Waarnemingen aangaande de besmettelijke zenuw- en hospitaal-koorts ...
ii.) Alle de zieken moesten dikwerf koud drinken nuttigen , de meesten dronken gaarn en veel. Aan dit verlangen werd ook voldaan. De meeste verkozen het lielst eer ligt, wel gegist wit kier; hetwelk zij gedu- rende 24 uren in tamelijke hoeveelheden dronken. Die genen welke aan het koud bronwater , als gewonen drank de voorkeur gaven, kregen het ook. Vele waren zoo hevig ziek, dat zij bij eene drooge tong en drooge lip- pen, geen drinken begeerden; en echter, wanneer men het hun aanbood , hetzelve gretig inzwolgen , zoo lang zij nog liet vermogen hadden om te flikken. De lij- ders werden door het nuttigen van koude dranken, kennelijk verkwikt ; en liet ik daarom dezelve dikwijls toedienen, offehoon men dezelve niet begeerde. ß 2 1’.) Een voornaam middel ter geneezing, was de zuivere en koude lucht , welke altoos de zieken om- ringde. Men verkoos de meest heldere en liooge ver- trekken, ter ligging van deze lijders; de kagchels wer- den niet gedookt , hoezeer de Rcaumurfche Thermo- meter, gedurende de maand Februarij onderfcheidene reizen 3, 4, tot 5 graden onder o teekende, de mees- te venders liet men dagen nacht openltaan. j Deze zuivering der Lucht werkte kennelijk mede tot herlielling der lijders; onderfcheidene zieken, wier on- gefteldheid reeds eene aanmerkelijke vordering had gemaakt , gevoelden eene fpoedige en heilzame veran- dering, werden verkwikt, en gevoelden als liet ware een nieuw leven , na dat zij zich eenige reizen gebaad, en gedurende eenige dagen in deze zuivere lucht had- den vertoefd. Geen middel is zoo vermogend, om de ontwikkeling der fmetfiojfe en hare verspreiding te verhoeden , als deze zuivering van den dampkring der vertrekken , door het behendig opcnzelten der venliers , naar dien de tot dit einde aangeprezene middelen, b. v Venti- lators, welke de zuivere lucht naar evenredigheid dat dezelve ten gebruike vcreischt ward, in eene te gelin- ge hoeveelheid aanvoeren , de fcheikundige reinigin- gen, en de uitgegloeide houtskoolen aan dit gewigti- ae oogmerk niet zoo voldoende beantwoorden. Het is mij toegefchenen , als of de tocht zelve voor fommi- ae nattig ware ; en indien ik de keuze had of ik de bedden der typhus-hjdtrs in een naauw vertrek, waar in de toegang der lacht en van het licht onvrij was, of onder den blooten hemel wilde doen plaatfen; dan zoude ik voorzeker aan het laaide de voorkeur geven; door dien de finet doffe ' Mephitis ) , welke de Zenuw- koorts doet geboren worden , het kwaad , hetwelk men men zoekt ten onder ie brengen , Iiooger doet klirh- men , en eenen ieder , die aan eenen verderen omgang met deze lijders is blooigelicld , noodeloos in gevaar brengt. i3.) De typhus-\i]d&Ys werden alle luchtig en dun gedekt. — Hunne bedden bellenden uit zuivere tiroo- matrasfen , liet hoofdkusfen was met hooi , kort ftroo of fnijdfel gedopt. -Bij het vertrek der zieken, wer- den, zoo dra men den befmettolijken aard der koorts ontdekte , beiden aan de vlammen opgeofferd, en de overtrekfels en zakken in eene fcherpe loog zoo wel uitgekookt. , als ook de kribben behoorlijk gerei- nigd. Met is zeer nadeelig, eenen typhus- lijder met welgevulde veere bedden te dekken; en , men moest zich in deze ziekten nimmer van zulke bedden bedie- nen. Het is nuttig , en verdient aanprijzing den lijder dikwerf in een nieuw zuiver bed te leggen ; hetwelk het gemakkelijkst dadelijk na het baden , word be- werkllelligt. 14) Zoodra de hevigheid der koorts vermindert," het tijdftip der vermindering (fladium decrementi ) volkomen daar was, liet ik de lijders in andere ver- trekken brengen, en ze eindelijk, de koorts geheel geweken zijnde, in bijzondere vertrekken plaatfen alwaar de herftellende (Reconvalescenten) , zich ophiel- den. Thans werd het gebruik der koude middelen ter zijde geheld, om dat de zieken , de natuurlijke prikkel- baarheid en gevoeligheid der huid, hadden terug ge- kregen, en de herftellende lijders ligteïijk eene ver- koudheid zouden hebben kunnen bekomen. i5.) Over liet algemeen werden aan onze typhusA ij~ deren, geheel geene Geneesmiddelen toegediend; het baden , het wasfclien , de koude begietingen , de zui- B 3 • ye* 22 V«re lucht , de bloedzuigers , het koud drinken , en in lommige gevallen eene aderlating , beloonden zich m den regel zoo vermogend , dat wij gene wezenlijke Artfeney-m iddelen benodigd waren. Sommigen, welke op gunstige tusfchentijden dringend naar zulke mid- delën verlangden , kregen doorgaans onl’cli adelijke mid- delen , b. v. verdund zwavelzuur , fen keiwater , ver- zuurd zoutzuur, behoorlijk aangelengd, bij overmatige ontlastingen , flijm- en fpecerftij aehlige middelen enz. Uit het verhaal der geleiders, die vele belangrijke typhus-Wj&cxs uit de ftad herwaards vervoerden , is ons gebleken , dat het gebruik van lierk prikkelende Artfeneyen , welke men aan dezelve reeds te voren had toegedjend , zoo als wij ten decle uit de mede- gebrachte voorfchrif’ten ontwaarden , b. v. valeriana ; virglnifche llangenworlel , kamfer , muskus , art her , wijn, enz. meer na dan voordeel luidden veroor- zaakt; en velen van deze lijders leden kennelijk meer dan andere, die aan zich zelven waren overgelaten. Jk wilde uit deze daadzaken geene algemeene gevolgen alleiden , offehoon het buiten twijfel is , dat de we- zenlijke befmettende typhus , zoodanige (lerk prikkelen- de middelen doorgaans niet verdraagt. De waarne- mingen van onderfclicidene praktische Geneesheeren dezer Had, Hemmen liier mede volkomen overeen. In alle gevallen verdiende het opmerking, dal wij bij de aanwending der reeds aangeprezene geneeswijze, in meer dan honderd gevallen van den wezenlijken typhus , zonder deze hulpmiddelen , ons oogmerk zeker bereikten. Dikwerf heb ik mij in het begin der ziekte van braakmiddelen bediend , voornamelijk bij zoodanigeu , die door de fmetftoile _ hoogs twaarfchijnlijk waren aan- 23 aangetast ; en bij welken eene wezenlijke befmetting had plaats gegrepen. Met leedwezen moet ik er bij voegen, dat in dusdanige gevallen de zoo gewoone geneeswijze haar doel geheel miste; want offchoon de braakmiddelen in vele gevallen vroegtijdig werden toegedieud , zoo werd nochthans de typhus koorts ge- vormd, nam nu zijnen gewoonen loop, werd zeer gevaarlijk, en in fommigen gevallen doodelijk. Wie eens met deze kwaadaardige Hof volkomen bs- fmet was, bleef het ook; het braakmiddel was niet in Itaat, om de verdere uitwerking dezer befmetting in haren loop te ftuiten. De braakmiddelen in den loop der ziekte toegediend, deden even min iets be- flisfend ; ja derzelver uitwerking in fonnnige gevallen on- gunstig, door dien zij veelvuldige ontlastingen ver- oorzaakten, offchoon men zich van den braakwortel zonder eenige bijvoeging van den braakwijnlieen , daar bij had bediend. 16.) In zamengeftelde Zenuwkoortfen , b. v. vermen- gingen met lievige zinkingachtige toevallen , met long- ontltekingen , met brakingen , welke men dikwerf be- fpeurde, met ontlastingen, hevige pijnen door de le- dematen, welke men in liet tijdperk der vermindering ontdekte , met gezwellen der oorklieren , als pogingen tot ftofverplaatling , (jnetasbatifche procesfcn') ; onder welke toevallen , doorgaans de hevige aandoening der herfenen ophielden ; maakte men onder het aanhoudend gebruik der warme baden , van onderfcheidene zoo wel } in als uitwendige Artfeny middelen gebruik, voornam melijk van het kolenzuur gas , van de ^/rmfu-bloemen , de opium, (de iinctura opii fimpL alle 3-4 uren van 8, lo, 12 druppels toegediend), hetwelk in vele ge- vallen van lievige brakingen , bevingen en trekkingen yan het gehcele ligchaam , de uitmundile diensten be- ll 4 wees, wees , en bediende men zich van warme lloovingen van azijn; fom wijlen ran vluggen zwavelgeest , Aeth. fulph. a/coh. van den zwavelaether , Aether fulphurl - cm , en van de IWixtura o le ofo-b al fa mi ca , met Ilijm- acfatige bijvoegfelen , mostaardpappen , fpaanlchevlicg- pleisters en Jdisfleeren , naar de verfcliil lende om- llandigheid. ij.) Üone dusgenoemde opvolgende verßerkende geneeswijze , was ik in den regel onnoodig. Zuiver- Jijkbeid , ver J ehe lucht , rust, verkwikkende drank, droegen veel daar toe bij om het tijdperk der ver- mindering Ie verkorten, en de berltelling te bevorde- ren. Over het algemeen keerde ‘de vorige eetlust bij de herltelde lijders fpoedig terug; men moest echter met. de grootlie omzigtigtigheid aan denzclveu vol- doen Do vaatkoorts geheel opgehouden zijnde , be- fpeurde men weldra eenen verkwikkenden Raap. Jieü is bekend , dat elke hevige koorts eene vermoeid- heid achterlaat, welke gemeenlijk te langer van duur is , naar mate de koorts zelve lang gedunrt heeft. Zoo- dra de eetlust terugkeerde, verdween dit verfchijn- fel al ras , hetwelk door Arfeney-m\&<\e\cn zeer moei- jelijkof in het geheel niet te bedwingen was De meeste lijders herllelden fpoedig; on ontwaarden het ruime gevoel van hot nieuwe leven te inniger , naar mate zij aan hunne berltelling hadden gewanhoopt. 18.) llerRelde lijders, die met geweld le vroeg het ziekenhuis wilden verlaten, geest en ligchaams- vermogens le vroeg infpanden , of bij eenen toene- menden eetlust te veel en te zwaar voedfel b. v. brood , nuttigden , of zich aan de koude Jucht btootftelden , Horten in , en waren niet zelden aan nieuwe gevaren ten prooi gegeven. Jn de mees- te omftandiglieden waren de middelen , welke zich te 20 le voren als zeer werkzaam betoond hadden , ook thans voldoende. IN iets is van meer aanbelang, als de zieken en lierflelde zwakke lijders tegen deze invloeden te beveiligen. Zoo lang de lijder zich noch vermoeid gevoeld, do polsflagen 'te veelvul- dig, het gevoel van duizeling, oorfuizingen en hard- hoorendheid nog niet geheel geweken zijn; kunnen in flor fingen liglelijk plaats hebben; en het lijdt ook geen t: wijffel of de vernieuwde aanvallen der reeds lierflelde ziekte, kunnen bij herfielde lijders, wiei' op- per] mi d nog niet is afgefcliilverd , en wier huid zeer gevoelig en tot het vatten van koude geneigd is , het gemakkelijklle plaats grijpen. Het is in de natuur der zaak gelegen , dat de in- dividualiteit van den zieken , de graden en wijzigin- gen der ziekte, de uitwendige om handigheden , waarin de lijder geplaatst is, ook de behandeling van deeze zenuwkoorts moeten wijzigen. Deze omftawdighe- den verfcliillen te veel , en hebben tevens eenen gewigtigen invloed op de behandeling dan dat men zoude kunnen gelooven , dat deze of gene geneeswij- ze onvooi’waardelijk, op alle gevallen toepasfelijk koude zijn. Om de verfpreiding der ziekte door bejmeiting ie voor- komen , waren de volgende maatregelen voliirekt noodig. De verblijfplaats der typhuslyders moest, zoo- dra men overtuigd was van den befm ettelijken aard der zelve , van liet vertrek der overigen zorgvuldig wor- ß 5 den I — ■ 26 den afgezonderd ; dit bewerkllelligde men door de af- (luitiiig van de geheele , door de bijzonderheid vander- Z el ver vertrekken zich aanprijzende, tweede verdie- ping van het ziekenhuis, welke tot berging van ty- fhus -lijders beliemd was. hij de ingangen had me« oppasfers geplaatst met uitdrukkelijken last, om nie- mand binnen of buiten te laateu , ten zij voorzien vaii een bewijs van toegang ; en van dit bewijs waren alleen diegenen voorzien , aan wien de behandeling en op- pasling der befmettelijke lijders was opgedragen. Door dezen maatregel werd de gemeenfehappelijke omgang dergenen, welke de noodzaakelijkheid niet derwaarts riep, met de zieken ónmogelijk gemaakt; en even zoo den toegang aan bezoekgevende perloo- nen uit de fiad belet, welke anders ligt hadden kun- nen worden befmet , en de fmetllofie met zicli der- waarts gevoerd. 3Siet minder werd aan de andere zij- de het nadeelige uitloope» der mei de zieken verhee- rende oppasters en der herllelden Ie keer gegaan die anders gemakkelijk door hunne klederen de fmetllol- fe verder hadden kunnen verfpreiden. De ziekenkamers zelve werden afgedeeld : O 1.) In zoodanige, waar men de nieuwe , met de Stad afgezondene typhus -lijders ontving , onlkleede, baade en reinigde; u.) in zoodanige, waar de gevaar lij klief zieken wer- den behandeld, welke hevig ijlden — door hun ge- it adig fchreeu wen de nabuurige lijders verontrusten , en de mee^t. koude luchtsgellcMheid noodig hadden. 3.) In zoodanige, waar de afgeftorveue alleen lagen, om van de overige dit treurig gezicht te verwijde- ren. 4) In zoodanige, waar diegene, welke in de her- Itelling het meest gevorderd waren, gebragt werden. 5.) in 27 5.) In de dus genoemde JReko rivales cent k a mer * . — Eindelijk verdeelde men de vertrekken nog 5.) in zoodanige , waar men die lijders plaatlte Ij ij welken de koorts twijüelachtig, mogelijk goedaardig en niet beli nette lijk , en alleen verdacht voorkwam ; en eindelijk 7.) In zoodanige, waar men zulke typhus- lijders tragt, die, vergezeld vai 1 hevige ontlastingen en koud Vuur aan de ledematen , een vcrfchijniel liet welk 'men helaas in de laatlte helft van het jaar 181 3 zoo me- nigwerf zag ontfLaan, den dampkring bijzonder veront- reinigden , en zelfs verpesteden. Aan alle typhus - lijders werd, bij hunne komst in liet ziekenhuijs de klederen en het linnengoed dat zij medebragten , en uit hoofde van de aanhangende fmetlloöe verdacht waren , dadelijk ontnomen , en verfchooning uitgedeeld. Deze klederen werden door bijzondere daartoe aangeftelde perfoonen in een af- zonderlijk vertrek opgehangen, en gedurende ver- fcheide dagen en nachten aan de zoutzuure berookin- gen blootgefleld ; vervolgens gelucht en met kookend water en zwarte zeep uitgekookt, en de klederen van weinig waarde , en de vodden dadelijk verbrand; zoo dat men bij het vertrek der herfteldc lijders , aan hen de medegebragte klederen geheel gereinigd konde terug geven. Bij de komst in het ziekenhuis reinigde men dade- lijk alle zieken in een bijzonder vertrek, in eene bad kuip met warm water en zeep , waarbij men voorname- lijk op de reiniging van het hoofd, en andere met haar Ijegroeicle deelen van het ligchaam, aan welke liet zweet en andere de fmetlloffé verfpreidende onzui- verheden zich vasthechten, eene bijzondere aandacht vesi vestigde. Dit eerfie zniveringsbed veroorzaakte bij de meesten eene wezenlijke verkwikking. Om do ontwikkeling en verfpreiding der ßne'ßo-JJe in de ziekenkamers en op de vloeren Ie verhoeden , werden de ven/Iers der vertrekken en gangen aliijd opengehouden om daardoor gefiadig eenen vrijen toe- gang aan de buitenlucht te verleenen. Door het vlij- tig openen der deuren , onderhield men ccne tlerko tocht. De vloeren, venfierbanken , kribben, tafels, badkuipen, nacht fi ooien , de deuren der vertrekken en de vloerdeelen in do gangen worden bijna dagelijks ge- fchrobt en gel)oend. De hoofdknsfens werden van de veeren oniledigd , en gedeeltelijk met hooij, gedeelte- lijk met kort itroo opgewild , hetwelk telkens bij liet vertrek der lijders verbrand en met zuiver hooij en ftroo verwisfeld werd ; even eens werd het ilroo waarmede de zakken , waarop de zieken Jagen , op- gevuld waren , verbrand. Het linnen en heddegoed , benevens de dekens, over- trekfels , en klederen der iyphux- lijders zoowel, als der met hun verkorren de 'oppasters , werden op eeno afzonderlijke plaats bewaard, van bijzondere wasch- vroiiwen, zoo lange hot kouJe jaargetijde liet vcroor_ looide mot ijskoud water , liioeuwwater, on daarna met heet water en zwarte zeep f waarvan hierna bij- zondere voorfchriften worden aan do liaml co^even 1 gewasfehon on in de open lucht gedroogd. De afgod or- venen werden daadeüjk na hun overlijden zoo fpoedig mogelijk in het lijkenhuis gebragt,en na verloop van uureti op ecue afgezonderde cn opene plaats diep in den grond begraven. . , De gevaarlijke zieken, die voor hun aflt erven de bediening van het heilig nachtmaal begeerden, bragt men ïn-en in ecu luclitig vertrek alleen, deels om deze plechtigheid door het ijlen van anderen niet teftooren, deels om het gevaar van belinettiug voor den bedie- naar tc verhoeden. üe ziekenoppas Lers , die verpligt zijn altoos in de voor hun beliemde vertrekken te blijven j nuttigen een beeter en meer verkorkend voedfel dau gewoonlijk , moeten zich dikwerf door baden reinigen, en geduu- rende eenigen tijd in de week ha dat zij zich op nieuw gereinigd en vertclioond hebben , zich uit het ziekenhuis verwijderen, om in de verfche lucht zich te verade- men •, tevens werd hunne jaarwedde verhoogd en hunnen ijver door bijzondere gefchenken en aanbeveelingen voor het toekoo mende aangevuurd. Deze en foortgelijke middelen van welke men zich ter bei Lr ij ding .van de beknotting der ifenuwkoortfen bediend had, nebben die voldoende uitwerkingen gehad , dat over het geheel genoome weinige perfoonen beknot werden. Alle de vertrekken , zoowel der zieken als der lier- Hellend^ lijders, werden dagelijks tweemaal met ge - ilooten deuren en venflers , met de ovtrzuure zoutzuure dampen , welke men op de gewoone wijze met bruin- \ * Heen , keukenzout en zwavelzuur vervaardigd, kerk be- rookt. Latere waarnemingen hebben mij overtuigd dat deze veelvuldige berookingen met overzuurd zoutzuur voll trekt ovërLollig waren ; wanneer men de reeds aan- geprezene voorfchriften ter onderhouding eener mogo* Lijke reiniging der huid van den lijder , der hem omringende voorwerpen van den dampkring met ernst en naauwkeurigheid opvolgde , en liet liooken der kagchcls achterwege bleef. Deze middelen verdienen te meer aanprijzing in vertrekken , in welke zoodanige lijders huisvesten, die eeiie meer warme luchtsgelield- Jicid Zo heid verlangen , en niet te min de goede hoedanighe- den derzeïve fpoedig doen bederven ; b. v. in fterke veretteringen , veelvuldige ontlastingen, verft ervin- gen , welke de befjneltelijke Zenuwkoorts voorgaan of dezelve opvolgen, en in de Militaire Hospitalen zoo menigwerf gezien worden. Naardien de Arts , de Heelmeesters en de Ziekeva- der verpligt waren dagelijks eenige uren in de na- bijheid der zieken zich optehouden, en dezelve mee- nigmaalen te moeten aanraaken, zoo bedienden zij zich geduurende deze bezoeken van bijzondere man- tels uit geglanst linnen vervaardigd, welke zij over alle hunne kleedorcn trokken, en met deze overtogen de ziekenkamer binnenbaden , maai' bij hun vertrek dezelve ook wederom afdeden ; hunne handen en ge- zicht met koud water afwaschtcn, den mond uitfpoel- den, om alsdan weder andere zieken te kunnen gaan bezoekep. Naardien wolle kleedercn de typhus - be~ fmetting ongemeen ligter met zich voeren , de een gladde, bijkans luchdichle geglansde linnen raant£I ; van welken men zicli na elk afgelegd bezoek, gemaklijk kan ontdoen, zoo verdient het gebruik daarvan alle aanprijzing. Van de overige Ilaatsverordeningen , welke op deze algemcene bepalingen noodzaakelijk moesten volgen, zullen wij in ‘t vervolg een meer aaiieengefcliakeld verllag geven. Li ‘ de lieele ziekten , met liet kenmerk van Sy-> nocha , in onlßtJcingen der longen en borst olie zen — der hersfenen , der darmen en in echte koortfen der kraamvrouwen ; welke de toediening der ontftekingwe- rende middelen vermischten, konden men in het begin van 3i Van het jaar i8i3,over liet algemeen , met een matig gebruik derzelven vollluan. De aderlatingen behoefde men niet te berhaalen,* geringe giften van de zoutzure hwikoxydate waren voldoende, om de beginfelen van fpeekfeivloed te verwekken. De plaatfelijke ontlle- hingen welke zich met ZenuwkoorÜën vermengden; gedoogden alleen iu het begin der ziekte algemeene aderlatingen ; en met meerdere zekerheid konde men tot bloedzuigers zijne toevlugt nemen. De maand Februari j [ niet minder ook de maand Maart ] verdien- de in dit opzigt aanmerking ; dat gedurende dien tijd , waarin eene menigte menfehen , door Zenuw- koortfen waren bezocht ; welke gedeeltelijk aan den invloed van den dampkring, gedeeltelijk aan de fmet- Holle haaren oorfprong te danken hadden ; niet zelden ware ontllekingsziekten Jporadisch , gezien werden, zoo dat ik moest zorg dragen, altijd afzonderlijke vertrekken gereed te houden, om deze goedaardige ontftekingkoortfige lijders van typhus - zieken behoor- lijk aftezonderen , welke anders ligt door ecu on- doelmatig bijeenzijn liee kenmerk der Zenuwkoorts hadden kannen aannemen. Veele praktifche Genees- hoeren verzekerden ons dat in de ftad dik werf de Croup werd waargenomen, welke zoo als gewoonlijk fomtijds genezen werd, en fomwijlen een doodelijk uiteinde nam Betrekkelijk die lijders welke in de maand Fe - bruarij aan Zenu wkoort fen waren gejlorvtn , tel ik , in de eerfte plaats , eenen man van 48 jaren , die 11a veele jaren aan vallende ziekte gebikkeld te hebben, door deze ziekte werd aangetast en reeds na verloop van weinige dagen zijn leven eindigde. Bft liet on- derzoek vond men de zelfltancligbeid der liersfenen bui- tengewoon vast, en bijna hard; in het regie halfrond [ hemisp/uiere ] ontdekte men eene geheel eigenaardige des- I 33 de sorg am falle , eene foort van verzwering, aan wier omtrek men * onder! cheidene liarde en puntige verhe- venheden befpeurde , welke met eene i'oort van dun- nen etter bedekt waren. Welligt dat gedurende den typhus , dit gedesorganiseerd gedeelte der herfenen , welke met de vallende ziekte in een ooiTpronkelijk verband mögt geftaan hebben , m verettering was overgegaan. De tweede typhus - lijder was een krans ch man , die reeds door eene kwaadaardige Zenuwkoorts met pe- techien aangetast zijnde, na verloop van 24 uren over- leed. Waarfchij ulijk was deze lijder de eerlle, die met de heßnettelrjke Zenuwkoorts behebt was , en van welke men federt dien lijd velen in het ziekenhuis rree<T • met hem werden meer andere lijders in het huis genomen, welke echter voor liet meerder gedeelte herlielden ; hij was uit Rusland gekomen en naar alle waarfchij n lijkheid op zijne laatlle reize befmet , doordien hij met vele andere zieken had omge- gaan. De derde lijder werd fier ven de in het huis gebragt en overleed ook 9 uren na zijne komst. De vierde , een behoeftige daglooner , die als zieken - oppasfer in het franfclie hospitaal gediend had, en. naar men vermoede, op die plaaLs befmet was geworden , overleed reeds 24 uren nadat hij in het huis was gebragt. Keu behoeftige daglooner van 46 jaren , van wien men hetzelfde vermoedt , flierf na 5o uren in het huis geweest te zijn. Met het begin der maand Maart 1 8 1 3. klom het ge- tal der typhus -lijders aanmerkelijk. De meeste kre- gen gfcri. Jo ziekte door befrnetting ; hadden reeds andcfe deze ziekte medegedeeld , en bevonden zich titans zei- ven in groot gevaar. Behalveu deze looit van hè- Imettelijke Zenuwkoorts , ontmoete men ook niet zel- den in de maanden Maart, April, Mui en Junij , do meer zachtaardige en hevige onbefmettelijke heete koortfen , welke die geaardheid hadden , zoo als men bij het einde van den winter doorgaans waarneemt. De weersccheldheid in deze maand was zeer ver- O anderlijk; van den 8ften tot den i6den was de hand van de Baro-en t hermometer afwislelend van een half tot 5 graden onder o: tegen het einde toekende dezelve ()° tot 8 v boven bet vriespunt. De Barometerhand was over het algemeen boog, en klom menig werf tot de hoogte van 29 duimen. De eerfte dagen der maand was de luchtsgeheldheid betrokken , guur , koud , ft onm- achtig , vergezeld- van jagtlneeuw, tegen het midden derzelve helder en warm , zelfs zoo warm als in de lente, legen het einde werd liet weder betrokken en regenachtig. De lieerfcliemle gel' eldheid ( Jconstitution ) was vol- l’trekt nerveus. Mare ontftekingen ontwaarde men zeldzaam , zoo veei te meer zenuwachtige ( typhöfè ) naardien dc oorfpronkelijke ziekten , met welke deze zich vermengden , volurekt Zenuw koortfen waren. Hiertoe kan men brengen de out eki en der Longen van de Milt, van do Maag, der lemen en Oorklieren, Oogontllekingen en de hoos, welke men veelviildiger •als anders, bij waterzuchtigen in liet laat fte tijdperk der ziekte ontdekte. Het aantal der lieete ziekten was ter plaatfe, waar de inwendige ziekten behandeld werden , zoodanig vermeerderd, dat bij het op den 1 hen Maait aanwezig getal van 228 nog 285 nieuwe en meestal typhus - lij— C Gern ckrg bijgekomen waren , zoodat bijgevolg een geheel van 5i3 lijders aan onze behandeling waren loe vertrouwd j van welke echter in deze maand noch 189 lijders vol- komen herJleld konden worden weggezonden. Of- Ichoon men in de meeste gevallen niet konde ontken- nen dat de koorts eenen bepaalden vorm had aange- nomen waren echter dc graden , de vermengingen en het wozen dezer ziekte zeer ondevIY l eiden. Bij lommigen befpeurde men in den beginne eer.ige zinkingachtige toevallen , welke echter bij cene voikome- ne ontwikkeling en klimmen der Zenuwkoorts, ras geheel verdwenen. Somwijlen bleet' het bij minbe- denkelijke toevallen eener Zinkingkoorts berusten, de ziekte bleef een goedaardig , en nam cene ipoedige cn gunüigc fcheiding. bijaldien men d. :i eigenaardigen gang der ziekte rustig had verbeid Hiertoe kan men fommigc goedaar lige Zenuwkoort- fen brengen , welke bijzonder jonge voorwerpen van beiderlei kunne, zoowel in deze als de ‘volgende maan- den, niet zelden aantaste, wier ontwikkeling men van den invloed der luchtsgefteldlieid konde alleiden. Kaard ien ik mij Iteeds beijverd had; in deze geval- len de gelegenheid - gevende oorzaken optefpooren ; zoo hch ik ten min fl en dat befind kunnen opmaken, dat in deze omllandigheden geene be/metting konde plaats gehad hebben, hetgeen ook daardoor nog meer waar- fchijnlijkheid verkreeg, dat deze koorts zich hier niet verder verlpreide, hoezeer de veelvuldige omgang der zieken mcl de oppasfers, welke van de helm ette- lijke Zenuwkoorts nog niet beril eld waren , eene genoegzame gelegenheid daartoe verfchafte. Het is nogtlians mogelijk , dat de middelen ter beflrijding van de befmelting in het werk gefield, voornamelijk dc koude en de zindelijkheid , daartoe hebben bijge- dragen, Pee- Deze gevallen echter waren van allen de minst ge- Vaarlijkfte ; bij deze was de aandoening dar hersfe- ?aen (’) het minst te bcfpeurcn; men ontwaarde hier dikwerf alleen eenige teekenen eener ligt voorbijgaande bedwelming, zeldzaam bemerkte men duidelijke vlek- ken op de huid , nimmer eenige fpooren van toeval- len der geelzucht , nooit waare ontftekingachlige vet- fclnjnfelen , welke men van de hers lenen, van de maag of van de darmbuis zoude hebben kunnen afleiden, nimmer bloedvloeiingen of zeer bedenkelijke toe\ allen. Oneindig meer, maar ook van oneindig meer gewigt deed zich de m>ci hcj mettelijke Zenuwkoorts f voor. Bij de meeste perfoiien , die door dezelve waren aan- getast , koude men de ontwikkeling der ziekte uit den gedurige». omgang niet typlius ~ lijders ai lei den , diö uit Rusland , Pruisfen en Poolen herwaards ge- komen waj?en, of met zoodanige tyjphus - lijders , dio destijds in het alhier gevestigd grooie franlche Hospi- taal, later in de Pruififche en Rusfifche Hospitalen in welke eene bèfmettelijhe Hospitaal- koorts heersch- ie, verkeerden. Wij kregen hier eeno menigte van be- Het aanmerkelijke lijden der hersfanen ’t welk zich door eene aanmerkelijke belediging van het. gewaorwor- dingsvermogen , zwaarte in het hoold, bewelming , or.ver- fchilligheid of eene buitengewoone opgeruimde houding ; spraakverwarring , ongewoon nitzigt , en de overige ge- Wooue teekenen doet kennen ; lionde ik voor het wezenlijk ziektekundig kenmerk ( pathognomif 'che kritcrion ) der waare Zenuwkoorts oi Typhus; zonder welk ik mij geen« Wezenlijke Zenuwkoorts — ecue b rwaming welke door zoo veele gewijde en ongewijde geueesheereu vaak misbruikt werd — kan vóórhellen. C a behoeftige menfeken , clic door deze koorts waren aan- getast , die of in eigen peribon, of wier huisvaders of naaslbehaanden , of buren, in de genoemde Hospita- len liet werk van zieken oppasfers , opzienders of wasch- vrouwen waarnamen , en aan welke nogtans vergund was, buiten de ziekenhuizen , in hunneeigene wooniii- gen te flapen, of zelf het vuile linnen der typhus - lij- ders te mogen wafchen. Naardien genoemde zieken- huizen gedurende oenen geruinien lijd buitengewoon opgepropt waren, en de ('poedige toeneming van meer nieuwe zieken , het gebruik der middelen ter verkoe- di lig eener Hospitaalbefmetting , van welke ik nader zal gewagen, aan zeer veele moeielijklieden onderwierp, zoo werd deze Mospitaalkoorts kwaadaardiger «n meer algemeen. Het gevolg hiervan was, dal de koorts zich over vele inwoonders der .c1ad verfpreide ; en liet aan- tal zieken in het Hospitaal buitengewoon deed aan- groeijen; wij hadden echter de noodige voorzorgen gebruikt , om het kwaad zoo fpoedig mogelijk te Hur- ten , en de verfpreiding van hier te voorkomen. De waarnemingen welke deze Zenuwkoorts- epide- mie aan de hand gaf, Hemden met die der overige Hospitaal- Geneesheeren volkomen overeen, waaruit men fchijnt te kunnen bcHuiten , dat de Iniehjileit en het ziekte ontwikkelend ( pathogene lij 'ehe ') geweld der Hospitaalbefmettiiig, en dc daaruit voorl vloeijen- de fmet Holle in graden aanmerkelijk verfchilden, en dat deze afhankelijk waren , of van de meer of minde- re waiibeHiering der ziekenhuizen , der veronacht- zaamde reiniging, overlading, of van andere bijzon- derheden der opgepropte zieken, in de maanden Maart en April ontdekte men duidelijk , dat die zieken , wel- ko de befnietting uit het Iran lelie Hospitaal hadden medegebragl, over liet geheel door cenen meer lievi- - 3/ - gen en gevaarlijken typhm werden aangetast, als die genen welke in de Ruajïjche en PriusJijche hospitalen zich bevonden, aan wier pppasfing men wel ligt meer- dere zorg koude hefteden. Bij de eerstgenoemden was over liet geheel de aandoening der horstenen van meer belang, zij waren meer bedwelmd, waren vroeger in oenen liaat van verlamming, en de gevaarlijkfle ver- mengingen , welke men in deeze epidemie beipenrde namelijk geelzucht , worgend gevoel , braking , beving wan heb gehesle ligchaam , hordvuur der ledematen , en een fpoedige onvoorziene overgang in eene doode- lijke uitputting en verlamming , werden hij deze zie-^ ken het meest waargenomen. Bij fommigen dezer hoogstge vaarlijke lijders , die in eene zoodanige ge- lieldheid in het ziekenhuis kwamen dat zij van hun- nen vroegeren toeft and geen het minfte verllag kon« den geven , bleef men omtrent het begin en de foort der befmetting in het onzekere verkeren, offehoon deze eigenaardige, min gunltige vorm der ziekte ons op de finetftoflè van het franfche Hospitaal opmerkzaam maakte. Zoo veel te belangrijker was het voor mij , in onderfcheidene gevallen, later uit den mond der naast- beltaamlen van den lijder te mogen hooren , dat of de lijder zelf of diegene , door wien hij was bennet geworden, zeer waarfchijnlijk uit het franfche Hospi- taal dor fmetHoETe waren deelachtig geworden. C 3 In- 38 — Ingevolge latere waarnemingen , kan ik liier nog bijvoegen , dat de verscheidenheid der woede en het gevaar der befmettelijke Zenuwkoorts , welke niet minder door de hevigheid ( intenfiteit } der fmetftofle , als door de wijze van opneming ( receptiviteit ) en jden aanleg van den bef) netten lijder word bepaald, zeer groot is. Waar de gelegenheden ter verontreiniging zich liet meest voordoen , waar zorgen , gebrek , hou • gcr en treurige gèmoedsgelleldheid de krachten het Ipoedigst ondermijnden , ten tijde van krijgsgevan- geufehap, ontdekt men de befmettelijke Zenuwkoort- len het kwaadaardigst ; zoodat dezelve niet zelden , even als de oosteffche pest, den 3den , 4den en óden beünetten lijder doet faeven. Maar mijn oordeel, zou- de men ter vermindering dezer kwaadaardigheid jiog al liet een of ander kunnen bewerkftelligen , en niet minder kunnen zorgen , zoo als ik nader zal op- geven , voor liet algeineenc welzijn, ter voorkoming der verfpreiding van de befmettelijke koorts , zoowel der zieken , of der van deze ziekte herlleldcn , en d«r reeds aangetaste krijgsgevangenen. Met betrekking tot den overigen vorm der ziekte , der- zolven duurzaamheid, hevigheid, vermenging en de wijze van uitgang, had eene groote vcrfcheidenheid plaats, De onderfcheiden aanleg der lijders voor deze ziekte , hunne voorafgegane ziekelijkheid , ou- derdom, gelleldheid ( conßilution ) en de veiTchil len- de behandeling in liet tijdperk der ccrftc vorming der ziekte , moesten hierop eenen belli sfendeii invloed hebben. Sommige lijders waren zeer gevaarlijk ziek, zij la- gen bedwelmd , de zwakheid der 1 pieren fclieen den hoogften trap bereikt te hebben , de koude le- dematen , een zwakke pols , een ingevallen wezen en en een beginnend koud vuur op onderfcheidenc plaat- (en van liet ligchaam , lieten niets dan een doodelijk uiteinde verwachten , maar fpoedig kende dit toneel veranderen , de lijders konden zich fpoedig opbeuren , zooals men uit hunne houding, hunne wezenstrek- ken, hunnen polsflag , huid enz. koude beTpeui'en. Hier hadden dus beflisfende fcheidingen (hrifen) plaats 1 noctans zonder aanmerkelijke ontlastingen en zonder aan bepaalde dagen der ziekte gebonden te zijn, het- welk, zoo als bekend is, in goedaardige en waare ontftekingkooitfen niet zelden word waargenomen. Somwijlen on tdekten wij fpoedigc en on gun II i ge wen dingen, en wol op> zoodanige wijze, als men dezelve bij veiTpreide ( fporadifche ) en niet befmettelijke ty- phi ts niet ligt befpeurd. De koorts liet zich wel aan- zien , de tong en de lippen vertoonden eene gelleldheid welke van den natuurlijken haat. niet veel afweek; de pols was met betrekking tot desfelfs herkte en fnellieid middelmatig, twijffëlachtige ontlastingen hadden geene plaats , in fommige gevallen alleen befpeurd« men een i ge kenteekeueu , namelijk eene buitengewoone rust en onverfchilligheid des lijders, die wclligt kort te voren eene meer opgeruimde houding hadden aange- nomen , en de hun omringende, voorwerpen meer Haan wkeurig hadden gadegefkigen ; de ziekte koude in die geval ion zeer fpoedig eene ongunflige keer nemen- de kleur van het aangezicht werd bleek en geelachtig, aan de armen en beeuen zag men blaauwe vlekken , de lijder itaaroogcle onbewegelijk, de handen , voeten en neus werden koud, en fpoedig naderde de dood. Er ilierven lijders , die nog weinige uren te voren hoop op herllel gegeven hadden; andere hier ven plot— lëling, bij welken men , naar alle waarfchijnlijklieid konde vaat.fi. ellen, dat wclligt na verloop van eenige C 4 da- 40 dagen eene beflisfende fcheiding zoude plaats grijpen». Ziet daar de kenteekenen der waare kwaadaardigheid , bij welke de graad der ziekte zich g williger voor-» deed , als wel met derzelver aanmerkelijk gevaar was over een te brengen, eene omilandigheid welke, naar het oordeel van andere genecsheeren , bij de waare oostcrfche pest zoo dikwijls plaats had. Na deze algenieene aanmerkingen , kan ik voegzaam overgaan tot de overweging der bijzondere eigendom- 's melïjkheden pan vorm dor belhieli olijke Zenuwkoorts , zoo als dezelve gedurende do Lente, de Zomer en den Herfst van het jaar i8i3 het meest gezien werd. De ijling fcheen bij fommigen een altoosdurend verfchijnfel , het welk zich in cenen gelijken graad deed kennen. E>' waren lijders , die 7 tol 9 dagen on- afgebroken dag en nacht overluid ijlden ; bij fommigen werd dit verfchijnlel verwisfehl met oenen diepe u llaap (fopor) , welke nu eens langer dan een s korter du- rende, door eene overluide ijling werd afgebroken. Velen ondervonden meer kalmte na het gebruik van Bloedzuigers, Stortbaden enz. de ijling hield op; 2 : j hieldt bij velen, gedurende eenige dagen, aan, dc ijling keerde terug, en duurde tot aan liet einde toe. Bij fommigen befpeurde men de hcvigiie ra- zernij , zoo dat men genoodzaakt was , om liet fprin- gen uit de bedden en wegloopen le beletten , de zie- ken met borstriemen zoowel, als de handen en voe- ten vast te binden; bij velen was de tong even als de lippen, rood, de oogeu vonkelende, de pols fnel, vol eu hard, en befpeurde men de kenteekenen eener ware cmthekingachtige geheld beid ( fihenifche dia- 4i — theßs) niet elkander vereenigd. Hiertoe kan men die gevallen brengen , waar liet typheufe lijden der kers- lenen toL derzelver ontlleking opklimt. AVij kregen lijders bij ons in het Ziekenhuis , die zeil’ genees- lieeren in de Stad voor zinneloos verklaarden , of- Xchoon het beloop der ziekte, de wijze harer ontwik- keling, in het nauwe verhand met eenen koortsachti- gen gang, het aanwezen der Zenuwkoorts buiten twijf- fel Relden. Er waren nog andere typhus -lijders, bij welken de pols weinig van zijnen natuurlijken haat af- week , de warmte van de huid naauwelijks ^ ermeer- derde , men verklaarde dezelve voor zinneloos , en ech- ter bleek liet bij nader onderzoek , dat er eene belinet- ting bad plaats gehad, wier gevolgen men door de ge- woone middelen ter beteugeling van den typhus , deed verdwijnen. I)c meeste loortgelijke gevallen herhelde men doorgaans zeer gelukkig door aderlatingen , het veelvuldig zetten van bloedzuigers aan het hoofd, koude begietingen , hort en druipbaden ; in zeer wei- nige gevallen mislukte deze geneeswijze, en nadat het razen onafgebroken had geduurd, ontftond er eindelijk eene volkomeuc uitputting, aanhoudende beving van het gehele ligchaam , diepe haap, en de dood door beroerte. Trekkingen , Bevingen, liet Pluizen enz. waren ge- wone vcrfchijnfelen der befmcltelijke Zenuwkoorts; deden eene fterké aandoening der liersfenen zoowel , als van heL ruggemerg vermoeden , en waren te be- denkelijker, naar mate zi j langer aanhielden, en voor gene middelen weken, voornamelijk wanneer de lij- ders tevens bedwelmd waren , door gcene middelen kon- den worden opgewekt , op gedane vragen niet ant- woorden, ja zelf de gem akkel ij khe vragen niet ver • honden. Bij lommigc lijders, hij welke deze ver- C 5 Ichijn- fchijiifclen tot eene bijzondere aanmerkelijk'1 hoogte ge- klommen waren , en de koorts voor de vennogendfle middelen niet week, belpeurde ik dat de toediening Van hot heulfup , met ter zijde Helling van alle ande- re artfenijen, van «ene uitnmntende werking was; waarbij ik echter deze aanmerking maken moet, dat men zieh van andere zoo algemeene middelen b. v Valeriaan , Arnihx y Kamfer, Act her , enz. te voren niet had bediend , waardoor hoogstwaarschijnlijk het Heuljap een grooter werkingsvermogen ( Recep- tiviteit') moest verkrijgen. In deze omRandighcden diende men alle 3 tot 4 uren, 8, 10 tot 12 druppels van de Tinctura O pil Simplex toe. Na verloop van 34 uren werden de lijders rustiger , kwamen meer tot zich zelven, en waren de ftuipachtige bewegingen der ledematen merkelijk verminderd. Dat de uitwerkingen van dit middel in deze omftandig lieden zoo uitne- mend waren, koude men ook daaruit alleiden ; dat Somwijlen deze ftuipachtige gefteldheid, nadat het Heul- Jap ter zijde gelteld was, weder terugkeerde en op nieuws wederom verdween , zoodra men niet de toe- diening daarvan een begin maakte cn daarmede aan- hield. Ik hel) Somwijlen wederinftortingen waargenomen, waarvan men de oorzaken niet koude ontdekken , bij welke dezelfde ziektevorm, zoo als men de e bij liet begin ontwaarde, zich ten twedc male, in gelijke ge- daante, vertoonde, maar ook ten tweden male, voor- namelijk met dit middel werd overwonnen. Ik wil intusfehen die gevallen niet achterhouden, in welken deze behandeling ons te leur Helde In een van dezo gevallen werd in liet Iaat He tijdperk der ziekte, eene ontlleking der longen geboren , welke men echter meer kojide gisfen , dan met zekerheid bepalen. In ïfl een twee tle geval eindigde de ziekte met eene onftfr* 3dng der Oorklier ( Parotitis ;) waar de toevallen der onLliek ing eenen aanmerkelijken graad hadden bereikt. Geheel onverwacht had er eene algemene uitputting der krachten plaats , hot gezwel Ariel te zamen, en de lij- deresfe ftierf , hoezeer men kort voor haren dood meer hoop tot herüelling koude voeden , dan te voren- in een derde geval, zijnde een jong, en voor den aenval van deze ziekte , volkomen gezond man , die bij gelegenheid der inlegering van een fraulichen fol- daat , welke te voren door Zenuwkoorts was be- zocht, befmet werd, was liet uiteinde ook doodelijk. Aanhoudende' ijlhoofdigheid , bevingen en trekkingen van bet gehele ligchaam , waarbij alle fpieren in he~ weging waren, hadden onafgebroken, gedurende i o dagen geduurd , toen eensklaps de linkerarm opzwol en hevig ontftoken werd. De ligte roode kleur veran- derde plotleling in eene donker roode, daarna violette, blaauwe en eindelijk zwarte , waarop binnen 24 aren de geheele arm door koud vuur aangedaan, en door den dood fpoedig achtervolgd werd. Deze gevallen leveren ons de bewijzen op , dat , wanneer men de bevingen en trekkingen in eenen hoogen graad en altoos durende bei peurde, de lijder doorgaans in groot gevaar was. Plaat felijke ontfieklngen , voornamelijk der inwendi- ge deelen met welke de Zenuwkoorts zich zoo dikwerf vermengd , ontdekten wij menigvuldig bij de befmette- lijke Zenuwkoortfen in de maanden Maart , sïpril en volgende: geen bewerktuigd deel ( organ ) bleef daar- van bevrijd, zelfs de uitwendige bekleedfelen , dc daar- onder gelegene groote klieren , de ledematen enz werden niet zelden door eene ontfleking aangetast. De De onlllekingcn der inwendige doelen bieren niet zel- den verborgen, of deden zich eerst i:i lic! la.:! el J- pèrk der ziekte kennen Somwijlen ontdekte men de- zelve eerst hij de lijkopeningen , v »ornanielijk bij de zoodanigen, welke kort voor hun overlijden in het Ziekenhuis werden gcbragt. De longonl ekingeii d<> ontftekingen der mijt, der hcrsfenen , der maig, der darmen , der oorklier , van lief. oor , van den hals, der oogen , en wijders de roesachtige onl de- klagen, welke vele plaatfen van bet lig •• t < u , b. v de neus, de elleboog, de vingers en voorna '"el ijk de teenen aanlasten , en lomwijlen l’poedig in kond vuur overgingen, wenden het meest gezien. Wijders liet doorleggen op alle oppervlakten van het ligchaam, bijzonder van den rug, van het hei- ligbeen, der heupen, van den hals, der frhoudcreu eu knieën , en op alle plaatfen welke aan eene aanhou- dende drukking waren blootgefield. Bij fommigen was deze geneigdheid tot doorleggen zoo groot , dal , deze drukking gedurende eenige uren plaats grijpende , bij eene noodzakelijke plaatsverandering van den lijder, dadelijk blaauwe of bruine plekken geboren wier- den, welke in korten tijd in koud vuur o vergingen.' Onze voorgelielde geneeswijze, bijzonder de aanhou- dende zorg voor de zuiverheid der huid van den lijder, der zuiverheid van den dampkring, het veelvuldig baden , de herhaalde plaatsverandering , waren de beste hulpmiddelen om het doorleggen te verhoeden , zoodat fominige lijders , zij ïnoglen nog zoo ziek zijn , gedurende den tijd van ai tot 28 dagen op hunne legerbede lagen , zonder zich doorteleggen. Zeer bedenkelijk eihtei was de toefiand dier lijders, bij welke de geueigbeid tot door ie. • , a bijzonder fterk was en bij de rninlle drukking bluauwe plekken achter- «— *A 45 lieten. Dove lijders Hiervon meestal, nogtans hadden wij uil. een aanmerkelijk groot aantal zieken , maar twee of drie lijders , bij welken zich eerst hier die ho k:/' vaarlijken l aat ontwikkelde, nadat men alles ter \ hoeding van dcnzelven beproefd had. 