Herbarium amboinense : plurimas conplectens arbores, frutices, herbas, plantas terrestres & aquaticas, quae in Amboina et adjacentibus reperiuntur insulis adcuratissime descriptas iuxta earum formas, cum diuersis denominationibus cultura, usu, ac virtutibus, quod & insuper exhibet varia insectorum animaliumque genera, plurima cum naturalibus eorum figuris depicta / omnia magno labore ac studio multos per annos conlegit, & duodecim libris belgice conscripsit Georg. Everhard Rumphius ... ; nunc primum in lucem edidit, & in latinum sermonem vertit Joannes Burmannus ... qui varia adjecit synonyma, suasque observationes pars prima [-sexta].
Tuffeben den oorfpronk. der takken. groeit de fcheede of Spatha, gelyk aan den Calappus- Boom , dewelke gebor [lem zynde, te voorfchyn brengt veele en lange {teelen ; al te za- men aan een dikker Steel ofte tak bangende , want yder fleel is lank drie en drie en een balf voet, langs benen digt. be- zet met ronde knoppen of nooten ,’t welkeygentlyk de vrug- ten zyn, omtrent zoo groot als een Mifpeb , uit den ronden wat driekântig , aan °t voorfte eynd’ wat plat, en in een fchubbig -kelkje, zonder voetjes, aan de booftfteelen vaft „zittende, van couleur blaauw-groen , maar de rype zyn uit den bruinen wat geelagtig , zeer wel gelykende troffen van groote mantelRnoopen, gelyk menze in de winkels te koop “ziet: van dusdanige tro[Jen bangen "er zomtyts vier a vyf -teffens aan tenen boom, en alle wit deszelfs kruin „ zynde -yder zoo zwaar , dat een man genoeg aan een te dragen beeft: xy bá daar ten onnutte; of voor niet met al; „want men beeft "er geen gebruik van, en zy vallen ook, als -onbequaam en nergens toe dienftig zynde „af ; bebalven eemi- “ge weinige balf rype , die de Sineefen nemen om te confyten. ." Deze vrugten bebben van binnen twee, of meeft drie, lankwerpige nootjens ‚wat grooter dan bafelnoten „gefchikt tegens malkander [imde en zjn dicrbalven ook driezydig 0j en " HERBARII AMBOINENSIS earum pars rotunda eft. He obteguntur nigro , ligneo, ac fatis firmo, fed tenui-putamine , quod continet me- dullam albicantem, que in femi-matura eft mollis & inftar glaciei pellucida, ex albo coerulefcens; in a- dultioribus autem dura, alba, & ad latera quoque coerulefcens , edendo inepta. Nucis hujus exterior caro putamen ambiens eft fuccofa , atque calide & perniciofz qualitatis; ubi enim hominis carnem tan- git, vehementem ac dolentem excitat pruritum, at- que in ore tantum ardorem, ut labia intumefcant, ac per tres continuos doleant dies: fi totos in aqua fru- étus tam diu maceremus , ut putrefcat eorum caro exterior, atque hanc aquam commotam in alterius effundamus corpus, talem excitat ardorem atque do- lorem, ut furibundus talis fieret; neque cito auxiliis ardor hic etiam exftingui poteft , fed folummodo oleo vel urina leniri quodammodo dolor. In antecedenti- bus bellis obfeffi, vel qui ab aliis infultabantur, hac- ce aqua in hoftes effufa arces in Moluccis per aliquod defenderunt tempus, quum magnam preparate hujus aque copiam in PRO om corpora effundebant, unde hic liquor pottea aqua infernalis vocabatur. Fafciculati hi nodi fru&us mares dicuntur, qui pro- prie, uti di&um fuit, hujus arboris funt fructus, ac plerumque primi; quamvis quoque occurrant arbores, rariffime tamen, que primo alios, feu femineos pro- ducunt fruêtus, de quo in Capite fubfequente ulterius agetur. Hzcque arbor tantum femel fructus mafculi- nos dictos gerit, femininos autem dein fzpius, quo- rum flores ex trunco progerminänt proxime fub maf- culinis, ac multo humiliores, qui etiam ex craflis de- pendent pedunculis in duodecim vel quindecim mino- res divifis, tres quatuorve pedes longis , quibus alie minores adcrefcunt-bacce inftar femimaturarum glan- dium feu olivarum, oblongz, prinio fufcz, dein lu, tee; que in tres fefe aperiunt partes, atque intus multa craffa habent ftamina, formam floris pr&ben- tia, abundanti lutea farina tecta, que in terram dela- bens eam quoque luteam reddit: atque:hicce recemus tamquam dos hujus arboris habetur , qui femininos fru&us vocatos producit, qui proprie potum -elicien- do infervit: fi enim hz glandes fefe aperiunt, atque iftam luteam farinam , que flores dicuntur, dimit- tunt, tum racemus maturus ac potui eliciendo aptus cenfetur, qui a Tiffadoribus ita pr&paratur, ut in fub- fequente indicabitur Capite. Quo vetuftior fit arbor, eo humilior hic racemus, Majang dictus, ex trunco excrefcit, donec tandem tres quatuorve fupra radi- cem pedes progerminet, tumque arbor ad fummam putatur pervenifle fenectutem , liquore deftituta, ei- que emittendo inepta. Liber I. Caput XII. of driekant , dog de derde zyde ofte rugge is ront , bedekt met een zwarte dunne „houtagtige , em redel'yk barde fcbaal, van binnen bebbende een wit merg of beeft, "t welk in de balfrype week is , en doorfchynend als ys, uit den witten wat blaauwagtig ; maar in de oude bart, wit, en aan de kanten nog wat blaauw, em onbequaam om te eeten: bet buitenfte vieefch, deze noot omgevende of omvangende , is zappig, en van een zeer brandende en fchadelyke eygen- Jcbap ; want overal daar bet des menfchen buit raakt , ver- oorzaakt bet een geweldig en pynelyk jeuken , en inde mond zoodanigen brant , dat de lippen daar van op/wellen, en wel drie dagen daar na nog fmerten: als men de geheele vrug- ten in ’t water laat rotten , tot dat bet buitenfte vleys daar afgaat, en daar na bet water, (door malkander geroert zynde) ymandt over bet lyf giet, zo verwekt bet zo een bevige brant, en fmerte , dat men daar van zinneloos zou- de konnen werden , en men kan dezelve ook zo terfbond met geen bulp-middelen bluffen, maar alleen, met olie of urine, de pe wat verzagten. In de voorige oorlogen bebben de belegerde , of die be/prongen wierden, eenige Ca[Leelen in de Moluccos daar mede verweert, wanneerfe , een groo- te quantityt van dit toegemaakte water by baar bebbende , "t zelve de beftormers over bet lyf gooten , en waar vandaan bet ook den naam kreeg van hels-water. Deze knoppen worden mannetjes-vrugten genaamt s zynde, als gezegt, de eygentlyke vrugten dezes Booms , en ook doorgaans de eerfte vrugten, boewel daar ook Boomen gevonden worden, (dog zeer zelden) die baare andere, of de wyfjes-vrugten„eerft voortbrengen ; waar van in’t naaft- volgende Capittel wat naader gefprooken zal worden: en dezen Boom krygt de voornoemde mannetjes-vrugten niet meer als eens van zyn leven, dog daar na nog veele wyf- jes , welkers bloeyzel uit den [Lam voortkomt, naaft onder dat van de mannetjes , en ook wel vry wat laager , zynde insgelyks dikke WA waji fteelen, in 12, a 15. mindere verdeelt, en mede En a vier voeten lank, waar aan waf- zen andere kle bezien , gelyk balf rype Eykelen of Oly- ven, wat lankwerpig, eerjt bruin, en daar na geel, de- welke baar openen in drie deelen, en van binnen veele dik- ke draatjes vertoonen, uitmaakende de gedaante van een bloem , met een overvloedig geel flof als meel bedekt , °t welk wallende op de aarde dezelve ook geel maakt: dezentros dan wert voor "t bloeyzel van dezen Boom gebouden „mitsgaders genaamt de wyfjes-vrugten, eygentlyk dienende om drank daar uit te tappen; want als deze eykelen baar openen en bet voornoemde geele meel , dat men ook bet bloeyzel noemt, laaten wallen, zo wert den fieel voor ryp, en tot bet tape pen of teifferen bequaam gebouden , werdende door de Teif- feraars daar toe zodanig bereit , als in’t naaft volgende Capittel mede zal worden aangebaalt. Hoe ouder de Shen wort, boe laager dezen bloeyende tros (die men Majang noemt) aan den ftam voortkomt , tot dat by eyndelyk maar drie a vier voeten boven de wortel gezien wort, en dan bout men den Boom te zyn gekomen tot zyn hoogite. ouderdom, ook van vogtigheit berooft , en tot tappen on- Inter ramos ad eorum ortum pilofa confpicitur textura, inftar Runut in Calappo, multo tamen craf- fior, intricatior, atque ex fimplicibus nigris concre- ta pilis, qui feta equina naturaliter referunt, ac cir- cumje&i funt multis parvis baculis inftar telorum e- rectis , glumam ftramineam craflis , ulnam longis, qui, fi frangantur, in plurima diffiliunt ramenta: at- que ex hifce pilis, fi a bacellis depurati fuerint, omne durum ac minorum funium genus conficitur , quique quotidie eque ad res domefticas ac naviga- torias adhibentur. Sub externo mufcofo hoc cortice trunci lignum in hac arbore occurrit tenue , ultra pollicem vix craflum , adco tamen durüm ac corneum, ut, fi findatur , fecu- res recufet ; quod fufcum eft , ac craffis nigricantibus, & longi- bequaam of onnut. Tuffcben de takken by baaren oorfpronk vint men een bairagtig geweef , gelyk bet Runut aan den Calappus-Boom, dog veel grover , verwerder , en van enkele zwarte bairen gemaakt, die zeer natuurlyk bet paards-bair gelyken, en gewonden zyn om veele ftokjes „als pylen overeynd ftaande, ongeveer een ftroo-balm dik, een elle lank, en in "t breeken zeer fplinterende ` van deze bairen , wanneerze van de Bok,. jes zyn gezuivert, wert alderbande grof en klein touwerk gemaakt , `t welk men dagelyks, zo wel tot de buis- als fcheeps- bouw, van noden beeft: aan bet onderfte van dat geweef ` en de dikke.takken vint men ook nog een andere aveeke en teere fubftantie , dewelke zeer fpongieus, droog , en xo ligt is, als uitgebrande tontel , diergelyke bier boven in ’t 10. Capittel van de Lontarus filveftris mede befcbreven ftaat, zynde van driederley couleuren , als wit , lever-veravig , en zwartagtig , en bet laatft-genoemde ook bet oud[le , in’tge- meen Baru „of Barun, en by de onze Liplap genaamt , waar van bier na nog wat meerder zal gezegt worden: bet jonge blad is mede , als een langen boorn of pyl, boven aan de kruin uitfbekende „en als bet zig opent of uitbreidt, ligt-geel. Ook beeft men in de opperfte kruin van den flam dat papier- agtig merg , `t welk alle de andere Palm-geflagten bebben , te weeten bet Palmyt : zynde insgelyks eetbaar, dog veel wateragtiger , en flegter , dan dat van den Calappus-Boom, onder de buitenfte mosagtige fchorfJe aan den flam van de- zen Boom vint men mede een dun bout , "t welk niet boven een duim dik, dog niet te min zo bart „ en boornagtig is, dat de bylen in ’s kappen daar van affpringen; xynde bruin en I. Boek. XII. Hoofdft. longitudinalibus conftat fibris: quantum autem novi, nullius ufus. Reftans feu interna trunci fubftantia eft medulla ficca ac fibrofa, ex qua farina quoque*confici poteft, zque ac ex Sagu arbore. Radices itidem funt fibrofz , uti Calappi, minores autem numero ac craf- fiores. In planis ac foli expofitis locis tarde crefcit hec arbor, umbrofis vero & aquofis convallibus cito exfurgit. Quod Saguerum vero feminam attinet, quam quidam diverfam dicunt fpeciem , de ea poítea fe- quenti Capite, quum de ejus ufu agetur, neceflaria indicabuntur. Nomen. Latinis Palma Vinaria fecunda , Saguerus five Gomutus, Malaicenfibus Gomuto őz Gamuto , quod de: rivari poteft ab Arabico Chamuta, florentium uvarum odorem & vinum mufteum fignificante. Hifce in re- gionibus vulgo communi Portugallico nomine dicitur Sagueiro & Sagueers-arbor , uti & ejás potus quoque. Sagueer vocatur. Ternatenfibus, Sebo. Amboinice & in Leytimora Nawa; in Hitoa Loeboe , & in vicinis Infu- lis Macha & Maa. In Banda, Nawa. Java; Labang & Aren. In Baleya, Fabaca ; Bimaa, Naun: In Macaflara, arbor Furo , potus autem Ballo. In Mandera; arbor Akel, & potus Kee. Nigra pilofa textura inter ramos difperfa proprie Gomuto, unde tota atbor Malaicen- fibus fic fuit dicta. In Amboina, Macce ; Baleya Due; Macaflara, Montsjonna. Nigre pinne feu bacelli; qui pilofa obteguntur textura , Malaice Panfuri vocantur, ac tenera lana, uti fupra indicatum fuit; Baru & Ba- run dicitur , idem forfitan cum Arabico Diar , quod Golius in fuo Lexico interpretatur filaceum „quod e trunco Palme, quo conftipantur rime navis, depen- det. -Frudtus feu majores nodi Malaice Boa Batu di- cuntur, Balyé Biluloe; Alii florentes racemi, e qui- bus fuccus elicitur , Majang Bonga vocantur, quos ` Amboinenfes dividunt in Tema & Tale; Tema fupre- mus, longiffimus, ac primo progerminans racemus, ui optimum etiam potum Sagueer dictum, exhibet; ale autem omnes funt fubfequentes ininores Co. rymbi in trunco progerminantes. . LTE Locus. Saguerus hxc arbor invenitur in Java ora Orientali circa Griflecam & Samarangham,’ etiam: in Baleya, ac porro per omnes Infulas, quz im Archipe- lago Moluccano funt fit: , in-uno tamen loco frequen- tior, quam in altero. Amboina copiofe hanc produ: CIE AC penpe ad utramque ejus Sinus partém; Um- brofas;& humidas amat valles, per quas plurimi de- currunt rivuli ; ut & folum humidum , quod: lapillis commixtum eft , atque etiam ad pedes montium tali crefcit folo. In Celebe plurimum invenitur in Mana- do provincia, ubi incolz ex hac praefertim: vivunt ar- bore, uti Rotthonenfes ex Lontaro. wA AAA ER a ad aan h JV xÀ sa ne AMBOINSCHE KRUYDBOEK. sg en met eenige groote zwarte aderen in de lengte doorwee. ven, dog, voor 20 veel my bekentis, van geen gebruik; bet rejterende of binnenfte des gemelde ftams is niet anders als een droog en draadig merg, waar uit men ook meel bereiden kan, zo wel als uit de Sagu-Boom; de wortelen zyn ins- gelyks vezelig, gelyk die van den Calappus-Boom, dog wei- niger in "t getal, en wat dik. Op vlakke plaatzen en die wel ter zonne flaan groeit dezen Boom zeer langzaam; maar. ` in donkere en vogtige waleyen fchiet by baaftig op. Wat nu aangaat de Saguerus Femina, waar van zommige een byzondere zoort willen maaken, dien aangaande zal bier na , in t volgende Capittel van "t gebruik, bet nodige wer- den aangebaalt. | zi 1 Naam. In’t Latyn Palma vinaria fecunda , Saguerus, five Gomutus , Maleyts Gomuto , en Gamuto, bet geen afgeleidt kan werden van bet Arabijche Chamuta , bet geen betekent de reuk van den bloeyende wynftok ; ofte nieuwe moft. In "t- gemeen: biet men bem in deze Landen met. een generale Portugeefche naam Sagueiro , en Sagueers-Boom, gelyk ook den drank zelfs Sagueer : op Ternaats , Seho : Am- bons s op Leytimor , Nawa, op Hitoe , Loehoe , en de om- leggende Eylanden, Makka, en Maä: Bandaas, Nawa: Javaans; Lahang, en Aren: Balyr, Jahaca: Bimaas , Naun: Macaffers , den Boom Juro ;den drank Ballo : Ma- nadees, den Boom Akel, en den drank Kee: bet zwarte bairige geweef tu[Jcben de takken biet eygentlyk Gomuto, waar van den gebeelen Boom in't Maleyts zyn naam beeft: In't Ambons Maccaé: Balys Duc: Macaffers ; Monts- jonna: de zwarte pinnen, die als kammen daar in fteeken, bieten in °t Maleyts Panfyri; en de teere wolle, als boven is gezegt , biet Baru of Barun, bet geen bet zelfde moge- lyk is met bet Arabifche Diflar, bet geen Golius in zyn exicon overzet, touxvagtig , bet welk uit den flam van den Palm-buom vergaart wert, waar mede de Schepen digt gemaakt werden, zo als by ons met de Mofch gefchiet. De groote knoppen of vrugten noemt men in ’t Maleyts Boa Batu: in't Amboins ........ —Plaats. Deezen Sagueers-Boom wort gewonden op Fa- vads Ooflkuft , omtrent GrifJek en Samarang s ook op Baly, en voorts door meeft alle de Eylanden, die in den Archipe- lagus Moluccanus gelegen zyn: dog inde eene plaats over- ` vloediger dan in den anderen: Amboina is daar mede ryke- lyk van voorzien , en inzonderbeit te weder-zyden van des- zelfs inbam : by bemint donkere en koele valeyen, en daar de meefte riviertjes doorlopen , als mede een vogtige grond,, die met kleine fleentjes vermengt is, en groeyt zoo tot in't , e Yi vant gebergte toe.: Op Celebes ‚men. in de Provincie van Manado rykelyk, daar de Inlanders ook : van deze Boom meeft leven, gelyk de Rotthoneefen van den Lontar- Boom. : CAPUT DECIMUM TERTIUM. | D Ufus Sagueri Arboris. ða Lurimus hujus arboris ufus, uti jam dictum fuit, eft, ut vinum feu potis inde eliciatur, qui e- tiam Sagueiro vocatur, ac fequenti comparatur modo. Si racemus florens (quem precedenti Capite femininum diximus) baccas aperire incipiat , ‘craffus ejus caulis , ex quo dependet, per tres continuos dies levi baculo Tenor, ut mollefcat ; fed fimul ; ne cadat, funiculo arboris ramo alligatur, qui tamen dependens tenetur; atque hac pulfatione fuccus , qui ad lefam fluit partem , allicitur : caulis hic porro proxime poft racemum abfcinditur, atque ipfi alliga- tur faccus, qui ex inferioribus Sagu ramis confütus eft, Coroerong nominatus, vel alias ex magna aründi- nis nodo Bamboes Indice die, cui fuperne folium feu pantus alligatur „ne confpurcaretur liquor de- ftillans. Saccus hic bis de die aufertur , atque eva: cuatur, mane nempe ac vefperi. Arbores autem inz- qualiter hunc effundunt liquorem, recentes enim a- perte. tam abundanter eum exhibent, ut dug trefve arbores per diem unam implere poffint ollam Tapa- jong diëtam. Opus ipfum atque ars, qua liquorem ex arbore norunt elicere , Portugallico vocdbeto Tifar vocatur, XII HOOFDSTUK. Gebruik van den Sagueers-Boom. [Et meefte gebruik van dezen Boom is, als gezegt, om.Wyn of Drank daar uit te tappen , die ook Sa- * gueiro genoemt , en op de navolgende manier verkre- en wert. Als den bloeyenden tros (die wy in "t voorgaan-, de Capittel bet wyfken genaamt bebben) zyne bezien begint te openen, zo wert den dikken fleel , daar by van afbangt, drie dagen lank met een ligt bout, zodanig gebeukt of geklopt, dat by wat week en murw wert, dog al met eenen, voor bet afvallen, met een towwtje aan een boveu-tak vafige- bonden , bl'ycende egter nog «vat afbangen ; en door dit kneu- zen of kloppen wert bet zap, dat na de gequeijle partye toe- loopt, daar uitgelokt: wyders wert daar na den fleel kort agter den tros afgefneden , en daar aangebonden een zak of holfter , die van de onder fte fchor[fe der Sagoe-takken 1'za- men genaayt, en Coroerong genaamt wort s of anders een groot lit van bet Indiaanfche riet , Bamboe y waar boven op Jlegts een blat, of diergelyk lapje wert gebonden, op datter een vuiligheit in zoude vallen; deze zakken neemt men ’s daags twee reizen af, en maakt ze ledig ‚te weten ’s ogtens en "s avonts; dog de Boomen geven den drank wat ongelyk: want de nieuwe, die eerft geopent worden, druipen zoo overvloedig , dat twee of drie boomen des daags een gronte ! Ho ia pot y 60 vocatur, uti fupra de Calappo fuit dictum; & ho- mines , qui illud praftant , Tifadores. Cui operi ap- tiffimi & expertiffimi funt Baleyenfes , qui peculia- rem quoque , atque ab Amboinenfi diverfum, fuccum colligendi habent modum. Baleyenfes enim de pul- fato ramo omnes racemi petiolos fimul amputant, fl ac vulnera folio obducunt Caladii aquatilis feu Fruti- cis aquofi , & fubfequenti tantum die dictum vas feu Arundinis Bamboes articulum appendent , quotidie ex ramo Tifatorio lamellam, denarium Hollandicum craffam, decurtantes, ut novo vulnere novus liquo- ris affluxus caufetur; fed fummz parti nexam relin- quunt lamellam , ut pro tegumento fimul inferviat. Amboinenfes autem , ut potum diutius elicere pof- fent, totum dependentem relinquunt racemum , at- que ad inferiorem caulis partem incidunt, vel par- vam formant aperturam , atque tam diu vas appen- dent, donec omnes delapf& fuerint ex racemo bac- ce, tumque omnes demum circumcidunt petiolos , atque fuccum eliciendo continuant, quotidie lamel- Jam, uti Baleyenfes, abfcindentes , donec totus ab- fciffus fere füerit racemus. In Amboina autem hoc opere quam maxime emaciantur, & gracilefcunt ar- bores; e contrario in Java ac Baleya, licet ex iis fuc- cus eliciatur , adeo tamen craff funt, ut duo vix viri compledi eas poffint ; plerumque etiam funt altio- res , ac craflioris ligni, quod ad zdificandum , fed plurimum ad tigilla adhibetur. * Defcriptus hic Sagueri potus recens ex arbore hau- ftus pellucidus eft, ac paulo craflior Calappi Towak, faporis ac coloris perfecte inftar mufti recentis; fi au- tem paululum fibi relinquatur, turbidior atque albi- dior fit inftar feri laCtis, acrius etiam linguam velli- cat, &, uti vue; das de Coco dicit, Exerc. 158. diftiné. 2. bibitur cum fapore & vi, Recens ac dulcis autem arum affumitur, quia tum infalubris habetur, ven- trem debilitans , ac nimium commovens; aliquando tamen pauca copia delectamenti & faporis gratia hau- ritur, ac plurimum quidem a novitianis. Ut vero or- dinario potui aptus reddatur, infunditur in Cacabos Tapajang di&os , atque ipfi mifcentur fafciculi duo radicum confciffarum arboris cujusdam filveftris Se- foot vocate, quam loco fuo poftea Lib. II. defcribe- mus , per quas potus Sagueri fpiffior ; albidior, & inftar la&is aquofi redditur , fique majori copia ad- dantur, lutefcit. Gratus autem eft hic potus, maxi- me adftringens feu aufterus, quod efficit, ut nulli obftet amarities; tumque aptus‘ potando habetur. Si infundatur , exaltari debet inftar Vini Rhenani, fi bo- nus fit; fpumam autem elevare non debet. Novitianis “Europeis primum non fapit aut placet hic potus, im- mo nares obturant, fi ori ipfum admoveant , ne for- tem ac penetrantem odorem percipere poffent: potus etiam revera non eft cujusvis temperamento convé- niens, nec omnes ferre eum poflunt Mirandum ta- amen eft, faftidium hocce Europzorum tant cito mu- tari, qui cito & avide ipfi affuefcunt, licet aufterus " & amarus fit: immo in Amboina funt homines magne conditionis & primores , qui eum preferunt Vino Hifpanico ,. quia ex eorum fententia ipfis etiam me- lius convenit: cito quoque & agiliter inebriat inftar optimi Vini. Potus vero. ipfe, fi natura ejus frigida ac mucilaginofa per amaras & acres Se/oot radices fuerit temperata , non ita infalubris habendus eft: qui eum enim modice affumunt , fentiunt notabili- ter, quod ftomachum corroboret , & appetitum exci- tet; ita utSagueri vis exaltetur per radicem hanc me- dicinalem , quum ipfi calorem & adftrictionem addat. Convenit autem melius fortibus , robuftis, ac labo- riofis corporibus, quam fedenrariis atque otiofis : prio- ribus enim faluti erit ac robori, fi loco ordinarii po- tus inter cibos & prandia Saguerum bibant potum. Expertum quoque fuit, plurimos homines , qui diffi- culter purgationes aflumere poflunt, feu ab. ingeftis nullam fentiunt operationem , fortiter & commode purgari, fi jejuni recentis mufti ex arbore mox eli- citi magnum affumant hauftum. | In HERBARIIAMBOINENSIS Liber I. Caput XIII. pot, Tapajang genaamt , kunnen vullen: bet werk en de weten/chap, om diergelyke dranken uit boomen te tappen, biet men met een Portugees woort Tifar , gelyk als bier boven van de Calappus-Boom is gezegt „en de Panina: die zulks doen, Tifadores, waar toe wel de bequaamfte en ervaren- e zyn de Baleyers , die ook een byzondere , en van de Am- boin/che verfcbillende , manier van Teifferen bebben : «vani de Baleyers [nyden van den geklopten tak alle fteelen des tros te gelyk af , verbindende de wonden met een blat van bet Caladium aquatile , of Frutex aquofus , en’s anderen daags bangenze eerft bet voornoemde vat, of lidt van een Bamboes daar aan , dagelyks van den Teiffer-tak een fcbyf- ken , in de dikte van een Hollandfche fcbelling , af/nyden- de , op dat door die nieuwe quetfuere weder een nieuwe toe- loop van vogtigbeit werde witgelokt : het fchyfken nemenze ook daar niet geheel af, maar laten bet aan bet bovenfte eynde vaft bangen; op dat bet ook met een , voor een dekzel zoude konnen dienen: maar de Amboineefen , (op dat bet Teifferen te langer mogte duuren) laten den gebeelen tros daar aanhangen , maakende maar onder aan den tak eem Dee , of kleine opening , en bangen bet vat zoo lange daar ` onder , tot dat alle de hezien van den tros afgevallen zyn, en dan fnydenze eerft alle deffelfs fieelen af, en volbarden zo in bet Teifferen, dagelyks mede een fcbyfken , gelyk de Baleyers , daar affmydende , tot dat den gebelen tak ten naa- ften by is geconfumeert: Dog bier door werden in Amboina de boomen zeer uitgemergelt , en vroeg mager ;daar en tegen op Fava en Baly , al werdenze geteiffert , 200 blyvenze nog- tans zoo dik , datze twee mannen nauwelyks omvademen konnen: ook zynze doorgaans booger, en mede dikker van bout ,’t welk men nog al tot eenig timmerwerk , dog meeft tot latten , gebruiken kan. Deze voornoemde Sagueer-drank , vers uit de Boomen ko- mende, is klaar , of een weinig dikker dan den Calappus- Towak , van fmaak en coleur volkomentlyk als verfchen moft, maar als by wat flaat „wert by troebelder en witter, gelyk by ook wat fcberp op de tong beidt. Hywert gedronken, ` ` gelyk Scaliger van de Kokos zegt , Exerc. 158. diftindt. 2. ibitur cum fapore & vi: Dat is, by wert met {maak en kragt gedronken: vers en geheel zoet wert by egter weinig gedronken , om dat men bem dan bout voor ongezont en den buik te flap of loslyvig maakende, bebalven zomtyts een weinig tot vermaak of om de fmaak , en.dat wel meeft van de nieuwelingen ; maar om dezeloe tot bet ordinarie drinken bequaam te maaken , zo giet men bem in de groote potten, Tapajang , en doet daar in een paar bondèltjes kleen gefneden wortels van een wilde boom , Sefoot genaamt (die wy bier na op zyn plaats , in `t tweede Boek ook zullen befcbryven) wer- dende van deze wortel de Sagueer nog dikker , witter , en byna als wateragtige melk, en zoo men er wat rykelyk in doet, wort by geelagtig , voorts aangenaam , met een merkelyke zamentrekking , of wrangigbeit , dewelke maakt , dat ymant de ‘bitterheit niet tegenftaat , en als dan agt. men bem eer ft bequaam tot bet drinken. In "t fchenken moet: by wat fprin- gen, gelyk een os „ als by goet is, maar by moet niet Jcbuimen. De Europiaanfche nieuwelingen konnen voor Si, pic seinen Sei gen in dezen drank krygen , ja bou neus toe , als xy die aam de mond zeiten , op datze zynen fterken en bitteren reuk niet gewaar zouden worden; ook is bet in der daat geen drank voor yders complexie , om die te konnen verdragen: maar. bet is te verwonderen , dat deze ` afkerigheit by de Europianen xo ligt overgaat „en zy dezel- ve zo baaft en graag leeren drinken, niet tegenftaande by zoo wrang, en bitter is: Fa daar zyn in Amboina perzoo- nen , en daar onder-ook van hooge qualiteyt , die bem liever. drinken dan Spaanfche-wyn , om datze , na baar gevoelen, hun ook beter bekomt; ook maakt by zo vaardig en aardig dronken, als de-befte wyn: De drank in zul „ wanneer zyne flibberige en koude eygenfohap , door de bittere en wrange wortel , Sefoot , getempert is, kan men geenzints zont agten , want die bem matiglyk gebruiken , gevoelen merkelyk , dat by de mage verfterkt ; en luft tot eeten ver - wekt , zo dot den Sagueer zyn dengt toekomt van die medi- cinale wortel , om datze hemwarmte en zamentrekking byzet. Dog by paft beter voor fierke robufte lichamen , en die ar- beiden moeten , als de gene , die een [Lil en ledig leven voe- ren; want die eerfigenoemde zal men gemeenelyk zien ge- zont, en wel gedifboneert , te weten als zy den Sagueer ‚in plaats van ordinaris drank, onder de koft of over de maaltyt gebruiken. Ook beeft men ervaren „dat veele menfchen, die niet wel eenige purgatien kunnen innemen of van de inge- nomene gene bate komen te vinden, treffelyk en zonder moei- te gepurgeert worden, alsze nugteren van de voornoemde Keng moft , zo als hy van de boomen komt , een goeden ur ven, ; en — — i a kei an I. Boek. XIII. Hoofdft. In Saguero potu plures quoque Medicinales herbze ac radices incoqui poflunt , quum earum virtutibus facile imbuatur, atque ob ftimulantem ejus naturam per venas facile penetret. Diureticam enim ac fu- doriferam habet vim; hincque Sagueri potatores ple- rumque, ac fi fudoribus diffuerent, apparent: raro etiam Nephritici funt, prefertim fi fepius eum bibant potum, in quo Schoenantum feu Sirea incoéta fuerit. Ex dulci Saguero, in quo nondum diéta radix medi- cinalis fuerit infufa , vulgare fit acetum , quod aci- dius , quam ex Towak Calappi eft, vilius quoque habetur ; & conficitur fi Cacabos bene obturatos Soli vel aliis locis calidis exponant , atque ipfi in- fundant grana aliquot fru&us Globe, quz ejus acidi- tatem procraftinant. E contrario Sagueri abufus in- gens quoque eft & nocivus, fi enim quotidie nimia affumatur copia, vel prater neceffitatem , nimio po- tatori damnum adfert: cauffat enim atque obducit ventriculum muco , quo appetitus exftinguitur , & corpus in Cacochymiam incidit , unde pallor iftis ho- minibus faciei, ac dein Hydrops, atque Indica Para- lyfis Berberi dicta, que merces peculiaris eft hujus potus ex immodico ejus ufu. Qui laborant inteftino- rum imbecillitate , noxam inde notabilem quoque ha- bent, in talibus enim facile Dyfenteriam excitat. Malignam ac dolorificam quoque creat ebrietatem, adfert enim dolorem capiti, & praefertim , fi potus Arack fuperbibatur. In Amboina Adjutorem quendam novimus pallido colore, tumido & oedematofo cor- pore, qui ftrenue Saguerum ingurgitaverat potum, uo plurimum etiam fuum alebat corpus: huic vena emel fecabatur , & fanguis profluens erat albicans & pallidus inftar lympidi potus Sagueri, vel paulo rubentioris. Indigens non ita facile inde noxam pa- tiuntur, quum eorum corpora fint firma ac laboribus adfuera. Nocet quoque pe&ori & organis pneumati- cis, ac raucam reddit vocem. Sin arbor Saguerus iis in locis, atque Infulis crefcat, in quibus ditta radix amaricans non occurrit , potus ejus infalubrior , ac proinde vilior quoque habendus eft: unde & hac ra- dix ubique transfertur, ut Saguerus potus ex ea præ- paretur. SES se Alie infuper funt plante atque cortices, quibus ` loco veri Oebat Sagueer, & ut potus juftam acquirat amaritiem , uti poflumus: Primo enim Cortex Mali Granati littorei, feu Martabul adhibetur. Secundo Scboenantbum Amboinicum feu Sirea, quod ipfi non dat amaritiem. Tertio Scboenantum fatuum feu ‘Hulong. uarto radices Ligni Citrini , Ucken didi. Quinto cortex Samama. Sexto cortex Refliarie Cajoe totarro ditte. Septimo viridia flagella Folii Lingua. Octavo cortex arbufeulee Zl. Calor: rimi Martabul Sague- rum rubro inficit colore , atque aufterum reddit & ci- to inebriat. Radix autem Veken primo torrenda eft, ac dein ollis infundenda. Ex planta graminea Hoe- long inferiores prope radicem adhibentur caules, qui efficiunt, ut Saguerus potus aliquot per dies durare offie, ne acefcat; amarum autem eum non reddunt. ptime vero I Saguerus, fi coquatur cum Sirea , ac duabus nucibus Mofchatis : licet hoc po- tum faciat ingratum: falubris tamen eft, urinam ve- hementer movens, atque aquofos expellens humo- res; hincque proficuus iis; qui caftra fequi debent, itinera diuturna marina inftituere , ac” hydropis indi- cia fentiunt: diu enim affervari poteft , atque in alias deduci regiones. Cortices Samama & Reftiaria vilia funt medicamenta, qui en MÀ dem reddunt, fed ingratum adferunt faporem. Flagella Folii Lingue torrenda quoque funt , antequam caca- bis infundantur. Dicta Sefoot , proprie Oebat near & Oebat Toeni dicta, alias infuper habet fpecies, Ubat Lanfa, & Ubat Lemon vocatas, juxta formam & fa- orem foliorum ; que Saguerum amarum quidem reddunt, fed famofum ae minus quoque gratum dant faporem , uti talis eft, qui in pago Baguala compo- nitur. De arboribus autem iftis fuo agerur loco: ` Potus hic Saguerus ex juniöris arboris racemo per quinque fexve elicitur menfes , plerumque tamen non ultra quartum extenditur menfem, Si unus jam defi- nit emittere liquorem racemus, alter ejusdem E ad- ibetur AMBOINSCHE KRUYDBOEK.. 64 Men kan ook in de Sagueer veele medicinale kruj Wortelen kooken , om dat by derzelver kragten zeer pe aanneemt, en die door zyn dryvende natuur met zig in de aderen voert: Hy dryft ook merkelyk de urine eni zaveet wit, en daarom ziet men de Sagueers-drinkers gemeenelyk als of ze van zweet zouden finelten, dog men boort niet ligt, datze over het graveel klagen y inzonderbeit als zy dikwils gebruiken de gene, daar in bet Schoenantum of Sirea ge- kookt zy. Van den zoeten Sagueer, daar de voorn: medi- cinale wortel nog niet en is ingedaan „maakt men mede den gemeenen Azyn , en dat alzo zuur , als die van den Calap- pus-Towak , of wel wat Slegter „te weten > wanneer men de potten wel toegeftopt „ in de zon, of andere warme plaat. zen zet „en daar in doet eenigekorrels van de vrugten Glo- ba „dewelke bem de zuurte doet verhaaften. Daar en tegen” is Det misbruik des Sagueers ook zeer groot en fehadelyk, en als men bem dagelyks te veel of buiten nootdruft drinkt dan geeft by ook den drinker zynen loon, want by over: trekt de maag met flym, waar door de etensluft vergaat en bet lichaam vervalt in een quade gefteltheit , maakende de menfcben bleek en ongedaan , waar op dan volgen ; awa- terzugt , ende de Indiaanfche lammigheit of Berberi, als zynde een eygen bezolding van des Sagueers misbruik: de SE > dewelke eenige zwakbeit inde darmen bebben » gevoe- en ook daar van een merkelyke Schade, en by verwekt by zodanige ligtelyk een rode roer of bloetgang : by maakt me i de een quade en pynelyke dronkenfcbap , met weedom in 't booft „ en voornamentlyk als men Arak daar op drinkt. Wy hebben in Amboina een Adfiftent gebat. met een bleeke cox leur , midsgaders een voos en opgefwollen lichaam , zynde een flerken Sagueers-drinker, daar mede by ook bet leven meeft opbielt: denzelven wierd eens een ader geopent , en daarsuit liep een bloed zo witagtig en bleek „als of bet Klaar Sagueer , of een weinig rooder geverft was. De Inlanders gevoelen zo ligt geen letzel daar wan , om dat bare lichamen rof, en tot arbeiden gewent zyn. Hy is de borft en de ugt-pypen ook wat nadeelig , en maakt een heefche ftem, Dezen Saguecrs-Boom , waffende op zodanige landen of ey. a nnen voornoemde bittere wortel niet. te vind 5 geeft dienvolgende een ongezonder en veel flegter dran; daarom wert ook dien wortel beravaarts en odin a vonden’, om den Sagueer-drank daar mede te bereiden; ` Daar vyn ook nog zommige andere Planten „en SchorfJen die men in plaats van bet regte Oebat Sagueer, en om den drank zyne nodige bitterbeit te geven , gebruiken kan: als eerfielyk, de Scbor[fe van Malum granatum littoreum of artahul: Ten tweeden , het Amboinfche Schoenan- tum, of Sirea , (dog "t welk bem egter niet bitter maakt: ) Ten derden , Schoenantum fatuum , of Hulong: Ten vierden , de wortelen van Lignum Citrinum s Uken: Ten : vyfden, de fcborJa van Samama: Ten zesden , de fcbor[Je van Reftiaria, joe totarro: Ten zevenden, de groene zeelen of ranken van bet Folium Lingua; en ten agtflen š de febor{Je van bet Boompje Ail. De feborffe bort 4. eer= fte, Martahul, verft den Sagueer wat root, geeftze een avrede of wrange fmaak , en maakt haaft dronken: de wor- tel Ukken moet men eerft wat braden, en daar na in de potten doen: van de grasagtige plante Hoelong neemt men de onderfte fleelen by de wortel, die de Sagueer eenige da- gen konnen goet bouden , dat by niet zuur Werde, maar de- ze maaken bem niet bitter: dan op het alderbefte wert den Sagueer toebereit, als men bem kookt met de Sirea , en cen paar INoote-mufcaten ; want fchoon dit wel een bar[Je drank geeft , zo iffe weer gezont, de uryn geweldig uitdryvende, en alle wateragtige — áfzettende , en daarom dien- ig voor die geene ‚die het leger moeten volgen slange Zee- reizen doen , en een vs mens van de waterzugt gewaar wor- den; want men kan bem lang bewaren, en tot in andere landen vervoeren. Aliquando fit, ut fupra monuimus, fed raro , Ma- jang feminam prius provenire , quam Boa Batu. Ex eo autem acquiritur debilis potus, qui vires quoque Oebat tarde inbibit, ac proinde Saguerus femina vo- catur. Amboinenfes diverfam quoque hujus arboris faciunt fpeciem , quum brevioris fit trunci quam vul- garis , nihil nifi florentem producens Majang ufque in fummam fene&tutem , quum primum Bea Batu pro- germinat, ac peculiari quoque nomine Nawa Coruru vocant. Si faccus aut excipulum, in quod depluit li- quor, per noctem furno exponatur, Sp inde fit acris & facile inebrians; uti quoque, fi ipfi infunda- tur medius juniorum foliorum nervus. Radices vero nigre Pinange in hocce maceratz malignam ipfi adfe- runt vim, vehementem enim tum excitat vomitum ac feceflum, & Tiffadores fepe etiam hujus potus fures hoc decipiunt modo.. Si quoque aliquis aviculas vel pifciculos fricet vel adurat veruculo ex defcripto en Panfuri confe&to ,. hofce comedens vertiginofus et. ud . 7 g In Java & Baleya fuccus, qui ex hac elicitur arbo-. re, multo fpiffior & pinguior eft, quam in Amboina , unde & rariffime potui ibi infervit; fed plurimum ad faccharum conficiendum adhibetur , quod nigrum vo- catur faccharum, ac Pe commixtum eft cum Mu/covado arundinis faccharifere, atque hoc fequen- ti fit modo. Saguerus fuccus coquitur ad fyrupi con- fiftentiani, qui tum infunditur corbiculis vel patinis, - in quibus frigefcens crafla fit mafla „ feu faccharum: hoc-autem. numquam exficcatur. vel indurefcit , fed femper. humidum. ac pingue eft, coloris obfcure lu- tei, quod etiam ficciflimum,& optimum eft, cuique plurimum arundinis ‚mifcetur. faccharum + Humidum autem valde nigrefcit & pinguefcit inftar Picis, atque lerumque fcorgis mixtum & impurum eft. Javanen- es , fi Saguerum Towak colligere velint, ut faccharum coquant , infundunt mm Coeroerongs feu arundines , quas arboribus appendent, & addunt paucos Camiry nucelos feu .granula , qui Sagueri confervant. dulce- dinem , fimulque cum dictis coquunt .nucleis-,. qui [epe etiam faccharo nigro commixti apparent; idem quoque preftant cum Towak ex Lontaro arbore, quem in faccharum excoquere velint, quod faccha- rum magna copia in Java, Samaranga , Griffeka , atque alis Jave emporii venditur „& a noftro quoque po- pulo adhibetur ad vulgarem dulcem , feu faccharinam cerevifiam conficiendam , Sinenfes autem inde Arak exurunt. Ita quoque in Amboina magna Sagueri co- pia non bibitur, fed Sinenfibus inpr&paratus vendi- tur, qui Arak inde deftillant, Tiffadoribus hoc quo- que. eu eft, tum enim quotidie non opus eft vafa feu Coéroerongs depurare, vel Oebat radi- ces , quas magno ex montibus labore conquirere fibi debent, ipfi mifcere, fed impurum ad deftillatores adferunt , cui tum fat magna nigri facchari mifce- tur quantitas, ut acidus & deftillationi aptus redda- fure tur, HERBARII AMBOINENSIS Liber I. Caput XIII: aan de zelfde boom , want een boom kan "er verfcheiden te gelyk bebben, of anders moet men wagten-tot dat er een nieuwe uitkomt , waar van men ook een teeken heeft „ na- mentlyk als de fcheut of lange fpitze boorn, waar uit den gebladen tak voortkomt , en ordinaris boven de kruin uit- jteekt , begint kort te verfchynen , want dat wort voor een teeken gebouden dat de Majang baajt uitkomen zal. Het gebeurt zomtyts , dog gelyk bier boven ge- zegt is, zelden, dat de Majang of wyfkens tros , eer voor den dag komt, als de Boa Batu, maar daar uit krygt men dan een flappen drank, die ook de kragten van bet Oebat langzaam aanneemt, en men dierbalven wyfkens Sagueer noemt. De Amboineezen maaken ook een byzondere zoorte van dezen boom, als zynde wat korter van ftam, dan de gemeene , en niets dan bloeyende Majang voortbrengende, ‚tot in baar boogen ouderdom, wanneer eerft de Boa Batu voor den dag komt. En xy noemen bem ook in "t byzonder Nawa Coruru: als men bet wat of de zak, daar in men den. drank teiffert, een nagt in den rook hangt , zoo wert den Sagueer daar door fterk, en maakt ligt dronken , gelyk mede , als men daar in doet de middelfte zenuwe van de jonge bladeren ; maar de wortelen van de zwarte Pinang daar in gedaan geven bem een fchadelyke kragt , verwekkende een geweldig braaken als mede afgang , en de tyfferaars weten ook zomtyts de Sagueers dieven daar mede te betrappen : als ook ymant kleine vogeltjes of viffcben braat aan een fpitje, dat van de voornoemde zwarte pylen Panfuri wert ge- maakt , die zal, daar van eetende, een duizeling in bet booft gevoelen. Op Fava en Baly is bet zap, 't welk men uit dezen boom tyffert, veel dikker en vetter dan den Amboinfchen , wes- balven by aldaar ook zeer zelden tot drinken gebruikt wort, maar meeft verorbert, om zuiker van te maaken, (^t welk men zwarte zuiker noemt, en gemeenlyk gemengt Ar met. de Mufcovado van "t zuiker-riet ) en dat gefchiet aldus : men kookt de Sagueer tot de confiftentie van een dikke Syroop , en-giet bem dan in korfjes-of fchooteltjes , alwaar by zig, kout wordende , tot een-dikke deeg of zuiker zet; want deze- zuiker noit ter deeg hart, wert, maar altyt vogtig en Smerig biyft „zynde van coleur donker-geel of wolfs-verwig, `t-welk ook de droog fie en befle is, en daar wel bet meefte zuiker-riet onder komt : maar de vogtige wort zo zwart en Jmeerig als teer , en is ook gemeenelyk met {toppelen en vui- ligbeit gemengt; de Javanen , willende den Sagueers To- wak vergaderen; om zuiker van te kooken , [myten in de Coroerongs , of rieten , dieze aan. de boomen bangen, ee~ nige- pitten van Camiry-korrels , dewelke den Sagueer zyn zoetigbeit doen behouden „en kooken dezelve ookt’zamen met gem. korrels , die men dierbalven dikmaals onder den. zwar- ten zuiker vermengt vint sen `t zelfde doenze ook mede met den Towak van den Lontar-boams dieze tot zuiker willen kooken ; werdende deze zuiker dan in menigte op Fava, als tot. Samarang , GrifJeek , en in andere Favaanze koop-ftee= den verkogt „en by onze natie gebruikt, om bet gemeene zui- ker-bier daar vante zetten „maar de Sineezen branden daar Arak vans Zo wert ook in Amboina een groot deel van de Sagueer niet gedronken., maar ongeprepareerd aan de Si- neexen verkogt , die daar mede Arak van diftilleren , en de Tiffadoors zyn ook daar mede beter gedient : want zy beboe- ven als dan de vaten of Coroerongs dagelyks zo precys met uit te fpoelen , nog de Ochat-wortel , dieze met groote „moeite in't gebergte moeten balen „daar indoen ;maar bren- gen bem goede en tol d lus vuil in de branderyen, daar men dan een qun zwarte zuiker in Jilyt , om dezelve goor, et diftilleren bequaam te-maaken : als de boomen op- | en 1, Boek, XIII. Hoofdft. 