VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Zie hier eene proeve van *s Mans hartelykheid, in ’t flot zyner Leerrede: Wordt gy dan ooit geroepen tot ly- „> den, oprechte aanklever van den beminnelyken Jefus! s» wordt gy gehoond, gelasterd, benadeeld, vervolgd en ə» zelfs ter dood gevorderd, betreur wel'de menschlyke > boosheid, aanfchouw#’er in uwe oorfpronglyke beeldte- C 9 nis, heb een innig medelyden met de werktuigen van pẹ» uwen tegenfpoed, en beveel ze vuuriglyk aan de God- | Hh5 5 ly- 442 P. J: VAN LELYVELD „ lyke ontferming; maar verblyd u tevens hartelyk, dat „ uw Hemelfche Vader u de gelegenheid fchenkt, om de „ oprechtheid van uw geloof en fìefde te beproeven, en a leef in dat onwankelbaar vertrouwen, dat niets u zal » kunnen fcheiden van de liefde van Christus, zoo zelfs s dat al het kwaade, * welk u in dit land van vreem- , delingfchap bejegent, u gewisfelyk ten goede zal me- dewerken, en in het Hemelsch Vaderland overvloedige » ftoffe zal opleveren van Godverheerlykende dankzeg- s Zing en eeuwige hos vil Agter de Lieerrede ent-. moeten wy eenige Byvoegzels, dienende ter ophelderinge of uitbreidinge vån zommige gezegden. In het laatfte Byvoegzel noemt Mr. LELYVELD, met een woord, eeni- e nutte gevolgen of leeringen, welker verdere ontwikke- ing vreeze voor de veel uitvoerigheids hem deedt ag- terwege laaten. Onder de zogenaamde nutte gevolge brengt hy de twee volgende: „ Werkheiligheid, of de begeerte, aan den mensch zoo eigen; om eene eigene gé- „ rechtigheid voor God op te richten, verraadt 's Mem „ fchen onkunde, verblinding en dwaasheid. —— Een s» Christen kan nooit genoeg doordrongen zyn van ’t ge- s, voel zyns onvermogê@ns ten goede, en van de volftrek- „ te noodzaaklykheid der invloeden van Christus ’s Geest.” In de Byvoegzels ontmoeten wy verder eene Anekdote , welke wy hier willen mededeelen. In de Leerrede had LELYVELD gefchreeven : Gelyk het allezins met de s» waarheid overeenkoomt, het geen ons kostelyk juweel, s de Heidelbergfche Katechismus, naar de voorlichting van s» °t Goddelyk woord, gefterkt door eene treurige ervaa- ring, zoo gepast als nadruklyk ter neder ftelt, dat de » mensch van natuure geneigd is God en zynen naasten „te haaten , alzoo is het even min betwistbaar, dat de » uitwerkzels dezer droevige zielsgefteldheid oneindig vet- „ fchillen, naar den onderfcheiden aatt der onderwerpeta .» en der omftandigheden.…” Op deeze aanmerking flaat het volgende: „ Zeker geleerd en godvruchtig Man was s gewoon, wanneer ‘er openbaare rechtsoefening gefchied- » de, zich plegtig af te zonderen, en God ootmoedig te 9, danken, dat.hy dus verre bewaard was gebleeven van a» het pleegen zulker misdaaden, welke voor den werelde „ lyken Richter ftrafbaar zyn, om dat hy moest erken- „ nen, dat de zaaden van alle die wanbedryven in zyn „ hart gevonden wierden, en dat hy het alleen der God- s» Gelyke goedheid te danken had, dat dezelve niet uit- » ge- IETS OVER DE LIEFDE, ENZ. © 4% „ gefprooten waren. -En wie (vraagt LELYVELD) was 92 a Man? onze verdienitelyke Landgenoot H. BOER- 2 HAVEN , welken niemand ligtelyk onder dé Dweepets a tellen zal.” | Kort én Eenvouwig Onderwys in de Geloovs- en Zeeden- deer: waar in de voornaamfte Waarheeden en Pligten , - welken de Reeden en de Godlike Openbaaring aan ons ontdekken en voorfchryven, op eene duidelyke wyze, en in eene gelydelike order, worden voorgeflelt. Door £ L. Ze Hoorn, by L. Vermande, 1796. In 8yo: ge. `’ Bs byzonderheden bevat dit Vraagboekje, of men kan XJ dezelve ook in andere foortgelyke Opftellen aantref- fen. Alleenlyk zouden wy aan het tezeuwoordig Gefchrift boven veele andere den voorrang geeven, om dat het Zedekundige gedeelte hier afzonderlyk, en; naar gelange van des Schryvers beftek, uitvoerig is behandeld; iets, welk veelal, om deeze of ‘geene redetten, wordt ver- waaloosd. In het Voorberigt zegt de Onderwyzer, dat hy, zynen raam hebbende verzweegeh, egter noodig heeft geoordeeld te melden, dat hy Leeraar is in eene Her- vormde Gemeente; en dat men derhalven, in dit Onder- wys, de Geloofs- Leere vindt, zo als dezelve in de Her- vormde Kerk wordt beleden. Van de twee Afdeelingen, in welke het Boekje onderfcheiden is, behelst de eerfte, in honderd vyftig Vraagen en Antwoorden; eene Opgave van de voornaamtte Waarheden des Geloofs, — en de andere, in even zo veele: Vraagen en Antwoorden , de gewigtig- fte pligten der Zedeleere, Over ‘t- geheel genomen is de Opftellet niet ongelukkig geflaagd in klaarheid van voordragt. Befcheidenheid heeft zyne pen beftuurd 3 hefdelooze veroordeeling van anders denkenden zal men ’er niet ontmoeten. Onder het opzigt van een bekwaamen Onderwyzer zal aldus dit Leerboekje tot een voegzaa- men leiddraad kunnen dienen voor leden der Hervormde Gemeente , om hunne kinderen te doen bekend worden, zo met de algemeene Waarheden van het Christendom, als met de byzondere Leerftellingen van hun Kerkges nootfchap: terwyl de aanwyzingen in- het Zedekundig vak de jeugdige gemoederen tot deugdzaame menfchen en vroome Christenen zullen kunnen vormen. s 444 P. F. ROOS, SURINAME VERHFERLYEKT. k Suriname verheerlykt, door p. F. ROOS. Te Amfterdam, by H. Gartman, 1795. In gr. 8yo. 27 bl, l OP het berigt van het. voorgevallene in Holland en elders , beklom de Burger Roos, op den ar Sep- tember des Jaars 1795, den Predikftoel in de Luther- fche Kerk in; Suriname, om- het heil, welk aldaar wierdt genooten, in tegenftelling van het deerlyk gefolterd Eu- ropa, in maatzang te verheerlyken. Wy pryzen des Dich- ters goedhartige welmeenendheid, en neemen deel in het eluk, welk hy, in het overzeesch Gewest, met zyne andgenooten fmaakte, toen hy dezelve tot dankbaare blydíchap zoet op te wekken. Doch het fmart ons, dat Roos, in verfcheiden opzigten , zyne toehoorders met ydele verwagting, en tot nog toe onvervulde beloften, heeft ge- ftreeld. ANT. MARTINI, E. M. ENGELBERTS, en anderen. Te Amfterdam, by J. Allart. Jn gr. 8vó. Met de Bylaa. en 135 bl. — Dezelfde voor het Veertiende Deel 118 }. Voor het Vyfiiende Deel rig bl. | eten beginnen wy, na verloop van omtrent een jaar (*), onzen Leezeren weder eenig verflag te doen van deeze, over het algemeen , dubbel leezenswaardige Byvoegfelen en Aanmerkingen. Eene overftelping van buitengewoone bezigheden heeft den Schryver van dit Artikel, geduurende eenen geruimen tyd, verhinderd de uitkomende Deeltjens met de vereischte oplettendheid te leezen, hierendaar eenige byzonderheden na te zien, kortom zich in ttaat te {tellen om ’er een behoorelyk bericht van te geeven. De bedoelde verhinderingen heb- ben nu een einde genomen, en men hoopt thans hetgeen men in deeze taak ten achteren is geraakt fpoedig we- der in te haalen. Dit zal ook te gemaklyker vallen, dewyl van de voorgaande Stukjens doorgaans vry breed- voerige Uittrekfels zyn gegeven, en nu alleen: noodig is, dat wy van deeze en de nog vòlgende eenig kort Bericht mededeelen, Het Dertiende Stukjen begint met de herttellinge van KAREL DEN ÍÌden op den throon van Engeland, mm het far 1660, en het beleefde en kostbaare onthaal dien orst, ter deezer gelegenheid, aangedaan, zo door de meene Staaten als door die van Holland. - Vooraf aat nog eenig bericht van de handelwyze, welke de Braaten te vooren omtrent dien Vorst hadden- gehouden, en welke denzelven gunftiger werd, naarmaate men oor- deelde minder van CROMWELL en de Engelfchen te be- hoeven te vreezen. By die geiegenheid wordt, bl. 5, efproken van het nachtbezoek door den Engelfchen Re. EA DOWNING Op zekeren tyd aan Koning me in en (*) Het bericht van het elfde en van het twaalfde Stuk is te vinden in de Aig, Vad. Letteroef. voor 1795; No. 1e, bl. 434, EUV. Oe 444 BYVOEGSELS den Haag, volgens zeker Verhaal, gegeven. CERISII welke alt Verna uit een Rok Tydfchrift Se nam, zonder de echtheid daarvan te verzekeren, had reedg aangemerkt , hoe verachtelyk het charaêter vån deezen DOWNING (*) wås, zelfs volgens de getuigenisfen van Engelfche Schryveren, welken voor het overige in aat- ftundige begrippen grootlyks van elkander verfchilden, Hy had getoond, dat der Staaten handelwyze omtrent den ongelukkigen en omzwervenden Vorst geheel anders was, dan DOWNING, indien ’er eenige grond voor het verhaal is, dezelve deed voorkomen, misfchien, met oog- merk, om, ingevalle kamer in het bezit zyner rechten herfteld wierd, zichzelven altoos in veiligheid te kunnen ftellen. — - Maar hier vinden wy, bl. 7, uit AITZEMA overgenomen het verhaal van een ander bezoek, door denzelfden DOWNING, ook by nacht, doch openlyk, aan den Vorst gegeven, het welk by monde van den eenen tot den anderen voortverteld, in den tyd van 120 jaren, of daaromtrent, die wonderbaare. gedaante kan hebben aangenomen , waarin het CERIsleR was voorgekomen, Op bladz. 8, env. vinden wy een breedvoerig verflag van Koning KARLLs verblyf in den Haag, wanneer hy, ter gelegenheid van zyne herftellinge , over Holland na Engeland reisde , van het Onthaal, waarmede men dien Vorst vergastte, en van de aanfpraaken, waarin men, door den mond van den Raadpenfionaris pe wrrr, zich deszelven vriendfchap aanbeval. Van de laatfte aanfpraak, waar; ‚mede men den Vorst eene goede reis wenschte, vindt men, in de Bylaagen, een Affchrift , getrokken uit de eis Refolutien van Holland, van den 2 Juny 1660, etgeen elders niet in druk voorkomt, en in bewoordin- gen veel verfchilt van hetgeen men by ArrzeMA kan leezen. Die aanfpraaken getuigen, in het algemeen , meer van de ftaatkunde dan van de rondborftigheid des Spreckers, of der geenen, in welker naam hy het woord voerde, of, zo als onze Schryvers zich, bl. 18, uitdruk? ken, zy werden gedaan in die overdreevene taal van | s DUI? (* Men zie, onder anderen, ook onzen WAGENAAR, Vadert. Hist., D. XUI, bl. 46 , over het gedrag van DOWNING , ten opzichte van eenige der Rechteren van KAREL DEN l; byzon- aen Predikant oker, welken hy zelve als Kapellaan gẹ- iend had, TOT DE VADERL. HISTORIE. AAR » buitengewoone blydfchap, of, liever, verrukkinge, die » verre t grootfte deel der Nederlanderen, by de om- » wenteling der Engelfche zaaken, fchynt gevoeld te heb- » ben, en welke ook de Staaten (hoezeer [l. hoe] dan » fommigen derzelven, voor zig, in °t byzonder, mogten » denken) van hun pawie rekenden, thans, te moeten s belyden.” Inderdaad, het leézen deezer fraaiheden kan men zich njet onthouden van het gevoelen van CE- RISIER by te vallen. „Noch deeze aanfpraak ,? zegt hy (*), doelende op die, welke de Raadpenfionaris deed, wanneer de Koning de Vergadering der Staaten van Hol- tand bezocht „ noch die, welke be WITT tot denzelfden s» Vorst richtte, wanneer dezelve gereed ftond om te ver. - s trekken, {choon in dien tyd zeer toegejuicht, beantwoor- s den aan den grooten naam van den Raadpenfionaris, es Het zonderlinge van den ftyl en van de uitdrukkingen » is vErfchoonbaar naar dien tyd, en in iemand, die met » de Franfche taale niet gemeenzaam was. Maar de ~ ə grootfpraakige en overdreven denkbeelden kan men niet s, verfchoonen, ten zy men onderttelle, of dat deeze groo- s te man , als buiten zynen kring zynde, in verwarrin » geraakte, of dat het ten uiterften bezwaarlyk is zich. » haauwkeurig uit te drukken, wanneer men zonder re- » den moet pryzen en vleien- zonder oprechtheid.” — De Koning beantwoordde de aanfpraaken met even wriendiyke woorden, en werd verfcheide maalen op het prachtig(te onthaald, waartoe de Staaten Generaal drie, en die van Holland zes, tonnen fchats beftemden. Men vindt van de gegeven maaltyden verder eenige befchry- ving, en des Konings getuigenis, uit AITZEMA overge- nomen, » dat hy, nimmer, beter gegeten, en, onder alle » de gastmaalen, waârmede men hem, in Frankryk, » Duitschland , Spanje en de Spaanfche Nederlanden , s» vereerd hadt, en die zeer kostelyk geweest waren, ’er » niet één gezien hadt, die, eenigfints, te vergelyken ss Was, by den #weeden hoofdmaaltyd, op welken hem de » Staaten van Holland, des avonds van den 30 van Bloei- ss maand , hadden onthaald.” — — De Koning vertrok n tweeden van Zomermaand, en konde, reeds onder zeil zynde, » niet naelaeten te feggen , dat men de 3 Éc: (*) Tableau de P'Hist, Gen. des Provinces Untese Tom. Vi, Pe 5Ó1s 562. ‘ 443 e BYVOEGSELS = *? l ? ie s bekennen, dat het onmogelyck was, dat fyne eygen One s» derfaten meer teorheyt voor hem fouden konnen hebben, » als dat Volck, over welckers afe&ien hy fagh, dat hy niet „> minder regeerde, als hy gingh regeeren over de wille » der Engelfchen (H),” —— Dan alle deeze fchoone woorden verdweenen welhaast in rook. Het is bekend, hoe Koning KAREL in het vervolg de afečien der Ne- derlanderen beloonde. Waarlyk men kan STELLINGWERF niet veel ongelyks geeven, wanneer hy, ter gelegenheid van deeze prachtige en kostbaare maaltyden, zeide, „; dat » het beter ware het geld van den ftaat te betteeden s tot het aankoopen van gefchut,buskruid en kogels, dan a» tot diergelyke feesten,” zo als CERISIER, waarfchyne= łyk uit de nog ongedrukte Gedenk{íchriften van WICQUE- FORT, aantekent Çt). Bladz. 25, env. vindt men, in de handelingen van den , in +de Gefchiedenisfen van ons Gemeenebest, zo beken- den p’esrrADES aan het Britfche Hof, verdere ftaaltjes van de ftaatkunde der Grooten, en de handelwyze van belen Hoofden en derzelven Dienaaren jegens el- ander. Merkwaardig zyn ook, bladz. 30, env. de aans tekeningen over de poogingen door pe WITT gedaan, fchoon vruchteloos, om de beruchte Ae van Seclufie, in den Jaare 1654 door CROMWELL den Staaten van Holland afgedrongen, weder in handen te krygen, en over de verdachte wyze, waarop de Engelfchen, waar- fchynelyk met opzet, de teruggaave van het oorfprong- - lyke ituk ontweeken, zowel als de verklaaring, dat de gemelde Acte den Staaten van Holland was afgeperst , en niet, zo als fommigen ten onrechte zich verbeeldden „ den Proteétor aan bode ? In de Vaderl. Hist. D. XIJ, bl. 54 „ env. fpreekt wA- GENAAR van de gefchillen der Voetiaanen en Coccefag- nen, en zegt, by die gelegenheid, dat de Schriften van CARTESIUS door Voerrius afgekeurd wierden, terwyl hy coccejus telt onder de geenen, die de Werken van. den, Franfchen Wysgeer met genoegen lazen. —— Hier wordt, bladz, 38, env. uit de Brieven van coCcejus zelven, aangetoond, dat- de verdienttelyke Historiefchry- | | ver C*) Arrzema, IX D. bl. 872 873 en 874 [of van dea druk in folio, LV D. bl. 598, env.] l (1) Tableau, T. VL, p. 562, WOT DE VADER: HISTORIE. 449 ķer zich vergist, wanneer hy deezen Gódgeleerden voor ‚eenen begunttiger der gevoelens van CARTEsIUS houdt, Die Brieven toonen duidelyk, dat dezelve, hoezeer met gemaatigdheid over den genoemden Wysgeer oordeelende;, verre was van aan deszelfs beginfelen, en nog verder van aan de handelwyze van fommigen, welken die beginfelen _aankleefden, het zegel zyner goedkeuringe te hangen. Ook wordt door het geingen van den geleerden Mos-= HEIM getoond, dat „ de Coccejaanfche Godgeleerdheid en » de Carteftaanfche Wysbegeerte niets met elkanderen s» gemeens hebben:” maar dat „ dezelfde perfoonen, die, » in de Nederlanden , de Carrefianery dwarsboomden s » ook de heftigfte tegenítanders waren van de Coccejaan« s [the Godgeleerdheid,” en dat … deeze wederftand . . e „ de Cartefiaanen en de Coccejaanen in de noodzaaklyk- » heid bragt, om hunne. kragten te vereenigen , tot het »» verdedigen hunner zaak, tegen de fchriklyke aanvallen ə» hunner talryke vyanden.” Een andere misílag van wA- GENAAR», maar welke enkel de leevensbefchryving van coccrjus betreft, wordt ter gelyker tyd verbeterd. Bladz. 47, env. behelzen eene breedvoerige aantekening over het Verbond met Frankryk, na veel haspelens, ein- delyk in den jaare 1663 bekrachtigd, By deeze gelegen- heid wordt ook gefproken over de gemeenzaamheid van pe WITT met den Graave D'ESTRADES. En uit die voore dragt blykt duidelyk, dat de hollandfche Staatsman het waare belang van zyn Vaderland bedoelde, en geenzins, zo als zyne vyanden hem aanwreeven, op eene ongeoor- lofde wyze met Frankryk heutde. Maar na hetgeen vóór etlyke jaaren over het charaêter van den grooten Raadpenfionaris is edn » zoude het overtollig zyn hierover uit te weiden. Bladz. 64, env. leest men eene aanmerkelyke ophelde- ring over het gewigtig befluit, op den gden en 1rden van Oogstmaand 1664 , ter Generaliteit genomen om DE RUJI- TER na de kust van Africa te zenden, en van de midde. len „waarvan men zich wist te bedienen om dat befluit voor veele Leden der Vergaderinge, ja voor den Voorzitter zelven, geheim te houden. | Bladz. 85 en 86, wordt gefproken van de redenen, waarom de Engelfchen, na den ongelukkigen Zeeflag van den jaare 1665, de Nederlandfche Vloot niet {cherper vervolgden. De Aanmerker, indien men hem zo mag noe- men, geeft hier op een. gedeelte pen hetgeen HUME LETT. 1796, NO: II, i daate 450 BY VOEGSELS daaromtrent verhaalt, maar niet alles, zonder eenig ge- wach te maaken van het Verhaal door BURNET gegeven, hetgeen nog meer byzonderheden behelst, dan dat van HUME. Dit is te vreemder , daar in andere aantekenin- en de Gedenkfchriften van BURNET worden aangehaald, — Tisfchien moeten wy de oplosfing daarin zoeken, dat niet alle deeze Byvoegfels van dezelfde hand zyn. Wy komen nu aan de Byvoegfels , enz. voor het XIVde Deel der Wader. Historie. Deeze beginnen, gelyk dat Deel, met het noodlottige jaar 1672, waarin, gelyk be- kend is, de Staat der Vereenigde Nederlanden, door de zamengefpannen magt van Frankryk en Engeland , op den oever des ondergangs werd gebragt ; waarin de Ari- ftocratifche Regeering der meeste Provintien plaats maak- te voor het Stadhoudérlyke gezach, en cen der grootfte Staatsmannen van Europa, de beroemde JOHAN DE WITT nevens zynen onrechtvaardiglyk veroordeelden Broeder, aan de grootheid des Prinfen van Oranje door een woe- dend gemeen te deerlyk werd de ens terwyl het be- loonen van het voornaame werktuig dier gruweldaad, den fnooden TICHELAAR, het beletten van alle onder- zoek naar de handdaadigen en andere omftandigheden , eene onuitwischbaare vlek veroorzaakten in het leeven van WILLEM DEN Íl, en denzelven onder het rechtmaa- tige vermoeden bragten, dat de moord der beide Broe- ders , indien al niet met zyn voorweeten en goedkeuringe fchied, ten minften hem behaagde, en zyne wraakzucht îtreelde. Het is waar, BURNET verhaalt (*), dat de Prins van dit oe nooit fprak dan met het uiter- fte afgryzen. Maar konde hy wel anders, indien hy eeni- ge achting wilde behouden ? En deeze bedachtzaamheid moest hem, die van jongs af, volgens het getuigenis van denzelfden Schryver (t), zich tot omzichtigheid en ach- terhoudendheid gewend had , niet zeer zwaar vallen. Kortlyk zullen wy ook uit dit Stukjen eenige weinige byzonderheden onzen Leezeren aanbieden. WAGENAAR had (1) eenige twyfeling te kennen ge- geven, of op zeker ftuk, by DU MONT en by VALKE- | NIER s C e, Memoires pour fervir à l'Histoire de la Grande Bretagne, t . Ld 59. (+) Tom. V. p. 100. i (H Vad. Hist, D. XIV, bl. 29. TOT DE VADERL. HISTORIE. ASL NIER voorkomende, volgens welk de meerderheid der Staaten van Overysfel zich, in het bovengemelde. ongeluk- kige jaar, met den Bisfchop van. Muníter. zoude verdra- gen, en denzelven voor Heere hebben aangenomen, wel genoegzaame (taat te maaken zy. Daar het gemelde Stuk, by de beide aangehaalde Schryvers, niet ondertekend is, kan het zyn, dat men hierin de reden van des Histories fchryvers twyfelinge te zoeken hebbe. Doch daarop wordt hier, bl. 29, aangemerkt, dat men, by DU MONT, meer» maalen ook voltrokken ftukken, zonder ondertekening s vindt uitgegeven; dat het bedoelde ftuk ook in de Ryks- archiven is gevonden; dat, eindelyk, WICQUEFORT, in hst nog onuitgegeven gedeelte zyner Gedenkfchriften, hetgeen WAGENAAR niet gezien had, fpreekt van een diergelyk Verdrag, van *t welk hy ... den korten in- » houd opgeeft, met woorden, juist overeenkomttig aan » die, welken by ... DU MONT gevonden worden ;” met dit onderfcheid alleenlyk, „ dat, °t geen by WAGENAAR » van de meerderheid der Staaten gezegd wordt, by » WICQUEFORT van eenige Edelen [ten getale van 14 of s» 15] wordt verhaald.” Doch daar de drie Hoofdfteden van Overysfel reeds by Verdrag in des Bisfchops handen waren ‚ “zoude dit geen onderfcheid van eenig belang vere oorzaaken, daar de drie Hoofdfteden te zamen met flechts éénen Edelman de meerderheid uitmaakten in de Verga- deringe der Staaten van Overysfel (+). Dan de wettig- heid van zulk een Verdrag zoude hierom niet te grooter zyn, daar, volgens de uitfpraak, in-den jaare 1657, door den Raadpenfionaris DE WITT en KORNELIS DE GRAAF, in de Overysfelfche gefchillen gedaan, en door partyen van weerskanten aangenomen , de Souverainiteit der Provintie nooit aan iemand konde worden opgedra- en, anders dan met gemeen goedvinden van alle de flem mende Leden (t). Maar men weet, hoe weinig de best ingerichte wetten en {chikkingen gelden onder den klank der wapenen, en hoe weinig een beroep op dezelve af» doet, wanneer men door eenen fterkeren wordt gedwon» en. P Ter gelegenheid, dat WAGENAAR fpreekt (1) van de raadeloosheid ‘waartoe de Staaten en de Raadpenfionaris DE (*) Wad. Hist., D. XII, bl. 497. Ct) ArirzeMma, D. IV, bl, 185. C4) Vad, Hista, D. XIV, bi; 4% 13 452 BYVOEGSELS DE WITT byna vervallen waren, maakt de Aanmerkers bl. 43, 44, gewach van een bezoek, hetgeen de Raad- penfionaris, op zekeren morgen, by den Griffier FAGEL zoude afgelegd hebben, en waarin deeze laatfte den an- deren , die geheel moedeloos was, nog een hart onder den riem zoude gefteken hebben; volgens een verhaal, hetgeen CERISIER en anderen uit de nog ongedrukte Schriften van wicqueFoRrT hebben overgenomen. Ee- nen anderen trek van denzelfden Griffier vinden wy bl. 49. Beide duiden zekerlyk aan, dat het FAGEL aan moed niet mangelde. In zo verre fchynt BURNET des mans character niet tonge | getroffen te hebben, wanneer hy van denzelven fchryft: „ Moedig was hy, s als alles voor den wind ging; maar, in moeilyke en s netelige omftandigheden, betoonde hy zo veel herts s niet, als in eenen grooten Staatsdtenaar vereischt s» werdt (*).” En, evenwel, had BURNET gelegenheid gehad om hem van naby te leeren kennen. Doch in het vervolg zullen wy, misfchien, aanleiding hebben om nog iets van deezen Staatsman te zeggen. Op. bladz. 57—61, vinden wy, in twee Aantekeningen , een vry uitvoerig verflag van de wyze, waarop de Ru- waard pe wirT genoodzaakt werd de Akte, ter herroe- inge van het Eeuwig Ediét, zyns ondanks te tekenen. it verflag. verfchilt in {ommige omítandigheden , fchoon „het zaaklyke op het zelfde uitkomt, eenigzins van het- po WAGENAAR geeft uit de aantekeningen van den enfionaris mop. Het is getrokken uit ftukken, welker geloofwaardigheid by den Schryver (waarfchynelyk VAN WYN) „ boven allen twyfel is,” (bl. 57.) en ftennt.; baar- » blykelyk op ’t geen , naderhand zo .door ..« MUYs ss- VAN HOLY Ch HOOGEWERF ,' als door den Ruwaard » zelven; voor den Hove is getuigd ;” maar is te breed- voerig om hier lg te worden. Om dezelfde reden gaan wy voorby hetgeene van bl. 7I — 87 aangetekend wordt, aangaande de ongehoorde rechtspleeginge en vonnisfpreekinge over den Ruwaard, gelyk ook aangaande den verfoeielyken moord der beide broederen. Het uittrekfel uit dit Stukjen zullen wy eindigen met geene wy op bladz. 108 vinden, dat, naamelyk, sz» Fries- (*) Zie WAGENAAR Fad, Hist, D.e XV, ble 4720 3 TOT DE VADERL. HISTORIE. 453 » Friesland thans” (dat is in den jaare 1675) naast s. Huiland, en dus ook boven Zeeland, het zwaarfte „ was aangeflagen.” In het jaar 1672, toen Gelderland, Utrecht en Overysfel, geheel door de Franfchen en Mun- fterfchen overheerd waren, had men tusfchen de vier overgebleven Provintien de anr Gen geregeld, dat in . St. de honderd guldens en. Holland betaalde 68 : 12:3 Zeeland IO : 16: I Friesland I3 : 14:5 Groningen en Ommelanden 6 : 17 : 3 9 > Ioo i 0:0 C | Friesland droeg dus, naast Holland, het meeste. Doch het verwondert ons hier te leezen, dat „ Friesland thans ə» haast Holland .... het zwaarfte was aangeflagen,” als of zulks alleen by gelegenheid van deezen oorlog, tegen doorgaande gewoonte, had plaats gegrepen, of, ten min- ften, eerst zedert korten tyd ware ingevoerd; daar het tegendeel waereldkundig is. Het is waar, in het begin der Republiek fchynt Zeelands quota hooger dan die van Friesland geweest te zyn. Ten minften in het jaar 1608 was het aandeel der eerstgemelde Provintie 13: en dat der andere rr in de honderd guldens (t). elke be- grooting men, misfchien, voor een ten naasten by moet neemen. Maar dit hield niet lang ftand. In 1612 werd in de toen ontworpen verdeeling deeze fchikking ge- maakt, dat in de rogoco guldens Zeeland zoude betaa- len rrooo, en Friesland 11428:11;. Immers zo was het in het jaar 1613. Maar in het jaar 1616 werd Zeelands aandeel verminderd op 9 of ruim ọ in de roo gul- dens (4). En op dien voet is het altoos, den bovenge- noemden tyd van den Franfchen oorlog alleen uitgezon= derd, met geringe veranderinge, gebleven tot op de vóór f | wei- (*) Tegenw. Staat der Vereenigde Nederlanden, D.I. bl. 294. Ct) Vaderl. Hist., D. IX, bl. 460. CL) Arrzema D. II, bl, 142 van den druk in folio: ate waar de aandeelen van al de Gewesten voor het jaar 1613 vol- uit, en niet in cyfferletters, worden opgegeven. Echter moet in die opgaave hier of daar een misflag zyn. Indien men Fries- lands quote ftelt op 11423:11}, en die van Overysfel op 3500, ín plastze van op 3709, krygt men by AiTZeMa de fom van 107000 guldens, welke men moet hebben, li 3 454 BYVOEGSELS weinige jaaten gemaakte regeling. Het woordje thans {chynt dus den kundigen Schryver in een omoplettend oogenblik uit de pen te zyn gevallen. - Het Vyftiende Stukjen, waarvan wy nu iets moeten zeggen, loopt, gelyk WAGENAARS Vyftierde Deel, tot gan de verheffing van WILLEM DEN lil, en deszelfs Ge- malinne, op. den throon van Groot- Britannie, in het be- in van het jaar r689. Men weet, welke verplichting ngeland heeft aan onzen Staat, door welken het voor- haamelyk verlost werd van de willekeurige heerfchappye Van JACOB DEN Íl, en gelegenheid kreeg om door een uitdrukkelyyk. verdrag de-magt van den Vorst binnen be- hoorelyke paaten te brengen, de rechten des Volks te- gen onderdrukking te beveiligen. . De Aantekeningen, welke in dit Stukjen voorkomen, loopen voor een aans merkelyk gedeelte over de voorvallen, welke tot deeze roote gebeurtenis den wech baanden en ze verzelden. De Schryver detzelve heeft tot zyn gebruik gehad on- uitgegeven brieven van AERNOUD VAN CITTERS, in die tyden gewoon. Gezant der Staaten aan het Hof van Lon- don, en, gelyk men zich ligtlyk kan verbeelden, daaruit werfcheidene, anders nict algemeen bekende, byzonder- heden kunnen ontleenen. Het Stukjen begint met het bericht van eenige ge- Schillen over het Certmonieel, zo omtrent de behandeling der buitengewoone Gezanten, welke de Staaten, na het fluiten van den Nymeegfchen Vrede, na Frankryk zon- den, waarvan ook WAGENAAR gewaagt; als tusfchen den Franfchen Gezant in den Haag, en den Raadpenfio- Baris FAGEL., Doch hiervan, en van andere zaaken van ‚tiet meerder aanbelang, zal het piet noodig zyn hier te fpreeken. — Ook is het voor ons, daar nu het Stad- houderfchap is afgefchaft, van niet zeer veel gewigt, dat men, gelyk op bl. 7 gemeld wordt, woortyds, met fommige Indiaanfche Vorften en met Barbaryfche Staa- ten, verdragen gefloten hebbe op den naam der algemeene Staaten en des Prinfen van Oranje. Maar met reden zoude men, evenwel, kunnen vraagen, of de Staaten wel voorzichtiglyk handelden, ¿n zig siet te flellen tegen die giterlykheden? Het fchynt ten minften, ‘dat dezelve al- leenlyk konden ftrekken om de Stadhouders te ftyven in de overdreven denkbeelden, welke zy al vroeg zich van hun gezach vormden , derzelven verbeelding te vervul- len met verwaandheid en hooggevoelendheid van zich- has zel- TOT DE VADERL. HISTORIE, A55 zelven, en aan te fpooren om ook daadelyk die magt in handen te krygen, welke men hun in woorden niet be- twistte. «En moest niet dit gebruik van der Prinfen naam vooral het onkundige gemeen, zo Land- als Boots- volk, meer en meer bevestigen in den waan, dat zy de- zelven als hunne Opperfte Meesters hadden aan te mer- ken, en zelfs boven de Staaten te gehoorzaamen: waar- toe zy van zelve genoeg bereid waren, en waarvan de be a niet ontbreeken in ’s Lands Gefchiedenis- en % Op bladz. rr, env. leest men verfcheidene aantekenin- gen over de onderhandelingen, welke in den jaare 1679. in Engeland op het tapyt waren, welks Koning ten dee- zen tyde de Straaten zeer aanzocht om zich met hem te verbinden, daartoe de fterkfte betuigingen van vriend- {chap niet fpaarende ; waarvan men op bl. 14 een merke waardig voorbeeld aantreft. Maar die betuigingen kost- ten den Koning niets, die, gelyk de Schryver aan- merkt, s, kort daarna .... door Frankryk weder ge- s wonnen wierdt,” Eene gewigtige aantekening vinden. wy op bl. 20, env. Zy betreft eenen twist tusfchen Holland en Zeeland, ontftaan uit „ zekere Ordonantie” van de Staaten der laatstgemelde Provintie, „ bv welke zeer veele goederen > en koopmanfchappen, die uit deeze Provintie [t. w. ə» Holland] koomende, over de Zeeuwfche ftroomen » wierden vervoerd, merkelyk ftonden bezwaard te wor- » den.” Zo hoog liep de twist, dat men zich werkelyk tegen elkander wapende, en de zaak gefchapen ftond tot een binnenlandfchen oorlog uit te barften, wanneer, eins delyk, onder ’s Prinfen bemiddelinge, nog gelukkiglyk de beide twistende partyen door een accoord vereenigd wierden. Van bi. 37 tot 47, loopen de aantekeningen over des Prinfen voorflag, in den jaare 1683, om de krygsmagt te lande met zestien duizend man te vergrooten, en over den twist, welke daardoor ontftond tusfchen Amfterdam en den Stadhouder, die niet in gebreke bleef van, ter gelegenheid van eenen onderfchepten brief van den Graa- ve D'AVAUX, der Stad zyne gevoeligheid te toonen, fchoon hy, door den manmoedigen tegenftand van Bur- rees en Vroedfchappen, zyn oogmerk niet konde ereiken. | | Van andere gefchillen Er den Prins en Ee 1 4 te- ded 456 BYVOEGSELS Steden, wordt ter loops gefproken op bl. 53 en 54; maar by die gelegenheid eenigzins uitvoeriger gewaagd van eene verregaande „ ongeregeldhcid, die, eene wyle » lang, ter Vergaderinge van Holland , had plaats ge- s greepen:” te weeten: „ van ouds plagt niemand ter » Vergadering te verfchynen, dan die, daar toe, met » een GelooËsbrief van de Vroedfchap zyner Stad was » voorzien; doch, zedert eenigen tyd, was ingekroopen , `» dat fommige Regeeringsleden, zonder daartoe by hun- s, ne Steden gelast te zyn, de Afgevaardigden by hun s» Edele Grootmogendheden vervongen.” Leiden was de eerte, welke de verderflyke gevolgen van zulk eene handelwyze in aanmerking nam, ten minften ’er van {prak in de Vergaderinge, in het laatfte des ben 1684 » en echter liep het aan tot in Lentemaand des jaars 1686 (*), eer men eenen beftendigen voet op dit zo eenvoudig ftuk had beraamd. Het geen onze Schryvers aantekenen noopens den tocht des Prinfen na Engeland, hetgeen daartoe aanlei- ding gaf, en de middelen, waarvan men zich bediende om deeze onderneeming wel te doen gelukken, is veel te uitvoerig om hier, al ware het zelfs gedeeltelyk, over te neemen. Eene maand na dat de Prins in Engeland was gekomen, overleed de Raadpenfionaris FAGEL. W Ae GENAAR geeft, by die gees eene beknopte bes {chryving van ’s Mans character, voornaamelyk getrok- ken uit BURNET. Onze Aantekenaars voegen ‘er, bl. 110, het getuigenis van TEMPLE by: en, gelyk WAGE- NAAR aanmerkt, dat hy, in de Schriften van D'AVAUXs ə» veelligt, laager gefteld wordt , omdat zyne inzigten s» Vierkant verfchilden van die van het Franíche Hof:” zo worden wy hier gewaarfchouwd tegen de partydig- heid van WICQUEFORT. Met reden. In onze oordeelen moeten wy op onze hoede zyn tegen alle vooringenomen- heid, zo wel der vriendíchap als der vyandfchap. — In- dien het getuigenis van den Amfterdamfchen Schepen BONTEMANTEL waar Îs, dat GASPAR FAGEL en GILLIS VALKENIER de uitvinders van het eeuwig Edi waren, en dat dit den Raadpenfionaris pe wiTT ware opge” | ~+ dron- (*) Zo ftast hier bl. 56 in den tekst: maar bl. 57 wordt in de Aantekening aangehaald het jaar 1685. Dat men zo moet leezen js my waarfchynelyk, hd TOT DE VADERLe HISTORIE. 457 drongen (*), dan moet FAGEL naderhand geheel van party veranderd zyn. En dat verhaal is verre van on- waarfchynelyk te weezen. De wydluftige Propofitie , door de drie Hollandfche Afgevaardigden ter Staatsvergade- finge van Friesland gedaan in den jaare 1688 (t), fchynt ook uit ‘de pen van FAGEL te zyn voortgevloeid. Zy ftraokt uitneemend wel met hetgeen BURNET (ten minften volgens de Franfche Vertaaling zyner Memoires (1D) etuigt van de welfpreckendheid des Hollandfchen Staats- dienaars, dat zy, naamelyk, … van die foort was, welke » in den fmaak des Volks valt, en waarin de netheid s» minder heerscht dan de overvloed (§).” Facer was dus in 1668 een zeer yverig voorftander van de tegen- ftadhouderlyke partye. Naderhand was hy niet minder yverig voor die des Prinfen, zo dat hy, ‚, meer dan ie- „» mand anders, de gunst en het vertrouwen bezat van ə» den Prinfe van Oranje (**).” Hy moet, derhalven , te eenemaal van gedrag veranderd zyn. Indien deeze werandering uit weezenlyke overtuiging voortkwam, dan ftrookt dit niet al te wel met de befchryvinge, welke onze Schryvers hier uit TEMPLE aanhaalen, als ware. FAGEL 9 zeer vasthoudende geweest aan de eerfte denk- » beelden, welken hy, eenmaal, nopens de zaaken, hadt opgevat.” Nog minder moet men WICQUEFORT ge- looven, volgens welken FAGEL » nooit de voorzichtig- » heid raadpleegde, maar in ftaat was om alles tc waa» ə» gen en alles te bederven.” . Het zoude ruim zo veel elyken naar het zeggen van BURNET, hetgeen wy by het voorgaande Stukjen aanhaalden. Alles overweegende zyn wy niet vreemd van te denken, dat CERISIER an chas (*) Vad Hist., D. XIV, bl. 85. Amflerd, Gefchied,., Boek XIX, bl. 631, in fol. | (t) Aitzema, D. VI, bl. 490, env. (4) Tom. I. p. 662. ` (§) WAGENAAR, die, indien ik het wel hebbe, het oor. fpronglyk Engelfche Werk van BUuRNer gebruikte, vertaalt dit wat anders. De Opfteller van dit Artikel bezit het oorfprong* Iyke niet, en kan dus niet met zekerheid oordeelen, Onder- tusfchen komt de Franfche Vertaaling zeer wel overeen met hetgeen BURNET elders zegt, raakende zeker ftuk , hetgeen door FAGEL was opgefteld, Mem. Tom. IlI. p. 349. (**) Vaderl, Hist, , D. XV., bl. 472. li 5 458 BYVOEGSELS TOT DE VADERI» HISTORIE. character best getroffen hebbe (+). Die fchets, het is waar, geeft voordeeliger gedachten van ’s Mans door- zicht en fchranderheid, dan van zyne braafheid. Maar hoe dikwyls vindt men dit by hun, welken zich aan Staatszaaken overgeeven! | ‚Met de drukfeilen willen wy ons hier niet ophouden. Achter het Zestiende Stukjen, waarvan wy» eerlang, hoopen. verflag te doen, is eene tamelyk groote lyst ge- voegd van diergelyke misflagen van het Achiffe tot het Vyftiende Deel. Waarfchynelyk zyn meer andere der oplettendheid ont{napt. Dus wordt in het Dertiende Stukjen, bl. 99, reg. 2, de Lord FITSHARDING ’s Konings Gezant te Londen genoemd. Wy zyn» tegenwoordig, niet in ftaat dien misflag te verbeteren : maar zekerlyk had de Koning van Engeland geenen Gezant te Londen. In het Vyfriende Stukjen, bl. 34, reg. 4 v. o. en bl. 35» teg. 5. ftaat Bloeimaand, in plaatze van Grasmaand. Peeze misflag bragt den Recenfent eerst in verwarring, tot dat hy, in de Aantekeningen, aan den voet van bi. 35, duidelyk de maand April gefpeld vond. — Doch genoeg hiervan. (*) Tableau, Tom. VII. p. 265, 266. Reize van den jongen Anacharfis door Griekenland. Uit het Fransch van den Abt BARTHELEMY , door M. STUART. Derde Deel. Te Amfierdam, by J. Allart, 1796. In gr. Bvo. 389 bl. (*) Zie, wegens het I Deel, onze WVaderl. Letteroeff. voor he jam 1795, bl, 349, en wegens hét II Deel , hier boven s . 2. BARTHELEMY, REIZE VAN ANACHARSIS, 459 s zegt wat hy moet, niets dan °t geen hy moet, en s, alles zo als hy moet!” Hoe veel in weinig woorden, en hoe toepasfelyk op het Werk voorhanden. Het tegenwoordig Deel loopt van het XXII tot het . XXXII Hoofdftuk. Waar van het I de Reis na Pho» cis; eene Befchryving van de Pythifche Spelen, als mede van den Tempel en Godfpraak te Delphi, bevat. — Het 1[ de merkwaardige Gebeurtenisfen, in Griekenland voor- evallen (zints het jaar 361 tot aan het jaar 357 vóór f, C.) Den dood van AcrstLaus, Koning van Lacede- mon; de komst van PHILIPPUS tot den Throon van Ma- cedonie; en den Kryg der Bondgenooten. —- Het IIE loopt over de Atheenjthe Feesten. — Het IV over de Atheenfche Opvoeding. —— Het V geeft verflag van de ‘Koonkunst der Grieken, — - Het VI vervolgt de afge- brooken befchryving van de Zeden der Atheners. — Het WIL de Boekery van eenen Athener. Deeze Boekery verfchaft eene ongezogte gelegenheid om de Werken eit Schriften daarin voorkomende na te gaan en te beoor- deelen, en wel eerst in het vak der Wysbegeerte. — Dit wordt in het VIII Hoofdftuk vervolgd, door een Ge- fprek van den Groot- Priester van CERES, over de eer- fte Oorzaaken; en in het IX over de Sterrekunde. —— ijet X Hoofdftuk is geheel gerigt om ons ARISTIBPUS te doen kennen. —— Het XI fchetst ons de Oneenighe- den tusfchen proNystus den Jongen, Koning van Syracu- ers en zyn Schoonbroeder DION, en vervat voorts de eizen van PLATO na Sicilie. Verfcheidenheid en Belangrykhêid doen zich hier op, en de ongedwonge manier, op welke veele anders dorre ftoffen , hier voorkomende , door den fchranderen BARTHE- LEMY behandeld worden, zal den Leezer met genoegen en voldoening gaande houden. Terwyl alles op den leerzaamtten trant is ingerigt, en geftaafd wordt door àan- haalingen , welke eene verbaazende en oordeelkundige beleezenheid, in de Schriften der Ouden, aan den dag leggen. Aanbaalingen die van het hoogfte aanbelang zyn, en tot bewyzen ftrekken, dat de Reiziger, van zo vroege tyden fpreekende , ons geene eigene harsfenfchimmen, maar daadlyk de Gevoelens en Zeden, zo wel als de Gefchiedenis, van die tyden, voor oogen houdt (*). i In (*) Wy hebben, even als te vooren, kortheidshalven , deeze Aanhaalingen , aan den voet der bladzyden gevoegd , agter- wege gelaaien. l 460 ' BARTHELEMY In de keuze qm ’er iets uit te ontleenen ftaan wy verleegen. Duurde het Tafelgefprek, waarin verfcheide Charaters voorkomen, en ’t geen de Tafelweelde der Atheneren befchryft en gispt, niet te lang, wy bragten onze Leezers aan de tafel van DINtAs. —— Dan belang- ryker en korter, en dus beter voor ons gefchikt, als- mede voller van leerzaame Lesfen, keuren wy het Ge- {prek, tusfchen APOLLODORUS en zyn Zoon Lysis, over % geen in een Staatsman vereischt wordt. vsis komt ons hier voor als heet in het bedillen des tegenwoordigen bewinds, en wagtende, als de meesten van zyne jaaren , met ongeduld het tydftip af, waarin het hem vry zou ftaan de fpreekplaats te beklimmen 5 maar zyn Vader deedt deezen waan verdwynen, even als SOCRATES dit by den jongen Broeder van PLATO deedt, Dit was de inhoud deezes Gefpreks. » Myn Zoon, zeide hy tot hem, ik hoor, dat gy van begeerte brandt om aan het hoofd des Staatsbewinds te komen,” — Ik bedoel zulks, werd door Lysis beeven. de geantwoordt. —— „ Het doel is fchoon! Bereikt gy het, dan zult gy van nut voor uwe nabeftaanden, voor uwe Vrienden, voor uw Vaderland, kunnen zyn: uw roem zal zich niet enkel onder ans, maar over geheel Griekenland, verbreiden, ja welligt, even als die van THEMISTOCLES, zelfs onder de Barbaaren.” By deeze woorden trilde de Jongeling van vreugde, s» Om dien roem te verwerven , hervattede APOLLODO= RUS, moet men immers den Staat gewigtige dienften wil- ten doen?” —— Zonder twyfel. —- ,, Maar welke is dan de eerfte weldaad, welke het Gemeenebest van u zal ontvangen?” —- Lysis zweeg, om op eenig ant- woord te denken. Na een oogenblik zwygens vervolgde APOLLODORUS. 5, Wanneer het te doen was om het huis van uwen Vriend groot te maaken, zoudt gy voorzeker eerst denken om hetzelve te verryken ? Alzo dient de vermeerdering van-’s Lands inkomften uwe cerfte zorg te zyn.” —— Dit is myn oogmerk. — … Zeg my dan, hoe hoog gy die zult brengen, van waar ze zullen ont- ftaan, welke takken gy voor verdere uitbreiding vatbaar oordeelt, en welke bronnen men nog geheel verwaarloosd zou hebben? Ongetwyfeld hebt gy hier over reeds ge- dacht.” —— Neen, Vader, daar aan dacht ik nimmer. — „Gy weet ten minften welk gebruik men maakt van ’s Lands Penningen, en uw doel moet voorzeker de ver- min- REIZE VAN ANACHARSIS, 461 mindering van nutlooze Gen Zyn?” — Ik beken my hier mede even min als met het voorige te hebben bezig gehouden. —- „ Wel nu! Daar wy onbekend zyn met den ontvangst en de uitgave beiden, willen wy ook het ontwerp, om den Staat nieuwe bronnen van vermogen te bezorgen, vooreerst nog daar laaten.” | Maar Vader, het zou toch mogelyk zyn om ze den Staat ten kosten van den Vyand te verfchaffen. — … Dit erken ik, maar zulks hangt alleen af van de voordeelen 4 die gy over den Vyand zoudt behaalen, en hier toe dient men toch; eer men zich tot den Oorlog bepaalt, eene vergelyking gemaakt te hebben tusfchen de magt welke men aan zal voeren, en die welke men te beftryden zal vinden?” —— Gy hebt gelyk. » Geef my nu eens den ftaat van onze Land- en Zeemagt op, als mede dien der Benden en Schepen van den Vyand.” — Zulks kan ik niet agter elkander opzeggen. s Ík begryp, hervatte APoLLODORUS, dat gy nog geen tyd gehad hebt om u toe te leggen op dergelyke bereke- ningen. Maar voorzeker hebben onze Grensplaatzen uwe oplettenheid getrokken, Gy weet welk een aantal Krygs= knegten wy op onderfcheidene posten hebben: gy weet daar te boven, dat verfcheide posten niet genoegzaam verdeedigd zyn, dat andere geene verdeediging behoe» ven; en, in de algemeene Volksvergadering, zoudt gy dus weeten op te geeven, welke bezettingen vermeerderd of welke verleid zouden moeten worden?” — Ik zou veel- eer voorflaan ze alle in te trekken, wyl zy haaren pligt zeer flecht betrachten. —— 4 En hoe zyt ey verzekerd , dat de toegangen van ons Land zoo kwaalyk bewaard worden? Hebt gy u derwaards begeeven?” — Neen, ik vermoede dit. —— Men zou alzo dit ftuk weder dienen in te trekken, tot dat wy, in plaats van gisfin- gen, zekere kennis bekomen hadden,” s Ik weet, dat gy nog nooit de zilvermynen van den Staat gezien hebt, en gy kunt my dus niet zeggen, waarom dezelve thans minder opbrengen dan weleer.” — Neen, nimmer begaf ik my derwaards. —— „, De plaats is zeker ongezond, en deeze ontfchuldiging zou u ver- fchonen, wanneer de Atheners ooit deeze zaak in over- weeging bragten. Doch zie hier cen andere, welke u zeker niet zal ontfnapt zyn. Hoe veele maaten Kome rengt 462 BARTHELEMY brengt Attica voort? Hoe veel heeft hetzelve tot ofidèr: houd der inwoonders noodig? Gy begrypt ligt dat deeze kennis in het Staatsbewind noodzaaklyk is om eenen hongersnood te voorkomen,” — Maar, myn Vader, waar kwam men ooit ten einde, wanneer men zich met alle deeze byzonderheden moest inlaaten? — — … Moet dan een Huisvader niet onephoudelyk letten op de be- hoeften zyns Gezins, op de middelen om dezelve te ver- vullen? Wanneer voor het overge deeze byzonderheden u affchrikken, diende gy, in plaats van u te belasten met de zorg voor tien duizend Huisgezinnen in deeze Stad, veel liever eerst uwe krachten te beproeven aan het in orde brengen van het huis van uwen Oom, wiens zaaken in een verwarden ftaat zyn.” — Ik zou dezel- ve fchielyk in orde hebben, wanneer hy flechts mynen raad wilde volgen. —— » En gelooft Ey dan ter goeder trouw, dat alle de Atheners, en uw om daar by, za veel vatbaarder voor overreding zullen zyn ? Zie toch wel toe, myn Zoon, dat een ydele roemzugt u geene fchande doe inzamelen, Gevoelt gy niet, hoe onvoorzich- tig en gevaarlyk het zyn zou, zich met zulke groote aangelegenheden te bezwaaren, zonder ze te kennen? Eene menigte van voorbeelden zullen u leeren, dat, in de belangryktte Posten, de bewondering en achting alleen het deel zyn van kunde en wysheid, doch de blaam en verachting dat der onkunde en verwaandheid!’ ô! Dagten wy, dit gedeelte afgefchreeven hebbende, hoe veele LysIssEN zouden deeze ondervraagende Lesfen noodig, hoogstnoodig, hebben, in onze dagen, in ons Vaderland! Hoe veelen, wanneer ze hun, met allen ernst en bedaard- heid, werden voorgehouden, zouden met Lysis verfield ftaan over de uitgettrektheid der noodzaaklyke kundighee den van eenen Staatsman ! Mogten zy, en dit zou aller braaven geval weezen, met Lysrs daar door niet ontmoe- digd, maar aangezet worden om de noodige kundigheden op te doen. Deeze leerde van ARISTOTELES de onder- fcheide foorten van Staatsbeftuur, door de Wetgeevers ontworpen, kennen. AroLLODORUS onderwees hem in den aart des Bewinds, in het vermogen en den handel, zo van zyn eigen land, als van andere Volkeren: terwyl eene reize, onder alle Volkeren, welke in eenige betrek- king van aanbelang met de „dtheners ftonden, ’s Jonge- lings Opvoeding tot Staatsman voltooide, wy fchryven. een Boekrecenfie ; of liever wy zyn REIZE VAN ANACHARSIs, 463 bezig aan te duiden, en met een en ander voorbeeld op te helderen, wat dit Deel in zich bevat, — In een Gefprek met EUCLIDES ; over de Starrekunde,’t welk zeer breedvoe- rig is, en ons de gisfingen, de dwaalingen en vorderin- en, der Ouden in dit vak doet kennen, hadt deeze met den jongen ANACHARSIS laatst gefprooken van zekeren Toonladder, om de afftanden der Planeeten te bepaalen, Waarop de jonge ANACHARSIS vervolgt, —— … EUCLE prs merkte, dat ik hem met ongeduld aanhoorde , en vroeg lachende: „ Zyt gy niet voldaan?” — — Geenzins, antwoordde ik. Hoe nu! is de natuur verpligt haare Wetten naar uwe grilligheden te veranderen ? Eenigen uwer Wysgeeren geeven voor, dat het Vuur zuiverder is dan de Aarde, en terftond moet onze bol zyne plaats ruimen, en zich van het middelpunt der Waereld verwy- deren. Indien wy eenige juiste begrippen hebben van den loop der Sterren , wy zyn dezelve aan de Eeyptenaars en Chaldeeuwen verfchuldigd. Zy hebben ons tafels leeren maaken, om de tyden voor onze algemeene Feesten en voor den Akkerbouw te bepaalen. Op dezelve vindt men den op- en ondergang der voornaamtte Sterren, de pun- ten der Zonneftanden, als mede der Nachtêveningen, en de voorfpellingen der Weêrveranderingen, zorgvuldig opge- tekend,” ok: Hier 464 BARTHELEMY Hier van een breeder verflag, ’t geen wy, om de leng: te, niet kunnen overneemen, gegeeven hebbende, ver- volgt EUCLIDES. —— 3) Eupuxus, reeds eenige jaaren overleden, opende een nieuwen loopbaan. Een lang ver- blyf in Egypten had hem in ftaat gefteld om den Pries- teren van dat Land een gedeelte hunner geheimen af. 