Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
Het meest interessante is de aanwezigheid van een plat, schijfvormig ovaal orgaan onder het oog, in de beenige oog- holte geplaatst, dat bewegelijk is en aan de voorzijde op een korte spil met de overige weefsels verbonden is. Deze schijf is aan de buitenzijde erêmekleurig en aan de binnen- kant, die naar het oog toegekeerd is, zwart. Het is deze schijf die licht verspreidt, terwijl de visch juist over den bovenrand heenziet en hij door het zwarte pigment aan de binnenzijde dus geen last ondervindt van den door hem ver- spreiden lichtbundel. Behalve de bewegelijkheid van het or- gaan om den spil, waardoor het verborgen kan worden, be- staat daartoe nog mogelijkheid door de aanwezigheid van een zakvormig zwart vlies, aan den onderrand der oogholte, dat bewegelijk is: en over den lichtschijf heen kan geschoven wor- den zoodat men, den visch tegen zonsondergang observeerende, soms de lichtschijf ziet en er anders weer niets van het orgaan te bespeuren is. De lengte der lichtschijf bedroeg bij het onderzochte vischje 1.1 еМ. dus bijna ½ van het geheel, ter- wijl de breedte 0.5 eM. bedroeg. Heterophthalmus katoptron BLKR? Hoewel het levende exemplaar van ikan lèwéri ajer dat mij te Banda gebracht werd slechts weinig grooter was dan de hierboven beschreven soort, zoo schijnt deze visch volgens de teekening, die van deze soort іп BLEEKER's Ichthyologischen atlas op plaat 355, fig. 1, voorkomt veel grooter te kunnen worden, daar de lengte gemeten van den bek tot het uiteinde van den staart op de plaat 19.5 cM. bedraagt. Ook deze leweri heeft een kalen kop met stompen snuit en een overeenkomstig lichtorgaan. De lichaamsvorm is ech- 8 ter meer langwerpig en de kleur donkerbruinachtig, die bij in spiritus bewaarde exemplaren lichter wordt. Beide soorten hebben fijne scherpe tandjes aan de kaken. De rugvinnen zijn hier echter geheel anders. Op de schei- ding tusschen het rug- en buikgedeelte treft men een verheven Шп aan zonder tepeltjes. Slechts met behulp van een loupe zijn aan de schubbetjes, die het voorste gedeelte dezer lijn | bedekken, rudimentaire, naar achteren gerichte stekeltjes waar | te nemen. In tegenstelling met de vorige soort vindt men bij de leweri ajer twee rugvinnen, een voorste kleinere met 5 stralen, | en een achterste grootere met 13 stralen. Aan de ingesneden | staartvin telde ik 20, aan de aarsvin 11, aan de buikvinnen 4 5 en aan de borstvinnen 17 stralen. Zoowel de achterste | rugvin, als de aarsvin en ook de borstvinnen bezitten een og: vormig, helder doorschijnend vlekje in het vlies tusschen de stralen, terwijl zij even als de staartvin een lichter gekleurd randzoompje vertoonen. Bovendien vertoont de Bandasche leweri ajer aan den achtersten rand der oogkas, boven het | uiteinde der liehtsehijf, een rij naar voren gerichte stekeltjes - die allengs in grootte verminderende tot bij het achterhoofd ` reiken. Al deze laatste kenteekenen worden op de plaat уап BLEEKER gemist, reden waarom ik achter den naam | een vraagteeken plaatste, daar de mogelijkheid bestaat dathet door mij beschreven exemplaar tot eene zeer na aan katoptron verwante soort behoort, Mocht dit bij nader onder- ` zoek blijken juist te zijn, dan stel ik voor aan de soort den naam H. lucifer te geven. De lengte van het onderzochte exemplaar bedroeg 9.7 еМ. ` gemeten van den bek tot het bovenste uiteinde der staart; de : hoogte bij het begin der achterste rugvin was 2.9 cM. en de dikte achter de kieuwdeksels 1.9 cM. De lengte der lichtschijf | is 1 eM. bij eene breedte van 0.5 cM. Het orgaan is dus in verhouding tot de grootte van den visch kleiner dan dat van den löweri batoe. De lichtschijf is even als bij deze beweegbaar om een spil, 5 2 Gë, ` с aan het voorste einde aanwezig, doch om de schijf te bedekken, schijnt de visch deze niet in een zakje te schuiven zooals de vorige, doch haar om te kantelen, waardoor de zwart gepig- menteerde binnenvlakte naar buiten komt te liggen. | Zoowel de H. palpebratus als de H. katoptron zijn reeds lang bekend, doch omtrent het doel van het eigenaardige orgaan dat ik lichtschijf genoemd heb, verkeeren de ichthy- ologen tot dusverre in onzekerheid. Parras heeft in het laatst der vorige eeuw de l&weri batoe, zonder vermelding van den inlandschen naam, beschreven als Sparus palpebratus van Am- boina afkomstig en het oog met het orgaan als: „oculis ochra- ceis, valvula libera flavescente munitis." ГАСБРЕРЕ, die deze soort later onder den naam van Rodianus palpebratus beschreef, beschouwde het orgaan als bestemd om de oogen tegen te scherp licht te beschermen, wat BLEEKER, aan wien wij den geslaehtsnaam Heterophthalmus verschul- digd zijn, ten rechte betwijfelde. De lëwéri’s zijn vischjes die men niet dan bij navrage te Banda verkrijgen kan. BLEEKER, die op zijne reis door de Molukken in 1855 in het gevolg van den Gouverneur Generaal DUYMAER VAN Twist ook Banda bezocht, woonde een vischpartij bij op het rif dat zich tegenover Neira en den Goenoeng-api langs Lonthoir uitstrekt. Een tachtigtal vischsoorten werd bij die gelegenheid bemachtigd, doch in het overzicht van de visch- fauna der Molukken, dat hij aan het slot zijner bekende reis- beschrijving geeft, ontbreekt het geslacht Heterophthalmus (Bodianus, Sparus) geheel. Zelf ware ik, tijdens ik in Augustus 1897 een week te Banda doorbracht, er niet toe gekomen navraag naar die vischjes te doen, wanneer ik niet in 1890 in de Preanger kennis gemaakt had met den heer А. Е. Bruinier, een welbekend ingezetene van Banda, die indertijd veel aan vischvangst deed uit lief- hebberij en mij o.a. détails mededeelde van het gebruik der liehtschijven van de lêwéris om groote visschen te vangen. Hoewel ik den mij opgegevene inlandschen naam niet in Зе BLEEKERS publicatie’s heb aangetroffen, zoodat mij destijds elke aanwijzing ontbrak om tot de kennis der soortnaam te komen, zoo interesseerde het verhaal mij toch genoeg om bij mijn komst te Banda navraag te doen. Aan den heer Н. SCHILLING, mede-eigenaar van het notenperk | Simonwal, had ik het te danken dat ik in het bezit kwam van beide léwéri-soorten in levenden staat. De vischjes zwommen in een grooten wijdmonds-stopflesch met zeewater gevuld onrustig rond, деп kop steeds tegen den wand stootende, de crémekleurige 008- schijf nu eens zichtbaar dan weder geheel verborgen. Eerst “bij het invallen van den avond kwam het lichtgevend vermo- gen van het orgaan meer en meer tot zijn recht, toen het vischje in een van binnen wit geömailleerden emmer met zeewater overgebracht was. Toen was waar te nemen dat iedere schijf een bundel blauwachtig-groen licht uitstraalde op de wijze van een zoeklicht, terwijl de oogen van den vi zich steeds in het donker bevonden. Wat intensiteit betreft, zoo kwam het overeen met dat hetwelk een menigte licht- kevertjes (konèng koneng) verspreiden; echter was het constant, terwijl het licht dier kevertjes maat houdt met de ademha- ling en dus rhythmisch onderbroken wordt. Evenals de ејес- triciteit van den sidderaal, zoo houd ik het licht der обл als een gevolg der покоја. De Bandasche visschers gebruiken de lichtschijf, die zich gemakkelijk bij den spil verwijderen laat, als lokaas om 's nachts groote visschen te vangen. Het lichtgevend vermogen der schijf blijft voor die van löweri batoe een volle nacht bestaan, terwijl dat van de schijf der léwéri ajer slechts eenige uren duurt, waarna de schijf vervangen moet worden. В) het lospellen van een lichtschijf in de avonduren bleven de toppen mijner vingers eenige oogenblikken lichtgevend. De visschers hechten de lichtgevende schijf op 1 voet af. stands van de haak waaraan het aas bevestigd is, aan het | koperdraad van het onderste gedeelte der lijn те zij op vangst uitgaan, om op 7--11 vadem diepte, buiten de baai, te visschen. Groote visschen komen op het lichtje af en zien dus het aas. De leweri batoe zwemt steeds paarsgewijze, де lèwéri ajer daarentegen in scholen van 300— 400 stuks, gelijk 78 nachts van uit de visschersprauwen te zien is, beide soorten echter op eenige diepte onder de oppervlakte der zee. Een microscopisch onderzoek der bloedrijke lichtschijf zal zeker hoogst interessant zijn. Jammer dat tijd en gelegenheid mij ontbraken om naspo- ringen te doen naar de levenswijze der löweri’s. Uit het feit dat groote visschen 's nachts op het licht afkomen dat de aan den Ши gebonden lichtschijf verspreidt, moet afgeleid worden dat 2) dit ook bij voorkomende gelegenheid op de lewéri zelve zullen doen. Vermoedelijk kunnen deze zich bij het ont- dekken van vervolgers middels het gezicht dan wel door middel van het gehoor, aan de vervolging onttrekken, door hun toestel even als een dievenlantaarntje te sluiten, hetzij door omwenteling van het orgaan, als bij de lêwéri ajer, dan wel door het in den zak te doen dalen, als bij leweri batoe. Het bestaan van dit lichttoestel moet echter den visch zelve ten nutte komen (utiliteits-principe) en het is dus niet ge- waagd te veronderstellen dat ook kleine zeedieren 78 nachts op het licht Ee hierdoor een gemakkelijke prooi der léwéri's worden. Intusschen ben ik zeer benieuwd hoe het bestaan van zulke uitmuntend georganiseerde lichtorganen bij visschen die nabij de zeeoppervlakte leven, uit een Darwinistisch oogpunt van evolutieleer zal verklaard worden. Batavia, 15 Februari 1899. ата а SS e. E ЗЕ A. VULCANISCHE UITBARSTINGEN. I. UITBARSTING VAN DEN LAMONGAN. a. Telegram van den Resident van Probolinggo aan Z. Ex. den Gouverneur-Generaal, dd. 6 Februari 1898. „Gisteren namiddag half twee hevige uitbarsting Lamongan : uit nieuw gevormde krater aan den voet van den berg; іп | het koffie-reserveterrein Goenoeng kénék groote ontsteltenis ` bij nabijwonende bevolking, die met gezin en vee de dessas - Papringan en Soemberpetoeng verliet; berg werkt voortdurend | hevig, braakt vuurmassa van steenen, gruis en zand uit. Geen | direct gevaar als toestand niet verergert, geen persoonlijke | ongelukken, schade alleen aan koffie-plantsoenen." | b. Assistent-Resident van Loemadjang aan den Resident van Probolingo, dd. 7 Februari 1898. „In den morgen van 5 dezer te 9 ure, kwam de Petinggi van de dessa Papringan in de Controleurs-woning te Klakah | en berichtte, dat den vorigen dag in de jonge koffietuinen en in het reserve van Goenoeng kénék een zeer lange spleet E | den grond was ontstaan, waaruit rommelende en dreunende | geluiden opstegen, terwijl de bodem trilde, en dat de dessalie: | den, die in den tuin werkten, het werk gestaakt hadden. | „Daar ik met den trein van 11 uur dien dag voor de po- litierol weer naar Loemadjang terug moest keeren, droeg ik den Controleur, A. Авривсн, een plaatselijk onderzoek ор. | „Hij bevond geheel juist wat de petinggi van Papringan - | had gerapporteerd en zag niet één lange spleet, maar een reeks yan spleten in verschillende richtingen, die het aanzien hadden van een spinneweb. Ook hoorde hij de geluiden voelde de dreuningen van den bodem. "4 „De Controleur reed de tuinen van Goenoeng kénék geheel | door, maar vond niets anders meer, wat zijn aandacht trok: Daarop keerde hij naar Klakah terug. S „Nauwelijks aan de Controleurs-woning te Klakah van 2) Өрт paard gestegen hoorde hij een zwaren knal еп uit de achter- galerij van zijn woning naar den berg ziende, zag hij een reusachtige zwarte kolom gevolgd door vuurmassa’s aan den voet van den berg opstijgen. Blijkbaar was de gespleten grond uit elkaar gebarsten en hadden de vulkanische producten zich met geweld een uitweg gezocht. „De hemel was onmiddellijk in diepe duisternis gehuld. Een modder-regen, bestaande uit zwart slijk, asch en zand viel neder, en ongekende warmte was waar te nemen. „Na mij telegrafisch te hebben gewaarschuwd, vertrok de Controleur weer onmiddellijk naar de plaats des onheils en zag hij dat op dezelfde plaats waar hij een uur te voren de genoemde verschijnselen had waargenomen zich een kolossale krater had gevormd die veel vuur uitbraakte, bestaande uit wit- en rood-gloeiende sintels van verschillende afmetingen. „In buitengewoon korten tijd had zich om den krater een berg gevormd, die steeds zichtbaar in hoogte toenam. „Ik spoedde mij met postpaarden naar Klakah om persoon- ШК in loco een onderzoek іп te stellen. „Te Klakah gekomen, vond ik de bevolking geheel ontsteld over wat zij had bijgewoond en geheel in angst omtrent wat nog zou kunnen gebeuren. „Het geschreeuw en gehuil van vrouwen en kinderen, het voortdurende slaan op de tontong allerwegen in den omtrek, de vreeselijke duisternis waarin alles gehuld was, dat alles maakte den toestand van angst en ontzetting niet beter. De dessa’s die het dichtst bij de eruptie-plaats liggen zijn Soem- berpetoeng en Papringan en spoedig was de weg vol met dessa- lieden, die hunne vrouwen, kinderen en vee in veiligheid brachten naar Klakah, alwaar ze op den passar een veilig onderkomen vonden. „Ik vond het noodig dienzelfden avond naar de plaats der uitbarsting te gaan, ten einde te zien, of er werkelijk gevaar tond dan wel mocht worden aangenomen dat, naar men- веће ке berekening althans, de toestand voorloopig wel niet zou veranderen. * „We bestegen den Goenoeng kénék en van af het hoogste punt van dien bergrug, die zich zachtglooiend met de helling van den Lamongan vereenigt, deed zich een verschrikkelijk natuurtooneel voor ons op. „Voortdurend, nu eens heviger dan weer wat minder, werden gloeiende vuurmassa’s, bestaande uit gloeiende steenen en sintels uit den nieuwen krater hoog in de lucht opgeworpen, die bij de groote stilte recht naar beneden vielen en soms in gloeiende stroomen over den rand van den krater naar beneden stortten. „Geen andere geluiden dan dat als van een locomotief in volle vaart en van het gekletter der neervallende steenen werden gehoord en geen dreuningen van den grond, noch aardbevingen zijn waargenomen. | „De middellijn van den nieuwen krater schat ik op een paar E honderd meter. In den vroegen morgen van den 6% dezer gingen we nogmaals naar het terrein, teneinde de verwoesting in de koffietuinen en in de koffie-reserveterreinen in oogen- schouw te nemen, „De werking van den berg was even hevig als den vorigen avond. Het viel ons op, dat in de richting van den top van den Lamongan een nieuwe berg was opgeworpen, veel hooger dan die gevormd door de eerste eruptie. „De koffietuinen en het aangrenzende bosch gaven een treu- rigen aanblik. De bladeren waren alle vaalbruin geschroeid, het lange gras lag verflenst als plat getreden op den grond, in de richting van af den top. „Een onaangename geur van verschroeid en gebraden groen vervulde de lucht. „Blijkbaar heeft zich bij de eerste uitbarsting een stroom kokend water of heete stoom over den bodem verspreid. Anders is de eigenaardige toestand van het gras op den bodem, in verband met de richting waarin het lag neergedrukt niet te verklaren. „In verband met de gesteldheid van het terrein kon worden gezegd, dat er geen direct gevaar bestond voor de naast bij- gelegen dessa's Soemberpetoeng en Papringan. ша ` SCH „De bevolking scheen dit ook intezien. Ten minste in den vroegen morgen van den 6 keerden allen naar hunne haardste- den terug en wachten nu verder af de dingen die komen zullen. De eruptie heeft geen andere schade toegebracht dan aan koffieplantsoen en koffie-reserveboschgronden. „Het zonderlinge van de eruptie is dat die plaats had niet uit den top maar uit een nieuwen krater aan den voet van den berg, in de glooiing tusschen den Lamongan en den Goe- noeng kénék, op een hoogte boven zee van niet meer dan 300 à 400 Meter, terwijl de Lamongan zelf 1650 meter, en de Goe- noeng kénék 430 Meter hoog zijn. „Zooals bekend is, heeft de vulkaan Lamongan vóór Sep- tember 1896 geregeld gewerkt en dagelijks een vuurstroom uit haren krater ontlast. In die maand had een groote uit- barsting plaats doch sedert heeft de geregelde ontlasting van de vulkanische massa’s uit den krater opgehouden. „Het is niet onmogelijk dat de oude krater is verstopt geraakt en de vulkanische stoffen en gassen, geen anderen uitweg vinden- de, zich met geweld door de aardlaag hebben heen gewerkt. „Wanneer men een blik op de kaart werpt, dan ziet men dat in een ongelijke kromme lijn rondom den voet van den Lamongan zich een aantal meertjes bevindt, omsloten door min of meer hooge wanden b. v.: Ranoebedali, Ranoe Klakah (bij de Controleurs-woning) Ranoepakis, Ranoe Lading, Ranoe woeroeng, Ranoe logong en andere. „Die meeren zijn oude kraters, die hun ontstaan eveneens aan dergelijke erupties hebben te danken, en ik stel mij voor dat, wanneer de tegenwoordige nieuwe krater eens zal zijn uitgebrand, daar een dergelijk meer zal gevormd worden. „Op de topografisehe gekleurde kaart is de plaats van den nieuwen krater gemakkelijk te vinden. „Op den Goenoeng kénék staat een triangulatie-pilaar, waar- bij als hoogte-cijfer 480 М. is vermeld. Trekt men van daar een rechte lijn naar den krater van den top, dan heeft men op ongeveer 1/3 van de lengte van de lijn, gerekend van af die pilaar, de plaats van de tegenwoordige eruptie. g „Ofschoon, zooals de stand van zaken zich op het oogenblik laat aanzien, er geen direct gevaar bestaat, is de toestand toch ernstig genoeg en blijft het altijd mogelijk dat op andere, nog lagere plaatsen midden in de nabijgelegen dessa dergelijke uitbarstingen zich herhalen. „De Controleurs-woning ligt linea recta slechts op een af- stand van ongeveer 3 palen van den nieuwen krater en de gesteldheid van het terrein, palen ver in den omtrek, is van dien aard, dat zij alles behalve geruststellend mag worden genoemd, „In den toestand is tot heden nog geen verandering geko- 7 men.“ с. Controleur van Klakah aan den Assistent-Resident van Loemadjang, dd. 6 Februari 1898. „Ingevolge uwen mondelingen last van heden, heb ik de eer UwEG. het ondervolgende rapport omtrent de eruptie aan den voet van den Lamongan te rapporteeren : „Reeds Donderdag 3 Februari in den avond hoorden de bewoners van de dessa Papringan een onderaardsch gerommel, nu en dan vergezeld van aardschokken; één dezer schokken, ongeveer 11 uur ’s nachts, werd tot Klakah toe gevoeld. „Deze verschijnselen duurden Vrijdag den geheelen dag door. Vrijdag-avond, plus minus 6 uur, toen een der bowoners van de dessa Papringan van zijn aren-boomen, gelegen in het bosch еп in het koffie-reserveterrein Goenoeng kénék ten oosten van genoemde dessa en ten Westen van den Lamongan gelegen, naar huis terugkeerde, merkte hij in den bodem van genoem bosch een spleet op, terwijl zich aldaar een onderaardsch та mel deed hooren. „Thuis gekomen rapporteerde hij dit aan den Petinggi h Papringan. Deze waarschuwde den koffiemandoer van 606 noeng kénék, waarna zij zich 's morgens vroeg naar bedoelde plaats basten, Den geheelen nacht had het gerommel aan- 3 gehouden en waren de dessabewoners niet ter ruste gegaan. | „De Petinggi bevond het rapport juist, en kwam toen daar- R E => 7 ode van aan UwEG. en mij kennis geven. Op uwen last, dat was Zaterdagmorgen 5 Februari ongeveer 11 uur, begaf ik mij, vergezeld van eenige Inlandsche hoofden, naar de bedoelde plaats. „Deze was gelegen aan den W.-voet van den Lamongan, daar waar de koffie-aanplant 1897/98 van de dessa Soember- petoeng grenst aan het reserve-bosch van het koffie-complex Goenoeng kénék. „Het was een met zwaar opgaand hout begroeid dal, tusschen den Lamongan en den Goenoeng kénék; werkelijk vond ik den grond daar doorploegd met scheuren van 1 —2 dM. breedte elkaar in alle richtingen kruisende; de spleet, welke het eerst opgemerkt was, liep in hoofdzaak O.— W. Een voortdurend on- deraardsch gerommel deed zich hooren, en daartusschen onop- houdelijk zware knallen, die den bodem hevig deden schudden; door de ontstane spleten scheurden de boomwortels en ook door opheffingen of verzakkingen van den bodem vielen groote boo- men om. | „Enkele knallen en schokken waren z66 sterk, dat zij, ver- mengd met hevige geraas der omvallende woudboomen, de paarden deden schichtig worden en enkele der mij vergezellende dessahoofden deden wegloopen, indien ik hen niet had tegen gehouden. „De spleten waren van verschillende diepte, doch door den steenachtigen ondergrond waren zij moeilijk te peilen. „Dampen, gassen of heete lucht ontsnapten er niet uit en was ook de bodem er van niet warm. „Тоеп mij gebleken was, dat deze plek, waar de werking van het onderaardsche vuur zich operbaarde, slechts een op- pervlakte van eenige bouws besloeg, en daaromheen de schokken en geluiden veel minder of zelfs nihil waren, keerden wij door den tuin Goeneng kénék naar huis terug. „Enkele aren-tappers, welke ik in het bosch ontmoette, waarschuwde ik om voorzichtig te zijn en op de vallende boo- men te letten. In de koffie-plantsoenen waren nog vele lieden aan het werk; daar het ongeveer 1 uur was en zij reeds naar EE huis keerden, en ik in den tuin zelf weinig of geen schokken | voelde, achtte ik het niet noodig hen te waarschuwen, zelf 4 niet vermoedende hetgeen stond te gebeuren. i „Aangezien de tuin plus minus 4 paal van de Controleurs- | woning verwijderd is, reed ik in ongeveer een half uur naar huis en kwam aldaar ongeveer te half twee aan. Juist van mijn paard gestegen zijnde, hoorde ik een zwaren knal en onder een oorverdoovend geraas, steeg uit de zoo juist door mj bezochte plek een reusachtige kolom stoom, rook en asch om- H hoog, waarin zich van onderen vurige vlammen vertoonden. | „Aangezien een gedeelte der dessa Papringan plus minus 1 paal ten Westen, en het gehucht Berija van de dessa Soem- - ber petoeng plus minus 11 paal ten Noorden van het eruptie- terrein gelegen zijn, en ik gevaar voor de bewoners vreesde | en den omvang van de uitbarsting niet kennende, telegrafeerde - ik UwEG. en begaf mij direct opweg naar de plaats van het onheil, na alarm op de kentongan te hebben laten slaan. „Een halve paal van Klakah ontmoette ik reeds drommen van vluchtelingen, allen radeloos van schrik; plotseling, hef was reeds dadelijk vrij donker geworden, werd het bijna toraal duister en regende het modder. Hoe verder ik kwam hoe grooter de wanorde der verschrikte dessalieden was. Hen 200- veel mogelijk tot kalmte aansporende, reed ik verder totdat _ ik op ongeveer 1; paal van het laatste gehucht van de dessa Papringan genoodzaakt was om een aldaar staand huis binnen te vluchten voor een regen van steenen en sintels te grootte van een hazelnoot en grooter. Тоеп deze steenen-re- gen, welke ongeveer 10 minuten duurde, gepaard met een zwaren regenbui, voorbij was, kwam de Petinggi van de dessa Tegalrandoe mij achterop en reden wij verder; aan den in- gang van de dessa Papringan ontmoetten wij dit dessahoofd — en liet ik dien achter om zijne dessagenooten te helpen. | „Toen ging ik verder en gebood nog iemand uit het laatste | huis dezer dessa mij te volgen, daar ik de plaats van de uit- barsting zoo dicht mogelijk wilde naderen om, zoo het kon, den omvang van de ramp vast te stellen. Dit had groote moeite EEE ` ES in, en moest ik daartoe mij op mijn Controleur-zijn beroepen. De lieden waren doodelijk verschrikt en daar alle hun huis- genooten gevlucht waren, wilden zij hun huis niet alleen laten. Een kampongbewoner ging eindelijk mede. „De regen was minder geworden, evenals de duisternis, en onderaardsche geluiden enz. werden bijna niet meer gehoord. Wij gingen toen met ons drieën verder, en daar ik niet wist wat er gebeurd was en welke gevaren er bestonden, klommen wij door de koffietuinen op den Goenoeng kénék (op de kaart als Goenoeng van Papringan aangeduid) aan den W.-kant van dien berg naar boven. „Van den top had men voorheen een fraai uitzicht naar het Oosten op den Lamongan. De O-helling van den Goenoeng is vrij steil, met koffie beplant, welk plantsoen zich aan den voet voortzette, begrensd door het gereserveerde bosch, waar- achter de Lamongan omhoog rees. „Hoe was evenwel de aanblik van dit dal veranderd! Waar voorheen de koffietuin aan het bosch grensde, verhief zich een bruin gebrande berg van plus minus 50 M. hoogte, met een bijna zuiver ringvormigen krater van ongeveer 200 M. middellijn. Alleen aan de O.-zijde, de kant van den Lamongan, was de ring- vorm verbroken en de rand onregelmatig, deze brokkelde voort- durend af en liet dan als een waterval van gloeiende steenen zien. Er kwam slechts een flauwe rook uit den krater. In een kring van ongeveer 300 M. was de grond bruin gebrand, uit spleten stegen voortdurend dampen en vurige gassen op, en staken uit dien bodem slechts brandende en half verkoolde boomen omhoog. Op verderen afstand van plus minus 300 M. was de plantengroei geheel gedood door een regen of vloed van kokend water. De bladen der koffieboomen en het gras waren als gekookt, terwijl dit laatste hier en daar plat tegen den grond lag, alsof er een bandjir overheen was gegaan. Dit alles was bestrooid met vuistgroote lava-sintels. Daar de krater niet werkte, gingen wij naar beneden; ik probeerde den pas gevorm- den berg zoo dicht mogelijk te naderen, doch overal gaten in den grond ziende, waarin vuur, keerden wij terug en ontmoet- 2 EE" а ten eenige lieden der dessa Soemberpetoeng, die een hunner, | welke in den tuin gewerkt had, vermisten. Wij vonden den man niet, die echter later bleek langs een anderen weg naar huis te zijn gekeerd. Een oogenblik daarna kwam de Wedono, met den Assistent-Wedono van Ranoe-joso en de noodige hulp op | het terrein. Hij vertelde mij, dat men in Klakah een zwaren | modderregen, vermengd met boombladeren had gehad, en een vurigen rook had gezien, dat de dessa vol vluchtelingen uit de dessa’s Tegal en Papringan was, en dat hij daarop | onmiddellijk mij achterna was gegaan. Wij bleven tot onge- 5 uur ‘savonds op het terrein, еп daar alles bij hetzelfde en stil bleef, keerden wij terug. Vele dessalieden waren reeds teruggekeerd en vele ontmoetten wij nog onderweg. Even na mijn thuiskomst kwam UwEG. te Klakah. „Tot ongeveer 7 uur 'savonds scheen de toestand hetzelfde | te blijven, totdat er wederom een hevige eruptie plaats had, die aanhoudend kolossale vuurzuilen in de lucht wierp en schrik — en ontsteltenis onder de in de nabijheid wonende dessa-lieden veroorzaakte. Spoedig deed zich dan ook weer het alarmsein uit de naburige dessa’s hooren en had weer een algemeene vlucht plaats. Het tegemoetgaan van den nacht maakte de dessalieden nog angstiger dan des middags, en werd de vlucht meer plan- matig doorgezet. De lieden van Papringan en Soemberpetoeng vluchtten naar Klakah, alwaar UwEG. hen in de passarloodsen deed onderbrengen. De bewoners van Soemberweringin vlucht- | ten naar Doeren en Salak. „Nadat door UwEG. de noodige maatregelen voor een be- E hoorlijke politie en bewaking der ledigstaande huizen en ook | van de verzamelde vluchtelingen getroffen waren, begaven wij ons naar Goenoeng kénék, naar het punt des middags om 5 uur door mij en den Wedono bezocht. Nu bleek het dat de toe | stand van den krater zich eenigszins gewijzigd had. Uit den eersten krater was de lavamassa gepuild, welke deze bijna | geheel gevuld had. Het midden dezer massa was wit gloeiend | 3 en in voortdurende beweging; de soms zeer hoog uitgeworpen | lavasteenen hoopten zich om dit punt op; het was met het =>. ЗА AB us bloote oog duidelijk zichtbaar, dat bij elke uitbarsting der gloeiende massa, zich als het ware een verhooging op de voor- ` gaande vormde, terwijl tevens dit kokende middenpunt zich in de richting van het Westen naar het Oosten d. i. naar den Lamongan toe, verplaatst had en zich nog scheen te verplaat- sen. Het had zich van af 7 uur wel reeds ruim een M. van den eersten W.-kraterrand verwijderd. „Stroomen van lava of van gloeiende steenen waren niet te zien, zoodat oogenblikkelijk geen vrees voor gevaar be- hoefde te bestaan. Zooals UwEG. uit uw bezoek op het eruptie-terrein van heden morgen gebleken is, heeft de toestand zich niet aanmerkelijk gewijzigd en schijnt alle gevaar geweken te zijn en zijn de dessa-bewoners van Papringan en van Soem- berpetoeng weer in hunne dessa’s teruggekeerd. Alleen steeg uit den krater van den Lamongan zelf een vrij zware rook- kolom op. Het grootste gedeelte der dessa Papringan loopt waarschijnlijk in het geheel geen gevaar meer. Alléén indien de uitgeworpen massa zich verplaatst naar het N., kunnen er zich gevaren voordoen; deze massa kan dan komen in een in W.- richting loopend ravijn, dat uitmondt in de kali Papringan, en zou zoo tot in de dessa Ranoepakis kunnen komen, erven en bouwvelden verwoestende; nog verder Noordelijk zou het te voren genoemde gehucht Bertja (Soemberpetoeng) gevaar kunnen loopen en het vuur een in N.-richting loopend ravijn kunnen volgen tot in de dessa Ranoebedali. Indien er later een stroom naar het Zuiden mocht ontstaan loopt de koffie- aanplant van de dessa's Klakah, Melawang, Tegalrandoe, Pa- pringan en Soemberweringin gevaar, benevens een deel van de dessa Papringan dicht bij de Ranoelading gelegen, en de dessa Soemberweringin. „De bewoners der omliggende dessa’s zijn heden ochtend zooveel mogelijk gerold en bleken er geen personen vermist te zijn, ook niet van hen, die op het oogenblik van de uit- barsting in den koffietuin werkzaam waren. „Wel hadden enkelen angstige oogenblikken uitgestaan door neervallende steenen en den gloeienden stoom. 200 oon „De aangerichte schade bepaalt zich tot de onder volgende: van de dessa Soemberpetoeng aanplant 1897/98 en 1/2 van di van 1896/97; dessa Ranoebedali één van 1890/91 en één v 1891/ 92, en van aloen-aloen de aanplantingen 1891/92 en’ alles te zamen 32.963 boomen of ruim 16} Bouw; aan bouw velden der bevolking was geen schade toegebracht tot dusver. KLAKAH, 7 Februari 1898, 9" nm. „Zooeven van eruptie-terrein teruggekeerd, werking krat minder, doch er is veel lava uit den grond gepuild, en dez vormt twee stroomen, één in de richting ravijn Papringan (naar het Westen) en één in Zuidelijke richting naar tuin Tegalrandoe, Klakah, Mlawang en Papringan en richting dessa Soemberweringin (Ranoelading). „Snelheid plus minus 2 М. in het uur; voorloopig nog 206 direct gevaar, doch ongerustheid onder de bevolking. „Het restant tuin is nu geheel verwoest.” а. Assistent-Resident van Loemadjang aan den Resident van Probolinggo, dd. 15 Februari 1898. „Ten vervolge van mijn schrijven dd. 7 dezer No. 462a, heb ik de eer UHEdG. beleefd mede te deelen, dat de tun lavastroomen uit het nieuwe eruptie-punt beiden tot staan zijn gekomen. Die in westelijke richting heeft slechts een twintig: tal meter afgelegd, die in zuidelijke richting ongeveer 300 en is tot stilstand gekomen op een geringen afstand aan d Noordkant van de bedreigde koffie-aanplantingen van de dessa Tegalrandoe en M lawang, doch heeft het reserve-bosch 07 dien afstand ter breedte van plus minus 150 Meter geh verwoest en bedolven. „Een krater is niet meer te zien, doch nog slechts een bergje rookende steenen en nergens dreigt meer eenig gevan. De Lamongan rookt nu en dan zwaar uit den ouden krater. Het aantal koffieboomen dat verwoest is zal UHEdG. в opgegeven worden." — zx 0D zx II. VERHOOGDE WERKING VAN DEN SMEROE. Resident van Pasoeroean aan 7. Ex. den Gouverneur- Generaal, dd. 28 Februari 1898. „Ik heb de eer ter kennisse van Uwe Excellentie te bren- gen, dat in den nacht van den 29% op den 24% dezer eene verhoogde werking van den Smeroe is waargenomen. „Er werd toen namelijk aanhoudend lava door den vulkaan uitgeworpen, die in zuidelijke richting van den top vloeide.” III. VERHOOGDE WERKING VAN DEN VULKAAN OP TERNATE. De Heer C. Н. L. BAELDE, arts, officier van gezondheid 1** kl., schrijft uit Ternate, dd. 28 Mei 1898, aan het Obser- vatorium: „Met de regenwaarnemingen over deze maand zal ik aan Uw adres verzenden een fleschje asch, die in den nacht van 22 op 23 Mei jl. in vrij groote hoeveelheid gevallen is. „Sints den 1440 Mei vertoont de berg alhier verhoogde werking, hoewel thans gelukkig aan % verminderen. „Ik zond u de asch omdat het mij trof, dat ze buitengewoon zuur was.” (Het fleschje is aan het Bureau van het Mijnwezen gezonden). IV. UrrBARSTING OP HET EILAND OENA-OENA, OCHT VAN ToMINI. a. Assistent- Resident van Gorontalo aan den Resident van Menado, dd. 3 Mei 1898. „Ik heb de eer UHEdG. mede te deelen, dat op den 104% April jl. des namiddags op het eiland Oena-Oena in de bocht van Tomini aardschuddingen zijn begonnen, die den eersten dag volle 24 uren aanhielden met slechts een tusschenruimte van een kwartier rust; deze schokken gingen vergezeld van hevige slagen als TE kanonnen, die op ongeregelde tijden telkens door voorkwamen, zonder dat ergens eene vul- s RA kanische eruptie kon worden geconstateerd; de plaats dier ? slagen kon niet worden bepaald, daar men naar het Oosten | gaande, waar die slagen werden gehoord, ze, daar aankomende, hoorde van het Westen De daarop volgende dagen duurden | deze aardschuddingen voort, doch langzamerhand met grootere | tusschenpoozen van rust en nog steeds vergezeld van zware rommelingen, die minder zwaar en minder menig vuldig werden. „Bij mijn bezoek aan het eiland op den 22 April jl. hadden : de onderaardsche rommelingen nog niet opgehouden, maar | ћаддеп nog, als verwijderde donderslagen, gedurende B 3 seconden telkens om het half uur plaats. Gedurende één dier rommelingen werd des ochtends om half twaalf op het zw& velveld een lichte horizontale beweging waargenomen. | „Dit zwavelveld bevindt zich van de kampong aan hes Strand ongeveer 2 uren gaans opwaarts, meestal de bedding van het stroompje volgende, dat eerst geen, daarna koud е vervolgens warm water bevat. Volgens de ingezetenen 18 dit zwavelveld, dat plus minus 100 МЗ. groot is, in de laatste | 15 jaren ruim een Meter gezakt, terwijl de bodem daar steeds | goed warm is en op enkele plaatsen kleine solfataren voorr : komen. De temperatuur dier solfataren en van het wegsiroo | mende water in de nabijheid was bijna 1500 Е. De bewoners ` van het eiland hebben nog nimmer uitbarstingen geconstateerd, | maar in vroegere jaren wel kleine aardschuddingen en ver wijderde rommelingen, in mindere mate als in April 1898. | „Door het langdurig aanhouden der aardschuddingen 18 ha 3/4 gedeelte der bevolking met kleine prauwen uitgeweken naar Togean, waar ik hen heb trachten gerust te stellen en tot terugkeer naar hun eiland heb aangespoord. „Bij mijn bezoek waren er op het eiland Oena-Oena plus minus 150 personen achtergebleven” b. Assistent-Resident van Gorontalo aan den Resident van Menado, dd. 9 Mei 1898. Ten vervolge mijner missive van den 34" dezer No. 855/88, — OR heb ik de eer UHEdG. mede te deelen, dat om 1 ure in den nacht van 1 ор 2 dezer op het eiland Оепа-Оепа door ons een groote, zwarte onbeweeglijke rookkolom werd waar- genomen. Kapitein KRAMER van de Tomini rapporteert, dat hij op den middag van den 8%" Mei het eiland Oena-Oena naderende, aldaar zulk een hevige uitbarsting, gepaard met uitwerpen van steenen en asch en met knallen als kanonschoten waar- nam, dat er bij geen mogelijkheid te ankeren viel. Buiten het eiland eenige blotto's met vluchtelingen van Oena-Oena aantreffende, vertelden deze dat die hevige uitbarsting dien ochtend was begonnen en alle personen het eiland hadden verlaten om naar Togean te vluchten. Doorstoomende naar Parigi had kapitein KRAMER nog onderweg zóóveel aschregen, dat de zon dien dag niet te zien was. Drie dagen later te Oena-Oena terugkomende en aldaar ankerende, werd geen enkel persoon meer op het eiland gevonden; de uitbarsting hield nog steeds door aan, doch slechts een weinig aschregen viel daardoor neer. c. Resident dip Menado aan Z. Ex. den Gouverneur- Generaal, dd. 7 Juni 1898. „Ik heb de eer Uwe Excellentie eerbiedig mede te deelen, dat volgens ontvangen bericht van den Assistent-Resident van Gorontalo aldaar den 11% Mei 1.1. 's avonds ten half 11 ure een tweetal schoten, vergezeld van luchttrillingen, waargeno- men zijn.” 4. Gouverneur van Celebes еп Onderhoorigheden aan 2. Ex. den Gouverneur-Generaal, dd. 4 Juli 1898. „In den vroegen ochtend van den 16% Juni jl. viel te Dongala een fijne aschregen, terwijl den 20” d. a. v. des nachts ten kwart vóór twee ure aldaar drie schoten werden waar- genomen, gelijkende op die van zware kanonnen. „Tusschen het eerste en tweede geluid duurde de pauze шеф == plus minus 20 seconden, terwijl de twee laatste direct op el | kander volgden. „Vermoed wordt, dat zulks het gevolg was eener vulkani- | sche werking op het eiland Oena-Oena in de Tomini- bocbt. „Ik heb de eer Uwer Excellentie van het bovenstaande | eerbiedig mededeeling te doen.” е. Resident van Borneo’s Zuider- еп Ooster- Afdeeling aan 3 Z. Ex. den Gouverneur-Generaal, dd. 11 Juli 1898. „In voldoening aan de circulaires van den len Gouvernemen Secretaris, dd. 25 October 1860 No. 2360, en 10 Januari 187 „Van eene aardbeving werd echter niets vernomen.” f. Gouverneur van Celebes en Onderhoorigheden aan Z. Ex. den Gouverneur-Generaal, dd. 30 Juli 1898. „Ik heb de eer Uwer Excellentie eerbiedig mede te deel dat in den voormiddag van den 14% Juni J. I. eene aschregen in de Palos-baai viel, die een paar uren aanhield. „Uitziende als een dikke mist, kwam deze uit het N. aandrijven, om, toen de zeewind doorkwam, weer naar het doch nu veel minder dicht, gedreven te worden.” 9. Gouverneur van Celebes en Onderhoorigheden aan 2. Ex. den \Gouverneur-Generaal dd. 12 Augustus 1898. Ik heb de eer Uwer Excellentie eerbiedig mede te deelen dat in den nacht van den 28* Juli ј. 1. eene aardbeving Donggala is waargenomen, in de richting van Oost naar Wes durende eenige seconden, terwijl in den voormiddag van de 1%, 69 en Те dezer een vrij zware aschregen viel, komende. uit het N. O., om later met den zeewind weer land waarts іп te drij ven.“ h. Resident van Borneo's Zuider- en Ooster- Afdeeling aan 2. Ex. den Gouverneur-Generaal, dd. 10 September 1898, „Ten vervolge op mijne missive dd. 24 Augustus 1.1. No. 7659/13, heb ik de eer Uwe Excellentie mede te deelen, dat volgens rapport van den Assistent-Resident der Doesonlanden op den 16% Augustus j. 1. te Boentok een aschregen werd waar- genomen, die tegen den avond begon en eerst den morgen daarop eindigde, terwijl te Moeara Teweh in den ochtend van den 30sten dit verschijnsel zich weder herhaalde, waarschijnlijk afkomstig van een vulkanische uitbarsting, vermoedelijk komen- de uit Oostelijke richting.” LIX | 7k m UH us. Berichtgever.. |Waarnemingsplaats. Residentie of | Gouvernement, en Eiland. Datum. Uur. Aardbevingsberichten over Januari 1898. 6. В. 4469/98. 9. В. 957/98. 9. R. 2516/98. 6. В. 1761/98, Resident. G. R. 4468/98. 6. В. 4468/98. б. В. 2681/98. С. В. 2681/98. d. R. 2782/98. G. R. 3488/98, d. R. 4468/98, d. R. 4468/98. Endeh, Zuid Flores Menes Afd. Tja- ringin. Moeara Doea. | Mokko-Mokko, nkoelen, Amboina. Kadjang. Kadjang. Boelecomba. Bonthain. Sindjai en Balang- nipa. Sindjai. Kadjang. Kadjang. Timor en Onder- hoorigheden. Bantam, Java. ‘Palembang, Suma- ra. Benkoelen, Suma- ra. Amboina. Celebes en Onder- hoorigheden. Celebes en Onder- ighed hoorigheden. Celebes en Onder- oorigheden. Celebes en Onder- hoorigheden. Celebes en Onder- hoorigheden. hoorigheden. Celebes en onder- hoorigheden. Celebes en Onder-|: Zu 30m За 30% 13u 159 15" 20m en 91" zu 20u 30" 15" 11% 40% еп 13 30m 16" 30" 12u 30m en 21 15m ў жз ы INGEN. | с D Е | | e Bijkomende verschijnselen | SÉ Richting. Intensiteit а | en aard der beweging. ҢЕР en | N. Twee horizontale aardschokken. 0. Lichte horizontale schokken. E "у... ...... IL MES N. |" "ес. eee se T "99998 ss ens | "etw. d d Я „„ Vrij hevige schokken. Zware aardbeving. Twee lichte schokken. Een zwaardere schok. Zware scho Een schok. Bijna onmerkbaar. Zeer lichte schokken. Lichte schokken, Lichte schok. Vier schokken. Voor bijzonderheden wordt eg naar а рани нм extracten uit cieele rapport offi- = 08  ti^ Aardbevingsberichten over Februari 1898. 6. 6. A. p s ее Е. =н R. 8967/98. R. 3637/98. Limburg. 5059/98 . А. В, Bosscha. 3899/98. 6116/98. 6116/98. 4739/98, 6770. Endeh, Zuid Flores, Klakah, Afdeeling, Loemadjang. Tomohon, Tontoli. Malabar, lengan. Penga- Timor en Onder- hoorigheden. Probolinggo, Java. Menado, Celebes. Celebes en Onder- hoorigheden. Preanger Regent- sch Tjam Pamane Batin en Vlakke Hoek Afdeeling Kroë Negara Batin. Serang, Rangkas- betoeng, Pande- glang, Menes en Laboean. Bima. | Benkoelen, Suma- Cheribon, Java. Benkoelen Suma- tra. ra. Bantam, Java, Celebes en Onder- hoorigheden. appen, Java, 2 Aardbevingsberichten over Maart 1898, К. А. К. Говвећа. G. В. 7830/98. A. Limburg. 6. R. 7920/98. Malabar lengan Moeara Doowa. Tomohon. tar Kawoeng. Penga-Preanger Regent- scha Ja Palembang, Suma- Me enado, Celebes, Boemiajoe en Ban- Tegal, Java сү E D E | 1 Bijkomende verschijnselen E... ntensitei N e. tichting ха en aard der beweging. N opmerkingen. Een lichte horizontale aard- schok. .........:.. S m кану mens] В мее Teer door de wi haning mongan duu u. с dag nS Aden) doo Lichte verticale ыы Liehte horizontale aardbeving. Drie achtereenvolgende, lichte schokken. Lich bte, horizontale aardbeving Eenige schokken. · | 1 Eenige lichte schokken. | ew Tamelijk hevige schokken, Twee kort op elkaar volgende zware schokken. „ . Tamelijk. | Een korte, lichte horizontale . schok. | V — 100 — Berichtgever. Waarnemingsplaats Residentie of Gouvernement, en Eiland. Aardbevingsberichten over Maart 1898 (Vervolg). A. Limburg. G. R. 8230/98. Tomohon. Districten ` Tjibe. lioeng en Tjari- ngin. Menado, Celebes. Bantam, Java. Aarübevingsberichten over April 1898. R. 9090/98. . В. 13658/98. i. В. 13448/98. R. 9580/98. G G G в А. "eee g. G. R. 11106/98. G. R. 9089/98. ce . R. 10464/98. . В. 9581/98. . R. 9582/98. A. R. Bosscha. Limburg. R. 11196/98. > ор коз Limburg. Banda Neira. Nila, li Donggala. Tomohon. in Tominibocht. Saparoea. Saparoea. Tontoli. Afdeeling Тјагі- ngin. Malabar, Pengale-| ngan Tomohon Tifoe, Eiland Boe- roe Tomohon. onderafdee- | Eiland Оепа-Оепа Amboina. Amboina. Timor en Onder- Menado, C Menado, Glen, Amboina. Amboina. Celebes en Onder- oorigheden. Bantam Preanger Regent- schappen, Java. Menado, Celebes. Amboina, Menado, Celebes, 4 => 20u 30m pose 1" 30m 16" 43m) pu 85m). „ % % èk ¼.hcr — 101 — — Richting. Intensiteit en aard der beweging. Bijkomende verschijnselen en opmerkingen. ........:.: Twee Im op elkaar volgende schok Horizon tale in kracht toenemen-| de schokken. De beweging eindigde met hevigen nn gepaard aan dof gerommel, hetwelk tw malen uit de richting van Krakatau vei gehoor Een vrij sterke horizontale Een lichte schok. Een hevige schok. Eéne schok. Lichte vertikale san ah оо өэ ө Ф ө ө ө э е ө е е ее э ө е ө ө ө Een vrij hevige horizontale schok. Eerste schok vrij hevig ; tweede licht. Twee achtereenvolgende lichte sch n. Horizontale schokken van kor- Ж Licht. icht. А Licht vertikale aardbeving, ok. Een liehte se Horizontaal en vertikaal. Vertikale aardbeving. Vertikale sebo vius. 5 vergezeld van hevige sla- een Bij de Hierdoor ontstane paniek werden de kerk enkele personen licht gekwetst, — 102 — Berichtgever. Waarnemingsplaats. Residentie of Gouvernement, en Eiland. = S в А Uur, зе) Locale tijd. _ Aarübevingsberichten over April 1898 (Vervolg). G. R. 13448/98. Eiland Alor. Timor en Опдег- hoorigheden. 27 7 Aardbevingsberichten over Mei 1898. K. A. R. Bosscha. G. R. 11387/98, A. Limburg. G. R. 12460/98, Aardbevingsberichten over Juni 1898. K. A. R. Bosscha. A. Limburg. G. R. 12833/98, Administrateur der Obi Exploratie Maatschappjj. Dr. Vorderman. G. R. 15843/98 С. В. 15843/98 G. В. 1708398. G. R. 1732798. 222 R. 17327/98 Gorontalo. Malabar, Penga- |Preanger e eg 12) 2u 45 lengan. schappen, Java. Loeboe ng Benkoelen, | Suma-|15, 18" 45" Afd. Поет га. Tomohon. Menado, Celebes. |15| 14" Menggala, Afdee- Lampongsche Dis- 27 | 15" En Toelang Ba- tricten, Sumatra. ang. Malabar, Penga-|Preanger Regent 1| 144 30m |.. lengan. schappen, Java. 4) 22u 8" | 19| 174 519 Тотоћоп, Menado, Celebes. | 1) 13" 30% 4| 17 12) 22u 16 10u 307 |. Leuwimoending, Cheribon, Java. 5| 23u 15m Afdeeling Ма- djalenka. У Groot Obi, Ternate, 8! 21:10" Oostkust, Moendjoel, Afdee- Bantam, Java. 19| 18" ling Tjaringin. Gorontalo, Menado, Celebes, 20 Gorontalo. Menado, Celebes. |22| 13" 10" mahei. Amboina. 22| 22430” Gorontalo, Menado, Celebes. |28 re 5 ____|Мепадо,_ Celebes. | 29| 11. — 103 — Intensiteit en aard der beweging. E Bijkomende verschijnselen en opmerkingen, ... Een lichte aardbeving. Volgens de meening van den posthouder een gevolg van de werking van чет: vulkaan Delaki op het eiland Panta Licht. Een schok. Lichte horizontale schok. Een korte, doch zware schok. Vertikale aardschok. Enkele schokken. [Twee horizontale schokken. Twee kort op elkaar volgende m cede horizontale aardbe- ng * 9295999999 „„ „„ „„ „ = э э э э бије. Наце surdschok.: Lichte, vertikale schok. Lichte horizontale schok. Een horizontale schok. In de verte hoorde men gebons als van een verafzijnd onweder: de waarnemer zag zijn ees in de tent van links naar rec n. Ook RE in de dessa; beneden den heuvel waarop de pasangrahan staat door meerdere personen waargenomen. — 104 — Residentie of Y 5 . 8 U ding Berichtgever. | Waarnemingsplaats| Gouvernement. | ur. Bu 8 seken | = en Eiland. Lokale tijd.) tjd | Aardbevingsberichten over Juli 1898. d G. В. 16413/98. |Soengei Selan. Banka. 3| 23u К. A. В. Bosscha.|Malabar, Penga-|Preanger Regent- 7 Tu 44m lengan. schappen, Java. |11 ба 25m 12 18u 46m 17 18u 44m 24| 20u 25m 29 2u 50m С. В. 15844/98. [Pandeglang en Me-|Bantam, Java. 12| 18u 45m nes Dr. Kohlbrugge. (Tosari. (Pasoeroean, Java. 14 (а 20m G. R. 19165/98. |Banda Neira. Amboina. 15| 10u 45m A. Limburg. Tomohon. Menado, Celebes. |16| 21" б. В. 16412/98. !Loeboe Lintang,Benkoelen, Suma- 17| 18" 20" Afd. Seloema ra. G. R. 18295/98. |Donggala. Celebes еп Опдег-|28| Des hoorigheden. nachts. G. R. 17508/98. Fannin Afdee-|Cheribon, Java. |29 8 < ling Galoeh. nachts. Aardbevingsberichten over Augustus 1898. G. R. 17691/98. |Palembang. Palembang, Suma-| 1| 23118" ra. С. В. 19289/98. |Padang oelak, Тап- Palembang, Suma-| 1| 29" ding. tra. al 16230» К. A. В. Bosscha.|Malabar, Penga-|Preanger Regent- lengan. schappen, Java.|1 2 ср сл њи G. R. 22482. Тера, eiland Bab-|Amboina. С. В. 18076/98. Poerwakarta. |Krawang, Java. |10 G. В. 20138/98. "Waat, afdeeling|Amboina 16 Amboina, — 105 — € D E | НЕ Bijkomende verschijnselen Richting. Intensiteit en en aard der beweging. 8 2. Een lichte schok. erve ve cs Licht. een | Tamelijk асти ...|Flink. | „Licht 6 . . Licht Ш........... Tamelijk. .3№............ Vertikale schokken vooral te E Menes vrij ig. — Lichte horizontale schok. ў -W. Een lichte horizontale schok. . . Lichte vertikale aardschok. W. Horizontale schokken. ZW. Eenige lichte, horizontale schok- | ken. 