Het mikroskoop, deszelfs gebruik, geschiedenis en tegenwoordige toestand
80. In werkelijkheid gaat echter het waarnemingsvermogen van bet bloote oog nog voider. Voorwerpen, die in verhouding tot hunue dikle zeer lang zijn, b. v. haren en draden, wor- den met veel mcer gemak gezicn , dan vierkante of rondc ligebaampjes van gelijken doormelcr. De gclijktijdige indruk, dien het netvlies dan op vcle punten van deszelfs oppervlakte ontvangt, cn wclke de som is van vcle gedeeltelijke indruk- (1) Die Bewegung dor Krystallinsc. Leipzig 1841. p. 7. ZIGTBAARIIEID VAN RONDE EN VAN LANGE VOORWERI'EN. 81 ken, is de oorzaak van (lit verschil. Indcrdaad is hct mij niel gelukt in dc natuur voorwerpcn , die dczen vorm bezit- len, te vindcn, welke voor bet bloolc oog onzigtbaar zijn. De draad cener spin, welke eenen doonneler van raillim. bad, in de horizontal geplaatste buis van ecn mikroskoop gespannen, waaruit de glazen verwijderd warcn, en zoodanig tegenover ecn door eene Argandschc lamp verlicht mat glas gesteld, dat er geen de minste terugkaatsing (1) langs de randen van den draad plaats greep, werd nog door alien duidelijk gezien , zoodat met dezcn doormetcr nog geenzins de grens is aangegeven voor bet vermogen, om draad- of baarvormige ligcbamen met bet ldoole oog vvaar le nemen. (2) 82. De groolle van den gcziglshock (5), waarondcr zulke (1) Zoodra er terugkaatsing is, wordt de draad, leu gevolge der irradia- tie, veel zigtbaarder. Elk weet, hoe geniakkelijk een spinneweb in dcti zonnescbijn herkend wordt. I)e bedoelde draad, juist in de as van de buis geplaatst, kan door A nog op 0,192 met. alstarid gezien worden, doch toen dezelve 7 millim. ter zijde van de as geplaatst was , zoodat er eene totale refiexie langs de oppervlakte plaats greep, werd die afstand tot op 0,560 met. verlengd. (2) Bij eene andere gelegenheid ( Rccherches micromitriques sur le di- veloppement des tissus et des organes liumains. Utrecht 1845. p. 2) lieb ik gezegd , dat eene spinnevvebdraad van milim. nog zigtbaar is. Daar ik toen niet, zoo als nu, alle voorzorgen genomen had , om de terugkaatsing en de daardoor veroorzaakte irradiatic te vermijden, zoo heb ik hierboven alleen de latere uitkomst vermeld, ofschoon ik niet tvvijfel, dat nog veel fijnere dradeii zigtbaar zijn. (3) lie groottc in seconden van zulke zeer kleine gezigtshoeken, als hier alleen in aanraerking komen , wordt, indien de afstanden en de grootte van bet voorwerp zijn uitgedrukt in op de eenvoudigste wijzc bere- kend door de formule : Q — 162000 of Log. 5,3t473~HLog. , a-\-b 0,7853981 a+b waarin Q den gezigtshoek , a den afstand van liet voorwerp van bet lioorn- vlies, d deszelfs doormetcr, en b den afstand van hct kruissingspunt der rigtingslralcn van bet hoornvlics beteekent. Ik ben dc mededeeling dezcr 0 82 KLEINSTE GEZ1GTSII0EK. kleinc voorvverpen gczien vvordcn, is natuurlijk boogst ge- ring. Roods vcrscheidcnc onderzoekers, Trcviranus (1), V a- lonlia (2), Harris (5) on vooral Hueck (4), hebben een aantal waarnemingen verrigt., om dezen klcinsl mogelijken hoek to vinden. Dat zij niet tot gclieol ovcreonstenimende resultaten zijn geraakt, ligt censdeels daarin, dat bet werk- tuig zelf dat lot de waarneming mocst worden aangewend , bet oog namelijk, zoo boogst versclieiden is, andcrendeels echter ook daarin, dat de uitkomst door bijkomende ora- standigheden , vooral door de vvijze der verlichting, meer of min belangrijk gevvijzigd vvordt. Ik reken bet daarom niet ongepast in de bijgevoegde tafels de uilkomsten mede te deelen eener reeks van eigene onder- zoekingen over dit onderwerp. Tafel 1 bevat die, welke verkregen zijn met ligcbaampjes, wier gedaante nagenoeg bolvormig is. Hunne namen en afmetingen zijn de volgende: formule aan mijnen overledenen vriend Wenckebach verschuldigd. Zij is gegrond op de aanname , dat bij zeer kleine boogen de tangens en de boog nagenoeg gelijke lengte hebben. (1) Beitrage zur Anatomie und Physiologic der Sinneswerkzeuge. s. 31. (2) Lehrlmch der Physiologic. II. s. 331. (3) Mackenzie, The Physiology of Vision, p. 14G. (4) L. ,c. s. 14, en Muller’s Archiv. 1840. s. 82. De vroegere waar- nemingen, van Jurin, Smith en Maijer zijn medegedeeld door Priest- ley, The History and present state of discoveries relating to vision, light and colours 1772. p. 678 et seq. KLEINSTE GEZIGTSHOEK S3 voorwerpen, die aamncrkelijk vcel langer dan breed ziju. G* 8-i KLEINSTE GEZIGTSIIOEK. Hunne Icngtc bedroeg 25 tot 50 millim. . Ilun doormcter doorgaans op drie plaatsen gcmctcn was: (1) Grootsle doormcter 29 mmm , kleinste doormeter 23 mmm. (2) Grootste doormeter 10 mmm , kleinste 8,8 mmm. (3j Grootste doormeter 2,5 mmm, kleinste 1,9 mmm. DOORMETER IN WWft. KI.EINSTE GEZHJTS1I0EK. 85 89. De waarncmingen zijn op de volgcndo wijze verrigt. Voor opvallcnd licht werdcn dc voorwerpen gelegd op eenen zvvarten ondergrond. In de meeste gevallen echler is, zoo als uit de tafels hlijkt, van doorvallend licht ge- bruik gemaakt. Tot verli'chting van het gezigtsvcld dien- de, met uitzondering van de in de tafels aangeduidc ge- vallcn , eene Argandsche lamp , welker vlam zoodanig ge- regeld werd, dat hare Iichtsterkte bij elke waarnemingreeks dezelfde was. De vlam was bedekt door een mat gesie- pen glas, en hiervoor stood op eenigen afstand een dia- phragma , met eene opening van 5 centim. , voor het midden der vlam. De noodzakelijkheid dezer gelijkvormig- heid in den graad van verlichting zal zoo aanstonds blijken. Het voorwerp, besloten tusschen twee zuiverc glasplaatjes, werd op een geschikt onderstel geplaatst, op dezelfde hoogte als de opening in het diaphragma. Voor het voorwerp bc- vond zich de horizontaal geplaatste buis van een inikroskoop, waaruit de glazen verwijderd waren, in dier voege, dat het voorwerp in de verlengde van de as der buis lag, welke verlengde as tevens door het midden van het diaphragma en van de vlam ging. De waarueiner eene andcre buis voor het oog en dit steeds op het voorwerp gevestigd houdende, verwijderdc zich nu langzaam daarvau, tot op het oogen- blik, dat helzelve gehecl verdwenen was. Alsdan weder even voorwaarts tredende, toldat eene spoor van het voorwerp zigtbaar was, werd’de afstand van hctzelve gemeten tot aau het oog. Uit den bekenden doormeter van het voorwerp , cn den gevonden afstand , werd vervolgens de gezigtshoek berekend , ondcr bijvoeging nogthans van 10 millim. , voor den afstand van het kruissingspunt in het oog lot aan de buitenslc oppervlakle van het hoornvlies. 80 KLEINSTE GEZ1GTSI10EK. 85. In weerwil van alle aangewendc voorzorgen orn de waarnemingen zoo naauwkeurig rnogelijk te doen zijn , kon- den cchter eenige tegenstrijdige uilkomsten niet vermeden vvorden. Do lezer zal ontwaren, dat somvvijlen door denzclf- dcn waarnemer kleinere voonverpen op eenen verderen af- stand gezicn zijn, dan andcre, die eenigzins grooler waren ; iets, dat uit den aard dcr zaak niet rnogelijk is, indien de omslandigheden telkens volkomen gelijk waren. Doch’ indien men bedcnkl, hoe lioogst veranderlijk de toestand van liet oog is, hoe een gering verschil in de meer of minder juiste werking van hel accornodatievermogen dadelijk eenen belang- rijkeu invloed op de waarneming moet hehben, dan kunneu deze afwijkende uitkomsten niet verwonderen. Ook schaden dezclve in gcenen deele aan de algeineene gevolglrekkingen , die uit deze waarnemingen zijn af te leiden. 84. In de eerste plaats is de invloed der vcrlichling dui- delijk. Bij opvallend zonlicht kan men een voorwerp veel verder zien, dan bij eenige andere verlichtingsvvijze. Blijk- baar moet dit toegeschreven worden aan de slerke irradiatie op bet netvlies door bet teruggekaatste licht, lietgeeu ook daardoor bevesligd wordt, dat de afslaud waarop kleinere voorwerpen (T. 1, kol. a. N°. 14—19) nog zigtbaar zijn, in verhouding tot dien van grootere (N°. 1 — 9) , geenzins zoo veel afneemt, als bij eene andere verlichtingsvvijze wordt op- gemerkt. (z. kol. e en h) De uilgebreidbeid der geirradi- eerde oppervlakte van bet netvlies hangt namelijk minder af van de hocveclheid, dan van de intensilcit van liet licht. Voor eene berekening van den gezigtshock zijn dus zulke waarnemingen gehccl onbruikbaar. Naar gclang de intensilcit van bet opvallend licht afneemt INVL0E1) DF.U VER1.ICIITING. o -» 8/ vermindert ook, zooals Irouwens vooraf te verwachtcn was, de zigtbaarheidsafstand. (Vcrg. kol. b. en c.) 85. Juist het tegendeel neemt men waar bij doorvallend licht (verg. de kol. </, e, g.) Binnen de grenzen, waar- tusscben de waarnemingcn verrigt zijn , neeml de ziglbaar- hcidsafstand toe, en gevolglijk de gezigtslioek af, naar male bet licht verder verwijderd, en het gezigtsveld minder ver- Iicbt is. Ook dit laat zicb verklaren als een gevolg der irradiatie, welke bier ccliter in eenen tegengestelden zin werkt. Bij de waarneming namelijk, van een ondoorschij- nend voorwerp op een verlichl veld , vormt zicb op bet uet- vlies geen waar beeld van het voorwerp, daar van hetzelve geene stralen uitgaan, maar de waarneming geschiedt daardoor, dat, terwijl bet geheele omringend gedeelte van het nelvlies den indruk van bet licht ontvangt, er zicb te midden van dat lichtbeeld een klein plckje bevindt, belwelk uiet verlicht is. Aldaar onlstaat dus een schaduwbeeldje van bet voor- werp, docb, even als elk auder licht naar allc zijden op bet netvlics den indruk voorlplant, zoo geschiedt zulks ook door den bet schaduwbeeldje omgevenden licblkring, zoodat ten gevolge van hare binnenwaartscbe uilbrciding de plaats van bet schaduwbeeldje minder donker en derlnalven minder waarneembaar wordt, dan auders het geval zoude geweest zijn, en zulks in des te meerdere mate, hoe grooter de in- tensiteit van bet op het nctvlies vallende licht is. 86. Indien wij de uilkomsten van Taf. 1 vergelijkeu met die van Taf. II, dau wordt de vroeger gemaakte opmerking, dat voorwerpen , die in eene rigting sterk verlengd zijn , vccl gemakkclijkcr zigtbaar ziju dan voorwerpen, die in alle 88 KLEINSTR GEZIGTSI10EK. INVEOED VAN DEN VOIIM. riglingen denzclfdcn doormcter hebben , Ion voile bevestigd. Wclkc dc hoegrootheid is van bet door den vorm tcwceg- gebragtc verschil in den zigtbaarheidsafstand , laal zich uit de in dc tafels opgcteekcnde uitkorasten niet met juistheid opmaken. Daarloe zouden vergelijkende waarnemingen aan bol- en draadvormige ligebamen van volkomen denzclfdcn doormeter vereisebt worden, cn bij diegenen , welke tot bet onderzock gediend hebben, is dit met geen enkel bet geval. Echler kan men, door de meest overcenkomslige waarnemin- gen onderling te vergelijkcn, bet doel nabijkomen. BOLVORMIGE DRAADVORMIGE VOORWERPEN. VOORWERPEN. Door- meter. Afstand.J Gezigts- hoek. Door- meter. Afstand. Gezigts- hoek. A. 178. 0,396. 90", 4. 194. 0,865. 4 5", 8. 79. 0,341. 46",4. 84, 0.850. 19",7. 40,5. 0,250. 36", 9. 46,3. 0,750. 1 2',6. 25,5. 0,167. 29", 7. 25 3. 0,520. 9'', 8. B. 178. 0,822. 44", 2. 191. 6,239. 6",4. 79. 0,762. 36", 5. 84. 4,490. 3", 9. 40. 0,212. 37", 2. 37. 2,629 2", 8. D. 178. 0,520. 69'', 3. 194. 4,390. 9", l. 79. 0,328. 37", 9 84 2,980. 6",3. 46,5. 0,215. 42", 6. 46,3. 1,705. 5",6. Deze zamenstelling doet zien , dat cr in dit opzigt ecu niet onbelangrijk verschil tusschen ondersclieiden waarnemers bestaat. De bijziende A zict draadvormige voorwerpen on gevecr 2 tot 5 maal verder dan bolvonnige ; de verziende B daarcutegen 8 tot 12 maal, de ids minder verziende D 8 lot 9 maal. Vcrdcrs zal men opmerken, dat over bet VEHSCIIIL VOOK GNDEHSCIIEIOEN OOGEN. 89 algemeen dit verschil in de zigtbaarheidsafsland toeneemt, naar mate de doonneter geringer is. 87. De kleinste gezigtshoek, waarondcr de voorwerpen nog zigtbaar zijn, is niet. voor alle oogen dezelfde, gelijk de getallen in de tafels aantoonen. De kleinste der waar- genoinen hoeken voor bolvormige voorwerpen onder de ge- woonlijk aangewende verlichlingswijze bedroeg 24". Bij ver- raindering der verlichting van bet gezigtsveld zoude dit cij- fer ecbler nog eenigzins dalen , daar ecn, op dezelfde wijze, verlicbt voorvverp , betwelk oin gezien tc worden eeuen hoek van 28" behoefde, na de lamp op eenen zesmaal grooteren afstand geplaatsl te hebben, nog onder eenen hoek van 25', 5 zigtbaar was. Een der waarnemers zag echler gceue voorwerpen onder eenen kleineren hoek dan 40", 5 , zoodat men derhalven niet ver van de waarhcid zal zijn , indien men aanneemt, dat de kleinste gezigtshoek voor bolvormige voorwerpen , die zich binnen de grenzen van bet accomoda - tievennogen bevinden, voor onderscheiden oogen tusschen 20" en 40" in ligt, en gemiddeld 50'' bedraagt. Voor draad- vormige voorwerpen liggen de grenzen van den gezigtshoek, gelijk uit de tafel blijkt, tusschen 2" en 4", gemiddeld 5V; derhalven is zij tienmaal geringer dan voor de eersle soort van ligchamen. 88. Een oppervlakkige blik op de tafels doet echter zien, dat grootere voorwerpen reeds onder eenen grooteren hoek ophouden zigthaar te zijn. Dit verklaart zich uit, en is te- vens ecu bewijs voor hot vroeger gezegde, aangaande de grenzen van hot accomodatievermogeu. Wij zien den ge- zigtshock tegclijk met den afstand, waarop de voorwerpen nog 90 KLE1NSTE GEZIGTSIIOEK. 1NVI.0ED DEK CHOOTTE. ziglbaar zijn, tocnemen, en wel ties tc sncller, hoe gcringcr liet accomodatievermogen voor verre afstanden is. Hetzelide merkt men op in de lafels van de door Ilueck (1) ver- krcgen uitkomslen, ofschoon hij voor dicgenen , bij welken hij, op dc bovcn opgegeveu wijze, geen verste grcnspunt voo^ bet accomodatievermogen vinden kon, aanneemt, dat het grooter worden van den gezigtshoek bij grootere afstanden alleen daaraan is toe te schrijven, dat de dampkring niet volkomen doorscbijnend is. Het spreekt evenwel van zelf, dal bij kleinere afstanden van booglens 6 met., waarbij de bovenslaande waarnemingen, en ook vele van die van Hueck, verrigt zijn , deze invloed als niet beslaande moet worden beschouwd. 89. Echter is geenzins de mogelijkheid te ontkennen, dat het accomodatievermogen zich zooverre uitstrekt, dat het brandpunt voor paralelle stralen juist op het netvlies valt. Zulk een oog zoude, onder overigens gelijke omstandigheden , voorwerpen op eenen oneindigen afstand, onder eenen gel ij - ken hoek kunnen zien als alle andere, die zich nog voor deszelfs naaste grenspunt beviuden. Het groote verschil in het vermogen van het gezigt, om veraf zijnde voorwerpen te herkennen, is genoeg bekend. Ieder weet, hoe zeeliedeu een voorwerp, dat zich aan den rand van den horizon ver- toont, reeds als een scliip onderkennen, terwijl het voor dengenen , wiens oogen minder geoefend zijn in het zien op (1) Die Bewegurtg der Kristallinse. s. 14 — 17. Hueck heeft alle zijne waarnemingen bij opvallend licht verrigt. Ik heb boven reeds aangetoond , dat deze verlichtingswijze zeer bedriegelijk is. Yan daar is bet waar- scbijnlijk, dat het door hem waargenomen verscliil geringer was voor witte streepen op een zwart veld, dan voor zwarte strcepen op een wit veld. WAARNEMINGEN OP ZEER VERRE APSTANDEN. 91 afslandcn, ter naauwernood een ziglbare slip schijnt. Ik wil hier een paar voorbeelden bijvoegen, welke bewijzen, dat bet zien op zeer groole afslanden ook nog mogelijk is onder eenen zeer kleinen gezigtsboek, mits de omstandigheden guns- tig ziju. Von Humboldt (1) verhaalt van eene luchlballon, die 4 vademen (7, bo met.) doormeter bezat, en welke men te Berlijn op eenen afstand van 6700 vademen (1260a met.) zag naar beneden dalen; er echter bijvoegende , dat men denzelven op eenen grooteren afstand nog zoude hebben kunnen zien. Hij vond voor den gezegden afstand eenen gezigtsboek van 124''. In den nevelacbtigen dampkring on- zer luchtstreek zijn natuurlijk de voorwerpen minder ver zigtbaar, dan in streken, waar de dampkring zeer doorsebij- nend is. In de provincie Quito kon dezelfde (2) den poncho of witten mantel van eenen man te paard nog met hel bloote oog zien, op eenen afstand van 14022 vademen (26581 met., ongeveer 51 uur gaans), onder eenen gezigtsboek van slechts 15'', derhalven ongeveer de lielft van den kleinsten hoek, waaronder, blijkens de medegedeelde waarnemingen , voor- werpen die ongeveer even lang als breed zijn, op korten afstand zigtbaar zijn, hetgeen bet vermoeden wettigt, dat de slerke lerugkaatsing der zonuestralen door de witte kleur van het voorwerp bier eenen belangrijken invloed heeft uit- geoefend. In de Reis am de wereld van Darwin (5) vinden wij een voorbeeld van lange voorwerpen , die op eenen zeer verren afstand nog zigtbaar waren. Bij bet beklimmen van (1) Tableaux de la Nature. T. II. p. 82, note. (2) P. 83. (3) Duitsche verlaling door Die ffenbach, II. s. 6. 92 WAAItNEMINGEN OP ZEEU VEMIE AFSTANDEN. den 0100 met. hoogen Campana of Klokkenbcrg in Chili, kon hij de masteu der schepen, die te Valparaiso voor an- ker lagcn , nog als dunne zwarte streepen onderscheiden , op ccnen afstand van 2G gcographische mijlen. Indien men den doormetcr dier maslen gelijk stclt aan 1 met., dan bc- droeg dc gezigtshock op dien afstand niet meer dan 2",1 , derhalven evenvecl als de kleinste gezigtshock, waaroudcr dergelijke voorwerpen ook op kortcn afstand zigtbaar zijn , (z. T TI), en de mededeeling dezer waarneming is daarom van le meer gevvigt, omdat zij geschiedt is aan voorwerpen, die zicli op de lncht, en dus op cencn verlichten achlergrond, vcrtoonden, zoodat hier derhalven geene raislciding door de irradiatie te vreezen was. Wanneer het veroorloofd ware, de ziglbaarheid van zeer sterk verlichte voorwerpen tot maatstaf van den gezigtshoek te bezigeu , dan zoude men moeten aannemen , dat dezelve voor bolvormige ligchamen ook veel kleiuer zijn kan. Zoo zouden de Otahitiers Uranus, die eenen schijnbaren door- meter van 5", 9 heeft, reeds lang voor Herschel gekend hebben (1), terwijl de manen van Jupiter, waarvan de grootste eenen schijnbaren doormeter van l",S heeft, door sommigen met het bloole oog gezien zouden zijn (2). Doch ook, indien dit inderdaad waar zijn mogt, dan mogen zulke waarnemin- gen hier in geene aanmerking koraen , omdat het beeld van alle sterk verlichte ligchamen ten gevolge der irradiatie zicli op het nelvlies veel grooter vcrtoont dan het werkelijk is, zoodat eene vaste ster, welks schijnbare doormeter onmcct- baar klein is, toch nog ecn beeld vorml. (1) Mii tiler, Popular a Astronomic , s. 273. (2) Musschenbroek, Iritrod. ad pliil. natur. II. p. 773. DIFFUS1EBEELDEN BIJ ZEEK KLEINE GEZIGTSIIOEKEN. 95 90. Wanneer wij thans tcrugkeeren tot dc in de lafels medegedeelde waarnemingen , dan zal het in liet oog vallen, dat even als de gezigtshoek, waaronder de voorwerpen nog zigtbaar zijn, grooler wordt naar gelang de afstand toe- neerat, zoo ook bij soramigen der waarnenicrs dc gezigts- hoek, na tot een minimum gekomen te zijn , wederom groo- tcr wordt bij bet zien van kleinere voorwerpen. Dit staat in verband met eene andere opmerking, dat namelijk een bijziende (A) zeer ldeine voorwerpen (T. I. N\ 1 5 en 14, T. II. N°. 15—16) nog op cenen verderen afstand kan zien dan een ander (B. C. D.), die niet bijziende is Deze, bij eene oppervlakkige beschouwing, tegenstrijdig schijnende daad- zaken kunnen mijns inziens daardoor verklaard worden, dat het accomodatievermogen eigenlijk niet streeft, om bet oog in dien toestand te plaalsen, waarin het beeld juist en scherp op het netvlies vail, maar wel in dien toestand, waarin het voorwerp het best wordt waargenomen. Een voorwcrp kan derhalven zoo klein zijn, dat dcszelfs volkomcn scherp beeld geenen indruk op het netvlies zoude maken, maar door hetzelve bet oog zoo nabij te brengen, dat het ei- genlijke beeld iets achter het netvlies valt, en dit Iaatsle door een bundel convergerende stralen gclroffen wordt, wrelks doorsnede eene grootcre uitgcbreidhcid inneemt dan het beeld, kan dan nog een indruk worden tewecg gebragt, en aldus con voorwerp waargenomen, waarvan een scherp net- vliesbceld te klein is, om hetzelve waarneembaar te maken. 91. Hieruit verklaart zich levens een ander verschijnsel , dat ieder bij het doen van zulke waarnemiugen kan opmer- keu. Wanneer men namelijk naar een voorwerp staart, het- welk klein genoeg is, oin deszclfs ziglbaarheidsafstand nog 94 KLEINSTE NETVMESBEELUJES. binnen de grenzcn van bet accomodatievcrmogen te doen vallen, en men zich nu allengs van hetzelve vcrwijdert, dan zal liet voorwerp niet plotscling uit bet gezigt verdwijnen, maar cerst breeder en nevelachlig worden, d. i. een difTu- siebeeld op bet netvlies daarstelien. Daar dit nu reeds gesebiedt op eenen afstand, vvaarop het netvlies, van grootere voor- vverpen , nog een volkomcn seberp bceld kan opnemen , zoo is het bier wederom duidelijk, dat bet oog als het ware streeft om den ontvangen indruk vast te bouden , door het vereenigingspunt der slralen eenigzins te verplaatsen, zoodat de grootere uitgebreidheid van het dan ontstaande diffusie- beeld eenen indruk nog mogelijk maakt, daar waar de ge- voeligheid van het netvlies voor het volkomen scherpe doch kleinere beeld reeds den uitersten grens heeft bereikt. Deze opmerkingen leeren ons dus eene niet onbelangrijke bijzon- derheid van den aard der waarneming met het bloote oog kennen , welke vvij later door de mikroskopische waarneming zullen bevestigd vinden. 92. Indien men aanneemt, dat het beeld je zich juist op bet netvlies bevindt, op het oogenblik dat de gezigtshoek het geringst is, dan zoude men, uit de bekende grootte van het voorwerp, deszelfs afstand van het kruissingspunt der rigtingstralen, en den afstand van dit tot aan het nel- vlies, gemakkelijk de grootte kunnen berekenen van het klein- ste nog waarneembare netvliesbeeldje (1). Yerscheidene schrij- (1) Door eenen eenvoudigen regel van drieen, gelijk bij de beschouwiug de van fig. 51 blijkt. De doorrueter van het netvliesbeeldje is dan ~ , 0-)-Z) indien de afstand van het voorwerp is a, die van het kruissingspunt tot aan het lioornvlies b . van het kruissingspunt tot aan het netvlies e, en de doorineter van liet voorwerp d. KLEINSTE NETVLIESBEEI.DJES. 95 vers (1) liebben zulke berekeningen gemaakt, en , dezelve vergelijkcnde met den doormeter van de bet nctvlies zamcn- stellende elementaire deelen, gevonden, dat de nog waar- neembare nelvliesbeeldjcs vecl kleiner kunnen zijn dan deze. Uit eenige der gegevcns in de lafels zijn de volgende door- meters der overeenkomstige netvliesbecldjes volgens deze lian- delwijze berekend, daarbij voor den afstand van het kruis- singspunt van bet netvlies, als gemiddeld cijfer, 14 millim. stellende. Doormeter van het voorwerp. Doormeter van het netvliesbeeldje. Taf. I. A. N°. 18. g. 27,5 mmm. 1,58 mmm — re* millim. 11 55 11 55 „ id. 55 1,89 11 11 I 5 3 0 11 >i 11 B. 55 10. 79 55 2,05 55 55 I 490 55 11 55 99 55 15. 40 55 2,64 55 11 I 3 1? O 55 11 c. 11  14. 41 11 5,50 11 55 _ I 3 o O 11 11 >1 11 11 15.  16. 9 1 11 0,15 11 55 I S’srs’s' 55 11 11 A b. 11 15. 15,7 55 0,21 11 55 1 4H00 55 11 11 B. 55 10. 25,5 55 0,16 11 55 t <7250 55 11 11 55 11 15. 15,7 11 0,59 55 55 1 1 5 3 0 55 55 >1 55 55 14. 15,0 55 0,66 55 11 i 15 00 11 Uit het vroeger gezegde blijkt echter, dat dergelijke bere- keningen nimmer naauwkeurig kunnen zijn, eensdeels dewijl de afstand van het kruissingspunt geenzins voor alle oogen (1) Hueck, Muller’s Archiv, 1840. s. 86. — Valentin, Lelirbucli II. s. 427. — Volkmann, Neue Beitrdgc zur Pliysiologie des Gesicht- sinns. s. 202, en in Wagner’s Hundworterbuch , art. Selicn. s. 333-335. 96 KLEINSTE NETVL1ESBEELDJES. dezelfde is, on hctzelve bovcndien, bij de working van hot accomodatievermogcn , noodzakclijk eenc verplaatsing onder- gaat ; anderendccls, dewijl dc aannarae, dat bet bocldje zich juist op hel nclvlies bevond, blijkens de gemaakte opmcr- kingen, voor al de gevallen waarop de berekening is toege- past, als onjuist moet worden beschouwd. Ook zoude ik bet ovcrbodig gerekend bebben deze uit- komslen hier op te leekenen, ware het niet, dat juist der- zelver onderlinge vergelijking doet zicn, dat de grond , waarop de berekening sleunt, onmogelijk naauwkeurig zijn kan. Bij B en C zal men namelijk opmerken , dat, wel verre dat de kleinste zoogenaamde netvliesbeeldjes nagenoeg gelijke grootte zouden hebben, integendeel de allerkleinste voorwerpen (T. I. N°. 15, 14. T. II. N°. 15—16) al grootere en grootere beeldjes hebben gevormd. Dit nu verklaart zich zcer een- voudig door het straks gezegde, dat namelijk de plaals van het ware beeldje voor zulke zeer kleiue voorwerpen zich eigenlijk achter het netvlies bevindt. De gevonden doormc- ter is alsdan niet die van het beeld, maar van het door den convergerenden stralenbundel getroffen gcdeelte van het netvlies, en deze zijn werkelijk de eenige gevallen, waar men de lioegrootheid van het nclvliesgedeelte , dat den indruk ontvangt, met zekerheid berekenen kan, voorondersteld na- melijk dat men de juisle plaals van het kruissingspuut kent. Dit aannemende , dan blijkt, dat de doorraeter van het net- vliesgedeelte , hetwelk den indruk ontvangt , niet zoo verschillend is van den doormeter der elemenlaire deelcn van het netvlies, als velen meenen. Deszelfs zcnmwezelen hebben eene dikle van 1 tot 2 mmm , terwijl de staafvormige ligehaampjes der achterstc laag, welke echler niet als geleiders van den indruk in aanmerking kunnen komen, nog iris dikker zijn. ONDERSCIIEIDBAArSHEU) DER GEZIGTSINDRUKKEN. 97 95. Doch zclfs al aangenomcn, dat hct gedeelle van hct netvlies, hetwelk den indruk ontvangt en overbrcngt, kleiner kan zijn dan de doonneter van deszelfs zenuvvvczelen, dan is cr iets onwaarschijniijks in, dat ecne cnkeie vezel, twee of meer verschillonde indrukken ontvangende, dezelve ook afgezonderd tot de bewustheid zoude doen geraken. Dit brengt ons tot het onderzoek naar de grenzen van het on- derscheidingsvermogen van het oog. Dat doze grenzen verschillen moelen van die der eigen - lijke zigtbaarheid , is duidelijk, want een enkel voorwerp, een diffusiebeeldje vormende, zal nog kunnen worden waar- genomen, al beeft dit diffusiebeeldje eene tamelijke uitgebreid- heid erlangd, doch indien zich twee zulke dilfusiebeeldjes op het netvlies beviuden, dan vloeijen beide spoedig incen, en men meent slecbts ecu enkel voorwerp le zien. Het was derlialvcn noodig ook bier de grenzen voor on- derscheiden oogen te zoeken. Ten dien eiude werden twee reeksen van vvaarnemingen in bet vverk gesteld, welker uit- komsten in Tafel III zijn opgeteekcnd. Tot de eersten dien- den verschillende soorten van kopergaas, dat gebeel dof en zonder den minsten glans was. Ook bier werd aan bet door- vallend licht eener Argandscbe lamp de voorkeur gegeven, en over bet gebeel op dezelfde wijzc gehandeld, als vroeger (§ 82) voor bet bepalen van den zigtbaarbeidsafstand is op- gegeven. Vergelijkt men nu deze uitkomsten met elkander, en met die in Taf. II. N°. 1 — 4, waar de zigtbaarheidsafstanden der afzonderlijk geziene draden van bet gaas gevonden wor- den, dan komt men tot de volgende uitkomsten. Vooreerst is bet verscbil lusseben de zigljjaarbeidsafstanden in beide gcvalleu, als ook lusseben de biervan afbangendc go> 7 08 ONDERSCHEIDHAAHIIEID DER GEZIGTSINDUUKKBN. ziglshoekcn, bij de meeste waarneiners, zeer aanzienlijk, doch geenzins bij alien even groot. Voor A was dit verschil zeer goring, terwijl B de afzonderlijke draden nog op eenen dric- maal grootcren afsland zag , dan de mazen van bet daaruit vervaardigd gaas. Het enkele waarnemingsvennogen voor de zigtbaarheid houdt derhalven volstrekt. gecnen gelijkcn tied met bet onderschcidiugsvermogen. Verders blijkt dat de onderscheidbaarbeid der mazen even- zeer afhankelijk is van de dikte der dezelve begrenzende draden, als van hunnen onderlingen afstand, want, terwijl de doormeters der draden van N°. 1 en 2 niet zeer van el- kander verschillen, maar daarentegen hun onderlinge af- stand in het laatste slechts de helft van dien in het eerste bedraagt, zijn de onderscheidbaarlieidsafstanden nagenoeg de- zelfde voor bcide soorten van gaas. Het omgekeerde geval beeft bij N“. o en 4 plaats. Hier is het verschil in den afstand der draden gering, terwijl de draad van N°. o dub- bel zoo dik is als die van I\u. 4, en dit laatste op eenen veel geringeren afstand dan het eerste reeds niet meer als gaas herkend wordt. Deze voorbeelden bewijzen dus overtuigend, dat er, op de onderscheidbaarbeid van verschillende gezigtsindrukken van elkander, twee omstandigheden invloed hebben, namelijk vooreerst bun onderlinge afstand, maar ook ten tweede de doonneter der voorwerpen zelve, daar hiervan afbangt de doormeter van het beeldje op het netvlies. Ter opheldering laat ik hier de berekende nelvliesbeelden volgen , welke in dit geval niet zooveel van huune ware grootte kunnen ver- schillen als bij derzelver berekening uit den zigtbaarheidsaf- stand, omdat de invloed der diffusic bier natuurlijk veel ge- ringer is. ONDERSCIIEIDBAARIIEID DER GEZIGTS1NDRUKKEN. 99 NETVI.IESBEELDEN DER DRADEN EN DERZELVER  1,30. 4,35. 2,12. 6,96. » 2. 3,42. 7,36. 1,54. 3,28. 1,3G. 2,93. 1,34. 2,88. 1,90. 4,10. » 3. 4,0G. 5,31. 2,02. 2,68. 1,71. 2,25. 1,48. 1,95. 2,19. 2,90. » 4. 2,71. 7,45. 1,25. 3,72. 1,15. 3,15. 0,73. 2,00. 1,82. 5,00. Bij vergelijking van N°. \ en 2 vinden wij de netvlies- beeidjes der draden telkens nagenoeg gelijk, die der tus- schenruimten daarenlegen bij 2 schicr de helft geringer dan bij 1. Hier beslist dus de grootte der verschillende indrukken zelve hunne onderschcidbaarheid , tcrwijl huu on- derlinge afstand op het netvlics daarop ceuen betrekkclijk geringen invloed uitoefent. Bij N°. 5 en 4 daarentegen is het de onderlingc afstand der indrukken op het netvlies, die eenen ovenvegenden in- vloed heeft. Zijn de beelden der draden groolcr, dan is ook de afstand geringer, en omgekeerd. Tevens kan uit deze uilkomsten blijken , dal de afstand op het netvlies, dien twee indrukken behoeven, om onderschei- denlijk waargenomen le worden , geenzius beneden de grootte der elementaire deelen is, waaruit helzclvc bestaat. De ge- ringste der hier gevonden afstanden bedraagt nog 2,25 mmm of millim., hetgeen nog iets mecr is dan de doormeler der dikste zeumvvezelcn in het netvlies. 94. Deze wederkeerige invloed van den doormeler der voorwerpen cu van luinncn onderlingen afstand , op de on- 100 ONDERSCIIEIDBAARHEID DER GEZIGTSINDBUKKEN. dcrscheidbaarlieid der gezigtsindrukken , raaakt hct vraagstuk aangaandc hare grenzen vecl zamengcstelder , dan het wezen zoude, indicn allcen do afstand in aanmerking kwam. Het is ook daarom dat de uitkomsten eener andere reeks van vvaarneiningen , van welke ik mij aanvankelijk voorgestcld had, dat zij eenen vastcn maatstaf voor het onderscheidings- vermogen zouden opleveren , in dit opzigt niet gerekend kun- nen worden geheel aan het oogmerk te beanlwoorden. Deze vvaarnemingen werden bewerkslelligd met eenen hoogst naauw- keurigen oculairschroefmikrometer, waarin zich twee volkomen evenwijdige draden bevinden, elk van 9,5 mmm (T§? millim.) dikle, van welke de eene vast staat, terwijl de andere door eene scbroef been cn weder bewogen kan worden. Dewijzer- plaat der schroef is verdeeld in graden , van welke elke gevou- den werd le beantwoorden aan 4,57 mmm. millim.) Dit werktuig aan eene buis bevestigd, die verlengd kon worden, veroorloofde met groote naauwkeurigbeid den afstand te rae- ten, die vereischt word, om de draden nog even dubbel te zien. Zelden verschilden onderscheiden waarncmingen meer dan 1 of 2 graden van elkander, en daar er telkens 5 — 5 werden verrigt, zoo bezitten de gemiddelde uiikorasten eene vrije groote naauwkeurigbeid. Deze uitkomsten bevinden zich in Taf. III. 2. De ziglbaarheidsafstand voor elken draad afzonderlijk is in Taf. II. N°. 15 opgeteekend. Dat het onderscheidingsvermogen in onmiddelijk verband staat tot de beide grenzen van bet accomodatievermogen blijkt dadelijk bij bet inzien der tafels, inzonderbeid bij A, wiens accomodatievermogen bet meest beperkt is. Maar bo- vendien is de tussebenruimte , die, op denzelfden afstand der oogen , voor de verscbillende waarnemers lot ondersebei- diug der draden vereischt werd . geenszins dezelfde, in weer- ONDERSCHEIDBAARHEID DER GEZIGTSINDRljKKEN. 10 1 wil, dat die afstand , zoo als bij N". 4, nog gehccl binnen de grenzen van bet accomodatievermogen van alien ligl. Dit verschil kan natuurlijk van ondcrscheiden omstandighe- den in den individueelen toestand van elks oog afhangen. Dat bier echter niet alleen aan een verschil in valbaar- heid van bet netvlies, om indrukken te ondcrscheiden, kan gedacht worden, schijnt te blijken uit de vergelijking van A en kb. Vergelijken wij verders de bier verkregen uitkomsten met de daarboven staande, dan vvordt wederom de waarheid van bet vroeger gezegde bevesligd, dat de ondersebeidbaarheid van twee indrukken, behalven van hunnen afstand, ook af- hankelijk is van de uitgebreidheid der indrukken zelve. Voor C b. v. inoest bij eenen oogafstand van 0,550 met. de ruimte tusschen de draden 251 mmm bedragen, om dezelve ondersebeidenlijk te kunnen zien. Van kopergaas, welks mazen 250 mmm doormeter badden, doch welks draden 10 maal dikker dan de mikrometerdraden vvaren , kou bij zich daar- entegen op 1,742 met., dus op eenen vijfmaal grooteren afstand, verwijderen , alvorens de onderscheidbaarbeid baren uitersten grens bad bereikt. Dit reeds docn zien, dat bet niet mogelijk is, uit deze waarnemingen, tot de volstrekte grenzen van bet onderschei- dingsvermogen te besluiten. De geringste afstand der draden , die door A nog waargenomen kon worden, bedroeg 52 mmm (T5 millim.), betgeen beantvvoordt aan eenen afstand der bcelden op bet netvlies van 4,44 mmm millim.); voor B was dezelve 74 mmm (—• s millim.) hctwelk voor den af- stand op bet netvlies 4,54 mmm (2§5 millim.) geeft. In alle andere gcvallen was zoowel de tusscheuruimte der dra- den als die der nctvliesbcelden grooter. Bovcn bebben wij 102 ONDERSCHEIDDAARHEID 1)ER (jEZlGTSINDRlKKEN. echter gezicn, dat dc klcinste afslandcn dcr nctvlicsbeelden, gevonnd door de dradcn van kopergaas, meer dan de helft kleiner zijn; zoodat men dus veilig mag aannemen , dat in- dicn, in plants van de zeer dnnnc mikromelcrdraden , koper- of audere dradcn van eenen groolorcn doormeter kondcn vvorden aangewend (iels dat echter niet mogelijk is in ecn dergelijk werktuig , omdat dikkere dradcn te veel in ecn verschil- lend vlak zouden liggcn), men beviudeu zoude, dat de grens der ouderscheidbaarheid ten hoogsle op de helft van den ge- vonden afstand moet gesleld worden. A zoude dan b. v. nog eene ruimte lusschen twee voorwerpen kunnen zien van millim., B van Jy millim., en bet is niet omvaarschijn- lijk, dat bet onderscheidingsvermogen onder gunstige om- standigheden nog veel verder gaat, dewijl indien de door- meter der beide voorwerpen zeer groot is, de tusschenruimte meer en meer bet karakter eener spleet aanncemt, die bij doorvallend licbt zich even als eene witte streep op eenen zwarten grond verloont, en zulk eene streep voor bet minst even dun kan wezen , als eene zwarte streep op eenen willen grond , ora nog ziglbaar te blijven , gelijk overtuigend blijkt uit de meermalen aangebaalde waarnemingen van Hueck. Uit een en ander volgt dus, dat er voor de ondcrscbeid- baarheid der voorwerpen niet, zooals voor derzelver zigtbaar- beid, bepaalde grenzen kunnen worden aangewezen, maar dat deze grenzen vcranderlijk ziju, naar den aard en de grootte der voorwerpen , die de gezigtsindrukken te wecg brengcn. 95. Tot biertoe bebben wij , bij bet ondcrzoek naar dc grenzen van bet gczigtsvermogen , ons alleen bcpaald tot bet geval , dat zich de voorwerpen onder bepaalde gunstige om- INVLOED DER TEGENSTELLING. 103 standighedon bevinden, om ccnen indruk op hot oog tc wecg te brengen. Er ziju echter bebalvcn dc kleinheid dor voorwerpen nog andere oorzakcn, die dc waarneraing be- perken, en waarbij wij ten slolte moeteu stilstaan, om aau bet oogmerk te voldoen, waartoe dll hoofdstuk bestemd is. 96. De herkcnning van elk voorwerp berust op bet on- dcrscheid, dat bet uetvlies ontwaart tusschen den indruk, dien bet van bet beeld ontvangt, en den algeineenen in- druk, die op bet overige gedeelte van hetzelve plaats heeft, of, om juister en algemeener te spreken , op de tegenstel- ling van den toestaud, in bet nctvlies door het beeld tc weeg gebragt, met deszelfs algeineenen toestand. Die algc- meene toestand kan als het beeld van het geheclc ge- zigtsveld beschouwd worden, zoolang namelijk het oog niet in de volstrekte duisternis of op volkomen zwart staart, daar men alsdau slechts in den overdragtelijkon zin van een ge- zigtsveld kan spreken, en dit ook zwart noemen. Evenzeer kan men alleen in de oneigenlijke beleekenis een plekje op het nelvlies, dat geene lichtstralen ontvangt, het beeld noemen van een zwart of van een ondoorschijnend voorwerp. Wanneer wij zien, dan is dus bet gezigtsveld of gebeel onverlicht en zwart, of verlicht en gekleurd, en het is duidelijk uit het gezegde, dat het herkennen der voorwerpen, als iets vcrschillend zijnde van dat gezigtsveld, des te gemakkelijkcr zal zijn, naar mate de tegenslelling tusschen het algeineene gezigtsveld en het voorwerp grooter is. Zvvarte voorwerpen op een wit gezigtsveld, en witle op een zwart veld, of, lietgeen hetzolfde is, een ondoorschij- nend voorwerp naar een wit licht gekcerd, en eene opening in een ondoorschijnend voorwerp, waardoor wit licht komt. 104 ZIEN U1J OPVALEEND MCHT. zullen dus altijd hot gemakkelijkst hcrkend worden. Docfi ihdien wij bij opvallend licbl de voorwerpon beschouwcn, zoodat bun beeld zicli met bunne eigendomlijke kleur op bet nctvlies afteckent, dan kan bet niet anders, of de graad van ziglbaarheid liangt zecr af van bet betrekkelijk verscbil dier kleur met die van bet gezigtsveld. Voorwcrpen van de- zelfde kleur als die van bet veld , zouden niet meer waargenomen kunnen worden , indien zij door bunnen vorm en bet daarop vallend licht geene scbaduw bezaten. Een rond of een lioekig ligchaam wordt alleen hierom gemakkc- lijker gezien dan een ander van grootere uitgcbreidheid , docli belwelk plat en vlak is. Legt men op een blad rood papier, hetwelk bet gezigls- veld van bet daarnaar starend oog dus ook rood kleurt, slrooken ander papier, die oranje, blaauw, of geel gekleurd zijn , dan zal men de laatste kleur bet verst kunnen zien , maar legt men dezelfde strooken op een wit papier, dan zal waarscbijnlijk de blaauwe, als de donkerslc kleur, bet verst kunnen worden waargenomen. De invloed van de legeu- slelling der kleuren wordt overigens duidelijk gemaakt, door de volgeude door Plateau (1) verrigte waarnemingen. Hij bevesligde smalle witte, gele, roode en blaauwe papier- strooken, van 1 cenlim. breedte, op eene loodregt geplaatste zwarte plank, en verwijdcrde zich toen zoolang, lot bij de stroo- ken achtereenvolgens zag verdwijnen. Daarbij vond hij door berekeuing, voor elke der gckleurde papierstrooken, den vol- geuden geziglsboek, waaronder zij nog ziglbaar waren. (1) Dissert, sur quelqucs propriites des impressions produilcs par la lumierc. j>. 25, ZIEN BIJ DOORVALLEND LIGHT. 105 GEZIGTSHOEK. In de schaduw. In den zonneschijn. Wit. 18". 12". Geel. 19". IS". Rood. 51". 25". Blaauw. 42". 26". Bij opvallend liclit worden dus de grenzen der ziglbaar- r heid gewijzigd, eensdeels door den vorm, anderendeels door de kleur van het voorwerp, in verhouding tot dien van het gezigtsveld. Ware dit laatste, in plaats van zwart, wit ge- weest,. dan zoude de ziglbaarheidsafstand der kleuren juist in de omgekeerde orde op elkandcr gevolgd zijn. 97. Bij doorvallend liclit komeu andere bijzonderbeden in aanmerking. Bij deze verlichtingswijze onderschept het voorwerp eeue hoeveelheid lichtstralen , die, zonder deszelfs tusschenkomst. , bet netvlies zouden bercikt hebben, en derhalven zal de in- druk des te sterker , de zigtbaarheid van het voorwerp des te grooter zijn, hoe aanzienlijker het aanlal slraleu is, dat, het netvlies niet bereikende, oorzaak is, dal daar ter plaatse een schaduwbeeldje ontstaat. Het zijn echter geenzins alleen de werkelijk ondoorschij- nende ligcharaen , die op deze wijze kunnen worden waar- genomen. Ook de meest doorschijnende vaste en vloeibare ligchamen, onder sommige omstandigheden zelfs de gazen, geven bij doorvallend liclit eenen gezigtsindruk. De oorzaak hiervan is in de eerste plaats, dat vele ligchamen alleen door- schijncnd zijn voor sommige stralcn, die het witte liclit za- 10G 1NVLOED VAN DEN VOltM OP DE ZIGTUAAlllIEID. menstellen, terwijl anderc door hen worden opgeslorpt, zoodal zij zich dan gekleurd vcrtoonen. Maar ten tvveede komt hier ook bet brekcnd en terug- kaatsend vermogen dier ligchamen in aanmerking, daar bier- door de licbtslralen eene afwijking van bunne oorspronkelijke rigting ondergaan, zoodat eenige bet oog niet binnentreden. Het gevolg dier afwijking is dus, dat een gedeelte van bet doorschijnende ligcbaam zicb donker verloont. Daar de boe- grootheid der afwijking bier voor een aanzienlijk deel af- liangt van den bijzonderen vorm , dien het ligcbaam heeft, zoo beeft deze ook eeuen belangrijken invloed op de zigt- baarbeid ; zoo zal b. v. eene dunne glasplaat slecbts even herkend worden aan de randen, van welke wij (mits het op- vallend licht uitgesloten zij) geene licbtslralen onlvangen. Maar, zoodra dezelfde glasmassa tot eenen bol versmolten is, dan zal men alleen het middengedeelle van dien bol verlicbt zien, terwijl een breede donkere rand den omtrek inneemt. Doch niet alleen de vorm, maar ook de rigting, waarin wij een en betzelfde voorwerp beschouwen, oefent haren in- vloed uit. Een glazen cubus, met eene der vlakke zijden naar bet oog gekeerd , zal veel minder goed gezien worden , dan wanneer een der hoekpunlen naar helzelve gerigt is. De oorzaak hiervan is duidelijk. In bet eerste geval treden nagenoeg alle stralen , die de voorste oppervlakte bereikt beb - ben , in dezelfde rigting weder naar buiten , terwijl zij in bet tweede geval naar alle rigtingen been gebroken of terug- gekaatst worden, zoodat een gedeelle der vlakken zich zwart vertoout. Indien men eene klcurlooze glasplaat met evenwijdige oppcrvlakten had, waarvau de zijvlakkcn volkomen regthoc- kig cu glad waren, (vcrciscbtcu , die in de wcrkelijkheid 1NVL0E0 VAN DE 1UGTING DEIl STIULEN. 107 nimmer volkoinen bereikbaar zijn) en men paralelle licht- stralen loodregt op zulk eene plaat liet vallen , dan zoude een daarachter geplaatst oog geen spoor van doze plaat waarnemen. Alle de stralen (z. fig. 32) zouden door cn langs dezelve heengaan , zonder eenige verandering van rig- ting. Maar wanneer dezeifde glasplaat door schuins inval- lende paralelle lichtstralen , of door eenen bundel diverge- rende stralen (z. fig. 35) werd getroffen, dan zouden de rauden zigtbaar vvorden , dewijl de stralen , vvelke deze tref fen , gedeeltelijk naar a en b gebroken , gedeeltelijk naar c en d teruggekaatst worden, zoodat noch de gebroken noch de teruggekaatste stralen het oog bereiken. Dit is de hoofd- reden, waarom vele doorschijnende ligehamen zich bij kunst- licht met zwartere randen vertoonen, dan bij daglicht. Later zal de toepassing dezer opmerkingen op de verlichting van mikroskopisebe voorwerpen blijken. In het algemeen kan men aanuemen, dat boe hoekiger en onregelmatiger de gedaanle van een doorschijnend ligebaam is, des te meer worden de stralen door hetzelve in alle rig- tingen verstrooid. Van daar dat de kleine deeltjes van zeer doorschijnende ligehamen, het tot poeder gestooten glas, het slijpsel van diamaut enz. , zich schier geheel ondoorschij- nend vertoonen. Van daar ook, dat het dunste plaatje krijt ondoorschijnend is, hoewel de kleine deeltjes, waaruit hetzelve beslaat , het licht zeer wel doorlaten. 98. Doch niet alleen heeft deze verstrooijing in zulke ge- vallen voor doorvallende stralen plaats, ook die van het opvallend licht worden op tallooze punten in allerhande rig - tiugen teruggekaatst en verstrooid, cn dit is de reden, waarom zich het poeder van zulke ligehamen met eene witle kleur 108 INVL. V. 11. VERSCIIII, IN BREK. EN TEUUGK. VERMOGEN. vcrloont. Dit zelfde ncemt men waar bij dc lucht. Is dcze sterk vcrdeeld , b. v. door bet schudden met zcepwatcr, dan zullen de kleine bellen wit schijnen te zijn. Sluit men dan bet opvallcnd licht builen, en beziet dezelfde luchlbelletjes alleen bij doorvallend licht, dan zal men aan alien eenen breedcn zwarten rand waarnemen, op dezelfde wijs en om dezelfde reden, waarom men aan eenen glazcn bol eenen dergelijken rand bespeurt. Zelfs zeer kleine verschillen in brekend vermogen der mid- denstoffen zijn voor het oog waarneembaar. De minste spoo- ren van ongelijke menging (aderen of striae ) in eene glazen lens, de afscheidingsgrens van twee vochten, die eenen ver- schillenden brekingsindex hcbben, b. v. van water en zwavel- zuur, van water en ether enzv., worden zonder moeite herkend. Ja zelfs de golvende bewegingen in de lucht, die boveu eene verwarmde oppervlakte, b. v. van eenen kagchel, opstijgt, en welke ontstaan door de verrnenging der verwarmde met de koudere omringende lucht, worden bij sterk doorvallend licht , b. v. zonlicht, waarneembaar, omdat het brekend vermogen van warme en van koude lucht nict volkomen hetzelfde is. Dal ook bij opvallend licht een gering onderscheid in den gang der teruggekaatste slralen aan het oog niet onlsnapt, leeren ons de velerlei linnen, katoenen en zijden stoffen, (damast, keper enzv.), waarin alleen ten gevolge van den afwisselenden loop der draden, die dan eens in deze, dan weder in gene rigting naar het oog toegekeerd zijn, allerlei teekeningen zigtbaar worden; terwijl bovendien elk weet, dat de meer- dere of mindere duidelijkheid dier teekeningen gcheel af- hankelijk is van de wijze, waarop het licht op zulke slolTcn invalt. INVI.0ED DER OMRlNGENDF. MIRDENSTOF. 109 99. Daar nu het brckeud cn tcrugkaatscnd vermogen der kleurlooze doorschijnende ligchamcn dc cenige oorzaak is, waarom wij dezelve bij doorvallend Iicht kunnen zieu , zoo spreekt bet van zelf, dat de omringende middenslof eenen allerbelangsijksten invloed op hunne zigtbaarheid heeft. Hoe grooter bet verschil is tusschen den brekingsindex der stof, waaruit het voorwerp bestaat, en dien van de middenstof, waardoor de stralen moeten gaan, om het oog te bereiken, des te grooter is het getal der stralen, die ten gevolge der breking hetzelve niet kunnen binnentreden. Van daar dat men het in zijne magt heeft hctzclfde voorwerp meer of minder doorschijneud te maken. Glaspoeder b. v. welks bre- kingsindex is 1,5, en hetwelk in de lucht (1,000294) schier geheel ondoorschijnend is, is zulks in veel geringere mate onder water (1.556), het wordl nog doorschijnendcr onder alkohol (1,574), terwijl bet onder terpenlbijnolie, waarvan de brekingsindex (1,478) slechts zecr weinig van dien van gewoon glas verschilt, ter naauwernood meer gezicn wordt. Een glazen crowuglaslcns, in hctzclfde voclit geplaalst, wordt slechts met moeite, een zeer dun glasplaatje in bet geheel niet meer waargenomen. Later zullen wij zien , hoe gewigtig de toepassing der bier opgemerkte daadzaken op de nnkrosko- pische waarnemiug is. 100. Het spreekt van zelf, dat elke gezigtsindruk eenen zekeren lijd vordert om waarneembaar te zijn. Dat die tijd ccliter uiterst kort kan wezen , blijkt uit de zigtbaarheid der elektrisebe vonk, die zoo spoedig verdvvijut, dat een daar- I mede verlicht zeer snel ronddraaijend ligehaam schijnt stil te staan. Volgens de proeven van Wheatstone (1) is een (1) Philos. Transact. 1835. II. p. 583. 1 10 TIJD VOOR EENEN GEZIGTSINDRUK VEUEISCHT. millioensle gedeelle van eenc seconde voldocnde, om eenen gezigtsindruk te weeg te brengen. Doch , tcrwijl men in dil opzigt de vatbaarheid van bet oog, om gezigtsindrukken op te nemen, scliicr onbegrensd kan noemen, is bet geheel anders gelegen met deszclfs vatbaarheid , om de in tijd el- kander opvolgende gezigtsindrukken van elkander te onder- scheiden. Elke gezigtsindruk namclijk cenmaal ontstaan zijnde heeft eenen zekeren duur, en blijfl nog een tijd lang voort bestaan , ook nadat bet licbtend voorwerp , hetwelk denzelven heeft te weeg gebragt, reeds weder verdwenen is. Het ge- volg hiervan is, dat eene reeks van gezigtsindrukken, welke elkander zeer spoedig opvolgen , niet meer afzonderlijk kun- nen worden waargenomeu. Zoo b. v. bemerken wij niets meer van de spaken der widen van eenen snel bewogenen wagen. De nedervallende regendroppels en hagelkorrels ver- toonen zich als streepen. Een gloeijend ligehaam snel rond gedraaid wordende, schijut een vurige kriug te zijn. Yer- ders vinden ook verscheidene aardige physisebe speelluigeu, de stroboskopisdie schijven , bet daedaleum van Horner, enzv., in dit voortduren der gezigtsindrukken, hunne verklaring. Het laat zich reeds vooraf verwaditen , dat de duur van elken gezigtsindruk verschillend moet zijn, en afhangen van den indruk zelven. Dil is ook eenigermate door de proeveu van Plateau (1) bevestigd, die onderscheiden gekleurde pa- pierstrooken , op eenen zwarlen aditergrond geplaatsl, door middel van een raderwerk snel deed ronddraaijen, zoodat, de graad van snelheid der omdraaijing bekend zijnde, de tijd kon bepaald worden , die vcreisclil werd , om de gekleurde papierstrook nog als zoodanig te herkennen. Hierbij ver- (1) L. c. p. 9. DUIIR DEU GEZIGT9IN0UIJKKEN 111 krceg lrij de volgende uitkomsten; voor: Wit 0,55 secondcn. 