VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Nieuwe algemeene Befcbryoing van de Colonie van Suriname, Door pu: FERMIN M.D. Twee Deelen met Plaaten. Te Harlingen, ter drukkerye van V. v, d. Plaats Jun. 1770. - Bebalven bet Voorwerk 550 bladzyden in groot cavo. -INe opletténde ondervinding, ftaende ene reeks van ja- ren, geduurende welken de Heer Fermin in Suriname zyn verblyf gehouden, en °t merkwaerdige dier Volkplan- tinge met vlyt nagefpoord heeft, {telde onzen Autheur ip ftaet, om een naeuwkeurig bericht van dat Gewest te ge- ven. En daer alle blyken van getrouwheid iB zyne manier van voorftellen te famen loopen , heeft men gronds genoeg om zyne berichten deswegens over *t algemeen als geloof. waerdig aen te nemen. Deze denkbeelden ftrekken niek weinig ter aenpryzinge van een Gefchrift, °t welk ten on derwerpe heeft ene Nederlandfche Colonie, in de zoge» naemde nieuwe Waereld; die, zo door *t geen ze ontvangt als 't seen ze uitvoert, in haren bloeienden (aer, een.aen- merkelyken invloed heeft op onzen Koophandel; en daer door veler oogen te fterker tot zich trekt ; wier nieuwsgie- righeid of liefhebbery , door dit verflag van onzen Schrye ver, ene redelyke voldoening zal konnen erlangen. Men vind hier naemlyk , na ene beknopte Land-en Plaets- kundige befchryving van Suriname , met nevensgaende aenmerkingen ‘over de Luchtsgefteldheid aldaer; een ọm derfcheiden bericht van de levenswyze, zeden en gewoon- ten der Indianen of Inboorlingen van dat Land; mitsgaders van de, gewoone leevenswyze en den koophandel der Eu- fopeanen, die te Paramaribo, de hoofdplaets der Colonie, woonen. * Dit leid onzen Autheur ter ontvouwinge van? € s geen : BESCHRYVING VAN SURINAME, 449 geen den Slaven, derzelver inkoop , huishouding en beftier treft; het welk hem voorts doet overgaen ter befchou- winge vande Natuurlyke Historie dezes Lands; zo omtrent ` die zaken, waer in de werkzaemheid dezer Slaven te ftade komt, als met opzicht tot andere byzonderheden, die ten dezen aenzien in dit Gewest byzonder aenmerking verdie- nen, Van dit laetfte gedeelte heeft Dr, Fermin vooral veel werks gemaekt , en de Lief hebbers der Natuurlyke Historie vinden hier vry wel by een verzarheld het merkwaerdigfte , dat Suriname ten dezen opzichte uitlevert , met nevense gaende aenmerkingen en proeven van den Autheur , raken- deze en gene byzonderheden , welken een mader ondere zoek verdienen. — Zie hier het hoofdzaeklyke zyner Aerdrykskundige befehryvinge, die ons een geregeld denke beeld van dat gedeelte, in 't welke de Plantagién gevon- den worden, verleent. Deze Volkplanting ligt in Zuid-Amerika, aen de vaste kust op zes graaden Noorder Breedte , en op 5199. 1s' Lengte, aen de Rivier Suriname; welker mond gelegen is tusíchen Cayenne zestig mylen aen de ene en de Colonie Rio de Berbice , omtrent twee en dertig mylen aen de ande- re zyde; liggende Cayenne op 5° sa’ N. B. en 323° 27’ L. en de Rivier de Berbice op 6? 20 N. B. en 317° 10 L. : zo dat de kust van Cayenne naar Suriname gezegd konne wore den West Noord West; en van Suriname naar de Berbices ' West te zyn; en de ganfche uitgeftrektheid der kuste o ruim negentig mylen te komen. —— De voornaemfte Ri- vieren van “Tand zyn, de Marawyne , de Saramaca, de Suriname, de Commewyne en de Cottica, | De Marawyne ligt op den afitand van vier en twintig myien van Cayenne, maar den kant van Suriname, Zy i$. zeer gevaerlyk voor hun, die naer Suriname gaen, om der- zelver groote overeenkomst met den rechten mond; en zy die "er by ongeluk in loopen komen er zelden weder uit? nadien 'er veel zandbanken en klippen zyn, en de grond voorts gansch modderig is. Ook heeft men reeds midde. : len in?t werk gefteld, die den Zeelieden ter waerfchou- winge dienen, en ftrekken om voor te komen, dat ze den rechten mond niet voorby varen, ter oorzake van den foel» e ftroom Saramaca, die hen ligtlyk zou konnen mede- en. ) 2 | De Saramaca naemlyk is ene kleine Rivier, die de. Ber- bice van Suriname fcheid , en Biets merkwaerdigs heeft, dan haren ftroom , welke van de.allerfgelften ise- - - -> > or Lea De 45e ern PHe FRRAHN- De Suriname , de voornaemfte Rivier der Golanie „is meer dan ene halve myl wyd, heeft hare uitwatering irj zee ten noordwesten , en haren oploop ten zuidoosten, Men heeft "er beurtelings alle zes guren eb e vloed, met ene tusfchenpoozing van drie vierde uurs op ieder reit doch by nieuwe en volle Maen , hceft men gen fpringvlaed, wanneer de zee dermate zwelt, dat zy alle de Riviere, doet overftroomep. —-— Als de Rivier op °t boogst is „zyn de zandbanken, die omtrent den mond liggen, bedekt, en de Schepen konnen er gemaklyk inkomens ook verleent ze als dan aen vele Zuiker- plantagien, bygonder aan die in deKreken, her gemak van de Watermoleos te doen gaen, Ruim vierdehalve myl van zee verdeelt zy zich jn twee akken, waer van de een, Commewyne genaemd., zuidooste by loopt, terwyl de ander, ouder!den naem van de Surje name, zynen loop zuidwestlyk neemt, .Deze laetfte ok {trekt zich in de lengte tot dertig mylen uits beeft van het begin der verdeelinge af, aenftonds aen delinkerzyde , : Koffy plantagiën , icder op den afftand van eene halve myl , die het fraeifte gezicht van de waereld maken: en rer rechterzyde ziet men niets dan bosfchen, welken gich uit: ftrekken tot de Stad Paramaribo; liggende gedeeldyk op | gen oever der Riviere, omtrent zes mylen van Zpe, sera ` Wanneer men de Rivier hooger opvaert, ontdekt map tes wederzyde ene menigte van Krekep of Kanalen, aen wel: ken verfcheiden Plantagiën liggen. - de. Comiweuyss ontvangt, neemt haren oorfprong in dia Rivier, op den afíland vap acht uuren yan Zee Deze Rie . vier verleent insgelyks een zeer fraei gezicht, door de tme- nigte van Plantagién , zo aen den eren als den anderen kante Dezelve is zeer groot en verdeelt zich in-drie takken, de Cottica zelve, de Perisa en de Kruis- Kreek; welken alle drie geheel met Koffy -en Zuiker-Plantagiën bezoomd zyne Mea zegt dat de Perica de diepfte , en ter ootzake vaa hare verltheiden bochten ruim twintig mylen lang is. Ter volkomene ophelderinge, dezer hefchryvinge dient ene nee vensgaende Kaert, opgemaekt naer die, welke de Heren Bewindhebbers van Suriname zelven daer te lande hebben laaten vervaardigen, door Mr, A. de Lavaux. Doch volgens deze Kaert is de Perica ene kleiner rivier, en jr laetstge- Zegde van dezelve is betrekkelyk,tot de Commeapyne, voor zo verre deze dien ngem behoud, van daer ze zich van de Cottica aflcheid. OE m W yders ftàet ons by deze gelegenheid, daer we.voor- heen in ’t Mengelwerk de waernemingen van Dr. Fermin, wegens.de Pipa of verwonderenswaerdige- Sutrhaemfche Padde, medegedeeld hebben (*), nog te melden * geek by hier verder deswegens voorftelt. Uc E an Ik heb, zegt by, by die gegeeven Befchryvingen niets ' pnaders te vpegen, dan dat het onze Eeuw aad geen bekwaa« _ me Onderzoekers, of geleerde W ysgeereti ontbreekt, om alles te bewaarheden „het geen ik 'er van gezegd hebbe, en dat ik de ceríte gál zyn, om nut te trekken uit het "eg - ' 2 z 0087! . WE (*) Zie N. Fadi Leiter Oef. D. AL za Q 2919 « ^ X 2 l B 4 858 — PH. FERMIN. BESCHRYVING VAN SURINAME. welk zy verfpreiden zullen ovér de ontdekking van eene wonder yke zaak , die ik aan hun onderzoek heb bloot- efteld. l E » Ik voeg hier nog by, dat men geen geloof moet (oan aan de zogenaamde Waarneemingen der geenen, die ons diets willen maaken , dat dit dier zo vergiftig is, dat een eder van het zelve, al is die nog zo klein, de doodelyk- fte toevallen veroorzaakt. Alle deze zo menigmaal her- haalde vertellingen der Natuurkundigen zyn flegts zuivere vercieringen , die maar alleen fteunen op hooren zeggen van andere lieden, welken 'er kwaalyk van onderricht waren, of op wier getuigenis men zich niet verlaaten kon. Ik hcb cheidene Pipas gekalcineerd , na dat ze ik allen leeven- dig in een fmeltkroes geftoten had, welken ik vervolgens op de wyze der Scheikundigen toemaakte; hier een poe- der van gemaakt hebbende, gaf ik *er, in groote en kleine hoeveelheden , van aan allerleie deren, die geene der toe- vallen van 't zogenaamde vergif gevoeld hebben, en byge- volg 'er niet van geftorven zyn. Waar uit ik befluit, dat ‘er, in de Natuurlyke Historie, dikwyls meer om ver (e werpen dan op te bouwen valt, en zelfs, zo ik het zeggen mag ‚in byna alle onze kennisfen, welke wy met den groot- fchen titel van Weetenfchappen vereeren. Die de mene fchen uit eene dwaaling redc, is niet min hun weldoener, dan die hen ecne waarheid leert”, _ dlpbabetifchbe Naamlyst van alle de Groenlandfcbe en Straat- JDavi/cbe Cormmandeurs enz. Door GERRIT VAN SANTE, Makelaar te Zaandam. Te Haarlem Is. Enfchede ` 1770. In groot 4ta. Benevens ene Verklaring der Tytel- print met een Vers tot lof der Handel, als tot dit Werk "behorende afzonderlyk uitgegeven.. Et bevaren der Noorderfte Waerelddeelen , thans bekend onder den naem van Groenland ende Straet- Davis, dat een aenmerkelyken tak aen onzen Nederlande Íchen: Handel verigent, is wel byzonder , door deszelfs wisfelvallige keeren’, een onderwerp veler nafpeuringe. Men ziet deze Vaert, boven allen wisfelvalligen handel, gemeenlyk aen als ene Lotery; uit hoofde dat in dezel- e, meer dan,in enige andere, ene reeks van omftandig: eden gepaerd gaet , die den uitflag boven mate begum ftigen I of krachtig benadeelen , en meermaels. zelfs de » yve ZA H G. VAN SANTE NAAMLYST.^ 452 yverigfte poogingen verydelen. Deze wisfelvalligheid , die geen geringen invloed op den. Handel zelven heeft, maekt velen onzer Vaderlanderen, en voor al dezulken, . die 'er enig byzonder belang in hebben, te oplettender, om den uitílag hier van jaerlyks na te gaen. Dit heeft al vroeg gelegenheid gegeven, om 's jaerlyks gedrukte Lysten der uitgaende Schepen het licht te doen zien, waer op men de aengebragte Vangst , en den prys der waren, in ene gefchikte orde , kon aentekenen, om Ter zich vervolgens van te bedienen ; het zy ter voldoenin- ge der nieuwsgierigheid , het zy ter verfterkinge van vooruitzichten of diergelyken. Deze lysten , van jaer tot jaer, by een verzameld, fteeds in getal toenemende , werd het nazoeken , het vergelyken der vangfte enz. , allenskens lastiger ; het welk zommigen meermaels be- dacht deed zyn , op ene verzameling van alle die lys- ten, in zo geregeld ene orde te famen gevoegd, dat men het begeerde met weinig moeite kon opfípeuren. Ingevolge hier van zag ook voor enige jaren , door de onvermoeide vlyt van den Heer van Sante, zodanig ene verzameling als ene eeríte proeve het licht ; en de gun- ftige erkentenis der handeldryvenden heeft hem , het op- gemelde vertierd zynde , bewoogen, deze zyne Proeve nader te beíchaven , en op nieuw den Liefhebberen aen te bieden. | 27 | 0 Men vind in dit Werk, zo als *t nu op ene gefchikte orde en in zindelyken. druk te voorfchyn is gekomen, de volgende aentekeningen, ( 1.) Ene Lyst der Heren- Directeuren der Groenlandfche Visferye , zedert het jaer- 1700, als mede van die op 'Straat-Davis , zedert het jaer . 17195 zo als dezelven in den tyd aengekomen zyn. à) Ene algemene Lyst van de Groenlandfche Visferye, ze- dert 1669 , en van die op Straet-Davis , zedert 1719. Dezelve behelst, van jaer tot jaer , het getal der uitge- waren Schepen, gevangen Visfen , aengebragte Vaten Spek , en gekookte Quarteelen Traen ; als mede het ge- tal der Schepen , die gebleven ,. genomen , hernomen, gerantfoeneerd , verlaten of verbrand zyn, en daer bene- vens den prys der Traen , Baerden en Raepoly. Co) Ene Leet der eerst binnen gekomen Groenlandsvaerders , zedert het jaer 1700 ; en der Straet-Davisvaerders , zee dert. het jaer 1719. (4.) Op dit voorwerk volgt einde. lyk ene Lyst zo van de c als andere Commandeurs [4 Gë Ge VAN SENTE … dezer Vaert zedert de laetstgenoemde jaren. Deze Coms mandeurs zyn hier in ene Alphabetiiche orde gefteld, met aentekening der jaren, geduurende welken zy ter vang(te geweest zyn, en der Directeuren , onder welker opzicht zy gevaren hebben; waer benevens dan ook ge- meld word, hoedanig een aental van Visfen 'er "e jaer lyks door ben gevangen zy , als mede hoe veel Varen Spek, en vervolgens Quarteelen Traen dezelven uitgeler verd hebben ; zo verre de Autheur zulks magtig heeft konnen worden. Daer en boven is hier ook, een Come mandeur niet meer varende „ het getal der jaren, en het montant der gantíche .Vangíte by elkander opgeteld ; welk montant der Vangíle gedeeld word door. het getal der jaren, om te doen zien , wat zodanig een Comman deur. het ene jaer door het andere heeft aëngebracht. — Alle deze Lysten zyn. op zodanig.ene manier gefchikt , - en °t Werk is op zulk goed íchryfpapier gedrukt , dst het vervolg 's jaerlyks geftadig aengetekend kunne wore den; des het ook van dienst zy voor den volgenden tyd, Na de afgifte van dit Werk heeft de Heer jaN mes afzonderlyk het licht doen zien , ene Werklaring op de Tyselprint en de Lof der Handel enz. met een Noodig Voorberigt. In dit Berigt. geeft hy te kennen, hoe hy verwacht had deze Vrucht van zyoen Geest voor dat Werk geplaetst te zien, en ten uiterfte verwonderd was eweest , toen hy het zelve niet gebruikt vand. Hy elt vast dat het afgekeurd is , uit hoofde eniger uite drukkingen , door fommige Heren , die met hem in ge- dagte over het Voor- of Nadeel der Visfchery verfchil- den ; daar ik, zegt by, de Voorípoed der Vangst afleide gan de Goddelyke Zeegen , en geenzins, gelykieenige dier Heren van gedachte zyn, van de Vlyt der Commandeurs, Ik begryp (voegd by ‘er als ter nadere verklaring by,) dat de yver zeer noodzaakelyk is, doch met dit alles heb ik groote reeden te gelooven , (en dit zullen verre de mees- ten met my masten toeftemmen , ) dat zondes de Goddely-. ke Zeegen, alte yver vruchteloos is." ——- "t Kan zyn dat de Heer Mes eenn verward Dispuut over dit.onderwerp met enige Heren gehad heeft 5 en dat ge met elkanderen bee hooren onder die foore vau Godgeleerden, die menen in ftaet te zyn, om op een hairbbreedte te bepalen, wat God en wat de Mensch doet 5 "t kan dus ook wezen, dat "et ayn, die zich geftooten bebben aen de uitdrukkieg ; RAAM GX Ts, 55 Maar de Almacht Te " alpen dig huu doet veilig vaer Me zeeker Vigphe "` hu M reu Ene uitdrukking die, buiten het gefchil , in een goeden zin verklaerd kan worden ; maer die te fterk en te onnaeuw- keurig is, voor iemand die een Voorítanderis, in een Dis» uut yan die gatuur; dewyl zodanig ene fpreekwys, tem Dee genomen, gelyk "t in verfchillen geet , alle mensche yke naerftigheid en oplettendheid aen ene'zyde felt, "t welk zekerlyk des Autheurs oogmerk niet geweestis, —— Dan , wat 'er ook van zulk een Dispuut e," koiht ons voor, dat jet gewiehtiger reden plaets gehad kan hebben, om dit Stukje:by de afgifte van 't Werk zelve niet te ge- bruiken: te weten , dat het niet tot cieraed van "t Werk, kon ftrekken ; welke rede genoegzaem is, Het Stukje hgemlyk behelst wel een zogenaemd Vers , maer 't is een Profa op Rym gebracht, in een gemenen fty], en onnaeuw» kenrjge tael, zonder enige levendigheid of geestigheid, Wy verwonderen ons over 't Dispuut, dat de Autheur fchynt gehad te hebben, maer nog meer over 't belang dat ^y ‘er ihgefteld heeft, om dit Stukje ander *t oog van de Waereld te brengen. Zie hier , om onze verwondering te billyken ,- een. en ander ítaeltje. . Onze Autheur voorgefteld hebbende , dat de Handel | Europa's Goutmeyn, allengskens toegenomen is, vervo gt aldus. | , Om haar die luyster by te fetten, Was ’t vindingreyk Vernuft bedagt , . Op Land en Middelen juist te letten , Van waar 't kleynood wierd aangebragte - 'T.Historyblad wierd opgeflaagen De loop der ftarren hagefpeurd , De nuttigheeden voorgedraagen ,. En 't geen van dienst was goedgekeurd, Däer op volgde, gelyk het hier word voorgefteld , het bevaren van den Oceaen, het zoeken en vinden van ver, fcheiden Kusten; dit leid den fchryver tot het melden . der eerfte toten van Columbus en Magellaen ; van wele ` ken laetften hy zegt; : H Hy 436 - C. VAN SANTE NAAMLYST, ‚Hy Zeylde. op de onftuyme Baaren Het aldereerst den Aardkloot rond, En /cbeste al zyn weedervaaren , EG En al de Landen dien hy vond, Voorts maekt hy gewag van de eerfte ontdekkingen van . Groenland , zo zommige willen , door Erik den Zoon van Torwald, doch onze Autheur, dit onbeflist Jatende, zegt | | | (| "T kan zyn, ik zal 't hun niet betwisten, Maar neem een /zfere tydt in acht: , Wien 't nader vond, en wat mer ischten Heeft my te melde goed gedacht. “Op foortgelyken trant is hèt gant{che Vers gefchikt. 5, De Autheur zegt, dat dit Stukje voor af geexamineerd is, en het geluk gehad heeft van aan veele kundige ' Heeren genoegen te geeven 3” doch alles nagaende, wan- trouwen wy aen de kundigheid dier Heren , of hellen over om te denken, dat ze den Autheur ene pots hebben willen fpelen. € Grondbeginzelen van de algemeene Weetenfcbap der Schoonbeid, ` Saamen[lemming en Bevalligbeid, In "s Gravenbage by Ne van Daalen 1770. Bebalven bet Voorberigt en den Inboud 189 blade. in groot oQavo. ! E veelgeachte Schryver der Zedekundige Brieven over bet Geluk , waer van het vervolg met verlangen te gemoet ge- zien word , heeft zich tusíchen beiden verledigd , met het fa- menftellen van dit Stukje , dat niet geheel vreemd is , van het. hoofddoelwit zyner Brieven. Het behelst naemlyk den zaeklyken inhoud van drie Franfche Gefchriften , welken tot nog in onze ta- le het licht niet: zien. Voor eerst Theorie, des fentimens agrea- bles par l'Éveque de Poüilly ; of De befchouwkundige leer der aqugemaame gevoelens. Voorts Esfay fur le Beau, du Pere An- dre , of Proeve over "t Schoone, En ten laeten, Les Beaux Arts reduits a un meme principe Par Abbé Batteux , of De Fraaie Kunften fot één Grondbeginfel gebragt. ——- Onze Schrye ver heeft, ten gevalle van den Nederduitfchen Lezer, een bekn uittrekzel van deze drie Stukjes by een verzameld ; alles in dier: voege gefchikt, en er hier en daer enige eigen aenmerkingen in- gevlochten, dat het één geheel uitmake, en 't een het ander licht D by DB. AANGENAAME - GEVOELENS BESCHOUWD, — "s byzete. Men vind.dus in dit Gefchrift ene by uitftek wel 4 fchikte Verhandeling , waer in ons deze Grondbeginfels, Wo om ons een recht gebruik te leeren maken van onze Gevoelens, en wel te doen oordeelen over 't geen wezenlyk fchoon is, op ene klare en geleidiyke wyze voorgedragen worden; ten welken einde dezelve, naer den onderfcheiden aert der opgemelde Franfche uite gebreide Verhandelingen , drieledig gemaekt is. Sech, door welken alle deeze vermasken voortgeb worden , het Werk ayn van eenen Wetgeever, die beid en Goedertierenbeid als Magt bezit, Eene w nog door de volgende bewysreedenen word geftaafd, fchillende aart en trappen van dit Vermaak , "in de evenredigheid ffaan, met het gewigt der voorwerpe. waar aan zy zyn vastgehegt. Onder de zigtbaare fchoonheeden, js "er geen met zo fterk eene kragt van bekooringe begaaft, als een fchoon Gelaat; nogtans moet het zelve wyken voor de bevalligheee den des Verftands en des Vernufts; en deeze worden wederom verre gwerwoffen, door alles wat eene grootmoedige , eene verheever„en edele Ziel aanduid. 2, Welriekende geuren, de fchoone verzoonin- gen der Bouw- en Schilderkunst, de bekoorlykheeden der Zang- en shekunde, de aangenaame beezigheeden, welke de Wis- en Ge dkunde ons verzorgen, de Vermaaken die een weluiigoh e sa wss Db AANGENtmte bk vortans descnaggrg ^ gelictiap öns aenbfed., met één woord, alle dle goddéren en voite- fen, dic, zonder ter vervullingohzerbetroeftigheeden volftrékt hood: Wwemdig te zyn, alldentyk ous geluk vergrooted,, etr de aingenadtm. Bed onzes leevens vermeerderen, 2yà van zuik great, dat bm fot ecn vermazk zy, doli herme onttesrig Ger drddiyke foret Ke. Hoe veele Menfchem vind mett niet; die eer vergis ` zonder fchier eenige: kennis, eenig "t miriti reste deezer Vermaaken te hebben. Jar oU lezelve "t aarrdoenlykst Zyn, Kürneh Ze egtef ttes Gauks verliezen ; indien zy fudar derzet. te vervallen. Der itt cegendeet die Wetten, lis onzes Weezens uoodwendig vereischte ge: iken teit voorwerp hebben, (dle by ‘voorbeeld en van ed dänfpooren: eniz.) als met der iapend zyn , en onze ongelioofzdandheid door an pyrr en finefte ffràffen, ter zelver rydals zy door een onfeilbaar Vermaak betoonen. 3. AL ati Vermaak en Smert zyn, gelyk de onders mig ingerigt, dat in de'oorfpronkelyke Ga: eerfte ons, al wat ons vodrdeellg , de laatftè n kan, aanwyZen; en wel Zoo, dat in de ge- rap zelfs hunner leevendigheid , naat 't belg epaald. En indien zy ons fomwylen te ve ,. wanneer eenige byzondere omifhatdigtteden ati eiscli te kunnen voldoen; gt dng in dat eet te worden, jha fortiwylen, (als wanneer wy te kwaale' Zyn aangetast, ) ons Zonder dat "2 ome, doór eche nodelooze ffnart te kewelleti; _ | aanmerken, dàt het oogmerk deezer Wetter, de behoudenis en bévotderiag van 't algemeene welzyn , noodwer dlg vorderden, dat zy van ene algemeene ëi. beftendige uitwerking waaren. Weshalven deeze ons zoo toefchyriendé vrugtelobsheid det: želve là fommige byzondere gevallen, een veel geringer Ziwaarigheid zy, dan bonne geduutige verariderlykheid zoude zyn geweest; wyt deeze oris geeh een enkel vast grondbeginfel zoude gelaaten hebber’, ft welk ons in ons gedmg en bedryven bettieren kon.” Vitlas van de Stad Amflerdam , of afbeelding der voarnaamftà ` Geaidebren , Gebouwen , Oudbeeden. en: Historien van Amfler- ` dum, AmfleNand- èn onderboorige plaatfen. Tweede Afgiftts te Amfterdam by R; Ottens, enz. 1770» Y de voorige Afgifte hebben wy reeds een verflag gegeven van den aert vg dit Werk, em "t oogwit der Uirgeveren vas xd ^t zd. 7: ATLAS. VAN ARHTERDAES ' 42$ ^t zelve (*); des "t niet noodig: zy meerder ddet of aen te fis wen e wy:alieen.te. melden hebben , dat: deze tweede Afgifte ; daot: hede overeenkormfiig ,. den - Liefhebberen op nieuw eer Zestal van Pisten: aeutóed;: ep de Derde Veraimeling „met de af beeldtwr var een Ovesheenlylc Shop en fraet Tafereel.hr "t kort toezept, ' : De thans afgeleterde Ewen vertoonen op dé volgende Gezig. wn. L Be dicmoe Koûrndeurs oan vadren. LU. Deaehve van zc sinom ; nevens de Oude Brug ; beiden getekend, en in "t ‘kopes gebiagt dood AS Misc 1770. IH. De weuwe Brug, wit ber t £8 iion; getekend 1760 „en in 't koper gebragt 1270., door WE Wits. IV. Da Lange Brug, naar de. Beurs ve zien ; gevokand en in "t. koper gebragt, door W, Isid pb, V. De Doedebrug benevens bet Rondeel, de Reguliers Tporen en de. Mir > geve kend, door J. de Beijer 1766, en in 't koper gebragt , door 77 Writs 1767. VI. De Halvemaans Brug , te zien naar de Col. vepíery Dorle ep de: A, Anthouies Wang ;. gekend en in "t kon per gebragt , daor IK. Writs 1767. Ze zyn allen naer "p loven, op het gezicht. dér Voorwerpen. zelven, getekend , en mogen. uit het, vereischte. gezichspunt wel met de Originelen vergeleken wardens , ($) Zie Na Vader. later -safe MI. Da bl :stae re DI et. 49d E Dot. f ' Mea. sn ' 20M . -l e " Propbetia vam idtm Roeden Appel en het: Zwaard der Chrilten ars, geirokken wit d draëastje, de Turoxum moribus ;: Ein, vade, dribalemaw Georgia, Fiz, Peregrino Au&orse. .. Bebejoeyn- de: dit ovigtarese Voorsegging in de FurBjche Taale en een Tanks kundige Uitlegging. Uit "t Latyn vertaalt, In ^s Gravenba« ge by j. du Mee 1770, In groot oQavo 16 bladzyden, E bovengenoemde, Prophetie luid , volgens de hier opgege- ven Nederduitíclfa veftuling, aldus, `.’ » Onze Keyzer zal komen , 5 Ryk vart eenen Heydenfíchen Vorst bemagtigen, ja ook den Rooden Appel neemen, en die onder zyne magt brengen: hy zal over hur tot 't twaalfde jaar heerfchen, by al- dien der Christenen Zwaart tot irt zevende jaar niet opgeftaan is. Huizen zal hy bouwen, Wyngaarden planten, zyne Hofíteeden met heiningen omringen , Kinderen gewinnen, en na 't twaalfde jaar , (zedert dat den Rooden Appel onder zyne magt gebragt zal zyn, ) zál °t zwaard der Christenen zich laaten zien, °t welk den Turk over al op de vlugt zal dryven ”. | Deze woorden behelzen, volgens het daer boven geplaetfte Op. Schrift, eene Woorzegging der Ongelovige , wegens de néerlazen en ongelukken der Christenen „en daar na wegens den ondergang bun- ner eige gezintheid en de bekeering der Turken tot °t Christelyk Geloof, "t Zal, zo we verwouwen, der moeite niet waerdig zyn zic gës PROFETIE. BEREDENTERDE SRIEF, zich het hoofd te breeken , met na te gaen , hoe dit uit den ins boud dier woorden is op te maken; en die waent in de nevens. gaende Taelkundige uitlegging iets te vinden, dat ter ophelderinge van den zin dier Voorzegginge ftrekt, zal zyne verwachting op * iezen verydeld vinden. De voorzegging ziet het licht , zondes melding hoe dezelve aen den dag gebragt zy ; de woorden hebben nseuwlyks eenigen verftaenbaren zin ; de Godfpraek is met een Ah aldien geclaufüleerd , en de uitlegging geeft niets aen de hand, dat ter wezenlyke ophelderinge dient, maer laet den Lezer, als 't 'er op aen komt, voltrekt in °t onzekere. Alles loopt zo wel te famen, om ons het denkbeeld , dat men niet meer dan een enke- len grap voor heeft, in.te boezemen , dat het geen verdere over. weging verdiene. Beredeneerde Brief van den Wel- Eerwaarden Heer N. H. aan . den Hoog- Eerwaarden Heer P. H. over eenige onlangs uitge. komen Stukken , raakende de vrybeid van de Drukpers. Te . bekomen te Amfterdam en elders. In groot oQave 27 bladz. Oe zeer deze ‘Brief ook moge pronken met de tytels van Wel- en Hoog - Eerwaarden , dezelve komt gewisfelyk uit de hand van iemand , die ‘geen eere waerdig is, ten minfte niet uit hoofde van dit Gefchrift. Het behelst naemlyk niet alleen niets, dat recht ter zake dient, maer % is daer en boven vervuld met per- fonaliteiten , waer van men niet verwachten moest, dat menfchen zich zouden bedienen, die met een eerwaerdigen rel voorkomen, Dean E (d Ka | . ve NIEUWE | VADERLANDSCHE \ LETTER-OEFENINGEN. Verbandelingen ter beantwoordinge van bet Paez fluk , doof de Heren Adminiflrateurs van 't Stolpiaensch Legaet, op- egeven voor jaer 1269. Te Leid. bj S.en J. Luchtmans, ebalven bet Voorbericht 187 bladz. in groot quarto. | N^ de befchouwing van den grond van Gods Wetge. vende Magt , in voorgaende Verhandelingen medeges deeld (*), komt in dezen eigenaertig voor, ene overwe- ging van het boe, of de wyde der oefeninge dezer Magt: in beantwoordinge der Vrage , of God zjne Wetgeevende Magt enkel naar zyne vrye Willekeur oefene y dan wel op zulk eene Wyze , dat de men[cbelyke Rede zelve de Volmaaktbeid def Goddelyke Wetten befeffen kunne. Uit een aental van Ver- handelingen , ter beantwoordinge van dit Vraegítuk gege, ven, heeft ene Verhandeling van den Hooggeleerden Heer JOHANN GOTLIED, TOELLNER , Tb. en Pb. Dr. en Profesfor P. O, in de Hooge Schoole te Frankfort aen den Oder, den toegezegden prys weggedragen. By deze Latynfche Verhandeling hebben de Heren Adminiftrateurs ook nog over dit onderwerp het licht doen zien ene andere, ins gelyks in de Latynfche Sprake, van den Eerwaerden Heer HERMANN ANDREAS PISTORIUS Bedienaar van Gods Woord , en Voorzitter van ’t Synodus Poferitzenfis. Mitsgaders twee Nederduitfche Verhandelingen , waer van de eerfte opgefteld is, door LAURENTIUS MEYER , V. D. M. in Twy- fel en Kooten, en de laetíte door ALLARD HULSHOFF, A." L. M. Ph. Dr. en Leeraar by de Doopsgezinden te Am, flerdam. Dit viertal van Verhandelingen , waer vari iéder op zich Zelve der herhaelde overweginge waerdig is , komt in 't wezenlyke der zaken zeer wel overeeri; fchoon ieder Aus theut het onderwetp op ene verfchillende wyze behandele, én het zelve in deze en gene byzonderheden verfcheiden- lyk ontvouwe. Ze ftrekken gezamenlyk om ons de God, lyke Wetten als redeljk en nuttig te doen aenzien; door ons onder het oog te brengen, hoe wy ons op onwrikbare | grons (*) Zie Wad. Letter - Oef VII Di bl. 161. 0l. 0. ' IV. DEEL. N. LETT. NO. LI. Hh à 462 VERHANDPLINGEN rondén verzekerd mogen hotden , dat God ons doór zyne Wetgevende Magt beheerscht, niet als een eigendunkelyk Vorst , die flechts op zyne Vrymagt ziet, wiens enkele wil, zonder enige reden buiten hem , ten reden zyner Wet- ten (trekt , maer als een Vader van zyn Volk , die door zyue verftandige Wetten ons wezenlyk heil bedoelt ; t welk ‚de menschlyke Reden, fchoon niet in alle byzondere Wet- ten, over 't geheel echter ook van achteren genoegzaem kan nagaen. — Wy zullen ons voor tegenwoordig niet ophouden, met de ene of andere dezer Verhandelinge by- zonder te ontleden , of °t onderícheid dcr ontvouwingen voor te dragen, dat niet wel met de vereischte klaerheid, in de beknoptheid waer toe wy ons genoodzaekt vinden, kan" gefchieden; maer ons alleen bepalen tot ene t'faemge- trokken melding van ’t hoofdzaeklyke , dat ze met elkande- ren behelzen; ’t welk kortlyk hier op uitkomt. Dat God op gene willekeurige wyze , zonder welgegron- de reden buiten hem, zyne Wetten kan geven; maer dat hy altoos in alle zyne Wetten het welwezen zyner Schep- zelen bedoelt, Dat de Menschlyke Reden, de daedlyke oefening van Gods Wetgevende Magt aldus befchouwen= ` de , de volmaektheid der Godlyke Wetten ontdekt, die ze nooit kan befpeuren , wanneer men zich God als eeri eigen- dunkelyk Wetgever voorftelt. Dat ook de Menschiyke Reden van achteren , uit de gegeven Wetten, over °t alge- meen genoegzaem kan nagaen, dat God das, als een Va- derlyk Vorst, met zyne Onderdanen, als zyne Kinderen, verítandig ter bevorderinge van hun waer geluk’ handelt. Ja dat de Menschlyke Reden , fchoon. ze tot nog toe, in deze en gene byzondere Wetten , dat heylzame uiteinde niet konne befpeuren, in Däer is en zal zyri, om de vol- maektheid dier Wetten, in tyd en eeuwigheid, trapswyze te ontdekken.. En eindelyk hoe mien hier omtrent nog in aenmerking heeft te nemen , dat dit laetstgemelde , die ontdekking; van de Volmaektheid der Wetten, .niét alles- zins volílrekt noodzaeklyk is: nadien ene Wet, wel verre van willekeurig te zyn, op zeer bondige en heilzame re- den zou konnen {leunen , {choon de Menschlyke Reden zulks niet. gewaer konde worden; en een Mensch gehou- den zou zyn dezelven te gehoorzamen, zo dia hy overe tuigd ware , dat de rechtmatige God dezelve gegeven heeft ; hoewel hy op generleie wyze de' rechtmatigheid van die Wet Konde ontdekken. —— Dit alles dient om ons de beminnelyk{te. denkbeelden van God. als Wetge- | Ve, OVER "T VRAEGSTUK VAN "T STOLP, LEGAET, 463 ver , met de uiterfte hoogachting voor ong Wetten, in te boezemen , terwyl "Con tevens alleszins, penzet, om hem, in 't ernftige betrachten zyner Wetten , ten. eerbie- digite te gehoorzamen; weshalven dit onderwerp aller ver ftandigem oplettendheid ten. hoogte verdiene, "elus: Rang niis A nn nen | | i Historié -van den Heiligen sTr*HANUS, verklaart ik XXV Kerkredenen, over end. VI. 8— VIII. 1,2. Door j. Bam RUETH, .Leeradr te Dordtecbt. Te Dordr. by A. Bhusfé en ` Zootk Bébalden bet Voordderk en de Bladwyzers 438 blads zyden i^ quarto, e T . Eerkaue en ftichtelyke Leerredenen over het gemeld Onderwerp. De Historie van Stepbandsj-en wel be zonder. desgelfs. Redenvoering ter. zyner verdeediginge y tegen de befchuldiging der Joodén , word ‘hier letter-en oudheidkundig 'ontvouwd , oordeelkuadig in "t. bepaelde doèlwie verklaerd , en ernftig tèr .aenfpooringe van eet Godsdienttigen wandel toegepast.. Daer nevens gaen ook. ettelyke aenmerkingén, die zich nier wel in de. Leerredés aen lieten invlijdn ; waet in dé Eerwaerde. Barsetb zich inzonderheid voorftelt het Ongeloof manmordig tegén te gaen. -—- Zie hier, tot een ftael zyner redeneerwyze " Mans bedenkingen over ene byzonderheid , waerop zyne aendacht -zich gevestigd heeft , im 't overweegen. van t Redenbelekd in de Verdeediging van dem H; Stepbanus ga houden. etos 1 ' as Als ik, [zegt hy, edagten laat gean Över bet Steg Sa e en Rédenvoerer, in defe overdeftige Apologie , heeft waâargenonren , dam komt bet my als iet, dat byfonder opmerkbyk #4, voor , dét dêfe, Bidi- lige Dion van Jerufalem „een min vol wysheid» gedreven ef fprekende doof den Heiligen Geest, fich in die ganfche Redenvoeriüg niet eene beroepen heeft, op Christus : Ops flanditig uit den doden, en op desfelfs Fete en. meníyvul- dige Wenderwerken; gelyk- hy di fekerlyk op. goede gron< deù ook had kunnen doen; En alfoo min beroept hy fidh op de Mirakelen van Christus Apostelen , of die hy felf ook onder het volk gedaan Had; gelyk dé Joodiche Raad eti het Volk ook daar var wel bewust waren.. Alleenlyk bediende hy fich van de Heilige Schriften van Mofer en de Propbeten. Syne geheele Redenvoering, van het begin tot het einde , i3 daar uit opgemostts Ook trekte hy feifs het XL 2 & e * 464 Jm- Je BARUETM gefchrevene hier en daar uit de Boeken vau Mofes vs. 37 en uit de Boeken der Propheten aan, verfen 42,43, e $—— e 4 ag wy mogen wel geloven, dat onfe Heilige Martelaar billyke redenen tot zulk een wys Beleid, in fyn redenvoeren tot den Raad en het Volk, fal gehad hebben. N. a Wat eerst aangaat;dat Stephanus Christus Opftan- ding en Wonderwerken , mitsgaders die fyner Apostelen en Discipelen in defe fyne Redenvoering is voorbe aan, om uit het een en ander de waaragtigheid en Go Éheid der Euangelieleer te bewyfen ; fal ik feggen; 't'geen ik voor my felve hier van denk en gevoel ? Het komt my foo voor , dat onzen Heiligen Martelaar daar toe kan bewogen hebben de bewustheid van fyner vyander verblinding , ongeloof en aan- houdende verbarding daar onder. De wederfpannigbeid hun- ner Vaderen tegen den Godsknegt Mofes, dien fy verftoten en verlocbent hadden, niet tegenftaande God hem tot hun- nen Verlosfer en Leidsman gelonden had, had hy opge- haalt, verfen 23—40. Ook had hy derfelver ongelovig beid omtrent alle die Wonderen en Tekenen , die Mofes gedaan bad in bet land van Egypten ‚in de roode Zee „en in de Woestyne , en dat wel veertig jaren lang, feer billyĳp doorgeftreken „ werfen 36, 39 — 43. Nu had Stephanus in vorige dagen,. meer dan een voorbeeld gefien van der Joden ongeloof en diep iugewortelde vooroordeelen tegen de grote Wonderwer- ken van den Heere efus niet alleen, maar ook van die fy- ner Apostelen; waar uit hem klaarlyk bleek , dat dit latere nagellage alfoo boos en verkeert was, dan hunne Vaderen $n de Woestyne. Byfonder had hy gefien , hoe ongelovig en tevens boosaartig de Joodfche Raad, voor welken hy thans fyne Verantwoording deed , fich daaromtrent had aange- ftelt. Als Jefus Lazarus uit den dooden had opgewekt , toen vergaderde aanftonds de Joodíche Raad, en d wat Jullen «vy doen? Want defe men/cbe doet veele Te , indien we bem alfoo laten [geworden] fy Jullen alle in bem geloven; en de Romeinen fullen komen en wegnemen, beide onfe plaatje en volk. Joh. IX? 47,48. En als Petrus en Johannes eener kreupel geborenen aan de poorte des Tempels genefen had- den, toen vergaderden JY wederom en feiden, wat Jullen wy . defe menfchen doen ? Want dat "er een bekent Teken door bus goebied fy » is openbaar allen die te Ferufatem woonen , en WY nnen bet niet locbenen. Hand. IV. 16. Wat gebeurde 'er, toen onfe gefegende Heiland den geest gaf aan het Kruis ? Het voorbangfel des Tempels fcbeurde in tweeën , van boves e Lo 4 l tos STEPHANUS 465 ot beneden; de aarde beefde ; de fteenrotfen [cbeurden; de grao, ven werden geopent ; en veele ligbamen der Heiligen, die ont- flapen waren , werden opgewekt. En uis de graven gitgepaen Jynde naa Wie Opflandinge , kwamen fy in de beilige Sad, en fyn veelen verfcbenen. Matth. XXVII. sr —=s3. En nochtans hoe ongelovig en bardnekkig bleven de Joden ? à feg ik! Schoon Christus felf uit den dooden verrees , en e Joo tigheid fyner Opftandinge verfekert wierden, door de Ros meinfche Krygsknegten, de wagters by fyn graf, hunne Godloosheid ging egter foo ver, dat fe defe lieden met veel geld omkogten , om die leugenmare onder het volk te, erfpreiden, dat Jefus dode Lyk van fyne Discipelen ge- olen was , terwyl de Wagters fliepen. Matth. XXVIII. I1——15. Uit hoofde dan van dit Ongeloof der Joden ome trent Christus Opftanding en alle de Mirakelen, door hem en fyne Apostelen gewrogt, mitsgaders derfelver aanhoue dende verbarding in dat ongeloof , gaat onfe Stephanus voorby het bewys, dat hy anderfins ook daar uit fou hebe ben kunnen nemen, voor de waaragtigheid en Godlykheid van fyne Leer en Prediking. | 3. ,, En hy bedient fich, ter-bereiking van dat felfde einde, alleenljk van dit noch veel kragtiger bewys, genoe fche Overpriesters en Ouderlingen van de waarage ` men uit de Heilige Schriften van Mofes en de Propbeten, die — van de Joden voor Godlyk gehouden wierden ; hopende dat fe hier door, onder Gods medewerking , tot overtuie ging gebragt fouden konnen worden. | | an Én inderdaad! Soo ik het wel be (want ik geef over dit Redenbeleid van Stephanus Redenvoering myne eigen gedagten op), fulk een {egen kon onfe Heilige Mare telaar veel eer verwagten van die Godlyke Schriften , dau van alle Wonderwerken , hoe groot en hae veele fy ook ` waren. Hier toe vind ik meer dan eene reden. A (a) ,, Voor eerst: Daar de Wonderwerken van Christus. en desfelfs Apostelen, van de meeste Joden feer. verdagt , en van de Ongelovigen onder hun voor een werk des Dui- vels uitgekreten wierden; daar wierden, in tegendeel, de Schriften van Mofes en de Propbeten, van alle de Joden „foo fe geen Vrygeesten of Godlochenaars waren, gelooft van ene Godlyke ingeving te weien, Hier van daan, dat de Apostel der Beínydenisfe Petrus aan de Foden , in de landen hunner verftrooijinge onder de Heidenen woonende , aldus fchreef. Wy bebben bet Propbeti/cbe woord, dat feer vast is, ` en gy doet wel, dat gy daar op agt geefs. 2 Pet. 1. 19. Naar s 3 e 458: Je BAR UE TH de Kragt van het grondwoord psBasersger, vaster. ` Wy hebe ben het Prophetifche woord , dat waster is, namelyk wasser: dan Christus verfchyning en.gedaanteverandering op den Berg , Matth.:XVIL «5. dâar-de Apostel even te.vooren van fprak 53) fyn aan(cboueoers geweest var fyne Majeffeit; en welke verfchyning van Christus op dien berg van de Joden als rë konftelyjk vérüigte fabel wierd aendelien , vers T6. - (5) ,, ‘Ten tweeden : Stephanus was ten volle overtuigt, dat de wyfe-God de Schriften van Mofes en ‘de Propheten , als het gewone middel gefchikt hadde, om; dair door, de Joden tot het Geloof in Jefus Leer en Wonderen te bewer- en, Waarom de Vader van alle de Jaden Abradam fpree- kende word ingevoért , aangaande fyne kinderen , Luk. XVI. $0,31. ‘Indien fy’ Mofes en de Propheten niet boren , feo Fullen fy ook fich niet laten gefapgen , al ware bet dat iemand ‘uit den dooden op[Londe , en tot ber gefonden wierde. ' (6) ,, Ten derden , wyst onte Diakep den jeod(ctten Raad en af het volk alleenlyk tot Mofes en de Propbeten ; óm dat die in hunne Schrifteg overvloedig van Christus getuigen „en van alle faken hem aangaande. Onderfoekt die Schriften „was daarom fyne trouwhartige vermaning aan de oden, gevende daar vän defe reden, die Schriften zyn bet fé oan thy Belutgen; Joh. V. 39. en terftond laac hy "er met duidelyke'woorden noch op volgen vb. 46. Mofes beeft van niy gefchrdevin. Des mogt Philippus , wen hy Jefus ge- vonden had, wel feggen tot Nathanaël Joh. F. 46. Wy Bebben [dien gevonden, van welken Mofes inde Wet gefcbre- ven beeft, ende Propbeten.[namelyk] Fefas den Sone Fofepbs ban NuzaFerb." ^c ere ^ (d) ,, Emlefndelyk koi Stephanus geen klarer en onbe- twistbaardér bewys voor de” waarheid vah fyne leer en Prediking aan den Joodfchen Raad en alle zyne ‘Foehoor- ` Bers geven’, ‘dan dat hy, uit de Schriften des Ouden Vere bonds; die dy voor Godlyk hielden , betoogde , dat de Alwetende God, die, van den beginné aan , verkondigt bet rinde, en von ouds af , de dingen’ die noch niet gefcbied fyn, Jef. XLVI io: aan fyne Knegten Mofes en de Prepheten, doo veel éeuwen te voren , £éopenbaart" hadde z de^ komfle in de Waereld van dien Groeiów Prapbeet gelyà Mofes, en | R0 met STEPHANU $. 462 met desfelfs komst de affchaffing van de Ceremonizele Ze- den, alfoo dat de waare dienst Gods niet meer aan die plaats en aan dien Tempel te Jerufalem gebonden zou bly- ven. In foodaanig een gebruikmaking van de Schriften van Mafes eu de Propbeten, was hem fyn groote Meester Jefus al voorgegaan; die, fullende fyne Discipelen een overtui- gend bewys geven, dat hy eerst moest frëen, en daarna in (me Heeriykbeid ingaan , met de Wet van Mofes begon „en vervolgens alle de Schriften der Propheten doorwandelde , en hen uitleide, in alle die Schriften , °t gene van bem ge- fcbreven was. Luk. XXIV. 26,27. En dat zelfde fpoor van Christus en Stephanus volgde Paulus ook naderhand, als hy te Romen bewyfen wilde, dat Je/us van Nazareth de Christus was. Hy gebruikte daar toe alleenlyk de Voor- zegging - Schriften , fonder dat ik iets lees van Christus Wonderwerken, Aldus heeft Lukas aangetekent , Hand. XXVIH: 23.. Als de Joden bem eenen dag geftelt badden , kwamen Ter veele in [Jyne] Woonplaats: den welken by bet Koningryke Gods uitleide , en betuigde, en poogde ben te bee wegen tot bet gelove van Fefus, beide uit de Wet van Mofes en uit de Propbeten , van 's morgens vroeg tot den avond toe. Ik heb my wat langer als gewoonlyk, by dit Redenbeleid van Stephanus Predikatie opgehouden , om dat het een- ftuk van het alleruiteríte gewiert is; niet alleen om daer uit de Godlykheid der Voorfegging-fchrifien te betoogen , maar ` ook om het Christendom te doen zien, wat gebruik men, in navolging van onfen Stepbanus, van de Íchriften van Mofes en de Propheten te maken hebbe, om daar uit de waaragtigheid en Godlykheid van den Christelyken Gods. dienst te bewyzen ”. l. Men. zou, zonder de regtmatigheid van dit gebruik der Woorzegging- Schriften te betwisten , (dat wy ten vollen - erkennen, ) by het opgemelde , rakende het niet gewag maken van 's Heilands Opftanding en Wonderen, in deze Redenvoering , nog konnen aenmerken , dat hy er mis- {chien vervolgens van gefproken zou hebben , /oo by , gelyk de Eerwaerde Baruetb zegt, in fyne Heilige Redenvoering door de boze Foden niet was geftuit geworden „en met der baast ter dood gefleept. Daer en boven komt hier nog in bedenking, of het gewag maken van de Opftanding , mits- gaders van de Wanderen van Christus en deszelfs Aposte- len, hier wel te Gade kwam , naer °t doelwit dat Stephanus zich voorftelde, —— ,, Het grote oogmerk van fyne gan- {fche Redenvoering was » volgens den Eerwaerden Dauert, i 4 468 DER MENSCHEN VERPLIGTINGEN te toonen , dat uit alle de handelingen Gods met de onde Vaders , Abraham en fyn faad „ten klaarften bleek , dat noch de Tabernakel , noch de Tempel , noch al die om/lag van Mofaijcbe Zeden, die by de belofte Gods aan Abraham, ik fal u tot een God zyn, naderhand noch waren bygekomen, niet volftrekt nootfaaklyk waren , om falig te worden ; Maar dat die gant/cbe Mofai/cbe Godsdienst eens moest ophouden, nu de Mesfias, het lighaam van al die fchaduwen, geko- men was; en bygevolg, dat hy Stephanus, die Perande- ring van Godsdienst kunnende bewyfen uit Mofes-en de Propheten , in geenen deele kon noch mogt gehouden wor- den ‚voor een lasteraar van God, of van fynen Dienstknegt Mofes”. -— — Dit zo zynde,zou men op de vraeg , waer- om beroept Stephanus zich niet op 's Heilands Op ding en Wonderwerken ? konnen antwoorden : Om dat zulks niet inviel in 't oogmerk des Redenvoerders, ten minften niet in dat gedeelte zyner Verdeediginge, het welk hem de Jooden ongeftoord lieten uitfpreken. | Der: Men/cben verpligtinge tot burmen Schepper ; en de toor- deelen , die uit derzeloer betragting ontf/pruiten, aangewees gen in vier Predikatien, Onbeftudeerd uitgefproken , den 17 , 19,22 en 26 van Bloeimaand , 1767 , te Bristol en Frencb- Hay , in Engeland, Door eenen Bedienaar des Euangeliums , onder die Cbristenen , welke gemeenlyk Quakers genoemd worden, Uit bet Engelsch vertaald, Te Amfi. by B. van der Klok 1770. , | e / TOT HUNNEN SCHEPPER, 469 Ze zyn dus niet oneigen voor alle de zodanigen, die, *t zy door gewoonte of anderzins, best te leiden fchynen, door losfe bedenkingen op een levendigen trant voorge- {teld ; die hun gemoed treffen , hunne hartstochten roeren, en hen dus tot ene werkzaemheid brengen, waer toe ze door ene welberedeneerde aeneengefchakelde voorftelling hunner plichten , hoe ernítig ook , niet wel bewoogen fchy- nen te konnen worden; dat echter, naer ons inzien, een ongelyk veiliger weg is,om de betrachting der Godsvrucht beftendig te gronden. Ene verftandige overtuiging , die - den wil buigt, is natuurlyk beter gefchikt om ene (tande vastige hebbelykheid van Deugd te vormen, dan ene losfe hartstoclitlyke voorftelling , welker kracht op .hartstochte Iyke gemoederen , (daer ze nog het meeste vermogen heeft , ) niet zelden eindigt, zo dra de verzoekingen van de andere zyde op ene tot nog heerfchende hartstocht wer- ken. Doch wat hier van zy , de in dit Stukje voor- geftelde onbeftudeerde Predikatien, (dat men als ene waer- heid kan laten gelden, ) kunnen , ten aenzien der ftichtinge en ernst, zeer wel opwegen tegen veelvuldige waerlyke of zogenaemde beftudeerde Predikatten , die het licht zien. 