Herbarium amboinense ?plurimas conplectens arbores, frutices, herbas, plantas terrestres & aquaticas, quae in Amboina et adjacentibus reperiuntur insulis adcuratissime descriptas iuxta earum formas, cum diuersis denominationibus cultura, usu, ac virtutibus, quod & insuper exhibet varia insectorum animaliumque genera, plurima cum naturalibus eorum figuris depicta /omnia magno labore ac studio multos per annos conlegit, & duodecim libris belgice conscripsit Georg. Everhard Rumphius ... ; nunc primum in lucem edidit, & in latinum sermonem vertit Joannes Burmannus ... qui varia adjecit synonyma, suasque observationes pars prima [?sexta].
e. edule Kekel; Macaffarice Denro & Panrang. Locus. In. omnibus crefcit infulis juxta litus, præ- fertim ubi folum eft pinum & arenofum , ac lapillis mixtum, ac fepe adeo denfe fibi invicem adftant , ut inftar fepis magnam litoris obcupent partem, atque inde ad aliquam diftantiam in ipfa terra juxta flumi- num ripas: Notus eft per totam Indiam aquofam, licet in uno loco magis arboreus fit quam in altero. Up, Defe&u aliorum Pandanorum hujus folia ad mattas adhibentur, fed non ita durabiles funt quam fubfequentis fpeciei montane , ceterum albe tene- rorum foliorum extremitates ac flores potiffimum in ufu funt, qui crudi eduntur, quum optimum habeant faporem palmyt& Calappi, quidam totos etiam co- quunt flores , antequam fefe aperiant inftar Sajor trubu, fed ingratum habent faporem : neque flores ‚confervantur, quum nullum fpirent odorem : Alba ifta folia comefta conducunt iis, qui egre fefe ha- bent ac vertiginofi funt ex efu noxiorum pifcium , Cancrorum , & Oryzz infe&z , quum hzc defideren- tur folia, horum quinque fexve fimul comprehen- dantur, quz in centro fafciculi locantur, que leviter manibus ad externam comprimuntur. partem, fpinu- Je enim tenerorum foliorum molles funt, fimulque uma vice extrahuntur, tum fimul albe extremitates fibi adunatz inftar Palmytz conquiruntur: Cum hifce albis, foliis pifces Tsjekallangs , qui Thymi fpecies funt, capiuntur, fi enim hzc hamo infigantur, pi- ces hzc devorant putantes pifciculos effe. , Tenera hiec alba folia cum Pinanga juniore, & alba Siri etiam mafticantur contra gingivas tumentes Car- que diétas: In Brafilia obcurrit quoque Pandanus toreus, qui fruticofüs eft inftar Ananz, parvum ge- rens truncum, ejus folia autem latiora funt illis Ana- nz, acutis & duris fpinis armata, fefe invicem am- bientia, atque in medio cavitatem formantia, in qua femper aqua ftagnat , que fummum prabet commo- dum iis, qui in folitudinibus iter inftituunt , ad fitim í exftin- HERBARIIAMBOINENSIS ^L welk zeer g Liber VI. Caput LX XXII | Deeze*orugten bangen zeven en agt by malkander in een klomp , in de grootte van Doender-eijers , met cele bob- beltjes bezet, en daar op korte: fpitfen , waar door ze in^t aantaften fleekelig wallen , eigentlyker de gedaante van. Pyn - appels witmakende ,* dan de vorige , eerft boog of zwart-groen, ten laatfien fcboon - root , e dog vallen de piramiden van malkander , wegens " veele gout- geele en Jmerig merg , ’t welk tuffcben baar leit, en alsdan word. De rype piramietjes bebben van binnen een kleine fteenbarde beelt als een Pady-korl, die in^t zant vallende zig voortplant, t welk zelden gefchiet, om dat ze meeft van ’t gevogelte gegeten werden, en bebalven, dien de plant baar overvloediglyk «oortteelt , door de zydefcheuten, en die wit de kruipende wortelen voortkomen. De jonge bladeren zo aan de fchede als in "t midden wan de boffen flaande , zyn van onderen fpier-wit , mals en zóet om te eten , fmakende als Palmyt; by de wortelen ziet men ook eenige worften of bogen boven de aarde, dog niet hoog , en niet boven een vinger dik. "i3 Het wyfken bier van gewind een langer en dunne [chee de, van buiten eenigzints driekantig , en de kuiten tus- eben de witte bladeren zyn.driekantig , eerft digt; daar na als rietpluymtjes baar openende, dog zo los niet als de regte Pandang, ook met weinig meel beftrosit , en bly- ven zo flaan, tot dat ze met de bladeren verdrogen, zon- der vrugten. De bladeren zyn fmalder, en ligter-groen dan aan *t manneken , anders op dezelf fte manier gedoornt , met eem korte biefe, baar witte einde ook zoeter en bequamer om te eten; dog men moet niet te verre in ^t blad byten, daar het groen of dradig begint te werden, want ’t zelve ver- oorzaakt jeuken in de mont; * bout is van fubflantie lang- dradig en voos, gelyk aan de voorgaande , de takken zyn een duim dik, met ydele doornen bezet , en verdeelen baar boven in drie andere takken , in een triangel fiaande’, waar. op de geblade boffen kleinder en korter dan.aan "t mannetje zyn. Bloeifel en vrugten bebben geen vafte tyd. ` Naam, Jn ’t Latyn Pandanus humilis, in "t Maleits Pandang kitsjil, op Amboin Keker en Kekel, em tot onderfcbeit van de voorgaande Keker leynulun, dat is Strand-Keker: op Leytimor Berel, op Va i poea Kekelmaan, dat is eetbaar Kekel, op Macaffer-Den- ro en Panrang. Plaats. Het waft op alle Eilanden langs bet firand, inzonderbeid daar bet ulak en zandig is, met kleine flee nen gemengi , en zomtyts zo digt aan malkander, dat bet als een begge een groot fluks van de ftrand beflaat , en van daar cen flukweegs landwaart in langs de oevers van de Rivieren. Het is bekent door gants Water - Indien , hoewel op de eene plaats boomagtiger dan op de andere.. Gebruik. By gebrek van Sader: Pandang neemt men deeze bladeren tot matten , boewel ze zo durabel niet zyn als van de volgende bergzoort y anders zyn de witte ein- den van de jonge bladeren en blocifel meeft in gebruik om raau te eten, als zeer. wel. {makende*na Calappus - pal- myt; zommige Koken ook ’t.gebele bloeifel, cer *t zig. opent, gelyk Sajor trubu, dog "tir van flegte fmaak :. de bloem werd niet bewaart, om dat ze zonder reuk is , de voorn. witte bladeren gegeten , belpen die geene weder te regt, die bun qualyk gevoelen, ‚en duifelig worden. door "t eten van eenige quade vi[Jcben , krabben, en geinfecteerde ryft s als men deeze bladeren bebben wil, zo vat men «yf of Jes der geene , die in "t middenwan ’t bofcb Doan, zoetjes met de banden van agteren zamen drukkende, want de fte- kels aan de jonge bladeren zyn niet-bard, en trekt — een ruk af, zo bebt gy ze met de witte cinden in malk der ftaande , als Palmyt.,.. Met dexelffte «vitte bladeren werden de vifJcben Tsjekallangs gevangen, cen zoort van Thymus, want als men desek aan de visboek freekt , 20 Schiet "er de vis naar toe, menende , dat bet een klein visje zy. en added : De jonge witte bladeren kaauwt men met jonge Pina en witte Siri tegens gezwollen tantvleefch, Carpatta. Brafil is mede een Pandanus litoreus , een, firuikagtig d was, als de Annanas , met en een weinig. Dog y. deb deren FE breder dan die van Annanas , met /cherpe en barde ftekelen bezet, malkanderen omgevende y en In de midden een kuil makende, daar in men altyt water. DIME y eryfelyk is. voor die geen, dewelke in de wilderniffen ryfen, om den dorfé te verflaan , hoewel, 't aS ER gemeen- ‘ E | Tab. LXXVI. à Pag . 145 VI. Boek, LXXXII, Hoofdf, AMBOINSCH KRUYDBOEK. exftinguendam , fed plerumque fordibus conmista eft, truncus autem enfe exciditur ,. frutexque inver- titur, ut aqua in pileum decidat... =. - st Cum hoc convenire videtur fecunda Kaide fpecies in Hort. Malab. tom. 2. fig; 6. defcripta , majores funt Amboinenfi, ` | . Tabula Septuagefima Sexta Ramum.exhibet Pandani bumilis.: CAPUT OCTOGESIMUM TERTIUM. Pandanus filueftris. Pandang utan. ` Erreftris Pandani fpecies in multas dividitur i fpecies , Amboinenfium vero opinionem fe- quemur, ac tantum in binasdividemus fpecies, primo in Keker waffi, fecundo Keker ewan. Primo. Keker waff in humilibus crefcit locis , in vallibus nempe , & defertis hortis filveftribus , Waffi. dictis , multis fefe erigens fupra terram hehe rün- - cum gerens brevem, non rectum, | ium, marisque feu frugiferi truncus ext & inregularibus verru ar fpinarum pungentibus obfitus eft. RE e ge sp we ie 2 Ejus folia optime conveniunt cum illis Pandani fpu- rii, excepto quod medius fulcus non ita fit profun- dus, fed planior, in mare tres cum dimidio , in fe- mine ultra quinque pedes longa, tres digitos lata: Hujus fpeciei dorfum tantum.ad dimidium fpinis ar- matum eft, tenerorum vero foliorum dorfum totum fpinis obfitum eft: Mas fruétus profert adunatos in- {tar Keker pantbey , fed majores inftar ovorum Anatis, qui maturi rubent & feparantur, quique teneri coquun- tur & eduntur: Qua femina vulgo cenfetur, flores: gerit granulofos uti in precedenti fuit dictum capi- te, qui inodori funt. Lignum eft album, nec durabile, ac proinde nulli infervit ufui. … Alter Keier ewan feu Keker montanus raras gerit. fupra terram radices, truncumque habet rectum & altum, inftar vulgaris Pinangz , ejus folia feptem: 6 octo pedes longa funt, tres digitos lata, ad oras fub-. tiliter & denfe ferrata, firma & dura,- dorfum geren- tia acutum, non multum ferratum, optimaque. funt. ad mattas conftruendas, unde & verus Daun. tickar habendus. eft, "es 7 Fructus ejus folitarius in ramorum extremo proger- minat inftar coni altioris, a tredecim ad fexdecim pol-. lices longus ,. ttes digitos craffus, inftar-fruêtus fub- - fequentis Saun.: Ejus granula vix culmum:crafla funt, inregularia , hexagona , & arce fibi-invicem adhz- rent, nec dehifcunt , atque interne conjunguntur per. aurantium viícum , fenfim vero decidunt, ac ftilum medium relinquunt binos digitos craffüm. Fructus tri- gone infidet vagina, que componitur ex tribus fo- liorum ftratis, quorum quodvis ex quinque vel fex albis componitur foliis. e ds 13 Lignum ejus durius eft quam aliorum Pandanorum, quumque in ventofis crefcat collibus , .ruffefcit inftar veterum Sagu arborum, immo in quibusdam infulis ex fufco nigrefcit, atque inftar Nibun durum eft, fed non:craflum, reliqua eniffijejus pars interna fungofa eft & filamentofa, uti in Sagu arboribus. um oe Nomen. Latine -Pandanus filveftris five terrefiris., Malaice Pandang utan, prima fpecies Amboinice di- citur Keker wai, altera Keker evan feu Leytewan, acfi Pandanus montanus diceretur , Malaice Pandang gu- & Daun tickar, ac femina peculiariter Mantayn & Haun tayn; in Leytimora Aren, -Hituenfes: illum vocant Tolun , quod nomen alii Pandano vero tribuunt, qui in maris rupibus crefcit; fciendum enim eft, Am- boinenfes cunctis Pandanis incerta huc usque dediffe nomina, fatis putantes ipfi tribuere nomen generale Keker , additis quibusdam adjectivis pro cujusvis lubi- tuş certum enim eft Pandanos fat laboris cauflare cu- riofis ipforum inveftigatoribus ,.ut rite diftinguantur, Le autem non e AAA -quum ipforum urimi exiguum prebeant uium. .. : B Tom. Locus. | ue ibi voe. catur Kaida taddi , Malabarenfis vero fructus iterum 145 gemeenlyk met vuiligheid vermengt is, men kapt den ftam — met een bouwer af, keert de firuik om, en giet © water in een boet. i p. ) Hier mede Jean: overeen te komen de tweede zoorte van © Kaida; in de Hortus Malab. tom. 2, fig. 6. befchreven, en aldaar genaamt Kaida taddi, deg de vrugien van 't Malabaarfe zyn wederom grooter dan aan "t Amboinfche. De Ses en Seventigfte Plaat ` Vertoont een tak van de lage Pandang firuik. á i LXXXU!L HOOFD STU AR. De wilde Pandang-firnik. Et landelyke geflagt van Pandang verdeelt zig in veele zoorten , dog wy zullen der Amboinefen ge- voelen volgen, en verdelen ze maar in twee; te weten, 1, Keker wafi; 2. Keker ewan.. | _1, Keker wafli, ist geene in de laagte, in valeye. i > bofcbtuinen , Wali gebeten, groeit met vele wortelen boven de aarde , een korte (lam, niet regt, maar ` eerfi bogtig , bebbende de [Lam van 't manneken of vrugt- dragende van buiten digt, een onordentelyke dikke wratte, als doornen flekende. Zeg De bladeren komen beft overeen met de Pandanus. fpu- rius, bebalven dat de middelfte voorn zo diep niet, maar vlakker is, aan "t manneken drie en een half voeten, aan t wyfken vyf voeten, en meer lank, drie vingeren breet. De rug aan deeze zoort is niet meer dan half gedornt , dog aan de jonge meeft beel gedoornt , bet mannetje draagt vrugten „ kort by een gedrongen , gelyk de Keker-pan- they, dog grobter , te wöten als Bende-eyeren , mee root werdende, en van malkander vallende, welke jong zyn- de gekookt en. gegeten werden `. bet geene men, voor? t wyf ken. boud, draagt bloemen als kuiten y .gelyk,in ^t voornoemde Hoofdftuk gezegt is , zonder reuk, — Het bout is wit, niet durabel, en dierbalven tot niéts gebruikalyhec oit wt aset, panegor mei Het tweede. Keker ewan: of ;berg-Keker heeft aveini- ge wortelen: boven de aarde ,-een-regte en boge ftam, als een wilde, Pienang - boom, de:bladeren: yn: zeven en agt: voeten lang y drie vingeren: breet, oam de kanten fyn en digt gezang) siftyf- en bord, met een fcherpe rugge van onderen , die, niet eel gezdagiris , en de ‚befle,om mat-. e te maken, daarom voor "t regte- Daun tickar Ze bou-: aM en fi yl > wot id a dd diilim! “De vrugt is enkelt aan "t uiterfle der takken. voortko- mende als een boge kegel , van dertien tot feftien- duimen lang y drie vingeren dik, of als de vrugt van ’t-volgende Saun. De korltjes zyn een mageren fchaft dik ; irregu-. lier , feskantig „hangen digt aan malkander., en gapen niet , binmen met een -oranje-geele Am, aan: malkander. bangende , allenkskens vallen. ze af, en laten den middel- fen flaf twee vingeren dii, De orugt flaat in een. drie- hoekige. fchede , gemaakt vau drie lagen bladeren, ieder, laag van. ef a fes witagtige bladeren. d Het bout is barder dan adn. andere Pandangs s ale ^t op dugtige'bewvelen fiadat , na dem sofJen trekkende, gelyk aan de oude Sagu-bomen , jarod-zommige Eilanden zwart- bruin,, ep 20 bart: als Nibun y dog niet dik, avant al de reft van binnen is oos en dradig., gelyk de Sagu-bomen. Naam. dnt Latyn Pandanus filveftris five terre- ftris, in "t Maleits Pandang vuan, de Ke zoort biet in "t Amboins Keker wat, . de tweede Keker ewan. of Leytewan , als of men Pandanus montanus zeide , Ma- leits Pandang gunong en Daun tickar t wyf ken „ in ’t, byzonder Mantayn en Haun. tayn s- Leytimoors Areu. e Hituefen noemen bem Tolun, welke naam andere de. Pandanus verus geven, dewelke op de Zee-klippen waft,: want men moet weten, dat de. Amboinefen ali; de Pan- dangs tot bier toe gant/ch.onzeker benoemen, agtende ge- noeg den gemeene naam Keker, met eenige bywoorden, na yders believen; en zeker de Pandangs geven moeite genoeg ook aan een curieus Onderzocker,:-om baar te on-. derzoeken of baar. teonderkenneny dog tk agt ze zv. veel moeite niet - , 0m dat de meefte van map zyn. aats, p 146 . Locus. Prima fpecies, uti dictum eft , potiffimum crefcit in vallibus, ac planis locis ad inicium montium sin fole faxofo , ut & in defertis hortis, hoc autem difcrimine , quod quo altiores & magis aperti fint loci, im quibus crefcit , eo melius ac durius exhibet lig- num. Keker ewan remotius 4a litore crefcit, uti & in ventofis montibus, non autem in denfa filva. . ` Ufus. Hec fpecies optima przbet folia, ex quibus matte conficiuntur, quum longiffima fint, licet illa Pandani fpurii breviora, durabiliora tamen funt , ta- les matte Jave & Baleye venales proftant ubique: Maris durum lignum infervit adligneas fecures Nany diétas , ex ipfo formandas, quibus medulla ex Sagu arboribus effoditur. In Celebe ejus trunci finduntur ad afferes tenues, feu Pangcawan, quibus Atap cir- cumfuitur: Ex reétis truncis in montibus crefcenti- bus canales durabiles formantur. Tsjammo, quod lignum eft obfcure fufcum, in Ce- lebe & Borneo productum, fpecies videtur effe Pan- dani montani. EN "Nomina Manu tayn, Mantayn, & Hanutayn , deno- tant fimum avis Haun feu Abun, qui palumbes eft, um hic habeatur propagare hanc arbufculam, fine dubio per excretionem officulorum , quz in aliis ' comederunt arbufculis, atque hinc inde in montibus projiciunt ac ferunt. Tabula Septuagefima Septima Ramum exhibet Pandani filvefiris. JIERBARII AMBOINENSIS Liber VI. Caput LXXXIV; ‚Plaats. De eerfte zoorte, als gezegt , groeit meeft in de valyen en vlakte, dog mede op de voorfte bergen, daar "t ficenagtig is, en in verlatene tuinen , met dit onder- Jebeit , boe boger en lugtiger de plaats is daar ^t ftaat , boe beter en barder hout ’t draagt. De Keker ewan vali verder van Jirani , of op lugtige bergen , maar niet in t digte «vout. iu Gebruik. Deexe bladeren zyn de befle , om matten daar van te maken , em dat ze de lang Ge zyn , boewel die van Pandanus [purius y korter en durabelder zyn; dier- gelyke matten brengt men op Fava en Baly over al te koop, 't manneken met zyn bart bout dient om de boute byltjes daar van te maken, Nany genaamt , waar mede men bet merg uit de Sagu-bomen. pokkelt. Op. Celebes- werden deeze ftammen pefpleten tot dunne latten; tot Pangcawan , om dewelke men bet Atap naait, Uit de regte fammen., dewelke op. de bergen fidin; maakt. men durabile geuten. y - Tsjammo, een donker-bruin bout op Celebes en Bor- ‚neo waffende, Jebynt eem zoort van berg- Pandang te zyn. De namen Manu tayn, Mantayn, en Hanutayn , qwil- len zeggen drek van de vogel Haun of Ahun, *twelk een: wilde duive is , om dat deeze gebouden werd voor een voortplanter van dit boompje, buiten twyfel door "t afge: ven van de koris, die ze op andere boompjes gegeten beb- ben, en bier en daar in "t gebergte zaaijen. De Seven en Seventigfte Plaat Vertoont een tak van de wilde Pandang-ftruik. CAPUT OCTOGESIMUM QUARTUM. _Pandanus latifolius. Keker moni. P Andanus quintus eft latifolius & odoratus, trun- cum emittens otto novemque pedes altum , craffitiei Pinange , farcimina & articulos gerit inftar reliquorum Pandanorum, uti & fpinas, hic fo- lia profert regularia , inftar cochlez femper dextror- fum, que prope ortum parum fupra fefe invicem lo- cantur, funt autem fex pedes longa , ultra palmam lata , craffa, glabra, & firma, atque inftar patinarum, in medio concavum gerunt fulcum feu canalem, qui inferne acutum cauflat dorfum , ore ab inferiore par- te ad aliquam diftantiam glabre fünt, dein breves fubfequuntur fpinule vage usque ad palme circiter latitudinem ab apice, ubi dente & pufillz funt inftar ferre fubtilis, quales & in inferiore dorfi parte obcur- runt, pofteriores vero fpine, licet rare , firme ta- men funt& pungentes, fi tangantur: Foliorum extre- mitates fubito & obtufe definunt in brevem apicem, non facile transverfaliter lacerari poffunt, fed com- mode per longitudinem juxta fibrarum decurfum. | üm hec folia fcindantur vel fricentur, odorem fpirant penetrantem inftar recentis foeni vel Oryze, quem odorem incole Wangi vocant, quique ipfis atus habetur, quam maximus autem eft prope ip- orum ortum, ubi & albicant , cetera foliorum pars intenfe viridis eft , ac plurima inferiora folia circa medium fracta dependent ex arbore, quod tam per ipforum gravitatem quam per ventum cauffatur. Inter radicum arcus feu farcimina multi excrefcunt furculi, minora & anguftiora gerentes folia, qui ab- fcindi & transplantari poffunt , per longam annorum fe- riem flores non profert, ac quidam nunquam florent, quod cauffatur, quum nimis fzpe tenera ejus decer- pantur folia, ceterum flos cum illo veri Pandani con- venit, fed plerumque major eft, ita ut quodvis gér- men palmam longum fit; per quod ample fefe extendit, & farinacinerea repletum eft, & odoratum, ditum- ue fpirat odorem: Frugifera hujus fpecies nunquam uit obfervata, | S rege? D grae ved n: & odoratus, Am- oinice Keker moni, quibusdam Malavenfibus dici Pandang babouw. 1 meme Een Locus. Non eft filveftris, fed in hortis colitur, ubi altitudinem adtingit Limonii , non autem prope edes locandus eft, quum facile a ventis projiciatur. Ufus. nm. HOOFDSTUK. | © De breedbladige Pandang-flruik. E vyfde Pandang is de breedbladige em riekende, met een ftam van agt of negen voeten opfchietende, in de dikte van een Pienang - boom, amet zyn. wor- Jten en leden: gelyk.alle Pandangs , mede 20 doornagtig , bier aan lopen de bladeren ordentelyk op, en-wenteltraps= Sepp, git na de regterbant, by baar oorfpronk een weinig over malkander fiaande, zy zyn zer voeten lang, en ruim een band breet,- dik, glad, en ftyf als bortjesş in de midden met een diepe geut of voorn, die van onde- ren een fcberpe rug maakt , de kanten zyn vanvagteren een groot eind effen, daar naar volgen korte doorntjes 5 van malkander fiaande tot omtrent een band breet van de [pits , daar ze digt en klein zyn als een fyne 2008, gelyk mede aan de onderfterugge , de agterfte doornen hoe- wel weinig , zynegter ftyf , en verzerende, als men daar tegen firykt. De einden. der bladeren lopen febielyk of Stomp toe , met een korte fpitfe, zy zyn niet wel overs — te fcheuren , maar ligt in de lengte, gel yk baré dra- n lopen. sieke 2 Als men ze fnyt of wryft, aya ze Berk van reuk, gelyk verfcb booi of verfcbe rat, welke reuk de Inlanders Wan- gi noemen, en voor-aangenaam houden; men gevoelt bem meejt by bare oorfpronk , daar ze wat witagtig zyn; de reft boog -groen. De meefte onderfte bladeren’ bangen om» trent de midden gebroken , aan den boom, ^t welk door bare zwaarte efa > als de wint daar agter komt. ` + Tuffchen de boge of worften van de wortel komen vele jonge Jpruitjes voort, met kleinder en fmalder bladeren 5 die men affnyden en verplantenkan; by ftaat vele jaren; eer by bloemen voortbrengt , en zommigen dragen nodit > waar van de oorzaak is, dat men bem te Ke? an zyn jonge bladeren berooft, anders is de bloem die van de ops regte Pandang gelyk, maar doorgaans grooter , zo dat ieder kuit wel een band lang is; zy breit baar kuiten wyt open , die vol graauw meel fteken, rieken ook veel, dog meeft xa de voornoemde reuk , 't vrugtdragende is nooit gezien. Naam. In ’t Latyn Pandanus latifolius & odoratus, op Amboin Keker moni; by zommige Maleyers Pandang. - Plaats. Hy waft niet in ^t wilt, maar moet inde boven onderbouden worden , daar by zo boog opftbiet als een Li- moen-boom , dog men moet xe niet by de buizen fiel: len, om dat ze ligt van de nvind Ge Tab. LXXVII. ! ol EM | ze i DL j MUN / m N p, Y d V/A | „a / 7 / /h j pgs / NE, / D KS YA P o a I | | Lom. IV. | Lag. 247 - 3 WW wes TI ess Le RA 722 > SİM 25 778044127 PPP Te, ur Nee M ANN TIN AMA Tx M NS N NN N NY Kar CE NN N N Du <. NEN M V } VI. Boek. LXXXV.Hoofdf. AMBOINSCH KRUYDBOEK. Ufus. Folia ejus ab incolis expetuntur, quibus cottam obtegunt Oryzam, quum fit calida, ut foeni odorem iftum conquirat, qui ipfis gratus eft. Tene- ra ejus folia in loramenta etiam fcinduntur, in quibus muliercule capillitium neétunt, vel ipfi interponunt, ut hunc adtrahat odorem: Quidam quoque hzc mi- nutim confciffa cum Oryza cdunt , fic quoque odora- tis admifcentur oleis. In Rumpbii auctuario bec leguntur. Florens hujus Pandani caput, uti in textu dictum fuit, raro prodit, quod tamen fequentem in modum obfervavi: Ultra binos pedes longum eft, foliisque cingitur tres circiter pedes longis, que fuperne vi- tidia & fpinofa , inferne alba funt , uti in textu legi- tur: Ipfius fquamz quatuordecim pollices longz funt, ultra palmam late , dorfo acuto feu gibbo donate, que fubftantiam habent uti reliquorum Pandanorum , co- loris albicantis, ac replete farina copiofa fordide al- bicante: Semper inter binas fquamas folium locatur albicans, ac quevis fquama concava parte incumbit dorfo fübjecte fguam& : Ab incolis eduntur, quum vero hoc caput plerumque pluviofis progerminet men- fibus , hinc facile putrefcit. Fru&us nunquam profert, uti nec alii floriferi Pandani unquam fructus gerunt. Tabula Septuagefima Oğava Caput Pandani latifolii florens exhibet, CAPUT OCTOGESIMUM QUINTUM. Pandanus- mofchatus. Pandang cafturi. JEc fexta & exotica Pandani fpecies ab omni- H bus cateris differt, quum ejus folia nullo mo- do fint fpinofa, ceterum truncus eandem ha- bet craffitiem ac.formam , quam prima fpecies, feu Pandanus verus, qui ultra crus craffus eft, octo no- vemque pedes altus , ac parum finuofus , quique breves & obtufas gerit fpinas, fine ordine pofitas, ac fuper- ne in binos tresve majores fefe explicat ramos, qui incurvi quoque funt, inftar brachiorum magni can- delabri, atquc hi iterum in binos tresve majores di- viduntur ramos fed breviores, quorum quivis pecu- liarem quafi format comam feu fafciculum foliofum. Ejus folia maxime cum illis precedentis conve- niunt fpeciei, funt autem anguftiora, ac magis glau- ca, quinque fexve pedes longa, tres transverfales digitos lata, in anguftum & jünceum definentia api- cem, qui pedem longus eft, amplo autem canali per medium diftinéta funt , rotundas gerentia oras cum dorfo acuto, funtque porro craffa, & firma inftar du- plicis charte membranacez , juxta oras glaberrima, nec ad dorfum ullas gerunt fpinas, quod in hac fpe- cie peculiare eft. Folia hec in trunco & ramis dex- trorfum vergunt inftar cochlez, in tres ordines po- fita, in vertice autem hi ordines potiffimum erigun- tur, atque in centro fuo globulum formant florem dictum, uti in reliquis Pandanis. Hi flores colle&ionem faciunt foliorum & germi- num, qualia fupra in Pandano vero defcripta funt , que ex quindecim vel fexdecim brevioribus formantur fo- liis, quorum longiffima binos pedes » breviflima pal- mam longa funt, atque inter hzc quatuordecim tu- bercula feu germina locantur, que breviora magisque intricata funt, quam in prioribus, minorem digitum Jonga, in multos fubtiles ramulos, farina confperfos, divifa, coloris pallide lutei, queque vermiculis re- pleta funt , qui in nigricantes degenerant fcarab&os, magna copia circa pretereuntium caput circumvo- Jantes : Inferior ac dimidia horum foliorum pars al- bicat, quz nempe hec germina cingunt, gratumque fpirant odorem, quam incolz cum Mofco feu Ca- ari comparant, proxime autem adcedit ad unguen- tum quoddam odoratum, ex floribus compofitum. Hic odor tam late fefe diffundit, praefertim. vesper- tino tempore & per noctem , ut totam repleat aream, in qua crefcit, quam primam hzc germina fefe ape- riant, fi vero hic racemis florifer aliquamdiu relin- quatur, germina ifta cinereum contrahunt colorem, atque omnis fere disparet odor, unde abfcindendus eft, quam primum hic percipitur odo Tom. IV. Folia 147 Gebruik. De Inlanders zoeken deeze bladeren, om de gekookte ryft daar mede toe te dekken, als by nog warm is, waar van ze dien booiagtigem reuk bekomt, die by baar- lieden aangenaamis. De jonge bladeren werden ook in rie- men gefneden , waar mede de vrouwen bare bairen vlegten of daar onder fteken, om die zeiffie reuks wille. Zommige koken ze ook klein gefneden, onder de rvfi, zo werden ze ook tot Olieteiten gebruikt, die men welriekent wil bebben. In de vermeerdering van Rumphius wert dit gevonden. De bloeyende tros, gelyk in de text gezegt is, komt zela den voor den dag , dewelke ik aldüs bevonden beb: Hy is ruim twee voeten lang, omgeven met blâderen omtrent drie voeten lang , dewelke boven groen en doornagtig, en van onderen wit zyn, gelyk in den text flaat. De kuiten zyn veertien duimen lang, ruim een band breet , met een boge of bultige rugge , van fubftantie als aan andere Pandangs , witagtig van couleur , en rykelyk met een vuil wit meel gevult, telkens rullen twee kuiten leit een witagtig bladt , en yder kuit ruft met zyn bolle buik op den rug van de onderleggende kuit. Zy zyn by de Inlan- ders eetbaar , dog dewyi deeze tros gemeenlyk in de regen MoufJon voortkomt, zo verrot by ligtelyk. Vrugten ko- men daar nooit aan , gelyk andere bloemdragende Pandang: ook nooit vrugten voortbrengen. De Agt en Seventigfte Plaat Vertoont de bloeyende tros van de breedbladige Pandang. LEAKY. HOOFDSTUK De Muscus-P andang. Eeze fesde en uitlandifthe zoorte van Pandang ver: D Jcbilt van alle andere, om dat ze aan bare bladeren ant/ch niet doornagtig is, anders de [lam groeit in dezelffte dikte en fatfoen , gelyk aan de eerfte zoorte of Pandanus verus , te weten ruim een dye dik, agt of nes gen voeten boog , en wat bogtig, bezet met korte en [tom- pe doornen, zonder order. Boven verdeelt by zig in twee a drie boofttakken , dewelke mede krom dë gelyk de ar- men van een groote kandelaar, en dezelve al wederom in twee of drie andere bovfden of korte takken , ieder een by- zondere kruin of bos bladeren dragende. De bladeren gelyken meeft na de voorgaande zoorte , dog zyn fmaller, en meer naar 'i blaauw-groen trekkende, vyf en Jes voeten lang, drie dwers -vingeren breet , met een fmalle biesagtige Jpitfe, die «vel een voet lang is, met een brede geut door de midden , «viens kanten ront zyn, en beneden een fcherpe rugge heeft, voorts dik, flyf als dub- belt perkament , zeer glad langs de kanten, en aan de rugge zonder eenige doornen of fcherpte, bet welk deeze zoorte tot een byzonder merkteken beeft, aan de flam en takken gaan ze mee[l regts om wenteltraps-gewys, in drie ryen , dog aan ’t opperfte flaan deeze ryen meeft regt, en formeren in baar midden , bet geen men de bloem noemt, gelyk andere Pandangs. Deeze bloemen zyn een vergadering van bladeren en kuiten, gelyk boven in de. Pandanus verus befchreven ftaat, gemaakt van vyftien of feftien kortere bladeren, waar van de langfte twee voeten, de kortfle een band lang zyn, en daar tuffchen veertien kuiten, dewelke kor- ter en verwerder zyn dan aan de voorgaande, een kleine vinger lank, in veele fyne takjes verdeelt , en met meel bebangen, bleek-geel van couleur, en vol kleine wormp- jes, dewelke in zwartagtige torretjes veranderen, en in menigte iemand om’t booft vliegen: ruim de onderfte helft van de bladeren, die deere kuiten omgeven, zyn wit, en van een goede reuk, dewelke de Inlanders by Muscus of Caftari vergelyken , dog by komt naaft overeen met een oede welriekende falve , daar wat bloemagtigs onder pt, Deeze reuk ver/preit bem zo ver, inzonderbeid by den “avond en ’s magts, dat by ’t gebecle plein vervult, daar by flaat, zo dra de kuiten baar openen , maar zo men deeze bloemtros een weinig langer laat flaan, zo werden de kui- ten graauw , en de meefle reuk vergaat , daarom men ze af moet fryden , zo dra men de reuk gewaar werd. Ta Blade- 148 ` Folia hee & görmina longo & trigono circumftant petiolo, qui mollis eft, & edulis, faporem habens Calappi palmyte, qualem fapit etiam album & her- baceum cor, in ramorum fummo locatum, fi vero crudus édatur , paucum in ore excitat pruritum = Nunquam fructus in hoc obfervavi, nec audivi unquam in Java hanc glabram fpeciem frugiferam fuiffe. "Lignum ‘eft uti reliquorum Pandanorum, externe cra{fis conftans ex fibris & molle, interne album & fun- gofum , in ramorüm fummo album & herbaceum; fa- Doris dulcis inftar cordis feu Palmyte Calappi. Sto- loners quoque amplum format per radices , que polli- cem ac binos digitos craflie funt , atque ad altitudinem quinque pedum fupra terram elevantur adco denle, ut inter illas permeare aut prorepere nemo pollit, quzque fpinulis undique per abruptos ordines cingun- tür, alte ex trunco excrefcunt, immo in craffis ra- mis, àc magnam formarent intricatamque congeriem, nifi füperiorum quzdam abfcinderentur ; lamella doque gerunt in inferiore parte, que decidit, fi árcimen vel radix ifta circiter terram tangat, tum- jue in binas tresve minores fubdividitur, que pro- unde terram perforant, inque ipfam penetrant , inter copiofas hafce radices varii longorum anguftorumguc foliorum fafciculi excrefcunt , quz illis Caricis fimi- lia funt, ni craffiora & glabriora effent, illi vero ex- fcindi & transplantari poffunt: Per fex durat annos, antequam flores gerat, faltem hic in Amboina primo eciolum format, ultra tres pedes altum, inque hoc brevi erigitur ftipes, in tres majores fefe dividens ramos inregulares, unde & horum unus alterve am- putatur ac transplantatur, qui «que ac furculi pro- germinant, ac tempore flores; etiam gerunt. ` Nomen. Latine Pandanus mofcbatus feu levis, Ma- laice Pandang cafturi, ch. e. Pandang mofchatus ob di- Etam rationem : Aliis: Putat dicitur, quod nomen in Java quoque notum eft, Baleyice Pandang lengis, a foliorum glabritie., ac fi oleo , Lengis. ditto, effent oblinita. | | € ? - Locus. In Amboina exoticus eft frutex, ac primum anno millefimo fexcentefimo feptuagefimo fexto jus- fu meo ex Java delatus , ubi nunc in hortis colitur, ubi multum temporis ac loci requirit, antequam per- feda. ejus confpiciatur forma... : In aliis regionibus , preter Javam & Baleyam parum notus erit, quum huc usque nullam ejus mentionem apud ullum invenerim auctorem, nec ullam glabram inveni fpeciem inter occidentalem Metel feu Manguey, cujus Nierenbergius tamen tot commemorat fpecies. in aére exficcantur, ac veftibus adponuntur, recen- tia.quoque folia in.partes diflecantur, & odoratis in- popuntur oleis, uti id fupra de Pandano vero fuit ictum, A N.B. Huic Capiti nullam adje&am inveni plante figuram. HERBARII AMBOINENSIS N. B. By dit Hoofdftuk heb ik geen afbeelding van de plant gevonden, (ucc ES pe Liber Vi. Caput LEXXVz Bladeren en kuiten [laum vontom een witte driekantige fleel, dewelke mals is, en fmaakt als Calappus-palmyt y gelyk ook bet witte en kruidagtige bert aan "t opperfte der takken, dog raauw gegeten , jeukt een weinig in de mont, Ik bebbe nooit vrugten daar aan gezien, en ook nooit ers waren konnen, dat op Fava onder dit gladde geflagt een vrugtdragende zoorte 2). } pi Het bout is gelyk als aan alle andere Pandangs, bui. ten grofdradig en week, binnen wit, en voos, maar aan bet opper fte der takken wit en kruidagtig y '&oef'soan fmaak als Calappus-palmyt. Het maakt mede een brede [Loel met zyne «vor[len of wortelen , die van een duim'of twee vin- geren dik zyn, en wel vyf voeten boog- boven de aarde Jtaan, zo digt dat men daar door niet Rruipen:kan , 'bözet met kleine doorntjes in afgebrokene ryen, xy beginnen boog aan den ftam, zelfs aan de dikke takken „en zouden: een groote verwerring maken , zo men niet van de opperfte een party afkapte. - Zy hebben-in "t uitfchieten onder aan mede een /chuifje, ^t welk afvalt ; als dejworft omtrent de aarde komt, en dan verdeelt zy baar in twee of drie min- dere, dewelke diep in de aarde -dringen , tu[Jchen deeze vele wortelen komen ver/cheide bo[Jen voort aan lange fmal- le bladeren , ^t Snygras gelyk, zo xe niet dikker en glad» der waren , deet men af[myden en verplanten ‘kan. Het moet wel fes jaren fiaan, eer bet bloemen draagt , im» mert bier in Amboina. formeert bet gert. een. fledl , meer dan drie voeten boog, en daar op een korte ftam, die zig in drie boofttakken verdeelt , en vry.wanlchapen fiaan, wesbalven men een of twee van deeze takken afkappen en verplanten kan, dewelke zo-wel-als. de plantjes: beklgvend, en met er tyd bloemen voortbrengen. ei if Naam. In "t Latyn Pandanus mofchatus of tevis, in °t Maleits Pandang cafturi „ Mufcus Pandang woorfebreve seden OB andere Puta iweka maan, op Fava bekent is, opt Baleis Pandang lengis, van de laddigbeid der bladeren „als of xe met oly, Lengis.by baar genaamt, befmeert waren. © 1 _ Plaats. In Amboina is by een ‘vreemdeling, maar lyk in't jaar feftienbondert fes en feventig op myn beßere Sard bite daar in gebragt , alwaar by num de hove voortgeteelé werd, daar by vry wat tyd en plaats ger alleen de reuk is, een weinig in de lugt droogt, en dan onder de klederen bewaart : gelyk boven van de Pandanus verus gezegt Ts... D wi SN Pag -140. Tab. LXXIX. 99s VL Boek. LXXXVI Hofdt. AMBOINSCH KRUYDBOEK. 149 CAPUT OCTOGESIMUM SEXTUM: Pandanus Ceramicus. Pandang ceram. curvum gerit truncum , cui folia infident uti in binis-prioribus fpeciebus, fed breviora & angu- ftiora ; quatuor pedes longa, in medio quatuor digi- tos, inferius autem binos ac tres lata, in medio enim S curt Pandani fpecies, feu tertia latifolia „ine latiffima funt, quum fulcus ibi dehifcat, horrendis: ac denfis fpinis-armata tam. ad oras quam in fumma dorfi parte, fuperflua enim ejus pars mitis eft, ex medio'auriculatorum capitulorum longus. excrefcit fru&tus;- Melonis formam. habens, ultra pedem lon- gus, palmam craflus', coniformis, ex rotundo pa- rum trigonus, qui externe denfe obfeffus eft tuber- . Gulis parvis, uti Tsjampadakz fructus, illius vero cancelli feu tubercula minora funt, in fundo: penta- gona feu inregularia , & acute definentia inftar ada- mantis politi, que matura rubent. Pyramides he feu globuli vix minimum digitum craffi funt, circa fca- hum locati, qui interne obdu&i funt rubra & vifco= a pellicula, qualis rubra feu aurantia vifcofaque me- dulla cundis interjacet pyramidibus , que interne al- be funt, & replete oficulo feminali inftar Oryżæ granuli BEE sie as oe MN DS vali. xat wor Soa Hujus arboris & fpecies montana obcurrit, cujus foli nitudinem haber: Folii piftorum, quinque ker Ven longum , ultra palmam latum. Ejasgüe *truncus: in aliquot quoque dividitur. ramos. Fru&us autem: multo: major ‘eft precedenti , inftar Cuturbite'; primo erectus, dein inclinans, tres fpi» thamas longus, binas ‘ac tres palmas transverfales craflus , in peripheria feptem habens palmas, ex ro- tundo itidem trigonus: Inferiores ejus pyramides ex uadrato plane funt, non ultra binos culmos craflz, upetiorés- vero pentagon& ac multiformes , omnes rubra pellicula obducte, interjacens vero rubra feu erocea medulla adeo pauca eft , ut fibi non adheteant, hec in.hac magna fpecie ultra-digiti articulum longa funt; cetera interna harum pars flava feu albicante inedulla repleta eft. Si conuli ifti dehifcant, quum manu fricentur, fignum eft, fructum effe maturum , quí tum sbféinditur.- sav SE. sbs iiet D. ceo ` Ejus farcimina feu radices. fupra terram elevate: brachium craffe funt , ac fpinis obfeffz in ordinem po» fitis, quales & truncus habet. Magnum füpra terram alte elevate obcupant locum, ita ut fub his pene i poffit, ex trunci enim medio jam fucceffive tales radi- ces oblique demittuntur-in tertam, que & incomp- tam formant arborem cujus cortex in longa craflaque filamenta findi poteft, que ad ligamina adhibentur. ` Nomen. Latine Pandanus Ceramicus , Malaice Pan- dang ceram ,in Cerama & Loshasa vocatur Saun , Ter- nata Sipa pa, Boerone Kleba, `. Locus. Potiffimum in Ceramacrefcit, Boerone ,Ge- lolo , & Ternate infulis. In Amboina exoticus eft fru- tex, excepto quod pauci ex Cerama deduéti in hortis plantati obcurrant, quod & Ternatenfes faciunt, cæ- terum fponte ibi crefcit tam inlitore,quam in montibus, ` Ufu Harum regionum incole , ac prefertim Mo- luccani quam maxime hos expetunt fructus, qui ipfis loco butyri inferviunt, ad cottam Oryzam pinguedie ne inpregnandam , totos enim fumunt hos maturos fructus, quos in partes deffecant, & Oryze adco- quunt, que inde ex croceo rubet colore , pinguis eft, atque odorem iftum feno proximum fpirat, qui ipfis gratus habetur: Alii maturorum fructuum pedupculum medium cum adherente ipfi carne abjiciunt, &-conu- los iftos cum circumjecta rubra & oleofa medulla arun- dini inponunt, quos in fumo confervant, quumque hanc maffam in ufum adhibere volunt ,'ejus portionem quandam Oryze adcoquunt, vel folam in aqua ebül- liunt, atque: fupernatantem pinguedinem Oryzz ad- mifcent,-que igneum vel minium contrahit colorem , pinguis eft, dulcis; ipforumque palato gratiffima: Si- mili modo recentia officula aque incoqui poffunt , ac fupernatans ipforum pinguedo rubra Oryze adfundi. Cum hoc convenire videtur quarta Kaide fpecies in Hort. Malab. tom. 2. fig. 8. defcripta , ibidemque di&a Kaida tsjerria, que montana ett fpecies. Tabula Septuagefima Nona Ramum exhibet Pandani Ceramici cum frufu ejus conico. LXXXVL HOOFDSTUK. De Ceramfthe Pandang, E zevende zoorte van Pandang y of de derde breet, D bladige fcbiet ook met een kromme (bam op „ en daa? aan de bladeren, gelyk de twee voorgaande , dog korter en fmalder , vier voeten lang, in de midden vier vingeren , maar agter twee a drie breet, want omtrent de midden zyn ze brecdft, vermits de geut aldaar geopent Staat , met yfelyke en digte doornen gewapent s zo aan de kanten, als op bet voorfte deel van de rug , avant de refi deszelfs is zonder doorns, uit ’t midden der gebaarde knop- pen komt een lange vrugt, in de gedaante van een Me- loen , ruim een voet lang , een band dik, kegelformig toe- lopende , uit den ronde wat driezydig; van buiten is by digi bezet. met kleine bobbeltjes, gelyk de vrugt van Tsjam- padaka , dog de ruitjes of bobbeltjes zyn kleinder, op de grond vyfboekig of irregulier , en wat [pits toelopende, als geflepene diamanten, dog niet ftekende , rept root, als zy ryp Zyn, vertonende de piramietjes of kegeltjes, welke zyn /chaars een pink dik, rontom de middelfte [lecl fiaande, en van: binnen bekleet met een root fimerig velleken , dier- elyke root of boog - geel flymerige merg tufJchen alle de egeltjes legt, dewelke van binnen bart zyn , met een zaat- korl als een ongepelde ryft-korl, T Deeze zoort beeft een berg - xoort , wiens blad zo groot werd als t Folium piftorum , te weten vyf en fes voe- ten lang, en ruim een band breet. De flam verdeelt zig ook in eenige takken, de vrugt is veel grooter dan de voor- gaande „te weten als een Cauwoerde , eer overeind ftaan- de, daar na bellende, drie fpannen lank , twee en cen balve band breet dik, of zeven dwers- palmen in den om- loop , ook wit den ronden wat driehoekig, De onderfte ke- geltjes zyn uit den vierkante plat, niet boven twee ftroo- balmen dik ; de bovenfte zyn vyf of veelzydig , alle met een root welleken bekleet , dog bet tu[Jcbenleggende root- geele merg is zo Weinig , dat ze niet aan malkander kle- VEN; zy wyn ook niet boven een lid van een vinger lang, aan deeze groote zoort. De reft na binnen is met een geel of witagtig meel witgevult. Plaats. Het waft meeft op Ceram, Boero, Gelolo, en de Ternataanfche Eilanden. In Amboina is by vreemt , bebalven weinige ‚die men van Ceram gebragt en in de bo- wen geplant beeft, gelyk ook de Ternatanen doen, anders waft by van zelfs, zo op flrant als in "t gebergte. ‚Gebruik, ‘De Inlanders, inzonderbeid de Moluccanen bouden veel van deeze vrugten , dewelke baar in plaats van boter dienen, om de gekookte ryfi vet te maken, want zy nemen de gebeel rype vrugten , fnyden ze in flukken of Jebyfjes „en koken die onder de mji >. dewelke daar van geel=root word, vet, en van dien booiagtigen reuk , die by baarluiden aangenaam is. Andere fmyten uit de rype vrugt de middeljte feel met bet aanbangende vleefch weg, de kegeltjes met dat aanklevende root en olyagtige merg doen ze in een Bamboes , en bewaren ze in den rook, als ze dat gebruiken willen, koken zy cen party van 't zelve on: der de ryft, of alleen in water, en de bovendryvende vet: tigheid gieten ze over de ryfl, die dan vuur of mienie- root werd , vet, zoet, en voor baarlieden wel/makende. Op dezelffle manier kan men ook de ver/cbe korls in water koken y en 't bovendryvende rode vet op den ryft gieten. Hier mede Jon overeen te komen de vierde zoorte van Kaida, in de Hortus Malab. tom. 2. fig. 8. befcbreven , en aldaar genaamt Kaida tsjerria, zullende een berg-zoorte zyn. De Negen en Seventigfte Plaat Vertoont een tak van de Ceram/cbe Pandang-firuik, met des- zelfs kegelvormige vrugt. 3 CAPUT 150 CAPUT OCTOGESIMUM SEPTIMUM. Folium Baggea verum. Daun bagea. eft Daun bagea, que tot fupra terram & cam alte emittit radices, ut puer fub iis permeare poffit, truncus craffitiem & altitudinem habet DÄ e ris Calappi, plerumque autem non ultra quatuorde- cim ac fexdecim pedes altus eft, ac crus craflus, qui plerumque inferius tenuior eft quam fuperius , atque inter radices adeo intricatus, ut ejus ortus dignofci nequeat. E Ejus folia funt decem , duodecim, ac plures pedes longa, binas palmas lata, fique extendantur, fpitha- malis funt latitudinis, quorum inferior pars ad dimi- dium rotundo donata eft dorfo, ac glabra, inftar ca- nalis rotundi, fuperior media pars acutum gerit dor- fum, tenuibus, brevibus, nec admodum pungentibus fpinulis obfitum , quales & orz ab utraque gerunt parte. Fru&us raro progerminant, quum nimis fepe fo- lia abrumpantur, qui vero in montibus crefcunt , ubi ipfis majus conceditur otium , & ad Calappi altitudi- nem excrefcunt, fructum habent inftar fubfequentis litorez fpeciei, fed minorem, de quo fequens vide caput , ubi latius defcribitur cum reliquis ejus partibus. Oz & maxime inregularis Pandani fpecies Nomen. Latine Folium Baggea verum ab ejus ufu, ad diftinétionem fubfeguentis : Malaice Daun baggea , Amboinice Haun wafi, in Lehaa & parva Cerama Ima & Ime, in Banda Wacun ranu, Jav& in Grifecka Aren & Pandang «vang, h. e. Pandanus magnus. Locus. Hec fpecies non in litore crefcit , fed mon- tes amat altasque filvas , ubi in ingentem excrefcit altitudinem, in vallibus autem vel hortis locata, hu- milis eft, 6 in Amboina raro obvia , copiofior in Cerama, Boerone, & Boenoa, ac porro in cunctis Molacci inperii infulis. 