VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
‚De indruk, dien Keulen bij den reiziger, welke niet tot den koopmans-, maar bij voorbeeld tot den geestelijken of militairen (tand behoort, verwekt, is gansch verfcbillende LANGS DEN RIJN. 297 ‘van dien, welken de andere Rijn-fteden in de nabuurfchap, Dusfeldorp, Bonn en Koblentz, voortbrengen. Hier zijn het heerlijke akademifche inrigtingen en ftudiën, of krijgskundige merkwaardigheden, met eene in oneindige afwisfeling van zeldzame gewrochten rijke natuur, die het gemoed treffen; — daar eene oude handelftad, morfig en naauw, die alwat de fchaduwzijde van de wereldftad aan het ZJ uitmaakt, met weinig van derzelver heerlijkheid, in zich vereenigt; en, klimt men tot de hoogere belangen van den mensch en Chris- ten op, door hare 25 van den Dom zigtbare tempeldaken , onwillekeurig in het Protestantsch gemoed gedachten opwekt, waarvan de Aartsbisfchop DROSTE VON VISSCHERING en zijne aanhangelingen een treurig hoofdbeftanddeel uitma- * ken. Doch mijne voor reisbefchrijving thans verfnedene pen weêrhoude zich, gelijk van dogmatizeren en moralizeren, zoo nu en altijd van polemizeren evenzeer als politizeren ! Want, cwi bono? Gelijk wij in Keulen zelf, voorzigtigheids. en befcheidenbeidshalve, den naam van den daar buiten veelmalen door ons genoemden Prelaat niet op onze lippen genomen hebben, en elders weder foms vruchtelooze moeite deden, om het tot Belgisch - gezindheid opgezette gemoed van vele Pruisfen, die wij op onzen weg ontmoeteden, ter gunfte van onzen landaard, en tot erkenning van ons goed regt, om te temmen, — zoo zal ik, alle kwade namen overflaande, en de beflechting der groote kerkelijke en vooral ftaatkundige twistvragen aan den Albeftuurder en degenen, die Hij tot - uitvoerders wan zijnen raad wil gebruiken, overlatende, ook in het vervolg van dezen brief mij met voor mij gepaster en u welgevalliger befchouwingen bezig houden. MENGELW. 1839, No. 6, 298 HERINNERINGEN AAN EEN’ REISTOGT gen betaling van ettelijke gute Grofchen, denzelven aan elk fatfoenlijk mensch ter befchouwing aanbiedt, Scheon niet meer dan dilettanten, konden wij ons van fommige taferee- len. bijkans niet losfcheuren, te minder daar de meesterftuk- ken van vaN pik en andere groote fchilders der oud-Ho/- landfche en Vlaamfche fchool onder deze kunstgewrochten uitblinken. Doch manum de tabulá! zeg ik , mijzelven bedwingende ; ik ken mijnen vriend als een’ man, die boven alles door het grootfche en ftoute in natuur en kunst wordt aangetrokken. Welaan dan, illico naar den Dom terug! Beftijg daar en idée met ons dat ontelbaar tal trappen, om op den vervaarlijken tempel te komen ; ja letterlijk boven op denzelven: hoe ge- lukkig, denkt gij misfchien, die fteeds op Wrieslands vlakken grond treedt, en doorgaans niet veel hooger, dan op den kanfel uwer kerk, komt, dat geene duizelingen onzen rei. zigers het hoofd deden draaijen! en ik mag er bijvoegen: dat het fchoonfte weder onze klimpartij en het vrij lang ver- blijf op die doorluchtige hoogte begunftigde, ja de heldere dampkring ons een’ vrijen blik over de voor ons uitgefpreide vlakte, met hare bloeijende fteden en vlekken, vergunde! Nooit vergeet ik dat Dom-panorama, en evenmin den reu- zenarbeid, dien men, zoo wel in vroeger eeuw, bij de ftich- ting van dezen kolosfas , als in den jongften tijd, ter ver- fraaijing van denzelven, in het werk gefteld heeft. Gij zult wel weten, dat de Dom een onvoltooid gebouw is; en nu, daar arbeidt men thans onafgebroken voort, en zal zulks nog eene lange reeks van jaren moeten doen, om hetzelve, zoo niet tot een der grootfte en volkomenfte gedenkteekenen der bouwkunst in Europa te verheffen, dan toch hetgeen, waar- aan de tand des tijds federt- zes eeuwen geknaagd heeft, fchooner te herftellen, Dit laatfte reeds kost tonnen gouds, die het vrijgevige Gouvernement jaarlijks daartoe verftrekt; en, zoo de tijden gunftig blijven, ftaat het gefchapen , dat ook het eerstgenoemde — de’ hartewensch der Keulenaren — zijne vervulling erlangen zal. Het hoog bewind trouwens trekt zich gde zaak bijzonder aan; de Pruisfifche Kroonprins gaf deswege bij zijn laatfte bezoek nog de meest voldoende verzekeringen, Wordt eens het grootfche plan verwezenlijkt, welk eene aanfpraak te meer heeft dan het Protestantfche Vorftenhuis op de hulde der erkentenis van deszelfs katho- lieke onderdanen in de Rújn-provinciet- Dan zal de eerbied- d LANGS DEN RIJN. 299 wekkende Dom, die nu reeds Duitschlands roem is, een der bewonderenswaardigfte praalgeftichten van ons werelddeel zijn, Het boekje althans, dat de Architect den reiziger aan- biedt, waar het voltooide kerkgebouw voorin ftaat te prij- ken, doet daaromtrent alles groots verwachten, Maar hoe de kosten tot zulk een werk te vinden? Hetgeen wij er van zagen, het doen nederzinken van zerken als groote mo- lenfteenen op de in aanbouw zijnde nieuwe kolommen, waar- mede eene menigte van handen, zoo vele honderden voeten boven den grond, onledig waren, en waarbij mij de Zentus labor der Cyclopen van virGILIUS, die „inter fefe magnâ vi brachia tollunt, onwillekeurig voor den geest kwam, — dit ééne, om niet meer te noemen, deed ons bijna aan de voltooijing wanho- pen. derhoude, uit vreeze van. mijne zwakheid in topographie fche en architectonifche befchrijving te veel bloot te leggen. Ik wil u liever iets van mijne gewaarwordingen, bij de be- foehouwing van al dat ongemeene en groteske, mededeelen. Toen ik voor het hoog-altaar ftond, en langs de ftatige pi- laren op het verheven gewelf des tempels mijne blikken wierp, viel mij, bij de gedachte, wat groote geest die mid- deleeuwf{che bouwheer moet geweest zijn, het eenvoudig- verheven epitaphium op WREN, den ftichter der Londenfche St, Paulus-kerk , aanflonds te binnen: Circum/pice! Ook mag ik de vermaning niet vergeten, om, zoo gij ooit te Keulen komt, en dan nog moed en kracht genoeg hebt, om ook op den Dom te klimmen, dan vooral van die hoogte, door de valdeur op de bovenfte zoldering, in de kerk neder te zien, ’t welk eene verbazende uitwerking doet: wij zagen daar be- v2 300 HERINNERINGEN AAN EEN’ REISTOGT LANGS DEN RIJN, neden een paar menfchen wandelen, die ons als de ftukken van een fchaakbord toefchenen ! Na deze kunstbefchouwingen lieten wij ons door den gids naar een koffijhuis aan den Rijn, te regt Schöne Ausficht ge- heeten, brengen, waar wij, met onze koffij en cigaar op het balkon gezeten, ons over onzen tot hiertoe zoo naar wensch geflaagden togt, en in ’t vooruitzigt van het meer- dere en grootere, dat ons nog te wachten ftond, verheug- ‚den; terwijl wij den ouden Vader Rijn met BORGER ba- den, om ook -de bode der wenfchen van ons hart aan onze geliefden, met wie wij ons den vorigen avond in het loge- ment fchriftelijk onderhouden hadden, te willen wezen, Der- waarts, na dit alleraangenaamfte ontfpanningsuurtje, aan den breeden, door vele zeilen bedekten vloed, nabij de (toute fchipbrug, doorgebragt, teruggekomen zijnde, vonden wij reeds het meerderdeel der gasten am Tifche, wier blikken . àlle, inzonderheid die van den thans hier logerenden Pruis- fifchen Generaal en nog een paar Hoofdofficieren , zich fteels- wijze op ons vestigden. Dit was de uitwerking van mijns broeders hier min gewone militaire ordeteekenen, die de op- merkzaamheid der voor zulke zaken zeer gevoelige Duit- Schers telkens boeiden, en waaraan wij foms wezenlijke ver- meerdering van ons genot op reize hebben te danken gehad. *t Was of dat ridderkruis den invloed der gouden Willems krachtig onderfteunde, om ons tot alles, wat ons belangrijk voorkwam, den weg te banen. Sed ohe! jam fatis est; ya- le, vale, Colonia Agrippina! zeg ik van heeler harte met mij- nen letterkundigen vriend, die nu reikhalzend naar de Bonn- fehe Unlverfiteit en de wonderen der natuur, die daar in den omtrek en hooger op zich bevinden, uitziet. Jammer maar, dat voorftelling en uitdrukking verre te kort zullen fchieten bij het grootfche der onderwerpen! Doch uw levendige geest zal het ontbrekende in mijne fchets aanvullen en vol- komen maken, (Het vervolg hierna.) DE AFGESNEDEN KEEL. (Gefchiedkundig Verhaal.) In het hevige tijdperk van den worftelftrijd om de Gods- dienstvrijheid, na dẹ nederlaag, door de Puriteinen te Pent- OS DE AFGESNEDEN KEEL. 301 land geleden, had een der verwonnenen, JOHN HALIDAY, zich in de Schotfche gebergten verborgen. Na aldaar ver- fcheidene dagen vertoefd te hebben, beving hem eene onge- duldige zucht, om het lot zijner wapenbroeders te verne- men, en tevens te ontdekken, of de vijandelijke benden op- gehouden hadden, het oord, waar hij eene wijkplaats ge- vonden had, te doorkruifen, Diensvolgens verliet hij op ze- keren Novemberavond zijnen fchuilhoek, en floop omftreeks middernacht in de vallei, Weldra had zijn zwerven hem voor de deur van GABRIËL JOHNSTON, eenen zijner broeders in den Heere, gevoerd, en daar hij er een licht ontwaar werd, befloot hij binnen te gaan, als hebbende hij den be- woner fteeds voor een godvruchtig man gekend, vurig ijve- tende voor het heil der goede oude Schotfche kerk, HarLipavy derhalve naderde, fchoon met de uiterfte voor- zigtigbeid, het huis, verwonderd en zelfs ongerust, gelijk bij was, dat hij er na middernacht licht zag branden, zon- der het deftig oplezen der avondgebeden of het pfalmgezang der vervolgden te hooren. Uit vrees dat’ het geluid zijner fchreden hem verraden mogt, deed hij zijne dikke fchocnen uit, floop in ftilte tot voor het kleine benedenvenfter , waar- vit de lichtfchijn voortkwam, en wierp fteelsgewijs eenen blik naar binnen, Doch hoe groot was niet zijne verbazing, toen hij niet JouNsTON, maar volkomen duidelijk een’ an- der’ man gewaar werd, die, met een mes in de hand, bezig Was eenen militair den hals af te fnijden, terwijl een zeer bevallig meisje, jon NsTon’s dochter, bedaard nevens hem ftond, en met eene lamp, welke zij in de hand hield, den man bij zijne gruwelijke verrigting lichtte ! Een onbefchrijfelijke fchrik maakte zich van HALIDAY meester; want op den vloer vloeide een ftroom van bloed, en het flagtoffer fcheen zich in doodsangst te wringen. De … kleeding van den lijder duidde eenen officier der kavallerie Van eenigen rang aan. grijzen tevens en van fchrik aangedaan, dat hij zelfs vergat zijne fchoenén op te rapen, en barrevocts wegvlood. Naau- welijks echter was hij een fnaphaanfchot ver geloopen , of hij ontmoette onverhoeds twee mansperfonen, die, even haas- tig als hij gedaan had, den weg naar het huis van GA- BRIËL JOHNSTON volgden, Zoodra zij HALIDAY op hen zagen toekomen, namen zij van hunnen kant de vlugt, Uit deze beweging, en uit de fnelheid, waarmede zij vlo- den , befloot hij, dat zij tot de partij der vervolgden behoo- ren moesten; derhalve liep hij hen na, met al zijne magt Toepende, dat zij hem zouden inwachten, Al wat hij hun zeggen kon fcheen hen flechts tot fneller loopen aan te drij- ven; en weldra, toen zij aan een dijkje gekomen waren, hetwelk twee weilanden vaneen fcheidde, nam de een zijnen weg regts, de ander links, zoodat HALIDAY, in de aarze- ling, wien van beiden hij volgen zou, hen uit het oog ver- loor en de zaak moest opgeven. Het huisje, waarin GABRIËL JOHNSTON woonde, lag ` in eene foort van eenzame en verborgen kloof of daldiepte, niet ver van West-Línton. Naar dit dorp was het, dat H A- LIDAY thans zijne fchreden rigtte, zonder echter volkomen bewust te zijn waarheen hij ging, voordat de eerfte huizen zijn oog troffen, Daar hij in het gehucht geene kennisfen had, op welke hij vertrouwen durfde, en daar de ochtend nijpend koud was, begon hij te begrijpen, dat het voor hem volftrekt noodig zou wezen, naar den kant van JOHNSTON’s huis terug te keeren, om , zoo mogelijk, zijne fchoenen we- der te vinden, alzoo hij niet wist, hoe hij aan een ander paar geraken zou. Derhalve floeg hij het kortfte pad in, dat derwaarts leidde, bereikte het huis vóór het nog volko- men dag was, en flaagde zelfs , zijn fchoeifel weder in zijne magt te bekomen. Terwijl hij het aandeed , meende hij iñ het huis een gedruisch te hooren als dat van een hevig twis- ten, en daar hij tevens eene foort van fchildwacht gewaar werd, die om hetzelve fcheen te kruifen, durfde hij de wo- ning niet naderen, maar verwijderde zich op nieuw, zoo fpoedig hij kon. Evenwel, daar het hem gelukte eenige levensmiddelen op te doen, onthield hij zich vooralsnog naar zijne vorige fchuil- plaats, een’ barren berg ten zuiden van Beggar , terug te keeren, en verkoos zich gedurende den dag op de heide van Craigengaur verborgen te houden. Toen de nacht gekomen * DE AFGESNEDEN KEEL. 303 was, befloot hij zelfs zijn zwervend leven op te geven, en nogmaals naar de valleijen af te dalen, om, het mogt kosten wat het wilde, met de inwoners in aanraking te komen, Een vrij helder fchijnfel, hetwelk uit een gebouw voortkwam, waar hij het niet verwacht had, trof op nieuw zijn oog. Vreezende weder eenig fchouwfpel te zullen zien als dat van den vorigen avond , naderde hij fchroomvallig; maar toen hij digter bij kwam, hoorde hij de ftatige melodie der pfalmen zijner kerk, die zachtkens met den nachtwind ten hemel re- zen. De vrome muzijk deed geheel het gemoed van den goeden Puritein zich ontfluiten; nimmer hadden verkwik- kender toonen zijn oor geftreeld, zelfs niet toen hij onge- foord de godsdienstplegtigheden zijner kerk kon bijwonen, en de Evangelieleer in vrijheid kon hooren verkondigen : het was voor hem het feestmaal eener hongerende ziel, en als 't ware een voorfmaak van de lofzangen der zaligen. Met’ fnelle fchreden naderde hij de plaats, van waar het zingen gehoord werd, en, tot zijn onuitfprekelijk genoegen, vond hij er den vromen predikant LIVINGSTON, bezig de hei- lige dienst te verrigten in eene oude verlaten fchuur op de landen van Stzipper-field, omringd door eene menigte oplet- tende en ernftige toehoorders, allen innig aangedaan door het gemoedelijke preken en bidden van den leeraar, Nadat de dienst ten einde was, trad HALIDAY naar den prediker, om hem eenige woorden van dankerkentenis over zijne heerlijke leerrede te zeggen, en hem te bidden, hun den troost zijns woords te blijven gunnen, door hetwelk zij hunne harten zoo verkwikt, gevoed en gefticht gevoeld had. den, De omftandigheden, onder welke deze kleine Christen- gemeente zich verzamelde, maakten voor haar de viering van hare kerkdienst dubbel aandoenlijk, Hun genootfchap werd ` vervolgd; de daad alleen hunner godsdienftige zamenkomst bragt hun leven in gevaar; hunne kerk, als ’c ware eene nieuwe katakombe, was niets anders dan een vervallen ge- bouw te midden eener wildernis; daarenboven, de ruwheid van het jgargetijde en het doodfche van den nacht werkten mede, om hunne zielen te verheffen en met de innigfte ge- Waarwordingen te vervullen, Vervolging is de ademtogt, die, wel verre van het vuur des geloofs uit te dooven, hetzelve te fterker doet ontbranden, De goede predikant be- willigde dus in den wensch, welken allen hem om het zeerst 304 DE AFGESNEDEN KEEL, te kennen gaven, en beftemde nogmaals eenen nacht, omt weder op dezelfde plaats bijeen te komen. HALIDAY, die federt lang den leeraar kende, verzelde bem tot naar zijn huis, onderweg met hem over al de we- derwaardigheden pratende, met welke hun levenspad zoo digt bezaaid was., Onder andere dingen, welke hij den predikant vertrouwde, verhaalde hij hem, wat hij den vorigen nacht door het venfter van GABRIËL JOHNSTON’s huis gezien had. Op dit berigt gevoelde de predikant eene innige droef- heid, en uitte in fterke bewoordingen zijne verontwaardiging over de boosheid en verdorvenheid der tijden, door welke, behalve het bedrijven eener op zichzelve zoo gruwelijke eu- veldaad, weder eene reden van haat en wraak tegen zijne ongelukkige geloofsbroeders gegeven was. Eindelijk fpraken zij af, om, ten einde grootere rampen te verhoeden, des an- deren daags op de plaats zelve onderzoek te gaan doen, en, zoo zij de overtuiging bekwamen, dat de misdaad werkelijk gepleegd was, alsdan de eerften te zijn, die de fchuldigen aanklaagden en aan de verdiende ftraf overleverden. Ten gevolge van dit befluit gingen zij den volgenden och- tend vroeg eenen ouderling der kerk van den Heer LIVING s- TON, WILLIAM TANKIN geheeten, tot deelgenoot van het geheim maken, en allen te zamen namen zij den weg naar het huis van JOHNSTON, Om, ZOO mogelijk , iets ftelligs omtrent de oorzaken en omftandigheden van den moord te vernemen ; maar aan de buitendeur vonden zij drie gewapende fehildwachten, die hun het verder gaan verboden; beloften noch bedreigingen, ja zelfs niet al de welfprekendheid van den prediker, waren vermogend hen een duimbreed te doen wijken. Zii zeiden alleenlijk aan den leeraar en deszelfs vrienden, dat zij niet begrepen, wat men hebben wilde, maar dat, daar het fcheen, dat men geene vriendelijke voor- nemens had, zij vast befloten hadden, niet te gedoogen, dat men eenen ftap nader kwam. Vruchteloos gaf de Heer L1- VINGsToON hem zijnen naam en het heilig ambt, hetwelk hij bekleedde, te kennen; vruchteloos fprak hij hun van zij- ne oude vriendfchap voor den meester van het huis, en ver- zekerde hun, dat hij, even zeer als deze, tot de goede par- tij behoorde; de op fchildwacht ftaanden waren onverbidde- lijk. en toen de predikant hierop zeide, dat het hem dan ten minfte aangenaam zou zijn, een paar woorden met G A- BRIËL JOHNSTON zelven te kunnen fpreken, fchudden DE AFGESNEDEN KEEL. 305 zij het hoofd en zeiden, dat hij GABRIËL JOHNSTON op deze wereld niet weder zou zien, Eindelijk waarfchuwden de korzelig wordende wachters hen, om zonder langer ver- wijl heen te gaan, zoo zij niet wilden, dat hun iets ergers overkwam, en voegden weldra bij dezen raad zulke veelbe- teekenende gebaren, dat de predikant, ziende hoe niets hen bewegen kon, raadzaam oordeelde, met zijne togtgenooten de terugreis aan te nemen, en de zaken in den toeftand te laten, waarin zij waren. Op deze wijs bleef dit geheimzin- nige voorval, een’ geruimen tijd lang, in duisternis en verə getelheid gehuld, daar niemand er immer van fprak , en ook niemand er iets meer van wist, dan ik hierboven verhaald heb, De drie gewapenden, die het gezelfchap afgewezen hadden, waren aan allen, waaruit het beftond, volkomen onbekend; alleenlijk meende HALIDAY vrij ftellig , dat een hunner die zelfde jongman was, welken. hij den militair met een mes de keel had zien affnijden. Middelerwijl verliep de tijd, en met denzelven fcheen de woede der papistifche partij nog gedurig te vermeerderen, Die partij beheerschte uicfluitend den geest des Konings, en de vervolging der non-conformisten werd hoe langer hoe ge- weldiger, Eene menigte bevelen en verordeningen ging uit van den Raad, alle ten doel hebbende, de Puriteinen. met wortel en tak van den Schotfchen grond te verdelgen; maar al die onverdraagzame wetten dienden flechts om hen hunne leer en hun vaderland beide nog vuriger te doen beminnen. Eindelijk kwam de nacht, (want eerst bij lange tusfchenpoo- Zen konden de arme lieden zich verzamelen) die tot de gods- dienstvereeniging in de oude fchuur beftemd was, en het ge- tal der zaam geftroomde menigte was nog aanmerkelijk groo. ter dan de vorige maal. Hoe zou men het tooneel kunnen befchrijven, het welk de mengeling dier menfchen van zoo verfchillende kleeding en geftalte, in deze fchuur opeenge- drongen, in dit plegtig nachtuur opleverde? Het weifelende fchemerlicht der lampen voegde nog iets meer geheimzinnigs bij het voorkomen der verzameling. Niettemin bemerkten verfcheidène der aanwezigen, dat, omftreeks de helft der dienst, een zeker aantal mannen, met breede hoeden op het hoofd en wijde mantels om de fchouders, even als de nacht- wachts gewoon zijn te dragen, binnentraden en vervolgens in twee afdeelingen bij de twee deuren plaats namen, de hoe- den op het hoofd hielden, en van tijd tot tijd iets in hunne 306 DE AFGESNEDEN KEEL. zakboekjes aanteekenden. Toen echter de predikant het flots gebed zou uitfpreken, gaf. hij hun een teeken om de hoeden af te nemen, hetgeen zij deden; maar naauwelijks had hij het amen gefproken, of al deze mannen wierpen ijlings hunne mantels af, trokken fabels en piftolen uit, die zij er on- der verborgen hadden, en een hunner, die zich Generaal DRUMMOND liet noemen, eischte, in naam des Konings, dat al de aanwezigen zich gevangen zouden geven. Nu volgde er een tooneel van verwarring en fchrik, In een oogenblik waren de lampen uirgebluscht. Het grootfte deel der verzamelden ontfnapte door eene opening in het dak der oude fchuur, en geraakte in het vrije veld, zonder veel tetfel te ondervinden, niettegenftaande de fchoten , die op hen gelost werden; maar de predikant LIVINGSTON zelf en nog elf anderen werden gevankelijk naar Edimburg gevoerd, waar zij voor den Raad verhoord en vervolgens in de ge- vangenis geworpen werden, Onder deze gevangenen had ook de Heer nALiDAYy het ongeluk zich te bevinden, gelijk mede de jongman dien hij verrast had, toen deze bezig was den officier den hals af te fnijden, Die man bleek zekere Heer JoHN LINDSAY van Edimburg te zijn, een jeugdig leerling der Chirurgie, die de dochter van GABRIËL JOHN- STON beminde, in den flag te Pentland medegevochten , en federt zich verborgen gehouden had, Bezwaarlijk zou het vallen, het weegeklág der broeders te befchrijven, toen het bekend werd, dat de Heer LIVINGSTON aan zijne gemeente ontruke. was. Niet alleen werd hij door de zijnen innig be- mind, maar hij verdiende bemind te worden. De ftukken vit zijne preek, welke bij het proces als getuigenis tegen hem ingebragt werden, dragen blijk, dat hij misfchien al zijne tijd- genooten in talenten te boven ging. De tekst der leerrede, welke hij tijdens zijne gevangenneming vitgefproken had, was uit het boek Genefis (H. VI: 5) ontleend: En de Heer zag, dat de boosheid des menfchen menigvuldig was op de aarde, en al het gedichtfel der gedachten zijns harten ? allen dage alleenlijk boos was. Een der fragmenten, welke men tijdens het geding in het midden bragt, luidde aldus: „En terwijl » Wij dus, mijne broeders, eene maar al te ruime ondervin- ding hebber van de uitwerkfelen der zonde, zien wij, he- laas! voor onze oogen overvloedige voorbeelden van de zonde zelve, en van de zonde onder hare afzigtelijkfte gedaante; want zie, hoe zij zich onder ons, maar vooral 33% 3y g DE AFGESNEDEN KEEL. 307 „onder de edelen onzes jands, vermenigvuldigt. Zal mijn „ mond u de misdaden durven vermelden, welke zij begaan , „te voor welker gezigt de zon der regtvaardigheid haaraan- n fchijn' verbergt, om haar licht niet over onze onreine hoof- „den vit te floften; Zal ik u durven fpreken van hunne „bemeltergende lästeringen tegen dién God, die hén gefcha- „pen, en dien Heiland, die hen losgekocht heeft; hunne „Vloeken en verwenfchingen; hunne ontheiliging van den „fabbardag; hunne wulpfche ‘feesten en ontuchtigheden ? „ Maar, bovenal, zal- ik u durven affchilderen, hoe laag- „hartig zij ons heilig Covenant met voeten treden, en met „welk eene woede zij het bloed der heiligen en dër marte- „ laren vergieten? Ja, voorwaar, zij vergieten hét als wa- „ter over hét oppervlak der aarde! Door hen is het, dat » Ons vaderland in zak en asfche treurt, en door hen, door » bun heilloos voorbeeld, dompelen tallooze fcharen zich „in een verderf zonder maat en zonder einde, ‘Er zijn er, „die u zeggen zullen, het zijn mannen van eer, beminne- » lijke, eerlijke , brave lieden, die alleenlijk niet veel werks » maken van de Godsdienst; maar ik zegge u, mijne broe- » ders, wee over diè ijdele deugd, over die herfenfchimmige „ braafheidt Wordt zij immer gewogen door Hem, die de » heiligheid zelve is, wordt zij door Hem getoetst aan de » geboden zijnér wet, hoe deerlijk zal zij dan niet te ligt » bevonden worden! Is het geene waarheid, dat de Konin- » geu der aarde tegen den Heere en deszelfs gezalfden heb- » bei zamengezworen? Laat ons dus eenig zijn om onze » ketenen te verbreken en ijverig om de onderdrukking van » Ons af te weren! Ik.voor mij, als lid van deze arme, » vervolgde kerk van Schotland, en als een, hoezeer on- » waardig, leeraar dier kerk, ik bezweer u bij den driewerf »'heiligen naam van God, nwe aangezigten, uwe handen en » harten-te zetten tegen alles, wat, met woord of daad, » gevaar berokkenen kan aan het heilrijk werk der hervor- d ming, volgens het Covenant, van dit Koningrijk, ten einde „Wij alzoo niet medepligtig worden aan de werken der on- » ; geregtigheid, en de Heere ons gedenke in den dag zijns n oordeels !” Men vond getuigen, die- onder cede bevestigden , den pre- dikant dit te. digd waren, Hij kwam dus op het denkbeeld om zich fchrif- telijk aan dit Raadslid te wenden, met de bede, dat hij hem een gehoor mogt gelieven te verleenen, om daarin de open- baring eener buitengewone misdaad te ontvangen; hem tevens verwittigende , dat het onderzoek fpoed vereischte, want dat DE AFGESNEDEN KEEL, 309 anders de mogelijkheid daartoe voor altijd verloren zou zijn, De Raadsheer kwam terftond in de gevangenis, en HALI- DAY openbaarde hem al de hierboven door ons verhaalde omftandigheden, er bijvoegende, dat de moordenaar tegen- woordig, ter dood veroordeeld, in de gevangenis van Tof. Booth gevangen zat. (Het vervolg en flot hierna.) BIDDEN, Wa geeft, als zorg den boezem knelt, Als ’t angftig oog een traan ontwelt, Den moêgetobden lijder krachten ? Wat kan, bij ’s werelds ramp en rouw, Gerust op hooger liefde en trouw, Het grievend leed der aard’ verzachten? Wat maakt met ’s Hemels wil ons een? Het is *t gebed, ’t gebed alleen, Ja, °t is een fchouwfpel Englen waard, ` Als, uit het woest gedruisch der aard’, ’” Gebed, als lieflijke offergeuren, Van nit der vromen boezem ftijgt, Die, waar de troost der aarde zwijgt, Door hemeltroost zich op voelt beuren, Ja, knielt en bidt de fterveling , Dan luistert heel der Englen kring. ’ Gebed geeft troost ; het fterkt den moed; ’ Is, hoe het hart van weedom bloed’, Het veilig anker, waar we op hopen. Geen nood! fchoon ’t menschlijk oog zich fluit’ „ Als ’t nokkend hart den klaagtoon uit, Ons taat altijd Gods hemel open. Vaak daalt, vóór ’t amen van 't gebed, Een Engel neêr , die helpt en redt, 'En blijft de bede ook onverhoord, Wie aan den hoekfteen van Gods woord Zich vastklemt, blijft fteeds biddend wachten ; 310 BIDDEN. De Vader, die zijn kindren lieft, Onthoudt hun vaak , fchoon ’t pijnlijk grieft , Wat zij zich weldaad zouden achten, In dat geloof rijst keer op keer *t Gebed tot onzen Vader weêr. Wie, door het reinst gevoel bezield, ` Met kinderzin voor de Almagt knielt , Om van Haar wijsheid raad te vragen, Zal, uit den allerzwartften nacht, Gelijk de zon in uchtendpracht, Het licht der redding op zien dagen. _ “” Gebed, in ’s levers worftelperk , Is ’t leed, de magt der aard’ te fterk. Zie Babels Vorst; hij dreigt en woedt, Maar ’t drietal wandelt in deu gloed Der ovenvlammen onverfchrokken ; Het bidt, — geen vuurvlam fchaadt; verpiet Staan Vorst en hof; Gods Engel redt ; De braven zijn °t geweld onttrokken ; Terug! wat zet ge uw’ moedwil voort, Als de onfchuld bidt en de Almagt hoort ! War hemelkracht het bidden had, Maalt ons ’t gewijde orakelblad ; Die levensboom biedt rijke vruchten. Daar ftijgt de beé! het lot wordt bang ; Vergeefs ‘zijn wacht en kerkerdwang 5 De grondvest trilt; de wachten vlugten ; De kluisters breken ; de Almagt hoort; Optgrendeld worden flot en poort. Volhard, volhard! hoe fel de gloed Der hitte van den tegenfpoed Rondom ons blaker’, fteeds gebeden ! Al groeijen distels om u heen, ’ Is onbegrensde liefde alleen , Die ze op doet wasfen voor uw fchreden ; Hoe diep ge in rouw gedompeld zit, Het is een Vader, dien ge aanbidt. BIDDEN, 31 Tuigt, zwervers op-de levenszee | Tuigt, Vaderlanders ! hoe uw beé Vaak werd verhoord in zielsbezwaren ! Bedrukt tradt ge uwe tempels in; Gij badt, en met verruimden zin - Verliet ge uw heilge kerkältaren 5 Gij badt, en zaagt, op ’t ftil gebed, Vaak Volk en Staat verblijd, gered. Ja, eedle, Godgetrouwe fchaar ! Gij, vrome bidders in gevaar ! Wij zien op u, is ’t lot verbolgen, Godsdienftig , dierbaar Voorgeflacht ! Wij zullen in den rampfpoedsnacht, Volhardend in ’ gebed, u volgen; Maar zweve ons fteeds uw beeld het meest, Verheven Jezus! voor den geest ! Verdove, als 't oog geen hulp meer wacht, Dan vrij de donkre graf kuiloacht Van ’t levensvuur de laatfte fpranken ! In °t ftil gebed volharden wij, Om eenmaal, in der Englen rij, Daar bóven, vurig God te danken, — Te danken, dat op ’s levens togt, De zwakke ftervling bidden mogt. Je VAN HARDERWIJK, RZ. GELUKKIGE TEGENWOORDIGHEID VAN GEEST. Te Straatsburg viel onlangs de navolgende gebeurtenis voor, De jongfte broeder van den koopman L—R , aldaar, een zeet gegoed man, leed, vóór eenige jaren, aan het onverzettelijk begrip (idée fixe), dat hij de Zaligmaker was, Dien ten ge- volge bragt men hem naar een Gekkenhuis, waaruit hij ech- ter weldra, als geheel herfteld, ontflagen werd. Hij hernam nu weder zijne plaats op het kantoor zijns braeders , arbeid- de zeer vlijtig, en bleef een jaar lang opgeruimd, goedaar- ` dig, en volkomen bij zijn verftand, In het laatst van Fe- bruarij 1.1. beklommen de beide broeders, op een’ helderen zondagmorgen, den toren van den Straatburgfchen Munfter, 312 GELUKKIGE TEGENWOORDIGHEID VAN GEEST, Boven gekomen, bewonderen beide het heerlijke vergezigt, en leunen, hand in hand, terwijl zij hunnen blik naar alle zijden wenden, tegen de borstwering van het vooruitfprin- gende balkon. Op eens keert de jongfte, zich langzaam op- heffende, zich met deze woorden tot zijnen broeder: „ Zie! gij noch iemand heeft het willen gelooven, dat ik jezus cuRIsTUS ben, Thans wil ik het u bewijzen, Ik zal een wonder doen. lk en gij, wij zullen te zamen naar beneden fpringen, en geen onzer zal een hair gekrenkt worden, zoo waarachtig als ik jezus cnRIsTUS ben!” Hij fprak deze woorden op een’ vasten toon, en had alreeds den eenen voet over de borstwering naar buiten gebragt, terwijl hij met zijnen regterarm den verbleekenden broeder krampachtig om- vatte. Dit was het werk van een oogenblik, Men verbeel- de zich den toeftand des oudften broeders! Aan vreemde hulp viel hier niet te denken; terwijl veelligt de eerfte kreet „ den aanval der krankzinnigheid tot razernij kon doen over- flaan. Maar de Heer L—R verloor, in dit beflisfend tijdftip, zijne tegenwoordigheid van geest niet, Hij zeide: „Goed! Ik geloof, dat gij jezus curisTus zijt. Maar dat naar beneden fpringen, zonder zich een hair te bezeren, is geen kunst. Wilt gij werkelijk een wonder doen, laat het iets zeer buitengewoons zijn, Zoo gij u magtig gevoelt, met mij van de ftraat op dit balkon te fpringen, zonder dat wij ergens ftooten, dan zal zeker de ganfche wereld in u gelooven.” — „Ook goed „” antwoordde de jongfte haastig; „ dat wil ik! Kom!” En pijlfnel vloog hij de torentrappen af, zoodat zijn broeder hem niet kon bijhouden, Beneden gekomen, liet deze den ongelukkige in verzekering brengen. Rij zit nu wederom in het Gekkenhuis, en is, bij vlagen, razend, — Dit geval is thans het onderwerp van aller ge- fprek. En inderdaad, de redding des krankzinnigen zoo wel, als die zijns broeders, mag wel een wonder heeten, DE MINNEBODE TEGEN WIL EN DANK, Te M... deed een braaf, maar onbemiddeld jongeling aan- zoek om de hand der fchoone nicht en eenige erfgename van een rijk koopman, De jonge lieden waren het eens; maar de oom weigerde volftandig, verbood den jongman zijn huis, en ontzeide hun alle, het zij mondeling het zij fchriftelijk DE MINNEBODE TEGEN WIL EN DANK. 813 verkeer, Liefde is vindingrijk. De briefwisfel ging zijnen gang, werd min of meer ruchtbaar, en kwam ten laatfte ook den oom ter ooren. Wat zou hij doen? -Goedhartig van aard, kon hij de vereenigde fmeekingen van het verliefde paar, gerugfteund door die van bijzondere vrienden, niet lams ger weérftand bieden. Hij gaf dus in het etido’ zijne bewil. liging; maar onder deze voorwaarde, dat mén hem het mid. del kenbaar maakte, waardoof zij, ondanks al zijne waak: zaamheid, de eorfefpondentie hadden weren té onderhouderr, opdat hij voor *t minst de hem ongetrouwe handlangers konde flraffen, ‘Hoe ftond hij te kijken, toen hij’ vérnam, dat Mij zelf de overbrenger dier minnebriefjes was geweest! Den minnaar, namelijk, was het bek@nd, dat de oude’ Heer da- gelijks om denzelfden tijd zéker koffjhuts bezocht. Der- waartts vervoegde zich dan ook telkens de jongeling, et fpeldde, terwijl de oom, in een zijvertrek, zijn’ partijtje whist fpeelde, onder diens mantelkraag een klein briefje vast, Waarop kij des anderen daags, op dezelfde wijze, het ant- woord van zijne beminde bekwam, — De oude Heer lachte en — vergaf. ONTBERENDE STRAFFEN, Fres als de waarlijk vrije man, ook in ketenen , vrij blijft, zoo blijft de edelaardige onder onteerende ftraffen, in het tuchthuis, aan de kaak, of waar men ook wil, vereerens- waardig, De meening, niet alleen der braven, maar ook veeltijds die der wereld in het algemeen, laat zich hierom- trent niet misleiden; ruw geweld, of de magtfpreuk des reg- ters, bereikt het doel der onteering niet; eigene fchandelijk- beid alleen kan de eer ontnemen. Een Duitsch Monarch, in het begin der vorige eeuw , had ftreng verboden, eenig verzoekfchrifc onmiddelbaar aan hem te rigten, De Advocaten, die den verzoekers hunne pen mogten leenen, zouden, luidens dit verbod, zelfs met ten- toonftelling aan de kaak geftraft worden. Desniettegenftaande Wiagde het een Advocaat te P***, een achtingwaardig en ook zeer geacht man, voor eenen ongelukkige, die door fchreeuwende onregtvaardigheid onderdrukt en vervolgd werd, een request op te ftellen, cn maakte geen geheim van de keus, welke hij tusfchen pligtgevoel en de hem gedreigde MENGELW. [839, No. 6. w 314 ONTEERENDE STRAFFEN, fchande gedaan had. De vergramde Vorst deed hem werkelijk aan de kaak ftellen. Maar een Generaal, die den Advocaat hoogachtte en beminde, trad, toen hij aan de kaak ftond, naar hem toe, en omarmde hem openlijk, in het aanzien der gapende menigte. De Monarch fchimpte naderhand meerma- len op vriendfehap tot aan de kaak; maar daarbij bleef het. Waarfchijnlijk gevoelde hij, dat de moedige en eerlievende Officier niet anders dan de tolk der openbare meening ge- weest was, die in aller braven borst haren weêrgalm vond, Ook de meening der wereld heeft hare kaak ; doch aan deze ftond noch de Advocaat, noch de Generaal. (*) C*) Meermalen trof den Vertaler het eergevoel bij den dusgenoemden Gemeenen Man, dat, in de aangeplakte Pu- blicatiën van voltrokkene ftraffen, waardoor de misdadigers en hunne meestal geheel onfchuldige familiën als *t ware tèn tweeden male gefchandvlekt worden, altijd eenige der aldus gebrandmerkte namen met zwarte verf onleesbaar maakt. O, mogt dit wreede aanplakken, gelijk ook de grievende Adver- tentiën, die den gerehabiliteerden nog eerst eens weder met naam en toenaam aan de Fchandkaak ftellen, — mogt dit een en ander weldra voor mildere verordeningen plaats maken! VERREGAANDE NAAUWGEZETHEID OP DE ZUIVERE UITSPRAAK DER TAAL. Ñ een dorpje, waar een huisonderwijzer woonde , die met bijzondere infpanning de Duitfche taal beoefende, en in het fpreken zelfs de klank en den klemtoon van en op ieder woord altijd ongemeen duidelijk hooren liet, ontftond nabij het verblijf van dezen taalkundige brand. „ Feuer! Feuer!" fchreeuwde men op de ftraat. Het geluid der roependen klonk in het oor van den geleerde, die juist bezig was met over de zuivere uitfpraak van fommige woorden na te denken en zich hierin te oefenen, niecals Feuer (brand!) maar als Feier (feest!) Terftond riep hij uit het venfter: „ Hei; heidaar! roept toch zuiver, en fchreeuwt in ’s Hemels naam geen Feier! Feier! maar Feuer! Feuer!” — Verder Jaat zich de naauwgezetheid op de zuivere uitfpraak der taal wel niet drijven, ONHEUSCHE TREK VAN EEN DUITSCH HOOGLEERAAR, 315 ONHEUSCHE TREK VAN EEN DUITSCH HOOGLEERAAR, Ín den jare 1770 werd , na het overlijden van eenen hoogst verdienftelijken eerften Minister van eenen Duitfchen Staat, die tevens tweeëndertig jaren Curator der in zijn district bloeijende Univerfiteit was geweest, bepaald, dat deze Uni- verfiteit een liĳkfeest te zijner eere vieren zoude, bij welke gelegenheid door eenige Profesforen aanfpraken zouden ge- houden worden. In de tot dat einde gevoerde beraadflagin- gen vond men goed, eene bepaling te maken, door wien der Hoogleeraren de eerfte aanfpraak zoude gedaan worden, De keus viel door het lot op den vernuftigen Hoogleeraar K, Onder de uitvoering eener voortreffelijke treurmuzijk ontviel den nevens K, zittenden tweeden fpreker zijn handfchrift, K. raapte het op, en bemerkte, door eenen vlugtigen-blik op het papier te flaan, dat de redevoering van zijnen ambt- genoot aanving met de woorden: „ Weentt weent!” Daar K. met zijnen nabuur juist op geen’ zeer vriendfchappelijken voet ftond , vond deze er geen bezwaar in, om hem te dezer gelegenheid cens een’ trek te fpelen, Als ervaren en vlug fpreker voegde hij aan zijne uitgewerkte redevoering een voor de vuist ontworpen flot toe. In hetzelve haalde hij kor- telijk de verdienften des vereerenswaardigen dooden op, aan- toonende, dat de droef heid over zijn verlies eene regtmatige droefheid was. O, den maandag van het Carnaval te Weenen trad des avonds een bejaard heer, met zijne zeer fchoone dochter, uit een gezelfchap terugkeerende, (volgens landsgebruik) in een kof- fijhuis, om een’ kop koffij te drinken, Terftond daarop nam w2 816 AALMOES DOOR EEN* KUS. tegenover hen een jonge Elegant plaats, die, met knevels, erige, ringetjes en anderen tooi, zich tot het befpotte- lijkfte faletjonkertje had uitgedost, en, waarfchijnlijk in zelf- bewustheid hoe onwederftaanbaar hij was, de fchoone aan de overzijde der tafel begon toe te lonken en te coguettéren. In het eerst wees zij hem met een’ verachtetijken blik af, en floeg vervolgens op zijn wenken en fluisteren geene vèr- dere acht. Gedurende dit intermezzo verfcheen in de zaal een arme grijsaard, die van tafel tot tafel aalmoezen begon te verzamelen, en ook tot de plaats kwam, waar onze Jn- croyable gezeten was, Deze zeide, dat het hem fpeet, geen klein’ geld bij zich te hebben, maar riep, bij wijze van feherts „ den ouden half -overluid toe: „ Zoo gij echter van die juffer, daarover, een’ kus bekomen kunt, zoo zult gij, waarachtig! een’ dukaat van mij hebben,” — Het meisje ftond oogenblikkelijk op, gaf den grijsaard een’ kus op het voorhoofd, en fprak overluid: „ Ga nu, goede man, en haal awen dukaat bij dien jongen heer.” — Een algemten bravo klonk door geheel het koffijhuis, uitgezonderd vaŭ den kant van den verbluften praler, die in den beginne van fcherts „ plagerij en dergelijke fprak, maar eindelijk, tus- fchén allen in de klem rakende, bekennen moest, dat zijn , eheele fchat in twee flukken zilvergeld beftond. Nadat hj t onvrijwillige offer op het altaar der weldadigheid neder- gelegd had en onder algemeen gelach naar buiten gedreven was, deed iemand den voorflag., om eene collecte te doen, en de geestdrift, welke de daad der jonge dame verwekt kad, ten voordeele van den armen ouden man te doen ftrek- ken. - Dit voorftel vond bijval, en er werd 16 Weener gulden voor den grijaard ontvangen, LIEFKOZINGEN IN GROOT OF KLEIN FORMAAT, De Franfche Dichter peLiLLe leefde, vóór zijn trouwen, mét eene huishoudfter, die fomwijlen vrij driftig kon worden. Bij deze ftormen toonde hij de grootte gelatenheid, en wist het onweder niet zelden door het een of ander fchertfend woord te doen bedaren, Op zekeren dag ontftond er een twist, en de vriendin, door de kalmte van den Dichter tot nog heviger toorn geprikkeld, begon hem met boeken te bom- barderen, welke zij een voor een van de planken haalde. Toen DELILLE zag, dat zij fteeds de grootfte boekdeelen nam, om hem naar het hoofd te werpen, zet hij met de ui- terfte bedaardheid: „Maar, kondt gij mij dan niet ook even zoo goed uwe liefkozingen in een kleiner formaat doen toe- ‚ komen?” No. ILII. Meng. bl. 113. reg. zo v. b, flaat saLLUSTERES, lees sal- ruerrus $ MENGELWERK. DECORUM. D: mensch , dat wonderbare fchepfel, hetwelk uit de zamenvoeging van geest en vleesch beftaat, heeft, in- gevolge der genoemde zamenvoeging , behoefte , zoowel aan geestelijk als aan zinnelijk voedfel; en fchoon het laatfte van oneindig minder waarde dan het eerstgemelde voor zijne hoogere belangen gefchat moet worden, zoo is evenwel hetzelve almede ten uiterfte noodzakelijk tot het behouden van het evenwigt tusfchen zijne twee na- turen, Ten einde mij wèl te doen verftaan, moet ik met een woord aanftippen, dat ik hier met voed/e/ geens- zins alleen bedoel, wat tot levensonderhoud vereischt wordt, maar vooral al wat de zinnen op eene bekorende wijze aandoet; bij voorbeeld : aangename harmonifche klanken, alwat de toonkunst verrukkelijks kan voort» brengen „noem ik voedfel voor het gehoor; helder licht, ineenfmelting van tinten en kleuren, fchakering van licht en bruin, alwat het oog aangenaam aandoet, noem ik voedfel voor het gezigt; de aanraking van iets zachts, het rieken van eenigen liefelijken geur, het proeven van iets, dat de tong op eene ftreelende wijze prikkelt, noem ik voedfel voor. gevoel, reuk en (maak. Die zinnelijke voeding nu, ftaat met de geestelijke gewaarwordingen bij den mensch in een zeer naauw verband, zoodat al wat het ligchatm aandoet terugwerkt op de ziel, of wel daarin opgenomen wordt, waardoor dezelve al ligt, bij het ontvangen van een’ of anderen dier indrukken , den mond gebiedt uit te roepen: Wat luidt dat liefelijk ! Wat is dat fchoon! enz. en zoo wordt dan het zinne- lijk voedfel tot eene ‘voeding der ziel. Deze werking van het uitwendige op het inwendige, of, met andere woorden , van het zinnelijke , vleefchelijke, op het ver- hevene , geestelijke beftaande, zoo mag het wel van MENGELW, 1839, No, 7, X 318 DECORUM. eenig belang gekeurd worden , ter opwekking en verfter- king van aangename gewaarwordingen in de ziel, de zin- nelijke uitwendigheden te baat te nemen. Trouwens , bij het wezen der menfchen, zoo als die zijn en wij hen kennen, is wel het geboren worden van eenige gewaar- wording der ziel, zonder toevoering van een zinnelijk orgaan, piet denkbaar; want al wilde men de gewaar- wordingen der ziel tot het idéale bepalen, en zeggen: „ men kan in den geest iets ondervinden , iets denken, al blijft het ganfche ligchaam, behalve wat tot het denk- vermogen behoort, daarbij geheel pasfief „’” zoo blijft het toch zeker, dat eenige vroegere zinnelijke aandoe- ning plaats heeft gehad, en zich, fchoon dan welligt op eene onmerkbare of onvermoede wijze, vermengt met hetgeen de ziel-gevoelt. — Dan, wenden wij ons van hooge befpiegelingen, die ik tot mijn tegenwoordig oogmerk niet behoef, naar het gewone, dat in het da- gelijkfche leven plaats heeft, en pasfen wij het vroeger gezegde, omtrent den indruk van de ligchamelijke ge- waarwordingen op die der ziel, naar mijne bedoeling toe. Ik zeide, dat het wel van eenig belang mag gekeurd worden, ter opwekking of verfterking van aangename gewaarwordingen in de ziel, de zinnelijke uitwendighe- den te baat te nemen. Dit toch is te allen tijde als eene waarheid erkend geworden. Het oog wil ook iets heb- ben, is eene bekende fpreekwijze, die gebruikt wordt, in gevalle men eenig voorwerp, waarvan de degelijke waardij erkend wordt, doch dat van uitwendige behage- lijkheid beroofd is, ftaan ziet naast een voorwerp van evengelijke degelijke waarde, gefierd met uitwendig fchoon. 