Herbarium amboinense : plurimas conplectens arbores, frutices, herbas, plantas terrestres & aquaticas, quae in Amboina et adjacentibus reperiuntur insulis adcuratissime descriptas iuxta earum formas, cum diuersis denominationibus cultura, usu, ac virtutibus, quod & insuper exhibet varia insectorum animaliumque genera, plurima cum naturalibus eorum figuris depicta / omnia magno labore ac studio multos per annos conlegit, & duodecim libris belgice conscripsit Georg. Everhard Rumphius ... ; nunc primum in lucem edidit, & in latinum sermonem vertit Joannes Burmannus ... qui varia adjecit synonyma, suasque observationes pars prima [-sexta].
Het wyfje van dezen Boom-is zoo van flam als Made, _ ren en wasdom, bet. gem: mannetje meeft gelvk, doch fcbiet wat booger op „de bladeren zyn ook in negen of elf lappen , en ieder lap în mindere fnibbelen verdeelt, en zoo men "er naauw op let, dan zal men- bemerken „ dat deze fnibbelen dieper gekerft zyn, dan die van ’t manneken; zynde bet mannetjes-blad ook hoog-groen:. De twee acbiar fl lapjes aan 't av; fkens-blad , in de Figuure met AA. geteekent, Jlaan over malkander , maar dat en doenze in °t manneken niet, anders kan men beide die bladeren kwalyk onder/chei- den: Uyt den {choot nu van ieder blad , of eygentlyk onder aan den fleel, komt de bloeme voort; zynde veel grooter dan de voorige, en zoo digt tegens den ftam aanzittende, dat men baar fleeltje naauwelyks kan zien: Zy krygt ook veeltyds noch eenige knoppen ter zyden uyt, doch die em komen niet alle tot perfellie, zy bebben mede een lelyacbti - gen reuk „en men zietze aan de boven[le takken gemeenelyk drie ya een fleeltje by malkander ,.dewelke ook meelt alle tot perfectie komen, maar aan de onderfte takken komt door- gaans op een kort, doch merkelyk dik fleeltje, maar eene bloem voort, en daar uyt ook maar eenen vrugt , dewelke ook vry wat kloeker en grooter wert dan de boven[le , maar wanneer deze boomen op of in een vette gront eh zoo draagenze overal, zoo wel onder, als boven, en dat uyt eenen fchoot der bladeren drie vrugten; waar van de mid- delfde veeltyds eerft groot en ryp wort, en dan zoo vervol- gens de twee andere; bebbende dit bloeizel of deze bloem de gedaante van een lelye of kelkje , een lit van een vinger lank, en gemaakt uyt vyf vette bladeren, welkers boven: Jte eynden krom en omgeboogen zyn; in de midden beeftze een dikken groenen knop , van gedaante als een jonge vyges en daar op fiaat-een kroontje „ gemaakt van vyf dikke en ligt-geele draatjes , die bun vertoonen even als bet kroontje van de Garyopbel-nagelen , yder draatje zich weder uyt: Jpreidende in drie en ook wat meer deelen, en dit is dan bet beginzel van de vrugt; bebbende byna de gedaante van een Meloen, doch na vooren toe is ze wat dikker en buykiger, met een tepel daar aan, gelyk als die van een borft. of mamme, van buyten een weinig gevoorent , gelyk de Pompoenen, doch niet zoo diep, vallende ook doorgaans dikker dan een Meloen, eerft boog zee-groen, en alsze Hie Wed wafgb-geel, ya niet overal: Onder - veitelje 21er men een geel zappig vleefcb , ge dat van de Pompoenen, zynde maar bere FA Be. cortex lignofus eft fa&us: alioquin maturi circum: ciduntur fructus ope longi fuftis , ‘in cujus fummo culter eft alligatus, fique truncus inclinat , fufful- ' ciendus eft. Vidi quoque arborem, que in terram penitus projecta erat, que tamen vigebat, fuamque elevabat comam, fructusque maturos producebat , fed pars quiedam radicum terre erat infixa: Et quam- vis ambe he Papayz fpecies plerumque ac ubique fimplicem tantum gerant truncum erectum, obfer. vatur tamen , femine ftipitem aliquando etiam ra- mos emittere, 1n Amboina quoque arbores confpe- ximus, que multo crafliorem reliquis gerebant trun- cum, que tamen extendebantur in multos explica- tos & incurvos ramos, inftar Socci-arboris. Folia re- liquis fimillima erant, fed in ramorum fummo mino- ra, uti quoque fructus, qui etiam rotundiores ac magis compreffi erant; hinc inde tres fimul depen- dentes ex craflis ramis, hique tam firmi erant, ut vir iis infiftere poffet: diciturque arbores has effe arte ita fabricatas ex vulgaribus femine arboribus, quarum coma, dum juniores eflent, cum tota folia- tura amputabatur , quo fenfim tot emittebant ra- mos: Hancque fententiam confirmatam repperi ex- perientia edoctus, Papajas arbores, que fructus jam gerebant, quarum come fortiffimo vento disfratte , vel ex induftria amputatz, ac dein cum Gomuto & Calappe putamine obtecte erant, dein plurimos emi- fiffe lignofos ramos, inque iis, ut dictum eft, fru- Gus prodigis 337777 AAE wen ort AMBOINSCHE’KRUYDBORK. 147 een flerke wint moet omvallen: en waarom by ook niet alf alleen door kleine Fongens te beklimmen is Jen dan noch maar de oude ftammen, wiens fchorffe wat boutachtig ges worden is: Of anders fnyd men de rype vrugten af met een lange (tok, daar een mes aangebonden is, en als den ftam Scheef Staat, dan moet men bem wat ftutten; Ik beb ook eenijboom gezien, dewelke gant/ch ter aarden geworpen zyni > Echter noch leefde , en zyne kruyn wat na boven krom- mende, al gaande-weg vrugten droeg ‚en die ook ryp wier- den, maar by bad noch een tak van zyn wortel in de aard? vaft: En alboewel nu beide deze geflachten van Papaya- boomen doorgaans , en overal maar een enkelde rechte fram bebben, zoo ziet men nochtans, dat den fram van de Waf: kens-boom zomtyds ook wel takken krygt; En men beeft op Amboina boomen gevonden met een veel dikker fiam dan de andere, dewelke zich ook verdeelden in veele uytgebreide en kromme takken , gelyk een Soccus boom; de bladeren wa- ren als de andere , doch aan "t wyterfte der takken wat kleen: der, gelyk mede de vrugten, dewelke daar benevens ook ronder , alsmede wat meer in edrongen waren; en bier en. daar met twee en drie by malkanderen, aan de dikke takken bingen, dezelve takken zoo Bert wezende, dat een man daar op konde flaan; en men zegt, dat deze boomen door konft. dusdanig wierden gemaakt van gemeene Wfkens- boomen , die men in bare jonkbeid de kruyn met al bun bla- deren quam af te fnyden , en waar door gy met lankbeid van tyd weder zoo veel takken uytfchooten , en dit gevoelen beb ik ook moeten byvallen, als zynde door eigen bevinding geleert „dat Papaya-boomen , die al vrugten droegen, en ,'t xy dan door een fierken wint, de kruynen afgebroken , of met opzet door X menjcben afgefneeden , mitsgaders daarna met Gomuto eneen Inter Papaje fru&us quidam occurrunt, qui to- ti earnofi funt, ac interius parvam tantum ha- bent cavitatem cum pauciffimis ofliculis, inter hos duo erant magni, molles, carnofi, ac lutei, ma- gnitudinis circiter teftium gallinaceorum , ad quo- rum extremitates duo incurva obfervabantur capitula, quz , fi paululum Pv fint, M et ataua hi plantati dicüntur‘pröferre arbores maxime frugiftras: Arbor hec terram amat facilem , frugife- ram, calidam, ac pinguem , in arenofo enimfolo plu- rimum flores producit ; ge paucos fructus, in folo e- tiam duro non lete crefcit; In Amboina nufquam ita vigent ac in hortis circa flüvium Weynitboe , ubi fructus funt magnitudinis mediocris Peponis, atque exterius ita fere-fulcati, coloris ex flavo virentis, ac faporis fatui dulcifque, unde non ita boni funt ac minores: Ex officulis mares fimul & femine = erminant, ac fepe fit „ut officula utriufque fexus fibi invicem mifce- antur , quum radicés quoque ita intricantur , ut dignofci nequeant ac pro una eademque habeantur arbore , tumque mirum prebent adfpectum, ex his enim duo pro- erminant trunci, quorum unus mas alter femina eft. e par in arce Victoria vidi anno 1654. quod ex veteri excreverat muro , quorum autem radices adcurato examine dignofci poterant: In meo etiam arvo binas colui, quarum radices communi tete e- rant cortice: Hujus arboris radices odorem Raphani minoris habent ac faporem, uti radices Kellor, flores- que manducati fimilem quoque prebent odorem fapo- remque , fed non ita fortem. Ambz hz arbores faucia- tz in fructibus , petiolis, vel trunco lac fundunt fero- fum , fed ed ae ex trunco, non acrem , fed pa- n | Anni-tempus : Arbores hz non certum obfervant an- nitempus, fed per totum annum flores fru&usque pro- ducunt, ac Virides fructus dru ex arbore dependent, qui maturi cenfentur , fi ab uno tantum latere flavefcant. ` Nomen: Latine Papaja mas, & Femina: a Malai- cenfibus , Ternatenfibus, aliisque Moluccarum inco- lis Papaja quoque vocantur cum cognomine maris ac Feminz : Apud alios populos nullum proprium indige- num nomen reperire potui, unde judico exoticum fi- ne dubio effe fru&um: Uti quoque incole uno ore confirmant, a Portugallis vel Hifpanis in Orientales hafce infulas effe tranflatos , unde nullibi quoque adeo copiofi funt & crefcunt ac in Ternata, quam utraque over, hee natio diu inhabitavit, quorfum illos fine dubio ex Brafilia & India Occidentali cragftulit: Copio ons | crefci * fe enim’ Calappus-dop bedekt waren , naderband veele boutagtige tak- ken , en aan dezelve , als gezegt „ook vrugten gekregen bebben. Men vind onder de Papayen eenige, die meeft gee beel van wvleefch zyn, bebbende in de midden maar een kleine bolligbeid met weinig korrels, en daar onder twee die kloek, week, vleefhagtig, en van een peele coleur zyn, omtrent zoo groot als bame-klootjes; aan de enden, ziet men twee kromme boofden , en alsze een weinig geopent 155, in de midden wat wits , en men zegt dat de- > zes geplant-wordende , zeer vruchtbare boomen zouden woort: brengen : Dezen boom wil gaarne groeyen op of in een mur: ruwe Joe, en warme gront, als mede in vette aarde, want in een zandige gront draagt by meeft bloemen, en weinig Vrugtén , en in een vafte gront wil by ook niet voort- komen ; Op Amboina beeft menze nergens fchoonder dan in de Thuynen omtrent de Rivier Weynithoe, alwaar die vrugten 200 groot zyn als een middelbare Pompoen, en van buyten ook byna zoo gekeept, van coleur ligt-groen, en laf- zoet van finaak ; zynde dierbalven zoo goed niet als de klei- ne; wyt de Korrels komen voort beide mannekens- en wyf- kens-boomen , en “bet PM dikwils dat de korrelen van beide die fexen by malkander komen te vallen , alsavanneer bun ook de wortels zoodanig, door malkander komen te vleg- ten, dat menze voor eene aanziet, en bet is als dan raar om te zien, dat daar uyt twee flammen voortkomen , waar van de eerfte een manneken , en d'andere een wyfkeh wort : Hoedanig een paar ik in ’t Cafteel Vittoria, An, Seftien- hondert vier-en-vyftig, gevonden beb, die uyt eem oude muur gewaffen waren , en welkers wortelen men by naauw onderzoek ook konde onder{cheiden: Maar op myn eigen erf beb ik "er ook gebad , wiens beide wortelen met een gemee- ne fchorfJe waren bedekt: De wortelen van dezen boom bebben een Radysagtigen reuk en fmaak, gelyk de worte- len van de Kellor, en de geknaauwde bloemen fmaaken en ruyken mede zoodanig , doch zoo [lerk niet: Beide deze boo- men gequetfi wordende, "t zy dan im de vrugten, fleelen , of ftam , geven een weyagti e melk van zich, doch flam wel de meefte , zynde We , maar wat bitteragtig. Sayzoen: Deze boomen bebben geen vaft Sayzoen , maar Bloeyen en draagen bet gebeele Faar door , blyvende de gros- ` ne vrugten lange aan de boomen hangen, en.men boutze voor ryp alsze aan de eene zyde maar geel ae Naam: In ’t Laryn Papaja mas, & Femina: by de Maleyers , Ternatanen, en meet andere Moluxe inwoon- ders, wortze mede SP genoemt , met den bynaam van Manneken en W'yfken: By andere natien beb ik mede geen eigen Inlant/cbe naam kunnen vinden, myns oordeels een bewys zynde dat bet een uytlant/che vrugt moet wezen: gelyk de Inlanders ook eenparig verklaaren, datze door de Portugeezen of Spanjaarden eerft in deze Oofterfe Eylanden rag zyn , en dierbaloen nergens 200 WAYA is in Ternaten, daar beidmdie natien lan waffen en ty gewoont 'bebben, en die dezelve dan buyten twyffel vg Ta Braail venales circumferuntur; Q 148 crefcit in Brafilia, ubi Pottugalli arborem Mamoera & fructus. Mamamon nominant , uti videtur, ob omm mammz, & fi hallucinari licet , non fine veritatis pe cie dici poffet, Hifpanos ipfi nomen Papaje Gig: e ex Papaja, regione Peruana, ex qua forte hunc fru- &um primum in Manilas, ac inde in Moluccas trans- tulerunt : Apud quofdam barum infularum popylo: nomen quidem occurrit indigenum, fed illud defüm- tum eft a quadam forma, fic a Macaffarenfibus vo- catur Dangan Dangan , a forma parve Cucurbite: g Item Unti Unti & Unti Java, a fübita ejus germina- tione ac adulta ztate inflar Mufæ: In Baleya vero vo- atur Gedang Cajlela. `` Locus. Dum fru&us hic, uti ditum fuit, eft exo- ticus , hinc nullibi hodie occurrit, nifi ubi Europe ha- bitant nationes vel habitaverunt, fique in aliis repe- riantur locis, ibi ab incolis vel avibus per officula tranflatus eft: In Tarnata fructus hi funt adeo copiofi, ut homines ibi vix illos refpiciant nec edant, vocan- turque Porcorum cibus, quum hos faginant hifce fru- étibus , quamvis ibi funt melioresac in Amboina, quum ibi in folo crefcant molli ac calidiore. Ujus. Fru&us hi crudi. comeduntur , fi decorticati fuerint , fique. eorum caro colorem vitelli ovorum gerat; non multum autem replent ftomachum , ñu- trimentum enim dant mucofum ac facile putrefcens , unde plurimum dele&ationis gratia comeduntur , & ut calidioribus dicbus ventriculus refrigeretur , femi-maturi vero, quorum caro adhuc albefcit, in arvas fcinduntur lamelias, quas aque incoquunt cum accharo, uti in patria noftra Braflice confciffze , cibumque prebent gratum , fed fatue dulcem. Ex iis- dem quoque lamellis, jure & carne gallinacea mixtis, parve quoque comparantur cruftulz , qua in plateis uidam etiam Sinenfes ho- rum fruétuum carnem prope maturam faccharo con- diunt, uti Camolenga, fe DE he funt deliciz : maris flores fuum quoque prebent ufum, qui parum in fervida macerantur aqua , dein ad Solem exfic- cantur, & ufurpantur cum aliis fimiliter ficcatis fo- lis ac fructibus, ex quibus Atsjaar conficitur, quod fupra menfam ad carnem affatam appetitus excitan- di gratia adhibetur: In hiftoria gallica Antillarum feu Cl arybzarum infularum cap. 6. dicitur Papajas arbo-. res iisdem in infulis quoque crefcere ac inveniri, illa- rumque folia in tres divifa effe lacinias inftar foliorum Ficus: Quod tamen puto erroneum, Ficus enim fo- lium plures gerit lacinias, ibidem quoque dicitur in infula Sancte Crucis omni menfe maturos proferre fructus, qui ab incolis Gallicis pro falubri habentur cibo, ac in obfoniis eorum menfis inponuntur: quod- que ventriculi digeftionem promoveant, forte quod in calidis iftis regionibus debiles ventriculos modice refrigerent, vel quia ipfi fru&us cito fant digefti, facilemque alvo pr&beant dejectionem, Er Peculiare eft huic arbori, quod tam cito excrefcat: uinto enim fextove plantationis menfe hominis jam ntl altitudinem , ac fructus proferre incipit , ita ut fubita progerminationeMufam acRicinum fuperet.Que- que in molli, nigra, ac calida crefcunt terra, licet pa- rum fit arenofa, tam cito excrefcunt, ut tertio jam anno truncum gerant pede craffiorem in diametro ; cujus vertex dividitur in quatuor quinqueve craffos ramos, in quorum fummo folia fruðbisgue ita. locan- tur, uti in fimplici trunco; hoc autem difcrimen obfervatur, quod fru&us fimplicis ac folitarii trunet femper fint majorcs ramificato trunco, quamvis una eademque fit fpecies. Hocque modo feri potuit, quod fupra memorata ingens arbor ramificata longo tempore ita excreverit: Quidam gloriantur fefe arte quadam arborem marem.jn feminam poffe tranfmu- tare, dicuntque, fi junioris arbóris maris, qui bra-. chium circiter craffus eft, omnes amputentur pedun- culi floriferi, fimulque fuperior coma, que folio obvolvenda eft ac obtegenda , eandem hanc arbo- rem fru&us dein producturam effe: Hujus autem experimentum variis in truncis licet inftituerim , nunquam tamen mibi fucceflit , ac arbores perie- runt. : In HERBARII AMBOINENSIS Zoe Capat XLI, Brazil-en. Weft-Indien zullen hebhen overgebragt : Over- vloedig: veel «vint men 2e in gem. Brazil, daar de Portu- geezen den boom; Mamoera eg de vrugten Mamamon noemen y- 20- t {chynt, ma bun gedaante van een mamme ; en, 20 gifing wat gelden mag, zoude. men niet zonder Jebyn van waarbeit konnen, zeggen, dat de Spanjaarden haar, den naam van Papaja gegeven hebben ha Papajan , een Lanajchap in Peru, van-waarze milJcbien deze vrugt eerft in de Manilas „en vandaar inde Moluccas bebben over- ebragt: By zommige natien dezer Eylanden vind’ ik wel een Inlant/che naam, maar die is geleent of genomen van eenige geykenifen, werdende by de Macaflaren genoemt Dangan-Dangan, na de gedaante- van een kleine wilde Cousvoerde ; Alsmede Unti-Unti,en Unti Java, genomen van baar fpoedig. waffen en groot worden- gelyk als de. Plaats. Dewy! bet, als gezegt, een wytlantfcbe vrugt is, 20 vint men ze bedendaags niet ligt ergens anders dan daar Europifcbe natien woonen, of gewoont bebben; en zo men xe-op andere plaatzen al ziet, zo zynze door de In- landers , of vogelen door middel van de korrels daar beenen gebragt : In Ternaten heeft men ze zoo overvloedig , datze de menfchen-aldaar , om zelve te eeten „ naauwlyks willen aanzien , baar noemende verkens-koft „om datze..bumne : verkens daar mede meften „hoewel .dezelve veel beter zyn dan in Amboina, om datze aldaar bebben een goede zagte aarde , en wat warmer gront, : ES D IT. Gebruik. Men eet dezelve vrugten raauw, te weten: eerft ge/chilt zynde, en als bun vleefcb doyr-geel.is: doch zy verzadigen niet veel, als gevende een flymerig en ligt- bederffelyk voedzel, en daarom eet men ze meeft voor plai- zier , en om in beete tyden de maage wat te verkoelen, en de balf-rype, die noch een wit vlee/ch bebben , fnyt men in kleine riempjes „en kookt-die met water en zuyker, gelykin 7 ee) e/nedene kappers-koolen , gevende dan een aan- gename , doch wat laf-zoete kofb;en uyt dezelfde riempjes y met. boender-vlee/ch gemengt , werden ook kleine pafteytjes gemaakt, en die langs de ftraaten verkogt ; Zommige Sis neezen weten mede bet Val o > dat ten naaften by rip is, in zuyker te confyten, gely infgehks een flechte lekkerny : De bloemen van bet-manne- ken bebben mede baar gebruik ‚want gen weektze.een wei- nig in beet water, daarna droogt men ze in de zon , en gebruiktze „ benevens andere diergelyke gedroogde bladeren en vrugten, tot bet maaken van atsjaar , die men „om appe- tyt te maken, over tafel, en veel tot gebradene kofi ge- ruikt x In de Franche biftorien van de Antillas of Cary- bifche-eylanden , cap. 6. vert gezegt, dat de Papayen in dezelve eylanden mede. groeyen , en gevonden worden, en dat bunne bladeren. aldaar waren verdeelt in drie lap- pen, gelyk een vyge-blad: doch "t welk ik giffe een abuys. te zyn, want bet vyge-blad zelfs heeft meer. lappen „ook wert aldaar gezegt, datze im °t Eyland Ste Cruce alle maanden rype vrugten draagen , en van de Franjcbe in- woonders voor een gezonde koft gebouden ‚mitsgaders onder Reeg A dE worden ; voorts datze de kooking des aags helpen bevorderen, miffchien om datze in die heete anden de verzwakte mage matelyk verkoelen , of om datze zelfs baaft verteert wer "dig gank aanporren... …— ET xL _ Deze boom beeft een byzondereaart en eigenfcbap van.baaf-, tig op te fcbieten: want in de vyfde of zefde maant ma zyn.plan-. ting beeft by al de boogte van een man , en begint vrugtente dragen , zoo dat by met zyn fpoedig opfcbieten de Pifangen Ri- cinus komt teovertreffen., en de gene, die in een mulle,z«varte;. en warme gront ftaan,(al is by al wat zandig) nemen zo fcbie-. lyk toe , datze in "t derde Faar een [lam bebben van ruym een voet dik, over dwers gemeeten , en bet bovenfte verdeelt zich in vier à vyf dikke takken, E welkers uitterfte smit en. vrugten even zodanig flaan , gelyk aan. de een-[Lammige, doch dis 'onder[ebeid bemerkt men, tat de vrugten van den en altyd grooter vallen dan van de getakte boe- welze van een en dezelfde zoort zyn: Em op deze manier kan bet wel wezens dat den-grooten getakten boom. hier bo- ven gemelt, door lankbeit van tyd zodanig geworden zy: Zommige beroemen baar mede datze door honk een Man- netjes- in een Wyfjes-boom konnen doen weranderen; en.2y zeggen, wanneer men.eenjonge Mannetjes-boom , die niet boven een arm dik is „alle.de fteelen., daar de-bloemen aan- bangen, affnyt, en. zo mede de bovenfte kruyn, dezelve met: een bladt voebindende en bedekkende „dat als dan dezel- ve boom vrugten zoude voortbrengen ; doch ikzulks aan ver- Scheide Í org geprobeert. hebbende, zo en beeft bet my. evenwel niet willen gelukken: maar de boomen gingen ^ k de Camolenga , doch dat is ` en „en dan tot een fpoedige kamer- ` Zab. LI. | Lag. 149: | Lab. L. 7 MI 7 Ü N = = P A <A S I GW Er YA á E: (Ý d Y | | d A Ge 7 “4 AI i; / Ý! YA Ü AV € A 5 / Ü 1. Bock. XLIV: Hang, In Hort: Matlab. tom. 1... Figura 15. amba he arbores exhibentur ac defcribuntur,ac mas vocatur ibi Amba- Paja,'& Bracmanis Dadul Papaja, femina vero Pa- pajamaram , Bracmanis tantummodo Papaja, unde patet in ipfa quoque ora:Malabarica exoticam effearborem, quum nullum .indigenum gerat nomen. . Cafp. Baubi- nus in Pinace Libr. Y1. Sect. 5. arborem hanc ad Pla- tani genus voluit reducere refpeêtu magnitudinis fo- liorum ‚quod autem apud Hifpanos in India Occiden- tali nomen eft Mufe, fed Libr. 12. Sel. 1. ficuum generi illam affimulat; ac Bontius libr. 6. cap. 6. hanc vocat Arborem Meloniferam, & Papajo, meo autem judicio melius Peponiferam vocare potuerat. Pifo lib. 9. cap. 23. eam vocat Brafilice Pinoguacu, dicitque ibi marem eque ac feminam fructus proferre , fed minores ac longiores; quod tamen apud nullum alium legi auctorem , vel unquam a Brafiliano audivi: Quam- vis tamen illud verofimile- videtur, quum ab ocu- lari adfirmatur tefte: Sepe etiam ex floriferis maris racemis fru&tus rudimenta propullulaffe obfervata fue- re, quz faciem prz fe ferebant, acfi fructus effent futuri; uti contra in femina aliquando duo tresve ftu&us ex racemis dependentes obfervati fuere. EXPLIC ATO Tabule Quinquagefima , : Que Papajam Feminam exbibet feu Papaja Parampuan. A. Ejus folium majori fiftit forma, ut ejus lacinie melius diftinguantur. ‘ B. Florem denotat. C. Frutum. | D. Fru&um diffetium, ut officulorum feminalium fitus appareat, - | TOM ie á Tabule Quinquagefime Prime, … x E Lo. A. Racemum Floriferum , ` B. Florem feparatum oftendit. — UOBSERVATIO. Papaja mas E Femina in Zeylana-quoque crefcunt infula , harumque. fynonyma dedi, au&toresque allegavi in Thefauro meo Zeylanico. pag. 189. ubi reliqua vide , nec non in Sloan. Papajam Marem reptzfentat, in qua iss; ss + Carrca hoc genus a Linneo vocatur, eftque Carica fo- liorum lobis finuatis; mas & femina H. Cliffort. p. 461. & Royeni Fl. Leidenf. prodr. p. 225. ` Cat. pl. Fam. p. 202. Papaje-boom a Valent. pag. 169. voca- tur & obiter defcribitur. EH In Rumphii auétuario Capite undecimo deftri- buntur PAPAJA SILVESTRIS; feu P A- PAJA-U TAN, & Aynyver. Nec non P a- Piya LITOREA fequentem in modum. x * à craffitiem adquirit Pinange arboris, que trun- Æ cum gerit ere&um in articulos ac cancellos di- vifum inftar Papaje trunci, in cujus vertice rami quo- que extenduntur uti in Papaja arbore, quisque autem ramus:in diverfos articulos protuberantibus venis divi- fus eft, qui prope ortum facile abrumpitur, parvam ejus relinquens partem cum foveola e ach trunco ad- glutinatus fuiffet: Ramus hic in viginti circiter tales ar- ticulos eft divifus, qui quadam vi feparari & difrumpi poflunt, hique truncum incurvant inftar arcus; totus autem hic ramus eft herbaceus, fed firmus, fingulo- que ex articulo bina propullulant folia oppofita intror- fum conniventia, Canarii folia referentia, fed infe- riusrotundiora ; a fex ad novem pollices longa, ad oras vix & raro dentata: Atque hoc peculiare habent , quod nervus medius non recte , fed flexuofe decurrat, fo- liumque dividat in bina inequalia fegmenta, ge des upe- H: Papaje arbori mula arbor altitudinem ac AMBOINSCHE:KRUYDBOEK. 149 In: Hort. Malab. om. A, Figuur’ rg. vint men deze beide boomen mede befchreven ftaan , bet Mannekenonder den naam van Amba-Paja ‚en in ’t Braminees Dadul-Papaja, mitsgaders bet Wyfken onder den naam van Papajamaram, en in-t Braminees flechts Papaja, waar uyt nochmaals blykt; dot bet ook zelve op de Malabaarfcbe kufteen uyt- lant/che boom moet zyn, om dat hy geen inlantjche naam en beeft: Cafparus Bauhinus in Pinace, Lib: 11; Sect, 5. beeft dezen boom believen: te reekenen onder de geflacb- ten van de Platanus, en dat ten aanzien van grootheit der bladeren, doch ’t welk by de Spanjaarden in Weft-Indien een naam is van de Pifang; maar Lib. 12. Sek. 1. rez kent by bem ook onder de geflachten van vygeboomen; en Bontius lib, 6. cap. 6. noemt bem Arbor Melonifera, en Pampajo, doch by hadde hem myns oordeels liever me- gen noemen Peponifera. Pifo , lib. 4. cap. 93. noemt bemin’t Brafiliaans Pinoguacu, enzegt , dat aldaar zo wel bet Manneken als Wyfken vrugten draagen, doch kleinder en langer , "t welk ik by geen andere Autbeur gelezen ‚noch ooyt van geen Brazielis-vaarder geboort bebbe : boewel zulks echter wel aanneemelyk is, als voortkomende van een oog- getuyge; Ook zo beeft men aan de bloem-troffen van bet manneken zomtyds wel fchepzelen zien voortkomen, dewel: ke baar vertoonden als ofze vrugten wilden worden: gelyk men-.ook daarentegen aan bet wyfjen zomtyds wel twee en drie orugten aan troffen by malkander beeft zien hangen. EU TL EGG TNG Van de Vyftigfte Plaat, Dewelke vertoont bet Wyfje van de Papaje-Boom, ofte de Pa- paja Parampuan. A. Wyft aan deszelfs bladt in grooter gedaante, op dat de in- Jnydingen te beter gezien mogen werden. ba B. De bloem. WA ` C,-De vrugte ze dÄ EY D. De opgefnedene v1ugt , waar. in de plaatzing der Zaat-korrels $ De Een- en Yyfügfte Plaat ` Verbeeld bet Mannetje van de Papaja-boom, waar op de Letter . A. Aanwy/t een bloemtros, ` . B, Een bloem afzonderlyk. AANMERKING. Het Mannetje en bet Wyfje van de Papaja-Boom groeyen me- de op Ceylon, en derzelver benamingenven Schryvers beb ik ven gebaalt in myn Thefaur. Zeyl: pag. 184. alwaar die te vinden zyn, als medein de Catal. van Sloan. over de Jamaife-gewaffen pag.:202. De Papaje- Boom wert mede by Valent. pag. 169. ter loops befcbreven. CARICA wert dit geflagt van Linneus genaamt , enis de Ca- rica foliorum lobis finuatis in de Hort. Cliffort. pag. 46r. en in de Hr. van Royens Prodr. van de Leidze Tuyn. pag. 225. In het Elfde Capittel van de vermeerdering van Rumphius wertde WILDE PAPAJA- —Boow,ofte de Papaja-Utan en Ayny ver, . alsmedede STRAND T-PaPAj4-B 00 M, - op de volgende manier befchreven. - D boogte en dikte-van een Pinang-boom, dé {tam is regt, in leeden en ruyten verdeelt , gelyk een Papaje- ftam, boven in den kruyn fiaan de takken ook wytgebreid als aan een Papaje-boom, doch yder tak-is in ver{cheide leeden door uytbuylende knien verdeelt „en by zyn oor/pronk breekt by kort af ‚nalatende een ftompje met een kwyltye aan den ftam, als of by daar aan gelymt was peweeft. De tak is omtrent in 20 zulke léeden verdeelt, welke men met een kraak van malkander breeken kan , en zybuygen baaren tak, dat by inwaarts krom Daat gelyk een boge, xynde den ge- beelen tak kruydagtig ‚doch f; „aan yder lit of knie ftaan twee bladeren inwaarts na malkander luykende de Canary: bladeren eenigzints SE, doch agter rondér , dan 6 tot 9 du lank, aan de kanten donker en yael getandt. Zo bebbenze dit byzonder „dat de middel-zenuwe niet regt, maar bogtig loopt, deelende bet blad in twee ongelyke deelen, waar van de woorfte helft de grootfte is, agter ront toelo- T3 pen- Ezen" naboot[ler van den Papaja-boom, gewint de 150 fuperior pars major eft, jnferius rotunde definens. Inferior pars minor eft atque anguffe definit, quo cum Caju Laùgi convenit, ac porro inferne quibufdam obli- quis conftat coftis, faporemque prebet fatue dulcem. Ex ramorum finu longus progerminat racemus , femi-ulnam. longus , in plurimos laterales divifus etiolos, fere uti in Papaja mare: Ex hifce late- ralibus petiolis breves propullulant pedunculi, qui binos, tres, quatuorve gerunt flofculos , nullam pecu- liarem habentes formam. Poft hos fequuntur fru- &us , qui pallide ac rotunde funt bacca , minores granis Oryzz , fuperius plane, ibique formantes co- ronulam ex quinque filamentis retroflexis compofi- tam, ac ipfis baccis plane incumbentibus , in qua al- bicans ficcaque locatur medulla in quinque loculos divifa ; Superior trunci pars eft herbacea ac fragi- lis, unde nemo eam adfcendere audet , fortiorque ventus totam disjicit & abrumpit comam , inferior autem dimidia pars exterius lignum gerit durum, in- terius fungofam medullam , fique findatur, mucofus exftillat fuccus, uti ex Papaja. i Nomen. Latine Papaja Silveftris. Malaice Papaja U- tan. In Leytimora Aynywer & Avnier h. e. arbor Ca- lappæformis, apud Soyanenfes Rima tebu: ac Bagua- lenfes hanc vocant Oery Marefu vel Culit Goegor. quod ejus cortex adeo facile. decidit, atque tota ra- morum quoque compages, ita ut fepe penitus iis orba ac denudata fit; In Uliaffenfibus infulis dicitur Ay Nou Oillo. Locus. Crefcit in Leytimoræ montibus. Ujus. Nullus eis ufus hactenus innotuit , nifi quod ejus truncus, quoufque durus eft, adhibeatur ad fun- damenta pofti fiffimis truncis afleres formentur pro navigiis , quorum -meditullium pollicem circiter craffum eft. å Altera quoque Papaje fpecies eft litorea ai&ta , feu Papaja Pante ab antecedente diverfa, mixtamque ge- rens Papajz formam & Caju Goriza: Raro invenitur & crefcit in litore Halong articulato inclinans trunco , huicque folia ex petiolis oriuntur uti in Papaja , majo- ra ac fuprema folia ultra tres pedes funt longa, fubfe- uentia a duodecim ad quindecim pollices longa , tres itos lata, inferius fenfim an ta, in medio la- tiffima, inferius finuofis protuberantia coftis , femper- que-fexdecim folia fingula ex rachide: Ad rami fum- mum racemus progerminat , ultra pedem longus, qui in oe uam triginta-laterales dividitur ramulos, fpithamam longos, ex quibus parvi oriuntur fructus, minores Oryzz grano pallide virentes, duri , rotun- dicum parvo acumine, atque ad bafin protuberantes, interior medulla in lamellas fepararı poteft. Nomen. Amboinenfes ka, quum ejus folia quo vifa folia. $^ ‚Locus. Raro occurrit, parumque. nota eft hec ar- bor in ipfo Halong litore. Prime fpeciei altera videtur effe minor fpecies in Leytimora parum nota, fed magis apud Boeronen- fes, qui Attebu hanc. vocant: Trunco hec adfurgit re&o$ fimplici, nec ramofo nifi in vertice, ubi pau- cos gerit ramos, qui tranfverfaliter ex ftipite tuum habent ortum; ac fub iis trincus ad duorum pedum longitudinem tuberculis ac foveis infignitur , que funt — illam vocant Lau Tak- ammodo referant Tacce di- veftigia ac reliquie deciduorum ramorum, finguli enim ft rami .craflo qud trunco infident ; - quod brevi disrumpitur diftantia uti in antecedente Papaja, ac berbaceum eft, nihilominus tamen fixum, ac crafli- tiei penne anferine „ huicque folia alternata infident breviffimis in petiolis, que quatuor quinqueve pol- lices funt longa, ac lata, ad orasobtufe ferrata , firma, ficca, inferius mollia ac finuofis texta cóftis. Trunci extremum feu vertex dividitur in viginti & plures pe- tiolos, qui ru en efformant racemum , quorum f - guli imminores laterales dividuntur petiolos, qui ubique capitula emittunt inftar Sinapios feminis , que fefe ape- rientia in minimos excrefcunt flofculos , conftantes ex otto flavefcentibus petalis concavis. ; Locus. Invenitur in Leytimora & ad Totarron-adhi- betur, quamvis juniores ftipites fatis magnam habeant cavitatem feu cor, quod fenfim minuitur & crefcit: Parum innotuit hec arbor, nec aliud gerit nomen quam Attebu Boeronenfium. Tabula HERBARII AMBOINEN SIS um, quum durabilis fit, atque ex craf- P Liber. I. Capht XLI. pende. - De binnenfte helft is kleinder , en loopt agter final toe, waar in ze met de Caju: Langi overeenkomen: y voorts van onderen. met eenige Jchuynfe ribben doorregen.. De {maak is een onaangename zoetigbeit. Uyt den {choot der takken komt een lange Tros , wel een bal- ve vademlank ‚in veele zyd-takken verdeelt , fchier gelyk aan Papaja bet manneken. Aan deze zyd-takken [Laan korte fteelt- jes ‚waar op men ziel 2, 3 ,en4 kleine bloempjes, van geen by-- zondere gedaante. Na dezelve volgende vrugten, zynde klee- ne ronde beefien, kleender dan ryft-korrels „voren een wei- nig plat „aldaar vertonende een kroontje van vyf draatjens, agterwaarts gebogen, en plat op de beefienleggende , bin: nen een wit droog merg in 5 buyskens verdeelt , bet: boven: Jle deel des ftams is kruydagtig en bros ‚daarom niemand beftaan kan daar op te klimmen, en een fterken wint breekt den geheelen kruyn af, maar de onderfte bel beeft van buyten een bard bout , van binnen een voos merg , als men daarin kapt, loopt een flymerig zap daar uit , gelykuyt Pas pajen. | Naam. In’t Latyn PapajaSilveftris , in "t Maleyts Pa: - paja Utan, op Leytimor Aynywer'en Aynier „dat is. Cas lappus-formige- Boom, by de Soyanen Rima tehu, die van Bagueala noemen bem Oery Mareffu of Culit Goegor, cewyl zyne fcborffe zo ligt afvalt , gelyk ook de gebeeletrou- pen van takken, zo dat by zomtyds bloot ftaat : In de Uliaffers biet by Ày.Nou Ollo, . ; Plaats. Hy is bekent in ’t gebergte van Leytimor. Gebruik. Daar van is noch niets bekent, bebalven dat men deze ftam , zo verre by bard is, tot onderleggers van paggers gebruikt, alwaar men bem durabel bevind. -Uyt de dikfie fiammen maakt men planken tot praauwen , al- waar bet bert maar een duym dik is. E Papaja Littorea. Daar is noch een Papaja Littorea , of Papaja: Pante ; van bet bovenflaande-verfcbillende, en dragende een gemengd fatzoen van Papaja en Caju Cori- ta. Hy is zelden te vinden, en ftaat op bet ftrand van Ha- long , met een gelede ftam overhellende , daar aan ftaan de bladeren aan fteelen gelyk aan de Papaje, de middelfte en voorfie bladeren zyn ruim 3 voeten lang, de volgende zjn van 12 tot 15 duimen lank, 3 vingers breed, van agteren allenkskens toefmallende , en voren op "t breedft „van onde: ren met zeer bogtigeribben, en altyd 16 bladeren op eenen Steel. Aan "t uiterfte des taks komt.een.Tros voort, ruim een voet lang, en.dezelve in meer dan 30 zyd-takken ver- deelt, yder een fpan lang, en daar kleine vrugten langs beenen, kleinder dan een ryft-korrel, ligt-groen, ront , hard, met een klein fpitsje bovén op, en agter aan "t doet- je vertoonende de gedaante van een fpeldewerks-klos , bet binnenfte k^ Sar zig in fchilfferen deelen. Ba Be Naam. Zommige Amboinefen noemen’t Lau Takka , om dat zyn bladeren eenigzints gélyken ma de fmibbelen van acca, | Plaats. Hy wert zelden gevonden, en is weinig bekent op bet rond van Halong. . Attehu yan Boero, De eerfle zoorte (bunt mede een kleinbladige zoorte te bebben, op Leytimor weinig bekent, doch meer by de Boeronefen , dewelke bem Attehu noemen: Hy [cbiet op met een regten Hang, zonder,takken tot aan den top „alwaar by maar weinige beeft „dewelke regt davers uyt den ftam komen , en agter dezeloe is den flam wel een paar voeten Met knobbelen en kuylen bezet, "t welk voet- appen zyn van de Fides taxken, yder tak zit met een dik knietje aan den flam , "t welk kort afbreekt , gelyk dan de bovenftaande Papaja „en is regt ce ig, nic we / Ju, en een fcbaft. dik, daar aan Baan A ome [a wiffelt tegens malkander op gantfch korte voetjes , zy zyn fer 5 duimen lang en breed, aan de kanten ftompgezaagt, » droog ; van onderen zagt in ’t- aantaften , em met bogtige ribbetjes doorregen. Het uyter [Le van den flamwer- deelt zig in meer dan 20 diergelyke fleelen s makende een. grooten Tros uyt, en yder derzelver in korte zyd-takskens, en dezelwe digt bezet met knopjes als moftaart-zaad , dewel- ke baar openende, vertoonen zeer kleine bloempjes ‚gemaakt van 8 geel-witte blaadjes „in de midden met een bolligbeit. - Plaats: Men vind bem op Leytimor , en wert tot Totarron apo. „boewel de jonge man een redelyk groot en vogs ert bebben , "t welk metter tyd: wytgroeit. Hy is — bekent , ep beeft noch geen andere naam-dan Attehu by. Boeronefen, po pe siib sape De Twer se a VY e Ore A Á sn 4 IT L 1. Boek. XLV. Hoofdft. Tabula Quinquagefima Secunda Ramum exhibet Papaje Littoree feu Papaje Pante. EXPLICATIO Tabule Quinquagefime Tertie , In qua Zigura Prima, Ramum exhibet Popaje Silveftris , feu Papaje -Utan vocate. Figura Secunda, Ramum exhibet Papaje Litoree Boeronenfis ATTERHU did, AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 151 De Twee- en Vyftizfle Plaat Vertoont een een Tak van de Strand.Papaie- paja-Pante genaamt. sities n x "T UYTLEGGING Van de Drie- en Vyftig fle Plaat, Vertoonende een Tak met de eeríte Figuur vande Wilde Papai Boom, ofte de Papaja Utan bn Á nr De Tweede Figuur af aaneen Tak van de Boeroneefe-Strant- Papaje-Boom, ATTEHU genaamt. | CAPUT QUADRAG. QUINTUM, Lanfium: Lanfa. & filveftris. L fa, cujus truncus non eft rotundus, fed profun- de fulcatus, inftar columne excavate, vel quafi ex. plurimis ftipitibus effet concretus: Ejus cortex exte- tior eft tenuis, durus , glaber „pallidus, vel cinereus, & quoque flavefcens : Ejus rami non amplam for- mant comam, fed eo altius exfurgant, funt enim e- re&i admodum , atque e longinquo obfcure virentes apparent. Folia breviffimis infident petiolis ‚in binos ordines alternatim pofita, folia Fagi referentia, fed funt longiora ac firmiora, integra & acuminata, inz- qualis magnitudinis, juniorum enim arborum pedem circiter funt longa, ultra palmam lata, ac inftar char- te membranacez, ac fonitum edentia , vetuftiorum ve- ro arborum palmam tantum funt loriga , ac tres circiter digitos lata, obfcure viridia ‚ac parallelis diftinCta co- ftis, plurima cinereis ais. maculis, acfi ficcata forent, unde non elegantis funt adfpe&tus: Ex ramis fub lateralibus furculis excrefcit unus alterve erectus racemus viridis, ex quo flores dependent, qui alba funt capitula, que parvis.ex racemis quoque coadu- nata herent, queque ad dimidium in tria quatuorve parva dividuntur petala, feu fegmenta, fere inftar flo- rum nucis Mofchatz afboris , in medio albicans ha- bent piftillum, quod dehifcens fubtus exhibet aliud arvum obfcure luteum capitulum, feu germen , quod in fruétum excrefcit, ac prout hic crefcit , fic oe major excreícit racemus, qui fenfim increfcit & craf- fior eft, ita ut totus racemus Uvarium referat race- mum, ulne longitudinis: Fruêtus vero formam ac ma- gnitudinem ovorum Columbinorum feu oblongorum prunorum habent, exterius obducti pallida feu flava pellicula, que matura digitis facile feparatur & con- fringitur, Á vero fint.inmaturi , lac effundunt ama- rum, albicans, ac fpiffum , quod manus ac os nigro in- ficit colore , uti Juglandum putamina in Europa: Car- nem gerunt albicantem. ac femipellucidam , in quin- que oblongas diftinétam partes, uti in pomis dulci- bus, feu uti Allii capita: Horumque fegmentorum femper unum alterumve majus eft reliquis, quz con- tinent planum angulofum ac viride officulum: Ma- ture za carnis fapor eft gratus, & ex acido dul- cis inftar uvarum , feu alborum Ribefiorum: Sed fi non bene fit matura , eft acida inftar uvarum. XLV. HOOFDSTUK, De Lan[fa- Boom. An de LanfJa-boomen vind men tweederley. 152 Domettici Lanfii bine funt fpecies, fed que parum differunt, alba nempe eft maxima, quod idem quo- que de floribus intelligendum eft , ac foliis , que late viridem habent colorem. Fruétus itaque eft magnitu- dinis minoris ovi Gallinacei; Pyriformis y inferius pa- rum acuminatus, hique , qui plurimum in Hitoe regio- ne crefcunt, funt dulciffimi, fed magna gerunt ama- raque officula: Altera minorque fpecies Lanfium. ru- brum dicitur, quum ejus pellicula plerumque obfcure lutea fit; arborque corticem gerat, qui in rubicun- dum-vergit:colorem; Flores funt minores, neque fructus oflicula funt tante magnitudinis , quantz in ma- gna fpecie funt, tarde maturefcunt, diuque acidita- tem fervant. 