VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Tot de Genezing waar op het meest aankomt overgaande, zegt deSchryver, dat de verfchillende Oorzaaken en Toevallen, van dit Kolyk genoeg te kennen geven „dat ’er geen algemeen Middel kan bedagt worden, om deze Ziekte te genezen; Schoon men in zeer veele gevallen, volgens zyn gevoelen, een zelfde Geneeswyze kan gebruiken, gelyk hy in °t ver- volg belooft te toonen. Het eerstgeftelde vervolgende, wil hy als een bloedryk mensch van het Kolyk wordt overval- len, dat men eene of meer Aderlatingen zal doen, ten zy ip den Lyder eenige omftandigheden zyn , welken zulks verbieden. {fs eenige verftopping ‘er de Oorzaak van , moet deze door bekwaame Middelen weggenomen worden. Uit het misbruik vari Spyzen ontftaan zynde, moet het lichaam hier van ontlast werden. Verdikking van het bloed eischt verdunnende Middelen; als hier mede inkrimping der va- . ten verzeld gaat, moet men tegen beiden te gelyk werken. Een belette doorwaasfeming, door de koude Lucht, vor- dert de herftelling derzelve. Als ’er bederving in *t Bloed is ,moèt deze verbeterd worden. Als ’er te veel zuurisinde eerfte Wegen moet men- dit zoeken t'ondertebrengen en verminderen. Wrangheid in de Maag en Ingewanden , door het eten van onrypé vruchten, moet door buikopenende Middelen uitgedreven worden. De Koorts vereischt Koorts- middelen. De Sode moet daar eige Middelen , hier toe dienftig, tegengegaen worden. Loodftoffen of andere ver- giften ongevoelig in °t lichaam geraakt, moeten uitgedre- ven of krachteloos gemaakt worden. Weinige ziekten zyn >er „ waar over niet zulke aanmerkingen kunnen gemaakt worden, waarom deze in de Schoolen als gemeene regelen, voor de ziekten in °t gemeen verhandeld worden; en de Schryver fpreekt ook, op een zulk eene wyze van dezelve, dat hy het Kolyk als fchyne te vergesten. ` Wyders melde 5 _ hy — 396 L MORAND., -hy van koude Dranken, welken Kolyk kunnen veroórzese ken, van Ontfteeking , welke ‘er by kan komen , en tot Verzweering, Verharding of Koudvuur kan overgaan; van het onmatig Thee en Koffy drinken; van de Hartstogten; van kwalyk gefchikte Scheidingen en Ontlastingen, waar van te voren reeds gefproken was; van Slagader- en Ader. fpatten ; van Gezwellen die de groote Zenuwen drukken; van af en aangaande en geftadige Koortzen; van Zinkingen en dwaalende jigt-ftoffe; nog wederom van de Zwaarmoe- digheid; van de Scheurbuik ; en fpreekt van veele dezer emelde kwaalen, niet als oorzaaken van het Kolyk: want het fchynt hem dikwils vergeten, dat hy ze tat zulk een einde hadt aangehaald, maar als op zich zelven, en rede neert ‘er over, op eene wyze welke niet vry te fpreken is van verwerringe en duisterheid , verre van een klaar denk- beeld te geven van het Kolyk van Poitou, of ’er toe mede- te helpen. Vervolgens gaat hy over tot de Lammigheid, welke op het Kolyk volgt; waar in niets byzonders, maar alleen algemeene raadgevingen, by de Schryvers voor aller- bande Lammigheid te vinden, voorgefteld worden. Eindelyk zegt de Schryver, welke de voornaamtte reden is geweest, waarom hy deze Verhandeling, over het Kolyk van Poitou, heeft in °t licht gegeven: namelyk, om zeker Middel , terfkond te melden, ’t welk hy, federt vyf en twintig jaaren , in deze Ziekte, enin de Lammigheid zel ve, gebruikt heeft, het Gemeen mede te deelen; en waat mede hy betuigt het geluk gehad te hebben van deze wree- de Ziekte, en ook de Lammigheid,als een gevolg derzelve herfteld te hebben. Zulk een Middel te openbaaren is, voor- waar, pryslyk en edelmoedig : doch men zou zeggen , waar toe dan , vooraf, zo veel dingen door malkander - N dat ’er iemant het hoofd van draaije ; waarom dit niét enke- lyk en op zich zelve voorgefteld , en de moeite van het voorgaande famenteftellen, befpaard? Eer nu de -Hee mo- RAND dit Middel opgeeft, meldt hy deszelfs lof. Men kan het zelve gebruiken” in alle de Verichynfelen en Toevallen van het Kolyk, al is ‘er een afgaande Koorts by; mids dat men het in de tusíchtenpozing van de Koorts gebruike, Het is ook nuttig voor menfchen die gefchrikt hebben en fchrik- agtig zyn gebleven; veor koude Gezwellen, welken niet kwaadaartig zyn; de Jigt, waar in nog geen verderf van …_vogten plaats heeft; voor Hardlyvigheid y het maakt een daaglykíchen Afgang; voor Lammigheid, al isze niet uit Kolyk ontftaan; voor alle Ziekten uit te veel zuur, Mur . | a Dd OVER HET KOLYK VAN POITOU,, 397 ia Ziekten met Ontfteeking of Gezwellen welken kwaad- _ artig en kankeragtig zyn, wordt het afgeraden en gevaar- lyk geoordeeld. Zie hier dan het Middel, Polypod. Quercin Unc. I. Be Teri Terreftr, viv. Unc, IL Infund. in dg. fervid. Unc. XX. per (pat. XXIV. borar. Col, ad Unc. TII. S. W. & fervetur ufui. | | at is, Neem Eyken Varen twee loot. Levende Aardwormen vier loot. Laat dezen met twintig uncen heet Water , 24 uurèn Raan trekken ; en bewaar het Doorzygzel tot drie of vier uncen, voor bet gebruik. De Schryver voegt ’er by: „ Men kan dit Middel in meer: s der hoeveelheid klaarmaken , als men maar de evenredig- a heid van °t Water en van °t Middel zelve in acht neemt. Men kan het in een koele plaats bewaren „zo lang.alsmen wil, mids dat de Vles, daar in het is, altyd vol iss als as men het gebruiken wil „dient het Vlies dat ‘er boven op» ‚> komt, ‘er afgenoomen en van deszelfs vuiligheden die s op de grond gezakt zyn, gezuiverd te worden”. Dus ` verre de befchryving van het Middel. Ik vreeze, dat veele van onze Lezers, op het zien hier van, zullen zeggen , Par. turiuns montes &c. (Bergen gaan in arbeid eriz.) maar men moet niet te fchielyk wezen in oordeel te vellen. De Heer - MORAND redeneert ‘er over, op een fcheikundige wyze, en bevindt, dat het uit een vast Ælkali (Loogzout) beftaat, in zeer dunne Olie omwonden „en met veel openend Zout ver. - mengd; dat hoe langer het zuiver bewaard worde, hoe het meer doordringende kracht verkrygt [want rotting enftank zullen ‘er, gewislyk, doordringendheid aangeven. } Het ge- bruik is dusdanig: men neemt het ’s avonds te bed liggen. de in, laauw gemaakt zynde; zorgdragende, dat de $ aag van fpyze en drank ledig zy: en zo ras °t ingenomen is, moet de Lyder zich tot rust begeven. “t Gebeurt wel, dat hy ’s anderen daags Hoofdpyn heeft, maar deze: verdwynt , zo dra ’er Afgang gekomen is, welke op dit Middel door- gaans, en fomtyds twee of drie dagen achter een volgt. En dit gefchiedende, moet men tien of twaalf dagen wagten, eer men het wederom geve , wanneer het zelden zo veel ontroering maakt. Hier na gebruikt men het nog twee drie of vierma4len „omtrent om-de agt dagen; en een goede Les venswyze gehouden wordende, wordt men hier door vol- i , , o- 898. P. MORAND OVER HET KOLYK VAN POITOU, _ komelyk herfteld, voornaamlyk, als het Kolyk “niet d te hevig is. Als met het Kolyk een afgaande Koorts -verzeld gaat, kan men het op de vierde of vyfde dag °s avonds inr nemen, als de Lyder geene Koorts heeft. Naar mate het Kolyk hevig is „kan men het om den anderen , vierden „zzs- den en twaalfden dag geven. In een verouderde Lammig- heid gebruikt men het om de derde of vierde dag; èn a's men ’t omtrent drie of viermaalën gebruikt heeft „wagt men tot den zesden, agtften of tiendên-dag, Men kan oqk twee of drie weeken laten voorbygaan, en het alsdan wederom als voren gebruiken. Men moet altoos wagten, dat de uitwerkingen van ’t voorgaande ingenomen Middel gedaan zyn, er men het tweede wedergm inneme. Als ’er eeni- ge ontlasting van Braking, Afgang, Pis of Zweet volgt, moet men dezen niet tegenftaan, maar alleen eenige dagen wagten, eer men het Medicament op nieuw geve. De Heer MORAND bevestigt de deugd van het voorgeftelde Middel door zeven Gevallen, waar in het gegeven is en genezing heeft aangebragt, of zou hebben aangebragt „indien het be- hoorlyk ware gebruikt geworden. De drie eerfte Gevallen melden van geen Kolyk, maar van ontfteltenisfen3 welken dikwils van zelfs bedaaren. De vier volgende hebben iet van Kolyk of Maagpyn , en zyndoor het Middel geftild of enezen. Wy willen dit den Heer MORAND vertrouwen. et zal ’er maar op aankomen of anderen , door °t gebruik van het zelfde Middel, even gelukkige uitflagen zullen Zien; zo er gevonden worden, die uit achtinge woor on- zen Schryver, en zyn Middel, hunne Lyders dan °t Kolyk van Poitou op gelyke wyze zullen behandelen. ` In ’ flot verzoekt de Auteur verfchoning voor fpel en drukfouten, “hadt hy ’er bygevoegd, fouten tegen de taal en een goede ftyl, hy hadt reden gehad; gelyk men uit eenige: ftaaltjes , van ons met zyn eigene wootden aangehaald, duidelyk zal konnen merken. ii Uitgezogte Verbandelingen uit de nieuwfte Werken van de So- cieteiten der Wetenfchappen in Europa, en van andere Ge- leerde Mannen. Met naauwkeurige Afbeeldingen. Te Am- flerdam, by F. Houttuin 1762. No. 27. in groot Oa, blads. 305-+458. bebakven de Waarnemingen van bes Weer enz, OE | E eerfte Verhandeling van dit Stukje is een Berigt. we- ` $A gens bet Aantasten , Toemaaken en behandelen van onge , t, ' , ' UITSEZOGTE VERHANDELİNGEN; 399 8 bouwde Landen ‚ door den Marquis DE TURBILLY.: (Memoires Jur les Defrichemens, Paris 1760.) Vooraf meldt de Schry- ver van dit Berigt, hoe men een Land, het welk men wil ontginnen; eerst, op verfcheiden plaatfen konne en moe- te fteeken of booren, om de hoedanigheid van den grond, deszelfs verfcheiden laagen; en de verfchillende dikte de- zer laagen net te weten. Dan verdeelt hy de foorten van ongebouwde Landen in drie Clasfen. r Slegte, 2 Middel- matige en 3 goede. De behandeling van dezen wordt af- zonderlyk befchreven. In de tweede Verdeeling wordt uite voerig gefproken van het bereiden van Konst-Mest; niet alleen door den Franíchen Schryver, maar ook door den Vertaaler ; die inzonderheid aanwyst hoe dit in ons Land ge- daan wordt, of met geringe moeite en kosten’ gedaan kan worden. TREW 3 Med. Doctor te Neurenberg. Nova Ata Phyfico-Me- dica Natur. Curiofòr. Tom. IL pag. 326.) Hier in wordt ge- toond, dat deze boomen van tweederleie Sexe zyn, welker eene Mannetjes en de andere Wyfjes of Hermaphrodites bloemen draagt. Ook worden eenige Kliertjes in de Sasfa- fras- Bloemen ontdekt. Men vindt hier by eene Plaat, waarop de Bladen, Bloemen en Vrugten van dezen Boom afgebeeld, vertoond worden. Verbandeling over de Belemniten of zo genaamde Donder- Beenen , door den Eerw. Heer BERTRAND Lid der Kouningl. Akad. van Berlyn enz. (Excerpt. Helvet. Ann. 1759, Tom. I. pag. 159.) Onder de menigerleie naamen , wel. ken aan dit voortbrengfel der Nature gegeven worden , vindt men het byna- in alle taalen mėt den naam van Don- Jerfteen getiteld ; om dat men zich verbeeld heeft ; dat et Cad ` deo | UITGEZOGTE VERHANDELINGER: het in de Wolken geformeerd, met den Blikfem te gelyk op het Aardryk nederviel, Deze fteen wordt gevondert in verfcheiden ftreeken des Aardryks, °t ‘zy zandig, rzy fteenagtig „ dikwils meteénige andere Uitwerpzelen der Zee, of Zee-fchepzelen , die verfteend zyn. : Zeer ver- fchillende zyn de gedagten aangaande den oorfprong van dit fteenagtig lighaami. De Heer BERTRAND is vari ge- ‚ woelen dat deze Steenen verfteende of fteenige Zee-fchep- óp gelyke wyze aangedaan, waar van de jon felen zyn; en met veele Geleerden, datze verfteende Ho- lothuria zyn. Dit wordt met verfcheiden redenen bekrag- tigd. De Schryver voegt er by: De Phosphorus van Bo- nonie zal mooglyk ook niets anders zyn, dan een ver- fteende Holothuria; °t welk door vergelyking “van den Be- lemnites met den Steen van Bologne, zeer waarfchynlyk wordt gemaakt. Vervolgens wordt nog gefproken van het verfchil welk men in de Belemniten waarneemt, ten opZicht van de uitwendige gedaante: van de buitenfte op- pervlakte; en het inwendig madkzel, Waar op de regel- matige verdeeling in Geflachten, Soorten en Verfchieiden- heden gegrond moet zyn. Waarneemingen omtrent den doodlykeù Waafem van Glorijert- de Koolen, door den Heer MATTH. GEORG PPAN, met eeri By- woeg fel en eenige Aanmerkingen van den Heer CHR. JAC. TREW, Med. Dr. te Neurenberg. (Nov. AG. Plyfico-Med. Natur. Curiofor. Tom. IL. pag. zor.) Twee menfchen werden door den Waafem, in een beflooten vertrek van alle beweging en’ gewaarwording, en kort daar na, ook van het leven be- roofd. In het Byvoegfel wordt van twee andere perfoonen, ate bekwam, maar de oudfte het beftierf , gefproken, , Befchryving van de manier op welke het Armoniak-Zout in Egipte gemaakt wordt, door den Heer HASSELQUIST, die on: angs aldaar geweest is, aan de Koninglyke Societeit van Londen medegedeeld, door den Heer ELLIS, aan wien betzelwe door den Heer LINNÆUS was gezonden, - (Philof: Transat. Vol. LL Part 2. p. 504.) Deze zelfde Befchryving hebben wy reeds in onze Letteroefeningen , Deel IL. bladz. 761 opgegeven. - Vertoog nopens de Verfchyninge van Venus iñ de Zon, bent- wens eenige andere Sterrekundige Waarnemingen, in den jaart 1761 gedaan te Tobolsk ín Siberie, door den Heer CHAPPE DE AUTEROCHE Lid van de Koninglyke Akademie der We- tenfchappen te Parys. (Aan de Keizerbyke Akademie te Pe- tersburg voorgelezen den 8 Fanuar, 1762.) , ` Berigt- wegens de Bepaling der Wegen van eenige Kamaten r - . gor VITGEZOGTE VERHANDELINGEN: 401 soor den Heer N. STRUYCK, Lid der Koninglyke Societeit van Londen, Korrespondent van de Akademie der Weten- fchappen van Parys, en Medelid van de Hollandfche Maat- fchappy te. Haarlem. Dit Berigt is betreklyk tot de Ko- meet van-’t Jaar 837, van die van 1231, 1299 en 1336. . Hier op wordt dit Stukje met de Waarnemingen van de Luchesgefeldbeid en Ziekten te Amfterdam, in de Maanden, Ju ly, Augustus en September 1762, befleten. | en nemen De nieuwe wyze van Landbouwen opgebelderd door Proeven en _ waarneemingens waar by gevoegd zyn eenige verhandelingen ‚ over ziekten der Paarden, Runderen, en Schaapen, door den Hooggeleerden Heere Petrus Camper, A. L.M Ph & Med. ` Doctor „Prof. Hon. Med. Anat. & Chir. op het Atheneum illustre te Amfterdam, &c. &c. witgegeeven door een Ge- nootfchap van Liefhebberen van den Landbouw, Twee- de Stuk. Met naauwkeurige afbeeldingen der Ploegen en an- dere werktuigen verrykt. Te Amfterdam by F. Houttuyn . 1763. groot bebalwen de Voorrede, en den inhoud der Hoofd- e lukken 334. bladzyden in groot octavo. T It tweede Stuk over de nieuwe wyze van Landbouwen is een gevolg van het eerfte, dat wy onzen lezer voor heen hebben aangekondigd (*). De Heer Tull in Engeland is de eerfte, welke deze wyze van Leandbouwen heeft uitge- vonden, althans der wereld medegedeeld; de Heer du /a- mel du Monceau, bekend door zeer veele treffelyke werken heeft het Boek van gemelden Tul, in eene geleidelyker or- der gebragt, en met zyne eige waarneemingen in °t fransch uitgegeeven. Die wyze van Landbouwer is in verfcheide Landen te werk gefteld, en het is een gedeelte van de me- nigvuldige en naauwkeurige proeven, welke door den Heer Chateauvieux Raadpenfionaris der Republyk van Geneve ,en vervolgens door zeer veele andere Heeren genoomen zyn, welke men ons in dit tweede Deel aanbiedt, en welke, naar alle waarfchynlykheid , van meer anderen gevolgd zullen worden.. | __De zaak is in haar zelve zekerlyk van het alleruiterfte ge- wigt, en wy hebben gewisfelyk rede, van ons te verblyden y dat „ men aan den Landbouw, gelyk zig onze Vertgalers es in hunne voorrede uitdrukken „de agting begint te bewy- . ao; . 39 Zeny (*) Zie Vaderl, Letter- Oef, U D. p. 675—632. 402. NIEUWE WYZE VAN LANDBOUWEN:-. s$ zen, welke zy met regt verdient ; want verheugd eñ op- ` gewakkerd toont zy, op”t eigen oogenblik, haare levén: » dige erkentenis voor de gunst haarer weldoeneren: Zy » Verbetert ftraks haare oogíten. Zy fohenkt ons reedsuït- » muntende Graanen uit Landeryen, welke tot dus verre » niets dan-ħey, brem, vaaren, en een fchadelyk onge- „> dierte voededen. Zy opent haaren dankbaaren boezem „> voor den heilzaamen invloed van een malfchen Regen; » verkwikkelyken dauw , en vrugtbaare zonneftraalen , om » de gunftea van het megschdom met drievoudige zegenins » gen te vergelden. Zy volgt den ploeg; en houdt in de æ» cene hand een hoorn van overvloed , welken zy in de > diepgeroerde vooren blymoedig uitftort, terwyl zy met » de andere hand aan ’t yverig menschdom de verdere vel- „> den aanwyst, die zy ontginnen,’ of-de middelen toont, _ «> waar door zy hunne Landeryen verbeteren , hunne inkom- 5 ften vergrooten kunnen, Volkeren, zegt zy, ziet daar uw vermogen luister en aanzien! Eigenaars, ziet daar „ uwe Rykdommen! Volksbeftierders ziet daar uwe zorg! 3, Geleerden ziet daar uwe ftudiën!.Krygslieden Ziet daar „ uwe uitfpanning! Kooplieden en handel, ziet daar uw ‚ s voorraads{chuurén! Stervelingen ziet daar uw beftaart! » Weelde en ondeugd ziet hier uwe breidels”’, Wy hebben verkoozen om dit ftukje uit de voorrede over te {chryven, om tevens eenig nader denkbeeld wegens het oogmerk van het werk, en een ftaaltje van den ftyl der Hee- ren Vertaaleren te geeven. _ Wat verder het eerfte betreft, men befchouwt en behan: delt hier den Landbouw niet flegts als eene weetenfchap, maar zelfs als de allernuttigfte en wezenlykfte ftudie, (en alle Lieden van verftand zullen het,meenen wy, in dezen, met onze liefhebbers, eqns zyn,) men heeft hierom niet flegts eenige, maar zeer veele proeven, niet flegts opper: vlakkig , maar met alle de naauwkeurigheid die men in ee: nig gedeelte van de Natuurkunde kan gebruiken , niet flegts in het klein, maar op groote en uitgeftrekte Velden genoo- men, en de uitflag daar van heeft aan de verwagting diet Heeren zo wel voldaan, dat de Heer de Chateauvieux de zy: ne met deze merkwaardige woorden befluit, „ de voordee- s len van den nieuwen Landbouw zyn reeds zeker „en de „> wyze om den zelven te werk te ftellen , reeds. et fchynen die zelfde liefhebbers, voor een gedeelte ale thans, te zyn, welke te faam een genootfchap hebben opge- regt, om aan deze Vertaaling te werken, en dezelve met hunne aanmerkingen en waarneemingen te verryken. Want fchoon de-ftyl, die allefints vry zuiver en naauwkeurig is, niet meer dan ééne hand aanwyst, zo fchynt men egter de waarheid van het geen wy daar zo even verzekerden, uit eenige Nooten en byvoegzelen te mogen opmaaken. Dog wat hier van wezen moge, dit mag men althans zeg gen, dat-het ftuk , in allen opzigte, zeer wel is uitgevoerd, De afbeeldingen der nieuwe ploegen en ‘zaaikasfen zyn zo fraai, als derzelver befchryving klaar en duidelyk is. De Verhandelingen , welke 'er de beroemde Heer Camper heeft bygevoegd , zyn alle nieuw oorfpronkelyk, en ver- fpreiden een aangenaam ligt over onderwerpen, die vån het grootst belang zyn, en waar omtrent men te voren zo juis» te, althans zo zekere kennis niet hadt. | Wy zullen ons berigt fluiten met twee byvoegzels , welke de Vertaalers goedgevonden hebben te plaat {en agter de proe- ven opde Turkfche Tarwe, en het teelen van de Geers of Geerst, genoomen, hoedanige Nooten of byvoegingen 'er verfcheide in het werk voorkoomen); „ Men heeft brood van de Turkfdhe Tarwe gerhaakt, en i het zelve is zeer goed bevonden. [Een myner vrienden y HL DEEL: LETT. NO.9. Ee » Zyn- » 99 44 NIRUWE WIZE VAN LANDBOUWEN; p Zynde een fransch Refugié „heeft my berigt „dat dif Koori » in zyne Provintie van Languedok in een algemeen ges » bruik is, en bykans het eenigfte brood uitlevert, dat de » Landlieden nuttigen. Het is, zegt hy my ‚in zyne jeugd, » by gelegenheid van een íchraalen duuren tyd , eerst inge- ə bruik gekoomen, en wel op deze wyzg. De Landligden » verkogten, of aten zelve hun kóorn zo {choon op, dat » Zy, ten tyde als zy zaaijen moesten , gebrek aan zaad- ə koorn hadden. Men kreeg toen gelukkig kennis aande æ Turkfche Tarwe, die, om de fchaarsheid der leyensmid. ə delen te vervullen, van elders derwaards werdt aange- p bragt, en dewyl men, op verre na, zo veel Zagdhoorn » van deze als van andere Tarwe niet mag of kam gebrui- » ken, vonden de verarmde boeren veelal goed, om liever ə hier mede hunne landeryen te bezaaijen , dan zig, om de y gewoone Tarwe te koopen, in fchulden te fteeken, of » gebrek te lyden. Men hadt, wegens de fchaarsheid vaa _ » het beestevoeder en ftrooijing, minder mest dan naar ges — » waonte.en poogde dit mer ploegen goed te maaken, Men » lag, uit enkele zuinigheid, dit nieuwe zaad nog verder æ van den anderen af, dan meu tot dus verre elders gedaan æ hadt, en dit fchynhaar nadeel bragt een wezenlyk, cn æ zelfs dubbel voordeel aan. Men befpaarde zaadkoorn, en » haalde graetere oogften uit den Grond. Dit, gevoegd p by de deugd van ’t Brood, dat men ’er van kreeg , moe- e digde de Landlieden dier Provintie derwyze aan „ dat mea ə het federt in een algemeen gebruik heeft genoommen. Ik s» verhaal het voornaamelyk, om, met dit voorbeeld, an w te toonen, hoe zorgvuldig men behoore toe te zien, in- » gevalle men mogt goedvinden van het te zaeyen , om het » niet, dan in een welgebouwden grond, en zeer verre van » malkander af te leggen; ten minften 18, of 20 djjmen. » Én, zo ergens, hier is de nieuwe Landbouw van én on- » vergelykelyken dienst. Ik moet onderrusfchen nikt ont- » veinzen, dat onze zomerwarmte dikwils niet grogg ofbe- » ftendig genoeg is, om dit Koorn in tyds te dóet withoe- » len, en tot zyne volkome rypte te brengen, Maap mes o mag hoopen, dat het Zaad, °t welk wy, by guaftigte fi- » foenen, hier te lande winnen, zig allengs naar ans Kli » Maat zal fchikken, en de koude beter leren verdzaagen. æ Dit is inderdaad ten hoogften waarfchynlyk, en, in dit » geval, zou de Turkíche ‘tarwe van een-onvergelykelyker » dienst in onze Zandgrpnden wezen; omdat zy veel fter- » ker draagt, en dat men ligtelyk duizend of meer vooren EN d NIBUWE WYZE VAN LANDBOUWEN: ‘, 405 b ‘kan/krygen, als men ze naar veroisch behandelt. Ik ben tot nog toe niet gelukkig in myne proefneemingen met ‚die ongunftige uitflag voor een groot gedeelte aan myne onkunde of verzuim te wyten ware. Ek heb by een Heer, die in allen opzigte; toont een regt liefhebber te zyn, «om den Landbouw, ten algemeenen nutte van ons ge- meenebest , te verbeteren, dit Koorn, dezen Zomer, op loofde toen veel , en, dewyl de zomer gunftig is ge- weest, twyffel ik aan den goeden uitflag niet. Het zal gewisfelyk der moeite waardig zyn, om deze proeven in ‘» het groot, en op een goed ftuk Bouwland, eenige jaaren » Aa malkanderen te bezoeken; men begrypt de reden van » die aanhoudende proeven, uit de aanmerking, die ik bo- » ven maakte (*) ligtelyk ; maar ik raade om , in deze » proeven, de mest voor alle dingen niet te fpaaren. Wat » de Geerst betreft , die kan men zekerlyk met goed voor- deel in onze Gronden bouwen. Ik heb er met goed ge- » volg de. proeven van genoomen, en zal ftraks zeggen, SIS e E E E Ss „ hoe-wy ‘er mede leeven”.] De andere pasfagie, die ik voor had over te fchryven, is deze. - » [Zie hier kortelyk de wyze, hoe wy de gewoonte heb- « ben van de Geerst te behandelen. Wy zaarjen dezelve in » het laatst van April, of het begin van Mey, naar dat het „ fayfoen gunftig is, in een losfen, mullen, welgemesten » Grond, zo yl els mooglyk is, liefst ap bedden, om ‘er van alle kanten by te kunnen komen „en de noodige grond- » roeringen te doen; maar dan moet men het zaad (met » ‘veel asch of zand vermengen, om dat het anders niet dus » genoeg geftrooid kan worden. Als het twee, drie, of - » Vier duim uit den grond is, naar dat de noodzaakelykheid » vereischt, wieden -wy het, en herhaalen dit, als “t noos `. » dig is, ten tweeden, of zelfs ten derdenmaale ; omdat- » deze plant, eerst lang klein blyvende, en veel vaag noo» » dig hebbende, daarenboven door de Natuur gefchikt zyn- » de, om kragtig uit te ftoelen, door hét onkruid ten ui- » terften zou benadeeld worden. ‘Na dit wieden laat ik de »:paden der bedden rondom omfpitten, en hezhaale dit nog ` e °. . - , | | twee. , | „U (*) Dit zièt ongetwyffeld , op die ganmerking, dat het zaad “ge allengs naar onze kouder klimaat-leert fchikken, het geen in- derdaad met oer -vecle. anders zaaden bewaarheid isse 0 een: 3 | e 2 dezelve geweest; maar ik heb ook al doende geleerd , dat , eene vry groote plek gronds weelig Men graeijen: hetbe-. 406 NIEUWE WYZE VAN LANDBOUWEN. » tweemaal op die tyden, als in onze beginfels war dan „ nieuwen Landbouw wordt aangeweezen. Wy {nydenhet « df in het najaar, als het zaad ryp is, dat zig ligtelyk an- » Wyst; maar wy {nyden het ten minften twee of driemaa- » len, neemende telkens die trosfen alleenlyk weg; die .» haare volkomene rypte hebben , en laatende de andere » nog Zes, tien, of veertien dagen zitten; die afgefneede » trosfen werp ik op een digte zolder neder. Zo dezelve » niet digt genoeg is, moet men eerst een Laken, ofander » kleed daar over {preiden. Ik werp ’er het andereby, naar » maate het van de ftengen koomt, en als ik het alles heb, » laat ik het leggen, tot dat ik bevinde, dat het ter deeg » droog is, en doe ‘er dan flegts met dunne ftokjes opklap- p pen en in roeren, waar door het zaad genoegzaam uit- » valt. » Het zaad vergaderd en gezuiverd zynde, zyn ’er ver- » Ícheide middelen om ’er den bast af te krygen; maargeen ‚» beter, dan het naar een Pelmolen te zenden. … „ Het gebruik van de Geerst is genoeg bekend, Men kan o ‘er inderdaad lekkernyen van bereiden, en ik erringere ‚a MY daar eens eene taart van gegeeten te hebben „daar men » niets anders , dan °t geen onze Tractant uit zyn eigen » grond geltaald hadt, in wilde brengen, en welke des niet » tegenftaande onvergelykelyk lekker was. Het zoude in- „ derdaad , geloove ik , der moeite waardig zyn, dezen „ teelt fterker door te zetten, niaar dan moet men zyn tot- » vlugt onvermydelyk tot den nieuwen Landbouw nee. » men; thans kan men vaneen Koffykop vol zaad, een mu » van 20, op een last in oogften, dan zou men ’er wat- w Íchynlyk twee van bekomen. Het is ongepeld een uit- » muntend voeder voor de duiven, om dat zy ’er wel van » vaaren, en ’er door verpligt worden, om op het hok te » blyven, en ’er hunne mest te laaten’™.] nd Natuurlyke Historie of uitvoerige Befchryving der Dieren, ` Planten en Mineraalen, volgens bef Samenftel van den Het ` LINNZus. Met naauwkeurige afbeeldingen. Eerfle Dd vierde Stuk. De Vogelen. T Amflerdám , by.F. Houtus 1762. iri gr. 8. 452 blade. ` ` | E de twee eerfte Hoofdftukken van dit tegenwoordig Bóek-deel wordt gehandeld van de eigenfchappen der jn 6 NAT, HIST. VOLGENS DEN HEER LINNZUS 407 gelen in °t algemeen, en van de Historie der Vogelkunde der Ouden en Hedendaag{chen. Van de onderfecheidingder - Vogelen in Land- en Water-Vogelen fprekende, zegt de Schryver; in de Noordfche Landen wordt nog een hoofd- foort van Vogelen gevonden , die men gemeenlyk noemt Strandvogelen. Deze onthouden zich aan den oever, op de fchorren of klippen; en leven, ten deele van kleine Vis- fchen, welken zy met hunne Sneb bereiken kunnen; ten - deele van Mosfchen en Schulpen, Wormen, Wier, wat. van de Zee, daaglyks door den vloed aangebragt zynde, van de ebbe teruggelaten wordt. Zy wagen zich niet ver in *t water, en kunnen, derhalve, als een midde-foort tus» fchen de Jand- en Watervogelen worden aangemerkt. Me- nigvuldig zynze in Noorwegen, gelyk ook in de Noorder- en Wester-Eilanden van Schotland; waarze in de uitgehol- de oevers en klooven der bergen en fteenrotzen huisvesten s byna ontoeganglyke verblyfplaatfen voor menfchen , zò; datze niet, zonder veel moeite en levensgevaar, konnen evangen worden. De Schryver maakt hier eene uitwei- ing aangaande het vangen van deze vogelen , welke „fchoon men iet zulks op deze plaatfe niet zou verwagten, zo aan. merklyk is, dat wyze onze Lezers zullen mededeelen, om dat wy geloven dat dezelve tot vermaak en.verwondering zal ftrekker, Op ’t eiland Faro, zegt hy, van waar men Jaarlyks eenige duizend ponden pluimen naar Koppenhagen zendt, gefchtedt de jagt van deze Vogelen op dergelyke manier als in °t Noordland van Noorwegen, en befchryft dezelve uit peBUS op de volgende wyze. Het is naauwlyks te geloven, met hoe veel moeite en ge- vaar deze Vogels worden opgefpoord in teile gebergten ; waar van de meesten over de twee honderd vademen hoog gyn. Ook is het een gansch byzonder Volk, door dé natuur als daarop afgerigt, die men noemt Vogelaars of Vogelvan- ers, Zy gebruiken ‘er, voornaamlyk twee manieren toes lauterende of van onderen by hooge rotzen op „die zofteil zyn als een muur, of laaten zich aan een dik touw van den ` top des-overhangenden bergs neder, om in de holte te ko- men. Als zy ’er by op klauteren, heeft ieder een ftok van elf of twaalf ellen lang, met een yzeren haak aan ’t eene end, by zich, waarmede de genen die in de fchuit of opde klippen zyn, den genen die op zal klauteren „aan het touw , welk hy om zynen middel gebonden heeft, of aan de ftrik- ken, welken aan zyne beeneh zyn, opvoeren, tot dat hy aan eene plaatfe komt, waar hy zyne voeten kan vastzet- | Ee 3 ten, 408 NATUURLYKE HISTORIE ten, Op dezelfde manier wordt mog een man derwaards geholpen; en deze twee zich, met eer lang tóuw tüsfehett eiden, aan elkander vastgemaakt, en ieder zulk een vo gelftok in de hand hebbende, welken zy, des noods., aan unnen Middel kunnen ophangen , klauteren al hooger, zo goed zy kunnen. Nu voert de een den anderen, wet zy- nen ftok, opwaards, dan trekt die weder, aan fiet touw, zynen makker naar om hoog. Op deze wyze gaan zy voort, tot zy zo hoog komen „als de Vogelen zich onthoudén, en dan vervolgen zy voorts de Vogelen, in *t gebergte, naar hun welgevallen. Dewyl nu, aldaar, veele fteilten en af- ronden voorkomen, gebeurt het dikwyls, dat een vaa bei- en valle, die dan van den anderen , doordien zy te iamen aan een touw vast zyn, gehouden wordt: doch fodawylen rukt de vallende den anderen met zich, zo dat zy beïden te plecter raken; en dit doet jaarlyks eenige Vogelaars {neu velen. | | Als dit gebergte zelden bezogt wordt, vinden zy, dik- wyls, de Vogels zo tam, dat dezelve. zich met de hand la- ten grypen, inzonderheid wanneer zy te broeden gätten, of jongen hebben. Sommige bergen zyn zo gefteld, dat men dezelven, on mooglyk , van onderen kan beklauteren ; derhalyg tragt men van boven te korven in de holligheid des b Dit is de andere manier van vogelvangst ‚welke aldus gefchiedt. Zy nemen een foort van touw, drie duimen dik, nage o - honderd vademen lang, waar van de Vogel om zyn Midden bindt ? halende het zelve tusfchen de bee- nen door, zo dat hy ‘er in zitten konne. Dus wordt de man, met zynen ftok , vaa den top des bergs nee en, door zes mannen, die het touw vast houden, °t. welk men, om door de fchuuring niet te breeken, over eem ikk blok houts laat glyden. Veerts is ‘er nog een dun teuwaan zyn lyf vast, waar mede hy een teken geeft, of mn, verder nederlaten , ftil laten hangen of weder ophalende;”. _ HOLGENRS BEN HEEK LINN Us. 409 Hy is, middeferwyl, in groot gevaar, wegênsde fteërren, welken door het touw losgerukt zynde, van den berg af- wallen3 waar tegen hy wel een dikke wollige murs op *t hoofd heeft; doch als de vallende fteenen zeer groot zyn, kost het hem wel zyn leven. Ook bevelen de meesten, als zy op deze wyze zullen niederdalen , Hunne Ziel ir Gods handen. Het werk zelf, hoe moeilyk ovk voor dreve- nen, die door het draaijer van het touw zwindeligworden , - is maar een fpel voor fommigen , die zieh in het touw kon- ftig weten té zwenken, en „door het ftoten met humne yoe- ten of met den ftok, te komen waar het hun behaagt 5 ja zelfs de Vogels, zo als zy in het touw zitten, ín de vlugt te vangen. Wanneer zulk een Vogelaar een plaats vindt onder den overhargenden bergtop, waar een viákke rots is gelyk een vloer of bank, weet hy, en dit is de grogtfte konst, zich binnewaards té fmyten, en zich daar met de voeten vast te houden, tot dat hy op zyne benén fta: Dan Zich losgemaakt hebbende var het dikke touw:, maakt hy ket zelve aan een fteen vast, op dat het niet zot konnen wegglippens en in de holte van den berg.rondgaande , vigt en doodt hy de Vagelen, °t zy met de handen, of met. zy- nen ftok, op de voorgemelde wyze. Als hy ’er genoeg heeft, bindt hy ze te famen aan het dunne touw, en geeft een teken, om ’t zelve op te halen. Dus arbeidt hy den ga- heelen dag, indien ‘er genaegzaame voortaad is ini het hol, en, ‘er weder uit willende, maakt hy zich aan het dikke touw vast, als te voren „gevende een nieuw teken ;óm herk ep te halen „of klimmende zelf (omtyds wel by: het touw ops wanneer hy nog een deel Vogelen, om zyn Midden gelon- den, met zich boven brengt. | >t Gebeurt fomwylen, dat tot'dezen vangst geëre men- fchen genoeg by de hand zyn, om het dikke tduw vásttée houdeft: dán flaat de Vogelaar een paal fchuins in den grond, En maakt hier aan het end vast, latende zich by het touw neder. én binnen te komen zo -gevaarlyk is afs in de bergen. Zy Helpen malkander op dezelven, en maken ’er bovert aan een {terk touw vast, *t welk zy den geheelen Zomer laten bye ven, om in de holte van de klip te konnen: komen, vallet ` tyde als het hun behâagt. a Oe ` : E C4 l Hier 410 NATUURLYKE HISTORIE. Hier na wordt, in dit zelfde eerte Hoofdfruk gelproka van ° het gefchil, onder de Schryvers der Natuurlyke Historie, of {ommige Vogelen , die in de Lente, uit andere Landen, met geheele zwermen, tot ons overkomen, in den Herfst of te- en den Winter, wederom naar elders verhuizen ; gelyk vaa evaärs, Zwaaluwen-en Leewrikken, in ’t algemeen „ge Joofd wordt. Dat zulks wezenlyk gefchiede wordt gefteld, tegen de zúlken die gewild hebben, dat de Zwaluwen en Oye- vaars, in de aarde, of in de {lyk van poelen en moerasfeg,krui- n, en hier in den Winter als levenloos, of flaapende, door- rengen, tot dat de warmte van het Vaorjaar dezelven weder- om in beweging helpe en doe als herleven. Het bewys beftaat in eenige waarnemingen van het zien vertrekken en wederko- men van fommige Vogelen, van Zwaluwen op fchepen, zeer verre van Land, neergeftreken. Men kan, echter, van zeer veele Vogelen , die in den Winter, uit ons gezicht raken, tot nog toe niet, met eenige verzekering, zeggen , waar zyzich, gedurende dezen tyd, onthouden. Vervolgens worden nog eenige gemeene eigeníchappen der Vogelen verhandeld, en uitvoerig gefproken van derzelver ftem, en het vliegen. In het tweede Hoofd/luk vindt men eene opnoerming van Schryvers over de Vogelen, zo ouden als hedendaagfíchen; de Rangfchikking der Vogelen volgens den Heer BRISSON en van LINNZUS, benevens de Kenmerken van de Rangen en van de | en, ieder in °t byzonder. En in het Ilide Hoefzftuk Schryver over tot de befchryving van de en, Forten en byzondere Vogelen in en onder dezelven. de Roofvogelen is de Grypvogel een van de allermerkwaardig- ften, en waar van men, ten allen tyde, zeldzaame dingen heeft verhaald. Deze wordt onder het Geflagt der Gieren, volgens - den Heer LiNNzeus, als æn van de grootfte en fterkften, voor aan gefteld, De Kenmerken der Gieren zyn, naar den ge- melden Schryver; de Bek regt, aan de punt omgekromd; de Kop ongepluimd, van voren met een kaale huid; de Tong in twee-en gefpleten. De Grypvogel is een Gier met een viee- fchig uitwas boven op °t Hoofd, over deszelfs geheelejengte; de grootfte van dit Geflagt. De fabelagtige vertellingen over- pelagen zynde, is men thans, Zegt de Schryver, van de be- Kaanlykheid dezer Vogelen verzekerd, … Men ziet “er, zegt » LA CONDAMINE, aan de rivier der Amazonen, die, zo men s wil, van de Indiaanen gevangen worden, door middel van … » het beeld van een kind, gemaakt van zeer taaye leem ‘of » kley, waar in zy, terwyl zy "er mede tragten wegtevliegen, - » met de klaauwen vast raken: Lasar gewaagt van zulk en . ., , n Q- A \ VOLGENS DEN HEER LINNZUS. AIR. » Vogel, wiens wieken, uitgefpreid zynde, met de endenag- „ ten voeten van elkander kwamen. FREZIER zegt „dat hyin … s den jaare 1711, een Condor [ Grypvagel } gedood hadt „na- >» by Santiano „de hoofdftadvan Chili, hebbende negen voeten >» Vlugts.en op’t hoofd een bruine Kam „die niet was ingefne- s den. Vogelen, voegt hy ‘er by ‚zyn „doorgaans groot > en genoeg ‚om een Lam te kunnen wegvoeren”. Vok ens Pater FEUILLÉE wordt zulk een Vogel, in de Valey van , Fio in het ryk van Peru, gefchoten, opde volgende wyze befchreven. „De Wieken, ten naauwkeurigfte gemeeten ; had- a den „van het eeneend tothet ander, eene uitgeftrektheid van „ elf-voeten en vier duimen; en de groote Slagpennen , die ‚> Simmend zwart waren „hadden delangtevan twee voeten en > tweeduimen. De dikte van den Bek was met de grootte van ə het lichaam evenredig: de langte drie duimen en zeven t- » niën; het bovenfte deel was fcherp, haakig „kromen witaan ze ‘tend,voor ’t overige Zwart. Een korte wolligheid, donker- „> graauw van kleur, bedekte den geheelen Kop. De oogen wa- » Ien zwart, en met een bruinrooden kring. Voorts was zyn » geheele plumagie helder bruin; zelfs het anderfte van den » buik „en de Vederen die de Dyën tot aan de knieijen bedek- » ten. De langte der Dyen was ruim tien „die van deSchenke- ə len iet meer dan vyf duimen. De Voet was famengefteld uit „ drie klaauwen van voren en eene van achteren, zynde de- ə» Ze laatfte anderhalve duim lang , en beftaande uit een en- » kel gewrigt, uitlopende in een zwarten nagel. De midden- » fte der voorklaauwen of vingeren hadt de langtevan vyfdui- „ men en twee derde duims, beftaande uit drie gewrigten „en » met een nagel van ruim anderhalve duim lang, dieinsgelyks a» Zwart was, gewapend. De andere twee voorvingeren waren’ ə drie duimen lang :de binnentte hadt twee, de buitentte vier » gewrigten of geledingen.De fchenkels en vingeren waren be- » dekt met zwarte {chubben. Deze dieren zegt FEUILLEE, hot» a den doorgaans huis opde bergen „alwaar zy genoegzaam voed- » Zel vinden, komende niet aan den oever, dan in het regen- a Saizoen „’twelk de Winter is in die Gewesten : want dan Zyn „… deze bergen ten eenemaal met fneeuw bedekt, en overzulks „» doet de koude hen van daar verhuizen. >» niet lang blyven : zy komen ‘er gemeenlyk tegen den avond >s en keeten 's morgens weder te rug’. Men heeft te minder Loa c5 l Ig- 412 NATUURLYKE HISTORIE reden om atn de befchryving van dezen Vogel te twyfeter, iny sien het waar is „dat in Europa Gieren van dergelyke grootteof erkte zyn. Immers geloofwaardige Schryvers verhaalen, zegt enze Auteur ; dat in de Alpifche bergen van Swirferkand Root vogelen gevonden worden „die dikwyls geiten en lammeren, j fomtyds jonge kinderen weghalen tot hunne pr einige jaaren geleden werdt „by het Thuner-Meir, in 't Beëiche Ge- __bied „een Gier gedood , die een kind.van drie jaaren- wilde opne- men, en welks vigugels, eene uitgeftrektheid hadden van veer- tien voeten. Dit zou derhalve „de breedte der Vlerken. van den Amerikaanfchen Condor overtreffen. En wat zal men: zeggen van den zeldzaam grooten vogel „die in het laatfte des jaars 1749, door de boeren gefchoten werdt in hiné, in wiens inge _ wanden men ‚vyf-en-dertig ponden visch vondt, zynde den 22 December aan den Koning van Frankryk vertoond. - Wy kunnen van dit Werk niet dan hier en daar iet voorou- ze Lezers uitkippen ‚om te doen zien, wat men in: het zelve al zal ontmoeten ; want om een begripte hebben van de Gefigten en Soorten der Vogelen en derzelver Kenmerken, moet men het geheel zelf lezen. Wy zullen nog iets melden aangaande de Pappegaaijen, om derzelver fchoonheid en leerzaambeid in t fpreekeu , ook by onze Vaderlandars „doorgaans, geliefkoosd, Deze vogelen vindt men van allerlei foort, byna in allede Wae- reldsdeelen „buiten Europa. In eenigen zyn zy, echter, meer dan in anderen , en fommigen onthouden zich menigvulitig op de Specery-Eilanden van Oostindië , alwaar mende hoog en fierlyk gekleurde Lorys ontmoet. Doch de gewoone Pappegaai- jen zyn overvloedigst in Zuid-Amerika en op de Westindsfche Eilanden. In Ethiopie, en in °t land der Negeren aan.de kust van Guinée, wordenze dikwyls als een plaag aangemerkt.door- dien zy zo veel fchaade doen aan-het Koorn, inzonderheid aan de foort welke Turkfche Tarwe genoemd wordt. Hierom wor- den zy dikwyls, zo aldaar „als in Amerika. gefchooten > ende Inlan ders-eeten hun vleesch, dat echter dikwyls niet al. te lek- ker is. Men wil dat de Pappegaaijen twee eijeren leggen, die beurtlings van het Mannetje en Wyfje gebroed wórden. By fontmigen hebben zy omtrent de grootte van Duiven -eijeren, en zyn even als dieder Patryzen „met verfcheiden flippen gete- kend en gevlakt. Zy. maken hunne nesten in gaaten welken zy _ in de boomen vinden; of ’er in uithollen met hunne bekken, en leggen daar deseijeren op eenige pluimen neer, Anderen zeggen „dat de Pappegaaijen hunne nesten maken in zulke ga- ter, daar eén ander der vogel te voren in genesteld heeft. Dit is: niet geheel oriwaarfchyalyk, wanneer men de behendigheiden =. ' EE we, ist VOLGENS DEN HBER- LINNÆUS 413 list in aanmerking.neemt, waar mededeze vogelen zyn- begaafd, rondere „welken men van de vernuftigheid dezer dieren ver- Haalt „ gaande geloof baarheid niet zelden te boven. Een Pap- pegaag van Henrik den VII. 