VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
‚ van die welke hnn aanftonds zyn gevolgt, gevoegd heeft; en dát zoo men van de achting die men voor de eerfte had , overgegaan is tot de verachting voor de tweede, men ook met recht kan zeggen, dat die veragting voor ons is gebleeven, ja dat 'er noch eeu doodelyke haat tegen ons is bygekomen, mn Chbrißtoph Saxe, Hoogleeraar der Oudbeeden en befchaafde Weeten- ‚__fehappen, op ’s Lands Hooge Schoole te Utrecht , Rechtmari- ge afkeering der verregaande lafteringen, op hem federt ee- nige Jaaren uitgefpoogen, in den T'heologifch.broederlyken Brief van zekeren P. Burman den Kleine , alias Secundus, Eertyds Botmuil in bet oefenen der befchaavende Zedekunde, thans Hoogleeraar van de Befchaafde Wetenfchappen. Uit her Latyn in °t Nederduitfch vertaald , en mer ecnige ter waar- heid dienende Stukken en Aantekeningen vermeerderd, 74 Utrecht by Johannes Broedelet en anderen, Behalve de Voor- ved: 106 hladeyden in groot quarto. De Hoogleraar Sax geeft zich in dit geschrift tegen de beschuldiging van Boekenroof hem door de Hoogleraar Bumann onlangs te laten leiden. Hij tracht ten duurste te doen zien de valschheid der beschuldigingen, en de Lezer te onderwijzen; dat de Boeken en Geschriften in vragen niet door hem gestolen maar ter leen en ten bruik bezeten zijn; en dat sommige daarvan, bij een verhapst verhuizing, uit het huis van de Heer Kaspar Bumann, buiten zijn weten in zijn bibliotheek geraken zijn; als mede dat hij aan de Hoogleraar Bumann gereedelijk alles, ja meer dan die Heer met recht kon eisen, heeft overgegeven, toen deze, uit kracht van koop, met de Legatuur getroffen, die Boeken en Schriften van wylen de Heer Kaspar Bumann op eiste. Voor het overige geeft hij een breedvoerdig bericht van de onbeschrijfelijke handelingen van die Heer ten zijde opgetreden: meldt een aantal van de vuileste leugens ten zijde verzonnen; en poogt inzonderlijk te tonen, hoe valsch de lijst dier Boeken en Schriften door de Hoogleraar Bumann opgesteld is, zo met 'er op te plaatsen zulkens, die hij nimmer gezien heeft, of die hij reeds bij het leven van de Heer Kaspar Bumann weer gegeven heeft, als zulkens, die hem en Piet de Hoogleraar Bumann, met recht toekwamen. De Hoogleraar Sax gebruikt in deze zijn Antwoord een niet minder vinnige stijl dan de Hoog. Leeraar Bumann in zijn Brief; doch, naar de inhoud van dit verhaal, niet vinniger dan de Hoogleraar Bumann verdient. Nadien deze Heeren ter wederzijde hebben kunnen goedvinden in de Nieuwspapieren mee te delen, een bericht van hun verder oogmerk in deze, zo hebben wij 't niet onbedoeng geacht, hun berichten deswegens ook hier te laten volgen. Le ` obs (*) Zie boven bij 246, 247. VRYKMOEDIGE AANMERKINGEN, 199. kantoent tevens dienen tot een staaltje van de schrijfstijl van deze Hogere school in dit geval; als beantwoordende in stijl genoegzaam aan de bovengemelde schrijftens. "Nadien zekere Critische Saxe van zich heeft kunnen verskrijgen tegen Mr. Pieter Burman in 't licht te geven, een zogenaamde Suffix Defensio &c., waarop gevolgt is een Nederlandse Vertaaling met alle zins ingefluisterd en niet min triviale. Noten dat dezelfde Mr. P. Burman, hij het een en ander, op ten losse, onbehouwen en eergerichte wijze wordt gedacht; bedienende zich de voorn. Saxe ten dien einde van de verfoeikte onwaarheden en trouwtoestanden, die er immer door een laag Ziel zouden komen worden uitgedacht; zo werd het publiek verzocht deszelfs oordeel te willen opschorten, tot dat de voorn. Mr. P. Burman den bekwame tijd zal hebben gehad, om nog enige nodige bewijzen in te winnen, en nevens de reeds ingewonnen met den Druk gemeend te maken: Waar uit niet alleen de Manuscript- en Boek-Dieven van den voorn. SAXE, maar ook de ongegronde beweringen van zijn schaamteloze verdediging, waardoor hij inmiddels alom op iedere pagina van het voorz. Schriftelijk zijn eigen schuld te meer gemanifesteerd heeft, op een volledige en overtuigende wijze zal worden aangetoond. Zulende voorts ook op zijn tijd door eenen Antiknotsius de onwaarheden, verdraaiingen, van woorden, zo wel als de grove en bepotelde mislagen van den Auteur van den Anti-Burmannus aan den dag gelegd worden." „Alzo de wydbefaamde Pier Burman, vander Jeugd af aan ge. „Woon het Fortuin van anderen met nydige oogen aan te zien. „En op ongepermitteerde wyzen te ondermynen, dan ook volgens de dien, zynen lafterzieken aard toegelegd heeft, om eene schandelijke Zerdievery omtrent den Prof. Saxe te plegen, en ware 't als mogelyk deszelfs goede naam te steunen, zo dat dezelve genood zaakt geworden is tegen die geëntameerde (polie een Fusta Depulfio uit te geven, welke ook in Nederduits vertaald en met No- ten, naar de merites van die beruchte BURMAN , voorzien wordt. Zo doet de Prof. Saxe, (die niet voorneemens is, om langer tijd met schrijven tegen die Lafteraar te verpillen, en daar door zijn Ambt en Beroep te verzuimen, waar aan zijn Faamroover zich zo deerlijk schuldig maakt ,) hier mee adverteren, dat het hem genoeg is, dat gemelde Pier BurMAN bij publiek Advertissement heeft moeten bekennen, nu nog eerst eenige noodige bewijzen te moeten inwinnen. Waar uit volgt, dat de Prof. Saxe op losse gronden te hebben geattaqueerd en beschuldigd, en dus van Calumnie overtuigd is, om 't welke te palli- er ten laatste van den Hoog-Leeraar Burmannus bij deze gelegenheid. Boek VREEMDE AANKONDIGINGEN. ren, hij nu zijn Kunst zal appliceeren tot smeding van nader he- wys. Met alle het welke de Prof, Saxe zijn woedenden Calumni- eer gerustelijk zal afwachten ter plaatse tot handhaving van Recht en Billijkheid gedefinieerd om hem aldaar loon naar werken te doen en laten geworden. De geheime geschiedenis van den Philosoop te Sans-Souci, beïrdigende tot opheldering der gebeurtenissen onzer tijden, Uit bet Hoogduits vertaald. Te Amsterdam bij G. Bom 3 1762, in octavo 69 bladzijden. GEHEIMEN. Een oppervlakkig bericht van de geboorte, opvoeding, regeering en krygsbedrijven van Fredrik den Grooten, inzonderheid van den oorlog zedert den dood van Karel den VI. tot op het jaar 1761; doormengd met deze en gene bijzondere gezegdes, die op den naam van den Koning van Pruisen in de Nieuwspapieren gedebiteerd zijn. Om dit geschrift nog enige mate te vergroten, heeft men er een dergelijk bericht van den Prins van Pruisen, August Willem, bijgevoegd; en ten laatste dit stukje bevestigd met een vertaling van drie Oden uit de Oeuvres du Philosophe de Sans Souci. Deze olijken Boer, of bet klagsige leven van Barteld Battelsee, En geschrift, welks lezing tot een onschuldig tijdverdrijf van Gemeen kan verstreken. Verder voortgaand Bericht van de Papieren, raakende de zaak van den Heer O. Z. van Haren, - | Edert ons laatste Bericht deze Papieren is ons nog ter hand gekomen; een Zakelijk Verkorting der tweede Deductie voor 1. Onno Zwier van Haren, benevens een Kort begrip der Deductie voor Vrouwe S. A. van Haren, geborene van Huls; gedrukt te Zalt-Bommel bij Johannes Kanneman. Dit korte begrip der twee Deducties is vrij breedvoerig opgeteld, en geeft den Lezer een volledig en geregeld denkbeeld der twee geschriften. De Auteur heeft goedgevonden in 't drukken hier achter te voegen, de Inleiding voor den Graaf van Wolfenbüttel, doch met de uitgaave schijn hij 't raadzaamer geoordeeld te hebben, die niet te laten volgen; ten minste ze komt niet voor in de Exemplaren, die wij gezien hebben. Dit stuk voegde ook hier bij in geen verband met dit uittrekkel; maar vreemd is 'tdat de Schrijver, hier omtrend veranderd zijnde van gedachten, echter de Notificatie van een volgende Inleiding aan 't slot van 't Uittrekkel heeft laten drukken; of liever, dat hij, dit aldus afgedrukt zijnde, het blad niet heeft laten herdrukken, met achterlaatend van die Notificatie: dit schijnt eenig geheim aan te duiden, dat niet wel ten voordele van den Uittrekkel - Schrijver of Drukker, met opzicht tot onpartijdigheid, verklaard kan worden. „De Godsdienst van een Koopman; of Verbandeling van de plichten van een Koopman, Winkelier en Handwerksman, Door de Eerwaarden Richard Steele. Met een Voorrede van Dr. Isaac Watts, Leeraar in de Engelse Presbyterische Gemeente te Londen. Waarbij gevoegd is; een Verbandeling van de plichten der Ouderen, Voogden en Fongelinen, in het kiezen en leren van een Beroep, Door Joseph Collyer. Schildknaap. Beiden uit het Engels vertaald. Te Rotterdam, door Jakob Burgwiet 1762. Begeleidt het Voorsbericht, enz, 321 bladzijden in groot octavo. Dik Koophandel, Neringen en Handelingen aan te merken zijn als de krachtigste grondpillaren van onzen Staat, dat zij diezelfde handhaven; blootgesteld zijn; behalve aan de gemeene menselijke verleidingen; aan veel bijzondere verzoekingen, die uit den aard hunner bestanden; naar het beloop der wereld voortvloeien; en dat dit in hun een bijzondere oplettendheid vereist, zullen zij altijd den Koopman en Christen hand aan hand doen gaan. Zijn onbetwistbare waarheden. Een ieder die dit overweegt wordt natuurlijk opgeleid om zijn goedkeuring te geven aan het oogmerk van een bekwaam Schrijver, die alleszins bedoelt den zulken nuttige onderrichtingen voor den geven, ter bevestiging van hun gedrag opdat zij zijn Leven, zo ver als zij diezelfde overeenkomstig wijden met de Rede en Gods Woord, opvolgend, hun tijdelijk beroep ernstig waarneemen, en tevergeefs hunnen plicht als Christenen betrachten. — Een geschrift van die aard, naar den eis der zaak uitgevoerd, ontbrak de Nederlanders tot nog; en wordt hun thans onder den bovenstaande Titel, uit de Engelse taal overgezet, in handen gegeven, De Heer Burgwiet, wiens drukpers verschillende nuttige zeerkenstukken heeft afgeleverd, biedt, met de uitgaaf van dit geschrift, zijn Landgenoten aan, een Nauwkeurige en bondige Verhandeling over dit onderwerp waar in de plichten van een Koopman, Winkelier en Handwerksman, ten duidelijkste ontvouwd, en ten krachtigste aangetrokken worden, op de grondslagen van een redelijk Godsdienst, naar het geleide der Goddelijke Openbaringen; des te lezen van dit geschrift, den zulken boven al te prizen zij. Deze Verhandeling bestaat uit negen Hoofdstukken; waarvan het eerste gaat over de natuur van een werkzaam leven, en de verplichting tot hetzelfde. Hierin toont onze Schrijver ILDEEL. Het volgende hoofddeel strekt om te doen zien wat men in acht heeft te nemen, in het uitkiezen van een beroep: dat hetzelfde naamlijkt eerlijk zijt "en geschikt naar de vermogens van lichaam en geest, als mede naar de opvoeding en omstandigheden van de persoon. Dit stuk verdient een diepe overweging, en men heeft hier in te horen naar de raadgevingen van verstandige lieden, te letten op het belang van zijn ziele, God te bidden om zijn zegen in ongeveer, en de natuurlijke genegenheid van de persoon nauwkeurig te scanten. Hier beneden worden er met de keuze van beroep, vereist goede schikkingen en oogmerken; indien voldoende, dat men gemoed vervult met Godsdienstige beginfelen, en standvastige belevingen, om op diezelfde werkzaam te zijn; wel inzonderheid om in eenvoudigheid en oprechtheid te wandelen; waar toe een aanhoudende beoefening der H. Schriften, en een ondermoedig en vurig gebed tot God, in deze en in alle verdere bijzondere plijten, als noodige hulpmiddels dienen. Na dit algemene ga onze Autheur over tot het be: schouwen der bijzondere plichten, die boven al waar te nemen zijn, in het handhaven van ’t Beroep, dat men gekozen heeft. Hierin verdient de eerste plaats de Voorzichtigheid, "die hevige liefde die ons in staat dele, om een goed oogmerk te hebben, de beste middelen in de knie te weten". Deze deugd, die natuurlijk strekt ter bevordering van ons tijdloos belang, wordt in vele bijzondere gevallen verwezen; als in ’t verkrijgen van een goed doorzicht in zijn Beroep: in ’t wel uitkijken der bijzondere omstandigheden van tijd, plaats en personen: in zich te houden aan de eenzijdige voorzichtigheid, en aan de andere zijde voor een duur uitgestelde gevoelvolheid, door de mindere of meerdere aangelegenheden der zaak recht in acht te nemen; in de bezigheden van Zijn beroep te kieken: gaar zyne vaardigheden, zowel van daar als daarvan. VAN EEN KOOPMAN, 823: Geef 't Lichaam, als van Zyne Middelen; op dat men zich niets onderwoud, dat men niet machtig is met genoegden en deugdzuchtigheid ter uitvoering te brengen: in het zetten van Zyne Boeken in een goede orde, om den staat van Zyne zaken ge duurig te kunnen nagaan: in 't welbevinden der driften aan welke Zijn beroep hem meest bloot stelt: in 't overwegen der toevalligheden van Zijn beroep: in 't vermijden van hanen. delwijzen door welke anderen bedorven zijn, zodat ze door zich te verleiden aangezocht een onbelast borg toegven, op zachte te stemmen, te en, Zijnen tijd te verwaarloeden, door zich te eenen tijd te bemoeien, en wat van die aart meer zullen, eindelijk in de ges tyd overblijven, tot Godsdienstige afzondering. Na de hoorzichtigheid komt in samenwerking de Muzikante bid, bestaande in „een aangewende oefening van onze redeneringen en werkende vermogens in ons beroep”. Rezen deugd wordt hoofdzaaklik in de volgende bijzonderheden geveld 5 in % vlugge aanleggen des vermogens van de ig van de hand te wyzen, die beletten, welke ons va bns werk houden; als ’t verkeert in herbergen; het huis hen van ontydige godsdienstige afzonderingen; op een wijze die ze her A en met de vermogens van onzen voor alle uitvindingen van benen geloofde schetragtin. Op de Nuurfléebadd: voor de Rogroarräigheid 5 Šio » hebbolykieRi: des gemoeds op ons gehegen makkelijk; onr > elk bet toekomstige. te zwaar door wy een mede beslis „a Woes balance op, met deze gelden waren alef me iis | p Va 804: DE GODSDIENST 07 ss var Kun in gelijke omstandigheden, blijkt wy zeer moeilijk, en dat de-ópe ' Deze deugd, waar toe het licht der. Deze en dat verkanderde, midslands het tegenwoordige belang, een ieder verbinden, verplicht den Koopman op een verstandige wijze te werk te gaan in het fluiten van koop; zodat hij alleen een behoorlijke evenredigheid van winst begeert; geen voordeel trekt uit eens anders onkunde of onwetelijkheid; geen koop fluit met zodanigen, waarbij hij een min of meer gegrond vermoeden heeft, dat ze geen eigendom hebben aan het geene waarover ze willen handelen, en dus geen voordeel zullen in het koopen van gefalene goederen; als mede dat hij in den handel rondloopt en voor de vuist te werk gaat, zoekende niemand te bedriegen door het bedekken van verborgene gebreken. Daarbij wordt daarbij de gereedheid van alle regmatige schulden op den bepaalden tijd, dat men nette gewichten en maaten gebruikt; niemand bedriegt, door valsche lichten in den winkel, die de waren betoont; dan geen wezenloos zeuren, en alle handwerkstukken, (Maastrichtse tijgen), wel bereid, zodat ieder de vereiste volkomenheid van zyn stoof heeft. Hier en boven. Gifcht de Regtvaardigheid, een gereede en blomoedige betaaling van alle wettige Belastingen, Schattingen of Tollen;enseune Serf, schuldigde gehoorzaamheid aan de bevelen en bevelen van zijn Gild of Maatschap. Ook gebiedt ze wel uitdrukkelijk, dat men zich, zo ver als bij kan, aan zijn medehandelaars laat gelegen zijn; en van daar wraakt ze het aanwenden van alle oneerlijke middelen om de gelaten van anderen te trekken, het opkopen der waren; het verkopen van goederen tot minder prijs als anderen kunnen doen, om dezulken daar door te krenken, midsgaders alles wat strekt om het onderlinge vertrouwen te breken. Verder wordt er in een regtvaardige handelaar vereist, een Vaderlijke zorg voor zijn Leerlingen; dat hij noch te streng noch te slap zals mede dat hij zijn Vrouw en Kinderen van het noodige voorziet; den armen mededoendheid toont; alle wettige verbintenis fluits nakomt; en eindelijk spoedig weergeeft alles, wat hij op een ongevonte wijze gewonnen of verkregen heeft. Onze Autheur deze plen der Regtvaardigheid ontvouwd en aangedrongen kebbende, stelt op een dergelijke wijze de Waarheid voor pagina's toe. Tot deze deugd, bevattende in de overeenkomst onzer uitdrukkingen of met de zaak natuur dingen, of met onze kennis en bevattingen van feiten. Een koosman, los van zulvvaarden, laat de verbintenis van Godsdienst, eer en belangen; en de voorzichtige tegen de laaghartige zonde van liegen doorgaans bygebracht, zijn ten. uit de laag en verachtelijk. Hier wordt geëist eene ge trouwe nakoming van alle wettige verbindvingen en beloften; en de Waarheid verbiedt het bedekken van verborgene aanmerkelijke gebreken; het onrechtmatige aanpraten der goederen; als mede het onrechtmatige met minachting spreeken van personen en goederen. Deze deugdfluit alle dubbelzinnigheden en valsche vertooningen in den handel, uit ook trekt het spreeken der Waarheid om een grote menigte van woorden te beperken, inzonderheid het onredelijke overgeven en laag bieden af te wenden; en ongetwijfeld wordt de mens door de Waarheid ook verplicht, voorzichtig in het afnemen en zorgvuldig in het houden van hunne Eeden en Verbindingen te zijn. Aan de beschouwing deze deugd hegt onze Schrijver die der Vergeefdelijkheid; zijnde, met betrekking tot dit onderwerp; "een blymoedige weltevredenheid in die standplaats en dat beroep, waar in God ons geteld heeft". Dezelfde wordt voornaamlijk verzocht, in het blymoedig ondergaan der ongemakken en zwaarigheden van ons beroep; in een dankbare erkentenis der menigvuldige voordeelen van hetzelfde, boven dat, bijvoorbeeld, van een Landman, Zeeman, Soldaat enz. Zij wordt inzonderheid geoefend door een welgemoedigde Lydzaamheid onder Verliezen en Mislukkingen; en in het houden van een geduurende Wacht, tegen die Ongehoeden, welken met de Overvollendheid strijdig zijn, als daar is Staatstucht, Nijd, Gierigheid, Moedeloosheid en Neerzetting van geest; "wanneer 't ons tegen gaat. Hieronder heeft men ook te brengen het indringen in een ander beroep, uit een gierige geestgeveldheid, en tot nadel van het gemeenebest; als mede het indringen in iets anders dat de naatheid toebehoort; dat men, bijvoorbeeld, een voordeelig winkelhuis van een ander voor zich tracht te verkrijgen langs wegen, die ons, zou het onze eigendom zijn, onredelijk zouden voorkomen. Deze deugd eindelijk gebiedt ook, dat wij standvastig in ons beroep zullen volharden; voor al niet terstond ons beroep verwielen, van plaats of gelegenheid veranderen, zodra 't ons tegen gaat, dat veelal uit een onbewuste en onvergenoegde geestgeveldheid ontstaat. De noodzakelijkheid en nuttigheid daarvan worden door vele redenen, naar Gods gebod "op de erkentenis zyn Voorzienigheid, op 't besef van ons lichamelijke en geestelijke levens kan dienen: edrongen; en derzelfde betekting valt niet moeilijk voor hem, die de zekerheid en gewicht van een toekomend staat leevendig voor de geest heeft, zyn begeerte maatigt, in afhankelijkheid van God leeft, en zyn geluk in Zyn gunsten stelt. Bij de waardering van deze Deugden moet boven alles komen de Godsgeloof, voor zo ver deze, naar 't bijzondere bedoeld in dezezen, bestaat "in regelmatige beschouwingen van God te hebben, en eene gemoedsgevoelde, aan levenswijze, hieraan gelijkvormig te bezitten. Er daor behooren wy: geleid te worden tot een werkzaam geloof, kennis der Volmaaktheden van God, en der Betrekkingen waarin wy tot hem staan; tot een standvastige aanleiding aan Gods Woord, als den regel van ons geloof en leven. Deze moet ons door het geloof in God leven, onder alle veranderingen en onzekerheden eener onbestendige wereld. Uit kragt hier van zijn wy verbonden, tot een ernstige en bestendige aanbidding van God, tot godsde tgt, nederigheid betekenis, zyn driften dienstige waarneming van den dag des Heeren, en zelf verging van een dienstige gesprek. Dit alles moet versterkt worden door Godvriendelijke overdenkingen, midsgelags door wakkerheid in ’t begrijpen van zynen pligt, en door voorzichtigheid tegen alle afwijkingen; voor al met opzicht tot die byzonder zonden, waar aan ons beroep, aanstaande omstandigheden en neigingen ons boven al bloot stellen. Onze Auteur dringt ten deze aanzien aan, op het zelfs onderzoek, om de vooroordeelen tegen een dienstig leven uit den weg te ruimen, en zodanig een levenswijze met de allerkragtigste beweegredenen aan te prizen. Hij opneemt ten laatste in overweging de gevallen, in welken het iemand vrij staat, zyn beroep geheel te lasten te laten, dat een dergelijke zaak is, en nooit zonder behoorlijke voorzorg. Jyke overweeging en goeden raad moet ondernomen worden, De gevallen, waar in hy zulks geoorlofd stelt, zyn; als een hooger gezag zulks vordert, bij voorbeeld, dat van den Man over de Vrouw, en van den Vorst over de Onderdanen; wanneer iemand door kwaalen van ’t lichaam of onvermogen van den geest onmagtig is geworden; als men door tegenwerpingen in zyn bedrijf buiten staat gebracht wordt, om hetzelfde voort te zetten; als mede wanneer een aanmerkelijke trap des Ouderdoms iemand daar toe neigt, en en blijk tot, en oefening van Gods. — VAN BER KOOPMAN. Sow en eene aanzienlijke bezitting van goederen hem tegenover duwt toe in staat stelt: in Zulk een geval maakt hy plaats voor den welvaart van jongere handelaars; om niet, gelijk oude mensen, te blijven staan, om den groei van het jonge gewas te beletten. Eindelijk staat hier nog aan te merken, dat de Dood ons allen „vroeger of later, en misschien op ’t onverwacht, zal ontfluiten van alle onze bezigheden en dienstverleningen; wat welke een Handelaar moet bewegen, om altijd zyn boeken en papieren in eene nette en klare orde te houden „en voor al dingen zyn ziel in staat te stellen, om dus door uitgebreide Voorzichtigheid en inwendige Godsgroep, bereid zynde, den Dood onbevreesd te kunnen afwachten. Ten befitte van dit Werkje is hier aan nog gehecht een kort Aanbieding, strekkend om te doen opmerken, dat we "toen eenen Godzaligen wandel, de Godlijke hulp behoeven; en des Heeren gunst moeten verwachten, niet uit de verdienste onzer werken, maar uit den rijkdom zijner genade in Jezus Christus: een waarheid, waar omstrend vele Christenen andere spreekwijzen zouden gebruiken, dan in deze bij Onzen Auteur voorkomen; terwijl ze egter in ’t wezenlijke der zaak, zo als ’t boven uitgedrukt is, met hem eenmengig zijn: gelijk zo de Christenen in onze dagen deswegen meer verschilden in spreekwijzen dan in de zaak zelf. Men heeft bij dit Werkje nog een klein geschrift gevoegd, hetwelk, in zijn beknopte betekenis en geregeldeorde, zeer duidelijk ontvouwt, de voornaamste plagen der Ouderen, Voorten en Jongelingen, in ’t verkiezen en leren van een beroep; dat ze wel als ’t voorgaande der lezing waardig is. Men windt in ’tzelfde zeer wel gelegde en mutte aanmerkingen over de Opvoeding in ’t algemeen; die van een Koop- en Handwerksman in ’t bijzonder: over ’t geen men. in agt heeft te nemen in ’t verkiezen vat een Meester voor een Kind; en over ’t gedrag dat een Leerling heeft te leiden, Mijnheer bij komt nog ten haatte eene beschouwing van ’t geërgerd wordt in, en te betragten staat van hun die zich overgeven tot eene der drie Academische studie, de Godgeleerdheid, Rechtgeleerdheid of Geneeskunde. Wij hebben ’t der moeite waardig geoordeeld den inhoud en ’e beloop van dit Werkje en ’t nevensgaande geschrift wat bepaalder te ontvouwen, om den Lezer onder ’t oog te brengen, hoe de voornaamste plagen die in den Koophandel, Neerings en Hanteeringen voorkomen hier in aanmerking genomen worden, en men ’er over ’t algemeen, niets in vindt, dan ’t geen overweeging verdient; ook houden wij ons, uit kragt van de regelmatige leiding der denkbeelden, de bondigheid en nadruk der dringredenen ter betragting, verzekerd, dat niemand, die ’t aandachtig gelezen heeft, zich vrugteloos daar ten verleden zal hebben. Proeve eener Historische en Natuurkundige beschrijving van de YSBERGEN in ZWITSERLAND den Heer J.G. Altmann. (gedrukt te Zurich in ’t jaar 1753). Het Werkje is de vrucht van eene reis, die de Schrijver gedaan heeft in het gevolg van eenige voornamste Leeraars. den der Regeering in het Kanton RERN, die door eene za ongemeene als loftelyke weetluft aangenoopt , de merkwaar- digfte byzónderheeden , op de hoogfte der Alpifche Bergen, welke hun land omringen en het van Wallisland af{cheiden, met hunne eigen oogen wilden gaan bezigtigen, en met al- le moogelyke naauwkeurigheid onderzoeken. Men hadt ’er tot nog tve , niet dan zeer gebrekkige befchryvingen van gehad, en die. van den Heer Altmann verdient zo veel te meer agting en geloof, om dat hy wegens alles, wat hy zel- ve niet heeft kunnen bezigtigen, de allernauwkeurigfte na-. Voorstellingen heeft gedaan bij de Leden, welke op de plaats zelf of in den Omtrek woonden. Daar is in Zwitserland een keten van bergen, welke, boven de andere Alpenberg uitstekende, om twintig uren weg lang, en zelfs in het heetste van den zomer met ijs bedekt zijn. Ze beginnen in het Kantoon Graafschap, lopen door het Kantoon Bern en eindigen bij Lauterbrunnen in het Kantoon Wallis. Deze keten van bergen maakt een doorlopende vrije brede Vallei, die zelfs met ijs bedekt is, en naar de uitdrukking van de Heer Altman een ware ijszee genaamd mag worden. En deze uitdrukking wordt geballyhd door de overeenkomst, die er is, tuffchen verhalen van de verschijnselen, welke men hier bespeurt, en die naar het verhaal der Reizigers in de grote Noordzee bij Groenland op gelijke wijze vernomen worden. Men ziet in deze vallei daar het ijs doorgaans gelijk en effen is, op verschilde plagen echter, tuffchen de kloven der bergen, grote pieken ijskogels, bijna alle van een zeshoekige figuur, en de een bij de andere in de gedaante van Torens leggen. En de... De flappen kan men merken, dat het ijs thans meer plaats bevat, dan het voor deze deed; en dat die of die plaats, daar vroormaals met zeer goede weiden waren, thans geheel onvruchtbaar is. Alle reizigers, die deze gletschers gezien hebben komen een paar hier in over, dat het een der schoonste gezichten der natuur is. Ze komen van de schoten, welke door verschillende toevallen van de bergen los raaken, en afvallend in de kloven blijven hangen, daar ze geduurig door andere brokken vermeerderd worden, en dus de valley, dieper in raakten, alwaar ze aan de buitenkant smelten, terwijl ze van de andere nieuwe toevoer kregen, en dus gestaag van gevlakken veranderen. Men weet alle de bijzonderheden van deze veranderingen nog niet volkomen, Zomerse zomer als winter duizend pas op het land opgedrongen, op andere jagers kruipen ze weer op en worden aan de landzijde kleiner. Men hoort er genoegzamer al altijd geluid, dat of door de scheuren veroorzaakt wordt die daar in komen, wanneer er de schade geperst binnenlugt met geweld uit barst of daar de schotfonten en brokken die er aan de ene of andere zijde van afvallen, en die het ijs doen weergalmen, even als of ze op een verwulf vielen. En is hierom zeer gevaarlijk over deze ijsbergen te gaan, dat echter dikwijls gedaan wordt door lieden, die van de een naar de andere berg willen gaan, de korften weg verlezen te neemen. Men kan niet twijfelen of daar zijn holten onder deze kleine ijs-zee, de spleeten, die men er in ziet, en het geluid, dat een enkel stuk maakt, als men er hem inwerpt strekken hier van ten bewijze, zo wel als de grote menigte beekjes, die er uitkomen. Deze loopen op alle tijden van het jaar, waaruit men kan opmaken, dat er bronnen of verlaat-bakken in de grond onder het ijs moeten zijn; men merkt, dat ze in de winter ouder en kleiner, en des zomers daar en tegen gezwollen en drabbig zijn, ter oorzaak van de sneeuw, en het smelten en ijs, dat ze doet zwellen. Het is opmerkelijk, dat bepaalde beken verstrekt zijn van meer of minder veel water, terwijl andere blijvend water hebben, ondanks dat ze in de winter geheel bevriezen. Een overzicht van de rivieren en beken die in deze ijs-zee uitmonden, is opmerkelijk, omdat er zoveel van de ene naar de andere kant van de berg vloeien, verfchuldigd "gemelijk de RHYN, de RHONE erkent de AAN. Men moet hier nog bij aanmerken, dat er een dergelijke, meer wat kleinere, ijs-zee, in de alpiene bergen van Zwitserland, niet verre van Montafon of Austerlit, waar van het ijs veel kouder en harder is dan gemeen ijs, waarom dit ook de naam van firn, (van firmus mogelijk afgeleid, ) benoemd wordt. De Heer Altmann heeft er een brok van gezien, die men des zomers in de hand gedragen; vervolgens een geheelen dag in de zon gelegd, en een tijd lang in het water gehouden had, zodat hij veel verminderd was. Het is bekend dat deze bergen die geheel met sneeuw en ijs bedekt zijn, dikwijks veel secmente veroorzaaken door de brokken die er afvallen; en deze onder het rollen geweldig groot worden. Deze stortingen die de Zwitsers Lawinen noemen, worden door het geld dikwijks veroorzaakt, zo dat de Reizigers, welke zich op deze plaatsen bevinden, nauwelijk kunnen spreken; uit vrees van zich in gevaar te brengen. Daar zijn er van twee soorten: Wind-Lawinen, en Grote Lawinen. De eerste komen veel vaker en zijn zo dik niet, als de andere, zo dat er de Reizigers eer van overvallen kunnen worden, maar ook minder gevaar loopen van er onder bedolven te worden, en er zich na dat de storting ophoudt, beter uit kunnen redden. De Dorpen, welke aan de voet van deze bergen liggen, worden ofte door een dijk, dat meest voordagtemelijk tot dat einde blijft, of door een muur, die men aard de gevaarlijkste kanten heeft gemaakt, tegen deze stortingen beveiligd. Mer vindt bij bergen, die bijna geheel niet het aller schoonst marmer befaamd; in het benedenste gedeelte vindt men doorgaans gevlekt marmer met verschillende kleuren, en boven na de kruin toe wordt het zwart. Dus mag men deze ijs-zee met rede vergelijken bij een schoon kristal, dat in een warmere kom legt. Men vindt er inderdaad ook gelyk dat in de Alpen van Italië veel kristal, veelal in een soort van kuilen of hopen, die de gravers ook grotten noemen; die zijn in het midden der Roten, men kan ze niet ontdekken of raden dan met zeer vette motieven, die veelal wel betaald wordt. Men heeft in een dergelijke ketel, die in het jaar 1719 in het Grimelberg geopend werd, voor dertig duizend Rijksdaalders aan kristal en stukken van vijf, ja van acht honderd ponden gevonden. Het is opmerkelijk, dat er veel wat waters in deze holen zit, welk van boven daar drupt, en het welk, bij eenige andere redenen gevoegd, de oude en zelfs verscheidene hedendaagse Natuurkundigen heeft doen denken, dat het kristal niets anders was dan ijs, dat wel door een lange reeks van jaren verhard was. De eerste twee aanmerkingen, onder andere, dat gevoelen te maken, die het den verdachter niet gemakkelijk zal vallen op te lossen. Daarom men, voor het eerst, kristal vindt op plaatjes, en daar geen ijs te verroemen is, gelijk op Mer en vervolgens, waarom het ijs en het val van zulk een verschalende zwaartepil Voor het geval van zwaartepijn is genoeg over dit ongegrondde gevoelen. Men vindt verder in deze zelfde bergen, behalve vele andere mineralen ook twee metaalen, als ijzer en lood; maar de mijnwerkers hebben tot dusverre niet wel opgenomen, by gebrek misschien van bekwaam persoon, die het werk, naar verlengde befieterd te zijn. Onder de dieren, welke men in deze bergen vindt, zijn de wilde bok, de das, de witte haas, en de groote arend, inzonderheid opmerkelijk. De wilde bok, in het Latijn Capricornus, wordt in de Alpen alleen en bijzonderlijk in de Gelouchers van Savoie gevonden. Hij was eertijds zeer gemeen in Zwitserland, maar men ziet er hem tegenwoordig zelden, behalve een paar weinige, die er uit Savoie inkomend even in Tyrol gegaan daar dit bevat volgens het getuigenis van de geleerde KEYSLER eertijds zeer gemeen, was, en daar men het thans niet dan in de kabinetten der liefhebbers als een zeldzaamheid aan treft. Het mannetje is zeer verfstrengend van het wijfje, zo wel door de grootte van zijn lichaam en hoornen als baard. Zyne hoornen zijn zeer lang, valt knapen, naar den rug gekromd; en soms tot de dertig ponden weegende. Hij 19:30-poot van natuur, dat men meent, dat hij zijn gezicht niet zou kunnen houden, ten ware hij altijd onder het ijs en de sneeuw bleef. De snelheid met welke hij de steile en puntige bergen kan beklimmen, is onbegrijpelijk. Men acht zijn vlees zeer gezond om de heilzame kruiden daar hij mee voedt. De bewoners van deze oorden gebruiken soms enkele druppels van zijn bloed, dat voor een goed zweetmiddel gehouden wordt. De pas of wilde Kat, (Gems, Rupicapra) is zeer meedigvuldig in het Zwitsergebergte. Daar zijn er van twee soorten. Het een, dat zich vestigt op de hoogte en ongenaakbare rotswanden onthoudt, wordt genaamd Grat-Beer en het ander, dat zijn voedsel aan de voet der bergen, en in de bosschen zoekt, heet Wald-Beer. Het is onbegrijpelijk, waar de eerste het leven bij houden, voornamelijk in den winter, en op plaatsen, daar men geen kruiden of planten van eenig gewas verneemt. Onze schrijver heeft er eenige, die men in het hart van den winter gevangen had, doen openen, men vond in den maag niets, dan eenige schilfertjes steen, die wel naar Leigroef leken, en hij beschreef het uit, dat dit Leigroef enige voedzame deeltjes voor dit Dier in zich moet hebben. De ballen, die men dikwijls in den maag der Dassen vindt, verdienen ook hun opmerking. Zomige Schrijvers noemen ze Bezoar Germanicum. Alle die, welke de Heer Altmans in ’t land van Bern, gezien heeft; gelijken naar die, welke in de maagden der Paarden en schapen geformeerd worden, en zijn een samenstelling van wol of haar. De Heer SCHEUCHZER, echter, een niet minder lofwaardig getuige verzekert, dat alle die hij bij de Graauwbunders gezien had, niet anders waren dan kleine veteltjes van wortelen door elkaar gevlogen en geward. DE MARMOT, of het EEK-HORENTJE, dat bij de oudsten, Mus Alpinus heet, is ook een dierje, dat bijzonderlijk in de Zwitserse bergen te huis hoort: het heeft veel gelijkenis met de Varkens. Het is onder andere bekend door zijn lange vlaai, als die den geheelen winter duurt, welken hij dus vlaaiende doorbrengt in een soort van hol, dat een erf-verblijf van een geheel gezin is. Marmotten van vader tot zoon is. ’t Aanvangster van den winter verzaamelen zij een hoop hooi, waarvan ieder Lid van het gezin in den eenen of anderen hoek van het hol zijn eigen bed netjes maakt, en nadat zij hier alle bij elkaar zijn gekomen, fluiten zij de opening achter zich toe, en leggen zich te vlaaien, en dat wel zoo vast, dat men zij zomtyds kan aanvatten en wegnemen, zonder dat zij wakker worden. De jaagers verzekeren een paar, dat zij zich ongeveer veertig minuten in deze toestand bevinden. tien dagen, voor dat zij gaan vallen, van alle voedsel onthouden, en niets anders doen, dan drinken, om dus hun maagden te reinigen en voor te komen, dat bet voedsel, dat daar in den valtijd in mogen wezen, niet bederven door zulk een lange stilstand en werkeloosheid der ingewanden. Nog heeft men opgemerkt, dat zij altijd vallen met den neus tegen den buik, hetgeen de Schepper dus wyffelyk beschikt heeft, om te beletten, dat zij door de uitademing niet te veel verliezen zouden. De inwoners bereiden en eten hun vlees op dezelfde wijze als varkensvlees. DE HAAZEN, in de Zwitserse bergen, zijn even als de Dassen, van twee soorten voor. Erg baas en Dal baas. Het zijn de eersten alleen, welke ’s winters van kleur veranderen, en wit worden als sneeuw. Die verandering is hen ten uitersten dienstig, om van de Roofvogels, die er veel in de Alpen zijn, zo gemakkelijk niet ontdekt te worden. Daar onthoudt zich ook een verfchrikkelijk soort van Arenden in dezelfde, die de Inwoners Lammer noemen. Men kan wegens hunne grootte en kracht hier uit oordelen, dat zij soms van het een eind hunner uitgespreide vleugelen tot aan het andere veertien voeten breed zijn; geloofwaardige mensen hebben onzen Schrijver verzekerd, dat niet lang gelede een dergelyke Arend, een Kind van drie jaar, dat bij het huis van zijn Vader speelde, had aangepakt, om er mee weg te vliegen, dat de Vader nog tijd genoeg gehad had om hetzelfde te hulp toe te schieten, (om dat zulke grote vogelen hunne vlucht van den vlakken grond niet boven zo snel niet kunnen nemen, dan of zij van een hoogte afvliegen; dat hij de Arend door middel van een stok gedwongen had zijn prooi te laten vaaren, en de zelve met veel moeite eindelijk gedood. Deze Arenden hebben veelal een bijzondere manier om hun prooi aan te vatten: Als zij enig Dier dicht bij een steentele zien weiden, zo vallen zij eensklaps, en met al hun kracht op hetzelfde, en storten het van de steentele neder, waar na zij hetzelfde dooden, opwaarts brengen, en het op hun gemak opeten. De Heer ALTMAN befluilt zijn werk met een oordeelkundig Vertoog over de namen, die de ouden aan de verschillende gedeelten van het Zwitserse gebergte gegeven hebben. Hij bewijst door een duidelijke plaats uit PLINIUS, dat de vlotte Aosta de Grens scheiding geweest was van de Alpen Graaf, en het begin van de Alpen Penning; en wijst verder den weg aan, die Hannibal in zijn tocht over de. Alpifche gebergtens ‘heeft gehouden. ‘ ; ' OPHELDERING , HOE DE BEEREN IN NOORWEEGEN DEN WINTER DOORBRENGEN. … - , -` overgenomen uit de Pbidefophifthe Brieven , over oérfchtide.onderawerpen , dor den leer H. RU Ge. „Bedienaar des H. Wordt in Noor. wweegen , in den jaart 1754. în bes Deenftb witgegeeven. E Beeren in Noorwergen begeeven zig omtrent Aller. 