VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
‚ De traanen, die ik in overvloed ftortte over zyn’ dood , drukten de (тепе myner ziele zo flauw uit als de rouwklagten , die“ik met eene beevende hand op dit papier te neder itel, Сор alleen is geruige t we e r т ТУАМ IEN BARON DE BELFELD) г ` 437 ván ’t geen ?ет in myn hart omgaat, mm (Су alleen, myne lieve Moeder, zult voortaan myn troost, myn hoop , myn fteun , het voors werp van myne wanfchen en tederheid weszen. 2... ` Tk beklaag tegenwobrdig niet (legts een’ alzins agtenswaardigen Va- дег, die, in hoogen ouderdortt , uit de elenden dezes leevens ver- lost, en bevryd is van de-Goerlykheid ayner kwagle ; ufaar ik beklaag tevens eene teerhardge Moeder, die eenen beminden Egtgenoot be~ weent. Кап ik dan myne Zusters en Broeders niet helpen om uwe, traanen af te droagen ! Кар ik u dan geene, verligting toebrengen, dóor u te doen zien hoe geer ik del пеет.іп uwe (пете! Neen, Mevrouw , uw har ís-ook gevoelig over "rt lot uwer Kinderen. Ik weet gy bemint ons, en dat onze droefheid niets anders Кап uitwe: ken dan uwe droefheid.te vermeerderen. ` |. Deeze bedenking doet my ophouden , ik zal п niet тіеег(ћууец over myne rouwe, noch de redenen ophaalen die dezelve weieen, Gy zuk іп uwe verftandige overdenkingen; en boven al in uwe Gods- торх, verwoostingen en hulpmiddels tegen uwe droefheid vinden, Maak “er, bid ik u, gebruik van en om u Zelfs wil en ten wille van. uwe Kinderen, die, ten koste hunner eigene leevensdagen , de dae gen zouden wenfchen van eene Moeder , aan welke zy hun leeven, verfchuldigd zyn. , ‚Indien шуде wenfchen in, °t byzonder iets tot uw welweezen kun-, tien toebrengen „ geloof dan vrylyk , Mevrouw , dat 'ег geen zui- verder, geen vuuriger, ой of oit geftort worden, ` Verwaardig my derhalven met de volduuring uwer goedgunftighe- > den еп moederlyke genegenheid; vereenig іп u vervolgens de hòeda-, zigheid van Vader en Moeder., gelyk ik mu het voorwerp van myne. kinderliefde vereenig; en wees, ten befluite, verzekerd „datik, tot шупеп laatften leevens{nik, niet zal ophouden te zyn uw gehoorzaar me Zoon, | | . DE BARON DE BIELFELD. Hh 3 WAAR, Wé WAARNEEMINGEN Ly omtrent de JGTS-CESTELDHEID , WEDER CH WIND, tE AMSTELDAN j іп Обом? 1768. Barometer, = "age Streek, | Weder. ртт. KÉ rg’smidd.'savd Gefteldb. ра — e Leen 130. 2 130. 14139. 0 Or N[Berr. held, в|— ор — o$j29.! — d 329.10 129. -20 ar sij 4 -|„2 51— 4 zw 6|— 5, Tä -| 2 — 6 — 7: -12—) Ине ин 8 ZW 9—7 1——— - 101— 9% — -ZW 1|— 7 — | nj 9 |— 9 "мо 30. о 30. о | rif 29. 11 20 | —її | ZW | у ë 17,30. of30. І 30. ` 38'29.11ф 19.11 |09. Nw 19|- —— 30. о зо. de о 2030. 3 |— 3 k- о 21 rn Sa » 2:0 за 1 — o} — — 23/29. t1 29 тоф 29. о 241—103 — IF › О 251— 6ф—7 ke TZ W 26|— —— 8 |— w 271—— 9 |— 9 |— 2 28|— 11 30. о |30. -— 29130. of — — 29. =Z tO; 30|29. 10429.10 |— )Z O 31 —7 1—6 1— w Hoogfte Barometer d. 30. 34} _. Laagíte Barometer d. 29. у jJ middelb. d 29. 10 Hoogfte Thermometer gr. 68 А Laagfte Thermometer єт. 34 ) middelb. gr. 51, MENGELW ERK, ТОТ FRAAYE LETTEREN , KONSTEN ЕМ WEETENSCHAPPEN BETREKKELYK, DE WAARE BESCHAAFDHEID EN WELLEVENHEID. (Naar ’t Engelsch gevolgds) Omnis Aristippum decuit color, С flatus, © res. Aare Welleevenheia en Befchaafdheid mag die geg, | heid heeten, welke den Menfíchen leert, gerust ей wel te vrede met zichaelven te leeven, en hoch door woor den, noch door daaden, de rust en het genoegen van an- deren te ftooren. ` Goedaartigheid heeft hier een groot deelin , aangemerkt ‘er niets beminnelyker is іп де menschlyke natuur, dan ге denken, te fpreeken en te doen „ op Zodanig eene wyzé ‘als ten algemeenften nutte kan ftrekken. Een ieder, die de Zon aanfchouwt, en overweegt welke zegeningen dat licht op aarde verfpreidt, zal veel liever wenfchen haar dat heilzaam hemellicht te zweemen , dan te gelyken naar een’ Tyger, hoe fchriklyk ook wegens zyne wreedheid , of naar ееп Slang gehaat en gevreesd om *t venyn haarer tanden. Goedaartigheid , in de daad, kan zo werkzaam weezen in het fchenkeu van genoegen , als de Zon in het verlichten en verwarmen van den aardkloot; maar kort is de woede van eenen Tyger, onfchadelyk de beet van eene Slang, in vergelyking van het leed °t geen een boos hart te wege brengt „ en de kwaadaartigheid van een tong met laster en kwaadfpreekenheid befmet. Goedaartigheid moet het cie- raad weezen van alle deugden іп een Man, еп toteen deke mantel dienen , die alle vlekken , welke zich anderzins zous den vertoonen, verbergt. Met één woord , deeze geftel= tenis van ziel plaatst, gelyk een bekwaam Schilder, de deugden in het helderst licht , en alle de gebreken іп de fchaduw. | ‚ Met Goedaartigheid moeten Verftand „ Gemaatigdheid en Vriendlykheid als weezenlyke deelen der waare wellee< venheid gepaard gaan. De Natuur heeft de eerfte hoeda- nigheid aan weinigen geweigerd; de tweede is in elks magt s ll. DEEL МЕМСЕІМ. NO. 19, ` п en e 440 DE WAARE BESCHAAFDEIID en niemand die iets ftelt in de algemeene agting of blaam, zal zich de derde laaten ontbreeken; want om de waarheid ‘te zeggen , alles wat er vereischt wordt om een еегјук Man te weezen, in den eigenften zin dier benaaming , zal ook iemand een befchaafd Man maaken. Endewylbykans ieder zich zou beledigd agten , indien men hem den naam van een eerlyk Man weigerde, zo blykt van zelve, hoe weinigen ?ег zyn, die den naam van een befchaafd Man mis- fen, dan alleen door hun eigen gedrag. ’t Is gebrek aan opmerking , geen gebrek aan bekwaamheid , waar door het bykomt dat ‘er zo veel onwelleevende gevonden wor- en. ` Veelen zyn misfchien gewoon de Welleevenheid meer aan te zien als eene hoedanigheid, die eer enkel tot cie- raad dient, dan als iets °t welk ons noodig is om met ge- noegen onze dagen te flyten , en flaan er dus weinig agt op. Maar zy vatten de zaak geheel aaneen verkeerd ein- de. ’t Geluk en genoegen deezes leevens hangt 20 wel van kleine dingen af als van groote ; hoe veele onheilen ontftaan Ter niet uit dagelyks voorkomende zaaken , die kleinigheden geagt worden? en is onrust, waar uit zeook gebóoren worde, van alle ongemakken niet hetergfte , het eeds meest kwellende. ’t Gebeurt meermaalen dat de menfchen in hunne tydlyke omftandigheden ten agteren ge- raaken , door °t verwaarloozen van kleinigheden ‚ dan door groote tegenfpoeden in hunnen handel. De mentchen agten een fchelling , een penning gering , niet denkende dat dere zelver menigte tot ponden optelt, еп dit doen ze zolang, tot dat de ondervinding hun de oogen opent 5 terwyl één oogenblik aandagts hun zou getoond hebben ‚ dat veele kleintjes één groot maaken. Volkomen hier aan gelyk is het verkeerde en algemeen heerfchende denkbeeld, dat aan hunne medemenfchen niets meer fchuldig zyn, dan geen ftrikte eerlykheid vordert , ftrikte eerlykheid , be- ftaande in-onze fchulden te betaalen, еп een ander geen ongelyk of fchade aan te doen, Ondertusfchen zyn e duizend beleefdheden, believingen , om een ander plaifier te geeven , die van ons gevorderd worden , zullen wy ver- maaklyk leeven , die agting en liefde verwerven, waar о elk verftandig Man gefteld behoort te weezen. In het w te pasfe brengen,en oplettend waarneemen van deeze kleinig- heden, beftaat de ziel der waare welleevenheid, Al het bovengezegde zal nog duidelyker іп °t oog 100- pen, als wy de Characters van HONORIUS еп GARCIA be- fchou- G: EN EELER, : с ш fchouwen.: “Hersorrus munt evenzeer ult door den rang Feuer geboorte als door den grooten rykdom, welken hy bezit. Hy heeft een.goed natuurlyk verftand , opgeleid en geregeld door eene geregelde opvoeding. Hy is geestig, en niemand, weet iets op zyne zeden te zeggen. І біс geen beminnelyk сһагайет? — Nogthans wordt HONORIUS niet bemind.: Ну heeft, by deeze of geene gelegenheid, het in ’t hoofd gekreegern, dat het beneden een Man van eer is, iets van de waarheid afte (taan ; іп welke omftandig- heden hy zich ook mag bevinden, ja dat hy, het koste wat het koste, die altoos ten fterkfte moet fpreeken en ftaande houden. Volgens dit beginzel laat hy alles , wat hem in den zin komt, еп hy voor waarheid houdt, er uit rollen „ zonder eenigermaate agt te flaan op het gezelfchap , waar in hy zich bevindt. Еепіре weeken geleeden las hy een ftukje over de geveinsdheid der Vrouwen by een getrouwd aar, en de Juffrouw was ten dien opzigte zeer in verdene ing. Twee uuren daar naa voer hy heevig uit tegen Si- топу en Priesterlyke kunstenaryen, in de tegenwoordige heid van twee Kerkelyken. Еп ор deezen voet is zyn ge- heel gedrag ingerigt, °t welk te wege brengt dat hy meer gevreesd wordt als een reng Zedenmeester dan geagt als een Vriend, Garcia , in tegendeel, kwam in zeer ongunftige от(ап- digheden ter wereld. Laag van geboorte , en met geene noemenswaardige middelen gezegend: egter heeft hy, nog nauwlyks veertig jaaren oud zynde „ een fchoon landhuis іп eigendom , waar hy met meerder agting leeft dan de meesten zyner nabuuren. Ор de hooge fchool, als een arm Student leevende , wist hy door zyn geduurig oppas fen, zich aangenaam te maaken by een aanzienlyk Lord з deeze bezorgde hem eene bediening , welke hem vyftig ponden in "rt jaar opbragt. Zyn gedrag veroorzaakte dat hy zo veel vrienden hadt als ‘er Menfchen waren met wien hy moest omgaan. Zyne gereedheid от dienst te doen, verbondt de herten zyner minderen , terwyl zyne infchike Iykheid jegens zvns gelyken en die boven hem in rang ver- heeven waren, allen ten zynen voordeele innam. or deeze handelwys klom hy, іп den tyd van tien jaaren , tot eene bediening, die hem eene jaarwedde van duizend Pon- den, en nog tweemaal zo veel aan bykomende buitenkans- jes, opbrengt. De overvloed heeft geene verandering in тупе zeden veroorzaakt. Dezelfde gereedheid en believend= heid blyft hem by in deezen ei veel verheevener ftaat, ей. іа. Р 443 DE WAARE BESCHAAFDEEID hy, tot deezen dag сое, de wellust en het vermaak van d, Jen die hem kennen ; door dien ze denken ‚ dat hy hun voordeel en gemak zo zeer bezorgt als zyn eigen. Wie, zo het te zyner keuze Попіс, zou "tr geen номойтоз bezit niet verfmaaden? Еп wie zou niet wenfchen zyne bezittin- gen te hebben met de inneemende gefteltenis van GARCIA? Laaten wy nu de Welleevenheid befchouwen in eenige voornaame opzigten. Hoe gedraagt zich een welleevend Man omtrent den Godsdienst? De Godsdienst, ftrikkt gefproo- Кеп, is die hulde welke de Меп(сһеп uit overtuiging en pligt toebrengen aan dat Weezen,aan ’t welke zy hunnen oorfprong verfchuldigd zyn , еп van ° welk zy alle zegeningen ont- vangen hebben.— Wanneer iemand flechts bedenkt wat ditin- hebbe , zat һу terftond begrypen dat den Godsdienst op eene {potagtige wyze te behandelen niet alleen onbefchaafd, maar ten uiterften aanftootlyk is. Wie eenige agting voor iemand heeft zal niet fchrikken op de enkele gedagten van hem iets onteerends van zynen Vader în zyn aangezigt te zeggen? En welk een onverbeeldlyk groot onderheid is °ет niet tusfchen het denkbeeld van Vader en Schepper? Het Spreekt dus van zelve dat er eene onbeftaanbaarheid is tus- fchen Spotterny en Godsdienst, en elk Welleevend Mensch begrypt, dat alle fpotagtige gefprekken „ overeen zo ern- ftig onderwerp , zeer onwelvoeglyk zyn. — Vreemd waar- lyk dat deeze onbefchaafdheid dermaate algemeen is іп de befchaafde eeuw welke wy beleeven ! Wat onderfcheidene Godsdienften of liever byzondere aanhangen іп denzelfden Godsdienst betreft: de Menfchen zyn doorgaans daar omtrent zeer yverig, °t zy zulks voorte kome uit nauwgezetheid van geweeten 5 °t zy uit het hoo- ge denkbeeld ’t geen ze zich van hum eigen oordeel vor- men. Opregte en eerlyke Menichen zien de eeuwige be- ` houdenis hunner onfterflyke zielen voor een te ernftig еп gewigtig Пок aan, dan dat ze, met geduld , daar mede kunnen hooren boerten, Een befchaafd Mensch zal over zulks vermyden iemand , in dat geval , te beledigen , en hem eene zo gevoelige fmerte toe te brengen: dit te doen is rechtdraads ftrydig met het character van een welleevend Philofooph. — De tweede aengeweezene oorzaak van der Menfchen yver in ftukken van den Godsdienst , moge van minder aanbelang fchynen dan de eerstgemelde: doch wie ‘er een aandagtig oog op vestigt zal welhaast van andere ‚gedagten worden. Menfchen , die zeer voor befpiegelin- gen in den Godsdienst zyn , welke by hun meer in't boofd dan in °t hart huisvest, bevindt men dat niet min yveren r EN WELLERVENHEID, 449 dan weezenlyk Godsdienftigen. Ну die iets boertends of fcherps zegt ten aanziene van hunne begrippen, fchynt dat doend’ hun verftand te beledigen, en zal gevolglyk hunnen haat opwekken; de nu zal niemand van eenig oor- deel willen doen ow het.vermaak te hebben van een geese tigen flag voor den das e brengen; veel min 2а) zulks val- len іп een welleevend Man, die ’er op gefteld is om een ieder te verpligten, Gelyk dus de Welleevenheid te pasfe komt, ten opzige te van den Godsdienst, zo wordt zy ook vereischt omtrent het Burgerlyke. Om de waarheid te zeggen, ів de liefde rot het Vader- land „ іп deeze eeuw , mogelyk zo fchaars te vinden als іп eenige der voorgaande, ° Is blykbaar dat de Menfchen zichzelven zo wel beminnen, dat het níet zeer te denken is, dat zy in alle opzigten , ’t belang van ’t Vaderland ba- ven hun eigen (ellen, Dit te doen dunkt elk braaf en edel- moedig ; en dasrom wil ieder een zich zulks toeeigenen. Maar dit is een geveinsd voorwenden , zult gy zeggen „en meet derhalven ontdekt worden. Dan juist vindt de Wel- lsevende Philofooph hier eene nieuwe beweegreden tot om- zigtigheid. Zeere plaatfen zyn altoos teergevoelig > enlie- den die op een gemaskerd bal zyn, willen niet dat men hun aangezigt ontdekke. Wy moeten ons niet bevlytigen om anderer шізПаред aan te wyzen, maar om hun hunne deug- den te doen bemerken , en dus alles doen om de vriend- {chap аап te kweeken еп ’t onderling genoegen te bevor- deren. Ромромгоѕ ATTICUS, wiens character zo beminne- Јук voorkomt uithet zamenftemmend getuigenis alter Schry- veren, die van hem gewagen, was het grootfte gedeelte і 3 vaa \ 444 DE WAARE MESCHAAFDESID van de agting in welke hy.leefde, en waar їп тупе nage agtenis Hog overblyft, verfchuldigd aan zodanig eene be, delwyze. Zyne goedwilligheid verwierf hem de Liefde van het menschdom in °t algemeen: еп доог zyn verftandig be- leid hieldt hy zich buiten de partyfchappen welke onder gyne vrienden reezen.. Hy vatte de wapens miet op voor CESAR , ook trok hy niet uit {talie , wanneer POMPONIUS met zyne krygsmagt uittoog. Hy ontdekte al te duidelyk de eerzugt van beiden: en behieldt de toegenegenheid tot zyne vrienden уап beide de partyen , zonder met iemand аап te fpannen. De voorfpoed maakte hun noit aangenaa- mer aan POMPONIUS , en de tegenfpoed deedt hun hunne ag- ting niet verliezen. De overwinnende party bezogt hy zonm- der in de vermeerdering van hun magt te deelen , de overe wonnene ontving hy zonder iets anders dan hun onheil in aanmerking te neemen: Іп ’t kort hy liet zich піегуегуое- теп door ftreelende hoope wegens ’t geluk zyner vrienden; en geen vrees over hun ongeluk kwelde zyn boezem. Zy- ne gelykmoedigheid hadt de gewenschte uitwerking , en hy was ‚ door zyne algemeene vriendlykheid , van allen bemind. Een welleevend gedrag mag derhalven by de bouwkunde vergeleeken worden: de overeenftemming van ’t geheel be- haagt ons zo zeer datwe de byzondere deelen niet naauw Onderzoeken. Behglven de twee gemelde byzonderheden is ’er een {tuk , in де hedendaagfche verkeering, °t welk zeer ftrydt metde waare Welleevenheid. Het beftaat іп het aanmerking maaken op iemands zinnelykheid ‚ beroep , en wyze van Jeeven, men heeft fchimpícheuten от de ten toon te Det, len, welke als erflyk overgaan. Iemand heeft zich, uit verkiezing, op deezen of geenen tak der weetenfchappen toegelegd, hy verfinaad alle de andere , en fpreekt er van ор eene hoonende wyze , hy wordt onverduldig als hy күпе geliefkoosde ftudie in °t minst beledigd agt; welk eene om- welleevenheid is het ,: en hoe algemeen: nogthans heeft het plaats, dat men in de tegenwoordigheid van Kerkely- ken de Geestlykheid ten toone Delt. dat men zich niet ont- ziet in °t byweezen van Regtsgeleerden veragtlvk van de wetten te fpreeken! Elk ziet, met den eerften opflag van het oog, de onwelvoeglykheid , en egter weet een ieder die geen vreemdeling is іп de verkeering met de wereld, dat deeze misflag dagelyks begaan word. De grootfte gemeene zaamheid kan timmer vryheden van deezen aart veroorlo- меп; wie ze op die rekening wil (tellen handelt zeer r ver ; EN WELLEEVENHEID, 445 keerd: of hy moest dwaas genoeg weezen. om te den, ken, dat ongelyken, ons door vrienden aangedaan , mine der kwaad zyn, dan die ons wan vyanden bejegenen... » De wereld is een groot fchool waar in de Menfchen eerst moeten leeren, en dan doen. Wanneer wy weeten waar in de weezenlyke Welleevenheid gelegen is, zullen wy ondervinden dat de beste wyze om ze aan te kweee ken beftaat in ze te oefenen. Bovenal moeten wy ten dien einde ftyfzinnigheid en gemaaktheid vermyden, en omtrent allen met welken wy verkeeren een verpligtend gedrag aanneemen ‚ en langs deezen weg zullen wy ras komen waar wy wenfchen;” de Welleevenheid zal onge- voelig en by trappen zich tot onze Leite daaden uite ftrekken , en eene zagtheid over al ons doen verfprei- den. Boven al mogen wy de verkeering met de fchooe ne Sexe aanpryzen; aan deeze zyn wy beminnelykíte trekken , ‘die wy ons eigen kunnen maaken, verfchul« digd; de Ouden hebben dit aangeduid door de Deugden en Bevalligheden in vrouwlyke gedaanten af te maalen, ‚ Mannen van fmaak gevoelen eene natuurlyke neiging om te behaagen aan de Vrouwen. AANMERKINGEN OVER DE VEELWYVERY. (Getrokken uit јон. DAVIDIS MICHAELI , Systagma Commentar . tionum , Pars IL). А zo veel over de Veelwyvery gefchreeVen te heb- ben , heeft men niet gedagt om behoorlyk te ant- woorden op de Vraag, of de Veelwyvery ftrydig is met het Natuurlyk Regt ? met andere woorden , of de Mene fchen , buiten den ftaat der Burgerlyke Maatíchappye , in den Taart der Natuure, van de Natuur een Regt ont- vangen hebben , °t geen dermaate gefchonden zou weee zen doof de Veelwyvery, dat het hun vry {ftaa geweld te ebruiken om een ander de Veelwyvery te beletten? — Be Heer MICHAELIS verdeedigt ақ Regt ор de volgends уге.. li 4 Vere 446 AANMERKINGEN Veronderftelt vier Jongelingen en vier jonge door fchipbreuk , op een onbewoond elana gekomen, die geen hoop hebben om immer van daar verlost te wor- den, zy maaken acht perfoonen uit, die zich in den zui- veren Natuurftaat bevinden. Indien nu één der fongelin- gen meer dan ééne deezer Dogteren ter Vrouwe wilde neemen ‚ zouden dan de overigen zich niet in hun regt benadeeld agten, en дееп geweld gebruiken om °t zelve te doen gelden ? Een Turk, een Barbaar zou in dat ge- val, de aandrift der Natuure raadpleegen en volgen, zonder de gewooute zyns Lands in aanmerking te nee- men. Nu dit veronderftelde ‘geval van een onbewoond eiland beftaat weezenlyk de geheele wereld over ; dewyl “er allerwegen 13 Knegtjes tegen 12 Meisjes gebooren worden , of, gelyk anderen het Bellen, ог tegen со, maar vermids ‘er meer Kinders van ’t Manlyke geflacht fterven dan van °t Vrouwlyke ‚ zal het getal van beider- lei Sexe. op den ouderdom van 20 јаагеп vry gelyk wee- zen. Hier uit volgt, dat, wanneer iemand twee Vrou- wen trouwt, hy "er eene , die eenen anderen toekomt, als wegrooft „ en dat alle Veelwyvigen den Ongehuwden ongelyk aandoen, als mede dat de laatstgemelden, in den Daat der Natuure , geregtigd zyn om met openbaar geweld het hunne te vorderen, en de Vrouwen, die hun toebe- hooren, gewapenderhand te eifchen. .. Ziet дап, zal men zeggen , de Hongaaren gewettigd om aan de Turken, de Moskoviters'om аап de Perfiaanen „aan de Chineefen en andere nabuurige volken „dic de Veelwyvery toelaaten, den oorlog te verklaaren : want de wederkee- rige Regten der Volken zyn dezelfde met die van elk Mensch in den гас der Natuure. — Hier moet een onderfcheid gemaakt worden; een Volk, dat voor de Eenwyvery is, evenredigheid, welke. plaats heeft tusfchen „ altoos genoegzaamen voorraad van Vrou- »ver zulks niet beledig `` " ` ` r nabuurige Volken ‚1 1. Maar wanneer de 1 dochters weg te neem: en, zou de Overheid zich met de wapenen te iet bogfchynlyk ontvol fingreliers gebeurd is, ` en te worden. Men-heeft voorgewend , dat de Eenwyvery Europa, п VOVER DE SEELWSNDEYS * 447 de Veelwyverv Afa voegde , als waar meer Meisjes dan Knegtjes gebooren wierden; men is zelfs zo verre gegaan „ dat men het verbod van meer dan ééne Vrouw te mogen hebben voor eene oorzaak heeft opgegeeven „ waarom de Christenheid zich, in het laatstgenoemde werelddeel; niet heeft kunnen vestigen; 215 of men niet wistdat іп het Ooss ten, geduurende verfcheide eeuwen , zeer talryke en bloei- jende gemeenten geweest waren, wier ondergang уегоог- zaakt is door de wapenen der Turken en Sarrazynen. Dan y zonder hier op ftil те (taan, het gaat niet door dat het ver- fchil van lugtftreeken ook verfchil baare in de:evenredig.= heid tasfchen het getal der Menfchen’ van beiderlei Sevens, Zegt men dat іп арап veel meer vant: Vrouwlyke dan Мапіуке geflacht ter wereld Котеп : waarom is het niet even zo in de Zuidlykfte deelen van. Griekenland, Spanje en Italie, dis onder dezelfde lugrftreek liggen ? In de mees= te Engelfcbe Volkplantingen іп America, die mede met Jae pan en Perfie zich onder dezelfde lugtftreek bevinden „ is de evenredigheid dezelfde als in Engeland. De Heer Por- твк, die langen tyd te Conftantinopole zyn verblyf gehou- den heeft , ontkent volftrekt , dat er in °t Oosten meer Vrouwen dan Mannen gebooren worden (*). Ное kun- пеп wy dan geloof flaan aan de onzekere verhaalen ons van de Oosterfebe Landen gegeeven , wanneer men de nauw. keurigheid niet wist van de geboortelysten in Europa en America onder dezelfde lugtftreeken gemaakt? — Brengt men verder by dat in de groote Steden van Afis veel meer Vrouwen dan Mannen zyn , dit geldt niets: hoe zou het andere kunnen -weezen op plaatfen , waarhet den Mannen vryftaat meer dan ééne Vrouw te hebben. ° 200 zeerver. keerd zyn daar uit te befluiten , datze alle in die Steden ge- boos (*) Philofopb. Transaälons. vol XLIX An, ar. Deeze Heet beweert ook dat de Mabometaanen , uiettegenftaande hunne vry- heid tot de Veelwyvery , minder voortteelen: dan de. Christenen; De Ryken, de eenige.perfoonen , die byzitten onderhouden Коп. nen , hebben zelden meer. dan vier of vyf kinderen. Ik beb van weinigen gehoord, buiten de geenen die'ik kende, welke meer dan twee of drie Vrouwen hadden : en veelen van den еегйер rang, de meesten van middelbaaren en laagen ftaat, hebben gemeenlyk таз; ééne Vrouw, en fchoon de laatstgenoemden , om eene beuze- ling , van bedgenoot veranderen , befpeurt men niet dat zy eene tairyke naakomelingfchap verwekken, lis A 448. AANMERKINGEN | booren wierden , zy. worden van het Land en uit de vreem de Gewesten derwaards heen gevoerd, Het lydt geen twyfel of de Veelwyvery is nadeelig aan de voortplanting еп de vermenigvuldiging van het mensch. dom ; maar in hoe verre , of in welke maate , kan niet ` wel bepaald worden , hier toe zouden nauwkeurige aante _ keningen van verfcheide Volken, by welke de Veelwyve- ху in zwang ging , noodig меегеп; dan lasten wy, die ontbreekende , eenige aanmerkingen , dit {tuk betreffende, uit eene en andere Gefchiedenis des Ouden Verbonds op- maaken ; еп vooraf deeze twee zaaken vastítellen , dat, voor eerst , de helft der kinderen fterft voordat zy de jaaren ven buwbaarheid bereiken; en, ten anderen, dat de Man- nen by ééne Vrouw doorgaans zeven Kinders verwekken. Nu leezen wy dat saLomo , die veele orsemde Wyven lief Байг, zeven bonderd Wyoven , Vorftinnen ‚ en drie bonderd Bywyoven Байг (Ф), en dus 1000 in ’t geheel , hier door we- ren. 999 Mannen genoodzaakt ongehuwd te blyven, en zoo- der nageflacht te (terven. Om dan de vermindering van 't menschlyk geflacht voor de komen, moest die Koning 2000 huwbaare perfoonen, voor het volgende Geflacht, verwekt hebben; want volgens het geftelde konden deeze zooo Vrouwen ten minften дооо Kinders ter wereld brengen , ondertusfchen leest men niets van een talryk naazaat van dien Vorst. De Schryver van het Boek der Chronyken , die nauwkeurig gewaagt van de Koningen wier nageflacht groot was, zwygt van sALÓMO's5; еп die Koning zelve, in het Boek de Prediker, eene optelling doende van de voordee len en vermaaken hem ten deele gevallen, maakt geen ’t minfte gewag van de menigte zyner Kinderen. Dit uitfteekend voorbeeld zal ons nog beter toonen hoe nadeelig de Veel- wyvery is , als men in aanmerking neemt, dat, volgens de reeds gemaakte {telling , die тооо Vrouwen 7ооо Kinders moesten ter wereld gebragt hebben, van welken ‘er 3500 de jaaren van huwbaarheid beklommen. Коволм , de Zoot van SALOMO kreeg flegts 88 Kinders van 78 Vrouwen, dié ‘er 546 zouden hebben kunnen baaren; indien ze iedereen Man gehad hadden. Asta verwekte by 14 Vrouwen 38 Kinders „ zy konden "er 98 gehad hebben. ` Maar kan het niet gebeuren, dat, naa eenen langdaurt- gen en bloedigen oorlog, een Volk dermaate van Mannen | ont- | С) 1 Kon. ХІ. 3. OVER DE VEELWYYERT... … 419 @ntblaot is, dat , naar de. uitdrukking - уеп JESATA у REUN V rouwen eenen Man aangrypen ? En mag cen Wetgeever , iar dus een geval, zynen Ondėrdaanen de vryheid niet gee- wen tot Veelwyvery of zelf die gebieden ? De Heer cas) жїз is van gedagten , dat, den ieust ter zyde geftald zynde, de Staatkunde-dit niet zou eilchen: dewyl zy het te vergeefsch zou doen, en maar weinigen van die vryheid zouden willen gebruik maaken , of het bevel gehoorzaamen 4 gie hoofde van de onlusten en hindernisfen.daar aan vere onaen. | / -. © с, ' Dan, zal шеп zeggen, moses heeft de Veelwyvery toeh getaaten , moet men dien Wetgeever derhalven van on» voorzigtigheid of verzuim.befchuldigen? De Heer nk РАБ» MONTVAL heeft ontkend , dat. de Veelwyvery ten tyde van MOSES geoorlofd was: doch daer ie wel een andere wego om dien Wetgeever te verontfchuldigen :' behalven -dat hardigheid уап ’t harte des Joodfchen.Volks hem drarig tot die toegeefiykheid , moet in aanmerking genoomeh war den , dat de Oorlogswetten , în die tyden „ zeer weel ra de onze verfchilden : wanneer de Israeliten overwinnaars waren lieten zy alle de getrouwde Mannen en-Vrouwen door де fcherpte des zwaards doorgaan ; maar zy {paarden het leeven der jonge Dogteren om ze tot Vrouwen of By- zitten te neemen (* ops benadeelde diensvolgehs гуа Volk niet door de Veelwyvery toe te laaten , zy wás. alleen fchadelyk voor de nabuurige Volken, voegt hiér nevens, dat hy de ongebondenheid der Zsraeliten , door andere Wet- ten bepaalde en beteugelde (+). ne De Veelwyvery van DAVID, dien Man naar cops barte, fchynt niet wel te verfchoonen te zyn. De Heer ре ркемомт- vaL agtte het eene ongeloofiyke en valfche befchuldigingt, еп hadt beloofd , die zwaarigheid , in het vierde Deel reng Werks, op te losfen ; maar dit heeft hy ten. vuure verwees» zen , zich de ongunftige oordeelvellingen over de Drië voorgaande al te zeer aantrekkende. De Heer місилктл Фетх toe dat pAvrD misdreef; maar dat hy доог doolin zondigde 5 dewyl hy ’t geen ongeoerlofd was voor geoore Jofd aanzag: men hadt, in zynen tyd, over den Gods- dienst, de Staatkunde en de Evenredigheid der beiderleie Sexen, die kundigheden niét, welke wy nubezitten! zyn ‚ (©) Num. ХХХІ. 15. 18. 35. Deut. ХХ, 13.14. ХХІ, 10-14 (1) Exod. ~ De Verdeedigers der Veelwyverye geeven voor, dat, {сһооп uit de geboortelysten „ het getal der Jongens en Meisjes blykt bykans gelyk te weezen , Ter nogthans altoos meer Vrouwen zyn om mede te trouwen dan Mannen om het Huwelyk met haar aan te gaan: veele Mannen, zeg- gen zy , komen in den oorlog om, veelen vinden in de zee hun. graf , en ze zyn aan honderd andere ongevallen blootgefteld , van welke de Vrouwen geen gevaar loopen. De Heer DE PREMONTVAL: hadt zeer wel in ?ї algemeen aangemerkt dat ook de Vrouwen aan gevaaren onderheevig zyn.die de Mannen niet dreigen, als by voorbeeld , in den tyd уап zwangerheid, en het kinderhaaren enz. Om hier op:voldoenender te antwoorden , heeft onze Schryver ge- raadpleegd met деп beroemden Hoogleeraar in de Genees- kunde te :Gottingen , den Heer ROEDERER ‚ en hem gee а naar ’t getal der Vrouwen , die „ daoreen genoomen , in hét kraambedde Ќегуеп? Hy ontving ten antwoord das ?ег.; door.een genooamen, van de vyftig één (Неге. Laaten wy dan veronderftellen dat alle getrouwde Vrouwen door elkander maar vier reizen kraamden „ eh dat dus honderd Vrouwen vier honderd maaten in de kraam bevielen: wan de vyftig reizen erft er één, en dus zullen ’er acht van de honderd, op.deeze wyze „ aan haar einde Котеп; dat (taat dus als 1 tot 12 of 13 , wie zal nu durven bewee- теп, dat de Oorlog of de Scheepvaard een twaalfde of der- tiende gedeelte van de Mannen wegfleepen? ` ‚ ‘Men moet ten minften , zal ‘ef, mogelyk, nog ingebragt worden , de Veelwyvery toeftaan , aan die Mannen, wel- Ке nog in ftaat zyn om kinders te verwekken,doch wier Vrou- wen ze hun niet langer geeven kunnen, welke gevallen niet zeldzaam zyn. Doch waar zou zulks op uitloopen ? Ze- kerlyk moesten er dan jonge Vrouwen aan oude Mannen gegeeven, en.jonge Mannen van dezelve ontbloot gelaaten worden, °t welk buiten twyfel de vermenigvuldiging van >t Menfehlyke geflacht merklyk zou benadeelen : want het getal der Mannen, die Vaders kunnen worden is veel groo- ter dan dat der Vrouwen, die in ftaat zyn om Moederste werden : van de eerstgemelden zullen er drie zyn tegen twee van de laatstgenoemden. De proef valt gemaklyk op te maaken; eene Vrouw Кап van haar twaalfde tot haar vyf- tigfte jaar, dat is 38 jaarefi, Kinders ter wereld brengen; een Manis van zyn veertiende tot zyn zeventigfte jaar de us N `` OVER,DE VELLWYIVERY. `- 45% -dus 56 jaaren іп (ааг om Kinders te verwekken ‚ dus is ‚de evenredigheid , de gelykheid van ’ getal der perfoo- nen van beiderlei Sexe vastgefteld zynde, 56 tot 38 , dat 15 omtrent als 3 tot 2. . L De Heer micnarLis ftelde in zyne Verhandeling, dat iemand, die meer dan ééne Vrouw ten huwelyk пат, andere Mannen benadeelde, het getal der Menfchen van beiderlei Sexe gelyk zynde. De Heer waLcrrus brengt hier op in, dat dit te veel bewyst ; dewyl , volgens die ftelling „ geen Weduwenaar wettig een tweede of derde Huwelyk kan aangaan; hy neemt dit doende teelke maal eene Vrouwe, die een’ ander toebehoort. — Men kan, * is waar, antwoorden , dat zyn er Weduwnaars „ die we- der zoeken te trouwen ‚ daar zyn ook trouwensgezinde Weduwen : doch ftaat het getal gelyk ? De Heer war: curtus gelooft zulks niet, hy denkt dat "er meer Weduwe naars zyn dan Weduwen: om dat de Mannen doorgaans langer leeven dan de Vrouwen , en hy een vry talryk genootfchap gekend hadt, waar van flegts twee leden haare Vrouwen Weduwen gelaaten hadden , en alle de anderen hunne Vrouwen overleefden. Dit geeft ftoffe tot twee verfchillende vraagftukken. Zyn ier meer We- duwnaars dan Weduwen? en zyn er meer getrouwde ‘Mannen die Weduwnaars worden dan Vrouwen die in den Weduwlyken ftaat komen? Want wanneer het laat- fte waarheid is, zou het eerfte valsch kunnen zyn , en dat het getal der Weduwen het getal der Weduwnaaren te boven ging, indien "er, gelyk de Heer warLcH1us denkt, ` meer Weduwnaars zyn die hertrouwen dan Weduwen. Om op deeze twee vraagen te antwoorden heeft onze Schryver , de geboorte- еп fterf -lysten door den Heer SÜsSMILCH, met geheel andere inzigten opgefteld, geraad- pleegd , 45е AANMERKINGEN pleegs ‚ en' bevonden, dat daar er vier Vrouwen "Wed, wen worden ‘er drie Mannen Weduwnaars worden , en dit тое} 20 Zyn, naardemaal de Mannen, door een genoe- men, omtrent tien jaaren langer leeven dan de Vrouwen. Hy ontdekte daarenboven , dat het getal der Weduwnaa zen tot dat der Weduwen nog grooter was, naamlyk op gommige- plaatfen als 3 tot 4}, op andere als 3 tot 73, en dit heeft zyn rede: om dat de Weduwnaars veel eer gele- genheid vinden om te hertrouwen dan de Weduwen, ge waarneemingen doen de tegenwerping van den Heer WALCuHIUS geheel vervallen. | П. Hy brengt eene tweede Ьу, die hier op uit komt. Indien zy, die:’t Regt hebben ор de Vrouwen, welke zy, die meer dan «пе Vrouw neemen, trouwen, gewillig van dit hun Regt afftaan , kan men niet zeggen dat zy daar van beroofd en dus verongelykt worden: hoe veel Geest- Јукеп ‚ Krygs- en Zeelieden nu zyn ‘er miet „die , volgens hunne eigene keuze, geen Huwelyk oit aangaan $ Ziet daar dan de Veelwyvery ontheeven van de blaam der onregt- vaardigheid haar aangewreeven. Men zegge niet dat er ook geestlyke Dogters zyn die geloften van een ongehuwd leeven doen; want haar getal is veel kleinder dan dat der Geestlyken. Ја Frankryk, by voorbeeld , {taat het als één tegen zeven. Ge Heer MICHAELIS antwoordt , dat , noch de Krygs- noch de Zeelieden altoos van het Huwelyk afzien, de om- dervinding leert dat zy veel al, vroeg of laat, trouwen. en Wat de Kloosterbroeders betreft , dee zen komen hier niet te pasfe: dewyl er gehandeld wordt over de beginzels van `t Natuurlyk Regt, en de Natuur hunne geloften wraakt, en °t regt geeft om die te breeken , gelyk de Heer war- CHIUS zelve zal toeftemmen. Hun Regt op de Vrouwen, {сһооп zy "er van afftaan, blyft nogthans ftandhouden ев wordt gefchonden’ door de Veelwyvery. Daarenboven laa- ten wy eens veronderftellen ‚ dat alle Jongmans , die wil den trouwen , van jonge Vrouwen voorzien waren, dame „blyven door de weigeringen en de geloften , waar van ge- {prooken is, nog eene meenigte jonge Dogters over , die en Huwelyken Staat begeeren : zo nu deeze mogten kie- zen onder de Weduwnaaren, die met ééne Vrouw te vre- de zyn, en de voorftanders der Veelwryvery, die "er twee of meer wilden hebben , ° valt gemaklyk te beflisfen aan „wien zy de voorkeur zouden geeven: — Wyders is het . niet veel natuurlyker  , dat een Weduwnaar eene jonge Vrouw trouwt, by welke hy eenige kinders kan ver= wekken, dan eene oude Weduwe „ die "ег hem geene of flegts zeer weinige zal baaren? -— Eindelyk „indien , niet tegenftaande dit alles „nog eenige jonge Dogters ongetrouwd overbleeven, en er dus een zeker getal Mannen twee Vrou- wen zou kunnen hebben, zonder iemands wettig Regt te benadeelen, zou de vraag nog vallen of de voortplanting des Menschdoms daar by niet zou lyden; dewyl weinig Mannen voor twee Vrouwen genoeg zyn : en daar de Na- tuur zodanig een voorregt niet door zekere en uitwendig kenbaare merktekens aanwyst, zou de een boven den an- der niet kunnen taonen, dat die jonge Dogters hem meer dan een ander toekwamen. _ ШІ. In de derde plaats wierp de Heer war cmius tegen, Indien de Veelwyvery verboden is, door de Wet der Na- tuure , kan ze nimmer geoorlofd zyn: want die Wet is оп» veranderlyk en lydt geene uitzonderingen ` wanneer noge thans op het onbewoonde Eiland, waar van gelprooken is s maar één Jongman en twee jonge Dogters uit de Schipbreuk behouden aan land gekomen waren , zou het hem , buiten twyfel, vry ftaan die twee ter Vrouwen te neemen. ‚ De Heer micHarLis ontkent dat de Wet der Natuure onveranderlyk is, zy régelt, zyns oordeels , haare vaste ingen, naar den weezenlyken en gewoonlyken (ааг der zaaken : maar in buitengewoone en zeldzaame gevallen „ t zy daar van af; en fchikt zig naar de omftandigheden. ien onder de bewoonders van de Maan beftendig twee van het Vrouwlyke tegen één van ’t Manlyke Geflacht ge- booren worden, zal de Tweewyvery daar de Wet der Na- tuure weezen; пи is ons onbewoond Eiland, in ’t laatste ftelde geval , eene Maan ten opzigte van het overigen бет wereld. De Huwelyken tusfchen Broeders en Zusters zyn door de Wet der Natuure verbooden, en ze moeten egter aan de eerfte Kinderen van Adam vrygeftaan hebben: deeze Wet wraakt dat men het grondgebied van een ander Volk met geweld zich eigen maake ; maar indien een an- der Volk door eene aanhoudende overftrooming uit zyn land verdreeven is, heeft het Regt om zich in die landen ведет te Паап. ag 1 Ge HALB. AANMERKINGEN OVER КЕМ ZINKINGAGTIGE TEERING (*). Door cuarres HALL, М. D. te Daventry {з Northamptonshire. (Uit bet Engelsch.) Oor Dr. нохнАм is eenige melding gedaan, en lang voor hem door Dr. CHRISTOPHER BENNET , in zyn Theatrum Tabidorum , dat de naaste oorzaak der Teering niet altyd is , gelyk doorgaans onderfteld wordt, een’ vers zweering of verharde knobbels in de Long ; maar deeze ziekte fomtyds, en waarfchynlyk dikwils , uit een geheel andere aandoening van dit werktuig ontftaat; naamlyk een te groote verflapping van zyne fchei-vaten , waar door dn meer flym wordt afgefcheiden dan nodig is om de vliezen van de long-pypen en lugt-blaasjes flibberig te houden,t welk "er het gebruik van is; en bygevolg het lichaam гупе vogten verliest , en ouk zelfs dezulken , welken de be- kwaamfte fchynen om het onvermydbaar verlies van bet geftel te vergoeden. Eenigen tyd na dat ik deeze opmerkingen gezien had, ontmoette my een geval ’t welk dit fcheen te bevestigen. Een jong Vrouwsperfoon van 18 jaaren , die in tien maan- деп de gewoone ontlasting niet gehad, en eenige toeval- den van Opdamping hadt geleeden , klaagde naderhand ovet een moeilyken hoest, met welken zy zeer veel opgaf. Men kon niet met eenige zekerheid ontdekken of de ftoffe , wel- ‘ke zy ophoestte , etter dan Пут ware , fchoon hier toe vet- fcheide proeven wierden іп °t werk gefteld. Zy hadt wer nig eetlust , grooten dorst , nagtzweet, en ееп uirdroo- gend koortsje : haare wangen bloosden, en zy was merke- bk vermagerd. In ° begin werdt zy behandeld als ееп verzweering hebbende in de Longen, doch zonder verbete- ring, en veel eer met verzwaaring van alle haare toeval- len. Hier na deedt men haar verfcheide reizen braaken, en gaf haar kleine giften van middelen uit Spiesglas (+); welken van zulk een goede uitwerking waren ‚ dat hoest en opgeeving , na drie weeken , veel vermi waren, zy wederom in ’t vleesch geraakte , еп in коп | d Г Р Catarrbous Confumtion, " CEA Antimonial medicines. OVER EEN ZIRINGACTIGË TERRINO. 454- туа volmaakt herfteld was. Nu is het niet wel te gelooven. dat deez’ Lyderes wezenlyk een’ verzweering іп de Lon» gen hebbe gehad; want indien dit ware geweest, zou dee zelve zeer gront hebben moeten туп, om zo veel ftoffe te gceven als zy ophoestte 5 even weinig Кап men zich vere Iden , dat een groote zweer in zo korten tyd zou heb- ben konnen geneezen worden : en nogtans waren de toe- wallen zodanige, datze haar, zo ik onderftelle, van de meeste Geneesheeren , voor wezenlyk aan deteering , zou- den hebben doen aangezien worden. Maar als wy ftellen, dat het (pouwzel en de andere toevallen ontftaan zyn van een al te groote verflapping der vaten en fluitfpieren van hunne mondjes, is het niet moeilyk te begrypen ‚hoe de braakmiddelen, door geweldige en herhaalde fchuddingen , de ftoffe uit de Longen hebben opgenomen, en de vaten elegenheid gegeeven van zich famen te trekken, en tot hunne natuuriyke kragt се herftellen, waar door de on- maatige affcheiding van Пут geftuit is, en de toevallen hier uit ontftaande zyn verdweenen, Doch deeze aanmerking rust, niet alleen ор waarfchyne Iyke gisfingen „by gelegenheid van gelyke gevallen als het ne ik nu gemeld hebbe, maar kan ook verfterkt wor- беп door de waarneemingen in doode lichaamen, van welken men menigen kan vinden by Schryvers die hier уап verzamelingen hebben gemaakt, en (fchoon ‘er door hen dit niet in beoogd zy) ten overvloede toonen, dar toeval< еп gelyk die van verzwoore Longen ontftaan door eene gefteldheid als boven gemeld. Benner verhaalt dat hy t lichaam openende van een perfoon die een reeks van toevallen дег Teering hadt geleeden, de Longen vondt overal gezond te wezen, doch zagt en geheel niet veere kragtig, Моколсїї geeft, in zyn groote Werk de Sedibus & Caufis Morborum Ec. verfcheide dergelyke voorbeelden. Dr. pe Нлем, die zyne ontleedingen meer met opzicht op dit onderwerp heeft gedaan (fchoon miet met oogmerk ош deeze maar een andere leer-ftelling te bevestigen , naamlyk, dat etter in het bloed gemaakt kan worden) verzekert ons „ dat Һу een groote menigte van zodanige gevallen gevondett en aan zyne ftudenten getoond heeft. Hy verhaalt in ’t byzonder het‘geval van een’ vrouw, welke hy dagt reeds zo ver door de Teering verzwakt te zyn, dat hy haar in het Ziekenhuis nam, meer om haar een gemakkelyke plaat- _ fe te vergunnen om te fterven , dan eenige hope van haar te zullen genetzen, en gelegenheid ге hebben 2упе Stu- D. DEEL, MENGELW. NO. 10, Kk | dene 456. oo C. BALL denten een voorbeeld te toonen waar in de Longen voor het grootfte gedeelte vernietigd waren, Ну beluet met zekerheid dit geval zo te zyn uit de groote menigte р, groene еп dikke ftoffe, welke zy al een langen tyd hadt opgegeeven, en bleef opgeeven tot haaren dood toe. By het onderzoek der Longen, na haaren dood, ftoudt hy verbaasd geene zweering te kunnen vinden ; maar zy warea als fponsagtig , en niet famengevallen; een bewys, datzy alle veerkragt of vermogen van famentrekking verloorea | adden. 