Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
Om dit te bewijzen, acht ik het voldoende eenige van de door mij verzamelde schedels met die van JENTINK te ver- gelijken. Vooraf meen ik echter te moeten mededeelen, hoe ik gemeten heb. De grootste lengte van de Mandibula werd bepaald door eene horizontale lijn, getrokken van de, het meest naar achteren uitstekende, punt des Angulus mandibulae tot aan de Synostosis mandibulae. De lengte van de rijen der Molaren werd aan de binnenzijde gemeten. De lengte van het Palatum durum van af de achterste punt der Spina nasalis posterior tot aan de wortels der snijtanden. | S. pyrrhus. S. maurus. : Kohl- apu Jentink. K entink. |, pee. Jentink. | Kohlbrugge & i 84 6 (411815 Lengte van de rij der Molaren | in de Maxilla in mM. .| 29 | 29 | 27 21/30/3081 Lengte van de rij der Molaren : in de Mandibula in mM. 36 | 36 | 33 132137137138 Lengtev.d. MandibulainmM. 74 | 79 | 70 |71 174180 |80 Lengte v/h. Palatum durum H .,. D D 39 | 38 | 32,5136 34 |40 40 — 273 — Uit deze metingen blijkt, dat JENTINK geen deren van gelijke grootte vergeleken heeft; zijn S. maurus zal stellig kleiner geweest zijn dan zijn S. pyrrhus, want vergelijkt men mijne metingen van S. maurus onderling, dan blijkt dat slechts één van de door mij gemeten schedels even klein is als die van JENTINK, terwijl de andere drie grooter zijn, ja zelfs grooter dan zijn S. pyrrhus. Nog geringer echter wordt het verschil, zoo men bedenkt, dat mijne beide kleinere schedels acn vrouwelijke exemplaren toebehoorden en dus eigenlijk, daar JENTINK slechts mannetjes onderling vergeleek, niet hierbij behooren. Evenwel, daar het Leidsche Museum wel zelden de dieren zelf skeletteert, maar meestal de geprepareerde schedels direct van de verzamelaars ontvangt, zoo ligt het vermoeden voor de hand, dat de S. maurus van JENTINK ook een wijfje was, dat met een onjuist etiquet is voorzien. Ik hoop dat de Heer JENTINK mij deze veronderstelling niet euvel zal duiden. Ik kan met veel meer zekerheid over mijn materiaal oordeelen, daar ik alles zelf moet verzamelen en skeletteeren en dus eene vergissing geheel buiten gesloten is. Maar er is nog meer grond voor deze veronderstelling. Ik merkte op dat het relatief breede en korte Palatum durum, dat JENTINK als karakteristiek voor S. maurus houdt, evenals de in Fig. 4. afgebeelde vorm der Mandibula, de kleinheid der hoek- tanden enz. slechts bij vrouwelijke exemplaren gezien worden, terwijl het relatief lange en smalle Palatum durum, de meer vierhoekige Mandibula, de grootere hoektanden, het meerdere vooruitsteken van den schedel (prognatisme) aan de mannetjes van S. maurus en S. pyrrhus in gelijke mate eigen zijn. Mijns inziens zijn dus de verschillen, door JENTINK geobserveerd, ver- schillen tusschen mannelijke en vrouwelijke individuen bij beide soorten en dus geen soortverschillen. erklaard worden echter al deze eigenaardigheden van den mannelijken schedel door de sterkere ontwikkeling der spierinser- tiën, der tanden en der kiezen in ’t algemeen en meer bijzonder der hoektanden. Deze bereiken eerst zeer laat hun grootste lengte — 274 — en breedte, en vooral zijn het de Canini van den bovenkaak, die zich buitengewoon sterk ontwikkelen en het meerdere progna- tisme veroorzaken. Deze sterke ontwikkeling kan daardoor plaats hebben, dat de Canini juist op de verbindingslijn van Maxilla en Intermaxillare ingeplant zijn en daar deze beenderen eerst laat geheel en al versmelten, zoo zijn de Canini onbelemmerd in hun sterke ontwikkeling, die weder den groei der beenderen influen- ceert, waardoor de lengte van het Palatum durum bij volwassen exemplaren van het vrouwelijke geslacht 7,5 mM. verschillen kan. Minder vri in hunne ontwikkeling zijn de Canini der Mandi- bula; zij zijn dan ook kleiner, smaller en korter dan die van de Mie De sterke wortels zijn echter wel de oorzaak, dat de Mandibula bij mannelijke dieren (bij S. pyrrhus volgens JENTINK) meer vierhoekig is, en van voren even hoog als van achteren. Alle persoonlijke indrukken echter kunnen betwijfeld worden en evenals ik JENTINK verweten heb, dat hij het gemeten materiaal niet goed heeft gekozen, zoo zou eventueel JENTINK ook mij kunnen tegenwerpen, dat ik eenige, voor zijne opvatting ongunstige, schedels naast de zijne heb geplaatst. Om ook deze mogelijke tegenwerping bij voorbaat te ontzenuwen, wil ik hier dezelfde maten geven van alle door mij verzamelde schedels, natuurlijk, zoover zij reeds alle blijvende tanden bezitten; daarna zal ik trachten te berekenen, hoe groot de invloed der verschillende faktoren is, die de verschillen tusschen deze maten verklaren. — 275 — Lengte van | Lengte van | Lengte van | Lengte van de Man- Exemplaren de rij der Mo-|de rij | der Mo-| het Palatum š laren in in de urum dibula Maxilla Mandibula in mM. in mM. in mM, in. mM. 1. S. maurus 9 26,5 35 33 69 2 y $ $ 27 32 36 71 dt , - 28 35 33 12 2.5 » 5 28 36 32 12 he » » 28 36 32 71 ay $ M 28 39 38 81 ts » »" 28 33 32 69 Se, i » 29 35 31,5 10 Wa R 30 36 34 73 10... e $ 30 37 34 74 11. S. maurus $ 30 37 41 85 tec. ae 30 37 40 82 In 5 5 30 37 40 80 14. , a 31 38 40 80 15.8. pre? 29 36 38 79 16. 5 30 7 40,5 84 17 Dess: 20 38 40 85 Vergelijken wij deze cijfers onderling, dan moeten wij in de eerste plaats van elkander trachten te scheiden individueele, sexueele en door leeftijd veroorzaakte verschillen. De lengte der Molaren (ik gebruik deze uitdrukking voor lengte der rij der Molaren) in de Maxilla kan bij wijfjes 3,5 mM. verschillen, bij mannetjes slechts 1 mM. De lengte der Molaren in de Mandibula kan bij wijfjes 5 mM. verschillen, bij mannetjes 1& 2 mM. Deze verschillen zijn stellig van individueelen aard en als sexueel verschil zouden wij slechts een grooter variatie- vermogen der wijfjes kunnen noemen. Het is echter waarschijn- lijk dat, zoo het aantal der gemeten mannelijke schedels grooter ware, ook grootere verschillen voor den dag gekomen zouden zijn. Berekenen wij de gemiddelden, dan blijkt dat de lengte der Molaren „boven” bij wijfjes 28,2, bij mannetjes 30,25 of 29,67 mM. bedraagt en ,beneden” respectievelijk: 35, 37,25 of 37 mM. — 276 — Het resultaat is dus: de lengte der Molaren in de Maxilla is bij den geringer dan bij mannetjes . . 1,76 mM. de lengte der Molaren in de Waidihalà is bij wijfjes geringer dan bij mannetjes. Eene sterkere ontwikkeling der kiezen en tanden, evenals van het geheele skelet der mannelijke individuen is bij Zoogdieren eene veel voorkomende sexueele eigenaardigheid. Veel veran- derlijker door den leeftijd dan de kiezen zijn het harde verhemelte en de Mandibula. Wij hebben hier op twee oorzaken te letten: 1° op den groei der Spina nasalis en op dien van den Angulus maxillae onder den invloed der spieren, ook nog op gevorderden leeftijd, waarbij onregelmatige lijnen en hoeken ontstaan, en 2e op de eerst laat voltooide ont- wikkeling der hoektanden. Zoo bij schedel 6 de onderkaak en het Palatum durum veel langer zijn dan bij alle andere vrouwelijke schedels, dan wordt dit verklaard door het feit, dat . deze schedel van een zeer oud exemplaar afkomstig is, het oudste der geheele verzameling, zooals het versleten zijn der kiezen en tanden en de toestand der beenderen aanwijst. Deze schedel, vergeleken met de andere, vertoont dus minder een individueel verschil dan wel veel meer een verschil, door hoogen leeftijd veroorzaakt. Vergelijken wij de lengten van het harde verhemelte onderling, dan is het grootste verschil (schedel 6 buiten rekening latende) : bij wijfjes van S. maurus. . . . 4,5 mM. » mannetjes van S. maurus. . . 1 * S. pyrrhus. Het WDS we ai van het Bleken durum is dus (zoo men de secundaire veranderingen door ouderdom buiten rekening laat) niet grooter dan dat der kiezen. Voor de lengte der Mandibula zijn de grootste verschillen (schedel 6 buiten rekening latende): bij wijfjes van S. maurus. cod „ mannetjes van S. maurus . . . 5 » » „ S. pyrrhus . 6 mM. » " — 277 — De verschillen zijn dus voor de Mandibula het grootst. Daar de Mandibula echter tweemaal langer is dan het Palatum durum en de rijen der kiezen, zoo zullen ook de individueele ver- schillen bij dit grootere object grooter kunnen zijn. Om deze fout te elimineeren, deelen wij de gevonden cijfers door 2 en vinden dan: 2,5 2,5 3 Ook deze cijfers zijn voor de mannelijke schedels nog iets grooter dan de verschillen, die wij bij de vergelijking der Molaren gevonden hebben. Ik meen dit op rekening der meer of minder sterke ontwikkeling der aan den Angulus Mandi- bulae vastgehechte spieren te mogen stellen. Berekenen wij nu de gemiddelden, zoo vinden wij: lengte Palatum durum bij wijfjes van S. maurus 33.55 mM. ie » S „mannetjes, „ „ 40,25 , ” H ” ” ” » pyrrhus 39,50 „ lengte der Mandibula , wijfjes , „maurus 72,2 , mane. . . BL » pyrrhus 82,66 , Dus is het Paladin dans da mannetjes 6,32 mM. langer dan dat der wijfjes en hun benedenkaak 9,50 mM. De sexueele verschillen zijn hier dus veel grooter dan bij de kiezen, waar wij slechts 1,76 en 2,12 mM. gevonden hebben. Nu zijn voor deze zoo veel grootere verschillen slechts twee oor- zaken te vinden, namelijk 1° de sterke ontwikkeling der spieren bij mannetjes, die voor de Maxilla slechts geringe, voor de Mandibula echter groote waarde heeft en 2° de zeer veel sterkere ontwikkeling der hoektanden bij mannetjes. De grootte dezer invloeden kunnen wij nog beter schatten, z00 wij berekenen hoe groot gemiddeld het lengteverschil is tus- schen de rij der kiezen der Maxilla en het Palatum durum en dat tusschen de rij der kiezen der Mandibula en de Mandibula zelve. ” H » vind: gemiddeld verschil Palatum durum en kiezen der Maxilla bij wijfjes van S. maurus . . . 5,3 mM. „ mannetjes van S. maurus. . . 10 > » > s. pe. . . 98 , LV. 19k — 278 — Dus het verschil tusschen het Palatum durum en de kiezen der Maxilla is bij mannetjes gemiddeld 4,6 mM. grooter dan bij wijfjes. Zoo is verder: gemiddeld verschil Mandibula en kiezen der Mandibula bij wijfjes van S. maurus . . . 37,20 mM „ mannetjes van S. maurus . . 44,50 , pyrrhus 5,66 Dus het EI eebe de lengte geg Mandibuls en die der rij harer kiezen is bij mannetjes 7,8 mM. grooter dan bij s. Daar drie faktoren samenwerken om de laatstgenoemde verschillen te produceeren, zoo moeten wij trachten na te gaan hoe groot de invloed van elken faktor is. Het Palatum durum der ô is langer dan dat der @ . . . 6,82 mM. Het verschil tusschen Palatum durum en de rij der kiezen der Maxilla is bij & grooter dan bij 9 ...4,60 mM. Verschil 1,72 mM. De Mandibula der ô is langer dan die der 9 ...9,50 mM. Het verschil tusschen Mandibula en de ri harer kiezen is bij ô grooter dan bij ©...7,80 mM. Verschil 1,70 mM. Deze verschillen van 1,72 en 1,70 kunnen alleen door de sterkere ontwikkeling der Canini veroorzaakt zijn, alle andere invloeden zijn geélimineerd. Daar wij nu reeds weten hoeveel langer de rij der kiezen bij mannetjes is dan bij wijfjes, zoo kunnen wij den 3° faktor gemakkelijk berekenen. Voor de bove t de sterkere wësse der hoektanden ver- klaart een verschil van . . 1,12 mM, de sterkere ontwikkeling van a de Maison + van. 1,76 mM. dus door de sterkere ontwikkeling der Dentes. 3,48 mM. Daar het totaal verschil tusschen mannetjes en wijfjes voor het Palatum durum 4,60 mM. bedraagt, zoo moet men hier- van 3,48 aftrekken en vindt dan 1,12 mM., die op rekening | — 279 — der sterke ontwikkeling der Spina nasalis gesteld mogen worden. Voor de Mandibula : de sterkere ontwikkeling der Canini, die kleiner zijn dan die der Maxilla, verklaart . 1,70 mM, de sterkere ontwikkeling van eg de Le. die grooter zijn dan die der Maxilla, verklaart. . . 2,12 mM. dus door sterkere ontwikkeling der Dentes. . . 8,82 mM. Daar nu de Mandibula der mannetjes 7,8 mM. langer is dan die der wijfjes, zoo vindt men door hiervan 3,82 mM. af te trekken, hoeveel invloed de sterkere ontwikkeling van den Angu- lus maxillae bij mannetjes op de geheele lengte der Mandibula heeft. We vinden dan dat de Angulus bijna 4 mM. tot de sterkere ontwikkeling bijdraagt. Uit al deze berekeningen is af te leiden, dat de door JENTINK geconstateerde verschillen zich eerst din in hunne geheele ontwikkeling vertoonen als het dier geheel volwassen is, en zoo zullen de schedels yan jongere mannelijke dieren meer op die der vrouwelijke gelijken. Is dus het door JENTINK gemeten exemplaar toch een mannetje geweest, dan moet het een dier geweest zijn, aanzienlijk jonger dan de met hem vergeleken S. pyrrhus, al waren al de kiezen reeds voorhanden en de voornaamste naden gesloten. Het woord „volwassen” (adult) is vooreerst nog een relatief begrip. Noemt men alle dieren volwassen, die alle kiezen vol- maakt vertoonen, dan zal men vinden dat dergelijke exemplaren onderling nog zeer kunnen verschillen. Men zou dus steeds al de naden der geheele skeletten nauwkeurig onderling moeten vergelijken en op het meer of minder versleten zijn der tanden en kiezen moeten letten, om met zekerheid te kunnen bepalen of een exemplaar werkelijk geheel en al volwassen is en voor onderlinge vergelijkingen kan dienst doen. — Nu is het mij echter niet bekend, hoe groot hier de individueele verschil- len zijn; ook weet ik niet of ooit een groot aantal skeletten met het oog op dergelijke vragen vergeleken werden. Bij het verzamelen mijner exemplaren van $. maurus en S. pyrrhus trof het mij, dat bijna al de roode Semnopitheci — 280 — van het mannelijke geslacht waren, terwijl onder de zwarte meer wijfjes dan mannetjes werden gevonden. — De roode kleur (albinisme), zoo zou men kunnen veronderstellen, gaat dus meer op de mannelijke nakomelingen dan op de vrouwelijke over; welk verschijnsel vergeleken kan worden met de overerving van haemophylie, die van eene gezonde moeder (dochter eens zieken vaders) slechts op haar mannelijke kinderen overerft, terwijl de dochters gezond ter wereld komen en gezond blijven. Uit al het boven meégedeelde blijkt, zoo meen ik te mogen besluiten, dat S. pyrrhus niets anders is dan eene kleurvariëteit (une espèce d’albinisme, SCHLEGEL) van S. maurus; en ik twijfel niet, of mijne gevolgtrekkingen zullen ook de goed- keuring van den Heer JENTINK verwerven, zoodra hij mijn materiaal met het zijne zal vergeleken hebben, waartoe ik onzen geachten Directeur van ’s Rijks Museum spoedig gele- genheid hoop te geven. Cercocebus cynamolgos. ScaREBER. Bij een exemplaar 6 bal rc ik het hersengewicht op. . i Ar 71 Gram. lichaamsgewicht „ ; 12000 us het hi: is 0, ,99 CH van het BERN Bij de op Java dls dieren is de staart korter dan het lichaam, bij een van Borneo verkregen dier was de ver- houding omgekeerd. Cere.  moet verder onderzoek leeren. Felis tigris. LINNÉ. Felis pardus. LINNÉ. Van den koningstijger kennen de Javanen twee variëteiten : Matjan gembong en Matjan loreng. Over de andere tijger- | | | | — 281 — of panter-variéteiten en hunne inlandsche namen heb ik reeds eenige woorden gezegd in de inleiding mijner beschrijving van dieren uit Z. O. Borneo. Tot nu toe was alle moeite te vergeefs om de vraag omtrent deze variëteiten op te lossen. Een tijgerjager, die alle variéteiten beweerde te kennen, verlangde zulke groote sommen voor de huiden en schedels, dat ik van verdere onderhandelingen moest afzien. Men vergelijke ook wat S. MULLER (*) uit den mond der orang malim betreffende deze variéteiten opteekende. Felis minuta. TEMMINCK Bij een exemplaar met melkgebit, dat 36 cM. lang was (neus tot staartwortel), bepaalde ik de percents-verhouding van hersen- tot lichaamsgewicht. Lichaamsgewicht, Ee a BRR Orm. Hersengewicht. Bee > Percents-verhouding. . . . 3,68 fa» Deze dieren gewennen dk à zeer ets aan gevangen- schap en gedragen zich als gewone poezen; slechts voor kippen zijn ze gevaarlijk. De jonge dieren zijn donkerder getint dan de volwassene, ongeveer als bij Paradoxurus musanga (zie aldaar). Canis rutilans. CUVIER. Dit dier wordt zeer zeldzaam ; met de bosschen verdwijnen ook hunne bewoners. Ook van dit dier moeten, volgens de ver- halen der Javanen, meerdere variëteiten bestaan. Zoo noemen de bewoners van den Kawi, volgens mededeeling van den Heer SCHALLIG (Gangsiran) de volgende: Wawar, Adjag, Kéké. De eerste zou het grootste zijn, de laatste het kleinst, de eerste in paren leven, de tweede in kleine troepen, de derde in grooter troepen. Evenwel heb ik geen exemplaren der verschillende variëteiten kunnen verkrijgen, alhoewel ik groote prijzen uit- loofde. In het Buitenzorgsche noemt men den wilden hond „Garong”. C) Natuurkundige Verhandelingen. — 282 — In de Preanger kent men ook drie soorten en over deze mocht ik van den Heer DU Perron de volgende inlichtingen ontvangen, die mij voorkomen beslissend te zijn, al mochten andere jagers met het door den Heer pu PERRON uitgesproken oordeel niet overeenstemmen. „Gedurende mijn meer dan 16jarig verblijf in de verschillende streken van de Preanger en bij mijne herhaalde jachttochten naar de wildernissen aan de Zuidkust van dat gewest, heb ik dikwijls over verschillende soorten van wilde honden door de Inlanders hooren spreken en heb ik voortdurend moeite gedaan, om van die verschillende soorten exemplaren machtig te worden. Ook de Heeren YAN HEECKEREN en KERKHOVEN, beiden woon- achtig op de onderneming Sinagar in het Soekaboemische, en meer anderen, met wie ik jaagde, hebben diezelfde pogingen gedaan. In de Preanger spreken de Inlanders van drie soorten n. l. van den Lagog, volgens hen de grootste soort, welke alleen of hoogstens bij paren leeft, doch in kleur en levenswijze verder overeenkomt met den Adjak, volgens hen iets kleiner, en levende in troepen van 4 tot 16 à 18 stuks en ten laatste de Oesang- ésang, volgens hunne beschrijving eene soort ter grootte van eene kat en steeds in troepen levende, welke de Adjaks ver- gezellen en dezen dienen als speurders en jagers. Nimmer heeft één onzer van deze laatste soort één exemplaar te zien kunnen krijgen; ook waren de beschrijvingen der Inlanders aangaande de kleur en het uiterlijk voorkomen van dit dier zóó uiteenloopend en weinig aannemelijk, dat bij ons allen sterke twijfel bestaat, of één hunner het dier werkelijk gezien heeft, en meenen wij, dat de verhalen en beschrijvingen een- voudig berusten op het napraten van den eenen door den anderen. Alle door ons uitgeloofde premieën hebben ons nog nimmer in het bezit doen komen van eenig voorwerp, zelfs niet van eene huid of schedel van deze laatste soort; nooit heeft men ons iets anders gebracht of vertoond dan exemplaren van den gewonen Adjak. Door het met walikambing vergiftigen der restes van door wilde honden verscheurde dieren, gelukte het den heer KERKHOVEN in ongeveer 30 jaren meer dan 70 stuks RS ~ — 283 — van deze dieren machtig te worden; ik zelf kreeg er op dezelfde wijze een tien- of twaalftal, maar wij troffen onder dit geheele aantal nimmer één Oesang ésan Wanneer de door ons vergiftigde dieren goed ontwikkelde oude exemplaren waren, dan betitelden de Inlanders die met den naam van Lagog; terwijl kleinere en jongere voorwerpen steeds door hen werden aangesproken met dien van Adjak. Wij hebben echter tusschen die beide soorten nooit eenig ver- schil, except in ouderdom en in grootte kunnen waarnemen. Ik voor mij, en ik geloof, met mij de meesten mijner jacht- vrienden, ben dan ook overtuigd dat er op Java slechts ééne soort van wilde hond, n.l. de Adjak (Canis primaevus of rutilans) voorkomt en dat de overige, alleen bij de Inlanders bekende soorten, hun bestaan slechts ontleenen aan verschil- len in grootte en uiterlijk, veroorzaakt door verschil in ouderdom en wellicht in levensomstandigheden van diezelfde soort”. De hond van den Tengger. Canis familiaris. Var. Tenggerana. Aan een ieder, die Insulinde bezocht heeft, zijn de leelijke huishonden van onze maleische broeders wel bekend. Deze honden, die zich ook nimmer in de liefde hunner heeren mogen verheugen, die hun voedsel zelf moeten zoeken, waar ze het vinden kunnen, die dan ook de walgelijkste dingen verslinden en door de hier wonende Europeanen verachtelijk de kampong- gladakkers genoemd worden, zij leeren ons begrijpen door hun voorkomen en hunne gewoonten, dat de orang slam den hond veracht, alhoewel hij zijn huisdier is. Daar wij Europeanen echter in onze honden niet den opruimer van vuiligheid zien, maar onzen vriend, zoo is het wel natuurlijk, at men hier sedert onheugelijke jaren honden van Europa importeerde, die alle in manieren, verstand en uiterlijk voor- komen ver boven den kampong-gladakker staan. Dit streven echter werd zelden met succes bekroond; Europeesche honden worden hier meestal spoedig ziek en sterven of planten zich niet of zelden voort, vooral niet zoo ze langharig zijn. — 284 — Vandaar dat, toen het algemeen bekend was geworden, dat op het Tenggersche gebergte een hondenras leefde, dat zeer wel de vergelijking met de fraaiste honden van Europa kon doorstaan, al de hondenliefhebbers om strijd trachtten Teng- gersche honden, of ,Tenggereezen”, zooals men ze kortweg noemde, machtig te worden. Wij mogen gerust veronderstellen dat de bekendheid van het Tenggersche ras niet van ouden datumis. Immers de geheele Tengger was in de laatste jaren der vorige eeuw nog eene terra incognita, waar, zooals men te Batavia geloofde, anthropophagen woonden, Eerst onder het Engelsche tusschenbestuur werden ook op deze bergen pleisterplaatsen of pasangrahans gebouwd en omstreeks 1825 begon men in te zien, dat deze bergen voor groenteteelt bijzonder geschikt zijn, zoodat zich hier de eerste Europeaan-groenteboer vestigde. Gedurende de jaren van 1830 — 1845 verschenen de eerste nauwkeurige beschrijvingen van dit gebergte door VAN HERWER- DEN, JUNGHUHN en anderen, die echter slechts oog hadden voor de merkwaardige formatie dezer bergen, hunne eigenaar- dige bekleeding en hunne zoo merkwaardige bevolking. In die jaren zal het vermoedelijk ook geweest zijn, dat de eerste zieke Europeaan genezing ging zoeken op deze hoogten, en sedert dit bezoek langzamerhand toenam en hier lieden kwamen met een meer praktischen dan eenzijdig-wetenschappelijken blik, schijnt de aandacht op deze honden gevestigd geworden te zijn, die nu naast aardappelen, uien en groenten een geregeld export- artikel van den Tengger werden. Maar duur heeft het ras deze belangstelling moeten betalen, zoo duur dat het zijn eigen bestaan er bij verloren heeft, want het ras der Tenggersche honden bestaat niet meer. Helaas, het kon niet leven zonder zijn bergen, het stierf, niet door „heimweh”, maar door de warmte der benedenstreken, waar allerlei ziekten zijn deel werden, waar het versufte en verkwijnde. Toch ging men voort met den Tenggerees te exporteeren; de treurige ondervindingen van zoo vele hondenliefhebbers maakten de anderen niets wijzer ; ook wilde „winstbejag” er niet — 285 — op letten en, tuk op voordeel, verkocht men de aanwezige dieren, zonder aan de voortplanting te denken, totdat er eindelijk slechts eenige mannetjes overbleven, die met de wijfjes der kampong- honden slechts bastaarden konden verwekken, en daar men ook deze verkocht en nog verkoopt, zal spoedig het laatste spoor ook van dit ras verdwenen zijn. Dezelfde moeilijkheden, die zich voordoen bij de verklaring van de herkomst der alpenflora van hooge bergen onder de tropen, der daar groeiende, maar in het noorden thuis behoorende planten, dezelfde moeielijkheid rijst voor ons op, zoo we ons afvragen: van waar dat hondenras, dat tot de toppen en ribben van één enkel gebergte beperkt was, dat niet leven en zich niet voortplanten kon in de omringende vlakten. Nog een tweede dergelijk honden-eiland kennen wij op Java, het Diénggebergte; ook dáár woont een ras van langharige, bruine honden, die evenals de Tenggereezen slechts op hunne bergen kunnen tieren. Toch is er verschil tusschen beide soorten. Ik heb geen echt exemplaar van den Diënghond te zien kunnen krij- gen, toen ik dat gebergte bezocht, want ook dàt ras is zijn einde nabij. Volgens hetgeen ik hoorde, is hij kleiner en is zijn haar korter en lichter; in ’t algemeen is hij minder fraai dan de Tengg erees. Ik heb vroeger wel eens gedacht, dat deze honden afstam- melingen zouden kunnen zijn van eene toevallige vermenging van den wilden hond, den Canis rutilans met den Kamponghond; maar toen ik den Canis rutilans, die ook al meer en meer zeldzaam begint te worden, eenmaal gezien had, heb ik die gedachte moeten laten varen. Immers de Canis rutilans, even- als de Kamponghond mist eenige der voornaamste kenteekenen van het Tenggersche ras, namelijk „de dichte langharige vacht, het zwartgekleurde slijmvlies van den mond en den fraaien pluimstaart,” terwijl de Canis rutilans met hem slechts gemeen heeft, „de rood-bruin-zwarte kleur, den donkeren streep van de ooren tot aan den staart en den donkeren halsband”; het ontbreken echter van den eersten toon der achterpooten en het recht-op-staan der ooren is van beide soorten en ook van de Kamponghonden bekend. — 286 — Voor den Diënghond, die leeft op den bodem van de oude pries- terstad uit het Hindoe-tijdperk, zoude men aan eene afstamming van vreemde, door de priesters geïmporteerde honden kunnen denken, maar voor den Tenggerees zou deze gedachte te ver- werpen zijn daar het Tenggergebergte geen sporen van Hindoe- oudheid draagt, en het daar levende menschenslag eerst sedert ongeveer 400 jaren verondersteld wordt deze bergen te bewonen. Wellicht zullen andere onderzoekers gelukkiger zijn dan ik en op grond van mijne mededeelingen er in slagen, later eenige verwantschap te ontdekken met andere rassen en 200 den stamboom van den Tenggerees opmaken (*). Helaas zul- len zij, wat het uiterlijk voorkomen betreft, zich voornamelijk met een photogram en mijne beschrijving tevreden moeten stellen, want huiden heb ik niet kunnen bewaren, daar de beide langst levende exemplaren mij reeds in een te ver gevorderden staat van ontbinding werden gebracht om hun vel te kunnen conserveeren. Echter heb ik nog stukken van kop en staart bewaard, die wellicht niet zonder waarde zijn. De navolgende beschrijving heeft voornamelijk betrekking op het exemplaar, dat op het photogram (**) in liggende houding is voorgesteld; het andere dier geleek trouwens geheel en al op ons voorbeeld; het was slechts zwaarder en grooter van lichaamsbouw; deze hond was de vader, de andere de zoon. Van de moeder heb ik niets te weten kunnen komen, want toen ik in deze bergen kwam, was het laatste wijfje reeds lang gestorven. De kleur van de dikke, langharige vacht (***) is licht bruin met rossigen tint en zwartachtig bruine strepen. Een van deze loopt van den neuswortel breed over den rug tot aan het uiteinde van den fraaien pluimstaart; een tweede daalt, in de nekstreek van de eerste uitgaande, C) Ik wil er hier nog op wijzen, dat er wel eenige overeenstemming bestaat tusschen deze honden en den Chineeschen Taikon ong. Daar i echter van dezen laatsten geen exemplaar ter mijner ete heb, zoo Es 73 De vacht is dik als schapenvacht. — 287 — naar beneden af en vormt een fraaien donkeren halsband; een derde en vierde gaan ook van de eerste uit, de een M 'tmidden van den rug, de andere boven de achterpooten, maar deze laatste zijn veel korter, zij eindigen op de zijylakte van buik en dij. Ook de ooren zijn donker zwart-bruin even- als de wenkbrauwbogen en de snuit. De binnen- en buiten- vlakten der extremiteiten zijn licht bruin, de ondervlakte van den buik, staart en de bilstreek zijn wit met licht bruinen tint. Het slijmvlies van wangen en verhemelte is zwart, de tong vleeschkleurig. De ooren staan rechtop en zijn 10.5 cM. lang; de vijfde toon der achterpooten ontbreekt geheel en al. De lengte, van de punt van den neus tot aan den wortel van den staart, bedraagt 98 cM., de staart is 30 cM. lang. Ik laat hieronder eenige opmerkingen en metingen volgen, be- treffende de verschillende deelen van het skelet, die ik met lengte- metingen yan kamponghonden zal trachten te vergelijken. (*) Hier deed zich echter eene moeielijkheid voor. De Kampong- honden, hoe zeer ook in hoofdtrekken onderling overeen- stemmende, verschillen dikwijls in grootte en in vorm; eene vergelijking met een groot aantal, om zeker bindae te vinden, was dus zeer wenschelijk. De moeielijkheid om veel exemplaren te verkrijgen was nu niet daarin gelegen, dat ik geen honden had kunnen opkoopen, maar daarin, dat mijn inlandsch personeel, voornamelijk mijn praeparator als goed Mahomedaan er niet toe te krijgen was, om mij hierin te assisteeren, en ik achtte de zaak niet gewichtig genoeg om zelf een groot gedeelte van mijne werkuren aan het schoon- maken van skeletten te besteden. Ik bepaalde er mij daarom toe een hondengraf te laten openen, waar men, naar aanleiding van een geval van honds- dolheid, tal van afgemaakte honden begraven had. Ook dit was moeielijk, daar niemand de beenderen met de handen wilde () Om den Tenggerschen hond met Europeesche huishonden te kunnen vergelijken, heb ik het volgende werk geraadpleegd: Systema- tische und topographische Anatomie des Hundes. Bearbeitet von W. ELLENBERGER und H. Baum. Berlin 1894. — 288 — aanraken; eindelijk vischten ze uit den hoop toch een groot aantal met haken op, die mij dan in een blik werden gebracht; natuurlijk was het eene bonte collectie van beenderen, die onmogelijk meer gerangschikt konden worden, en die daarom ook voor onderlinge vergelijking slechts betrekkelijke waarde bezaten. Ik laat hier het resultaat van mijne metingen volgen: Tenggersche honden. Schedel doliocephaal. Verhouding lengte schedel tot breedte 1: 0,5. Verhouding lengte schedel tot lengte gezicht 1: 0,66. Foramen magnum is ovaal in dwarsche richting. Hoek Mandibula 30°. Het gebit is gereduceerd; er ontbreekt in de Maxilla links Pr.4, in de Mandibula rechts Pra. Kamponghonden. Schedel doliocephaal. Idem idem 1:0,54. (Gemid- delde van zeven schedels; de maxima en minima Waren 1:0,55 en 1: 0,53.) Idem idem 1: 0,54. (Gemid- delde van zeven schedels; de maxima en minima waren 1: 0,61 en 1: 0,48.) Ook bij Kamponghonden. Idem idem 35°. Onderzocht werden de Maxil- lae van 8 exemplaren; bij 2 is het gebit gereduceerd; i Maxilla ontbreekt links Pr.4 bij een exemplaar en Pr. 3 bij een ander exemplaar. In de Mandibula was rechts Pr.4 bij één schedel niet tot ont- wikkeling gekomen, en Pr. 3 bij een anderen; bij een derden ontbrak Pr.3 en Pr. 4 rechts, en Pr. 3 links; bij 6 andere E — 289 — De Incisura scapulae is wei- nig ingesneden. De vlakte van het Acromion is groot en plat. De Processus hamatus steekt minder ver naar voren uit dan de rand der Cavitas glenoidalis. De Basis scapulae is gebogen, even zoo de Margo costalis. De verhouding van Spina tot Basis scapulae is 2:1. Lengte Scapula ... 14,5 cM. Lengte Humerus... 17 , Lengte Radius.....16 „ Lengte Una ...,:..19 , is het gebit niet gereduceerd (*). Vertoonen dezelfde eigenaar- digheden. Idem idem 1,95: 1. (Gemid- delde van 10 Scapulae, de maxima en minima waren 2,14: 1 en 1,82: 1. Idem 11,76 cM. 13,5 cM. (**) 139,089 ;„ 159 + 1406, 159 de KONG V. AE Ge De getallen der eerste rij zijn de gemiddelden van resp 9, 14, 13 en 9 metingen. De maxima en minima waren resp. : > n 12,5 en 11,6 eM. Im. 11, () Het schijnt dus, dat het gebit in de bovenkaak meer links gereduceerd is en in de benedenkaak meer rec (*) Daar ik de lengte der beenderen van de extremiteiten onderling wenschte te vergelijken, zoo heb ik gemeend, dat de beenderen, o bovengenoemde wijze verkregen, niet voldoende waren, en daarom heb ik achter de gemiddelde cijfers, verkregen uit het grootere aantal beenderen, die van een enkelen grooten hond geplaatst, zoodat van dezen dus de beenderen onderling direct vergeleken kunnen worden, daar ze van één dier afkomstig zijn. — 290 — Radius korter dan Humerus. De Ulna is slechts 2 eM. lan- ger dan de Humerus. Fossa olecrani en Fossa cubi- talis zijn niet door eene been- plaat gescheiden. DUDE 9 ^». 18,50 eM. BENE ors 177005, SZR NEEN 17 ^ Femur langer dan Tibia. Os tarsale primum is lang wer- pig en artieuleerende met het Os naviculare en het Os cunei- forme seeundum, verder aan zijn distaal uiteinde met het Os metatarsale primum. Dit laatste is een klein beentje. Behalve de bekende carpaal beenderen, vindt men bij alle Europeesche honden, volgens ENBERGER en Baum (bl. 91), aan de mediale zijde van den Radius gelijk aan of langer dan Humerus. De Ulna is 2,5 of 2,19 cM. langer dan de Humerus, alhoe- wel deze honden kleiner zijn. Idem idem. Idem 14,86 eM. 16,3 eM. (*). A ` cens » MR. UB De getallen der eerste rij zijn de gemiddelden van resp. 15, 16 en 2 metingen. De maxima en minima waren resp. : 16,8 en 13,3 cM. Hye yy 13,4 y DA V 3486. Femur korter dan Tibia. Bezitten ook deze beide been- deren. Is aanwezig. (*) Zie Noot op blz. 289, — 291 — Carpus nog een klein beentje, proximaal van den Metacarpus primus; dit ontbreekt hier. Aantal staartwervels 18. Os sacrum bestaat uit drie wervels, waarvan echter slechts één met het Ileum verbonden is. De zesde lumbaalwervel draagt de langste Processus transversi. De Proc. accessorius ligt niet aan den rand van den wervel- boog, maar op de zijvlakte van dien boog; hij begrenst en raakt dus ook het Foramen intervertebrale niet. Aan het os sacrum is de ver- houding van breedte tot lengte (ventrale vlakte) gelijk 5: 3,5. Afstand der beide Tubera ischiadica. Bij Europeesche honden 20-22. Kamponghonden, zoowel als Europeesche, stemmen hierin met Tenggersche honden over- een. Bij Europeesche honden draagt de vierde lumbaalwervel e langste Proc. transv. Kamponghonden heb ik hier- op niet onderzocht, maar bij Europeesche honden steekt de Proc. accessorius wel naar ach- teren uit en begrenst het Fo- ramen intervertebrale. Kamponghonden niet onder- zocht 7,5 7,4 8,1 cM. (*. 5.5 Diameter transversus bekkeningang. 5 " Diameter obliquus bekkeningang . 6 Afstand der Spinae iliacae ant. super. Afstand der Spinae iliacae ant. infer. 7 Breedte van den Arcus ossium en a (8 Diepte 5,8 7,3 6,2 4 " 4 + w 1,6 Afstand dis ubera ‘ication van ide Spinae iliacae ant. sup. . 49 105 99 ; () De getallen der derde rij zijn verkregen door het meten van twee bekkens van Kamponghonden. Waarschijnlijk waren deze wijfjes, zooals uit den betrekkelijk grooten diameter trans. en obliq. enz. blijkt; de getallen mogen dus niet direkt met de andere vergeleken worden. De getallen der tweede rij zijn die van een mannelijken Kamponghond. — 292 — Het bekken van den Tenggerschen hond komt dus overeen met dat van den Kamponghond, het eerste is slechts grooter dan het laatste. Uit deze gegevens blijkt, dat het geraamte van den Tengger- schen hond voornamelijk de volgende eigenaardigheden vertoont : a. De voorarm is korter dan bij den Kamponghond en den Europeeschen hond, want bij deze is de Radius langer dan de Humerus en is ket verschil tusschen Humerus en Ulna grooter. b. Het dijbeen is langer dan bij den Kamponghond en den Europeeschen hond (den dashond uitgezonderd), want bij deze is het dijbeen korter dan de Tibia. Om zeker te zijn, dat deze eigenschappen niet slechts indi- vidueele eigenaardigheden van het nader onderzochte dier waren,. heb ik de beenderen der extremiteiten ook bij den tweeden Tenggerschen hond gemeten en gevonden, dat de lengten der beenderen van de voorste ledematen dezelfde zijn, als van het eerste exemplaar, de lengten der beenderen van de achterste ledematen verschillen echter in zooverre, dat het dijbeen minder lang is dan bij het eerste dier, maar toch nog langer dan de Tibia. We mogen dus de gevolgtrekking maken, dat de twee boven- genoemde eigenaardigheden aan den Tenggerschen hond eigen- dommelijk zijn en hem van andere honden onderscheiden. Tot besluit wil ik er nog op wijzen, dat dit ras veel meer dan door anatomische bijzonderheden, door zijn karakter verschilt van de Kamponghonden. De blik van deze is onvast, loensch, angstig; zij vluchten voor elk vermeend gevaar en vooral voor Europeanen. Hunne angst voor dezen is, althans in de Binnen- landen, zoo groot, dat een volwassen dier zich niet meer aan Europeanen kan gewennen. Geheel anders de echte Tenggerees. De oogopslag is vrij en vast, het dier is moedig, soms brutaal; aan vreemdelingen laat hij graag de tanden zien en andere honden wurgt hij liefst, als hij kan, Onder zijns gelijken is hij de koning, die ook geen makker op zijn erf wil dulden; ook houdt hij van de jacht, voor welk genoegen de Kamponghonden ongevoelig zijn. Evenwel bij al hun moed is toch valsch- | | — 293 — heid een karaktertrek; een sterkeren vijand gaan zij uit den weg tot zij hem onverwachts al slapende of in de paring kunnen overvallen; zulk een concurent blijft hun vijand. Alle tijdelijke vriendschap is slechts schijnbaar, slechts een list om later met te meer zekerheid hun slag te slaan. Treffend is hunne jaloezie, maar daarnaast ook hunne trouw. Helictis orientalis. HORSFIELD. Volgens HORSFIELD noemen de Javanen dit dier Nyentek. Ik heb den naam van dit dier laten schrijven door personen, die de Javaansche taal zeer goed kennen, en zij spelden Slentek; deze naam wordt gebruikt door de bewoners van het 3 oda, volgens inlichtingen van den Heer SCHALLIG te Gangsiran. De bewoners van den Tengger noemen het Ik verzamelde twee exemplaren, een volwassen en een ander, nog jong dier, dat mij levend gebracht werd, maar spoedig stierf. Het jonge dier werd gevonden onder afgevallen bladeren in de koffietuinen; gedurende zijn gevangenschap dronk het melk en at het gekookte rijst. Het volwassen exemplaar werd binnenshuis door een Javaan ontdekt en gedood ; Inlanders beweren dan ook dat het een kippendief is. In één opzicht acht ik de beschrijving van HORSFIELD onvoldoende. Hij schrijft over den snuit van dit dier: ,Both jaws are of equal length; but a slight extension of the naked extremity of the snout gives to the upper jaw the appearance of projec- ting beyond the lower.” In deze beschrijving ontbreekt de vermelding van het feit, dat de snuit (the naked extremity of the snout) sterk opwaarts gebogen is, waardoor deze snuit evenals de nagels der voor- pooten ,are formed for perforating the ground.” Verder verdient het vermelding, dat het jonge dier zeer licht grijs-bruin is, het volwassene donker grijs-bruin. Maar behalve door dit verschil van tint was het volwassen dier nog door eene andere eigenaardigheid gekenmerkt: het toonde LV. 20k — 294 — namelijk aan beide voorpooten een ronde witte vlek in de huid, die den Metacarpus bekleedt; andere afwijkingen heb ik niet gevonden. Paradoxurus musanga. GRAY. Wordt zeer dikwijls in de huizen en maïsvelden aange- troffen. De jonge Loeak’s zijn geheel zwart-grijs, terwijl de volwassen: dieren geel-grijs zijn; de jonge dieren vertoonen nauwelijks sporen van geel-bruine tinten. De volwassen dieren zijn lichter van tint, het hoofd van hen is ook witter. Bij het jonge dier zijn de vijf strepen langs den rug zeer duidelijk en scherp begrensd, vooral de drie in "t midden; de laterale vloeien reeds met de algemeene lichaams kleuren ineen. Alle lichtgrijze tinten der neonati worden bij oudere dieren geel- grijs. Ook jong gedomesticeerd, kunnen ze het rooven niet laten en moet men ze gedurende den nacht goed opsluiten. Cervulus muntjac. ZIMMERMANN. HORSFIELD zoowel als ScHLEGEL en MULLER onderrichten ons over de verscheidenheid van geel- en rood-bruine tinten, die de vacht van deze dieren kan vertoonen, maar geen van hen schijnt exemplaren gezien te hebben, die wit gevlekt zijn en daar mij onlangs een gevlekt dier werd gebracht, zoo acht ik het wenschelijk deze variéteit bekend te maken. Het is een jong dier (9); geheele lengte zonder staart 53 eM; ik heb ge- tracht het met de zuigflesch groot te brengen, maar het overleed aan de wonden, die het bij het vangen waren toegebracht. De kleur der vacht is geheel dezelfde als bij andere exemplaren van denzelfden leeftijd; ik kon ze vergelijken met die van een ander jong dier, 54 cM. lang, ook zuigeling, waarvan de hoek- tanden ook even kort waren als die van het gevlekte diertje. Ik kan dus op grond van deze vergelijking de gedachte gerust buitensluiten, dat alle jonge Kidangs gevlekt zouden zijn, zooals BLANFORD (*) beweert, zoodat ik het gevlekte dier als eene zeldzaam voorkomende variéteit mag beschou- (*) Fauna of British India, — 295 — wen, die vermoedelijk slechts op jeugdigen leeftijd gevlekt is. De vacht van dit dier vertoont op beide zijvlakten eene bovenste rij van 21 witte vlekken. Deze witte vlekken worden gevormd door haren met witte rin- gen; de haren die anders aan den wortel zwart-grijs en aan den top bruin zijn, hebben hier een geel-witten ring in ’t midden; de toppen echter blijven bruin en daardoor zijn de witte vlekjes nog door smalle bruine tusschenruimten gescheiden. Deze bovenste rij ligt zijwaarts van de wervelkolom van den nek af tot op de billen; een tweede, meer onregelmatige rij, ligt onder de eerste en strekt zich van de voorpooten naar de ach- terpooten uit, daarbij langzaam met eene bocht opklimmende naar den rug, zoodat zij in de bilstreek de eerste rij nadert. Onder deze tweede rij liggen nog een aantal onregelmatige witte vlekken op de zijvlakte van den buik, vóór de plooi van het dijbeen. De lengte der vlekken bedraagt + 10 mM., de breedte + 4 mM. Andere afwijkingen vertoonde dit dier niet, en onder vele andere huiden en levende exemplaren van zeer jonge en oude dieren, die ik gezien heb, heb ik tot nu toe nog geen tweede gevlekt individu kunnen vinden (*). Manis javanica. DESMAREST. Dit dier is hier zeer zeldzaam. Men kan het eenige maan- den in gevangenschap houden en dan eet het gaarne rijst. De door mij verzamelde exemplaren hebben 22 of 24 staart- ` schubben, bepaald volgens de door JENTINK aangewezen methode (Notes from the Leyden Museum Vol. IV). Bij een volwas- sen exemplaar bepaalde ik het hersengewicht en de percents- verhouding tot het lichaamsgewicht. Hersensewichk . . > . . we mil 13 gram. Lichaamsgewicht. . 8000 Dus het hersengewicht Bébé 0, 1626 ei van Aia che gewicht. De lengte van kop en lichaam was 55 e WEBER bepaalde ook het hersengewicht en vond eene r NG (*) Later werd mij nog een jong dier gebracht, dat vlekken vertoonde, echter slechts twee kleine aan de rechter zijvlakte. — 296 — ding van 0,543?/,. Daar het door WEBER (*) gewogen dier veel kleiner, waarschijnlijk jonger was dan het mijne, zoo verklaart zich hierdoor het verschil. Men mag slechts dieren van gelijke lengte of leeftijd onderling vergelijken ; en zoo men het relatieve hersengewicht eener species wenscht te weten, kunnen slechts wegingen van geheel volwassen dieren in aanmerking komen. De kleur der schubben is donker zwart-blauw, één exemplaar van Borneo vertoonde gele tinten. Pteromys nitidus. DESMAREST. De bewoners van den Tengger en Kawi noemen dit prachtige dier Walang Kopo; ik heb dit woord nog in geen der mij toegankelijke werken kunnen vinden. MARTENS (**) verklaart dan ook, dat hem de inheemsche naam van Pteromys nitidus en elegans onbekend is. De Walang Kopo komt hier veel voor en wordt meestal bij het omhakken van oude holle boomen gevangen. De door mij verkregen exemplaren wijken eenigszins af van de beschrijving, die ik bij MULLER en SCHLEGEL en GIEBEL (***) gevonden heb, en deze afwijkingen verdienen hier vermeld te worden, al loop ik gevaar reeds bekend geworden feiten mee te deelen. Pteromys nitidus van den Tengger ver- toont de volgende eigenaardigheden, die hem van de bekende variëteiten den onderscheiden. a. Het lichaam is langer dan de staart. De lengte van het lichaam is 47 cM. (40 MÜLLER), de lengte van den staart is 40 cM., zoo men tot het uiteinde van den laatsten staart- wervel meet; 45 cM. (50 MÜLLER) zoo men de lengte der haren meérekent. Bij een ander, zeer jong dier was evenwel de staart weer langer dan het lichaam. Staart 31 (33) cM., lichaam 9 cM. Dus schijnt het lichaam meer te groeien dan de staart. b. De ooren zijn langer dan voor Pteromys nitidus door MÜLLER en SCHLEGEL wordt opgegeven ; de lengte der ooren be- C) M, Hiver Zoologische Ergebnisse einer Reise in Niederl. Ost- Indién. Band I. Die Pr an Expedition nach Ost-Asién, Zoologischer Theil Band I, Seite 255. Berlin 1876 Cl GIEBEL. Die Säugethiere. Leipzig 1859. — 291 — draagt 3 cM. en volgens SCHLEGEL en MULLER 2 cM. Het onder a en b medegedeelde doet veronderstellen, dat MULLER en SCHLEGEL een niet volwassen dier gemeten hebben. c. De zolen der voeten zijn niet geheel naakt; slechts de ballen boven de hoofdjes der middenhandbeenderen zijn onbehaard. Betreffende de kleur vinden wij bij GIEBEL: „Das rothe Flughörnchen ist oben glänzend dunkel kastanienroth mit schwarz gemischt, unten schön licht rost oder orangenroth, die Ohren aussen dunkelrost-roth und in der unteren Hälfte lang behaart. Pfoten und Schnurren glänzend schwarz. Krallen braun mit lichten Spitzen, der Schwanz dunkelroth-braun oder schön goldroth mit schwarz gemischt.” Met deze beschrijving stemmen de kleuren der Tenggersche exemplaren goed overeen. Daar men echter vele variöteiten onder zulk eene algemeene beschrijving kan brengen, zoo wilikin t kort hier vermelden, hoe de haren bij mijne exemplaren geringd zijn. Alle haren der buitenzijde zijn beneden donker grijs, daarna zwart en de toppen zijn rood-bruin; daardoor ontstaat de eigen- aardige vermenging van zwarte en rood-bruine tinten; soms ontbreekt echter de zwarte ring en dan ziet men lichtere rood- bruine tinten; aan den staart zijn de kleuren meer gescheiden, er zijn daar groote zwarte vlekken en breede lichtere rood-bruine banden; de punt van den staart is geheel zwart, de haren zijn aar elfen zwart van de wortels tot aan de toppen. Bij neonati is de geheele vacht effen zwart. Sciurus bicolor. SPARRMANN. Een vrouwelijk exemplaar heb ik gemeten en gewogen. Lengte van het lichaam 40 cM. Lengte van den staart tot uiteinde laatste staartwervel 46 cM., tot uiteinde der haren 53 cM, SCHLEGEL geeft voor het lichaam slechts 37 eM., voor den staart 40 cM. Lichaamsgewicht. . - 2 77. 1400 pram, Hemenpewuehh >. : > EE * 5 12 Porcent-verhouding . . I Te bi — 298 — Tupaja javanica. HORSFIELD. Liehaamnslengte 4.2»... . . +. .. 185 cM. M6 s OR SIDE a, AA o. RTT 2,5 gram. Percents-verhouding. . (iu ne Pteropus edulis. (GEOFFROY. Bij het grootste exemplaar, door mij verzameld, was de vlucht 61 cM. De  ; KSO verhouding oe .. 0,82 3L. | | BIJDRAGEN TOT DE NATUURLIJKE GESCHIEDENIS VAN MENSCHEN EN DIEREN, DOOR J. H. F. KOHLBRUGGE. W IMMUNITÉ PHTISIQUE DANS LES HAUTES RÉGIONS ET SA CAUSE. PAR LE Dr. J. H. F. KOHLBRUGGE. Médecin de la Station sanitaire à Tosari (1777 Metres. Ile de Java). Je me propose d'aborder la question, si l'immunité phtisique dans les hautes régions est absolue ou relative et d’en chercher les causes. Cette question est éminemment complexe et elle comprend une quantité de problèmes, de problèmes difficiles. Feu le docteur A. Hirscu (*), Professeur à l'Université de Berlin, prouve dans son livre bien connu sur la Pathologie his- torique et géographique, que la phtisie se rencontre dans toutes les régions de notre globe, et que ce ne sont que les altitudes trés élevées, qui se rejouissent d’une immunité relative. (**) Après avoir passé en revue toutes les causes énoncées par les différents rechercheurs pour élucider cette qualité heureuse de C) Handbuch der historisch geographischen en Stuttgart E Dritte Abteilung: Die Organkrankheiten. S. 115, (7) La statistique est très imparfaite dans ce sam de questions, On trouve des chiffres chez HrRscH et de plus dans les ouvrages du docteur E. DE LA Harpe: La Suisse balnéaire et climatérique. Paris 1894. 