering in onze dagen inenig- vuIJigcr dan eertijds wordt aange troffen. Men zal verbaasd baan bij de opgave van bet aantal ■ zieken , bet welk in één groot hospitaal aan de tering lijdt. ^ In ons zakboekje voor de gezondlield van 1807 wordt verhaald, dat in bet eenig en algemeen ziekenhuis te ll' eejien in drie jaren van 1797 tot liet einde van 1799 > ^7od menfeben ftierven. Hoeveel dan in geheel J'V eenen ^ hoeveel in ge-» heel Duitschland ^ hoeveel in Europa ? Een ge- tal hetwelk bijna ongeioofelijk zijn zoti^le, iiidien men in Haat ware, hetzelve bijeen te trekken. (*) Groo- (*} Ten einde den kzer eenig denkbeeld te geven ever de fagtingy welke de tering onder het 7ncmchdoin aanrigt y voe-‘ gen wij dit Weinige hierbij^ Fok ( »6 ) Groote flerlen zijn zoo wel liet graf der ge^*' zondliekl als der zeden, en in dezelve vindt me» deze ziekte liet menigviildigst, niet, om dat liet groote rieden zijn, maar om dat daariiiMÜc oor- zaken in het algemeen het Rerkst werken, welke de ziekte, zelfs bij de gezondfte meiifclien, vóórt- brengen moeten , om te zwijgen van de zooda- nige , die eene aangeërfde , of eene op andere omflandiglieden gegronde aanleg daartoe hebben. Zoo aanflonds zal Ik in het bijzonder over deze verfchlllende oorzaken fpreken, die allen dit met elkander gemeen hebben, dat zij eerst eene veel of weinig belangrijke onlfleking toefland , aandrang van bloed, Rolling van hetzelve in de fljnfle va- ten der longen en dergelijke vóórtbrengen , met zoodanig gevolg, dat de eigenlijke tering niet zelden langen tijd wordt voorafgegaan door pij neu op Folgern S Y D E N n A M fierft het vijfde gedeelte der men- fc ^len aan de tering , en Richter voegt er hij , dat , n'anneer men alle langdurige , 07igcnczelïjke cn uitterende ziekt €71 , waai'bi] op het laatst de longen aangedaan zijn , flijm cn etter iv orden uitge^Morpen enz. hiertoe brefjgt , deze opgave vcel/igt niet overdreven is. Hufeland merkte op., dat in fleden de 87?^, de 6de ja in London de ^de en op het platte land de 2ofle , 2oße de longtering bekomt. En Dr. ]. V. Muller Geneesheer te Frankfort aan de Mein zegt (1811), dat volgens de fleiflijsten., twee derde gedeelte der menfehen , die aan langdurige ziekte ß er ven , door de tering we^erukt worden. Vert. ( 17 ) op de borst , aanhoudende of fpoedig voorbij- gaande benaauwdheden , moeijelijke ademhaling , bloedfpuwing en honderd andere toevallen , die incn nu eens al, dan wederom niet onder den naam van tering opmerkt , al naarmate deze in bet vervolg met haren geheelen ftoet van ver- fcbijnfelen te voorfchijn treedt , of gelukkig nog in het begin geftuit wordt, IIT. V"ervolg, De bijzondere oorzaken , welke voornamelijk in haat zijn , om deze verfchrikkelijke ziekte voort- tebrengen , werken altijd in het algemeen eerst op het ligebaam, zoo dat daarna de longen aan- gedaan worden , of zij oefenen haren invloed ter«- hond en onmiddelijk op de longen zelve uit. Van de eerfte foort zidlen wij ook het eerst fpreken. 1°. Verkoeling Is eene van de meest gewone oorzaken der te-* ring, waarvan zich de reden geraakkelijk laat ver- klaren. Onze jongelingen en meisjes, in het be- zit der hioeijendfte gezondheid , zijn het aan hunne dunne dans - kleederen verfghuldigd , w^aarin zij B xick ( «8 ) zicli aan de fi:erk(lc en vermoeijeridlle ligcliaams bewegingen overgeven, dat zij dikwijls, zonder liet te vermoeden, flagtotFors dezer ziekte worden; de iiitwafetning wordt daardoor aanmerkelijk ver- meerderd , de omloop van het bloed door het llgchaarn in het algemeen en door de longen in het bijzonder buitengewoon verfneld en van hier de uitdrukking, het bloed kookt”, die waarlijk niet overdreven is. En wat zijn nu de gevolgen van deze verhitting? Men meent zich verkoeld te hebben ; zonder bet echter te zijn fnelt men naar huis en wel in eene lucht, die vochtig en koud, en zoo als ge- woonlijk in den winter, voor de longen zeer na- deelig is , terwijl zij de uitwafeming onderdrukt en vermindert. Zoo wordt dan hierdoor lot de zoogenaamde Rcrke verkoudheid, zinkingen op de borst en ont- Jleking in de longen aanleiding gegeven ; er is Hechts een’ geringen aanleg noodig en. het eene of het andere onlflaat ; er behoeft Hechts eene geringe onvoorzigtigheid van den lijder of van den Arts plaats te hebben en — — de tering is geboren. In het algemeen is alles, wat de uitwafeming des ligchaams langen tijd en in groote mate on- derdrukt, van dien aard, dat het zeer ligt de tering veroorzaakt. En wel daarom: De longen en de huid Haan met elkander in eene zeer naauwe betrekking. Het ligchaam ont- last zich door de huid, d, i, door middel der .. uit- ( »9 ) iiitwafeming van eene menigte wateraclitige en olieachtige ileelen. Wordt de natuurlijke uitwafe- ming belet, dan hoopen zich deze ItolFen iigtelijk in de lougen op en geven alzoo gelegenheid tot verRoppiiig, ontftekiug, zinkingen enz. die dik- wijls zeer hardnekkig zijn en veelal den overgang in tering voorbereiden. De lering is bij jonge lieden in het bijzonder daarom zoo algemeen, dewijl de kleeding vooral van bet vrouwelijk gedacht, met bet klimaat on- zer landftreek in bet geheel in geene verhouding Raat. De dunne dof, die men tot derzelver vervaar- diging gebruikt, de gewoonte , om. hals en boe- zem geheel bloot te dragen, de korte mouwen, de dunne fchoeiien en koufen, het niet algemeen dragen van broeken bij de vrouwen enz. brengt zeer veel bij , om de uitwafeming in het gure jaarfaizoen te verminderen en geeft gelegenheid tot fpoedige onderdrukking van dezelve ; en vooral doet dit ook de togt, wanneer het meisje uit overijling verzuimt, om terFtond omllagdoek, fbawl, jas, mantel of iets dergelijks te hulp te nemen. De mode beeft reeds in Parijs zich met bet verltand vercenigd , oiil voor bet minst aan de wanorde betrekkelijk de vrouw'elijke borst een ein- de te maken. Ach, mögt zij duurzaam in deze vordering vol- harden; zij heeft lang genoeg alle pogingen in het werk gefield, om onze fchoonen, het zwakst ge- B 2 ded- ( 20 ) deelte des men fel iel ij ken gellaclits , door Griekfclic naaktheid te verwoesten. (*) Hoe belangrijk eene warme kleedlng zij, die in den winter de iiitwafeming onderhoudt, daarvan moge het volgende ten bewijs ftrekkoi. In Engeland en in de Nederlanden waar het klimaat omtrent gelijk d. i. vochtig, nevelig en koud is, heeft echter een groot vcrfchil plaats be- trekkelijk de veelvuldige verkoudheden en tering- ziekten. In Engeland zijn zij menigvuldig, in de Nederlanden zeer zeldzaam. (*]') In Niet minder fchadelijk dan het blootdragen van hals , borst en armen , is het thans zoo alge-meen gebruik van Keurslijven. Deze vrouwelijke harnasfen belemmeren bij het teedere meisje de ontwikkeling der borstholte ^ ßooren de natuurlijke omloop der vochten , en geven alzoo aanleiding tot misvor- mingen der ruggraad , aamhorßigheid ^ bloedfpuwing en tering, Vert. Ct) rnj willen met den Schrijver gaarn erkennen dat de tering in de Nederlanden minder algemeen^ dan in En- geland heerscht ^ maar dat in om Vaderland deze ziekte zeer zeldzaam is ^ ßrijdt met de ondervinding. Hoe wel wij in de bekroonde Genees- en Natuurkundige Verhandeling van de oorzaken , voorbehoeding en genezing der ziekten uit de natuurlijke geßeldheid van ons Vaderland voortvloeijende ^ door S. J. van den Bosch Med. Doet. Cßc. Haarlem 1776, vinden opgeteekend ^ dat de tering zeldzaam is in de Provincie Zeeland , aan de monden van de ( 2» ) ln de Nederlanden zijn de Terlrckken groot, luchtig en zoodanig ge])Oüwd , dat zij met moeite oj) onze, laat ff aan , op de Nederlandfclie manier verwarmd kunnen worden. Die deze in den winter ziet, febroomt dezelve binnen te treden. In vele kamers vindt men noch fchooifteen, nocli kagchel, welke laatfte , ook aldaar in bet algemeen weinig bekend is. Waar een feboorfteen is, daar wor - den, het zij uit fpaarzaambeid , bet zij uit ge- woonte, vijf of zes turven op den baard te zameu gezet, boven op met eene gloei] ende kool voor- zien en wanneer nu allengs de helft verbrand is , dan gevoelt iemand, aan beter ftooken gewoon, B 5 flecbts de Maas cn den Rhijn , in het hooge gedeelte van ’s Her- togenboschj op het eiland Overflaké, in de fieden Middel- burg , Zierikzee , Nijmegen , Coeverden enz. ; lezen wij daarin echter ook , dat deze ziekte vrij algemeen is in Rhijnland, in de Provinciën Holland, OverijsRl, Drenthe, Groningen en Vriesland; in het lage gedeelte van ’s Her- logenbosch ; op het platte land omtrent Nijmegen ; op het eiland Marken, en vooral in de fieden Rotterdam, Leiden, ’s Gravenhage, Zutphen, Appingadam, Delfzijl, Harlin- gen enz. Naar de berekening van den Heer Dierquens trokken uit de verzameling van naauwkeurige lijsten opge* gemaakt uit de oorfpronkelijke registers enz. ’s Hage 1774) werden in ’s Gravenhage gedurende 19 jaren 4192 men- fchen door de tering weggerukt., van de 24836 gefiorve- nen het geen omtrent I gedeelte van het geheel isy tetweijl dit getal te Rotterdam befier.dig I gedeelte onder de over^ iedenen uitmaaki. „ VoU ( 33 ) flechts eene geringe warmte, Waarvan de vrou- wen evenwel geen genot hebben. Deze zitten aan het venfter met de voeten op eene vuurfioof, ter- wijl de plaats hij den fchoorfleen uitfliiiteud aan de mannen behoort. Men denke ook nog aan het in de Nederlan- den gebruikelijke wasfehen , fchuren en dergelij- ke , hetwelk de dampe en koude kamers nog voch- tiger eii kouder maken moet. DesniettegenTtaande weet men van zinkingen en van teringen in de echt Nederlandfche familien van ouden oorfprong in het geheel niets. De goe- de geHeldlieid des ligchaams zal zeker het hare bijdragen, dat de gevolgen hiervan achterwege blij- ven, dewijl zoodanige ligchamen ook meestal van goede longen voorzien zyn. liet „ Tolgcfis on-ze ßerflijsten''* C ^774 — C. J. N 1 E u w E N H u I s (^Proeve eener Geneeskundige plaatsbefchrij- ving der ßad Amderdam side Deel bl, 47 ^cd) ,, ßerven hier jaarlijks 1057 inwoners aan de tering; deze ßerfte verhoudt zich alzoo tot de algemeene jaarlijkfche ßetfte als : 7. tot I. of onder de 1000 dooden zouden wij 126 aan tering tellen ^ tejM'ijl in Ween en waar de longteringen als het ware te huis zijn , van de 1 000 , 110 tot 111 daar- aan ßerven. Dit is zoo overdreven , dat wij met grond kun- nen vooronderßellen , dat onder het rübriek-/^r/«^ niet alleen , die aan longteringen , maar ook velen van de geflorvenen aan andere uitterende ziekten geplaatst zijn, Nogtans moe- ten wij bekennen,, — hoewel onze flad in een goed gerucht wegens de longtering ßaat — dat de longteringen hier niet zoo zeldzaam voorkomen als men in het algemeen geloofd', Vert. C ) Het krachtig voedfel, de goede wijn, het vleesch en dergcdijke, kunnen ook wel iets' ten goede me- dewerken, om dat de Nederlander voor een ge- deelte hierin zijne levenif - vreugde zoekt. De warme kleeding van heide gellacliten lieeft zonder twijfel hieraan grooteiijks deel. Vreeiu- deJingen hebben hiervan weinig of liever in het geheel geen begrip. Men draagt aldaar in de eerfte plaats twee hem- den, Tusfclien deze dragen man en vrouw een wollen borstrok met mouwen. Beide hebben wol- len oiiderkoufen aan. Over deze kleederen trek- ken beide fekfen een foort van klein wollen vest zonder mouwen heen , hetAvelk , zij eene Oe- zondktid noemen, om dat zij het voor gezond houden. Sommige omwinden zich daarenboven met eene fijne wollen ftof, voor dat zij gelijk alle andere — een linnen vest met mouwen en de rok aantrek- ken , waarover zij als hel weder koud is , ook nog een fehanslooper aandoen , d. i. een peis, of een’ rok van dikke ftof met flenel gevoerd. Het is natuurlijk, dat zij van de koude lucht weinig kunnen gevoelen, en dat hunne nitwafe- ming regelmatig blijven moet, dewijl alle kleeding bijna van wol is. (§) B é Al- (§) Hoewel zoodanige gebruiken en eene der gelijke klee-^ derdragt ^ als door den Schrijver is opgegeven ^ nog heden hij ons hier en daar op het land ^ in kleine plaat fen en onder ' zeelieden worden aangetroffen y is echter zeker y dat het thans m t» ( 24 ) Alhoewel deze echt Ncderlandfchc kleedings- manier weinig met de fchoonheid des ligchaains fclujnt overeen tellemmen , moeten wij echter in het algemeen hen in het gebruik van flanellen borstrokken , onderbroeken en koufen navolgen , zoodra wij ons niet regt gezond bevinden , aan veel natte bloot gelleld zijn, zeer dikwijls door verkoudheden en zinkingen geplaagd worden en vertrekken bewonen , die tegen het noorden , of in kelders gebouwd en van daar vochtig en koud zijn. Men zorge Reeds voor eene behoorlijke warme klceding der voeten. « Met hoofd koud, dc voeten warm!’^ w^as het geheim hetwelk de groote BoEiiiiAYE zijnen lijdgenooten achterliet. « Debeenen,^’ zegt Ht lde BRAND een beroemd Geneesheer, « Raaii met de borst in een bijzonder verband. Van hiej.’ kan men dikwijls door w’arme voetbaden de hevigfle toevallen in de borst ver- minderen. De hofraad LODER nam bij een jong man , in grootere fleden , vooral hij andere fekfe met de kleeding geheel anders, geßeld is. De gegoede vrouwen en meisjes mogen zich door de meer en meer in gebruik komende jasfen en mantels tegen de koude • buitenlucht befchutten , maar die daarvan geen gebruik kun* nen of -willen maken en evenwel om dat de mode het bc* veelt , dun gekleed gaan , moeten dikwijls voor het eene en andere zwaar boeten , — eindelijk veelal gezemdheid en leven opoferen. Vert. ( 35 ) man , eene longtering waar , welke hij aan het vci'd rijven van ftinkend voetzweet door koude ba- den verleb ui digd Avas. Ik heb gelegendheid ge- liad , om meer zulke waarnemingen te doen en ben volkomen overtuigd, van den nadeeligen invloed, welke natte voeten op de gezondheids - toeftand der borst hebben. • Die zijne voeten voor natte en koude weet te bewaren , behoedt zich dikwijls voor borstonge- inakken van velerlei ibort , zinkingen en derge- lijkc , zoowel als voor kwaadaardige ziekten der borst, wier gevolgen, menigmaal nadeeliger zijn, dan men in het algemeen denkt. Hierop moeten vooral onze vrouwen letten bij bare gewone der gezondheid iiadeelige kleedings- marjier ; want menig een beeft veelligt eerder aan hare koude voeten en baar verhit ligebaam hoest en tering te danken, dan aan een glas water enz.’’ De papieren zolen in de fclioenen, de dunne katoenen koufen zijn waarlijk gelieel en al onge- fchikt, om aan dezen wenk te gehoorzamen, eu om deze onheilen te ontgaan. Het gebruik van koude baden en van koude voetbaden , verdient in dit opzigt eenc bijzondere overweging. Het verkeerde denkbeeld , dat bet nemen van koude baden verfterkt, verlokt menig een daartoe, die in dit opzigt gegronde reden had , dezelve te vermijden. De koude lucht, zoo wel als het koude had , drijven het bloed van de uitwendige naar de inwendige deelen. Zijn de vaten der longen B 5 zwak, ( s6 ) zwak, clan zga zij des Ie gefcliikter, om eene bui- tengewoon groote hoeveelheid bloed op te nemen en, wanneer zij daardoor verbroken worden, wan- neer bloedfpuwing, bloedhoesien , de gevolgen er van zijn, of wanneer er ontfleking in de borst ontftaat , wat anders heeft er dan fchuld aan, dan het onbedachtzaam blootftellen aan deze na- deelige invloeden ? In den zomer, behalven in die zoo als hij in het jaar 1807 was , moeten wój met de koude ba- den en voetbaden voorzigtig zijn, vooral echter de zoodanige onder ons, die op eene of andere wijze neiging of aanleg hebben , om teringziek te w'orden. Zelfs de zeebaden, waarvan men zoo veel tot lof weet te verhalen en die ook in war- me lindftreken, uit hoofde der daarin bevatte zoiitdeelen , zeer voordeelig op de huid kunnen werken, zijn evenwel hier zeer ligt in Raat, wan- neer zij tevens floor koude werken, om dezelfde nadeelige gevolgen te verooizaken. Een jong man, verhaalt Beddoes een En- gelscli Geneesheer, verzwakt door jeugdige bui- tenfporigbeden , hoopte door bet zeebad hulp en krachten te verkrijgen. Hij dw'aalde niet alleen , maar kreeg zelfs reeds na de derde indompeling een’ droogen hoest, die met elke herhaling van bet bad toenam en eindelijk de tering met eene ongeloofelijke fnelheid veroorzaakte, van welke bij ook niet fi:enezen werd, De jonge man had reeds eenige bloedverwan- ten aan deze ziekte verloren en hoogst waar- fchijn- ( ^7 ) fclbijnlijk was bij hem een geërfde aanleg aan- wezig, die nu hierdoor eensklaps ontwikkelde ca zonder het gebruik der baden veelligt niet zoo l'poedig te voorfciiijn gekomen ware. Gewooniijk lleept de invloed der koude zulke gevolgen in de werktuigen der borst na zich, wanneer deze zeer verhit zijn cii daarom is • Koud Drinlcen Zoo dikwijls eene oorzaak der tering geworden, wanneer jongelingen of meisjes zich door dan- feii , loepen, fpreken enz. verhit hadden, en dan bun dorst wilden lesfehen. De longen worden door alle flerke bew^egingen des ligchaams nog meer dan het ligchaam zelf aangetast ; de reden hiervan, hoewel reeds vroeger opgegev en, beftaat daarin , dat Let bloed veel fneller in derzelver vaten wordt rondgevoerd , dan in die der overige deelen van het ligchaam. Sterke bewegingen ver- oorzaken altijd eene verfiielde omloop van liet bloed , en deze moet alsdan in de longen nog des te fneller zijn. Terfiond w'ordt nu een glas koud water , bier enz. gedronken , en dit ontneemt het ligchaam fpoedig de warmteltof, welke bij ver- fnelde omloop van het bloed in die mate ver- meerdert, naar mate deze befpoedigd is; de fijnfte vaatjes der longen trekken zich eensklaps te za- men, zoo dat verftopping en ontHeking in dezelve daarvan het meest gewone gevolg zijn, en waaruit de ( 23 ) de tering nu zeer gemakkelijk voortfprult. Vele Dienfchen bekwamen onmlddelijk na eenen koiulen dronk, uit deze oorzaak lievige oiitllekingen in de longen. 