Herbarium amboinense ?plurimas conplectens arbores, frutices, herbas, plantas terrestres & aquaticas, quae in Amboina et adjacentibus reperiuntur insulis adcuratissime descriptas iuxta earum formas, cum diuersis denominationibus cultura, usu, ac virtutibus, quod & insuper exhibet varia insectorum animaliumque genera, plurima cum naturalibus eorum figuris depicta /omnia magno labore ac studio multos per annos conlegit, & duodecim libris belgice conscripsit Georg. Everhard Rumphius ... ; nunc primum in lucem edidit, & in latinum sermonem vertit Joannes Burmannus ... qui varia adjecit synonyma, suasque observationes pars prima [?sexta].
n aliis quoque plantatur locis, Javad nempe; Solo- ra, Timora, Borneo, & Malacca, nullibi autem tan+ i dein ES vit; Non quoque . Botanici Cnicum dividunt in domefticum , & til- veftrem, que planta eft, nudum gerens caulem, fe- re aphyllum. Cnicus Plinii temporibus libr 21. cap, 15. in Italia ignotus erat, fed in /Egyptoobcurrebat, ubi femen ejus adhibebatur ad oleum exprimendum , dein Saraceni, Turce, aliique Afiatici populi hanc Ko majori coluerunt cura , & ornamenti gratia anc plantaverunt in ciftis floris cauffa y unde & qui- büsdam Crocus Saracenicus dicitur. E leves colos formari poffe , quales hodie in tii oleum ex ei Voigt: um cibo naa d tum. Seminum fuccus expre um pingui Gal- linaceo jufculo adfumptus per a e sa lic Ges lentos , & pituitofos humores, inteftina obftruentes Colicam , & Hydropem excitantes , tam per fuperiora adfumptus, quam per Clyfteres inje&us. Flores cum Hydromelle contriti, & propinati, Hepatis obftru- ctionem aperiunt, ac refolyunt, curantque I&terum. Apud rviens , fedad unguen- Als dit kruid jonk is, en pas begind ftelen te winnen: zoo pleegt men bier en daar de jonge toppen, en blader? af te breeken, en tot Moeskruid te gebruiken, waar hae de planten meer [lelen , knopen, en bloemen voortbren 2: want aan de bloeme is al't prof yt van deze plante t gen. Deafgeplukte blaadjes werden geava(Jcben . en A Z jes geftampt, of gedrukt, en dan weder in de beete Zo. ne gedoogd, zoo zyn zy bequaam om vervoerd te werden door gebeel Indiën , om de voornoemde verwe daar vant maken , maar om dezelve goed te bouden , dat ze niet A zeer uitdrooge, en verbleekt , zoo doed men geftotene No. ten van Camiri daar onder , welkers vettigheid deze blog. me goed boud. ` Naam. Jn ’t Latyn Cnicus, en Carthamus Indicus, waar van ^t eerfte in 't Grieks te zeggen is licht-geel of vlamme-verwig. In ’t Hoogduit/ch omtrent Regenshur werden de bloemen genaamt Saffloor 5 als of men zeide Sat franici flores, In % Neerduits Floers. In Indiën age? zoo wel de plante, als de Rooze-verwige coleur uit de bloeme gemaakt Caflomba genaamt. Den Sinees biet ze Anghoa, dat isroode bloeme. In ’t Arabifch beeft ze nog deze naam Ihrid, en Ozfor, dat is de bloeme van Cnicus tot welkers verwe de Arabiers gebruiken de afiche Hous dat is Alcali kruid. Terbad is ook de bloem, ¡tel Bee ram, en Behramam, of eigentlyk de ge/nibbelde blaad. jes van de bloem; die de Maleyers Sari noemen waar mede de Arabiers ook geel, en incarnaat weeten te ver- wen, waar van ook de plante Cyprus, of Alcanna by- genaamt i$, item Beram een zekere zoorte grof , of crap- rood linnen in Indiën. De gebeele plante biet Zabid, Kirtim, en Kortom, waar van Carthamus. : Plaats. De belle werd gezaaid , en gebavend op Baly, en Java omtrent Surubaja, de tweede plaats komt toe die van Maccaffar, en Turatte, de derde die van Bima; boofdftad vant Eiland Sumbawa. In Ternaten werd ook wat geplant, doch is weinig , en in Amboina zyn zomtyds eenige planten van vreemd zaad voortgekomen, doch bet tweede zaad daar-van wil niet voortteelen. De Caflom- ba wil flaan op een luchtig veld, in een wette roode klei grond wel bereid, en daar geen water blyft flaan. . Ze werd ook geplant op andere plaatzén van Favd Solor , Timor , Borneo , en Melsen » doch ec, A zulke meenigte, dat ze kan uitgevoerd worden. . Op de eenfegenmemnde plaatzen: Baly, en Turatte werd ze ges ` zaaid in de regen-maanden , en men kandrie, en meerma- den ong ften van een en dezelffte ftok, werdende als dan de oude ftokken uitgetrokken , en tot brandbout bewaard; Men plant ze ook geen twee reys na malkaar op een ende- zelffie akker. set RES es Ya e Herbariften verdelen de Cnicus in tamme, en wil: de, een gewas met een kale fteel, meeft zonder bladeren. De Cnicus was by Plinius tyden lib. 21. cap. 15. im Italien nog onbekend , maar te vinden in Ægypten s daar men "t zaad gebruikte om oly uit te trekken, namaals beb» ben de Saracenen, Turken, en andere Afiatifcbe volke: ren meer werks van dit kruid gemaakt, en tot een cig- raat in potten geplant , om der bloemeavillen , daarombet zommige Crocus Saracenicus noemen. ` Hedensdaags is bet zoo gemeen omtrent Regensburg on- der woorfchreve naam, dat men "t met gebeele akkers vol zaaid. Op Fava, en Baly gewind bet zoo dikke „ven fly: ve Beien, dat men ftokken daar van kan maken; om in de banden te dragen, gelyk de oude fchryven, dat men uit den ftam van Atrattylis ligte fpinrokken kan maken, diergelyke men nog in dë ziet van Spaanfele ie naris-riet gemaakt, die de Vrouwtjes aan baar zyde Ste- ken, en al fpinnende over flraat gaan. Gebruik. In oude tyden was bet meer in de Medicyne bekend dan bedendaags , want zoo als Diofcorides getuigt lib. 4. cap. 182. maakten de Algyptenaars-een Oly van dit zaad Cniceleon genaamt , geenzints tot de koft dies nende, maar om te fmeeren. Bet zap of room van de 24- den uitgeperft , en met een vette Hoender-zop ingenomens zuiverd van onderen alle flymerige , en pindteuje bumeu- ren, die de ingewanden, verfloppen , Colyk , en Water. zugt genereren y zoo wel e De als met Klifterenin- ge/puit. De bloemen met Hydromel gewreven , en ge- dronken, openen de verftoptbeid des levers , en genezende Geelzugt. : $ B > VIII Boek. XXXVII Hoof. AMBOINSCH KRUYDBOEK: 217 Apud Indos ruber fuccus, qui inftar fanguinis pur- ureus, ut & ex Limonum fucco adfufo ex fubfequen- ti extrahitur Mafla, mulieribus propinatur ad obftru- &os referandos menfes, Píittaci hoc amant edere fe. men, quorum tamen alvus ex eo non fubducitur, vel Jaxatur, unde & Hifpanis vocatur Semiente de Papagayos. — (à noftrates videntes, Turcas hanc plantam tam diligenter plantare ac fervare in ciftis, predica- vere, hos illud peragere ob floris gratum odorem , & ob fingularem capfularum feminalium formam. Ego autem nullum peculiarem in floribus obfervare potui odorem, nec mirabilem capfularum fpinulofarum for- mam, unde fufpicor, auctores illud conmemorantes non fatis hoc inquifiviffe, quem in finem T'urce hanc tam diligenter colant plantam. Hoc itaque puto fie- ri, ut vulgus, cui Crocus nimis pretiofus eft, flori- bus utatur, ad cibum luteo colore tingendum, quod Ruftici in Italia jam etiam incipiunt imitari. Nunc porro enarrabimus multo rariorem , ac pre- tiofiorem horum florum ufum, veteribus ignotum, ob quem vero hzc herba in India colitur. Prebet itaque eleganter rofeum colorem, qui eque incarna- tus quam intenfe ruber conquiri poteft, uti Rofa pro- vincialis , & ex Zeen rubens. Tinéturam hanc ex floribus his extrahendi multum requirit laboris, multaque ingrediuntur, ita ut & Maleyenfibus, ac Si- nenfibus mulierculis tantum fit arcanum, ut nullos ad- mittant. viros, nec ullum hominem five virum five feminam, valetudinariam, inpuram, halitui oris. fœ- tido obnoxiam , vel precedenti nocte viri concubi- tum paffam. > LM Poft multas preces femel adfui , quum tot ceremo- nias, fuperftiuones, & ludibria vidi, ut melius co- mediam quam preparationem prz fe ferret, quumque mihi venia effet data, quavis notare, binc omnia enar- rabo, que tum vidi, ac poftea fepius audivi: Sce- nam hanc in quinque dividens actus. uorum primus conftat in praeparatione cincris ad hanc confectionem requifiti , qui conficitur ex fic- cis Durionis corticibus, vel Clompani majoris libr. 5. cap. 22. defcripti, item ex ficcis Ari filveftris petio- lis, Sirii, & Lagondiramis; ac deciduis ficcisque flo- ribus Calappe , vel ex ejus furculis Cawan dictis, que omnia in fubtiliffimum cremantur cinerem , ille autem Durionis, & Clompahi quadruplo majori dofi adfit illo aliorum ingredientium, non autem tam præ- cife femper hzc obfervatur dofis vel portio. Ex Pro- yinciis Cambodja , & Siama cinis adfertur Abu Malayo, & Abu Muen dicus , quem natura certis locis, ac temporibus e terra emittit. Hic folus fine. alius ad- miftione ad tin&uram Caffomba quoque adhibetur, obfervatum autem fuit , hunc nimis acrem efTe ad lintea fubtilia , hujus enim cochlear tam acre eft, quam manipulum alterius Secundus actus ef, ut extrahatur luteus color , qui proprius eft, & naturalis floris Caflombe. Unum re- cipe Gantang, vel fesqui florum. Caflombe, qui Sari vocatur, Gantang autem eft modiolus ficcarum re- rum, uti Grecorum Choenix, qui quinque circiter O- ryzz libras continet. Tum iftos flores in binas divi- de partes , quas depone in binis albis linteis expanfis fupra fuítes , quibus fubpone planas patinas, uti lixi- vium folet preparari, tum adfunde iis puram aquam , donec non colorata a floribus tranfeat, Prima aqua craffiffima eft & flaviffima, alie. refpe- &u prioris pallidiores, una autem CafTombz fpecies diutius tincturam exhibet alia. Hincque folebant Ja- vani Surubaje recens carptos Caffombz flores in aqua abluere, donec crafüffima, & plurima lutea tinétu- ra fit extracta, quos dein in globulos compingunt , & ` ad Solem exficcant: Baleyenfes vero alizque natio- nes hoe non peragunt, fed hos non ablutos ficcant , quique dein -majorem requirunt laborem, ut colorem iftum luteum extrahant. , ` Sume itaque nunc alba lintea, que tingere velis, quz quo magis alba, ac fubtilia fint, eo melius rofe- um adtrahunt colorem, arque hzc in ultima minime lutea fubige aqua, quz flavefcit modo , tum lintea heceundem adquirunt colorem , hanc effunde aquam, iterumque in fimili macera „ac novam iterum adfunde coloratam aquam ad femi horz circiter fpatium. om, V. e Tom „By de Indianen word bet eerfte roode-zap, dat op’t by- gieten van Lemoen-zap uit de navolgende Maffa getrok- ken werd, en als purper-bloed ziet, de Vrouwen te drina ken gegeven, om de opgeboudene Maandftonden voort te brengen. De Papegayen eeten dit zaad gaarne zonder loss lyvig daar van te werden, daarom is bet by de Span» jaarden Semiente de Papagayos genaamt, _ Onze Reyzigers, ziende dat bet de Turken zoo neerftig in bare potten planten , bebben voorgegeven , dat zy zulks deden om den goeden reuk wille van de bloeme, en om de rare gedaante van de zaadbuiskens. Ik bebbe geen zon= derlyke reuk in de bloeme, nog verwonderens waardige gedaante aan de ftekelyke zaadbuiskens konnen vinden , dies ik vermoede, dat de Autbeuren zulks voorgevende niet genoegzaam onderzogt bebben, tot wat einde de Tura ken dezelve zoo neerftig cultiveeren. Dit dan zeg ik te zyn, om dat de gemeene man by hun luiden, die de Saf- fraan te koftelyk vald, de bloeme gebruiken om baar koft daar meede geel te maken, gelyk de Boeren in. lialiën nu mede beginnen te doen. Verders zullen wy mu verbalen een veel zeldzamer , en koftelyker gebruik van deze bloemen, die de oude is onbe- kend geweefi, en waarom dit kruid in Indiën geoeffend werd. Dit is dan een [cboone Rozen-coleur , die men zoo wel incarnaat kan bebben als boogrood, gelyk Pro- vence- Roozen, en een rood-purper. Dezelve verwe mu uit deze bloeme te trekken, is een. moeyelyk werk, veel dingen. vereifchende „ en by de Maleytze , en Sineeze Vrouwen zoo fecreet gebouden, dat zy geen Mansperfoon daar by willen laten komen, nog eenig menfch ’t zy man ofte vrouw , die zieklyk, onreyn, van kwade aa[fem , en de voorgaande nacht aan byflaap [chuldig zyn. Na veel fineekens ben ik "er eens bygelaten , daar ik zoo veele ceremonien , fuperftitien, en t'xamen geraapte din- gen zag y dat bet beier een comedie dan een bandwerk Jcheen, en dewyl ik verlof badde alles op te teykenen, zoo zal ik "t alhier verbalen, gelyk bet doenmaals gezien, en ook naderhand dikwils gehoord bebbe: Verdelende bet Jpel in vyf a&us of bandelingen. De eerfle bandeling beftaat in de bereidinge van de ajJcbe tot dit werk nodig dewelke werd gemaakt van drooge Durioen [chellen , of fcbellen van de vrucht Clom- anus major lib. 5. cap. 22. befcbreven , Siem droga free en van Arum filveftre, Siri, en Lagondi takken: Het afgevallen, en drooge blseizel van Calappa, of deszelfs Jcbuitjes Cawan genaamt , alle tot fyne a(fcbe. gebrand, die van de Durioens , of Clompan moet viermaal zoo veek zyn, als die van de andere t’zamen, doch werd daar in 200 groote pracifiteit niet gebouden. Uit de Provintien Cambodja, en Siam komt een affcbe Abu Malayo, en Abu Muen genaamt , die de natuure op zekere plaatzen, en tyden uit de aarde doed opborlen. Deze alleen zon- der vermenging met andere werd ook tot de verwe van Caflomba gebruikt, doch ze werd bevonden wat te fcberp te zyn voor ’t fyne lywaat, want een lepel vol is 200 Bert als een bandvol van andere a[Jcbe. De tweede handeling beftaat in "t uittrekken van de geele coleur , dewelke de eigentlyke , en natuurlyke van de Ca[Jomba bloeme is... Een Gantang , of anderbalf van CafJomba bloemen, die men Sari noemd, zynde Gantang een mate van drooge dingen, gelyk der Grieken Choenix, inboudende omtrent yf. pond Ryft. | Deeld de woorfchre= vene bloemen in twee deelen, en legt ze in twee witte doeken op (lokken uitgefpannen , met vlakke fchotels daar onder , gelykmen looge pleegt temaken , giet daar over zui- ver water , zoo lange tot dat bet ongeverfd door de bloe- men paffeert.. - ; Het eerfte water is bet dikfte, en geelfte, de andere na vervolg bleeker, verwende de eene zoorte van Ca[fom- ba langer dan de andere, Daarom plegen de Javanen van Surubaja de verfchgeplukte Ca[Jomba bloemen in.apa- ter te. wasfchen, dat de dikfte, en meefte geeligbeid.af fpoeld worde, en daar na tot ballen gekneed, LU ne te droogen , "t welk die van Baly, en andere Natien niet en.doen, maar dezelve ongewasfchendedogen , die dan vervolgelyk meerder moeite veroorzaken, om al bet geel uit te trekken. “en Neemt nu bet witte linnen „dat je verwen wilt, bet avelk boe witter en fynder Sie boe beter het de Rooze coleur anneemt , en kneed bet,zelve in de laatfte waters, die maar licht-geel zyn, 200 werd bet linnen ook licht- geel, giet bet water uit, en kneed bet weer in water van dezelve zoorten, telkens uitgietende, en ander geco- leurd water nemende omtrent een half uur lank. ` Ke : ; Zoe 225 HERBARII AMBOINENSIS | Liber VIII cap. XXX VIII, ‘Tum lintea hee fenfim lete parpureum vel incar- natum poc ii colorem, quz dein fufpen- ut ficcentur. bina firmantur lintea fuper afferculos extenfa, E um fovea in centro, in quo prius e as tur Unum alterumve filveftris Ari folium, quod pri- mo perforátur, ita ut tinétura percolari poffit, Indi- ce ve plurimis gaudent Ari fpeciebus „ atque ejus inveniuntur folia, ut elypeum n ¿num , eftris vero folia, licet mino- ta, huic melius conducunt operi. Divide nun actam Maffam in binas partes , at- ue im quovis expanfo lintéó, unam depone partem m; cui adfunde püriffimam, & lympidam a- quam ,. quem in finem pe vil optimaeft, que nunc ex una depluit dimidia parte, alteri adfunde , & transcola , recentem iterüm adfundendo- aquam priori parti, quod tam diu peragitur, donec geg , aquam non amplius ¢oforatam tranfire , fique colo- rate iftius aque, tres quatuorve collegeris ingentes crateres, riteadtendas, quinam fit primus, fecundus, ac tertius, quod ex fpiffo fatis conftat liquore, Seper- onum, fi Zoo begind bet linnen allenskens een licht-peerzes, of incarnate coleur tekrygen, bet welk men dan ophangt om te droogen. : De derde atus , neemt de voorfcbreve bloeme , daar my al’t geele witgetrokkenis, wryftze , of ftootze op een. fteen tot een ‘Maja, en legt die in een aarde, of Porcelleyne Jébotel (want alle vaten van metaal deugen bier nievtoe) en de voornoemde afiche in een aarde fchotel , neemt daar wan een band vol, en flrooid bet op de voorige Maffay doende daar by de navolgende bladeren, wortelen, enfi ceryen alle kleen gefneden, en die gereed by de werken moeten flaan, te weten de bladeren van Bancudus , Nenub (met wiens fcborJa , en wortelen men rood - geel verfd) een band vol bladeren van Siree , of Schoenans thum, een geheele Ajuin, en wortel van Tsjonckor een lid lank, bladeren van Aleanna, Acorus, of Derynge; van ieder een band vol: De Sineeze Vrouwen doën er nog by de bladeren odi Siri, en Zuiker-riet, de wortelen van Bangle, Lancquas, Look, Daun Contu Cc. dit alles kleen gefneeden, legt men op bladeren van Aron, van dewelke die dingen eenige fcberpigbeid ontfangen, neemt dan een kleene band wol affcbe, en een band vol van kleen gefneeden kruiden; mengt bet onder de voornoemde Maffa, en al we: der twee andere banden vol, met fterk kneden voortvas rende, tot dat al de a[fcbe , en kruiden met de MafJater degen vermengd zyn, zonder eenige vogtigheid daar by te gieten, als dan nemen zy den gekneden Ma[Ja , for- meren daar van een heuveltje, in de gedaante van een Sinees graf , dewelke zy dan uit de mond befproeyen met een gekauwde Siri Pinang, welk werk Somborgenaamt werd. De vierde a&us vertoonid eerft bet regte Gochel-fpel, Wanneer men uit deze geele bloemen een roode verwe trek en gaat aldus toe. aakt dat gy bebt een fchootel : zap van de zuurfte Lemoenen , waar toe deze zoorten ge nomen werden, Lemon Papeda, Lemon Nipis, Lemon Swangi, en Lemon Purrut , die men eer ft fchild ¿ enden zap uitperft. De Baleyers „en andere volkeren , die de Les moenen 200 veel niet bebben , neemen "t merg van Tama- ` rinden, zuiver uitgedrukt, in bladeren gewonden , en zonder zout , of zuiker in de rook gedroogd , en als zy 26 gebruiken willen, weder in water ontlaten, of by ge brek van dezen, 200 nemen zy de roode bladeren en Ire: len van Empetrum acetofum rubrum bier na lib. 9. t befchreven, "t welk in "7 bangen der bergen veel waft; by de Baleyers Batsjam Batsjam genaamt , en drukken den Daar na maakt men twee fluks linnen over vier flokjes waft, gelyk te vooren in de midden met een kuil, daar in men de legt een, of twee bladeren van wilde Aron, alvoorens door fteken , dat de verwe daar door kan Gens want de Indifche boffchen zyn vol van Arons z00rten , en in de boven vind men zoo breede bladeren als een groot Jchild , doch de wilde, hoewel Rleender , zyn bier toe be- ter. : dr in $ ` Verdeeld nu de geknede Maja ook in twee deelen, en legt in ieder gefpannen doek de belfte uit malkaar gedaan, giet daar op fchoon verfch water, zynde bet regenwater daar toe beft , wat nu uit de eerfte helft komt, dat i op de andere belft, dat bet daar ook doorloope; * verfch water op de eerfle belft gietende , en zoo voortoa rende , tot dat 2 ziet, dat bet water ongeverfd doorpas” feerd, en van dat gecoleurde water drie, of vier groote Sehootels vol vergaderd bebt, doch wel onthouden, welke de terfte, taveede , en derde febotel zy, "t webk men aun de dikbeid wel bekennen kan, pe VIII Bock. XXXVI Hooft. AMBOINSCH KRUYDBOEK. 219 Superflua tum Maffa linteis contenta ftercus refert vaccinum , ac anguem inutilis abjicitur, tandem ad quamvis patinam fume femi Tampurong , quod. eft utamen Nucis Calappi, repletum fucco iftorum jmonum, quam quantitatem in quamvis effunde pa- tinam , aqua ifta ftatim rubrum adquirit colorem , una autem magis rubet altera, que nempe eft in prima atina, fanguinei coloris, inftar vini Portugallici cras- Ka que Sari quoque vocatur, in qua craflifiimus & optimus latet color, alte patine refpectu prioris allidiores habent colores, ultimaque perfecte Ro- aceum gerit colorem. : y uintus, & ultimus actus eft, quum lintea inbuan- tur, & tingantur colore rubro, que nempe antea lu- teå iftà aqua fubaéta fuere, donec late purpureum, feu Rofaceum contraxerint colorem. Quum patina ultima fuerit confumpta, fubfequens fumitur, idemque iteratur opus, donec hec quoque Dr confumpta, ac fic porro ad primam , que fummum continet colorem: Si vero lintea quaédam. rofeo tan- tum velis tingere colore, tum hzc prima patina o- mittenda eft, hec enim lintea fummo purpureo ru- bente tingit colore, tinétaque lintea in umbra, & non ad Solem funt ficcanda, alteroque die leviter eluen- da fucco Limonum limpido, & itcrum exficcanda, tum totum peractum eft opus. Lintea cerulea hac inbuta tindtura ex fufco, feu pallido violacea funt, Malayenfibus Ongu , & Wong di&a, quimodeftus habetur color, matronis, & ma- tiibus familias tonVéniéns. ^ Qüuni vero aliquid Cür: cume tincture ifti admiftum fit conterendo, tum lin- tea hac inbuta aurantii, vel ex rubrolutei funt coloris, qui color a Javanis, & Baleyenfibus magni aeftima- tun $ as i Artem quandam habent, qua norunt alba mun&o- ria ita colligare, ac dein infundere luteae, vel rubre Callombz tinéture, ut munétoria ifta fint diftin¢ta variis figuris ac {triis ex rubro, luteo, & albo colore variegatis , aliquando etiam tales norunt formare no- dos, atque hec munttoria rubrz tantum inmittere tin&ture, ut aperta videantur albis Mamore floribus confpería. Hacque tantummodo in ufu funt inter juvenes, & amatores, quz in fignum amoris dono puellis dantür , uti & plerumque Caffombz. color jü- venibus optime conducit, hoc enim tinguntur mulie- E veftes fuperiores Badju dicte , ac velamina Sa- indant vocata, ut & virorum munctoria, quz in hü- meris gerunt , & Maurorum Diademata. _ Sciendum porro eft, quo modo hzc veftimenta ge- ftentur , & conferventur, delicatiffimus enim color eft, nullum potens ferre fudorem, quin ftatim palle- cant, qui nec étiam pluvias fert. In ciftis, & fcri- niis neutiquam etiam aliis adponenda funt veftibus „ fed leviter tantummodo illis incumbant chartis invo- luta. Quoties induuntur, toties alrero die fucco Li- monum, Calappi lympha , in qua Condondong folia SES funt, eluenda funt, ac rite ficcata deponen- wa $ Javahi, & Baleyenfes dicunt, Cafombz colorem in fua patria tinétum multo ftabiliorem effe , quum non adhibeant Limonum. fuccum , fed defcriptos fupra Tamarindi globulos, vel quod melius eft, corticem acidi fructus Badong, aliis Carcapuli, uti & Chriftopb. Acofte diéti, & noftratibus Tamarinjio ; qui in ylona crefcit in arbore, que magnitudine, & fo- liorum forma convenit cum Nucis mofchatz arbore , ions Patten nete digitos quafi diftinéti funt modo in ufu funt, angoftans, quorum cortices folum Tom, V. Quúm De overige MafJa nu in de doeken, gelykt als den Koedrek , en werd als onnut weggeworpen, eindelyk tob; ieder fcbootel neemt een halve Tampurong vol (dat is de dop van den Calappus-noot) van woorfchreve Lemoen- zap, en giet er van zoo veel in ieder fcbotel, zo word dat water terftond rood, bet eene booger dan bet ander y te weten dat van de eerfte fcbotel bloed-rood , als dikke Portugaalfche-Wyn , bet welk men mede Sari noemd, daar de dikfie, en befte coleur in fleekt , de andere fcho- tels zyn na advenant ligter van coleur , en de laatjte is regt Roze-coleur. De vyfde, en laatfte bandeling beftaat in’t dopen van "t zelffte linnen, bet welk wy te vooren in't geele water gekneed bebben, tot dat bet licht peers als appel bloeizel geworden is. Neemt nu een fcboone fleene-fchotel, dier- gelyke men Pingang Batu noemd, doed bet geverfde lin- nen daar in, en giet daar over een Tampurong vol tinttu- re van de onderfte, of laatfte febotel , daar de licbtfle co- leur in is, en kneed bet met banden, zoo zal bet. tinnen beginnen Roozeverwig te werden, en bet water daar en tegen bleekgeel, "t welk men weggiet, en al weder een ander Tampurong vol daar over giet uit deszelffte fchotel met kneeden voortvarende , tot dat al bet water geelagtig werd, en het Jugen boe langer boe rooder. Ce tus- Jchen bet kneeden van de eene Tampoerong tot de ander moet men bet linnen zagtsjes uitwringen, én met /win- gen balf droog maken. De onderfte fchootel gedaan zynde , neemt men de naaftvolgende, berdoende "t zelffie werk, tot dat deze ook geconfumeert, ep men tot.de opperfie gekomen zy, daar de boog fte coleur in is, doch-als men eenig.linnen niet meer dan Roozerood wil hebben, zoo moet men aan deze opperfte fchotel niet komen, want daar in «verd. bet lin- nen boog purper-rood , bet geverfde linnen moet men inde febaduwe, en niet Zu de Lonne drogen, en "s anderen daags nog eens zagtjes uit«va[Jcben met klaar Lemoen-zap, en weder droogen, zoo is bet gebeele werk gedaan. - Een blaauw linnen in- deze tincture geverfd , werd bruin, of licht-violet, by de Maleyers Ongu, en Wong genaamt y en. voor een fiad ige coleur ‘gebouden , de buis- moeders , en bedaarde vrouwen pa[Jende. Maar éen lin- nen daar ingedoopt , als er wat Curcuma in gewreven is, werd oranje, of rood geel, een coleur by de Javanen, en Baleyers geagt. Zy bebben cen zekere weetenfchap witte neusdoeken zor danig te binden, en dan in de geele , of roode CafJomba te verwen, dat de neusdoek vol EE en firepen werd van roode, geele, en witte coleur , zomtyds ook met kno- pen zodanig te binden, en alleen in roode verwe te do- pen , dat de neusdoek geopend , gelykt als of bet met witte Mamoor-bloemen ee was. Dexe neusdoeken werden alleen onder ’t jonge wolk, en onder de minnaars ebruikt , en toi een tecken- van affettie gefchonken, gè- yk doorgaans de Ca[fomba-coleur voor jonge lieden jal averdende daar mede geverfd der vrouwen boven-kleed- jes, de Sluyers der Mansperzonen , moorfche Tulbanden, en neusdoeken, die xy op de fcbouders dragen. Nu moet men weeten, boe deze kleedjes gedragen, en bewaard zullen worden, want bet is een zeer teert tò- leur , die geen zweet moet aanroeren, waar van ze flraks werbleekt , nog ook by geen regenweer gedragen werden. Men moet ze ook in de kiften, en kaften geenfints onder andere klederen. pakken , maar los boven opleggen, Slegts in een papier gewonden. Zoo dikwils men ze draad moet men ze Ze anderen daags met Lemoen zap, Calape pus water, daar inne bladeren van Condondong gewre- ven zyn, uitperffen , en dan wel gedroogd zer been» [2 en. i n De $avanen, en Baleyers zeggen , dat de Ciffomba in bare landen geverfd veel vafler van coleur St, om dat zy luiden geen Lemoen-zap daar toe gebruiken , maar de woorfchreve Tamaryn-ballen, of "i welk nog beter is, de Jcbellen pan de zuure vrucht Bandong , anders Carcapult by Chriftoph. Acofta genaamt, of by de onze Tama- rinjo, op Ceylon waffende aan een boom van groote , En bladeren de Noote-mufchate-boom gelyk; maar de vruch- ten zyn van binnen verdeeld in teenen, gelyk Mange fiaans, waar van alleen de Jchellen in gebruik zy» _ Ee 2 dis 220 uum mulieres noftre Chriftiane hunc preparent colorem , multas omittunt iftorum in redientium res, ac ceremonias, praefertim odoratas ittas, & graveo- lentes radices Tsjonckor, Banglei, Cepe &c. quas Sinenfes folummodo addunt, uti dicunt, ad pellen- dum infauftum ab hoc colore aérem, & inpurum ha- litum , comperiuntque nihilominus elegantem fefe preparare Caffombz tinéturam: Aliquando autem fit, licet omnes obfervent cautelas , tincturam tamen non fuceedere vel valere, cujus rei nullam aliam norunt reddere rationem , nifi quod malus genius, vel ha- litus infauftus tranfierit. Re vera preparatio eft, que multam requirit adtentionem. i Nullum alium porro novi floris Caffombz ufum in India, nifi quod muliercule quedam hunc cum Ca- lappi lympha , & Oryza in tenuem conterant pul- tem , qua aliquando faciem obliniunt, ut elegantem ipfi, & fplendentem concilient colorem. y Baleyenfes folebant femi matura, & mollia femina cruda edere cum Calappi lympha mixta ex oblecta- mento. Stipites ficci plebi foci ligno infervit , fi- que pinguibus Oryze arvis fuerit onu. , tam denfi, & craffi erant, ut pulfare iis poffent. Nunquam in tam duris argillofisque arvis plantanda eft hec her- ba, que per radios folares tacta adeo indurefcunt , ut findantur, talis enim Caffomba inelegantia , & con- traéta gerit folia, queque etiam perit. à In Sina in tam altiffimam excrefcit formam: Te- neraque feminalia capitula ibi in olus adhibentur, ac flores ad lutea jufcula preparanda. Ono ERY A TIO, Hec eft Carthamus foliis ovatis integris, margine aculeá- tis H. Clifort. p. 394. & Carthamus officinarum florecroceo Tournef. infi. p. 457. & Cnicus ftativus, vulgo Crocum Sa- racenicum Cefalp. Syfl. p. 532. Sc. HERBARII AMBOINENSIS Liber VII. cap. XXXVII, Als onze Chriften Vrouwen deze coleur maken, 200 la. ten zy veel van de voornoemde dingen , en ceremonien uit , inzonderbeid de flerkriekende wortel Tsjonckor Bangle, Ajuin &c. dewelke de Sineezen alleenlyk daar by doen, 200 zy zegen > om de quade lucht, en onreine aa(Jem van deze coleur te verdryven , en bevinden > dat zy niet te min [cboone Caffomba konnen verwen: Het ge beurd nogtans , dat zy zomtyds alle precifiteiten aanmer. ken, en echter de verwe mislukt, waar van zy geen an. der reden weeten te geven , als dat een kwade geeft. of kwade lucht aldaar gepaffeerd zy. In der daad is bet een werk, dat veel opmerkens vereifcht, Anders weet ik geen gebruik van de Caffomba-bloem in Indiën, als dat zommige vrouwtjes dezelve met Calappus. melk, en Kat tot een dunne pap wryven , waar mede zynu en dan bet aangezicht befineren , om bet zelve fcboon en blinkend te maken. : De Baleyers plegen ook de balfrype , en nog weeke zaden raauw te eeten, en met Calappus-melk gemengd meeft uit pleyfier. De oude ftokken werden by de gemeene luiden tot brandbout gebruikt, en zoo bet op vette Ryftvelden geplant is, werden de flokken zoo digt, zegge dik, dat men "er mede flaan kan. Men moet bet nooit in zodanige kleyagtige velden planten, die door der Zonnen bitte ge- raakt bard opdrogen, en fplyten, want zulke Caffomba Arygt leelyke ingekrompene bladeren , en gaat uit. n Sina waft bet tot een zeer booge ftatuur: De jonge zaad-bollen werden aldaar gebouden voor een lekker moess kruid, en de bloemen om geele zoppe te maken, AANMERKING. Dit is de Carthamus met lankwerpige heele bladeren met ftekelagtige hoeken van de H. Cliffort. p. 394, en Cartha- mus der Apotheken van Zournef. inflit. p. 457. eh de Cnie ` cus, die gezaait werd, by ’t gemeen Saracenice Saffraan, van Cefalp. in zyn Syflema pag. 532. &c. CAPUT TRIGESIMUM NONU M. Indicum. Tarron. "Lanta, que celebre exhibet pigmentum , quo tam P lintea quam alia quzvis opera eleganti ceruleo inbuere poffumus colore, quantum novi a nemi- ne plenarie defcripta eft, ne ab illis quidem, qui in Guzeratta degerunt, plantamque ipfam in agris cre- fcentem fatis viderunt, ubi hanc e longinquo adfpi- cientes nunc cam Rosmarino, nunc cum aliis com- pararunt plantis; Non dubito, quin eadem fit planta, quam Malayenfes Tarron vocant, ejusdemqueformz, qualis ex peregrino femine hic in Amboina plantata per Sinenfes confpicitur, juxta quam ejus defcriptio- nem formavi. Bina hujus obcurrunt fpecies. Prima feu vulgatiffima eft domeftica, hoc in capite defcrip- ta, Altera filveftris eft, mihi huc usque ignota. . "Prima itaque elegantiffima , & pulcherrima planta eft, tam elegantis forme, quam Rosmarini frutex, plerumque tres pedes alta, in pingui autem folo al- tior excrefcit, ftipitem vero gerit fimplicem, qui di- itumcraffus eft, rectus, firmus, rotundus, & ligno- Us, externe ex rufo, & viridi mixtus colore, mox fe fefe undique in laterales extendens ramos, culmum craffos, nihilominus tamen firmos, & lignofos." Ate que hi iterum "alios emittunt laterales ramulos, feu rachides, ultra digitum jongs, quibus foliola infi- dent per fex, feptem, & octo paria, raro novem, & decem , directe fibi obpofita , uno inpari extremo. Foliola*hac perfe&e referunt illa Crifte Pavonis, vel Tamarindi , fed ‘fant, ab utraque parte fübrotunda, uti in noftra patria ila Securidaca , tene- ra, & glabra, fed non fplendentia, glauca, feu ob- {cure ferruginea, coloris jucundi, petiolis curtis in- fennas dh fi rachides, vel ramuli abrumpantur , Facile fefe-contrahunt , & claudunt, ita tamen, ut a- quz inpofita cito fefe expandant , & explicent. Ex XXXIX. HOOFDSTUK. De Indigo, of tamme Tarron. E plante , waar van de vermaarde verwe komt; waar mede men zoo wel binnen, als {chil t hoog-blaauw verfd , is, zoo veel my bekend, van niemant ten vollen be[cbreven , zelfs van die geene, die in Guzeratte gelegen, en de plante genoegzaam op de ake kers gezien bebben , daar zy dezelve van verre aanfchotie wende, zommige by Rosmaryn, zommige by andere. ten pede p hebben; Ik en twyffele geenzints , of bet is dexelffle plante, die de Maleyers Tarron noemen, o van dezelffte gedaante, gelyk ze van vreemd zaad bier in Amboina door de Sineezen geplant gezien werd, waar na ik ze befchryven. zal. Men D >er twee zoorten van, De eerfte of gemeenfte is de tamme, in dit Capit- tel befcbreven. Detweedeis de wilde , my nog onbekend. De eerfte nu is eene van de cierlykfte , en fraaifte plan- ten, zoo fcboon van aanzien, als een Rosmaryn - fir zyn mag, in 't gemeen drie voeten boog, op een vette grond boger , bet beeft een vinger dikken enkelden ftam , regt, ftyf, rond, en boutacbtig , van buiten uitdenros- fen , en groenen gemengd , ftraks in. veele zyde-ta rondom uitgebreid, die maar een ftroohalm dik, met te min ftyf, en boutacbtig zyn. Deze bebben ab wederom andere zyde-ryskens, of fielen, ruim een vinger lanks daar aan de blaadjes ftaan „ met.xes, zeven, en acht pa- ren, zelden negen, en tien, regt tegens malkander , € een voor uit alleen. ae Deze blaadjes gelyken die van Crifta Pavonis,, of Ta- maryn, doch korter , achter , en vooren rond. toelopende, gelyk in ons land die van Securidaca, teer, en glad 2 doch niet blinkende, blaauw-groen van verwe, of. donker Spaans-groen , zeer jeugdig van aanzien, en met kleene voetjes aan de Delen flaande, aan de afgebroken: fielen bun licht t'zamen fluitende , en flenzende, doch 200 dra . men ze in water legt, bekomen zy wederom , en br baar weder uit. vin ge : Uit VIII Boek. XXXIX Hoofi?. AMBOINSCH KRUYDBOEK. aat Ex quavis ala rachidum foliofarum ad ramos ex- crefcit acuminatus racemus , fpicatus , ex multis acu- tis capitibus compofitus ‚que fefe aperientia flofculos exhibent illis Vicie fimiles , fed minores, ex quatuor arvis petalis conftantes,quorum fummum & latiffinum retrorfum flexum eft, pallide flavefcens feu virefcens, bina lateralia elegantem rofaceum habent colorem , in- ferius feu quartum obtegentia, brevi apice claviculam referente. Pauci fimul fefe aperiunt , ac brevi deci- dunt, nullum fpirantes odorem: Hosce vero infequun- tur filicule parve, rotunde, & nodofz, digiti articu- lum circiter longz , vix culmum craffe, dure, & furfum elevate, multa fimul conleéte , ach racemus talis fcorpionum caudis effet obpletus , primo virides, dein fufce , ac tandem nigricantes. He femina con- tinent illis Sinapios fimilia, non rotunda, fed tympa- niformia, inftar Feni Greci, ex viridi nigricantia. Licet foliola defcripta glabra fint, in aqua mace- yata non madida funt , abruptaque convoluta poft fe- mi diei fpatium, quum aque fuerint infufa , fefe ite- rum explicant , ac recentia fünt usque in tertium diem. Radix ample extenditur, firmiter terre infixa, que in fibrillis multa gerit tubercula albicantia & dura. Tota planta in agris crefcens füb vefperam fortem fpirat odorem. Foliola ingratum $ naufeofum habent faporem , (ed non amarum ,uti quidam predicaverunt, Atque hec per thes quatuorque dies in aqua macerata ingratum & putridum fundunt odorem , qui per cal- cem augetur, unde hujus pigmenti preparatio eft o- pus difficile & naufeofum. Nomen. Latine Jfatis Indica, vulgo autem Indicum, tam ficcata bec planta, quam pigmentum ex hac con- fe&um, & in placentis formatum. Portugallice Indi- go. Arabice planta Nil & Anil, folia Chitz E Was- mat, pigmentum vero, ejusque placente Nilag. Perfi- ce Nila. Malaice Tarron. |n Banda Tenarron. Java Tom. Baleya Tabom. Ternata Tom. In Manado & Siau- wa Entu. Sinice T/cbéen, quod puteum denotat. In Guzeratta Gali. In Hort. Malab. tom. 1, fig. 54. A- meri. Bracm. Nely. Lotus. Prima ac genuina hujus plante Patria eft regnum Cambaja feu Guzeratta, prefertim pagus ejus: Chircbes ditus, qui per bina milliaria diftat ab Ama- dabad , fet uti nos feribimus Tsjirtsjes , unde & Indi- go optima note fuum habet cognomen. In aliis quo- que plantatur provinciis Indoftanz, Sine, Jave, Ba- léy&, ac fere in omnibus aquofe Indie infulis, quas Sinenfes inhabitant, qui hanc etiam plantam in Mo. lüccas & Amboinam deduxerunt. . Hispani in Indie Occidentalis infulas hanc quoque introduxerunt, ubi magna crefcit copia. 2. Oportet aütem , ut folum fit fufcum , feu nigricans, & argillaceum, lapillis mixtum, ab omni fcobe depuratum, crematum , ac rite elaboratum, & foffum „tut mollefcat, omnem requiréns laborem & induftriam, quam Braflica, vel hodiernum T'abacum; Sinenfes enim , qui optime. eam norunt tractare ac colere, non undique eam ferunt, utialii Indi , fed üno in loco fimul , dein plantulas excre- tas extrahunt , & in ordinibus plancant uti Braffica vel Tabacum, quibus tota replentur arva, que tam elegan- tia ac pura fervantur , ut ne graminis plantula fub hisce fruticulis reperiatur , quod elegantem praebet icm quum in hisce depuratis agris teneras as & eleganter ramulos extendentes arbufculas coe- ruleo gaudentes colore confpicimus in fufco illo folo. : Quum plantula ad ulnz altitudinem excrevere , ca- ftrande funt uti T'abacum , avellendo furculos feu ra- cemos , e quibus flores ac filique excrefcerent, hec enim planta tam copiofe fua profert femina quam ul- la alia, quum folia , optima phan pars , gracilefcant. Bis, & uti intellexi , ter in Gambäja & India Occiden- tali foliorum conlectio inftitui poteft usque in tertium nempe annum; continuo tales abrumpendo ramulos foliofos, quorum color obfcurus eft plumbeus, qui enim virides fünt , inmaturi cenfentur, dein fuperiores abfcinduntur ramuli , tum alii de novo excrefcunt, fe- cunda & tertia vice, hi autem non tam bone funt no- te, ac vilius prebent pigmentum, atque hinc a Si- nenfibus primo admifcetur pigmento. Hic & illic una alterave intacta relinquitur arbufcula, que ad propa- itronem confervatur , quz tot referta eft racemis i- s caudatis, ut nullus ramulus nudus fit. ° ER 9 Uit ieder {choot van de blad-dragende ftelen aan dé takken, komt een toegefpitfte trole of aaire voort, van veele fpitze knopen gemaakt , dewelke bun openende ver- tonen kleene bloempjes , gelyk bet Linze-bloeyzel, doch Kleender , beftaande uit 4 blaadjes , waar van bet bovenfte en breedfte agterwaarts gebogen is, licht-geel of groen- achtig, de 2 zyde blaadjes zyn feboon rooze-rood , bedek- kende bet vierde of onderfte met een kort ftiletje , een klaauwtje verbeeldende. Weinige gaan teffens open en die wallen in *t korte af , en zyn zonder reuk, daar op volgen kleene ‚ronde ‚en knoppige bouwkens, omtrent een lid van een vinger lank, en qualyk een ftroobalm dik, alle bard én opwaarts gekromd, veele by malkaar, als of men den tros met sq uu ipa bezet badde , eerft groen, daar na bruin , ten laatften fwartachtig. Hier in fchuyld bet zaad, als mofterd-zaad , niet vond maar trommelformig, gelyk Foenum Graecum , uit den groenen fwart. Hoewel de blaadjes.glad zyn, niet te min in water gedoopt, worden niet ligt nat. De afgebrokene en tza- men gerolde na eenen balven dag in water gelegen, brey- den bun weder uit, en blyven verfch tot den derden dag. De wortel is wyd uitgefpreyd , en vaft in de aarde, bebbende aan bare Vazelingen veele korls daar in en aan- gewalfen , witachtig ,en bard. De geheele plante nog op den akker ftaande, riekt wat Bert in de avondftonden. De blaadjes zyn onlieffelyk en walgelyk van fmaak , maar niet bitter , gelyk zommige voorgegeeven bebben. Dezelve 3 a 4 dagen in water geweekt , geeven een vuylen reuk of verrotten flank van haar, 't welk door de kalk ver- meerderd word , daarom de toebereydinge van deze verwe een moeijelyk en walgelyk werk is. Naam. Zn ’t Latyn llatıs Indica, dog in ’t gemeen Indicum , zoo wel de gedroogde plante, als de verw daar uit gemaakt „en in A geformeerd. Portugaals Indigo. Arabifch de plante Nil en Annil, de bladeren Chicz ,en Wasmat, de verwe en koekjes daar van gemaakt Nilag. In °t Perfiaanfch Nila, Maleyts Tarron. In Banda Te- narron. Javaans Tom. Baleyts Tahom. Ternataanfch Tom. Op Manado en Siauw Entu. Sinees Tfchéen, zynde een putte te zeggen. In Guzeratte Gali. In Horto Malabarico tom. 1. fig. $4. Ameri. Braminees Nely. Plaats. Het eerfle en eigentlyke Vaderland van deze plante , zyn bet Koninkryk Cambaja of Guzeratte , inzon- derbeid bet Dorp Chirches genaamt , 2 mylen van Ama- dabad gelegen, of gelyk R Jchryven Tsjirtsjes, waar van de Indigo van *t befte flag zynen toenaam beeft. Men plant bet ook in andere Provintien van den Indoftan , in Sina, op Fava, Baley , en fchier alle de Eylanden van qvater-Indién ,daar Sineezen wonen , dewelke bet ook in de Moluccos en Amboina gebragt bebben. De Spanjaar- den bebben "t ook gebragt in de Eylanden van Weft-Indién, alwaar "t ook in groote menigte’ waft. Den grond moet zyn een bruyne of fwartagtige kley , daar kleene freentjes onder lopen, maar van alle en de Ger ruyg- te gezuiverd ‚gebrand , ter degen omgebakt en opgelegt , dat by mul werde, vereifchende alzo groten arbeyd als den Kool of hedendaags den Tabak; want de Sineezen, die "er beft weeten mee om te gaan, zaayen niet los been, gelyk andere Indianen , maar op een plaats by malkaar , trekken als dan de jonge plantjes uit. , en verzettenze in ryen, gelyk kool of Tabak, met groote akkers vol, die zoo fcboon ebouden werden, dat men niet een grasje onder de In- digo-boompjes ziet. Het: geeft een pleizierig gezigt op de- ze fchoon gemaakte akkers deze jeugdige en Le etakte boompjes aan te /chouwen, met baar blaauwe coleur op die bruine grond wit[leeken. Als de plantjes nu een elle boog geworden zyn, zoa moet men ze Kappoenen, gelyk den Tabak, met bet af- breeken der febeutjes of trosjes, daar de bloemen en zaa- den willen uitkomen , want deze plante brengt zoo over- wloedig zaad voort ‚als eenige ter Wereld ‚en de bladereñ, zynde bet befte deel daar van, blyven mager. = Men kan tweemaal , en 200 ik verftaan beb , in'Cambaja en Weft-Indiën driemaal van eene plante oogflft , te we~ ten tot in "t derde Faar , telkens zodanige ffeeltjes of taks jes met bladeren afbreekende , die donkef“blaauw of lood- verwig febynen, want daar nog weel groen onder loopt, zyn onryp. Daar na [nyd men de bövenfte takjes af, zoo komen "er andere woort, voor de tweede en derde oog ft», dog die yn zoo goed niet , en geeven een flegten verwe, daarom werdze van de Sineezen onder de eerfte verwe ge- mengt. Hier en daar laat men een boompje pn er dat men tot bet zaad-teelen bewaard ,'t welk zo vol bi van die gefteerte trosjes , dat "er niet ven fteel van vry tr. 