Handboek der bijzondere pathologie en therapie van den mensch ...
Ten opzigte van de tijdperken der koorts , vcrcisckt dat der toeneming de voorbereiding tot de scheidingen en gevolgelijk zelfs de verhoeding van diegenen , welke te vroeg zich voordoen; het tijdperk der hoogte vordert dikwijls de bestrijding der te groote hevigheid en het be- sparen der krachten tot de scheiding zelve benoodigd ; bij dat der afneming eindelijk is deels het behoorlijk lei- den der kritische ontlasting, deels het bevorderen der te trage en het beperken der te overvloedige eene behoefte, waartoe ook liet opmerken van die nadeelcn behoort , welke somtijds de organen te lijden hebben , waarin de plaatselijke scheidingen lot stand komen , b. v. de longen , het darmkanaal enz. De behandeling der beginnende herstelling der koortsen oi de nabehandeling heeft ten doel om dc gevolgen, in het vaten- en zenuwstelsel teruggebleven (b, v. blocdophoopin- £ou , gevoeligheid enz) weg le nemen , deels Om (te ge- breken , die een gevolg of eene voortzetting der hoofd- ziekte zijn, ie behandelen (b. v. slijtnziekte , leverkwaleri enz.), deels zoodanige ongesteldheden te genezen, welke in bet verloop der koorts, door bet deelnemen van sommige werktuigen en werkzaamheden in den kring der ziekte en door complicatien ontstaan zijn (b. v. aandoening derbuiks- ïngewanden [gastricismus] , huidwaterzucht enz.). Bui- tendien is bijtia gcene andere ziekte zoo zeer tot wederinstor- tingen ( recidiven ) geneigd , als de koorts , en deze om- standigheid vordert mede bij de nabehandeling eene aan- houdende strenge opmerkzaamheid ten aanzien der scha- delijke invloeden, die deze kunnen te weeg' brengen , eü den zorgvuldig gewennen aan de vroegere spijs en levens- wijze, als ook aan den vroegeren arbeid. Be herstelling der krachten, die na cenigzins belangrijke koortsen altijd zeer gezonken zijn, behoeft wel geenszins immer wezenlijke geneesmiddelen, het minste althans immer versterkende mid- delen, maar wel eene strenge opmerkzaamheid van de zijde des geneesheers ten opzigte van hel voedsel, de beweging en dergelijke omstandigheden. In de meeste gevallen ziju beweging in de vrije lucht en bet gebruik van eenvoudige, eerder koele dan warme, niet te dikwijls herbaalde en uiet le lang voort gezette baden de gewigtigste hulpmiddelen. §. 15. Galen’s Fieber lehr e , von K. SPRENGEL. Brest, und Leipz., 1788, 8d. Max. sTolL , aphorismi de cognoscendis et curandis fe- bribus. Vindob . , 1786 8°. ib. 1822. 8^. (In bet Hoogd. door j. eyerel, Wien, 1787. 8°.) J. di. REIL , über die Erkenntniss und Cur der Fieber. Halle, 1797 — 1815. 5. 8°. F. w. VAN hoven, Versuch einer praktischen Fieber lehre. Nürnb. , 1810. 8<c F. A. WALCH, Untersuchung über die Natur und Hei- lung des Fiebers und Bemerkungen über die V orbauung desselben. Leipz., 1813. 8c C. H. BAUMGiiRTNER , über die Natur und Behandlung der Fieber. Frank/, 1827. 2. 8°. J. R. BISCHÖFE. Grundsätze zur Erkenntnis» und Behand- lung der Fieber und Entzündungen. 2. Aufl. W\ ien., 1 830. 8°. F. A. G. BERNDT , die Fieberlehre nach dem jetzigen Standpunkte der medizinischen Erfahrung , zum Ge- brauche für praktische Aerzle. Leipz., 1830. 2. 8<C ( 33 ) i.) De tusschcnpoozcndÈ k o o r t ä. §. 16. De tussclienpoozende of k oude of a f- wisselende koorts ( febris iiitermitieiis) is ecne koorts^ dikwijls van algemeen hcerschende {epidemische) en inheem- sclie ( endemische ) oorzaken afhangende , met oen duidelijk gevoel van koude en bepaald afwisselenden typus. Deze typus zelf is of dagelijksch , of derdendaagsch , of vierden- daagsch , en zelfs wil men nog langere tijden van terug- keer ( perioden ) hebben waargenomen. De lusschenpoo- zende koorts kan derhalve als ecne reeks van afzonderlijke, duidelijk van elkander geschcidcne koortsen beschouwd worden, waarvan ieder hare tijdperken doorloopt cn hare scheidingen vertoont , doch op zulk eene wijze , dat slechts eene reeks van zoodanige aanvallen en afzonderlijke schei- dingen de geheele ziekte scheidt en ten einde brengt. Dien ten gevolge moet het verloop der tussclienpoozende koorts in eene dubbelde betrekking worden beschouwd, deels namelijk dat van iederen bijzonderen aanval , deels dat der ziekte in het geheel. §. 17. Het verloop van iederen aanval of pa~ roxysmus in de tussclienpoozende koorts is het volgende: Iedere aanval wordt door een tijdperk der v o o r I o o- p e r s ( prodromi j voorafgegaan , dan eens meer , dan eens minder merkbaar , en van verschillenden , meestal slechts korten duur , omtrent van een half uur. Het bestaat in ëen gevoel van matheid en loomheid , neiging tot geeu- vven , tot rekken cn uitstrekken der ledematen , bleekheid van liet gelaat , blaauwe kleur der nagels. Daarop wordt het gevoel van koude sterker en duide- lijker en stijgt onder rillingen tot werkelijke koortskouder van verschillenden graad , met stijfheid , klapperen der tan- den , stamelen, somwijlen met tonische en clonische kramp- trekkingen. Daarbij is de huid bleek, op het gevoel droog,’ koud , het gelaat ingevallen , de turgor vitalis zeer ver- minderd, de mond droog, de dorst hevig, de pols me- nigvuldig, klein, hard, zamengetrokken , somwijlen onge- lijk en tusschenpoozend ; de pislozing spaarzaam , de pis zelve helder, weinig gekleurd. Dit tijdperk wordt naarde hevige koude , die bij de tussclienpoozende koorts karakte- ristiek en altijd aanmerkelijke!’ is, dan bij eciïige andere nalatende of remitterende koorts, het tijdperk d c t koude ( stadium frigoris ) genoemd, en komt in hef algemeen met het tijdperk der toeneming overeen. Het is ‘ó ( 34 ) Van verschillenden duur, van een half tot 4, G nron en daarboven. Eene afwisseling van koude en hitte kenmerkt het einde van het vorige tijdperk en liet begin van een nieuw, waar- in de hitte het hoofdverschijnsel is. Deze hitte is van eenen brandenden aard {ca lor ar dem) , verspreidt zich van het gelaat en de bovenste declen naar beneden zeer spoedig over de gchcele huid, en wordt als de koude van het vorige tijdperk niet slechts door den lijder, maar ook door den waarnemer bemerkt. De huid is droog, rood, opgezet; de pols eenigzins vrijer, voller, menigvul- diger , maar nog hard en snel aanslaande ; de mond droog, de dorst groot en toenemende; de pis nog helder, rood, vurig, zonder troebelheid of verzadiging. In plaats der toevallen van kramp, in het vorige tijdperk somwijlen op te merken , neemt men in dit zeer dikwijls hoofdpijn , zwaarte in het hoofd , groote gevoeligheid der zintuigen waar. Dit tijdperk noemt men het t ij d p e r k der h i t- t e {stadium caloris) , en is in het algemeen met het tijdperk der hoogte bij heete ziekten overeenkomende; des- zelfs duur is onbepaald. Een langzamerhand week en vochtig worden der huid een golvende, groote, volle, weeke , in het eerst somtijds ongelijke pols, kondigt den aanvang van het derde tijdperk aan, wraarin een warm, soms zelfs overvloedig, zuurrie- kend zweet , van het gelaat en de bovenste deelen begin- nende , over het geheele ligchaam zich gelijkmatig uitbrei- dende, het hoofdverschijnsel is. Met het uitbreken van bet zweet wordt de toestand van den lijder eenigzins ver- ligt, de algemeene spanning der beide vorige tijdperken verdwijnt , de dorst en de droogheid des monds vermin- deren , en de pis wordt nu rijkelijker geloosd , neemt eene troebele , verzadigde geaardheid aan en laat zeer spoedig een ligt, roodachtig, meest naar zand van tegels gelijkend bezinksel vallen, dat zich door staan en omschudden niet weder oplost en meestal tamelijk vast aan het glas blijft bangen. Dit tijdperk is het t ij d pe r k van het zweet ( stadium sudoris ) en beantwoordt geheel aan het kritisch tijdperk der heete ziekten, of dat der afneming. Deszelfs duur is gewoonlijk langer dan van de overige tijdperken. Met het tijdperk van het zweet neemt de aanval der tusschenpoozende koorts een einde, en de koortsvrijheid begint , welke aanvankelijk nog van matheid , hoofdpijn enz, vergezeld wordt , die spoedig ophouden. §. 18. Het verloop der ziektè in hét gèhëè’i hij de tusschenpoozcmle koorts is gcwoönlijk het volgende : Zonder eenige voorboden , óf allezins mét dé verschijn- selen, die tot de hoofdziekle bebooren, begint de ttisschcn- poozende koorts met den aanval (paruxi/smus) zelven. Het eerste tijdperk der ziekte kenmerkt zich door gematigd- heid der aanvallen, door derzclvcr gemis van scheiding, door onrcgelmatigcn , dikwijls zélfs tot den remitierenden! naderenden tvpus. In hét geheel vertoont de ziekte zich in dit tijdperk als eené zuiver dynamische. Spoedig worden de scheidingen der bijzondere aanVälleh duidelijker, de koude heviger, de koortsvrijheid zuiverder, de typus regelmatiger en bestendiger. Tevens worden éch- ter de werkzaamheden der eerste wegen meer in den cir- kel der ziekte betrokken , er ontstaat gebrek aan eetlust , de tong toont beslag, de smaak wordt Onaangenaam, som- tijds metaalächtig, de onderbuik zet op, de stoelgang wordt ongeregeld , en de'rgelijké gastrische verschijnselen meer.' De ziekte verschijnt in dit tijdperk als vólkomen ontwik- kelde tussckenpoözende koorts, maar niet meer als enkele: dynamische aandoening. Deze toestand gaat weldra nog vérder, deelt zich aart de tweede wegen en het geheele herstellingsstelsel mede : ér ontstaat groote matheid en loomheid , hleeke, vale kleur der huid, dé oogen zijn ingevallen ook gedurende de koorts- V rij heid , er verschijnen algemeene teekenen van gestoorde. Verminderde voeding , werkelijke kwaadsappige toestand. In dit of in het vorige tijdperk scheidt de ziekte zich somtijds door hulp der natuur óf kunst gunstig onder ont- lasting van eene rijkelijke, stroogele pis zónder bezinksel en on- der eene wel niet overtollige , doch evenwel tamelijk rijkclijké afzondering van zweet, dikwijls ook onder liet verschijnen van éCnen voorbijgaanden uitslag aan den mond (Iiidroa fehrilia; sudamina febrilia ) , die uit blaasjes en dunne roofjes bestaat. Stijgt de ziekte nog hooger, dan doen zich opzwellin- gen der milt voor, van verschillende, dikwijls zeef aan- merkelijke grootte, de koorts koék {placenta febrilis ); en opzwellingen en veranderingen in vórm van de léver,- buikwaterzucht, geelzucht én defgelijke toestanden, waar- bij ook wel eené doodelijke vermagering ( atrophia ) ont- staan kan. Aldus Bestaat ér dan allezins een verloop der ziekte iir het geheel , wiens beeld kenbaar genoeg is , en dat ons bij de behandeling zekerder zal leiden, dan het optellen van1 r Kot. getal fier aanvallen, waaraan men zich naamvers zeker houden kan. Men zegt wel, dat de alledaagscliö koorts zich met 9 tot 14 aanvallen, de derdendaagsche met 7 lot 9, de vierdendaagsche met 14 tot lü scheidt; doch deze opgaven hebben weinig zekerheid en zijn van geringe practische waarde. De duur van het geheel e ver- loop blijft menigmaal binnen de grenzen der heetc ziekte, doch strekt zich ook wel chronisch tot eenige maanden , ja tot ecu half en geheele jaren uit. §• 19. Wat den uitgang der tusschenpoozende koorts betreft, zij gaat of in gezondheid, of in andere ziekten, of in den dood over. In gezondheid gaat de tusschenpoozende koorts over door de scheidingen , die in de bijzondere aan vallen langzamer- hand zijn tot stand gekomen, en door om'niddclijke hulp en invloed der kunst, waarbij, behalve eenige storing der spijsvertering en meerdere of mindere matheid, vooral de neiging tot recidiven overblijft , waaraan , uitgenomen dc zenuwziekten , geen ziektevorm zoo zeer onderhevig is , als dc tusschenpoozende koorts. Voornamelijk zijn het de langdurige tusschenpoozende koortsen, die ligtelijk op nieuw zich verheden , en in den herfst zijn dikwijls reeds geringe misslagen in den leefregel en gemoedsaandoeningen genoeg- zaam, om wederom de koorts te verwekken. Merkwaardig is het, dat hij dc recidiven dezer koorts de vorige typos nog merkbaar is; zoo zijn de voormalige koortsdagen ook diegenen, waarop die wedcrinstorlingen het liefst plaats vinden ; aldus maken de derdendaagsche koortsen gaarne op den zevenden, de alledaagsehe en vierdendaagsche op den veertienden dag na den laatsten aanval nog recidiven ; ja somtijds verschijnen zij nog zeer laat op eenen koortsdag. Somwijlen geschiedt de overgang van de tusschenpoo- zende koorts in gezondheid daardoor, dat zij haren typus verandert ; zoo gaan somtijds de vierdendaagsche en alle- daagsche in derdendaagsche over en worden op die wijze gemakkelijker te genezen. Niet on voorwaardelijk echter is de verandering van typus immer een zoo gunstig verschijn- sel , en de derdendaagsche koorts wordt hardnekkiger en moeijelijker te genezen , wanneer zij den vicrdendaagschen typus, gevaarlijker en meer uitputtend, wanneer zij den alledaagsehen aanneemt. Deze overgang in de verschillende soorten van den afwisselenden typus geschiedt of langza- merhand door liet vooruit- of achteruitgaan der aanvallen, of door plotseling uilblijven van verwachte en het optie- ( o7 ) «Ion van nieuwe aanvallen in liet tijdperk der kooris- vrijheid. Bij den overgang der tnsschenpoozende koorts in andere ziektevormon verdient lief. eerst diegene vermelding, waar- bij de afwisselende typus in den nalatenden (remittens) verandert, hetgeen vooral hij het ontstekingachtige of rot- achtige karakter, en hij ccne gastrische, galarhtigc, slijm- achtige complicatie, eerder hij alledaagsche, dan hij ande- re koortsen van deze soort plaats vindt. Deze verwisse- ling wordt aangekondigd door korte onzuivere koortsvrij- heid, door het verschijnen der aanvallen met den avond en een sterk vooruitspringen dcrzelve. Eene hardnekkige tnsschenpoozende koorts wordt dikwijls op deze wijze ge- makkelijker te genezen , doch andere veeltijds gevaarlijker; ook kan de tnsschenpoozende koorts in eene uitterende { comsumtioe ) koorts overgaan. Eene eigenaardige soort van koortsen , welke lusschen de afwisselende en nalatende geplaatst is, noemt men halfaanhoudende koortsen (f ehr es suhcontinuae). Van de overgangen in chronische ziekten werd hoven reeds van milt- en leverziekten , waterzucht en verma- gering melding gemaakt, en buitendien kan eene te vroeg of ondoelmatig genezene tnsschenpoozende koorts ziekte- verplaatsingen ( metasf cises ) naar andere inwendige deeien maken en alzoo aanleiding geven tot zeer vele, dikwijls eerst zeer laat te voorschijn komende ziekten. Gelijk de tnsschenpoozende koorts door de zoo even ge- noemde ziektetoestanden middelijk in den dood kan over- gaan, heeft deze uitgang ook somwijlen onmiddelijk in dc koorts zelve plaats , en wel meestal in het tijdperk der koude van den aanval. Sommige tnsschenpoozende koort- sen namelijk worden in dezen tijd door gevaarlijke toe- vallen, meestal van eenen zenuvvachtigen aard, vergezeld en veroorzaken daardoor dikwijls reeds na weinige aan- vallen den dood. Men heeft zoodanige koortsen derhalve hoosaardige of vergezelde tusschenpoozen- cle koortsen (f ehr es intertuit tent es malignae seu co~ mitataé) genoemd, die in vele streken menigvuldig, in andere daarentegen zeldzaam of in het geheel niet voor- komen. Toevallen van deze tnsschenpoozende koortsen zijn: hevige hoofdpijnen , krampen van tonischen en clo- nischen aard, slaapzucht, beroerte, flaauwtc , ijling , wa- tervrees, stcmmelooslieid , voorbijgaande blindheid, maag- pijn, Wijk, braakloop, braking , pijnen der ledematen, C 38 ) bloedvloeiingen on andere meer. Men heeft daarnaar ook "wel als bijzondere soorten der tusschenpoozendc koorts onderscheiden? febris in ter milt ons ceph a Ij ca , «pasmodi-* ca , tetanica , convulsiva , soporosa , cpmatpsa , lethargie pa, apoplectica , li pot hy mica , syncppalis , delirans , hy- dropliohica , aphonica , amaurotica , cardialgica , colica , pho Ier odes , asodes , arthyitica , ) laemoyrftagioa coet. In het tijdperk der hitte komen zelden gevaarlijke toevallen Toor , in het tijdperk van het zweet somtijds een sterk nitputtend zweet, dat niet kritisch, maar smeltend ( colli * quatief ) is. De lijkopeningen leveren buiten de somtijds zeer aan* merkelijke uitzettingen, veeltijds verhardingen der milt, niets op , dan hetgeen men hij deze verschijnselen en na* ziekten ook buitendien gewoonlijk aantreft. §. 20. De versplnllepde typus der tusschenpoozendekoort- sen is zeer innig met derzelver verschillende wezen ver* honden en daarop is eene gewigtige verdeeling dezer koortsen gegrond, De alledaagsche tupschenpoozende koorts, febris intermittens yuo/idiana (ot de eendaagsche, 'dewijl hare omloop, d. i. aanval en koortsvrijheid te za- nten, in 24 uren plaats heeft), tast meestal kinderen en personen van eene zwakke, lymphatische gesteldheid aan, komt zeldzamer voor, is langwijlig, moeijelijk te genezen. Men zij bedacht deze koorts niet te verwarren met de na* latende koorts, waarin zij gaarne pleegt over te gaan; de hevigere koude , het bezinksel der pis, de wezenlijke koorts* vrijheid zonder eenig verschijnsel van koorts en het ver- schijnen van den aanval meer in den voormiddag dan des avonds zullen de herkenning gemakkelijker maken. Ook is zij ligtelijk te verwisselen met de dubbeld-derdendaagsche koorts en kan van deze slechts door de vergelijking der bijzondere aanvallen met elkander, somwijlen ook in het geheel niet onderscheiden worden. De ander endaagsche tusschenpoozende koorts, febris intermittens tertiana (juister de twee* daagsche, febris interm. bidtia, dewijl de omloop de- zer koorts 48 uren of twee dagen vordert), komt vooral in de lente, bij volwassenen, en in het algemeen het meest van allen voor ; zij is goedaardig en ligtelijk te genezen , dikwijls tot de ontstekingachtige naderende, op galachtige volgende , maakt hare aanvallen liefst in de middaguren, met hevige koude en zuivere koortsvrij heid. Zij WQtfU somwijlen dubbeld aangctrollcn en zweemt dan als d u b- b e 1 d - d e r d e u d a a g s c h c (febr. int er m. tertiana du~ plicata ) zeer naar de nllcdaagsclic , zoodal dan om dcu tweeden dag een sterker en een zwakker aanval , bij ge- volg dagelijks een , verschijnt. De dcrdendaagschc t u s s e h e n p o o z e n d .e koorts, febrii' intermittem quartana (juister de drie- daags die, febris inlcrtn. I ridua, daar hare omloop zich binnen 72 men of drie dagen bepaalt) , komt meestal in den herfst, bij personen van zwartgallige gesteldheid vpof’ en heeft veelal haren grond in de onderbuiksingewanden, is derhalve hardnekkig, moeijelijk te genezen, algemeener dan de alledaagsche , zeldzamer dan de derdendaagsehe. Zij maakt hare aanvallen liefst in de namiddaguren , som- wijlen gaat zij in eene febris intermittem duplicata over, daar zij op eenen der beide koortsvrije dagen een’ aanval maakt , zelfs wil men eene febr. int er m. tri plicata heb- ben waargenomen , waarbij op beide koortsvrije dagen een aanval plaats vindt, en aldus het geheel naar eene febris quotidiana met ongclijkc aanvallen zweemt. De v ij f d a a g s c h e , zevcndaagsche tussohen- poozende koorts zijn zeer zelden waar te nemen ge- weest , en in deze gevallen wel niet als bijzondere typen, maar omdat er een of andere aanval van den anderendaag- schen en derdendaagschcn typus wegbleef. Dubbelde tusschenpoozende koortsen ( fe- bres intermittentes dupliccs ) noemt men zoodanige , waar- bij op den bestemden koortsdag twee aanvallen in plaats van cenen worden waargenomen , en men spreekt in dit opzigt van eene febris interm. tertiana duplex, quartana duplex eoet. §. 21. Naar het karakter der koorts zijn de tusschenpoo- zende koortsen deels zuiver, wanneer zij het karakter der afwisselende koorts zonder vermenging en zonder mede- lijdendheid van eenig bijzonder orgaan bezitten ; deels ont- stek i n g a ch ti g , welke in den winter en het begin der lente en bij keerschcnde noorden- en oostenwinden jonge bloedrijke personen aantasten en door den pols, de on- zuivere koortsvrijheid en door de meestal daarbij gepaard gaande borstaandoeningen te herkennen zijn ; deels van een rotachtig en z e n u w a ch t i g karakter , waartoe bij- zonder de moeraskoortsen en de boosaardige behooren. Ook de complicatie deelt aan deze koortsen dikwijls eene .bijzondere verandering van den uitwendigen vorm mede ; ( 40 ) fllclus zijn sommige tusschenpoozende koorisen gastrisch, met ccne sterkere deelneming der eerste wegen aan do ziekte; gal ach tig meestal bij reeds te voren aanwezige ziekte van de lever en bijkomende of daaruit ontstaande koorts ; zinkingachtig en r h e u m a t i s c h bij de voorjaarskoortsen ; s 1 ij m achtig bij alledaagsche en dei> dendaagSChe , en gaan dan ligtclijk in slepende koortsen over ; zwartgallig veelal bij derdendaagseke van lang- durige geaardheid. Daarenboven zijn er nog vele andere complicatiën mogelijk , welke de tusschenpoozende koort- sen kunnen vergezellen , of waarbij ook de tusschenpoo- zende koorts als symptomatisch waargenomen wordt, doch in welk geval intusschen ook dikwijls de remissie voor eene koortsvrijheid kan gehouden zijn geworden. §. 22. Bedekte of gemaskerde tusschenpoo- zende koortsen (febres intermittentes occult ae seii larvataé ) noemt men zoodanige , bij welke de koortsver- schijnselen geheel of ten deele ontbreken en in het laatste geval door andere ziektetoevallen worden vervangen. De dikwijls hier zeer moeijelijke herkenning is gegrond op de endemische en epidemische omstandigheden , op den regel- matigen typus, de volkomene koorisvrijheid, het tegelzand- achtig bezinksel der pis , en op den goeden uitslag der be- handeling door koortsverdrijvende middelen. Hiertoe hehooren in de eerste plaats de gedeeltelijke, niet geheel ontwikkelde, tusschenpoozende koort- sen (f obres intermitt. incompletae, imperfectae ), waarbij in bijzondere aanvallen het een of ander gewigtig verschijnsel pntbreekt ; dit heeft het minste met de koude , het meuig- vuldigste met het zweet plaats, en duidt dikwijls slechts liet begin of het verdwijnen der ziekte aan. Eveneens moeten hiertoe de door sommige artsen naam gemaakt hebbende plaatselijke t u s s c h e n p o o z c n- d e koortsen (Jebros interm. locales seu partiales ), gerekend worden, wanneer men dezen in het algemeen eene plaats wil inruimen. Zij zouden zich als eene regelmatig wederkeerende kramp van bijzondere deelen , vooral van een of ander lidmaat , of ook van eene geheele helft des. ligchaams voordoen, welke met plaatselijke koude, hitte cn zweet gepaard gaat , doch de algemeene gezondheidstoestand pverigens ongehinderd laat. Verder bestaan er hevige hoofdpijnen, ijlhoofdigheid, beroer- ten, flaauwten, tandpijnen, vallende ziekte, maagkramp, kolijk, braking , blocdhocst , asthmatische toevallen en vele andere verseil ij nsel on , welke somwijlen in eenen regelmatig tiis- gehenpoozenden typus voorkomen, zonder dal er eenige koortsverschijnselen merkbaar zijn, on worden daarom lot de bedekte tusschenpoozende koortsen gerekend ol als een o zenuwziekte van bijzouderen aard ouder den naain int er - mitten* beschouwd. §. 23. J)e v e r w ij derde o o r z a k o n der tusschen- poozende koorts doen deze ontstaan deels, omdat zij eenen aanleg tot dezelve vestigen, deels, omdat zij zich als gele- genheidsoorzaken hij eenen bestaanden aanleg voegen. Tot den aanleg, aanleiding gevende oorzaken belmoren in de eerste plaats endemische omstandigheden, bijzonder plaatselijke toestanden, in zoo verre sommige streken, vooral waterrijke, lage, vlakke lauden, moerassen, kusten, vochtige dalen en derg. vele tusschenpoozende koortsen vóórtbrengen, terwijl deze zickie in andere droogere en hoogcr gelegene landen bijna in het geheel niet voorkomt ; vervolgens epi- demische omstandigheden , in zoo verre niet alleen de jaars- epidemie (vooral lente en herfst) tusschenpoozende koortsen voortbrengt , maar zulks ook door de staande ( stationnai - re) en tusschenloopcnde ( intercurrente ) ziektegesteldheid ( constitutie ) geschiedt. In het algemeen schijnt de tus- sehenpoozende koorts in eene nog weinig nagevorschtc , doch zeker zeer merkwaardige betrekking lot de aardrijks- kundige verspreiding en geschiedkundige ontwikkeling van het menschelijke geslacht te staan. Ook de luchtstreek en de weersgesteldheid , daarin hecrschende , heeft eenen wev- kelijkcn invloed op het ontstaan der tusschenpoozende koortsen, en voornamelijk schijnt het vochtige, koude, ne- velachtige , daarnevens echter ook het vochtige en warme weder eene zoodanige werking uit te oefenen. Onder de persoonlijke, individuele aanleidingen tot tusschenpoozende koortsen noemt men deels de jongelingsjaren en den man- nelijken leeftijd, daar kinderen en grijsaards zelden door tusschenpoozende koortsen worden aangetast ; vervolgens de zwangerschap en het kraambed ; de herstelling uit ziek- ten in het algemeen en uit tusschenpoozende koortsen in het bijzonder; slechte, zwaar te verteren, weinig voeden- de spijs , zwakke spijsvertering in het algemeen; verslijming, verstopping der ingewandeu enz. Tot de gelegen heidgeven de oorzaken der tusschenpoozende koorts behooren misslagen in den leefre- gel; aanmerkelijke, vooral met doornat worden gepaarde Ygrkoudingeu ; avondlucht , moeraslucht , verandering van woonplaats en luchtstreek ; gemoedsaandoeningen , vooral Schrik , vrees, toorn enz.; gebrekkige spijsvertering , on- derdrukking van sommige afscheidingen en ontlastingen van natuurlijken of ziekelijken aard, welke tot cene gewoonte waren geworden , zoo als de stonden- en aanbeijenvloed , van voetzweet, fontanellen, etlerdragten; verplaatsingen van andere ziekten, als jicht, huiduitslagen. Door sommige ge- neeskundigen wordt eeue bijzondere aanstekende stof óf geheel ten on regte aangenomen en met de epidemische in- vloeden verward, ól het is niets anders dan de bij zenuw- ziekten bekende daadzaak , dat prikkelbare , daartoe zeer geneigde personen dikwijls alleenlijk door bet zien van eenen aanval ook daardoor aangetast worden. §. 24. De naaste oorzaak der tusschenpoozende koorts is onbekend , en indien men in vroegere tijden eene wezenlijke ziektestof, door de scheidingen te ontlasten , in de latere tijden eene dynamische ontstemming der zenu- wen , ongelijke verdeeling van den zemmaether enz. voor zulk eeue naaste oorzaak liet gelden , leidt dit wel tot de niet onbelangrijke leer, dat noch eene bloot stoffelijke, noch ook bloot dynamische oorzaak den grond der tus- schenpoozende koorts uitmaken moet , dat men derhalve bij de behandeling zoowel te denken liebbe aan het bevorderen der natuurlijke scheidingen , als aan het verbeteren der ze- nuwontstemming ; en allczins komt de gezamenlijke behan- deling der tusschenpoozende koortsen op deze beide gege- vens neder. Wij hebben in de algemeene koortsenleer (§. 11.) drie hoofdvormen onderscheiden, op deze wijze, dat bij den ecuen voornamelijk bet vatenstelsel aangedaan is (ontsteking- koorts cn rotkoorts), bij den tweeden bij voorkeur het ze- nuwstelsel (zenuwkoorts), en bij den derden eindelijk de ziekclijke aandoening in beide stelsels tamelijk gelijkmatig tegen elkander overstaat (tusschenpoozende koorts). En wanneer er nu zoo vele omstandigheden zijn, die schij- nen aan te duiden , dat de tusschenpoozende koorts in een naauw verband met de onderbuiksingewanden staat, daar zij niet alleen zeer snel de spijsvertering en voeding binnen ba- ren kring betrekt, maar ook dikwijls van ziekten dezer werk- zaamheden uitgaat, wanneer wij epidemieën van tusschen- poozende koortsen gaarne gelijktijdig met gastrische zien ont- staan , wanneer derhalve vele geneeskundigen het stelsel der zenuwknoopen voor de bron der tusschenpoozende koorts wil- len gehouden hebben, zal het wel geoorloofd zijn, dezelve aan te merken nis eveneens der herstelling ( repnoduotio ) loeW, lioorcnde, als de ontsteking- en rotkoorts (vaatkoorts) tot de levenswerkzaamheden , en de zenuwkoorts tot de dierlijke werkzaamheden te rekenen is. Op deze wijze zouden wij in de boven vermelde drie koortsvonnen de beelden der koorts- achtige ziekten volgens de drie hoofdwerkzaaiuheden des lig- chaams bezitten. §.25. De v o o r z e g g i n g der tusschcnpoozende koorts is verschillend volgens de natuur en het verloop, naar het karakter en den typus , naar de oorzaken en de individuen zelven. Eene eenvoudige tusschenpoozendc koorts is over geheel minder gevaarlijk dan eene zamengcstelde , en bij deze rigl zich de voorzegging naar de natuur van de hoofd- of ne- venaandoening , voor welke de tusschenpoozendc koortsen zich somwijlen scheidend en heilzaam verloonen. Eene eerst kortelings ontstane tusschenpoozendc koorts is dos te gunstiger in de voorzegging, naarmate zij zuiverder is ; eene verouderde doet zich des te hardnekkiger voor , hoe mim* der eene hoofdaandoening daarnevens wordt waargenomen. Het ontstekingachtige karakter is naast de eenvoudige tusschenpoozende koorts het minst gevaarlijke, het zenuw- pchtige en rotachtige met groot gevaar verbonden ; waar- om diegenen , welke in het tijdperk der koude met ze- nuwachtige verschijnselen gepaard gaan, gewoonlijk kwaad- aardige genoemd worden. Hoe langer de ziekte reeds ge- duurd heeft, des te langwijliger wordt de genezing, en bedenkelijk voor den zieke is vooral liet afnemen der krachten , de kwaadsappige en waterzuchtige toestaud. . Liefst ziet men, dat de bijzondere aanvallen in hun geheel verschijnen; het ontbreken van wezenlijke verschijn- selen en van kritische ontlastingen duidt eene gestoorde koortsvrijheid en eenen längeren duur der ziekte of eene pog verborgene kwaadaardigheid derzelve aan. Daarbij nogtans moet men in het oog bonden , of de ziekte reeds meer of minder is voortgegaan , daar de eerste aanvallen dikwijls nog zonder scheidingen zijn , deze eerst later zich meer volkomen ontwikkelen, en nadat de ziekte bestreden is óf plotseling óf langzamerhand wederom verdwijnen. De anderendaagsche typus is de gunstigste, het gomakke- lijkste te genezen ; de allcdaagsche typus berust op eene meer aanmerkelijke oorspronkelijke of hoofdaandoening , <\ie niet immer zich terstond openbaart, en is daarom somwij- len met ceuig bedekt gevaar verbonden ; de derdendaa^ *dhc typus is langwijlig, liglel/jk lol kwaadsappigheid nci- gendè. Een regelmatige typus is gunstiger dan een onre- gelmatige, doch een typus, die gedurende eenigen tijd onveranderd blijft en zeer bepaald lerugkcerende aanvallen maakt van zeer rcgelmatigen duur en geaardheid, is eene omstandigheid, welke hardnekkigheid tc kennen geeft, vooral wanneer daarbij de koude zeer aanmerkelijk is4 31 ij dcrdcndaagsche koortsen is het vooruitspringen , bij alJedaagsche liet achteruitspringen van den typus een gunstig teeken, dewijl beide op deze wijze gewoonlijk in anderendaagsche overgaan ; ook is liet achteruitsprin- gen somwijlen een teeken, dat de ziekte zelve wezenlijk verminderd is cn weldra zal eindigen. Een sterk vooruit- springen en gelijktijdig verlengen der aanvallen geeft cenc neiging te kennen , om in den nalatenden typus over te gaan ; dit is te verwachten , wanneer de koortsvrijheid niet zuiver is. De epidemieën vertoonen zeer verschillende graden van goedaardigheid en kwaadaardigheid , zijn gemakkelijker of moeijelijker te genezen , cn hiernaar moeten de gevallen , die in dezelve voorkomen, beoordeeld worden. Dit geldt mede van de endemische tusschenpoozende koortsen ; doch men kan in het algemeen aannemen , dat de inheemsehe kwaadaardiger zijn , dan zij , die epidemisch of verspreid (sporadisch) verschijnen. De voorjaarskoortsen hebben eenc gunstigere voorzegging dan de herfskoortsen. Tusschenpoozende koortsen , die van psychische oorza- ken afhangen , hebben eenc zeer hardnekkige geaardheid cn worden somtijds door psychische middelen (sympatheti- sche geneeswijzen) genezen. Zwangeren worden door tusschenpoozende koortsen met miskraam of ontijdige geboorte bedreigd , ook wijkt hij ben zoodanige koorts dikwijls eerst met de verlossing cn is somtijds niet zonder nadecligen invloed op de voeding en ontwikkeling der vrucht. Niet minder gevaarlijk zijn deze koortsen hij kraamvrouwen, hij uitgeputte, slecht ge- voede en kwaadsappige personen in het algemeen , hij ziek- ten van den onderbuik en zenuwziekten, bij jonge kinde- ren en zeer oude lieden. §.26. Bij de behandeling der tusschenpoozende, gelijk bij alle andere koortsen, komt bet, na de noodige opmerkzaamheid omtrent de oorzaken en de welligt aanwezige gevaarlijke verschijnselen, voornamelijk daarop aan, om de scheidingen te bevorderen , en daar deze hij de tusschen- poozcndc koortsen meer dan l»ij andere op bijzondere en van elkander gescheidene tijden plaats hebben, cisclit iede- re aanval zoowel als de ziekte in haar geheel eene bijzon- dere therapeutische beschouwing, gelijk wij ook reeds in het ziektekundig opzigt zoodanig eene rangschikking heb- ben gevolgd. §. 27. Do behandeling van ieder en aanval in het bijzonder bestaat in het volgende : I. Wanneer de tijd nadert , waarin de aanval gewoon- lijk zijn begin neemt, moet de zieke geene sjjijs , ten min- ste geene overvloedige of moeijelijk verteerbare gebruiken ; de maaltijd moet eenige uren te voren genomen zijn. Even- min mag er eene opvulling der maag met dranken plaats •vinden , daar buitendien in den aanval bet drinken iets meer gevorderd wordt, dan gewoonlijk. Voor stoelgang moet door een klisteer gezorgd worden , wanneer deze langer dan twaalf uren ontbreekt. Inspanning van het ligchaam zoowel als van den geest, gemoedsaandoeningen, uitputtingen moeten vermeden worden. Te naauw slui- tende of te warme kleeding moet de lijder afleggen en zich in een matig warm vertrek begeven, zoo veel moge- lijk stil , waar hem de beginnende koude ook weldra te bed zal noodigen. Hierin moet gedurende de koude de bedekking eenigzins warmer zijn , en bij eene zeer hevigG koude met toevallen van kramp verbonden , kan men ook warme waterflessclien of kruiken aan de voeten , en warme doeken op den onderbuik aanbrengen , en een aftreksel van Ghamomillen , "Valeriaan of Pepermunt laten drinken. In het tijdperk der latte moet de bedekking voorzigtig •eenigzins worden verminderd , bet hoofd moet hooger lig- gen , en men kan dan eenigen verkoelenden zuurachtigen drank laten gebruiken. In het tijdperk van het zweet moet de bedekking wederom iets warmer worden ingerigt j volgens bevinding der omstandigheden kan de verkoelende drank nog toegediend of tegen eenen warmen, matig zweet- drijvenden verwisseld worden. Van belang is het , het zweet volkomen af te wachten , zonder dit door kunstma- tige middelen of bovenmatige bedekking geweldadig aan te zetten; heide kan eene onzuivere koortsvrijheid tengevolge hebben. Nadat bet zweet geheel beeft opgehouden moet het linnen met voorzigtigheid worden verwisseld, wijl de lijder door de vochtige kfeederen ligtelijk koude vatten zou, en het niet geraden is, dat de huid van den lijder nog lang met dc afgescheidene ziekelijke voortbrengselen ( 46 ) fii aanraking blij ff. Noodzakelijk is het, «kit <1« niehwarfft te wenden kleedingstukken behoorlijk verwarmd zijn. Ook moet er alsdan voor de vernieuwing der lucht in de zie- kenkamer gezorgd worden, ol' de lijder verlate het vertrek gedurende de koortsvrijheid geheel, zoo dit slechts eenig- izins mogclijk is. II. Onder de verschijnselen, welke eene verzachtende {palliative) hulp vorderen, komt bij de aanvallen dertus- schenpoozende koorts, behalve de boven (§. 14. II.) ge- melde, somwijlen eene hevige maagkramp met bra- king voor ; deze is in vele gevallen het gevolg Van over- lading der maag , in andere zuiver dynamisch ; zij wijkt Voor het gebruik van citroensap met Carbon. Potaas. , ge- durende de opbrui9ching genomen, door goede aftreksels van Pepermunt en Valeriaan met eenig Liquor anodynua , door het inwrijven van Linimentum volatile met Campher, Oleum Carui en Land, liquid. Sydenli. in de maagstreek , in andere gevallen door koppen , mosterdpappen en Spaan- sehevliegplcisters of drooge kruidenkussens of een Emplas- trum stomachicum met Opium op deze plaats gelegd j ook krampstillende klisteren van Chaïnomillen en Valeriaan doen hier goede dienst. — Diarrhoe'èn zijn somwijlen nuttig; zijn zij echter zeer menigvuldig, pijnlijk, schui- mend en naar loop gelijkende, dan vorderen zij aromati- sche verwarmende kruidenkussens en bedarende inwrij vin- gen op den onderbuik, slijmige dranken en klisteren, zoo> noodig, met bijvoeging van Opium ; zij maken ook wel eene verandering in de hoofdzakelijke geneeswijze noodza- kelijk. Ditzelfde geldt mede Van hevige stuiptrekkin- gen, flaauwte, ijlhoofdigheid, welke meestal eene zamengestel- de (gecompliceerde) of begeleide ( comitata ), of boosaardige tusschenpoozende koorts aanduiden; symptomatisch zijn dezelve somtijds met afleidende, bedarende middelen en wasschingen der ledematen met laanwwarmen azijn en wa- ter ie bestrijden, bet overige moet in de volgende koorts- vrijheid door de hoofdgenceswijze worden bezorgd. — * Hcv ige hoofdpijnen , die somtijds in het tijdperk der hitte Voorkomen en lot in het tijdperk van het zweet voortdu- ren, worden door compressen van konden azijn en water verzacht , als ook door het wasschcn daarmede van het voorhoofd en de slapen, door versch gesneden schijfjes ci- troen op liet voorhoofd en de slapen gebonden enz., ew door hel voorzrgtig aanwenden van Opium in poedervoviW. III. De scheid in gen van iedcren aanval zelven worden door zulk eene behandeling en afwachting dcrzel- ve in het tijdperk der koude en hitte voorbereid , in het tijdperk van het zweet behouden en bevorderd, zoodat er geene verdere geneesmiddelen noodig zijn. In de koortsvrijheid zelve is het noodzakelijk, dat de lijder zich zoowel van den voorgaanden aanval herstel- le als tot den nieuwen worde voorbereid, diensvolgcns vor- dert zij de grootste zorg ten aanzien van het ligehaam en de ziei , voorzigligen leefregel , en zoo het mogelijk is de inademing cener lucht, vrij van moerasgif, droog en niet te koel , op het midden van den dag. Overigens is de koortsvrijheid de tijd ter aanwending der noodige genees- middelen, §. 28. De behandeling der ziekte in haar geheel komt op het volgende neder: I. De meeste oorzaken en beginselen [aetiologische mo- menten) der tusschcnpoozende koorts zijn van dien aard , dat hun invloed zijne werking reeds gedaan heeft en reeds geëindigd is , wanneer de koorts eenen aanvang heeft ge- nomen, zoodat er aan het wegruimen daarvan niet kan gedacht worden , zoo als psychische indrukken, verkonding fcnz. Of het zijn zoodanige oorzaken , die niet te verwij- deren zijn , gelijk inhccmsche , epidemische invloeden , of van de luchtstreek afhangende omstandigheden. Men kan diensvolgcns zijne zorg meestal slechts bepalen bij bet af- wenden van nieuwe nadeelen, door ccnen doelmatigcn leef- regel , en bij de behandeling van de hoofd- of begeleiden- de aandoening. De leefregel laat slechts ligt verteerbaar voedsel toe, eer matig dan te overvloedig voedend; vleesch- spijzen moeten zoo veel mogelijk worden vermeden. Bij zwangeren evenwel, kinderen, uitgeputte personen, alsmede Idj zeer langdurige tusschcnpoozende koortsen kan eene eenigzins voedzamer spijs (gekookt of gebraden vlcesch , vooral gevogelte [met uitzondering nogtans van zwaar wa- tergevogelte]) worden toegestaan, doch nimmer bet gebruik van vet voedsel , suiker- en ander gebak , salade , versch of niet wel doorbakken brood, viscb enz. Het matig ge- not van goed , eenvoudig bereid bier is geoorloofd ; wijn en geestrijke dranken zijn geheel en al te vermijden. II. De palliative behandeling der belangrijke verschijn- selen is reeds boven bij de behandeling van iederen aan- val opgegeven geworden. III. De hoofdaanwijzing bij de tusschenpoozende koorts moet strekken om de hoofdzickte en de begeleidende aan- ( 48 ) doening tc verwijderen on om liet zenuwlijden zelf dooi’ behoorlijk bevorderen der koortsscheidingen en liet verbe- teren der zenuwstemraing te doen ophouden. De hoofd- ot begeleidende aandoening is in de meeste gevallen zoodanig eene , welke in de organen van den on- derbuik baren zetel beeft, en juist daarom is bet zuiveren der eerste wegen en bet onderhouden eencr gelijkmatige vrije werkzaamheid van alle verrigtingen dezer organen voor bet meerendecl der tusschenpoozende koortsen een zoo we- zenlijk bestanddeel der geneeskundige behandeling. Onder de middelen tot dit doel dienende, beklecden de braakmiddelen de eerste plaats, welke benevens hun- ne werking op de organen van den onderbuik ook op het zenuwstelsel eenen bijzonderen invloed vertoonen, en daar- om niet alleen de hoofdziekte of complicatie verwijderen ^ maar zelfs tegen de zenuwaandoening, die den tusschen- poozenden typus voortbrengt, van nut zijn. Bij galachtige epidemieën, in heete luchtstreken en jaargetijden , bij de herfsUusschenpoozende koortsen , bij het naar hoven drin- gen der onreine stof ( turgescentia saburrae), hij ophooping van slijm in de eerste wegen en de daaruit ontstaande wal- ging en braking van slijm , bij herhaald braken in de koortsvrijheid , doen braakmiddelen , somwijlen zelfs meer- malen toegediend, zeer veel nul. Men kiest daartoe liefst, de Ipecacuanha met Braakwijnsteen en geeft het braakmid- del bij andercndaagsche koortsen op den koortsvrijen dag, bij derdendaagsche op den eersten der beide vrije dagen , bij alledaagscke zeer kort na het begin der koortsvrijheid , de- wijl het er veel op aankomt, dat het braken vóór den nieuwen aanval volkomen heeft opgehouden. Minder algemeen noodzakelijk zijn de afvoerende of purgeermiddelen; en hoe gewigtig het in tusschen- poozende koortsen ook zij, de behoorlijke ontlasting te on- derhouden , zoo nadeelig evenwel werken hier , waar ver- zwakking zoo zeer moet vermeden worden , de eigenlijke ontlastinghevorderende middelen , ten ontijde of te dik- wijls aangewend. Zij worden echter noodwendig, wanneer bij gastrische en galachlige epidemieën en in sommige ge- vallen de neiging tot ontlasting naar beneden plaats vindt, .of wanneer braakmiddelen uit eene of andere oorzaak niet aangewezen zijn (beginnende zwangerschap, sommige breuken enz.). Men geve noch die purgeermiddelen, welke te zacht en langzaam werken en juist daarom verzwakken, den gas- trischen toestand onderhouden en ligtehjk tot kwaadsappig- heid aanleiding geven , noch diegenen , welke te lievig eni drastisch werken, dewijl zij hij verborgene ziektetoestanden van den onderbuik weldra zeer schadelijk kunnen worden. Bij slijmachtige toestanden dient men liefst Calomel en Ja- iappe, Sulph. Potass. niet Rhemn of Scnna toe ; hij andere toestanden Sulph. Sodae (Glauberzout .) of Sulph. Magnesiae ; is cenc zachtere werking genoegzaam , dan geve men Tart ras Potass. et Sodae (Sul dc Seignettë), Acetas Potass. en Tartr. Potass. Om de ontlasting te onderhouden is Tart. depur. op zich zelvcn of in verbinding met Scnna, of een afkook- sel van Tamarinden toereikend, hetgeen vooral hij galachti- ge epidemieën goede diensten bewijst. Men moet zich echter bij deze behandeling der ziekte , die de koorts vergezelt, niet zoo zeer vergenoegen met de «ene of andere ontlasting bij voorkeur , maar veeleer alle afscheidingen en ontlastingen gelijkmatig te bevorderen , en diensvolgens eene oplossende (resolverende) geneeswijze aan-, wenden. Dit is van toepassing, wanneer de gastrische of galachtige toestanden nog geene bepaalde neiging aantoo- nen , de onzuiverheden nog niet ter afvoering geschikt zijn , alwaar dan de aanwending wordt vereischt van het Sal Ammoniaci met Sulph. aurat. Antim. in verdeelde giften en van den Braakwijnsteen op dezelfde wijze , met Extr. Graminis, Taraxaci, Saponariae, Fumariae en derg. j verder bij kwaadsappige toestanden, hetzij deze oorspron- kelijk aanwezig waren , of eerst in het verloop der koorts zich hebben ontwikkeld, waarin dan de zeep met de reeds genoemde antimoniaalbereidiiigen , met de Gummi ammo~ niacumen dergelijke gomhartsen , met Extr. Chelidonii, Dul- camarae, Aconiti, Cicutae en dergelijke middelen noodza- kelijk worden, waaraan zich vervolgens de oplossende, wei- nig afvoerende zouten en de bittere , niet zamenfrekkende extracten, als Extr. Cardui henedicti, Fumariae, Centaur rü minor. eoet. en het Fel tauri inspissatum aansluiten. Zelden is de ziekte of complicatie van eenen ontsteking» achtigen aard , en in dit geval vervangt eene geschikte ontstekingwerendë behandeling de plaats der afvoerende en oplossende ; sterke verzwakking evenwel moet des te meer worden vermeden , boe meer het tusschenpoozend karakter merkbaar is, anders is de overgang in een zenuwachtig ka- rakter zeer te vreezen. De complicatie met eenen rotachtigen en zenuwachtigen toestand vordert eene versterkende behandeling en de aan- wending der zenuwmiddelen ; voor alles echter moeten dë 4 C ™ ) aanvallen spoedig worden tegengegaan zelfs door rijkelijke gillen van Kina in de koortsvrijheid. Na dc verwijdering der hoofdzieke en complicatie van de tusschcnpoozende koorts blijft zeer dikwijls nog de dyna- mische aandoening der koorts zelve terug ; of de tusschen- poozende koorts heeft zich zonder hoofdziekte en compli- catie als zuiver dynamisch vertoond e'n'is als zoodanig door dc reeds plaats gehad hebbende scheidingen der afzonder- lijke aanvallen niet beslist; of zij heeft door haren längeren duur reeds eenen zeer nadceligen invloed op de krachten en op de werktuigen van den onderbuik uitgeoefend en dreigt met meer gevaarlijke uitgangen ; of de lijder behoort tot de- genen , welke de koorts niet zonder gevaar kunnen verdra- gen , gelijk zwakke, bejaarde lieden, kinderen, zwangeren , kraamvrouwen enz. ; of eindelijk gaat zij met zulke gevaar- lijke verschijnselen gepaard, dat reeds de volgende aanval- len , wanneer zij niet worden bestreden , door deze ver- schijnselen dreigend worden : in al deze gevallen is het noodzakelijk, van de eigenlijke koortsverdrijvende middelen ( 'remedia febrifuga s. antipyretica gebruik te maken. Tot deze middelen behooren vooreerst hevige indrukken op het gemoed, op het zenuw- en vatenstelsel; schrik, vrees, vreugde, kommer, vast vertrouwen op ze- kere genezingen (amuletten , bezweringen , sympathetische geneeswijzen) , vast binden der ledematen , geestrijke was- schingen der borst, bloedontlastingen, mosterdpappen , Spaanschevliegpleisters , bloedige koppen op de maagstreek en derg. Buiten deze met weinig zekerheid aan te wenden middelen behooren tot de koortsverdrijvende middelen meer- dere eigenlijke geneesmiddelen , aan welker hoofd de Kina- bast staat. 