Beschrijving van den aard, de kenmerken en genezing der tusschenpoozende moeraskoortsen in het algemeen, en, in het bijzonder, van die genen, welke in Holland epidemisch heerschen ...
*. •. »** ■; \£\ '\ *v Ë- < r;:»* :“*• s,r;- i*!?5Vi»l*l' k <*&&&. fcsf.Vffe 8 SM *’..'-..v4S? * *S ~v' , . ƒ •t*KwS*iSS'.'®3 ISSSlSv'.fefTfeji'i ;#TBM yjfcpi lisf; ÜM **; ..* . - . ■* . •• vf: Ff ..:M'<X Aw 08#;}»«' MS 4V- \.v *$;* IP? Pb / D I ■c * J5c*T- £ ' ■ ■ ■ ~ / ' -/ ' ,f "V ' ' ' •'• V> jf “t* r> ^ P " * / óvru W ;■• 4 ' Digitized by the Internet Archive in 2018 with funding trom Wellcome Library s https://archive.org/details/b29308446 X ■ / BESCHRIJVING i VAN D H N AARD, DE KENMERKEN EN GENEZING DER \ TUSSCHENPOOZENDE MOERASKOORTSEN v-': • " ■ / J- ) / ) : ■ 'r . .. .. - 4 # >-x i ) > V l • \ - ♦ *V beschrijving VAN DEN AARD, DE KENMERKEN EN GENEZING DER TUSSCHENPOOZENDE MOERASKOORTSEN IN HET ALGEMEEN, ENj IN HET BIJZONDER, VAN DIE GENEN 9 WELKE IN HOLLAND EPIDEMISCH heerschen; DOOR F. J, c. SEBASTIAAN, Doctor en buitengewoon Hoogleeraar in de Geneeskunde Clan de Univcrfiiait ie Heidelberg. UIT HET HOOGDUITSCH VERTAALD door — — V J. HOUTMAN, Stads Medicinae Doctor te JVeesp , Lid van de Provin¬ ciale Commisfie van Geneeskundig Onderzoek en Toe < voorzigt , zitting houdende te Amjlerdam , enz . enz , EERSTE DEEL. Te AMSTERDAM , hij R. J. BERNTROP, i 8 i 6. I AAK BE WELEDELE, ZEER GELEERDE EN ZEER ERVARENE HEEREN, GEPiARDÜS VROLÏK, M. D, Boogleemar in de Kruid- Ontleed - Natuur- en Verloskunde aan de doorluchtige School te Am fier dam ,• insgelijks Hoogleeraar der Verloskunde in het St. Pieters Gasthuis ,* Lid en Secretaris der Eerfie Klasje van het Koninklijk-Nederlandfche Inftituut van ÏV 'eten* fchappen , Letterkunde en Schoons Kunften ie Am fier dam ; Lid der Koninklijke Akademie van We ten fchappen en fraai je letteren te Brusfel , der Commisfie tot hei ver * vaardigen eener Pharmacopoea Bel- QTca , Pm?.. pw. D .. E N NICOLAAS WILHEM RAUWENHOFE , M . D. Préfident der Provinciale Commisfie van Geneeskundig Onderzoek en Toevoorzigt I N NOORD- HOLLAND, ZITTING HOUDENDE t e AMSTERDAM, enz. Enz W O R p T **r D I T 1 . W E R K, +„ . V ; ' <• " • , -• - * — ALS EEN BEWIJS VAN VRIENDSCHAP EN BIJZONDERE HOOGACHTING, OPGEDRAGEN BOOR » F N VERTALER, VOORREDE VAN DEN SCHRIJVER. Ik geve bij dezen mijne Waarnemingen en Aan¬ merkingen Over de Tusfchcnpoozende Koortfen in het licht, en wel bijzonder over die, welke, den Hollanderen eigen , bij de Landing der Engelfchen op de Zeeuwiche Eilanden , door dé verfchrikke- lijke fterfte, die zij onder de Engelfche Troe* * - 1 1 pen hebben aangerigt, op nieuw de aandacht dar Duitfche Geneesheeren hebben opgewekt. Alhoe¬ wel het met voormelde Troepen op het Eiland Walcheren niet zoo erg geweest is, noch zoude geworden zijn , als de toenmalige Franfche Rege¬ ring openlijk bekend maakte, namelijk, dat, wan¬ neer de Engelfchen zich op dat Eiland wilden üaanden houden, er aldaar jaarlijks tachtig dui¬ zend man zoude moeten omkomen , doordien zij genoodzaakt waren om hun Garnizoen van twin¬ tig duizend man viermaal te vernieuwen, en men in het vervolg , gelijk een vermaard Duitsch Schrijver zich, waarlijk zeer oneigenlijk, deswe¬ gens uitdrukt, de Pest , den Koning van Walche¬ ren , zoude kunnen noemen ; zoo was het werkelijk erg genoeg, en de groote flerfte deed waarfchijn- lijk den Engelfchen befl uiten, het bezit des EL ( IV VOORREDE. lands aan de Franfchen, wien de bezetting van Vlisfingen bijna eene kleine Armee kostede, over te laten. Na dit vooraf gezegd te hebben , wenfche ik, dat de Lezers , door dit Rcfultaat mijner twin¬ tigjarige Praktijk in Holland, en mijner Ambts* verrigtingen als Leeraar en Beftuurder aan het klinisch ïnftitut , tot vorming van Genees- en Heelmeesters voor de Hollandfche Armee, te Leij- den , hunnen Leeslust voldoen, hunne vriendfcbap met mij hernieuwen, en mijne pogingen, als eene kleine, en voor de beoefenende Geneeskonst niet geheel onnutte bijdrage befchouwen mogen» — Mag mijn arbeid , dien ik in het geheel niet als volmaakt befchonwe , en welke, door 'de on* dervinding van anderen, in het vervolg eene meer¬ dere volmaaktheid zal erlangen, de goedkeuring van billijke Konstregters wegdragen, dan zal ik mijne gemaakte Waarnemingen over de Naziekten, en de velerlije foorten van Vermengingen, als ook het geen hiermede in verband ftaat, ten fpoe» digfte laten volgen. — Heidelberg , December 1814. / VOORREDE VAN DEN VERTALER. t / Onder de veelvuldige voortbrengfels , welke Düitsclrland in het vak der Geneeskunde „ federt de jongstverledeoe jaren, heeft opgeleverd, be¬ kleedt het werk van den Heidelbergfchen Hoog- leeraar sebastiaan , Ueber die fumpf - wechfel* fieber , waarvan ik thans de eer heb het Publiek eene vertaling aantebieden , ongetwijfeld eene aan¬ zienlijke plaats. Immers is het, naar het oordeel van verfcheidene kundige Mannen en bevoegde Beoordeelaars , die mij tot het vertalen dezes werks, waaraan ik met zeer veel genoegen mijne fnipperuren bedeed heb, hebben aangemoedigd , hoogst belangrijk voor Hen , die , onkundig in 3 VI VOORREDE. de vreemde talen, echter verpligt zijn zich op de beoefening der Geneeskonst toeteleggen , of in dat vak reeds werkzaam zijn ; onder welke lieden men in het bijzonder de Jonge Chirurgijns bij onze Armee, en de Heelmeesters ten platten Lande moet rangfchikken. Vooral voor laatst- gemelde is een boek als dit, eene wezenlijke be- hoefte. Bevattende in een kort bedek eene Be« fchrijving van den Aard , de Kenmerken en Ge¬ nezing der Koortfen en derzelver Komplicatien , aan wier kennis het velen hunner zoo zeer man¬ gelt , kan het Hun , indien zij leer- en leeslust bezitten , tot eenen Gids verftrekken op den weg dien zij, zoo in het waarnemen als het behan¬ delen der Koortfen, verpligt zijn inteflaan en te volgen. Gaarne zoude ik deze fnaar onaange¬ roerd laten, wist’ ik niet bij ervaring, hoe on¬ aangenaam het voor den Geneesheer is, die, ten platten lande moetende praktiferen, gemeenlijk eerst bij de Zieken geroepen wordt , wanneer het gevaar dringend en bijna ten hoogden top gedegen is, en dan tevens nog met moeite een behoorlijk verflag van den Aard, Loop en Be^ handeling der ziekte bekomen kan, terwijl hij. VOORRÉD Ë* Vit feovendien, nog moet ondervinden, dat de wij zé van genezing meestentijds, flechts naar eenen zekeren bepaalden Bender, zonder op eenige En » demifche , Epidemifchc of andere ziekte gefield » heid acht te geven, is ingerigt* Men denke echter niet, dat ik dit gezegde voor Algemeen toepasfelijk wil gehouden hebben 5 neen 1 ik ken platrenlands Heelmeesters , van eenen beteren ftempel ; jammer maar, dat zulke kundige Lie- den , door een ingeworteld vooroordeel , even als of de bekwaamheid aan zekere Winkels ver* bonden ware , menigwerf voor Brekenbeenen in de konst moeten achter liaan. Ten einde dezulken, die onkundig zijn in de vreemde talen bekend te maken met den belang¬ rijken inhoud veler aanhalingen, meestal van Ne* derlandfche Auteurs , door den Hooggeleerden Schrijver onder de Bladzijden geplaatst , oor¬ deelde ik het noodig dezelven te vertalen of lie» ver den zin daarvan optegeven, — Mag het oogmerk van dezen mijnen arbeid be¬ reikt worden, namelijk; om der lijdende Mensch* heid en den jongen Beoefenaar der Geneeskunde nuttig te zijn, zulks zal mij, bij het klimmen 4 vin VOORRE D E. mijner jaren, een uitnemend genoegen verfchaffen * Wijders vrage ik om verfchooning voor de, meestal door de afgelegenheid der Drukpers in» gellopene, feilen, welker voornaamfte ik nogtans meene verbeterd te hebben« December 1816, f INHOUD. EERSTE HOOFDSTUK. §• *• t i Over de Oorzaken , die de Tusfchenpoozende Koortfen in Holland ak Landeigen (Ende¬ misch) doen heerfchen * TWEEDE HOOFDSTUK. S- 6. Over de Oorzaken van het Epidemisch heer* fchen der Tusfchenpoozende Koortfen i in Holland* * 5 X INHOUD. DERDE HOOFDSTUK, §• *5- Over den aard der (Epidemische) Doorgaande Koorts in de warme Jaargetijden. VIERDE HOOFDSTUK, Over den aard der Landeigene en Doorgaande Koortfen , en derzelver vermenging mei Zin¬ kingachtige toevallen gedurende den Herfst en den Winter. VIJFDE HOOFDSTUK. §• 33* Over de vermenging der Landelgens en Door- gaande Herfst koor i/en met e enige andere in Holland Landeigene Zitkien * „ i ZESDE HOOFDSTUK» ,, ' S* S^* Over de vatbaarheid van Vreemdelingen , vooral van Soldaten , voor de Landeigene koorts , èn INHOUD- xt Waarnemingen omtrent de Oorzaken , welke dezelve in het Najaar Epidemisch en kwaad* aardig doen zijn. ZEVENDE HOOFDSTUK. < BESCHRIJVING DER DOORGAANDE (Epidemifchéj KOORtS. S- 43* Ojw Oorzaken van derzelver Kwaadaardig* heid en Doodelijkheid , voornamelijk voor de toenmalige Krijgsgevangene Pruisfen , Polen en Rusfen* §• 44* Over den aard der Epidemifche koorts gedu¬ rende het heete Jaar fatzoen. $• 73* Over den aard der Doorgaande koorts ge du- rende den konden en vochtigen Herfst , tot aan de drooge Winterkoude. I N H O U D. all ACHTSTE HOOFDSTUK. r . s \ i \ S- 81. Over de Geneeswijze der Doorgaande koorts', §. 82. V. Regelen of Voorfchriften om de Hevigheid des Aam als te verminderen en te verzachten. ... c ■ , I v ■ 5« 88* Voorfchriften om de Doorgaande koorts te nezen. 4 EERSTE HOOFDSTUK. \ Oyer de oorzaken , die de Tusfchenpoo zendé koor tj en in Holland als Landeigen (Endemisch) doen heerfchetiè - i §• U Daar de ondervinding leert, dat de Tusfchén* poozende koortfen in die ftreken en landen * al¬ waar velé moerasfen gevonden worden , en dé lucht fehler bij aanhoudendheid door derzelvef uitwafemingen wordt ontreinigd , voornamelijk hunne heerfchappij uitoefenen; zoo is het in geenen deele te verwonderen, dat de Ttisfchen* poozende koortfen in Holland als landeigen (JLrt- demisdi) regeren.* op die plaatfen, alwaar het getal van (lilllaande wateren, moerasfen, en poe¬ len zeer groot is, en dat aldaar ten allen tij dé een grocter of kleiner getal zieken wordt waar* gertomen , die door deze koortfen zijn aangetetst* A ( C 2 ) Es* is geen land bekend , dat zoo waterrijk b als Holland* Een gedeelte daarvan bellaar uk eilanden, meren cn groote rivieren; het wordt van veelvuldige* kanalen doorfneden, en bede een aantal uirgravingen en waterleidingen van al* lerleie foort. De onderfcheidene wateren zwel¬ len niet zelden op; o'verftroomen derzelver oe¬ vers , en laren bij het afloopen een’ moerasfigen bodem nablijven, De meren en rivieren , die op verfcheidene plaatfèn en tijden veel hooger zijn dan de bewoonde en bebouwde landen, zouden hetzelve alle oogenblikken overüroorrien , indien de Hollanders niet door middel van llerke dammen en dijken, die met de grootfte zorgen en kosten jaarlijks worden onderhouden, het ge« weid der woedende baren hadden beteugeld; volgende zij, in dit geval , de natuur na , die door de duinen, die zich van tijd tot tijd rondom de oevers hebben opgeworpen , het inftrooinen der golven belet heeft, daar de zee bijzonder door de zandbergen, » die zij heeft aangefpoejd zich zelve beperkt. — Menigmaal echter is het ge¬ weld des waters fterker dan het vermogen der kunst; de aandrang van het water overwint alle beletfelen, doet de dammen van een fcheuren, ilaat over dezelven henen, overftroomt de lande¬ rijen. en geheele ftreken worden in eenen groo* ten poei veranderd. — Het maken van turf. c om in den winter de huizen te verwarmen , en het vuur in de keukens te onderhouden , geeft aanleiding tot vermeerdering van water, dat HU Haat, bederft, en door ontreinïging Hinkende moerasfen vormt, Indien het groot getal water« molens het opgezwollen© water geHadig niet op¬ maalde 5 in de daartoe bepaalde zoogenaamde wijken afleidde , en men door voortreffelijke konstwerken het geweld der woedende baren te keer ging, dan zoude een groot gedeelte van Holland op nieuw tot eenen uitgebreiden water¬ plas gemaakt worden. Uit de menigvuldige moe* rasfen , die in vele oorden worden gevonden , Hijgt des morgens en des avonds de moerasfige lucht in de gedaante van nevel naar om hoog, eenen Hinkenden reuk van zich afgevende , die door de warmte van den dag zich verdeelt. Deze Hinkende nevel is het, die de avond en morgen« lucht bij uitnemendheid ongezond maakt. ■— §. 2. Dat het ontftaan van landeigen Tusfchenpoo- zende koonfen voornamelijk aan de Hinkende moeraslucht is toetefchrijven, leeien ons de ge* neeskundige Piaarsbefchrijvingen maar al te dui« del ijk, want zij zijn alleenlijk zeer menigvuldig A a op die plaatfen , alwaar de moeraslucht den dampkring zeer onzuiver maakt , terwijl zij wei* nig gevonden worden, of volmaakt onbekend zijn, daar waar men weinig of in het geheel geene moerasfen aamrefc. Deze foort van koorts lieerscht om die reden ook niet even fterk door geheel Holland, en zij is overal ook niet even hevig, — Het meest van allen neemt men deze koonfen waar bij de bewoneren der Zeeuwfche eilanden; in het daar naast bij liggend Vlaande¬ ren, in het Graaffchap Holland, in Oost en West» vriesland, en in die lieden en oorden, die zeer laag en digt aan zee liggen, en daar de luchts- gelleldheid veel overeenkomst heeft met die van Zeeland, alwaar zij gemeenlijk dan ook van eenen veel ergeren aard zijn, — De hooge landÜreken in (Holland, waar men minder Uil- üaande wateren aantreft, en ’s jaarlijks geene overftroomingen plaats grijpen , worden minder door deze ziekte aangetast. — Ik heb dikwijls gezien, dat in het eene gedeelte van deze of gene Had de inwoners meer door Tusfchenpoo* zende koonfen werden aangetast, dan in het an¬ dere; enkel doordien de lucht hier of daar door de ukwafemingen van nabijgelegens moerasfen meer of minder was bedorven. — Ik herinner mij nog zeer wel, dat van het Garnizoen te Campen (*) eene Had in de Provincie Overijsfel voornamelijk die foldaten aan de Tusfchenpoozen- de koorts leden, die, digt bij eene gracht woon¬ den, welke bij de hette des zomers bijna geheel (*) Deze (lad iigt laag, digt aan zee, heeft in haren osmrek vele moerasfen , de landerijen worden dikwijls overftroomd , en is, naar het gevoelen van finke, een der ongezondfte (leden. Het Garnizoen leedt altijd zeer veel aan koude koortfen. Gedurende mijn verblijf al¬ daar, heb ik menigvuldige Scorbutieke ongelleldhedeti waargenomen. Voornamelijk treft men den zoogenaam* den Waterkanker ( Noma j aldaar bij kinderen aan , welk ongemak de Leidfche Hoogleerasr du pui, die voor¬ been aldaar Stads Dokter was, van tijd tot tijd nog als Epidemisch had waargenomen. ( 6 ) droog werdr, en met {linkende dampen dat ge¬ deelte der Had opvulde; middelerwijl zij die een meer afgelegen plaats der flad bewoonden, in veel geringer getal door deze koorts werden aangetast, en niet zoo geweldig en aanhoudend daar aan leden® §■ 3* Ter plaatfe waar men vele moerasfen aan treft, en de lucht door derzelver dampen bedorven wordt, kunnen andere Spöradifche oorzaken, B* V. wormen, verkoudheid, gramfehap enz. enz® gemakkeiijk eene Tusfchenpoozende koorts doen ontdaan; maar zij brengen Hechts de kiem, die door de moeraslucht gevormd is, ter ontwikke¬ ling. Zij fchijnt echter de eigendommelijke C (pecificke) kiem dezer ziekte te vormen, en ik ftem in zoo ! verre met von hoven (*) in, als hij zegt, „ In alle gevallen is de moeras- 99 lucht onder alle afgelegene oorzaken het veel- 5, vul igst; en wat bijzonderlijk aangaat de land* eigene Tusfchenpoozende koorts, zoo lijdt het „ naauwelijks twijfel, of zij alleen is het, die 99 deze koorts tot eene landeigene ziekte van (*) Von hoven, verfuch einer praktifchen Fieber lehre « Nürnberg i8ïo. p» 355. een flad of plaars maakt.” Dat is middelerwijl zij zelve de noodzakelijke voorwaarde wordt, waar onder door andere oorzaken de koorts te weeg wordt gebragt, ingevalle zij op zich zelve alleen reeds niet toereikend is, de ziekte daar te ftel-len. — §• 4® Niet alle moerasfen vormen uitdampingen van even gelijken fchadeliiken graad. — Men boude in Holland voornamelijk voor fchadelijk die Pol» ders, waarin zich het zout- of zeewater met het zoete vermengt. Niet zelden namelijk verkrijgt de grond en bodem aldaar buiten de dammen eenen aanwas door het gezonken land, dat men der zee ontneemt, en met dammen omringt, door welk middel men belet dat de zee niet weder wegneemt, wat men haar eens onttrokken heeft. Dit land na wordt droog gemaakt, maar vormt vooraf een groot moeras* De uit dusdanige pol¬ ders in de lucht opflijgende dampen * houdt men bij uitftek nadeelig te zijn, en voornamelijk gefchikc om deze Koonfen te veroorzaken. Over het al¬ gemeen ter plaatfe waar zich her verfche water met het brakke vermengt, daar het water ftil Haat en laag is, aldaar fchijnen de daaruit onc« wikkelde dampen werkzamer te zijn. A 4 ( 8 ) Jackson (*) poogt bet gevoelen van svt» Vius DE LE BOE, LANC1SIUS CU PRINGLE., dat eene vermenging van bet zoutxmet het zoet water de fchadelijke eigenfchappen van de ukwa- femingen der moerasfen vermeerderc , te weder¬ leggen. Volgens zijne waarnemingen zoude de landeigen koorcfen minder talrijk en gevaarlijk geweest zijn , nadat bet rivier water zich met het zeewater vermengd bad, als voorheen» Om die reden is bij van gedachte, dat eene vermenging van zout met zoet, voornamelijk ftroornend wa¬ ter bet nadeel der uitdampingen niet vermeerdert. Hij gelooft nogtans, dat dit gevoelen een naauw- keuriger onderzoek vereiscbc. Wanneer de moe¬ rasfen gemeenfcbap hebben met de zee en zij door den toevloed van zeewater zeer vol wor* den, dan zijn de uitwafemingen zoo gevaarlijk niet. Het is hier aan de hoeveelheid waters en geenszins aan deszelfs zoute eigenfcbappen, toe iq fch rijven , dat de verrotting geene nadeelige uk- wepkfelen heeft. Zoo lang een moeras of pol» der nog geheel onder water Haat , zoo doet de ukwafeming van het water alleen geen nadeel ; maar laat men het afloopen, of wordt deszelfs hoeveelheid door de bette verminderd, dan ne¬ men de koorden eenen aanvaag. Toen in het (*) Ueber die Fieber in Jcwiaika von kurt spbkkgeu ^ Leipzig C 9 ) janr 1748 de landerijen rondom de Heden, met oogmerk om den vijand op te houden met brak water waren overflroomd, en men bij den aan¬ vang des zomers hetzelve liet aflopen, ontflonden er vele en kwaadaardge koorden , zoo dat men zich genoodzaakt zag9 de overflroomingen weder tot hunne voormalige hoogte te brengen» De dierlijke en plantaardige ligchamen, die zich op den bodem der fliiflaande wateren bevinden* worden door den vrijeren toegang der warme lucht bij laag water in Hinkende dampen opge¬ lost * en maken de lucht tot het veroorzaken van Tüsfchenpoozende koonfen bij uitflek gefchikt. r §• 5* Deze uitwafemingen , zegt jackson in de¬ zelfde Verhandeling , die de oorzaken der koorts zijn, zijn zeer fijn en bij het op Hijgen z0er ver* derfelijk, maar hij houdt den nachtdauw en de zichtbare dampen voor minder nadeelig. De enkele dauw is zeker veel minder fchadelijk, maar de fchadelijke uitwafemingen worden in den dauw en nevel gewikkeld, daardoor bekomen zij eenen Hinkenden reuk, waaruit men kan opmaken, dat eene vermenging van fchadelijke uitdampingen plaats heeft. gtfiftaande wateren waarin vele ligchamen van A 5 •M ( ÏO ) dieren en planten verrotten , en die door bet toetreden van warme lucht in (tinkende dampen worden opgelost , bevatten over het algemeen de koortsfmetftoffe in zich. Maar welke ver* mending der ontwikkelde Gas of luchtfoorten tor het oncftaan der Tusfchenpoozende koortfen aanleiding geeft, is nog niet beflist. In de Waterleidingen , Grachten, enz. enz., waarin het water ftilftaac of weinig beweging heeft, groeit in Holland de Kalmus (. Acorus , Calamus Aromatkus') eene voortdurende plant van zelf en in groote menigte, en ik houde mij overtuigd , dat zij de eigenfchappen der ftÜftaan- de wateren zeer veel verbetert, waarom ik ge3* love re moeten aanraden, om deze waterplant, ter plaatfe, waar men de moerasfen niet wel kan droog maken, met vlijt, voort te kweeken, te meer daar zij tevens een krachtig middel opis® verc, om deze (bonen van koortfen nevens der«* zei ver gevolgen te keer te gaan* — T WE E D E HOOFD S T U K. ] Over de oorzaken van hel Epidemisch heerfchen der Tusfchenpoozende koortfen in Holland . — 5. 6. 1 Door de uitwafemingen der moerasfen in Hol- C n ) land wordt de inwendige li'gchaamsgefleldheid van deszelfs bewoneren zoodanig veranderd, dat al¬ tijd een gtooter of kleiner getal van dezèlven, naar de plaatfelijke omftandigheid en weersveran¬ dering, door Tusfchenpoozende koortfen worde aangetast, of dat ten minden bij hun de aanleg of kiem tot deze ziekten geboren wordt, tot wiens omwikkeling andere prikkels of aanleiden- de oorzaken nodig zijn ; of bet zoude moeten gebeuren, dat de eigendommelijke ( Specifieke ) oorzaak door hare werkzaamheid en kwade ge- üeldheid bij eenen natuurlijken aanleg reeds toereikend genoeg ware, om de ziekte te doen uitbarften. De aanleg, welken de landeigene Juchtgefleld- heid voorebrengt , kan langen tijd in het lig- chaam verborgen blijven, en houdt met de ver¬ wijdering uk deze lucht niet op, maar zij ver¬ toont zich dan eerst duidelijk, wanneer de land¬ eigene oorzaak reeds lang heeft opgehouden te werken * en deze twijfelachrige of wankelende gezondheid door ziektenoorzaken geiloord wordt, iets dat ik aan mij zelve heb waargenomen, — - Te Campen namelijk, alwaar de foldaten hevig door Tusfchenpoozende koortfen werden aangetast, was ik gedurende tien maanden zeer gezond en welvarend, maar daar ik verpligt was eene reize naar Duitschland te doen 9 werd ik in eenen i C 12 ) hoogliggende*! en hergachtigen oord, alwaar de Tusfchenpoozende koorcfen fchier nooit waren waargenomen , door deze ziekte overvallen. Dit óverkomt ook menigmaal den Zeeuwen, welke in hunne vochtige, lage en moerasfige landftreek, indien de kiem bij hen niet ontwikkeld wordt, zich gezond en frisch bevinden ; maar zoodra zij eene reize naar eene andere plaats doen , alwaar de lucht veel zuiverder is, door de koorts wor¬ den aangetast, die menigmaal hen niet eerder verlaat, of zij moeten op hunnen Vaderlandfchen grond zijn te rug gekeerd. Ook heeft Grain¬ ger C) bij de uit Holland terug keerende fol- daten waargenomen , dat die genen welke in Holland verfchoond bleven , langen tijd daarna, in Engeland door de Hollandfche Tusfchenpoozende Zie deszelfs Ilistor ƒ ebt is anom. Batavae p. 52, zeggende hij , aldus vertaald, „ de volgende winter was 5, buitengewoon zacht, err regenachtig. Er waaide gedu- ,, rende de Lente en de eerfle maanden van den Zomer „ een fterke koude Noorden wind. Hier van daan kwam „ het, dat velen, die van te voren nooit in Holland wa» ren ziek geweest, nu in het gebergte van .Scotland ,, door eene ziekte werden aangetast, die bij de meesten „ echter de eigenaartige gedaante der Hollandfche koorts ,, bad. E waarlijk ik kan met vele voorbeelden üaven, 99 dat de£e het ligchaam heimlijk lagen leggende vijand „ gedurende veie maanden werkeloos kan verborgen ,, blijven.” C 13 ; koorden werden aangetast, welker zaden zij tilg Holland hadden mede gebragt, ~~ Bancroft (*) zegt opgemerkt te hebben , dat de foldaten eo officieren , die op het Eiland Walcheren niet ziek werden, zes, ja negen maanden daarna Tas- fchenpoozende koonfen kregen, die volmaakt het kenmerk hadden van de Zeeuwfcbe koorts. ( 14 ) San, en wel meestert tijds eenen anderendaags fchen f het zij een’ éénvoudigen of dubbelden« Ik wil onderjusfchen hiermede niet zeggen dat elke ziekte in Holland eenen bepaalden loop heeft of Periodiek is , zij wordt het alleen dan , wanneer de kiem aanwezig is, wanneer de land¬ eigene en beer fdiende gelleldheid haar gevormd heeft Er zijn in het ligchaam kiemen en ziek- tens, die hare vorming wederftrevem - S. 8, In moerasfige, onder eene warme luchtftreek liggende landen, alwaar de uitwafeming der mos- rasfen grooter, en der ontwikkelingen dier dam¬ pen gunftiger is, dan in een gematigd klimaat 9 zijn de daardoor voortgebragte koortfen menig- vüldiger en heviger. Wordt echter de moeras* lucht , door de fterke zomernette , en voorname® lijk door eene buitengewone verhoogiog van Temperatuur in eene groote mate ontwikkeld , dan oodhan daardoor zeer fpoedsg hevige en kwaadaardige Epidemien * Wanneer in Holland, ' met het begin der Lente , de Bouw« en Wei** landen, die van het einde des Winters door langdurige regens en het zwellen der rivieren overftroomd waren, nevens de moerasfen in hes algemeen beginnen drooggemaakt te worden, en ( 35 ) cle zieh daarin bevindende Hoffen in rot achtige dampen zich oplos fen , dan komen de pas ge- Hukte Tusfchenpoozende koorden op nieuw te voorfchijn, welker nieuwe verfchijning van den vroegeren of lateren aanvang der Lente warrate afhangt, middelerwijl het aanhouden der voor» jaars koorts, en derzelver hevigheid door de in * middels vallende regens, winden, het fisfche of koele weder en de donderbuijen , veranderd m verminderd wordt. — ™ 9* Veel heviger en aanhoudender dan de door¬ gaande voorjaars koortfen (Epidemien'} , zijn die van den Herfst, die met de hette der Hondsda« gen , meestentijds tegen het einde der maand Julij beginnen, en Augustus en September door voortdu¬ ren. Tegen het einde van October neemt het getal der zieken flerk af, en al naar dat de drooge koude invalt, bereikt de Epidemie vroeger of later haar eindperk. Zoodra de groote hette op¬ houdt, wordt het getal der zieken merkelijk minder , niettegerffaande het nog aanmerkelijk blijft ; maar het hangt thans niet zoo zeer en fchier alleen van de hoeveelheid en den Haat der moe¬ rasdampen , die zich in den dampkring ophouden , af; want de koortfen, die men m veelvuldig ( 16 ) ääntreft, zijn of recidive of voortdurende köofê* feo , die oorfpronkelijk door de voormalige groo* te hette zijn voorcgebragt. Hét getal dier zie¬ ken 5 welke deze koorts niet gehad hebben * maar nu daardoor worden aangetast , ' is zeer klein; maar daar Zijn er echter. Bij dezen werde de kiem of aanleg door het heete jaarfäizoen ge¬ formeerd, kwam echter, bij mangel van aanleiding gevende oorzaken , of fchadelijke prikkels , niet ter volledige ontwikkeling; nu echter, daar de menfehen zich aan zulke nadeel ige dingen hadden blootgefteld , greep de ontwikkeling plaats- Buiten¬ dien komen er bij het afnemen der grooce bette* en in het najaar altijd nog zeer warme dagen , die de uitdampingen der moerasfen vermeerde¬ ren * derzelver fchadebjkhei-i vergrooten , en aan \ v de landeigene luchtgefteldheid een grooter uitge¬ breidheid geven* Als de Herfstkoonfen reeds in het begin van Jol ij of óp het laatst van Juni] worden waargenomen , dan zijn de doorgaande najaarskoortfen gewoonhjk heviger en kwaadaar- tiger. Is het een gewoon jaarfäizoen , en begint de zomer niet vroeg met eene llerke drooge het* te, dan neemt de Epidemie altijd een begin m den twintigften Julij* — V §. 10, / ' Koele en regenachtige Zomers , waarin éë Wiiï* ( 17 ) Winden eene derke beweging van lüchc veroor* zaken, zijn voor de gezondheid der Hollanderen en eer voorkoming der Epidemien van Tusfchen- poozende koortfen her best gefchikt. §• ii. Eene langdurige bette en droogte hebben, be¬ halve dat zij de lucht mee moerasfige uiedam- pingen bezwangeren , nog dit nadeel , dat zij , doordien bet regenwater geheel wordt opge¬ bruikt, gebrek aan water om te drinken veroor¬ zaken , waardoor de armen op veie plaatfen zich moeren behelpen met het flechte water, dat zich In de moerasfen en grachten bevindt. In ver- fcheidene oorden is geene wel van zoet water te vinden ; en men heeft geen ander dan regenwa¬ ter, hetwelk , zoo als het van den hemel vale, van de daken in regenbakken afgeleid en daarin tot dagelijkse h gebruik bewaard wordt ; in dezen wordt het nu , zoo zij niet behoorlijk worden fchoon gehouden, door Infekten en wormen ver¬ ontreinigd , en zeer ligt flinkend ; bij eene langdurige droogte ontflaat er, doordien er geen versch wa¬ ter bijkomt een volkomen gebrek , en alhoewel het land in deze lire ken aan alle kanten van wa¬ ter omgeven is, zoo ontbreekt her deszelfs be- wonere-n niet zelden aan goed water. Reeds voor dat het. regenwater . in de regenbakken komt is het al met een aantal vreemde deden be. C *9 ) zwangerd* Het voert met zich het hof en alle onreinigheid der daken, van waar het in de hou¬ ten goten of metalen pijpen komt, die het in de regenbakken leiden , waarin het inzonderheid fchadelijke dingen opneemr. Wel is waar dat door het koken des regenwaters, en door de,s- zelfs opgieting op thee of koffij , de fmaak ver¬ anderd wordt, maar de fchadelijke eigen fe happen worden daardoor niet verbeterd* — * t §. 1 2® Hoe fchadelijk eene ongewone hette en droog¬ te der lucht in Holland is, en hoe zeer zij het on t haan van zware en menigmaal buitengewoon doodelijke heerfchende ziekten begunhigt, zulks wordt door de befchrij vingen van een aantal Epidemien , die door Hollandfche Geneesheeren h zijn te boek geheld , bevestigd* Men vindt daar¬ van een voorbeeld in de Epidemie van Leijdett in den jare 1719, die door de koker (*) on¬ der het hooge toevoorzigt van boerhave be- fchreven is, in welk jaar eene groote en in dit Noordelijk land bijna ongehoorde hette werd waargenomen, waarin de Thermometer van 82.87 (*) Joannes de koker de morho Êpidemico anni MDCCXIX DisfertatiOi B a ( 20 ) tot 89 graden (leeg. Te gelijker tijd was het midden des zomers bij uitftek droog en heet, en er viel toen zoo weinig regen, ais men nim¬ mer had waargenomen, waarvan het gevolg was* dat het water in de regenbakken en grachten dik en (linkend werd, en in de groote (Iroornen ge¬ heel groen en tot op den grond toe vol was van zeewier; de wind was bij uitnemendheid (lil en de lucht aanhoudend zeer helder. Deze heer- fchende en Hechts zeer weinig befchrevene koorts woedde voornamelijk in zeer vele Hollandfche (leden en op de Zeeuwfche eilanden, en was vooral dodelijk voor oude lieden. — §• , Nog doodelijker was de Epidemie in den jare 1671 door Guido Fanqis (*j befchreven , die op het einde van Augustus zich voornamelijk uitbreidde, en onder de inwoners van Holland en West vriesland eene groote (lerfce aanrigttede, maar voor Haarlem en Lei j den bij uitdek moord¬ dadig was» In Haarlem (lierven ’s wekelijks daaraan negentig menfchen , wordende er te Leij- den elke week , gedurende den loop van vier (*) Guido nis fanois, Dhfertatio Medica de Morbo Epidemico hactenm waudito , praeter ita aestate Ann* 1669 Lugdin: Batav : vicinisque losis gr as fan te , Lcidfiè 1671* C 3 maanden, dat is zoo lang de Epidemie op het ergst woedde , tusfchen de drie en vier honderd memchen begraven» Bezwaarlijk kon men een Huisgezin vinden , dat van deze kwaadaardige ziekte verfchoond bleef. De oorzaak dezer ge¬ welddadige Epidemie fchreef men toe aan de bovenmatige en ongewone hette van den zomer, waardoor de uitdamping der moerasfen flerk werd aangezet^ Zoolang de hette duurde waaide altijd een’ Noorden wind, wiens beweging men echter naauwlijks kon gewaar worden , en de lucht was bij aanhoudendheid helder. In Leijden lag men de fchuld ook op de (linkende uitwafe- mingen der omliggende plaatfen, en eenen ge¬ durig vernieuwden toevloed van zou tochtige vui¬ ligheden , die de Stads grachten verontreinigden , welke oorzaken tot de (lerfte aldaar zouden heb¬ ben medegewerkt. — * 5® ^ 4® Bij uit (lek kwaadaardig en doodelijk was ook de doorgaande ziekte die in het jaar 1669 door SYLVius de LE boe befchreven is , en (*) Francisci sylviide lr boe, Praxeos Me - 'dicae , Tract, X § 63 , 65 , 67. Offchoon onze Schrijver ia deze en de vorige § twee verfchillende Epi¬ demien fchijnc op het oog te hebben blijkt het echter uit de vergelijking, dat fanois en sylvius de le boe vaneen en dezelfde ziekte gewagen, — B 3 ( 2Ü ) onder dezelfde om handigheden was voortgebngr* In de Lente en in den voorafgeganen Zomer, was de lucht koud, en daarop volgde , in de maanden Julij , Augustus en September en een gedeelte van October, eene zeer groote hette, geheel zonder wind, terwijl er tevens in Leijden en omliggende plaatfen weinig regen viel, De ftad en derzelver omtrek heeft bovendien dat bij* zondere en nadeelige, dat zij gebrek aan ftroo- mend water, en flilftaande en voor zich geene aandrift hebbende wateren in grooten getale heeft, en dat in deze Stad en derzelver omftreken de beweging van het water en het verhoeden van deszelfs bederf afhangt van de verfchillende win» den , waarvan eenige het water naar buiten , ande¬ re het weder naar binnen jagen. — De oorza¬ ken dezer verfchrikkelijke Epidemie, waarmede de in woners van Leijden en haren om trek des¬ tijds bezocht werden, waren, naar zijne gedach¬ ten, gelegen in de llerke uitdampingen der veel¬ vuldige moerasfen in en om Leijden, die door de geweldige zomerhette , gepaard met eene groote hüte en weinig regen., werden voortge- bragt. Onder deze omllandigheden ontdaan in Holland altijd zeer kwaadaardige , zich fpoedig ontwikkelende doorgaande ziekten, en de Pest, werd, terwijl zij in Holland in het jaar 1557 herrschte, volgens de getuigenis van petrus ( 23 ) forest us (*) die op dien tijd Smis Ge¬ neesheer te Delft was, met het aan vangen van hec heece jaar fatzoen veel doodelijker. De Luchts- gefteldheid dezer Stad fchijnt zeer veel verbeterd te zijn, doordien kwaadaardige Epidemien tegen¬ woordig daar veel zeldzamer voorkomen dan ten tijde van forestus, De overdroomingen , die in vroegere tijden veelvuïdtger waren dan zij nu zijn, moeten Holland nog veel ongezonder ge- (*) Ohferv. Lib » VI. Obferv. XL Hetgeen hij daar¬ omtrent zegt; zal ik hier vertaald opgeven. B 4 C 24 ) maakt hebben , dan het tegenwoordig is Men heeft in de laatfte tijden meer bezorgd geweest om het doorbreken van dijken te verhoeden, en men poogt het water, dat de landerijen over* ftroomt, fpoediger en bp de meest gefchikte tijden te doen afloopen, waardoor grooce nadeelen voor de gezondheid worden voorgekomen. Intusfchen maakt de ligging der Nederlanden van het Zuid¬ westen tegen over het Noordoosten, dat alle ha¬ re Westelijke grenzen den vollen aandrang van de Noordzee moeten verduren. Eene ligging, die, gelijk een naanilooze Schrijver (*} met regt aan¬ merkt, volgens haren aard, aan het veelvuldig geweid van Zee en Winden is blootgeheld ; dan behalve den algemeenen fhroorn der Noordzee, die niet naar het Noorden en Zuiden , maar naar \ Oosten en Westen gaat, en waardoor het land bijna den geheelen last der Noordzee draagt 9 ftaan ook de oevers der Nederlanden volkomen bloot aan den geweldigfle ftortn winden , die ge ¬ meenlijk uit het Zuid- en Noordwesten komen» Men zal de ligging nog gevaarlijker vinden , wan» neer men uit den loop der Zeeuwfche ftroo-» ynen, de plaatfiog van het gat van Texel , en (*) Historifche en Natuurkundige Aanmerkingen over 4en Aard en Water fch ud dinge op den ï November 175.5 'in de Nederlanden , Te Leeuwarden , door j, c, M» pag. 28—2$. ( 25 ) nie den grooten boezem der Zuiderzee bet be* fluit opmaakt , welk eene gelegenheid wind en water hebben, om niet alleen tot het midden des Lands doortedringen , maar ook de binnen¬ branden der zeven Provinciën in de Zuiderzee en Zeeuwfche Stroomen aan te tasten Hier bij komt nog, dat de ligging van Engeland aan den eenen, en die van Noorwegen en Denemarken aan den anderen kant, de Noordfche Stroomen, fchier als langs eenen gebaanden weg , tegen de breedte van geheel Holland drukt — De hoogte der Zee, het zinken van het land aan de Ne- derlandfche Kusten, het doorfnijden van het land met vaarten , en de gemeenfehap die zij , bijna allen met elkander hebben, bevorderen de over- broomingen. Er gaat bijna geen Winter voor¬ bij, die maar eenigzins berk is, en waarin de 4 brootren bevriezen , dat , bij eenen daarop vol¬ genden ijsgang , de dijken niet doorbreken , en geheele landen overbroomd worden, waardoor bij de warmte des voorjaars reeds kwaadaardige doorgaande ziekten ontdaan, welke des te eerder plaats grijpen , doordien de bewoners van die breken, in dusdanige ongelukkige ombandighe- den , door vrees , angst en fchrik , aan hunne ge¬ zondheid buitengewoon veel nadeel lijden; mid¬ delerwijl hunne ligchamen 9 door de daarbij uit- gedane koude , vochtigheid en armoede , boven* B 5 c 26 ) dien nog meer verzwakt worden. Doorgaande ziekten als gevolgen dezer overftroomingen zijn door kloek hof (*) en de man (f) be» fchreven. DERDE HOOFDSTUK. Over den aard der (Epidemifche) doorgaande koorts in de Warme Jaargetijden* — §• ï5- De oorfpronkelijke loop ( Typus ) dezer Land- eigene en Doorgaande koorts is, in de Lente en in den Zomer de Anderendaagfche. De koorc» fen 9 die in deze Jaargetijden derzelver aanvallen alle dagen vernieuwen, zijn, als men ze behoor* lijk waarneemt, dubbelde Anderendaagfchen 3 die in allen opzigte de kenmerken van dezen koorts» loop dragen» — De Alledaagfche en Derdendaag* — / (*) CORNELII ALBERTI KLOEKHOF, OpUSCUta Medica . Traj. ad Rhenum 1747. (f) Max. jac. de man, over de kwaadaardige Rotkoortt te Maiirik» Nijmegen 1772. Deze Epidemie 1 woedde op het hevigst in de maand Maart en slpril^ toen de warmte der lucht de overftroomdc Landerijen deed $pdrogen 0 C *7 ) fche koonfen beftaan uic langdurige en dik» wijls vvederkeerende An deren daagfche koortfen , en wel voornamelijk bij het afloopen des Zo¬ mers, en het vochtig, koel, nevelachtig Herfst en Winter weder, als wanneer de Slijmklieren, de Milt, en de Klieren van het Darmfcheel bijzon¬ derlijk worden aangetast, de ongeileldheden van de Lever meer op dezelven werken , en waartoe de gefteldheid des ligchaams, de werktuigelijke ge¬ breken der ingewanden des Onderbuik», eene on¬ geregelde levenswijze en meer dingen van dien aard krachtdadig medewerken. De Alledaagfche koortfen worden door verdubbeling van eenvou¬ dige Anderendaagfche koortfen geformeerd, wan¬ neer de cusfchenkomende aanvallen in geweld en duur met den oorfpronkeiijken overeenkomen , en bet verfchil der aanvallen geheel ophoudt. De Derdendaagfche koortfen vormen zich t>p ge¬ lijke wijze uit de zich verdubbelende eenvoudige Anderendaagfche koortfen, die naderhand in Der¬ dendaagfche overgaan ; dat is , wanneer twee aan¬ vallen in hevigheid verminderen , onbemerkbaar worden, en de aanval van den anderen of, vol¬ gens de gewone rekening , van den derden dag aanhoudt, en zich dus tot eene volkomene Der¬ dendaagfche koorts vormt. Op deze manier wor¬ den zij voorjgebragt , of zij zijn inkortingen, die niet zelden eerst volgen na een lang ver- ( *3 ) ïoop van tijd, wanneer deze verandering/ van vorm geen plaats heeft. Het vochtig en koud Herfstweder is bij uitnemendheid gefchikt tot liet vóórtbrengen der Alle- en Dcrdendaagfche koortfèn. Somtijds ontifaan zij echter reeds vroegtijdig en in het warme jaarfafzoen, hiertoe leggen gewoonlijk gebreken in de Milt en bo* vengenoemde Ingewanden den gronddag, of het zijn terugkeeringen van langdurige koortfèn. — - Vier en vijfdaagfche koortfèn heb ik, gedu¬ rende mijn verblijf in Holland , nooit waargeno* men. Ook heb ik nimmer gevallen gezien, die mij hebben kunnen overtuigen, dat de Tusfchen- poozende koortfèn zich door befmetting mede* deelen. Ik kan mij geen een’ Hollandfcben Ge¬ neesheer herinneren, die zulks heeft waargeno¬ men. — Integendeel fpreken derzelver waarne* min geh de befmettelijkheid dezer koortfèn tegen. Zij, die niet de zieken omgaan, hen verzor¬ gen en oppasfen, krijgen de koorts niet, of zij moesten de kiem der ziekte reeds in zich om¬ dragen, en door hun oppasfen en waken, waar¬ door hunne iigchamen verzwakt worden, tot ont¬ wikkeling van dezelve aanleiding geven. Zo¬ gende moeders reiken hare kinderen, zonder ge¬ vaar van befmetting de borst toe, en flapen bij dezelven. De Hollandfche Soldaat flanpt menig¬ maal in het begin der ziekte, eer hij in het ( 2 9 ) Hospitaal komt, bij zijnen in eenen geweldigen aanval eener Tosfchenpoozende koorts liggenden makker, zonder befmet te worden. Het zure zweet der zieken, die aan de Tosfchenpoozende koorts bggen, kan wel als een ziekelijke prik¬ kel op iemand, die, daarnevens te bedde ligt, als gelegenheids oorzaak werken, zoodat die ins¬ gelijks de koorts krijgt , maar het oefent dat vermogen niet uit als een eigenfchappelijke cifike ) prikkel , waarmede het op de wijze van fmetllof werkt, en aldus de Tusfchenpoozende koorts te weeg brengt. Alwaar de daartoe ge- fchikte kiem niet aanwezig is , daar zal dat zweet wei eene ongefteldheid, maar nimmer bij hem eene Tusfchenpoozende koorts kunnen doen onr* flaan. ^ In eene Endemifche en Epidemifchs ge* fteldhefd kan eene geheel geringe oorzaak bij menfehen, die, nevens dezelve, de kiem daartoe in het iigchaam ronddragen, de Landeigene en Doorgaande ziekte vooi tbrengen ; kunnende men, in deze omftandigheid voornamelijk, eene Epide - mifche ziekte gemakkelijk voor befmectend hou» den; en die onderfcheiding valt dikwijls zeer moeijelijk. Eene zuiver afloopende en eene aan¬ val vrije Tusfchenpoozende koorts is inderdaad nooit befmettelijk; maar in aanhoudende Tus¬ fchenpoozende koortfen van eene rottige gefield-» heid, in zamengefielde koortfen, waarin eene C 30 ) Tusfchenpoozetide koorts met eene Aflatende verbonden is, en waarin ineer dusdanige zieken in een eng vertrek bij elkander liggen, kan zich de fmetflof gemakkelijk ontwikkelen , die , wan* neer zij aan anderen wordt medegedeeld, een aanhoudende Rotkoorts zal te weeg brengen , welke in haren afloop tusfchenpoozingen vormen kan. Van eenen befmettenden aard waren de Aanhou¬ dende uit Tusfchenpoozende gevormde koortfen, die door ds man en fanois, in hunne hier boven aangehaalde werken, befchreven zijn, en kloek hof was van gevoelen, dat de door hem waargenomen koorts, die in 1741 te Culerm - burg heerschtte, van eenen befmettenden aard was. Ten tijde der Pest heerschte er gecne Land» eigene Tusfchenpoozende koortfen , of zij waren ten minden zeer zeldzaam* Dat de gewone ziek¬ ten bij de Pest ophouden , of zoo zij aanwezig zijn in de Pest ontaarden, heeft reeds thucidides (*) j opgemerkt, Intusfchen verzekert van der m ij ß (f), dat hij nimmer eene Anderendaagfche koorts waargenomen had, die in de Pest was overgegaan, (*) De Bello Pclop. Lib, II, (f) Fred, van der mije, de Morbte et Symp¬ tomen. populär . Bredanit tempore obßdionis Antv « mdcxxvil C 31 ) §. 16. De Tusfchenpoozende Voorjaarskoortfen gaan in Holland mee eene ziekelijke gefteldheid van de Lever gepaard, waardoor eene groote me¬ nigte van kwalijk gemengde Gal afgefcheiden en in de Darmbuis worde uicgeftort. — In den beginne der ongefteldheid wordt de affebeiding door eene ontfteking in het vaatgeftel belemmerd. De in het Voorjaar nog buitengewoon verhoogde Luchtsgefteldheid werkt tevens als eene fterkere prikkel op de Bloedvaten en wel voornamelijk op de Lever; derzelver prikkelbaarheid neemt toe, haar vermogen tot tegenwerking wordt ker¬ ker, er ontftaat eene aanhoudende koorts, verge¬ zeld van eene * Tusfchenpoozende« De ongefteld» heid der Lever brengt, als een gedurige prikkel van het Hart en Vaatgeftel eene Aanhoudende koorts voort, De door de Moerasfmetkofïe ver¬ oorzaakte Zenuwongefteldheid, weeft haren An¬ deren aaagfc hen loop daarbij in, waardoor naar mijn gevoelen, eene halve Anderendaagfche koorts {Hemïtritaeus , Semit ertiana) ontftaat. Wordt •de ontdek i n gaard ige gefteldheïd opgeheven , dan heeft de Tusfchenpoozende koorts, gelijk men zegt, vrijfpel ; de Aanhoudende wijkt geheel en de Tusfchenpoozende gaat voort. Menigmaal zijn ook andere werktuigen b. v. de Longen of de Keel ontdoken, maar de Lever is altijd meer of min aangedaan, echter in eenen geringeren •j ( 32 ) graad, en dos wordt het altijd eene Ontflekihg^ aardige Galkoorts. In volbloedige, lievige, Her- ke en arbeidzame ligchamen oefent zij eene da* delijke (active) werking uit* Is de Haat fvan OntHeking gering, dan heefc er een koortsvrije tijd plaats; is hij echter Hechts eenigermate van % belang, dan ontllaat daaruit eene Aanhoudende met eene Anderendaagfche zamenverbondene koorts. Wordt de geringe Haat van OntHeking door eene prikkelende geneeswijze, of door eene onregel* matige manier van leven aangezet, dan verandert de Afloopende koorts in eene Aanhoudende, ende Ondlekingaardige wordt met eene wezenlijke ont* lleking verbonden. Niet zelden is de OntHeking waarvan de Voorjaartskoorts vergezeld is, van eene zinkingacbtige (c at arr halen) aard, die door verkoudheid voortgebragt , en wier vorming door de LuchtgeHeldheid en levenswijze begunftigd wordt. §• l7> De Tusfchenpoozende koortfen , die in den zo¬ mer en bij groote hette in Holland doorgaande C Epidemisch ) heerfchen, gaan insgelijks met eene hevige ongefteldheid van de Lever gepaard , verge¬ zeld van eenen ziekelijken toedand van de Maag, de Darmen, ende ingewanden van den Onderbuik in C 33 ) in hét algemeen; daardoor worden hare aanvallen niet zemen langer, zij laten geenen koortsvrijen tijd ( Jpyrexck ) over, loopen in een en vor¬ men eene Aanhoudende koorts. Zoodra de onges¬ teldheid van de Lever en de toetand der Maag in eenen zekeren graad verbeterd of geheel weg® genomen is, dan volgen er lange aflatingen (Re¬ mis ft'ones') , en de koorts doet zich als ecne ge® wone Tusfehenpoozende voor. Op de lange af® latingen volgen nieuwe aanvallen met koude , en deze eindigen ten laatte met eene verpoozmg, Onder deze ototandigheden blijft de koorts van zelve weg* of laat zich gémakkelijk tuiten. Menigmaal ge¬ beurt het echter , dat zij dan eerst een zenuw» achtig karakter aanneemt, en gaat gepaard met gevaarlijke zenuwtoevallen. Deze Aanhoudende anderendaagfche , deze enkelvoudige of dubbelde aanhoudende Anderendaagfche koorts is het voort* brengfel van de , door de Epidemifche geteld heid te gelijker tijd voorrgebragte , geweldige Lever¬ ziekte, die niet zelden tot eene ware omteldrig Lijst. Deze Leverziekte en koorcsgetcldbeid wordr^ door bet verzuim eener behoorlijke behandeling en verzorging in den beginne der ziekte, en in het vervolg door de dikwijls ondoelmatige prik¬ kelende geneeswijze, door de bijzondere ligchaams- geteldheid, den in hét oog lopendeti en befliß fenden aanleg tot ziekten uit zwakte en terkte C ( 34 ) van 1 even* kracht enz. enz. bevorderd. Onder deze omfkndigheden wordt de Tusfehenpoozende koorts aanhoudend; er worden immer meer dee* len medelijdend aangedaan , de vochten laten zich onderling los, er ontdaan zenuwtoevallen, de Galkoorts verandert in eene Rotzenuwkoorts, welkers uitdag onzeker is en niet zelden in den dood eindigt. Zoodanig was de Epidemifche koorts door fanois (* , onder den naam van (*) Zie hier zijne befchrijving uit liet Latijn vertaald. — Zij bij welken het bederf van bloed in de groote 5, fiagaderen zoo aanmerkelijk was, dat het door zijne „ kwade gefteldheid het hart geftadig prikkelde, hadden 5, eene aanhoudende koorts. 