Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
1) Infolge der Entwickelung der Hinterbeine ist dies nicht deut- lich mehr zu erkennen, _— 38 v Körper 1!/, bis 1! mal so lang wie breit. Schwanz 1!/, bis fast 2 mal so lang wie der Körper, bei älteren Larven relativ länger als bei jüngeren. Nasenlöcher etwa gleich weit von Schnauzenspitze und Augen. Diese oberseits, in der Mitte zwischen Schnauzenspitze und Spiraculum. Entfer- nung zwischen den Augen fast zwei mal die zwischen den Nasenlöchern, etwa anderthalb mal die Mundbreite und unge- fähr die Hälfte der Körperbreite. Spiraculum linkerseits, lateral, von oben- und untenher sichtbar, nach oben und hinten gerichtet, gleich weit von Schnauzenspitze und After oder diesem etwas näher. Anus rechterseits, nahe dem Unterrande der Schwanzflosse. Der Schwanz ist etwa drei bis fast viel mal so lang wie hoch; mit dem Alter nimmt die relative Höhe ab. Er endet stumpf, besonders bei jüngeren Exemplaren; der untere Schwanzsaum ist niedrig, der obere ist höher und reicht bis zur Schwanz- wurzel. Kiefer schmal schwarz gerandet. Seiten und Unterrand des Mundes mit Papillen; sie stehen in zwei bis drei Reihen, ohne Unterbrechung in der Mitte; die der äussern Reihe 1 sind am Unterrande sehr lang. Zahnreihen 33 oder 44, 1 bei jungen Larven auch 2 2; die drei innern Reihen der Oberlippe breit unterbrochen, nach innen zu in Länge abneh- mend, die innere gewöhnlich sehr kurz; die Reihen der Unterlippe etwa gleich lang, die äussere am kürzesten, die innere bisweilen kaum unterbrochen. Einige Stellen der Körperhaut sind körnig (wie bei R. labialis); diese Körner sind aber nicht immer deutlich, besonders nicht bei weit entwickelten Kaulquappen. Auf der Oberseite befindet sich eine solche, runde Stelle hinter jedem Auge und hinter ihr eine längliche neben der Schwanzwurzel; bei älteren Larven bisweilen auch einige mehr zerstreute Körner über dem Auge. An der Bauchseite zwei runde Stellen neben einander hinter dem Munde, bei jungen Tieren klein, bei älteren grösser und fast oder ganz zusamenfliessend; überdies eine längliche körnige Stelle jederseits am Bauche. Die Haut ist sehr durchscheinend. Der Rücken ist dunkler oder heller grau; Bauch und Schwanz farblos; nur die alten Larven haben bisweilen dunkle Flecken auf dem Rücken. Kórpermaasse von zwei Exemplaren: Körperlänge: 14, 9 mm. Schwanzlänge: 26!/,, 14 mm. Körperbreite: 9!/, 6 mm. Schwanzhöhe: 7!/, 4 mm. RANA JERBOA Graun. (Fig. 3—6). Max Weser, Ann. Jardin Bot. Buitenzorg, Suppl. II, 1898, p. 10. у. Kampen, Tijdschr. Ned. Dierk. Ver. (2) ІХ, 1905, р. XV; Webers Zoolog. Ergebn., Bd. IV, 1907, p. 397. Es liegen mir zahlreiche Larven von Java und Sumatra vor, die so genau mit den von WEBER und mir beschriebenen Larven von Tjibodas übereinstimmen, dass ich sie unbe- dingt zu derselben Art bringen muss. Die Fundstellen sind Djampang tengah (24 Ex., gesammelt von Herrn Ouwens), Pasir Datar (10 Ex.) und Tg. Bringin (20 Ex., von Dr. ре Воззу). Ich zweifle jetzt auch nicht mehr daran, dass sie zu R. jerboa gehören, der einzigen der zu berücksich- tigenden Arten, welche aus Java bekannt ist (ich besitze auch ein junges Exemplar dieser Art von Pasir Datar und auch іп Tg. Bringin kommt sie vor !)). Mehrere der Tiere haben übrigens schon vier wohlentwickelte Extremi- täten, die alle Merkmale von R. jerboa aufweisen. Der Saugnapf ist in diesem Stadium noch nicht rückgebildet. Meiner früheren. Beschreibung kann ich noch das Folgende hinzufügen. Die Augen liegen bisweilen genau in der Mitte zwischen Spiraculum und Schnauzenspitze. Das Spritzloch 1) S. oben, S. 22, uem 40 zoe liegt am Ende einer langen, freien Tube. Die untere Schwanz- flosse setzt sich nicht als Leiste bis zur Schwanzwurzel fort (bei den Larven von Tjibodas ist diese Leiste wohl durch Schrumpfung der umgebenden Teile entstanden). Der schwarze Rand des Oberkiefers ist M-förmig. Die Papillen stehen längs der Unterlippe in einer, an den Seiten der Oberlippe in drei Reihen; sie fehlen meistens in der Mitte der Unterlippe, die hier einen schwachen Ein- schnitt bildet. Die Zahnreihen wechseln bei den Larven von Pasir Datar ab von — bis --- (bei zwei Exem- gu plaren ist sogar noch ein Байкем einer zehnten Reihe in der Unterlippe vorhanden), bei denen von Djampang von Ki bis T es scheint, dass die Reihen mit dem Alter к 7 zunehmen und auch bei grösseren Larven desselben Stadiums im allgemeinen zahlreicher sind (die Larven von Pasir Datar sind wenigstens durchschnittlich grösser als die von Djampang) Die Farbe der Oberseite ist im Leben schwarzbraun, der Schwanz mit hellen Flecken, die sich aber bisweilen so vergrössern können, dass die helle Farbe als Grundfarbe erscheint und die braune die Flecken bildet. Körperlänge und Schwanzlänge des grössten Exemplares 19 bezw. 34!/, mm. Ich fand die Larven zu Pasir Datar im Dezember, wie zu erwarten nur in schnellfliessendem Wasser (Flusse und Bächen), z.T. zusammen mit Glyptosternum platypogon, einem Siluride, der sich in derselben Weise durch einen Saugnapf an das Leben in diesem Wasser angepasst hat. RANA DEBUSSYI v. KAMPEN (?). Im vorhergehenden Artikel habe ich unter diesem Namen eine neue Rana-Art von Bandar Baru beschrieben. An demselben Orte sammelte Herr ре Bussy 10 Kaulquappen, u A + шшш die nach den Extremitäten zu urteilen zu-jener Art gehören können, jedenfalls zu keiner der anderen an derselben Stelle gesammelten Arten. Die Hinterfüsse haben deutliche Saug- scheiben und kurze Spannhäute. Überdies zeigen die Tiere grösse Ähnlichkeit mit den von FLOWER 1) beschriebenen Larven der mit Rama debussyi nah verwandten R. luctuosa. Kórper 13/, mal so lang wie breit. Schwanz fast zwei mal so lang wie der Körper. Nasenlöcher in der Mitte zwischen Schnauzenspitze und Augen und diese gleich weit von Sehnauzenspitze und Spiraculum. Augen auf der Ober- seite, jedoch nicht weit von den Körperseiten entfernt. Entfernung zwischen den Augen anderthalb mal die zwischen den Nasenóffnungen; letztere gleich der Mundbreite. Spira- culum linkerseits, lateral, nach oben und hinten gerichtet, der Basis der Hinterbeine nüher als der Schnauzenspitze. Anus gross, rechtsseitig, nahe dem Unterrande des Schwanzes. Schwanz fast vier mal so lang wie hoch, mit abgerundeter Spitze; der obere Saum etwas hóher als der untere, nicht ganz bis zur Schwanzwurzel. Kiefer schwarz gerandet. Papillen lüngs den Seiten der Oberlippe und längs der ganzen Unterlippe (in der Mitte nicht Se in zwei bis drei Reihen. Zahnformel í. oder — $ (erstere bei jungen Larven). Die vier Reihen dee пиаре fast gleich lang, die innere kaum unterbrochen. Farbe (in Alkohol) grau. Die Unterseite des Körpers nur ` wenig heller als die Oberseite und mit feiner weisser Spren- kelung. Schwanz gelblich braun, mit dunkler Marmorierung. Maasse des grössten Exemplares: Körperlänge: 2911. mm. Körperbreite: 131), mm. Schwanzhöhe: 11 mm. 1) Proc. Zool. Soc, London 1896, р. 904, РІ, ХІІ, жол AE с RHACOPHORUS LEUCOMYSTAX Свлун. Frower, Proc. Zool. Soc. London 1896, р. 906, РІ. XLIV, hg. 2, 28; id. 1899, p. 899, Ph EIX, ір 3, да. v. Камрех, Webers Zoolog. Ergebn., Bd. ТУ, 1907, p. 400. -Zahlreiche Exemplare von Deli (ре Bussy) stimmen ganz mit Frowers Beschreibung überein; Zahnformel 33. Bei Larven von Java (Djampang tengah, Ouwens leg.) ist der Schwanz nur 21/, bis fast 3 mal so lang wie hoch, die Körperlänge zwei mal so gross wie die Breite und etwas mehr als die halbe Schwanzlänge. Sonst weisen sie keine Unterschiede auf. RHACOPHORUS JAVANUS Вттав. (2) (Fig. 7—8). Zu Pasir Datar bekam ich im Dezember einige Kaul- quappen, die nicht nur die Merkmale anderer Rhacophorus- Larven aufweisen, namentlich den früher von mir !) als wahrscheinlich zu Rh. monticola gehörigen Larven von Celebes sehr ähnlich sind, sondern auch durch die Extre- mitäten als zu diesem Genus gehörig sich herausstellten. Dass sie der Art javanus angehören, ist ziemlich sicher durch die für etwa zwei Drittel behäuteten Finger und durch einen Hautzipfel am Metatarsalgelenk. Körper 11/; bis fast 2 mal so lang wie breit. Der Schwanz ist bei jüngeren Larven 1!/, mal so lang wie der Körper; mit dem Alter wird er relativ länger bis zu 2!/, mal die Körperlänge. Nasenlöcher etwa in der Mitte zwischen Auge und Schnauzenspitze. Augen auf der Oberseite, gleich weit von Spiraculum und Schnauzenspitze entfernt. Abstand zwischen den Augen anderthalb bis zwei mal so gross wie der zwischen den Nasenlöchern. Spiraculum linkerseits, von oben- und untenher sichtbar, nach oben und hinten 1) Webers Zoolog. Ergebn,, Bd, IV, 1907, p. 403, gerichtet, gleich weit von Schnauzenspitze und Anus. Anus rechtsseitig, an der Seite des unteren Schwanzsaumes. Schwanz bei jungen Larven 3!/, bei den älteren bis 4'/, mal so lang wie hoch, zugespitzt; der obere Schwanzsaum etwas höher als der untere, bis zur Schwanzwurzel. Mund ganz wie bei den oben erwähnten Larven von Celebes. Kiefer mit einem schmalen, schwarzen, deutlich gezähnelten Rande. Papillen längs dem Seitenrande in zwei bis drei, längs dem Unterrande in drei bis vier Reihen, in der Mitte nicht unterbrochen. Zahnreihen 55; die zweite und dritte Reihe der Oberlippe sind sehr schmal unter- brochen; die zwei Hälften der zweiten Reihe greifen sogar etwas über einander, indem der Anfang der linken Hälfte vor demjenigen der rechten Hälfte liegt; bisweilen ist diese Reihe ununterbrochen. Die übrigen Reihen der Oberlippe sind breit unterbrochen. Die Reihen der Unterlippe sind unter sich etwa gleich lang, die innere ist bisweilen kaum unterbrochen. Körper oben grau, unten weiss, ungefleckt. Muskelteil des Schwanzes gelblich, Flossen hellgrau, durchscheinend; die hintere Hälfte des Schwanzes aber durch grosse schwarz- graue Flecken dunkel (etwa wie bei Rana limnocharis); weniger zahlreich sind diese Flecken auch auf der vorderen Hälfte des Muskelteiles des Schwanzes. Maasse von drei Exemplaren: Körperlänge: 18, 16, 13 mm. Schwanzlänge: 401, 30, 8089, mm. Kórperbreite: 11, 9; 7 mm. Schwanzhöhe: 9, 8, 6 mm. RHACOPHORUS REINWARDTI Bom, Durch die Güte von Herrn Prof. M. Srepueckt erhielt ich eine der Kaulquappen von ас. reinwardti, welche er zu Buitenzorg aus den Eiern gezüchtet hat !). Die Hinterbeine sind bei diesem Exemplare nur in der ersten Anlage sichtbar. 1) Vergl: Bull. Acad. Se. Cracovie 1908. ту Körper 1?/, mal so lang wie breit. Schwanz mehr als 1!/, mal so lang wie der Körper. Nasenlöcher in der Mitte zwischen Auge und Schnauzenspitze. Augen oberseits, dem Spiraculum kaum mehr genähert als der Schnauzenspitze. Augen ferner von einander entfernt als die Nasenlöcher. Spiraculum an der linken Körperseite, lateral, nach oben und hinten gerichtet, gleich weit von Schnauzenspitze und After entfernt. Anus rechterseits, in der Mitte zwischen dem Muskelteile und dem Unterrande des Schwanzes. Schwanz mehr als drei mal so lang wie hoch, abgerundet, der obere Saum etwas höher als der untere, sich bis zur Schwanz- wurzel erstreckend. Kiefer mit einem schmalen, gezähnelten, schwarzen Rande. Papillen längs den Seiten in 1 bis 2, längs dem Unterrande in 2 Reihen, in der Mitte nicht unterbrochen. Zahnformel 1 55, die zweite und dritte Reihe der Oberlippe schmal unterbrochen, die drei Reihen der Unterlippe etwa gleich lang. Oberseits grau, unterseits gelblich weiss, ohne Flecken. Flossensäume und Schwanzspitze farblos. Körperlänge: 10 mm. Schwanzlänge: 16 mm. Körperbreite: 6 mm. Schwanzhöhe: 5 mm. Diese Larve zeigt somit die grösste Übereinstimmung mit der vorhergehenden, von welcher sie kaum zu unterscheiden ist, falls nicht das dunkle Schwanzende der letzteren kon- | stant vorhanden ist. OXYGLOSSUS LIMA Tsor. у. Kampen, Webers Zoolog. Ergebn., Bd. IV, 1907, 42 384, Taf. XV], Fig. 1 es Àb Die zahlreichen Larven dieser Art, an verschiedenen Stellen (Sukabumi, Djampang) von Herrn Ouwens und zu Batavia im September von mir gesammelt, stimmen genau mit meiner früheren Beschreibung überein. Nur ist der hintere Körperteil nicht immer breiter, bisweilen sogar schmäler als der vordere; die beiden Abschnitte entsprechen Kopf und Rumpf des ausgebildeten Tieres. Meinen Angaben über den Mund kann noch das Folgende hinzugefügt werden (vergl. Fig. 9). Papillen fehlen. Der Mund wird wie bei 0. laevis von einer hufeisenförmigen Lippe umgeben; die dorsal gelegene Öffnung dieses Hufeisens wird durch einen kleinen und niedrigen Lappen, wahrscheinlich die rudimentäre Oberlippe, geschlossen. Die Kiefer liegen tief eingesenkt in der von Hufeisen und Lappen gebildeten Röhre, welche selbst von einer Ringfurche umgeben ist. MICROHYLA ACHATINA Bor (2). Von Medan empfing ich von Herrn ре Bussy zahlreiche Mierohyla-Larven (z.T. im Januar gefangen), die den früher von mir !) von Sumatra (Singkarah) beschriebenen ganz ähnlich sind. Einige sind bis zum Verschwinden des Schwanzes gezüchtet worden. Während des Larvenstadiums sind die Zehen fast vollständig behäutet; die Schwimmhaut erhält sich bis der Schwanz fast völlig resorbiert ist; bei einem sehr jungen Tiere ohne Schwanz ist aber die Schwimmhaut nur noch sehr kurz. Dasselbe hat FLower °) für М. ornata beschrieben. Weil mir von Medan auch erwachsene Exemplare von M. achatina zugesandt wurden, vermute ich, dass die Larven zu dieser Art gehören; sie könnten aber auch der ebenfalls von Deli bekannten М. inornata Blgr. angehören. 1) Webers Zoolog. Ergebn., Bd. IV, 1907, р. 405 ч Silberglanz war wahrscheinlich erst im Alkohol entstanden). 2) Proc. Zool. Soc. London 1899, р. 903. Körper + 13/, ша so lang wie breit; die Höhe ist bei jungen Larven grösser, später aber ebenso gross wie die Breite. Schwanz zwei mal so lang wie der Körper. Nasen- löcher einander genähert, gleich weit von einander entfernt wie vom Munde und anderthalb mal weiter von den Augen; der Mund ist zwei mal so breit wie der Abstand zwischen den Nasenlóchern. Augen lateral, horizontal sehend, von oben- und untenher sichtbar, etwa viel mal weiter von einander entfernt als die Nasenlócher. Der Abstand vom Auge bis zum After ist mehr als zwei mal so gross wie der vom Auge bis zur vorderen Körperspitze. Spiraculum medio- ventral nach unten überdeckt durch einen gerundeten Haut- zipfel, dessen Spitze vor der Vertikallinie des hinteren Körperendes liegt und durch einen kleinen Zwischenraum vom After getrennt ist. Anus ventral, einen longitudinalen Spalt darstellend. Schwanz etwa 2!/, bis fast 3 mal so lang wie hoch, am Ende fein zugespitzt; der untere Saum ungefähr zwei mal so hoch wie der obere, welcher bis zur Schwanzwurzel reicht. Mund am Körperende, die Öffnung schief nach oben und vorn gerichtet. Kiefer nicht pigmentiert; Hornzühne, Papillen und Oberlippe fehlen. Unterlippe gross, sich auch längs den Seiten des oberen Mundrandes erstreckend, mit welligem Rande. Körper zum grössten Teile farblos; Rücken und Lippen | sind braun pigmentiert, ersterer am stärksten in der Mitte, wodurch eine ähnliche Figur gebildet wird wie bei der Larve von М. ornata !). Ein brauner Band zwischen Auge und Mund und ein kleiner brauner Fleck an der Wurzel des das ` Spiraculum überdeckenden Hautzipfels. Der muskulöse Teil | des Schwanzes, mit Ausnahme der Spitze, und die vordere Hälfte des oberen Saumes sind hellbräunlich; der Rest des _ Schwanzes farblos; auch im gefärbten Abschnitte des oberen | Saumes befindet sich ein farbloser Flecken, der sich auf den muskulösen Teil fortsetzt. 1) FrowrzB, 1. e, Pl. LX, fig. lb. кес зама а MSS TRIER TUAE ее ИИ ы арсы арыда фас жылы асы даға атыла СТ ОСИ ИЕ УНИИ AR — Maasse von zwei Exemplaren, das kleinere mit wenig, das grössere mit weit entwickelten Extremitäten: Körperlänge: 115, б mm, Schwanzlänge: 15, 17!/, mm. Körperbreite: 4Ч, 41, mm. Schwanzhöhe: 61, 6 mm. Körperhöhe: Bil, 4% mm. Von den Microhyla-Larven, welche Frowrer (1. е.) be- schreibt, unterscheidet sich die mir vorliegende besonders durch die grosse Unterlippe. Dieselbe erinnert etwas an den—- jedoch aus beiden Lippen hervorgegangenen — Trichter von Megalophrys. Was Frowrer als „upper lip" beschreibt, scheint mir der nicht oder wenig verhornte Oberkiefer zu sein; er umschliesst mit dem Unterkiefer die Mundöffnung. Die von FLower erwähnten „Schilder” zwischen den Augen sind bei meinen, in Formol konservierten Exemplaren nicht sichtbar. CALLULA BALEATA S. Mürr. Callula baleata kommt in Batavia bei Regenwetter Abends in grossen Mengen zu Tage und lässt dann überall in den kleinen, oft nur zeitweise mit Wasser versehenen Graben der Stadt ihren lauten Ton hören. In denselben Graben setzt sie ihren Laich ab. Die Eier sind in Klumpen, nicht in Schnüren vereinigt. Ich fand sie und die Kaulquappen in den Monaten Dezember bis März. Letztere halten sich meistens an der Oberfläche des Wassers auf, wie FLower !) es auch für die Microhyla-Larven angiebt. Ich habe bis jetzt nur einige wenige ältere Kaulquappen gefunden und auch ist es mir noch nicht gelungen, die fusslosen Larven weiter zu züchten. Ich hinterlasse es daher vorläufig eine vollständige Beschreibung zu geben und bemerke ') Proc. Zool. Зое. London 1899, р. 903, з ДЫ. nur, dass die Kaulquappen in allen wesentlichen Pünkten (Lage von Augen, After und Spritzloch, Mundmerkmale) mit den Microhyla-Larven übereinstimmen. Den jungen Larven fehlt noch die Unterlippe, die jedoch bei den älteren vor- handen ist. Tafelerklärung. Larve von Megalophrys hasselti, Ж 11/5. Mund der Larve von Вир asper, X 6. —5. Larve von Вата jerboa, X lis. Mund derselben, X 6. Larve von Rhacophorus javanus, X 1113. Mund derselben, X 9. Mund der Larve von Oxyglossus lima. 3 Rene м к PLAAT II. van KAMPEN, delin. Lith, Тор, Inr. Bat, UITKOMSTEN Meteorologische Waarnemingen VERRICHT AAN HET PROEFSTATION OOST-JAVA PASOEROEAN gedurende het jaar 1908, Ligging van het station: Ooster Lengte van Greenwich 112056’ Zuider Breedte 7039’ Hoogte van den barometer boven zee + 7.5 М. 88% СООР 150$ |086 (479 (Ге %9% |766 |966 lore lege lore ШЕ КК! "WM ur qpeus-pura ‘шә р) от 04 SN 07), 09 0:4 SR ЧЕ от 04 04 4% 04 -Surrouwoyos ӘЛӘШӘГЯ Р! 071 |48 | оог отт | от |097 | отт ett | 98 |06 | оог | 08 |48 koci sonet pt LL 0 18 Гб 68 98 GH 68 EL SL ГА 69 ТА E | poruon D 446 | 995 | 046 | 046 | OPE | 975 | 078 | 078 | OPE | 046 | 046 | 046 | 476 "umupurW 9988004 ‘р! 476 | 066 | 065 | 908 | 006 | 965 | 086 776 | 086 | 00€ | 986 | 986 | 066 чшишхе]ү 93588 'pr 5056 | LEG | 966 | 666 | 765 | 066 | 915 | 666 | 686 | 966 | 786 | 076 | LE шаштар рәрртшәу ‘р! 9106 | 706 | 916 | 0066 | СТЕ | 406 | 866 | TOR | 908 | 606 | FOE | BOE | 806 "unurxep рјәрргшәр рт 061 | 026 | “06 | 915 | 906 | “6Т | 0567 | €6l | 955 | 066 | 906 | 966 | 986 штит "pl DEED | Sge | 086 056 1955 956 | ОТЕ STE. | 915 | 068. | 916 06g | СББ ASAZ рт 9896 56'95 6076 6670 9126 [8995 |9646 19795 9/95 |6076 |9996 |9696 |60726 | („"әрәрршәз) рт 1986 | 625 | uge T. £66 | 686 | вс | 886 988 |066 | 686 |728 | 986 |16 | С поредЯ ut) EBDE | BOE 1018 OTE | 80S | TOE | PGE |865 | FOE | FOE | 865 | 9665 POE |1061 d н. р Ч Lei | ; ; : 3 e _ | 113 8.199193 цоп 66806 | 870 | 696 056 9%6 8506 |006 | 085 | 686 | ITG | 866 | PPG | РРС | LL L6 v9) (00'992 Le qg, |06447. |07942 |06794), |96794/ 64942 6094/ [PO'GEL (LEPEL (GP PSL JOU 9€7 NAAM t 60:59/ |69'094 (EL 194 |/€ 192 |29'Т92 (TL TIL |££'697 IEF 194 |10194 |FE'092 (66 TIL |87097. 160892 `шпшїх® у D 59'892 £419) |90'892 8889) ТТ”6%) [TEGEL |196%/. |91692 £894 08'282 |1€ 897 81232 FF691L| `Ə9pləppttu9D Pt 46/6) 189992 |9699) [CG LGL |99'142 |00'897 |/6°8Ч/ |Т0'892 [GP LEL |19992 |90°/6/ 6689; |20842 | UF | (ww ш) 9/89) 88729) 0Т:84/, 68'842 |97692 ITF'69 |9/`6Ч/ |9076%/. |68784), |00789). (08'842 |66724). 627694 | DET | I ai do prooonporad 97692 72'892 geg 90`094 |6€097 |6409). |T2'094 |ST094 86'642 (06'BEL 99'691 |9T'897 79092 | UG Xu.rp.ro3ouro.teep wer | ‘99 | 'AON 790 |745 | Suy | mp (спар | "om | Тау (eem | qog | "uet "8061 > ӨТІ ot | 9 — : £6 #8 IF — — | IE: DL paod ТОРГ ООК 06р = 2 ТІ) ger) OF ŁOT] 9911 F0E| 6/5 qeu em protrooaoo £g 0A 89 (ге CS от rg с? ro ro En 68 09 гәррррішәс) її 69 88 98 Gr ut re УФ FF 6L 6L y8 66 18 rug | x т? 6:4 #9 q'6 1% 9'€ 96 re С“ 6% Str ot St det (349рэ4 = от) ЭшхомәЯ | (т £9 cc 1 ST 0€ 66 sFr Co uo Co “6 С“ x 4 280 490 |880 [IFT CET |001 980 1/0 [TTO |990 1090 1/30 |680 "Rm Siurdurepao Á u 8/L 1904 |668 бЕТІ |££0I |888 1092 Oil lero itso |269 [183 emt fopppppiueg рт 783 165) 1086 (8001 |8811 ЧОТ |866 (4096 oi ISL [LEL 1699 408 |14 | (wu ш) ӨРІП (0801 %60І 9091 Fett Sgi ott eut |046 (<6С0Т |146. gis tot ост хәлдәйв#щйтрв>дә 608 0ГЕ jor (888 129% 058 155 196 (6817 1:5 681 5 МЕ |" E A 1231 2891 VOELT І/0І [Р6ЄЄ Т Ort (909І ZEGT [0061 FEI |96 TI 2081 7891 штитот XE ерт %040 |9866 Joss (0800 0010 |9610 |2610 |ece6 Itro 06860 erte #695 8680 | "unurxey рї 6661 6/00 %786І /Ғ8І 86/17 |9F8I |6181 ФР6І (6616 1016 1016 11916 ТІГІС |әрГәррішәс) "Di 65'05 8900 |10060 |6981 |SFSI |9061 |1661 2/61 |8816 0/10 (ҒТО 0910 OI "ne ) (ш ur) ашер 0900 Zeig |ОҒ00 |IT6I BEST |688I З76т |/Г060 (610 |9610 |1916 |27812 3155 DÉI roze пор uea Zuruueds 1061 |6702 (167 |2921 12021 ЕРІТ 89217 ЕРет |9Г00 eer |6661 |9016 |2706 [UL А е? FG 0€ er 0€ р yc 09 | -£9 I9 I9 59 IS IO рт 96 F6 56 18 18 #6 #6 #6 96 T6 96 96 96 | с`шпшхе®үү "Di 1761 9) LA 69 Cu 04 £A 6), 6} 23 61 58 LL өрррришәе) рт го! d 69 09 19 Cu 19 L9 9) £A в) 08 €, “ | uoruaoord ш jqon[ 198) 9'F9 19 59 Pe 94 09 Tu cg 69 89 04 б) 89 ІҢ ptou8nqəo4 ayfon 698 18 18 с) 6/ 78 68 88 16 68 16 £6 68 s “Teef "ot | "лох | 390 | dog | "ny | une | tung | ләр | чиду | леву әу | "uer 8061 | 'Ono98A «ОР [OTP ТОР |907 [FOF 6686 |686 666 |tOP ТОТУ LIT |607 |557 | XN van | D 109 жму ЄВР |006 |ҒӨР |587 Ir (ës Lager ir [Ter |567 [eer |8Я8Р |L6r | unupxey pr pr H LI LI. 9; | 9k | or | о, | @ | Io | Og оо ts | OP |. SE | dI | ne lcu ner ше у) ov IH | ze | 02 | 99 | 19 | zb | £9 | OP | | I8.| SI Шаш шп | Hm 7 | Tudy age] 2494 | wer 8061 Li bi sa 1665 | 660 |765 |565 |066 |880 |980 |Т60 |966 |865 86660 reg |L6g hd ə1dərp 7266 | 666 | 6606 |865 |065 |880 |986 |065 |460 868 |565 |765 |766 [тї тыла pt 8066 |6606 |666 |660 |065 |880 |480 |065 |966 |266 |568 |768 |766 m | a 7865 765 |9606 |965 |165 |880 |980 |060 |965 |008 |865 |765 8660 [ug | oMer Í 6666 |765 |966 |965 |165 |880 |985 |065 |965 |0068 |865 265 |866 зу, "uro 06 40) рт 58'65 |965 |466 |965 |165 |880 |480 |065 |965 |006 |666 |76ё |865 DN 8666 765 |965 |<66 |1685 |780 |Ғ80 060 |968 |108 (reg |765 |866 "pe | exon I 0666 |765 |9606 |966 |Г66 |180 |785 |680 |965 |008 |666 |765 |866 [ner [гә 09 do! рт 0666 |765 |966 |965 |066 |286 |785 |680 |466 |108 |660 |765 |866 nt 2066 | 066 |066 |866 |L86 |486 |676 |985 |660 |008 16606 666 |766 Img | -ordorp Nana пора ut 0066 |066 | Г66 |565 1/88 ,986 |8702 ,986 |£66 |006 |Г66 |Г66 |766 ТЕ [uro o£ do риол пәр пел 4066 |066 |165 |6866 |£L86 |986 |585 |985 |865 |108 |165 |165 |7566 | 1njvaoduioq, deep | ‘59 | AON | 790 | dos | Sny | uf | Tunf | TN | [Hdy een | qog | пер "8061 DAGELIJKSCHE TEMPERATUUR-SCHOMMELING in graden Celsius. Febr. | Maart. April.) Mei. | Juni. | Juli. | Aug. s Oet. | Nov. | Dec. | 70.650901 60 6851 651 75 60 1110 | 90 | 758 65] 60 350 HO | TO | 65 | 70 | Ба 1105 110.0 |. 658 45. 55 BU 580, 75 75 50| 85. ов | 80 1 80 И BD. 50 80, 25 65 | 65 | 701-901 95 | 85 ІН e Bei 60| 101 801-701 95 | 85 80 45 501 85.80 1 551100 |. 70] 95 1 85 | 95 | 78 80 | 70 JO 801.55 85. 701105 90 [Г 85 |- 88 Bs № | BD 661 25. | HO | 85 |-95 1108 | 90. 78 BO: ТЕ | $84 5801 285. ВЕ TD 80. 85 | 85 | 7.8 B0 | 15. 65 | 40] 585 | 903] 75] 85 85] 95 65 65. 608 80,701 75.90. 60 [100 100 | 80 ББ 65 | 60|-50/-70| 95 [110 85 | 95 |100 | 80| 501 Юю Әй! 60. 75 | 95. 95!) 801 85 | 90 | 751 60 85. 10.15 101 0511081105 851 701 so | 60 Ш 55 | 95. 80 | 70195! 95 | 95 | -85 70| 90 | 803 6.0 | 95 | 60 | 80| 80 | 90 85 |100 | 95 | 85 zu? 60 95. 10 Ab 1151| 980 | 90 1100| 95 | 90 | 85 8 т rh | 5607 15 105.980, 801100. 851 85 | 76 557 I00 № BO 1051 80 80 | 95 968 1 804 70 10 | 70. 90. 15:00 85 95 | 95. 80| 75 85.1 55 | 60 85$. 75 | 8&5. | 80.120 105 | 951.80 | 75 65 10 Gb 645 165. | Só 1115 | 105 | 100] 90 | 65 бй ІЗ ТБ 15 |. 65 100 1106 1100 | 86 |. 55 JO 75 | 68 | 15 | 75 | 7511001 85 1001 70 | 701 55 85| 85. 75 1001 80 1100 | 80 | 801.75. O/W. Vertikale Totale Kracht Component е > „ UITKOMSTEN DER ВАТАУТА EN gedurende het jaar 1907. BUITENZORG VERRICHT Gemiddelde Oostelijke Declinatie (о 52/21. 5 Zuidelijke Inclinatie 30° 55.17. » Horizontale Intensiteit 0.367105. ‚ N/Z Component 0.367062. > O/W 0.005577. S Verticale 0.219877. К Totale Kracht 0.427916. Gemiddelde dagelijksche schommeling: in de Declinatie 3.'48. » „ Inelinatie 5.04. » » Horizontale Intensiteit 0.000448. » » N/A. Component 0.000448. ^n oW OW s 0.000371. h » VEDONO с, 0.000469. Seculaire Verandering: (+ = toenemend; — = afnemend). 1902—03. 1903-04. 1904-05. 1905-06. —2.'11 —2.'18 —2.'55 --0./57 4-5.%5 +9.'67 46/55 +3.'73 —0.000211 -0.000013 --0.000075 +0.000179 —0.000205 --0.000017 --0.0000711 +0.000130 — 0.000291 —0.000232 —0.000270 — 0.000079 0.000730 -+0.001395 0.000899 . 4-0.001368 + 0.000191 4-0.000417 -0.000394 4-0.000852. 1906-07. | stg en 46.71 x +0.000028. +0.000031 0.000216 — +0.000989 +0.000532 Het gebruik van rekenmachines " behoeve Van plaalshepalingen DOOR m BLOK, Ingenieur Chef der Triangulatie brigade. Aan de trigonometrische en sterrekundige plaatsbepalingen der vaste punten, welke den wiskunstigen grondslag vormen voor de topographische opnemingen in Nederlandsch-Indië en ook in enkele gevallen aan de polygonometrische bepa- lingen van dezen Dienst, is steeds een zeer omvangrijke rekenarbeid verbonden. Een groot gedeelte van dit werk, dat thans nagenoeg uitsluitend met behulp van logarithmen- tafels wordt uitgevoerd, is langs meer automatischen weg te verrichten met behulp van de steeds meer in gebruik komende rekenmachines, en zulks gaf den Chef van den Topographischen Dienst aanleiding tot het doen instellen van een onderzoek in hoeverre van cene eenigszins algemeene invoering van dergelijke instrumenten bij de werkzaamheden van den Topographischen Dienst belangrijk voordeel was te verwachten. Dit onderzoek werd uitgevoerd met eene 8, 9, 13 cijferige rekenmachine Brunsviga, toebehoorend aan het Hoofdbureau van het Wapen der Genie, terwijl gedurende korten tijd ook kon worden beschikt over een 8, 9, 16 cijferige machine Tate, daartoe door de Nederlandsch-Indische Levensverze- kering- en Lijfrente Maatschappij te Batavia welwillend ter beschikking gesteld. | Het onderzoek leidde tot de indiening aan den boven- vermelden Dienstchef van ondervolgende beschouwingen. А. Eenige aanteekeningen omtrent rekenmachines, De rekenmachines [instrumenten, waarmede langs mecha- nischen weg verschillende becijferingen kunnen worden uitgevoerd (optellen, aftrekken, vermenigvuldigen, deelen, machtsverheffen, worteltrekken) ], worden verdeeld in 2 groepen: vermenigvuldigingsmachines en optelmachines. Met de machines der 2° groep kunnen wel vermenigvul- digingen (deelingen) worden uitgevoerd, doch door successieve optelling (aftrekking). Voor elk cijfer van den vermenig- vuldiger (quotiënt) moet de kruk evenveel malen worden gedraaid als dat cijfer eenheden bevat. Bij de vermenigvuldigingsmachines wordt de kruk voor elk cijfer van den vermenigvuldiger (quotiënt) slechts een- maal gedraaid. Bij de optelmachines wordt derhalve b.v. de bewerking 5 X a uitgevoerd als a + a + a + a + a. Tot de machines der 1° groep behooren die van STEIGER en Eer te Zürich, bekend onder den naam „Millionair” en de rekenmachine van Borre. De Millionair is een instrument lang 66 с.М., breed 31 с.М., hoog 18 с.М., met een gewicht van 36 К.С. Door stelling van knop U (РІ. I) ор A (addition), M (multipli- cation), D (division) en S (substraction) wordt de machine voor de verrichte bewerking gesteld, en tegelijkertijd ver- schijnt de naam der bewerking in de sleuf p. Voor uitvoering b.v. van eene vermenigvuldiging wordt U gesteld op М, vervolgens het vermenigvuldigtal ingesteld door de schuiven e te stellen op de cijfers van dit getal, dat dan voor de overzichtelijkheid tevens op eene rechte lijn in de openingen e' verschijnt (27618000). Om nu dit getal te vermenigvuldigen met een bepaald getal, stelt men kruk H op het meest linksche cijfer van dezen vermenigvuldiger, en draait kruk А, die voor alle soorten van berekening steeds in denzelfden zin wordt gedraaid, eenmaal rond. | Op schuif 9, die zich voor den aanvang der bewerking in den meest rechtschen stand bevond, verschijnt dan het product van het vermenigvuldigtal met het meest linksche cijfer van den vermenigvuldiger in de openingen g, tevens verspringt de schuif automatisch één plaats naar links en het linksche cijfer van den vermenigvuldiger vertoont zich in de meest linksche der openingen van schuif f. Daarna stelt men kruk Z op het volgend cijfer (van links naar rechts) van den vermenigvuldiger, draait kruk К eenmaal rond enz. zoodat ten slotte op schuif g het product en op schuif f ter contrôle de vermenigvuldiger genoteerd staat. Door de knoppen C en R naar rechts te bewegen tot zij aanslaan en daarna weder terug, worden de cijfers op f en g allen op o gebracht. Door de schuiven e ор о te stellen, verdwijnen de cijfers in Z. Wenscht men de machine eenvoudig als optelmachine te bezigen, dan wordt de kruk Н ор 1 gesteld en blijft aldus staan en knop U op A (bij aftrekking op 5). De schuif 9 moet dan uit de hand worden verschoven met behulp van knop W. Bij deeling wordt knop U op D gesteld, het deeltal inge- dragen op schuif 9, daarna de deeler gebracht in de schuiven e en dientengevolge in de openingen е, de kruk H achter- eenvolgens gesteld op de cijfers van het quotiënt, dat ten slotte op schuif f verschijnt, terwijl op g de rest blijft staan. _ Ter vergemakkelijking van het, evenals bij deeling op papier, achtereenvolgens van te voren vast te stellen cijfer van het quotiënt, bevindt zich in het deksel van de machine een vermenigvuldigingstafel van alle getallen van 1 en 2 cijfers. Niettegenstaande deze voorzorg kan het gebeuren, dat men een verkeerd cijfer kiest. Is het cijfer te groot, dan waarschuwt een belsignaal en is correctie aan te brengen. Is het cijfer te klein, dan ziet men dit aan de te groote rest. De fout is het gemakkelijkst te corrigeeren door de machine dan even als optelmachine te bezigen. De rekenmachines in het algemeen laten bijzonder gemak- kelijk toe de uitvoering van de bewerking - -, waarin [ab] de algebraische som van een reeks producten. Heeft men de vermenigvuldiging a, b, uitgevoerd, waarin а de vermenigvuldiger, dan wordt deze eerst gecontroleerd met het cijfer, dat geleidelijk op schuif f verschijnt, daarna worden de cijfers op f op o gebracht en die іп е gebracht op die van 0, en de vermenigvuldiging met a, uitgevoerd. In de openingen van schuif g verschijnt dam a, b, + а b, enz. Is [ab] een negatief getal, dan verschijnt dat als decadisch aanvullingsgetal (complementsgetal). Alsvorens de deeling te kunnen uitvoeren, moet eerst het juiste getal worden ingesteld. Verkreeg men als complementsgetal b.v. 999.999.73243.83102, dan is het juiste in te stellen getal (—) 26756.16898. Door den grooten omvang van de Millionair moet staande worden gewerkt, terwijl de inrichting als vermenigvuldigings- machine het gebruik van beide handen noodig maakt. Als kostenopgave werd gevonden 850 Mark. eze machine is de eenige mij bekende, die tot het uiterste cijfer (het 16°) links op schuif 7 eene volkomen z.g.n. tienen- overdraging bezit. ‚Voor het onderzoeken der tienenoverdraging van eene rekenmachine stelt men alle cijfers der produetenschuif 9 of der productenkast op 9 en voert nu de bewerking uit „1 optellen”; alle cijfers moeten dan bij volkomen over- draging ор 0 overspringen. Bij de Millionair is dit het geval, bij de anderen echter niet; de overdraging gaat daarbij slechts tot een bepaalde grens. Zal men met deze machines toch behoorlijk kunnen wer- ken, dan moeten zij een belinrichting bezitten, die steeds e a5 os waarschuwt, indien een onjuist resultaat verschijnt, terwijl gelegenheid moet bestaan dit resultaat te corrigeeren. Niet alle rekenmachines voldoen aan deze eischen. De rekenmachine ,,Brunsviga", een instrument behoorend tot de optelgroep, zal slechts dan in alle gevallen correct kunnen werken, wanneer in de berekening geen grooter getallen dan van 10 cijfers voorkomen. De tienenoverdraging gaat tot en met 1 cijfer links van de instelkast, die 9 cijfers bevat. Alleen dan, wanneer het meest linksche cijfer der productenkast niet verder dan 1 plaats links van de instelkast staat, zal de bel bij het maken van fouten waarschuwen. In de andere gevallen echter niet. De machine mist bovendien eene inrichting om door cijfer- verstelling de fouten uit de hand te corrigeeren. Deze machines, die in 2 grootten worden geleverd, nl. Vermenigvuldigtal, vermenigvuldiger, product. 9 : 10 i 18 cijfers en 9 А 8 ; 18 y kosten respectievelijk f 460.— en f 330.—. Zij zijn ор grond van het bovenstaande beslist minder- waardig en tengevolge der onvolledige tienenoverdraging in verband met de onvoldoend werkende signaalinrichting werden bij de beproeving meerdere malen foutieve resultaten ver- kregen. Zij hebben echter het voordeel van beknopter vorm. De bewerkingen optellen (vermenigvuldigen) en aftrekken (deelen) geschieden door tegengestelde draaiing van de kruk, zoodat geen afzonderlijke knop is te stellen op optellen of aftrekken. De draaiing naar den rekenaar toe (aftrekken) gaat blij- kens ondervinding eenigszins hortend, waarvan op den duur ongunstige slijtage het gevolg zal zijn. ‚ Deze machines bezitten niet als de andere toestellen om hunne horizontale lengteas draaiende walsen, doch in het bovenstel dunne schijven, draaiend om een as loodrecht op hun vlak, welke met handels worden gesteld. Door de aanwezigheid dier vrij dunne schijven heeft het toestel een = Dn compacten vorm en staan de cijfers dicht bij elkander, het- geen de overzichtelijkheid bevordert. Het vermenigvuldigtal wordt met de handels in de boven- kast ingesteld, de vermenigvuldiger verschijnt in de linker- beneden-, het product in de rechterbenedenkast. Aan beide benedenkasten bevinden zich vleugelknoppen om de cijfers er in te doen verdwijnen. Het onderstel bevat het verplaatsbaar gedeelte. Op de bijgevoegde platen zijn behalve Millionair en Brunsviga nog enkele modellen van (optel) rekenmachines zonder volkomen tienenoverdraging, gegeven. De rekenmachine van Burkhardt wordt in 3 grootten ge- leverd: 1° grootte met 6, 7, 12 cijfers, 9% » »^ 8, 9,16 Вог en 3* 1; „ 10, 11, 20 cijfers, de tienenoverdraging gaat tot en met het 2° cijfer links van het meest linksche insteleijfer (vermenigvuldigtal); de machine bezit eene behoorlijk werkende signaalinrichting en bezit voorts op de verschuifbare liniaal, waarop product en vermenigvul- diger verschijnen, 2 knoppen, waarvan de eene dient om de cijfers van het product, de ander om die van den vermenig- vuldiger te doen verdwijnen, terwijl gelegenheid bestaat door cijferverstelling ontstane fouten te corrigeeren. In het linkergedeelte van het vaste voorstuk is een knop te stellen op optellen of aftrekken en in het rechtergedeelte is de steeds in denzelfden zin te draaien kruk. De op de schets afgebeelde machine is van de 1° grootte; als kostenopgave werd gevonden voor de 2° grootte 475 Mark. Naar annleiding van zijne studies met deze rekenmachine merkt Prof. Кош, [Отто Кош, Geodätische Rechnungen mittels der Rechenmaschine, Halle ?/s. E. Strien 1903] meer in het algemeen ten opzichte van de fouten tengevolge der constructieonvolkomenheden (niet volledige tienenoverdraging) het volgende op: „Die Fälle, wo solche Fehler auftreten können, sind nun „zwar ungewöhnliche, aber gerade weil die Maschine ge- „wöhnlich richtige Ergebnisse und nur in aussergewöhnlichen „Fällen unrichtige Ergebnisse liefert, werden die vorkom- „menden Fehler sehr leicht übersehen. Dagegen bietet auch „das für jede Maschine unbedingt zufordernde Zehnerwar- „nungssignal (Glockenzeichen) keinen genügenden Schutz, „weil in den gewöhnlichen Fällen, wobei die eigentliche „Rechnung sich innerhalb den Grenzen der Zehnerübertragung „abspielt, durch das Warnungssignal kein zu berücksichtigen- „der Fehler angezeigt wird und deshalb in den seltenen „ungewöhnlichen Fällen sehr leicht übersehen wird den aus- „nahmsweise zu berücksichtigenden Fehler aufzusuchen und „zu beheben. Aus diesen Gründen muss für alle Maschinen, „die der wichtigsten Anforderung unbedingter Zuverlässigkeit „genügen sollen, gefordert werden, dass sie mit vollständig „durchgreifender Zehnerübertragung versehen werden”. . Omtrent deze machine merkt Kort dan nog op, dat men het aantal omdraaiingen van de kruk dient te tellen om daardoor het in de vermenigvuldigerrij verschijnend cijfer te controleeren, omdat bij veelvuldig gebruikte machines niet altijd het juiste cijfer op de schuif verschijnt. De rekenmachine „Tate” heeft eene overeenkomstige inrich- ting als de Burkhardtmachine, doch het nadeel, dat eenzelfde kruk dient voor het doen verdwijnen der cijfers van verme- uigvuldiger en product. Heeft men dus eene aaneengescha- kelde bewerking [ab] uit te voeren, waarbij men telkens den vermenigvuldiger voor de uitoefening der contrôle wil doen ver- dwijnen, zonder wijziging van het cijfer op den producten regel, dan is dat bij deze machine onmogelijk met de kruk te doen, doch dient cijfer voor cijfer uit de hand verwijderd te worden. Bij veelgebruikte machines laat de werking dezer kruk te wenschen over, zoodat men enkele overblijvende cijfers nog uit de hand geheel moet doen verdwijnen. De kosten van de Tate, overeenkomende met de 2° grootte Burkhardt, zijn franco Tandjoeng Priok f 375.—. — 63 — De rekenmachine ,Berolina" van 5снгвтев is eene ver- beterde constructie Brunsviga. Zij bezit een behoorlijk werkende signaalinrichting en heeft gelegenheid om de cijfers in de productenkast uit de hand te corrigeeren. De schuifjes boven product- en vermenigvuldigerkast dienen als decimaalteeken. Deze machine wordt geleverd in 3 grootten, n.l. 1° grootte 6, 7 en 12 cijfers, 2° ^35 S M08 10. , 3° » 10, 1l ón 20. y - De rekenmachine ,Gauss" van Hanuwaww rust met het oog op verschuiving bij de bewerking op een ijzeren voetstuk, heeft eene totale hoogte van 10 em., eene middellijn van 12,5 em. en weegt met kast slechts 2,6 KG. Met behulp van een hefboom aan den voet kan ten behoeve der verstel- ling het bovenstuk worden opgelicht. De instelling van het vermenigvuldigtal geschiedt met knippen, die in sleuven van het bovenstuk verschuifbaar zijn, terwijl een afzonderlijke knop is te stellen op optellen of aftrekken. . De cijfers van het product verschijnen in de openingen van het onderstel. Ook de cijfers van den vermenigvuldiger verschijnen op de machine, doch om deze zichtbaar te maken moet eerst een ring worden verschoven. De tienenoverdraging werkt tot en met het 7° cijfer; de machine bezit een belsignaal en is van de grootte 6, 10, 10 cijfers. De cirkelvormige wijze van aangeven der cijfers lijkt weinig gemakkelijk. De kosten van het toestel bedragen 200 Mark. ` 2264-22 В. Formules voor de berekeningen met de rekenmachine. . Inleiding. Пе topographische opneming van eenige land- streek behoort op een deugdelijken wiskunstigen grondslag te berusten. Пеле grondslag wordt geleverd door tal van over het terrein verspreide pilaren, wier plaats zoo juist mogelijk wordt bepaald, hetgeen het nauwkeurigst geschiedt met behulp van driehoeksmeting. In de vlakke terreinen echter, waarin zich geen domineerende punten bevinden, is deze methode niet wel uitvoerbaar en worden daar de plaats- bepalingen langs astronomischen weg verricht. Bij de topographische opneming zelve worden veelhoeksme- tingen uitgevoerd, welke op de vaste punten worden aangesloten. De vastlegging van driehoekspunten kan op verschillende wijze plaats vinden, door z.g.n. voorwaartsche insnijding dan wel door achterwaartsche insnijding. | Bij de eerstgenoemde wijze van vastlegging worden de te bepalen punten aangemeten van uit reeds berekende drie- hoekspunten, de punten van hoogere orde; bij de achter- waartsche insnijding worden de hoeken gemeten uitsluitend op het vast te leggen punt zelf. ‚ Steeds worden meer hoeken gemeten dan voor de vast- legging strikt noodzakelijk is, eensdeels voor het verkrijgen van contrôle op de juistheid der metingen, anderdeels om door combinatie tot een nauwkeuriger eindresultaat te geraken. Daar de waarnemingen tengevolge van de onvermijdelijke waarnemingsfouten nooit die wiskunstige overeenstemming vertoonen, welke door de meetkundige figuren gevormd door de verbindingslijnen der verschillende punten wordt vereischt, moeten zij eerst door eene vereffening zoo goed mogelijk met elkander in overeenstemming worden gebracht, alvorens tot de coördinaten-berekening kan worden overgegaan, dan wel wordt uit verschillende eindresultaten door middeling een nauwkeuriger eindwaarde afgeleid. ab = Zijn de coördinaten der driehoekspunten berekend, dan wordt daarna overgegaan tot de berekening van hunne hoogte boven het zeeoppervlak. Daartoe heeft men bij de hoek- metingen tevens de zenitshoeken der punten gemeten. Zijn deze zenitshoeken gemeten zoowel op de vast te leggen punten zelve als op de punten van hoogere orde, dan geschiedt de berekening volgens de methode der wederkeerige waarnemingen. Is de zenitshoek slechts gemeten op een enkel eindpunt van de lijn, die het te bepalen punt verbindt met een punt van hoogere orde, dan geschiedt de hoogte- berekening volgens de methode der enkelvoudige waarne- mingen, waarbij een gemiddelde refractiecoëfficiënt van 0,14 wordt aangenomen. Bij de berekeningen kunnen zich verschillende complicaties voordoen. Zoo komt het voor, dat de hoekmetingen op eenig station niet kunnen worden uitgevoerd op het midden van den pilaar aldaar, doch op eenigen afstand daarvan af. Alsdan dient door centreeringsberekening te worden bepaald, welke bedragen de gemeten hoeken zouden hebben verkregen, indien op den pilaar zelf gemeten was. Gelijksoortige bere- kening heeft plaats, indien een richtpunt door omstandigheden niet boven het midden van den pilaar kan worden opgericht. De kaartprojectie, waarin in Nederlandsch-Indië de coör- dinaten der driehoekspunten worden berekend, is de polijeder- projectie met graadafdeelingen van 20’ in lengte en breedte. Bij de berekeningen komt herhaaldelijk het geval voor, dat de coördinaten van een punt op eene graadafdeeling moeten worden berekend uit de reeds bekende coördinaten van dat punt op eene aangrenzende graadafdeeling, welke berekening den naam draagt van overbrenging van punten op andere graadafdeelingen. Bij de bepaling van vaste punten langs astronomischen weg worden voor elk punt bepaald de geographische breedte en de geographische lengte ten opzichte van een aangenomen LXIX 5k, = MB зым meridiaan. De waarnemingen worden nagenoeg uitsluitend verricht op vaste sterren; slechts voor het verkrijgen van voorloopige waarden of dan, wanneer geen groote nauwkeu- righeid wordt verlangd, worden ook zonswaarnemingen verricht. De bepaling der desidero breedte geschiedt door meting van circummeridi len van ver- schillende sterren, culmineerend gedeeltelijk ten noorden, gedeeltelijk ten zuiden van het zenit. Door de berekening van de reductie tot den meridiaan wordt alsdan bepaald de zenitshoek, waaronder de ster zoude zijn waargenomen, indien zij ware geobserveerd op het oogenblik van culminatie in stede van op eenigen afstand aan weerszijden van den meridiaan. De geographische breedte van de waarnemings- plaats kan dan verder op zeer eenvoudige wijze worden afgeleid uit den zenitshoek in den stand van culminatie. De geographische lengte wordt in den regel bepaald volgens de methode der overbrenging van tijdmeters. Op het uitgangs- station worden dan door tijdsbepaling de correcties van een niet te gering aantal tijdmeters berekend, en deze daarna zoo spoedig, doch zoo voorzichtig mogelijk naar het te bepalen punt overgebracht. Op dit laatste punt worden de correcties door sterrekundige waarnemingen opnieuw bepaald, doch tevens berekend de correcties, die de uurwerken op dat oogenblik gehad zouden hebben, indien zij op het uitgangs- punt gebleven waren. Het verschil dezer waarden geeft het lengteverschil van beide punten uitgedrukt in tijd. Om de correcties te kunnen berekenen, die de uurwerken zouden gehad hebben, indien zij op het uitgangsstation gebleven waren, worden met gere- gelde intervallen de gangen der tijdmeters door gangbepa- lingen in toestand van rust berekend, terwijl door de bepaling van het lengteverschil door heen- en weerreizen de invloed, dien het transport op de gangen der tijdmeters uitoefent, wordt geëlimineerd. De verschillen, welke bij op elkander volgend bepalingen der tijdmeters worden geconstateerd, worden toegeschreven aan eene met den tijd eenparig voortschrijdende verandering der gangen. Zijn verschillende punten bepaald op eene reis, waarbij het lengteverschil tusschen begin- en eindstation reeds bekend is, dan moet het verschil tusschen het reeds bekende en het uit de heen- en weerreis gevonden lengte- verschil over de verschillende trajecten worden vereffend omgekeerd evenredig met het voor elk traject berekend gewicht der reizen. Voor de oriënteering van driehoeksnetten dienen bovendien azimutbepalingen te worden uitgevoerd door horizontale hoekmetingen op sterren nabij den horizon en in de nabijheid van den eersten vertikaal, voor de helft in het Oosten en voor de andere helft in het Westen. Aan bovenstaande berekeningen gaat steeds correctiebepa- ling van het observatieuurwerk vooraf. Deze correctie- (tijds-) bepaling geschiedt door meting van zenitsafstanden in de nabijheid van den eersten vertikaal, de sterren waargenomen ten deele in het Oosten, ten deele in het Westen. Voor de lengtebepalingen worden door vergelijking der ter beschikking staande uurwerken uit de gevonden correctie van den obser- vatietijdmeter die der overige tijdmeters berekend. 