VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
;, Om nu nog ook iet byaonders van het zelve te melden g i» het CCI Vertoog aangaande de Spysverteering, wo aangemerkt: dat de Geneesheeren in vroeger tyd niet eens waren , of de Maag dit groote werk verrigtte door het wryven der fpyzeu,,dan of de fappen, welken ze in zich onthoudt, een foort van ontbinding te wege brägten, De Heer DE REAUMUR was de eerfte die dit door proeven in | j dieren: onderzogt , en bevondt, dat, dieren die een vleefchige dikke maag hebben, gelyk Hoenders, Dwven enz. verteeren door het iagenomene klein te wrye vens hy vondt zelfs glazen pypjes in de maag van zoda» aige dieren, voor het grootíle gedeelte, yan een gefpour Wén „ als of het door een beitel gedaan ware. Gerstkorrels in een laoden pyp, zo dik dar de maag dezelye niet kon g piat A Zoë 0007 DÈ ARTZ, plat drukken , door Zen keel gebragt van gen Kalkoen , werden na vierentwintig uuren, door de vogtigheid det 4naage wat uitgedyt , maar geenzins verteerd gevonden. Deeze en meer dergelyke proeven deeden gemelden Heer befluiter", dat de Verteering in zodanige maagen door wry*. ving geíchiedt , en het maagfap in dezelven alleen dient om de fpyzen onder de vermaaling te bevogtigen en te ver- dunnen. De proeven van den Heef DE REAUMUR op dies ren met vliezige maagen , welken van een ftrydige uitkomst waren , ook aangehaald hebbónde , maakt onze Schryver dit befluits ,, Uit alle deze Proeven blykt buiten tegenfprásk , dat iedere Maag op haare eigene wyze verteert; dat de -Verteering by Dieren met vleefchige Maagen, voornaam- lyk door de wryvende kragt der Vleesch- vezelen, dog by Dieren , welker Maag vliezig is, meer door een byzonder ontbindend Sap volbragt wordt; dat dit Maagfap by vers 4cheidene Dieren alleen zekere foorten van Spyzen .ont- bindt, en de andere onveranderd laat; en dat de neiging dezer Dieren tot het kiezen van hun voedzel, naar de Ontbindende kragt van hun Maagfap , zonder hun weeteh, ingerigt is; dat dit-Maagfap by °t eene Dier regt tegenftry« ‘dige Spyzen verteert met die van 't andere Dier; en ei- -delyk , dat het by zommige , waar onder de Menfchen ook zyn, byna alle foorten van Spyzen, hoe ftrydig ook met. malkanderen, even goed verteert en ontbindt".: : Iu het CCX Vertoog vindt men iet aangaande de naauwe Stropjes, waar van het volgend verhaal bygebragt wordt. s, Doctor zeTZEL in Zweden zag voor omtrent negen jaa- zen een Student, welke by warm wêer-gekegeld had , waar onder hem het Bloed uit Neus en Mond fprong, en hy plotfelyk zonder.gevoel en beweeging onder 't fpreeken Bederviel. Men droeg hem in eene Kamer, en haalde "er den Doctor by. Deze vondt het Aangezigt van den Lyder zwart , met uitpuilende Oogen „en hangende Lippen. Voor "t overige was "er geen gevoel nog beweeging , geen ge: Ínork en geen merklyke Polsflag aan hem te befpeuren. Deze gedaante van een verwurgden deed den Geneesheer gedagten krygen wegens het ftropje, "t welk hy nauwlyks had baten losmaaken, of de Zieke tiet lugt uitgaan, en. haalde op nieuw een weinig adem, fpreekende on de woorden verder uit , waar in hy was blyven fteeken. Hy kreeg zyn gevoel en gezigt weder, begon ook weder met moeite adem te haalen, wordende tevens de Polsílag merkelyker, Na herhaalde Aderlaatingen en andere mid- sd ` ` Qe OF GENEESHEER, - . 209 delen kwam hy eindelyk geheel weder by, en was na drie dagen herfteld ”. Hier uit wordt dit gevolg getrokken 3 Uit deze gebeurtenis blykt , hoe gevaarlyk het voor Bloedryke Menfchen zy, 's morgens, als zy zig nog niet . verhit hebben de ftropgesp te vast toetehaalen. Want al heeft iemant 'er dan nog in 't minst geen ongemak van „zo zal hy er evenwel naderhand vreeslyk door gekneld en half gewurgd worden , zodra de hitte der Zonne, verwar- mende Drank of fterke beweeging -zyne Aders en Spieren doet opzwellen ". a * Dierkundig Mengelwerk , in bet Latyn befcbreeven door p. s. PALLAS, Vertaald en met Aanmerkingen voorzien, door P. BODDAERT. IlI Stuk, bevattende de Zeerupfen. Te Utr, by A. van Paddenburg en J. van Schoonhoven , 1769. Gr. Quarto 35 Mag, — It Werk 18 reeds door voorgaande Stukken, en ook uit onze Vaderl. Letteroefeningen (*) den Lief bebbe- ren bekend. Voor af gaan hier eenige algemeene aanmer- kingen over de Zeerupfen, waar in aangeweezen wordt, dat nog maar zeer weinigen der zagtfchaalige Dieren , die de zee bewoonen, bekend zyn; dat het moeilyk ís dezele ven tot geflachten en foorten te brengen; dat de vergely- king van de foorten der Zeerupfen , hier befchreeven , ech- ter zal konnen: ftrekken om het kenmerk des geflachts res delyk vast te kunnen ftaaven. ‚> Alle de Zeerupfen ” , zegt de Schryver; gelyk byna alle de geflachten der Zagtfchaalige , hebben een lang Lige chaam , dat met dwarsfche infnydingen verdeeld is , en dus gelyk dat der gekorvene Dieren. De gedaante van het Ligchaam is vierkantig , aan beide eindens ftomp , naar agter naauwer, en daar is eene kleine opening, die voor aars diend, in het voorfte einde komt de mond voor, als tene zeer losfe gerimpelde opening, die in eene zakje uit- loopt, dat zoo het fchynt voor krop diend, in verfcheide foerten ziet men aan den mond verfcheiden voelers , by- bangzels en andere cieraaden. | ' an in byna alle Zeemuizen ziet men langs het geheele ligehaam eene vierdubbelde rei van Penceeltjes , uit een bon- deltje hairtjes of borfteltjes zaameageíteld. Aan weder- zy- (*) Zie N. Vad, Letter-Oef. II D. blada, 69. II D. blads. 507.. 3 410 UAR EG PAL DAS gyden van den rug ; Asp "er een, Eri ebn Hingy de ée des buiks , én in yder rei , heeft yder.fneede (zelv de kieinfte der uiterfte eindéns), gyn Kwastjes en yder kwàste k heeft behalven: zyr hairbosjé een. vleesachtig borítél. e: tn dk , , s. Behilven deeze kwastjes hebben do Zeemuizen langs het ligchaam kieuwen „langs den rúg névens de rugs kwaste jes geplaatst , by yder ligchaams. {neede aan wederzydeú Eben, op veríchillende wyze fraai uitgefneeden ”. De Heer PALLAS voegt hier echter by, dat ook in de edaante en het getal der uiterlyke deelen eenige verfcheie enheid plaats heeft, gelyk uit de béfchryvingen der foot- ten zal konnen opgemaakt worden. In het algemeen, hy, koomt het uiterlyk en innerlyk geftel der Zeemuizen zo na aan dat der gekorvenen , dat gy dikwils niet ten on- regte Zeerupfen en Zeedpizendbeenen genoemd worden, de gekorvene Dieren door de Zeemuizen , Zeeduizend- beenen en Zandpypen tot de Pyp- Corallynen, Tubularie dvergaan, en dus in gen’ onafgebroken py met de Plant» Dieren famenhangen. | - Zy worden hier gezegd in Zee een zwetvend leven te Jeiden; noch holen noch kokers te hebbeh , en hun voed» gel, waarfíchynlyk; in het Zeewier te vinden, De wyze wan voortteeling is tot nog toe zeer duister. De Zeemote gen hebben beiderleie kunne , doch elk byzonder, daar de Zeeduizendbeenen en Zandpypen de Manwyfs natuur hebi ben, welke zo gemeen is onder de Zagtfchaaligen , als on» gewoon onder andere Dieren. "E - Na deeze algemeené aarimerkingen, waar by de Vertaa- Jer ook eenige aantekeningen heeft gevoegd, gaat de Heer PALLAS over tot de voorftelling en befchryving van de meeste foorten der Zeemuizen welken hem tot nog toe be- kend zyn, zullehde eenige weinigen, welken echter aan= merkenswaardig zyn, in 't vervolg geeven ; waar by een , verzoek gevoegd is, dat indien de Liefhebbers 'er eenigen bezitten , welken hier niet gemeld zyn, zy hem dezelven gelieven mede te deelen. | | M Dus koomen hier voor; 1. De Aphrodita aculeata, Pin. weele Zeeflak , derzelver benaaming , befchryving en af- beelding door anderen ; Befchryving en afbeelding door den Heer Sat as, benevens de Ontleeding. 2. De Apbró- dita quemmata , Gefchubde Zeernps.:3- De „Aphrodita lepi- dota, Donsrug. 4. Apbrodita Cbirrofa, de Gefpriette Zee- muis, $. De Aphrodita favi , Gerk Zwerups. - 6. De Ger i … ita . ADIEREURDIG MENORUWSAMN . .^ or At my Geikmobbelde Zeeropsz: 7. De afebroiiia grote, Breedísuitige Zoerups. ` 8. Da Mpbrodiid comple- Aia; Platte Zeerups.. Deeze allen worden op gelyke wyze verhandeld als vande eerfte gezegd is, behalven dat vam eenigen geen’ ontleeding gedaan is, . 004 ‚ Om nog wat byzanderder van dit Werk te fpreeken , zul- den:we hier baten volgen het gene aangaande de Donsrug gevonden wordt, hoewel de befchryvingen , zonder de plaaten er tegen te zien, bezwaartyk kunnen begreepen worden, Dit diertje is van de gefthubde Zeerups ,,.of- derfcheiden , {choon het:moeijelyk te onderfcheiden is „om de overeenkomst van alie de deelen. ` De geleerde BASTER fchynt het afgeteekend te hebben. (JVaésmurk. Uit/pans. | Fo. I. Lib. L tab. 4, f. s. A.C): À ‚ we Men vindt in de zee , tusfchen Engeland en Holland, deze zoort in menigte, en zy is aan de in de lengte lod- pende zwarte ftreep ligt te kennen, Befcbryving. an Zy is kleiner en platter, anders gelyk de ande zes-en-dertig paar voetjes zyn langer dan in de voorgaande zoort, en blykbaarder gedeeld, en met geet- achtige dunne hairtjes omzet. Voorts hle in die aah: de balis met een elsgewyze hairtje gemerkt , en aan de rug met een langachtig fprietje, dat aan zyn punt zwart is , bē- halven aan de geíchubde deelen ontbreekt , dog aan de egteríte deelen zeer lang is. De rugfchubben, 14 paarea in getal, zyn eirond. zeer fyn geílipt,' en met een fchyfje boven de voetjes aangegroeid , plat over elkander leggende A de geheele rug overdekkende, als een doorgaand fchild ; dat met een breede zwarte band doorftreept is. De tien eerfte paaren der fchubben leggen op de overhandfíche in- [nydingen, maar de overige leggen op yder derde. Zom- tyds ontbreekt het veeftiende. l IZ Van de Gefpriette Zeerups fpreekt de Schryver op deeze Wyze: „Ik maak geen de miníte zwaarigheid om dit Dier- te voor een byzondere zoort van Zeerups te tellen , fchoon ik het {lechts uit een onvolmaakte zoort kenne. De geleer. de Heer eRONOVIUS heeft het*tmy medegedeeld en ver- haald, dat het uit de Noordzee kwam. Het heeft zo veel Overeenkomst met de vorige ‚ vooral met de Donsrug, dat ik leng getwyffeld heb, of ik het niet voor eene zoort , die ouder en bedorven was, kende; maar het byzonder maake zel der voetjes nam die twyffeling weg. Befchryving. „ Het ligchaam is zeer teer, lang, dun en overal even breed fpilrondagrig plat, en dus na aad de A ee 1$12 P. S. PALLAS. DIERKUNDIG MENGELWERK, : Zeeduizendbeenen komende. Aan wedersydem en Zer $5 .platte lange voetjes , die aan hun uiterĝe gefplitst. zap. het boveníte deel is korter, beide zyn met een quastije, vis bruingeele hairtjes beftaande, omzet, die aan het bo- ven eind langer zyn , maar aan het onderfte meerder in getal. "Er leggen elf paar fchubben op den rug, die plat- achtig zyn en rond , en met.hun voorfte deel boven de voetjes vastgehecht. Aan de agterfte rand waaren zy ruuw en bruin getand , en in deze welke ik befchryf als blaasjes opgezet. Het éerfíte paar fchubben legt op de derde li chaams verdeeling, het tweede paar op de derde, en: volgende op de fteeds derde volgende verdeeling. De voetjes zyn naakt, en hebben naar de rugzyde eene lange fpriet , die als eene draad uitloopt „ met een zwart dik puntje. De drie éeríte paaren , die zeer klein zyn, hebben ook kleine fprietjes, de agterfte-zyn in tegendeel zeer lang ; doch de gefchubde deelen hebben geen fprie- ten. De mond ftaat tusfchen de vier voarfte voetjes , en fchynt met vier fprietjes gebaard te zyn, van welke twee middelfte de langfte , en als zwarte draaden zyn. Ontleeding. ,, In de boven befchreeven Zeemuis was de -maag alleen kenbaar. —— Deze was vleesachtig plat, en hing aan een vliezige flokdarm, van binnen had zy eene witte rok en was in den {lokdarm ingevoegd, hebbende aan wederzyden twee digt by elkander (taande , kraakbee- nige , ftekelige tanden. Het witagtig en de verwen der regenboog wederkaatzend huidje , was dunder dan in eenig ander zoort”. Jammer is het dat dit Werk niet wat meer yan zinftoorende drukfauten is gezuiverd, Huisboudelyk Woordenboek , vervattende veele middelen om zyn Goed te vermeerderen , en zyne Gezondheid te bebou- den , enz. Door NOEL CHOMEL, Tweede Druk, : gebeel verbeetert en meer als de belfte vermeerdert door j. A. DE ` CHALMOT , en verfcheide anderen. Tweede Deel, verrykt met Kunstplaaten; vemoattende de Letters e —— n inge Slooten. Blade. 570 ——- 1194. Y hebben van het eeríte Deel van dit Werk onze Leezers verflag gedaan (*), wy vinden dis ween (*) Zie N. Vaderl. Letter-Oef. IV D. blad, - CHOMEL HUHEQUBÉLYR WOORDENBOEK. 2I* de ji vesitheidentibid.en-rhenigvaléigheid van (loffén , ais ook in -behandeling , . aan het voorgaande genoegzaam ge- Jk, Wy? zullen dit door het melden van eenige weinige ` Artikels ligtelyk kennen doen blyken. ' ‚ Het Eau de Luce, welk in Frankryk onlangs veel ge~ mgts gemaakt;heeft, en door. den Uitvinder, zo lang hy konde, geheim: gehouden is „wordt hier dus be£chreeven: oe Eau de Zoe is een melkagtig, zeer vlug en zeer door dringend wagt „welke gemaakt wordt door vereeniging van de vlugge geest van Sal Ammoniac met een klein weinig olie van Carabé of Aurelien, - „ Een Apotheeker. Bu BALEN te Parys heeft hier van langen. tyd. bet. gaheim bezeeten ; en de nieuwsgierigheid van alle. deScheikunftensaren gaande gemaakt ; veelen noge tans bebben dit middel verkeerdelyk verward met een an- der vlug vogt van eene blaauwe koleur, welke mede te Pa- rys onder den naam van zekeren Drabantíchen Apotheeker Luce veel gerugt gemaakt heeft, ` ` 2 vw Het grooute geheim ber hier in , om een middel te vinden: ,` welke de olie van barnfdeen of Carabé. vereenigt met. de: geest van Sal Ammoniac. De Heer Macut heeft zig bedient van de geest van brandewyn , «om. dit uit te werken; dog ber kan eenvoudiger gefchieden. » Zie daar;hoe het gemaakt word: Doet in een crys- talie flesje eehige druppelen van witte olie van. barn[leen wel overgehaald, giet daar’ op eene dubbelde veelheid vam goede vlugge geest van fal ammaoniac , (luit het flesje wel toe met zyn gldaze ftop, draagt het eenige dagen in uw zak, hoe warmér hoe beter, en. het grootfte gedeelte van de o- lie zal zig ontbinden : doet 'er dan nog zo veel vlugge geest by, eùn wanneer gy het vlesje nog zo veele dagen als de vorige reiae gedraagen. hebt, zal al de olie gemengd zyn met het vlugge alkalisch zout, onder de gedaante en dikte van heldere melk , dog van geelagtige koleur. Dit mengzel is eigentlyk niet andere: dän een zoort van zeep, welke in een welgeflooten vlesje bewaart moet worden: vooral moet men zorgen van niet meer dan drie of vier droppen van de barnfleen.- olie teffens te meugen; of de toebereiding gelukt niet; ——n- Het Eau de Luce. heeft geen meerder kragt, ' Rog deugd dan de vlugge geest van het ammoniac- zout, so: wel in- als- uitwendig: de. kleine veelheid imtners van de dlie van barn[leen, welke,'er onder komt, kan geen mer- kelyk veríchil maaken jn. zorkragtig eenen geest-als die van ` het (al ammoniac. " | O 5 Zie - gag NATIE OO RADDOL "it Jaion “Zie hier de befchryviag van: het, Mentem Greet, AN N lat. Dermestes piforum (Dermestes. tomentofus gees, an tennis. filiformibus., elytris abbreuiatis , podtee albo, maculis duabus nigris, LINN. Syst. Aat.) Die Torretje, wiens naamhs oorfprong afkomítig is, om-dat zy'\ingomderheid op erwten: aazen., en daar eens. inkoomerde ,' dikwerf zo een, i n, dat een goede. patty. erwten: binnen kort door hen: verflomden worden, koomt van grootte met egg wolwasfene weegluis overeen, zyn lyf ss. : Dus komt hier voor … Amandel» koak; Neemt hier toe twee pond gepelde en geftammpte: amandelen), het pezi, of de dooyers van twintig eyeren , roerten klopodit ter deegen met een houten lepel; voegt er voorts by anderhalf: viers endeel fyn geraspte broodzoiher een weinig oranjes of rose ze- water, en de buirenfte geele fobii van een citroen, zo dun als deenlyk er afgefneedens tneemt dog de twintig wit: ten van gieren, klopt die zo 1sng; tot dat het niet anders dan fchuim gelykeut, roert hièr „drie tafel -lepels-weften meel in, en mengt het dan ài te zaumen wel door malkam deren; als dan heeft men een taattepan’, koperen tulband , ef zodanige ahdere vorm in gereedheid , sis. men verkiest , beftrykt van, binnen. met beter; en lsat "t. deat in , in tvi " ` y + + een En 0/4 Zë FP, E Au HUISHOUBELYK. WOORDENBOEK. erg gui nike al de herte over, of wel wee koolen veur, onder en boven "er op gedaan, gaar bakken.” :… -n "Tiet koekjes worden dus geteerd te bereiden: ,, Neemt drie vierde pond tarüen- mul , een vierde. pond gezifte broodzuiker , een ey , zes lood beter 4 een viesde dood cansei en wat geraspte citroen -febi , ménger een deeg ven, ge- Wk als tot een taart, roit: Wet dunnetjes uit, neemt di een bierglas of theekopfe gn fteekt ^er ronde koekjes mede uit, laat die m een taartepifh ,.. met goed vuur ’er onder; fonder dekzel er op, bakken, aan de eene kant: gaar zyn» de, 20 keert dezelve om, " | De menigvuldigheid en werfcheidenheid van onderwer. pen, in dit Werk voorkoormende, maaken dat.men er in vindt "t gene wen "er dikwils niet in zou zoeken, ` Op het Woord Getuige wordt het volgende gezegd: ,, Getuige wordt een Zulke genoemd die tegenwoordig was , wanneer men iets gezegd of gedaan heeft, en die het heeft gehoord of gezien. l » De verklaaring van getuigen is de oudfte manier van bewys, dewy! "er volftrektelyk geen andere voor de uite vinding der fchryfkonst was 3 men is wel genoodzaakt Worden , tot ontdekking ven oneindig veele zaaken, war van men geen ander bewys koste bekomen , zig aan de vers klaaring van getuigen te hòuden. s Een enkelde getuigen levert geen bewys uit, Jestis UNES , testis -mulias, » In het algemeen kunnen alle zoott van menféhen gee tuigen, zo wel in civile als crimineele zaaken , ten:zy de Wet hun zulks verbied. ' » Niemant kan getuige zyn in zyn eigen zaak. » Vrouwen kunnen in alle civile en crimineele zzaken getuigenis geeven; maar zy worden niet als getuigen in publicque aften aangenomen. » De bediende kan tot geen getuig voor zyn meester verftrekken , ten zy in zommige noodzaakelyke gevallen.. » De gene aan wien de beftiering £yner goederen uit eowrtmke van verkwisting is benoomen , kan echter tot ges hiite verftrekken. » Vrienden en naastbeítsánden, tot aan de kinds - kin- deren van volle neeven ingeflooten , kunnen níet voor huns ne naastbeftaande getuigen , ten zy in gevallen, daar zulks trekt noodzaakelyk is. | | n De gulken die weigeragtig zyn, om in rechten getuis . " gee Suë SU "CHOMEL gehis te geeven, kunnen "er door geldboete als anderzims toe gedrongen worden. an De man kan tegens zyn vrouw, en de vrouw tegens haar man getuigen ; dog zy kunnen 'er niet toe genoodzaakt worden, ten zy in de misdaad van gekwesfte majefteit. - s. Vader en moeder, en de verder opgaande fteak , kun- nen insgelyks niet gedrongen worden , tegens hunne kin- deren, kinds -kinderen , {choon -zoons en fchoon- doch, ters; nog deeze tegens hunme vaders en moeders, voor- ouders , íchoon- ouders; nog de broeders en zusters de eene tegens de andere te getuigen; en zelfs word dit om de nauwe verwandíchap, meestentyds tot aan de fchoon- broeders en zusters uitgeftrekt. s Raazenden en zinneloozen worden in geen getuigenis , hoe ook genoemd , aangenoomen. en Geen Jood word tegen een Christen in getuigenis aan- genoómen a ten zy in eenige weinige uitgezonderde ge- vallen. am Daar zyn ook zekere bepaalingén, dog in veele lan- n zeer veríchillende , wat jaaren iemand moet bereikt hebben, om als getuige te kunnen verftrekken. ” - In het Artikel Goud, welk , niet zonder reden, vry uite voerig is, vindt men onder andere konstbewerkingen ook deeze, va Een Goud -poeder te maaken , om bet zilver koud te ` vergulden: Neemt een of twee ducaaten, {laat dezelve heel dun, en ontbind ze in omtrent tweemaal zo veel koningse qoater; laat dan een half of heel drachma, of zo veel als ‘er goud is, gezuiverde falpeter in dit water fmelteng ver- volgens neemt zuivere lapjes fyn linnen, doopt ze in de folutie, en laat ze by een zagte warmte droog worden; droog zynde, brand ze in een fmeltkroes met een maatig vuur uit, zo blyft 'er een zwart-bruin poeder over , *t wel- ke het goud poeder is. Als men dan hier mede 't zilver vergulden wil, zo wryft men het zelve fterk met dit poe- der, door middel van de duim, na dat het vooraf wel fchoon gemaakt is; zo word het zilver fraai verguld, dat men vervolgens kan ophelderen met het volgende water. [terftond hier onder beíchreeven.] In plaats van ducaaten, an men ook goudbladen neemen, zo veel als de zwaatte van een of twee ducaaten bedraagt, of anders zo veel als men wil of noodig agt. " e Het gemelde Water om de kleur van bet verguldzel op te helderen, beftaat hier in; ,; Neemt anderhalf once zwa- , , | vtl, V HUMEHOUBELYE: WORROENROEN. $12 ed, een: hbaif:once aluin een half drachma:arfenicgn;. en even 20 veel agtimonie, maakt deeze dingen elks bezandes voorzigtig tat een fyn poeder;.dasr na kookt pisfe in een pot, en-Íchiuimt-ze wel af, werpt dan de gemelde ftoffen „ dew eene na de andere, daar in, en laatze kooken. In dit Water legt het vergulde werk, en last het daar in , tot dat gy siet. dat. de goud- koleur genoeg opgebeldert en fraai is, Als iemand dit werk wel verftaat, kan hy meteen ducaat zo veel witsigten , als asmdere met twee of drie; dit water dient opk zo wel tot de heete als koude verguldaels ; en meu kan het verguldzel daar na ook met een wolfs-tand of bruinesr-fleen glad en blinkend: maaken”. .- | De Hedendaag/cbe Historie , befcbroeven deor-eon Gezalfchap van Geleerde -Mannen in Engeland. Uit bet Engelsch vere, Goal, Vide D. ifte Stuk. le Leiden by P. van der Eyk ens. in quarto. 488. bladryden. `. EMEN d „Stuk. behelst, na ege woorafgaende. Aerdrykskun- dige::befchryving van Binddsidn of het Ryk des Groeten Mogeis , met éen bericht van de veríchillen, de lnwoonderen.dier Landftreke in °t algemeen, en van de Hofheuding des Grooten Mogols in 't byzonder, de Hise torie, van dat Ryk , welks uitgeftrektheid aldus bepaald word. , ed OPEP wn HimpusTAN , of het.ryk van den Mogol, is ten noot- den bepaald door Groot en. Klein Tibet, ten dosten, door Tibet, ép - het verst gelegen Halfeiland der Indien; en zuis den doer het naastgelegen Halfeiland , een gedeelte der Inr Sr Zee , en de golf van Bengale; ten westen door Per-. Het is gelegen tusfchen den 84(ten en .1o2den graad lengte „en tusfehen den aa2ften en s6íten graad noorder- breedte; zynde in de lengte.omtrend 1204 , enit de breed- te ffo mylen; hoewel in fommige delen fchaars zo veel ". geen aenmerkelyKheden , waer. op wy. ten gevalle van onze Lezeren, in dezen. ftaen konnen blyven. Het mee- , ren- «430 MEPHNDAAOSCHR HYPÜUDIB, : : yendeet "Tech zis betrekkelyk tot oorlogen.on.cutustén ; fa ver bepalen wy ons derhalvet, om nog iets uit dit Stmk op te geven, tot het vroegere gedeelte, waer in ons, om der anderen, het volgende bericht van de Inkométen des Grooten: Mogols, als merkwaerdig is v ekomen : weh ken onze Sehryvers afleiden., uit de vruchtbaerheid van Hinddstán ; den rykdom , dien het uit den Koophandel trekt, en de fchattingen der onderdanen. E "aa ` » De landeryen. van Hénsdditén brengen een -groten A vervloed voort van granen, vruchten, kotoenem,zyde, vee , diamanten, en audere profytelyke waren y doch wan deze landeryen ayn 'er vele. grote (trweken' onbekwaam: om bebouwd te worden ; en de inwoners van andere delen verzuimen dit te doen. Daar en boven draagt men, nagre &en de Keizer alleen eigenaar is van. die landen; en ht volk daar in geen deel heeft, .niet veel zorg.oni-me aan te kweken. . Om dit gebrek eenigermate te: verbeipen , was het dat Akber (*), welke, toen hy agn ket syk: kwam, den vervallen {taat van ’s lands middelen herftelde , dit middel uitvondt, dat hy:in plaatse van de jaarwedde der Onderkoningen, en Landvoogden in. gehd te betalen y. gé- voorhene gefchied was, hum elk, in.hua on gebied „eenige Iamderyen :gaf, om die sor hun eigen te bebouwen: hen verplichtende voor het overige hunner provincie zekere femme te: betalen , maur gelang van de vruchtbaarheid van den grond. Deze landvoogden welke "éipenlyk niet anders zg dan de pachters des ryks , verpachten hee wederom. op.hunne beurt. Dan gaardien de landbouwers voor hunnem arbeid niets meets dap bun- nen leeftocht genieten, is het zeer bezwaarlyk de boeren; zonder geweld, aan hat werken:te krygen. Dit geeft hun gelegenheid pm 29 ` bet gebied der Rájabs (a) te wken, welke hen: wat zachter handelen: en dus worden de landen van den Groten .Megol ongevoelig ontvolkt, en blyven om bebouwd liggen. " : nob nr sve. ; an Het goud- en zilver , het welk de koóphandel in Hin- 1500.4 rd A, , = ©. d (*) Soltán Akber regeerde zedért het jaer 1556 tot in *t fier 160g. (a) De. Rdrabs zyn, gelyk onze Schryvers by ene andere geté- genheid melden, ,, vasfalen of cynsbare Prinfen van den Groten Mogol, Men rekent vier en tachtig van die /rZiaanfcbe Wouinl- jes, die landen in eigendom bezitcen, welke gy erffenisfe op hut ne kinders overgaan: deze hebben: neg zekere foort van fouverci niteyt in hunne landen behouden, Manoucas, Hist Gen. Eun. Mog. par Catrou: p. 349 & feqq." - HEDEN CSN US MTORIEM 4:9 dinde oremgt „kan nachtasts din gebeck wel vergaoden , en wert wadermate, de fchatzen. van den fouverein (b), Naar Zerniers zeggen , koomt. al het zilver van Mesico, ea ber goud van Peru, na dat het eenigen tyd, ‘door Europa th din, erer loop heeft gehad; eindelyk in het ryk dea Groten Menn, en gans "et; nimmer wederom uit. Een ge- deelte dier fchatten wordt naar Turkye gevoerd , tot betas ling der..warea ,.welke van daar gehagld worden. Van Furs bye gait bet geld naar Perf: ower Smirna, voor den im koep van. zyük ia dat land... Nah Perfis koomt bet in Him dës, door den handel-mot Mokka y. Bábalmaniek, Básrab en Basler Abbah of. Gomrón: Daat en bowen gaat. bet omi middelyk uit Europa naan de Indien ; inzonderheid doer den handel des, HoUanderen. on Portugezen: want meest al het moyej Semer we Suen Pe SUR Ve Lede » (c) Berner Mem. , Emp. "Tom. | ni P. 273 & feqq." £19 HEDENDAACBURE^ ege t gene derpeovinciëne va wyau k altes, gelyk wy reeds gezegd heb. bedraagt, by malkandere:gerekend, jal honderd zeven:en tachtig anillioe- ierentnegentig duizend roupien Ca)” Behalve. deze vaste , brengen: de toevallige: nekpaitten des ryks nog ęénen anderen geweldigen overvloed waugeld in de fchatkist, als welke , zoze niet.meer , inumersvniet mins der zyn dandeveerfte. Zy komen, T. Van het jaatlykfche hoofdgeld, het welk de Hindds.betalen. 2. -Het recht van ef sen bonderd , van alle de koopmanfchappen, de Hindi kooplieden toebehorende „waar van Aureng Ziide Maien, smedanen heeft vrygefteld. 3. Het recht op gebleekte. lyn- waten.. 4. De diamantmynen ; waar vam de fckoonfte en volmzaktíte Genen hem toebehoren, 5. De.geweldig grose inkomende rechten uit de:kavêns der Indiaenfibe zee ; on de golf van Bengale. 6. De'goederen en middelen van zy- ne AMobammedaanfcbs onderdanen „ia zyue betaling ftsande , van welke hy erfgenaam is, 7 De fehawingeh, welke de Rájahs moeten opbrengen; . : E tus K », Een groot gedeelte dezer: toevallige inkomften komt alleen in’ Keizers fchstkist „ot daar uit wederom onm- der zyne onderdanen te:gaan,.de helft:van; welke. van gyne. mildheid hun beftaan-bebben, of tem minften. jair. wedden van hem trekken. Behalve het:grote. getal van bevelhebberen en foldaten „welke alleenlyk van zyre fol- dye leven , worden alle. &e boeren , welke de landeryeu bebouwen, ap zyne kosten onderhouden; en alle de hande werkslieden , welke voor :hem. arbeiden, worden -uit de Keizerlyke fchatkiste betaald (5). ^ ` " m (a) 387, 194, ooo roupien ; yder op twee fchellingen en zes ftuivers gerekend , bedragen 48,399,250, pon: flerlings; het wplk alleen van Frafers rekening, Hist, Nadir b, p. 35, OM trent 2,674,635 ponden verfchil. Gemelli berispt Thevenet, dat hy de inkomften van den Grofen Mogol op dertig millioenen tekent, en De Laat, dat hy ze oneindig maakt; echter zegt hy, dat men hem verhaald ‘hadt, dat zé tachtig krors roupien beliepen, en de- wyl yder kror tien millioenén is, bedraagt de geheele fomme hon- derd millioenen fterlings. Hy voegt "er by, dat de dagelykfche on- kosten van het hof tot onderhoud der gefnedenen, muzikanten , danfers, olifanten , en andere beesten, miet minder den 5o „ooo Tot- pien, of 6,250 ponden belopen, Zie Church's Colle&, Vol IV. L. 2. c. 6. p. 234.". » (b) Manoucat ut fupra p. 370 & feqq." A. Fk. BUSCHING ; ÁARÜRYksÉEscHRYvING. déf f T ———————RÜ Nieuwe Geograpbie óf Aardryksbefcbryving , door den Heef ANTONI FREDRIK BUSCHING, Door der H. Godgeleerd- beid en Wysgeerte ent. Uit bet Hoogduitscb vertaeld , doof JACOBUS DE JONGH junior. Vyfde Deels. Eer[le Stuk. Te Amft. en te Utr. by S. v, Esveldt en A. v. Paddenburg, 1770. Bebalven bet Voorwerk en den Bladwyzer , in éroo? - Miavo 619 bladzyden. l d M de Hoogduitfche befchryving der Nederlanden , var den beroemden Bufcbing , te befchaefder en volledi- ger ig onze Tale hét licht te doen zien , hebben de Uitge: vers van deze doorwerkte Aerdrykskunde beflooten , dat edeelte voot een korten wyl aen ene zyde te (ellen: eri intusfchen "e Hoogleeraers befchryving van fie aenvanglyk afte geven; ten einde de ‘voortgang van dit Werk, doof zulk een uitftel, niet te Zeer vertkraegd worde. =— Dé Aerdrykskundige Bu/cbing geeft hier in de eeríte plaetfe een algemeen verflag van dat aenzienlyke Waereldsdeel, - % welk meer dan viermael zo groot is als Europa (*), ber aende omtrent 641,900 geographifche quadraat-mylen , Waart van byna 2 tot het Rusfisch Ryk behooren. Eùń hy Delt zich in de verdere byzondere befchryving voor, om, het Noordlyke gedeelte , dat tot het Rusfifche Ryk be-. hoort, en dus in de melding van dat Ryk reeds afgehan« deld is „daer latende, een begin te inaket met de Turkíché Landen in het Westen, en van daer verder voort te gaeri naer het Zuiden emhet Oosten. Overeenkomttig hier medé, vangt hy den, met een bericht van Klein Afie: gaat uit het zelve over tot Armenie, zo ver het onder de heerfchappy. der Turken is; befchryft voorts Syrie: geeft byzonder eert uitvoerige behandeling over Palestina, en fluit ten laet(té dit Stuk met ene befchouwing van het wyduitgeftrekte 2f. rabie. — De Hoogleeraer heeft hier, met ongeloovelyke moeite, alles wat oudere en nieuwe berichten van de op- genoemde Gewesten melden, met elkanderen vergeleken , en daer uit, op ene oordeelkundige wyze, zyne befchry. ving opgefteld; des men in dit Stuk ene zeer wel ingerich- te verzameling vinde van het voornaemíle , dat in ene grooe (*) De uitgeftrektheid van Europa naemlyk loopt , volgens da Opgave van den Heer Bufching, naeuwlyks hooger dan tot het getal van 150,000 zulke mylen. Zie Pad, Letteroef. 1 D. bl. 75. IV. DEEL. Ne LETT. NO. 5e P $22 A. F, BUSCHING groote menigte van Schriften deswegens verfpreid is. Zie ier, om 'er nog ene byzonderheid uit mede te deelen, . % geen onze Autheur kortlyk opgemerkt heeft , rakende de zogenaemde Befcbreven Bergen ` die zommigen aangezien hebben , als overblyvende gedenktekens van Israëls verblyf in de Woestyn , dat echter anderen, om gewichtige re- den, gansch niet aenneemlyk voorkomt. Gezegd hebbende , dat men uit de woestyne of het bergte raran in ene breede vlakte komt , die door hooge klippige heuvels ingeflooten is, welke DICHEBEL EE MoCA- "TAB, dat is, de be/ebreven berg , genoemd worden , vervolgt ^ hy zyn bericht daer omtrent aldus. ,, Voor dat men ín deze vlakte of in dit dal komt , gaat men voorby een berg, daar Montagu zigtbaare blyken van onderaardsch vuur: meent te ontdekken. Doch Shaw houdt het voor uitwer- kingen van fterke aardbeevingen , dat hier en daar tusfchen de rotzen diepe dalen zyn, die door eene fcheuring der rotzen fchynen ont(taan te zyn, welke van beide zyden in elkander zouden pasfen, wanneer ze by malkander geíchoo- - ven konden worden. In dit, door de twee armen van den Arabifchen zeeboezem ingefílooten, gedeelte van het klip- pig Arabie zyn , op verfcheide plaatzen , offcbriften op rotzen te zien , welke reeds Cosmas Indicopleustes , in de zesde eeuw , in zyne Topograpbia Christiana, en naderhand menig “ander reisbefchryver , als JVeitz/cbítz aan vier, en Monconys 3an twee plaatzen, bemerkt heeft. De meeste zyn in het vooraf genoemd dal, dat zig van 't Zuiden na 't Noorden üitflrekt, en waar in men meer dan een uur lang, op alle aan de westzyde liggende rotzen , dergelyke opfchriften ziet, die op zommige plaatzen 1$ tot 14 voeten hoog bo- ven de aarde , maar op andere plaatzen laager , ftaan , zo als de Opperfte van het Franciscaner Klooster te Al Kahira en Montagu berigten. Het zy ze nu met den beitel daar in ge- houwen, of, gelyk Monconys meent, met (terk water, of, naar Pocoks oordeel, deor een ander onbekend middel in- gebeeten zyn, zy’ moeten veel moeite gekost hebben. INeitz/cbitz heeft letters gezien, die grooter dan een vinger lang waren. Kircher heeft een opfchrift, aan den voet van den berg Horeb gevonden wordende, in prodromo eopto in oper laaten fnyden. Egmond van der Nyenburg heeft, in *t jaar 1721, eenige opfchriften afgefchreeven, en aán den beroemden la Croze, maar deze wederom aan den beroem- den Profesfor Bayer te S. Petersbourg medegedeeld , zo als de laatíle in de comment, dcad, Scient, (e, petrop. T. IL, a Pe AT | AARERYESSESCHRYVINC, 223 A A7? aanhaalt, Naderhand heeft Potok verfcheide wart de oan en op den berg Sinaï gevonden wordende opfchrif- ten zeer gebrekkig afgefchreeven , en in zyne reisbefchry-. ving van het Oosten geleverd. Robert Clayton Bisfchop te Clogher in Irland, bood omtrent het jaar 1750 aan, dat hy so ponden fterlings tot de kosten eener reis na Arabie wilde geeven , wier oogmerk voornaamlyk zyn moest, om de opíchriften aan DICHEBEL EL MOCATAB, naauwkeurig af te fchryven. Classen twyffelt niet, dat deze opfchriften van de Israéliten, gedurende hun verblyf in dit gewest , gemaakt, em met de oudfte Hebreeuwíche letters gefchree- ven waren. Dit is ook 't algemeen gevoelen der Arabiers en reizigers, zo als uit Neitz/chitz reisbefchryving blykt: ‘doch het is daarom ofiwaarfchyulyk, om dat Egmond van der Nyenburg en Montagu bemerkt hebben, dat tusfchem deze characters , figuren van Menfchen en Dieren (aan, Om dezelfde reden komen ze ook van geene Mahometanen, Den Cancelier van Mosbeim wierd door een Geleerden te Parys berigt, dat de meeste van deze opfchriften in het Arabisch , maar eenige deels uit Arabifche, deels uit Cop- tifche letters zamengefteld waren , zo als hy in zyne goot, rede voor het tweede deel van Pocoks befchryving van het Oosten. zegt. Hofraad Michaëlis heeft in de Gottingíche nieuwspapieren geoordeeld ,. dat ze met oude Kuftifche letters konden gefchreeven, of een werk der Jooden zyn, welke voor Mahomets tyden in Arabie in een groot aantal geweest zyn. Doch, tegen de eerfte gisfing ftryd de ver- zekering van Montagu , dat deze letters met de Kuftifche geen overéenkomst hebben: en tegen de laatíle , myne voorgaande aanmerking, dat 'er beelden van menfchen en dieren tusfchen deze characters ftaan. Waarom tot nog toe Bayers meening, in de Commentarien van Petersbourg de waarfclrynlykfte is, naar welke deze characters Pheni- cifche letters zyn: want hy heeft sichen de Phenicifche letters, die op munten ftaan, en de door Kircher, en Eg- mond van der Nyenburg afgetekende characters , eene groo= te overeenkomst gevonden. Deze gisfing wordt nog waar-. fchynlyker , wanneer men nagaat, dat de Phenici-rs, aller- eerst, in deze landftreek aan den Ara&ifchen zeeboezem gewoond hebben. De inhoud dezer opfchriften is ons tot nu toe onbekend; nogtans zyn er behalven de in onbe- kende characters opgeftelde opfchriften, op de befchrees ven rotfen ook Griekíche , Hebreeuwiche , Arabifche en 2 | á- i $24, BESCHRYVING VAN KAMTSCHATKA, Saraceenfche , wier inhoud niets verder zegt, dam, tof dien en dezen tyd was N. N. bier. Dit heeft Montage ontdekt ”. U" de byzonderheden, rakende het Schiereiland Eat, * Jebatka , en deszelfs Bewoonders , by gelegenheid der Engelfche uítgave dezer Defchryvinge, al voor enigen tyd: medegedeeld, kan men genoegzaem afnemen, dat "er ene: menigte van merkwaerdige byzonderheden in dit Werk voorkomen. Ook kan een ieder, het aldaer voorgeftelde nagaende, er duidelyk uit opmaken , dat dit Gefchrift vam ene wezenlyke nuttigheid is, voor hun die de Aerdryks- kunde en de Natuurlyke Historie beoefenen ; weshalven: het den Nederduitfchen Lezer niet onaengenaem konne zyn, dat dit in alle opzichten wel uitgevoerd en naeuw-- keurig opgefteld bericht ook in onze Vaderlandfche Sprae- `` ke. het licht ziet. ` ' Verbael der merkwaardige Reize van den Kommandeur. JACOB JANSEN. Uit bet Hoogduitsch vertaald. Te Haarlem, by _J. Enfchede 1770. In quarte 24 bladzyden. | ewe en alleszins geloofwaerdige berichten van 't wedervaren eniger Zeelieden, op een Groenlandfchen tocht, in 't voorleden jaer; te aenmerkelyker van Wegen hunne omítandigheden,, geduurende de bezetting hunner’ Schepen in % Ys, redding uit den hoogften nood , en ein- delyke beliouden wederkomst in het Vaderland. E C*) Zie Vaderl. Letter -Ocf. VI D. Mengelm. bl. 124. — 136 172—181. | Brie- TH. NUGENT OVER DUITSCHLAND. 225 Brieven over Duitschland, Gefchreeven in den Faare 1766, door TH. NUGENT , Doer in de Regten en Lid van de Maat- fcbappy der Oudbeidkundigen. Uit bet Engelsch vertaald, Te Harl. ter drukkerye van V, v. d. Plaats junior 1769. Bebalven een kort Woorbericht 488 bladz. in greot octavo. E Heer Nugent» ten oogmerk hebbende de gefchie- denis van 4Méklenburg te fchryven , is daer door, ene buitenlandfche reis voor zyne gezondheid noodig oordee- lende , te eerder bewoogen tot het ondernemen ener reize naer Méklenburg ; ten einde zich te beter in (aer te fteilen , tot ene naeuwkeuriger uitvoering. Van deze zyne reize heeft hy bericht gegeven in een aental van Brieven, wel- ‚ ken vervolgens, zo als ze aen zynen Vriend toegezonden waren, door hem ook aen "t Gemeen medegedeeld zyn, en thans in 't Nederduitsch het licht zien. Ze behelzen , behalven het verflag van des Autheurs rei- 7e en wedervaren , geduurende de maenden Augustus , September , October, November en December 1766, ver- fcheiden opmerkelyke byzonderheden , rakende deze en gene gewesten van Duitschland , welken de Schryver door- etrokken is, in zyne route van Hambürg, over Lubek , ismar en Rostok , naer-Gtrelitz ; en van daer weder te rug, over Schwerin, naer Hamburg. —— De Heer Nugent geeft hier een geregeld bericht, dat met oplettenheid opgefteld is, van de voornaemíte merkwaerdigheden dier Landftreke in 't algemeen , en der daer in voorkomende Steden en Plaetzen in °t byzonder; zo-ten aenzien van het Burger, lyke en Godsdienftige , als met opzicht tot den Koophan- del, de Konften en Oudheden. Boven al geeft hy, een- ftemmig met het hoofddoelwit zyner reize , ene naeuw- keurige befchryving van ’t Hertogdom Meklenburg ; met meldinge van deszelfs ouden en tegenwoordigen Stäer, de Regeringsvorm, de gefteldheid der Vorstlyke Hoven, de Zeden der Inwoonderen , en de Natuurlyke Historie van dit Land. Het bericht van dit alles is gemeenlyk doorvlochten met oordeelkundige aenmerkingen over de voorkomende zaken, die opmerking vereifchen 3 en word hier en daer verlevendigd door tusfchenkomende beden-. kingen , en °t verhael van gefprekken , over deze en gene onderwerpen , die den Autheur of deszelfs Gezelfchap by gelegenheid voor den geest komen. Verfchillende foorten van Lezers kunnen dus in deze Brieven ene verfcheiden. 3 ei — $36 TH, NUGENT heid van onderwerpen vinden , welker voorftelling , bee fchryving of ontvouwing met genoegen , en veel al met nut, nagegaen kan worden. De Koop-en Handeldryvende Steden, het Hof, het Land, de Lustplaetzen , de Boeke- ryen, de Godsdienftige Geftichten enz. alles verleent on- zen Autheur aenleiding , om , buiten het verflag dat hy ’er van geeft, ene reeks van aenmerkingen van onderfcheiden natuur voor te dragen. Wel byzonder vestigt hy zyne aendacht op den Landbouw „en deelt desaengaende etlyke waernemingen mede, die ook ten opzichte van ons Vader. land niet ondien(tig zyn. Zo ontmoet ons hier onder an- deren, by voorbeeld , een bericht rakende de beste wyze om Moerige ftreken tot goed vruchtbaer Land te maken 3 't welk wy by deze gelegenheid zullen overnemen. an Deezen beftaan , zegt hy, altoos uit turf, meer of min , met aarde doormengd , die , hoe ze minder tot brande ftoffe dienen kan , des te gemaklyker ploegbaar kan ge- maakt worden. En fchoon de turf van de brandbaarfte foort is, geeft men egter den moed niet op, want, door volharding en naarftigheid, krygt men hier van de beste en vruchtbaarfte landeryen. an lk ben onderregt , dat het verbranden van moeren voorheen voor de beste wyze gehouden werd , maar federt de laatfte verbeteringen in de Landbouwkunde is dit byna in onbruik geraakt. Het vereischt veel hout , of takke- bosch, en de moeren moeten twee-of drie-of meermaalen in den brand gefteeken worden, eer de vlam zig zo vere fpreidt , dat zy alles verteert, en fchoon men van gedagte is , dat de asch veel toebrengt tot verbetering van den grond, in hoe verre ze dit egter weezenlyk doe, kan al- leenlyk uit de houtasch opgemaakt worden. Turfasch, ge- lyk eene Chimifche ontbinding van dezelve toont, is niet van zulk eenen aart, dat ze veel tot vruchtbaarmaaking van den grond toebrenge. Kortom aan dit werk is veel ar- beid en zwaarigheid vast, de voordeelen beantwoorden daar niet aan, en tegenwoordig kan men van het hout of brandítoffe een beter gebruik maaken, dan het zelve tot weinig of geen nut te verkwisten. ‚> Het bemesten wordt ook niet voor het regte middel gehouden om moergronden te verbeteren; zulke gronden evatten in zig zelven veel mest. Turf, wanneer dezelve by trappen rot geworden is, het geen een nimmer feilend gevolg is van denzelven te laaten droogen, verfchaft mest in overvloed, Jet anders vercifchen de moergronden , eA OVER DUITSCHLAND. gaz wyi de ondervinding léert, dat het mesten zo weinig aan “oogmerk beantwoordt als de fchaapskooijen van tyd tot tyd te verzetten. Zo is het er mede gelegen g mesten maakt zulke gronden eer erger dan beter.” Sommigen houden mergel voor een voortreffelyk mid- del om moerige gronden te verbeteren ; en men moet toe- flan, dat dezelve van eenig nut is in eenen mosfigen grond. Dan in deezen zelfs, en nog minder in turf. en moergronden , is mergel op verre na niet altoos de beste mesting. Het voornaamfte gebruik daar van is, dat men er (troeve gronden los en fpongieus door maakt, doch dit is eene verbetering, welke moergronden niet behoeven, Al wat zy noodig hebben is, dat het fchimmel, welke de tedere wortels van de (truiken van den duinhelm en mos verteert, en dezelve in eene zwarte aarde verandert, wore de weggeruimd, en hier toe wordt zand van hup, die des kundig zyn , voor het beste middel gehouden. " a Het zal u misfchien vreemd voorkomen , dat zand iet kan toebrengen tot verbetering van moergronden; doch ‚wy kennen deszelfs natuur nog niet genoegzaam. In (ome mige omftandigheden kan het niet alleen ontbonden wore den, maar 't is ook van veel nut tot het ontbinden van an- dere lighaamen. Is het niet zand , dat voornaamlyk de vaste heid maakt van de kalk? En hoe kon dit plaats hebben, indien het niet gedeeltelyk ontbonden, en deszelfs natuur door deeze nieuwe bezwangering als veranderd wierd. Zand heeft ook eene andere merkwaardige eigenfchap , hun genoegzaam bekend, die met mineraalen omgaan; te wees ten, marmer of fteenkalk zyn van zig zelven niet fmeltbaar in vuur, maar door 'er wat zand of gruis by te doen, wordt dit mengfel niet alleen fmeltbaar, maar zelfs veel eerder vloeijende gemaakt, dan het zand of gruis afzon- rlyk. „ Om dan een moergrond ter bebouwing gefchikt te maken, wordt dezelve, ten minílen ter diepte van twee duimen, met zand bedekt. Dan wordt de grond, ter diep- te yan een vierde deel van een (*) Yard, omgeploegd , op dat het zand zig wel met de bovenfte aarde menge. Dit Een zynde moet dezelve een jaar blyven leggen, in wel- tyd de turf rot, en in eene goede zwarte aarde veran. 