iets over Magn. Aur. Cassiodorus Senator
2) JosNAKDES: de RfJb, Get c. 35. Erat superbus incessn, hac at- que illuc circumferens oculos, et elati potentia ipso quoqne moţa cor- Doris appareret. Bellorom qaîdem amator, sed ipse mana temperans, consilio validissimas , sapplicantibos exorabilis, propitias in fide semel recepţia. Forma brevis, lato pectore, capite grandiori, minatis ocalis, rarns barba; caniş aspersas, simo naso, teter colore, onginis suae signa restitaens. 2 18 zitten (zie bl. 39) . dacht hîj ook zidi met zîjn 500,000 soldaten meester van de geheele aarde te moeten maken. De oorzaak dat hij zich naar westelijk Europa wend- de, ligt daarin. zegt men. dat hij aan een TerzoekTan Honoria tot het verkrijgen van haar hawdijks-goed uit de handen haars broeders, Valentinianus III, en aan eene bede van Kiovis en van den wandaalschen Gize- rich of Genserik . tegen de Westgotben , had te toI- doen. Toen is dien ten gevoige de groote slag in de Ea- talaunische yelden geleyerd — bellum airox^ inmane , multiplex^ pertinax^ cui simile nulla usquam narrai antiquitas^ zoo geweldig als er ooit de oudbeid een wist aan te toonen. Daarna zou Attila in Italie yallen , en tot Rome yoort- rukken; maar terwijl Valentinianus zich mstig schuii houdt in Rayenna , trekt Paus Leo de Groote ^) tot aan de boorden van den Mincius 2) (bij Govemolo) hem met rijke geschenken te gemoet, vergezeld van zijnc kon- suls, Avienus en Trigesius, van den tribuun Gassiodo- rus, den grootvader van onzen lateren Magnus Aurelius Senator , en van Garpilio ^), den oudsten zoon van Aetius. Rome bleef behouden. Attila vertrekt — hijverdwijnt wcidra uit de geschiedenis , en met hem zijn volk: » Finnt ex uno corpore membra diversa''. ^) \) tIORNANDES t. a. )). C. 42. 2) Jii Acrovcntu Mamboleio. 'A) C-AflSionoiiKs, Variarum Lib. I. Ep. 4. 4) tloRNANDIiS t. U. |). C. 59. i9 4. Na Attila waren het de Wandalen, die, hunnen zelel in Ăfrika gevesligd hebbende, Rome kwamen ver- ontrusten. Zij verovcrden het, en plunderden en roof- den dăar waar de Westgothen van vroeger nog iets te rooven hadden gelaten, en alleen de burgers werden gespaard , op nieuwe voorspraak yan Paus Leo. ^) Na de wreede en onzedelijke Valentinianus III na- melijk, kwam in 4S5 Maximus op den troon, \?iens gade door hem verleid was geworden, en die hem daarom had gedood Yoor 'toog yan zijn lijfwacht. Ma- ximus huwde nu met de weduwe van Valentinianus — Eudoxia. Maar deze den dood haars gemaals willende wreken, spoorde de Wandalen in Afrika aan, haar daarin te komen helpen. — Genserik kwam met zijne benden, plunderde Rome van hare tot zelfs uit Jeru- lem geroofde kostbaarheden , en voerde de Keizerin en hare beide dochters gevangen mede (455; vier jaren na den slag van Ghâlons). Maximus werd door Avitus opgevolgd; maar deze, door het duitsche opperhoofd der huurtroepen Ricimer aangesteld, deed uiteigenbe- weging we6r afstand van den troon, en na hem werd Majorianus te Ravenna tot Eeizer gekroond (456 — 461). Maar ook deze werd vermoord door loedoen van den genoemden hoveling , welke Severus in zijne plaats liet klpoonen , die echter almede in 465 door Ricimer ver- 1) 't Was Cassiodorus overgrootvader die hen in Sicii ie bestreed. Zie hieronder. 20 giftigd werd. — Anthemius volgde nu, dîe ook niet onwaarschijnlijk door Ricimer uit de voeten werd ge- maakt (472). — Hierop besteeg Olybrius den troon; Ricimir slierf, en nu deed de burgondische koning Gondebald Glycerus te Ravenna tot keizeruitgeroepen. Deze werd door Julius Nepos , omstreeks 474 , vervan- gen. En eindelijk verdrong Orestes dezen Nepos (478), om zijn eigen 15jarig zoontjen, Romulus, als laatsten Keizer, op den troon tekunnen plaatsen; diedennaam kreeg van «Augustulus." En de Keizersnaam (Augustus) tot heden , bijna yijf eeuwen lang, 6en van beteekenîs met wat edel^ ver- heven , goddelijk heet — is nu tot naam van bespot- tîng geworden, onder de bittere minachting van het verkleinwoord. - 't Wordt tijd dat het nieuwe element verschijnt! — Maar nog was de beproevingstijd niet voorbij. Nog moesten er eenige jaren verloopen, v66r eene gere- gelde organizaţie, en dan, helaas, nog maar van zoo korten duur, onder Theoderik în het leven trad. Ja Theoderik en Cassiodorus, de ariaansche doch edele Gothen koning, en de vrome kalholieke Romeînsche on- derdaan van dezen, de schoonste uitdrukking van den godsdienstigen leek, in en buiten de algemeene wae- reld , — die twee groote mannen zouden zelfs nog pas den toekomstigen bloei van Christendom en staat, den door en door verdorven Italianen mogen aankondigen; nog kon na hen de orde en tucht geen stand houden, onder een reeks van koningen, minder ijverzuchtig dan de laatste zwakke Romeinsche vorsten, maar toch met minder energie dan hunnen grooten voorganger. omgeven ?an vertnetele hovelingen en nog altoos zede looze onderdanen. 5. ODOAOEa. Odoacer, almede een duitscb veldo verste, aan wiens troepen, Orestes geweigerd had, op bevel van denoos- lerschen Keizer eenige landerijen tot loon hunner dien- sten af te staan, wordt door zijn volk — Herulen, Skîr- ren, Gothen, Alanen, Rugiers — tot hunnen Koning uitgeroepen , vait in Italie, verjaagt de laatste romein- sche vorsten (Orestes wordt gedood, Augustus afgezet), wordt in het belangrijke jaar 476, op zijn schild ge~ heven, tot Koning van Italie uitgeroepen, effent de baan, voor den in naam des oosterschen keizers wet- tig optredenden Theoderik , en vormt de overgang tot stichting van een ordelijker rijk op de verwoeste grond- slagen. Het overige gedeelte van bet westersche rijk, was zoo als men weet, door verschillende oorlogszuchtige volken bewoond. De Franken en Burgondiers in Gallie, behalven bet zuidelijk gedeelte, dat met bet noorden van Spanje door de Westgotben bezet was, nadat de Westgothiscbe Tbeoderik er de Sueven uit bad verjaagd. De Pikten en Saxers bewoonden Groot-Brittannie, de Wandalen badden zich in Afrika gevestigd, waar de ge- loovigen veel van ben te lijden badden. Voor zoo verre deze volken geenc Heidenen mcer i9 waren, beleden zij het Arianisme, en het was voor- namelijk het genie van Paus Leo den groote, dat den glans der Eerk in die moeyelijke dagen beschermde. Onder Odoacer komt het eerst de naam van onzen jongen Gassiodorus voor, die met zijnen vader in den strijd bij Verona (later te inelden) tegenwoordig was, doch met dezen zich tijdelijk weder in het oord zijner geboorte Scylacium (Squillacce), afzonderde. Spoedig echter zien wij hem als begaafd jongeling weder op- treden in de politieke en miUtaire waereld. Hij ver-* toont zich — en onmidelijk worden wij door een gevoel van wezenUjken eerbied aangegrepen. Men ziet het aan de kalme doordringendheid van zijnen blik, dat hij reeds een voorgevoel heeft van het geen er met ItaHe honderd jaar later op nieuw zou geschieden. En de warmte waarmede hij te werk gaat, en toch de ingetogen gematigdheid zijner hande- lingen en uitspi^ken, en het vernuftig overleg waar- mede hij zich onder een reeks van uit-een-loopende vorsten wist te gedragen en hun raad en steun te ver- schaffen, doen ons hem liefhebben; want die hoeda- nigheden schitteren in hem als een voorbeeld van chris- telijke volmaking, en geven tevens aan zijne persoon- hjkheid, zoo als wij hem thands op een afstand aan- schouwen kunnen, iets monumentaals ; iets dat ons zegt : dat hij als 't ware een grooten kring van gebeur- tenissen in zich sluit, die verder reiken dan een men- schelijk leven , dat hij uit het verleden putte om op zijn eigen lijd invloed te kunnen uitoefenen , en steeds voor r. de toekomst werkte tot in zijnen boogsten ouderdom. Zeker was van de Gothische koningen , het hof van Theoderik en diens naaste opvolgers, dat waaraan hij het meest schitterde ; en de jeugdige regering in Italie , maakte dan ook toen, in vele opzichten meer dan la- ter, zijnen onmiddelijken invloed noodzakelijk. En vraagt men nu of Ţheoderik de groote, werke- lijk verdiende, door zulk een voortrefifelijk mensch en christen te worden voorgelicht en gesteund — dan aarzelen wij geen oogenblik Iiierop een volmondig »ja" te andwoorden. Maar om dit te bewijzen, zullen wij ons niet slecbts bepalen met na te schrijven, wat door vele gesehiedkundigen tot heden werd gezegd — dat Theoderik en de Oost-Gothen M^erkelijk niet zoo barbaarsch schijnen^ als men wel vroeger 't meende maar wij zullen, behalven dat wij door de beschou- wing van Theoderik — Cassiodorus nader zullen leeren kennen, van den anderen kant, (en men zal er ons hoop ik dank voor weten) door Cassiodorus — Theode- riks voortreflFelijkheden ^) leeren bewonderen, gelijk we in SuUy — Hendrik IV waardeeren. ®) 1) Zie hier eene aanteekening van Procopins Caes., de tgdgenoot van Justinianua en Belisarius; ^Hv ts 6 BevâsQtxog X6y(a (ley jv- qoLyvoSj fşyw <^^ ŞaGtXevg âXijd'iqg y T(âv ev javTTjj rij Ti^fiij e5 dgxvS BvdoKvţiTjxoxtav ovâevog r^crcrov., egoag ts avxov ev re JToT'd'ovg xal iTalttaxcti^g rtolvg rjxfiacre' xal xotvja xal ano IOV dv&g(07tsLov tgoTtov. De helh Goth, Libr. I. cap. I. 2) Les lumi^res divines, en elles invisibles, se font voir aux mor- tels par les astres au cicl , et par les Roys en ten'e. Maxîmes Roi/ales (tEstat; Memoires de Hem-y le Grand, par Maximilian de Bbthune duc de Sully. Tome II. IL i. BB OOR8F&OIVG BS& CvOTBEM. Toen Darius Hystaspes zijn tocht tegen de Scythai ondernam, naar het land »waar noch een bebouwd veld, noch eene bewoonde stad te vinden zou zijn, en waar hij niet voor den strijd met den vijand, maar voor de onbewoonbaarheid van de streek te vreezen had," ^) ontmoette hij, nog v6or dat hij den Ister bereikte »de forsche, slanke, de onsterfelijke Geten.** En deze waren weldra door hem overwonnen. Het "waren de Getae (door de Romeinen ook Daci genoemd) en de Scythae, die *) volgends Henricus Glareanus b. v., in een kommentaar op Eutropius ^), onder de regering van Gallîenus, Griekenland (Attika, Peloponnesus, Achaja), Macedonie, Pontus, e. z. v. verwoestten; en deze worden door Eutropius— Gothi genoemd. 1) Oi) dvvâţievol (Tg>eag svqbZv, nâd'faţiev xif dyiofievov. Herod. L. IV c. 97. 2) En tot de Scythen behoorden weâr deSarmaten, Seren, e. z. v. EuTROP. ed. Verheyk L. VIL c. X. 3) EuTROF. t. a. p. L. IX. c. VIEE. 35 Die Scythen*), welke een deel van Europa bewoon- den, worden door sommigen, naar Herodotus, ook wel Getae of Sarmatae geheeten, *) en de Scythae ^) in 't algemeen voor 't oudste bekende volk gehouden, nog meer dan de Aegyptenaren ; behalven dat de ouden de meeste noordelijke half bekende landen Scytbia noemden. Strabo, Plinius en Ptolemaeus erkennen nu ook, dat de Geten tot den zelfden stăm behooren als de Scythen, welke door Eusebius voor dadelijk afstam- melingen van Sem worden verklaard. *) Pomponius Mela plaatst de Geten aan den oostelijken oever van den Ister, terwijl de meeste historici hen aan den westelijken (ten noorden) doen wonen. ^) Jornandes, zelf een Goth, houdt almede met vele zijner voorgan- gers^), de Geten en de Gothen (Gothî, Gothones, Go- tones , Guttones , rvd'aveg) voor het zelfde volk. ^ 1) net Europische Scytliia waar Darius een veldtocht in deed, werd bepaald door den Tanais en Borysthenes; en het Azîatische waar Cyms zich deed gelden tegen de Massageten, was tweeerleî: 1®. bepaald door den Tanais , het Imans gebergte , door de Sacae en Sogdiana; en het andere deel was begrensd door Sorită, en een deel van Indie * intra Gangem." Ten noorden van beidc was onbckend land. Zie Justikus Hist. Philipp, Libr. II. c. L ed. Graevii. in annot. 2) Verg. DU HouBE t. a. p. D. I. bl. 15. 3) Verg. JusTCTUS IL c. 2, waar men van de ruwheid hunner I©- venswijze, maar ook lezen kan waarom zij dtxavoTaxoif genoemd werden. 4) Gothonun antiqnîssimam esse gentem, certum est. Xszdobus Nova hihL Ldbbaei, Tom. I.) 5) Pomponius Mbla; Ed. Gronov. Lib. n. cap. 2. 6) B. V. Afollonaris Sidonius, Ennodius, Procopius. 7) Gothen (Gntten, Gnten, Goten) beteekent zoo veel als goedm, omdat de Gothen den naam hadden van zeer gastvrij te zijn , in te- genstelling met de Qtuiden, (Hng. de Groot.) Zoo zon men den gothischen bouwstijl — de ctrchitdetuur der goeden , 36 Deze opmerkingen nu mogen genoeg zijn, om de Gothen de zekere afstammelingen der Scythen te noe- men; en hen niet met Jomandes 3660 jaar v<Sor Ghristus uit het eiland Scanzia, tegen over den mond van den Weichsel (Şcandinavie of liever Scandinovie ^) ) te laten komen ^), om zich later bij de Scythen te vestigen. Dat eiland zou dan ook in Jornandes tijd daardoor nog Gotho-Scanzia hebben geheeten, maar hij zet er een »ut fertur" (»naar men zegt") bij, dat zijne vorige bewering twijfelachtig maakt. ^) En zoo mogen we dan veeleer het land der Scythen*zelf in Europa, in plaats van het eiland Scanzia, zoo als Jornandes wil, de offkina of vagina gentium (berg- plaats, winkel, van natien) noemen. Er zijn uit ge- tuigenissen van klassieke schrijvers, uit over-een-konast van zeden, en van taal, nog meerdere bewîjzen te putten, om de genoemde afkomst te staven. Doch het zou ons te ver heen voeren, indien wij deze beschou- wing nog uitbreidden. Laat ons dan nu alleen nog, met enkele trekken hunne geschiedenis nagaan. Toen de Scythen reeds meermalen bij benden Azie hadden verlaten, om zich in sommige gedeelten van of de goede architektuur bij uitnemendheid kunnen noemen; te meer omdat den Gothen deze stijl toch yolstrekt niet aangaat. Yerg. onder anderen A. G. B. Schates, Histoire de Varchitecture en Belgique, D. L bl. 214; en de Caumont Cours d'ontiquites monumentales ; 4^ pârtie bl. 10, aldaar geciteerd. 1) Dit is bij Pomponius Mela ook een eiland. 2) JoBNAin>£S, de Reb. Get,, cap. 3, 3) Grotios leidt ook uit «^Gbthland^^ een woord van de ISde eeuw (zie DU BouBB t. a. p. I. bl. 8) , den oorsprong der Gothen af. 27 Europa onder verschillende namen, 1000 jaar v6or Christus, te vestigen en de eerste bekende bewoners onder andere aan Griekenland en Italie te geven, zag men ze allengskens, voor hunnen weligen azia- tischen grond, de beste doch minder vruchtbare stre- ken van Europa vermeesteren. Maar zij onderzochten die altoos naauwkeurig, want al waren zij ruw en dapper, ze trotseerdcn evenwel niet honger en dorst, noch koude of groote hitte. Van den Eaukaziis trok- ken zij naar den Bosporus, Thracie door, naar Grie- kenland en Italie, of zich over de Bastarnische Alpen verspreidende , trokken zij door Pannonie naar west- en noord-Europa , om alzoo de offkina Tan Jornandes als laatste punt te bereiken (500 j. v. Chr.) ^) Zij die de oostelijke streken bewoonden bleven lan- gen tijd Nomaden, rondom de kaspische en zwarte zee. Hunne bepalingen van orde en zedelijkheid wa- ren niet door geschreven wetten geregeld, endeop-^n- volging hunner vorsten berustte in de aanzienlijkste familien, doch zonder ordelijken voortgang. Evenwel ontstond de geregelde opvolging der Aldringen bij de Wandalen, der Balten bij de West- en der Amalen bij de Oostgothen. Eort nadat Augustus den Rijn en den Donau tot grenzen van zijn rijk had bepaald, bewoonden de Gothen (later Westgothen geheeten) Dacie, waar zij naderhand door Trajanus overwonnen zijn geworden. Ten tijde van keizer Philippus (244) vereenigden zich 1) De Edda, en de ijslandsche sagen verhaJen, dat Odin zijn volk uit Scythiif, langs de boordcn van den Danaster (Dniester) naar Scan- dinamS voerde. Du Rocbe 1. 1. bl. 9. 28 die Gothen met de Markomannen en Wandalen, onder hunnen koning Ostrogotba, ^en der beroemste voor- vaders van Theoderik, uit het geslacht der Amalen, trokken den Donau over, verwoestten Thracie en We* dermoesie , en overwonnen den veldheer Decius , die , als keizer, later door Eniva, den Westgoth, nogmaals werd overwonnen. Zij deden ook onophoudelijk inval- len op onderscheidene andere punten van 't romein- sche rijk, en na eenen inval in Klein- Azie, zegt men dat hun het eerst het Ghristendom werd gepredikt door gevangen slaven, die hun door de Romeinen tenig ge- zonden waren, tot dat zij eindelijk bondgenooten wer- den, en in de romeinsche legers dienden met den ti- tel van fodderati capitulis. ^) De Oostgothen, onder hunne Amalen, bevonden zich toen in een noordelijker deel van Europa, en de Wan- dalen, nadat zij eerst van de Romeinen Noord-Pan- nonie, tot woonplaats hadden gekregen, zwierven wes- telijk heen, werden door Stilicho van Italie afgehou- den, vielen in Spân je, en stichtten, zoo als men weet, daarna een rijk aan de noordkusten van Âfrika. In dien tijd, omstreeks 350, streed Hermanrik, de Alexander der Germanen, aan 't hoofd van 't grootste gedeelte van Europa ^) , en had eindelijk met Hono- rius een verdrag gesloten, toen de Hunnen uit Azîe kwamen opdagen. Dit was een volk — kort van gestalte , en bewegelijk 1) Verg. verder hîerboven bl. 14, en volgg. 3) JoBNAKDES, de Eeb, Get., c. 23. S9 van ledcn, met bruin gelaat, breede schouders, een soort van platgedrukten bal tot hoofd , met twee kleine holle oogen, met een bewegelijk licht, schitterende van trotschheid en woestheid. Daarbij een bekerfd ge- laat, met ordelooze ylokken baard; met een akelîgen keelkiank tot taal; op buîgzame paarden gezeten, ge- wapend met pijl en boog; zoo deed het verhaal hen uit de yereeniging van onderaardsche monsters met verloren waereidsche vrouwen ontstaan. Weldra kwam Hermanrik op om vermoord te wor- den, door de wraakzuchtige hand van een zijner on- derdanen (578), en de Hunnen kregen daardoor eene betere gelegenheid om hunnen verwoeslingstocht door Europa te volvoeren. Hierop sloten de Westgothen een naauwer verbond met Valens, den keizer van 't westersche rijk, en mochteji zich in Moesie vestigen, op de belofte van het Christendom te zullen aannemen, van hunnen ariaanschen bisschop Ulfilas (Wulfilas; d. Wolfel). Va- lens kwam echter om, na een hernieuwden strijd met de Westgothen (378), die later toch weder onder den edelen veldheer Theodosius, den aanstaanden Keizer, dienden. Doch met den dood van keizer Theodosius I (59S) veranderde we^r veel van gedaante; zoodat onder zijnen zoon Arcadius en diens gunstelingen, Rufinus en Eu- tropius, de verwoestingstochten van Alarik begonnen, die eerst zijne krachten op Italie vruchteloos gîng beproeven, doch, na den val van Athene en Eorinthe (zie bl. 41), weder in Italie verscheen, toen er geen Stilicho meer was om het te verdedigen. Tweemaal 30 droog hij arenriiuieiid tot de poorten Tan Rome door, U'^nrijl Ifonorius slecbt^ aan ziJQ eonuken en zija hen dae^it. ^) In 410, den 94**** Aagustus, moest Rome bakkeo, doch Alarik overleefdc 't niet lang. Athaulefus, zijn broeder en opToIger, verkreeg eene streek lands, op voorwaarde van nimmer Italie meer te zullen beoorlogen, ja, integendeel, in de romefai- sche Icgers te dienen. Ilet Wcstgothische volk, aldus eenen vasten zetel verkregen hebbende, nam in rijkdom en kracht aan- zienlijk toe, onder de regering der voortreffelijke vor- i»ten Theoderik 1 en II. 2. BS OOSTGOTBSW TN 'T BZJZOSVBER. l)c tweedc opvolger van Hermanrik werd door de Ooslgothen lot hunnen «Konîng" uilgeroepen. Het was Hunncmond, Hermanriks zoon. Eenigen tijd laler ging hct koningschap (om 't zoo te noemen) onder de Oost- gothen op drie edele brocdcrs over, uit een anderen tak, van Hermanriks geslacht gesproten. Hei waren 1) Gibbon (^Decline and fall of the Roman Empire; V. 174) zegt, dat hy niot gelooft aan de bekonde anekdote; bij Frocopias »de bello (jothico I. c. 2""; cn zekcr ook niet aan 1, c. 2 de beUo Vakdauco, waar Ey cigenlijk staat. ^E-^faySy w kxatqe, Pu)fiî^y [loi^ dnoltalâ- »»«* Xf}¥ og¥iv uitj&ffv. (Hij dacht dat zijn kip - /'Rome" genaamd - dood 'was.'i 31 Theodemir (Thiodimir), de vader van Theoderik den groote , Walamir ^) , en Widimir. Attila sloot vrede met het romeinsche rijk in 't Ooslen; nadat hij de kracht zijner wapenen had ge- toond; waarbij hij in 't bezit kwam van alle Donau- provincien, tot aan Thracie. ^) Het gezantschap van Leo den Groote, bij die gelegenheid, heeft ons de omgeving en het uiterHjk van dien barbaar leeren kennen, uit wiens houten als een stad zoo groot pa- leis (vicus ad instar civitatis amplissimse) dat zich toeri niet ver van Weenen bevond, voor 200,000 krij- gers van alle rassen zijne bevelen uitgingen. ^) En aan welker hoofd hij streed, gewapend met het zwaard van Marş *), dat vroeger voor de Scythische koningen als heilig werd vereerd, en na vele eeuwen lang ver- borgen te zijn geweest, toen ter tijd door hem was ontdekt. ^) Maar anders op geenerlei wijze dan in krijgs- haftigheid van zijne woeste benden zich onderschei- 1) Misschien kunnen wij met het vermelden van dezen naam een oogenblik van hoop schenken aan Mr. J. van Lennep, die in zijne uit^ve van Vondels Maeghden (Derde deel, bl. 560) tot wanhopig wordens toe dien daar genoemden Walamir heeft trachten na te spo- ren. Doch de vemuftige Navorscher heeft zeker met den sneltrein ge- spoord, en is het goede station voorbijgereden. De drie genoemde broeders zijn door Attila overwonnen , en streden aldns eenigen tijd onder zijn bevel. Zie hieronder. 2) Zie DU BouBE, I. bl. 57. 3) JoBNANDES de Reb, Get, c. 24. 34. 35. 4) (^eXsye) iasad'av de ovk eig ţiaxqav %ijg Ttaqovarjg avrâ» dwaţieoag av^tjai^v avţiŞaivsvv , xal tovto tov Bsov (waar- schijnlijk tov Qsov) t6 tov ^Aqeog difag)^pavTog ^iq}og. Pbkcus Excerpta de Legationihus. (in LABBi&i De hyz. Mst, Script. UqoTqsn- Ttxov. p. 65.) 5) Priscus. 33 clendc, kleedde hij zich slechts met een wapennA, clic in withcid bij de andere afstak, en drook ea al met zijne gasten, uit cen houten nap, tcrwijl er ore- rigcns in gouden eu ziiveren bekers werd rondge- schonken. *) Altila irok overwinnend gehccl Duitschiand door, tot over den Rijn; yersloeg Goditarius, koning fan Burgondie, en reisde voort tot aan de Matrona (Mame). Ondertussehcn was hct geheele Westen in bew^ing gekomen. Aetius, de groote veldheer van Keizer Valen- tianus III, had zijn leger tussehen de Sequana eni de Ligeris (Seine en Loire) geschaard. De konÎDg der Westgotben, Theoderik I, aan Valentiniaans verzoek gehoor gevende, voegde zieh in de vlakte van Cbam- pagne bij den Romein, terwijl de Oostgothen (nader- hand cn ook vroegcr bunne vrienden en bondgenooten) met Theodemir, Walamir, en Widimir, als vasallen van Alilla, tcgcnover bunne stamgenooten in 't veld zoudcn staan. 't Was in *t voorjaar van 451 dat de groote slag bij Cbâlons (bl. 18) plaats bad, die over Attilaas faeer- scbappij in Wcstelijk Europa besliste; «waarin de beek wclkc langs dcze veldcn vlocidc, door de stroomen blocds tot cenc rivicr is aangewassen." ^) Theoderik de Westgoth kwam, zoo als wij weten, er bij om. Atlila trok op Rome los, maar bet werd met Gods bulp gcspaard. — Nu bebaalde Altila weldra zijne laatste overwinning en slierf van overdaad (455), op 1) Priscus. bl. 67. 3) JoRKAKDES, de Rebus Geticis, c. 40. 55 de bruiloft met zijne misschien wel honderdste ge mălin. *) 5. 1>E OOSTGOTBEXff OSVBSB TBEOBSBnL. V60R ODOACER. De Oostgothen, zich nu verhefifende als de mede- overwinnaars onder Âttilaas bevel, vroegen den Eeizer om eene jaarlijksche loelage en een vast grondgebied. Zij verkregen hunnen wensch. De Keizer schonk hun Noord- en Zuid-Pannonie, aan de beide oevers van den Donau, met Moesic ten Ooslen, Norika, Karinthie en Styrie ten Westen, Dalmatie en Illyrie ten Zuiden en de Sueven (Zwaben), de Rugiers en Herulen ®) ten Noorden. Zoo verdeeid: dat Walamir langs den lin- ker, Theodemir langs den rechter oever van den Donau v^oonde, en Widimir langs de grenzen van Norika en Rhetia zijn verblijf hield. Rondom hen heen v^oonden nog Sarmatische stăm* men, Gothi minores, Tetrarxites; en aan den Haemus (Balkan) Scyrrische Gothen, die naderhand hulptroe- pen in het leger van 't Oosten werden. En toen de Hunnen *) vernietigd waren , werd bij 1) id. ib. c. 49. —DU Roubb. t. a. p. bl. 70. 2) Verg. Du Buat, Histoire des anciens peuples de VEutopt, 3) //Heimen*\ in het Amelungm Lied. 3 34 Weenen Theoderik (I)iedcrik) de aanstaande Koning van Italie uit de katholieke Erelieva ^) (Ehreniieb) , en den ariaan Theodemir (Dielmar) geboren. Wat Jornandes, tot dit tijdstip toe de yoornaamste bron voor de geschiedenis der Gothen ( Amelungen *) ), over het leven van Theoderik schrijft, is maar Tan zeer weinig belang, cn kwamen ons, behalvea Cassio- dorus, ook Proeopius, Ennodius met zijnen panegyri- cus^ en de Anonymus van du Valois niet te hulp, dan zouden wij er, zoo als wij reeds vroeger bemerk- len, al zeer weinig van kunnen mededeelen. Onderlusschen zullen wij voor ons doel, ter verdui- delijking van Cassiodorus bandei en >^andel, genoeg bebben aan de mededeeling van de voornaamste merk- waardigheden. Theoderik werd dan uil hei edel en machtig ge- slaeht der Amalen •^) geboren. Ilij was van jongs af aan reeds ccn zeer behagelijk 1; Volgens Paulus Diaconus (cfe (/estis jRomanorum Lib. XVL) Arilena. En pater Pagi nocmt liaar Ereliva, in zîjn kritiek op de Annales van den kard. Baronius. A». 493 n®. UI. 2) Zie onder anderen bij Manso t. a. p. bl. 172, dat het //Amelnn gen Lied** waarschijnlijk op de (îothen (de onderdanen der Axnalen) en Theoderik, die daar //Diederich von Bem^genoemd wwdt, betrek. king heeft; en hoe, even als in de sage over Herknles, over Alezan- der den Groote, Karel den Groote, e. z. v., ook aan Theodorik al- lerlei heldendaden worden toegedicht, waaraan hij geheel vreenid if. Zoo als het in den aard ligt van een dankbaar volk dat z^n helden en zîjn verleden in zangcn vereeuwigen wil. 3) Ziehicr wat Manso aanteekent, op bl. 11 van zijne Geschichte des Ostgothischen R. //Nach der Bedeatnng die das Wort Amala în Sanscrit haben foII (Zie A. W. SchlegePs Indische Bibliothek B. I s. 2. N^ 5. § 1.) soviel als: »tLUB dem Geschlechte, der Unbefleckten 35 kind ^) , toen hij , niet zonder aandringen van zijns va- ders broeder Walamir, in zijn 8ste jaar door zijnen vader als onderpand en bevcstiging van vredc en vriend- schap, nu nog sterker dan vroeger gesloten, aan het grieksche hof werd gezonden, en door keizer Leo I met onderscheiding werd behandeld. Daar leerde hij al wat tot de opvoeding eens krijgs- mans behoort; en schoon ons weinîg bijzonderheden van zijn verblijf bij Leo bekend zijn , kunnen wîj loch besluiten uit hetgeen hij naderhand is geworden, dat hij er ook eenîge wetenschappelijke leiding kreeg, daar de keizer bijzonder met hem ingenomen was, en hij, behalven zijne moedertaal , ook nog grieksch en la- tijn leerde spreken. Ook werd hij door den keizer tot wapenzoon*) aan- genomen. Hetzij dit nog door Leo , dan wel naderhand onder Zeno eerst geschiedde. aus dem Geschlechte ohne Maal oder Mackel.'*'' Wcn seltsame Ableitangen , und noch seltsamer Auslegniigen vergnugcn, finden sie in Peringskiold's Adnott. ad Cochlsei Vita Theodorici p. 251 u. f." 1) *Ptier elegans erat" c. 62. Jobn. 2) PiTHOEi Adoeraaiia, Lib. VllJL Filius pebabma, per capillos, PER SACBAS PRECES. Ut Romani per populam et practorem adoptabant , ita ceterem fere bellicosae gentes per arma filios sibi adsciscebant . id est armomm traditione; cnjus adoptionis formula extat apud Cassiodo- rum Lib. m. Variarum, qua Theodoricus Herulorum Regem, filium sibi procreat — Sic Jnstinianns Athalarici patrem adoptavit. Zoo had ook Theodemir, na een korten krijg met de Sueven, hon- nen gevangcn koning tot wapenzoon aangenomen, en hem aldns met de zijnen naar Snevie te rug gezonden (dum esset amator miseri- cordi».) »Fer arma fieri posse filiam, grande inter gentes constat esse prseconium," etc. Cassiod. Var, Lib IV. c. 2. Men zie ook Tacttus de Moribus Germ, cap. 13 en 20. 36 Jornandcs zcgt bepaald — Zeno, doch in dat capot, stapelt hij de gcbeurtcnissen met Thcoderik aan *tby- zantijosche hof, zoodanig op clkaâr — met een enkd »post aliquod tempus*' (kort daarna) van dkaâr ge- scheiden — dat wij hem ook hier wedcr niet onvoor- waardelijk kunnen gelooven. 'tis onwaarschijnlijk toch dat Leo , dien Theoderik zo9 zeer ter harţe ging , hem geencriei bijzondere en blijvende onderseheiding zou hcbben bcwezen; terwijl het van den anderen kant onnatuurlijk zou zijn dat Theoderik , indien hij eerst door Zeno, en dat nog wel nadat hij reeds tot patricier door hem was verheven, tot wapenzoon zou zijn aan- genomen — dat hij dan toch, ondanks dat verbond, dat vredeteeken, Zeno op cenigerlei wijze vijandig zou heb- ben bejegend, zoo als hij hei werkelijk heeft gedaan. 4 TBEOBERZK OVER'VmmAAa VAW OBOAOBR» Leo I heeft dan, v6or dat Theoderik op zijn iSde jaar , tot zijnen vader terug keerde , zoo als 't waar- schijnlijkst is, hem tot wapenzoon verheven, om al- dus , den vrede met de machtig wordende Gothen te bevesligen. Manso had deze bijzonderheid , welke de grieksche keizers van de »barbaren" (!) hadden over- genomen , wel mogen vermelden. Wij voor ons zien daar reeds het begin van 't ridderschap der middeleeuwen in , op den knielend uitgesproken eed , en den slag met het zwaard, na. Want toch het ridderschap is niet plot- 57 seling uit den grond gerezen, al is het eerste begin moeyelijk aan te wijzen. Zoo zegt J. F. Jules Pautet (Paris 1845) in zijo Manuel du Blason ^): »Celte grande institution, (la chevalerie chr^tienne) n'est pas n6e eoo abrupto , n'est pas sortie toute armfe du cerveau d'un de nos rois!.... (et) assigner une ^poque fixe, une dale, â la cr6a- tion de cette miliee ă la quelle la soci^tâ d*alors dât beaucoup, c'est sans doute s'^garer. » La chevalerie est n^e de la conibinaison des moeurs germaines, et des relations f(£odales. Les yassaux en- voyaient leurs fils chez leurs suzerains, pour y 6tre ^lev^s dans les principes de la vie du guerrier et du châtelain." Theoderik nu , van Leoos hof naar zijnen vader te- rug gezonden , gaf reeds op zijn achtiende jaar , blijken van uilstekende dapperheid, daar hij b. v. zonder mede- weten zijns vaders, met een in haast geworven leger, den Donau overtrok, en Babai, den koning der Sar- maten , versloeg. Walamir was reeds vroeger door vijandelijke banden gedood, bij een val van zijn paard; Theodemir, The- oderiks vader, kwam ook spoedig aan zijn einde, na- dat Widimir almede gestorven was, en diens zoondoor een verbond zich bij de Westgothen aansloot. Aldus kwam Theoderik , door het volk gekozen , op zijn schild geheven, aan het hoofd der Oostgothen, 1) Een dergclijk gezichtspunt ontbreekt geheel en al in de Trăite de la noblesse van G. A. de la Roque. 1678. en in ANTHONros Mat- TiiAEUS, de NobiUtate 1586. Hoc veel naam dezejwerken ook hebben. Maar ook de tijd! Nog niet 1700. 58 nadat bij door zijnen vader op 't sterf bed , in tegen- woordigheid van zijnc onderdanen, daartoe was aan- gcwezen. Tocn hij aldus Koning was geworden, ble- vcn ook de eerbewijzen yan het grieksche hof niet uit. Hij vfcnl al spoedig tot veldheer (Magister militiae), aangostcid (volgcnds Ennodius in 483), tot praefekt over ThraciS cn nadcrhand, hoe veel tijd later îs onzeker, tot patricius en tot konsul, het hoogste eerambt ^), be> noomd. Maar wanneer juist hem het metalen ruiter- standbceld is opgericht, dat is nog onzeker, dewijl hij tot nu toe geene daden ten voordeele van den keizer verricht had, die ook maar van verre, zulk eene be- looning zouden hebben kunnen uitlokken. Maar nu zou toch de yrede en vriendschap tusschen Zono en de Gothen^^voor goed geslotcn zijn. De zucht tot het mnken van veroveringen kon zich echter niet vorloochonen in de rust, en Theoderik, welke dea nart zijns volks daarin begreep, was gedurende zijn verl)lijf aan *t hof, ondanks zijn vriendschâppelij- ken omgang met Artemidorus, den geleerden Griek, on Sekrctaris van den keizer, en den gemeenzamen vi>et waarop hij met dczen stond, zdf toch dra alweâr vcrlangend tot zijn volk terug te keeren. Zij haddon op nieuw behoeften aan woelige tochten, ou ThtHHierîk stoldc daarop aan den keizer v6or, om Hali? ran Odoacers overheersching te gaao bevrijdea, horn zeggende: «Indion ik^ met Gods hulp, overwin, kan lH>t sleohts uwo« roem vermeerderen , want Toor r .lî'A^l suuiniui;:! Knmm, primuHiqiie in mundo decus edkÂînr.** 39 u zal ik slechts strijden, word ik echter overwonnen, dan verliest gij nog niets van uwe grootheid, ja gij zult zelfs kosten hebben gespaard". Om hem niet te bedroeven (nolens — contristare) , laat de keizer hem vertrekken, na hem plechtig daar- toe te hebben aangesteld ^) , schoon het onbdke^d is, of de keizer hem een grens van macbt voorscbreef (483). Doch het was niet een tocht vap roofzîeke zwer- vers, of van woedende verdelgers, als de ^unnen, het was de verhuizing van een geheel vo)k, om ia een nieuw land een koningrijk te gaan vestigen, onder de beschern^ing van eene nieuwe en betere wet. Ja, waar treffen wij in de gescbiedenis eenen te- genhanger aan van dezen tocht? Men zou daarţoe tot de Israelieten moeten opklimmen. »Mais Moîse mar- chait par Tordre divin, avec la promesse divine si- gnal^e par des merveilles; Ies flots se partageaient d*eux-m6mcs pour Iui livrer passage; des feuţ c^lestes r^clairaient dans Ies t^n^bres; Ies nuâes s'ouvraient pour laisser pleuvoir la subsistance des siens; enfin le but ^tait assign^ d'en haut et la fin certaine, tandis que Th^odoric n'avait pour lui qu*une sterile investi- 1) Zeno delibffl^to ccmsilio, reipablicsB utilităţi prospiciens, Theodo- rici petionibus annuit, Italiamque ei per pragmaticam tribaens, sacri etîam velaminis dono confirmavit, et senatum illi popnlnmque roma- mun cominendans, abire permisit. Paulus DiACX)NTr8, in de Htstor, MisceU. L. XV. Procopius zegt nog sterker*. hZiJv(ov Ssvdeqlxtd IIAPIUNEI sg ^IxaXlav Ttogsvead'at . ăfiavvov yoQ ol elvat ăXXag ts )eal in' âJilatfia ŞovX^g ^xovxv (Senatori) , tvgavvov ^ictarafisvia Pw- fialo)v Te xal 'ItaX^aTcâv ăg^^tv ănâv-toav , tj Şaui^Xeî dtafia- XOţiBVbi ig xouov xi^vdvvov levata. ^^ 40 ture, son genie, son courage indomptable , et TaincHir que Ies Goths lui portaîent*'. ^) En op weg vermeerdcrden nog de ongemakken. Eene heyige koude met bougersnood en pest greep hen aan. Zoo trokken zij naar Sinnium, yolgden het dai van den Savus en kwamen in Februari 489 aan de boorden van den Ulka, die zich in den Savus uitstort, in het land der Gepiden. Daar had Theoderik al dadelijk een hardnekkigen kamp te strijden. Eyenwel , deze yijanden weken half OTerwonnen, even als kort daama de Sarmaten. Zoo kwamen zij eindelijk in het dai van den Sontios. Odoacer die nict spoedig genoeg de aannadering der Gothen had bemerkt, trok hun te gemoet, toen The- oderik reeds geheel gereed was tot den strijd. *) Daarom was deze nu den Sontius overgetrokken , en week Odoacer op dat gezicht naar Verona terug, waar Theodorik hem weldra kwam vinden. De Herulen deden den aanval, maar de Gothen sloegen ze stoutmoedig terug, en Theoderiks tegen- woordigheid alleen deed een tal van vijanden vallen (populus occisorum); een ander deel verdronk in den Athesis. Odoacer vluchtte naar Rome; maar de poor- ten werden hem reeds nu gesloten. Daarop verborg hij zich achter de muren van Ravenna. Verona, Milaan, Ticinum (Pavia), gaven zich aan Theoderik over, en Tufa, Odoacers eerste veldheer, wcrd van zijno partij. Doch toen Theoderik dezen ■^"^^-^l»»"^"F*"'»»^P» I) ])U Uoi'RE. t. n. ]K îil) (AfesjOD. IV. J. 18, 111, 48, 41 reeds aan 't hoofd van een aantal troepen had geplaatst, verliet hij de Gothen weder, en leverde de hem onder- geschikte aanvoerders in Odoacers handen. Ook had Theoderik nog den afval van Frederik, 6en zijner veldheeren, le betreuren; hetgeen hem alles zeer verzwakte. Hierdoor werd Theoderik genoodzaaki zich voorloopig naar Tieinum terug te trekken , waar de kleine plaats het groote leger niet kon bevatten. Daar had hij nog van de plunderende en verwoestende Burgondiers te lijden. Doch toen verscheen hij weder in het veld; en er viei een hevige strijd voor aan de Âddua ^) ; en Theoderik drong Odoacer tot binnen de muren van Ravenna terug. De Gothen evenwel in de belegeringskunst onerva- ren, trachtten slechts door uithongering tot hun dod te komen, dat nog bemoeylijkt werd door de verbin- ding der stad met de zee. Eerst nadat Theoderik zich meester van Âriminum (Rimini) had gemaakt, en zich de noodige schepen had verschaft, werd iii het derde jaar der belegering, de stad, doch niet dan na ver- nieuwden strijd ^) , hem overgeleverd (27 Februari 4d3). Er werd een vrede gesloten, waarbij bepaald werd dat de beide koningen oVer Ravenna en Italie zouden heerschen, doch waarvan de artikels anders voor ons verborgen zijn. Dit duurde evenwel niet lang; Odoacer werd wddra 1) Fansto Cos. ad Ducam (Adduam) fluvium Odoacrem D. N. ThoQ- dericns rex tertio certamamîne (de ontmoeting aan den Sontius mede- gerekend) superavit, qui, Bavennam fhgiens, obsidetur inclasns. Cas- siOD. Chron, 2) Olybrio consule, Odoacer a. d. nostro rege Theoderico memo. rabili certamine superatur. ib. 48 daarna door Theoderik van yerraad verdacht, en door dezen op een gastmaal met eenige der zijoen gedood. O Doch Theoderik, die in denzelfden toorn allen aanhan- gers van Odoacer de bargerlijke rechten ootzeide, liet zich door den bisschop van Milaan tot een meer ge- matigd besluit bewegen, en als voelde hij reeds het onregt dat hij had gepleegd , al was het ook ten op- zicbte eens verraders, deed hij nu toch, na een aan* doenlijk woord daarover met den bisschop gewisseid, eene algemeene amnestie af kondigen , en stelde de akte daarvan den bisschop ter hand. En nu toonde hij al spoedig , door de keuze der be- kwaamsten tot overheden , door het aanhouden Tan alle ambten, zoo als zij onderde Romeinen bestonden, door het wisselen van zijne gothische kleedingyoor de Romein. sche tuniek — waarin zijne voornaamste gezagvoerders bem onmiddelijk volgden -^ door deze en andere ban- delingen yan overleg en goede orde , wat men in 't ver- Yolg ten dien 'opzigte van hem had te yerwachten. Spoedig daarna sloot hij zelf, zoo als wij boven zei- den, een huwelijk met Audoileda, de zuster yan den frankischen koning Lodoin (zoo als Eloyis bij Gassiodo- rus en anderen steeds wordt genoemd), en deed zijne twee dochters, uit eene yroegere yerbindtenis in Pan- nonie met voorname vorsten huwen. — Theodicodo (Theudigotha) met Alarik II, koning der Westgothen, en Ostrogotha ^) met Sigismund, den zoon yan Gon- 1) D. N. rex Theodericus Baveimam ingressus, Odoacrem molien- tem sibi in^idias interemit. Cassiod. Ckron, Dît geschiedde eerst onder den konsal Albious. 2) Paul. Diac. schrijft Theodkecodo , Ostrogotho. Axos. Val. — Thiadigotho. 45 debald, koning der Burgondiers. Hij geeft zijne zus- ter Amalafreda, de moeder van Theodat (Tbeoderiks tweeden opvolger) aan eenen Wandaalschen Eoning Trasamund in Afrika, en bare docbter Amalaberga, uit een vorig huwelijk, aan Hernienfried , koning der Thuringers, lerwijl hij zijne eigene docbter uit Audo- fleda, aan Eutharik, den zoon van Widerik, eenen af- stammeling der Amalen, ten buwelijk gaf. En bierdoor, en door eenige overwinningen op noor- delijker volken, wa^ er voor Tbeoderik in het Westen, zoo lang als hij leefde, geen volk dat bem niet uit vriendschap bijstond of aan bem onderworpen was. ^) 4. BE CHRZSTSirSN VAM THEOBERZSS SEUTIT. Nadat wij nu reeds eenigen tijd bij algemeene bis- torische belangrijkheden hebben stil gestaan — doch daardoor ook het oogenblik beter hebben leeren be- vatten , waarin Cassiodorus optrad — kunnen wij , met meer boop van goeden uitslag, ons in de bescbouwing der bijzonderheden begeven. Aan eenen roemrijken stăm ontsproten, was bet niet te verwonderen dat de jonge Cassiodorus, op zijne 1) JoBNAKDES; de Eeb, Get. c. 58. Nec fuit in parte occidua gens, quse Theodorico, dum viveret, aut amicicitia aut subjectione non de- serviret. u beurt, zich met alle goede hoedanighcden boven zijne tijdgenooten onderscheiddc. Maar verdient hij daardoor reeds onzen oprechten lof, dan mocten wij hem nog meer bewonderen, wanneer wij zien zullen, onder welke uît-een-loopende omstandigheden hij zijn eer en aanzien, en de achting en liefde wist le bcwareu der zoo verschillende vorsten, wier vertrouweling hij was. En dat hij dit deed zonder de vleitaal des hovelings te bezigen, zonder ooit zyne overtuiging te Terzaken. Kalm en met gematigdhcid leefde en sprak hij, en zonder eigenlijk filozoof te zijn, bezat hij een schat van praktische wijsheid. — Daarvan kunnen al zijne schriften, zoowel de historische of liever politiesch- administrative, de theologische als de grammatische getuigen. Zijn dagelijksche omgaog was dan ook voorbeel- deloos aangenaam voor elk-een. En schoon men hem, door dat hij met Theoderik in de beste verstand- houding was, en toch ook onder Wiliges zoowel als aan Theodats hof zijn aanzien wist te bewaren , van flaauwheid of geveinsdheid heeft willen beschuldig- en, bewijzen *t zijn ^geschriften genoegzaam, dat het alleen de gepaste wijze was, waarop hij met elk-een wist om te gaan, in allerlei omstandigheden den bes- ten raad te geven, of er bet best partij van trekken, dat hem van zooveel invloed deed zijn, en hem zoo geliefd maakte. ^) 1) Zie onder andere, de boven reeds aangestipte plaats, waar hij van zich zelven spreekt; Prmfatio Libr. I. Variarum, «Necesse nobis fuit, stilum non unum sumerc, qul personas varias suscepimns admo- nere modo loqui videamar humillimis : quibus aJia contingit sub fcstinatione proftinderc, alia vero licuit cogitata proferre ctc. 45 Ja, hij bczat in hooge mate hetgeen Cicero in zijn boekjen over de plichten modestia ^) noemt, en wat de Franschen tact heeten; en dit deed hem met goe- den uitslag handelen en schrijven voor zoo uit-een- loopende personen. Hetgeen later nog duidelijker zal blijken. Ook dan steekt hij al zeer gunstig af , wanneer wij zijne schoone deugden, zijne ingetogen yroomheid hij den aart zijner chrlstelijken landgenooten , de Romei « nen, vergelijken. Neen waarlijk, de Gothen kwa- men niet in Italie als barbaren in eene be* schaafde maatschappij, wanneer men alle de hoe- danigheden van beide Tolken , tegen elkander in de schaal legt. Doch, 't is waar, dat in onze dagen ook al meer en meer het denkbeeld verdwijnt als of alle de over Europa zich bewegende Tolken, van de 4de en Sde eeuw, woestaarts waren, die eene schoone kunstwae- reld kwamen vernietigen. De Hunnen, ja, waren eene ontzettende verwoestende menigte; maar de Gothen, vooral de Oostgothen (en zelfs de Wandalen), waren ze ook gesteid op tochten en avonturen , en waren ze ook van de sekte der Arianen, zij kenden deugd en godsdienst, zedelijke tucht, en orde, z6o zeer — dat de Romeinen daarin nog veilig bij hun ter schole kon- den gaan. Hierin stemmen dan ook trouwens de wei> nige schrijvers over dit volk samen. ÂUeen hebben sommige nieuwere dit niet willen erkennen, of slecht onderzocht. 1) Cic. de Off. L. I. c. 40. § 142. Modestia — scientia opportunita- niatis idoneomm ad agendiim temporum. 46 De woordeD welke dienaangaande door SalTianas ^) den Jeretnias der Zde eeuw^ zijn gebezigd, komeii ons belangrijk genoeg yoor om hier voor een gedeelte eene plaats te vinden. u6ij plichtvergeten, onreine Ghrîstenen, roept hij uit, de flaauwheid van uw geloof zonder de weiicen l^eschuldigt u. De waardigbeden en ambten zijn bij u yeil; en gij koopt ze voor *t gcld der armen. Dat ge- iuige het verwoeste Gallie; Spanje dat nog slechts in naam bestaat; Âfrika waarvan alle luister is Yerdwe- nenl Deugd is bij u eene schande geworden... De Go- then en Wandalen zijn minder barbaarsch dan gij. Zij allen beminnen elkander onderling; alle Romeinen Ter- Tolgen elkaâr... Ja bij ons verscheuren de grooteren de kleineren. »En zouden wij ons dan verwonderen dat de Go- then niet door de onzen overwonnen worden, daar onze Romeinen liever tot hen overloopen dan bij onze troepen blijven! (Lib. V) Overal zien wij pracht naast ellende! De grootste weldaden der Voorzienigheid wor- dcn door ons miskend. Wat waren Aquitanie en No- vempopulana niet gezegend, die heerlijke oorden, aan een aardsch paradijs gelijk! »En ter vergelding Tan dien zegen hebben zich de 1) Priester te Marseille, nabij Tiier, waarschijnlijk uit heidensche ouders, geboren (390—490). Beroemd om zij ne ingetogenheîd en zijne nederigheid. Om zijne wijze onderrichtingen v.erd hij de Meester der bisschoppen bijgenaamd, en om zijne klachten over de ondengd der Christenen — de Jeremias der bde eeuw, Zijn werk ; 2^ gubemcL. tione Deiy ct de jusio dei pracsentique judicio; libri ocf o — of: De varo judicio et providentia Dei (Aldus. 1564), gebruiken wij hier. (Liber V en Vn.) 47 inwoners aan allerlei buitensporigheid overgegeven; hunne streken hebben zij voor bordeelen gebezigd.... Bij de Gothen en Wandalen is de onkuischheid eene misdaad; bij ods is zij eene eerl De barbarcn voelen zich gehoond door onze oareinheden; want onder hen wordt geen hoereerder geduld (L. VII). Terwijl bij hen de lichtekooien tot een huwelijk worden gedwon- gen, blazen wij den geest er van in het familie-Ieven aan.... Wij vlieden de reinheid, zij beminnen die. ^) Maar de Heer is rechtvaardig , en recht is zijn oor- deel (Ps. 118). Zij zeggen het zelf, dat zij niet uit eigen beweging tot ons komen, maar aangeblazen door een goddelijk bevel (Lib. VII). »Ja 6od straft ons rechtvaardig! Tot onze schande en om ons te verdelgen zijn zij afgezonden, die ver- Avorpen volkeni Om onze ongerechtigheden zijn wij overwonnen geworden, en het is eene godslastering te roepen, zoo als wij doen: »6od heeft ons aan de barbaren overgeleverd."" Ja, het zijn de barbaren waaraan de Romei- nen zich zelye hebben overgogeven, zij hebben ze als 't ware in 't land geroepen. Neen, zij kwamen de romeinsche beschaying niet vernietigenl De Hunnen mogen tijdelijk gesloopt en vernield hebben, de Gothen — de Oostgothen waren veeleer het geneesmiddel der ziekte van gebrek aan orde, politie, wetten, goede zeden; de ziekte der schraapzucht, der ontoombare baatzucht; de zinne- 1) Gothorum gens perfida sed pudica est. Alanorum impudica, sed minus perfida. Franci mendaces at hospitales. Saxones crudelitate ef. feri,' sed castitate venerancU (L. VIL Aid. f. 71). 48 lijkc drift tot allerlei schouwspelcn en wedloopen te midden der verwaarloozing van den landbouw, en de overdreven wcelde der grondbezitters. *) Ja men kan zeggen dat de romeinsche maatschappij zich ontbond^ en dat wat er nog edels van overbleef, door de ^Bar- baren (!) ." van vuil gereinigd , in hunnen nieuwen staat werd opgenomen. 