Beschrijving van den aard, de kenmerken en genezing der tusschenpoozende moeraskoortsen in het algemeen, en, in het bijzonder, van die genen, welke in Holland epidemisch heerschen ...
) ( 73 ) / des lands verfcfrillende , en niet naar de Luchts- en Weêrsgefteldheid geregelde wijze van leven aanleiding geeft. Wanneer zij niet in dagloon werken, maar bij het Huk betaald worden, dan werken zij den geheelen dag en een groot ge¬ deelte van den nacht, met aanwending van alle hunne krachten, door, om, binnen eenen korten tijd maar zoo veel te verdienen als zij kunnen ; le¬ vende zij daarenboven zeer fober , en drinken om hunnen dorst te lesfchen flecht en bedorven water. Het is , in aanmerking dezer omdandigheden , te verwonderen, dat deze lieden nog, met geheele troepen, bij voorkeur naar het ongezond Noord - Holland en Zeeland reizen. In de hooger liggende Provinciën lijdt in het heete Jaargetijde hunne ge» zondheid minder , dan in de laag en aan Zee gelege¬ ne landen. De inwoners van Gelderland wach¬ ten zich, wranneer zij hun brood anders kunnen winnen, om in het warme Jaargetijde naar Zee* land te reizen, alwaar de koortfen veelvuldiger, langduriger, en alsdan niet zelden van eenen bij uitdek kwaden aard zijn, en de luchtsgedeldheid de Vreemdelingen voor het krijgen der koorts vatbaarder maakt. S- 37' De Holland fche Troepen , die genoodzaakt wa¬ ren om in Zeeland Guarnizoen te houden , leden E 5 ( 74 ) in deze Provincie ten allen tijde buitengewoon veel in den Zomer, en inzonderheid de in Hol- landfche foldij ftaande vreemde Troepen; en, bij de Inlandfche Regementen , die Soldaten , welke geene geboren Zeeuwen waren ; nog meer echter de Duitfchers , Zwitfers,Franfchen en Luikenaars, die zich nog niet lang in Holland hadden opge- houden® .. Ten tijde der Stadhouderlijke Regering liet men de Regementen en Bataillons, die eenige jaren in Zeeland , en in het niet minder onge- zond Hollandsch Vlaanderen gelegen hadden, uitmarscheren , en door Troepen uit andere Pro¬ vinciën vervangen. Dit gefchiedde na den Exer- cuie-tijd in den Zomer, als wanneer zij , door de reize afgemat , juist om dien tijd aldaar aankwamen, dat het jaarfaizoen, voor de Gezondheid hoogst naaee* jj;T begon te worden. Het zoude beter geweest zijn, de Troepen later in den Herfst derwaarts te zenden, of aan de Zeeuwfche lucht gewoon zijnde Troepen aldaar te laten blijven , of ze niet, dan in tijd van nood, te doen uitmarscheren. Dan die fcheen destijds tegen de eenmaal vastgeftelde beginfelen te ftrij. den. De nieuwlings aangekomen Troepen hau- den het eerde en daaropvolgende jaar een aantal zieken aan Tusfchenpoozende koortfen, en velen hunner vonden in Zeeland, hun graf. In de vol» gende jaren ging het veel beter, de Manfchap- ( 75 ) pen gewenden aan de lucht, en leden daarvan niet meer dan de Inboorlingen ; maar het waren alleen de Rekruten , welke uit andere Provinciën , bij de in Zeeland liggende Regementen werden ingelijfd , die het getal dier koortfigén vermeer¬ derden. Onder het beduur van den gewezen Koning looewijk bonaparte, werd er een bij¬ zonder Legioen , ter befcherming en verdediging dezes Lands, uit alhier geborene rekruten opge* rigt, en deze inrigting zoude, indien de tijds- omdandigheden het niet verhinderd hadden, der Armee een aantal Soldaten hebben aange- bragt. — — §* 38- De Engelfche en Franfche Troepen hebben in de laaide tijden den nadeeügen invloed der Endemlfche luchtsgedeldheid in Heiland en voor¬ al in Zeeland ondervonden. De moorddadigde Epidemien woedden onder deze! ven. Voorname* lijk heerschte er onder de Engelfche Troepen, bij hunne laatde landing , eene doodelijke Epide¬ mie , waarin het getal der zieken en gedorvenen zoo groot was, dat het mogelijk, nevens andere oorza¬ ken, wel de voornaamde drijfveer zal geweest zijn, elsch Ministerie van de voor- deelen dezer landing afzag en het eiland Wal» waarom het Eng / ( 75 ) ejieren deed verlaten. Deze Troepen landden juist in het gevaarlijkst Jaargetijde, in de hette der Hondsdagen, en de wijze van leven, die zij op dien tijd moesten houden , was van dien aar , dat het getal der zieken daardoor noodzakelijk moest toenemen; bovendien kunnen m eenen veidtogt de voorfchrifcen van gezondheid niet al¬ tijd worden waargenomen. Dit alles bragt dus nu veel toe, om eene hevige en kwaadaardige Doorgaande ziekte onder hen aan te rigten. ^ De Hollandfche troepen, die ter hunner verdrijving waren toegefneld, hadden wel veel zieken , maar m lange na zoo veel niet als de Engelfche Armee en flechts weinig dooden. <*) Men nam de noodige maatregelen bij de hand om ze voor den invloed van de lucht minder vatbaar te maken; velen lagen ook in eene meer gezonde landftreek, en de Duitfche Hulptroepen landden in een later jaargetijde, waarin de grootfte hette reeds voor- bij was; zij zouden anderzins, indien zij zich in Duitschland niet lang hadden opgehouden, zeer veel hebben moeten lijden. ,,s Tot de groote doodelijkheid der Epidemie fchijnt de Gebrekkige inrigting der Engelfche regering aldaar veel toegebragt ie hebben; hetgeen door faülsneR is opgemerkt, in zijne Corffideralions refpecting the Ex - TJenc , of estabilis hing an Hospital for Office,*, on Joreign Service 1812. C 77 ) $• 39* Zeer aanmerkelijk waren ook de ziekten bij den Veldtogt der Engelfchen en derzelven verblijf in Zeeland en Staats -Vlaanderen in 17 43, 1744» 1746, 1747 en 1748, waarvan prikgle ons een verflag heeft nagelaten In het jaar 1742, wanneer de hette in den Zomer en Herfst ge> matigd was, leden de Engel fche Troepen , die in het ongezonde Brugge lagen, veel heviger aan Tusfchenpoozende , Aanhoudende Aflatende koorr- fen en aan den Persloop , dan in Gent en an¬ dere Vlaamfche Steden, Gebrek aan kennis der Engelfche Geneesheeren omtrent den aard der Endemifche ziekte, was oorzaak, dat de Tüs* fchenpoozende koortfen meer in Aanhoudende ontaardden, waartoe zij uit zich zelve zeer gene¬ gen zijn, en hetgeen, bij verwaarloozing van de Buikzuiverende Geneeswijze , in den beginne zeer gemakkelijk plaats greep ; ook gingen zij ligtc- lijk in Slepende ziektens over. In het jaar 1743* toen de Engelfche Troepen , na eenen Veldtogt in Duicschland , de Winterkwartieren m Vlaande¬ ren betrokken , werden zij in het begin van den Winter door Aanhoudende Ontilekingkoortfen (*) Pringle, Verhandeling over de Legerziekten , door bic SER, keurig Vertaald. Hoofdftuk 3 tot S. / C ?8 ) aangetast,, ‘ die door Zinkingachtige ongefteldhe- den werden opgevolgd. — In den jare 1744 tastte de Matende koorts alleen de Rekruten en nieuwe Regementen aan, de overige waren reeds meer gewoon aan de Viaamfche lucht, dat ook in 1745 het geval was. In het jaar 174? was het getal der zieken onder de Engelfche Troe* pen , die in Zuidbeyeland en I4ralcheren lagen , zeer groot, uit hoofde, dat de hette geweldig waSj en deze landen bij uitnemendheid ongezond zijn. Van de vier de Bataillons , die aldaar moes* ten blijven, was fefaier alles ziek. In den Zo¬ mer van 1748, die wederom zeer heet was, le¬ den de Engelfche Troepen die zich in den om» trek van Breda en 9 s Hertogenbosch bevonden , zeer veel, door dien het getal der zieken bui¬ tengewoon groot was. §* 40. % Buitengewoon heete Zomers zijn oorzaak, dat zelfs de bewoners van Holland in grooten getale aan Tusfchenpoozende koonfen fakkelen, en doen dezelven een kwaadaardig karakter aannemen ; des te meer moet dit alzoo het geval bij Vreem¬ delingen zijn, vooral wanneer het menfchen zijn, die zich voornamelijk aan de gevaren van lucht en weder moeten blootftellen , gelijk zulks bij de Soldaten plaats heeft; zij leiden buitendien een leven, dac de vatbaarheid voor de oorzaken van Landeigene en Doorgaande ziekten zeer ver¬ meerdert , en het ontdaan , benevens de fpoedige vor¬ ming, der ziekten bevordert. — Men fielt hen op posten, doet hen, dikwijls met of zonder noodzakelijkheid , woningen en verblijfplaatfen betrekken , waarin zij gedwongen zijn, om de Moerasdampen in derzelver aller (lechtflen toefland in te ademen. Hoogst nadeelig zijn de posten op wallen , alwaar zich , bij het geweldig woe¬ den der Zee, de vergiftige dampen, die uit de grachten opflijgen 9 onverdeeld zamenpakken; dit is ook het geval met de posten op de Zee¬ dijken, wanneer het water met de ebbe h afge* loopen. Kantonneringen en Legers in moeras«* fige lage landilreken veroorzaken , bij heeee Zo¬ mers, brandende Kotkoortfen van de ergde foorr, De nadeelen zijn minder, wanneer men de Sol¬ daten van de Moeras* uitdampïngen kan verwijderd houden. Bij de laarile landing der Engelfchen op Walcheren , bleven de matrozen , die met hunne Schepen op eenigen affland van het ei¬ land ten anker lagen 5 van de koorts geheel vrij, terwijl , op het eiland zelve , duizenden daaraan ft ie r ven. — ■ De vochtigheid der legerplaats bevordert nog meer de kwaadaardigheid der Rotkoortfen , en ( Bo ) zij openbaren zich niet zulk eene hevigheid , die bijna gelijk (laat met die gene, welke door de Artfen in heete landen befchreven is, Vegetius, die de fchadelijkheid eener legerplaats in eene vochtige, lage en moerasfige landftreek , bij ondervinding , had keren kennen, raadt daarom aan, om, ten einde de vernietiging eener Armee voor te ko¬ men , zich aldaar niet lang op te honden ; dan de Krijg vordert niet zelden groote opofferingen, en de Soldaat heeft menigmaal meer te lijden van de ongezonde landftreek en het weder, dan van de kanonnen en andere moordtuigen. Van swieten zegt, dat wanneer de Feld - over ft en, bij heete Zomers, dikwijls genoodzaakt worden de Legers van Standplaats te doen ver - anderen , en vooral wanneer daarbij gebrek aan water is 9 dat men niet zelden geheele legers door door heete koortfen ziet aangevallen* Heeft ïnen buiten dat nog gebrek aan Water, gelijk in Holland ten tijde van groote bette plaats heeft, of moet de Soldaat, om zijnen dorst te lesfehen* het flinkende Moeraswater drinken , zoo loopt hij des te eerder gevaar om de koorts te krijgen. Het onvoorzigtig ontbloten des ligchaams ? en deszelfs ongenoegzame bedekking in de koele , vochtige, nevelachtige Morgen» Avond« en Nacht¬ lucht, gedurende het warme Jaargetijde, werkt öJs eene krachtdadige gelegenheidsoorzaak oni de door het faizoen ontwikkelde kiem tot Tos* fchenpoozende of Aanhoudende koortfen bij de Soldaten te doen uitharden , ingevalle deze op en voor zich zelve niet genoeg in Haat mogre zijn t om de ziekte van het jaargetijde te doen uitbre¬ ken, terwijl eene ongewone bette in deze land» llreek als oorzaak werkzaam is, aan uier nadee- ligen invloed Hechts bijzondere HgchaamsgeHelIea tegenftand bieden kimden , en dien men, door het in acht nemen eener tegen die fchadelijkheid ir» gerigté wijze van leven, ontgaat, — De ongezonde lucht der Moerasfige landdreken wordt in de enge beperking, waarin eene menigte Soldaten, zich in de Legers , Barakken , Vaartuigen ter hun» her vervoering, Wachthuizen enz: moeten op¬ houden , bij de hecte der Zonnè, door de Uitwa* femingen der Soldaten en Vuiligheden nog meer F C «* ) bedorven; er ontwikkelen zich Ziekten van eenen Festigen aard, die fchtelijk dooden en geheeie Armeeën vernielen. §* 41« Nog vele andere oorzaken, die in allé tijden liet getal der Ziekten bij eene Armee vermeer¬ deren en verergeren , brengen het hunne hier nog bij, om de Ziekte van het Jaargetijde , nevens de* zelven* Epidemisch te doen worden* Hiertoe be» booren het onmatig gebruiken van Spijs en Drank, liet verbazend misbruik van Brandewijn en jene¬ ver bij de Holiandfche Armee , de daaruit voort* fprukende dronkenfehap , nevens de daaruit voort' komende gevolgen, en de onbezonnen manier van handelen, die zij, tor nadeel der gezondheid, veroor¬ zaakt* Wijders moet men hier onder ook re ke¬ ken het onvoorzïgtig drinken van koud Water, wanneer het ligehaam door de beweging in het faeete Jaarfaizoen zeer flerk verhit is ; het gebrui¬ ken van verkoelende, zure en onrijpe vruchten, en voornamelijk van witte, goedkoope , in menig¬ te groeijende pruimen, die de Maag verkouden en verzwakken, inzonderheid bij menfchen die gewoon zijn veel (lerke dranken te drinken. Ein¬ delijk worden de Ziekten des Jaarfaizoens ver¬ meerderd en verergerd , door de wanorden die t C 83 ) in bet Waken en Slapen plaats hebben, de misflagen , die zij daarin 4 met of zonder hun toedoen , begaan % door morfigheid en het niet zuiver houden der Huid; de niet altijd naar de voorfchrifteo der Ge • zondheidsregekn ingerigte Kleding, Wapening en Toerusting der Soldaten, waardoor hunne ligcha* men, bij de grootfte bette, en het tevens, dik* wijls, buiten noodzakelijkheid en Hechts naar de luimen hunner Bevelhebberen, doen van Marschen en Wapenoefeningen nog meer verhit en ver¬ zwakt worden * Eindelijk en wel inzonderheid moer men de heer® fchende Hartstogten , Ondeugden en Wandaden der Soldaten, als Ontucht, Wellust enz: met alle de gevolgen die zij noodwendig na zich Hepen niet uit het oog verliezen. Hoe zeer deligchamen door de dikwijls herhaalde befmetnng van het VenusgiF, en het gebruiken van Kwik bedorven worden, is te wel bekend. Zij verkrijgen daardoor ecne groote vatbaarheid voor Zenuwziekten , en de Ziekten waardoor zij worden aangetast , worden Slepend of fpoedïg doodelijk , en buitengewoon kwaadaardig. Over het algemeen is het karakter der Holiandfche Soldaten , en voornamelijk van het Voetvolk niet het beste. \ C 85 ) de alle jaren wederkeerende meer of minder fter- ke Epidemien , er drie waargenomen , die bij uit» ftek hevig en kwaadaardig waren, en waarvan de laatfte in het jaar 1807 voor de Krijgsgevangene Pruisfen , Polen en Rusfen voornamelijk gevaar» lijk was; welker Toevallen, Loop en Oorzaken, alsmede de aangewende wijze van Genezen , ik hier, met bijvoeging mijner in andere Epidemien \ gedane Waarnemingen , befehrijven zal. — ZEVENDE HOOFDSTU IL . ; . j beschrijving Dm doorgaande (. Epidemifche ) KOORTS. I. Over de Oorzaken van derzelver Kwaadaardig* O heid en Doodelijkheid voornamelijk voor de toenmalige Krijgsgevangene , Pruisfen 9 Polen en Rusfen. $. 4 a.* De Bataillons der Regementen, waarovder een aantal Krijgsgevangene Pruisfen , Polen en Rusfen waren ingelijfd, lagen in den matelijk warmen Zomer van 1807, in de Steden Brielle en Hel* F 3 ( 86 ) voet fluts , die beide voor Vreemdelingen geens¬ zins de gezondde zijn; ook lagen ef nog meer in de Garnizoenen aan den Helder , en in verfchei* dene Noordhollandfche (leden» Eene groote me¬ nigte van Koonfigen bevond zich in de Mospi. talen te Am fiér dam. De ongelukkige gemoeds- gedeldheïd, waarin zich deze lieden als Krijgs¬ gevangenen bevonden; derzelver inlijving in de Hollandfche Armee, die bij velen hunnes on¬ danks gefchiedde; de doorgedane diende in den voorafgeganen Veldtogt , dit alles had hunne lig- chamen reeds bovenmate verzwakt. Thans be¬ vonden zij zich in eene Landflreek en in Ste¬ den, die niet onder de gezondden van Holland te rekenen zijn , en dat wel in eenen Zomer, die ter ontwikkeling van kwaadaardige Koorts« ziekten bij uitllek gefchikt , en voor het leven en de gezondheid veler inwoneren van Holland zeer nadeelig , gevaarlijk en doodelijk was. In die onjdandigheden werden zij , in het begin van de maand Augustus, in eene zoo groote menigte en in zulk een kort verloop van tijd, ziek, dat ah le Regemems Hospitalen piotfeling vol waren , en men zich genoodzaakt vond de zieken met Sche< pen naar het groote Hospitaal te Leijden over te brengen, om in de kleine GarnizoensTlospitalen ruimte te maken , ten einde de dagelijks op nieuw aangekomen zieken op te nemen. Wanneer de 4 C 87 ) plaats in het , gemeenlijk belten de ftad gelegen * Hospitaal voor het ileeds toenemend getal zie- ken Soldaten te klein was, dan werden er klei9 nere Hospitalen in de Had opgerlgt, Het aantal zieken nam zoo fterk toe, dat meo in de maand September 1352 zieken telde, waarvan rusfchen de Acht en Negenhonderd, groorendeefs Praisfen, Polen en Rusfen, aan de kwaadaardigste Tusfchen- poozende koortfen lagen. Hetgeen de ziekte In¬ zonderheid nog erger maakte 5 was de vervoering met Schepen, waarin zij te dlgc bij elkander la*« gen waarbij nog kwam, dat zij, bij tegenwind, langen tijd onder weg moesten blijven, wanneer de hette des dags de kwade geaardheid der ziek¬ te van de , zich in een enge plaats bevinden¬ de , talrijke lijders, vermeerderde, hetgeen ten gevolge had* dat niet zelden ftervenden en doo- den onder elkander uit de Schepen naar het Hos¬ pitaal gebragc werden, §• 43*’ Hier kwam nu, behalve dat de Soldaten voor het grootfte gedeelte Vreemdelingen en aan de gefteldheid van het klimaat niet gewoon waren, en de Zomer zeer heet was, nog bij, dat de zieken , die te water van het eene Ziekenhuis naar het andere moesten worden vervoerd, dik® F 4 ( 88 ) wlils eenige dagen onder weg Weven, binnen welken tï:;d ook geene behoorlijke geneeswijze en oppasfingkonde plaats hebben, die buitendien , bij het kort verblijf in de Regements of Gar nizoens Hospitalen , wegens den grooten toevloed van nieuwe zieken, en de aanhoudende aanftal te ter hunner vervoering, ook niet was ge'ijk zij oe- hoosde te zijn , hetwelk oorzaak was , dat de ziekte in haar begin en voortgang, bij gebrek aan cie „oodige verzorging, zeer werd verergerd. Men kan, bij de beste inrigtingen en maatregelen, niet altijd alles , wat der genezing en verzorging hinderlijk is, uk den weg ruimen, en moet zch naar de mogelijkheid der gevallen en omftandig- l.eden fchikken, De Krijgsman moet dikwijls met de gebeele natuur «rijden, waarvoor hij mees- tenrijds veeleer moet bezwijken , dan hij in ftaat is haar het hoofd te bieden. Voornamelijk hebben de ellénde in den afgeloopen ongeiukkigen Veld- ,ogt, de fmart en fpijt van Krijgsgevangenen te gi in, gebrek en al lerleie foort ongemakken , die «ij , gedurende denzelven , hadden uit te «aan , het misnoegen van tegen hunnen wil te moeten die¬ nen, en het beftendig verlangen om naar hun Vaderland en de hunnen terug te keeren, me¬ degewerkt om de Epidemifche ziekte voor deze "Menleken kwaadaardig en buitengewoon doodeüjk te maken. Hoe zeer het ver verwijderd uitzigt, van zijn Vader» land en de zijnen weder te zien, gepaard met een groot en aanhoudend verlangen om dit oog¬ merk te bereiken, de krachten der geheele be¬ werktuiging des anders ruwen Krijgsmans ver¬ zwakt, ondervindt de Veldarts maar al te dik¬ wijls ; de ziekte , verkrijgt door deze begeerte , door dezen benauwenden in het hart onafge¬ broken gevoeden wensch, bij het droevig voor- uitzigt op herftel, eene buitengewone Kwaadaar¬ digheid, en niet zelden maakt het verliezen van alle hoop bovendien lpoedig en onverwacht een einde aan het leven des lijders. — Ronga, berigt ons, dat, bij ansgns Reize rondom de Wereld, de Scheurbuik tot eene verfchrikkelijke ( 93 ) hoogte fteeg9 toen het Scheepsvolk de hoop ver* loren had om het Vaderland weder te zien. Ook verhaak hij «» dat een door de Scheurbuik aange¬ taste Soldaat, die het Heimwee had, en zijn af» fcbeid hoopte te verkrijgen , hetgeen men hem had geweigerd, ten zelfden dage, waarop men hem alle hoop, ter bekomïnge daarvan , ontnomen had , overleed; hij verliet de plaats alwaar hem dit treurig berigt werd medegedeeld met voorfpelling , dat hij dien dag niet zoude overleven. Het Heim* wee, naar de getuigenis van hüxham, het ge¬ volg der tegen de Britfehe Vrijheid zoo zeer ftnjdende presfing der Zeelieden in Grootbritan - jen en Ierland , die, na hunne terugkomst van lange en verdrietelijke reizen, zwak, ongezond* en vol van verlangen om hunne vrienden en bloedverwanten weder te zien, onmiddelijk naar andere Schepen gefleept worden, is gelijk zim- m E R M A N N (*) zegt , de dood van vele dui¬ zenden. Bit was hij velen het geval , zij ge¬ loofden , na Krijgsgevangen geweest te zijo, iot de hunnen terug te keeren; maar men dwong hen nu om dienst te nemen; en zij werden daardoor van dat ukzigc beroofd. Na dus de oorzaken der Epidemifche ziekte (*) Eimmermak, von der Erfahrung , 2 Th, IV CapU 2a \ ( 9« > vooraf te hebben opgegeven, zal ik nu van de Toevallen fpreken, en wel in de eerfle plaats van die, waardoor de Koorts zich, gedurende de maand Augustus en in het begin van September, openbaarde, alsmede van hare gefteldheid gedu¬ rende het heete Jaarfaizoem Daarna zal ik fpreken over de Veranderingen, welke de ziekte, door het daarop volgende vochtige, koude weder en de drooge koude, ondergaan heeft. — 1 L i • • • \ \ r ■ , * - . -1 Over dek aard der Epldemlfche Koorts , ge* durende het heete Jaarfaizoen» §• 44* . . * •- * De Koortfen, die in de hette des Zomers ter behandeling voorkwamen , liepen geregeld af, of hadden eenen behoorlijken rusttijd, of zij waren Aanhoudende, wanneer een nieuwe aanval op de pas Aflarende, of ten einde Ioopende koorts volg- de, of als naderhand dikwijls in het geheel geene Aflaringen en Verheffingen konden worden waarge¬ nomen , en de koorts even hevig bleef voortduren. De koorts kondigde zich in dit Jaargetijde aan door Vermoeidheid en Pijn an in de Leden; de Zieken klaagden eenige dagen over Hoofdpijn, C pa ) kwaden Smaak, Braaklust, en waren zeer dorftfg. De deelen , die van te voren verrekt, gebroken, of door Jicht en Zinkingen waren aangetast geweest , waren geweldig pijnlijk; de toevallen lieten na eenigen tijd * een weinig af, hielden ook volmaakt op , eo keer ten, naar den aard der koorts, ten genetten tijue (Periodiek) terug. Bij zeer velen begon de aanval zonder eenige voorafgaande kenreeke- nen ^ en, na dat vele dezer zieken zich eenige uren te voren geheel wel bevonden , en met fnaak, ge¬ geten hadden , deed zich dikwijls plotfeling en gansch onverwacht de koortsaanval voor. De koorts zelve , waardoor de zieken tegen oen Middag of kort na den Middag werden over¬ vallen , oegon met Koude en hevige pijn in den Rug; de Neus, Lippen, Nagels werden blaauw; de zieke moest gedurig Geeuwen en zijne Ar¬ men uitrekken. Daarop volgde een gevoel van geweldiger Koude over het geheele ligchaam met fidderen en beven en een aanhoudend klapperen der Tanden, dat van tijd tot tijd door het op¬ rispen van Winden en werkelijk braken van Slijm en kwalijk gekleurde Gal werd afgebroken, De zieke was angflig, de Pok klein en ras, de Ademhaling fchieiijk ; daarbij klaagde de Lijder van Maagpijn , drukking op de Borst, was zeer dorilig , en wanneer hij maar te veel op eeneo keer dronk, dan werd hij zeer benaauwd, en ( < 93 ) braakte het gedronkene weder uit. De Huid was droog, bleek, en het Aangezigt ingevallen, De Oogappels waren zeer verwijd en de Oogen traanden. Nadat de koude een half of ook wel een geheel uur geduurd had, volgde de bette, die zich lang* zaam over het geheele ligchaam verfpreidde. Het bleek en ingevallen Aangezigt werd rood en zwol op , de warmte droomde van de Binnen naar de Buicendeelen , en nam altijd in derkte toe. In de grootde hevigheid van de koorts was de benaauwdheid groot, de Dorst buitenge¬ woon, en fehler onleschbaar. De zi.ken wier* pen alle bedekking van zich af, alles wat hun ligchaam Hechts" eenigzins drukte , konden zij niet verdragen. De lijders, wier Jegerdeden zeer digt bij de muur donden, verkoelden daaraan hunne handen, De het te was op het aanraken brandend en dekend; de Tong was, offehoon zij zeer veel en dikwijls dronken, terdond weder droog en zoo dijf, dat zij die niet uit den mond konden deken. De Pols was vol en rad. De zieken klaagden over geweldige Hoofdpijn, dik¬ wijls ijlden zij; de Huid was droog, de Urin rood en veroorzaakte bij hare Uitlozing eene brandende pijn in de Pisbuis, voornamelijk aan derzelver opening. - Wanneer de hette vier, zes, of acht uren ge- C 54 ) duofd had, liet de geweldige fpanning over het geheele ligchaam af, de Huid werd vochtig, de Pols weeker , langsamer, de Tong vochtig eti losier; een algemeen Zweet brak over geheel het Ligchaam uit. De Ademhaling werd vrijer, de pijnen hielden op^ de Zieke werd rustiger en viel in eenen flaap , waaruit hij werd opgewekt door eene kerke opzetting van de Blaas, die hem aanzette tot het ontlasten zijner Urin , die dan, wanneer zij koud werd, eene groote hoe® veelheid van een gewoon roodachtig zetfel na- liet. Geheel buitengemeen was ook de hoe¬ veelheid züurrfekend Zweet, waarmede de aan¬ vallen van Füsfchenpöozende koorts in het war^ me Jaarfaizoen ten einde liepen* Het Zweet biggelde met kleine kroomen over het Aange- zigt, drong menigmaal door de Macrasfen tot op den Stroozak henen; de Hemden, de Bedde® lakens en wolle Dekens waren dikwijls zoo doornat, dat men er het Zweet feonde uitwrin¬ gen. Het was even als of het geheele Ligchaam in Zweet zonde verfmeken , en het hield bo¬ vendien dikwijls zoo lang aan, dat de Zieke daardoor zeer verzwakt werd, en binnen het verloop van weinige aanvallen, zeer kerk vermagerde. Tevens had het Zweet fomwijlen eene groote fcherpte , zoo dat het, wanneer daarvan iets in de Oogeo afvlodde, hevige pijnen veroorzaakte«, De Smaak van het zweet had wel iets van het Ammoniak Zout . Moijs (*) die eene Ziekte^be* fchrijving van zijnen Broeder , een* Arts te Vollen • hoven , welke aan eene dubbelde Anderendaagfche koorts lag, in het licht heeft gegeven, verhaalt van hem, dat de Zouten, die in het Berke Zweet, dat van hem afvloeide , waren opgelost, zich op de Huid van het Aangezigt en aan de Haren f) „ Het Zweet, zegt hij, hield zulk eene groote ,, hoeveelheid Zouts in zich, dar, wanneer het tegen ,» het afi jopen van den aanval begon af te nemen en te 5, verminderen, het zich terflond tot Kristallen, bijna „ van die grootte, gevormd had, als van fijn Zout, dat men gewoonlijk op onze tafels gebruikt, of van gro- ,, ver Zout, hetgeen men door het wrijven met een’ le- „ pel klein maakt; en dat we! in die hoeveelheid, dat s, het overal aan den baard niet alleen bleef vastzitten, 5, maar met elkander sanrakende korrels bijna het gehee- ,, ie Aangezigt bedekte, ja zelfs aan de Neusvleugels j, aan laagjes op malkander lag; en hoe menigmaal men „ gezorgd had hetzelve daarvan geheel en al te reinigen* ,, Zoo dikwijls werd het, binnen den tijd van zeven of s9 acht minuten , wederom met nieuwe Kristallen over- „ dekt, welke die eigenfchsp hadden, dat zij zich aan „ het gevoel met de vingers voordeden , even als rond» , rschtïge ruwe en puntige korrels van eenïgzins fijn ge- $ ,, floten gewoon Zout.” Müijs , Disfert* de Sa/is Ammon . praeclar. ad febres intermitt , UJu* pag, 66— 6?. C ) van zijnen Baard tot Kristallen geformeerd had* den. §* 45* Nadat de aanval door dit flerk Zweet was ten einde geloopen , of, bij een gering Zweet , door eene llerke Ontlasting van Urin , of door eenen meerderen Stoelgang had opgehouden, behield de Zieke evenwel nog altijd een’ meer of min¬ der fn ellen Pols, hij was zeer afgemat, klaagde over eenen bitteren Smaak , zijne Tong was met geel Slijm overtogen , hij braakte van zelve eené groote hoeveelheid Galftoffén, gevoelde eene ligügheid in Hoofd, en had behendig Hoofdpij¬ nen. Het Aangezigt was bleek. Citroengeel, of rood met geele ftrepen boven en onder de Lip* pen; fomwijlen had het eene wäre Oranje kleur; het wit der Oogen was geel, de Urin rood, en de zieke kon het, als hij opgedaan was, niet lang buiten het bed uithouden. Wanneer het Zweet en de overige toevallen niet zeer hevig waren de Zieke voor de koorts zich ge¬ zond en frisch bevonden had , zijne iigchaamsge* ileldheld goed en aan het Klimaat gewoon was, de koorts binnen een half etmaal afgelopen en in een Anderendaagfche koorts veranderd was , dan volgde er, na den Aanval en ecoige rust en Slaap» C 97 ) Slaap, eene volmaakte Koortsvrije Q Apyrexie )* en de Lijder had genoegzame krachten, om bin¬ nen denzelven wat te gaan wandelen. Deze toevallen en verfchijnfels der Afloopende en eenen koortsvrijen tijd houdende koorden» vertoonden zich . met de befchrevene hevigheid bij de zieken, voornamelijk in den eerden aanval, of ook in de latere aanvallen, wanneer de behan¬ deling van den daar der verduvvings werktuigen {Status Gas tr kus) in den beginne verzuimd , of, om eene of andere oorzaak, ondoenlijk was. Bij die zieken , waarbij aanvankelijk reeds de noodige ontlastingen hadden plaats gehad , waren de toeval« len gedurende den Aanval en den koortsvrijen Tusfchentijd, minder geweldig en niet zoo talrijk» De koude was gematigder, de het te minder en het zweet niet zoo derk en afmattend* Menig¬ maal echter gebeurde het, dat de laatde Pa* roxysmus van koorts buitengewoon zwaar was, en door deszelfs geweldige verandering, die zij in het ligchaam te weeg bragt, ten middel drekte, dat de koorts niet weder terugkeérde. Dikwijls waren Hechts eenige Aanvallen, binnen den gé- heden tijd der ziekte , bijzonder hevig , de an¬ dere zeer gering. Deze koortfen hadden eenén Atlderèndaagfcheti of dubbelden Anderendaagfchen loop (Typus)* De dubbelde Andereridaagfche duurde langer en V * was hardnekkiger dan de éénvoudige Anderen* G C 98 > daagfche Koorts. Hoe fterker de Lever wis aangedaan, en hoe meer de Verduwingswerktui- gen leden des te eerder veranderde de enkelvou¬ dige Anderendaagfche koorts in eene dubbelde of was oorfprookelijk van dien aard. §® Over het algemeen maakten zich bij de on- derfchddene Voorwerpen, gedurende de grootfle hecte van de koorts, vier Graden van Ongeftéld- heid der eerfte wegen {Systematis Gastrici) ken¬ nelijk* In den eerften was de Tong met een Galachtig flijm bedekt, en de fraaak bitter; de zieke klaagde over bittere Oprispingen , bad nei¬ ging tot Braken, voornamelijk in den Morgen» genfiond , leed veel aan pijn in de Maag , bad Af keer van alle dierlijke voedfei , trek naar zure fpijzen , voor* namelijk naar Salade, en eene aanhoudende be¬ geerte naar verkoelende en zure dranken. Daar* bij was het Lijf verdopt, of c Lijders hadden dagelijks veelvuldige Galaehdge ftoelgangen. Voornamelijk was het Hoofd medelijdend (Sym* pansch) aangedaan, hetgeen geweldige pijnen ver¬ oorzaakte. De zieke was Duizelig, Slapeloos, en had een gevoel , als of hem het Hoofd te ligt was. ïn den tweeden Graad was de Tong wit, mee flijm overdekt, en de Adem kwalijk riekend. De Oprispingen der lijderen waren, even als of C 99 3 gij vuile Eijeren gegeten hadden; de Maagpijn was fterker, zij braakten van zelve kwalij krieken¬ de, gele, groene, zure, fcherpe, de Tanden ftompmakende Gal , zij hadden geenen den min¬ den Eetlust, maar het verlangen naar koude en zure dranken was des te flerker. De Omcrek van de Hartkolk was opgezet en pijnlijk op het gevoel. De Zieke had meer uit zich zelve voortkomende geel en groengekleurde brijachtige niet Buikpijn vergezeld gaande, doelgangen , waar* bij, wanneer zij niet ophielden, de Aars ( Anus die meer of minder Roosachtig ontdoken was, brandde of fmertte. Bij deze grootere aandoe¬ ning der Verduwings-werktuigen^ en gelijktijdige ongedeldheid der Lever en overige werktuigen des Onderbuiks , was de Huid in onderfchei- dene fchakeringen geel gekleurd , van bleek geel af tot Onnje toe. De Hoofdpijnen bepaalden zich meer tot het Voorhoofd en deszelfs Slapen, en gingen met zware pijn in de Leden en Len¬ den gepaard; de Zieke klaagde ook over bla* peloosheid en Duizelingen, De Koortsaanvallen gingen van eene groote Hette en ijlhoofdigheid vergezeld; het Zweet was zeer geweldig en kleur¬ de de hem b den. ïn den derden Graad van de Ongefteldheid dêf Ingewanden van den Onderbuik, waarmede da 'Koorts gepaard ging, had de Tong een bruin öf G a i C roo ) zwart bekleedfel, of zij was uitermate rood en dik , geneigd tot droogte , de Adem Honk , de Buik was opgezet, het Ligchaam verHopt; de Afgang was, wanneer hij volgde, bruin , verbrand van kleur, zwart en (linkend, de Dorst gewel¬ dig, zure geestrijke dranken verkwikten de Zie¬ ken, In dezen toedand was de Huid frnerig, bleek of donkergeel. De Koortshette was (le¬ kend, en met Ijlhoofdigheid gepaard, het Zweet, wanneer het plaats had, ontbonden en verzwak¬ kend, en de zwakte, tot het uitoefenen der dier¬ lijke verrigtingen , .groot. — In den vierden Graad was de fmerige , blaau- we of zwarte long droog, onbeweeglijk als in den Mond vastgelijmd , naar binnen getrokken met barden en kloven. De Lippen en het Tand- vleesch waren met tene zwarte dikke korst over¬ togen; de Bovenbuikszijden ( Hypochondria ) zeer heet of koud; de Buik was opgeblazen, hetwelk alles gepaard ging met een gedurig Afgaan, waar¬ door zwarte, als een lijk Hinkende Stofen, op het eind buiten des Lijders wil of weten, wer¬ den uitgeloosd. — Dikwijls braakten zij , onder een pijnlijk gevoel, zwarte Hinkende Stoffen uit, en met dit braken veréénigde zich menigmaal Buik¬ loop, waarmede zich doode cn levende Wormen ontlastten. Deze toevallen gingen vergezeld van koude der Ledenmaten, Benaauwdheden, Flaauw- C IOÏ 3 ten, den Hik, een Ingevallen Hippocratisch Aan» gezigt, koud Zweet enz: enz: In den eerden Graad van Oneedeldhdd der o eerde wegen hield de koorts gemeenlijk eene duidelijke Tusfchenpoozing; zulks had ook nog wel in den tweeden Graad plaats, meestentijds echter had zij dan eenen aflatenden loop« In den derden en vierden Graad was de daarmede verbondene koorts Aflarend, of bijna volmaakt Aanhoudend. Bij verzuim der Ontlastende Ge¬ neeswijze ging bij vervolg de eene graad in den ande¬ ren over Dikwijls echter vertoonden zich, bij eene fterke ongedeldheid der Lever en Ingewanden van den Onderbuik, alsmede naar den ligchame- lijken toeiland der Voorwerpen , reeds in den be¬ ginne , meer van de bij de hoogere Graden opgege- vene toevallen. Korren tijd voor mijn vertrek uit Holland 9 had ik de Vrouw van eenen Bloemkweker, eenige uren van Leij* den op het land woonachtig , onder mijne behandeling Ik kwam gemeenlijk ’sMorgens om zeven ure bij haar, en ondervond,telkens bij mijne aankomst, eene merke¬ lijke Aflating, de Huid was niet zoo droog, de Pols langzamer en minder gefpannen ; maar bij mijn vertrek , ten negen ure , kg zij wederom in de geweldigfte brandende hette. Bijna drie We¬ ken lang lag zij in eene beften dige hette zonder Zweet» Eindelijk vond ik haar, in de vier of vijf laatfte dagen harer ziekte, telkens bij mijne aankomst, in een zeer fterk Zweet roet eenen bijna natuurlijken Pols liggen ; maar ook dadelijk vertoonde zich Spruw in de Keel, de Luchtpijp cn over het geheele Darmkanaal. Toen ik om C IC3 ) negen ure haar weder verliet , was de bette we¬ derom in vollen aantogi, en het Zweet hield op. Den laatften dag liarer ziekte vertoonde er zich een ontbonden Zweet over het geheele Ligchaam^ de Spruw viel af, verdween uit den Mond, ontlastte zich door Stoelgang, en werd met üukken Slijm opgeracheld, De verzwakte * Lijderes bezweek in eene flaauwte — §* 4^® De Spruw, die als een toeval ( Symptomatisch ) waarmede deze koortfen bij eenen längeren duur vergezeld gaan, bij de bovengenoemde Epide* mien werd opgemerkt, en die ook door kloek® bof C) in de Doorgaande koorts , die in den jare 1741 te Culemburg heerschte, is waarge¬ nomen, heb ik in het verloop dezer Epidemie bij de Soldaten en ook bij anderen zeer zeld¬ zaam aangetroffen. Ook maakt pringlë daar geene melding van, en Grainger doet zulks insgelijks niet. Ik heb ze wei in de Burger¬ lijke praktijk , maar alleenlijk bij Kinderen , Vrouwen , teder opgevoede en zwakke jongelin- (*) 1 : c : png. 87. — Zegt, dat in eene zware, lang Aanhoudende koorts, wanneer zij ten einde loopt, fom* mige de Spruw krijgen. — G 4 C 104 > gen en Mannen waargenomen. Stoll (*) be* fcbuldigt den Heer van s w i e t e n , dat bij , door bec verzuimen der verdunnende Geneeswijze, en door bet niet toedienen van Braakmiddelen , daartoe aanleiding gegeven hebbe. Ongetwijfeld brengt het al te weinig drinken, voornamelijk van zure dranken , veel tot het ont- flaan van dezelyen toe, en in het bovengenoem¬ de geval, had ontegenzeggelijk het verzuim der met dat oogmerk gegevene voorfchriften daaraan zeer vee! deel, (*) Stoll, in zijne Voorrede voor van swfetens Waarnemingen omtrent de Z iektengejeldheïd van Leijden , •2 egt % dat de Schrijver in deze koortfen meestentijds Spruw had waargenomen, bet geen hij eerder denkt te moeten toe« fchrijven aan het niet toedienen van verdunnende en Braakmiddelen , dan of aan de Jaarsgefteldheid , of aan het Klimaat 3 of eenen bijzon deren aard der Ziekte» / C .105 ) §• 49* * Deze Koorts komt, wegens de groote bette der Aanhoudende Tusfchenpoozende koortfen en derzelver Anderendaagfche, of, doordien zij den loop eener dubbelde Anderendaagfdie koorts houden, ook wel Allendaagfche aanvallen, die waren dikwijls zonder koude zijn, met de Brandende koorts van G A L E N u s (*) overeen. Dikwijls echter neemt men, tweemaal in de vier en twintig uren, Verheffingen . \ _ waar , de eene , nadat de koorts in den Mor - genftond een weinig is verminderd, de andere tegen den Avond. Dit is door de man, in zijne Verhandeling, over de Rotkoortfen , ook opgemerkt, en wel als een gevolg van den voor- gefchreven Koortsbast, wanneer de in elkander geloopene Aanvallen van een fcheidden, en de Zieken, eer zij wederom volmaakt herfteld wer¬ den , tweemaal ’s daags eene ligte Verheffing van koorts hadden. Dikwijls gebeurt het, dat dus¬ danig eene dubbelde Verheffing alleen om den Anderemdag plaats heeft, wanneer de koorts dan (*) Q A L E N U s , in zijn Boek over de Scheidingen {de Crißhus) zegt, dat de wezenlijke Brandende koorts, daar zij alle de kenmerken eener juiste Anderendaagfdie koorts draagt, alleen daardoor verfchilt, dat zij noch met hui* vering begint, noch haar toppunt bereikt. G 5 J / C lo5 ) den loop der halve Anderendaagfche koorts ( Sefnitertiana Hemhruaea') van galenos houdt* Deze tweemaal daags te rug keerende Verheffingen maken, wanneer er geene aanmer¬ kelijke Matingen { Remisfiones ) voorafgaan, gee- sie goede Voorfpelling ( Progmfis ), maar ver¬ meerderen door nieuwe Aandoeningen des Lig- chaams, het gevaar, uit hoofde, dat de Lijder, binnen den tijd der naaowltjks merkbare Afla¬ ting, zijne krachten niet kan herhalen, De dub¬ belde Anderendaagfche koorden veranderden me¬ nigmaal in Enkelvoudige; maar deze verandering van loop is dikwijls het tijdpunt, waarop het gevaar eenen aanvang neemt, wanneer namelijk, gelijk HIPPOCR ATES, TORTI en CLEGHORN reeds hebben waargenomen, de aanvallen op oneffen dagen wegblijven« De geweldige brandende hette is het zwaarst in den omtrek van den Bovenbuik, terwijl de uitwendige Deelen menigmaal koel, ja fomwijlen koud zijn® In den beginne breidt zich de hette we! over het geheele ligchaam uit, maar in het vervolg bepaalt zij zich meer cm den Boven¬ buik, hetgeen de bena.au wdheid en onrust ver¬ meerden ; de uiterlijke Ledematen worden koud , het Gezigt vak in , en de Stem wordt piepend (vox Clangofa )♦ Wordt de hette meer (lekend, dan wordt de ziekte langwijiiger; de Huid ver* ( io7 ) liest hare droogheid, die zij bij de brandende hette heeft; de Pols wordt ongelijker, de Urin roder, dikker, drabbiger zonder bezinkfel. — §• 5°* Een allergevaarlijkst en niet zelden doodeiijk toeval, dat, met of zonder koorts, zich gedu¬ rende deze Epidemie openbaarde, was het Boord of Galbraken (Cholera). Hetgeen de Zieken door Brakingen of Stoelgang ontlastteden , was meestal dun, blaauwachdg, zwart of aanVleesch- pekel gelijk ,en ook zeer (linkend ; de Lijders hadden brandende pijnen in de Maag, de Buik was opge¬ zet en gefpannen;de Ledenmaten waren koud, het Aangezigt was ingevallen , loodverwig en koud , met koud Zweet aan het Voorhoofd en de Slapen; de Pols was klein,, zwak en ongeregeld, ge* drukt, menigmaal naauwlijks voelbaar, de Adem¬ haling fnel onregelmatig; de Zieken hadden te¬ vens eenen geweldigen dorst en trek naar koude dranken. Tegelijker tijd leden zij zeer veel aan den Hik, waarop Flaauwten , Stuipen en de Dood volgden. Waren de door Braken en Afgaan uirgeloosde Stoffen minder bedorven , dan hielden de kramp¬ achtige toevallen allengskens op , de Warmte keerde naar de ui ter de Deelen te rug, de Pols c 108 ) verhief zich , en werd meer geregeld ; het Aan- gezigt herkreeg zijne gewone gefteldheid , * de Benaauwdheid en Onrust verdwenen t er volgde Slaap , algemeen Zweet over liet ganfche Lig- chaam , en eene Ziektefcbeidende ( Critifche ) brandende Urin. De Aanval kwam, indien wen zijne terugkeering ten fpoedigfte door Krampftil- lende en Verwerkende middelen trachtte te ver¬ hinderen, nimmer voor den tweeden keer weder. Van even gevaarlijken aard was de Gal braking in kwaadfappige Ligchamen , bij Soldaten, die langen tijd aan gebreken in de Lever en Mik gefukkeld hadden. Gevaarlijk was zij bij Bloed. rijk-Galachtige { Sanguinisch Cholerifche') perfo- nen, die tevens eene zware Geelzucht Qlcterus') hadden , bij welken de Lever, door verzuim en ondoelmatig prikkelende middelen in eenen ge¬ weldigen ftaat van Ontfteking was gebragt, welke, bil het verfchijnen van dit toeval , tot Verderving, indien zij niet reeds aanwezig was, dreigde over te gaan, - §■ 51* Een zeer gewoon en doodelijk toeval was het met de koorts zamengepaarde Aanhoudende Bra¬ ken, hetgeen, met of zonder Maagpijn , zich ge¬ durende de ziekte openbaarde, en van eene he- c 109 ) vige Geelzucht vergezeld ging, waarin de Huid eene donkere Oranjekleur had. Somwijlen had dit ook geen plaats, en dan was de kleur van het Aangezigt morfig en bleek. Wanneer de Pols tevens klein, ras en ongelijk was, de Le¬ denmaten koud werden de Lijders zeer onrustig en benaauwd waren, dan ftierven zij fpoedig. In dit geval waren, bij de natuurlijke en forntijds ook vermeerderde warmte van het grootfle ge» deelte des Ligchaams, de hovende en onderdo Ledenmaten altijd zoo koud , als of men op Marmer voelde. Deze koude verwekte aan de Hand een pijnlijk gevoel, en verdient, even als de bijtende bette, (een eigenaardig kenmerk der Rotkoortfen). als een bepaald doodelijk teeken, den toenaam van Marmer- koud© ( Frigus Mar - more um , acerbum , mordax ) te dragen. Alles wat de Zieken innamen werd weder uitgebraakt, en het uitgebraakte was van eene kwade geaard* heid. Echter bleven de meeste Zieken tot op het laatst bij hun verdand, de Oogen behieH den hunnen glans, en eene Flaauwte maakte een einde aan het leven. — §• 52- Zeer dikwijls was de koorts vergezeld van eenen niet bloed vermengden Buikloop, waarbij niet ze L C HO ) den ilerke Pijnen der Buiksingewanden en Pef¬ fingen aanwezig waren. Wanneer de Hik daar¬ mede gepaard ging, en de Tong droog werd; dan had men eenen doodelijken Uitgang te doch¬ ten. Kwam er Persloop ( Dy [enter ie ) bij, dan verminderde zich de hevigheid der koorts , maar liet zij af, dan nam de koorts fterk toe* Me¬ nigmaal was de, met Perfing en bloederigen Af¬ gang gepaard gaande, Buikloop het gevolg van een tot Verzwering overgeflagen Ingewand, in¬ zonderheid van de Lever, Dat de Lever, voornamelijk derzelver holle zijde, bij eenen hoogen graad der ziekte ontdo¬ ken was, bleek uit de Maagpijn, Benaauwdheid, Het te en Pijnen in den Bovenbuik enz : hetgeen door de Lijkopening nog meer bevestigd werd» Deze Ontfleking ontflond in Bloedrijke en Gal- aehtige geitellen, reeds in het begin, of in het vervolg door verzuim der ontlastende en ont¬ fleking weren de Geneeswijze , ongeregelde ma¬ nier van leven, en het misbruik van prikkelende middelen. De gele kleur in het begin der Aan¬ houdende Tusfchenpoozende koortfen gaf altijd eene zware Ongeftéldheid van de Lever te ken¬ nen, en wanneer die tevens met groote Onrust en Zenuwtoevallen gepaard ging, dan zag het er met den Lijder fiecht uit. Reeds hield hip- poeaATES dit toeval voor den Zevenden dag C ) voor zeer bedenkelijk, en de Waarnemingen van eenen boerhaave en van swieten beves¬ tigen het gevaar, waarmede dit verfchijnfel ver« gezeld gaat» Ook vond hillary (*) de Geel¬ zucht voor den zevenden dag, in de gele Koorts* meestal een doodelijk toeval te zijn. Over het Algemeen kwam de koorts, in die Ligchamen 9 waarin de gele kleur met bovengenoemde toe¬ vallen zich voor dezen tijd openbaarde, in vele omifandigheden met de gele Koorts zeer overeen. In een Moerasfig Land en bij eene ongewone Hette , ont* Haan er bij Menfehen , die daaraan niet gewend zijn * ligcelijk koortfen, die van dezelfde geaardheid en kwaadaardigheid zijn , als de gele Koorts in het Zuidelijk gedeelte van Europa, in Amerika en de West-Indiën. Dit is ook het gevoelen van bankrott, en dit wordt door de ondervinding bevestigd« Intusfchen openbaarde zich dadelijk in den beginne bij zeer vele zieken eene gele kleur* zonder alle bedenkelijke toevallen, waarbij alle reekenen eener Leveronrileking ontbreken. De¬ ze houdt met de koorts op, of duurt nog eeni- gentijd, wanneer zich de neiging tot inftorten open- (*) w. hillary, Beobachtungen über de veranderun» gen der Luft , und die damit verbundene Epidewifchen Krankheiten auf der Infel Barbados , Aus dem Engl, von co* g. ackermann , Leipzig 1776 , pag. 176« baart. §• 53- Voornamelijk moet hier gewag gemaakt wor¬ den van een toeval, hetwelk de Epidemifchc koorts zeer dikwijls vergezelde en haar voor vele Lijders doodelijk deed zijn , namelijk de Slaapzucht. De Aanval begon menigmaal met de onderfchei- dene Graden der koortsachtige Slaapzucht {Ca* taphord >, en vertoonde zich of met eene on¬ overwinnelijke neiging tot Slapen , dat door angst¬ verwekkende droonien geftoord werd, of met eenen aanhoudenden Slaap, waaruit zij wel voor eenen korten tijd ontwaakten, maar fpoedig we¬ der in Slaap vielen. Of zij vallen terliond in eene Slaapziekte {Lethargus , Carus') , dat is, in eenen zoo diepen Slaap, waaruit zij naauwlijks en be* zwaarlijk kunnen worden opgewekt, en waarbij plotfeling alle gevoel en vermogen om zich te bewe¬ gen ophoudt ; of de Zieke wordt met den Aanval oogenblikkelijk door eene Beroerte (. Apoplexia ) aangetast. Gedurende den Paroxysmus doorloopt de ziekte dikwijls alle Graden der Slaapzucht* De Aanval kondigt zich aan met eene Wakende Slaap® C 113 ) Slaapzucht ( Coma Vigil ), die in eene war® Slaapzucht (Coma Somnolentum) , eindelijk tos eene Slaapkoorts ( Lethargus ) en Slaapzucht zon* der ronken (1 Carus ) overgaande, in eene vol ko« men Beroerte eindigt ; terwijl de Carus , gelijk bos r* ha ave zegt, een minder foort van Beroerte (Apo* - plexiac calïdae genus levius ) is ? die welligt nimmer » gelijk hij eene eigenlijke Beroerte dikwijls gebeurr* de Verlamming van eenig deel des Ligchaams of van eene of andere zijde ten gevolge heeft» * \ % ' " \ ' §* 54® De Aanval had menigmaal dé eigéüfchap def volkomene Hals* ffijf heid , (lijf heid der Zenuwen« (Tetanus of Kigornervorum) en wel van de alge¬ meens (lijfte des Ligchaams, ( Tetanus Unlvef * falis of Tetanus in eene engere beteekenis) $ waarin het Ligchaam door flerke Kramptrekking gen uif gerekt ligt, (lijf en geheel onbeweeglijk is, geenszins echter van den Zin vang (Catalep • fis), (*) doordien de Ledeftmaten geene buig* zaatnheid als was hadden ? maar dram , (lijf, hard (*) Offchooti de, met Stijfte eti Slaapzucht gepaard gaande, Koortsaanval ooit van a sClepiadës £iftväfig genaamd wordt, en de ware Zfuvang, -foffiüjds de Tul* fchenpoozende koorifati begeleidt* H C JJ4 3 en onbeweegbaar waren. De gefchiktile bena* ming is die van hippocrates in zijne Prat* notiones %ïyz<x> Kwfturu >$ea9 de ftijfte met Slaap* zocht of Beroerte. S* 55- De met zoo even genoemde toevallen vëf* bondene Koortsaanval begint met brandende het» te of ook met zware koude; bij de Aanhouden¬ de Anderendaagfche koortfen meestentijds met vermeerderde hette; in de gewone koortfen $ welke eenen behoorlijken rusttijd houden, meest¬ al met koude. In het laatfle geval is dé Pols bij den Aanvang klein en ras , maar wordt , hoé ineer dé Slaapzucht toeneemt, en de hette be¬ gint vol eti langzaam , fomwijlen ongeregeld, fetec Aangezigt , dat aanvankelijk bleek is. Wordt rood. 