VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
wel in bedenking willen geven , of de overbrenging van MELCHIZEDEK’s voorbeeld, als Koning en Pries- ter, (gelijk hij eerst gefchetst wordt) op een’ Christelijk” - huisvader niet wat al te ver gezocht en gedrongen is: maar over het aanvoeren van vaderlandfche voorbeelden van zulke huisvaders behoeft de Prediker, naar Rec’. oordeel , die zelfverdediging niet, welke hij, in de Op- dragt aan zijnen Vriend, met zoo veel zorgvuldigheid en befcheidenheid geeft: bij wijze en fpaayzame aanwending, zou er van voorbeelden uit de dusgenoémde ongewijde Gefchiedenis door Kanfelredenaars welligt nog meer partij te trekken zijn, dan er doorgaans gedaan wordt. Het gezegde moge genoeg zijn, om Rec! belangftel- ling in deze Leerredenen te bewijzen, den geëerden Schrijver daarvoor dank te betuigen, en dezelve ook als nuttige godsdienftige lectuur aan te prijzen. Tweetal Leerredenen ter gelegenheid der Gèdachtenis- viering van het eerfte Eeuwgetijde der Doopsgezinde’ Kweekfchool , den 6 December 1835 uitgefproken door AE, DOIJER ¿n je BOEKE, Leeraren bij de Veree- nigde Doopsgezinde Gemeente te Amfterdam. Te Amfterdam , bij J. Müller en C°. 1836. In gr. 8yo. VIII en 56 BI. f :- 80. Hea honderdjarig beftaan van de Kweekfchool der Doopsgezinden, ter opleiding van bekwame Leeraren, was eene gebeurtenis van te veel gewigts, om niet dank- baar herdacht te worden door al de Gemeenten van die geloofsbelijdenis , welke aan dezelve onderfteuning , ken- nis, bloei en’ welvaart te danken hebben, en trof juist te zamen met het derde Eeuwgetijde van MENNO’s uit- 190 - A. DOIJER EN Jj. BOEKE gang uit de Roomíche Kerk en het bijkans vijfentwin= tigjarig beftaan van die School, als Semiparium der ge- heele Doopsgezinde Societeit. Beftuurderen van dezelve kwamen op het voor die Gemeente, welke op eenvoud en nederigheid nog altijd boven andere fchijnt prijs te ftel- len , hoogstgelukkige en volkomen gepaste denkbeeld om de viering dier gewigtige gebeurtenis niet als een Akademisch Feest te, behandelen, maar, de iprigting ter vorming van Evangeliedienaren op den voorgrond, ftellen- de, dezelve te maken tot eene godsdienftige en Gemeen- telijke Feestviering, waaraan door al de afzonderlijke Gemeenten op den 6 December des afgeloopen jaars vol- daan werd, en ook het tweetal Leerredenen, dat wij aankondigen , zijn beftaan te danken. heeft. Na eene korte inleiding, werd het gefchiedkundige gedeelte door den oudften der Leeraren behandeld , naar aanleiding van 2 Timoth, II: 2, waaruit hij betoagde : l. dat de behoefte van het Leeraarsambt in de Christe- lijke Kerk van de vroegfte tijden af is erkend; 2. op welk eene wijze aan die behoefte te allen tijde is wol- daan; 3. hoe de Doopsgezinden in ons Vaderland in die behoefte hebben voorzien; fluitende 4. met opwekkin- gen en wenfchen ter gelegenheid dienende. Het geheele vrij uitvoerige ftuk draagt blijken van bedaarde degelijk- heid en ernst, die den waardigen man tot eere verftrekt. Bij het eigenaardig drooge eener historifche behandeling , vonden wij, in weerwil van den zuiveren ftijl, er echter niet dien gloed en die verheffing, niet dat toepastfelijke „voor leven en wandel in, dat wij vóór alles in elke Leer- rede als vereischte vorderen, waardoor wij deze Redevoe- ring in gemoede niet anders dan eene Kerkelijke Feestrede kunnen noemen , die het verftand bevredigt, maar waarbij het hart alleen door het gebed wordt opgewekt; welk gebed wij om die reden wel gewenscht hadden hier aan te treffen. Hoe verfchillend zijn de gaven verdeeld! dachten wij na de lezing van het tweede ftuk, hetwelk, na eene doel treffende vooraffpraak , 2 Timoth. h: 3%. , 5—7 tot tekst heeft, en, ma eene keurige kritifche toelichting, zich TWEETAL LEERREDENEN. 19l in drie deelen fplitst: Ll. dat de Doopsgezinden voor het behoud van het Christelijk geloof hunner voorvade- ren God kunnen en moeten danken; 2, opwekking , om de voorregten, in en met dat geloof verkregen , te waar- deren en te handhaven, en 3. nadere opwekking en aan- drang, door heenwijzing op den aard en de ftrekking van den geest, met dat geloof verbonden, Nooit vond wel de fpreuk , dat Leerredenen gehoord en niet gelezen moeten worden „ bij ons krachtiger wederfpraak, dan door de lectyur van dit ftuk, dat in fikfche en voorzigtige be- handeling uitmunt , ftout gefteld is, waar het pas geeft, en, in den warmften toon volgehouden , tot ftichting , opwekking en vermaning van den Christelijken toehoorder onmisbaar moet bijdragen, De ruimte verbjedt ons, zulks door aanhalingen te ftaven; liever geven wij een gedeelte van het {lot der yoortreffelijke Leerrede : „Doch ook in het ijveren voor de waarheid , en het voorftaan onzer overtuiging, befture ons die wijze en zachte ge- matigdheid, die de vrucht en de gezellin der ware liefde is, en de werking van Gods Geest kenmerkt. Die ge- matigdheid (waarom zouden wij de waarheid ontvein- zen ?) kenmerkte niet evenzeer , noch altijd, onze Voor- vaderen ; getuigen de droevige oneenigheden en fcheu- ringen, welke hunne anders zoo fchoone: gefchiede- nis droevig ontfieren. Dat zij dan hierin niet tot na- volging, maar tot ernítige waarfchuwing ons ftrek- ken! Daartoe mag ik ook met groot vertrouwen U ver- manen; want, Gode zij dank! de dwaling der Vaderen was het nageflacht ten waarfchuwend baken, dat het ge= vaar hun deed ontwijken. Gode zij dank! alle breuken, door een’ driftigen en onberaden ijver veroorzaakt, zijn in den loop der tijden, door voorzigtige wijsheid en liefderijke toegevendheid en verdraagzaamheid, geheeld geworden ; de partijnamen zijn verdwenen, of hebben hunne beteekenis verloren, en de Nederlandfche Doops- gezinden {taan daar, in den fchoonen bloei van inwen- digen vrede, aan elkander verbonden, niet door uitwen- dige banden, maar door eenheid des geestes, in broe- 192A.DOIJER EN J. BOE KE,TWEETAL LEERREDENEN e derlijke liefde. m de gelijkheid van het onderwerp laat Recenfent de- ze preek op de twee bovenftaande volgen. Het Voor- berigt geeft reden van de uitgave. Dit welgefteld woord getuigt evenzeer van befcheidene vrijmoedigheid , als van Christelijke verdraagzaamheid. Naar aanleiding, niet naar in- houd, van Galaten V: 1 , bepaalt de Eerw. VAN PESCH, I. wat wij door Christelijke vrijheid te verftaan hebben 5 hij wijst II. aan, hoe het Doopsgezinde Kerkgencot- fchap zich kenmerkt door het ftreven naar deze Christe- lijke vrijheid, en wekt III. op, om den geest, welke die Gemeenfchap kenfchetst, te handhaven. Deze loop van gedachten mag op zichzelf allezins geleidelijk genoemd A. Je VAN PESCH, GELEGENHEIDSREDE. 193 worden, en wij hebben er niets ep aan te merken. Minder bevalt ons de ontwikkeling, vooral van het eerfte deel, waarin de aanwijzing, ontvouwing en voorftelling van de vrijheid, die in den tekst door p a uL us bedoeld wordt, ontbreekt. Wij ontvangen , in plaats daarvan , een betoog over „ vrijheid van wil, ook wel (zegt VAN PESCH) zedelijke vrijheid genoemd,” (!) en eene befchrijving van Christelijke vrijheid, die echter meer het negatieve, dan het pofitieve omvat. Dit gebrek is, naar ons oordeel, daaraan toe te fchrijven , dat men hier alle tekstverklaring mist, waardoor de gelegenheid afge= fneden is, om in den diepen zin van den tekst behoor- ljk in te dringen. In het tweede deel, dat zeer veel goeds bevat, en bewijst, dat vAN prsCH zijne _Kerkgemeente kent, heeft hij, naar ons inzien, zich al te zeer laten vervoeren door de zucht, om het denkbeeld van vrijheid vast te houden en overal te doen uitkomen. Die vrijheid vertoont zich, volgens den Schrij- ver, 1) in het onderling verband der Gemeenten , 2) in de Voorgangers in leer en wandel, 3) in de afzonder- lijke Leden, en 4) in de Aankomelingen bij het Genoot- fchap. Het derde deel heeft ons het meest voldaan. Het- zelve {trekt , om de Gemeente op te wekken, de belang- telling in haar Kerkgenootfchap bij voortduring te open- baren, en de vrijheid binnen de grenzen, door JEZUS aangewezen , te beperken. Het geheele ftuk is met keu- righeid en warmte gefteld. Tot eene proef van geest en ftijl, kiezen wij eene plaats uit de inleiding en het flot van de preek : „ Meent niet, dat ik in eene vergelijking der ver- fchillende Kerkgenootfchappen wensch te treden. vrijheid zich in ons midden op de volkomenfte wijze heeft ontwikkeld, ook dan behoorden wij te bedenken , dat het onze overtuiging is. Ik zoude bovendien vree- zen, een partijdig oordeel te vellen over andere eerwaar- dige Inrigtingen. En wat mij hier van het grootfte ge- wigt fchijnt, is de waarheid, dat elk Christelijk Ge- 19% o AJ. VAN PESCH nootfchap nimmer door «de gebreken van gelijkfoortige Inftellingen , maar door voortreffelijkheid van eigene wer- king moet uitmunten. Het kan iemand wel tot eer ge- rekend worden , wanneer hij de onvolkomenheid, die an- deren aankleeft, weet te vermijden; maar bezit hij in- derdaad waarde, dan is geene vergelijking met meer of minder gebrekkigen noodzakelijk, om de uitnemendheid zijner hoedanigheden aan het licht te brengen. Op de- zelfde wijze is het met onze Kerkgemeenfchap gelegen. Verdient zij onze belangftelling , dan mag het haar aan geene eigene waarde ontbreken. Doch moet deze haar toegefchreven worden, en mag men beweren , dat zij aan het oogmerk van den gezegenden Verlosfer beantwoordt , dan zal zij met regt onze volledige vreugde uitmaken. Het is daarom, dat ik zelfs niet gewagen zal van de gevoelens, in andere Afdeclingen van je zus’ Kerk op aarde gekoesterd. Het moet ons genoeg zijn, dat in ons midden de vrijheid van cnrtrtsrTus gevonden wordt. Willen wij daarenboven het oog naar elders rigten, zoo moet dit gefchieden met het doel, om ons te verheugen „ dat onder de met ons verbroederde Christenbelijders zoo velen, fchoon op hunne wijze, naar de vrijheid trachten, waartoe allen door jezus CHRISTUS geroepen zijn.” Bl. 7 en 8. — „ Men heeft in den laatften tijd op bit- teren toon durven vragen, of de Doop der Bejaarden „ en derhalve geheel het Doopsgezind Kerkgenootfchap, als - hetwelk voor een groot deel door dien Doop vertegen- woordigd wordt, zoo veel voortreffelijker Christenen te voorfchijn brengt?.... Indien op deze vraag een ont- kennend antwoord volgt, zoo is er eene zware befchul- diging ingebragt tegen u, Doopsgezinden! Aan uwe Va- - deren kon dergelijk een gezegde niet voorgeworpen wor- den. Het woord in hunnen. mond was waarheid, en hun wandel was onberispelijk , ten minfte voor de menfchen, en, gelijk wij hopen, ook voor God. Daarom waren zij boven anderen geacht wegens hunne vroomheid , en ge- noten alom een onbeperkt vertrouwen. Op hen moet ik u wijzen in deze ure; op hen, die, ter behoudenis der GELEGENHEIDSREDE. 195 godsvrucht, zich banden konden aanleggen , die hun in alle andere betrekkingen hatelijk waren. Volgt hen na, en maakt geen misbruik van de u verleende zegeningen, opdat om uwenwille geene fmaadredenen worden uitge- fproken tegen het Genootfchap , hetwelk gij liefhebt 1” Bl. 30 en 31. Het Leven van jezus., Een Nederlandsch Hand- Schrift uit de dertiende Eeuw. Met taalkundige Aan- teekeningen, voor het eerst, uitgegeven door G. j. MEIJER, Hoogleeraar te Groningen. Te Gronin- gen, bij J. Oomkens. 1835. In gr. 8vo. XXIV; 431 bl. f 4-80. He Handfchrift van bovenftaand werk , afkomftig uit de oude Abdij van Sint Truien , en ontwijfelbaar een opftel uit de dertiende eeuw, werd den Hoogleeraar MEIJER, ten jare 1828, toen hij nog aan de Hooge- fehool te Leuven onderwijs gaf, overhandigd Het werk is, behalve eene voorafgaande Inleiding des Schrijvers , in korte Kapittelen verdeeld , en loopt tot bl. 246. Dan volgt de inhoudsopgaaf tot bl. 271. Daarna vindt men de Aanteekeningen des Uitgevers , waarin, van de Inlei- ding af en voorts alle Kapittelen door , naar volgorde dier Hoofdftukken , de minst verftaanbare uitdrukkingen wor- den opgehelderd; terwijl een Register van woorden en fpreekwijzen , van bl. 399 tot het einde des boeks, naar alphabetifche orde , da verouderde woorden en fpreekwij- zen aanduidt en verklaart, met verwijzing naar de plaat- fen in het werk, waar zij voorkomen. Zeer veel vlijt, oordeel en kunde heeft de Hoogleeraar aan zijnen arbeid befteed. Gaarne willen wij erkennen, dat hier en, daar , gelijk in den Kwnst- en Letterbode wordt aangetoond , iets nog beter kon zijn toegelicht , en dat b. v. ovarhoer — blijkbaar overf/pel, kefsdom daarentegen ontucht in het algemeen bij onzen Schrijver beteekent, fchoon Prof, MEIJE R doorgaans het tegenovergeftelde zegt; maar wij 196 G.J. MEIJER, HET LEVEN VAN JEZUS. ftemmen denzelfden kundigen beoordeelaar in dat geachte blad ook toe, dat over het geheel de hooggeleerde Uitgever zijne taak voortreffelijk volbragt, en onze Taalkunde zoo wel, als de Gefchiedenis der Godgeleerde wetenfchap- pen, ja zelfs die van den gang der befchaving en ver- lichting in deze ftreken, met een’ wezenlijken fchat , door de mededeeling van dit Handfchrift, verrijkt. heeft. In de boekerijen van Godsdienstleeraars is dit werk dus gansch niet overtollig, en in die van beoefenaars der Ne- derlandfche Taal- en Letterkunde mag het niet ontbreken. hmmm Bijdrage tot de ontleedkundige Ziektekennis van F. s. ALEXANDER, Med. Doct, en Profesfor , Eerften Officier van Gezondheid bij het groot Rijks-llospitaal voor het Onderwijs, te Utrecht. Te Gorinchem, bij J. Noorduyn. 1835. In gr. 8yo. 38 b. Í, dit kleine werkje vindt men negèn onderfcheidene lijkopeningen , welke tot verfchillende belangrijke geval- len behooren. De voorafgaande Aistoriae morbi zijn veelal kort, omdat de lijders niet van den beginne af door den Heer ALE XANDER verpleegd werden. Gelijke geval- len, door vroegere Schrijvers vermeld, worden met be- knoptheid aangehaald; en deze bijdragen zullen onge- twijfeld door de Geneeskundigen met dankbaarheid aange- nomen worden. Het is echter veelligt jammer, dat zij niet in een Geneeskundig Tijdfchrift geplaatst zijn, ge- lijk vroegere waarnemingen van den Schrijver in de, zoo het fchijnt, thans geheel geftaakt zijnde Geneeskundige Bijdragen. Dergelijke kleine ftukjes toch gaan in ’t vervolg van tijd langzamerhand verloren en worden alzoo vergeten, De „drie eerfte waarnemingen hebben” betrekking op krankzinnigen. ALEXANDER vond bij allen eene on- gewone vasthechting der pia mater aan de oppervlakte der herfenen ; iets, hetgeen hij ook in het lijk eens krank- _zinnigen had opgemerkt, waarvan de opening befchreven is in de bovengemelde Geneeskundige Bijdragen, De r. S. ALEXANDER) BIJDRAGE. 197 vierde waarneming toonde, bij eenen aan longongefteld- heid overledenen man, eene met de ziekte wel in geen verband taande afwijking, die in het gemis van de reg- ter nier met de bijnier en den pisleider van die zijde be- Stond, waarbij de linker nier grooter was dan gewoonlijk. De vijfde waarneming betreft eene verouderde leveront- fteking , met beflotene verettering in de zelfftandigheid der lever; eene ziekte, die in Nieuw-Guiriee (hetwelk hier Zekerlijk onder den naam van Gwinee bedoeld wordt) reeds fchijnt begonnen te zijn. (Het jaar, waarin de zieke in behandeling te Utrecht kwam , ftaat niet ver- meld , en het is dus flechts bij gisfing, dat men het tijds- verloop tusfchen de ongefteldheid in September 1828 en het overlijden te Utrecht in Augustus op 11 maanden kan bepalen.) De zesde waarneming betreft een’ groo- ten etterzak in de linker kwab der lever; de zevende eene vergrooting van milt en lever, als waarfchijnlijk hebben- de bijgedragen tot den doodelijken uitgang eener long- ontfteking (de milt woog in dit lijk twee Nederl. ponden en drie oncen). De achtfte toonde in de ophooping van vet in de borst- en buikholte de waarfchijnlijke oorzaak van eenen onverwacihten en fpoedigen dood, De negende, ein- delijk, betreft eenen uit de darmbuis in de buikholte ge- raakten worm., (Ascaris lumbricoides) die neg voor een klein gedeelte uit de opening van het jejunium hing, waarin hij volkomen paste. Het moet worden opgemerkt , dat daar ter plaatfe het flijmvlies in een’ grooteren omtrek vernietigd was, en dat er ook bij het coecum eene darm- verzwering werd waargenomen. De geachte Schrijver fchijnt geneigd, de doorboring der darmbuis aan den worm toe te fchrijven , waarover veelligt fommigen an- ders zullen denken. = o o lm Allereerfte Beginfelen der Scheikunde. Eene Handlei- ding voor allen, die eene oppervlakkige kennis dezer wetenfchap wenfchen te verkrijgen. Door B. ME Y- LINK, Phil. nat. Doctor, Apotheker en Chemist te 198 B. MEYLINK Deyentêr. Ife Stuk. Te Deventer, bij A. J.van den Sigtenhorst. 1835. Zn kl. 8vó. 170 bl. f :-60. W anneer men den bloei eener wetenfchap ín ons va- derland moet afmeten faar het aantal der daarover uit- gegevene vertaalde en oorfpronkelijke Handboeken van grooteren en kleinefen omvang, dan bloeit thans hier te lande geene meer én algemeener , dan de Scheikunde. Ver- bazend is het aantal van werken over dit dèel dèr fa- tuurkundige wetenfchappén , welke in de laatfte twaalf jaren bij ons het licht zagen. Als een yademecum voor hen, die met eenê oppervlakkige kennis têvredên zijn , geeft Dr. MEVEINK dit werkje bij den grooten hoop toe: Dit ftùkjé taat doof eeh tweede gevolgd té wór- den; en daarmede zal het werk, blijkens hét Voorberigt , voltooid zijn. Wij verwachten echter, dat het dan eenig- zins lijviger zal zijn dan het eerfte, hetwelk flechts een klein gedeelte van het chémifche leerftelfel bevat. Het is in veertien Lesfen verdeeld , waarvan deze de opfchrif- ten zijn: I. Inleiding; H. over de natuurkundige eigen- fchappen der ligchamen; IH. over de benamingen in de Scheikunde , of de fcheikundige nomenclatuur; IV. over dè fcheikundige verwantfchap ; V. wetten, volgens welke de ligchatmen zieh onderling verbindèn == Aequïvalenten — Atomistifché theorie; VI. over de fcheïkundige bewer- kingen; VII. over dė hérkenmiddeten; VIII. ovér de watmiteftof 3 IX. owêr de lichtftof 3 X. over dé electrieke ftof , galvarifche {tof en magnêtifche ftof; XI. ovèr de daïtipkringslucht , de zuurftof en de ftikftof ; XII. over dé verbranding en dé adêmhaling; XIII. over de water- ftof; XIV. over het water. Achtef elké Tes Zijn körté vragen gevoegd, welke de hoofdzaken in het geheugen terugroepen en tot oefening van den leerling kunnen dienen. Een oordeel over het geheel kan eerst na voltooijing vân het werkje geveld worden. Over hét geheel bevat het veel bruikbaars , hoezeer er op enkelé zaken aânmer- kingei té maken zijn. Hèt is zeker èene vergisfing , Wan- neef wij op bl. 30 CiARaber Zwavèl-tpêede-kiikotydt zien ALLEREERSTE BEGINSELEN DER SCHEIKUNDE. 199 noefnen. Dat ér, zoo lang de levenskracht beftaat , nim- ntér eene fcheikundige verwantfchap plaats kan hebben , bl. 36, is een te algemeen gezegde, De beroemde natuur- kundige Eur ER wordt op bl. 102 tweemalen urireER genoemd, zoodat wij hier bijkans aan geene drukfout kunnen denken. Ook zijn de bepalingen , in dit boekje voorkomende , veelal gebrekkig. Van de galvanifche ftof fpreekt de Schrijver bl. 119 zoo, dat de lezer nu niet weet, of zij van electriciteit al dan niet onderfcheiden is. Hetgeen over de warmte bij de verbranding gezegd wordt, is geheel onvoldoende; ook kan men de zon, als men haar niet als een vuurbol befchouwt, toch niet wel voor eene bewoonbare planeet aanzien (bl. 91). Nog andere zaken, die wij bij het doorlezen opmerkten, - zouden wij kunnen vermelden, zoo wij niet verzuimd hadde dezelve op te teekenen. en en on OP Het Boek der Zoogdieren. Klasfe Mammalia (Dieren, die hunne jongen sogen). Met Afbeeldingen. Te Am- fierdam , bij Gebr. Diederichs. 1835: In kl, 8yo. 210 bl: f 1-40. Ü; boekje is voor kinderen gefchreven en bevat vele verhalen over de daarin vermelde Zoogdieren. De hout- fneeplaten zijn middelmatig; fommige figuren zijn geheel onbruikbaar , zoo als die van den luiaard. Bij de befchrijs ving der magen van de herkaauwende dieren hadden wij de gebruikelijke Nederduitfché namen verwacht , en eene eerdere uitvoerigheid werd hier tot duidelijkheid wel vereischt. Over het geheel zal de jeugd dit boekje lezen, zonder er denkelijk veel blijvend nut van te trekken; fnaâr tot vermakelijke uitfpanning ; en om al fpelende ten minfte met de namen der Zoogdieren bekend te wor-- den, kan het worden aanbevolen; Het Voorberigt meldt bns, dat het vertaald is, zonder op te geven, uit welke taal; de inhoud intúsfchén doet ons den Engelfchen oor- fprong vah het boekje kennen. Weldra zal het gevolgd i 200 HET BOEK DER ZOOGDIEREN, worden door dergelijke werkjes over de Vogelen, Vis- fchen en Infekten, die, blijkens een achteraan geplaatst berigt, bij de Uitgevers ter perfe zijn. i—mar -aa Etat de la Civilifation morale et religieufe des Grecs dans les fiècles heroïques , par P. VAN LIMBURG BROUWER. Tome II. Wervolg en flot van bl. 159.) D. oude Goden , althans vele der Titans, de Centima- nen, Cyklopen, Schikgodinnen, Furiën, SCYLLA, PAN enz., waren doorgaans afzigtig. Zou het onge- rijmd zijn te onderftellen, dat hiermede de wanorde van den Chaos , die onder de jongere Goden met eene /choone wereld (ubouos) werd afgewisfeld , bedoeld wordt ? Maar, hoezeer die Goden zelve doorgaans Modellen van fchoon- heid aan de fchilders en beeldhouwers opleverden, beant- woordden hunne zedelijke hoedanigheden daaraan in geenen deele. Men kent de wijze, hoe yurrirTeERr door het verdringen van zijnen vader aan het hemelgebied kwam. ‚ Men kent ook de buitenfporigheden van dezen jur 1- TER, die echter, ineen ander opzigt, weder het Model van een’ Griekfchen Koning was. Maar flerkte was toch het voornaamfte, waardoor hij boven de andere Goden uitmuntte. Dat alle Volken zulk eenen Opper- god hebben, zou dit niet een zwak overblijffel der al- oude overlevering zijn? Maar de zedelijke natuur van dien Oppergod maakt het fchadelijke der Afgoderij uit. Het komt ons voor, dat de overeenkomst met den Egyp- tifchen AMMON (die daarom ook immers dikwerf y u- PITER AMMON genoemd werd) onmiskenbaar is. Het Orakel van Dodona wordt door BROUWER hiertegen aangevoerd; maar was dit Orakel zelve, volgens H œŒ- RODOTUS, niet Egyptisch? Het is onzen Schrijver dan ook ten flotte niet mogelijk , alle overeenkomst de- zer twee Goden, AMMON en JUPITER ,teloochenen. P.VANLIMBURG BROUWER, ETAT DES GRECS. 201 De andere Goden en Godinnen waren even min voor- treffelijke zedelijke naturen als hun Gemaal en Vader. Juno was alles behalve beminnelijk: wraakzucht was haar hoofdkarakter. Zelfs onder de betere en mensch- lievende Godheden was APorro gansch niet vrij van vreefelijke en verwoestende drift. Zijne zuster DIANA was kuisch, maar onverbiddelijk en onverzoenlijk, gelijk menige oude Maagd onder de menfchen. MERCURIUS was een doortrapte , listige, diefachtige guit, maar daar- om ook infchikkelijk voor de gebreken van anderen , en tevens vlug en fchrander; in ’t kort, een volmaakte knecht op het tooneel, dien hij dan ook bij AMP H I- TR Yyo’s gade heerlijk wist voor te ftellen. Onze Schrij- ver , die Aporro als het beeld van een’ ouden Griek- fechen wijze befchouwt, zfet in MERCURIUS het Model van een welopgevoeden en volkomenen Griek (un jeune Grec bien éleyé et accompli en tout point). Veel eer voor de Grieken! Venus, — nu ja! wie kent vr- Nus niet? Mars was een volkomen woestaard , een bloeddorftig krijgsman, die daarom ook door de Goden als een helfche Geest gehaat en door de menfchen wei- nig geëerd werd; en wij zijn het met den Schrijver eens, dat deze verachting van den Oorlogsgod een bewijs is voor het zachtaardige en gevoelige karakter der Grieken, daar zij den oorlog als kunst, als middel ter verdediging, on- der het zinnebeeld van MINERVA, vereerden. Deze laatfte, benevens CERES, VESTA EN VULCANUS, behoorden tot de geheel weldadige Goden. Wij begrij- pen niet, waarom de Schrijver cERES niet uit Egypte wil afleiden. Schoon de Oudheid toch vrij algemeen den oorfprong van de dienst dier Godin uit Zgypte ver- meldt, en ook hij zulks in zekere mate erkennen moet , zoo wil hij echter de regtftreekfche komst derzelve uit Egypte niet erkennen , maar dezelve door de Pheniciërs laten invoeren. Omtrent vurcANus denkt de Schrij- ver, dat zijne dienst die van den ouden fchenker des vuurs en weldoener des menschdoms , die daarvoor ten BOEKBESCH. 1836. xo. 5. O 203 - P. VAN LIMBURG BROUWER Hove van jur ITE R in ongenade vervallen was, van P R O- MET HEUS, had vervangen. Hij houdt hem dus voor den Geest des Vuurs; maar, terwijl hij op bl. 30lproporus berispt, omdat hij VULCANUS in een’ mensch verandert, fpreekt hij op bl. 306 van de fuppofition abfurde, que te chaudronnierd'uomkre n'était pas un homme, mais le feu. Wat was hij dan? De gemeenfchap tusfchen den Egyptifchen God PHTHA, die toch overal bij HER O- porus VULCANUS heet, en den Griekfchen Vuur- god wordt door BROUWER erkend; en, daar de beel- den dier Egyptifche Godheid misvormd waren, zou van- daar ook de kreupele gang van VULKAAN tẹ verkla- ren zijn. Daarentegen twijfelt hij zeer aan de overeen- komst van MINERVA metde Zgypti/che Godin NEITH, yolgens CHAMPOLLION. Maar, fchoon wij hierin yan den geleerden Schrijver durven verfchillen , vinden wij deze twijfeling nog veel redelijker dan het denkbeeld van CREUZER, diede MINERVA der Grieken met de bloeddorftige pour GA der Indianen voor eenzelvig houdt (*). Deze laatfte vinden wij veeleer in de wree- de DIANA TAURIA weder, en gelooven, dat deze eerdienst over den Kaukafus en de Krim naar Gricken- Jand is gekomen. Omtrent VENUS wordt de gewone onderfcheiding tusfchen de aardfche en hemelfche v E- Nus geenszins erkend, en de dienst der laatfte inte- gendeel voor Oostersch zinnelijk , dus althans niet voor beter dan die der eerfte , verklaard. Ten aanzien van de s a cc HUS-dienst moeten wij geheel van onzen Schrij- verfchillen, Het is thans bekend, dat er in Indië een Diwa (God) NiscHI, naar de ftad Nifcha of Ni- fchadabara (Nachtftad) genoemd, een der vele namen van SCHIWA, beftaat. De befpottelijke fabel, dat BA C- cuus uit de dij (méros) van JUPITER tot rijpheid gekomen zou wezen, is eene verbastering van zijne op- voeding op den heiligen berg Merou, en de geheele (*) Zie CREUZER's Symbolik im „Auszuge von M OSER, S. bk5. ° a ETAT DES GRECS. 203 dienst der Godheid komt met de luidruchtige en buiten- fporige sc H1waA=-dienst overeen (*). Men weet, hoe buitenfporig de Togies in de optogten van het Goden- beeld zichzelven kwellen, even als de Menaden op de bergen de grootfte buitenfporigheden bedreven: de dienst van den Zingam komt met die van den Phallus en de andere fchandelijkheden overeen, die de BACCHU S- dienst in Griekenland lang tegenhielden , en dezelve in Rome ten ftrengite deden verbieden. Over de ontdekking der toekomst door de kunst der wig- chelaren, en de zorg der Goden voor de handhaving van het regt, wordt vervolgens gehandeld. Dit, zoo wel als de fchildering van de verftandelijke en zedelijke eigenfchappen der Goden, gefchiedt zeer onpartijdig : (Y) CREUZER von MOSER, S, 582. i (t) Bij de vermelding vau den Phenicifchen HERKULES of meLKARTH herinneren wij flechts de vrouw van ATH A- MAS, INO of MELICERTE, waarin deze naam ook duil- delijk ligt. | O2 204 P. VAN LIMBURG BROUWER men toont daarin zoo wel de kinderachtige en dwa- ze, als de verhevene voorftellingen aan, die de Grie- = „ken zich van hunne Godheden maakten. Somtijds ontdekt men daarin het karakter van groote kinderen 3 fomtijds de kiemen van het fchoonheidsgevoel. De ze- deloosheid der Goden wordt niet verbloemd , maar de mindere nadeelen, die daaruit voor het volk moesten voortfpruiten , aangetoond, doordien men zich deze Go- den wel fomtijds, maar niet doorgaans, ter navolging voorftelde. Ook gevoelden de Grieken zeer wel, dat hun- ne Goden zonder die trouweloosheden én ongeregtigheden volmaakter zouden geweest zijn. (Wij kunnen hier niet voorbij eene plaats op te merken, waar de Schrijver eene tegenftelling vindt, die wij er niet in opmerken; bl. 438: Quelle est la nation, où le Dieu du siel et de la terre ne redevient fouvent le Dieu D'ABRAHAM, D'ISAAC et de yacoB? Indien de God van Hemel en Aarde het noodig keurde, zich een’ tijdlang aan die vrome Aartsvaders en. hun kroost én °t bijzonder te openbaren , opdat niet alles op Aarde God werd, buiten Hemzelven, is dan deze neêrbuigende Vader, die met zijne kinderen ftamelt, daarom de God van Hemel en Aarde niet meer?) Het doùdenrijk was een vreugdelooze toeftand in het fchimmenrijk , zonder denkbeeld van belooning of ftraf , dan alleen de laatfte voor de meineedigen en groote zon- daars, die zich aansde Goden ze/ve vergrepen hadden. De denkbeelden over dat fchimmenrijk en de fchimmen ‘worden zeer goed ontwikkeld. Nogtans komt het ons te fterk voor, wanneer de Schrijver in Noot 29 op bl, 488 zegt: V aurait fallu prouver que les anciens Grecs favaient ce que c'était que âme, Zulke grove Materialisten waren de Grieken niet. Hunne béya, hoe- zeer dan ook niet. zoo zuiver geestelijk opgevat als onze ziel, bevatte toch ftellig het denkbeeld van perf/oonlijke voortduring na den dood beter, dan zulks in de hoog- verlichte Natuurphilofophie der tegenwoordige Duitfchers plaats heeft, waar hare vereeniging met het Abfolute ETAT DES GRECS. | 205 de vernietiging aller eigene bewustheid en perfoonlijk- heid influit. De twee laatíte Hoofdftukken bevatten de denkbeelden der menfchen omtrent de Goden, van hunne onvoor- deelige en voordeelige, althans onfchadelijke zijde be- fchouwd, en den invloed daarvan op de zedelijkheid. Het hoofddoel van de eerdienst der oude Grieken was het verwerven van gunften , dankbaarheid voor reeds ver- kregene weldaden, en het verlangen om den toorn der Godheid af te wenden. Daartoe dienden dan zuiveringen , offers, en zelfs menfchenoffers. Op bl. 531l vinden wij eene waarachtige fchets van het treurige en hopelooze der Griekfche Godenleer, die hemelsbreed verfchilt van het lagchende tafereel, dat sCHILLER ons, in zijne bijna godslasterlijke Götter Griechenlands, daarvan aan- biedt. Maar de menfchenoffers waren toch in Grieken- land zeldzamer en duurden er korter dan elders; reeds HERKULES zou die tot in Zra/ië toe hebben afgefchaft. (Naderhand vindt men wel rp HIGEN1A’s offer; doch dit was eene zeldzaamheid , eene uitzondering , even als dat van JEPHTHA.) Even onzijdig worden in het laatfte Hoofdftuk licht en fchaduw van de Griekfche Godenleer, in verband met de zedelijkheid , tegen elkan- der ‘over gefteld. Men verzwijgt geheel de noodlottige gevolgen van het voorbeeld zulker losbandige Godheden niet;- maar — de Griek had gelukkig eene andere zede- leer voor menfchen , dan voor zijne Goden. De eed werd door de Goden geftaafd; JUPITER, THEMIS, NEMESs1s handhaafden het regt; de Furiën ftraften den moordenaar, vooral den vader- of moedermoorder ; onverdraagzaamheid kon geene plaats hebben, en de lig- chamelijke volmaaktheid der Goden, zoo als zich de Grieken die voorftelden , had op fchilder- en beeldhouw- kunst den voordeeligften invloed. De Franfche ftijl van dit werk is wel niet fierlijk , Ciets, hetwelk hier ook minder vereischt werd) maar verftaanbaar en goed. Of echter crainte de Phomme... pour le pouvoir invifble de la divinité, op bl. 462, 206 P.VAN LIMBURG BROUWERsETAT DES GRECS- goed zij, durven wij niet beweren, Beter ware het „ zouden wij denken: Ja crainte du pouvoir invifible de la divinité, qui anime Phomme ignorant et fuperflitictsx. Met dit Deel heeft de Schrijver de Meldeneeuwen ten teinde gebragt. Dat wij de voortzetting van dit echt dege- lijke, zaakrijke werk , waarin de vlijt der oude Holland .` fche Geleerden zoo zigtbaar doorftraalt , hartelijk wen- fchen, zal na het gezegde wel noodeloos zijn te herinneren. nne hadi ader nnn a vn a S aaa NAPOLEON, én zijn leven, zijne bedrijven en lofwisfelin— gen, befchouwd als een werktuig in de hand der Goddelijke Voorzienigheid, volgens echte en fommige weinig bekende bronnen zamengefteld door G. ENGELBERTS GERRITS. II Deelen. Te Amflerdam, bij G. Portielje, 1835. In gr. Sro. 597 bl. f 5- 90. Over NAPOLBON is reeds veel, zeer veel gefchreven. Zekerlijk was veel daarvan het gewrocht van vleijerij of haat; doch in lateren tijd, nadat de hartstogten reeds aan- merkelijk waren bekoeld, heeft de beroemde WALTER scoTT ons een Leven medegedeeld, hetwelk, onzes in- ziens, door onpartijdigheid, gelijk door belangwekkende le- vendigheid, vitmunt. Eene nieuwe levensbefchrijving fcheen- dus overtollig te zijn. Maar in alle die Levens werd N A- POLEON meer als Regent, krijgsman en veroveraar, dan als mensch voorgefteld, De Heer ENGELBERTS GERRITS ‘heeft, in zijne naar evenredigheid kortere levensfchets , zich meer bepaald tot dit laatfte oogpunt. Dus beflaan ook de kindschbeid en de jongelingsjaren van zijnen held, gelijk des- zelfs leven in zijne ballingfchap, hier betrekkelijk meer plaats, dan in de gewone levensbefchrijvingen; terwijl de veldflagen en andere krijgsbecrijven flechts kort vermeld worden, en ENGELBERTS GERRITS in alle openbare verrigtingen flechts voornamelijk het oog op NAPOLEON als mensch heeft, Nogtans is het hem, naar ons oordeel, niet gelukt, dit zeer ingewikkelde , raadfelachtige karakter menschkundig te ontie- den. Weinig ook deelt hij ons mede van ’s mans gewoon huifelijk leven, gedurende zijne grootheid, Hij heeft zich “voornamelijk tot daadzaken, redenen en gedrukte aanfpraken G. ENGELBERTS GERRITS, NAPOLEON. 207 van NAPOLEON bepaald, en laat meestal den lezer zelf de flocfom opmaken. Het komt ons voor, dat hij het karakter van zijnen held te gunftig befchouwt, doordien hij meer zijne gezegden (die natuurlijk *’s mans verrigtingen op de voordee- ligfte wijze voordoen) dan zijne daden zelve in oogenfchouw neemt. Ook laat ons de Schrijver geheel onkundig, welke de echte en weinig bekende bronnen zijn, die hem tot de zamen- ftelling van dit werk, behalve de algemeen toegankelijke legerberigten, artikelen van dagbladen, en zoogenaamde ge- denkfchriften van NAPOLEON en zijne vertrouwelingen of ambcenaren, bebben gediend, Dit is een wezenlijk gebrek, en men weet nu niet, of de berigten, wier oorfprong men niet kent, al of nier den toets der waarheid kummen doorftaan; Het geheel vervalt in twee, wat den tijd betreft zeer on. gelijke, deelen; het eerfte de jeugd, opvoeding en de dagen des voorfpoeds van den man des noodlots, gelijk NAPOLEON zich zoo gaarne liet noemen; het andere zijnen zegenfpoed, te beginnen met den veldtogt naar Rusland in 1812, en ein- digende met *s mans dood in 1821, Men ziet dus, dat al- thans het vroegere gedeelte van zijne loopbaan zeer kort be- handeld is; te meer, wanneer men bedenkt, dat zijne optei= ding en jeugd, tot zijne aanftelling en eerfte krijgsverrigtin- gen bij Toulon in 1793, 59 bladzijden beflaan, Dat nogtans NAPOLEON verblijf op de krijgsfcholen te Briënne en te Parijs zoo uitvoerig befchreven is, keuren wij zeer goed, omdat dit ons toch eenige blikken in ’s mans karakter doet werpen, Aktijd fomber en in zichzelf gekeerd, nam de jonge NAPOLEON geen deel in de fpelen zijner jeugdige makkers „ maar altijd met gretigheid aan hunne complotten tegen de Meesters. Men noemde hem den Spartaam, Hooren wij, wat hij zelf daarvan zegt, Ie D. bl, 17: » Naarmate ik „ ouder werd, gevoelde ik in mij zelv’ eene ongemeene ver- „ andering. Van alle mijne ftudiën beviel mij flechts dat ge- „deelte, hetwelk mij de kunst leerde om het menschdom. „te verwoesten, en van alle onze fpelen flechts die, welke „ mij het afbeeldfel des krijgs voorfpiegelden. Het luidruch- „tig vreugdegejuich mijner makkers hinderde mij, en ik » zocht de fchuilplaacfen op, waar ik voor hunne uitbundige „ vermaken beveiligd was. Op zekeren dag op deze jonge „lieden verbitterd, die mij mijn norsch karakter verweten, „ En dreigden mij uit mijnen fchuilhoek te verdrijven, waarin „ik mij als in eene vesting verfchanst had, greep ik eenen 208 G. ENGELBERTS GERRITS verroesten degen, om mij daarmede te verdedigen. Toen ik dit wapen in de hand had, gevoelde ik eene onbekende woede in mij woelen; voor mijne verduisterde oogen fcheen hetzelve reeds met bloed geverwd te zijn , en in eene foort van uitzinnigheid verbeeldde ik mij, dat ik het herhaalde malen in de borst mijner aanvallers ftiet, Weldra hoorde ik het gerucht dezer vrolijke en onftuimige jeugd, en, zon- der af te wachten dat men mijne wijkplaats kwame fchen- „den, wierp ik mij als een onzinnige op de aanrukkende „ bende. Ik werd fpoedig ontwapend, en men liet mij in » Eene foort van gevoelloosheid alleen op den grond liggen,” Zulk een karakter moge zich door zuivere zeden en door gelukkige vlijt onderfcheiden, (gelijk met den jongen Nar o- LEON het geval was) beminnelijk was het toch zekerlijk piet, en men zag daarin reeds in de kiem den norfchen krijgs- man en veroveraar, die, zonder op de middelen te zien, oor- log op oorlog ftapelde, ten einde Europa aan zich te onder- werpen, al moest hij daartoe door een’ bloedftroom waden en duizendmaal duizenden bittere tranen doen fchreijen, Wanneer wij nu de loopbaan en de ongemeen fnelle vorde- ringen van den jongen NAPOLEON gadeflaan, doet E NGEL- BERTS GERRITS Ons daarin een werktuig der Voorzienig- heid zien, tot kastijding en verbetering van Vorften en vol- ken, ten einde zij zich eendragtig en ter goeder trouw on- derling zouden verbinden, gelijk zijn val, een gevolg der herftelde eendragt, niet minder een Vorftenfpiegel was. Dit oogpunt is gewis een der belangrijkfte in de Gefchiedenis , en uit hetzelve wordt zij toch te weinig befchouwd. ftaat, maar de Voorzienigheid klaarblijkelijk in ’s mans op- komst, bewaring in duizende gevaren, verheffing en val zien werken, gelijk hij dat, volgens ENGELBERTS GERRITS, wat den laatften betreft, zelf erkent, IIde D,bl.299: „Het „ Ís opmerkelijk , dat de hinderpalen, welke ik ontmoet heb, » hiet door menfchen zijn ontftaan, maar alleen door de Ele- „ menten, In het Zuiden heeft de zee mij de grootfte na- EE: SE: DE: EE OE NE; NAPOLEON. 209 » deelen toegebragt; (*) in het Noorden de brand van Mos- » kou en de fneeuw- en ijsvelden, (t) en dus niets anders ` s» dan het water, de lucht en het vuur; de gaaf der natuur, » en niets anders dan de natuur. Zietdaar de vijanden eener » algemeene wedergeboorte, welke de loop der zaken zelve » voorfchreef, De raadsbefiuiten der Voorzienigheid zijn on- » Oplosbaar.” Onze Schrijver. merkt dezen gang des We- reldbeftuurders menigmaal op, doch flechts in korte aandui- dingen, gelijk dit ook voor den fterveling, wien het niet ge- geven is het plan des Eeuwigen te doorzien , meest gepast is. De Lezer zal geenszins van ons verwachten, dat wij het boek, waarvan de hoofdinhoud zoo bekend is, hier ontle- "den. Wij zeiden boven, dat het ons voorkwam, dat de Schrijver het karakter van NAPOLEON te gunftig befchouwd had, Immers hij vertoeft (met uitzondering van den moord van D'ENGHIEN) flechts kort bij zijne zwartfte daden, zoo als den moord der ingezetenen van Pavia in 1796, die flechts voor hun Vaderland in oorlogstijd de wapenen opgevat had- den, dien van tallooze Negers op Sf. Domingo, op zijn be- vel geflagt, van TOUSSAINT L'OUVERTURE, in het Fort Joux waarfchijnlijk geworgd, gelijk PicHec RU, naar ve- ler berigten, in zijne gevangenis , hetwelk men als zelfmoord deed voorkomer, van den doodgepijnigden Engelfchen Kapl- tein WRIGHT, van den Boekhandelâar paLM, de plunder- traktaten miet Parma en andere kleine Staten, waarbij men die Vorften met het mes op de keel van hunne beste fchil- derijen beroofde, het fcbandelijk gedrag te Venetië , hetwelk bij eerst deed omwentelen en daarna ter prooije gaf aan Oos- tenrijk, het innemen van Malta zelfs zonder voorwendfel, de uitputting van Frankrijk ten gevolge der herhaalde krijgs- opfchrijvingen, zijn gruwelijk gezegde te Lutzen van de jonge Confcríts, die hij voor het eerst in hèt vuur bragt: Ce n'est que de la pâture à canon! enz. Daarentegen wordt alles, wat hij loffelijks verrigt heeft, zoo veel het beftek des werks gedoogt, opgehaald. Wij erkennen wel, dat zulk (+) Hij bedoelde zekerlijk Aboukir en Trafalgar. (4) Hij had er de gezwollen Katzbach, die in Augustus 1813 de volkomene nederlaag van MACDONALD door BLU- cner bewerkte, en de regènvlagen daags vóór den flag van Waterloo, die hem in de vervolging van WELLINGTON verhinderden , wel mogen bijvoegen. 210 G. ENGELBERTS GERRITS eene handelwijze loffelijker is dan het tegendeel , zoo als b.v. GIFFORD gedaan heert, die eene menigte onwaarheden van NAPOLEON verhaalt; maar het is toch geene onpartijdig- heid, Over *t algemeen gelooft de Schrijver ook te ligt de Franfche Bulletins, wier logentaal in der tijd tot een fpreek- woord werd, en zelfs de fprookjes , door Franfche nieuws- fchrijvers blijkbaar verzonnen ter eere van hunnen held , ge- lijk Ite D. bl. 130, 131 in de Noot. Waar is de brief, dien het Directoire aan BUONAPARTE gezonden zou hebben, om hem tot de terugkomst te nopen, en die de verlating van zijn leger zou wettigen, — waar is die te vinden? Het ge- val van de vergiftiging der pestzieken te Jaffa wordt op de gunftigfte wijze voor NAPOLEON voorgefteld; het verhaal van wILsoN luidt geheel anders, Het is thans bekend, en ook in tijdfchriften medegedeeld, dat BERTHIER niet flechts meende ingevolge Keizerlijke bevelfchriften te handelen , toen hij den Boekhandelaar pa LM liet doodfchieten, maar dat Zet geheele vonnis door BUONAPARTE was voorgefchreven , en dat vuige, laf hartige Franfche krijgsbevelhebbers, eenen zoo- genaamden krijgsraad uitmakende, het alleronderdanigst lieten voltrekken, Dat hij den Vorst VAN HATZFELDT, OM briefwisfeling met zijnen wettigen Souverein, niet deed dood. fchieten, was waarlijk geene groote edelmoedigheid; zulk eene grwwelijke fchending van het Volkenregt zou hem in geheel Europa hebben doen verwenfchen. Nu fchonk *hij door eene tooneelvertooning genade, om den naam van groot- moedig te winnen; zie bl. 218, Wij gaan thans over tot het aanftippen van eenige onnaauw- keurigheden. Bl. 75 wordt de finkeroever der Adda genoemd; het was de regferoever, want de rivier loopt van het Noor. den naar het Zuiden, — Bi. 89. „ Een Aartshertog.” Het was de dappere en krijgskundige KAREL., Deze had toch wel mogen genoemd worden. „ Hij werd naar Tagliamento » gezonden,” Lees, naar de Tagliamento: het is geene plaats, maar eene rivier, — Bl. 94. Na het gevecht aan de Tagliamento vrij uitvoerig verhaald te hebben, fpreekt men dadelijk van het teekenen der preliminairen te Leoben. De weg van die rivier tot Stiermarken is toch wat te ver, om dien zoo over te fpringen, — Bi. 110, BuoNAPARTE zou ii Egypte op zijn’ verjaardag den naam van AL1 en de waardigheid van Suitan hebben aangenomen, Waar vindt men dat? — Bl. 120. St. Jan van Acre. Deze naam NAPOLEON, Ził wordt immers nooit verhollandscht. — Bl. 127. „ Het Kabinet » van St. Petersburg, zich voor de eerftemaal met de ge- » fchillen van het zuidelijk Europa bemoeijende, had su- „ WAROW de onafhankelijkheid der Republiek ernftig be- » dreigd.” Dit is eene Franfche conftructie, die men ook elders aantreft. — Bl, 157, Zosta is geen dorp, maar eene ftad, de hoofdftad zelfs van een Graaffchap. — Bl. 180, wapens (b. v. familiewapens) voor wapenen. — Bl. 181, het misfelijke u/tra-Siegenbeekiaanfche kwaliteit , boven welk misbruik een ENGELBERTS GERRITS behoorde verheven te zijn. — Bl. 213, Brunau, lees Braunau, Wat hier om- trent den vrede met Rusland gezegd wordt, is onnaauwkeu- rig: D'ouBRrIL floot wel dien vrede met Frankrijk, maar dezelve werd niet‘door Keizer ALEXANDER bekrachtigd, en FRANS II leide wel de Keizerlijke waardigheid neder, maar ftond die niet af aan den Befchermer van het Rhijnver- bond, — Bl. 214, Auftädt lees Anerflädt; Schlietz , Schleitz. In het tweede Deel zijn de berigten nopens de fterkte en de verliezen der groote Armee tegenftrijdig. Op bl, 55 flaat, dat den 20 November de geheele groote Armee naauwelijks uit 12,000 ftrijders beftond, die nog den naam van krijgslie- den verdienden; en elders, dat den 13 December (na het verlies van nog 36,000 man in de Berezina, volgens bl. 61) het groote leger 15,000 man telde, die nog wapenen hadden, en misfchien 20,000 ongelukkigen in volflagene wanorde, Hoe is dit overeen te brengen, zoo het niet eene of meer druk- fouten zijn? — Bl. 95. Hartzgebergte van Bohemen, ices Ertsgebergte. — Bl. 97. De geheele flag aan de Karz- bach, die van Grofsbeeren en Dennewitz, even als BLU- CHER’s overtogt over de Elve, werden niet eens genoemd, Het is waar, NAPOLEON was daarbij niet in perfoon te- genwoordig ; maar zij hadden toch eenen hoogstbelangrijken invloed op zijn beflnit tot den aftogt van Dresden, zijne geliefkoosde en zoo lang gehandhaafde ftelling. — BI. 102, „Onder alle deze rampfpoeden (na den flag van Leipzig) „toonde NAPOLEON een’ onbezweken moed,” Waarin? Dat hij, na den aftogt over.den Rhijn, zijn leger weder ver- lier? — Het aandoenlijke tooneel (bl. 111) met de Keizerin en haar’ zoon op de Zuileriën, voor de Nationale Garde, was bij TALMA beftudeerd. — Bl. 112, Briënne is geen dorp, maar een fladje, — De anekdote, dat NAPOLEON , vóór den veldtogt van 1814, er een oogenblik aan dacht, om de kroon 212 Ge ENGELBERTS GERRITS, NAPOLEON, aan de BOURBONS af te ftaan, een denkbeeld, hetwelk hij echter fpoedig weder liet varen, en dat (bl. 133) NAP o- LEON, tijdens zijnen eerften afftand, vruchteloos vergif zou hebben ingenomen; deze bijzonderheden zijn belangrijk. Van waar heeft de Schrijver dezelve? — Dat (bl. 138) de reis van den onttroonden BUONAPARTE naar de kust ter infcheping naar Elba een zegetogt zou geweest zijn, trek- ken wij zeer in twijfel, Daarvoor was althans niet de minfte reden. — Bl. 231. „Ik wil mij hier (in Engeland) laten „ neutraliferen„* lees nationaliferen. — Met loffelijke on- zijdigheid wordt het zoo dikwerf miskende em gelasterde ge- drag van den aan inffructiën gebonden’ en door zijnen Staats- ` gevangenen gekwelden Sir HUDSON Lowe befchouwd, Ten flotte worden vele treffende en kenfchetfende gezegden van NAPOLEON nopens ftaatkundige en godsdienftige onderwer- pen, waarbij zijn afkeer van den men{chenkenner en tirannen. vijand TAcıTus merkwaardig is, opgenoemd. Wij hebben dit werk , waarin, met beknoptheid en in een’ goeden, duidelijken, hoewel niet fchitterenden ftijl, het on- derwerp over het geheel naar waarde behandeld wordt, meestal met genoegen gelezen, - Verzameling van flerre- en zeevaartkundige Tafelen; ‚ ENZ. door JACOB SWART. (Wervolg en flot van bl. 164.) Parel 23, vermindering van de maans horizontale aequato- riale parallaxis, neemt de afplatting der aarde gelijk sły aan. Tafel 24, zamentrekking der hellende middellijnen we- gens de flraalbuiging, levert weder een voorbeeld op van de naauwkeurigheid, die men in zeevaartkundige berekeningen kan en«tracht te bereiken. Tafel 25, maans parallaxis in hoogte min refractie, Deze in de praktifche zeevaartkunde buiten twijfel uiterst gewigtige tafelen zijn door den Heer SWART op nieuw naar de formule.van LA PLACE voor de refractie berekend, en hebben daardoor voorzeker in naauw- keurigheid gewonnen. Tafel 26, verbeteringen voor de ver- effeningen der tweede verfchillen bevattende , is inzonderheid van gebruik bij zeer naauwkeurige berekeningen van de de. clinatie en regte opklimmfng der maan, welke fomtijds zeer Je SWART, STERRE- EN ZEEVAARTKUNDIGE TAFELEN. 213 onregelmatig veranderen, en in fommige Zeemans&}manakken flechts van 12 tot 12 uren worden opgegeven. Wij vinden tevens -in de verklaring de ontwikkeling der formule, op welke de berekening en het gebruik dezer tweede verfchillen berust. Tafel 27, verbeteringen, die aan de ware hoogte der Poolfler gedaan moeten worden, ten einde de breedte eener plaats door dezelve te bepalen, berekend voor 1832. 