VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
„ De Deducent legt de penne neder , met wenfch , vaj a niet genoodzaakt te zullen worden, om die, tot befcher. ming van zyn Eer en tydelyk welwezen , weder te moe- „ ten opnemen: Dog eer hy uitfcheid, verpligt hem de er- > kentenis, nog een woord hier by te voegen. Hy heeft, gedurende den loop van zyne vervolgingen 3, tot nu toe, zo veel blyken van agting, en vriendfchap » Ontvangen van Perzonen van alle Staten en Profestien, in » 2yn en hun Vaderland „dat hy, in de onmogelykheid zyn- » de; om die alle één voor één , en ieder in ’t byzonder te ‚> kunden beantwoorden , gedwongen is, hen alle te ver- » zoeken, van hier gezamentlyk wel te willen aanneemen, s» de verzekeringen van zyn volmaakte dankbaarheid voor ‘a ZO #eel gunft en genegentheit, waar door zyne ongeluk- » ke, zo dikwyls, en zo merkelyk zyn verzagt. » Zyn erkentenis zal ten allen tyde egaal zyn, aan de a verpligting die hy aan zoo veel deftige Mannen , aan zoo - a veel brave Mede-Burgers, aan zoo veel eerlyke Lieden ə» verfchuldigd is: En hy gelooft, hen die nooit beter te » kunnen toonen, als met hen te verzeekeren, dat, in-wat „> ftaatde Goddelyke Voorzienigheid hem gelieve te ftetlen, ` 3, hy geduurende zyne geheelen levensloop zal voortgaan, » Zyn Vaderland te dieren, met dezelve iever, trouw, en ə» ftandvaftigheid, als hy het zelve geduurende dertig jaa: a ren heeft gediend. „> En in wat omftandigheden zyn laatfte uur hem moge > aantreffen, het zy zyn dood natuurlyk zy „het zy die door » moord of vergif van zyne Vyanden, ongeftraft , wierde » vervroegd , in die tydftip daar niemand meer veinsd, daar a de gunft der Vorften , en de toejuichingen van ’t Ge: „ meen , beide even onnut zyn, in die laatfte oogenblik- „> ken zullen geene van de geringfte wenfchen van zyn fter: a venden mond, zullen geene van de minfte zugten van » Zyn zieltogend hart, zyn, die geene , welk hy tot zyn „> laatfte adem zal uitboezemen voor de altoosduurende Vry- » heid, Luister en Voorfpoed van zyn lieve Vaderland, er » alle derzelver deugdzaame Ingezeetenen onder de wyze » beftiering, en gelukkige befcherming van het Doorlug: » tig Huis van Orange en Nasfau | VADERLANDSCHE LETTER - OEFENINGEN. Hermanni Venema Commentarius ad primos viginti @ unum Pfalmos. l Tweede Berigt. F" oñs láatfte Stukje hebben wy een algemeen Berigt vár dit Werk voorgefteld, en tevens te kennen gegeeven, dat het ons oogmerk was , om verder van tyd tot tyd te mel« den, by welke omftandigheden ieder der een-en-twintig eerfte Pfalmen gedicht zy, naar ’t gevoelen van den oplet- tenden Hoog-Leeraar Venema. Ter proeve hier van bepaal- den we ons toen tot de twee eerfte Pfalmen , derhalvé ftaat ons nu de derde en eenige volgenden te befchouwen: De derde Pfalm is, naar luid van °t opfchrift, door David gemaakt , als hy vloodt vor bet aengefschte fjns fons Abfaloms ; welke gefchiedenis ons in °t breedeftaat aangetekend 2 Sam, XV—XVI. Het blykt ook uit den inhoud dat David dit ied gedicht heeft in bittere tegenheid, en wel naa dat h Koning was, v. 45 naa dat hy reeds lang in vreede en vel ligheid geleefd had, v. 6, 73 alle zyne vyanden verflaagert zynde, v. 8: weshalven de tegenheid hier bedoeld geen an- dere dan de gemelde konne zyn; nademaal de gefchiedenis Beene tegenheid naa die omftandigheden meldt. —= In dien toeftarid van zaakert, ftort de Dichter zyne klagten uit voor Gd, var wegen de menigte Zyner vyanden, en hurt: ne lastertaal, als waare hy van God verlaaten, ja nooit be- Mind geweest: ter wederlegginge van dien hoon, beroept.. y zicli op °t geen hem in voorige tyden wedervaaren is ; ten bewyze van Gods gunst over hem; en dit denkbeeld doet hy te gelyk dieren, ten aandrang van zin gebed om Gods hulp: wáar op hy zich zelven ten flot den Heere aan. beveelt, eri bidt dat Gods gunst, Zo al niet over hem, ten minfte over °t Volk gad. Men heeft hier‚aan te merken dat de Dichtef, voor al in de eerfte omftandiglieden van zyne Vlugt, niet dan eene zeer Zwakke hoop van zyne redding - ad, els onder anderen af te neemen is, uit 2 Sam. XV. 1g- 30 en Pf. XL. 13: dit doet hem in dien ftaat op zodanig ed. ne wyze fpreeken als hy zich in deezen Pfalm laat hooren; en overeenkoniftig daar mede fluit hy dit Lied met die be- HIL DEEL. LETT. NO.5. ~ ' > .: 0e a 188 ' H. VENEMA OVER DÉ des Het heyl is des HEEREN enz. of liever; Het-heil-zy [u] 0 HEERE, myn heil zy in uwe hand; doch wat ook uw welgevallen zy ten mynen opzigte, ten minfte, ww zegen zy over uw volk , dat het Volk, wiens welweezen my ’t meest ten harte gaat, gelukkig zy. | - De hier aan volgende Pfalm febynt in den eerften opflag geen duidelyke kentekenen van den tyd der t’zarenftellin- ge te behelzen; doch wanneer men. naauwkeurig nagaat, of de Dichter v. 3-6 zyne reden rigt tot zyne vyanden , of tot ynen eigen aanhang, zullen zich dezelven nader ontdek- ne Dat David in deezen het oog zou hebben op zyne vy- anden is gansch niet waarfchynlyk ; vermits die Mannen _ giet benoemd worden met eenige vyandlyke benaamingen, en de Dichter hun geene vyandlyke werkingen toefchryft: zy draagen den naam van WN %33 dappere Mannen , Helden, en de befchuldiging ten hunnen laste is, dat zy, met ver- fmaading van David, zich godloos gedraagen , v. 33 dat be- ter op den eigen aanhang waar onder ook booze en Belials mannen waaren, I Sam. $X. 22, flaat, dan op openbaare vyanden. De vermaaning v. 5 vooronderftelt , dat ’erbilly- ke reden tot klaagen waaren, en de troosttaal v. 6'is betrek- kelyk tot zodanigen „die in hunne zaak op God konden ver- trouwen; welk alles geen opzigt kan hebben tot ‘Davids penbaare vyanden , maar wel tot zyne medgezellen en krygsbenden. — Op dien grendflag is °t buiten kyf, dat dit Lied oogt op een toeftand der zaaken, (1) die David en zynen aanhang dermaate benaauwde, dat dezelve aanleiding kon geeven,om °t gemoed zyner krygslieden te ontroeren, en om zyne medgezellen min gunftig van heni, met opzigt tot Gods zegen, te doen denken. Zy waaren ir benaauwd- heid, v. 2; die ftaat was gansch tegen de neiging van vleesch- gezinde menfchen v. 3, 7, 85 dat hen deed klaagen, en, naar ’t fchynt, niet geheel te onregt, v, 5. (2) In die om- ftandigheden twyfelden zommigen aan Gods gunst jegens avid, waar door zy ten kwaade van hem dagten en zich zyn gezag begonden te onttrekken, v. 3, '4, 5. Die zich nu, naa dit alles, het voorgevallene met David herinnert , zal ligtlyk gewaar worden , dat dit Lied betrek- kelyk is tot de gebeurtenis 1 Sam. XXX befchreeven , toen David feer bange wert; het volck fprack van hem te fleenigen; de zielen des gantfchen volcks verbittert waren , een yegelic over fyne fonen, ende over fyne dochteren ;doch David Aich erck- te in den HEERE fynen Godt; en toen hy door eene God- Ípraak, in die omftandigheden, verzekerd wierd, van Gods unst over hem. Eene naauwkeurige vergelyking dier ge- Chiedenisfe , met de opgemelde kentekenen, toont vry dui- delyk, hoe men met rede mag ftellen, dat deeze Pfalm by die gelegenheid, naa ’t ontvangen dier Godfpraake , opge- fteld ís: of wil men dat de Dichter zyne Liederen eerst gee maakt hebbe, naa dat hy in vrede en veiligheid zat, dathy - dan dit geval zich in dit Lied voorgefteld heeft, °t welk, in deezen en andere Pfalmen, op ’t zelfde uitkomt. — David dan, zich met zynen aanhang in die benaauwdheid be- vindende, wendt in dit Lied „onder verzugtingen tot God, zyne beftraffende en aanmoedigende aanípraäk tot zyne medgezellen en krygsbenden, die tegen hem morden, ter- wyl ze aan Gods gunst te hemwaards begonden te wanhoo- pen; om hen tot bedaaren te brengen, hun verzekering te geeven van Gods gunst over zynen perfoon, en hen daar door te beweegen tot‘ het vertrouwen op God, als °t eenige middel om deeze rampen te boven te komen. Men verwerpe deeze bepaaling niet, om dat de Dichter - in ’t derde vers aanduidt „dat zyne benaauwdheid van langen duur was, het welk in °t bepaalde geval geen plaats had. Want, behalven dat men zou mogen denken , dat de Dich- ter met die klagt het oog had op de verfmaading van zynen perfoon , door zommigen van zynen aanhang, geduurende 2 en Ld - A e mn m mmm 199 H. VENEMA OVER DE ‘den ganfehen tyd van zyne vlugt voor Saul; zo heeft mers in aanmerking te neemen, dat de woorden M”3X , door de onzen vertaald, hoe lange, verkeerdlyk verftaan worden van een langduurigen tyd, daar ze eigenlyk:de hooggaande trap van °t wangedrag te kennen geeven; in deezen zin. Tot welken trap, tot hoe ver, hoe zeer, zal myne eer [by u] tot [chande zyn! Zie ook Pf. LXXIX. 5, LXXXIX. 47, LXXIV. 9, en duidelyk Jez. VI. 11. Deeze betekenis heeft het ook in die moeilyke plaats, Num. XXIV. 22; Evenwel zal Kain (dat is, gy Keniter) verteert worden, tot dat, (dat is, in zo verre dat) u Asfur gevongelick wechvoeren fal. Wat nu verder den vyfden Pfalm betreft „deszelfs inhoud is zo algemeen, dat die niet gereedlyk tot een byzonder tydftip gebragt kan worden. Dit Lied behelst een vuurig’ gebed eenes Godsdienftigen, die God fmeekt om °t genot der vrugten zyner Godsdienítigheid , die Deuglievenden, op God vertrouwende, gewoonlyk erlangen; in tegenftel- ling van Godloozen en geveinsden, die van *s Heeren gunst verfteeken worden. En de Dichter grondt dit zyn gebed, op Gods heilige natuur, en de bewustheid zyner onfchuld. Wanneer men, in ’t befchouwen van deezen inhoud, tevens bemerkt, dat de Dichter in dit Lied niet klaagt overde ver- drukking zyner vyandeh, noch om verlosfing bidt; maar van de godloozen en geveinsden in ’t algemeen fpreekt 3 als men daar by nagaat, dat hy v. 4 en 8 niet duifter te kennen eeft, dat hy de vrye oefening van den openbaaren Gods- dienst genoot 5 Zo wordt men natuurlyk opgeleid om te denken, dat David deezen Pfalm gedicht heeft, toen hy dog in °t Hof van Saul verkeerde. Flet aantal der ongods- dienftige en geveinsden was diestyds zeer groot; deezen verfpiedden alleszins het gedrag van David, en hy genoot de gelegenheid van den openbaaren Godsdienst onverhin- derd te konnen handhaaven: deeze omftandigheden worden’ in den Pfalm eigenaartig afgemaald; et ’t is niet vreemd te denken, dat David by die gelegenheid een Lied van zo al- gemeenen inhoud opgefteld heeft, waar in hy wel byzonder ‘t oog had, op de omftandigheden waar in hy zich bevond, en die hem tot deeze algemeene denkbeelden aanleiding raven. o 5 Op eerië-foortgelyke wyze heeft men ook waarfchynlyk te denken van den zesden Pfalm „die ons voor oogen ftelt het ernftige gebed van een uitmuntenden perfoon; diedoor zyne deugd beroemd, en van daar by de Godloozen gehaat, zich onder eene zigtbaare plaag, wêlke doodlyk was, be: < | vond: ¢. XXI. EERSTE PSALMEN. IQI wond. In die omftandigheden, dugtende voor Gods toorn, ‚en bemerkende dat de Godloozen zyne hoop en Godsvrugt befpotteden , bidt hy om eene fpoedige en openbaare bevry- ding, tot verfterking zyner hoope , en tot befchaaming zy- ner vyanden: hy dringt zyn gebed aan, met beweegreden afgenomen, ‘van de zwaarte der plaage, van Gods goeder. tierenheid „ van ’s Heeren oogmerk in ’t ftellen van den mensch op aarde, en van de fpotterny der vyanden, waar op hy ’t zelve befluit met eene uitdrukkelyke betuiging aan zyne vyanden , dat hy vertrouwt, op eene kort aanftaande redding. ——' Men vindt in deezen inhoud geen bepaalend - character , dat ons verzekerd of David van zich zelven fpreekt, dan of hy zodanig een ongelukkig perfoon in °t al- gemeen dichtkundig verziert, om den Godvrugtigen, in- dien zy in dergelyken ftaat mogten komen, een vooríchrift van een gebed te geeven, of hen aan te moedigen. Het laatfte is niet ongerymd, en by de Dichters zeer gebruike- lyk: boven al beantwoordt zodanig eene perfoons-verbeel. ding aan deezen inhoud, indien de elende van den verzier- den perfoon eene naauwe betrekking heeft tot den Dichter. — Schept iemand behaagen in deeze gedagten, zo zal hy dit Lied eigenaartig brengen tot dien tyd, toen het Volk, om Davids zonde, met de peftilentie geflaagen werd; en David door Godlyke infpraak verzekerd werd van de ver- hooring zynes gebeds, volgens 2 Sam. XXIV. De vergcr Iyking van dit Lied met die gefchiedenis is niet ongepast, en David kon by die gelegenheid eigenaartig zodanig cen Pfalm opftellen. Men vergelyke hier mede Pf. XXX, die daar op flaat. Oordeelt iemand, dat hy °t oog van Da- vid zelven niet moet afwenden, hy kan vooronderftellen, _ dat David ín eene doodlyke krankte , of onder eenige ande- re plaag hem van Gode toegebragt, gelegen heeft: endaar uit afleiden, dat hy in deezen ftaat, of wel naa zyne her- ftelling, ter gedagtenisfe hier van, en tot onderwys van an- deren, dit Lied opgefteld heeft; op eene dergelyke wyze als Hiskia, volgens Jez. XXXVIÍL ’t Is waar, de gefchie- denis leert ons dit niet, maar °t kan zyn dat een Pfalm die byzonderhéid aanduidt: en ’t geen dit denkbeeld verfterkt is, dat Pf. XLI. van denzelfden inhoud zynde, ons ook derwaards leidt. Men mag derhalven den vyfden en zesden Pfalm aanzien ds Liederen van een algemeenen inhoud, tot welker t’za- menftelling des Dichters omftandigheden aanleiding gaven 3. doch zo is ’t niet gelegen met den zevenden Pfalm , die be- Ea O3 ‚ paald- 192 H. VENEMA OVER DE paaldlyk een zeker, geval bedoelt „gelyk het opfehrift fchyne aan te duiden, wanneer °t meldt dat David denzelven der HEERE gefongen beeft, over de woorden van Cusch, den fme van Jemini, dat is, den Benjaminiter, vergel. Regt. AIX, 16 en 1 Sam. IX. 21. Het is niet wel te bepaalen wie dee- ze Cusch geweest Zy; zo ’t een eigen naam is, is de per- foon onbekend; doch mogelyk is ’t een zinfpeelende naam, die een kwaadaartig mensch betekent. Wat hier van ook zy, vólgens de benaaming in °t opfchrift was hy een Benja- miniter , en, naar den inhoud van dit Lied , een vyand van David; hebbende tot zyn hoofdcharater dat van een laste- raar, die openlyk ftaande hield, dat men David met regt vervolgde en ter dood zogt te brengen. Onder deeze las- tertaal komt David voor, biddende God om eene openbaare verlosfing , ten blyke zyner onfchuld , waar op hy zich grondt „met betuiging dat hy zyn verderf of behoudenisdaar van wil laaten afhangen. Hy beroept zich ten dien eindeop * Godlyke oordeel, en fmeekt, (het geen hier byzondere aanmerking verdient.) niet om genade maar om regt. En eindelyk, overtuigd van de regtmaatigheid zyner zaake, en die des Godlyken oordeels, midsgaders aangemoedigd door de hoop van verlosfing „verkondigt hy den kort aanftaanden ondergang zyner vyanden, indien ze zich niet bekeeren, en zyne daar op volgende verheerlyking van Gods geregtig» heid. Uit dit algemeene is genoegzaam af te leiden datdee- ze Pfalm gebragt moet worden tot de omftandigheden van David onder de vervolgingen van Saul, of geduurende 2y- ne vlugt voor Abfolom ; en eene nadere befchouwing zal ons konnen verzekeren , dat men hier om de eerfte heeft teden- ken. == De omftandigheden van David onder Saul, en die in de dagen van Abfolom zyn wel in zommige opzigten van - gelyken aart, doch zy hebben egter haare byzondere ken- merken; en nadien ’er zich in dit Lied eenige zeer kat vertoonen, en ’t bezef hier van meermaals dienftig kanwet- zen, zal ’t niet onnut zyn daar op wat breeder {til te ftaan. C1) De Perfoon die hem vervolgt wordt uitdrukkelyk, v. 6, een vyant genoemd, en v. 10 onder de godthofen ge teld: dit flaat beter op °t character van Saul, dan op dat val Abfolom, dien David ook nog te teder beminde, om hem alzo te benoemen. (2) De manier der vervolginge, al- geduid v. 3, 6, 16, 17, beantwoordt volkomen aan t voorgevallene onder Saul, en niet aan dat in zyne vlugt voor Abfolom. ( 3 De voorfpelling van °t lot zyner vyan- den, en inzonderheid van zynen hoofdvyand , v. Ea zom XXI. EERSTE PSALMEN; 193 komt beter op Saul dan op Abfolom: van den laatften zou hy met zo veel vertrouwen ‚en vrymoedigheid niet gefpro- ken hebben, als af te neemen is uit 2 Sam. XVI. en Km; maar wel van den laatften, eenftemmig met zyne taal in verfcheidene Pfalmen, en zo ook 1 Sam. XXIV. 13, 16, XXVI. ro. (4) Zyn beroepen op Gods oordeel kwam niet: te pas, in de blykbaare onregtmaatigheid van Abfolom ; maar wel in de vervolgingen door Saul; vermits men in die da- gen met. eenigen {chyn kon voorwenden, dat David onty- dig naden Fhroon ftond, en Saul hem derhalven regtmaae tig vervolgde. (5) Eindelyk, in de dagen van Abfolom was David niet zo zuiver van gedrag, dat hy: God zou heb- ben durven bidden om regt, zonder eenig gewag te maaken van deszelfs genade, gelyk hy in deezen doet, V. 4, 5, 9. David had in de vervolgingen van Saul meer vrymoedigheid - voor God, dan in zyn ongeval ten dage van Abfolom, ge- lyk een ieder uit de Historie van David bekend is. Voegt hier by, dat de lastertaal in dit Lied voorkomt als eene oor- zaak der vervolginge, °t welk geen plaats heeft in °t vloe- ken van Simei den foon van Femini, 2 Sam. XVI, waar op men deezen Pfalm betrekkelyk ftelt, als men dien tot de dagen van Abfolggm brengt ; nadien dat vloeken ontftond uit het geen David reeds overgekomen was „en het hem geen verder onheil baarde. Zegt men, dat vloeken van Simei den foon van Femini is eene openbaare en zo bekende daad , dat we door ’t opfchrift geleid worden om daar op te denken: men moet dit erken- nen; maar ’t is van zo veel gewigt niet, dat het ons,tegen de bovengemelde reden aan, dit Lied hiet. toe'kan doen be- paalen; te meer daar ’t bekend is, dat ’er ook aan ’t Hof van Saul menfchen waaren, die zeiden, fiet David foekt # quaet. 1 Sam. XXIV. ro, —— Wil iemand uit de fpreekwy- ze v. 6 doe myne eere in bet flof woonen, afleiden, dat David reeds Koning was , en dat derhalve de geftelde bepaaling niet beftaanbaar is; hy overweege of men hier door het woord eere, in den t'zamenhang niet beter verftaa de ziel, gelyk Gen. XLIX. 6 en Pf. XVI. 9; of men die geheele ipreekwyze niet wel zo gegrond verklaare van den dood, elyk zo de dooden gezegd worden in °t flof te woonen , Pf, H. 30, Dan. XIL 2, Tob. XXL 26, Jez. XXVI. 19; en of °t woord eere ons dan in die fpreekmanier niet opleide tot het denkbeeld van een fchandelyken dood: zo dat David, daar hy gezalfd was om Koning te worden, wenfíche, in» dien hy fchuldig zy, dat-hy als een eerlooze „die Majefteits- O4 | {chen 194 H. VENEMA OVER DE fchennis bedreeven heeft, met een fchandelyken dood ge. ftraft worde.: Zo dit niet voldoet, men kan ongetwyfeld die fpreekwyze verklaaren van °t hem toegezegde Koning- ryk,' waar toe hy gezalfd was; in dien zin, dat ik verftee- ken zy van °t my toegezegde Koningryk. —— Meer {chyn heeft het in den eerften opflag, wanneer men uit de woorden , v. 5, volgens onze gewoone overzetting (*), ja ick hebbe ge- reddet dien, die my fonder oorfaeck benauwde ‚wil afleiden „dat deeze Pfalm niet onder Saul , maar laater gedicht is, uit ‘hoofde dat die fpreekwyze flaat op °t bewaaren van Saul in 3t leven , toen 't in Davids magt was hem te dooden, r Sam. XXIV en XXVI: doch alles wat hier uit beflooten zou konnen worden, is, dat dit Lied gedicht zou zyn, naa die gevallen, of wel naa °t eerfte; waar uit nog niet zou vol- gen dat deeze Pfalm tot de dagen van Abfolom te bren- gen Zy. | $ Naa dit laatstgemelde tydmerk kan men, in gevolge van ’t voorgaande , uit kragt hier van bepaalen , dat deeze Pfalm gedicht ‘is, onder de vervolgingen van Saul, en wel op °t einde, naa dat David, ten minfte éénmaal, Saul van den dood gered had: en dit denkbeeld ftaaft de inhoud van dit Lied, voor zo ver het aanduidt, dat de openbaare vervol ging reeds eenigen tyd geduurd had; en te kennen geeft, dat het Godlyke oordeel , ter beflisfinge van ’t verfchil tus- fchen Saul en David, kort op handen was: waar by nog komt, dat men, uit de vergelyking der gefchiedenisfe met T o deg | i (*) Dit vyfde vers behoorde, volgens onzen Hoog-Leeraar, in deezer voege overgezet te worden. Indien ik aen medgezel die my verried kwaad toegedagt bebbe, en mynen vyand naakt zal uit. Jebudden. Volgens deeze vertaaling geeft de Dichter zyne on- fchuld te kennen; hy is zo ver van een kwaadaartigen toeleg te fmeeden , dat hy zelfs over die geenen van zynen aanhang, wel- ken hem verraaden hebben, of zulks hadden zoeken te doen, (zie by voorbeeld rt Sam. XXIII, PC XXXV, 12, XLI. 10), ‘niet gezogt heeft eenig kwaad te brengen: ja een kwaadaartig gemoed is zo ver van hem, dat hy zich verzekerd houde, dat „het nimmer in hem op zal komen, om zynen vyand ten fmaad- Jykfte te behandelen; of wel byzonder, om Saul van `t leeven te berooven, en van den Fhráon te ftooten, gelyk men hemten laste leide. Van dit laatfte gaf hy een dubbeld bewys in Saul, dien hy tweemaal in zyne magt gehad, en tweemaal vry gelasten heeft, waarfchynlyk eens voor, en eens naa het dichten van dit Lied, r Sam. XXIV en XXVI 2 XXI. EERSTE PSALMEN, 195 den Pfalm , duidelyk kan afneemen , dat dezelve gedicht is, naa ’t voorgevallene , 1 Sam. XXÍV gemeld: inzonder- heid toonen de fpreekwyzen v. 2 en 3 vry klaar, dat David: tot die engte gebragt Was , dat hy wel dra gered moest wor- den, of in de handen van zynen wreeden vyand vervallen 3 het welk grond geeft om te befluiten , dat hy dit gebed ten hemel zond omtrent het einde der vervolginge. Dus zyn wy met den Eerwaarden Venema gekomen tot ` den achtften Pfalm; doch om dit Artikel niet te breed uit te breiden, zullen wy °t voor tegenwoordig hier by laaten berusten, en de befchouwing der volgende Pfalmen tot ee- ne nadere gelegenheid uitftellen; alleen zrllen we ’er no eene aanmerking aanhegten, met opzigt tot het Propheeti= fche, ten aanzien van de dagen des Nieuwen Verbonds, dat van zommigen inde Pfalmen te zeer gezogt, en van an- deren te veel verwaarloosd wordt. Onze Hoog-Leeraar heeft in de Voorreden van dit Werk be- tuigd, dat hy in deezen geen party trekt, maar zich een- voudig laat leiden door een aandagtig onderzoek van ’t Lied zelve, om als dan , naar bevind van zaaken , te bepaa- len of het zelve een uitzigt hebbe op de dägen des Nieuwen „Verbonds dan niet; en in gevolge hier van is hy van oor- deel, dat men deeze vyf befchouwde Pfalmen niet hebbe te brengen, tot het getal der geenen die de lotgevallen der Christelyke Kerke voorfpellen. Het is by hem een vaste regel, dat men zonder rede, en dus gansch niet bondig , een Pjalm tot den Mesfias brengt, als ‘er geen charaëer van den Mesfias in voorkomt; als ‘er niets in gevonden wordt, bet. welk den Mesfias zo eigen is, dat het niet met denzelfden nadruk van iemand anders gezegd kan worden. Op dien grondflag ver- werpt hy zodanige verklaaringen van deeze befchouwde Liederen 3 inzonderheid laat hy zich hier over, met opzigt ‚tot den vyfden Pfalm in diervoege uit, dat het der moeite waardig Zy zyne taal onzen Leezer mede te deelen, nade- maal °t ons onder anderen het gebruik van den bovengemel- den regel toont. | Zy, zegt by, die hier om de Kerk des Nieuwen Testa- mentes denken, en de oogen van David en andere geloovi- gen afwenden, zyn bezyden de waarheid ; vermits ’er geen rede is, die onzesgedagten tot de Kerk bepaalt, of nood- zaakt van David zelven af te wyken. Die manier van ver- klaaren der Prophetien en Pfalmen, waar door men, zon- der bondige rêde, de oogen wendt, van David zelven en zyne geloovige tydgenooten, en uitziet na de toekomende 5 een- 196 J. WATTS OVER DE OEFENING ` eeuwen, fchynt my toe zeer los te zyn; dit verder uitzien ~ behoorde nooit te gefchieden , dan alleen , wanneer ons een zeker kenmerk van een anderen perfoon of tyd aan de hand gegeeven werd. a It Werk komt voor als een Zanbangfel van ’t pryzetis- waardige gefchrift van den Eerwaarden Watts, he | W Kai / EN BESCHAVING VAN `T VERSTAND. 197 welk ten titel heeft, Logica „of Onderwys van °t recht gebruik der Reden, in bet onderzoek der Waarheid, waar van we, by gelegenheid van deszelfs Nederduitfche uitgaave, eenig be- rigt gegeeven hebben (*). Het behelst etlyke nutte aans merkingen over de oefening en befchaaving van ’t Verftand , die niet gevoegelyk in °t eerst uftgegéevene gefchrift inge- vlogten konden worden, ten minfte niet zonder het zelve tot eene ongepaste grootte te doen uitdyen. De Liefheb- bers van oefening zullen dit gefchrift met geen minder vere maak dan ’t voorgaande doorbladeren 5 en °t is zelfs van dien aart, dat zy, die te zeer ingenomen zyn tegen alles wat den naam van Logica draagt, dit ftuk als een Werk op zich zelve met genoegen zullen konnen leezen ; nademaal ’t aangemerkt mag worden, als eene Verzameling van op zich zelven ftaande leezenswaardige Verhandelingen, over zodanige onderwerpen , welker overweeging voor menfchen van allen ftaat en rang „die eenige lust tot oefening hebben, van dienst kan zyn ter befchaavinge van hun Verftand. Het Werk is verdeêld in twee Boeken, waar van het eer- fte, naa eene voorafgaande Inleiding, over de noodzaaklyk- heid der Verffands-beoefeninge , algemeene Regels opgeeft tot vermeerdering onzer kennisfe; de opmerking „’t leezen , °t Mees- terlyke onderwys en de eenzaame overdenking met elkanderen vergelykt. Naa dit algemeene handelt onze Autheur in °t byzonder over onze opmerking; °t leezen en beoordeelen van Doeken „ °t mondlyke onderwys ; °t leeren van vreemde taalen ; °t navorfchen van den zin en °t oogmerk eens Spreekers of Schry- wers; de onderlinge verkeering; de voornaamfte foorten van Redentwisten; de overdenking; °t vestigen van de dandagt;s het uitbreiden van °t Verftand ; °t verfter ken van ’t Geheugen; *t wel bepaalen van een Gefchil , en °t onderzoeken na de oorzaa- ken en witwerkfelen: waar op dit eerfte Deel beflooten wordt met eene Verhandeling over de Weetenfchappen , en derzelver gebruik in de byzondere Beroepen. Hier op gaat onze geëerde Schryver in ’t tweede Boek over, ter ontvouwinge van °t geen we in agt hebben te neemen, om onze verkreegene undigheden aan anderen mede te deelen ; en handelt by die gelegenheid > over de manier van ’t onderwys en ’t leeren van esfen ; den onderwyzenden Schryfflyl; de manier om andcren te overtuigen ; het gebruik en misbruik van °t gezag ; ’tbehandelen der vooroordeelen ; °t prediken; °t fehryven van boeken, en ten laatsten over het fchryven en leezen van Controverfien of Ge- Jbilftoffen. In (*) Zie Vaderl. Letter-Oeff. II. D. bl. 395. 198 J. WATTS OVER DE OEFENING In ’t ontvouwen deezer onderwerpen bedient zich deEer- waarde Watts van een ònopgefmukten ftyl, die eenvoudig en tevens deftig is, en hier en daar door welgetroffene cha- racters verleevendigd wordt; het welk zyne manier van ver- handelen klaar en gevallig maakt: ook heeft de Nederduit- fche Vertaaler ‘er nu en dan eenige aanmerkingen byge- voegd, waar door de redeneeringen des Schryvers, op on- zen Landaart en Zeden toegepast of overgebragt , vóor den Nederduitfchen Leezer nog merkelyk opgehelderd worden. Tot een voorbeeld hier van dienen de volgende characters en aanmerkingen, die ons in dit Werk voorkomen, omaan te Toi o dat Wysheid beter dan Geleerdheid zy op den Pre- k ftacl. s» Tyro is een jong Proponent ‚nu eerst van °t Hooge School » gekomen, en onlangs ,na een behoorlyk onderzoek „door » Zyne Clasfis, ten Predikdienfte toegelaaten. Hy was op s» de Akademie voor een fpitsvinnige Kwant gehouden in % »» Gnalyfeercn of fchetfen van een Voorftel ; en is van toptot » teên toe vol van zwierige en klinkende Woorden van as Kunst en Geleerdheid. Zoo dra hy zynen Text gelee. s» zen heeft, begint hy, na een korte, bloemryke en wel » opgefchikte Inleiding, u te verhaalen, in hoe veele zin- s» hen het Aoofdwoord , welk ’er in voorkomt, zoo by de » Griehfche Heidenfche Schryvers, als ook in °t N. Verbond » Zelve, voorkoomt; en hy haalt alle de Kapittels en Ver- p fen daar toe, naauwkeuriglyk aan; trachtende u dus ver- » fcheide Texten te doen verftaan, eer hy regt laat weeten, » Welk een’ zin zyne eigene heeft. Hy vondt alle deeze » dingen breedvoerig beichreeven in de werken der Critici » (of Berispkundigen) welke hy geraadpleegd heeft, en daar » diergelyke Aanmerkingen óp hunne regté plaatfen ftaan, » en ‘er zoo noodzaaklyk als nuttig zyn; en daarom meent » hy dat ze in zyne Leerrede ook pasfen. Daar na ftapt » hy „even geleerdelyk „over tot verfcheide valfche Verklaa- s» ringen van zynen Text, door de Godgeleerden en Commen- z tatores of Verklaarkundigen gemaakt; en fomwyl zal hy’er » Zelfs de Redenen voor deeze valfche Uitleggingen byvoe- 2 gen „ en die met allen iever en verachtinge wederleggen. » Na zich dus den weg gebaand te hebben tot de verklas- » ring der woorden, die zyn oordeel ’t best keurt, houdt » hy zich noch eenen tyd lang op met derzelver voorftel- a ling en betooging, en dit doet hy niet alleen als hem dur- » ftere of moeilyke Schriftuurplaatfen voorkomen, maar » Zelfs over Texten, die zoo klaar zyn als de Zon, en zoo a> VEL EN BESCHAVING VAN °T VERSTAND. i9g verftaanbaar dat een Kind naauwlyks aan den zin der zel. „ ven twyfelen zoude. „ Als hy deezen Letterkundigen Loop zyner Preek vols „ bragt heeft, dan gaat hy tot de Logifhe of Redenkundige „ Leerwyze over; en maakt zoo veele Verdeelingen err „ Onderdeelingen van zynen Text, dat die wel haast ges „ heel tot hutípot gehakt is; wyzende ftiptelyk het Onder- » werp en Predicatum aan ; voorts den Agent of Werker en '» het Voorwerp; toonende verder alle de Eigenfchappen en » Toevalligheden , die ‘er mede verzeld gaan, en trachtende s ude fof en derzelver Form of Gedaante even klaar te doen » verftaan, als hy ze begrypt. Dit gedaan zynde, heeft hy „omtrent een geheel uur tyds t'zoek gebragt , en zyne » Toehoorderen ten uiterften verdrietig gemaakt. Dan be- » gint hy nader te komen tot de Leer of t groot Onder- » werp zyner Redevoeringe , en bericht aan de Vergade- » ring zeer omftandig en naauwkeurig , waar in dezelve bee » taat, en hoe hy ze voorneemens is te verhandelen, em » dan zal hy twee of. drie byzonderheden onder °t eerste „ algemeerie hoofd optellen ; maar ‚te gelyk het noodig oor- „ deelen ’er by te voegen : hoe by voorneemens geweeft was z- „ zich breeder iù de Opheldering der floffen uit te laaten, en de » cetie en andere Redenen voor °t Leerftuk op te geeven ; maar — » dat hem finert „de tyd daar toe reeds te verre verloopen te zyn; » waar door by verhinderd is om de verbandelde floffe op de Ge- » moederen der Leden zyner Gemeente nader aan te dringen 5 » waarom hy het by een of twee gevolgen, uit het verhan- » delde afgeleid „berusten laat , en dus Zyne geleerde Preek » in aller yl befluit. In deezer voegen word de hardnekkige » en zorgeloze Zondaar onopgewekt en onovertuigd gela- » ten, en de treurende of bekommerde Ziel moet ongetroost » weder heen gaan. De Ongelovige vindt hier niets, welk s hem tot het Geloof in °t Ewangelie beweegen kan, en de » Ondeugende ‘Elendeling heeft niets gehoord welk henr » Zyne Ongerechtigheid zoude kunnen doen haaten en ver- » foeijen. „» Zoo dikwils als ik deezen Leeraar hoore prediken „ brenge ik my het Verhaal te binnen, ’t geen eens- geleee- „zen hebbe nopens den Czaar van Rusland, PIETER den . s3 CCT- 20ô f. WATTS OVER DE OEFENING 39 2? 29 2 32 2 Ysy SSY yyy yyy yyy yy%8Y ye 9 eerften, en zyne handelwyze geduurende °t eerfte beleg ; welk hy deedt van eene ftad in Zyfland. Die Vorst was toen eerst van zyne Reize naar de Nederlanden , en uit Engeland, alwaar hy, en de een en ander zyner Staats- dienaaren de Wiskunst van een myner oude Kennisfen ge: leerd had, te rug gekomen; en droeg uitfteekende zorg om die belegering in alle goede Forme en Order te begin- nen, laatende alle de Linien van Omfingeling zoo om de ftad, als ter verfterkinge van zyn eigen Leger, volgens. de Regels der kunfte, optrekken ; maar in dít alles ging hy zoo naauwkeurig , fchoorvoetende , en verdrietend langzaam te werke , dat het gunftig Jaargety met deeze Wiskunftige Bewerkingen verloopen, en hy genoodzaakt was het Beleg op te breeken, zonder eenige vordering van belang tegen de belegerde Veste gemaakt te hebben. (*) „ [Men merke, in dit geval, ook op, dat zulke jonge Leeraars, die beter willen preeken dan ze kunnen, én, door een onvruchtbaar Vertoog hunner ontydige Geleerd- heid, de achting der Toehoorderen zoeken te winnen, de Waerdigheid van hun gewigtig Ampt ten hoogften onteeren „ door °t geeven van een te waarfchynlyk ver- moeden , dat ze meer hunne eigene Eer, dan die van hunnen grooten Meester; meer den aanwas hunner wae- reldfche achting , dan den aanwas der waare Onderdaanen van hunnen Koning , bedoelen. En wat is het toch voor eene Geleerdheid „waar mede zy op die ongelegene plaats en tyd durven pronken? Immers niets dan loutere fchyn- kennis. Elk wie maar eenig Begrip van de Letter-Oefe- ning heeft, is bewust dat in honderde Boeken zulke al- gemeene Schatkamers van Geleerdheid open ftaan , daar leder , die maar eenen Bladwyzer gebruiken kan , zich terftond te recht kan helpen en vinden, ’t gene tot zyn roem-zuchtig oogmerk dient : zoo dat hy , die de taal deezer Magazynboeken maar redelyk wel verftaat , met zoo veele geleerdheid kan pronken „als °t hem luft. Doch Lieden van wezenlyke Kennisfe laaten zich niet innee- men door dien fchyn van Wysheid, die niet zelden eene waare Armoede van Geest te kennen geeft, geenszins uit ‚ eene eigene Bron voortvloeit, ja dikwils zelfs niet eens geleend word uit een wel voorzienen Regenbak ; dewyl „ Ze (*) Het geen hier tusfchen [] geplaatst is, is eene aanmerking Van den Vertaaler, die dus gewoon is zyne byvoegingen in dit Werk te onderfcheiden. / EN BESCHAVING VAN T VERSTAND; éóöt p-ze in °t gemeen handelen, gelyk het geringfte flach van „ Menfchen , die, den minsten voorraad tot hun dages „ lykfch onderhoud niet in huis hebbende , verpligt zyn, by „ iedere gelegenheid, alles wat zy behoeven , uit de eene o£ „ andere Winkel, dikwils mede ter borg, op te haalen. ] „ Maar myn Vriend Ergates is een gantích ander flach van een Predikant, namelyk zulk eenen., dien men eenen „ Arbeider nogmén mag, die niet befchaamd word, noch be- » fbaamd maakt; hebbende in zyne jonge Jaaren maar zeer » luttel van de evengemelde Schoolfche iedelheden , in zys „ ne Preeken gemengd, en vervolgens door de Jaaren en Ondervinding geleerd, dezelven ten eehenmaale te laaten » vaaren. Thans predikt hy het Woord der Waarheid, ge- » lyk een Man, die waakt voor de Zielen, aan zyne. zorge „ toebetrouwd, ‘en als een getrouw Herder , die reekenfchap van zyne Kuddé aan den Opperherder der Gemeente zak „ moeten geeverns. Hy gaat alle de mindere en by-zaaken met » haast voorby, en fpoedt zich gedurig! k naar ’t Hoofd- ' „ oogmerk, welk hy zich heeft voorgefteld , te weten, om »> zich zelven en allen, die bem hooren , te behouden 1 Tim. IV. » 16. en terwyl hy deeze heilryke Les van den Apostel » Paulus opvolgt, vervult hy te gelyk den grooten en na- » tuurlyken Regel, waar van Horatius maar eene onvol- » maakte Kennis had; dat is, dat hy ss Semper ad eventum feftinat : s Zich altoos naar °t groet einde fpoedte ` » Hy ftelt ’er zich nooit toe, om eenen duisteren Text te » kiezen , ten einde hy zynen tyd niet te veel verliezen s mogt, in deszelfs Letterlyken Zin te ontvouwen. Hy » bewaart alle deeze Duisterheden, tot dat ze hem in den » loop zyner openbaare Verhandelingen, op hunnen tyd, » voorkomen ; want hy is van gedachte dat het Euangelie » tot Zaligheid der Menfchen te verkondigen, zeer weinig » van de Letter- en Taalkundige Verklaaringen der moei- s Iykfte {chriftuurplaatfen noodig heeft. » Hy weet zyne Redenkunft in zyne klaare en bevatbaare » Voor- en Opftellen zeer wel te pas te brengen, maar j noemt derzelven gedeelte nooit by den Redenkundigen » Naam „indien ’er een andere goede en verftaanbaare Naam » voor in de Moedertaal te vinden is. Het veel leezen en 9 ypelyk overdenken van Zaaken, heeft hem in ftaat ge- » feld, om zyne Onderwerpen op eene uitgebreide wyze p te kunnen befchouwen, en dezelve van Alle kanten ook 3 AAD 20% J. WATTS OVER DE OEFENING „ aan anderen te vertoonen; en zyn eigen gezond en goed » verftand heeft hem geleerd , goede Redenen te geeven ¿ voor iedere Zaak, die hy als eene Waarheid verzekert ; ‚> hoewel hy er nimmer gebruik van maakt, dan wanneer » er noodzaaklyk een Bewys vereischt word. Hy kent s, Zeer wel de Misvattingen en verkeerde Glos/en der Schrif- s tuurverklaarderen ; maar acht het noodeloos zyne Toe- » hoorders ’er mede op te houden, ten ware in zulke ge- a Vallen , daar zich een blykelyk gevaar van: misvattinge » mogt voordoen. Hy weet ook grondig genoeg wat tot ə» Zyn Onderwerp niet, en wat ‘er al toebehoort; maar hy s» Zal nooit zeggen wat ‘er niet by te verftaan is, ten zy ’er » Eene aanmerkelyke Dwaaling in dat ftuk plaats hadt, in welke zyne Toehoordersligtelyk konden vallen , wanneer a» Zy tegen dezelve niet gewaarfchuwt wierden. „ Dus heeft hy in een half, of , ten langfte in een geheel kwartier-uurs zyn Voorftel of °t Onderwerp zyner Rede- „ neering ontvouwd en opgehelderd, en dus den grond, 3 gelegd ‚ waar op zyne volgende Redeneering rust. In >s deeze, nu wel weetende wat ‘er in moet gezeid, en wat a» ‘er in kan en behoort uitgelaten te worden, meet hy elk js der Verdeelingen af tot eene gepaste lengte en tyd; en ‘ja breidt zich eerst een weinig over zyn Onderwerp uit, by s» Wyze van Opheldering , tot dat de Waarheid voor de „> Zwakften en eenvoudigíten zyner Toehoorderen, klaar- a blykelyk en verftaanbaar voorkomt, dan bevestigt hy het 5 fluk met eénige weinige overtuigende Bewysredenen, „> daar de zaak het vereischt, en haast zich om de geleerde s Waarheden ten gebruike toe te pasfen, en ’er zyne Ge „ meente nut van te doen trekken. Op deeze wyze word „ de Onkundige onderweezen; de Christen dankomeling in `t 5 Geloove bevestigd en verfterkt ; de flaapende Zondaar met >, kracht ontwaakt en tot inkeer gebragt; ’t droefgeestig Gt- „> moed met troost vervuld ; °t Ongeloof” door den overwin- „ nenden aandrang der Reden, tot Christus en zyn Euan- jo gelie gedreeven ; en de Onboetvaardige en zorgelooze Ondeu- s» gende overtuigd, verzacht, verbryzeld en hervormd. De ss Inwendige ftem van den H. Geest paart Zich dan met de sẹ uiterlyke ftem van den Bedienaar der Zaligmakende Waar- heid, en de vroome Menfth krygt zoo wel zyn deel als de „> Weinsaart; zoo dat het Werk des Heeren onder de Handen js van deezen Euangelie-bode toeneemt met kracht. » Dit is de gewoone Loop en Wyze van `s Mans bedie- s ning. Zyn Leertrant zeer natuurlyk, duidelyk en gemak i . ke- 2 EN BESCHAVING VAN °T VERSTAND. 203 s kelyk zynde, giet hy veelen zyner Redevoeringen in » deezen zelfden vorm, doch maakt zich geen flaaf altoos » van deëze of geene Methode, hoe ook genaamd. Hy maakt » de Natuur zyner ftoffe , en °t gene zyne Toehoorders » meest noodig hebben tot den grooten Regel om hem te » beftieren , welk eene Methóde of Leertrant hy in elke zy- » ner Redevoeringen in acht zal neemen , om des te beter » hen te,kunnen verlichten, overtuigen en overreeden; » Ergates weet zeer wet, dat, zoo °t Onderwerp geheel en » al van eene Praêikaale of ocffenende Natuure is, hy niet - » noodig hebbe om lange Gebruiken en Vermaanredeh daar » uit af te leiden. Hy weet dat de Praâyk of de Betrachting » het hoofdoogmerk der Leere is; daarom befteedt hy zy- » nen meesten tyd, vlyt en arbeid aan dat gedeelte van zyn » Ampt; en mengt zeer veel zielroerende Beweegredenen Onder iedere byZondere Zaak, die daar toe dient. Onder- » tusfchen echter merkt hy ook wysfelyk en met alle om-. 