Beschrijving der beenderen van het menschelijk ligchaam
§ 9^- Deze zijn : i de voorhoofdshoek (angulus frontalis) mid- den op het voorhoofdsbeen ; 2. de achterhoofdshoek ^occi- pitalis) op het achterhoofd; 3. de tepelhoek {masto'i- deus) hoven het tepelvormig uitsteeksel , de stompsle van alle j 4* diQ' toiggeheenshoek (sphenoideus) aan de slapen van het hoofd , als in eene hoekige pnnt ver- lengd. (1) albim: Icon. oss. fact. Tab. I. fig. i 2. (2) Verg. x’admiraIi: Icon, durae matris in convexa et concava superficie visae. Amstel. 1738 , 4* (3) cAsp. BAUHiN verhaalt van zijne huisvrouw, dat hare voorsfe fontanellen op haar 26**® jaar nog niet gesloten waren, en zich, zoo- dra zij hoofdpijn kreeg , tot eene diepe groef verwijdden , in zijn Theatr. anat. p. 280. Zie meer dusdanige gevallen bij rosekstkis : do ossibus calvariae ; boehmer : Institt, osteol. Verg. ook roskn- mQller: de singularibus et nalivis ossium varictatibus , p. 12; c. GOTTFR. erdmawn’s : Aufsatzc und Beobachtungen aus der A. JV. Dresd. 1802, 8. P. 54, etc. blomerbAch. J 35 § 9^- De randen laten zich het best naar de naden , wel- ke zij vormen , benoemen., Van daar: i# kroonrand (inargo coronalis'^ , van voren aan den kroonnaad ; 2. pijlrand {sagittalis) boven den pijlnaad, de lang- ste van allej 3. lanxhdarand {lanibdo'ideus^ aebterwaarts aan den acbterhoofdsnaad ; en 4* schubrand {squamo- sus^ naar buiten en beneden als sehuins afgeslepen, aan den schubnaad van het slaapbeen , de kortste. § 97- De buitenste oppervlakte dezer beenderen (i) is ge- welfd en aan het bovenste gedeelte even zoo glad , als de voorste vlakte van het voorhoofdsbeen , uit welks zijden , zoo als boven gezegd is , het planum semicirculare ontspringt , dat nu hier aan de wand— beenderen met een’ oneffen’ boogvormigen rand voort- loopt. § 9^- Aan de binnenste holle vlakte (2) vertoonen zich weder , even als in het voorhoofdsbeen , vingervormi- ge indrukken en verhevenheden voor de hersenen, gedeeltelijk ook groeven voor de Pacchionische klie- ren ; voorts talrgke en getakte sleuven voor de arteria meningea media, weshalve men deze binnenste vlakte met een vijgenblad vergeleken heeft. De hoofdstam dezer takken begint aan den toiggebeenshoek (angulus sphenotdeus) , met eene diepe sleuf, welke soms nog door eene beenplaat, als ware het eene brug, bedekt is , en dan een gesloten kanaal vormt (3). (1) vesal: cap. 6. fig. i , 3 etc. (2) yesal; cap. 6. fig. 7. exisxach: tabb. XLVI. fig. 7, (3) y. halier; de c. h. fund. T. VIII., p. 191, seq. 3* 36 Bovendien zijn er op deze vlakle nog een paar bree- do platte slcnven voor de aderboezems van bet har- de hersenvliesj namelijk, langs den pijlrand voor den overlangschen boezem (sinus longitudinal^^ overeen— komende met die van bet voorhoofdsbeen ; aan den tepelhoek (angulus mastoideus) eehter eene korte, voor een gedeelte van den zijdelingschen boezem. § 99- Als gaten zijn slechts de wandbeensgaten (Joramina parietalia^ (i) op te geven , welke niet eens altijd be- staan , en aan beide zijden van den pijlnaad naar ach- leren toe, een paar uitlozingsvaten van santorinus (emis- saria Santorini) voor het harde hersenvlies, doorlaten. VIERDE HOOFDSTUK. OVER HET AGHTERHOOFDSBEEN. § I OO. Het achterhoofdsbeen (2) (os occipitis) (3) is desgelijks een groot vlak been , de gedaante hebbende eener mos- selscbelp, door tetwelk het geheele hoofd op den hals (1) v. H4LtER t. a. p. p. 269. En zeer omslagtig bij jo. godofh. jarke: de foram. calvariae eorumque tisu. Lips. 1762 met pi. p. 49^75. Soms zqn zq ongemeen groot •, verg. b. v. lobstein; de tier- vis durae matris, tab. I , be. (2) cowa. viCT. scHHEiDEa: de osse occipitis. Viteb. i653. 12. (3) GALEMis, t. a. p. Bi] MDSDisvs en andcre Arabist en beet het (M laude, en bi] vele os basil are, of ook het geheugenisbeen , os memoriae (verg. b. v. paars : primit. anat. p. 46. Den laatsten naain beeft het van de verouderde -mecning der 37 rust, dat echter veelmeer dan alle overige beenderen des schedels, zoowel in groolle, alsin onderlinge ver- houding zijner deelen afwijkt. § loi. Het staat i, 2, met de kruinbeenderen ; 3, 4> slaapbeenderen j 5 , met het wiggebeen en 6 , met den eersten balswervel in verband» § 102. Bij de menschelijke vrucbt bestaathet nil vier(i) af- zonderlijke stukken (2) die wel is waar op het einde vroegere Geneeskundigen , ten tijde der latere Grieken en Arable* rcn verkregen, die het werktuig van het gebeugen in het achter- hoofd zochten. Verg. kemesitjs de natura hominis p, 169. theophilus PROTOsPATHARius de coi'p. humafii fabrica, p. 85 en aoderen , zelfs onder de nieuweren. albihtjs immers hield dit gevoelen voor niet geheel onwaarschijnlijk. Lateren, zoo ala b. v. de verdienste- lijke vocKERODT , hielden uit veeljarige ondervinding , de hand- greep voor onfeilbaar , waarmede zij door het betasten van het achterhoofdsbeen en deszelfs uitsteeksels , den aanleg tot het ge- heugen beoordeelden ; en de zoogenaamde Observatores zijn rijk in voorbeelden , dat het verliezen van bet geheugen op zekere letsels aan het achterhoofd gevolgd is. bewivehi vond dit deel des schedels bij een’ eindelijk gehangen’ gaauwdief, adeo hrevem , ut tantillam cerebri par tiunculam contineret, en verklaart hieruit, waar- om alle vroegere straffen bij dezen van natuur in het geheugen ge- brekkigen zondaar, van geen nut hadden kunnen zijn. CARPUS echter stelt het geheugen niet op die plaats , maar wel achter de ooren , en dat wel op deze mlmische gronden ; quod naturaliter homo confricat sibi illam partem dum vult memorari. BLUMEKBACH. (1) Zeer zelden uit vijf, wanneer nameUjk het breed scbubach- tig gedeelte in de lengte verdeeld is. eallop expos, de ossib. p. 567. Gewoonlijk echter bevindt zich aan deszelfs bovensten rand eene smalle groef, die soms levenslang open blijft, en eene hernia si- nus falciformis veroorzakcn kan. Verg. iobstein donerv, d, m, tab. I. (a) ALBiKi: Icon. oss. foot. tab. Ill, fig. io-i3, 38 van liet eerstc levensjaar als zamengelijmd scbijncn; echter dikwijls nog in volwassen leeftijd het overblijf- sel vande vroegere scheiding aan deknobbels vertoonen. § io3. Naar aanleiding dezer vier oorspronkelijke verbee- ningspunten , laat het been zich gevoegelijk op de vol- gendc wijze verdeelen jin, a. het ackierhoofdsgedeelte {pars occipitalis) bet breed inosselvormig gedeelle aan den nek j b. de beide knohbelgedeelten {paries condyloideae) , welke op de bovensle balswervels liggenj c. het grondstuk of wiggebeenstuk [pars basilaris sive cuneiforniis) het korte dikke beenstuk , dat van voren aan het wiggebeen grenst en eerst in mannelijken leef- tijd met hetzelve vergroeit. Verder onderscheidt men aan den omtrek van het been drieerlei randen: a. den lambda- of achtersten rand {margo lambdotdeus s. posterior) , vs^elke het achterhoofdsgedeelte omschrijftj b. de tepel- of middelste randen {margines mamillares s, medii) aan beide zijden der partes condylotdeae , wel- ke de lepelvormige gedeelten van het slaapbeen als in eene halve maan omvattenj c. de Steen- of voorsie randen {margines petrosi s. ante- riores) naast het grondstuk, langs de beide rotsbeenderen, § 104. Eerst handelen wij over de bnitenste oppervlakte ( i ) van het been, naar orde dezer drie stukken. I. Op het achterhoofdsgedeelte worden vooral naar onderen toe, door de aanhechting van talriykc en sler- (i) vESAi: cap. 6, fig. 5 cn cap. i5, fig. r. 39 ke spieren velerlei groeven en verhevenheden ge- vormd. Vooreerst namelijk , oratrent in het midden , de uiU toendige hoofdbuil (jyrotuberantia occipitalis externa') die dan eens meer , dan eens minder .uilsteekt , meestal echter de gedaante van eenen haak heeft, (i). Van dexe gaat aan beide kanten eene boogvormig verhevene lijn naar de tepelvormige uitsteeksels. En onder deze, meest evenwijdig met haar , gaan een paar andere die dikwijls in een’ spitsen heuvel tusschen de aanhechting van den m, rectus capitis posticus ma^ jor en obliquus superior uitloopen. Midden door deze twee lijnen been strekt zich, van genoemde bull af tot den achtersten rand van het groote achterhoofdsgat {foramen occip, magnum) de uitwcndige achterhoofdsdoorn {spina occipitalis externa) nit. § io5. II. De beide knobbels (2) {condyli) liggen aan beide (1) Bij vele zoogdieren verheft zich de schedel naar achteren toe in een' scherpen rug, tot aanhechting der scherpe gebitspieren , daar nameliik het achterhoofdsbeen den achterhoofdskam {crista occipi- talis) vormt. Zeer sterk steekt dezelve naar voren uit bij dieren van het honden- en kattengeslacht , voornamelqk bij de wind- en andere jagthonden , wolven , leeuwen , tijgers en andere. Bij de zwijnen en den Babirussa is het een hooge halvemaan’swijze uifgesneden rand. De schedel der olifanten wijkt ook hierin van dien der andere dieren zonderling af. In plaats van eeneverhe- venheid of kam , is het achterhoofd tot een diepe groef ingedrukt , die tusschen de hooggewelfde zijden des schedels , ongeveer even als het zeefje in de hersenholte tusschen de gewelven der oog- holten in ligt. blumekbach. (2) Alle zoogdieren hcbben twee gewrichtsknobbels aanhetach- lerhoofd; alle vogels en lagerc gewcrvclde dieren slechls denen, die aan 4o kauten der voorsle helft van het groote achterboofds- gat, elkander van achter naar voren naderende , meer of min (i) gewelfd, en over algemeen in groolte, verhouding der lengte tot de breedte en in rigtingzeer onderscheiden (2). Vlak achter deze knobbels liggen een paar vrij die- po groeven {fossae condylotdeae) en zijdwaarls een paar ruwe kantige verhevenheden voor de doornach- tige uitsteeksels (^processus spinosi.) § 106. III. Het grondstuk (pars hasilaris) loopt kegelvormig van de knobbels naar het midden van het wiggebeen , en is aan de buitenzijde gedeeltelijk stomphoekig , ge- deeltelijk vlak rondachlig. § to?. Nu volgt de beschrijving der inwendige oppervlak- te (3) van het been, volgens dezelfde orde. I. Het achterhoofdsgedeelte, in welks midden voor- eerst de inwendige achterhoofdsbuil (protuberantia oc~ cipiialis interna) is op te merken. Van deze buil loopen als uit een gemeenschappelijk middelpunt de uitpuilende kruislijnen (lineae cruciatae eminenies) , in den voorsten rand van het foramen magnum zit, en den kop eene vrije beweging verschaft. Bij de olifanten zijn dezelve hoi. (1) VESAuns meent , dat deze beenderen bi] de menscben door- gaans vlakker zip dan bi] de dieren : Epist. de rad. chynae p. 43 , enz. Dlt is ecbter nict aldus , zoo als ecstach aantoont in zip ossium examcn p, 187 , enz. (2) In zeer zeldzame gevallen beb ik ieder dezer bcide knobbels als in twee facetten verdeeld , of geheel en al uit twee bipondcre platgewelfde kraakbeenige platen te zamengesleld bevondcn , die daar , waar zij elkander raken , een’ verheven’ rug vorinen. (3) VESAL : cap. 6. fig. 6. — eustach *. lab. XLYI. fig. 7. 4* wrier hoeken xich vier vlakke eu breede kuilen bevin- denj in de beide bovenste naraelijk twee kleinere voor de achlerste bersenkwabben ; in de beide ondersle (waar bet been gewoonlijk bet dunst is) twee grootere voor de kleine bersenen ; aan de bovenste wederom vingervormige indrukken en bersenbeuvels , ook ge- deeltelijk adergroeven enz. Bovendien zijn aan dit gedeelte nog eenige als met den vinger gegrifte sleuven, tot aanbecbting der ader- boezems van bet barde bersenvlies, op te merken. Van bet einde van den pijlnaad namelijk tot aan de acbter- boofdsbuil , meestal ter regter zijde , de voortzetting van de sleuf van den overlangscben boezem ; zijdwaarts van bet kruis die van de dwarse boezems (i), waarvan meestal die van den regterkant met de overlangscbe sleuf eenen weg houdt ; en eindelijk benedenwaarts aan beide zijden van bet groote acbterboofdsgat, in de rig- ting der strotadergateu; de acbterste acbterboofdsboe- zems (2). § 108. II. De knobbelstukken {partes condyloideae^ verbef- fen zicb aan deze inwendige oppervlakte naar buiten toe in puntige nitsteeksels , welke men siroiader- of doornwijze uitsieeksels [processus jugulares vel spinosCj noemt; deze worden door eene balvemaanswijze groef ( I ) Bij vele zoogdieren vindt men ter gczegde plaatse een becn- acbtig middelscliot lusscben de groote en kleiiie bersenen , den naain voerende van tentorium osseum cnrchclli of os cerebri. — Met bet gebit in bet naauwste verband staande , scbiintbet te dieuen ter voorkoming van de dreuning en den ondeilingen druk dcr berscn- dcelen bij bet bevigebijten. (a) V. HALLER ; Icon. anat. Fasc. I. tab. VI 76. 42 Tan den overdwarsen boezein omgeven , en omschrij - ven dus voor een gedeelte het strotadergat. § log- in, Het grondstuk {pars basilaris) is hier tot eene ondiepe sleuf uitgehold , en gaat , opwaarts stijgende , het wiggeheen te gemoet , met hetwelk het in de jengd door eene kraakbeenige schijf yereenigd is , maar met de jaren meestal te zamen groeit, Aan weerszijden van dit grondstuk loopen een paar boogvormige groeven van de onderste steenboezems {si- nus petrosi inferiores) naar het gescheurde gat {foramen laceruvi). § no. Eindelijk zijn nog de gaten van dit been te vermelden, zoowel eigene als gemeenschappelyke. In de eerste plants het grooie achierhoofdsgai (^fora- men occipitale magnum') (i), meest ei- of bijna rnit- vormig, waardoor het verlengde ruggemerg benevens de venae vertebrates en spinales naar buiten , en de ge- lijknamige slagaderen benevens de nervi accessorii, naar binnen gaan. Vervolgeus de voorste knobbelgaten {foramina condy- lo'idea anteriora), welke.de gewrichtsknobbels van ach- teren en van binnen , naar voren en naar buiten door- (i) Bij den niensch ligt wegens zijne bestemming van regtop te gaan , het foramen magnum meet naar voren, dan bij eenige soort van apen , of over ’t algemeen dan bij alle zoogdiercn. Verg. da\jbehtoi( sur les differences de la situation du grand trou occipital dans Vhom- me et les animaux in de Mem, des sc. de Paris Doch ook liicrin bestaat verscliil. Het genoemde gat ligt b. v. zeer verre naar achtcren bij cciien andcrs zccr fraai gcvorniden Turkschcii schcdel in mijnc verzamcling. blumerbach. 43 boren. Zij lalen bet twaalfde zenuw-paar {nervus hypo- glossus) door , en zijn soms, ten minste aan deu eenen kant, door eon tusschenschot in tweeen gedeeld. Niet zoo bestendig worden de achterste knohhelgaten {foramina condylotdea posteriora) gevonden die dikwijls , ten minste aan deeene zijde, ontbreken , en tot doorgang van een Sanioriaansch uitlozings-vat dienen. Somtijds vindt men nog aan bet acbterboofdsbeen bet tepelgat {foramen masioideum) waarvan wij nader , gewagen zullen , in den omtrek van den tepelrand , of bet loopt tusscben dezen en de slaapbeenderen als een gemeenscbappelijk gat doorj soms ontbreekt bet ge- beel. Gewigtiger is bet strotader- of gescheurde gat {fora- men jugulare s. lacerum) een groot gemeenscbappelijk gat , welks binnenste of acbterste rand , naast den nit* gang der voorste knobbelgaten , door bet acbterboofds- been gevorrad wordt. Hierover bandelen wij straks nader. VIJFDE HOOFDSTUK. OVER DE SLAAPBEENDEREN. § De slaapbeenderen (i) {ossa temporum^ maken de onderste zijdelingscbe gedeelten (2) van den scbedel uit , en bevatten tevens de werktuigen van bet geboor. (1) CONR. viCT. SCHNEIDER ; dc ossib, tmporum. Wtch , i653, la CASSEBOHN in zijn nader aan te vocren classisch werk. Tract. I. (2) calends: dc ossib, I, c. G. E. 44 § I 12. Zij slaan met vijf naburige beenderen in verband. Na- melijk: i, 3, met de wandbeenderen door middel van den schubnaad ; 2, met het aehterhoofdsbeen 5 3 , met bet wiggebeen; 4> de jukbeenderen; 5, met het on- derkaakbeen , door middel van hunne gewrichtsopper- vlakte. § il3. In de voldragene menscbelijke vrueht en het pas- geboren kind bestaat het slaapbeen nit twee stnkken: het schubbeen namelijk met den daaraan hangenden ring van het trommel vlies, en het rotsbeen. Bij vrueh- ten van vijf maanden of van vroeger tijdperk is 00k de- ze onvolkomene, van boven opene ring zelfs nog van de scbubbeenderen afgezonderd, zoodat dan het gan- sche been uitdrie enkele stnkken te zamen gesteld is(i). § ii4- Wij zullen 00k nu eerst de uitwendige oppervlakte (2) van dit been uagaan. Het gedeelte, hetwelk aanhet geheele been zijnennaam gesebonken heeft , gelijkt naar eene breede , platte , regt- opstaande sehub, welke met haren scherpen halfeirkelvor- migen rand zich aan het wand- en wiggebeen aansluit. Uit deszelfs basis verbeft zieh eenigzins naar voren het jukbeensuitsteeksel (processus zygomaiicus) , hetwelk op een* aanzienlyken afstand van het been zich voor- waarts ombuigt en met een’ rnwen getanden naad zich aan het jukbeen aansluit. Aan deszelfs wortel ziet men het dwarse gewricbtsknobbeltje voor de onder- (1) ALEiN ; Icon. OSS. foci', tab. III. fig. i4-— 19. (2) VKSAL : cap. 6 , fig. 3,4, 5. 45 kaak , achter hetwelk de gewrichts-holte (cavitas ar- ticxdaris s. glenoidea) ligt , welke het gewrichtshoofd der onderkaak opueemt, en aan de achtemjde door een tweede zwakker gewrichtsknobbeltje bepaald wordt. De grenzen tusschen deze geledingsbolte en den Yoorsten rand van den uitwendigen gehoorgang wor- den door de spleet van glaskr (fissura Glaseri) (i) ge- Irokken , achter welke de snaar van de trommel {chorda tympani) in een bijzonder kanaal naar yoren en naar buiten loopt (2). De uittoendige gehoorgang (3) (jporus acusticus extemus) wordt eerst na de geboorte in de eerste levensjaren door eene eenvoudige uitbreiding of verlenging van den trommelvliesring gevormd ; hetgeen echter meestal verkeerd of duister opgegeven wordt. Deze onvol- komene vlakke ring zelve namelijk, begint met be- nedenwaarts , bijna als in eene halvemaan , breeder te worden j of vormt eene naar boven uitgebroken maar te gelijk beneden- en buiten waarls gewelfde schijf, welker (1) JO. H. GLASER : de cerehro. Basil 1680, 8 p. 71. (2) JO. ER. Meckel: de quinto pare nervor. cerebri pag. g3. (3) Slechts de warmbloedige dieren bezitten een’ uitwendigen gehoorgang , en wel zonder uitzondering. Bij de apen en vele an- dere zoogdieren is dezelve even als bi] den nienscli , slechts een kanaal, dat van boven door het schubachtig been bedekt is. Bij de geiten daarentegen vormt dezelve een’ eigen’ volkomen’ koker. Bi] de zwipen is dezelve lang , maar zeer eng. Bi] de meeste roofdieren daarentegen wijd en kort , cnz. De vrocger als artsenij gebruikelijke lapis Manati is niets an- ders , dan het buitenst gedeelte der trommelholte en de bulla ossea van den gemeenen Walvisch {Balaena mysticetus) , waaraan men dan mecst nog een’ scherpen rand tot aanhechting van het trom- melvlies en de intrede van het Eustachiaansch kanaal kan crkennen. 46 uUsnijcling allengs naauwer en eindelijk geheel gesloten wordt, zoodat dan reeds uit den voormaligeii ring eene binneuwaarls vlak uitgeholde schaal geboren is, welke zich van achleren aan den rand van de trommel- holte aansluit , en dan op eenigen afstand van bet trommelvlies , en van betzelve uitspringend naar voren loopt, om zieh aldaar met een’ uitgesneden gebogen rand te openen. Bij verderen wasdom wordt in de eerste plaats deze gebogen rand , als ook bet vlak daarboven gelegen gedeelte van bet slaapbeen , allengs raeer naar buiten gedreven en verlengd, zoodat bierdoor bet trom- melvlies meer naar binnen dringt en beter beveiligd wordt. In de Iweede plaats wordt de buitenzijde van de bierboven gezegde vlak uitgebolde sebaal tot een aan den boven- en binnenrand vrij staande scbulp met gebogene randen uitgewerkt. Aan de aebterste zijde van dezen uitgesneden boog- vormigen rand ligt bet iepelvormig uitsteeksel {proces- sus mastoideus) betwelk eveneens eerst na de geboorte gevormd, en ten gevolge der ontwikkeling van den m. sterno-cleido-masto'ideus steeds meer uitgewerkt wordt, waarom betzel re dan ook in gespierde lijken bet langst is. Aan deszelfs wortel zit binnenwaarts eene diepe sleuf, in welke de m. biventer maxillae inf. zieb vast- beebt, Dit uitsteeksel zelf is meestal door een of meerdere aanmerkelijke bolten en vele bijvakken als bet ware uitgebold (i) , die meestal gedeeltelijk onder- (i) De apen hebben eenen naauweliiks merkbareu processus mastoideus. Bij zwijnen, bet rundvee enz. is dezelve daarentegen zeer breed , maar plat te zamengedrukt , en inwendig door talxijke, zecr ordelijk gesebikte beenplatcn in lange smalle bladcn afge- 47 ling, gedeellelijk met de trominelholle (i) gemeen- schap oefenen. Achter dit uitsteeksel treft men gewoonlijk het fo- ramen mastoideum s. mamillare s. occipitale venosum aan, door hetwelk eene uillozingsbuis van santorinijs eii soms ook een kleine tak der art, carotis ext, heen- gaat (2). Meet naar voren , omtrent in het midden der sehof- felvormige schulp van den uitwendigen gehoorgang, ont- springt achter denzelve het stijlvormig uitsteeksel (3) {pro- cessus sty li for mis') y hetwelk ook eerst in de kindschheid deeld. Bij schapen , geiten , enz. heeft dezelve meestal een’ geli]ken vorm , maar is geheel en al liol, zonder dergelijke beenplaten. Even zoo hoi is dezelve bij eekhorens, hazen enz. , doch niet zoo langachtig> n)aar meer kogelrond en blaasvormig. Het aanzien- lijkst is echter deze beenachtige blaas bi] de roofdieren , vooral uifc het kattengeslacbt. Bi] alle maakt dezelve met de trommel eene gemeenschappelijke bolte ult. Yele aanmerkingen over deze trommelblaas en derzelver gelijk- vormigbeid met het tepelvormig uitsteeksel aan het menscheliik werktuig van het gehoor zijn te vinden in vesalii : Exam, ohserv. PALEOPii, pag. 38 enz. Bij vele vogelen staat het gansche diploe des schedels met de trommelholten en zijn daarom de beide ooren met elkander in verband. ^ blumembach. (1) Op deze gemeenschap is de scherpzinnige voorslag van den jongeren eiol,vh gegrond, om bij verstopping van het Eustachiaansche kanaal , het tepelvormig uitsteeksel te doorboren. Verg. artjemahn's Bemei'kungen iiber die Durchbohrung des processus mastuideus , GOtt. 1792. (2) ALBiHi : Explicat. tabul. eustach, p. 276 de uitg. v. 1761 V. UAXLER : Icon. anat. Ease. I p. 89. n. 7. (3) Bij de apen vertoont zich slechts een flaauw bewijs van eenen processus styliformis , welke echter dezen naam ter naauwernood verdient. eustach ossium exam. p. 173. 48 uit cene bijzondcrc diepe grocf voorlkomt , en dan schuins naar voren en naar binnen afdaalt, cn zoowel wat zijne lengte als dikle en overige gedaaute betreft, zeer afwijkt (i). Tusschen bet tepelvormig en bet slijlvormig uit- sleeksel , doch digler bij dit laatste , en eenigzins naar binnen, opent zich het foramen stylomastoideum , hel- welk de uitgang is Tan het kanaal van faixopitis, door hetwelk het zevende zenuwpaar naar buiten dringt. Naast het slijlvormig uitsteeksel naar binnen toe, is eene aanzienlijke , diepe en glad uitgeholde kuij , {fossa jugularis) naar boven in het rolsheen als ingegraven, welke den hulhus venae jugularis opneemt , en welker achterste rand een gedeelte van den voorsten wand van het gescheurde gat vorrat , door hetwelk de strotader heengaat. Voor dezen rand ligt dan eene an- dere halvemaanswijze uitsnijding , welke tot hetzelfde gat behoort , en de zwervende zenuw met de terug- loopende van willis doorlaat. Eindelijk bevindt zich vlak voor deze uitgeholde groef een weinig builen- waarls, de ingang van het wijde maar korte en als eene knie gebogeu kanaal, tot doorgang van de arieria carolis cerebralis (2) en van de iusschenribs zenmcen. § ii5. Wij zullen nu de inwendige oppervlakte beschouwen. Aan derzelver boogvormigen rand vormt de schub- (1) Als het stiilvormig aitstceksel zeer lang is, bestaat het wel eens uit meerdere sluhken, en heeft aan den wortel of in het mid- den eene kraakbeenige kern. Yerg. chr. 1. willig. ohservat. botanic. p. I. , seq.. (2) V. HALLER : de corp. hvm. funct p. YIII. p. 194. seq. 49 uaad een gedeeltelijk vingerbreede ruwe en scherp toeloopende zoom. De overige vlakte van bet schubachtig gedeelle beeft, even als de vorige beenderen , vingervormige indruk- sels en bersenbeuvels enz. bijzonder ook vaatgroe- ven van de middelste her senvlies- slag ader {arteria rne- ningea media), Acbter bet rotsbeen sleekt nog een plat beenstuk nit, betwelk aan de voormalige fonianella casserii grenst, en waarin de fossa sigmoidea voor den zij deling schen boezem {sinus lateralis) van bet barde bersenvlies in- gedrukt is , aan welks acbtersten rand bet bovengenoem- de tepelvormig gat {foramen mastoideum) ziob meest als een bedekt kanaal opent. Het rotsbeen wordt aan deze binnenste vlakte door een^ scberpen rug, aan welken de hovenste rotsboe- zems (^sinus petrosi superiores) zicb in eene eigene sleuf vastbecbten , in twee kantige vlakten verdeeld , waarvan de eene naar boven en naar voren, de andere naar achteren gekeerd is. Op de eene vertoont zicb eerstelijk naar acbteren toe eene boogvormige verbevenbeid van bet daaron- der liggend bovenst balfcirkelvormig kanaal. Verder in bet midden , eenigzins naar voren , de zeer scbuinscbe, onder een dun beenplaatje voort- loopende inwendige opening van bet Fallopiaanscbe kanaal. Daarnaast , maar meer naar binnen en beneden- waarts , de uitgang van den bovengenoemden canalis caroticus (i). (i) Op de plaats waar het harde hersenvlies aan dezen uit- 4 5o Op de achlorste vlakle ligt nabij de fossa sigmotdea eene zich schuins naar achteren openende spleet , door welke de achterste walerleiding van cotunrios naar buiten treedt. Vlak boven hetzelve een zwak bewijs van den boven- sten schenkel van bet daaronder liggend Aa//"- cirkelvormig kanaal, En nog Verder naar voren de meatus auditorius , of porus aousticus interims, eene wijde opening, welke op bet eerste gezigt tot een’ blinden, aan bet eind ge- sloten gang schijnt te voeren, doch op welker bodem drie als in eenen driehoek nevens elkander staande groeven zich onderscbeiden laten, twee naar bene- den gekeerd, de derde tusscben dezelve naar boven. Van de beide eerste vertoont zich de voorste door hare nette ombuiging als de grondvlakte van het daarachter liggend slakkenhuis; de achterste daarentegen stoot aan het portaal van den doolhof ; beide deze groeven zijn met zeer kleine gaatjes tot doorgang van de dnnne vezels der gehoorzenuwen doorboord. De derde of bovenste gaat een weinig dieper, en verliest zich in eene aanmerkelijke opening, namelijk in den ingang vanhet Fallopiaansche kanaal. Men vindt vlak onder dezen inwendigen gehoor- gang aan den rand van het foramen lacerum, een’ engen gang van den canalis caroticus slult , bevindt zich niet zel- den een klein plat beentje , dat job. bapt. cortese het eerst ontdekt , en met het erwtebeenlje vergeleken heeft. Verg. Miscell. medica. Messan i625. fol. p. 17 seq; 00k meck-EI. : de quinto. pare nervor. cerehri p. 2i seq. zikn. de vasts subtiliorib. oculi, p. 4o ; POBXAi : hist, do I'Anat, et de la Chir. Vol. H. p. 397 en andere. 5i gewelfden gang, welke tot de voorste Cottunnische waterleiding voert. > , Eindelijk verdienen nog twee zenuwkanalen ver- meld te worden , onlangs in het slaapbeen door Arnold ontdekt. Het een , onder den naam van canalis tympa- nicus, komt aan de onderste oppervlakte van het rots- been , in eene kleine groeve voor, tusschen den canalis caroticus en de strot-aderkuil. Het rijstin de trommelholte op, tot doortogt van deu nervus Jacobsonii dienende. Het andere , den naam van canalis mastoideas voerende , 2it in het benedenst gedeelte van het Fallopiaansche kanaal , een weinig boven het foramen stylo-masto'ideum en laat den ramus auricularis nervi vagi door (i). ZESDE HOOFDSTUK. OVER HET WIGGEBEEN. § Het iciggebeen [os spheno'ideutn s. cuneiforme) , soms ook hasilare, polymorphon s. multiforme, vespiforme enz. geheeten , draagt zijnen meest gewonen en meest gepasten naam naar de menigvuldige naden, sleuven, en andere verbindingen , waarmede het tus- schen de overige schedel- en vele andere beenderen als ingeklemd is, Daarvan komt ook zijne geheel eigene, veelvormige, moeijelijk te beschrijven ge- (i) Zie Zeitschr, fur die Physiologie, II B. 2. Heft. i83q. p. 263. 4^ daante; en de groote meuigle z,ijner uitsteeksels, welke aan geen ander been van bet geraamte zoo talrijk zijn. § 117- Dit been staat vooreerst met de zeven overigebeen- deren van bet bekkeneel in verband; vervolgens 8, met bet ploegbeenj 9,10, met de jukbeenderen, en 1 1, 12, met de verbemelte-beenderen. § 118. Bij de vrucbt bestaat bet wiggebeen uit drie enkele stukken , bet middelstuk naraelijk , en de beide zij- stukken (i). § 119- Dien ten gevolge kan men bet been zelf gevoege- lijk in bet middelste gedeelle (basis') en in de beide zijstukken (partes laterales) verdeelen. Het eerste bevat den turkscben zadel met de daar- onder liggende sinus sphenotdalis en de processus clinoidei. De tweede bevatten de groote vleugels (alae magnae) en de vleugelwijze uitsteeksels (processus pterygoi'dei). § 120. I. Aan bet middelste gedeelte vertoont zicb zeer dikwijls eene afwijking, die des te merkwaardiger is, omdat voor bet overige de vorm van de grond- " vlakte der bersenen en van bet binnensle der scbe- delbolte (2) bestendiger is, dan van andere deelen des ligcbaams. Deze afwijking bestaat daarin, dat in vele scbedels de bovenste vlakte van bet grondstuk des acbterboofdbeens tot aan de acbterste processus (1) ALBi:u : icoA. OSS. foot. tab. IV. fig. 20 — i5, cn tab. II. fig. 6. (2) scHHEiDEa: de osse cribriformi , p. 26. 53 ciinoldei nadert , in andere daarentegen verre daarvan verwijderd blijft, zoodat het wiggebeen met eene ei- genaardige schuinscbe vlakte van het uiteinde van dit grondstuk schuins naar de processus clino'idei op- rijst (i), en hierdoor een afdak ^clivus) schijnt te vor- men. Dit verschil iszooaanmerkelijk en blykbaar, dat daar- door het profit van dit ligchaam des wiggebeens , alshet van voren naar aehteren verticaal wordt doorsneden , in het eerste geval’eenen vierhoek, en in het tweede eenen vijfhoek voorstelt. De bovenste zijde van dexen vijf- hoek loopt van de achterste processus clinoidei naar de voorste, over den zadel been. De tweede zijde vormt van voren den scherpen kant; tot aanhechting van het middelschot van den neus j de derde een’ der- gelijken naar beneden voor het ploegbeen. De vierde loopt naar aehteren , en grenst aan het achterhoofds- been; terwijl eindelijk de vijfde naar voren en naar boven loopt, den clivus vormende, welke soms langer is dan de gansche vierde oppervlakte , tegen welke het achterhoofdsbeen aanligt (2). Tot de veranderingen , welke dit in de grond- rlakte van den schedel te weeg brengt , behoort voor- namelijk de veel diepere en naauwere ligging van den zadel , en de groote verlenglng der rnirate van de (1) Deze vlakte zelve heeft etjstacu. afgebeeld, tab. XLVI.fig, 1 1. a. (2) Het ontstaan en de vorraing van het afdak hangen wel voornameliik af van dc verschillende drukking , welke het iniddcl- sliik van het wiggebeen , als raiddelpunt der weikliiigeliik op den schedel werkende krachten , heeft te ondergaan. Verg. hichebatsd in hetlll<lc Decl der Mim, de la soc. medicale p. i8n, enz. BLBMENBACK. 54 achterste processus clino'idei tot aan het achterhoofds- gat (i). § lai. De zadel [sella turcica) heeft van boven eene uit- geholde vlakte voor de glandula piiuitaria, en aan ie* dere zijde eene andere tot aanhechting der receptacula of sinus cavernosi van het harde hersenvlies (2). V66r den zadel liggen de zoogenaamde zwaard’swijze uilsteeksels [processus ensiformes s. clino'idei anieriores) welke van weerszijden in een paar lange punten, naar voren met een’ getanden rand uitloopen. Achter den zadel , bij het afdak , vindt men de veel kleinere processus clinoidei posteriores s. inclinaii. Soms verheffen zich nog aan weerszijden van den zadel , doch meer naar voren , de processus clinoidei medii, s. pyramidales, die zich ook wel eens met de achterste knoppen der voorste processus clinoidei ver- binden, en een eigen gat vormen. Niet zoo dikwijls vindt men de achterste processus clinoidei zoowel met de voorste (namelijk ringvormig) als ook , zoo er mid- delste zijn, met deze verbonden. Onder deze voorste gaat de scherpe rug tot aanhechting van het mid- delschot van den neus naar beneden , aan welks beide zijden de zoogenaamde wiggebeens-slijmholten zich in den bovensten neusgang openen. Dezelve vormt van (1) Verg. over deninvloed, dien dc vorming van den clivus op an- dere daarop liggende en tot dezelve betrekking hebbende gewigUge deelen der hersenen oefent , e. c. metzgeb , de sceleti dignitate p. 33, enz. (2) MOEGAcm: jidvers. XL animado. 6, 18, 21 a8. haller: /con. unat. Fasc. I. tab. VI X. p. not. 16. — Id. dc corp. hum. functionib. vol. XIII. p. 261. sq. 55 onderen een* slompen hoek, van welkcn een gelijk6 rand naar achteren loopt , die op hel ploegbeen past , aan welks beide kanten de wiggebeens-horentjes {cornua spkenoi'dalia) liggen , zijnde dit een paar drieboekige gewelfde kleine beenplalen , die dikwijls tot bet wigge- been zelf , soms echter ook tot bet zeefbeen bebooren , en bier de zoogenoerade slijmboezems belpen sluiten. Hiercp volgt eindelijk naar acbteren toe de reeds ver- melde vlakte , tegen welke bet grondstuk van bet acb- terboofdsbeen zicb aansluit , en die gewoonlijk in gevor- derden ouderdom tot een stuk raet betzelve zamen- groeit. § 122. Het grootste gedeelte van dit middelstuk van bet wiggebeen is, de processus clino'idei slecbls uilgezon- derd, door wiggebeensboezems uitgebold, die kleiner zijn, dan de voorboofdsboezems , maar voor ^t overige tot betzelfde doel dienen. Gewoonlijk zijn er twee ^ die door een verticaal middelscbot van elkander gescbeiden zijn, dat ecbter niet zoo als bet middelscbot der voor- boofdsboezems, doorbroken is. Naar voren toe openen zij zicb , in bet bovenst neuskanaal {meatus narium snpe~ rior). Soms zijn zij door vele beenplalen in cellen envak* ken verdeeld ; in andere, zeldzamer gevallen, ontbreken zij gebeel. Zij zijn met eene soort van diplo’e gevuldj bun inwendig bekleedsel is betzelfde wat men in de overige slijmboezems vindt. § 123. II. Nu volgen de beide zijstukken, waartoc gelijk gezegd is, de grooie vleugels en de beide vleugehoijzc uitsteeksels {processus ptertjgoidei) bebooren. 56 De groote vletigela strekken zich van binnen en ach- teren , naar buiten en naar voren, en tevens ook naar boven nit. Zij hebben eene schier prismatiscbe ge— daante, wajirdoor men dezelve in de volgende drie hoofdvakken verdeelen lean : 1 . Hersen- of inwendige vlakte {superficies cerebralis s. interna) op welke de middelste bersenkwabben Hggen , waarom dezelve dan ook , even als de overige schedel- holte, vingervormige indruksels en hersenheuvels bezit; 2. Slaap- of huitenste oppervlakte {superficies tempo- ralis externa) de grootste van alle. Dezelve grenst van boven aan den wiggebeenshoek der wandbeenderen , is in bet midden door een’ verheven’ en in de dwarste loopenden rug als in twee belflen verdeeld, en loopt achter- en benedenwaarts uit in den wiggeheensdoorn {spina sphenoidalis s. angularis) (i), aan welks aebter- kant de kleine vleugels van ingrassias (2) liggen. 3. Oogholte- of voorste oppervlakte {superficies orbi- talis 8. anterior) de kleinste vlakte , welke de aebterste helfl van den buitensten wand der oogkas vormt, § 124. De beide vleugelwijze uitsteeksels {processus pterygoi- dei) dalen aebterwaarts naast bet ligehaam van bet wiggebeen naar benedqn af. Er zijn aan elke zijde twee , een groote en een kleine. Het grootst of buitenst vleugehvijs uitsteeksel {proces- sus pteryg. major s> externus) ligt naar buiten en zij- ne buitenste oppervlakte is als ^t ware eene voorlzet- (1) Deze spina vormt soms een’ grooten stekel, even als een processus styliformis. (2) Ingrassiae in gal: de ossib, comm. p. 76. 57 ting der slaapoppervlakte van den grooten vleugel ; van onderen grenst dezelve aan de achterzijde der bovenkaak. Het kleinst of binnenst vleugeltoijs uitsteeksel {proces- sus pteryg. minor s. internus) is smaller, ligt binnen- waarts vlak acbter de verbemelte-beenderen , met welke bet van weersxijden de groote , bijna vierhoe- kige , achterste opening der neusholte , de zoogenaam- de choana, vormt. Naar onderen eindigt het in een’ buitenwaarts gekromden kleinen haak {hamulus) tot aanliechling van den m. circumflexus palati. De achterste ruimte tusschen de beide vleugelwijze nitsteeksels beet de vleugelwijze groeve {fossa pterygoidea), Regt boven dezelve, en naar de choana toe, gaat van het einde van het rotsbeen eene vlakke sleuf naar beneden, in welke het kraakbeenig gedeelte der Eusta- chiaansche buis ligt. § ia5. Eindelijk komen in aanmerking de gaten, welke zich aan het wiggebeen bevinden. Zij liggen meest ter xijde van het middelstuk. Vooreerst namelijk onder de processus clino'idei de gezigiszenuwgaien {foramina optica) tot doorgang der ge- zigtszenuwen en der arteria ophthalmica, Vervolgens meer naar beneden en naar achteren , waar de groote vleugels aanzilten , de ronde of hoven- ste kaakbeengaten {foramina rotunda s. maxillaria supe- riora) tot doorgang van den tweeden tak van het vijfde paar. Nog meer naar achteren en naar buiten de eironde of ondersie kaakbeengaten {foramina ovalia s. maxillaria 58 inferiord) voor den derden tak van. het vijfde paar. Dit gat is op de bovenste of inwendige vlakte door eene sleuf met het vorige verbonden. Nog raeer naar acbteren en naar buiten in den wiggebeensdoorn, de doorngaten (foramina spinosa) , tot doortogt der arteria meningea media. Naar acbteren, regt boven den processus ptergg. ini., is een kanaal, als ’t ware door het been been ge- boord , onder den naam van f^idiaansch kanaal (cana- lis Vidianus') (i) s, pierygoideus , tot doorgang van den J^idiaanschen tak van het vijfde paar (2). Van deheide oogholtespleten(fissurae'orhitales s, sphenoi- dales) welke zich in den achtergrond der oogholte ope* nen , is de bovenste eene eigene spleet (fissura pro- pria), welke namelijk door het wiggebeen alleen ge- vormd wordt , en in wijdte, gedaante enz. dikwijls verschilt. Zij dient tot doorgang van drie geheele ze- nuwparen , namelijk van het derde, vierde en zesde; voorts van den eersten tak van het vijfde paar , van den peesachtigen band, waaruit drie spieren van den oogappel , de abducens , adducens en deprimens ont- staan , en van de vena ophthalmica. De onderste spleet der oogholte (fissura spheno^maxil- laris) is eene gemeenschappelijke spleet (fissura com- munis) , welke voornamelijk door het wigge- en bo- venkaakbeen, doch voor een gedeelte ook naar ach- teren door het verhemelte- en naar voren door het juk* been gevormd wordt. Zij laat den tweeden tak van (1) viDi viDii; de anat. c. h. L. VII, tab. YII, fig. 8. 0. p. 3o sq. de 'Veneliaansche uitgave van 1611. (2) MECKEL: de quinto pare nervorum cerchri , p. 5o. ^9 liet vijfde paar door , en is voor ’t overige met been- vlies overtrokken. ZEVENDE HOOFDSTUK. OVER HET XEEFBEEM. § 126. Het zeefbeen (i) {os ethmo'ideuin s, cribriforme , 00k spongioides (2) , colatorium etc.) is het kleinste van alle de‘ acht bekkeneels-beenderen , en ongemeen ligt; maar desniettemin zoowel wegens zijn buitengewoon teeder en zamengesteld maaksel , als ook wegens de werk- tuigen tot den reuk , welke het bevat , van het hoog- ste belang. Hoe raoeijelijk deszelfs gedaante ook te bepalen zij, zoo kan dezelve toch met eenen stomp- hoekigen hollen teerling vergeleken worden , welke regt tusschen de beide oogholten ingeschovcn (3) van (1) schmeidek: de osse crihriformi etsensuac organo odoratus.'Wilteb. 1 655, 12; een bij uitstek schoon werkje, dat het eerst den toen algemeen aangenomen waan wederlegt , dat de reuk door Let zeefje van ditbeen naar boven naar dehersenen ging, terwql daarentegen de onreine deelen der hersenen langs denzelfden weg in den neus naar beneden liepen. Vooral behelst het ook belangrqke opnier- kingen van vergeliikende ontleedkunde. (2) Zoo noemde gaiehtjs het zeefbeen , omdat het niet slechts als eene zeef doorschijnend , maar ook even als eene spons met ka- nalen doortrokken is; de usu partium, L. VII. Cap. 7, p. 335 de Gesnersche uitg. van i562. (3) De eerste die het zeefbeen naauwkeurig beschreven lieeft was wederom de zoo beroemde fallopitjs , in zijne ohsorv, anat. p, 3o , sq. De eerste afbeelding van dit been heeft zijn leerling viD. viDitJs gegeven, t. a. pi. tab. IV, fig. i5 et 16. 6o boven naar de hersenholte en van onderen naar den neus is gekeerd. § 127. Deze verborgene ligging intusschen brengt hetzelve met eene raenigte der naburige beenderen in verband. Te weten, gew^oonlijk : i, met bet voorhoofdsbeen *, 2 , bet wiggebeen j 3 , 4 > de bovenkaakbeenderen , 5 , 6 , de verberaeltebeenderen j 7 , 8 , de neusbeenderen ; 9, 10, de traanbeentjes en 11, bet ploegbeenj soms 00k nog 12, 1 3 , met de onderste sponsbeenderen. § 128. In de menscbelijke vrucbt bestaat bet gebeele middel- scbot van den neus en zelfs de banenkam alleen uit eene kraakbeenige plaat, en is de verbeening slecbts aan de zijstukken begonnen j deze stukken ecbter zijn , zoowel als bet gebeele reukwerktuig der menscbelijke vrucbt en van bet pasgeboren kind, nog zeer onvol- raaakt , naauw, en in bet gebeel niet ontwikkeld (1). § 129. Het zeefbeen kan men bet best in drieen verdee- len, te weten: 1 . bet zeefplaatje j 2. bet middelscbot met den banenkam; 3. de zijstukken. § 1 3o. I. Het zeefplaatje , 00k de zeef {crihrum) genaamd , (i) Bi) de apcn ligt het zeefbeen niet, even als bij de nien- schen , maar eenigzins raeer oiider in den neus, waardoor dan 00k hunne oogbolten nader bi] elkander slaan dan bi] men- schen. Hierdoor wordt dus de dwaling wederlegd , dat bij de nienschcn de oogeu veel digter bij elkander slaan , dan bi] eenig ander dicr. 6i waarvan het geheele been zijnen naam heeft ontleend , ligt van boven in eene horizontale rigting van voren naar acbteren, past in de zeefbcensinsnijding (incisura ethmo'idea) van het voorhoofdsbeen , en dekt derhal- ve slechts het middelste derde gedeelte , van de ge- heele oppervlakte des beens, terwijl daarentegen bet overig gedeelte van weerskanten door het neusgedeelte van het voorhoofdsbeen bedekt wordt (i). Aan den voor- kant wordt het door den hanenkam nit deszelfs mid- den ontspringende , in tweeen gedeeld. § i3i. II. Het middelschot {septum osseum) benevens de van voren op hetzelve rustende hanenkam {crista gallij staat loodregt van voren naar achteren. De hanenkam ver- schilt dikwijls in hoogte en dikte. Meestal bevat de- zelve ledige cellen , even als het tepelvormig uitsteek- sel. Men kent ook voorbeelden, waarin dezelve als tot een’ kleinen boezem is uitgehold, welke naar voren met de voorhoofdsboezems te zamen komt. Aan zijnen .wortel steken aan beide zijden de kleine apophyses alares nit, waarmede hij in een paar daartoe passen- de groeven van het voorhoofdsbeen ligt. Het eigenlijk zoogenaamd septum narium is daar, (t) Daar het gansche zeefbeen bij de apen dieper ligt dan bij de menscben , zoo is ook de ligging van het zeefje zelfs bij de- ze dieren zeer van die bij de menscben onderscheiden. Het voorhoofdsbeen heeft bij hen geene incisura ethmo'idea; midden tusschen de beide oogholtegedeelten van dit been loopt een enge gang naar beneden in den neus , die veel naar de opening van den binnensten gehoorgang gelijkt, en op wiens hodem het klei- ne onaanzienlijke zeefje zich bevindt , lietwelk slechts met weinige gaatjes doorboord is. 62 ,waar het aan de voorzijde van denhanenkam haar beneden daalt en aan den neusdoorn van het voorhoofdsbeen Hgt, het sterkst. Voor het overige isheteendnn, xeerdik- wijls naar den eenen of anderen kant scheefgebogen (i) beenplaatje , hetwelk van onderen in een’ eenigzins sterkeren boogvormigen en ruwen rand nitloopt , wel- ke op het ploegbeen ligt.' In geval de wiggebeenshorentjes een gedeelte van het zeefbeen uitmaken, zitten deze of op den achtersten rand van het middelschot, of op de achterste zeef beenscellen. § i32. III. De zijstukken hebben, wegens hun ingewik- keld maaksel , ook den naam van doolhof verkregen , en laten zich gevoegelijk w^eder verdeelen in : 1. de gedraaide of sponsbeentjes ; 2. de zelfsbeenscellen ; 3. de zoogenaamde papiervormige beentjes. § i33. De gedraaide of sponsbeentjes {conchae s. ossa tur- hinata s. spongiosa superiora) vormen eigenlijk eene sponsachtige ruw^e beenplaat (2), welkc met het mid- delschot evenwijdig looptj met haar’ bovensten rand aan het neusuitsteeksel der bovenkaak ligt , maar van achteren tot over het midden heen, dwars doorgesne* den , en hierdoor als in twee vleugels verdeeld is. (1) SAM. THEOD, QTiELMALz do nurium eorumque septi incurva- tione. Lips. 1760, 4* gunz ; in de M6m. present. T. I, p. 289, sq. (2) lii] de scherprietende dieren zijn deze schelpen op eene Terwondcrenswaardige manier gerold en opgewonden, om zich in eene enge ruinate tot eene groote oppervlakte ter ontvanging van de riekende bestanddeelen , uit tc breiden. 63 Deze vleugels lijn schelpvormig gewelfd, zoodat de bolle oppervlakte naar het middelschot , en de holle naar de oogholten toe'gekeerd is. De onderste dezer beide vleugels , bijna vrij hangen- de , is de middelste schelp {concha media'j , welke zich achterwaarfs te zamen rolt, en met hare liolle zijde den meatus narium medius dekt. Somwijlen vormt de- zelve eene kleine blaas , welke santorinus tot de slijm- holten bragt (i). De hovenste vleugel {concha superior s, Morgagniana) (2) is veel kleiner dan de vorige, van boven en van achteren gewelfd, loopt daarentegen van onderen in een’ boogvormigen eenigzins vooruitstekenden rand uit , die den meatus narium super, bedekt ; soms is deze bovenste schelp door eene diepe sleuf weder in twee nog kleinere verdeeld (3) ; soms treft men er nog meerdere verscheidenheden in aan (4). § 134. De zeefbeenscellen of boezems {cellulae ethmoideae s. sinus') zijn aan weerskanten van het zeefbeen tusschen de sponsbeenderen ende papier vormige platen, even als bijencellen van voren naar achteren geplaatst. Naar bo- ven toe zijn zij open , en worden daar ter plaatse door de beide onderste randen van het neusgedeelte des voor- (1) Verg. deszelfs eigene observat. anat. p. 88 en gika.ri)i’s j4us. Icgung der nachgelassenen Santorinischen Tafeln. S. 53. (2) MORGAGNI: Adversar. anatom, YI tab. II , 6g. 3, q. q. p. 244. (3) JO. DOHiN. SANTORINI, Observat. anat. p. 89, sq. de Yenetian, uitg. van 1724. Ook in de XVII tabulae posthnmae , Voirm. 1775, kl. fol. tab. IV , F. (4) Ook GiRARDi ziet in deze Santorinische scbelpen niets dan eene zeer ongewone versebeidenheid. Explic, p. 62, sq. 64 hoofdsbeens bedekt; zoo ook de voorste aan de builen- sle zijden door de traanbeentjes en door bet neusuit-^ steeksel der bovenkaak , de 'acbterste , die van achte- ren en van onderen soras eene dunne beenachtige blaas vorinen, aan hunnen bovensten rand door bet oogbolte- gedeelte der verbemeltebeendereu enz. Het aantal en de verdeeling dezer cellen zijn niet altoos dezelfde. Gewoonlijk zijn er vijf groole aan elke zijde, waar- van de voorste zicb in de voorboofdsboezems , de mid- delste en de acbterste in den neusgang openen; soms staan er ook meerdere , naast of boven elkander. Hunne tusscbenscbotten zijn zeker wel de fijnste beenplaat- jes aan bet ganscbe geraamte. Vlak onder de voorste cellen ligt eene smalle baak- vormig gebogene , inaar veelboekig zonderling gewon- dene beenplaat, die slecbts van voren gedeeltelijk met den vDorsten wand der cellen, gedeeltelijk met het voorste uiteinde der concha media verbonden is , maar voor ’t overige gebeel vrij verre naar achteren uit- puilt, en daaroin ook we] processus uncinatus konde ge- heeten worden. Dezelve stoot somtijds met zijne onderste getande uitsteeksels aan de onderste sponsbeenderen. § 1 35. De papiervormige heentjes (ossa papyracea s. planaj zijn de buitenste wanden dezer cellen , die van hunne teederheid en gladde oppervlakle dezen naam ontleend hebben , en met de aan hun^ voorsten rand liggende traanbeentjes den binnensten wand der oogbolte uit- maken. § 1 36. Tot de gaten van bet zeefbeen behooren vooreerst 65 die , welke op de bovensle dwarsplaat gevonden wor- den , naar welke het gansche been zijnen naam draagt. Hun aantal is onbepaald, soms klimt het van drie tot vier twaalftallenjen daarzij totdoorgangen derreukzenu- wen dienen , zoo zijn degene welke digt aan beide zij- den van den hanenkam liggen , door welke het raiddel- schot van den neus zijnen zenuwvezelen ontvangt , (zoo als SCHNEIDER to Togt heeft aangemerkt) (i) groo- ter dan de naar buiten liggende. De eerste zijn niet zoo zeer enkel gaten , als wel kokertjes, welke aan den bovensten rand van bet niiddelschot achterwaarts naar beneden gaan. ' De overige gaten, namelijk de orhitalia inieriora en vervolgens het blinde gat {foramen ooecum) zijn reeds hierboven vermeld. ACHTSTE HOOFDSTUK. OVER DE NADEN. § 1 38. Alle detothiertoe beschreven beenderen vormen te za- raen de schedelholle, grootendeels door echte naden {suturae verae) met elkander in aanraking zijnde , aan welke men de namen van sutura coronalis , sagittalis en lambdoidea geeft. — Hierbij voegt zich somtijds , zoo bet voorhoofdsbeen in twee stukken gescheiden blijft , de sutura frontalis, Onder de minst gewoone afwijkin- (i) z. SCHNEIDER: de osse. cribriformij pag. 4o en volg. 5 66 gen meet gesteld worden , dat zich door het wandbeen of door het achterhoofdsbeen een dwarsnaad uitstrekt (i). § 139. Het maaksel der naden is zoodanig, datdebeende- ren met hunne gekartelde randen over en weder in elkander grijpende, hierdoor op de meest vaste wijze Un geheel uitmaken. Aan de buitenste oppervlakte doen zij zieh meer gekarteld dan van binnen voor, en dat wel omdat de binnenste beenplaat der sehedelbeende- deren vroeger voltooid is dan de buitenste. 