Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
Dit boek is zo oud dat het auteursrecht erop is verlopen, zodat het boek nu deel uitmaakt van het publieke domein. Een boek dat tot het publieke domein behoort, is een boek dat nooit onder het auteursrecht is gevallen, of waarvan de wettelijke auteursrechttermijn is verlopen. Het kan per land verschillen of een boek tot het publieke domein behoort. Boeken in het publieke domein zijn een stem uit het verleden. Ze vormen een bron van geschiedenis, cultuur en kennis die anders moeilijk te verkrijgen zou zijn. Aantekeningen, opmerkingen en andere kanttekeningen die in het origineel stonden, worden weergegeven in dit bestand, als herinnering aan de lange reis die het boek heeft gemaakt van uitgever naar bibliotheek, en uiteindelijk naar u. Richtlijnen voor gebruik Google werkt samen met bibliotheken om materiaal uit het publieke domein te digitaliseren, zodat het voor iedereen beschikbaar wordt. Boeken uit het publieke domein behoren toe aan het publiek; wij bewaren ze alleen. Dit is echter een kostbaar proces. Om deze dienst te kunnen blijven leveren, hebben we maatregelen genomen om misbruik door commerciéle partijen te voorkomen, zoals het plaatsen van technische beperkingen op automatisch zoeken. Verder vragen we u het volgende: + Gebruik de bestanden alleen voor niet-commerciéle doeleinden We hebben Zoeken naar boeken met Google ontworpen voor gebruik door individuen. We vragen u deze bestanden alleen te gebruiken voor persoonlijke en niet-commerciéle doeleinden. + Voer geen geautomatiseerde zoekopdrachten uit Stuur geen geautomatiseerde zoekopdrachten naar het systeem van Google. Als u onderzoek doet naar computervertalingen, optische tekenherkenning of andere wetenschapsgebieden waarbij u toegang nodig heeft tot grote hoeveelhe- den tekst, kunt u contact met ons opnemen. We raden u aan hiervoor materiaal uit het publieke domein te gebruiken, en kunnen u misschien hiermee van dienst zijn. + Laat de eigendomsverklaring staan Het “watermerk” van Google dat u onder aan elk bestand ziet, dient om mensen informatie over het project te geven, en ze te helpen extra materiaal te vinden met Zoeken naar boeken met Google. Verwijder dit watermerk niet. + Houd u aan de wet Wat u ook doet, houd er rekening mee dat u er zelf verantwoordelijk voor bent dat alles wat u doet legaal is. U kunt er niet van uitgaan dat wanneer een werk beschikbaar lijkt te zijn voor het publieke domein in de Verenigde Staten, het ook publiek domein is voor gebruikers in andere landen. Of er nog auteursrecht op een boek rust, verschilt per land. We kunnen u niet vertellen wat u in uw geval met een bepaald boek mag doen. Neem niet zomaar aan dat u een boek overal ter wereld op allerlei manieren kunt gebruiken, wanneer het eenmaal in Zoeken naar boeken met Google staat. De wettelijke aansprakelijkheid voor auteursrechten is behoorlijk streng. Informatie over Zoeken naar boeken met Google Het doel van Google is om alle informatie wereldwijd toegankelijk en bruikbaar te maken. Zoeken naar boeken met Google helpt lezers boeken uit allerlei landen te ontdekken, en helpt auteurs en uitgevers om een nieuw leespubliek te bereiken. U kunt de volledige tekst van dit boek doorzoeken op het web vialhttp: //books.google.co -— M an Digitized by Google Digitized by Google ALERTE EN JE Y AX ID uh goed C EGLE: LENS. Da IR LANDO, T 76 f. d 3 4/4 M Je «^ Pd CREE OS A unl —— s fun — Na diens cveriii-n a her env „Sent verwerk? ccr si? O. VAN REES x y D? W 13. BRILI.. — e DEKDE DEEL, TWESDE STUE. Te. a” BL91 ALLY TERDIM, bi ‘TQ x : rm INT ‘ a » NS i Ul dad as Br. IE Y — xj [24 v. did I R EN h Digitized by Google ALGEMEENE GESCHIEDENIS VADERLANDS, VAN DE VROEGSTE TIJDEN TOT OP HEDEN, D”. J. P. AREND. VOORTGEZET DOOR M". O. VAN REES. wo « 2» BERDE BERL. $ "uu VAN HET JAAR 1588 TOT 1995 NA CHRISTUS. Tweede Stuk, NET PLATEN, KAARTEN EN PORTRETTEN. TE AMSTERDAM, prs C. L. SCHLEIJER & ZOON. 1857. ZEVENDE BOEK. VAN DE AFZWERING VAN FILIPS TOT DEN MUNSTERSCHEN VREDE. TWEEDE GEDEELTE. 1594—1691. aa 07 ri ^ eN INHOUD VAN HET DERDE DEEL, 2* STUK. EERSTE HOOFDSTUK. Groole verandering in hel gezag en aanzien der Staten sedert 1584, Bladz. 5. — Sirijdige * belangen en inzigten der gewesten en steden, bl. 6. — Verdeeldheid op het gebied der gods- dienst, bl. 7. — Betrekkingen der Republiek met onderscheidene landen, bl. 8. — De Staten ondersteunen HENDRIK IV met geld en lroepen, om den krijg van hunne grenzen af te wenden, bl. 15. — Gevaarvolle toestand der Republiek, ten gevolge van dien maatregel, bl. 14. — De Italtaansche troepen in België slaan aan het muiten, bl. 15. — Slrooptogten van veRDUGO in Groningen en Friesland, bl. 16. — Heraucizne neemt de stad Hoei bij verrassing in, doch moet haar ontruimen, bl. 17. — De Aartshertog roept de Staten te Brussel bijeen, bl. 18. — Hevige klagten van den Hertog van AEnscHoT, ald. — Algemeen verlangen in België naar vrede met de Republiek, bl. 19. — Wederzijdsche afgevaardigden te Middelburg, bl. 20. — De voorwaarden der Staatschen worden afgeslagen, bl. 21. — Fuentes rust sich lot den krijg toe en valt in Frankrijk, ald. — Verdeeldheid en traagheid der Staten-Generaal, bl. 22. — Prins maurits brengt onderscheidene verbeteringen in het krijgswezen, bl. 23. — BuzanvaL wekt de Staten uit hunne werkeloosheid op, bl. 24. — Maurits belegert Groenlo, bl. 25. — Monpracon trekt tegen hem op, bl. 26. — Het beleg wordt opgebroken, ald. — FiLiPs van nassau valt in eene hinderlaag, ald. — Mislukte aanslag op Meurs en Lier, bl. 27. — Veldtogt van Fuentes in Frankrijk, ald. — Monpracon en MAURITS verlaten het veld, ald. — Ongunstige omstandigheden op hel einde van 1595, bl. 28. — Eenige bezwaren worden opgeheven, bl. 29. — Komst van ALBERTUS als Landvoogd in de Zuidelijke Neder- landen, ald. — Firirs wiLLEM van ORANJE vergezelt hem, bl. 50. — Lotgevallen van dien Vorst, ald. — De Staten besluiten hem het verblijf in de Vereenigde Gewesten vooreerst te ontzeggen, bl. 31. — ArBertus verovert Calais, bl. 32. — Hij poogt te vergeefs onderhan- delingen, met de Republiek aan te knoopen, bl. 53. — Hij wordt gedrongen om Ostende te belegeren, ald. — Zwakheid van de krijgsmagt der Staten, bl. 54. — Belegering van Hulst, ald. — Maurits legert zich te Kruiningen, bl. 55. — Hulst wordt bij verdrag overgegeven, ald. — De Aartshertog zel zijne overwinningen niet voort, bl. 56. — De Franschen vallen in Arlois, ald. 58. — Ontevredenheid der Staatschen over den uitslag van dezen seelogt, ald. — De Spaan- sche vloot gedeeltelijk door storm vernield, bl. 59. — Fiuirs verklaart zich bankroet, ald. — Muiterijen in België, ald. — Wantrouwen der Staten omtrent de gezindheid van nenpnik IV, bl. 40. — Oneenigheden met EvizaskTH, ald. — Verbond tusschen Frankrijk en Engeland, bl. 41. — De Staten uilgenoodigd daaraan deel te nemen, ald. — Zij sluiten bovendien een afzonderlijk verbond met Frankrijk, bl. 42 — Geringe waarborg der leide traktaten, bl. 45. — De Aartshertog trekt een leger bij Turnhout bijeen, ald. — Maurits rukt met eenige lroepen derwaarls, bl. 44. — Slag bij Turnhout, bl. 45. — Calais door de Span- jaarden ingenomen, doch weder veroverd, hl. 47. — Oneenigheden tusschen de Vereenigde Gewesten, ald. — Aanslag op Venlo mislukt, bl. 48. — Maurits verovert onderscheidene steden, bl. 49. — Zijne edelmoedigheid jegens den vijand, bl. 52. — Muiterij in België, hl. 65. — Aanslagen van ALBERTUS, ald. — Roem van maurits als veldheer, bl. 54. — Lotgevallen der Engelsche en Nederlandsche vloten, ald. — De Spaansche vloot door storm geleisterd, hl. 55. — De Koning van Polen vermaant de Staten tot onderwerping, ald. — Antwoord der Staten, bl. 56. — De Duitsche Keizer raadt tot den vrede, bl. 57. — Deensche gezanten met dit doel te ’s Gravenhage, bl. 58. — Onderhandelingen tusschen uEnDrikK IV 1 u I N H O U D. en FILIPS, bl. 59. — Beide Vorsten verlangen naar den vrede, bl. 60. — De gezanten der Slaten naar Frankrijk, ald. — OLpexsarseveLT verklaart dat de Staten in den strijd sullen volharden, hl. 61. — Belofte van uexprik IV, ald. — Edict van Nantes en vrede van Vervins, bl. 62. — Ecne geheime instructie van ritirs onderschept, ald. — Wedervaren der Staatsche gezanten in Engeland, ald. — EutzasETH. schijnt fot vrede te neigen, bl. 65. — Beraadsla- gingen en besluit der Staten-Generaal, ald. — Ware gezindheid van eLizaBeETH, bl. 64. — erdrag van West-Minster, bl. 65. — Fitips staat de Zuidelijke Nederlanden af aan zijne dochter 1sABELLA, bl. 66. — Zijn voornemen ontmoet aldaar geen tegenstand, bl. 67. — Voorwaarden van den afstand, bl. 68. — Deze wordt tot stand gebragt, bl. 69. — Dood van FILIPS, bl. 70. — — 0/0, Vee TWEEDE HOOFDSTUK. 4 Invloed der gebeurtenissen op de Republiek, bl. 73. — Gezindheid van ngNpnik IV, bl. 74. — De Fransche adel komt onder maurits dienen, bl. 75. — Toenemende weelde in de Republiek, bl. 76. — Welvaart in Holland en Zeeland, ald. — Veiligheid in Holland, bl. 77. — Oorzaken van den bloei der Republiek, ald. — Handel en nijverheid waren uit- gebreid, bl. 78. — Men drijft handel op de Witte zee, Middellandsche zee en op de kust van Guinea, bl. 81. — Nederlandsche handelspolitiek, ald. — Voortduring van den handel op Spanje, bl. 85. — Handelsbetrekkingen met de Zuidelijke Nederlanden, bl. 85. — Fi- Lies III verbiedt aan de Nederlanders den handel op zijne bezittingen, bl. 86. — Nadeelige gevolgen van dit verbod, bl. 87. — Toenemende handel op Amerika, bl. 88. — Aanvang van den handel der Nederlanders op Oost-Indië, bl. 89. — Pogingen om eene noordoostelijke doorvaart naar China te vinden, bl. 90. — Overwintering van HEEMSKERK op Nova-Zembla, bl. 92. — Eerste reis van HOUTMAN naar Java, bl. 95. — Snelle uitbreiding van den handel op Oost-Indië, bl. 94. — Gewigtige gevolgen van dezen handel, bl. 96. — De Staten slaan elke onderhandeling mel de Zuidelijke Nederlanden af, bl. 97. — De Admirant trekt te velde, bl. 99. — Zwakheid van de Oostelijke grenzen der Republiek, bl. 100. — De Staten erlangen grooten invloed in Embden, bl. 101. — De Spaansche partij in Cleef, bl. 102. — Verrigtingen van den Admirant, bl. 105. — Onfsteltenis in de Vereenigde Gewesten, ald. — Maatregelen van Prins maurits, bl. 104. — De Admirant bekommert zich niet om het on- genoegen der: Duitsche Vorsten, bl. 105. — Hij belegert Rhijnberk, ald. — Gruwelen door de Spanjaarden gepleegd, bl. 106. — Het Spaansche leger nadert de grenzen, bl. 107. — Merpoza bemagtigt Doelinchem, bl. 108. — Hij verlaat het Staatsche grondgebied » ald. — De Duitsche Vorsten beraadslagen over gewapenden tegenstand, bl. 109. — Hunne verdeeld- heid en hun onderlinge naijver, ald. — Houding der Slaten tegenover hen, bl. 110. — Gevaarvolle toestand der Republiek, bl. 111. — Krachtdadige maatregelen der regering, ald. — Bereidwilligheid der Burgerij in het opbrengen der drukkende belastingen, bl. 119. — Versterking van het leger, bl. 113. — Nieuwe militaire verordeningen van Prins MAURITS, ald. — De handel op Spanje wordt door de Staten aan alle natiën verboden, ald. — Krijgs- bedrijven gedurende den winter, bl. 114. — De Spanjaarden beramen het plan van den vol- genden veldtogt, bl. 115. — Mexpoza trekt naar de grenzen van Gelderland, bl. 116. — Krijgsbedrijven, bl. 117. — De Staten keuren de verdedigende houding van maurits af, bl. 118. — Reden van den Prins voor zijn gedrag, bl. 119. — De juistheid zijner-inzigten door de ervaring gestaafd, bl. 119. — Menpoza laat het fort St. Andries bouwen, bl. 120. — De Duitsche Vorsten komen te velde, doch rigten niets uit, bl. 121. — Geldgebrek der Staten, bl. 124. — Zeetogt der Staatschen onder PIETER VAN DER DOES, ald. — Spinota brengt eenige galeijen te Sluis binnen, bl. 125. — Zeeland, Friesland en Groningen blijven achter- lijk in de opbrengst der oorlogslasten, bl. 126. — Het verbod van den handel op Spanje wordt ingetrokken, bl. 127. — Ettzapeta neigt weder tot vrede met Spanje, ald. — De Staten worden tot den vrede gedrongen, bl. 128. — Standvastigheid der Staten, ald. — Gezindheid van maurits, bl. 129. — Stemming der burgerij, ald. — Toestand der geld- middelen, bl. 150. — Verdeeldheid tn Friesland, ald. — Groningen tot onderwerping ge- bragt, ald. — Terugkomst van ALBERTUS en ISABELLA, bl. 152. — Nieuwe muiterijen in de Zuidelijke Nederlanden, bl. 133. — Verrigtingen der Staatsche troepen, ald. — De gezanten I N H O U D. HI gen den Duitschen Keizer door de Slaten- Generaal ontvangen, bl. 135. — Voordeelen welke de Staten sich van een veldlogt in Vlaanderen voorspellen, bl. 156. — Gevoelen van MAURITS hierover, bl. 158. — De Stalen geven geen gehoor aan zijne bedenkingen, bl. 159. — Het leger trekt over land naar Ostende, bi. 141. — Van Ostende trekt maurits naar Nteuw- poort op, bl. 142. — Snelle en doeltreffende maatregelen der Aartshertogen, bl. 143 — On- verwachte aankomst van hel Spaansche leger, ald. — EnxsrT casimir houdt den vijand eenigen tijd op, bl. 144. — Maurits schaart zijn leger in slagorde, bl. 145. — ArserTos besluit de Staatschen onverwijld aan te vallen, bl. 146. — Maurits besluit den vijand af te wachten, bl. 147. — Slag bij Nieuwpoort, ald. — De Staatschen behalen de overwinnirg, bl. 149. — De Admirant wordt gevangen genomen, bl. 150. — Oorzaken der zegepraal, ald. — MavniTS overnacht op het slagveld en trekt daarop naar Ostende, bl. 152. — De Admirant tegen al de gevangene Nederlanders uitgewisseld, bl. 153. — Maurits trekt weder naar Nieuwpoort, ald. — De onderhandelingen tusschen Engeland en Spanje worden afgebroken, ald. — Za- menkomst van afgevaardigden der beide Nederlanden te Bergen-op-Zoom, bl. 154. — Maunirs siet van de belegering van Nieuwpoort af, bl. 155. — Het Staatsche leger wordt naar Zeeland ingescheept, bl. 156. — Verschil van gevoelen tusschen MAURITS en de Staten, bl. 157. — Teleurstelling der Staten over den uitslag van den Vlaamschen togt, bl. 159. — Die uitslag wordt door sommigen aan den Prins geweten, ald. — Geruchten omtrent hevige twisten tusschen MAURITS en de Slaten, bl. 161. — Verhouding van Maurits als Stadhouder tot de Slaten, ald. — Invloed van den Prins in Zeeland, bl. 162. — Stemming van Gel- derland ten opzigte van den Prins, bl. 165. — Gevoelen der Hollandsche Staatslieden ten opsigle der Souvereinileit van den Prins, bl. 164. — Pogingen om hem tot Souverein te verheffen, ald. — Verwijdering tusschen MAURITS en OLDENBARNEVELT, bl. 166. — Vroegere argwaan van KAREL ROORDA betrekkelijk de heerschzuchiige bedoelingen van het Iluis van NASSAU, bl. 167. — Aanvang van een diergelijken argwaan tegen MAURITS bij OLDENBARNE- VELT, bl. 169. — De Staten laten galeijen bouwen, bl. 170. — Het Spaarsche Admiraal- schip voor Antwerpen weggeroofd, ald. — Noodzakelijkleid om sich tegen het voorjaar met verdubbelde inspanning te wapenen, bl. 171. — Plan van een nieuwen ve'dlogt in Vlaan- deren, ald. — Krijgsbedrijven van MAURITS, bl. 172. — Beleg van Ostende, bl. 174. — De Staten besluiten Ostende fe ontzetten, bl. 179. — Veldlogt van macnirs in Braband, Limburg e» Luxemburg, bl. 180. — Oost-Indisch gezantschap in het Staatsche legerkamp, bl. 181. — De zware oorlogskosten maken een einde aan den veldiogt, hl. 182. — Krijgs- bedrijven ter zee, ald. — Pogingen tot vereeniging der onderscheidene Oost-Indische Com- pagnién, bl. 183. — Onmagt der regering om dien handelstak te beschermen, ald. — Na- deelen en gevaren eener onbeperkte mededinging, hl 184. — Voor- en nadeelen cener ver- eeniging, bl. 185. — Bijeenkomst van afgevaardigden der onderscheidene Compagniën, bl. 186. — Oprigting der Vereenigde Oost-Indisché Compagnie, bl. 187. — Dood van EL1- zABETH, bl. 189. — Gezindheid van sacoBus I ten opzigte der Republiek, ald. — Geheim verdrag tusschen Frankrijk en Engeland, bl. 190. — Fepeaico spinoLa sneuvelt bij een aanslag op Walcheren, ald. — Muiterij van het Spaansche krijgsvolk, bl. 191. — De muiters worden door MAURITS bijgestaan en zweren hem trouw, ald. — Beraadslagingen over den veldtogt, bl. 192. — Maurits belegert 's Hertogenbosch, bl. 195. De stad Brunswijk in oorlog met haren Hertog, ald. — Ernst casi{ir vertrekt derwaarts, bl. 222. — De Staten bieden aan Venetië hunnen bijstand aan tegen den Paus en Spanje, ald. — Toebereidselen voor den volgenden veldtogt, bl. 223. — Krijgsbedrijven ter see, bl. 225. — SpinoLa verkrijgt nieuwen onderstand uit Spanje, bl. 226. — Du TERRAIL verrast Bredevoort, doch moet het weder, verlaten, bl. 227. — Aanslag van Du TERRAIL op Sluis, ald. — Krijgstogten van SPINOLA en MAURITS, bl. 229. — Krijgsbedrijven ter zee, bl. 258. — Heldendood van cuaessen, ald. — Krijgsbedrijven gedurende den winter, bl. 259. — Togt van Heemskerk naar de Middellandsche zee, ald. — Zeeslag bij Gibraltar, bl. 241. — Heems- KERK sneuvelt, ald. — De Spaansche vloot wordt vernield, bl. 242. — DERDE HOOFDSTUK. Loop der onderhandelingen in de laatste jaren, bl. 244. — Uitputting der Republiek, bl. 245. — De belastingen kunnen niet meer verhoogd worden, bl. 246. — Aanmerkelijke schuldenlast, bl. 247. — Ontoereikendheid der onderstandsgelden, bl. 248. — Gevaarvolle toestand der Republiek, bl. 249. — Bezorgdheid van OLDENBARNEVELT voor de toekomst, bl. 260. — Behoefte der Republiek aan verademing, bl. 251. — OLDENBARNEVELT krijgt uitzigt op eenen eervollen vrede, met erkenning van de onafhankelijkheid der Republiek, bl. 262. — De Aartshertogen en sPiwoLA verlangen insgelijks naar rust, bl. 255. — Pogingen om onderhandelingen aan te knoopen, bl. 254, — De Staten eischen vooraf eene verklaring van de onafhankelükheid der Republiek, bl. 255. — Deze wordt door pater NEYEN overge- leverd, ald. — Met de voorgelegde verklaring wordt genoegen genomen, bl. 257. — Voor- loopige en voorwaardelijke wapenschorsing, ald. — Toestand van Spanje en gezindheid van riLips III, bl. 259, — De Koning van Spanje besluit de handelingen der Aartshertogen te bekrachtigen, bl. 261. — Gevoelens en partijen in de Republiek, ald. — Gezindheid van Prins maurits, bl. 265. — Henprik IV zendt een gezantschap naar ’s Gravenhage. Zijne gezindheid jegens de Republiek, bl. 268. — Jeannin betuigt hem, dat alleen een bestand mo- gelijk, en tevens dat het niel gevaarlijk is, bl. 269. — Gewigtige diensten door JEANNIN aan de Republiek bewezen, bl. 270. — Gezindheid van sacosuslI, bl. 271. — Hij zendt insgelijks ezanlen naar 's Gravenhage, ald. — Ook andere Vorsten zenden gezanten derwaarts, b. 272. — Brief van den Keizer van Duitschland en antwoord der Staten, ald. — Ver- REYCKEN brengt eene onvolledige bekrachtiging der overeenkomst met de Aartshertogen door den Koning van Spanje, bl. 273. — Hij verlangt de terugroeping der Slaatsche oorlogsvloot, ald. — De Staten vorderen eene andere bekrachtiging, doch roepen de vloot terug , bl. 274. — De Staten blijven gewapend, bl. 275. — Maurits ijvert tegen den vrede, ald. — Gezindheid der burgerij, bl. 276. — Pogingen tot oprigting eener Vereenigde West-Indische Compagnie, bl. 277. — Bezwaren aan hare oprigting verbonden, bl. 278. — Zij wordt door de onder- handelingen met Spanje op den achtergrond geschoven, bl. 279. — VERREYCKEN en NEYEN brengen eene nieuwe bekrachtiging van den Koning van Spanje, bl. 280. — De Staten be- sluiten haar aan te nemen, bl. 281. — Vruchtelooze pogingen der oorlogspartij, om dit besluit tegen te houden, bl. 282. — Verdedigend verbond tusschen Frankrijk en de Republiek, bl. 284. — Ook tusschen Engeland en de Republiek, bl. 286. — Vertoog der Duitsche ge- zanien, ald. — De door de Aartshertogen gekozene gezanten worden door de Staten-Generaal toegelaten, bl. 287. — Zij nemen de reis naar Holland aan, bl. 288. — De Staten-Generaal benoemen gemagtigden, om met hen te onderhandelen, bl. 289. — Aanvang der onderhande- lingen, bl. 290. — Neven vertrekt naar Spanje, om naderen last van FILIPS III te bekomen , bl. 296. — Memorie van SRANNIN over de gronden vóór en tegen den oorlog, bl. 297. — De wapenschorsing wordt tot het einde van 1608 verlengd, bl. 299. — Gezindheid en bedoelin- en van het Spaansche hof, bl. 501. — Argwaan daaromtrent in de Vereenigde Gewesten, t 502. — Ultimatum der Belgische gezanten, bl. 303. — De vredehandel wordt afgebre- ken, bl. 304. — Jeannin stelt een bestand voor, bl. 503. — De Staten-Generaal besluiten over het bestand te onderhandelen, bl. 306. — De Belgische gezanten vragen en bekomen andermaal uitstel, bl. 307. — Maurits en WILLEM LODEWIJK Kanten zich hevig tegen het bestand aan, bl. 309. — Gronden voor hun gevoelen, bl. 510. — Beoordeeling dier gronden, bl. 311. — Gevoelen van OLDENBARNEVELT, bl. 312. — JEeannin stelt het ontwèrp op van een ~ I NHO JU D. v bestand, bl. 314. — Hij tracht OLDENBARNENELT en andere regenten naauwer aan Frankrijk ie verbinden, hl. 315. — De geheime lastbrief van RicuaRrnoT wordt gevonden, bl. 518. — Pogingen van maurits om het sluiten van het bestand te voorkomen, bl. 319. — De burgerij wordt tegen de voorstanders van het bestand opgezet, bl. 321. — OLDENBARNEVELT wordt van verraderlijke verstandhouding met Spanje beschuldigd, bl. 322. — Hij vraagt zijn ontslag, doch wordt gedrongen, om in zijne betrekkingen werkzaam te blijven, ald. — Met verdubbelde kracht ijvert hij thans met de Fransche en Engelsche gezanten voor het bestand, bl. 323. — De meerderheid in de Staten van Holland verklaart sich voor het bestand, bl. 525. — De Staten van Zeeland blijven zich daartegen aankanten, ald. — Beweegredenen van Zeeland, bl. 326. — Redevoeringen van JEANNIN en SPENCER, ald. — De Zeeuwsche afgevaardigden beginnen te wankelen, bl. 327. — Ook Maurits verzet sich niet langer tegen het bestand, bl. 328. — Jeannin brengt eene verzoening tusschen hem en OLDENBARNEVELT teweeg, ald. Met de erkenning van de Vereenigde Provinciën bij het Twaalfjarig Bestand werd een nieuw beginsel in de Geschiedenis erkend, bl. 345. — Stemming der Regenten op dit tijdstip, bl. 548. — Maatschappelijke en staatkundige toestand der Republiek in het begin der zeven- tiende eeuw, bl. 349, — De Fransche gezanten dringen op nieuw aan op eene verandering van den Regeringsvorm, bl. 552. — Staatkunde van nenonik IV met betrekking tot de Republiek, ald. — Hoe de voorslagen der Fransche gezanten tot verandering van den regeringsvorm hier werden opgenomen, bl. 554. — Bepaaldelijk door oLpENBARNEVELT, ald. — Voorstel tot verheffing van den Prins tot de waardigheid van Gouverneur- en Kapitein- Generaal van al de Vereenigde Ne- derlanden, bl. 355. — Eerzucht was oLDENBARNEVELT'S drijfveer niet , bl. 386. — De voorgestelde verandering van den regeringsvorm in het licht van onzen tijd, bl. 557. — Waarschijnlijke gronden , die OLDENBARNEVELT in dezen bewogen, ald. — Maurits’ ongeschiktheid voor de hem toegedachte betrekking, bl. 359. — Maurits’ eigen gezindheid omtrent de aanvaarding van het hoogste gezag, ald. — De handel over de verandering van den regeringsvorm springt af, bl. 361. — Verdrag van verdeeling der erfenis van wittem I, bl. 862. — Frurps winven's betrekking tegenover maurits en de Republiek, ald. — Inhoud van het verdrag van verdeeling , bl. 563. — Bezwaren, die zich bij de uitvoering van het Bestand voordoen, bl. 565. — Ge- magtigden benoemd tot het treffen van een nader Verdrag, bl. 566. — Dit Verdrog komt tot sland, bl. 367. — Die van Antwerpen wenschen de vrije vaart op de Schelde, ald. — Aan- spraak der Aartshertogen op sommige grensplaatsen, bl. 568. — Verkeer tusschen de ingese- tenen der Zuidelijke en der Noordelijke Nederlanden, hl. 369. — Plakaat der Aartsherlogen, bl. 370. — Bevelschrift tegen de verspreiding van kettersche geschriften, bl. 571. — Ver- wijdering tusschen Noord- en Zuid-Nederland, ald. — De Staat van zaken in de Republiek len aanzien van de Roomschgezinden, bl. 372. — JaanniN's Vertoog ten voordeele der Roomsch- gestnden, bl. 573. — Hoe de Staten dit vertoog opnamen, bl. 576. — Graaf HERMAN VAN DEN BERG vestigt zich ie Bergen-op-Zoom, bl. 578. — Frrips wiLLem te Breda, ald. — Voordragt van den Raad van State betrekkelijk de regeringsdaden van den Prins van onanse (e Breda en te Sleenbergen, bl. 579. zenden gezantschappen naar Buitenlandsche Mogendheden, bl. 582. — Naijver der Engelschen legen de Nederlanders in Oost-Indië, bl. 588. — De vijandelijkheden tegen de Spanjaarden en de Portugezen in Oost-Indië, bl. 389. — Het berigt van het gesloten Bestand naar Indië gebragt, bl. 390. — Handelsbetrekkingen met Japan aangeknoopt, ald. — Betrekkingen met Marokko, Turkije, Zweden en Denemarken, bl. 591. — Maatregelen tegen de zeeroovers, bl. 593. — Strijd om de Guliksche erfenis, bl. 400. — Gewigt der belangen, die hier op het spel stonden, bl. 401. — De staatkunde van de Staten en van nENDriK IV met betrekking tot deze zaak, ald. 401. — Maatregelen van de Vorsten van Brandenburg en Neuburg, bl. 403. — De Aarts- herlog LeoroLp te Gulik, bl. 404. — Bijeenkomst te Hall, bl. 405. — De Staten besluiten tot gewapende tusschenkomst , bl. 406. — Henprik IV vermoord, ald. — Der Staten vastberadenheid na HENDRIK’s dood, bl. 407. — Gezantschap naar Frankrijk, bl. 409. — De Staten wenschen MAURITS in het land te houden, bl. 411. — De staat van zaken bij Gulik, bl. 412. — Gulik berend, bl. 413. — Gulik geeft sich over, bl. 414. — Grond der kerkelijke geschillen, bl. 416. — Arminius te Leiden, bl. 417. — De Kerken vragen verlof tot het houden eener Nationale Synode, bl. 419. — Acte van consent met de clausule van de herziening der Belijdenisschriften, bl. 420. — Remonstrantie tegen de clausule, bl. 421. — Voorbereidende Vergadering te 's Hage, bl. 425. — Arminius wendt zich tot de Staten met het verzoek om zich te mogen verantwoorden, bl. 424. — GOMARUS en arminius voor den Hoogen Raad, bi. 425. — De Staten besluiten de bijzondere Synoden te doen stilstaan, bl. 427. — Dit Besluit herroepen, bl. 428. — Zuid-Hollandsche Synode te Dordrecht, ald. — Begin der fwisten te Alkmaar, bl. 429. — De Staten stellen de onderwerping van de classis van Alkmaar als voorwaarde tot de bijeenroeping eener Provinciale Synode, bl. 459. — VENATOR en wiLLENIUS voor de Stalen, bl. 453. — Herhaald verzoek om eene Provinciale Synode, hl. 454. — Nieuwe Magistraat te Alkmaar, bl. 435. — Commissarissen naar Alkmaar ge- zonden, ald. — De Vroedschap afgezet en vervangen, bl. 456. — De Kerkeraad ontslagen en een nieuwe verkozen, ald. — Arminius door de Staten gehoord, bl. 459. — Desgelijks GOMARUS, ald. — ARMINIUS en GOMARUS gezamenlijk tot eene Conferentie voor de Staten ge- roepen, bl. 441. — Anminius sterft, bl. 442. — Strijdschriften na arwinius’ overlijden, bl. 445. — Geschriften over het.gezag der Overheid in het Kerkelijke, bl, 444. — De Re- gering te Utrecht afgezet, hl. 448. — De Staten van Utrecht schrijven aan de Staten- Generaal om Gemagtigden, bl. 449. — De Prins vertrekt met Gemagtigden naar Utrecht, hl. 450. — De Prins met de Gemagtigden terugontboden, bl. 451. — Die van Utrecht verzoeken de Stalen-Generaal den Prins van sijnen eed te ontslaan, ald. — Zij worden voor de Vergadering der Staten- Generaal te Woerden bescheiden , bl. 452. — De Staten- Generaal te Woer- den vergaderd, bl. 455. — De Staten-Generaal eischen onderwerping der partijen aan hunne uitspraak, bl. 454. — Die van de stad Utrecht weigeren zulks, bl. 455. — De Staten nemen maatregelen om Utrecht te dwingen, bl. 457. — Prins maurits verontschuldigt zich van het Bevelhebberschap over de troepen tegen Utrecht, bl. 458. — Prins FREDERIK HENDRIK tot Be- velhebber benoemd, bl. 459. — Die van Utrecht willen zich te weer stellen, bl. 460. — Met de stad wordt een verdrag getroffen, bl. 469. — De moeijelijkheden duren voort, bl. 465. — De vorige Magistraat te Utrecht hersteld, bl. 465. — Zamenswering te Utrecht ontdekt, bl. 466. — Bezwaren tegen de kerkelijke vergadering, den 22 Maart 1610 beloofd, bl. 469. — De Remonstrantie ontworpen en bij de Staten ingeleverd, bl. 470. — Besluit der Staten, dat geen predikant wegens de gevoelens, in de «ijf artikelen vervat, zou gecen- sureerd worden, bl. 472. — Verzet daartegen, ald. — De Haagsche Conferentie bijeenge- roepen, bl. 473. — De Contraremonstrantie voorgedragen, bl. 474. — Aan de Contraremon- stranten wordt in die vergadering de hoedanigheid van Verlegenwoordigers der Kerk ont- zegd, bl. 476. — De Conferentie vangt aan en krijgt haar afscheid, bl. 477. — Adviezen omtrent de middelen om aan de geschillen een einde te maken, bl. 479. — Naerder Bericht der Remonstranten, bl. 481. — Vorstius komt tn aanmerking als opvolger van ARMINIUS, bl. 482. — Bezwaren tegen zijne beroeping, bl. 484. — Vonstius voor de Slaten gehoord, bl. 486. — Nieuwe bezwaren tegen de beroeping, bl. 487. — De Koning van Engeland bemoeit ` sich met de zaak, bl. 489. — Der Slaten antwoord, bl. 490. — Tweede vertoog des Konings aan de Staten, bl. De Fransche Regering verlangt ARRSSEN's terugroeping, bl. 615. — Staatkunde der Republiek ten aanzien van Frankrijk, bl. 517. — OLDENBARNEVELT wenscht AERSSEN teruggeroepen te zien, bl. 618. — ArnssEn verlaat Frankrijk, bl. 519. — De zending van REFFUGE naar "s Hage, ald. — Derde van Frankrijks schuld aan Engeland door de Stalen te voldoen, bl. 520. — De Spaansche huwelijken, bl. 621. — Du mAURIER fot Fransch ezant te 'sHage gekozen, bl. 525. — .AknssENs houding na zijne terugkomst uit Parijs, ‚bl. 525. — De Heer van LANGERAK wordt Ambassadeur te Parijs, bl. 550. — Buitengewone zending van VAN DER MYLE derwaarts, bl. 551. — Gewigt van VAN DER MYLE'S legenwoordig- heid te Parijs, bl. 532. — GaâriLLoN fot Generaal benoemd, bl. 633. — De Fransche Prinsen blijven woelen, ald. — Staat der Kleefsche zaken, bl. 534. — De bezetling van Gulik met Staatsche troepen versterkt, bl. 636. — Bijeenkomst te Wezel, ald. — De bezetting van Gulik wordt met Slaatsche troepen versterkt, bl. 657. — Henry worton te ’s Hage, bl. 538. — SriNoLA tuchtigt Aken en Muhlheim, bl. 639. — Wezel valt in zijne handen, bl. 540. — Wezels val aan OLDENBARNEVELT geweten, ald. — De staat van oorlog tn 1612 aangehouden, bl. 541. — Moeijelijkheden in de vaststelling der quoten, ald. — Oorzaak van Wezels val, bl. 542. — Het Staatsche leger trekt te velde en bezet verscheidene plaatsen, bl. 545. — Tweede zending van REPFUGE naar 's Hage, bl. 546. — Onderhandelingen te Xan- ten, bl. 547. — Formulier den Staten door worton ter teekening aangeboden, bl. 550. — Verbond met Engeland en de Unie der Protestantsche Duitsche Vorsten, bl. 661. — De Orde van den Kouseband aan Prins Maurits aangeboden, bl. 652, — Gronden tegen het onder- teekenen van het door worroN aangeboden formulier, bl. 654. — Du wauniEn's bemoeijing bij de onderhandelingen tot schikking der zaken in Gulik en Kleef, bl. 556. — De legers der Aartsherlogen en der Staten blijven in Gulik en Kleef, bl. 557. — Verdrag met Lubek, bl. 569. — Gezanten van Maagdenburg en Brunswijk te 's Hage, bl. 562. — Verdrag met Brunswijk en Maagdenburg, bl. 663. — Betrekkingen met Bremen, ald. — Verdrag met Zweden, bl. 564. — Staat van zaken fn Brunswijk, bl. 565. — De Staatkunde der Repu- bliek met betrekking tot de Hansesteden, bl. 569. — Mededeeling der Brandenburgsche ge- santen , bl. 571. — Afgevaardigden van de Nederlandsche Hansesteden naar Lubek gezonden, bl. 573. — Prins FREDERIK HENDRIK vertrekt aan het hoofd van een leger naar Brunswijk, bl. 574. — Onderhandelingen te Stederborch, bl. 576. — Verdrag te Stederborch , bl. 677. — Onderhandelingen met de Hansesteden, bl. 678. — Verdragen met de aanzienlijkste Hanse- sleden, bl. 579. — Moscovische gezanten tn 1614 te 's Hage, bl. 581. — Gezantschap naar Rusland, bl. 582. — Tweede gezantschap uit Rusland, ald. — Weervaren der Nederlandsche zanten én Rüsland, bl. 583. — De Slaten van verstandhouding met de Turken verdacht, kl. 684. — Herhaalde verzoeken van den Hertog van Savoye om der Staten bijstand, M. 885. — Betrekkingen met Oost-Vriesland, bl. 687. — Naijver van Engeland, bl. 589. — Gezantschap van 1613 naar Engeland, bl. 590. — Onderhandelingen tusschen de Engelsche en de Nederlandsche handelscompagnién , bl. 591. — Staatkunde van het Bewind ten aanzien tan de Oost-Indién, bl. 593. — Stichting van Batavia, bl. 695. — OLDENBARNEVELT ts ge- kant tegen de oprigting eener West-Indische Compagnie, bl. 597. — Lossing der pandsteden, bl. 698. — Voortgezelle pogingen van sacosus om de Staten tot ontruiming van het Guliksche fe bewegen, bl. 601. — Ganteton Engelsch gezant te 's Hage, bl. 602. — De Staten be- selten Borkulo en Ligtevoorde, bl. 605. — Graaf HENDRIK VAN DEN BERGH bezet Soest en Lippstadt, bl. 604. — Antwoord op cARLETON’S voorstel, bl. 605. — Staat van zaken in Frankrijk , bl. 606. — Besluit der Staten ten aanzien van Frankrijk, bl. 609 — Vrede te Loudun, bl. 611. — Du mavarer raadt lot schikking met de Aartshertogen betreffende de Kleefsche zaken, bl. 612. — De Venetiaansche Afgevaardigde LioxgLLo te *s Hage, bl. 614. — VIII I N H OU D JOHAN ERNST VAN NASSAU vertrekt aan het hoofd van door Venetië hier te lande geworven krijgsvolk, bl. 615. — De Hertog van Savoye verzoekt om bijstand, bl. 616. — Oneenig- heid met Engeland over den invoer van lakens, bl. 617. — Bezwaren van Zeeland tegen het bedrag harer quote, bl. 619. — Verschil met Engeland over de tarra der lakens, bl. 622. — Slaat der zaken in Frankrijk, bl. 623. — GCoxpÉ gevangen genomen , bl. 624. — De Fransche Regering verzoekt de toezending van de Fransche ruiters in Staatsche dienst, bl. 626. — Zij verzoekt de toezending van oorlogschepen naar de Gironde, bl. 627. — Nieuwe poging van JAcoBUS om de ontruiming van Gulik en Kleef te bewerken, bl. 629. — CARLETON bij de beraadslaging over zijn voorstel uit den Raad van Slate geweerd, bl. 651. — Advies van den Raad van State over cARLETON’S voorstel, bl. 652. — Nieuwe propositie van CARLETON, bl. 633. — Betrekkingen met Frankrijk, bl. 654. — La nour buitengewoon ge- zant van Frankrijk te ’s Hage, bl. 655. — Frankrijk verzoekt om de toezending van hulp- troepen, bl. 636. — Besluit der Staten op Frankrijks verzoek, bl. 657. — Herhaald verzoek van Frankrijk, bl. 638. — Uiterste verklaring van de Fransche gezanten, bl. 640. — Dood van den Maarschalk p'amcRE, bl. 641. — Staatkundige en maatschappelijke toestand van de Vereenigde Nederlanden is dit tijdperk, bl. 645. — Slaat der letterkunde, bl. 645. — Verdienste van OLDENBARNEVELT, bl. 647. — Tegenstand tegen hem, ald. — Grond van dien tegenstand, bl. 648. — Geschil over de beroeping van een predikant te Warmenhuizen, bl. 649. — Houding door de Staten tegenover de geschillen aangenomen, bl. 650. — On- artijdigheid der Staten, bl. 651. — De Staten handhaven hun gezag in kerkelijke zaken, th 652. — Delftsche Conferentie, bl. 653. — Brief van sacosus I over het gezag der Overheid tot het beslechten van Godsdienstgeschillen, bl. 655. — Maatregelen der Staten tegen de aanwassende oneenigheden, bl. 657. — Resolutie ter bijlegging der kerkelijke ge- schillen ontworpen, bl. 658. — Vermoedelijke oorzaken van den tegenstand van Amsterdam, bl. 659. — De Resolutie betreffende de kerkelijke geschillen uitgevaardigd, bl. 660. — Men tracht Amsterdam tot het middelpunt van den tegenstand te maken, bl. 661. — Oneenig- heden te Schoonhoven, bl. 662. — Het beroep van de uitspraken der Stedelijke Regeringen op de regterlijke Collegién ontzegd, ald. — Onlusten te Leeuwarden in 1615, bl. 664. — De Leeuwardensche Magistraat wendt zich tot de Staten-Generaal, bl. 666. — Gecommit- teerden benoemd om naar Friesland fe vertrekken, bl. 667. — Hunne tusschenkomst rigt weinig uit, bl. 668. — Raad van Graaf wiLLem Lopewijk aan Prins maurits, bl. 669. — Begin der scheuring te ’s Hage, bl. 670. — Ros\rus geschorst, bl. 671. — Bezending naar Amsterdam, bl. 672. — Antwoord van den Raad van Amsterdam op de rede van musco DE cnoot, bl. 677. — De breuke wordt onheelbaar, ald. — Besluit der Staten, bl. 678. — Nadere verklaring van de meening der Regeerders van Amsterdam, bl. 679. — Voorstel van CARLETON over de godsdiensttwisten, bl. 682. — ‘Antwoord der Staten, bl. 685. — Een deel der Haagsche gemeente scheidt zich af en gaat te Rijswijk te kerk, hl. 684. — Verzoek om herstel van rosagus, bl. 685. — OLDENBARNEVELT vordert van Prins maurits des noods handhaving van het openbaar gezag. — ’s Prinsen dubbelzinnig antwoord , bl. 686. — Scheuring in Zevenhuizen, ald. — Keur van de Overheid van Schieland, bl. 687. — Nadere publicatie van de Overheid van Schieland, bl. 688. — Najaarszitting der Staten van Holland tn 1616, ald. — Verzoenende beschikkingen der Staten, bl. 689. — Rekest van de dolerende Gemeente te Hage, bl. 690. — Verzoek van UYTENBOGAERT om ontslag, bl. 691. — Winterzitting van 1616, ald. — De Afgeseheidenen verlangen tes Hage zelve te kerk te gaan, bl. 695. — De Gedeputeerden der Collegién met de Gecommitteerde Raden vergaderd, bl. 694. — De Prins verklaart zich voor de dolerenden, bl. 695. — Hij onderhandelt met hen, bl. 696. — Zij gaan ter predikatie in den Haag, bl. 697. — Verloog der Haagsche Gemeente tegen de dolerenden, bl. 698. — Het gebruik der Engelsche kerk wordt aan de dolerenden vergund, bl. 700. — Buitengewone Vergadering der Staten van Holland, ald. — Geschil over dereqts- magt van de Hoven, bl. 702. — De Remonstranten te Amsterdam houden afzonderlijke godsdienstoefening, bl. 703. — Hunne godsdienstoefening verstoord, bl. 704. — Het hus van BisscHoP geplunderd, ald. — De Remonstranten en OLDENBARNEVELT van Spaanschgezind- heid beschuldigd, bl. 706. — Plan tot benoeming eener Commissie tot opheffing der kerkelijke zwarigheden , bl. 708. — Vraag aangaande de judicatuur der Hoven, bl. 709. — Voorjaars- zitting der Stateg, ald. — De vraag aangaande de judicatuur der Hoven voorloopig beslist, bl. 711. — venator veroordeeld, bl. 712. — De Haagsche dolerenden verzoeken om de Kloosterkerk, bl. 713. — De dolerenden nemen met hetgeen hun toegelaten wordt geen ge- I N H O U D. IX noegen, ald. — Wederom verzoekt UYTENBOGARRT zijn ontslag, bl. 714. — Reces der Staten- vergadering , bl. 716. — Punten van beschrijving ter volgende zitting, bl. 716. — De Kloos- terkerk sal voor de dolerendeu in gereedheid gebragt worden, bl. 717. — Onlusten te Ou- dewater, ald. — Andere maatregelen om de Contra-Remonstranten hun doel te doen be- reiken, bl. 720. — Nieuwe brief van JacoBus I, ald. — Staat der godsdienstige denkbeelden in de andere Provinciën, bl. 721. — Plan van WILLEM LOLEWiJK om de Contraremonstranten lol de zege te brengen, bl. 722. — Buitengewone deputatie van Leeland, Gelderland, Fries- land en Groningen, ald. — Vertoogen tn de Staten-Generaal om eene Nationale Synode te houden, bl. 724. — Houding der Hollandsche Gedeputeerden in de Staten-Generaal, bl. 726. — Utrecht ts op de hand van Holland, voor alsnog Overijssel desgelijks, ald. — De Haagsche dolerenden maken zich van de Kloosterkerk meester, bl. 727. — Prins maurits gaat bij de dolerenden ter kerk, bl. 728. — Acle van separatie, bl. 729. — Zomerzitling van de Stalen van Holland, ald. — Met ontwerp der scherpe Resolutie aan den Prins medegedeeld, bl. 730. — De Prins tn de vergadering van den 5°" Augustus, bl. 752. — Besending naar den Briel, bl. 754. — Nieuwe eed door de Staten van Holland van het krijgsvolk gevergd, bl. 755. — Plan der Hollandsche Regering, bl. 756. — Plegtig protest van Dordrecht tegen de Resolutie van 4 Aug., ald. — Protest van Amsterdam, enz., bl. 757. — Eene bezending van Zeeland verzoekt om de bijeenroemng der Staten van Holland , ald. — Waardgelders te Utrecht geligt, bl. 759. — De Prins verzet zich daartegen, bl. 740. — Gecommilleerden, naar Utrecht gezonden, bl. 741. — Antwoord der Staten van Utrecht, ald. — Hervatting der beraadslagingen in de Staten-Generaal over de bijeenroeping eener Nationale Synode, bl. 745. — Ontwerp-protest van nulliteit, bl. 745. — Holland eischt handhaving van haar gezag op grond der Unie, ald. — Voorstel der 4 Provinciën fol bijeenroeping eener Nationale Synode, bl. 746. — Tegenvoorstel van Holland, ald. — Afzonderlijke verklaring der 5 Steden, all. — Advies van Utrecht, bl. 747. — Verdeeld- heid van gevoelen in Overijssel, ald. — De Prins verzekert zich van den Briel, bl. 749. — Botsing tusschen de Waardyelders en de burgers te Leiden, bl. 751. — Personen benoemd om artikelen op de beschrijving eener Nationale Synode te ontwerpen, ald. — Inhoud dier ontwerpartikelen, bl. 752. — De bevoegdheid der Gecommitteerde Raden door den Hoogen Raad geloochend, bl. 753. — De bijeenroeping der Staten van Holland besloten, bl. 755. — Oordeel der buitenlandsche Gereformeerden over de bijeenroeping eener Synode, bl. 756. — Rede van cautgros in de vergadering der Staten-Generaal, bl. 757. — Rede van DU MAURIER, ald. bl. 787. — Remonstrantie van OLDENBARNEVELT, bl. 790. — Vergelijk tusschen de beide partijen in de Slaten van Holland getroffen, bl. 791. — Verordeningen legen de Katholteken, bl, 795. — Schiedam trekt van nu aan ééne lijn met de vijf Steden, bl. 794. — De Prins bezoekt den Overijsselschen Landdag, ald. — Voorstel om de bijeenroeping der Synode door le setien, bl. 798. — Voorstel van pu MAURIER, ald. — Remonstrantie van AERSSEN , bl. 796. — OLDENBARNEVELT is geneigd lot tocyefelijkheid, bl. 797. — Voorslag van Holland, waarop het mogelijk zou geweest zijn, dat men elkander had verstaan, bl., 798. — Terug- gestooten , houdt Holland zich fier, ald. — Berigten aan caRLETON mede te geven, bl. 799. — De overkomst van DU PLESSIS MORNAY gewenscht, bl. 800. — Eene buitengewone sending naar Frankrijk voorgesteld, bl. 801. — De vernieuwing van het Plakaat tegen lasterlijke ge- schriften, enz. geweigerd. bl. 802. — Een nieuw scholschrift tegen OLDENBARNEVELT, ge- titeld Provisionele Opening; enz. ziet het licht, bl. 805. — De Staten nemen den persoon VAN OLDENBARNEVELT bij vernieuwing in hunne bescherming, bl. 804. — De Staten van Holland willen het inbrengen der consenten weigeren, en den Slaten- Generaal voorwaarden stellen, bl. 805. — De Staten-Generaal besluiten de Nationale Synode onverwijld uit te schrijven, bl. 806. — Acte van non-prejudicie van Zeeland, ald. — Deputalie en voorstel der Staten van Holland in de Staten-Generaal, bl. 807. — Aanschrijving van de Staten van Holland aan de Classes, bl. 810. — Gewigt van den maatregel van het inhouden der con- senten, ald. —- Voorstel om op Hollands verklaring van den 28°™ Junij het advies der Provinciën te vragen, ler zijde gesteld, bl. 811. — Beklag aangaande het verschil tusschen de mondelinge verklaring van den 28'" Junij en hare schriftelijke redactie, bl. 812. — Verklaringen van Zeeland en Gelderland tegen de verklaring van Holland en hare beant- woording door deze Provincie, bl. 815. — Holland sendt de brieven terug , waarbij de Synode werd uitgeschreven, bl. 816. — De Staten-Generaal zijn van zins een besluit le nemen op het afdanken der Waardgelders, bl. 817. — Maatregel van Holland daartegen, ald. — De Staten- Generaal laten zich van hun voornemen niet afbrengen, bl. 819. — Gezindheid der Staten van Utrecht, ald. — Advies van den Raad van Slate aangaande het afdanken der Waardgelders, bl. 821. N ' B'ads. 864, Noot 1. Don EMANUEL is de stichter van het kasteel te Wichen. Zoo gaat voor het minst de spraak in het dorp zelve. Doch het kasteel is ouder. Zie wisHorw, Bijdr. voor Vaderl. Gesch. en OudAeidk. II. bl. 265. Bl 890, reg. 8 van boven, en Noot 3. Hiermede vergelijke men bladz. 598, Noot 6. Bl 391. Hierbij leze men mede Noot 6 op bl. 593 en 594. Bl 404, Noot 1. Zie bledz. 540, Noot 1. Bl. 405, Noot 1. Memorie aan van DER MIJLE. Ook hierbij neme men in aanmerking wat later gezegd wordt, bL 540, Noot 1. Bl. 405, Noot 2. Tot nadere inlichting vergelijke men bl. 518, Noot 1. Bl. 411, Noot 1, reg. 8. Zie bladz. 520, Noot 4. BL 466, reg. 16, van bov. l4den Zeeg: 15den, r Bl. 467 , reg. 10, van bov, zwager lees : schoonzoon. Bl 468, reg. 6, van bov. Hierbij voege men, dat, blijkens Resol. der Staten-Generaal van 2 Junij, 1615, namens deze Vergadering op verzoek van de Staten van Ufrecht, die vernomen hadden, dat KANTER zich te Amsterdam op- hield, aan de Regenten van Amsterdam werd geschreven, dat men KANTER zou laten vatten en naar Utrecht opzenden. Hieraan schijnt echter geen gevolg gegeven te zijn. Bl. 479, Noot 8, reg. 1. De Remonstranten fees: de Contraremonstranten. Bl. 481, Noot 6. Zie bl. 651, Noot 8. Bl. 490, reg. 7, van ond. en dat hij Zees: en verklaren , dat hij. Bl. 507. Bi Noot 3 voege men het volgende: In Mei 1615 gelastten de Staten-Generaal aan de Regeerders van Aardenburg, de DéÓopschgezinden in hunne godsdienst niet te bemoeijelijken, » evenmin als dit elders geschiedde” (Besol. Stat. Gen. 1 Mei, 1615). Den 15den Aug. 1618 werd op advies van den Raad van State, tot welken zich de Overheid van Aardenburg gewend had, door de Staten-Generaal besloten, aan de Mennonieten aldaar vrijheid van gods- demstoefeming te blijven verleenen, mits zonder veel uitwendig vertoon en voor of na de predikatie in het Duitsch of | Fransch bij de Gereformeerden. Ook mogten de Doopschgezinden uit den omtrek tot die godsdienstoefeningen worden toegelaten. Bl. 536, reg. 6, van ond. voor lees: vooraf. Bl. 640, reg. 1, van bov. van geene kracht lees: slechts dan van kracht. f Bl. 680, Noot 1. Zie over het voorgenomen huwelijk van Prins FREDERIK HENDRIK ook CARLETON, I, p. 825. BL 733, Betreffende het hier verhaalde zie men ook VerAooren VAN OLDENBARNEVELT bl. 264. enz. Bl. 789, reg. 26. Ook Haarlem had reeds vóór de Scherpe Resolutie Waardgelders aangenomen. PLAATSING DER PLATEN EN PORTRETTEN. De slag bij Turnhout. FRANCISCUS DE MENDOZA MauniTS, na den slag van Nieuwpoort Prins Maurits ontvangt de Gezanten van den Sultan van Achem Kaart van het beleg van Ostende Ernst cAsiMIR van Nassau. JACOB VAN HEEMSKERK. CORNELIS VAN AERSSEN. Pater neren te ’s Hage PIERRE JEANNIN . i JACOBUS ARMINIUS. FRANCISCUS GOMARUS JOHANNES UYTENBOGAERT CONRADUS VORSTIUS “SIMON EPISCOPIUS. FRANCOIS VAN AERSSEN. LOUISE DE COLIGNY CoRNELIS VAN DER MIJLE JAN PIRTERZ. KOEN DupLey GARLETON Hexprix Graaf VAN DEN BERG FESTUS HOMMIUS. Huco pe GROOT. RoMBOUT HOGERBEETS. JOHANNES BOGERMAN De afdanking der Waardgelders te Utrech » » » uU v v v S Y y u zu z tegenover Bladzijde 45. 150. 152. 181. cuilibet ^R EERSTE HOOFDSTUK. VOORTZETTING VAN DEN STRIJD MET SPANJE, VAN DE VEROVERING VAN GRONINGEN DOOR MAURITS TOT DEN AFSTAND DER ZUIDELIJKE NEDERLANDEN AAN ALBERTUS EN ISABELLA. — eee Tien jaren waren verloopen , sedert prins wiLLgw I, de grondlegger van de vrijheid Groote veran- en onafhankeljkheid der vereenigde Nederlandsche gewesten, door het moordend lood d — van een Spaanschen huurling was neergeveld. Treffend was de verandering, die in d NM sulk een kort tijdbestek had plaats gegrepen, Door hun onherstelbaar verlies diep ter neder geslagen, hadden de Staten aanvankelijk aan de mogelijkheid getwijfeld, om tonder vreemde hulp de teugels van het bewind in handen te houden. Van het door- luchtige hoofd verstoken, wiens aanzien hun klimmenden invloed op het gansche regeringsbeleid als onder de schaduw van een bijkans monarchaal gezag verborgen, en hun tevens ook by de naburige vorsten ondersteuning en erkenning had verschaft, achtten zij zich buiten staat een oppergezag te handhaven, dat niet alleen in het buitenland wegens zijn republikeinschen aard met weerzin en minachting te kampen had, maar ook door vele ingezetenen als eene ongehoorde verderfelijke aanmatiging beschouwd werd. Weldra leerde de uitkomst, dat de Staten hunne eigene krachten niet gekend hadden, en dat de kooplieden en regts- geleerden, die na prins wiLLEm’s dood het roer van staat met vaste hand hadden aangegrepen, hoezeer meerendeels uit den eenvoudigen burgerstand ontsproten en van hoog klinkende titels ontbloot, van de bekwaamheden en talenten, die den waren staatsman vormen, geenszins misdeeld waren. Terwijl prins mAuniTS, aan het hoofd der Staatsche troepen, de Spanjaarden van het grondgebied der Vereenigde Gewesten deed 1694. Strijdige belan- gen en inzig 6 | ALGEMEENE GESCHIEDENIS ————————————————————————————— un wijken, hadden de Staten onder leiding van JOHAN VAN OLDENBARNEVELT hun gezag binnenslands op vaste grondslagen gevestigd, en ook aan het buitenland eerbied weten in te boezemen. De republikeinsche regeringsvorm mogt nog aan velen gevaarlijk voor de rust van den jeugdigen staat of de regten der naburige vorsten voorkomen; de Spanjaarden mogten nog steeds de bewoners van Noord-Nederland met den verachtelijken naam van »rebellen" ! brandmerken: het bestaan van de Republiek der Vereenigde Nederlanden was een voldongen feit geworden, en allen, die in de zegepraal van het Protestantisme belang stelden of gevaar liepen de slagtoffers der grenzenlooze heersch- zucht van Spanje's koning te worden, zagen zich verpligt de Staten te erkennen en te eerbiedigen als de wettige overheid van eenen staat, die door zijne onwankelbare volharding in den strijd voor vrijheid en godsdienst het regt had verworven onder de onafhankelijke mogendheden eene eervolle plaats te bekleeden. Het bleef echter voor het helderziende oog van vrienden en vijanden geenszins ver- — ia borgen, dat de jeugdige Republiek, behalve haren worstelstrijd met het magtige Spanje, dene gewesten en steden. Fy ook in haar eigen boezem met groote moeijelijkheden te kampen had. Hoe verder de Spaansche legerbenden werden teruggedrongen, des te krachtiger herleefden bi de onderscheidene gewesten het verlangen naar zelfstandigheid .en de onderlinge ijverzucht, die zelfs te midden van den hoogsten nood nimmer volkomen waren gesmoord. Heftig botsten dikwerf de ‘strijdige belangen en inzigten tegen elkander; en Holland’s overwigt, hoe onmisbaar voor het algemeene welzijn, wekte niettemin in de overige provinciën een gevoel van wrevel en onwil op, dat hare krachtdadige medewerking tot uitvoering van de besluiten der Staten-Generaal niet zelden deed verflaauwen. Hoofdzakelijk, zoo niet uit- sluitend, op eigen voordeel bedacht, maakten de gewestelijke Staten gretig van elk voor- wendsel gebruik, om hun aandeel in de oorlogslasten terug te houden of te weigeren. Het gemis van een krachtig centraal bestuur, dat bij de regeling van de algemeene aan- gelegenheden der Republiek zoo dikwerf gevoeld werd, oefende in de bijzondere gewesten een niet minder belemmerenden invloed uit. Ook daar heerschten bij de onderscheidene steden en besturen dezelfde geest van onafhankelijkheid, hetzelfde baatzuchtige streven naar de bevrediging van eigen heerschzucht, inzigt en belang, dezelfde kleingeestige naijver, die vaak aan nietige geschillen de hoogste pligten ten offer bragt 2, 1 Zie o. a. P. BoR, Historie der Nederlandtsche Oorlogen, 1679, 11I bl. 865; IV bl. 120. 2 Lie o. a. mucoms croTu Annales et Historiae de rebus Belgicis, Amst. 1658, p. 218, 261. pon, IV bl. 241. Resolutiën van Holland, 1590, bl. 106, 121, 652; 1691, bl. 612, 622; enz. In het laatst aangehaalde geval weigerde Gouda gemagtigden ter Staten-vergadering te zenden em zijn aandeel in de lasten te dragen, ter zake van een geschil met Rotterdam over »het gebruik van de Binnevaart.”’ In 1594 zond Vlissingen op eigen gezag afgevaardigden naar ELIZABETH om het privilegie te erlangen dat alle uit Engeland aangevoerde granen eerst aldaar op stapel zouden P DES VADERLANDS. 7 Oek op het gebied der godsdienst bestond eene groote verdeeldheid, die onafge- 15%. brokene zorg vereischte, om gevaarlijke uitbarstingen van onberaden geloofsijver en x E — heftigen godsdiensthaat te voorkomen. Het grootste gedeelte van de bevolking der Ver- S°drdienst. eenigde Gewesten was nog het Katholicisme toegedaan !, doch werd uit een niet ge- heel ongegrond wantrouwen nog steeds door gestrenge plakkaten tegen » de Pauselijke smperstiién", die bij de ontdekking van nieuwe moordaanslagen telkens werden aange- scherpt ?, niet slechts uit alle regeringsposten geweerd maar ook tot geheime uitoefe- ning zijner eeredienst gedwongen. De rustige en vreedzame Doopsgezinden waren nog in 1592 te Middelburg aan kwellingen blootgesteld, die eerst op ernstige aanmaning van den stadhouder gestaakt werden 3. De Luthersche gemeente te Woerden, die haar regt aan de voorwaarden ontleende, waaronder de stad in 1572 zich aan de zaak der vrijheid had aangesloten, werd reeds gedurende verscheidene jaren op arglistige wijze deor de Hervormden ondermijnd, en eindelijk, ten gevolge van gedurige onlusten, bij besluit der Staten van Holland van den 5*9 September 1594 opgeheven 4, Doch de Hervormde kerk, die aldus in de Vereenigde Gewesten een onbetwist en bijkans uit- shuiiend gebied veerde, verkeerde zelve nog in eenen ongeregelden en geschokten toe- stand. De twisten over hare inrigting en leer duurden voort, en verdeelden het gansche land in partijen, die van geen verdraagzaamheid wilden hooren, en door hare heesschzucht vaak eene spanning verwekten, waardoor de rust en de eensgezindheid emstig werden bedreigd. In Noord-Holland, waar de provinciale synode de gevoelens van GAaLVIJN krachtig voorstond, werden andersdenkende leeraars geschorst of in den kerkelijken ban gedaan, en het prediken van afwijkende leerstellingen, zelfs in bijzon- dere huizen, verboden 5. Te Utrecht gaf de Jacobsgezinde regering geen beter voor- moeten gelegd werden, tot groot ongerief der overige steden en gewesten. Res. v. Holland, 1594 bl. 428, 559, 586. ! Lettres ef négociations de PAUL cHoART, Seigneur de BUZANVAL et de FRANCOIS D'AERSSEN, publides per 6. 6. vREEDE, 1846, p. 289: »La plus grande part se dit Catholique." Vgl. Mr. cmogw van PRINSTERER, Handboek der geschiedenis van het vaderland, 1846, § 190. 1. range, Fürsten und Vélker ven Süd-Europa, 1836, TII s. 478. z €. BRANDT, Historie der Reformatie, 1671, I bl. 708. sor, III bl. 843. Res. v. Holland, 15904 bl 431, 441, 462. i 3 mast, t. a. p. 1 bl. 780. 4 J, o. SCHULTE JACOB! ER F. J. DOMELA NIEGWENHUIS, Bijdragen tot de geschiedenis der Evangelisch- Lathersche Kerk in de Nederlanden, 1830—1846, lil bl. 76—103. Resol. v. Holland, 1604 bi, 317, 400, 454, 483, 583. 5 saanpr, t. a. p. Ì bl. 793, 795. F $ 8 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ———————————————————————————í m | 1694. beeld, en verbood aan de gravin VAN NIRUWENAER eenen predikant uit Gorkum te laten komen, om de Calvinistische burgers in hare woning te stichten 1. Te vergeefs had OLDENBARNEVELT reeds in 1890 getracht door eene herziening der kerkorde althans in Holland aan deze onzalige geschillen een einde te maken. De door hem voorgeslagene regeling, waarbij aan de vroedschappen een ruim aandeel in het bestuur der kerk en de keuze der godsdienstleeraars geschonken, en de verpligting der laatsten ten opzigte der leer tot de opregte en getrouwe prediking van Gods woord overeenkomstig den Heidelbergschen catechismus beperkt was, werd door vele predikanten als ongunstig voor de onafhankelijkheid der kerk hevig afgekeurd, door verscheidene. stedelijke regeringen daarentegen met het oppergezag der burgerlijke overheid in kerkelijke zaken strijdig geacht, zoodat 'slands advokaat zijn doel niet had kunnen bereiken ?. 1’wensch om door eene nationale synode de eenheid in de Hervormde kerk te herstellen en haar een vasten vorm te geven, werd door velen gevoed; doch orpzwsAnwxvELT achtte het niet raadzaam eene zoo gewigtige aangelegenheid in de Staten-Generaal te brengen, voordat ` Holland daaromtrent een bepaald besluit had genomen ?, en de overige gewesten wa- ren evenmin genegen afstand te doen van hun regt om overeenkomstig de bepalingen der unie van Utrecht de godsdienst vrijmagtig te regelen. Op den 10% September 1594 verscheen PETRUS PLANGIUS, predikant te Amsterdam, in de vergadering der Staten-Ge- neraal, om krachtens den last, hem door de nationale synode van 1586 opgedragen, van hunne Hoogmogenden »als voedsterheeren der kerk van srzus cHRistus” de bij- eenroeping eener nieuwe synode te verzoeken 4, Zijn voorstel bleef echter zonder ge- volg; en het duurde nog meer dan twintig jaren, eer aan het door hem uitgesprokene verlangen der strenge Calvinisten werd voldaan. 