Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 2 Van het jaar 900 tot 1581 na Christus
Immers had hij het recht tot het heffen van dien tol, tegen alle door verscheidene Keizers aan Bremen verleende privilegies, verkregen van Keizer wATTHIAS, op grond dat deze tol vooral den Nederlanders benadeelen zou 9. De bemoeijing met de zaken Zaken van van Oost-Friesland, ten einde den Graaf, met wien de stad Embden thans op Oost- Friesland. 1 Resol. Stat.-Gen. 7, 8 Julij 1617. carreton I, p, 328, 329. 2 Resol. Stat.-Gen. 18 Nov. 1617. 15, 27 Maart, 1618. 3 Resol. Stat.-Gen. 16 Maart, 1617. 5, 9 Febr. 1618. | 4 Resol. Stat.-Gen. 14, 21 Maart; 16 Sept. 1617. 5 Resol. Stat.-Gen. 2 Aug.; 19 Dec. 1617. Om aan de Evangelischen in de door de Spaansche troepen bezette streken vrijheid van godsdienst te verzekeren, hadden de Staten een gereed middel bij de hand in de bedreigeng, dat, bijaldien zij hun ontzegd werd, zij op hunne beurt de uit- oefening der Roomsche godsdienst in de door hen bezette plaatsen zouden verbieden, esol. Stat-Gen. 21 Julij, 1618. 6 Resol, Stat.-Gen. 2, 7 Sept. 1617, wicouzront, Hist. d, Prov. Un, L. 1I. DES VADERLANDS. 17 eenen goeden voet stond, te beletten de hulpmiddelen van dit gewest ten behoeve van den vijand beschikbaar te stellen, duurde voort, In het midden en nogmaals in het najaar van 1616 werden de Graaf en de Stenden, ingeval zij zich niet tot onderlingen vrede aan de verdragen meenden te kunnen houden, op nieuw uitgenoodigd, -afgevaar- digden naar *s Hage te zenden. De Ridderschap beklaagde zich, dat de Graaf, steunende op de stem van drie Steden, welke hij door kwijtschelding van schatting op zijne hand had weten te krijgen, bleef verzuimen. den Landdag te beleggen. Ten gevalle van Hun - Hoog Mogenden verklaarde de Graaf-zich daartoe eindelijk in November 1616 bereid. Doch op dezen Landdag was de handelwijze van den Graaf van dien aard, dat de mis- versianden, maar het oordeel der Ridderschap, eer vermeerderd, dan bijgelegd werden. Nu was dan volstrekt op nieuw de tusschenkomst der Staten-Generaal noodzakelijk, In weerwil der verontschuldigingen van den Graaf lieten hem de Staten den 18** Augustus 1617 weten, dat de geschillen niet te beslechten waren, tenzij hij in persoon te ’sHage kwam , of gemachtigden herwaarts zond, — Afgevaardigden van de Ridderschap waren er reede, — Kon hij daartoe niet besluiten, zoo zouden zij zelven commissarissen naar Oost-Friesland zenden, overeenkomstig hunne belofte by het verdrag van Oosterhuizen afgelegd *, Te meer vonden zij zich hiertoe genoopt, vermits de eer van de Republiek met de zaak gemoeid was, aangezien de Graaf zich niet ontzien had, Staatsche krijgs- lieden te gebruiken: om door het bezetten van het Huis te Oldersum, aan de Eems, zijne tegenpartij afbreuk te doen. Nu verschenen de afgevaardigden der partijen in November te ’s Hage, en werden Gecommitteerden, uit elke Provincie één, benoemd om de geschillen bij te leggen. Men had van den Graaf te meer inschikkelijkheid te verwachten, omdat hij zonder de ondersteuning van het krediet der Staten in geldelijke moeijelijkheden zou geraakt zijn. De Gecommitteerden ontwierpen eenige punten, waarop zij de partijen ernstig aanrieden elkander te verstaan. Den 7° February 1618 kregen de Oost-Friesche Afgevaardigden hun afscheid. Weldra echter ontbrandde de oneenigheid tusschen den Graaf en zijne Ridderschap op nieuw ?, Van alles wat in deze zaak geschiedde, werd de Engelsche Gezant op de hoogte gehouden, zoo door de Staten, als door den Graaf van Oost-Friesland, die niet zonder grond meer op de be- gunstiging van den steeds op twee gedachten hinkenden Koning van Groot-Britannië, dan op die der Republiek meende te kunnen rekenen, Evenwel, terwijl bij de Staten 1 Zie hiervoor, D. ILI. St. II. bl. 587. 2 Resol. Stat…Gen. 6 Julij; 6, 0, 15, 26 Sept.; 2 Nov. 1616. 17 April; 5 Mei; 15, 19 Julij; 18 Aug; 16 Sept.; 28 Oct; 7, 10, 17 Nov.; 23 Dec, 1617. 11, 12, 18, 19, 23 Jan.; 1, 3, 7 Febr.; 8 Aug. 1618. III Dzzx. 5 Srvx. Qi 1618— 1621. 18 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Reens 1618 — om hun krediet vraagde, drong hij bij sacosus aan op het bekomen van de Orde van — den Kouseband !. : Dezen uitgestrekten invloed nu in Duitschland wenschten de Staten nog te versterken, ' om tegen den dreigenden storm behoorlijk gewapend te zijn. Daartoe moest ook strek- Agent derken de benoeming van een vasten Agent bij de Hansesteden. Tot deze betrekking bood Staten te Laleh "ich aan de Heer roppe AITSEMA, gewezen kanselier van wijlen den Vorst van Brunswijk, en toen deze werkelijk benoemd was, kreeg hij voor alles in last, dié Steden toch te bewegen, hare wallen te versterken en soldaten in dienst te nemen ?, Ook op het verdedigen hunner eigene grenzen waren de Staten genoegzaam bedacht. De berichten van lichtingen en troepenbewegingen in het Kleefsche en Guliksche strekten tot het marschvaardig maken des legers 3, Intusschen bleven de Staten van nabij een waak- zaam oog houden op de handelingen van den Koning van Polen, door hunnen Gezant Srickebijden STICKE bij den Keurvorst van Brandenburg te laten vertoeven. De tegenwoordigheid — van dezen staatsman strekte den Keurvorst tot raad en bemoediging, en was voor zijne belagers een duidelijk sprekend bewijs, dat hij in alles wat hij verrichtte, met de Staten eenstemmig handelde, die niet in gebreke zouden blijven, aan zijne raadslagen met de wapenen kracht bij te zetten 4, Maar vooral was men geneigd aan het verbond met Zweden de hand te houden. De rede, door sKrrre voorgedragen ‚ werd niet alleen om de - 4 sierlijkheid der taal en de helderheid van de uiteenzetting der feiten toegejuicht, maar — van vond ook ingang bij de Staten. Op het verzoek, door dien Gezant in vertrouwen van Zweden wege den Koning van Zweden gedaan, om én de vroeger gelichte 150,000 Rijksdaalders nog niet te behoeven af te lossen, én andere 150,000 daarboven op het krediet der Staten te lichten, werd wel is waar geantwoord, dat men zijne Majesteit zich gaarne met de voortduring der oude leening zag tevreden stellen zonder eene nieuwe aan te gaan; maar in het antwoord, op sxyrres voordracht gegeven, verbonden de Staten zich plechtig tot trouwe nakoming van het met Zweden gesloten verdrag, volgens het- welk zij bereid waren, zijne Majesteit, in geval de Koning van Polen zich verstoutte den oorlog voort te zetten, met Gods hulp allen bijstand te verleenen 5, Kort daarna 1 Resol. Stat.-Gen. 2 Resol. Stat.-Gen. 31 Julij; 2, 8 Aug. 1617. 3 Resol. Slat.-Gen. 9, 12, 13 Sept. 1617. 5, 13 Maart; 26 i2. 1618. 4 Resol. Slat.-Gen. 24 Oct. 1617. 29 Jan. 1018. 5 Resol. Stat.-Gen. 15, 16, 17 Nov. ; 11 Dec. 1617. canteron IT, p. 112. De rede van skvrrE was in het Latijn. Het antwoord der Staten, daarentegen, in het Nederlandsch met een zweem van Platduitsch gesteld. Wel bleek de Zweedsche Vorst de klassische studién op prijs te stellen, DES VADERLANDS. 19 vertrok sxytre naar Engeland om ook bij yacomus de staatkunde van zijnen Meester rem te rechtvaardigen, en, in geval van oorlog met Polen, ook zijne ondersteuning te ver- i zoeken. Hij kwam in de eerste dagen van Januarij (1618), zoo het scheen, voldaan uit Engeland te !s Hage terug. Immers had sacosus hem zoo geantwoord, »dat hij Jacosus staat- en de Koning zijn Meester reden hadden er tevreden over te zijn.” Maar wat schreef —— intusschen de Koning van Groof-Britannie aan zijnen Gezant te 's Hage met betrek- king tot het verzoek, hem. door skyrre gedaan, dat hij zijoen invloed bij de Staten- Generaal zou aanwenden ten einde hem te doen erlangen wat hij van hen begeerde? » Wij zijn zeer geneigd de zaak te bevorderen, en wenschen, dat hij erlange wat hij vragen zal, hetgeen, zoo als wij vermoeden, hulp zal æijn in manschappen, in geval er oorlog tusschen den Koning van Polen en zijnen Meester ontstaan mocht. Maar de maatregelen, in deze zaak te nemen, verdienen ernslige overweging, wegens den aanzienlijken handel, dien onze onderdanen in de landen van den Koning van Polen drijven, Daarom hebben wij zijne belangen niet bij bijzonderen brief aan de Staten willen aanbevelen, daar wij niet weten, of de zaak soms ruchtbaar kon worden." 1 Zulk schrijven was voorwaar een sprekend bewijs van de dubbelzinnigheid van saxoxus gedrag: er bleek voldingend uit, hoe weinig hart hij had voor de Protestantsche alli- antie en hoe beducht hij was Spanje te ontstemmen. Hij was een Protestantsch vorst, maar zonder beginselen, zonder geloof aan de toekomst van het Protestantisme en by gevolg zonder moed om door te tasten. — Tegen skrrrEs wederkomst uit Engeland had men hem hier te lande antwoord beloofd op zijn voorstel, waarbij hij verzocht had, dat de Staten in overweging zouden nemen, op welke wijze zij Zweden tegen den vijand in Lijfland dachten bij te staan. Thans was het dus tijd, hem bescheid te geven. Aanvankelijk was het antwoord eenigzins ontwijkend. ! Resol, Stat..Gen. 11, 18, 15 Jan. 1618. cameron II, p. 150, 180. 1618 — 1621. SKYTTES af- scheidsrede, 20 | ALGEMEENE GESCHIEDENIS kon op sxyrre haar doel niet missen: immers had “hi , toen hij o op het punt stond naar Engeland te vertrekken, bij zijn afscheid den Staten in krachtige bewoordingen de uitroeijing van alle tweespalt toewenschende, gezegd, dat zoo de Republiek door twee- dracht ten val kwam, de zaak van het Protestantisme met haar vallen zou 1. Niette- min stelden de Zweedsche Gezanten zich met dat ontwijkend antwoord geenszins tevre- den. Een brief aan den Koning van Polen, zeiden zij, zou niets baten: hij zou zijne vijandelijkheden deswegens niet staken, en op nieuw drongen zij aan op dadelijken bij- stand, liefst in geld: veertigduizend gulden in de maand, ziedaar de som, die het Ver- drag hun recht.gaf te verlangen. Op deze aanvrage gaven de Staten nog niet dade- lijk toe. De Provincie Holland en zijne Excellentie vonden goed eene som van vijf en twintig of dertigduizend gulden in de maand te verleenen, doch slechts van den tijd aan, »dat de Koning, werkelijk door Palen besprongen, een leger te velde zou ge- bracht hebben, tot het tijdstip toe, dat het leger opgebroken zou worden.” * De Zweed- sche Gezanten, van deze gezindheid verwittigd, verklaarden ten stelligste, dat hun Mees- ter tegen de aanstaande maand Mei een leger te velde zou hebben tot verdediging zij- ner Rijken, en alsnu betuigden de Staten, dat zij, bijaldien het, wat God mocht verhoe- den, inderdaad tot een oorlog kwam, dat leger zouden helpen onderhouden; tevens zouden zij hunnen onderzaten verbieden, bij den Koning van Polen dienst te nemen en hem schepen of krijgsbehoeften te leveren. Over dit antwoord betoonde skrrrE zich , bij zijne afscheidsrede, ten uiterste voldaan. Hij nam het op, alsof er nu werkelijk met de maand Mei onderstand zou verleend worden, bedankte de Staten voor hunne mildheid, en wenschte hun toe; dat hunne regering, »die hunne onderdanen geenerlei dienstbaarheid, dwang of hardheid gevoelen liet, maar hen als kinderen in het ouderlijk huis vol liefde leidde,” ten eeuwigen dage bloeijen en de vrijheid handhaven. moĉht. Dan zou die vrijheid verzekerd zijn, wanneer hunne onderzaten de wet en de deugd betrachtten. DES VADERLANDS. 21 AES men besloot toen om voortaan geene Gezanten, die bijstand kwamen vragen, meer op kosten van den Staat te onthalen en met geschenken te vereeren 1, —. Niet lang na skrrtas vertrek ontvingen de Staten eenen brief van den Koning van Zweden, over. de aanslagen van den Koning van Polen op Moscovië, Zij schreven terug, dat zij min- der dreigende berichten hadden van later dagteekening, gaven hoog op van de kosten, tot welke de oorlog in Italië en in de Middellandsche Zee ‘en de verdediging hunner grenzen hen noopten, » Intusschen,” voegden zij er bij, »stonden, God lof, de zaken der Vereenigde Nederlanden in goeden doen en in goede gesteldheid 2’ Dit was de loon, dien de meerderheid der Staten-Generaal, zeker van den uitslag harer tegen or- DENBARNEVELT beraamde plannen, aansloeg; maar zoo ontbrak het hun dan ook aan elke verontschuldiging, toen het er op aan kwam, den voorwaardelijk beloofden onder- stand aan dem Koning van Zweden te verleenen, die voorgenomen had door te tasten. Den 30"* Maart had sacos VAN DIJCK, de gewone Gezant van Zweden, gehoor bij de Staten. De Koning, das bleek uit zijne voordracht, rekende op bijstand tegen Mei, en opdat men niet op nieuw, even als in het vorige jaar, misleid mocht worden, zoo verklaarde hij, dat hij in openbaren oorlog was met den Koning van Polen, een oorlog , die door geen vrede besloten worden kon, zoolang deze Vorst eenig recht op de Kroon van Zweden meende te mogen doen gelden ?. Reeds had hij, op sxrrres verslag van zijn weervaren, last gegeven tot het te velde brengen van een leger tegen Mei, en het belang der Vereenigde Nederlanden noopte hen, ook ingeval de vijand hen tegen dien tjd elders mocht trachten bezig te houden, aan Zweden hulp te verleenen: door de vrije vaart toch op de Oost Zee was hunne macht te water onoverwinnelijk en bloeide hun Staat te lande. Tot de uitrusting van het leger had hij eene menigte krijgsvoorraad hier te lande opgedaan: dat alles moest in April betaald worden; hoogst aangenaam zou het hem dus wezen, indien de Stalen hunnen onderstand hierin wilden doen bestaan, dat zj die schuld voor hem voldeden. Op deze mededeeling werden de Provinciën ver- maand, elk haar aandeel aan de ondersteuning volgens het traktaat verschuldigd gereed le maken 4, Niettemin waren de Provinciën in de laatste helft der maand Mei, of- schoon de Koning van Zweden zijn verzoek dringend herhaald had, toen de Gezant haar door den President der Staten-Generaal tot betaling van de eerste maand subsidie, ten bedrage van 40,000 gulden, liet vermanen, nog niet gelast, Toch leed de zaak geen uitstel meer, Zweden had bij Amsterdamsche kooplieden wapenen “besteld ter l Resol. Stat.-Gen. 3, 6 Febr. 1618. 2 Resol. Stat.-Gen. 27 Febr. 1618. 3 In Junij 1618 zond sticaz uit Koningsbergen kopij van een brief van den Koning van Polen aan dien van Frankrijk, waarbij hij zijne aanspraak op de Kroon van Zweden liet gelden. Resol. Slat.-Gen. 14 Junij 1618. 4 Resol. Stat.-Gen. 30 Maart, 1618, 7 Pd 1618— 1621. 22 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618— waarde van 160,000 gulden, en daarvan reeds de helft ontvangen, en verzocht nu de 151- Staten voorloepig machtiging te bekomen tot ontvangst van het beloofde subsidie, - min- stens voor den tijd van twee maanden. Nog werd de beslissing ten verzoeke van Fries- land uitgesteld; maar, op het bericht, dat de Zweedsche troepen in Lijfland werkelijk De subsidie aan door de Poolsche waren aangetast, werd de ontvanger-Generaal, in weerwil van voort- Zweden verleend. à irenden. twijfel aan de werkelijke uitbarsting van den oorlog, achtereenvolgens gemach- tigd de vereischte som van 40,000 gulden, in de maand, voor Mei en Junij uit te be- talen, Na dezen tijd verlangde de Provinciën met die betaling niet voort4e gaan, dan wanneer het blijken mocht, dat de Koning van Polen zich niet tot strooptochten be- paalde, maar met een geregeld toegerust leger in het veld verscheen 1, Met de zaken van Polen hingen die van Moscovië ten naauwste zamen. Niettemin waren de Staten, bij de barbaarschheid en de verwarring, die er toen ¢er tijd neg in den Russischen Staat heerschten, niet gezind tot eenige opofferingen ten behoeve van dat Rijk. Massa, die in het voorjaar van 1616 met den Russischen Gezant GABRILO- WITCH CONDEROFF naar Rusland vertrokken was, en zich van de Staten de bestelling van een brief aan den Keizer van dat Rijk toevertrouwd gezien had 2, was in het najaar Massa uitvan 1617 alhier terug. Bijna een jaar lang was hij in Rusland als een gevangene be- Rusland terug. handeld en opgehouden, Thans echter had hij een brief van den Keizer bij zich, benevens een vrij geleide voor de Nederlandsche kooplieden, die daar zouden wenschen te gaan handelen. De brief behelsde het verzoek, dat de Staten eenen Ambassadeur of Agent tot hem zenden en hem eenigen onderstand verleenen zouden, : Beide sloegen de Staten beleefdelijk af. De behandeling, door de vroegere Gezanten en nu weder door massa ondervonden, was niet uitlokkend, en de kosten, die men deren laatsten ver- goeden moest, waren reeds eene zekere uitgaaf voor eene onzekere winst 3%, Het eenige, waartoe de Staten besluiten konden, was, massa, die toch weder naar Moscovië ver- trok, met hunnen brief aan den Grootvorst te belasten, en hem deze dienst door eene Russisch Ge. tegemoetkoming in de kosten zijner nieuwe reize te vergelden 4 Doch nog vóór zijn zant te 's Hage. Naauwelijks was hij aangekomen, of de Staten, wel vermoedende, dat zijne komst weinig op zou leveren, en niet gezind veel geld te besteden aan het onthalen van menschen, die bij gemis aan det eergevoel, hetwelk de vertegenwoordigers van be- schaafde natiën kenmerkt, zich niet voor onbescheidenheid zouden weten te wachten, beraamden reeds het plan om hem met de eerste scheepsgelegenheid naar Moscovië, die zich weldra zou aanbieden, ten spoedigste te laten vertrekken. De Gezant, van zijner 1 Resol. Stat.-Gen, 27 April; 17, 23, 26 Mei; 20, 22 Junij, 1618. 2 Zie hiervoor, D. 111, St. HI, bl. 683. 3 Resol. Stat.-Gen. 31 Oct. 1617. 27 April, 1618. 4 Resol. Stat.-Gen. 17, 31 Mei, 1618. DES VADERLANDS. tS v tolk vergezeld, overhandigde bij zijn eerste gehoor eenen brief van zijnen Meester, het — 1618— verzoek bevattende om onderstand in geld en krijgsbehoefien tegen den Koning van a Polen, die gezegd werd de. Moscovische Landen met zijn Rijk te willen vereenigen om ze onder bet bestuur zijns zoons te plaatsen. Tot staving van de beweegredenen in den brief vervat, vertoonde de Gezant een schrijven van dien Koning aan de Russische Boja- ren, vol dreigementen, indien zij zijnen zoon niet lot Keizer aannamen. Daarna ver- zocht hij met eenige Gedeputeerden in nadere onderhandeling te mogen treden. Men verwachtte, dat hij nog iets bijzonders zou mededeelen; doch het bleek spoedig, dat bij buiten den inhoud van dien brief niels meer te zeggen had. Dus besloot men een brief te schrijven van denzelfden inhoud, als die, welke reeds aan massa was toever- irouwd. Een tweede onderhoud van de Gedeputeerden der Staten met den Moscovischen Gezant bracht evenmin iets nieuws aan den dag, en thans bestelde men zonder verwijl plaats voor hem en zijn gevolg op een der naar Moscovié bestemde schepen, en onder aanbieding van een gouden ketting gaf men hem zijn afscheid. Maar soRLANOWSKI weigerde de vereering alsnog aan te nemen, daar hij niet van zins was te vertrekken, zonder voor de Staten-Generaal te zijn toegelaten: dit, zeide hij, bracht het aanzien mede van zijne Majesteit den Keizer, dien hij vertegenwoordigde. Doch de ware reden was, dat hij, zonder eenigen bijstand van de Staten ontvangen te hebben, niet weder onder de ‘oogen van zijnen Vorst durfde komen. Zoo verscheen hij dan nogmaals ter Vergadering, en hij maakte van de gelegenheid gebruik om zijn verzoek om onderstand te herhalen. De Keizer werd ook door andere Ghristenvorsten, ja zelfs door Heidenen bijgestaan, en was bereid om in voortbrengselen van zijn land, als sabelbont en was, des noods in geld, wat hem verleend zou worden, te vergoeden, Thans was, wel is waar, zijne Majesteit arm; maar hij vertrouwde welhaast op zijne beurt anderen te zullen ondersteunen. — Toen hij vertrokken was, werd een denkbeeld geopperd, dat deor de zucht was ingegeven om zich op eene gevoegelijke wijze uit de verlegenheid te redden, _ in welke het aanhouden van den Gezant de Staten bracht. Men vraagde de Hollandsche De Staten zijn Gedeputeerden , of men de kooplieden, die ep Rusland handelden, en aldus in de le à eerste plaats bij de vriendschap van den Csar belang hadden, niet eenigsins zou kun- 8% nen belasien, em op dien grond eenige penningen zou kunnen epnemen, ten einde den Grootvorst eenige tegemoelkoming te verschaffen, onder beding dat hij den handel de verlangde voordeelen verleonde, Dit denkbeeld was reeds vroeger geopperd, dach toen opgegeven, Ook thans stuitte het af op de moejjelijkheid om de kooplieden tot die opoffering te bewegen. Daar nu de Gezant bleef smeeken, zoo stelde Holland voor, den Gezant ter verecring van den Keizer 10,000 pond buskruid en eene zekere hoeveelheid lood en lonien, ter waarde van 20,000 gulden, mede te geven, en daarvoor te bedingen, dat onze kooplieden evenzeer als de Engelschen zouden begunstigd worden en de vergunning erlangen mochtèn om door Moscovië en over de Caspische Zee handel — 24 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618— met Perzië te drijven !. , Doch ook dit voorstel vond bij de Staten geen genade, en 1631. {oen er een bericht van het Collegie ter Admiraliteit te Amsterdam gekomen was, dat de Gezant zich haasten moest, zoo hij de reis naar Moscovié doen wilde met het oorlog- schip, hetwelk de derwaarts bestemde schepen vergezellen zou ter hunner bescherming legen eenen Engelschen zeeroover, die in zee gezien was, antwoordden de Staten, dat zij hun best deden om den Moscoviet »met den besten glimp’ te doen vertrekken, en hoopten, dat hij morgen zin afscheid zou aannemen. Doch dese hoop werd te leur gesteld. Nog drong de Gezant op eenigen onderstand aan, hetzij groot of klein: zulk een geschenk, zeide hij, zou strekken tot vermeerdering van het aanzien van zijne keizerlijke Majesteit zoo buiten als binnen zijne Rijken door de faam, die er van zou uitgaan, en met één gaf bij hoop, dat de Keizer al de verlangde handelsvoordeelen zou toestaan. 2 In plaats van de hem eerst verleende 300 gulden had massa een gouden penning verzocht om dien ter eer van Hun Hoog Mogenden te mogen dragen. De Staten hadden bem kortaf ge- antwoord, dat, als hij begeerde voor dat geld eenen penning te laten maken, zulks hem vrij stond, — De Priester van den Gezant werd vereerd met een lakenschen mantel of tabbaard. DES VADERLANDS, 26 —————————————————m————————— n—nmm— hem onderhandeld hadden, te scheep naar Amsterdam; de Heer wrrsz. deed hem van 1618— Amsterdam verder uitgeleide tot Texel toe 1, oe Het belangrijkste bij deze lastige bemoeijingen met den Moscovischen Gezant was on- getwijfeld de kans, die door zijne komst geopend scheen, op een nieuwen weg voor den handel. Gelukte het zulk eenen weg te banen dobr Rusland en over de Caspische Zee, zoo lag het binnenland van Azië, Turan, Voor-Indië en China voor onze ondernemende kooplieden open.. Welk eene stoutheid kenmerkte den geest van dien tijd! De aarde Ondernemings- : : de geest der Neder- had geene oorden, uitgestrekt, afgelegen, onbekend ep ontoegankelijk genoeg, de Zee landers. geene verdrietelijkheden en gevaren, de vreemde volken geene barbaarschheid of over- macht, groot genoeg om onze kooplieden af te schrikken. Al zulk streven alleen aan gondzuchi toe te schrijven, kan slechts opkomen in het hoofd van dezulken, die zelven niels groots vermogen uit te voeren. Wie gelooft, dat aan eene natie eene bestemming voorgesteld kan zijn, dat door bijzondere personen eene roeping ervaren worden kan, welke het hun niet aan de vereischte bekwaamheid, moed en lijdzaamheid tot het ver- vullen hunner taak laat ontbreken, ‘hij zal zich eenigermate kunnen verklaren, van- waar de mannen kwamen, die de ondernemingen beraamden, en de jongelingen, die voor den lust van de reize en van den strijd den dood in de golven of door het zwaard van vijand of barbaar of de slavernij bij de Algerijnen trotseerden. Het kwam er slechts op aan, dien lust tot ondernemingen en daden door verstandig bestuur te bevorderen en binnen zekere grenzen te houden, en bij zooveel aanstoot, als men den vreemdeling gaf, eenen staat van betrekkelijken vrede te bewaren. Daartoe spande OLDENBARNEVELT al de krachten in van zijnen hoogen en moedigen geest, en tot die taak toonde hij zich berekend. Zelfs de ontzaggelijke uitrusting tegen de Barbarijsche zeeroovers mocht niet heeten den vrede met het Turksche Rijk te storen, Men ging, heette het, de met de Vassallen der Porte en met deze Mogendheid zelve gesloten verdragen doen eerbiedigen en hunne nakoming verzekeren. In dezen geest werd, terwijl twintig oor- logschepen in de Middellandsche Zee Turksche onderdanen te recht stelden, aan den hoofdconsul in de Levantsche kwartieren, residerende te Aleppo, last gegeven, eene reize te doen naar Jeruzalem, Damascus, Caïro en andere plaatsen, » om de vriendschap tusschen den Grooten Heer en Hun Hoog Mogenden te bevestigen, en de verdragen te doen onderhouden” 2, ! Resol. Stat.-Gen, 26 Mei; 8, 9, 12, 16, 19, 20, 21, 23, 25, 26, 27, 20 Junij; 3, 4 Julij, 1618. Resol. Holl. 12, 14, 22, 27 Junij, 1618. l 2 Resol, Stat.-Gen. 3 Mei, 1618. Intusschen mocht de hoofdeonsul (Pauw) eenen vice-consul anstellen. Na de volbrachte reize zou hij herwaarts mogen komen, om rapport te doen en ver» dere bevelen van Hun Hoog Mogenden te ontvangen. Alles buiten ’s Lands kosten. Met dit laatste punt nam zijn broeder, de Amsterdamsche Pensionaris rauw, uitdrukkelijk genoegen. UI Deer. 3 Srox. i 4 26 ALGEMEENE GESCHIEDENIS lie Maar hoe weinig de Staten den Russischen Gezant ook hadden toegestaan, toch sche- nen zij. door hem nog om den tuin geleid te zijn. Naauwelijks toch was hij vertrekken, of de Resident van Venetië kreeg bericht uit Londen van den Venetiaanschen Ambassa- deur aldaar, dat de Gezant van Moscovië na een verblijf van acht maanden vandaar afgereisd was in het gezelschap van een Engelsch Edelman, die in hoedanigheid van Ambassadeur van Groot-Britannië medeging met den last om voor de Engelschen met uitsluiting van de Hollanders handelsvoordeelen te bedingen. Eene. som van 200,000 kroonen, door den Moscoviet le leen medegekregen, beloofde den goeden uitslag van de pogingen der Engelschen. Terstond baarde het bevreemding, dat zulk eene gewich- tige onderhandeling kon tot stand gekomen zijn, zonder dat onze Gezant te Londen er - — * iets van medegedeeld had, De Staten besloten dien Gezant deswegens hunne verwon- schaldigd. dering te kennen te geven, en hem bij deze gelegenheid te verwijten, dat hij zoo weinig van hetgeen in Engeland voorviel, mededeelde: in een jaar tijds hadden zij ter naau- wernood drie of. vier brieven van hem ontvangen, en die hadden dan nog meest bij- zondere belangen betroffen en aanbevelingen ingehouden, terwijl zij evenwel groote som- men betaaklen aan boden, van welke sommigen eene opzettelijke reize gedaan hadden !. Dit verwijt raakte ongetwijfeld oLDENBARNEVELT meer dan canon. Het onbepaalde ver- trouwen, dat men tot nog toe op den Advokaat van Holland gesteld had, en dat hem vergund had van de briefwisseling met de Gezanten mede te deelen of achter te houden wat hem goed docht, een vertrouwen, dat hij nog steeds verdiende, had een einde ge- nomen, Hoe weinig echter hetgeen veelal door canon uit Londen geschreven werd, vatbaar was om in eene talrijke vergadering, in welke alle deelen des Lands hunne vertegenwoordigers hadden, ruchibaar gemaakt te worden, bleek dadelijk een paar weken later. Toen kwam een brief van canon in de Vergadering, dien OLDENBARNEVRLT anders voorzeker, ten minste gedeeltelijk, zou achtergehouden hebben. Hij behelsde onder anderen, wat de Koning dien Gezant had medegedeeld aangaande het huwelijk van den Prins van Wales en de Infante van Spanje, en dit punt van den brief besloten de Staten thans zelven geheim te houden. Zoo werd OLDENBARNEVELT op eene ongezochte wijze gerechtvaardigd, daar het uit een enkel voorbeeld bleek, hoe hij den goeden naam gespaard had van een Koning, die hem nu haatte om zijne grootheid, maar bij minder grootmoedigheid van zijne zijde reden zou gehad hebben hem om zijne onbe- scheidenheid te haten. Ook begrepen de Staten, toen de gelden, aan de boden van en naar Engeland voorgeschoten, moesten betaald worden, dezen post zonder verder be- zwaar goed te moeten keuren ?, Hoe spoedig de spanning tusschen Engeland en de Vereenigde Nederlanden bij de vermetelheid der Hollanders en den wrok der Engelschen tot openbare tweespalt en 1 Resol. Stat.-Gen. 5 Julij, 1618. 2 Resol, Stat.-Gen. 17, 27 Julij, 1618. DES VADERLANDS. 27 oorlog zou zijn losgebarsten 1, indien er geene bescheidene en kalme Staatsdienaren aan het roer gestaan hadden, dit bleek ten duidelijkste uit eene zaak, die, in den zo- mer van het jaar 1617 voorgevallen, eene bron werd van groote moeijeliikheden voor de beide Regeringen. De Hertog van Lenox, admiraal van Schotland, vermeenende, dat er velgens een oud gebruik door de haringvisschers op de kust een zeker recht aan de Kroon van Schotland moest betaald worden, had op last van den Koning in het vorige jaar zekeren JOHN Browne tot de visschers gezonden om hen hiervan te ver- 1618— 1621. Een Engelech ambtenaar door willigen het geld in te vorderen. Toen was hij zonder tegenspraak betaald gewor- Hollandsche den, Maar de Hollanders dit als eene ongewettigde nieuwigheid aanmerkende, besloten nins Casi iret zich er voortaan niet meer aan te onderwerpen, en canon verzocht den Koning de in- vordering van dat recht achterwege te laten iot de komst van Hollandsche Geconamit- leerden, die over alle geschillen tusschen hunne Meesters en Engeland zouden komen handelen. Evenwel kwam somn srowne in het volgende jaar (1617) weder. Hij had in last, bij weigering van betaling, geenerlei geweld te gebruiken, en slechts een door getuigen gestaafd bewijs van die weigering op te stellen, De kapitein van een der Hol- landsche schepen, met name ANDREAS CLAASSEN: TLIEY uit Rotterdam, voerde hem te ge- moet, dat hij last van Holland had hem niet te betalen; hij zou hem hebben laten henen- gaan; doch terwijl snowwne aanteekening van de weigering opmaakte, kwam de kapi- tein van een ander Hollandsch schip, genaamd san AupEnTsEN uit Enkhuizen, aan boord, en zeide in last te hebben, hem gevangen naar Holland te voeren. In weer- wil van BROWNES ernstige maar kalme waarschuwing werd hij werkelijk in hechtenis genomen, De Koning, die zich toen juist in Schotland bevond, dit als eene belee- diging, hem door de Staten van Holland aangedaan, beschouwende, gaf bevel een paar Hollandsche koopvaarders op de Theems aan te houden, en de Staten-Generaal door den Gezant caron en in persoon door CARLETON te ^s Hage om voldoening te laten vragen. De bezadigde Staatslieden in Engeland waren met dit geval zeer verlegen. Wixwoon, die altijd het hooge belang had ingezien, hetwelk Engeland en de Veree- nigde Provinciën beiden bij eene goede verstandhouding hadden, kon zijne bevreemding ! Den 74 = Julij 1618 schreef winwoop aan GARLETON: » De klachten, die wij hier ontvangen over de vreemde handelwijze der Staten en hunner beambten doeh mij duchten, dat zoo zij dus voortgaan alles met geweld te willen dwingen, wij, behoudens het belang van onzen Staat, onze trouw aan den Koning en de eer onzer natie, niet lang vrede met hen zullen kunnen houden. De grieven, waarover onze kooplieden van de Oost-Indische Compagnie zich dagelijks te beklagen hebben, de ondragelijke onbeschoftheid van hunne landslieden in die streken onopgemerkt te laten voorbijgaan, is icts van zulke gevaarlijke gevolgen in de toekomst, dat, zoo men er niet onmiddellijk order op stelt, er weldra eene openbare vredebreuk tusschen de Rijken van zijne Majesteit en hunne Provincien uit zal voortkomen’ caRLETOR I, p. 331. 4* racht, 28 ALGEMEENE GESCHIEDENIS EE 1618— niet verbergen, dat de Staten van Holland, » anders zoo wijs en voorzichtig”, zich dit- S maal zoo onbezonnen gedragen hadden. » Zij moeten,” schreef hij aan GARLETON, » wel groot vertrouwen hebben op hunne macht en veel minachting voor onze zwakheid.” CanrzTON onderhield OLDENBARKEVELT over de zaak. Hij haalde al de grieven van En- geland op, de behandeling der Engelsche kooplieden in Oost-Indië, het gedrag van MOYEN LAMBERT in Jerland, nog andere beleedigingen en benadeelingen, en nu weder deze gevangenneming van een Ambtenaar van Zijne Majesteit bij de uitoefening van zijne bediening. Geen oord noch haven, zeide hij, was er, waar Zijner Majesteits on- derdanen veilig waren tegen de onbeschofte aanmaligingen der Hollanders, Zoo iets was niet langer te dulden, en, bijaldien het behoud der vriendschap tusschen Zijne Majesteit en dezen Staat hem ter harte ging, zoo verzocht hij hem, de zaak niet, gelijk zij ge- woonlijk deden, naar de Bewindhebbers van de een ‘of andere Compagnie le verwijzen, maar op een degelijke genoegdoening bedacht te zijn. — Volgens het bericht, door CARLETON van dit onderhoud gegeven, had oLpensarneveLT op het laatste punt, de ge- vangenneming van BROWNE, niets te zeggen dan dat men kwalijk gehandeld had, en met den hoed in de hand, — iets dat anders volstrekt zijne gewoonte niet was, — verzocht hij den Engelschen Gezant aan Zijne Majesteit verslag te doen, hoe de zaak zich volgens de Hollandsche schippers had toegedragen. In den loop des ge- spreks echter gewaagde hij van eene bijzondere vrijstelling aan de Hollandsche ha- ringvisschers op de Schotsche kust verleend. — Ook Prins maurits, dien CARLETON over deze zaak onderhield, keurde het gedrag der Hollandsche schippers, over wier hoedanigheid hij zich met minachting uitliet, volstrekt af. Den 6°" September Genoegdoening verscheen CARLETON in de vergadering der Staten-Generaal, en vorderde let genoeg- voor deze belee-. — diging geëischt, doening, dat de kapitein en de voornaamste officieren van het oorlogschip, waarop BROWNE herwaarts gevoerd was, gevangen uitgeleverd werden. Aan dezen eisch kon niet dadelijk voldaan worden, aangezien die kapitein, na snowne hier te lande te heb- ben afgezet, weder naar de visschersschepen vertrokken was. DES VADERLANDS. 29 Meester zich zonder verdere stappen van hunne zijde tevreden zou stellen: het minst ee wat zij, docht hem, doen konden, was de kapiteins tur en aLsearsen gevankelijk ) naar Engeland op te zenden, om zich le verantwoorden, en, des verdienende, terecht gesteld te worden. Hij zelf echter drong bij zijne “Regering aan op het loslalen der aan- gehouden Hollandsche koopvaarders: hunne gevangenhouding, oordeelde hij, kon een volk als het Hollandsche lichtelijk zoodanig ontstemmen, dat het niet gemakkelijk weder te winnen zou zijn, hetgeen in dit tijdsgewricht vooral weinig raadzaam scheen. Wat de Gezant vermoed had, bleek waar te zin: de Koning van Groot-Britannië was met het antwoord der Staten niet voldaan, en met harde woorden gaf hij dit herhaaldelijk aan CARON te kennen. Noode echter kon men tot de uitlevering der kapiteins komen. Wel werd ALBERTSEN bij zijne wederkomst in het vaderland dadelijk afgezet, en stelde men _ zich voor, TuEF bij zijnen terugkeer evenzoo te behandelen; maar verder scheen men niet te kunnen gaan. Intusschen vernam men, dat, zoo de kapiteins slechts aan de genade van Lijne Majesteit werden overgeleverd, zij geen verdere straf te duchten zouden hebben, maar dadelijk terug zouden mogen keren. Doch al was dit zoo, men kende aan een vreemden souverein het recht van genade over Nederlandsche onderdanen niet toe , en zoo zij, ten overstaan van CARLETON verhoord, strafbaar bevonden werden, wilde men ze zelf straffen. De Koning echter bleef vast op zijn sluk staan, en middelerwijl, schoon het beslag van één der schepen werd opgeheven, bleven er nog andere in Engeland aan- gehouden, Nu werd over de zaak in den Raad van Rotterdam en van Enkhuizen, van welke steden de kapiteins burgers waren, beraadslaagd, en men helde er toe over, des Konings eisch te bevredigen. Te meer was dit geraden, omdat er telkens nieuwe klach-. ten uit Schotland kwamen: de Hollandsche visschers, dus heette het, bedreven tegen de Schotten allerlei baldadigheden, verboden hun te visschen, en benamen hun daartoe de gelegenheid door hun vischtuig af te nemen. Dus besloten de Staten van Hol- land de kapiteins naar Engeland te zenden, en de Gedeputeerden van Rotterdam en van Enkhuizen namen daar genoegen mede. Dit besluit evenwel bleef vooreerst on- uitgevoerd, daar men zich vleide, dat de Koning tevreden zou zijn met de dus ver- klaarde gezindheid om aan zijnen eisch te voldoen, Het voorwendsel der Staten van Hlolland tot dat uitstel was het beweren, dat de zaak niet hen, maar de Staten-Gene- raal aanging, als welke met de buitenlandsche betrekkingen belast waren. Doch de Staten-Generaal verlangden de verantwoordelijkheid niet op zich te nemen. Dus zouden — dan eindelijk de kapiteins vertrekken, voorzien van een brief van de Staten van Hol- ead, land, waarbij zij aan 's Konings goedertierenheid werden aanbevolen. Maar nu werd ALBERTSEN £00 ziek, dat hij de reis niet kon aannemen. Dit was eene nieuwe reden van uitstel. Eindelijk werd turer alleen gezonden, en daar ALBERTSEN kwam te sterven, moest sacoBus zich met de komst van dien eenen kapitein tevreden stellen. Hij 30 ALGEMEENE GESCHIEDENIS s — . ontving genade, en de aangehouden Hollandsche + koopraardijobepon werden in vrijheid gesteld 1, Doch hiermede was de indruk van de stoute bejegening, welke de Hollandsche ha- ringvisechers zich op de Schotsche kust veroorloofden, nog geenszins uitgewischt. ^ Nieuwe grieven CARLETON had van deze nieuwe grieve het onderwerp van een nieuw voorstel in de van Engeland. Staten-Generaal gemaakt. De Schotsche schippers, had hij gezegd, moesten, door het „gewapend geweld der Hollanders gedwongen, ver van hunne eigene kusten in de Deen- sche wateren gaan visschen en beliepen daardoor het ongeneegen der Denen. Na ver- zochten zij, dat den Hollanders gelast werd, even als dit vroeger de gewoonte was, buiten het gezicht der Schotsche kust te blijven. Weldra daarna kwam er een brief van CARON, bij welken hij meldde, dat de Koning hem » wonder toornig bejegend had wegens de handelwijze der onzen in de Schotsche wateren: dagelijks, zeide de Koning, deden zij zijnen onderdanen meer gewelddadigheden aan met smijten en slaan en af- nemen van netten, zoodat het hun onmogelijk was hun brood te winnen.” Dus diende er iets tot bevrediging van Zijne Majesteit te geschieden. Wat men deed, bestond in de uitvaardiging van een plakaat op de haringvisscherij onder Schotland, waarbij zulke buitensporigheden verboden werden, Op dit plakaat wijzende, betuigden de Staten in hun antwoord op camrzrows voorstel hun leedwezen over het voorgevallene, maar te- vens hunne hoep, dat hunne onderzaten in hun recht om over de geheele zee te vis- schen niet zouden belemmerd worden, in welks bezit zij sints onheugelijke tijden wa- ren, en hetwelk bevestigd was door verscheidene traktaten met name door dat van 1551, tusschen zavaro VI en Keizer kanBL V. — Na deze verklaring ontvangen te hebben vertrok cARLETON in de beste stemming tot een uitstapje naar Engeland 2. Terwijl alzoo het bondgenootschap met Engeland in zoo verre gehandhaafd bleef, dat er ten minste geen openlijke vredebreuk meer te duchten was, kwam de Republiek in dit zelfde jaar (1618) in nader betrekking tot eenen Vorst, die, even als de Koning van Groot-Britannië, tot dus ver op twee gedachten gehinkt had, en hoezeer hij aan de zijde van de Protestantsche Staten stond, toch in Duitschland eene staatkundige 1 Resol. Stat. Gen. 6, 7 Sept; 7, 19, 26 Oct.; 1, 14, 27 Dec. 1617. 29 Jan.; 10, 18 Apr.; 22, 23 Mei, 1618. Resol. v. Holl. 19 Dec. 1617. 23 Jan.; 20 Maart, 1618. cameron, II. p. 71—15, 25—27, 34, 37, 40—43, 51—55, 58, 61, 76—80, 90—94, 103, 108, 112, 145, 153, 161—164, 174, 181, 100, 201, 210, 228, 287, 238, 240, 250. caaueron noemt Kapitein TLIEF overal CLIFF. 2 Resol. Stat.-Gen. 10 April; 22 Mei; 5, 6 Junij, 1618. Resol. v. Holl. 17, 22 Mei, 1618. Het geschenk, hetwelk canteron bij zijn afscheid tot tijdelijke afwezigheid verkreeg, aanvaardde hij slechts in deposito: eerst wilde hij Zijner Majesteits believen daarop vernemen. Resol. Stat.- Gen. 8 Junij, 1618. DES VADERLANDS. 91 partij voorstond, die uit verkeerd begrepen eigenbelang de eendracht tusschen de Evan- gelischen in den weg stond, Het was de Koning van Denemarken, Dan eerst, wan- neer deze Vorst met de Vereenigde Provinciën ééne lijn trok, was er een krachtig op- treden van het Hanseverbond te wachten, en kon de Republiek bij een mogelijken ver- nieuwden aanvang van den oorlog onbelemmerd haar verdedigingsmiddelen op breede schaal aanwenden. De toenadering werd het eerst te weeg gebracht door de omstan- digheid, dat Koning cumisrraan de belangen van zijn Huis in het Bisdom Bremen slechts met behulp van het gezag der Vereenigde Provinciën meende te kunnen doen zegevieren. Tegen het eind der maand Februarij ontvingen de Staten-Generaal van den Koning van Denemarken drie brieven. In den eersten gaf hij bericht van de pogingen, van wege den Paus aangewend, om het Aartsstift Bremen weder aan de Katholieke Kerk te brengen, pogingen, die door niet weinig groote Heren en Mogendheden ondersteund werden, Dit kon hij niet onverschillig aanzien: eenen Pausgezinden Staat tot nabuur te hebben begeerde hij niet, daargelaten dat door zulk eene omwenteling de belangen verkort zouden worden van zijnen tweeden zoon, Hertog rREDEREK (toen een acht- of negenjarige knaap), die lid was van het Kapittel en kans had eenmaal bij vrije keuze tot Bisschop aangesteld te worden. Den regerenden Aartsbisschop, geboren Vorst van HOLSTEIN, trachtte men tegen hem, den Koning, in te nemen, In dezen stand van zaken wenschte hij te welen, of de Staten genegen zijn zouden, zijne bedoelingen ten aanzien van het Aartsstift in de hand te werken, — Wel had de Koning reden deze vraag tot de Staten te richten; want wilde hij te eeniger tijd de aanspraak van zijnen zoon met de wapenen ondersteunen, dan zou de stad Bremen tegen dat geweld, vol- gens het Verdrag met de Hansesteden door de Nederlanden aangegaan, de hulp der Republiek kunnen inroepen, en de tocht naar Brunswijk had getoond, hoe de Staten de Duitsche Steden tegen de Vorsten, die haar bedreigden, wisten te verdedigen. Farpeam NEYPAIK zou gaarne een tocht naar Bremen, zoo als toen naar Brunswijk, ondernomen hebben 1, — De tweede brief behelsde klachten wegens listige praktijken, door onze zeevaarders gebezigd om den Sundtol gedeeltelijk te ontduiken, en stelde een middel daartegen voor. Brieven van den Koning van Denemarken. naar Engeland voor den Koning van Denemarken volbracht had, te 's Gravenhage, om as Staten i sluiten, een Ge- antwoord op die brieven te ontvangen. Dit was de aanleiding, dat bij de Staten het zantschap naar plan tot rijpheid kwam om den Koning door middel van een Gezanischap te beant- ee = ! Canzrox, ll. p. 227. 1618— 1621. 