VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
` > y Ye t + A. A En 4 s kA - Kaps 8 ek, Er Fy ’ we, Ne e = -. A a j E Aa ` i . N f SN ie Me À Ę E- . ak pl) A, Eb ME o Ze © s Lb af TA ie . - s ` Ti F ir e ee i I IE U Iv y l Aat tE TRAIN] HAI | $ RTA) TH RH Vi Ci d o, A | \ Sa? 6) mnd 5” . "a Nite T i pe Per II L.B 63603) rp Paai Digitized by Google BOEKBESCHOUWING, vo o R 1836. Digitized by Google VADERLANDSCHE LETTEROEFENINGEN,- TUDSCHRIFT KUNSTEN EN WETENSCHAPPEN, WAARIN DE BOEKEN eN SCHRIFTEN, DIE DAGELIJKS IN ONS VADERLAND EN ELDERS UITKOMEN, OORDEELKUN- DIG TEVENS EN VRIJMOEDIG VERHANDELD WORDEN. BENEVENS.. MENGELWERK, tot Fraaije Lesteren o Kunften en Wetenfchappen, betrekkelijk. EERSTE STUK. VOOR 1836. BOEKBESCHOUWING. Te AMSTERDAM, bij G. $ LEENEMAN van per KROE en J W INTE MA. 18 36. _BOEKBESCHOUWING. Tiende tiental Leerredenen, door j. H VAN DER PALM. Te Leyden, bij D. du Mortier en Zoon. 1834. In gr. 8yo. 320 BI. f 2-50. Ziehier een kort verflag van en hier en daar eene enkele aanmerking op deze Leerredenen! I. Eene Inleiding tot de Lijdensprediking , volgens I Korinth. I: 30: Uit Mem zijt gij in Christus Je- Zus ą„ enz. opent den bundel, 1e, Welke groote wel- daden ons door Jezus van God gefchonken zijn; 2°. dat wij niets meer, maar ook niets minder behoeven; 3°. aanfporing tot dankbaarheid. — Klaar en eenvoudig. II. Judas de Verrader, Lur. XXII: 47 en 48. le. Judas een voorwerp van mededoogen; 2°. Jezus, van onze eerbiediging en liefde. Wij zeggen nogeens: klaar en eenvoudig. Wij vergeleken met een’ oogopflag Prof. VAN DER HOEVEN’s predikatie over Judas , en meen- den het verfchil van beider jaren in hunne ftukken dui- delijk op te merken — hier meer de ftille, heldere beek; daar de woelige, bruifende ftroom. VAN DER HOE- ve N bepaalt zich alleen bij Judas, en kiest zeker eene treffende en voor de hand liggende zijde ter befchou= wing. VAN DER PALM fchijnt ten deele zijn onder- werp uit het oog te verliezen. Doch dit is inderdaad Schijn; de tekst geeft het zoo aan de hand, en ook zijne toepasfing (die geheel de genade van Christus pre- dikt) is treffend: en gepast. VAN DER HOEVEN had dezen tekst niet, en dit reeds is genoeg, om het verfchil van ftändpunt te verklaren. Beider gevoelen over den ongelukkigen fchijnt niet kwalijk overeen te ftemmen, II. Jezus, aan het kruis gelasterd, ons voorbeeld. IreTr. II: 21b. tot 24%. 1°. Jezus, gefcholden , niet weder fcheldende; 2°. een voorbeeld ter navolging; 3°. daardoor ten fterkfte gefpoord, dat Hij voor ons eeen BOEKBESCH: 1836. wO. l. A 2 Js H. VAN DER PALM / heeft, Er ftraalde in Jezus’ gedrag grootheid, wijs- heid, liefde en godvruchtige onderwerping door; en dit alles dient ons te meer tot een’ fpoorflag , omdat Jezus niet alleen geheel onfchuldig, maar daarenboven voor ons leed, — Eene fchoone, ftichtelijke preek , die tot een model over de ftof der befpotting kan dienen. IV. Des menfchen oorfpronkelijke flaat en beftem- ming. Gen. Ik: 15. l°. Hoe groot die beftemming en zijne gunst bij God zij; 2e. gevolgen, tot bevesti- ging van het geloof en befturing van den wandel. Nie- mand zal de befchrijving , in het eerfte deel, zonder uit- ftekend vermaak lezen. Ook het overige is belangrijk, Wat het geloof aangaat: „er is eenheid in den Bijbel; die zelfde mensch , voor welken God zijnen Zoon over- geeft, was van den beginne zijn uitverkoren,” Wat den wandel betreft: „ onze gezindheid omtrent God, onze befchouwing van ’smenfchen tegenwoordigen toe- / ftand en de waardering van ons wezenlijk geluk worden door de kennis van den eerften ftaat onzer ftamouders ten beste geregeld.” — Zoo wij iets op deze Leerrede wilden aanmerken , het zou gebrek aan klimming, al te groote gelijkmatigheid in het toepasfelijk gedeelte zijn. Alles: is nog even helder, geregeld en juist bij onzen Nestor; ook ontbreekt het niet aan zachten gloed; maar, verbeelden wij het ons, of ontftaat er van tijd tot tijd al meerdere bedaardheid in den gang zijner rede ? Het flot is echter merkwaardig genoeg , vooral uit den mond van een’ zeventigjarigen grijsaard, die nimmer de rede voor de eenige vertrouwde Godfpraak onder ons hield, maar met zijn geheele hart ftaag aan den Bijbel hing. Ziehier een deel van hetzelve: ... „ Neen! „ het waren niet de bekoorlijke dreven, de heldere „ ftroomen, de geurige vruchten, die het paradijs-ge- „ luk van het eerfte menfchenpaar uitmaakten; het was „ hunne onfchuld, hun omgang met God; het was, „ omdat zij geene zonde kenden, omdat zij zich niet „ voor zich zelven of voor God behoefden te fchamen. „ Ook ons is geen ander wezenlijk geluk dan dit toe- in | TIENDE TIENTAL LEERREDENEN. 3 » gedacht, en er bloeit ook voor ons geen andere boom » des levens, dan waaraan de vrucht der geregtigheid .„ groeit,” enz. enz. i V. De waarborg der onvergankelijkheid van het Christendom. IE TIMmoru. Il: 19. Het is buiten tegenfpraak het kenmerk eener goede leerrede, dat zij tegen gebreken en dwalingen van den tijd gekant is, al- thans in zeker verband met tijd en plaats ftaat, en niet als ecne algemeene les van zedekunde of geloofsleer in de lucht hangt. En wij gelooven deze onder de besten van den bundel te moeten rekenen, waarbij het te zijner plaatfe ook waarlijk niet aan hoogen gloed ontbreekt. De zin der tekstwoorden zal zijn: De Heer kent al- leen voor de zijnen, die afflaan van ongeregtigheid. Na de verklaring, lo. volgt 2°. het betoog van het noodzakelijk verband tusfchen geloof en deugd; 3°. dat het Christendom op dezen grondflag vastítaat. o,Mogt ’s mans ftem, de ftem der waarheid, door zoo, vele on- goddelijke, ijdele roepers, als op nieuw de kerk ont- rusten , gehoord worden! Doch, helaas! de meesten hooren en nog veel meer verftaan niet, VI. Jezus op zijn twaalfde jaar in den tempel te Jeruzalem. Luk. I: 4l tot 52. 1°. Eenvoudige ver- klaring 3 2e, waartoe de vermelding dezer bijzonderheid ons ftrekken moet. — Ja de woorden: wat hebt gij ons dus gedaan? zouden wij inderdaad eene zachte moederlijke berisping meenen te vinden — nog liever misfchien eene berisping, die haar als op de lippen be- fterft, ziende hoe hij daar bezig is. Na de allezins korte en gepaste toelichting, maakt VAN DER PALM eenige toepasfelijke aanmerkingen, æ omtrent Lukas als gefchiedfchrijver, & omtrent het karakter en de groot- heid van Jezus. De allereerfte, omtrent de vele valfche. verhalen van Jezus’ kindschheid, is bijzonder betangrijk. Ook zouden wij gaarne dat gedeelte affchrijven-, waarin de woorden voorkomen: „ Houdt het niet voor itich- „ting, aan enkele woorden en klanken te blijven han- „gen, die duistere gewaarwordingen en onvruchtbare hk Je He VAN DER PALM „ befpiegelingen in u doen. oprijzen. Kent den fchat van „ Gods Woord in zijne eigenlijke en wezenlijke waarde; „en merkt er in op die fporen van ondoorgrondelijke , „ boven al ons begrip verheven wijsheid en liefde in „alle hare beftellingen, wier befchouwing uwe bezig- „ heid, en wier helder inzigt uwe nain in den he- m mel zal uitmaken !°’ VII. Het gedrag , hetwelk den wijzen betaamt bij het drukken van den nood, en bij de uitredding uit den- zelven. Pf. CVII: 43. Na dit fchoone dichtftuk eerst helder in het licht gefteld te hebben , toont de Prediker ten andere de betamelijkheid van bidden #7 en danken „a den, verwonnen, nood, en past dit bijzonder toe, of liever dringt het, met de woorden van den tekst, bij zoo velen aan, als toen pas uit den veldtogt tegen de Belger. óf zelve veilig waren teruggekeerd , óf de hun- nen zoodanig weder hadden gezien, — Zeker niet de minfte uit den bundel! _ VIJL. De waardij van een wel doorgebragt leven, I sam. XXV: la, In de inleiding fpreekt de Hoog- leeraar over zijne korteling verftorvene ambtgenooten , VAN VOORST EN SURINGAR, in eene korte maar fchoone loffpraak. Na het gebed, behandelt hij den tekst, ten aanzien van deszelfs verband en inhoud. Waarna hij, l°. in een beknopt overzigt over Samuël’s gefchiedenis , het voorbeeld doet zien van een wèl door- gebragt leven; om 2°. daarna en ten befluite zijne hoor- ders tot het leiden van zulk een leven aan te fporen, door hun het belang en de waardij van hetzelve te doen gevoelen. Wij hebben voor het laatfte niet dan goed- keuring en dank. Doch, hoe geleidelijk ook Samuël’s gelchiedenis hier wotde voorgefteld , en hoe {choon daar alles luide, — zegt de Prof, hier niet eenigzins te wei- nig, en daar te veel ? Ware de aanmerking niet gepast geweest, dat het regterambt. onder de Israëlieten met den tijd eenigzins van natuur fchijnt veranderd te zijn, en meer eene burgerlijke betrekking geworden te wezen, om regt te fpreken tusfchen den man en zijnen naasten ; iets, TIENDE TIENTAL LEERREDENEN. 5 dat vroeger meer aan de Oudften* en Vorften in elken ftam (niet zoo zeer aan den Hoogepriester, naat het ons voorkomt) was verbleven ; en dat hierdoor de (ware of: ingebeelde) behoefte aan een’ Koning als voorbe- reid was? En wat de geleerde man van de Profeten- Scholen zegt, ís dat genoegzaam bekend ‘én zeker? Zoo ja, dan, zouden wij meenen , ís het sgezegde wederom niet geheel voldoende, maar behoorde er iets van het algemeene denkbeeld van Profeet gezegd te zijn, ten einde hetgeen in de bedoelde fcholen geleerd werd met het ambt en de verrigtingen der bekende Godsmannen overeen te brengen. Althans, hetzij wij hierin dwalen of regt hebben, ligt vindt de fchrandere Leeraar, zoo hij dit lezen mogt, gelegenheid , om , ongezocht en on- genoemd, te meer licht over de zaak voor het Publiek te verfpreiden. IX. Het jammerlijke der verkeerde uitlegging en wil- lekeurige toepasfing van, plaatfen der H. Schrift. Marra., IV: 5—7. Eerst geeft VAN DER PALM als °t ware de historifche verklaring, om dan 1°. over de kenmerken der gegispte behandeling, 2°. over het jammerlijke en verderfelijke daarvan te fpreken , en 3°. tot hooge waardering en gemoedelijke beoefening enze aan te fporen- Wij gaven vroeger te kennen, dat onze Redenaar de teekenen des tijds niet uit het oog verliest, Dit ftuk is er een nieuw en heerlijk blijk van. Er ligt zelfs iets fcherps in, om juist den Duivel tot af- fchrikkend voorbeeld te ftellen. Trouwens, de waar- heid van het hier beweerde loopt, in allen opzigte, dermate in het oog, dat men niet te fterk fchijnt te kunnen fpreken. Het eenige, dunkt ons, wat hier kan tegengeworpen worden, is, dat b. v. ook Apostel Paulus zich niet altijd van een gebruik der H. Schrift fchijnt te onthouden, dat meer op toevallige overeenkoimften, dan wel op wezenlijke gepastheid voor het oogmerk berust, Doch , het fchijnt ons toe, tot zulk eene Schriftverkla- ring, als VAN DER PALM wil, mede te behooren , dat men dit niet verbloeme, De inhoud des-Bijbels is 6 Je He VAN DER PALM Goddelijke waarheid; de vorm is menfchelijk , wel van groote verdienfte, maar, wat althans het werk van ` bloote menfchen heeten mag, niet zonder gebreken , vooral zulke, als aan tijd en toeftand behooren. Wij zijn geene Mahomedanen, die den Koran als allezins volmaakt befchouwen. Of, houdt het iemand daarvoor, dat Paulus ook te dezen niet dwalen kon, dan voorze- ker bezat hij een licht, dat wij geheel niet bezitten. Oordeelkundige befchouwing en verklaring alleen kan ons den waren zin, de bedoeling eener plaats , en hare ge- pastheid tot eenig bewijs , doen kennen. X. De groote waarde van de regte kennis en beoefe- ning der Goddelijke Openbaring. Il TiMoT nH. IIl: 15. Geene eigenlijk gezegde inleiding, maar toelichting van den tekst alleen opent deze leerrede, in welke 19, de groote waardij der H. Schriften, 2°. de voortreffelijkheid van derzelver regte beoefening, 3% het onverantwoorde- lijke der verwaarloozing , 4°. de heilzame vrucht van de regte kennis wordt in het licht gefteld. Blijkbaar is het eerfte hier het voornaamfte , de bron , waaruit de andere deelen als zoo vele beken vloecijen. Hier is dan zeker ook de grootfte volheid en warmte van gedachten ; fchoon deze, onderfcheidenlijk gewijzigd, hier en daar toch treffend terugkeeren, Trouwens, wie zou over den Bij- bel en zijne regte beoefening , de hooge waarde en voor- treffelijkheid deszelven, beter kunnen -fpreken , dan deze welfprekende Bijbeltolk , die zijn zeventigjarig leven meest in de beoefening , grondige beoefening, en mededee- ling deszelven aan anderen, befteedde? Men leze en oordeele ! Wij befluiten ons verflag met dank en bewondering. Moge de voortreffelijke Man nog lang leven en gezond- heid, dien helderen geest en al de uitmuntende gaven bezitten, welke hem, wij aarzelen niet het te zeggen, tot een’ zegen van onzen tijd maken! Moge zijn ta- lent ook dezulken aantrekken en boeijen , die ter regter of ter flinker zijde van de waarheid afwijken, ongeloo- ` vigen en bijgeloovigen , onverfchilligen en dweepzieken:! f TIENDE TIENTAL LEERREDENEN. 7 Moge bìj fteeds velen voor de waarheid en voor de ecu- wigheid behouden ! Akademifche Voorlezingen over het nut en de belang- rijkheid der grammatifche vergelijking van het Grieksch, het Latijn en de Germaanfche tongvallen met het Sanskrit. Door H. A. HAMAKER,. Te Leyden, bij C. C. van der Hoek. 1835. Zn gr. 8yo. 295 B/. f3-: Mea een weemoedig gevoel nemen wij dit boek ter be- oordeeling in handen. De Schrijver daarvan ‘was een dier zeldzame mannen, welke met het gelukkigst geheu- gen eene hooge mate van fchranderheid en fcherpzinnig- heid en eene ijzeren vlijt en onverzadelijken weetlust ver- cenigden ; een man, die niet alleen voor de beoefening , maar ook voor de uitbreiding der wetenfchap als gebo- ren fcheen3; die reeds op het gebied der taal- en letter- kunde de belangrijkfte veroveringen had gedaan, en wiens naam ons Vaderland tot in Ruslands hoofdftad toe, waar hij de gewigtigfte" wetenfchappelijke betrek- kingen had aangeknoopt , tot eere verftrekte, En hij — is ons voor deze wereld ontrukt! Op het punt van tot zijnen belangrijken post aan Leydens Hoogefchool weder te keeren, flortte hij, acht dagen na zijne Echtgenoote, in het graf} en liet zeven weezen achter! Het is, na zoo vele verliezen van mannen in den bloei huns levens, die Hollands Hoogefchool binnen een aantal jaren ge- troffen hebben, geen der geringften. Behalve zijne ver- bazende geleerdheid, die fchier alle de talen van Europa en die van het Westelijk Zzië en Indië omvatte, die: daarbij den geheelen omvang-der Gefchiedenis , niet al~. leen van het Oosten tot in kleine bijzonderheden , maar ook van Europa, der Aardrijks- en Letterkunde voegde, was HAMAKER ook de vriend en vader van alle itu- denten, die toonden ijver en liefde voor de wetenfchap te bezitten. Voor dezen was geen tijd hem te lang of, 8 H. A. HAMAKER te kostbaar, om hen op den weg te helpen, hun uit den onuitputtelijken voorraad zijner wetenfchap het noo- dige bij te zetten, hen aan te moedigen, hen op de door- nenpaden , die het gebied der taalkunde oplevert „ als bij de hand te geleiden, en tot voortreffelijke Geleerden in de Oosterfche letteren op te voeren. Dit alles behoeft geen betoog; de fprekende bewijzen daarvan zijn op onze Hooge- en Doorluchtige fcholen voorhanden ; maar het is den Schrijver van dit Artikel, die het geluk heeft ge- had den Overledene meermalen te ontmoeten, eene be- hoefte , om die genen, welke zich nA MAKER als eenen ftroeven kamer-Geleerde zouden voorftellen , te verzeke- ren, dat zijn omgang voor allen , die over iets meer dan. over mooi weêr , ftadsnieuws of kaartenblaadjes wensch- ten te fpreken, een waar genot wass dat men, met hem ` over Gefchiedenis, oude en nieuwe Letterkunde (zelfs over de Romans van WALTER SCOTT) fprekende , altijd zeker was, iets te zullen leeren; dat hij veel, gaarne en goed fprak , en dat ook de gebeurtenisfen van den dag hem gelegenheid gaven tot de fchranderfte ftaat- en gefchiedkundige opmerkingen en vergelijkingen. De boog was echter niet altijd gefpannen ; hij wist ook met vrolijke fcherts zijne gefprekken te kruiden. Dit gaf hem dan nieuwen lust tot den arbeid, waarin hij meer ver- rigtte, dan een gewoon mensch zich kan voorftellen. Maar, hij beftaat niet meer voor ons; zijn geest zweeft thans in hoogere kringen ! Mogt hetgeen hij ons nagelaten heeft ons tot voordeel verftrekken , en mogt zijn voor- beeld meer zulke onvermoeide beoefenaars der wetenfchap kweeken ! Behalve de talen, waarop hij zich ambtshalve moest toeleggen, (waaronder men ook, des noods , het Perzisch zou kunnen betrekken) waren er voornamelijk twee, die in ’t bijzonder zijne aandacht boeiden, het Phe- nicisch of Punisch en het Sanskrit. Voor de eerfte taal heeft hij in de verklaring van twee Karthaagf/che Monumenten, en in het Phenicifche Mengelwerk , niet weinig verrigt. In latere jaren leide hij zich bijna fit- AKADEMISCHE VOORLEZINGEN. y fluitend (buiten zijne ambtsverrigtingen) op het Sanskrit toe. En in dit opzigt is, wat de „wetenfchap aangaat, zijn dood vooral te betreuren.” Hij toch is, voor zoo verre wij weten, de eenige, die zich hier te lande heeft toegelegd op deze allerbelangrijkfte taal, welke, in Zn- geland en Duitschland, een’ w. JONES, de wiL- SONS, de BOoPPs, de SCHLEGELS en een aantal andere Geleerden tot de verbazendfte refultaten geleid heeft. HAMAKER was hier alléén de Reprefentant van Hollands letterhelden. Wie zal zijne plaats ver- vangen ? T Het is ondertusfchen gelukkig, dat wij teú minfte nog een gedenkftuk van zijne ftudiën in dit vak bezitten, hetwelk tevens een gedenkftuk is van die onbegrijpelijke algemeene taalgeleerdheid en gave van gelukkige verge- lijking , hem zoo bijzonder eigen. Het zijn de voor ons liggende acht Akademifche Voorlezingen , openlijk te Leyden voor eene groote fchaar , niet alleen van ftuden- ten, maar ook van aanzienlijke hoorders van allerlei ftand en jaren gehouden, en die, naar wij van goeder hand weten. , in weerwil van het afgetrokken onderwerp , tot op het laatfte toe zeer getrouw bezocht werden. Het oogmerk daarvan is, onze landgenooten opmerkzaam te maken op de groote uitkomften , die de beoefening der Oud-Zndifche of Sanskritfche fpraak ook voor de klas- fieke en Teutonifche taalftudie oplevert. Reeds F. sc HLB- cEL begon dit vóór 27 jaren, in zijn werkje: Ueber die Sprache und Weisheit der Indiër, aan te toonen: hij voerde een aantal Zndifche woorden aan, die bijna de- zelfde zijn in het. Grieksch, Latijn, Hoog- en Neder. duitsch, en ging zelfs tot in de leer der taalwortels. Na- derhand heeft zijn broeder AUGUST WILHELM, te Bonn , door het oprigten eener Indifche drukpers en door het uitgeven van Sanskritfche werken ‚ook veel gedaan. Doch hun allen ontbrak nog eene fchakel in de keten der Indo - Germaanfche talen, het Nederduitsch, dat hun niet, of althans niet in deszelfs veredelden vorm , het Hollandsch, bekend was, HaMmaAkKeER heeft dit ge- 10 H. A. HAMAKEE voeld, en zegt in de Opdragt: „ Gij ziet, wat onze „moedertaal mij geleverd heeft. U , die met het Hol- » landsch zoo hoog loopt; en het in al zijnen rijkdom en. oorfpronkelijkheid doorziet, behoef ik wel niet te zeg- e» gen, van welk een onberekenbaar nut het mij is in mijne » nafporingen. De Duitfchers , die er zoo dikwerf den » neus voor optrekken, moesten het eens weten! Zij moesten maar half kunnen gisfen, hoe onmisbaar dat hulpmiddel is tot ontdekking van- de geheimen der „ taal! Geloof mij, alle de Linguisten kwamen, ag- mine facto, den Rhijn afzakken, om het Hollandsch, > » dat ze, bij gebrek aan goede elementaire boeken , in „hun land nooit leeren zullen, op zijn’ eigen grond en „ bodem te beoefenen !” - Deze Opdragt is aan des Schrijvers Boezemvriend, den Hoogleeraar GEEL, gerigt. Het is een fchoon ge- denkteeken van beider beproefde dertigjarige vriend- fchap. Ook in de laatfte dagen des Overledenen heeft deze’ vriendfchapstrouw zich, naar wij vernemen , tot den einde toe niet verloochend. - Het heeft ons in deze Opdragt (waarin de Taalkenner zich voor het overige evenzeer doet zien als de Vriend) waarlijk ontroerd, te zien, dat HAMA KER als ’t ware een voorgevoel moct gehad hebben, dat hem iets boven het hoofd hing, daar hij, bij gelegenheid der verdediging van de bijgevoegde Noten , die hij niet tot eene nadere gelegenheid had wil- len befparen, zegt: „Ik houd niet van dat temporiferen , » waaraan men hier te lande, helaas! publice en pri- » yatim‘ nog al hecht, zonder er iets mede te winnen, » en met gevaar van veel te verliezen. Ik zou ligt in het » laatfte geval kunnen verkeeren; want wie is er, bij » de broosheid des menfchelijken levens, genoegzaam „ verzekerd, dat hij eene nadere gelegenheid zal yin- » den, om iets nuttigs te zeggen of te doen 2” Doch komen wij tot het onderwerp zelve. In de eerfle Voorlezing worden de grenzen diens taalftams , welken men , bij gemis van een ander woord, gewoon is Indo- Germaansch te noemen, voorgedragen., benevens deszelfs ” ” 2 AKADEMISCHE VOORLEZINGEN. 1l oorfprong en verfpreiding naar ’t Westen, Immers men vindt eene treffende overeenkomst tusfchen de Oud- Zadifche , Perzifche, (Zend, Palyi en Parfi) Griek- fehe, Latijnfche, Teutonifche en Slavonifche talen. Zelfs het Litthauwsch, zelfs het Celtisch en Kymrisch (Oud- Britsch) heeft daarmedeseenige, fchoon flaauwere, over- eenkomst , hetwelk men -waarfchijnlijk aan de vroegere verwijdering dier volken van den hoofdftam moet toe- fchrijven. Thans moeten wij de taalvergelijkingen zelve, die met de tweede Voorlezing een’ aanvang nemen, befchouwen. Wij doen zulks met eenige huivering, daar ons de taal zelve, waarop de Spreker alles thuisbrengt, onbekend is, en er hier zulk een verbazende rijkdom gevonden wordt, dat eene regelmatige ontleding van het werk: binnen -de gewone perken eener Recenfie ondoenlijk is. Mogt de waardige Schrijver nog leven, opdat wij onze bedenkin- gen befcheiden aan zijn oordeel konden onderwerpen ! N 12 H. A. HAMAKER Doch , dit is ons niet vergund. Wij beginnen dus met te zeggen, dat wij met bewondering gezien hebben, hoe hij Sanskritfche , Perzifche, Griekfche en Latijnfche wor- tels (ook zelfs verouderde vormen) met Franf/che, Hoog- en Nederduitfche, Engelfche y Deenfche , Zweedfche en IJslandfche zóó vergelijkt, dat men daarin eene grondige, tot kleine taalkundige bijzonderheden afdalende kennis be- fpeurt. (Minder is dit met de S/avonifche talen het ge- val: met kennis aan het Celtisch of Kymbrisch pronkt de Schrijver niet; van laatstgemelde vinden wij flechts eene en- kele afleiding van het‘ Grichfche1LyanaAmis.) Maar, even- zeer als wij ’s mans verbazingwekkende geleerdheid en fomtijds fchranderheid in de afleiding bewonderen, evenzeer _ erkennen wij rondelijk , dat ons meermalen zeer gewaagde en gedwongene ftellingen en afleidingen zijn voorgekomen, die den toets van een gezond oordeel geenszins kunnen door- ftaan; waar hij zich door de zucht, om alles op het Sanskrit thuis te brengen, tot overeenbrenging der Aeterogeenfte denkbeelden heeft laten verleiden. Hij begint met het yoornaamwoord. Dat des derden perfoons is, volgens hem, het oudfte en oorfpronkelijkfte, was in zijne oudfte ge- daante flechts een enkele ratuurkreet, en kan, als onbepaald voornaamwoord, op den eerften en tweeden perfoon , op het enkel- en meervoud, ja op alle geflachten, door het ge- bruik toegepast worden. De voornaamwoorden ftaan in naauwe betrekking tot de getalwoorden , (in het Sanskrit cka, dwi, tri, tfchatur , pantfchan, fchasch , Japtan, aschtan , nawan en dazan) waarvan de overeenkomst met onze, de Griekfche, Latijn/che en Franfche getal- merken in ’t oog loopen. Dit eka nu komt met het Lat. ego, het Hoogd. ich en het Holl. ík avereen, gelijk dwi, Lat. duo, Fr. deux, Eng. two, Holl. twee, met tu en du , tri met het Lat, tres, ter ; gelijk ons drie, derde, met het Hoogd. der overeenkomt. Van der ontftaat, met weglating der eerfte lettergreep er, het perfoonlijk voornaamwoord van den derden perfoon. Ji in het Zad. is ons pronom wij. Voorts wordt nog zeer vernuftig de wijde omvang aangetoond van het Sanskr, woord guna , eigenfchap b AKADEMISCHE VOORLEZINGEN. 13 hetwelk in het Perzisch reeds geflacht wordt, en-van waar ons kunne, het Griekfche gunl, het Latijnfche gens , voorts kind en allerlei andere woorden afftammen, die tot het geflacht betrekking hebben , en daaronder insgelijks ons hoen, haan, hen, enz. Zadčh heet in het Perzisch ook zoon, geflacht , foort, en komt dus met zaad , af komst , overeen, be ve In uwen zade zyl- len alle geflachten der Aarde gezegend worden. In de derde Voorlezing wordt het naamwoord befchouwd. Het is ons niet mogelijk, hier den Schrijver te volgen , en wij hebhen hier niet die treffende gelijkvormigheid gevonden , die ons in de vorige les meermalen verraste, Voor hoorders of lezers, die niet met alle de fijnheden der oude talen bekend zijn, is deze Voorlezing zwaar te verftaan. Het Sanskritfche naamwoord heeft eenen dualis, gelijk bij de Grieken, en acht naamvallen. Merk- waardig is de overeenkomst van den vergelijkenden trap, taras, tara, taram, met het Grieksch, gelijk die van den overtreffenden , tamas , taman, tamam , met het Latijn (timus), en ischtas weder met het Grieksch (istos), der Gothifchen en Engelfchen ist en est. Bij de verge- lijking van maha in ‘t Sanskrit en meh of mih in ’t Per- zisch voor groot met andere talen, verwonderde het ons, dat daarbij het Grickfche megas, het Latijnfche magnus en het oud-Moogduitfche michel, dat men nog in het Nibelungen- lied windt, niet opgenoemd worden. De wortel van ons deter, goed, èn van ons woord baat , vindt men in het Perzifche beh. In het werkwoord (het onderwerp der wierde Voorle- zing) heeft het Sanskrit tien vervoegingen, en ieder werk- woord heeft tien tijden. Het denkbeeld van zijn is. te afgetrokken, om onmiddellijk in de taal opgenomen. te zijn; het wordt afgeleid van wonen, (even als bij des Franfchen , zoo als HAMAKER had kunnen aanmer- ken, in demeurer) gaan of zich bewegen (Sanskr. wi) ; van daar bios en vita, in ’t Fr. vie, en leven, gelijk in het Perz. zayendeh, levend ; van daar ons zijnde. (De Schrijver had hier ook nog het zén der Grieken, leven, 14 l H. A. HAMAKER overeenkomende met ons aijn, kunnen bijvoegen.) Ook het denkbeeld eten ging in zijn over, blijkens het Latijn en Hoogduitsch (!!) Ook hier zijn de verdere redene- ringén van HAMAKERS, die in vele bijzonderheden loopen ,- voor geene ontleding vatbaar. Eene treffende overeenkomst der Sanskritfche en Griekfche verbuiging levert de Aoréstus fecundus der laatfte , vergeleken met het Sanskr. atupam, atupas, atupat, atupawas ; atupatam, atupataam ; atupama , atupatt , atupan. Hier is alles volmaakt gelijk , mits men de beide a in een o verandere, De vijfde Voorlezing handelt over de welluidendheid. Hier komen de beide van het Sanskrit afgeleide dialek- ten, het Pahli en het Pr4krit, of de taal der vrou- wen, als zachter en weeker, te pas, en hebben ook op andere verwante talen invloed gehad, Het woord pitri (vader) is in de verwante dialekten pater, fa- ‘ther , fathi en vader geworden, en met den Griek- Jchen naam van Heer, gemaal, den Latijnfchen naam van JUPITER, den Perzifchen van Koning, den Go- thifchen van gebieder, den Friefchen (fád) van voogd en beftuurder verwant. In het Perzisch, gelijk in de Duit- fche tongvallen, zijn de lange woorden van het Sanskrit merkelijk verkort en afgeflepen, hetwelk daaraan eene Duitfche kleur geeft; terwijl ook de onbepaalde wijze der werkwoorden altijd op en uitgaat, zoo als bij ons. Hoezeer komt b. v. het woord swabesten met ons beyes- ten, afrakhtan met ons oprigten overeen! Een aantal andere treffende woordovereenkoinften vinden wij op bl. 113, 114, in het Perz. naam, rang, fiták , (faak) lágh, laasch, (gering, laasje) khurd, (kort) khur- ter , (kleiner) enz. Maar wanneer nu de Spreker in het woord elephas der Grieken ons Aelphand wil vin- “den, (overeenkomende met het Aastin of handig der Indianen) dan bewonderen wij wel zijne vindingskracht, maar kunnen ons toch niet van een’ glimlach onthouden over den Nederlander, die bij de Grieken de woorden helpen en hand vindt, te meer, daar de på bij de Grie- ken eene enkele letter is. Belangrijk voor de hier be- handelde taalvergelijking is de trapswijze vokaalverfter- AKADEMISCHE VOORLEZINGEN. l 15 King bij de Indiërs, namelijk der # en u (oe) in e en o, welke men gena, en van deze weder in af en az; (ou) die men wriddhi noemt, en waardoor de zin’ der woorden eenigzins veranderd wordt. Ook in de ver- wante talen heeft men daarvan , gelijk HAMAKER toont, ontelbare voorbeelden, b. v. in ons voet, poot en bout. In verfchillende dialekten klinkt, volgens dè- zen regel, ook fomtijds hetzelfde woord anders, gelijk zuur Holl. , fore Eng. , auer Hoogd. In de zesde en zevende Voorlezing wordt de moeije- lijke leer der wortelvormen en der woordafleiding behan- deld. Onze Schrijver waarfchuwt daarbij zoo wel voor de eenzijdigheid der Zndifche als der Griekfche gramma- tici, die de zaak flechts uit Aun oogpunt befchouwen , terwijl men zoo veel mogelijk het geheel der Indo-Ger- maanfche talen omvatten moet. Alles is hier in ’t Sans- krit van enkele klinkers uitgegaan, die doorgaans aan Godheden waren toegewijd. Beweging en voortgang Wa- ren de beginfelen van verdere ontwikkeling: men werkte vooral door het tegenwoordige deelwoord of de bijvoe- ging van zf, of ook wel met weglating der #, en ver- zachting der # in d op het flot. Vanhier vele voorzet- fels, die b. v. nog in ons -onaffcheidelijk voorzetfel ont en on overig zijn (Hoogd. un, ent en ohne)en het Lat. voegwoord wt. Maar de grondwoorden nemen ook de aspiratie aan, door de keel (h), de lippen (w) en de tong (s). Hiervan geeft (gelijk HAM AKER had kun- nen aanmerken) de s voor het oud-Duit/che woord axt (ftrijdbijl) dat zelfde veranderde woord /axt, waar- van de naam Sakfers afkomftig is, een voorbeeld, Dit, met de korte en lange klinkers en de boven- genoemde vokaalverfterking vermenigvuldigd , geeft reeds met het overige zesenvijftig wortelwoorden. Boven- dien kunnen de A zich nog in k, de u in p, des in £ (men denke flechts aan es/en en eten in % Hoogd, en Holl.) verharden. Eene tweede klasfe van woorden wordt uit de vorige door bijvoeging. van een’ of: twee flot-medeklinkers geboren. Hier verliest zich, onzes ach- tens, HAMAKER te veel op het veld der gisfingen , 16 Of H. A, HAMAKER waar hij b, ¢. afen, ontdekken, wieden, wonden , voeten, wijzen, binden, vatten en verwonderen , volgens Indi- fche-wortels, voor woorden van denzelfden wortelklank houdt, en iets verder ook (bl. 168) wagen, waken waggelen, vaag. HAMAKER vindt in die allen het denkbeeld van beweging weder: maar zou dit zoo zeer algemeene denkbeeld onmiddellijk alle die zoo uiteenloo- pende beteekenisfen hebben voortgebragt ? (Men zie ook bl. 170 en verv.) Over ’t algemeen fchijnt ons hier te veel uit het denkbeeld van beweging te zijn afgeleid; iets, dat met den aard des Zndifchen volks niet al te best fchijnt te ftrooken. Schalk zou, (volgens bl. 173) naar een Indisch wortelwoord, oorfpronkelijk tevens knecht en bedrieger beteekend hebben; iets, °t welk wij zeer in twijfel trekken ; althans het oude woord God/chalk , dienaar Gods, fchijnt daartegen te pleiten : ook was een Marfchalk wel geen gemeene paardenknecht. Eerst la- ter is, door de listen en ftreken der bedienden, dit woord in minachting gekomen. Daarentegen vinden wij de afleiding van /chelm van het Ind. d/chelma , deug- niet , zeer belangrijk. Onder de gedwongene afleidingen behoort, onzes inziens, die van uitffrekken , waarvan het denkbeeld van /mart aandoen en fmart lijden, en wenfchen , in den zin van verlangen, d. i. zich yer- lengen , reikhalzend uitzien, zouden afkomen. Naar ons begrip is witffrekken eer met rust verwant. Doch wij moeten ons bekorten. In de achtfle of laatfte Voorlezing behandelt H A M A- KER de leer der zoogenaamde /ufixen, d. i. woorden , die zich aande wortels of afgeleide woorden aanfluiten , en derzelver beteekenis wijzigen. Hier kunnen wij den Schrijver allerminst volgen, daar hij hier vooral de vreem- de talen behandelt, dus voor ons groote Publiek min- der belangrijk wordt, en ook, naar ons denkbeeld, zijner verbeeldingskracht te zeer den ruimen teugel viert. Hoe is het mogelijk, in ons eenvoudig voorzetfel van het woord yriend te vinden, zoodat de echtgenoot yan de vrouw niet hetzelfde zou zijn als der vrouw , maar vriend der vrouw? Vraagt men nu, waarom er dan AKADEMISCHE VOORLEZINGEN. ME y i niet ftaat yan der yrouw, zoo is het antwoord, Çin de Noten) dat de cafus-vormen in vele dialekten vernietigd zijn, en dat men oudtijds buiten twijfel van der vrouw gezegd heeft. Hoe kan men zoo iets zonder eenig ge- zag uit de Oudheid, alleen op de Mypothefe eener zeer betwistbare afleiding uit het Deensch, aannemen! Im- mers yaz komt ook voor in de uitdrukking , de vijand van den Staat , en is er die nu de vriend van? Wan, zef, maaijen, wand, mand, en het Hoogd. Mond (maan), mes en midden zouden allen eene afnijding beteekenen. (Mond is niet het oorfpronkelijke Hoogd. woord; dit was Mane, blijkens het Nibelungen -lied , waarvan het-latere Mond dus de wriddht is.) Waarom moet dat woord de alye maan beteekenen 2 Onder de danteekeningen zijn er zeer belangrijke, zoo als over den oorfprong van het woord Sanskrit, over de Trojaanfche namen; PRIAMUS, PARIS beteekenen bevallig, bemind, in het Indisch, en komen overeen met het thans in onze Letterkunde bekende Perzifche Peri, van waar demoeder van ARTAXERXES [len c v- RUS PARISATIS (PERIS dochter) heette, De Dardaniërs , die men in het woord Tartan in den Bij- - bel, aan den Archipel, aan den Donau en aan de grene ` zen tusfchen ds/yrië en Medië vindt, waren waarfchijn- ljk deurwaarders (letterlijk deurmenfchen of grenswach- fers). Volgens de opvatting van HAMAKER heeft EZECHIËL reeds van de Rusfen gefproken. (Hoofdft. XXXVIII vs. 3. Ook VAN DER PALM vindt hier een’ volksnaam, niet het woord Hoofd.) Dat ur vs- ses tot naar Britannië, het gewijde eiland der Kym- riërs, zou gekomen zijn, komt ons voor, eene wat ge- waagde gisfing te zijn. Vernuftig is het, in Walche- ren, blijkbaar reeds in de Romein/che en Friefche tijden een heilig gewest, het eiland der Walkyriën of Schikgo- dinnen te vinden, Op bl. 235 lezen wij van een ver facrum , als letterlijk gewijde jeugd, en dus ver als jeugd gebezigd. Doch het is bekend, dat de Ouden äkwijls hetgeen in ééne lente geboren was aan de Goden ` BOEKBESCH. 1836. No. 1. B 18 H.A. HAMAKER , AKADEMISCHE VOORLEZINGEN. toewijdden. Zij kunnen ook figuurlijk de jeugd de Jente des jaars genoemd hebben: men weet, dat PERIKLES eens zulk een beeld gebruikte. Om op eene bloote ety- mologifche opvatting een nieuw woord, yer voor teelt, te feheppen , vinden wij te ftout. Op bl. 238 wordt het befpottelijk genoemd, GENSERIK (den bekenden Wandalen-Koning) van rijk aan ganzen af te leiden, Maar weet men dan niet, dat vee juist oudtijds den ryk- dom uitmaakte; dat Pommeren , het vaderland der Wan- dalen , tot op den tegenwoordigen tijd toe, bijzonder rijk is in deze vogelfoort, en dat te Rome de Fabiërs wel naar boonen, de LENTULUSSEN naar linzen, ci- CERO naar erwten, de BUBULUSSE N naar osf/en , en de VITELLIUSSE N naar kalveren werden genoemd? Ten minfte is die afleiding van GENSER IKR natuurlijker, dan die onze Schrijver voorflaat van verbondsheld (hanfa, in plaats van ganfe). Immers, bij de geboorte van GENSERIK, toen hij dien naam bekwam, wist men zijne toekomftige grootheid nog niet. — Mater zou ei- genlijk yrouw beteekenen, gelijk in het Sanskrit bha- gini! zuster. (Het verwondert ons, dat onze Schrijver hier niet aan begijn, geestelijke zuster, gedacht hebbe.) - En hiermede ftappen wij van dit over ’t algemeen uit- muntende werk af, met de overtuiging, dat de beroemde Schrijver, indien hij onze aanmerkingen op zijn werk had kunnen zien, zich daarover niet zou hebben ge- belgd. Wij hebben gemeend , het ftuk , °t welk eenen nieuwen weg in het gebied der Taalkunde opent, met eenige naauwkeurigheid te moeten nagaan en beoordeelen, - “Mogt iemand onder HAMAKER’s Leerlingen den draad ‚door dezen doolhof weder opnemen, waar hij dien, zoo geheel onverwacht , moest laten vallen ! Onderzoek naar de belangrijke uitwerkfelen van het uitwendig gebruik dêr Veratrine in onderfcheidene zichten. Naar het Engelsch van A. TURNBULL, A, TURNBULL, ONDERZOEK: 19 - door je TURK, Med. Doct; Te Utrecht, bij $. Alter. 1835. Zn gr. 8yo. 105 BZ. f 1-10. Da knaap , voor het leeren rijp geworden, werd vroe- ger door VAN HARE N voorzegd: Haast zal men u door ftrenge meesters leeren , Wat taai Demosthenes verkondde in Pallas ftad, enz, De kranke kon zich verzekerd houden , dat zijne ziekte meestal niet dan door groote flesfchen , gevuld met wal- gelijke dranken , zoude beftreden worden. Thans wordt het leeren gemakkelijk gemaakt, en nutte kunst en we- tenfchap als ongemerkt medegedeeld. Ook den kranken kan tegenwoordig menig vermogend geneesmiddel in klei- ne hoeveelheid en als ongevoelig toegediend worden. Wij zijn, wat het laatfte betreft, veel aan de Scheikunde verpligt. Zij heeft het krachtig beginfel van vele ge- neesmiddelen niet alleen leeren kennen , maar tevens zoo weten te fcheiden , dat het op zichzeive verkregen , en, afgefcheiden van het grover omhulfel, zuiver kan wor- den toegêdiend. Onder vele middelen, op deze wijze verkregen, neemt ook de Veratrine eene plaats in. De Engelfche Geneesheer T URN BULL (*) heeft hare aan- wending tegen onderfcheidene ziektevormen beproefde Hij heeft daartoe den weg der uitwendige aanwending gekozen 5 eene geneeswijze, welke men niet dan goedkeuren kan, omdat de inwendige toediening, van wege de fterkwer- kende eigenfchappen van dit middel, aan bedenkingen onderhevig is, in elk geval een hoogst omzigtig gebruik zoude vereifchen , en zelfs ook voor eene beperkte voor- fchrijving nog niet genoeg gekend is. Om te dezen tot eene meer {tellige ondervinding te geraken, zal de door TURNBULL ingeflagen weg vooreerst wel de veiligfte zijn. Naar de verfchijnfelen , bij de uitwendige aanwen- (*) De titel van het oorfpronkelijke werk is: An inves- tigation into the remarkable medicinal effects from the ex- ternal application of Veratria. B 2 20 A. TURNBULL , ONDERZOEK- ding waargenomen, zal het inwendig gebruik flechts met vele omzigtigheid geoorloofd zijn. De ziekten, tegen welke de Doctor de Veratrine beproefde, zijn, naar het opfchrift der Hoofdftukken , in welke dit Ónderzoek verdeeld is: aandoeningen van het hart, zenuwziekten , rheumatismus , verlamming, waterzucht, jicht, amau- rofis enz. Eene waarlijk belângrijke aanwinst , indien dit middel op den duur zoo aan de verwachting zal blijven beantwoorden, als het tot dusverre den Schrijver fchijnt voldaan te hebben; getuige de waarnemingen, welke hier medegedeeld worden. In Engeland heerscht evenwel verfchil over de hier geroemde werking. Sommigen ftem- men met Dr. TURNBULL overeen; anderen verkla- ren, minder voldoende werking van de Veratrine gezien te hebben. Dit boeksken bevat grootendeels waarnemin- gen , weinig redenering. Het is door ondervinding voort- gebragt 5 zij alleen kan derhalve over juistheid en waarde beflisfen. De waarnemingen behooren in haar geheel ge- lezen te worden; eene gedeeltelijke mededeeling zoude geen nut hebben. Waar alles van de ondervinding afhangt, moet redenering haar oordeel opfchorten. TurNBurr fchijnt zijne proefnemingen met voor- zigtigheid in het werk te ftellen : die dezelve kan en wil voortzetten , volge hem vooral in deze pligtsbetrachting na, welke men bij ongekende of minder bekende midde- len jegens elken lijder verfchuldigd is. ` ee ne ee ee De Noormannen in Nederland. Gefchiedenis hunner invallen gedurende de negende, tiende en elfde Eeuwen, met opgave van derzelver gevolgen, uit echte bronnen geput; door Je He VAN BOLHUIS, Phil. Theor. Mag, Lit. Hum. Doc- tor, Praeceptor aan de Latijnfche School te Utrecht. Te Utrecht, bij van Paddenburg en Comp. 1834. Zn gr.8vo. 308 Bl, f 3-: | A Onder de vele belangrijke punten onzer vroegere -Gefchie- denie, welke tot dusverre niet genoeg bearbeid waren, mag Je He VAN BOLHUIS, DE NOORMANNEN IN NEDERLAND, 2È wel in de eerfte plaats geteld worden de invloed, dien de ftrooptogten en de latere vestiging der Noormannen hier te lande gehad hebben op den burgerlijken, maatfchappelijken, letterkundigen , ftaatkundigen en kerkelijk - godsdienftigen toe- ftand van Noord - Nederland, Terwijl bij onze naburen een GIBBON, CEN DEPPING, EEN CAPEFIGUE, CEN THIER- Ry en anderen hieromtrent een diepzinnig onderzoek gedaan en een helder licht verfpreid hadden, was dit punt bij ons verwaarloosd gebleven, Belangrijk was uit dien -hoofde de Prijsvraag, die het Provinciaal Utrechtsch Genootfchap van Kunllen en Wetenfchappen in 1831 uicfchreef, waarbij ge- vraagd werd, vooreerst, eene uit echte bronnen geputte Ge- fchiedenis van de invallen en togten der Noormannen en Dee- nen in Noord- Nederland gedurende de negende, tiende en elfde Eeuwen; enten tweede, eene aanwijzing van derzel- ver invloed op den toeftand des Volks uit alle de onderfchei= dene oogpunten, van welke wij zoo even melding maakten. De Heer VAN BOLHUIS, Praeceptor aan de Latijnfche School te Utrecht, heeft de beantwoording dezer veelomvat- tende vraag ondernomen, maar het geluk niet gehad, den uitgeloofden Eereprijs te behalen, Hij heeft echter geene zwa- righeid gemaakt, zijne Verhandeling in het licht te geven, en aan het oordeel van alle deskundigen te onderwerpen. Niemand , die met oordeel dit ftuk leest, zal dit eenigzins vermetel kunnen vinden, maar integendeel erkennen, dat het- zelve in allen opzigte verdiende het licht te zien, Na eene beknopte, doch welbewerkte Inleiding, fplitst de Schrijver „ naar aanleiding der vraag, zijne Verhandeling in twee Hoofd- deelen. In het eerfte, bl, 10—202, behandelt hij de Ge- fchiedenis der invallen; terwijl hij in het tweede „bl, 203 307, derzelver invloed onderzoekt, Het eerfte gedeelte, °t welk bijna twee derden van het geheel inneemt, is, naar het oor- deel van. Recenfent, met zeldzame geleerdheid en onbezwe- ken moed bearbeid, De Schrijver legt eene groote gemeen- zaamheid aan den dag met de middeleeuwfche kronijken en levensgefchiedenisfen, de echte bronnen, waaruit deze Ge- fchiedenis moest geput worden, en die naauwkeurig aan den voet van elke bladzijde aangewezen zijn, Indien men met den rijkdom van hetgeen hier geleverd is vergelijkt de be-. ‘rigten bij VAN LOON, WAGENAAR EN BILDERDIJK, moet men wel erkennen, dat de Schrijver voor het eerst eene doorloopende en kritiche Gefchiedenis, van de invallen der % 22 Je H. VAN BOLHUIS Noormannen en Deenen geleverd, en dus onze Letterkunde ver. rijkt heeft met een ftuk, door hetwelk de ftudie van het be- doelde \ tijdvak eene groote fchrede voorwaarts heeft gedaan. 