Adam Mickiewicz; zarys biograficzno-literacki
^SK.. C^f^^^(.<2^ c^J'^^ ^5:^. (SMż ' Ł% ^- :.fS <»^ ^ Cer '. .^^C5K: cccc o (1. c<so m c ^ ? Ci. c cc c ccc t c i c cc a ^^S^ V- ccc c •. ^ <EccC c«. c cT^ <^ -mK^ caC e^«L.. ..^S^ -^tc v^ccr CCC5 C'C€<^- iCCC • Cc.CC<IC^^ ^c<^ fc •• <r^<:<r^^ cc^cS: - C CCCC'^c (> , ■^m CjC:;.^cc-^:<:^cE^ ^^^^^^^'^ rc ^ ^ ^^^ C'^ £^:XTCC5Ccr- d<f^:Cl^^ ccćccc. er ,<^^ vccoc^: Ci; c cj cic:^ c< fe«^^ ^^^^^5l;;#c^s^5^ ^^^C<^.' >rce^ CS^'- jcccciccj C:<oC< C^C^*< t-- (. C«i-' ...^SSK^^S^-.^ Adam Mickiewicz uedhifj akwarelli Wańkoioicza z r. 1S'J3 znajdującej się w ]\Iv:eiiin Narodowem lo Kr ukoicie. ,0 «^/9-^ ^ /y //c o~c ( ^(^. ADAM MICKIEAYIOZ. ^ ZAKYS BIOGRAFIGZNO IJTffiACKl SKREŚLIŁ Piotr Lhmielowski. ^ y// ■ Jakże dajemy prawdę iimyin? Czy tylko ja powfaizajiic? Nie, oto przelewając w nich rozkosz, jakiej każdy doświadcza z uczucia prawdy, przejmując ich tym ogniem, którym sami płoniemy. .. A'k/-s literaturi/ słowiańskiej. Tom pierwszy. ._-/-» ^— ^W^— S. /^ A «. Warszawa-Kraków NAKŁAD GEBETHNERA 1 WOLFFA. 1886. PG 72524 DRUK W L. L. A N C Z Y € A [ S I' O Ł K I , pod zarzj|dem Jana Gadowakiego. PAMIĘCI NAJUKOCHAŃSZYCH KODZK^ÓW IGMCEGO 1 MARYI Z WĘGLOWSKICH pracę tę w trzydziesto-letiiią rocznicę zgouu wielkiego wieszcza poświęca ^utoT-'. Warszawa. 1885 roku. \A^STEP. Litwa od chwili połączenia się z Polską w końcu XIV stulecia weszła za jej pośrednictwem w stałe i ciągłe stosunki z cywilizacyą zachodnio-europejską, ale weszła osta- tnia z pomiędzy narodów zamieszkujących Europę ; miała więc przed sobą wielki zasób nabytków wiekową pracą przez nie osiągniętych, ale też i Avielkie zadanie przyswojenia ich sobie i obrócenia na własny pożytek. Zadanie to tem tru- dniejszem było do spełnienia, że Wielkie Księstwo Litewskie nie miało jednohtości ani etnograficznej, ani cywilizacyjnej, gdyż składało się z dwu odrębnych żywiołów: Litwy po- gańskiej i Rusi chrześcijańskiej. Litwini przyjąwszy chrzest zostali katolikami zachodniego obrządku, Rusini zaś trwah przy obrządku wschodnim. Chodziło więc nietylko o to, ażeby ugruntować wiarę w duszach ludu nowonawróconego, ale także i o to, ażeby przeciwieństwo dwu obrządków i dwu połączonych z niemi cywilizacyj złagodzić w celu unormo- wania rozwoju dalszego. Praca w tym kierunku była bardzo ciężka i szła powoli. Samo rozszerzenie i umocnienie chrze- ścijaństwa napotykało przeszkody doniosłego znaczenia; trzeba było bowiem walczyć z silnie zakorzenionemi wyobrażeniami religijnemi ludu posiadającego rozwiniętą już mitologią i nie mogącego tak łatwo zapomnieć o swoich bóstwach i obrzę- dach, któremi cześć im składał. Istnienie zaś dwu wyznań obok siebie, różniących się nie tyle dogmatami, ile oznakami Adam Mickiewicz. T. I. 1 zewnętrznemi , i dlatego właśnie trudnych do pogodzenia z sobą w myśli i uczuciu ogółu, co na powierzchowność przedewszystkiem patrząc do niej się nałogowo przywiązuje, — prowadziło do starć i niesnasek, które trudniej było zaże- gnać niż całkiem nowe pojęcia i formy religijne wprowadzić. Jeżeli nadto przypomnimy sobie, iż od połowy wieku XVI dostawał się na Litwę, całko^\icie jeszcze zajętą przyswaja- niem sobie najważniejszych nabytków cywilizacyjnych, no^v7 ferment religijny w postaci protestantyzmu : to zrozumiemy cały ogrom trudów, jakie ponosić musiano w celu przetra- wienia tylu nowych pierwiastków, a zarazem całą po^vierz- chowność, z jaką praca ta się dokonywała. To, na co inne narody szereg wieków miały do rozporządzenia, na co na- wet Polska od X stulecia już pracowała, musiała Litwa prze- robić w ciągu lat dwustu. Wobec tak olbrzymiej pracy naj- mększe nawet zdolności rasowe nie mogły WTstarczyć ; przy- swajanie nabytków cywilizacjgnych musiało być i niedokła- dne i bardziej zewnętrzne niż wewnętrzne. Naturalnie, najprzód oddziaływała kultura materyalna; wszędzie bowiem wyprzedza ona kulturę umysłową. Lit^^ini przejmowali od Polaków sposób budowania i urządzania domów, ubiory, uzbrojenie. Następnie przyszła kolej na uo- byczajenie w jego formach zewnętrznych, rzucających się w oczy, takich jak ceremoniał towarzyski itp. Dalej obudziło się także pragnienie ^^'iedzy, również w jego formach zewnę- trznych, takich np. jak posyłanie dzieci do szkoły, co może być nawet poczytywane za rodzaj obyczajowego nałogu ra- czej niż świadomej siebie żądzy udoskonalenia swego umysłu. Gdy się już znalazła pewna grupa osób posiadających szkolne wykształcenie; gdy wykształcenie to przestało być nowością pochłaniającą całkowicie umysł i nie dozwalającą mu samoistnie i z rozwagą nad niem się zastanawiać, za- częły się i)owoli objawiać chęci próbowania sił swoich w sze- — 3 — regowaniu nabytych wiadomości takiem, jakiego w podrę- cznikach szkohiycli nie znajdowano, próbowania swoich. uzdohiień kombinacyjnych. Ta ostatnia chwila przypadła dla Litwy dopiero na wiek XVI: całe i)owiem poprzednie stulecie zeszło na pierw- szych przygotowawczych do niej fazach, na zupełnie bier- nem przyjmowaniu tego, co w szkołach, książkacli i w roz- mowacli Polaków, reprezentujących oświatę zachodnio - eu- ropejską, znajdowano. Pierwsze to ocknienie się popędu czynnego i twórczego w dziedzinie umysłowej nie mogło, przy wskazanych dopiero co warunkacli rozwoju, mieć innej cecliy, jak proste naśladownictwo — i cecha ta występuje trwale przez całe trzy stulecia, zmieniając się tylko pod względem stopnia zależności od wzorów i stopnia wzmoże- nia się siły talentu. ^V dziejach literatury naszej przez ciąg wieku XVI nie spotykamy żadnego głośniejszego nazwiska poety lub uczo- nego, któryby z Litwy był rodem. Na widowni piśmienni- czej występują wtedy u nas Małopolanie, Wielkopolanie, J\Ia- zurzy, Rusmi z Rusi Czerwonej, ale nie ukazuje się na niej Lit^^n. Nie znaczy to, żeby piszącycli i tworzących dzieła w tej części Rzeczypospolitej nie było ; tylko że pisma przez nicli ogłaszane nie mają zalet względnej choćby oryginalno- ści, a nawet nie w-ywarły na spółczesne sobie piśmiennictwo takiego w])ływu. żeby o nich dzieje wspomnieć potrzebo- wały. Jeżeli zajrzymy do bibliografii, to się przekonamy, że w Wilnie drukowano książki trojakiego głównie rodzaju. Najpierwsze i najważniejsze pomiędzy niemi miejsce zajmują traktaty pobożne oraz wywołane wtargnieniem protestanty- zmu dzieła polemiczno-religijne. Drugie miejsce wyznaczyć można pismom, będącym objawami erudycyi szkolnej a więc: gramatyki, tłomaczenia z łacmy i greczyzny, oraz panegi- ryki, trenodye i inne tego gatunku wypracowania wierszo- wane w języku umarłym. Na trzeciem wreszcie miejscu po- stawić można dzieła łiistoryczne, zapisujące zazwyczaj \vy- padki spółczesne. Jak widzimy, we wszystkich tych trzech rodzajach pracy hterackiej przebija się dążność utyhtarna, dążność zaspokojenia potrzeb umysłu najkonieczniejszych w pewnem stadyum rozwoju, a niema nigdzie nawet śladu twórczości wynikającej samorzutnie z usposobienia samego pisarza oraz z bezinteresownego zamiłowania do piękna i wiedzy, bez oglądania się na możność doraźnego spożytko- wania owoców stąd osiągniętych. Wiek XVII przedstawia już znaczny postęp nietylko pod względem wzrostu produkcji umysłowej, ale także i jej rodzajów. Lubo akademia wileńska, powierzona kierowni- ctwu jezuitów, nie zajaśniała blaskiem w dziejach naszej cy- wihzacyi; lubo kształcąc przeważnie teologów i nauczycieli- księży dla zakonu, nie wpra\\iała w ruch różnorodnych zdol- ności czło^vieka i nie dopomagała do samodzielnego ich roz- winięcia: w każdym jednak razie przyczynić się musiała do ułatwienia nabycia Lit^\^nom choćby głównych i zasadniczych wiadomości, których poprzednio szukać musieli bardzo da- leko, bo aż w Krakowie lub za granicą. Okazuje się to do- wodnie z pomnożenia się liczby piszących, którzy obok upra- wania dziedzin już w XVI stuleciu poruszonych, zaczynają próbować bardzo słabych jeszcze sił w poezyi polskiej. Obok Kojałowiczów, którzy badaniami dziejowemi odnoszącemi się do Litwy imię sobie zyskują, obok prawnika-filozofa Ohza- rowskiego, obok różnych i rozmaicie uzdolnionych wierszo- pisów w języku łacińskim, którzy szkolne swe zajęcia prze- dłużają i poza szkołą, napotykamy w spisach bibliografi- cznych dość znaczną gromadkę autorów, składających wier- sze polskie. Autorowie ci tworzą albo pieśni i poemata po- bożne, albo okolicznościowe na cześć różnych osób spółcze- snych, albo tłomaczą utwory większych rozmiarów, jeżeli te — 5 — zadość czynią tendencyi religijnej albo pochwalnej. Nazwi- ska ich znane są dzisiaj szperaczom tylko; żadne nie prze- darło się do wiadomości powszechnej, gdyż żadne nie jest związane ze wspomnieniem o utworze wybitnym i wpłyAvo- wym. Istotnie utwory Ejsymonta, Golniewskiego, Bartoszew- skiego, Ozimińskiego, Orłowskiego, Miczyńskiego, Krzysztofa Zawiszy. Olszewskiego. Zdanowicza, JaknoA\icza, Andrzej- kiewicza. Kuligowskiego, Jana Śliźnia itd. są tylko kopią odpowiednich im nastrojem poematów małopolskich i wiel- kopolskich, są tylko powtórzeniem rzeczy znanych, są wy- robami raczej retoryki pracowitej aniżeh poez\i, płynącej wprost z duszy i przemawiającej do duszy. Po kilkudziesięcioletnim okresie uśpienia produkcyi umy- słowej, znamionującego nietylko Litwę ale i całą Polskę w okresie panowania Sasów, budzi się nanowo żywsze za- jęcie literaturą pod wpływem poezyi francuskiej. Już teraz nietylko okolicznościowe i pobożne pieśni są przedmiotem twórczości poetyckiej, ale zaczynają się pojawiać utwory, niezwiązane ściśle z potrzebami chwili bieżącej, jako wynik zamiłowania w sztuce dla jej moralnych wpływów i dla po- dawanej przez nią karmi umysłowej. Do dusz zakradają się nowe pojęcia i nowe dążności, szerzone przez popularną hteraturę francuską ..wieku oświeconego", który zrywaztra- dycyą religijną, polityczną i społeczną , zachowując tylko literacką. Nastaje dla Litwy jak i dla Polski wogóle nowy okres przystosowywania się do napł}^vających z Zachodu idei. Litwa wszakże znalazła się w gorszem położeniu niż Polska właściwa: dla niej bowiem ten okres nadszedł zbyt szybko po innych, które zaledwie przebyła, nie Avyciągnąwszy jeszcze z nich tego wszystkiego, co na pożytek duchowy można było zamienić, i nie zrodziwszy jeszcze ani jednego bardziej uta- lentowanego poety, któryby dał wyraz wymowny i piękny myślom i dążnościom, mającym wkrótce uledz przekształcę- — 6 — niii. Nic więc dziwnego, że na Litwie dawny okres przecią- gnął się dłużej aniżeli w Polsce właściwej, że dawna reli- gijność, surowość obyczajów, karność rodzinna, mniejsza Avytworność w stosunkach towarzyskich. &łoAvem spuścizna tradycyjna zachowała się tam w większej sile i powadze. Nic też dziwnego, że idee „wieku oświecenia", które i we właściwej Polsce mniej jaskrawo się praedstawiały aniżeli we Francyi, na Litwie jeszcze w skromniejszych ukazywały się barwach, jakkolwiek były znane, rozbierane, a niekiedy z zapałem w^ielbione. Nic wreszcie dziwnego, że i styl lite- racki nie uległ na Litwie tak szybko jak w Polsce właści- wej tym przemianom, jakie wprowadzali wierszopisowie za- patrujący się na wzory francuskie. Pod tym względem zau- ważyć potrzeba, że poeci z mniejszym' talentem i z mniej udoskonalonym stylem literackim pozostawali na Litwie i tu pisma SAvoje ogłaszali, gdy tymczasem zdolniejsi przenosili się albo na dwór Stanisława Augusta w Warszawie, albo na dwór Czartoryskich w Puławach. W Wilnie drukował Michał Sapieha tłomaczenie swoje Henryady i Zairy Wol- tera, Waleryan Wyszyński przekład Kontynuacyi Argienidy Barklaja, ksiądz Ignacy Chodźko przeróbkę bajek Ezopowych, Antoni Ożarowski tłomaczenie sielanki Rut z francuskiego, a kapitan Debouhr przekład tragiedyi Woltera: Mahomet. W Wilnie ogłoszone były tragiedye oryginalne Bogusza, Be- nisławskiego, trzy żałosne pasterki ks. Marcina Ejsymonta, rytmy Łopacińskiego i przeróżne utwory Ignacego Wincen- tego Marewicza, osławionego wierszoklety. Przeciwnie, nie w Wilnie ale w Warszawie wychodziły poezye trzech zna- komitych przedstawicieli literatury ..wieku oświecenia*' rodem z Litwy: Naruszewicza, Kniaźnina, Niemcewicza, którzy w młodych latach opuściwszy swe strony rodzinne, pędzili życie i tworzyli zdała od nich, w stolicy Rzeczypospolitej, albo w Puławach. Zapewne, nie można twierdzić stanowczo, że gdyby ci pisarze pozostali byli w miejscach urodzenia, toby nie rozwinęli swych talentów w lak wysokim stopniu, ja- kiego dosięgli pod wpływem ukształcoufgo, w nauce i poe- zyi zamiłowanego otoczenia czy to w Warszawie czy w Pu- ławach : ale to jest przynajmniej rzeczą niewątpliwą, iż oto- czenie owo było liodźcem do twoizenia bardzo silnym i że w ukształceniu smaku estetycznego wspomnianych pisarzy niemały wzięło udział ; takiego bodźca i takiej szkoły smaku w ówczesnej Litwie znaleźćby oni nie mogli ; dwór księcia Radziwiłła nie owiałby ich przyjazną atmosferą. Po przejściu prowincyj litewskich pod panowanie Piosyi życie umysłowe musiało się skupić w nich samych ; konm- nikacye bowiem z innemi częściami dawnej Rzeczypospoli- tej były nadzwyczaj utrudnione, tak że tylko zamożniejsi mogli sobie na zbytek zwiedzania ich pozwolić ; zresztą dwór królewski zniknął a z nim przygasło i to ognisko, które po- przednio ściągało licznych ku sobie gości. AVprawdzie War- szawa nie przestała być najważniejszą widownią ruchu umy- słowego, a Towarzystwo Przyjaciół Nauk w niej założone sta- rało się skupić rozproszone po wielkiej przestrzeni siły cywiliza- cyjne ; ale z natury samych stosunków politycznych nie mogła już dawna stolica wywierać tego przyciągającego uroku co po- przednio. Zresztą warunki rozwoju piśmiennictwa zaczęły po- woli ulegać zmianie stanowczej. Dwór ki'ólewski nie istniał, a dwory magnatów przestały być wyłącznymi opiekunami lite- ratury. Samo społeczeństwo miało się stać odtąd żywicielem tych, co się najwyższemi jego interesami umysłoAvemi specyal- nie zajmowali. Stąd wynikał ten naturalny skutek, że ka- żda prowincya zwracała się przedew^szystkiem ku swym naj- bliższym ogniskom ruchu literackiego, od którego spodzie- wała się zastosowanej do swych potrzeb karmi duchowej. Wilno pierwsze po Warszawie do samoistnego podniosło się znaczenia, znajdując się w nader przyjaznych ku temu oko- — 8 — licznościach. Gdy bomem Kraków i Lwów jęczały pod sro- gim naciskiem giermanizmu, gdy i Poznań, lubo mniej przy- ciśnięty, nie miał jednak swobody rozwijania się w duchu narodowym; Wilno nietylko nie doznawało żadnych pod tym względem przeszkód, ale nadto posiadło zakład nau- kowy, całkowicie oddany szerzeniu i roz^\ijaniu umiejętności w języku i kierunku ojczystym. Znikąd nie spotykano tu tamy do kształcenia się, a z wielu stron doznawano zachęty i po- mocy. Dawna akademia jezuicka, przemieniona na uniwersy- tet świecki, stała się istotnie potężnym czynnikiem oświaty, wspierając dawne nabytki cy^vilizacyi i pomnażając je no- wemi. Polska właściwa oraz Europa zachodnia i teraz przy- szły Litwie z pomocą. Profesorami w nowozorganizowanym uniwersytecie w małej tylko części zostali Litwini z uro- dzenia; w większości zaś Polacy z innych stron Rzeczypo- spolitej albo cudzoziemcy, Niemcy i Włosi. Dodać przytem potrzeba, że wśród tej większości znajdowah się najznako- mitsi wiedzą i talentem, najświetniejszą chlubę zakładowi przynoszący. Niebawem wszakże okazało się, że potrzeba tylko było dobrego kierunku, ażeby umysły Litwinów roz- mnęły się bujnie i wykazały swoje potęgę. Wszystkie siły, które dotychczas pozostawały w stanie utajonym, przeszły w stan czynny, pod działaniem rozumnie skupionych pro- mieni oświaty i to tak dalece, że szczególniej pomiędzy ro- kiem 1815 a 1822 Wilno co do natężenia ruchu umysło- wego stanęło bezwarunkowo wyżej od Warszawy. A nie- tylko nauka skorzystała z tego umiejętnie prowadzonego kierownictwa w zakresie wykształcenia; twórczość nawet poetycka wielce ożywiona została ogólnem zajęciem się sprawami umysłowemi. We wspomnianym dopiero co prze- ciągu czasu pojawiło się na Litwie takie mnóstwo wier- szopisów, jakiego wtedy w żadnej innej części Polski nie — o — było M- Nit> Iworzyli oni dzieł na wielka skalo, ulotnenii zazwyczaj zadawalniając się pieśniami, odami, satyrami, epi- gramatami, anakieontykami, bajkami ; niewielu z nich posia- dało talent wyższy nad mierność; ale bądźcobądź takie gro- madne ich ukazanie się dowodziło rozwiniętego silnie zami- łowania w poezyi, które z biernego stało się czynuem. Wszyscy ci wierszopiso^\'^e byli zwolennikami wzorów fran- cuskich i po większej części reprezentowali idee i dążności ,,wieku oświeconego", które na Litwie teraz dopiero wyra- ^) Oto nazwiska łych, co swe poezye w Wilnie pomiędzy 1815 a 1822 r. ogłaszali w czasopismach (nie wyczerpuję tu by- najmniej całej nomenklatury) : 1) Baraniecki T., 2) Bernatowicz Faust., 3) Biesiekierski Henryk, 4) Błotnicki Hipolit, 5) Buczyń- ski Maurycy, B) Bułhaiyn Tadeusz, 7) Chodźko Jan, 8) Chrapo- wicki Antoni, 9) Czechórska Anna, 10) Dziewiątkowicz Adam, 11) Ejtmin Stanisław, 12) Gadon Włodzimierz, 13) Górecki An- toni, 1-4) Grabowski Michał, 15) Gutt T., 16) Januszkiewicz A., 17) Jakutowicz Dyonizy, 18) Jastrzębski Jędrzej, 19) Kaczkow- ski A, 20) Karłowicz Aleksander, 21) Keller J., 22) Kozakowski Ignacy, 23) Kołpaczewski Michał, 24) Konopacki S., 25) Korsak Rajmund, 26) Kozłowski Adam, 27) Kułakowski G., 28) La- ohnicki J. E., 29) Lachnicki Michał, 30) Lachnicki Roman, 31) Legatowicz Ignacy, 32) Łęski Antoni, 33) Massalski T. E., 34) Malikowska Fel. Joan., 35) Makarowski Józef, 36) Markianowicz Michał, 37) Machwitz Edward, 38) Modzelewska, 39) Moniuszko Aleks., 40) Narbutt Teodor, 41) Nester Jerzy, 42) Olędzki T., 43) Olizar Narcyz, 44) Orlicki Dominik, 45) Paszkiewicz Bene- dykt, 46) Pitschman A., 47) Pierożyński, 48) Piotrowski Kon- stantyn, 49) Porębski, 50) Polańska Placyda, 51) Przecławski Jó- zef Eman., 51) Pudłowski Piotr, 52) Rejzner Józef, 53) Sławiń- ski Ksawery, 54) Sobolewski Lud., 55) Sosnowski Platon, 56) Sta- niewicz Emeryk, 57) Starzyński Stanisław, 58) Styczyński Jan Gwalbert, 59) Sozdanowski Antoni, 60) Strawiński W. 61) Szac- fajer Walenty, 62) Szpicnagel Ludwik, 63) Szydłowski Ignacy, 64) Szynikajłło Daniel, 65) Truszkowski Józef, 66) Wiryon Ja- nusz, 67) Wejssenhotr M., 68) Wolski Mikołaj, 69) Żebrowski T., 70) Żukowski Szymon, 71) Żyliński M. — Zauważyć należy, że nie wszyscy tu wymienieni byli Litwinami z urodzenia. — 10 — źniej niż poprzednio ujawniać się zaczęły, lubo w fonnie nadzwyczaj umiarkowanej. Oryginalność ich nie przedsta- wiała się w zarysach wyrazistych; przeważnie byli tłoma- czami. Wpływ uniwersytetu na młodsze pokolenie tych wier- szopisów uwydatnił się w tym szczególniej fakcie, że obok przekładów z języka francuskiego, dokonywają ich także, jakkolwiek w daleko mniejszej liczbie, z łaciny, a nawet z greczyzny. Pod względem dykcyi i sztuki wierszowania mało który z tej grupy starał się o tę wykwintność, popra- wność i doskonałość, o jaką się ubiegali klasycy warszawscy, gdyż im chodziło przedewszystkiem o myśl i uczucie, nie zaś o doskonałość formy. Wśród takich-to warunków cywilizacyjnych i z pośrodka takiej atmosfery wydobywa się na' jaw gieniusz, który serca nietylko Litwy, ale całej Polski wszechwładnie podbił. Oie- nialnej jego indywidualności nie tłomaczą nam oczywiście przytoczone tu dane z dziejów stopniowego rozwoju umy- słowych i twórczych uzdolnień na Litwie, gdyż przy dzisiej- szym stanie nauki gienialność trzeba przyjąć poprostu za fakt, którego wyjaśnić naprawdę jeszcze nie potrafimy; ale możność ukazania się takiej gienialnej indywidualności na Litwie dopiero w obecnym, a nie w poprzednich stuleciach okazuje się z tych danych wyraźnie. Gieniusz Adama Mic- kiewicza pojawił się wówczas, gdy stopień oświaty wzniósł się na Litwie, chwilowo przynajmniej, wyżej niż w której- kolwiek z innych prowincyj Rzeczypospolitej ; pojawił się nie nagle, lecz po wiekowych przygotowaniach i próbach, których rezultaty częścią bezwiednie, częścią świadomie odziedziczył; pojawił się w chwiM, gdy wielostronnie, lubo z miernym po większej części talentem, występowały całe szeregi wierszopisów i poetów w jego stronach rodzinnych, wśród tych samych okoliczności zewnętrznych i pod jedna- kowym wpływem atmosfery duchowej. Mickiewicz pozosta- — 11 — wił daleko poza sobą nietylko tych współrodaków swoicti, którzy na tej samej co on występowali widowni, nietylko spółczesnych sobie w innych dzielnicach kraju, ale wogóle wszystkich, jacy byli przed nim i po nim; — nie odrazu jednakże. I on musiał przechodzić przez stopnie rozwoju, zanim doszedł niedościgłej dotąd -wĄ-żyny; jako jednostka przestępował je szybciej aniżeli kraj, w którym się urodził; wieki dla niego przemieniały się na lata; — ale w każdym razie ominąć ich nie mógł; gdyż jak wszyscy ludzie, tak i największe nawet gieniusze prawom organizmów ulegać muszą. Zadaniem zarysu niniejszego nie jest rozwiązanie za- gadki gieniuszu, ale tylko wskazanie tych faz kolejnych, w jakich gieniusz Mickiewicza nązewnątrz się objawiał, oraz warunków, wśród których one następowały po sobie. Z czcią i obawą przystępuję do pracy; z czcią, bo mam mó\vić o tym, który był jakby sercem narodu ; z obawą, bo nie A\aem, czy spełnić potrafię godnie nietylko zamiar, ale i obowiązek. ksidotA pierwsza. NA LITWIE, ROZDZIAŁ I. Czasy dzieciństwa i nauk szkolnych (1798 — 1815). I. Ród Mickiewiczów. — Ojciec poety, Mikołaj. — Urodzenie i chrzest Adama w Nowogródku. — Blizko dwuletni pobyt w Zaosiu. — Po- wrót do Nowogródka. — Stosunki towarzyskie. — Ogólne warunki rozwoju umysłowego wśród szlachty niezamożnej. — Szczególne warunki w domu Mickiewiczów. Charakter matki i ojca; sługa Błażej fantasłycznemi opowiadaniami bawiący dzieci. — Wpływ na- tury: Nowogródek i jego okolice. — Dzieciństwo Adama „sielskie, anielskie". — II. Stan szkół na Litwie w początkach bieżącego stulecia. — Szkoły księży dominikanów w Nowogródku. — Adam wstępuje do nich wraz z bratem Franciszkiem r. 1807. W trze- ciej klasie przebywa lat dwa. — Rok 1812. Śmierć ojca. Wojna. Książę Hieronim Bonaparte, król westfalski w Nowogródku. — W klasie piątej znowu siedzi Adam dwa lata. — W r. 1815 kończy szkoły. — Charakterystyka jego umysłu w stosunku do nauk szkolnych. Pierwsze próby wierszopisarskie. — Temperament i cha- rakter. — Franciszek zostaje w Nowogródku , Adam wybiera się do Wilna. I. Nazwisko Mickiewiczów wspólnem było dość licznym na Litwie rodom, mającym przecież i herby i przydomki i siedziby odmienne. Znani są Mickiewicze herbu Lis, Hipo- centaur, Nałęcz z przydomłęiem Dowołgo lub Rym^nd. Miej- scem ich zamieszkania były województwa: wileńskie, trockie, mińskie, witebskie, mścisławskie, smoleńskie. Oprócz nich istniała jeszcze rodzina pieczętująca się herbem Poraj, o któ- — 16 — rej Maciej Stryjkowski twierdził, iż miała początek książęcy, spowinowacona będąc z ks. Giedrojciami ^). Rodzina, z której wyszedł największy nasz poeta, szczy- ciła się również herbem Poraj, ale o swem choćby najdal- szem skohgaceniu z książęcym rodem nietylko dowodów, lecz i wspomnień nawet nie przechowała; a jeżeli sam wieszcz wzmiankuje w „Panu Tadeuszu" w sposób napół humory- styczny o „książęcym herbie" Mickiewiczów, robi to oczywi- ście na podstawie przypuszczeń tylko, wysnutych ze słów kromki Stryjkowskiego 2). W rzeczywistości, podania rodzinne poparte śwadec- twami piśmiennemi przedstawiały Mickiewiczów herbu Poraj a przydomku Rymwid, jako szlachtę di-obną i ubogą, za- mieszkałą w powiecie lidzkim. Najdawniejszy przodek, ja- kiego dowodnie wskazać one mogły, zwał się Walenty Rymwid Mickiewicz i był dziedzicem wsi Mickowce w po- Aviecie lidzkim, parafii raduńskiej. Syn jego, Krzysztof, pierwszy przeniósł się pod koniec -wieku XVII z hdzkiego powiatu do ziemi nowogrodzkiej i, ożeniwszy się tu z Krystyną Zakrzew- ską, wziął po niej część folwarku dziedzicznego, Wołca zwanego, lecz go sprzedał następnie. Synem jego był Jan, który wziąwszy za żonę Maryannę Leszczyłowską, trzymał zastawą „dwie pustoszę" w Prudach, dawnej „okolicy" szlar checkiej, a wówczas już wsi należącej do Weres^czaków. Pozostawił on po sobie pięciu synów; z tych dwaj, Adam ^) „Kronika polska, litewska, żmodzka", wyd. warsz. 1846, t. I, str. 319. Czytamy tu, że potomkami Binojny i Biibety, stry- jów Dowmanta, prawnuka Giedrusa, osiadłymi „na Piśnie i indzie", są: „Gojtussowie, Gynwidowie, Miczkieicici, Zdąnowici, etc." — Za Stryjkowskim powtarzali ten wywód inni historycy rodów li- tewskich. 2) Poraj — krzyknął Mickiewicz — z mitrą, w polu złotem, Herb książęcy: Stryjkowski gęsto pisze o tćm. — (Ks. IV, w. 351, 2). — 17 — i Stefan, ,,będnc zdolnymi do rolniczej pracy, trzymali po- społu z matką, najprzód dzierżawa, i)otem prawem zasta- ■\Miem, „bez chłopka i parobka'*, folwark Horbatowicze (w po- wiecie nowogrodzkim, o dwie wiorsty od Woroneży), który w r. 1770 przeszedł na ich własność; trzej zaś inni : Jakób, Józef, Bazyli ..w drobnej młodości, w ui)ogiem bardzo odzie- niu wydalili się na służby. Jakól), lubo „nieumiejętny pisma", potrafił pozyskać serce i rękę zamożnej panny, Teodory Pękalskiej, która ■wniosła mu w dom 4000 zł. posagu a nadto wyprawę, gdzie liył i pierścionek z siedmiu dyamencikami i bransoletka ru- binowa perłami przenizana i sreberko stołowe. „Powziąwszy elewacyą t ożenienia i mając taki majątek, iż na niczem do regularnego i uczciwego życia nie zbywało", Jakób Mickie- ■wicz mógł z otuchą patrzeć w przyszłość. W r. 1765 uro- dził mu się syn, Mikołaj, któremu niewątphwie chciał zape- ■\ATiic wykształcenie, jakiego sam nie posiadał. Ale uśmiech losu trwał niedługo. Najprzód stracił Jakób żonę, a potem, zaledwie oddał ośmioletniego chłopca do szkół jezuickich w Nowogródku, musiał się z nim pożegnać nazawsze w tym samym roku, w którym zakon jezuitów został zniesiony. Sierota Mikołaj, ukończy«-szy pod opieką jednego ze stryjów nauki u księży dominikanów, którzy po jezuitach zarząd szkół w Nowogródku objęU, przeszedł do palestry. Za czasów sejmu czteroletniego, jako dwudziestokilkoletni młodzian odznaczył się pewnemi zaletami, gdyż był rejen- tem komisyi porządkowej cywihio-wojskowej nowogrodzkiej; a po zmianie formy bjiu poUtycznego stron owycłi, po przejściu ich pod panowanie rosyjskie, został komornikiem mińskim i adwokatem subseHów. nowogrodzkich. Przemie- szkiwał stale w Nowogródku, pilnując spraw sobie po\\ie- rzonych; tu się ożenił z Barbarą Majewską, mostowniczanką Adam Mickiewicz. T. I. 2 — 18 — mińską'); tu w r. 1796 doczekał się pierwszego syna Fran- ciszka Bronisława; tu też najprawdopodobniej przyszedł na świat przyszły wieszcz narodu ^) w sarnę wilią Bożego Na- rodzenia według starego stylu, 24 grudnia 1798 r, 3), czyli 4 stycznia 1799 według stylu nowego. W pięćdziesiąt dni po urodzeniu (12 lutego 1799 r.) ochrzcił niemowlę w Nowogródku Antoni Postlett, kanonik inflancki, dając mu imiona: Adam Bernard. Ghrzestnemi rodzicami byli: Bernard Obuchowicz, sędzia ziemski mo- zyrski, i Aniela Uzłowska, żona sędziego granicznego w po- wiecie nowogrodzkim*). W maju tegoż roku umarł Bazyli Mickiewicz , stryj Mikołaja. Oszczędnością i pracą doszedł on do posiadania maleńkiego folwarczku w Zaosiu, o mil siedm mniej-więcej od Nowogródka położonym. Część dziedzictwa przypadała także i na Mikołaja. Ułożywszy się z rodzeństwem , wziął on na siebie zawiadowanie całym folwarczkiem. Mickiewi- czowa z dwojgiem dzieci przeniosła się we wrześniu 1799 r. do Zaosia. ^ 1) Przedstawienie tych szczegółów rodzinnych oparte jest głównie na dokumentach urzędowych^ p. n. „Dowód szlacheckiej rodowitości Imć Panów Mikołaja, komornika mińskiego i adwo- kata subseliów powiatu nowogrodzkiego, Felicyana i Hipolita Mickiewiczów, przydomku Rymwid, herbu Poraj'', oraz „Wywód familii Urodzonych Mickiewiczów herbu Poraj''. Dokumenta te wydrukowane są obecnie w „Korespondencyi" Mick. tom IV, str. 36 — 39. Niektóre wiadomości są wzięte z papierów po Mikołaju Mickiewiczu pozostałych a rozpatrzonych i częściowo cytowanych przez Wincentego Korotyńskiego w broszurze \). n. „Kilka szcze- gółów o rodzinie, miejscu urodzenia i młodości Adama Mickie- wicza. Wilno, 1861", str. 3—5. 2j Zob. „Dodatek" do tego tomu pod lit. A. 3) W dalszym ciągu aż do wyjazdu Mick. za granicę, podaję daty według starego stylu, ażeby nie przeinaczać dat dokumentowych. •*) Kopie metryk Mickiewicza, drukowane w „Koresponden- cyi" Mick. t. IV, str. 40. — \[) — Zaosie byia (o lak zwana ,,okoliea" zamieszkała przez drobną szlachtę. Domki w niej, do różnych należące wła- ścicieli, stały opodal jeden od drugiego, w większej lub mniejszej odległości od głównej drogi, jako oddzielne fol- w^arki. Jeden z takich folwarczków w Zaosiu zostawał w po- siadaniu Chmielewskich i ten był najokazalszy ; należało do niego kilka chat włościańskich i karczma; drugi o pół wior- sty należał do Terajewiczów; trzeci tuż obok gościńca do Mickiewiczów^ Domek ich położony był w nizinie na przedłużeniu rozległych łąk, pastwisk i moczarów jeziora kołdyczewskiego z jednej strony, a z drugiej u stóp wzgórz ciągnących się od południa; tu była góra Żarnowa, w znacznej części la- sem zarosła. Od wschodu, poza ogrodem otaczającym do- mek, poza gajem z sosen i dębów i poza drogą prowa- dzącą do Bartnik, Wolnej, Mira, falowały wzgórza pól uprawnych, ocienione gdzieniegdzie kępami szpilkowych lub liściastych lasków. Od północy, od strony folwarku Cłimie- lewskich, mijając cmentarz, brzegiem sosnowego borku wił się trakt nowogrodzki, z którjin zbiegała się droga ze Skro- bowa, Tracewicz, Tuhanowicz i Cyryna do Stwołowicz, sła- wnych wspaniałym kościołem z kaplicą loretańską, która w doroczne święta N. P. Maryi ściągała zwykle tłumy piel- grzymów. Z ganku wchodziło się do sieni. Sień dzieliła, jak zwy- kle w takich domkach, siedzibę na dwie połowy, jedne dla państwa, drugą dla czeladzi. Drzwi naprawo wiodły do pokoju o dwóch oknach od frontu ; był to bawialny i sto- łowy zarazem. Z tego pokoju jedne drzwi naprzeciw od wejścia prowadziły do gościnnego, a drugie do sypialnego. Poza sypialnią był mały pokoik, a za nim apteczka. W dru- giej połowie była obszerna izba czeladna, a obok niej „ko- mora'', gdzie zwykle sypiały małżeństwa czeladzi i mieściły — 20 — się ich ruchomości. Kuchnia i spiżarnia wychodziły na ogród.^ Poza domkiem był lamus i inne zabudowania gospodarskie ^). W tym to domu przebył Adaś wraz z bratem i matką niespełna dwa lata, używając w całej pełni swobody dzie- cięcej wśród miłego i ładnego otoczenia przyrody. W r. 1801 powrócił do Nowogródka, gdyż ojciec, może zniechęcony do gospodarki, która mu w zajęciach adwokackich przeszkadzała, puścił Zaosie w dzierżawcę, a potem w r. 1806 przelał swe do niego prawa na rzecz Wincentego Stypułkow- skiego, męża swojej rodzonej siostry, Barbary. Wtedy to pewnie za wzięte od Stypułkowskiego i ze schedy w Hor- batowiczach pieniądze nabył dom murowany w Nowogródku, niedaleko od byłego kolegium jezuickiego, naprawo od ulicy Trojeckiej, a po lewej stronie idącego od niej zaułka położony 2). Szczegóły życia w tej rodzinie miały przeważnie cha- rakter wspólny z ogółem bytu szlachty niezamożnej, pracą na utrzymanie zarabiającej. Rodzma była dość liczna, bo oprócz Franciszka i Adama, przybyli pokolei : Aleksander (1801), Jerzy (1804) i Antoni (1805); trzeba się było starać o zabezpieczenie im utrzymania na dziś i na jutro. Troska zatem o byt materyahiy musiała głównie zajmować uwagę rodziców. W dni tylko niedziehie i świąteczne zmieniać się z^V7kły tryb życia ; najprzód modhtwa w kościele zwyczajem tradycyjnym, następnie niewymyślne zabawy w domu all)o też u sąsiadów i znajomych. Koło tych znajomych nie było zapewne zbyt szczupłym zakreślone promieniem ; jako adwokat miał ojciec Adama sto- 1) Edward Pawłowicz : ,, Zaosie" w „Tygodniku ilustrowa- nym" 1883, Nr. 14. -) W, Korotyński: Kilka szczegółów o rodzinie i t. d., str. 6. Gdym w r. 1884 zwiedzał Nowogródek, z domu niegdyś Mickie- wiczów widziałem tylko okopcone ruiny po pożarze w r. 1882. — 21 — sunków dosyć ; w malćni miasteczku zresztą wszyscy do jednej sfery należący żyja^ Zf sobą zazwyczaj na stopie ninićj- więcej poufałej. Jednym z sąsiadów i dol)rych przjgaciół był mianowicie stolnik litewski, Jan Kiersnowski, dziedzic Horo- dziłówki. majętności położonej o pół mili od Nowogródka. I Adaś i bracia jego żyli w wielkiej przyjaźni z pięciu sy- nami tego dziedzica i bardzo często w święta i letnią porę zaglądali do jego wioski. Na dziedzińcu przed dworkiem od- bywały się zazwyczaj harce i pląsy tej wesołej gromadki. Najmilszą jej rozrywką była gra w wojsko. Ludzio Kier- snowski, jako najstarszy z grona, albo Franio Mickiewicz obejmowali zwykle pokolei dowództwo nad ochoczym od- działem : Adaś Mickiewicz, otrzymawszy raz na imieniny bę- benek i nauczywszy się wybijać na nim dość takto\vnie marsze, był pospolicie doboszem... Dworek horodziłoAvski był zaszczupły, ażeby mógł pomieścić w sobie na noc wiele gości; w takich A\Tpadkach mężczyźni udaAvali się na spo- czynek do gumna, młodzież zaś wraz z guwernerem sypiała w pustym przez lato świronku. Pewnego ^vieczoru guwerner udał się do Nowogródka na pohulankę, a dzieci zostawił same w świrniu. Pasące się na dziedzińcu konie zaczęły się gryźć, wybijając kopciami w dre\vniane ściany spichrza. Zamknięty w stajni jeden z ludzi dworskich wołał przez sen grobowym, jak się zdawało, głosem, ażeby mu drzwi otwś,rto. Z głębokiego snu ocknął się pierwszy Adaś, a słysząc nie- zrozumiały dla siebie hałas, chwycił stojący tuż obok po- słania swego bębenek i z wielką energią zaczął bić pobudkę. Rozbudzili się towarzysze, a sądząc, że banda zbójców do- bija się do spichrza, poprzytulali się z przestrachu do sie- bie i ponaciągaU kołdry na głowę. I odważny z początku Adaś, porzuciwszy bębenek, wcisnął się potem ze strachu pod kołdrę pomiędzy innych malców. Tak przeleżeli w trwo- — 22 — dze modląc się i płacząc aż do powrotu guwernera, którego Kiersnowski na drugi dzień oddalił i). Odgłosy z życia całej prowincyi . dochodzić naturalnie musiały nieraz do domku Mickiewiczów i budzić zajęcie. Nowogrodzianie, zdawien-dawna tworząc osobne, samoistne koło jako należący do odrębnego województwa , które się pospolicie ,,ziemią nowogrodzką" zwało, lubili trzymać się razem i występować solidarnie. Obyczajowość starodawna, ze swoją serdecznością i rubasznością, utrzymj^^Yała się tu jeszcze w całej pełni. Gywilizacya wieku XVIII niewielki tu w^Dłj^y wywarła ; a lubo blizkość nieświeskiego dworu obudzała chęci do życia ^vysta^^^liejszego, to przecież form dawnych nie rugowała bynajmniej. Zresztą postępowanie ówcze- snego ordynata Dominika, kochającego się tylko w koniach i w łowieniu a raczej zalewaniu wodą susłów, nie mogło oddziaływać pociągająco na szlachtę, która powoli coraz większą do magnatów czuć a przynajmniej głośno wypowia- dać zaczęła antypatyą. Ulubionym tematem rozmóvr szla- checkich było naówczas wjTzekanie na nierzetehiość panów, którzy istotnie często w sposób bezwstydny stawali się nie- wypłacalnymi, oraz wyśmiewanie obyczajów magnackich... „Grunt żyzny, chłop zamożny, zaściankowa szlachta butna jeszcze i swobodna; po obywatelskich domach szczera, w^e- soła gościnność; zjazdy, polowania, gwarne zapusty, po pa- rafiach pobożne odpusty i liczne kiermasze; w sądach pie- niactwo; przy stołach: Tioclmjmy sie'^ — oto streszczony obraz ówczesnych stosunków obyczajowych w ziemi nowogrodzkiej-). A i to, co się na szerokim działo świecie, nie mogło pozostać całkiem nieznanem w domu Mickiewiczów. Ziemia ') F.St. „Bębenek Adama Mickiewicza" w „Przyjacielu dzieci", r. 1874, Nr. 2. Autor miał te szczegóły od Adama Kiersnowskiego. ^) List I. Domejki do ks. Jana Siemieńskiego, przytoczony na czele IV tomu „Korespondencyi" Mick. str. 3. nowogrodzka nie Inła zakątkiem deskami od reszty świata zabitym, ażeby się do niej wieści stamtąd choćby przygłu- szone przedostawać nie miały. Wypadki ówczesne europejskie zbyt Ijyły głośne, ażt'l)y o nicłi nawet najobojętniejsi wiedzieć nie musieli. Sława wojennego gieniuszu Napoleona przebiegała z ust do ust: a szczególne zajęcie, z jakiem nasza społeczność śledziła każdy krok potężnego wojownika, zaostrzało niespokojną a tęskną ciekawość. Wieści o Dąbrowskim, o legionach roz- chodziły się szybko po najdalszych krańcach byłej Rzeczy- pospolitej. Z ..Kuryera Litewskiego- dowiadywano się wpraw- dzie suchych tylko urzędowych szczegółów, ale nieraz zja- ■wiał się jaki kwestarz i darzył zaciekawionych A\7prótym ze szkaplerza drukiem, a „cichy smutek lub cicha radość" na wiadomości w nim zawarte zapanowywały w sercach czytelników i słuchaczów, którzy o swych dzieciach, kre- A\-nych, przyjaciołach lub o losach kraju tym sposobem się dowiadywali. Przypuszczenia najbujniejsze wysnuwano na- stępnie z każdego słówka i z każdej figury retorycznej. Ile było świąt w kalendarzu, to na każde wróżono sobie przy- bycie Francuzów... lubo na zebraniach towarzyskich śpie- wywano także pieśni na cześć Aleksandra I ułożone. Takie były ogólne cechy ówczesnych stosunków ro- dzinnych, społecznych i politycznych, cechy, które nie mogły być obce życiu Mickiewiczów. Go do szczegółów odnoszą- cych się już wyłącznie do ich rodziny, to tych posiadamy nie^nele. O matce Barbarze tyle tylko wiadomo, iż ją Adam kochał serdecznie i wspominał o niej w życiu późniejszem bardzo często. Jak każda szlachcianka miernego majątku na Litwie ówczesnej, tak i ona gospodarowała i modliła się, mając szczerą i silną wiarę w skuteczność modlitwy. Gdy raz Adaś wypadł przez okno i już prawie nadziei życia nie ~ 24 — było, matka porwała go na ręce i rzuciwszy się na kolana zanosiła gorące modły do Najświętszej Panny : doznała „cudu", bo dziecię otworzyło „martwą po"\Adekę" i mogło zaraz pieszo pójść do kościoła, by za wrócone życie po- dziękować Bogu ^). Ojciec nie poprzestawał na swych fachowych zajęciach adwokackich; hibił czytywać poetów i sam nawet składał podobno wiersze. Ulubionymi jego autorami byli pisarze epoki Zygmuntowskiej a szczególniej Kochanowski; z nim też zaznajamiał swe dzieci. Gdy był w dobrym humorze, pisywał ,,Aviersze pełne staroszlacheckiej werwy", które się długo przechowwały w pamięci ówczesnych ludzi, ale do druku się nie nadawały 2). Gzy te rymotwórcze próby ojca miały jakie znaczenie w' rozwoju uzdolnienia Adasia, nie- podobna żadnego wypowiedzieć sądu, gdyż nie mamy ku temu najmniejszej pewnej podstawy. Tyle tylko możnaby utrzymywać, iż słuchanie rymów nietylko czytanych z książki, ale i tworzonych przez ojca, mogło w pojętnym chłopczynie zbudzić chęć^a może i ambicyą tworzenia ich samemu. Zwy- kłe wśród dzieci zjawisko powtarzania czynności osób star- szych wj^jaśniałoby nam powstanie takiej chęci, a zdohiość przyszła mogła się już w dzieciństwie zarodkowo ukazywać ^}. ') ,,Pan Tadeusz", ka. I, w. 8 — 12. — Odyniec: „Listy z podróży' tom II, str. 68. ^) Teofil Ziemba: „Mickiewicz w okresie nowogrodzkim •• w „Tyg. ilustrowanym-' r. 1882, Nr. 358, na podstawie listu prywatnego od jednego z obywateli nowogrodzkich. O pisaniu wierszy przez ojca poety wspomniał już Lomenie r. 1841 w „Ga- lerie des contemporains illustres"', biorący swe wiadomości od- Chońskiego, nowogrodzianina. 3) To, co A. Niewiarowicz (we „Wspomnieniach o Mickie- wiczu'', Lwów 1878, str. 14) tak tajemniczo o wierszowanej kompozycyi pięcioletniego Adama opowiada, samym tym tajemni- czym nastrojem obudzą nieufność, lubo autor twierdzi, że z ust samego wieszcza o tern słyszał. Zdziwiony i zaciekawiony chciał — 'JO — Oprócz tego zamiłowania do ryinołwórstwa, któro wy- różniało Mikołaja Mickiewicza zpośród grona znajomych, odznaczał się on jeszcze pewnem amatorstwem, przypomi- nającem nam Jana Cłiryzostoma Paska, tego typowego ga- wędziarza daAMity Polski. NadzAvyczaj lubiąc wszelkie zwierzęta, utworzył on w domu sAYoim jakby maleńką menażeryą. Na wiosnę dzieci zaledA\ie wydołać mogły pracy dostarczania owadów oraz ziarna dla najrozmaitszych ptaków ; był też i \vilk oswojony i lis i kruk. Wilk Avprawdzie niedługo baAvił; ale lis się trzymał, najporządniej prowadząc się w domu, tylko w nocy wyprawiał ciągłe łowy w kurnikach żydów; ci zmówili się w końcu i złapawszy złodzieja na gorącyTn uczynku, zamor- dowali. Wielkim przyjacielem Adasia był duży, czarny pies Krakiem zwany. Raz dano chłopcu na podwieczorek porcyę chleba z masłem: cząstkę jej chciał on udzieUć Krukowi, ale ten porwał ją całkiem. Malec rozpłakał się głośno; czem widać poruszony czworonogi przyjaciel złożył chleb, który już miał w paszczy, na jego kolanach — i podzielili się nim po połowie ^). Oryginalną też postacią w domu był stary sługa, Bła- żej, przezwany przez pana Ulisesem dlatego, że co wieczór bajał o prawdziwych i zmyślonych podróżach swoich naj- dziwniejsze rzeczy, których dzieci, zbiegłszy się do „piekarni-', tak chciwie słuchały, że ich potem nie można było nakło- nić do spania. Ulubionym przedmiotem opowiadań jego były N. poznać „ten rzadki utwór dziecięcy': ale poeta mimo nale- gań, próśb i błagań, z uśmiechem odmówił; wspomniał tylko kilka wierszy z tćj dziecinnej kompozycyi, bez początku i końca. „Tych wierszy, które słyszałem — dodaje N. — powtórzyć już dzisiaj nie mogę, tem bardzićj, że mi zabronił^. .. ^) Odyniec. ..Listy z podróży" 1, 123. — 26 — fantastyczne przygody, których jakoby doznał w domu po- przedniego swego pana, „farmazona", a więc ,.w zmowie z nie- czystymi duchami"'. Ktoś raz wspomniał o nagłej śmierci jednego z sąsiednich obywateli; na to Błażej tajemniczą przybrał minę i odezwał się ponuro, że \ńe, co to znaczy. Oczywiście zaczęto go prosić, ażeby się wiadomością swoją ze słuchającymi podzielił. Błażej milczał przez chwilę, a po- tem zaczął opowiadać, jak był świadkiem równie nagłej a dziwnej śmierci w okolicy. Raz w lipcu pan jego zawołał go wieczorem i kazał zaprządz sanki, wyprowadzić je na dziedziniec a samemu pójść spać. Zadziwiony mocno takim rozkazem, postanowił zbadać, co z tego będzie; uczepił się zatem z tyłu u sanek, zarzuciwszy na siebie dywan, którym przykrył siedzenie. Tak przyczajony doczekał północy. Wów- czas zjawił się pan jego w dziwnem jakiemś ubraniu, dłu- gim płaszczem obyty, i siadłszy do sani, wziął lejce i konie biczem zaciął. Sanie, lekko podniósłszy się w górę, żwawo w powietrzu płynąć zaczęły, o jaki łokieć nad ziemią. Pe- wny, że pan jego wcale się obecności sługi nie domyślał, wychylił Błażej głowę z pod dywanu ; a że noc była jasna, księżycowa, doskonale mógł się przypatrywać tej cudownej podróży. Wkrótce z różnych stron zaczęły się zlatywać ta- kież same napowietrzne sanie, i coraz to dłuższy orszak ciągnął w stronę dworu jednego znanego ,,farmazona". Niebawem zajechano przed dom iskrzący się od świateł w oknach. Korzystając z ogólnego zamieszania przy wysia- daniu z sań, Błażej wyskoczył i wraz ze służbą wszedł na pokoje. Znalazł tu wszystkich „farmazonów'- z okolicy; ])yli tam panowie i panie w bogatych ubiorach ; tylko dziwnie jakoś wyglądały twarze mężczyzn, a u kilku dam ze zgrozą dostrzegł wystające z pod strojnych, wlokących się po ziemi sukien długie kosmate ogony. Kapela grała hucznie ; chciał się jej bliżej przypatrzyć i zobaczył, że struny skrzy- piec z rozpalonego były diudi. Odwrócił >ię strafhciii prze- jęty i wziął z tacy Icieliszelc wina; szczęściem Icapnęła mu na rękaw kropellca i jak iskra przepaliła sukno ; nie pił uięc straszliwego płynu, miał się na ł)aczności, zdaleka tylko pa- trzał i słuchał. Wkrótce ucichła muzyka i wśród uroczystej ciszy wszyscy udali się do sąsiedniej sali, gdzie na ścianach kirem obitych wisiały portrety samych ,.farmazonów". Na- czelnik zgromadzenia poAvicdział wówczas, że jeden z l)raci zdradził, że nazwisko winowajcy dotąd niewiadome i że na to się zebrali, aby przekonać się, kto był winien, i ukarać go z całą surowością. Poczem wziąwszy świecę w rękę zbli- żał się kolejno do każdego wizerunku i bacznie mu się przy- patrując, zapytywał: czyś ty złamał przysięgę? W ten spo- sób obszedłszy prawie całą salę, zatrzymał się przed jednym z ostatnich portretów. Gdy straszne zaklęcie wmaó wił, zaczer- wieniły się na płótnie lica winowajcy. AYówczas ze wszyst- kich stron podniosły się przekleństwa, a naczelnik zawoław- szy groźnie: Avinien, winien śmierci! — nożem przebił pierś zdrajcy. W kilka dni później — mówił Błażej, kończąc opo- wiadanie — dowiedziałem się, że nagle umarł ten „farma- zon", którego portret był przekłóty. Otóż podobne objaśnie- nie stosował Błażej i do tej nagłej śmierci, wipść o której wyAYołała jego wspomnienia. Adaś przysłuchiwał się z zaję- ciem tym fantastycznym opowieściom i wiele z nich zapa- miętał nazawsze. Inną oryginalną postacią, której opowiadaniom Adaś, odlDiegając zabaw swego wieku, przy^uchiwać się luł)ił, była jakaś sędziwa przyjaciółka i sąsiadka jego rodziców. Za młodu kiedy jej odmówiono zezwolenia na związek z tym, którego serce jej wybrało, kazała mu się wykraść i konno pojechała wziąć ślub w kościele, pistolety mając w olstrach, aby bronić się w razie pogoni i napadu. Lata nie osłabiły w niej ani energii, ani dowcipu, z jakim rozpowiadała — 28 — przygody swych lat młodocianych. Uwaga Adasia i jego zajęcie się jej dziejami zjednały mu szczególniejsze jej łaski, i nieraz gładząc go dłonią po głowie, powtarzała: obaczy- cie, że z tego dziecka będzie człowiek, bo lubi słuchać starszych '). Takie opowiadania urozmaicały powszedniość prozy życia codziennego , rozwijały wyobraźnią, dostarczając jej żywiołu. Niemniej silnie oddziaływać musiała na umysł świeży i wrażliwy przyroda otaczająca. Nie było wprawdzie wów- czas rozbudzonego u nas świadomie uczucia dla jej pię- kności; nikt na nie szczególnej uwagi nie zwracał: ale one same bezwiednie w duszę zapadały. Okolica Nowogródka to kraj pagórkowaty: drogi w cią- głych garbach; idącemu czy jadącemu wioski na równinach położone . wyskakują niespodzianie przed oczy ; stąd nie doznaje się znużenia, jakie budzi jednostajność: dopiero co widnokrąg przedstawiał nam pola otoczone lasami, naraz gdyśmy się na wzgórze dostah, zjawiają się siedziby ludzkie. 