VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
werf te Amfierdam kwamen fpreken , met ongeduld , en de bijl tusfchen de beenen, gehoor gaf, liefst Pır- TER TIMMERMAN VAN ZAANDAM wilde genoemd worden, en zich ook aan geenen arbeid hoegenaamd onttroks zijne gramfchap, wanneer men hem tot een voorwerp vån ijdele, nieuwsgierigheid ftelde, en de kluchtige reis van Amflerdam naar den Haag, waar Ss 4 P Ee 625 Je SCHELTEMA PETER’S brandende weetlust eene zware plaag voor zijne geleiders werd, `die' elk oogenblik met het rijtuig ophouden, en dien lust bevredigen moesten , ja ’s avonds aan de laag/che Schouw de lengte en diepte dier fchouw meten, tot.dat de kaars uitwoeis en eindelijk zijn af- keer van alle praal en gemak, die de warme beerenhuid van eenen morfigen Rus boven een fraai ledekant ver- ‚koos, enz. Onder de belangrijkfte bijvoegfelen in dit Deel (meest vóór de reis) behooren de verrigtingen van den Refident VAN KELLER te Moskow, en gewigtie ge vermeerderingen der berigren wegens wITSEN. Wij zien daaruit , dat deze voortreffelijke man, een der fieraden van Amflerdam en ‘Nederland, nog op bet laatst der zeventiende Eeuw het denkbeeid koesterde eener Noordoostelijke doorvaart, waarin de Hollanders in het laatst der zestiende zoo ongelukkig gelaagd wa- ren; doch liefst uit Oostindië, benoorden Japan om Ook koesterde hij de gedachte eener flapelffad aan den mond van eene der rivieren „die in de Z7ssee vallen (de Oby, Jenifei enz.) Waarfchijnlijk was de bouwing van Petersburg de oorzaak, dat hiervan niets werd (bl, 75—77). Dit Deel loopt tot de terugkomst van PETER ig Zijn Rijk, en de wreede ftraf der muitelingen , wete in zijne afwezigheid eene zamenzwering berokkend bid- den, Als bijlagen (bij dit werk achter elk Deel gò Plaatst) vindt men: twee Brieven der Csaren IWAN EN PETER aan de Staten Generaal en aan NICOLAAS WIT sE N, den Geloofsbrief van pe TER voor het groo te Gezantfchap , en eenige Brieven van de Keurvorftinnen van Brandenburg en Hanover ‚aangaande het bezoek bý den Czaar: en het Gezantfchap op de reis naar Hol- land, in een’ losfen, gemeenzamen toon, die het af- ftekende van prTER’s ongedwongene geaardheid bi den Duitfchen hoftrant aardig fchildert; voorts nog het huisje of de hut van Czaar PETER te Zaandam, (met een verflag van het bezoek, aldaar daor Keizer ALEXANDER afgelegd;) eene afkondiging , doors + RUSLAND: EN DE NEDERLANDEN. 629 Regering van Zaandam bedaan ‚Om PETER en de zijnen niet met vuil of fteenen te werpen; een paar. andere ftukken betrekkelijk Zaandam; het befluit van Bewindhebberen der O.I.C., OM PETER op de werf toe te laten; den Brief van dezen, uit Amfierdam gan den Patriarch van Rusland gefchreven; uittrekfel uit de Voorrede van Pr TER’s Zeereglement des jaars 1720, zeer ten nadeele der Holland/che , en met verheffing: van de Engelfche wijze van fcheepsbouw; een getuigenis uit het Amflerdamfche Cerimonieboek , wegens het bij- wonen, met veel belangftelling, van een zwaar hals- regt door den Czaar; BURNET’s (over ’t algemeen ongunftig) getuigenis omtrent PETER 3 berigten , wee gens den Georgifchen Prins BAGRATION; over den ftaat van handel en fabrijken te Zaandam in 16973 en ten‘laatíte een verzoekfchrift der Amfterdamfche Koopa lieden, om een half percent hooger belasting op de ‘goederen, naar Archangel gaande, ter goedmaking van. de kosten des grooten Gezantíchaps., Als wignet op den titel zief men PETER, met blijde verrukking het fregat aanftarende , °t welk de (tad Am- flerdam hem ten gefchenke heeft gegeven. In een volgend Deel zullen wij, volgens eene uit- drukking der Voorrede, waarfchijnlijk nog meer bij. zonderheden uit ftaatsftukken ontvangen. Verhandeling over de mogelijkheid, de beste wijze van inyòte ring, en de belangrijke vaordeelen eener algemeene Armen= inrigting, ín heb Rijk der Nederlanden, door het vesti gen eener landbouwende Kolonie, in deszelfs Noordelijk gee deelte. Door j. VAN: DEN BOSCH, Generaal Majoor , Ridder der derde Klasfe van de Militaire Willems . orde. Te Amfterdam, bij T.-van der Hey. 1818. In gr. 3yo. XII | en 228 Bi. f 1-16-: , Ziet daar eene, in den tegenwoordigen tijd, waarin de be. | kende Crmmisfe van Weldadigheid juist bezig is met het | Ss 5 flich- l \ nn i de Js VAN DEN BOSCH ftichten van zulk eene Kolonie, als waarvan hier de rede is, én allen uitnoodigt, om tot de daartoe vereischte kosten bij te dragen, regt belangrijke Verhandeling. Zal men toch at weder geld geven tot deze nieuwe onderneming, men dient dan wel te weten, wat dezelve bedoele, van wat belang zij zij, of men ze uitvoerlijk mag achten, en of men er zich waarlijk het bereiken van het doel van voor kan ftellen. Van dit alles is, meenen wij, het publiek tot hiertoe nog niet ‚ zoo wél onderrigt, als het, naar ons oordeel, behoorde ge- weest te ziju, eer men het tot algemeene deelneming op- riep : want, zonder dat, fcheen men, op goeden grond, zul- ke deelneming niet te kunnen verwachten. Men kan zich nw deswege, door het lezen dezer Verhandeling , die veel meer "geeft, dan de titel belooft, onderrigten : want (hetgeen men, om er al het belang inte ftellen, hetwelk zij verdient, voorts si dient te weten) de Kolnie, met wier dadelijke fichting men thans aanvankelijk bezig is, wordt, wac het voorneme betreft, op den hier ontworpen voet ingerigt. — Wij vangen ons verlag âan van het melden, dat dit tuk zich niet hepaslt (gelijk de titel eeniglijk deed verwachten’) bij kee voorftellen der mogelijkheid, der beste wijze van invoering, en der be- dangrijke voordeelen van het ftichten der bewuste Kolonie 3 maar det het zich ook bezig houdt met het betoog van de volftrekte moodzakelijkheid, om er, hoe eer zoo beter, toe vlugt toe te nemen, ter ftuiting en vermindering der, in de laatfte jaren, ook onder ons, vreesfelijk toegenomene armoe de, die, zoo men er geene krachtige maatregelen tegen neemt, de geduchtfte gevolgen dreigt. veelheid arbeids moet kunnen befchikken, om zich ’s levens noodwendigheden te kunnen verkrijgen. Hierover wordt in het breede en zeer wijsgeerig gefproken, Wi; twijfelen, of het gros der lezers het genoegzaam zal verftaan; en wij zien althans geene kans, om des Schrijvers redekaveling daarover zoo kort, als ons beftek eischt, en tevens duidelijk genoeg, voor te dragen. Wij wijlen liever zien, of wij, op onze wijze, hetgeen de Schrijver Aoofdzakelijk beweert en bewijst, met weinige en klare woorden kupnen uitdrukken. Wij vat- Een het aldus: Er is thans onder ons geen tot beftaan ge. noegzame arbeid voorhanden voor allen, die kunnen en wil- Jen werken, Vandaar, dat zoo velen van arbeid verftoken zijn, dagelijks daarvan nog meerderen verftoken worden, en dus de klasfe der armen aanhoudend toeneemt. Hoe moet men dit kwaad verhelpen, daar de ongelijke verdeeling van bezittingen niet te veranderen is? Er is biijkbaar flechts drie- derieì weg toe open; te weten, ef die van vermeerdering van den speid» of. die van vermeerdering van deszelfs prijs, of die vavermeerdering der hoeveelheid, en, in gevolge daar- van, van vermindering van den prijs, der levensbehoeften, : Alleen de eerfte weg is mogelijk, its men een nieuw veld „voor de arbeidzaamheid opene: want, in onzen tegenwoord! _ 699 toeftand, is alle mogelijke arbeid beftemd. Alte handen, die Bi … EVAN DEN BORCH ` die met den scheid een genoegzaam beftaan vinden kunnen, zijn bezig, Men kan ze niet vermeerderen, of zij vinden geen genoegzaam beftaan meer. — Wat het verhoogen van ‚den prijs des arbeids belangt: die is, ware zij al mogelijk, geheel onvaldoende, De arbeid zou dan niet betaald kunnen "worden; zij zou dus langzamerhand afnemen, en alzoo flechts de armoede, en dat wel in dubbele mate, vermeerderen, zoo wel namelijk onder hen, die het door den arbeid geprodu- ceerde niet verkoopen, als onder hen, die het niet betalen konden. En wat de vermindering van den prijs der levens- behoeften betreft: hiertoe is geen middel, da dat van dere zelver vermeerdering; maar die is onmogelijk zonder vermeer- dering van den arbeid, en, daar deze niet te vinden is, dan door voor denzelven eene nieuwe deur te openen, zoo is dit dan ook het éénig. middel, om met goed gevolg de armoede te beftrijden, en leidt alzoo van zelf tot het denkbeeld der ftichting eener landbouwende Kolonie, als die de beide ver eischten in zich vereenigt, het. vermeerderen van arbeid en het vermeerderen van levensbehoeften. Maar die tichting eischt groote kosten. Is de vermindering der armoede van dat belang, dat zij die kosten waardig is? Kan men dezelven vinden? En hoe is de ftichtiog uitvoerlijk $ Deze vragen worden, in de volgende Hoofdírukken, beant- woord, En vooreerst, in bet zweede Hoofdftuk , de vraag, of de vermindering der armoede van het onderfteld belang is? Ziet hier het antwoord, voor zoo ver men thans in ftes is, het met naauwkeurigheid te geven, In het Noordelijk Ne derland bedragen de armen, op eene bevolking van ruim uee millioenen zielen, ruim 190,000, en, met het Zuidelijke te zamen gerekend, maken zij omtrent een elfde deel van de ge- heele bevolking uit. Van de bovengemelde 190,000 zija er nagenoeg 50,000, die, ongefchikt voor den arbeid, saa eene liefderijke verzorging moeten worden overgelaten, 20,000 zijn tijdelijke noodlijdenden, die zich herftellen kunnen, S5o,ooa zijn bedelaars en vagebonden, omtrent welken het Gouvet- nement voorziening dient te doen, 80,000 zijn zulken, die werken willen en kunnen, en welken de Verhandeling bee doelt aan werk te helpen, Deze ftaat is zeer ongunftig , en echter nog gunftig in vergelijking met den ftaat elders. In Rusland, Zweden en Denemarken moge het niet zoo erg zijn; maar in Engeland rekent men, dat thans de helft der Ne “VERHANDELING 633 Natit onderftand ‘geniet, Wat zal het in Frankrijk zijn, na alles, wat hét in de latite vijfentwintig jaren geleden heeft! ïn Spanje fchatte men voorheen reeds de bedelaars òp de helft der bevolking wat zullen zij thans wezenf In Portis gal ìs het niet beter. In [takë is het mede zeer flecht ge- feld. Uit Zwitferland en een deel van Duitschland vlugt men bij duizenden, uit gebrek van beftaan, Doch, hoe veel beter het onder ons dan nog moge wezen , onze toeftand is, te dezen aanzien, akelig, en van een fchrikbarend vooruit- zigt. Op vermindering van armen, zonder vermeerdering van arbeid en levensbehoeften, is, gelijk getoond is, niet te reke- mey; en zelfs is de vermeerdering van armoede, uit hoofde van den fteeds fijgenden prijs der noodwendigheden , Ze- ker. Wat ‘moet hiervan het gevolg zijn? Kan men alle be- „hoeftigen op den duur uit liefde anderhouden ? Dit is onmo- gelijk, en daarenboven hoogst fchadelijk en gevaarlijk, Zoo. voedt men flechts de luiheid en allerlei ondeugden; en wat zou het zijn, zoo alle die ellendigen en flechten, die naauwelijks zoo veel hebben, dat zij van gebrek niet omkomen, die in Europa meer dan 16 millioenen bedragen, eu gewis allen naar- een’ beteren {laat reikhalzen, eens dé baniere des opftands „plaiteden, vooral daar zij op den bijval “zouden mogen reke- men van ten minte nog tweemaal 16 millioenen van zulken, „die het, hoewel niet zoo diep ellendig, toch nog flecht ge- noeg hebben, om naar beter te verlangen? Wat heeft de op- Mand in Frankrijk niet te weeg gebragt? Welke woelingen ziet men niet in Engeland? Wanneer flechts ééne derzelven eens gelukte, wat zou het gevolg, wezen? Wat zou het Wea zen, zoo de geest der Engelfche armen eêhs de ovethand kreeg in de legers. der Mogendheden, ùït zoo vele armeh, die met nog armeren in betrekking Daan, te zamengefteld ? Meèn kan het zich niet voortftellen ‘zouder 'iädering. Wat sne deren nu tot beftrijding en vermindering van dit kwaad be- hooren te doen, ftaat niet aan ons hun voor te fchrijvens maar wij kunnen en behooren er voor oùszelven middelen tee gen aan te wenden.: En welke kunnen die nu wezen? Geene anderen, dan die reeds zijn aangewezên, die de armen aan werk helpen en de levensmiddelen vermeerderen, Maar wie kau: zich voorftellen, dat men die zal kunnen vinden voor zoo vele duizenden ? Men moet het beproeven. Is de on- demening groot „ des te loffelijker zal het zijn, daarin te fla- Sen. S34 J. VAN DEN BOSCH gen. “Zich door- de zwarigheden te laten affchrikken, zog 4afheid. zijn. -Het onderhoud der armen kost nu voot 3 minst 15 millioenen. Hoe vele menfcheg kunnen dasarvoet ‘worden te werk gefteld! Als men van 200,90 meufchen flechts aan 50,000 een beftaan door den landbouw verfchaft, ‚gouden dezen aan 50,000 anderen werk verfchaffen voor beó ‚ne henoodigdheden; en dan zou men, met hetgeen meo ze „tot onderhoud van allen weggeeft, ligtelijk aan de andere 100,900 ook werk bezorgen kunnen; in welk geval men eve ‚Sabrijkmatige bewerking van ftoffen, als bijkomend middd tot beftaan van allen, met den veldarbeid kon verbinden. Es | “dít ware, in den beginne, vooral noodig: want handen, 158 | den arbeid ongewoon, kunnen niet aanftonds dien des velds „verrigten, Men moet ze eerst aan min moetek wert ge- swennen, hetwelk ook. door vrouwen en onvolwuteven Wa „verrigt worden, en vervolgens, als de akker nog we genoeg ‚geeft, het gezin kan doen beftaan, Als men het zo0 ver ge „bragt heeft, kan men het gezin op den akker overbrengt. ‚De grand van dien akker kan geen andere zijn, dan bó», broek- of duinegrond; want alle andete is belagen, eas bijzondere eigendom. Het heeft veel in, zoiken grond vracht- | baar te maken; en het eischt eene groote (om, voor cene talrijke Kolonie, woningen, gereed“chappen enz. aan te Cchafe fen. Het komt er dus op aan, al wat vereischt wordt zóó te vinden, dat de grond, met matigen arbeid, het noodi beftaan oplevere, en alle kosten kunnen beftreden worden. = Men moet dan eerst de armen (naar het ontwerp & Schrijvers), het bereiden van.vlas tot garen en linnen, afs. wol tot fajet, leeren, (dit zal minst aan den arbeid van % _deren fchaden, omdat er nog ZOO vele grove linneos ven buitenslands ‘komen) en het debiet yan het dus gewerkte moet verzekerd worden, door eene vrijwillige verbiodtenìs yan menfchenvrienden, om er jaarlijks eea klein gedeelte dat in elk huisgezin ligt verbruikt wordt, tegen zekeren prijs, van aan te nemen. Dit alzoo aangenomeve zal men 15 WO honderd duurder hebben, dan men 't koopen kan; en ds men dus voor f'ao:- neemt, doet men jaarlijks, ter begunĝi- ging der onderneming, een gefchenk van f 3:-; Cn als nea ‚ daar, in dea aanvang, nog f 3:- voor het leergeld bijdoet , „zullen 10,000 deeldemers am 100 huisgezinnen werk Yor Schaffen, ‘en dezelven cot de overbrenging op den VERHANDELING. 635 voorbereiden. kunnen. — Hiertoe zullen voor elk huisgezin irie morgen lands gevorderd worden, — twee, des noods, beurtelings te betelen, en één tot het aanleggen van een (parrebosch, om daaruit voor het-opkomend geflacht, als het groot zal geworden zijn, een uitzet te vinden, en het in de maatfchappij terug te voeren, — Eene woning voor elk huisgezin kan. van f 300:- tot f $oo:- kosten, en daarbij wordt voor elk nog f 1oo:- voor huisraad en gereedfchap gevorderd, — Tot vruchtbaarmaking van den grond wordt snest vereischt. Hierover weidt de Schrijver verbazend breed uit, Wij zeggen alleen, dat hij, tot vinding van dene zelven „ een middel aanwijst, gemakkelijker en onkostbaare der, dan meg ligtelijk zou vermoed hebben, en dat, zoo het al niet geheel genoegzaam ís, toch gewis eene der groot- Re zwarigheden tegen de onderneming voor het meerderdeel - opheft. — Mass vanwaar nu het:;geld te bekomen? Dit Schijnt den Schrijver, en ook ons, tot eene eerfte proef met ss of zoo huisgezinnen, geene groote zwarigheid in te hebe ben; dewijl daartoe maar f 50 of f 6o,000:» vereischt zou worden, en de sandeelen dus, vermoedelijk, niet groot zou- den behoeven te zijn. Bij mislukking zou dus het verlies gering zijn, en bij gelukking zou aan de deelhebbers behoor- lijke rente van bun voorfchot kunnen gegeven. tiging aan te vangen en te voltooljen, hoe tijd en arbeid te verdeelen, en wat eerst, wat daarna, wat laatst verrigt zou moeten worden, te bepalen, enz, enz. — dit wordt alles in bijzonderheden overwogen en uiteengezet, en daarmede deze verdienftelijke arbeid befloten. — Benen vitftekebden dank is men san deszetfs Vervaardiger fchuldig, die ondertusfchen in de gewigtige gevolgen, welken zijn arbeid reéds beeft, meer v&doening erlangt, dan de ‘beste dankbetuiging bem geven kan, Wij achten ons inmiddels verpligt, nog te be- 'tigten, ‘dat bet tot uitftekende aanprijzing, niet alleen van „dezen arbeid, maar van de gehecle onderneming, ftrekt, dat de ‘N 636 Je VAN DEN BOSCH, VERHANDELING. ‚de Heer VAN DEN BOSCH, gelijk hij ons berigt, ze geeds een wel hiet geheel onvruchtbaar, echter grootendeek onbebouwd ftuk gronds van eenige duizend morgens ter kni- tuur gêbragt, en ‘een aanzienlijk getal menfchen, voorbees gewend hunnen tijd zeer flecht te beftéden, tot den abeid opgeleid heeft, met dat gelukkig gevolg, dat -de grond, ne een achtjarig bezit, voor de achtdubbele waarde van des inkoopsprijs is verkocht. Welkén voorfpoed mag men ziet wachten van het nieuw ontwerp van zulken man, voors däar hij zelf tot de uitvoering daarvan de hand leest, es daar het ontwerp zelf, zoo als het nu voor elks oog boot- ligt, niets gewaagds behelst, en niets onuitwoerfijks zap bet gezond vèrftand ‚voorfteltt Wel moete het gelatiez! Ea de edele, ons in perfoou onbekende, man gedooee, dn wl hem, bij onzen dank voor zijnen arbeid, ook onze hulie, wegens zijne nederigheid zonder laagheid, openlijk aanbieden. Ondertusfchen hij heeft alleen gehandeld over de middelen tot: beftrijding en'vermindering van armoede, welke ter bè Schikking ftaan van bijzondere perfonen, Ochof eene be- kwame pen, uitgaande en zich grondende op sijwe beginfe. Jen, ook eens met zijne befcheidenheid en nederigheid, doch tevens met vrijmoedigheid, eene Verhandeling fehreve over dg middelen, welke, ten zelfden einde, ter befchikking fan van het Gouvernement; en ochof dan zulke Ver j ook hare gelukkige ¡gevolgen had! Wij zijn toch overmigd, dat hier veel, hetgeen te doen en te lateu-was, zoo z#f aan te wijzen. mennen Ontwerp tot verbetering van den toeftand der Noedlijdenden, Gevängenen, Bedelaars, enz. door midlet van den Lande bouw, nuttige verbeteringen in den IWatérfaat onzes Lands; waardeor jaarlijks de uitgaven van *s Lands fchatkist > 200 wel als de giften der Ingezetenen , aanmerkelijk kunnen ver- minderd, en tot betere doeleinden gebezigd worden. Te Am- flerdam, bij J. vin der Hey. 1818. In gr. 8ve. 36 Bh f :-8-: De heitt van dit boekje wordt beflagen door eene Inleiding, in welke ontwikkeld words, waaruit de toenemende armoede or- P ` ONTWERP. 68 mäer ofs ontftast, namelijk: 1. uit eene te groote en onevem 'edige bevolking op ééne plek gronds, a, uit het verminderen en e niet gaan van fabrijken door gebrek aan debiet, duurte der grondftoffen, invoeren der machinerie, oprigting van fabrijs ten in Amerika, affcheiding van de belangen van fabrijken en andel, en moeielijkheid voor deu fabrikant, om beleeningen e doen, 3. uit verval en verplaatfing van handel en zeê- vaart, en verlies van goede trouw. (Hier wordt opgefomd, waardoor de handel voorheen toenam en bloeide, en wara door hij thans vervallen is, hetgeen te fegt inzonderheid me- le wordt toegefchreven aan de fteeds toenemende vermeerde- ing van lasten, en de te hooge uitgaande. en inkomende reg- en, die den fluikhandel, die pest voor de zedelijkheid, wele te den handel in handen van fehurken brengt, doet geboren Worden, en waartegen een vrije handel, of portò franco, en eene vermeerdering van het Parentregt (I) wordt aangepre- zen.) 4. vit duurte ván levensmiddelen, 5. uit het vernietizer of ftilftaan der gilden, welke men, op een’ verbeterden voet, herftellen wil, ‘en 6. uit bet jaarlijks vrijlaten van gé- vángenen, tot wier verbetering niets gedaan is, en die, zona der beftaan, in de Zamenleving terugkomen. Men moest ze- delijkheid en atbeidzaamheid (algemeene nijverheid) trachten te bevorderen; dan kon een verlevendigde handel, meer dan mem van fabfijken verwachten kan, iets goeds uitwerken doch het voornaam herftel moet van den Landbouw komen, En nu volgt het Ontworp. Men neme, in aandeelen van f soó, in drie termijneh te betalen, een genoegzaam kapitaal op, dat in de drie eerfte jâren geene, in het vierde. twee, in het vijfde drié, in het zesde en ‘vetwólgens vier ten honderd rente geven zal, en waarvan, in het zevende-jáat, en vervolgens jaarlijks, bij lo-' ting, een twincigfte deel wordt afgelost, uit geprojeêtderde inkomften. Na legt men, op gekochte bebouwde: óf énbee: bouwde gronden, ‘eene Kolonie aan van vrije én onvrije Koe lonisten, waarvoor het beftuur enz., gedeeltelijk óp een’ mie litairen voet, ontworpen wordt , en waarondef, doot vliit en braafheid, de onvrije vrij, en de vrije en eerst behoeftige al.” lengs tot bezit en een onafhankelijk zelfbettaan komen kan, — De ondernemingen, ten nutte van den Waterftaat voorgedre. gen, zijn het droogmaken van het Haarlemmer Meer, hee maken eener doorgraving van bet fimalst gedeelte van Hol. BOEKDESCH. 1818, NO. 14. Te land, Es B ÔNTWERP. | land, tot verbetering van het IJ, het voorzien van Amie . | dam van zoet water, het verbeteren van deszelfs haven, ena. ~~ Geene onaanmerkelijke bijdrage tot aanwijzing, hoe men meent, det het groote doel, op den titel uitgedrukt, zoe hiet geheel, ten minie gedeeltelijk » Zou kunnes bereikt worden. Kerkklokstoonen. Heriuneringen uit het Loven van eenm ja gen Geestelijken. Uis hes Hoogduitsch van va. sTraUSL Mes een Voorberigt van W. A. OCEERSE. Te Amferden, Bij Je van der Hey. 1818. In gr. 8yo. KIV , 144 BA f1-16-: Wanneer er geen genot is dan vleefchelijk, gen don dan geld, en geene eer dan die in °t oog der wereld (chik tert, dan is hij „die het ambt van eenen Geestelijke bekeek, inzonderheid in onze dagen, en inzonderheid ouder de Pro- testanten, ten uiterfte arm en te beklagen! De wereid dekt er, inzonderheid thans, zoo overs on daarom is het goeste lijk ambt, in heer oog, geen begeerlijk voorwerp, Waanser het werk van den Geestelijke flechte een handwerk is, ea ale een bendwerk wordt uitgeoefend, dau heeft de wereld ge lijk, dat zij er zoo over denkt; eu den is de Godsdienst- leetaar wederom ongelukkig, en wel ongelukkig door eigen fchuld: want hij maakt zichzelven en zijn ambt verachtelijk; hij berooft het van de hellige glorie, en zich van het sse zielsgenot. Dat de H. bediening geheel ietn ouders is dan de wenn denz, en dan de geestelijke haudwerker er van waski, ig dic overheerlijk werkje worden gezien. Jn de form vn herinneringen, fchetst hier een jong Geestelike de voor- naam(te tooneelen en werkzaamheden in zijne awbtshediening , en wat zijn hart daarbij gevoelde; en zoo winden wij dan hier eene voorltelling van het waarschtig, heilig poetifche in het leven van den Godsdienstleersar,- van datgeen, wat, wanneer bij de regre Geestelijke is, zijn leven tot eenen bhe- mel maakt, en der wereld, voor zoo ver zij 't vatten kan of desrtoe de moeite doen wil, zijn werk uit een hooger ' oogpunt doet befchouwen, » Iet leven van eenen Geestelijke = dus begint de Schrij- t É. STR auss, KERERLORSTOONEM - €39 Schrijver zijne aanwijzing van den aard en het doel ven dit werkje — „is toch inderdaad een foonen, of een gelui dèr kerkkiok , eene roepítem in de gemeente, om zich tot den Zoon van God te verzamelen, die woorden des eeuwigen lë- Vens fpreekt. „ Kerkklokstoonen Hoodigen ter feêstviering. Zoo hebbeh deze verhalen alleen ten doel, befcheidenlijk en zonder eenige Ranmatiging uit te noodigen tot datgene, wat het geheele le- Yen tot een feest kan maken.” Het Voorberigt fpreekt van de Vertaalfter; en wij twijfé len dus niet, of Vrouwe A. KLEYN, geb. OCKERSE, Í$ deze Vertaslfter, hetwelk voot het werkje geene geringe aanbeveling, ís, Ons te tangeramer, daar het dezelve zoo ten - olie verdient. » In de meeste fiukjes zijn fpelingen” — zegt de Heer DCKERSE in het Voorberigt — „ op het rituéle en de plastfelijke gebruiken der Luther fche kerk in Duitschland, welke, hier te lande niet bij de Protestanten aangenomen, dezen eenigermste vreemd moeten voorkomen, en foms den zwakken zonden kunnen ergeren.” Dat de Vertaalfter deze &abfpelingen door noten heeft opgehelderd, is allezins vert- dienftelijk: maar dat zoodanig rizuee? zwakken zoude kunnen @rgeren, Zagen wij niet in, of het moesten van die foort van zwakken zijn, wien alles ergert, wat niet volgens hun- ne begrippen en manier van doen is ingerigt, wier zwakheid, mèt één woord, een bekrompene partijgeest is — en laten dezen het boekje vrijelijk uit de hand leggen, en zich vet- voegen, waar Zij braaf orthodoxie der letter, en de, mit of meer regtftreekfche, prediking, dat in hun midden toch ej- ' genlijk, ten aanzien vad leer en plegtigheid, het ware te huis is, kunnen genieten, — Geholpen doot de ophetderingen aan den voet der bladzijden, kan elke lezer zich gemakkelijk in eene Lutherfche kerk ín Duitschland onder de befchrevene plegtigheden verplaatfen, en dezelve met de meeste aandoe- ning in den geest bijwonen, gelijk Rec. door ondervinding aan zich en zijne huisgenooten weet. Ergerlijks is hier niets, dan voor den genen, die het er in legt. Denzuiken , die in,en hun, die buiten de geestelijke bedie- ning*zijn, prijzen wij alzoo gelijkelijk dit werkje, de vertge ling van welks tweede ftukje (ons in het Voorberigt be- Joofd , ingevalle dit eerfte bijval vinden mogt) wij met vere Tt 3 lan `. 6y. F. STRAUSS, KERKKLOESTOONEN, langen te gemoet zien, met warmte aan. Den eerften, org dat zij, des noodig, eenig inzigt mogen verkrijgen in de waardigheid van hun ambt, en kennis aan den rijkdom van zielsgenot, die aan eene waardige bediening van hetzelve ver- bonden is. En fchoon zij ook al denken mogten, dat hier toch flechts een idemil. hun ter befchouwivge voorgefteld zij, of zij ten minfte, geplaatst in min gevoel opwekkende omgevingen dan de jonge Geestelijke, die hier zijne herinne ringen geeft, niet zoo opgewonden konden zijn tot de heilie ge verrigtingen van hun ambt, bij hetwelk (gelijk ook de ‘Heer ockense in het Voorberigt aanmerkt) in ons land welligt al te weinig plegtigs heerscht, dat zij dan nier ver- geten, dat het eigenlijk heilige toch uit het heilig barte koe men moet, en dat, zonder gevoel van de hoogheid zijner bediening, de loonwerker nooit meer dan een loonwerker, “en dat wel een luije, wordt; terwijl, integendeel, de \ne wendig gezalfde ook in woestijnen het heiligdom te fich- ten weet, hetwelk hij ujt zijn hart òpbouwt. — Denge- nen, die buiten geestelijke bediening zijn, prijzen wij dit werkje aan, opdat zij eenigzins beter leeren denken over den door wereldzin en tijdsomftandigbeden vernederden faod des Godsdienstleersars, zien, wat, eigenlijk dé regte Gees- telijke is, en zich niet verder door hen, die dezen fand door eigen’ wereldzin onteeren, fen denzelven laten inne- men, noch bewegen om te loochenen, dat er Geestelijken zijn, die hooger zalving bezitten dan de beroepsbrief, die hun hunne inkomften aanwijst, en de klok, die hen roept io hunne ambtsverrigtingen, over wier moeijelijkheid zij genot klagen, Ons beftek verbiedt ons, een ftaalt paren dit, tot dat wij het tweede flukje zi maat vertrouwen ook, dat het werkje g gelee gen. Ware, pp het uitftekend fraaij op eeneù heuvel geplaatst, gelijk bl. 8 mie git het effect niet verminderd hebt meeg vporgrongs gehad, om partij van te wekken. N A - ` ‚ MIES BENNET, ROSAs . 64I Rofa, of de jonge Bedelaarfter. Naar het Engelsch van Mift BENNET. IV Deelen. Te Amflerdam, bij de Wed. H. van Kesteren en Zoon, 1816—17.' In gr. Bro, Te zamen 1338 BA f 12-:°:; Onder dezen gite! ontvangen wij, eene gefchiedenis, aan welke alleen de waarbeid ontbreekt, om een ontegenfpreke- Rijk bewijs te zijn, dat het adelijk bloed eene onbegrijpelijke kracht bezit, en, tegen alle waarfchijnlijkheid en bij de meest mugelijke verwaarloozing, waarborg is van innerlijke voortreffelijkheid, welke flechts naar gelegenheid wacht om te pralen met alles overtreffenden luister, De jonge bedes laacfter toch, in hare eertte jaren tot het bedelaars ambacht door een dronken wijf opgevoed, is naauwelijks uitwendig gereinigd en het voorwerp der weldadigheid van eenen edelen zonderlingen man, of, bij het bevallig uitwendig fchoon, ontwikkelt zich bij haar het meest beminnelijk en edel ka. rater, en eene vaardigheid in iedere wetenfchap en alies, wat de aanzienlijke maagd ten fieraad ftrekt, met eene zoo verbazende fnelbeid, als wij naauwelijks- vermoeden, dat binnen de grenzen der mogelijkheid „ligt. Ten aanzien vaa. dit wonderkind is dit echter het éénige. wonder niet; mer geheel hare gefchiedenis is eene saneenfchakeling van zelde zaamheden, van welke wel de eerfte is, dat de gezegde ede e man baar opneemt, en de Jaattte, dat het blijkt, aan hef einde des vierden deels (dit “fpreekt van zelve), dat deze baar petunrlijke vader is; terwijl zich het burgerlijk bloed mede niet verloochent bij het gemeene meisje, dat men haar ondergefchoven had, en ’ welk, als eene adelijke dame op- zevoed, echter, aleer bare gemeene afkomst nog blijkt, de selve openbaart door vlugt en huwelijk met eenen eerlijken andman. Het fpreekt van zelve, dat het onze verhevene choone aan: bewonderaars noch belagers, aan avoncuren noch eddingen ontbreekt, en dat het hare Jevensbefchrijffter bes \aagt, haar velerlei vernederingen , lotverwisfelingen, moeje. kheden, enz. enz. te doen ondergaan, te welken einde zij iaar in betrekkingen brengt met allerlei zedelijke wanfchep. els, die zich te haren koste te goed doen, en jammerlijk et vertrouwen misbruiken van haren, naar de Oost- Indiën 'ertrokkenen, verzorger, vooral gedurende den tijd, dat de. E33. ze’, t 649 MISS BENNET, ROSA, ze, door TIrPo sA1B gevangen gehouden, vijf jaren lang noch van kleederen, noch van nagels en baard verwisfeien kon. De gefchiedenis van dezen zonderlingen man is almede vol wonderen, tot dat hij eindelijk Rosa, zijne dochter, reeds door hare edele moeder herkend, en ook deze zijne “ beminde, lang verlorene gade, weder erlangt; zijnde het zijn geluk, dat hij nu van zijnen affchuw van menfchen ge nezen, en voor het genot van het hoogstmogelijk aardsch geluk vatbaar is geworden; hebbende hij, met ketenen sm den grond gehecht, en bij het groeljen zijner nagels, bj wippo sarn geleerd, zijne driften te beteugelen en zich zelven te overwinnen. De wonderlijke eù bewonderenswaat. dige bedelaarfter, nu echter geene bedelaarfter meer, huwt nu ook weldra met eenen fchatrijken Lord, Mog het voore werp harer liefde, gelijk zij, bij al hare donkerheid en in zijn oog vreemd bedrijf, het voorwerp zijner vereertag was, Deze echtgepoot, hoewel nimmer tot den bedelftaf verlaagd, had echter in zijn vroeger lot veel aan dat van Rosa gelijk, en lange jaren ook geen ander blijk zijner regten, dan bet adelijk bloed,:hetwelk zoo krachtig en voordeelig op zija geheel karakter, bij ieder lotgeval, werkte, : Dam, deze en een santal andere zeldzaamheden leze men in deze boekdeee in zelve; wij Onthouden ons opzettelijk van meerdere it lichting: terwijl het naïf en zonderling braaf karakter van JOHN, eenen regt getrouwen en waardigen knecht, ons bẸ de lezing veel vergoedde, : Wij weten niet, of wij deze en gene taalfout, en her se vigvuldig gebruik van den vierden u, aan den Vertaler of den Correcte tot fchrijven; ook ftootten wij nu en de, dat wij in het oorfpronkelijke Men moest dit zorgvuldiger vermijden, lek zoodanige voortbrengfels van vree: ple ke eeniglijk , volgens de eigene wo er, vervaardigd zijn voor den Boekverk isar- zeive, en de liefhebbers van Romans. Ven NATUUR- EN RERENKUNDIGE VERMAKELIJKERDEN, 643 Verzameling van Natuur- en Rekenkundige Vermakelijkheden, ` Met Figuren. Te Winfchoot, bij H. V. Huifingh. Zn 8ye. 108 Bi f :-15e: l. Die boekje prijst zich, behalve door den geringen prijs en bet min kostbare der gevorderde ingredienten, vooral ook daardoor 230, dat ket, den jeugdigen kunftenaar vormende, deszelfs opmerkzaamheid boeit, en vaardigheid in het bereke- nen aanbrengt; terwijl het, zonder den eerstbeginnenden af te fchrikken, hem begeerig maakt, om het Aas en wagrom wie te vinden door eigen nadenken, Onder de meer dan honderd bier opgegevene aardigheden, zijn de meesten bij- zonder gefchikt, om de jeugd in haren gezelligen kring en uren van nitfpanning aardig en leerzaam bezig te houden, en masr enkele kunstjes, die niets meer vorderen dan zekere handige gaauwigheid. Ziet hier iets van verfchillenden aard, aan ’t welk de jeugd beproeven kan, of haar dit boekje uit- lokt en bruikbaar is. „ De gorerBooM. Ontbind ééne once vitriool in acht on» cen heet water, en filtreer het vocht in eene flesch, dat dan ecne fchoone hemelsblaauwe kleur aanneemt. Voorts make men eepe foort van ftam met takjes uit ijzerdraad, en ome kleede daarvan het groogfte gedeelte met bruin was; sidus bereid, late men het in gezegde ontbinding hangen, en ftelle bet glas, na het eenige malen wél omgefchud te hebben, op eene afzonderlijke plaats; zoo zal men weldra zeer dui- delijk zien, dat er zich rondom de takjes van het boompje koperblaadjes aanzetten, die allengskeus in grootte toenemen, en eene zeer fchoone koperkleur hebben.” » MijnsrorraLIjK CHAMAELION. (KAMELEON?) Men laat cen deel fijn gepoederde bruinfteen, met drie deelen zuiver falpeter vermengd, in eenen (meltkroes bedekt, in het vuur, zoo lang. gloeijende fmelteu, tot dat het een dik zout worde. Om van bet ware tijdítip verzekerd te zijn, neemt men met een ijzerdraad een weinig van de maëfa uit den kroes, en werpt het in een kopje met water: Ziet men, dat zich dit zout ras met eene levendige donkergroene kleur oplost, zoo kan men het zout er uitnemen , in kleinepftukjes (laan, en in een wel- gefloten glas bewaren, Wanneer men nu eenige (lusjes, van de E44 ` NATUUR- EN RÈKENKUNDIGE VERMAKELIJKGEDEN, de grootte van eene erwt, van dit zout in e:nen kelk, ge. vuld met water, werpt; zoo zal men een overheerlijk ver. fchijnfel waarnemen. Eerst. zal zich de fchoonfte groene kleur in dit water uitbreiden, vervolgens zal deze kleur in violet verwisfelen, en eindelijk in een aangenaam rood ver- anderen.” | „ ÎRIEDERLEI STURKEN GELDS , DOOR DRIE PERSONEN GE- NOMEN. ZIJNDE, TE RADEN, WELKE EEN IEDER HEEFT.: Voor- onderfteld, dat de drie ftukken- gelds waren een Schelling, een zesthalf en een dubbeltje; nummer dezen in uwe ge- dachten met 1, 2, 3. Laten de drie perfonen zijn Arend, Jan en Pieter, welke gij in uwe gedachten onthoude met de jetters A, B en C. Laat de eerfte perfoon, of A, ber geral van zijn ftuk gelds met 2 vermenigvuldigen, de tweede, B, met 9, en de derde, C, met ro; laat hun deze àre producten te zamen optellen en u de fom daarvan zeggen; trek deze fom heimelijk af van 6o, en deel het verfchil door 8, het quotient hiervan zal u het getal of nummer van het ftuk gelds aanwijzen, hetwelk de eerfte, of Arend, genomen heeft, hetgeen er overblijft dat van den tweeden, Jan, en dat van den derden perfoon, of Pieter, lsat zich dan van zelf raden.” Eene volgende aanwijzing leert, hoe men dit met 4 per- fonen en 4 ftukken gelds even zeet doen kan. Dan laat med A met 2, B met 21, C met 35, en D met 26 vermenigrt:- digen, trekt die fom van 26d af,. eù het verfchil , door 4 gedeeld, geeft het genomene|daor A, bet overfchot, doof g gedeeld, geeft dat van B, welks overfchot C hebbes Li, terwijl dan, hetgeen D nam, geen raadfel meer is. „ Om, WANNEER IEMAND MET TWEE DOBBELSTEENEN HEEF: GEWORPEN: DE OOGEN VAN BEIDE TE RADEN, ZONDER DIË PE ZIEN, doe men bij de oogen desseeneu feens 5 tellen, en die fom nog met 5 vermenigvuldigen, Dat Wý verder tat Ait product addére de oogen des anderen fteens, en vraag hem dan, hoe groot het getal zij; trek daar af 25, ZOO blijven er nog twee talletters over, waarvan het eerfte getal zal aanwijzen de oogen van den eenen, en het andere dig vas den anderen fteen.” l Ter proeve zij dit genoeg. BOEKBESCHOUWING. Kerkelijke Rede bij de bediening des H, Deops aan-den. tweeden Zoon van Z. K. H. den Heere Prinfe yan: Oranje enz. enz., o4 Aug. 1818, door Li je DERS MOUT, Buitengewonen Hofprediker van Z. M. en - Predikant in ’s Gravenhage, Aldaar, bij de Erve ` J- TFhierrlj-en C. Menfing en Zoon, 1818. Zn gr. ’ 8yo. 9 Blf s-Ber © > i i Kerkelijke Redevoering bij. de opening van de algen - meene. Synode der Hervormde. Kerk in het Koning- rijk der Nederlanden, gehouden ón *s Gravenhage , 1 Julij 1818, door C. FRANSEN VAN ECK; © Hoogleeraar en Predikant te Deventer. Aldaar, _ bij L. A. Karfenbergh. 1818. In gr. 8vo, 47 Bi. ‘frerres Een drietal Voorlezingen , over. Natuur Zedekendige ‘Onderwerpen, Door J. A. UILKEN S A L.M., ` Phil. Dr. enz. en Hoogleeraar te Groningen, « Al- ` daar, bij J. Oomkens. 11818. In gr. 8vo. 76 BI. - f :-16-: ` Lofrede op PIETER VAN BRAAM, tkitgefproken _ door EWALDUS KIST, Te Dordrecht, bij Blusfé -en van Braam. 1818. Zn gr. 8v0. 1 35 Bl, f aaqest „Redevoering van JOANNES MATHIAS SCHRANT, over het beoefenenswaardige. der Nederlandfche Tale, zoo om haar zelve, als om hare voortbrengfélen. Gehouden, ter aanvaarding van het Hoogleeraarambt in de Nederl. Taal- en Letterkunde te Gend ,'3 _ Jan. 1818, Aldaar, bij J.N. Houdin. 1818. Ju gr. 8vo. 92 BĲ, | Y ï kunnen niet nalaten, deze vijf ftukken , geliik NOEKBRSCH, 1818, NO. 15. Vy ze 646 “GBLBGBNELIDS -LEBRREDENEN ze anste gagen in landen komen , eok<te zamen, one der één hoofd, in ons Maandwerk te doen optreden, Het is waar, derzelver inhoud is geheel verfchillend ; . maar het zijn toeh allen oorfpronkelijke , Nederlandfche voortbrengfeis , allen voortreffelijke flukken, allen het werk van Lieeraars des Chbgistendoams. Dese eenheid in verfcheidenheid is het juist, die ons zeer opmerkelijk vaarkomt; mmers, zij daet-ons den gunftigen roeland onzer letterkunde keanen , doet ons zien , dat de Legre - aars van onzen tijd ook iets anders kunnen „dan gewa. ne predikatiën maken , (van welke er trouwens niet ééne onger is) en verhoogt onsen eerbied voor hunnen fand , die famtijds doer waanwijse ketweters als een domper , in plaats van lamp, woor het menfshelijk vezltand is befchouwd. Wij beginnen met het werk vanden HeerpERMOUT, waarin alles gevonden wordt, wat bij de aangeduide plegtigheid, vooral door zijn Eerw., maar ook door ’s mans grijzen ambtgenoot , die den eigenlijken doop ver» rigtte, ja door de gemeente , gefproken , gebeden en gezongen is. De tekst is.1 Kron. XVII: ay. Het heef? u (God) beliefd te zegenen het huis van uwen kok enz. en wil de Leergar dien dag aangemerkt hebben, als eene zigtbare próef van Gods goedheid jegens bet Koninklijk huis — als eene aanleiding tot regtmatige blijdchap- voor. de Negerland(che gagie „an ale een vaat teeken van gelyk en zegen voor. den jogggehoren Prins van Oranje. Ons jn het hoofd gezet , hebbende, gen voorbeeld te zullen aantreffen, hoe de kinderdoop , als eene afzonderlijke plegtigheid , regt Matig en arudoch-e ljk kan bediend worden, vonden wij ons een weinig te deur gefkeld. „Het grootfte geel der leesggde is aan bij- zondere aanfpraken toegewijd, die, hoe {choom opk, ‚ons min behaggden in de gewijde plaat{e-der gemeen- Schappelijke aanbidding, bij een gedsdienftig , Christe- lijk feest „waar alle onderfcheid tusfchen grooten en gee ringen zoo veel mogelijk behoort wèg te fmeltèn in de Éénige, hooge betrekking van kinderen Gods. De, ecb- ËN REDEVOERINGEN, 89 eëhtef, adu den Vader, onzen geliefden Kroonprins, den naasten den eigenlijken betrokkenen in deze zaak, is regt doelmatig, welfprekend. en ftiehtelijk: Wij kuna pen den lust naauwelijks weerftaan, om háar geheel af te fchrijven, Dan, zie hier het laatfte gedeelte! „Er is, Gij weet het, GELIËFDR PRINS! eene One fterfolijkheld, die met de eeuwen der wereld niet eine digt} eene onfterfelijkheid van hooger wadrde, dan Helden-eer en Vorften- grootheid s ‘eene onftetfelijks heid, welke men bereikt door geloof en godsvrucht; aan de hand van onzen grooten Leidsman Christus, en eeuwig geniet in het zalig Rijk van God. Voor dat Rijk zjn uwe Kinderen, is ook de Zoon gewotinef , welken Gij op dit oogeriblik Gode komt heiligen. In dat Rött zullen’ uwe Kinderen; met U, groot, onfterfeliik èn heerlijk zijn, wanneer zij, door uw voorbeeld verlicht en onderwezen, het pad van Christelijke braafheid en deugd betreden hebben. Zulk een voorbeeld — wint wi zien U gereed, om het aan God te beloven — wilt Gij Hun geven; de Heer in den hemel zal het begunitigen door zijne genade, en beloonen doer zijnen zegen tot in eeuwigheid ! ” / Het (tuk van Prof. Het is waar, wat de man zegt: men moge den kert- gang aangenaam maken en het gevoel opwekken, de hartstogten in werking brengen ; wanneer. zulks niet op de:regte wijze gelchiede , het hart er door geheiligd, de wandel er door verbeterd worde, dan bedek bS , niets, Leeraren en leeken mogen dit, ook bune We trekking tot eigenlijke. plegtigheid en beelden in des = Godsdienst, wel ter harte. nemen. Bij al de eenvoudig- heid van onzen eerdienst, wordt het f£hoone, op ze- kere plaatfen en onder zekere menf{chen ‚mischien reeds maar al te:veel gezocht en gevierd, in hetgeen ter fich- tingis beftemd. Dan, dit zij gezegd, behoudens al hetgeen de Heer vAN ECK, ter aanprijzing van ware welfprekendheid op den kanfel, in het vervolg voor- brengt. -Wij moeten hem in alles volkomen regt ge veng fchaon zijne redenen, omtrent gevoel en verftaod in den, Godsdienst, door fommigen welligt op eene wi Ze zuilen. worden verffaan en tot eene hoogte gedre are ; | ' va, EN REDEVOERINGEN. `> 649 veh, in ne voordeel des eerstgenoemden , -dat ` wij het niet gaarne onderfchreven, Hetgeen wij de toepasfing genoemd hebben , betoogt , ` dat wij ons over de eenvoudigheid van het Christendom niet te beklagen hebben, en dat men dus in de hervor- ming van den eerdienst in de Nederlandfche kerk met gematigdheid moet te.werk gaan. Het eene eindigt in eene aanfpraak aan den Directeur-generaal en Secretaris- advifeur , het andere aan de ambtgenooten enz. 3 beide zoo wél gekozen, zoo vele blijken van opregtheid en har- telijke welmeenendheid dragende „ dat men den man zel- ven moet lief krijgen. Waarlijk! vAN EER mag een fieraad van zijnen ftand heeten. Zijhe taat is voortref= felijk. Mogt het Deventersch Athené toch regt bloei- jen, opdat vele VAN ECKS de Christenheid in dit land nog lange ffichten ! Wij geven wederom een proefje, = „ Indien er aan mijne overtuiging, dat de ware belangen ° van. het Chris- tendom door het uiterlijk gelaat van den Eerdienst geens- zins bevorderd worden, iets mogt ontbreken , dezelve Z zoude voltooid worden door het ongunitig getuigenis,. hetwelk de kerkelijke gefchiedenis daaromtrent aflegt. Voor eenen ieder namelijk, die in dezelve geen vreem- deling is, behoeft het geen breedvoerig betoog , dat de eeuwen van het uiterlijk gelaat, in geenen deele, de _gelukkigfte eeuwen voor het reine Christendom geweest zijn; ja, dat de vervallen ftaat van het laat{te in even- redighgid ftond met den luister van het eerfte. — In die dagen, waarin de belijders van Jezus, zonder eige= ne heiligdommen te bezitten ‚ volhardden in de gemeen- fchap en in de gebeden, waarin zij, van huis tot huis brood brekende, zamen aten met verheuging en fen- voudigheid des harten, in die zelfde dagen volhardden zij ook in de leer der Apostelen, prezen God, hadden gunst bij het ganfche volk; en der menigte van dege- nen, die geloofden, was één hart en ééne ziel, — Door den overgang van KONSTANTIJN tot het Christen- dom, werd de Christelijke Kerk van de wankelende de „Vvg3 ge. 6m © GELECENHEIDS- LEBAREDENEN gevestigde, van de onderliggende de heerfohéndt, Zy nu zag men ook de Oosterfche praal, bij het toenemend verval van den ‘ouden waren fmaak, aan Grieken en Romeinen geliefkoosd geworden, zich met den Chrise telijken Berdienst op allerlei wijzen vereenigen. De Kéi- zer meende zijnen ijver vaor zijnen nieuwen Godsdienst niec beter aan den dag te kunnen leggen, dan door ker- ken te bouwen, en aan dezelve de kostbaarfte fiersden van zilver en goud, yan marmer en edele gefteenten, met kwistigen rijkdom te befteden „” enz. De Voorlezingen van den Heer u ir KB N $ mogen geene van allen voor den druk beftemd zijn geweest, zij zijn denzelven , zonder uitzondering , wel waardig, De eer- fte handelt over de betrekking der natuurkunde tot `s menfchen zedelijken aanleg , en blijkt eene feestrede te zijn,in het Groningsch natuur- en {cheikundig Genoot- fchap gehouden, bij ‘gelegenheid van het laatfte eeùw- feest der Akademie. Wij hebben het ftuk met bijzonder genoegen gelezgn s zoo zelfs, dat deze eerstgeborene _ der drie ons toefcheen geenszins te wijken voor een der anderen 3 fchoon het jongfte kind, gelijk zoo dikwijls, het ‘meest geliefde, bij het hoorend publiek , fchijnt ge weest te zijn. Het valt niet gemakkelijk, den inhoud en gang zoo kort op te geven ,als ons beftek zulksrot dert. — De natuur is gefchikt, om het verftand, wit- lokkepd en dringend , te ontwikkelen; — zij doet, bj haar onderzoek , onzen geest teffens zijne grootheid en geringheid befeffen; — hare kennis leidt tot ftandvaó» tigheid — tot godsdienftig gevoel. Deze zijn zoo al de hoofdtrekken, die met eene vaste hand getrokken, en aangevuld en opgehelderd worden op eene 200 aange name als doelmatige wijze, De meer en min bekende voorbeelden inzonderheid, in het eerfte en tuimfte ftuk aangevoerd, verlevendigen ongemeen, En het geheel loopt zeer gepast af in eene hulde aan den landbouw, die met de aanneming van twee verdienftelijke boeren, tot hongraire leden, gindigt, 's Mana tweede da eene levensichets: van GEER? REI EN REDEVOERINGEË. ' Özr REINDERS, in hetzelfde Genootfehiap geliouden. De overledene, namelijk, was een der twee verdienftelijke landbouwers, ftraks vermeld; en gelijk in: andere ge- leerde inrigtingen, meer of min uitvoerig, tot lof van: oùtvalflen medeärbeiders pleegt gefprokern te worden. 