Verhandeling over het ijzeroxyde-hydraat, als tegengift van het rottekruid of arsenigzuur
Wil men echter tot eene ondubbelzinnige uitkomst gera- ken, dan moeten de proefnemingen met eene groote naauw- keurigheid en omzigtigheid in het werk gesteld worden, waarom het ons van gewigt schijnt, die handelwijze eenig- zins naauwkeuriger te verklaren, welke wij bij onze proef- nemingen gevolgd hebben. 1. Over de verschillende wijzen om de icerkzaamheid der tegengiften door proeven op dieren te onderzoeken. I Het hoofddoel der hiertoe beboerende proefnemin- gen is, het vergift en het tegengift zoo lang en nog langer met de wanden van maag en darmkanaal in aanraking te laten, als het vergift op zich zelf vereischt, ter uitoefening van zijne doodelijke werkingen. Honden en katten, die men gewoonlijk tot zulke proefnemingen kiest, zijn, zoo als alle vleesch etende dieren in het algemeen, zeer tot braken geneigd. Ofschoon, ondanks de overvloedigste dusdanige ontlastingen, de dood niet zelden volgt; zoo brengt echter de omstandigheid, dat daardoor aan d® 27 grootste, zoo niet aiin de geheele hoeveelheid van het vergift de werking op maag en darmkanaal wordt ont- nomen , de grootste onzekerheid in de uitkomsten der proefneming te weeg. Spvögel'*) die reeds in het jaar 1753 eene reeks van uitmuntende proefnemingen met dieren in het werk stelde , trachtte dezen hinderpaal daar- door uit den weg te ruimen, dat hij de dieren den mond toebond. Deze handelwijze is echter daarom af te keu- ren, dewijl het, wegens de hevige aandrang tot braking, bij een gesloten mond onvermijdelijk Is, dat een ge- deelte der uit de maag, in den mond gevoerde stoffen, in de luchtpijp en de neus van het dier geraakt. 3Ia- gendie *}•), Orfila §) en anderen onderhonden daarom bij honden den slokdarm, nadat deze dieren het vergift en tegengift, te voren vrijwillig hadden IngesHkt, of nadat hetzelve in hunne magen door middel eener injectie- spuit was ingebragt. Van onderscheidene kanten is tegen deze wijze aangevoerd, dat zij, deels wegens de moeije- lijkheld der bew erking, deels wegens de daarmede verbon- dene krachtige aantasting in de dierlijke huishouding, geene zekere uitkomst konde opleveren. De eerste te- genwerping is intusschen zeer weinig gegrond, daar eene dergelijke bew erking, bijna niet moeijelijker is, als de niet zoo zeldzaambij menschen met het gelukkigste gevolg in het werk gestelde Oesophagotomie, om vreemde ligchamen uit den slokdarm te verwyderen. Alleen om zich zeker- Dissertat, Inaug^. meel. sistens experinienta circa varia veiieua in vivis animalibus instituta Göttirä^jae. 1753. p. 5G. De Finfluence (ie Feraétiqne sur l’hoiiMrfe et les animaiix. Paris 1815. 1. 1. T. I. p. 36. ‘28 lield te verschaffen omtrent het gevolg der hewerkirig, onderhond Orfila dit kanaal aan onderscheidene honden, die geen vergift ingekregen hadden, en vond dat deze dieren, eerst 7 — 11 dagen, nadat de onderbinding was bewerkstelligd, onder teekenen van algemeene verzwak- king stierven. Wat de andere tegenwerping betreft , deze is zonder eenige beteekenis , wanneer de bewerking kunstmatig d. i. zonder belangrijke deelen , zoo als bloed- vaten en zenuwen door te snijden , of mede te ondei- binden, en in eenen genoegzaam korten tijd is volbragt. Eene dergelijke onderbinding gaat niet eens met levensge- vaar gepaard; want, indien het verband slechts zoo vast wordt aangetrokken, dat dit, in plaats van de wanden des slokdarms zoo vast mogelijk zamen te binden, alleen het kanaal sluit, en den doorgang van spijzen door het- zelve onmogelijk maakt, dan kan men hetzelve onge- veer na 48 uren wederom losmaken, en alzoo het dier in het leven behouden. Nadat men den hond door zijne helpers heeft doen binden en vasthouden, is de bewer- king, d. 1. de onderbinding, met de inbrenging van het vergift, binnen 2 — 4 minuten verrigt. Aan de binnenzgde van den miisculus sternomastoideus wordt onder aan de schildklier, een IJ — -2 duim lange Insnijding naar het borstbeen toe , aangebragt , de musculus sternohyoideus en sternothyreoideus in dezelfde rigting doorgesneden, als- dan de slokdarm met eenen band, welke aan eenen haak bevestigd is, omwikkeld, boven deze plaats eene kleine overlangsche opening in het kanaal gesneden, de in de maag te brengen stoffen, ingespoten, en eindelijk de band tot eene genoegzame vernaauwing des slokdarms toege- trokken. Wil men nog later stoffen ingeven, dan brengt 29 men een klein toegekurkt spultliiiisje, op de? door den band omvatte plaats aan. Gedurende de bewerking geeft het dier slechts weinig of geen geluid van pijn, en verliest gewoonlijk weinige droppels of hoogstens eenige eet- lepels vol bloed. , Wij komen er opregt voor uit , dat wij niet tot eene nuttelooze proefneming op dieren, al ware dezelve ook nog zoo zacht en zonder bloeding te veroorzaken, zouden kunnen overgaan; — waar het echter het welzijn en het leven van den mensch geldt , daar moet de na- tuuronderzoeker zich aan iedere hem voorkomende nood- zakelijke verrigting onderwerpen, al Is zij ook nog zoo onaangenaam. Wanneer dagelijks mijriaden van dieren gedood w orden, niet slechts om het leven der menschen te onderhonden, maar zelfs somtijds alleen om het verhe- melte van den gulzigaard te prikkelen en zijn ligchaam door overvoeding te verzwakken, Is het dan misdadig enkele dieren op te offeren, om den, hetzij door zijne eigene schuld, hetzij door die van anderen, in levensgevaar gebragten mensch, spoedige hulp te kunnen toebrengen? Of zal men liever proeven op menschen de voorkeur geven, boven die op dieren ? Herinnert het niet aan de tijden van Hero^, philm en Erasistratus , als nog in onze dagen een aan zienlijk geneesheer , in zijnen blinden ijver en tegenzin tegen ^ alle proeven op levende dieren, uitroept: „Men geve den proefnemer een paar koppen koffij, onderbinde hem dan den slokdarm, wat zal er na 22 minuten van hem worden ? ” Wij zouden het niet gewaagd hebben het gzeroxyde-hijdraat als een zeker tegengift van het acidiim arsenicosum op te geven, waren wij niet door eene 30 reeks van proeven op dieren, van de zekerheid van des- zelfs werkinÉ^, volkomen overtuigd geworden. IMen behoeft intiisschen deze bewerkinsr niet zoo O dikwijls aan te wenden, als dit wel /loor menigeen gedaan wordt, dewijl er nog twee andere, minder onaangename wegen open staan, welke wij gewoonlijk zijn ingeslagen , om tot het doel te geraken. Somtijds, namelijk, t/aven wij het vergift aan honden, en nog vóór hetzelve tveder ziitgehraaht was , het tegengift, lieten hen echter als zij daarop braakten , het uitgeivorpene , nu eens uit eigene neiging weder opeten, daneens dwongemvij hen daartoe door honger, of wij kozen tot onze proefnemingen, in plaats van deze dieren , dezulken, die gewoonlijk niet braken; hiertoe behoort zoo als reeds Hillefeld (*) met juistheid opmerkt, liet konijn of deszelfs bastaardsoort, het konijn van Angora. Dewijl de konijnen het vermogen om te braken missen , geraakte men ook niet in twijfel of eene door acidum Arsenicosum enz. veroorzaakte maag- en slokdarmontsteking misschien aan de inspanning van de maag bij het braken, moest worden toegeschreven. De op konijnen in het werk gestelde proeven misluk- ken echter altijd, hij aldien zij niet met de grootste naauw- keurigheid geschieden , waarvan de ongelukkige, in Af- deeling VI aangehaalde pogingen der Heeren Orton , Brett, en Crarner de duidelijkste bewijzen opleveren. Men kan den konijnen het opgeloste Acidum Arsenicosum door den mond ingieten, en later het tegengift op dezelfde wijze inbrengen ; doch deze dieren, die in het geheel niet gewoon zijn, vloeistoffen tot zich te nemen, slikken het in- *) Experinienta quaedam circa veaciia Göttingae 1760. p. .50. .S'. Marx Lclire von dem Giften Rd. 2, Das. 16R0. 31 gegoteiie niet dan zeer moeijelijk en langzaam door. Wan- neer me» onopgelost in water gesuspendeerd Arsenigzuur op deze wijze ingeeft, dan blijft dit, vooral wegens des- zelfs groate neiging om zich overal aan te zetten, gedeeltelijk in den mond hangen', en maakt de proefneming onzeker. Verslikt het dier zich en geraakt er iets van het vergift of tegengift in de luchtpijp, dan is bovendien de ge heele proef verijdeld. Wij kneedden het Arsenicum in den vasten staat, naauwkeurig in een stuk aardappel , en lietfen het dier dit opvreten; intusschen is men ook hierbij in het onzekere of de hoeveelheid vergift in de maag geraakt. Daarom gaven wij gewoonlijk het tot de proefneming bestemde konijn , zoo wel het vergift als het tegengift in, door middel van eene spuit, welke met eene, ongeveer 8 duim lange, iets S vormig gebogene, geelkoperen buis voorzien was. Deze buis was, aan de spuit door eene korte glazen buis met verbinding van Caoutchouc, bevestigd , opdat men den w erkelijken door- gang der zelfstandigheden konde waarnemen. Wij zouden eene buigzame buis van draad hebben verkozen, indien wij niet moesten vreezen, dat er kleine hoeveelheden Arsenicum in de tussch en ruimten der omwindingen zouden blijven, hangen. Men schuift de buis of tot in de maag, of laat dezelve slechts tot de benedenste helft des slokdarms door- dringen; in welk laatste geval de zelfstandigheid gew oon* lijk van zelf d.* i. zonder aanwending van den stamper, in- loopt, en ingeslikt wordt, dewijl het inslikken eene natuur- lijke werking van dit kanaal is. Wil men echter dusdanige inspuitingen met zekerheid bewerkstelligen, dan moeten de volgende maatregelen 32 van voorzorg, w aarvan do goede of slechte uitkomst der proefneming afhangt, in acht genomen worden ; a. Men brenge de te voren uitwendig met olie be- strekene en eenigzins verwarmde buis, met behoedzaam- heid in en lette daarop , dat dezelve niet meer in de keel, maar werkelijk in den slokdarm steekt; wanneer er bij de uitademing geene lucht meer uit de spuit stroomt, kan men het er voor houden, diep genoeg doorgedrongen te zijn. b. Bij het inbrengen van het vergift schuive men de buis eenigzins dieper in, dan bij het inbrengen van het tegengift, opdat men zeker is, dat overal waar arsenicum gekomen is, ook het tegengift reikt. c. Men brenge het dier niet te veel lucht in de maag, hetgeen daardoor gemakkebjk te vermijden is, dat men den doortogt der vloeistof door de glazen buis waarneemt. d. Men mag geene te groote massa in de maag van het dier brengen, opdat dezelve niet al te zeer worde uit- gezet, of wel geheel berst. Om dezelfde rede is het voor- deelig het dier i tot 1 dag honger te doen lijden. e. Het dier moet voorzigtig vast gehouden worden opdat hetzelve, bij eene misschien sterke inspanning des ligchaams, geene scheuring des slokdarms of het terug- glijden der buis van den spuit uit den slokdarm in de keel veroorzaakt. f. Men geve aan de in te spuiten massa ongeveer de temperatuur des ligchaams. Deze maatregelen van voorzorg boden zich deels aan onze eigene overweging aan, deels deden de navolgende proefnemingen ons dezelve opmerken. 33 Proef II. Een konijn, hetwelk zeer veel gegeten had, kreeg des namiddags ten 4^ uur, 1 grein onopge- lost Acidum Arsenicosum, en na een uur eene hoeveelheid tegengift, die met 15 gr. ijzeroxyde overeenkomt. Spoe- dig na de proefneming begon hetzelve zeer aftevallen, en stierf des nachts ten 11 ure onder krampen. De lijkopening toonde aan, dat de maag bovenmate volge- propt, de slokdarm geborsten, en eene aanmerkelijke hoeveelheid tegengift in het mediastlnum geëxtrava- seerd was; noch de maag, noch het hart, noch de gesteldheid van het bloed droegen kenmerken van eene Arsenicum - vergiftiging. Proef lil. Een konijn kreeg ten 5i ure i gr. op- gelost Acidum Arsenicosum en na een half uur eene hoeveelheid tegengift, welke met 10 gr. ijzeroxyde over- eenkomt; na een uur kreeg hetzelve nog eene halve hoe- veelheid van het tegengift, maakte daarbij echter eene sterke rukkende beweging, waarop het na eenige minu- ten stierf. Bij de lijkopening vertoonde zich de maag zeer volgepropt, de slokdarm door de buis van de spuit doorboord , en het tegengift in de borstholte geëx- travaseerd. Proef IV. Wij gaven aan een konijn een grein tot poeder gebragt Acidum ikrsenicosum en spoedig daarna eene hoeveelheid tegengift, welke met 12 greinen oxyde overeenkomt. Toen het laatste bijna geheel was inge- slikt maakte het dier eene hevige stuiptrekkende achter- waartsche beweging, zoodat het einde van de spuitbuis daarna boven in den bek gelegen was; het overige ge- deelte werd nu ook wel ingeslikt, maar het dier begon te reutelen, en boog den kop naar boven, tegen de nek 3 34 aan; overigens vertoonde het twee dagen daarna geene merkbare teekenen van ongesteldheid, at ook een weinig van een aardap})el. De iirine-ontlasting was vrij over- vloedig, die van drekstotfen echter had in het geheel niet plaats; het reutelen nam weder toe, de ademhaling werd zeer moeijelijk en de kop nog hooger opgetrokken. We- gens de verstopping kreeg het dier een clijsma van water, doch zonder gevolg; wegens de moeijelijkheid in het adem- halen \^erd eene aderlating aan het oor beproefd, doch er kwam geen bloed; op een clijsma van zeep, hetwelk ’s namiddags van den derden dag werd geappliceerd, volgde eene geringe ontlasting van drekstotfen. Op het einde van den derden dag stierf het dier met kenteeke- nen van stlkklng. — ■ De omstandigheid, dat oude konij- nen, die ^ gr. Acldum Arsenicosum zonder tegengift hebben ingekregen, binnen 12 — 15 uren sterven ; verder, dat bij de lijkopening, de maag en het darmkanaal, in eenen geheel gezon- den staat, zonder vlakken en derg. bevonden werden; voorts, dat het hart niet de minste kenteekenen droeg van eene plaats geluid hebbende vergiftiging, en dat de longen daar- entegen geheel ontstoken, donkerzwart en ineengevallen wa- ren, terwijl er zich tevens sporen van ijzeroxyde-hydraat In de luchtpijp vertoonden, — • zijn zoo vele bewijzen dat het dier aan een ander toeval, namelijk aan eene longontste- king, veroorzaakt door het gedeelte tegengift, hetw elk in de luchtpijp en de longen was geraakt, gestorven was. Opdat wij een, zoo zeker mogelijk resultaat over de feilbaarheid of onfeilbaarheid van het ijzeroxyde-hydraat mogten erlangen, meenden wij alle de boven opgegevene wijzen van behandeling, echter met uitzondering van die van Sprögel, te moeten volgen. 35 2. Ten einde met goed gevolg proefnemingen over de iverking van het tegengift bij Arsenicum- vergiftigin- gen, op dieren in het werk te stellen, is het noodig, dat men de hoeveelheid vergift kent, tvelke den dood der tot de proefneming gebezigde diersoorten, binnen eenen bepaalden tijd onvermijdelijk veroorzaakt. Het is niet bekend welke de kleinste hoeveelheid Acidum Arsenicosum is, die den mensch doodt. Hoewel zonder eenige, door ondervinding gewaarborgde zeker- heid, hebben velen 4 greinen, als die hoeveelheid aange- wezen, welke bij den mensch binnen 24 uren den dood ten gevolge heeft; 1 — ^2 greinen zouden binnen acht m dagen dooden. Men kent slechts zeer zelden de door menschen gebruikte hoeveelheid vergift. Een kind van 4jaren, hetwelk misschien \\ gr. opgelost Aci(jum Arse- nicosum ingenomen had, stierf binnen 6 uren *). 30 gr. Arsenicum in den vasten staat, doodden eenen volwas- senen, 6 dagen na het gebruik j-). Daarentegen gaan sommige gevallen, in welke menschen, zelfs van groote hoeveelheden x^rsenigzuur niet stierven , bijna alle geloof te boven. Lentilhts§) verhaalt dat 3 — A gr. wit Arse- nicum, hetwelk tot poeder gebragt en in een glas met stroomend water getrokken was, door den lijder na on- geveer 12 uren vastens in eens uitgedronken, in Göjj- pingen, aan vele menschen een zeker hulpmiddel tegen Falirenliorst in Eust. Ma^jazin für die gesammte Heilkunde Bd. 20. 1825. p. 492. M. B. Yalentini, Corpus juris medico-legale, Frankfort a/M 1722 fol. 1. 3 c. 24. <5) Ephernerides natur. cur, Dec. It. Aam. .3. Obs. 46, 3G tussehenpoozende koortsen had opgeleverd. Ongeveer een kwartier imrs na het gebruik van dit middel, dronk de lijder ~ maat laaiiw water, hetwelk met een weinig boter en een eijerdojer vermengd was, en moest zich dan nog eenige uren van alle spijs onthouden. Daarop zoude eene hevige angst en een zeer sterk zweeten ge- volgd, en de zieke volkomen genezen zijn. — ■ Een nog meer in het oog loopend voorbeeld van deze soort, het- welk ongeloofelijk zoude zijn, Indien hetzelve niet van een zeer geloofwaardig geneesheer alkomstig was, is het volgende : Stark*) gaf aan eene vrouw, welke aan kanker in de borst leed, 14 dagen lang ’s morgens en ’s avonds een eetlepel vol eener oplossing van 3 gr. Acid. Arsenicosum in 8 onc. water. Hierop liet hij in dezelfde hoeveelheid wa- ter 6 gr. Arsenicum oplossen, daarvan driemaal daags een eetlepel vol gebruiken, zonder dat de lijderes het minste nadeelig gevolg van het vergift bespeurde. Hij ging zoo ver, dat hij 20 gr. Arsenicum in 8 onc. water 4 maal daags tot een eetlepel vol, alzoo, de eetlepel op J onc. gere- kend, 5 gr. Arsenicum daags Het gebruiken. Ook deze vrouw ontwaarde noch hitte, noch walging, noch braking, noch doorloop, noch kolijk, en eerst nadat gedurende 14 dagen het middel op deze wijze gebruikt was, verscheen er eene zeer zoete smaak, die binnen eenige weken zoo toenam, dat de lijderes geen plantaardig, geen dierlijk voedsel, geen brood, geene koffij, geen bier, ja zelfs niet eens gewoon water konde gebruiken, omdat doorbet eten de zoete smaak onverdragelijk vermeerderd werd. Er had geene speekselvloed -plaats; de kwaal was zeer *) J. Sulzer. Diss de aiseiiici usu medico. Jenn 179G. p. 57. I 37 verergerd. Nu werd het Arsenicum ook uitwendig in eenen zeer geconcentreerden vorm, gedurende zestien weken aangewend, waarop uittering en eene slepende koorts volgde. Op aanhoudend verlangen der lijderes, besloot Stark naderhand tot dé afzetting van de borst, waarna de zieke na | jaars stierf. Alzoo had de lijderes gedurende de eerste 14 dagen 3 greinen, binnen de vol- gende 6 dagen 6 greinen en binnen de daarop volgende 14 dagen, 70 greinen, alzoo in 34 dagen 79 greinen Arsenicum zonder nadeel voor haar leven , gebruikt, waarbij zich echter de vraag voor doet: heeft de zieke het geneesmiddel niet grootendeels weggeworpen? Ware dit niet het geval, hetgeen men uit de ziektegeschiede- nis wel karV opmaken, dan pleit dit verschijnsel daar- voor, dat of de zieke zich aan het Arsenicum gewend heeft, of dat, zoo als bij vele andere middelen, b. v. bij het Opium, zoo ook bij het Arsenicum, sommige inwendige ziekelijke toestanden, het vermogen bezitten om de w erking zeer te verzachten. Aolgens de proefnemingen van iJrfila *) volgde de dood bij honden, in wier cel wijsweefsel 2 — -4 greinen Arsenigzuur waren ingebragt, binnen 5 — 15 uren. Men beweert nu wel dat het vergift spoediger en hevi- ger werkt van uit het celwijsw eefsel, dan van uit de maag ; desniettegenstaande meenden wij echter, dat 4 — -IS gr. in de maag gebragt, voldoende zijn om met zekerheid proeven, voornamelijk op jonge en kleine honden, in het werk te stellen, vooral, daar volgens de waarneming van Renault •\) een groote hond, nadat denzelven 1 grein *) 1. 1. Bd. 1. p. 379. 1. 1. p. 62 (yid. Ciirislison, treatiiie oa polsoas. Edinbvir|j. 1829 p. 212). 38 opgelost Arsenicum in de maag gebragt was , binnen 4 uren stierf. Renault deed zijne proeven, toen hij het sulphiiretum potassii als tegengift aanwendde, slechts met 2 — 4 gr., en Orfila, ten einde de werking van de, door Rertrand als tegengift tegen het Arsenicum aange- prezene kool te beproeven, met niet meer dan 6 — ^9 greinen. Bij konijnen daarentegen, wier gevoeligheid voor het vergift ons niet bekend was, bepaalden wij door on- derscheidene proeven, de hoeveelheid, welke tot het spoedig dooden van dezelve gevorderd werd. Wij von- den dat i grein, hetzij opgelost, hetzij tot poeder ge- bragt Arsenicum, bij zeer oude zoowel als bij halfjarige konijnen, en als hunne maag met spijs gevuld was, en als deze dieren langen tijd gevast hadden, den dood bin- nen 6 — 1 uren te weeg bragt; dat zeer oude met eene volle maag, i gr. zonder schade voor hun leven konden gebruiken, en dat eindelijk deze laatsten, wanneer men hen na verloop van ongeveer acht dagen , J grein onder het celwijsweefsel inbragt, na tien dagen aan eene chro- nische Arsenicum- vergiftiging stierven. Proef 5. Een oud konijn kreeg den 8 Maart des namiddags ten 3 ure 3 greinen Acidum Arsenicosum in 3 drachmen water opgelost. Het dier hield zich zeer rustig In eenen hoek, had bij afwisseling eene verwijdde en vernaauwde oogappel, ontlastte eenige vloeibare drek- stoffen en veel urine; ten 7 ure viel hetzelve om, en stierf na eenige uren onder hevige stuiptrekkingen, waarbij het een schreeuwend geluid maakte. — Bij de lijkope- ning vertoonden zich in de maag overblijfsels van voedsel, in den dunnen darm slijm, in den dikken darm slijmach- 39 tige drekstoffen. De inwendige maag- oppervlakte ver- toonde vele groote roode vlakken, de regter hartkamer was door bloed opgezwollen, en de linker was met eenige roode vlakken bezet Het bloed was wel in het hart, maar niet in de vaten gecoaguleerd. De verzamelde in- houd van maag en darmen gaf bij eene scheikundige ont- leding, nog veel Acidum Arsenicosum. Proef F/. Een oud, sterk konijn, hetwelk te voren gegeten had, kreeg den 14 Maart, des namiddags ten drie ure, i grein opgelost Acidum Arsenicosum. Gedu- rende den nacht ontlastte hetzelve vele breiachtige drek- stolTen en veel urine. Den volgenden morgen was het zeer afgemat, en konde zich op het laatst niet meer regt ophouden, kreeg eene verwijdde, even als bew asemd staal donkerblaauw gekleurde oogappel, en stierf ten 10 ure onder zachte stuiptrekkingen. De lijkopening vertoonde eene naar evenredigheid sterk gespannene spiervezel, ook was het hart sterk gespannen en zamengetrokken; het bloed in het hart was teerachtig geronnen, in de groote vaten vloeibaar; de longen eenigzins rood, in de longpijpjes (bronchiae) bevond zich eene bloedige, schui- mende massa. De maag was met chijm (ongeveer een eetlepel vol) voorzien, en derzelver inwendige huid, tot op eenige plaatsen van den pijlorus geheel donkerrood. Het darmkanaal vertoonde slechts op weinige plaatsen eene dergelijke maar llgtere roode kleur, was met veel lucht, de blinde darm met vele vloeibare drekstoffen ge- vuld, de endeldarm geheel ledig. De zeer zamengetrok- kenepisblaas, bevatte eene kleine hoeveelheid zeer dikke urine, ook de linker hartkamer vertoonde eenige roode vlakken. 40 Proef VU. Den 15 Maart des namiddags ten 4 ure, kreeg een jong konijn J- grein vast Arsenicum in 3 draclimen water gesuspendeerd. Tot 8 ure bemerkte men aan hetzelve naaiiwelijks eenige verandering; om- trent dezen tijd kreeg het eene verwijdde oogappel, eene hevige aanhoudende diarrhoe, welke zich nu en dan met veel urineren tot des morgens ten 4 ure herhaalde, waarop dan, onder zachte krampen, de dood volgde. — • Bij de lijkopening vonden wij de maag ten deele met een zeer drooge voedselmassa gevuld; de roode vlakken ontbraken echter in dezelve; de blinde darm bevatte overblijfsels van voedsel en veel lucht; de endeldarm was geheel ledig, de vaten van het darmkanaal met bloed overvuld; het hart was slap; de regter hartkamer bevatte zeer veel teerachtig gecoaguleerd bloed; in de linker vertoonden zich enkele kleine roode vlakken ; het liquor pericardii had het aanzien eenor half gecoaguleerde geleiachtige massa; de nieren waren sterk met bloed overvuld; de pishlaas zoo sterk krampachtig zamengetrokken, dat hare holligheid geheel verdwenen en geen droppel urine in de- zelve voorhanden was. Proef VJII. Den 28 Maart des namiddags ten 5^ ure gaven wij aan een oud konijn 1 grein onopgelost, in water gesuspendeerd Arsenicum; ten 12 ure des nachts kreeg het dier krampen en stierf. De lijkopening gaf de- zelfde uitkomsten als de vorige proef, met dit onderscheid dat ook de maag met vlakken bezet en de pishlaas iets minder zamengetrokken was. Proef IX. Een zeer oud konijn kreeg In een aard- appei tot poeder gebragt Arsenicum, maar be- speurde daarvan niet het minste nadeel. 41 Proef X. Een even ond konijsi kreeg den 26 Maart ten 6j ure ^ grein onopgelost Acidiim Aisenicosnm; liet dier at eenige uren daarna een weinig kool en ontlastte alleen iets meer urine en drekstolTen. Proef XL Aan hetzelfde konijn werd den 3 April ^ grein tot poeder geh, ragt Arsenicum in het cehvijsweef- sel van den rug ingebragt. Gedurende de eerste dagen vertoonde hetzelve weinig verandering , hield echter van den ö'lt'n dag af langzamerhand op met eten, kreeg den 7<1en uitslag in den nek, welke spoedig in verettering overging ; daarop zweerden de oogen digt , mond en neus werden met zweren bezet, het haar werd ruig en viel uit; het dier vermagerde en stierf den 13 aan een alge- meen verlies van krachten. Bij de lijkopening was de wond op den rug gesloten, zonder werkelijk een likteeken te hebben gemaakt, in en onder dezelve was geen spoor van Arsenicum te ontdekken , de huid was op deze plaats, over eene uitgestrektheid ter grootte van een gulden zeer verhard, bijna kraakbeenachtig, aan oud spekzwoord ge- lijk, en rood; de onder deze plaats gelegene spier was op deszelfs bovenste oppervlakte sterk ontstoken. De longen waren gezond, het hart zeer sterk zamengetrokken, des- zelfs wmnden inwendig zwak rood, echter zonder dulde- delijke vlakken. Het bloed in het hart en in de groote vaten , maar niet in de kleine, gecoaguleerd. Maag en darmkanaal waren zeer sterk zamengetrokken, doch be- vatteden nog eene kleine hoeveelheid overblijfsels van voedsel. Het slijmvlies van de maag was op eenige plaatsen rood en met kleine, geheel zwarte rooQes bezet; de overgang in den pijlorus was uitwendig ook gelieel rood, (Ie huid van de mondlioUe sterk ontstoken, de pls- Idaas met eenige urine gevuld. Ten einde eene volkomen zekere uitkomst te ver- krijgen, deden wij onze proeven op konijnen, in de meeste gevallen met die hoeveelheid Arsenicum, welke, volgens onze ondervinding, bij ouden zoowel als bij jongen, bij verzadigden zoowel als bij nüchteren, hoogstens binnen 17 uren, den dood onvermijdelijk veroorzaakte, doch kozen ook tot de beslissendste proeven, konijnen die niet meer dan | jaar oud waren, en die 12 — -24 uren te voren gevast hadden. Wij deden onze proefnemingen dus niet met buitengewoon groote hoeveelheden, opdat de maag niet te zeer uitgezet of wel, ten gevolge der proefneming ontstoken zoude worden. 3. liet tegengift kan op zich zelf zonder nadeel in groote giften genomen en derhalve zonder bedenking, als een ivezenlijk tegengift aangewend worden. Iedere zelfstandigheid welke als tegengift tegen een ingenomen vergift zal worden toegediend, moet in eene genoegzame hoeveelheid, zonder merkbaar nadeel, in het dierlijk ligchaam gebragt kunnen worden. Dit de eerste Afdeeling blijkt, dat geen der tot nu toe aangeprezene tegengiften tegen Arsenigzuur, aan dit vereischte voldoet. Het ijzer is dat metaal, hetwelk bijna in de geheele bewerktuigde en onbewerktuigde natuur verspreid, alzoo ook aan het dierlijk Organismus weinig vreemd, integen- deel met hetzelve zeer verwant is, en zonder eenig na- deel, in verreweg veel grootere giften als een der andere 43 metalen, in hetzelve kan worden gebragt. Deszelfs heilzame werking bij tallooze ziekten van het Organismus is be kend. Men weet wel is waar ook, dat hetzelve, in bo- venmatig groote giften genomen , tot de krachtig w erkende middelen behoort, en alsdan, vooral bij volbloedige en tot beroerte overhellende personen de grootste nadoelen kan veroorzaken. De werking hangt echter geheel en al af van het verschil der bereidingen, die men in het lig- chaam brengt, daar men aanmerkelijke en wezenlijk na- deelige gevolgen, alleen te vreezen heeft van de zeer oplosbare, ligt verteerbare, en door opslorping gemak- kelijk in het Inwendige des llgchaams overgaande be- reidingen, niet van het tegen Arsenicum- vergiftiging als tegengift w erkende ijzeroxyde - hydraat. Het oxyde - hydraat is de vastste der bekende ijzerverbindingen; het water is niet in staat daarvan slechts een spoor op te lossen. Dien ten gevolge biedt hetzelve ook grooten w^eêr- stand aan de oplossende werking van het maag->en darm- vocht, en moet, ingeval daarvan Iets opgelost en ge- absorbeerd zal worden, zonder twijfel zeer lang in het ilgchaam verblijven. Op de maag werkt hetzelve eigen- lijk alleen als zamentrekkend middel, weshalve de eenige nadeelige invloed, welke hetzelve kan uitoefenen, ten hoogste daarin bestaat, drukking der maag te veroor- zaken. Dit zal echter, indien het al gebeurt, bij hetzelve, als tegengift tegen Arsenicum -vergiftiging niet in aan- merking komen. Eenige droppels Ammonia, welke, wanneer de vergiftiging door onopgelost Acidum Arsenicosum ver- oorzaakt is, en in elk ander geval, tot eene zwakke alcalische reactie, bij het ijzeroxyde -hydraat gevoegd moeten wor- den, — > zijn voldoende om zelfs ook dit geringe nadeel. Iietwelk ini.sseltlen deszelfs invloed uitoefent, tegen te gaan. ^V'ij zelven gebruikten, tot proefneming, eene niet onbeduidende boeveelbeid van het tegengift, zonder daar- van het minste nadeel te ontwaren, en deden de volgende proef op een konijn : Proef Xll. Een konijr» werd zooveel tegengift In- gegeven, als ter neutralisatie van 2 greinen Arsenicum gevorderd werd ; het dier bespeurde daarvan niet het minste nadeel , at aanstonds na de gift met graagte en paarde den volgenden dag met het konijn van Proef XXVIU. 4. De teerïdvg van het tegengift berust ook in het dierlijk ligchaam, op deszelfs scheikundige verbinding met het Arsenigzuur , tot Arsenigiuur- ijzeroxyde. Na het gezegde in de tweede Afdeeling over de scheikundige verhouding van deze zelfstandigheden tot elkander, was het niet te betwijfelen of de werking in het ligchaam, op dezelfde gronden berustte; om echter geheel zeker te zijn, werd eene opzettelijke proefneming in het werk gesteld. Proef XIII. Een konijn kreeg li grein Acidum Arsenicosum in Ij drachmen water opgelost, en terstond daarop de vereischte hoeveelheid tegengift. Na 5 minu- ten werd het dier gedood; het tegengift had zich wel gedeeltelijk met de, In de maag aanwezige stoffen vermengd, grootendeels echter had hetzelve zich als eene dunne laag tusschen den maagwand en de stoffen die daarin voorhanden >varen, aangezet. De maag-inhoud werd , nog warm zijnde, 45 met gedestilleerd water verdund; de doorgezegene vloei- stof was kleurloos en zeer weinig troebel, reageerde zeer zwak zuur en vertoonde, met een stroom gezwaveld- waterstof-gas behandeld, eenenaauwelijks te erkennen geele nuance, welke volgens eene tegenproef ligter van kleur was, dan de geele kleursverandering bij eene honderd-twintig- duizendvoudige verdunning van het Acldiim Arsenicosum en waarvan het onzeker bleef of dezelve ontstaan was door de werking van dierlijke stoffen op het gezwaveld- w aterstof-gas , — ■ of van het Arsenicum, dewjjl zich na verscheidene dagen geene vlokken afzonderden. W egens de , op scheikundige gronden berustende werking van het tegengift op het vergift , moet het eerste, indien hetzelve genoegzaam zeker werken zal a. ten minste in zulk eene hoeveelheid toegediend worden, als ter neutralisatie van het gebruikte Arsenig- zuur gevorderd wordt. Proef XIV. Wij gaven aan een oud konijn 3 grei- nen in water opgelost Arsenigzuur, en na 5 minuten zoo- veel van het tegengift als ter neutralisatie van grein Acidum x\rsenicosum gevorderd w erd. Het dier gaf aan- vankelijk geene teekenen van onpasselijkheid; hetzelve zat rustig op eene plaats in den kool, ontlastte veel drekstoffen en urine, doch verviel na verloop van 5 uren in hevige stuiptrekkingen, waarbij hetzelve een doordringend geluid gaf; een uur daarna volgde de dood. Bij de lijkopening vonden wij alle kenteekenen van plaats gehad hebbende Arsenicum -vergiftiging; de uit de maag en het darmkanaal verzamelde Inhoud van voedsel en drekstoffen, leverde bij het scheikundig onderzoek Arse- senicum op. Uit deze proef volgt nog, dat grein 46 Arsenigziiiir bij een konijn binnen 6 uren den dood kan veroorzaken. b. Naar omstandigheden, — d. i. wanneer er in de maag en het darmkanaal zelfstandigheden mogten voor- i komen, die eene nadere verwantschap tot het tegengift hebben, als het Arsenlgzuur , namelijk looistof, zoo als na het gebruik van groene thee, van onrijpe vruchten, van onderscheidene zamentrekkende geneesmiddelen, eiken-, wilgen- en dergelijke basten, catechu enz. of ook gezwaveld-waterstof-gas, na het gebruik van eijeren, — ' moet het tegengift in twee- of meervoudige hoeveel- heid toegediend worden. Proef XV. Een oud konijn, hetwelk voor de proef- neming grootendeels slechts drooge bladen en boombas- ten gegeten had, kreeg de, reeds buiten het ligchaam vermengde, massa van i grein opgelost Arsenigzuur en de overeenkomende hoeveelheid tegengift. Hetzelve* at, hoe- wel slechts weinig, denzelfden namiddag, in den nacht en den volgenden morgen, scheen eenigzins treurig en stierf, met een schreeuwend geluid , na dagen. Bij de lijkopening vonden wij de maag, en bepaaldelijk de regter helft van dezelve, op onderscheidene plaatsen bezet met rozenroode, donkerroode, geelachtig roode, groote en kleine ontstekings- en verzweringsvlakken : het slijmvlies, vooral In de regter helft der maag had zich gedeeltelijk van het daarover liggend spiervlies afgezon- derd, — tusschen de beide vliezen had zich eene gelei- achtige massa uitgestort. Ook bevonden zich roode vlakken op het wormwijze aanhangsel. Maag en darm- kanaal waren met uitzondering van den geheel ledigen endeldarm, met overblijfsels van voedsel opgevuld, die 47 vooral in den dunnen darm , een geheel zwart , inktachtig aanzien hadden , en waarin men met het vergrootglas kleine, onverteerde, donkerblaauw - zwarte hoiiivezeltjes konde erkennen. In de regter hartkamer vertoonden zich op de mutsvormige kleppen eenige kleine roode vlakken, terwijl in de linker niets dergelijks gevonden werd. De pisblaas bevatte ongeveer I onc, met eenig bloed ver- mengde urine. De nieren waren ontstoken. De zwart- blaauwe kleur in den inhoud van den dunnen darm, ontr stond, voor zoo veiTe men uit het uitwendig aanzien en de weinige proeven, welke de geringe hoeveelheid toe- liet, besluiten konde, door Galias of Tannas deutoxydi ferri. Op papier uitgestreken zijnde, gaf de massa eene blaauw- zwarte (inkt-) vlek; door zuren werd zij reeds in de koude ■4 ontkleurd, door salpeterzuur het moeijelijkst, doorzeezout- zuur het gemakkelijkst. Door ilmmonia werd de kleurstof benevens de slijm opgelost en verkreeg daardoor eene blaauwachtig- zwarte kleur; de verhouding van potasch was even zoo. Met Cijanuretum ferroso- potassicum over- goten en eenigzins verwarmd, werd de zwarte massa blaauwachtig gekleurd. 5. De uit de verbinding van het vergift met het te- gengift gevormde zelfstandigheid , d. i. het Arsenigzure ijzeroxyde, is voor het dierlijk ligchaam slechts weinig of niet schadelijk. Wij hebben reeds op eene vroegere plaats gelegen- heid gehad op te merken, dat de zekerheid, welke wij over de onoplosbaarheid eener verbinding, welke vergiftige 48 stoßen bevat, door een scheikundig onderzoek verkrijgen, geenszins eene borgtogt kan opleveren voor de onschade- lijkheid van zulk eene verbinding; wij kennen de scheikun- dige verhouding der in het darmkanaal bevatte stoffen veel te w einig, om derzelver invloed vooruit te kunnen bepalen. Het scheen ons daarom noodzakelijk eenige proeven met dieren in het werk te stellen, om de werking van het Arsenigzure-ijzeroxyde buiten allen twijfel te stellen. Wat deze proefnemingen zelven aangaat, uit welke blijkt, dat het Arsenifjzure ijzeroxyde in het geheel geene, of eene hoogst onbeduidende iverhing op het dierlijk Organis- mus idloefent , verw ijzen w ij naar de vijfde Afdeeling onzer Verhandeling. OVER DE WIJZE OP WELKE HET ARSENICUM OP HET DIERLIJK LIGCHAAM WERKT. Het oude geschil over de werkingswijze van het Arsenicum, hetwelk sommigen eene heillooze, het be- werktuigde leven volstrekt nadeelige zelfstandigheid, an- deren daarentegen een versterkend, de spijsvertering vermeerderend, de assimilatie en afscheiding bevorderend 49 fle werkzaamheid van zenuwen en spieren opwekkend middel noemen, - is tot op dezen tijd nog niet beslecht. Wanneer wij echter de verschijnselen nagaan , welke het Arsenicum bij de bewerktuigde wezens te weeg brengt; en die volgens de menigvuldige , vooral door Sprögel Jäger , Brodle ^), Campbell "*), Smith ^), Orfila en door ons op dieren in het werk gestelde proefnemingen, alsmede volgens de beste waarnemingen op menschen, hoofdzakelijk de volgende zijn, — • dan worden wij eenigzins in staat gesteld om over de wer- kingswijze van dit vergift’ een oordeel te vellen , het- welk de waarheid ten minste nabij komt. I. Het arsenigzimr kan alleen in den opgelosten en dampvormigen staat zijne werking uitoefenen. Het- zelve moet dus overal des te spoediger en meer in- dringend werken, hoe meer hetzelve zich, in den op- gelosten staat bevindt, vóór het in het ligchaam komt; om dezelfde rede werkt ook het fijne poeder spoediger dan grovere stukken, dewijl het eerste aan de oplos- sende vloeistof eene, in evenredigheid grootere opper- vlakte aanbiedt, en met meerdere plaatsen, zoo niet met de geheele inw endige oppervlakte der maag is aanra- king komt. Poeder van Arsenlgzuur op w onden aange- Diss. sist. experimenta circa varia venena in vivis anima- libus instiluta. Gottingae 1753. Ook in Halleri disp, med, pract. t. YI. -[-] Diss. de effectibus arsenici in varios ortjanismos. Tubingae 1808. Philosophical. Transact. Io02* Dissertatie de venenis mineral. Edin. 1813. Edinb. med. and surpde iournal Bd. 27. II. p. 404. 4 50 bra^t, brengt, nooit vorgil'tigiugstoevailen te iveeg, vooniat fiot/velve geheel of gedeeltelijk is opgelost ; eene kleine liooveelheid opgelost of tot poeder gebragt Arsenigzuur is , in de maag geraakt zijnde, in staat den dood te veroorzaken i?{ eenen tijd, in welken, eene veel aan- merkelijkere hoeveelheid, die uit enkele grootere stukken bestaat, nog naauvvelijks eenige nndeelige uitwerking kan te weeg brengen. '2. Deze, anders bij eene lage temperariiur zeer inoeijelijk in wateroplosbare zelfstandigheid, lost zich zeer spoedig en gemakkelijk op in de f warme dierlijke vochten, zoodat ßrodic, wanneer hij in ‘de versehe wond van een konijn 7 greinen poeder van arsenigzuur inbragl, reeds na eenige minuten kenteekenen der werking, en na 53 minuten den dood zag volgen. Wij hebben echter nog later dan een um na het gebruik,! zoowel van het «>pgeloste als van het tot poeder gebragte vergift, bij konijnen het tegengift met het beste gevolg d. i. zon- der dat het dier zelfs het minste nadeel van de werking van bet arsenigzuur ontwaarde, aangewend. Dat overi- gens het arsenigzuur bij, eene in evenredigheid lagere temperatuur, al is het ook slechts langzaam en in ge> ringe maté, in het dierlijk Organismus, oplosbaar is, be- wijzen de ])roefnemingen door ons in het werk gesteld op kikvorschen, die wij stukken acidum arsenicosum in den endeldarm gebragt en dezen daarna onderhonden hadden. l\a tot 2 uren werden de dieren onrustig, bew ogen de buik^ en halsspieren sterk en ontlastten door braking, na 5-t) uren de stukken arseriigzuur, die uitwendig sporen eener plaats gehad hebbende oplossing ver. toonden. 51 3. Het poeder wordt in deszelfs werking aanmer- kelijk verzwakt, wanneer hetzelve in verbinding met ab- sorberende of inwikkelende zelfstandigheden b. v. mag- nesia, kool, zand, aluinaarde en dergelijke in de maag gebragt wordt, zooals uit de proefnemingen van Bertrand ten opzigte der kool blijkt. De rede hier van berust waarschijnlijk daarop, dat deze stoffen, vooral het kool- poeder, zich aan de inw endige maagwand aanzetten en daardoor de opslorpende werking der vaten verminderen; scheikundige invloed van deze zelfstandigheden op het Ar- senigzuur heeft ten minsten niet plaats, waarom zij ook niet tot de tegengiften kunnen gerekend w orden te behooren. 4. Hoewel het Arsenigziiiir een der hevigste ver- giften is, zoo moet er toch eene eenigzins noemens- waardige hoeveelheid in het ligchaam geraken , zal het- zelve zijne vergiftige werking uitoefenen. Wij zagen bij konijnen van grein geene nadeellge gevolgen, veeleer waren zij na het gebruik daarvan bijzonder levendig. Worden dergelijke zeer kleine hoeveelheden in het Organismus gebragt, dan wordt daardoor deszelfs vermogen van reactie meer opgewekt, en dan komt het Arsenigzuiir voor, als een prikkelend middel, hetwelk even als iedere, de krachten niet te bovengaande prik- kel, noodzakelijk het leven voordeelig moet zijn. 5. Zeer kleine, doch dikwijls herhaalde giften, wer- ken bijna even zoo gevaarlijk als grootere hoeveelheden in ééns toegediend; zij ondermijnen langzamerhand de gezondheid en slepen vroeger of later de verschrikkelijk ste gevolgen na zich. Juist de omstandigheid dat ons Organismus zich zeer moeijelijk aan dit vergift kan ge wennen, (wij kennen toch slechts weinige voldoende 62 voorbeelden, dat het Arsenicum bij een voortgezet gebruik, deszelfs vermogen op den mensch verloren heeft) maakt hetzelve zoo^ geducht. G. In eene genoegzame hoeveelheid aangewend , werkt hetzelve op alle bewerktuigde wezens, zoowel op planten als op dieren, als een hevig vergift Daaren- tegen zagen ook wij, even als Jcir/er, schimmelplanten groeijen op Arsenicum bevattende exCrementa. De plan- ten, welke Jäger aan de werking van het Arsenigzuur blootstelde, stierven langzamerhand, en wel dat gedeelte het eerst met hetwelk het vergift het naast in aanra- king was : bij de Mimosa hield de prikkelbaarheid op , nog eer het planten leven in dezelv e geheel ve rnietigd was. Uit zulk eene vernielende werking van het Arsenig- zuur op planten, blijkt duidelijk, dat) het noch alleen het hart, noch de maag, noch de zenuwen, noch het bloed, zijn kunnen, op welke dit vergift vernietigend werkt. 7. De werking is niet op alle dieren dezelfde. Op de vleesch - en alles vretende dieren oefent hetzelve eenen in evenredigheid meer hevigen Invloed uit, dan op die dieren, welke van plantaardig voedsel leven, mits hetzelve bij de eersten door braken niet weder is ontlast. Een tot twee greinen Arsenigzuur zijn voldoende, om een grooten hond of eene kat te dooden, terwijl men deze zelfstandigheid aan paarden 1-2 maal daags van 10-30 greinen als geneesmiddel geven kan. Greve *) deed eene waarneming op een paard, aan hetwelk gedurende 4 dagen 2 maal daags, telkens 2 drachmen van deze Arsenicum - bereiding In pillenvorm gegeven w erden’ en *) Ersch und Gruber , allgcra. Encijclop. der Wissenschaften. Tiil. p. 422. 53 hetwelk eerst den Ödeii dag aan darmontsteking stierf. Een ander paard kreeg in denzelfden tijd om den an- deren dag 2 drachmen Arsenigaiiur, ’s morgens en ’s avonds telkens de helft, zonder eenige belangrijke werking; het dier bleef daarna zoo gezond als te voren. Een derde echter hetwelk eene dergelijke hoeveelheid kreeg , stierf reeds den vierden dag. Ook runderen en schapen verdragen het arsenigziuir , in, naar evenredigheid groote hoeveelheden Deze, naar de onderscheidene diersoorten zoo verschillende werking, die bij de dieren, welke van plantaardig voedsel leven, zooveel zachter is, ontstaat gedeeltelijk daaruit, dat de laatste in het algemeen minder prikkelbaar zijn, als de vleesch- en alles vretende dieren, deels echter ook daaruit, dat de absorptie uit het darmkanaal bij de eersten langzamer plaats heeft, als bij de laatsten, dat de maag en het darmkanaal van de eersten veel meer met overblijfsels van voedsel zijn opgevuld, dat, wegens het, in het algemeen meer belangrijke afscheidings en ontlastings vermogen bij de dieren, die van plantaardig voedsel leven, het ingenomen vergift gemakkelijker, volkomener en spoediger weder uit het ligchaam verwijderd kan worden. Daarbij schijnt het ook alsof sommige die- ren, reeds op zich zelven , voor het Arsenicum veel min- der gevoelig zijn, dan anderen, zooals Jäger ook wil waargenomen hebben, dat vogels veel moeijelijker daar- door gedood kunnen worden , dan amphibiën en dat de werking op het stekelvarken slechts zeer gering zoude wezen. Ofschoon wij geen dier kennen, hetwelk in staat is dit vergift volkomen weérstand te bieden, zoo is het echter niet onwaarschijnlijk, dat sommige dieren ten opzigte der fioeveelheden van hetzelve, op gelijke 54 wijze in eene verschillende verhouding tot elkander staan, als men met betrekking tot de hoedmiiff hed en van som- mige vergüten hij andere dieren, eene verschillende ver houding waarneemt, daar b. v. de voor de koe zeer ver- giftige CicLita, de geiten tot voedsel verstrekt, de aconi- tiim deze laatsten doodt, voor de paarden daarentegen onschadehjk is. 