VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Men zal mooglyk inbrengen, ,, dat de fpreekwyze an welke Paulus Efel. H; 1, 5 gebezigd heeft, niet vole as komen gelyk is aan die, welke wy Rom. VI: 11 vinden; „a dat tusfchen deeze beiden een zeer wezenlyk onder- a Scheid (*) De Wel Eerw. Heer Sterk heeft, wel is waar, tegen dee- xe uitlegging eene zwarigheid ingebragt, en heeft daarom door het afjlerven van de zonde, vers 2, het deelgenood{chap der ge- lovige Romeinen aan den zoendood van Jefus, en aan de daar door aangebragte vergiffenis van zonden, verftaan. Men vindt deeze uitlegging in eene noot op Heuman's Verklaaring van het Nieuwe Testament by Rom, Vl: a. Maar bebalven dat deeze opvatting nict zoo goed. als de gewoone, aan het oogmerk van den Apostel voldoet, verbeelde ik my, dar de zwarigheid , waaraan wy haar verfchutdigd zya , door de gegevene omfchryving vaa den zig deezer fpreckwyze reeds is weggenomen. BÓOD IN ZONDEN ER MIEDAABEN; — ar Scheid is, en dat dit onderfcheid klaar genoeg doot sə den Apostel zelven wordt aangewezen in de gefyklui ` » dende plaatze , Colosf. IT: 13. Alwaar hy zegte vär aa Our venpous Eurus Ay vols zupeztipaor. .... . cuvelaordioe a, Ov dură, het welk onze Vertaalers zeer wel dus hebben an Òvergezet: Ende Hy heeft u, als gy dood waart in de s» Misdaaden mede leevendig gemaakt met hem : En hieruit s moet zekerlyk de uitdrukkimg, welke wy Efef. IJ: ı vin- an den, aangevuld en opgehelderd worden, Dood te zyn > În de mi en , wat kan dit nù anders aanduiden, dan wn door de misdaaden geheel overmand , van alle bekwaamheid en ten goede beroovd, onder de zonde, als °t ware, be- wn graven te zyn? "Er is derhalven eene dringende nood- an Zaaklykheid, om dezelvde uitdrukking in den Briev aan » de Efefiërs geheel anders uit te leggen, dan in dien aan » de Romeinen gefchied was.” Daar de groote kracht van dit bewys ligt in het voor- zetzel Cpræpofitio) £y (in), antwoorde ik: Vooreerst , dat ‘er afichriften van den Briev aan de Colosfiërs gevonden worden, waarin men dit £y niet leest, en de uitdrukking van Paslus dus geheel dezelvde is als Eist Ir en Rom. Vl: 113 (*) en hierdoor wordt het vertrouwen, ‘het welk men in dit bewys kan ftellen, veel verminderd. Ten anderen, ontbreekt het in het N. T. niet aan plaat- zen, waar het voorzetzel év, of niets betekent, en in de Vertaaling voegzaamst wordt overgeflagen; of waar het zoo veel te kennen geevt als erga (jegens) quod atti- net ad (zoo veel aangaat,) (}) en dus zou deeze uit- drukking van Paalus geheel dezelvde zyn als Efef. II: en Rom. VI; of, indien zy al verfchilden, zou het onder- Icheid hierin beftaan, dat de Apostel Zeng meening Col, Jl: 13 , juist allernauwkeurigst had opgegeven. By dit Alles voege ik nog, dat de zwarigheid, welke men my voorwerpt , groot gevaar loopt van meer te bewyzen, dan men gaarne zoude zien , indien namelyk Paulus Rom. Vi: dezelvde zaaken behandeld heeft als EI IE: en Col. I: Want dan zou ik meenen, recht te hebben om te eifchen , dat de eerstgemelde plaats mede uit de laat- è i A n) Men zie de Aantekeningen van Milltus op Col. IT: 13. t) Voorbeelden van dit zoort vindt men in het Lexicon van Behoetgenins, uitgegeven en vermeerderd door Krebffus. r4 <92 VERKLAARING VAN DE SPREEKWSZB y fte verklaard en aangevuld. wierd y waardoor dan de woor. den Rom, Vk: 15, een’ zin zouden krygen ,-waarop geen verftandig Uitlegger ooit gevallen is. a. Myn tweede bewys ter ftaaving van myne Uitlegging „ heb ik op het oogenblik reeds genoemd. Het komt my namelyk zeker voor, dat door den Apostel in de drie go- melde Hoofd-deelen (Rom. VI. Efef. I. en Col. N.) de- zelvde hoofdzaaken worden behandeld. Dat dit in de bei- de laatstgenoemde plaatzen ge{chiedt, behoeve ik nu niet te bewyzen, daar elk een zich daarvan „verzekerd houdt, en daarom Efef. Is 1 en 5, en Colosf. Ik 13, voor ge- Jykluidende Texten aanziet. Maar wie, die met eenige opmerkzaamheid leest, zal'in Rom. VI: niet weder dezelv- de denkbeelden ontmoeten ? Hier vinden wy ecne zeer fraaie zinfpeeling op den daod en de opwekking van den Za- ligmaaker als een levendig afbeeldzel en krachtige oorzaak, van den afkeer, dien de Romeinen tegen de zonde opge- vat hadde , en van de nieuwigheid des levens, tot welke zy nu geroepen waren. Men zie vers 4 en 6. Dan juist dit zelvde denkbeeld, deeze nadraklyke zinfpeeling op den dood en de opftanding van Christus vindt men opk Efef. IL 3, 6, en vooral Col. Il 12, 13. De Apostel herinnert de Romeinen aan hunne voorgaande wanzedelykheid, Rom. VI: 6: en dit zelvde denkbeeld herzoept hy by de Efe- fiërs nog uitvoeriger, Eifel, I; a, 3. Het groot oogmerk van des Apostels redeneering tot de Romeinen wash, om hen, door een duidelyk bezef van hunne voorrechten eg nauwe verbintenis met Christus, tot een’ Godvruchtigen wandel te beweegen; men zie vers t, 2, 18, 13: en zyne bedoeling by de Efefiërs en Calosfiërs was, om hun, met het zelvde gewenscht vruchtgevolg , een duidelyk en Ver- heven denkbeeld van Gods groote barmhartigheid, in Fe- Jus Clmistus aan hun betaond, in te prenten; zie Efel. II; 4» 7» Lo, en Col. Il: 13, 14. Het zelvde onderfcheid, eindelyk, het welk Paulus Rom. Vl: 11, maakt tusíchen der zonde deod te zyn en Gode te leven, vindt men ook Efef. IE 5, tusfchen vespods ayraç zors zapurTduuas: , en het levendig gemaakt zyn met Christus , en Col. II: 13, tusíchen het wiede levendig gemaakt te zyn met hem, en venpoùs ôvras év Tos zapaarduec. Met een woord, tusfchen deeze drie vooritellen van Paulus is, zoo veel ik zie, geen grooter verfchil te ontdekken , dan °t welk het verfchil van pere goonen, omftandigheden en aanleidingen in de Voordragt vag - DGOD IN ZONDEN EN MISDAADEN. : 593 van dezelvde zaken noodwendig woest veroorzaaken. En hieruit volgt, dunkt my, zeer zekor, dat wy eene groote onvoorzichtigheid begaan , wanneer wy eene fpreekwy- ‘ze, welke „Paulys in alle drie gevallen gebruikt heeft ny gens in de ééne, dan weder in eene tegenavergeftelde , be- tekenis ncemen; op de déne plaatz van het nalaaten onde , en op eene andere van, bet bukken onder haare heerfchappy, verltaan; vooral wanneer de zamenhang van des Apostels redeneeringen overal etnerleie opvatting ‘kan toelaaten. Rn ‚3. En dit is juist het derde bewys, waarmede'ik my- pe gegevene: Verklaaring nog zal bevestigen. De gezon- de uitlegkunde verbiedt, dar men immer van de gewoo- pe betekenis der woorden, zonder eene dringende good, zaakelykheid, afwyke. Het avertreeden van dit gebod is reeds , ontelbaare maalen, de vruchtbaare moeder van de verdervlykfte misdujdingen geweest, en moet daarom zorg- vuldig vermyd worden, Het denkbeeld, het welk Pau» Jus aan de fpreekwyze,. waarvan. hier gehandeld wordt, gewoonlyk vẹrbíndt , , vinden -wy Ram, VI. Dir denk, beeld moet derhalven met den zamenhang van zyne re- deneeringen , Efef. Ils en Col. Paulus geevt, Efef. Ils 1,4, 5, den toeftand op, waarin de Efefiërs door Gods genade nu verkeerden, en vep- melt intusfchen het*deerniswaardig bedryv, waarmede zy zich voorheen hadden opgehouden. —- En u (zegt hy) die nu der zonden en mösdagden dood zyt , in welke gy eertyds gewandeld hebt , — ons, zegge ik, die ny der misdaaden dood zyn, heeft God levendig gemaakt met Christus. Even zoo verhaalt hy aan de Colosfenfen Hoofdftuk II: 13, de gentiche weldaad , waarmede de neere hen begena- digd had, in deezer voegen. En hy heeft u, die reeds der Misdaaden en der voorhuid uwes vleefches dood zyt, mede ` levendig gemaakt met hem. Wat is dit anders, dan °t geen hy tot de Romeinen zegt, Hoofdftuk Vi: 11: Alzoo ook gylieden. houdt het daarvoor, dat gy wel der zonde dood zyt, maar Gode levende zyt in Christus Fefus onzen. Heere? Ik Vinde dus geene de minfte noodzaakelykheid voor eene op- Rr 5 vat- BHA VERKL. VAN DE SPREEKW., DOOD IN ZONDEN, ES, vatting, welke tusfchen dezelvde redeneeringen eene vok ftrekte tegenftrydigheid invoert (*). 4. De volgende bedenking zal over ’t geen Paudas, volgends myne opgave, zoo dikwyls zegt, nog een meere der licht verfpreiden. Het viel zeer in den fmaak van Paulus, niet flechts om den ftaat der bekeerden tot het Puangelie tweezins te befchouwen, eensdeels met betrek- king tot het zondefpoer, ‘t welk zy verlasten hadden, anderdeels met betrekking tot den heilweg, dien zy wz- ren ingellagen ; maar ook om in de opgave van die be, chelyke Staatsverwisfeling te zinfpeelen, en op den dood en de opftanding van den Zaligmaaker, en op de plech- tigheden, welke by den Christelyken Waterdoop gebrui- kelyk waren. De beneden aangehaalde plaatzen bevestir gen dit myn gezegde baarblykelyk (t). Geen wonder dan, at de Apostel in die plaatzen, met wier ontvouwing ik my tot hiertoe heb opgehouden , van het nalaaten des kwaads, en van het betrachten des goeds, eene afzonder- lyke melding maakt, dat hy er van fpreekt in bewoor ingen, welke van het afiterven en het leven onzes Za ligmaakers ontleend zyn, en welke tevens de denkbeelden van fterven en weder levendig worden, welke men ous- ds met den Doop verbond, eigenaartig uitdrukten, Met us myne Verklaaring te omhelzen, men in de beide aatzen , Eist, Il: 1, 5, en Col. Il; 13, dat zelvde gelieve oosd denkbeeld aantreffen , °t welk Paulus alomme, waar de gelegenheid zulks toeliete, met de grootfte wysheid wist te pas te brengen. et komt my voor, dat deeze bedenking , aan `t geen seeds gezegd is, zeer veel gewigt byzet, Men zal toch niet durven ontkennen , dat eene Uitlegging , welke eem Schryver met zich zelven doet overeenítemmen , zeer in haar voordeel heeft. ‘ (®) Ik kan niet nalaaten, met cen woord, hierby te voegen, dat Clemens de Alexandryner de plaats Efef, fl: 5. akdus geleezea heeft: Sras HOW vensobs a. r. A zynde reeds dd: enz. welke leezing met myne Verklaaring volmaakt overeenkomt. Men vindt deeze leezing by Milius op Efef. Il: s. (t) Rom. VI: 4 Biet, IV: 33—24 Gol UI: 9, 19 Hebr. Klis se. d" l WAARNEEM. EN PROEVEN OMTRENT DE KINDERZIEKTE. 599 nn nn e: ' EENIGE BVYZONDERE WAARNEEMINGEN EN PROEVEN - OMTRENT DE KINDERZIEKTE (*) , DOOR C. j. R. SCHEIDLER, Chirurgyn Major by ’s eerfie Bat- taillon yan het Regiment van den Heere Colonel Bar. des Willates. iettegenftaande de zoo opmerkelyke Verhandeling van wylen den Zeer Geleerden Heer J. Je VAN DEN BOSCH thans het licht ziet, en algemeen gemaakt is; zoo hebbe ik gedagt den oordeelkundigen Leezer „en voornaamlyk den Konstoefenaaren , geen ondienst te doen, van eenige byzons dere Waarneemingen omtrent de Kinderziekte mede te deee len; in welke eene reeds voor lang bekende, maar myns weetens nooit in diervoegen aangewende , Behandeling, in zekere tydsomftandigheden voorkomt, Eenigen tyd geleeden , las ik emt, ALEXANDER’s Genees- kundige Proeven en Waarneemingen , en vond in de vierde en volgende Waarneeming, over de zweetdryvende Mid- delen, dat Zyn Edele op °t gebruik van verfcheide daar toe dienftige Middelen, aan geen zweeten konde komen eindelyk refolveerde om een groot ftuk Flenny in kookend water te Zoppen, en uirgewrongen (zoo warm als hy het verdraagen konde) om beide de Beenen te leggen; waarop, ín minder dan vyf minuuten, na deeze ftooving, het zweet over het geheele Lichaam uitbrak, en kort daar op zeer fterk wierd. | Deeze Waarneeming heeft myne oplettendheid gaande ge- maakt; ik dagt van dezelve den een of anderen tyd gebruik te maaken, en wel voornaamlyk in het 3de tydperk van de Pokken (vermits ik in de kwaadaartige Epidemie, in de Jaa- N ren (*) Men vergelyke hier mede, de Aanmerkingen, Waarnee- - mingen en Gèneeswyze van een byzonder foort van Kinders ziekte , medegedeeld door .... Med, Dr. (t); om dat de eene aan de apdere geen gering licht byzet; wanneer men alsdan, ten aanzien van het groote nut, het welk uit eene zodanige behandeling kan verwags worden, zeer veele redenen ter over- $uiging zal vinden, De Verzamelaar, CHA Zie Nieuwe Algem. Vader), Leti., Vde Deel , bl. 819, (ukNOBLW, en R di Ivopende Deel, zie boven, bl. 58. ’ % L d eg WAARKEEMINCEN EN RROEVEN ren 1788 en 1789, te-Schoonhoven, de meeste zag flervens als wanneer dezelve in zweering moeten overgaan, af reeds fuppyreeren,). ® " De Verzamelaar, OMTRENT BE KINDERZIËKTE, Kop Pwelling der leden en van ’t.hoofd was veel minder; het vleesch der armen en beenen was zeer flap en flets in ’t aanvoelen, de reuk uit den mond en van ’t geheele Rchaam was zeer cadavereus, de tong droog en ftyf, de pols klein, irregulier , fnel en hard , en boven dien vera toonde zig reeds een Stertor of rochelen op de Borst. In dit hoopeloos tydftip , hoewel.de Heer Lyder met alle mooglyke oplettendheid en kunde, volgens alle regelen der Geneeskunde tot dus verre behandeld was geworden 5 zoo vond men, volgens myne raadgeeving , goed ‚om een kan Water met even zoo veel zoete Melk te kooken, en eenige ellen Flenny , daarin gezopt en uitgewrongen zynde „ dezelve den Patient (zoo warm als Z Ed. het verdraagen kon) om het lyf en beenen te (aan, Deeze (tooving wierd om *t uur van nieuws warm opgelegd. ’ Na verloop van drie uuren , vond men den Patient beter „ en binnen den tyd van twaalf uuren , waren de Pustyle met Etter aangevuld, de tong vogtig, de Heer Lyder zeer prefent, en de zwelling der Extremiseiten was heríteld.. Men continueerde den nagt en volgenden dag nog met de fomentatie, en door eene gepaste behandeling met den Camphur et Cort. peruvian. rubr. opt, Ge, wierd de Heer Lyder volkomen herfteld. Deeze gelukkig geflaagde Proeve verheugde my ten fterke ften; egter had ik nog eene twyffeling over , vermits de Heer Lyder omtrent vier uuren na het appliceeren van de Flenny, hoewel veel beter zynde , fterke giften Cam- pher , volgens de raadgeeving van den zeer vermaarden Heer COLLIN (*), alle 2 uuren gebruikte. ` De tweede Proeve is gemaakt, by het oudfte jongetje van den Battaillons Kleermaaker, Brentongh, oud zynde. omtrent drie jaar, het zelve kreeg 14 dagen, na dat de voorgaande Waarneeming- in °t werk gefteld was, de op de natuurlyke wyze medegedeelde Pokken, en wel Confluen- tes 5 tot den Aden dag na de uitbotting , nam het kind reediyk wel zyne door my hem toegediende Middelen „ maar na dien tyd wilde het volftrekt niets meer gebrui ken; den sden was het zeer onrustig , en den nagt daarop wierd het zeer flegt, den 6den dag waren de Pokken nog zeer laag, en fcheenen gansch niet te willen opkomen , den „den (*) H. f. COLLIN, Camphoræ vireg five Obfervationum circa morbos Acutos & Chronicos fa&arum, Pars ILL, Vienn. 177 3e Pag. 104. Cal, XXII. et feq. l , CT WAARNEEMINGEN EN PROEVEN zden Te morgens was het kind zeer gevaarlyk , de Pokken waren nog als gisteren , eenige ledig, andere met eene w teragtige itoffe aangevuld , maar de meesten hadden zwar. te flippen in haar midden, de tong was ítyf, en met geen mooglykheid kon het zelve het minfte (likken, hier by was nog het zoo naare als gevariyke rochelen ook al rees. Ik ordonneerde dus direét, boven befchrevene , met melk, water, en door de daar in gedoopte Fienny gemaakte fo- mentatie , en had binnen korten tyd het geluk , het kind uit deezen gevaarlyken ftaat te en; de Pokken kwamen op, vulden zig met Etter aan, en het kind wierd volko- men herfteld : by dit kind heb ik geobferveerd , dar het zelve den oden dag na de uitbotting, dus den den na de applicatie van de Flienny, verfcheide oppervlakkige Ab- fcesfen , op zyde van het femur en den rug,. De derde Proeve, heb ik aan °t kind van Mr. a Styfzelmaaker , een zuigeling van tien maanden, gemaakt; hetzelve had in °t aangezicht veele , egter op de overi deelen van het Lichaam, na proportie, veel minder Pok- ken; de kleine Lyder was den Siten dag na de uitbot- ting , door de ftytheid der tong en het zwellen van ’t hoofd, niet meer in (baart on de borst te vatten, en was in den voorgaanden nagt zoo {legt geweest , dat men dat hetzelve fterven zoude; ik vond het kind, gelyk de ver- meld is ‚in een zeer gevaarlyken ftaat „daar benevens kwamen ‘er nu van tyd tot tyd ftuiptrekkingen ten voorfchyn, en de Ouders, zoo wel als de Omftanders, dagten niet dat het kind nog eenige uuren zoude in ’t leven zyn, vermits het reets den agtíften dag was, en de Pokken niet opkwa- men , nog zig met Etter aanvulden, en zig daar door de vaarlykite toevallen vertoonden. Ik verzogt Fienny (maar on fpoedsbalven niets dan baai krygen) om dezelve, in warme melk en water gezopt , om te , Een half uur oa dat de fomentatie geappliceerd geworden was, fliep het kind yeets zeer gerust, het welk her in geen drie dagen en nag- ten gedaan had; de Pokken wierden vol Etter, en de Ou- ders hadden het genoegen haar kind gered, en eenigen tyd daarna herfteld, te aien. eden July wierd ik ; Vierde Proeve , den 1 ik geroepen by Pister Bodden , Canonier in de Compagnie van dea Wel Ed. Geftr. Heer Capit. Du Pont, zynde oud 27 jaar, en vermits dezelve den Heer Lieut. JNoordberg „ toen aan de ‘patuurlyk medegedeelde Pokken ziek nde , oppaste , en hy ze nog niet gehad had, zoo bleef my geen twyfel over, d OMTRENT DE KINDERZIEKSE: `. zij. rhei zR, hur. gr. V, Spir. nitr. dulc. gtt: XL, Infuf. flor. Samb. Zug, et Rob. ejufdem Zj. m. alle uur een lepel vol; den 17den zag men, hieren daar, aan de Extre- miteiten, Petechien , en de randen der Pokpuisten waren paarsch en loodkleurig, hoewel ik geene Acida gebruikte , als zynde zoo wel in dit als volgende Tydperk zeer daar- tegen; de Pokken bleeven in denzelfden (taat, en fchoon ik den Campher, beneffens ouden Rhynfen Wyn liet gebrui- ken , en de gifte van den Campher zelfs íterk vermeer- derde, zoo wierd de Lyder, van dag tot dag, zigtbaar ‚zwakker, onrustiger, en den roden dag, na de uitbotting , zeer gevaarlyk; als wanneer de koorts zeer hevig het Dè- lirium en de Convulfien afwisfelend zig vertoonden, en hy zelfs zoo wel als alle de omftanders niet dagten , dat hy nog een half uur zoude in ’t leven blyven; want aan- cht en de tong waren ftyf, en een Stertor en Convul- en in een zeer hoogen graad tegenswoordig en vermeer- ‘derd, waardoor hy volftrekt niets meer flikken kon ; ook waren de Extremiteiten ftyf, koud en byna ongevoelig ge- worden , en de Petechien waren grooter en menigvuldiger over ’t geheele lichaam ; de Pokken waren meest ledig, egter eenige met water aangevuld , en andere hadden zwarte Dëppen in het midden. In dit voor eene aandoenlyke Ziel zeer akelig en naar ge- zicht, waren de oogenblikken, om den Lyder nog te kunnen helpen , zeer kostbaar „en ik verzogt den Wel Ed. Geftr. Heer Capit. Dy Pont, om ‚in deezen elendigen (taat ‚de onkosten te doen, en aan den Lyder eenige ellen Flenny of baay te be- zorgen , °t welk drett zeer edelmoedig geaccordeerd, en met veel {poed bezorgd, wierd, Waarop de fomentatie , uit kookend water en zoete melk beftaande, en de baai dubbeld om boe WAARNEEMINGEN EN PROEVEN om’t Lyf en de Extremiteiten geflagen wierd, °t welk om de twee outen vernieuwd en trouw agtervolgd was. Na verloop van zes uuren , vond ik den Lyder eenigzins beter, en, na 16 uuren, de Pokken vol Etter; de koorts verminderde, het Delirium, de Convulfien bleeven agter , benevens de andere Symptomata. Zonderhng was het, dat de Stertor het eerst, nict alleen hiet, maar ook by de voorgemelde waarneemingen , van de toevallen , vermin- derde. l De Patient kreeg meer dan 40 Abftesfèn , over °t geheele Lichaam , maar voornaamlyk op het femur, de armen en den rug, zekerlyk om dat hy meest op die deelen gele ger heeft. De Abfcesfen wierden geopend en geneezen, en vér- volgens de Patient, na omtrent negen weken ziek geweest ` te zyn, volkomen herfteld. yfde Proeve. De Heer nasLey ,Chirurgyn Major by het eerfte Battaillon van Zyne Doorlugtige Hoogheids tweede Re- giment Orange Nasfau, heeft insgelyks, op myn aanraaden, na alvorens Campher- doeken te vergeefs op de Extremitei- ten geappliceerd te hebben, by een Lyder, die aan de He riole confluentes ziek lag , en waar alle doot de Konst op- gegeeven hulpmiddelen vrugtloos waren , in zulk een gevaar- lyk tydftip, als wanneer den negenden dag, na de uitbots ting „ de Pokpuisten nog ledig, of met water aangevuld waren , en doodlyke Symptomata zig reeds vertoonden , eene Proeve met de Flenny in melk en water gezopt, met een gelukkigen uitlag gemaakt. ‚ Behalver deeze vyf gelukkig gelaagde Waarneemingen , welke aan Eyders, in het grootite gevaar zig bevindende, gemaakt zyn, heb ik nog by drie kinderen, als aan twee Soldaaten- , en een Burgerkind , deeze behandeling in `t werk gefteld. By alle drie kinderen was eene. Dyarrhoea vooraf gegaan, en geduurende deeze hevige en ongeregelde ontlastingen, kwamen de Pokken woor den dag; eene na- dere Befchryving der Historia Morbi , zoo beknopt als mooglyk , zal hier niet ondienftig zyn. ` Het kind van Helflooten „ Soldaat in de Compagnie van den Heer Major van den Enden , oud zynde omtrent an- derhalv jaar, van eene extra fterke en gezonde Conftitu- tie, was reeds 17 dagen aan eenen fterken afgang, welke de Ouders oordeelden van uitkomende tanden veroorzaakt te zyn, en daarom geen hulp zogten : geduurende deeze hevige Dyarrhoea kwamen de Pokken, en den derden dag ` na . Ld d , | OMTRENT DE KINDERZIEKTK;: Got na de uitbotting wierd ik daarby verzogt; de koorts was De: vig ‚de Pokken waren klein en puntig , en °t Hoofd en Leden weinig opgezet; en niet tegenftaande, dat de afgang den dag na de uitbotting fterk verminderdes, zoo wierd het kind zeer zwak; men diende hetzelve goeden ouden wyn toe, maar de Pokken kwamen niet op; de koorts wierd fterker, het kind onrustiger, en den zden dag, vermits de Pokken zig niet aanvulden , liet ik de Flenny omflaan , maar zonder eenige verligting, en het kind ftierv, Het Zoontje van den Soldaat Borkie, was ruim een jaar oud en nog zuigende, en altoos gezond en zeer voorfpoe- dig geweest, tot dat hetzelve, agt dagen vóór dat het de Pokken kreeg , eene fterke Dyarrhoea had, waardoor het zeer verzwakt, en afgevallen was. De afgang hield aan, de Pokken wilden niet omhoog , waren zeer menig- vuldig, klein en puntig, de koorts was zeer fterk , de zwel- ling gering, maardeafgangen wierden , den zesden dag na de uitbotting, zwart „verzeld van eene Cadavereufe reuk, en doode Wormen; een Stertor en ftuiptrekkingen kwamen den volgenden nagt nog daarby, en, riet tegenftaande het appliceeren van baai in zoete melken water gezopt, ftierw hetzelve den oden dag na de uitbotting. Toevallig zag ik een kind van een Burger, waarby Militairen in quartier lagen , welk kind de zamenvloeiende Pokken had, en toen ik er by kwam , was het reeds de ode dag na de uitbotting, de 6de dat het geen afga d had, en de 3de van een aanhoudend Delirium 5 het kin was drie Jaaren oud, en van zyn geboorte af aan zieklyk geweest ; het hoofd en de Extremiteiten waren fterk ge- zwollen , de tong droog en zwart, en de pols fnel, klein en hard. Verders, vernam ik, dat hetzelve eeni dagen vóór dat het de Pokkoorts gekreegen , eene fterke Dyarrhoea had gehad, welke onder de uitbotting plots- ` lings ophield; ik vond een dik opgedreeven Onderlyf; en ‘verordende Clysmata, waarop eene zeer ftinkende ex Cadavereufe ontlasting volgde : de Pokpuisten , die niet aangevuld waren, en hier en daar zwarte punten hade den , wierden , op ’t gebruik van de fomentatie , welke diret mt werk gefteld was geworden, hooger, en hier en daar eenige met Etter aangevuld; innerlyk wierd de Cortex peruv. rubr. opt. met Campher en Spir. Vitr. gebruikt, en met de Clysmata gecontinueerd , welke eene yna onuitltaanbaare. putride materie deeden ontlasten; maar het kind ftierf den den dag na de uicbotting. s MENG. 1791. NO. 14. Om 6os WAARNEEMRIGEN EN PROEVEN Om dat by deeze drie kinderen eene fterke Dyarrhoea voorafg was , zoo hebben deeze mislukte Proeven my op de volgende gedagten gebragt; welke ik , zoo kort als mooglyk, hies nog zal mededeelen. IK denk, dat, door de aanhoudende prikkeling (irritatie) en vermeerderde Motus perifkalticus, een toevloed van vogten na de Inteftina veroorzaakt js geworden; dat de Pokftoffe toen nog circuleerende, na de huid, welke zig in dien tyd fpasmodice zamen getrokken bevond, zig daar niet heeft kunnen ontlasten , en: volgens Phyfifche Wetten, waar de prikkeling het fterkfte was, te weeren , in het centrum van ‘tlichaam, of de uerg nobiliora, zig heeft nedergezet, en aldaar Inflammatien , en den dood heeft veroorzaakt; ’t welk den Heer ouer, COTUNNII, in zyn Werk, de fedibus Variolarum, Vien 1771, te regt aanmerkt by "CL openen der Luyken gezien te hebben. 7 En het is niet vreemd, dät, door eene Methaftafis eener virulente materie, de lever, de long, en inteftina, enz. aangetast worden, welke laatfte voormaamlyk, door dat ze zeer fpoedig van haare natuurlyke (em , by eeng langduurige Dyarrhoea , beroofd raaken, ligt gei eerd worden,en waarop eene Gangrena en de dood fpoedi kunnen volgen. Van de laatzing der Ziekteftof, niet alen in de Po k n, maar ook ín andere Ziekten, ten vollen overtuigd; dierhalven zy my vergund dat ik uit beide, zoo de gelukkig geflaagde, als mis- lukte , Proeven , deeze gevol g maake. Dat zoo Ì de bots of Henn circuleerende is, dezelve tot de Peripherie van het lichaam, zoo wel als elders, kan gebragt worden; dus begryp ik dat deeze fo» mentatie , door haare emollierende, ontfpanuende en zagt- prikkelende, vermogens, een Affluxus heeft veroorzaakt, en. daar door de circuleerende Pokftoffe na buiten is gee lokt en gefixeerd geworden, Ct welk de: ode en voornaam- lyk de 4de Waarneeming met haare Abfcesfen ten vollen bewyzen ‚) en vermits geene innerlyke deelen door eene Methaftafis aangedaan of bedorven waren, zoo moesten de Proeven gelukkig, of, in het tegenovergeftelde geval, ongelukkig, uitvallen. By het opftellen deezer Proeven, welke met alle moog- lyke oplettendheid gemaakt zyn, en welke ik hier me aan het oordeel van deskundigen onderwerpe, hebbe ik geen OMTRENT DE KINDERZIEËTE. ` bos geen andere bedoeling , ‘dan het algemeene welzyn der laatfchappye te helpen bevorderen: ‚ Breda, den 14 Nov. 1791. ` WAARNEEMINCGEN OVER DE EIGENLYK ZOGENAAMDE NEVELSTARREN. Door WILLIAM HEKSCHELL, L. Le Da F. Re $.. (Philofophical Transaëlions, Vol. LXXXI, for the Year 1791. P. 1.) , T alle de Papieren van Dr. HERSCHELL , tot hiertoe uitgegeeven, wegens de Vaste Starren en de gefteltea nis der Hemelen, heeft hy verorderfteld, dat die Star- ren, welke doorgaans Nevel- Starren genaamd worden, in °t ‘algemeen Verzamelingen van Stafren zyn, op zulk een afftand van ons verwyderd, dat ze niet onderf{chei- den zigtbaar door ons kunnen befchouwd worden. Deeze veronderftelling was ongetwyfeld wel gegrond: naarde maal eene gewoone Telescoop eenige verfchynzelen van dien aart in onderfcheide Starren ontbondt , die zich Nevelagtig aan het bloote ong opdeeden: op dienzelfden voet voortgaande, mogt hy’ befluiten, dat beter Teles- cooper Zenige Starren. hoopen , die, door gewoone Te- lescoopeh bezien, derzelver nevelagtigheid behielden, als onderfcheide Starren zouden vertoonen: en hy bevondt dat zyne Telescoopen in ftaat waren om alle de Nevel. Starren, ‘die hy, zints eenigen tyd, ontdekt hadt, in afe zonderlyke Starren te ontbinden. Allengskens, nogthans, begon hy Voorwerpen te ontmoeten, die zyne fterkst vergrootende Telescoopen niet uit’ onderfcheide Starren konden maaken: deeze noemde hy, niet weetende wat van dezelve te maaken, Planetary Nebula of Planeet - Nevels. Het eerfte gewag, ’t welk wy. van deeze zonderlinge Voorwerpen vinden, is in zyn Vertoog over de Geftel- tenis der Tlemelen „ geplaatst in het LXXV Vol. of the Philofophical Transations, of 1785. Zints dien tyd, heeft hy veele andere buitengewoore verfchvnzelen aan het Uit- fpanzel waargenomen, eenige aan deeze gelyk, andere van eene zeer vérfchiliende natuur. Twee der vovrnaamfte zullên wy her overneemen, ` Op den zestienden van O&ober 1784 ontdekte hy s Eene | s2 an an Stâr b GA WAARNEEMINGEN OVER DE NEVELSTARREX. an Star van de gde grootte, omringd met een melkagtigen ap Nevel van omen drie minuuten over " kruis. Deeze ss Nevelagtigheid is zeer zwak, en een weinig uitgebreid „ WW of Elliptical; de uitgeftrektheid niet verre made ad den an Meridaan, of een weinig van het Noorden na het Zui- an den gaande. De hairige Nevel bedekt een kleine Star, an omtrent een en een halve minuut ten Noorden van de s, Nevelagtige Star; andere Starren van gelyke grootte zyn an geheel vry ‚van dit verfchynzel op te leveren.” Dit tekende de Heer HERSCHELL , ten tyde dat hy desze Waarneeming deedt, als iets om in gedagten te houden, op: zyn tegenwoordig denkbeeld , “des ffende, na her- haalde proefneemingen , kemt hier op neder. Dat de Ne- velagtigheid zeker behoort tot de Star, in het middenpunt- gelegen; de kleine Star, die voorkomt als met den Nevel overtoogen , heeft ‘er, in tegendeel, geene gemeenfchap altoos mede; eene Star zynde , die inkomt sichen ons Planeetftelzel en de Nevelagtige Star, en daarom zich by dezelve vertoont, fchoon mogelyk op een onmeetiyken af- ftand van dezelve gelegen. Op den dertienden van November des Jaars 1790, ont- dekte hy „, Een allerzeldzaamst Verfchynzel! te weeten , an ten Star van omtrent de Gite grootte, met een zwak an lichtgeevenden Dampkring van eene ronde gedaante, en an omtrent 3/ diameter, De Star ftaat volm in °t mid- ə, delpunt, en de Dampkring is zo dun, zwak, en overal as zo gelyk, dat ‘er geen vermoeden kan opryzen, då de- en Zelve uit Starren beftaat; en kan ’er geen twyfel vallen , s» wegens het blykbaar verband tusfchen den Dampkring en an de Star. Eene andere Star, niet veel minder in helder- an heid, en in ’t zelfde veld met de bovengemelde , was ap geheel vry van dusdanig een vertoon te maaken,” eze foort van Starren, denkt Dr, HERSCHELL, mogen eigenlyk Nevel- Starren geheeten worden: naamlyk Starren omgeeven van een glinfterende vloeiftoffe , verfchillende van °t geen doorgaans licht genaamd wordt ; en gevolglyk van eene natuur, ons geheel onbekend. Deeze lichtgeevende vloeiftoffe, denkt hy , is niet zo weezenlyk verbonden met de Star in °t middenpunt , of dezelve kan zonder de Star beftaan; hy denkt verder, in verfcheide uitgeftrekte flree- ken daarvan ontdekt te hebben , in veele deelen der Hemelen, die , allengskens, by elkander in een vry naau- wen omtrek zullen kunnen getrokken worden , en de Pla, neet - Nevels vormen: en dat de Planeet- Nevels, in een punt zamengebragt, een Vaste Star zullen vormen, Op- OPNELD. AANMERK. OVER BEN OOSTERSCHE GEWOONTE. 605 OPBELDERENDE AANMERKINGEN OVER DE GEWOONTE EENIGER OOSTERSCHE VOLKEN , DAT DE VROUWEN ZICH MRT HUNNE OVERLEDENE MANNEN LAATEN VERBRANDEN; EN VAN DE WETTEN DIT WREEO GEBRUIK BETREFFENDE: EN IETS OVER GODS- DIENSTIGE ZELFMOORDEN IN HET OOSTEN. ap Br genoeg, uit veelvuldige Reisverhaalen van toch- ge ten. door het Oosten, is de gewoonte, dat de » Vrouwen zich op de Houtmyt hunner Mannen laaten an Verbranden; doch de oorfprong dier gewoonte is met an veel duisterheids omgeeven; en de Wetten, des betref- > fende, zyn eerst onlangs te ‘onzer kennisfe gekomen: an ten opzigte van het een en ander troffen wy, in het an Werk van den Heer CHARLES MOORE, M. A, Reor of > Coxon, and Vicar of Bougthon Blean Kent , and. for- > merly Fellow of Trinity Collagie, Cambridge, in den an voorleden Jaare uitgegeven, het volgend verflag aan , °t an welk wy gefchikt oordeelden voor ons Mengelwerk. am Dit Werk van den Heer MOORE, °t geen uit twee Deelen in 4to. beftaat , onder den tytel van A full Inq _ we nto the fubjel of Suicide, wordt voor een meester{t » gehouden, en alles te behelzen wat omtrent dit On- en derwerp in de volfte uitgeftrektheid kan gezegd worden.” “ 6 e s %c Is eene welbekende waarheid , dat in de oudfte ty- den , en onder Volken de duisternisfen van onkunde en barbaarschheid niet verre ontkomen , zeer verwarde be- SCHO ‚ fchoon eenige, plaats hadden, wegens het be- taan naa den dood. Naardemaal deeze begrippen niet zeer vergeestlyke waren, was het geenzins te verwonderen, dat de denkbeelden , gevormd van het tooneel eens toekomenden beftaans, geheel overeenftemden met die huns tegenwoordia gen leevens; en dat deeze zeer onkundige en weinig ver- chte Volken geen verheevener begrippen konden hebben, van een toekomend leeven, dan sis een taat, waarin zy allen vermaak huns harten op aarde , in een veel grooter maate , en onafgebrooken genot, zouden fmaaken. `" Was derhalven, zeer natuurlyk te begrypen; dat het geen zeer veel toegebtagt hadt tot hun genoegen op aarde, ’t zelfde moest doen in hun toekomend beftaan. | Ss 3 Hiere 606. ` ` OPFHELDERENDE AANMERKINGEN ` Hieruit ontftondt eene algemeene Gewoontes onder siie onverlichte Volken „Gen dezelve vindt men nog by alle, die in hun ftaat van onkunde en duisternis blyven ,) ow niet toe te laaten , dat-hupne Vrienden na de andere Wereld verhuisden, onvergezeld van ’t geen noodig was tot hun ge- noeglyk beftaan in deeze: van hier het verzorgen des over- leden-Vriends van Leeftocht, Kleederen en Wapenen, als mede van verfcheidenerlei Dieren tot geryf in den nieu- wen Staat, Maar ‘het denkbeeld werd verder voortgezet op ’t Kelt, de beginzel , en men begreep, dat die Vrienden ,: die Bloedverwanten , die. Huisgenoaten , die °t meest bee mind geweest waren by den Overledenen, en hun ’t nut- tigst op aarde, ook bekwaam zouden weezen, om, in een ander leeven, hunne dienstbetoonin voort te zetten, en tat zyn geluk mede te werken (*). | Hieruit volgde een verlangen en bereidvaardigheid , by de meeste gelegenheden, mm de meeste Vrouwen, en begunftigde Slaaven, om vrywillig zich te berooven van dat leeven, ’t welk nu nutdoos op aarde geworden was, door het overlyden van hun Heer ; % geen hem van nut kon weezen, ter plaatze werwaards hy was heen gegaan, ` Fer plaatze, waar zulks niet vrywillig geíçhiedde , SC (*) De Leer van de onfterflykheid der Ziele, verkeerd hegreee n, heeft bykans by ae Volken, en doer alle eeuwen heen, rouwen , Slaaven , Onderdaanen en Vrienden aangezet, om zich zelven te vermoorden , op dar zy ber voorwerp van hunne hoogscbtiog en liefde, in deeze Wereld, im de andere mogten ten dienst ftaan. Dus was het in de Hest - Indiën en on. der de Deenen, dus is het nog in Japan, in Mecasfer, en op veele andere plaatzen. Deeze Gewoonten fpruiten niet zo zeer rechtftreeks uit de Leer van de onfterflykheid der Ziele, als uit die van de verryzenisfe des Lichaams; waaruit zy het gevolg ge- trokken hebben, dat, naa den dood, dezelfde Mensch dezelfde behoeften , dezelfde gevoelens , dezelfde driften, zal hebben, Uit dit oogpunt befchouwd , heeft de Leer van de onfterfiyk- heid der Ziele eenen verbaazenden invloed op het Menschdom : naardemael het denkbeeld eener enkele verandering van Woon- ftede meer binnen het bereik is van ’t menschlyk verftand , en gefchikter om het hart te ftreelen , dan het denkbeeld eener nieu: we wyziging: MONTESQUIEU L'Efpris des Loix, Val IL, Live XXIV. Ch, XIX, , OVER EEN OOSTERSCHE GEWOONTE. 607 het doorgaans gevorderd en uitgevoerd door de gewoonte des Lands; en het gevolglyk een ftoffe van fchande en yerwyt, niet gereed te zyn, om deeze laatfte fchatting van eerbied en pligt te betaalen. | * Uit dit beginzel mogen wy met eene zeer te maate wan waarfchynlykheid afleiden de gewoonte, dat de Vrou- wen zich opofferen aan de Schimmen haarer Egtgenoo= ten — eene opoffering deels gewillig , deels gedwongen , by welke: eene verfcheidenheid van plegtigheden {tand grypt, pvereenkomftig met de onderfcheidene gevoelens en Gods- dienftige gebruiken der Volken, by ‘welke dëege opoffe- fing gefchiede.. De Offerande der Indiaanen, in die vallen, was veel bepaalder dan by andere Volken, be- ftaande in ééne Vrouw , zonder iets meer, Dit heeft men toe te {chryven aan hunne Leer der Zielsverhuie Zing „ welk: her denkbeeld van dezelfde begeerten en be- hoeften in een volgend beftaan ou, In Indie werd het als een ftak van Godsdienst aangezien; en eer be- fchouwd als. cen weldaad voor de Vrouw, die zich lieg verbranden a 090 als van eenig nut voor den overle- en. o a - Doch, 't zy deeze Gewoonte eerst in Andie ontftondt , en van daar zich verfpreidde, ’t zy de Indiaasen dezelve van andere Volken ontleenden, is, op zulk een afftand van tyd, zo moeilyk als nutloos te bepaalen: zo is het ook gelegen met het tydperk , wanneer de gewoonte , om de Vrouwen te verbranden, in Indie eenen aanvang ge- nomen hebbe. "r Geval droeg zich, volgens het verhaal, in deezer voege toe. "Er ontftondt tusfchen de twee Vrouwen van een Indiaanfthen Officier , CETEUS geheeten, in den flag S 4 ge- | Gef OBHELDERENDE AANMERKINGEN gefneuveld , (*) een hevigen twist wie van beiden het onderfcheidend voorregt zou genieten, om op de Hout- myt haars’ Egtgenoots verbrand te: worden. De eene bragt haar vroegere Huwelyksliefde in °t midden, de ap- der wierp de zwangerheid haarer Mededingfter tegen, en dat zy, overeenkomítig met de Wetten, haar kind, nevens zich zelven, niet mogt verdoen. De reden, door de j {ie der Vrouwen bygebragt, woog over, en de vertrok met alle kentekenen van kleinmoedigheid en vers twyfeldheid, als of zy zich fchuldig gemaakt hadt aan eenig groot misdryf, Maar de andere , wrolyk over … de behaalde aegepraal , naderde de Houtmyt, omkranst met bloemen en gedoscht in Bruidsgewaad. Zy werd geleid door baare naaste Bloedverwanten , di tot eer haarer deugden aanhieven. Hierop verdeelde zy de cieraaden haarer kleeding, die, zeer en met veel FEdelgefteente bezet was, onder den kring haarer omrine gende Vriendinnen. Het laatst vaarwel d hebbende, werd zy door haar eigen Broeder op.den Houtftapel ge- bragt, eu eindigde, in dier voege, heldhaftig haar leeven onder de toejuichingen eener ontelbaare menigte aaníchous weren.. Al het Krygsvolk trok driemaalen , in valle Wa- ‘penrusting , rondsom de Houtmyt, terwyl de brandftoffen aangingen, en zy, het Lyk haars overleden Mans omhel« „zende, betoonde geen vrees of fchrik op bet aannaderen der vlammen, Zy verwekte: het medelyden van eenige Toekykers A terwyl anderen zich niet genoeg dagten te kunnen uitlaaten in den lof haarer kloekmoedigheid ; eenigen der Grieken, daar tegenwoordig, verfmaadden dit Bedryf als barbaarsch en ontmenscht. De Wetten deezer zonderlinge Gewaonte vermeldende, aat de Heere MOORE voort. den Jaare MDCCLXXII wam, op ’t verzoek en de aanmoediging van den Heer HASTINGS. een aantal van geleerde Braminen zamen op het Fort William , in Bengale, om een Wetboek op te ellen, uit het geen zy konden verzamelen van - Be oude Wetten, Zy voltooiden °t zelve in den Jaa re (*) Deeze ftryd viel voor tusfohen ANTIGONUS en EUMENES, saby de Tigris, en ecnigen tyd naa den dood van ALEXANDER DEN GROOTEN; en het volgend verhaal is het hoofdzaaklyke van 't geen wy aantreffen by piopoRus sic. Lib, ALA OVER EEN OOSTERSCHE GEWOONTE. 609 deezer Wetten klimt zeer hoog op en kan met geene ze- kerheid bepaald worden. In het XXfte Hoofdftuk. Over geen de Vrouwen betreft , luidt de plaats, van de verbran-. ding fpreekende, „Het voegt eene Vrouwe , naa den dood, s haars Egtgenoots, zick in °t vunr met :zyn Lyk te vere as branden. Elke Vrouw, die zich dus laat verbranden „ s Zal in het:Paradys met haaren Egtgenoot bl eeno s, menigte van baren, Kan zy niet tot verbranden beflui- s, ten, dan moet zy eene onfchendbaare kuischheid bewaa- əs tens blyft zy altoos kuisch, dan gaat zy na het Para- > dys; bewaart zy haare kuischheid niet, zy gaat na de ə Hel.” Dit fchynt de oorfpronglyke Wet, volgens welke: het verbranden niet geheel gedwongen. gefchiedt , en oak niet geheel vrywillig. . Het voegt eene Vrouw, dit wil zeg- ‚ ket is eene daad, Joar pasfende, en aan welker vob- tenging eene te belooning gehegt is; maar, indien vrouwlyke zwakheid en beíchroomdheid za zeer de over- hand hebben, dat cene -Vrouwe niet verbrand konne wor- den, kan men het egter niet. met ftilzwygen voorby.tree-. den ; zy moet dan eene andere voorwaarde volbrengen, om: geregtigd te weezen tot een toekomend geluk; zy moet eene onbevlekte kuischheid bewaaren. Dit (chent de eenigfte. 