Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
Bij zijn vertrek met verlof werd aan den Heer van LUMMEL opgedragen om zich in Europa op de hoogte te stellen van catalogiseerings-methoden. Bij het ontslag van den klerk Murter werd met het oog op veranderingen, die op advies van den Heer van Lummen mogelijkerwijs in te stellen zou- den zijn, de werkzaam eden aan den Catalogus grootendeels gestaakt, en enkel met controleering van reeds gedaan werk voortgegaan. Na de terugkomst van den Heer van Lummeı, zal de voort- zetting van onzen zelfgekozen taak met kracht weer ter hand genomen worden. Besloot mijn ambtsvoorganger zijn laatste jaarverslag wel " niet mismoedig, dan toch zeker niet blijmoedig, en aarzelde ik om zijn mij niet toelachend ambt over te nemen, gelukkig kan ik nu reeds mijn eerste jaarverslag in opgewekter toon beëindigen. Want het is mij niet alleen mogelijk gebleken door nieuw bloed in haar aderen te brengen, den bloei onzer Vereent: ging te versterken, maar ook door een scherpere omlijning van de voor haar mogelijke taak heeft dat ambt voor mij _ аап aantrekkelijkheid gewonnen. LXXIII 2k, „озы EH Vaak wordt er gedacht aan een ideëele taak, waarbij men zich vastklampt aan de plaats, die eens onze Vereeniging innam, toen zij in Indië alleen stond, en waarbij men wenscht, dat de talrijke later geborene vereenigingen onder haar vleugelen zouden gebleven zijn, maar het ware dwaas om aan dat ideaal vast te houden, omdat het een onmogelijk en onwenschelijk ideaal is. De onmogelijkheid behoeft voor ons geen bewijs meer; de onwenschelijkheid is voor de hand liggend, als wij bedenken hoe ongunstig in vele opzichten centralisatie op een vrucht- bare beoefening der wetenschap werkt. elukkig is er ook een practische taak, nl. het vormen van een krachtige locale vereeniging, die de wetenschappelijke behoeften van het aangroeiende getal van de discipelen der natuurkundige wetenschappen in Batavia, bevredigt en bevordert, en wier werkzaamheid en initiatief groot genoeg is, dat ok haar invloed in zekere richtingen naar buiten kan uitstralen, zooals o.a. in haar bibliotheek en tijdschrift-werk het geval is. W. van BEMMELEN. Schets van de ontwikkeling van het net van secundaire meteorologische stations in Nederlandsch Oost-Indië ') DOOR Dr. W. VAN BEMMELEN. Het is zeer zeker een opmerkelijk feit, dat het Observa- torium te Batavia aan hetwelk de belangen der meteorolo- gische wetenschap in Nederlandsch Oost-Indië is toevertrouwd, bijkans een halve eeuw oud is geworden, alvorens het zoo ver is gekomen dat men met recht kan spreken van het bestaan van een net van secundaire meteorologische stations over den geheelen Archipel. Daarom is het geen onnoodige taak om, al zij het in het kort, door een geschiedkundig overzicht de redenen bloot te leggen die dit feit verklaren. Lang voor de oprichting van het Observatorium, in het jaar 1841 begon Dr. P. L. Onnen te Buitenzorg met het verrichten van meteorologische waarnemingen. Zijn aanbod tot het doen dezer waarnemingen was door het Koninklijk Instituut van Wetenschappen te Amsterdam ondersteund; zijn instrumenten waren door den zorg van het lid van het Instituut W. S. Swarr onderzocht en het lid W. WENCKE- BACH, dat in den aanvang ONNEN's pogingen krachtig had ondersteund, publiceerde zijn waarnemingen in het Tijdschrift van het Instituut (jaargang 1842). У/кхскевасн leidde het 1) De Engelsche vertaling van dezen Nederlandschen tekst opent het eerste deel van een nieuwe reeks van uitgaven van het Kon. Magnetisch en Meteorologisch e — = иа getiteld: Observations made at secondary g Netherlands East India. 2290 — ook daarheen, dat het Instituut aan de Regeering het voor- stel doet, om de waarnemingen op meerdere plaatsen te doen plaats grijpen. Dit voorstel wordt evenwel om finan- tieele redenen afgewezen, maar in 1846 opnieuw ingediend en aangenomen. De waarnemingen zullen worden opgedragen aan de officieren van den Geneeskundigen Dienst; WENcKEBACH stelt nog kort voor zijn dood een handleiding daarvoor vast en de instrumenten worden aan het Instituut onder toezicht van het lid 5тамкавт nauwkeurig onderzocht. Weldra evenwel wordt, in 1848, het Kon. Nederlandsch Meteorologisch Instituut te Utrecht gevestigd en besloten, dat de waarnemingen verder door dat Instituut zullen gepu- bliceerd worden. Inderdaad zijn tal van jaren op eenige hoofdplaatsen, als o.a. Buitenzorg, Banjoewangi, Padang, Bandjermasin en Ambon, waarnemingen verricht en zijn de uitkomsten gepubliceerd in het Nederlandsch Meteorologisch Jaarboek. Helaas evenwel heeft men bij deze stichting twee kapitale fouten begaan, die de aanleiding zijn geweest, dat veel van het gepubliceerde materiaal waardeloos is en ten slotte het geheele systeem opgegeven is geworden. De eerste fout was, dat de instructie in Nederland werd opgemaakt, waar men de eigendommelijke eischen, waarvan het slagen van een Indisch ne systeem afhangt, niet kende. De tweede fout was, dat men de waarnemingen, zonder eenige vergoeding opdroeg aan personen, wier werkzaamheden het nakomen dier nieuwe plichten volstrekt niet toeliet. Hierbij kwam nog het gebrek aan belangstelling, die evenmin door de chefs dier waarnemers werd betuigd, als door de waarnemingen zelve werd opgewekt. Want de ge- ljkvormigheid van het weder, waarin eigenlijk alleen de regenval het wisselende element is en dat niet, zooals in Europa afwisseling van vorst en dooi, van storm en stilte, ` van snel dalenden en stijgenden barometerstand of van sneeuw -— 8T en regen geeft, deed allengs de belangstelling tanen. Voegt men daarbij de voor een druk bezet medicus onduldbare tyrannie van viermaal daags terugkomende waarnemingen, dan is het begrijpelijk, dat de waarnemingen zonder veel contrôle aan onbevoegden werden overgelaten en dat alle oorzaken, die leiden tot verwaarloozing en zelfs fingeering van waarnemingen, aanwezig waren. Toen dan ook in 1867 aan Dr. Beresma, die inmiddels (1861) was uitgezonden om te Batavia een meteorologisch Observatorium te stichten, van wege het Nederlandsch Meteoro- logisch Instituut werd gevraagd of hij van die Indische waarnemingen gebruik wilde maken, volgde een besliste weigering van zijn kant. Dat het grootste deel der waar- nemingen onbruikbaar was — zoo motiveerde BEncswa zijn weigering — was van algemeene bekendheid en de mogelijk- heid om het betrouwbare gedeelte van het onbetrouwbare te scheiden was niet voldoende gegeven. Hoe zeer BERGSMA overtuigd was, dat een net van secundaire meteorologische stations over den Archipel een desideratum was, zoo was het hem toenmaals geheel onmo- gelijk om zulk een systeem in het leven te roepen. Hij moest eerst een jarenlangen strijd voeren om tot de stichting van het hoofdobservatorium zelf te komen en stond, toen in 1866 de uurwaarnemingen aan een voorloopig inge- richt observatorium aanvingen, feitelijk alleen, enkel bijgestaan door 5 Javanen, zoodat hij terecht de onmogelijkheid inzag om onder die omstandigheden een secundair net te vestigen. Eerst in 1876 was hij zoo ver gekomen, dat daaraan gedacht kon worden en toen begon hij met het meest urgente, nl. de stichting van een net van re enstations, dat 1 Januari 1879 in werking kwam met 74 stations op Java en 44 in de Buitenbezittingen, en dat zich in den aanvang van het jaar 1884 reeds had uitgebreid tot resp. 90 en 77 stations. De regenval is de overheerschende factor, die in den Archipel het weder bepaalt en voor tal van practische doelein- den is de kennis van den dagelijkschen en jaargetijdelijken Eu regenval voldoende en laat zich de kennis van het klimaat Vrij wel daaruit afleiden, omdat de overige meteorologische elementen over den Archipel nagenoeg standvastig zijn, en de invloed van de hoogte boven zee evenzoo uit eenige weinige bekende gevallen grootendeels is af te leiden. Terecht zag Венавма echter in, dat een nauwkeuriger kennis vereischt was en dat een net van stations, waar ook de andere meteorologische elementen werden waargenomen, dringend noodig was. Zijn voorstellen worden aanvankelijk door het Indische Gouvernement gunstig ontvangen en in 1880 wordt hij gemachtigd reizen door den Archipel te maken ten einde de pl atsen uit te kiezen, geschikt voor de vestiging van stations en alles zooveel mogelijk voor te bereiden. Op de eerste reis, in September van dat jaar aangevangen, wordt Brresma evenwel, te Soerakarta aangekomen, ziek en moet terugkeeren. De staat zijner gezondheid en nieuwe werkzaamheden verhinderen hem om opnieuw op reis te gaan en weldra in 1882 wordt hij gedwongen een ziekte verlof naar Europa aan te vragen; maar hij wil Indië niet verlaten alvorens het Gouvernement een uitgewerkt voorstel voor de stichting van een secundair net aangeboden te hebben. De 30% Maart is de dagteekening van zijn voorstel en reeds den 16'* April legt hij zijn betrekking neder en gaat weldra aan boord om naar zijn vaderland terug te keeren. Hij zou het echter niet weerzien, want al reeds in de Roode Zee sterft hij. Het Gouvernement meende dat de geldelijke gevolgen van BERGsSMA `S voorstel te zwaar zouden zijn en wees het af. VAN DER Srok, BERGSMA'NS opvolger moest reeds in het volgend jaar wegens ziekte Indië verlaten, en eerst bij zijn terugkomst in 1885 trad weer een normale toestand aan het Observatorium in. : AN DER STOK is evenwel niet weer teruggekomen op Bznoswa's voorstel, maar heeft andere wegen hewandeld om tot het doel— dat is de kennis van de klimatologische toestanden van den Archipel — te komen. Zoo bewerkte hij de talrijke meteorologische waarnemingen op Nederlandsche oorlogschepen in de zeeën van den Archipel verricht en kon, op de waarnemings-gemiddelden steunende, een klimatologische beschrijving voor die verschillende zeeën en hun kusten geven. Verder had hij op de ruim 80 door hem gestichte water- getijstations (v. n. vuurtorens) driemaal daags de windrich- ting laten waarnemen en ook die waarnemingen kon hij bij zijn beschrijvingen gebruiken. Langzamerhand begonnen op verschillende plaatsen belang- stellende personen meteorologische waarnemingen te verrichten; zij vroegen en kregen raad van het Observatorium en stuurden hun waarnemingsuitkomsten in. Zoowel die uitkomsten, als die der bovengenoemde windwaarnemingen werden door de zorg van het Bestuur der Kon. Natuurkundige Vereeniging en meer in het bijzonder door haar secretaris, tevens onder- directeur van het Observatorium, Dr. S. Етвкк, in het Natuur- kundig Tijdschrift voor Nederlandsch-Indië gepubliceerd en in enkele ‚gevallen werd een klimatologische monographie gegeven. Toen in 1890 tot een militaire vestiging in het Preanger- hoogland werd besloten, werd aan het Observatorium om raad gevraagd, waar de gunstigste klimaats-omstandigheden te verwachten waren. Teneinde hierop een gedocumenteerd antwoord te kunnen geven werden op een vijftal plaatsen meteorologische stations, voorzien van zelfregistreerende instrumenten, opgericht en een jaar lang in werking gehouden. Daarna werd door vaN DER Ѕток in een uitvoerig rapport op grond dier waarnemings-gegevens het klimaat dier vijf plaatsen onderling en met andere plaatsen op Java vergeleken. Ondertusschen was ook aan de beide proefstations voor de Java Suikerindustrie te Pasoeroean en Kagok (Pekalongan) een meteorologische waarnemingsdienst in het leven geroepen, en begonnen die stations hun uitkomsten te publiceeren. SE UE us Niet vergeten mogen worden de waarnemingsreeksen van den Heer Агвовтвүхв te Tjepogo op de Oosthelling van den Merbaboe еп van Dr. Конгввовок te Tosari op den Noorde- lijken flank van den Tengger op een hoogte van 1770 M. gelegen. In het jaar 1899 verliet van DER Ѕток Java en werd zijn plaats als bestuurder van het Observatorium overgeno- men door Еісек, die in dezelfde richting doorging. Zoo kunnen genoemd worden de meteorologische waarne- mingen, die in 1900 verricht werden op vele plaatsen in de schaduwbaan der zoneclips van 1901 gelegen; voorts de plaatsing van zelfregistreerende regenmeters en kwikbaro- meters op verschillende plaatsen in den Archipel. - Toen begonnen echter al stemmen zich te verheffen die meer wilden hebben, en sommige van hen, die zoo spraken, gingen zelf over tot vervulling van hun wenschen. Zoo liet Treves dadelijk na de stichting van een Departement van Landbouw door den Inspecteur van den Inlandschen Land- bouw Dr. J. VAN BREDA mp HAAN een aantal meteorologische stations, bediend door bezoldigde Javaansche waarnemers, tot stand brengen. Het voornaamste dier stations is te Buitenzorg, de overige zijn over Java verspreid, en onlangs is ook op Sumatra in de residentie Palembang een dergelijk station opgericht. nkel de waarnemingen te Buitenzorg verricht werden door Dr. van Berns DE Haan bewerkt en gepubliceerd, maar het ontbrak aan de noodige werkkrachten om dit voor de overige stations te doen plaats vinden. In 1905 nam schrijver het bestuur van het Observatorium van Frogg over en ging aanvankelijk op denzelfden weg verder. Zoo verleende hij zijn medewerking tot de stichting van de meteorologische installaties aan de proefstations te Medan (Sumatra) en Salatiga (dit laatste kwam ten slotte niet tot stand). Hij liet meteorologische waarnemingen, op verschillende plaatsen in den Archipel verricht, bewerken en publiceeren (Pasoeroean, Tomohon, voet Sneeuwgebergte Ee van Nieuw-Guinea) en zorgde voor een samenvattende bewer- king van de uit een Wee oogpunt zoo belangrijke regenwaarnemingen op Zoo was dan eindelijk in het begin van het jaar 1908 de toestand zóódanig, dat wel een aantal meteorologische stations in werking waren of waren geweest, vele waarnemingen waren verzameld en ook bewerkt en gepubliceerd, maar dat van een rationecle verdeeling der stations, onderlinge samen- hang en homogeniteit der waarnemingen of overzichtelijkheid der publicaties geen sprake was, terwijl aan den anderen kant meer en meer door officieele en private personen op klima- tologisch gebied vragen werden gericht, waarop meestal door gebrek aan gegevens niet dan onvolledig antwoord kon gegeven worden. Geen wonder was het dus, dat zich bij schrijver de over- tuiging vestigde, dat niet op denzelfden weg mocht door- gegaan worden, maar dat het Observatorium de taak op zich moest nemen om te vereenigen wat verspreid was, aan te vullen waar gapingen zich vertoonden, stelsel te brengen waar stelselloosheid heerschte. Een verlof van anderhalf jaar dat schrijver na een tien- jarig verblijf in Indië van 1908 tot 1910 in Europa doorbracht, dwong hem evenwel het opvatten dier taak tot zijn terug- komst op Java uit te stellen; maar toen richtte hij ook onverwijld tot het Indische Gouvernement de noodige voor- stellen om het personeel en de middelen van het Observato- rium dusdanig uit te breiden, dat het hem mogelijk zou zijn die taak naar behooren uit te kunnen voeren. Ondanks dat de Regeering in Nederland meende die voor- stellen niet te kunnen overnemen, werd voldoende steun van het Indische Gouvernement ontvangen om desniettemin in het jaar 1911 een voorloopig begin met de uitvoering te maken. De in dat jaar opnieuw ingediende voorstellen vonden daarna een gunstig onthaal, zoodat in den aanvang van het jaar 1912 krachtig met de uitvoering kon voortgegaan worden -= BR u en de stichting der nieuwe stations en verdere organisatie van het net grootendeels ten einde kon gevoerd worden. Na deze korte historische schets is het als aangewezen om uiteen te zetten door welke beginselen schrijver zich heeft laten leiden bij het vormen, van zijn taak, welke doeleinden hij nastreeft bij haar vervulling, welke wegen hij volgt om daartoe te geraken en welke middelen hij daarbij gebruikt. Gegeven waren de waarnemingen op voormalige stations op verschillende wijze verricht en gedeeltelijk bewerkt, verder een aantal nog functionneerende stations, wier ligging was gekozen volgens agronomische en andere eischen, die onder ver- schillende autoriteiten ressorteerden en waar de waarnemingen op verschillende wijzen werden verricht en gepubliceerd, in vele gevallen echter niet gepubliceerd. Gegeven was verder een toenemende belangstelling bij agronomen en industrieélen in klimatologische gegevens, zich uitende in de geneigdheid om in samenwerking met het Observa- torium meteorologische stations te stichten, teneinde zoodoende de voor hun doel zoo waardevolle gegevens te krijgen. Als vanzelf vloeide hieruit voort, dat de algemeene beginselen moesten zijn: het brengen van zooveel mogelijk eenheid en vooral vergelijkbaarheid in de waarnemingen der bestaande stations; het bewerken van nog onbewerkte waar- nemingen en het publiceeren van de uitkomsten, samen met het vroeger reeds verspreid gepubliceerde, op homogene en overzichtelijke wijze. Voorts het stichten van nieuwe stations en van nieuwe waarnemingsreeksen ter beantwoording van vragen waartoe de bestaande niet uitreikten. Een beginsel moest ook zijn het uitoefenen van een voort- durende’, contrôle op de waarnemingen, zoo mogelijk door persoonlijke inspeetie en waar dit door de groote afstanden in den Archipel onmogelijk zou zijn, door onverwijlde herlei- ding der waarnemingsuitkomsten, waarbij ingeslopen fouten in de meeste gevallen ontdekt Women worden, ee Als beginsel werd ook aangenomen niet meer te doen waarnemen, dan tot het bereiken van redelijk te stellen doeleinden geacht kon worden vereischt te zijn, om te ver- mijden, dat, door opstapeling van overgroote massa’s van waarnemingen, hun bewerking in gevaar zou kunnen komen. Ten slotte om zooveel mogelijk de waarnemers geldelijk tegemoet te komen. Wat de doeleinden aangaat, z00 waren die ten deele al vastgelegd door het doel, dat bij de stichting van vele reeds bestaande stations had voorgezeten, te weten het verkrijgen ` van een antwoord op tal van speciale klimaatsvragen betref- fende verschillende eultuurstreken en industriecentra. Naast die speciale vragen moest evenwel het Observato- rium als wetenschappelijke instelling dadelijk de algemeen klimatologische vragen stellen, zooals die omtrent de afhan- kelijkheid van het klimaat van de geographische ligging, de afhankelijkheid der wisselende seizoenen in den Archipel van die der naburige vastelanden en talrijke andere dergelijke vragen. Ook de wisselende dagelijksche weerstoestanden, hoewel in den Archipel van minder beteekenis dan elders, moesten nagegaan kunnen worden, en ten slotte moest het bergklimaat in zijn afhankelijkheid van hoogte, orographische en geographi- sche ligging en jaargetijde onderzocht worden. Verschillende wegen moesten begrijpelijkerwijze ingeslagen worden en werden ook ingeslagen, om het bereiken van deze onderscheidene doeleinden mogelijk te maken. Wat betreft het beantwoorden van de specia'e klimaats- vragen zoo werd zooveel mogelijk — -— de bestaande agronomische en ind gezocht: de instellingen werden bezocht; de instrumenten met de standaardinstrumenten van het Observatorium verge- leken; wenschelijke veranderingen in bestaande waarnemings- reeksen voorgesteld tot het aanvangen van nieuwe geadviseerd; nieuwe methoden van bewerking der uitkomsten aanbevolen en zooveel mogelijk onherleide waarnemingsreeksen in bewer- king genomen. Voorts werd verzocht om alles, wat van loopende waarnemingen niet ter plaatse zou bewerkt worden, geregeld aan het Observatorium op te zenden. Enkele nieuwe stations werden ook in samenwerking met het observatorium gesticht. Geheel anders was de weg, die bewandeld moest worden om tot een beantwoording der algemeene klimatologische vraagstukken te komen. Hier was vereischt het stichten van een net van gelijkwaardige meteorologische stations, zooveel mogelijk gelijkelijk over het gebied van den Archipel verdeeld en zoo min mogelijk aan plaatselijke invloeden onderworpen. Daar het klimaat in den Archipel in betrekkelijk geringe mate van de geographische ligging afhankelijk is, was het onnoodig een dicht net te stichten, terwijl het om de locale invloeden te ontloopen in een Archipel van bergachtige eilanden, raadzaam was de stations op de vlakke kusten te vestigen. Hierin lag een natuurlijk voordeel, daar juist in kustplaatsen de beste gelegenheid voor vestiging en bediening van een station te vinden was. Tot deze groep van stations kunnen geacht worden te behooren de volgende, die gedeeltelijk oud, gedeeltelijk nieuw zijn, n.l. Medan (S. E. Sumatra), Padang (W. Sumatra), Taudjongpandan en Manggar (Billiton), Batavia, Pasoeroean (E. Java), Pontianak (W. Borneo), Balikpapan en Tarakan (E. Borneo), Menado (N. E. Celebes), Ambon, Manokwari (N. Nieuw Guinea) en Koepang (Timor). Van deze stations is alleen Manokwari in voorbereiding, terwijl verder vermeld dient te worden, dat het station Medan ressorteert onder het proefstation voor de tabak, dat de beide stations op Billiton door de Billiton Maatschappij en die op de Oostkust van Borneo door de Bataafsche Petroleum Maatschappij zijn opgericht en wel in volledige samenwerking met het Observatorium. Behalve deze meer volledig uitgeruste stations moeten nog eenige andere tot deze groep geacht worden te behooren, — SE stations n.l. die voor het onderzoek van maar één meteorolo- gisch element zijn uitgerust. Zoo b.v. de barometerstations te Kota Radja (N. Sumatra) Rondeng (N. W. Sumatra) en Merauke (S. Nieuw Guinea) en de drie windstations: Maety Miarang (Timorzee), de Bril (Floreszee) en Discovery Oost- kust (Javazee). Deze laatste stations zijn gesticht met het doel om een doorloopende waarneming van de moessons mogelijk te maken en zijn, om alle locale land-invloeden radicaal te vermijden, gevestigd op midden in zee staande vuurtorens. De studie van de wisselende dagelijksche weerstoestanden is in den Archipel uit een oogpunt van practisch belang van minder beteekenis, daar die wisselingen gering blijven; evenzoo is een stormwaarschuwingsdienst onnoodig, daar cyclonen nimmer over het gebied van den Archipel trekken, de allernoordelijkste eilandjes uitgenomen. Een algemeene, meer zuiver wetenschappelijke studie van de wisselendende weerstoestanden, die over deelen van den Archipel heentrekken of elkander opvolgen, zal ten deele op wind- en barometerwaarnemingen moeten steunen en daarom zijn verscheidene van de bovengenoemde stations van een kwikbarometer voorzien. De weerwisselingen zijn evenwel voor een groot deel plaatselijk en daarom schijnt het een bijkans onmogelijk en voorloopig ook onnoodig pogen om tot een dagelijksche weerkaart te komen. Toch zou het van een groot wetenschappelijk en practisch belang zijn, zoo door synoptische samenstellingen de algemeene weerstoestanden in den Archipel gevolgd konden worden. De moesson in zijn momentane ontwikkeling en de regenval zouden hierbij in de eerste plaats moeten opgenomen worden, en in dit opzicht zijn er twee gunstige omstandigheden aanwezig, die het wellicht mogelijk maken dit denkbeeld te verwezenlijken; nl. de talrijkheid der regenstations en de kortelings tot stand gebrachte draadlooze verbinding van Ambon en Timor met Java. Het zou onnoodig zijn om dagelijksche overzichten samen te stellen, wekelijksche zouden zeker voldoende zijn en met maandelijksche zou begonnen kunnen worden. Ten slotte vraagt het bergklimaat om bestudeerd te worden en zeker niet in de laatste plaats, want door de bergeulturen is de kennis van het bergklimaat in den Archipel van groot oeconomisch belang geworden. Bekend was, dat tengevolge van de standvastige richting der moessonwinden, het klimaat in de bergen in hooge mate afhankelijk is van de orientatie van het gebergte en evenzoo dat de grillige verdeeling van land en zee, bergketen (of alleen staande vulkaan) en vlakte, een groote verscheidenheid in het bergklimaat van den Archipel tengevolge heeft. Wanneer men derhalve dat bergklimaat zou willen be- studeeren eenvoudig weg door op allerlei punten op en, bij de bergen stations op te richten, dan zou men genoopt zijn, dat aantal reusachtig groot te maken. Het behoeft hier wel niet aangetoond te worden, dat noch de middelen, noch de personen daarvoor beschikbaar waren en dat dus een anderen weg ingeslagen moest worden, ееп weg, die een betere kans zou aanbieden om het gewenschte doel te bereiken. Een zoodanige weg scheen te zijn om te trachten door waarnemingen op uitgezochte punten de wetten te leeren kennen, die het bergklimaat in den Archipel beheerschen en uit die wetten voor ieder bijzonder geval het bergklimaat - af te leiden. Dat dit alleen mogelijk zou zijn bij een grondige kennis van de toestanden in den vrijen atmosfeer was duidelijk; maar dit was geen bezwaar, daar reeds met het aërologisch onderzoek te Batavia door middel van vliegers, kabelballons, registreer- en loodsballons en op de omringende zeeën met vliegers, een aanvang was gemaakt. Schrijver besloot daarom dezen laatsten weg te volgen en op enkele bergen, die een eenvoudig reliëf bezaten, meteoro- logische stations te vestigen. xu dg. 5 In gelukkige overeenstemming hiermede was het voornemen in 1911 door de Besoekische Plantersvereeniging op initiatief van den Heer T. Оттоглхрев geopperd, om op den Idien eenige stations te stichten. De Idjen is een reuzen vulkaan op het Oosteinde van Java gelegen, wiens oude krater een middellijn van niet minder dan 15 km. heeft en op welks ongeveer 1800 m. hoogen zuidwal een rij van zijvulkanen tot + 3000 m. hoogte zich verheft. De oude kraterbodem helt van dien zuidwal tot 1000 m. af, waar de steile noordwand tot + 1500 m. oprijst. De S. E.-passaat, die over den Indischen Oceaan aange- komen is, strijkt eerst over de kustvlakte en stijgt dan tegen de zwakke hellingen van den Idjen op; de westmoesson daarentegen is eerst over Java heen gestreken voor dat hij den berg bereikt. Hier was dus inderdaad een eenvoudig maar toch interes- sant gebouwd reliëf, waar te verwachten was dat ook de klimaatsverschijnselen een eenvoudig beeld, geschikt voor onderzoek, zouden vertoonen; en daar de mogelijkheid voor stationsvestiging gegeven was, werd overgegaan tot stichting van een aantal stations gelegen in één lijn over het bergstelsel heen. Zoo zijn dan de volgende stations in het leven geroepen: een vlakte station in de zuidelijke kustvlakte (Rogodjampi), een station op de zuidelijke helling (Tamansarie 500 m.) een regenstation op die helling op 1000 m. hoogte en een dergelijk station op den kraterrand, 1800 m. hoog. Een regenstation bij den zijkrater van den randvulkaan, den Merapi, in 2100 m. hoogte bestond al. Verder een station op bijna het laagste gedeelte van den ouden kraterbodem, dicht bij den noordwal (Kalisat, 1100 m.); een station op de noordhelling, Kajoemas, 1000 m. hoog) en ten slotte een station in de noordelijke kustvlakte, Assembagoes. Een zeer goede gelegenheid tot het oprichten van een bergstation bood ook het bekende gezondheidsoord Tosari, dat - 7. e op ruim 1700 m. hoogte op de Noordhelling van den Tengger- vulkaan in Oost-Java ligt. Niet alleen waren hier reeds vroeger door Dr. KonrsRvGGE waarnemingen gedaan, maar het voor elk bergstation zoo noodige basisstation was in dit geval al aanwezig; ligt toch het station te Pasoeroean juist dáár, waar men zulk een basisstation voor Tosari zou wenschen te liggen. Het klimaat van Oost-Java verschilt belangrijk van dat van West-Java, zoodat het hoogstwenschelijk was ook in West-Java een stelsel van bergstations op te richten. De 3000 meter hooge tweelingvulkaan Gedeh-Pangerango leende zich zeer goed voor dat doel, daar hij niet alleen ver boven de naburige bergen uitsteekt en naar het noorden en Westen geheel vrij ligt, maar ook goede gelegenheid tot vestiging van stations op zijn flanken aanbiedt en het station Buitenzorg als basisstation kan fungeeren. Tevens bood de aan- wezigheid op zijn helling van den Bergtuin van het Departement van Landbouw te Tjibodas de practische mogelijkheid aan om de bediening van zulk een station uitvoerbaar te maken. Schrijver besloot daarom, nadat hij zich van de zeer ge- waardeerde medewerking van dat Departement had verzekerd om op den 3000 meter hoogen top een station te stichten, dat wekelijks door iemand van den ruim 1400 m. hoog gelegen Bergtuin zou bediend kunnen worden. Het reeds bestaande meteorologische station van dien Bergtuin te Tjibodas kon door het Observatorium uitgebreid worden en op de flauwe hellingen van den Oostflank op 1100 m. hoogte kon een station te Patjet in het leven geroepen worden. Op de N.-W. helling is op een onderneming der Pondok Gedeh landen op + 1300 m. hoogte een zelfregistree- rende regenmeter geplaatst. Ook in het bergland ten Zuiden van dezen vulkaan werd de gelegenheid aangeboden om een station te stichten, en wel door den Heer Appers, administrateur van het land Goenoeng Rosa. Typisch uit een klimatologisch oogpunt is ook de hoog- vlakte van Bandoeng, een bijna horizontale vlakte van »e ` IU + 50 km. lengte, + 20 km. breedte en 600—700 meter hoogte, die door hooge bergen omringd wordt. Ter hoofdplaats Bandoeng werd daarom eveneens een station tot stand gebracht. Hoewel schrijver zich voorloopig bij de stichting van bergstations tot Java heeft beperkt, omdat hierdoor de mogelijkheid zou blijven bestaan om door herhaald bezoek, niet alleen de noodige contrôle op de waarnemingen uit te oefenen, maar ook door eigen ervaring kennis omtrent het klimaat der genoemde bergstreken op te doen, zoo mag toch de vestiging van een station te Fort de Kock op Sumatra daartoe gerekend worden. Deze plaats ligt op een 1000 m. hooge vlakte onder den aequator, en bezit in het aan de kust gelegen Padang een basisstation. Evenzoo de stations op de hoogvlakten in Noord-Sumatra gelegen, Blang- kedjeren, en Seriboe Dolok, die echter onvolledig uitge- rust zijn. Een krachtige steun bij het bestudeeren der wetten, die het bergklimaat bekeerschen zullen ook geven de waarnemingen door wetenschappelijke reizigers op verschillende bergexpedities verricht en te verrichten. Vele van die waarnemingen zijn reeds door de zorgen van het Observatorium bewerkt en uitgegeven en het ligt geheel binnen zijn werkingssfeer om zooveel mogelijk die waarnemingen te bevorderen door het geven van instructies, het vergelijken en ijken van instrumenten en het bewerken en publiceeren der uitkomsten. Zijn hiermede dan in het algemeen aangegeven de wegen welke schrijver ingeslagen heeft, zoo rest hem dan nog het voornaamste van de gebruikte middelen te bespreken. De bijzondere klimatologische toestanden, die in den Archipel heerschen, vragen om andere waarnemingen, dan die in de gematigde luchtstreken. Hier komt het minder aan op termijn- waarnemingen van windrichting en kracht, luchtdrukking of aard der bewolking, maar meer op die van temperatuur, vochtigheid, zonneschijn, regenval en verdamping en van hun dagelijksche variatie. LXXIII 3k. s ` iss De wind wordt in groote trekken bepaald door de moessons en plaatselijk zeer sterk beinvloed door land- en zeewind, berg- en dalwind, hooge begroeiing en onweersbuiën. Een doorloopende waarneming van den wind heeft alleen waarde voor het station zelf en is van weinig algemeene waarde. Schrijver achtte het daarom wenschelijker om de moessons op eenige volkomen vrije punten te bestudeeren en de locale : verschijnselen, zooals zee- en landwind slechts op enkele plaatsen; daarentegen om de meeste stations te voorzien van zelfregistreerende apparaten voor temperatuur, vochtig- heid, zonneschijn en regenval en van verdampingsmeters. Daar het voorts niet noodig was om dagelijksche weer- kaarten te maken, verloren de termijnuur-waarnemingen het primaire belang, dat ze in andere landen bezitten en viel hun in hoofdzaak de rol toe om als basis der registreeringen te dienen. Ben belangrijk vraagstuk was de opstelling van de instru- menten voor temperatuur, verdamping en vochtigheid. Een gewone meteorologische hut is in een land, waar de wind meestal zeer zwak en de insolatie zeer groot is, onge- schikt, daar de onvoldoend geventileerde lucht in de kooi en de straling van de verhitte wanden een sterk verval- schenden invloed op de aanwijzingen der instrumenten zullen uitoefenen. Overdekking van de hut is dus noodzakelijk. Op de meeste der stations van het Departement van Land- bouw, werd indertijd in navolging van de Proefstations te Pasoeroean en Pekalongan een hut van het volgende model aangebracht. Een groote kooi van 2 X 2 X 9 m. met jaloesie-wanden staat op pooten van 2 m. lengte en wordt overdekt door een evenzoo op hooge stijlen staand vierkant dak van + 5 5 m, welks onderrand ongeveer op gelijke hoogte is met den bovenrand van de kooi. In de kooi is een tafel aangebracht waarop de instrumenten staan, terwijl de waarnemer zich door een deur in de kooi begeeft ter bediening van de instrumenten. RR Schrijver meende dit model niet te mogen navolgen, en wel om de volgende redenen. De groote afmetingen van de kooi zullen vermoedelijk een groote traagheid in het volgen der veranderingen in de temperatuur der buitenlucht veroorzaken. Het dak geeft enkel beschutting tegen de middagzon en niet tegen de meest felle bestraling in de eerste helft van den morgen. | De kooi is onnoodig groot en kostbaar. Schrijver besloot daarom een ander type van hut in te voeren, waarbij de kooi veel kleiner was en het schutdak juist die ашан had, dat directe bestraling van de kooi door de zon uitgesloten was. In de kooi toch behoefden alleen de thermometers en de thermo- en hygrograaf geplaatst te worden, en ze behoefde daarom niet groot te zijn. De gekozen afmetingen zijn: grondvlak 67 X 67 em.; hoogte van den voorwand 63 cm. en van den achterwand 58 em. De wanden hebben jaloesieén ; bodem en dak zijn dicht. De verdampingsmeter kan onder de kooi, tusschen zijn 150 em. hooge pooten, plaats vinden op een plank ter halver hoogte aangebracht. Daar de zon in den Archipel op den middag hoogstens 33° van het zenith verwijderd is, was het veroorloofd om als zonnedak te kiezen een dubbel dak met schuine zijden naar Oost en West en geheel open naar Noord en Zuid. Zoo spoedig mogelijk werden echter maatregelen getroffen om den invloed van de verschillende hutopstellingen op de temperatuur en vochtigheid te leeren kennen, en wel door het in gang brengen van paralelle waarnemingsreeksen verricht naast de hut met de aspyratie-psychrometer van Assmann. Dit is reeds voor eenige stations gedurende een vol jaar verricht en thans op een paar andere stations in gang, terwijl het voor weer andere later zal geschieden. Wat de ijking der instrumenten aangaat zoo kon op Java door den Onderdirecteur van het Observatorium, Dr. Braak, a Bl mn en door schrijver de vergelijking met de standaardinstrumenten van het Observatorium voor de bestaande stations ter plaatse uitgevoerd worden, terwijl verder alle instrumenten, die door de zorgen van het Observatorium aan verschillende stations, werden verstrekt, natuurlijk eerst te Batavia geijkt werden. Een moeilijkheid leverden de kwikbarometers op, daar de mogelijkheid niet buitengesloten was, dat hun indexfout, tusschen de vergelijking aan het Observatorium met den standaard- barometer en hun opstelling aan het station, een geringe verandering zou ondergaan, terwijl toch wegens de zeer geringe luchtdrukkings-gradienten over den Archipel juist een nauwkeurige kennis van die indexfouten vereischt is. Schrijver trachtte die moeilijkheid op de volgende wijze op te lossen. Met medewerking van den Hoofdinspecteur van Scheepvaart werd op één der inspectieschepen een kwikbarometer geplaatst, en bij bezoek van een der meteorologische stations (meest alle kustplaatsen) wordt dit instrument gelijktijdig met den stations- barometer afgelezen. Voor en na de reis wordt dit te Batavia gedaan. Eenige der stationsbarometers zijn reeds op deze wijze met den barometer te Batavia vergeleken geworden. Voorts is natuurlijk alle moeite gedaan om de hoogte der stationsbarometers boven het zeeoppervlak zoo nauwkeurig mogelijk te laten bepalen. De eenigste op een bergstation geplaatste barometer (Tosari, 1700 m.) is door middel van hypsometrische waarnemingen met die te Batavia en te Pasoeroean vergeleken. Ook de barograaf, die op den 3000 m. hoogen Pangerango top is opgesteld, is met den hypsometer gecalibreerd, en wel door het apparaat afwisselend op en + 100 m. onder den top met den hypsometer te vergelijken. Naast de middelen der waarneming is een gewichtige factor ter bereiking van het algemeene doel, het middel der publicatie. Noodig is hiervoor een nieuw orgaan, waarin alles verzameld kan worden wat vroeger verricht is en wat verricht zal worden, en daarom heeft schrijver een nieuwe reeks van uitgaven gesticht onder den titel van: „Observations made at secondary stations in Netherlands East India", die de aanvulling moet zin van de oude reeks getiteld ,Observations made at the Royal Magnetical and Meteorological Observatory at Batavia". Hij is voornemens hierin op homogene en overzichtelijke wijze te publiceeren, ten eerste de uitkomsten van in functie zijnde stations en wel in hoofdzaak maandgemiddelden; ten tweede de uitkomsten van vroegere waarnemingsreeksen; ten derde samenvattende bewerkingen der waarnemingsuit- komsten. Zoowel tengevolge van den aard dezer beide laatste onder- werpen van publicaties als ook door de omstandigheid, dat maar een deel der secundaire stations onder onmiddellijk bestuur van het Observatorium staat, zal het voorshands onmogelijk zijn om een zuiver jaarlijksche publicatie te laten verschijnen. Het eerste deel der nieuwe reeks bevat, behalve deze historische schets een stationsbeschrijving en de uitkomsten der bewerking van een drietal waarnemingsreeksen vroeger en later verricht; alle van de hand van Dr. C. BRAAK. Schrijver verwezenlijkte zijn plannen van de stichting van een net van secundaire stations en wat daarmee verder samenhing, niet alleen onder voortdurende ruggespraak met Dr. Braak, maar ook met zijn daadzakelijke medewerking, en hij vertrouwde de dagelijksche leiding van den geheelen dienst van het secundaire net aan hem toe. Schrijver hoopt, dat over eenige jaren — minstens vijf en hoogstens tien — een voldoend materiaal verzameld zal zijn, om een algemeene klimatologie van den О. I. Archipel en een meer bizondere van Java samen te stellen, en streeft meer naar dit concrete doel, dan naar het enkel in perpetuo opstapelen van waarnemingen. Februari 1913. De luchtstroomingen in den atmosfeer volgens ballon VARESE YY sacra > te Batavia DOOR | Dr. W. VAN BEMMELEN. Juist de betrekkelijke regelmaat der winden in den Archipel die het mogelijk maakt om geregeld voordeel van de ver- schillende luchtstroomingen te trekken, was de aanleiding dat al vroeg aandacht aan hun optreden werd gewijd en weldra een zekere mate van kennis omtrent het windregime werd verkregen. De belangrijkste bewerking der in de 194° eeuw verrichte waarnemingen is wel die door den tweeden directeur van het Observatorium te Batavia, Dr. J. P. van DER STOK, neergelegd in zijn groot werk „Wind and weather, currents, tides and tidal streams in the East-Indian Archipelago”. (Batavia 1896). Nauwkeurige instrumenteele opteekeningen werden aan het Observatorium te Batavia sedert zijn stichting in 1866 gedaan, en deze registraties en uurwaarnemingen worden nog steeds onafgebroken voortgezet. Het Observatorium heeft echter ten opzichte van wind- waarnemingen een ongunstige ligging, gelegen als het is te midden van een stad rijk aan boomen. die in de onmiddel- lijke nabijheid zelfs boven de windvanen uitsteken. Dr. P. J. BERGSMA, de eerste direkteur van het Observa- torium plaatste daarom zijn anemograaf op het dak van het Groote Huis aan het Waterlooplein, waar het instrument ettelijke jaren gefunctionneerd heeft, totdat het in 1875, defect ` geworden, weggenomen werd. WINDSNELHEDEN OP VERSCHILLENDE HOOGTEN VOLGENS DRIE MAAL DAAGSCHE WAARNEMINGEN. D OOST —- KOMPONENT. De ` MA \ asrama y, — E TM мо M N 1000 m. 2000 m. 3000 m. 4000 m. 5000 m. 6000 m. NOORD —- KOMPONENT. seoks. ...м-Ш себ... \\ x ^ ` ооч hd L *esaso2 d SN | | RE B Ook al ware de omgeving van het Observatorium vrij van: boomen, toch zou de waarneming van de ongestoorde moes- sons niet mogelik zijn, daar deze luchtstroomingen niet alleen door de Javaansche gebergten, maar zelfs door de loutere aanwezigheid van het land gestoord worden. Het eenige middel, om tot de zoo noodige waarneming van den ongestoorden moessonwind te komen, is dus de anemograaf in volle zee te plaatsen en kort geleden zijn daarom windmeters aangebracht op drie vuurtorens, die midden in zee liggen; te weten op Maety Miarang (een zeer klein eilandje beoosten de Oostpunt van Timor), op de Bril (een rif bezuiden de zuidwestpunt van Celebes) en op Disco- very Oostbank (een rif beoosten Billiton). Van hoe groot wetenschappelijk en practisch belang ook de kennis van den wind aan de oppervlakte der aarde moge zijn, tot goed begrip van den aard dier luchtstroomingen is het noodig ook de atmospherische bewegingen op grootere hoogten te kennen. Ja, die wetenschap is zelfs vereischt om het voor Indië zoo gewichtige bergklimaat te begrijpen, en is verder van onmiddellijk belang voor de luchtvaart. Windwaarnemingen op grootere hoogten boven het aardop- pervlak zijn echter geenszins gemakkelijk uitvoerbaar ; gelukkig evenwel heeft de natuur ons daarvoor in de wolkendrift een middel verschaft; een middel waarvan sedert lang door de waar- nemers gebruik wordt gemaakt, en dat vooral goede uitkomsten heeft gegeven, nadat door talrijke wolkenhoogte-bepalingen, de gemiddelde niveaus, waarop de verschillende wolkensoorten plegen te drijven, bekend is geworden. Deze bepalingen werden te Batavia in 1896/97 verricht, door middel van photographische opnemingen, gelijktijdig op twee punten gedaan. In dat jaar en volgende jaren werd ook met wolken- theodolieten de drift dagelijks op vaste uren waargenomen. De uitkomsten van die waarnemingen zijn in 1910 door den derden Directeur van het Observatorium Dr. S. Frere uitgegeven. Windwaarnemingen door middel van de wolkendrift lijden evenwel aan verschillende euvels. Wolken zijn niet altijd — а aanwezig; in de zeer hooge lagen komen zij zelfs nimmer voor; de lagere wolken onttrekken dikwijls de hoogere aan het oog; de werkelijke wolkenhoogte kan soms aanmerkelijk van de gemiddelde afwijken en ten slotte kan de wolkensoort soms geheel verkeerd worden beoordeeld. Ballonwaarnemingen. Het was daarom een gewichtige aanwinst voor de waarnemingsmiddelen, toen op het einde der vorige eeuw de rubber-ballon door Assmann werd ingevoerd. Terwijl de gewone ballon aan den onderkant open is, zoodat bij de stijging ten gevolge van de afnemende lucht- drukking het gas ontwijkt, is de rubber-ballon gesloten en zet zich bij het stijgen, door het ijler worden der omgevende dampkringlucht, hoe langer hoe meer uit, tot ze eindelijk barst. Berekent men haar stijgsnelheid zoo blijkt die omgekeerd evenredig te zijn met de zesde machtswortel uit de lucht- drukking en in overeenstemming daarmee blijft die snelheid tot een hoogte van 10000. т. bijna constant, en groeit eerst op veel grootere hoogten belangrijk aan. Die bijna standvastige stijgsnelheid in de onderste lagen van den atmosfeer veroorlooft het, om de vlucht eener ballon uit slechts één punt te vervolgen, omdat men uit den duur der opstijging ieder oogenblik de hoogte kan bepalen en uit de waarnemingen van hoogtehoek en azimuth van de ballon de plaatsveranderingen kan afleiden. Uit deze laatste volgen dan gemakkelijk de windsnelheden en richtingen op verschil- lende hoogten. Wil men de waarnemingen tot grootere hoogten doen, dan wordt het noodig de stijghoogten door gelijktijdige waarne- mingen uit twee plaatsen te bepalen, daar allerlei toevallige omstandigheden, als verticale luchtstroomingen, veranderingen in de temperatuur van het ballongas, gasverlies door lekken, of ongelijkmatige uitzetting de stijgsnelheid sterk kunnen beïnvloeden. Deze windwaarnemingen door ballonvluchten vullen die volgens de wolkendrift verricht op gelukkige wijze aan, daar voor hen de omstandigheden juist het gunstigste zijn, als de andere door onstentenis van wolken onmogelijk zijn. Is echter de windsnelheid zeer groot, dan drijver de ballons spoedig te ver af om waargenomen te kunnen worden, terwijl . een laag hangend wolkendek alle waarneming daar boven onmogelijk maakt. Tegen die bezwaren heeft men in West-Europa veel te kampen, maar in Batavia zijn de omstandigheden te dien opzichte vrij gunstig. Wel is de bewolkingsgraad hier groot, maar een aaneenge- sloten wolkendek is zeldzaam ; bovendien — en dat zijn zeer gelukkige omstandigheden — komen vele wolkenlooze morgens voor en is de gemiddelde windsnelheid tot groote hoogte toe gering. Deze laatste omstandigheid sluit nog een ander voordeel in zich op, nl. dat met dezelfde ballons grootere hoogten bereikt kunnen worden dan in Europa en Noord-Amerika, waar de gemiddelde windsnelheid veel grooter is. Daar toch te Batavia minder gevaar is voor te ver afdrijven, is het geoorloofd de duur der opstijging te verlengen, door het geven van een geringere stijgsnelheid aan de ballons. Geringere stijgsnelheid vereischt een kleinere gasvulling en daarmee zal de ballon een grootere hoogte kunnen bereiken, alvorens te barsten. _ Ongunstig is weer de omstandigheid, dat de ballons, die in Europa worden gemaakt, een langdurige reis moeten maken eer ze te Batavia aankomen, en daardoor in qualiteit afnemen. Thans wordt getracht den slechten invloed van het opbewaren te Batavia tegen te gaan, door ze in een met koolzuur gevulden gesloten bus op te bergen, om zoodoende oxydatie aan de lucht tegen te gaan. In de maand Juli van het jaar 1909 werd met de oplatingen een aanvang gemaakt en wel eerst op zeer bescheiden wijze met ballonnetjes van + 20 gram, die zelden meer dan 1500 meter hoogte bereikten. In September van dat jaar kwam «m н evenwel wijlen de luitenant ter zee RAMBALDO op het Observatorium o.a. met een aantal ballons van H PATUREL te Parijs, die + 44 gram wogen, en waarmede hoogten tot en boven 10.000 m. werden bereikt. In de maand Februari van het volgend jaar werd een aanvang gemaakt met het oplaten van registreerballons, ` d. w. z. grootere ballons, die registreerapparaten omhoog voeren. Deze ballons, die bij 1.5 kg. gewicht een aanvangs- doorsnede van 1.5 m. hebben, werdea meestal bij wolkenloozen hemel opgelaten en uit twee punten gelijktijdig gevolgd. Hiermede werden tot hoogten van + 17 km. zeer gewichtige uitkomsten verzameld, die vooral op de nog geheel onbekende luchtstroomingen boven het niveau van 11000 m., waar de vederwolkjes (cirri) drijven, licht deden schijnen. Reeds den 10*" Mei van het jaar 1910 liet schrijver een dergelijke ballon van 1.5 kg., zonder instrument, dus z.g.n. als loodsballon op en trof daarbij op 17000 m. de merkwaardige westelijke luchtstrooming aan, die door Bersox in 1909 het eerst in Centraal Afrika was gevonden, en wier onverwachte aanwezigheid boven den aequator nog niet door anderen was bevestigd geworden. | Iu het jaar 1911 werden meerdere keeren dergelijke groote loodsballons opgelaten, en de interessante uitkomsten leidden er toe met deze hooge opstijgingen door te gaan. Een aantal ballons van 0.5 kg., die gedurende den West- moesson 1911/12 werden opgelaten, bereikten niet die hoogten, welke toen van hen verwacht werden, al kwamen een paar boven 20.000 m. Het reeds gevondene wees er evenwel op; dat de atmospherische lagen, waarin zich regelmatige lucht- stroomingen voortbewegen, tot grootere hoogten dan 20.000 m. reiken. ` [ Dientengevolge werd weer tot de loodsballons van 1.5 kg. teruggekeerd en een 20-tal van zulke ballons besteld om in den Oostmoesson van het jaar 1912 opgelaten te worden. Slechts enkele hunner bereikten echter hoogten van meer dan 20.000 m. zoodat blijkbaar nog grootere ballons moesten gebruikt — 43 — worden en overgegaan werd tot ballons van 2.5 kg. Eindelijk werd op den 12% September van het jaar 1912 de hoogte van 30.000 m. overschreden. De bereikte hoogten zijn echter uiterst wisselvallig en bewegen zich tusschen wijde grenzen; Z00 was eens een ballonnetje van 44 gr. op 18000 m nog niet gesprongen, terwijl een ballon van 2 kg. van oogenschijnlijk zeer goede qualiteit al op 8000 m. sprong. hid аталатын Vereeniging іп N-I. heeft dit waarnemingsonderzoek bevorderd door tweemaal een subsidie van f 200.— te verleenen, wat het mogelijk maakte om het aantal ballon-oplatingen belangrijk te vergrooten. De vulling der ballons met waterstofgas kostte in den aanvang veel moeite, omdat het gas ter plaatse bereid moest worden. Hiervoor werd calciumhydruur gebruikt, een amorphe stof, die in water een krachtige ontwikkeling van water- stof geeft. Naderhand werden staalflesschen met samengeperste water- stof van de Мі, Oxygenium te Schiedam ontvangen, waarmee de vulling snel en gemakkelijk geschiedt. Ondanks de dure heen- en terugreis van de flesschen en den aankoopsprijs der.flesschen zelf, worden de kosten op den duur geringer dan die bij gebruik van calciumhydruur. Ook al ware dit niet bet geval, zoo zou toch tot vulling uit fles- schen overgegaan zijn geworden, daar snelle vulling een vereischte is. U U Een heldere morgenhemel duurt toch te Batavia meest niet veel langer dan tot half negen à negen uur en de opstijeing zelf soms meer dan anderhalf uur. Vóór half zeven, een half "ur na zonsopgang, laat zich vaak niet met voldoende zekerheid beoordeelen of de hemel helder zal blijven, zoodat voor de voorbereidingen weinig meer dan een half uur overschiet. U De vulling eener ballon met 3 m3. waterstof door middel van calciumhydruur kost echter bij gebruik van 2 genera- toren en met de assistentie van twee inlanders meer dan een half uur. ce ` ss De viseering der ballons geschiedt met speciale theodolieten, wier cirkels door den waarnemer en een helper worden afgelezen. Was die helper eerst een Europeaan, naderhand werd de aflezing van één of beide cirkels bijna uitsluitend aan Javaansche assistenten toevertrouwd. Zooals boven reeds werd medegedeeld, zijn verreweg de meeste der grootere ballons uit twee punten gelijktijdig waargenomen; één dier punten was het Observatorium zelf. Als tweede station werden verschillende plaatsen bezet; eerst een op den noordwestelijken hoek van het Koningsplein; naderhand een aan het Goenoeng Sahari kanaal, tegenover het Abattoir. Ook op den boven-omloop van één der beide torens van de R. C. kerk aan het Waterlooplein werd vaak de theodoliet opgesteld en ten slotte tegenover het station Meester-Cornelis van de Ned.-Ind. Spoorwegmaatschappij. Alleen het torenstation bood het groote voordeel aan dat de waarnemers elkaar konden zien; een ander punt, waar dat het geval was, kon niet gevonden worden. Bij de waarneming op de andere plaatsen moet dus vooraf gewaarschuwd worden, hoe laat de ballon zal opgaan en moet de ballon als ze boven de boomen uitgekomen is, aan den hemel opgezocht worden. Hoewel dat bijna altijd gelukte, is het toch bij snel afdrijven of heiige lucht eenige malen voorgekomen, dat de ballon niet, of toevallig na geruimen tijd zoekens gevonden werd. Bewerking der uitkomsten. Wat de bewerking van de verrichte waarnemingen aangaat, zoo werd ten eerste de horizontale projectie van de vluchtbaan berekend en daaruit werden de windrichtingen en snelheden in de verschillende hoogten afgeleid en wel van 100 tot 100 meter hoogte voor de onderste 1000 m. en daarboven van 500 tot 500 m. Hoewel honderde vluchtbanen op deze wijze bewerkt werden, was het materiaal verre van homogeen ten opzichte van de bereikte hoogten en de verdeeling over het jaar. Waren nu maar de luchtstroomingen van standvastige rich- ting en snelheid geweest, zoo zou dat gemis aan homogeniteit slechts een geringen nadeeligen invloed uitgeoefend hebben, maar ondanks de betrekkelijke regelmaat der moessons vergeleken bijv. bij het wisselende karakter der winden in de gematigde luchtstreeken, bleken de afwisselingen van dag tot dag veel grooter te zijn, dan Meen ae verwacht was. Daarom werd de samenvatting der 1. volgens twee verschillende werkwijzen uitgevoerd, één waarbij partij werd getrokken van de betrekkelijke standvastigheid der windrichting en één die omgekeerd op de verschillen iu standvastigheid berustte. De eerste was niet anders dan de samenstelling der wind-snelheden volgens de regels der samenstelling van vectoren, waarmee voor ieder jaargetijde en voor de verschil- lende niveaus een gemiddelde See en snelhcid resulteert. Deze windvectoren kunnen daarom gemiddelde resulteerende wind-vectoren genoemd worden. Bij de andere werkwijze werden voor ieder jaargetijde en niveau de waargenomen snelheden samengevoegd en wel gegroepeerd volgens de richting. Deze groepen besloegen ieder 10°, zoodat resp. alle windsnelheden werden opgesteld bij richtingen gelegen tusschen: N en М 9E N JIPE en М 19°E N 20E en N 29*E etc. De som der snelheden voor elke groep werd nu gedeeld door het geheele aantal gevallen voor het betrekkelijke niveau. Op deze wijze werd dus ingevoerd de kans van Voorkomen van de windrichting bij de groep behoorende en in verband hiermede werd voor de zoo gevonden Windsnelheden de naam van betrekkelijke richtingssnelheid ingevoerd. ec d. us Wanneer voor elk jaargetijde deze waarden in een diagram worden ingeschreven, waarbij de abscissen van O tot 360 de richtingen aangeven en de ordinaten de hoogten, dan kunnen in dat diagram gelijke waarden door kromme lijnen verbonden worden. . Deze zen isoplethen-diagrammen van de betrekkelijke riehtingssnelheden bleken zeer instructief te zijn, daar zij de hoofdluchtstroomingen op de duidelijkste wijze deden uitkomen. Als jaargetijden werden groepen van maanden gekozen, in verband met het optreden van de moessons aan de opper- vlakte der aarde en hierbij uitgegaan van de uitgesproken Westmoesson maanden December, Januari en Februari. Als kenteringsmaanden werden aangenomen October met November en Maart met April. Het overblijvende deel nl. de vijf maanden Mei—Sept. 