VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
a zo duidelyk is dit gevolg, dat wy namelyk om deugds: gaam te Zyn „ook ondeugend moeten kunsen wezen „dat éég der bekwaamfte voorftanders van de Leere der noodzaake- Iykheid erkenne, dat geen bedryf wezenlyk deugdzaam ge- naamd kan worden , ten zy de Daader zig zelve oordeelde zulk eene volftrekte vryheid te hebben, waar door hy alle G 4 dring 0o NATUURLYKE GODSDIENST ärìngredenen, welke hem tot dit bedryf overhaalen, vrye: lyk verwerpen konde, en op de tegengeftelde wyze hande. len. Eene vreemde onderftelling indérdaad! En die ons het allerfterkft vermoeden aan de hand geeft ten voordeele dier waarheid, welke hy poogt te beftryden. Want indien men dit erkent, dat God ons zodanig gemaakt heeft, dat wy dit begrip wegens onze vryheid natuurlykér wyze hebe ben, en, dat wy °t zelve moeten hebben, om deugd te kun- nen oefenen , dan is het gewiffelyk onvergelykelyk waar- fchynlyker, dat het zelve op de zaak zelve gegrond, en per dit vermogen bekleed zyn, dan dat dit denkbeeld eene googeling en bedrog zou wezen „en wel zulk een bedrog, als teder ligt ontdekken zoude. > _ Ten antwoorde op het ander bewys ‚ dat wy van de voor- ftanders der noodzaakelykheid hebben bygebragt, dat de vryheid namelyk een nutteloos of liever gevaarlyk vermoo- en zoude wezen „om dat deszelfs misbruik ons tn de groot- moeijelykheden ftorten zoude „en wy derhalven met gee- ne rede onderftellen kunnen, dat een goed en wys God ons zodanig een vermogen, te onzer fchade , kan gegeeven heb- ben; In antwoord zeg ik, op dit bewys zal het genoeg zyn aan te merken „dat byaldien dit vermogen ons volftrekt nood- , Zaakelyk zy, om de deugd te kunnen betragten, en voor belooning of ftraffen vatbaar te zyn, gelyk wy volftrektelyk beweeren , dat het in der waarheid is, dat dit gefchenk dan ook voor redelyke wezens van het hoogfte belang zy, om dat “er ons geluk ten uiterften in betrokken is, dat wy ons zelven eene deugdzaame gefteldheid eige, en dus voor de Hemelfche Zaligheid gefchikt en vatbaar maaken; En het voegde derhalven den Alwyzen en goedertiernen Schepper zeer wel, om ons met zulk een vermogen van volmaaktheid tevens en geluk te bekleeden „wat dan ook de gevolgen van deszelfs misbruik wezen mogten. Men vraagt, of het met de volmaaktheeden van het Op- erwezen beftaanbaar zy; te onderftellen , dat hy zyne chepzelen zulk een beginzel van vryheid gefchonken heb- be, als.misbruikt zynde ‚ noodwendig eene reeks van wan-- Qrders in de wereld brengen, en zodanige ongeregeldhee- “den veroorzaaken , zulke gevolgen en uitkomften voort- brengen moet, waartegen het niet mogelyk was in het al- gemeen ontwerp zyner beftiering te voorzien , omdàt de Zelve van de onzekere bepaalingen der menfchen af hangen. En of het niet tot grooter eer voor onzen Maaker ftrekt, te befluiten, dat hy ons zulke geftellen gegeven hebbe, die z : ons s EN ZEDEKUN DE. £ 6t ons altoos eenpaarig en noodzaakelyk bepaalen , om dat geene te doen, dat hy ons voor ons deel gegeeven heeft dan te onderftellen , dat hy ons eene onbepaalde vryheid ge= laaten hebbe, om van onzen poft af te wyken, de oogmer- ken die hy in zyne geheele ichtkking van’t Hecfal bedoelde, te weêrftreeven, en alle oogenblikken de uiterfte verwar- ringen aan te regten. Maar die vraagen kunnen met het zeltde regt aan onze weêrpartyën toegekaatft , en hen voorgedraggen worden. Want men kan gewiflelyk met al zo veel rede vraagen, of onze begrippen wegens de Godde- lyke Voorzienigheid al of niet verhevener worden, wane neer wy onderftellen, dat dezelve over alle de wanorders, die wy menfchen veroorzaaken, fteeds wvaákzaam zy, en middelen gereed hebbe, om in die wanorders oogenbiiklyk te voorzien? en of het voortbrengen yan een vrywerkend fchepzel, dat zyne eige daaden kan beitieren , inderdaad ‘niet een voortreffelyker konftituk zy, dan het maaken van een enkel werktuig, dat niet anders, dan naar een onweer- Staanbaaren aandrang kan werken? E Maar dit zyn wezenlyk ydele vraagen van wederzyden: deegte wysbegeerte onderzoekt niet wat God hadt moeten doen? maar wat de tegenwoordige gefteldheid zy „ die h aan de wereld, en derzelver bewooneren gegeeven hebbe, of wat hy heeft gedaan? en als wy eene behoorlyke aan- dagt veftigen op dat inwendig gevoel, dat wy fteeds in on- ze zielen hebben, en zig altoos doet kennen, als wy iets fnoods of loffelyks bedreeven hebben, zullen wy niet lan behoeven te onderzoeken, of wy vrye fchepzels zyn? zó dra wy iets verrigten, dat ondeugend is, befchuldigen , en veroordeelen wy ons zelve , omdat wy geen gebruik heh- ‘ben gemaakt van die vermogens die God ons gegeeven hadt , en die genoegzaam waren, om ons voor dat Kwaad te bevei- ‘ligen. Wy verwyten ons zelven, ons fchuldig en onbetaa- “melyk gedrag, en de fmart , die wy deswegens lyden, ie -dikwils onuitfpreekelyk. 94 NATUURLYKE GODSDIENST Byaldien het geluk der meníchen niet van het zelve, en bet goed gebruik hunner vermogens en vryheid af hing , maar zy enkel door de onmiddelyke werking van het Opper- wezen gelukkig worden moeften, zo fchynt men, met re- de, te mogen onderftellen , dat de Alwyze God daartoe den kortften weg verkooren, en hen regelregt dat geluk be- zorgd zoude hebben, het welk hy voor hen verordend hadt; maar hoe gebrekkige denkbeelden moeten we ons van de Goddelyke Almagt, of van zyne Wysheid en Goedheid vormen, als wy ons verbeelden , dat hy ons tot het hoggfte geluk gefchaapen hebbe, en ons egter daar toe of niet kars, of niet wil brengen, zonder ons vooraf aan deze yâyke Ámarten en noodelooze wroegingen van eene ingebeelde fchuld te onderwerpen. —— De vryheid der menfchen is derhalven de eenigfte oploffing van dit en al ander zedelyk voe | B Wy moeten hier egter verklaaren, dat fchoon wy mee- gen, dat de vryheid onzer wil en verkiezing tot het wezen der deugt behooren, en dat het tegenftrydige gevoelen ee- ner noo dzaakelyke bepaaling , tot de {noodfte voorneemens misbruikt kan worden, wy ter zelfder tyd egter gelooven, dat dit ftelzel van noodzaakelykheid met de zuiverfte en hartelykfte zugt voor deugd en goedheid beftaanbaar zy. Wy weeten dat verfcheide voorftanders van dit gevoelen, tevens deugdzaame lieden zyn, en alle de verpliguingen der Zedekunde zo yverig aandringen, als getrouwelyk be- “leeven. Ook kunnen wy ligtelyk begrypen, dat ze het tame- lyk onverfchillig kunnen agten , of wy de heblykheden van deugd aan onze eige zorgen, en vrye vermogens alleen, of aan een gelukkige faamenloop van omftandigheden en ge- ftel te danken hebben, byaldien dezelve flegts fterk genoeg Zyn, om ons tegen alle de verzoekingen der wereld, en de verleidingen onzer hartstogten beftand te maaken. Wy moeten egter aanmerken, dat het gantfche menfchdom een groot verichil maakt tufchen natuurlyke goedaartigheid van geftel , en die redelyke goedgunftigheid , en verftandige menfchenliefde, welke andere van eene min gunftige geaarte ‘heid zig door aanhoudende oplettenheid op hunne wyze van denken en gedrag kunnen eige maaken. Deezeonderfchei- ding is zekerlyk regtmaatig, en kan ap alle de verfcheide- -ne heblykheden van deugd worden toegepaft.. E Wy unnen hier zelfs byvoegen , dat het leerftuk der noodzaakelykheid, in dien zin , als de navolgers van Leib- nitz en Wolf dezelve voordraagen , naar onze gedagten , zo verre af is, van de deugd te ondermynen, dat men daaren- | te- EN ZEDEKUNDE ag tegen zeggen moge dat zy, die dit gevoelen, het zy dán : -waar , of valfch; omhelzen, hier door eene nadere verpligv ting op alle. zedelyke bedryven leggen, en dezelve des te kragtiger aandringen. Byaldien de men{ch als een redelyk fchepzel „ noodzaakelyk bepaald wordt, om dat geene té verkiezen, en te betragten, wat hy,over het geheel genoo- men oordeeld beft te zyn, zo moet dit ook ten opzigte van — alle andere rêdelyke wezens, en van God zelven Plaats heb- ben. En nademaal de deugt in de tegenwoordige gefteld- heid van zaaken, onvermy efyk noodzaakelyk is tot het ge» luk der menfíchen , zo vertoont dit het eeuwig en onveran- derlyk onderfcheid van goed en kwaad in °t allerfterkft ligt, en dringt de betaamelykheid der deugd ten allerkragtigften aan. Op deze onderftelling konde ‘er geene andere, geene ftrydige fchikking van het Heelal hebben plaats gehad: op deze onderftelling kon zelfs het Opperwezen, kon geene magt ter wereld , een Syfdbema hebben voorgebragt > dat niet gunftig ware voor de deug > Of eenig redelyk íchepzel van haare verplichtingen ontiloeg; en. dus zegepraalt de Deugd, onder alle verfchiliende gevoelens , en houdt an- wrikbaar ftand, in weerwil van alles, wat ’er rondom haar gezegd of gedagt mag worden. c DE LEER DER VAKER S deor den Heer DE VOLTAIRE JE ‘heb gedagt, dat de Leer en gefchiedenis van zulk een byzonder fogrt van menfchen „ als de Quakers de nieuwsgierigheid van een verftandig man waardig waren. Ik begaf my dan, om hieromtrent eene naauw- keurige kennis te krygen, naar een der beroemdfte Quakerg in Engeland, welke, na den koophandel dertig jaaren meg een gewenfchten uitflag gedreeven te hebben, zyner win- zugt eindelyk paalgn hadt weeten te ftellen, en zig op een landgoed , digt bi Londen, met ter woon begeeven, Ik zogt hem op in zyne eenzaamheid. Hy bewoonde een klein, maar welbeBouwd huis , eenvoudig en zonder prägt maar zinlyk en fraai. De Quaker zelve was een frifch ou man, die nooit ziek geweeft was, omdat hy zig nooit aan zyne driften verflaafd „nog in onmaatigheid verloopen hadt?. '. Nooicheb ik edeler of inneemender voorkoomen,dan het zy4 ae, gezien. Hy was op de zelfde wyze, als alle andere, wan zyn godsdienft gekleed, met een rok zander plooijen ïn de pandén, en zonder knoopen op de tasfen, of mouwen, Hy-hadt, even als onze geeftelyken, een groaten hoed meş dosfe randen op. Hy ontving my met zyn hoed op ’ hootd, en naderde my, zonder de minfte buiging; maar daar ftraal- de meer “heuichheid en befchaafdheid in het openhartig soerkoomen, en de gulle trekken van zyn wezen door „dan vy , met het eene been agter het ander te trekken, of in de mand te d n, tgeen voor °t hoofd gefchikt is, in ftaat zyn dietedrukken. Vrind, zeide hy, ik zie das je.(*) een vseemdeling zyt, zo ik K van eenig nut kan zyn, heb je maar te fpreelten. Myn Heer, antwoordde ik, my buigen. ce, terwyl ik hem een halve itap naderde, volgens onzege- aroonte ; ik hoop dat myne billyke nieuwsgierigheid u niet ‘miüshaagen zal , en dat gy my wel de eer zult willen doen, ‘van my in uwen Godsdienft te onderregten. Je (+) lands- Jui zeide hy p maaken veel complimenten en ftrykaades; -maar ik heb ‘er nog geen onder gevonden , die dezelfde gieuwsgierigheid. hadt, waarmede gy betuigt herwaards ger koomen te zyn; Gaa binnen, en laat ons eerĝ het middag- maal faamen neemen., Ik maakte nog eenige ontydige plietpicegin en, om dat men zyne gewoontens niet eens- aps kan afleggeń, en na een gezonde en fobere maakyd, die met.een gebed tat God begonnen en beflooten wierdt, begon ik myn man te ondervragen. Ik maakteeen aanvang met die vraag, welke door de Roòmsgezinden zo dikwils aan de Huguenoten is gedaan. Waarde Heer, zeide ik zyt gedoopt ? neen:! antwoorde my de Quaker, en myne E E fsgenobten zyn het even weinigals ik. Hoe dan! hey- nam ik driftig , dan zyt gy lieden geen Chriftenen! zagt Vrind! gaf hy my met een zeer bedaarde ftem ten antwoord, maakje niet driftig, wy zyn Chriftenen en tragten goede Chriftenen te zyn, maar wy denken niet, dat het Chriften- dom in een band vol waters befta, die men den kinderen op tt aanzigt werpts Maar myn God! riep ik haaftig uit, geër» gerd over die ongodsdienttige taal, wegens het Sacrament De: CS …… (*) Men zonde eigentlyk Doy moeten zeggen, om het tutojer der Quakers uit te drukken , dog dit is aanftootelyk in ons Ne- erauitich. Gt) Hier zonde men weder Dyne moeten zeggen, om hunne eigenlyke wyze van fprecken uit te drukken, ; DE LEER DER QUAKERS. Dg âes Doops, vergeet gylieden, dat Jefas Chriftus zelve, zig door Joannes heeft-laaten doopen; nog eens-vrind hern hy, geen drift of uitrbepingen! Chriftus heeft deredoop va Joannes ontfangen , maar heeft zelve- nooit iemand wy zyn geene navolgers van Joannes, maar van Chri Ik had medelyden ret de opregte eenvoudigheid van deu man, en wilde volftreke , dat hy zig zoude doen doopent Als ‘er niets anders vereifcht wierdt, om my naar je zwak- heid te {chikken, zo zou men. hier ligt toe befluisen , fi hy op eene ernshaftige wyze „wy veroordeelen niemand „omh dat hy deze Cerimonie onderhoudt, Maar wy Zyn y aan. den anderen kant, ook niet van gedagten ; dat een ganfciy za} vere en geeftelyke Godsdienft in: plegtigheden : befta, en meenen zelfs, datde belyders van zulk een Godsdienft zië zoveel mogelyk , van alle Joodfche gebrwiken, en vleefchee lyke inzettingen ‘behoorden te‘onthouden. Hoe Joodfche gebruiken! vielik hier op in; ja myn Vrind, voerhy vo en zo Joodfch, dat verfc eide Jooden, n heden ten duge den Doop vin Joannes onderhouden, Pleeg de. oudheid. raad, die zal je leeren, dat. Joannes ii. dezen niets anderk deedt, dan een gebruik, °t welk reeds lang te. vooren ;: ab der de Hebrecuwen was aangènoomen , te vernieuwen; het was met deze plegtigheid, op. dezelfde wyac, als metde bedevaarden der Jfmaëliten na Mecca , welke onder deds maëliten reeds eeutven te vooren .in-gebeùik gewent, maar verwaarloosd, eń door Mahomet vernieuwd Zyn. Jefas wib de den Doop van Joannes wel ontfangen, gelyk hy gig ook aan de befnydenis hadt onderworpen ; maar en de- beinyde- nis, en de befprenging. met water., worden beide noodeloes naden Daop van Chriftus, dien Doop van den Geeft, die afwaflching en reiniging der zielen „ waardoor wy: gezaligfd worden; Dus (prak de voorloper Joannes zelve, ik døæp'# swel met water, maar die na my koomt , is fterker dan ik , wier ik niet waardig ben den riem van zyne fchoenen taontbinden, da zezal u doopen met den Heiligen Geeft en met Vuur. Dus {chteef ook de groote Apoftelder Heidenen Paulus aande Corinthe. ren; Chriftus heeft my niet gezanden om té doop anom bet Eudan- gelie te verkondigen, Dus doopte die zelfde Paulus (legtstwek perloonen met water , en nog” was dit tagen zyn zin. Hy fneedt zyn leerling Timotheus ; de andere. Apaftels bee fneeden ook alle de geeneg „die het wilden ‘zyu Berije ook be- fneden? vaegde hy ‘er by … Ik bemigdehem die eer niet te hebben. Wel nu vrind vervolgde hy „ je bent-een Chriften Zonder, befneeden, en ik zonder gedoopt: te Zyn. Zie daar oe 96 DE LEER DER QUAKERS boe myn f eenige -plaatfen der H. Schrift , die zyn voelen fcheenen te begunftigen ,konftig tot zyneoogmer- p wilk te verdraaijen, vergeetende met de grootfte opregt- heid des werelds , honderd andere plaatfen, die. dat gevoe- om verre werpen. Ik wagtte my wel, van hem lane ger tegen te fpreeken : daar is met geeltdryvers, niets te winnen. Men moet nooit aan een minnaar de gebreken zy- ner beminde, nog aan een pleiter dọ zwarigheden van zyn Proces, nog aan een man. van bevindingen de ongegrond- heid zyner bewyzen voorhouden, >. … ; - Hoe-maakt gy lieden het, zeide ik, met de gemeen{chap [te weeten des H. Avondmaals.} Die houden wy niet, bes- mam hy!: Hoe , geen gemeen{chap : tiep. ik uit. Neen was ’%: > geen andere dan die der harten.. Hy haalde hier voor we er verfcheide Schriftuurplaatzen aan, deedt eene zeer fraaije redevoering tegen alle.plegtigheden, die by bewees van mènfchelyke inttelling te wezen en merkte en %* byzonder aan, dat het woerd Sacrament niet eens in: S. voorkwam. - Verfchoon de-zwakheid van myn ge- hengen, voegde hy ’er by; ik hebje moogelyk niet het hon- derfte gedeelte der bewyzen, welke mynen Godsdienft ftaa- ven, bygebragt, maar je kunt dezelve zien in deuitlegging van ons. geloof, door Robers Barclay,. Dit is cen der befte n, die oost van méríchen handen :zyn gefchreeven ; onze tege yen {temmen toes, dat het zeer. gevaaslyk zy, en dit Berit eszelfs bondigheid. Ik beloofde hem dit boek te zullen leezen , en. myn Quaker: hieldt-my vaar zeeds- half bekeerd. Vervolgens lag. hy my ; in ‘weinige woorden. eenige. byzouderheden uit „ welke hen de verag- ting van ‘anderen op den halze haalen. : Erken, zeide hy, dat je u narwelyks van. lachen hebt kunnen: onthouden, toen åk alle uwe haflykheden , met gedekten-hoafde, met een {tyven rug, met Vrind, en Fe, beabtwoordde. Je koorst any egter al te kundig voor, om niet te weetèn, dat geen volk, ten tyde ván Chriftus, nog die belachelyke gewoon- te hadt aangenoomén om een menfch-op:dezelfde wyze, als waren ‘er verfcheide , aan te fpreeken; Men zeide tot eizer À $ „' Zowel als tot eenig. ander. menfch; Z bemin dy, ik bid dp, ik bedank dy; Hy. dulde zelfs niet „dat men hem myn Heer of Dominus noemdes èn 3t was eerftlan- gen tyd daarna , dat de menfchen malkanderen met Gy, (dat àn kragt ons gy kedan, of het meervoud, is) in plaats van Dou, en met u, of u lieden, in plaats van Dy begroeteden, even. als of gy dubbel waaren , af dat één men{ch veríchei- S e DE LEER DER: QUAKERS ó? de andere in zig begreep. En nog buitenfpooriger zyn titels van Grootheid , beid, Heilig d, en rsa welke Aardwormen , aan andere Aardwormen geeven „ vers zekerende, dat zy met een diepen eerbied, maar inderdaad met eene {chaamtelooze valsheid , elkânderens nederige en geboorsaame Dienaats zyn. °t is, om ons voor dien onwaar» digen handel van vleyery , leugen en bedrog te wagten., dat wy Koningen en kruijers op dezelfde wyze als :menfchen aanfpreeken ‚ dat wy niemand met het omtblooten onzet hootden, of het buigen onzer lighdamen groetten, en ‘er voor uitkoomen, ‘dat wy voor de meufchen:niets dan lief- de ; en geén eerbied den voorde wetten over hebben. - Ôok draagen wy èen kleed, dat van dat der andere mem fchen wat verfchilt, op dat wy ons hier door. geduurig errin- neren mogen, dat wy dezelve ook inwendig niet- gelyken „ maar ons door deugd en zuivere zeden onderfcheiden moe- ten. Andere tragten Zig met de tekenen. van hunnen en waardigheden, en wy door eene Cbriftelyke nèderighei te vercierens wy fchuuwen de gezelfchappen, daar men or enkel vermaak te faamén' koomt , de Schouwburgen en het Spel; wy zouden het ons zelven nooit vergeeven, dat we onze harten daar God in woonen moet, met deze. beuzelin- gén vervulden. Deze hielden. haare aanzigten met haare waeijers bedekt. De mans hadden hunne:groote hoeden op; Alle waren zy geze- ten, alle in een diep ftilzwygen.. Ik: ging.midden door de vergadering, zonder dàt iemand zyne oogen op my floeg. Dit ftilzwygen duurde omtrent een kwartier uurs; eindelyk dtondt ‘er iemand: ap, nam zyn hoed af, en na eenige ge- baarden en zugten, floeg hy half door de mond, half door de neus, een wartaal uit, die, hy meende uit het Euangelie gehaald te hebben, maar daar.hy of geen meních ter wereld eenigen zin aan hegten kondg, Als deze gebaard-maaker zy- zie.fchoone alleenfpraak geëindigd hadt, en de vergadering zeer gefticht gefcheiden „en zeer dom vertrokken was, vroep ik myn man , hoe het by kwam, dat zo veele verftan- dige menfchen „als zy onder hunne broederfchap hadden , zulke dwaasheden dulden konden? Wy zyn genoodzaakt , zeide. hy, dezelve in te. fchikken , om dat wy niet weeten kunnen, of iemand, die. opftaat om te fpreeken, door gc geeft ,of.door zyne eige drift en dwaasheid genoopt en aan- geblaazen wordt, In deze onzekerheid hooren wy alles met geduld aan, en. laaten wy zelfs de vrouwen (preken. Het gebeurt zomtyds dat twee of drie onzer. Devoten te gelyk worden aangeblaazen , dan is ‘er-eene gropte verwarring en Tumoer in ’t Buis des Heeren. Hebt gy-lieden, dan geene Geeftelyken? zeide ik; Neen myn Vrind, hernam hy, en -wy bevinden ’er ons zeer wel by. Toen een boek zyner (ete bpenende , las hy met nadruk, deze woorden; „ God ver- -a hoede „dat wy iemand zouden durven beveelen „om alleen > en: met uitfluiting van alle andere Geloovigen, den Hei- „ ligen Geeft te ontvangen ”. Dank zy den Hemel, wy zyn e.. ` e DE LEER DER QUAKERS, 99 de eenigfte gezindheid op.den aardbodem zonder Priefters, Zou je ons zulk eene gelukkige onderfcheiding beneemen willen? Waarom zouden we anze kinderen aan gehuurde voedfters overgeeven, terwyl wy zelve in ftaat zyn van ze te zoogen. Die Huurlingen zouden eerlang de meefter fpece len in het huis, en moeder tevens en kind beheerfchen of verdrukken. God heeft gezegd, om niet hebt gy het ont- vangen. Geeft het aok voor niet. Zullen wy dit weetende, het Euangelium gaan koopen, den H. Geelt verkaopen, en van eene vergadering van Chriftenen cèn handelplaats maa- ken? Wy betaalen geene Lieden in het zwart gekleed, voor dat zy onze zieken bezoeken, onze dooden begraaven, of Gods woord prediken. Die heilige bedieningen zyn ons al te waard, om ‘er ons van te ontflaan , of ze aan anderen over te laaten. En Koude of Verkoudheid een algemeene Ziekte zyn- de, waar van byna elk meních t“een of ander tyd be- vangen wordt, hebben wy geoordeeld onze Vaderlandfche Leezers dienft te zullen doen, ‘door hun dit Kort Begrip, waar in de gemelde ziekte in haare omftandigheden verklaard, en derzelver geneezing wordt âangeweezen , in onze Let- teroeffeningen mede te deelen. 8 ' Deftoffe , welke uit het menfchelyke lighaam uitwaasfemt , zegt de Schryver ‚ ìs geen onnut uitdygfel, maar eene uit- werking van de laatfte en volmaakfte kooking der dierlyke fappen 3 het is een overblyfzel van de voedende zelfftandig- heden, welken in de Maag genomen zyn, na dat ze traps- wyze , alle veranderingen doorgegaan, en vån alleonzuive- re deelen gereinigd zyn, gefchikt tot onmidlyke voeding en herftelling van het lighaam, iú al zyne deelen. Dit fap gaat, derhalve, door ieder deel van hét lighaam , en het ge- ne te veel is of overfchict, gaat alleen weg door zweetope- ningen en ontlaftbuizen. Doch het zyn niet ‘alleen de zweetopeningen en ontlaftbuizen vin de Huid, waar door het overtollige van dit fap gaat, maar ook van de vliezen, welken de Maag, Darmen en alle andere inwendige deelen: van het lighaam , bekleeden ; zo dat alle de oppervlakten van het lighaam, inwendig en uitwendig, id een {taat zyn van eduurige uitwaasfeming, waar door ze vogtig en zagt ge- ouden worden; voor famengroeijing befchermd, en pyn- lyke aandoening , door wryving opelkander , bevryd wor- en. Dit fap is „zo welals alle andere vogten van het lighaam , als het eerst afgefcheiden is, heet, en bygevolg dun en vloei- baar; maar naderhand wordt het dikker, uit verfcheiden oorzaaken , voornaamelyk, door ftilftand in zyn byzondere bewaarplaatfen, en de vervlieging of wederopneeming van Zyn waterige deeltjes. Dit vogt kan dik en taai worden, goor natuurlyke en tegennatuurlyke oorzaaken ; de eene foort van taaiheid zal heilzaam zyn eń noodzaaklyk, de an- der nadeelig en gevaarlyk. Het-wordt dik en‚taai,en wordt hike ) k et (*) Gentlem Magas. Decemb, 1751. pag. 572, EEN KOUDE GENAAME » ror het klieragtig flym van den Neus en Mond, en van alle bui- l zen, waar zulk een vogt nodig is om de binnenite opper- ylakte te befchermen tegen fcherpe en prikkelende deelen door eene natuurlyke oorzaak, en is bygevolg heilzdam en nood» zaaklyk. Het wordt ook dik en taai door een tegennatuur- lyke koude in de fchei- af ontlaftbuizen ; en doorde krimping of krampagtige famentrekking van de buizen zelven; dan verhinderd het de natuurlyke fcheidingen en wederinflorpin= gen, en gevolglyk , de vrye doorftraaling van de vogten door de kleinfte vaten, waar door de werktuigen waar op deeze aandoening valt, uitgezet en bezwaard worden; en in dit geval maakt de verdikte uitwaasfemftoffe de taaije korst, welke men ziet op het afgelaten bloed, van meníchen die ongefteld zyn geworden op een verwaarloosde koude5 deeze ftoffe dus tegennatuurlyk verdikt, maakt ook het taai je vlies en de vastgroeijing van de Longen met het Borst- vlies, na eene Longontfteeking of Zydwee, en alle andere famengroeijingen, na ziekten met Ontíteeking in verfchei» de deelen. Deeze tegennatunrlyke verdikking van de uitwaasfems ftoffe door eene huivering in eenige inwendige of uitwendie ge deelen, veroorzaakt derhalve de Ziekte welke men eene oude noemt, en op het Snotvlies vallende, ’t welk hier aan meeft onderhevig is „de onmidlyke en zichtbaare toeval- len van deeze Ziekten voortbrengt. Het Snotvlies wordt zo genoemd, om dat het fnot of de flym van den Neus en Mond affcheidt seen gedeelte van het zelve is het eigenlyk werktuig van dep Reuk. Het is van een groote uitgeftrektheid, en bekleedt niet alleen den Neus , maar ook alle hier toe behoorende holligheden of boe- zems. Het heeft veel bloedvaten en zenuwen, en=het ach- terfte gedeelte heeft een groote menigte klieren, van welke ieder in haare holligheid ontfangt,het dun waterig vogt, ge- Ícheiden af uitgewaasfemd door de kleinfte vaten, °t welk door verkoeling, en door wederopneeming van deszelfs wax. terige deelen, de flym wordt „tevoren gemeld. anneer het Snotvlies door Koude wordt aangedaan „ge- raaken de fynfte vaten en buizen der klieren verftopt ; en hier op volgt een meer dan behoorlyke opvulling en zwel- ing der vaten , met eene famentrekking van het vlies, eene rikkeling op de zenuwen „en eindelyk eene onmaatige drui- bing en uitlooping van vogt ; met andere woorden , het hoofd, wordt verftopt, de perzoon niest, en de neus loopt. Dit alles wordt dikwils veroorzaakt door het inademen van kou- 2 . ys ) 102 . VAN DE ZIEKTE de lucht; en maakt eene ongefteldheid, welke men eertyds eene zinking.noemde, en verkeerdelyk onderftelde uit de Herfenen neer te vallen. Nademaal de bloedvaten , door dit vlies verfpreid, met elkander gemeen{íchap hebben, en van: verfcheiden ftammen af koomen: gaat de verftopping dikwils qver van het eene deel tat het ander; het loopen van den neuze zal ophouden, en ’er zal een heefchheid of hoeft in de plaats koomen,en zo ook in tegendeel. Flet deel van het lighaam welk koude gevat heeft, of waar in de uitwaasfem-. ftoffe tegennatuurlyk verdiktis door de koude, zal eerst on- gefteld worden, en tekenen van lyding geeven , welkein’t egin plaatslyk is. ‘ Os : et is gemeen dat menfchen, uit een zeer warm vertrek koomende in de open lucht, met het geheele \ighaam inwen- dig en uitwendig verhit, en eene {terke uitwaasfeming uit alle de deelen, zich bedekken „en maaken dat de oppervlakte. van het lighaam geene koude kan vatten „maar het is even ge- meen, geen zorge te draagen voor de openingen waar door wy ademen. Zodanige perzonen haalen een koude lucht in; welke geftadig door den neuze ingeademt wordt; en vatten dus koude, welke het fnatvlies onmidlyk aandoet. - Naeen half etmaal is het hoofd vėrftopt, met bezwaarlyke ademha- ling door den neuze „verlies van reuk ;mehigvuldige niezing, druiping van dun vogt uit den neuze , en eéne zwaarte of. pyn in °t voorhoofd. Als ‘er behoorlyke zorg, gedraagen, wordt; zal'het vogt geftadiger en in meerdere maate vloei- jen, in vyf of zes dagen dikker beginnen te warden, en ein- delyk wederom eer welgekookte fnot; de niezingen, pyn in °t voorhoofd gaan over, de ontlafting van dikke {notver mindert allengs , en de gezondheit wordt berfteld. Deeze foort van Koude wordt verkoudheid genaamd, en is een en- kel plaatslyk ‘gebrek in het- gedeelte van het fnotvlies, °t welk door den: neus in de boezems van het voorhoofd, ver- _{preid is.” | OO … De Verkoudheid wordt echter , zomtyds , ook veroor- zaakt door een algemeener belemmering, van de uítwaasfe, ming, door nat linnengoed, of een vogtig bed; want dit be- belet{el zal eene overmaat van uitwaasfem-ftoffe te weeg bren- ‚gen, door de te rugdryving van het gene hadt moeten weg: gaan; en de natunr zal zich zoeken te verligten van deeze overmaat , door den weg welke de gereedfte is tot deze ont- lasting, endeeze kan om eenige voorbefchikkende oorzaken, de geroemde ontlastplaats zyn. —— ' Om de geneezing vande verkoudheid gemaklyk te map t. | ; e A k EEN KOUDE GENAAMD. 103 ken is het dikwils nodig, eene aderlating te doen,en dein- gewanden.door een zagt buikopenend middel te ledigen, om het {notvlies te verligten van de bezwaaring en fpanning, welke anders te groot zou zyn,- om door de veerkragt der vaten overwonnen te worden; én hier door de verftoppins gen zou vermeerderen ,de,vaten verbreeken „ontfteeking ma- ken, en koorts doen voortkomen. p. Wanneer een Koude vogtige lugt, door den mond ingenoe men , het gedeelte aandoet van het fnotvlies, welk den Mond, Strot, het Verhemelte, de Huig en de Amandelen bekleedt, zullen deeze deelen de zitplaats worden van d koude; de Amandelen en de Huig Zullen zwellen, hier og zal moeijelykheid in ’t zwelgen, en uitgeeving van taaije lym, waar mede deeze deelen. overladen zyn, volgen; en de ziekte wordt dari. een zeere keel genoemd. On De zeere keel wordt zomtyds op dezelfde wyze geneezen als de verkoudheid, door oplosfing., verzagting en opbren; ging van flym, ook fomtyds door verzweeringen ontlasting van etter. Het gebeurt ook, doch niét dan na eene kwaade behandeling , dat de Amandelen groot blyven en verharden 4 ’t welk kwaade gevolgen kan hebben. „En wanneer de kou- de valt tusíchen de Amandelen ; en den uitfteekenden mond van iedere trompet van Euftachiùsaandoet, zal ‘er een hefti; ‚ge pyn, zich tot in het Oor uitftrekkende, ontfítaan, wel= ke voorndamlyk gevoeld wordt. onder het zwelgen; eene omftandigheid , waarop altyd behoort gelet te worden, o dat de verftopping niet naar binnen ga, en de Tromme Ontfteeking dde krygén… ee a, En ` Wanneer de koude het ftrotlapje in het bovenfte van het ftrottenhoofd aandoet, volgt heefchheid of verlies van de ftem; zo ży dieper gaat tot inde fpléet , zal’er een bezwaarly-= ke adémhaling bykodmen; als de {pieren van het ftrotten hoofd verkoud en verftopt. zyn, zal deeze bezwaarlykhei grooter worden ; erf wanneer de omloop van het bloed hier tot eén merkelyken trap geftuit mogt worden „ door verzuim, of een kwaade behandeling , zal 'er zwelling en ontfteeking volgen, en eên ware zeere keel met ontfteeking, een va de gevaarlyk{te ziekten, koomen., … … OO Als de koude valt -op de Luchtpyp, maakt dit beweeging bm de verftoppende flym op te brengen , welke poging Hoest genoemd wotdt. De Hoest wordt geneezen, gely ándere foorten van koude, door oplosfing van de verftop- ingen..in de fyne yaaten , een. gemaklyke opgeeving , en he elling van kracht in de vafte deelen , welken aange; H 3 daar 10k VAN DE ZIEKTE daan zyn; maar men moet geene prikkelende Borstinidde- len geeven, want deeze doen altyd kwaad, en zyn fomtyds doodlyk. | | leder van deeze foorten van koude; de verkoudheid, de zeere keel, en de hoest, konnen afzonderlyk ontftaan; en ook by malkander zyn „ zonder het overige lighaam , des zelfs leden of ingewanden aantedoen ; doch wanneer zy niet fchielyk gered worden door de natuur of konst, leggen zy den grond van gevaarlyke plaatslyke onrfteekingen, voor- naamlyk in het Hoofd en de Longen, en Koortzen van het geheele geftel. | Een koude ftroom van lucht op eenig deel van de bekleed- zelen naby de Oogen , veroorzaakt het foort van koude ges naamd een Wind in ’t Oog. Dit gaat met een goede voor- zorge gemaklyk over, maar verwaarloosd wordende, maakt het ligt een Roos. Een koude wind gevat op de binnenzy: de van het Ooglid, of de bygevoegde rok van het Oog zel- ve, zal fomtyds een heftige pyn doen ontftaan, als van zand of gruis, in °t Oog geraakt. _ Als de koude valt op het onderfte gedeelte van het aange- zicht, zullen de bekleedfels opgezet worden van het eene Oor tot het ander ,en de Lippen en Neus zullen zwellen en hard worden. Dit gebrek wordt genoemd eendik aangezicht , ende zwelling verwaarloosd wordende gaat wel tot verzweering overs en breekt door, van binnen of van buiten , met moel- lyke omftandigheden. | Dekoude op den Hals aangekomen zynde, zwellen en ver- harden de Klieren, en krygen den naam van Knurven. Somtyds wordt doer de ftyf heid der Spieren veroorzaakt , wat men eert ftyve Hals noemt. Somtyds worden hier doorde Spieren van het Hoofd en den Arm verftyfd ; en dit kan, als ’er het lichaam wat toe hellende is „iff een foort van Kramp of ongeneeslyke ftyfheid overgaan, en van ftuiptrekkingen en den dood ge= volgd worden. | Im, t EEN KOUDE GENAAMD. 105 ,. Indien de koude het Oor geraakt hèeft , wordt het oorfmeer te dik „en door verftopping van den Gehoorweg „volgt Hard- horendheid. Als het bloed in de vaten van dit werktuig ver- koud is ; zal ’er een pynlyke zwelling volgen , welkealsze ver- : waarloosd of kwaalyk behandeld wordt, doof heete prikker lende middelen opteleggen zeerligt tot Ontfteeking , Ver- zweering „ Slaaploosheid , Raaskalling ; Stuiptrekkingen p Flaauwten en den Dood zal overflaan. Her maakzel van het Oor is zo teder „desZelfs deelen zyn zo menigvuldig , de var ten zo ongemeen klein, de bekleedende vliezen zodun „ende famenhang , derzelven Zo gewigtig, dat. men.hier mede nimmer moet lapzalven. S r | Als de koude het geheele lichaam en deszelfs leden heeft aangegreepen , gelyk dikwils gebeurt „met uit een warm vers trek te gäan, of dun gekleed te zyn ,of laat i den nagt op te zitten zonder vuur, zal ’er over het geheele lighaam een krampagtige huivering ontftaan, het eerste en gemeenttete- ken van dit foort van koude, welke zomen ’er niet aanftonds tegen waakt , een zeekere voorboode is van een koorts zo deeze niet reeds is begonnen. | Oe Het gebeurt fomtyds ; dat een koude gevangen zynde et èen ligte koorts ontftaat, zonder ander ongemak dan een geringe pyn recht op ’t hoofd over de langwerpige boezem; de flaap wordt fchielyk afgebrookendoor ongewoone, fchoon geen verwerde of fchriklyke droomen, en in deezen ftaat, blyft het verfcheiden dagen, zonder den lyder wegens ee- nig zwaaftoevälongeruft tè maken Menlette echter wel op 4 dat hy op deeze wyze in gevaar zy, en indien niet door ee~ ne behandeling naar de konst geholpen, zeer ligt by vlaagen, in Raaskalling zal vervallen , welken eindelyk geftadig zal worden ; of gevolgd van gaande en komende groote fchrik į en in Stuipen en den dood eindigen, etn Het is van zeer groot nut „zich op den eerften aanval van tene KoortZe, in een warm bed te begeeven,zich van zwaa- re fpyże te onthouden, dunne drank te gebruiken, en eeni- ge bekwaame ontlastingen te maken, welken dezêlve door=’ pans, in korten tyd, zullen doen bedaaren; het gevaar angt df. van de verwyling „want eene Koorts, fchoon in het begin gemaklyk te geneezen, zal dikwils de krachtigfte.ge- neesmiddelen wederftaän , met hoe veel oplettenheid ze gege- ven worden, wanneer men haar, zonder tegenftand heeft laten voertloopen. , Br Als het lichaam boven de nátuur verkit is, isde lucht vari źelfs altyd în flaat om dé uitwaasfeming te {tuiten en de ftot, - Ha” -o #é. sN 106 VAN DE ZIEKTE EEN KOUDE GENAAMD: fe te verdikken ; want ten opzichte van zulk een vefhit lighaam is de lucht altyd koud. Men moet zichderhalve, noit in éen itaat van ruit bloot ftellen aan de Lucht, wanneer wy ` heeter zyn dan gemeene kleeding „zonder vuurof beweging, bns zou doen Zyn. Men moet zich niet gewennen te zitten in een vertrek ’t welk meer dan matig warm is, of te naby het vuur te zitten , of ’er over te hunkeren. Men moet heel warm zynde noit in de koude gaan; maar wat wagten , tot dat ons lichaam eenige meerdere overeenkomft hebbe met de ` Lucht, waar in wy zullen gaan. Alle togt van wind moet gemyd worden. Als men uit den Schouwburg gaat, en het koud is „moet men wat meer dek omhangen „en niet vergeet ten deù mend en neuze te befchermen , door een neusdoek of mof „tegen de indringing van de koude Lucht in dezelven en in de Longpvyp. Ga op het eerfte blyk van cene koude terftond in een warm bed „in een droog en warm vertrek „hou een flappe Diëet ‚en drink dunne dranken , welken bekwaam zyn om een maatige zweeting te verwekken en gaande te houden, tot dat de toe- vallen bedaaren 5 kleed u dan warm „en blyf te huis 24 uuren of langer, tot dat gy ziet dat het niet meer nodig: zy. Op deeze wyze worden de koude, en de Koortzen, welken ’er ait ontftaan , zo gevaarlyk wanneer zy zich vaft maken, ge- noegzaam altyd overwonnen; mits heete Dranken en Ge- neesmiddelen, welken dikwils in zodanige gevallen toege- teikt worden, zorgvuldiglyk worden achtergelaten. Tweepe BRIEF AAN DE SCHRYVERS VAN DE Memoires dè Trévoux, WAAR IN GETOOND WORDT, DAT HET WIT "EEN WAARE EN EIGENLYKE KLEUR ZY (*). YA getoond te hebben , gelyk ik gedaan hebbe, dat het N Zwart een wezenlyke en waare kleur is, zal het niet nos (*) Mem. de Trevoux, Awril 1józ, pag. 403. Men zie den eer Ben Brief Vad, Leiteroef, bl. 75—78. Ln. DÁT HET WIT EEN WAARE KLEUR ZY. fop nodig zyn my lang beezig te houden om te Bewyzen dat het Wit ook zodanig eeneis. Het is een afgedaane zaak , nademaal dezelfde redenen tot beide einden dienen, en nog met meer voordeel voor het Wit dan voor het Zwart. Want indien dit, niet tegenftaande deszelfs weinige levendigheid „de ceré verdient p welke ik ’er aan geeve, kan men ze dan weigeren aan het ander, het welk door deszelfs glans dit en alle ande- re kleuren overtreft? Men zal, gewislyk, niet zeggen, het gene men van het Zwart gezegd heeft, dat het Wit op zich zelve niet zichtbaar zy. Het is zulks meer dan alles, en o de allerverfte afftanden „door eene helderheid welke het zet. ve eigen is, en onaf hanglyk van eenig omringend lichaam: niets .van dit alles kan ontkend worden. Men kan derhalve, niet twyfelen of het Wit een waare en wezenlyke kleur ebbe. . ' ‚ Het Wit kaatft ook liehtftraalen te rug; en wel in groote menigte, geen meních twyfelt er aan, en men ondervindt dikwils „dat dit Zo verre ga ‚dat het onze oogen niet konnen verdraagen. Volgens de telling van NEWTON kaatft het meer weerom dan eenig ander lichaam; nademaal het te ge- lyk alle faorten van lichtftraalen , doet te rug ftuiten ; daar andere lichaamen maar eene foort weeromkaatfen. Kan ’er zulk een groote weeromftuiting van licht zyn, zonder een waare en eigenlyk gezegde kleur. Men kanze „derhalve „het Wit niet ontzeggen, ten zy men wilde voorgeeven , datze geene heeft, om datze een al te levendige ; al te krachtige, en overvloedige in weeromgekaatft licht heeft. Zo zou men ook konnen zeggen, dat iemant niet waarlyk of wezenlyk ryk zy, om dat hy alteveel fchatten heeft. Welke redenen konnen dan NEWTON en Zyne navolgers hebben „om zulke klaare zaaken tegen te fpreeken? Zy heb- ben niet dan eene, en deze is zwak, en zeer zwak, zo wel als de meeften , waar mede zy hunne’ gevoelens of verbeels dingen, zo goed-als zy kunnen, tragten te onderfteunen. Zie hier deze rede. Het is „zeggen zy, om dat het Wit eend mengeling is van ongelyk{oortige lichtftraalen, en dát het alle foorten van ftraalen , zonder onderfcheid doet weerom- ftuiten. Men heeft reeds elders doen zien, dat het Wit niet. is eene mengeling van zulk eene famènpaaring, en dat ’en geene ftraalen van verfchillende foorten zyn. Hier door vers valt ten eenemaal de reden , welke men hier inbrengt ; en het Wit blyft in bezitting van zyne rechten. Schoon ik zoú konnen rekenen voldaan te hebben met dit algemeen ante woord, ’$ welk de Newtoniaanfche Leere geheel doet vers 5 vak- N 108 ' DAT HET WIT vallen, zal ik ‘er nog een ander byvoegen, aangaande het byzonder ftuk, nu onder handen hebbende. ‚ Ik zal voor eenige oogenblikken toeftaan „dat’er ongelyk- foortige lichtftraalen zyn; en dat het Wit dezelven te rug ftoote, gelyk men zegt: is dit een goede reden om het zelve den naam en eigeníchap van een waare en eigenlyk gezegde ' kleur te weigeren ? Geerizins; want het eigenlyk denkbeeld van zodanig eene kleur moet niet genomen worden van iet _toevalligs „alsisde veelheid of hoedanigheid der lichtftraalen 5 maar van iet wezenlyks , hoedanig is de weeromkaatfing van deze ftraalen. Zo laat het Zwart, fchoon het volgens de on- derftelling van NEwWTON, weinig terugkaatft, niet na een waare kleur te zyn; en het Wit, fchoon het ongelykfoortige Átraalen terugkaatfte , volgens de ftelling vin denzelfden Au- teur „zou echter een waare kleur zyn ;om dat heteen zo wel als het ander. heeft °t geen wezenlyk en eigenlyk eene kleur maakt, naamlyk, de weeromkaatfing ván hichtftraalen. = Hoedanig de lichtftraalen dan mogen zyn, ten opzichte Van derzelver getdl en verfcheiden foorten ,wanneerze weer- omgekaatít worden op zodanig eene wyze, datze indruk op Onze oogen, en een voorwerp zichtbaar maken ; veroorzaa- kenze in ons eene gewaarwording van een cigenlyke en we- zenlyke kleur. Andere beginfels te willen ftellen , is alles °t Onderft boven keeren. Ben rood, geel of groen lichaam is , volgens NEWTON „ waarlyk gekleurd, om dat het ééne foort van ítraalen terugkaatft; waarom zou het Wit zo niet zyn ; daar het alle foorten van ftfaalen terugftoot ? Waarom zou dit met zeven kleurende oorzaaken zonder kleur zyn, terwyl andere lichaamen -niet meer dan eene hebben? Hebben zo veele oorzaaken famen vereenigd, minder vermogen dan ee- ne,afzonderlyk genomen? Men zegt hier op ;dat de menge- Iing van zeven foorten van ftraalen het Wit maake , een ver- werde. onbepaalde en algemeene kleur, niet een nette, on- derfcheide en byzondere kleur, en het Wit hierom niet ver- diene een eigenlyke kleur genoemd te worden. Men zegt het, ’t is waar: maar wyl men het zegt zonder eenigen grond , tegen de algemeen aangenomen begrippen, en tegen het getuigenis van onze zinnen „moet men het dan zo maar blindelings aanneemen ? My aangaande , wat ’er ook zy van de onderftellingen van NEwTON, dat het Wit ontfta van de ongelykfoortige of niet ongelykfoortige lichtftraa- len; laat het famengefteld zyn, waar uit men wil, ik houde my aan het gene ik duidlyk zie. Het Wit welk myne oogen Van alle zyden gandoet,met zulk eene kracht en helderheid, ver- EEN WAARE KLEUR ZY. Io) vertoont my een zeer duidlyke kleur, ja de duidlykfte van alen „een zeer onderfcheide en byzondere kleur, eene kleu verfchillende van alle anderen „en de allermoeilykfte om met andere te verwerren. Weg dan met alle onderftellingen ove de natuur van het licht, en de hoedanigheden der lichtftraas len ; ik befluite, zonder vreeze van my te bedriegen, dat het Wit een waare en eigenlyke kleur zy; ° Ik kan zelfs befluiten , dat het de fchoonfte, de blinkend- fte ‚de zuiverfte „de volmaakfte en de voornaamfte is van alle anderen. En dit is nog niet genoeg ter eere van het Wit,eu om het ongelyk te vergoeden, welk de Newtoniaanen het zelve hebben aangedaan: men moet ’er byvoegen, dat daarenboven een hoofdkleur zy, en zelfs de eenige hoofd- kleur. Dit laatfte zal fchynen moeilyk beweezen te konnen worden; ik zal het echter onderneemen , en dit zal het on- derwerp van mynen derden Brief zyn. Maar voor af meene ik eene aanmerking te moeten mededeelen , welke zich hier voordoet „en my niet van myn onderwerp verwydert. 