VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
: s By het meir der Serreres vonden wy eene foort van Valk zo groot als eene Gans, die met eene wondere behendigheid vischt. Wanneer ‘er een Visch de oppervlakte van het water nadert, werpt de Valk, op een’ boom aen den oever van het meir geplaetst, zich met ongeftuimigheid op hem, en rooft hem met zyn klaeuwen. Ik doodde ’er een’ op * oogenblik dat hy opvloog , houdende een’ Visch, die meer dan vier pon- den woeg. De Negers befchouwden my met een kwaed oog, omdat dees Vogel, onder hen , in eene foort van heilige eer- biedt is; Zelfs gaet hunne bygeloovigheid zoo ver, dat zy kem ftellen in het getal hunner marabouts, dat is , hunner priesteren , welke zy als goddelyke mannen, of misfchien als verflindende dieren, befchouwen. s, Inde ftaten van den grooten Brak, op den regter oever van den Senegal, is eene landftreek de Woesteny geheeten. Het is eene. wyduitgeftrekte en onvrugtbare vlakte, die met bergen van rood zandt omringd is, en geene boomen heeft, dan eenige heesters zonder eenige andere lotmmer. De Euro- o handeldryvers , en de Mooren , begeeven ‘er zich van alle tan naer toe, om ‘er den koophandel der Gom te verrig- ten. — Men noemt ze Senegaliche of Arabifche Gom , om dat zy „eer de Franfchen kantooren in dit Land hadden , alleen uit Arabie kwam. Men ontvangt ze zelfs nog uit de Levant; en men wil, dat zy beter is dan die van Africa, ongetwyfekl om dat zy duurder is: want inderdaedt zy zyn beide even goed. De kunseftreek beftaet in het afzonderen van dé fraeifte, dat is de zuiverfte , helderfte , droogfte en grootfte ftukken , en dezelveftoutlyk voor de wezenlyke Arabifche Gom uit te vens ten; voor het overige hebben zy dezelfde hoedanigheden en : men bezigt ze tot dezelfde gebruiken , epstrekt er dezelfde nuttigheid-van. Men fchryft haer verfcheide uitmune tende eigeníchappen toe , als het geneezea van Zydwee, als = | men ~ r DE NIEUWE REIZIGER s17 men deze droogery in melk laet ontbinden , de bloedloopen te fruiten , de waterachtige vochtigheden te verdikken , en dezels ven te beletten zich met het bloed te vermengen. Zy ftrekt tot voedzel van de Negeren , die langs den Niger woonen , en van de Mooren , die ze aan de Europeanen verkoopen. Zy is hun, eenig onderhoudt, geduurende de ganfche reis. Deze Volken gebruiken geene andere mondbehoeften ; niet uit noodzake- lykheid , noch by gebrek van andere voedzelen , maer uit maek. Allen eeten zy dezelve met vermaek; zy knappen ze als Suiker, of laten ze in het water week worden, om ze te drinken. Dezelve geeft hun kragt en gezondheid, De frische fte gom, dat is, die pas is verzameld, opent zich in tweën, elyk een rype abrikoos. Van binnen is zy zacht, en komt in maek vry wel met dezelve overeen. De boom die haer voort- brengt, is een foort van acacia, die vry kleen en altoos groen is. Zyn fap is zo werkzaem, dat het door den fchorsch heen dringt, alwaer het door de Zon verdikt , en tot Gom gemaekt wordt, De inzameling gefchiedt tweemael °s Jaars , in de maen- den Maert en December. De laetfte is de overvloedigfte en geachtíte. s, Onder de verfcheide planten, die op den oever van den Senegal, myne oplettendheid tot zich trokken, zag ik deze foort van pompoenen , die aan de heete Landen eigen, en giro mons genoemd zyn. Zy wyken in grootte niet voor die der koude gewesten : en hun fuikerfmaek heeft iets fyns en lekkers in zich, — Men vindt ?er ook het groote doornagtige Kruide je-roer.me-niet, °t welk de Negers Gueraktao of goeden dag noemen, om dat het, als men hef aenraekt of naby ‘er tegen- fpreekt , zyne bladeren buigt, als om goeden dag te wen- chen, en te betuigen dat het gevoelig is over de beleefdheid , welke men het bewyst. | Í » Ik heb u gefpròken van eenen boom der Goudkust „ wiens grootte alles wat ik van deze foort gezien heb over- treft ; doch hy haelt niet by den boom, die men apenbroodt noemt. Ik mat deszelfs ftam met een {noer , en bevond hem acht en zeventig voeten in zynen omtrek, dat is, meer dan vyf en twintig voeten middellyns. Zyne hoogte is niet ongt- meen , en weinig meer dan zestig voeten; van boven aen rik i a è 613 DE NIEUWE REIZICERĄ fam fpruiten verfcheide vakken , waer van ‘er eenige zich was terpas uittrekken , en met hunne einden den grond raken, Zy zyn van vyf en veertig tot vyftig voeten lang ; en yder van hun zou een’ der dikte eiken van Europa uitmaken, Korts òm, alles te famen fchynt minder een’ boom dan een bosch te vormen. Een wortel, die door het water eener riviere ont- bloot was geworden , fcheen meer dan honderd en tien voeten lang te zyn, zonder te rekenen het gedeelte, dat nog onder de aerde verborgen bleef, Verfcheide dezer boomen dragen namen van Europeanen , wiet letters diep in den fchorsch gefneeden zyn. Een dezer namen is gedagtekend in de vyftiende eeuw’, en de letters zyn omtrent zes duimen lang. De apenbrooden zyn mistchien de oudfte boomen van den aerdkloot. E lotgevallen van Groot-Brittannie , zints het jaar 1613 tot 1674 , worden in deeze twee Deelen , door den Heer Hume, gefchied- en ftaatkundig ontvouwd. Ze behelzen dus een ten uiterfte merkwaardig tydbeftek der Historie van dat Ryk, waar in eene menigte van voorvallen plaats heeft , wek ken den oordeelkundigen Hume overvloedige gelegenheid tot veele leezenswaardige aanmerkingen geeven, die ter ophelde« «inge van zeer gewigtige byzond en rekken. — Op de verheffing van den Schotfchen Koning Sacobus tot den Engek {chen Throon, was de Groot-Bríttannifche Monarchy opges ‘regt, door de vereeniging van Engetand, Schotland en Iers ‘land, onder één Opp rhootd: Dan deeze Monarchy kreeg een zeer gevoelige fchok , onder de volgende regeering van zynen Zoon Care/, op Wiens onthalzing, dit Koningryk in ` een Gemeenebest hervormd werd. Zoo voor als na het on- gelukkige lot van dien Vorst, zag Groot-Brittannie zig bloot ge `D. HUME HISTORIE VAN GROOT-BRITTANNIE. ° #219 gefteld aan de jammerlykfte onlusten, dan welken de dwee= pery en dwinglandy, onder den fchyn van eene Republicaig- fche Regeering , een Staat immer onderhevig kan maaken; en %* Volk kon zig met geene gelukkige herftelling vleien , voor dat het ’s Vorften Zoon , Carel den Ilden, weder op den Va- derlyken Throon geplaatst had. — Deeze zo aanmerkelyke gefchiedenis , door de fchrandere pen van Hume ftaatkundig voorgedraagen , verdient boven al de opmerking der Leeze- ren ‚en ’s Autheurs bekende fchrytwyze is by uitftek gêfchikt, om een ieder dit gedeelte deezes Werks met greetigheid te doen doorbladeren. Naar gewoonte zullen wy de characters der Vorften , die tot dit tydbeftek behooren , ‘er uit over- neemen. Van Facobus, den eerften, die den tytel van Ko- ning van Groot- Brittanie droeg, en ‚na eene twee en twin- tig jarige regeering, in `t negen en vyftigfte jaars zyns ou- derdoms, in den jaare 1625, overleed , geeft ons de Autheur de volgende Keníchets. - „Geen Vorst, zoo min onderneemziek , en zoo weinig beledigende, werd immer zoo fterk blootgefteld aan de beide uiterften van laster en vleijery , van fchimp- en lofredenen. En de fcheuringen , în zynen tyd ontftaen, tot nu toe voort- geduurd hebbende, zyn oorzaek , dat men omtrent zyn ka- rakter zoo zeer verfchilt, als gemeenlyk gefchied omtrent dat van Vorften , die onze tydgenooten zyn. Men moet nogthans bekennen dat hy vele deugden bezat; maer naeuwlyks was een derzelve geheellyk onbevlekt,' of vry van de befmetting der aen die deugd grenzende ondeugd. Zyne edelmoedigheid hel. de naer verkwisting ; zyne geleertheid naer verwaendheid ; zyn vreedzame aert naer laf heit;5 zyne wysheit naer arglistig. heit; zyne vriendfchap naer ligt opgevatte vooringenomenheit en kinderachtige liefde. Daer hy waende alleen zyn gezach ftaende te houden, in fommige zyner daden , en nog meer in zyne vorderingen , zoude men hem mogelyk verdenken de vryheit des volks ondermynd te hebben; daer hy» door een naeuwkeurige onzydigheit, de toegenegenheit van alle zyne naburen poogde te verkrygen, konde hy van niemand eene volkomen achting en eetbied verwerven. Zyne bevatting was Witgeftrekt ; maar meer gefchikt om op REED gronden te re velen, dan om eenige omzwagtelde zaek te ontwikke- len: zyn oogmerken waren regt;5 maer mêer overeenkom(tig met het beftuur eenes huislyken levens, dan het regeeren eens Koningryks: Onbevallig van perfoon , en niet aenvallig în zyue manieren , was hy ongefchikt om eerbied te verwekken 5 vooringenomen en zonder keuze in zyne toegenegenheit , was hy „230 Z D., HUME ie ai, hy weinig bekwaem om algemeene liefde te verkrygen. Hy bezat eer een zwak geftel, dan een gebrekkig oordeel: hy ftond bloot voor befpotting door zyne verwaendheit , * maer was vry van haet, doordien hy vry was van hoogmoed en opgeblazenheit. En over het geheel genomen, kan men van hem zeggen, dat alle zyne hoedanigheden bezoedeld waren met zwakheden, en verfiert door menfchenliefde, Hy bezat voorzeker geen ftaetkundigen moed: en hier van daen voore namelyk het fterk vooroordeel dat algemeen tegen zyne pere foonlyke dapperheit opgevat is: eene gevolgtrekking , nagthans, die de ondervinding leerd zeer bedrieglyk te wezen, ” Koning Jacobus werd opgevolgd door zynen Zoon Carel, die, gelyk bekend is, door de voorgewende regtspleeging van eenigen zyner Onderdaanen , openfyk op het Schavot ont- halsd werd, den 30 January des Jaars 1649, in den ouder- dom van ruim negen en veertig jaaren „na dat hy omtrent vier en twintig jaaren geregeerd had.’ | l -a De geaertheit van dezen Vorst , zegt onze Historiefchry- ver, was, gelyk van de meeste menfchen, indien niet van allen, gemengd, doch zyne deugden muntteu verre uit boven xyne ondeugden, of, eigenlyker gezegd , boven zyne gebree= ken; want, geen zyner fouten rezen tot die hoogte, dat ze den naem van ondeugden verdienden. Dan, was zyne ftaetkundige vooren niet voldoende , om hem te redden uit zulk een gevaerlyken toeftand , hy is verfchoonbaer , federt, dat zelfs na de gebeurtenis, wanneer het gemeenlyk gemaklyk valt iemands misflagen te berispen, men allezins verlegen is geweest orn te bepalen, welk gedrag, in zyne omftandigheden, het gezach van de Kroon gehande haefd, en de rust der natie bewaerd konde hebben. Bloota gefteld, zonder inkomen, zonder wapenen, voor de aenvalk len van woedende , onverzoenbare en bygeloovige partyfchape pen, had hy het in zyn vermogen niet, dan met de noodlots tigfte gevolgen, om den gefingften misflag te begaen: een toeftand al te wreed voor den hoogften trap van ’t meníche= lyk verftand, » Sommige Gefchiedfchryvers hebben ftoutelyk de goede trouw van dezen Vorst in twyffel getrokken; maer voor dit verwyt „ levert de. allerkwaedaertigfte nafporing van zyn ges drag, dat thans, in alle zyne oinftandigheden ; door en door bekend is, geenerlei redelyken grond op. In tegendeel, ine dien wy overwegen de ongemeene moeilykheden, waerin hy zoo dikwerf gewikkeld was, en daer by vergelyken de ope rechtheit van zyne betuigingen en verklaringen, zullen wy moeten bekennen dat vroomheit en eerlykheit met recht ge- teld mogen worden onder zyne fchittereníte hoedanigheden, In alte de verdragen, was hy nimmer, door eenigerlei bee weegreden , over te halen, om artykelen toe te ftaen , welken hy in gemoede dacht niette zullen kunnen nakomen ; en fchoon men hem eenige fchendingen van het verzoekfchrift , om recht ten laste legt, zyn dezelven echter meer toe te fchryven aen de noodzaeklykheit van zynen toeftand en de hooge denk- beelden van zyn voorrecht, welken hy ingezogen had, dan aen eenigerlei gebreklykheden ig de oprechtheit van zyn grondbeginfelen. B Ee Il, DEEL. He LETT, NO. $a p | Dees 9223 D. HUME Dees Vorst was van een fchoone geftalte, en had een aerd genaem, maer teffens droefgeestig voorkomen. Zyn aenge= z'cht was regelmatig, fraei en welgedaen 5 hy was fterk van lichaem , gezond en welgemaekt „en eene matige geftalte heb- bende, was hy in ftaet om de grootfte vermoeinisfen door te ftaen. Hy muntte uit in °t paerdryden en andere oeffeningen, en bezat alle de uiterlyke , zoo wel als vele innerlyke wezen» lyke hoedanigheden, welken een Vorst volmaken. Uit dien hoofde verliepen ‘er niet meer dan ruim twaalf jaa- ren , of Carel de II beklom den throon van zynen Vader, ir % jaar 1660, onder de algemeene toejuiching der Natie. ‚> Hy was, gelyk de Heer Hume meldt, diestyds dertig jaren oud , en deed zyne intrede in Londen, juist op zyn geboortedag, den egften van Mey; welke faemgevoegde blye de tydftippen in de genegene verbeeldingen der menfchen voor gelukkige voorteekenen gehouden werden. Hy bezat een moedige gefteltenis, een fraeije geftalte , eene manlyke edaente, een aenminnig gelaet, en fchoon zyn wezenstreke en bars waren, echter over het geheel een levendige en ine nemende houding. Hy was in een tydpunt van leven, waer in genoeg overblyft van het jeugdige om iemand aengenaem te doen wezen, zonder dat gezach en die achting te verhins deren, welke de jaren van ondervinding. en van rypheit vere zellen, De teederheit werd voortgebracht door het gedenken aen zyne voorige wederwaerdigheden. Zyn voorfpoed werd veeleer het voorwerp van verwondering dan van afgunst: en vermits de fchielyke en wonderbare ommezwaei, welke hem in zyne Koninglyke rechten herftelde, aen de natie rust , wete ten, goede orde en vryheit bezorgde, verkreeg nooit Vorst een Kroon in gunftiger omftandigheden , of werd nimmer met hartelyker genegenheit en aenkleving 'zyner onderdanen gezegend. ? ‚> Deze liefde wist de Koning door zyn gantfche beftuur en gedrag wel te onderfteunen en te vermeerderen. By een „levendig verftand en een vaerdig begrip voegde hy een juist oordeel en eene algemeene opmerking. van menfchen en za- ken. De aertigfte manieren, de ongemaektfte beleefdheit en de innemenfte vrolykheit verzelden zyn. onderhoud en voor komen. Gewoon zjnde om, gedurende zyne vlucht, met EE: Ye \ t HISTORIE VÂN GRÖOT-BRITTANIË, aà3 gyne hovelingen te Verkeeren , eer als met zyre miedgezel. len, dan als Vorst, behield hy, zelfs op den Throon zyna de, de openhartige minzaemheit welke. in ftaet was om de al- lerafgetrokkenfte Gemeenebestgezinden te winnen , en de Koe ninglyke waerdigheit te doen geren. Geheel vry van haet te voeden, zoo uit eene natuurlyke goedertierenheit als uit een zachtmoedigen aert, gaf hy verzekering van vergiffenis aen de fchuldigfte van zyne vyanden, en hoop op gunst aan de gewelddadigfte zyner tegenftanders, Eindelyk , uit het gee heel beloop zyner daden en redeneringen, fcheen hy te wen- fchen de gedachtenis van verlede haetlykheden te mogen vera liezen, en alle partyen tot genegenheit voor derzelver Vorst en Vaderland te kunnen vereenigen, De Aart der Wetten, door den Heer Prefiderit DE montesquiwus verrykt met Philofopbifche en Staatkundige Aanmerkingen, Naat de laatffe verbeterde en vermeerderde Uitgave ; uit bet Fransch in't Nederduitsch vertaald. Derde Deel, Te Amfterdam by J Kok 1773. n groot o8avo. 348 bhadz, Nze Staatkundige Schryver bet. lastite Boek van *t voorige Deel beflooten hebbende, met eene befchouwing van den Koops bandel, vervolgt hier in °t XXIe Boek zyn ontwerp, met eens overweeging der Wetten , die berrekkelyk zyn tot het gebruik det Munte; en verledigt Zig daar op tot het nagaan van ’t geen omtrent de Wetten in aanmerkiug komt, met opzigt. tot her aantal der In- woonderen, —= Tot dus ver handelde de Preftdent de Montesquier Îlegts van de Burgerlyke Menschlyke Werten; dam hier mede was zyn Plan nog niet voltooid ; nademaal de Godsdienst te -grooten ius vloed op de Regeering heeft, om de Godsdientftige Wetten onaams gewerkt te laaten. Uit dien hoofde bepaalt hy zig, in het XXIVftg en XXVRe Boek, nog ter meldinge van de betrekkingen, die de Wetten hebben met den Godsdienst, in ieder Land, in zo verre mert denzelven volgens den inhoud der Leere en op zich zelven bèêfchouwt 3 als mede van de betrekkingen welken zy met de invoering.van den Godsdienst in ieder Land, en de uiterlyke Politie hebben. —=: Na deze behandeling, raakende de verfchillende foorten van Wet- ten, en derzelver verfcheidenheid , ftelt de Autheur zig voor, in't XXVlfte Boek, te toonen, wat men in agt hebbe te neemen, onf het gebruik der Wetten te doen beantwoorden, aan de juiste orde der zaaken, tot welken zy gefchikt zyn: om zorg te draagen, dat ieder onderwerp beoordeeld worde, volgens die Wetten, waar toe het zelve betrekkelyk is. ‚ Ieder deezer voorgeftelde hoofdonderwerpen vervat eene menigte van Gefchied- en Staatkundige byzonderbeden, welken dit Deel niet min merkwaardig dan de voorigen maaken; en fchoon ‘er ook hier en daar eenige vreemde ftellingen in voorkomen, die meeren- deels door den Aantekenaar gade geflawgen zyn, toont het over ’ geheel den opmerkzaamen geest van den fchranderen de Montes- guieu. Zie hier het denkbeeld dat hy ons geeft van de ver/chslen- de Karakters der Wetten van onderfcheidene Volkeren. s» Na dat de Franfchen uit hun Land getrokken waren, deden zich door de Wyzen hunner Natie, (1) de Salifche. Wet opftellen. Na dat zich de Stam van de Fran/che Ripuaires onder Klodoveus (2) met de Salifche Franken vereenigt had, behield dezelve zyn gebruik ; en Theodorick (3) de Koning van Auftrefien, deed ze im gefchrift Stellen, —— Hy verzamelde teffens de Wetten (4) van de Beijer- {chen en Duitfchers , dewelke onder zyn Ryk behoorden. Wan- neer Germanien door de uittocht van zo veele Volkeren verzwakt was, zo hebben de Franken, na de veroveringen die zy vemaakt hadden, ook een tree te rug gedaan, en hunne heerfchappy tot in de Bos(chen hunner Voorvaderen uitgeftrekt, — Het fchynt als of het Thuringsch Wetboek (5) door den zelfden Fheodorick aan hen is mede gedeelt. - s» De Vriezen door Karel Marselen Peppin bedwongen zynde (6) zo is hunne Wet niet ouder, dan die van deze Vorften. Karel de Groote , die allereerst de Saxers bedwong, gaf hen de Wet, die wy nog hebben. Men behoeft alleen die laatfte wetboeken te leezen, en dan zal men zien, dat ze uit de handen der Overwinnaars ge- komen zyn. Als de Wisgothen , de Bourgondiers en de Lombar. den, hunne ryken hadden opgericht, deeden zy hunne Wetten be- Schryven, niet om te dienen tot een richtfnoer voor de overwon- pene Volkeren, maar tot een riehtfnoer voor hen zelfs, . s» Men vind in de Salifehe en Ripuarifche Wetten , in de Wetten van $ de (1) Zie de Voorreden van de Salilche Wet, De Heer Leibrit: zegt in zyne Verhandeling van den oorfpronk der Franken, dat deze Wet voor de regeering van Klodoveus gemaakt is,‚doch zou het niet gefchied zyn voor de uittocht der Franken uit Duitschland, wyl zy toen noch geen Latyn ver- onden. (2) Zie Gregorius van Tours, X (a Zie de Voorreden van de Beyerfche en Salifche Werten, 4 Ibid, ibidem. t (s) Lex Angliornm, Werinerem , hoc ef Tharingeruns, -. (6). Zy konden niet Schryven, : 4 j AART DER WETTEN, 225 de Doidchers, Befjerfchen, Thuringers en Vriezen , ene verwon- deringswaardige eenvoudigheid, ene oorfpronkelyke rauwheid, en een Geest, die noch door genen anderen is verzwakt. Ze veran- derde zich ook weinig, alzo deze Volkeren buiten de Franken in Duitschland bleven. —— De Franken richten aldaar zelfs een groot deel van hun Ryk pp: en daar door waren hunne wetten geheel Germaniesch, — Deze gefteldheid had geen plaats in de Wenen der Wisgothen „noch in die der Beijerfche, Lombardifche , noch Bourgondifche; Deze verloren zeer veel van haar Karakter, door dien de Volkeren, die zich in buane nieuwe woonfteden tot rust begaven, zeer veel van hun eigenaartig Karakter verlooren. „Het ryk van de Bourgondiers was niet duurzaam genoeg, om de Westen van het overwinnend Volk grote veranderingen te doen ondergaan. Gondebald en Sigismund die hunne gebruiken by een zamelden , waren byna de laatfte hunner Koningen, De Wetten der Lombarden verkregen eerder byvoegzelen dan veranderingen. De Wetten van Rotbaris volgden die van Grimoald , Luitpard van Rachis en Aifkuipbe ; maar ze namen de nieuwe verandering uiet a20, — Met de Wisgothifche, ging ‘t anders (7); hunne Ko- ningen fmoltenze ouder elkander, en lieten ze door de Geestelyk: heid nog meer onder een fmelten. „De Koniagen uit de eerfte Mham(8)namen zo wel uit de Sali- {che als Ripuairiche Wetten ‚dat gene, dat volftrekt met het Chris- tendom overeenftemde, doch den grond derzelver lieten ze in hun- ne waarde. Dic kan men van de Wisgothifche niet zeggen. „De Wetten der Bourgondiers,en byzonder die der Wisgotheg keurden de lichaamiyke (traffen goed; de Salifche en Ripuairiche (9) verwierpen dezelve; ze behielden langer haar Karakter, „De Bourgondiers en Wisgothen , wier Landen voor de Vyanden bloot lagen, zochten de oude inwoonders te verbinden „en hen zul- ke oopartydige Wetten mede te delen als moogelyk was (zp). Doch de Koningen der Franken, die zich op hunne macht verlaten kon» id betoonden gecene zo grote achting voor de bedwongen Vol, eren. ; ak „De Saxfers,die onder’t Frankifche ryk leefden, waren van ene ; ol . oS (7) Eric gaf ze, Leuvigilde verbeterde ze, zie de Chronyk van Ifoderis, heindafisinde en Recesfuinde, ftelde ze op eenen anderen voet, — Esiga liet het Wetboek vervaardigen, dat nog in wezen is, aan de Bisfchoppen droeg hy de vervaardiging daar van op; echter behield men de Westen van Chaindefsinde en van Recesfuisde , zo als blykt uit het sade Concilie gan Toledo, l (8) Zie de Voortreden van 't Beyerfche Wetboek. (5) Men vind ‘er alleen enige in 't decreet van Childebert. To) Zie de Voorreden van 't Wetboek der Bourgondiers , in 't Codex zelfs vde Hoofdf, tit. 13. É s. en tit. 38, en G. van Tours, ade Boek, 33e & Codex der Wisgothen. i P3 EPEN ed ~ 86 SE MONTESQUIEU - ontembaare gelartheid en smaakten gedaurig opfchuddingen. nm ‘Men vind in hunne Wetten plaatzen, die (t) van de woestheid der overwinnaars blyken geven, en die in de andere Wetboeken der Barbaren niet te vinden zyn. „Men ontdekt daar in den Aart der Duitfche Wetten, ten aanzien van de Geld-flraffen , en den Aart van de Overwinnaars, in die, welke de lighaamlyke ftraffen, betreffen. ' „» De misdaden , diein hunne Landen begaan waren, wierden aan % lichaam geftraft, en men volgde de Aart der Duicfche Wetten, -in 'e firaffen der misdaden, van die gene, die 2y buitens landsch begaan hadden. + ‚Men verklaarde daar door,dat de misdadigers ‚nooit ene vry- plaats konden hebben, en men ontzelde hen zelfs de toevlucht ia de Kerken, - „De Bisfchoppen hadden een onbepaald gezag aan de hoven der Wisgotiefche Koningen; de gewichtigfte zaken wierden door de Kerkvergaderingen beflist. Aan de Wisgothiefche Wetboeken , zyn wy alle maximes , alle grondftellingen en inrichtingen der beden- daagíche Inquifitien verfchuldigt. En de Monniken hebben tegen de Joden, ‘alleen, die Wetten gecopieert , die door de Bisíchop- pen gemaakt waren, » Voor « overige fchynen de Wetten van Gondebald voor de Bour- gonjers, een tamelyk overleg tan te tonen. — Die var Rotbaris en andere Longobardifche Vorften tonen ’t nog meer. Maar de Wetten der Wisgothen, van Recesfwinde,van Chaindafuinde, en van Egiga zyn kinderachtig, kwalyk gedacht, zonder kunde; zy bereiken het oogmerk niet. Ze zyn vol van welfprekendheid, en ledig aan zaken ; niets waardig van inhoud , en opgeblazen in fchryf- Wyze. Men voege hier by nòg bet geen ons de Heer de Montesquieu meldt , wegens het onderfcheìd dat de Salifche Wet tusfchen de Franken en de Romeinen ftelde ; ter wederlegginge van °t gevoelen, dat 'er eene naauwe vriëndfchap tusfchen de Franken en de Roe meinen plaats had, » Wanneer men, zegt. hy; een Frank of iemand die onder de Salifche Wetten ftond , gedood had, betaalde men aan deszelfs bloed- verwant, om zich daar mede te verzoenen aop Stuivers (1); men betaalde ‘er maar 100, als men een Romein, die bezitter van enige goederen was, (2) en maar 45 Stuivers, als men een Cynsbare Romein gedood had: de ftraf op de vermoording van een Frank (3) die een leenman des Konings was, beliep op 6oo Stulvers, en de doodflag van een Romein, die onder de genpdigde van den An X ning (t) ade en 4de Hoofdft, f») Gmi res ip page mbi tomaat prapriat habta, ld k 3 e nbi romane? Propria [A -Sa 3S. -r 3) 3i Rimang bm conviva regis Jenin ibid. f. 6. PORES E AART DER WETTEN,’ 897 ning geteld wierd , (4) bedroeg maer 300 Stuivers, mmm -Dit maakte dus een magtig onderfcheid tusfchèn een Franks en Romeinsch Edele man, en tusfchen een Romein en een Frank van enen minder rang. » Dit wasuoch nier genoeg, — Als men volk by een raapte (5), om een Frank în zyn huis am te vallen, en men dezelve doode, bepaalde de Salifche Wet ene ftraf van 6oo Stuivers, doch als men een Romein, of een vrygelatene op die wyze had aangevaljen , (6 betaalde nien maar de helft, Volgens die zelfde Weren, (7 woest een Romein ‚als hy een Frank gevangen deed zetten, 30 (tui. vers bethalen ;maar wanneer een Frank een Romein deedt zetten, be, zaalde hy maar de helft. Als een Frânk van een Romein geplandert wierd, gaf'de laatlte 624 Stuiver boere; en ais een Romein door een Frank ván t zyne berooft wierd, beraalde-die maar 3r Stul- vers. — Ditalles moet de Romeinen zeer bezwaarlyk geweest zyn. » Intusfchen wil een beroemd Schryver (8) in ene verhandeling van de oastflelling der Franken în Gallten , beweeren, dat de Fran- ken de beste vrienden der Romeinen waren. Doch waren de Franken de beste vrienden der Romeinen, die het groorfte kwaad van hen Verdragen moesten, dat zy hen onophoudelyk aandeden? (9) waren de Franken vrienden van de Romeinen, daar ży , na dat ze dezelve door de wapenen hadden ten onder gebracht ,. in koelen bloede, door de Weren onderdrukten? Zy waren zulke vrinden van de Ro- meinen, als de Tarraaren, die China veroverden, vrinden van de Chineefen waren. n» Terwyl enige Catholyke Bisfchoppen ‚zich van deFranken heb- ben willen bedienen , om de: Arriaanfche Koningen ten onder te brengen , volgt’ daar uit , dat zy wenfchten onder ‘ Barbaarfche Volken te leven? Kan men daar uit befluicen, dat de Franken ene byzondere hoogachting voor de Romeinen hadden? Ik trek daar uit gantsch andere gevolgen, — Hoe meer verzeekert de Franken tegen de Romeinen waren, des te minder verfchoonden zy dezelve, n Doch de 45# pu gois heeft gefchept uit bronnen ‚die van flegte. dienst voor de Historien zyn. Dichtkundige en Oratorifche „noch die Gootfpreekende werken zyn *t niert; waar op men leerftellingen grond.” (4) De voornaamfte Romeinen begaven zich in dienst van "t Hef, zo als blyks nit het leven der meeste Bisfchoppen, die aan 't Hof opgevoed wa» m as Romeinen waren ’t byna alleen die Schryven konden, s) lbid. tit. es. ii (0 Lidas wiens ftand beter dan die van een Slaaf was, Wet der Duit $, 95 Hoofd, (2) Tit. 35. 6- 3 en 4 (8) d'abs du Bois. . , (9) Ten bewyze diend de Veldtocht van Arbegastus, zie G, van Toun P4 AN Vars 28 VERHANDELING Ld Verbandeling over de Eigen-Naamen der Friefen, Met zes Byla- gen daar toe betrekkelyk, En eene toelage van Friefche Spreek woorden. Te Franeker by H. D, Lomars 1774. Bebalven. Voorreden 94 biadz, : J Anncer men de Eigen-Naamen der Inwoonderen van onze Vereenigde Gewesten gade (laat, kan men niet wel nalaa- gen byzonder op te merken, dat geene Provincie zig ten deezen aanzien meer van de anderen onderfcheidt, dan Friesland , met het gaar sau grenzende, en ‘er oudtyds taebeaoorende, Groningerland en Oud Friesland, Dit onderfcheid loopt zo (terk in 't oog; dat men int algemeen zegge ; Wat bebben de Friezen tog wanderiyke Naamen! — Zulks geeft zekeriyk in den eerten oplag eeni- germaate (toffe tot eene foort van verwondering ; dan deeze ver- wondering neemt, (gelyk het meermaals gaat als men voorheen oppervlakkige denkbeelden naauwkeariger overweegt.) terftond mer- kelyk af, zo dra men by nader onderzoek bevindt, dat deeze Naar meu, welken ons zo wonderlyk luiden, oorfprongiyk die Naamen zyn, welke de Voorvaders der Friezen reeds vóór duizend jaaren droegen ; en dat dezelve nog tot heden onder de Friezen in zwang ge- hleeven zyn. Op het bezef hier van, en tevens begrypende, dat de Inwoonders der andere Provincien veelai de.oude Naamen on- ger Landzaaten verloaren, en Naamen van laater tyd aangenomen hebben, is dit handtastelyke onderfcheid minder vreemd, en ’t is Riet te verwanderen , dat die overoude Naamen ans zo zanderling klinken, Heeft men lust, om dit breeder ontvouwd te zien, men leeze gan deeze Verhandeling over de Eigen-Nagqmen der Friefen ; wel- ke dit onderwerp in een helder licht plaatst „en te gelyk eenige by- gonderbeden hier toe betrekkelyk behelst, welken den Lief hebbe- ren onzer Vaderlandfche Oudheden niet ongevallig zyn, en hun, dit onderwerp gewigtiger maaken ‚dan 's anders op zig zelve (chyut. — De Autheur,den eerften oorfprong der Eigen. Naamen voorr gedraagen hebbende, merkt aan, dat de Griekfche Spraak veel ry- ker is in Eigen-Naamen dan de Romeiufche jen dat de oude Duit- {che Spraak ook hierin by vitek cene ryke Taal genoemd mogt worden. Verder leidt hy ons tot den tyd der invoeringe van den Christelyken Godsdienst in onze Gewesten , wanneer de Naamen der “Heiligen , benevens die der Joodfche Vaderen, onder de Inwoone ders in gebruik kwamen. Dit, zegt hy, heeft allengskeus meerder ftand gegreepen; en hier door is by veelen een aantal van Oude ‘Eigen - Naamen agter de benk geraakt, Doeh zutks had bad , fckoon mede een merkelyken, nogtans den minften invloed by de Yriefen 2 gie, door alle tyden heen, onder de verfchillende Nederlanders , de Kerk: OVER DE EIGEN-NAAMEN DER FRIESEN, Eep fteskíte verkleefdheid. badden aan hunne oude Vaderlyke Wetten, Herkomens , Zeden, Kleeding en Taal ; dat hen ook, niet tegenftaane de die inkomende verbastering , boven anderen zorgvuldig heeft doen zyn, in 't bewaaren van de Oude en Vaderlyke Eigen-Naamen. Het afnemen egter van * getal der Eigen-Naamen, door ’t bovengemel- de gebruik te wege gebragt, gaf, ter meerdere ‘onderfcheidinge , om veelvuldige verwarringen voor te komen, aanleiding tot het vormen - van Toeuaamen ‚die men vån verfchillende omftandigheden ontleen- de, Dan dit heeft meest ftand gegreepen in de Friefche Steden; en de Inwoonders der Dorpen hebben zich veelal aan de oude gewoon- te gehouden, waar door nog: veelen dier Oude Eigen - Naamen in zeer groeten getale in zwang gebleeven zyn. Ter ophelderinge. hier van ‚en ter bevestiginge van de rykheid der Friefche Taale jn Eigen- Naamen, (trekken wyders zes Bylagen; bebelzende een Berigt van Obbe Emme, wegens.de Naamen der Edelen en Aanzienlyke Gee flachtea in Friesland, mitsgaders Lysten van Friefche Eigen- Naamen, ouden en hedendaagfchen, als mede zulken die den Friezen byzon- der eigen zyu,en die ze met anderen gemeen hebben. Hier by kame nog eene Lyst van echte Friefçhe Geflachrnaamen , benevens de mel- ding der naamen van zommige Steden en Dorpen, die van Eigen- Naamen oorfpronglyk zyn. Deeze Lysten, met uevensgaande aane merkingen opgehelderd , gaan ten laatfte nog, by manier van toegift, vergezeld van eenige Spreekwoorden , die toonen dar ze van eene eche Friefche herkomst Zyn, De Mensch in aangenaame Speäatoriaale Vertoogen befchouwd,. Uit bes Hoogduitsch vertaald , door G. NEBE, Vierde Deels Eerfie Stuk. Tt Stuk behelst „even als de vaorigen , een aantal van leerzaame Vertoogen , die, nu op een ern(tigen dan op een boertigen trant, den Leezer zedelyke kundigheden inboezemen ‚ten einde hem aan te moedigen , om zig waardig zyner voortreflyke- Menschlyke Naaure te gedraagen. Hier toe leidt hem de Schryver, onder andee ren „ook meermaals op „tot eene aandagtige befchouwing der Sahepe zelen, met oogmerk om hem de Godiyke goedheid en wysheid in dezelven te doen gade flaan, en dasr door het hart met te meerdes eerbied voor den grooten Schepper te vervullen. Dit geeft den Au, theur wel byzonder aanleiding , om in één zyner Vertoogen bepaald. lyk ftii te tsan, op de onredeiyke minagting, welken veelen betoos nen voor dat flag van Schepzelen , die men In/ekten noemt; en nae demaal dit gebrek vry algemeen is, zo heeft het ons goed gedagt des Aatheurs bedenkingen ower dat onderwerp, tot eene proeve uig dis Suk, onzen Leszemn onder het oog te brengen, PEREN j Ps p Vege 830 DE MENSCH, ma - „ Veele menfchen , zegt hy , verwyten de PhHofoophen , die -zich met het onderzoeken van den aart en de huishouding der Znfekten ophouden , onbezonnen , dat zy hunnen tyd met al te geringe en nietswaardige beuzelingen flyten; maar hoe ligt valt het den Natuur- kundigen, om zich wegens dit verwyt te rechtvaardigen! De Infek- ten fchynen alleen dènzulken verächtelyk , die ze in * geheel niet kennen, en noch hunne verwondering, noch hunne verächting op ‘zyn’ tyd weeten te toonen. Welke redenen van minächting kan men toch hier voor bybrengen ?: Hebben zy uiet met alle overige fchepfe- len eenerlei Vormeerder? Zyn zy' niet even zo wel tot wyze oogmetr- ken , volgens de regelen der wyste bouwkunde ‚en met de verwog- dgerenswaardigfte bekwaamheden, gefehapen? Hunne kleinheid baart hen in de voorftelling , die doorgaans de gemeene Man van hen maakt, het grootfte nadeel , nadien hy zieh over de voorwerpen , enkel naar de proportie van hunne grootte „verwondert, In de oogen van den Wysgeer is hunne kleinheid juist dat, wat zyne verwonde- ring het meest gaande maakt. Hy verbaast by het minfte oftderzoek , boe de Natuur in zulk een klein, ja naauwiyks zichtbaar gedeeke van ftoffe, zulk eene onbefchryfelyke toerusting van werktuigelyke konstgewrochten befluiten kan. De Infekten hebben, by hunne kleine. heid, nogthans alle ledemaaten, die tot de dierlyke verrichtingen ver- eischt worden. derdmaal meer bekwaamheid , list, moed envoorzichtigbefd noodig, - dan veel groote dieren? Wie anderneemt om de vlieg cen gedeelte van deeze eigeufchappen tegen te fpreeken P De Bye komt in ‘die opzicht onbetwistbaar nog een grooter voorrecht toe. Het ondere fcheid der behoefte bepaalt hier, gelyk by sûdere dieren, de kleiner maate hunner kennis; ea nadien wy uit de handelwyzen der dieren van hanne kennis oordeelen, zo kunnen wy niet begrypen , waarom de flaitrede ook niet by allen „zelfs by de kleiufe Infekten , gelden zoude. Wy zyn van onzen kant overtuigd, dat, Zo de Oliphant eenige kennis van de zandoening.heeft, zulks ook den mieren met het zelve recht moet worden toegeftaan,. De Infekten mogen dete balve giftig of eetbaar, lelyk of moot, groot óf klein zyn, zo kan ons die niet beletten, om by de befchouwiog derzelven een verge noegen te ondervinden, voor zo ver zy ons niet gevaartyk kunnen worden, Wy ftaan toe, dat eenige detzelven , wegens hun byzonder Ranzien of wegens hunne onreinheid , ons doen te rug deinzen 5 maar dat komt daar door, wyl onze gevoeligheid zomwylen sl te ver gegaan „ eu veeltyds al te onverftandig ‘is. .Intusíchen zyn flechts de minften van deeze foort , en men kan zelfs beweeren , dat de {choonfte van alle fchepfelen onder.de Infekten gevonden worden, Wy wenschten derhalven wel, dat onze Leezers eens de moeite ge- liefden te neemen , om eene Republiek van Byën of Mieren, eene ŝpin, Zydeworm of ander Infekt, volgens hunne geheele huishous ding , naauwkeusig te betrachten. Verbaast over de menigte van Ouverwachte en overwogene handelwyzen , over de fynfie list en voorzichtigheid, over de rype ovesleggingen tor haare veiligheid „ over de hevige hartstochten en menigvuldige aandoeningen deezer fchepfelen , zouden zy uicroepens Heer, hoe zyn uwe werken zo groot en veel, gy hebt ze altem wyslyk verordineerd „en de aarde is Yol van uwe goedheid? — De eere des Heeren is eeuwig, de Heer (chept behaagen in zyne werken! ` : S Zedekundige Proeyen , uit bes Engelsch van de Heeren OLIVIER GOLDSMITH en Dr, SAMUEL jonnson. Derde Deel, Te Deventer, by L. Leemborst 1774. In e&avo 27i bladeyden, Í | deeze Verzameling vindt men cen santal van zeer wel opge. lelde Vertpogen, die verfcheiden Zedekundige onderwerpen op ene an ZEDEKUNDIGE PROEVEN, eene bondige en uhtokkende manier ontvouwen ; des dit Werkje by voortgang nuttig biyve. Om ’er op nieuw een {taaltje uit voor te draagen , zullen wy een gedeelte eener treffende Verhandelinge , over de voordeelen der Deugd , bybrengen. ‚De Optfteller van dit Stukje weide niet uit, in eene zwierige of bovenmaate leevendige tosfe aanpryzing der Deugd, maar bevlytigt zig, om, ouder het op- lettend beantwoorden der tegenbedenkingen , op de overruigendfte -wyze te toonen: „dat de deugd altoos haare belooning medebreneg: , en dat derzelver betragters haare tydiyke voordeelen om geen andere reden misfen , dan om dat dezelven tot hen niet. behooren”. Hy erkent: „ dat de deugd alleen ons, mer een alierongunftigst lichaams- getel, en in de allerongunftigfte uitwendige omf@andigheden , niet altoos volkomen gelukkig in dit leeven maaken kan", Maar hy vlek zig, in deezen onbetwistbaar te toonen: dat de Deugd ons in dit deeven al bet geluk verfchaft , bet welk ons , uit hoofde onzer ge- fellen en omftandigbeden ‚kan te beurse vallen ;terwyl de ondeugd. onzen toefdand altoos verergert. Dit doet hem, na eene algemeene befchouwing van de sangenaame nuttigheid der Deugd, wel byzone der agt geeven, op de tegenwerping; dat die zoete valdoening wan eene ziel , welke behaagen ín zig zelve fchept,en waar van men , zo men zegt, alle de aangensamheid begrype, de (marten des lichaams niet vermindert , noch deszelfs behoeften vervult. Dat de deugd- zaame mensch , in een aanval van koorts, niet minder bevriest of brandt dan een ander, dat de Jigt hem even fel martelt, en dat zyn goed geweten zyn honger of derst niet bevredigt”, Om deeze tegenwerping ten kragtigfte te beantwoorden , merkt by voor af aan, dat de deugd haare nuttigheid behoudt , fchoon zy niet alles kwaads afwende ; mitsgaders dat het onbillyk zy uitwerkzels te begeeren , die ‘er niet toe behooren. En hier op verledigt hy zig, om afzon- deriyk aan te toonen. (1.) Dat ‘er onheilen syn , welken de deugd afweert. (2) Dat ‘er voordeelen zyn , welken zy bezorgt. (3.) Dat, woor het goed, dat zy niet kan bezorgen, zy ten minen de ont- beering van het zelve minder gevoelig maakt. (4) Dat zy het genot der zelfde voordeelen en vermaaken sangenaamer maakt voor hun, aan wien dezelven ten deele vallen, : En eindelyk (5.) dat voor de onheilen , daar zy ons niet van bevrydt, zy ten minfte dezelve draag- Iyker maake ; terwyl het bederf van het hart, in tegendeel, alle de nadeelen verzwaart, en alle de voordeelen vergiftigt. leder deezer byzonderheden ftelt de Schryver. in ’t belderst daglicht, om het Lair van den deugdzaamen boven den zedenloozen te doen ope merken. Voor al legt hy °t hier op toe, met opzicht tot zyne laatfte voorftelling , als het groote ftuk van zyn onderwerp ; dat hem be- weegt, om zulks te toonen , door ongelukken van allerhande foort, de tegenfpoeden der Fortuin , het verlies van goederen , dat van de eer, dat van perfoonen , die ons dierbaar waren, de ziekten en den: dood sen voorbselde tE neemen, mame Wy zullen 'er twee of drie,. „ Maar de ryke porLvcanestus buitelt, en het Gemeen is wel in zyn’ Schik, dat hy tot de- laagte wederkeert , daar hy altoos in hade moeten blyven. ‘Hy hadt daar het denkbeeld geheellyk van: verloos ren „en die vergetelheid maakte hem onbefcheiden , trotsch , ons beusch, weltustig en verkwistend. Hy voelde alle de fmarten var: zyn’ val, zegt men; zyne fortúin was te fchielyk , dan dat men de» zelve kan onderftellen wettig geweest te zyn 3 hy gebruikte die te flegt om dezelve waardig te zyn; hy verfpilde ze te veel om ze te behor- den. Maar deze man, van zyne fortuin beroofd, is geheel naakt, en, naakt zynde is hy het leelykfte fchepzel dat men zien kan. „ Gy vreest misfchien , dat de deugdzaame man ,die een’ vriend , of Egtgenoote , welke hy teder beminde, verliest, daar meer van fydt, om dat hy minder van die uicfluitende liefde voor zig zelven hebbende , die. de gezellige hartstogten vernietigt, fterker verknogt is aan de beminde voorwerpen, Het is waar, zyne fpyt is regumaad- ger, zyne traanen zyn opregter; een droevig herdenken roept voor zynen geest alle de tederheden dier geliefde Egtgenoote , of des waardigen Vriends, die niet meer zyn; niets zal die verlies kunnen vergoeden; maar hy vertroost zig met het Iyden, daar zy van ver- lost, of den gelakftand, daar zy toe verheven zyn; hy onderwe zig aan den Goddelyken wil, of liever aan de wyze fchikkingen van zynen Vader 5 allen die hem omringen verzagten zyn leed, door in het zelve te deelen; zy beminnen hem opregtelyk , en die liefde is een baizem voor zyne gewonde ziel. » VaRApus , in tegendeel , verliest zyne meesteres. Hy is niet het geen men droevig noemt ‚dit is eene zagte, bedaarde , ftille drift hy is woedend , het is meer dolhefd dan zielenfmart, Hy hadt zyne meesteres verleid ; hy hadt zyne bezittingen uitgeput om haar magtig te worden ‚hy zwom in de dronkenfchap zyner eeríte vervoeringen , toen eene wreede ziekte haar uit zyne armen rukte, Welk al onkos- ten, wat al moeite, wat al euveldaaden vergeefs verfpild * er ` 4344 KEDEKUNTIGE PROEVEN, droeft za zeer de ziel van een’ booswigt, zelfs ast de ondengd ge. wend, als eene vrugtlooze misdaad; zo dra de vrugt van ’t wanbes dryf hem oatfoapt , vak zyn moed ter neder, zyn bart fluit, en zyne vreugde terfi} het verlies zyner eer, het gemis van zyn:geld, doet zig eerst by hem voelen, wanneer hy daar geene vergoeding voor k te : g ° 1 S ani i il Is het cen vriend, wien de booze verliest, het is een mede- pligtige, dien de dood voor de opperfte vierfchaar brengt, en die daar , zyue party werlaatende , by den Almagtigen tegen hem gaat getuigen ; het is een fteun , die- hem ontvalt, de eenigíte venronwe- ling zyner ongeregtigheid; hem gelyk ‚en die hem daarom niet vloodts Waar zal hy een’ ander zoeken, aan wien hy zyne ziel kan bloot leggen , zonder dat 'er de meewustige van gruwel men moet erken- nen , dat.de overblyvende van twee {nooden het meeste te bekiaagen is , en dat een deugdzaam mensch zyn verlies veel gemakiyker hera fellen kan, ES i % „ Ik beb den deugdzasmen PHILOCTETES ziek gezien, Hy wierde van afgryzelyke nierfmarten gepynigd. Ik erken dat de deugd de verfcheuring zyner ingewanden niet belettede ‚maar zy onderfteunde zyn geduld, verfchafte hem tnost, en ftelde hem gerust wegens de uitkoms De deugdzaame man weet, dat God regtvaardig en wys is, en onderwerpt zig. met al zyn hart aan deszelfs fchikkingen, die hem hier fmartelyk , namaals heilzaam zullen zyn. » Vergelyk dezen man eens met KAKOETuES ; van de getingfte koorts aangetast, geloofs hy zig ep den oever des dôods , en zo hy fterft befchouwt hy zig ia 't midden der belle.. De vrees: verergert zyn’ fleet, en Zyn (laat verergerende vermeerdert zyne vrees; zyn voet in zyn bed zettende, meent hy in zyn graf, en van daar in een’ poel van wee, te treeden, Die angften, die-hem ontrusten ; brengen ‘gyne gemelykheld tot den hoogften trap. Men vreest, men vlugt hem, en hy zoude altoos alleen zyn, zo niet zyne happige: erfgenas- men van tyd tot tyd kwamen zien, of hy àl dod ware, en hem, by mangel daar van , voor den duivel wenschten ”. l i i Verbandeling , aangaande bet nut des Schouwburgs. Als mede een Plan tot verbetering van deszelfs uiteriyke omfandigheden. 36 blads. in groot oßavo. ‘TAar de gedagten des Opftellers deezer Verhandelinge, is bet Schouwburg als ten uiterfte nuttig zeer aan te pryzen, Hy ont- vouwt des aangaande kortlyk de boogagting , in welke het Schouws burg van oudsher by Grieken en Romeinen geweest is; en waar ir bet ook , in laastere. tyden, by andere Volken , na de omhelzing van den Christelyken Godsdieust, gehouden is. Wel byzonder tocat hy, dat zulks ook plaats gehad heeft in ons Gemeenebest ; en toont daar op aan, dat het, wel beftierd zynde , tot eene School van HIsbeid en Deugd kan ftrekken, =— Bewust zynde, dat genoegzaam alle te- v VERHANDELING OVER DEN SCHOUWBURG. kn | genbedenkingen tegen het Schouwburg (laan , op wanbeftiering en misbruik , tragt hy dezelven uit den weg te ruimen; door t mede. deelen van eenige aanmerkinger, over `t geen men omtrent de Too- peelfpellen en Tooneelfpeelers in agt behoorde te neemen, om al- ks op eeu recht nuttigen voet te brengen; waar toe mede dient, een san deeze Verhandeling gehegt Pian, ter verbeteringe van de ukerlyke omftandigheden des Schouwburgs.. Allen , die hunne gedagten over dit onderwerp immermeer heb» ben laaten gaan, zyn eeopaarig van oordeel, dat het Schouwburg in verfcheiden opzigten wel hervormd zou mogen worden; op dat het de bedoelde nuttigheid te beter te wege brenge. De verfchillende oogpunten , uit welken dit Stuk befchouwd wordt, brengen eene verfcheidenheid van middelen te berde ; dat van dienst kan zyn, door de aandagt op °t een en ’t ander te vestigen. Veel al wil men, naar °t ons voorgekomen is, egter wat fterk hervormen; °t welk om- trent een nuttig uitfpannend vermaak, als dat van *t Schouwburg , niet wel plaats kan hebben ;de fmaak der Natie dient in zodanig een geval verftandig geraadpleegd te worden, en men heeft wat toegee: vendheid te gebruiken, ten aanzien van ’t geen men niet wel geheel kan veranderen. De Opfteller van-dit Gefchrift is ook deswegens niet vry te fpreeken, van eene al te fterke hervorming; doch intus- fchen draagt hy nog al bedenkingen voor, die miet geheel te ver: werpen, en met eenige maatiging van nat zouden kunnen zyn. ’t Ware inzonderheid te wenfchea, dat het zedelyk character der Too- peelfpeeleren gewoonlyk meerder lofs verdiende ; en dat bet vooroor- deel der Natie, het welk het beroep van Tooneelist min geagt maakt, uitgerooid kon worden. Denkbeelden van die natuur in te boeze- men heeft zyne nuttigheid ; of °t ook eenìgzins mogte dienen, om dat beroep aanzienlyker te maaken, en jonge liegen van befchaafde zeden daar toe op te kweeken; °t welk op verfcheiden andere om- fandigheden invloed zou hebben; en langs dien weg veeler af kee- righeid van het Tooneel doen verminderen of geheel verdwynen, Bersy of bet Nieuwe Engelfche Weesmeisje. Uit bet Engelsch vertaald. Te Rotterdam by A. Bothall en D. Vis, 1773. Is Bavo 536 blads. E lotgevallen van Betf/y, eerst onkundig van haare Ouderen, aan eene reeks van wederwaardigheden blootgefteld , doch vervolgens, op het ontdekken hearer Ouderen, na ’t doorftaan van verfcheiden wisfelwalljgheden , ten hoogfte gelukkig geworden, zyn hier op eene geen onbevallige manier verhaald. Het beloop der gefchiedenisfe gaat naar de gewoone wyze der Romans voorts de natuur is vry wel in agt genomen, en de characters zyn eigen- axtig uitgewerkt. Her Stukje behoort des onder de Romans, die de Jeugd ter uitfpanninge , zonder kwetzing der goeden zeden, met een leerzaam nut kan leezen, ; Schui- 36 SCHUITEPRAATJE. ZAMENSPRAAK, ENZ ` Schuitepraatje , gebouden in de Jaagfchuit, vaarende van Leed. waarden op Sneek. Waar in bes gewigt , de waarde en `f fasfoen der Gefchriften van den zogenaamden Historiefchry- ver N. HOEFNAGEL op een’ luchtigen trant onderzogt worden, . Te Leeuwaarden, ter drukkerye van A, Jeltema 1773. Zn groot oĝavo 48 blads. En Hekelfchrift, waar in N. Hoefnagel , wel inzonderheid , met betrekking tot zyn Fuichend Noordholland en Verbeugd Friesland, befchimpt wordt, als Historiefchryver en als Dichters ‘De fchimp is over ‘t geheel plat, zonder geestigheid , en `t fchyne als of ‘er iets perfoneels aanleiding toe had gegeeven. Doch wat hier van ook zy , bet geheele Schuitepraatje is voor den Leezer van geen belang; dewyl het meer verveelend dan aartig is. Saamenfpraak tusfchen een oud en een jong Oficier, over de ma- nier van bet leeven van veel Geldeloose Militairen. Alomme te bekomen. In groot oĝavo 15 blads. 