Herbarium amboinense ?plurimas conplectens arbores, frutices, herbas, plantas terrestres & aquaticas, quae in Amboina et adjacentibus reperiuntur insulis adcuratissime descriptas iuxta earum formas, cum diuersis denominationibus cultura, usu, ac virtutibus, quod & insuper exhibet varia insectorum animaliumque genera, plurima cum naturalibus eorum figuris depicta /omnia magno labore ac studio multos per annos conlegit, & duodecim libris belgice conscripsit Georg. Everhard Rumphius ... ; nunc primum in lucem edidit, & in latinum sermonem vertit Joannes Burmannus ... qui varia adjecit synonyma, suasque observationes pars prima [?sexta].
quetzen , en bet geftookene lid doen pois len: Achterde doornen ftaan de bladeren ook in "t kruis tegens malkan- der , en aan 't acbterfte van de takken enkeld: Aan de voorfte bebbenze een of twee blaadjes uit bare fcboten ky- ken, zeer na by overeenkomende met de Vidara Littorea, of wel zo klein, de grootfte zyn twee dwers vingers lank, een duim breet , ff aan de kanten, ongezaagt, van on- deren wat grauw en «volacbtig , van fmaak als vet en meer, Aan de doornen zelfs vind men ook diergelyke blaad- je» II Boek. XLVI. Hooff. AMBOINSCHE KRUYDBOEK. ms fed multo minora, inftar nempe unguis digiti, rami fefe dividunt in minores firmos, cruciatosque: Flores funt parvi, flavefcentes , & lanuginofi, inftar Vidare Laut. Hoc autem nature miraculum in nulfo alio obfer- vabatur loco, nifi in quodam ‘Malacce urbi vicino, atque hoc circa illam non ubique, fed tantum in ta- libus arbufculis , que in & circa monticulum Sz. Francifci, feu Boukit 't Sina crefcunt , qui per horz quadrantem-ab urbe diftat , ubi antea Sinenfes , feu pofteri famofi inter illos inperatoris Sampo habitave- runt. ASR Amatores itaque feu nature indagatores monitos effe volo, ut hoc natura arcanum ulterius inquirant, an nempe (fepofitis Sinenfium - Catholicorumque fu- perftitionibus ) hoc mirum difcrimen hnjus regionis nature fit adícribendum ; an vero hoc in omnibus reliquis obfervetur locis „hoe enim a nulla alia haéte- - nus natione, in füa Patria, in qua tamen crefcit , in- dagatum vel expertum fuit. " Nomen. Latine Vidara cum Macana de Mato h. e. dicinalis radix ad Borealem fefe extendens plagam eculiari nomine Portugallis dicitur Rais Madre de eos hie. Latine Radix Deipare , quod nomen ipfi inditum eft ob excelentes ejus virtutes , vel quia quot- annis a Portugallis die Marie Sacrato h. e. fecundo Februarii radices he ćruebantur , hodie autem per Agreftis , juxta Portugalli- Ere Vidara. Ac me- totum effodiuntur annum , optimum autem eft, fihoc. fiat menfibus ficcis: tota porro arbuícula: Malaicenfi- bus dicitur Bulangan, in Java & Baleya Bangyan , ' ulteriore vero indagine comperi, Bangyan alium efle + fpinofum fruticem, in Celebe Lowara, & Java War- ren vocatum. : ce Locus. Optima, uti ditum eft, radix crefcit circa Malaccam ; que nempe ad ufum medicum ufurpatur, in aliis tamen itidem crefcit infulis, uti in Sumatra, Java, Baleya, & Celebe, ac prefertim in ejus plaga Orientali in regno Tambucco: Boegenfes dicunt hanc quoque arborem in fua Patria efle copiofam, ipfisque etiam vocatur Lowara, puto autem a priore differre, jlla enim Boegenfium in altam excrefcit arborem fo- liis majoribus, ac ligno duro, fruétibusque quodam- modo edulibus. dë Ufus. . zen Burger „en jes. doch veel kleinder, te weten als een nagel van cen vinger , zo verdelen baar ook de takken in veele'ftyve en korte ryskens, mede in "t kruis fkaande: Het blocizel is klein, bleek-geel, en wolachtig, gelyk dat wan Vidara Lauwt: De vruchten zyn ook als van dezelffte Vidara, doch kleinder , te weten als balf«va[Jene Olyven „van vo- ren breet, achter final, ftaande op een wier-fpitzig Der. relje , en twee en drie by malkander bangende , eerft groen, daar na graauw-geel, onbequaam om te ceten, ‘van binnen met een barde fieen, doch zo gerimpelt niet , als die van de Vidara, bet bout is bleek, redelyk bard , en van binnen met een klein voos bert , doch de onder {te Tam en wortelen zyn maffyf „: de wortelen zyn zeer lang, en verfpreiden bun overdavers , doch niet diep onder de aarde , meeft de dikte hebbende van een vinger of duim , «an buiten donker-graauw, van binnen bleek-gee! > als zoetbout, maar afgekapt beflervenze aan de kanten wat geelder , te weten als Rhabarbar. De fmaak van de ver- Jche wortels is een weinig bitter, met een kleine zamen- trkking , die doch-baaft vergaat , en cen aangename zoete Jpeceryacbtigbeit nalaat „ en inzonderbeit de jcbor/fe , xyn- de ten eenemaal als Pulefari met Anys gemengt, immers zo bebben wy bevonden de wortelen, die ons van Malac- ca door den Predicant Theodorus Zas, en den Mallac- Jen Burger Reinier Bronken toegezonden zyn » dierbal- ven ik niet bezeffen kan, waaromze van anderen vòòr bitter gehouden werden, of zy moeften "t zeggen van de bovengemelde kleine bitterbeit, dewelke mifichien in de ver/chewortelavat merkelyker is. Nu bebben ons de Porti- geezen y als oude bezittersvan Malacca nagelaten, en’t is tot nog toe by onze Natie aldaar aldus aangenamen , dat- ter een groot verfchil onder de «vortelen van dezen boom gevonden wort. Fa zodanig dat de gene die na *t Noor- den loopen , een koftelyk Medicyn , en tegen-gift zouden zyn, en dat daar en tegen de gene , die na*t Zuiden lopen, Jcbadelyk , ja vergiftig zouden wezen: Doch die van ’t Weften en `t Ooften boud men voor onkragtig , en ’twelk voorwaar een ondoorgrondelyk meefterftuk in de natuur zoude wezen, zo anders bet onderzoeken en proberen der zelver. niet jr cn Immers den voornoemde Nederland- uderling van dieftad „beeft my met een. hoge betuiging verzekert , dat zulks aldaar vel ter degen ond by en genoegzaam ervaren xy. Doch dit mirakel der natuure zoude op geen andere plaat- zen befpeurt werden, dan alleen omtrent de [lad Malac- ca, en dat aldaar ook niet over al, maar alleenlyk aan zodanige boompjes , die op en ontrent bet bergsken van St. Francifco of Boukit ’ Sina flaan, zynde een quar- tier uurs buiten de fladt gelegen, en daar voor dezen Si- neezen , of de nakomelingen. van den onder bunlieden ver- maarden Admiraal Sampo gewoond bebben. De Liefhebbers en pe czę van de natuur ail ik dan vermaanen, datze dit gebeymenis der natuur wat nader komen te onderzoeken, namentlyk of ( Cbineeze en Room/che fuperftitie aan een zyde zefelt) dit wonderbaar onderfcheidt den eigen aard van dit Land toe te fchryven zy, ofte dat bet aan alle plaatzen zoude konnen gejcbie- den: want bet tot nog toe van geene andere Natiën in baar Land (daarze nogtans waft) onderzogt of bevonden is.. Naam. In ’t Latyn Vidara Agreftis , na "t. Portugeze Macana de Mato, dat is wilde Vidara: En de Medici- nale wortel aan de noord-zyde leggende, biet in 't byzonder by de Portugezen, Rais Madre de Deos , dat is in °t La- tyn Radix Deipare, zynde baar die naam gegeven we- gens bare uitmuntende krachten, of om datze jaarlyks by de Portugeezen op den dag van Maria Ligt-mis, dat 1s den tweede February gegraven wierden ; dan bedensdaags aaft men ze ^t beele jaar door, beter en doch bequamer inde droge Mou[Jon ` Voorts word de gebeele plante by de Maleyers genaamt Bulangan , op Fava en Baley Bangyan, doch by nader onderzoek bevinde ik Bangian een andere doorn- Pruik tezyn , op Celebes Lowara, en op ’t Javaans Warren genaamt. Hi, Plaats: De hefte , als gezegt , waft omtrent Malacca, te weten die men tot Medicynen gebruikt , groeyende mede «vel op andere Eilanden, doch tot Medicynen aldaar onbe- kent , als op Sumatra, Fava, Baley, en Celebes, en in- zonderbeid aan deszelfs ooft-zyde , in 't Koninkryk van „ Tambucco: De Boegis zeggen dat dezen boom by baar ook overvloedig zy , insgelyks hebbende de naam van Lowara, maar ik meen, datze van de voorgaande verfchilt, want die wam de Boegiezen wort een groote boom, met grootere bladeren eneen bard bout en ook eenig fints eetbare ien $ Q3 | e- 16 HERBARII AMBOINENSIS Liber ll. cap. XLVIL Ufus. Cum he arbores & radices in Amboina non crefcant, nec hic in ufu fint, hinc illa adducam , que ab iftis D. Theodoro Zas ,& Regnero Bronken de illarum qualitatibus & viribus mihi relata funt, uti & ifta ex ofterioris litteris 15 Octobr. 1678. ad me datis hic inferam. Qui has defiderant effodere radices , fecum fumunt ferreos vectes; & Indicem magneticum; veétes,quum fit folum admodum lapideum, quod palá transfodi nequit , & quum he radices nimium lederentur, fi jam eo perventum fit, ut ifte appareant radices, tum index magneticus in ufum vocatur, & attenditur accurate, ut ifte eruantur, que Borealem fpectant plagam, quz vere funt radices Rais Madre de Deos, que vero ad Auftrum fünt fite , fibi relinquuntur nec effodiuntur , quum peílimum fint venenum , di- recte oppofite Borealibus , nec ullum habent no- men, que vero ad Orientem & Occidentem cre- .fcunt , nullas habent virtutes, quo autem propio- res funt polo Arctico , eo magis participant de plage borealis viribus, fic quoque fefe habet cum iis, que Auftrali polo vicinz funt. j Hec Rais Madre de Deos Portugallis magno eft in pretio, ac quotannis magna quantitate hincin Goam transfertur, ac fequenti ufurpatur modo. Primo. Si quis veneno fit infectus , hec radix fupra por- phyritim cum aqua contrita propinatur , optimum- que eft antidotum , fi autem non fatis operetur , ` contrita hec radix inponenda eft fartagini neo, hzcque permifcenda albumine ovi anatis, tumque aflumpta meliorem preftabit effectum. Secundo. Si aliquis a venenato Serpente, Millepeda , Scórpione , vel fimili venenato animali vel pifce fit ay vel punctus , hzc radix cum Succo Limonum conterenda eft , hujusque quandam oportet propinare ortionem, alteramque vulneri illinere, quod pro- tum eft. Nil refert, quenam fit dofis , quum non - noceat: Radix eft amaricans, fique dofis fit pugil- Tum , fufficit, uni autem major convenit dofis quam alteri , prout tempus & circumftantiz illud requirant. Tertio. Hec radix in febribus etiam convenit fupra porphyritim contrita & adfumpta: uarto. Contra Diarrheas, immo Dyfenteriam, iti- dem cum aqua propinata. uinto. Cantra Cephaleam cum Limonibus contrita, & ad utraque capitis tempora illinita , ut & fronti. Sexto. Contra Anginam cum aqua haufta, ut & fi collum illiniatur. Septimo, Contra vulnera cum Limonibus contrita, iisque inpofita. Octavo. Ad Polypum naris feu ejus Cancrum recentem, vel in quanam etiam fit parte , cum Limonibus con- trita, & malo illinita tam externe , quam interne af- fumpta. Nono. Si quis inpetigine, Portugallis Bicbo Cabeludin dicta, laboret , que per cutim prorepit , fi hec radix cum Limonibus fupra porphyritum contrita parti affectz illiniatur, optime eam tollit, ejusque ulteriorem inhibet propagationem. Hujus arbóris fructus optime conducunt ad capitis la- vationem iis, qui porrigine vexantur , 'cidit, interne vero non funt re quum fint infalubres. Huc usque Regnerus Bronken. Ia Java vulgaris quoque eft frutex , nullius vero ibi ufus eft neque radix, neque fruétus, & ibidem voca- ` tur Waren. Comperi quoque florem vere Malaccen- fis arboris cum aliis filveftribus convenire fpeciebus, amplitudine nempe calicis, & ex uno majore tribus- que minoribus petalis florem conftare , quorum maxi- mum prominet inftar rictus Leonis , intenfe luteum cum tribus retroflexis pelliculis in interiore parte. . Folia quoque non multum differunt tam forma quam magnitudine a filveftri, quedam enim funt an- gulofa , inde de-: ' Gebruik. Dewyl deze wortelen in Amboina niet was- fchen „en dierbalven ook bier in geen gebruik zyn ,zo zal ik my moeten bebelpen met bet gene, 't welk.my door de voornoemde Heeren ‘Theodorus Zas, en Reinier Bron- ken, aangaande baare PUN. en kragt toegefcbre- ven is, gelyk ik "t zelve uit des laatften miffive van den 15. October 1678. met de volgende zyne eigen: woorden alhier inlyven zal. | Die deze wortelen willen graven, nemen met haar yfere Koevoeten , en een Compas; de koevoeten „ om dat bet een zeer fleenachtige grond is, daar met geen fchoppen in te komen-is, en ook om dat men met /choppen gemel- de wortel te veel quetzen zoude , als dan zo diep geko- men zynde, dat men deze wortel zien kan, zo wert wel met bet Compas daar op gelet, dat men de wortel bekomt , die regt na 't Noorden legt , dat dan de regte Rais Madre de Deos is, maar die regt in ’t Zuiden legt , werd nooit gegraven, om dat bet een zeer fnood vergift is, flrydende regt tegen die van ^t Noorden, beeft ook geen naam , maar die in 't Ooflen of Weften groeyen , zyn van geen krachten , maar boe dichter aan «© Noorden, boe meerder deel die van de Noorder krag- . ten bebben, en zo is "t ook met die naaft aan ^t Zuiden groeyen. De gemelde Rais Madre de: Deos is by de Portugeezen in groote eftime , en werd jaarlyks van bier veel na Goa vervoerd , en gebruikt als volgt. Ten eerften , wanneer iemand met venyn is vergeven , zo is deze wortel op een Deen met water gevreven en ingegeven , een goed tegen-gift ; maar zo dat niet belpt , moet men deze gevrevene wortel in een koper» bekken doen „en daar * wit vaneen Eenden Ei by doen, en kloppen dat luftig te zamen in dat koper-werk ofte bekken , en zo ingenomen zal goet zyn. Ten tweeden , wanneer iemand van een vergift e flang, Duizentbeen, Schorpioen , ofte andere orbitae ge- diertens , of Viffchen gebeten of geftoken werd , zomoet men deze wortel met Seng en-zap op een fteen vryven, en daar van ingeven, en op de quetfure firyken , is zeer goet: De quantiteit, boe veel men mag ingeven komt zo naauw niet , want bet zal geen quaad doen: ^t Is een bittere wortel , en een weinig , o veelalsin 2. of 4. vinger-boeden mag ; is genoeg ` Doch den eenen men/cb dient wel wat meer te bebben als de ander ; na dat den tyd vereifcbt. — . iS "V Ten derden, voor de koortzen is deze wortel ook goet, met water op een eeng gewreven en ingenomen. Ten wierden, voor fwaren afgang, of bloet-gank, ook met water ingenomen. Ten vyfden, voor groote (ms, met Lemoenen op een [teen gevreven , en aan beide de zyden van de Doan des boofts gefmeert , en ook voor aan. Ten zesden , voor een zeere keel, met water geureeven , ingenomen „en den bals daar mede gefmeert. Ten zevenden , voor eenige quetfüren , met Lemoenen ge- vreven , en op de wonden gelegt. Ten achtften, voor een zeere neus , of kanker in dezelve, als die eerft begint, ofte op wat plaatzen die zoude mo- gen komen, met enen gevreven, en op ’t zeer; zo buiten als binnen , daar men bykomen kan, met een veerken geftreeken. ` Ten neg. „ als een menfche van de bair-avorm (by de Portugeezen genaamt Bicho Cabeludin) werd geraakt , welke baairenin "s menfchen lichaam blyven fteken , moet men ze met Lemoenen op een fleen vryven, en firyken . dat ter plaatze daar "t geraakt is, die men tegen 't ligt aan gemakkelyk kan zien, en uitbalen. ` De vruchten zyn zeer goet, om *t booft medete wa/Jchen, voor die gene, die fcbilfers daar op bebben , die daar van weg gaan, maar moeten niet in 'tlyf komen, want . = een ongezonde vrucht is. Dus verre Reinier Bron- en.. Dit is mede op Fava een gemeene firuik, doch van geen QOEM aan wortel „nog in vruchten, en biet r AREN: IR beb ookaangemerkt „dat de bloem aan bet op- regte van Malacca met de andere wilde overeenkomt , te weten in wydte van de kelk, van een grooten drieklei- ne blaadjes gemaakt, waar van bet grootfte overbangt als een Leeuwe mont, boog-geel van celeur, met drie achterwaarts gebogene vezeitjes van binnen. - Debladeren ver/cbillen ook in grootte en gedaante niet veel van 't wilde, te weten zommige hoekig , zammige "A ; oc A Lag. 227. ax = WN Lab. XXXIX. II Bock. XLVIII. Hof]. AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 1 gulofa , alia non , Malaccenfis vero folia inferiore par- nor niis vei i doch die van 't Malacze zyn van onderen wat zagter als te funt mollia inftar lanuginis, filveftris vero funt ru- gofiora, magisque venofa. In Malaccenfi flores plurimi in racemo proveniunt, non fimul, fed unus poft alterum fefe aperiens, om- nesque in fruétus excrefcunt, ita ut tot fimul ex ra- cemo dependeant , quot fepe vitis in uno gerit racemo, = fuerunt flores. Siveftris multum crefcit circa : ataviam , ibique MafJaan de Mato h. e. Vidara Utan dicta, ejusque ufus eft ignotus; fructus autem non comeduntur, quum ingrati fint faporis , licet ab aliis ejus radices medicatz cenfeantur. "Tabula Trigefima Nona | Ramum exhibet fpinofz arboris, que Radix Deipare a Rum- phio vocatur, videturque efle fpecies Rhamni, ad quod genus Zi & Jujuba quoque referuntur a Linneo in Hort. t. p. 69. A. Ejus fruétum Olive-formem denotat. B. Ejus officulum feminale. HONG en die van "t wilde zyn ruiger en meer gea- ert. Aan "t Malacze komt ’t bloeizel veel aan een.tros , niet te gelyk, maar naar malkander operigaande , en alles wert tot vruchten , zo datter zo veele by malkander bangen als een tros druiven, Het wilde groeit veel rondom Batavia aldaar Maffaan de Mato, dat is Vidara Utan genaamt, en zjn gebruik is onbekent, want de vruchten eet men niet „als zynde te leelyk van finaak sboewel andere zyne wortelen voor Medicinaal houden. ~ De negen-en-dertig Ge Plaat Vertoont een Tak van den doornachtige boom Radix Deipa= re van Rumphius genaamt ; welke my voorkomt te zyn een zoort van de Rhamnus, tot welk geflagt de Zizyphus en de Fujube mede gebragt zyn van, Linneus , zo als blykt uit de Hortus Cliffort. p. 69. A. Wyf aan deszelfs vrucht, na de Olyven gelykende, B, Deszelfs zaaz-korl. MÀ CAPUT QUADRAGESIMUM OCTAVUM |, Radix Deipara Spuria d Louarra. Icet apud Javanos , Baleienfes , & Celebenfes fru- L tex fit fpinofus, qui cum Malaccenfi frutice Ra- dix Deipare dicto , tantam habet affinitatem , ut utrique. unam eandemque dent denominationem , in ‘illis tamen tantam inveni differentiam , ut fingulos PA iih capite, hancque fecundam ar- ufculam ad Deipare radicis fpeciem reduxerim , licet enim convenientia inter illas fit maxima , Ma- laccenfis tamen fola aromaticam poffidet radicem , que pretiofa eft , faporemque habet jucundum , qui in nulla alia obfervatur radice extra Malaccam crefcente „nec? ab ulla alia natione in ufu Medico adhibetur. idam civis Malaccenfis circa annum 1680 hanc radicem & fruétus ex Tambucco in Celebis parte O- rientali fito adduxit , perfuadere mihi ftudens , hos effe Malaccenfis Bulangam feu radicis Deipara vere, nec ab hac differre , unde & varios ejus fructus in hor- to meo terrz commifi, quorum unicus tantum pro- Ren qui fruticem dabat ftipitofum , qui fefe urfum explicabat in longos & flagellofos ramos , in- que his p & folia plurimum erant oppofita & cru- ciata , fe e locabantur, & fupremi ramuli nullas gerebant fpinas; folia quoque maxime differebant a Malaccenfi , ac magis referebant folia Oxyacanthe , quam domeftice Vidarz vel filveftris, funt enim binos pollices lata & longa, inque oris obtufam incifionem ab utraque parte habent , unde triangularem gerunt formam , vetu- ftiora vero non ita incifa funt, vel faltem non pro ita fun- de : Superius glabra funt , obfcure viridia , inferius palli- da, fed non lanuginofa , uti in Malaccenfi Vidara , bina oppofita , fáporis ingrati, quum Malaccenfis faporem gerat pinguem cum idara plurimum convenientem , in fingula folii ala fpina locatur firma, in qua bina ternave minora apparent foliola triangularia, fed non ita regularia: Memorati ifti ramuli fpinis itidem de- ftituuntur. Flores formam habent calceoli vel digitabuli , polli- .cem circiter longi, & formati ex petalo concavo in quatuor incifiones divifo , quarum maxima fuprema cít inftar calceoli concavi , florem obtegens , eftque fir- ma, inferius tres minores apparent laciniz, quarum binz funt laterales, tertia inferior, omnes vero lutei funt coloris , fed fine odore, in floris vero centro quin- que apparent Tonga & crocea ftamina , Flos ipfe in inferiore anguftatur parte, viridique infidet capitulo, quod.in fructum excrefcit; qui rotundus eft , vel pa- rum d fpinz erant breviores j nec ita regulariter l XLVI. HOOFTSTUK.. | Bafłer St. Mariaas-wortel. E Oewel men by de Favanen, Baliers , en op Celebes een doorn-ftruik vind , met de Malacze Radix Dei- pare zo groote gelykeni[Je bebbende , datze die bei. de eenderlei benaminge geven, zo beb ik nogtans zulken onderfcheit daar in bevonden, dat ik wan ieder een byzon - der Capittel beb moeten maken, en deze tweede zóorte bouden voor een Radix Deipare , want de gelykenife van beide mag zo groot zyn als zy wil, men bevind echter, dat de Malacze alleen een koftelyke /peceryachtige «wortel beeft, vol van. Medicinale krachten, en van een aange- naame fmaak , ^t welk.niet te vinden is in eenige wortel, die buiten Malacca groeit, nog ook datze by eenige Na- tie tot de Medicyne wort gebruikt. „=S Zekere Inlands Borger van Malacca heeft my ontrent ^i jaar 1680. deze wortel en vruchten van Tambucco (p Celebes Ooft-zyde gelegen, toegebragt , my wysmakens de, datze van 't Malacze Bulangan of Radix Deipare niet ver/childe , weshalven ik daar van verfcbeide korrels in myn Thuin plantte , doch waar van maar eene opquam, voortbrengende een ftammige ftruik; dewelke zig na bo- ven met lange en ranke takken wyd enzyd uitbreide: En daar aan ftonden de doornen en bladeren ook wat tegens malkanderen ; en in ^t kruis, doch de doornen waren kor- ter, en ftonden zo ordentelyk niet , ook badden de voorfte of eerfte ryskens gene doornen: De bladeren verfchillen mede merkelyk van de Malacze, gelykende beter na die van Hagedoorn, dan na tamme of wilde Vidara, wart zy zyn twee duimen lank en breet, aan ieder zyde een flompe boek of lap bebbende, en daar door een driehoekige gedaante ` Doch de oudfte bebben, deze boeken niet, of minder kennelyk: Van bovenzynze glad , boog-groen „en van onderen bleek, doch niet wit of wolachtig , gelykdie |. van de Malacze Vidara, mede twee tegen over malkan- der , onaangenaam van fmaak , daar de Malacze fmerig zyn, met die van de Vidara meeft overeérikomende , in. ieder feboot flaat een flyve doorn, en daar aan twet of drie kleindere blaadjes, met bet volgende paar Kier in 't kruis, of in plaats van de doorn een nieuw zyde-takje: De kleine blaadjes bebben de drie boeken ook zó volkomen niet, en xyn de voorfchreeve ryskens mede fchier zonder doorns. ; De bloemen, die daar aan voortkomen, zyn als een fcboent- je of vinger-boed, ongeveer een duim lank, en eerd wan een bol blad , doch in wier lappen verdeelt: de groot- e ftaat boven, als een bol fchoenken , de bloem bedekken- de, en is ftyf, van onderen ziet men drie mindere lap- kens, waar van twee aan de zyde fłaan, en de derde beneden, alle geel van coleur, en zonder reuk ; int mid - delfte bol ziet men vyf lange geele draden, De bloem loopt achter final toe, en flaat op een groen knopje, waar wan de vruchten voortkomen , zynde rond, of ten — ovaa pn; HERBARII AMBOINENSIS Liber II. cap. XLVIII rum ovalis inftar minorum prunorum , fuperius vero coronatus eft“inftar pomorum ` Ejus color externe obfcure flavus eft inftar maturorum Mefpilorum , in- terior véro caro eft fuccofa & acidula , fed efui in- epta, ingratumque babet odorem, in hac autem offi- culum reconditur durum & oblongum inftar Olive , fed longo gaudens collo inftar lagene , parum angu- lofum; ruffum , inque erafliore ejus parte brevis con- fpicitut apex , ita ut multum a Malaccenfi differat ructu: o Trunci lignum eft durum , angulofum, & nodofum, in vetuftioribus truncis circa ejus cor obfcure fufcum, & raro adeo craflum vel rectum , ut inde poftes æ- dium fabricari poffint; radices longiflima funt & re- Gæ , transverfaliter , fed non profunde per terram pro- repentes , craffitiei vulgo digiti vel pollicis , paucas ge- rentes fibrillas , externe ex cinereo flavefcentés, in- terne pallidz inftar Liqueriti cum tenuibus circulis, fed fi confcindantur, ibi ruffe funt, fi fuerint ficce funtque porro graviores , folidiores , & duriores quam Malaccenfis. Ufus. Hec radix, quantum novi, nullibi eft in ufu Medico nifi in Malacca, fed e contra tanquam noxia habetur fpina, quam admodum tinient. Si quis enim hifce fpinis vulneratur, pars lefa magno intumefcit dolore, unde & multis populis in ufu eft fepes ex. hifce’ fpinofis fruticibus circa edes fuas non tantum contra ferocia animalia plantare , fed etiam contra fures , qui licet adeo audaces effent, ut armatis refi- ftere non timerent viris, has tamen per fpinas pene- trare non fuftinerent, In regione Boegenfi multa quoque inde formantur fepes , furculos in ordine locantes , vel quod facilius eft, fructus terre mandantes , fique hi frutices in altum excrefcant , fuperius fefe intricant arctiffime , fed infe- rius aperturam relinquunt , per quam homini vel porco tranfitus datur; quz aperture obftipantur Ligularia La&ea ,feu Daun Sudoe Sudu , que fpinofa quoque ett, vel ubi plantari nequit, fpinofi ejus detruncantur ra- fi, quibus reliqua conftipant foramina , uti alias quoque fit cum Limonum ramis fpinofis. Lignum fatis durabile eft inque ediumpoftes adhi- betur, fi re&a ejus frufta conquiri poffint, in truncis autem vetuftioribus duriffimum eft, & interne nigri- cat; Fructus non funt in ufu, in Java vero fricantur & eduntur; fique fub cineribus torreantur , illorüm- que fuccus auribus inftilletur , curat furditatem: Ex ejus xvacantha Indi- ovaal, als kleine pruimpjes , met een kroontje boven op, gelyk de Appelen: De coleur is van buiten donker-geel, als die van rype Mispelen, en van binnen een zappig en fmeerig vlees, doch onbequaam om te gelen, en vies van reuk, en daar in leid een lankwerpige barde Been. als een Olyve-fteen, doch met een lange bals, gelykeen fles, een weinig hoekig , boog ros, en aan "t dikfle eind met een korte jpitsje, zo datze veel van de Malacze vruchten. ver/chillen, CR Het bout der ftams is hard, bochtig , en warrig ; aan de oude Dommen omtrent bet bert donker-bruin , en zelden zo dik of regt, dat men ftylen tot buizen daar van bebben kan; de wortelen zyn mede zeer lank en regt overdwers, doch niet diep in de aarde kruipende, eenparig in de dik- te, omtrent van een duim of vinger , met weinige vezels daar aan, van buiteń graauw-geel , en van binnen bleeks: geel, als zoet-bout , met eenige dunne cirkeltjes, docbop aen fnee ros befteroende , ook fwaarder , dichter , en bar- der dan de Malacze. Ik beb ftukken van deze wortel van Tambucco gekregen , die 8. en 10. voeten lank, een vin- ger dik, en zo regt waren als een gejtrekte rottang , zyn- de gegraven met een Compas op de Noorder ftreek , om. trent een voet diep uit een roode en vafte aarde , gelyk men in die gebeele Landftreeke beeft: Zy was in "t uite graven droog ,-en gants geen vogtigbeit van baar geven- de: De fmadk was in 't eerfle wat bitter , zameńtrekken- de , met een kleine nafmaak van Anys , en dierbalven zo lieflyk niet als de Malacze , aar met de ‘wortelen van idara nader overeenkomende: Een jaar daar na wier- den my weder diergelyke lange ftukken van dezelve wor- telen toegebragt, doch. dewelke zeer vies en vuil van fmaak waren. Maar den brenger verklaarde, datze onderwegen met Zee-water waren e eworden; en ik beb onder oorden als na "t Zuiden waren mogen. dan de Malacze zo gelyk zyn als zy ZE ik daar van te. ver/chillen ,. 5 Eg ek «aans Warran :. deze baftaart zoorten mogen worden dan de Radix Deipare. Men mogtze ook billyker d che bagedoorn noemen , dan Cudrang , gelyk op Batavia ge- Jcbiet , immers de bladeren gelyken idi de doórnen , bloemen, noch vruchten. Plaats. Dezen boom of ftruik waft op Fava, en ookop Celebes, in "t Boegife en Locbofe gebied , als mede veel in "t gebied van Tambucco. In Amboina isze onbekent » ofze mede op Baley groeit „kan ik niet wel weten , boewel de Baleyers zeggen, datze in baar landt mede diergelyke doorns bebben, en dezelve Banghian noemen. à Gebruik. Deze wortel , voor zo veel my bekend is 5 beeft buiten Malacca by geen Natie in de Medicyn eenig ge- bruik ‚maar wort daar en tegen voor een fchadelyke doorn gebouden , daarze zeer bang voor zjn: Want als iemand zig aan deze doornen befeert, zo felt bet op met groote pyn „en daarom hebben bet veele Natień voor een gebruik levende bagen of beggen van deze doornen , rondom bare buizen en erven te maken, niet alleen tot bevrydinge voor de beeften , maar ook woor dieven, dewelke , fchoonze 20 flout waren datze ook door gewapende mannen dorften been « dringen, echter voor deze doornen moeften Baan blyven. In ^t land van Boegis makenze ook veel beggen daar van, de jonge fpruitjes op cen ryge plantendé , of "t welk noch lichter is, de vruchten 2ayendes eń deze ftruiken wat boog opfchietende „verwerren haar boven wel vry digt 1" malkander , maar laten beneden nog eenige opening , ‘daar wel een Men/cb of Warken doorkruipen kan y en welke gaten dan ook werden toegeplant met Ligularia Laétea , of Daun Sudoe Sudu, % welk mede doornachtig is, Y daar men "t niet planten kan, kappenze de doornacbtige ` takken af , en befteken daar mede de andere paggers » 6%” lyk men anders ook wel met Lemoen-doorns doet. Het bout is redelyk durabel , en word tot fiylen van buizen gébruikt , als men daar regte ftukken van krygen kan, doch aan de oude jenen is "t zeer bard, en van binnen fwartachtig. De vruchten zyn met bruikbaar , doch op Fava werdenze nog gezoden en gegeten: en zy de onder de affche gebraden , en "t zap daar van in de in aar na, maar niet A j | A \ Qh CS. Ma, CA AMAS SE "S SS S . ANR i es é i N M NON S EM RAN A iQ SY Sy er . cum leviffirnum eft, ac II Boek. XLIX. Hoofift. AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 129 ejus ligno in Java aliisque locis boum juga formantur, quibuscum aratra trahunt. Frutex hic proprie in Baleya Bangbian vocatur , qui Jvam exhibet fpinofam & noxiam , dum ejus fpine prie Ra ae ^ fi quem ledant: ibi duplex i itur ej ifolia , altera oque invenitur ejus fpecies, una latifolia , anguftifolia , fed utreque filveftres , nec ullius ufus. EXPÁJTECATIO: i Tabala Quadragefime, Que exbibet ramum arboris, que Radix Deipara fpuria Rumpbio vocatur quaeque, Ut mihi apparet, ad nullum huc usque cognitum genus referri poteft. | "A. Ejus. ; naturali denotat magnitudine, C. Frudum. o ren gedruipt, zo geneeft bet de doofbeit. Uit bet bout maakt men op Fava en andere plaatzen jokken voor de O/- en, waar mede men ploegt. ` Deze firuik word eigentiykop Baly Banghian genaamt, zynde een baggelyk en ondeugend doorn- Bofcb » dewyl: zy- ne doornen zeer fel branden „als men zig daar aan gett, men vint ook aldaar tweederlei zoort , "t eene groot- en °t ander kleinbladig „ doch beide ondeugent , en in ^t wild «va[Jcbende. UYTLEGGING:: Van de veertig fle Plaat, Dewelke vertoont een tak van de Radix Deipare fpuria vin iu; genaamt, dewelke, zo 't my voorkomt, tot geen zeker bekent geflagt van planten gebragt kan worden, A. Wyft aan deszelfs bladt in zyn grootte, e | B. Deszelfs bloem, C. De vrucht. CAPUT QUADRAGESIMUM NONUM Rex Amaroris. Caju Soulamoe. a Ae defcriptione plantarum amaras pon eios a venena valent, ordine.etiam 5 fable uitur Amboinenfium Rex amaroris, qui noftro judicio tam virtute quam viribus nulla prece- dentium minor eft, aliquando autem frutex , aliquan- do arbor, prout uno ve locetur logo; fi enim ad litus crefcit in locis apertis , plurimum frutefcit , fed ulterius in continenti crefcens & füb umbra alia- rüm arborum progerminans arborefcit trunco incur- vo & inclinante, cujus cortex eft glaber, vel verru- - culis obfitus coloris. cinerei feu albicantis , interne flavefcentis , ficcus & fragilis, in ramulis vero gla- dimidio lata, fuperius ampla, in obtufum milia, uż vix dignofci poflint , E SE me no E s in EE =p tenuis,& in centro elevatus, formam cordis referens,fed loco fiffurz femi-rotundum exhibetarcum , cujus apex 414 " D . t nge, | Radices hujus arboris funt crafle „rar , nec lon duéte „inte ignum ger > m recens odorem = habet - b . . e LÀ LI e Unguis Odorati „immo in quibusdam ficcis ic quoqu obfervatur odor, fi fupra orphyritim GER ES rantur, ifnmo tota arbor ucca admodum eft per = nes fuas partes, & valde amaricat , precipue vero Bas Tom. II. | XLIX. HOOFTSTUK, ad De | Hart-vrucht-Boom. DO wy nu bezig zyn met de bittere pm s die tegens "t fenyn konnen dienen , zo zullen wy daar . Omtrent- medein- of opvoeren onzen Amboînfchèn Ko- ning der bitterbeit , die onzes oordeels zo in deugt als krachten , geen der voorgaande beboeft te wyken. Het is zomtyds een ftruik, en zomtyds ook een boom, na dat by flaat , want als by voor aan Brand groeid op een ope- me plaats; zo blyft by meeft-een ftruik ; maar een weinig landwaart in en onder. de fchaduwe van andere boomen voortkomende, dan wort bet een boompje, met een boch- tige en overbangende ftam , welkers fchor(Je is efen, of met kleine vratjes bezet, van coleur licbt-graauw of wit- achtig , naar binnen geel , droog, en bryzelig, doch aan de takjes is by wat witter , en effender, | + De takken zyn weinig en bros, enrondomdezelve flaan de bladeren zonder ordre, zynde groot en lank „-van ge- meene gedaante, namentlyk 12. en 13. duimen lank, 34. breet , van vooren met een ftompe Jitz, en-de bladeren van de bloemen: Goelong a es a i dat mèn- ze qualyk onderfcheiden kan, bebalven in "t melkachti zap, dat in de laatfte overvloedig, maar in die van Soulamoe niet eń is: En deze en zyn ook flapper dan de andere, zagt in ^t aantaften, met veele en benee den , of van onder uitftekende evenwydige ribben doorregen, v adherent kant met bogen te zamen gefloten, en uit de Jchoot dezer bladeren komen korte fieeltjes voort , en daar aan groeit bet bloeizel in kleine trosjes, zynde zeer kleine bloempjes , "t wyngaart bloeizel eenigzints gelyk, uit klei- ne witte en pas zienelyke blaadjes gemaakt, in de midden vertonende. een groen fchubbetje , waar uit de vrucht voortkomt , dezelve groeit tot de grootte van een fiuiver of wat meer, zynde wyders plat, aan de kanten dun, in de midden wat uitpuilende , en bebbende de gedoente van een bartje , doch in plaats van 't kloofje een balfrond bogtje vertonende, met de [pits aan de flee! flaande of vaft zynde , en van verwe bleek-groen , dezelve vrucht is gants droog, en met een naad meeft in tween gedeelt , waar in men vindt twee witte ‘korrels, de van Komcommers wel gelykende , doch wat kleinder , mager- der , en ieder in een byzonder kamertje, dan metter tyd krimpenze in, en vermolfemen; de vrucht blyft lang aan den boom ba , en werd ten laaften rookacbtig , maar die op de aarde wallen , werden vaal, en brengen bier of daar niewwe boompjes voort, pels ne De wortelen zn dik, weinigen niet lank, bykans zonder vazelingen of vezelen: Van buiten met een geele en drooge febor/Je bedekt, en van binnen bebbenze witach- tig of bleek-geel bout, "t welk droog zynde zeer ligt wert, en vers zynde riekt bet wat na nguis Odoratus , ja zommige ftukken doen dat nog al zynze droog, wel te werftaan als menze op een een vryft, 't geheele gewas is zeer droog in al zyn deelen, en daar by boven nożem j R it. yo HERBARII AMBOINENSJS Liber II. cap. XLIX. i i amariffimi funt tum & radices , ac dein cortex, Folia, & lignum , ita ut omnes hujus arboris feu fru- ticis partes in re Medica ufurpari poffint; Amarities in fruétibus femper obfervatur, fed in radicibus perit poft decimum circiter annum, que nihilominus ta- men conducunt pueris & debilibus hominibus: Arbu- fcula heee raro occurrit , nec ullibi crefcit, nifi in in- cultis, & faxofis littoribus , ubi rupes plurimae inveni- untur glabrz & ingentes, que feparate funt : Mira- bile quoque vifu eft , nec vix comprehendi poteft , unde arbufeula hec-fuum hauriat nutrimentum y quum ita denudata inter fcopulos crefcat: qua vero ulterius a litore remotz funt, & in ipfa vegetant terra, folum habent ex comminutis lapillis conftans admixta ru- bre terre pauca quantitate: Non in altis crefcit faxis, fed in declivibus locis, qua mari inundantur: Floret in Decembri , fructusque gerit in Januarió , uti & in aliis menfibus, ex arbore autem decerpendi funt, Jicet vi- rides, fi quidam modo nigrefcant, vel fint crocei co- loris , decidui enim pallefcunt , viresque fuas amittunt, vel a Cancellis Limacum cochleas inhabitantibus comeduntur, unde raro etiam in arbore inveniun- tur. Nomen. Latine Rex Amaroris: ob predominantem ejus amaritiem; In Malaicenfi vel Amboinica lingua, nullum, quantum novi, fortitus fuit nomen, fed Ter- natenfi nomine Soulamoe h. e. Pharmacum magnum innotuit, quum Ternatenfes illum pro rege quafi me- dicamentorum habeant, quum vero hi aliam infuper habeant plantam ex genere filveftris Siri, quam eo- dem: denotant nomine, hinc arbufculam noftram vo- care folent Soulamou Caju vel Soulamoe Pobon , & iftam filveftrem Siri Soulamoe Tali, quam fuo defcribemus loco: .Alii vocant noftram Panawar Pipis , vel proprie Pittis h. e. Pharmacum Nummularium a figura fru- &uum, quorum quidam nummos referunt, ac preci- pue illos Sinenfium cupreos Pittis dictos , fructus ve- ro 1pfos iftius Soulamou Caju feu Pobon dicunt Boabati, h. e. fruétus cordiformes; Amboinenfes autem noftri fcioli vocant Oepas Poeti ,. quum adhibeatur contra morbum Cbolericam paffionem dictum , alii autem Oe- bat Pamali , quum conducat noxiis pifcibus ; cancris &c. uz Amboinenfes nominant Pamali h. e. infaufta : Quosdam Ternatenfes nominare quoque audivi Oepas laffou h. e. Remedium Cholericum. - - Ternatenfes bina babent primaria medicamenta , hanc nempe, quam Panawa Mafjou feu Panawa femi- nam vocant, & anticholericam , quz libro 6. defcribi- tur, & Panawa Mas vocatur, quas in parvis querunt infulis, in quibus nulli funt fues, qui tranfitu in hafce mejunt, confpurcantque falutares hafce radices. _ Locus. In Amboina, uti dictum eft, raro occurrit, ac tantummodo in littoribus fupra inemoratis, utiin faxofa ora Mamóa , Capaha, & Tiela, in regione Hi- toés, ora Nuffanive, in Leytimora, & faxofa Cay- bobo ora, in Auftrali ora Ome, ut & ora Liflatettoln | Boerone , tum & in Ternata , & adjacentibus Moluccis, pe in majori crefcit copia, fed in talibus quoque litto- ribus. ` : ; ~ Ufus. Multis pommes & donis hujus arboris noti- tiam accepi ab /Ethiopum flamine ; qui mihi hanc ar- borem fide filentii oftendebat, quum tum temporis non nifi in unico Hitoës ore loco crefcebat , isque multas hac inftituebat curationes} poftea autem co- gnovi apud Ternatenfes in vulgari effe ufu, ifte fla- men hujus arboris quadraginta virtutes in charta no- taverat, Im mecum promiferat communicare, fed tam diu illud differebat, ac continuo ita. prolonga- bat tempus, donec difcedere coactus effem , pluri- mus vero ejus ufus erat contra Oepas , quo intelli- gunt paffionem Cbolericam , tum & contra Pleuritidem ; utrosque periculofos & in India vulgares morbos; JEgro autem dant ejus.fructum in minutas confcif. fum partes, ut cum Pinanga manducet, ejusque de- - voret fuccum , qui in fübfequentibus morbis fimili ufurpatur modo, fed difficile eft opus , quum hor- renda amarities tam diu os inquinet, fepiusque nau» bitter , waar in de vruchten wel bet meefte uitfteken, en afgryzelyk bitter zyn, daar naajt aan de wortelen „voorts de fchorf]e , bladeren, en bet bout , zo dat ook alle deelen “van deze bomen of ftruiken in de Medicynen gebruikelyk zyn; de bitterbeit blyft in de vruchten voor altyd , maar in de wortelen vergaatze omtrent of wat na bet tiende jaar, doch dewelke niet te mim dan noch goet-zyn woor kinderen en fwakke perzoonen. Dit boompje werd weinig evonden; en waft nieuwers , dan op onbollige of bolbol- ige, Jtenige , en onbewoonde flranden , daar 't vol gladde en groote klippen.is » die niet aan malkander vaft , maar van malkander gefepareert zyn, en 't is wonder om te zien, midsgaders niet te bexeffen , waart boompje zyn voedzel af beeft ,.20 bloat ftaat bet im de klibpen: en de gene , die nog al eenige treden landwaart in fiaan, bebben een grond van enkelde gebryzelde fłeentjes , met een wei» nig rode aarde gemengt: "t Waft ook niet op hoge klippen, maar op lage plaatzen; daar de Zee tegen aan fpatten kan, men ziet bet bloeyen in December, em de vruchten beeft men in January, als mede in andere maanden ; en men moetze van den boom afplukken, al zynze noggroen, als ‘er maar eenige beginnen geel of fwartachtig te werden: Want de afgevallene of verbleekte zyn als dan min krag- tig, of werden van de kleine krabbetjes die in de flekke- buizen wonen, opgegeten, daarom men zo weinige van die boomen vind. => Ka Naam. In 't Latyn Rex Amaroris , wegens zyne ouwelyke bitterbeit , in 't Maleyts, en Amboins beeft s noch geen my bekende naam, maar by is bekent met de Ternataanfchen naam Soulamoe, dat Ze, groot tegen- gift, om dat bem de Ternatanen voor een Koning der Medicamenten achten, doch dewyle dezelve nog een andere plant hebben , uit bet geflagte van de wilde Siri, en van die zelfde naam, zo plegenze dit. Plaats. In Amboina, als gezegt , wint. men zeer weini, van deze boompjens , en die nog maar alleenig op zodam- ge firánden als boven befcbreeven zyn , gelyk daar zyn den ftenigen boek Mamia, Capaba , en Tiel, op ^t land van Hitoe,de boek van NufJanive, op Leitimor , op de flenige boeken van Caybobo , op Omas Zuid-kuft „enden boek Lifa- tetto op Boero , danin Ternaten , en de omleggende Moluccos SE in meerder quantiteit , doch alsmede op zodanige randen. men A. “eae Gebruik. Ik heb met deel oleyen en giften de kenniffe dezes booms van een Moors Priefter moeten leeren, die my den boom, op belofte van ftilfwygentbeidy toonde „omdat by doenmaals niet meer als op een plaats van-Hitoes kuft Jtaande was, en by deet veel kueren daar mede, doch namaals beb ik ervaren, dat by-by de Ternatanen in gemeen ge- bruik zy: De gemelde Paap bad op zyn briefje van dezen boom gefcbrevem veertig deugden, die by my beloofde te openbaren, doch maakte daar mede zo veel tyds t'zoek , tot dat wy wam malkander raakten, zyn meefte gebruik was degens "t Oepas, waar onder zy werfłaan bet Bort , en daar ma ook tegens de Pleuris: Twee gemee- ne en gevaarlyke ziektens in Indiën, gevende den pa- tient een vrugtje of bertje in kleine ‘Rukjons gejneden , met een Pinang te kaauwen , en 'tzapinte fwelgen, ge- lykze meeft in de volgende ziektens ook doen, ^t welk een zeer moeyelyk werk is , om dat de grouwelyke bitterbeit zo lang in de mondbiyft, en dikwils walging veroorzaakt, ies Z ARE a amo? quo in cafu Ternatenfes binis utuntur fru- II Boek. XLIX. Hoofif.: AMBOINSCHE KRUYDBOEK. i naufeam cauffet ; unde alii-przferunt binos tales fru- &us fupra porphyritim cum aqua conterere, atque zgroto una vice propinandos exhibere. .... 