VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Op denzelven gezeten, beweegt zij zich voorwaarts, omge- ven door eenen zwerm van danferesfen en van rozenftrooïjen- de kinderen. Het was een tafereel, als van BOUCHER in zijnen besten tijd. „ Het bal werd, onder deze lagchende voorteekenen, în de groote zaal geopend. Overmatige onkosten, die waar- fchijnlijk verfcheidene jaren der inkomften van den Markies verzwolgen hadden, konden alleen hem de middelen tot het daarftellen dier zonderlinge, maar prachtige dwaasheden ver- fchaft hebben. De waskaarfen, die de cirkelvormige balzaat van licht voorzagen, waren nergens te zien: in de holte van kristallen zuilen, welke het plafond onderfteunden, verbor- gen, ftroomden zij eene foort van tooverlicht uit over de groepen der danfenden. Vervolgens, alsof de wonderlijke gastheer plotfeling eene droevige waarheid op de liefelijkfte begoocheling wilde doen volgen, zonk de vloer, onder na gebootst gehuil, weegeklag en gekrijsch, hetgeen uit daartoe ingerigte koperen werktuigen voortkwam, met al de danfers in een donker keldergewelf, hetwelk de werkplaats van VU L= KAAN fcheen te verbeelden: zware hamerflagen klonken op het ijzer; bruinkleurige Cyclopen deden den reusachtigen blaasbalg al knarfend werken; venus echtgenoot zelf, een wanftaltige reus, als ’t ware het zinnebeeld der huwelijks wederwaardigheden , bewoog in zijne lompe vuisten den ont- zaggelijk grooten nijptang. De bedoeling van den eigenaar was klaarblijkelijk: de. vrouwen fchreeuwden; mannen en minnaars vonden de fcherts alleronvoegzaamst; maar nergens kunnen zij eenen uitgang ontdekken. Ook ftilt weldra eene nieuwe, niet minder wonderbare tooneelverandering het mis- noegen der gasten. ze „VULKAAN en zijne werkgezellen verdwijnen, en, daar geheel de ouderaard{che zaal nu langzaam weder in de hoog- TE PALERMO, 205 te rijst, zien zij, die er in zijn, zich zachtelijk opgevoerd tot aan eene galerij en hoog terras, overfchaduwd door een’ dier onmetelijke Siciliaanfche wijngaarden, waarvan het loof tot doorfchijvende gordijnen dient, en welke zaal van groen, te geliĳker tijd, door daarin opgehangene kaarskroonen en door den zachten glans der volle maan verlicht wordt. } n Men zet zich neder aan tafels, die op het terras gereed ftaan: het maal was allerfierlijkst opgedischt: reeds begon wen den gastheer het grillige van al die gedaantewisfelingen en der kostbare fposternijen , welke hij zich veroorloofd had, te vergeven. De marmeren tafels waren met de uitgelezenfte fpijzen en zeldzaamfte lekkernijen bedekt: alle zinnen gevoel- den zich geftreeld; de glimlach herleefde op aller lippen. Doch toen men nu de fchotels wilde aanfpreken, verander. den de opgewekte hoop en goede luim in verbazing, Eene allerheerlijkfte pastei, waaraan het mes bezig was eene diepe wonde toe te brengen, verfchrikte het gezelfchap door eenen flag als die van een piftoolfchot, en. verdween daarna tot niets, Een gelei, welks fmakelijke kleur aller opmerking tot zich getrokken had, vatte vuur en verteerde zichzelf, zoodra men er den lepel in ftak. Eene jonge dame, wier verbazing tot vrolijken moedwil averfloeg, wilde ras eene perzik grijpen, welker gloed en waas haar aanlokten: de perzik was een holle, broze bol, waaruit eene hagedis te voorfchijn kroop, dat onfchadelijke diertje, hetwelk in bijna alle landen het voorregt heeft de meeste vrouwen te doen fchrikken. Midden op de tafel verfpreidde een ontzaggelijk gebouw van pasteiwerk een’ appetijtelijken geur, die fcheen te bewijzen, dat hier ten minfte geen bedrog verborgen’ was ; doch naauwelijks was in een’ van deszelfs muren eene bres gemaakt, of eene geheele vlugt kleine, in die zonderlinge kevie opgeflotene vogeltjes ftormde naar buiten en verfpreid- de zich klapwiekend in de lucht. „ De optelling van al de begoochelingen der natuurlijke tooverkunst, welke de heer des huizes uitgedacht had om zijne gasten te verfchalken, zou al te lang worden: fommige dier grappen hadden zelfs iets wreeds, De meeste gevogel- ten, in welke vork en mes zich een’ weg baanden, en die, met de vereischte gelei of faus overdekt, ter voordiening ge- reed fchenen te liggen, waren levend, Het arme dier, zich gekwetst voelende, gaf een’ fchreeuw, fprong met infpan- ting zijner krachten overeinde, en, onder het huppelen op MENGELw. 1839, no. 4. P 206 HET GEHEIMZINNIGE FEESTMAAL de tafel zijne vleugels fchuddende, deed het de faus, of wac “het anders ten kuras gediend had, wijd en zijd over de gas- ten in het rond vliegen, Ongetwijfeld had eenig verdoovend middel, een paar druppels laudanum, het in den ftaat van verftijving gehouden, en een ligt verbreekbare draad het op den fchôtel bevestigd, tót dat de pijn het wekte en het zij- nen brozen band deed losfcheuren, Evenwel op dit bedrie- gelijke maal volgde er een wezenlijk, hetwelk de gasten eenig- zins fchadeloos ftelde, zonder daarom volkomen aan de mans hunne befpatte kleedij, of aan de vrouwen haren verflensten ~ tooi te doen vergeten. Men nam eindelijk genoegen in ver- fchalkingen, welke zich onder zoo velerlei fchrander uitge- dachte gedaanten vertoond hadden, en begon uit nieuwsgie- righeid in -het fchouwfpel behagen te fcheppen., Nog eenen langen tijd zag men beurtelings , alwat de kunst door gezigts- bedrog aan gedrogtelijke of liefelijke zinsbegoochelingen fchep- pen kan, voor het verbaasde oog verfchijnen. Een oogen- blik was er, waarop al de dames, met doodskleur overdekt, zoo vele akelige lijken fchenen; een ander, waarop elk van haar plotfeling met eenen krans-en ruiker der keurigfte bloe- men verfierd fcheen, n» Ten flotte werden op een fchouwtooneel, hetwelk als door tooverkracht in het midden van den flottuin oprees, aan de bruiloftsgasten verfcheidene fchertfende voorftellingen ge- geven, waarbij kleine, grappig gekleede marionetpoppen de verborgene handelingen en geheime ondeugden der voorname lieden van Palermo nabootfend gispten, Het fchaterend ge- lach, 't welk deze karikaturen deden opgaan, was niet zel- den doormengd met uitroepen van toorn en verwenfchingen van den kant dergenen, die zich te hard getroffen voelden. Verfcheidene der aanwezigen waren onbehendig genoeg om te kennen te geven, dat zij zich in eenig beeld herkenden, en zich dus zelven aan te klagen, Ook kwam deze fpottende wraak, welke den fchranderen uitvinder een goed gedeelte van zijn vermogen gekost had, hem weldra daarenboven zijn leven te kosten, Reeds des anderen daags ontving hij meer dan twaalf uitdagingen, zoo hoogelijk achtte de adel van Palermo, anders niet zeer ftrijdzuchtig van aard, zich door den Markies beleedigd, Hij getroostte zich dapperlijk de ge- volgen zijner fcherts , en bezweek in het derde duël. „ Zoek nu eens onder de volken, die aan eene regelmatige befchaving onderworpen zijn, deze weelderige verbeeldings- TE PALERMO. f 207 vruchten, die uitfluitend eigen fchijnen aan warme luchtftre. ken, werkeloos levende natiën en willekeurige wetten. Al de zwaarte uwer ftrenge en ftijve befchaving uit het Noor- den is noodig geweest, om aan het eiland Maita deszelfs eigenaardig karakter te ontnemen; Malta, zoo lang Siciliës mededinger in uitgelatene vrolijkheid, zorgeloosheid en on- gedwongenheid, O! wat zou Ja Vallette thans treurig voor- komen aan die dappere Maltezer Ridders, indien het hun vergund ware, nog eenmaal uit hunne graven op te ftaan! Geene tweegevechten en heerlijke degenftooten meer; geene fchakingen; geene met fchranderheid te befturen intriguen; geene galante zegepralen; geene ferenaden, welker accom- pagnement zwaardgekletter was. Orde, regelmatigheid, ftilte Vervangen dit alles, maar vergoeden het niet, Welvaart zal nimmer zoo veel waard zijn als poëzij. In dat gelukkige tijdperk was ieders familiegefchiedenis een roman; een dag, op Malta doorgebragt, leverde ftof voor tien tooneelfpelen. Luim, verbeeldingskracht, liefde voor het wonderbare, zucht naar avonturen, alle hartstogten gistten beurtelings , en drukten op de bevolking des eilands eenen bijzonderen fempel, dien men elders vruchteloos gezocht zou hebben.” DUITSCHE DOMHEID OF — KLEINGEESTIGHEID ? (Inleiding eener zoogenaamde Recenfie van eene Hoogduitfche Vertaling Van den jonan De wir van onzen Landgenoot P, SIMONS, voorkomende in de Blätter für literarifche Unterhaltung , 15 Dec. 1.1.) » Suter zich de Nederlanders, ook in het letterkundige , Van Duitschland gefcheiden en op eene zelfftandigheid aan- fpraak gemaakt hebben, die met hunne ftaatkundige betrek- king fchier noodwendig verbonden fcheen, is hunne Letter- kunde in een fteeds armer en kommerlijker beftaan verzon- ken; zij is als eene Volkplanting, die tegen haar Moederland tanleunde, maar in vrijheid niet gedijen kan. Is dit bovenal in de Poëzij allerduidelijkst, en bieden de voortbrengfels der ollanders in de Wijsbegeerte, in de Godgeleerdheid enz. al- Emeen datzelfde treurige refultaat, zoo fchijnt evenwel de Chiedenis niet zóó geheel en in dezelfde mate ten onder te zijn gegaan; offchoon zulks geenszins in ftaat is, het ge- P2 203 DUITSCHE DOMHEID OF — KLEINGEESTIGHEID ? brekkige in de genoemde wetenfchappelijke vakken te ver- goeden, of het algemeen uitgefproken oordeel te vérzath= ten. — Wij hebben dezer dagen van (vAN) KAMPEN eene Gefchiedenis der Nederlanden ontvangen, die verdienden lof bekomen hêeft; intusfchen komt daarvan een niet gering deet toe aan zijde Duitfche vorming. Simons kan tegen hem op verre na niet opwegen, hoewel híj tot de werkzaamfte en aanzienlijkfte Historici zijns Vaderlands behoort, en het voor ons liggende werk kan, in weerwil van deszelfs verdiënfte- lijke zijde, in zijn geheel niet dan een zeer ongunftig denke beeld verwekken van den geest en de kunst, waarmede in Nederland de Gefchiedenis wordt behandeld. — Zij ook de ftoffelijke gehalte des werks over ’t geheel verdienftelijk, de historifche zin des Schrijvers, daarentegen, en zijne kunse van daarftelling , ftaan op een’ des te lageren trap.” [Wij maken geene noten op eenen tekst, die, fchier in el» ken regel, bij Nederlanders, zijne eigene wederlegging met zich brengt. ZIELKUNDIGE OPMERKING. 209 ZIELKUNDIGE OPMERKING. Z etätsáth is het, dat vrouwen, welke hare eer verloren hebben, niet nog daâtgene weten te waarderen, waarvan zij niet meer in {taat zijn zelve het voorbeeld te geven, Er beftaat meer hartstogt en noodlottigheid bij haren val, dan bij den man plaats grijpt: bij haar fpruit het kwaad regt- ffreeks uit het gevoel, en heeft niets gemeen met den geest; naar gélange haar val diepér Ìs, berekenen zij dien minder, maar doen den fprong met gellotene oogen. De mannen, daarentegen, geven zich reden van het kwaad, en komen tot de ondeugd langs den weg van wijsgeerige redenering. Wel is waar is de terugkeer voor den man en de vrouw fchier even moeijelijk : maar de eerfte is trapswijze langs eene zachte helling neêrgedaald, en denkt hiet meer aan den verlaten’ berg ; terwijl de andere, plotfeling neêrgeftort, den blik nog van tijd tot tijd op de hoogte vestigt, waar zij eentnaal ftond. Moge het dan al geen berouw zijn, het is voor °t minst een aandenken, en her baart haar een weemoedig genoegen, zich te verplaatfen iñ vroegere dagen; even gelijk wij, in fpijt van ons ongeloof van rijpere jaren, behagen fcheppen in het herdenken van de onfchuldige vroomheid van onzen kinder- lijken leeftijd, ne ee a a OP WELKE WIJZEN MEN AL COMPONEERTe. Gräckx moêst zich, zoude zijne verbeeldingskracht fterk en helder zijn, naar buiten begeven; dáár, in frisfche lucht en door de zon befchenen, zette hij zijne piano neder, met twee flesfchen champagne bij zich, en fchreef zijne beide dphigenia'’s, de klagt: van Orpheus, en de vermerele liefde van Paris. SARTI, daarentegen, had, om te kunnen componeren, eene groote, duistere, flechts door eene lamp flaauw ver- lichte kamer noodig ; zijne fchoonfte muzikale gedachten vie- ten hem in de ftilke van den nacht in: zoo ontftonden zijne beroemdfte Aria's en Rondo's. SALIERI moest, om rijkdom aan zijne denkbeelden te geven, uitgaan, de woeligfte ftraten der ftad doorwandelen;, en Bonbón eten, waarbij hij altijd eene lei en griffie in de a err 210 OP WELKE WIJZEN MEN AL COMPONEERT, hand hield, om, wat hem inviel, op te fchsijven, ten einde zóó de gelukkigfte ideën, die hem voor den geest kwamen , ter loops te kunnen bewaren, Paer fchreef, terwijl hij met zijne vrienden praatte en ` fchertte, met zijne vrouw kibbelde en zijne kinderen be- ftrafte , of zijne dienstboden beknorde, Camilla, Sargines en Achilles. s CiMmaroso moest veel geraas om zich hebben, en ar- beidde het liefst in vrolijk gezelfchap. Zoo ontftonden zijne Horatiërs en Curiatiërs en zijn Mariage fecret, dat, be- houdens eenige kleine feilen, een zijner beroemdfte werken is. SaccuHiN1 kon -zijne melodie niet vinden, wanneer hij niet bij zijne geliefde was en zijne kleine katten niet om hem heen liepen, ParsieLLo moest te bed liggen, wanneer hij wilde com- poneren; de Molinara en andere meesterwerken van dezen onvavolgbaren Toonkunftenaar ontftonden op deze wijze. ZINGARELLI las, vóór hij zich aan de piano zette om te componeren , eenige bladzijden uit eenen ouden Kerkvader of een Latijnsch Dichter; na dit gedaan te hebben, compo- neerde hij, in minder dan vier uren, een geheel bedrijf van den Pyrrhus of van Romeo en Julia. HAYDN zat ftil in zijnen leuningftoel, als zijne grootfche gedachten hem voor den geest zweefden; maar hij moest den ring, door FREDERIK II hem eens ten gefchenke ge- geven, aan den vinger hebben, wilde hij dezelve fchoon en duidelijk voordragen. AANPLAKKINGEN EN ANDERE WIJZEN VAN AANKONDIGING TE LONDEN, T. Parijs vindt men menig huis, van boven tot beneden , befchilderd en befchreven met een catalogue raifonné van al de artikelen, welke in onbeduidende, binnen hetzelve ge- plaatfte, winkeltjes verkocht worden, En menigmaal vindt men op den eenen Seine-oever aanplakbiljetten geplaatst, die men gemakkelijk van den anderen oever lezen kan, zoo over- matig groot is de druk, Doch hoe verre laten niet, in de kunst van adverteren, de Engelfchen hunne Franfche overbu- ren achter zich! Reeds verfcheidene mijlen ver, eer hij te Londen komt, kan de reiziger aan de fchuttingen en omtui- AANPLAKKINGEN TE LONDEN, 211 pingen lezen, waar hij fchoenfmeer , fterken drank, kleeder- en fchoenmakers vinden kan, en alles cheap! cheap! (goed- koop.) De Heer woop, toen hij tot Parlementslid geko- zen werd, liet den voorbijgangeren briefjes in de hand ftop- pen, en hen, als dankzegging, uitnoodigen, om zijnen je- never, brandewijn, rum enz. te koopen. — Een verloopen buurkoetfier plaatfte op het onderftel van zijn rijtuig eene ontzaggelijk breede en hooge vierkante kast, bekleedde de- zelve geheel en al met aanplakbiljetten, en reed daarmede den ganfchen dag ftapvoets door de ftad rond. Hij vond vele na- volgers, onder anderen eenen hoedenmaker, die eenen hoed in de ftad deed omrijden, zoo groot, dat hij er met zijnen geheelen winkel en huisgezin plaats in vond, Evenwel wordt ook hij tegenwoordig door eenen zoon van esCULAPIUS overtroffen, die eene houten Obelisk , voor welke de fteenen naald, die men twee jaren geleden met zoo veel kosten te Parijs heeft opgerigt, zich bijna zou moeten fchamen, door de ftad laat toeren, bekleed met eene monfterachtig groote aankondiging. — Dat annonces en katalogusfen bij de in- woners aan huis gezonden of aan de huisdeuren geplakt worden, gebeurt zeer dikwijls. Ondertusfchen heb ik geen eclatancer aankondiging gezien, of liever gehoord, dan die van den Weekly Mesfenger, Een rijtuig, met twee paarden befpannen, zat vol trompetters , en werd door een paar do-. zijn mannen gevolgd, die aan lange ftokken groote houten borden droegen , waarop de aankondiging gefchreven ftond, EEN KIND ALS COMPOSITEUR VOOR KINDEREN, In het tweede Deel van KALKBRENNER's C/avierfchule, welk werk uit eene keur van gemakkelijke ftukken tot oefe. ning in het fpelen à quatre mains beftaat, en berekend is, het gehoor en den fmaak der kinderen te vormen, liefde voor de muzijk bij hen te wekken, en hun aanleiding te geven tot zuiver gevoel voor de maat, leest men de volgende be- langrijke mededeeling: „ Daar ik menigmaal verlegen was, » hoe best ftukken te componeren, die voor de kleine han- „ den der kinderen gemakkelijk genoeg mogten zijn, nam ik » tot dat oogmerk muzijkftukken, welke mijn zoon, die thans » acht jaren oud is, gecomponeerd had; welk kind federt zijn „ derde jaar, toen hij de noten nog niet kende, eene leven- » dige zucht tot het componeren liet blijken. Zijne originele » denkbeelden en het gevoel ín zijne melodiën. maakten zijne „ compofitiën inzonderheid van waarde, De kleinte zijner ei- „ gene handen deed hem daarbij alle pasfagiën vermijden, tot „ welker uitvoering eene grootere wijdte van greep vereischt » zou geworden zijn.” 1:2 DE NAAUWGEZETTE TIMMERMAN, vn ne DE NAAUWGEZETTE TIMMERMAN, Een Heer, die eenige vertimmeringen aan zijn huis moest laten doen, ging op zekeren tijd eens zien, of de karwei goed vorderde, en, een aantal fpijkers tusfchen fpaanders en krullen ziende liggen , zeide hij tot den timmerman: „ Wan- neer gij die fpijkers niet bergt, dan zullen ze zeker allen te zoek gaan.” — „ Neen,” antwoordde baas fpijkerbewaar- der, „Mijn Heer zal ze allen op de rekening vinden.” HET STERVENDE KIND, Min moeder, ik ben krank ! — De zon zinkt reeds ter neder ; O , laat mij rusten aan den boezem, die zoo teeder Mij heeft gevoed, gelaafd! — Wees, dierbre, niet beducht ! Verberg dien wrangen traan, weêrhoud dien droeven zucht! ’k Ben koud: zie om ons heen; ’t wordt alles aaklig zwart 4 Maar, als ik inflaap, o wat vreugd voelt dan mijn hart! Ik zie door *t blaauw azuur een’ blinkend’ Engel komen : War blijde zaligheid is °t mij, aldus te droomen! Hoort gij geen zacht gezang u thans in de ooren dringen ? ’% Zijn toonen zoo als we eens daarboven zullen zingen. Zie, de Engel klapwiekt ; zie, hij lacht mij vriendlijk aan ; Hij fpreekt mij toe, en blijft aan mijne zijde ftaan ! Wat fchoone kleuren zie °k, mijn moeder! welk een glans 4 Zie, de Engel fiert mij ’t hoofd met eenen bloemenkrans ! Krijg ik die vleuglen ook voor °t droef en aaklig fterven ? °k Wil dan om dat bezit de vreugd der aard’ wel derven. Zeg, waarom drukt gij mij zoo droevig in uwe armen? Waarom zoekt gij zoo teêr mij aan uw borst te warmen ? Waarom die heete traan op uw zoo bleeke wang ? ’k Bemin u, moederlief, °k min u mijn leven lang! Maar zeg mij, °k fmeek het u, waartoe die bittre fmart ? Als ik u lijden zie, helaas! lijdt ook mijn hart. °k Ben krank en moê getobd; o, ftrek gij mij tot hoeder ! Zie, de Engel kust mij °t hoofd, — ik fterf! Vaarwel, mijn moeder ! Naar het Deensch van H. C, ANDERSEN. Rotterdam, L.T. nnen) `i No. II. Mengelw. bì, 64. reg. 1. leze men: tijden, vaa, = mee nld, reg. 13. des leeuws. m = bl, 69. reg. g ve o.: zonden. < mm bl, 89. reg. 25: gezocht. bl. 96, reg. 6: NORTON. mn mn bl. 97. teg. 5 : vijandelijk. e ___ bl. too, reg. z1 v. 0.: Verlastig’. MENGELWERK. DE HOOGE WAARDE, WAARIN DE LANDBOUW BĲ DE OUDSTE BESCHAAFDE VOLKEN STOND , EEN BE- WIJS VAN DESZELFS WELDADIGEN INVLOED: OP DE BESCHAVING VAN HET MENSCHE- LIJKE LEVEN. Door N. E ERNST VETTEN, Predikant te Renesfe en Noordwelle. (*) Oder alle kunften, M. H. , door het menfchelijke vef- nuft uitgedacht, bekleedt de Landbouw eenen hoogen rang. Welverdiend heeft Aij zich gemaakt bij de mensch- heid, die het eerst haar heeft uitgevonden. Doch de geboorte van den Landbouw fchuilt in-het duister. Men kan het jaar noch den dag bepalen, waarin die edele kunst een’ aanvang nam. Zij is echter bijkans zoo oud als het menschdom. Welligt deed een gelukkig toeval haar geboren worden ; de dagelijkfche behoefte verzekerde haar voortdurend beftaan, en het menfchelijke vernuft, begeleid door de ervaring , was geftadig aan hare volma- king werkzaam. Nog bloeit op aarde de Landbouw als een weldadige genius des menschdoms , en zal eerst dan den doodfnik/ geven , wanneer de laatfte mensch op deze wereld zal hebben opgehouden te beftaan. Ten allen (*) Voorgedragen in een landelijk Departement der Maat- fchappij: Tot nut van °t Algemeen. Daar de Schrijver van dit ftuk oorfpronkelijk geen het minfte voornemen had tot de openbare uitgave, heeft hij nagelaten, de plaatfen der Ou- den, hier en daar vermeld, naauwkeurig aan te halen phet- geen dan ook minder noodig is. Het onderwerp ware, zijns inziens, eene meerdere ontwikkeling waardig, dan hier ge- geven is of kon gegeven worden, MENGELW. 1839. No, 5, Q 214 DE INVLOED DES LANDBOUWS - tijde zal de Landbouw befchouwd worden als eene voor- name zenuw van den Staat, als een groote zegen der volken en als een der edelfte van alle menfchelijke be- drijven en hanteringen. Nimmer zal men, hetzij in de paleizen der grooten, hetzij in de ftulpen der armen , den lof van den Landbouw hebben voldongen, zoo lang het gezonde en voedzame brood de geliefkoosde en tevens. onontbeerlijke fpijze van alle rangen en ftanden van men- fchen zal uitmaken. s Thans mag de Landbouw echter die hooge hulde niet meer ontvangen, welke dit @del bedrijf zoo waardig is te worden toegezwaaid, nu het wel nog veel en velerlei nut en voordeel aanbrengt, maar. nogtans in de be- fchaafde wereld niet meer dien dadelijken en zigtbaren invloed uitoefent op de ontwikkeling, van den redelijken en zedelijken aanleg des menfchen, welken het vroeger onmiskenbaar heeft gehad. Om uit dit oogpunt de hooge waarde van den Landbouw te leeren kennen, moet men tot de grijze oudheid opklimmen. Het is van die zijde, dat ik u in dit uur den Land- bouw ter befchouwing wil aanbieden. Mijn onderwerp munt echter evenmin door nieuwheid uit, als de ont- wikkeling zich door volledigheid zal aanbevelen. Doch waarlijk , bij de menigte van redevoeringen en verhande- lingen, welke er in onzen tijd gedaan worden, kan de niet-nieuwheid van een onderwerp niet langer tot een gebrek worden aangerekend; terwijl van eenen verhan- delaar, die binnen cene zekere tijdruimte beperkt is , niet die volledigheid kan gevorderd worden, welke men billijk van eenen /cArijver eìfchen kan. Ik zal dus flechts de ruwe omtrekken leveren van een tafereel, het- OP DB BESCHAVING. 215 welk bij volledige uitwerking misfchien de ftof van cen dik boekwerk zou kunnen opleveren. Intusfchen hoop ik, dat ik u eenige oogenblikken aangenaam zal bezig houden; u, die of zelf den Landbouw uitoefent, of u, die met mij een hartelijk deel neemt in al wat den Landbouw betreft. Hoort mij dus met toegenegene aan- dacht, mu ik tot u fpreken zal over de hooge waarde, waarin de Landbouw bij de oudfte befchaafde Volken fond, als een bewijs van deszelfs weldadigen invloed op de befchaving van het menfchelijke leven. Gij bemerkt dus, G. H. , dat mijne rede twee hoofd- punten bevatten zal. MVooreerst het onderzoek naar de hooge waarde, waarin de Landbouw bij de oudfte vol- ken der befchaafde wereld stond. Ten tweede, de na- fporing van de reden dier hooge waardering; hetwelk ons ongetwijfeld tot dit rèfultaat brengen zals dewijl men bemerkte , dat de Landbouw zulk eenén heilzdmen invloed had op de befchaving van het menfchelijke leven. De volken der oudheid kunnen wij als meerder of miñ- der befchaafd befchouwen, naarmate der meerdere of mindere ontwikkeling van hunnen redelijken en zedelij- ken aanleg; naarmate hunner meerdere of mindere zucht voor het maatfchappelijk en gezellig leven; naar mate hunner meerdere of mindere bedrevenheid in al- lerlei nuttige kunften en wetenfchappen.. Bij het woord befthaafd moeten wij evenwel niet denken aan eene be- fchaafdheid , zoo als wij die in onze verlichte eeuw ken- nen. Neen, wanneer wij aan de Ouden befchaafdheid toekennen , dan befchouwen wij hen in betrekking tot het licht van kennis en wetenfchap , dat hen beftralen kon, en in vergelijking met de ruwe onbefchaafdheid van andere natiën, die met hen te gelijker tijd leefden, Want vele volken droegen nog alle blijken van wildheid en barbaarschheid, terwijl andere reeds aanmerkelijke voortgangen in de befchaafdheid gemaakt hadden, Doch wij vinden juist bij die natiën, welke. zich met de jagt en visfcherij geneerden, en in holen of onder ruw op- geflagene tenten leefden, de meeste woestheid van ze- Q2 216 DE INVLOED DES LANDBOUWS den; terwijl wij onder hen, die den Landbouw han- teerden , reeds veel meer befchaafdheid en menfchelijk- heid ontdekken. Ik bemerk echter, dat ik met datgene begin, waarmede ik eindigen moest. Welaan, vestigen wij het oog op die volken, bij welke de Landbouw in hooge waarde was, en die door allen, welke der zake kundig zijn, voor de meest befchaafde der ganfche oud- heid geacht worden. Doen wij onderzoek naar de hooge waarde, waarin de Landbouw ftond bij de EZgyptenaars, de Hebreërs , de Perzen, de Grieken , en de Romeinen, Reeds dat onderzoek zal ons doen ontwaren, dat de Landbouw als een weldadige Engel op aarde is neder- gedaald, om , gelijk Purpras uit den ruwen marmer- klomp den Olimpifchen Jupiter, uit den ruwen mensch den befchaafden burger en huisvader te vormen. Onder alle landen van den aardbodem is Egypte het fpoedigst befchaafd geworden. Daar bloeiden reeds in de grijze oudheid een aantal kunften en wetenfchap- pen. Daar was reeds vroeg eene welgeordende ftaatsin- rigting. Daar, op deszelfs eenzame vlakten, getuigen nog de Piramiden van de vorige noeste vlijt dezes volks. Vraagt gij nu, welk hun voornaamfte bedrijf was? het was de Landbouw. Geen wonder, de jaarlijkfche over- ftrooming van den N7 fchonk aan hunne landerijen eene vruchtbaarheid, welke hun honderdvoudig de ge- ringe moeite beloonde, die zij tot het beplanten en be- zaaijen vån den grond aanwendden. Op den Landbouw, die hun zoo vele voordeelen aanbood, die hen van alle andere volken onafhankelijk maakte, waren dan ook hunne Godsdienst en Staatkunde gegrondvest. Geen middel door deze aangeboden, lieten de eerfte ftichters van den Zgyptifchen Staat onbeproefd , om het volk de grootfte genegenheid voor den Landbouw in te boeze- men. Daar was bijna geene Godheid in Egypte, of zij ftond met den Landbouw in naauwe betrekking , inzon- derheid de twee voornaamfte Godheden, osirris en Isis. Osrrrs was het beeld van den Nij/, wanneer hij overvloeit en den bodem mest, maar ook-even zeer OP DE BESCHAVING. 217 het beeld der Zon, als de bewerkfter van den jaarlijk- fchen groei en bloei der veldgewasfen ; terwijl 1s is het beeld was der vruchtbare aarde. Ook toonde zich niet minder de Staatkunde gereed ,-om den Landbouw aan te moedigen en te begunftigen. Hoe diepe verachting werd het volk ingeboezemd tegen het herdersleven, omdat het- zelve van den akkerbouw aftrok ; eene verachting, die zich reeds ten tijde van den Aartsvader yacos in hare ganfche kracht vertoonde, en nog in de dagen van HE- RODOTUS, ten minfte omtrent de zwijhenhoeders , voortduurde, Voor onrein zelfs werden de herders in Egypte gehouden ; door geene huwelijken mogt men zich met hen vermaagfchappen, en zij waren in gelijke mate veracht als tegenwoordig nog de Paria’s in Indië. Neen, daar is geen volk, hetwelk grooter ingenomenheid met den Landbouw liet blijken, dan het EZgyptifche. Maar daar is ook geen volk, hetwelk in korter tijd grooter reuzenftappen gemaakt heeft in het uitvinden van nut- tige kuníten en wetenfchappen, en in het daarftellen van tenen welgeordenden ftaat; terwijl er dus ook geen volk is, hetwelk ons duidelijker vertoont , welk eene:kracht de Landbouw gehad heeft, om onbefchaafde menfchen te polijsten en te veredelen. - Wenden wij nu het oog naar dat uitverkoren von van God, hetwelk zoo lang in Egypte zich opgehouden , en grootendeels aan Egypte deszelfs aanvankelijke be- fchaving heeft te danken gehad. Gelijk de ftichters van het Egyptifche rijk, zoo grondde ook mozes, die on- derwezen was in al de wijsheid der Egyptenaren, den jeugdigen Staat der Hebreërs op den Landbouw. Was Palestina een zeer vruchtbaar land, ja, gelijk het in dichterlijken ftijl genoemd wordt, overvloesjende van - melk en honig, hij wilde dan ook, dat zijn volk een volk van landbouwers zijn zou. Ieder Zsraëliet moest dus landbouwer zijn; ieder moest zijn’ eigen’ akker heb- ben, waarvan de vruchten hem en zijn huisgezin konden voeden, en die, zelfs bij de hoogfte welvaart en rijk- dom, het voorwerp zijner voornaamfte zorgen wezen 218 DE INVLOED DES LANDBOUWS moest, Ook een voornaam doel van MOZES wetge. ving was , den Landbouw aan te moedigen en te begun- ftigen, Vandaar ook de inftelling van het Pinkfterfeest , — het oogstfeest — om, als ’t ware, aan den Land- bouw een godsdienftigen tint te geven. Vandaar, dat de Landbouw „ door alle tijden heen, in Zsraëê/, als het nuttigfte en edelfte bedrijf, door verftandige regenten werd aangeprezen. Vandaar, dat sALOMO, die zelf menig» maal aan de bezigheden des velds een werkzaam deel fchijnt genomen te hebben, het in zijnen tijd met łeede oogen aanzag, dat de Landbouw meer en meer in ver val geraakte, en dat vooral jonge lieden van goeden hui- ze op het eenvoudige akkerleven met verfmading neder. zagen. Hoe hoog in eer en aanzien de Landbouw bij SALOMO ftond aangefchreven , blijkt duidelijk uit zijne fchoone toffpraak in den Prediker, (*) naar de verta- ling van den Hoogleeraar vAN DER PALM aldus hii- dende: Gewis, het genoegen des Landbouws gaat: alles ta boven; een Koning is hij, wiens Rijk het veld is? Onder de befchaafdfte volken der oudheid bekleedden ook de Perzen eenen voornamen rang. Grootelijk& werd almede in Perzië, zoo wel als in Egypte en Pales tina, de Landbouw geëerd en aangemoedigd. Het was daar zelfs een godsdienftig werk, de vruchtbaarheid des aard- rijks te bevorderen. Ook werd de Landbouw in Perzië voor eene zaak van zulk een uitftekend groot belang ge- houden, dat er, van wege de Kroon, ambtenaren door het ganfche land waren aangefteld , die den Koning van de wijze, waarop de akkers bebouwd werden , van tijd tot tijd rekenfchap geven moesten. Door den Vorst zel- ven werd de nalatigheid en het verzuim der tragen en achteloozen geftraft, de arbeid der vlijtigen daarentegen met aanmoedigende prijzen en gefchenken beloond.” Ook was er zekere dag van het jaar, waarop de magtige Ko- ning van Perzië met de landbouwers in zijn rijk den maaltijd hield, om te toonen, dat de voornaamfte ze» (*) Hoofd, V: 8. ak OP DE BESCHAVING. - 219 nuw van den bloei en welvaart van Perzië de Land- bouw was. Zoo grijpt ook de Keizer van China , jaar- lijks, op eenen feestdag, vergezeld van al de grooten” van zijn hof, den ploeg aan, om de waardigheid van den akkerbouw, die de grondflag is van zijne hoogheid en van ’svolks geluk, te erkennen en te doen erkend worden. Ook was het ZOROASTER, de beroemde Wetgever en Godsdienstleeraar der Perzen , die de wijze uitfpraak deed: „Hij, die den grond zorgvuldig en » vlijtig bezaait, verkrijgt eenen grooteren voorraad van - » godvruchtige verdienfte, dan hij door de herhaling » van tienduizend gebeden zou kunnen winnen.” Met hetzelfde regt mogen wij zeggen, dat ook hieraan zelfs 's menfchen geluk en zedelijke volmaking verbonden zijn. Want welk een aanzienlijk en bloeijend rijk was Per- zië, in dien ouden tijd, toen de Koning het hoofd en de befchermer van den Landbouw was; en welk een armzalig land, welk een zetel van domheid en armoede en vadzigheid is het thans, nu de ploeg naauwelijks gehanteerd wordt, en het land fchier woest en onbe- bouwd ligt ! Van de Perzen willen wij overgaan tot de Grieken , het vernuftigfte volk der aarde, hetwelk in de beoefe- ning van allerlei nuttige kunften en wetenfchappen bij- kans tot de volmaaktheid geftegen was. Offchoon de Grieken zich niet uitfluitend met den Landbouw bezig hielden, zoo was toch dit voor velen hunner het eenige middel van beftaan. Ook beijverden zich hunne grootfte ftaatsmannen en wijsgeeren, om den Landbouw aan te bevelen, Van hen zal het genoeg zijn ARKISTOT E- LES eN XENOPHON te noemen, die eene wereldver- maardheid verkregen hebben. Het beste volk, zeide ARISTOTELES, fs dat, hetwelk den Landbouw drijft. Terwijl xrNoPHoN denzelven befchrijft „ als de voed- » fter des menschdoms, de bronwel des overvloeds, der s» gezondheid en onfchuldige vermaken, de bewaarfter » dér zeden, de fchool aller deugden.” Geen wonder, dat cen ARISTOTELES EN ‘XENOPHON den land-. 220 DE INVLOED DES LANDBOUWS bouw zoo hoog waardeerden ; want zij wisten , dat van den dag af, waarop in Griekenland de akkerbouw ver- beterd en uitgebreid was geworden, zich ook de tijd had begonnen te dagteekenen, waarop het land door HERCULES van wilde dieren gezuiverd , de zeerooverij verminderd , de eerbied voor bijzonderen eigendom toe- genomen , en de fteden zetèls van gezellige orde en bur- gerlijke werkzaamheid geworden waren. Doch nog meer dan bij de Grieken, die al fpoedig het bearbeiden van den grond aan hunne flaven overlie- ten, ftond bij de Romeinen, gedurende de bloeijendfte tijdperken van hunnen Staat, de Landbouw in hoogen roem., De wijze en vredelievende Koning NUMA POM- PILIUS legde den grondflag van Romes toekomftige grootheid, door er den Landbouw uit te breiden en te befchermen. Hij verdeelde de landerijen, onder R OM U- LUS aangewonnen, en maakte er gedeeltelijk vlekken of dorpen van, welker inwoners eigenlijk werkelooze krijgs- lieden geweest waren, die alzoo in nuttige burgers van den Staat, in nijvere akkerlieden , herfchapen werden. Om hen tot den veldbouw nog des te meer aan te zet- ten, telde numa opzieners aan, wier post het was, op deze nieuwe akkerlieden een wakend oog te houden, en de tragen door ftraffen tot hunnen pligt te brengen, de vlijtigen door belooningen tot hun werk aan te moe- digen. Om den Landbouw te vereeren, greep ook de inrigting plaats, dat, bij het uitbrengen der ftemmen in de volksvergaderingen ə de ftand der landbouwers altijd den voorrang had boven dien der ftedelingen. Hierdoor werd de Landbouw bij de Romeinen een zeer geacht en geliefkoosd bedrijf. De voornaamfte lieden van den Staat vonden er hun vermaak in. Nooit was ook het Romeinsche Gemeenebest rijker aan welvaart en bloei, dan toen deszelfs Veldheeren, na den lauwertak der over- winning behaald te hebben, de zegevierende hand aan den-ploeg floegen. Want wie weet niet, dat de ftaats- man van Owd-Rome, niet zelden zijnen purperen mantel met het nederig boersche gewaad, of de oorlogsheld zij- OP DE BESCHAVING. 221 ne wapenrusting met de eenvoudige werktuigen van den ` akkerbouw verwisfelde, en zich daarbij grooter en ge- lukkiger gevoelde, dan een Vorst? Wie weet niet, dat LUCIUS QUINTUS CINCINNATUS bezig was met ploegen , toen hem door boden, van wege den Romein- fechen Senaat, de hoogfte waardigheid in den Staat — het Dictatorfchap — werd aangeboden? Ook heeft de welfprekende cicEro, in zijn gulden boeksken over den Ouderdom , breedvoerig aangetoond , dat er vooral voor een’ grijsaard , die„van zijne ftaats- of krijgsbetrek- kingen uitrust, geen vermakelijker bezigheid, dan het landelijke bedrijf beftaat. Immers alzoo doet hij, onder anderen, indat werkje, den ouden cATO zeggen: „Was „nu dé ouderdom van die mannen, die hun vermaak in » den veldbouw zochten, wel ellendig? Naar mijn oor- „deel weet ik niet, of er wel een gelukkiger ouderdom „Zijn kan, En dit niet alleen uit befef van pligtmatig- „heid, omdat namelijk de Landbouw voor het geheele » menschdom heilzaam is, maar ook ten aanzien der » vermaken, waarvan ik zoo even fprak , en den rui- » men overvloed van alle die dingen, die tot het levens- » onderhoud der menfchen en de dienst der Goden be- » hooren. Doch waar moest het heen, indien ik u met al de loffpraken wilde bekend maken, die ter eere van dit 222 DE INVLOED DES LANDBOUWS edel bedrijf, bï de Romeinfche Dichters en Redenaars aangetroffen, en bijkans talloos kunnen genoemd wor- den! Zoo lang zulke gevoelens in ftand bleven, was Rome groot en bloeijend; doch het oogenblik, waarop de Landbouw min geacht en verwaarloosd werd, was ook dat van den val van Ròmes grootheid, Doch waarom, en ziet daar het tweede hoofdpunt fijner Verhandeling, waarom ftond nu de Landbouw bij de befchaafdfte volken der oudheid in zoo hooge eere? Waarom werd dit bedrijf door hunne Regenten en Staatslieden zoo zeer in befcherming genomen? De- wijl men wist, welk eenen heilzamen invloed de Land- „bouw uitoefende op ’s menfchen befchaving , zonder wel- ke aan geene ordelijk ingerigte Staten en maatfchappe- lijke verbindtenisfen kan gedacht worden. De woeste mensch , die bijkans op geen hooger trap van befcha- ving ftaat, dan het wilde dier, hetwelk hij met zijne knods verbrijzelt , is ongefchikt voor de burgerlijke za- menleving. Dit wisten de wijzen der oudheid even zoo goed als wij. Zij zagen het dagelijks met eigene oogen; wat de Landbouw al niet deed, om den ruwen natuur- mensch te ontbolfteren en aan wet en orde te gewennen, Dit konden zij nog te duidelijker inzien, wanneer zij hen, die den Landbouw hanteerden, vergeleken met die, welke b. v. met de jagt of de visfcherij zich on- ledig hielden, Welk een hemelsbreed ondetfcheid ver- toonde zich onder anderen tusfchen den ftillen akkerman en den woesten jager! Vandaar, dat de grondleggers der oude Staten , Godsdienst , ftaatkunde , en wat meer van dien aard zij, op den Landbouw te huis bragten. Doch het onderwerp is overwaardig, dat wij niet bij het algemeene ons bepalen, maar tot bijzonderheden af- dalen. Komt, laat ons dan nagaan, welken heilzamen invloed de Landbouw moet gehad hebben op de be- fchaving van het menfchelijk. leven! Wij zullen dan ook den fleutel gevonden hebben, waarom de ftichters en beftuurders der oude Staten zulke groote voorftan- ders en befchermers van den Landbouw waren. Bes OP DE BESCHAVING. 223 drieg ik m$ niet , dan zullen wij bij dit onderzoek ont- waar worden, dat de befchaafdfte volken der oudheid aan den Landbouw te danken hadden: de ontwikkeling van het cigendomsregt; de grondvesting van een bur- gerlijk beflwur ; de uitvinding van vele nuttige kunften en wetenfchappen ; en eindelijk , de veredeling en verfij= ning van hunne zeden enn gewoonten. l]. Zoo lang de menfchen , in hunnen onbefchaafden ftat, met de vruchten der boomen , met de opbrengst der jagt of vischvangst zich geneerden , zoo lang was er aan geen’ bijzonderen eigendom te denken. Men zal toch het vel, waarmede zij zich kleedden, de grot, waarin zij zich tegen de guurheid van het weder verfchuilden , of de ruwe tent van boomtakken, waaronder zij zich nederleiden , wel geen eigendom willen noemen, want dit alles bad woor hen geene de minfte waarde ; en het is de waarde, welke wij aan een voorwerp hechten, die het denkbeeld van eigendom ef van regt van eigendom doet ontftaan. Zij, die door jagt of visfcherij in hun- ne nooddruft voorzagen , leidden een omzwervend leven. Heden waren zij hier, morgen daar, al naarmate zij meenden, ergens het best en aangenaamst voedfel te kun- Ben vinden. Zij hadden geene vaste huizen, geene vaste landerijen, in één woord geene eigendommen, Ware deze toeftand altijd gebleven, dan zouden er nimmer burgerlijke maatfchappijen ontftaan zijn; want deze zijn alleen gegrond op het bezit en het regt van eigendom. Wat bekommert zich de Wilde om wet en orde, die niets te verliezen heeft , die naauwelijks eene hut heeft , om in te wonen, en een beestenvel, om er zich mede te dekken? Doch daar ontftaat de Landbouw, en met dat edel bedrijf de ontwikkeling van het denkbeeld van eigendom en eigendomsregt, De akker toch, door den mensch in het zweet zijns aanfchijns bewerkt , bezaaid of beplant, werd dadelijk zijne bezitting. Zou hij dit moeras , door hem droog gemaakt, of die wildernis, door hem van onkruid gezuiverd en bebouwbagr ge- maakt, niet voortaan als zijn eigendom befchoupen ? ' 224 DE INVLOED DES LANDBOUWS Zou hij er zich niet aan hechten, bijkans gelijk een va- der aan zijn kind? Ook kon hij dien akker niet aan zijn eigen lot overlaten. Dezelve maakte een geltadig toezigt noodzakelijk, Van zelf moest hij dus zijn zwer= vend leven vaarwel zeggen, en eene hut bouwen, die duurzamer en fteviger was dan de voorgaande, welke hij, als jager of visfcher, binnen korten tijd weder ge- woon was te verlaten. Hoe dierbaar werd hem nu. die akker, van welks vruchten hij leefde; die woning „ waarin hij voor zijn ganfche leven zich nederzette ! Beide werden hem even lief als zijn leven; hij befefte „ dat hij regt had om zette bezitten, en hij verdedigde dit regt tegen ieder, die het hem durfde betwisten. 2. Nu de Landbouw eenmaal een’ aanvang genomen had, was men er op bedacht, om have en goederen in rust en veiligheid te bezitten. Dit edel bedrijf bragt eene regeling ‘in het huisfelijke leven, door eÊn’ naauwe- ren band van gemeenfchap te knoopen tusfchen man „ vrouw en kinderen, Wel is waar, dit waren nog flechts bekrompene bedoelingen; maar zij ftonden toch in het naauwfte verband met de grondflagen, waarop daarna ‘het gebouw der maatfchappelijke orde werd opgetrok- ken. Van uit den boezem van het huisfelijke leven moest de befchaving aanvangen, om hooger te klimmen, en bijzonder en algemeen belang te leeren verbinden. Al vroeg ontwikkelde zich dan ook de zucht tot het maat= fchappelijke leven, en alzoo te gelijk de behoefte , om een burgerlijk beftuur daar te ftellen, Dagelijks leerde men meer en meer de voordeelen van onderlinge hulpe - vaardigheid en onderfteuning kennen. Zij, die de ak- kers begonnen te ontginnen, befeften de noodzakelijk- heid, om zich naauwer aan elkander te fluiten. Vroe- ger, toen men nog van de jagt of visfcherij leefde , had men hierbij geen belang gehad. Integendeel, men wilde liever zoo min mogelijk door anderen vergezeld worden, om niet in de noodzakelijkheid te worden ge- bragt, den buit met een’ tweeden te moeten deelen. Doch/deze reden hield nu op. De eene akkerman kreeg é l ' OP- DE BESCHAVING. 225 er belang bij, om den anderen niet alleen geen nadeel toe te brengen, maar ook zoo veel mogelijk hulp en bijftand te verleenen. Zij, die vroeger als °t ware in een’ voortdurenden ftaat van oorlog verkeerd hadden , leerden het zoete genot van den vrede en de aangename vruchten der onderlinge zamenleving en welwillendheid kennen. De fterkte van den een’ kwam de zwakheid van den ander’ te baat. De bekwaamheid van den een’ vergoedde fteeds rijkelijker de onervarenheid van den ander’. De vermeerdering van behoeften, door den Landbouw allengs ontfítaan , verzachtte ook meer en meer de uitbarfting van woeste drift en hartstogtelijkheid, Men leerde elkander verdragen , en diever door minnelij- ke fchikkingen aangedaan onregt herftellen, dan, gelijk vroeger het geval was, aan de kans der wapenen de beflechting der gefchillen overlaten. Ook werden de ge- volgen van geweld en onderdrukking des te gevoeliger en onverdragelijker, naarmate men de noodzakelijkheid en aangenaamheid van een ftil, gerust en veilig leven leerde inzien. Hoe meer ook de ondervinding, de vlijt’ en de winstbedoeling door den Landbouw werden aan- gekweekt , verbreid, en verfterkt , des te meer moest men dus in eene weldadige afhankelijkheid , met elkander in verbindtenis komen. Daardoor ontftonden van dag tot dag nieuwe betrekkingen, welke voor de menfchen de nadere verëeniging met andere menfchen fteeds dierbaar- ` der maakten. Daardoor ontftonden achtervolgens huisge- zinnen, gemeenfchappen , vlekken , dorpen, fteden. Zij konden echter niet ontftaan, zonder dat men de nood- zakelijkheid inzag, om wetten en handhavers der wetten te hebben, Vroeger had alleen het regt van den fterkfte geheerscht ; dit bloeddorftig regt leerde men verfoeijen , federt de Landbouw vredelievender ‘denkbeelden eñ zach- ter neigingen had ingeboezemd. Gelijk het huisfelijke le-. ven; door den Landbouw ontftaan , den grondflag legde tot het maat{fchappelijke leven , zoo gaf ook de regerings- vorm, om mij zoo uit te drukken, welke in de huis- gezinnen plaats greep , den eerften ftoat tot het vormen 226 DE INVLOED DES LANDBOUWS van een maatfchappelijk beftuur. Wijze en doelmatige bepalingen werden daargefteld , om ieder zoo wel bij zijne regten te handhaven, als tot algemeen nut te doen me- dewerken. Gelijk nu in ieder huisgezin aan den huis- vader het oppertoezigt over het inftandhouden der huis- felijke orde was aanvertrouwd, zoo werden in het maat- fchappelijke leven veeltijds de oudften, de wijsften , de braafften verkoren, om over de maatfchappelijke veror- deningen een waakzaam oog te houden. Ook onderwierp men zich volgaarne aan hunne uitfpraken , tot algemeen best. Ziet daar het regte woord: tot algemeen best. Immers daar alleen onderwerpt men zich aan maat{chap= pelijke orde en wetten, waar men befeft, dat het alge- meene en bijzondere belang als in één brandpunt te zamen vloeijen. Waar men dit niet inziet, daar kan geen maatfchappelijk beftuur ontftaan; daar gevoelt men de noodzakelijkheid niet, dat velen , tot eigen welzijn, aan het gezag van weinigen zich moeten onderwerpen. Doch welk bedrijf was gefchikter, dan de Landbouw, om ‘het te doen befeffen, dat ieders bijzonder belang met het algemeene belang ten naauwfte verbonden was ? Van- daar dan ook, dat in vele talen, doch het meest nog in onze taal, om dit laatfte denkbeeld regt levendig te houden , eene maatfchappelijke inrigting, op wetten ge- grond en door Overheden beftuurd, een Gemeenebest genoemd wordt. O, gezegende Landbouw , al waren het allee de aangenaamheden van het huisfelijke en maatfchap- pelijke leven, die wij aan u te danken hebben, reeds dit zou genoegzaam zijn, om u te verheffen tot eenen wel- dadigen befchermengel van het menfchelijke geflacht ! 3. Doch het ontftaan van den Landbouw werkte ook heilzaam op de uitvinding en volmaking van vele andere kunfter en wetenfchappen. Behoef ik u wel te zeggen, dat de Landbouw, even als alle kunften , eerst ruw en onvolmaakt was; dat dit ook betrekking had tot de werktuigen, die men bij den veldarbeid gebruikte, en dat dit alles eerst met den tijd, langzamerhand en traps- wijze, is verbeterd geworden? Niet met &énen fprong, OP DE BESCHAVING. ` 227 zoo als fommigen zich voorftellen , werd de Wilde een landbouwer met overvloed van allerlei doelmatige gereed- fchappen, maar langzamerhand en door trapswijze. ver- betering. Doch toen men eenmaal het gezonde en aan- gename voedfel, het graan, had leeren kennen, door cen’ Dichter der oudheid Aet merg der menfchen ge- noemd, gevoelde men ook meer en meer de behoefte , om het aan te kweeken en te vermenigvuldigen. Die behoefte deed nu ook weder de noodzakelijkheid ont- ftaan, en om den Landbouw zelven te verbeteren, en, door het uitvinden van doelmatige werktuigen, zich den arbeid gemakkelijker en winstgevender te maken. Dik- werf was het toeval of de ondervinding hierin den mensch behulpzaam; maar niet: minder dikwerf moest hij zijb vernuft fcherpen, (en hoe voordeelig was dit voor zijne verftandsontwikkeling!) om, door het uit- vinden of verbeteren van een of ander gefchikt werke tuig, des te beter zijn doel te kunnen bereiken. 