Beschrijving van den aard, de kenmerken en genezing der tusschenpoozende moeraskoortsen in het algemeen, en, in het bijzonder, van die genen, welke in Holland epidemisch heerschen ...
De Oogappelen Honden altijd zeer verwijd , de Gogen open, en de gevoeligheid van het Net¬ vlies (Retina) was zeer verzwakt. — Deze door hem waargenomen koortfen met Slaapzucht ein¬ digden allen, zonder uitzondering, in den dood# (*) Gr'MMS Sendfchreibèn an den Hernn Von ral- lër von der Epidemie zu Eifenach im Jahr 1767 Mildburghaufen 176$» N ( 19+ ) Hij bad geene Bloedzuigers aangelegd „ het fpijt hem echter zulks niet , gedaan te hebben, maar de gevallen» waarin ik ze heb zien aanl eggen , vielen even zoo ongelukkig uit. Bij kinderen komen meestentijds ook Wormen in het fpel , maar zij zijn daarvan geene aanlei¬ dinggevende oorzaak, zij kunnen de Toevallen doen toenemen en verergeren. De Wormdoo * dende middelen, die men in de Aanvallen toe¬ diende, werden even vruchteloos aangewend, als de middelen om deze! ven door den Afgang uk te drijven. Dacht men dat de Gal daarvan de oorzaak was, dan gaf men, tot dcrzelver uitioozing Braakmiddelen. Dan deze bleven in de Maag ge¬ heel werkeloos, zonder eenige Brakingen te ver- wekken ; dikwijls veroorzaakten zij wel Brakingen, maar desniettegenftaande* ondervond men daar¬ van geene heilzame uitwerking, Ten einde de Galftoffen door den Afgang te ontlasten, liet men Klisteeren zetten, maar zij liepen terfiond wederom af; de krampachtig za~ mengetrokken Darmbuis dreef ze dadelijk weder naar buiten uit. Nogtans waren het de Klist ee- *men , zegt medicus (*) die in den algemeen en Aanval van Kramp het meeste nut gedaan heb ■- CD Sammlung von Beobachtungen aus der Arzficy- Wisfenfchaft , B, i * p, so/. C *95 3 èen> Want door het ontlasten der vuiligheden was men verzekerd * dat de Aanval zich zoude ten bes ie keer en . De Afgangen waren hier eert ■teeken der Aflatende Kramp. Ten einde de algemeene Kramp, waarmede de toevallen van Slaapzucht en Beroerte gepaard gingen * op te heffen en de aanvallen te verkorten , diende men allerleije Krampdillen de middelen toe* om op die manier te onderzoeken, of een of ander van dezelzen een bijzonder vermogen mogte bezitten om de kwade begeleidfters van den Pa* vxysmus ta verwijderen. Men gaf Hoff mams Droppelen , en medicus 'verzekert dat deze nog de beste uitwerking had¬ den gehad; vertnids de Zieken* zoodra zij in den Mond kwamen , fcbenen te bekomen, maar het was , zegt hij; o ogenblikkelijk weder voorbij * Van de Cajeput Olie ondervond hij even mirt een i ge beterfchap, als van alle middelen uit Heulfap , en van. den vluggen geest van Ammo¬ niak , alhoewel hij dezeiven in ruime giften toe» diende. Hij deed Spaanfche-Vlïegpleisrers en Mos» taardpappen aanleggen, den Buik pappen* vlugge Smeerfels inwrijven , waarbij hij de Pijnftil lende droppels van sVdenham voegde , maar alles te vergeefs, tiet is nutteloos , zege hij eindelijk , van ■alles melding te maken , wat ik zonder eenige vrucht heb aangewend . ïVat de kunst aan de hand N ä c 196 ) geeft en in de Apotheek wordt nagehouden , was hier van geenen den minften gelukkigen uit [lag , en de fmartelijke ondervinding overtuigde mij op het laatst , dat niets te doen even zoo goed is , als alles in het werk te ft ellen. Hij liet? om die reden, in de Slaapzuchtige koorts van 1759 in den Aanval niets doen. Slechts in het begin en bij het afloopen van den Paroxysmus kon er iets met voordeel wor¬ den in het werk gefield. Wanneer de Aanval in zijne volle kracht was, de algemeene Stijfheid haren hoogden top bereikt had, de Zieke ge® heel gevoelloos met eenen toegeklemden Mond* opgezette Borst, en buitengewone Stijfheid van alle Spieren, ingevallen Buik, opgetrokken Aars en toegewrongen Keel onder eene brandende bette uitgeflrekt nederlag , dan was er niets aan te doen, De Geneesmiddelen konden niet worden ingenomen, en de Klisteeren liepen terdond weder af, De Engelfche Geneesheeren hebben in die omdan- digheden, naar mij verhaald is, begietingen niet koud water bewerkdelligd , maar zonder eenig nut ; ook de warme Baden deden geen vrucht, en kun¬ nen in de algemeene Verftijving ook niet wel aan¬ gewend worden, omdat men het ligchaam geene behoorlijke rigting om te baden verfchaffen kan, De Aderlating welke men , om de gevolgen der geweldige Krampen op te heffen, in dezen toe® V C 197 ) Hand doen liet, was allernadeeligst en befpoe» digde des Lijders einde. Het Bloed fprong met het grootfte geweld naar buiten , vormde eene Ont* ilekings-korst, die in Krampachtige ongefteld heden , waarin de Bloedomloop geftoord is, menigmaal wordt waargenomen , maar in geenen deele het aan* wezen eener dadelijke Ontfteking aanduidt. De Hette liet, gelijk ik reeds heb aangemerkt, ge¬ heel af, de Pols werd klein en ras, het Aange* zigt bleek en ingevallen, de Tranen biggelden on¬ willig langs de wangen, waarop inmiddels alle de toevallen volgden, die als voorboden van den afloop des Aanvais en des naderenden doods wa» ren aan te merken. Men heeft twee middelen, die in alle deze Toevallen bij uitnemendheid werkzaam geweest zijn, namelijk het Heulfap en de Braakwortel ( Ipecacuanha .) Reeds in vroegere dagen hebben de Genees* heeren het Heulfap in kwaadaardige koortfen met voordeel toegediend, en het gebruik daarvan te¬ gen deze koortfen is, volgens bergat (*), niet nieuw. Deszelfs groot vermogen is in de koortfen van alle landen en plaatfen der wereld, en in • alle tijdperken des Aanvais bevestigd. Lind on- (*) Mêtnoir: prèfent : d TAcad: Roy: des Sciences Tom, II, pag, 254. N 3 ( «jtf > «lemmet, dat net in de warme Landen, een mt voor het invallen der Het te toegediend , van nut was. Dalberg gaf het in de Mette; Hoffman» voor en in den Paroxysmm ; störk even van te voren enz. Nogcans • deed het altijd meer nut m Koortfen , welker aanval alleen met Slaapzucht . of met Beroerte zonder Verllijviog gepaard ging, dan in die, waarin het laadde toéval, tevens aan¬ wezig was. Mijne ondervinding heeft mij over deszei fs voor en nadeel het volgende geleerd 5 her. was fchadelijk ie den Aanval in het tijdperk der Mette , waarin de Huid gloeide, en de Pols vol en langzaam was. Wordt het in dien ftaac- toegediend,. dan zet het den Pols, en de bewe** ging van het Bart Merk aan, vermeerdert de •Hette, en veroorzaakt eene volkomen Beroerte¬ en eindelijk den Dood. — In het tijdperk van het A (laten des Aanvalt* waarin de Pols weeker • werd, het Z weet uit¬ brak, en de toevallen Merk verminderden, werd: het Zweeien daardoor bevorderd, en het wag dienftig om den dikwijls fchielljk volgenden Aan¬ val achter uk te zetten , en dus tijd te winnen om den Koortsbast, waarmede mén het dan kou¬ de vermengen , met voordeel toe te dienen, Deszelfs fchadelijkheid was hoogst klaarblijkelijk * ingeval ie 'éene voorafgegane Maagoverlading daar-» toe aanleiding gegeven had , om het even of het C ‘99 ) fo, vóór of terflond na den Aanval werd toege¬ diend. Hier deed een Dragma Ipecacuanha in het begin van den Paroxysmus gegeven, het mogte brakingen verwekken of niet, den voor» treffelijkften dienst. Nochtans deed de werking van dit middel veel meer af, wanneer er brak in* gen volgden, dan niet. Was er eene groote hoeveelheid van bedorven Galachdge Stoffe in de Darmen zamengepakt , en had er eene Buiks opfpanning ( Meteorismus ) plaats, dan was het Heulfap altijd nadeelig; in die gevallen deden Klisceeren uit een Af kook fel van Rhabarber en Kina den besten dienst; bij ieder Ontlasting werd de Buik dunner, en de Slaapzucht verminderde. Zoo voortreffelijk als het nut des Heulfaps is, zoo naauvvkeurig moeten altijd de gevallen in overweging genomen worden , en men droeg zorg, dat jonge Geneesheeren daarvan geen bijzonder misbruik maakten , voornamelijk in een tijdvak , waarin het flelfel van brown veler hoof¬ den deed fuizebolïen, en vele Ziekenhuizen in Heulfaps kroegen vervormd werden , gelijk dit zeer juist is aangemerkt door niem\nn (*) als hij zegt : „ de Geneesheeren hebben in de Jaac- ,, fle tien jaren, voornamelijk verleid door de (*) PharmacQpoea Batava, editore d:joh:f:niemann: P» / , pag: 173* ( SCO ) „ drogredenen van brown, met verachting van de ZeJfwerking der Natuur en verwaarloozing „ van den loop der Ziekte, langs de graden der „ Opwekbaarheid (Jnchabilitas') , even als ofde- ,, ze de ftevigfte grondzuil ware , als kinderen van „ boven tot beneden voortkruipende, dit voortreffe- 5, lijk middel misbruikt, en, helaas! wel zoo, dat geheele Gasthuizen in Kroegen, waar mets ,, Opium verkocht, veranderd warend9 — In de geweldige Bette van de koorts en den daarmede gepaard gaanden vollen en langzame» Pols, werden, in plaats van Heuifap toe te die« nen, Mostaardpappen aan de Kuiten, onder aan de Ballen van de Voeten en in den Nek aange» 3egd; men liet de Leden roet Azijn wasfchen, de Lijders tevens wat hooger dan gewoonlijk nederliggen, en Helde alle pogingen in het werft om Klisteeren.uk een Aftrekfel van Camilien mei Azijn naar binnen te brengen; wanneer echter het Darmkanaal geheel krampachtig was zamen« getrokken , dan moest men wachten tot de Kramp eenigenmte was opgeheven, omdat zij, zoolang die aanhoudt , fpoedig weder afl'oopen en dus in liet geheel niet werken. Wanneer de Pols week, ras en klein was, en hoe minder de Zenuwen werden aangedaan , des te beter was de werking der Spaanfché Vliegen, die in den bovengemelde» loeftand nadeel deden. Nu werkten ook de ( 201 ) Oplaten op de voortreffelijke wijze. Maar kenmerkte de Aanval zich meer door gebrek dan onderdrukking van krachten, dan werkte het Heulfap door zijn opwekkend vermogen (Virtus cardiaca ) krachtdadig, om den Aanval te ver¬ korten , te verzachten , en den volgenden te ver¬ hoeden. — Deze waren de Toevallen, die, bij uitzonde¬ ring , verzachting vorderden , en hierin bedondert tevens, voornamelijk de regelen of voorfchriften ter verzachting, verkorting, en gedeeltelijk ook ter verhoeding van derzelver hevigheid. Het N 5 ( 202 ) Hoofdmiddel echter om de gevaarlijke verfchijn* feien in de Aanvallen voor te komen, was: de rerugkeering des aanüaanden Aanvals te verhoe¬ den^ en de Koorts weg te nemen. Hiermede zal ik mij nu in de tweede Afdeeling van dit Hoofd® ftuk bezig houden. VIL Voor fchrif ten om de Doorgaande koorts te genezen. §. 88. Om aan de tweede Aanwijzing ( [indicatie ) te voldoen, bevlijdgde men zich, de afgelegene Oorzaken uit den weg te ruimen , en de Koorts , ingevolge hare geaardheid., te behandelen, waar¬ door de Ziektefcheiding voorbereid, en het inval¬ len van dezelve bevorderd werd. Wat aanging het uit den wegruimen der afge¬ legen Oorzaken, hierop valt het volgende aan te merken : de voornaamfte oorzaak der Doorgaande koorts was te vinden in de door de Hette ver* oorzaakte vermeerdering van Moerasdampen * die, zoo lang de Hette aanhield, de hevigheid en hee aanhouden der ziekte benevens het getal der Zieken vermeerderden. Zoodra de Hette minder werd, , ■ \ " ... '( ■ - . ■. i ( £03 ) loo verminderde zich ook het aantal der oor« fpronkelijke Koortszieken,, en de Epidemie hield op, bij het invallen eener drooge koude. Hier was nu wijders niets te doen, als de verande¬ ring des vveders af ce wachten. De Zieken won¬ nen in dit geval zeer veel, door, uit de onge¬ zonde Steden Briele en Helvoet fluis , en het moe- rasfige Noor dho II and , naar Lei j den , en wei bui¬ ten de ftad, in een Hospitaal te komen, dat eene zeer voordeelige ligging heeft, waar de betere Luchtsgefteldheid der Genezing minder zwarighe¬ den inden weg legde, dan die waarmede de Zieken,, wanneer zij in deze of gene dier lieden verzorgd en behandeld waren geworden , anderzins zouden hebben moeten Ürijden. Ook zouden de voordeeleti voor de Zieken zeker belangrijker geweest zijn, zoo niet het vervoeren van dezelven uit bovengenoem¬ de Steden naar Leijden , en deomliandigheden , die nood wendig en onveranderlijk daarmede gepaard gingen, aanleiding tot vele kwade gevolgen ge¬ geven hadden. In langdurige Koortfen in moerasfige Land- ilreken, helpt veeltijds niets; de beste middelen misfen hun doel , wanneer de Lijders in geen betere en gezondere lucht worden overgebragt, en zich aan de woede der Moerasdampen kunnen onttrekken. Men geneest , wel is waar, de koorts, maar zij komt geüadig te rug. Dit heeft C ■ 204 ) voornamelijk plaats bij Vreemdelingen , die aan zulk eene Ludusgefteldheid „ als Holland en deszelfs ongezondere Streken opleveren, niet ge¬ woon zijn ; waarom de Geneesheer menigmaal genoodzaakt is daarop aan te dringen, dat den vreemden Soldaten, wanneer het gefchieden kan, verlof gegeven worde, om- naar een gezonder oord te gaan , of naar hun Vaderland te rug te keeren. Kan men dit niet verkrijgen en worden zij bovendien door het Heimwee aangetast, dan zijn zij verloren, zij verkwijnen aan eene Sle¬ pende koorts, en de dood is eindelijk daarvan het gevolg. — Ik ga hier voorbij , wat met betrekking tot verwijdering der verfpreide ( [Sporadifche ) Oorza¬ ken was op te merken, welke in den loop der Epidemie ziekten voortbragten , en de m het lig* chaam verborgene Koonskiem ontwikkelden, die het kenmerk en den vorm der Epidemie aanna* men, en de ziekte van eenen zamengeftelden aard deden zijn. Ik fpreek hier niet van de Schurft, het Venusfmet enz. die bij de Soldaten voornamelijk in aanmerking komen , en waarover in het Tweede Deel dezes werks zal gehandeld wor® den, maar moet hier nog melding maken van de Zin¬ kingachtige Komplicaüe , en derzelver oorzaken; van de fchielijke verwisfeling van warmte en koude, als afgelegen oorzaken tot het voortbren« ( 205 ) gen van Kocnfen . cn het voortduren en toene¬ men der Epidemie; dan daar wij reeds vooraf de maatregelen rot verwijdering van den invloed der Najaarskoude en verhoeding harer gevolgen hebben aangetoond , zoo maken nu wij eenen aan¬ vang mee het befchrijven van de geaardheid der Ziekte. Daar de Hette van het Saifoen op zich zelve;, en de door de Hette voortgebragte Moerasdam¬ pen oorzaak waren, dat het, in het bloed voor4 namelijk aanwezig zijnde, ontvlambaar Gas zich ontwikkelde, en het vermogen van de Lever on¬ genoegzaam . was , om als een bloedreinigend Werktuig naar behooren dienfiig te zijn , zoo werd hare prikkelbaarheid aanvankelijk opgewekt, hare werkzaamheid tot affeheiding der Gal ver¬ minderd, onderdrukt, en in het vervolg op eene buitengewone wijze vermeerderd en veranderd, en er werd eene gefteldheid geboren, wier gevolg vermeerdering van Galaffcheiding ( PolycJiolie j) was. Deze ziekelijke ongedeldheid van de Le¬ ver had eene koorts ten gevolge, die, naar den aard der oorzaken , eenen Periodieken loop nam , en waarin alle de verfchijnfelen voorkwamen, die GAUBius zoo meesterlijk heeft afgemaaid. — (*) Inftit: Patholog : §* 424, N°. 7, 8 , 9« Hetwelk bij verkorting hierop nederkorat, ,, dat door de heete C 206' ) .> 89. De door de Epideinlfche Luchtsgefteldheid gelijktijdig veroorzaakte Ziekteraat van- de Lever moest weggenomen, en ingevolge zijnen aard behandeld worden, waardoor de Koorts van zelf wegbleef of gemakkelijk kon gefluit worden. De* ze koortfige toeftand van de Lever en het Vaat« gefiel bragt dien Ziektevorm voort, welke men Galkoorts noemt; en dat deze werke¬ lijk zulk éeoe koorts was, bleek uk de boven* lucht de Zout en Olie-deelen in eene grootere wer* s, king enz. gebrage zijnde, er eene gefchiktheid tot be* „ derf geboren wordt, waaruit Rotziekten , Brandende en ,, Kwaadaardige koortfen, als ook andere heete ziekten „ ontdaan, die met onderfcheidene foor ten van Zenuw- „ aandoeningen gepaard gaan. — — De Stoffen, die zich „ in de eerfte wegen ophouden, worden in beweging 3, gezet, en brengen Oprispingen, Opzwellingen , Pij- 3, nen en krampen in de Maag en Ingewanden, Be 3, naauwdheden , Brakingen, Galbraken , Loop , Persloop en meer andere toevallen voort. — Elk bijzonder ge- 99 deelte des Ligch aanis , dat verhit is , maakt eene ver- 3, (tering in den omloop des Bloeds, trekt Vochten tot 3, zich , doet dezelven verdund in vreemde Vaten over- gaan, deelt, door de Levenskracht geprikkeld, in de „ ongeregelde bewegingen van derzelver Spiervezeleti t 9, en hieruit ontdaan Ophoopingen , Pijnen, Roodheid, 3, Roos, Ontftekingén, als van de Hersfenen, Oogen , 3, Keel, Borsten meer andere deelen* * ge woon lijk C 207 ) genoèmde ken fchetfende Toevallen * als het Jaarge¬ tijde , enz, enz. Dat de koorts tevens Ontilekingaardig was, waaronder ik eene bij uitnemendheid vermeerder* de werkzaamheid der Slagaderen, die eene ver* minderde werking der Aderen ten grondflag legt* verlla, en oorzaak is, dat zich gemakkelijk Ont- Hekingen , indien zij niet reeds aanwezig zijn 9 ontwikkelen, doordien het opnemen van het bloed in de Aderen wordt tegengehouden , zulks was , uit den hoogen graad der Hette , den vermeerder¬ den Pols , en de verhoogde Herfcheppings wer- king ( 'JVegetaüomprocess ), het nut der Ondle« king weerende levensregeling, het gemajtkelijk ontdaan van Ondleking met hare gevolgen, in¬ gevalle de ziekte verkeerd behandeld, verzuimd en verwaarloosd was, enz, enz, ten duidelijkde blijkbaar. Dat echter deze Ontileking- Galkoorts de ge¬ aardheid van een Typhus had , werd ons door het Jaargetijde , de Ligchaamsgeltgilen 9 die daaraan leden, de medewerkende Oorzaken i de Verfehij'n» fels , de Zenuwtoevallen , die in de Aanvallen werden waargenomen , het overhellen van de vochten tot Verrotting, en de met vóór of na® deel in het werk gefielde wijze van Genezing enz, geleerd» ( 203 ) §• 9°‘ De Herfst en Zomer koorden dragen in Hol¬ land zelden het kenmerk eener gedurig vermin¬ derende en verheffende koorts ( Synocha ) , en vorderen dat men de Zieken doe Aderlaten . In¬ middels heeft men Epidemien gehad, waarin de Aderlating, zelfs bij herhaling gedaan, een bijna algemeen noodzakelijk vereischte was. De Door* gaande koorts te Cukmburg , door kloekhof (*) befchreven, was van dien aard; en de oorzaken die den aanleg en de kiem tot eene Epidemïfche ziek» (D Kloekhof iti zijne Qpiiicula Medica\ pag 21 zegt, dat in die ziekte het Aderlaten het voornaamfte mid- 95 del, het begin en de grondlkg der Genezing was. Be hoeveelheid van het aftetappen bloed was, zoo uithoofde van de hevigheid der koorts, als de Lig- 99 chaamsgefteldheid van de Zieken , wel zeer verfchih " lend, maar over het algemeen behoorden de Aderla- ” tingen ruim te zijn, en wel zoo, dat zij in volwas- " fene en fterke Lieden, voor de eerüe reize op elf Oneen bepaald werden. Hierdoor werden de hevig- 59 heid der Koorts, drukking op de Borst, en Hoofd en 99 Lendenpijnen, oogenblikkelijk gematigd. Was de Aan* vai in het vervolg even geweldig en wederom met ", dezelfde verfchijnfelen gepaard , dan werd de Aderla* ’ ting ’s anderendaags herhaald, maar wat minder bloed „ afgetaptf’ C *09 ) kiekte vormden, waren tevens van cfle natuur (*}< dat zij , wanneer de Theorie veler Geneesheefen de ware was , eerder eene Typhus dan eene Sy* nocha moesten teweegbrengen* — — De Doorgaande Ontfteking-Galkoofts ■, doör FRiNGLE befchreven, had aanvankelijk eenen hoo* gen graad van de Synocha ; en de aanmerking Van TissoT (f) daaromtrent is volkomen geldig, (*) De oorzaken , die volgens kloskhof de kiem des Epidemifchen Ziektevorms uitmaakten , waren de Over^ jdroomingen der Landen , door het buiten hunne boorden opzwellen der rivieren veroorzaakt ; de daardoor te weeg* gebragte vochtigheid der huizen , duurte der granen , het eten van ontdooide en door den ilrengen winter be- vrozene aardappelen, gebrek aan verdiende wegens het itildaan van den handel , en verzwakking des Ligchaams door ziekten, uit bovengenoemde oorzaken ontdaan. 0$ deze aanleiding gevende oorzaken , volgde een warme èoraer, en met dezen de voormelde ontfteking Gal¬ koorts , met vaste kenteekenen der Synocha. Cf) Pringle, zegt tissot (in zijne Verhandeling over ,, de Galkoorts), heeft deze ziekte wel Galkoorts ge- noemd, maar bij eene aandachtige overweging zal het 3, terdond blijken, dat zij tevens waarlijk ontdekingaar- ,, dig was, èn dus ten onregte dezen naam droeg; dê ,, Schrijver fpreekt meermalen over de Maagomdeking $ ,, de Pkrenitis, die waarlijk ontdekingaardig was, werd ,, door verkoelende middelen verdreven. Na het wijken 3, der Ontdeking, moest de kwade Galdoffe worden uit- geloosd, hetgeen hij zeer goed door Braak en Buik- O ♦ I C 210 ) voor 200 ver men Synocha en Ontfteking voor woorden van gelijke beteekenis neemt. Zij was in den beginne beiden te gelijk. Die was ook het geval in de Doorgaande ziekte, die Grain¬ ger befchreven heeft, met dit onderfchdd, dat zij zich in het Voorjaar openbaarde. In de Najaar s* Epidemie van 1748, deed het Aderlaten dat H voordeel nier; alhoewel de Ligchaamsgefteldheid even eens was. Het Synocheufe karakter was hier geen gevolg van het klimaat en het weder, ©f der Epidemifche Lochtsgefteldheid, maar wel van de Ligchaams gefteldheid en Levenswijze der Engelfehe Soldaten. Daarom fchreef monchy , 5, zuiverende middelen vol voerde. Maar die Edinburg „ fche Geneesheer had met jonge fterke in Bergachtige 3, landftreken geboren Soldaten, met liefhebbers van 35 fterke dranken, die aan alle oorzaken tot Ontfteking 3, onderhevig waren , te doen. Hittor: Febris Anomal: Batavae pag, 72 zegt hij, 3, Deze Toevallen waren meestal van eenen ontfteken- 9, den aard , en ik had te doen met menfehen , die in den 5, bloei van hun leven en zeer bloedrijk waren; waarom ,, tot het matigen van dezelven, ja zelfs tot het wegnemen van 5, de meesten , het Aderlaten een gefchikt middel was. En ,, pag* Men liet de Soldaten in de Tusfehenpoo- 3, zende koorts, die te Brugge regeerde , na derzelver „ aankomst in Vlaanderen niet Aderlaten ; door welk 3, verzuim bijna allen, die door deze koorts werden 3, aangetast, het met den dood moesten bekoop en. C ) Wien in dien tijd , toen pringle Geneesheer bij de Engelfche troepen in Holland was, het be* Huur van de Hollandfche Hospitalen was toebe- trouwd, dat hij Hechts zelden in de Doorgaande Galkoortfen genoodzaakt was gewordenem Ader- telatem C) §. 91. Het wezen der Ontftekings* koorts befhac (f) in eene verminderde werking der Aderlijke va¬ ten, waardoor die der Slagaderlijke wordt ver- (*) Monchy fchreef aan prtnöle het navolgende? 5* Mijne waarnemingen verfchillen zeer weinig van dt uwen, ten zij misfehien daarin, dat ik in de Galkooft- 5, fen niet veel (ten minden zeldzaam) in de noodza- „ kelijkheid geweest ben van Aderlatingen te doen, maar 3, door, in navolging van de Natuur zelve, na vooraf* ,, een Braakmiddel te hebben toegediend, van tijd tot „ tijd te doen braken (voor zoo veel of weinig de „ doffe zich langs dien weg poogde te ontlasten), en „het, door zachte Buikzuiverende middelen , verwekken „ van eenen zachten eenige dagen lang aanhoudenden „ Buikloop zonder eenige andere aanmerkelijke Criti- „ fche ontlasting, honderden met gewenscht gevolg ge- „ nezen heb , en nog jaarlijks in den Herfst gelukkig en 3, binnen korten tijd geneze.” (f) von Hoven* Ferjueh einer practi Fieberlehre ^ % O 2 ( ütü ) hoogd 5 en zich gemakkelijk eene Ontflekittg One** wikkelt. Door deze verhoogde werking wordt de Pols aangezet, de bette neemt toe en de ge«* lieele Ontwikkeling (Vegetatie) gaat met zeer rasfè fchreden voort. Deze Ziektevorm draagt nu het kenmerk eener zwakke of (lerke krachtuitoefening, en kan bo vendien door bijzondere eigenfchappelijke ( Specifieke ) oorzaken worden voortgebragt, die bij de genezing ook eigenfchappelijke middelen vórderen. Met de Synocha gaat altijd een Haat van Ontüeking gepaard, dit is haar karakter eb gen; eene Synocha is altijd eene Ontftekings* koorts , echter is ieder Ontftekings- koorts geene Synocha * Vermids de vroegere Geneesheeren im¬ mer deze twee met elkander zagen veréénigd , zoo waren zij ook van gevoelen, dat waar het Ontftekingaardige plaats had, daar moest ook he& Synocheufe aanwezig zijn, en dit gaf aanleiding tot eene verkeerde wijze van Genezing. Men behoorde om die reden eene Synocha nimmer eene Ontftekings-koorts te noemen. Dit verfchaft gelegenheid tot wanbegrippen en ongepaste ge- neeswijzen« In eenen (laat van Orïtfteking hel¬ pen alle middelen, welke de Synocha genezen; allen bezitten zij het vermogen om de vermeerderde werking der Slagaderlijke vaten te verminderen; wan¬ neer nu de ziekten daarom alleenlijk naar derzelver vorm moesten behandeld worden , dan was da ( 213 ) verzwakkende Geneeswijze de echte; ook helpt zij altijd, maar, gelijk de ondervinding leert. Hechts voor eenen korten tijd, en het nadeeüge daarvan is, kort daarna, maar al te blijkbaar. In eene Synocha met Ontfteking, vordert de Synocheufe en Ontftekingaardige gefteldheid, de vorm en het karakter, dezelfde middelen; maar in eene Ontftekings koorts met de reekenen van eene Zenuwkoorts ( Typhus ), of van eenen Specifieken aard, is de geneeswijze zamen- gefteld of gemengd; hier komen alleen zach¬ te verkoelende middelen te pas, die de verhoog¬ de Prikkelbaarheid der vaten, welke de grond*» ftag is der verhoogde Werkzaamheid, verminde¬ ren ; en wanneer de Ontfteking eenen hoogen graad van zwakheid aan den dag legt, dan zijn Kamfer, Heulfap en Koortsbast de beste verkoe¬ lende middelen. Alle koortfen kunnen eenen Ontftekenden aard aannemen , ingevalle de ver¬ hoogde Prikkelbaarheid , die de grond ftag is van ieder koorts, nog wordt aangezet; de wer» king der kleinfte Slagaderlijke vaten kan zich over het geheele Vaatgeftel ( Syftetna Fa forum ) uitbreiden , en trapsgewijze tot die hoogte ftijgen , dat zij eene Ontfteking van dit geheele zamenfte! en gevolge heeft, waardoor het Bloed bijna volko¬ men in eene Etterachtige Stoffe wordt veran¬ derd, gelijk ik bij het openen van Lijken dik¬ wijls heb waargenomen. — O 3 ( 214 ) §. 92- «I „ j •; \ ' *■ Sedert mijne twintigjarige praktijk in Holland , en in verfcbeidene groote of kleine Doorgaande Najaarsziekten onder de Soldaten, heb ik nimmer er eene waargenomen , die , volgens haren aard, het Aderlaten over het algemeen meer noodzakelijk ge¬ maakt had, en zeldzaam kwamen er gevallen voor, waatbij het , alleen wegens de bijzondere Ligchaam— geileldheid van het een of ander voorwerp , gevor¬ derd werd, De bovengenoemde Epidemieën , die \ door SYLVIUS , FANOÏS , DE KOKER CH VAN SWIE- ten zijn opgeteekend , waren allen van dien aard, damnaar de befchouwing van derzeiver ka* rakter5 het Aderlaten in geenen deele aangewe» zen {geïndiceerd) was; Hechts in enkele geval¬ len was het Bloedaftappen noodig, en deze waren, over het geheel genomen , nooit van die natuur , dat het onvermijdelijk geweest was daartoe over te gaan. Bene verkeerde Theorie legde daartoe den grond, of eene kwade behandeling maakte hetzelve noodzakelijk. Zoo gaf fanois een Braakmiddel , en liet daarop eene Aderlating doen. In zijne, op Bladzijde 20 dezes Werks, aangehaalde Verhandeling §. Deze Aanhoudende koortfen moeten niet met verzwakkende middelen behandeld worden, om¬ dat zij 9 gelijk van swieten zegt, Tusfchenpoo Z&nde koortfen zijn , en . als zoodanig? volgens da ondervinding , het kenmerk van zwakte hebben • Wanneer men inmiddels menigmaal gedwongen is, in Tusfchenpoozende koortfen de Lijders te verzwakken, dan gefchiedt dit niet wegens de Tusfchenpoozende koorts, maar om de met deze koorts verbondene ( gecompliceerde ) ziekte , en am de beleefden ter Genezing van de koorts uil èm weg te ruimen. C 217 ) - \ §•93* ' ß Vermids het in onze Doofgaande koortfen voor* namelijk daarop aankwam, vooraf den ziekte toe* ftand van de Lever te verbeteren, denzelven naar zijne geaardheid te behandelen , Ontdeking voortekomen, eene gelukkige uitkomst of fcheiding daar te dellen, zoo werd er op de volgende wijze gehandeld: wanneer de Prikkelbaarheid zeer verhoogd, en het vermogen tot Terugwerking ( Reactio ) niet zeer verzwakt was , de Pols in den Aanval be¬ vonden werd vol, week en ras te zijn, en de ongeüeldheid van de Lever, benevens die der gelijk* tijdig aangedane Darmbuis zich in het zoogenaamde tijdperk der Raauwheid bevond, dan deed het Ammoniakzout bijzonder veel dienst, men gaf het van een tot anderhalf Dragma in het et¬ maal , onder een Aftrekfel van Kamillen mee Extract van Paardebloemen, Graswortel en Ho* nigazijn, (Ex.tr» Tarax . Gramm . at OxymelL StmpL) , welke middelen deszelfs wanfmaak verbe* teren, wordende die ook zeer verbeterd door gewone Drop (Succuf liquiritiae ). Het deed zich Itennen als een voortreffelijk middel , dat tevens het vermogen heeft, om de neiging tot het ontdaan van fehadelijke Buikloopen, die lig- telijk ontdonden, te verminderen. Het kan ook te gelijker tijd in de hetce van de koorts wor* O 5 ( £*8 ) den toegediend, en om die reden is het in de min Aanhoudende koortfen , en wanneer de koortsvrije tijd (Apyrexk") zeer kort is , van zoo veel dienst. — Het vermogen van het Ammoniakzout om de ziekelijke gefteldheid van de Lever in het begin der ziekte te verbeteren, de gefchiktheid der vochten tot Beaerf weg te nemen , en deszelfs koortsverdrijvende eigenfchap hebben hetzelve eenen algemeenen lof verworven Muys (*) gaf (*) w* G* MUYS, Ditfenatio et Obfervationes de fa* Ui Ammon ia ci praeclaro ad fcbres intertuit tent es ufu : Franequerae 1716. De 'giften waren als volgt: bij vol- wasfenen gaf hij van een Dragma tot vier of vijf Scrupels. Bij jonge lieden van i5of 16 jaren, van één tot anderhalf 'Dragma. ^/an 11 tot 12 jaren een Dragma tot vier scrupels. Van 8 jaren een Dragma tot zeventig Grei¬ nen. Van 3 jaren twee tot twee en een half Scrupel ; eindelijk tzn een kind van een jaar of iets ouder, een halve Scr upel tot veert'en Q> einen. Wil men het Am- momaxzout aan kinderen toedienen , dan behoort men het in eene Emulfie te geven. Boeiuiaavk gaf het ook voor den Aanval maar in geringe hoeveelheid. „ Ik Lin, zegt hij, geen beter koortsverdrijvend mid- 3 j del, dan twintig Greinen Aminoniakzout \ 11 eenen war- ,, men drank opgefost , een of twee urecuVoor den Aan» 97 va^ ingenomén V De giften van muys zijn wat groot. Voor vele Hollandfche Vlagen , moeten de giften niet te grou zijn 5 doende eene kleine Dofs daarvan meestentijds het zelfde nut. Meüicu s gaf in hardnekkige Rot- C 2I9 ) hst kort voor den Aanval in de Allendaagfche en Anderèndaagfcho koorrfen , en bij voorkeur boven den Koortsbast, omdat ecnlge giften daar¬ van reeds toereikend waren , om de koorts weg te nemen. Daar in de dubbelde Anderen- en Allendaagfche koortfen , de koortsvrije tijden flechts kort zijn, en bet Ammoniakzout alleen in die tusfchentijden kan worden tóegediend, zoo heeft muys daarvan nooit eenig nadeel waargenomen, en niet ligtelijk inkortingen daar* op zien volgen. , i De reden, waarom die Zout niet ligt inkor'» tingen veroorzaakt, is, mijns oordeels, daarin te vinden, dat, na deszelfs gebruik en het wegne¬ men van de koorts, de Eetlust niet zoo fpoedig koortfen ook twee Dragmen ’s daags , telkens een Drag~ ma. Zijne vijanden befchuldigden hem, dat zijne Zie¬ ken daarvan Keelontftekingen gekregen hadden. Meestal fchreef hij dit middel echter in eene kleinere mate voor. Het is alleenlijk, zonder eenig prikkelend bij- voegfel, gefchikt om in het warme jaarfaifoen te wor¬ den toegediend. In vochtige en koude Najaren was het 9 volgens de waarnemingen van medicus, van geene uitwerking. Dit kon het ook niet zijn, omdat het in groote giften en zonder een.ige prikkelende en verwar¬ mende Bijvoegfels werd tóegediend; terwijl hij zijnen Lij deren des avonds flechts een Poeder van den Koorts¬ bast, maar ’s morgens en ’s middags telkens een Dragma van dit Zout voorfchreef. ( 220 ) terugkeert, hetgeen op het gebruiken van den Koorts¬ bast en andere bittere middelen plaats heefr. Deze fpoedig herfteïde trek tot eten, ja vaak onverzadelijke hohger , geeft aanleiding om de Maag te overladen. De Meofchen eten op een¬ maal te veel , en meer dan de Maag verdragen kan. Het Ammoniak- zont verzwakt meer of minder de Maag, en verdrijft den Eetlust, voor¬ namelijk wanneer het zonder eenig prikkelend Bijvoegfef, en in groote giften wordt voorge* fchreven» Bij de Soldaten , en zulke lieden waar men het overladen van de Maag op geenerlei wijze verhinderen kan, en in den zoogenaamden Honds¬ honger is dit Zout op zich zelf, of vermengd met andere middelen, ontegenzeggelijk van zeer veel nut, om de al te groote Prikkelbaarheid van de Maag te verftompen en den trek naar fpijzen te matigen, §* 94* Door het, eenige dagen lang, voortgezette gebruik van Ammoniak zout werd de Prikkel¬ baarheid van de Lever verminderd, en de k'racht van Terugwerking ( R eactions* vermogen) verhoogd. De onderdrukte Galultlozing herfteïde zich we¬ der, er volgde eene afvoering van Gal naar den Twaalfvinger-darm, en dit veroorzaakte dagelijks C S2I ) twee, drie, tot vijf gemakkelijke en verligtende Stoelgangen. In de min Aanhoudende koortfen ( Febres Subcontinuae ) openbaarden zich TüS’ fchenpoozingen; de gewone, zachte, Afloopende en eenen vrijen rusttijd houdende koortfen ble¬ ven, onderwijl het Galachcig Slijm op de Tong zich affcheidde en verdween, geheel weg, het¬ geen ook inde min Aanhoudende koortfen, nadat er zich eene Tusfchenpoozing had geformeerd, niet zelden het geval was. Onder deze Ontlas¬ tingen verfcheen de Ziektefcheidende Uitflag aan de Lippen. Wanneer de Opwelling van de Gal naar bo¬ ven of onder eenige geweldige bewegingen in de Ingewanden veroorzaakte, dan bleef de koorts voortduren, en, volgens die omflandigheid , werden er dan Braak- of Afgang verwekkende middelen Voörgefchreven. Maar waren de Lijders reeds in dezen toeftand gebrage, hetgeen, doordien zij niet in het begin hunner ziekte in het Hospitaal kwa¬ men, dikwijls plaats had, dan werden er ter* ftond, zonder dat men vooraf het Ammoniak - zout had laten gebruiken , Braak of Buikzuive* rende middelen voorgefchrevem $• 95- De voorgefchrevene Braakmiddelen waren de Braak wijn Heen ( Tartris potasfae ßibiata ) of de C ) Braakwortel (Jpecacumha) , of beide za menge- maagd 9 en wel meestal gefchiedde het laatfte; omdat door deze zamenmenging de werking meer vermogend is, en het Braken gemakkelijker viel. De Braak wij nfteen , op zich zelf gebruikt, werkt niet zoo zeker naar boven, veroorzaakt ligtelijk vele geweldige, fchielijk op elkander volgende en dus zeer afmattende Stoelgangen ; terwijl hij , door deze zamenmenging , genoegzame ontlastingen door Braken, en naderhand tevens zachte ver- ligtende Stoelgangen te weeg bragc, iets dat de Jpecacuanha , op zich zelf gebruikt, niet doet» Aan fterke en niet ligt aangedane ligchamen gaf van swiETEN den Spiesglaswijo (JVirium Anti* monii) ; ondertusfchen fchreef hij gewoonlijk een Dragma van den Braakwortel op wijn afgetrok¬ ken voor. De vermenging van den Braakwortel was des te noodzakelijker , doordien hij een uicftekend ver¬ mogen bezit, om de Krampen in de Maag en Dar¬ men en de daardoor veroorzaakte medelijdende ( fympaüfche ) Krampen van andere deden, die zich in dit tijdperk van Galopwelling bijzonder¬ lijk' openbaren , te verhoeden en weg te nemen. De Verdij ving en de toevallen van Slaapzucht en Beroerte, die nu volgden, waren Symptomata van de Opbruifching der Gal, of gevolgen van het verplaatfen der Ongefteldheid van de Lever C *»3 ) en Darmbuis op het algemeens Werktuig des ge» voels en op de Zenuwen, die tot gewaarwor¬ ding en de uitoefening der vrijwillige Bewegin¬ gen gefchikt zijn, verfchijn feien eener onvolko- mene Ziektefcheiding. ïn beide gevallen deed de Braakwortel den voortreffelijkflen dienst. §• 9<5- Ingevalle er zich ? na verloop van eenige dagen, op nieuw wederom reekenen van opwelling van Gal naar boven openbaarden, of misdagen in de manier van leven begaan waren, dan werden de Braakmiddelen herhaalt, iets dac echter zelden noodzakelijk was. Het behoorlijk en vroegtijdig toedienen der Braakmiddelen verwekte, wanneer zij aangewezen (, geïndiceerd ) waren, vrijwillige Brakingen en Boord (Cholera), waardoor dan de geweldige en pijnlijke Ontlastingen gefluit wer¬ en. Niets is nogtans nadeeliger, dan het dadelijk bij het begin der ziekte te vroeg toedienen van Braakmiddelen in het tijdperk der zoogenoemde Raauwheid , waartoe men enkel door den bitte¬ ren fmaak verleid wordt ; of wanneer men han¬ delt zonder op reekenen , tijd en om .handigheden acht te (laan, als de floffen op de Tong zitten vastgekleefd, en voornamelijk, indien het Braak-. r. • ' • •. 1 ■ C 224 3 Middel op eenmaal en niet Lepelswijza worck toegediend; wanneer, door de eerde giften van den Braak wij nfteen , de Kramp in de vaten van de Lever niet vermindert, en zij toe Affeheiding en Uitlozing der Gai worden voorbereid* Zulk eene wijze van handelen logt den grond tot Ontftekingen , er ontftaat eene aanhoudende, vruchteloze en benaauwende Braaklust, en dit alles is hoogst fchadelijk. Dus te handelen is uadeeliger, dan wanneer men in het geheel gce- ne Geneesmiddelen gebruikt, enKokingen Schei* ding volmaakt aan de natuur wordt overgelaten Had er ondertusfehen eene overlading van de Maag plaats gehad, en de natuur pogingen aangewend om de Gastrifche Stoffen uit te lozen, dan werden zij dadelijk in het begin door Braak-* middelen uitgedreven* Zachte verkoelende Buikzuiverende middelen doen hier die kwade en nadeel ige uitwerking gen niet , zij verminderen de Prikkelbaarheid van de Lever, voeren de Gastrifche Stoffen langs de Darmbuis naar buiten uit , en zijn in het begin der ziekte altijd van nut geweest. Was het Ligcliaam verdopt, dan deed men bij bovenge¬ noemd Ammoniak niengfel (Mixtur a Ammonia - calis) een Grein Braakwijnfteen* Deze manier van 1 C sag ) I Vän handelen werd door hippocrAïes (#) reeds aan geprezen, als hij zegt: dat men de Stoffen , die men behoort uittedrijven , daar henen moei leiden , werwaarts zij het meest naar toe hellen , en wel langs daartoe gefchikte en de naaste we* gern Zijn er Buikzuiveringen noodig » dan naar boven en onder • Maar helt de Natuur tot geen van beidé over , dan fchijnt de Stoel* gang daartoe het vérkieslijkst te zijn ; en de ondervinding bevestigt het nut daarvan» De Braakmiddelen werden in den Morgenftond, als er een koortsvrije tijd (Apytexiej of Aflating (Remisfioj plaats had, ingegeven. (f) De koker gaf , volgens boerhaave , des avonds een P 1 ( 2a(S ) ken naar Ziel en Ligchaam rust te verfchaSTen 9 pijtillillende Middelen , een zacht Heulfapmiddei. Door de Ontlasting en weldadige fcbudding des geheelen Ligchaanasj die door de toegediende Braak¬ middelen werd veroorzaakt , bleef de ka rrs me¬ nigmaal weg, of er ontbonden in de min A Ha¬ tende koorden Aflatingen van längeren dmr , of ook -wel eene Apyrexie ; zelfs verliet de koorts den Lijderen dikwijls geheel en 'al ■ S* 97. Bijaldien de in de Darmbuis opwellende Gal niet door de tevens plaatshebbende eigenfehap der Braakmiddelen , korten tijd daarna., werd uit¬ gedreven, derzelver werking ten dien opzichte niet voldoende was, het gebruik van Braakmidde- j middel, dat hij Goddelijk noemt: zie hier her voor- fchrift: JU Amygd. Mc. decort. N°. vj, Sem. Pap. alh . unc* ß. F. c. aq. Flor * Rhaead. mie. vj. Bmuls. adde Conferv. moror. Aq* Cinaman a dr. ï 1 Opii pur. gr. ï* Sp\ Papav . alh . unc* ß. D* t 2*7 ) len door bijkomende omftandighèden nfèt ffli aan te raden, en de Gal in cene te groots hoe¬ veelheid en van eene kwade gefield heid in dé Darmen aanwezig was, dan werden er zachte Laxantia voorgefchreveri , die, behalve dat zij de Ontlasting bevorderden, de te groots Prikkel* baarheid verdoofden, verkoelden enz, enz Men gaf ten dien einde Manna , Tamarinden , Wyn* fteenroom ; waren er fterkere Ontlastmiddêleh noo- dig, dan vermengde men daarmede Setieblade - ren; fcbreef het Electuarïum lenitlvum voor, en gaf, naar oittftandigheid van zaken, Rhabar¬ ber met Sal Ammoniak, Tartris Potasfae aci- dula depurata of Sulphas Potasfae Sulphurofum • Een afkookfe! van Tamarinden , zore dranken, een verkoelend Dieet, de in Holland bij Zieken in gewoon gebruik zijnde Karnemelk, en de daaruit bereide dranken en fpijzen, zijn menig¬ maal alleen voldoende om eenen zachten Buik* loop te onderhouden , de, door de ongefteldhsld der Lever in het Darmkanaal uitgedorte Gal weg te voeren , de crifis te bevorderen , en alle be- letfelen uit den weg te ruimen. Ondertusfchen behoorde de Ontlasting altijd ma- tig en gefchikt te zijn naar de krachten des lij¬ ders en den aard der ziekte, Zoodra de Stoel* gangen geene veriigting bijbragten, den Ziekte- toeftand niet verbeterden 9 de hevigheid van de P £ £ sag 5 koorts niet verminderde, de min Aanhoudende koorts geen Tusfchenpoozend verloop aannam , en het Tusfchenpoozende zonder gunftige veran¬ deringen voortduurde, terwijl de beftendige toei vloed van Cal aan de tleeds toenemende zwakte moest worden toegefchreven , dan liet men den den Cortex Preuvianus, Calamus Aromaticus enz. enz. toedienen; door gebruik van welke middelen de zwakte verbeterd en de koorts ver¬ dreven werd, §. 98* Deze hier aangeprezene wijze van Genezing,- die, in de verhoogde Prikkelbaarheid, én in gei valle het vermogen Van Tegenwerking ( Reactie ) niet te zeer verzwakt was, te pas kwam, en in gewone Doorgaande koortfen bijna algemeen kan worden aangewend , kon men hier , Hechts bij weinigen, in het werk Hellen, zij was enkel ge» fchikt voor goede Ligchaamsgeftellen van Inbore» lingen, en maar bij weinigen der voormalige Krijgsge* vangenen ; bij laatstgemelden was , tijdens dat zij aankwamen en in het groote Hospitaal te Leij- den werden opgenomen , de koorts Aanhoudend, en, al was zij zelfs Tusfchenpoozend, van kwade Toevallen vergezeld ; de Prikkelbaarheid en het Wer- kingsvermogen waren zeer verzwakt, de Levens* C 229 3 krachten diep weggezonken, of de Prikkelbaarheid was, in de groote zwakte van het Tegenwerkings- vermogen , zelfs nog tamelijk verhoogd. — Tevens openbaarden zich bij zeer velen , vooral in het heete Jaargetijde, eene neiging tot ont* binding der Vochten en Uitmergeling. §• 99- Ingevalle de Prikkelbaarheid van het Hart en der Slagaderen nog zeer verhoogd, en het Wer¬ kingsvermogen verzwakt was ; bijaldien de Hette , Benaauwdheid en Onrust groot , maar de Pols klein en hard, en de Huid droog waren, daar nam men met nut zuren te baat. In even gelij¬ ke Gefteldheid van de Lever deden inwrijvingen van Kwikzalve aan de regter Bovenbuikszijde goeden dienst. Zeer zachte verkoelende Buikzui¬ verende middelen , die binnen vier-emtwintig uren eenige Afgangen veroorzaakten, kwamen zeer te pas, zij verminderden de Prikkelbaarheid van de Lever en het Vaatgellel , zij vermeerderden de onderdrukte Galaffcheiding.en gingen de Ophoopïngen van bedor- venStoffen in de eerde wegen, die in het vervolg aanlei¬ ding geven tot Roosachtige Ontftekingen, uitputtende Buikloopen , en Opfpanning van den Buik QMe» feorismus ) en Koudvuur veroorzaken , te keer. — p 3 « ( a3° ) Amandelmelk als een gewone drank doet veel dienst; laauwé baden hadden eeoe goede uit wer« king. Prikkelende en Verwerkende middelen , die men juist naar den trap van zwakte track afsmeten,- komen hier niet te pas, zijn veroor¬ zaken Ontftekiiig van de Lever , en zetten de Geelzucht, die gewoonlijk daarmede verbonden is, meer en meer aan. Worden zij toegediend , dan worden zij meestentijds weder uitgebraakt en veroorzaken eenen aanhoudenden , vr achtel oozen en benaauwenden Braaklust, die den toefland des. 