VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
dit Werk , welk overal wordt uitgegeeven, wordt gezegd ; Het oogmerk is om aan de Heelkundige Leerlingen, diè Zich voor een Arts ter Zee denken te begeeven , of op het Platte Land, of in fommige Steeden neer té zetten , van Jangzaamerhand Noodige en Volftandige Artfèrrykundige Ondere wyzinge , ter hand te ftellen , door welke zy een bekwaame Arts kunnen worden , en met welke zy in alle Artfenykune dige Gevallen raad kunnen pleegen , want in deeze Ondere wyzinge zal gehandeld worden. 1. Over de Anatomie, of Struôuur der Deelen eenes Men{chen Lichaams; 2. over de Methodus Secandi of Ontleeding van den geheelen Mensch. tot byzondere Deelen; 3. over de Phyfiologie of Natuurkune de, betrekkelyk tot den Mensch; 4. aver de Hygicine, of Bewaaríng der Gezondheid ; 5. over de Pathologie , of de Befchrvving der Ongezondheid; 6, over de Marerta- Medica, of de Befchryving der enkele en zaamgeftelde Artfenyen 5 7. over de Chemie , of Scheiding der Deelen; 8. over de. Sea ‘LPEBL.N. LETT, NO, 7. X ; miaa „ns soe 27 TOOM VAN DER HAAGE `: miotica of Leering der Kenteekens van de Ziektens ; 9. ove® de Therapia In-& Externa, of onderwyzing om de Uit-en Inwendige Kwaalen van een Mensch, door nuttige hulp middelen te herftellen , of te verminderen ; 10. over de Han delwyze hoe men de Kwaalen herftellen moet, 11. over de Konst om een Recept wél te ordonneeren; 12. over de Pra- tis Clenica [Clinica zal het moeten zyn] of Lyderfchouwing tot herftellings 13. over de Medicina Forenfis, of Gerechte- lyke Ziekte, Wond of Lykfchouwing te doen ; 14. over de rasis Chirurgia { Chirurgica]. of Handkonst der Artfenye kunde: al het welke de voornaamfte Deelen zyn, waar uit de Artfenykunde beftaat ”. Zie daar een voortreftyke belofte en een groot ontwerp; naar ons oordeel te groot om. door één mensch wél uitge» Voërd te kunnen worden.’ De Heer VAN DER HAAGE-ziet ‘er evenwel door, zo ’t fchynt, Hy zal een volffandigen, dat is een volhardenden en aanhoudenden yver nodig hebben, ont "er alle behoorlyke moeite aan te doen en het ten einde te brefigen. at nu dit tegenwoordig Stukje aanbelangt : het eerfte Hoofddeel handelt over de Artfenykunde, derzelwer Deelen in % algemeen, en de orde hoe die ‘geleerd moet worden. Het IL Over den Ooffpronk , Aanwas en den tegenwoordigen flaat der Artfenykunde. Deeze twee Hoofddeelen zyn gefchikt tot voorbereidzels of eene Inleiding tot het volgende hoedanig iet wel voor dit Werk voegde. Met het IIlde wórdt een be- in van het Werk gemaakt, en dit heeft tot onderwerp de Ontleedkunde en de Deelen waar uit dezelwe beflaat in ’t alge- meen; en de Orde, volgens welke die geleerd moet worden. Het IV. is Over de Beenderen in °t algemeen. Het V. Over de Zaa- menvoeging der Beenderen, zot Gekedingen en tot vereeniging. Het Vi, Over een Geraamte en de verdeeling vant zelve, Het VIL over het Cranium de Naaden van ’t zelven , en over dic des Aangezigts. i Wy zullen nog iet opgeeven om de behandeling van den Schryver eenigzins te doen zien, uit het vierde Hoofddeel, wan de Beenderen int algemeen; waar in het volgende voor koomt: 1. „ Aangaande de Befchryving van een Been, Een Been is aan, en voor zich zelfs, één van de ongevoeligfte, hardfte, droogfte en onbuigzaamfté Deelen eenes Dierlyken Lighaams. 2. Aangaande de Zelfffandigbeid eenes Beens. Een Been beftaat voor het grootfte gedeelte uit eener Aarde, welke door de daar tus{chen komende Olie-en Waterachtige deelen , in eene behoorlyke zaamenhang- gebragt wordt, AN ‘ | Oe N ť:`Ţ. \ A. ARTSENYEUNDE: ‚301 $ Aangaande de Stra8uur eenes Beens. Een Been is door laaten- te zaamengefteld, die na orde op elkander liggen, en die door vezelen te zaam gebonden worden. 4. Aangaan- de het Begin, Aanwas en den Staat eenes Beens. De voort- brenging van een Been, begint van een Vrugt in °s Moeders Buik „reeds van de derde Maand aan „en gaat op de volgende “wyze toe: voor eerst beginnen zich vezelen en daarna dun- ‚ne vliezen te openbaaren , welke zich naar orde over elkan- der liggen , en een dikke doch zagte huid voortbrengerr: deze word allengskens dikker en harder, wanneer door de inwendige beweging en warmte, de Olie-en Waterachtige Deelen verjaagt , maar de aardachtige digt aan malkander geperst worden, daaruit dan allengskens Kraakbeen, en ein- delyk werkelyk Been ontítaat. Deze verandering van Vlies zen in Been word Beenwording , en de Plaats waar de Beene wording begint, het punt van Beenwording genaamt, het welk altoos in °t midden eenes Beens is. 5. angaande de Holtens eenes Beens. De Holtens onderfcheid men in Zp. én Uitwendige, De Inwendige wederom, 1. in die welke tot de Geledinge behooren, en 2, in die welke binnen in de Beene deren gevonden worden. De Holtens die tot de Geledin- gen behooren, zyn A. Diepgaande en B vlakke. Die binnen in de Beenderen gevonden worden, zyn a of enkele lange holtens, waar in Merg ligt als in de Pypbeenderen, of daar word in zulke holtens een flym verzaameld, en dan worden zulke holtens Beenboezems genaamt; of het zyn b onder- fcheidene Cellen, die van gelyken een vocht of eenig Merg in hebben , gelyk in de Spons-achtige Beenderen gevonden wordt, De uitwendige zyn die, welke veele naamen hebben als Groeven , Steuven , Holtens, Gooten, Buizen, Iníny« dingen, Induikingen, Gaaten enz. waar over by een ieder Been, breedvoeriger zal gehandeld worden”. Over het geheel koomt ons de behandeling en de fchryf- wyze wat dor en-fchraal voors de dingen worden of maat. genoemd , of zo kort befchreeven , datze naauwlyks den behboorlyken indruk konnen maaken of nalaaten, welke ’er van behoorde na te blyven. Hierom dunkt ons òok dat het geheele derde Hoofddeel, als zynde een enkele optelling, en niets meer, zonder eenige vermindering van het Werk, ‘er hadt konnen afgelaaten worden, Zelden vindt men een groot Werk zonder doolingen en:fnisflagen; dit is trouwens ook van geen mensch te eifchen. Van de twee Plaaten wel- ken by dit Stukje gevoegd worden, kan men niet zeggen, datze fraai zyn. Men heeft ze maat te leggen tegeg twee Q aa I: ' Á 302 NATUURKUNDIGE Piasten, van gelyke vertoonitig, in het Werk van EUSTA: cuius, om bier van overtuigd te wezen. Doch wy willen ons oordeel opfchorten, tot dat wy eenig meerder gevolg van het Werk zien. Misfchien worden wy dan van andere gedagten. Natuurkundige Verhandelingen of Verzameling van Stukken de Natuurkunde, Geneeskunde en Natuurlyke Historie betreffen- de; getrokken wit de geachte Werken van Engelfche , Franfche en oogduitjche Schryvers; en tot een nutte opleiding in ge- melde Weetenfchappen, ten dienst van onze Vaderlanders ver- taald. Te Amflerdam, by de Wed. Kornelis van Tongerlo en Zoon, 1767. No. L in groot O8avo, 174 bladz. | En heeft al voor eenige jaaren begonnen eenige voore naame Stukken, de Natuurkunde, dit woord in den ruimften Zin genomen , betreffende , uit de geagte Werken _ over deeze ftoffe, in uitheemfche taalen, gefchreeven , in onze Vadertandfche taale overgebragt, by een gevoegd, vit te geven s Oh de zulken onder ons, welken geen vreemde taalen verftaan, en echter begeerig zyn om hunne weetlust te voldoen , te hulpe te koomen. Men zogt hier door te ge lyk te weeg te brengen, dat men niet nodig hadt allerhande _ groote Werken, door Academiën, of byzondere perfoonen uitgegeeven, te koopc en te leezen, °t welk niet elk een gelegen koomt, door eenige voornaame Verhandelingen uit zodanige Werken uit te kiezen, of zelfs korte Uittrek- zels van dezelven te maaken, indienze wat lang waren, en van tyd tot tyd in kleine Werkjes op malkanderen volgende, % Gemeen in handen te geeven. Dus heeft men onder ande- ren zien in ’t licht koomen Uitgelèeze Natuurkundige of Fi- bozoof/che Verhandelingen „en na dat deezeneenigentyd hadden opgehouden, Uitgezogte Verhandelingen „uit de Nieutofte Wer- ken van de Societeiten der Weetenfchappen in Europa enz. welke Werkjes in °t algemeen vry gunftig zyn ontvangen en van veelen onzer Vaderlanders met vermaak geleezen, Het laatst- emelde ook by den dood des Uitgeevers afgebroken zynde, {chynt dit,welk wy nu voor ons hebben, in de plaats te koomen. Het is, ten minfte, aan de voorgaanden in veele opzichten gelyk ‚zo als men uit den Titel zelfs kan afleiden ; en de uit» voering ftemt ook met dezelven niet kwaalyk overeen. Al- leen wordt by het flot van de Inleidinge gezegd, dat men zich niet te naauw zal bepaalen aan het Nieuwe,en niet dan - | | na VERHANDELINGEN, “803 aa het Nuttige en Vermaaklyke. Zo dat men dan hier wel zaken zal vinden, welken zich, door het nut en vermaak, | fchoon niet door Nieuwigheid aanpryzen ; doch nieuwe Werken en Verhandelingen zullen ook hun beurt geenzins Mmisfen. Wy zullen onze Leezers een korte fchets tragten te geeven wat in dit eerfte Stukje gevonden wordt. : - Behalve dat in het flot van de Inleiding eenig verflag ges daan wordt aangaande het Werk , isze eene Verhandeling op zich zelve, getrokken uit het Werk van DE BUFFON, ever de wyze boe men de Natuurlyke Historie moet bebandeles en leren, waar in weinig bedreevenen veel goede lesfen zule len vinden „om zich met vordering in deeze Weetenfchap te oefenen. De eerfte Natuurkundige Verhandeling welke voorkoomt „ heeft tot opfchrift : Aanmerkingen tegen bet Systema van ders Heer BUFFON, over de formatie der Bergen; en Gisfingen om~ trent de formatie van Dieren en Planten, door den Hr. REIN= HART Raadsheer enz. Het gevoelen van den Heer BUFFON , dat de Bergen al te zamen in ’t water zyn geformeerd ge- worden , wordt tegengefproken ; inzonderheid dat de groote. rotsagtige Bergen niet van den beginne af geweest zouden zyn. Voorts wordt ook het Systema van BUFFON, wegens de formatie der orgánifche lichaamen wederlegd; terwyl dat van den Heer BONNET, dat de Zaaden welken zich allengs. ontwikkelen, van den beginne af, in den anderen zyn ops gefloten geweest, ook onvoldoenend wordt geoordeeld ; zo van Planten als ook van Dieren. En het koomt den Heer. REINHART waarfchynlyk voor dat de eerfte beginzels van alle gewrigte lichaamen allerwegen in de lugt, in alle vloei baare lichaamen en vogten voorhanden zyn; en deeze Spruitjes of eerfte beginzelen met de fpyzen , in het lichaam der Dieren en Planten gebragt worden. En dat van elke Plant of Dier altyd zyns gelyk voortkoomt, wordt uit-ze. kere gefteldheid der vaten , welken zulke deelen ‘tot de deelen’ der voortteelinge toelaaten en anderen vitfluiten , of uit zekere Sympathie of Antipathie der deeltjes van de eerfte beginzelen zelfs afgeleid. i Hier op volgt Een egt Berigt wegens Ysland, Zynde een uittrekzel uit bet Werk van den Heer HorneBow, waar van op meer dan eene plaatfe van onze Lesteroefeningen (*) om- Kandig gefproken is. De Schryver van dit Berigt begroot | et ` (®©) Zie Vaderl. Letteroef, D. VL St.2, bladze 450. VII D. 2 St. bladz. 357 en 402. x eo ne 3. \ r (Ó Zie Paden. Letero. VIL D. a Sts bl 3: OC: BOA NATUURKUNDIGE - het getal der Inwoeners op. dertig duizend, welk : volgens HORREBOW op de beneden aangehaalde plaatfen op tagtig duizend begroot wordt, misfchien is hier eene verzinning. Ook wordt hier in geene melding gemaakt, dat de berg RA cia, tegen de gisfing van den Heer HORREBOW, in ’t jaa 1766 wederom vuur gebraakt heeft, gelyk in onze Letter- oefeningen er dit by wyze van Aanteekening.is bygevoegd (*). - Dan koomen Eenige Aanmerkingen wegens de Berelding van het Staal, door den Heer Commercie-Raad c. PorneMm, Hier in wordt aangeweezen welke veranderingen het Yzer onder: gaat om Staal te worden, en welke de beste. handelwyzen zyn om van yzer goed Staal te maaken. Eenvoudig Middel om Bier of myn verfcheide jaaren goed te houden. Door Nic. gReLM. Dit Middel beftaat-in vaten met Bier in een kist zo te leggen „dat men dezelven rondom dik ‘met droog zand beftrooije. of overdekke. En de Vertaaler van dit Stukje voegt ’er by „dat men met wyn -fesfen even eens zoude konnen doen, om eenigen wyn, waar voor men byzondere achting hadt, lang te bewaaren en goed te doen yveg. … Eenige byzonderbeden der Natuuriyke Historie, getrokken uit de Reizen van den Heer TOZZETTI. Deeze byzonderheden zyn Zee-Planten , Waarneemingen over bet voedzel der Aard - Planten, Houts Koolen die uit den Grond gegraaven worden, en Albast.. Befchryving van een byzonder foort van Acarus „ Vogelluis ge» beeten: Acarus avium, pedibus tertii paris mole monttrofis. Door den Heer CAREL DE GEER. Dit Diertje, zo klein dat men het met bet bloote oog naauwlyks zien kan , wordt aan- gaande zyne byzondere. gedaante en maakzel befchreeven , en, zo als het zich door een Vergrootglas vertoont , in Plaat afgebeeld, , | | _Befchryving van de Witte Mus (Scheesperlings). Door den Heer LinNmus. De gedaante , grootte, kenmerken en by? zondere hoedanigheden van deezen Vogel worden, hier in, omftandig en naauwkeurig aangeweezen 3 als ook dat. hy vere andert van kleur, gelyk de witte Patrys, de Haas en andere Dieren, welken in koude Landen leeven. Dat des winters de kop, de hals en de borst van °t Mannetje wit is als fneeuw., dit wit ín de-hondsdagen vuil, van eene fchelp» kleur en als doorfchynende, en de rug die des winters zwart is, een geele fchaduw krygt, welke echter noit zo fterk is > dd in h9 | | | | ‚___ VERHANDELINGEN: des is: de Mannetjes als inde Wyfjes. Dat zich deeze Mus des: zomers onthoudt in de Gebergten van Lapland, welken met. fneeuw bedekt, en waar weinig andere vogelen. zyn: zich aldaar onderhoudt, als de witte Patryzen „ met het zaad van: de Scherra (Betula foliis orbiculatis erenstis, Flor. Lappon, 342.)- fchoon hy ook Hennipzaad en Haver wil eeten, . En ’t gene. zeer byzonder is, dat hy byna noit flaapt, maar den nagt met huppelen en vliegen doorbrengt. eze Vagel is hier in natuurlyke grootte in Plaat vertoond, nevens een uitges fpreide vleugel , en de uitgefpfeide Staart. coi Befchryving van bet Goud-of Zilwer-Vischje, deszelfs wyze van beftaan, onderhouden enz. Door den Heer LINN&us. ‘Dit Vischje is reeds by onze Vaderlanders door de Befchryving en Afbeeldingen van den Heer JoB BASTER bekend gewore den. Men vindt hier ook het zelve in Plaat verbeeld , en op vericheiderleie wyze en ftand vertoond. 0a‘ Berigt wegens het geneezen van Afgaande Koortfen „door mid» del van den Bast van Willige Boomen, door den Heer STONE. - De Bast van den Wilgen-boom wordt hier, na menigvuldige ondervindingen „als een zeker middel tegen afgaande Koorts fen aangeraaden ; wel niet van evengelyke kragt als de Kina, maar dezelve zeer nabykoomende. Eenige Opbelderingen wegens de verfcheidene Laagen of Bede dingen der Aarde, en den Oorfprong der Bergen, naar de pe- dagten van den Heer DE BUFFON, en uit zyne Natuurlyke Hiss gorie getrokken. Men ziet hierin dat de Heer BUFFON van; gevoelen is, dat alle de Aarde , welke thans bewoond wordt , teenigen tyd Zee is geweest, dat de hoogfte Bergen zelfs in Zee zyn geformeerd , en alleenlyk als oneffenheden moes ten aangemerkt worden, welken vloeden en ftroomen, tuse fchen het flib en zand, welk zy, van wederzyden opftapel- den, doorloopeude , door lengte van tyd gemaakt hebben; - dat het water of de Zee allengs den eenen Oort verlaat, en: eenen anderen overftroomt, en dat het geene thans Zee is, eenmaal Aarde is geweest, galyk de tegenwoordige Aarde, om zo te fpreeken, uit Zee is verreezen; dat deeze opvole ging eene dier wisfelvalligheden en veranderingen is, wels en in alle wereldíche zaaken plaats hebben. Brief van den Heer M. F, MUSARD van Geneve, aan den Heer JALLABERT „aver eenige Fosfilia, Hier in wordt beweerd „dat de ftoffe, welke het binnenfte vult der fchelpen, die men uit den grond graaft, die welke dezelven omringt, die waar uit de afdrukzels beftaan , en die der geheele laagen, daar men dit alles aantreft, niets anders is, dan het gruis of de en, s. . 4 ` | - n so6, . WERICHK T. verbryzelde ftof van andere fchelpen, van dezelfde- df dere: gelyke natuur als die, welken men in haar geheel aantreft. s.Het:laatfte Stukje waar mede dit Deeltje beflooten wordt, is, Een Berigt wegens eene zeldzaame Verfleening met Schelpen vermengd. Door den Heer Le rover de la Sauvagere. bit hebben wy reeds in onze Letteroefeningen ingevoegd (*). - Men ziet dat dit Werkje een merkelyk getal en vry groo- te verfcheidenheid van. onderwerpen opgeeft, waarom het met vermaak en nut van onze Vaderlanders zal konnen ge- leezen worden, * (©) Men zie Vaderl. Letteroefen. V Deel, a St. bladz, 204. pmen ne ggn D BERICHT. wegens cen Prentwerk, volgens de Nieuwe Uitvinding van . den Heer CORNELIS PLOOS VAN AMSTEL OY ‚ van tyd tot tyd , meerder aan het verlangen der Kunstliefhebberen te voldoen, heeft de Heer CoRNe- LIS PLOOS VAN AMSTEL, nog voor het einde van dit Jaar 1767, vervaardigd de twaalfde Prent van zyn Werk, by on- ze voorige Berichten bekend q2; zynde | gevolgd ° paar eene der uitmuntendfte ‘Tekeningen van den älombe- roemden Kunstíchilder, GERRIT DOUW gemerkt @ 1660 heog 6} duim breed 53 duim. « Zeer dun en fmeltende,en „op de uitvoerigfte wyze, met rood en zwart kryt geteekent. Dezelve verbeeldt een Meis je, zittende voor een Clavecimbaal te zingen, en houdende een Muziek-boek in de flinke hand, terwyl zy met de rech ‚te den toon fchynt aan te fiaan, ` De expresfie van vrolykheid in de oogen; gevoegd hy de fchoonheid van een vriendelyk gelaat, de edele geftalte, °t geestig Kapfel en de fchilderagtige Kleding toonen, in deeze Tekening, zo door de verkiezing, als de behandeling, ‘den Geest en de Verdienften aan, welke dezen grooten Re . . cI3 - <") Zie, onder anderen, N. Vad. Lett. 1. D. bl. 32. BBRIC-H ZF. sop derland{chen Kunftenaar een’ algemeenen roem by de þe- fchaafde Natien van Europa verworven hebben. Ek Het Origineel is al zedert veele jaaren berustende geweest in de Verzameling van den Uitvinder deezer Prentkonst. De verdienften en zeldzaamheid der Tekeningen van a, pouw „hebben dezelve reeds tot een’ zeer aanzienlyken prys doen fygen > en nog onlangs heeft men te Amfterdam in den Jare 1758 by openbaare verkoopinge van de nagelaatene Verzameling des Heeren S. Feitama voor het afbeeldzel van onzes Kunftenaars Moeder Ao. 1638, hoog 7! duim en breed 63 duim, in de manier als het bovengemelde gemaakt, eene fomme van 299 Guldens betaald (*). En dewyl de voornaamfte Kunstkenners het Origineel , waar na dit Prentje gevolgd is, den voorrang geeven op de voorgemelde andere tekening, kunnen de Liefhebbers hier aan ook tot hun genoegen befpeuren, dat de Uitvinder zig toelegt op de verkiezing van Tekeningen, die zo kunttig als zeldzaam, en van ongemeene waardye zyn, Hoe gelukkig ondertusfchen hy in de Naarvolging geweest zy, laaten wy de Kenners oordvelen , terwyl het ons aange- naam is te zien, dat de uitflag van deze onderneeming , daaglyks, anderen ter beproeving hunner Kunstvermogens uitlokt, als mede dat dit Werk niet ongunttig by de Lief- hebberen ontfangen wordt, ’t welk af te neemen is uit Get geringe overfchot der voorige afdrukken, Om ook nog iets te zeggen aangaande het byzonder oog: merk van de Uitgaave dezer Prenten, kunnen wy onzen Le: zeren berigten , dat de Autheùr voornemens is, by gelegen- heid, tot byvoegzel aan zyn Werk, te laaten volgen. Eene korte befchryvine over de manieren van Tekenen in °t algémeen ; en een Verhandeling over de foorten in de Nederlandfche Tekes ningen in bet byzonder , volgens de onderfcheidan tyden en fmaae ken ;en laaiftelyk, de kunst , om „volgens ze Merken, de Tekee ningen der Nederlandfche Meesters te leerén kennen „en wel van de zodanige, welke in de Verzameling zyns werks voorkomen. ‚NB. Dit Prentwerk is te bekoomen by Mattheus Woorta man, Kunstkooper op de Angeliersgragt te Amfterdam, en by de Drukkers deezes Yntema en Tieboel. By wien het van de Liefhebberen kan worden gezien; doch wordt niet in Com: misfie gegeeven, Ps _(*) Zie Catal. van Tekeningen, nagelaaten door 8. FEITAMA, Kunstb. A. No. Se `. oe X5 9089 L.-DE LA CHALOSAIS - - PS. In opzigte van de Afkomst van den Kunstryken Schilder en Tekenaar HENDRIK AVERCAM (*) heeft de Heer ROLDANUS , Secretaris te Campen , aan onzen Autheur nader berigt gegeeven in eenen Brief van £ O8. 1767 5 waar in zyn Ed.fchryft ‘at het hem „ ontwyfelbaar gebleeken is, » dat de oudfte 7 von van Mr. Berend Avercam genaamd is » geweest Hendrik Ook is alhier, vervolgt hy verder, on. a» der den Heere Burgermeester MERVEDE, in eigendom be- » rustende, een fraaije Tekening van dien zelfden beroem- s» den Hendrik Avertam, met zyn eige gewoone onderteke: 5 ning gemerkt , verbeeldende den toegevrozen Ysfel, waat » op eene menigte perfoonen de winter Vermaaklykheden s, neemen , benevens de Stad Campen , en de lange Ysfel. s brug met de verfchieten. — Waar uit dan ook blykt, dat » die Kunttenaar alhier is bekend geweest, m (*) Zie boven, bladz. 35. . KJ ó Proeve van Opvoeding voor een Volk; of Ontwerp van Letter. ‚ Oeffeningen voor de Feugd. Door den Heere LOUIS RENE de CARADEUC de la CHALOTAIs, Procureur Generaal des Koninks én bet Parlement van Bretagne. Uit het Fransch vertaald, Te … «Amfterdam by S. J: Baalde, 1767. behalen een kort Voorbe- rigt, 164 bladzyden in groat ORavo. Eze Proeve door den Heer FORMEY, op wiens oordeel over Schriften van die natuur men zich wel mag verla- ten, als een waariyk uitmuntend Werk aangepreezen , in Zy- ne bekende Verhandeling over de Opvoeding, bepaelt zich tot de Opvoeding der Jeugd, zo ver ze betrekking heeft tot de Letter- Oeffeningen: en ftrekt om te toonen, hoedanig ene handelwyze men hig®, in ftede van die welke in de fchoolen gewoonlyk plaets heeft, met zeer veel nuttigheid-zou konnen Invoeren. =— Na enige Voorbereidende Aenmerkingen over de nuttigheid der Wetenfcháppen, de kwade manier van ze te onderwyzen en de hoedanigheid der Meesters ; als mede over hes getal der Schoolen en Studenten; volgt ene opgave der Grond- regelen van een ontwerp van Letteroeffeningen; en verder het Ontwerp zelve, behelzende het geen men hier omtrent in acht - heeft te nemen , zo van de Kindsbeid af sot omtrent de tien fā- ren toe, als na bet bereiken van de tien jaren; met aenwyzin- ge der. Voardeelen van dit Ontwerp en der:-Maniere, op welke bet zelve ter uitvoer georagt zou konnen worden. Het e en | E ` a er + OPVOEBING VOOR EEN VOEK. Bog _ ander behelst wel etlyke byzonderheden, die voornaemlyk tot Frankryk te betrekken zyn; doch het is over `t algemeen: __van-die natuur, dat het zich tot geen byzonder Gewest bepav le, en allerwegen, daer de Weteníchappen gehandhaefd wor- den, zyne nuttigheid konne hebben, —- Zie hier de Gronda regels, die alomme, en zelfs in een Huifelyk Onderwys, ta ftade komen. , » Een Ontwerp van Letter - Oeffeningen voor de Jeugd, is de order, of de fchikking der onderwyfingen , volgens. welke: de eerfte Weetenfchappen moeten dienen; ter verkryging van de volgende, en faamenloopen tot het einde en de oogmerken, die men zig voorgefteld heeft ”. , ii „ My dunkt dat deefe leerwyíg geene groote verborgenheid behoorde te zyn. De grondregelen om de Kinderen te onder- wyzen, behooren zulke te zyn, met welke de Natuur zel. ve hen onderwyst, De natuur is de beste der Leermees- ters ”. l , > a °t Is dan genoeg, waar te neemen, op wat wyfe de eerfte weetenfchappen in het verftand der Kinderen ingaan, en hoce danig volwasfe Mannen ze van zelve verkrygen ”. „ De ondervinding , tegen welke men te vergeefs zoude Filofofeeren „ leerd, dat wy by onze geboorte eene ledige be- kwaamheid mede ter Waereld brengen „die ván tyd tot tyd ver- vuld word, dat ’er, ọm denkbeelden in de verftanden in ta drukken, geene andere wegen open zyn , dan de aandoening en de opmerking ” - _… Het fcheind zeker te zyn, dat de Mensch geene kennis» fen begind te krygen’, voor en aléer hy gebruik van zyne zin- nen begind te maaken. Zyn’ eerfte aandoening is zyne eer- fte kennis ”. , NE ‚ De Kinderen, zoo min als de in jaaren gevorderde Pers foonen, zyn voor geene opmerkingen bekwaam , dan door middel van verkreege denkbeelden : de afgétrokkene denkbeel- den verönderftellen in den geest kennisfen , met welke zy zig. kunnen veréénigen; men noemd ze afgetrokke, niet anders, dan om dat ze uit byfondere denkbeelden geboren worden : Zy moeten by gevolg daar van voorgegaan worden, in de order der onderwyling , zoo wel als in de order der Natuur. Gy. zoud nooit kunnen doen begrypen, dat het geheel grooter 1$ dan-zyn gedeelte, aan iemant die van te voren geen denkbeeld; van het deel nog van het geheel had”. „ Dus is dan de fondamenteelen grondregel van elke goede leerwyfe, te beginnen met dat geene °t welk gevoelig is, om by trappen op te klimmen, tot dat geene °t welke werf de. SO | ee __Jyk 310 L. DE LA CHALOTAIS lyk iss met het geene eenvoudig, tot dat geene ’t welk fa: mengefteld is; met zig van de uitwerkingen te verzekeren , al. vorens de oorzaaken te onderzoeken *, … Het zekerfte middel om anderen te onderwyfen is „dat men geleide doorden weg,die men om zig zelven te onderwyzen „heeft moeten inflaan: elk nu kan door eige ondervinding weeten, dat de denkbeelden makkelyker zyn, na maate zy minder af- getrokken zyn, en dat ze nader aan de zinnen komen; zy heb- ben nog dat voordeel , dat ze door haar zelve: kunnen bepaald worden; de afgetrokke denkbeelden in tegendeel zyn wydüite geftrekt , bieden niets zekers aan den Geest, en het oogmerk eenes Wysbegeerigen moet altyd weefen, om zyne denkbeel- den te bepaalen en te bevestigen ”. „> `t Is dan een onveränderlyke regel, om door gevoelige en dikwils herhaälde voorbeelden , de byfondere kennisfen'in te prenten, wier algemeene grondregels , en afgetrokke bewoare dingen , de indrukfelen veronderftellen ”. M ‚> Indien men de vorderingen der Weetenfchappen gade floeg, zegt iemant die ‘er den oorfprong wel van heeft ontward, (dé Abt de Condillac) zouden zy in zulk eene order op elkander volgen, dat het geene de eene zou toebrengen aan de geene, die haar onmiddelyk zou voorgegaan zyn, te eenvoudig zou- de zyn om bewyfen nodig te hebben. Op die wyfe zou men komen tot de altertusfchenkomendfte, en van deefe wederom zonder moeite op de allereenvouwdigfke „men zou ze naauw- lyks kunnen vergeeten, of ten miníten zoo dat al gebeurde; het verband dat ’er tusfchen hen zyn zoude , zou de gemakke- Jykheid , om ze weder te verkrygen , verfchaffen °. “_„ Door dit middel vervolgt die Schryver zal men eerder fchei- nen nieuwe waarheden te ontdekken, dan de geene die reeds ontdekt zyn te verklaaren. Men zou:niet alleen de Jonge Luiden overtuigen, men zou hen ook in ftaat ftellen, om zig zelven van alle hunze vorderingen reden te kunnen geven, en om ‘er door haar zelve te maaken; zy zouden altyd weeten waar Zy zyn, van waar Zy komen, ‘en waar zy heenen gaan: zy zouden zelve kunnen oordeelen van den weg dien dekeids- man hun Zou voorfchryven , en eene zekerder- verkiezen , in dien ze gevaar vonden, in dezelven te volgen ’, l ` a Men moet even ze wel Studeeren, om zig bekwaam te maaken, als om zig te onderwyfen. Op wat wyfe toch is `t dat de men{chen zig bekwaam maaken, en kundigheden ver- krygen? °t Is door het zien van verfchillende voorwerpen, % is door het aanhooren van geleerden Luiden, ’t is door het krygen van ondervinding, door eroftelyk te overweegen: de geene die meêr gezien, meêt opgemerkt, meêr overwoopen eeft; OPVOEDING VOOR EEN VOLK. giIt heeft, is de bekwaamfte: de geene aan welken men de beste voorfchrivten heeft gegeeven, heeft den zekerften fmaak; dat is het woordeel ’t welk fommige Kinderen boven anderen heb- ben! 2y hëbben een grooter getal voorwerpen onder hunne oogen gehad; daar is meêr keur in het geene men hun ver- toond heeft; zy hebben beter voorfchrivten gehad , mêer voor- beeldelyke denkbeelden. Een Man die geene andere dan de. Schilderftukken van Raphaël en van Zitivan'gezien had, zou zig niet vergenoegen met middelmaatige Schilderyen *. „ Uit deeze aanmerkingen volgd, dat elke leerwyfe die met afgetrokke denkbeelden begind, niet voor de Kinderen is ine gerigt, en dat zy met het meníchelyk Verftand ftrydende is: deefe aanmerking alleen verband de afgetrokkenheden uit alle de Leerboeken der Spraakkonst, der Welfpreekkunde , der Wysbegeerte, en over den Godsdienst ” „ Er moet een huis gebouwd worden, men moet ten eere {ten de Bouwftoffen verzamelen: het Gebouw der menfchely: ke kennisfen moet opgetrokken worden, men moet de by- zondere denkbeelden hebben welke dat Gebouw uitmaaken 5 de daaden, de waarneemingen, de ondervindingen maaken deszelvs grondflag uit: men moet ze dan verzaamelen, zig die voorwerpen gemeen maaken, welke men zig in de begin- felen moet toepasfen ”. , l „ Dat de Kinderen veele voorwerpen zien,dat men ze fcha- keere, dat men ze onder verfcheide gedaantens vertoone, en dat by herhaalde reifen ; men kan hun geheugen en hunne ver- beelding niet te veel vervullen met nutte denkbeelden; van welke zy in hunnen levensloop gebruik kunnen maaken (a). ‚ De verandering behaagd vooräl aan die jaaren, zegt den Abt Fleury; de Kinderen beftudeeren liever in twee agteréénvol- gende uuren, vier onderfcheide ftotfen, dan een’ eenige ge- duurende een uur. De eene Studie (trekt tot vermaak voor de andere „en hoe meêr verfcheïdenheid in dezelve is , hoe min- der het te vreefen zy, dat ze zig onder elkander zullen verwar- ren. Een ander groot Meester in de Konst van onderwy{en CsGravefande) zegt in het zofte Hoofdftuk zyner Logica , dat de geene die zig hebben aangewend, om flegts eenerlye foort van denkbeelden te oeffenen , hoe veel’ bekwaamheid zy daarin ook mogten verkregen hebben, altyd kwalyk fpreeken over andere onderwerpen. Hy voegd ’er by, dat om leerzaamheid en uitgeftrektheid in het verltand te verkrygen, men zig op 5 vee „» (4) Segnius irritant animos demisfa per aures , | Quam que funt oculis fubjeêta fidelibus, . s.” ` 313 U L DE LA CHALOTAB. >» | veele onder elkander verfchillende dingen moet toegelept hebben * ~ ` Alles wat men diend te weeten, is niet in de Boeken be- greepen: duyfend dingen zyn ’er, welke men door de verkee- ring, door het gebruik , en door de Pra&tyk kan leeren; maar alleen eenige gevormde verftanden, konnen van die onderwy- finge ‘nut trekken. De Mensch is gemaakt om te werken Çagir) en hy Studeerd om ‘er zig bekwaam toe te maaken. De Geest van ftudie in de Waereld, zou tegen den Geest van werkzaamheid (affaires) ftryden ; maar men zal het werken kwalyk verftaan , indiën men niet geftudeerd heeft. °t Is van gewigt, dat men de voornaamfte gronden van de buitenge- woonfte kennisfen Verkryge: de ondervinding, die de beste les is zal het overige volmaaken. Indien men die gronden niet en bezit „isde eênigfte raad die men neemen kan „zyn oor- deel op te fchorten: Dit is van alle de Filofofifche voorfchriv- ten het algemeenfte ”. - _ … -a De Studie behoord de bezigheid der Jeugd te zyn, en de verkwikking van den overigen tyd des levens , om de tusfchen- poofingen des werks met nut door te brengen ” » De eerfte Jaaren zyn geenfints het Saifoen des oogftes, ‘t is de tyd om te zaäien, en om voorraad op te doen: Het oog. merk der Studiën is niet, dat de Jonge luiden by het verlas ten der eerfte Opvoeding, de gegronde denkbeelden van alle - de Weetenfchappen moeten bezitten : dat zou een harsen- fchimmelyk project, een’ dwaafe mymering zyn ; maar het kan gemakkelyk gefchieden, dat ze een fchets van de voor- naamfte hebben, dat ze een aantal grondregelen en kundighe- den verkreegen hebben, en de Konst bezitten, om ‘er meer tè verkrygen ; eene onwaardeerbaare Konst, en mogelyk hoo- ger te fchatten dan de Weetenfchappen zelve °° » Byna geheel onze Wysbegeerte, en Opvoeding beftaan ig woorden ; t komt 'er op aan, om de zaake- zelve te weeten, Laaten we tot het waare en tot het wezendlyke komen ; want de waarheid is in zig zelven niet anders , dan het gene is, het geene beftaat, en in onzen Geest 1s °t alleen de kennis der be- ftaanelyke zaaken ”. . ə Dit oogmerk is zekerlyk billyker, en de weg om’er toe te getaaken is regter, dan de kromme weg, door welke de jon elingen niet dan tot ‘de kennis van woorden en afgetrok- senheden komen ”. : e : a Het middel om te flagen, beftaat.in hunne nieuwsgierig- heid gaande te maaken, het verftand en de genie te helpen, uitgeftrektheid aan de Ziel te geeven s dat zal men nooit doen > ız OPVOEDING VOOR BEN YOLK- … … „313 doar afgetrokke, drooge en verdrietige Studiën. Dat het gee’. ne gy hun vertoond aangenaam zy; prikkel hunne nieuwsgie. righeid; vlei hunne eigelievde; houd ze in de vrolykheid wel- ke aan die jaaren natuurlyk eigen is, en voeg niet. by de Stu- diën het denkbeeld van arteid, en van moeite. Zonder de eene onder de Weeteníchappen uit, uit welke men ‘de nuttig- e ‘gevolgen kan trekken, die de meeste betrekking hebben op het-gebruik des burgerl ken leevens ; op de zeden en op de deugd; die, welke de Ziel en den Geest verheffen: fchat die oefeningen het hoogst, welke veele nuttigheden te gelyk heb- ben; herhaal en onderzoek ze zelfs in den gantfchen loop det Opvoeding, zoodanig dat het vari het begin tot aan het einde, dezelvde, waarheden, dezelvde zaaken zyn, maar dieper ont= vouwd ”. , De ondervinding doet zien , dat men by het verlaaten der Schoolen byna alles, wat men ‘er geleerd heeft, vergeet, Waaröm ? om dat de kundigheden die men ’er verkreegen heeft, niet met de algemeene begrippen verbonden zyn? ’t is om dat men niets wel onthoud dan het geene men dikwils her- haald heeft, en om dat de herhaaling alleen indrukzels kunnen verwekken; die fterk genoeg zyn om zelanger te kunnen onthouden. De ondervinding doek ons insgel ks zien, dat men nooit vergeet, het geene geduu- rende de kindsheid in de fynfte vezelen der harsfenen, door, - - menigvuldige en herhaalde redeneeringen is ingeprent. Geef Kind is ’er °t welk het Kaart{peelen vergeeten heeft ”. s» Op deefe gronden alleen rust het ontwerp ’t welk ik voor- draage. Elke goede leerwyze moet fteunen op de natuur des menichelyken verftands , en op onbetwistbaare gronden. Een kort ontwerp kan meer zaaken behelzen dan een uitgebreid ontwerp. De Historie is het langwyligfte, nogtans zou men ‘er veele verkortingen in kunnen maaken 3 alle de nutte Wee- tenfchappen voor een iegelyk mensch kunnen in weinig Boek- deelen bellooten worden ”. . , „ Eene noodzaakelyke voorzorge is deefe, dat men niet’, gelyk men doct, alle moeite en allen arbeid omtrent de Kinde- ren verwerpe; hier in is °t gebruik der Schoolen het gebrekkig fte, om dat ’er te veel Opvoedelingen in eene Klasfe zyn. De Meesters moeten wel de Kinderen doen werken’ „maar zy moe- ten zelver het zwaarfte werk op zig neemen; en de Staat moet wederom zoo veel mogelyk de Meesters ontlasten, laatende door de bekwaamfte luiden goede grond- en leerboeken op- ftellen ”, | ` erzelfde denkbeelden 854 H DE GROOT HOLL, REGTSGELEERDHEID. Inleiding tot de Hollandfehe Rechtsgeleerdheid; befcbreeven by . HUGO DE GROOT , met de aanmerkingen en byvoegfelen van … Mr. SIMON VAN GROENEWEGEN VAN DER MADE: nu met La- . Zynfche Aantekeningen uitgebreidt door Mr. WILLEM SCHORER; rafsdent in den Ed, Hove van Vlaanderen , en Super - Inten- dent van de Leenen. Te Middelburg by P. Gillisfen, 1767. be- balven de Voorreden enz. 778 blads. in quarto. Et hoofdoogmetk van den Heer en Meester van Groene- wegen „int fchryven zyner Aenmerkingen en Byvoegfe: len ‚op dit uitmuntend Werk van den geleerden de Groot was , het zelve te verryken „met de daer toe behoorende bewysftuk- ken „die de Groot „dit zyn Gefchrift in de gevangenis opftellen- de ‚niet behoorelyk had konnen bybrengen. Maer de. Heer en Meester Schorer ftelt zich, in deze zyne Aentekeningen, een uitgeftrekter oogmerk voor; om naemlyk het Werk zelve ee- nigzins uit te breiden, en, naer ’s Lands hedendaegfche Regts- geleerdheid, te vermeerderen. De Groot, zich der kortheid __bevlytigende „is hier door ‚nu en dan „wel eens duister ; °t geen van Groenewegen cenigzins, maer niet zo uitvoerig , als wel noodig fcheen , heeft tragten te verhelpen: daer en boven zo heeft die uitmuntende Regtsgeleerde dit zyn Werk gefchree- ven , volgens de inrigting der Regten en Regtspleging vandie dagen ; waer in met het verloopen van tyd, en °t aenkweken. der Regtsgeleerdheid, gene geringe verandering is ontftaen. ‚Het een en ’t ander te gemoet te komen, is het bedoelde van onzen Autheur, in deze vernieuwde uitgave, met zyne uit- breidende Aentekeningen 5 die doorgaende het voorgeftelde van onzèn grooten Hollandfchen Regtsgeleerden oordeelkundig ophelderen, en verder verfcheidene lezenswaerdige byzonder- heden vervatten, met betrekkinge zo tot het Natuurlyke Regt, als de Burgerlyke Regtspleging van ons Vaderland in onze da en. , Het komt zekerlyk in den eerften opflage enigzins vreemd voor, een Gelchritt , in de eigene tale van °t Land gefchreven, op te helderen en uit te breiden met Latyníche Aentekenin- gen; doch onze Autheur verdedigt zich deswegens, mert zich te beroepen op `t voorbeeld van anderen, die op ene dergelyke wyze gehandeld hebben ;en geeft tevens te kennen’, dat men, zynes oordeels „de Regtsgeleerdheid met weinig vrugt kan be- handelen voor hun die het Latyn niet verftaan. Dit denkbeeld is misfchien gegrond, met opzigt tot de Regtsgeleerdheid in `t algemeen, maer zo juist niet als men °t bepaeld betrekkelyk maekt tot de Hollandfche Regtsgeleerdheid, ten minfte voor zo ver derzelver kennis voor de Hollandfche Natie van een wezen» Jyk belang is ; hoedanig ene kennis men heeft aan te zien als het groote doelwit van dit Werk. ` De IE BOUWORDE VAN °T STADH, VAN AMSTE. VERDEDIGD. 314 „wangen « De Bouworde van ’t Stadhuis van Amlterdam, en de finaak der Nederlanderen , ten opzigte der Konfen en Weetenfchappen , verdedigd, tegen de ongegronde berispin en van den Heer C., in zynen Brief aan den Pbilofoph. e Amfterdam ‚by Yntema en Tieboel 1767. In groot o&avo 39 bladzyden. DE Brieffchryver C. , tegen wiens. befchuldigingen dit Stukje ingerigt is, komt voor als een Mas van finaak; en wel van zo fynen fmaak, dat hy hier in ‘het meerendeel der Liefhebberen van Konften en Weetenfchappen in Nes derländ overtreffe. Dit doet hem, zo uitneemend met dat edel verhogen bedeeld , gewaar worden , dat het den Nedere landeren in °t algemeen, zo in de Weeten{íchappen als-in de fraaije. Konften aan finaak ontbreekt; wel byzonder valt zyn 00g , by ongeluk , op °t Stadhuis van Amfterdam;.en zya Smaak wordt ‘er zo fcherp door aargedaan , dat hy niet kon- ne naláaten zyn afkeer te betuigen, van °t zien van zo een onrsgelmaatig Gebouw , dat op zulk eene ongefchikte wyze ingericht, en zo onvernuftig kwanswyze vercierd is, .——r Hier tegen vertoont zich in dit Stukje een Nederlander, die t oide denkbeeld Hog blyft aankleeven , dat mèn Oordeel heeft te fchatten boven Vernuftsen dat een Man van gegron- de kundigheden, hoewel min leevendig van Geest,te waar: Beeren is boven een Man van maak, die zich, doar de lee. vendigheid zyner verbeeldinge , met-oppervlakkige kundig- heden ‘vergenoegt. | - Deege is eenigermaate-gebeldd over de geringagting waar mede de Brieffchryver zyne Natie befchouwt „het komt hem voot, dat de Brieffchryver een Man van een verkeerden Smagk moet weezen, en die het aan Oordeel en Kundigheid, of Oplettenheid ontbreekt. Deeze Nederlander is wat eigens zinnig in’t beootdeelen van een Man van een goeden Smaak 3 hy kan niet toeftean dat een Man van Smaak zich fchuldig maakt aan tegenftrydigbeden, wanorders en verkeerde benamins gen van zaaken ; die uit onkunde of onoplettenbeid voortfpruiten z dat hy. in deezeu Brief menigvuldigmaal meent te ontdeke ken „en den Lezer hier onder het oog tragt te brengen: =e „Boven al gaan hem teg harte de berispingen des Brieffchrye vers, raakende het vaarnaamfte der Amfterdamfche Praalge- bouwen. Hy heeft meêrmaals te vaoren gedagt , dat dit Ge- bouw aan te merken was als een uitmuntend Konstítuk 5 en hy kan dit zys oordeel, gegrond op de vereischte kundighee den, tot.nog niet afkeuren, ten gevalle van een Man van L DEEL, N. LETT, NO.7.. Y , … Smaak, N 1 $16 DE BOUWORDE VAN’T STÁDH. VAN AMST. VERDEDIGD. Smaak , die, gelyk hy poogt te doen zien, hoe fchränder de- zelve ook anders moge weezen , zeker geene behoorelyke kundigheden van de Bouw-en Schilder kunde bezit 3’t welk hy hier by de ftukken doet opmerken. ‚De Optteller van dit Gefchrift betoont zich een yverig voor- {tander te zvn vande Eer der Hollandfíche Naties dié hy, {choon hy ze niet geheel vry fpreeke van eene al te laffe navolging van anderen, egter manlyk verdeedigt tegen de befchuldt- ging, ‚dat ze geen Smaak zouden hebben. Wel byzonder ver- dienen zyne aanmerkingen over het pragtige Amfterdamfche Stadhuis de overweeging van allen, die *t zelve met oplet- tendheid befchouwen „en gefchikt zyn om 'er Bomwsen Schil derkundig over te oordeelen ; en verder in aanmerking te neemen, ’t geen men in deszelfs opbouw, met apzigt tot de omftandigheden van tyden en zaaken, in ’t oog had te houden. . o. - Dit Stukje pronkt op den Tytel met het Afbeeldzel var den grooten JACOB VAN CAMPEN Archite van gemelde Stad- huis, na eene,Origineele Tekening van F. Lievensz, in % koper gebragt. RK -> ea gn , . N N ` - ,. n oane ngen he ME T b i Proef van onzydige Aanmerkingen over de Historie der Paufein, _ van den Heere ARCHIBALD BOWER. In’s Gravenhages by J. A. Bouvink 1767. In groot ofato 40 bladzyden. E Schryver van dit Stukje wenscht, „ dat een bekwaant en befcheiden Liefhebber der waarheit den noedigen tyd befteedde om de voornaamfte feilen, die dit Werk onts fieren „aan te wyzen” 3 en deze Proef fchynt eemigermate ter aenfpoaringe hier van in ’t licht gegeven te worden. Veel- ligt was een oordeelkundig Wetfk van die natuur niet geheel ondienftig; doch mogelyk zou de moeite die ’er den. vast is de nuttigheid niet evenaren; voor al niet'als ze,na ene veel- vuldige lezing, geen zaken van grooter belang aen de hand kon geven, dan deze proef verleent. Of één der Roomíche Paufen „als Damafus, wiens leven het onderwerp dezer Proe- ye is, wat min of mer euveldaden"bedreven hebbe, min o meer fchuldig zj aen ’t geen hem ten taste gelegd word, (dat nog fteeds, ZO van de ene als andere zyde, uit part ydige {Schriften opgemaekt moet worden, ) kan der Kerkelyke Ge- fchiedeniste geen licht van een wezenlyk belang byzetten, en ’t character van dien Paus niet lofwaerdig maken: west _ halve het der moeite niet waerdig fchyne zich daerom Z0 „byzonder het hoofd te breken. Ve So. “NIEUW E E VADÉRLANDSCHE LETTER - OEFENINGEN. Beginfelen van de waaragtige zekere en nuttige Philofopbie in de H. Schriftuur geopenbaard, en met de zelf aandoenende On- dervindinge , zo geestelyke als liehamelyke vergeleken: benef- fens een voorgaande Onderzoek over de tweede Oorzaaken, en. de werkingen van dezelwen in af banging van God. Door BAR- ' THOLOMEUS VAN VELSEN. P. D. 4. L. M. in zyn Wel Eerw. Leven, Bedienaar vant H. Euangelie te Rotterdam, Tweede Druk op nieuw overgezien, en van veele Drukfouten gezuivert, In ’s Gravenhage by J. Thierry, 1767. Twee Deelen in gr. Oftavo, behaiven het Voorwerk enz. 986 bladz. 