VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
» Zichtigheid op de byzondere Gevaareri van zyne Gemeen- » te, en op de Dwaalingen en Vooroordeelen van den tyd; waar ins en van de Lieden, onder welken, hy leeft; en ‚ hierom acht hy hét, hu en dan , ({choon zeér zelden) > noodig, dm eene.ganfche Redeneering vån een’ Dogmati- » Jihen of Leerftelligen aart te doen. By zoodanigë gele- » genheid rekent hy het ook voegzâam, een weinig lange- > ren tyd van zyn bepaald Uur te koste te leggen aan de » Verklaaring van den Zin zyner Textwoorden , welken hy $, als dan zoo duidelyk poogt te maaken, dat een kinderlyk » verftand dezelven ligtelyk bevatten kan: » Op geneti anderen tyd zal hy mogelyk eens in’t byzon- » der voorneeimen, om de weinige Geleërden en Befchaaf-. » den onder zyne Toehoorderen te onderhouden en genoe- » gen te geeven; dewyl hy als dan bedoelt Zyne Rédenvoe- > Ting dus in te richten, dát hy hunne Ooren ftreelen, en » hunne Nieuwsgierigheid in ’t eene gedeelte zyner Leer- » rede in Zoo verré voldoen moge, dat het volgefide noo- » diger en gewigtiger deel zoo veel te krachtiger en dicper, » indruk maake op hûnne herten. Als dan bedoelt hy eens » Om vèerhe%en të zyn, daar hy ook wel in flaagen kan, en > ten vermaaklyk onderhoud oplevert voor Lieden van een » fynen en geleerden fmaak ; maar als dán eindigt hy naadw- » lyks ooit zyne Rede, zonder zyn beklag te doen over de » Ongeleerden „of Zonder de zoodanigen eens door een her- » telyke èn korte aanfpraak tenminste nogseenige Woor- » den des Leevens in °t Geweeten in te drukken, > ~- : III. DEEL, LETT. NO. 5. P » Dik- v 204 I. WATTS OVER HET VERSTAN De „ Dikwerf hebbe ik hem, na ’t uit{preeken van zulk eerie s wel geletterde Leerrede, van den Predikftoel zien afko- » men,als een Man die befchaamd en geheel van zyn ftreek » is. Meermaals bloosde hy en beklaagde zich tegen my en » eenige andere zyner vertrouwdfte Vrienden, als iemand s die vreesde of hy niet veel eer zich zelven dan JEsus ss CHRISTUS zynen Heere , gepredikt hadt, ja fomwy! „> wenfchte hy zyne Gemeente op eene eenvoudiger wyze » en over een bevatbaarer en gemeenzaamer Onderwerp te » hebben mogen bezig houden; op dat de Huisgenooten of „ Dienstbooden, en de Arbeids- en Handwerks-Lieden be- … ter voedzel voor hunne Zielen gevonden, en zy de ge- » wigtige Oogenblikken va den Godlyken Dienst met „ veel grooter nut in zyn byzyn befteed mogten hebben. » Want hy weet zeer wel en neemt het geduuriglyk ter a herte , dat het grootfte Deel zyner Vergadering door een s Middelflach en ’t gemeen of laager foort van Lieden vit- ' 3 gemaakt word, en daarom legt hyer zich altoos op toe, ` ‚> om zyne Gedachten en Taal, zoa wel als °t grootfte deel » Zyner Kerkredenen en Onderwyzingen , te fchikken en p te voegen nalr de bekwaamheden en bevattingen van ’ 9 gemeenfte foort van Lieden ; hoopende , in °t midden van - „> deeze zyne bemoeijingen eenmaal zyne Zegenpraal, zyne s» Vreugde en Kroon te zullen vinden , in den laatften en „ grooten Dag : want niet veele Wyzen en niet veele Edelen s» Zyn er geroepen tot bet Koningkryk der Hemelen. » Daar ftraalt ook, in zynen gemeenzaamen Omgangk, 3 Zoo veel Geest, Bevalligheid en Goedheid door „ dat de- » zelve by alle verftandige Lieden van zynen tyd gezocht a» En gewenfcht word ; maar hy brengt niet te min eene fter- » ke Wacht van Godsvrucht en Vroomheid met zich, waar a door de bevallige toon zyner Redeneeringen gemaatigd | _ Word, zelfs in zyne vrolykfte en onbelemmerdfte uurens „ en eer hy de plaats verlaat, zal hy ‘er altyd, (zoo het hem | a maar eenigzins mogelyk is) nog een fmaak van Hemelfche „ Wysheid in rialaaten. En in zyne Middagmaalen , ’t zy „ in welken Gezelfchap hy zich ook bevinden mag „laat hy a altoos den Predikant doorfchitteren, maar op zulk eene a befchaafde en bevallige wyze „dat het ganfche Gezelfchap » er door bekoord en geene de minste gelegenheid tot vit“ » terye of berisping gegeeven word. » Zyne welleevende en befchaavende Kennisfen railler- w ren, fomwyl wel eens, met hem over zyn plat en boerích s» Preeken, zoo als zy ’s Mans duidelyken en klaaren Styl i s DOC F. A. LAMPE OVER HET GEBED. ` áóg 3 noemen; én zeggen dat hy zich dus met de Boeren zyner » Parochie gelyk ftelt. Maar Ergates heeft ftoutheid en 5 vrymoedigheid genoeg om den lugtigften befchimper zy- » ner Leerwyze toe te voegen: dat zyne voorndamfte oper. ~» baare bezigbèid en Cbhrifdelyke pligt befaat in de zwakke en y» ónkundige Lieden, dat is, bet gros des Menschdorns te onder- >» richter en kundiger en beter of vroomer te maaken ; dat de a Armen bet Euangelie ontwangen moeten ; dat de Dagbuurders z en Arbeidslieden, de Vrouwen en de Kinderen zyner Gemeen- » te Zielen bebben , die behouden moeten worden; en dat by hier- >» om bet Voorbeeld van zynen Gezegenden Zaligmaaker wil na- i» volgen , in het Euangelie te verkondigen aan de arme er » geringe Lieden , en dat by van den H. Paulus gaarne leerer >» Wil, om allen alles te worden, op dat hy Zielen voor het a» Ryk van CHRISTUS gewinnen, en veele Zöndaars en Zon- » daresfen ten Hemel leiden mogt langs den engen weg van boet- 3 vaardigheid „zelfverzaakend Geloove en waare beiligmaaking y zonder welke niemand den Heere zien zal. ° =.. o w Het Gebed des Heeren Matth. VI. gax=z3, In VIII Predi- . kaatzien verklaard en toegepast „door Frederik Adolph Lam- pe, in zyn Hloog-Eerwaarde leeven , Hoogleeraar der H. Godt: eleerdheid en Bedienaar van Godts Woord, laatst te Bremen, Uia bet Hoogduitsch vertaald, Te Amfteldam, by Gerrit de Groot en Zoon. MDCELXII Behalven de Voorreden 196 bladzyden in otavo. | E Hoog:Eerwaarde Lampe verklaart in deeze Leerrede: nen den inhoud van het Gebed des Heeren, volgens zyne manier van denken, op eene geregelde orde; en ont- vouwt zyne gedagten op eene wyze, die ftigting kan gee: ven den geenen die ze leezen. Hy overweegt ; in ieder Leerréden , eerst deri zin der woorden „die ten onderwerp van befchouwing verftrekken ; voorts doet hy in de tweede plaats zien, welke kragt die woorden hebben, warineer zy var eenen geldovigen bidder des Nieuwen Teftamentes Gode worden voorgedraagen : en hier aan hegt hy ten laatften eene ernftige toepasfing , ter beffraffinge van hun die dit gebed, met ee- ne verkeerde Gemoedsgeftalte ; bidden ; en ter aanmoedi- ginge van hun die met eene kinderlyke eerbied voor Gods aangezigt wandelen. | Pa Des “v 206 DES HEEREN WONDERWEG,' Des Heeren Wonderweg in bet verboogen van bet Volk van Ne- derland , van bet begin der Reformatie, tot aan bet fluiten van den Nlunfterfchen Vrede „in het jaar MDCXL IL. voor- gefteld in tien Hiftorifche Leerredenen over verfcheide Texten, - door Theodorus van der Bell, Bedienaar van het H. Euan- elium te Rbynsburg. Te Ley en, by Abraham Kallewier. IDCCLXIJL Bebulven de Opdragt enz. 251 bladzyden in quarto. Eeze Leerredenen zyn in ’t verklaaren der gebruikte Texten gefchikt naar den gewoonen prediktrant; en de Toepasfingen behelzen een kort berigt van Nederlands Gefchiedenisien geduurende het opgemelde tydbeftek, van zodanigen aart als menigwerf in °t licht gegeeveh is. Het zyn Predicatien die gevoegelyk geplaatst konnen worden, by dat foort van Hiftorifche Leerredenen „die, inzonderheid met en naa °t Jaar 1748, over dat onderwerp van de Druk- pers gekomen zyn. De Eerwaarde van der Bell drukt zicht in zyn Hiftorisch Verhaal, ten aanzien van ’t voorgevallene geduurende de Remonftrantíche en Contra-remonítrantíche onlusten, wat fcherp uit ;doch men moet dit naar ’tfchynt, eenigermaate toegeeven, ’t is of de Geestlykheid van de ee- ne en andere zyde, over dit gedeelte van *s Lands Gefchie- denisferr, veelal niet wel met de vereischte onpartydigheid en gematigdheid kan fchryven. re PN + VNA nd Brief over zeekere zaken door een vrye Penne, in de hand van Eleonora. Te Hoorn, by T. Tjallingius. MDCCLXIL Bebakwen een kort Voorberigt 2 3lbladz. in groot oftavo. DE ftukje behelst eene ernftige beftraffing der Heeren Boekhandelaaren „ die zich ophouden met het doen Íchryven , drukken of verfpreiden van zout- zin- en zeden- looze gefchriften , naam en faamroovende blaauwboekjes , pasquillen, onkuitche Romans „en verder alle zodanige pa- pieren. , die aanleiding geeven tot een ongodsdienftig ge- drag. Hier mede gaat gepaard eene trouwhartige vermaa- ning aan de Schryvers van zulke gefchriften , qm hunne ‘pennen-tot zo heilloos een uiteinde niet te gebruiken ; mids- gaders aan de-Leezers om zich te onthouden van dezelven te leezen tot nadeel hunner zeden. Dit papier berispt eene handelwyze, die alle menfchen van eer met het hoogtfte regt laaken; en ’t waare te wenfchen, dat de reden hier in by- | ge- BRIËF VAN ELEONORA. 207 gebragt zo veel invloeds hadden, dat Boekhandelaars, die hunne eigen {chande openbaar maaken , van deeze verkeerd- heid afzagen , of dat ze geen Schryvers vonden , die hun ten dienfte wilden {taan , of dat zich geene Leezers voor hunne prullen opdeeden ; waar toe de reden in dit gefchrift voorgefteld van genoegzaam gewigt zyn. De Drukker van dit ftukje geeft in °t Voorberigt een voorbeeld , dat der na- volginge waardig is; indien zulks van alle braave Boekver- kodpers nagevolgd werd, zouden die geenen, die zich mat het verfpreiden van dergelyke gefchriften bleeven ophou- den, zich zelven op eene onderfcheidende wyze brandmer- ken, als bedervers der goede zeden. Dus naamlyk luidt zyne bekendmaaking. „ De Drukker van dit Werkje geeft opentlyk te kennen , » dat hy alle zoodanige gefchriften, ’t zy met of zonder » naam van drukker, die hem, ’t zy met eigentlyke of ge- » fingeerde brieven, worden toegezonden, der vergeetel- „ heid zal opofferen, door ze.op den ontfangst aanítonds s» Op te pakken, en niet te verkoopen; dog naar bevinding ‚> van zaken handelen , met zodanige libellen , die braave ə Lieden, °t zy van veel, of weinig aanzien, beleedigen. » Ten einde men geene vrugteloze moeite meer aanwende, „ in het zenden, en niet verpligt worde te ontfangen , zoo- „> danige dingen , die men elk braaf mensch niet moge ver- „ toonen en aanbieden , zo ftrekke deeze verklaaring tot „ cene genoegzame advertentie, | ns Mente te Traité des Accouchemens Gc. Par M.Puzas, Chirurgien de. Paris &c. Verhandeling van de Verloskunde , vervattende veel gewigtige Waarneemingen in de beoefening van deze kanft enz. Door den Heer Puzos Heelmeester in Parys, en Lid van de Ko- ninglyke Akademie der Heelkonst. WVerbeeterd en uitge- geeven , door MORISOT DESLANDES , Med. Doétor in arys, Ze Parys 1759. ° Tweede Berigt. ON Y hebben in een voorgaand Berigt (*) een algemeen | begrip gegeeven van het werk van den Heer Fuzos. Wy kunnen de Verhandeling niet bekorten , om dat alles te zeer aan (*) Zie de Leiteroef, Deel 11. blads. 960, B l 3 208 PUZOS OVER DE aan malkander hangt , en door fcheiding niet verftaanbaar gemaakt kan worden. Hierom zullen wy onze Leezers eeni- ge gewigtige ftukken uit het zelve ‘voorhouden , welken voor hen die geen andere dan onze vaderlandíche taale kun- dig zyn, van dienst zullen konnen wezen; en anderen doen zien, hoe dergelyke en andere zaaken in ‘het werk van den Heer Puzos verhandeld worden, en van welk een gebruik het zelve kan zyn, als men het geheel doorleeze. Wy ver- kiezen eerst eenig verflag te doen van de bewegingen ‘der Baarmoeder , in zich te verwyden en famen te trekken; zynde het tweede Lid van het tweede Hoofdftuk van de eigenlyke Verhandeling der Verloskunde. Dat de Baarmoe- der te gelyk met den aanwas van de Vrugt gelykredig rui- mer en grooter wordt is een bekende waarheid, fchoon de wyze hoe dit gefchiedt, niet gemaklyk te verklaaren zy. Dat het Ey, of de Vrugt in zyne vliezen befloten door drukking tegen de wanden van de Baarmoeder, hier van oorzaak zou zyn, is niet te begrypen voar iemant , die de tederheid van een eerft bevrugt Èy en de gefteldheid van het lichaam der Baarmoeder in aanmerking neemt. Het koomt ‘er ook in de Verloskunde niet op aan, of wy dit weeten te verklaaren , de ondervinding doet ons zien dat het gefchiede. Men is langen tyd in *t verftand geweest dat het kind de eerfte beweegoorzaak ware van de werking der Verlosfing. Maar wanneer men aanmerkt, dat Vrouwen van doode kin: deren, op, of byna op den tyd kraamen, zo wel als van leevenden; dat dezen, zo wel als genen, vlaagen en tus- fchenpozingen van vlaagen krygen ; en, zelfs by de doode kinderen de Wateren niet eerder breeken dan op het laat- fte van den arbeid, gelyk by leevenden, moet men erken- nen, dat het kind geenzins de oarzaak zy van zynen uit- gang uit de Baarmoeder. En men kan de uitdryving van et zelve op een andere wyze, uit het maakfel van de Baar- moeder verklaaren, MAURICEAU is de eerfte geweest die gezegd heeft, dat de vrouwen verlost warden, wanneer de Baarmoeder niet meer kunnende rekken, kracht doe om het kind uit haare holligheid uit te dryven. Dit gevoelen , hoe waaragtig, ` hadt verklaaring noodig, op welk eene wyze zülks geíchie ` de, eer het in °t algemeen aangenomen wierdt. ` N Men moet aanmerken, dat de gemaklykheid waar mede ` zich de Baarmoeder laat uitrekken , haare paalen heeft, tot ` zekeren trap en niet verder gaat, en berften zou, ten ware ` de natuur, wanneer zy op haar hoogst gekomen is, eene : opening aan de benedenfte plaatfe bezorgde, De VERLOSKEUNDE IE BERIGT. 409 De gedaante van de Baarmoeder, op den laatften tyd der twangerheid , en haare ongemeene uitzetting, veranderen ongevoelig de gedaante van deze openings zy is dan niet meer een langwerpige {pleet, waar op het kind gedraagen wordt; maar eene ronde opening, welke een ledige plaatfe maakt, onbekwaam om het kind te onderfteunen: het zakt derhalve, en fpant, bygevolg, de Baarmoeder minder om- trent den bodem. l De Baarmoeder eenige verligting bekoomen hebbende , (hetis de Heer Puzos, wien wy geftadig doen fpreeken)) om dat Ze minder uitgefpannen is, trekt zich in naar maate Zy ruimte gewonnen heeft. Zy perst de vliezen, de wate- ren en het kind naar den mond , de eenige plaats van de Baarmoeder welke de minfte tegenftand biedt; en dit is oor- zaak van de eerfte weën. En gelyk de Baarmoeder geftadi- ge poogingen doet van famentrekking, zo dra maar eenige ruimte in dezelve haar toelaat zich in te trekken , geeft het ledige, °t welk geftadig omtrent haaren bodem gemaakt wordt, door de meerdere opening van den mond, nieuwe middefen aan de vleefchige vezelen van den bodem, en de Zydelyke deéëlen, om te werken op de lichaamen , welken zy ingelloten houden , en dezelven te dringen naar de plaat- fe welke-minst tegenftaat. Dit vervolg van famentrekkin- gen, ‘t welk niet lang zou konnen duuren, ten ware de vleeschvezelen een foort van noodige rust maakten , voor alle de deelen, welken in werking zyn „veroorzaakt de koo- mende en afgaande weën, welken zich door gekerm en tus- fchengemengde bedaardheid doen blyken. laar de rust welke de deelen neemen, verre van hier door te verliezen de vrucht van zo veel arbeid, in het verlaaten van de ruim- te welke zy gewonnen hebben, verfchaft dezelven, in te- pendeel, nieuwe krachten „om met meerder geweld te wer- en, op het gene nog tegenftand biedt, en de vlaagen te verfterken. Ook begint men nu reeds de vliezen, door het water uitgefpannen , by den mond van de Baarmoeder, waar Ze zich vertoonen, te voelen, als een Breuk dwers door de tingen; en de wee bedaarende, is het gemaklyk te beken- nen, in welke geftalte zich het kind aanbiedt. Zo demond van de Baarmoeder in het begin van den arbeid veel tegen- land biedt; men ziet haar op het eind meegeeven met ge- maklykheid 5 en geen wonder als men bedenkt, dat zy van dle kanten aangevallen wordt: van de eene, heeft het ge- wigt van het water en het kind, welken haar doorgedron- &n zyn, haar kring doen veryyćen naar gelang van derzel; | 4 | | ver hd 210 PUZOS OVER DE ver omtrek ; van de andere zullen de werkingen van de Bar- moeder, welke in haaren bodem zo veel veld gewonnen, als haare mond verlooren beeft, een geftadigen aandrangop hem maakende, nu meer ruimte maaken: voor het kird, in een half uur, dan te voren in twee uuren. Dit werktuigly- ke koomt volmaakt overeen met de waarneemingen van de oefenaars der Verloskunde. Zy merken altyd, dat ‘er meer tyd en meer weën nodig zyn, om dên mond van de Bax- moeder te openen, ter wydte omtrent van een franíche Kroon, dan tot de verwyding van hier af, tot viermaal zo veel opening. En dit heeft menigen bedrogen, die by ge- brek van ondervinding , of andere bezigheden hebbende, zich inbeeldden tyds genoeg te hebben, om ergens anders te gaan, wyl zy zo weinig vordering zagen ; maar by hun wederkoomen alles geeindigd vonden. Naar maate de ar- beid op het laatst fchielyker voortga, zyn ook de weën fter- ker; en de vrouwen zyn op dezen tyd in een groote hitte en {terke beweging van het bloed; zy hebben trillingen en beevingen zonder koud te zyn, van wegen de onregelmaa- tigheid van den loop der geesten door de zenuwen; en bra- en uit alles wat zy inneemen , door de fchuddingen vande- ze zelfde onregelmaatigheid. De pynen in de dyen en bee- nen laaten zich gemaklyk verklaaren, door de fpanning en trekking van de banden der Baarmoeder, welken zieh in deeze deelen verfpreiden. Ì Van het onderflaan zegt de Schryver, wil men, ten allen tyde, gebruik maaken, óm met zekerheid te kunnen oor- deelen, of een vrouw zwanger zy dan niet. De mond van de Baarmoeder is, volgens het voorgeeven van zodanige Schryvers, in een bezwangerde vrouw, vast gefloten; ha- re hals is korter en dikker, en meer naar den Endeldam gekeerd dan naar de blaaze. Dit alles ‘kan gemaklyk door et onderflaan gevoeld worden. Maar de Heer Puzos ont- kent, dat hier uit een gegrond oordeel aangaande de zwan- gerheid kan opgemaakt worden. Niets is meer verandering onderworpen dan de gedaante, fluiting en ligging van den hals van de Baarmoeder. Men vindt vrouwen, die zonder zwanger te Zyn, den hals van de Baarmoeder dik en kort hebben; by anderen is hy zeer langwerpig: by dezen zeer gefloten, by genen bykans altyd eenigzins open. En tel opzichte van de ftrekking , fomtyds meer naar voren, fom- tyds naar achteren of naar de zyden. Hier uit is licht op té maaken, dat het geftelde niet in ftaat is, om eenige zeeker- heid aangaande de zwangerheid te geeven. Het onderh > VEREOSKUNDE. Il. BRRIGT. ~ Om door het ondefflaan te weeten of een vrouw Zwanger zy, moet Zy reeds drie maanden, ten minfte, twee en een halve maand gevorderd zyn. In dezen tyd kan de Baarmoe- der reeds zo vergroot zyn, dat men haar op den buik kan voelen, en van andere rondoml!eggende deelen onderfchei- den; t welk met gefchieden kan als de vrouw niet zwanger is, wyl de Baarmoeder dan in het Bekken gelegen onder de Schaambeenderen verholen is. Maar in den tyd van drie maanden wardt zy twee of driemaal zo groot, en begintuit het Bekken op te ryzen, tot twee of drie vingeren breedte boven de Schaambeenderen. Dan is het mooglyk. haar te raaken, met de eene hand op den buik van de vrouw te leg- gen, en één of meer vingeren van de andere in de Scheede in te voeren, Het onderflaan gefchiedt best des morgens als de perfoo- ne nugter iss en men laat wel vooraf een Klisteer zetten, om de dikke darmen van verharde ftoffen te ontlasten, wel- ken hier dikwils opgegaard zyn, en in het onderflaan kuu- nen bedriegen. De Heelmeester of Vroedvrouw de wysvin- er van eene der handen, met wat Pomade of iet anders be- meerd hebbenge, en de vrouw te bed gelegd zynde, voert zyne hand tusfchen de kniën en dyen, welken hy heeft doen opligten, en brengt den vinger in de Scheede, tot aan den mond van de Baarmoeder. De vinger moet met zagtheid in de Scheede ingevoerd worden, om niets te kwetzen, Ook moet de vinger niet in een rechte lyn ingebragt warden van de opening der Scheede „tot aan den mond van de Baarmoe- der; maar wat naar den Endeldarm, om dat de mond van de Baarmoeder meestentyds daar gelegen is. Terwyl de Heelmeester zynen vinger houdt tegen den mond van de aarmoeder, legt hy het vlak van zyn andere hand op den buik, waar de Baarmoeder zich moet bevinden. Indien hy hier voelt een rond lichaam, °t welk gemak!yk zakt en we- deropryst , wanticer hy het meer of min drukt, als dit zelf- de lichaam , zagtelyk by zynen bodem van boven naar bene- den gedrukt wordende zich doet gevoelen van den vinger, welke tegen den mond van de Baarmoeder geplaatst 19, en zich van de eene naar de andere hand laat toekaatfen , twy-. felt hy niet of het is de Baarmoeder, en hy is verzeekerd „ dat ’er ict in dezelve befloten is. Want hy weet, dat dit P5 deel, gia PUZOS OVER DE deel, buiten den ftaat van zwangerheid, of eenige ziekte; onder de Schaambeenderen verborgen is. Het onderflaan , op deze wyze te werk gefteld, flaagt evenwel, zegt de Heer Puzos, gelukkiger in magere per- foonen, zelfs wat vroeger dan de bepaalde tyd; dan in zul, ken die zeer vet zyn. De opfpanning van den buik door het vet, de dikte van de huid met het ondergelegen vet- vlies, de zwelling van alle de deelen van den onderbuik, door de lyvigheid, verduisteren de Baarmoeder, en maaken dat ze door de hand op den buik niet kan gevoeld worden. Men moet by de zulken dan nog eene maand wagten „-eer men dit onderzoek doe: de Baarmoeder meer naar den na- vel opgereezen zynde, laat zich gemaklyker voelen. Na dezen tyd groeit de Baarmoeder zo merklyk aan, dat het onderflaan niet meer nodig zy om zich van de zwangerheid te verzeekeren: een hand op de buik gelegd is genoeg; de bewegingen van het kind laaten voor de moeder of Vroed- vrouw geene twyffeling meer over. Van et kind by één been af te haalen, by gelegenheid dat een kind.by de voeten moet afgehaald worden in een moeilyke Baaring , welke door een zwaare bloedvloeijing veroorzaakt wordt, fpreekt de Heer Puzos op deeze wyze. Men moet de beide beenen vatten, zo het mooglyk is; zo niet, moet men zich vergenoegen met het eerfte, welk zich voordoet, en het zelve naar zich haalen tot buiten de Baarmoeder en de Scheede , en vervolgens een drooge doek om het zelve gedaan hebbende, trekken tot dat men het dikke van de billen van het kind voele naderen, Tot hier aan toe gevorderd zynde „bedient zich de Vroedmeester van de twee vingeren van Zyn vrye hand, om dezelven te bren- n in de liesch van de dye, welke omgebogen is op den ik van het kind, terwyl hy, met de andere hand , het uit- bragte been vasthoudt, om ze dan te gelyk te doen wer- en, en met zagtheid de billen van het kind te brengen tot aan de Lippen der Schaamdeelen. ' Hier maakt hy dat het kind een halve keer doe, naar de zyde, waar naar toe het gemaklykst fchynt te willen draaijen, op dat de buik en het aangezicht naar om laag gelegen zyn; waar na het verder moet afgehaald worden, tot dat het geheel buiten gekoo- men zy. Wanneer het kind niet genoeg vordert als het tot aan de Schouders genaderd is, moet men de armen, den een voor den anderen na vry maaken , de flinker hand zetten op de twee fchouders, en den nek van de fchouders doen afwyken, terwyl de andere hand de beenen, met een doek °. om- VERLOSKUNDE IL RERIGT. 218 omwonden, naar zich trekt, eenige ligte fchuddingen naar de {linker en regter zyde maakende, waar door, gemeen- lyk, de moeilykfte verlosfingen volbragt worden; althans, zo het kind geen gebrek van geftalte heeft, waar door zulks belet wordt. === Men zou ligt denken, zegt de Schryver, dat men glleenlyk één been uit de Baarmoeder naar zich trek- kende, het werk der Verlosfing zal belemmeren, of de dik- te van de billen hier door te veel vergraoten; en derhalve beeter, zich van het eerfte been te verzeekeren, en hetan- der te zoeken. Wy kunnen onze Lezers, by deze gelegenheid, berigten dat men dit Werk van den Heer Puzos, in ’t Neerduitsch vertaald, begint uit te geven , waar van reeds een eerfte Stuk het licht ziet. Behalve de menigvuldige Spel- en Taalfouten, welken men kan over °t hoofd zien, is de ftyl ` van deze Vertaling niet klaar, maar duister en verwerd; °t welk in een Werk, als dit, zeer hadt beheoren vermyd te worden. Ook hadt de Vertaaler de moeite, en de Drukker de kosten konnen fparen , van de langwylige Redenvoering van den Heer Morisor , waar in aangetoond wordt, dat een ervaren Geneesheer , de Heelkonst verftaat enz., als eeniglyk gekant tegen de Jaloezy van de Chirurgyns in Parys, op de Doétoren, by het Werk te voegen; alzo by ’t gemis hier yau voar anze Nederlandfche Vroedmeesters, niets zou zyn Vers hd 214 DE COTES WAARNEEMINGEN, wertoren geworden. De Heer TRUNTzA fchynt gedagt te hebben, dat onze Nederlanders hunne Moedertaale zeerge- breklyk verftaan, wyl hy zo veel Latynfche woorden, waar van de Neerduitfche geen de minfte duisterheid hebben, in den text, tusfchen () heeft ingevoegd, °t welk onder het tezen zeer onaangenaam is, en verdriet veroorzaakt. Waarneemingen: wegens de Geneezing van twee verzwooren Kreeftgezwellen , door °t gebruik van de Cicuta of Dolle Ker- vel, de eene in °t Aangezicht, en de andere in de Borst: door den Heer de Cotes, de Zoon, Heelmeester te Meru irz Beauvaifis. Om derzelwer merkwaardigbeid uit bet Fransch vertaald , door |. van Woenfel, Med. Doctor , Lid der Keizerlyke Akademie, en van de Hollandfche Maatfchap- py der Wetenfchappen, te Haarlem. Te Haarlem, by osch. 1762. 19 bladz. in groot Oĝavo. ME: heeft reeds meer dergelyke berigten, van de uit- werking der Cicuta, van elders gekregen. Jammer is het, dat het gene men van naby hoort, of zelf beproeft, met zodanige berigten, van verre ingekomen, zo weinig overeenkomt. Men zal best doen, deze opgegeven-geval- en in hunne waarde te laten, en te wagten, wat de onder- ‘vindingen door onze bekenden, of door ons zelven , beves- tigen of wraken. mg Naauwkeurige en natuurlyke Befchryving van de ftad Aleppo en van derzelver Ommelanden, door A. Rusfel, Artz en id van het Edl. Koninglyke Genootfchap te Londen. Uit bet Engelsch vertaald door Mr. L. T. Gronovius, Lid der Edl. Bazelfe en Haarlemfe Genootfchappen. Met Print verbeeldingen opgehelderd, Tweede Berigt (*). y TOlgens gedaane belofte, aan het einde van ons eerfte V Berigt van dit Werk van den Heer Russer, moeten wy nu eenig verflag doen van de Volkziekten in Aleppo „en Vvoor- (*) Zie het eerfte, Vaderl. Letteroef, in dit zelfde Deel, bladz. 169. ` OO OO OO VAN ALEPPO. vig voorndmelyk van de Pest, welke gèrekend wordt, om de tien jaaren , iet min of meer, hier te regeeren. Vooraf maakt de Schryver eenige aanmerkingen over het Weêr, in. t algemeen. Het verfchil van het Weêr is te Aleppo, het eene jaar door het ander gering 3 eu van het verichil der Saifoenen hebben reeds in ons eerfte Berigt eenig ge- wag gemaakt. De Waarnemingen beginnen met het jaar 1742 en eindigen met het jaar 1753. y zullen ket hoog= fte en laagfte van de Thermometer; (volgensde Schaal van Fahrenheit) en Barometer van alle de maanden door het jaar opgeeven, wyl het overige van het Weêr in de Aan- merkingen over de Saifoenen, in ons eerfte Berigt eenigzins is vervat.. In January was het hoogfte van de Thermometer 57 gr. het laagte 34. Het hoogfte van de Barometer 22; 3. cn hetlaagfte 28: 6. In February het hoogtte van de Thermo- meter 55. het laagfte 40. Het hoogfte van de Barometer 29: 3. het laagfte 28: 4. In Maart het hoogtte van de Thermometer 67. het laagfte 44. Het hoogfte van de Baro- meter 29: O. het laagfte 28: 6. In April het hoogfte van de Thermometer 82. het laagfte 51. Het hoogtte van de Barometer 29: zr. het laagfte 28: 5. In Mey het hoogfte van de Thermometer ga. het laagfte 67. Het hoogite van de Barometer 29: o. het laagfte 28: 6. In Juny het hoog- ite van de Thermometer 96. het laagfte 76. Het hoogtte van de Barometer 29: o. het laagfte 28: 5. -In Fuly het hoogfte van de Thermometer 101. het laagtte 77. Het hoog- fte van de Barometer 28: g. het laagfte 28: 5. In Augus- tus het hoogfte van de Thermometer 97. het laagfte 74. Het hoogfte van de Barometer 29: o. het laagfte 28: 4. In September het hoogfte van de Thermometer ga, het laagfté 62. Het hoogfte van de Barometer 29: o. het laagfte 28: 6. In Oktober het hoogfte van de Thermometer 84. het laagfte 51. Het hoogfte van de Barometer 29> o. het laagíte 28: 6. In November het hoogtte van de Thermometer 65. het laag- ite 44, Het hoogfte van de Barometer 29: 1. het laagfte 28: 4. In December het hoogfte van de Thermometer 55. „het laagfte 40, Het hoogfte van de Barometer 29: 1. het laagte 28: 4.. In het tweede Hoofdftuk van dit tweede Deel, geeft de Schryver algemeene Waarnemingen van het Weêr, van het Jaar 1742 tot 1747, en van de jaaren 1752 en 1753» jaar voor jaar; -en in het derde handelt hy van de Volk-ziekten, In dezelfde jaaren , door hem waargenomen. Hier in kon- nen åté RUSSEL BESCHRYVING hen wy den Schryver niet volgen, om dat ‘er, zonder ver- minking niets kan afgelaäten worden. Deze Waarnemin- gen zyn waardig om van Geneeskundigen geleezen te wor- den; men vindt ’er echter geen gront verfchil in, tusfchen de Volk-ziektens in Aleppo, en welken in ons land, voor- naamlyk, by heete zomers, gezien worden. Wy haasten ons tot de befchryving van de gkeligfte aller Ziekten, waar mede het mensechdom bezogt wordt, de Pest namelyk. — In de eerfte Afdeeling van het vierde Hoofdftuk wordt over de Pest; in °t algemeen, gefproken. De Inwooners houden zich verzekerd , dat de Pest noit anders dan uit ee- ne der naburige fteden ; waar zy zich eerst geopenbaard heeft, naar Aleppo overkome. Gedurende den Winter is de Pest doorgaans gematigd, met het naderen van het Voor- jaar wordt dezelve heviger, en in Jury woedt zy het aller- fterkst. In July vermindert dezelve, en in dggustus ver- dwynt ze zeker; zo dat in de maanden September of Oktober hoit iemant van dezelve wordt aangetast. Dit bevestigt de Schryver met eige ondervinding in een Pest, welke drie jaaren achtereen woedde. Zwaare hitte fehynt den voort- gang van de Pest geenzins te begunftigen, maar eer te ver- gwakken. Die deze Kwaal eens gehad heeft, is voor een tweeden aanval geenzins bevryd. De Schryver heeft’er ge: kend, die dezelve twee of meermaalen hadden uitgeftaan; zonder ’er echter bytevoegen of zulks dikwils dan zeldzaam gebeure. ` In de tweede Afdeeling van het gemelde Hoofdftuk wordt gehandeld van de Pest, zo als dezelve zich in Aleppo, in e jaaren 1742, 1743 en 1744 vertoonde. Dè toevallen van de Pest; zegt de Heer Russer, zyn naauwlyks „ in al- je opzichten, by twee perfoonen, dezelfde; ja zelfs ver- Schillen zy veel, binnen het verloop van een uur tyds, in èen dn denzelfden perfoon. Dikwils begint deze Ziekte op een zeer vleijende wyze, doch rakt den Lyder, binnen weinige uuren, uit het leven. De Puls verfchilt in het begin weinig van den natuurlyken ftaat; en verandert zeer dikwils in kracht en {nelheid. De Pyn in de voorgemelde Klieren was verzeld of werdt ge- volgd van diepe en harde gezwellen. Na dezen eerften aan- val kwam den volgenden avond een zwaare verheffing van alle de toevallen, met Ylhoofdigheid, welken in den mor- genftond eenigzins verminderden. De Pestbuilen vermeer: derden fomtyds fchielyk; ook namen,zy wel wederom af. Ook kregen de Lyders wel een pynlyke Puist , als een kwaadaartige famengeloope Pok, op alle deelen van het li- chaam. Na verloop van nog eenigen tyd kwamen hier by Pees-huppelingen (*); en de aanvallen der Ziekte werden doorgaans zwaarer. De Lyder werdt Slaapzugtig , en hadt een moeilvke en afgebroke Ademhaling. De Pestbuilen verminderden tiu niet zelden, maar verdweenen meest al- toos, en derzelver kring werdt van loadkleurig zwart, en vertoonde een roof, door een brandmiddel veroorzaakt. Veelen op deze wyze aangetast ftierven op den derden dag. Anderen werden door het ontftaan van een fterke. zweeting behouden, op den vyfden, zevenden,en nog wel gp den elfden dag. En fchoon de Zweeting niet allen van en dood redde, verminderde zy echter, doorgaans de toe- vallen der Ziekte; en ten tweeden maale, op den vyfden dag ontftaande, verftrekte zy, gemeenlyk, tot redding vam ` den Lyder. Geduurende den loop der Ziekte was de Tong, by fom- migen, tamelyk vogtig; by anderen in het eerst wit, geel of zwart. Sommige Lyders hadden geen Dorst, anderen waren zeer dorftig. By de meesten hielt het Braaken op: kort na de aankomst der Ziekte, ten zy ze hunne Maag. met te veel vogt overladen hadden. Op de Pis was geen ftaat te maken, en was zeer ongelyk, wat hooger van kleur „ doorgaans, dan van een gezond mensch, en zonder grond- zetfel. Sommigen hadden natuurlyken Afgang; anderen waren hardlyvig; anderen kregen Loop. Eenige weinigen kregen Bloedftortingen uit den Neus, of Uterus.: Dezen Ba den tweeden dag komende, volgde ‘er ras een overvloes dige Zweeting op, welke meestentyds eene fcheiding maak- te; zynde dit eene omftandigheid , volgens het zeggen van den Schryver , verfchillende van het gene doorgaans gebeurt in de Pest, op andere plaatfen. | Schoen (*) Subfultus Teridinum. 2r RUSSEL BESCHRYVING Schoon de Pest-builen gemeenlyk, na of mét het aanko? men der Ziekte ontftaan, werden ‘er „in het jaar 1744, fom- migen van aangegreepen, twee of drie dagen, voor dat zy eenige andere toevallen van de Pest bemerkten. De Pest- builen komen zelden tot rypheid, dan na dat een fcheiding- makend Zweet de Koorts heeft doen afloopen ; fchoon zy hier op ook wel verdwynen. De Rypwording gefchiedt zelden voor den tienden, twaalfden of vyftienden dag. Uit de Puisten van gefdurvenen vloeide bloedige etter; en het getal der Zieken was gering, by welken deze Puisten met wel gekookte Etter opgevuld waren. Dezen droogden ,na een zekeren tyd, op; en vielen af, gelyk onderfcheidene Kinderpokken. En dewyl alle Zieken , by welken deze uitbraken , herftelden , werden zy als een gunftig toeval aangemerkt. Nademaal de Pest dit Landfchap zo dikwils bezogt heeft, zou men denken, dat onder de Inboorlingen eenige waar- nemingen berusten, op welk eene wyze de Zieken best be- handeld en ter genezinge gebragt kunnen worden Maar niets * welk hier naar gelykt. De Turken ftellen, in % al: gemeen , weinig vertrouwen òp Geneesmiddelen „ en de DoBoren onder de Kristenen en fooden zyn niet zeergereed om befmette perfoonen te bezoeken, uit vreeze van zelven door de befmetting aangedaan te zullen worden. Een ruime Aderlating ‚op den tyd als de Pest-ziekteeerst aankomt, meent de Schryver van groot nut te wezen ;doch na den eerften dag gevaarlyk (*). Het zelfde oordeelt hy aangaande eene Braaking; zagt Buikopenend middel of cen Klisteer. De natuurlyke fcheiding der Ziekte kwam altoos met eene Zweeting, en als men deze ontlasting, door dé konst konde doen voortkomen; was ze insgelyks vån nut. De middelen hier toe gebruikt, waren de Coftrajerva, Vak- riana fylvestris, Crocus Anglicanus ; en het Pulwis Contrajerva compofitus Pharmacie Edinkurgenfis, de Theriaak ván Androm of Dioscorides. De Pynftillende middelen hielpen ook groot yks (*) Men mág misfchien hier uit wel befluiten datze geen goed doe, fchoon niet zo veel kwaad als op de volgende dagen. Die: MERBROEK , die de Pest heeft waargenomen met zo weinig be- fchroomdheid als oit iemand voór of na-hem gedaan heeft, be- tuigt dat hy de Latingen fchadelyk hebbe bevonden; en zo het op de oudheid aankwam, men zou dit met het getuigenisfe van HiPPocRATEsS en GALENUS konnen ftavén. VAN AŁËPPO > RIQ lyks de andere Geneesmiddelen in derzelver Wetkingen 3 doch de Syrupus Diacodii fcheen beter met de Ziekte over- ken te ftemmen dan het Opium. De Drank voor den dorst werdt met wat Spiritus Vitrioli en Syroop van Violen aange- naam gemaakt. Men zal in deze befchryving niet veele by- zonderheden, darigaande de omftandigheden en aart van de Pest of derzelver geneezing vinden; welken door anderen niet reeds befchreven zyn jé *). De fchroom van befinet te Zullen worden, waar van de Heer Russer ook niét is vry geweest, belet de Waarnemingen zelf, van naby en met genoegzaame oplettendheid en geduld té maken. Doch misfchien is het ‚met alle mooglyke menfchelyke oplettend- heid, niet mooglyk de natuur van deze Ziekte, of een ze- ker Geneesmiddel voor dezelve te ontdekken. . De derde: Afdeeling van het vierde Hoofdftuk vervat de manieren, welken de Europeaanen gebruiken, om zich te- gen de Pest-ziekte te beveiligen. Op tweederleie wyze tragterí zich de Europeanen tegen de Pest te behoeden. De ‘eerfte is de ftad te verlaten en zich naar eeu onbefmette plaatfe te begeven; de tweede, Zich binnen hunne huizen op te fluiten, én allen ommegang met menfchen of goede- Ten, welken de befmetting zouden konnen overdraagen , te vermyden. En, om dat het eerfte veelen niet zeer gelegen komt, bedient men Zich meest van het laatfte. Wanneer dit op de rechte wyże volbragt wordt, heeft men bevon- - den, dat iemant, zonder gevaar, midden in een ftad zyn verblyf kan houden, waar de Pest met de grootte hevigheid woedt. En dit voorbeeld wordt van alle Kristenen en Joo- dert, dié het maar konnen bybrengen:, gevolgd. _ Wanneer het getal der befmettelingen niet zeer groot is, gelyk in den Winter doorgaans, vergenoegen zich de Euro- peanen met het gebruik der volgende voorzorgen. r. Dat zy met den Landaard geen meer gemeenfchap houden, dan . zy noodzaaklyk, wegens hunne bezigheden verpligt zyn te doen. 2. Hunne Bedienden, zo veel mooglyk, in huis te houden. 3. Geen algemeene Barbier te gebruiken , zo zulks vermyd kan worden. 4. Zorgvuldig te vernemen naar de gezondheid van die hun linnen-goed wasfchen ; zoeken- de daar toe zulke lieden uit, die dit voor den Landaard niet verrigten. Dit allés belet echter niet, dat zy malkanderen d- 1 2? fd . (*) Men leze de Brievért vaù Dr. Mackenzie uit Conftant- hopolen; Pbilofopb, Transat. Vol, XLVII. pag. 384 eiz. HI. DEEL. LETT. NO. 5. Q 220 RUSSEL BESCHRYVING bezoeken, en hunne gewoone vermaken buiten op het Land waarnemen. Maar de Pest-ziekte in ’t voorjaar merklyk toenemende, {luit men zich op, om tot Fuly binnen ’s huis te blyven. En gezelligheids halve, verdeelen zy zich in kleine par- tyen, en fluiten zich op in huizen, welken de ruimfte en gemaklykfte zyn; en men maakt tot de gezegde maand toe, voorraad in huis te hebben. Want als de deuren eens toe- gefloten zyn, wordt ’er niets meer doorgelaten , dan brie- ven, en het gene noodzaaklyk is voor de tafel, en zulks nog met voorzorgen welken terftond genoemd zullen wor- den. De katten worden, in cen befmetlyke tyd, als ge- vaailyke dieren aangemerkt, en worden hierom van de Eu- ropeanen in huis gehouden, of aan deze of gene van hunne Bedienden, in een afgelegen hock van de Stad, te bewaren gegeven. De deuren dan, wegens de toeneming van de Pest geflo- ten zynde, worden, tot meerdere gerustheid, verzegeld; gelyk ook venfters waar door de dienstboden van buiten iet zouden konnen ontfangen. En een kleine opening, welke in de deur gehakt is, om het water, welk binnens huis is gebruikt, te laten wegloopen , is met een flot voorzien, zo dat deze zelfs noit open ftaat; en als de Sacka of waterhaa- ler komt, past ’er doorgaans een van de Europeanen op. Een venfter in een der bovenvertrekken wordt onverzegeld gelaten, om dat men de nodige voorraad hier door bekomen moet. De nodige toeftel voor dit venfter beftaat. r. In een touw, waar aan een yzere ketting, eenige voeten lang, en met een haak van onderen voorzien is, komende tot op twee of drie voeten na op den grond. 2. Aan de haak dêr ketting hangt men een yzeren of koperen emmer, welke men nederlaat, om het een of ander van een perfoon, die hier toe gehuurd is, en alle dagen ftaat te wagten omde nodige voorraad te bezorgen, boodfchappen te doen enz. van onderen op te haalen. 3. Men maakt te hebben een menigte Azyn. 4. Eenh emmer met water. 5. Een lang riet aan het eene einde gefpleten , om brieven te ontfangen, en zwavel, om ’er dezelve mede te berooken. 6. Als ook een tang, em de voorraad uit den einmer te nemen. Vleesch en gevogelte. (welk laatífte wel geplukt dient te Zyn) als ook alle dingen, welken het lyden kunnen, doopt men in water, met een klein gedeelte azyn vermengd, en worden eenigen tyd opgehangen, eer men dezelven aan- raakt. Brood, ’t welk niets dergelyks verdragen kan , legt men, VAN ALEPPO. aar men, eenige uuren , onbefloten neder „voor dat men het be- handele. Brieven en andere papieren befprengt men met azyn, en berookt ze met zwavel. In het begin valt zulk eene opfluiting of gevangenis ver- drietig, doch de gewoonte verzagt dit door den tyd; en het by malkander zynde gezelfchap begint te denken om zich te vermaken. Zy doen in den avondftond eene wan- deling boven op het dak, (de daken van de huizen zyn hier. plat) waar op Zy, wyl veele huizen der Europeanen maar een weinig van elkander ftaan, fommigen van hunne vrien- den kunnen zien; {choon ze te wyd vaneen zyn om iet ge- heims te verrigten. De Ziekte verminderende verlangt elk, om wederom uit te gaan; en dit verlangen is dikwils oorzaak, dat zy zichte vroeg uit en in gevaar begeven. / Gedurende de voorgemelde opfluiting wordt de Koophan- del wel grootlyks geftuit; alle koopplaat!en {taan echter open „en Zyn vol met voorraad en andere zaken zo wel voor- zien als op eenige andere tyden. De ftraaten zelfs, fchoon „hiet zo vol gedrang, zyn nogtans altyd redelyk vol volk. Het gros der Turken bezoekt de Zieken, en vergezellen de Lykftatiën als op andere tyden. Ook ontbreeken by de Kristenen en Jooden geene vrienden en dienstboden, om het nodige aan de Zieken te volbrengen, als of het een tyd zonder belnretting ware. In het vyfde en laatfte Hoofdftuk handelt de Schryver van een zeker uitílag op de huid, het Aleppiefch Zeer genoemd. Doch wy oordeelen het niet der mocite waardig ons hier me- de op te houden ; en den Lezer met dit uitvoerig Berigt aan- gaande de Pest-ziekte te zullen voldaan hebben. Proefkundige Befchouwingen van den Aard, Iloedanigheid en Sterkte van het Timmerhbout. Door Cornelis Johannes Kra- yenhof , Lieutenant en ordinaris Ingenieur ten dienfte der Vereenigde Nederlanden, In ’s Gravenhage by Johannes Gaillard MDCCLXII. in groot otavo 86 bladzyden. DE beknopte tractaat hchelst verfcheidene leezenswaar- dige aanmerkingen, die eene nadere overweeging en verdere proefneemingen verdienen. Het ftrekt om te too- nen, dat men door goede behandeling bet Yimmerhout „zeo voor Schepen, Krygs- en borgeriyke gebouwen, als voar Mggazyns en Artillery goederen , beter , Berker > en beftendiger maken 2 an. ~ daa C Je KRAYENHÓF kan. —= De Heer Kraijenbof vangt dit zyn gefchrift aitt § met eene korte behandeling over de kennis vaa ’t hout in’t algemeen; om te doen zien hoedanig Hout men te verkies zen heeft, welken de voornaamfte gebreken zyn, en op wat manier men dezelve kan ontdekken. Hierop gaat hy over am, (den gewoonen tyd der vellinge in de maanden Decem- ber, Fannuary en February bepaald „en de gebruikelyke voor- zorg aangeduid hebbende, ) een berigt te geeven, van de wyze hoe men, voor het vellen, het Fimmerhout met nut en voordeel kan toebereiden, Men heeft naamlyk de ftammen der Boomen, omtrent de maand May, geheel van hunne fchors te beroven, en dezel- ven zoo telaaten ftaan tot den volgenden winter „of wel een jaar twee a drie, tot dat ze, dus ontbloot zynde „uitgewaas- femd hebbende , droog genoeg ten gebruike geworden zyn. Door deze behandeling wordt het Hout niet alleen harder, flerker , vaster en zwaarder , maar ook tajer, en °t Spint vart Zulk gefchilt en gedroogd hout is veel fterker dat het Hart van ’t hout, dat in den bast afgehouwen , en naar gewoon- te hehandeld is: ook kan dit hout terftondt verwerkt wor- den, en men heeft niet, of ten minften weinig „voor fcheu- ren of, krimpen te vreezen. Men kan ook van ’t Spint van dit hout zo goed gebruik maaken als van °t Mart; zo dat men den boom over zyne geheele dikte moge verwerken; het welk te wegen brengt, dat een boom van 40 jaaren oud tot het zelfde oogmerk kan dienen, waar toe men anders een boom van 6o jaaren, om die dikte te verkrygen zouw hebben inoeten neemen. Het hout wordt dus niet alleen zwaarder, hegter en fterker, maar ’t levert ook meer uit, en men kan ’t eenige jaaren eerder gebruiken. Hier by komt nog, dat men niet ongegrond mag denken, dat zulk hout niet zal verftikken, veel minder door wormen doorknaagd worden, en dus alleszinsduurzaamer zyn „dan °t hout tot nog gemeen- lyk bevonden wordt. Onze Autheur deeze manier van bereiding ontvouwd pen de voordeelige gevolgen daar van, door genomene proefne- mingen, en door redeneering geftaafd hebbende „ geeft ver- der eenige bedenkingen, zo over de manier van ’t verwer- ken, en ’t verfcheidene gebruik van °t hout in ’t algemeen, als over het geen men’ byzonder in agt heeft te neemen „om- trent het hout , dat naar de gewoone wyze zonder afíchil- ling Kehandeld is. Voorts brengt hy dit alles ever tot zyn groote oogmerk, om te doen zien, hoe nodig deeze voor- geftelde behandeling: is „in ’t verwerken van hout aan bur- ger VAN HET TIMMERHOUT. 228 gerlyke en °s lands gebouwen , als mede aan ’s lands arfena- len en wapentuigen ; tevens aantoonende dat het moogelyk is zulks in ’t werk te ftellen. Eindelyk fluit hy dit zyn ge- ichrift met eene ontvouwing van ’t voordeel, dat we daar uit zouden konnen trekken, ten opzigte van ons inland{íche hout, het welk men, zyne aanmerkingen in agt neemende, ongelyk beter zou vinden dan men ’t tot nog, volgens de gewoone manier van behandelen, oordeelt 5 dat de lief hebbers. van Plantagien zou konnen opwekken, om hunne Bosfchen te vergrooten of nieuwen adn te leggen; en dus aanleiding, geeven, om veele ongebruikte hei-landen met groot voor- deel te beplanten, De Heer Krayenhof klaagt in dit Stukje inzonderheid zeer met opzigt tot ’s lands gebouwen, arfenaalen en wapentui- gen, over het verwerken van hout, dat in den Zomer ge- veld, en tot geen behoorlyke droogte gebragt is; hy dringt 'er fterk op aan dat men hier tegen alle veorzorg heeft aan te wenden, en verder met oplettendheid te werk te gaan in de keuze van °t hout, dat men gebruikt; maar boven al tragt hy de noodzaakelykheid der toebereidingen van ’t hout,door ’t affchillen der ftammen, op eene overtuigende wyze aan te toonen. ——— Nademaal nu dit een algemeen denkbeeld is, dat betrekking heeft tot alle Timmerhout, en ’t veelen in den eerften opflag vreemd zal voorkomen, dat men, om bet bout flerker te maaken , den Boom eerst in den flaat van een verbaasten en zekeren dood moet flellen, zo zal °t der moeite waardig zyn onze leezets onder ’t oog te brengen , hoe de Schryver den wasdom der Boomen , en de natuurkundige reden deezer verbeteringe van ’t hout door ’t affchillen, verklaart. 