VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
an FORSTER merkt in zyne Waarneensingen (+) het vol- ende aan; ,, De zoogenaamde laage Eilanden," (zegt hy, preekende van de Eilanden der onderfcheiden Archipels іп de groote Zuider-Qceaan ,) ,, zyn finalle , geheel vlakke , Ko- va raalbanken, die eenen kring vormen, en binnen denzel- an ven een Meir of kleine Zee befluiten, Meestal ziet men, э» in derzelver omtrek, hier en daar kleine zandachtige > plaatfen, Пед een weinig boven het hoogíte peil der as Riviere verheven, waarop Kokospalmen, en eenige wei» э» nige audere Planten groeijen. Al het overige van dezen an ring van Steenrotíen is zoo laag, dat de baaren genoege » faam altoos, en zelfs ten tyde der ebbe, daarover ilaan, an en in het Meir loopen. Van de grootfte Kilanden van a deze foort worden fommigen het geheele jaar door bes an Woond, terwyl anderen flegts nu en dan, door de bee an Woonderen der nabuurige hooger Eilanden, om te vis- a [chen, ор de vogelen-jacht te gaan, of Schildpadden te s, vangen, bezogt worden ; en nog anderen, fchoon де» s» zelve Kokosboomen voortbrengen ,. buiten eene menigte » van Fregatvogelen, Mallemokken, Meeuwen, Zeezwa- ^ s, luwen en Stormvogelen , in het geheel geene bewoonde» э» ren hebben.” | | е» Met het ontílaan dezer Klippen, die ten deele met Ko- . 'e Taal. (*) Waarnsemingen over de Aardrykskunde , ens. door у. R, томе stan ; welker uitgebreide nuttigbeid wy voorheen, reeds Cé herhaaling, aangeduid hebben. Zie JV. Ae, Pad. Lett. IV. Ы, 17, 550, en V. D. bl. 370. : (1) Zie opgemelde Waarnemingen. Reríte Stuk, bl. 7e B 4 456 ZOLLNER EN LANGE zaalriffen , of lange banken van Koraal, omringd zyn, zou het ten naasten by aldus gelegen zyn. De Lisophyten , of polypenaartige Koraalwormen, die zich op den bodem der Zee vastgezet hebben, planten hun geflacht aldaar voort. Derzelver jongen fpreiden zich allengs , om den vasten ftam „ in de rondte uit, en maaken den kring van ’t gebouw, dat zy indezervoegen oprichten, hoe langer hoe breeder , naar maate zy de oppervlakte-van ket Water naderen. Dit ge- bouw, 't welk een foort van Rots formeert, verkrygt op deze wyze eene trechtervormige gedaante, en groeit, mise fchien in een reeks van verfcheiden eeuwen ‚ tot па aan de oppervlakte der Zee. Zo dra het tot deze hoogte gevorderd is , kunnen de kleine Polypen zich niet verder opwaards uitbreiden, nadien zy buiten het Water niet leven kunnen. Misfchien zetten zy nu weder hunnen groei nederwaarts voort; doch het kan ook wezen, dat zy thans beginnen nieuwe huisgezinnen op te rechten, welke de voetítukken uitmaaken van nieuwe Koraal-klippen. De Wormen, welke het rif opbouwen , fchynen een inftinkt te hebben, om hunne wooningen tegen het geweld des Winds, en der on- ftuimige Zee , te beveiligen; daarom leggen zy hunne Koraal- klippen, in de warme landen, waar de Wind meestal uit denzelfden hoek waait, op die wyze aan, dat zy, om zoo te fpreeken, eenen cirkelronden muur uitmaaken, en een gedeelte der Zee van het overige des Oceaans afzonderen, in welk afgezonderd gedeelte, by gevolg, geene hevige bee weeging van het Water kan plaats hebben, en de Worm dus eene (Ше woonplaats vindt. » Is de Koraalklip tot die hoogte opgebouwd , dat zy byna tot aan de oppervlakte der Zee reikt, dan fpoelen de baaren , van tyd tot tyd, allerlei foorten van Schulpen , Zee- gras, ftukken Koraal, Zand, en wat van dien aart meer is, Өр dezen pas gebouwden muur , welke , door die byvoegfelen verhoogd, teu laatften uit hee Water te voorfchyn komt. De Zee vaart nog woort met nieuwe vaste deelen ap te wer= pen, en brengt 'er.de zaaden van Waterplanten op , zoo dit niet misfchien door den eenen of anderen vogel gedaan wordt. De wasdom , de voortplanting, het vergaan van deze bewerktuigde lighaamen, geeft eindelyk eenen voor- raad van tuinaarde ; en nu ontbreekt er nog maar een geluk- kig toeval, waardoor een Kokosnoot aart lt , die haar groeizaam vermogen eenen langen tyd behbudt, en in alle foorten van grond wortelen fchiet. Op deze wyze kunnen Wy ons ten minften voorftellen, boe de fchoonfte Bosfchen vaa BESCHOUWING DER AARDE. 437 wan Kokospalmen, op alle laage Eilanden, van tyd tot tyd ontftaan zyn.. an і de e Zuidzee ziet шеп deze deor polypen op- gebouwde Klippen of Koraalbanken in derzelver veríchillen- den ouderdom , en van allerlei grootte. Sommige formeeren een tamelyk groot rif, van eene cirkelronde gedaante , waar- van niets boven het Water verfchynt, De baaren loopen "er wan alle kanten over, in de Zee of het Meir, ’t welk door dezen ring van Klippen gevormd wordt. Andere verfchye nen in de gedaante van laage Eilanden, die voor een ge- deelte boven het Water uitíteeken, en door riffen, welke altoos, of toch ten tyde van den vloed , overítroomd wer, den, reeds onderling verbonden zyn. De boven het Water uitfteekende of drooge plastfen zyn met Schulpzand en ver- isde Koraalfteen bedekt, waarby zomtyds eene geringe eveelheid van veenaarde komt, door de uitwerpfelen der Vogelen , еп: door vergaane Plamen ontftaan, Kokospal- men, benevens eenige Heesters en Kruiden, die tegen de fcorbut dienen, groeijen hier, hoewel flegts op de hoogfte plaatfen ; doch waar de vloed overloopt wil geen gewas meer groeijen (*). -. s, Jk heb, by eene voorige gelegenheid, dat ik over de omwentelingen handelde „welke onzen aardbodem ondergaan heeft, wegens het ontftaan der Eilanden, door Watervloe- den en het onderaardsch Vuur, gefprooken. Indien de al- daar aangetoonde geweldige opftapeling van ongemeen zwaare en verbaazend groote Kotfen , uit hoofde van de alle onze begrippen verre te boven gaande krachten , welke daartoe vereischt worden, de billykfte verwondering ver- diende, zal dezelve nu niet minder opgewekt worden, by de befchouwing der aanmerkelyke Klippen, welke hunnen oorfprong aan zulk een klein en gering Diertje verfchuldigd zyn (f). Hoe wonderbaar heeft de wysheid des SCHEPPERS alles onderling verbonden! Een kleine Polyp, die, op zich zelve taande, naauwlyks-enze opmerking kan verdienen, vervaardigt, te famen met zyne afftammelingen , die, jaar Op jaar, tot een onbereekenbaar getal van levende [chepfe- en (*) Zie als boven, bl. 177—180. | Сї) Men vergelyke hiermede den ‘arbeid van de Termites of witte Mieren in Africa, die Heuvels ter hoogte van tien à twaalf voeten vormen, Zie het medegedeelde berigt van Mr. Smeathman, in de Alg. Pad. Lett. Mengelw. IV. D. bl, 159-171. 875386. Ggs 435 ZÖLLNER EN LANGE, BESCHOUWING. © Jen aangroeijen , met den tyd eene masía, welke, maar het uiterlyk voorkomen, door niets van de oorfpronglyke Rota fen onderícheiden i$, waarop te eeniger tyd, nog een on- eindig grooter aantal van fchepzelen , en eindelyk veele dui» zende huisgezinnen van menichen, een bekwaame woor» plaats en voedfel zullen vinden !” De aloude Staat en Gefchiedenisfen der Vereenigde Nadere landen, daor X. M. ENGELBERTS. Derde Deel. Te Am jierdam by J. Allart, 1790. Behalven het Voorbericht , 400 Mads, Ju gr. octavo. | "ac de Heer Engelberts , by het afloopen van bet voor rige Deel, de Krygsoefeningen der Batavieren be- fchouwde, kon hy niet wel afzyn , van.ook byzonderlyk bet oog te vestigen ep den invloed van hunnen Godsdieust, zelfs іп °t midden hunner Krygsheiren. Dan, daar dit ge- wigtige onderwerp, de Godsdienst, eene gezetter over wec- ging vorderde , bleef de nadere oyerweeging tot een vol- end Deel uitgeíteld 5 en ter dier oorzaake, komt dit Stuk , by den aanvang vau dit derde Deel, terítond in opmerking ; waar nevens voorts hunne lykplegtigheden gade geílaagen worden. Hier mede nu alles ice handeld hebbende wat tot de zeden en gebruiken der Batavieren betrekking heeft, zo verledigt hy zig verder ter ontvouwinge van het beloop hunner Geíchiedenisfe, zins de komst van Ca/ar in deeze Gewesten; tot op den tyd dat Augustus zynen Stiefzoon Dru/us herwaards zond , om den Sicambren en hunnen bondgenooten, die een inval in Galljen gedaan hadden, het hoofd te bieden; waarvan de цісар in het nog volgende Deel vermeld zal worden. ~ De opgenoemde byzondere beden ontvouwt de Heer Engelberts met veel oplettendheid , en zyne daarover medegedeelde aanmerkingen dienen lyks, om het oudheid- en gefchiedkundige in veelerleie bes trekkingen toe te lichten. Bovenal heeft hy op nieuw vlye tig nagefpoord het geen den Godsdienst der Batavieren be- treft, inzonderheid zo als dezelve oorfpronglyk , vóór hunne gemeenfchaplyke verkeering met de Romeinen, geweest zal ; waartoe hem eene nauwkeurige vergelyking van ver- fchillende berigten, die op vroegeren of laateren tyd (aan, benevens etlyke Stukken, die, hoewel ván laatere dagen, er veel van den ouden Bataaffchen geest, in 't Godsdien- ‚ bewaard hebben, in ftaat gefteld heeft. Onze Autheur X. M. ENGELSERTS DE ALQUDE STAAT, ENZ. 439 heeft dit onder nieuws bearbei hier en daar. « ook veelen zy. den ooríprongl: kundigheden d zy :ligelyk voo zouden te bre zet verlag hie ders wel uitge эр onderwerp u yer bepaalen ,. berinperinge van de zeden der Batavieren, waaruit men hun oorfpronglyk character over het geheel kan opmaaken; welk voorfte] aldus luidt.. » De: Batavieren waren een uitgeleezen Volk onder de Germganen , het welk zich zeer overeenkomltig met de voorféhriften der eenvoudige Natuur gedroeg. Met wei- nig te vrede, vergenoegden zy zich met het geen land en water hun opgaf. De bouw. was meest het werk van vrouwen en kinderen, de jagt en visfchery de uitfpanning van mannen en jongelingen. De verlokfeien van den ryk- dom waren hun onbekend , en daardoor bleeven hunne zeden in zeer vecle opzigten onbevlekt. Ingetoogen in hunne jeugd, Miesch en eerbaar in hunne huwelyken, door overvloed en weelde niet verzwakt, leverden zy aan het Vaderland zoonen en dogteren van eene welgemaakte en ryzige рейане; zoo wierd gezondheid en fterkte met de onfchuld van geflagt tot geflagt voortgeplant; ——- Open- hartig waren zy, vooral by hunne maaltyden, waar zy een goeden cier maakten, maar zich ook wel eens in het drinken te buiten, gingen. By een volk, dat zyne waarde kende, dat den dood niet vreesde, dat oploopend en nimmer ongewapend was, kon het niet anders zyn, of "ег ont(tenden dikwerf hevige gefchillen, welke egter door goedhartigheid ras weder bygelegd wierden. Schoon zy zich weinig met kunften en weetenfchappen ophielden, wisten zy zich egter de noodige gerieflykheden en tydkor- tingen te bezorgen. Zy leefden meer naar gewoonten dan waar wetten, en egter overtroffen zy de meeste volken, welke door de grootíle wetgeevers waren voorgelicht. Hunne lyfeigenen waren van de rechten der menschheid uitgeflooten , en de gastvryheid (тектеп zy in een Groote maate uit tot elk vreemdeling, die hen beret ' у! 440 Ly ENCELBERTS Wyl zy-zich op den Koophandel niet toeleiden , hadden zy weinig gemeenfchap met, en lieten zich ook door, vreemde natien niet verbasteren. Schoon zy hunne Vor- ften en Overheden hadden, en door dezelven zich lieten beftieren, waakten zy zorgvuldig tegen alle inkruipend ge- weld en overheerfching. Alle zaaken van gewigt wierden in hunne Volksvergaderingen afgedaan. oorlog was de hoofdbezigheid der mannen, en tevens hun voornaam- fte vermaak, Dapper en ftandvastig waren zy getroost des noods voor het Vaderland niet alleen te vegten, maar ook te fterven. ‘Liefde voor de Vryheid ftraalde in alle hunne bedryven door , indien men alleen het fpel uitzondert , waarop zy zeer verzot waren, еп waarin zy dikwerf dit dierbaar pand aan eene raazende drift opofferden , wana neer zy niets meer te verliezen hadden. En fchoon zy, niet ergdenkende, zich met de Romeinen verbonden, dor- ften zy zich tegen hen verzetten, zo dra deezen hun vere trouwen misbruikten. Niet.minder eerbied hadden zy voor den Godsdienst, en lieten deszelfs invloed by alle gele- genheden gelden. Door geene Openbaaring begunftigd , moesten zy enkel by het licht der Rede geleid worden, elke, minder verbasterd by hen, dan by andere Volken, len bewaard had by eene eenvoudigheid en zuiverheid van begrippen, waarvan deezen voorlang reeds waren af- geweeken. Zoo leefden de Batavieren , wel beroofd van veele voordeelen, die wy bezitten, maar ook bevryd van veele lasten, welke ons bezwaaren. DE ALOUDE STAAT DER NEDERLANDEN. 441 Heer s eene bedenking van dien aart breeder be- antwoordt, wel op te merken, dat de befchaaving ons menfchen inderdaad gewigtige voorn ^ ` ` we, buiten haar, moeten misfen; e derzelver invoering maar al te dik toe te fchryven zyn, aan de пап als een onvermydelyk gevolg van c flinksch gebruik, dat "et de" menfch — Dit niet in agt neemende, ,, vervolgt de Autheur,) ,, aan ondank! ээ lyke inrigtingen fchuldig, maaken , эз met ons voor had. Zy heeft de \ ээ heid kundigheden bezorgd , welk ээ doende waren; maar zy heeft he ээ tot tyd, naar den toeneemenden : » Willen doen vorderen , om het ээ hoogte te brengen, waarvoor э» Intusfchen willen wy ons, als o зэ de gelegenheid om te leeren niet ` ээ kregen kundigheden niet tot het waare einde aanleggen: ээ dit hebben wy ons zelven te wen, === — Daarénboven an had de Voorzienigheid voor, om hier, en in andere ge- s» deelten van Europa, de kennis van den waaren Christe- ә» lyken Godsdienst іп te voeren. — Ten dien einde a moest "er eene zekere maate van befchaaving vooraf » „=== een grond van algemeene kundigheden э Eza worden, en daartoe waren geene volken il » ter, dan de Romeinen. Zy waren de naasten, en zy » wierden daarom, terwyl zy de uitbreiding van hunne an magt еп niets anders bedoelden, door de Voorzienig- ээ heid gebruikt , om haare verborgen oogmerken te be- » vorderen.” ` Reize door Duitschland en Zwitferland , zedert 1781. Met Aanmerkingen over den Godsdienst, de Zeden, den flaat der Geleerdheid , de Fabrieken , den Koophandel , enz. FREDERIK NICOLAI. Te Amfterdam by A. Mens, Jansz. 1790. Tweede Deel, 183 bladz. de Deel , 147 bladz. In gr. 8yo. ' Ve het eerfte Deel deezer Reize hebben wy reeds be- richt gegeven (*). Met het tweede Deeltje begint et C°) Zie N, Alg. Pad. Lett. V D. 1 St. bl. 553, euz, ада DOCK NICOLAD 7 het tweede Boek , terwyl het derde Deeltje ruegelyks het derde Boek behelst. - Het fchynt dus, dat teder Deet Íchikt is om een Boek te bevatten. Maar het getal E kleinére Afdeelingen loopt door, en wy vinden белее in deeze twee Deeltjes van de Ysde tot de 2106 ingefto- ` ~- van het tweede hebben deeze Opfchriften —— Ver van Regensburg naar Weenen. — Tépogra- richten wegens de voorfteden van Weetin. smua Eu eenige mutkwaordighedén in. den omtrek vas het derde Deeltje zyn deeze Afdeelingen u semeene aanmerkingen over de Dad Weerien en de —— Over de inwoners van Wienen en derzeh ver aantal, ——— Van de burgerlyke westen a Weenen , en andere daartoe behorende opentljke en byzondere verorde- ningen. — ‘Van de landskollegien , van andere kollegien binnen Weenen, en van alles wat daaronder behoort (е. - Zeer vermaakelyk- was des Schryvers reis op den Do mau, en hy befchryft dezelve op eéne wyze, welke dui- delyk toont, dat zyne ziel al het fchoohe gevoelde van de verrukkende tooneelen , welke zyne oogen aanfchouw- den. Men leeze, hoe hy zich oftdrukt over den eerften avond па zyn vertrek van Regensburg. ,, Na de avond- э» maaltyd bragten wy nog wel twee outen op het verdek э» doot, om der gehelen onbefchryffelyk fchonen zomo- » Macht te genieten. De volle maan verfpreidde haar liche ээ in vollen luister. Geer wolkje vertoonde zteh aan dem э» hemel, en de wind lag in denflaap. Alles was in cene э» Zagte ftilte neêrgezonken, en deze wierd alleen door э» het geruisch der пешеп onderbroken. De ongemeen ээ fchotic oever des Donaus in deze ftreken , waar men, э» by het licht der maan, nu hoge kastelen op de toppen ss der bergen , dan dorpen in de duistere dalen К , enkele huizen, half. vindt hy goed zich daaromtrent te verdedigen. „„ Men an zegge niet," {стуб hy, ,, legénden van deezen aart zyn ə» aperyen, die niet verdienen aangehaald te worden. Zas з» ken, welken eenen fterken invloed op het volk hebben, an Zyn in deze betrekking van zeer veel gewigt, en moeten ›› van den genen, welke de menfíchen wil leren kennen, ээ niet overgeflagen worden, zy mogen dan zyn van welk an Eene foort zy willen." Doch wy kunnen zyne verdedi- ging , welke ruim drie bladzyden beflaat, hier niet affchry- ven. Zy verdient ondertusíchen gelezen te worden. Liever verkiezen wy hier in te voegen het geen hy meldt op C°) П Deet, bl. 9. Zie ook Ы. 35, 37, 38, бо, enze — op bl. 49 em 50. slk kwam,” zegt һу, ge op myne terug: reis NS Weenen weder naar Linz, en EN hier сег » ftond berichten, wat ik toenmaals opm bezag » met eene byzondere, aandacht het noord/che flift , het ө» welk voor de Smitspoort by de bethlehemíche kerk legt. ээ ІК herinner my niet, ergens eenig bericht van dit opmer- an kenswaardig gefticht gevonden te. hebben. Het is aange- ә» legd in den jare 1690 ,, onder Keizer tEoPOLD, welke ээ den Jefuiten zo zeer toegedaan was, en wierd door eenen an Jefuit MARTIN GossER gebouwd, om in het noorden, э» En voornamentlyk in Zweden, Denemarken en Noorwe- an gen, het zaad van den Roomíchen Godsdienst te onder- an houden. Dit ftift heeft zo vele ryke inkomften, dat des- э› zelfs inkomften jaarlyks nog 22000 guldens bedragen. ээ Men vindt er 32 plaatzen voor jonge heren , welken э» daarin woning , kost, kleding en onderwys genieten, ‚ Men heeft my verhaald, dat de zogenaamde өн лаг» », Jen, welken gelast zyn om jonge lieden voor dit (іб te „> werven, zeer werkzaam zyn іп dezen hunnen post, еп ә» dat men ten dien einde menigmaal byzondere perfonen ээ afzent naar Noorwegen en Zweden. Men zegt voor- ‚ beelden te hebben, dat men in plaats van Roomschgezin- ‚ ` ss de ook Proteftantfche jongelingen daarin geplaatst heeft, з» die , of geheel Roomsch daaruit terug gekomen zyn, of э» Zich ten minften by zekere gelegenheden als zodanigen »» getoond ‘hebben, hoewel zy uitwendig de Proteftantíche эз deer beleden. —— , Het is zonderling dat deze inftelling in de diepfte fike „» reeds negentig en meer jaren beítond , zonder dat de Pro» an teftanten in Denemarken en Zweden geweren hebben, э» hoe men in het ver afgelegen, Oostenryk den Roomsch э» Zinden godsdienst in deze zo geheel Proteftantfche landen an zoekt te onderhouden.” Met de twee volgende Afdeclingen , welke het overige van dit Deeltje uitmaaken , zullen wy ons niet ophouden. In de zestiende vooral zyn de ftoffen zo dicht opeen ge- hoopt › en van ieder ftuk wordt doorgaans zo weinig ge- zegd, dat het niet wel mogelyk is er een uittrekzel van te maaken. En fchoon men in de zeventiende merkelyk uits voeriger befchryvingen aantreffe van het Keizerlyke Lust- huis Schönbrunn , van de Engelfche tuinen des Graaven LASCI, van Graaf Coblentzhof , van het Kamaldulen/er Klooster , gelyk ook eenig kort bericht van de onderdruke king der Oostenrykfche Lutheraanen onder Keizer FERDI RAND BRIZE 445 NAND den Ilden, zullen wy den Leezer , welke hiervan meer begeert te weeten , tot het Werk zelve wyzen, oud hog een woord van het Derde Deeltje те kunnen zeggen. De titels der Afdeelingen , welke tot dit Deeltje behoos ren, hebben wy boven reeds gemeld, en daar uit kan men afleiden , dat het overvloed van {toffe béhelzé;. In de achttiende Afdeelinge wordt gefproken van dé ligging en weêrsgelteldheid der ftad Weenen; van derzek ver onregelmaatigen aanleg; van de bekwaamheid der koete diers aldaar} van de inrichting en hoogen prys der hui- zen, welker derde verdieping den Keizer toebehoort; die daarover naar zyn welgevallen kan befchikken, indien niet de eigenaars dit recht door eene goede (отте gelds afkoo- pen; van de groote onkosten, welke het Hof dikwyls moet maaken, en, eindelyk; van een middel, door zeke& ren Heer FRIEDERICH uitgevonden, om Gebouwen ; zelfs met houten daken, tegen brand te beveiligen: Daar dit middel gezegd wordt ор de proef goed bevonden te Zyn 3 Zullen wy het hier melden; ,, Men neemt negen gedeel- as ten goede pot-aarde, cen tiende gedeelte vaa het vuils уу nis van baren en diergelyken, het geen de lederberei an ders van de huiden atícheeren, nevens een elfde gcs ae deelte van het Jederloog, het welk buitendien мерсе ` э» worpen wordt; hierby voegt men éen dertiende gedeelte ә asch en even zo veel zand, wanneer het leem goed en as Vet, doch wanneer het mager is, doet men daar alleen y, het vyf-en-twintigíle gedeelte ; zo wel van asch als vn van zand, by. —— Deze vier vereischten worden inet an riviere of gracht-, maar met geen bronwater; wel door s, een gemengd; en tot een deeg getreden eu gekneed; an Op vier maten waters, tot deze afkneding gebruikt, ъз wordt een maat asfche bygedaan; De gekneedé hoe- у) veelheid laat men zo làng leggen; tot dat zy Helyk an wordt aan fterk uitgebluschte kalk, of aan eenen vetten ээ deeg; vervolgens ipreidt men dit deeg, ter dikte van an drie of vier vingeren, op eenen gelykên vloer (it; y, ftrooit daar over heen drie of vier vingeren hoog (го; ,, na dat men dit, op de wyze van eene rietmat; али cl- an kanderen heeft gebonden, waarby men, om zulks. ges y, maklyk té doen, het touw (/pagait) met zeep belkrve a, ken moet, — Deze bedekkingen zyn de eigenijke y, behoedmiddelen; zy kunnen zo wel van Buiten o; із ¿s van binnen onder de daken; met fpykers vistgeriddké js Worden} doch bet houteus of {rodak wget eerst det LETT: 1701. De twintigfte Afdeeling bevat een verflag van verfcheidene burgerlyke verordeningen, en de laatfte handelt over de lands- en andere kollegien. In beide vindt men zeer goede en leezenswaardige berichten en aanmerkingen, maar welke wy hier niet kunnen aanhaalen om dit Uittrekfe] niet te lang te maaken. Alleenlyk zullen wy onzen Leegeren onder het oog brengen het geen de Schryver zegt aangaande den Vorst van Kaunitz - Rietberg , eenen man, welken de laatstoverle- den Koning van Pruisfen, niet met genoegzaame onparty- digheid, in zyne Nagelaten Werken, fchynt te befchryven. Zie hier hoe de Heer NicoLai van denzelven fpreekt. „Van an deezen Vorst kan men beweeren dat hy der Oostenrykfíche ss Monarchie eene andere gedaante gegeven heeft, en dat » de verbeteringen, welken onder de regeering van Jost- » PHUS DEN liden ontloken zyn, reeds lang in de zinnen an van dezen groten Staatsman hebben verborgen gelegen. an Deze Vorst heeft de Kunften еп Wetenfchappen altoos en befchermd , en met eene wyze matiging, naar gefteldheid , Van zaken, gezocht de verlichting te bevorderen. Eene an voorbereiding daartoe was de vernietiging van de orde » der Jefuiten , welke, zonder zynen raad en toeftemming, ‚› niet zou hebben kunnen tot (апа gebragt worden. Daar- » Op is de wyze tollerantie , welke, fints de tyden van RU- an DOLF П, uit Oostenryk verbannen fcheen , weder inge- ‘ss voerd, enz. (1)." En elders: ,, De Vorst van Kaunitz- Rietberg is een der beroemdíte Staatkundigen van Eu- ээ 10 (*) HIde D. bl. 17, 18 (T) IIde D. Ы. 140. REIZD 47. s» Top, en heeft zich by het Huis van Oostenryk verdienste » lyk gemaakt. In 1781, kwam een Ode op hem in het » licht met het op{chrift: Jpfum nomen gloria. Onder ana эу deren zegt men daarin van hem met recht:. » Ну, die al$ Thebens halfgod aangedreven, » De Hydra zegeryk bevecht, „ En twintig duizend dagen van zyn leven, » Voor °t heil des Staats op "t altaar legt. an Het is bekend dat de Vorst van Kaunitz de fchep у, van de Akademie der vormende Kunílen is. Hy zelf is s, kenner , en brengt een groot gedeelte zyner uuren, welke з» hem van zyne ftaatsbezigheden overig blyven, in den a fchoot der vrye:Kuníten door, welken hy op alle mogelye o ke wyzen bevordert (*)." Over de Vertaaling van dit Werk hebben wy in ons voorig Uittrekfel eenige aanmerkingen gemaakt, by welke wy hiet geene andere zullen voegen, fchoon ons de ftof daartoe niet zoude ontbreeken. (*) IIIde Deel, bl. ros, Historëesch Schouwtoneel van ’s Waerelds Lotgevallen. Eere Jie Stuk. Met Plaaten en Kaarten. Te Haarlem, by A. Loosjes Pz. 1791. , In gr. octavo. Ox deezen Туге! wordt een nieuw Werk aangevangen s waarin men, naar luid van "t Voorbericht, bedoelt van tyd tot tyd, een kort aaneengefchakeld verílag te дее» ven van de voornaamfte gebeurtenisfen, die, in den тереп» woordigen tyd , aan ondetícheiden oorden der Waereld. voore vallen,, met byvoeging van het verdere merkwaardige daate toe betrekkelyk. Zie hier het Plan, dat men zich, by de ftukswyze uitgave, voorítelt in 't oog te houden. — Men zal, in elk Stuk, vooraf, | Een kort aaneengefchakeld verflag vinden van 't een, binnen een bepaald tijdvak, zo in de Natuurlijke als Štaarkundi e en Burgerlijke waereld der onderfcheidene Na- tien, Landen en Staten des Aardbodems is voorgevallen. == Hier op zullen volgen: | ,» П. Echte ftukken , bijzonderlijk tot het Staatkundige bee trekkelijk; als ingediende Memorien, bij de onderfcheide« ne Hoven, Oorlogsverklaringen , Vredesverdragen , Vere bonden, en andere overtenkomften der Mogendheden, ° з " » Ya c Ра 448 HISTORIESCH SCHOUWTOONEEL. , Ш. Levensberigten aangaande de voornaamfle, " zij nog in leven zijnde, of kortlings overledene , Perfoonen , ze in de Staatkundige als Geleerde waereld ; en eindelijk , » IV. Plaatsbefchrijvingen , van deze en gene meest bee roemde Oordem en Steden der waereld: welk een en ander telkens opgéhelderd en verfierd zal worden, met in 't koper gefneeden Afbeeldingen , Portraiten en Kaarten.” Achtervolgens deeze inrichting, behelst dit eerfte Stukje, (na eene voorloopige Inleiding , ontvouwende den toeftand er Natiën en Landen van Europa, met den aanvang van dit loopende jaar,) eene naauwkeurige en beredeneerde voordragt van de gewigtige gebeurtenisfen in die Gewesten , geduurende de eerfte drie Maanden, met aanwyzing van rzelver onderling verband, en haaren invloed op het lot der Volkeren. Hier by komen, als inzonderheid merk waar- dige Stukken, de Memorie en nevensgaande Nota van 't Hof van Denemarken, aan, de Hoven van Londen , Berlyn en ° Hage, op dato 8 Maart 1791: de fchikking van zyne Pruisfi[che Majefteit, op het examen der Candidaaten, af- gegeeven 9 Dec. 1790: en eene Nota van den Brit/chen Ge- zant aan de Commisfie tot de buitenlandfche zaaken, te Warfthauw , overgeleverd den 15 Jan. 1791 , met derzelver beantwoording door die Commisfie, Verder biedt men ons aan „ eene Leevensfchets van LEOPOLD den H, behelzende eene befchryving van zyne voornaamfte verrigtingen , als regeerend Groot- Hertog van Toskaanen ; die hem ongemeen loflyk doen voorkomen, en een uitfteekend goed character aanduiden: welk chara&er hier zo inneemend voorgefteld wordt, dat wy niet wel kunnen afzyn van het ook in dee- zen te plaatzen. s an De hoofdtrek van LeoroLp’s charakter , (zo tekent hem de Schrijver,) is zagtmoedigheid en ftandvastigheid ; en hij wordt, uit hoofde van zijne goedheid, niet flechts door zijne onderdaanen, maar ook door buitenlanders geacht en bemind. Hij is langzaam in het nemen van befluiter , en overweegt de zaaken vooraf ernftig; maar wanneer hij ook eenmaal zijn befluit genomen heeft, wijkt hij niet weder te rug. Hij is zeer maatig; heeft een afkeer van pracht, en leeft zeer eenvouwig. De jagt kan-hem niet vermaaken; ook is hy geen groot vriend van het tooneel; doch vallen treur- en ernftige blijfpellen meer in zijnen fmaak dan zang- ftukKen. Rechtvaardigheid en goedheid zijn twee andere hoofdtrek- ` ken vaa zijn character, en die gevallen, waarin beiden zich laten vereenigen, verfchaffen hem de grootíte vreugde. Hij’ is fpraakzaam en vriendlijk in zijnen omgang , en alle zijne wetten en inrichtingen getuigen van zijne zagtaartigheid en vaderlijke geneigdheid; zijnde dezelven meer in eenen ver, maanenden, dan in eenen gebiedenden , toon gefchreven. » Bij zijne Gemaalin Louisa verwekte’ hij 16 Vorftelijke telgen, (waarvan nog 13 in leeven zijn,) die allen met de ootíte zorg opgevoed, en al vroeg werden ingeboezemd , at zij zich inzonderheid door een deugdzaamer en weldaa- diger gedrag van gewoone meníchen moesten onderfcheiden. Wanneer LEOPOLD zijne dagelijkfche ftaatszaaken verricht had , bragt hij doorgaans den avond in den beminlijken kring van zijn huisgezin door; fprak gemeenzaam met de jonge Prinfen; ondervroeg hen over ’t geen zij geleerd hadden , en breidde hunne kundigheden, door de mededeeling van veelg gewichtige zaaken, uit; terwijl de Prinfesfen naast de Ko- ninglijke Moeder zaten, hunne vrouwlijke bezigheden ver- richtten , en naar de uitmuntende lesfen des Vaders luistere den. Deze wijze van opvoeding had de voortreflijk(te gevol. en, en de Groot- Hertoglijke familie verwierf bij eenen ie- er, die het geluk had haar te leeren kennen , hoogachting en liefde.” . >- By deeze opgave van ?$ Vorften character, wiens portrait in Keizerlyk ítatiegewaad , keurlyk uitgevoerd, hier oo . medegedeeld wordt, komt het ons niet oneigen voor, daar nevens te voegen , het geen men ops, In de voorige gefchied- kundige Afdeeling , gemeld heeft, wegens zynen afftand en overdragt van het bewind over Toskaanen , waarvan het vol- gende Berigt gegeeven wordt.. ‚ De dag van den 7den Maart leverde aan de ingezete- nen van Toskaanen, en wel inzonderheid aan die van Ela, тепсе „ eene ruime ftoffe tot vreugde op. Ма dat men, des middags ten 12 uuren, het gefchut van het fort St, George elost ,-en alle de klokken der (аа getrokken had , liet de ерее eene depeche afkondigen, bij welke de Keizer LEOPOLD de acte van afftand van de Opperheerfchappij over Toskaanen , van 2:1 Julij 1790, ten behoeve vau .zijnen ` Zoon, den Aartshertog FERDINAND, niet flechts bekrach- tigde ; maar aok aan de Militairen, den Adel en de Durgerii, Hh 3 9$ aaa 45% NISTORIESCH SCHOUWTOONEEL. aan alle Amptenaaren, de hoofden der Departementen, iri- zonderheid aan den Raad van Regeering, en eindelijk aan de geheele Natie en het Volk van Toskaanen, zijn bijzonder genoegen, en zijne erkendtenis deed blijken voor derzelver verknogtheid aan zijn perfoon , en den ijver en de goedwil- ligheid, met welke alle Ambtenaaren en het geheele Publiek onophoudelijk aan alles hadden medegewerkt, wat 'er, ge- duurende zijne regeering, verricht: was. Wijders werd ‘er gelijktijdig cen Edict, door den nieuwen Groot- Hertog zel- ven onderteekend , afgekondigd , waarbij Hoogstdezelve , in de eeríte plaats , zijnen Staatsraad en Voorzitter van den Raad der Regering , den Ridder ANTONIO SERRISTORI, ge- lastte, om in zijnen naam, ad interim, van het Groót-Her- togdom van Torkaanen bezit te nemen , en ten dien einde de ewoone eerbewijzen en den eed van inhuldiging van de egeeringsperfoonen , Gouverneurs , Militairen , enz. te ontvangen; terwijl de Groot-Hertog , ten anderen , den Raad van Regeering en alle Ambtenaaren van Staat, tot nader orde, in hunne bedieningen bevestigde, en de genoemde Ridder, den i6den derzelve maand, van het Groot - Her- togdom, in naam van deszelfs nieuwen Souverain , FERDI- NAND lll, met de gewoone plegtigheden in de groote zaal van het oude Paleis, bezit nam :" tot op de komst van den Groot- Hertog zelven, dien men in ’t begin van April vere wagtte. ' Zindelyk levert ons dit Stuk, als behoorende tot het „naar . °t bovenopgegeeven Plan ,laatfte Artykcl,te weeten, dat der Plaatsbetchryvingen, eene befchryving van Zsmaïl in Вет fabie, met eene nevensgaande afgezette Kaart van de daar omítreeks liggende Gewesten, Van deeze Sterkte Ismail, bovenal opmerkenswaardig , zins derzelver laatte verovering door de Rusfen, geeft men hier een naauwkeurig berigt, met een bygevoegd verflag van de gebruiken, zeden en Je venswyze , der Inwoonderen. Uit dit gemelde, wegens den inhoud en uitvoering van het eerfte Stuk deezes Historifchen Schouwtooneels kan men voldoende opmaaken , dat bét veel merkwaardigs aan de hand geeft, "t welk op eene leerzaame wyze voorgedraagen wordt; dat een gunftig vooruitzigt op het verdere vervolg aanbiedt, Een Gefchrift van die natuur, op zodanig eene wyze bewerkt, kan, byzonder in den tegenwoordigen tyd, daar ‘er zo veele gebeurtenisfen voorvallen, die een zeer fterken en uitgebreiden invloed op het lot der Volkeren heb- ben, by uitftek nuttig zyn; door den Leezer in (taat te HISTORIESCH SCHOUWTOONERL. ү 451 ftellen, om het agtervolgend beloop , en het verband dier lotgevallen , gereedlyk met oordeel te kunnen na- gaan. Beknopte Historie der Onlusten in de Nederlanden , federt de onderhandelingen over de gewapende Neutraliteit in 1780. Uit echte flukken byeen gefdeld. Twee Deelen. Met Plaaten. In Braband , 1790. Behalven de Voorberichten 664 Байх. in gr. octavo. M'i is, naar het uitwyzen der Voorberichten , dit ver- flag van Nederlands Onlusten veríchuldigd aan ie- mand, die geen gering aandeel gehad heeft, aan de han- delingen der partye in die dagen, welke pordeelde te over reden te hebben, om misnoegd te zyn over het toenmaa- lige Landsbeftuur; en die thans, in een ftillen hoek der waereld , niet ongevoelig is voor de lotgevallen van zyn Vaderland. Natuurlyk verwagt men van zodanig een eene vry fcherpe fchryfwyze; doch hier tegen fchynt hy zich wel gewapend te hebben. Hy fchryft als een Man van die Party, onbewimpeld, maar befcheiden; еп zo onzydig als men met mogelykheid van dusdanig eenen zou kunnen vorderen. Zulks maakt zyne berigten en nevensgaande aanmerkingen , over het voorgevallene , zins de onderhan- delingen over de gewapende Neutraliteit, in "t jaar 1780, tot op de volkomen fluiting van den Vrede met den Kei- zer, ев die van een Verbond van Vriendíchap en Verdee- diging, tusfchen den Koning van Vrankryk en' deeze Re- publiek , in 't jaar 1785, der leezinge waardig, zo voor . de eene als voor de andere party; die, tot geene bittere heid genoopt, maar tat eene bezadigde overweeging van dat opinerklyk tydsverloop aangezet wordt, °t welk zyne nuttigheid kan hebben. In dat vooruitzigt gaf de Autheur reeds, in zyne Vooraffpraak voor het еегїе Deel, deeze Les. ,, Neerlands Ingezeetene herinnere zich by het door- » bladeren deezer gefchiedenisfe , aan het voorleedene, an richte zich daarnaar іп het tegenwoordige, wapene zich »› daarmede tegen het toekomende , en houde het teh s, fpiegel voor de laatere Nakomelingfchap." Hh 4 Vere 65% вн. MORBL " we Verklaring der Rechten van den Mensch en yan den Buga ‘ger. Voor het verfland van een iegelijk bevatlijk ge- maakt , en met de ware grondbegin/elen van alle zamenie- vingen vergeleken. Door den Heer CHARLES MOREL , woorlieen MOREL DE VINDC. Uit het Fransch vertaald, Te Dordrecht bij de Leeuw en Krap, 1791, Behalven bet: Voorwerk, 92. bladz. in gr. octavo. emerkt de Franfche Nationaale Vergadering, het om Г gewigtige reden dienftig oordeelende , eene Verklaring der Rechten van den Mensch en van den Burger, daar te ítellen, eer zy overging tot het maaken der Wetten zel- ven , zodanig cene Verklaring niet wel anders dan be» knoptlvk, by manier van ryper overdagte grondregelen, kon voordraagen3 zo moest hier natuurlyk uit voortvloeien , dat: dezelve dus, voor den gemeenen Burger, in allé op- Zigten , niet overtuigend verftaanbaar uitgedrukt konde worden. ene ernttige overweeging hier van, en het be- zef der noodzaaklykheid van zulk eene overtuigde kennis, zo uitgebreid onder de Leden der Maatíchappye als moge- ]yk is, heeft den Heer Morel genoopt, de hand aan 't werk te ilaan, en een Gefchrift te vervaardigen, waar ia dat Opftel breeder ontvouwd, en deszelfs gegrondheid ten klaarfte aangeweezen zou werden, ——- In de uitvoeringe van dit zyn oogmerk heeft hy "rer op toegelegd, om genoegzaam alle fpreekwyzen ten duidelykite te verklaaren, e daarmede uitgedrukte zaaken in 't hêlderfte daglicht te ftellen, en de gronden, waar op de bepaalende regels dier echten fteunen , ten overtuigendíte voor te iertoe, gaat hy de Vooraffpraak, waarin de Nationale ergadering haar oogmerk in deezen te kennen geeft, in alle derzelver deelen uitdrukkelyk na; en verledigt zich voorts om ieder der zeventien Artikelen, waar uit deeze Verklaaring beítaat, op zich zelve te befchouwen, in der- zelver onderling verband op te helderen , еп de gegronde heid daarvan aan te toonen: in welk een en ander hy de algemeene vatbaarheid uitneemend wel in °t oog houdt, en zine voorftellingen in een overtuigend licht plaatst. — len neeme, ten voorbcelde hier van, het geen hy b rengt , ter uitbreidinge en ophelderinge van het derde Artikel, dat aldus luidt. aa Het grondbepgin/el van alle oppermacht berust wezendlijk RECHTEN VAN DEN MENSCH. | 453 gezag oefenen, het welk daer niet uitdrukkelijk uit vert, vloeit. „ De Menfchen, zich tot eene Maetíchappij vereenigen- de, zijn in verfcheids punten overeengekomen. Zij heb- ben, (gelijk ik bij de overweeging van het tweede Artie kel d gezegd heb,) пег verdrag gemaekt om malkande- ren geen kwaed te doen, om gezamentlijk het recht van ` eigendom te eerbiedige1, en zich wederzijds te verdedi- en; en deze overeenhomíten, die hun eigenbelang hen eeft doen maken, zijn de Wetten der Zamenleving ge- worden, waeraen ieden Burger zich heeft moeten onder- werpen. an Maer dit was niet y:noeg; men moest het middel vins den, om te beletten; d : geen der Burgeren ongehoorzaem wierd aen de Wet, dat s te zeggen, zijne overeenkomften niet naerkwam. ~ ae Want, indien іета id, na toegeftaen te hebben, dat hij zijnen buurman niet zou mishandelen of beftelen, zij- nen buurman was konen mishandelen of beftelen , zou deze ongehoorzaemheid, aen de gemaekte Wet, wanorde in de Maetfchappij gebragt hebben; en indien vele Burgers dus aen hun verdrag gefaeld hadden, zou de Zamenleving vernietigd zijn, en de Menfchen zich in denzelfden’ ftaet van wanorden hervonden hebben, dien zij hadden willen ontvlugten, door zich in de Zamenleving te ftellen. an Daer moest dus onvermijdelijk een middel gevonden worden , om alle de Burgers hunne Wetten , dat is te zeggen , hunne overeenkomften , te doen naerkomen. an De geheele Maetfchap ij had daertoe alleen de mast, om dat niemand dier Menfíchen , die overeen gekomen was ren om te zamen te leven, meer rechten en magt had, dan de andere. an Maer de geheele Zamenleeving kon, toen zij zeer tal rijk was geworden, zich niet onophoudelijk bezig houden, om ieder harer Leden de overeenkomften te doen паегко• men, die zij gemaekt hadden. » De Maetíchappij moest dus eenige'harer Leden met die zorg (*) In het tweede Artykel wordt vastgefteld: dat Aer oogmerk van alle Staatkundige Verbintenisfen is, de *inflandhouding der - satuurlijke en onvervreemdbare rechten van den Mensch: te wee- : wen, de vrijheid, het eigendem, de zekerheid en de wederftand qan de onderdrukking. | e Hh g x zorg belasten, en zeide hen: wij geven u het nodige gezag over ons, ten einde gij getrouwlijk de overeenkomften , wel- ke wij gemaekt hebben, doet uitvoeren; en wij zullen aen alle de bevelen, die gij ons tot de uitvoering dier overeene komften zult geven , gehoorzamen. a Deze Leden , door de Maetíchappij verkozen , werden Opperhoofden, Koningen , Keizers genoemd, en ontfingen van de Maetíchappij de magt om de Wetten te doen uitvoe- reg, dat is te zeggen, de overeenkomften, gemaekt door de Meníchen, welke zich tot eene Maetíchappij vereenigd hadden. Deze Burgers, hoofden geworden zijnde, waren niet Oppermagtig, dan voor zoo verre als het Volk, de Maetfchappij, noodig vond, dat gedeelte van magt in hunne handen te flellen, welke noodig was, om elk eenen zijne overeenkomften te doen paerkomen. du: i . ээ Hunne oppermagt , hun gezag vloeis dus uitdrukkelijk uit het Volk voort, dat is te zerken ` het heeft zijnen oorfprong niet dan uit de Natie, aen wien het wezendlijk toebehoort ‚ en die eenigen harer Leden niet gelast, dat gezag in hare plaats uit te oefenen, dan om dat het voor eene zeer talrijke Maetfchappij onmooglijk is, die zelfs uit te oeffenen. » Dus, daer de Natie aen een bijzonder Mensch, dat is te zeggen, aen één harer Leden, of aen ееп Lichaem , dat is te zeggen, aen verfcheide harer Leden, de magt ver- trouwt, die aen haer alleen bij uitfluiting toebehoort, om namenlijk de Wetten te doen uitoeffenen, is het allerblijk- baerst, dat het gezag , het welk die ééne of dat Lichaem uitoeffent , niet /pruit , niet kamt, dan van de Natie, із welke wezenlijk het geheel der magt en der Oppermagt berust. an Dit Artikel, wel verftaen zijnde, zal u, mijne Vrien- den, de uitlegging der ongelijkheid tusíchen de Burgers aen- toonen , die u zomwijlen, bij gebrek van 'er de oorzaek van te begrijpen, of de noodzacklijkheid 'er van te gevoelen, onrechtvaerdig heeft kunnen fchijnen. an Gij ziet dat 'er in de Zamenleving Menfchen zijn, die aen de anderen beyelen. Wacrom, zoud gij kunnen zeggen, bevelen mij die menfchen, die gelijk met mij zijn, en waer- om moet ik hen gehoorzamen ? s» De voorgaende uitlegging is mijn antwoord. Zij beve- len, en gij moet hen gehoorzamen, daerom, om dat de Maetíchappij, niet zelfs den last op zich kunnende nemen, om hare Wetten te doen uitvoeren, deze Magt aen een Hoofd toevertrouwd heeft, het welk vervolgens Burgers gekozen heeft, om zich dien plicht te helpen vervullen. Dit 2 J . RECHTEN VAN DEN MENSCH. 455 ; Dit Hoofd , en zij, die door het zelve verkooren zijn, om hem de Wetten te ‘helpen uitvoeren, zijn цуу? gelijken in rechten, maer zij zijn wettiglijk , was de uit- veering der Wetten betreft, uwe meerdere. Zij oeffenen het ezag uit, aen hun door de Zamenleving toevertrouwt. Dus: wanneer zij u bevelen, is het even zo veel of dé geheele Maatfchappij u bevool. `. s» Volgens dit beginfel moet gij hun gehoorzamen, еп deze foort van ongelijkheid , die de gelijkheid in rechten niet vernietigt, niet onrechtvaerdig vinden; dewijl zij uwe meerdere niet zijn, dan in het geen de uitvoering det Wetten betreft, waermede zij door de Maetíchappij ge- Jast zijn." -æ Algemeene Bibliotheek voor Dames en Fonge Heeren , gevolgd naar het Hoogduitsch van den Heere WIELAND. Vaju Deel. Te Amfterdam by de Erven P. Meijer en G. Warnars , 1790. [In octayo 318 bladz. n dit Dee! wordt de Proeve, over het leven en de gevoe. | lens van de voornaamfte oude Zedekundige Wysgeereri . ten einde gebragt. Na ene voorafgaande ontvouwing van de opkomst , den voortgang en den invloed der Zedekundige ysgeerte onder de Romeinen, verleent men een beknopt berigt van het leven, met een verflag van het character, en daarby etlyke proeven uit de zedenkundige wysgeerige Schriften van Cicero, Lukretius en Horatius , Seneka. Epik- letus еп Markus Aurelius. —— Eene Verzameling van die natuur behelst, buiten het gefchiedkundige gedeelte, eene ' Teeks van zede opmerkingen, die gefchikt zyn, om een heilzaamen invloed op het menschlyke gedrag te hebben, Van dien aart is, (om Ter een voorbeeld van by te bren- gen.) het volgende, uit de Schriften van Seneka, aangee voerde, over het Geweten. ` an ÉPIKURUS merkt zeer gepast аап, dat een misdaadiger wel fomtyds de ontdekking, maar nooit de vreeze van ont- dekt te zullen worden, ontgaan kan. Hy vindt hier en daar eene fchuilplaatze, maar nergens veiligheid. De eerfte en grootfte ftraf der ondeugd, is het bewust zyn, dat men de- zelve bedreeven heeft. Zelfs de gelukkigfte booswicht blyft Riet ongeftraft, want hy heeft zynen aanklaager , rechter en beul in zynen eigen boezem. Ik ben het in geenen deele eeps met EPIKURUS, als hy beweert, dat niets op zig-zelf goed т 356 ALGEMEENE EIBLIODEERK goed of kwaad is, maar dat men de ondeugd daarom alleen moet myden, dewyl men niet dan door de deugd gelukkig ` zyn kan. Maar zeer gaerne geef ik hem myne toeftemming, als hy van de kwellingen en {marten fpreekt, waardoor een deugniet , door zyn eigen geweten , getuchtigd wordt , welks vreeslyke item hy door niets tot zwygen kan brengen. Met . alle haare ontelbaare rykdommen is de Godin van het geluk niet in ftaat, om ballem te koopen, die de wonden van het geweten genezen kan. an De afkeer van alles, het geen de wetten van de natuur tegenfpreekt, is ons hart aangebooren; hy behoort tot het wezen vân onze ziel. Men verberge vry de vlekken van zyn karakter voor het oog der geheele wereld; men zal daar- door niet geruster worden; want men ziet ze daarom niet minder in den fpiegel , dien ons ons.eigen geweten voor- houdt , en voor welken men te vergeefs zyne oogen poogt te tuiten, a, Het behoort tot de wyste fchikkingen der natuur , dat elk misdaadiger door zyn geweten geftraft wordt. Daar ‘er zo veele fchandelyke en voor de maatíchappye nadeelige bedry- ven zyn, die, of door derzelver natuur, of door eenig toe val, tegen de гае der burgerlyke wetten beveiligd wore den, —— wat zoude 'er federt langen tyd reeds van de menschlyke maatfchappy hebben moeten worden, byaldien niet de natuur zelfs in het hart van yder mensch eenen rechtbank gefteld hadt, aan wiens waakfaamheid en geltreng, heid zig geene ondeugd , hoe zeer ook in het geheim ge- pleegd, onttrekken kan. 