Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,3 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 3
In het voorjaar van 1652 had Koning cusraar avoir den Veldoverste тилт, die na voortgang van de nederlaag, door hem bij Leipzig geleden $, zich in Frankenland 200 veel mogelijk den oorlog in hersteld had, van daar verjaagd еп tot over den Donau vervolgd. Voorts nam de Koning Donauwörth іп, en overviel тплл aan de Lech. Hier bekwam de trouwe dienaar van de zaak der Ligue eene wonde, aan wier gevolgen hij weldra overleed. Daarna zette het Zweedsche leger den tocht tot voorbij Augsburg voort en veroverde Munchen. Deze overwinningen, welke den Zweden den weg naar Oostenrijk baanden, deden den Keizer naar de hulp van den Veldheer omzien, dien: hij aan den naijver van Beijeren en de Ligue had opgeofferd. Warrexsrein trad weder ор het tooneel, om den voortgang van 1 Resol. Stat.-Gen. 15, 27 Jan. 1632. 3 Resol. Stat.-Gen. 24, 28 Febr.; 10, 12, 20 Maart; 2, 10 April, 1632. Него) Holl. 1632. bl. 284, 285. aitsema, 1234—1238. 3 Resol. Slat-Gen. 2 Aug.; 17 Sept. 1632. 4 Zie hiervoor bl. 563. 1680— 1634. 652 ALGEMEENE GESCHIEDENIS - GUSTAAF ADOLF te keren, nadat hij eerst den Keurvorst van Saksen uit Bohemen ver- dreven had. De vereenigde Keizersche en Beijersche ‘macht slaagde er in om den Ko- ning van Zweden in den zomer van 1652 in Betjeren op te houden. Ten laatste toen de beide elkander gadeslaande legers wegens gebrek aan levensmiddelen moesten opbre- ken, begaf zich WALLENSTEIN naar Saksen om de tuchtiging van den Keurvorst voort te zelten; hij trok naar Meissen, waar de Keizerlijke Veldheren ноіск en GALLAS reeds groote verwoeslingen aanrichtten. Om de tenonderbrenging van zijnen bondgenoot te voorkomen, trekt GUSTAAF ADOLF, een goed deel zijns legers achterlatende, naar het Keurvorstendom Saksen. Hier had zich рАРРЕМЯНЕТМ met WALLESSTEIN vereenigd; maar in de meening, dat de Koning van Zweden geen gevecht zou wagen, waren de beide legerhoofden weder gescheiden, en was pappennem westwaarts getrokken om Keulen, dat men vooral door den Prins van Oranje bedreigd achtte 1, te hulp te komen. Akna . besloot 608ТААҒ ADOLF, zijne vereeniging met Hertog вєвкнавр van Saksen Weimar niet 7 Dood van Gus- ТААҰ ADOLF. af te wachten, maar warrLexsrein dadelijk aan te tasten. Zoo greep dan den 16% Ne vember bij Luizen het treffen. plaats, waarin аап de eene zijde рАРРЕМНЕГИ, die tijd gehad had om ijlings terug te komen, maar aan de andere zijde Koning GUSTAAF ADOLF dapper en zegevierend strijdend sneuvelden 2, \ ‚Hadden de Staten de onderneming van cusraar дроп? slechts van ter zijde ondersteund, door het Spaansche leger in de Nederlanden bezig іе houden, door een maandelijksch subsidie, dat echter traag genoeg door de Provinciën werd opgebracht 3, en door de toezending van CORNELIS pauw, wiens verblijf bij den Koning dienen moest om de we- derzijdsche pogingen zoo veel mogelijk tot het gemeenschappelijke groote doel te doen zamenwerken %, па °з Konings dood verflaauwde hun ijver voor de zaak, die by me! zoo veel glans had voorgestaan, in geenen deele. Kort te voren hadden zij besloten. den Heer rauw, die in den zomer uit Duitschland herwaarts was overgekomen am ver- slag te doen еп ausraar Apours tolk bij den Prins te zijn 5, andermaal tot dezen Vors te zenden, ten einde hem op de hoogte te houden van hetgeen hier voorviel, en zelven te vernemen, of de Koning ooren had naar de voorstellen van vrede, die hem eerst door WALLENSTEIN gedaan waren, terwijl hij te Nürnberg en waALLENSTEIN zelf op den Altenberg verschanst lag, en thans, zoo het heette, door den Kolonel span тап wege den Keizer waren overgebracht, — toen over Keulen door den Resident ВПЛЕВВЕЕК den Staten het bericht van ’s Konings laatsten veldslag en dood toekwam. Dadelijk commit- teerden Hun Hoog Mogenden acht Heren uit hun midden om met Zijne Excellentie over 1 Zie hiervoor, bladz. 625, 626. 2 Pristen, Gesch. d. Teutschen, IV, р. 521--53. з Resol. Stat.-Gen. 10 Jan.; 17 Febr.; 9 Maart; 16 April; 6 Mei; 26 Nov., 1632. Resol. Holl 1632, bl. 286. 4 Resol. Stat.-Gen. 14 April, 1632. 5 Resol. Stat.-Gen. 16 Febr.; 12, 22 Mei; 3 Julij; 13 Sept.; 28 Oct. 1632. DES VADERLANDS. OS 655 a LMXXXLILIX de » bedroefde tijding,” alsmede over den tegenwoordigen teestand der Duitsche zaken . 1630— in gesprek tẹ treden, ten einde daarna te beraadslagen, wat » voor de dienst van dezen l Staat en de instandhouding van de goede zaak in Duitschland” zou behooren te geschieden. Tevens besloten zij, dat pauw, verro van thans te huis te blijven, zich in allerijl waar Duttsehland zou hegeven, met geloofsbrieven aan den Rijks-Kanselier van Zweden, den Vorst van: Seksen-Weimar en andere aanzienlijke Duitsche еп Zweedsche Heren, ер met den last om hun te verzekeren, dal deze Staat het subsidie voortaan milder en vaardiger zou opbrengen, en de Zweedsche of Proteslantsche partij op allerlei wijze aan te moedigen: Van dit besluit gaf men savay Кезпіз, en men maande hem aan om bij zijnen Koning aan te dringen, dat Zijne Majesteit de saken van Duitschland met raad еп daad mocht bijspringen. De Fransche Gezant betuigde de mededeeling met veel genoegen te ont- vangen, en beloofde onmiddellijk aan zijn Hof bericht van de bedoeling van Hun Hoog Mogenden te zenden 1. Onder de bijzonderheden van den last, aan cornzŁIs pauw medegegeven, en waaronder de behartiging van de belangen van onzen handel in de Oostzee, met welke men een Ша lang den Koring niet lastig had willen vallen 2, niet vergelen was, behoorde ook ‚de aanbeveling van de zaak des gewezen Konings van Bohemen.. -Doch weinige dagen Dood van den slechts had deze Vorst Gustaar avour overleefd. Voor de betaling van het hem Ы) zijn —— тап Во afscheid іп Januarij (1632) toegezegd subsidie 3, was gezorgd *. Maar zijhe komst in ven de Рай. Duitschland., zonder krijgsmacht om gemeenschappelijk te strijden, was den Koning van Zweden niet bijzonder aangenaam. De goede verstandhouding met nicuxLmu verbood GUSTAAF ADOLF, den Keurvorst van Beijeren, beschermeling van Frankrijk, ten behoeve van den voormaligen bezitter van де Palis te ontzetten 5, Had тввокмк met eigen krijgsmacht zija land kunnen herwinnen, dit zou Frankrijk niet ongaarne gezien hebben: dan toch had niemand grond em ‘te klagen: want wie kon hem kwalijk nemen, dat hij zich weder in bet bezit van zijn eigen goed stelde 6? Nu hij dit niet vermocht, daar hij uit Engeland niets zag komen, dan eenen Gezant van zijnen schoonbroeder, den Ridder HENRY VANE, die daarenboven nog met cusraar дроге in onmin geraakte, verloor de ! Resol. Stat—Gen. 29, 30, 31 Oct.; 16, 25, 28, 29 Nov.; 1 Dec. 1632. arrsema, 1267. 2 Resol. Stat.-Gen. 14 April, 1632. Arrszma, 1267. 3 Zie hiervoor, Ы. 586. 4 Resol.. Stat.-Gen. 16, 29 Maart; 11, 12 Mei, 1632. в Volgens een sehrijven van vospencex, van den бі Maart 1632, uit Parijs, was men aldaar ` niet tevreden, dat de Koning van Zweden in de kerken van de Palts liet bidden voor den Ko- ning van Bohemen, als haren Soeverein, en voor hem zelven als haren Beschermer. Zie het Register van Brieven enz. в Zie een Fransch geschrift, gedagteekend 12 Jan. 1632, gevoegd bij cene dépéche van ram- GERAKS Secretaris gOskenken, uit Mets, van den 28 Jan. 1632, in hetzelfde Register. | ІП Derr. 4 Зток. | | 80 1680— 1684. 658 ALGEMEENE GESCHIEDENIS dit en de verdere berichten besloten de Staten den buitengewonen Gezant, валға, ever te laten komen, om rapport te doen, ten ware hij spoedige resolutie verwachten kon op de punten zijner zending: hij was, docht hun, nu lang genoeg zonder vrucht in Engeland geweest. De zaak dier onderneming, schreven zij hem tevens, zou Щ op haar beloop laten. Op deze aanschrijving verzocht зблснгиг herwaarts over te mogen komen, terwijl ввлззкв nog zoo lang in Engeland zou blijven. Het werd hem toegestaan. Ook савъвтом liet een tijd lang den buiteagewonen Resident hier alleen. Hij verirk den Staten voorspoed wenschende теі de zaken, die zij thans onderhanden hadden, waarmede hij де vredesonderhandelingen bedoelde, omtrent welke hij voorzeker zijn Hof bericht moest gaan geven. Hij kreeg bij deze gelegenheid een gouden ketting ter waarde van 1200 gulden ten geschenke, en werd met een Staatsch oorlogschip naar huis gebracht 1, | - Op deze wijze liep ten aanzien van onze betrekkingen met Engeland het jaar ten einde. С Wij mochten ons gelokkig rekenen, dat de Koning het niet raadzaam had kunnen achten Staat der zee- zaken, door eenigen stap van meer gewicht voor zijne vijandelijke stemming uit te komen. Ok was де toesland onzer zeemacht ор de Vlaamsche kust en in de Noordzee dit jaar wederom niet zoodanig, of elke vermeerdering van de macht, die wij op zee in ontzag te houden hadden, had bedenkelijke gevolgen kunnen hebben. — Tegen het nieuwe jaar (1632, gevoelde de Admiraliteit van Rotterdam weder al de ongelegenheden van nijpend gels gebrek: zij kon eene som van 700,000 gulden, die aij nog aan subsidién ontvangen moes, maar niet betaald krijgen: vandaar dreigende muiterij onder het bootsvolk , welks betaling 40 of 50 maanden ten achter was, zoodat-de tucht werd ‘geschonden, ja, de leden ти het Collegic aangerand. Bij.dezen staat van zaken zou men de schepen, noodig tot be geleide van de haringvisschers, als anderszins, niet kunnen uitrusten 9. Geen wonder dat de Staten-Generaal het weder niet aan vermaningen om betaling дег subaidiër Қ de Provinciën lieten ontbreken, сп dat Holland en Zeeland, op een tijdstip dat er uk een belangrijke veldtocht ‘beraamd:werd, weder dreigden, dat zij hare gelden, tol des landoorlog bestemd, aan de zeezaken zouden moeten besteden, Van hare zijde drongen de Provinciën op nieuw aan op de verhooging der Convooijen еп Licenten en op 4 oprichting van eene Kamer van assurantie; maar Holland had er steeds gewichtige be- zwaren tegen. De instelling vam de » Direcleurs der buitengewone Convooijen op oses en Noorwegen" werd weder .voor een jaar in stand gehouden, en om de Provinciën gt noegen te geven en haar tot meer stiptheid in de betaling der subsidiën te beweger, met de vesliging van eene permanente Commissie voor де zeezaken in den Haag eene proef genomen, ten einde de willekeur der Admiraliteiten eenigzins te breidelen. Lo 1 Resol. Stat.-Gen. 13 Sept.; 28, 30 Oct.; 6, 10, 12 Nov.; 19 Dec., 1632. 2 Resol, Stat.-Gen. 80 Dec., 1631. DES VADERLANDS. . 639 “Е het schijnt met hetzelfde doel, werd ор herhaald verzoek “van Holland weder een Luitenant-Admiraal aangesteld. De Prins koos tot deze betrekking den Heer van nonr, vroeger door Zeeland afgezet 1, еп quasr bleef vice-admiraal onder hem. In de ver- wachting, dat een en ander gunstig tot verzekering van de inkomsten der Admiraliteiten zou werken, werd al vast eene som van 600,000 gulden genegotieerd om in de be- hoeften der marine te voorzien 2. . | Ontbrak tijdelijk het geld om nieuwe schepen te bouwen, ten einde de bodems ver- eicht om de Vlaámsche Kust te blokkeren en op zee te kruisen voltallig te maken, zoo werden de Zeeuwsche kaapvaarders en de West-Indische Compagnie aangesproken om door het verhuren hunner schepen den Staat bij te springen. De stoutheid der Duinkerkers maakte steeds de uiterste zorg en inspanning noodzakelijk. Zij hadden boven de onzen het voordeel, hetwelk de Bedouïnen, die slechts één doel, het toebren- gen van schade, op het oog hebben, en wien alle middelen goed zijn, boven de wel goed gewapende en zich dapper verdedigende, maar toch door de zorg voor rijke koop- manschap afgeleide aanvoerders eener karavane vooruit hebben. In de haven geblok- keerd, kwamen zij niettemin nu en dan uit, bij donkeren nacht, goeden wind of andere gunstige gelegenheid, Ook wareh zij steeds versch, terwijl onze schepen door hunne lange afwezigheid buiten onze havens gedurig verversching behoefden. Daarbij waren zij vlugge zeilers, zoodat de onzen ze kwalijk konden achterhalen. De Zeeuwen slaagden het best om hen eenigermate in ontzag te houden, en wel om reden, dat dezen hen met gelijke wapenen, met name door de kaapvaart, bestreden 3. Het plakaat, waarbij aan de kapers groote voordeelen werden verzekerd, werd in dit jaar vernieuwd. Het scheen noodig: want zoo ver dreven de Duinkerkers hunne stoutmoedigheid, dat een Zie hiervoor, bl. 358, 359. 2 Resol- Stat.-Gen. 6 Jan,; 14, 17, 24 Febr.; 3, 6, 13, 19, 20, 23, 26, 27, 30 Maart; 1, 3, 8, 17 April; 1, 6, 14 Mei; 18 Junij, 1632. Resol. Holl. 1632, bl. 248, 279—283, 290, 316. In Maart (1632) was het Kwartier van Nijmegen nog schuldig, tot de penningen toe- gestaan ter aflossing van de oude schulden der Admiraliteiten, de som van 20,880; Utrecht, 100,000; Overijsel, 1855; Groningen, 119,772 gulden. — Zeeland was het minst geneigd om door zending van Gedeputeerden naar de permanente Commissie in дей Haag tot de beperking van de autonomie harer Admiraliteit mede te werken (мтвкмл, bl. 1241, 1242). In Julij (1632) waren de gecommitteerden dier Provincie tet de genoemde Commissie nog niet aangekomen, Ten laatste verschenen de Heren muyssex en vOSBERGEN (Resol, Stat.-Gen. 3, 10 Julij, 1682). 3 De Vlissingsche gebroeders aApRIAAN en CORNELIS LAMPSINS rustten twee schepen uit, de nieuwe Geuzen genaamd, met welke zij de Duinkerkers een tijd lang den lust tot alle aanslagen verleerden. Tot het eind van den oorlog toe waren het de Vlissingers, die soms de zee geheel schoon veegden (aitsema, Ы. 1246). 1630 — 1634. Zeeuwsche Ka- pers. 1080— 1634, 640 | ALGEMEENE GESCHIEDENIS _ аллаа hunner schepen (ер dit gebeurde in Maart, 1653) op klaarlichten dag, een Engelschman vervolgende, zich onder het kanon van Vlissingen waagde. De inwoners dezer stad van hunne wallen den Duinkerker den nagejaagden huit ziende vermeesteren, konden zulks niet verduren: 21) wierpen zich door middel van schuiten en sloepen in een paar ov- logschepen, die daar lagen. De Duinkerker omkwam, doch de gemaakte prijs werd is bij het Sluissche Gat gejaagd: hier poogden de overweldigers, met behulp van de boot, den bodem te verlaten; doch de Engelschen, van de gelegenheid gebruik makende, hieuwen de louwen af, en wel 45, de geheele vijandelijke bemanning op zes m, kwamen in de golven om het leven. Tegen de zes overgeblevenen werd, om een heil zamen schrik te verwekken, op last der Zeeuwsche Admiraliteit het recht der voetspoeling uitgeoefend. Sedert vertoonden de Vlaamsche Kapers zich niet meer op de Zeeuwsche Kust 1. Doch in April (1652) leden de inwoners van het eiland Ter Schelling zware overlast van de Duinkerkers, die bij de naburige Amelanders eene schuilplaats vonden, Het behoorde tot de taak der Admiraliteit van het Noorder-kwartier en van die van Dokkum, om hierop order te stellen. Doch het CoHegie dezer laatste Admiraliteit was bij de twee tonnen gouds ten achter in de betaling van de soldij en kostgelden van bet bootsvolk der schepen, op de Provincie Friesland gerepartieerd, zoodat die bodems an wal moesten blijven, totdat er na де negotiatie, ten behoeve der zeemacht toegestaan. in voorzien kon worden. Tegen het najaar vernam. men derhalve de klacht, dat niel alleen het eiland Ter Schelling, maar ook Texel ев Vlieland hoe lamgs hoe meer door de Duinkerkers bestookt werden, zoodat de ingezetenen, tenzij zij beter beschermd wer- ‘den, er op bedacht waren hunne eilanden te verlaten 2, — In den zomer kwam e bericht van onzen Engelschen Gezant, dat de Graaf van wacken zeven schepen ш Duinkerken in zee gezonden had om op onze Oostindievaarders jacht te maken. Ook, schreef hij, lagen er te Plymouth nog een paar schepen van de West-Indiesche (от pagnie, die zonder convooi niet herwaarts durfden komen, en een paar maanden kler moest men vernemen, dat de Duinkerkers, binnen ééne maand, bij gebrek aan conto, over de dertig haringbuizen hadden veroverd, eene schade, die op een halven ton gous begroot werd. Tot tegen den winter toe liepen er nog 14 schepen uit de Vlaamsche havens 3. Immers was het onmogelijk deze havens gesloten te houden en tegelijk onie tallooze koopvaarders veilig binnen te brengen, hetgeen toch ‘niet verzuimd kon wore Zoo deed, in strijd met alle orders der Staten-Generaal en met het gezag Zijner Excel lentie en der permanente Commissie van de Gedeputeerden der Admiraliteiten te ’s Hage, — — - ------ ~ ! Аїтѕвил, Ы. 1245, 1240. 2 Resol. Stat-Gen. 17 April; 19 Junij; 20 Sept., 1632. Resol. Holl. 1632, bl. 283. 3 Resol, Stat-Gen. 24 Julij, 25 Sept.; 13 Nov..1632. DES VADERLANDS. 641 = de Vice-Admiraal rrerneBBER, Commandant van een der eskaders tot bezetting der Kust bestemd, in den winter van 1652 weder een convooi naar Nantes. Niet alleen werd hij deswegens niet gestraft, maar welhaast werd hy uitdrukkelijk tot dezelfde taak ge- machtigd: zoo groot was de menigte schepen naar die Fransche haven bestemd en van daar hier verwacht 1, Е | In weerwil derhalve der stoutheid van den vijand en der noodwendige gebrekkigheid | van de beveNiging der zee, bloeide onze zeehandel, Uit Spanje konden де Vlamingen geenen bijstand wachten. ‘Dit belette vooral de West-Indische Compagnie. Om aan hare А 1630-- Diensten, door e West-Indische veroveringen paal en perk te stellen, schoot al de macht, die ‘Spanje ter zee kon uit- Compagnie bewe- ° ee е. . теп rusten, al bemoeide zij zich ook met niets anders, verre te kort.. Te recht dus mocht harer zaken. men verklaren, wat de Gedeputeerden van Hun Hoeg Mogenden in de vergadering van de Staten van Zeeland getuigden, dat het groote voordeel, hetwelk het Gemeenebest van die Compagnie trok, met redenen te willen betoogen, hetzelfde was als kaarslicht te ontsteken bij helderen zonneschijn 9, Zoo vond dan deze Maatschappij de Staten, vooral de Provincie Holland, bij uitstek gunstig gestemd, wanneer zij Zich om middelen tot handhaving van hetgeen zij verworven had, tot Hun Hoog Mogenden wendde. Nog altijd werd de zorg van den Prins en de Staten gevorderd, opdat het Bewind, te Fer- nambuc gevestigd, met voldoend gezag bekleed mocht zijn 3. De Kolonel waarneNBURG verzocht teruggeroepen te worden en wenschte een ander in zijne plaats aangesteld te zien. Alsnu werd goedgevonden, twee Bewindhebbers van de Compagnie, met volmacht bekleed, naar Fernambuc te zenden, en de Instructie, die zij mede zouden krijgen, maakte een punt van beraadslaging uit by de Staten-Generaal. De Prins vond zwarig- heid in Че ontworpen Instructie: hij achtte de macht, die hun daarbij in krijgszaken toegekend werd, te groot: immers zouden zij onvoorwaardelijk hoofdofficieren mogen afzetten, en zelfs in den Krijgsraad hun gevoelen doordrijven, ook wanneer het de meer- derheid tegen zich had. Tegen zulke bedenkingen werd aangevoerd, dat er eene vol- strekte macht noodig scheen om het gezag staande te houden: sedert eenigen tijd wa- ren, zoo luidde het betoog, іп het bestuur van Brazilië verscheidene onordelijkheden ontstaan; de eenstemmigheid tusschen de beambten der Compagnie was gekrenkt, en het wederzijdsche ontzag nagenoeg “geheel vervallen. Dit had natuurlijk zeer schadelijke gevolgen, en bracht te weeg, dat vele bevelen der Bewindhebbers ‘hier te lande niet gehoorzaamd werden. Op dezen grond zouden de Heren MATHIJS VAN CEULEN еп JOHANNES GIJSSELINGH , die thans als Commissarissen derwaarts gingen, bekleed zijn met de opperste macht in staatkundige, burgerlijke еп krijgskundige zaken, en van alle beambten zouden zij rekenschap eischen, en hen beloonen of straffen naar verdiensten. Doch opdat den 1 Resol. Stat.-Gen.'23, 29, 30 Dec. 1632. 2 Arrsema, Ы. 1243. 3 Zie hiervoor, bl. 547—549. ІП Deer. 4 Зток. | | 81 De staat 1630-- 1634. 642 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Ke | Commissarissen geen verzet van den kant der krijgshoofden wedervaren mocht, was het noodig, dat zij ook met eenen lasibrief van den Prins toegerust werden, en hoe kon dit geschieden, 100 hunne Instructie Zijner Excellentie niet naar den zin was. Dus week men voor °з Prinsen gevoelen in zooverre, dat zij іп den Krijgsraad niet dan met de meerderheid zouden mogen besluiten. Ook werd hun ontzegd, geschenken te doen, anders dan tot belooning van goede diensten еп »tot verlokking van ingezetenen, die nog de zijde van den Koning van Spanje hielden” 1, Op het verzoek der. Compagnie, dat Hun Hoog Mogenden het onderhoud van 56 com- pagniën soldaten op de kust van Brazilië zouden blijven bekostigen, en haar bovendien andermaal 600,000 gulden zouden verstrekken tot inkoop van mond- en krijgsbehoeften, verklaarden die van Holland, mits de andere Provinciën hun voorbeeld volgden, zich dadelijk bereid 700,000 gulden in te willigen tot onderhoud dier compagnién en boven- dien tot meer subsidie. Weldra vereenigden zich Utrecht, Overijsel en Groningen en Ommelanden met Hollands voorstel; doch daar de andére Provinciën nog achterbleven, zoo zag de Compagnie sich genoodzaakt haar verzoek te herhalen. Ofschoon de toe- stemming van alle Gewesten nog niet was ingekomen, verzekerden de Staten де Maat- schappij, in het begin van April (1652), dat zij zich in haren ijver en in hare moedige voornemens niet behoefde te laten ophouden, aangezien zij gerust op subsidie van den Stat kon rekenen. Toch achtte zij zich nog niet genoeg verzekerd: zelfs sloeg zij den toon der moedeloosheid aan, verzoekende, dat de Staten of haar ondersteunen, of haar den weg aanwijzen zouden om met de minsle schande voor het Land-uit hare moeijelijkheden te geraken. Dach in het midden van Augustus was de zaak gevonden. Toen werd besloten tot behoud van al de forten in Brazilië bij voorraad 5000 soldaten te gebruiken, en de kust met -24 grootere en kleinere schepen te bezetten, welke macht voldoende geacht werd, zoo al niet om aanvallenderwijs te werk te gaan, dan toch om niets van ‘de veroveringen prijs te geven 2. Van de Geestelijkheid was geen eendrachtige ondersteuning te hopen, soo lang de Paus, in weerwil van de hartstochtelijkste en heftigste tooneelen , die de voorstanders van Sport 1 Resol. Stat.-Gen. 17, 26 Jan.; 15, 18, 19 Junij, 1632. 2 Resol. Stat.-Gen. 17 Febr.; 19, 31 Maart; 2, 3 April; 4 Mei; 15 Junij; 16 Aug., 1682 Resol. Holl. 1632, Ы. 248. DES VADERLANDS. 645 eend onder de Kardinalen in ’s Pausen Raad aanrichtten 1, op де. hand van віспемко bleef. 1080— Dus werd іп het voorjaar door de Grooten eene kollekte voor den Koning huis aan huis mn gedaan: het zou » ееп aalmoes” zijn, waarvan niemand zich zou mogen verontschuldi- gen, en tot den geringsten penning toe zou men aannemen. Bij de groote ingenomen- heid, die er, onder anderen, te Barcelona en te Lissabon tegen het Ministerie van Graaf orivarez bestond, was er niet veel van die kollekte te wachten. In zulke om- standigheden moest de verslagenheid wel groot zijn, welke het bericht teweeg bracht van het vergaan der vloot van Nieuw-Spanje meteen verlies, aan schatten, van 6 millioen voorden Koning en 11 millioen voor de kooplieden, en, aan menschenlevens, van den Kapitein-Generaal , den Admiraal, den Vice-Admiraal еп 1500 man. Maar, kon dit ons gerust stellen, daartegen werd weder beweerd, dat de troepen, in Catalonië bijeengebracht om de Hertogen van Orleans en Montmorency te ondersteunen, inderdaad naar Fernambuc bestemd waren *, en uit Bayonne geschreven, dat er te Lissabon een sterke scheepsmacht werd uitgerust 3. Zoo bleef er steeds grond genoeg om de Staten aan te sporen, de West- Indische Compagnie te ondersteunen. Te meer omdat het opzet bestond om, zelfs als er vrede tusschen ons en Spanje gesloten mocht worden, Fernambuc niet op te geven <. Doch welke kans boden tot den vrede de onderhandelingen aan? — Nog vóórdat de Ge- committeerden van de andere zijde herwaarts kwamen, werden de harde voorwaarden, die sommige Provinciën bij de aanvaarding der onderhandelingen gesteld wilden hebben, steeds duidelijker kenbaar. Die van Groningen еп de Ommelanden verklaarden in de vergadering voorbehoud door enkele Pro- vincién bij de niet alleen de Spanjaarden die krijgslieden waren, maar alle Spanjaarden zonder onder- jd ngen scheid de Zuidelijke Gewesten zouden moeten verlaten, en dat de openbare uitoefening der Gereformeerde Godsdienst aldaar moest worden. toegelaten, zender dat wij van onze zijde dezelfde vrijheid aan de Katholieken zouden behoeven te verleenen. Op zulk eenen voet was er voorzeker aan geen vrede te denken 6. Ook verlangde Holland slechts bedongen te’ zien, dat den Gereformeerden іп het Zuiden geen overlast werd aangedaan, en dat men aldaar ophield onze geloofsgenooten als overtreders op te sporen 7. De Zeeuwsche Gedepu- van 27 October, behalve de reeds vroeger vermelde twee voorwaarden 5, te verlangen, dat ' Lancerak schreef den 23 April, 1632, dat ten gevolge van de betuigingen van den Kardinaal BORGIA in ’s Pausen vertrek hooge woorden tot slaans toe waren gevallen. De Kardinaal согохнл had de schel getrokken, opdat de officieren binnen mochten komen, om een einde ааа den twist te maken, daar de broeder van den Paus, een kapucijner monnik, op het punt was вовсіл het ver- trek ait te jagen (vergel. AITSEMA, bl. 1249). 2 Пербсһев v. Lancera, 13 Febr.; 2, 23 April; 11, 25 Junij, 1632, in Brieven enz. ingeko- men uil Frankr. 3 Resol. Stat.-Gen. 3 Mei, 1632. 4 Zie hiervoor, bladz. 622. 5 Zie hiervoor, bladz. 623. 6 Notulen — noopende de onderhand. 27 Oct. 1632. 7 Notulen enz. 16 Oct. 1632. 81 * 644 ; ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1630— teerden hadden meer op het oog de handhaving van den binnenlandschen toestand en eigene 1024, voordeelen: de vorm der regering, dat is, de soevereiniteit van elke Provincie in het bijzonder еп van alle Provinciën gezamenlijk moest worden gehandhaafd; de Religie moest blijven, zoo als zij bij de Dortsche Synode verstaan was geworden; de Schelde, de kanalen van het Sas, het Zwin en andere zeegaten, met de Schelde in verband, moesten gesloten blijven, zoodat alle schepen steeds gehouden zouden zijn in Zeeland last te breken en hunne vracht te verbodemen; voorts moest bedongen worden, dat al de koopgoederen, die de havens langs de Vlaamsche Kust uit- of inkwamen, met even hooge lasten zouden worden bezwaard, als de goederen, die de Schelde en de genoemde zeegaten op- en afvoeren 1, Meer dan die Provinciën, welke zulke eischen op den voorgrond plaatsten, deed de Provincie Utrecht blijken, dat het haar met de te openen onderhandelingen ems zou zijn. Zij verlangde, dat men zich zou toebereiden tot krachtige hervatting van den oorlog tegen het volgend saizoen; dat er gedurende de onderhandeling, die binnen een te bepalen tijd zou moeten afgeloopen zijn; van geen afdanking van troepen gerept zou mogen worden, en dat men dus zou overleggen, of men (gelijk vroeger met de troepen onder WILLEM VAN Nassau geschied was) de nieuwgelichte soldaten -niet weder zoolang buiten kosten van den Staat zou kunnen onderhouden 2. Zoo sprekende, bleek de Provincie het voorschrift te willen toepassen: zoo gij vrede wilt, bereid u ten oorlog. _ Bij de zich onder de Provinciën openbarende verscheidenheid van gevoelens werden Gecommitteerden benoemd totvoor- op voorstel van Holland Gecommitteerden benoemd om die punten ten papiere te brengen, bereiding der on- derhandelingen. waarin allen bet eens waren. Gelderland benoemde den Graaf van копвмвовс еп den Heer VAN иззкм; Holland: de Heren van NOORDWIJK, BROEKHOVEN en den Raadpensionars, maar verlangde bovendien, iets waarin de andere Provinciën niet zoo dadelijk bewilligen konden, nog een vierde, den Heer тевевтим te committeren; Zeeland benoemde de Heren ре xKNuIT en BEAUMONT; Utrecht: poos VAN TIENHOVEN (later HARTEVELT) en VAN ZUILEN VAN DER HAER; Friesland: warra en BURMANIA; Overijsel: sior (later HABRSOLTE) ер TER KUILEN; Groningen en Ommelanden: SCHAFFER en сахт. Dere laatste Provincie en Friesland gingen tot de benoeming niet over dan onder herhaling dat zij bij hare vroegere betuigingen bleven, en dat hare medewerking tot dezen maatregel niet moest doen denken, dat zij in eenig opzicht van het vroeger door haar gemaakt voorbehoud afweken. Eene dergelijke verklaring werd later nog meermalen door haar gedaan. — De Griffier van de Staten-Generaal, de Heer MUSCH, zou de aanteekeningen houden. Van de punten, waaromtrent de Provinciën het eens waren, еп die derhalre door de Gecommitteerden aan de Staten-Generaal ter aanneming werden voorgesteld, waren de volgende de voornaamste: De soevereiniteit der Provinciën, volgens de Unie, en de Godsdienst, volgens de Dortsche Synode, zouden worden gehandhaafd; de oorlogs- 1 Notulen enz. 11 Nov. 1632. 2 Notulen, 12 Nov. 1632. DES VADERLANDS. | 645 ыыы toebereidselen zouden voorigezet, en geene lasten verminderd worden: integendeel men 1680— zou zich beijveren, dat gelijke middelen.in alle Provinciën werden ingevoerd; geen troepen zouden worden afgedankt, en de nieuwe lichtingen in het wintersaisoen buiten kosten van het Land worden onderhouden; een tijd zou bepaald worden, waarbinnen de conferenties met die van de andere zijde moesten afgeloopen zijn, hetzij zij tot eene gunstige uitkomst leidden, of niet; de Prins zou in alles wat er beraamd werd, gekend worden; gedurende de onderhandelingen zou er een wapenstilstand plaats grijpen; niemand , ‘met eenig staats- of krijgsambt bekleed, zou zonder bijzondere vergunning van de Staten- Generaal toegang hebben tot de Gecommitteerden van de andere zijde; eindelijk, er zou een vast- en bededag worden uitgeschreven , om Gods zegen over het vredewerk af te smeeken. — Deze punten werden achtereenvolgens aangenomen: slechts dat, hetwelk de afdanking verbood en van het onderhoud der nieuwe lichting gewaagde, werd in bedenking gehouden, en de voorslag van wapenstilstand verworpen; binnen twee maanden na de eerste zamenkomst zouden de conferenties afgeloopen moeten zijn, еп de 15e De- cember werd voor den bededag bestemd 1. Loo wist men ten minste tot op zekere hoogte wat men gezamenlijk wilde, en was men voorbereid om vooreerst zonder tweespalt in eigen boezem met de verwachte Af- gevaardigden in gesprek je treden. Toen deze Heren te ’s Hertogenbosch aangekomen waren, zonden de Staten een paar Aankomst van de oorlogsjachten om hen de Maas af over Delfshaven tot Ouwerschie te brengen. Voor Brabantache Өе. het geval, dat men wegens het wintersaizoen de reize over land zou moelen nemen, ‘gaven zij order, dat men de op den weg liggende steden zoo min mogelijk zou aandoen, en zoo men eenige stad пісі oniwijken.kon, met de Magistraat dier plaats de middelen zou beramen om te zorgen, dat den Gezanten » geene wederwaardigheid mocht overka- шеп,” Waarschijnlijk duchtten de Staten eenige onaangename bejegening van de zijde van het volk. Voorzeker met hetzelfde doel werden de Geestelijke Heren, die zich onder het Gezantschap bevonden, vriendelijk verzocht, hun ampisgewaad niet te dragen ?. Den 4dea December waren de Heren van de andere zijde in overdekte trekjachten van Ouwerschie aan de Hoornbrug bij Rijswijk aangekomen. Van daar werden zij door den Prins van Oranje naar °з Gravenhage afgehaald 5. Dadelijk werd de gemaakte bepaling toegepast, en aan de Commissie uit de Staten-Generaal, die hen begroet had, verboden reeds den eersten avond in hun gezelschap door te brengen. Toen 24 den Heer van мООВПТУОК en den Raadpensionaris verzochten te spreken, 1 Notulen, 18, 27 Nov. ; 2 Dec. 1632.. 2 Resol. Stat.-Gen. 29 Nov. 1632. Notulen enz. 17, 27 Nov. 1632. 3 Het is niet juist wat wij in de Мет. de Fréd. Henri lezen (р. 160), dat de Gemachtigden van de andere zijde reeds in den Haag waren, vóórdat Zijne Excellentie aldaar terug was. 646 | ALGEMEENE GESCHIEDENIS A 1080— sloegen dezen zulks af, en de Graaf van, копемвова mocht slechts door eenen edelman van zijnen Huize den Hertog van левзснот verwelkomen. Kwam, dus werd bepaald, een der Gezanten Mevrouw de Gravin van копемвовс bezgeken, dan zou de Graaf het vertrek hebben te verlaten 1, Voordat echter de maand verloopen was, werd, op voorstel van den President der Staten-Generaal, dat verbod opgeheven 5. Huneerstege- Den 74 December hadden de Brabantsche Gemachtigden gehoor bij de Staten-Gere- hoor. raal, in de tegenwoordigheid van den Prins van Oranje en een aantal buitengewone Gedeputeerden van Holland. Van de Heren van de andere zijde was alleen de Heer DU CHASTELER wegens ongesteldheid afwezig. De Aartsbisschop van Mechelen deed het woord. De Staten-Generaal, tegenwoordig te Brussel vergaderd, vernomen hebbende, dat op hunne vriendelijke aanbieding Hun Hoog Mogenden niet ongenegen waren om hetzij bi vrede of bij bestand eene uitkomst te vinden, waardoor het gemeenschappelijk Vaderland verlost zou kunnen worden van de langdurige, verderfelijke en bloedige oorlog en binnen- landsche verschillen, hadden (dus verklaarde hij) hunne personen gelast zich herwaar te vervoegen. Hun was, bi hunne aankomst, veel eer en vriendschap bewezen. Des- wegens hadden 2) gemeend, eenigen van onze Regering bijzonderlijk dank te zeggen: doch dit was hun gebleken niet gebruikelijk te zijn. Derhalve kweten zij zich in deze Vergadering van dien plicht, met aanbod, van wege hunne Lastgevers, van » goede nabuurschap, vriendschap en dienst met volkomene verzekerdheid,”? waarvan zij nader de blijken zouden geven, wanneer er Gecommitteerden zouden aangewezen zijn om met ‘hen in onderhandeling te treden. Zij beloofden van hunne zijde, tot eene gewenshle uitkomst alles toe te brengen, wat met rede en billijkheid eenigzins van hen рейки zou kunnen worden. Waren Hun Hoog Mogenden evenzoo gezind, dan zou God, ver 7 trouwden zij, teweeg brengen, dat zij uit deze plaats niet zouden scheiden, zonder tit de gezamenlijke Nederlandsche Provinciën tot rust waren gebracht om daardoor tot gelsk en welvaart te geraken. — Ziedaar wederom goede en voor het Nederlandsche hart treffende woorden, doch die geen grooter gewicht hadden, dan dat van een zoogenaamden vrome wensch. Dii moest het antwoord van den President, den Heer van моокотил, reed: dadelijk doen gevoelen. Hij zeide, dat de overkomst der Heren dezen Staat aangenaam was, en gaf zijn vertrouwen te kennen, dat de last, hun gegeven, zoodanig zijn zou, fal daardoor een eind zou kunnen komen aan eenen eorlog, veroorzaakt door de eerzucht то diegenen, wier begeerlijkheid noch het Oosten noch het Westen had kannen verzadigen. maar die, staande naar eene volstrekte Alleenheerschappij, gepoogd hadden door onder drukking van dezen Staat ook den geheelen ondergang teweeg te brengen van de.over- ! Resol. Stat.-Gen. 22 Nov.; 5 Dec. 1632. Notulen enz. 4, 6 Dec. 1632. 2 Resol, Stat.-Gen. 17, 21 Dec. 1632. 1080 163: Hun ec hoor. ot — — ebitaasod one etter езе rt TE aise рев -В аға + Т Штат bee mtr 4. boda 244 re T soot - ТСҢ СІҢ чт deere — oe Oe 2714 ++ Н ++ ЕНЕНЕ к. Ьа сет“ we Гаме с 4 HEH Fi ра ае вт ра oF im 8 a > ad eier 4 | = J 4 34-І тегі are a и = ре de rbatt | bin DES VADERLANDS. | 647 gebleven vrijheid, rechten en privilegiën der Provinciën van de andere zijde. Hun Hoog 1080-- Mogenden, zoo besloot hij, zouden niet nalaten op hun aanbod zoodanig besluit te ne- 1694. men, als de redelijkheid en billijkheid zouden vereischen 1. — Daar diegenen, tot wie deze táal gericht was, in hun hart wel verzekerd waren niets te zullen doen wat als afscheuring van Spanje zou kunnen aangemerkt worden, zoo voorspelde de bitterheid, met welke de spreker zich over Spanje uitliet, genoegzaam de vruchteloosheid van de aan te vangen onderhandelingen. Hoe het zij, men moest elkander hooren, en alsnu - werden van deze zijde de Heren, welke met het ontwerpen der voorbereidende bepalingen belast geweest waren, tot de conferenties gecommitteerd. Gelderland ‘was niet tevreden,” dat haar slechts twee Gecommitteerden, tegen Tolland vier, werden toegestaan. Die Provincie wilde zich laten bevredigen door de vergunning, дай. ег ten minste voor de leus drie van harentwege benoemd werden, ofschoon er inderdaad slechts twee Gecom- mitleerden de conferenties zouden bijwonen. Doeh zelfs dit werd haar niet vergund 2, Ook Drenthe wendde zich tot de Staten-Generaal met het verzoek, dat dit Landschap mocht worden beschreven om de onderhandelingen bij te wonen. Hun Hoog Mogenden besloten zich te regelen naar hetgeen te dezen aanzien bij de onderhandelingen, die tot het Twaalfjarig Bestand geleid hadden, geschied was, en alzoo werd het gedane verzoek afgeslagen 3. ! Hoe weinig zich ook een goede uitslag der onderhandelingen liet vooruitzien, toch was het niet vreemd, dat het bijzonder belang van dezen en genen zich in de hoop dat zij goed mochten slagen, gelden deed. Zoo meldde zich.de Raad van Brabant aan _ Generaliteits met hel verzoek, den titel te mogen aannemen van Kanselier en Raden van Brabant, —— en zijne residentie te mogen verplaatsen van "5 Gravenhage naar eene hoofdstad van zitting ala Pro- Brabant. Ruim eene maand later wendden zich de Baanrotsen, Steden ẹn Gemeenten des Hertogdoms Brabant, » houdende de partij en de zijde der Vereenigde Nederlandsche | Provinciën” , tot de Staten-Generaal, » от gesteld te mogen worden in het volle bezit hunner rechten en privilegiën, en te worden erkend als eene Provincie op zich zelve, en toegelaten tot de Regering van Hun Hoog Mogenden, ten einde in hunne Vergadering stem en ziiting te hebben’ en voorts in alles met de andere Provinciën gelijk gesteld te worden.” Dit was een verzoek, hetwelk, wanneer de zaak met de Zuidelijke Nederlanden niet geschikt werd, onmogelijk toegestaan kon worden. з Resol. Stal.~Gen. 23 Nov. 1632. 648 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1630— overing van den Bosch herhaaldelijk vergaderd geweest, zoo aldaar, als in den Ном, 1884 en gedachtig aan hunnen eed, hadden zij besloten, de grieven, waarmede zij tegen hunne privilegiën bezwaard waren, kenbaar te maken en te verzoeken als andere Pn- vinciën te worden behandeld. — De Staten antwoordden, dat de supplianten (thans te ° Hage bijeen) huiswaarts zouden hebben te keren, zonder in het vervolg diergelijke bijeenkomsten buiten kennis en vergunning van Hun Hoog Mogenden uit te schrijven 1, — De Graven VAN DEN BERG en VAN WARFUSEE sloegen natuurlijk met angst de kansen van goeden of kwaden uitslag der onderhandelingen ‘gade: hunne eer (zoo die nog te redden was) en “hun gansche beslaan hing er vanaf. Zij richtten zich tot den Prins met het ernstig verzoek om in de handeling begrepen te worden,en kwamen in persoon in den Haag. Op de goederen van den Graaf van wanruske was reeds door het Bewind der Infante beske gelegd. Alsnu hoopte hij doar de tusschenkomst der Staten opschorting van dien maat- regel voor vijf of zes maanden te bekomen. Onze Gecommitteerden stelden dit aan de Gemachtigden van de andere zijde voor. Dezen beloofden het mogelijke te zullen doen, doch ontveinsden niet, dat de Infante, hoe goedaardig zij ook was, zich zeer verstoord toonde, wanneer slechts de naam van dien Graaf genoemd.werd 8, Toen nu de wederzijdsche onderhandelaars weldra bijeen zouden komen, en de zaak dus ernst scheen te worden, bewaarde de Fransche Gezant, die op zijne propositie van 11 October niet eenmaal een rechtstreeksch antwoord had bekomen 3, het stilzwijgen niet langer. Wel had de Provincie Holland het behoud der vriendschap met Frankrijk uitdrukkelijk buiten gevaar gesteld willen zien, toen zij vóór de aanvaarding der onder- handelingen te kennen gaf, dat onze Staat daardoor niet in eene vijandige houding ge- bracht mocht worden tegen » eenig Vorst, met wien men nu geallieerd was, al was het ої, dat wij die van de andere zijde wilden nopen, deze Landen tegen alle aanranding van den С kant van het Roomsche Rijk te helpen verdedigen,” % dat is, met duidelijke woorden, dat wij ons niet met de Zuidelijke Provinciën tegen Frankrijk zouden verbinden, al was het ook dat wij van haar vorderden, dat zij zich met ons tegen de Duitsche Ligue еп, den Keizer verbinden zouden. Doch met dit al. was de Fransche Gezant niet gerus. Den 119 December verscheen hij voor de Staten-Generaal. Dezen vernamen alsoen Vertoog van den | —— Gezant uit zijnen mond nagenoeg hetzelfde, wat hun Gezant hun weldra berichten zou 5; mat handelingen. met bijzpnderen nadruk verzekerde hij, dat de handeling van de. Brahantsche Staten niets anders was dan een schild, waarachter Spanje schuilde; totdat het zulks niet meer 1 Resol. Stat.-Gen. 18 Nov.; 30 Dec. 1632. 5 Jan., 1633. 2 Resol. Stat.-Gen. 17, 18, 19 Dec. 1632. Notulen enz. 10, 21, 23 Dec. 1632. Resol. Holl. 1632, bl. 408. - 3 Zie hiervoor, bl. 620. % Notulen enz. 16 Oct. 1632. 5 Zie hiervoor, М. 62. -DES VADERLANDS, 649 noodig zou hebben. Dit nu gaf hij in overweging, of het raadzaam was, den Spanjaarden | 1630-- te vergunnen zich van zulk een middel te bedienen ten einde hunne zoozeer vervallen 04, zaken eenigzins te herstellen. Die voorspiegeling van vrede of bestand strekte slechts om de oorlog met al hare kosten eeuwigdurend ie maken, terwijl de Staten thans de gelegenheid “hadden om hunnen vijand voor goed te fnuiken. Maakten zij daarvan ditmaal geen gebruik, de nakomelingschap, door hen aan een eindelooze oorlog prijs gegeven, zou hen moeten laken, met te meer recht naarmate de Staat door Gods ge- nade tot een hooger rang van eer, macht en roem geklommen was, eene uitkomst, die de Spanjaarden nimmer zouden kunnen verduwen, zoolang zij eenen voet in de Nederlanden zouden hebben. Lieten zij hunne vijanden in de gelegenheid om in ver- eeniging met den Keizer hunne vrienden in Duitschland te gronde te richten, dan zou hun van uit dat land het grootste gevaar bedreigen. Doch poogden zij dit te verhoeden , dan konden zij op zijns Konings bijstand te zekerder rekenen, daar Zijne Majesteit met Gods hulp de orde in zijn Rijk hersteld had, die door de nieuwe uitwijking van zijnen broeder naar Brussel 1 volstrekt niet met nieuwe stoornis bedreigd werd. De Gezant besloot met de aankondiging, dat het derde millioen, voor het loopende jaar, ten spoe- digste ten volle zou uitbetaald worden, opdat zij deze som aan de voortgezette toebe- reidselen ten oorlog zouden kupnen besteden. — De Staten erkenden het gewicht dezer aangevoerde gronden, en omdat het woord van den Franschen Gezant een krachtig wapen kon worden in de hand van de onvoorwaardelijke tegenstanders der onderhan- deling, gingen zij de openbaarmaking zijner rede te keer ?, Immers dienden, nu men zoo verre gekomen was, de onderhandelingen eerlijk voort- р, proeuraties gang te hebben. Den 12den December stelden de Staten voor hunne medeleden, die tot — Gon de conferenties gecommilteerd waren, de Procuratie vast, van welke zij den volgenden mitterrden ge- dag by de eerste bijeenkomst voorzien moesten zijn 8. 