VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Weird de Man buiten de verkeering der Vrouwen geblazen, een Ander scheppe zou hij wel spoedig worden dan hij nu is. De zorgen, die hij draagt om bij haar in gunst te staan, beschaafst en verzacht de ruwheid zijn geaardheid. De blijgeestigheid der schoonheid valt tot een tegenwicht voor des mans ernstigheid; en niet vreemd minder gelukkig, maar ook minder volmaakt zou hij zijn zonder deze gemengde verkeering. Hij, die voor de zoetigheden der verkeering met Vrouwen ongevoelig is, is zelden een vriend van het mensdom, zulk een onmeegaande hardvochtigheid behoudt hij in zijn gedrag, als zelfs zijn deugden gevaarlijk maakt. Nooit zouden de grote hoedanigheden van Karel den XII de rust van Europa gestoord hebben, indien die Vorst meer omgangs had gehad met Vrouwen die alleen in staat waren om de woestheid zijn natuurlijke geaardheid te verzachten. Indien aldus de Mannen hun meer beschafde deugden aan de andere sexe zijn verplicht, de Vrouwen, daarentegen, hebben de omgang met Mannen noodig, om hare geaardheid te doen schitteren, en dezelve uit eenen staat van vadzige verwaarlozing op te wekken, aan welken zij zich zouden kunnen overgeven, indien zij door een natuurlijke zucht om te behagen niet gebracht wierden. Deze zucht verhoogt de schoonheid hare gelaatstrekken, de bevalligheid van haar gang en de lieftaligheid hare stem. 't Zij sprekend, wandelend of lachend, scheinen de Vrouwen onder den invloed te staan van eene andere achtgeving dan alleen op zichzelf; Waaruit wij mogen befluiten, dat het, in zekeren zin, de Man is, die zelf aan de schoonheid bevalligheden bijzet, en het meesterstuk der natuur verhoogt. 't Is aldus dat de feksen zich behoorden toe te leggen om over en weer elkander te volmaken. De mannelijke moed der een wordt door de toegevende zachte huid der andere getemperd, die, op haar beurt, een zekere mate van standvastigheid van die moed overneemt, welken zij moet beteugelen. De denkbeelden der Mannen nemen in de gemengde verkeer een bevalliger buigzaamheid aan, terwijl die der Vrouwen alle haar ligtzinnigheid en veranderlijkheid verliezen. De onderlinge verschil van beide wezen aldus elkander op; en uit dit mengsel ontstaat een gelukkige eensgezindheid, welke beiden een hoger graad van volmaaktheid doet bereiken. Het verschil, welk men tussendr de verstandsvolheid der sekse ontwaar wordt, zou men mogen vergelijken met datgene wij tussendr haar stemmingen bemerken; veel meer behoort het een bijzondere welluidendheid dan een knarrend wangedo van te brengen. Indien de Mannen te veel gezelligheid op hunne gevoelens bezitten, het dient alleenlijk om met die te meer overeen te stemmen, die in een ander uiterste van eenvoud lopen. Doch de een sekse werd nooit befaamd om de andere te onderdrukken. Eensgezindheid tussendr haar doet haar voordeelen wederzijden worden; en de bescheiden gedragingen over de meerderheid zijn beleedigend voor de natuur, en een ondankbare vergelding van haar weldadigheid. De sekfen werden befaamd om vrienden, niet om wedijveraars te zijn, om nu niet te spreken van over en weer de meester te spelen. Elkander in liefde te brengen is een misbruik van macht; en de verkeering van hetgene zij meest bekoorlijks bezit te berooven, is zoo veel, als hart beestachtig ongezond, of bizarrer smakeloos te maken. De bewoners van het Oosten, een dierlijke drift met een onverlicht verstand samenparende, beschouwen de schoone sekse als een gevaarlijke mededinger, tegen welke alle middelen van zelfverdediging moeten te werk gesteld worden. Uit vrees van zelf te zullen gevangen zitten, houden zij haar opgeblazen. Zij verhalen zich, dat een Vrouw te beminnen, in kracht zoo veel betekent als haar slaaf te worden. Van hunne eigen jalouse dwingelandij zijn deze heerszuchtige meesters de eerste slachtoffers geworden. Tot het leiden van een afgezonderd en zorgvol leven, te midden van hunne fchoone flavinnen, gedoemd , heb- ben zij verftandelijk gevoel vruchteloos gezocht. Ver died he vermaken worden alleen gevonden alwaar vrijheid heerscht, en vlieden die verkeering, welke op de wetten zulk eener onregtvaardige ondergefchiktheid is gebouwd. Deze lieden zouden het mangel aan kiesch= heid door ongeoorlofde vrijheden wel willen vergoeden; doch dit verdrukt flechts hunne rede, en dient tot ont- luisteringe van de vermogens , door de natuur hun ge fchonken. Vele moeite kostte het, indedelijk, in de dagen der Ridderfchap, de gunst der Vrouwen te verwerven, wanneer de Mannen, om hare goedkeurende oog, lag, en, ten blijk daarvan, een Lint te verkrijgen, de grootste gevaren, en dikmaals hun leven, in de Tournooispelen waagden. Minder moite is er thans aan vast, om der goede gunst der bevallige sekse zich in te dringen. Onverwaarfdheid of groothoed van ziel, is nu niet meer het middel, om de gelukkige gunstelingen der schoone sekse te worden; oppassende gelovigheid, losse pligtplegingen en flauwe nabootsing zijn genoeg, om de goedkeuring der gebrekkige oordeelende schoonheid te verwerven. De Vrouwen, zich in aanhoudende verwarring toegevend, voor welke zij niet bestemd zijn, hebben een driftige zucht voor beuzelingen zich aangewend, en zotskappen in derzelver dwaasheid versterkt, door hen met hare bescherming te verwaardigen. Tot zo verre hebben zij de Mannen weggefloten om harer grilligheden ten diepste te staan, dat beider aandacht bij de zelfde verwijde ligtzinnigheden zich geheel en al schijnt te bepalen. De tegenstelling, door de natuur verordend, wordt niet meer gehandhaafd, en de beide seksten vinden over en weer in elkander niets anders, dan een teederheid, onbekwaam om elkanders gebreken te verbeteren. De Vrouwen zijn thans een soort van bezielde afgoden geworden, wier daden hare aanbidders hebben geleerd na te bootsen. Met ruime handen heeft men haar de wierook der vleierij toegezwaaid, voor welke haar deugd maar al te dikmaals ten loon diende. De hemel heeft men in haar oogen gevonden; leven en dood worden in haar handen gezet; en alle de kracht der bewondering heeft men uitgeput, tot het doen voortduren van deze belachelijke afgodendienst, welke alleenlijk dient, om haar, omtrent welke dezelve wordt geoefend, te flechten te maken. De ondeugd groeit aan, en dreigt zelfs de gezellige verkeering. Het hart gevormd, noch de gevoelens van haar, wien wij trachten te behagen, geleid hebbende, is deze zucht verderfelijk geworden, en haar bevalligheden dienen alleenlijk om ons te bederven. Dat dan de Vrouwen die trouweloze aanbiddingen verachten, welke het verderf van hare gezondheid, en eene eere voor de andere zijn. Geschapen als zij zijn om bemind te worden, en het vermaak van een geregelde verkeering uit te maken, laten zij haren tijd niet spuwen in die valse onstuimige vermaken , noch hare uren kwisten in het gezelschap van dat ijdelzinnig flaauw van Mannen „ die haar telkens nahunkeren. Hare bekoorlijkheid , omdat ze zeldzamer worden ten toon gegeven, zullen daarom niet te minder indruk maken. Onder de bewoners van het Oosten zou ik, indedelijk , niet willen leven, die hunne Vrouwen buiten de verkeering fluiten; doch tevens ben ik niet vreemd van de gedachte, dat het met de zedigheid der gezondheid beter zou strooken , minder gezien te worden dan nu het geval is. Zij behoorden de schaduw te zoeken, en niet aan het oog van elkeen’ zich te vertonen. Dusdoende, zou haar gezelschap uitgelezen vermaak geven, en duurzamer uitwerking hebben. In het gewal van de wereld worden de zeden het meest be- dorven ; en ik zou de schoone gezondheid raden „ hetzelve te vermijden , even als zij zich voor een besmettende- lucht wachten. Ten voordele van beide gezondheden, intussen, zou het dienen, dat zij in alle stilte, uitgezochte gezelschappen zich lieten vinden. Voor beide gezondheden zou de deugd er haar rekening bij vinden. Het verstand der Mannen zou aldaar, zonder ontstemd te worden, beschaafd worden; en de schoonheid zou aldaar die begaafdheid zich eigen maken, die de hare zouden doen toenemen, en op anderen een duurzamen indruk maken. End. De Vrouwen kunnen als de ziel der gezellige verkeering worden aangemerkt, en haar zulk een gedaante, als zij willen, doen aannemen. Veranderingen vallen er voor ten Hove, naar gelang van het karakter der Vrouwen, die er 't meest schitteren. Zij zijn niet alleen het schitterend voorwerp der verkeering, maar als het eerste bewegende deel, hetwelk alle de overige deelen des werktuigs in beweging brengt. Het bewind van zaken en de verschillende regeringsposten zijn wel in de handen van Mannen; doch deze schikking dient alleenlijk ten bewijze van de meerderheid der schoone sekse. Wij allen worden meer door drift dan door rede bestuurd; en, in welke handen de macht ook geplaatst zij, dezelfde staat altijd ter beschikking van de zulken die wij beminnen. Ik weet niet of dit een zwakheid is; dit zij evenwel op de natuur gegrond. De Mannen mogen regeren, de Vrouwen evenwel gebieden; en daar de eersten met de symbolen van macht bekleed zijn, zijn zij meestal niets meer dan een soort van tweede oorzaken, en ontvangen alleen hun aandrang tot werking van de laatsten. Geen gebrek is de kracht der schoonheid, indien haar bezitters de kunst verstaan om die ten meesten voordeel te doen dienen. Indien zij dezelfde slechts in haar gezamenlijke kring deden werken, zouden zij zoo wel voor zichzelf als voor anderen tot nut te diensten kunnen strekken. De schoone sekse is met een vlugheid begaafd, door welke zij oogenblikkelijk dingen bevat, die de mannen ontwappen; dikmaals is zij voor dezelfde dapperheid vatbaar, die den kloeksten held bezielt. Dikmaals (tegen een Land ten hoogsten top van glorie, wanneer het ouder vrouwelijk bewind stond. Bij ongeluk: hebben de Vrouwen geen gevoel van haar eigen vermogen. Nutteloos leggen zij haar gehele leven aan beuzelachtige schoonheid te koste, terwijl welke zij niets kunnen toevoegen, en doen geen moeite om verstandvermogens aan te kweeken, in staat om de schoonheid indrukveld te ontvangen. Haar jonge zucht loopt naar haar, niet zoveel om het verlies van het leven, als om het verlies van haar schoonheid. Gelukkig waren zij, indien zij konden overtuigd worden; dat dan alleen de schoonheid een duurzame opmerking trekt, wanneer zij met een geoefend verstand gepaard gaat. Zelden heeft de Natuur schoonheid dan tot heilzame doelstellingen geschonen. Welzame zijn gemeenlijk de vruchten, naar gelang van de levendigheid van kleur en vorm. Een schoon metrum, door ondeugde vermaard, lijkt derhalve, ten wonderveel schitterend in de natuur, of een optand tegen haar grondregels te zijn, zie haar. Indien de Vrouwen zichzelf op prijs wisten te schatten, nimmer zouden zij gefrustreerd in dezelfde kring dan dwaasheden rondlopen, in welken wij haar zich telkens zien bewegen. Wanneer zij van haar eigen bekwamheden een zo laag denkbeeld hebben opgevat, zullen weinige zich tot den rang verheffen, in welken zij oorspronkelijk geplaatst werden. Zullen wij daden van edelmoedigheid verrichten, dan behoort het ons zelve een voorzichtige achting toe te dragen. En, terwijl wij anderen behulpzaam zijn, het uit een beginpje te doen van bewustheid van eigen waarde. Het verstand, eigenlijk gesproken, bepaalt zich niet tot de takken; tot de louter doeleinden behoorde deze waarheid bij herhaling te worden ingeprent. Laat dan de schoone seks, aangaande haar voorrechten en haar vermogen, behoorlijk onderricht worden. Dikmaals gaven ons de Vrouwen voorbeelden van de werhevenste deugden; voorbeelden, te krachtiger naar ke zij ons ongevoelig ter navolging uitlokken. De Mannen zijn altogether zoo als hunne schoone weduwen willen hebben dat zij zijn zouden. Het staat in hare macht, de verkeering van ondeugd tot deugd te neigen. Een aan het menschdom de gedaante te geven, die zij willen dat het zal aannemen. De noodzakelijke deugd, en die aan een Vrouw den meesten invloed geeft, is de zedigheid. Zodanig eenen invloed oefent die beminnelijke hoedanigheid op de trekken van haar gelaat, op haar houding en op haar geest, dat, waar deze ontbreekt, alles ons aanstoot geeft. Zij maakt het punt van eer uit bij de Vrouwen, gelijk moed en kracht van denkvermogen het bij de andere sexe doet. Gelijk het tot heil der samenleving wordt vereist, de Mannen met aanleg zijn, om zich tegen aanvallen van buiten te verdedigen, even noodig is het, dat de Vrouw zedigheid bezit, om de samenleving binnenshuis vreedzaam te houden. Zaam en belangrijk te maken, “Onze voorzaten, wien niet, minder gezond verstand dan hunnen nakomelingen was ten deel gevallen, rang schikten alle andere deugden onder een van deze twee beiden: dapperheid bij de Man, en kuischheid bij de Vrouw. De Ridder velt zijnen kampioen; - de Vrouw wederstaat den toepassel op bare eerbaarheid! Van het punt van ere bij de Mannen te spreken, behoort tot mijn plan niet, doch in de schoone fekfe wordt het met recht in de kuischheid geschat. Mangel aan deze deugd doet alle de overige verdwijnen. Wanneer een vrouw de palen van deze deugd eens is te buiten gegaan, laat zich bijna geen buitenfporigheid denken, voor welke zij niet vatbaar is. Gelukkig, in feit, dat onder ons, het getal van deze gering is, in vergelijking van de zulke, die op hare ere zijn gefeld! Zucht tot kuischheid schijnt de schoone wederhelft van der schepping te zijn aangeboren; en is niet dan na herhaalde overtredingen, dat dit dierbaar inzinkt geheel kan vernietigd worden. Zij, die hare ere verzaakt hebben, verdienen niet meer onder de fekfe gerangschikt te worden, als hebbende de voornaamste vrouwelijke deugd vaarwel gezegd; van haar mag men verwachten, indien zij niet reeds in dat geval zijn, dat zij welhaast elke andere deugd zal verliezen. Elke hoedanigheid of begaafdheid eener Vrouw behoorde het merk van ere te dragen: vernuft, vrolijkheid, boer, alles behoorde onder het bewind te staan van vrouwelijke welvoegelijkheid; en al wat van innigheid het kenmerk vertoont, behoorde zorgvuldig te vermijden. Het is de ware glorie der Vrouwen, dat van haar weinig wordt gesproken; zijnde hierin het tegengestelde der Mannen, die in 't openbaar hun taak volvoeren. De Vrouwen, indien ik zoo mag spreken, behoorden achter het gordijn hun rol te spelen; nimmer behoeven zij aan 't volk lof of laster zich bloot te geven, uitgezonderd wanneer bijzondere omstandigheden het in 't openbaar verwekken noodzakelijk maken, en wanneer dit gebeurt, behoeven zij, in het volvoeren van haar wet, voor de uithebenden onder de Mannen niet onder te doen. Hyratia, PULCHE: "Ens, DER VROUWEN: 15% 75 357 RIA > SOPHIA 5 ATHENAIS, MARGARETHA VAN VALKENBURG MARIE BLANCHE: van Kastilie en ELIZABETH van Engeland, en meer andere Vrouwen, bezaten allen een grondige kennis van de Regeringskunde, en sommigen van haar herstellden de mislagen van Voorgaande Vorsten. Caspia TARINA, de Gemalin van Koning JAN van Navarre, moest hare eigen meerderheid diep gevoeld hebben, toen zij tot hare Gemaal zeide, dat, indien hij CASPINA, een zij JAN geboren geweest ware, zij nooit Navarre zouden verloren hebben. Weinig bedrevenheid in de Geschiedenis is er noodzakelijk, om zich voorbeelden van kloekmoedigheid bij de keuze te herinneren. Te Rome zien wij een CLELIA te paard den Tiber overzwemmen, te midden van een haag van pijlen op haar geworpen om hare vlucht te verhinderen. Toen die stad onder het gezag der Tienmannen bezweek, had de dochter van HORTENSIUS moed genoeg, zonder enige andere hulp, met ware welsprekendheid ter verdediging van hare landgenoten in de bres te springen. Toen een dwingeland van twee lieden hoorde verhalen, van wie openlijk werd gezegd, dat zij gelukkiger dan hij waren, en befloten had, door een wreeden dood een einde te maken aan hun geluk, greep ARRIA (zoo heette de echtgenote des benijden mans) moediglijk den dolk, en, eerst haarzelf het hart doorstooten hebbende, "bood zij dien haar echtgenoot aan, zeggende: "Parus! het doet ons niet zeer." Mevrouw VILACERSE, om nu van andere voorbeelden uit de Oudheid te zwijgen, vertoonde in haar jonge oogenblikken een verhevenheid van ziel, waarvan men in de registers der Koningen zeldzaam de weërgaand vindt. In de bloei der jeugd en schoonheid, lag zij, door den misoogje van haar wondelingen, die in de stad van een bloed-haar-een vlag had geopend, op haar legerstede, met den dood worstelende. "Ik beschouw u niet," sprak zij, "als iemand, wiens misoogje mij het leven heeft gekost, maar als een weldoener, die mijne intrede in de gelukzalige onsterfelijkheid heeft bevoordeeld. Maar, vermits er de wereld misschien anders over zal oordeelen, heb ik in mijn uitersten wil gezorgd dat gij buiten uw beroep rijkelijk kunt beloonen." Dusdanig een verhevenheid van ziel wordt niet algemeen geaccepteerd. een ogenblik verkregen; zij moet het gevolg zijn van een lange aanhoudende deugdsbetrachting en het leven van zulk een Vrouw zou overvloediger lesfem van gedrag kunnen opleveren, dan alle de veldslagen en zegepralen der dappere Helden. Om kort te gaan; een Vrouw mag het meesterstuk der Schepping genoemd worden; doch daarvoor kan niet geacht worden de laatste hand gelegd te zijn, indien er enig gebrek in de ziel plaats grijpt. Tot het verkrijgen van zielsbegaafdheid, en niet om in beuzelachtige kleedertuken uit te munten, behoorde de eerzucht der fekse gericht te zijn. Wanneer schoonheid met wezenlijke verdienstheid gaat gepaard, dan, in dedaad, wordt aan de schilderij de laatste hand gelegd. De deugd doet de schoonheid te helderder schijnen, en de schoonheid zet haar een nieuwen lustert bij, die voor het menselijk oog zigtbaar scheint te worden in den persoon van een Vrouw, die beminnelijk en verstandig tevens is. WAARNEMINGEN, AANLEUNDE DE GROOTE NUTTIGHEID VAN DEN BELLADONNA-WORTEIL IN DEN KINKHOEST. Door den Plirograaf -WIDEMANN, te Michelsdorf. Vrees had ik het genoegen, bezwaarlijkte aanval van Kinkhoest, met de Belladonna, volgens de manier van den Hofraad SCHEFER gebruikt, waarvoor dig en snelle te genezen; gelijk de volgende Waarnemingen, uit ontelbare meerdere van dezelfde aard gekozen kunnen toonen. In het Voorjaar van 1803, wanneer deze ziekte zeer menigvuldig voorkwam, gaf ik aan een Meisje van zes jaar, hetwelk geweldig door deze hoest, met brakken gevenz. gekweld was, het poeder des Belladonna-wortel, driemaal's daags tot vijf gruisjes, met suiker. Door deze, anderzins ongewoon grote gifte der Belladonna, ontstonden niet alleen geen kwade toevallen maar reeds na verloop van twee dagen hielden de gewelddaden op; terwijl de hoest zodanig verminderde, dat dezelfde, bij dag, bijna verdwenen was, en zich soms wel eens, bij nacht, met grote uit scheidingen ruimte liet horen. Hierom liet ik nu vervolgens alleen 's morgens en 's avonds, bij het flapengaan, een gifte nemen; doch bepaalde mij, van wegen de aanhoudende beterchap, na verloop van vier dagen, alleen tot de avondgifte. Duidelijk bleek nu het nut, 't geen de Belladonna gedaan had; want de ziekte keerde eerder weder, bijna met haar vorig geweld. Hierom gaf ik weerom twee giften op ieder dag; hetgeen ten gevolge had, dat de ziekte, na verloop van acht dagen, geheel was verdwenen. Een ander Meisje van drie jaren was door deze kwaal reeds veertien dagen lang gekweld geweest, en wel in den geweldigsten graad, met zwaar braken enz. More gens en avonds gaf men haar vijf granen Belladonna wortel, door welks eerste gifte het braken reeds op hield, terwijl de hoest aanmerkelijk verminderde. In het vervolg nam de zieke nog twaalf poedertjes, onder welke gebruik de kwaal zoodanig afnam, dat er geen geneesmiddelen meer noodig waren. Nog een ander Meisje, voor hetwelke ik het ergste vreesde, omdat het, in den geringen ouderdom van zes jaren, reeds tweemaal een uitwendigen flijmhoest had gehad, werd, door diezelfde algemene besmetting, zeer geweldig aangetast en ontlastte een zeer overvloedig geel (lijm. Ansnoods gaf ik haar het Belladonna poetsje, dagelijks drie keer, tot 5 granen, en voegde, bij elk gifte, vanwege de voormelde complicatie, 8 granen Benzoëbloemen. Alle avonden bekwam dit kind een aanmerkelijke hitte, met een blauw aanschijn, welke toevalen eerst na verloop van vijf dagen verdwenen. Doch de zware hoest hield nog aan, en verminderde eerst na verloop van acht dagen, waarna de hoest ook allengs verdween. De in het laatste geval waargenomen hitte, met een blauwrood aangezicht, welke blauwheid zich voorzichtig len over het geheel lichaam uitbreidde, werd menigmalen bij de kinderen, die aan den Kinkhoest leed, waargenomen, wanneer men hun de Belladonna liet gebruiken; gelijk de Hofraad SCHAERER ook reeds had opgemerkt. Die verschijnsel was een waarschuwing voor den Geneesheer, dat, zo de giften der Belladonna niet reeds te groot was, dezelfde ten minste nu niet behoorde vermeerderd te worden. Het komt ook hier, gelijk in alle gevallen, op de eigendommelijke geaardheid van het Belladonna-plantje. De wereld is 960 meter diep. De nuttigheid van een werkend geneesmiddel kan alleen beoordeeld worden, wanneer het gepaard gaat met de beste pas op passende gaven. Dus werd een kind van drie jaar, door het gebruik van één, ja zelfs van een halve granulaat, zo geweldig verhit en aangedaan, dat ik met het gebruik van het middel moest ophouden. Een ander kind van één jaar kreeg, door het nemen van alle twee uur een vierde van een granulaat, de vermelde hitte en blauwe roodde kleur; terwijl zich bij een derde kind, door het tweemaal daags maar een vierde van een granulaat te nemen, dezelfde toevallen openbaarden. Bij het eerste kind verdween die hitte enz., nadat men gedurende vijf dagen met het middel had aangehouden; doch bij het laatste moest men de gift, nog onder een vierde van een granulaat, verminderen. In zodanige gevallen, waarin ik de Belladonna in giften, kleiner dan van een granulaat, moest geven, schreef ik dezelfde, eveneens als de heer SCHAEFER, in een Aflevering voor, hetwelk ik, met gepaste wateren en Siroppen gemengd, van tijd tot tijd, lepelswijze, of met eierslepels, liet gebruiken, om de 2 of 3 uur. Bij het gebruik van de Belladonna verzuimde ik echter de overige geneesmiddelen niet, naarmate dezelfde werden aangewezen. Veel gebruik maakte ik dus van Braakmiddelen en van Koortssav. De Tinuurnatuur van Spaanse Vliegen voldeed mij, volgens de aanwijzingen van HUFELAND, ook dikwijls zeer wel, in langdurige hosten; doch de middelen "door de heer voorheen, in het XVde Deel van het Journal van HUFELAND, als steeds voldoende, aangeprezen, schoon door mij bij vele kinderen gebruikt, hebben geen de minste uitwerking gegeven. De Zinkbloemen deden zekerlijk meerder nut; doch de Belladonna overtrof alle andere hulpmiddelen in werkzaamheid. Het is voorzeker aanmerkelijk, dat, niettegenvalend een zoo prikkelend narcotisch middel, in zulke grote giften, aan kleine Kinderen werd gegeven, daardoor geen nadeelige uitwerkelijke, en zelfs niet eens de gewone verschijnselen, werden verwekt; terwijl er tegenover dagelijks beter werd gespeurd. Echter, wanneer wij in aanmerking nemen, dat, door de hevigheid der stuiptochtige aanvallen van OPIUM; ver buitendien zoo zwak werkingsvermogen der kinderlijke lichamen nog meer verzwakt wordt, zoo kan ons het achterblijven van een algemene sterke terugwerking der gezamenlijke bewerking niet meer verwonderlijk schijnen: en er blijft ons niets anders over, dan de aardige opmerking der kwalitatieve verandering welke dit middel, in de beleedigde gevoeligheid van het zenuwgeste, ten voordele der gezondheid, te wege brengt. Om eindelijk nog nader te betoogen, dat de door mij gebruikte Belladonna-wortel geen krachteloos geneesmiddel was, gelijk mogelijk, uit de ruime giften van denzelfde, vermoed zou kunnen worden, zal ik nog een verhaal van het volgende geval hier bijvoegen. Door het vochtige en koele weer, hetwelk gedurende deze Kinkhoest-besmetting heerschte, werd een Jongen van vier jaar door een met die hoest niets gemeens hebbende, Verkoudheidskoorts aangevallen. Daarvan, in den beginne, niet overtuigd, en vreezend, dat de hier aanwezige hoest van een kinkhoestigen aard zou kunnen worden, oordeelde ik het veiligst, ook hier de werking der Belladonna, al ware het maar als een Voorbehoedmiddel, te beproeven. Ik gaf hierom aan dit Kind een lepel vol eener Belladonna-Mixtuur, die, in deze giet, ongeveer de kracht van een graain zal hebben bevat. Terstond daarop volgden donkerroode vlekken in het aangezicht, die wel naar Scharlakenkoorts-vlekken leken, met een vermeerderde volheid in den pols. Na verloop van twee uren herhaalde ik dezelfde gifte, waardoor de uitval vermeerderd werd en zich over de geheele huid uitbreidde. Tevens werd de pols kleiner en rapser en de ademhaling bezwaarlijker; waarop een heftiger en langer durende aanval van hoest, dan tot dan toe plaats had gehad, volgde, die tevens met braken vergezeld ging. Wat later werd het Kind ijlerhoofdig, zag dingen, die niet aanwezig waren, en gaf blijken van een verhoogde kracht van geheugen, waardoor het zich dingen herinnerde, die lang vergeten waren; al hetwelk plaats had met verwijderde pupillen, en met wrijving aan den neus. Kortom, ik zag hier nader, dan mij lief was, den geheelen omvang van de prikkende narcotische werking der Belladonna. In den middag waren deze toevallen op zijn ergst, en verminderden tegen den nacht. Onderzoek had men, gedurende den geheelen volgenden dag nog werks genoeg om dit Kind, door verzachtende en openende middelen, uit zijn door kuns verergerde toestand te redden. LEVENSGESCHIEDENIS VAN DICHTER TORQUATO TASSO. (Grootendeels volgens GIOVANNI BATTISTA MANZI). Den Tasso, een der verdienstelijkste en wijdste beroemde Italiaanse Dichters, stamde af uit het doorluchtig Huis der TORRIGIANI, Heeren van Bergamo, Milaan en versechte andere Steden in Lombardije. De Torrigiani, door de isconti uitgedreven, zette zich neder tussen Bergamo en Como, in het gunstigste gedeelte van het gebergte aan van welk zij den naam ontlenen. Deze Familie hield zich door verbindingslagen staande, tot den tijd van BERNARDO TASSO, wiens Moeder uit den Huize van Cornara afstamde. De staat van BERNARDO, de Vader van den Dichter TASSO, was geenszins evenredig aan zijn afkomst, dan dit gebrek aan middelen werd eenigermate vergoed door rijkdom van verstandvermogens. Zijn zoon, in dicht en ondicht, worden vermeld als gedenksteekens van zijn vernuft, en zijde verknochtheid dan FERRANTE VAN SANSEVERINO, Prins van Salerno, aan wiens hij zich geheel verbonden had, geregtigde hem tot de hoogachting van elk braaf man. Deze Prins had hem tot zijn Geheimsecretaris aangesteld, en met zich naar Napels genomen, waar BERNARDO zich nederzette en in huwelijk trad met PORTIA DE ROSSI, uit eene der doorluchtigste Families dier Stad afstammende. PORTIA was zes maanden zwanger, wanneer zij door Manso was ontdekt. Manso was een Napolitaan, Heer van Bifaccio en Pianca, een Boezemvriend van Tasso. Hij bezat eene munitie van de papieren diens Dichters, en was oog- en oorgetuige van veelschijnlijke bijzonderheden, door hem vermeld. Van dezen heeft Mr. HOOLE, die Jeruzalem verlost in het Engels vertaald, het voornaamste ontleend aan hare Zuster, AIPPOLITA, naar Sorrento uitgenoodigd werd, om bij haar een bezoek af te zeggen. BERNARDO vergezelde zijn Echtgenote derwaarts. Te dezer plaatse verloste PORTIA van een Zoon, op den elfde van Lente maand des jaars 1514. Het Kind werd eenige dagen later gedoopt in de Hoofdkerk van Sorrento, en ontving den naam van TORQUATO. BERNARDO en PORTIA keerden, kort daarna, weer naar Napels met den kleinen TASSO. De eer van dezen ter Geboorteplaats geëigd te hebben, werd naderhand door verschillende Steden elkander betwist, even gelijk men dong naar de ere van HOMERUS ter wieg en bakermat geëigd te hebben dan het schijnt een uitgemaakte zaak te zijn, dat Sorrento TASSO’S geboorteplaats was. De Geschiedschrijvers verhalen ongelooflijke dingen van TASSO's voorgeschiedenis en veelbelovend vroeg ontluikend vermogen. Zij vermelden, dat hij, zes maanden oud zijnde, niet alleen sprak en zijn woorden duidelijk en ondersteunde uitbracht, maar dat hij dacht, redeneerde, zijn behoeften te kennen gaf, en op gedane vragen antwoordde; in zijn woorden was niets kinderachtigs, behalve den toon van zijn gemeen, zeldzaam lachte of schreide dit kind, en het gaf in die vroege leeftijd reeds tekenen van die bedaardheid en evenwichtigheid van gevoelens, welke hem, in zijn volgende ongelukkige lotgevallen, zoo wonderwel te staan kwam. Tasso drie jaren bereikt hebbende, vond zijn Vader in de noodzakelijkheid om den Prins van Salerno naar Duitsland te vergezellen, welke reis ter bron van het leed en lijden, dat geen Tasso en diens Familie overkwam. Gelegenheid daartoe gaf, dat Don PEDRO van Toledo, tot Onderkoning van Napels aangezeld door Keizer KAREL DEN VIII, het plan gevormd had, om een Hof van Geloofs-onderzoek in Napels op te rigten. De Napolitanen, hierover onrustig, bezichtigden, een Gezantschap naar den Keizer af te zenden, en verkozen daartoe den Prins van Salerno, die, door zijn gezag en rijkdom, het geschikst scheen om zich tegen den Onderkoning te verzetten. Die Prins nam dit werk op zich, en BERNARDO TASSO volgde hem op die reis naar Duitsland. Vóór zijn vertrek beval BERNARDO de zorg over zijn zoon aan zijn echtgenote. Zoon aan ANGELUZZO, ‘een geleerd’ man: want, naar zijn gevoelen, kon een jonge knaap niet te gek om. LEVENSGESCHIEDENIS van de zorg van een man worden aanbevolen. Men vermeldt, dat de kleine Tasso, drie jaren bereikt hebben de, in de retorijkunst zich begon te oefenen, en met zijn vierde jaar gezonden werd naar het College der pieuwen, waar hij zoo snelle vorderingen maakte, dat hij op zijn zevende jaar vrij bekwaam was in het Latijn en in het Grieksch, en zelfs in dieet zoo zeer vroegen leeftijd redevoeringen in het openbaar deed en dichtstukjes opstelde, welke stijl men wil dat niets van het kinderachtige had. Op zijn negende jaar, dit gaat zeker, omdat het stuk nog voorhanden is, zong hij zijner Moeder een vaarwel toe, -als hij Napels verliet, om zijn Vader op reis te volgen. Het welgelukken des Prinsen van Salerno in het genoemde Gezantschap deed diens achting bij de Napoletanen ten hoogste top klimmen; doch bracht hem te geheel in ongenade bij den Onderkoning, die niets onbewogen liet om den Keizer naief in te boezemen, welke het Volk voor FERRANTE betoonde, waarvan hij voorgaf de gevaarlijkste gevolgen te duchten. Zonder dat hij wist, had hij den Keizer tegen den Prins van Salerno op te zetten, dat FERRANTE zich niet langer veilig te Napels oordeelde, en, te vergeefs weer gehoord bij den Keizer verzocht hebbende, naar Rome vertrok, en zich van zijn verbindvliagnis aan Keizer KAREL DEN V ontloeg. BERNARDO Tasso wilde zijn Schutzheer in diens ongeluk niet verlaten, noch zijn Zoon laten blijven in een Land, van ’t welke hij eerlang een Vijand had verklaard te worden; en, vooruitziende dat hij nimmerderwaarts zou wederkeeren; nam hij den jongen TORQUATO met zich naar Rome. Zodra het vertrek des Prinsen van Salerno bekend was, werd hij, nevens allen die hem aanhingen, voor Staatsweerstandsvervolgen verklaard; en, hetgeen zeer zonderling is, TORQUATO Tasso, schoon nog een negenjarig Kind, werd, met naam in dit vonnis vermeld. BERNARDO, den Prins van Salerno naar Frankrijk volgende, beval zijn Zoon aan de zorg van zijn Vriend en Bloedverwant MAURITIO CATANEO, een Heer van hooge bekwaamheden, die steeds de vroege gevoelens van zijn Kweekeling voor de beschavende Letteren aanwakkerde. Na den dood van SANSEVERINO, binnen drie of vier jaren voorviel, keerde BERNARDO weer naar Italië, en trad in dienst bij de hertog VAN GONZAGA, Hertog van Mantua, die hem de sterftelijke briefvindt van zijn Vrouwe Prorria. Die gebeurtenis deed hem befluiten tot het zenden om zijn Zoon, op dat zij elkander, in dien druk, ten steun zouden strekken. Hij had hem te Rome achtergelaten, dewijl het verblijf te dier Stad aan diens Moeder hoogst welgevallig was; dan, die reden thans ophoudende, befluitte hij niet langer beroofd te zijn van het hem nu over. gebleven éénig Kind: want zijne Moeder had, vóór haar affterven, zijne Dochter aan MARTIO SERSALE, een Edelman van Sorrento, laten trouwen. ; BERNARDO ftond grootelijks verfteld , bij zijns. Zoons komst, over de fterke vorderingen, welke deze in de Letteroefeningen gemaakt had. Deze bereikte thans twaalf jaren , en had, volgens de getaigenis der befchrijve- ren van diens Leven, den loop in de Latijnfche en Griekfche Taalkunde geheel afgelegd; hij was welbe- dreven in de regelen der Rede- en Dichtkunde , en doorleerd in de Zedekunde van ARISTOTELES; dan boe venal had hij zich bevlijtigd, om de voorfchriften van MAURITIO CATANEO, dien hij naderhand als zijn twee- den Vader eerde, zich eigen te maken, Welhaast befloot BERNARDO dezen veelbelovenden Zoon naar'de Hoogefchool te Padwa te zenden, ten einde in de Regtsgeleerdheid zich te oefenen, nevens den jongen SCIPIO GONZAGA , naderhand Kardinaal, met hem bijkans van gelijke jaren. Met dezen Edel- man ging TAsso, die thans zeventien jaren telde, eene vriendfchapsverbindtenis aan, die duurde tot het einde zijns levens. Tasso zette te Padua zijne Letteroefeningen met zoo veel vlijts als geluks voort. Zijne fnipperuren befteedde hij aan de Wijsbegeerte en de Dichtkunst, Welhaast gaf hij eene proeve van zijne vorderingen in het atscnchehde vak, door zijn Dichtftuk, Rinal- do getiteld „’t geen hij op zijn achttiende jaar in °t licht gaf. Dit Dichtftuk , eene foort van Romance, is verdeeld in twaalf Boeken in oftava rima, en behelst de lotge- vallen van RINALDO , den bekenden Pâladin ten Hove van CHARLEMAGNE , die zulk eene hoofdfiguur maakt iu Arres= MENG. 1808. NO. Q, Cc Te’ 366 LEVENSGESCHIEDENIS ro’s werk, en de eerfte bedrijven van dien Ridder om de liefde van CLARICE , die hij naderhand trouwde. Het bedrijf van dit Dichtwerk gaat voor dat van Orlando Het werd in den tijd van tien maanden verkocht, naar luid des berijts in de Voorrede, en zag de eerste keer het licht te Venetië, ten jare 1562. PAOLI BENI spreekt met zeer veel lof van dit Dichtwerk, ’t geen ongetwijfeld niet onwaardig is aan de vroege dichtpogingen eens Vernuft, ’t welk naderhand ons het verloste Jeruzalem leverde. Tasso’s vader zag met leedweten de opgang, die zijn dichtwerk zijns zoon maakte. Hij, begreep, en met reden, dat de bekoorlijkheid der dichtkunst hem zouden afleiden van de meer wezenlijke studie, welke hij meer geschikt oordeelde om hem in een gevestigde levensstand te plaatsen en ten dienste te staan: hij wist, bij eigen ervaring, dat de uitmuntende bekwaamheid in het vak der dichtkunst niet strekt om iemands fortuin te maken. In deze gissing vond hij zich niet bedrogen. Torquato liet zich ongevoelig wegflépen door zijn overheerschende zucht tot de dichtkunst. Hij drukte de voetsporen van PETRARCH, Van BOCCACCIO, ARIOSTO en meer anderen, die, aangekant tegen de vermaningen hunner vrienden, de ernstigere beoefening van de rechtsgeleerdheid verwisselden voor het meer wefflepende vervaardigen van dichtwerken. — En 't kort, Tasso gaf zich geheel over aan de dichtkunst en wilde begeerten. Zijn eerst uitgegeven dichtwerk verbreidde zijn naam met lof door geheel Italië. Dan zijn vader mishaagde deze handelwijze dermate, dat hij zich naar Padua begaf, om hem des te berichten. Schoon hij met zeer veel drift sprak, en zich harde woorden liet ontvallen, hoorde TORQUATO hem met alle geduld aan; en die bedaardheid bracht niet weinig toe, om 's vaders misnoegen heftiger te ontkennen. „Zeg mij," sprak de vader onder andere, „van welk nut is die ijdele wijsbegeerte, op welke gij je veel laat voorstaan?" „Zij schuilt," antwoordde Tasso, die tot nog toe gezwegen had, „mijn in staat om de strengheid uwer berichtingen te verdragen." Het bekuizen, 't geen Tasso genomen had, om zich geheel aan den dienst der zanggodinnen over te geven, door geheel Italië bekend geworden zijnde; verzochten de voornaamste personen van Bologna, dat hij derwaarschuwing zou overkomen. Dan Tasso had er zich niet lang onthouden, of hij werd door zijn pro-gonzen tot prins gekozen van de akadémie, te Padua opgericht onder den naam van Zither, en genoodigd om naar die stad weer te keeren. Hij kon die uitnoodiging niet wederstaan. En Bologna, ten diepe tijde, tot een tooneel van burgerlijke onrust strekkende, was hij te eer genegen om elders de door hem beminde rust te zoeken. Geheel de Akademie nam hem met de grootste vreugde aan, en in die Maatschappij, op zijn twintigste jaar, ingelijfd zijnde, nam hij den bynaam van PENTITO aan, een naam, met welken hij scheen te tonen berouw te hebben wegens al den tijd, door hem aan de beoefening der Rechtsgeleerdheid opgeofferd. In deze verblijfplaats verbliefde hij op nieuw in de Wijsbegeerte en Zedekunde, Welhaast werd hij een volkomen meester in beide, Het was deze gelukkige mengeling van zijn Letteroefeningen, welke hem een gevallen vijand maakte van alle losbandigheid. Er was op de Akademie een redevoering gehouden over de Aard van Liefde: de Redenaar had zijn onderwerp op een meesterlijke wijze behandeld; doch, naar Tasso’s oordeel, met te weinig in acht nemend van de kieschheid, Onzes Dichters gevoelen over dit stuk gevraagd zijn die "gaf hij ten antwoord: "Het is een aangename vergift." Hier vormde Tasso het plan van zijn wijdberoemd Dichtwerk: Ferusalem verlost. Hij vond de Fabel uit, schikte de bijzondere deelen, en bestroette zijn Dicht op aan den roem van de Huize VAN ESTE te winnen. Hooggeacht was Tasso bij ALFONSO II, de laatste Hertog van Ferrara, de grote Bevadermer. Mr. van Leyden heeft, in zijn Aanteekeningen op zijn Essay over Epic Poëtry, ons een oorspronkelijken Brief (tot heden niet vermeld door een van Tasso’s Levensbeschrijvers) medegedeeld, waaruit blijkt, dat Tasso, behalve de krijgsbedrijven van Azië in de verlossing van Ferusalem, vier andere onderwerpen tot een Heldendicht in overweging nam, eer hij volstrekt zijn keuze kon bepalen; namelijk, den Krijgstocht van BELISARIUS tegen de Goten; van NARSEES tegen hetzelfde Volk; van CHARLEMAGNE tegen LANSCHOT en van die Vorst tegen de Lombarden. LEVENSGESCHIEDENIS De geruchten, de geruchten, de geruchten! Komt u thuis, lieve spu, komt u thuis! Mijn liefde wacht u al, liefste mijn. Ach, de liefde, de liefde, de liefde! Wat is de liefde, waar leidt ze heen? Ze leidt me, lieve, naar een vreemd land, Waar ik u nooit, o god, zal terugvinden. Waarom dan verlaat ik dan deze plek? Omdat de liefde, mijn liefde, me roept. Ach, de liefde, de liefde, de liefde! Wat is de liefde, waar leidt ze heen? Ze leidt me, lieve, naar een vreemd land, Waarin ik u nooit, o god, zal terugvinden. Komen, komen, de gelukkigen kom mee, Nee, nee, lieve spu, ik blijf, Ik blijf hier, o god, bij jou. Ach, de liefde, de liefde, de liefde! Wat is de liefde, waar leidt ze heen? Ze leidt me, lieve, naar een vreemd land, Waarin ik u nooit, o god, zal terugvinden. Waarom dan verlaat ik dan deze plek? Omdat de liefde, mijn liefde, me roept. Ach, de liefde, de liefde, de liefde! Wat is de liefde, waar leidt ze heen? Ze leidt me, lieve, naar een vreemd land, Waarin ik u nooit, o god, zal terugvinden. Komen, komen, de gelukkigen kom mee, Nee, nee, lieve spu, ik blijf, Ik blijf hier, o god, bij jou. De naam van TASSO klonk nu door geheel Europa; en de gunstbetooningen, welke hij van KAREL DEN IX ontving, op een reis naar Frankrijk met den Kardinaal LUIGI, die derwaarts als Legaat vertrok, toonden, dat TASSO's roem en vermaardheid zich niet binnen de grenzen zijns Geboorteland bepaalde. Wanneer de Kardinaal zijn Zending in Frankrijk volbracht had, keerde TASSO naar Ferrara weer, waar hij zich zette tot het voltooien van zijn Feruzia-Jem. In die tussentijd gaf hij zijn Aminta, een Herders-tooneelfstuk, uit; het werd met algemene toering ontvangen, en aangezien voor een meesterstuk in zijn voorrt. Het is het oorspronkelijke van den Pastor Fido en Filli di Sciro. Niet gereedelijk wél het zich te verbeelden, dat TASSO de uitwerking van de Liefde zoo gelukkig kon schilden, zonder in eigen persoon de kracht van die verrukkenende hartstogt gevoeld te hebben. Men begon te vermoeden, dat hij, als een andere ovipius, zijn min op een voor hem te hoog voorwerp gevestigd had, en was van oordeel, dat hij in vele zijner verzen wenken van die aard gaf. Er bevonden zich ten Hove des Hertogs drie LEONORES, alle geestig en schoon, hoewel verschillend van hoedanigheden. LEONORA VAN ESTE, Zuster des Hertogs, die, de voorstellen van de aanzienlijke Echtverbindten afgeleegd hebbende, ongehuwd leefde bij LAURETTA, Hertogin van Urbino, haar oude Zuster, die van haar Echtgenoot gescheiden was en ten Hove haar Broeders woonde. Tasso was zeer op deze Jonkvrouw gefust, die, van haar kant, hem met haar hoogachting en bescherming vereerde. Zij was verststandig, edelmoedig, en niet alleen doorlezen in Fraaije Letteren, maar zelfs bedreven in afgetrokken Wetenschappen. Alle deze volmaaktheden verborgen zich niet voor Tasso’s oog, die zich een van haar bestandige aanbidders betoonde; en straalde het in zijn verzen door, dat hij getroffen was door de bekoorlijkheden van een LEONORA, zij leeren ons, dat wij niet verder te zoeke moeten hebben naar het voorwerp van ‘s Dichters liefde. dedrift. De tweede LEONORA, welke men als Tasso’s zuster voogdesje opgeeft, was de Gravinne VAN SAN-VITALE, Dochter des Graven van SALA, die zich, ten dien daag, aan het Hof van Ferrara onthield, en voor een der schoonste personen in Italië gehouden werd. Zij, die zich verbeelden dat Tasso de verwantenheid niet gehad heeft om het oog te laten vallen op de Zuster zijns Beschermheers, veronderstellen, dat hij deze LEONORA beminde. Zeker ontmoette hij vele gelegenheden om met haar te spreken, en het gaat vast, dat zij meermalen het voorwerp zijner verzen was. De derde Leonora was een Dame in dienst der Prinses LEONORA VAN ESTE. Deze houden sommigen voor het geschikte voorwerp van ’s Dichters Minnesang. Tasso’s Zanggodin was zeker nu en dan onledig in haren dienst. In een zijner Dichtstukken heeft hij te verstaan, dat hij, de Prinses als een te hoog voorwerp zijner hoop aanziende, zijn genegenheid op haar gevestigd had, als van eenen levensstand, meer aan den zijnen voegende. Doch indien men, uit deze bijzonderheid, iets met recht kan afleiden, dan moet hier eere der om aan te toonen, dat zijn Liefde, althans ten eenigen tijde, een hooger doel op ’t oog gehad heeft. Het schijnt echter bezwaarlijk, met zekerheid iets te bepalen ten opzichte van Tasso’s liefde-drift, inzonderheid wanneer wij in aanmerking nemen het voorrecht van vrijheden, den Dichteren geschonken; schokkelde de Heer MIRABAUD geen zwarigheid maken, om, als een zeer vastgaande zaak, te stellen, dat Tasso’s liefde op Prinses LEONORA gevestigd geweest heeft. Intussen schiep Tasso voort aan zijn Jeruzalem, en voltooide dit Dichtstuk in het dertigste jaar zijns leven. Dan dit Werk werd niet uitgegeven op zijn eigen kosten, maar tegen zijn wil gedrukt, zodra hij het laatste Boek voltooid, en voor dat men hem tijd verleende had tot herzien en het maken der noodzakelijke veranderingen. De wereld had er reeds enige gedeelten van gezien, op gezag zijner Begijnsters in ’t licht gezet. De opgang, welken dit Dichtstuk maakte, was verbazend. Het werd in ’t Latijn, Fransch, Spaansch, en zelfs in de Oosterse talen overgezet, bijna zodanig dat het licht zag; en men mag, zonder vergrooting, zeggen, dat nimmer enige Dichtwerk voorheen, in zulk een korte tijd, tot zulk een hoogte van roem was opgeklommen. 