Geographie van Nederlandsch-Indië
36 bl. 92.) Daar ’t hier slechts te doen is om hoofdzaken, komen die spaarzame overblijfsels van vroegere bevolking of andere ge'isoleerde gedeelten der bevolking , zoo als men die ook elders aantreft of zal leeren kennen, maar waarvan er op Sumatra reeds enkele ontdekt zijn, hier niet in aanmerking. Men vindt ze op dit eiland in verschillende streken , zoowel in de binnenlanden der Westkust (zie bijv. § 112), als in die der Oostkust, in Palembang en Siak. Zij worden door het meer beschaafde deel der bevol- king gewoonlijk als niet veel beter dan wilden beschouwd. 37 bl. 95.) Kotta zou eigenlijk Koela (d. i. een versterkt dorp) Digitized by Google 181 behooren te zijn. Dergelijke woorden te veranderen zou wel iets hebben van de verzenen tegen de prikkels te slaan. Het gebruik is magtiget dan een hoopje geleerden, wanneer het eenmaal alge- raeen is geworden. Wat zou het ons bijvoorbeeld baten om den naam der bekende stof getah-pSrtjah te gaan schrijven — waarbij ik voor de goede spelling van het laatste woord, met eene /j, nog niet eens zou widen instaan — wanneer men nu eenmaal algemeen gutta-percha schrijft, eene goede Engelsche spelliug, maar die wij natuurlijk door onze uitspraak der g en ch (deze laatste als g of k) verbroddelen moeten? Zulke woorden krijgen langzamerhand het burgerrecht in eene taal, waarvan zij dan ook dikwijls allengs het uiterlijke gewaad aannemen, en stonden er niet op de wacht die den indringer bespiedden, wij zouden spoedig vergeten zijn hoe zij in hun oorspronkelijk gewaad er uitzagen. Het kan ook moeijelijk anders, want wie weet in dat genoemde woord, bijvoorbeeld, dat hij de g op zijn Engelsch moet uitspreken, wanneer het hem niet bekend is , dat wij het uit het Engelsch ver- kregen hebben? Wat in dit woord het Engelsch doet, doet elders het jarenlange gebruik. Sumatra, Bantam, Ceram, Makassar, Riouw, bijvoorbeeld , moet men , dunkt mij , zoo geschreven laten en niet meer in Soematra, Bantan of Ben tan, Seran (of Seran?), Mang- kasar en Eijau veranderen; waartoe zou het ook dienen, wanneer ieder die woorden op de eerste manier schrijft en zij dus volko- men hunne bestemming vervullen, dat namelijk ieder terstond weet wat er mede bedoeld wordt? Ook moet men wel in het oog houden, dat zoodra namen in een bepaalden vorm een kosmopo- litisch karakter hebben gekregen, het maar niet meer zoo aangaat oin die vormen te veranderen, en althans niet, wanneer eene ver- andering van dien vorm ook eene zeer merkbare verandering in de uitspraak zou medebrengen. Somtijds zelfs zou men erg in verlegenheid kunnen geraken, bijvoorbeeld wanneer men den naam Celebes in oorspronkelijken vorm herstellen wilde. Doch waar het algemeene gebruik noch niet zulk een prikkel is , die ons voortdrijft op een weg, dien wij puristen liever niet zouden willen inslaan, is de zuivere vorm der woorden wel altijd te verkiezen boven den verbasterden. Maar ook hier stuiten wij zoo dikwijls op moeije- lijkheden. Meestal zijn plaatsnamen ons met incorrecte spelling of uitspraak overgeleverd en zijn conjecturen , om er iets beters Digitized by Google 182 voor in de plaats te stellen, niet mogelijk noch raadzaam. Zelfs wanneer de oorspronkelijke spelling bekend is, kunnen zicli moeijelijkheden ojxloen. Zoo is daar bijv. de naam jCheribon. De Engelsche ch wordt daarin teregt veranderd in een Hollandschen medeklinker ; Valentijn schreef een tsjj voor het gemak is tj ver- kieslijk, mits men dien zamengesteldeu medeklinker dan maar evenzoo uitspreke. Die ch heeft, behalve de uitspraak Sjeribon, zelfs al Geribon in de wereld gebracht; voor Keribon zijn wij nog bewaard gebleven , voor zoo ver ik weet. Maar , volgens de Javaansclie schrijfwijs ten minste, zou men nu verder Tjarebon moeten spel- len en dit gaat toch niet aan bij de geijkte uitspraak der klinkers in dat woord , waarbij de i reeds wat meer gewicht gekregen heeft , dan haar toekomt , al is het nog niet de klemtoon , die op de eerste syllabe valt, en de a, eerst in 6 verandert, die echter in de gewone spelling niet van e onderscheiden is, door den klcm- toon den vollen d-klank gekregen heeft. Ik heb, daar het woord nu toch cenmaal gespeld diende te worden , omdat de a in de derde lettergreep van achteren veelal 6 wordt uitgesproken en men in het Javaansch ook de spelling Tjerbon vindt, TjSrSbon gespeld. — Ik maak van deze gelegenheid gebruik om ben die het niet weten mogten , te zeggen , dat de klemtoon in Javaansche en Maleische woord en op de voorlaatste lettergreep valt, wanneer deze niet toonloos is, geen e heeft, zooals dat bovengenoemde TjerSbon. Dus Saraarang en niet Samarang. bl. 102.) Ik noem Marco Polo hier, omdat Junghuhn in zijn werk Die Battalauder auf Sumatra, II, p. 162, na op eenige gewaagde praemissen de conclusie te hebben gegrond, dat het ontstaan van het kannibalisme bij de Bataks op ongevcer het jaar 1630 te stellen is , de vraag oppert of Marco Polo of anderen reeds van die gewoonte gewag gemaakt hebben, zeer juist beslui- tcnde, dat, wanneer zij dit niet doen, de waarschjjnlijkheid vrij groot is, dat dit afgrijselijk gebruik in hun tijd nog niet bestond, aan- gezien zij het anders niet met stilzwijgen zoude voorbijgegaan zijn. Marco Polo , ofschoon hij den naam Batak niet kent , spreekt echter van het mensclieneten als eene gewoonte der inboorliugen in drio rijken op Sumatra, die hij beschrijft (ed. Biirck. 1845, p. 524, 528 en 530), Digitized by Googl 185 , w bL 104.)i Vele kaarten van den grooten atlas van Melvill- Vcrsteeg munten niet uit door naau,wkeurighcid of andere deug- den , die men in kaarten verlangt , en ontleenen har;e waarde vooral aan de omstandigheid , dat zij geen mededinger9 hebben (zie ook de volgende noot). Op de kaart van Palembang breken een aantal rivieren door den Boekit-barisan heen , op die van Bengkoelen doen zij dat niet. Ik geloof dat dit laatste juister is. Een duidelijk overzicht van de verdeeling en de hoofdplaatsen van de verschillende afdeelingen en gewesten mist men op de kaart van Palembang insgelijks, daar alle verschillende gewesten er als afdeelingen op staan aangegeven en alle hoofdkampongs (hier in den zin van voornarae kampongs) er op dezelfde wijs ziin aan- geduid. — In de Verslageu en Mededeeliugen der Kon. Akad. van Wetenschappen , VIII, bl. 331, vind ik in een stukje van den Heer Schneither , Meteorol. waarnerningen te Lahat , van de vulkanen Dempo en Sevillo (of Serillo?) melding gemaakt. Welke is de laatstgenoemde ? De kaart geeft geen naam , die ook raaar in de verte naar dat woord gelijkt: kan de G. Patah bedoeld zijn onder den naam van G. Semindo, het gewest waarin hij ge- legen is? — Mijne voorstelling van de Lampongsche gebergten wijkt af van die van Zollinger in zijne Beschrijving van die dis- tricten in den 9den jaargang van het Tijdschr. v. Ned. Indie. 40 bl. 134.) Ik heb voor de Minahasa naar eigen berekening en gissing eene geographische schets moeten ontwerpen: de kaart van Melvill geeft mij zelfs in de verte niet wat ik van die kaart had meenen te mogen verwachten. Geisoleerde bergen vind ik er op, maar van algemeene verheffing of daling van het terrein geen zweem. Uit eene opgaaf van verschillende hoogten, die er bijge- voegd is, kan men gelukkig nog de gevolgtrekking makeu, dat het wit van de kaart ten rainste geene uitgestrekte vlakte is. 41 bl. 143.) Dat Papoea geen Maleisch woord is dat »kroes. harig// beteekent, zoo als men nog steeds opgeeft, maar de eigen- naam van het volk , die, omdat het kroeze haar een in 't oog- ioopend kenmerk daarvan is, ook als bijvoegelijk naamwoord met die beteekenis is gaan gebruikt worden , heb ik reeds in de Bij- dragen van het Kon. Inst. v. N. I., II, p. 351, trachten waar- Digitized by Google schijnlijk te maken. Dat echter die naam vermoedelijk van Ja- vaanschen oorsprong is en heel wel ^oosterlingen// zou kunnen beteekenen, was mij toen niet in de gedachte gekomen. Maar zeker is dat vermoeden nog geenszins. 42 bl. 143.) De uitdrukking Radja ampat , d. i. de vier vor- sten , die ik bij v. d. Crab, de Moluksche eilanden, bl. 320 , vind , en waarmede de radja’s van // Misole , Waigioe , Salawati en Waigamme n bedoeld worden , doet vermoeden , dat van die zes radja’s op Waigioe er een , althans in naam, het opperhoofd zal wezen. 4:{ bl. 160.) De gezaghebber van Beloe (Midden-Timor) resi- deert, blijkens het Kol. Versl. over 1856 , p. 34, te Atapoepoe. Waar de posthouder van Fialarang dan echter gevestigd is, weet ik niet, en uit de kaart is het ook niet op te maken. VERBETERING-E 1ST. Bl. 7, reg. 9, staat: Bandong, lees: Bandoeng u 8 , // 6, V. O. // laatste » laagste » 14 , ¥ 7, II aldaar, lees: in onze 0.1. bezittin- gen in ’t algemeen •/ 23 , It 19, It 560 tot 1125, lees: 560 (op N. Halmaheira) tot 1125 (op Ceram) H 51 , It 12, V. 0. // tegenwoordig alleen , lees • tegen- woordig, behalve, zoo als men weet, de Amerikanen, alleen * 54, It 3, ¥ II It (oplir onemus ) , lees : ( osphronemus ) * 77, It 12, ti Segoro, lees : S6goro en rep. 19 Sedano, lees: SSdano » 80 , 1/ 3, II § 94 moet hier vervallen en ver- plaatst worden op bl. 81, reg. 8. n 1/ 20, tt Limbanga, lees : Limbangan " 82 , It 4, It Porong, lees : Porong * 83, ft 4, tt Bogowonto , lees : Bogowonto // 88, ¥ 4, V. 0* ¥ prodjo, // prodjo u 89 , ¥ 1, ¥ oude, * eerste ■y 96 , It 14, ¥ dadang-pandjang , lees : padang- pandjang « 99 , V 6, ¥ eenen trap, lees: eene trap * 101, 1/ 3, ¥ oelie , lees : oeli // 108, II 1, V. 0. ¥ ; S6mangka, lees: Afd. Sfimangka a- 123, It 7, ¥ ¥ ¥ had de d van de vorige regel voor de j moeten staan. " 147 , // 8, ¥ ¥ ¥ Bandareezen, lees: Bandaneezen Andere fouten vergeve de welwillende lezer. HA Cj loa CtC<$o > Digitized by Google J ' Digitized by Google Digitized Digitized by Google L r* % 4 %jt fe jp$» A V* V 1l * ^ T * ^r* , . * J&dt :V*^'jC fS-ijpr , ., *. , >? .,A . V ;• ■ - - ■ ^‘/Vv V. • If -«*f VJ- .»*€,** . , - } . ^ '’Tfe**'# 1 - '■ t- ;T*" ■* w„ ^ • ~~* - ftAfc « wTOr & r^iVjr ’*S\ \ i* •2^ -r / -*M«% -: t & i* ' ’ V.V ■ -W' •, - %, f' * Of f .' *■*> '' ; .’S \ «*>!?■ V4r \ i- • /* \ h/tfw -4 1 V*:* v> ; j$ ■ ’••• . . -4**S T«n ' V ' ,A A. ‘^lV- • a.* ".S' SvA"; %V' >:V- *V 4'i yr v .J : v v - • V -J v v. r * s j N '* L 1 \ f\ v j*T £•• A < * v —i s' - ' .v£ v" ; ’ ‘ i»A.„ ^ ***'*; \ *fc 5» ‘•'IS* ^ , JSV'f V ' 1 *V> *<fe r **. <• W 4 ^< v >Vn'tV £&****♦ “ : *«#\ ' ^ v * *&* **>* v ^ /’; V:. ' r s ' , ^T T r" i . \ Jf -w A x k: . / f w 4 » v /& & sS*-M: & v>j J mrv '■‘i? AV 2 LL WJ ^ r - x* ^ ***£> + M/A -V a JL ^ siju|^'*a - /n ) ^~Oi A ~w* . ■*, i ^ *?Sl- ’-'’• -v.' * ** * < ??-*&/-*#** & 2 **1 ■ ■ s S f - -v.v •■ Jr'.F''* ■ y~ * * Vv v vj ;■ - 4 7 ,. ’t ?*, - §l * J 3 ^^'-- 4 • ■ P’ i N -U 1 1.-’ A i k'« i * .*.#»*« -V fv ^ ^ " O 1 . , '►S- ^ fW ,> ^ ^ . 'V* 7 5/ rf 38i j*-~i‘.- 4 ., :>v. . •. 