Het mikroskoop, deszelfs gebruik, geschiedenis en tegenwoordige toestand
(5} Elemenla Dioptricae, § 454. III. 10 1-JC llET ZaMEKCESTEI.I» UIOl'TWSCn aUKROStOOP. 1759 (i). Natlcrliaud vcrbcterde hlj lielzelve nog, en gaf er in 1770 ccue nieuwc beschrijving \an (2). Wat de optische inrigling aanbclangt, zoo bestaat bet oculair uit drie plano- convexe glazcn , van welbe de bcide bovenstc met de bolle zijden naar elkander toegekecrd zijn. Tusschen bet oculair en de biconvcxe voorwerplens is nog ecnc piano -convexe lens geplaatsl. In bet geheel zijn er dus vijf lenzcn in aanwezig. Ook de mecbanische inrigling verscbilt in mecr dan cen op* zigt van die van bet Guffscbe mikroskoop, gclijk blijkt uit de afbeelding in PI. IV. fig. H. De slam a namclijk is eene ronde bolle zuil of buis (3) , waarin zich eene twecdc b , die geland is, door middel van den geranden knop c, op en nedcr beweegt', terwijl in deze Iweede buis eene derde d glijdt, door welke laalsle beweging de grovere inslelling ver- kregen wordt. Op deze derde buis rust de arm e , die de mikroskoopbuis draagl; deze arm kan in eene sleuf bij / been en weder worden gescboven. De mikroskoopbuis wordt gescbroefd in den ring g , waaronder eene draaijende scbijf h is met zes objectieflenzen van onderschoiden brandpuntsafstand. Deze scbijf kan ook vervvijderd en in hare plaats verschillende in busjes beslolen objectieflenzen onder aan den ring vaslge- (1) PMlosopMa Brittannica; HI. p. 400. (2) Description of a new Universal microscope. London, 1776. In de voorrede tot deze beschrijving maakt Martin gewag van cen klein zanien- gesteld mikroskoop, met vvelks vervaardiging hij zicli toen onledig bield, hetwelk de voorwerpen niet minder dan 2000—5760 maal in doormeter vergroolte , en vvaarvoor hij den naam van » the Virtuoso's optical Appa- ratus" bestemd had. Ilet is mij niet bckend of dit mikroskoop iinmer uit de handen van Martin is gckomcn. De zeer slerke vergrooting doet ver- moeden, dat als objectief gcene lenzen maar kleine glasbolletjes gebruikt werdcn. (3) Bij andcre door Martin vervaardigdo mikroskopcn is do stam dric- hockig, op de vvijzo der tegonwoordige mikroskopcn van Pldssl. MIKROSKOPEN VAN BENJAMIN MARTIN. U7 schroefd worden. De mikiosloopbuis bcslaat eigeniijk uit twee buizea A en « , waarvan de binnenste i de drie oog- glazcn bevat , en kan worden uitgeli'okkeo Icr verlenging van den afstand tusschen bet objecllef en bet oculair. Bij som- mige mikroskopcn van Martin is de buitenste buls van eene sleuf en eene getande stang voorzien, terwijl aan de binncn^ ste een rondsel bevesligd is, zoodat door Omdraaijing van eenen geranden knop dcze binnenste buis hooger of iagcr kan gebragt worden. De voorwerptafel I bceft eene mime opening, waarin on- derscheidene bij dit mikroskoop beboorende bulpwerktuigen kunnen worden gebragt , zooals ccn klemveertoestel A , dc losse voorwerptafel in B afgebeeld , welko drie openingen van ouderscheiden doormeter beeft; inaar bovendien ook eene door rad en rondsel ronddraaijendc voorwerpplaat, cn een scbroef- mikrometer, op welke beide laalste wcrkluigen wij nog in bet vervolg zullen moeten tcrugkomen. De spiegel m is geplaatst op eenen afzondcrlijken arm , welke langs de slaaf n op cn ncdcr glijdt, en bicrom kan gedraaid worden , wanneer men bet liebt sebuins op bet voorwerp wil doen vallen. Ter verslerking def verlichling kan eene afzonderlijke (in de figuur niet afgcbcclde) lens on- der 'de voorwerptafel worden geplaatst , terwijl voor bet op- vallend liebt de lens o dient. Eindelijk kan dit mikroskoop niet alleen in dc vertikalc , maar ook in de borizontale of ecnige andere daartusschen liggende stelling worden gebragt , door de sebarnier bij p , die den stam met den drievoet qqq verbindt. Ter verandering in een enkelvoudig mikroskoop is bet vol- doende de raikroskoopbuis nil den ring g tc verwijderen, en in bare plaats eene dor bij hot mikroskoop govoegde enkclw 10* 'i-i8 IIET ZAJIENGESTEI.D DIOPTRISCH MIimOSKOOP. Youdigc Icnzcn tc brengcn , welker busjcs in de opening van den ring passen. Bij bet onderzoek van zulk een tnikroskoop van Martin vend ik bet voigende. De afsland van bet bovenste oogglas van de voorwerplens bedraagt r de verlengbuis niet uilgelrokken zijnde . . 22 cenlim. » B uitgetrokken zijnde 29 » Brandspuntsafstand der sterkste lens van bet zamengesteld mikroskoop 3,8 millim. Opeuingsboek van dezelfde lens 11° Groolte van bet gezigtsveld voor eenen oog- afsland van 23 cenlim 204 millim. VergrooUng met de sterkste voorwerplens, voor gelijken oogafstand ; Zonder de verlengbuis . . . ' 148 maal. Mel » » 220 » De seberpte der beelden is gering. Ook op de sebubbetjes van zulke vlinders, b. v. van Noctua waarop de streepjes zeer gemakkelijk te berkennen zijn , ontwaart men daarvan geen spoor , evenmin van de streepjes in de eerste groep van bet Nobertsebe proefplaalje. De bij bet enkelvoudige mikroskoop beboorende lenzen zijn daarentegen vrij seberp en belder, De beide sterksten vergroolen 128 en 198 maal. 406. Onder degenen , die zicb gedurende bet overige der acbttiende eeuw in Engeland ondersebeidden door de vervaar diging van mikroskopen , bebooren de beide Adams vader en zoon , Jones, Dollond vader en zoon, en Mann. Over bet lamp -mikroskoop der cerslen is bet bier de plaats niet te spreken. TIunne zamengcstelde mikroskopen bebooren JUKUOSKOPEN VAN ADAMS , JONES , DOLLOND , MANN. 1 49 lot de besle van dit lijdpcrk. In dc hoofdzaak zijn zij naar het model van het mikroskoop van Cuff mgerigt. Alleen- lijk wordt niet bet ligcliaam des mikroskoops , maar de voor- werptafel door een rondselwerk op en neder bewogen. Voor de verlichting dient eenspiegel, die aan de eene zijde vlak, aan de andere hoi is. Eene latere verandering, door den jongeren Adams aangebragt, betreft de objectieflenzen , welke niet in afzonderlijke busjes, maar in eene koperen schuif zijn bevat, die in eene daarvoor dienende sleuf onder aan bet ligcliaam des mikroskoops wordt geschoven , in dier voege, dat, door middel eener aldaar geplaatste stalen veer, welke in de kleine keepen vat , die in de koperen schuif op bepaalde afstanden gemaakt zijn , de objectieflens telkens in de as van het mikroskoop komt te leggen. Bij het onderzoek van een mikroskoop van den ouderen Adams, verkreeg ik de volgende uitkomsten : De brandpuutsafstand der sterkste lens N°. \ is 5.^ millim, De afstand van bet bovenste oogglas tot aan de voorwerp- lens is 15 centim. De doormeler van het veld op QS centim. oogafstand be- draagt 16 centim. De vergrooting met de lens i\°. 1 is loO maal, Bij deze vergrooting zijn de lengtestreepjes op de vleugelschubbeljes van JSoctua nupta tamelijk goed ziglbaar. Derhalven over- treft dit mikroskoop dat van Martin in helderheid en scherp- te , maar doet daarvoor onder in grootte van het gc- zigtsveld. De vroegere mikroskopen van Jones komen groolendeels met die van Adams overeen. Eene latere verbetering van hem bestond daarin (z. PI. V. fig. 1) , dal bij zoowel het ligcliaam des mikroskoops , als de voorwerplafel en den spiegcl JbO IlET ZAJIL.NGESTEMJ DIOPllUSCIl MIKROSKOOP. aan eenc afzonderlijke slijl bevesligde> wcike, door ceoe schar- niergeleding a met den slam in verband staandc , veroor- looft bet mikroskoop horizontaal tegen hot licht te stellen. Blijkbaar bedoclde Jones hiermede hetzclfde als reeds Martin had gedaan, maar zijne inrigting daarloe was be- ter, omdat, de scharnier hooger zijude gcpiaalsl, het mikros koop bij de horizonlalq stclllng zich meer op de boogte van bet oog des vvaarnemers bevindt. Ook is dit gedeelte van bet Jonessche mikroskoopgestel in de later vervaardigde cngelsche mikroskopen meestal bijbehouden. De werkluiglijke inrigting der mikroskopen van Janies Mann komt in de boofdzaak met die vim Jones overeen. Wat bun optisch vermogen betreft , zoo schijuen zij voor den lijd, waarin zij gemaakt werden, zeer goed le ziju geweest. Althans Meijen, die zijne eerste phytotomische waarnemingen nog met zulk een mikroskoop deed, roemde belzelve zeer (1). Ook de Dollondscbe mikroskopen van dit tijdperk bad- den nagenoeg gelijke inrigting als die van Jones. Alleen moot aangeteekend worden , dat Dollond het Huygen- sebe oculair bij dezclve gebruiktc (2) , en bierin de eerste schijnt te zijn geweest. 407. Duilscbland word inlusscben het mikroskoop van Cuff door Ring en Vennebrucb le Berlijn nagemaakl , lerwijl Reinthaler te Leipzig belzelve mede vervaardigde, alleen met die verandering , dat bet ligehaam des mikros- koops in plaals van door eene schroef, door een rondselwerk (1) In zijuo door Toy lev’s Gcnootschap bekroondo prijsverhandeling : Vehe'i' 'iiGUQstcn FovtscliviJtlQ dev ytiiciloTnio und Physiologic dev Go~ wdchso. 1830, p. 2. (2) Chevalier, Notes rcctificatives etc, p. 25. lUNG, nElNTHALEll, BURUCKER, BUASDER, DE CHaDLSES. I ij I wcid op eo neder bovvogen (1). Ook hot zaraengcstcid raikros- koop van Burucker te Ncurenberg, door Ledcrrauller (9) omstandig besclueven, komt in de hoofdzaak met iicl Cuff- sche mikroskoop overeen. Veel naam verwierf zich inzonderheid Brando r te Augs- burg door zijne mikroskopen. Twee soorten van dezelvc be- schreef hij in 1769 (3). Het eene dezer mikroskopen heeft nagenoeg de inrigting van het zakmikroskoop van Martin (z. bl. 1 49) 5 en is even als dit van eenen schroefmikromeler voorzien. Het andere komt grootendeels overeen met dat van Cuff. De eenige verbetering daarin , en welke met eenige wijzigingen tot op den legenwoordigen tijd is blijven beslaan, bestaat in de verwisseling van den tot daarloe gebruikelijken voorwerphouder (met de spiraalveer, zooals deze het eerst in het enkelvoudig mikroskoop van Hartsoeker wordt aangetrof- fen, z. bl. 47) met eene hoefijzervormige plaat, tusschen welke en de voorwerptafel het plaatje of schuifje , dat het voor- vverp bevat , geschoven en bevestigd wordt. De vergrooting der mikroskopen van Brauder bedroeg volgens zijne eigene opgave uiet boven 120 malen bij 8 duimen duidelijkheids- afstand. In Frankrijk had reeds twee jaren vroeger de Hertog de Chaulnes (4) cen mikroskoop zamengesteld , hetwelk zich zoowel in de oplische inrigting als in de wijze der toenade- (1) Kriinitz’a Encyclopaedie. Art. Mikroskopc, p, 266. (2) Mikrosk. Vermakel. IV. p. 53. pi. IV, (3) Beschreihung zweier Zusammongesetzten Mikroscope. Augsburg, 1769. (4) Memoires da I'Acad. d. sciences, 1767. p. 423, met verscheidene platen. Afzondcriijk ia dit mikroskoop beschroven in Description d’un microscope et de differonts micrombtres, par le due do Chaulnes, Paris, 1768. ilET ZAMENCESTE1.1) UlOl'l'UlSCIl MlKllOSKOOI’. ring lot hel voorvverp niet wczenlijk van dal van Cuff on- derscheidde , doch bepaaldelijk tot hel doen van naauw- kcurige mikromclrische bepalingen was ingerigt , om welkc reden vvij eene nadcre beschrijving tot bet hoofdsluk over mikrometers besparen. 408. In de eigenlijke optische zamenslelling der mikiosko- pen was sedert hel begin der acbttiende eeuw geenerlei noe- raeuswaardige verbetering aangebragt. Men was integendcel van den weg, welke daartoe leidde, en die reeds eenigermate door somraigen op bet einde der vorige eeuw (z. bl. 127) was aaugewezen , afgedvvaald. Inlusschen hadden de verrekijkers, door bet achroinaliseren der voorvverpglazen , eene allerbe- langrijksle verbetering ondergaan ^ raaar men wauhoople om deze ook lot de mikroskopen iiit te strekken. Slraks zullen wij uitvoeriger op dit onderwerp terug komen. Het was echter le verwachten , dat ook zonder de lenzen achromatisch te makeu verbetering mogelijk was , door de krommingen der lenzen , hare onderlinge afslanden , aanlal enzv. zoodanig in te rigten, dat allhans de uitwerkselen der spbaerische aberratie zooveel mogelijk werden weggenomen. Het was op dit punt dat Euler zijn oogmerk rigtle, en wij zijn aan hem eene reeks van onderzoekingen over dit onder- werp verschuldigd , die ook lhans nog liunne belangrijkheid geenszins verloren hebben (1). (1) Euler, Regies genorales pour la construction des tdlcscopes et dcs microscopes de quelque nombre de verres qu’ils soyent composds. Mdmoi- res de I'ylcad. de Berlin, 1757. XII. p. 283. In deze verliandeling ont- wikkelt Euler, op tlieoretische gronden, welke de krommingen, de on- derlinge afslanden en dc openingen der lenzen moeten zijn in mikroskopen dio cr van cen tot vijf bovatlen. in uciiun latere verliandeling onder dcnzeirdeii titel {Mem, de I'Jcad. VLlVbETEIUNGEN DOOU EULER VOORGEiLAGEiS. [1)0 Hel schijnt cchter, dal de door Euler voorgeslageu ver- beteringen bij de praktischc vervaardigers van mikroskopen weinig ingang gevonden hcbben , waarschijnlijk uit hoofde van den wiskundigen vorm , waaronder zij voorgedrageu wer- den. De door hem voorgeslelde doublellen , van welke reeds vroeger melding is gemaakl , en die hij ook als objectieven in bet zamengesteld mikroskoop aanbeval , schijnen nimmer uitgevoerd te zijn. Of er immer ecn mikroskoop met zes de Berl. 1761. XVII. p. 201) komt hij op hctzelfde onderwei'p terug. Dbtermination du champ apparent que decouvrent tant les telescopes que les microscopes. Mim. de Berl. 1761. XVII. p. 191. Hier berekent E. hoe grool het gezigtsveld, eu welke de plaats van het oog is bij dioptri- sche werktuigen , welke eeu bcpaald aantal glazen bevatten. Becherches sur les microscopes d trois verres et les moyens de les perfectioner. Mem. de Berlin. 1764. XX. p. 117. IVadat E. in eene vroe- gere verhandeling, welke wij reeds vermeld hebben (bl. 74), het nut had aangetoond van de vereeniging van twee lenzen in het enkelvoudig mi- kroskoop, past hij hier hetzelfde beginsel op het objectief van het zamen- gestelde mikroskoop toe , en geeft in tafels de krommiugen der lenzen , hunne openingen en onderlinge afstanden op. De novo microscopiorum genere ex sex lentihus composite. Novi com- mentarii Acad. Petrop. 1768. XII. p. 195. In dit stuk toont E. de voor- deelen aan van een uit zes lenzen zamengesteld mikroskoop , en berekent hunne krommingen , openingen en onderlinge afstanden voor mikrosko- pen, die den doormcter 600, 2000 en 4000 maal moeten vergrooten. lie zamenstelling van zulk een mikroskoop zoude dusdaiiig moeten zijn, dat op de objectieilens , ter plaatse waar deze het beeld vormt, eene lens met wijde opening, vervolgens op eenigen afstand eene sterker vergrootende lens met zeer geringe opening, en eindelijk drie boven elkander geplaatste eigenhjke oogglazen zouden moeten gevonden worden. Ook hier zoude de objectieilens bovendien nog met vrucht uit twee vereenigde lenzen kunnen bestaan , en ten nutte der vervaardigers van mikroskopen voegde hij achter dit opstel eene tnfel, waarin de krommingen en onderlinge afstanden der lenzen zijn opgeteekend voor zulke dubbel- objectieven van 1 duim tot jj'- duim brandpuntsafstand. De inhoud dezer verschillende yerhandelingen vindt men vermeerderd tcrug m zijne Dioptricu , T. Ill, desgelijks in de Dioptrica van Klugel. Over den voorslag van Euler tot achromatisatic \an de objcctieflens der mikroskopen zal ik later spreken. liii IIEI' ZAJIENGESTF.1.U DIOPTRISCIl JIlliUOSKOOP. Icnzen geheel naar zijn voorschrift is daargesleld , is mij niel gebleken. Dat reeds ia 1085 door Grindl een mikroskoop met zes lenzea was zamengesteld , is vroeger (bl, 127) aan- gevoerd , doch ook na Euler heeft te Leiden Dellebarrc mikroskopen vervaardigd , die zes lenzeo bevallen. In bet door de Franscbe Akademie over deze mikroskopen uitgebrag- te rapport wordt uitdrukkelijk gezegd , dat Dellebarre den door Euler gedanen Yoorslag verwezenlijkt heeft. Indien echter de commissie , die dit rapport uitbragt , zich de moeite had gegeven om meer dan den lilel van Euler’s verhandeling te lezen , zoude zij spoedig ontwaard bebben , dat de inrig- ting der mikroskopen van Dellebarre met die, welke door Euler was voorgesteld , niets dan bet getal der lenzen ge- meen had (1). De door Dellebarre vervaardigde mikroskopen hebben langen tijd eene groote beroemdheid gehad. Deze nam in* zonderheid toe , toeu Lalande, in 1762 in Holland rei- zende , zijne werktuigen zag , en den maker uitnoodigde om naar Frankrijk te komen , hetgeen deze deed , en al- daar vele zijner mikroskopen verkocht (2). In 1777 bood hij aan de Parijsche Akademie eene verhandeling over rai- kroskopen in het algemeen en de zijne in het bijzonder aan, en gaf bovendien nog eene afzonderlijke bescbrijviog daarvan uit (3). Het door de Akademie uitgebragte rapport luidde onge* (1) Het eigenlijko oculair van het door Euler voorgestclde mikroskoop Lestond uit drio., dat van Dellebarre uit vier glazen. Men vergeltjkc overigens met de volgende Leschrijvlng de noot op de vorigc bladzijdc. (2) Montucla, Ilist. des mathdm. III. p. 511. De pry’s der raikros- kopen van Dellebarre was 360 francs. (3) To zaraen uilgegeven onder den titel: MSmoircs sur Ics differences de la construction et des cffets du microscope. 1777. AilKROSliOPliN VA« DEU^EBAME. I i}l> I meen gunstig, an prees dc mlkroskopen van Dellebarre» als vereenigende verscheidcne nieuwe voordoelen met al die* genen, welke aan vrocgere mikroskopen eigen waren. Ofschoon nu de lof, door de Parijsche Akademie aan de mikroskopen van Dellebarre toegezvvaaid , niet geheel van overdrijving is vrij te pleiten, zoo bezaten zij echter eenige eigendommelijkheden , welke hen boven de meeste van dien tijd deden uitmunten. Het oculair is zamengesteld uit vier glazen, die of tc gelijk , of bij paren kunnen gebruikt wor- den. ' Elk paar bestaat uit eene llintglaslens en eene groen- achlige crownglaslens. Alle zijn biconvex, en zoodanig ver- eenigd , dat hunne oppervlakten zeer nabij aan elkander zijn. Tusschen de objectieflens en het oculair is nog cen bi- convex tusschenglas geplaatst. Dit tusschenglas is aan eene buis geschroefd, waarin van boven de buis a (PI. V. fig. 2), die de oogglazen bevat, geschoven vvordt, terwijl zij zclvc in eene wijdere buis A, aan welke van onderen bij c de ob- jectieflens wordt bevestigd, op en neder kan bewogen wor- den , door welk middel de mikroskoopbuis kan worden ver- lengd. Verder onderschcidt zich de werktuiglijke inrigting daar- door , dat de op eenen in de figuur niet afgebeelden drie- voet rustende stara de door twee scharnierbewegingen bij f en bij g horizontaal kan gesteld worden. De buis b , die den opUschen toeslel bevat, hangt in den ring A, en wordt daarin door dc kleraschroeven i en m bevestigd. Deze ring is vast vereenigd met de vierkante staaf A, welke in het holle vierkanle stuk I voor- en achterwaarts glijdt , terwijl dit ver- bonden is met het ronde stuk waaraan zich eene pen be- vindt , die past in eene opening aan den top van den slam d e , en daarin als eene spil draait , zoodat de mikroskoop- lyo UET ZAfllENUESTELD DlOPTlUSCU MJEROSKOOP. buis derhalvc boven alle punteu der voorwerplafel o kan gc- biagt worden. Deze voorwerplafel is ringvormig, en bevat ia eene cirkelvormige groove eene ronde glasplaat. Tot bet vast- houden der voorwerpcn dient cen hoefijzervormige slalen veer bij p op den rand van de voorwerplafel bevestigd. De loe- nadering van hel voorwerp tot de objeclieflens gescbiedt door een rondselwerk , waarvan de gerande knop bij q gezien wordt. Voor de verlichling dient een holle en een vlakke spie- gel r, welke door de scharnieren 5 en i in alle rigtingen beweegbaar is , terwijl lussclien den spiegel en bet voorwerp eene lens u kan geplaatst worden , om bet licht le conceu- treren. Eindelijk voorzag Dellebarre zijne mikroskopeu van eenen hollen melalen spiegel voor de verlichling van on- doorschijnende voorwerpen , welke merkelijk grooter was, dan de tot daartoe gebruikelijke, en 00k inderdaad voor geringere vergrootingen beter aan bet ooginerk voldoet. Een hoofddoel van Dellebarre bij de inrigling van zijn mikroskoop was, door de verschillende combinatien der oog- glazen , gepaard met bet verlengen van de buizen , een groot aantal verschillende vergrootingen daar te stellen. Tevens poogde bij bet gezigtsveld zoo groot mogelijk te maken. Dat bij deze beide oograerken werkelijk bereikt beeft, kan uit bet volgende overzigt der vergrootingen en der uit- gebreidheid van bet gezigtsveld blijkeu. Deze bepalingen zijn alleen voor de sterksle objeclieflens verrigt , welker brand- puntsafstand bij bet door mij onderzochte mikroskoop 2,5 raillim. bedraagt , terwijl zij eenen openiugsboek van 22° beeft. De afstand van bet bovcnsle oogglas tot aan de objcctief- lens is 15 centim., wanneer de verlengbuis niet is uitgelrok- kcu , cu 22 centim. , indicn dil wel bet gcval is. fp" MIKUOSKOPEN VAN DEUEBARnE. I 5}7 OOGGLAZEN. 3 en 4. 1 en 2. 1 , 2 , 3 en 4.’ Doormeter van het gezigtsveld 22,5 centim. 36,5 centim. 40 centim. (1) '' Tusschenglas voorhanden, 1 de verlengbnis niet nit- -<l 1 1 getrokken 230 290 » 440 » CQ ) Tusschenglas voorhanden, ^ J o < de verlengbuis uitge- n 280 350 » 490 » O 1 Tusschenglas verwijderd , en de verlengbuis uit- ^ getrokken zijnde . .. 590 840 » 1170 » Men kan derhalve met elke objectieflens minstens 9 verschillende vergrootiugen daarstellen, en de uitgebreidheid van bet veld is zoo groot, dat in dit opzigt alle andere en zelfs nieuwere raikroskopen voor dat van Dellebarre onder- doen. Echter is bet er verre af, zooals trouwens de ge- heele inrigting reeds doet vooruitzien, dat de voorvverpen zich overal in bet gezigtsveld met gelijke duidelijkheid ver- toonen. Alleen bet midden van bet veld is voor eigenlljke waarneming geschikt. Hier lierkent men bij eene 440 ma- lige vergrooting met vrij groote duidelijkheid de overlangs loopende streepjes op de meer genoemde schubbetjes van Noctua nupta^ doch geen spoor van de dwarsstreepjes. Van bet Nobertsche proefplaatje vvordt nog de tweede groep zeer goed en ook de derde, doch gebrekkig, in streepjes op- gelost. Door de vergrooting te versterken door uittrekking der oculairbuis, of door verwijdering van bet tusschenglas , neemt bet optisch vermogen niets toe. Bij dezelfde vergrooting werden ook de uiterste grenzen der zigtbaarheid en onderscheidbaarheid der voorvverpen bij (1) Eigenlijk is het gezigtsveld nog grooter , maar men kan geene groo- tero ruimte overzien. Deze veroiiderstelt bij de opgegeven grootte van het gezigtsveld reeds eonen gezigtahoek van 78°. 1S>8 HET ZAMENGEStELD DIOPTIUSCH HIKROSKOOP. ^ \ doorvallcnd licht bepaald, op de wijzc vroeger (Dl. I. bl. i07 Dl. II. bl. 85) beschreven. Dc uUkomslen warea de volgende: GRENZEN DER ZIGTBAARHEID VAN Bolronde voorwerpen. Draadvormige voorwerpen. 0,7G7 mmm — millini. 0,145 mmm — raillira. GRENZEN VAN DE ONDERSCnElDBAARH. DER MAZEN IN EEN DRAADNET. Draden. Tusschenruimten. 0,672 mmm = ^■^■§■5 millim. 1,010 mmm =: milliin. Vergelijken wij nu het Dellebarresche mikroskoop met die van Adams en van Martin, dan is het ontegenzeggelijk beter dan deze, wat het oplisch vermogen betreft, ofschoon de werktuiglijke uitvoering voor die dcr engelsche mikrosko- pen wijken moet. Onderzoeken wij verders naar de oorzaak, waarom zich de voorwerpen door hetzelve duidelijkcr vertoo- nen, dan blijkt al spoedig, dat deze niet zoozeer moet ge- zocht worden in de eigendoramelijke zamenstelling van bet oculair, maar eenig en alleen daarin, dat Dellebarre objectieflenzen van eenen korteren brandpuntsafsland aan- wendde. Indien men deze aan de mikroskopen der zoo even genoemde makers brengt, dan vertoonen zij even scherpe bcelden als het Dellebarresche mikroskoop. Dit is te- vens de hoofdreden van het meerder vergrootend vermogen van dit laatste. 409. Een tijdgenoot van Dellebarre was de Hanover- aan Samuel Gottlieb Hoffmann, wiens mikroskopen destijds in Duitschland zeer gezocht waren. In 1772 gaf hij er eene beschrijving van in de Altona^r Zeitung. La- ter is hetzelve zeer geroemd door Goeze (1). Deze vcr- (1) llanov. Ma^azin, X Jahrg. Kriinilt’s, Kncydop. \C. p. 310. HOFFMANN, TIEDEHANN, WaGENER, ELKNER, JDNKEH, WEICKEUT. 159 melclt cene inrigling, waardoor het gezigtsveld van dit mi- kroskoop grooter en kleiner kon geraaakt worden, zoodcr echter het middel daartoe aangcwend op te gevcn. Met zes objectieflenzcn konden twaalf verschillende vergrootingen verkregen worden (waarschijnlijk door uittrekking der bui- zen), waarvan de sterksle 570 bedroeg. Eenige jaren later verscheen de beschrijving der mikrosko' pen van Johan Heinrich Tiedemann (1). Behalve het uit twee glazen bcslaando ocnlair , was daarin ook een tus- schenglas aangebragl. Dc sterkst vergrootende objectieflens had eenen brandpuntsafstand van i'" (2,2 raillim.) Voor de beweging diende een rondselwerk. Ook behoorde hierbij eeoe afzonderlijke door twee schroeven beweegbare voorwerptafel, AIs voetstuk van den stain van het raikroskoop diende de bodem van het kistje , waarin het na gebruik door middel van eene scharnier achterover geslagen en geborgen werd. Beseke (2) slelde het mikroskoop van Tiedemann onder alle de overige mikroskopen van dien tijd boven aan , zoo- wel wat de deugdzaamheid der glazen, als wat de werktuig- lijke uitvoering betrof. Onder hen, die zich in Duitschland gedurende de laatste jaren der vorige en het begin der eeuw , waarin wij leven , door het vervaardigen van mikroskopen eenigen naam hebben verworven , noemen wij nog Wagener, Elkner, Jun- ker en Weickert, ofschoon het niet blijkt, dat zij iets tot werkelijke verbelering van dit werktuig hebben toegebragt. (1) Beschreihung der von ihm verfertigten aohromatisclie Fernrohre ^ zusammengesetzten Vergrosserungsgliiscr etc. Stuttgard, 1785. — Bo* schrijving en af bedding zijn overgenomen in Kriinitz’a Encgclopaedio ^ 1. c. p. 295. (2) Beol. u. Entd, v, d. Berliner Gesellscli, natur/orscli. Freunda. Bd. II. 1788, s, 117. !00 HET ZAMENCESTEI-D DIOl'TUlSCH MIKKOSEOOP. De bcide laatstcn lagcu er zich inzonderheid op toe , oin , door de uitvvendige inrigling te vereenvoudigen , bunne werk- tuigen zoo goedkoop mogelijk te maken, zonder dat zij in bruikbaarheid veel verloren (1). Ook werden toen en nader- hand zamengestelde mikroskopen uit karton en liout zainen- gestcld in grooten getale te Neurenberg fabriekmatig ver- vaardigd. 410. Hier te lande werden , behalve door Dellebarre, wiens mikroskopen vvij zoo even bescbreven bebben , terzelf- der tijd zamengestelde mikroskopen vervaardigd door Her- man en Jan van Deyl. Wij zullen deze straks leeren kennen als de eersten , die een bruikbaar achromatiscb mi- kroskoop bebben tot stand gebragt , maar ook bunne vroe- gere naar de oude wijze vervaardigde mikroskopen , waren zeer goed , vooral wat bet optiscb gedeelte betreft , terwijl de mecbaniscbe inrigting boogst eenvoudig was , ongeveer overeenkomende met die van bet acbromatiscb mikroskoop later door den laatstgenoemden gemaakt (z, PI. V. fig. 5). Bij een hunner werktuigen , hetwelk ik in de gelegenbeid was te zien , bedraagt de brandpuntsafstand der sterkste ob- jectieflens lets mcer dan 2 millim. , terwijl bet in belder- beid en scherpte bet Del lebarrescbe mikroskoop bij gelijke vergrooting (ongeveer 500 maal) overtreft. Ook verdient bet hier te worden opgeteekend , dat de beugel , waarin de spie - gel zich beweegt , zich aan bet einde eener kruk bevindt , (1) Het mikroskoop van Junker is Leschreveii in Voigt’s Magazin fiir den neuesten Zustand der IVaturwissenscha/t , Bet. I. s. 139. Dat van Weickert in Gilbert’s Ann. 1811. Bd. XXXVIII. p. 345. Hed- wig gebruikle bij zijne bekcnde onderzookingcn een mikroskoop yan den laatsien. MIKIlOSaOPEN VAN UERiMAN EN JAN V. DEYL , VAN HENDRIK HEN. IGl (lie oul eeue as draait, zoodal dc spiegel zoo kao gesteld vvor- dcn, dat de liclitslralen ook in cene scliuinsche rigling op lict voorwerp kunnen valleu, en derhalve geheel op dezelfde wijzc als dit bij vcle nieuwere mikroskopcQ lhans wordt aangetrolTen. Eiudclijk inoet bier Hendrik Hen worden genoemd, even als de vorigen te Amsterdam woonachtig. Zijn in 1807 vervaardigd zamengesleld mikroskoop munt inzonderheid uit door volledigheid, stevigbeid en naamvkeurige bewerking van den geheelen mechanischen toestel, vvaartoe blijkbaar bet Marlinsche mikroskoop (z. bl. 146), behoudens eenige wij- zigingen , ten voorbeeld heeft gediend. Deszelfs zware ronde stam rust op ecnen voct met drie uitslaande pooten; voor de op en nedergaande bevveging dcr voorwerptafel dient een rondselwerk ^ de arm , waaraan de mikroskoopbuis bevestigd is , kan door middel van een rad en eene schroef zonder einde in eeue horizonlale rigting gedraaid worden , tcrwijl bet geheele mikroskoop in eene horizonlale of in eene an- dere stelliug kan worden gebragt door een afzondcriijk daar- voor beslemd raderwerk. I Wat bet oplische gedeelle betreft, zoo bestaat dil , 1" uit cene koperen plaat , met drie daarin gevalte leuzen , welke , nadat dc plaat onder de mikroskoopbuis bevestigd is , beur- telings door draaijing onder dc opening gebragt zijnde , als objectieven dicnen ; 2* uit drie audere meer vergrootendc objectieflenzen in koperen busjes , waarvan de sterksle eenen brandpuutsafstand van ruim drie-millim. heeft; 5® uit drie objectieflenzen , voorzicn van melalen spiegelljes voor de waarneming van ondoorsebijnende voorwerpeu ; 4» uit twee verscbillendc oculairbuizcn , dc eene' met Iwce , de andere met vier glazen. Verders is dc spiegel aan de cene zijdc vlak , aan de au- III. 11 1G!:i lltT ZAMENGESTEI.D DIOPTIUSCII MIKUOSKOOP. derc iiol , cn ook voor schuins invallend lichl ingerigl; ccnc vcriichlingslens kan onder de voovwciptafel gebragl worden 5 een afzondcrlijke toestcl dicnt om cene kaars aan het rai- kroskoop le bcvestigcn, cn voor dc vcrlichling met opvallend licht is cr eene groolc lens en bovendien de later te ver- meldcn Swavingsche toestel bijgevocgd. Uit deze beknopte bescbrijving zal genoegzaam blijken , dat bet Hensche mikroskoop met veel zorg vervaardigd was, en inderdaad den lof verdiende , welke er door bevoegde tijdgenoolen aan word toegezvvaaid (1). (1) Ik lieb met dit mikroskoop aJleen op eene verkooping van physische werktuigen keniiis gemaakt, doch ler slaving van het bovenslaande laat ik bier eenen brief volgen van Ypelaar, denzelfden , dien vvij , in het laatste hoofdstuk van dit vverk, als kunstig bereider van mikroskopische voorwerpen, zullen moeten vermelden. Deze brief lag in het kislje, vvaarin het mikroskoop vverd geborgen, en luidt aldus; Mijnbeer en Vriend Hr. Hen! f In bericht diend dezen dat het Mikroskoop door Uw vervaardigt door mij op d’ allernaauwkeurigste vvijze is bezien , in zoo verre mij mogelijk was de Delicaalstc proeven daarop heb genomen, ik moet bekennen nim- mer een werktuig le hebben gezien , welke mij meer gefrappeerd heeft, dan dit Mikroskoop j en daar (zoo TJEd. bekend is) ik veel Mikroskopen heb gezien , moet ik erkennen noch geen gezien te hebben , dat mij in ’t algemeen meer voldeed; nimmer niet zoo veel in alien deele als dit, zo dat was ik van geen goed Mikroskoop voorzien (aan wiens behandeling ik gewoon ben) ik zoude alles aanwenden om bezitter van zoo een danig werktuig te worden. ’T is mij intusseben Lief dat een mijner Land- en Sladgenooten het zo verre heeft gebragt, dat vvij bij geen vreemde Katie te mark! beboeven te koomen , ora bezitting van zoo een werktuig te hebben, verlrouw niet ik UEd. eenige Compliment ninak, maar geloof het mijn ernstige meaning is, waarmede ik bliji ’t Yzigt, UEd. W. Dr. cn Vriend, ultimo Sept. 1807. A. Ypelaar. Dat Hen een zeer goed workman is geweest, is mij ook nog geblcken door een zonraikroskoop van zijn maaksel, hetwelk ler zijner plaatse zal worden besproken. EERSTE POGINGEN TOT ACHROMATISATIE VAN HET OIIJECTIEE. 1 G5 ■il l. Wannocr wij nu de vorderingen overzien , welke lict zainengesleld mikroskoop gedurende de achttiende ecuw en de eersle jaron der negenliende raaakte, dan moet men erkennen, dat er allengs groote verbeleringen waren aangebragt, eensdeels in de geheele werktuiglijke inrigting van betzelve, anderendeels in de middelen tot verlichting der voorwerpen. Anders ech- ter was bet gelegen met deszelfs belangrijkst gedcelte, na- inelijk de optiscbe inrigting. In dit opzigt waren de vorde- ringen uiterst gering Alle de hierin beproefde verbeleringen hadden veranderingen van bet oculair ten doel , en deze moesten steeds van een ondergeschikt belang blijven , zoolang de objectieven geene verbetering ondergingen. Wanneer men de mikroskopeu van dit tijdperk onderzoekt , dan komt men weldra tot bet besluit , dat door de enkelvoudige lenzen , die als objectieven gebruikt werden , reeds alles , wel is waar minder vergrool , niaar vecl duidelijker en scherper gezien werd , wat men door bet zainengesleld mikroskoop kon waar- nemen , en dat derbalve de slerkere vergrooting van bet beeld door middel der oogglazen, eigenlijk niets deed wiunen, dan een grooter gezigtsveld , en zulks alleen ten koste der voor den waarnemer veel belangrijkere helderbcid en scherpte. Het scbeen werkelijk , als of bet zamengesteld mikroskoop veroordeeld was , om zicb nimmer te verbelfen uit don toe- stand van middelmaligbeid, waarin het tot dusverre verkeerde. Ook zag men voor wetenschappelijke nasporingen meer cu meer van zijn gebruik af, en de naauwkeurigste waar- nemers gaven , in weerwil der nadeelen , die het gebruik van het enkelvondig mikroskoop aankleefdcn , eenslemmig aan dit laatste de voorkeur , terwiji het zainengestelde werktuig hoe langer hoe meer tot een werktuig van vermaak, lot bevredi- ging eener kinderlijke nicuwsgierigheid werd vcrnederd , of 11* IG'i 1IF.T ZAJIENCESTELD DlOI'iniSCII Bllh'UOSUOOP. alUians allcen dan gebruikt, wanneer dc aard van hel onder- zoek geene groote mate van naauwkeurigheid vercischle. Docb allengs begon de hoop levendig te worden , dat er ook in de optiscbe inrigting van bet zamengesteld mikros- koop eene belangrijke verbctering mogelijk was. Newton bad aangewezcn , dat de cbromatische aberratie de voornaamsle oorzaak is der gebreken van dioptriscbe werk- luigen, doch, zicb grondende op eenige gebrekkig in bet werk gestelde proefnemingen , kwam hij tot bet verkeerde besluit , dat bet kleurscbiftend vermogen van aile hel lichl brekende middensloffen gelijk is , en dal bet gevolglijk eene vergeef- sche poging zoude wezen , om door verbinding van vcrscbil- lende middensloffen , b. v. door water te besluitcn tusschen twee bolle glazen , de cbromatische aberratie te verbeteren (1). Reeds twee jaren na den dood van Newton , namelijk in 1729, was bet proefondervindelijk bewezen , dat bij in dit opzigt gedwaald had, en in zijne gevolglrekkingen te voorba- rig was geweest. Chester More Hall, een in de geschie- denis der wetenschap overigens onbekend edelman nil bet graafscbap Essex , begon in bet genoemde jaar pogingen aan te wenden om lenzen zamen te stellen uit crownglas en flinlglas, zicb hierbij grondende op hel achromalisme van bet (1) De verkeerde uitkomsten der proefnemingen van Piewton rnoeten daaraan worden toegeschreven , dat hij in het gebezigde water eene zekere hoeveelheid azijnzuur lood oplostte , W'aardoor zoowel bet brekend als het kleurscbiftend vermogen meer gelijk werd aan dat van glas. Dat bij overigens liet beginsel, waarop de mogelijkheid eener acbruniatisalie be- rustte, werkelijk doorzag, blijkt uit zijne gezegden in zijne Philosopliiac Nafuralis privcipia mathemaiica , L. I. Scbol. ad. prop. XCVIII. Moly- neux, in 1690 Newton’s woorden aanbalende, zegt daarvun als met eenen profetischen geest bczield: » he has fathom’d the greatest Depths of Nature, and laid a Foundation for Posterity to raise an infinite Superstructure." CHESTER MOKE HALL , JOIIX DOLLOKD , EULEK. 165 menscbelijk oog , vvaario ook iniddeusloffen van ongelijk bre- kcnd vermogcn voorhanden zijn. Hij zette zijne proefnemin- gen voort tot in 175o, tocn bet hem werkelijk gelukte achro- malische voorwerpglazen voor verrekijkeis tot stand te bren- gen (1). Echter verliepen er nog vele jaren eer deze uitvinding vrucbteu droeg voor de wetenscbap ; zelfs na ruim eene halve eeuw was de naain des vvaren uitvinders nog niet bekend , en ging John Dollond daarvoor algemeen door. Docb alhoewel er veel waarschijulijkheid bestaat, dat deze , toen bij in 1757 achromalische verrekijkers begon te vervaardigen , met de uitvinding van Hall niet[geheel onbekend is geweest, zoo moet men aan den anderen kant de groote verdiensten van Dollond voor de zaak van bet acbromatiseren van lenzen erkennen , daar bet aan zijne onvermoeide pogingen moet worden toegefscbreven , dat zij ter kcnnis van bet algemeen is gebragl , en hij door talrijke in bet werk gestelde proefne- mingen zich en anderen in staat stelde de daartoe slrckken- ke bandelwijzen nicer on meer te verbeleren (2). Reeds vroeger , t. w. in 1747, bad Euler zich met bet- zelfde ouderwerp bezig gehoudcn , docb was bij de berbaling van eenige der Newtonscbe proeven tot dezelfde ontkennen- dc uilkomst geraakt als deze. Later echter, toen de moge- (1) Nadcre berigten omtrent Hall en zijne uitvinding zijn bet eerst me- degedeeld in the Gentleman’s Magazine, Onf. 1790, en daaruit overge- nomen in the Philosophical Magazine, IVovemb. 1798, terwijl bet ver- baal, boe de zamenstelling zijner acbromatiacbe lenzen eindebjk aan Dol- lond zoude zijn bekend geworden , te lezen is in eene verhaudeling van Alexis Rochon, Mimoire sur les verves achromatiques , etc. lu d I’Tn- stiiut national, en Floreal, an 9. (2j Vijl' jaren later, natnelijk in 1762, is de eerste acbromalisclie kijkcr bier to lande vervaardigd door Jan en Herman van Deyl te Amster- dam. Zie Verhand. d. I/aarl, maatschappij , III. St. 2. p. 131. JGU IIEI' ZAMENtiESTELl) DIOPTIUSCII MIKIIOSKOOP. lijkheid van het achromatiscrcn van lenzen door Dollond bcwezcn was, was het Euler, die de Ihcoretische . gronden onlwikkelde , N>vaarop deze bewerking steunen moet (1). Intussclien , alhoewel het gelukl was de chrornatische ab- erratic in den verrekijker grootendeels op te bcffcn , zoo was bet er nog verre af, dat men dezelfde bandelwijze loepasse- lijk achtte op het mikroskoop. Integendeel , men wanhoopte aanvankeiijk algemeen immer zulke kleine lenzen , als die welke tot voorwerpglazen in zamengeslelde mikroskopen ge- Yordei'd worden , acbromatisch te kuunen maken , en men ging , gelijk wij zagen , nog jaren lang nadat de verrekijker reeds van achromalische voorwerplenzen voorzien was, vooit met het mikroskoop gebeel op de oude wijze zamcn te slel- len, alleen met uitzonderiug van Dellebarre, wiens poging echler , om de achromatisalie in het oculair te verplaalsen , (verg. hi, 1S4) als gebeel mislukt moet worden bescbouwd. Euler bad evenwel geenszins de toepassiog van de door bem onlwikkelde grondbeginselen op bet mikroskoop verge- ten. In 1774 gaf Nicolas Fuss, op aansporing van Eu- ler, een werkje uit (2), waarin bij , ten dienste dor makers van opliscbc werkluigen , uaar aanleiding der wiskundige slcl- lingen in Euler’s Dioptrica ^ zeer naauwkeurig de wijze be- scbreef, boe de voorwerplenzen van vorrckijkcrs moesten za- mengesteld worden , om zoo goed mogelijk acbromatiscb le (1) In zijne Dioptrica PelropoJi 1771, docli nog vroeger in Mdmoires do f Aead, de Bevlin 1766 en 1767, en in Novae Coment. Acad, Petrop. XVIII. (2) Instruction detaillei pour porter los hinettcs au plus haut ddgre de perfection, avec la description d’un microscope , qui peut passer pour le plus parfuit dans so7i espece, par ISicoIaa Fuss, SI. Petersbourg, 1774. Eene voorrede van Euler gaal het werkje vooraf. EdLliH , FUSS , AUPINUS. 167 zijQ , en aaa het slot de beschrijviug gaf van ceu inikroskoop met eene acliromatische voorwerplens. Het blijkt echter , dat dezc beschrijving niet naar eea be- staand inikroskoop is gemaakt , naaar veeleer alleen als eea voorschrift te beschouwen is , vvaarnaar een acbromatisch mi- kroskoop kon vervaardigd worden, Wij ziea daaruit, dat het door Fuss bedoelde mikroskoop eene voorwerplens zoude hebben van | duiin doorineter en | duiin brandpuntsafstand, en zamengesteld zijn uit twee biconvexe crownglaslenzen met eene biconvexe tlintglaslens daartusschen. Zoowel de brand- punlsafstanden als de kroinmingen der afzonderlijke lenzen worden naauwkeurig opgegeven. De oogglazen moesten van flintglas en biconvex zijn. De sclirijver was van oordeel, dat men met dit mikroskoop nog bij eene 400inalige vergrooting de beelden volkomen sclierp zoude zien. Het was eerst tien jaren later, dat door Aepinus (1) een mikroskoop werd vervaardigd , waarvan de voorwerplens uit flint- en crownglas bestond. Hetzelve bad eenen brand- puntsal'stand van niet minder dan 7 duim , en vergrootle niet meer dan 60 tot 70 maal , terwijl de lengte 3 voet bedroeg. Niet oneigenaardig noemde Adams (2) het eenen mikroskopischen verrekijker (3). Blijkbaar had de moei- jelijkheid om kleine acliromatische lenzen te vervaardigen Aepinus bewogeu , om een voorwerpglas van zulk eenen verren brandpuntsafstand te bezigen ; en bij de geringe ver- (1) Nova acta Acad. Petropol. 1784. II. Hist. p. 41. (2) L. c. p. 3. (3) Zeer waarschijnlijk lal Aepinus ook wel gebruik gemaakt hebben Tan een objectief, dat oorspronkelijk voor eenen verrekijker bestemd was, en behoorde dus zijn werktuig tot de klasse derzulko, die reeds bl. 145 vermeld zijn, on waaraan Martin den naaiii van polydinainischc mikrosko- pen gaf. -1G8 HEX ZAJIENCESTELD UlOmWSCll MIKKOSKOOP. grooting, die zijn werlduig noodzatelijk bezitlen mocsl, kon de uilslag zijner poging Diet andcrs dan boogst gebrekkig blijvcn. Ware achromaliscbe objeclieflenzen voor bet mikros- keep zijn , voor zoo ver mij bekend gewordcn is , bet eersl bier le lande vervaardigd , cn wel door Jan cn Herman van Deyl; doch alvorens een nader verslag te gevcn van de welgelukte pogingen van dezen , noem ik liier nog eenen anderen landgenoot, namelijk Francois Beeldsnijder (1), die zich omslreeks 1791 le Amsterdam met bet vervaardi- gen van mikroskopen onledig hield, cn werkelijk een mikros- kopisch voorwerpglas , uit crown- en flinlglas zamengesleld , lot stand bragt. Helzelve bestaat uit drie lenzcn , namelijk twee biconvexe crownglaslenzen , en eene biconcave tlintglaslens lusscben deze beide. De brandpiintsafstand dcr eene crown- glasleus is 22 millim. , die der andere 19 millim., en der ver- ccnigde drie lenzen 21 millim. De doormeter der lenzen be- (1) Ilet toeval deed mij met de pogingen van dezen landgenoot bekend vvorden. Voor verscheidene jaren zag ik bij den beer 0. W. Roelofs alhier, eene door dezen op eene verkooping gekochte kist, vvaarin zich een aanlal mikroskopische vverktuigen van alierlei soort bevonden. Uaaronder was een zoninikroskoop naar de eonstructie van Martin, met de op de plaat gegravecrde woorden : Francois Beeldsnijder a Amsterdam 1791; ver- ders een zamengesteld mikroskoop, hoofdzakelijk naar dat van Delle- barre ingerigt, en bovendien eene groote menigte losse busjes, lenzen, zoowel groote als kleine, gedroogde voorwerpcn , enzv. , alles toenniaals in deerlijke wanorde dooreengemengd. Bij mijne pogingen om uit dezen chaos van glas en koper weder iets dat naar een bruikbaur mikroskoop geleek , te voorschijn te doen koraen, vend ik het busje, hetwelk bet achromaliscbe stel lenzen bevatte, waarvan de beschrijviug in den tekst is medegedecld. Aan Jonkheer G. J. Beeldsnijder van Voshol ben ik de mededeeling verschuldigd, dat zijn oom Francois Beeldsnijder Ge- rardszoon geboven werd in 1755 en stierf in 1808. Lhj was kolonel van de Amsterdamsehe ruiterij, lid van het comite van justitie aldaar, ontvan- ger van de begraafnissen van het St. Antonies kerkhof, en slond algenieen bekend als een liefhebbor van natuur- en werktuigkunde , die een groot gedcclte van zijncn tijd met hunne praktische beoefening doorbragt. FIIAXCOIS BEELSNUDER, CHARLES. I G9 draagt 6,5 railliin. , en liunne gezainelijke dikte iets min- der dan 4 millim. Zij zijn gocd geslcpen en blijkbaar met zorg gecentreerd. Op zicb zelve gebruikt geeft dit slel len- zen een net en scherp geteekend beeld, en als objectief in een mikroskoop van Amici aangewend bleek Iiet mij indcr- daad de voorkeur te verdienen boven eene enkelvoudige bi- convexe lens van gelijken brandpuntsafstand , en vrij goed eene vergelijking te kunnen doorstaan met eene ornstreeks 1824 waarscbijnlijk door Tulley vervaardigde achroraatische lens , Avelker brandpuntsafstand nagenoeg dezelfde, doch waarvan de openingshoek grooter is. Ofsclioon bet nu niet kan onlkend worden , dat bet door Beeldsnijder vervaardigde objectief verre is van gelijk te staan met de in de laatste jaren vervaardigde achromatische lenzen , nu men in hunne zaraenstelling reeds zooveel onder- vinding beeft npgedaan , en daardoor tot eene zekerbcid en juistheid in de bewerking gekomen is , waaraan in den eersten aanvang, in weerwil der aauwijzingen van eenen Eu- ler, niet kon gedacht worden , zoo blijkt toch uit bet ge- zegde genoegzaam , dat onder ben , die getraclit bebben bet doel te bereiken , namelijk de vervaardiging van een acbro- matisch mikroskopisch voorwerpglas , Beeldsnijder inder- daad als een der eersten moet genoemd worden. Eenige jaren later, namelijk van 1800 tot 1810, be- proefde Charles te Parijs bet vervaardigen van kleine acbro- matiscbe lenzen. Zij worden bewaard in bet physisch kabinet van bet Conservatoire des arts et metiers. Chevalier zegt ecbter van dezelve, dat bunne kromming en centrering zoo vele gebrekcn bczilten, dat zij niet te gebruiken zijn (1). (1) L. c. p. 51. 170 IIET ZAWENGESTELD UIOl’THlSCIl JIIKHOSKOOP, Vcel beter slaagde onze Herman van Deyl, die in 1807 de beschrijving van hel door hem vervaardigd achro- inaliscb mikroskoop uilgaf (1). Reeds korl na de uitvinding van dcD achromatischen verrekijker , namelijk in 1762, bad deze nilmuulende werktuigkundige , te zamen met zijnen va- der Jan van Deyl, achromatische objectieven voor verre- kijkers vervaardigd. Ook hidden beiden zich toen reeds on- iedig met bet daarstellen van een achromatisch objectief voor een mikroskoop. » Wij berekenden zegt van Deyl, » zeer naauwkeurig de bolronde gedaante voor zoodanig achromalieq microscoopglas van I duim brandpunt, Ik maakte zeer naauwkeurig de kommeljes tot hetzelve , en sleep de glaasjes met de grootste opleUendheid , en monteerde dezelve in een spaan buisje met granalieljeliout , in welk buisje een ander buisje met 2 oogglazen gescboven wierd , waarvan de scbik- king mede door ons berekend was.” lets verder laat hij vol- geu ; o wij badden reeds destijds bet genoegen , dat alles aan onze verwaditing beantwoordde.” Zij badden echter zoo- veel te doen met bet maken van achromatiscbe verrekijkers , dat bunne aandacht van bet mikroskoop weder werd afge- leid , en wel te eerder , omdat zij van oordeel waren , dat in Engeland deze verbetering weldra algemeen zoude worden ingevoerd, zoodat zij bet overbodig rekenden bunne pogingen wereldkundig te maken. Toen intusschen de oude van Deyl op 8S jarigen leeftijd in 1801 overleden was, en zijn zoon reeds in zijn 69“° jaar zijnde de lang verwaclUe ver- belering nog nict zag opdagen , besloot de laalsle nograaals de hand aan bet werk te slaan , en zijne pogingen geluklen (1) Natuurkundigo verhandelingen van de koninklijke maalschapjiij der wetenschappen te Haarlem, Atuslunlaoi 1807. HI. St. 2. ACUllOMATlSCH MIKROSKOOP VAN VAN DEYL. 171 bovea verwachting. Zijn mikroskoop were! voorzien van twee achromatische voorwerplenzen met wljde opening. De eene bad eenen brandpunlsafstand van duim (26 inillim.) , de andere van | duim (18 millim). Aanvankelijk had bij de vergrooting door middel der oogglazen en uittrekking der buis slechts tot 80 maal gebragt , doch weldra bevond bij , dat zijne achromatische objectieven bet gebruik van veel sterkere oculairen toelieten , en nu bragt hij , door een tvvee- de afzonderlijk oculair , de vergrooting tot 150, zonder dat de beelden ophielden genoegzaam verlicht en scherp te zijn. Bij dit door van Deyl zelven in 1807 van zijn mikros- koop gegeven verslag kan ik nog het volgende voegen , zijnde de uitkomst van het onderzoek van een door hem vervaardigd mikroskoop, hetwelk zich alhier op het physisch kabinet bevindt. 