Geographie van Nederlandsch-Indië
Het meer Tondano is 2200 voet hoog en staat naar het Noorden door de rivier van Tondano of Menado met de baai van Menado in verbinding, bespoelt in het Oosten den voet van het steile Limbean-gebergte, doch nadcrt in het Westen slechts hier en daar de bcrgen. Hot noordelijk gedeeite van het land is een hergland, grootcndeels in- genomen door de bergen Klabat, den hoogsten van het land, bijna 6400 voet hoog, en de Twee Gcbroeders. In het Zuiden van den Sapoetan schijnt het gebergte zich niet aanmerkelijk te verheffen. In dit gedeeite des lands wordt ook eenig goud gevonden. l)e Minahasa is geheel en al vulkaniseh. De meergenoemde Sapoetan is van de vulka- nen de voornaarnste. Van den Klabat schijnen geen uit- barstingen bekend te zijn . Overigens vindl men allerwege heete bronnen, zwavelmeeren en dcrgelijke vulkanische vcr- schijnselen, vooral aan de westelijke en zuid-westelijke zijde van het meer van Tondano. Het meest bekendc dier meeren is dat van Linoeng, digt bij Lahendong. De Minahasa is een uitstekend vruchtbaar land en bij uitnemendheid ge- schikt voor de kolfiecultuur. Behalvc dit product worderi Digitized by Google 155 er nog gecultiveerd rijst, zoowci natte als drooge, maar van minder goede hoedanigheid , djagoeng (miloe), kakao (voor dc markt te Manila), koflie, muskaatnoten en kokospalmen. § 152. Het gewest wordt verdeeld in vijf afdeelingen: Menado (bij de Alfoeren Wenange geheeten) , Kema (voor- heen Tonsea en Likoepang), Tondano, Amoerang (waartoe Tanawangko behoort) en Belang, de eerste onmiddelijk under den Resident , de overige ieder onder een Europeeschen opziener. Te zamen zijn zij verdeeld in 26 distrikten onder inlandsche hoofden met den titel van Hoekoem-besar en in enkele met den hoogeren van Majoor. Menado, aan eene schoone baai, maar die alleen in den oostmoeson genoeg- zaam veilig is, met het Ft. Amsterdam. Amoerang met eene gouvernementslijnbaan voor het vervaardigen van gemoeti- touw. Kema , goede ankerplaats , vooral in den westmoeson. § 155. De inlanders dragen hier, gelijk overal in de Molukken, den naam van Alfoeren. Zij zijn een vreedzaam volk dat bijzonder vatbaar is voor de leer der zendelingen, die sedert 1852 onder hen gevestigd zijn. Van de 95,000, die de Minahasa er ongeveer bevat, zijn reeds meer dan 56,000 tot het Christendom overgegaan. De invloed, dien de bekeering van zulk een aanzienlijk deel der bevolking gehad heeft, is tegenwoordig het geheele land door zigt- baar. De inlandsche Christenen gaan steeds behoorlijk ge- kleed en hunne negorijen, of dorpen, en woningen leveren een tegenhanger van de Alfoersche morsigheid en zijn ook niet meer ingerigt om, zoo als men het bij sommige hei- densche stammen, even als bij de Dajaks, nog vindt, een groot aantal huisgezinnen te gelijk te kunnen bevatten. — De hcidensche Alfoeren gelooven aan eene mcnigte goede en kwade empongs , waarvan de beeldjes op den zoider hunner huizen bewaard en die door waliaris (priesters, een naam welke aan die der Dajaksche priesteressen in het Zuid- oosten van Borneo herinnert) met offers worden gediend. Ook gebruiken de Alfoersche priesters, even als de Dajaksche, Digitized by Google 136 ccnc soort van heiligc taal, die het bij dc geheimhouding, welke zij ter zake hunner godsdienst bewaren, moeijelijk maakt de ware beteekenis der ceremonien, die daarbij in gebruik zijn, te leeren kennen. Vroeger werden bij som- mige gelegcnheden ook menschen geofferd, maar hiervan bestaat tegenwoordig geen spoor meer, evenmin als van het koppesnellen , dat, naar men zegt, nog zoo lang niet gcleden wel eens voorkwam. Van de gebruiken in het familieleven der heidensche Alfoeren is de manier van be- graven het merkwaardigst. Na het overlijden namelijk, wordt het lijk, in ecne hurkende houding, met doeken vast ornwonden en zoo in steenen kisten hijgezet, die iedcr vier of vijf lijken kunnen bevatten en met ecn zwaar deksel gesloten en vervolgens in de nabijheid of onder de huizen hewaard worden. In de onmiddellijke nahuurschap der hoofdplaats wonen de Orang-bantik , een Alfoersche stam , die geheel op zich zelf staat en mocijelijker voor het Chris- tendom te winnen is dan de overige bevolking, waarvan bij zich in zeden en gewoonten niet altijd even voordeelig schijnt te onderscheiden , ofsehoon die lieden voor hot overige een ijverig voik zijn, dat zich met vrucht op de rijst- en tabaksteelt toelegt. § 154. De afd. Gorontalo bevat al de landschappen der residentie Menado, welke om de golf van dicn naam ge- legen zijn. Alleen de Radja’s der zoogenaamde Gorontalo- sche landschappen, die zich regts aan den ingang der golf uitstrekken , staan onder het onmiddellijk gezag van den A. R. van Gorontalo. Zij zijn zes in getal, die, sedert 1849 ontslagen van de gedwongen goudleverantie , thans een contingent moelen betalen van hoogstens f 5 per huis- gezin, waarvan een tiendc voor de Radja's is. De goud- productie is tegenwoordig achteruitgaande : daarentegen is er de kakao-cultuur niet onhelangrijk. De hoofdplaats ligl in eene vruchtbare vlakte, omringd door hoog gebergte. In de nabijheid is het vischrijke meer van Limbotlo, een Digitized by Google 137 rijkje waartoe ook Kwandang behoort, dat. aan dc iVoord- kust, aan dc baai van dien naam, gclcgen is. Dc anderc staatjes zijn Bone, Bolango, Attingola en Boalemo. Ten Westen van Gorontalo liggen Moelon on nog verder Parigi, twee staatjes , die door contracten met ons Gouvernement verbonden zijn. Dc handel in deze streken is voornarnelijk in handen der Boegineezen. Aan de Zuidkust der golf liggen Todjo en drie andere staatjes, die buiten gemeen- schap met het Nederlandsch gezag zijn en geheel onder Boegineeschen invloed staan. — De landschappen aan de Noordkust zijn zes, Bolang-mo(n)gondo, Binlaoena, Bolang- oeki, Bolang-itam, Kaidipan en Boeol. Zij bctalen ecu contingent, gelijk aan dat der Gorontalosche landschappen, en staan onmiddellijk onder den Resident van Menado. Ilet ligt voor de band , dat de overheerschende klasse der bevolking mohammedaansch is. § 153. Omliggende eilanden zijn: In de golf van Gorontalo, de Togian- eilanden , waar de Boegineezen bet. gezag in handen houden. Digt bij de kust van bet noord-oostclijkc scbiereiland liggen de eilanden, die tot het rijkje Banggai behooren, waarvan Peling verreweg het grootste en het gn. eiland de residence van den Radja is. (Zic § 110.) Manoei en Wowoni , onder Temboekoc. Boeton, door de gn. straat gescheiden van Moena en met dit door die van Tioro van de Zuidkust van bet. zuid- oostelijk schiereiland, maakt met dat eiland en die kust en nog met Kabcina en een aantal kleinere eilandjes het rijk uit van den Sultan van Boeton, even als die van Goa en zoo vele anderc mede-onderteekenaars van het Bongaaisch tractaat, een bondgenoot van het Gouvernement. Aan de Oostkust des eilands is de belangrijke Dwaal-baai , ccne veilige ankerplaats in den westmoeson. Salajar, het hoofdeiland der daarnaar genoemde afdceling van het Gouvernement van Celebes, is bergachtig en door Digitized by Google 158 eene vrij sterke Makassaarsche bevolking bewoond, die door een groot aantal regenten bestuurd wordt. Kokospalmen en djatiboomen zijn de hoofdgewassen des eilands. — De menigte eilanden en eilandengroepen ten Zuiden en Zuid- oosten van Salajar en Boeton vormen een nog zeer onvol- ledig bekenden Archipel. Tot de eerste behooren Boneratc en Kalao, die met de onderwerping van Bone onder oas gezag zijn gekomen, en vele anderc, als Tanah-djampea , Kalao-toewa en meer, die meestal als zeerooversnesten be- rucht zijn geworden. De groote passage uit bet Westen naar het Oosten van den Archipel gaat door de Straat van Salajar, een vaarwater tusschen de Zuidkust van Celebes en bet eiland van dien naam, dat nog vernaauwd wordt door een drietal eilandjes, bekend onder den naam van de Boczeroens. Behalve het ietwat grootere Tanakeke, een geesteneiland , zoo als er zoo menige onder die kleinere in den Archipel zijn, wemelt het wederom van eilandjes aan de Westkust van het Zuider-schiereiland ; ze zijn voor een gedeelte onder den naam van Spermonde -Archipel bekend. Eindelijk, geheel ten Noorden — want zoo weinige eilan- den er rondom Borneo liggen, zoo vele vindt men er om Celebes; eene omstandigheid, die zeker met den plompen vorm van het eerste en de daarrne^ zoo sterk contrasterende losse bogten van Celebes zamenhangt — liggen de Sangi- en Talaur-groepen , die dit eiland met het meest zuide- lijke der Philippinen zamensnoeren. Het zijn vulkanische eilandjes, getuige de uitbarsting van den Goenoeng-awoe in Maart 1850. De grootste der eerstgenoemde groep zijn Sangi, waarop die vulkaan zich verheft, Siau en Tagoe- landa. Zij staan onder zes Radja's of Vorstjes, die een klein kontingent per huisgezin opbrengen , en ressorteren onder de residentie Menado. De Sangireezen drijven nog al handel op Ternate en Menado, waar zij kofTie, kokos- noten, olie en kakao ter markt brengen. Van de Talaur- Digitized by Google 159 eilanden is Karakelang hct eenige groote. Nader bij Ce- lebes, slechts door naauwe straten daarvan gescheiden, lig- gen noordelijk , tegenover de Doodkistenkaap (T. Polisang) , bet, eiland Bangka , en ten Oosten Lembeh , het eerste wederom door de zeeroovers, die er zieh plegen te ver- zamelen, berucht. VI. Molizkken. 4 § 156. Onder den naam van Molukken verstaat men tegenwoordig alle eilanden die tusschen Celebes, Timor en Nieuw- Guinea begrepen zijn, terwijl het Gouvernement der Molukken daarenboven nog een groot deel van het eiland Celebes bevat. In vrocger tijden paste men dezen naam alleen toe op de tegenwoordige Residentie Ternate. Men kan de Molukken in drieen groepeeren : vooreerst de Resid. Ternate, bestaande uit Halmaheira, als het grootste eiland , dat met zijne drie golvcn aan de Oostzijde de gedaantc van Celebes eenigzins leruggeeft, en eene menigte kleinerc, langs zijne Westkust in eene vertikale, en ten Zuiden in een horizonlale lijn. Vervolgens de Resid. Amboina met de beide groote eilanden Ceram , niet veel grooter dan Halmaheira en niet veel kleiner dan de Preanger-Regent- schappen op Java, en Boeroe, evenwijdig aan de laatst voorgaande en daarvan gescheiden door de Ceramschc zee of P i Its- passage , met eenige eilanden aan de Zuidkust en in de Straat Boeroe , die beide scheidt. Eindelijk de Residentie Banda, bestaande uit eene rij eilanden, die zieh van Ceram (waarvan de Zuidwest-hoek tot die Residentie gerekend wordt), evenwijdig met de kust van Nieuw-Guinea tot den Aroc-Archipel uitstrekt, eene andere, die van Timor tot Timor-laut loopt, en eene derde, die Wetter, benoorden Timor, in eene bogt met de Banda-eilanden en Amboina dwars door de Banda -zee verbindt. § 157. Van de vulkanen, die men in de Molukken op lelt, vindt men ecu achttal in de Residentie Ternate, of- Digitized by Google uo schoon slcchts twee daarvan als nog werkzaam bekend zijn, die van Ternate en die van Makian. In de Hesid. Banda zijn cr zcs, meestal werkzame, bekend, de Goenoeng-api, d. i. de vuurberg, op de Banda-eilanden , die op Seroea, Nila, Tiau cn Damme, welke alle, merkwaardig genoeg, in de derde der l>oven .opgegeven rijen van eilanden voorkomen, cn bet Vulkaan-eiland , midden in zee, min of mecr ten Noord-westen van Wetter. Onze onbekendheid met de binnenlanden der groote eilanden laat omtrent de hoogte der bergen geene juiste opgaven toe. Die van Ceram worden op een 10,000 voet hoogte geschat, de Lemadang of Berg van Tomahoe op Boeroe is ruim 8000 voet. De vulkanen van Ternate en Tidore zijn ruim 5500 voet hoog, de Salhoctoe op Amboina nog geen 4000 en de Goenoeng- api der Banda-eilanden bereikt nog niet de helft dezer hoogte. Onder de meestal hooge eilanden vindt men ook een aanlal Iage, zoo als in de groep ten Zuid-oosten van Ceram en de geheele Aroe- Archipel, en terwijl men insge- lijks op de ineeste, vooral de grootere, genoegzamen rijkdom aan zoetwater aantreft, zijn er weder andere, waar men om geen gebrek te hebben regenbakken moot aanleggen. § 158. De R. Ternate bestaat uit de rijkcn der drie inlandsche Sultans van Ternate , Tidore en Batjan. Hot gebied van den eersten strekt zich uit over bet noor- dclijk cn een deel van bet zuidelijk schierciland van Hal- maheira , over de eilanden Ternate, Motir, Makian en Kajoa, over de Soela-eilanden en over de rijkjes Banggai cn Tcmboekoe, die gcdeeltelijk op Celebes liggen. — Dat van den vorst. van Tidore omvat het overige gedeelle van Ifalmaheira, Tidore, Mare cn de Papoesche-eilanden met een deel van Nieuw-Guinea. — Dat van den Sultan van Batjan eindelijk, het ciland Batjan en omliggende eilanden. De Obi -eilanden zijn in vroeger tijd door een zijner voor- gangers aan de O. I. Compagnie verkocht. — De regerings- vorm is in die drie staten genoegzaam eenerlei en komt Digitized by Google 141 door den invloed der Maleijers of misschien zelfs , even als in het Zuiden van Celebes, der Hindoe- Javanen , overeen met die van de andere groote inlandsche staten van den A r- chipel. De inlandsche titel van den Sultan is kolano , dat eenvoudig opperhoofd zal beteekenen en ook korano wordt uitgesproken ; die van den Rijksbestierder is djoeyoeyoe en de leden van den Rijksraad, die nevens dezen en dc hoofden van algemeen bestuur over de belangen des rijks beraadslagen, heeten bobatoe. Den naain van oetoesan , d. i. gezant, voeren de bcambten , die van wege den Sultan in de leenrijken naast de daar regerende vorsten geplaatst. zijn ; sengadji is de titel van de districtshoofden , naast welke ook die van kimelaha en andere voorkomen. De bevolking der binnenlanden van Ilalniaheira is heidensch, d. i. alfoersch • aan de stranden en op de eilanden zijn de inwoners inohainmedaansch. § 159. Halmaheira-groep. — Halmaheira. Aan de westkust ligt Dodingo, van waar, eerst langs een rivicrtje en verdcr over land, kleine praauwen naar Kaoe aan de golf van dien naam kunnen overgebragt worden. Er is bier een posthouder gevestigd. Djailolo, h. van een vroeger rijkje, waarnaar het eiiand ook wel Djilolo genoemd wordt. Sahoe met eenigen handel. Aan de baaijen van Galela, Biljoli en Weda ter Oostkust liggen de gn. plaatjes. Daar ligt ook Tabello , berucht door de bevolking , die even als de Orang-badjo’s haar bestaan in de visch-, schildpad- en tripangvangst zoekende, den naam had van zich aan zee- roof schuldig te maken. Ilet eiiand brengt voornamelijk sago voort; den handel drijven alleen mohammedaansche en Ternataansche of Tidoreesche kooplieden. — Moro of Morota'i , een aanzienlijk doch onbewoond eiiand. — Ternate, residentie van den Sultan en den Resident. De Europeanen en overige gouvernements-onderdanen wonen te Malajoe, ten Zuiden van het fort Oranje. De berg behoort onder dc zeer werkzame vulkanen. Herhaaklelijk , vooral in 1840, Digitized by Google M2 heeft het eiland er veel door geleden. I)e cultuur van koflie, katoen en specerijen is Iiier zeer onbelangrijk ; de cacao-cultuur van vroeger bestaat scdert 1840 niet ineer. — Tidore, resid. van den tweeden Sultan; h. Saosio. Het eiland is zeer vruchtbaar en de bevolking wordt boven die van het vorige eiland gesteld. — Batjan, residentie van den derden Sultan en een IVederl. posthouder, en met Moro, na het hoofdeiland, het grootste der groep. De inwoners zijn geconcentreerd in eenige bij elkander liggende negorijen aan de Westkust , waarvan die waar de Christenen , alien gouvernernenls-onderdanen , wonen, Laboea, de voor- naamste is. Hier staat ook het ft. Barneveld. Het eiland is om de voortbrengselen van zijnen grond en diens geschikt- heid voor cultures van belang, maar noch het goud en de steenkolen , die er gevonden zijn , noch de tot dusver plaats- hebbende cultuur is van veel beteekenis. De straat Patientie scheidt het van het zuidelijk schiereiland van Halmaheira. — De Obi-eilanden en de groep der Soela eilanden zijn nog zoo goed als .onbekend; van de laatste wordt veel was verkregen. § 160. De kusten van westelijk Nieuw -Guinea tot 141° 0. L. staan onder opperhoofden , die door den Sultan van Tidore worden aangesteld. De eisch van gehoorzaamheid , dien deze aan de inboorlingen doet, wordt van tijd tot tijd onder- steund door eene vloot van gewapende praauwen, eene zoo- genaamde hongi-vloot. De binnenlanden des eilands zijn volstrekt onbekend en slechts de hemelhooge bergen, die men hier en daar zich ziet verheflen, en de mondingen van groote rivieren doen daarover een schemerlicht opgaan. Ook zijn van de kusten slechts de Zuidkust, omstreeks het punt, waar vroeger Merkus-oord en het fort Dubus stonden, en Dorei aan den ingang der groote Geelvinks-baai meer be- kend geworden , zoo als mede onlangs het oostelijke grenspunt onzer bezittingen aan de Noordkust, de Humboldts-baai , een punt dat buiten de Tidoreesche aanspraken ligt , Digitized by Google 145 die zich niet verder dan de Geelvinks-baai uitstrekken. Dorei is tegenwoordig een zendingspost. Op de Zuid- kust drijven de bewoners der Zuidooster-eilanden , in- zonderheid die van Goram , den meesten handel, die in paradijsvogels, de aromatieke masooi-bast , wilde muskaal- noten enz. bestaat. — De Papoesche eilanden, aldus naar de bewoners genoemd, die onder den naam van Papoea’s als een van de Maleijers onderscheiden ras bekend zijn ge- worden 41 , zijn : de groepen van Gebi (Gebeh ?) , door de Djilolo-passage van dat eiland gescheiden, onder een opper- hoofd op het hoofdeiland, die van Mesowal (Misole) met twee, en Waigioe, door de straat van Dampier van Nieuw-Guinea gescheiden , met wel zes opperhoofden 43 , en het rijkje Sala- wati , waartoe Batante en de Noordkust van Nieuw-Guinea behooren. Ook deze eilanden zijn door dergelijke producten als Nieuw-Guinea beroemd, en ook door het amber, dat menigvuldig in deze zeeen gevonden wordt. § 161. R. A mho in a. Deze bestaat uit de Ambonsche eilanden, zijnde Amboina en de drie Oeliassers (Oeli-asei ?) , t. w. Haroekoe (ook Oma), Saparoea (of Honimoa) en Noesa- laut, en uit Ceram (op het oostelijke gedeelte na, mis- schien een zevende van het eiland, dat bij de residence Banda behoort), Boeroe, met Amblau , Manipa, Kelang, Boeano, enz. Amboina, ruim de helft zoo groot als de provincie Utrecht, wordt door eene diep ingaande golf in twee schiereilanden gescheiden, Hitoe ten Noorden en Leitimor, het kleinere, ten Zuiden , door de smalle landengte van Bagoeala verbon- dcn. De h. Amboina (Ambon) ligt aan de golf op het laatst- genoemde, daarbij het fort Nieuw- Victoria en achter de stad, tegen het Sojasche gebergte, het bekoorlijke Batoe- gadjah, wooing van den Gouverneur der Molukken. In de nabijheid de grot Batoe-lobang. Op Hitoe ligt Ilila, met een A. R. voor de afd. Hila en Larike, onder wiens beheer, behalve de Noordkust en de Westkust des eilands, ook nog Digitized by Google \u staan Klein-Ceram of Hocamohel en de verdere Zuidkust van Ceram om de bogl van Piro, en de eilanden in Straat Boeroe. De Oeliassers vormen de afd. Saparoea en Ilaroekoe met een A. R. ter h. Saparoea , beschermd door het fort Duurstede; tot deze afd. behoort de geheele verdere Zuidkust van Ambonsch Ceram tot Tobo, het eerste Bandascbe gewest. Het eiland Bocroe met Amblau , eindelijk, maakt eene afd. op zich zelf uit met een opziencr te Kajeli , even als Cerams Noordkust, tot Waroe, met een gezaghebber te Wahaai. — Amboina en de Oeliassers zijn het land der kruidnagelen , de laatste vooral, waar de boomen door elkander veel pro- ductiver zijn dan op Amboina. Evenzoo is Ceram het land van de sago-, en Boeroe dat van de kajoepoetihboomen. Op het laalslgcnoemde eiland worden ook djatiboomen ge- vonden, die daar in den Engelschen tijd zijn aangeplant en een goed bout leveren; ook sago is er veel en de tabaks- cultuur gcell er even als op de Zuidkust van Ceram een goed product. Op Cerams IVoordkust vvordt ook werk van den rijstbouw gemaakt. Overigens vindt men, gelijk aller- wege in deze streken, zeer veel kokospalmen op de kleinere eilanden en begint zich de kakaocultuur bier en daar meer uit te breiden. § 162. Het eiland Ceram is meest overal langs de kusten door koraalrilfen omgeven, die het moeijelijk genaakbaar maken. Wahaai aan de Noord- en Amahaai aan de Zuid- kust, zijn de eenige geschikte havenplaatsen. Aan de 3\oord- kust zijn de baaijen van Sawaai en Waroe en aan de Zuid- kust die van Piro, Amahaai (of Elpapoetih) en Teloeti noemensvvaardig. Tot de hoogste bergtoppen behooren , van bet strand af gezien, die van Teloeti en daarnaast die van Noesa-hoeale; eene aangeschakelde bergkelen deelt overi- gens bet eiland in een noordelijk en zuidelijk gedeelte, zoodat de riviertjes, die zich in groote menigte van de bergen in zee storten, geen van alien van belang kunnen wezen. . 145 I)e smalle landstrook tusschen de baaijen van Sawaai en Amahaai vomit de grens van West- en Midden- of Oost- Ceram, eerie verdeeling, die op het merkwaardig verschil berust, dat. de bevolking dier beide dcelen onderseheidt. De westelijke Cerammers namelijk, de Oeli- of Pata-siwa, zijn ruwe koppesnellers en leven in vijandsehap met de zaeh- tere Oeli- of Pata-lima van het Oosten. De eersten zijn in drie bondgenootschappen verdeeld, die naar de riviertjes Tala, Eti en Sapoelewah genoernd en door een raad, saniri , met een hoofd als algemeen opperhoofd van het bondge- nootschap, bestuurd worden. Diezelfde Alfoeren hebben cen geheimzinnig verbond, Kakian geheeten, waarvan veel ver- teld wordt, maar toch het ware nog niet bekend is. Ook Mohammedanen en Christenen worden gezegd daarvan deel- genooten te zijn. De Alfoeren , welke het Mohammeda- nisme hebben aangenomen , hebben zich , gelijk overal elders in zulke gevallen geschied is, aan het strand nedergezet. Christenen zijn er onder de inlanders nog weinig. § 165. Die verhouding is op de Ambonsche eilanden geheel anders. Daar is van de inlandsche bevolking de grootste helft christen en onderseheidt zich als zoodanig ook nitwendig, door effen donkere kleederen en opgestoken haar of een hoed , in plaats van den hoofddoek en de ge- kleurde en gestreeple stolfen, die de Mohammedanen dra- gen. De inlandsche bevolking is ook nog op eene artdere wijs verdeeld, te weten in Burgers en zoogenaamde Negorij- volken, van welke de laatsten echter verre de meerderheid hebben, zoodat in de residentie Amboina de verhouding is als van 1 : 6 , 5. De burgers zijn vrij van heerendiensten en heeten daarom ook Vrije lieden, Mardijkers, en staan onder hun eigen Sergeanten : ’t is een titel , oorspronkelijk als gunst voor bewezen diensten, bijv. als militairen, aan inlanders verleend. Verreweg de meeslen zijn Christenen. De hoofden der negorijvolken heeten gewoonlijk Radja of Orang-kaja , waarvan de eerste titel hoogcr is en regt geeft 10 Digitized by Google 146 op een commando-staf met gouden knop, terwijl de Orang- kaja zich met een zilveren knop en andere kleur van pajoeng tevreden moet stellen. Men vindt in de Molukken buiten het gebied der Sultans , daar waar hot iXederlandsche Gouvernement het gezag uitoefent, deze titels en distinctie overal. § 164. De residence Banda bestaat nit de Banda- eilanden, waarvan Neira, Lontor, Ai en Bosingein de voor- naamste zijn. De muskaatnotencultuur , die het eenige, maar dan ook een groot belang aan dezen groep geeft, heeft in 25 tuinen of zoogenaamde perken plaats op Lontor, in 6 op Ai en in 2 op Neira. Dit laatste is als de zetel van het Nederlandsehe gezag het hoofdeiland, ofschoon veel kleiner dan Lontor, het grootstc der groep, dat op zijne beurt nog naauwelijks 1 vierk. g. m. groot zal wezen. De vulkaan van Banda ligt ten Westen van Neira, dat door eene naauwe straat, het Zonnegat geheeten, van hem ge- scheiden is. De oorspronkelijke bewoners der eilanden zijn, toen deze veroverd en de grond voor de notencultuur aan Europeanen werd afgestaan , van daar verdreven en naar de Zuid-oostelijke eilandgroepen verhuisd. Tot 1860 werden de perken door zoogenaamde perkhoorigen bewerkt, wier toestand niet veel van de vroegere perkslaven verschilde. Nadat de in vrijheidstelling dezer lieden heeft plaats gehad, is de notenmuskaatcultuur door de meerdere zorgen der perkeniers, wier geldelijke toestand kort te voren door de maatregelen van het Gouvernement veel verbeterd was , begonnen eene hoogere vlugt te nemen , zoodat het pro- duct in dat jaar aanmerkelijk hooger was dan in de voorgaande jaren. — Behalve de notencultuur is er op de Banda-eilanden ook eenige klapper-cultuur. Op het eiland Rosingein zijn djatibosschen geplant, waarvan het product eerst in de toekomst zal genoten worden § 165. De eilanden, die tot de residentie Banda be- hooren, zijn: de Oosthoek van Ceram, Kefling, Kelwaroe, \il Gisser, Oeram-Iaul en de Goram -eilanden, de Matabela- eilandcn of P. Kasoei , Tcor en ecnige andere, de Kci-eilanden en de Aroe-eilanden. Ofschoon de naam Zuidooster-eilanden oorspronkelijk niet aan de eerste noch aan de laatste der genoemde cilandcn toekomt, is die benaming tocb voor alien, zelfs nog de Kei- en de Aroe-eilanden mede gerekend , zeer gepast. Evenzoo zoude men aan de overige eilanden der residentie den naam van Zuidwester-eilanden kunnen geven, maar de Tenimber-eilanden worden daar nooit bij gerekend. De eilandjes, welke dien naam dragen, zijn, in de zuidelijke rij : Babber, Sermattan, Loeang, Moa, Letti en Kisser, en in de noordelijke of noordwestelijke , Weller, Roma, Damma, Tiau, Nila, Seroea en Manoek, met een aantal kleinere. Tusschen bet Vulkaan-eiland en Amboina liggen de Scbildpad-eilanden en de Lucipara-klippen. — Goede ankerplaatsen zijn er weinig. Slechts Babber heeft er eene die veilig is, aan de Westkust ; op de Aroe-eilan- den is de reede van Dobo, tusschen de eilandjes Wokam en Wanuner , de eenige goede , en op de Kei-eilanden heeft men die van Doela, terwijl ook voor Ceram-laut, onder Kelwaroc, en voor Goram de schepen bij alle winden veilig kunnen ankeren. Vandaar zekcr dat ook de Goram- mers van al de Zuidooster-eilanders den meesten handels- geest vertoonen, want de oorspronkelijke bewoners der Kei- en Aroe-eilanden zijn meest Alfoeren, die hunne eilanden niet ligt vcrlaten, terwijl de mohammedaansche bevolking der andere eilanden uit een mengelmoes van allerlei volken bestaat, zoo als oorspronkelijke Bandareezen, Boegineezen, Papoesche * slaven , Tidoreezen (die hier vroeger het gezag uiloefenden) en zwervers van de kusten van Ifalmaheira enz. § 166. De Tenimber-eilanden worden door de handelaars uit vrees voor de bevolking weinig bezocht. Slechts de Loe- angers, die als ’t ware de Gorammers der Zuid-wester- eilanden zijn, komen er veel om tripang te visschen. In hetzelfde geval is Wetter, waarop de Alorezen den meesten handel drijven, alsmede Babber, Sermattan en de Westkust van Damme. Ten opzigte der vruchtbaarheid munt Moa uit, dat min of meer afhankelijk is van Letti. Kisser, ecn- maai de zetel van een Assist. -Resident op het fort Vollen- hoven, is een onvruchtbaar eiland: ’t is echter om een klein aantal afstammelingen van Europeanen, die men er nog vindt, merkwaardig. Ook is er nog eene Christen- gemeente, even als op Letti, Moa en Roma, maar die alien bestaan te zamen nog maar uit ruim 1500 zielen, een vijftiende gedeelte der Alfoeren, die men zegt, dat Digitized by Google 149 door hen Hindoes genoemd worden. De bevolking der Zuid- wester-eilanden — Wetter waarschijnlijk uitgezonderd — be- staat uit drie klassen , die zich zeker eerst door Europeeschen invloed zoo gevormd hebben. ’t Zijn de Merne, de heeren des lands, die van Loeang afkomstig heeten te zijn, uit welke steeds de hoofden worden gekozen , de Boerstam, d. i. stain- boeren, de door gene onderworpen inlanders, die even als de derde klasse, de Laskars, of slaven, door uit- sterven der families, aan welke zij ondergeschikt of van welke zij het eigendom waren, zijn vrij geworden. Slechts op een paar eilanden zijn die klassen ineengesmolten, De producten, die van deze eilanden in den handel komen, zijn was, tripang, schildpad en buffets, waarvan de uitge- strekte weilanden van Moa en Letti er duizenden voeden. Overigens levert alleen Damme sago en vindt men aan den kant van Timor, bij name op Welter, ook sandelhout. De hoofden op al deze eilanden der residentie Banda voeren den titei van Orang-kaja of soms Radja. Ter aanstelling van deze en vereffening van geschillen onder de bevolking worden zij tegenwoordig regelmatig door een rondreizenden ambtcnaar bezocht. VH. Kleine Soenda-eilanden. § 167. Aan gindscbe zijde van Straat Bali verheft zich op het eiland van dien naam een gebergte, dat eerst vrij hoog is, maar verder in hoogte afneemt, tot waar het zich met de vulkanen van dat eiland vereenigt. Deze vormen een systeem, dat met die der Oost-Javaansche vulkanen, met name den Tenger, Jang en Idjen, op merkwaardige wijs overeenkomt. De G. Agoeng of Piek van Bali, die ruim 10000 voet (3200 met.) hoog is, verheft zich ten Zuidoosten van den G. Batoer, welke uit eerie vlakte om- hoog rijst , die door inzakking ontslaan schijnt en nog voor een groot gedeelte door een diep meer wordt in- Digitized by Google 150 gcnomen. Ten Zuiden van dit gebergte ligt eene groote en lage vlakte, waar weder ten Zuiden de Tafelhoek even- zoo mede verbonden is als bet schiereiland van Balam- bangan met de Zuid-oostkust van Java. Het eiland Noesa- Baron, op de Zuidkust van Java, komt cr in zamenstelling insgelijks mede overeen. — Straat Lombok, aan wier zuide- lijken ingang, niet vcr van de kust van Bali, P° Pandita, ook door zondelinge verbastering Bandieten-eiland geheelen, gelegen en die door hare sterkc stroomen bij de zeelieden berucht is, scheidt Bali van Lombok. Op dit eiland zijn twee bergketens, waarvan de eene langs de iVoord* en de andere langs de Zuidkust loopt , en de eerste vulkanisch is, terwijl de andere slechts eenige overblijfselen van vul- kanische formalie bevat. De Pick van Lombok of G. Rin- djani, in het Noord-oosten des eilands, komt even als die van Bali, volkomen overeen met de vulkanen van Oost- Java. Wij hebben hem vroeger reeds als welligt den hoog- sten berg van den Archipel leeren kenncn. Tusschen de noordelijke en zuidelijke bergketen van Lombok is wederom eene vlakte, die echter in t midden tusschen de beide straten een weinig rijst. Maar anders is de gesteldheid van den bodem van Soem- bawa, dat door de naauwe straat Alas van het vorige ge- scheiden is. Daar zijn geen vlakten , alles is er bergland. ’t Is bijna overal vulkanisch en nergens is een systeem van bcrgen te bespeuren , zoo als op de meer westelijke eilan- den. Geen eiland schijnt door zulke geweldige schokken geleden te hebben als dit. Behai ve de bekende G. Tambora zijn er ten minste nog een dozijn vulkanen , waarvan in- tusschen tegenwoordig geen enkele meer werkzaam is. Na den genoemden berg, die nog bijna 8800 rl. v. hoog is, worden het IVgenges-gebergte , dat met het Lanteh-gebergte het centrum van een groot gedeelte van het rijk van Soem- bawa schijnt uit te maken, en ten Westen van de golf van Bima de Aroe-hasa, die beide eene hoogte van 5J00 voet Digitized by Google bereiken, voor de hoogstc gehouden. De vulkaan G. Api, die ten Noord-oosten van Bima uit zee oprijst, is ruim 7000' hoog. — Flores, dat van Soembawa door eene breede zee gescheiden is, die door de eilandjes Komodo en Rindja in de drie straten Sapi, Mangarai en Molo verdeeld is, wordt over zijne geheele lengte door eene bergketen doorsnedeu, die ten Noorden, althans in het westelijk gedeelte des eilands, alluviale gronden schijnt te hebben, maar naar het Zuiden toe een aantal vulkanen bevat, waarvan er op het eiland een zes of acht bekend zijn, waaronder enkele nog werkzame, zoo als de vulkaan Lobetabi in den Oost- hoek van het eiland, tegenover Solor, en die van Ende. Maar men weet te weinig van den plastischen vorm van Flores om dit eiland in dat opzigt met andere te ver- gelijken. — Ten Oosten van Flores volgen de zoogenaamde Solor- en Alor-eilanden , de eerste uit drie eilanden be- staande, Adonare en Loinblem, beide met een Piek, den Lamahelang op het eerste en den Lobetolle , een nog werkzamen vulkaan, op het andere eiland, ten Noorden van welk laatste nog een andere vulkaan, op het eilandje Batoe-tara gclegen is , en Solor ; de laatste alleen uit Pan- tar en Alor (ook Ombai). De bergen op deze laatste zijn minder hoog dan die op de vorige , die zelf de 5000 voet ook nog niet bereiken. Even als op Lombok ligt de vul~ kaan van Lomblem in het Noord-oosten van dit eiland en heeft dit uitgestrekte vlakten tusschen de heide bergketens , die langs de Noord- en de Zuidkust loopen. t Schijnt derhalve zeker genoeg , dat Bali en Lombok geograph isch hij Java behooren gerekend te worden en dat de straten van Bali en Lombok slechls als dalen te beschou wen zijn, zoo laag, dat de zee ze tot eene aanzienlijke hoogte overstroomt. De engte van de straten, dezelfde vulkanische natuur en de lengte-uitgestrektheid in gelijke rigting der mcer .oostelijkc eilanden , geven eenigen grond om ook bij deze gelijken zamei.hang te veronderstellen. En het zou 152 zelfs waarschijnlijk kunnen voorkomen, dal ook Wetter en de eilanden, die in de noordwestelijke der beide rijen van de Zuidwester-eilanden tot aan Nila daarop volgen, nog slechts eene voortzetting van de groep der Kleine Soenda-eilanden waren, zoo niet de rigting der Timorsche bergcn en hun minder vulkanische aard in vcrband met die van de andere rij der Zuidwester-eilanden , eene andere beschouwing toelie- ten. Evenzoo zou de beschouwing van bet eiland Tjen- dana eene verandering in de beoordeeling van den geogra- phischen zamenhang dier meer oostelijke eilanden kunnen maken, dat, wanneer men zijne rigting in aanmerking neemt en misschien ook de rigting der bergen op Soem- bawa, die welligt daaraan gelijk is, met Savoe twee scha- kels sehijnt tc vormen, die Soembawa met Rotli en Timor vereenigen. Van dat Tjendana weten w i j ecbter nog zeer weinig. Het wordt een vulkanisch en bergachtig eiland ge- noemd, en de Piek (aan de Wcstkust?) wordt zelfs als een vulkaan opgegeven. Kalk, met puimsteen en lava-slakken doormengd, maakt er den grond uit. Anders weten wij van de gesteldheid niets. Ook weten wij niet, waarop bet vermoeden gegrond is, dat het eemnaal aan Flores zou verbonden geweest zijn. § 168. In de kustlijnen der opgenoemdc eilanden laal zich een groot verschil bespeuren. De kusten van Bali zijn zoo regelmatig, dat zij naauwlijks een enkelen veiligen in- ham bezitten. De St. Nikolaas-baai op de Noordkust digt bij Straat Bali, en aan de oostzijde de baaijen Laboean- amoek en die van Toeban of van het Ooster-strand van. Badoeng, om de reede aan bet Wester-strand niet eens tc noemen, is schier alles wat Bali’s onberbergzame kust aan- biedt. Lombok daarentegen bezit op de West- en Oost- kusten een aantal baaijen , waarvan die van Ampanarn of Laboean-tring aan de West-, en die van Pidjoc aan de Oostkust de voornaamste zijn. Maar bet rijkst van alle Soenda-eilanden is, met betrekking tot zijne oppervlakte, / Digitized by Google 133 Soembawa aan baaijen. Door die van Sale of Soembawa, die op 38 vierkante g. m. oppervlakte berekend wordt en aan haren ingang door bet eiland Mojo bijna gesloten is, zoodat twee naauwe straten aan weerszijden daarvan er den toegang toe verlecnen en de baai daardoor veel van een bin- nenmeer heeft, wordt bet eiland bijna middendoor gedeeld. Eene menigte baaijen worden weder in die grootere gevonden , maar de belangrijkste , die men buitcn haar op Soembawa aantreft en die op de Noordkust liggen, zijn de boglen van Soembawa en die van Sanggar of Dompo en de baai van Bima; in Straat Sapi is de bogt van dien naam en aan de Zuidkust de baai van Tjempi het meest bekend. — Flores heeft weder veel regelmaliger kusten, ofschoon de Gomon-baai en die van Ende bet iu de oostelijke helft van de noord- en de zuidzijde zeer vernaauwen en de baai aan Douda er het oostelijk uiteinde, dat ook naar bet noord- oosten gerigt is, als een schiereiland raede doet zamen- bangen. — Do overigc kleine eilandjes ten Oosten zijn in bun kusten over t gehcel zeer onregelmatig. § 169. Wat nu eindelijk bet eiland Timor aangaat, dat verreweg bet grootste van de groep der Kleine Soenda- eilanden is, de heer Junghuhn heeft reeds aangetoond, dat bet. bestaan van vddr-tertiaire formation op dat eiland nog twijfclachtig is en men aannemen mag dat de grondge- steldheid van Timor met die van Java overeenkomt. ’t Is ovcrigens ook hicr weder eene enkele keten, die in eene rigting van het Zuid-westen naar het iVoord-oosten het geheelc eiland in zijne lenglc doorsnijdt en wier zijtakken bier en daar het strand schijnen te bereiken. Vulkanen komen daarin zeer spaarzaam voor en wanneer de berigten juist zijn, heeft men eerst voor wcinig jaren de zekerheid gekregen van bet bestaan van een vuikaan in het Neder- landsch gedeelte des eilands, terwijl men die voorheen slechts in het noordelijke, het Portugeesche gedeelte, ver- moedde. De hoogste berg is waarschijnlijk die van Alas Digitized by Google 154 aan de Zuidoost-kust , die eene aanzienlijke hoogte, men schat hem op 11500 vt. , moet bereiken. Hij ligt niet meer op Nederlandsch Timor, waar de Lakaan of Berg van Fia- larang of van Atapoepoe, met eene gegiste hoogte van 6000 vt. , door geen anderen overtroflfen wordt. Dat op Timor evenmin als op de andere eilanden rivieren van eenig aanbelang kunnen aanwezig zijn, ligt voor de hand; op Timor is de Noi-mina waarschijnlijk de langste, maar daar- door nog niet veel beter bevaarbaar voor praauwen dan andere. Rotti, dat ten Noorden door eene straat van Timor ge- scheiden is, heeft geen hooge bergen, eri Savoe nog veel minder. Evenmin Samaoe, dat door eene nog naauwere straat, waarin het door zijne slijkvulkanen merkwaardige eilandje P°. Kambing ligt, van den Zuidwestelijken uithoek van Timor gescheiden is. Aan dit gedeelte der kust bevindt zich de eenigc belangrijke inham van bet Nederl. gedeelte des eilands, de baai van Koepang. Nergens elders vindt men daar eene haven of ook maar eene eenigzins geslotene reede. § 170. Klimaat en vegetatie zijn op alle eilanden over ’t algemeen gelijk aan die van Oost-Java. De drooge moeson is op Timor dien naam geheel waardig, want het regent er in dien tijd gewoonlijk niet gedurende ver- scheiden maanden en de hitte bereikt dan eenen zeer hoogen graad. Die sterke droogte zal op Timor ook met de vegetatie zamenhangen. Even als op Oost-Java ontbreken er de loofwouden en heerschen de kasuarines. Op de tusschen- iiggende eilanden vindt men deze boomen niet overal even menigvuldig. Op Bali groeijen zij veel, maar meer oostelijk kunnen zij moeijelijk gezegd worden een eigenaardigen in- vloed op het uiterlijk der plantenwereld uit te oefenen , daar zij den reizigers of in ’t geheel niet in ’t oog gevallen , of slechts hier en daar door hen opgemerkt zijn. Op de kusten, maar vooral op Bali, heeft men veel kokospaimen, waarvan voornamelijk de olie ingezameld Digitized by Google 155 wordt, en op alle eiianden, inct uitzondering alleen van Lombok , is er overvlocd van lontar-bosschen , waarvan do toeak en de suiker van veel belang zijn in de huis- houding der inlanders, ja op sommige eiianden, zoo als op Rotti, tot hun hoofdvoedsel behooren. Rijst is op Bali en Lombok zeer voortreffelijk. Het sapanhout van Bima en Flores en het sandelhout van Tjendana en Timor zijn bekend in den handel. Op Flores wordt veel wilde kaneel gewonnen en Bima is zeer rijk aan djati. Opmerkelijk is bet gebrek aan zware bosschen op Lombok, waarmede de bladerloosheid van bet hout op Soembawa in verband te brengen is. Van dieren heeft men alleen nog maar in t Westen van Bali lijgers. Anders zijn herten, varkens en bantengs — deze laatste echter misschien nict verder oostelijk dan Soembawa — de eenige groote dieren, de huisdieren niet medegerekend , van welke de paarden zoo goed op de grootcrc dozer eiianden tieren, dat het eenc hierin al meer uilmunt dan het andere. § 171. Hot eiland Bali is tegenwoordig verdecld in 9 staatjes, Beliling, Bangli, Karang-asam, Klongkong, Gianjar, Badoeng, Menggoei, Tabanan en Djembrana. Beliling is na de Balinesche oorlogen aan Nederland onderworpen en heeft een Nederlandschen beambte aan zijn hof. Djembrana is in 1850 aan bet bestuur van den inlandschen Vorst onttrokken en gebeel onder Nederlandsch gezag gebragt, met een con- troleur op dc hfdpl. Negara. Padang in Karang-asam en Kolta, hfdpl. van Badoeng, zijn de voornaamste handel- plaatsen van bet eiland. -- De Ass. Resident van Banjoe- wangi is levens gecommitteerde voor dit eiland en voor Lombok. Wat aan Bali eenc eigenaardige belangrijkheid geefL zoo als geen ander eiland in den Archipel die bezit, zijn de gods- dienstigc instellingen der bewoners. Bali is als ‘t ware eenc kostbarc antiquiteit onder de Oost-lndische eiianden. De Digitized by Google 156 godsdienst der Hindoes, op Java cens zoo bloeijend,. heeft zich in den Oost-Indischen Archipel nog onder de Balineezen , doch ook bij hen alleen, in hare oorspronkelijke eigenaar- digheid staande gehouden. Op zcer weinige uitzonderingen na behooren de Balineezen tot de secte der Siwaiten , die Siwa als hunnen hoofdgod erkennen. De andere Indische goden, zoo als Brahma, Wisjnoe en de menigtc goden van minderen rang, hebben in dat Siwaisme meestal hunne zelf- standigheid verloren, zoodat zij in den persoon van den oppergod vereerd worden, aan wien alle attribulen van die verschillende goden met de namen aan dezen eigen worden toegekend. Alleen Indra, de god des hemeis, en Waroena, die van het water, hebben hunne bijzondcre tempels. Ook schijnt het volk steeds eenige zuiver Oost-Indische goden te zijn blijven aanbidden. Er zijn op het eiland zes tempels, alle aan Siwa toege- wijd, die in bijzonder aanzien staan en de Sad-Kajangan , d. i. de zes tempels, genocmd worden. In Tabanan zijn er twee, en de ovcrige in Karang-asam, Klongkong, Gianjar en Badoeng. In ieder dorp bevinden zich voorts een ofmeer panat aran's , d. z. tempels van Doerga , de booze godheid. Behalve deze zijn er nog eene menigte andere voor Siwa en de goede goden en voor de pitaras , d. i. de schimmen der overledenen. De goden worden gediend door offeranden, onbloedige of bloedige. De laatste worden uitsluitend aan Doerga en de kwade geesten gebragt en bestaan gewoonlijk uit kippen , doch ook wel uit honden, geiten, varkens, herten of kar- bouwen. De dienstdoende priester heet pandita. In de onderscheidene tempels en ter eere dcr verschillende goden worden een aantal tempel- en godenfeesten gevierd. Ook hier is het onderscheid der goede en kwade geesten zeer merkbaar. Alleen voor deze laatsten zijn de verzoenings- feesten, pragastista , waarop vroeger wel eens menschen ge- offerd zijn. Verder is op Bali ook de verdeeling van de 157 bevolking in kasten bewaard gebleven. De bekende namen der vier kasten, Brahmana’s, priesters, Ksatrija’s, krijgs- lieden, W6sja’s, landbouwers enz. , en Soedra’s, dienaars, zijn er nog in gebruik. De Brahmanen voeren voor hunne namen den titel van Ida, de Ksatrija’s dien vail DMva en de W&sja’s dien van Goesti. Daaruit blijkt dat slechts de Vorsten van Klongkong, Gianjar en Bangli, die den titel van D&wa voeren , tot de tweede kaste behooren , en al de overige Vorsten uit die der W^sja’s afstammen. Van die drie heet die van Klongkong Dewa-agoeng, en deze wordt ook wel Soesoehoenan van Bali en Salaparang genoemd, ten gevolge eener superioriteit , die de andere Vorsten hem toekennen, al is bet dan dat zij die weinig eerbiedigen. Behalve andere gebruiken, zoo als bijv. de verbranding der weduwen, waarvan menig voorbeeld op Bali bekend is, is er op dat eiland eindelijk nog eene zeer rijke lite- ratuur in het Kawi. Ook omtrent deze zijn ons door den heer Friederich, dezelfde die hel eerst de godsdienst der Balinezen in een helderder licht stelde, belangrijke mede- deelingen gedaan. 