Handleiding tot de geneeskundige praktijk
/ f I r s HANDLEIDING TOT DU GENEESKUNDIGE PRAKTIJK. Digitized by the Internet Archive in 2017 with funding trom Wellcome Library https ://arch i ve . o rg/detai I s/b29307 995 HANDLEIDING TOT DK GENEESKUNDIGE PRAKTIJK, DOOK 3J. ffu&toiß ®l) 0 ulant, nOOGLEEHAAR, ENZ,. ENZ. ‘Oli u ( ^)OOc-|c)uibc(.l .f . C. G IT I» E. Vi3»<Q3«gSa UTRECHT ? BIJ C. VAN DER POST, J«. 1837 . ' A' > °% ßt A HISTOniC&U medical R CBDUUKT Jil J C. A. SPIN. VOORREDE. — r- OO n— W ;er/i is een vervolg van de voor zeven jaren dooi- den schrijver uitgegevene » Anleitung zu dem Studium der Medicin' (Leipz. 1829, 8°.), en gelijk hij toenmaals voor leer- lingen en eer sthe ginnenden schreef , zoo wendt hij zich thans tot reeds gevormden , die de praktische loopbaan intreden of reeds zijn ingetreden , ja hij wenscht zelfs bij diegene gehoor ie vinden , die reeds längeren tijd aan het ziekbed vertoefd hebben. Op vele plaatsen in dit boek kan hij ook alleen op de goedkeuring der in de geneeskundige praktijk reeds er— v ar enen, niet op den bijval des nieuwelinge hopen. Gelijk zoo vele leerlingen in de geneeskunde niet geloo- ven eenen leiddraad tot hunne studie te behoeven , zoo zullen voorzeker nog meerdere van onze jonge practici naar geene handleiding in hunne praktijk omzien. En hoe zouden zij dit ook? Met het stelsel van den onder- wijzer in hel hoofd , de gedrukte verzameling van recepten in den zak , is hun eenig streven , nieuwe middelen te beproeven , nieuwe ziektenamen uit te vinden. Dat er eene kern der ge- neeskunst bestaat , die door alle tijden duurt , juist omdat zij van geene lijden afhankelijk is ; dat er een regel voor de be- handeling moet beslaan , wanneer deze redelijk, aangenaam , kunstmatig zijn zal , daarvan hebben zij geen vermoeden ; ya, naauwelijks hebben zij , gedurende hunnen studietijd , er iets van vernomen. De klinische onderwijzer of bestuurder vr van een hospitaal heeft bij de menigte van reizende jon- gere kunstgenooten , die, na geëindigde studiën , Duitsch- land in alle rig fingen doorkruisen , gelegenheid genoeg om op te merken , van welken aard hun pogen en wat van hen te verwachten is. Zij ontnemen hem den tijd, niet om iels van hem te leeren , maar om in het bezoek van een half uur, het- welk zij aan zijne inrigling toe wijden , zijne leer- en genees- methode te kritiseren , en bij gelegenheid , wanneer zij aan hel publiek met langer de vruchten van hunne reis vermo- gen te onthouden , dezelve te veroordeelen ; zij vragen naar eenige modeziekten en laatst voorgeslagene middelen , staan aan het ziekbed met eenen waanwijzen lach en trolsche gebaarden , en de naani dier onder wijzers en geneeshee- ren , welke zij bezocht hebben , komt alleen in hunnen mond , om te verhalen hoe weinig deze van diagnostiek , gene van pathologische anatomie verstaat , hoever de derde achter de schitterende voortgangen van den jüngsten tijd staat , en hoe geheel anders de zaken hadden kunnen zijn. kV ie met Zulk een nietswaardig zelfvertrouwen den drempel der geneeskunst betreden , met dezulken kan men niet over dezelve spreken , en verkeerd zoude het zijn , hen omtrent hel een of ander in dezelve te willen onderrigten ; deze Heeren zijn reeds volleerd , en alleen »hij, die nog immer toeneemt, zal altijd dankbaar zijn." Klein blijft daarom de kring , waaraan , vol vertrouwen en bescheiden , zich deze bladeren rigten , niet leerende en onderrigtende maar herinnerende en raadgevende , gelijk het den arts aan den medearts betaamt. Het is de kring van die achtingwaardige jonge geneesheeren , wien het ernst om de kunst is , die het aan geleerde ook met voordeel op hel leven weten toe te jiassen , opdat het niet alleen uit wendige vruchten drage voor xvinst en eere , maar ook voor het inwendige leven, voor de verdere vorming tot bekwaamheid en kunst in het gebied van den geneeskundi- gen werkkring. Tot dit doel kan voorzeker de weg aan- gewezen , eene handleiding gegeven tvorden ; eene schoot > oor de geneeskundige techniek , die de kennis zoowel ver- VII onderstelt , als het kunstvaardig talent , en alleen onder deze twee voorwaarden tol het gewenschtc doel voeren kan. Dat deze proeve eenigermale hieraan beantwoorden moge. is de wensch van den schrijver , die van zijne zijde ten min- ste zich bewust is, ernstig naar dit doel te hebben gestreefd , hoe ver hij ook steeds van hetzelve verwijderd zij gebie- ten. Een werk als dit heeft hel voordeel , dal in hetzelve zich veel zeggen laat het welk in de gewone leerboeken niet gezegd kan worden , en ook dit voordeel heeft de schrij- ver gedurig voor oogen gehouden. Daar levens de grenzen niet scherp getrokken konden worden, binnen welke men de geneeskundige wetenschap stel- len mag, zoo is daar dieper in dezelve doorgedrongen, waar eene verandering van de tot nu toe geldende stelsels of eene aanvulling van opengeblevene plaatsen mogelijk was; elders is de grens meer beperkt geworden , waar, overeenkomstig het gekozen standpunt of de krachten van den schrijver , slechts het reeds bekende herhaald had kunnen worden. lEanl de omvang van het cneheiridion , dat gemakkelijk in de hand gehouden kan worden , dikwijls en gaarne weder in de hand genomen wordt, mögt gevoegelijk niet overtreden worden. De opgegevehe literatuur , die niet geheel ontbreken mögt, is eene uitgekozene en zal dien ten gevolge berisping vinden. de een zal er iets in missen , de andere er iets overtolligs in vinden, waardoor de berispingen zich wederzijds vereffenen. De schrijver heeft van zijne zijde alleen op te merken , dat dit gedeelte van zijnen arbeid niet het gemakkelijksle was, en dat hij er zich gaarne van 'verschoond had gezien ; tevens voegt hij er de bede bij , dat men de keuze dezer literatuur alleen in eene naauwe betrekking tot de telkens vooraf gaande paragraphen van den tekst moge beoordeel en. De drie opstellen van het op pag. 227 enz. te vinden aanhangsel worden hier niet herhaald , omdat de schrij- ver aan dezelven eene bijzondere waarde hecht , maar om- dat hij het daarin voorgedragene , tot het doel van dit boek noodwendig behoorende, naar zijne individuele krachten ook thans niet anders wist te zeggen , en omdat zij vroeger in > III tijdschriften stonden, waaruit zij voorzeker bij zeer weinigen nog in geheugen zullen zijn. Hel eerste stond in de Altenbur- ger allgemeinen medicinischen Annalen, 1824, pag. 577 'o/gg.; het tweede in hetzelfde werk , pag. 1 v olgg .; het derde in het Dresdner Zeitschrift für Natur- und Heilkunde, 1 lid., pag. 313 volgg. Mögt dit boek met al desze/fs gebreken niet als een glinste- rende druppel bevonden worden , die , zonder nut en spoedig verdwenen , den gr ooien vloed der medische literatuur alleen helpt opzwellen , maar als eene donkere , zich gaarne ver- bergende kern , waarmede het betere als een kristal zich moge vereen? gen , voor den bijzonderen geneesheer niet alleen, maar ook voor de geneeskundige wetenschap en kunst in het algemeen. Drksdlv. -ï Xuuustii' 1S3*" L. GlOULANT. I IN HOU U. Blad 7.» § 1 — 4. Inleiding. . 1. I. HERKENNING DER ZIEKTE. <j 5. Wegen lot dezelve.... 8. a. HET ONDERZOEK. <jj 6 — 10. Inbond en wijze van bet, ziekenonderzoek 10. ^ 11. Orde 17. § 12. Literatuur voor bet ziekenonderzoek , 20. § 13. 14. Verschijnselen van bet zieleleven 21» § 15, 16. i ; van het slapen en waken 23. § 17 — 20. » van de zinnen en bet algemeen gevoel 25. § 21, 22. ii der spierbeweging 30. § 23 — 25. ii van den pols 32. § 26, 27. ii der beweging van liet hart 37. § 28, 29. ii van bet bloed 39. § 30, 31. ii van de ademhaling 41. § 32, 33. ii van de slem en de spraak 42. 34, 35. ii van de hoest en de fluimen 43. § 36, 37. ii der neus- en mondholte 45. § 38, 39. ii van dorst en eetlust 48. § 40 — 43. ii der darmverrigtingen 49. § 44 — 46. ii van de pis 51. § 47 — 50. ii van de huid 55. § 51, 22. Gestalte en voorkomen in bet algemeen 60. § 53 — 65. Onderzoek van bijzondere deelen 62. § 64. De schedel. — § 55 — 59. liet gelaat 63. § 60, 61. De borst 67. $ 62 — 64. De onderbuik 69. § 65. De ledematen 74. § 68. 67. Constitutie $h temperament 75 $ 08, 69. Ouderdom 79 $ 70. 7). Geslacht 81 $ 72, 73. Genetische en klimatische invloed 86, $ 74, 75. De lucht als ziekteoorzaak 87 5 76, 77. Klecding 88. $ 78,79. Voedsel 89. $ 80. Levensvcrrigtingen 90, $ 81, 82. Stand en levenswijze 9], $ 83, 84. Nosologische omstandigheden 93. § 85. Invloeden gedurende de ziekte- 95, $ 86. Natuurdriften in ziekten 96. § 87. Literatuur voor het ziekteverloop 97. b. REGELEN DER HERKENNING. $ 88 — 90. De wijze van herkenning 98. $ 91. Het geven van namen aan ziekten 101, § 92. Een nosologisch systeem.., 102. $ 93. Moeijelijkhcden der diagnostiek 104. $ 94. Literatuur voor de diagnostiek 105. c. PROGNOSTIEK. $ 95, 96. Wijze van voorzegging : 105. $ 97. Bronnen 110. $ 98. Literatuur voor de prognostiek ; — II. BEHANDELING DER ZIEKTE. $ 99 — 103. Geneeskracht der natuur 111 $ 104, 105. Verhouding tusschen de genezing der natuur en der kunst.. 115. \) 106. Grondslag van de geneeswijze 116. $ 107 — 109. Aanwijzingen - — $ 110 — 113. De opgave der aanwijzingen 118. $ 114. De toepassing der aanwijzingen * 120. 115. 116. Uitwendige omstandigheden van den zieken 122. $ 117, 118. De lucht 123. $ 119, 120. Het voedsel 126. $ 121 , 122. Beweging en rust 129. $ 123, 124. Slapen en waken 130. § 125. Ontlastingen.. 132. § 126, 127. De werkzaamheden van den geest 133. $ 128. 129. Geneesmiddelen en geneesmethoden 136. $ 130. De voedende geneeswijze 137. $ 131. De zamentrekkende geneeswijze 138. $ 132. De weekmakende 11 139. \l Mail/. ijj 133. De. versterkende gcnecswij/.c 139. Jj 134. De verzwakkende n 140. ijj 135. De prikkelende u 141. <5 136. De pijnstillende m — tj 137. De atleidende w 142. § 13S. De terughoudende ;/ • 143. $ 139. De ontlastende « 144. ij 140. De oplossende u 147. § 141. De ontstemmende n . . . .' 148. § 142, 143. De spccilieke behandeling * — ^ 144. De organen ter opnemirig der geneesmiddelen .•. 149. ^ 145. De keuze van het geneesmiddel 151. )5 146. Eenvoudigheid der geneeswijze 153. jj 147. Welgevalligheid der geneeswijze 157. § 448, 149. Goedkoopte der geneeswijze 160. 150, 151. Noodzakelijkheid der recepteerkunst 102. § 152, 163. Pharmacopoeen 165. <[j 154 — 156. Gewenning aan middelen en f'ormulen 168. § 157. Wondelijke verordeningen en huismiddelen 171. § 158, 159. Einde van het eerste ziekenbezoek 172. lil. VOORTGAANDE BEHANDELING VAN DEN ZIEKEN. § 160. Herhaling van het ziekenbezoek 176. Jj 161. Ziekenonderzoek 178. § 162. Herkenning, voorzegging, aanwijzing 179. jj 163. Geneesmiddelen 180. jj 164. Algemeen gedrag 181. ij 165. Herstelling 182. § 166. Ziekenonderzoek — jj 167. Herkenning en voorzegging 183. ij 168. 169. Geneeswijze 184. § 170. Literatuur voor de herstelling 186. § 171. Doodelijke nitgang der ziekte 187. * § 172, 173. Voorzegging van den dood • — § 174 — 176. Zorg, voor en behandeling van den stervenden 191. Ij 177, 178. Herkenning van den werkelijk plaats gehad hebben- den dood 193. j) 179. Zorg voor de achtergeblevenen . . 196. § 180 — 182. Lijkopening 197. IV. VERDERE VORMING VAN DEN PRAKTISCHEN GENEESHEER. § 183. Noodzakelijkheid derzelve 202. ^ 184 — 188. Verdere vorming in de wetenschap..,, 208. \ir Bla dz. § 189 — 196. Verdere vorming in de kunst 210. § 196 — 198. Verdere vorming voor hel geneeskundig leven 220. AANHANGSEL. i. De raad van Askleitades 227. II. De geneeskracht der natuur, oorsprong der geneeskunst -264 III. Schets 'eener toekomstige bearbeiding der praktische geneeskunst 241. I INLEIDING. $ i. Dat slechts een gedeelte der geneeskundige wetenschap en geneeskunst geleerd kan worden, zal voor den jon- gen geneesheer , die uit de gehoorzalen en hospitalen in de bijzondere praktijk treedt, des te duidelijker zijn, hoe grondiger zijne geneeskundige kennis is, welke hij zich tot nu toe eigen gemaakt heeft, en hoe rijker hij zich aan geestvermogens noemen mag. De onkundige en de bekrom- pene evenwel gevoelen deze behoefte niet, zij zijn in elk oogenblik en voor alle omstandigheden gereed, en met zich zelvcn te vreden; — noch voor noch van hen staat al het volgende geschreven. De jonge geneesheer leert gemakkelijk inzien, dat elk bijzonder geval voor hem eene school, een proefsteen van het. tot nu toe geleerde en eene bevestiging en volmaking van hetzelve moet worden. Verscheidene wegen echter schij- nen zich hiertoe aan te bieden, en elk gaat dien weg, naar welken hem neiging, en de vroegere wijze zijner vorming geleiden. Den meer met physica, anatomie en physiologie ver- trouwden houdt bovenal, het verband tusschen de uitwen- dige natuur en den mensch , en liet bewonderenswaardige spel zijner organen bezig, een ruim veld doet zich voor hem in de waarneming van het ziekenlevcn op, hij gaat de oorzaken van het ziekworden na, zoekt zich de verschijn- selen van hetzelve uit de kennis van het zamenstel en I 2 liel loven des menscliclijkcn ligchaams tc verklaren en laai al r oo do ziekte als het ware denkbeeldig 1 voor zijnen eccsi zich vormen, van baron oorsprong af tot aan bare scheiding dezelve vervolgende. Een ander, die meer dan deze voorbereidende vakken, de aan het geneeskundig beroep moer verbondene kenne van bet ziekenleven , beoefende, en wien in plaats van ecnci bespiegelenden een meer waarnemende zin, helder ver- sland en juister oordeel te beurt viel, deze vindt zijne eerste pligt in bet duidelijk bevatten der ziektevormen , ziekte- beelden en bare veranderingen gedurende bet beloop; ben schijnt bet wedervinden van deze beelden aan bet ziekbed de zekerheid van derzelver onderscheiding, bet ontdek- ken van hunne ontwikkelingswetten , en eene geneeswijze die aan elk bijzonder zoodanig beeld moet beantwoorden en medegedeeld worden , het doel tier geneeskundige stu- diën en bet ideaal der geneeskunst. Op beide anders zoo prijzenswaardig in gesla gene wegen , ontmoet echter de verstandig voortgaande spoedig teleur- stellingen en hindernissen, en ziet zich in de vroeger ge- koesterde verwachtingen bedrogen. Want gelijk de laatst- genoemde weldra ondervinden zal, dat de vormen en namen der ziekten te veel om te onthouden, en te weinige der- zelven in de natuur werkelijk gegrond zijn , zoo kan het aan den eersten met der tijd niet ontgaan, dat zijne vermeende inzigten in bet inwendige der ziekten meer dwaling elan waarheid zijn, dat hij bijna altijd alleen herkend heeft hoe bet mogelijkerwijze konde zijn, niet boe bet werkelijk en noodwendig is. Beide moeten eindelijk tot de resultaten komen, dat hunne wegen, afgescheiden en ieder op zich /.elven, niet tot de grondstellingen van eene rationele prak- tijk voeren, derhalve niet tot bet doel, waartoe zij inge- slagen werden. En zoo zien wij van uit dit keerpunt vele en waarlijk niet de slechtste, zich onmiddellijk aan bet voornaamste doel, bet genezen zelf, toewijden, de tot nu toe verkregene on- dervinding als geneeskundigen maatstaf bezigen, en aan eene empirie zich overgeven, die, van het theoretische zich losinakende, algemeene grondstellingen van eene genees- kundige behandeling zoekt, op welke de geneeskunst met de meest mogelijke zorgeloosheid zoo beoefend kan wor- den, dat de regel opgevolgd wordt , zonder altijd de zaken duidelijk in te zien. Voor anderen zijn er wederom an- dere wegen, zij werken zich hardnekkig in hunne vroegere theoretische stellingen vast, en stellen zich aan het einde met deze, of ook wel met eene volkomen onwetenschappelijke routine tc vreden. § 2. De hier gemelde dwaalwegen, op welke wij zoo vele zelfs van diegenen aantreffen, die het ernstig met hun beroep meenen, moeten ons eenen beteren weg (want wie durft op zulk een veld zeggen: den goeden!) leeren vinden. Men ziet dat, van de drie als voorbeeld aangehaalden , die naar het doel van den geneesheer streven, de een’ de aetiolo- gische, de andere de symptomatische zijde der ziek- ten bij voorkeur gadeslaat, terwijl de derde alleen in het. praktische, eene zeker niet rationele handelwijze, berust, en even zoo gemakkelijk is het in te zien, dat deze wegen te zamen het geheel van de geneeskundige wetenschap en der geneeskunst omvatten, en alleen ieder op zich zelven van de anderen afgescheiden, tot dwaalwegen worden. Wat de oorzaak der ziekte is, hoe zij zich uitwendig vertoont en hoe haar te behandelen, zijn toch de drie hoofdvragen in elk bijzonder ziektegeval. Zij zijn bet niet minder voor de geneeskundige wetenschap en kunst in het algemeen. Gaan wij deze vragen na, zoo vinden wij gemakke- lijk, dat niets belangrijker kan zijn, dan om de wer- king der uitwendige invloeden op de voortbrenging der ziekten van den mensch het naauwkeurigst te leeren kennen; dat wij echter deze werkingen niet genoeg- zaam kennen , om dezelve met zekerheid tot de daarstelling van ziektevormen te volgen , of aan tc wijzen , waarom deze schadelijke invloeden dikwijls in eenen geringen graad ziekten voortbrengen, terwijl zij datzelfde bij 1 * een ander individu, in veel hoogeren graad werkende, niet doen, waarom dezelfde schadelijke invloeden nu ziek ma- ken, dan niet, waarom zij thans cenen uitslag, eene pijn, oenen krampachligen toestand, en waarom juist dezen of genen vorm van ziek zijn, vóórtbrengen. De aeliologische behandeling kan derhalve slechts lot binnen zekere gren- zen aangewend worden; anders misleidt zij ons met den schijn eener wetenschappelijke grondigheid en met een in- zigt, hetwelk ons in deze wegen der natuur niet vergund is. Het is evenmin aan twijfel onderhevig, dat wij de ver- schijnselen der ziekte en hare veranderingen gedurende haar beloop naauwkeurig hebben waar te nemen, dat deze menigte van verschijnselen zich nu meer, dan minder ge- schikt lol zekere ziektebeelden laten zamenvoegen, die wij als ziektevormen met zekere namen noemen, en van deze on- derscheidingskenteekencn ons bij de behandeling bedienen. Maar de waarlijk bestendige ziektevormen zijn slechts wei- nige, nog minder zijn er, die eene voor dezen vorm al- leen gepaste behandeling vereischen ; bij de meeste ziekte- namen is de vorm slechts kunstmatig, bij vele zelfs wil- lekeurig, en het is een zeer verderfelijke waan, dat men de ziekten zoude kunnen rangschikken gelijk de individuele ligchamen der natuur, en gelijk deze in soorten, orden en klassen zoude kunnen verdeelen. Ook maakt het groot getal der ziektevormen het overzigt der verschijnselen moci- jelijk, en voert meer tot misvattingen dan op den regten weg. Daarom is ook deze symptomatologische of nosolo- gische wijze van behandelen, alleen tot op eenen zekeren graad aan te prijzen , over welken heen zij ons met eene schijnbare orde misleidt, die niet bestaat en aan welke zich de natuur niet onderwerpt. Dat eindelijk bet handelen voor den praktischen arts ze- ker het belangrijkste is, maar niet, als het ware weifelend, zonder eenen zekeren wetenschappelijken grondslag mag toe- gelaten worden, is duidelijk, en daaruit blijkt de dwaling \an hen, die alle zorgvuldig onderzoek van het bijzondere geval en van de wetenschap in hel algemeen veronaehlza- men , terwijl /ij alleen 0|> hun aangeboren laleni en ei- gene ondervinding vertrouwen. S 3- Zoekt nu de jonge arls voor liet gewiglig doel zijns le- vens, uit al deze eenzijdigheden datgene te kiezen, het- welk hem waar en overeenkomstig de natuur voorkomt, zoo heeft hij zeker de meest wezenlijke grondstoffen van zijn beroep bijéén, maar er blijft hem overig de moeijelijkc kunst te beoefenen, van hetgeen zoo dikwijls slechts ge- scheiden naast elkander staat, zoo veel het de zaak en zijne krachten veroorloven, te vereenigen. In hoeverre hem dit gelukken zal, hangt gedeeltelijk van het geneeskundig ta- lent af, gedeeltelijk van de vroeger aangenomenc stellin- gen, deels ook en wel voornamelijk van bet denkbeeld, hetwelk hij zich van het werk des geneesheers vormt. Stelt hij zich aan het ziekbed, cene onder de aanwe- zige grondstellingen gerangschikte, als een volgens gegc- veue regelen op te lossen vraagstuk voor, zoo kan zijn pogen slechts daarheen strekken, om de geneeskundige w e- tenschap, die hem alles is, zoo volkomen mogelijk zich eigen te maken, en zich bovenal een zoo veel mogelijk goed systeem te verschaffen, om voor het bijzondere bet noo- dige zeker en spoedig te vinden: een deel van zijn beroep, dat bet opzoeken en rangschikken gemakkelijker maakt. Er kan op dezen weg, en wel voornamelijk door den ver- ständigen , zonder eigenlijk genie, het goede bedoeld, en zelfs eene zekere tevredenheid met den gewünschten uit- slag gevoeld worden, maar het voert niet lot het ware oogmerk van de geneeskundige studiën en tot het doel van een geneeskundig leven. Ziet daarentegen de geneesheer aan het ziekbed zich een zoodanig vraagstuk voorgesteld, dat uit het volkomen be- vatten van alle omstandigheden een vrij zelf gevormd han- delen geboren wordt, voor hetwelk alleen de algemcene grondstellingen aanwezig zijn, de regelen voor het bijzonder geval echter volgens deze eerst zelf gevonden moeten wor- den, zou behandelt hij zijn werk als eene kunst, voor welke de wetenschap alleen voorbereiding, alleen middel tot het doel is. Hij zal daarom niet minder trachten, de ge- neeskundige wetenschappen zoo veel mogelijk volkomen en grondig zich eigen te maken, daar in dezclven de grondstel- lingen bevat zijn, zonder welke geene geneeskunst mogelijk zoude zijn, en hij zal hij de intrede zijner praktische ge- neeskundige loopbaan in de eerste plaats erkennen, dat veeleer nu zijne gewigtige studie begint; in elk bijzonder geval door eenen verständigen blik in dc wetenschap zich inde geneeskunst oefenen, gelijktijdig het weldadig beroep van geneesheer om anderen vervullen , en voor zich zclvcn altijd grootere bekwaamheid in hetzelve verkrijgen. Voor hem is daarom elk bijzonder geval een waarlijk individueel, gelijk dan ook werkelijk hetzelve alleen als afgetrokken begrip, en niet met al zijne omstandigheden en eigen- dommclijkheden , zich onder het een of ander soort laat rangschikken ; voor hem is het individueel ziektegeval het standpunt, van waarbij uitgaat, en het doel zijner studiën , even als elk ander beoefenaar der kunsten, zich in dc uit- oefening zijner kunst verder vormt. Zoo zal de schilder de harmonie in de deelen des menschelijken ligchaams, de leer van het perspectief, van schaduw en licht, het volkomen verwantschap der kleuren en vele andere zaken wetenschap- pelijk beoefenen, en uit mondelijke en schriftelijkc mede- deelingen aanhoudend zich eigen maken; maar dit alles zou hem weinig baten, wanneer hij niet zelf de hand aan het. werk sloeg, en zich gedurende de uitoefening zijner kunst altijd meer en meer de bekwaamheid wilde verschaffen, het geleerde in beoefening te brengen. Daar ook wij den laatst aangewezenen weg voor den goe- den houden, gaan wij in deze handleiding van dc zorgvuldige behandeling van het bijzondere geval uit, en hopen daarbij tot een volkomen overzigt der geneeskunst te geraken. Daar wij nu het werk van den geneesheer aan het ziekbed in die volgorde verdeden, in welke dc bijzondere bezigheden na elkander gewoonlijk verrigt worden, en langzamerhand tol i de algemeene vercischlcn on plinten overgaan , die liel ge- neeskundig beroep cigendommelijk zijn, dan zal ons tori i wel, hetgeen in de geneeskunst te leeren 1$, eenigcrmale helderen volkomen voor den geest slaan; de geneeskundig«' wetenschap wordt daarbij door ons verondersteld. liet werk van den geneesheer aan het ziekbed vereiseht bovenal eene zoodanige herkenning van de ziekte, als lol het geneesplan noodig is, en hiertoe dient het kunstmatig ingerigt ziekenonderzoek , en de daarop gegronde indivi- duele en algemecne diagnosis. Daar deze tevens de betrek- king van het ziektegeval tot de geneeskracht der natuur omvatten moet, zoo verschaft zij niet alleen ecu inzigt in hetgeen het naast te hopen of te vreezen is, derhalve in de geneeskundige prognosis , maar zij heldert tevens de be- trekking van het geval tot de geneeskunst op, en wordt hierdoor een zekere grondslag van het geneesplan, hetwelk men nemen moet. Deze zelve moet de aetiologische hinderpalen, en symp- tomatische verstoringen wegnemen , die de vrije werking van de geneeskracht der natuur in den weg staan, en die zelfs, wanneer het noodig is, in derzelver werkingen on- dersteunen, leiden, of ook wel in hare verderfelijke rig- tingen beperken, of in hare heilzame werkingen na- volgen, en zoo ver de menschelijke krachten reiken, haar navolgende, vergoeden. Dij de verdere behandeling van den zieken, begint er met elk bezoek een geheel gclijk- vormig werk voor den geneesheer, en hier heeft hij op de herkenning van den legenwoordigcn toestand zijn besluit, óf om zijn geneesplan te veranderen óf te behouden, te nemen, waarbij hem de kennis van het beloop der ziekte en van de werking der geneesmiddelen leiden moet. De uitgang der ziekte in herstelling of dood, legt den geneesheer nieuwe piigten op; hier de behandeling van den herstellenden (reconva/escens ) , en de prophylactische raad- geving aan den herstelden, daar de zorg voor de verligliug s van lietslcrvcn, de euthanasie, zoo ver zij den geneesheer aangaat. Onze behandeling van het geneeskundig werk /.al ziel» daarom bij drie hoofdafdeelingen bepalen, namelijk: 1. Herkenning der ziekte, II. Behandeling der ziekte, III. Voortgaande behandeling, waaronder tevens de pligten bij herstelling of bij doo- delijken uitgang begrepen worden. Wij gaan elk dezer afdeelingen in het bijzonder zorg- vuldig na , om aan den praktischen arts daarbij een her- inneringsmiddel aan de hand te geven, dat, gelijk wij hopen, eenige verligting in het zoo moeijelijk werk ver- schaffen zal. Onder IV. Verdere vorming van den geneesheer voegen wij er iets meer algemeens over het geneeskundig leven bij, dat zich toch, voor zoo ver het hiermede in betrekking staat, voornamelijk met het pogen naar altijd meerdere volmaking in wetenschap en kunst moet bezig houden. I. HERKENNING DER ZIEKTE. § 5. De herkenning der ziekte is het eerste vereischte van het geneeskundig werk , en hoe volkomener en naauwkeuriger deze herkenning is, hoe meer zorgvuldigheid de geneesheer op de verkrijging derzelvc aanwendt, en hoe meer zij aan het oogmerk van het geneeskundig werk beantwoordt, des te wetenschappelijker zal ook gewoonlijk dc vorming van den geneesheer zijn, des te meer zal hij overeenkomstig de kunsl handelen, en des te meer zal er, bij overigens gelijke om- standigheden, een gelukkig gevolg te hopen zijn. Door zoodanige herkenning der ziekle onderscheidt zich de waarlijk praktische arls het meest van routiniers en kwak- zalvers. Maar inen wachte zich, om de alhier gevorderde herken- ning in verschijnselen te zoeken, in welke zij niet bestaat, en hare volkomenheid lc stellen in iels , dat alleen den schijn daarvan bevatten kan. Men zou het geheel ver- keerd voor eene praktisch -nuttige herkenning der ziekte houden, wanneer men in het groot aantal van onbeduidende verschijnselen, welke men opeenhoopt, de ware herken- ning der ziekte wilde zoeken, terwijl men meer nuttige onderzoekingen daaromtrent verzuimt, en het groole te midden van het menigvuldig kleine onziglbaar blijft, gelijk b. v. in de homöopathische ziektebeelden. Niet minder zou men schijn voor wezen nemen, wanneer men , de verschijn- selen niet achtende, en van gedroomde ziektetoestanden, tot welke men uit dc verwijderde oorzaken wil besluiten, uitgaande, een vermeend inzigt in de aanwezige ziekte waande verkregen te hebben , gelijk in de stelsels van brovvn en RAsoRi. Of eindelijk, wanneer men, al te veel op onze tegenwoordige kennis van het zamenstel en het leven der organen vertrouwende, vermeende het wederkeerig verband derzelven in ziektetoestanden te kunnen gissen, elk ver- schijnsel te kunnen verklaren, en in het algemeen reken- schap van datgene te kunnen geven . in hetwelk de inwen- dige oorzaak voor het geheele beloop der ziekten verborgen en ondoorgrondbaar ligt. Al deze vermeend goed ingcslagene wegen eener prak- tische herkenning van liet ziektegeval zijn gebreken en eenzijdigheden , die ons in de ware herkenning verhin- deren , terAvijl zij bijzondere bestanddeelen van dezelve al te zeer verheffen , en daarbij ons het anders even zoo ge- wigtigc doen verzuimen. Alleen eene zoodanige herkenning van het ziektegeval zal waarlijk nuttig zijn, die ons omtrent de oorzaak, hel beloop en den tegenwoordigen toestand van hetzelve zoo inlicht, dat wij de geneeskracht der natuur naar haar 10 vermogen en hare rigling bcoordculcn, on hiernaar dat- gene, wal dc kuust vermag, afmeten en in het werk stellen kunnen. Hoe merr tot cene zoodanige herkenning geraken kan. zal ons duidelijk worden, wanneer wij de heide middelen tot dit doel, liet zickenondcrzoek en de regelen der di- agnosis en prognosis naauwkeuriger behandelen. HET ZIEKENONDERZOEK. § 6. Het doel van het ziekenonderzoek is, om eene zoo veel mogelijk volkoinene en gemakkelijk te overziene zamenslel- ling van datgene te verkrijgen, hetwelk ons voor de re- gelen van de diagnosis en voor de therapie , die daarop gegrond moet zijn, noodig is te weten; dit zijn de ziek- teverschijnselen, de schadelijke invloeden, die op den zie- ken gewerkt hebben of nog werken , de individualiteit van denzelven met betrekking tot 'zijne ziel en zijn lig- chaam , en het onderling verhand van deze drie zaken. Opdat deze menigte van zaken kunne overzien, en aan het einde van het ziekenonderzoek tot een duidelijk beeld der ziekte vereenigd worden, als ook, dat elk gebrek door ons reeds gedurende het onderzoek opgemerkt, en deszelfs verbetering mogelijk worde , vereisoht hetzelve cene strenge orde in de uitvoering. Deze orde zelve moet echter tevens zoodanig zijn, dat zij aan de verstandelijke individualiteit van eiken bijzonderen zieken, en aan dc bij- zondere behoeften van elk bijzonder geval zorgvuldig be- antwoordt, den zieken niet terugstoot, maar zijn vertrou- wen in den hoogst mogelijken graad wint. Daardoor wordt echter de opgave moeijelijk, is zij slechts in algenieene, niet in bijzondere regelen te bevatten, en een goed ingc- rigt ziekenonderzoek is een waarlijk kunstmatig bewijs , hetwelk men reeds voor lang als den proefsteen van prak- tische kundigheden met regt heeft beschouwd. Gebrek aan behoorlijk inzigt in liet gcwigt van dit werk, ongeschiktheid om de aangeleerde regels op de omstan- digheden toe te passen, gebrek aan wereldkennis en fijnere beschaving, te groote stoutmoedigheid en te grootc be- schroomdheid en toegevendheid , bekrompene kennis en ongeoefende kunst, vooroordcelen , haastigheid, kleingees- tigheid, gebrek aan bevattelijkheid en voorbereiding ver- oorloven dikwijls de kunstmatige inrigting van het zieken- onderzoek zelfs aan diengenen niet , wiens geneeskundig talent hem anders daartoe geschikt maakt. Maar even zoo dikwijls beletten dit ook de ongunstige omstandigheden, onder welke veeltijds het ziekenonderzoek moet verrigt wor- den: verstorende, voorbarige, indringende, begrijpelijke omstanders, zwijgende, gemelijke, ongeduldige, zwaarmoe- dige, over- en onbeschaafde, moedwillig en onwillekeurig misleidende zieken ; bovenal echter wordt het ziekenonder- zoek lastig gemaakt door die armzalige aanspraak op me- dische kennis, met welke iedere onkundige gelooft den ge- neesheer te overtreffen. Dikwijls is ook de ziekte of de individualiteit van den zieken een hinderpaal in het vol- brengen van het ziekenonderzoek, zoo als flaauwte , slaapzucht, koortsij lingen, doofheid, stomheid, zoo ook de eerste kinderjaren of de hooge jaren der grijsheid enz. § 7. De geneesheer ga daarom tot het ziekenonderzoek , als lot een ernstig, voor het welgelukken der genezing hoogst gewiglig werk over, waarvan het verzuimde zich niet vol- komen laat herstellen. Het meest geldt dit het eerste zic- kenonderzoek van een geval; hier moet een ons geheel on- bekende ziektetoestand aan een ons misschien nog onbekend individu in al deszelfs wijzigingen begrepen, en een ge- neesplan daarop gegrond worden , van hetwelk leven en levensgeluk van den zieken , eer en gewetensrust van den geneesheer afhangen. Eecds hieruit is af te leiden, dat het eerste onderzoek zoo volkomen moet zijn , als het eenigzins de omstandigheden toelaten, en men stelle er zich niet mede 12 le weden, dal hij het volgende bezoek, hel no" ontbre- kende in het zickenonderzoek geinakkelijk vergoed zon kunnen worden. Dit is loch sh'chls voor een klein gedeelte waar, want het beeld van de ziekte treedt nooit zoo levendig onjuist voor de ziel des gencesheers, wanneer liet langza- merhand bijeen gezocht, uit stukken zarnengesleld wordt, die niet bij elkander voegen, als wanneer het met alle in- spanning bij het eerste onderzoek in deszelfs gebeden om- vang voor zijnen geest komt. Elk later ziekenbezoek heel t zijn eigen werk, het onderzoek van den voortgang der ziekte en het gevolg onzer geneesmiddelen; het is derhalve weinig geschikt, om datgene in te halen, wat wij in het eerste bezoek verzuimd hebben. Bij den zieken wordt het vertrou- wen op de zorgvuldigheid en de bekwaamheid van den geneesheer zeer verzwakt, wanneer hij later den geneesheer over zaken in het onzekere ziet, die hij voor gewigtig in de daarstelling van het geneesplan en bij den geneesheer sedert lang voor bekend houdt. Ook brengt in der daad een onvoltooid onderzoek en het dagelijks vinden van nieuwe zaken eene onzekerheid, en eene twijfelachtig- heid omtrent het inzigt in het geneesplan voort , die den geneesheer langzamerhand van wetenschappelijk bere- deneerde en kunstmatig uitgevoerde praktijk geheel allei— den , en lot eenen routinier verlagen. Zeker is het, dat in gevallen, die spoedige hulp verei- schen , of in welke de zieke niet veel opheldering geven kan, of waar zoodanige personen niet tevens aanwezig zijn , die deze opheldering geven kunnen, het eerste onderzoek niet altijd het volkomenste kan zijn, terwijl het noodzake- lijkste evenwel gedaan moet worden : maar een zoodanig onderzoek moet ten minste in zoo verre volkomen zijn, dat deze eerste hulp eene welberedeneerde, geene overijlde * wordt, en alleen datgene , wat de verdere genezing vereischt, blijft aan de volgende bezoeken overgelaten. Even zoo zeker is het, dat men bij langdurige ziekten, waar de anamnesis verscheidene jaren omvat, omtrent vele bijzonderheden eerst in het verder beloop der behandeling beslissen, en niets 13 mol zekerheid vaststellen kan ; dat vele leodcrc omstandig- licdcn niet ruw aangetast , maar slechls langzamerhand on- derzocht willen worden; dat tot menig onderzoek eerst la- ter de tijd komen kan; dat eindelijk, bij de onvolkomenheid van alle menschelijke verrigtingen het de pligt van den geneesheer is, zijn eerste ziekenbezoek vóór het tweede be- zoek nogmaals te overdenken, on hetgeen verbeterd moet worden, alsdan in te halen. Maar dringend moeten wij waarschuwen voor elke onverantwoordelijke haastigheid, die het onderzoek slechts zoo spoedig mogelijk zoekt te eindigen en met de hoop zich troost, dat alles bij het latere bezoek nog hersteld kan worden. Men kan dan meestal bemerken, dat het herstellen niet geschiedt, maar dat de geneesheer als het ware alleen zijn geweten met de vertroosting daarmede zoekt tot zwijgen te brengen.. § &■ Even zoo min mag zich de geneesheer met vragen en liooren te vreden stellen, hij moet door behulp van het gezigt, het gevoel en den reuk, zich van het gehoord«' overtuigen en van de waarheid verzekeren. Dikwijls ver- toonen zich dan de zaken volkomen anders, dan men de- zelve volgens liet gezegde vermoedde. Het zien der ver- spreiding van eenen huiduitslag aan het geheele ligchaam, of ten minste aan verschillende plaatsen van hetzelve, de naauwkeuriee bezijrtirnnn' van het slijmvlies van den mond en de keel, der scheede, van den regten darm, de herken- ning der zweren en ontvellingen aan deze deelen of op de huid zelve, de betasting eener pijnlijke, opgezwollene , in- gezonkenc plaats van liet ligchaam , van eene breuk of eene uitzakking, of van den geheelen onderbuik, de reuk van het zweet, de pis, het speeksel, de uitwaseming en den stoelgang, is benevens zoo vele andere onderzoe- kingen van dien aard dikwijls noodzakelijk. Het zintuig van den smaak kan echter , trots het tegenovergesteld ge- voelen van s. G. VOGEL (Allgemeine niedicinisch-dingnosii- sche Untersuchungen , Deel II. blz, !)) . niet anders hij het ziekenonderzoek van 1 ocpassin/»; zijn, dan bij het proever» van spijzen, dranken en geneesmiddelen, welk laatste ten minste door diegenen mcnigvnldigcr geschieden moet, welke werkelijk in staat zijn, geneesmiddelen zaakkundig door den smaak te onderscheiden. Tegen deze volledigheid der onderzoekingen doen zich echter menigvuldige hinderpalen op, welke de geneesheer op eene geschikte wijze moet zoeken uit den weg te rui- men. Sommige onderzoekingen worden geweigerd, daar de zieke dcrzelver belang en noodzakelijkheid niet inziet, of omdat de geneesheer niet kiesch en bepaald genoeg de- zelve gevorderd heeft. Het meest vindt liet onderzoek der gewoonlijk verborgene deelen hij ongehuwde personen van het vrouwelijk geslacht, vooral door den jongeren onge— huwden geneesheer, deszclfs moeijelijkheid : een welvoe- gelijk, ernstig gedrag, een goede naam in wetenschappelijk en zedelijk opzigt, bescheidene aanhoudendheid in vorde- ringen van dezen aard, en sparing van liet schaamtegevoel, zoo ver dit niet tegen het geneeskundig doel inloopt, ne- men deze hinderpalen liet best uit den weg. Den moei- jelijksten tegenstand vindt de geneesheer, wanneer hij de verlangde onderzoekingen van dezen aard zich vroeger heeft laten weigeren, of wanneer zijn gedrag in deze of in vroe- gere gevallen het verraden heeft, dat het hem meer te doen was om zijne oogen te verlustigen, dan om zijn ge- neeskundig doel te bereiken. § 0. Dij andere onderzoekingen van dezen aard, kan dikwijls eene te ver gaande omslagtigheid in den schijn van kwak- zalverij , of ten minste pedanterie ontaarden , welken de geneesheer vermijden moet; b. v. het doen van chemische proeven met de pis, de speeksel , de fluimen, enz. aan liet ziekbed zelf, hetgeen in groote hospitalen tot bevor- dering der wetenschappen zeker hoogst prijzenswaardig is , aan het privaat-ziekbed echter nooit volledig en doel- matig genoeg verrigt kan worden , om iels anders dan ver- 15 tooning ie maken. Hel gebruik van liet vergrootglas bij huid- uitslagcn, van den liebllcider, den scheede en regten darm- spiegel, den stethoscoop en plcssimcters, den duimstok, den passer, thermometer , electrometer , polsglazen, secundeuur- werken en al wat er van dien aard meer is , zal ten minste in de privaal-praktijk dikwijls groole moeijelijkheden vin- den, en is voor den geneesheer bij inwendige ziekten voor bet grootste deel ontbeerlijk. Wee den geneesheer, die zijne kunst aan zoodanig een toestel van onderzoekings- middelen verbindt, welke noch overal aanwezig zijn, noch overal gebruikt kunnen worden , en hem derhalve in bet geheel meer beperken dan bevorderlijk zijn, en over bet algemeen gemakkelijk tol de stelling verleiden, als zouden zich ziekten naar eene bijzondere verschijning laten beoordeelen , meten, gelijk de sterkte van den alcohol, en chemisch proeven, als de deugdzaamheid van den azijn. Want hetgeen nu in het ziekcnondcrzock zoo zorgvuldig gewogen , gemeten en haarfijn onderscheiden is, dat wil men niet gaarne anders gedaan hebben, vooral als de daar- bij staande niet-arts, en de zieke over den wonderbaren toestel en deszelfs nut onderrigt willen zijn. Daar wordt dan gemakkelijk aan een zoodanig Symptome, ten koste van al de overige de meeste waarde gehecht, en eene grootere belangrijkheid toegeschreven, dan het verdient. Men herinnere zich de vroegere etterproeven en den ste- thoscoop. Gemakkelijk gaat daarbij om het goede het. betere verloren, de onbevooroordeelde beoordeeling van al het semiotische en aetiologische ; de zorgvuldige vergelij- king van den gebeden toestand met datgene, wat den- zelven voorafging, en het volkomen zamenvatten van het geheel, als een levendig ziektebeeld, voor hetwelk eene gepaste geneeswijze voor den geest van den geneesheer zich opdoet, en uitgevoerd aan het doel beantwoordt. § 10. Maar behalve al deze onderzoekingen, valt er nog veel voor den geneesheer tot het welgelnkken der genezing op in Ic merken, hetwelk hij langs andere we {yen en niet minder zorgvuldig 1 heelt in acht te nemen. Reeds de eerste intrede in de ziekekamer onderligt hem omtrent den warmte- graad, het licht en de lucht in dezelve, waarbij sommige ziekten terstond zich aan den reuk doen herkennen, terwijl in elk geval reeds dadelijk, de meerdere of mindere rein- heid blijkt, die in de nabijheid van den zieken heerscht. De bereidwilligheid , liefdevolle opoffering, of de achte- loosheid en traagheid in de verpleging , welke de zieke geniet , de bekrompenc omstandigheden , dc schitterende overvloed, of de aangename weelde, die hem omringt, de zorg, die hem waarschijnlijk drukt, de levenswijze en zoo veel meer, wordt de geneesheer door een zorgvuldig herhaald omzien in de woning van den zieken gewaar. Dat deze opmerkzaamheid op hetgeen den zieken om- geeft , zoo ver het voor den geneesheer van belang is, geene onbescheidene nieuwsgierigheid, of vrouwelijk aangapen en beloeren mag worden , ja dat zij voor den zieken en de omstanders grootendeels moet verborgen blijven, behoeft aan zoodanigen geneesheer wel niet herinnerd te worden, die de waardigheid van zijnen stand, als beschaafd wel- levend mensch weet te bewaren en met zijne pligten te vereenigen. Het is daarom onbegrijpelijk, hoe een overi- gens zeer goed bock over het ziekenonder zoek , deze op- merkzaamheid zoo ver wil uitgestrekt hebben , dat men toevallig openliggende brieven zou inzien, en door heime- lijk uitvragen der dienstboden, zich aangaande huisselijke omstandigheden laten onderrigten. Tot zulk cene klein- geestigheid neemt de ware geneesheer zeker nooit zijne toevlugt, ofschoon hij, gelijk van zelve spreekt, de moe- ders omtrent den ligchamelijken bouw van bare kinderen en voornamelijk van hare volwassene dochters, de opvoeders en opvoederessen over hunne kweckelingen , den ziekenop- passer omtrent den slaap van den zieken, den inhoud der ijlingen, de ooggetuigen van een ongeluk omtrent alle daar- bij plaats gehad hebbende omstandigheden, met ernst en vrijmoedigheid zal ondervragen. Het uithooren kan den geneesheer echter nooit toegelalen, en nog minder als ambtspligt toegekend worden. Er zijn zelfs verscheidene punten, waaromtrent ook do zieke niet zonder bepaald doel en sparing van het gevoel mag uitgevraagd worden. Over huisscl ijken vrede en twist., huwelijksomstandigheden, geheime zonden zelfs van vroc- geren leeftijd en meer dergelijke zaken kan de genees- heer, noch regtstreeks noch te dringend vragen; een ont- wijkend, half antwoord, een dalen en buigen van de stem, eene verre toespeling, stilzwijgen, veranderen van gelaatskleur, moeten voor den geneesheer dikwijls als wen- ken gelden, wat hij te denken heeft en hoe ver hij in zijne vragen gaan mag. Beschaafden rekenen er ook op, dat de geneesheer uit zoodanige toespelingen het noodige zal begrijpen , en hen niet door ongemanierdheid en pedan- terie lastig vallen. Dat voor het overige de waarlijk noodige ligchamelijke onderzoekingen om de afwijzingen van den zieken niet mogen achterwege gelaten worden , spreekt van zelf. 