Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 2 Van het jaar 900 tot 1581 na Christus
Zij beklaagden zich over wapenfeiten, door de onzen in de Oost-Indién gemeenschap- pelijk met de Engelschen uitgevoerd, alsof zij tegen hen waren gepleegd. Zoo achtten zij de inneming van zekere forten op Banda een ongelijk tegen de Engelsche natie, ofschoon dit krijgsbedrijf met de Engelschen beraamd en door dezen als eene overwin- ning mede gevierd was geworden. Het is waar, zij hadden de vijanden met geschut en kanonniers versterkt, en zouden ons liever afgeslagen dan overwinnaars hebben willen zien. — Een andermaal ontzegden de Engelsche Commissarissen, bij monde van DIGBY, den onzen het recht om te beweren, dat de goederen, op de Engelschen geno- men, als op vijanden veroverd beschouwd moesten worden, en alzoo het vrije eigendom der Nederlandsche Oost-Indische Compagnie geworden waren. Deze vordering had de strekking om den onzen het oorlogsrecht te betwisten en ons bedrijf als gemeenen roof te brandmerken, waarop voor den gewonen rechter verhaal mogelijk was. Tegen zulk eenen eisch bleven de Nederlandsche Ambassadeurs het antwoord niet schuldig. Zij ver- goelijkten niet, dat de Engelschen, ten minste vóór het traktaat van vereeniging met openbare vijandeljkheid tegen ons waren opgetreden; zij verklaarden ronduit, dat het scheen, alsof men de Engelschen rijk wilde maken ten koste der Hollanders, en zij bleven op hun stuk staan in weerwil der bedreiging, dat, zoo men dat beweren niet herriep, de onderhandelingen van stonde aan als afgebroken zouden beschouwd worden en de Koning order zou geven om op de Nederlanders te kapen en dan den roof mede het eigen goed der kapers zou laten zijn. — Wanneer de Engelschen zich in de be- handeling van eenig voorstel tot schikking inlieten, waren hunne eischen gansch onre- delijk. Zoo werd door de onzen teruggave aangeboden van de Indische waren, in Oost- Indië uit een zeker Engelsch schip ! genomen. Het sprak van zelf dat die teruggave in Indië moest geschieden. Immers, geschiedde zij in Holland, dan bespaarde men den Engelschman het vervoer naar Europa, en gaf hem inderdaad veel meer dan hem ont- nomen was: op dien voet, zeiden onze Gezanten, mochten de Engelschen God wel bidden, dat al hunne goederen in Indië door de onzen werden genomen. En toch bleven de Engelschen vorderen, dat de teruggave in Holland zou plaats hebben. Ein- delijk stonden zij toe, dat, werden de ontnomen goederen in Holland teruggegeven, de Nederlanders dan ten minste de kosten van vracht en assurantie zouden mogen aftrekken. Doch nu konden de partijen het niet eens worden omtrent den prijs dier vracht en 1 The Dragon. DES VADERLANDS. 687 assurantie, en hoezeer dit een punt was, hetwelk later licht te vinden zou geweest zijn, wanneer men het omtrent de hoofdzaken eens zou zijn geworden, wilden de Engelschen van geen uitstel van schikking hooren. Duidelijk bleek het, dat zij een voorwendsel zochten en onder den schijn, alsof de onderhandelingen door onze onredelijkheid waren afgebroken, tot geweld begeerden over te gaan. Het was genoeg, riep de Voorzitter der Engelsche Commissarissen uit: gij, zoo sprak hij tot onze Gezanten, gij zijt reeds lang genoeg van huis, en moogt nu wel vertrekken: wij wenschen u goede reis. — Toch meenden de onzen, vóór zij zulk een afscheid aannamen, eerst nog naderen last van Hun Hoog Mogenden en van den Prins te moeten vragen. Men had het er van onze zijde te zeer op gezet, eene openlijke breuke met Engeland te voorkomen, dan dat onze Gezanten de zaak zouden opgegeven hebben. — Intusschen wachtten de Engel- schen niet eenmaal het werkelijk bestaan van een voorwendsel af em ons als kwaadwil- ligen en vijanden te bejegenen. Niet alleen werd het volk te Londen opgezet, zoodat 1621— 1625. Onze Gezanten, den eisch der Engelschen geen gehoor kunnende geven, vragen na- deren last. onze Ambassadeurs zich om herstel van geleden schade op straat zagen aangezocht door ' schippers en hunne vrouwen, die hen met het rapier in de vuist uit hunne koets dreigden te halen; maar de Regering gaf bevel om onze uit de Oost terugkerende schepen aan te doen en in eene Engelsche haven op te brengen. Den 74 Februari I Nederlandsche schepen door de (1622) kreeg de Graaf van oxrorp last om zich naar de oorlogschepen in Duins te Engelschen aan- begeven, en op een tweetal Nederlandsche schepen in de haven van Piymouth beslag gehouden. te laten leggen, of, als hiertee geene gelegenheid bestond, die schepen met geweld als buit aldaar in te brengen. Het gevaar was niet groot, dat onze koopvaart bedreigde, want de Graaf vond de vloot van alles onvoorzien en buiten staat om eenigen strijd te wagen. Niettemin brachten onze Gezanten in de Conferentie met de Engelsche Gom- missarissen de zaak ernstig ter sprake. Dezen gaven voor van niets te welen; maar nader gedrongen, dreigden zij met opheffing der zitting en afbreking der onderhandelingen. Toen zochten de onzen gehoor bij den Koning te verkrijgen; doch het liet zieh langen tijd aanzien, dat zij zulks niet zouden erlangen. Eindelijk, eerst den 144" Maart, zou de audientie van den Koning te Theobalds plaats hebben. Maar aldaar aangekomen , ont- ving hen de Markgraaf van svckuGmam met het bericht, dat de Koning wegens omge- steldheid belet was, hun te woord te staan, en de Edelman vraagde, of zij wat zij te zeggen hadden, hem niet konden mededeelen. Ten einde geen wantrouwen te verraden , De Gezanten gingen zij, in afwachting van later tot den Vorst zelven te worden toegelaten, daartoe — BUCKING- over. Zij konden niet gelooven, zeiden zij alstoen, dat die last met ’s Konings goedvinden aan den Graaf van oxrorp was verstrekt, en, voegden zij er bij, er stonden voorvallen uit voort te komen, die den Koning zeer leed zouden zijn. Op die wijze werd hunne onder- handeling verijdeld, de beide natiën van elkander vervreemd; de onzen verloren hun vertrouwen op den Koning, en Spanje groeide er in, zoo zeer dat de Ambassadeur van deze Mogendheid zich reeds beroemde, dat er in Engeland voor de Spanjaarden troepen 1621— 1625. 688 ALGEMEENE GESCHIEDENIS TEE E EEEE, geworven en schepen aangeschaft werden om tegen ons te gebruiken. — De last aan den Graaf van oxrorp, antwoordde suckinanam zonder omwegen, is door den Koning zelven gegeven, en daarmede heeft Zijne Majesteit niets anders gedaan, dan nagevolgd, wat de Nederlanders hem voor hebben gedaan, en dat met geen ander doel, dan om hen handelbaarder te maken. Droegen de Nederlanders een zwaren oorlogslast, Zijne Majesteit had een nog zwaarder last van opstand onder zijne onderdanen te vree- zen, wanneer hij ons niet op deze wijze- bejegende tot loon voor de mishandelingen, die wij zijnen Schotten aandeden; voor het nadeel, dat wij zijnen onderdanen toebrach- ten door belasting op de lakens te leggen, en voor de rooverijen in Indiën gepleegd. Over de vergunning aan de Spaansche Regering verleend hadden wij ons niet te be- klagen: want de Koning was evenzeer vriend van Spanje, als van de Staten; ja, van Spanje ontving hij meer goeds, dan van ons, en wat den staat der onderhandelingen aangaat, niet zij hadden over de Engelsche Commissarissen te klagen, maar dezen over hen: de onpartijdigsten zelfs stelden hen in het ongelijk, en de Koning zou zich dit- maal met die zaken niet bemoeijen, aangezien de Heren van den Raad hem beduid hadden, dat alle misverstanden daaraan te wijten waren, dat hij, buiten hen om, tot het sluiten van een traktaat met de onzen was overgegaan. Ook had Zijne Majesteit beloofd zich thans met niets te zullen inlaten, en verzekerd, dat 4j liever de helft van zijn Rijk wilde verliezen, dan zijnen Raad wraken of in deze zaak iets tegen zijn advies te doen. — Zulk een onthaal van den gunsteling beloofde niet veel ten aanzien van hetgeen zij van JacoBus zelven te wachten hadden, wanneer hij hen tot zich toe zou Zij krijgen oplaten. Hij deed dit den 27sten Maart. Toen liet hij hen eerst meer dan een uur wach- nieuw gehoor bij den Koning. ten, ontving hen zittende, meerendeels met gedekten hoofde zonder eenig blijk van beleefdheid, en liet hen al den tijd blootshoofds staan. In weerwil van de gewone - weidsche betuigingen, dat den Koning door God de eer was beschoren om de Christen- heid voor den ondergang te redden, stelden de Gezanten hunne rechtvaardige zaak krachtig en bondig voor, en eindigden met het verzoek om den last, aan Graaf oxroxp gegeven, te herroepen, immers voor zoo lang de onderhandeling zou duren: leidde deze tot niets, dan was het nog altijd tijds genoeg om tot geweld over te gaan. — Wel zes malen viel de Koning den spreker in de rede, en liet zijne plichtplegende betuigingen onopgemerkt. Eindelijk riep hij uit: houd op met uwe lange redevoering: t/ zal een kort en goed antwoord geven: gij zijl een groot redenaar, dat weet ik wel: toen ik jonger was, was ik het ook; doch nu begeeft mij mijn geheugen — en toen: wat spreekt gij van uw recht: het is heiligschennis, dat gij den naam der Justitie zoo mis- bruikt. Gij hebt mijne onderdanen beroofd, mishandeld, vermoord, zonder te bedenken, wat gij aan deze Kroon verschuldigd zijt, die u gemaakt heeft en in stand gehouden. Mijne onderdanen zijn door u geruïneerd; zij leven nagenoeg alleen op krediet; gij hebt hen wel voor twaalf millioenen benadeeld. Spreekt mij van geene amnestie — deze DES VADERLANDS. | 689 SR Ne eR AS TAA SRT AD was bij het traktaat bedongen —, die zoudt gij alleen in uw voordeel willen uitleggen, om uwen roof te behouden. Ik versta, dat gij mijne natie behoort te respecteren, en zoo gij van het traktaat spreekt, ik wil niet met u als met gelijken handelen. Gi hebt in Indië een man — de Koning bedoelde den Goeverneur-Generaal Koen —, die verdient gehangen te worden. Uw volk geeft ginder overal uwen Prins van Oranje voor een groot Koning of Heer uit, en mij houden de inboorlingen aldaar voor een klein vorstje, die onder hem staat. Bloedzuigers zijt gij, en gij zoekt mij te ruïneren. — En hier begon de Koning de grieven op te sommen, die hij tegen ons had, zes in getal; doch hij vergat de helft. En toen zeide hij weder: maakt aan de zaak een eind: kunt gij u met mijnen Raad niet verstaan, zoo wil ik mij verledigen mijnen Raad tegen u te hooren, en op den Bijbel zal ik zweren onpartijdig recht te spreken. Zegt mij maar, of gij wilt onderhandelen en mij voldoening geven: wilt gij dit, zoo doet het hoe eer, hoe liever: ’tis u geraden: zoo ik maar van u vernemen mag, wat ik mijnen Raad zal antwoorden. — Eindelijk tot het punt overgaande, op hetwelk het thans vooral aankwam: Wat den last betreft, aan Graaf oxronp gegeven, de Spaansche Ambassadeur heeft daarvan niets geweten: den Koning van Spanje vertrouw ik evenmin als gij: hem te vergunnen volk te lichten, ben ik verplicht volgens het vredesverdrag, dat er tusschen ons bestaat. Die last was al gegeven vóórdat gij kwaamt: uwe komst hebt gij zoo lang uitgesteld, dat men niet meer geloofde, dat gij komen zoudt.» De vloot van den Graaf was bestemd tot ondersteuning van de Protestanten in Frankrijk; doch tevens was hem bevolen, zoo er Nederlandsche uit Oost-Indië komende schepen voorbijvoeren, ze in het voorbijgaan mede te nemen, ten einde te beter tot een einde van de onderhandelingen te geraken. Zoo weinig onizdg sacosvs zich ditmaal tegenover de verlegenwoordigers der Neder- landsche Republiek. Welk eene taal! Had hij oLpeNBARNEVELT gevreesd en onaantast- baar bevonden, en onder diens bewind onzen Staat ontzien, — de man, die OLDEKBAR- NEVELT op het schavot gebracht had, was thans veroordeeld voor zich en zijn volk den smaad van zulk eene toespraak te verduren. — Toch sneed wat sacosus gezegd had, niet alle schikking af, Hij had gewaagd van een hervatten der onderhandelingen, en verklaard, dat hij geneigd was om eenige voldoening aan te nemen. Werkelijk was hij bereid zich buiten zijnen Raad om tot eene schikking te laten vinden: %00,000 gulden was de prijs, tot welken wij den eisch der Engelschen af konden koopen. Had- den wij deze som veil, en onderwierpen wij, zonder verder voorbehoud, de zaak aan de uitspraak des Konings, dan zouden de onderhandelingen hervat kunnen worden. Dit liet 14cosvs door eenen geheimen handlanger te kennen geven 1. — Maar wat 1 Zulks blijkt niet uit het Rapport der Gezanten, hetwelk de gewisselde brieven niet bevat, maar uit de mededeeling van den Raadpensionaris van Holland in de vergadering der Staten van dit Gewest, op. 23 Maart, 1622. Zie Resol. Holl. op dien datum. III Deer, 5 Sruk. 87 1621 — 1625, 1621— 1625. . 690 ALGEMEENE GESCHIEDENIS "av — ——p——————————————————q— ÁO(—Ó———— n—PáÜ was op zulk eene beleedigende toespraak dadelijk te antwoorden? Onze spreker trachtte den staat van zaken in de Oost-Indién in juister licht te plaatsen. Hij haalde op, hoe pare, tijdens de vroegere onderhandelingen, met den last naar Indië was gezonden om de onzen aldaar in den grond te boren; hoe hij dan ook werkelijk geëischt had, dat zij zich met hunne personen, schepen en goederen, geheel Indië door, zouden overgeven, waarvan de echte bescheiden in onze handen waren. Wij eerbiedig- den, zoo ging hij voort, den Koning en waren hem erkentelijk. Zoo eenige bijzondere personen, in moedwil of dronkenschap, zich in Indië of Schotland tegen zijne onder- danen vergrepen hadden, wij zouden ze deswegens kastijden. „Was de belasting op de lakens „gelegd werkelijk van zulke nadeelige gevolgen, zoo zou Holland bereid gevon- den worden om toe te geven. — ’s Konings voorslag om als rechter uitspraak te doen, liet de woordvoerder opzettelijk onbeantwoord: immers had die niet aangenomen kunnen worden zonder krenking van het recht der Staten-Generaal, wien volgens het traktaat benevens den Koning de uitspraak toekwam. Bovendien wat zou het gewaagd geweest zijn (en zoo bleek het weldra dat men ook in Holland oordeelde), zulk eenen Koning het lot onzer Oost-Indische Maatschappij geheel in handen te geven! — Hierop Zijner Ma- jesteit dank zeggende, verklaarden de onzen hoe eer hoe liever de onderhandelingen met den Raad te willen hervatten, en ten slotte zeiten zij nog de billijkheid uiteen van den eiscl, die van hunne zijde gedaan was, doch op welken de onderhandelingen waren afge- broken. — Ik ben geen koopman, antwoordde de Koning, en versta die dingen niet; maar, voegde hij er bij, hij zou maker, dat de onderhandelingen weder werden aangeknoopt. Doch hoe handelde men in Holland op het bericht van de vijandelijke bedoelingen der Engelschen, en welk bescheid kregen onze Gezanten op hun verzoek om naderen last? Die Gezanten hadden het niet bij vertoogen over de aanhouding onzer schepen gelaten. In vereeniging met de Gedeputeerden onzer Oost-Indische Compagnie, in Engeland te- genwoordig, hadden zij onze vloot in het Kanaal en aan de Vlaamsche kust van het gebeurde verwittigd, en maatregelen uitgelokt om de bewuste twee schepen en nog andere, die te wachten waren en evenzeer van de zijde der Engelschen bedreigd werden, veilig in Zeeland te brengen. De Bewindhebbers der Compagnie, van de zaak onder- richt, vervoegden zich bij de Staten-Generaal met het verzoek, dat van hunnentwege … Maatregelen bevelen van dezelfde strekking aan de vloot mochten gegeven worden. Hun Hoog Mo- der Staten teg de _vijandelij bedoelingen der Engelschen. i genden, gedachtig, dat wij, hoedanig de staat van zaken ook zijn mocht, met Ær- geland geenszins in openbaren oorlog waren, en, overeenkomstig de staatkunde, die bj de zending der Gezanten voorgezeten had, het uitbarsten van onmin tusschen ons en dat Rijk begerende te voorkomen, maar van den anderen kant ongezind om ons onge- straft te laten beleedigen en berooven, zorgden wel, dat er in die wateren een genoeg- zaam sterke scheepsmacht bij de hand was, die zich niet zou ontzien het geweld der Engelschen met geweld te keren; doch namen tevens den schijn aan, alsof men het DES VADERLANDS. 691 met dezen maatregel niet op de Engelschen, maar op de Spanjaarden gemunt had. Op het vernemen van het verzoek der Gedeputeerden van de Oost-Indische Compagnie be- sloten zij de Collegiën ter Admiraliteit te verwittigen, dat er berichten uit Spanje waren ontvangen, die de komst van Spaansche oorlogschepen te Ostende en andere Vlaamsche havens aankondigden. Deze berichten waren onwaarschijnlijk, en, zoo als de Admira- liteit van Amsterdam ten overvloede als haar gevoelen aan de Staten kenbaar maakte, in allen gevalle waren die oorlogschepen in het wintersaisoen niet te wachten. Maar men had een voorwendsel noodig, en, daarvan gebruik makende, schreef men aan de Collegiën ter Admiraliteit: dat de aankomst dier schepen belet en de vrije vaart ver- zekerd moest worden. Diensvolgens moesten zij zorgen, dat al de beschikbare schepen zich in het Kanaal vereenigden, om de Spaansche galeijen te vernielen en, alsof dit eene van zelf sprekende bijzaak ware, de te Plymouth aangehouden en die andere uit de Oost terug verwachte schepen huiswaarts te geleiden 1. — Zulk eene aanschrijving 1621— 1623. was te noodzakelijker, omdat in het wintersaisoen van de 52 schepen, die met de be-. zetting van de Vlaamsche kust waren belast, slechts acht of tien aldaar in werkelijke dienst waren ?: eene zaak, die de Staten zeer bevreemdde, zoo zelfs dat zij verlangden te weten, op wiens bevel zulks was geschied: de waarheid hieromtrent te kennen, was, zeiden zij, voor het Land van het uiterste gewicht 3. Hoe het zij, de Engelschen konden zich gewaarschuwd achten, en wanneer zij oorlog wenschten, doch schroomden zonder uitdaging van deze zijde ons den oorlog te verklaren, zoo gaf de getroffen maatregel hun geene gelegenheid om voor te geven, dat wij met vijandelijke handelingen begon- nen waren. Overeenkomstig ’s Konings laatste woord werden de onderhandelingen hervat: want ook van onze zijde wenschte men zulks. In weerwil, namelijk, van de onbillijkheid van der Engelschen eischen en van de beleedigingen, welke onze Gezanten van den Koning en zijne Ministers te verduren hadden, besloot de Prins en zijne raadslieden , dat de onderhandelingen van onzen kant niet zouden afgebroken worden, maar dat de Gezanten op het punt van geschil toe moesten geven. De Advokaat sonEEL, om naderen last uit Londen overgekomen, keerde derwaarts terug » met brieven van Zijne Excel- lentie, waarbij den Gezanten gelast werd, de onderhandeling voortgang te doen hebben.” Eerst nadat BOREEL weder verirokken was, deelde de Raad-Pensionaris onder het zegel der geheimhouding aan de Staten van Holland mede, wat ons Gezantschap in Engeland wedervaren was *, Bij voortduring poogde men te’s Gravenhage de zaak zoo veel mogelijk 1 Resol. Stat.-Gen. 5, 21, 24 Febr. 1622. 2 Resol. Stat.-Gen. 30 Apr.; 4 Mei, 1622. 3 Resol. Stat.-Gen. 18 Mei, 1622. De Admiraliteit van Rotterdam had hare verplichtingen in deze zaak het minst nagekomen. Zij bewees echter, dat haar daartoe de middelen hadden ont- broken. Resol. Stat.-Gen. 25, 26 Mei, 1622. 4 Resol. Holl. 23 Maart, 1622. 87 * De onderhan-. delingen worden hervat. 692 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1621— aan de kennis der volle Vergadering van de Staten te onttrekken. Immers werd in het — begin van Mei bij de Staten van Holland voorgesteld, eenige weinige leden te belasten met de taak om een geheime order voor de Gezanten in Engeland op te stellen, » ten einde dezelve, na aan Zijne Excellentie en anderen, daar des van noode wezen zal, medegedeeld te zijn, in stilheid gebruikt mocht worden ten meesten dienste van den Lande." Dit voorstel werd aangenomen, en wanneer er iets in deze zaak te besluiten mocht vallen in den tijd, dat de Staten van Holland niet bijeen waren, zou de Prins met de Gecommitteerde Raden en de Gedeputeerden van Holland ter Generaliteit de vereischte beschikkingen kunnen nemen: alleen in het geval, dat er iets van bijzonder gewicht voorviel, moest Zijne Excellentie buitendien den raad inwinnen van de Gede- puteerden der Steden Dordrecht, Amsterdam en Alkmaar !. Zoo weinig door de Regering van hun Land gesteund, konden onze diplomaten niet standvastig- op hunne eischen blijven staan, te minder omdat de Engelsche Commissarissen bekend waren met een schrijven van CARLETON, waarin hij bericht had, dat men te 's Hage over de weinige toegefelijkheid onzer Gezanten verwonderd was. In weerwil derhalve van al de fijnheid en bondigheid, met welke dezen hunne zaak bepleitten, moesten zij op alle punten toegeven. Daar zij nu van die inschikkelijkheid het beoogde voordeel verlangden te genieten, zoo verzochten zij, op den 1% April, wederom ernstig, dat nu ook de last aan den Graaf van oxronp gegeven, zou ingetrokken wor- den. De Commissarissen gaven ten dezen aanzien goede hoop. Doch wat gebeurt er? Een schip van onze Oost-Indische Compagnie, met kostbare waren van de Kust van Coromandel terugkomend, werd door Koninklijke Engelsche schepen aangerand en in Duins opgebracht. Dit werd den 164. April van ’s Konings wege aan onze Gezanten aangezegd, met de verklaring, dat zij deswegens niet ontroerd zouden zijn: want dat het schip niet slecht zou behandeld worden, waartoe Zijne Majesteit de noodige bevelen zou geven. In de eerstvolgende bijeenkomst met de Gecommitteerden uit den Raad wilden de onzen deze nieuwe grieve ter sprake brengen. Te voren echter vernamen zij, dat de last van Graaf oxronp thans werkelijk was ingetrokken. Alsnu derhalve vraagden zij, of die intrekking ook het ontslag van het laatstelijk aangehouden schip inhield, en toen zij hierop geen klaar bescheid kregen, beklaagden zij zich zeer ernstig, dat men hen dus behandelde: zij waren Ambassadeurs van een vrijen Staat, wiens onafhankelijk- heid de Koning nooit getoond had te willen verkorten, en uitgenoodigd om intusschen de onderhandeling voort te zetten, weigerden zij zulks. Daarentegen verzochten zij ge- Naar aanleiding hoor bij den Koning, hetwelk hun werd toegestaan. Jacosos ontving hen beleefder dan ve hebben do Ge: de vorige reize. Er had een misverstand, zeide hij, plaats gehad. Een kapilein, die — — last had picpy naar Spanje te brengen, meenende, dat de thans ingetrokken orders Koning. 1 Resol. Holl. 6, 13 Mei 1622. DES VADERLANDS. 695 —————————————— o a U nog van kracht waren, had het schip aangehaald. Niettemin was wel degelijk de be- wuste last herroepen. Immers zulke uiterste middelen wilde hij jegens zijne oudste en getrouwste vrienden, naburen en bondgenooten niet gebruiken: integendeel, hij wenschte steeds met ons verbonden te blijven, en Gods wraak riep hij over een iegelijk, die zulks zou pogen te beletten: wij moesten toezien, dat geen monarch, wie hij ook ware, tusschen beiden kwam, om de vriendschap te storen. Dit gezegd hebbende stond hij lagchende en schertsende op, en verzocht nog slechts, dat de Gezanten het bericht van het ontslag van het schip dadelijk zouden overzenden, opdat het, zoo mogelijk, nog eerder dan de tijding van de aanhaling, in Holland mocht aankomen. — Dit echter was natuurlijk het geval niet. Integendeel de Oost-Indische Compagnie was op de on- aangename tijding zeer ontsteld en verstoord geweest en had de Staten-Generaal verzocht, onze oorlogsvloot nog meer te versterken en haar thans onbewimpeld den last te geven om onze koopvaarders tegen allen en een tegelijk te verdedigen !. — Vóór het scheiden had de Koning nog gezegd, dat, zoo onze Ambassadeurs het op sommige gewichtige punten niet met zijnen Raad eens konden worden, zij die slechts bij hem zelven moes- ten komen behandelen; dan zou hij ze wel tot een eind weten te brengen, even als hij in 1618 gedaan had, gelijk de Heren sas en caron, hier tegenwoordig, konden getuigen. — Zoo zeer was de toon en stemming veranderd. Het valt moeijelijk niet te gelooven, dat in den tusschentyd de Koning, hoe dan ook, iets van het voordeel ge- noten had, waarop hij had kunnen rekenen, zoo de onzen de uitspraak aan hem alleen hadden onderworpen. — Ook de Commissarjssen waren bij de eerstvolgende bijeenkomst vol van vriendschapsbetuigingen, en daar alstoen door de onzen de stukken werden in- geleverd betrekkelijk een schip van onze Compagnie, dat door de Engelschen genomen was, en waarvoor wij op onze beurt schadeloosstelling verzochten, zoo schenen de on- derhandelingen thans geregeld te zullen voortgaan. Doch wie zulks verwacht moge hebben, bedroog zich zeer. Dus bleef hun niets anders over dan te klagen, dat, zoo de Engelschen niet wilden handelen, dan onder voorwaarde dat wij alles toegaven, dit geen handelen, maar de wet stellen moest heeten, en »bijna met gevouwen handen” (zeggen zij zelven) te bidden en te smeeken, dat men hen toch niet aldus wilde wegzenden, daar ons aan ! Resol. Stat.-Gen. 12, 15, 16 April, 1622. 1621— 1625. 1621— 1625. De onderhande- lingen worden al- weder gestremd, Optreden van CHRISTIAAN van Brunswijk Westfalen. in 694 . ALGEMEENE GESCHIEDENIS de gunst van Zijne Majesteit, die zij reeds in den aanvang het manna der Republiek genoemd hadden, te veel gelegen was. Toch scheidden zij toen zonder hoop van op nieuw opgeroepen te worden. Alzoo zagen zij zich weder genoodzaakt, een gehoor by den Koning te vragen. Toen dit verleend was, en de Gezanten hem den staat van het nieuwe geschil hadden voorgesteld met de klacht, dat zij na al dien tijd nog geen stap verder waren gekomen, viel 34cosus hun in de rede met den uitroep, dat dit aan hen zelven te wijten was: zij gaven slechts daarom ‚niet toe, omdat hunne kooplieden hunne meesters waren: al heetten zij gevolmachtigde Ambassadeurs, inderdaad hadden zij hunne instructie van de kooplieden: zelfs de Staten hadden den Heer sas mede ambassadeur gemaakt, om rechter en partij te zijn tegelijk. — Over het geheel bleek het uit ’s Konings taal, dat men het er in Engeland voor hield, dat terwijl de Ambassadeurs aldaar aan den leidband der kooplieden liepen, de Prins en de Staatslieden in den Haag, voor zoover geen handelsbelang bij hen gold, tot elken prijs en met opoffering ten minste van de uiterste eischen der kooplieden, ’s Konings vriendschap wilden behouden. — In allen gevalle, na deze audientie werden de onderhandelingen weder geopend, het punt van geschil, waarop zij afgebroken waren, zou tot nader order onbeslist blijven, terwijl men tot de behandeling van den eisch der Nederlanders zou overgaan. Maar toen deze schriftelijk was ingediend, verlangden de Engelschen tijd van beraad, zonder bepaling van den dag, op welken men weder bijeen zou komen. Bovendien was thans uit naam van den Koning aanmerking gemaakt op de blokkade van de Vlaamsche Kust, door de onzen gehandhaafd: dat de Engelschen den vijand geene moud- of krijgsbehoeften moch- ien toevoeren, kon men toegeven, maar allen verderen handel, ja, tot nadeel van den Prins van Wales, den toevoer van tin te beletten, dit was een gruwel. Op deze aan- merking verklaarden de onzen, dat van onze zijde niets nieuws noch ieis meer werd gedaan, dan vóór het Bestand door de Koningen van Frankrijk en van Groot-Britannië was goedgekeurd, en dat ons dit thans te willen betwisten, zoo veel was alsof men onzen Staat wilde omverwerpen. Maar hoe stonden middelerwijl de zaken in Duitschland? Ging het wellicht den Ko- ning van Bohemen zoo voorspoedig, dat zijn schoonvader meende, noch zijn Parlement, dat met wederzijdsch ongenoegen ontbonden was, noch de hulp der Vereenigde Provin- ciën noodig te hebben om hem in zijn Gebied te herstellen ? In het begin van het jaar 1622 was curistiaan van Brunswijk voor den onttroonden Koning te velde getrokken, en hield gruwelijk in Westfalen huis, Reeds in de eerste dagen van Januarij wendden zich de Munstersche Overheden tot de Staten-Generaal met klachten over het gedrag van dien Hertog, die met bedreiging van wreedaardige straf- oefening het Stift brandschatte, De Staten hielden zich, alsof deze klacht onderstelde dat zij iets over Hertog cmmrsriAAw le zeggen hadden, en schreven terug, dat hij niet in hunne dienst stond en van hen geen bevel tot die brandschatüngen had gekregen. DES VADERLANDS. 695 Met deze verklaring echter was de handelwijze van curistiaan van Brunswijk in tegen- spraak: hij gebruikte wel degelijk den naam der Staten-Generaal, en met den Neder- landschen Graaf van srmum vereenigd, eischte hij op gezag van Hun Hoog Mogenden de stad Soest op, en dreigde haar in geval van weigering met verwoesting. Ook werden de Staten in de capitulatie, waarbij de stad overging, gekend, en toen voorgesteld werd, dat een deel der bezetting in de dienst der Staten-Generaal zou overgaan, wist de Prins de bezwaren van hen, die niet begeerden, dat » het Land in de proceduren van CHRISTIAAN van Brunswijk getrokken werd, alsof zij van wege dezen Staat waren gepleegd,” te ontzenuwen, door te herinneren, dat wij ontslagen waren van de ver- plichting om de onzijdigheid der stad te ontzien, daar de vijand ons het voorbeeld ge- geven en er de troepen in bezetting gelegd had, die er thans uit verdreven waren. Ja, wat meer is, toen de Keurvorst van Keulen door het lichten van manschappen te voet en te paard de afpersingen en knevelarijen, aan welke zijne onderdanen bloot stonden, wilde te keer gaan, zeiden de Staten-Generaal, in tegenwoordigheid van den Prins, zijnen Agent VAN DER VEKEN aan, dat zoo Zijne Hoogheid iets tegen cmmisrIAAN van Brunswijk ondernam, zij zich zulks zouden aantrekken. Dit was te stout gesproken, daar de Prins zich juist in dezen tijd buiten staat vond om ons zelfs in het bezit van Gulik te handhaven. Ook had de Graaf van pur serc allen grond, gehad om de Ma- gistraat van Soest te waarschuwen, dat zoo hij, om den intocht van caarsriaars krijgsvolk te verhoeden, genoodzaakt mocht zijn een sterkere bezetting in hunne stad te leggen, zij op geen ontzet van de Staten-Generaal had te rekenen. — Maar niet alleen zou het den Nederlanders kwalijk gevoegd hebben den verwoester van Westfalen met troepen te ondersteunen. Zij hadden het Stift Munster en bepaaldelijk de stad Dortmund, die zich werkelijk bij Hun Hoog Mogenden op de haar verleende onzijdigheid beriep om tegen CHRISTIAANS geweld beschermd te worden, het vrijgeleide moeten opzeggen, of zij waren gehouden de onzijdigen ook tegen hunne eigene vrienden te verdedigen. Doch CHRISTIAAN had de wapenen aangegord om, zich met wamsrzLD in de Palts vereenigend , deze landstreek voor Rener V te herwinnen. Dat de Staten zich in dezen tijd gedurig aangezocht zagen om toch voort te gaan 1 Resol. Stat.-Gen. 12, 20, 25 Jan.; 2, 5, 7, 10, 14, 21, 25 Febr.; 5, 9 Maart; 16 Apr.; 5,6, 7 Mei, 1622. Resol. Holl. 10 Mei, 1622. In Resol. Stat.-Gen. (28 Apr.) is sprake van twee Compaguiën binnen Lippstadt van cmusrüíaN van Brunswijk over te nemen, toen hij deze plaats, die hij overrompeld had, weder stond te verlaten. | 162 ln 1625. 696 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1625. — de Provincién niet alle zoo vaardig waren om dat verzoek toe te staan. Er was denopnieuwaan- grond genoeg voor de meening, dat na de ontbinding van de Unie der Duitsche Vor- ig cire id sien, nu, behalve MANSFELD en CHRISTIAAN van Brunswijk, slechts de Markgraaf van PEN Baden-Durlach voor den Koning van Bohemen te velde trok, zijne zaak niet te her- stellen zou zijn, en bovendien was de houding van mansreLD een tijd lang dubbelzinnig genoeg ! om zijne helpers te doen aarzelen hem verder te vertrouwen. Van de gelden nutteloos door de Duitsche Unie genoten, stonden nog 125,405 gulden te betalen, van welk kapitaal men steeds de renten te voldoen had ?, en zou men dan nu met het ver- strekken van nieuwe sommen voortgaan? Hoe het zij, op de volledige toestemming der Staten-Generaal werd van tijd tot tijd door het trekken van wissels en het dezerxijds opnemen van gelden om die wissels te voldoen, vooruitgeloopen 3. Doch op den dour was dit niet vol te houden, en mansreLp begreep eene krachtige poging te moeten doen om zich voor goed van de geregelde ondersteuning onzer Republiek te verzekeren. Hij bouwde op het vermogen der welsprekendheid en zond den Kapitein verr ramen met eene in het Fransch gestelde rede herwaarts, Wanneer, zoo luidde die rede, den 14den Maart voor de Staten-Generaal gehouden, wanneer wAwsrELps leger vernield zou zijn, zou de laatste weerstand in Duitschland gefnuikt wezen, en Spanje geene tegen- standers meer hebben, dan de Turken en de Vereenigde Provinciën. Dan zou die aarts- vijand van onzen Staat de Duitschers tegen de Turken aanvoeren, en gaarne zouden dezen op die wijze van hunne onderdanigheid doen blijken. Zoo zou hij de macht van Duitschland tegelijk afleiden en uitputten, en zijne eigene krachten zou hij onverdeeld tegen onze Provinciën keren. Al namen wij alleen het geheele leger van mAxSFELD voor onze rekening, die uitgave ware goed besteed. Zooveel evenwel mecht men van ons niet vergen. Niets meer verlangde men, dan dat wij het subsidie van 60,000 gul- den ter maand nog acht of tien maanden lang voortzetten, en bovendien aan den Ko- ning van Bohemen een deel leenden van de 1,600,000 gulden, die hij nog noodig had 1 Zie mawatn, Gesch. d. Oestr. Kaiserst. B. III, s. 90, 91. Resol. Stat-.Gen. 14 Febr., 1622 Van waNsFELDs onderhandelingen met Venetië, van welke deze Schrijver gewag maakt, vinden wij ook de blijken in Resol. Stat.-Gen. 7 Maart 1622: soriano berichtte alstoen den Staten, dat de Republiek van Venetië, den Graaf van wawssrELD om goede redenen het gemeene beste ra- kende, en ten einde hem af te trekken van de onderhandelingen, waarvan het gevolg kon zijn, dat hij in de dienst van eenige andere Mogendheid overging, in hare dienst had genomen. De Staten verklaarden, dat deze mededeeling hun aangenaam was. ? Resol. Stat.-Gen. 30 Maart; 1 Apr. 1622. 3 Resol. Stat.-Gen. 15, 24 Jan.; 1, 2, 3, 7, 8, 12, 21 Febr.; 2 Maart 1622, Resol. Holl. ] Dec. 1621. 23 Maart; 15, 23 April 1022. DES VADERLANDS, 697 om het leger zoo lang te onderhouden, of wel dat wij voor de eerste drie maanden het — 1621— subsidie verdubbelden. Er waren in ons land een oneindig aantal rijke en wijze men- — schen. Dezen zouden die som wel uit eigen middelen willen opbrengen: onder dat oneindig aantal zouden er wel honderd te vinden zijn, die om Hun Hoog Mogenden genoegen te doen, elk aan den Koning een duizendial rijksdaalders wilden voorschieten , en van onze rijke Steden zouden er wel tien wezen, die in het belang van het onbe- lemmerd behoud van haren handel, 10,000 rijksdaalders zouden willen leenen. Deze gift, uit den overvloed gegeven, zouden onze rijke burgers en bloeijende Steden niet voelen. Triomfeerde de Koning, hetgeen God wegens de rechtvaärdigheid van zijne zaak zou beschikken, zoo zou het velen berouwen, dat zij aan de leening geen deel genomen hadden; leed hij de nederlaag, zoo verloren ook zij, die niet geleend hadden, den grondslag huns vermogens. Evenwel wisten Hun Hoog Mogenden een anderen raad, men verlangde niets liever, dan dien raad te vernemen en hem te volgen. Maar er was be- hoefte aan een onverwijld besluit: werd mans¥etp niet vóór het einde der nu reeds half verloopen maand geholpen, dan kon er een staat van zaken ontstaan, die met geen duizend millioenen rijksdaalders te redden zou zijn, en waarbij zijn leger zich gedwon- gen zou zien, het belang van vrienden en van alle Staten van de wereld ter zijde te zetten en, even als de troepen van JäGERNDORFP gezegd werden gedaan te hebben, alleen op zelfbehoud bedacht te zijn. — Hoe dringend deze aanbeveling ook was, voor het oogenblik konden de Staten daarop niets doen, dan rrnexz al vast eene som van 50,000 gulden te laten opnemen en zooveel mogelijk voor de betaling der nog slechts tot den laatsten April toe verleende maandelijksche toelage te zorgen. Haag verliet. Dus was er geen gelegenheid geweest om van de Staten een dankbaar afscheid te nemen. Van dezen onwillig verzuimden plicht liet hij den Graaf van soums zich kwijten in zijnen naam ?, Weldra kwam de tijding aan van de overwinning door den Koning met mAnsreLp bij Slag bij Wisloch. Wisloch op trix behaald, Een persoon, die in slaat was mondeling bericht van den veldslag te geven, werd in de vergadering der Staten binnengelaten, om de belangstel- 1 Resol. Stat.-Gen. 14, 29, 30, 31 Maart; 4, 8, 15 April, 1622. 2 Resol. Stat.-Gen. 16 April, 1622, III Deer. 5 Sruk, 88 698 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1621— ling der Heren te bevredigen. Jammer maar, dat om de vruchten van het behaalde ns voordeel ie plukken de onderneming moest voortgezet worden en hiertoe de middelen ontbraken. Dus verzocht de Koning, dat de Staten hunne maandelijksche toelage met het subsidie, hetwelk Venetié aangevangen had hun te betalen, vermeerderen wilden. Dan hoopte hij, dus schreef hij, met Gods hulp zooveel te weeg te brengen, dat het zijnen vijand berouwen zou, hem zoo onbehoorlijk behandeld te hebben 1. Toch ging de betaling der toegestane sommen niet vlugger in het werk, en verboden de financieele bezwaren van de Provincién Gelderland, Friesland, Overijsel en Groningen en Omme- landen een vast besluit te nemen om het subsidie na de maand April voort te zetten ?. Evenwel gaf men rerenz bij zijn vertrek goede beloften mede. Bovendien deed men hem en den Graaf van sorws, die, met een paar duizend gulden reisgeld van de Staten te leen, mede naar de Palts vertrok, hunnen Vorst den raad overbrengen, dat hij zich toch niet.tot onderhandelingen met den vijand zou inlaten: dit,.zoo lieten Hun Hoog Mogenden hem zeggen, was het rechte middel om zijne zaak geheel te gronde te rich- ten ?, Maar voordat deze raadgevingen der Staten den ongelukkigen Koning ter oore zouden komen, was zijne zaak reeds door de wapenen te gronde gericht. rTrLLY en Slag bij Wimpfen. GORDOVA versloegen bij Wimpfen-den Markgraaf van Baden na een hardnekkig gevecht: had deze de gelegenheid willen afwachten om met mansFELps macht vereenigd te strij- den, de vijand ware tegen beider leger te zamen niet bestand geweest. Vorst cugisTIAAN van Brunswijk, die na in November van het vorige jaar in het Bisdom Mainz het hoofd te hebben gestooten, zich in Westfalen genesteld had, was, in weerwil van het verzoek van FREDERIK, die hem dadelijk in de Palts wenschte te gebruiken, door den Prins van Oranje teruggehouden, vermits zijn verblijf op onze grenzen spmora belette iets van belang te ondernemen. Immers, waagde deze den Rijn over te trekken, zoo kon cwarstiaan hem den toevoer van levensmiddelen uit de Stiften Munster en Keulen afsnijden, en trok hij zijne meeste troepen zamen om iets tegen Vlaanderen of op de Maas te ondernemen, zoo konden wij met een klein leger de verdediging van het be- dreigde punt volhouden, en middelerwijl zou de Prins, met currsrraan vereenigd, een slag van belang hebben kunnen slaan en misschien wel Wezel hebben kunnen veroveren. Dus werden allerlei redenen aangevoerd, die het als onnoodig en onraadzaam deden voorkomen, dat de Vorst naar de Palts zou vertrekken. Zelfs toen aan de oevers der Lippe het land was uitgemergeld en crrrsrraans leger gebrek aan levensmiddelen begon te krijgen, vond de Prins beter, dat hij in het Munstersche ten koste der on- derdanen van den Keurvorst van Keulen zijn onderhoud zoeken, dan dat hij eindelijk . | Resol. Stat.-Gen. 17 Mei, 1622. 2 Resol. Stat.- Gen. 1, 2, 13 Junij, 1622. 3 Resol. Stat.-Gen. 23 Mei; 14, 15, 17, 21 Junij, 1622. DES VADERLANDS. 699 Msc ___ naar de Palts trekken zou !. Niettemin, terwijl men hier te lande meende, dat hij Piers werkelijk naar het Munstersche op weg was ?, liet curisTrAAN aldaar slechts eenige ruiters onder den Graaf van strum, die er geweldig brandschatte, achter 3, en begaf zich met zijne hoofdmacht naar het oorlogstooneel in de Palts. Hier had hij zich met MANSFELD nog niet kunnen vereenigen, toen hij met den vijand handgemeen raakte en bij Höchst verslagen werd *. Na deze dubbele nederlaag begreep de Paltsgraaf, dat de Slag bij Höchst. kans voorbij was om met wapengeweld zijnen tegenstanders ontzag in te boezemen en zijn verloren grootheid te herwinnen. Doch vóór die veldslagen had de Keizer een mani- fest uitgevaardigd, waarbij hij verklaard had, dat hij, geneigd om zich op eene vrede- lievende wijze met den oproerigen Rijksvorst te verslaan, slechts daarom de zaak met de wapenen beslechten moest, omdat deze hem met de wapenen bestreed. Thans, nu er van zijne drie legers twee geslagen waren, meende de Paltsgraaf den Keizer aan zijn woord te kunnen houden. Dus ontsloeg hij Hertog curistiaan en Graaf maxs- FELD uit zijne dienst, dankte zijne eigene troepen af, stelde Heidelberg, Mannheim en Frankenthal onder de machtelooze hoede van Engeland en bouwde van nu aan alleen op de diplomatische kunst van zijnen schoonvader. De Staten zouden hem anders nog niet in den steek gelaten hebben. Immers nog in het begin van Julij was er in hunne verga- dering sprake van de voortzetting van het subsidie voor nog drie maanden, en verze- kerden zij den Resident van Venetië, die hen aangespoord had den Koning van Bohe- men niei te verlaten, dat zij al wat zij vermochten, voor dezen Vorst zouden blij- ven doen 5 Nadat MANsFELD en de Bisschop van Halberstadt door rreperikK ontslagen waren, be- vonden zij zich in radeloozen toestand. Zij trachtten met hun leger van 15,000 man voetvolk en 10,000 ruiters door Lotharingen in Frankrijk te komen 6, en wel in het Mansretp wil Gebied van den Hertog van Bouillon. Lulke gasten, die voor de zaak van het Protestantisme a UM gestreden hadden en, zich te Sédan nestelende, den Hertog, bij wien zijn neef de Paltsgraaf thans zijn intrek genomen had, wellicht willens of onwillens op nieuw tot ! Gedenkschr. v. Jhr. A. v. d. Cappellen, I, bl. 34, 35. 2 Hesol. Stat-Gen. 15 Mei, 1022. 3 Resol. Stat.-Gen. 30 Mei, 1622. ~ 4 Volgens mamata, Gesch. d. Oestr. Kaiserst. B. III, s. 04, zou een Graaf srun of sTIRUX aan de zijde van cunistiaaNn bij Höchst gesneuveld zijn. HERMAN OTTO VAN STIRUM, het is waar, wasaan CHRISTIAANS leger verbonden (zie hiervoor, bl. 681). Maar een Graaf van stum was kort voor den slag nog in het Munstersche, en na den slag lezen wij nog van eenen Graaf van sriBux in be- trekking tot Vorst cunistiaax. Evenwel er waren twee ruiterofficieren van stinum en mogelijk heeft cen der beiden in het gevecht den dood gevonden. 3 Resol. Stat.-Gen. 4 Julij, 1622. 6 Resol. Stat.-Gen. 27 Julij, 1622. l 88* 1621— 1625. Onze betrek- king metde Fran- sche Regering en met die van Ro- chelle, 700 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ÍN — — — —— eene dubbelzinnige, zoo niet vijandige houding tegen de Fransche Regering konden medeslepen, moest het Bewind van ropewisk XIII binnen zijne grenzen duchten !. 