VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Dewyl de Kruipertjes van dezelfde Infe@ten leeven als de Spechten en de Meezen,en,gelyk wy reeds aanmerkten, het middel niet hebben om dezelve door °t kloppen met den : Bek op de Schors te doen uitkomen , hebben zy het inftin& om die Boompikkers te volgen „en deezen om zo te fpreeken tot hunze Jagthonden te gebruiken, eetende behendig het kleine wild °t geen deeze voor zich zelven meenen op te jaagen. Dewyl deeze Kruipertjes alleen vah Infe&en leeven , valt het ligt te bevroeden, dat de foorten vrugte baarder en veelvuldiger moeten weezen in warme lugtítree- ken „ waar dit wnedael in overvloed valt , dan in gemaatigde of koude ; min ryk in ’t voortbrengen: van Iníeéten, Deeze i . aan Oo NATUURLYKE HISTORIE . `; -tanmerking is van den Heer soNNERAT , en wordt door de ondervinding geftaafd. … Men weet, over ‘t algemeen ‚dat de kleuren der jonge Vo- gelen min fterk en min onderlchciden zyn dan die der ouden 3 doch dit is allermerkbaarst in de fchitterende Familien der Kruipertjes , Colibritjes , en andere kleine Vogeltjes, die de gronte Bos(chen van „America bewoonen. De Heer .BA JON onderrigt ons, dat de Pluimadie deezer kleine Amerikaan- fche Vigelsjes zich zeer langzaam vormt, en niet in ‘vollen juister praalt, dan na dat zy eenige keeren geruid hebben. Hy voegt ‘erby, dat de Wyfjes min fchoon cn kleinder zyn dan de Mannetjes. dE … Welk eeng. overeenkomst men wil zien of veronderftellen , itusfchen de Amerikaan;che Kruipertjes en die van het ou- de Vaste-land , moet men toeftemmen , dat men tusfchen dee- ze twee takken. van dezelfde Familie genoegzaanie verfchit- dendheden befpeurt om ze van elkander af te zonderen , en ik twyffel niet of de tyd zal òns nag veel grooter ontdek- ken, °t ay in-de uitwendige hoedanigheden ,’t zy in de na- tuurlyke hebhelykheden. - Het Boomkruipertje , wordt, in °t Grieksch , Kaars „int Latyn Scandulaca. Arborum ‚in ’t Franích Grimpereats, in ’t Hoogduitsch Baum Kletterlin , in jr Engelsch Smal Tree-cree- » in °t Zweedsch Krypare, pr Deensch: Tra-pikke., In ’t Italidansch , Rampichino geheeten. e ` Vaardigheid in beweeginge is doorgaans het deel der keer ‚kleine Diertjes. Het Boomkruipersje is bykans zo klein als het JWinterkoningje, en, gelyk °t zelve , byna altoos in beweeging : maar al zyn beweeging en bedryf ítrekt; om zo te fpreeken, tot het zelfde einde. ` Het blyft een gebeel Jet in °t Land waar het gebooren word : het gat eens ollen booms is zyn gewoon verblyf: van daar gaat °t op de Jagt ‚om op den bast en in het mosch Infecten te zoeken: te deezer plaatfe ligt het Wyfje Eitjes, en broedt. BELON heeft gezegd, en meest alle Vogelbefchryvers hebben ’t her- haald, dat het Boomkruipertje twintig eitjes of daar om- trent legt. Beron moet zeker dit Vogeltje met. een ander klein op Boomen kruipend Vogeltje, als de Meezen , verward hebben: wat my betreft, ik durf, volgens: my- ne eigene waarneemingen, en die van verfcheide Natuur- kundigen, als de Heeren SALERNE, LOTTINGER en den Graaf GINANNI, verzekeren dat het Wyfje van ’t Boom- kruipertje doorgaans vyf eitjes legt, en bykans nooit meer dan zeven: deeze eitjes zyn aschkleurig, met ftippen en eca DER BOOMKRUIPERTJES, EN MUURKRUIPERTJES. att ftreepen van een donkerder verf, en hard van fchaal. Men heeft opgemerkt, dat dit Wyfje zeer vroeg in het Voorjaar begint met eitjes te leggen; °t geen zeer wel te gelooven is: dewyl het geen reis te doen heeft, noch een nest te maaken. De Heer FriscH beweert, dat deeze Vogeltjes ook de Infeêten op de muuren zoeken; maar, dewyl hy het egte : Muurkruipertje niet fchynt gekend, noch, ‘uit de genoeg- zaam onderfcheidende befchryving van GESNeR , geleerd te hebben, ís het waarfchynlyk, dat hy de twee foorten on- der een mengt: te meer nog „daar het Boomkruipertje zéer wild is, en zich voornaamlyk in de bosfchen onthoudt. In den Jaare MDCCLXXIII , bragt men ’er my een, in January, op een Acacia, in s Konings tuin gefchooten : ‘men bragt het my als eene zeldzaamheid , en lieden, die een geheel jaar in deeze tuin arbeiden, verzekerden my, dat zy deeze foort van Vogeltjes zeer zelden zien: ze kn- men in Bóurgonje en in Italie niet veelvuldiger voor: doch wel in Engeland; men vind ze in Duitschland, en tot in Deenemarken ; zy flaan geen ander dan een fcherp en zeer emeen geluid. Het Boomkruipertje weegt doorgaans niet meer dan vyf Dragma’s : het fchynt veel grooter dan het met de daad is: dewyl de veeren meestal, in ftede van vlak op elkan- der te leggen , overeinde en verwilderd (aan: en deeze ‘vry lang zyn. De Gorgel van het Boomkruipertje is zuiver wit, doch trekt veeltyds naar ’t rosfe, altoos donkerder wordende na de zyden en de deelen van den Gorgel verwyderd, (zomtyds is het geheele Onderlyf wit) het Bovenlyf is rood-, wit- en zwartagtig: deeze verfchillende kleuren zyn min of meer zuiver, min of meer fterk: de Kop is bruinder van kleur 5 rondsom de oogen en oogleden wit, de Stuit ros , de Vie, gelpennen bruin, de drie eerfte met grys geboord , de vier volgende met een witte vlek gemerkt, waar uit een dwarg- ftreep van die kleur over de vleugel ontftaat; de drie laatfte zyn na ’t einde toe getekend met een zwarte vlek tusfchen twee witte; de Bek is boven bruin, beneden witagtig , de Pooten graauw , de grond der Pluimadie donker aschkleurig, De geheele lengte haalt vyf duimen. De nagels aan “de Vingers zyn zeer lang, gekromd, en zeer gefchikt om te ` kruipen: zy hebben omtrent zeven duimen vlugts? de vley- gels hebben zeventien pennen: de Staartpennen zyn aant einde gepunt. 8 H f et dra NATUURLYEE HISTORIE ‚ Het Muurkruipertje,'in °t Latyn Picus Muralis , in *t Ita: laansch Pico, in "CC Fransch Grinpereau de Muraille, in 't ngelsch Wall-creeper, in ’t Hoogduitsch Murfpecht, in *t Poolsch Dziecot murowy, in *t Deensch Scopoli, doet alles op de Muuren wat het Boomkruipertje op de Boomen ver- rigt: kruipt, jaagt, en broedt daar. Onder den naam van Muuren verftaan ik niet alleen de gemetzelde Muuren , maar ook Rotzen en Bergen. De Heer KRAMER heeft opgemerkt, dat deez Vogeltjes zich gaarne op Kerkhoven onthouden, en de eitjes in Menfchén bekkeneelen leggen. Zy vliegen met de Vleugelen flaande, en, fchoon ze wat grooter zyn dan de Boomkruipertjes , betoonen zy dezelfde leevendigheid en vlugheid: de Vliegen, de Mieren, en boven al de Spin- nekoppen, ftrekken hun ten gewoonen voedzel: de Engel- chen geeven "er daarom ook den naam aan van Spieder- catcher. BELON geloofde , dat deeze foort byzorider eigen was aan Auvergne: ondertus{chen vindt men ze in Oostenryk, in Silefie, in Zwitzerland, in Poolen, en in Lotharingen, en volgens zommigen in Engeland; dan eenigen agten dat ze daar zeer zeldzaam zyn. Zeer veelvuldig komen ze voor in Jtalie , omftreeks Bologne en Flgrence; doch veel minder in Ptemont. Bovenal is het in den Winter, dat deeze Vogeltjes zich in bewoonde plaatzen vertoonen; en, mogen wy op BELON afgaan, zo hoort men ze van verre in de lugt fnorrende aan- vliegen , van °t Gebergte komende om zich aan de toorens der Steden te onthouden. Zy trekken alleen, of twee aart twee, gelyk de meeste Vogeltjes , die op Infetten aazeu5 ‘dan, hoewel zy de eenzaamheid beminnen, zyn.ze niet droef- of naargeestig. Zo waar ís het, dat de vrolykheid min afhangt van buiten aankomende oorzáaken , dán van de inwendige gefteltenis ! Het Mannetje heeft onder den Gorgel een zwarte plek, die zich over den Hals uitftrekt, dit is een onderfcheie dend merkteken van het Mannetje. Het bovenfte van den Kop en des Lyfs is ligt aschkleurig, het benedenfte don- kerder : de kleine Bovendekveeren der Vleugelen zyn toos- verwig , de groote zwartagtig met roozekleut geboord, de Pennen loopen wit uit, en zyn, van het grondftuk af tot de helft der langte , roosverwig geboord , welke kleur afneemt, en zich bykans geheel verliest op de pennen digt by °t ryf : de vyf eerfte zyn, aan den binnenkant , mèt twee min of meer zuiver witte vlekken gemerkt, en de negen nn VO ` DER BOOMKRUIPERTJES , EN MIURKRUIPERTJES. 318 volgende met één geelagtige: de. kleine beneden dekveeren , digtstaan den kant rooskleurig - de andere. zwartagtig: deeze kleur hebben ook de Staartpennen: de Bek en de Pooten zyn zwart, de Klauwen lang, dun en gekromd, aan drie voor- en één achtervingers. ‚Het Wyfje heeft een witagtige Gorgel. De geheele lengte is iets meer dan zes duimen: zy hebben tien duimen vlugts: de Staat beftaas uit twaalf pennen, elkander byna gelyk., en Deckt. even buiten de Vleugels uit. ` un ! BeLoN zegt met zeer veel verzekerings , dat dit Vogeltje twee vingeren voor- en twee achterwaards heeft; van het Boomkruiperije hadt hy gefchreven dat het een korten Taart hadt: de oorzaak van deeze dubbele dwaaling is dezelfde, Beron hieldt deeze twee Vogeltjes voor grenzende aan het Geflacht der Spechten; en heeft de eigenfchappen derzelven daar aan toegefchreeven: zander ze van naby te. befchou- wen. De Lugt, op zichzelve befchouwd , bevordert den Groei door haare Veerkragt; en BOERHAVE i$ van gevoelen, dat zuivere Lugt alleen werkt in zo verre zy veerkragtig is: dewyl zy van zichzelve geene zwaarte heeft: het gewigt alleen afhangende van de hoeveelheid der dampen daar in opgetoogen. Hy bevestigt dit denkbeeld , met by te bren- gen, „dat. de Ademhaaling gemaklyker valle op de toppen 3, der hoogfte bergen dan in gewoone lugt, door kunst wn even ligt- gemaakt: want de Dieren {terven meest al on- en der de Lugtpomp, wanneer een derde gedeelte des ge- IV DEEL, MENGELW. NO. 8. Z an Wigts — Lt . PROEVE, WECENS LUCHT EN WATEK en -Wigts. is weggenomen; en nogthans leeven de Dieren op » de bergtoppen, waar de lugt een derde ligter is, zeer an wel” Hier uit befluit hy, ,, dat de vermindering van wn het gewigt in de Lugt omhoog vergoed worde door der- s, zelver veerkragt: want dat anderzins de Longen niet ge- wn noegzaam zouden worden uitgezet 5; dit verfterkt zyn ze denkbeeld, dar dé swaárte der Lugt uit de dampen ont- Ka itaat; maar dat de veetkragt in de Lugt huisvest.” Men zou hier kunnen aanmerken,'dat Planten, groeie nde op de toppen der Bergen, kleinder zyn dan die van dezelfde foort, welke in vlakten of valeien voortkomen: dan dit is, misíchien, niet zo zeer toe te fchryven aan de meerdere veerkragtigheid der Lugt op de bergen, of de grootete zwaarte in dé valeien , dan aan gebrek van hette ën (chaarsheid van dampen -op zulk eene hoogte. -- In de volgende bedenkingen zullen wy de Lugt‘ aanmer- ken, als-eene vlòeiftoffe des Dampkrings, vervuld met ver- fcheide deeltjes , of uit Aardfche zelfftandigheden uitgewaas- femd, of in de Lugt gebooren, die alle mogelyke veran- deringen. van:hette en- kóúde ondergaat. De zuiverfke Lugt des Dampkrings is: nooit: zonder eenig inmengzel. Dezelve behelst altoos eene hoeveelheid van Mitwaasfemingen , geëvenredigd aan derzelver daadlyke het- te» en cene zamenwerking van oorzaaken, welker kragt het onmogelyk valt te bepalen, Deeze dampen zyn een meng- zel van water, brandbaare en zoute uitwaasfemingen: en daar zy geduurig van de Aarde zelve „of van zelfltandighe- den op aarde, opryzen, kunnen zy geene andere weezen dan..die: ligter zyn dan de Aarde. Die beweeren , dat Sak, peters Zwavel, of ‘andere vaste zout- of zwavelagtige deck, ges in de lugt huisvesten , tasten zeker mis: dewyl die ichaamen in zelfltandigheid niet opwaasfemen. . Desgelyks kunnen geene loutere aarddeeltjes, hoe fyn. ook, in de lugt opgeheeven en daar vast: gehouden worden: want, fchoon door de hette of door brandbaare ftoffe opgevoerd, vallen zy welhaast weder nederwaards. Het is ligt te begrypen, dat deeze uitwaastemingen zullen beneden konten, wanneer de Lugt, welke ze bevat , ze niet langer door derzelver zwaarte kan ophouden, of eene verandering m haate maate van hette ondergaat. Hier uit worden mist, regen „ fneeuw en hagel gebooren. Het hoofdheginzel deezer verfchynzee len is water, door de onderfcheide maate van hette, doof de hoeveelheid en hoedanigheid der dampen, in deeze vere fchillende gedaanten gevormd. pi d ‚ OP DEN GROEI DER PLANTEN. $15 - De ontleedkundige befchouwing der Planiten , en de her- haalde Proeven met de lugtpomp op dezelve genomen, be- wyzen (en, vollen, dat alle Planten zekere maat van in- wendige Lugt in zich behelzen: die , door welk middel: ook ontvangen, fteeds werkt, en de veranderlyke drukking des Dawmpkrings opweegt. Hier uit ontítaat eene beurtlingiche werking en wederwerking tus{chen de vaste en vloeibaare deelen : der Planten, welke niet min noodzaaklyk is tot de beweeging en bereiding der fappen , dan tot het uitdryven der verderfiyke en nutlooze deelen. Deeze hoeveelheid van inwendige Lugt kan, egter, van de Planten gefcheiden werden, zonder derzelver deelen te floopen , als door de lugtpomp ; maar behaiven. deeze is er ` een vloeiftof van een dikker natuur, onveerkragtig, fchyne baar vast, die ’er niet van afgefcheiden kan worden, dan met de geheele verdelging. van de Plant en het behulp der gisting. Wanneer de gisting tot die hoogte gekomen is, dat ze de deeltjes der vaste.Lugt affcheide, wereenigen zy zich weder, en dampen uit in de gedaante. vann eene veer. kragtige vloeiftoffe , in welken nieuwen ftaat ‚de ruimte, die deeze zelfftandigheid vervult , tot de voorgaande is als 48 tot 1. | EN In hoe verre deeze vaste, onveerkragtige zelfftandsgheid daadiyk den Groei bevordere, kan niet bepaald worden: dewyl het nog onbeflist ìs, of de Lugt, deezerwyze uit de Platen: getrokken , niettveel eer. moet aangemerkt worden als een nieuw voortbrengzel of een veerkragtige damp, dan een uitgehaalde Lugt. Uit de groott uitgebreide heid deezer zelfftandigheid, naa de gisting , mogen wy bee fluiten , dat de kragt dier deeltjes vóór derzelver ontbinding, of wederhouden of vernietigd was; en dat de daaropvolgen= de veerkragtigheid niet natuurlyk is ; by gevolge , (indien deeze andigheid vaste Lugt zy.) dat de veerkragt van de Lugt eene teevallige hoedanigheid is, welke dezelve bezit terwyl ze op een gehoopt blyft , maar verliest wanneer ze verfpreid of verzwolgen wordt. Een befluit geenzins overeen te brengen met: het aangenomen ftelzel over de Lugt. ` ` ` . Eene foort van Lugt kan men haalen uit Verfcheide Lichaamen , alserype vrugten, gistende en opkruifchende vogten, uit de verrotting van -dierlyke en groeiende zelf. ftandigheden: deeze, nogthans, verfchilt van de gewoone Lugt :-sdewyl zy terftond eene vlam uitdaoft, en dieren, welke dezelve inademen , doet fterven. Of deeze vloei- 2 of- 416 -© PROEVE, WEGENS LUCHT EN WATER ftoffe dezelfde is met de bovengemelde „en een weezenlyk deel der Planten uitmaake , of in welk opzigt zy verfchij- len, moeten volgende Proefneemingen uitwyzen. De voorgaande aanmerkingen geeven ons grond, om te befluiten, dat de Lugt,als eene zamengeftelde zelfltandig- heid , den groei der Planten en ftofiyk en werklyk bevor- dert. Ssoflyk , door daar aan de voedende deeltjes , ‘er in opgedampt of gebooren, mede te deelen: dezel- ve zo verdunnende, verdeelende en zamenvoegende als ze bekwaam maaken , tot een gefchikt voedzel des graeijen- den leevens. — Werklyk , door de onderfcheide en onophoudelyke veranderingen, welke nu den omloop der (oppen bevordert, dan weder vertraagt: de voedênde (offe wordt gezuiverd en in de vaten gedreeven, en het fchade- iyke voor de Plant uitgeworpen. De hette verdunt de vogten in de vaten der bladeren, welke zich, naar even- redigheid, niet kunnen uitbreiden: de vogten , dus uit de vaten gedreeven, worden in zekere verzamelplaatzen, van welke ieder Plant een zeker getal heeft, gevoed : deeze fappen, naderband , door de koude verdikt, beflaan minder plaats: dit wordt aangevuld door andere vogten, door de geduurige drukking des Dampkrings in de porien. der bla- deren gedrongen. Die. nieuwe vloeiftoffe vereenigt zich met de oude: zy breiden zich nit, dryven ‘het. fap aa de takken en wortels , en herftellen de kragt der Planten , uit- eput door de doorwaasfeming. De koelte des nagts here elt het verlies door de hette des daags veroorzaakt. En dus beftaat het groeïfend-leeven der Planten, niet in een omloop vav vloeiftoffen , gelyk aan die in de dierlyke Lichaamen , maar in eene beurtlingfche in- en doorwaasfe- ming, te wege gebragt door de onderfcheide Lugtsgeftel. tenisfen.. Wy moeten, nogthans, niet denken, dat de Lugt, ten allen tyde, en op alle plaatzen, even zeer vervuild is met deeze voedende deelen: want deeze veranderen naar de Lugtgefteltenis heet, koud, of gemaatigd is: —- naar de ` hoogte der plaatzen hoven de oppervlakte der zee: — naar den afltand der plaatzen van de zee of andere groote waterplasfen , of van bosfchen- én onbebouwde linden —— en den aart des gronds beneden. - e ' Met één woord, het blykt, uit al het voorgàande , dat de hoofdftoffen , waar uit de Planten zyn zamengefteld, in den Dampkring beftaan ; en dat alle Plantén te: beter P , , ` tier OP DEN GRORI DER PLAKTEN. 317 tieren naar gelange de Lugt een vryer toegang hebbe tot alle derzelver deelen, de wortels niet uitgezonderd. Water behoort njet min weezenlyk dan Lugt tot den Groei der Planten; en wy bevinden derzelver aanwas door- ‚gaande geëvenredigd aan de hoeveelheid des Regenwaters , welke zy ontvangen: en hier uit hebben zommige Natuur- kundigen beflooten , dat Water alleen den Planten tot voedzel diende. Men houdt vaN HELMONT voor den eerften , die, door een merkwaardige en nu welbekende proeve , poogde te be- wyzen , dat de Aarde niets tot het voedzel der Planten toebragt. Naa hem, deedt BovLE eene dergelyke proeve met denzelfden vitflag Ged: Andere Wysgeeren floegen eenen anderen weg in, en bevonden, dat de Planten groeiden zonder aarde , mits zy overvloed van Water en geen gebrek aan Lugt hadden (+). Herhaalde waarneemingen toonden hun dat Planten in Mosch , in Spons of op Glazen gezet, en van Water voor. zien, wel tierden en bloeiden. Du HAMEL nam bykans dezelfde Proeven : eene nauwkeurige opmerking en fcheis kundige ontbinding der Planten , in water gegroeid , weezen uit, dat zy beftonden uit dezelfde deelen als andere Planten van dezelfde foort, in de aarde groot geworden: °t geen hem, met regt, deedt befluiten, dat deeze deelen door ’t Water ‘er in gebragt waren. Deeze en andere Proefneemingen, met de grootfte zorg- vuldigheid gedaan, door bekwaame Mannen, met alle om- zigtigheid herhaald , en altoos van denzelfden uitflag gevolgd , wyzen uit, dat ‘er genoegzaame grond is om te befluiten , dat de Aarde, op zichzelve , geen weezeniyk voedzel aan e (*) Dr. woobwarn, die een gevoelen , eenigzins van dat diens grooten Mans verfchillende, omhelst, heeft aangemerkt, dat, fchoon, in VAN HELMONT's Proeven, de Aarde, op geener- lei wyze, tot den groei der Plant iets kon toebrengen , de gevolgtrekkingen ‚ uit die Proeven, niet kunnen toegeftaan wor- en: of het Water, ten dien einde gebruikt, moest geheel zui- ver en van alle vreemde deelen ontbloot weezen, ’t welk geenzins het geval is. Men mag hier by vcegen, dat zodanige Planten ‚als geheel in Water gegroeid zyn, doorgaans M zwakker gevonden worden dan andere. (t) Men zie hier de Proeven van den Heer BONNET. Uitg- zegtie Verh. by Houttuin. Iide D. bl. 36, enz. Z3 ` ap PROEVE ; WEGENS LUCHT EN WATER de Planten verfchaft : doch dat zy alle voedende vogten vat het Water en den Dampkring krygen. Water bevordert den Groei werktuiglyk door langzaam in de Aarde in te dringen, zonder de tusfchenruimten, noodig tot het doorlaaten van de Lugt, te fluiten; ontbin- dende de voedende deeltjes , voorheen uit den Dampkring getrokken , of daar gebragt door nederdaalende Dampen 3 dus een gefchikt voedzel voor de Planten bereidende: en ' ftaat den Groei daadlyk by , door het verleenen van een vol- ftrekt noodzaaklyk voedzel, door middel van iets uit de Lugt daar aan toegevoegd. en einde het Water zyne voedende en werkzaame kragt oefene in den Groei, is het noodig, dat het eene zeer dunne damp worde : anderzins kan het niet in de opflur- pende vaten indringen, Dat het eene gefchikte maa- te van warmte hebbe , op dat de warmte de indrinkende vaten verwyde , en de Iymerige dikke ‚zelfitandigheden ‘verdund worden : want die vaten worden geflooten door koud water en koude dampen (*) — en , eindelyk, dat het geëvenredigd zy aan de benoodigdheid van ieder Plant : dewyl fchaarsheid en overmaat even nadeelig ‘bevonden worden.. Water, op den grond blyvende , belet de Planten het ein- de der groeijing te bereiken: te weeten het volkoomen maa- ken der Zaaden; want het geen zy dan voortbrengen, is, gedroogd zynde, ledig; en de koude bederft de Plant ligt. Daarenboven ontítaat, uit een overmaat van Wa» ter, een dun bedorven voedzel , °t welk rot of zuur wordt, door de hette der zon, gelyk wy zien in ftilftaande wate- ren : hier om zyn zulke plaatzen fchaars van Planten. Deels mag hier aan worden toegefchreeven , dat Planten , groeijen- de in een al te vogtig oord , bloot (taan vonr cene kwaal, zeer gelykende naar het koudvuur in dierlyke lichaamen; dit veroorzaakt , waarfchynlyk, de hobbeligheid en kron- ‚keling van ftam en bladeren, Zwaare Stortregens zyn nadeelig , door het verminderen van de warmte des Aardryks en in de vaten der Planten: natte jaarfaifoenen brengen doorgaans fchraale oogften voort ; | en (*) ’t Is, geloof ik , op dit begingel, om de maate van warmte naar de hoedanigheden der Planten te fchikken, dat de Tuinlieden nooit koud water gieten op Planten, die gaarne warmte hebben; en nooit in de zon gewarmd water op Pian- ten, die op koude plaatzen groeijen, \ OP DEN CROEI-DER PLANTEN. 319 en de Planten worden, in ftede. van dat leevend groen te vertoonen , °t welk derzelver gezondheid uitwyst , bleek van kleur, en zya kleinders boven al wanneer koude den Regen vergezelt. OO ebrek aan Water is {chadelyk: vermids de grond te droog en te brandende wordt. Warmte verdryft de vag- tigheid des Aardryks; door de zormeftraalen fterk befchee- nen, worden de wortels der Planten gefchroeid. Landen fterk gemest, of met niet genoeg gerotte mest geftrooid, ftaan hier voor °t meest bloot. Dit zyn de Uitwerkzels , dit de Nuttigheden dier twee Hoofdftoffen ‚in het bevorderen. van den Groei. Wy moe- ten, ten flot, nogthans, aanmerken, dat de vier Hoofd- ftoffen , die de Scheikunst ons als enkeivoudig leert be- fchouwen , zeker nooit zuiver en onvermengd gevonden worden. De Lugt, gelyk wy reeds te kennen gaven, is vol vreemde deeltjes ; het zuiverfte Water, ’t welk wy kunnen bekomen, is vervuld met vreemde ftoffe , door me. nigvuldig overhaalen daar van niet te zuiveren. Uit alle Planten, fcheikundig onderzogt, haalt men aarddeeltjes 3 en, fchoon de Aarde op zichzelve daadlyk den Groei niet bevordert , behelst ze, ongetwyffeld , zekere zelfftandighe. den, die, door water ontbonden, los gemaakt, en, inges zwolgen, in het gemengde voedzel der Planten komen. ` VERSLAG WEGENS DEN ONLANGS OVERLEDEN ITALIAAN- SCHEN DICHTER METASTASIO. , D: beroemde Abbé , PIERRE TRAPASSI , beter bekend onder den naam van METASTASIO , overleedt: den twaalfden van Grasmaand deezes Jaars MDCCLXXXII, te Weenen , in den Ouderdom van vier en tachtig jaaren. Hy zag het eerfte leevenslicht, op den derden: van Louw- maand des Jaars MDCXCVIII,te Asfife, eene Stad in den Kerkelyken Staat, In Grasmaand des Jaars MDCCXXIX kwam hy te Weenen , en (leet Ter drie en vyftig jaar, als Dichter, nauw verbonden aan Ir Keizerlyk Hof. Bewon- derd en" bemnd hiet alleen’ door het Huis van Oostenryk , maar ook door andere Vorften, en het geheele Gemeenc- best der Letteren. Paus pius pe VI, die zich laatst te. Weenen*bevondt,en nooit het genoegen gefmaakt hadt om deezen beroemden Man , zyn” gebooren Onderdaan , te zien, liet hem, op % doodbsdde „de Abfolutie geeven door 4 zy. E ` VERSLAG zyuen Nuncius GARAMPI. Op den veertienden van Grase maand, werd hy, in de Kerk der Barnabiten van St. Mi- chiel, met alle eere aan zyne verdienften verfchuldigd , be- graaven ` en men hieldt den volgenden dag, in die Kerk, over hem den Lykdienst. Men zegt, dat hy, aan gereed geld heeft nagelaaten , veertig duizend Guldens, behalven veele Kostbaarheden, bem door Vorfterr en Prinfen ten ge- fchenke gezonden. De Abbé MARTINEZ heeft hy tot zy- nen Erfgenaam benoemd, en aan diens Broeders en Zus- ters Legaaten gemaakt. Men moet toeftemmen , dat weinig Dichters zo veel fchats nalaaten. Onze Leezers zullen mis- fchien met genoegen hier aantreffen , het oordeel, °t welk de Engelfche Heer sHeErLocK , in zyne Brieven, over dien ltatiaanfchen Dichter velt. se Men moet Weenen niet verlaaten zonder METASTASIO te zien. Hy is een vrolyk en gezellig Grysaart , de groot- fte Dichter, dien Ztalée, zints Tasso, heeft voortgebragt. Ik zou gefchreeven hebben , den grootften Dichter, dien italie ooit hadt , indien hy niet nog in ’t leeven ware : eene reden om niet te hoog te pryzen. Lees zyne Can- fonneti, boven al die begint Grazie agl inganni tuoi ër, en zeg my, wie der Italiaanfche Dichteren, zo zuiver, zo fraai, zo bevallig gefchreeven hebbe ? Hy verfraait al- les wat hy onder handen neemt. Ik tel hem onder de eerften en voornaamften, die de rechte beginzels van goe- den Smaak in /talie heeft ingevoerd en vastgefteld. In zyne kleine ftukjes is iet natuurlyks, (childeragtigs , eeu- voudigs 5; eene kieschheid van gedagten en gevoelens „ die ‘er eene verrukkende bekoorelykheid aan byzet.” Merasrasto heeft alle hoedanigheden en vereischten die eenen grooten Dichter uitmaaken, Met een teergevoelig. hart , fchrander vernuft, eene leevendige en vrugtbaare verbeelding begaafd, bezat hy alles wat de Natuur, ten dien einde , kou fchenken. Twaalf jaaren nud zynde, kwam hy in ’t huis van GRAVINA: decze het klaatergoud , de fchitterende zotternyen en den dorren overvloed der Jtaliaanfche Dichteren kennende, toonde METASTASIO , dat „de waare bron van zuiveren fmaak gezogt -moest worden by de Griekfche Schryvers. De jonge Leerling nam dit denkbeeld aan , en lag zich toe op het doorgronden van de beginzelen dier Dichteren; en, op hun voorbeeld , heeft hy altoos zyn Dichtarbeid voortgezet. Jolie is nog weinig ` gefchikt om verhecvene denkbeelden in te boezemen. Hier fchreef hy zyn Demetrius, zyne Olympiade en zyn Dene phor., WEGENS METASTASIO. gut phon. Vyfen twintig jaaren bereikt hebbende (*), trok hy na Duitschland : zyn verblyf te Weenen, en het leezen van CORNEILLE deeden zynen geest een hooger vlugt neemen. Hy vervaardigde zyn Regulus en “Titus. Geen Schryver heeft Horatius beter verftaan : weinige Dichters hebben zo goed diens denkbeelden gévat. s» Scribendi rete fapere est et principium & fons.” Hy beoefende de Wysbegeerte , en zette zich nooit aan - eenig werk , zonder geheel doordrongen te zyn van het Onderwerp. . an Omne fupervacuum pleno de peétore manat”, — - is eene waarneeming, waar van hy de juistheid gevoelde;. hy fchreef, en vaardig en nauwkeurig. Hy kende zo wel de waarde van BOILEAU als van HORA- TJUs , en week nooit af van deezé groote grondregelen. a »_ e « _« _ Tout doit rendre du bon-fens 5, Rien n'est beau que le vrai; le vrai feul est aimable,” Zy, die de Muzyk gemaakt hebben op zyne verzen (+), zy, die ze zingen en opzeggen, zyn beter dan iemand an- ders in ftaat,om te oordeelen over de welluidendheid zyner Poëzy. Hier over {preekt men , van Napels af tot Petersburg toe, uit éénen monde. ` Geen Kaliaan heeft de driften zo wel gefchilderd , zo. zeer uitgemunt in den Leezer te treffen en gaande te hou- den. ETASTASIO heft zich in de hoogte: hy verftaat het tedere, en men mag zeggen, zonder eenig Volk te veron- elyken „dat weinige Dichters de tedere driften beter getrof- en, en zich meesterlyker verftaan hebben, op het roeren van het hart. Metastasio fchynt my toe meer natuurlyke bekwaam e= CO? wy twyfelen of hy wel zo vroeg te Weenen gekomen is. Volgens het bygebragte uit de Notizi del mondo kwam hy daar ecrst in den jaare 1729, en dus meer dan dertig jaarên be- reikt hebbende. Ct) ‚‚ De Italianen,” fchryft Moore, „‚ oordeelen niet altoos en nieuwe woorden noodig, tot het geen zv eene nieuwe Opce- vn Fa noemen ; dikwyls vergenoegen zy zich met nieuw Muzyk n» by de aarndoenlyke Spelen van METASTASIO.” ZS geg VERSLAG WEGENS METASTASIO. heden bezeten te hebben dan Tasso: hy hadt alle de fchoonheden van dien Dichter, en veele andere , zonder in zyne gebreken te deelen. Hy behaagt aan het Verftand, hy ftreelt het Oor, hy bekoort de Verbeelding, hy ver, meesterd het Hart: en, om alle deeze oorzaaken, zal hy al toos de Dichter der Mannen- van Verftand , de Dichter der Vrouwen, en de Dichter aller Perfoonen van fmaak bleven, a en ee nen Aa. nnn ne AANPRYZING DER SPAARZAAMHEID EN HUISHOUDELYKHEID. Nit bykans is algemeener, door alle tyden heen, en by alle Volken, dan Menfchen aan te treffen, die luie de fchrceuwen tegen de heerfchende Zeden des tegen- woordigen tyds, en uit dezelve droeve voorfpellingen op- maaken ten aanziene van den volgenden, indien men op deezen voet blyve voortgaan en geen heterfchap betoone, Ik zal er geen voorbeelden van ophaalen. Dan, misfchien, zal ik zelve onder de .zodanigen gere- kend worden, ter oorzaake van de volgende bedenkingen : gegrond op de waarneeming, dat een der boosfte en mees, te rampdreigende kwaalen, thans myne Land- en Tydge- nooten aantastende , hier in beftaa, dat Spaarzaamheid en Huishoudelykheid in het burgerlyk leeven gehecl uit de Mode geraakt is. Hoe veele myner Landsgenooten fchroomen niet , en fchrikken op de enkele gedagten, dat anderen hun zullen aanzien als Menfchen, die ‘er up bedagt zyn, om het maaken van Onkosten te vermyden. De reden, ‚welke ik van deezen hunnen fchroom cn fchrik opgeeve, zal men wmisfchien belachen; doch ik kan Ter geen beter vinden dan deeze, dat het vermyden van Onkosten te maaken Gierigheid is, en de Menfchen vreeslyk bang zyn voor Gierigaarts aangezien te worden: weshalven zy ook den fchyn deezes wortels van alle kwaad zocken te vermy- den. Eene gevolgtrekkking even redelvk , even goed door- gaande en fluitende, als of ik vastftelde nooit in eenige Kerk den voet te zetten, en deel te neemen aan de open- baare Godsdienstverrigtingen , om dat er een Kerk is, en >er openbaare Godsdienstoefeningen zyn, die elk verftand: Mensch als redeloos en onverftandig moet wraaken en a keuren. Dan, zonder my verder op te houden , met dit belach- lyk vooroordeel, zal ik het thans waagen de zaak tc he ‚pst AANPRYZING BER SPAARZAAM- EN HUISHOUDELYKERID. 329 pleiten van: die, als °t ware, verouderde Deugden , Spaar- zaamheid en Huishoudelykheid : en eenige redenen ‘ophaa« len , welke mogelyk zullen kunnen dienen, om Menfchen , die oogen hebben en dezelve willen openen, te doen zien, dat ze waardye „en zeer groote waardye bezitten „en geen- zins verdienen, met opgefchorten neuze befchouwd, of van hun,die dartelen op den rand des verderfs , befpot te worden. Spaarzaamheid is bevorderlyk tot lichaams-gezondheid en werkzaamheid : want „daar zy altoos bedoelt noodelooze Uit- aven te vermyden, is zy, by gevolge, eene geflaagene. Gyandinne van Overdaad, em houdt zich ten vollen verze- kerd, dat geen Geld flegter befteed worde, dan ’t geen ftrekt om enkel zinnelyken lust te voldoen. Waar nu de Overdaad is uitgeflooten, vindt zich de Gezondheid verlost van haaren gevaarlykften en doodelykften vyand. Een ieder , die de Gezondheid op den rechten prys, en, gevolg!yk , hoog fchat , zo ten opzigte van elk, hoofd voor hoofd, als van de geheele Maatíchappye, zal gereedlyk erkennen, hoe veel die beide, uit dien hoofde, verfchuldigd zyn aan eeng Deugd, die bykans nimmer mist om ons van dien fchat te verzekeren. Spaarzaamheid ftrekt om der Ziele welberaadenheid en bee dagtzaamheid te fchenken. Elk Mensch verpligtende, om een recht denkbeeld te vormen van ’t menschlyk leeven , en de onderfcheide waarde van de bejaagingen in °t zelve, Zy brengt eene hebbelykheid van denken voort —-— van denken op de nuttigfte en aangelegenfte Onderwerpen. —- Want ik moet u, myne Leezers, waarfchuwen, dat ik het doen van winst, of het befpaaren van geld, geenszins voor de nuttigíte en aangelegenfte Onderwerpen aanzie , waar mede een Mensch zyne gedagten kan bezig houden: de zedelyke braafheid van iemands charaêter, en het recht gebruik, "rt welk hy van zyne middelen maakt, zyn van oneindig veel meer aanbelangs: en °t is, ter bereiking van deeze verhevener einden , dat Spaarzaamheid zich des gelds , het winnen en bewaaren daar van bekreune. ` Een ander zeer heilzaam uitwerkzel deezer nederige Deugd is eene edele hoogmoed en onafhbanglykheid van geest. “Een Man, die zyne begeerten omfchryft binnen de paalen van zyn vermogen, en dit doet de fpaarzaame Man ‚is, in zeker opzigt, boven de nukken der wisfelvallie ge Fortuin verheeven, en bezit die zelfgenoegzaamheid, waar op de Stoïcynen zich zo veel lieten voorftaan. Althans hy 324 db AANPRYZING ` hy is befchut tegen duizend zwakheden en verzoekingen , waar aan de verwaarloozer van (Huishoudelykheid alle oo» genblikken blootftaat. De Spaarzaamen hebben alleen met zich zelven te raade te gaan: geen zogenaamde ‘fchulden van eer te betaalen: geen Winkelier, geen Haudwerksman , geen Geldfchieter, fchroomen zy ftoorenis te geeven, en daar deor tot het eifchen van de nog openftaande `fchuld- brieven op te wekken. Zy zyn hun eigen meesters; en onafhangelyk. Lieden van hooger Rang kunnen reden hebben om hun na de oogen te zien,zy niet,om,op hun- ne beurt, die fchroomvalligheid te betoonen. De algemeene Vrede en ‘ct Geluk der Huisgezinnen wor- den door Spaarzaamheid bevorderd en verzekerd. Welk een tooneel van jammer, ’t geen zich niemand, dan die "er ooggetuigen van was, kan verbeelden, wanneer de Va- der of Moeder des Huisgezins , of die beiden, door fpoor- looze verkwisting en weidfche Overdaad, in armoede , be- hoefte en elende dompelt, Kinders uit den fchoot der Weelde , waar in zy gekoesterd en getroeteld waren , fchopt; en die dus tot leevende , altoos voor °t oog zwcevende , ge- tuigen maakt van flegtberaadenheid en dwaaze fpilzugt: in allen te laaken; doch hoogst te doemen by jeugdige Lerge- nooten, noch onzeker welk een opgang hun bedryf in de wereld zal maaken; noch onzeker, wegens de talrykheid, en. daaruit voortvloeijende behoefte van hun mogelyk Ge- zin. Huislyk Geluk is een der grootfte aardfche za- ligheden ; Huislyk Verdriet, een der zwaarfte en ondraage- Iykíte kwellingen, wat ftrekken kan om ons van het eerfte te verzekeren en het laat{te buiten te fluiten , moet , onge- twyfeld , een allerheilzaamst middel weezen, Zulk een mid- del biedt Spaarzaam- en Huishoudelykheid aan; dewyl zy, zo veel de onvolmaaktheid van dit aardfche gehengt , chrei- ende behoefte afweeren, de bezittingen verzekeren , de Hu- welyksliefde verfterken, de Ouderlyke tederheid kweeken , en de eensgezindheid'onder Broederen en Zusteren bevor- deren. Vergun my hier de woorden te gebruiken , van den recht vaderlandfchen Leeraar VAN DEN DOORSLAG, in een zyner korts uitgegeeven twee Dank- Vast- en Biddags- Leerredenen. Wat zyn de natuurlyke gevolgen van buiten- fpoorige Weelde, Overdaad en Verkwistinge? — Verbrec- an kinge van goede trouwe, koelheid en onverfchilligheid ə, Omtrent de heiligfte banden-van den Egt en van. Bloed- aa verwantfchap — verwaarloozing'van zyne affairen , ver- an foeilyke Wellust en Ontugt, die men nog opproukt met 33 den DER SPAARZAAMHEID EN HUISHOUDELYKHRID. gës » dèn naam van welleevenheid, wereldkennis , fmaak en ə, dergelyke valfche tytels „— verminderinge van Credit, zo an noodzaaklyk voor een Volk van Koophandel, gelyk wy, an —— luiheid en ledigheid: —- onregtvaardigheid, be- ah drog en valfche ftreeken, om maar zyn ftaat te kunnen an houden, wanneer de uitgaven de inkomften te boven - ‚> gaan. Ziet daar de droeve gevolgen van een an heerfchend kwaad dat zo veel goeds bederft! gevolgen , ae die den vlytigen Burger, den eerlyken Arbeidsman , het an brood uit den mond neemen ,of hem , met verdriet , doen aa verflappen in zyn werk. Gevolgen, die, door an het kwaade voorbeeld van lieden van rang en aanzien, sn haar vergift verfpreiden, tot den midde}baaren , den bur- ‚> Zerftaat, ja zelfs tot de laagfte clasfe van Dienstboden, ə by welke de brooddronkenheid , de verk wistinge , de yde- aa le optooizels , de aanlokzelen der ontugt, maar al te veel „> Plaats hebben.” Spaarzaamheid fchenkt ons de middelen om Weldaadig- heid te betoonen. len Man, wien het in zyne zaaken , ons danks zyn vlytbetoon, kwaalyk sai: een Hurisgezin door werkloosheid, ziekte, of den dood des Kostwinners, van fteyn en ftut beroofd , kan by den Verkwister geen byítand vinden. De Armen en Godshuizen , die de dagelykiche one derfteuning der Milddaadigheid altoos , en, in zommige ge- vallen, by uitftek, noodig hebben, kloppen. te vergeefsch aan by hem, die zyne zaaken niet behoorelyk befchikt. Ja, zo verre van, op den duur, iets te kunnen toebrengen , tot redding der bedrukten , zal hy mogelyk zelve eerlang een voorwerp worden , °t geen de nu onbedagtzaam verkwisten- de hand uitftrekt, om van den voorheen veragtten Spaarzag- men eene liefdegave te ontvangen. Welk een zelfsverwyt moet zyne ziel vervullen! Welk een blos van Schaamte zyn aangezigt bedekken! indien hy de gevoeligheid niet afgelegd, en de fchaamte niet uitgefchud hebbe. | Ondanks deeze blyk- en tastbaare perfoonlyke , huishoude- Iyke en gezellige voordeelen aan de Spaarzaamheid en Huis- houdelykheid gehegt, welke niemand kan ontkennen , dan die het fchynen der zonne op een helderen middag lochent s vindt men er, die dwaas of liever verkeêrd genoeg zyn , om te beweeren , dat Spaarzaamheid de bekrompenfte en onheil- zaamite gefteltenis is voor de Maatfchappy; „Men overwee- ps ge”, luidt hunne taal ter vergoelyking van eigen wangedrag, of ter misleiding van anderen ingerigt, „‚ men overweege p») waar in de voarfpoed van een’Staatgelegen zy. Nergens ‘326 AANPRYZING 2» meer in, dan in een fchielyk Geldvertier. Door °t zelve s, worden de Burgers, de Leden van een Staatslichaam, ə, werkzaam en leevendig gehouden; en het meerendeel des » tegenwoordigen omloops van Geld ontftaar uit het koopen en En verkoopen van zaaken, die de Spaarzaam-,en Huis- > houdelykheid op de lyst haarer behoeften nooit zouden an plaatzen, of, by een nader overzien, gewisfelyk door- as fchrappeu. Indien men alleen moet nagaan wat de Na- an tuur, die met weinig te vrede is, vordert, en dit is een wn der grondregelen van Bezuiniging, zonder iets in te wil- an ligen, ’t welk de verbeelding en fmaak eifchen , wat, an wat zou er dan worden van veele Handwerken , en dat sn onnoemelyke Geldvertier , °t geen alleen afhangt van Ta- ə felhouding, Kleeding , Huiscieraad „en Tt genot van ver- an lustigende Uitfpanningen?” ~. - Deeze tegenwerping., zo dikmaals voorgefteld „en nog, met eene fchaamtlooze zegepraalende houding , herhaald , fteunt op geen of eenen zeer flegten grond. Voor eerst is het valsch , dat Spaarzaamheid en Huishoudelykheid niets meer toelaatef , dan de enkele onontbeerelyk noodwendige behoeften der Natuure: zy wraaken, in geenen deele het genot van alle. gemakken en aangenaamheden des leevens, welke niet vergezeld gaan van eenige kwaade en aan dat ge- not ongeëvenredigde. gevolgen. ---— Ten tweeden, bee weert men zonder reden, dat het meerendeel des Geldver- tiers- af hangt van zulke inwilligingen en genietigingen als Spaarzaamheid en Huishoudelykheid wraaken. Zy veroor- deelen ze alleen in byzondere en onbevoegde omftandighe- den. Dank, daizendwerf dank zy den Hemel, dat , fchoon dwaaze fchitter- en praalzugt zeker meer bot gevierd en op- gevolgd worde dan ’t behoorde, nogthans , de omloop des Gelds voor een onvergelyklyk veel grooter gedeelte af hangt van zodanige weezenlykheden als noodig, nuttig of ten minften onfchuldig, zyn ! Het kleinder gedeelte des Geld- handels, gaande door de handen der dienstvaardige verfchaf- feren van Weelde en dartele Losbandigheid, is zo verre van goedkeuring of aanmoediging te verdienen, dat het zeker ftrekt tot benèdeeling der Maatfchappye. Want deeze veragt- tyke dienaars doen altoos hulde aan den boozen Geest, die hun beftaan verfchaft: en misfen nimmer een goed gedeelte der onfvangene gaven weder op te offeren. Vreemde Koks, Muzyk-en Dansmeesters, Kleermaakers , Frifeurs en wie al - verder tot den ftoet der Vaderlandíche Zedenbedervers be- hooren, verkwisten doorgaans de (chatten, welke zy win- Ki NW vw ` ` DER SPAARZAAMMEID EN HUNSROODELYKHEID. bygaande vlaagen van ongeregelde lustopvolging te: vol doen, en veele banden bezig houdt in de bearbeidzaame ftukken daar toe te vervaardigen, wordt die omloep een Staatkundig kwaad. Want, terwyl! ber rondgaande Geld, of het Credit, ’t welk daar: mede gepaard gaat, in °t hes zit van iemand is, maakt het hem, in een door weelde verdartelden Staat, bekwaam, om nieuwe verfyhingen van deugdverwoestend vermaak te bedenken, en, by gevolge, het ongeluk zyns Lands te vermeerderen ; daar, zonder zulk een fchielyken omloop , byzondere perfoonen , allengs- Eens, als genoodzaakt worden , om hun (maak, naar de fnaatftok der eenvoudige Natuure, te regelen. — Deugd is het hoogst geluk van elk Volk, even als van ieder Mensch, hoofd voor hoofd: en alle de ondergefchikte gë- makken , geryflykheden , én geneugten des leevehs zyn goed of kwaad, náar gelange: zy de Deugd bevorderen dan niet. Doch, om weder te keëren: tot de Deugden waar over wy in deezen bepaaldlyk handelen. Spaarzaamheid en Huishoudelykheid pryzen zich kragt- daadig aan,vermids zy Eerlykheid en Sterkte in een’ Staat te wege brengen. Een fpaarzaam Man is, ten opzigte van middelen, onafhangelyk, en vry voor alle bekoorin- gen tot omkooping. De Gefchiedenis, die groote en hard- opfpreekende Leermeesteresfe des Leevens , draagt over- vloedige getuigenis, dat Eeuwen van weelde altoos Eeu- edn van vuige veilheid en gereedheid ter Omkoopinge ge- d 328 AANPRYZING DER SPAARZAAM- EN HUISHOUDELYKHEID. : weest zyn: en teffens doorgaans de-laatfte tydper- en van den Roem en Vryheid eens Burgerftaats. Getui- gen het oude Sparta, waar de overwinningen van LYSAN- DER en AGESILAUS een fpriugvloed van weelde ter Stad injoegen, die alle de dyken, tot het afkeeren van denzel- ven gelegd e door den fchranderen Wetgeever LYCURGUS , overftroomden , en doorbraken. Getuigen het oud Athene, waar de heerfchappye ter Zee , en de beheer- {ching der Eilanden „een onbedwinglyken trots, met ver- kwisting gepaard, verwekte, die de {terkte van geen Volk ‘onder den Hemel kon ftaande houden, of goed maaken. Getuigen het oude Rome, waar CRASSUS en CESAR de voornaamfte Inwoonders kogten door middel van de fchrik- lyke noodzaaklykheid, in welke hunne ongebondene ver- maakneemingen hun gebragt hadden, Getuigen het heden- daagsc Even als Spaarzaamheid en Huishoudelykheid openbaare Eerlykheid bevorderen, zo dienen zy mede om de fterkte van den Staat te ftyven. Deeze is gelegen in de vereende magt van alle deszelfs leden, en dier gereedheid ,om dezele ve ten algemeenen dienfte aan te wenden. Dat die magt, zo ten aanziene van middelen, als van lichaamsvermogens , door de thans aangepreezene Deugden , toeneemt, behoeft naa het boven bygebragte, niet in °t breede, getoond te worden. * Dat zy hun aanzetten ,om,ten algemeenen dien- fte, werkzaam te weezen, blykt uit de enkele bedenking „ dat niets hun -daar van wendiger maakt, dan hebbelyke weelde , en ingekankerde trek tot zelfvoldoening. De Spaarzaame ‚de Huishoudelyke , Man, vry van zulke ziels- ebreken , weet en bezeft hoe zeer zyn eigen geluk af- angt van het geluk des algemeens, en vindt geen beter weg om ’t zelve te doen toeneemen, dan door het wel- zyn te helpen bevorderen , van dien Staat, in welke hy alleen zich kan voorftellen, de vrugt van zynen arbeid en zorgen te kunnen plukken. l dn d NA AFKOMST VAN, CRANVBLLE, weg. . NASPOGRENG: DER AO, AN DEN HEER! ANTONIE . . PERKENOT, KARDINAAL VAN GRÀNVÉLLE. ' Der Schryveren det Alg. Fad. Letteroefeningen, en briefswyae medegedeeld. fe , gen Myn Heeren! ii vo Cotes Me opletendheid en genoegen UEieder beoordeeling der ui ende Schriften „gewoonlyk nagaande „werd ik, onlangs „by-het. aanhaalen. eener. paslage uit het: Tafereel der Algemeene, Gefchiedenisfa van de Vereenigde. Nederlanden y gevolgd naar, het Fransch van den Heere A.D. CERISIER (*) 5 te meer, opgehouden, oM: dat; ik, juist even. te vooren, herleezen. de ‘leerzanme aantekening van den opmerk» zaamen Hoogleeraar te Middelburg , den. Heer pe w. TE WATER , nopens de afkomst van den Kardingal-van GRAN- WELLE (t). Zyn Ed. ‚naamlyk. verzet zich in dezelve , tegen het aloude vooroordeel, nopens de laagezafkomst van diep Kardinaal, welke „door ‘zynen invloed ten Hove , zo veel gerugts. gemaakt heeft in- onze: Nederlandfche His- torie. — asin voorgelielde bedenkingen „ gevoegd by die geenen, welken my overgebleeven waren uit:bet door wrogte Collegie van den den REMATERHUIS te Leiden, over de Vaderlandíche Historie , gaven my. aanleiding, om , der waarheid , der zuivere waarheid allee, hulde willende doen , met ter zijde, Rellinge vanalle gevoelig- heid, over het groot nadeel, door dien berugterì Staats- dienaar „ tot zynen dood toe, (voorgevallen: in ’t jaar 1586,) aan de Stigteren onzer. Vryheid toegebragt, na te fpooren „ wat et van deszelfs Afkomst zy. : GRANVELLE toch, in hoe haatelyk een Jicht hy ons doot. zyne verfoeilyke Staatkunde mage voorkomen, was - een, Man Van. meer dan, gemeene bekwaamheid en ver- dien{te,.en teffens een begunftigor van Weertenfahappen 3 welk laat(fe inzonderheid blykhaar is, uit het fligten der ooge Schaale te Douay - en, uit deszelks paogiugen om pene. derpelyke te Hagrlem op te rigten, ` Zodanig een n an (*) Ag. Vad. Letterocf. boven bl. 261. 