Theophilus: Middelnederlandsch gedicht der xivde eeuw
About Google Book Search Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web at jhttp : //books . qooqle . com/ Pm i ■- ■ I: » > _> » 2S2Sd7rt> i*.> y y_ >^>> •j > > ■ i ► :> :> > 4 > "Jj » ^^ :> > j :> > > i > * >-> >> ^o *> >V >: ti * » > > -j> i JÉ> 1HHH ■ ■ ■3 J& M H .> * _ï J •^k ■ >> 1> ^ ■ ■ ■ r u ■ }_> T> HH u 1 *> > >» > » ■>  > El >> >> » > »  > ï >  > > ü» ^> > \>a» -o >>Hp > j 3> > >: 3» > > > » > > * >> ) S ^ >j »» > >> :» ;, > >j > > 5 -> > ? A > ^ > > ? j& ) 1 1 > » * o \ THEOPHILÜS, IDDELNEDERLANDSCH GEDICHT DER XIV 0E EEUW, OP NIEUW UITGEGEVEN •Dr. J. V_E RDAM, Hoogleeraar te Amsterdam. 3 AMSTERDAM, DE ERVEN H. VAN MUNSTER & ZOON. 1882. isrZ3SJf£ AUG 8 1883 t T TER GELEGENHEID DEB VIERING TWEEHONDERDVIJFTIGJARIG BESTAAN SBB Jnrtchttnjg truor foojgnr #ndnniiij8 TE AMSTEKDAM (8 Januari 1882), WOEDT AAN DE AMSTERDAMSCHE UNIVERSITEIT DEZE UITGAVE TAV DEN THEOFEILU6 OPGEDRAGEN DOOB DEN BEWERKER. INLEIDING. De legende van Theophilus is gedurende de geheele Middel- eeuwen een der meest geliefkoosde stoffen geweest zoowel voor epische als voor dramatische behandeling. Oorspronkelijk was zij opgesteld in het Grieksch i) door een zekeren Eutychianus, den "famulus et comes" (oUoyévw) van Theophilus; dit Grieksche origi- neel werd door twee vertalingen, de eene van een niet nader be- kenden Paulus Diaconus uit Napels , te vinden in de Acta Sancto- rum 2), de andere van Gentianus Hervetus en opgeteekend bij Surius 3), in de geheele beschaafde wereld bekend. Eene metrische Lat. bewerking der legende dichtte Hroswitha, de be- roemde en geleerde non uit de abdij van Gandershdm , in de 1) Gedrukt bij Jubinal, Oeavres Comptetes de Rutebeuf (ie ed.) II p. 332 — 357 , vgl. Acta Sanctorum IV Febr. (2e ed.) bl. 487 ; Kölbing , Bcitragè zur vergt. Gesckichte der Romantischen Poesie und Prosa des Mittelalters , bl. 2.; Dasent, Theophilus in Ie elan die , Low German andother Tongues IX. 2) Acta Sanctorum , IV Febr. bl. 489—492: Afiraculum S. Mariae de Theophilo poenitente, auctor e Eutychiano, interpre te Paulo Diacono Neapoleos. Eene soortgelijke legende als die van Theophilus vindt men bij Caesarius van Hèisterbach, Dialogus Miraculorum I, 78 — %t : "De contritione nobilis juvenis, qui Christum negavit et per intercessïonem beatae Virginis gra- tiae restitutus est. 3) De Prqbatis Sanctorum ffistoriis IV Febr Tom I p 823 sqq. I ioe eeuw 4), eene andere in leoninische verzen is waarschijnlijk van de hand van Marbodus , bisschop van Rennes 5) , denzelfde van wien een geschrift Lapidarius bekend is , hetwelk door Maerlant vertaald zou zijn en in zijn Nat. Blocme ingelascht, of afzonderlijk bewerkt en verloren gegaan 6). Uit de genoemde Lat. vertaling werd ook een uittreksel gemaakt , dat gedrukt is bij Dasent , t. a. p. bl. 67 — 72. Behalve de genoemde afzonderlijke bewerkingen der legende , vin- den wij haar bij vele nüóVfclpeuwsche sfcHrijters 7) meer of minder uitvoerig beschreven of aangehaald , zoo o. a. bij Fulbertus Car- notensis, Sigibertus Gemblacensis , Sanctus Bernardus, Canisius, Del Rio, Vincentius Bellovacensis 8), Jacobus de Voragine, Bo- naventura, Albertus Magnus, e. a. In hst Fransch werd de légende metrisch bewerkt door Gauthier de Coinsy, prior van het klooster te Vic-sur-Aine (f 1236) 9), en na hem door Adgar in eene geheel verschillende metrische. bewerking io). Verder bestaan ér van de Theopbüuslegende twee oudengelsetxe metrische bewer- kingen n), twee ijslandsche in proza 12), eene korte middelhoog- duitsche 13), en eindelijk onze middelnederlandsche 14). Het 4). Gedrukt in de werken van Conradus Celtes en bij Dasent t. a. p. 81—97, vgl, Acta Sanctorum t. ,a. p. bl. 488. 5) Gedrukt Acta Sanclorum t a. p. bl. 493 — 497. '-' 6)* Verwijs, Inleiding delf Naturen Bloeme, XXVIÏÏ vgg.; T. en Letib. III, 319 vg. 7) Over deze verschillende schrijvers zie men Kölbing t. a. p. bl. 3 ; Dasent t a. p. XII; Acta SS. t a. p. 488. Jubinal, Rutebeuf {2t ed.) III, p. 236. 8) Uit wien Maerlant het verhaal overnam in zijn Sp. Hist. III 6 , Cap. 35 en 36. 9) Herdrukt bij Jubinal , Rutebeuf (2e ed.) III, bl. 234—313. 10) Kölbing t. a. pi, 4. 11) ald. bl. I en vgg. 12) Dasent 1-28 vgl. XXXI— XXXIII en Kölbing t. a. p. 7. 13) Kölbing t. a. p. 5; vgl eene andere bewerking uiteen mhd. Pas- sionael, bij Pfeiffer, Marienlegenden bl. 193—208. 14) Uitgegeven door Jhr. Ph. Blommaert, ie uitg. 1836, 2e 1858. Uit- treksels hieruit in De Jager's Taalk. Mag. II, 277 287, spreekt van zelf bij eene zoo algemeene bekendheid der legende, dat wij in allerlei talen en bij allerlei schrijvers meer of minder uitvoerige toespelingen er op vinden. Zoo wordt o. a. van haar melding gemaakt in het Oud-Zweedsch (Dasent 29), bij Aelfric (Dasent XXXIII en 30) , bij Hartman von Aue (ald. XVIII) , bij Koenrad van Wurzburg (ald. XIX), bij den Reclus de Moliens (Jubinal, Rutébeuf III 2 238), bij Bruder Hans, Marien- lieder (Zeitsch. f. d. Alt. Neue folge XII 391) , bij den dichter van de mnl. Beatrijs-legende (Vs. 519 — 524) , in den Roman de Mahomet 1681 (Dasent XVI) en in verschillende andere bij Dasent t. a. p. aangehaalde werken. Eene dramatische bewerking bestaat in het Fransch van Ruté- beuf 15) en twee verschillende in het middelnederduitsch 16.) Het is mijne bedoeling niet , de Theophiluslegende zelve te maken tot het onderwerp mijner beschouwingen of de vraag te behande- len , in hoe verre men het recht heeft Theophilus den Faust der Middeleeuwen te noemen 17). Ik bepaal mij tot de middelneder- landsche bewerking en vrees zelfs de bronnenquaestie van den Theophilus niet veel verder te zullen brengen, dan Kölbing in zijne belangrijke studie heeft gedaan. Alleen zal natuurlijk meer licht vallen op de mnl. bewerking, dan bij hem het geval is. I. Bronnen. De Middelnederlandsche Theophilus , welke door Blommaert tweemalen zonder veel wijzigingen is uitgegeven op zijne gewone 15) Jubinal, Oeuvres Complètes de Rutébeuf (2e ed.) II, 2317-262. 16) Brons, Altplattd. Gedichte 1798, 296—330; Ettmttller , ; Theophilus der Faust des M. A. 1849; Dasent t. a. p. 35—65. Hoffm. v. Fallers- leben, Theophilus, Niederd. Schauspiel, aus einer Trierer Hs. 1853; aus einer Stockholmer und einer Helmstadter Hs. 1854. 17) Vgl. over dit onderwerp: Sommer, De Theophili cum didbolo foedere (Halle 1844.); Verwijs, De Theophilus en Faustsage, (Overijss. Almanak v. 1855); Mensinga, De ver eer ing van Maria III, 96-98. slordige wijze, is ons slechts overgebleven in één Hs. uit de 15e eeuw, dat in zeer ontredderden staat tot ons is gekomen 18). Zooals de dichter ons zelf vs. 13 mededeelt, put hij voor zijne bewerking uit eene latijnsche bron , en wij hebben , gelijk ook Köl- bing (bl. 38) ze£t , niet de minste reden om hem te wantrouwen. Het is waar, dat men hier en daar in mnl. rijmwerken beweringen dienaangaande vindt, die met de waarheid in strijd zijn; dat men b. v. bij sommige schrijvers, waarvan het zeker is dat zij niet ver- taald hebben, gezegden vindt, die ons zouden doen denken aan eene vertaling, zoo b. v. in den Idmborch 19), en den Stghclijn van Jherusalem 20) , doch die moeten eenvoudig beschouwd wor- den als gedachtelooze uitingen van dichters , die geen helder denk- beeld hebben, hoe de opeenvolgende feiten of lotgevallen hunner helden aan elkander moeten worden verbonden, of, om het op een andere wijze uit te drukken, die om een rijmregel of een rijm- woord verlegen zijn. Hier kan dat het geval niet zijn , waar de dich- ter bij het begin van zijn arbeid zidh in korte woorden uitlaat over de wijze, waarop hij zich van zijne taak heeft gekweten, en het is niet aan te nemen, dat de dichter zich daarbij zou vergissen of eene verkeerde voorstelling geven van de waarheid. Die Latijn- sche bron kan niet uitsluitend zijn het Latijn van Paulus Diaconus Neapolitanus uit de Acta Sanctorum, ook niet de metrische ver- talingen die ons bekend zijn, kortom, geene enkele der bekende Latijnsche bewerkingen, die wij kennen 21). Ten einde te trachten, de quaestie iets nader te brengen aan de oplossing , zal ik den mnl. Theoph. ontleden en tevens mededeelen , welke trekken in de andere bewerkingen worden aangetroffen of gemist Voor een gedeelte 18) In het bekende groote Hulthemsche Handschrift, berustende op de Bourg. Bibliotheek te Brussel, fo 196V — 206V. Zie de beschrijving van het geheele Hs. Serrure, Vad. Mus. 3, 139—164. 19) Zie Inl. der uitgave, bl. XIX vg. ; Jonckbloet, Gesch. der mnl, Dichtk. III. 360. 20) Inl. VI. 21) Kölbing, t. a. p. 37 vg. der materialen moet ik mij beperken tot hetgeen bij Kölbing ge- vonden wordt. Voorafspraak van den dichter, 1—58, natuurlijk nergens anders te vinden. Persoonsbeschrijving van Theophilus , 59 — 150 ( = Blom- maert 59 — 156). Zijn woonplaats 'en rang worden niet vermeld. Hierin staat onze tekst alleen. Hij dient God en ook Maria, 62, niet Lat, 22), wel C(oinsy); hij is weldadig, en goed voor weduwen en weezen, die hij met raad en daad bijstaat (63 — 72); Lat. A(cta) Cap. 1 is slechts uit de verte te vergelijken, meer over- eenkomst heeft Lat. H(ervet), de meeste Adgar (Kölbing bl. 9). Hij is rijk doch nederig (73 — 76) , niet Lat. , wel C. en eene der noorsche bewerkingen; 77 — 124 (= Bl. 77 — 128) uitweiding van den dichter. Hij laat zich niet omkoopen 129 — 132. Ook C. 36 vg. Ne fesist nulle vilenie Por promesse ne por avoir. Hij is geletterd, 133 vg. (niet Lat, wel C. en Adgar, alsook de eng. bewerk. Kölbing 10). Ook in C. volgt "sages hons iert , de grant savoir" onmiddellijk op den vorigen karaktertrek. Hij is doen en laqpn bij den bisschop, 127 v 8'> 135- = Lat A. Cap. 1: ita ut episcopus in eum repausaret De naam Theophilus wordt verklaard 140 vgg.; alleen Marbod Cap. 1 is hier te vergelijken: Theophilus nomen; tenuitquoque nominis omen. De bisschop sterft en wordt begraven, 151 — 156 (= Bl. 157 — 162); algemeen verlangen dat Th. hem zal opvolgen, 156 — 164 (Bl. 163 — 168). Hij wordt door het daarvoor aangewezen college gekozen (de kanunniken?), 163 vg. (in de andere bewerk, door het volk); de woorden van onzen tekst komen het meest overeen met C. 55 vg. (vgl. 157 Jonc endeout, leke ende clerke met 22) De Lat. bronnen stellen de genade Gods jegens Theophilus voor als gegrond op zijn vroegere goede werken; de jongere bewerkingen, o. a. Coinsy en onze Mnl. dichter stellen het Mariamirakel meer op den voor- grond, en schrijven haar welwillendheid jegens Th. toe aan zijne vereering der H. Maagd. C. 55 Tuit s'assemblèrent clerc et lai) en de 2e eng. bewerk. (Kölbing 12). Men schrijft aan don Metropolitaan , die de keuze wil bekrachtigen en Th. met dat doel ontbiedt, 165 — 182. Het woord confirmeeren gebruikt ook Marbod, Cap. 1: quo con- firmatio fiat. Hij gaat naar het hof van den Aartsbisschop, 183 (BI. 189). Lat. A. Cap 2 en C. 83 kan men Th. slechts door dwang (ad Metro- poütanum ductus est; et a grant force 1'i meneren t) tot den Aartsbisschop brengen. Hij wordt met blijdschap ontvangen, en de Aartsb. wil hem wijden. Th werpt zich voor de voeten van den Aartsb. (= Lat. A. Cap 2 en Adgar), en verontschuldigt zich in eene redevoering, die alleen bij onzen dichter te vinden is, 187 — 216 (BI. 193 — 225). Hij smeekt en weent, terwijl hij op den vloer blijft liggen, 220—222 (= Lat. A. Cap 2 prostratus pavimento). Vs. 192 — 4 komen volkomen overeen met de 2e Eng. bewerk., 63 vgg.; I am, quath he, a sinful man, and to luytel good I con flor to have such dignite. De bisschop doet zijn best om Th. tot andere gedachten te bren- gen,. 223—258 (BI. 229; — 264), alleen bij onzen dichter, slechts is Marbod (Cap 1) te vergelijken: Tune a pontifice summo rogitatur amice, Ut flectat mentem, laudet magis omnipotentem , Consilium mutet nee pontificare refutet. Theophilus antwoordt weder en weent op nieuw, 259—270, slechts bij onzen dichter. De Aartsb. geeft hem drie dagen uitstel, 271 — 276. Th. besluit, bij zijn besluit te blijven, 277 — 282 (slechts mnl.), komt weder weenende en smeekende bij den bisschop en valt hem weder te voet, waarna dé bisschop hem met een enkel woord vrij laat, 283 — 298 (= BI. 265 — 304). Lat. A. Cap 2 en C. 100 — in veel beknopter. Th. gaat tevreden naar huis, 299—304 (BI. 305 — 310), slechts mnl., en er wordt een ander gekozen, 305 vg. Sa en in vs. 305, dat het Lat niet heeft, vindt men ook C. 114: Un autre ontpris isnelement. Hij wordt weldra op aanstoken van lasteraars van het hof ver- wijderd, 307 — 314 (BI. 313 — 320), aan welke omstandigheid de mul. dichter eene tirade over de quade tonghen vastknoopt, 315 —340. (BI. 321—346). Th. begint aanvechtingen ten kwade te gevoelen, 341 — 366 (BI. 347—378) en wil zijn verloren betrekking en vermogen terugwinnen, 367—372. Het Lat. vertoont geen overeenkomst in deze passage , behalve alleen 361 vg. met Lat Cap. 3 : quibus vanam ac transitoriam magis quam coelestem appeteret dignitatem. C. 127 — 158 heeft meer overeenkomst, vooral $6$ — 74 met C. 145 sqq: Mieux veil m'&me soit essillee, que je hauz hom ne soie encore. — De 2e eng. bewerking vertoont weer in an- dere regels meer gelijkheid, vgl. 347 — 355 met: for nomon deth (= does) me honoure nouther in halle ne in boure. Now is Teofle that lord was so foule icast in the plas that no mon wolle him lord calle (Kölbing t. a. p.) Hij verneemt, dat er een jood is, die zich op tooverij verstaat, 373 — 384 (BI. 379—390), slechts mnl., behalve vs. 380 vg. = Lat. Cap. 3 : qui jam multos in foveae perditionis immerserat barathrum. De mnl. uitdr. des duvels eyghijn komt overeen met eng. the develes man (Kölb. 19). Overpeinzingen van Th. , die alleen bij onzen dichter zijn op- geteekend, 385— 395. (BI. 391—412). Th. begeeft zich in den nacht (niet bij Marbod, Kölb. 19) naar het huis van den jood en openbaart zijn verlangen, om hem te spreken, 395 — 416 (BI. 413 — 434). Om zich niet te verraden , roept hij hem zachtjes toe , de deur te openen , 412 (niet Lat., maar volkomen overeenstemmend met Coinsy 180 — 182. Au juis vinten sa maison Tout coiement hurte k sa porte). De jood vraagt de reden van zijne komst en nadat Th. (in onzen tekst met een enkel woord, alle andere teksten zijn op dit punt uitvoeriger , K. 20) die heeft medegedeeld , belooft de jood hem zijne hulp, als hij zijn geloof wil afzweren en in den volgenden nacht op denzelfden tijd terugkomen, 429—470 (BI. 435 — 478.) Het 8 Lat. heeft bijna geen overeenkomst met deze passage ; ook C. 183 — 264 is veel uitvoeriger en sterk afwijkend. Slechts komen eeniger- mate overeen mnl. 437 — 440 met C. 230 — 32: Ne roveréz faire ne dire Que je molt volentiers ne face. Mès aidiez-moi par vostre gr&ce. Veel meer overeenstemming heerscht er tusschen mnl. 440 — 48 en de eene noorsche bewerking (Kölb. 20). Theophilus gaat welgemoed naar huis en wacht den volgenden nacht af, 471 — 479 (BI. 479 — 489), niet in Lat. en C. Het plan van Th. wordt aan den invloed van den duivel toe- geschreven, 480 — 84, alleen bij onzen dichter. [De daaropvolgende 50 verzen (BI. 495 — 544) zijn geïnterpo- leerd. Zie beneden.] Th. gaat ten tweede male naar den Jood, en deze brengt hem in de tegenwoordigheid van den duivel, 485—518(61. 545 — 578). Vs. 497 — 502 worden woordelijk in het Lat. teruggevonden: Quodcumque videris ant qualemcumque audieris sonum, ne terrearis nee signum crucis tibi facias. Ook 505 vgg. komen over- een met Lat. Cap. 4. Ulo autem spondente, subito ostendit ei albos chlamydatos cum multitudine candelabrorum clamantes et in medio principem sedentem. Erat enim diabolus et ministri ejus. C. 265—350 breidt zeer uit en wijkt aanmerkelijk af, op enkele uitzonderingen na, b. v. vs. 485 — 90 = C. 302 — 306: N'aies dotance ne fréor, Fais li juis, pour chose qu'oies Ne por mer- veille que tu voies; Ne te seigne por nulle rien, Ce te com-- mant et defïant bien; vs. 480 =z C. 312. Maintenant Ta par la mein pris; vs. 508 = 3$$ Var.: Lor maistre et lor signor comportent Chandelabres et cierges portent, Et blans mantiaus ont amiblés. (De albi chlamydati komen bij Marbod en bij Hervet niet voor, 23) en 511=324 Var.: Et vont profession fesant. Doch aan den anderen kant zijn er ook weer afwijkingen, want terwijl Lat. A. Cap. 4 de samenkomst met den duivel doet plaats hebben in den circus (Hervet in den hippodromus) , Adgar 23) Over de corruptie in den mnL tekst zie Inl. bl. 32. el theatre k'iloec esteit, gelijk de eene eng. bewerking , de andere eng. in eene kamer, (Kölb. 21) en C. de plaats niet vermeldt, laat de mnl. dichter Th. brengen naar eene diverse straie (een dwarsstraat = kruisweg = lat. bivium, waar gewoonlijk tooverij plaats had). De trek, dat de duivel als vader der zijnen wordt beschouwd (vs. 503), vindt men behalve in onzen tekst alleen bij Marbod C. 4: Ecce Pater. (Zie Kölb. 2$.) De duivel is verontwaardigd, dat een christen tot hem ge- bracht wordt, 519—526 (BI. 579 — 586). Zoo ook de 2e eng. bewerking (Kölb. 23) en Lat. A : Ait ad eum diabolus : Quid nobis hunc hominem adduxisti ? Dixit autem ille (diabolus) : Quale illi adjutorium dabo, homini servienti Deo suo? Bij C. 351 — 369 niets hiervan. De vereering van Maria wordt hier door onzen dichter vs. 523 toegevoegd, evenals vs. 62, zeer te recht, want daardoor komen de verdere lotgevallen van Th. ons veel meer gemotiveerd voor, doch niet in overeenstemming met de Lat. bronnen. De Jo<?d verontschuldigt zich met de opmerking dat Th. bereid is den dienst van God en M a r i a te verlaten , 527 — 532 (BI. 587—592), slechts bij onzen dichter (cf. K. 23.) De duivel belooft hem te helpen, indien hij zich in zijn dienst stelt, maar daar hij de christenen niet al te best vertrouwt, en hij weet, dat zij toch altijd weer door hunnen heer in genade worden aangenomen, indien zij zich maar bij hem aanmelden, wil hij slechts dan hulp verleenen, indien Th. zich bij gezegelde acte zijn vasal verklaart, 533 — 5 76 (BI. 593— 636.) Deze karakteris- tieke trek komt niet voor in Lat. A, maar welbij Marbod Cap. 4: Sed mihi suspecta nirais est haec perfida secta Christi cultorum, quoniam mihi quilibet horum Obsequitur, fractus adversis;- votaque nactus A me discedit et Christo rursus obedit Qui vehemens mea jura premens fovet hunc revocando, en bij C. 390-^403: Maint crestien m'ont décéu Quant du mien ont assez éu 10 Si se confessent et repentent Et ensi me guilent et mentent. Mes honors preuvent et recuevent Et pais après si me decuevent Lues droit qn'a confession vienner.t. Ne sai oü vont ne qn'il devienent, Ja pais un seul n'en reverrai. Ja Crestien mès ne crerai, Je n'en ai lettres ou séel Ne me tenront mes por chaeL Vooral is de overeenkomst groot tusschen vs. 549—567 en de laatste regels van Marbod. (VgL K. 25). De woorden in vs. 550 worden letterlijk in de tweede eng. bewerking teruggevonden "ffor hit nis bote wynd. (K. t. a. p.) Th. stemt toe en geeft ten teeken van "manscap" den duivel eenen voetkus, 577 — 586. Dezelfde kus wordt vermeld Lat. A. Cap. 4. Et coepit osculari pedes ipsius. C. 406: As piez li chiet isnelement Si li bese moult humblement 24). Bij onzen dich- ter wordt de kus zelfs tweemalen genoemd. Ook bij Hervet heeft nog eene omhelzing plaats bij het afscheid: "Cum se invicem essent amplexi." — Van den zegelring (Lat. A.) wordt noch bij C, noch bij onzen dichter melding gemaakt. (K. 27). Ook komt in 't mnl. niet voor de trek , dat de duivel het document in ont- vangst neemt (ook niet Lat. A. en Coinsy), noch ook, dat hij den brief medeneemt naar de onderwereld (niet Lat A; wel C. cf. K. 28.) 25). De bisschop krijgt reeds den anderen dag berouw (evenals Lat. A. In crastinum motus Episcopus; C. 413 daarentegen: la nuit meesme que c'avint; zoo ook de 2e eng. bewerk., dat hij 24) Hoe dus K. kan zeggen (bl. 27): "Von dem Kusse des Teufels, ist wie Sommer richtig hervorhebt, nur in G (bij Hervet) die rede , keine der jüngeren bearbeitungen ahmt diesen zug nach", is mij een onverklaarbaar raadsel. 25) Niet bij Jubinal, die een ander Hs. zal gebruikt hebben. II Th. heeft verdreven: hij roept hem terug en verheft hem tot het toppunt der eer, 591 — 640 (BI. 653 — 702.) Het Lat. komt slechts in algemeene trekken overeen ; van het berouw wordt Lat. A. niet ge- sproken, wel bij Hervet. C. 402 — 516 wijkt hier sterk af, be- halve in de beginwoorden : Par la providence divine A Tévesque tel vouloir vint, 26) vgl. Cap. 5. In crastinum providentia motus Episcopus. [De daarop volgende 20 verzen (BI. 703 — 722) zijn geïnterpo- leerd; zie beneden.] Theophilus geniet van zijne macht, wordt hoe langer hoe ver- dorvener en blijft in betrekking met den Jood, 643 — 670 (BI. 723 — 750). C. weidt hier sterk uit 516— 598. Het Lat. komt slechts in hoofdtrekken overeen. Eén trek hebben allen, nl. diein vs. 615 (BI. 739): Dicke quam in sinen moet Die Jode. Vgl. Marbod: Saepius invisit magus hunc. Lat. A. Hebraeus frequenter per- gebat occulte ad eum" C. 440: Privéement par nuit oscure Assez sovant aloit & lui. Het geheime der bezoeken vermelden slechts Lat A en Coinsy. Het bedanken van den jood komt be- halve mnl. 651 (BI. 745) ook voor Lat. A. Cap. 5: gratias ago concursioni tuae. Th. komt tot inkeer door onmiddellijke inwerking van God 671 — 682 (BI. 751 — 762); zoo ook Lat. A. 490^: Creator dedit ei conversionem poenitentiae. Bij C. , die hier weder sterk uit- weidt (599 — 680) is het Maria, die voor hem optreedt bij God. Hieraan wordt door onzen dichter eene uitweiding vastgeknoopt over Gods ontfermende liefde, 683 — 704 (= BI. 763 — 786). Theophilus' klacht, 705 — 844 (=B1. 787 — 934). Zij is slechts in hoofdtrekken te vergelijken met Lat Cap. 6 , dat oneindig be- knopter is. Bij C. 681 — 809 staat evenals in onzen tekst de per- soon van Maria meer op den voorgrond, vooral 775 — 785. Ook is C. even kwistig met den uitroep las! als de mnl. dichter met ay mi! terwijl het Lat. slechts 5 malen de woorden vae mihi! 26) K. bl. 28. Niet bij Jubinal. Vg. noot 25. 12 heeft. Van de veroordeeling van den jood die Lat. A. ter loops wordt gemeld, zwijgt de mnl. dichter (vgl. Kölbing 29); ter nauwernood kan men in de woorden van vs. 737: Aen enen Jode, aen enen dief (d. i. misdadiger), eene herinnering hieraan vinden. Theophilus* gebed tot Maria 845 — 940 (= 935 — 979, 1035 — 1 138. [De verzen 1056— 1 106 en 1139 — 1164 werp ik uit als geïnter- poleerd.] De beginregels van deze aanspraak vindt men terug Lat. Cap. 7 : Licet sciam quia Dei filium natum de virgine Maria et ipsam per illum negaverim, tarnen ibo ad eamdem matrem et ipsam solam interpellabo ex toto corde et anima mea. Nieuwe overpeinzingen van Th., welke 40 dagen duren, 941 — 982 (= BI. n 65 — 12 10), en alleen bij onzen dichter voorkomen. In onzen tekst wordt nergens uitdrukkelijk vermeld, dat Th. naar eene Onze-Lieve-Vrouwenkerk gaat , wel naar een beeld van Maria (natuurlijk in eene kerk). Doch van dit beeld is weder geen sprake in het Lat, doch wel bij C. 1112: Et m'ymage as tant aorée. Vergelijkingen van Maria met oudtestamentische personen en uitweiding in haren lof, 983 — 1040 (= BI. 12 11 — 1296), alleen bij onzen dichter te vinden. 27) Maria verschijnt Th. en spreekt hem toe. Zij zegt hem, dat zij hem de zonde jegens haar zelve wel vergeven kan, maar niét de verloochening van Christus 1041 — 1140 (BI. 1297 — 1396). LatA. Cap. 9 komt hier in hoofdtrekken overeen; ook heeft het den eigenaardigen trek, die in onzen tekst 1085 — 8 is aangebracht; vgl. 490 a: eo quod ita pie diligam genus Christianorum et maxime eos, qui recta fide et consciencia pura currunt ad tem- plum meum. Weer andere regels stemmen overeen met Lat. A, C. en Adgar, b.v. 11 19 — 24 (= BI. 1375 — 80) met Lat. A Cap. 10: Valde enim misericors et nimis justus et pius extitit ju- dex; C. 944: Voirs est qu'il est misericors; Mès justes est si justement; Adgar 553 vgg. : N'est pas sulement merciable, Mais 27) Ook hier is een gedeelte geïnterpoleerd. Zie beneden Inl. 13 justes juges véritable. Sur tutes riens est justisiers , £ de suens juges dreituriers." (K. bl. 33). Th. smeekt genade, wijzende op andere groote zondaars, aan wie de zonden vergeven zijn , 1 141 — 1228 , 28) (= Bl. 1397 — 1505). Onze dichter kiest daartoe David , Petrus , Paulus en Maria Mag- dalena 29) ; Lat. A. worden vermeld de Ninivieten, Rachab , Da- vid, Zachaeus, Petrus, Paulus, een hoereerder uit Corinthe, waarvan Paulus spreekt in zijn brieven en Cyprianus; bij C. de- zelfden, behalve Paulus en den Corinthier; bij Marbod dezelfden als Lat. A. en bovendien Maria Magdalena; bij Adgar: de Ninivieten, David, Petrus, Paulus, Cyprianus; in de eene Noorsche bewerking de Ninivieten, Rachab, David, Petrus; in de andere alleen de Ninivieten; in de eene Eng. David en Maria Magdalena; in de andere komt de passage niet voor. 30). Wat betreft de vermelding van Uria, wij vinden die behalve in onzen tekst ook bij C. 1049, 31) bij Adgar (K. t a. p.) en in de 2e Eng. bewerking, en hier met ongeveer gelijke bewoordin- gen als bij ons, nl. "(he)made sle the knight Urri and to cheves (mnl. keefswijf) tok his levedi (d. i. lady, = 1192 vg., BL I43i vg.) 32). De merkwaardige omstandigheid, dat David op nieuw met de gave der prophetie begiftigd werd, n 77 (= Bl. 1437): Als hi gheweest hadde te voren, wordt ook vermeld Lat. A. 491 b: sed etiam denuo prophetiae donum accepit, en bij Adgar: "Mais puis de rechief Ie bel dun De la sainte profecie , . . . . receut après la folie, doch niet bij C. noch bij Marbodus. De uitwei- ding 1209 — 1227 (= Bl. 1486—1505) is uit de verte te vergelij- 28) Een gedeelte is geïnterpoleerd, nl. Bl. 1438—55. 29) Eva, die Kölb. 32 bij de voorbeelden van "genade door berouw'* opnoemt, behoort er natuurlijk niet bij. Het gedeelte van den mnl. tekst waarin zij genoemd wordt, is bovendien geïnterpoleerd. 30) Kölbing 32. 31) Kölbing heeft bij de opsomming Coinsy over het hoofd gezien. 32) ald. 32. 14 ken met het Lat. 491 £: Unde et ego miser peccator enz. Maria antwoordt Th. dat zij door zijne gebeden en tranen ge- roerd zijn voorspraak wfl zijn, indien hij zijn geloof uitspreekt in de godheid van Christus, 1229 — 1242 (z= BI. 1506 — 1523); Lat. Cap. 11: Confitere, quia quem ego peperi est Christus fiKus Dei vivi enz. Theoph. aarzelt dit te doen , omdat hij met dienzelfden mond , waarmede hij dit belijden zou, Christus heeft verloochend, 1243 — 54 (= BI. 1524 — 35). Ook in *t Lat. Cap. n:Etquomodo praesumam ego infeüx, et sordidum et pollutum habens os, qui abnegavi filium tuum, enz. De bekentenis van het overhandigen der officieele acte wordt hier in 't Lat. er aan toegevoegd, doch bij C. en onzen dichter weggelaten, ook bij Marbodus (Cap. n): per tua scripta negatus. Marbodus komt hier weer met onzen tekst overeen: Qualiter audendo, Dominumque Deumque fatendo, Os queo tam dire foedatum nunc aperire, Quod male foedavi, cum te, Praesancta, negavi. Doch het overige is weer geheel afwijkend. Bij C. zijn de beide "sermones" van Maria ineengesmolten (C. 1109 — 1139.)' Maria maant Th. aan, om vol vertrouwen zijn geloofsbelijde- nis te openbaren, 1255 — 1268 (= BI. 1536—1549). Ook Lat. A. en Marbodus hebben $ene soortgelijke opwekkende toespraak van Maria, maar natuurlijk C. niet. Th. uit zijne geloofsbelijdenis 1269 — 1314 (=61.1550-^-1592, 1605 en 980) vg. Lat. A Cap. 12, Marbodus Cap. 12 en C. 1141 — 1212, waar evenwel Maria meer op den voorgrond treedt. Hetgeen er bij den mnl. dichter aan wordt toegevoegd om het door Th. gezegde in overeenstemming te brengen met de 12 artikelen des geloofe, als ook wat hij aangaande de drieeenheid verklaart , houd ik voor geïnterpoleerd. Zie beneden. Thans belooft Maria hem onvoorwaardelijk hare bescherming en voorspraak, 1315 — 1334 (= BI. 993 — 1012). Lat. A. Cap. 12 : Ego propter baptismum (vs. 1328) quod accepisti et propter nimiam compassionem , quam circa vos christianos habeo (vs. 1327)... accedo et rogo illum (Christum) pro te... quatenus te suscipiat. C. 1213 — 38 en Marbodus Cap. 13 wijken meer af. Maria verdwijnt uit het gezicht en Th. blijft drie dagen en drie nachten weenende, biddende en vastende hare terug- komst verbeiden, 1335 — 1350 (= 1013 — 1028). Lat. Cap. 13: Cum dies factus esset... abscessit ab eo immaculata Virgo. Et per triduüm amplius.... in terram faciem percutiens in eodem venerabili templo sine cibo permanens, lacrymisque locum infun- dens, non recedebat. Hier wordt bij allen melding gemaakt van het Mariabeeld , ook Lat. A. : conspiciens ad clarum lumen et inefïabilem vultum gloriosae Dominae Nostrae. . . . Mariae. Na drie dagen komt Maria terug met de blijde boodschap , dat Th.'s zonden zijn vergeven, indien hij niet weder tot de vroegere afdwalingen vervalt, 135 1 — 60 (= BI. 1029 — ^ en 1607 — n). Ongeveer gelijk C. 1257 — 82. Meer overeenkomst heeft Lat. A. Cap. 13: Homo Dei, sufficiens est poenitentia, quam ostendisti Deo. Suscepit enim Dominus lacrymas tuas et petitionibus tuis annuit propter me; si quidem et tu haec observaveris in corde tuo.... usque ad diem obitus tui. Th. wordt in zijne vreugdebetuigingen gestuit door de gedachte aan de acte, die hij den duivel heeft overhandigd. Hij vraagt de hulp van Maria om het stuk terug te erlangen , 1361 — 1394 (= BI. 1612 — 1645). Lat. A. (Cap. 13) is hier zeer beknopt; C. 1283 — 1320 heeft meer overeenkomst, bv. 1374 vg. metC. 1293: Encor frémis touz de peur; 1383 vg. = C. 1294 vg. : Jamèsnul jor n'iere asséur Devant que je r'oie Fescrit. Maria verdwijnt weder uit het gezicht (hoewel het in 't mnl. niet uitdrukkelijk gezegd wordt) en Th. blijft weder drie dagen en nachten in gebeden hare terugkomst verbeiden, 1395 — 98 (BI. 1646—49) = C. 1321—24. Lat. A. Cap. 14: Iterum ergo lugens valde.... Mariam deprecabatur. Post tres vero alteros dies enz. i6 Van vermoeienis en waken en ten gevolge zijner overstelpende aandoeningen in een diepen slaap gevallen , bemerkt hij de terug- komst van Maria niet, die hem gedurende zijn slaap het geschrift op de borst legt en zich verwijdert , 1399 — 141 1 (= BI. 1650—1664) Lat. A. Cap. 14 en Marbod 15 zijn weder zeer beknopt, terwijl C. 132 1 — 1335 verscheidene trekken met onzen tekst gemeen heeft. Terwijl de Lat. teksten slechts spreken van een gewonen slaap (porrigit in somno testamentum Vicedomno, M.), heeft C. in overeenstemming met onzen tekst: La tiercé nuit tant ot veillie, Tant jeusné et tant traveillie, Et tant ploré et tant gémi Que devant Tautel s'endormi." Ook vs. 1407 vg. komen merkwaar- dig overeen met C. 1334 vg.: Et si li a la charte mise Deseur Ie piz muit doucement (= gemackelike). Zoodra hij ontwaakt is (tiersten = C. 1336 isnelement), vindt hij den brief, en nu eerst kon hij zich voor de lagen van Satan veilig achten, 1412 — 22 (=B1. 1665 — 75). Het Lat. (Cap. 14) is hier ook zeer beknopt, maar drukt Th.'s vreugde sterker uit: ita ut etiam omnium membrorum ejus juncturae paene sol- verentur. Ook C. 1336 — 72 is veel sterker in zijn uitdrukkin- gen en legt Th. eene redevoering in den mond. Den volgenden dag, een zondag, welke bijzonderheid in alle bewerkingen wordt gevonden, gaat Th. met den brief naar de kerk, vertelt den bisschop zijn geheele wedervaren, ten aanhoo- ren en tot groote verbazing van al de aanwezigen en vertoont den brief, 1423 — 1454 (= BI. 1676 — 1707). Het Lat. Cap. 15 is hier zeer beknopt, behalve dat het de geheele geschiedenis van Th. nog eens in eenige regels samenvat. C. 1401 — 1435 k u ^~ voeriger, maar vermeldt alleen, evenals onze tekst, dat de ge- schiedenis van Th. verhaald werd. Vs. 1462 : "Als die ewangelie was ghelesen" vindt men woordelijk terug in 't Lat "post lectio- nem Sancti Ewangelii ," maar niet bij C. noch bij Marbodus. Vs. 1460 "Alle die liede waren ter kerken ," vindt men niet teru^ in 't Lat. , wel bij C. 1386 en in de Eng. bewerkingen (Kölb. 34). De bisschop houdt naar aanleiding van het gehoorde een sermoen 17 tot de verzamelde geloovigen, 1455 — 1546 (-=. BL 1708 — 1806). Het Lat. en C. zijn in deze preek zeer afwijkende van onzen tekst. Terwijl in Lat. A. Cap. 16, Marbod Cap. 16 en C. 1438 — 1566 op de uiteenzetting van hetgeen met Th. is geschied en de les- sen die daaruit te putten zijn (C. 1438 — 1502) , eene verheerlij- king volgt van Maria (1603 — 1668) en eene meer of minder uit- voerige aanhaling der gelijkenis van den verloren zoon (1583 — 1602)1 wijst onze tekst tot toepassing alleen op het nut van de boete- doening: hij staat dus hierin alleen. Slechts hier en daar vindt men een punt van overeenkomst, bv. 1481 — 86 met C. 1505 vgg.: Venez véoir sans delaiance Com grant chose est de péni- tance Et come ele a grant efficace. Het eenige punt dat alle drie de teksten gemeen hebben , is het wijzen op den korten tijd van boete, waardoor Th. zijne ziel redde, nl. mnl. 1521: Hine dede maer viertich daghe Penitentie; Lat A. Cap. 16 :hic frater noster quadraginta diebus in venerabili templo... gratiamrecepit, Marb. Cap. 16 : Explevit numerum totidem (40) lacrymando die- rum: C. 1547: Ci bons péchières qui ei gist.. A jéuné quarante jors En granz soupirs et en granz plors. Doch ook dit punt wordt in onzen tekst anders behandeld; in alle andere teksten nl. wordt het vastgeknoopt aan de vergelijking met Mozes. — Het Lat. en C. hebben opmerkelijke punten van overeenkomst, bv. "Venite, conspicite quantum valet gemitus animae et cordis contritio" met C. 1535: Venez véoir... Comme est plesant au Sauvéor Et délitieuse afflictions, Repentence et contrictions. De bisschop richt Th. op, 'verzoekt hem den briefin 't vuur te werpen, en dient hem het H. Avondmaal toe, waarbij het wonder plaats heeft, dat het gelaat van Th. plotseling wordt ver- licht, 1547—1570 (= BI. 1807— 1830). Lat A. Cap. 17, C. en onze tekst karnen hier ook in de bijzonderheden overeen; mnl. 1550 — 52 = C. 1671: Teophilus sans demoréeQui la face ot muit esplorée A fet drecier et relever; mnl. 1559 vg. = Lat. annuens manu Episcopus ut tacerent, ait: Pax vobis; mnl. 1564 — 7 = Lat. Statim effulsit facies Vicedomini sicut sol, = C. 1689: Son 2 i8 vis si grant clarté rendit Qu'ausi com souloil resplandit; mnl. 1568 — 70 = Lat: Et videntes. . . . amplius glorificabant Deum, qui facit mirabilia magna solus ,= C. 1693 Tout cil qui eest miracle virent Moult duiement s'en esjolrent... Dieu et sa mère en mer- cièrent Th. begeeft zich naar het beeld waar Maria hem verschenen is; hij blijft daar drie volle dagen onafgebroken in dezelfde hou- ding staan; en na toen van de aanwezigen afscheid te hebben genomen, geeft hij den geest en wordt begraven op de plaats, waar hem het mirakel is geschied, 1571 — 86 (= BI. 1831 — 46). Hier slechts weinig overeenstemming met Lat. en C. b.v. mnl. *578 — 81 =z Lat. : tanquam confixus in eo loco = C. 1736 : Qu'en III jors ne plus que un grez Ne se croula ne ne se mut; mnl. 1581 — 83 = Lat.: post triduüm osculans fratres, = C. 1741 Bessiez les (= ses compagnons) a com bien apris Et puis atous a congié pris. Hij wordt op de plaats zelf begraven, mnl. 1585 vg. Lat: in eo loco in quo et sepultus est ; C. iyóoEllieumeisme oü ce avint L'enterrèrent moult hautement. Overigens wordt van Th/s vasten bij onzen dichter niet gesproken, terwijl Lat. A heeft modicum gustans en C. 1725 weder heeft: Theophil- lus, ce dist Testoire, Ainz puis ne pot mangierneboire, en 1732: III jors jéuna touz entiers En oroison devant s'ymage. (Van het beeld, dat ook in onzen tekst 1575 genoemd wordt, wordt Lat niet gesproken). — In Lat. en C. wordt nog vermeld, dat Th. zijn goed aan de armen vermaakt (Omnia sua egenis distribuit et optime cuncta disponens = C. 1739: Sez compagnons a touz mandez), bij onzen dichter niet. Met een kort slotwoord eindigen onze dichter en Lat. A., ter- wijl C. nog 300 verzen besteedt aan moralizeeren over roemzucht en hoogmoed , om ten slotte tot nederigheid aan te sporen. Slechts moet nog worden opgemerkt, dat mnl. 1588 vg. eenigszins wor- den teruggevonden in C. 1765: "Car il vint moult a bone fin. Wat is nu de uitkomst van ons onderzoek? Wij hebben ge- zien, dat onze tekst bij veel dat hem uitsluitend eigen is en dat i9 van eene zelfstandige, al is het dan ook niet altijd voortreffelijke, Opvatting van zijn onderwerp getuigt, toch groote punten van overeenkomst vertoont nu eens met Lat. A, dan eens met Mar- bodus, dan weder met Coinsy, elders weer met de tweede Eng. bewerking , op andere plaatsen met het fir. van Adgar , en hier en daar ook met de noorsche bewerkingen. Mogen wij daaruit aflei- den, dat onze dichter al die teksten gekend heeft ? Dat zal niemand beweren. Maar toch geloof ik het er voor te mogen houden , dat de nml. dichter de Acta Sanctorum bij zijn arbeid onder het oog, en de bewerking van Marbodus en het Fransch van Coinsy zoo al niet onder het oog, dan althans voor oogen gehad heeft. De dichter moet dan een belezen man , een man van smaak geweest zijn. En dit is, dunkt mij, geen gewaagde onderstelling. Het is niet onmogelijk, dat wij van den dichter, zonder het te weten, ook andere werken hebben in onze mnl. letterkunde, of dat hij meer geschreven heeft, dat is verloren gegaan. De dichter moet iemand geweest zijn met een bekenden naam en iemand van^wien men eene bewerking der Theophilus-legende niet zou verwacht hebben, zoo althans moet m. i. opgevat worden de uiting in de inleiding, vs. 17 vgg: Oft noch worde openbare Ende iement wiste wie ie ware, Hine sal mi dit niet lach teren Noch minen name daerbi niet achteren. Welke reden kon er voor den dichter bestaan, om zijn naam geheim te houden of te wenschen, dat hij onbekend zou blij- ven? Die kan, bij zulk een onderwerp als de Theophilus, waar de stof zelf onmogelijk aanstoot geven kan , bestaan voor iemand , die vreest een gevestigden naam te zullen verliezen door de be- handeling van het onderwerp. Dat hij vertaalt, en niet eigen werk levert (vs. 13) kan geen reden tot lachteren zijn, want hoe weinig mnl. dichters waren tot oorspronkelijk werk in staat ! Hoe het zij , ik voor mij houd het er voor , dat onze 20 dichter zich zelfstandig geplaatst heeft tegenover zijn onderwerp, dat hij de drie bovengenoemde bewerkingen der legende gekend en daaruit naar welgevallen geput heeft, doch dat hij ook, waar hij meende dit te moéten doen, geheel zijn eigen weg is gevolgd. Hij heeft althans één bewijs van zelfstandigheid, oordeel en goeden smaak gegeven bij de keuze der voorbeelden van hen, die door boete hunne zonden hebben verzoend. 33) Hij noemt niet Rachab, slechts met het epitheton "de hoer" bekend; niet Cyprianus, "qui fist è. mainte enceinte fame Traire et sachier 1'enfant du cors," niet een losbol uit Corinthe, maar David, Petrus, Paulus en Maria Magdalena, personen, wier ondeugden en afdwalingen in geen geval zoo stuitend zijn als die van Cypria- nus en die meer dan de anderen bekend zijn en dus voor het aanhalen als voorbeeid veel meer gepast. Ik moet ten slotte nog het resultaat bespreken, dat door Köl- bing uit zijn onderzoek getrokken wordt. Kölbing beweert (bl. 37), dat de mnl. , de tweede engelsche en de beide noorsche bewerkingen eene engere groep vormen f wat tekstredactie betreft. Zooals men uit mijne ontleding van den tekst heeft kunnen zien , is er voor deze bewering geen genoegzame grond. Een paar malen is er tusschen een paar van die teksten overeen- komst van gedachtengang en woordenkeus waar te nemen , maar die is even vaak, zoo niet vaker op te maken tusschen som- mige dier teksten met de andere bewerkingen. Het mnl. komt bv. vrij wat vaker overeen met het Fr. van Coinsy, of het Lat. der Acta Sanctorum, dan met een der Engelsche of Noorsche teksten. Ook heeft Kölbing zijn onderzoek niet tot het einde toe voortge- zet; bij het sluiten van het. contract tusschen den duivel enThe- ophilus staakt hij het reeds en wij hebben gezien, dat eene ver- gelijking van het latere gedeelte der teksten evenveel uitkomsten had kunnen geven als het behandelde deel. Kölbing had m. i. zijne taak wat dieper moeten opvatten en meer au fond behan- 33) lul. bl. 13.; 21 delen: in geen geval kan er na een halverwegen gestaakt onder- zoek een beslissend oordeel worden uitgesproken. Op dit onvolledig en onjuist resultaat redeneert Kölbing verder voort : wij behoeven hem op dien weg niet te volgen , want de dus verkregen uitkomsten kunnen ons toch niet bevredigen. Ook bespreekt hij met een enkel woord het oordeel van Sommer, die (bl. 43) als zijne meening te kennen geeft, dat de gemeenschap- pelijke bron van al de latere bewerkingen het Lat. der Acta SS. zou zijn , en dat de verdere onderling verschillende détails afkom- stig zouden wezen van één dichter, waarvan de andere bewerkin- gen ze zouden ontleend hebben 34). Hoewel ik het met die meening niet geheel eens ben, zoo kan ik mij toch beter hiermede vereenigen , dan met het vermoei dèn van Kölbing (bl. 39), dat "de gemeenschappelijke ktijnsehe bron van alle latere bewerkingen een verloren Lat* tekst zoude zijn." Immers hoe zijn dan de vele punten van verschil te ver- klaren, die wij in de bijzonderheden van al de bewerkingen' hebhen opgemerkt? Die zouden eerst dan voldoende verklaard worden, als men aanneemt dat die verloren tekst eene geheele groep onderling verschillende redacties heeft geleverd, waarvan de talrijke latere bewerkingen ieder een ander exemplaar hebben voor zich gehad. Is dit reeds op zich zelf onwaarschijnlijk, nog onwaarschijnlijker wordt dit als men bedenkt, dat dan die ge- heele groep van teksten, welke blijkbaar in verschillende landen verspreid heeft moeten zijn, spoorloos verdwenen is. Zouden nu al de andere bewerkingen dezer in de middeleeuwen algemeen be- kende legende voor ons bewaard zijn , terwijl juist van die eene groep der tekstredacties tot heden geen spoor is te vinden? Dit komt mij in zoo hooge mate onwaarschijnlijk voor, dat ik voor 34) De bewering van Sommer, dat onze mnl. tekst voornamelijk naar Marbodns bewerkt is, is onjuist, zooals ook Ktflbing bij verschillende gelegenheden doet opmerken. Men vergelijke ten overvloede mijne ontle-' ding van den tekst. 22 mij van een nieuwen Latijtischen tekst geen heühoegenaamd.ver- wacht. Liever sluit ik mij althans gedeeltelijk aan bij Sommer, die bet Latijn der Acta SSL voor de gemeenschappelijke bron der nieuwere bewerkingen houdt: Zoo is ook de uitspraak van onzen dichter gerechtvaardigd, die verklaart uit het Latijn te vertalen. 