Dierkundige beschouwingen, eeniger soorten van zeldzame dieren, door naauwkeurige beschryvingen, afbeeldingen en verhandelingen opgeheldert
elkander , by na als ajuin , de verw is gemeenelyk donker olyf groen van buiten , en van ligt groenachtig blaauw van binnen, men fchryft ’er een verfterkende zweet dry ven de vergift weerende kracht aan toe, en is derhalven heilzaam in duizelingen-, vallende ziek¬ te, flaauwte‘ hartkloppingen, geluw, buikpyn, roode loop, wormen, fteen , verdopte maanddonden, moeyelyke baaring, zwaarmoedigheid, en voor al in kwaadaardige koort- zen ; De derde in zoort is de Wederfche Bezoar-fleen , welke in de Pens van de Steenbok gevonden word 5, deze is rond , asgraauw of zwart en zeer ligt , en bedaat uit drie erley doife , waar van de binnende als verdeendde worteltjes vnn plantjes is , de middelde kalk- agtig, en de bultende leder of houtagtig is, deze word ook de Höogduitfche Bezoar ge¬ noemd, en aan dezelve worden de krachten der Ooderfche toegefchreeven : Zie Dale Pharmacol p, 438. 439. De' groeïng komt komt my voor dezelve te zyn als die van den Menfch. Zie van: deze de Amcenit, Acad vol 2. cap. XXXII. Seöt. //. §. <24-. 35- B-]' (^) [Dit Dier zegt de Heer Büffon, fchoon* van niemand befchreevends \n-Sene<Tal niet ongemeen , in grootte komt het by de Dama als ook in alle andere eigenfchappen maar de andere den buik wit hebben , is hier bord en buik cadanie-bruin. De hoornen zyn zwart, glad, zonder dwardche ringen, maar boven en onder is eene fcherpe. kant • welke eenen flangentrek maaken , van het grondduk tot den top ; ook zyn zy eenigzinj plat, waar door het na by de Bokken komt; het ligchaam is cadanie bruin met, witte- / '( 14 ) o N befchreeven is , en dat door de draaying der Hoornen zeer na aan het volgende komt. 14. ANTILOPE ORYX. K A A P S C H E ELAND. t Is'aapfche Eland Kolb e hefchr,van de Kaap L d. tab. 3. ƒ i* Mazame f. Cervus cornutus Seba thef. L p, 69. tab, 42. ƒ. 3. Le Coudou. Buffo n hifl, nat, torn. XXF, pag. 146. tab, 46. h. dc Hoornen, vol, XII. p, 357. tab, 46. in 4^. Deze word van de Hollanders aan de Kaap woonende Kaapfche Eland genaamd ; gelyk hy by K o l b e genoemd is , welken de Heeren B r i s- soN en Linnjeus ten onrechte voor de Bezoar Bok genoomen heb¬ ben. Ik heb niet zonder verwondering de origineele teekening van de af beelding van Seba onder die der Kaapfche Dieren van den Heer Bukman gevonden , gelyk ik boven gemeld heb. En het is klaar , dat men het.eene zeer vreemde naam gegeeven heeft. De Eleer Buff on heeft eene zeer goede afbeelding der Hoornen gegeven , maar hy heeft ’er een naam by gevoegt 5 die ik zeker weet , dat aan de volgende behoord. Indien men de Dieren mag giffen, uit de naamen, met dewelke zy by de oude Schryvers bekend zyn , denk ik dat deze groote Hartebok de Oryx der ouden ïs , evenwel is het de Oryx van alle Schryvers niet. Het geen Oppianus van den zyn en zingt Qde Venet, lib. 2. v, 443. 551.) komt met dezen over een en Plinius brengt den Oryx ook on¬ der de wilde Geiten , welke de Overzeefche Kuilen aan Rome toezon¬ den Qhijl, miind, lib. 8. c, 53.) ook ftrydt hier niet tegen het geen A- gatharcides, Strabo, en Lampridius, van de Hoornen van den Oryx die in fteede van Lantzen gebruikt worden gezegt hebben Maar of ’er het zeggen van Plinius op paff; (dat de Oryx 'het hair naar vooren heeft , dat hy in zyn buik blaazen vol waters heeft waar mede de Getuliers, die op roof gaan , en in de Woeftynen geen water hebben , hunnen dorll leffchen , ) moogen die geene na gaan , die het Dier levend kunnen zien. Kol be zegt, dat men op hooge bergen vind, Varro, Col UMELLA, enMARTiALis zeggeii dat zy eetbaar wild zyn , en de laatffe voegt ’er by , dat het wreed is , en flooterig. - Men vind ook den naam van Oryx by Athen^us in de triumph van banden , die evenwydig loopen , en door andereii even wydige recht hoekig gefneeden worden. Het midden van het voorhoofd is zwart, en ’er loopt eene zwarte ftreep over de rug , de buik is van onder zwart gelyk - ook de voorpooten van voren het is 4. en een half voet lang en 2, voet en 8. duimen hoog. B,] C 15 ) van Bacchus (^Deipnos Uh. 5.) maar de Zee Oryx van Strabo is een ander Dier , en de Eenhoornige Oryx der andere Schryveren moet men aan de Fabel-, en leiigenachtige Griekfche Reizigers, die meer zulke Dieren verzonnen hebben overlaaten. Ik heb het geraamte van het geheele Dier van het welke ik thans Ipreeke in het Natuiir-Cabinet van Z. D. H. den Prince Erfstad¬ houder, in den Haag gezien , en daar uit zag ik , dat het grootfle van dit zoort was , en dat het grooter is , dan een middelmatig Paard. Want de lengtte van het geraamte van het uiterfte van het Kaakbeen , tot aan het begin fder Staart, langs de Ruggegraat gemeeten was 9. voet en eenige duimen. De hoogte van de agter voeten tot de flaart was meer dan 3. voet en 8. duimen. De Hoornen waaren i' lï' 3"' lang, van onder Ronden zy i'' 10'" van elkander, en aan den top ontrent i' 4'. De Voortanden waaren breedt en groot doch de middehle waaren fmaller. De Hoeven waaren klein, naar evenredigheid van het Ligchaam^ en de Balterd-hoeven fclieenen ter naauwernoOd uit het vei te koomen. De verw van dit Dier , zeide my , die geene die het lee- vendig gezien hadden, was ligt grys (^), de ftreep over de Rug en het onderRe der Pooten zwartachtig.. 15. ANTILOPE STREPSICEROS. DE KOEDOE. Strepfueros CaJt by Gesnerus icon. quadr, p, 31. HoUTTUYN nat. bifl. UI, tab. 26. Le Condoma Buffon hifl. nat. vol. XXV. p. 69. tab. ^^.voh X//./.301. tab. 39. in 40. de Hoornen. Ik geloof niet , dat dit of het volgen zoort de Strepsiceros der Ouden is , maar wegens de Griekfche beteekenis heb ik dezelve aan dit grootere en aanmerkelyk zoort gegeven ; en C a j u s gevolgd , die de Hoornen van een jonger Dier fchynt befchreeven te hebben. Ik heb het Dier , dat by de Hollanders aan de Kaap woonende onder den naam van Koedoe bekend is , gezien , onder welke naam het ook by de Heer Buffon tot den Kaapschen Eland gebragt word. Ook ■f [De Hoornen van den Kaapfchen Eland welke in het Cabinet van den Koning van Frankr'jk bewaard worden zyn 2 6" en i voet in den omtrek, zoo dat dit Dier grooter dan een Paard word. Zie Buff, /. c. p. 174. n, ipp. B.] ( ^ [ Dit komt over een met de verw welke de Heer Buffon ’er aan toe fchryft , uit een opfchrift by een kop, in het Cabinet van den Heer Dupleix Qhifl, nat. torn. 25. p. 147.) welk Dier in Pondichery gevangen was, en met hetgeen Ber-nier inzy- ne Reizen zegt, dat men ze in het Ryk van den Mogol Nil ga ut s of gryze Oileii noemt Bernier Foyages tont, 11. p. 245. B,] C ) Ook heb ik verfcheide hoornen en een geheel hoofd gezien van zulk een Hartebok. Hoornen die derde half voet lang zyn komen in plaatzing en {lingering met de volgende zoort over een, want zy zyn niet fpil- rond, maar hebben een kiel^ die van het voorhoofd begint, en met al¬ le de flingers mede loopt , en zyn van binnen wat hoven het grondfluk gerimpeld (^). De natuurlyke is zwart ^ maar gepolylï zynde. , waaren zy in verw en zamenweefzel gelyk aan ;de Olfe Hoornen. Het Hoofd dat ik gezien heb, was grooter, dan dat van een volwaifen Hart y en zoo gloeiend niet van verw. ‘ Om de oogen ilond eene witte plek» Maar voor al is hier een fneeuw wit Jlreeptje welke uit yder plekkoomt, en op den bek met eenen rechten hoek zaamen loopt. Hy heeft geen Baard derhalven is het de Bok zonder naam vau Kol be niet gelyk Büf- toN meendde. 16. ANTILOPE C E R V I C A P R A. HARTE B O K. De laatfle van die ik ken, en de kleinfte der flinger Hoornen , en die tot heden niet naukeurig befchreeven is , zal ik in dit Stukje onderzoe¬ ken en naderhand v^nhe^kl'eine HartélokjefytcSk^n, Indien ik in het aanhaaien der mislagen van de Schry veren wat hard geweefl: ben. gelieve de Lezer te denken,. dat alle de hcdendaagfche rangfchikkende Schryvers nergens meer feilen dan in het aanhaaien van de zoorten der Hartebokken y een in het by brengen der oude Schryvers. Het geen ik zelv gezien en uit , vergelykingen der Schryveren geleerd heb , moéft ik openhartig ter neer Hellen. Ik heb ook myn eigen fou¬ ten niet gefpaard , en het geen ik eerll verkeerd opgegeven had , heb ik naderhand verbeterd. Ik ,,heb den onvergelykelyken Natuur-kenner B u F F o N gevolgd , heb ik iets nieuws gevonden , heb ik de Hiftorie der Hartebokken voordeel gedaan, ben ik het aan dien grooten Mans voor¬ beeld, en zorgen verfchuldigd ; als die mywoor gelicht heeft, dommi¬ ge Lezers zullen denken, dat ik hier de Mufcus Bok van Linnaeus, en het kleine Bokje (r) vzn Africa (dat het kleinfte is van alle Die- -xen., ( <« ) [Ik heb zulk een paar Hoornen gezien , die aan het voorhoofds vaft waaren , de lengte was^ drie voeten en eenige duimen zy Honden van onder 6'* van elkander en- vam boven by de 2' ontrent een duim of 6. boven het grondfluk telde ik dertien rimpels .die allengskens flauwer werden. Zy waren gepolyfl en van eene bruine hoorn verw en zeer. glanzig. De hocrnagtige fcheede ’er afgedraaid hebbende , was de llofFe 4er Hoornen kurkaehtig en Honk naar rottende kaas. B.] Cb') [De Mufcus Bok Moscrius mofchiferus folliculo ?;umbilicach Linn. Bfi* XIL fp. 928. B. ] (e) [Het kleine Bokje, Tragulus P^gmceus hiNWc 28. yp. 5. Buff on hifi» nat* iom» ren die gefpleeten hoeven hebben ) had moeten by brengen. Maar de- wyl , deze en beide kunne geene hoornen hebben , en ook cene andere gedaante en honds tanden in de boven kaak beenen , en geen wratjes aan de hielen , denke ik met de Heer Buffon dat zy een byzonder ge¬ dacht maaken. Ook kan men de Giraffa of Kemelpardel ( ^ ) niet tot de Harte- bokken brengen , want dit is een onregelmatig Dier , welke ik uit een opgezet in het Natuur Cabinet der Leidfche Academie heb leeren ken¬ nen. Het heeft 8. fpathelagtige tanden, waar van de uiterlle zeer diep ingefneeden is , en de bovenfle Lip is geheel het heeft eene na vooren omgekromde gelpleeten hoef. De Hoornen zyn met vel gedekt, en ein¬ digen met een bosje zwarte hairen, de maanen aan den hals, de lang¬ heid der voorpooten , den uitgeflrekte hals, en de geheele geftalte fchei- den het van alle andere herkaauwende af; het verfchild zelve van de Kemels, by welke het naafte komt ; yqigens . Buffon nat. torn, 26. p. I. ) en dus is het een byzonder gedacht. ‘ Ilc twyffel geenzins of daar zyn in de Woeflynen van Africa nog ver- fcheiden zoorten van Hartebokken die wy niet kennen. Deze kunnen het voorwerp van de Natuur-befchouwers der volgende tyden worden bene¬ vens alle de andere fchatten van Indien en Africa. torn. 25. p. 82. 83. hoofd pooten en hoornen.) Seba heeft inryrien Thefaurns 43. ’er vyf afbeeldingen van gegeven. De eerde onder den naam van klein Kheetje van Guinée roodagtig zonder hoornen, 2. Jonge Africaanfche Hinde , die zeer t anger is, 3. Het jonge Hartje van Guinea, 4. Kleine roodagtige Surinaatnfche Hinde met witte vlakken, 5. Africaanfch Hartje met rood hair, h\ Dierlyke IVaereld ^ vind men een afbeelding, .zonder evenredigheid met de an¬ dere Dieren, en die de gedaante van het Dier zeer qualyk uitdrukt; drie; van de vyf af¬ beeldingen van Seba zyn het zelve Dier, en het vierde en vyfde zyn verfcheidenhedea volgens de Heer Buffon. Die egter ongelyk heeft in te verzekeren , dat men deze Bokjes niet in de Weft-Indien vind , en behoudens de achting , welke ik voor de uitge- breidde kennis van dien grooten Man heb, fchynt hy my te gereed, om dezelve van het eene gewefl: naar het ander over te voeren. Kolbe zegt in de befchryving van de Kaap , dat ’er Hartjes in Congo gevonden worden van de grootte van een Haas, met getakte hoor¬ nen, en zegt hy derzelver pootjes dienen voor pype ftoppertjes en worden met goud en zilver beflaagen; hoe verre dit waar zy laat ik den Natuur-kehneren oordeelen , ik heb de¬ zelve ten minden nooit gezien , nog in Cabinetten nog in afbeeldingen. Het regte Ooft- Indifche Hartebokje is zeer zeldzaam en die welke ik hier in de Cabinetten gezien heb , zyn de Bokjes van Guinea; welke egter ook niet geheel gemeen zyn; alle hebben zy de coleur der Harten, zynde een gloeïend bruin rood en van onder wit, geene dezer heeft hoornen. Waar toe men het Bokje, dat de Heer Linn^us aanhaalt ed. XII. Jp.7, p.^d^, onder den naam van Cerus Guineenfis grifeus fubtus nigricans , brengen moet weet ik niet. B.] («) [Deze heeft de Heer Linnaeus onder zyn Harten geplaatd, fyji. XII, onder den naam van Camelo Pardalis , doch noch de naam, nog de fchikking voegen aan dit Dier, dat nog in tanden , nog in hoornen, nog in levens wyze nog in gedalte by de Harteii komt, maar een byzonder gedacht ^maakt van welke ,het^ de eenige zooh is ; zie Bufp, 35. p, I. B.] C ( i8 ) D E H A R T E B O K. Met is zeer moeijelykte bepaalen, wat de ouden, door den naamvan Cekvicapra gemeen hebben , en hoe men dezelve in het Griekfch en Latyn zal noemen. Ne/3^of , KtfAotg ^ KoAo? , 2T^«7r<rjx6^of, yflff, EvpuxÉ^o? , zyn alle naamen van wilde Geiten, welker waare betee- kenis , zeer onzeker is , en altoos duifter zal blyven , dewyl de Schry- vers ter naauwer nood , de befchryvingen der Dieren , aan dewelke zy gegeven worden nagelaaten hebben.. Het geen men des wegen met e enige waarfchynelykheid zeggen kan , heb ik hier voor by yder zoort aangehaald. Schoon ik ook hier in niemand, die anders denkt , wil tegen Ipreeken. Ray Qfyn/qnadr, p. n, 5.) en Büffon Qhiji-nat. 24.) heb¬ ben gemeend , dat de Hartebok , de Strepjiceros van Pliniüs was , wel¬ ke hy zegt , dat in Africa Addax genoemd wierd , ( hifi. mund. Lib. XL £*. 37.) en die hy op eene andere plaats Qlib. Fill. c. 53.} met den Oryx , de Dama , en de Lygargus opteld. Het geen Pliniüs egter van zyn Strepticeros nagelaaten heeft is zoo onzeker , dat men ook op andere zoorten van Hartebokken kan toepaflen , want hy befchryft de Hoornen , als zynde recht en in den omtrek der ringen gef Wenkt , in een lugtig puntje uitloopende y ah of men een lier zag. En dewyl ik geloof, dat op deze plaats door het woord Aym geen geploegde voorns , moeten verftaan wor¬ den , gelvk zommige gemeen hebben , maar liever een fpeeltuig , gelyk in de oude marmers , en hedendaagfch afgebeeld word. Zoude ik de woorden van Pliniüs liever tot het Witgatje yde Dorcas of voor al tot den Os van Barbaryen gebragt hebben , als welker Hoornen veel beter naar de Lier van Apollo zweemen , dan de Slangtrekkige van onzen Har- tebok. En fchoon men al eens toeftemme dat de Hoornen van deze zoort , door Pliniüs befchreeven zyn , dat ik nog niet zien kan , echter ïs ’er tus- fchen dezen en dien Hartebok , op welken ik de woorden van Pliniüs loegepalt heb , zoo veel overeenkomfl , door de kromheid der Hoornen , dat men daar door in twyffel getrokken word , en genoodzaakt is , de Naams beteekenis in het midden te laaten; Ik heb dezelve voor een groo- tere zoort behouden , terwyl ik den naam van Cermcapra of Hartebok voor dezer kleinere gelpaard heb. By Aristoteles , ^Elianüs , en Oppianüs vind fnen niets, dat op onzen Hartebok kan toe gepaft worden. Zelden vind men dezelve by de latere Dierbefchryvers gemeld , en dan nog gebrekkig. Het geen my verwonderd , wyl het zelve , door zyn Ploornen en zyne zoort zoo aanmerkelyk i^ , en het blykt , dat het met groote benden door de Alia- üfche en Africaanfche Woeftynen omzwervt. Aldrovanpüs is de eerfte , die eene duidelyke en tot nog toe de befte ( ip ) befte afbeelding die ’er is, van dit Dier gegeven heeft, (quadr, hifulc, hifi. 256. ) doch van de befchryving van het Dier meld hy niets ; dan dat het hem voor de rechte Bezoar Bok gezonden was. Charleton brengt de Antilope der Engelfchen Qthe Antilope^ onder den naam van Strepjïceros onder Bokken , en haaldt veel onzekerheden by elkander over de oorfprong van dien naam , welke in Engeland in het byzonder aan onzen Hartebok gegeven word. QExercit. de differ. nomïn. anim. Oxon. 1677. p, 67. ) De geleerde Ray heeft onzen Har- tehok kortelyk befchreeven , en gelyk ik hier boven zeide , meende hy , dat de Strepficeros van Plinius was , noemende dezelve de Africaanfche Genife^ en in het Engelfch Antilope. Uit zyne befchryving der Hoor¬ nen, blykt het, dat hy een jong Dier gehad heeft. (^fyn. quadr. pag. 79. n. 5. ) De Leden der Koninglyke Academie te Parys hebben . by de ontleed* kundige befchryving van vyf Gazelles gelyk zy ze noemen , eene af¬ beelding van dit zoort gevoegd , welke of fchoon men ze niet goed kan noemen egter zeer duidelyk is. Uit de Dieren , welke tot de ontleeding gebruikt wierden, waaren de vier wyfjes geen Hartebokken , wyl zy hoorns hadden. Een van de wyfjes verfchilde ook in zoort, wyl zy de hairbosjes niet aan de voor kniëen^ hadde, en ook door eenige andere dingen. Ik zoude dan gelooven, dat de afbeelding naar een Mannetje gemaakt was ; indien niet , de zwarte band op de zyden , en de platach¬ tige hoornen , welke in de befchryving aan het Mannetje toe gekend worden , en de opgegeven grootte my deeden twyffelen. Ik zoude dan liever uit de befchryving opmaaken, dat het mannetje cn de drie wyfjes , de Dorcas waaren , wat hier ook van zy , de afbeel¬ ding waarfchynelyk uit Jonston over genóomen , fchynt behalven de ftaart met onzen Hartebok over een te komen. ( zie Mem. adopt, de VAcad. de Far. wl. I. p. 84. en volg.y De afbeelding der Academiften, komt met den naam vau Gazella voor by JoNsto^^ (.hifi. quadr. tab. 29 de bovenfie. ^ De Hartebok is uit deze Schryvers in de Naamlyft der Rangfchikkers van onze Eeuw over gegaan en heeft verfcheiden lotgevallen gehad. De Capra Cermcapra van Linnceus , welke hy befchryft met fpilronde Hoor- nen^ die ter helfte geringd zyn^ ingeboogen en gezwenkt ^ fchynt onZe zoort aan te duiden. De meefte aarigehaalde Schryvers fchynen dit te ; be- v-eftigen. Onder de afbeeldingen van den Heer Houttuin vind ik ’er maar (^) [Tot een rechte kennis der N. H. behooren voor al de goede afbeeldingen, en k het te beklaagen , dat men zoratyds in anders riaauwk'eürige befchryvingen , afbeeldingen vind, die nergens naar gelyken, gelyk Jonsthon Dier befchryving, Watzons Dierlyke Waereld, Amosnitates Academica wm Linna:us , en andere. Geheel anders zynd'e naauw- keurigc afbeeldingen van de Heeren BuFFon , Brisson ,. Edwards, Sepp , Rdezel , d’Argcnsville , Kratsenstein van Regenfurt, Catesby , Ia onnet , Reaumur , &Ci B. j C 2 ( 20 ) maar eene , die het IVitgatje afbeeld gelyk boven n. 7. gezegd is en ik meen de oorzaak dezer dwaaling getroffen te hebben. De Heer Brisson heeft behalven zyne naamen en opffcapeling van Schryvers aan het gedacht der Hartebokken , en derhalven aan onze zoort geen licht gegeven. Ook vind men by de Heer Klein niets nieuws ontrent de Hartebokken. De Heer Buffon heeft dit zoort onder den naam van Antelope dui- delyk befchreeven, engemeeten, en heeft afbeeldingen van Hoornen van verfcheiden ouderdom gegeeven. (iHiJi Nat. vol. XII. p. 215. 273. tab. 35. het Geraamte 36. de Hoornen óxvik in 4to en vol. 24. p. 315. tak. 35- 3d. Hy meendt da:i het geraamte, dat hy befchryft het zelve is , dat de Heden van het Academie onder den naam van Gazelle be¬ fchreeven hebben ; dog ik heb hier boven reden gegeven , waarom ik '’er aan twyffel. Ook meendt de Heer Buffon, dat de Hoorn van den volwalfen Hartebok, welke hy tab. 36- ƒ. 2. afbeeld een andere is dan de Africaanfche zoort, of eene verfcheidenheid ; w^elke hy met The- VENOT de Indifche Gemze , la Gazelle des Indes noemt , maar het is by my beweezen , dat geen zoortelyk verfchil is , geen verfchil , door de Lugt- ftreek maar alleen door de jaaren veroorzaakt, (ö:) By de Reizigers vind men hier en daar wat van den Haftebok. Man- DESLO verhaald, dat hy op Suratte dieren gezien heeft, welke met de gevlakte Dama's dat de Ax^s (van Plinius is) vermengt waaren , zwart bruin van ve.rw , en ook met witte vlakken gecierd , en met ongetakte hoornen voorzien, die na die der Bokken zweemden , doch krom ge- vlamt, en geboogen. Waarfchynelyk heeft hy , door die witte vlak¬ ken, die groote witte vlakken om de oogen der volwalfene verftaan,en de gebrooken witheid van den Hals willen te kennen geeven. ( zie zyne Reizen agter die van Olearius 12. Hoofdft.) Thevenot handelt nauwkeuriger over den „ De Indiaan- „ fche Gemzen zegt die Reiziger, zyn niet volkomen gelyk aan die der ,, andere landen, zy zyn ftouter, en konnen aan haare Hoornen ge- ^ kend worden , als die in de gemeene Gemzen grys zyn en de helft ,, korter.. De Indifche hebben dezelve zwartachtig , ten minffeen an- „ der half voet lang , en als een fchroef in eene llangentrek geflin- „ gerd. ” Hy voegdt ’er by, dat de Priefters in Indien een werktuig draagen , dat (/?) [Niemand van alle deze flaat dea bal meer mis, dan de Schryver van Ie Diöïion- ftaire de% Animaux , die op het woord Antilope by hem de Cervicapra van Linnaeus, 2egt, dat zy het lyf van eene Hinde., de kop, hair. Haart en verw van eenen Kemel hebben, het geluid van een Geit, en door zyn pooten naar een Haas zweemt, en uit de verdere befchryving blykt het, dat hy de.Tragulus Pygnticus voor de Antilope houd j en dezelve met de D^rcas vermengd. Zie Di^. desAnim. tab. 36. f. 3. En ik heb ’er een diergelyk van de Hoornen van het IVii- fiaartje gezien die gepolyfl en met zilver aan elkander gevoegd en van onder met eene zilveren plaat beflaagen waaren Thevenot ver- haaldt ook , dat men om deze Gemzen te vangen , een tam mannetje onder den troep zend , die dan met het mannetje van den troep vegtende hem in de ftrikken , die om zyn hoornen zyn verward , zoo dat hem de Jager ligtelyk vangen kan ; dog op zulk eene wyze worden de mannet¬ jes alleen gevangen , dog de vangft der wyfjes is moeyelyker. De Hartebok behoort eigentlyk niet alleen aan Indïen men vind hem’ ook in Africa. Hier door word het waarfchynelyk , dat het dezelve welke de Reiziger Shaw onder de Dieren van Mauritanien opteld , en. Lidmee of volgens de . Engel fche tongval Lidmi van de Arabieren ge¬ noemd word; en welke hy voor den Strepficeros , en Addax der ouden houd, om de kronkelige zwenkingen der Hoornen, die zomtyds twee voeten lang zyn , en hy zegt , dat het de grootte van een Rheetje heeft , en dat men dezelve niet troepsgewyze vind, gelyk dt, Dorcas qb. de Koe van Barb ar yen. Dit is by na alles wat ik van onzen Hartehok by dé Schryvers vind. - Doch eenige jaaren in Holland door gebracht hebbende, heb ik gelegentheid gehad , om eene naauwkeuriger en vollediger befchryving van den zelven op te maaken, wyl in de Warande van zyn Hoogheid den Brince van Orange , niet verre van den Haag geleegen , de Harte- bokken over een jaar of tien uit Bengale gebracht , de zoort zeer verme¬ nigvuldigd hebben en met de Bengaaljche Harten of de Axes van Plini- üs weeldrig opgroeïen en jongen teelen. Er was maar een Mannetje, dat reeds oud was, met een Wyfje uit Oofl-Indien gezonden. Het Mannetje llierf in 1766. , doch het Wyfje weet ik niet beter of leefd noch, en heeft voorleeden jaar nog gejongt, fchoon reeds meer dan tien jaaren oud. Het Mannetje was altyd wild , doch het Wyfje was zeer tam , en volgdt den hoop niet , maar loopt de menfehen na, als een hondje; om brood hunkerende, ’t geen de geene die de Dieren koomen zien, gewoon zyn te geven; en daar is zy zoo op [Het fchynt een algemeen gebruik by de Indiaanen te zyn , om, de hoornen en tanden van zommige Dieren tot Godsdienftlge en Oorlogs gebruiken te doen dienen , dus heb ik behalven zulk een zaara gevoegden Hoorn eene Ideine Olyphants-tand van ontrent 2. voeten gehad , welke rood gefchilderd , en met gouden plaatjes beflaagen was en aan een kraaien kettingje hing, welke my van de Serra Leones gezonden was, meldende de brief, dat dezelve aldaar voor eene voornaame Fetiche of Afgod gehouden, en van eenj Priefler ontftoolen was. B. ] c 3 " (•**) op verlekkerd, dat zy niet ontziet, om op de agterfle pooten te flaan, om het zelve uit de hoogte te krygen , het geen de tamme Dama' s ook doen. Zy word ligtelyk boos , wanneer men het brood weigerd , of wanneer zy getergd word , en dan floot zy met den kop als een Schaap , en iBat den geenen die haar getergd heeft niet ligt vry, en dan beeft het geheele vel , van boosheid , zeer fterk. De Jongen behouden den Vaderlyken wilden aart, en weiden by troe¬ pen in de Warande , en vlieden ten eerden , zoo dra zy maar van verre menfchen zien. Gejaagd zynde loopen zy eerfl , daar na huppelen zy en als zy hunnen vlucht verhaaflen , dan maaken zy groote en verbaa- zende fprongen, even als gefchrikte Harten en Gemzen. Ik heb hen nooit geluid hooren geven , en zelv wanneer het tamme Wyfje vecht , geeft het geen geluid dan een zoort van ronken. Ik heb echter van den oppafler vernoomen, dat de Mannetjes in de brons tyd briefTchen. Zy gebruiken het voedzel der herkaauwende Dieren, en kunnen onze winters gezond doorbrengen. Ik heb een byzondere gewoonte in hen opgemerkt , namentlyk , dat de geheele troep een plaats heeft , die laa¬ ger dan de weide of het ftal is , om hun gevoeg te doen. De Drek is wat grooter dan een Erwt , zwart , hard , en met een zoort van flym overtoogen , zy pijjen met het hoofd wat naar boven , en de WyQes zet¬ ten de beenen wyd van elkander Zy hebben geen Bronflyd , en de Wyfjes worden weder befprongen eer de jongen vandeUyers zyn,ja zelv eer dezelve twee maanden bereikt hebben en dat ten allen tyde , behalven die der dracht. De Mannetjes dekken zeer fchielyk; de Wyfjes draagen negen maanden en baaren een jongen , en zoogen zoo wel vreemde van den troep, als- hun ei- gen. De jong gehooren Hartebokjes blyven agt dagen in het nefl , en daar na loopen zy by den troep , en het jong van het tamme Wyfje , van het welke ik daar even fprak volgt de moeder niet ,. wanneer zy zich. van den troep affcheid. Zy zuigen een jaar en meer , wanneer ’er een zoo- gend Wyfje onder den troep is. Zy groeïen drie jaaren ,, en de Man* netjes zyn voor de drie jaar niet bekwaam ter voortteeling , de WyQes groeïen fchielyker en zyn op de twee jaar vruchtbaar. Mannetjes en Wyfjes zyn by de geboorte van eene; coleur, en in de eerfle jaaren ziet men geen merkelyk onderfcheid in de kunne , de Wyf- jes behouden al hun leeven de ligte grysachtig geele verw waar mede zy gebooren zyn, en de witachtige ftreep aan weder- zyden der rug , ook krygen zy nooit hoornen. Maar C^tyCHet fchynt een algemeene regel in de Huishouding der Natuut te zyn > dat de tyd der dracht in een omgekeerde Rede is, van het getal der jongen,. B.] C 23 ) Maar de Mannetjês krygen met de zeven maanden hoornachtige uit- waden welke de beginzelen der hoornen zyn, en los in het vel fchynen te bangen, en dan zyn zy nog niet manbaar, en de kleine balletjes han¬ gen dan nog in de zyden der onderbuik , zoo dat het Balzakje ter naau- wer nood , èn alleen uit het ruimer vel daar ter plaatze kan gezien worden. Met de drie jaaren hébben de Hoornen reeds twee flingers en zyn ten minlten met tien rimpels geringd , dan beginnen de ligte llreepen aan de rug te verdwynen , het hóófd de fchouderen en rug worden zwar¬ ter, en de hals bruin rood. De verw word jaar op jaar donkerder , zoo dat de vyf jaarige , hoofd en en ligchaam bruin hebben , en de zyden van den hals , en der fchouderen zwart is ,' daar een tint roodagtig grys bruin door loopt ^ en dan zyn de rug ftreepen naauwelyks zigtbaar. Het Dier dan van verre gezien maakt eene wonderlyke vertooning , voor al door des zelvs drie verwigen hals , als die ros of zwart en wit is , en de kringen om de oogleedén zyn wit, en de kop zwartachtig, het geen zeer fchoon afftéekt , wanneer het Dier met verheeven Hoornen rontfom ziet. De coleur van de rug word met den óuderdom zwarter , en die van den hals donkerder , doch de hoornen groeïen langzaamer , zoo dat ik , in het Mannetje, dat ik hier boven meldde by na tien jaaren in de Wa- jande geleeft te hebben, en al zwart wierd, en derbalven meer dan vyf jaaren oud was, doe het uit Indien kwam; opgemerkt heb , dat de Hoor¬ nen in den tyd van vyf jaaren maar twee duimen gegroeid waaren ; uit de hier na volgende befchryving en afmeeting van de Hoornen van dat Dier, en van eenige van vyf jaaren, en van een van drie jaaren zal blyken hoe de groeïng der Hoornen met den voortgang der jaaren ver¬ minderd , doch dat dan het getal der Ringen aangroeidt , welk ge¬ tal egter in geen evenredigheid Raat met bet getal der jaaren , of der groeying. Ik heb in de Hartehokken eene byzondere en hun allen eigen reuk na hunnen dood waargenoomen , die naar die van amber , meer zweemde , dan naar eene Bokke reuk , en na by kwam , by die welke men in de Har¬ ten en Dama's na hunnen dood vind. MilTchien zweet dezelve uit de- Liefch boezems QSinus Ingiiinales^ welker gedaante en plaatzing ter^ vollen over een komt met die welke de Heer Büffon in de Dorcas af- gebeeld heeft hijl, nat. voL XXIF. tab. 24. Een flymerig fmeer, in de-^ ze boezems zaamen gevloeid, groeit in een klompje by een, van vaft-^ heid als die van halv natte Tragacanth; hebbende een kleine Bokken- reuk , en op het vuur word het in eene zwarte kool met eene brand reuk veranderd even gelyk de Lym. Uit de befchryving van dit Dier zal men konnen zien , hoe veel het in zyne uiterlyke gedaante met de Hartehokken over een komt; en wel meelt met die welke de Heer Buffon onder den naam. van Gazelles be- fchf yft ( ^^4 ) fchryft, als het Wit gat je de Dorcas ^ Kevella &c. De voornaamfle tee- kenen van over een komfl, zyn, die byzonder zwartheid van den hals en de zyden , die men in de voiwaffene ziet , de Hairbosjes ( Scopce ) aan de voorkniëen en de Liesboesem met fmeer vervuld. Met \ittWit~ gatje koomt het daar in over een , dat het wyfje geen hoorns heeft , en Kolbe leerd ons, dat ook in andere zoortenvan Hartebokken plaatsheeft, gelyk men het ook in het kleine Hartebokje ^ dat ik ftraks befchryven zal ziet. Maar ik weet , onder deze alle geen een wyfje dat in verw zoo veel van het Mannetje verfcheeld dan het Wyfje van onzen Har- tebok. Ik heb geen Ontleed-kundige afbeeldingen van dit Dier gegeven , om dat de ingewanden niets ongewoons vertoonden ; en derhalven fcheen my een naukeurigebefchry ving der inwendige deelen genoeg te voldoen; en de Heer d’Aubenton heeft geraamte zoo wel befchreeven en af- gebeeld, dat ik my dier befchryving fpaaren konde. Het ontbrak det; Dierkunde aan een naauwkeurige befchryving en afbeeldingen , dit heb ik derhalven op my genoomen en zal het zelve naar myn vermoogen ter uitvoer brengen. De Plaat van dit ftukje verbeeld het Mannetje by A. en by B. het Wyfje beiden naar het leven geteekend. BESCHRYVING VAN DEN H A R T E B O K. # Flaat A, en B De gedaante komt zeer na aan ons Damhart dog is kleiner en ook ver- fchild het Hoofd een weinig. De Neusgaaten zyn over al even breed , wyd en loopen naar een dik, recht, korrelagtig, middelfchot en van welke ’er eene groef door de Lip naar beneeden loopt, tlier en daar op den bek flaan lange hairen ; welke aan de kin wit zyn. De Muil is bruin , de Lippen korrelagtig en de kaaken van binnen met kromme hairtjes llekelig. De Tong is plat, rond van boven en aan de voorrand bruin. Het verhemelte , tot aan de kiezen met 15. of 18. paar llreeptjes gegroefd of geribd , welke ftreeptjes hier en daar verdubbeld en afgebrooken zyn* Het Dier heeft acht , waar van de middellle de breedfle zyn, en van boven met eene fcherpe fneede. De Zy-tanden zyn fcherp en wyken wat van elkander, en de tv/ee laatfle zyn elsgewyze en over al geiyk. De jongen hebben boven vier Baktanden , waar van de eer- fte de kleinfte is , en van onder twee groote en twee kleine voor de¬ zelve. De 1 C 25 ) De Oogm ftaan in eene ronde witte vlak. De Oogleeden hebben lan^ ge van elkander ftaande hairen en zyn met zwarte Oog-bairen gezoomd het Oogvlies ( Periopthalmium ) komt ter helfte van het Hoornvlies. De oogkringcn zyn donker bruinachtig geel. Aan de zwarte vlak voor de oogen begint de Smeerbuis ^ welke in de lengte loopende beide lippen op elkander heeft; en is voor een gedeel¬ te in volwalTene kraakbeenig, en in jonge zeer ondiep. Dit is die buis, welke de Dierbefchryvers Traanbuis noemen. De Ooren ftaan aan het achter hoofd en zyn van dezelve coleur als de kruin , zy zyn byna gellooten , van binnen naakt , behalven eenige witte hairtje^ aan de zyden , die langs drie verheeven in de lengtte leggen¬ de ftreepen ftaan , een dezer ftreepen is aan den binnen rand even- wydig. De Hoornen van het Mannetje zyn zwart, ftaan vlak op de kruin een weinig boven de oogen, zy wyken van elkander, hebben eene elswyze gekronkelde gedaante , zyn glad aan den top naar beneden met rimpels geringd, die, naarmaate, dat zy na het grondftiik koomen vermeer¬ deren en zyn aan het uiterfte byna los , en worden door een gladde naad die in de lengtte loopt zaam verbonden , welke naad alle de Slangen¬ trekken der binnen-zyde doorloopt en zaamen voegt. In een zeer oud Mannetje, waarvan ik boven Qirak waaren de Hoor¬ nen 1(5. duim lang, de afftand der punten van elkander was ii. duim en 2. linien, zy hadden byna vierde half krul trekken en waaren met meer dan 30. rimpels geringd, waar van de onderfte zeer dicht by el¬ kander en zeer flaauw waaren, en op die plaats had het Dier dezelve tot op het ruwe voor zyn dood afgefleeten. In een zes jaarige , naar welke de nevensgaande afbeelding gemaakt is, was de hoogte der hoornen 13" de afftand der toppen 12", en met drie krultrekken , de ringen waaren tot aan den top als afgefleeten en het had 27. rimpels ten minften, behalven, de op elkander leggende , aan het grondftuk. Ik heb hoornen van eene vyf jaarige gehad , die 13" en ó"" lang waa¬ ren , met twee krullen en een halve , en ten minften 25. ringen waar van de onderfte digt by elkander ftonden en in elkander liepen. Onder aan in de Plaat op den voorgrond is de Hoorn op die zyde afgebeeld , daar de naad tulTchen de ringen loopt. Deze van een drie jaarige Hartebok waaren 9" 6"' lang, en ftonden 9" f' van elkan¬ der , en hadden naauwelyks twee bochten ; en ik telde twaalv ringen , die zeer flaauw waaren, maar de onderfte waaren duidelyk , en ge- fcheiden , hier uit blykt , dat de hoornen uit den bafis en niet uit den top groeien. Het Wyfje heeft geen hoornen, en zelv geen fchyn derzelver. De Pooten zyn lang en tenger , de agterfte een weinig langer , de vQorfte zyn onder de knie en van vooren met een bosje hair bezet. De D hoe- ( ) hoeven zyn zwart en puntig , en wyken niet ver van elkander , de agter. fle eindigen in een verheven zachte zool. Aan de buiging der hielen Haan hoornachtige wratten , die aan de agterlle grooter zyn. De Staart is aan het grondfluk van onder vlak en naakt , naar de ope¬ ning van den Aars is zy als uitgehold , en loop met een plooy of groef naar den Aars toe. De Liefchen zyn naakt, wit en driehoekig, en in de holtens der lies- fchen is aan weder zyden een half maanswyze Smeer-buis. ^en.nielk geevend Tepeltje is in den voorften hoek van yder Liefch ge- piaatfc zelf in de Mannetjes. De Roede is aan den Onderbuik vaft gegroeidt; hti Balzak je ïs ge- fpannen en tulTchen de Dyen zaam gedrukt, leggende de eene bal voor de andere , door de engheid van plaats. Het Hair is aan dat der Harten gelyk , aan het onderfle van den hals en op den rug zeer breed en Ilyf. De naaden van het vel zyn duidely- kerals in de Harten. Langs de borft loopen zy in de lengte van waar ’er een zeer korte aan weder zyde na defchouders loopt, van de billen loo¬ pen zy naar de Dyen. Aan de Navel en aan de Hoornen loopen de hai- ren in het ronde. De verw veranderd naar den ouderdom en de kunne. Alle zyn zy fneeuw wit aan het onderfle van het ligchaam , en de binnen zyde der Pooten , om de oogen zyn zy ook wit als ook het pluimtje der flaart en aan de zyde hair en. Het W Y F j E dat geen Hoornen krygt , is al haar leeven grysachtig ros aan den hals , rug en de uiterflen der pooten en langs de geheele beenen. Daar loopt een lange vlak of flreep die ligter of witachtig is van de fchoften , tot aan de dyen. Het bovenfte van den hals is van onder grysachtig asgraauw , en by de Smeerbuis der Oogen is een klein zwart¬ achtig vlakje, als ook een boven de fplyting der hoeven. De Mannetjes zyn in hun jeugd van dezelve verw, maar ouder wordende , worden zy bruiner en het voorhoofd rondom de Hoornen, het achter hoofd , de ooren en de hals in de lengte zyn roefl verwig > ihaar langs de fchouders naar beneeden loopt ’er eene zwarte vlak , ook is de Haart van boven zwart. Het ligchaam word allengskens zwarter, dog meefl en eerfl aan de Harten hairen van den hals. En de rug flree- pen verdunnen allengskens meer en meer , aan den hals blyft ’er eene grysachtige oker kleur, maar van onder en ter zyden word den hals zwart , en deze zwartheid loopt ter zyden langs de fchoften. De Kop van vooren en ter zyden is ook hier en daar zwart, waar by de witte kring, om de oogen zeer fraay affleekt. Ik heb het alleen in zeer ou¬ de Mannetjes gezien, dat het midden der rug van roodachtig, bruinzwart wierd,en altyd is die zwartheid aan de zyden flaauwer,ook blyft ’er lang eene fchaduw van de Rugflreepen. DE C ^7 ) DE MAATEN, DezeMaaten zyn met een touwtje op een drie jaarig Mannetje genoo- men, na de drie jaaren groeit het Ligchaam weinig, en dan zynzy ter. vQortteeling bekwaam. De lengte van de Neus  bladen tot den grond. - - - ^ - * - van de Rug-graat aan de Lenden tot den grond. De lengte van het Hoofd van den  tot aan de punt vrn het achter Hoofd tuflchen de Ooren. . - - - - van het middelfchot der Neusgaaten tot aan het begin der Ooren langs de zyden van het Hoofde De omtrek van het Hoofd voor de Hoornen boven de hoe¬ ken der Kaakbeenderen met een touwtje gemeeten. De dikte van den bek aan de  fpleet der .Oogleden. - -. TuflTchen de hoeken der Oogen* Van het Oog tot de Hoorn. - - TulTchen het grondltuk der Hoornen. De lengte der Hoornen. - - TulTchen de toppen der hoornen. - - - , De Lengte der Ooren. - - - ,. TulTchen de Ooren. r - - De lengte van den hals. - - - - De dikte van den Hals met een touwtje gemeeten. De Voorpooten van de Elleboog tot de tweede buiging. . Van de tweede buiging tot aan den Metatarfus. De lengte van de Metatarfus. - - - Lengte van de Voetbeentjes tot aan de punt van de hoef, De hoogte van de Hoef van vooren. - ,. De omtrek der beide Hoeven. - De agter Pooten van de Knie tot aan de tweede buiging. Van de tweede buiging tot de Metatarfus. De lengte der Metatarfus. - - - - De lengte der Voetbeenen met de Hoef. De lengte der Hoeven van vooren. - - • D 2 3' M o 6"' 2' 2' 6' r 9” ó'* é o' 7" K o' 3" o' 9" T 5" a*' o' 8" 0'' o' 99 I 2"' o' o' 4" l' 2’' 3”' o' a" 10'" o' ï' 9'* V 0 0" 9" o' 9 6" o' i' q' Y 7T o' 2" 8'' o' 8" 9'" g' r 0 o 7" 6" o' 8" 5'" iV II" 0" o' 2" 2'" o' i" 3" o' 3' 11"' G lï' 3" / G 8" 6'" / G 2" i'"- O 2" t" / o T '3" De ( 28 ) De omtrek der Hoeven van onder. -  en Heupen.. - - i ii a Van de opening van de Voorhuid tot  Maaten op een ander Mannetje genoomen , dat zeven maanden oud was by voegen , in dit begonnen de Hoornen als Wratjes uït te koomen., De Lengte van het Dier van dé Neus tot de  i ii 3 De lengte van het Hoofd tot de Lip. - - 079 . . van de Ooren- - - - o 4 3^ ■' ■ ■ van de Voorpooten van de Schouders tot den Grond. - - --^*-12 6 - van de Agterpooten van den draager tot den Grond. - - - ... i 8. 6 ■ — - van den Staart. - - ' - - 046 O N T L E E D i N G. 