VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
dit wel begreepen, zal ik haar aanwyzens-wat weg zy hebbe in te flaan : Gods woord te hooren en te onderzoeken, met nadenken op haa- ren toeftant , en met betrekking tot zich zelve , — zich met infpanninge van alle krachten te ontdoen van moetwillig one geloof en alle zondige beletzelen, welke de verkryging des eloofs, onmooglyk maaken, —- vooral God met een ern- ig en aanhoudend gebed, in belydenisfe van haare zonden en onmacht, om de geheele verandering van haar hart, en de genadegaven des geloofs aan te loopen,en zulks ootmoedig van hem te verzoeken, Vraagt zy hier op, wanneer zy dée- zen weg met de beste meening van haar hart inflaat, of God haar dan het geloove zeeker zal deelachtig maaken ; ik zal haar zonder de minfte {chroom hier van verzeekeren. Eischt zy hier op van my als van eenen feilbaaren mensch bewyzen uit Gods woord, om haar gerust te ftellen ineene zaak van zoo veel gewigt, ik zal ze haar met de groot{te bereidwilligheid eeven. — Zegt zy, dat haar nog maar eene zwarigheid , doch die haar wel het meeste drukt, overblyft, of evenwel haar arbeid niet vergeefsch zal zyn , indien zy niet van eeu- wigheid tot het geloof verordineerd is? Ik zal haar antwoore den, dat hoe waarachtig het is, dat niemand gelooft „dan die ten eeuwigen leven verkooren is , niet Gods eeuwige voorvere - ordinering , maar zyn bevel het rigtfnoer van onze handelin- gen zyn moet; dat ookindit geval daar uit met geenen grond eenige bedenkingen ryzen kurnnen, dewyl God onsheeft ges lieven. te openbaaren , dat Hy in zyn eeuwigen raad heeft vastgefteld aan elk het Rook te fchenken, die het welmees nend zoekt ‚en niemand te verdoemen , dan die met eene vrye keuze ongeloovig en aan het Euangelie van Jezus ongehoor- zaam is, moet dit ons niet genoeg zyn?” |. fche Kerke omhelzen. En 't zy dat ’s Mans deùkwyze ene min of meer uitgebreide toeftemming erlange , zyne Verhane deling zal altoos van dienst wezen, om een lydelyk Christen: dom tegen te gaén; en te toonen dat God in Jezus Christus, met ‘de hoogite liefde en ontferming, oprecht en wel- mend de zondaers noodigt, door de prediking van °t Euan- gelie. ~- Vervolg van Papieren betreklyk tot bet voorgevallen te Schoon- boven , tusfchen de refpe@ive Predikanten dier Stad. Er nadere ontvouwinge van °t geen te Schoonhoven voor- gevallen is, dient, by de Papieren, waer van we on- langs gewag gemaekt hebben , (*) een tweede Brief gefchreea ven uit Schoonhoven aen een Heer te Utrecht; in welken het ` beloop van dat verfchil verder achtervolgd word : hier by komt nog een Extract uit de Refolutien van de Heeren van de Vroedfchap van Schoonboven, van dato 24 Aug. 1774 , met noodige ophelderingen. Wyders is ons nog, ten opzichte van ’t verfchillend gevoelen zelve , ter hand gekomen , een Brief aan de Gemeente van Schoonhoven ; (trekkende om de Gemeente in ’t algemeen , Do. Chevalier, benevens de Wel Ed. Gr. Achtb. Magiftraet en Kerkenraed, aen te moedigen, om in ’t befchermen der Waerheid voort te gaen, tegen de pooging van een valschgenaemden Philekleftus en, Ortbodozus. < Men toont in deze Papieren ten klaerfte aen, dat het gevoelen van.Do. Chevalier in genen deele als onrechtzinnig verworpen kan worden; dat de denkbeelden, en de daer op nde Een van zyn Eerwaerden volkomen een- mmig zyn met de vastgeftelde Formulieren, en Christlyke Synodale ordeningen. Men brengt ten duidelykfte onder `t oog, hoe ’t gevoelen van party uitloopt tot uiterften , welken ‘daer mede niet overeengebragt kunnen worden. En menftelt tevêns de onrechtmatigheid van °t wederftreven der Magi- ftraet, in alle derzelver befluiten , in ’t helderfte daglicht. Een ieder, die niet bedreven is in de Kerklyke Gefchiedenis- fen, zou naauwlyks kunnen gelooven „ dat het voorftaen van een zogenaamd Kerklyk Recht, tegen zyne Overigheid , zo ver gedreven zou kunnen worden; en een ieder, die de ie C1) Zie boven bl, 956, WEGENS- HET VOORGEVALLEN TE SCHOONHOYEN. 545 lyke gevolgen van zulk een gedrag, uit vroegere Gefchiede- nisfen, heeft leeren kennen , zal °t den Brieffchryver niet kwalyk nemen, dat hy zynen Brief met het volgend Vers ten einde brengt. l Wanneer de Wachters van den Tempel , De fleuden hen ter hand gefteld Niet wel gebruiken, maar geweld En Inquifitie, op den drempel De hand toereiken , en zoo voort Den Tempel in ten Kanfel leiden; Zich in den Raad een plaats bereiden ; Om daar te voeren °t hoogfte woord; Als hast en nyd de vierfchaar fpannen ; Met dweepery en onbefcheid , Om langgetrapte onnozelheid, Ontzind den Tempel uit te bannen; En onder fchyn van voor het Recht Der Kerk, en zuivre leer te ftryden , Verfchuldigde eerbied ftele ter zyden;- En de Overheid de Trouw ontzegt, ` Dan is °c, helaas! te ver gekomen 5 Dan is het tyd, ja meet dan tyd; Dat waereldlyke magt het pleit Beflist, en voorts, ten nut der Vroomien; Die opgeblaazen Tempelwachters De fleutelen geheel ontzet, En wyders, volgens rede en wet, Hen hand'len; als men met verachters j Van Overheên en Wetten doet, ; Die Kerk en Stad en Land beroeren Om nieuwigheden in te voeren, ' ' Tot koeling van hun euvelmoed, ' j En ftellen in hun plaats dan Mannen s i Die haat en nyd de Kerk uitbannen. 9 „JIL DEEL, He LETT. NO, 12. Nn Re 842 - WEGENS DE ALGEMEENE AANBIEDING, Redenmatig betoog , dat de Leer vande algemeene aanbieding der Zaligheid Arydig zy met de aangenomene Leer der Here vormde Kerke, zo als die vastgefteld is in °t Nationaak $ node van Dordrecht. r a voorgedragen aan P. door P. O. Fe Utrecht by . Baars 1974. . In groot o@ave 57 bladz. e Brief van een Vriend aan zm Vriend, Waar în ed werd: dat de Leer der al ene anbieding van Christus,en de Zaligheid in hem, èn de ‘verkondiging van het Euangelie, noodzakelyk vleit, uit de proudleerftukken van onze Gere- formeerde Kerk, en wel byzonder uit bet Leerfluk der eeu wige, vrye verkiezing, van Menfchen, tot Zaligbeid; ze als die in de Hervormde Kerk geleerd werd. Te Amflerdam by Ch. v. Esfen 1774. In groot obavo 14 bladz. Anneer men beide deze Papieren onpartyðig leest „ zal men, zo we vertrouwen, op nieuw bevestigd wor- den in ° denkbeeld, dat ’&r niet weinig woordenÂryds in dit verfchil plaets heeft, gelyk we voorheen opgemetkt hebben. Deze woordenftryd ftand houdende, is't niet vreemd „dat de Leer der algemene ig be der Zaligheid den enen voor- komt als ftrydig met de Leer der Dordfche Vaderen, en dat een ander dezelve aengziet, als enè Leer die zelfs noodzaek- lyk voortvloeit uit de grondleerftukken der Gereformeerde _Kerkes; de veffchillende manier ‘van befchouwing maekt indit geval natuurlyk ene ftrydige denkwyze. Wanneer de Schry- ver van ’t Betoog het gevoelen van zyn perty nit te vertrok, zou hy zig wel dra kúrftren verenigen met den Brief)chryver , en veelligt zal die Brief „po dezelve al niet geheel overtuigend mogte zyn; ten minfte kunnen (rekken , om hem en zyns gelyken te doen magaens dat de voorftanders dier Leere zo ver niet afwyken, als fommigen zich verbeelden; en dat men derhalve geen rede heeft, om de Kerk in gevaer te achten, ter oorzake dat die Leer imeërder ingang Íchynt te vinden, gelyk de Schryter van ’t-Berogg zahduidt. hel ed Js Ae CRAMER LYDENDE HEILAND, 343. De Iydende Emmanuel door j. A. CRAMER eertyds Koningiyke - Deenfthe Hofprediker, thans fuperintendent der Kerken van Lubek. Naar den tweeden druk , uit bet Hoogduitsch yer- taald door j. H. HERING. Derde Deel. Te Dordrecht by A. Blusfé en Zoon 1774. Bebalven bet Voorwerk 322 bladz, in Zr. OCH4UO, ’s H laetfte onderhandeling met zyne Discipelen , aengetekend Foan. XIV, XV en XVI, is het onder- werp der Leerredenen van dit derde Deel. Tusfchen beiden komt , by gelegenheid der voorftellinge van zyne bereidvaer- digheid tot het lyden , Joan. XIV. 30,31, ene Redenvoering over Fez. LIIL 7, met betrekking tot dit onderwerp: en voorts - fluit deze verzameling met ene Predikatie, over den aenvang van °t Hoogpriesterlyk Gebed van Jezus Kristus, Joh. XVII, 1—6. ——- Zyn Eerwaerde ontvouwt deze ftoffen , even als de voorgaenden;, ter ftichtelyker opwekkinge , om ’s Heil- lands liefde te erkennen; en zyne Toehoorders, in ’t geloof verfterkt zynde, te bewegen tot een ftandvastig voornemen; om volgens de voorfchriften van °t Euangelie te wandelen; Tweebonderdjarige gedagtenis der verlosfinge van wer gern plegtig zi den 20 Feb, 1774, in ene Leerrede over CXXĎT, door AUGUSTUS VAN DER SLOOT, Predikant te Middelburg. Te Middelburg by L: Moens. > Bebatven bes ' Voorwerk 82 bladz. in gr. octavos Y de reeds uitgegevene Leerredenen, betreklyk tot Zeee lands verlosfing uit de Spaenfche Dwinglandy, kan ook _ deze gevoeglyk geplaetst worden. De Eerwaerde van der Sloot geeft in dezelve , na ene algemene ontvouwing van den inhoud van den CXXVI Pfalm, een beknopt achtervolgend verhael van ’t voorgevallene, zedert dat de Hervorming ip Middelburg (tand begon te grypen , tot dat de Stad, na vele onderdrukking en ene zware belegering doorgeftaen te hebben, in ’s Prinfen handen geraekte , en de Vryheid here feld wierd. In de opgave hier van doet hy geftadig wel op» merken , hoe groot de nood ware , en hoe moeilyk het viele rk te verlosfen ; °t welk hy ernítig ter betrachtinge aen- i gt. a f ' "o 5 Nig v: Een 544 EENVOUDIGE Eenvoudige Bevindingen in de jaaren \772 en 1773. Opgefid in baare Binnekamer , door M. B. Te Arnbem ‚by W . kroost 1774. Bebaloen bet Voorwerk 306 bladz, in o@avo. Mi Buys komt in ditGefchrift voor als een welmenend Mensch, die, volgens hare denkwyze, het goede in't oog heeft, en ene yverige Voorftandfter is van de zogenaem- de bevindelyke leiding, gk TED de gevoelens die ‘er meenlyk aen verknogt zyn. Menfchen van dien fmaek zullen het met ftichting lezen; maer ’t is niet gefchikt voor de zoda- nigen , die ene beter beredeneerde leiding volgen. Men ziet uit dit Stukje tot welke uiterften die denkwyze loopt; alles wordt bevinding , en de Voorzienigheid werkt fteeds op ene bevin- delyk bepalende wyze. anneer men , by voorbeeld, iets verzuimd of nagelaten heeft „ en een ander, naer gewoonte handelende, ons hier omtrent te gemoete komt, dan bevind men, dat Gods Voorzienigheid in dat geval byzonder werk- zaem is, Van zulk ene natuur is de volgende bevinding, die wy tot een ftaeltje zullen voordragen. ` In °t Middaguur t'huys zynde, zegt onze Schryflter, deede de Heere my, in het aanbiddelyke van zyne Voorzie» pigheid jets ontmoeten, ’ welk my zeer tot verwondering en aanbidding, tot leering en blydfchap was: Ik had iets nage- laaten uyt liefdeloosheid tegen my zelfs, (gelyk ik °t noemen moet, ) en een uyt een verbeelding , dat ik iets zoude kunnen doen, °t welk nochtans myn Hemelfche Vader wist, dat ik iet konde doen. Wat gebeurt er? Myn Vader, welke alle Harten in zyne Hand heeft, en die myn zwakheid en onvere mogen kende , die Magtige , Alweetende en Goedertierene Heere , gaf in ’t Harte van een Man, die gewoon was my. hulp te bewyzen, dat hy my moest een. Boode ftuuren , om my te vraagen, of hy komen zoude, em my na de Kerk te ryden. ô Wat wierd ik befchaamt en verlegen! toen diè Boode quam, over de teedere liefde van mynen He:melfchen Wader tot my, en over zyn naukeurig en oplettend oog, dat hy op my had in liefde, in zoo zonder myn weeten voor my te zorgen ; dewyl ik zag hoe myn Alweetende Vader regt inaakte , dat ik krom gemaakt had; En hoe myn teederlievende Vader zyne belofte zoo aan my vervulde, in myne zwakheid te hulp te komen; Ja wat leerde myn getrouwe Vader my hier uyt, dat ik die middelen wel mogte gebruyken , welke my cot onderfteuning dienden : En wat was ik verwondert , dat deeze zonde van nalatigheid door de beftieringe Gods, en de zorge 5 BEVINDINGEN. 345 Gods over my Elendige, my’ zoo moesten medewerken ten goede , en dat ik hier uyt zoo veel moeste leeren: ô! Ik wilde wel op myn rans h gevallen hebben , in verwondering en aanbidding, dat de Heere zoo voor my zorgde, en het zoo ten goede voor my beftierde , en dat myn Alweetende Vader het Harte van dien Man zoo boog ten mynen nutte: Och ! Wat is God goed op my! En wat toont de Heere niet, de getrouwe te zyn over zyn nootdruftig Kind! Ja wat maakt de magtige en ontfermende Jehovah aan my zyn elendig Kind openbaar, dat hy my leyd en draagt ‚nu in mynen Ouderdom ! En dat de Heere in den weg van zyne Voorzienigheid zoo Vaderlyk voor. JAN HENDRIK RUMPEL , Medicins & Chirurgie Do&tor. Af Scheids=Lesfe over bet Stremfel in de gedistilleerde Olien, Te Nymegen, by faak van Campen 1774. 26 bladz. in groot OCEAVOe l Eeeze Aficheidslesfe van den ZeerGeleerden Heer RUM- PEL gehouden, op de Keizerlyke en Koninglyke Hooge Schoole van Duysburg, over *t Stremfel in de gedistilleerde Olien, is in °t Latyn gedaan en nu in onze. Moedertaal door den Auteur overgebragt, gelyk hy ons in de Voorreden mededeelt, welke getekend is Grave den ao Augustus 1773 3 ; t zynde den 23ften Verjaardag van den Auteur. Men hee lang en tot heden toe getwist, over de Natuur en oorfprong van °t Stremfel , het welk in lang geftaan hebbende gedistilleere de Olien gevonden worda de Auteur geeft ons eerst op, de gedagten van de beroemdfte Scheikunttenaars over dit ftuk, en gaat dan over, om ons zyne eigene proeven , hier over ge- nomen , mede te deelen , waar uit hy befluit , dat ‘er een zout= en zuurachtig beginzel in dat Stremfel gevonden wordt. Om deszelfs oor pronk aan te toonen , vergenoegt de Auteur zich met het volgende! Dat de gedistilleerde Olien uit het brand- baare , vlug zuur zout, aardagtig en waterig beginzel beftaan , toonen voor eerst deszelfs brandbaarheid , met Vitriool-zuur vermengd zynde zwavelwording enz. Het ade dunkt my reets genoeg beweezen: de Aarde toont zig duidelyk , na dat dezelve overgehaalt of verbrand is, enz. het wateragtige ver toont zig zonneklaar , zo de gie a met Kryt of Kalk vereenigt oe n 3 Zyn 846 ‚ J H. RUMPBE AFSCHEIDSLESSE, gynde ; gedistilleerd word , enz. Uit deeze aangenoomé be. ginzels volgen dan alle de Veranderingen, die wy dagelyks in de gedistilleerde Olien zien gebeuren? De eer Ípeeuw witte Oranje , Nagel, Aloë, en Sasfaphras, Olie; hoe ook voor ligt en lugt bewaart , verliezen door den tyd , naar zy min of meer zyn bewaard, haar wite en vloeibaarheid , de gras groene Al fem , Cascarill, en Genever- Olie, de Lazuur, blagwe Chamor mil, Duizentblad en Galban Olie , worden bruin , dik, en ondoorfchynende, Waar van daan deszelfs min doorfchynend- heid? Waar van daan deszelfs dikwording ? En nederwerping van deszelfs te vooren aangetoond zoutagtig beginzel? Ner- gens anders van, dan dat deszelfs brandbaar-beginzel door medewerking der ingefloten lugt , zig door het vlugfte ge« deelte van het zout en brandbaar beginzel , met het wateragtig vereenigd „en tot een aldervlugften geest overgaande , door uie terlyke warmte ruimten weet te verfchaffen ; al fchoon de Olien in Flesjes met glazene floppen bewaart worden, en dat voornamentlyk ; wanneer de Flesjes niet geheel vol Olie Zyn, of door by gedaan water vol: gehouden worden , dat deeze veronderftelling waar is „leeren ons niet alleen het voor- „gaande; maar ook de Natuurwetten en ondervinding. Dat nu hier uit mindere te zamenhang in het te rug blyvende over is, volgt zonneklaar, het- zout vindt geen ontbindvogt genoeg, de deeltjes naderen zig ‚door haare aantrekking meer en meer, en vormen vervolgens het geen ons doelwit was te toonen”, Hierop volgt nog eene Waarneeming , over de aartige Crystal ‚ fchieting van het Sa/ fedattvus Hombergii, Met nog twee Brier yen, waar van de eerfte is aan den Hooggeleerden Heer Ler DENFROST , of wy bet wezentiyk Opium bezitten of siet. De tweede is aan den Hooggeleerden Heer mt. w. SCHWENCKE , over de Gagel en °t Sneerboomtje : waar toe aanleiding gegeeven heeft, de Brief van den Beroemden Heer J. VAN DER HAAR, elke in de Hedendaagfe Vaderl. Lett. Mengeku, Eerfie Deel, 333, gevonden wordt. Befcheide Beantwoording van den Wel Ed. Hooggel. Heere P. CAMPER, door den Schryver ban bet Belang der Maat- . Jebappye , in bet beteugelen van den Kindermoord, Te Leeu- `- waarden , ter Drukkerye van H. A, de Chalmot. 72 bladz. -~ fn groot octavo. Dz beantwoording van den Wel Kerwaarden zeer Ge leerden Heer STERK ,. die dezelve nu met zyn eigen L naan M. STERK BESCHEIDEN BEANTWOORDING. >. S47 naam ondertekend heeft, zynde de vier eerfte Brieven een nae meloos Gelchrift; fchoon de Auteur ‘er van by de meesten niet onbekend was, is van minder belang voor onze Leezers ; REA de Auteur zelfs daar in nu verklaart overtuigd te zyn, dat de Hooggeleerde Heer cAMP&R met hem gee > dat de Kindermoord een misdaad is tegen de Maatfchappye, en dat de Hoogleeraar ’t tegenowergeftelde gevoelen, volgens ons, zen Auteur {chynende te beweeren , egter niet bedoeld, maar de woorden , zy misdoet niet aan de MMaatfchappye, in eene andere betekenisfe gebruikt had, Waar op de Wel.Eer« waarde Schryver aanmerkt.: Dat de Hoogleeraar niet wél gee. daan heeft met de bovengemelde woorden, y misdoet niet aan de Maatfchaypye, in eene ongewoone betekenisfe te gebruie ken, zonder den Leezer daar van op de een of andere wyze te onderrichten; en dat hy zich overyld heeft, door den Proa fesfor , volgens zyne vermaaning „eer hy tegen hem fchreef niet eerst om eene nadere verklaaring van zyne woorden te verzoce ken; °t welk gemakkelyk had kunnen gefchieden , wegens den kleinen afltand van Leeuwaarden tot Franeker: dog de wyze , op welke de Heer caMPER heeft kunnen goedvinden, zulks in zyne Gedagten over de misdaad van Kindermoord , voor te ftelten , zyn zodanig dat de Schryver het met geen ftilzwygen kan voorby gaan ; maar zich genoodzaakt vindt „om „ter zyner eigene verdeediging , dezelve voor het oog van alle onzydigen bloot te leggen. Dog het lust ons niet verder in dit gefchil te treeden : wy laaten het hier by berusten ; dewyl men ‘t over de voornaame zaak eens is: °t komt nu aan op beleedigende uit- drukkingen , die de een kan verzachten en de ander verzwaa- ren. °t Zal niet noodig zyn te herinneren , dat en onlangs. anze gedagten over dit verfchil hebben medegede å Natuurkundige Verbandelingen , of de Verzameling yan Stuka ken , de Natuurkunde , Geneeskunde , Oeconomie , Natuure lyke Historie Epc. zi and WD. IMI St. Te Amf. by Å. Ve d. Kroe 1774. dn groot octavo 164 bladzyden. Lo van verfchillenden fmaak vinden in dit Stukje we- der eene verfcheidenheid van onderwerpen, die gefchikt zyn , om hunne oplettendheid eenige uuren bezig te houden, ~ Eene Verhandeling over de bereiding der affcheivogten des Menschlyken Lichaams, door de opflyrping , en de nut- ügheid hier van, {trekt ter ophelderinge van verfcheiden by- Nagh > zony gas “NATUURKUNDIGE VERHANDELINGEN, zonderheden , die in de Geneeskunde te ftade komen 3 voor af met opzigt tot ongevallen, die ’er uit voortfpruiten ; wanneer zulks niet behoorèélyk gefchiedt, of zodanige ongefteldheden, die 'er meermaals verkeerdlyk aan toegefchreeven zyn. Eene befchryving van eene monfteragtige geboorte geeft op nieuw aanleiding „om het Systema van den grooten DE BUFFON over de voortteeling oplettend te befchouwen. Een berigt van de witwerkfelen der vaste lugt, by wyze van eene Klysteer ge- bruikt, in `%t tegengaan van Rotkoortfen , pryst zulks aan, als een kragtig der rottinge wederftandbiedend middel ; terwyl ‘er tevens aangeduid wordt, dat de Salpeteragtige lugt, als dee zelfde eigenfchap hebbende, misfchien insgelyks in die om- ftandigheden zeer voordeelig bevonden zou worden. Stukken , benevens een verhaal van eene zwangerheid van nee gen jaaren , of de zonderlinge bewaaring van eene doode vrugt , duurende dien tyd; als mede het verflag van eene ontlasting da Stonden , door het Oog ; kunnen den beminnaaren der Praktyk gevallen. « Even zo zullen handeldryvende Leezers etlyke opmerkens= waardige aantekeningen vinden, die nog al eenige betrekking tot onzen Handel kunnen hebben, in eene opgave van Zwe dens voor-en nadeelen tot de Scheepvaart. —— En de Lief- hebbers van keurige verzamelingen van opgezette Dieren, ge- droogde Infeéten enz, ontmoeten hier eene Verhandeling, die hunner averweeginge wel waardig is. Derzelver Schryver weet hun, ‘tis waar, geen algemeen onfeilbaar middel, ter Óngefchonden bewaaringe hunner verzamelinge , voor te fchry- ven ‚maar zyne onderrigtingen kunnen hun egter veelzins van dienst zyn. Volgens zyne ondervinding, en de hier opgegee- ven waarneemingen , beantwoorden de middelen, die men ge- woonlyk gebruikt om alle verdervende Infeêten af te weeren , niet aan het bedoelde oogmerk; ook meent hy, op goeden grond , vast te mogen ftellen „ dat het zeer moeilyk , zo fiet onmogelyk , (dat hem naast voorkomt, ) zy, een in alles voldoenend middel te vinden, Ondertusfchen wil hy nogtans niet nalaaten den Lief hebberen aan de hand te geeven , welke middelen, en hoedanige werkingen hy de bekwaamften oor- deelt, om het verderf ten beste voor te komen: waar toe hy eerst de noodige kundigheden raakende die werdervende Ine feéten voordraagt , en vervolgens meldt , wat men met de meeste nuttigheid kan aanwenden , om dezelven uit te rooien; mitsgaders hoe men , door oplettendheid , dit kwaad grootlyks Kan voorkomen. Hy twyfelt niet, of men zal, zyn raad vol- gende, het nut ‘er van ondervinden; alleenlyk dugt hy, dat i meg NATUURKUNDIGE VERHANDELINGENS 548 gien ‘er tegen op zal zien, uit vreeze dat het te vecl zorg en tyd vordert. ,, Maar ik kan, zegt hy, door de ondervinding verzekeren , dat deze tegenwerping, welke in den eerften op= flag gegrond kan fchynen , egter zodanig niet is; dat, met een weinig hebbelykheid en kennis van de voorwerpen, vyf of zes dagen, op verichillende tyden verdeeld, geduurende een geheel jaar, genoegzaam zyn, voor de zorg en tyd, welken eene zeer talryke verzameling vereischt”. Buiten deeze dus ver geïmelde Stukken , vindt men hier nog verfcheiden Verhandelingen , die tot de Natuurkunde , en deeze of geene byzondere takken van dezelven behooren. —= Eenige Natuur- en Weerkundige waarneemingen leggen een grondflag ter verklaaringe van etiyke verfchyntelen , die uit de verfchillende trappen van hette of koude der lugt, en derzele ver onderfcheiden vereeniging met fommige vloeiftoffen onte ftaan. —- Wy worden hier onderrigt, dat de gunftige be» fchryving , die veelen van de Napelfche Lugtsgefteldheid gee geeven hebben , in alle deelen niet gegsond is; en dat onze Landsgenooten, die over onzen Dampkring klaagen , geen re- den hebben, om Italie van dien kant te benyden. Men is ’er inzonderheid zeer geplaagd met dem Sirocco of Zuidoosten- wind , die zulken nadeeligen invloed op het Lichaam heeft s dat er de Geest grootlyks door lyde. Uit dien hoofde leggen de vernuftige Schryvers aldaar hun Werk ter zyde, zo lang die wind waait; en op het leezen van een zot of laf gefchrift is men in Italie gewoon te zeggen; Era fcritto in tempo del Sirocco; ‚‚ het is in den tyd van den Siroc gefchreevea ”. - Veelligt zou eene foortgelyke waarneeming ook hier te Lande niet ondienftig:zyn 5; daar veelen in dampig weer met een bee nevelden geest fchynen te fchryven ; en niet kunnen befluiten hun Werk, al kan het onverhinderd uitftel Iyden , te ftaaken s in ’t aankomen en afvallen der bladen. Dan dit in °t voorbye gaan. —— Eene volgende Verhandeling levert ons eene ope heldering wegens de regelmaatige Winden , als veroorzaakt door den invloed der Zonne , naar derzelver verfchillenden, {tand ; dat wel voornaamlyk plaats heeft in en omtrent de gogenoemde verzengde Lugtftreek ; doch ook in Noordlykes Landen befpeurd. wordt, gelyk de Schryver deezer Verhans delinge opmerkt. fe. Men heeft naamlyk in dat heetere gewest van onzen Aard» en Waterbol beftendige Land-en Zeewinden, die elkander, , met het op-en ondergaan der Zonne, beurtlings opvolgen , trapswyze toe-en afneemen., De oorzaak hier van is de ine vloed der Zonne, of het gemis van denzelven. De hette va VES Nn 5 eg LL) NATUURKUNDIGE VERNANDELINGENG den dag maakt de lugt boven het Land yler dan boven de Zee, en met den invallenden nagt herneemt zy haaren natuurlyken trap van koude, waar door zy weder digter wordt. ‚> Onder den Æquator , zegt hy, zyn de dagen en nagten, het geheele jaar door, even lang, zo dat de hitte, dus gee lykelyk verdeeld of afgebrooken , nooit zo hoog ftygt, dat zy onverdraagelyk wordt voor de bewooners dezer Landen. En gelyk ‘er onder de Linie geen opvolging van Jaargetyden _ is, zo ondervinden de Poollanden , even weinig ‚de nog vers LE 0 mat WATUUKKUNDGE VERHANDELINGAN, Sat gnaakelyker beurtwisfelingen van nagt en dag, dewyl de Zon daar, des Zomers, noor ondergaat, en des Winters nooit boven den Gezigteinder ryst. En fchoon de dag, naar mate wy van de Poolen aftrekken, in lengte afneemt , van zes maan» den tot vier en twintig uuren, zoo daak egter, in alle hooge breedtes , de Zon. voor zulk een korten tyd, en in zulk eene {chuinfche richting, beneden den Gezigteinder , dat het vere fchit, tusfchen de hitte van den dag en den nagt, niet zeet aanmerkelyk is. Hier uit volgt, dat, geduurende dit Jaars getyde, terwyì de Zon voortgaat, met zulk een ovafgebroo- ken invloed „op de oppervlakte der Aarde te werken , de Lugt, boven het drooge Land, meer verdund moet worden, dan boven de oppervlakte des Waters; zo dat ‘er in dezen tyd, natuurlyker wyze, een Wind uit Zee naar het Land moet waaijen , gelyk aan de dagelykfche Zeekoeltes in de warmer Klimaaten. En gelyk, in tegendeel, de Lugt in deze Noors delyke ftreeken, geduurende den Wintertyd , boven het Land kouder is, dan boven het Water, zo zullen de Winden, na- tuurlyke wyze, van Land naar Zee wauijen , en zy zullen van denzelfden aart zyn, als de Landwinden in de verzengde Lugtftreek. Maar, gelyk de invloed van de Zon, fchoon langer aanhoudende, doorgaands flaauwer is, in Klimaaten die verre van de Linie af, dan die daar digt by of onder lig- gen: zo kan men niet verwagten, dat de gemelde uitwerk» zels, by de Poolen, met dezelve regelmaatigheid, als in de verzengde Lugtftreek , plaats zullen hebben ; wordende door kleinere oorzaaken, die den Dampkring aandoen, en in ftrye dige rigtingen beweegen, ligter afgebrooken. Griekenland, en in de Landíchappen daaromftreeks ; gelyk de oude Grieken al hebben waargenomen, dat de Winden, geduurende de hitte van'den Zomer, en byzonderlyk in de hondsdagen, van het Zuiden waaijen ; en, geduurende de koude van den Winter, uit het Noorden.” Wyders ontmoet men in dit Stukje eenige opmerkzaame waarneemingen , over de dubbele Refractie van °t Rotskrystal, welken dienen ter ble van dit verfchynfel ; en toonen hoe deeze Refractie overeenkomt met het inwendige maakfe van °t Rotskrystal. Daar benevens komen ’er nog in ‘voor; aenmerkingen over de Electriciteit en derzelver zonderlinge uitwerkfelen 5 waar omtrent ons wel byzonder medegedeeld wordt „een berigt van de gedaante der Donderftaaven of Blik. femgeleiders , ter beveiliginge van de Gebouwen , tegen het Onweer; met eene nevensgaande befchryving van een Done derhuisje ter proefneeminge; tot een bewys, dat de metaalen geleiders al het hemelfche vuur op zig zelven aantrekken „en °t zonder eenig gevaar in den grond afleiden. Dit berigt en dee- ge befchryving wordt door een Plaatje opgehelderd. Ten Jaatfte vindt men , naar gewoonte, aan °t einde, de Meteo» rologifche waarneemingen van den Heer R. HỌLL , Cad, Bomb, te Zutphen, voor de maanden Jan. Feb, en Maart 1774 a - a of pe van Arabie, uit eigene waarnemingen en int . land zelf verzamelde narigten opgefteld door CARSTEN NIE- `` BURR. -Uit bet Hoogduitsch vertaald , en vermeerderd met een Register van °t gebeele Werk, Benevens #7 aan bet Deenfthe Reisgezelfchbap naar Arabie , voorgeffeld daor den Hoogleeraar je De MICHAELIS, In °t Nederduitsch ver- żaald, door JACOB VAN EKERS , Bedienaar des Godlyken ~ Woords te Medenblik. Te Amfterdam by S. J. Baade, en ` ze Utrecht by J. v. Schoonhoven en Comp. 1774. Zn groot quarto. 2 C Choon de overbekende Reistogt van eenige geleerde Mane J nen naar Arabie , op bevel zyner Deenfche Majefteit , niet in alle deelen naar wensch geflaagd zy , is dezelve egter niet gansch vrugtloos geweest, Dit getuigt deeze Befcbryving vas Arabie , door een der Reisgenooten, den Heer Niebubr, in % licht gegeeven , welke men thans ook in ’t Nederduitsch te yoorfchyn gebragt ziet, Hem was de taak der Hag | chn: C. NIEBUHR BESCHRYVING VAN ARAËTE, 559 fchryvinge opgeleid, en het Gefchrift toont dat hy , daar toe zeer wel gefchikt zynde , ‘er loflyk aan beantwoord heeft; ja dat hy, na ’t overlyden der andere Heeren, met alle naauw- keurigheid opmerkzaam geweest is, om ook andere byzon- derheden gade te flaan, en, naar zyn vermogen „den gebreke Iyken uitflag te gemoet te komen. In ’t doorbladeren deezer Befchryvinge ontdekt men alomme een Man , die zig van zyne kundigheden zeer wel weet te bedienen, tot verdere navor- fchingen3 en die met oordeel Krain weet te maaken van alles wat ftrekken kan ter ophelderinge van weetenswaardie ge zaaken die hem voorkomen. Men ziet in alle de deelen deezer Befchryvinge, dat hy alle moeite aangewend heeft , om het geen onderzoek verdiende na te vorfchen; het zy door zelf, daar °t mogelyk was, de zaak te onderzoeken, het zy door onderrigtingen van anderen desaangaande te ont- vangen. En’ geen dit zyn fchryven te meerder geloofwaar« digheid byvet, is dat hy beftendig onderfcheid maakt, tusə fchen het geen hy als ooggetuigen befchryft, en *t geen hy op de berigten van anderen aantekent, —— Op zodanig eene wyze te werk gaande, deelt hy ons hier mede een oordeels kundig verflag van dat Gewest en deszelfs voornaamfte merke waardigheden, Hy verleent ons eene naauwkeurige: befchry= ving, zo van Arabie in ’t algemeen , als van deszelfs byzon- dere Landfchappen; met meldinge van verfcheiden Aardryks- kundige waarneemingen, die ons een geregelder denkbeeld van dat Gewest , in deszelfs ligging , bewooning enz. geeven s dan ‘er tot nog voorgedraagen was, Dit gaat vergezeld van eene ontvouwing der voornaamfte Zeden en Gewoonten, mitsgaders van het aanmerkelykfte dat verder tot de Godse dien fige en Burgerlyke en Natuurlyke Historie dér Arabie- ren behoort. In ’t opftellen vən deeze zyne Berigten heeft hy, by alle voorkomende aes enheeen s zyn fchryven betrekkelyk ge- „maakt tot de Vraagen, welken de Hoogleeraar MZichaëlis aan ‘dat Reisgezelfchap ter onderzoekinge voorgefteld had. En ‚men heeft ook daarom deeze Vraagen, niet ten onpasfe , te gelyk met deeze Befahryving , in °t Nederduitsch afgegeeveng waar door de Leezer te beter in (taat gefteld wordt, om het hoofdbedoelde van verfcheiden byzondere berigten na te gaan. Dit Stuk van den Hoogleeraar Michaëlis verdient te meer de ‚ oplettenheid der Leezers, daar ‘t nietalleen de Vraagen , wel- ken op zig zelven haare nuttigheid hebben , behelst; maar stevens ons leért, op hoedanig eene wyze dit Project, vom eenige -Geleerde . Mannen naar Arabie te zenden, tot ftangl gee 534 3 C: NIÈBUNÄ a ekomen, en ingerigt geworden zy. Daar benevens vervi de Gefchrift ook nog des Hoogteeraars beoordeeling van des Reizigers Befchryving, die den Heere Niehudr tot lof vere fterkt, en nog al eenige nevensgaande aanmerkingen voor- draagt. — Beide deere Stukken zyn des den Lief hebbe» ren der Oosterfche Weetenfchappen nuttig; en deelen ons etlyke aanmerkingen mede , die ftrekken kunnen ten beteren verftande van vetfcheiden dingen , welken de Oosterfche Vol- keren aangaan ; en dus ook van deeze en geene plaatfen der Heilige Schriften , die daar toe betrekkelyk zyn. — Om bit de menigte van voorbeeldeù eene byzonderheid te kiezen, zullen wy ons, (dat ons met het openflaan van het Boek oge ` der ‘toog komt, ) bepalen tot het gebruiken van Sprimghaas nen tot voedzel. De Hoogleeraat Michaëlis betuigde , dat hy zich van de Akrides Matth. III. 4. en den Arbe Leu, XI. 22. nog geen ander denkbeeld kon maaken , dan dat van Springhaanen, Maar hy verzogt een ander onderzoek „omtrent het al of niet gebruiken der Springhaanen ter fpyze in *t Oosten; dewyl de nfectenkundige Röfl , in zyn Voorberigt woor de Springhas- nen en Krekels, eenige aanmerkelyke tegenwerpingen, tegen het eeter van Springhaanen, als eene gewoone fpyze aange- voerd, en zulks als zeer fchadelyk befchreeven heeft. —= ma op nu dient in deezen het volgende tot onderrig- inge. | s De Trekfpringhaanen, (welken de Heer Niebubr flegts in kleinen getale gezien had,) zyn even dezelfden; welken de Arabiers eeten , en, gelyk ik my herinnere van den Heere Forskäl *) gehoord te hebben, ook dezelfden , welken men in Duitschland gezien heeft. Een Arabier uit Lachfa , met den welken ik in Perfie reisde , noemde my de volgende onder de Springhaanen, welken zyn ‘Vaderland bezoeken. Dsjerdd dcebmar , of de roode Springhaan. Deze is by zyne aankomst zeer mager. Na dat hy zig nu tot groote fchade der inwoo- heren wel gevoed en gemest heeft, word hy Dsjerdd Mäkken nxamd, en dan is -hy voor de Arabiers een lekker beetje. p dezen volgt Dsjerdd cheifán , dat is de ligte Springhaan. Deeze komt ook mager naar Lacbfa, en ij en tyd Jeng goed voedzel gehad te hebben, Dsjerdd Semän of de vette Springhaan genaamd, en dient den Arabieren ook tot ' s fpr- De Heer Forsh4/ was Dede bet En Pp wan neden vanen sasbevolen was. mE b BESCHRYVING VAN ARABIE, 585 fpyze. Te Básra noemt men den'Springhaan , welken de abieren het liefst eeten , Mukn. Men zeide verder, dat de- ze het wyfje, en zeer vet, of vol eijeren, en voor de man» nen eene verfterkende fpyze zy. Dsjerád asfúr is het man- netje van de Mukn , doch mager, en word daarom te Básra niet veel om te eeten gezogt.” „, Het is voor de pt oeh al zo onbegryplyk , dat de As rabiers fpyinghaanen met {maak eeten, als het den Arabieren y die nooit omgang met Christenen gehad hebben , ongelooflyk voorkomt, wanneer men hun vertelt, dat de Christenen oes» ters, krabben , kreeften en dergelyken voor eene aangenaame fpys houden. Evenwel is het eene zo vast en zeker als het andere. De fpringhaanen worden in alle de Arabifche fteden , van Bûb el mandeh af tot Básra toe, aan touwtjes geregen ter markte gebragt. Op den berg Sumâra zag ik eenen Arabier , die er zig eenen geheelen zak vol van gezameld had, Men heeft verfcheidene wyzen van ze toe te bereiden. Een Arabier in Egypte, van wien wy begeerden, dat hy in onze tegen- woordigheid fpringhaanen ate, wierp ze op eene gloeijende koole, en na dat hy ze lang genoeg oordeelde gebraden te hebben, nam hy ze eerr voor een by de fpringvoeten en den kop ‚ en nam de rest in eenen hap. Als de Arabiers eene groote menigte pp hebben , braden, of drogen zy ze in den oven, of koken en eeten ze met zout. Ik zelve heb nooit ondernomen fpringhaanen te eeten. Maar de conful Lu- cas, welke zig eenige jaaren te Salé opgehouden, en aldaar de proef ‘er van genomen had, heeft den Heere conferentie- raad WASCHERSLEBE verzekerd, dat zy omtrent denzelfden fmaak hebben, als de gedroogde platvischjes , welken van Ec» ‘kernforde uit het Holfteinfche komen , en aldaar bretlinger enaamd worden. De Arabiers in ’t koningryk Marocco ko- en de fpringhaanen en drogen ze op de daken der huizen. Men brengt ze daar met korven vol op de markt. De Heer Lucas heeft noch in Salé noch in Egypte of Arabie gehoord, dat het eeten der fpringhaanen ongezond zy,en hondsmuggen , of gevleugelde hondsluizen,, zou veroorzaaken. De Jooden in Yemen eeten de fpringhaanen ál zo gaern als de Mohámme- . ‘daanfche Arabiers, en willen daarom verzekeren, dat de voe gels, welken cop den kinderen Israëls in de woestyne gaf, ‘niets anders dan fpringhaanen geweest zyn. De Tealiaanfche „Jooden te Háleb egter. meenden , dat. cop hunne vootvs- ders in de woestyne met patty e{pysd hebbe. Doch is «de ineniog der Arabifche fooden in'wel de waatfchynlyk- fte. aam &36 ‚… Ċ, NIEBUHR ~i fte (*). — Onze Reiziger geeft verder nog een nader verflag, van vérfcheiden byzonderheden , raakende de Springhaanen, dat ter beantwoordinge van andere vraagen dient; doch het ge melde is ons genoëg met betrekking tot het gedaane voorftel; liever zullen wy hier nog byvoegen een merkwaardig berigt van den Heer Niehubr, betreffende eenige Jooden in Abi > welk wy ons herirmeren , by gelegenheid, dat hy hier gé- wag maakt van Arabifche Jooden. l a» Men vind, volgens zyn verhaal, niet alleen, in de meeste provintien van Arabie , eenige Jooden , die verftrooid onder de heerfchappy der Mohaimedaanen leeven , maar ook in de bergagtige ftreek van Hedsjâs ‚in den omtrek van Cheibar, zo ge men hem gemeld heeft, geheele ftammen, welken onder unne onaf hanglyke Schechs ftaan, Een ftam dezer Arabie fche Jooden zou Beni Misfead, eene andere Beni Schabán en eeri derde Beni Anäsft genoemd worden. De naam van Beri Cheibar is by de noordlyke Mohámmedaanen nog fteeds zo gehaat , dat men iemand haast niet meerder honen kan, dan wanneer men hem een afkomeling van Beni Cheibar noemt. Zy zeggen daarom ook dat hunne karavanen in HedsjÂs door Beni Cheibar geplunderd worden. Doch zy doen dezen Joo- den daar door te veel eer; want by de laatfte plundering waren de Schechs van den ftamme Herb in Hedsjâs, en Anäsfe uit Nedsjed , de voornaamfte aanvoerers, en de Jooden van Chei- bar hadden, volgens berigten van geloofwaardige Mohamues -daanen , maar weinig hulptroepen by dit Arabisch leger. Het fchynt dat de Jooden van Cheibar in *t geheel geen gemeen- fchap hebben met de Jooden „die inde fteden, op de grenzen „van Arabie leggende, wonen. Ten minften wilden die te Ha- leb en Damask niets van hunne broeders Beni Cheibar gehoord hebben. Daar ik my op het gétuigenis van zo veele Moham= medaanen beriep „antwoordden zy, dat dezelven zig by hea jn ’t geheel niet durfden melden; dewyl zy de wet niet naar hunne wyze waarnamen : ze zyn dus veelligt Karaiten (4). DE r (*) De Heer Justitieraad TemLER toonde den Heer Forskdl dea brief van CLENARDI , alwaar deze reiziger in ’c I B. bl. 73 „ook zegt, dat de Arabiers te Fez Springhaanen eeten. Men zie voorts J. LU- poLpHus in Hist. ZEtbiop. OLAUS BORNEMAN in Disf. de viâu zon. deeze gisfing door eene plaats uit de BAPT. ‚ (t) De Heer Neibubr egd wordt, dater in den begroe | o it vn ‘Geographia Nubienfis, BESCHRYVING VAN ARABIE: i 552. De naarn van den ftam Anasfe heeft veel overeenkomst met den naam Hanasfi, welken Benjamin van Tudela byna voor . 6o00 jaaren vermeld heeft (*), Insgelyks met Banu Anzab s welke ftam reeds Mohammed en den eerften Chalifen veel vere driet aangedaan heeft, Dus heeft deze familie van Jooden waarfchynlyk reeds over de 1100 jaaren geregeerd, d + van den Mohámmedaan{chen Godsdienst te Cheibar Coraitert woon- den. Dan de Hoogleeraar Michaëlis tekent in zyne Beoordeeling aan, dat men daar ter plaatfe niet heeft te denken or den naam ee- ner Sette , maar dien eener familie; de Coraits, welken tot een ftam van dien naam behoorden. Voorts wil hy niet tegénfpreeken dat deeze Jooden Karaïten zyn; maar °t komt hem voor, dat men zulks niet kan afleiden uit de onkunde van de andere Jooden aangaande dezelven ; de woestynen, zegt hy , die 'er tusfchen liggen kunnen ‘et de oorzaak van zyn. — En dit wordt té aanneemielyket, daar de Heer Viebubr zelf de volgende aantekening heeft. — „ De woning dezer Joden „tot dewelken men,vooral van * oosten en * noorden; niet anders dan door groote woestynen komen kan , heeft veelligt gelegenheid tot de fabel van den fabbathvloed gegeven , want de Joo- den, gelyk bekend is, reizen niet op den fabbath. De karavanen egter met dewelken zy in het oosten genoodzaakt zyn te reizen „ zullen zig hunnent wegen niet ophouden. En wyl zy alleen niet met zekerheid reizen kunnen door deze groote woestyn, zo kunnen zy ook wegens hunnen fabbath geen reis naar Cheibar ondernemen. Barthema maakt insgelyks van de onaf hanglyke Jooden in de ftreek van Medina gewag ”. C) ~ Itinerarium Benjamini Tudelenfis ex verf, B. A. Montani P. 75,76,77" Reishoek door Italien, Uit de nieuwfle Reisbefchryvingen en eigen …_ganmerkingen Fzamengefteld , door D. je VOLEMAN. Nu ten dien. fle der Hollanderen uit bet Hoogduitsch vertaald. Derde Deel, - Te Utrecht , bj J. v. Schoonhoven en Comp. 1774. Zn groot o&avo. 386 blads. P het geleide van den Heer Volkman in Rome gekomen zyn» de, verftrekt hy ons tot een Cicerone, om ons het merkwaar» digfte dier beroemde Stad aan te wyzen ; waar mede hy in dit derde Deel een aanvang maakt. Men ontdekt weldra uit zyne: onderrigs tingen, dat hy den Reiziger of: Leezer vap meer dienst kan zyn , dan de gewoone Cicerones of Antiguarios te Rome, dien ’t veelal san _ EU DEEL. He LETT., NO, 1% © - Oo . - ke gS | C `D. VOLEMAN kennis óf maak ontbreekt , eh dikwyis den rechten Liefhebbers meer’ hinderdyk den dienftig zyn. De voorige Stukken hebben ou reeds bewyzen verleend van de bekwaamheid van deezen onzes Leidsman , en dit gedeèlte bevestigt het gunftige gevoelen voor hen; daar hy ons op eene geregelde wyZe door Rome leidt, als een kum- dig Man het merkwaardigfte ontvouwt , en tevens ons oordeel fcherpt, om het weezenlyk fraaie behoörelyk gade te flaan. De nieuwsgierig. heid vindt. hiér niet alleen voldoening , maar de Oudheidkundige leert door dit onderwys; en de Liefhebbers van Bouw- Beeld- en Schilderkunde ontvangen hier Lesfen, waar van ze zig met voordeel konnen bedienen; des dit Werk niet alleen den reizenden , of den Leezer in ’t algemeen, maar ook wel inzonderheid den Kunstoefe. paar, nuttig Zy. ' Onze Autheur maakt een aanvang met de loftuitingen , waar mede men Rome al vaa oudsher verheven heeft , én toont dat men, zon- der Romes waaren roem te benadeelen, wel zeggen mag, dat zy hier in buitenfpoorig te werk gegaan zyn; zo ten aanzien vsa de grootte, als van dé volkrykbeid der Stad. Dit breeder toonende be- richt hy ons, dat de tegenwoordige omtrek , na genoeg dezelfde als die van 'toude Rome,‚op omtrent dertien Italiaanftàe mylen begroot wordt, en dat men de Stad in drie of vier uuren rond gaat. Voorts erkent hy, dat het oudtyds fterker bevolkt was den tegenwoordig; bevattende, volgens Florus , vóór de burgerlyke oorlogen , 450,000 burgers , daar ’er , volgens de nieuwtfte telling , nutusfchen de 160,009 en 170,009 menfchen woonen. Na eenige verdere voorafgaande algemeene aanmerkingen , bepaalt de Heer Folkman zig tot de be- fchryving der Stad, zo Als dezelve in 14 Rion? of wyken verdeeld iss paar welke verdeeling hy zyne befchryving inrigt. Dan de Pieterskerk en het daar bygelegen Vatikaaníche Paleis de eerfte ftukken zyn, die men befchouwt, vindt by ‘et geraden , daar van ook eerst gewag te maaken, Hier aan hege hy een berigt betreffende de Poorten en Bruggên der Stad, den Tiber en de Water- leidingen; waar op hy vervolgens de befchryving der Stad , naar de bovengemelde verdeeling , begin: ; wordende de acht eerte Wyken ia dit Stuk befchreeven, l De Heer Volkman bevlytigt zig om een leerzaam berigt van alles te verleenev ;en ieder (tuk, dat hy voórdraagt , toont een Schryver, die t ‘er op toelegt, om den Leezer niet op te houden met verdrie- tige befchryvingen , maar hem zodanig een verflag te geeven , dat hy het merkwaardigfte , en wel byzonder het fraaie în het zelve, kunne ‘opmerken. İn dien (maak befchryft hy ons de Pieterskerk en “t Væ ticaanlche Paleis; en zo gaat hy voorts van Wyk tot Wyk, om oas telkens onder °t oog te brengen, niet alles wat de nieuwsgierigheid tot zig wekt, (dit was onmogelyk 5) maar *t'geen bovenal opmerking verdient ; en in deeze keuze, gaat hy oordeelkundig te werk ; vieg= gende feeds in zyne befchryving zodanige waarneemingen , die wr i be» REISDOSK DOOR ITALIEN. ‚‚ Het portaal, zegt hy, is pragtig en grootsch. De gevel rust op agt koriathifche zuilen. De ingang beantwoordt agu *t gebouw , en beeft veelen nieuwen architekten tot een model gediend, De koepel doet eene fchoone werking; dog de torens , die Bernini'er aan gelapt heeft, doen nadeel aan °t geheel, Veel architekten hebben 'er zig toe haaren brengen, om twee gevels boven elkander te plaatfen, om dat ‘er aan de Rotonda twee zyn. Dog dit komt daar van daan , das men °t portaal ‘er vermoedelyk naderhand aangebouwd, en, om, niet al te hooge zuilen noodig te hebben, het laager gemaakt heeft. Hier doet dit geen nadeel; dewyt de bovenfte gevel agterwaards ligt, en van beneden niet kan gezien worden, De tusfchenruimtens der zui- den in ’t portaal vertoonen zig daar door te fchoonder , dat de zuilen digt by malkauder ftaan. De zuilen zelven zyn byna tien modellen te boog ; de gevel fchynt wat te zwaar voor dezelven. De voet is giet zo fchoon als ’t kapiteel en de kornis, welke wel geëvenredige de uitftekken heeft. Het portaal heeft eene fchoone evenredigheid; alleeniyk {chynt het wat laag, om dat de treeden, die men voorheen moest opgaan, nog onder °t puin begraaven liggen. Het beftaat uig zestien trefiyke zuilen van Oostersch graniet , die 15 voet in de rondte hebben. De groote deur om in de kerk te komen is, naar evenree digheid van de afitanden der zuilen , uiet te groòt, » De Rotonda is van binnen 72 fchreeden of 337 Paryfche voer ven breed, en even zo hoog. Wyl de tempel aan alle de Goden gee wyd was, bootfte men de gedaante des hemels-na , en gaf het gewelf die van een halven kogel, die van boven een opening van 27 voet in de middellyn heeft. Door deeze opening alleen krygtde kerk een zeer voordeelig ligt (*). De vloer is ten deele met porfier belegd , en naar het midden toe een weinig fchuinsch afloopend, hebbende daar een opening, waar door het van boven in vallend regenwater weg loopt, De tempel heeft korinthifche zuilen, die wel geëveure. digd, dog een weinig laag zyn. Maar de bovenfte pilasters hebben ‘er geen verbindrenis mede. De agt altasren, die in den binnenften omtrek zyn , pronken ieder met twee kostbaare zuilen ; vier zyn van pore frer, vier van giallo antico, en agt van graniet. Haar evenredigheden verdienen geen berisping ;alleen fpringt de kornis der groote koriathi. fche (*) Men zegt daarom , dat de Roomfche meisjes, die verloofd zyn, zig, om det het ligt hies zo Zuiver is, in deeze kerk het eerst aan haar vryers gaan vertoonen, Zie Winkelman, Aanm. over de Bouwkonst bl, 61 “’. Ooa 560 D. VOLKMAN fche order te'ver vooruit. De agt groote nisfen ‚die inde oude tyden het eenige feraad uitmaakten, gaven den tempel een veel groosfcher aan zien, voor dat nog de van Keizer Hadriaan in elke nis aangebragte, fchoon in haar zelven kostbaare zuilen van giallo antico, ‘er bykwa- men. De vakken san ’t gewelf waren voormaals met verguld brons overtrokken ; doch Benedictus de XIV deed het gewelf witten , waar door het gebouw veel van zyn oud eerwaardig aanzien verloor”, —= Op eene diergelyke wyze geeft de Autheur een oordeelkundig berigt van de kunsftukken die hy befchryft. Zie hier, by voorbeeld, % geen by meldt van eenige ftukken in ’t Paleis Borgbefe ; waar van by onder anderen de volgenden opgeeft. : » Diana met haar nymfen op de jagt, van Domenichino, een der fchoonfte ftukken van Rome. Zy fchieten met pylen naar vogels in de vlugt, en Diana geeft eener nymfe, die een vogel neergefchoten heeft, den prys over. De beelden van eene nymf, welke.gefchoten heeft, en van de eene die ziet of zy wel gemikt heeft, zyn trefiyk. Eene andere, die zig gereed maakt om te gaan baaden is zeer be- koorlyk, en nog eene andere , die uit het water komt , heeft een fchoon hoofd, Het ftuk heeft veele byzondere fchoonheden en een goed koloriet ; egter doet het in °t algemeen geen groote uitwere king; t welk ten deele daar van daan komt,dat de beelden niet regt in groepen en zamen verbonden zyn. De hoofden der nymfen zyn wat eenvormig. Dianę , als het hoofdbeeld , verheft zig niet genoeg, en is het minst fchoon. , s» De aanbidding der herders van Jacob Bafano. De kleuren zyn ongemeen fterk opgedragen , en de houding van Maria is niet edel. Een H. Cecilia in Raphaëls eerfte manien De Kardinaal Borgia en Machiavel, op een ftuk van denzelven meester, De christelyke lief- de, een bekoorlyk beeld van Guercino. De vier elementen van Al- bani in een drooge manier , waarom veelen ze voor origineel bouden. 