VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
‘ De Baron van HUPSCH gaf een vreemd Geneesheer den raad in, ten dien einde, de geftorvenen , in zyn Hospi- taal, te doen electrifeeren. Men volgde dien raad van den Baron , en deed eene Dame van rang, die, in gevolge van eene Zenuwkwaal, overleden fchecn , electrifeeren , en, tot groote verbaasdheid van allen, die deeze Proefneeming bywoon: en, werd deeze Dame ten leeven herfteld , door de bewerking te volgen, welke de Baron, ecne geruime wyl eleden, aan een buitenlandsch Geneesheer hadt aan de fan gegeeven. De Baron VAN HUPSCH zal deeze zonder- inge gebeurtenis in ’t licht geeven , in het Eerfte Deel van een Werk, ’t geen hy vervaardigd. Hy heeft aan het Gouvernement eene byzondere wyze voorgefteld, en geraa- den „dat men, in ftede van het fchouwen van de Lichaamen der afgeftorvenen, dat te Weenen en in andere Steden plaats beeft , alle geftorvenen moest electrileeren , den mond met zekere geestige vogten wryven. In dit geval zal men zien, dat veelen , die men dood waande, in gevolge van gewel- dige Kneuzingen, van Kramp in de maag, van Beroerte, weder bekwamen , en, om zo te fpreeken , opgewekt wier- ` > $44 EEN SCHYNB. DOODE,DOOR DE ELECTRICIT. HERSTELD, den, op ’t oogenbfik dat men-ze-voor volftrekt verlooren rekende. Hoe veele Menfchen zou men, door geheel de Waereld heen, aan. de Maatfchappy niet weder geeven, als men dien raad des Barons, zo belangryk als heilzaam, opvolgde. | | INHOUD RENER KRUID- EN GESCHIEDKUNDIGE VERHAN- | DELING OVER DE MANDRAGORA , door den Heer GRANIER ,. Lid van de Koninglyke Academie te Nismes. ' (Fournal d'Hiftoire Naturelle.) H* oogmerk deezer Verhandelinge ftrekt om de Man dragore te doen kennen , de weezenlyke hoedanighe- den deezer Plante aan te wyzen, en eene menigte van bee lachlyke vooroordeelen , tot welke die Plant aanleiding gegeeven heeft , en de fabelachtige wonderen, die het Volk, altoos bygeloovig om dat het onkundig is, alle Jaaren vernieuwt en ontleent uit de vermeende zinnebeel- dige characters dier Plant, weg te neemen. - De Mandragora, veel berugter door de bygeloovigheid der goede Vrouwtjes, en de bedriegeryen der Kwakzalve- ren, dan door haare Geneesfchriften , behoort tot de ver- doovende en pynftillende Planten. De fterke lugt, welke ~ dezelve van zich geeft, bewyst het, en zy is door de Ouden aangemerkt als een der fchadelykfte koude ver- iften. 8 Verfchillende naamen heeft de Mandragora gekreegen, zo uit hoofde van haare verbaazende hoedanigheden , van de gedaante haars wortels en vrugten, als om de plaatzen waar zy groeit. De Grieken noemden haar Circe , ter oor zaake van de vermeende toverkragten , en PITHAGORAS gaf et den naam aan van Anthropomorphon', dewyl de wortel ecnigzints. gelykt naar de benedenfte gedeelten van een Mensch. Anderen noemden ze Morion : om dat ze de zodanigen , die "er van gebruikten, bedwelmden ; of Honds- appel ‚ dewyl Perfoonen , die van dezelve gegeeten hebben, als van een dollen hond gebeeten , raazen ftierven ; ook Duivels-afpel , ter oorzaake van de duivelskunftenaaryen, waar toe men-ze bezigde, en eindelyk Mandragora, om i 9 VERHANDELING OVER DE MANDRAGORA. 345 "Er zyn twee foorten van deeze Plant in de Kruidkun- de bekend, onder den naam van Antropa Mandragora. Het Mannetje of de Witte, en het Wyfie of de Zwar- te : de een en ander groeijen oorfpronglyk in /te/ie en Spanje , waar ze vanzelve voortkomen op vogtige plaat- zen, boven al omftreeks de rivieren. Derzelver Wortels zyn, de kleur uitgezonderd , die blank is by het Manne- tje, en bruin by het Wyfje, gelyk, zwaar, fpilachtig, lang, vorkswyze, of in tweeën gefpleeten, en bezet met kleine langwerpige vezeltjes : zy fchieten zeer diep in den grond, , Het Mannetje, by de Kruidkundigen bekend onder de benaaming van Mandragora Mas, feu Candida en Mandra-~ gora fructu rotundo , fchiet veele breede Bladeren, niet ongelyk aan die van. Bees , omtrent anderhalf voet lan aan °t einde gepunt, van een ftinkenden reuk , het groen „en bedekt, even als de vrugten, met hairige wol- e, zagt op °t aanraaken. De Bloemen , op lange ften- gen ftaande , zyn éénbladig , klokvormig, op den rand met vyf inkeepingen, zo is ook de Bloemkelk ; de Bloe» men zyn wit, veelvuldig, ftaan afgezonderd , zy hebben doorgaans vyf ftyltjes en één ftamper, zy komen, even als de Bladeren , uit het bovenfte van den Wortel voort, De Vrugten , welke er op volgen, zyn zagt, viceschag- tig, rond, gelyk aan een kleinen appel , goudgeelagt van -kleur, en ftinkend. Zy bevatten van dertig tot tig , en zomtyds zestig , roodagtig platte , zaadkor rels, van gedaante als een nier, en veel grooter dan Lin- zen. - Het Wyfje, by de Kruidkundigen Mandragora femina, feu nigra ,enook Mandragora , fore [ubceruleo purpurafsend te „ geheeten, heeft kleinder en fmaller Bladen dan het Mannetje ; ze zyn ruig, golfswyze , donker groen , aan de kanten gefchaard , en hebben veel overeenkomsts met de Bladeren van de Bernagie , als deeze fterk groeit. De Bloes men verfchillen van die van het Mannetje niet, dan door de purperagtige'kleur. De vrugten hebben een donkerder gede kleur, een draaglyker reuk, zy zyn kleinder, lang= werpig rond, en bevatten veele platte rondagtige Zaaden, Deeze beide Planten groeijen zonder takken te fchieten 3 de Bladeren komen vroeg in ’t Voorjaar voor den dag, en zomtyds eerder , als de Winter zagt geweest is, De Bloe- | Hen 346 3 VERHANDELING men vertoonen zich kort daar op, en de Vrugten , die vast volgen, zyn in den Zomer ryp. Het Wyfje is vroegty- digst, voor ’t oog fomberder, en de Wortel veel korter en gekronkelder, dan die van het Mannetje. . Men merke op, dat, het geen ik van de kragten en de ‘nuttigheden deezer Plant zal ophaalen , de beide foorten -yan idandragora betreft. 't Gebruik deezer Plant , door de Ouden in eene groote uitgeftrektheid gebezigd, is doorde -hedendaagfche Geneesheeren nagelaaten , dewyl de gewel- ‚dige Geneeskrzgt, aan alle de deelen deezer Plant gemeen, dezelve gevaarlyk doet worden. Reeds heb ik gezegd , dat ‘de fterke en onaangenaame reuk , gelyk aan die van Opium, deeze Plant tot een der fterkst verdoovende middelen ‘maakte ; ik voeg er by, dat de Wortel die eigenfchap in- -zonderheid heeft. Zy 1s ook van een fterken ontlasting ver- “wekkenden aart, doch veroorzaakt trekkingen, en verzwakt, in hoe klein eene gifte ook gegeeven. De Bladeren ‘hebben eene verzagtende en ontbindende kragt, en men zou er zich, fchoon alleen uitwendig , van kunnen bedienen in pappen, gemengd met andere olieachtiger zelfítandig- heden, zo om geweldige ontfteekende pynen te verzagten, als om harde en knoestagtige gezwellen te verdryven. — De Vrugten hebben dezelfde eigenfchappen, en ’t is der- zelver vleesch , als mede het fap , uit den Wortel gedrukt, ’ welk de Ouden, gemengd met Olie, Wyn, Melk of ‚ Honig, gebruikten by Lyders , die eenig bedorven Lid moest gefchroeid of afgezet werden , om door bedwelming hun voor de fmerten eener pynlyke kunstbewerking te {paa- zen. Geheel de wereld weet, dat veel eenvoudige Opiaten, die veel zagter en veel min gevaarlyk zyn, thans ten zelf- ‘den einde dienen. De Geneeskragten, aan de Mandragora toegefchree- ven, zullen my niet langer ophouden: wil men des be- rigt ontvangen, men kan de oude Schryvers raadpleegen , die er de grootfte aan toekenden: AVICENNA, DIOSCO- RIDES, FERNELIUS, GALENUS, PLINIUS, RENODENUS, THEOPHRASTUS , EN BAUHINUS , fteeken boven anderen uit. Ik vergenoeg my» om enkel met de hedendaagfchen te zeg- gen, dat men het inwendig gebruik moet verbannen, en wagten wat de Geneesheeren van Weenen , die zich byzon- der toeleggen op de beoefening van de Vergiftige Planten , ens , door goede Proefneemingen verzekerd hebben, dat de - Mandragora inwendig, mer zo veel zekerheids als baats, voor °t Menschdom, kan gebruikt worden. — Yon . . g a % ` OVER DE MANDRAGORA. 347 tegenwoordig hebbe men zich te bepaalen, aan het uit- wendige gebruik tegen huidkwaalen , en verharde gezwel. len. Ten deezen aanziene kan men met vrugt raadpleegen met de Verhandelingen van de Koninglyke Mautfchappy der Weetenfchappen van Zweeden, met belangvolle Waarnee- mingen van FREDERIK HOFFBERG, Van SCHAPPERUS en LINNZUS , die de kragt van de Mandragora tegen deJicht beweezen hebben. In ’t voorbygaan, moet ik hier ‘eene gewigtige aanmerking van LINN4US plaatzen, die waar- genomen heeft, dat alle Planten , welken een ftinkenden en walchlyken reuk hebben, gevaarlyke eigenfchappen be- zatten. Indien men zomtyds Mandragora-Planten ontmoet op plaatzen, waar men ze minst dagt aan te treffen, hebbe men dit, buiten twyfel, toe te fchryven , aan de onvoor- bedagte overvoering van Zaaden , die zich met andere ver- mengd en in het voeder van het vee kunnen vinden, of overgevoerd zyn door uitwerpzels der dieren „of door den wind. Elk weet, dat de Merel en de Kraanvogel ons de Vaaren en de Geneverbomen verfchaffen , en men heeft dikwyls gezien , hoe uit den drek der Dieren Planten voortkwamen, die vervolgens groote Boomen werden. ’t Is door de Zaadoverbrengende kragt der Winden , dat wy fteeds in onze Gewesten vreemde Planten zien gebooren worden : zodanig is de Erigeron Canadenfe van LIN., die in Europa eigenaartig geworden is, en wy overvloe- dig in onze velden aantreffen; van dien aart zyn veele andere Planten , die, door den loop der Rivieren , door de vleugels aan derzelver Zaaden , uit ver gelegen vorden ko- men, en groeijen op plaatzen , waar men ze minst verwagt. "e Valt zwaar om te begrypen , waarom de Mandragora by de Ouden bekend ftondt voor de oorzaak van zeer groo- te wanderen ; waarom zy die Plant aanzagen voor een veel- vermbgend Toverkruid , ’t welk de eigenfchap bezat, om _hem, die het droeg , gelukkig te maaken. geld te doen vin- den , de Vrouwen vrugtbaar te doen worden , de ftrengheid of zagtheid van den Winter te voorzeggen, Toveresfen op de vlugt te dryven , Ivoor, daar mede gekookt, week en indrukbaar te maaken; waarom, met één woord, zy daar aan eene menigte andere wondere vermogens toefchree- ven, die alle veeleer de vrugten zyn eener verhitte ver- beeldinge, dan van daadlyke waarneeming. Vreemd ,in de daad, dat de Menfchen zich vermocijen om harsfen- fchimmige verfchynzels te bedenken , daar de Natuur eene DL DEEL. MENGELW.NO.9. Cc zo 1 « r 348 „VERHANDELING zo groote voorraad van weezenlyk wonderbaare aanbiedt, Wie ftaat niet verbaasd, als hy de bewecgingen ziet van het Kruidje roer my niet, van de Diöneg, van het Hefyda- sum Girans „en de uitfchieting der phosphorique ftoffe van de Fraxinella? Verfchynzels , met rede verbaazend , om dat ze waar zyn, cn cen kinderagtig Bygeloof ’er het be- ftaan niet aan gegeeven heeft. Maar fchreeven de Ouden Wonderen aan de Mandrago- ra toe, die geen gangbaare munt in beter verlichte tyden kunnen weezen, zy waren niet geheel onkundig van de weezenlyke eigenfchappen deezer Plant. Zy wisten dat de vrugten bedwelmend en gevaarlyk waren, ’t zy men ze at of te fterk er aan rook. Van hier het fpreekwoord- lyk zeggen, wegens domme en niets doende Meníchen , at zy onder de Mandragora geflaapen hadden. (*) Han- NIBAL moet de kragt deezer Plant zeer wel gekend heb- ben, zo wv anders af mogen op het verhaal van FRONTI- nus (+), hy mengde het (ap van de Mandragora in den Wyn, dien hy in zyne Legerplaats agterliet , ten cinde de wederfpannige Africaanen, welken hy beftreedt , dien zouden drinken ‚als hy zich geliet zyn Legerbagadie agter te laaten. Deeze krygslist gelukte hem volkomen , de be- dwelmende wyn werkte op de aanvallers , en de Carıhaag- Sche Veldheer liet ze allen ombrengen. — PLuTARCHUS fchryft aan deeze Plant eene zo groote trap toe, dat hy beweert , dat de zodanigen die Wyn drinken van Wyaltok- ken , in welker nabuuríchap de Mandragora groeit, in diepen flaap vallen. Dan de allerverbaazendfte eigenfchap , welke de Ouden aan de Mandragora tockenden, is de kragt ter voorttec- linge , welke zy inftortte, en waar van zy, met goed ge- loof , een aantal voorbeelden te berde brengen. Zy waren zo zeer met dit denkbeeld ingenomen , dat verfcheide ver- klaarders van het Boek Genefs, van RACHBL’S onvrugt- baarheid fpreckende, beweeren, dat dezelve ophieldt als zy de Mandragora ontvangen hadt, die RUBEN , de Zoon haarer Zuster LEA, in het veld vondt: zy vertaalden het woord Dudaim door Mandragora. Ondertusfchen is de Dudaim , naar anderer gevoelen , eene foort van geurig en welfmaakend heestergewas, door LINNÆUS Cucumis Du- daim geheeten, °t geen veele Schriftuurverklaarders doet (*) Qui dormitat in negotio fub Mandragora dormire dicuntur. (t) Stratagematon, Lib. Il. Cap. 5. OVER DE MANDRAGORA. 349 beweeren , dat men-door de Dudaim geenzins de Mandra- gora te verftaan hebbe. CALMET oordeelt dat het de Ci- Eroen. IS. e - Ik zal my niet ophouder met zinnebeeldige en grof er- rlyke figuuren, veeleer van den wortel eeniger andere Park dan van de Mandragora gemaakt, die de Kwakzal- - vers verkoopen , en het gemeen diets maaken , dat ze, on- der andere wondere eigentchappen, het vermogen bezit- ten om de Vrouwen vrugtbaar te doen worden. Een der- gelyke fchaamtloosheid verdient ftraffe, en gecene ernilige wederlegging. | i — Tot flot moet ik nog aanmerken, dat men zeer verkeerd tot nog de gebruiklyke naamen, van Mannetje en Wyfje, aan deeze Planten geeft; dewyl zy tot die foorten van Planten behooren , die, op zich zelven, het vermogen der bevrugting hebben. *t Is daarom , dat de groote LINNZUS de oude benaamingen verworpen heeft. Zy draagen alle kenmerken ; die ze onderfcheiden van de Planten, wel- ker Mannetje en Wyfje op onderfcheiden ftengen groeijen. Men hebbe aan de verfchillende foorten van Mandragoras de naamen te geeven, welke daar aan voegen , en, indien men by toeval van die Kwakzalvers mogt aantreffen „ die, door dwaalingen , liegend , voort te planten, hun beurs zoe- ken te vullen , het oog des Volks tc verlichten y het zelve de waarheid te ontdekken, en te behoeden voor de bedrie- geryen dier Landlooperen. ‚ BESCHRYVING VAN PYRMONT , EN VAN HET GEBRUIK DEK WATEREN, AAN DIE GEZONDE BRON. Door = Dr. MARCARD. (Vertaald uit Dr. marcaro's Defcription: of Pyrmont, with Ob- fervations on she Ufe of des Waters.) Pyrmont , zints veele eeuwen, zo beroemd door de Mi- neraale Wateren „ligt in den Westfaalfchen Kreits , niet verre Van de Weezer, omtrent tien Mylen van Hameln, vyf en dertig van Hanover, vyf en veertig van Casel, vyftig van Osnabrugge , zestig van Breemen, en zeventig van: Brunswyk. — De Valei, waarin de Pyrmontfche Wateren ontſpringen, is een van de gezondftein Duitschland , aangenaam , vrugt- - ! C C 2 baar 9 —_ a — —_ q 350 BESCHRYVING baar, uitgeftrekt. Dezelve fchynt gevormd om vrolykheid en gerustheid van geest in te boezemen, en door de na- tuurlyke fchoonheden te bekooren en te vermaaken , door de veelvuldige verfraaijingen daar te vinden. De onder- fcheide Bronnen, die digt by elkander leggen , vindt men aan het noordeinde der Plaatze; een grond die een aller- fchoonst gezigt heeft, over eene welbebouwde vlakte ; waar in zich verfcheide kleine Gehugten opdoen , en het Stadje Ludge , waar een Klooster is van Franciscaaner Monniken. Men heeft ‘er ook een Zout-werk, en ver- fcheide Molens aan een water, `t welk door de ryke weid- landen in ’t midden van de Valei vloeit. De omringende Berzen zetten eene verfcheidenheid by aan dit gerust ver- blyf, zo door de fchoonheid der bebouwing beneden, als door de grootheid der Bergtoppen, met hoog geboomte bezet, en vol doorfnydingen, tot geryf der zodanigen, die hunne wandelingen buiten de vlakte verkiezen uit te ftrekken. De wegen in den Zomer zyn zeer veilig en goed , door dit geheele Landfehap heen ;en de toegang tot Pyrmont zelve, die voorheen een nauwe, ‘fteile en onge- makkelyke weg was, is thans ruim en gemaklyk. Het Kas- teel van den Vorst VAN WALDEK „(aan wien, als Graaf van Pyrmont, deeze geheele Plaats toebehoort, ) maakt een heer- lyk vertoon, en de nabuurfchap van ’t zelve is te aangenaa- mer, door de Fleuschheid en Beleefdheid des Eigenaars, jegens allen die zich in dit zyn Graaffchap onthouden. Gelyk de Natuur het haare gedaan hecft, om de Land- freck, welke deeze Bronnen omringt, fchoonheid by te zetten, zo heeft de Kunst niets agter wege gelaaten om dit Tooneel te verfraaifen. Eene verfcheidenheid van wan" delpaden en laanen is niet verre van de Bronnen aangelegd tot gemak der Brongasten. Onder deeze is er een, die byzonder de aandagt trekt , van wegen de verbaazende ootte , en de veelvuldige voordeelen , welke zy aan de Plaats fchenkt. Deeze beroemde wandelplaats beftaat uit “drie Laanen , verdeeld door vier ryen hoog opgaande boomen , geplant in ‚’t Jaar MDCLXVIII, die ten allen tyde een koele en belommerde wandelplaats opleveren. De- zelve is omtrent 1500 voeten lang en 120 voeten breed , en daalt zagtlyk af van het Noorden na het Zuiden. Aan ’t boveneinde is een Colonade , loopende na een achthoekt- gen Tempel, die de Bron bedekt; aan ’t benedeneinde is een Waterfprong, gevormd door de natuurlyke kragt der overvloeijende Bron, Aan wederzyde zyn Winkels , eenig- zins VAN PYRMONT ENZe Li? zins in den fmaak van die te Zunbridge, doch dezelve overtreffende in de waaren, ’er te koop gefteld ; zynde de voortbrengzels van verfcheide Landen herwaards gebragt , om *t oog der Vreemdelingen te trekken , zo door de nieu- wigheid.als door de keurigheid der bewerkte ftoffen. Om- trent in ’t midden: is een Bal-Zaal, en daar nevens een Tooneel, zo dat, op deezen betoverenden grond, alle ge- mak en vermaak vereenigt. Alle morgen is hier ook ten negen uuren een Ontbyt gereed voor Lieden van fatzoen , aan ’t zelve worderi doorgaans de Partyen gemaakt tot het Middagmaal , ’t welk voeglyk opgedischt wordt, voor eén maatigen prys, door den Traiteur , (of een Man die het op zich.neemt, het Gezelfchap te onthaalen ,) in de open lugt, of indien het ongunftig weer zulks niet toelaat, in een Salon, naast de Bal-Zaal. Dan dit laatfte is zelden noodig, dewyl de grond natuurlyk van dien aart is, dat men ’er meer genot van kan hebben, dan ergens elders: dezelve weet weinig van vogt of droogte, is altoos zui- ver , nimmer ftuivend (*). Deeze voordeelen zyn zo uit- lokkend, dat "er van ’s margens ‘ten zes, tot ’s avonds ten tien uuren, meest altoos volk in deeze wandelplaats zich bevindt. P De uitfteekende heilzaamheid der Pyrmontfche Wateren, en de Vermaaklykheid der Plaatze, hebben Pyrmont lan- gen tyd. tot eene plaats gemaakt, werwaards eene groote menigte toevloeit. In den.Jaare MDLVI kwamen aldaar tot decze Gezondheidsbron lieden ,: uit alle deelen van Buropas op zekeren tyd beliep derzelver getal 10,000. In den Zomer, des Jaars MDCLXXXI, bevonden zich hier heer dan veertig Perfoonen van Koninglyken en Vorst- Iyken rang, en onder decze GEORGE DE |, toen een jong Prins, ef FREDERIK WILLEM, Keurvorst van Branden- Burg: Deeze verzameling-van groote Perfoonadien , de talrykfte in de daad, die- immer eene openbaare plaats, ten..zclfden tyde, met kunne tegenwoordigheid vereer- den, trok ‘de aandagt. dermaate dat ’er des een: Verhaal werd..uitgegeeven te Parys, in de Meroure Galant van dat Jaar y fchoen het gebtckkig was in °t noemen des ge- tals; de tytel was, de ce que cit pasfé entre les 27 Kä á Pyrmont.. “FREDERIK DE GROOTE Koning van Zrnisfen, kwam hier tweemaalen „ om voor zyne Gezondheid de Pyrmont- Jehe Wateren te gebruiken, men zegt, dat hy de eerfte keer het plan tot den Siifjchen Oorlog ontwierp. Wat hier van ook zyn moge, zekér is het, dat hy, weinig „weeken naa zyn vertrek, van daar den eerften veldtocht opende. — Daar is eene hoogte , omtrent „ecn. halve myl van, Pyrmont y welke, nog. den naam van Koningsberg dragt, dewyl de -Kaning groot vermaak fchiep in zic derwaards. te begeeven om het fchnon gezigt, dat alle ‚befchryving te boven gaat, te befchoumwens: van een bankje , geplaatst, waar zyn geliefde gezigtpunt was. ‘ De geregelde jaarlykfche - ópvolging van Brompasten “heeft natuurlyk de vinding opgewakkerd van -ondérnée- mers, onr alle Gemakked_ aan de Gezondheid-fchenkende d kragt VAN PYRMONT y ENZ, . 453 kragt der Wateren toe te voegen. Gemeubileerde Kainers zyn er in overvloed, tot een maatigen prys, in byzon- dere huizen te vinden. "Er is ook een ruim Hotél, het Badhuis geheeten , in den Jaare MDCCLXXVIII geo- pend , door eenige Heeren , die eene infchryving lieten doen om het te bouwen, en met Baden te vullen , wel- ke in fraatheid en gemak , en alle vindingen , tot het uit- wendig gebruik des waters , elkander den voorrang be- twisten. Het heeft desgelyks een overvloed van wel voorziene: Kamers, om Vreemdelingen te ontvangen , on- derfcheiden in grootte, als mede in prys, die, om allen bedrog te voorkomen , boven de kamers gefchreeven ftaat. De voordeelen, van onder zulk een dak te huis- vesten, loopen te zeer in ’t ooge, om geene verzekering te fchenken van eene opeenvolging van Gasten , inzon- derheid onder de zodanigen, die, ter zaake van de Ba- den, aan Kamers hier de voorkeus geeven boven de in- wooning in een Burgerhuis. De Eigenaars hebben daar- om een ruim vertrek gefchikt tot een openbaare rafel, die voorzien wordt door ech Traiteur in het Huis , op denzelfden voct als wy van den anderen gemeld hebben; alles is in den verdragprys opgeflooten, uitgenomen den Wyn, en cewyl er eene fchikking gemaakt is op dit Artykel, die men zien kan op een opgehange lyst , kan ter geen Knevelaary plaats hebben. Het Koffyhuis heeft eene dergelyk Reglement gekreegen ; weshalven men de nauwkeurigfte rekening kan maaken van de dage-. Iykfche Kosten, zo lang men te Pyrmont blyft. Maar, indien iemand eene afgezonderder leevenswyze verkiest, of dienftig oordeelt , kan hy met weinig om- flags , cn voor een geringen prys , zich een tafel laaten dekken in een afgezonderde Kamer , in dit Badhuis of in cenig ander, dewyl de maaltyd beftaat in vier of vyf fchotels , netjes opgedischt 5; en is men hier niet mede te vrede , een uitgeftrekter tafel Jreeft men flegts te belas- ten.‘ Maar dit zyn overdaadigheden , die men zeldzaam … zoekt: naardemaal de gevolgen van een ruim en tyk voor- zienen disch tegen de heilzaame uitwerkzels van het Wa- ter, welke men zich belooft, rechtftreeks aanloopen. In de daad, de keurige geregeldheid van Leevenswyze te Pyrmont geeft aan deeze Gezondhcidsbron een voor- rang boven veele andere , waar alle buitenfpoorigheid van lusten gekweekt, en alles tot het laat opblyven aan- gewend wordt. Men hebbe dit, egter, niet in’ diervoege C 4 te 954 BESCHRYVING te verftaan , als of "er verlustigingen ontbreeken, of dat men hier een ftilzittend leeven leiden moet. Integendeel, alle uitfpanning van den geest, alle gemaatigde Lichaams- beweeging, verdient de voorkeuze „en is, in zekere maa- te, noo.Izaaklyk om de heilzaame werking des Waters te bevorderen : danfen zelfs wordt er toegeftaan , indien het niet bovenmaate gefchiede ingevolge hier van wordt de Muzyk, van tyd tot tyd, van de Wandelplaats over- gebragt in de Badzaal, wanneer het geheele gezelfchap „ of een gedeelte , die ‘gnfchuldige uitípanning kan nee- men. , , Pyrmont bezit niet alleen bekoorelykheden voor de zo- danigen, die gezondheids en kragts genoeg: bezitten tot zodanige Lichaamsoefeningen. Men vindt er uitfpannin- gen, die binnen het bereik vallen van Ouden en fongen, van den Zwakken en den Herftellenden , gebooren uit het Gezelfchap , 't welk een ieder naar zyne zinlykheid kan kiezen. Adeldom geeft hicr, ftrydig met de gebruiken op meest alle Plaatzen in Duitschland , geen uitfluitend voorregt. Lieden van verdienften, van kundigheid, en een goede opvocding , worden, zonder eenig ofderfeheid, toegelaaten in alle gezelfchappen ; en allen, die eenigzins in bekwaamheid uitfteeken , worden over °t algemeen ge- zogt , zonder dat men eenigzins let op het aantal der Kwartieren in hunne Wapenfchilden , of de Oudheid van ` hun Geflacht. De Landftreek van Pyrmont fteekt zo wel uit in veele vuldige aanmerkenswaardige Oudheden, als in natuurlyk {choon. De ligging van het Kasteel van ARMINIUS thans een verlaaten Berg , dach die de duidelykfte merktekens draagt van een weleer verfterkte Post , fchoon de Wer- ken geheel verdelgd zyn , is omtrent op vier mylen af= ftands van de Bron. Eenige Gefchiedichryvers hebben beweerd, dat dit de plaats is, waar de oude Germaness IRMENSUL , een Afgod , ter eere van ARMINIUS opge- richt, dienden, tot dat dezelve door CAREL DEN GROO= TEN verwoest werd; maar, fchoon het bezwaarlyk val- le, gebeurtenisfen van eene zo vroege Jaartekening met genoegzaame zekerheid te agterhaalen , is het buiten al- len twyfel, dat ARMINIUS, niet verre van deeze plaats , een weinig Zuidwaards op, de drie Romeinfche Legioe- nen, door varus aangevoerd, overwon, en, in den tyd van drie dagen , met zyn 20,000 Man deedt fneuvelen. Omtrent zes jaaren laater, werd zyne eigene Legermagt ge VAN PYRMONT, ENZ. 955 eflaagen door GERMANICUS , aan de andere zyde van den Weezer , {choon hy zelve het ontkwam. - Daar ‘zyn eenige andere oude Overblyfzels omftreeks Pyrmont, onder deezen fteekt uit de oude Verblyfplaats ' der Graaven , Schell Pyrmont geheeten. Dit Gebouw werd gefticht in den Jaare MCLXXXIII , en is reeds meer dan vier honderd jaaren verlaaten geweest, Onder de natuurlyke Zeldzaamheden , behalven de Wa- teren, is het allermerkwaardigst, een Dampuitgeevend Hol, omtrent een vierde Myl's wan de Bronnen afgele- gen , hier komt zo groot eene menigte vaste lugt uit ’s aardryks ingewanden, dat men het met veel behoedzaam- heids moet naderen. Ontwyfelbaar itaat het in aart ge- lyk met de Grotto del Cane , te Napels; doch overtreft ie Grot in de uitwerkzelen dermaate , dat deeze beide nauwlyks met elkander mogen vergeleken worden. In de Grot Depaalen zich de dampen tot de hoogte van twee voeten 3 maar in dit Hol ryzen ze, by droog en ftil weer, en dikwyls zelfs by ftorm, tot de hoogte van vyf- tien voeten , en dit met zo vecl kragts , dat wie het waagde , binnen °t bereik deezer dampen te ademen, zou ftikken. Veele nuttige zeldzaame Procven , nergens ane ders te neemen, zouden hier gedaan kunnen worden. Dit Hol wyst uit, welk eene verbaazende hoeveelheid van Lugt-zuur uit den grond van Pyrmont wordt losge- laaten : want, niettegenftaande de ontlasting , welke het heeft te deezer plaatze , is elke Wel, ’t zy yzeragtig, of niet, "er geheel en al mede doordrongen 5 ten bewy- ze hier van dient, dat, wanneer ’er by geval eenig over- blyfzel van een ftortregen rondsom de Wellen ligt , een dubbel gemetzelde muur de werking niet kan beletten; eene ontelbaare menigte van blaaren, die te voorfchyn komt , dient ten voldingenften bewyze der hoeveelheid van elastifche vloeiftoffe „ welke in den omtrek deezes Landfchaps gevonden wordt. * | : Omtrent een en eene halve myl van de Bronnen zyn drie merkwaardige Plekken, waar de grond, veele jaaren geleden , inftortte , en deeze diepe holligheden veroor- zaakte, die nu eenigzins met water zyn opgevuld , het blykt , dat deeze voortyds holten in het hart der aarde waren, die, niet langer in {taat om het gewigt der daar boven zynde zwaarte te draagen , opgevuld wierden, in zo verre de oppergrond ftoffe daar toe opleverde; doch door het zinken van de oppervlakte was het eene gebrek Cc 5 het 854 BESCHRYVING VAN PYRMONT , ENZ. het hulpmiddel tegen een ander, en toonde aan het oog de fpleeten , in welke de nabuurige Wellen het verfchyn- zel, hier bedoeld, gevormd hebben. Twee wegen zyn er, om uit Engeland na Pyrmont te komen , de een over Holland, de ander over Viaan- deren. - De eerfte is de naastfte , err loopt over de vol. gende plaatzen: van Harwich, ter zee, tia Hellevoerfluis, te water na Rotterdam, te land na Utrecht, Amersfoort, Deventer , Delden , Benthem, Ippenbuhren, Osnabrugge, Melle of Oldendorp , Minden en Rintelen; vanwaar men rechtftreeks , of, over Hameln, na Pyrmont kan trekken. Dit maakt met elkander omtrent 205 Engel/che Mylen , van Rotterdam afgerekend, — De andere weg is de ver- maaklykfte, en dus meest aan te pryzen; men heeft een korter -overtocht over: zee: , van Dover na Calais, en gaat van Calais na Brusftl, Aken , Dusfeldorp , Duis- burg, Dorfen, Dubner, Munfter ; Osnabrugge enz, Ik moet hier optekenen , dat men van Osnabrugge niet op Paderborn moet gaan , fchoon die weg wat nader fchy- ne: de wegen zyn aldaar’ zo flegt, dat men ze nauwlyks in eenig jaargetyde kan gebruiken. De laatfte weg, door Vlaanderen, zou ik den Reizi- er na Pyrmont aanpryzen, het verfchil van den afftand is gering. Maar , indien iemand niet te zeer bepaald is in zyn tyd, is ‘er eenderde weg, uitmuntend fraay, en dien men althans op de’ terugreize zou kunnen neemen. Deeze loopt van Pyrmont over Hof- Geismar, na Casel, Marburg, Wetzlar , Coblens , Bou, Keulen , Gulik, Aken, Brusfel. Rysfel, en Calais. Het onderfcheid des afftands heeft niets te beduiden, het wordt ruim en ryklyk ver- goed , door de verfcheidenheid en grootsheid der gezig- ten aan den 'Rhyn, langs welken men , op een goeden weg „ veele mylen voortreist, aan den voet van romanes- ke bergen, Bedekt: met Wynftokken, die den Wyn leve- ren in dit Land, bekend onder den naam van Hoch. BE» BERIGT a VAN. DE VERSPREIDING. DER GIPSIES. 357 o S BERIGT , VAN DE TEGENWOORDIGE VERSPREIDING DER - ` GIPSIES IN EUROPA , VAN DERZELVER HUISHOU- ` DING, LEEVENSWYZE , ZEDEN GODSDIENST, -' TAAL EN WEETENSCHAPPEN.. (Overgenomen uit Mr, GRELLMANN's. Hoogduit che Verhan- ` 8 i deling over dat Volk.) © d von D ® ’t Ts ongelooftyk , hoe talryk de Giphes zyn, en hoe wyd en zyd zy zich ever den Aardbodem verfpreid heb- ben. Zy zwerven om In 4/44, in: de binnenfteggedeelten van Africa plunderen. zy de Kooplieden van Agades; en, gelyk Springhaanea , hebben zy meest alle Landen vam Europa overdekt. America {chynt het. eenig. Werelddeel, waar zy onbekend zyn: want, by geen Schryver, die: over - “ zelve gefchreeven heeft, vind ik des gewag. Ik zal my niet ophouden met de Gefchiedenis der Gipfies, in Afia en Africa, dewyl wy geene byzondere narigten van dezelven bezitten; maar my tot die mt wropa bepaalen. Slegts weinige Landen in Europa. zyn geheel vry van Gipfies, fchoon reeds, Eeuwen geleden , ieder Staat zich bevlytigd heeft, om "er van onthceven te worden. Onder Koning HENDRIK DEN VIII en Koningin ELIZABETH, vonden zy zich aan eene algemeene vervolging in £nge- land blootgefteld x nogthans vindt men ze in dat Ryk overvloedig: zeven of acht jaaren geleden, dreigden zy de Stad Northampton in brand te fteeken : dewyl de Ma, giftraat eenigen hunner jonge liedert vastgezet hadt, wief loslaating zy te vergeefsch verzagten : eenigen werden daarom gehangen , intusfchen hadden zy getoond dat hun geflacht verre: van verdelgd was. +’t Is niet zeld- zaam , bovenal in 't Graaffchap Bedfort „ dee zé lieden, in afgelegeve plaatzen, ten getale van veertig-of vyftig, by den anderen te zien; doch,zy draagen zorge om nict ih grooter getale te reizen, zelden vertoont: zich in Steden of in Dorpen meer. dan één te gelyk, | WE anje heeft zo-veel van dit Volk, inzonderheid in. de Zuidlyke Landfchappen , dag ze by groote hoopen zwers ven; dreigende de Reizigers, dic zy op. cenzaame plaat. zen, verre van tene Stad of Vick, werwaards zy zouden kunnen vlugten , ontmoeten , uit te plunderen „en te vets moorden, SWINBURNE Ítelt derzelyer ‚getal acer o: 008 5 1 358 . BERIGT, VAN DE VERSPREIDING hoog; ons verzekerende , dat het verlies der Gipfes, door eene in *t oogloopende vermindering des Volks , zou bemerkt worden. Daar nu Spanse gefchat wordt op elf Millioenen Inwoonders , hoe groot moet dan het getal eens byzonderen deels weezen , als derzelver wegneeming in °t oog viel. Twis fpreekt: ook van derzelver groote menigte, doch fchat dezelve op 40,0003 een verbaazend . getal , maar zeker veel te klein , of men moet swin- BURNE en anderen van eene fterke vergrooting befchuldi- en, zelfs wanneer men toeftaat, dat hy van de Zuidely- ke Landíchappen alleen fpreekt. In Genen zyn ze fchaars , om deeze in ’t oogloo- ende reden, dat elke Gipfe, die in handen komt, ftraf- aar is by den Regter. Lotharingen en de El/as maaken hier eene uitzondering; in deeze Gewesten zyn de Gip- fies talryk , bovenal in de bosfchen van Lotharingen. Hier fchynen zy eene ‘zagter behandeling te ontmoeten , nog- thans worden, volgens de berigten van zeker Reiziger, ‘er veelen in de gevangenhuizen van Lotharingen bewaard. In dit Landfchap zyn ze te meer toegenomen : dewyl de laatfte Hertog van tweebruggen ze zeer nauwkeurig heeft laaten opfpooren , en uit zyne Landen doen dryven : waar de tegenwoordige Hertog ze even min wil dulden. Zo algemeen worden ze in /talie gevonden , dat zelfs Sicilie en Sardinie er niet vry van zyn. Talrykst komen ze voor in den Kerklyken Staat: myns oordeels , ter oor- zaake dat ‘in denzelven de flegtfte Regeering en het mees- te Bygeloof is. De eerfte ftoort hun niet, en de laatfte zet hun aan, om de onkundigen te bedriegen: daar het hun gelegenheid veríchaft om ryklyk in te zamelen , door goedergelukzeggen , en ’t verkoopen van tooverringen. Daar is een algemeene Wet door gansch Lalie, dat geen Gipfie langer dan twee nagten in één en dezelfde laats zich zal onthouden. Ingevolge van deeze fchik- ing, blyft geen deezer gasten lang op eene plaats, doch de een is niet weggegaan , of de ander-komt: het loopt in een kring rond , en die bepaaling is voor hun volkomen zo goed als eene geheele dulding. Ztafie heeft eer na- dan voordeel.van deeze Wet: daar dezelve dit Volk in geftaage beweeging houdt, en meer kwaads doet pleegen dan op andere plaatzen. ' Zeer {chaars zyn ze in veele Oorden van Duitschlaad, als mede in Zwitzerland en in de Nederlanden, Iemand kan veele jaaren- in Opper=Saxen , in Hanover , of Bruns- ' ! WYK y ` os DER GIPSLES. 859 wyk, woonen, zonder ooit een Gépfe te zien: wanneer >er een, by toeval, in een Stad of Dorp verfchynt, ver- wekt het een verbaazend opzien , de Kinderen loopen van hun fpeelgoed op ftraat weg , de ouder lieden ky- ken "er na‘, tot dat het Geregt er zich mede bemoeit, en hen weder onzigtbaar maakt. In andere Land- {chappen, integendeel, byzonder aan den Rhynkant, is een Gipfe geen vreemd verfchynzel. Eenige weinige jaaren geleden , waren er zo veel in het Hertogdom van Wurtemberg, dat zy overal lagen; doch daar zy, vol- gens hunne gewoonte , leefden van fteelen, door goeder- gelukzeggen , en andere kunftenaaryen , het volk van geld beroofden , gaf de tegenwoordige Hertog last aan eenige honderd Soldaaten, dit Volk uit hunne holen en. fchuilplaatzen te dryven, en zuiverde dus zyn Land van dit gebroedzel , op dezelfde wyze als de Hertog van Diyecoruggen. Ik weet niet hoe het met de Gipfes in Poolen gefteld is. Dat ze in Deenemarken , Zweeden en Rusland evonden worden, is zeker, doch hoe talryk zy zyn in ie Noordfche Ryken, kan ik niet bepaalen. Het Zuidoostlyk gedeelte van Europa {chynt de alge- meene verzamelplaats der Gspfes: derzelver getal beloopt in Hungaryen , volgens een gefchreeven berigt, ’t welk voor my ligt, meer dan 50,000; in de ftreeken van Ba- nat, verzekert ons GRISELLINI , dat, toen de Graaf CLARY de plaats van Prefident bekleedde , de Gipfies op 5500 geteld werden ; en nog talryker zyn ze in Zevene bergen. 't Is niet alleen de Heer BENKO, die zegt, dat ze in het Land vallen als zwermen Springhaanen, maar ik heb ook een zekere berekening van Hermanffadt , waar in het getal tusfchen 35 en 36000 begroot wordt. CANTEMIR zegt, dat de Gipkes over geheel Moldavie verfpreid 'zyn , waar ieder Baron verfcheide Familien aan zich onderworpen heeft ; in Wallachie en Sclavonie zyn ze niet min talryk. In Moldavie en Wallachie worden ze verdeeld in twee foorten, de Prinslyke en de Rojari- fche ; de eersten beloopen, naar de opgave van SULZER , verfcheide duizenden ; doch deezen komen niet in vergely- king by de laatfte: want er is geen Bojaar in Wallachie, of hy heeft ten minften drie of vier Gspfes tot Slaaven: en de ryken hebben dikwyls ieder eenige honderden on- der hun bevel. Besfarabie , geheel Tartarye, Bulgarie, Grickentand 5 | Ro g6o BERIGT 5 VAN DE VERSPREIDING Romanie, Krielen van Gipfes; zelfs in Conflantinopolen, zyn ze ontelbaar. In Romanie heeft een groote ftreek van den Berg Hemus , welke zy bewoonen, van hun den naam van Zschenghe Valkan (of de Gipfie Berg). Dit gewest ftrekt zich uit van de Stad Aydos tot Philippopolis, en bevat meer Gipfies dan eenig ander Landíchap in het Turkfche Ryk. - Uit het bygebragte kan de Leezer opmaaken , hoe op- merkenswaardig een Volk de Gipfes in Europa zyn, af- geicheiden van de menigte in Egypte en eenige deelen van fe. Ten wy ecne nauwkenrige opgave daar van in de on- derfcheide Landen bezaten, of, indien het omzwervend leeven deezes Volks het niet by uitftek moeilyk decdt worden deeze te bekomen , zou het ontzaglyk aantal grootlyks onze verbeelding. overtreffen. Volgens eene gemaatigde en van alie vergrooting vrye berekening, mo- gen zy tusfchen de 7 en 800,000 gefchat worden. Welk een onderwerp van ernftige opmerking, als wy bedenken, . dat het grootst gedeelte, van dit ontzettend aantal, uit Lediggangers, Landloopers, Bedriegers en Dieven, be- ftaat! Welk een wyd veld opent zulks voor de befpiege- ling der Staatkunde. , Laaten wy dit Volk nader doen kennen, Dat de Gipfies tot nog de onbefchaafdfte Schepzels zvn, door de Natuur gevormd, of, ten besten genomen, flegts één trap in de befchaafdheid vorderden , blykt, onder andere, uit hunne Huishouding. Veelen der Gipfies hebben vaste en geregelde woon- plaatzen, naar hunne Leevenswyze. Tot deezen rang behooren die openbaare Huizen in Spanje houden , en an- deren die geregeld werk verrigten in Zevenbergen en Hungaryen , welke laatften hunne eigene jammerlyke Hut- ten hebben by Mermanftadt , Cronfiadt, Bißritz, Grof- waradein, Debrerin, Epercis, Karihau , en op andere laatzen. "Er zyn ook veele Slaaven, aan byzondere Bo- Jards , in Moldavie en Wallachis , toebehoorende „die niet meer dan anderen zich van de plaats huns verblyfs ver- wydcren. Doch verre weg het meerder gedeelte deezes Volks leeft op eene geheel andere wyze. Onkundig van de ge makken des leevens, die eene vaste woonplaats verfchaft, zwerven zy by Horden of Benden om, van de eene plaas 'yta' de andere ; geene andere wooningen hebbende dan Ten- 1, ten DER GIPSIES. . - 6: ten, halen in de rotzen, of gaten in den grond: de · eer- fte dekken hun in den Zomer, de laatfte befchutten hun in den Winter. Veelen deezer zwervende hoopen, bo- venal in Duitschland en Spanje, voeren zelfs geene Ten. ten mede; doch ontwyken het fteeken der zonne in bog. ſchen, in de fchaduw van rotzen , of agter heggen : liefst verkiezen zy Willige boomen, om "er met den avond on- der te rusten. ` Eenige leeven in Tenten, (in hunne taal Zschater ge- heeten) zo des Winters als des Zomers; en geeven be- ftendig de voorkeuze aan dit verblyf. In Hungaryen laa-- ten zelfs de zodanigen, die de zwervende leevenswyze verzaakt „en Huizen voor zich gebouwd , hebben , zelden een Voortyd voorby gaan, zonder zich te bedienen van het eerfte beftendig goede weer, om een Tent tot hun Zomerverblyf op te rigten. Onder dezelve begeeft zich jeder met zyn Gezin, en denkt om zyn Huis niet, voor dat de Winter komt, en hun met vorst en fneeuw weder derwaards dr yft. De zwervende Gipfe, in Hungaryen cn Zevenbergen, heeft, indien hy het kan bekomen, een Paard; in Zur- kyen dient hem een Ezel, om zyn Wyf, Kinderen , en Tent, te draagen. Wanneer hy komt op eene plaats , die hem aanftaat, naby een Dorp of Stad, ontpakt hy ` den last, richt zyn Tent op, zet zyn Beest aan een ftaak, om te graazen, en blyft er eenige weeken. Vindt hy de plaats niet naar zyn zin, hy breekt naa een dag of twee op, belaadt zyn Dier, en zoekt een beter in de nabuurs {chap van eene andere plaats. In de daad, hy heeft het niet altoos in zyne magt, om te bepaalen hae lang hy.op dezelfde plaats zal blyven: want de Boeren Zyn zeer ge reed hem tot verantwoording te roepen ; wegens de Gan- zen en ander Gevogelte, door hem geftoolen. ’t Gebeurt zomwylen, dat zy, wanneer de Gipfie zeer op zyn ge. 