Verhandeling Over den Nederlandschen Versbouw
En thans nog enkele, ten slotte, uit het Bilderdijksche epos, dat tot den cyclus van ’s menschenval en redding, door Mitton en KLOPSTOCK bezongen , behoort; om van de zielenredding door SOUMET in la divine (popet bezongen hier niet te gewagen. En d' eelsten roofschat van het parelvoedend strand. (Blz. 17.) . ++. « Zij vangt de droppen Van 'trozenriekend hair dat om zijn schedel speelt, En hemelbalsems daauwt, in hooger lucht geteeld. (Blz. 32.) “Vloog ['t paar] siddrend, hand in hand ‚met zwartbeneveld vog. (Bl. 35.) Gods almacht daalde omlaag met alverwoestend belgen. (Blz. 36.) (1) Een Duitscher zou hier 't schuimbevrachte hoofd gesteld hebben , maar ook de plak van Dorun, die hij in de Neder- landsche Spraakleer duchtig daartegen verhief, niet ontgaan zijn; schoon hij, als dichter, zijne eigene lessen wel eens vergat, en godgevloekt , godverwaten , kunstervaren , kunstgeleerd , kunstversierd , landverwezen , wondgeslagen schreef (Zie pz Jacer, Over den invloed van Bilderdijks werken op onze taal, 1847). Voss, die dergelijke koppelwoorden eerst ter gemakkelijker vertaling der klassieken invoerde, voerde ze in ’tduitsch door. — 163 — Ik maal u ’tijslijk’ niet van Adams aardrijkploegen , Zijn leven niet, verteerd in rustontbeerend zwoegen. (Bla. 37.) Bedekking van het kleed, van °t hagelkeerend dak, Voor zomers roostend vuur en winterongemak , Dit al was vruchtbaar, en, vereenigd in vermogen, Herriep de roos der wang, de morgenstar der oogen, ’t Aanlokkend lipkoraal, ’t yvoor van arm en hals, En 'tdonzend wolkensneeuw van 'tgolvend boezemmalsch. Eene voortreffelijke plaats. Op het eerste vers teekent DA Costa aan: » De tegenstelling met zomers roostend vuur vordert schijnbaar: winters ongemak, doch het zamengestelde winterongemak is sierlijker, en zelfs die kleine spraak- kundige onnaauwkeurigheid in de tegenstelling niet zonder bevalligheid.” ‘Terwijl hij met veel juistheid over de ge- heele plaats zegt: » Men erkent bij deze beschrijving den dichter-schilder, in de schakeering der klanken zoo wel als in de rijke en grootsche kleur van uitdrukkingen: die roos der wang, die morgenstar der oogen, dat yvoor van arm en hals, dat (misschien al te uitvoerig geschilderd) donzend wolkensneeuw van ‘t golvend boezemmalsch (1).” Ten slotte halen wij uit het nederlandsch epos den imita- tieven regel aan: De zuiderluchtkreits hangt met waterdamp bezwaard (Blz. 155). § 2. Verouderde of ongewoone woorden, Het aandachtig nagaan van zulke woorden, hetzij ze in de weder opgedaagde gedichten der middeleeuwen of in die van lateren tijd voorkomen, of in eenige dialecten van het nederduitsch voortleven, zal menig woord doen ontdekken, dat de dichter, waar ‘t past, weder in zijn burgerrecht kan herstellen. Wij bepalen ons bij het (1) Men kan er bijvoegen, dat in dien poëtischen regel, de twee hemistichen op dezelfde plaatsen woorden van dezelfde soort en van evenveel syllaben hebben, en dus in bouw volmaakt aan elkander gelijk zijn. Briuvenpisk zelf schijnt door die symetrieke harmony weggesleept te zijn; trouwens, wat dit donzEnp WOLKEN- sneeuw van een boezem wel mag zijn, verklare wie ’t weet. — 164 — nog in Zeeland en Vlaanderen gangbaar woord kerstenen (voor doopen) of christenen. Het doopkoor , eerst genoemt de vont, Die kinders christende en herbaerde, zingt VONDEL, in zijne Poëzy, D. II, blz. 75. In 't voorbijgaan merken wij hier aan dat oude, oudte en ouder voor ouderdom gebruikt worden. Zoo schrijft Trip (Tijdw. in ledige uren, blz. 118): God grimt u aan, o sterveling, Van allen tijd, en oord, en ouder. HELMERS in de Hollandsche natte: Beschrei Egerons lot en zilvren ouderdom, Beroofd van 'tlicht des dags, van oudte en jammer krom. Van de dichterlijke eigenschappen gaan wij over tot de vrijheden.. § 3. Over de bastertwoorden en bastertuitgangen. Men vindt er een goeden, doch gedeeltelijk onbruikbaren voorraad van bij VONDEL, zoo als bijv.: kampioen, regement, rebellen, braveeren, feesteeren, stoffeeren, dreigementen, grimmassen, benevens olympiaden, pats, jalouzy. Triomf, als naamwoord en roepwoord, is niet minder gebruikelijk dan orakel, tresoren, hanteering en anderen. Om één voorbeeld onder duizende te kiezen, slaan wij BILDERDIIKS Kallimachus op, en lezen blz. 39: Atalant, die... we eee ee eee Van u de jachtspriet leerde, en pijl en boog hanteeren, En heel een heldenstoet verwinnend mocht braveeren. Zoo ook aldaar blz. 56: ’k Zal met hem op ’tgeweld der woestheid triomfeeren. Men zie echter toe eigen goed niet voor geleende plunje te houden. Zoo gebruikte dezelfde dichter het woord — 165 — luchter in Ridder Sox, maar teekende er bij aan: » Van dit oude woord hebben de Franschen nu lustre gemaakt. Nemen we ons goed weérom, 't is het recht des oorlogs.” Bij ’t gebruiken van bastertwoorden zijn de twee uitersten van overdrevene schroomvalligheid en stoutheid te ver- mijden. Het gebruik moet nimmer in misbruik verkeeren, maar daarentegen » vreemd dat meer dienst doet dan eigen, behoort niet versmaed te worden; wat nut is, is niet basterd of ontaerd (1).” § 4. Over de Geslachten der Substantiva. Men weet dat vele substantiva in Holland van een ander geslacht dan in Belgie zijn, en dat hunne geslachten bij WEILAND en BILDERDIJK ook niet altijd overeenkomen: dit maakt het bijwijlen moeilijk te beslissen, wat bij de schrijvers vrijheid of misvatting zij. Men weet ook, dat in eenige substantiva BILDERDIJK bij 't gebruik der ver- schillende geslachten een zeer fijn uitgesponnen onderscheid maakt. Zoo stelt hij, bijv., granaat mannelijk voor den granaatboom, vrouwelijk voor de vrucht, en onzijdig voor de stof; dood stelt hij mannelijk of vrouwelijk naar 't dooden of sterven moet beteekenen, terwijl hij 't in persoonsverbeelding veelal mannelijk voordraagt. Wellust moge bij WEILAND mannelijk zijn, als "t zinne- beeldig voorkomt is 't evenwel vrouwelijk. Zoo komt ook het vrouwelijke woord telg, als °t op eenen zoon ziet, mannelijk voor. Eenige substantiva kebben alzoo niet slechts een hun eigen geslacht, maar ook een geslacht uit toepassing, wanneer aan 't woord het daaronder verstane geslacht eener zaak wordt toegekend; bijv.: hij beklom den (berg) Etna, hij bevoer de wateren van de (rivier) Ganges. Geen misdracht overvalt het ooilam onder ’t dwalen, Geen’ tweeling werpt het in de doornen, noch verlaat Heur’ zoogling, daar de room in zwellende uiers staat. BILDERDIJK, Kallimachus, blz. 17. (1) TENKATE, Aanl. tot het verh. der sprake , D. I, voorr. blz. 14, — 166 — Bij woorden van twee geslachten in Holland en Belgie, of wier geslacht bij BILDERDIJK en WEILAND verschilt, is veelal den dichter vrijheid vergund. Hier gelijk elders wordt nogtans alle willekeurigheid uitgesloten. Zoo mag men 't gerust voor eene taalfout of lapsus calami houden, als HELMERS onder ’t afschilderen van den held- haftigen CLAASSENS, bij eene juist niet nieuwe vergelijking , uitroept : Hij staat alleen, maar vast: gelijk een rots 't geweld Der eeuwen, 't woest gebrul des donders fier blijft trotsen, Schoon stormen aan zijn voet in wilde golven klotsen ; Schoon schip bij schip, met kracht geslingerd op zijn borst, Verbrijzeld henenstuift. § 5. Over de Buiging der Naamvallen. Vele substantiva van 't vrouwelijk geslacht worden in den genitivus als die van 't mannelijk verbogen, terwijl ook in ‘t daarbij komend artikel of pronomen possessivum al of niet van dezelfde vrijheid gebruik wordt gemaakt. Bij den vlaamschen dichter Rens komt voor (Gedichten, blz. 15): ... « De valbrug des slots was geheven, En de echo weergalmde der moeders gesteen. En by Poor, D. I, blz. 76: Al ’s werelts heerschappij is leengoed, anders niet. De s van den genitivus van een mannelijk substantief wordt in ‘’t volgende door BILDERDIJK zachtheidshalve afgesneden: Des arends in de Pyreneën, Des leeuws in Barcaas zandig rijk, Des walviseh’ in de Noorderzeën, Elk kroost is d’ ouderen gelijk. De Geuzen, Z. IX, Iste str. | — 167 — Waar ook eene, der fransche poözy eigen inversie de aan- dacht inroept. Zijn moeders vader noemt Ten Kate de gewoone spreektaal. Oneigenlijke vrijheden schijnen ons in de volgende regelen gebruikt : Betwisten onderling of hun gemeene vader Hun zustren eer belaagt. Ter, Tijdwinst, biz. 170. eee eee ee e. o « e « O0gjes Die stralen tot in ’t moeders hart. VorDEL, Poëzy, IZ, 505. » De liefde Gods” zeggen wij zonder er de minste onge- woonheid in te vinden: het oud plechtige: het boek Jobs, de zoon Adams mag dan ook wel gehandhaafd worden. De schaar bestendiger bewonderaren, schrijft ergens BEETS, indien wij 't wel hebben: zulk een weglaten des artikels, vooral bij collectiva, is eene wenschelijke aanwinst. Wat de uitgang s en en in het meervoud aangaat, de eerste schijnt meer tot den gewoonen, de tweede tot den deftigen stijl te behooren (1). VONDEL, die ook ’t woord Filsteen voor een meerv. hield, schreef wel eens s daar en vereischt wordt. eee eee . De Filistijns , gestoort Met reden a kwamen fel de Joôn beoorelogen. Samson, blz. 3. Minder streng zouden wij den vorm van het volgende uitheemsche woord beoordeelen, voorkomende in zijne Poézy, D. II, blz. 528: Wat stoftge op uwe kerk, met Cherubins bemaald, (1) Zie Ten Kare, XII Redenwissel. § 31. Men vindt dezen schrijver (Ib. § 40) met anderen aangehaald , ter raadpleging over de buiging van een vrouwelijk substantief als de gebogen naamval door een ander substantief wordt beheerscht, in HooGsTRATEN'’s Geslachtlijst der zelfstandige naamwoorden, sub voce Weerelt. — 168 — 8 6. Meervoud der Substantiva voor 't enkelvoud. Hiervan zouden wij in VONDEL (bijv. uit zijn Lucifer) verscheidene voorbeelden kunnen aantoonen; wij bepalen ons liever bij eenigen uit het Bilderdijksche epos, die de aandacht van Da Costa niet zijn ontgaan, en laten achter de aangehaalde plaatsen zijne aanmerkingen valgen: Ik kus uwe ongenade! Maar wreek ook de onschuld van de uit slijk gekropen made! Een nieuwe Satan .... Ach, wat zegge ik! Neen, o neen, Ik smeek geen wraak, o God! ik smeek barmhartigheén. Hier (dat zelden het geval is) zegt het meervoud des woords meer dan het enkelvoud doen zoude. Nu hoort ze 't blij gejuich, ontwaakt in duizend vreezen, En vliegt, nog half onthuld, en siddrend opgerezen, Haar ega te gemoet! (Z. UT, v. 511.) _ In duizend vreezen, dichterlijke overbrenging van het meer algemeen gebezigde in duizend dooden. De uitdruk- king is als alle dergelijke meervouden: angstvalligheden, genegenheden, eerder fransch dan nederlandsch. Doch ook gallicismen, mits met tact en bewustheid van hetgeen men doet en bedoelt gebruikt, kunnen in de taal der poëzy geoorloofd en van bijzondere uitwerking zijn. . . . Zulke meervouden van woorden, bij ons schier uitsluitend in het enkelvoud gebruikelijk, hebben meer of min eene vreemde, bepaaldelijk fransche kleur, maar zij hebben toch ook hier in den epos eene eigenaardige kracht. Zoo is onverwinbre schrikken kenbaar het fransche deg terreurs indicibles in den regel (IVde zang: v. 468): Maar in deze oogenblikken Gevoel ik me aangetast door onverwinbre schrikken. Vergelijk ook minn’lijkheden in ’t volgende (IV de z., v. 527) hetgeen vrij wat meer zegt dan het dagelijksche en meer regelmatige minlijkheid: Hij neemt een gullen dronk; aanvaardt die dankbre gaven Met minn’lijkheden, die der volken hart verslaven. — 169 — § 7. Over 't gebruik van samengestelde voor enkele Werkwoorden en omgekeerd. Voorbeelden van enkele verba voor samengestelde, door 't afsnijden des voorzetsels gebruikt, zijn, met weglating van ver: brijzelen, broederen, pletten, spillen, strekken, trouwen, welkomen ; met weglating van be: hoeven, slechten, vrijen (redden), waren, wonderen, zwijmen; met weglating van aan: hooren, nemen; met weglating van ge: woelen, looven, tuigen; zoo ook kruissen voor doorkruissen ; proppen voor opproppen; samelen voor insamelen of versamelen ; schaduwen voor afschaduwen, enz. De meesten dezer verba komen reeds bij VONDEL voor, die onder anderen in zijn weêrgaloas-schoonen Lucifer stelt (blz. 22 en 50): Want ieder is gezint zyn staet en eer te waren. Wy vryen onzen staet: benyt men ons die zege? Men is nu spaarzamer in 't gebruik van die vrijheid, Ving, voor ving op, ontmoeten wij in van Hatt’s lierzang op HELMERS ontslapen. Als alles sidderde, zingt de dichter tot de Vrijheid: Zang hij in u zich kalmte en rust..... Zoo ook in wreede slavernije Zong Gods profeet, aan °t hoofd der rije, Zijn somber lied aan Chebars vloed : De uitheemsche landstroom ving zijn toonen, ` En stortte in ’t hart van Jacobs zonen, Bij elken golfslag , smart en moed. In de volgende stukken, op vrij lager toon gestemd, is men minder verwonderd zoo iets te ontmoeten. WILLEMS in zijn omgewerkten Reinaert de Vos (blz. 25) zegt: Welkom, vriend, als ’t vrienden hoeft. En de eigenaardige STARING in Jaromir te Praag: | ss. In dien toon Houdt Jaromir het vol: eet, drinkt, dat elk zich wondert. — 170 — Verlangt men nu ook voorbeelden van samengestelde verba voor enkele gebezigd? Welaan: vader VONDEL zal ons weêr aan voorraad helpen. Het zij Arrias tongh de Godtheit dorst verlasteren. Poézy, IX, 151. Het godd'lijk ‘beeld van 'teeuwigh Wezen Verschittert van een heiligheit, . Die, — enz. Der Engelen bazuingeklank Verdagvaert levenden en dooden, En in het treurspel Noach (blz. 41), het hyperbolische: ’k Schreide een zee van tranen uit. De van menige oneigenlijke vrijheid overvloeiende Hurerns zegt in 't Costelick mal: ’t Verheuchelicke licht van ’s hemels water-boogh Bekittelt onzen lust. Uit BitpERDIsK voldoen wij met een enkelen trek in den Kallimachus voorkomende (blz. 82): In 'tmidden van dat woud verrees een populier. § 8. Over de scheidbare Voorzetsels der Werkwoorden. Hun ongewoon gebruik stipten wij met een enkel woord reeds aan: hier geldt het alleen hunne buitengewoone plaatsing bij de infinitiva der verba, HELMERS vlecht het volgende in de voorrede der Hol- landsche Natie: ’k Zie hier mijn zoon mij dankend naderen, En drinken uit mijn mond de les der wijsheid in. In zijne Gedichten (II, 125) schreef hij: Nu moet ge in kluisters voor ons beven, En smeeken ons uw leven af. — 171 — Zoo mede BoxMAN in zijn te Kortrijk bekroond gedicht op 't Vermogen des Yvers: Een aaklig slavenras, door 's Turken zweep gedreven, Ziet gij, als spookzels, schaars door ‘t eenzaam landschap zweven, En zoeken uren lang naar spichtige airen rond, Waar eens een maatloos bosch van zware halmen stond. Af te keuren is die vrijheid, als 't voorzetsel het niet in °t infinitivum staand werkwoord onmiddellijk volgt: de anders taalkundige WILLEMS heeft tegen dit taaleigen gezondigd in den Reinaert de Vos (blz. 43): Morgen als de dag breekt aan. Zelfs het tenue genus dicendt, in dit stuk gebruikt, kan die overdreven vrijheid, schoon tijdens HoorT niet zwaar aangerekend, thans niet doen vergeven. Ook Hermens vergreep zich wat grof, toen hij in den IV den zang der Hollandsche Natie, van TASMAN sprekende, niet aarzelde te stellen : Hij stapt er in, en denkt zijn stoute ontwerpen over. §9. Over de Tijdvervoeging, Deelwoorden en wijzen der Verba. Het heeft nauwelijks bewijs noodig, hoe velerlei afwij- kingen, vooral in de tijdvervoeging en de deelwoorden, de dichters ons aanbieden. Dus ontmoet men: van bergen: bergde, gebergd; voor borg, geborgen; van delven: delfde, gedelfd ; voor dolf, gedolven; van lachen: gelacht voor gelachen; van spuiten : gespuit voor gespoten; van bewegen: beweegde, beweegd. Zoo als in VONDELS laatste werk, Ovidius Herscheppingen (XIllde b.): Zoo iemant wordt beweeght door mijne jongste bee. En bij den zoetvloeienden WELLEKENS, in zijnen herders- zang Sylvius: .. Nimmer staat een boom zoo vast in 'tnoordsche woud, Geen klip zoo onbeweegt in 't woeste en bruizend zout, Als trouwe liefde en min, die alles raakt te boven. — 172 — Welke afwijkingen in 't vlaamsche taaleigen tot den hui- digen dag voortleven, en dus tot de oude taal behooren, niettegenstaande de ongelijk vloeiende verba de aloudste mogen zijn. Over het algemeen worden die thans in de schrifttaal tot de regelmatig geworden ongelijkvloeiendheid gebracht. Men mag echter den dichter hier niet in ’t nauw brengen, en vergete niet hoe Vossius en HUYDECOPER dachten over sommige vrijheden bij de Latijnen, tot welker soort ook deze ons schijnt te behooren. Hieromtrent, zegt de eerste, is den dichteren veel vrijheids vergund, wien 't ongemeene spreken heerlijk staat (1). En de tweede, die onzer taalkennis zoo veel lichts bijzette en voorbereidde: » Die gewoon is de beste latijnsche dichters te leezen, weet dat men niet zelden in hunne werken ontmoet zoodaanige uitdrukkingen, die geheel afwyken van de gewoone regelen der grammatica, waardoor zy te gelijk hunne schriften een doorstraalenden luister bygezet, en de spitsvondigheid der hairkloovende letterwyzen te leur gesteld hebben (2).” De scherpzinnige STARING dacht mede over deze vrij- heid als wij, en het lust ons hier de plaats aan te halen, in welke hij insgelijks andere vrijheden verdedigd: » De gepaarde ae heb ik gezorgd (zegt hij), dat bij haar eeuwen- heugend regt wierd gehandhaafd, waar ik bepaaldelijk den middelklank, tusschen die twee letters zwevende, wenschte aan te duiden. Ook zal men: gerigt, douw, daauw, zwaerd, honing, iedel, derwaart, saam, regte, linke; zoo wel als: geregt, dauw, zwaard, hong, ijdel, derwaarts, zaam, regterhand, linkerhand ; ging en gong, ving en vong; zoa wel als: hing en hong; burgt of burg, op het voorbeeld van Hoort en VONDEL, even zoo goed vrouwelijk, als mannelijk bij mij aantreffen. — En waartoe dat overtollige ? Ziedaar de vraag van een barbaar! zouden de Grieken zeggen. Kan men te veel verscheidenheid van klanken bezitten, (1) Magna enim hic libertas poëtis, quibus alia lingua loqui est decorum (In Epilogo, ad Lib. vu De vitiis sermonis). (2) Proeve van Taal- en Dichtk., D. I, 125. — 173 — wanneer men het gehoor wil streelen? En zijn dichters en redenaars ontevreden als zij kiezen mogen ?” (1) VAN Ryswrk, de antwerpsche zanger, die zich dikwerf andere niet te dulden vrijheden vergunde, en dan maar stoutweg den revel inriep : Poëten draven nauw in engbeschreven perken, kende zeker de voorgaande aanhaling niet, toen hij, achter den Eppenstein aanteekende (blz. 173): » Men zal ergens vinden: hongen voor hingen, hy gong voor hy ging, hy kost [dat men ook in BILDERDIJK ontmoet] voor hy kon, vong voor ving, veur in plaats van voor (2), enz. Soort- gelyke uitdrukkingen zyn by onze Noorderbroeders mogelyk niet gangbaer; hier echter, op het gebruik steunende, dacht ik het geene zwarigheid te zyn (sic), daer ik toch maer voor Belgie schryf.” Na dezen uitstap keeren wij tot de behandelde stoffe terug. Durven, durfde wordt in prosa meest regelmatig ge- bruikt, doch 't imperfect dorst vindt bij de dichters alge- meenen bijval. Zoo kan men joeg of jaagde, heette of hiet, lachte of loeg, vraagde of vroeg, schendde of schond, zwijmde en zweem, waaide of woei , stal of stool, wilde of wou gebruiken. Zie hier nog enkele aanmerkingen over ’t imperfect. De geschiedenis der opvolgende wijzigingen door ’t verbum worden ondergaan is eene gansche Odyssea (3): werd wordt . ea (1) Voorberigt zijner Gedichten; Zutphen 1820. (2) Hij voegt er overbodig bij: » VONDEL zegt ook ergens wel: Hij sloeg zich veur 't voorhoofd.” Welluidendheidshalve kon Voxpner niets anders schrijven. Zov wendt men ook heur voor haar aan, b. v.: heur hair. Van Rryswrx wachtte zich echter wel ook dit vers uit den Eppen- stein (blz. 33) te verdedigen : [Eppo, die] de blikken ten hemel verhof. (3) Zie in het tijdschift De Noordstar, Antw. 1842, D. II, blz. 18, een art. van mijn te vroeg ontslapen vriend DELECOURT. — 174 — door WEILAND voor 't imperfect der aantoonende wijze, wierd voor dat der aanvoegende wijze opgegeven. Dit ver- schil wordt in eenige dialecten van ons Nederduitsch niet geéerbiedigd. Ook voor dichters kan het geene kracht van wet hebben; . blijkens: Mijne onverzetbre ziel wierd van geen smert betogen. De verba welke op ten sluiten, nemen in ’t eenvoudige van ’t imperfect, gelijk men weet, eene uitdijging aan, bestaande in de syllabe de, opdat die tijd met het præsens niet verward worde: Ik zuchtede, als de wind in 't hol der steenrotskloven. BILDERDIJK , Fingal, I, 56. Daar gij mij met mijn vloot vergastede aan het strand. Ib 9 II, 36. Die.......... Geheel het vaste land bespiedede uit den hoogen. BILDERDIJK , Kallimachus, blz. 49. Waar men bemerkt, dat die uitdijging telkens, opdat zij den stijl niet verlamme, in eene vokaal versmolten wordt. | Wat nuden tweeden persoon van 't imperfect uitgaande in et betreft, die 't vervalt zoo veel te gemakkelijker in verzen, dat zij mede in de spreektaal niet wordt gehoord. Men zorge echter, dat hierdoor de duidelijkheid der voor- dracht, in geval eener elisie, niet verhinderd worde; dewijl ’t imperfect dan als een præsens ingekleed is. Hij ging en zuchtte in 't woud. Is boven alle duisterheid omtrent den eigenlijk gebruikten tijd verheven. Geheel anders is het gelegen met de taalverwoestende vrijheid in HELMERS te vinden (die trouwens wel meer fouten tegen taal en versbouw beging) daar hij in zijn — 175 — schoonen Lofzang op Jezus van Nazareth (blz. 123) uit- roept : Ook ik, ik waag het niet met mijn vermeetle klanken U iets te smeeken, neen, mijn God! ik kan slechts danken; Slechts danken kan ik u, dat gij mij ’t aanzijn schonk. En niet beter, ofschoon bij den eersten opslag minder stuitend, is de aanroep van PETRONELLA Moens in een dicht- stuk, in 1806 te Wacken (West-Vlaanderen) ten prijskamp gezonden: Leert mij, gij zaalgen, die als morgenstarren blinken. Omtrent de wijzen der verba zij hier gezegd, dat som- mige, onzer hedendaagsche dichters om des rijms wille de bijvoegelijke wijze wel eens voor de aantoonende wijze verkeerdelijk hebben gebruikt, Meermalen verviel Ferrr in dit misbruik: Beminnelijke jeugd, ik ben wat gij thans zijt; Haast wordt gij wat ik ben; uw jeugd vliegt met den tijd. Smaak, smaak haar zaligheid, en smaak haar als een zegen; Maar denk niet, dat uw heil op aarde ooit zij gelegen. Het Graf, Iste zang. Wat verder: En de eenigste, wier ziel met uwe ziel kon weenen, Die u verzoenen kon met alles om u henen, Zij week, zij week, en heel de schepping week met haar: Gij zaagt, hoe bar deze aard, hoe wreed het menschdom waar’. En in den 3den zang van ‘t zelfde gedicht: ’t Geluk beslist op aard’ wat ware grootheid zij. In alle welke plaatsen iets stelligs voorgedragen wordt. De volgende regel, echter uit denzelfden zang, die iets twijfelachtigs bevat, kan zeer goed de aanvoegende wijze ontfangen : Ligt dat dan teder woord gewiekte aanbidding zij. — 176 — Spraakkundig is ook 't gebruik dier wijze in de volgende verzen van BILDERDIJK, al blijft de schrijver zich zelven niet altijd gelijk : Misschien dat haast de tijden komen, Dat alle hoop is weggenomen, En 't edelst bloed "o lands wonden heel’. De Geuzen, blz. 5. Van uit den stroom, die Pindus voet omkronkelt, Een teug geschept, die ’t dorstig hart verkwikk’. Da Costa, Poëzy, D. I, blz. 145. In de Krekelzangen, (III, 177) vindt men het goed te verdedigen : Waar ........ Gods zoenleer wordt vervolgd, en wie ze oprecht belij’, Aan ’t volk verdacht gemaakt van laffe huichlarij. Maar onverdedigbaar komt ons de aanvoegende wijze voor, in BiLDERDIJKS Ware liefde voor ’t vaderland : Uit deugdbetrachtend bloed te wezen voortgesproten , Zie daar wat recht gelukkig zij. Nu nog een woord over de participia met uitlating van 't voorzetsel ge. Dit is iets (volgens HUYDECOPER), dat de dichters zich somtijds wel, somtijds kwalijk heb- ben veroorloofd, doch enkel in samengestelde woorden (1). Zoo vindt men aanbeden, onderbrachte, overbleven, overkomene, zelfwassene, reinoogde. Die vrijheid is te verwerpen, als men het onderscheid van beteekenis verwaarloost, dat door Lal of niet gebruiken van dit voorzetsel ge in sommige participia ontstaat; bijv. in onderstane voor ondergestane , dat hierdoor met beproefde zou verward worden (Zie hier- over den diepdenkenden TEN Karte, D. I, Redew. XIV, § 31, blz. 533). (1) Oulings zelfs in niet samengestelde participia; zoo als in de spreuke, aangehaald in Wittems Belgisch Museum, I., 102: Ghetrouwen vrient langhe ghesocht, Lettel vonden, ende saen verwrocht. — 177 — Gaan wij thans tot die vrijheden over, welke aan ’t woord eene wijziging toebrengen, en er als ware ’t eene nieuwe gestalte of figuur aan geven. § 10. Over de Uitwerping (Syncope). De uitwerping heeft plaats: 1. In werkwoorden uitgaande op wen of den, bij welke de w of d om ’trijm uitvalt: ee se Schept vertrouen, Maar wacht u ’t oorlogsperk voor louter jacht te houen. BILDERDIJK. Ja, ’tscheen of Adams val door heuvels en valleien, Het Eden, hem bestemd, op, 't aardrijk uit moest breien. Onderg. der eerste wareld, biz. 40. 2. In de adjectiva op ige uitgaande worden de letters ig uitgeworpen, als: 't vochte westewindje, godvruchte lenteblom, vergifte beker, onstuime baren, doorluchte Juliaan. Hij doolde jaarlijks door de streek ` Met immerluchten voet. GREB (Belg. Muzen-alm. 1828, 109). Zoo vindt men ook waard voor waardig. HUYDECOPER (Proeve, in-4°., blz. 76 en 566) heeft het onderscheid van dit woord met of zonder tg aangewezen. Vlucht, Vrijheid, heilge ! vlucht dees streken ; Het menschdom is uw gunst onwaard. | HELMERS, Nagel. ged., blz. 155. 3. Even als ’t augmentum ge bij de participia somtijds wegvalt, zoo als wij reeds zagen, wordt het mede niet zelden bij substantiva afgesneden, zoo als in geluk, gebouw, geboorte, geboortestad, getuige, getuig, gereedschap, gevange- nis, geschut. Bij adjectiva of adverbia komt het mede uit- gelaten voor, zoo als in de volgende regelen: En heel het schepslendom lag voelloos ingeslapen. Boxman. Het vermogen des ijvers. Ide D. 12 — 178 — En bij Vowpez, in de Gebroeders, biz. 67: Zij stapten onverstaght de wisse doot te moet. Ook wordt broed voor gebroed gebezigd: | Hij duldt niet meer bi," kroost dit valsche tijgerbroed. Boxman, U itboezeming, 1850. 4. Middelpunt i is soms tot midpunt ingekrompen: zoo als t blijkt i in Tri, blz. 148. 5. In vele woorden bepaalt zich de uitwerping tot eene enkele letter; welke uitwerping door 't vlaamsch dialect, zoo niet in de hoogere poëzy, die zich in strenger gewaad uitdoscht, gewettigd, dan toch verklaard wordt; 't woord knijn (voor konijn) misschien alleeh uitgezonderd als den Vlaming onbekend. Voorbeelden zijn: | Zy riep in ’t ent: vaer wel! het’ welk hij naeulijx hoort, ‚En zy deist evenwel te rugge met dit woort. ae Ls , , VONDEL, Herschepp., blz.. 302. Een bael papiers, vol letteren en printen, ` Vote Veel ganzenpennen, milt gedoopt in Maroos inten. Dezelfde. Waär 't meervoud inten mede als eene dichterlijke vrij- heid valt, op te merken. ' -Het filozoofseh gegrijns der mensch geworden ‘apen, Door wie de wareld thands tot dolhuis omgeschapen, - Zoo vreeslijk wordt geschud en door malkaâr gehotst, Als of ze in eens weêr tot den chaos keeren most. Bra. Rotsgalmen, II. Een tranendrop - — die dees kan plengen, ‘ Is mensch — den Godmensch niet meer vremd. Ib., Vorstendomen echter bij Voxper. (Poëzy, I, 63) is eene verregaande achteloosheid : | Nu schrik niet meer, voor Mahomet, Noch Agars vorstendomen, Als d’ Opperste den leeuwsklaeu wet, Is *t met hun omgekomen. — 179 — Niet. beter ziet het er ‘uit met LEDEGANCKS brijsvers (Thielt 1880), wearin hij van Lord Bron: spreekt ` Reeds staat ‘hij aan het hoofd van wakkre heldendromen, Op ’t hooren. van zijn naem en grootheid zaemgekomen. ' Verschoonbaarder ware ’t geweest zoo die dichters komen tot kommen hadden gemaakt. | :: VONDEL zingt mede, in de Lfgenie ih : i Tauron, blz. 81: Bestel nu 't beelt, opdat de razernye schei, En ’k zal u in Myceen, herstellen met mijn glei. Bij inkorting voor galei ; iets dat weinig navolging verdient. Tegen flus voor fluks hebben wij niets. JAN VAN DER VEEN. die Adams appel schreef, en zich daarin aan zinnebeelden, ‘welke zoo zeer in den smaak, onzer voorouders vielen, vergaapte, dichtte een lief stukjen op °t geluk des landmang, doch. ontsierd door ’t volgende couplet. ‘Geen keizerlijke rijken Noch kroonen zijn te. lijken, > ` Noch ridderlijke spoed, EE, Bij ‘trein vernoegd gemoed. Van de drie hier voorkomende uitwerpingen ie spoed in plaats van voorspoed, wegens dubbelzinnigheid, zeker, niet goed te keuren. ` I § 10. Over de Ineentrekking (Crasis of Syncope). De tweesyllabige of daarvoor gehoudene woorden. (Want de voorzetsels be, ver, on, over enz., alsmede de ‚ verlengde uitgang van den infinitivus, rekenen wij niet mede) ‚ die ineentrekking gedoogen , hebben in de eerste syllabe: ` 1. Een enkelen klinker ;' als: vader; vadr, of minder regelmatig vaér} gaderen, garen; aderen d aûren ; weder, weêr ; teder, teér; vedel, vedl; mede ,' meê; ; goden, goôn; ; schaduw, schaduw of wil men schâuw ; ander; adr, en anders, adrs (waarvan ’t eene nu ongewoon en ‘ft andere niet fraai klinkt); stadig, staag ; ledig, leeg ; snedig, sneeg ; predik, preek. — 182 — ‚ In dit voorbeeld ziet men insgelijke hoe men , vóór woorden met een klinker beginnende, met me, of beter m’, wel eens verwisseld wordt: En Hamath stond: omringd van ’t kene land der beken, Tot daar m’ in 't neevlig west de dagtoorts zag verbleeken. BILDERDIJK, Onderg. der eerste w., blz. 18. “Ook. de “edjectiva die véér mann. subst, met eenen klinker aanvangende staan, laten den uitgang en afsnijden. Bij BILDERDIJK , Onderg. der eerste w., blz. 19 leest men: Ep smijt ze, druipende, in den sissende - outerbrand. `’ ‚ Dat ' 8, dit 's en daar 's voor is zijn mede gebruikelijk. Hij roept: Dear.” s oorlog, voor de hand. BILDERDIJK, De Geuzen, I, 108. . t Zeid’ voor zei is even weinig in gebruik als zijd’ voor zij, schoon WILLEMS in den Reinaert, blz. 22, schreef: Voort kwam Reinaert voor, en zeid”: . Bruins, ik dank u voor ’t bescheid. In, dergelijke .afkappingen .raadplege men het gebruik. Zoo is aard’ zeer in zwang, maar waard’ voor waarde niet; word voor worde kan aan 't slot van een versregel te verdedigen zijn; terwijl eind’ of end, spond wond’, gesteent’, gebeent’ zeer goed is. Onigleé, deéymat afkapping der a is mede aangenomen: Reinaert, die ...... An “Mi mijn schoene -beerenwadgen ` a „Door zijn het verliezen def. roof "WicLems',;' Reindert, blz. 99. ` En 't was of haar de ziel de matte borst untglee. BILDERDIJK; Onderg. der eerste w., blz. 32. Doch de weglating der e vopr de A is yplstrekt niet te dulden , hoewel er verscheidene voorbeelden in , WILLEMS Reinaert van voorkomen. - « + . De schram . Scheurd’ hem aangezicht en huid. — 188 — Dat als ben :præsens voor ‘toor geldt, De e-voor eene A in 't mannelijk artikel weggelaten. zou men echter ini,een stuk van:legeren trant wel: kunnen gedoogen, . … ; Doch. volstrekt te verwerpen is‘de.afkapping dier. letters bij adjectiva in 't meervoud, PEETERSin zijn Meibloesem, verleid door ’t vlaamsch dialect, ontzag zich. niet te zingen, WW Gij zingt schoon liedjes moeder (Blz. 11). | Maar zie, gij hebt bij 't water | Me Klein bloernen afgerukt (Biz. 20). dat volslagen wantaal i is. | Lou eo Hiel voorhield is ‚ krachtens de gewoone spraak , te verschoonen, Een paar voorbeelden zijn: Bijtende met sghérpen . tand In de koorde die hem hiel. WILLEMS, Beinaert:, | blz. 52. , . « « Vermaagschapt aan dees ziel; Die thands het grondlaas meir: doorwaadde, Dat haar van u gescheiden hiel. ` BILDERDIJK, Mengelingen, II, 157. D L vo. D 812. Letterwisseling (Metathests). d b , , H . d En, De verwisseling van een medeklinker met gen anderen is bij ons zeer gewoon. :. Zoo is houwen of houên, bi inkrimping, van houden, even als ouwe voor oude. o jonge zou, getaelt van a’ quae, VONDEL , Poëzy, H, 60. Alsmede schenen voor | schenden, dat. gangbare munt 18; terwijl daarentegen vinnen,..volgens. de gewoone spraak, voor vinden, niet veel beter als Longen voor Londen, is. “t Eene en andere komt bij VONDEL voor (Noach, blz, 8 en Poëzy, 1, 67). Mellen voor melden is van ’t zelfde slach; — 184 — maar goed is 't door HUYDECOPER (Proeve, D. I, Na, 140) verdedigde beschutten voor beschudden. Van ouds werd de n in vele woorden, waar thans ook de 3 in heerscht, gevonden; zoo als vermeten of vermetel , metsenaar of metselaar, en knuiven nu kluiven. Woesteny of woestyne zal ook wel eene metathesis zijn. © -` In sommige woorden verwisselen de ch en f, zoo als kroft en krocht; gekocht, oulings ook gekoft. De verwisseling van klinkers af dubbele klinkers, die veelal haren grond in de dialecten vindt, is nog gewooner: a voor e: zoo als verdadigen, door VONDEL menigmaal gebruikt, en door Ferrm in zijn volheerlijken lierzang op DE RUITER niet verworpen. e voor a: in verslegen, ster, erg, zerk, bescherm, scherp, kers, pers, persen, smert , verken, enz. e voor 0: in gesteken, ontsteken. d i voor e: in pik, winken, verdrinken, smilten : ook i in mit, zoo als bij Poor, I, 150. Zoo moet geen woedend everzwijn : U oit toevaren nut Zyn blixemend gebit. a voor a: in ’t imperfect van menig verbum, zoo als in plocht , brocht; gelijk de vlaamsche tongval dit nog uitbrengt, De meestal keurige LEDEGANCK zelf achreef in den vierden sang van zijn Burgslot van Zomergem (2de uitgave): A Kempis! of die gy ook wezen mogt, Die ‘t schoonste boek aen de aerde hebt gegeven Dat ooit door menschenhanden is geschreven, Wyl ’t heilig schrift van elders is gebrogt , Wat zacht genot stroomt van uw zuivre bladen, Waerin de reine ziel velop kan baden ! o voor u: in ochtend, dorst, dat ook derst, als in den vlaamschen tongval, vroeger geschreven werd. Het vlaamsche konnen voor kunnen komt voor io den Fingal, II, 32. o voor u of eu: in dol, vervold, vlogel, jonst (ook wel gonst), looht, jok, konst, torf, droppel. — 185 — . © 6 a e'e Onbezield is dé ongewijde vogel [de adelaar]; Hij valt, en stort bij d’ eersten flits Van Bato’s kroost ter aard, met zijn verzengden vlogel. u HELMERS , Nagel. ged., 141. Zelfs vindt men roken voor reuken » in VONDELS Pala- medes, blz. 54: Wanneer zich opdoen duizent roken , En duizent. kleuren voor het oogh Van bloemen ‚als een n regenboogh. o voor oe: in most; ie voor u: in stieren, vieren ; y voor ie; in. dry (bij VONDEL, CATS, DE DECKER en in 't Vlaamsch). Alsmede ín andere dubbele klinkers: e voor aa: In vendel (van waar vendrig), leste ; e voor ei: in ende ; ee voor ei: in verspreede, en 't gebruikelijke kleen; ` ei voor. aa: ‚in pleister; ` et voor ee: in vleisch, weikt , teiken; ee voor i¢: in Greeken, voorkomende bij ANTONIDES, blz. 330, doch niet na te volgen ; Sn ‚ge Voor eu: in 't onverschillig. gebruikte leunen, of leenen; . eu voor 00: in meulen ‚ deur, veur, Gegen v heunig , keuning , zeun, steuren, in het gewooner veugel, teug ‚en E bij VoxpEL dikwijls ontmoette verreukeloozen. Gy koost ud edelste, den machtigste in 't geveugelt Tot bode en luchtheraut. | BILDERDIJK , Kallimachus e blz. 8. En laat ons daar, wen plaats en tijd En ’t spinnend zustrental het lijdt, Ons leven niet verreukeloozen. Bn, na HoR., (Kl. dicht. hánd., I, 138). ion voor ie: in spion; o voor te: in kloven, en 't minder gebruikelijke storf, — 186 — bedorf; niettegenstaande de vlaamsche tongval er voor pleit. | Hij geeft een heeschen schreeuw, die lacht en wolk doorklooft. Bro, Onderg. der eerste w., IVde x, v. 302. ou voor ooi: in komme ; « voor e: in spul. Dit onderwerp zou aanmerkelijk zijn uit te breiden ; maar ‘t hier aangehaalde is voor ons oogmerk genoeg. Wij zullen er nog bij aanteekenen, dat BILDERDIJK soms bij voorkeur koomt voor komt gebruikt: 't is hulp, die op mijn last het leger op koomt dagen. IVde z., v. 600. Waar koomt voor komt, gelijk de commentator zegt, aan 't vers als ware 't zijn volle gewicht geeft, en aan de uitdrukking eene meerdere sierlijkheid. _ Belangrijk is de volgende aanmerking, die echter meer eene netheid dan dichterlijke vrijheid geldt. De ver- andering eener enkele letter om aan ‘t woord eene onge- woone, poëtische kleur te geven, is niet zeldzaam. Op eenige plaatsen in ‘t Bilderdijksche epos, waar deze dichterlijke kieschkeurigheid voorkoomt, is DA Costa haar nagegaan in à dezer voege: | Was, ja, de tijd niet meer, dat Adam, forsch van spieren, Den nek bedwingen kon der ongetemde stieren, Den leeuw zijn kaken brak, den groven elefant - Voor ’tdreigen siddren deed van de opgeheven hand. Ide z., v. 213. Olifant zou hier alles bedorven hebben. ‚Ja, 'taardrijk is te kleen om onder hen te deelen. Ide Ze, V. 293. Voor het hier wat platte te klein. . Eene geringe letter- — 187 — verandering is :aoms voldoende om. gene ‚zoer dagelijksche uitdrukking ta veradelen; ` or ’k Zag duizendmaal de kracht bezwijken; duizendmalen ` Den moed bedrogen en de zwakheid ‚zegepralen. -IV de: Zes . Vo. 483, | : Niet Zonder beteekenis voor een fijn gehoor is de her- haling van het onbepaald getal, de. kleine nuance tusschen het meer dagelijksche duizendmaal , en het stellig meer nadruklijke duizendmalen : Haar docht, e stond i in 't woud, van dicht geboomt omprangd. - de z., v. 502. De echte. woordvorm voor de gewaarwording, in.droom of nachtgezicht is hier juist dat docht voor het thans algemeen. ‚gebruiklüke, maar hier voorzeker stijve en. onbe- hagelijke dacht. Men vergelijke het effect van datzelfde docht in den droom van ‚BADELOCH bij VONDEL: Nicht Machtelt, docht me, stond voor mijne ledekant. ` -! Het schrikgedierte ‘alleen, dat in:het duister:-zweeft, Gaat: om, en snort door 't'woud met piepen, krassen, knappen, En sijne ‘het naadrend licht met angst te: moet’ te stappen. Iide z., v. 656. Te mioet’ voor: te gemoet, door’ het vreemdkeidende ‘van den vorm met hef onderwerp des te meer overednstemmend; doch ook buitendien in dezen vorm dichterlijk en episch. ` / Eenigsins stouter, althans zich tot geene enkele letter- verwisseling of sai ding bepalende , zijn de volgende plaatsen : Zijn brein aan ’t woelin; smeedt ‘ontwerpen, keer aan keer. Illde z., v. 325. Meer ongemeen en niet ‘min neêtduițsch dan het ğe- bruikelijke keer op keer. ` | De slachting noopt de vlucht. Reeds storten ijk bij lijken. IVde z, p 71. — 188 — Noopt, dringt aan, drijft voort, versnelt; wel te onderscheiden ook in beteekenis, voor het prosalsch noopt tot de vlucht. En moedloos hangt het hoofd, als wilde 't aan den dag Ontduiken. 't Hart beklemt een halfversmoorend ach. IVde z., 842. Halfversmoorend; dichterlijk, voor den gewoonen D denden vorm half versmoord. § 13. Over de Achteraanvoeging (Paragoge). De hoofdzakelijke achter-aanvoegingen bepalen zich tot de e en n Wat de eerste dier letters betreft, worden de substantiva op ij uitgaande, meest om een slepend rijm te bekomen tot je uitgebreid. Aldus zingt Frirx in de Eenzaamheid (Iste z., blz. 130): Zoo vond Rutilius aan eene vredmde kust Meer dan zijn vaderland, 't genoegen en de rust; Daar was hem, ver van Rome en Romes heerschappye, Verbanning vrijheid, en herroeping slavernije. Ook komt de e minder of meer gelukkig achter de onzijdige zelfstandige naamwoorden, met ¢ gesloten. In VonpeLs Poëzy, (I, 877) staat er: Aenvaert het zwaert, 6 jongeling : Dat dit gezegende geweste, Verdadight door uw deught en kling, U loof, gelijk °t Gemeene Beste Uw’ onvermoeiden vader looft. Krachtens hunnen oorspronklijken vorm, nemen al de vrouwelijke eensyllabige substantiva (benevens enkele man- nelijke) de e achteraan. Men vindt mede lange voor lang, reede voor gereed, alreede voor alreeds, om hooge beuren , te boeke, ten toone (voor tot den toone), te niete loopen, en — 189 — tallooze meer van dien aart, ons uit de oude taal. ge- deeltelijk overgebleven: want: de welluidendheid was voor de ouden een algemeen richtsnoer in het schrijven (1). Hoe ouder de schrijvers zijn, hoe gewooner dan ook het bijvoegen der e achter ’t adjectief, dat, een onzijdig substan- tief vergezellend, voorafgegaan wordt van een bezittend voornaamwoord (2); zoo zoude men ons woeste hart en mijn beste paard niet ongeoorloofd zeggen. De spraak- leeraren mogen die verbuigende e afkeuren, de dichter, als zij in 't vers eene goede uitwerking doet, gebruikt haar. Zoo: schrijft BILDERDIJK in den eersten zang van De ziekte der geleerden, een werk inet zoo veel vlijt en kunstgevoel door prof. Davin opgehelderd: | © Ik zal haar oorsprong, aart en echte kenmerk zingen. En Wiens, in den Reinaert, blz. 2: _ Zyn geile lyf Heeft besmet myn echte wyf.. Rede, als redelijk vermogen, komt. bij KrrraAnN nog als redene voor, en is slechts eene sterker inkrimping van ‘t oirwoord dan reden (3). Het tegenwoordige orde is bij KILIAAN orden. | Te recht zong dus eene onzer hoofddichteressen, die beurtelings de latijnsche en de nederduitsche lier bespeelde, ELisABETH Hoorman, in haar Karelshaven, blz. 5: | °t Was niet alleen tot nut, maar ook tot roem en de orden Der zaken voorbereid. Ferrx, op De Rurrer, schreef ook zegen voor zege: De vijand twijfelt, of zijn zegen | Zoo grootsch een neêrlaag op kan wegen. (1) Zie ons D. I, blz, 161, in de aanteekening. (2) Zie Hurpecorer,. Proeve, D. I, blz. 430, 431. (3) Zie Bitpenpuw, Geslachtlijst der Naamwoorden, sub voce. — 180 — 2, Eenen diphtongus, als: broeder, broêr ; voeder, voér ; voeden, voén; dooden, doón; kleeden, kleén; heden, lien; knieën, knién; zeën, zen; weën, weén, en 'treeds geziene houden en weiden, in houen en weien overgegaan. Gloeien, oorspronkelijk gloeden, maakt gloén; groênde en bloönde vindt men echter niet. Ofschoon men oulings ook bloeden voor bloeien schreef, is die schrijfwijze beteekenis- halve al ras onderscheiden geworden. Moér komt fraai in verwijt voor, gelijk bij Trip, blz. 141: En Jehu, van Gods ijver vol, Mogt op een snooden Joram graauwen: Wat vreê, zoo lang die toverkol, Uw moér , Godts Isr'el blijft benaauwen. Poeder wordt tot poér, poederen tot poéren, vloeden tot vloën gemaakt. Verbreeden tot verbreén ingekrompen is on- gewoon, even als zenuwen tot zeén of zeenen verkort, dat voor Holland beter dan zeenwen klinkt. Vervremen voor ver- vreemden laat zich door de dagelijksche spraak verdedigen. Overleénen door VONDEL voor overledenen gesteld is niet goed te keuren. . « « . Geboren, om noch eens den staf t’ ontwringen Der Beemen, uit de vuist der wederspannelingen , schrijft ANTONIDES (blz. 34), waar Beemen voor Bohemen vrij duister klinkt. 8. In driesyllabige woorden wordt e gesyncopeerd in a, als: schaamle, haapren; in e, bij verplaatsing of uitla- ting, als: eedle, reedloos, zeegnen, heemlen, needrig, begrijp- lijk, ydle; ino, als: mooglijk, oopnen, vooglen. i wordt gesyncopeerd in a, als: zaalge, en ’t min wel- luidende bevalge en graasge; in e, als: weelge; in o, als: voorge en 't stuitend vroolke; in u, als: vuurge, geduurge. Ten slotte nog enkele aanmerkingen. De woorden wier voorlaatste syllabe met z aanvangt, veranderen dien zachten medeklinker in een harden, ten behoeve der uitspraak, als schepzelen, schepslen. — 181 — In sommige woorden, waarin de a of e wegvalt, sluit de overblijvende medeklinker zich aan de slotsyllabe (met tusschenvoeging in de uitspraak eener scheva), als in dankbre, zichtbre, ijurig, wielen, siddren, nev'len of neevlen: dav'ren of daavren. Door de crasis worden, in eigennamen, de uitgangen id, tén, idan, tot ééne syllabe samengetrokken, als in Italjaan, Itaalje, Sicilje; hetzelfde geldt ook van °t woord troniën, dat goed en welluidend klinkt; maar Belgie (zoo als ’t veel in twee syllaben gebruikt wordt) is onuitstaanbaar. Ook wordt að, aë en ad in eigennamen aldus veranderd ; zoo vindt men PHARô, Zerél, Kanan. An, oulings ane, dat men nog in meer dan éénen tongval bij ons hoort, voor aan, vindt men bij VONDEL en Poor. § 11. Over de Afkapping (Apocope). Buiten de °k voor ik, 't voor het, ’s voor des, komt ’n voor een, als zoo voorafgaat, in aanmerking. Deze laatste vrijheid is BILDERDIJK gemeen. Zoo ‘wordt er, achter die of hij, mede wel eens verkort: Och, wie zou zich niet bedroeven , Zagh hy ’t hart beklemt van schroeven, Om den zoon die ’r onder lagh? VONDEL, Poëzy, D. H, blz. 490. WILLEMS volgde die wanspraak na, in zijnen Reinaert, als deze Tibert den Kater doet watertanden naar de hem ten avondmaal bestemde muizen: 'k Hoor den Koster somtijds klagen, Dat hij 'r om verhuizen zal. Zeer gebruikelijk is d’ in plaats van den, voor woorden met eenen klinker aanvangende : Daar twist me om d’ appel van ’t gezegh. Voxper, Poézy, I, 35. — 192 — voor leiband komt ons mede niet ongewettigd voor: wij vinden 't bij den te weinig gekenden Trip, blz. 87: De geest, die u bezwaart ; viert wel den leideband. Verdere uitbreidingen zijn: Zij gaat, en keert, en vult gestaég den drinkensbak. FEITH, de Eenzaamheid, blz. 171. e Wie 't eerst den bloederigen buit. Op ‘Trojen heeft behaald. VAN 's GRAVENWEERT, I. has, XIVde boek. Godloos of goddeloos (waarvoor VONDEL ’t niet verkieslijke godeloos, eenvoudig » zonder god” beteekenend, gebruikt) met meer dergelijke, toorn of toren, doorn of doren, gaarn of garen (ook geren), orelogen of oorlogen, zijn onverschillig. Ver kan ook veer zijn, zoo als 'tgebruikelijke heinde en veer bevestigt. De niet onverdienstelijke Huizinga BAKKER (Poëzy, D. I. blz. 63) zegt van de winden: Zij waaijen over ‘t land, langs binnenzee en meir, In ‘t noorderpekelvlak verjagen, zij, zoo veer Hun adem reiken mag (1), de ligtbeweegbre stroomen. Uitbreiding heeft plaats in armoe, dat tot arremoe wordt, en in de woorden met om samengesteld, zoo als ommegang, ommeging : | Toen hij uwe outers ommeging. BILDERDIJK , Kallimachus , bla, 64. De woorden op lm, lp, rm, en ook wel die op //, ly, rk, rl, rn, rp; uitgaande, worden somtijds door de tus- (1) Dit kunstig geplaatste zoo veer, dat men, als tegenoverge- steld aan den oversprong, een insprong zou kunnen noemen, heeft hier dezelfde uitwerking als een opzettelijke oversprong ; het verlengt als ’t ware het volgende v vers, om den adem verder te doen reiken. — 193 — schengevoegde e (scheva) met eene syllabe verlengd. Als die woorden onverlengd door een woord gevolgd worden dat niet met een klinker aanvangt, hoort men altijd eene dubbele syllabe, bijv. : Dees, willig uit mijn Arons terp geschoten, ` Buigt hoofd en tak naar zijn vermolmd gebeent. BILDERDIJK , Mengelpoézy, I. 24. Veel minder is dat het geval, wanneer het volgende woord met een klinker begint: De palm is opgestaan, de galm is aangeheven. Maar door het invoegen der scheva wordt het onaange- name van zulke hortende sluitletters geheel weggenomen. Ook hier mag vrijheid niet in onachtzaamheid ontaarden. Een hekelstukjen van STRICK VAN LINSCHOTFN (Kleine dichterl. handschriften, V. 274) zal hier de beste les zijn. Het luidt aldus: Nu gallemt ’s volleks stem door ’t fullepblaauw gewelf: Een hoog gehellemd Vorst vervolget d’ Opper-Guellef; Een schellemsch twaleftal viel °t arrem kerrekhoofd Van achtren warrem aan. Van hullep gansch beroofd, Dreigt elleks dollek hem een erreg lot. Hij kerremt, En huilt zoo sterrek, dat zich °t vollek zijns ontferremt. Niet met het scherrep staal, gelijk het zwerrek raast, Wanneer de storrem op ’t vermollemd hullekje aast, Maar garen hem verschoont, hem zellef geenszins terregt, En ellef marrek slechts van hem als losgeld verregt. Aldus verdellegt ook een wollek d’ ollem niet, Die dwarrelt langs zijn hoofd, ’t bedwellemt — en verschiet. Van hoe veel syllaben is ernst? vroeg iemand op een schoolexamen aan eenige leerlingen, en bragt er menig door in het nauw. Vader VONDEL maakte ’t niet zonder reden tot errenst. Och, broeders, vraeghtge noch met errenst wat ons let? Lucifer, Bedr. III. IIde D. 13 — 194 — § 15. Van het Overtollige (Pleonasmus). In de gedichten bepalen de overtolligheden zich hoofd- zakelijk tot drie soorten : 1. Het overtollig gebruikte pronomen die, dat enz.; iets daar VONDEL, gelijk na hem al de vlaamsche dichters der voorgaande eeuwen, eerst geene zwarigheid in zag : Men wroet, men slaaft; De bijl die kerft, de schup die graaft. VONDEL, Poëzy, I. 32. Doch bij ‘t beschaven zijner stukken verbande hij dit woord. | De voerman van den grooten beyr Die vlught met omgekeerden dissel, leest men in Palamedes’ eersten druk ; maar in den twee- den is die vlught met vlught heen verbeterd. Niet altijd echter is het pronomen een pleonasme; som- wijlen zet het den stijl kracht en leven bij; zoo als uit de volgende plaatsen des Agrippijners kan blijken: Als Room Fabricius en Katoos deught wil roemen, Zeght: Hooft dat was de man, waardoor mijn glorie wies. En in hetzelfde werk (Poézy, II. 395): De kerke, die gy blinken ziet Van toets, en marmersteen, en gout, Dat is de rechte kerke niet. 2. De pleonastisch gebruikte werkwoorden zijn: Lomen, gaan (ten zij waar gaan, zich tot iets bereiden aanduidt), willen, durven, mogen, blijven, doen enz. En het zeeschuim komt gedropen. VONDEL, Poézy, I. 66. .... Of hij snel Ons guam t° ontvallen door gequel. Dezelfde, Samson, bis. 21. 