Tobasche spraakkunst : in dienst en op kosten van het Nederlandsch Bijbelgenootschap
anggo i Unabyarammu, indd tung bunuokku hamü (Ib., bl. 31, r. 16 V. o.), (soo) dai 't geen g\j vreest is, b\j geen mogelijk- heid zult gylieden door mij gedood worden (in pi. waarvan .men ook zegt moio i do hinabijarammv , enz.)* Vooral vi5or tung wordt het met molo verwisseld (vgl. Ib., bl. 84, r. 13 en 20). Zeer vaak staat het in pL van molo in een dchterstaanden zin of wel in een tweede conditioneéle zinsnede, die in tegenstelling staat met een voorgaande, terw^l Ao^of alai dikw^ls worden weggelaten (bl. 336); b. v. molonaohdohomarhu' kk dohoé ibana nnang di-bunu ko, manaek ma hotuginijang; hapéangno indadong ra ho marèuldnt di ioru on ma ha pamèurhungon (Ib., bl. 82, r. 16 V. o.), zoo ge toiU met haar een eedverdrag alwten^ dat gig haar niet ault dooden, klim dan naar boven ^ maar too g^ dat niet toilt, b^jf dan hier beneden laH van verkkumdheid hebben (vgl. lb.> bL 251, r. jS v. o^ alwaar alai anggo); anggo di-Uon. do panguraaon ($ 101); anggo eongon 368 na hu-dok i iuié binaen ni haiatia (Ib., bl. 252, r> 17 v. o.), maar zoo 't geen door onze woorden ü voêtgeiidd gel^k wat ik Meide it (vgl. een ander voorbeeld boven , bl. 196). Be tweede conditioneele zinsnede vangt vaak tevens met ^a aan; b. v. molo nunga mate tutu a$a lao kita, ^anggo mangolu na podÓ leon tittin on, enz. (Ib., bl. 83, r. 12 v. o.), zoo kü werkelijk reeds dood ie, dan gaan w^, maar zoo h^ nog leeft, gerfhem dan dezen ring enz. Dit yanggo kan ook voor een woord, in tegenstel- ling, gezet worden; b. v. indien het zoo is, gaat dan, ijanggo au, indadong oio au mulak na podó (Ib., bl. 88, m.), maar tit ,^ ik wil niet terogkeeren ; hoe vele lieden ook gekomen zijn om te spelen, ik heb het niet tegen hen verloren; ijanggo i nunga talu au di^aen (Ib., bl. 81, r. 17 v. o.), maar die, h\j heeft het van mijj gewonnen. Verder om op een voor- waarde een nadruk te leggen, zoodat het overeenkomt met ons rnite, wel te weten zoo; b. v. indadong daéi da ba amdng, ijanggo denggan ni roka be do êongon i (Ib., bl. 55, r. 8 v. M. bezigt het seer dikw^ls rooraaii als kenteeken dat er een of twee con- janoties verzwegen «ju; b. v. ga vadertje werwaarte ook nw togt leiden moge, anffffo lang di son do o (Ib., U. 129, r. 16 v. o.), (wmt zoo) gij Mer steeds siji (fiUjft^ eng.; M so tola do paodongonkon do i danak i, anggo di-paodong hi do i, along sadarianan ma iano rura ianéffung tsiom on 0b., bl. 128 m.), ket is niet raadzaam, dai men hei in *t leven laat, dat kind, (want too) gy het in *t leeen laai, zal dit land JB. T, T, ie eender tijd ten gronde gaan (Tgl. ook bov., U. 181). In plaats van ifanggo, om in tegenstelling op ieU te drukken, be- zigt men hier vaak nijdn achteraan; b. y, au nijém (zie boven, bl. 285) = ijanggo au, ro do nipiiiu (T.). D, bezigt hakum; b. v. haknm ni-dokmu idi, iuhu ngo idi (Ib., bl. 262, r, 4 T. o.), wat gij daar zegt, het is waar; hakum ghrar pidukku idi alé, manui-manuk saip-Udang mo gërarna idi (Ib., bl. 149 r. 4 v. o.), de naam sfan 369 mijn vogel Tirieiid! Vogel S. L. ziedaar z^n naam! (vgl. aldaar bl. 9, r. 11); Aaium harga manuk^tnanui saip'ladangku idi alé sihA, si^puluk duwa hargana (aldaar, bl. 130 r. 11), de prijs van dienmi^S, L. vogel, zwageri 12(Spaan8cbe matten) is de pr^s er Tan (?gl. boven, bl. 277); malot iu-iëreiën Aaiti» ii- sUmp bëras (Ib., bl. 116, r. 6 v. o.), ik geef het niet voor sleekU een sólup otU- boleterde rijst. Ook bier verzwijging van een conjunctie; b. v. haktm piiu rijar ngo iantja pënawarmu, mada mo eaui èamu pMinagania idi (Ib., bl. 150, r. 11 V. o.)> als nw bod slechts geven realen is, dan zal mijn koopwaar niet wer- kel^k in uw bezit komen. Ook hier in een tweede conditioneele zinsnede in plaats van muda; b. v. iapi Aaium lot ngo i hagaten hulan si'sada ena, mengkataiën H'tuAuna ngo aulengiu idi (Ib., bl. 23, r. 4 v. o.), maar zoo er een (vermeer- dering van die menschen) Unnen deze maand ia, dan heeft mijn tooverkijier de zuivere waarheid gemeld. Ook bezigt men hakum in plaats van muda met de negatie mada (Ib., bl. 71, r. 19 v. o.), terwijl hakum inalot een noodzakelijke voorwaarde aanduidt; b. v. hahtm malot ngo djfumpa kene pUanduk tonggal ba- lëmën idi, malot êurung khnbaU dukak èëriihku ena^^K bl. 21, r. 9 v. o.), ten zij gijUeden een zwanger mannetJesreeboJkje vindt, zal 'tgeen, waarvan ik zwanger ga, geen kind kunnen worden, Als conjunctie hebben we het bo- ven (bl. 836) reeds gehad. III. ne. De beteekenis van dit woordje, die de bovenhand heeft, is aandringend op de spoedige volvoering van 'tgeen men begeert, dat geschieden zal; b. v. lao ne pidóng puné tu ruma (Ib., bl. 206, r, 6), ga nu vogel panel hutawaartsl (vgl. aid. r. 16); loppa di hami H-panga- nonine tu bagaêta (Ib., bl. 203, r. 9), ga nu voor ons (boven, bl. 108, a.) sp^'s in uw huis kooken (vgl. Ib., bl. 217, r. 9); lao ne hahang (Ib., bl. 206), ga nu vliegen!; radja ho ahp ma ne (Twist van 8. M, en B. D., bl. II, r. 8), ik bid 27, haal het nu. Zelden bezigt men het nog v(5pr ma onmiddelijk na 't praedikaat, om te kennen te geven, dat 't geen door 'tpraedikaat uitgedrukt wordt, op 't punt is van waar te zijn; b. t. iun ne ma, Hzal weldra af zijn (zie een voorbeeld in V, 1".). Het is ook als uitroeping in gebruik; b. v. on na ne abapna, adui ma ne huiaUa (aanhaling in 't Wdb.); on na ne imbuluna madekdeh di tonga ni alaman, zie hier zijn vederen op de alaman gevallen! , M. bezigt m; b. v. alap ni tffolo (Ib., bl. 23, r. 4), ga «tl als je blieft A. U. M. halen; pijo ma ni djolo (aldaar r. 6 v. o.), anióng alap ma ni (Ib., bl. 28, r. 21), wel nu! haal hem onmiddelijk; kehe ma ho ni (Ib., bl. 49, r. 4, 65, r. 15). Het gebruikt echter 370 ne met beta en djuwiolo om beii (foov., bl. 851, 8^.) uit t» dmkken; b. v. 2tf/tf AM «^ djnmoh ho (lb., bl. 168, r. 16), gun wQ «» te suntti, ga gQ voorf — Als nitroeping bezigt men hier he (lie boT. bl. 858). D. Hier is ne een verkorting ?an menge (zie beneden ond. V.); b. r. oUmg lÊnggamff nê gUrtnriu, myn naam is niet meer eng gang. Jani, Het «« ran T. en m van M. kan niet andbrs z^fn dan een jpronotn- nale inteijeetie, en wel een b||rorm ^ van indi (f 163) of een vroege^ ondé in plaats ran 't hedendaagsebe onde (bl. 228), soodat bet ds bifwoord van tijd n», op dii cogenblii in gebmik is gekomen (vgl. ondi in M., en on als bQwoord van tfld, f 148). IV. pe. Dit woordje wordt achter een woord geplaatst, om er op te drukken als iets .b^'geToegds. Die bijvoeging geschiedt zoowel om een verklaring aan te kondigen, door 't geen, waarvan de verklaring gevraagd is, nog eens te noemen, als wel om 't geen een woord roor- stelt, in de toekomst te verplaatsen. Van daar de volgende beteeke- nissen: 1*. ee» toehmd in een steUigen toon 't zy om iemand gerost te stel- len, 't zij om z\jn vaste overtuiging uit te spreken; b. ▼. moh so djadi au di 9on, Uto pe au harang iu-dya, ku-djalahi inganaUu, zoo ik bier niet mag z^'n, eal ik ergens naar toe gaan, en voor mij een plaats zoeken; hurleon pe maraogot di ho, het zal u morgen door my gegeven worden; maréogot inddng pe manunda, morgen zullen zy niet (op nw ak- ker) schade aan 't plantsoen toebrengen; maraogot pe hu-butoat^ morgen zal het door mij genomen worden; au pe patupa haidjurammu^ ik zal de w^'ze, waarop g\j naar beneden komtj. effectueren; girdpe au ro ma- ngajahi ho, spoedig zal ik ii achterop komen; aikin pe di-^hap, etrakê zal h\j er van lusten; moh date na birongmuna i, ku^ripe, indien dat zwarte van u (op mij) aansmeert, zal ik het afioaeschen; pos ro- ha * m dainang indada pe hu-pangan (Ib., bl. 78, r. 3), maakt u niet ongerust lieve dochters I geenszins zal ik hem opeten; indada pe hu4i' Uk hami {Tioist van 8. M, en D, 2)., bl. 2, r. 19), wij zullen er voh strekt niet naar k^'ken. Zoo de negatie 'teerste woord is, wordt zij meestal door indada uitgedrukt, en is wat achter pe staat als een snb- stantieve zin, die als subject optreedt, op te vatten, zoo dat indada * Zie bov., bl. 69, IX, * Zie $ 140*. 371 pe kU'pangim eigentl^k ï&datik hem cped zal uiei het geval zQn. Men bezigt ook inddng pe maar dan is er minder klem op de negatie; b. y. inddng pe pasua» di ho tbana soffoi, am do mangappu ko, hij zal hierna niet op u vertoornd zijn, ik spreek voor n (ik sta voor n in); naast indada pe hu^bowa iu eirtmak ni namborum (ik zal het niet aan uw bruidegom z^gen) vind ik ook inddng pe hu-pabowa tu ei^nak m nam» horim (in 't zelfde geschrift, zoo dat hier aan geen verschil van tong- val kan gedacht worden)^ Men zal indada in dit geval als een ster- kere negatie moeten opvatten, door het als praedikaat te verklaren. — « Achter oio bezigt men het om volkomene overeenstemming uit te drukken; b. v. oio pe anak ni namhoru^ wél êteUig, lieve mani M. bezigt nada i = iuddnff pe,- b. y. nada i lupau di hamü (Ib., bl., 218, r. 10.); ook met he; b. y. nada he i hu-hnnu ho, ii gal u niet meer dooden (wees maar gerust). 2*^. Om op een bijwoord van tijd te drukken; h.y.onpe (} 11, a.) lao ma kamu éffttmolo tu huta (Ib., bl. 45, r. 7), gaat nu eerst naar de huta; on pe maeuh ma ho anggitu hvtaita on (Ib., bL 40, r. 17), ga nu broeder! in deze onze hutal; on pe molo ra do ho mamèuwat ipanga* nokku unang hu^ngan ho (Ib., bl. 53, r. 4)» wel nu dan, zoo gij dat wilt nemen om door mi|j gegeten te worden, dan ete ik u niet op!; basaonan pe ta-^dahi^ ooer vier dagen laat ons het herhalen! Dikwijjls wordt de t^d door pe als 't punt voorgesteld, waarop 't geen daarop vermeld wordt eerst plaats heeft kunnen Lebben; b. v. on pe^ aea djuppa^ dit is 't tijdstip, waarop het gevonden is (nu eerst is het kun- nen verkregen worden); nung pe au daó aea butoaty reeds zij ik ver, dan neem het! (eerst wanneer ik ver ben, moet gij het nemen); H- tokkin on pe lao, zoo even eerst is hij weggegaan (nog een voorbeeld, boven, bl. 128, r. 1). Zoo men den tijd noemt ({ 157), kan men in plaats van pe mits met asa^ ook djolo voor 'tb^woord bezigen; b. v. ^ Gebruikt men alleen on (ena in D., ae een voorbeeld bov., bl. 286) aan 't begin, dan kondigt bet tevens een adversatiTen zin aan: b. v. atft4f^lma n^dn anahmu oh do au mamèaen parumaemmu, on rohar doy goo uto zoon een mensei wat, dan zoude ik uto schoondochter willen zijn, maar nu, hij is een leguaan; inddng tamau ($ 8) anaimt , aut ni (^'ohna nfjdn oio do au dihana, on alénamhoru eijapor-hunih do anaimt, ik wil uw zoon niet hehhen, zoo hij een menteh was, zoude ii hem willen toehehooren; maar nu, uw zoon is een hnnii'^prinihaan. ^olo si-hamgin a9a nrahM tu ikkajumumt^ eerst dee nachts ^ dan toendkeé ah Simt op uto toespijs aan. Met 't yoornaamw. t, als substantief, kan het zoowel op een Teratreken tijdstip als op een vermeld iets wigzen, j dat als reden wordt opgegeven van 't geen nader gezegd wordt; b. v. y ipeasa djuppa, dat eerst ^ voorts is het kunnen gevonden worden (toen eerslr heeft men het kunnen kragen); sumaU» ho tijan kalakf s^apor di-tniukon ko^ * P^ ^^^ f>M ko üjan huta on, verschillend zijt gjj van . een ander, want een sprinkhaan hebt g^ ter wereld gebragt, dai is de reden, waarom ik verlang, dat g^ uit deze huta gaat (daarom ga uit deze huta). In plaats van t kan men ook di si bezigen, om 'bepaalde- l^k den t^d uit te drukken; b. v. nun^f mate akktn musutta i saluhut^ na, di si pe asa ro hamnna pataru ^ ugasan ni musutta t, als onze vij- anden allen straks reeds dood zign, dan eerst moet gig komen om degoe- / deren van onze vijanden aan te dragen; aik na di-boto i do daon nièoru ni raé(ja i, molo indóng di^oto, di si ma ta^angan, misschien weet die een middel tegen de kwaal der princes, zoo hij het niet weet, alsdan eten we hem op! (vgl. boven, bl. 280). 't Bijwoord wtM/krijgt (Joor ^- pe de beteekenis van later, hierna, zoodat hierbij aan MandailiAg- schen invloed te denken is * (boven, bl. 21, ^anm, 1); b. v. musé pe hita marharoioan üa-'Suru ma é^ólo na poso i mangdlapi radja na kuma* lijang ïadang on, vieren wij later feest! laten we eerst de bedienden uitzenden om de naburige vorsten te halen. 8^ Het legt een nadruk op een woord, om 't geen er door voor- gesteld wordt, als iets bggevoegds uit te doen komen, zoodat wy het met ons ook, ee^fs kunnen wedergeven; b. v. ontelbaar talrijk waren de vruchten er van boven (de aan den boom hangende vrachten), di toru pe na marurus nunga dardk dida (Ib., bl. 70, r. 1), ook onder zag hy die afgevallen waren in menigte verspreid liggen; ho pe so 1^ maoto ho hundêd di batu i, ook gjj heb de domheid niet op den steen te zitten; neem die (vrouw) tot uw vrouw, obukna pe mattutoa gin- djdng (Ib., bl. 23, r. 15 v. o.), haar hoofdhaar ook is zeer lang ('t geen bygevoegd wordt om een proeve te geven van de schoonheid der vrouw); molo i do haisa dapot ho,ipe hu^djalo, indien ge slechts dat hebt kunnen krijgen, ook dat neem ik aan; aupe, daoppung do i (Ib., * Zie S 161*, 2*. ' Dit vezmoed ik omdat het slechti in 't Tohasch van Na-i-pospos met dia beteekenia voorkomt. 373 bl. 151, r. 19 V. o.)> ook i&y Grootmoeder is die (ook vanm^. is a^' een grootmoeder); êopa-êopa ni napuran on pe dos dohoi sopa-'itqtakku (Ib., bl. 97, r. 9 V. o.)» ook dit uUgekaamode Melprmmpje is gelijk aan m^n (betel-)aitkaauwsel; buLung-djelok pe di loöu i lontak enz. (Ib., bh 279^ r. 2 y. b.), ook djeloh-groeiUe staat in gezegde ruine welig. Met dea» beteekenis komt het vaak achter een vraagwoord , en geeft er een on* bepaalden of algemeenen zin aan (ygl. bo?., bl. 234); b. v. andiganpe gararon do utang tunggnon singir (Ib., bl. 262, r. 9 y. o.) ^wanneer ook (ten allen tijde) moet een schuld betaald, en een vordering geïnd worden; hohd pe nimmu inddng oio au manottor^ hoe gij oqk zegt, ik wil niet dansen; Ue pe inddng èoUzê hundtd didy wie ook mag niet al- daar zitten {niemand mag daar zitten); bohdpe * di-apoi inddng oio np, hoe ook een te voren genoemd persoon hem trachtte te zussen, wilde h\j zich niet stil honden; atrngon d^a pe pogoe ni halak, aai marhuta do^ hoedanig ook de armoede van iemand is, toch heeft hij een huta. — r- Ook een actief, dat zonder praepozitie als adverbiale bepaling optreedt (bl. 194, o.), kan op dezelfde wijze voorop gezet worden; b. v. marhapetan pe maló, ook in *t bespelen van de hapetdn is hy bedreveii; matuaek anak poso-poêo pe djaodi, voor 't brengen vah een pasgeboren kind naar 't water ook is het (tijdstip) ongun^ig, In manganpeho indadongdo (aelft eten wUtgij niei) is mattgan een versterkende bepaling van. dene* gatie, door iets te noemen, waarvan de werkel^kheid ligt te denken is, zoodat de ontkenning er van als iets ongelooflijks wordt voorgesteld.--- Achter de benaming van een kleine hoeveelheid, 'tz\j door een getal of wel door een woord als ^pos^ lanok en Usa voorgesteld, en ook ach* ter een werkwoord, dat een kleine beweging voorstelt, om d« negatie te versterken; b. v. eada pe inddng adóng mangólu muatma i, éé% zéife van zijn yijjanden was er niety die leefde; tung eadape na ro i inda- dong na mangate mangalo (Ib., bl. 112, r. 5), van die kwiamen durfde zélfs niet een tegen hen op te treden; tung ipos pe sada sowadadapot^ humuUk pe sowada (bov., bl. 246, a.); begu ahana pe sowada^ niets hoegenaamd had hig. De negatie V hierbg gebezigd, is meestal sfnèada. Voorts maakt het, achter het praedikaat plaats nemende, een conces- sieve zinsnede, die vooraan staat, en gevolgd wordt door een hoofdafin. * In plaats van pe kan men vdor èohti of iehd ook mdng beugen; b. v. uainff be Ad di-dok ho, pamganon ma ho, hoe gfj ook segt, g$ moet opgegeten worden. 19 374 waarin do achter !t praediknat komt, mits de hoofidzia affirmatiefis, ter- wql de negatie, eöo b^ negatief ia« door sowada of mtaéb uitgedrukt woedt; b. T. dudok kamu pe êongtm t, ti-foakh^lomtma do t, al segt gy- lieden too als dat/ bet is ioek een bedriegel^k praalje van ulieden; w maUfe di-baen api, mate do di-boên ramn^ al sterft bij niet door vuur, bq sterft took door vergift; ¥mgon dj§a pe pogoê m kalak^ sai markwia do (boven, bl. ^78); maüikpe, Moada oio bü {Tufid van 8. M, enD. D,, bl. 1), al bienw bij er op los, (de evers) konden ioóh niet geraakt wor- den; hu4ailik pe^ êowada oio nuAugang (aldaar, bl. 2), boewei ik er op inbienw, »j konden toeh niet gewond worden (een voorbeeld met lei-Momada ae bov., bl. 269). Wordt bet priedikaatin den boofdsin door een eerste passief uitgedrukt, dan bezigt men indada; b. v. di^eon ko pe herbomi eaiuhutna^ indada hU'-^cdo (aldaar, bl. 2, r. 8 v. o.)i al geeft ge al uwe buffels, ik neem se ioeh niet aan. Men viadt het ook na een sub|jeot aan H begin van een sin, die in tegenstelling staat met den volgeaden, die met ya tung aanvangt; b. v. dongan na tal» ipe^ iuHda^ dirêopomi di*bq;ttkko» ho, ya tnng saeadau t« toru ni baiatuk ni iopomén au di*èt^kon ho (Ib., bl. 69, m.), degenen die even edeik^ keé Ugen % wriüren keiben^ ik sie ken door it inuiee 9opo gteatigen getet^ meutr, my alieen kebi ge kier onder aan den trap van urne eopo inHUok geeeé/; ook met apaid; b. v« apald kamnna pe djólma, apalé au hom ni debate étmg di4yop kanuna au^ koewei gij een menech zyt^ en ik een gode*éoMer^ dnrfi gy m^ tegenhouden I < Voorts worden veiicbil^ lende sobjeoten door nüddel van pe voorop geset, wanneer 'tpiaedi- kaat daar hetaelfda woord wordt uslgednikt; b. v. bac^a^re pe denggén oitiBor» pe denggén (Ib., bl. 260, r. 3)^ eooied baé^-nre aU eikkoru staat (er) goed. -^ Vele woorden^ die aJa concessieve eoqjunotïe gebezigpd w«»nloD« bebben pe; too b. v. edikpe (Wdb. ond. atik)^ euipe^ haeipe (IX; bov., U. 83»), karupe c£4futupe (M.; Ib^ U. 238, r. Uv«o.,fiO« l'^. 14.v»^)aoz., 4^. Aebtar 't praedikaat in een voorzin geplaatst, msakt pe een zia^ «aede^ die eaa feit vermeldt, waarvan de aanleidikig of reden in den voigenden zin wordt opgegeven; b. v. 17, zie ook Ib., bl. 259, r. 8 v. o.). Een verbinding van do, of na (§166«), en/itf*i8 dop/, dat tijdbyvoegend en tevens duuraanduidend bijwoord is, en in dezen vorm in M. de overhand heeft. Bijvormen zijn dep/, dapé {^ 28), pede en podó (bl. 56, Aanm, 2 en bl. 57, «.). De beide laatste vormen hebben vaak nog na ^ voor zich; vsn daar na podó en na pede. Nog een andere b^'vorm is napé. Bit bijwoord (nog) kan oek een toekomatiu D. i. omdat er iets is in uwe w^ze van doen, dat m\j een raadsel is, waar- van ft de oplossing verlang. ^ De zamenstelling mét pe staat vast (d-toikiU on dapé, lb„ bl. 11, r. 20, BfMWt ri-toiÜn on pe, bl. 371 in 2^.)> »>^' of »' (vgl. napé) of «el do 't eerste bestanddeel is, is «iet loo seker ; vgl. domd (M^ bl. 298) naast noma of momd (M.), èn dapedé naast na pede (bl. 376). In slakken van de Oostkust, in\j door den heer £. Netscher na onlangs gezonden , vindt ik da als relatief voornaamwoord naast «m (b. ▼. èaèi da bolon, een ^rooi parken), ^ Dez^ Toorplaatsing van na vindt men ook in namané (bov., bl. 296), soo* 19* 376 zich sluiten , en wordt in dit geval met oen actief gebezigd. Daar M. en T. by 't gebruik van dit woord niet verschillen, sollen de voor- beelden uit beide tongvallen hier te gelijk medegedeeld worden; b. v. na mardakm napé om anggo duwa taon on (Ib., bl. 321 , r. 2), die nog reiü ben ik deze twee Jaren (ik zal gedurende deze twee jaren gaan reizen); mareogot maronan dapé hami dohot dakakang (Ib., bl. 168, r. 18), mor- gen euUen m^» broeder en ik (bov., bl. 226) van de onan gebruik maken; damrak napé (bov., bl. 884); adóng pe borukku^ paeigadongon napé ei- nlaonna di-óaen kur^a ni rohanay ik M wel een dochter^ maar 'irooijen van gadonge is nog de aröetd^ dien s^ op *t veld verrigten kan wegene den staat van haren geest (omdat zij nog niet oud genoeg is, anderen ar- beid t« verrigten); si-alapon na pedé^ het is nog te halen (het moet nog gehaald worden); ami^ aruwar dope ^ batu mamak (Ib., II, bl. léO, r. 19 V. o.), 100^ ons bdrtft^ wy gullen naar B. M. uitgaan; au kehe dope mangalului ina ni si-mogot radja laht (aid., bl. 13, r. 10 v. o.), ik ga de. moeder van M, R. L. nog zoeken; au mangalap pinggan dope tu iMmban dibata di gindjang (aid., bl. 44, r. 83), t^ ga naar den hemel bor- den halen (vgl. ook aid., bl. 60, r. 8 v. o., 112, r. 17 v. o., 278, r. 2 V. o.). Met een negatie, om een nog niet in den tijjd plaats hebbend iets aau te duiden, heeft men indaong napéQb.f I, bl. 266, r. 17 v. o.) of inddng napéy inddug na podó (een voorbeeld bov., bl. 288) of inddng na pedéy inddng podó en indek kodó (bov., bl. 11, Aanm). Ook mét Ua^so (bov., bl. 293), zoo als men zien kan uit Ib., bl. 167, r. 19, 166, r. 19 V. o. In Noord-Mv, vooral waar het naar T. overhelt, heeft men nada podó (Ib., bl. 277, r. 12, en r. 18 v. o.), niett^enstaande men zonder n^atie depé()Lh,^ bl. 282, r. 19 v. o.) of <A:^(ald., bl. 278, r. 2 V. o.) bezigt. Nog een b^vorm is gapé^ waarvan de vorm m^ onver- klaarbaar is. Ook vindt men dapedéea dapedengan (noot 2 op bL 376» en bov., bl. 66, r. 6 van o.)). — Met een benaming van hoeveelheid bezigt men ffarj, dat hoeveelheid bijvoegend is, en ook achteraan plaats neemt; b. V. pitu borngin nari, nog geven etmalen; sa-d^a dao nari (bov., bl. 864, o.), hoe ver nog f; piga borngin nari^ hoe vele nachten of etmalen nog?; sa-hali nari, nog een maal (als b^'woord: op een andere keer); sa- otik narit een weinig nog (in D.: tjOok nari, ib., bl. 79, r. 17, 188, n 8); dat het te Termoeden is, dat namand door ( 26 (Aanm, 1) in plaats van ma name is (zie beneden, § 166*). 377 aififat sa^èuUm nari rap hUa di 8on, zijn wij ten minste nog een maand kier te zamen/j indahan i di au deba ffart(lb., bl. 166, r. \), nog wai ttfêt aan m^ (ik verzoek om nog wat r^'st). Dit nari wordt vaak jn attributieve bepalingen van hoeveelheid gebezigd, om in tegenstel- ling van een bepaald of reeds genoemd getal voorwerpen een ander of andere voorwerpen als daarbij behoorende bij te noemen; b. v. anakna i M-'Onom halak nari, zijn zoonen, de zes overige (zijn andere zes zo!<>- nen); vgl. bov., bl. 241 en Wdb. onder soda en deèa. Met een negatie bezigt men mnga (bov., bl. S02) vooraan, om een nog niet bereikte hoeveelheid aan ie daiden; b. v. indaong sanga pitu noU^ nog geen zetoen malen, — Op een herhaling van dezelfde hayideling slaat : muaé, waarvoor nog na geplaatst wordt, vooral waar 't praedikaat op verschillende sabjecten beti^ekklng heeft; b. v. hij deed zyn broek aan, enz,, di-soluk ma na musé ma kohoena (ib., bl. 57 ^ r. 1), endeed ook z^n ^erp om (vgl. aid., r. 10 en bl. 63, r. 11 en 14); di-hara na muëé ma kalak êi-adji taroktong (ib., bl, 269, r. 4 en 6 v. o.), hij uoodigde ook A, P. ttU èm te komen (vgl. aid., bl. 270, r..2); soms te geligk met d^o^ als bijwoord (bov., bl. 831, onder); b. y. masak na mnsé ma dohot indahan (ib., bl. 319, r. 10 v. o.), ook de r^ was klaar. Dit «iw^^'kan ook een tóekomst inslaiteh *, vooral in M. (bov., bl. 872^ m.), waar de bijvorm busé ^ sogot gebezigd wórdt (bl. 21, Aanm, 1); b. V. dung malak au husé teman> langit, dung na èunuonmu, iunu ma »», zoo ik van den henul teruggekeerd zal z^n, en g^ m^ vdstrekt doo- den wHt, dood mif dan (vgl. ook bov., bl. 340), Waar M. naar T. over- kdt bezigt men ook èus^ even als muse, en ook in den verlengden vorm èusenguni (vgl. bov., bl. ée, Aanm. 2, onder); b. v; dida ija ma buêe- ngani kalak nampuna bodü i (Ib.. bl. 287, r. 10), h^ zag de persoon we- der, van wien 't geweer afkomstig was (zie ook bl. 241 in 6^.). B. heeft denga of 't verkorte deng = dapé; b. v. ieridah denga, het is nog te zien (nog aanwezig); dike denga ngo hnpungmu holt (Ib., bl. 17, r. 12), toaar is uw meester nog? (aid., bl. 14, r. 4); malot denga kene murah molih mi hitandene, si-sëg'én denga ngo asa bëngièt Hta mi hagasku rimbaru idi (Ib.» bl. 57, r. 4 V. 0.), nog niet gemakkeliji gaat gij terug naar huis, morgen eerst züUen wij in mijn nieuw huis gaan (ik laat n nog niet los, want morgen zullen we mijn huis met een feest inwijden); tenghii mo iëmpana tah dikena denga si- ^ Bit komt overeen met 't gebruik van nola in D. (boven, bl. 807). 878 kunugma (lb«» h\. U, r. 181), a#m de geiamUê w va» op, wHi geieélie er Mn ^ he^ onihrèkéHde er emn m; HgU mo kono thtgH mo è<èpamdhmu, tak ItBggo 1^'adi tmk wudoi denga tffadi (\h., h\. 260, r. 4), vatd weker en k^ nemr mm imid's merkf qf kei al goed of nog niet goed U; kaeokht lëbekht^ tak kadiea danga mango, nina, pakaina idi moHk, tak mada (Ib., IbL 236, r. 10)» ftraag eent, of k^^ segt Ay, «{^ heitH nog kehhen wU ^niet, 't >iegitteTe meihi denga (lie dt derde Mahtlmg tlbicr) wordt ook toi madenga en madÖHff v€rk^. -^ Oret nolae^ e»a noia pe ziebov., bl. 807. V. öe* Dit vocrdje neemt ook acbteraan plaats. Het heeft twee beteekeniaeen » die moeyelyk met elkander in verband te brengen zqn. 1^. Achter 't praedikaat en 't ^Aigcet, eöo een aotief , en achter een achteraan plaatsnemend agnns» aoo.een passief gebezigd ia, distribu- oert het de voovgesielde handeling tot ieder, der handelenden» i»rvr^\ het yióox nut. en do plaats neemt; b. ▼* di-fohi be aia k&iuU ptmgint^ man i, Ud^ f>an hm mUde d$ hmdê^ tgaaruU te érinken ipm/ oÊiggo fft^ tdrmm, ku-èatm kamt be ijjan kam^ etue bekUii^f lóy sfnUet^ ieder kaar van oneen hflnt .m!^eitémeH;.di^agokm èe ma iolóng l\ ieder, kemner tigiéê ie iékmg. op,. dijG(.hism i^lsi.kr^qeredde: vertegenwooidlgen moest (%ie Wdk)}. ^d^ip^jAeMifcMliL Jto^^ ;»lSNil'(bolr.> U« 188); ik^dok he ma ^jvio. Uinffm^)ni re^lio' l]h„ bkrïfl&^ir. 9),iaAHi «^ ieder van ^ kant cnee grmen^ Mopékgffenl;niidjwrh(^ ma^na-ia^ö mm Qh,, hl. 314» r. 3), itider dtr ,ge»os^gdtn ging Haaf benédei^t péUk daUng be naeida modom, ieder hommer Iras tia» gen versckübnde daiinfómM diipen;mJ^Aak he ma iaeffutHa i (Jib,/bL IM, f. 12 V. p,)n]dieMiielvM Aèm töerd txm weere- fffmêen kmgh^egeim (botr<^»bl. IIM^)^ di i.iedei^ van hen beiden galden buidel terUg# diQ hati^ Ytrdaitoegesehatea; numbaen kubtma be ma na- êida^ ieder kumer (van de vijaadéit) m&akU voor mek een teteckansèng (in pi. waarirfla vk&nKiVfémbaen kukuna ma naeida Vm xeggen» § 76); tabapn ni dongaU^a-halekkQn akka sun ne * ma^ ai akka nadóng be do laki'lahin^,,wat mijne. akkerburen hier te vellen hebben zal weldra afzün, want etj kebbet^ teder een man. Een, benaming van hoeveelheid kan op dezelfde wij?e als'praedikaat voorop gezet worden; b. v. si-tongdbe' 'itifa, ieder van onê krijgt de he\ft (wy deelen het met ons beiden). Met zulk een benaming van hoeveelheid, of waar van meer dan twee voor- werpen ree(Js gesproken is, bezigt men vaak nog ^ Zie bwr., bl, 36Ü iu lU. 379 fmiÊp otgmop er bQ, èe ackt^ 't getal komende, ea daMiDode een iid?erbialen tuaaehenun Tomende; b. v: nun^a ganttp^ so^raiamm è»^ mndu^ ieder Mnner Md reide een fobamn; tm ffoncp kteMa na piéa fa- lekt ea-finpgen 6e ^ di*iean guru t\ ieder van e^ne zenen êekoonètoedere iegiftigde die gum mei eh» ^d (goud, om. hunne znater tot vroav te hebben); gannp êoUung i di^p^edjak^ sada he, in loenng inm (}h», h\, 258, r. 6), ieder der zeven vermelde eattungê werd door kern (^ ieder der zeven Ueungs opgerigL Ook gebruikt men *t vrerkwoord mangganupi, dat bepaaldelijk: ieder, zonder iemand over te slaan, van iete voorzien beteekent (vgl. Wdb.); b. v. di-ganupi maganup ripe iei ni huia «, sap- pohul be, timbahO'lala inon (Ib., bl. 322, r. 16), hjj begiftigde ieder der huisgezinnen, die den inhoud van die huta uitmaakten, voor ieder een handvol , met die lata-tabak. Dit ganup (of gonop) is volstrekt noodza- kelijk bij 'ik gebruik van een n^atie, om niet in de war te raken met be, waar het de in 2^. ppgegevene beteekenis heeft; b. v.anggopala hami on aoioada ganup /lami marüli djuhut, maUm di ho hapéleonon, zelfê wij hier, niet ieder van ons heeft vleesch gekregen, en toch zoude het aan u moeten gegeven worden! d\ in een. vraag en met een negatie heeft het ee& eeidint$atievè be- teekenis, en \voTdt vaak tweemaal gdbezigd. Jn een yraag vooral gcieft het tefbna een . toekomst te kerinen; b. y..0DO aan uidere maal weder ^m ciediteur komi o^étten» aha be panepUH^opiU ni tdakim b^Qh,^ IA. 201; r. 23), teai zal deseter gedeeHeHüke efiloening van mijn eckutden kim- nen dkmm?i adéng tu dija.be au lao dohoi anggikk6n (Ib., hl. lea, r. 2 v< !o.), wenoaarte zoude ik met dezen myn jongeren broeder nog hntmen gmnf ('t ia immers onmogelyk, dat we weg zullen gaan); indtuihng be .muhk. ho tu debate di gindjang (\h.^ bl 104, r. 13),^' keerénietwe- der, naar de bovengeden terug (gy zult niei meer, enz.); unangbeia marbubuQb,, bl. 325, r. 14 v. o.), zet geen fuiken meèrJ; indadong behu^ iopm< ho mulak tugindjang, ik kat u niet m^fr loe om mar boven «eg te ^<Hüt; indadong 'be dirboto radja i be gamwmna di iombak i (Ib., bl, 7, r. ,5 v^ o.), .de vont wiet niet meer wai hij in 't botch te bieden MK^^ wjet er den weg niet meer t^ vinden; aadeie voorbeelden zie boven, 'U. •2D5). Met ea^ija en een tweede pasMef bezigt men het v^i waür meft vregender ivijs het nutMoQze van een doen wil te kevnen geven; b. y. na ung emgon. i do eoro ni arimdi-pangidokm radjokkinm; ea^d^fa be 4' tért^fffgiteon, gelijk dat nu is *é lat van dien, door zijn noodlot geëseèi ; wat zal hdMten deewegen te weenen? In dit geval kan men in plaats 380 van ie ook adAtg voonuia bezigen; b. ▼. adénp êm-d^ tofpammarpo' got m na ni^tiap (Ib., bl. 144, r. 7), wat zal kit batea de eleitden van 't geen men ondervindt op te wmmm?; adéng eO'dfa iarkoUokon kooa mate (Ib.» bl. 109» r. 10), wat sal het balen wegene den dood bezorgd te sfn? <f t is immen oomogel^k door zochten of bezorgd te zijn den dood te ontloopen; vgl. ook Ib., bl. 119, r. 16 v. o.). M. b^igt longiop = ffanup (zie Wdb.), en w^kt OFerigens niet af; b. v. nada tja di on he (lb., bl. 192, r. 1), hij it hier niet meer (vgl. aid. bl. 193, r. 7); nada he na iaraniak ko au io mate (Ib., bl. 26, r. 3), gij kunt niet meer beletten dat ik tterf (vgL aid., bl. 186, r. 19, 266, r. 17 v. o.); uit wdke ▼oorbeelden blijkt, dat he geheel achteraan geplaatst wordt, zoo 'tsabject voor- op staat. D. w\jkt wat betreft het in 1^. yermelde niet af (voorbeelden sie boven, bl. 169). — In een vraag heeft het nola (bov., bl. 807), maar nenge of 't verkorte ne met een negatie; b. v. akankën kiia pituwf kèlang ulang nenge paku kiia, laat ons 7 vadem overlaten, houwen wij niet meer er van af! (andere voorbeel- den boven, bl. 206, 267, 370). -— Over nola met mango zie boven, bl. 363. ' VI.' ma legt evenzoo een nadrak op 't Woord dt de woorden , waar- itohter :het plaats neemt^ maar drukt tevens deb wil uit, 't zij de spre- ker inieen wensefa,: verzoek of bevel, 't plaats bebben van iets begeere, Izij- fay ' dit' als gescbiedeiide wil beacbouwd faebbea. Van daar vindi «en ma niet alleen in de nitdriikking van een begeerte als b. vl in een .bevel, verzoek, uitnodiging enz, maar ook waar een toestand of handeling onvoleind wordt^ voorgtnteld, zoodat de voleinding eerst door een bijkomende omstandigheid tot stand komt. De voorbeelden^die wat' bier in 't algemeen 'van ma gezind wórdt hebben te verklaren, «uilen, naar mate zij de -uitdrukking eener begeerte bevatten of niet, afzonderlijk behandeld worden. 1**.' In de uitdrukking eener begeerte .miar/tgeen nog geschieden moétr b. v. m^mdi ma hUa djolo (Ib., bl. 48, 'r, 5 v. o.), laien w^ one ^ddenl; ta-pakt ma djoto gondang di bagaeta on (Ifa., bl. 87, r. 14 v. o.), laten we in dU ons huis mas^i maken/; ta^ükkir ma i djolo marêogot (èb.v blv 78, r. 11 v. o.), laten we er morgen naar toe gaan! • kldete^ voorbeelden bevatten een ttitnodiging , waaraan vriendel^kheid wordt bygezet door djolo (§ 168), waarvan 't gebruik reeds geno^ zoude ge- weest zijn, en daarom ook de weglating van ^a ten gevolge keiA heb- ben; b. V. maradyan kita djolo (Ib., bl. 41, r. 8 v. o.), rusten wij uit. In een iu^emütf, die vriendelijk is; b. r. iao ma ka (Ib., bL 8, r. 6 V. o.), pal (ik wemch of vcfzodk^ dai gij gaat); mamapuram ma ko (ib., bl. 18, r. 2), gehrmk idèl; ham^hamü ma êoda' aahpakku ^ saiapa omaa (Ib*, bl. 7, r. 8), maak tóor m^ em taiapa pereed^ een euk^ van ifondiïk versoek u een salapa YoorxÉij te staken, q]Iz)« Verder waar de spieker verkngt, dat iets door iemand j. eexi-desda peraoon, gedaan yrorde^h^Y.dii'jmtomiu ma las majnp, kif Itde M voort draven/ In alk deze voorbeelden staat ma acbter^'t.praedikaat, zoodat tevens daairop de nadmk is« Ackter 't subject neemt iiet ieohter plaats^ waar ditintegen- ateiiing van een ander, den nadmk beeft, en diarom ook vooropstaat; b. V.. molö gnmopo ho^ ho ma manpolu^ Jsapi móLö gümogo au» au ma ma- ft^olK (lb.,.bL 168, in.), zoo gy sterker zyt, ievet ^V maar zoo ik dfiar« «ntegan éterker ben, leve i^/;^ ilo ma tal»i«-&»en, au ma monanp ^ vror* det^* doorim^ o^rerwonnen, exLikti^ éévferrnhnaui; ho ma djolama* ifpatéonOh:', .bl. 43, o.), eet^{/ het 't eerst (eerder daa* ik) d. i. ik ver« ^oek of weasoh, dat g^ my in. 't' eten er van voorgaat;. Ao ma é^elo ma* Hdi, baadt ^ n 't eerst; i ma boen upa^aUu (Ib., bh 7, r. 11), 4^^ worde door uUoim^'a goed gemaalcti (2ie bov., bl. 832,^^.); ai*boru}mdrpinda Omae ma hoen gomofna^ M^ufwewm M, O, ti}. kire. naam door li gè* maakt!; tt^osa^ ma baen kamü (Ib., bl. 7, r. 4), maakt voor n\ij goederen (niet bpijeeo,^n tegenstelling^vanfaéteenige regels te voren gebezigde fah§won)iA. i. maakrk vóot ni;$ liever goederen; »»a»^' ^e iiointl /«Za^ 4kaifhiata^dUi hdta si^rdju ma^khèaen (Ib., bl. 8d, r^ I^ v^o.), verkwist tiw t^d met ineer mét sebertèpkaat, laten we een «r»i% iöoofd maken! (Iaat oasUöver in ernst spreken!); küamdlaoi» aek (ib., bh 82, r, 7 v« o.), laten 1^ (gij tn ik zonder de ons vergevdilende vrouwen)' nadr ^t water gaan! Zoo ook acbter een bijwoord, of adverbiale bqfuding, waarop de nadruk is, én die men daarom ook voorop zet; b. v. di^eo9^ mau baen ()h*^ bl. 8, <r. 18), zet mij hier nederl; diei maho tliareip&U tunff (Ib,, bl. 77, r. 90), g& daaraan hangen. — In vragen kan fka zoo* wel den wil van den spreker, als van den aangesprokene tevens uit- drukken; b. V. aka^ma ei*bowan(Ma baen panpanon ni damanp Qb.^ bl. 6, r. 2 V. o.), toai is 't geen we mede te nemen hebben om door n ge- geien te worden? (wat verlangt ge, dat we medenemen, enz.); aha ma •upasan ni dainanp hu-baen (Ib., bl. 7, r. 5), «^^^ verlangt ge, dat ik voor a aan goederen gereed maak?; aha ma ni-ulamuna di-baen na ro tu huta on (Ib., bl. 17, r. 4), toaé verlangt ge te doen, dat ge in deze hnta komt? (zie ook aid., bl. 18, r. 7, 172, r. 16). Zoo men in plaats van 3B2 ma achter 't yraagwooid dê bézigi, Uimplaogt non toveos na y^T m- Miamutta te leiten, om dit pastil tot lufaatantief te maken (§ 16(*), ea ia de vraag meer^tol ieta in 'ib^aonder bepaald; b. v. aka tbnani-^^a^ wwia «mèaen na^ro ia ktiia o» (Ib., bh 269». r. IT), toa^ bepmUd«l^k ia t geen gf} verrigft^ ^t g$ in dcae bota komt? (waarop H antwoord ook met m aanvangt, sie aid. r.. M). In tegènatellbg van do wordt ma ook in vragen gebetigd» omagn gemoedsgesteldheid nit te doen komen, soo ala h« T. waar men aear nieuwsgierig ia of wel twijfelt, een ant- woord te znllen ontiaiigen, terw]|l anlk een vraag, uUroepender w^a uitgesproken,, ook gedaan wordt^ om iemand van 't tegengastelde van 't geen hiy vermoedt te overtuigen of wel om zijn bevreemding uit te drukken over 't geevi iemand doet of aegt; b« v. aka md tkanoUol io tH au (Ib^ bL A7 , r« 8ft), mai iéio&ft gij mjf tenrngitnU doén? (nit bevreem*- ding, dat haar ^n haar onder deti nen» wqjft, dat z^ deaanleiding is, dat hun toont. in 'de boasohen mAdwaalt); zoo er. van avond een gaat mogt komeuy aha mm 2aM(m;(lb., bl.iié6, r. 90), «»< meet dan gege- ven worden? ^e^a vtafig, die gedaan «rordi, omdat de yoiet bevreemd ia» d^t zQne onc^rdanen zouder. gadpdgs te huii gekomen zijn, daar v^ took. begf$pe»^kén9an; >dat er ntetit te .eten waa){ aka madjukffi iéumakiiê pangamaemm ()bL,.bU 2DI, 0. 9 v. o.)« kot nude ik u vlet$ok U / fUia kmmi^m gtnaJ (hoe kant.g$ eoo.opbinyk i^jn; op jboo iets aan 4e dringeft, want. g^ .neet tmmeBs- dat ik te'ann ben om mgii gaste» c^ vleescli te.onlhaleft)i.a^ la^ e&r aAiAUSiiy , uinta da {TwiH wm & M. e» B. B.,:hh:U^ r. Bit thkeéen (f. la^ a.) woxdt task ia vragen achteraan geleaigd in dea sis Tsn kan men mggea of deiekmf; ^.1, ma wag dapei da pidong m m-uUop Mtewmf aoago» na hakang do ku^idapidóng tin na doe smada kona di-ul- iop ko (Ib., hl. 2D5, r. 16), kan men zeggen^ dat da gekkuaroerde vogeü gekre- gen gifn (bl. U5)? H gie ge aU 'i ware, zonder geraakt teei^n, ver weg vliegen; na maté do dokonon, na jp maké^ do dokonon (Ib., bl. 274, r. 10 1. o.), kan toen Mggen konger ie ketien, enken men zeggen niet van vleeiok vereadigd ie g^f 388 bl« 80(). Mea besigt in deze gevallen vaak er apaid bij » zoo ala in Ib., bl. Ï48, r. 13 (vgl. ook boven, bL 2S6). Meteen negatie bezigt men slechts aha 90; b. v» aia 90 di-oloi na ni-êokmuj ai anakna da ha, koe gou' 0^ Hgêm ffe zegt mei hejaëtiy mmers g^ z^t haar toon; aha eo kw- dok hammeiku inanHukuinai ai ëongon % èinaen ni kaéaUat^an ruma én (Ib., bl. 387, r. 9)^ hoe zoude ik nieé zéggen^ dat die aUen mjjne ak^ here tignf immer e aldue ie door one verdrag van deze hnta uU vaeége^ eAeJd* Ook bezitgt men mdló * ma «o (zie Wdb.). Andere vragen met wa^zyb: hutk nke ma dl-taban hamu (Ib., bl. 170, r. 4 v. o.), Wtei^# huta hebt gijlieden veroverd? (ik zonde het willen weten)) iee ma gokHmmm {Twièt van 8. M, en L, i>.« bL 8, r; 3 v* o.), 7ioe is uw naam? (zeg hem ala je belieft); iee ma ei-^qju hadftttmón (Ib., bL 15, r. U v. o.), eeie is toch dè.vieohtster.van deie^ uwen baidelF (een vraag, d'tje de «preek* «ter doet, dAar zij verbaasd is over de schoonheid van 't vleehlv^erk); m^ ma k^na ro^inon {Twigt va» 8. M. en 2>« !>., bL I9,.r; iVT,.o;!),;.im za|t gij' toch, die gekomen zytP (nit Terwonderiogdat er eenmensofegebo* men is); zoo>ook met teke;h. v. aiieemateké'gowarnuiMa^\y^\:iLv^i xi 18 V. o.), maar ito ds dan zeg l de naam van nw moeder?, (alt groeië belangïltelliDg ia de penïoon , waarin de spreker een Ivekradet n^eeht te zien); iee ma ^ólma mêkis^a ro tu hntdtta oia (Ib., bl. 103, r. Met do vraagt iee of bepaaldelijk naar een persoon in eenbepéaldgeiai pérsoófken, of waar inétk niMrukkelijk antwoord eiseht of welstéllig.verw wacht) ,b. V. iee do hawü na oio mangakkupi akggikkónmarmétedk (Ib^, bL 167, r. 4)) tflié . is .onder ulieden de man ^ die dezen mijn jongeren broeder in 't schermen staan wilp; ise do gowarmu (Ib., bL 78, r^ 13), koe is nw naam? (ik beveel hem u te zeggen); iee do,^mnna,go»ar ni kahümi (Ib., bl. 170, t, 2 v; o.), hoe is, zegt hij, de-naam van nw ^ .Dart dit maló 't zelfde is als 't gdplatdende woord (zie* Wdb. ondsr lo) is waarschijnlijk, daar toch de zin van maló ma so tanffis au eigentlök ii koe zoude ik zoo knap eijn van niet Je kunnen eekreijen! 384 onderen broeder? (een vraag» die tevens de zekerheid bevat, dat de aangesprokene er een antwoord op geven kan); öom mse do, (Ib., bl. 13, r. 13), de doekter van wen is s^ P (g^ kunt het m^ zeggen» want gij hebt kennis met haar gemaakt). — Met d^fa drukt ma vaak 't verlan- gen uit van den spreker, *t zij om iets te hebben, ^z^ om het te zien; b. V. d^ ma Mu ni dakahanff-öoru ^ (Ib., bl. 5, r. 2 v. o.), waar is 't kind toch, waar aehoDnzuster van bevallen isP (ik verlang het kind hier te hebben, om er deze r^st ter verwelkoming in 't leven aan te geven); difa ma dalan lao tu éoru (Ib., bl. 824, r. 6), toeUee is de weg naar beneden? (hoe hebben we naar beneden te gaan?); d^a mahm^ gua tn rokamu (Ib., bl. 176, r. 14 v. o.), wdhe zijn uwe grieven? (wees zoo goed ze bloot te leggen). Ook bezigt men djolo in plaats van ma; b. V; dfOi djfolo gararmm (1^-» U* 82. r. 10), imuir, ik bid u, is uw be* teling? (ik verzoek u m^* te betalen). Ja zel£i dit ^a kan met een persoonlijk voomw. van den tweedeu persoon er achter, geheel de be- teakents van 'nakkom (bov., U. 347) hebben; b. v. é^a kamu ma moê i, aêa im-^jalo (geef hier dat goud, opdat ik het in ontvangst neme). /N Met da daarentegen vraagt difa bepaaldelgk naar de plaats; b. v. d^fa do kttdekdekem ni uffOêommi (^M tan 8. M. en D. D., bl. 14, m.), 9cdke ia de plaats waar dat ding van u gevi^n ia? (waar is de plaats hier in deie bepaalde ruimte?); di-d^a do nrea ni-dokmiQh., bl. 52, r. 12), waar is het hert, waar ge van gesproken hebt? (w$ zyn reeds op de plaats waar het z^'n moet, waar iepaaldd^ is het dos?). Hier* by valt <^ ie merken, dat do, daar h^t op de werkelijkheid slaat, dik- y w^lsgeijbezigd wordt, waar een toestand of handeUng voleind wordt voor* ge8teUi;4 van daar zoo vaak^te gel^k met 't vopmaamw. na () 165*) of i, zoo ah, behalve uit de zoo juist aangehaalde voorbeelden, ook blykt uit i» d^a da diéaen ko isi ni kaia on (Ib., bl. 324, r. 15 v. o.), wer- waartê.Mi ^ge de bewonen dezer huta gebragt? ia d^a do na tinten^ kommi (Ib., bl. 4, r. 17), wenwaarie ie 't geen ge ter wereld hebt ge- bragt?; oüa do leatni Ha tmnbuhomml (aid., r. 17 v. o.), watieèexi 't geen ge gebaard hebt?; na eongon djfa do ulanmg na Mu i (aid., r. 9), koedaniff ioek ie dat geboren isP; na ifan d^a do ko (Ib., bl. 84, r. 15 V. o.), van waar epl ge gekomen? (aid., bl. 85, r. 16 v. o.). In zulke vragen, waarin door 't praedikaat iets voleind wordt voorgesteld, kan men ook alleen nunga bezigen (vgl. boven, bl. 290); b. v. nmiga Be vrouw van mijn ouderen breeder, daar iboto de guüer (r. e. maa) beteekent. 