Dagboek van Louis Trigardt (1836-1838)
Ik rijd rondom baar woning en kraallen, om te zien of daar geen beeste spooren uit gaat, zag wij dat zij en geheel maar éen kouij met een kalf in de Kraal bad gehad. Zei ik aan Jan, dat de beste wat mijn gedagte is, dat wij haar maar stil laaten moet tot zij weer wat geruster is, en dan de bokken Sept. 1837. J 207 alle nemen tot zij ons beeste bring en ons moeijte be- taal. Daar was nog van baar dig bij de kraal, steur wij Antonie na haar om te spreken, maar zij wou niet bij hem komen. Zei zij dat (zij) bang is. Pieta wou haar met de paard een paar keer bijrijden, maar zij nam de vlugt. Zei ik, dat de beste is dat wij haar laat blijven, en morgen of over morgen dan onse slag waar neemd, dat wij betaald kan wesen en ons mouijte ook. Wij zouw het dan doen. Toen wij een geruime tijd bij haar kralen was gewees, en alles wel bezien had, zag wij dat zij een aansienlike partij bokken had in haar kraal, zei ik dat als wij die bokken heb dat wij ons betalen ken en ons moeite ook; maar wij moet haar maar gerus maken, wand dat wij die bokken nu niet alle krijgen ken, dat zij de eene klomp hier en de andere daar in de bossen zal drijven dat als wij wat krijg, de moete niet wesen zal. Toen wij de spoor van de bokken zag, zei J an, dat wi j agter na gaan moet dat zi j niet ver gaan zal met de bokken. Ik en Pieta moes met de paarden op de koers uitrijden op een vrisse galop, en zij te voed zouw ouwe Sakana op de spoor setten. Wij jaagte op de spoor, en krijg verkeerde spooren van de dag te vooren, die ons van de koers lijde. Was wij heel verkeerd, toen wij het zag is wij weer na de koers gereden, om te zien waar ons voetgangers was. maar vond geen spoor of voed ganger. Is wij weer terug gekeerd, of wij niet mis had, dat die spoor meschien de regte was. Toen zag wij dat het de verkeerde spoor was, en dat die spoor na de lin- ker hand moet wesen, moes wij weer dig bij de kraal de spoor nemen. Zag wij dat spoor reg na een bosrand 2u8 [Sept. 1837. gaat, dat wij met de paarde niet in kon en tiaar niet bij kon komen, wand zij te ver voor was. Zei ik aan Pieta, dat wij bij die Kraal zal gaan wagten tot Jan komt, en ons paarden laate vreten. Heb wij daar omtrind twee uur gewagt; zei ik, dat wij door de rivier moet rijden, dat wij hoger is, dat Jan ons van ver zien ken, of ten minste ons paarden. Daar stond een grote witgat boom niet ver van een Kafferskraal, is wij onder gaan zitten. Toen wij, na lang gewag te hebben, niets zag, maakte wij ag- terdog, dat Jan mischien voorbij mag wesen. Zei ik, dat wij maar na ons vee gaan zal; is wij aan ’t rij- den gegaan. Kwam een kaffer mijn roepen, dat ik komen moet om bier te drinken. Meteen zag ik een kaffer met een kalbas bier, hij had een goede komplot bij hem zonder assegaijen, maar een eider had en goede kierie. Ik zij aan Pieta dat zij nu assegaijen nodig heb. Ik zei aan dié die de bier had, dat hij het bij die boom bringen moet. Zet hij het daar neer, klom ik van mijn paard, liet ik haar van Pieta zeggen, dat zij maken moet dat zij weg komd, het welk zij ten eersten deet. Riep ik drie van haar, zei ik, dat hij drinken moet van zijn bier. Nam ik daarna ook een goede tuig. Ik vraag haar na de beeste, antwoorde zij van neen, dat zij niet weet waar het is. Na Jan (gevraagd), zei zij, dat hij na dié kand is. Heb wij nog een ruime tijd gewagt, dat wij verstaat door hem, dat Jan nog agter is, maar ziende dat het tijd word om bij tijds te huis te zijn, is wij voor gere- den. Bij ons vee en wagens, was niets gebeurd. Tegen de avond kwam Jan met zijn makkers. Sept. 1837.] 209 Ik ging zien en horen wat hij uit gevoerd had, om dat ik gedagt had dat hij wijnig krijgen zouw. Hij had dan vier beeste : een' grote kouij, een veers kalf van éen jaar, een jonge osse van twee jaar en een koeskop bulletje van ook omtrind een jaar. Ik : gij heb tog wat gekregen. Ja, zei hij, maar het is de mouijte niet (waard). Verder zei Jan, dat het beeste is, die Antonie genoemen heb; dat hij hem gezegt heb dat het te min is dat het de moeite niet bedraagt, maar dat hij zei zal het maar halen. Toen hij met de beeste kwam zei Jan, dat hij aan hem gezeg heb dat hij de beeste maar moet late lopen; zei ouwe Botha dat hij het maar houden moet, heb zij dat meegebrag. Op de weg, zei Jan, dat (hij) aan hem (Antonie) gezeg heb dat hij hem de kouij geven moet. De avond zei Antonie aan Pieta, dat Jan hem een van de beeste gevraagt heb en ouwe Botha ook een, maar dat hij gezegt heb dat hij het eers hier bringen zal. De ander dag morgen zei de kin- ders onder malkander dat Jan de kouij krijg, ouwe Botha de bonte osse, Diederick de bulletje, en Louw de veers, hoor Antonie dat, en zeg, toen de beeste wegging, dat zij de beeste al vier onder Jan en ouwe Botha haar beeste jaagte. Ging Antonie en jaag ze alle uit; kwam Diederick en jaag ze weer onder die van Jan, ging Antonie weer en keerde ze weer terug; ging ouwe Botha en zei, dat het verdoemt is dat als hij die twee niet hebben wil die hij terugffekeerd heb voor Antonie, dat hij éen krijg. Ik hoorde ouwe Botha zeggen : dat waaragtig niet. Daar op heef Antonie de beeste laate gaan, en men zei, dat hij gezegt heb, dat hij ze de avond alle zal dootsteken. 21 210 [Sept. 1837. Zei ik aan Lourins dat hij aan Anthonie zeggen moet, als hij bij hem komd, wand Antonie was, toen ik het hoorde, met mijn beeste weg , dat hij het niet doen moet, dat ik eers met Jan en Botha daar over spreken zal. Ik was verwonderd dat ik hoorde, dat zij de beeste gedeelt had onder haar, daar geen verlies plaas gevonden had, als alleen van mijn en Jan. Maar ik sweeg stil, zag dat daar niets goeds van worden zouw, omdat Antonie die beeste genomen had en bij die deling hij niets ont- vangen had. Ouwe Botha zei dat het voor zij moete is. De agter middag zat ik bij Pieta zijn wagen te schrijven, kwam Jan bij mijn wagen, heb ik hem niet gezien; sprak hij tegen mijn vrouw, dat hij hoorde dat Antonie bij de vort klagen wil bij de goeverneur. Ik zei : tegen mijn heb hij dat niet ge- zegt, en vraag aan wie dat hij zulks gezeg heb. Zei mijn vrouw, dat Jan zeg, dat hij zoo hoor. Daar op is ik na de beeste gegaan overmits Antonie over hoof pijn klaagte en Sakana met twee kaffers alleen was bij de beeste in de doorns. Kwam Carolus met mijn, wouw twee kouijen, die klijne kalvers had, terug- loopen, zei ik, dat wij die nemen moet na de wagens, bij de kalvers. Toen wij daar kwam was het redelijk laat, zei ik dat wij de vee maar aanstons moet late komen. Toen de vee bezorg was, kwam Jan en sprak over die praten van Antonie, en zei, dat 't brutaal genoeg is, dat hij al die beeste dootsteken wil, en als hij hem nu al met de vort dreig, dat het voor hem dan de meer beterste is, dat hij hier (langs) die rivier Sept. 1837.] 211 op houd en gaat maar weer uit. Ik zei : dat is u saak, gij moet weten wat u doet. Zei Jan, dat hij niet neuken moet, dat het hem niet veel let of hij neem zijn roer en schiet hem dat hij bars. Ik zei aan Jan, dat als hij hebben wil dat ik spreken moet, hij or- dentelik spreken zal. Zei ik, als ik hem raden moet, en (hij) van mijn gezeg wil wesen, dat hij alsdan met zulke dreigementen niet komen moet, want dat die schepsels dat bij ons niet verdient heb. Toen (zei) men dat ouwe Albag en ouwe Botha zeg, dat Lourins gezegt heb dat ik al die beeste aan Antonie gegeven heb. Ik laat ouwe Botha roepen door Goestaf; laat hij met Goestaf weeten, dat zijn hoof zoo seer is dat hij morgen vroeg komen zal. Donderd. den 28ste heb wij niet getrokken, heb wij de kraal gaan besoeken daar ons vee is weg ge- raak. Vrijd. den 29ste. Ben wij getrokken tot onier aan de Santrivier x). Is die dag twee beeste van Al- bag in gaten gevallen. Saterd. den 30ste. De morgen kwam de Captijn met de res van de betaling, die hij beloof had de dag te voren. Brag hij twee bul-kalvers van éen jaar en éen bok en éen schaap ; had wij 14 schapen en bokke met malkander en 8 beesten met die Antonie geno- men had. Vraag ik aan Jan, wat wij doen zuw : of wij tevreden wesen ken of niet. Zei Jan, dat het nu aan onse kand wij de eer behoud, wij het maar effen ’) Sjueniespoort-rivier, ’n sand-loop. 212 [Sept. 1837. maken moet. Wij tiad twee gevangen van hem die Antonie gevangen genomen had. Toen wij klaar was met de vee, vraag ik aan Antonie of hij haar (terug) geven wil; zei hij, dat wat ik doet hij te vreden is. Zei ik, dat wij haar geven zal *) Ben wij getrokken tot onder aan de Santrivier; gaf de Captijn mijn volk mede tot aan Balola, met orders dat zij mijn daar goed bringen moet vooral na de gaten te zien, dat ik geen vee verlies. Maar zij gehoorsaamde wijnig daar aan, wand de kinders trappeerde haar dat zij vee ziet in de gaten en stil swijg. Toen wij dan ons betaling bij malkander had, zei ik aan Jan, dat wij het maar moet regmaken. Ik zei dat hij van de schapen voor zijn mallers (mal- heurs ?) die weg is ken nemen. Nam hij een hamel die de grootste was, en een kapater van de grootste, en een jonge ram, en nog een schaap, van de twee jarige ossies nam hij een voor zijn vers. Pieta nam voor zijn twee bokken : éen schaap en een bok. Wij laat ouwe Botha roepen om te horen wat hij van de kouij zeggen zal, of Jan die krijgen ken voor zijn veers, was hij gaan houd kappen voor zijn leerbooni, die de dag te voren met hollen van de wagens gebro- ken was te kalvateren. Toen hij kwam, vraag Jan hem of hij de kouij ken krijgen, voor zijn veers, zei hij : als het niet anders weesen ken. Zei ik : dat hij niet zeggen moet als het niet anders weesen ken, dat hij reets weet dat hij niets verlies heb; dat hij maar zeggen moet of hij het voor zijn moeite neemt, wand i) Nml. die gevangene hul vrijheid teruggee. Sept.-Okt. 1837.] 213 anders weet wij niet wat wij aan hem doen moet. Zei ik aan Jan, dat hij maar een van de twee groot- ste ossies nemen ken, als hij daarmee te vreden is, zal ik met de ander te vreden wesen. Hij zei, dat hij de stompoor nemen zal. Ik zei, dat het mijn de zelfde is, wat hij neemt. Toen die kaffer dag dat ik betaald was, had ik niet de helfte van mijn beeste betaald. OCTOBER 1837. Sond. den lste heb wij niet getrokken. De mor- gen zag de kinders dat de leuw een schaap weg had, en zei het niet eer als de avond. Maand. den 2de ben wij getrokken tot aan Ba- loela. Mankeerde de morgen een os van rnijn, zei ouwe Strijdom dat de os mischien onder de beeste wesen zal, maar toen wij aan Balola kwam, was de os daar niet; steurde ik aanstons drie kaffers terug, maar zij vond de os niet; brag zij een schaap die in een gat gevallen was. Die dag is twee beeste in een gat gevallen, was een veers van Carolus doot. Dinsd. den 3de. Is ik de morgen gereden met Gustaf om na de os te soeken, en zei aan de kaffer die bij ons was dat hij mijn die vier kaffers moet meegeven, en rijd voort. Steurde hij mij een, die de graaf en riemen had. Toen ik daar kwam daar ik dag dat de os omtrind was, kwam daar negen kaffers met mijn te gelijk, zij doet haar bes om mijn die os uit te helpen halen, maar het was te laat, hij kon niet 214 [Okt. 1837. meer leven. Is ik en Gustaf terug gereden en nam twee kaffers mee en liet de andere daar. Heb ik die van Sekwati gesteurd om de vlees te balen, en Wil- lem met de pak os. Hij kwam de avond laat terug. Die dag zei die kaffer van Sekietie, dat hij de avond of de morgen vroeg een steuren zal om ons de weg en water aan te wijsen, hoe of wij trekken moet. Ik zei van ja, dat het goed is. Woensd. 4de de morgen vroeg kwam een stuk of tien kaffers. Vraag ik waar die was die hij ge- steurd zouw hebben. Kwam daar een bejaard man voor den dag; hij had de schellemagtigste wesen des werelds. Hij had een lange gesprek, en houd staan- de dat wij in die koers geen water krijg. ') Hij pre- senteerde dat wij de Captijn een man steuren moet, en hem vragen om volk met ons te gaan, die de weg weet. Ik zei als daar geen water is wat dat wij als dan de moeite doenen zal van een dag of ses hier te blijven om na de weg te zien; — want hij had gezeg, dat de Captijn dat late weten heb. Ik laat hem vra- gen of hij niet een omweg weet, daar wij door ken komen; sprak hij van geen water meer maar grote vaste bergen, daar geen wagen door ken als alleen vee en voet volk. Ik zei dat hij de Captijn zouw gaan zeggen dat als hij verkiest, hij na mijn komen mag, overmits ik geen tolk heb om mee te nemen, dat ‘) Die trek is hier aan Olifantsrivier, ongeveer op die hoogte van Zaltbult, 512, kort bókant Sekwatie s’n ou hoofstad. Met ,,die koers” word waarskijnlik bedoel, die rigting regdeur Sekokoens-land aan Steenkampsberg bij die teenwoordige Dijdenburg virbij, soos Gabriël en die Knopneus-smouse vermoedelik geloop het. 215 Okt. 1837.] die ik nemen ken van de wagen getrap is, en niet gaan ken. Steurde hij dan twee man na de Captijn, om hem te laate weeten dat ik hem gaarne spreken wil. Ik wouw maar alleen horen of hij beter liegen kon als zijn gezant. Omtrind 5 uur kwam hij x) met zij ngevolg, die zeer wijnig in getal was. Ik had hem laate weeten, dat hij van zijn grootste raats volk zouw meebrin- gen. Hij brag mijn een aanzienlijke olivants tand, en twee kalbasse bier. Zei hij, dat het een presint is die hij mijn brag; ik dankte hem kwansuis, wouw zien of zijn werken ook zoo wesen zal als zijn ge- schenk. Ik vraagte hem, of hij geen weg bekend is na de vort, dat de Goeverneur van de vord mijn die twee man — die ik hem wees — gesteurd heb om met mijn te komen, en mijn te gelijden tot de vort, en dat ik aan de andere kand* 2 3) geen weg vinden kon als door de vliegen, zei hij dat een bergh van de Captijn Soboesa 3) schuins voor ons voorbij gaat, tot de Poort van Boeloela, en geen weg is als voor vee en te voed. Maar dat als ik volk hebben wil zal hij geven, ken ik zelfs gaan zien; maar dat aan deze kand van Mas- souw een weg is die onderkand van de Poort van Baloela door gaat, maar dat ik als dan de zelfde weg terug moet gaan. Ik zei, dat ik eers aan die kand zal steuren, en dan aan de andere kand. Als de son onder was laat hij mijn vragen, of *) Nml. Sekwatie of Sekoatie, die Bapedie hoofman, voorganger van Sekokoenie, toenmaals woonagtig aan die Olifantsrivier te Psiring of Piring, waar tans die Berlijnse sending-stasie Arcona gevestig is. Sie Inl. 2) N. van Drakensberg. 3) Soboeza, ’n Swasie-hoofdman ; bedoel word Drakensberg. 216 [Okt. 1837. hij bij die bos die nag slapen mag. Zei ik van ja, en gaf hem de avond een schaap. Die dag heb Pieta bij de vee twee wilde hoen- ders geschoten. Donderd. den 5de. De morgen heef ik een schaap voor Carolus geslag, voor mond behoefdens, om na pat te gaan zien. Hij vraagte aan oude Botha of hij met hem gaan wil, zei Botha, dat hij hoof pijn heb, nam hij Aantonie en vier kaffers die Sekwatie hem gaf mede te nemen, om hem de water en de naaste weg aan te wijsen waar de voet pat de bergh over gaat. Omtrind middag kwam Jan van der Sant gen. van Pieta J) en zei dat Pieta mijn laate weeten dat de schapen in de rivier was om te drinken, en de hon- den in de riet gejagt heef, schrikte de schapen voor de honden, heef zij zes lammers doot getrap, twee van hem, en vier van mijn. Ik steurde vijf kaffers om het te halen, het welk zij haastig verrigte. Vrijd. den 6de. De morgen steurde Sekwatie mijn met zijn groot kaffer — die zoo veel is als zijn afgesant — een kalbas bier, en laat mijn weten dat zij een schaap en de gaten gevonden heb, die de Maandag met onse komste na Baloela ingevallen was. Zij brag die schaap, gaf ik den bringer een goede stuk vlees, en aan de gezant een vel aan de Captijn zont ik een van de doot getrapte lammers, die goed in de vlees was gewees. De avond om 9 uur hoorde wij een schoot, kon ') gen : genant, naamgenoot. 217 Okt. 1837.] wij denken dat Carolus was; wij was onverduldig om te hooren wat hij voor een uitslag bringen zouw omtrind de weg, wand de kaffers had ons versekerd dat daar omtrind geen pad hoegenaamd te vinden is. Wij waren buiten hoop en geresolveerd, als wij maar een weg vinden kon om de wagens uit elkander te halen en bij stukken door te bringen, als het niet anders wesen kon. Toen Carolus kwam zei ik aan Jan, dat ik hem niet vragen wil, dat wij hem zelfs zal laaten vertellen. Mijn vrouw vraagte hem of hij pad gekregen heb, zei hij, dat hij drie wegen gevon- den heb die wij ligtelijk door ken komen. Wij alle verblijd te horen, dat wij nu hoorde dat wij hoop had tog langs een tereg te komen. Hij zei dat de poort juis voor een wageweg gegrontves is, wand dat het niet wijer is als een gemene wageweg, maar bui- tendien, is daar naas aan een nek daar wij zonder de wagens te remmen over kan komen. Nadat wij onse schadevergoeding van de kaf- fers genoten had, kwam Jan bij mijn, en zei, dat hij met ouwe Botha in gesprek is gewees over de scha- den en vergoeding, die wi j gekregen had ; en wat hi j voor zijn moeite als prinsipaal genomen heb uit scheijn van reg die hij meende gehat te hebben, op die vier beeste die Anthonie genomen heef. Had hij Jan hem uit geleg, dat die beeste genomen is nadat de Captijn Raseppiela belooft had de tien beeste te betalen die weg is, waar wij hem overtuigte blijken kon geven dat zijn volk twee van die beeste gedoot heb en twee bokken van Pieta in haar kraal gevon- den had. Dat hij daarom tegen had om die beeste te nemen, wand die Captijn brag die vier beeste in 218 [Okt. 1837. de rekening van ons schadevergoeding. Vraagte hij aan Botha nit, wat reg hij dan als prinsipaal over die beeste disputeerde, ook gever en nemer was na zijn welgelieven. In de eerste had hij aan hem, Jan, de kouij toe geleg, aan hem twee een osse en de bulle- tje, aan Louw de veers kalf. De andere dag kon Louw de veers voor zijn merrie van twee jaar krijgen, en Diederik zouw een hebben en hij een, en Jan de kouij. Maar Antonie wierd vergeten, toen Anthonie aanspraak maak op die beeste, dat hij het genomen had en gezeg had dat hij het eers bij de wagens brin- gen zal en dan zien wat daar mee te doen staad, deelde hij de beeste met Anthonie en ontnam Jan de kouij en Louw de veers : krijg hij twee en An- thonie twee. Kon hij geen andwoord geven. And- woord zijn vrouw, dat wij altijd van die kaffers ge- kregen had als van ons eits door de kaffers aan kand raak. Zei Jan wat wij dan wel gekregen had. Zei zij van Massouw heb hij en Albag de goed gekregen voor de schapen en bokken die die kaffers van haar doot geslagen heb. Vraag Jan aan haar, of zij dan opgegeven en bewesen heb dat van haar door de kaffers schaap of bok of eits anders is aan kand ge- maak. Zei zij, dat aan de Salpeter valij een bok van haar is weggeraak. Jan antwoorde, dat die bok door de kaffers niet aan kand geraakt is, wand dat zoo lang wij daar die twee dagen stil gelegen had, geen kaffer bij ons is gewees, en of die kaffers, die hier zoover vandaan leg, dat dan betalen moet. Verder zei Jan, dat het daarom is, dat zulle met geen mens in vrede leven ken, als hij sulke regten gebruik en als die kaffers van hem eits steel en hij zijn betaling 219 Okt. 1837.] voor zijn gestolen goed terug krijg, dat slegs de waarde van verlies bedraag, hij de reg moet hebben daar ook van te ontfangen, hij als zou al zijn goe- deren maar kunnen nemen. Ik zei dat ik Botha dat ook gezeg heb, dat als hij op dien aard eits na hem trek, zoo als met die beeste het eer na een diefstal gelijk dan na eits anders. Ik vraag hem als hij die beeste genomen heb, waar om hij Antonie dan om beeste vragen moet, en uit wat reg hij die beeste voor hem neemt van die kaf- fers, daar hi j niets verlies heb ; dat wi j alleen gegaan is om mijn en Jan zijn schaden vergoeden van de kaffers te nemen, het welk wij bewijsen kon. Sweeg hij stil. Ik zei, dat hij zijn kinderen met een soort van dieve en roverij voorgaat, dat zij zulks van hem ziet en dink dat het reg is al wat hij doet, zij en sulke stappen volg, door regterlijke wetten kunnen gestraf worden. Saterd. den 7de wouw wij de morgen onse rijs aan nemen, zei Carolus en Anthonie, dat zij gaarne zoude zien dat (wij) wagten wouw tot Maandag. Ik zei ’t aan Jan, liet wij ons gezeggen zonder veel daar over te dinken. Mijn een wagen was speeklos, liet ik 220 [Okt. 1837. " . t de wielen in de water smijten; zei ouwe Strijdom dat ik het niet doen moet, dat de nave rotten zal, dat het daarom is dat zijn naaf verrot is. Ik moet het liever laat nat gieten. Ik vraag hem of het van die water (is) die men daar op giet, en als het regent het niet verrotten ken. De Beeste getal moes wesen met Swarte witrug kouij en de klijne swarte kaffers kouij haar kal- vers 457 is éen in de gat doot, negen aan de getal weg, nog éen os in de gat doot en éen aan de getal te min, drie die de kaffer betaald heb, komd bij. Nu gaat en geheel af van 457 Jan is uit jagten gewees, heb een kwagga ge- schoten. Ouwe Botha heb vandag vier rooijbokken met éen schoot geschoten, dog geen gekregen, wat mij wonder doet dat hij van de lever op die plek gevon- den heb in geen bok blijf leggen. vrijdag heb Botha twee wilde beeste geschoten, een niet gekregen. Sond. den 8ste. Saterdag avond kwam Se- kwatie bij ons, laat ik hem vragen om vier van zijn volk tot door de poort van Baloela *) ; dat ik haar voor haar dienst tot loon geven zal een eieder een *) Die punt waar Baloela- of die Olifantsrivier deur Draíkensberg loop. Die naam is nou nog : Olifantsrivierpoort. 12 Komt 3 bij is Nu komt bij 445 3 Is de getal . 448 221 Okt. 1837.] vel en vet. Zei hij van ja.En wat ik hem geven moet; dat ik geven ken wat of ik wil. Ik zei, dat ik een kreupele kouij met een kalf heb, dat ik hem die ge- ven zal. Dankte hij mijn. De morgen laat ik de konij met de kalf uit ja- gen voor hem. gaat van de beeste getal twee af, blijf 446. Maand. den 9de. Ben wij getrokken tot op de draai van de Baloela, en ontmoette niets dat aan- merkens waardig was. Dinsdag den lOde. Ben wij getrokken, tot de leste draai boven de poort 2). Die dag is twee beeste in gaten gevallen dog niet beschadig. Die dag kwam een kaffer, en brag een stuk tin voor een schaap of bok. Het had omtrind de swaarte van 4 of 5 lb, ik nam het om dat ik niet weeten kon hoe 't nog af- loopen kon, dat ik het nodig hebben kon, hoewel de soldaten mijn versekerd dat ik ’t aan de vort veel beter koop kon krijgen. Woensd. den llde. Ben wij getrokken tot voor Baloelas-poort. Laat Jan zijn Bosseman Kijster zijn schapen de beste onder die van miin loopen, had wij veel moeite om het weer zonder veel stooren aan .ie vee, uit te krijgen. Kijster blijf de avond uit, Je morgen lij hij dig bij de wagen en slaap. Zouw wij de res van de schapen uitvangen, was hij zoo traag 2) Die trek gaat tans langs Olifantsrivier af, soms aan die een- kant en dan weer aan die ander. “De poort’’ is waarskijnlik Tijger- poort, 542. 222 [Okt. 1837. in loop, heb ik hem een paar klappen lang zijn oore gegeven. Die grote Snees, Wintvogel, liep nog met zijn grote baatjje, riep hem om een schaap uit te brengen, maar hij had ook zoo veel tijd dat (ik) onverduldig wierd en gaf hem een dag voor zijn bek. Merkte ik dat het Jan niet aanstood, sprak mijn vrouw dat ik het liever soo laaten sm'ío- ren, en ik ziet dat Jan daarom lag, en wil geea kwaad van mijn schade en moeite zien. En als aan hem eits van een ander mans onderdaan gebeur, hij zoo geduldig niet is als hij van mijn en een ander verlang, en zei de gevallen mit ouwe Isaak en Louw, die hij gehad heef. dat hij dan om zoo te zeggen on- behoorlijke instrumenten gebruik, zelfs zei die ge- val, die hij met mijn eige volk gehad heef daar hij volgens reg ongelijk had, en dat het op zoo een lijf- straf is af geloopen. Donderd. den 12de. Ben wij getrokken tot onder voor de poort, is die dag 6 beeste in gaten gevallen; twee daarvan was wij verplig de keel af te snijden; een bul os van mijn en een koeij van Carolus. Die dag is een hele partij schapen ingevallen dog geen doot. Een klijne Kalf van Jan is uit gebleven en een van mijn die brag die kaffers de morge met nege schapen, die ook uitgebleven was. Wij had die kaf- fers bij de beeste laate slapen, hoorde zij de schapen, heef zij het gehaald en een kraal bij de beeste ge- maak. Vrijd. den 13de heb wij de beeste laate halen en bewerk ; is wi j de dag overgebleven. 223 Okt. 1837.] Saterd. den lj.de. Ben wij getrokken tot boven Garmanis poort. r) Is Jan en ouwe Botha gegaan na de weg te zien, maar zij kon ons niet verder als een halve trek schof de (weg) beduiden. Jan heef een renoster die dag geschoten, en de kaffers gezegt en gewesen voor hem flijs te vlekken 2), en de anderen dag zouw hij ko- men om het te halen. Had twee kouijen den 13de ge- kalf, is zij met trekken omgekeerd na ons ou plaas a) daar zij gekalf had. Heb wij een kaffer gesteurd, brag hij ze de ander dag omtrind 10 uur. Die kaffer die Sekwatie ons mede gegeven heb, liep de morgen alle terug; is ik en Pieta gereden om te zien wat van de kouijen worden zouw, kwam wij de kaffer tegen met de kouijen en twee jonge honden die van mjin de dag te voren is terug gelopen. Sond. den 15de heb wij niet getrokken. Maand. den 16de. Ben wij getrokken tot over, Ra, Gramanispoort, een halve schof slegs. Is ik en Carolus gereden om de weg verder te bezien, tot een trek-schof ver. De morgen kwam de kaffer van Sekwati met die volk van Garmanie, die met ons gaan zouw. &) Engelbg. teks : ons die plaas. ‘) Legarimani of Legadimanie was ’n seun van Mampoero, wat deur ’n seun van Moche verdrijf werd en sig als hoofman van Maga- kala neergelaat het noord van Olifantsrivier, teenoor Sekokoens (of Sekwaties-) land. Die poort waarvan hier sprake is lê teenoor hom, en word deur die auteur naar hom genoem. Gedurende die maand van Tr. s’n aanwesigheid alhier het Legadimanie in oorlog verkeer met Magoep, van wie hij ’n gedugte pak ontvang het. Vgl. 23 Feb. infra. 3) Biltong te maak. 224 [Okt. 1837. De avond kwam Diederijk en brag drie vliegen, zei hij, dat het van dezelfde is of presies zoo gelijk als die haar vee bij de Knopneusen doot gestoken heef. Jan zei, dat die vliegen doot is, dat hij niet reg zien ken, maar dat het voor hem is of die te groot van kop is en eits swarter. Zei Diederik dat dié een wijnig blouwer is en wat geelder aan de gat. Ik zei dat ik bij de Brakspruit gezien heb dat juis zoo ge- lijk als die ons osse en paarde gestoken heef bij de Knopneusen. Ik zei dat bij die onderschijd niet ge- sien ken worden of het de zelfde is, en of de clamaat dat meebring weet wij ook niet; maar dat die aard van veld en bossen een grote different is. Dinsd. den 1 7de. Ben wij getrokken tot aan Nel- sonsdrif J). Blijf ouwe Albagh zijn wagen in de drif staan, heb ik tien osse voor gehaakt, en hem daar uitge- sleept. Ouwe Botha zei, dat Albag niet hebben wouw dat hij zijn osse zouw voorhaaken, maar mijn vrouw zei dat Albagh hem gevraagt heb en dat ‘) Die auteur noem herhaaldelik die name : Koot en Kobus ; een daarvan was die van Jacobus Scheepers, ’n seuntje van die weduwee Scheepers. Die ander moet behoort ’t aan Jacob Nelson, ’n Kaapse bas'.ertje, wat hier ongeveer 15 jaar oud sal gewees het. Dis bekend hoe die Voortrekkers hul weinig gesteur het aan die vanne wat Bas- ters hul toe-geeien het, omdat dit als ’n aanmatiging beskouw werd. Daarom is ’t ook verklaarbaar, dat die naam van Nelson nergens an- ders genoem word nie. Nelson is later in Natal gehuwd met Selfie, ’n slavin van inej. Erasmus, Carl Trigardt s’n tweede vrouw, is naar Ohrigstad meegekom en het later weer in Soutpansberg gewoon, waar hij in 1SS7 dood is op ongeveer 65 jarige leeftijd. Die uitgewer liet in 1917 nog sijn oue vrouw Selfie in lewe aangetref onder Soutpans- berg, waar sij op seer hoge leeftijd, minstens 90 jaar, onder ’n baster- stammetje in die lokasie van Sentimoela gewoon hpt- Okt. 1837.] 225 hij gezegt heb dat hij ossen krijgen kon als ze uit uitgespannen is. Kwam Albag, was Botha aan uitspannen, zei Botha dat hij hem niet helpen kon, dat hij zoo lam is. Botha nam dereck zijn ge- weer, is uit jagten gegaan. Tussen de 14de en 15de October had wij de nagt, omtrind 11 of tussen 11 en 12 uur sware eelips in de maan. De maan was geheel swart. Bij de beeste komt de drie swarte kouijen haar kalvers bij, en twee die in de gaten doot is; die kouij van Carolus, en de bul os van mijn gaat af, blijf de getal 447. Woensd. den 18de. Ben wij getrokken tot voor de tweede poord, bij de Kaaijmans-gat, — heef de Krokodil of Kaaijman, een schaap en een bok van mijn gevangen. Wij had die dag een zeer slegte weg, van hooge doorns a), dat wij bijna zonder kappen niet door kon. De Gramanies Captijn gaf ons volk, volgens order van Sekwatie, mee : twee om te lijen en twee bij die vee. De lijders nam de loop van voor de ossen eer wij de op de uitspanplaas was; en die bij de vee was, bij Pieta, laat de beeste vier schapen zoo te zeggen doot trappen waar hij bij stond. Heef Pieta hem onder zijn kierie gehad, ging de leste die avond van ons op éen na, die bij ouwe Albag was. Tegen de avond is Carolus gereden om na pad te zien, zoo als die kaffer ons gezeg heb kon wij de andere dag weer bij Baloela komen, zouw wij de a) Engelb. teks : hoop doorns. 22 226 [Okt. 1837. anderen dag trekken. Carolus en ouwe Botha zei, dat in de pad een indweegs klippen in de weg was, maar dat kij het kon omgooijen met rijden, en hier en daar een tak te kappen is. Ik zei dat ’t beter was dat wij eers morgen gaat zien, wand dat het moge- lijk ken wesen dat wij waar zij niet gewees is, vel werk ken hebben dat wij meschien de avond zonier water moet blijven, en dan niet ingereg is of ver- der weet of wij de revier af ken komen, — wand die kaffers alle zeg dat de revier na onder vas tussciien de bergen loop — dan ken wij zien of wij niet de poord door ken komen. Dond. den 19de. Is ik en Jan Pretorus gereden, om te zien hoe of de weg is, die langs de rivier af- gaat. Een ind weegs gereden hebbende, is wij op een spitse koppie gegaan om te zien na de weg, die wij de dag trekken moet, zag wij dat de revier zoo vas tusschen de gebergte in loop, dat wij en geen week tijd kon zien om daar door te komen. Zei wij de een tegen de ander, dat wij aan de regter hand van Ba- loela moet gaan zien of wij geen water krijgen kan, en hoe de weg daar is gelegen. Ik zei dat de ouwe kaffer ons gezeg heb dat aan die kand een revier loop na Baloela. Wij sag een berg, zei ik, dat wij moes gaan zien of aan deze kand geen revier af loop. Is wij gereden zag wij van ver een revier — of het mog weesen — , toen wij daar kwam was het loopend water. Heef wij de paarden af gezaald en een wij- nig uit geloopen, dat wij kon zien hoedanig ’t langs de revier af geleek *). ‘) Waarskijnlik die Manametsie of Mopatsie. Okt. 1837.] 227 Wij sag de rivier af, maar kon niet goed zien of wij door kon; maar zag, dat de bergen los is, dat wij aan de eene of de andere kand pad mog vinde.a. Is wij terug gereden, kwam wij zoo als donker was bij de wagens. Wij zei, toen ons gevraag wierd na de weg en water, dat wij éen nag zonder water slapen moet, maar dat wij een middag schof trekken ml, als die vee gesuipt heb. Dat wij alsdan de anderen dag niet zoo veel noot heb voor de vee, wand dat voor ons anders geen raad is te bedenken van hier tot daar te komen, of wij moet na regen wagten, dat ken meschien te lang duuren. Ouwe Botha had de dag te voren een rooij bok ram geschoten, leij in de pad kort bij a) ons wagens, heb hij de bok toe gemaak, maar toen wij niet trekte, heef hij het met de osse laate halen. Ik en Jan heef die dag met ons rijden geen wild gezien, als twee klompies rooij bokken en vier renosters. Een grote leuwspoor stond de morgen dig aan mijn schapen, toen wij weg rijde zag wij het eers. Vrijd. den 20ste. Heb wij ons vee eers tot mid- dag gehouden en eers laat water suipen, toen wege- steurd. Wij zouw dan na rijden, overmits ons een nagt zonder water slapen moes. Kwam wij die avond laat bij die vee, bij de Klip nek. Ons vee kwam de leste omtrind 10 uur in de avond bij ons wagens; mijn beeste was de leste, kon Wellem en Anthonie en Sakana niet weg krijgen, is ik terug gegaan met een sweep; toen ik dig bij haar was, hoorde ik een schoot. Ik kon niet denken wat het beduide, *) Engelbg. teks : komd bij. 228 [Okt. 1837. stond ik een weinig te luisteren maar niets hoorde, riep ik aan Willem, en vraag wat het was. Zei dat de beeste niet loopen wil. Is ik met de sweep bij gekomen, zag ik dat zij in de haakdoorns was. Zei ik aan Willem dat wij aan de onderkant moet ko- men, en met klappen en schreuwen ging zij voord. Wij had die dag een zeer slegte weg te rijden. Saterd. den 21ste. Ben wij getrokken tot aan de Wit-rivier *). Tegen de avond met water suipen, versmoorde van mijn 12 schapen in een sloot, daar een wortel voor was waar zij tegen aan geloopen (zijn). Heef Pieta de wortel afgesneden, was de 12 doot. Jan zijn Bossemans mijd is die dag agter geble- ven, mees van luiheid. Sond. den 22ste. Is wij stil gelegen. was die dag van Carolus een kouij in de modder gevallen, dog onbeschadig uit gekregen. Maand. den 22ste. Is Carolus en Louw Albagh gegaan om pad te soeken langs de Witterivier af. Zij zouw een dag of vier uitblijven. Sondag morgen, toen ik opstond, vraag ik aan Pieta of de wolf of leuw geen schaap weg heb. Zei dat hij niets zien ken met de gras. Ik zei, dat de schapen van nagt zoo sterk geschrik heb, dat ik niet twijfeld of dat was ongedierte, die onder de schapen was. Ik ging rond om te zien of ik niets merken kon ; zag ik een partij aasvogels, had de leuw een kouij ') Waarskijnlik die Manametsie of Mopatsie. Vgl. 19 Sept. supra. 229 Okt. 1837.] en een schaap gevangen. Pieta zei dat hij de morgen voor hem en Koot van de kouij geloopen is : dat zij dagte dat het een wolf was ging wij na de spoor zien. De Saterdag is twee van de magere kalvers van mijn en Pieta blijve staan, en de kouij die de leuw gevangen heef, en de sieke ribbok kaffers kouij gaat van de getal vier af, blijf de getal 443. Ouwe Botha is uit jagten gegaan maar niets ge- kregen. Dinsd. den 2Aste. Is Jan en ouwe Botha op de jag gegaan, heef Jan een rooije bok geschooten. Zei zij, dat zij niets gezien heb als een wilde bees, beb Jan gekwets, en twee renosters. De dag te voren was daar twee olivanten, heef zij ook niet gezien. Ik en ouwe Strijdom, heb de beeste vellen over mijn wagen getrokken. Op een dag aan Baloelas-rivier zei Anthonie, dat die kaffers van Gramanie, onder malkander praat dat zij gehoord had, dat de witte menschen zoo veel is die komt, maar dat zij ziet dat het zoo wijnig is, en zoo veel vee heb, en zij heef zoo hon- ger, of zij van sins was ons te pakken. Sprak mijn vrouw, dat ik wel zouw gedaan heb- ben als ik mijn vee verkogt had en een wijnig ge- houden had, wand om die vee wil zij op een door- trekkende mens aanval doen. Ik zei, dat ik te lang zouw in de gang gebleven hebben als ik dat gedaan had. Maar dat ik het ook van mening was ; dan had ik agterdog gemaak of die 230 [Okt. 1837. mund hier wel gangbaar mag wesen. Ik zei dat ik het nu voor een geluk rekend, wand had ik wijnig meegebrag had ik meschien nu geen eten. Daar op zei (mijn vrouw ?) boertende : waar is ken afgaan, en waar niets is gaat het zoo hondvotsig toe. Daar op zei Jan, of wij niet ziet hoe het met die gaat die wijnig mee gebragt heef. Carolus zei aan mijn, dat schade die wij ge- leden had dat ik liever de vee daar moes verkogt heb- ben, en de geld in de wagen gepakt hebben, dat het minder gevaar en makkeliker zouw gewees heb- ben. Ik zei, had ge mijn dan daar eits van kunne zeggen, wat ons wedervaern zouw, en als een ander mijn dat zeggen zouw die met de moeite van oppas- sen belas is, zouw ik dat toegeven, maar gij die de minste zorg daarvoor heb, en de wijnigste daar voor doet, kon maar stil swijgen, wand ik zal zien om klaar te raken, zonder dat gij u zal verseeren. Ik ken nu nog een arm geven, als hij mijn helpen wil. Maar, voegte ik er bij, daar is zoo veel dat gij ge- daan en gelaten kon hebben, waarom dat niet gelaa- ten en gedaan? En gij behoef mijn niet te helpen oppassen, ik zal zien klaar te komen. Ik zei, dat het geen kind betaam een vader of moeder te contuluu- ren. Als hij mijn raden kon, kon hij mijn dat dáar gezegt hebben wat gebeuren zouw, alsnu is het te laat, en spreek geen woord meer. Daarop was Carolus geaffronteerd en kwaad; hij snee aanstons een kreupele bok-ooij van hem de keel af, om van zijn eige kos te hebben; en zei in 231 Okt. 1837.] vervolg aan zijn moeder, dat als de soldaten na huis gaat hij somaar mee gaat om daar te blijven. Ik zei dat het lijkte of Carolus mijn plagen wil met zijn vertrek, maar als hij wis hoe wijnig ik daarom geef, hij het niet doen zouw. Ik zei, dat die meent dat hij stond moog toezien, dat hij niet vald : en dat men geen verdiensten hebben ken waar men behoorlijk van leven ken zonder moeite en zorg, zoo- dat mijn het de zelfde is of ik werk en oppas met trekken of met stil blijven, en goed bekend is dat sommige van ons daar niets vandaan gebrag heef, als wat hij aan zijn lighaam had, zelfs geen kost voor zijn vrouw en kinderen, als daar dan zoo gemakke- lijk te leven was zonder oppassen, zulke dan niets had. Ik sprak somtijds over de murmeréeren van de Kinderen Israëls, en zei, dat wij beter doen zouw als wij God voor zijn beschermende hand danken zouw, en ons gedagtes daarop stel : hoe het in ons land gegaan is met dié dáar gebleven is, die goeie ingezetene was, en op les van de Goevernemint eten moes ontfangen, en wij nog de een de ander geven ken, ook nog altoos gespaard is voor de swaard. Woensd. den 25ste. De middag kwam klijn Jan met de Bossemans mijd, na de wagen, zei dat hij haar onder een bos kreeg dat zij lij te slapen. Met son onder gaan kwam Carolus en Louw, van de pad soeken. Wij was allemaal nuschierig om te weten hoe of zij het gevonden had, maar Carolus ging een, twee á drie stappen van ons vuur voorbij, en zei niets als : goede avond. Ik heb zitte wagten, 232 LOkt. 1837. wat hij ons zeggen zouw, maar toen het donker was wis ik nog niets. Is ik na Louw gegaan. Zei Louw, dat wij de revier af ken komen, maar wij moet pat maken. En omtrind zes schoften voor ons vee is zij ver gewees, en was nog niet door al de bergen daar de revier door loop. De leste bergh die zij gezien heef, daar de rivier door loop, scheijn of het de leste wesen zal. Hij zei, dat die poord voor hem nouw ge- lijk. Ik vraag hem of zij geen weld gezien heb. Zei hij, dat zij een groote trop buffels gekregen heb, maar Carolus was bang om te schieten, hij had geen plek om weg te komen als de buffels op hen aan komd. Ik vraag of zij eits geschoten heef. Zei hij, dat Carolus twee gansen (en) een rooij bok ram ge- schoten heb, en een streepkruis koedoe gekwets, en een rooijbok ram ook gekwets a). Ik vraagte na de gras. Zei hij, dat de veld zoo mooij is waar zij om gedraaid is, en dat het nog altoos moijer word. Donderd. den 26ste. Ben wij getrokken tot on- der voor de Wit rivierspoord. De nagt kwam de tijger nam een bok en een klijne weg, en beet hij de kop aan stukkend. Vrijd. den 27ste. Is wij getrokken waar Witri- vier en Baloela loop. Is Jan, ouwe Botha Albag en zijn zoons gegaan om pad te maken. Carolus is mee gegaan, om te zien hoe de pad de beste langs kan gemaak worden. Saterd. den 28ste. Ben wij getrokken tot voor a) Die laaste sin ontbreek in die Engelbg teks. 233 Okt. 1837.] de derde drif. Had wij veel moeijte met mijn scha- pen door de water. 