VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Op den vyfden van Louwmaand 1796 fpatte het Ge- zwel erger open, dan het tot hiertoe had gedaan, en veroorzaakte eene groote bloedftorting , die, daar het bloed zich met afgebrooken fprongen ontlastte, genoeg- zaam bleek van eene flagaderlyke natuur te zyn. Zy verloor hier door, in eens, ongeveer anderhalf mengelen bloed, eer men in ftaat was den bloedvloed door een aangelegden drukdoek te fluiten, Twee dagen laater ont- ftond ’er eene nieuwe bloedftorting, die zich binnen acht dagen tyds meermaalen hernieuwde; waar door de Lyde- resfe niet alleen zeer verzwakte, maar zelfs meermaalen in flaauwte viel: in weerwil van welke omftandigheden een onkundig Wondheeler kon goedvinden haar eene ader te openen. Het aanleggen en bevestigen van den druk- doek, ja de op het ongemak geplaatfte fchwam, hielp ‘ X 4 niets 800 GENEEZING VAN EEN KWAADAARTIG GEZWEL niets meer: de bykomende flaauwte alleen was, by herhaaling, in ftaat, den bloedvliet een einde te doen neemen. Op den elfden dier maand wierd de Lyderes op een wagen ter geneezing gebragt naar het Julius- Hospitaal. Door zwakheid kon zy niet gaan ; zy was zeer verma- gerd, bleek, en van een “zogenoemd Mippocratisch uit- zicht. Ik onderzogt het fponsachtig Vleeschgezwel naauw- keurig, en dagt, in den eerften opflag, dat het dat onge- mak was, °t welk men noemt de Fungus van het harde hersfenvlies, waar van de beroemde Lours eene. zo uit- muntende befchryving heeft medegedeeld in het Vde Dee! der Schriften van het Meelkundie Genootfchap te Parys. Doch, den toeftand der aangedaane plaats naauwkeurig onderzoekende, bevond ik, dat de Hersfenpan volkomen vast was, en dat in dezelve geen de mintfte doorbooring plaats had. Van zelve fprak het, dat 'er maar één middel was, gefchikt om de geweldige bloedftortingen, die anderzins een nabyzynden dood voorfpelden, te ftuiten, en de kan- kerachtige Oontaarting, die insgelyks uit dit Gezwel te vreezen was, te verhinderen; te weeten, de geheele gron- dige vernieling van het ongemak. Dit kon nu wel, door middel van het Mes, in zeer korten tyd gefchieden ; doch de vernieuwde bloedftorting , daar van onaffcheidelyk , deed my vreezen, dat de kragten der Lyderesfe hier toe te zwak waren. Verder kwam in aanmerking het werke- lyk Brandyzer; dan ik vreesde dat de aanwending van hetzelve voor deeze verzwakte Vrouw te pynlyk zyn zou- de; ook dat de door het brandyzer gemaakte korst te fpoedig zou afvallen, en daar door gelegenheid geeven tot een vernieuwden bloedvliet. Hierom befloot ik, dat niets veiliger zyn zou, dan een kragtig verteerend Bytmiddel aan te leggen; waar toe ik het volgende aanwendde , waar- van ik meermaalen, met het best gevolg , gebruik gemaakt had tot het verdelgen van verdachte Moedermaalen, die in holle, vooze, en kankerachtige verzweeringen overge- gaan waren; gelyk ook in het verdelgen van verfcheidene kankerachtige gezwellen in het aangezicht. B Cinnabar. 3R. Sang. Dracon. gr. viij. Arfenic. Alb. Xij. M. F. Puly. Subtt. Hier AAN HET VOORHOOFD. 2O01 Hier by deed ik zo veel water als noodig. was om ’er een dunne bry van te maaken,-en overdekte, met be- hulp. van een groot penceel, daar mede de geheele op- pervlakte van het ongemak, nadat ik deszelfs oppervlakte met een fpons wel had afgeveegd. Hier over lag ik wat plukzel , een Diapalmpleister, een drukdoek, en het ge- woone hoofdverband. Koorts, pyn, en eene aanmierk- lyke zuchtige opzwelling van het geheele hoofd, waren de toevallen, die zich ftraks na het aanleggen van dit middel openbaarden , waar by zich nog ylhoofdigheid voegde ; omftandigheden , die my een kwaade uitkomst deeden vreezen. Doch, onder het gebruik van eene Emulfie, en van flymige dranken , wierden de toevallen niet erger. Nadat het Bytmiddel lang genoeg gezeten had, deed ik infnydingen in de gemaakte korst, tot by- na in het levendige, en lag ‘er Terpentynolie op , met een Styraxpleister. Dan, daar ik, na verloop van acht dagen, nog geene ettering befpeurde, lag ik eene warme, weekmaakende, pap op het ongemak : hierop be- gon de verettering ; de opzwelling van het hoofd vers minderde; de pynen wierden draagelyk 5 de Lyderesfe wierd beter en vrolyker van geftel, en begon wederom gerust te flaapen. Ondertusfchen befpeurde ik eerlang , at het Bytmiddel niet alleen het ongemak verteerd had , maar dat het diep genoeg was doorgedrongen, om niet alleen het peesachtig bekleedzel, maar zelfs het beenvlies van het bekkeneel, daar ter plaatze, te verderven 5 zo dat de oppervlakte van het been, ter grootte van meer dan vier duimen, eerlang geheel ontbloot voor den dag kwam; eene omftandigheid, die waarlyk niet veel goeds beloofde, dewyl men bezwaarlyk kon begrypen, op welke wyze de heelende Natuur, die hier toch alleen werkzaam kon zyn, zulk eene aanmerklyke ontblooting weder met de vereischte bekleedzelen zou kunnen bedekken. Ik hield inmiddels aan, den omtrek der wonde zodanig te behandelen als de omftandigheden vorderden, door al wat wel verftorven , maar nog niet verteerd was, door middel van Terpentynolie voor het verderf te bewaa- ren, en den vleefchigen rand te dekken met een Digeftief en een dekpleister; terwyl op het ontbloot gebeente zelve droog plukzel wierd gelegd. Na verloop van vier weeken begonnen de randen der zweer behoorlyk te etteren; en om de Natuur nog meer te onderfteunen, plaatfte ik, midden op het ontblootte been , de Trepaan, met zyn doorboorende punt gewa- pend, en boorde een kring in het gebeente, tot diep im de eerfte beentafel, °t geen van eene uitmuntende . uit- werking was; want eerlang kwamen ‘er, zo uit het gaat- je in °t midden, als uit den omtrek, door de Trepaan. kroon gemaakt, eene menigte vleeschheuveltjes voor den dag, die zich met andere, van den buitenften omtrek der beenöntblooting voortkomende, heuveltjes vereenigden ; en allengskens een nieuw beenvlies daarftelden. Na ver- loop van vier maanden was de wonde geheel geneezen, en, tot verwondering van my en myne Leerlingen, met een zo vast lidteken overtrokken , dat iemand , die het ongemak niet gezien had, bezwaarlyk zou hebben kunnen gelooven, dat aldaar eene zo aanmerklyke vernieling van vaste deelen had plaats gehad. Het met ftoutmoedigheid aangewend Bytmiddel ver- nielde dus-dit gevaarlyk Gezwel. De gunftige en welbe: ftierde Natuur verrigtte het overige. | ee WAARNEEMINGEN VAN SPALLANZANI , AANGAANDE ' DE EIGENSCHAPPEN DES VUURSPUWENDEN BERGS OP HET EILAND STROMBOLI, (Uit het Fransch.) „Stromboli, het eerfte der ZEolifche Eilanden ten Noord- Oosten van Sicilie, wierd door ‘de Grieken genoemd Strongyle, van wegen deszelfs ronde gedaante. De Poëes ten ftelden hier de woonplaats van de Godheid der Wins den; niet als of uit dit Eiland de onweders te voors fchyn kwamen; maar om dat de inwooners, uit de meer- dere of mindere werkzaamheid van hun Vulcaan, en uit de ftreek , in welke de rook opklom , de wig in den Dampkring konden voorzeggen. Deeze brandende Berg is ongetwyfeld de byzonderfte die ’er beftaat. Men ziet den Zina, den Vefuvits, de Heela, en andere dend en- WAARN. WEGENS EEN VUURSPUWENDEN BERG. 303 dende Bergen, nu eens met eene groote woede uitbar- ften , en brandende vuurftroomen uitftorten; doch zich daarna wederom ter ruste begeeven, geduurende veele jaaren, ja geheele eeuwen ; eveneens als of de bron van t onderaardfche vuur geheel was uitgebluscht. Doch de uitbarftingen van den Stromboli zyn fteedsduurende, en verfchillen in aart van die der overige Vulcaanen. Van alle bekende Reizigers, is de beroemde sPALLAN- zANI de eenige, die de eigenfchappen van deezen vuur: vloed heeft nagegaan, en die ‘er onlangs het volgende bericht van heeft gegeeven. Men rekent dat men ongeveer twee en eene halve myl moet klimmen , om van den oever der Zee op den top van deezen Berg te komen. De kleinfte helft der reize is zeer gemaklyk, en als een welgebaand pad; doch het overige is ongemeen bezwaarlyk , door de fteile helling van ’t gebergte, °t geen men moet beklimmen, door het zand, waar in men met de voeten verzinkt, en door de losfe fcorien , die den weg puntig en glibberig maaken. Na dat de Waarneemer alle deeze beletzelen had over- wonnen, bevond hy zich op eene der beide punten van den Berg, die van verre maar een enkelen kegel vertoo= nen, De hoogte, die hy beklom, lag tegen het Noord- Oosten: terwyi de andere top naar het Zuid-Westen ligt. De hoogte dier toppen is ten. naasten by eene myl boe ven het waterpas der Zee. Ook kan men van den eenen top tot den anderen gaan, door eene ruime valei, die de aandagt des onderzoekers ten hoogften waardig is. Men vindt daar in vyf luchtgaten (Soupiraux,) alle naby elkander gelegen, uit welke een witte zwavelachtige damp opgaat, die onverdraaglyk heet is. Decze vyf luchtgaten zyn omzoomd met kleine kristallen, beftaande uit zwavel en ammoniac-zout; terwyl de grond over ’t geheel beftaat uit zand en uitgebrande fcorier, Dit zand is vogtig, zo boven als in de diepte, °t geen door twee redenen kan veroorzaakt worden: te weeten, door de on- deraardfche wateren, die door bet inwendig vuur in damp worden opgeheven; want ‘er beftaat geen brandende Berg zonder water: of door het water. des Dampkrings, t geen door het zwavelzuur wordt aangetrokken. Hier ter plaatze is het aardryk zeer heet; overal, waar men met een ftok in den grond fteekt, komt de zwavel- rook voor den dag, en vloeit ’er by aanhouden- id uit. ke Ver. 804 WAARNEEMINGEN Verder Westwaards gaande , ontdekt men nog een vers fchynzel , ’ geen alle aandagt verdient. De twee toppen van den Berg vertoonen niets dat naar een mond van een Vulcaan (Cratere) gelykt ; doch men, vindt daar van de tekenen ten klaartten in de valei; deeze ver- toont zeer duidelyk eene kom, die, van het Oosten naar het Westen, drie honderd voeten lengte heeft, op twee honderd voeten breedte en honderd zestig voeten diepte. De binnenwanden van deeze kom zyn zamengefteld uit laagen van Lava, die eene zeer hooge oudheid vertoonen, Het is zeer klaarblyklyk, dat deeze mond van den vuur- fpuwenden Berg de eerfte en groottte van geheel het Ei- land is geweest; dat de ZLevaas den grondflag en den rand daarvan gemaakt hebben., en dat dezelve in vervolg van tyd gevuld is door de aarde, welke het regenwater heeft agtergelaaten , en door de ftoffen , die nog heden uit de tegenwoordige opening van den vuurfpuwenden Berg geworpen worden; mogelyk ook door het inftorten van het bovenfte deel van den rand, Van de voornoemde toppen ziet men ten klaarften de hagelbui van fteenen, welke de vuurmond, die ’er onge- veer maar eene halve myl ten Noorden van verwyderd is, by aanhoudenheid uitwerpt. Duidelyk onderfcheidt men van daar de zombere boorden van den vuurfpuwenden mond. Beter dan op zee, ziet men ook, tot welke hoog- te de fteenen worden opgeworpen; het geen in fterke uitwerpingen ongeveer gefchiedt ter hoogte eener halve myl. Thans bereikten zy in geenen deele de plaats, op welke de Schryver zich bevond; maar vielen weder. ne- der in den vuurmond, of in deszelfs omtrek. Hoe aans merklyk hem intusfchen deeze uitftortingen toefcheenen, waren zy echter gering, in vergelyking van het geen, volgens °t REE zyner geleiders, in geweldiger uit- barftingen plaats had; geduurende: welke het, volgens hun zeggen, daar ter plaatze geenzins veilig zou geweest zyn, De menigte oude fcorien, die rondsom hun lagen, be- weezen dit ook genoegzaam ; en de verzekering der gidzen , dat de fteenen dikwyls meer dan eene myl verre in de hoogte geworpen wierden, kwam den Waar: neemer geenzins onwaarfchynlyk voor. De ‘Schryver nog een vierde van eene myl nader aan de opening nedergedaald zynde, °t geen thans veilig kon gefchieden , beklom hy aldaar een heuveltje , van wu WEGENS EEN VUURSPUWENDEN BERG. 305 hy een naauwkeuriger gezicht had op de uitbarftingen van den Berg. Hy zag toen zeer overtuigend , dat ’er eenzins zulke aanmerklyke tusfchenpoozingen tusfchen ezelve plaats hadden , als men voorheen meende. De reden van die dwaaling was deeze: dat men van verre maar alleen de geweldige uitbarftingen kan zien ; maar geenzins de ge „ die zich maar tot de hoogte van vyftig voeten, of daaromtrent, verheffen, en die zo me- nigvuldig zyn, dat ze zelden meer dan drie of vier minu- ten tusfchenruimte hebben, | De Reiziger had nu reeds veel waargenomen; doch zy: ne nieuwsgierigheid was zo groot, dat hy gaarne het in- wendige van den vuurkolk wilde zien. Uit hoofde der nedervallende fteenen, was het een allergevaarlykfte zaak „ nader te komen; doch hy ontdekte eene grot in het ge- bergte, die derwaards leidde, en waar door hy zeer naby aan den brandenden poel kon komen, zonder iets van de fteenen te vreezen te hebben. Dus, zo verre het moge“ lyk was, genaderd zynde, zag hy, van naby, den omtrek van den brandenden oven, die een omvang had van byna drie honderd veertig voeten: de binnenwandén vernaauw- den zich allengskens nederwaards; van het Oosten naar het Zuiden was de helling flaauw , doch voor het overi- ge zeer fteil; ook waren zy overal bekleed met eene gee- le zelfftandigheid, gelykende naar zwavel. De vuurkolk was tot eene zekere hoogte gevuld met eene gloeijende ftoffe, ten naasten by gelykende naar gefmolten metaal. Deeze was de gefmolten Laya zelve, die zeer zichtbaar op tweeërley wyze wierd bewoogen, te weeten met eene eduurige draaijing in °t rond, en eene voortwerping van eneden naar boven. De gefmolten ftoffe wierd in den kolk, met meer of minder fnelheid, opgeheven: tot op den afftand van vyf en twintig of dertig voeten van den bo- venrand gekomen, verwekte zy eene uitbartting, met een flag, als van een geweldigen kort afgebrooken donder; op het zelfde ogenblik wierd de toffe, met geweld, naar boven geworpen, met eene onbegryplyke fnelheid , en met eene uitftorting van rook » Vonken , en. gloei« jend zand. BE , A Eenige ogenblikken vóór iedere uitbarfting zag men de oppervlakte der Lava zwellen, en in groote bellen opry- zen, waar van zommigen verfcheiden voeten middellyns hadden ; ftraks braken deeze bellen, en op hun barften volgde de donderende uitbarfting en het uitwerpen he Ots 306 J WAARNEEMINGEN ftoffen. Na iedere uitbartting zakte de Lava, kwam wedet op als vooren, en herhaalde dezelfde verfchynzels. De Lava gaf weinig rook uit, wanneer zy zich ophefte, of nederzakte; doch zeer veel wanneer zy uitborst: met den flag verdwynt fteeds alles, eveneens als aangeftooken bus: kruid, uitgezonderd echter de nedervallende fteenen. Zo men niet wist van waar die fteenen kwamen, die met ‘een gedruis, als dat van den donder, nederftortten, zoude men gezegd hebben dat zy uit den Hemel neder: daalden. Teffens zag men boven zich een zeer dikken zwarten rook, die zeer wel naar eene zwaare onweerse bui geleek. Deeze zonderlinge vertooningen, by dag, bewoogen den Wysgeer , om in zyne grot ook den nacht door te bren- en. Hy kon toen duidelyk zien, dat de oppervlakte der gefmolten ftoffe geen eigentlyke vlam opgeeft ; zy was enkel door en door gloeijend, gelyk gefmolten glas; de eheele omtrek wierd tot op een aanmerklyken af(tand verlicht door deezen glans, welke nu eens grooter en dan weder kleiner was, naar maate van de beweeging der Lava. By iedere uitbarfting vermeerderde de glans, voor- naamelyk door het botzen der eg uitgeworpene fteenen , die een ongelooflyk aantal vonken deeden geboo- ren worden. Geduurende deeze vertooningen gebeurde ’er iets, 't geen den onderzoeker geen geringen fchrik aanjoeg. uitbarftingen hielden op; de Lava zakte veel dieper als voorheen , en rees niet weder; de oppervlakte verminder de merkelyk in gloed. Op het zelfde oogenblik wierden de zwavelachtige dampen, die voorheen in ftilte ope klommen, met een geweldig gezuis voortgedreeven uit een groot aantal luchtgaten in de nabuurfchap; terwyl ’er teffens eene heldere vlam uit dezelve te voorfchyn kwam. Het gedruis wierd veroorzaakt door eene ongemeene hoe: veelheid van wind, die uit de luchtgaten wierd uitgedree- ven, met een geraas, ’t geen veel had van dat der geweldig groote blaasbalgen in de Metaalfmelteryen te Kremnitz en elders, hoewel met dit onderfcheid, dat het gedruis in deezen Berg veel heviger was. Deeze aanmerklyke vere andering in de werking van den Vulcaan, en de nabyheid der wind- en vuurfpuwende gaten, die hem omringden, deed den Reiziger vreezen, dat ‘er voor hem nadeelige gevolgen uit zouden voortkomen, vooral van wegen de menigte en het geweld des zwaveldamps, die in ze na- uur- WEGENS EEN VUURSPUWENDEN BERG. 397 buurfchap ontlast wierd. Doch zyne gidzen ftelden hem gerust, door hem te verzekeren, dat deeze omftandigheid maar van korten duur zoude zyn; dat wel ras de uit- barftingen zouden wederkeeren „en dat dan aanftonds de werking der luchtgaten, die zy Ae/piri noemden , zoude ophouden; gelyk ook eerlang gebeurde. Uit de vergelyking der onderfcheidene verfchynzelen van deezen vuurgloed, begreep de Waarneemer zeer dui- delyk, dat eene byzondere veerkragtige vloeiftoffe, eene foort van Gaz, veel tot derzelver werkzaamheden toe- bragt. De groote bellen, die op de oppervlakte van de {molten Laya verfchynen, ontttaan, naamelyk, uit die luchtftoffe , welke de taaije ftoffe des gloeels doet uitzetten: van hier het gedruis, door het breeken der bellen vere oorzaakt; wanneer, naamelyk, de opgeflootene vloeiftoffe zich met geweld ontlast, en den gloed met eene onge» looflyke fnelheid in de hoogte voert, van waar zy dan wederom in de gedaante van fteenen nederdaalt, die me« nigvuldig en groot zyn, naar maate de bellen uitgebreid en de uitbarftingen dus geweldig zyn geweest. By iede- re uitbarlling ontfnapt de veerkragtige vloeiftoffe, en hierom zinkt de Lava; doch, dewyl dezelve, zonder op- houden, ’op nieuw uit de ingewanden des Bergs opklimt, ryst ook ftraks de Laya op nieuw ; de uitbarfting her- vat, en dus gaat alles doorgaans by aanhoudenheid op denzelfden voet. Wanneer, intusfchen, door gebrek aan inwendige hitte, de ftoffe van den vuurkolk niet tot eene enoegzaame dunheid wordt gefmolten , houden de uit- arftingen op; de Lava bezinkt, en de veerkragtige ftof- fe, thans niet kunnende uitbreeken uit de oppervlakte van den gloed, wordt zydelings in de zogenaamde lucht. gaten gedreeven , komt daar uit te voorfchyn met een geweldigen blast, en verwekt in dezelve vuurvlam- rk » door een gedeelte van den gloed met zich te eepen. De Abt SPALLANZANI heeft ook naauwkeurige Proeven enomen, aangaande den aart van de veerkragtige vloei» offe, welke het groot beweegrad is, niet alleen van den Vulcaan van Stromboli, maar ook van de werkingen van alle andere Vuurfpuwende Bergen, de daar mede verknogte Aardbeevingen , enz. ogelyk zullen wy pan gelegenheid vinden, dienaangaande iets mede te eelen, | GER | MID- 308 MIDDEL. MIDDEL, OM EEN PRUIMENLOOM MET ZYNE BLADE- REN EN VRUGTEN , GEDUURENDE DEN WINTER, GROEN EN VERSCH TE HOUDEN, (Uit le Feuille du Cultivateur.) K's naar uw goedvinden, een wel met vrugten belas den Pruimboom ; omring denzelven met een Tralie- werk van houten latten en dwarslatten; en dek dit met goed droog Stroo, ter dikte van 8 of ro duimen, en zelfs meerder, tot dat het geheele Traliewerk niets dan een Hooiberg porin Men moet vooraf zorg draagen , dat, als men dit doet, de Pruimen nog niet volkomen ryp moeten zyn, maar alleen een weinig blaauw begin- ‚nen te worden. Aan het beneden-einde van het Tralie- werk moet.men eene opening laaten, op dat men by den boom kan komen; moetende men deeze opening vervol- ens met 2 of 3 planken digt maaken, en dit vak ver- er, als het overige, met Stroo bedekken. Geduurende den Winter, moet men de fneeuw, welke op het ftroo valt, niet wegneemen, nadien dezelve de innerlyke warmte bevordert, en de groente van: den boom, en de rypheid. der Pruimen, onderhoudt, welken ’er zagtjens in broeijen: kunnende men, door de opengelaaten opening, zo dikmaals men wil, by den boom komen, en, den ge- heelen Winter, verfche Pruimen, met groene bladen, bekomen. en IETS OVER DE ALCARAZAS, OF SPAANSCHE WATER- KRUIKEN, (Uit het Fransch. ) T Spanje noemt men Alcaraza, eene foort van Krui- ken, gefchikt tot bewaaring en verkoeling van het drinkbaar water. Deeze foort van Kruiken hebben on- geveer een voet hoogte, op eene breedte van byna zes duimen, met een naauwen hals en een omgeboo- gen rand, om ’er gemaklyk eenig vogt uit te kunnen ieten. j Ik IETS ÔVER DE ALCARAZAS. 309 Ik zal my niet in het breede uitlaaten over de afftam- ming van het woord d/caraza; ook geloove ik, dat de uitvinder van dit nuttig huisraad onbekend is. Alleen zal ik zeggen, dat, volgens alle waarfchynlykheid, dee- ze vaten door de Mooren in een algemeen -gebruik ge- bragt zyn. lk geloove dit zo veel te meer, omdat de beste dlcarazas, van Madrid, afkomftig zyn uit eene kleine Stad van Andalouzie , met naame Anduxar, die eduyurende verfcheidene eeuwen den Mooren behoorde. ogelyk zyn zy zelfs oorfprongelyk uit Zfrica; want VOLNEY verhaalt, in zyne Egyptifche Reize, dat men, door geheel Africa, een zeer algemeen gebruik maakt van aarden vaten, die het vermogen bezitten om het wa- ter te verkoelen, welke dus in aart, en denkelyk ook in zamenttel, met de Spaanfche Afcarazas overeenko- men. De Alcarazas zyn zamengefteld uit-eene klei,-die door het vuur eene groote hardheid bekomt, na dat men daar naauwkeuriglyk onder gemengd heeft eene groote menigte zand, en,: zo ik meene, ook eene zeer kleine hoeveel- heid van keukenzout. Wanneer een Alcaraza wel ge- nraakt is, moet dezelve zo poreus zyn, dat, zo ras men haar met water heeft gevuld, hetzelve naar buiten doordringe , en haar aldaar geheelenal bevochtige. Zo ras nu zodanig eene gevulde Kruik wordt blootge- fteld aan de o lucht, of nog beter aan een aanmer- kelyken luchtftroom, wordt het water binnen kort zo koel, dat, wanneer de hette te Madrid in den zomer na- genoeg overeenftemt met 100 Graaden van den Thermome- ter van FAHRENHEIT, het water, in deeze heete lucht, door dit middel eerlang zo koel wordt, of het een tydlang in een diepe kelder was bewaard geweest. Ik zal my niet uitlaaten over het nut deezer Kruiken, die een der aangenaamfte winften zyn, die wy op de Spaanfche Konften en Handwerken kunnen doen. Ge- duurende de hette van den zomer koel water te kunnen drinken, is een vermaak, °t geen de meeste menfchen naar waarde weeten te fchatten. De ryke man bewaart het ys, geduurende den winter verzameld, als een fchat; hy verandert daarmede, als °t ware, de orde der faifoenen; hy drinkt door dit behulp fteeds een koelen drank, ge- duurende het geweld der zomerfche hette, De burger van den middelftand vindt dienzelfden troost dikwyls, op eene minder moeijelyke en kostbaare wyze, in zyn wa- MENG. 1798. No, 8, Z ter- 310 ERTS OVER DE ALCARAZASs terput. - Doch de armoedige bewooner der groote Steden, de daglooner, die op de bovenfte verdieping of op een zolder woont, die noch ys, noch een put, tot zyn dienst heeft, moet zich dikwyls behelpen met half bedor- ven water, ’t geen door deszelfs hette niet in ftaat is en dorst te lesfchen. De voedfters, de kinderen, de arme zieken, zullen duizendmaal in eenen zomer die konst- greep zegenen, welke hun een onkostbaar middel heeft bezorgd, om frisch en heilzaam water te bekomen. Het water is eene zeer kostbaare zaak voor hem die daar uit de helft van zyn beftaan moet trekken. Wat al, ziekten komen ’er niet voort uit bedorven water? Hoe veele werklieden zullen goed water, behoorlyk in eene Alca- raza verkoeld, ftellen boven ondeugenden. wyn, of an- dere vergiftige dranken, aan welkezy hunne gezondheid, hun redelyk verftand, hunne bezuinigingen , en dikwyls hunne zedelykheid, en de rust hunner huisgezinnen, op- offeren! In Spanje ontmoet men zelden dronken lieden, denkelyk omdat de overvloed van gee en welverkoeld water bun de lust beneemt om zica aan kwaaden wya dronken te drinken, ’Er zyn ook nog andere dlcarazas , die uit eene-roode aarde gebakken zyn, en de byzondere eigentchap-hebben, van aan het water een fmaak mede te deelen, die voor aangenaam en hartfterkend wordt gehouden, Doch aan- gaande deeze zal ik my niet verder uitlaaten, naardien zy kostbaar-en niet voor een ieder te bekomen zyn. tie verzekerde. ` Het Fransch Epirus bevat de volgende Steden: Larta, eene groote, welgebouwde, en handeldry- yende Stad, thans de zetel van den Metropolitaan van Lepanto; welke Stad, door middel der Rivier die haar befproeit, gemeenfchap heeft met de Golf van me bracie., Burinto ligt aan de Golf van dien naam. | - Preveza wierd gefticht door AuGustTus, Onder den naam van Nicopolis, of de Stad der Overwinning, ter plaat- ze waar hy zyne Legerplaats had opgeflaagen, geduuren- de den Zeeflag by ann” Pa ' 2 fe € 312 NIEUWE FRANSCHE BEZITTINGEN Venizza is eene Stad, voorzien met een Kasteel, liggen- de aan de Golf van Larta. Door het geheele Landfchap loopt de Acheron, die onte Ípringt in het Bosch van Dodone, welks heilige Eikene koomen weleer fpraken, gelyk de Ezels in Palestina. Zo wel verzierde als wezendiyke gebeurtenisfen hebben aan dit Land eene groote vermaardheid gegeeven in de Gefchies denisfen. Ook zyn de volgende Eilanden in de Jonifche en Egeëfche Zeeën niet minder vermaard. Corcyra, of Corfu, weleer Phieacie, was het Ryk van ALCINOUS, wiens Tuinen door Homerus bezongen zyn. Corinthe befchouwde dit Eiland als een zyner Volkplantin- gen. De Corcyreners maakten weleer een magtig Gemee- nebest uit, Het Eiland heeft vyfênveertig mylen lengte op tweeëntwintig mylen breedte. De Hoofdftad Corfu heeft een Haven en Vestingwerken, welke den Venetiaanen fchatten gekost hebben: voorts is hier een Griëksch Aartsbisdom, en eene Hoogefchool van Konften en Weetenfchappen. Het Ei- land ligt onder een gezonde luchtftreek. De vruchtbaare grond brengt een overvloed van honig, wasch, en de heere Iykfte vruchten, voort. Ook zyn hier de wynen zeer lek- ker, en de zoutpannen menigvuldig. Men berekent de bevol« king van dit Eiland op ongeveer zestig duizend inwooners. Paxu en Antipaxu zyn twee kleine Eilandjes, die in de nabuurfchap van Corcyra liggen. Wat verder vindt men Leucade, ook Sainte Maure, doch by de Ouden Neritis, geheeten; een Schiereiland, welks landëngte de Corinthiërs doorgegraaven hebben. Op een der Voorge- bergten van dit Eiland ziet men den er: van APOL- LO, zeer beroemd door de ongelukkige flachtoffers der liefde, welke deeze plaats voorheen meermaalen uitkoo- zen om zich in zee te ftorten, en dus hunne ongelukki« ge drift te geneezen. Lewcade is vruchtbaar in graanen, wyn, olie, citroenen, oranjeappelen, amandelen, enz.; het bezit fchoone weiden, en drie goede Havens , met naame Englimento, Demata en Santa Maura. - De ZEchinades zyn eene verzameling van kleine Eilanden, onder welke voornaamlyk uitmunten Dwu/ichio en Ithaca, het Koningryk van ULYSSES, zo vermaard geworden door de poëzy van HOMERUS en de verheven proza van FENE- LON», den Schryver van den Zelemachus. Cephalonia , weleer Epirus Melunna, of zwart Epi- zus, is grooter dan Corcyra. De Hoofdftad was weleer \ if « Se ` IN GRIEKENLAND. Ti ND 7 313 Samo; welke Stad, thans niet meer in wezen, gelegen was. zo men meent, aan de zogenoemde Haven van Guifcardo. Men verdeelt dit Eiland in zeven Cantons: deszelfs vruchtbaarheid is onbegryplyk groot; de vrucht- boomen geeven hier jaarlyks twee oogften. Van hier ko- men voornaamlyk de Korenten. | Zazinthe, voorheen Zante. Dit Eiland heeft zyn naam, zo men zegt, ontvangen van eenen Zoon van DARDANUS: het heeft zes mylen lengte op vier mylen- breedte, en eene fchoone Haven. Homerus heeft de bosfchen van dit Eiland niet weinig beroemd gemaakt door zyne heer- lyke verfen. Deeze bosfchen beftaan niet meer; doch de vruchtbaarheid van dit Eiland is nog dezelfde als in voo- ee dagen. De Zantifche Korenten zyn alom bekend. e Sfrophades zyn kleine Eilandjes, op welke de Schry- vers der oude verdigtzelen de Harpyen plaatzen, na dat zy uit Bythinie verdreeven waren, Zy zyn opgevolgd door ‘de Monniken. In de Bgeëfthe Zee hebben de Franfchen. alleen beko- men Cerigo, weleer Cythera. Dit Eiland bezit weinig van zyne oude vermaardheid , door de Grieken daar aan gegeeven, van wegen den Tempel en den Dienst van ve- Nus. De oude fchoonheden van dit Eiland zyn byna ver- dweenen; ‘er ís niets van overig, dan hier en daar eene aanloklyke en vruchtbaare valei, Eene geringe bevolking en een zeer overvloedig gevogelte zyn getuigen van een kwynenden akkerbouw. Men vertoont hier nog de Baden van HELENA , en de overblyfzelen van het Paleis van MENELAUS, voor die het willen gelooven. f ` UITTREKZELS UIT DE BRIEVEN VAN EEN HINDOO RAJAH, OVER DE ZEDEN DER EUROPEAANEN, ` Door Mejuffrouw ELIZA HAMILTON. CVervolg en Slot van bl, 280.) at uw Vriend, de edele Rajah , zich njet laate, be- driegen, Laat hy zich niet ydelyk inbeelden, dat de < Christenen in dat Land zulk een onwaardeerbaaren fchat bezitten als de Shaster (*) door hem befchreeven 5 een i l- As. (*) Letterlyk , een Boek. — De H. Schrift der Hindoos wordt, by uitneemendheid, de rd genoemd, 3 $14 BRIEVEN. VAN EEN HINDOO RAJAH, Shaster, welke-de heilryke hoop der Onfterflykheid bè kend maakt, gefchikt om Vrede en Geregtigheid alge- meen te doen heerfchen , om de Menfchen aan te zetten tot de beoefening ván de zuiverfte goedwilligheid en vol- maaktfte deugd. ô! Dat de Rajah niet denke, dat de kennis van zulk een Boek onder de Christenen beftaat. Is het, indien ’t zelve beftondt, mogelyk , dat, in de tien jaaren, geduurende welke ik gemeenzaam omgegaan heb met Christenen van allerlei rang en ftaat 5 Krygsbevelhebbers, Opperhoofden in het Burgerlyk Bewind, Mannen die van de Letterkunde en Geleerdheid hun voornaamfte werk maakteh;: is het mogelyk, vraag ik, dat ik nooit van zulk een Boek zou gehoord hebben? Dat de edele-Rajah zel- ve oordeele. - Dat eén Boek, van zeer ouden oorfpronge, in de Volks: taal den Bybe/ geheeten, ten eenigen tyde onder de Er- gelfchen bekend was, fteunt by my op genoegzaam ge- loofwaardige berigten : maar, wel verre van zodanige Leerftellingen te behelzen als waar van de Rajah fpreekt , beftaat de eerfte proeve van vernuft, welke een Jongeling geeft als hy nit de Hoogefchool des Lands komt, in met zekere maate van veragting van dit Boek te fpreeken. In waarheid, het is zints lange geen der minfte voorwer- pen geweest van de aandagt der Wysgeeren in Europa, om de Menfchen te ontheffen van alle agtgeeving op de verderflyke Leeringen daar in begreepen,. Hoe zeer dit Boek in verfmaading is by die fchrandere Wysgeeren , zult gy gereed daar uit opmaaken, als ik u verklaars dat van de veelvuldige Wysgeeren, door my ontmoet s die tegen dit Boek gefchreeven of gefprooken hadden, geen hunner zich verwaardigd hadt om den inhoud te one derzoeken. —_ Een van deeze groote Mannen, een Ge- fchiedfchryver , heeft in ’t licht gegeeven een Werk „ grooter dan de Mahabbarat (+), en fchitterender dan deLierdichten van sANCHA, met het liefdaadig oogmerk om zyne L-ndgenooten té overtuigen van de uitmunten- heid des AMZahomethaanftchen boven den Christen- Gods- diens’. Of deeze hoogverlichte Lieden flaagen zullen om in Engeland het Mahommedaanendom in te voeren, is myns oordeels, hoogst twyfclagtig. Hoe uitlokkend de Leer der Veelwyvery > en het uit- zigt (*) Een Heldendicht in de Shanferit -Taal. OVER DE ZEDEN DER EUROPEAANEN. BIS Zigt op het Mahomethdanfche Paradys , ook moge weezen voor de zodanigen, doen ’er zich eenige hinderpaalen ops die de Volksbegrippen geweldig in den weg titaan. De woornaamfte zyn het verbod van Wyn drinken, ‘de ftrenge Vastentyd van: Ramozin, en bovenal de bevelen. wegens de behandeling der Slaaven (*), welke zo zagt. en toe» pek zyn, dat de Christenen van Engeland, die: deel ebben in den Handel, gedreeven met hunne Medemens fchen, (en deezen maaken geen gering aantal uit.) zich nimmer zullen laaten overhaalen om ’er zich aan te on- derwerpen: «< ‘In gevolge van het bedrieglyk denkbeeld, °t welk den eest van den edelen Rajah vervult, tèm opzigte vån den dsdienst der CAristenen, zal hy, ongetwyfeld, overhel« len, om te-gelooven; dat hunne. Menschlievenheid den weyden kring van het merischlyk Geflacht omvat. Dans in hoe verre de Regel; om anderen te doen, gelyk zy; in verwisfelde omttandigheden, zouden wenfchen befrandeld. te orden, kaf men leeren uit het volgend voorval, my op myne reis bejegend. - Eet oe _Naardemaal ik de vriendfchap van aanzienlyke Lieden genoot, had ik het voordeél van overgevoerd te worden aah boord van een hunner Ooflogfchepen , een grootsch evaarte; welks zydén als met ‘den. donder bekleed waren, it Schip voerde omtrent zevenhonderd man, onder be- wind van eenige weinige Opperheofden , “wier bevelen met de vaardigheid éens blixems volvoerd werden, en de blik van wier misnoegen gevolgd werd door de ftrengfte ftrafoefening. Wy hadden twee derden van onzen weg ma de Kust van Groot - Brittanje afgelegd, wanneer zich, op een vry gtooten afftand , een Schip vertoonde, °t welk ofte kundige Zeelieden begréepen dat in nood was. Ik wis zo dikwerf getuigen geweest van wreedheden:in oùs Zeéekasteel gepleegd; dat ik niët dagt, dat dè verlegeri- heid , waar in deeze lieden zieh bevonden en- die. zy. riimmer gezien hadden, by hun eenig mededogen .:zou verwekken; —— Hiér in, Egter, Vond ik miy bedroogen. Tot myne groote verwondering , werd terftond alles te werk gefteld om hulp aan deeze vreeinde Scheeplingen toe te brengen; en ik zag de kloeke Zeegasten, die de Leeu- wen (*) Zie sarw’s Koran, en HAMILTON's Vertaaling van de Hedeya. 4s eE Z4 316 BRIEVEN VAN EEN HINDOO RAJAH, wen van den Oceaan mogen heeten, alles aanwenden wat tot redding van het bykans zinkend Schip kon dienen. Eindelyk flaagden zy gelukkig in het betoon van hunne hulpe : en zy, die zich zo volyverig daar in gekweeten hadden, fcheenen nu geheel ongevoelig voor de uitdruk- kingen van dankbaarheid, welke die geredden uit de kaa- ken des doods hun betoonden. Onze Timmerman deedt zyn best om de lekken in het geredde Schip te her- ftellen. Dewyl het weêr nu bedaard was, dreef de nieuwsgie- righeid veelen van ons Schip aan, om aan boord van het geredde te gaan. Ik bevond my onder deezen. Maar, helaas! Ô dat ik uit myne geheugenisfe kon uitwisfen het gedenken aan een tooneel, welks verfchriklykheden geen n kan befchryven, geen tong uitfpreeken, geene ver- Beelding bevatten ! Het was een Engelsch Schip, ’*t welk eene reis gedaan hadt na de’ Kust van Africa , van waar het nu na de Engel/che Volkplantingen in de West- Indiën vertrok, met eene Laading, niet van Zilver, Goud, kost- haare Speceryen ; maar van eenige honderden der ramp- zaligften onder het: Menschdom; —— een Laading Slaa- ven ! Deeze elendige weezens waren zamengepakt in de morsfige hokken van een vaarende vulnishoop. Hun jammerlyk gefchreeuw; hun grommend misnoegen; hun elaat, waar op beurtlings de trekken van woede , van íchrik, van wanhoop , te leezen ftonden; het rammelen hunner ketenen; en de ftrenge oogflag der witte Barbaa- ten, die over hun het opzigt hadden : dit alles leverde eene vertooning op, welke de befchryving te leur felt. Voorzeker zal de grootmoedige Rajah zich niet ver- beelden dat de Volvoerders van zulk eene wreedheid de Belyders kunnen weezen van eenen Godsdienst, die de Menschlievenheid in de hoogfte maate aanbeveelt. Neen! Hadt een ftraal van kennisfe hun verlicht, zy zouden, door de zwarte verwe van de huid der onbefchaafden heen, de uitvloeizels erkend hebben van den fcheppenden Geest; zy zouden ontwaar geworden zyn, de Ziel, die, in den vorderenden voortgang door verfcheide leevens- ftanden, ten eenigen tyde de Lichaamen van hunne eigene Kinderen kan bewovonen. — - Wat my betreft, toen ik. het evengemelde jammertooneel, voor myne oogen open- efchooven, aanfchouwde, vervroegde. ik, in myne ver- celding, de weinige onverbeeldlyk fnel voorbyvliegende jaaren , in welke de Zielen van deeze shal 0e an. OVER DE ZEDEN DER EUROPEAANEN. 317 Blanken zouden overgaan in de Lichaamen van zulke tot elende gedoemde Negers; terwyl de tegenwoordige flacht- offers hunner wreedheid, op hunne beurt, Meesters zou- den worden, en met den fchorpioen- geesfel der verdruk- kinge het tegenwoordig lyden betaalen met al de bitter- heid der wraake. — Maar, helaas! de Godlyke Leer der Wedervergelding is onbekend by deeze Christenen. Geene vrees voor ftraffe in een ander leeven houdt de hand van medogenlooze wreedheid terugge. Geen begrip van de wraake eener getergde Godheid wendt.hun af van het heftig bejag der Gierigheid, of geeft eenige ftooreuis aan het genot hunner weelde. Want, en laat het geen ik aanvoere u niet doen twyfelen aan de waarheid van myn zeggen, wanneer ik vermeld, dat al deeze opeen- ftapeling van menschlyke elenden daargefteld wordt om den fmaak der verdartelde ZEuropeaanen te ftreelen, en dat de ongelukkige Negers uit hun Vaderland weggefleept, uit de armen hunner Bloedverwanten en Vrienden ge- rukt worden, tot geen ander einde, dan om Zuikerriet te planten en te bearbeiden; een werk, te zwaar voor de gemaklyke ZEwropeaanen, | Wanneer ik van de Slaaven der Christenen fpreek , moet uwe verbeelding zich niet vestigen op de Lyfeige- nen in 4/ia, als of dier beiden omftandigheden gelyk wa- ren. Neen: in gevolge der zagte Wetten van onzen Shas- ter, en zelfs overeenkomftig met de minder goedertierene inftellingen van MAHOMETH», worden de Slaaven aange- merkt als Lieden, die, hunne vryheid voor befcherming verwisfeld hebbende , geregtigd zyn tot de eifchen van ftrikte Regtvaardigheid , Zagtaartigheid en Toegeeflykheid, Zy worden altoos met heuschheid behandeld, en zyn niet zelden de Vrienden en Vertrouwden hunner- Meesteren. Maar by deeze blanke Wilden, die. medogenlooze. Chris- genen, worden zy gedoemd om alles te verduuren, wat wreedheid, aangezet door gierigheid, en dronken door overmagt, kan aandoen. . Ach! geliefd Mindoftan! gelukkig Land! Paradys des Aardbodems! de eigenfte Plant, die, in de over. zee gele- gene Rilanden, gemest wordt met het bloed der elendigen, verheft zich by u, en biedt zich aan als een vrywillig offer aan uwe zuivere, onfchuldige, Kinderen! Dat lieflyk fap uitleverend Riet, ’t geen de Inwoonders van Europa koopen voor eene opeenftapeling van jammeren ,. hunne Medemenfchen aangedaan b is, aan de boorden yan de 5 ran. 813 BRIEVEN VAN EEN HINDOÖ RÁJÁH;s Ganga, de uitfluitende eigendom van de lachende Godheid, de hartftreelende Cama (*). Van deeze vormt de Zoon van Maya den boog, die de met bloemen vercierde py- len in de harten van de Kinderen der menfchen fchiet $ met deeze nadert de fchadelooze Kluizenaar de Altaa- ren der Landgoden ; van deeze ontleenen de eenvoudige maaltyden der gunftelingen van Veeshnu Ct) de fmaaklyk- fte toebereiding. | Maar myne waarneemingen wegens den Godsdienst der ZEngeifthen houden hier mede niet op. Een volko- men onderrigt deezer zaake te verkrygen, was een myner hoofdnafpeuringen ; en ik hoop het is den edelen Rajah bekend , dat een Bramin van myn charaêter zich niet ligt laat bedriegen. — De gewoonte, om den Zeven- den Dag tot bedryven van Godsdienftigheid te fchikkens wordt door den Rajah aangezien als eene inftelling , won- der gefchikt om den geest van Godsvrugt leevendig te houden , en ftrekkende om het hart te zuiveren, waat van zelfsonderzoek en boetedoening allergefchiktfte mid- delen zyn. i | ( Helaas! hoe zeer heeft zyne eenvoudigheid zich laaten bedriegen. Die Zevende Dag, °t is waar, wordt als een Heilige Dag waargenomen door de laagere Casten des Volks, en voorts door Werklieden betteed in het óns fchuldig vermaak om buiten in de velden te wandelen; hunne Vrouwen en Kinderen ‚dus eenig vermaak aan té doen. By lieden van minder gezette zeden wordt deeze Dag aan de dronkenfchap en onmaatigheid van allerleien åart toegewyd. Onder de aanzienlyker Casten wordt die Dag niet flegts geheel ongevierd gêlaaten; maar dikwyls befteed als zeer gefchikt om te reizen, uit noodzaaklyke heid of vermaakshalven. Ss Een zeker getal, uit alle onderfcheidene Casten, vere maaken zich, nu en dan, met; voor een uur of twee, itè den voormiddag van dien Zevenden Dag, te zamen te ko men in zekere groote Gebouwen, Kerken geheeten. Eén edryf, °t welk zy ongetwyfeld aanhouden in overeen« ‘Komst met zeker oud gebruik, welks oorfprong thans ver- geeten is; fchoon men ’t zelve nog gedeeltlyk onder- houdt. Nieuwsgierigheid voerde my-eêns na een dier Kerken; waar een Perfoon, in ’t best zyns leevens, ii C*) De Hindoo-God der Liefde. Cf) De Onderhoudende Magt. 