Herbarium amboinense : plurimas conplectens arbores, frutices, herbas, plantas terrestres & aquaticas, quae in Amboina et adjacentibus reperiuntur insulis adcuratissime descriptas iuxta earum formas, cum diuersis denominationibus cultura, usu, ac virtutibus, quod & insuper exhibet varia insectorum animaliumque genera, plurima cum naturalibus eorum figuris depicta / omnia magno labore ac studio multos per annos conlegit, & duodecim libris belgice conscripsit Georg. Everhard Rumphius ... ; nunc primum in lucem edidit, & in latinum sermonem vertit Joannes Burmannus ... qui varia adjecit synonyma, suasque observationes pars prima [-sexta].
~ Plaats. De tamme Sattul-boomen zyn in Amboina on- bekent , bebalven eenige, die door de MacafJaarfche burge- aldaar zyn aangeplant: In grooter memigte vint menze in de Manilbas, op Mindanao, de Moluccos, Java, Bi- ma, Siam, Pathane, en inzonderbeit op Boeton, alwaar Ere groot en fmakelyk zyn: Die oun Aru werden boven andere gepreezen, als groot en zoet zynde, wer- dende aldaar Cajim gulur genoemt: Dog by-nader onder- zoek beb ik bevonden, dat deze Aruefe Chim gate is een byzondere vrugt, verfchillende van de voorn. Sattul, eg bebbende de grootte van een kleine appel , van buiten als wat ingedrukt : De«rype werden bieek-geel.,. eum bebben een dun- ne fcbil, als een appel, daar onder legt een taay vleefch , en "t. welk ook barder is, als. dat oan de Queepeeren , of Appelen, daar binnen vintmen ook groote korrels , byna als de Zdaden van de gemelde Queen, of die van zoete Limoe- nen, madr wat korter, dikker , en barder: Het vleefch is zeer zuur, en niet bekwaam, om raauw te eeten , werden» de meefd by de vis gekookt, om bet Sop daar mede zuur te maken: Men vintze zelden geheel , maar meeft opgefneeden, de korrels daar uitgenomen, aan fnoeren gereegen, en in den rook gedroogt , en zo brengenze die Faarlyks van Aru in Banda, om , als gezegt , tot kerry of vis- pee deed wor: te worden, gelyk ook ge/chied met de wilde Sattul: 2: JOT : den mede wel gezouten of ingepekelt „van daar overgebragt, en. /maken dan byna als gepekelde M ds, en deze weet men niet dat ergens bekent zyn , dan alleen op Aru voornt. Wy keeren dan nu, weder tot de eerft-befchreven Sqttul, ávaar van ons deze Cajim-gulur wat beeft afgeleid. „Gebruik. De «rugten worden raauw gegeeten, als de Boa-rau , tot een toefpyze „en om met bare aangename zuur- te de drooge koft wat fmakelyk te maken, maar meeft wer: denze by vis gekookt „ en doorgaans in plaats van Lemoenen gebruikt, want de Inlanders bouden deze bun zuurte voor aangenamer : geel worden, zynze ook bekwaam om te conf yten,en tot welken einde menze eerft met water wat opkookt , een weinig open [nyt , en de korrels daar uitdouwt, daarna fchilt menze dunnetjes de buitenfte fcbil af , en kookize wederom met zuiker; wordende alzo een Confyt, * V —— tném —- ? R SS RS NN SUN SS 7 HH Ui 79, H 27 77 Gi ; HH, HAT DP WA H N N NN N N N i 4 Lom. I E I. Boek. LIV. Hoofdft. catum. Inmaturos hos fructus Macaffarenfes quoque in partes diffecant, filo trajiciunt, atque in folé extic- cant vel fumo,quidam vero antea hos in aquam inmittunt fervidam , ut facilius exficcentur , hosque filo trajcétos fecum ducunt in & trans mare, ut cum pifcibus illos coquant loco Limonum, plurimum eodem modo , ac A- roénfes Cajm-gulur pr&parant. Radix ejus aromati- ca, cum aqua & aceto conteritur, ac tenui Zingiberis ` pulvere adjeto bibitur, quod preftantiffimum eft re- medium contra dolorem lateris, & colicam, qui . ambo morbi a Malaicenfibus & Amboinenfibus no- mine Oepas, periculofifimi, immo lethales fere ha- bentur. Quidam. indigena Empiricus mihi tanquam fum- muin arcanum dixit & confirmavit; hanc radicem certifimum efle ac tutiffimum remedium talibus in morbis, fique intra trium dierum fpatium non juva- ret, de zgro effe conclamatum, nec ullam falutis fupereffe pens Hoc forte verum eft, & in recenti obtinet radice, fed in biennali ficcata nullas reperi vi- res vel ullum odorem. Macaffarenfes hanc fecum du- cunt, in exercitu vel longo in itinere, quum 1æ- pius per frigus aliaque incommoda, atque ex crudis cibis in languentes ac frigidos incidant ftomachos, tormina inteftinorum , ac diarrheas, ad quos morbos hac utuntur radice, quam cum pauxillo Coelilawan conterunt, atque cum aqua propinant; Eodem mo- do iisdem in morbis Sinenfes Camphore arboris lignum Japonenfe ac Sinenfe adhibent , ipfis T/cbyo dictum. efectu autem radicis Sattul ejus folia in ufum advocari poffunt , qu& coquuntur, eorumque fuccus feu decoétum bibitur. Alii autem corticem fumunt, quem cum Pinanga mafticant, in utroque autem nulla obfervatur vis aromatica,qualis in ligno, vel radice. ` Arborum harum lignum , uti dictum eft, multum ad- hibetur ad afleres formandos, qui edificiis inferviunt, „ac praefertim fuperiori edium parti, quum fit leve, facile exficcetur & fatis diu durabile , prefertim fil- veftris fpeciei. Ceramenfes quoque ex hoc fuperiores conftruunt afleres in fuis Correcorren, quibus leve ac durabile lignum optime infervit. In infulis Uliaffe- renfibus filveftris Satul vulgaris eft , & adhibetur ad af- ¿feres Correcorren, ad zdium poftes, fed ejus trunci debent effe vafti. In Manilha: eadem quoque crefcit arbor, atque incole hanc vocant Sant/or , ibique ex ligno. ciítas formant, fructusque faccharo condiunt, : feu Marmeladam inde preparant, ex carne tantum feuipforum medulla: Foliaque fale contufa artubus in- - ponuntur tumentibus & contufionibus; Ciftelle ex hoc ^ fabricate ligno, & occlufe, affervatzque calido in lo- co , poft aliquot annos exfudant hinc inde certis in lo- cis glutinofam pinguedinem, quz olei maculas repre- fentat, unde tamen lignum non inminuitur , quum tem- pore ficcetur: Idem quoque obfervatur in P/eudo-San- dalo Amboinico {eu Safuri,ita ut utraque hzc ligna cito -ficcata videantur, hzc autem fubfilis oleofitas non -obfervatur nifi fecundo vel tertio demum anno, ac tantummodo fi aliis in ciftis fuerit occlufum. ` Macaf- farenfes hujus arboris fumumt corticem cum cortice Toncki vel Mangi- Mangi arborum , adhibentque ad eo- rum cibum Gugoz feu Lawar preparandum: Uti hic in Amboina cum Atun fit; de quo in hujus libri capite 56. ulterius agetur. B > | Tabula Sexagefima Quarta ‚Ramum exhiber Sandorici , ubi Litt. Racemum floriferum B. Fru&um Gier? C, Ejus officula. Tom, I. CAPUT AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 169 dat aangenaam en ryn/ch van {maak is: De onrype fnyden de Macaffaren ook aan fbukken , rygenze aan ben en droogenze in de Zon of rook, dog zommige doopenze te vo- ren in beet water, om te ligter te droogen, en deze fnoe- ren voerenze met baar op en over Zee „om by bun vis te koo- ken, in plaats van bun Lemoenen , me op dezelfde ma- nier als de Aroeêfen met haare Cajim-gulur doen: Defpe- ceryagtige wortel wert met water en azyngevreven , mits- gaders een weinig kleine of fyne gember daar by gedaan zyn- "de , ingedronken , en als een kragtig genees-middel gebruikt tegens fleking in de Zyde, en bet Colyk, beide quaalen of ziektens , die by de Maleyers en Amboineefen , onder de naam van Oepas , voor ten uiterften gevaarlyk , ja dedelyk wor- den gebouden. d Een zeker Inlant/ch Empiricus beeft my ; als een groot Secreet verbaalt en verzekert , dat deze wortel was een vafte en zekere Medicyne in diergelyke gebreeken , en dat , žo de- zelve binnen drie dagen niet kwam te belpen, by als dan tot des patients beboudeniffe ge®n boop meer en badde; dog dit mag zo waar zyn met de verfche wortel, maar in de twee-jarige beb ik geen kragten of reuk meer bevonden: De Macaffaren voeren dexelve gemeenelyk mede alsze in’t leger of op een tocht zyn, daarze dan door koude en ongemak , mitsgaders bet nuttigen van raduwe [pyze, gemeenelyk tot verkoude magen , krimpingen, en buikloopen vervallen , en waar tegen zy deze wortel weten te gebruiken, dezelve met. een weinig Coelilawan vryvende, en zo met water inne- mende ` .Op dezelve manier, en in gelyke gebreken , gebrui- ken de en mede bet Fapanfe , en Sineefe Campbarbout, by baar Tichyo genaamt ; dog by gebrek van de voorn, Sat- tul-wortel , kan men ook de-bladeren nemen, dezelve koo- ken, en bet water indrinken : Andere nemen mede de fchorf- fe, en knowwenze met Pinang , dog in geen van beide is eenige Jpeceryagtigbeit , gelyk wel im "t bout of de - wortel. i e Het bout van deze boomen, als gezegt, wort veel tat het Jagen van planken gebruikt, en dan voorts tot timmer- werk, dog maar alleen, of wel meeft aan bet bovenfte van een buis, want bet is ligt, droogt wel op, en niettemin -durabel, inzonderbeit bet wilde : De Cerammers maken ook “daar van de boven-planken op haare Correcorren , waar toe -altyd ligt, en ook met eenen durabel bout , moet-worden ge- bruikt : In de Uliaffers eylanden is de wilde Satul ook ge- meen, en gebrutkelyk tot planken van Correcorren , en Ir. len van butzeg, dog bet moeten alsdan ook groote Bommen -zyn: Op Manilba wafcht dezelve mede , en de inwoonders noemenze Santfor , makende aldaar van bet bout Hier, en de vrugten ook confytende, of een marmelade daar af ma- kende, te weten, van bet merg of vleefch alleen: En de bladeren met wat zout geftooten, werden op de geflagene en gefwollene leeden gelegt : De kleine kiftjes of laatjes van dit bout gemaakt, en befloten in een warme plaats bewaart, zweeten na verloop van eenige Faren, bier en daar op eeni- ge plaatzen nog een kleverige vettigbeit uit , zig vertonen- de als olye-vlekken , dog "t welk bet bout geenzints flimmer maukt, alzo bet mettertyd indroogt: werdende bet zelve mede bemerkt en bevonden aan "t Pfeudo Sandalum Am- boinicum ,. of Safuru, zo dat deze beide bouten wel metter -baaft droog fchynen, maar deze fubtile olyagtigbeit wert men niet eer gewaar, dan in ’t twede of derde Faar, en dat maar alleen wanneer bet in andere kiflen opgeflooten wort: De Macaffaren nemen de fcbor[fe van dezen boom, met de fcborffe van Toncki , of Mangi-Mangi-boomen, -en gebruiken dezelve om bunne koft Gugou , of Lawar , me- de toe te bereiden : Gelyk wy bier in Amboina met de Atun doen, en waar van in dit zelfde boek, capittel 56. wat meer gezegt zal worden. 7 De Vier- en Seftigfte Plaat Vertoont een Tak van de Sandorie-Boom, Lett, A. Wyft aan een Bloem-trosje. B. De Vrugt. C. Deszelfs Korrels., Y LV. HOOFD” 170 HERBARII AMBOINENSIS CAPUT QUINQUAG, QUINTUM. Gajanus. Gajang. incurvum, & angulofum, acfi ex plurimis par- N Rbor hec brevem ac craffum gerit truncum, tibus vel fegmentis concretus foret, cortice ci- nereo, duro, tenui, ac tenaci: Rami itidem funt ar-. cuati, ac disperfi, uti & foliorum ramuli, quz irre- gulariter,, & fine ordine in brevibus craflisque petiolis adeo aréte ramulis junguntur , acti feffilia forent , folia referentia majoris Canarii, funt autem paulo latiora ac rotundiora, “atque firma, glabra, fonitumque excitantia, inequalis magnitudinis: Plurima enim {pi- thamam circiter funt longa, quinque fexve digitos lata, obtufo ac fere rotundo apice, alia autem folia dimidio fere funt majort nec acuminata, ac quedam fesquifpithamam funt lata , paucis ac longe remotis éz di- ftinétis coftis transverfalibus pertexta; que magnis arcu- bus antrorfum incurvantur; Foliorum ore funt finuo- fe, atque horum plurimae vel fraéte, vel hinc inde a vermibus exefe, ita ut rariflime integra confpician- ‚eur; Flores autem funt parvi, angufti, ex quinque . oblongis ac flaccidis petalis conftantes, albidi coloris, .racemofi, inftar florum Alcanne , odoris ingrati. - Fructus, latior eft quam longus, ita ut tranfver- falis videatur ex pedunculo dependens, forma lune .crefcentis, fulcato ac duro margine, utrimque protu- -berans, & ab anteriore parte parum compreilus inftar Fabe , vel ventriculi, quatuor latus pollices, binos- que cum dimidio pollices longus, putamine exteriore .crafTo atque pilofo, inftar Juglandum, pellicula tenui .t£octus.in rper eene Interne locatur magnus planusque nucleus forma fructus, compofitus ex bi- nis ar&te. junétis & fibi inpofitis fegmentis, fub uni- ca fufca pellicula connexis: Officula autem hzc funt dura, ficca, ac cartilaginofz fubftantie , inftar Cafta- nearum , yel paulo ficciora ,” fed non ita alba, verum pallida, viridefcentia, infipida, nec ut cruda poflint edi, inepta, fed aquz incofta, faporem habent fru- uum licis, quiin Hifpania ac Portugallia inter a- lios fru&us vel inftar obfonii menfis inponuntur. .. Gajanus hec arbor in duas dividitur fpecies in .albam nempe ac rubram, varietas autem tantum in .colore coníiftit fructuum , albi enim fructus maturi exterius flavefcunt, alterius autem lete rubent. Ex vulnerato arboris cortice exfudat fuccus pellucide ru- bens, fed rarus ac paucus, valde adftringens ac glu- „tinofus, maculasque dat pannis ac linteis, inexpun- .gendas; uti-fuccus Nucis-Mofchatz-arboris. Lignum eft album, nodofum, ac fatis durum, fed nulli infer- vit ufui, quam ob nodos, foveas, atque flexus in- terius fit quafi cavum & vacuum. Radices funt craf- fe, plane, ingurvæ , fepiusque ex. terra elevan- ‚tur. ő ER Anni tempus. Sub finem pluviofi temporisjhe arbo- ‚res-nova.progerminant folia, atque Novembri florent, fru&usque maturefcunt Aprili: Et heet in filvis cre- fcant fine ullo hominum labore vel cultura, inter fil- «veltres camen non numerantur arbores, quum ad cer- tos pertineant dominos, nec licet illas circumcidere fine venia. Macaflarenfes has plantant in fuis areis cir- ca zdes. 3 ord TY oe Nomen. Latine Gajanus: Malaice & Amboinice Ga- ` jang, in Banda vocatur Gajim & Hajam : mm Macaffa- ra Angajin, & Ternata Bofua. - union x, Locus. In Occidentalibus non multum occurrunt in- fulis, fed fatis frequentes funt in Moluccis , Amboina, & Banda, uti quoque in Boetona ac tota Celebe , ac Boetonenfes fructus optimi habentur. In Machian funt adeo copiofi , ut incole ex iis potiffimum vivant, in hac infula funt quoque majores, ac in Amboina. Ujus. Fru&tus hi incolis harum infularum magna ex parte quotidiano inferviunt victui ac cibo , non crudi, fed , poftquam exterius putamen fit fublatum , aque in- cocti, vel fyb cineribus tofti, tum enim, uti dictum fuit, faporis Tunt dulcis , funtque porro ficci, ventrem- Í e gue Liber. 1. Caput LV. LV. HOOFDSTUK. Gajang-Boom. D Ezen Boom is kort en dik van flam , ook krom » bog- tig , en boekig , als ofze uit veele fLukkem of ftengen. tegens malkan: eren was aangewal]en : met een ligt- graauwe ; harde, dunne „en taaye Jcbor[Je : De takken zn in/gelyks bogtig, em vry wyt wit malkanderen verfpreid, als mede baare ftyve ryskens, daar de bladeren aan fiaan, dog zeer ongefchikt na by een, en zonder ordre, op korte dikke fleelen, ook zo digt aan de takken, als ofze geen {tee- len en badden, wel wat gelykende na de grootfie Canari- bladeren , dog wat breeder-en ronder , fiyf, glad, en ram- ‚melende „mitsgaders. van een ongelyke: groottes want de meefle zyn maar ongeveer een [pan lank, vyf à fes vingers breed, met een [Lompe, en bykans ronde /pits, andere we- der byna de belft*grooter, en zonder fpitje , zommige zyn ook wel anderbalve fpan lank, en twee banden breed, met weinige, ven wyt van- malkanderen flaande dwers-ribben , die bun met groote boogen naar voren toe omkrommen: De randen: der bladeren ayn ook wat bogtig , ende meefte der ` zelve, of gebroken , of bier en daar van de wormen door- knaagt, zo dat, men et weinige vind, die Veenemaal beel zyn: Het bloeizel zyn kleine [malle bloempjes , uit yf lank- agtige en flappe blaadjes gemaakt, vuil-wit- van coleur , en in trosjes by malkander bangende , gelyk als de bloemen van Alcanna , voorts niet aangenaam , maar onlieffelyk van reuk. De vrugtis breeder dan lang ‚zo datze gelykt als dwers aan den-fleel te bangen , gefatzoeneert als een bultige waffcbende : Mane , net een gevorende en barde kant , te wederzyden wat uitpuilende, en aan de voor [Le een klein weinig ingeboogen, als een boone of maage., vier duimen breed, twee en een halve duim lank , bebbende wan buiten een dikke en pelfigebolfter , gelyk de Wal-nooten, bekleedanet een dun velletje, en daar onder een drooge bairagtige fubfbantie,gelyk dievande Calappus-noten. Van binnen leid een. groote platte korrel, van der wrugts fatzoen „en gemaakt van twee digt op malkanderen leggen- de ftukken of deelen, en t’zamen. beflooten-onder een waal velletje: zynde deze korrels bart, droog , en krakebeenagtig van Jubftantie , gelyk de-Caftanien, of nog wel xo droog „ dog xo wit niet, maar bleek, en wat na den graauwen trekkende y -on/makelyk , en niet bekwaam om raauw te ee- ten, maar in ’t water zynde gekookt , zo fmakenze als de. Spaanfcbe eekelen, die men daar te-lande, en ook in Por- ; tugaal , onder andere Fruiten „of als Bancquet op tafel zet: 5 exe Gajang-boom wert in twee zoorten verdeelt , nament- - lyk, witte en roode, dog bet onderfcheid beftaat maar al- „leen in de coleur van de vrugten, want die van de witte, ryp zynde, worden van buiten wat geel, en van de ande- re-ligt-root: Uit de gekwetfte fcbor[]e des booms zweet een ligt-roode zap, dog weinig en fchaars „zeer zamentrekken- -de , en kleverig, en makende onuitwiffelyke vlekken als het ` aan linnen raakt „even gelykbet zap van de INoote-mujcbaat- :boomen:: Het. is wit, quaflig, en matelyk bart, dog „wert nergens toe gebruikt , om dat bet van wegen zyne bul- tens bogten , en krullen, van binnen als bol of wan is , de wortels zyn dik, vlak, bogtig , en vertoonen baar ook ten -deele boven de aarde. We Neher , Sayzoen. In t uitgaan van bet Reegen-mouffon krygen „deze boomen nieuw loof „in November hloeienze, en de vrug- ten werden ryp in April: En alhoewel zy in: bet avout of de bo[Jcben groeyen, zonder eenigen arbeid ofte moeite van menfchen , zo en werdenze evenwel onder de wilde boomen niet gerekent , als hebbende bare eigenaars , en men magze ook ongevraagt niet omkappen: De MacafJaren plantenze mede in bunne ne by 0m, enby bare buyzen. ———— Naam. Zn’ yn Gajanus: Maleyts en Amboins , Gajang, Bandaas Gajim, en-Hajam : Macaffers Angajip: x rage ae Boifua. wen 1 ae ^ aats. Zed. LXV. \ > N H NN d TUN N NN AA R ZAAD NN YA N N NN AN ANY ANN N N M MA. AN NN NN 1 N "n A N N N IN N N RANN RAN x N LAN N> OQ N NS N HN HA N NN YA TA A N N N N À | 4 D Fe t HR RER - G EEE z L 7, YA ZA ZA U Nr INNS NN y di HAD N < WW VOS NH NN A N ny N CH Ze Ze A | A ð A \ are, RT, 1, Boek. LV. Hoofdft. que fatis replentes, inftar Ilicis fructuum , quales cibos Amboinenfes optimos putant, quibus nempe ventricu- lus cito repletur, nec qui facile digeruntur. Noftri- ue Europzi hifce quoque inter alios fructus ad potum Thee utuntur , quum, uti videtur, dele&tentur horum fubftantia, inter edendum, fonora, quamvis debilibus ventriculis non conducarit, quum digeftus fint admo- dum difficiles: Hujus arboris cortex cum illo Lingoi- arboris. aque incoctus, optimum prebet decoctum ilis, qui dyfenteria laborant, hocque. medicamen- fe dezes booms, met die van de Lingoo tum in Amboinenfi nofocomio multum adhibetur : Idem quoque cortex inftar Oebat infervit pulti Pa- ede, quum hzc inde fiat dura, colorisque lete ru- entis. ; Papoewenfes hanc arborem vocant If; ejusque fuc- co glutinofo , ex viridi expreffo cortice, obliniunt te- lorum apices, fi hos firmare velint fuis in pharethris, atque hic faccus emortuus in nigrum tranfit colorem, ita ut cunéta illorum*tela ad fummum feu apicem nigra fint: Quidam etiam hoc cortice aquz inco- &o utuntur ad Aphthas, quo depurant ac colluunt os, hoc autem remedium eft nimis debile, aliaque repe- riuntur meliora ac certiora: Expertum quoque fuit il- los, qui quotidie hofce comedunt fructus, pallefcere , dne dubio ex prava ac difficili fru&uum. indige- ione. | Tabula Sexagefima Quinta Ramum exhibet Gajani. OBSERVATIO. Gajang- Arbor a Valent. p. 17 " vocatur, videturque Tani effe H. Malab. tom. IV. Tab. zo. vel (altem ipfi adfinis. — AMBOINSCHE KRUYDBOE K, 7 71 Jmets, zynde wyders droog, em den buik wel alle gelyk de fpaanfche eekelen er boedanigen flag van wig Amboincejen ook wel voor de befte agten, te weten, daar van bun de mage als geballaft wert ‚en die niet ligt enver- teert: En onze Europianen gebruikenze mu al mede onder andere Fruytagien by de Theebak, na’t Jcbynt , om datz Jmaak en bebagen bebben in baare knappende Jubftantie boe- welze voor zwakke magen niet veel byzonders konnen wezen als zeer moeyelyk en zwaar om te verteeren zynde: De fcborf. | -boom, i gekookt, geeft een goeden drank voor die geene, ek of vaft zyn aan de roode buik-loop, en wert dit bulp-middel in °t Amboin/che Zieken-buis veel gebruikt : Dezelfde [ebor/- Je dient ook als een Ocbat tot de Papeda-bry , óm dat dezélve daar van fiyf, en ook van coleur ligt-root wert. “De Papoewen noemen dezen boom IF, en met bet kleve- rig zap, uit de groene fcbor[Je geperft „ beftrykenze de bou- te Jpitjen van bare pylen, alsze dezelve in baare Pyl-rieten willen vafiftellen; en dit zap befterft als. dan zwart, zo dat al baar pylen voor aan de fpitfe bun ook žodani komen te vertoonen: Zommige gebruiken ook dezelve Scborffein wa- ter gezooden tegen de Sprouw, en fpoelen of zuiveren daar mede den mont, dog dit middel is wat flap, en daar wor- den andere gevonden, die beter en zekerder zyn: Men beeft ook bevonden dat ER t dagelyks'van deze vrugten eeten, een ongezonde coleur krygen, buiten t k komende sith rarr tinge afe A” De Vyf- en- Seftig fte Plaat Vertoont een Tak van de Gajang-Boom. AANMERKINGE Gajang-Boom wertze genaamt by Valent. p. 173. en fere . te zyn de Tani van de H. Malab, in ber wierde deel, Ta verbeeld en befcbreven, — "nr bd ask prá Fe rij : "tfunco, non, rotundo, fed fulcis excavato, non tamen tam profundis, quam precedens Gajanus.- Cortex quidem craflior eft , fed tamen adeo fragilis, ut per digiti longitudinem non poffit decorticari; Rami ejus funt re&i ac firmi, uti & foliorum famuli, qui fo- lia geruntalternata , rarioribus autem paribus: Ex fingu- lorum enim fere foliorum alanovus progerminat ramu- lus, ac ita porro, ita ut hujus arboris coma denfa fit ra- mulis foliisque. Folia autem referunt folia Canange vel Guajavi, fed funt multo longiora, atque inequa- lis magnitudinis, plurima autem palmam fünt longa, ‘ acquatuor lata digitos, quzdam etiam quindecim pol- lices funt longa, fex lata pollices, parallela fere, inferio- ra: autem: fünt minima, porro funt firma, ficca, ad tactum parum’ hirfuta, fubtus rugofa per coftas paral - lelas,-breviffimis infidentia petiolis. > . ^. -Flores plurimi fimul proveniunt brevibus & craffis ex pedunculis, quorum quisque in quinque petala fir- ma & acuta äperitur, in quorum medio plurima appa- rent tenuia & flaccida ftamina, qualia in Guajavi flori- ‚bus itidem obfetvantur; illa autem funt longiora & numero minora, ex horum centro fructus excrefcit, forma ac magnitudine övi Anatis, vel paulo majo- ris; durus , externe pallidus , fed plurimis obfitus are- nol Egbert ! ach furfuribus confperfus. foret, queque fi, notantur, fru&um ex fufco ruffum " colorant:-Putamen porro gerit durum, ac ficcum ‚fe-. mi-digitümr craffüm, ruffumque, fi aperiatur: Intus continetur nucleus oblongus, quique apparet, acfi ex plurimis früftulis foret compofitus , que tamen non funt feparanda, ejus color externus eft quoque. acfi ex rufo ; albo , & cinereo effet mixtus, vel uafi ex albis ac ruffis contextus venis; fubftantia millima Pinánge vetuflioti, ita quoque ficcus, au- fterus, durus, & adftringentis eft faporis: Fru&us , plurimum gemini excrefcunt, atque per‘aliquod teni- us retinent floris piftillum ftellatum cum {taminibus ccatis; immo tam diu donec dimidiam fere adquifi- x. 2 as Ý kh A et LVL HOOFDSTUK touc n ae BOR tra iaa vi á HH kend kl t] ; Jt is. mede geen booge boom; maat van dikte en groot. te .als een gemeene. Lemoen boom , met een: enkelde r, en regte um, niet ront , .madr met voorens wat uitgebolt, dog zo veel niet , als de, voorgaande Gajang: De fcbor[Jé is wel wat dikker , maar egter zobrös zdatmen ` geen vinger-lengte-daar áffcbillen kan: De takken zyn rej en [Lyf „ als. mede de ryskens s en:daar aan ftaan de blade: ren verwiffelt tegens malkander „ dog met weinige paren, want byna, uit. den {choot van ieder bladt komt een nieuw rysken voort „en dat alzo vervolgens zulks men deze booms- kruin gebeel digt van ryskens en loof bezet ziet: De blade: ren gelyken wel na die van de Cananga , of Cujavos , maar zyn veel langer „ mitsgaders van een ongelyke grootte, de meefte een band lank, en vier vingers breed, dog zommige wel vyftien. duimen lang , zes duimen breed , eos para- lelogram , en de agterfte zyn.alıyd de kleinfte , voorts.ftyf, droog , en wat'ruig in "t jas f on wonder wat rimpelig , sis Se de evengelyke ribben „op zeer korte fteeltjes ftaande, Dé bloemen komen by malkander voort op dikke fteeltjes , en ieder, opent. rig in vyf fiyve fpitfen of blaadjes zwaar binnen baar vertoonen veele dunne, en flappe draatjes, ge- lyk men, ook wind in bet bloeizel van de Cujavos , maar de-' ze zyn wat langer en minder inst getal; wit bet midden derzeloe groeit eem vrugt van grootteren gedaante als een - Eenden-ey, of nog wel.zo groot, bart, wan buiten bleek, maar met veele zandige, en roffe puntjes of flipjens bezet, als ofze met femelen was beftrooit, en dewelke haar in ’t aanzien vaal-ros gaben: Voorts beeft xy een pelfige , bar- de, en drooge-bolfter , een balve vinger dik yen ros-in”t op- /nyden ; van. binnen leit een lankagtige korrel, fchynende als ofze van veele fiukjes was t'zamen gezet , dog die even- wel niet van een te fcbeiden zyn , vam buiten is baar coleur mede als van ross wit, en graauw t'zamen gemengt: of anders als met witte en rolje aderen doorvlogten; van fub- fkantie zeer gelyk een oude Pinang, ook zo droog, wrang, hard, en zamentrekkende van fmaak: De vrugten «vaffcben: gemeenelyk twee by malkander , en bebouden nog eenigen tyd pet gefternd' fteeltje van de bloeme „ en ook de voorn. SEA dezelve 172 verint magnitudinem; firmi ex lignofis dependent pe- dunculis, fed hi a ramis facile disrumpendi fant: In- terior dictus nucleus eft circiter'm linacei, fed magis planus őz compreffus , in cujus fum- mo ad aliquam dillantiam futura apparet, feu durus margo, acíi in binas ibi feparari poffet partes: Junio- res ac femi-maturi fructus quodammodo funt molles, fuccofi, ac fere inftar medulle nucis Calappe , fed aufteri admodum, fi diffecentur, albi, fed ftatim in ruffum. tranfeuntes colorem: Vetufti & ficci fructus dehifeunt , feu arcuatas habent fiffuras , fique con- uaffentur, interior nucleus fonitum edit. In Amboina hujus Atuni arboris bine funt fpecies, forma vero ac fructibus non differentes: Quarum prior ab Amboinenfibus vocatur Atun Mamina, h. e. Atunus pinguis, quum interior ejus nucleus fit dulcior ac pinguior quam, vulgaris fpeciei, cujus nucleus eft ficcus & aufterus. Anni tempus. Hec arbor inter lente crefcentes ar-. bores numeranda eft, que primum gerit truncum ro- tundum ac elegantem comam , fed truncus fenfim fit concavus & quafi fulcatus: Lignum eft durum , fed non durabile, ac fragile, ramique facillime abrum- puntur: Fructus quoque lente maturefcunt , ita ut cer- tum non obfervent anni tempus , plerumque tamen menfe Novembri maturefcunt. Nomen. Latine Atunus. Malaice & Amboinice 4- tun, quod forte originem habet ab Hatu , Amboinen- fibus lapidem denotante , quum matürus'ejus ac ficcus fru&us magis lapidem quam fru&um referat, Boe- genfibus Samacka vocatur: Ternatenfibus Saia & Ma- caffarenfibus Lommu. ge Lone Crefcit in Ambeina-& Band: be , im Botgenfium regione , atque in quibusdam aliis locis. In Amboina non eft admodum frequens , fed fini ab Amboinenfibus hinc inde ex furculis ve- tuftarum arborum progerminantibus plantatur. Ufus. Fru&us hic non crudus infervit efui, fed multum- adhibetur ad preparationem mirabilis cibi, ab menlir nca Meck te) be ab;illis preeparatur a- liquando.ex toftis, aliquande ex rudis Sár ihiis, vel fimilibus pifciculis , quos in tenuiflimas ducunt vel con- tundunt partes cum Zingibere , Alliis, pipere Indico feu Capfico ‚ac fucco Limonum, quibus porro mifcent Atuni dictos nucleos rapfatos, hocque cibo tamquam obfonio utuntur ad appetitum excitandum: lidem hi nuclei, fi aliis mixti cibis vel foli ufurpentur, omnes ipant diarrhzas, fed citiffime , fortiter , ac dure, ita ut in dyfenteriis prudenter fint adhibendi, quum hic morbus non nimis cito fit reprimendus. Hocque medicamentum a quibusdam tamquam fummum habe- tur arcanum, cui certiflime quoque fidunt: Hos te- nuiter rapfatos nucleos: pinfunt cum Sagu panibus, hosque.edendos prabent illis , qui dyfenteriis labo- fants $c: ty NK is i ) TAQ HS, i Eadem: quoque rafura cum Sagumanta & aqua mixta, & exterius illinita , preternaturalem prohibet fluxum menftruum gravidarum feminarum. ` Amboi- genfes preterea his utuntur fructibus loco vifci, cui ufui adhibent interiora femi-matura ac glutinofa offi- cula, vel fi hec matura fint, tum aqua mifcent , in- que craffam contundunt pultem, qua futuras navigio- rum obturant, poftquam La 6 mufco fuerint reple- tæ, quæque huic non tantum firmiffime adglutinatur, fed inftar vifci exficcatur & induratur. Hocque infu- per obliniunt poftes edium , talibusque in Toc, in quibm Cofü obfervantur Bien hinc precavetur, ed tum quafi fangiune perfuf apparent. `-. Alia quoque eft arbor ; que Atun-läut vocatur , fed ium multum ab Atuno differat , eam defcribemus in- ra lib. 4. inter filveftres arbores. Prope pagum Suly arbores crefcunt; que ibi Atun-puti dicuntur, qua- rum folia per paria in rachide locantur, inpari extre- mum ¢laudente. Quz funt glabra, & flaccida, quin- e pollices longa, duosque lata, nervusque non jrecte per medium tranfit: Fructus, uti aliorum 4- tunorum , durum gerunt puramen; atque maturi, è- dulem dant carnem, in qua pauca etiam reperiuntur officula, Tabula Sexagefima Sexta Ramum exhibet Atuni, CAPUT HERBARII AMBOINENSIS itudinis ovi gal- - ; uti & in Cele- ` Liber I. Caput LV], dezelve kunnen ligt van de takken afgebrooken werden; de gem. ebruik. Deze vrugt dient niet om raauw te eeten, wir PRS boven weten de Amboineezen deze vrugten ook te gebrui in plaats van barpuys, daar toe Ken user ryp en kleverig zynde korrels , of 20 Ze ryp.zyn, dan-doen- ze wat water daar by, en figoten dezelve tot een dikke pap, waar mede zy dan de voegen van bunne vaartuigen beftry- ken, te weten na datze eerft gebreeuwt zyn , en dewelke daar aan niet alleen zeer vaft blyft kleven, maar ook zoo. Styf wert als barpuys: ook beftrykenze daar mede de ftylen: en bet hout-werk van baare buizen’, en dat ep zodanige plaatzen , daarze bemerken, dat de worm komen wil, en "t welk daar door wel voorgekomen wert „maar bet ziet er dan uit, als of *t met bloet be/meert was. en Daar is nog een anderen boom dieze Atun-laut noemen, dog nadienze van deze Atun «eel is ver/chillende, zo zullen- agy dézélve lib. 4. onder de wilde boomen befcbrywen: by, bet dorp Suly groeyen mede boomen, aldaar genaamt wor- dende Atun-puti; bunne bladeren Doan aan de dunne: rys-- kens Gë ve > en aan 't uiterfie maar een alleen ; uynde gar eh. ap : auf gni Da, en twee dito breet ,.de ze-. we gaat niet regt door de midden; de wrugtems gelyk als andere Atuns , bebben een barde Jchaal „en ryp us e eetbaar vlee/ch „daar men ook weinig korrels in vint, zc. De Se- en Sefigfie Plat, „ Vertoons een Tak van de Atun- Boom. Å LVIL Pag. 172 - Ze Ze t s THE 77 HT / HEHE H 2177 Tað. LXVI. = SSeS N L 1 Jil H =R ZITA 27 PAA r m I. Boek. LV II. Hoofdft. CAPUT QUINQUAG. SEPTIMUM. Vidoricum. Vidorick. Idoricum hifce in infulis duplex eft, domeftica V nempe & filveftris, quum vero binz hz arbores, earumque fructus haud multum differant, uno in Capite ambas defcribemus: Primoque indicabimus, domefticam trunco, ortu, ac foliis Mangz arbori fi- millimam effe: Ejus autem truncus non ita craflus, nec ejus coma adeo ampla eft, foliaque paulo funt minora, ad oras dentata, inftar Arboris-pinguis, fen- fim autem hi dentes difparent, plerumque vero hzc folia funt feptem novemve pollices longa , ac tres digitos lata: Fructus ex craflis brevibusque depen- dent petiolis, qui foveolam illis inprimunt, hi petio-. li coronulam quoque habent, fere inftar Mango- ftanz. Fructus formam ac magnitudinem habet po- mi Aurantii , ab utraque compreflus parte feu pla- nus, ac umbilicatus: Ejus cortex eft glaber , fufcus, feu obfcure viridis, cum cinereo mixtus, inftar filve-. ftris Cujavi, undique coftis quafi divifus, ac fepara- tus: fub craflo, ficco , ac fragili cortice flava locatur medulla, inftar Mange-foetide, ex noftre nationis ju- dicio infipida , Indis vero grata, quum ex pingui fit acidula, inftar certe Mutz fpeciei, cum qua odore proxime etiam convenit , in hac inveniuntur tria, qua- _tuor, vel quinque magna officula, inftar renum, vel Lune femi-plene , ad oras autem feu extremitates obtufa A quafi abfciffa, dues longa pollices , unum lata pollicem, a poftica parte protuberantia & emar- ginata, ibique glaberrima, & fpadicea , immo fere ni- gra, horum venter eft hepätici coloris , feu gilvus, rugofus, & adeo durus, ut confringi nequeat:' Atque hec officula ad margines gerunt, in fructus carne, fubftantiam albam , calceam , que inter edendum abji- cienda eft , quum ejus-acrimonia jlabiis á À 3 Caro eft ficcior Hetis mangis foetidis Mu a; ma- joremque habet convenientiam cum farinaceis pomis, que libr. 4. nomine Hebenaftri deferibemus. Tronc cortex eft admodum rugofus , fauciatusque flavum emittit fuccum , fed paucum , qui in. pomi exfc- catur. Quibusdam in infulis fructus hi crudi comeduntur, féd plurimüm defeétu alterius cibi, quum multo fint ingratioris ac. vilioris faporis ac domettice. Saltem in Amboina Dëse arboresque filveftres tantum habentur, forte ex ignorantia: Fructus menfe Octobri maturi fponte decidunt , officulaque , que vefperti- liones comederunt, & cum ftercore rejecerunt,' per vias projecta reperiuntur. Silveftris Vidorici lignum fibras gerit longitudinales , eftque album, & leve, d fatis durabile, & ad edium edificationem inftar filveftris Bintangori ufurpatur , fed plurimum ad fupe- riorem zdium.partem , quum terram non facile fe- raty In filvis Amboinenfibus plures aliz occurrunt Vi- dofici Silveftris fpecies, que plurimum a diltis binis differunt fpeciebus, quas hinc libr. 5. defcribemus. ~ Nomen, Prima fpecies Latine Vidoricum Domefticum dicitur: Malaice Widorik : in Banda Goram , Cerama &c. Widorik & Pitorik: in Baleya Laletsjong , quo nomine Macaffarenfis fructus Soffo quoque indigitatur:' Altera feu Silveftris fpecies Latine dicitur , Vidoricum Silve- fire, Malaice Widorik Utan, ac quidam Amboinenfes hanc vocant Labutun , quod nomen proprium eft pe-. nitus filveftri hujus familie , quz , uti dictum fuit, libr,s. defcribetur. ` ` | id Locus. Domeftica ih Amboina eft ignota , en Zi ch anda, AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 173 LVIL HOOFDSTUK. Vidorik-Boom. = E Vidorik is in deze Eylanden tweederleye, te we- ten tamme en wilde, en om dat deze beide boomen , als'mede baare vrugten, niet veel van malkanderen verfchillen, zo zullen wyze in een Capittel begrypen: en éerjt zeggen dat de tamme van ftam , wasdom , en bladeren, de Mangas-boom zeer gelyk iss dog den ftam wert zo dik nog de kruin zo breet niet , en de bladeren zyn ook wat klein- der ; aan de kanten wyt getandt, gelyk die van de Arbor pinguis , dog metter tyt vergaan deze tanden, zijnde meeft zeven en negen duimen lank , en drie vingers breet. De vrugten bangen aan korte dikke fleelen , dewelke een kuiltje daar in maaken, deze fieelen bebben ook een kroontje, by- kans als een Mangoftaan: de vrugt is van grootte en ge- daante als een Orangie-appel , te weten onder en boven wat plat, en met een kuiltje: deze fchelle is effen, vuil, don- ker-groen , en met graauw gemengt , als de wilde Cujavos, rondom met eenige ribben afgedeelt : onder de dikke , drooge en brofje /chelle leyt een bleek-geel merg , gelyk dat van de Manga - foetida , of flinker , na ’t oordeel van onze natie onfmakelyk , dog by de Indianen aangenaam, om dat bet uit den vetten wat na den rynfchen trekt, als een zekere zoor- te van Pifang 5 die bet ook in-retk zeer na by komt; daar binnen vint men drie a vier , en vyf groote korrels, gelyk als nieren, of balve-manen , dog aan k eynden ftomp en als afgefneden , twee duimen lank, en balf zo breet ; agter met een uitfteekende rugge en rant , en aldaar zeer glat, en Swart-bruin „ja bykans fwârt „maar den buik is Biter: wig „of vaal , rimpelig , en zo ‚fteen-bart dai menze niet kan open-byten;.en deze korrels of fieenen bebben dan of by bei. de bun boeken , in bet vlee/ch van de vrugt , een avitte kalk- agtıge fubftantie , die men in "t eeten moet wegdoen, om, datze met baar fcherpigbeit de lippen befcbadigen. EVER KMI AKTIE TANS Hi^ Her dell is droger datt dat van de voorn. finker? en Piffang , en beeft beter overeenkomft met de meel- appels , die wy lib. 4. onder- den.naam van-Hebenafter zullen be- febryven: De fcbor[fe des flams is zeer ruig, en geeft , als men .daar in vu een geel zap uit , dog KT ie tot een ` gom befterft: de tweede zoort , die wy wilde Widorik nog- men ‚is de tamme meeft gelyk , dog booger van [lam „ éh breeder an bladeren. De vrugt is mede als een appel” on- geveer 20 groot als een vuift , of een ordinaris Lemoen Itam, dog niet zó ingedrukt, maar na vooren toe een weinig [pit- zer, met een effene Jchelle, en die ook graauwer is als de tamme, bun «lees is mede minder zoeter , laffer , bleek-geel, en droog van Daat, de droog {te flag van iffangen naaft- Komende , dog wat wilder, en daar binnen vint men mede drie a vier [teen-barde korrels, wel eens zo groot , dog van bet zelfde fatzoen als-die van de tamme , op de rugge zynze gladt en met een rant , niet bruin, maar lever-verwig , met eenige bruine plekken, als fproeten: en in plaats van ftompe boeken , bebbenze kerven, als of ze witgefneeden wa- ren, aan den buik ligt-graauw, en mede rimpelig : op zom- mige Blonden werden deze vrugten wel raauw gegeten, dog meeft by gebrek tan andere kaft, als zynde veel onaan- genamer en Jlegter van [maak dan de tamme: Immers in Amboina &berdenzé veragt, en de boomen voor wilt gebou- den, mijfcblen door onwetenbeit: de vrugten ziet men in Oktober van zelfs Typ. afvallen , en de korrels, die de oleer- muizen opgegeeten en met bun drek weder gelooft bebben, langs de weg leggen: Het bout van de wilde Widorik is regt-dradig, wit , en ligt, dog redelyk duurzaam, en wert, gelyk de wilde Bintangor, aan den buisbouw gebruikt, dog meeft tot boven-werk, om dat bet de aarde niet verdra- gen kan: daar zyn in.de Amboinze boffen nog meer andere wilde zoorten van Widorik, dog te veel van de twee bo- venftaande verfchillende, en die wy dierbalven in "t vyfde boek befchryven zullen. : E Naam. Het eerfte gefa t , in "t Latyn Vidoricum Do- mefticum : in t Malen: Widorik : in Banda Goram, Ceram Ec. U/us. Domeftica, que in Banda & Baleya plantatur, fructum exhibet, qui crudus eft edulis, quum gratam habeat aciditatem , fi prudenter modo depuretur a fupra memorata calce, filveftris fruêtus quoque edi- tur, fed plurimum in Gorama vicinisque infulis: In Amboina. autem eft vilis , vefpertilionibusque relin- quitur. Interiores nuclei apertorum officulorum Calap- pæ Lymphæ inco&i, funt fere tam dulces , quam Cana- ri. Lignum, uti fupra dictum fuit, in locis illis, in uibus abundat, edificiis infervit, quum fatis diu fit pi e py quum horum incolarum domus plerumque fumo fint replete , unde coffi aliaque infecta hoc non expetunt: Baleyenfes, quum fructus decerpere cu- $ piunt, hanc arborem non confcendunt inftar aliarum arborum juxta truncum, fed per fcalas, ob rugofum ejus truncum ac corticem, foliisque utuntur crudis ad Bocaffan , uti alia hunc in finem apta ac recenter excreta folia Ulang-Ulang. ` siia Tabula Sexagefima Septima ` Ramum exhibet Vidorici Silveftris primi, ubi Litt. A. offi- . cula feminalia reprefentat. OBSE RVAT IO. Caniram H. Malab. part. 1. Tab. 37. hujus generis vide- tur fpecies. HERBARII AMBOINENSIS Liber I. Caput LVIII. wel in Banda, op Goram, en Ooft-Ceram , alboewel mede in geen groot. getal , men plantze , en baventze-aldaar , ge- lyk de Mangas-boomen , op Baley werdenze mede gevonden: en op Ambona beeft men de wilde int gebergte van Hi- toe dog veel overvloediger op Boero, Goram, Ceram, ende de verdere Zuid-oofter Lylanden. Gebruik. De tamme , gelykze in Banda, en op Baley geplant wert, is bequaam, om raauw te eeten, om datze een aangename rynsheit beeft, alffe maar met voorzigtig- heit gezuivert wert van de bier boven aangebaalde kalk: de wilde werden ook wel gegeeten , dog meeft op Goram , ende de naaftgelegene Eylanden : maar in Amboina werdenze veragt en voor de vleermuizen gelaten: de binnenfte heeften uit.de geklopte fleenen , in Calappus-melk gekookt y /maa- ken by na 20 zoet, als Cauari? bet. bout , als boven is ge- zegt, wert op de plaatzen daar men het in meenigte beeft, tot den buisbouso gebruikt, en daar bet ook al vry lang aan duurt „om dat de buizen dezer Inlanders meeft of door- aans vervult zyn met rook, daar de wormen en bet andere kleine ongedierte geen [maak in fchynen te vinden: de Ba- leyers , willende de vrugten plukken, beklimmen dezen boont niet gelyk men wel andere boomen doet langs den [Lam „ en dat wegens zyne ruige fcbor[Je , maar komen met een ladder daar op ; en de bladeren gebruikenze ook raauw tot Boca[Jan, gelyk als andere daar toe bequaame Ulang-Ulang , of jonge en eerft uitgefcboten bladeren. . ` EEE VE MEE De Seven- en Seftigfte Plaut ` | Vertoont een Tak van de wilde Vidorik- Boom , alwaar Lett. A. des zelfs zaat-korrels verbeeldt. ` AANMERKING. De Caniram van de Hortus Malabar. eerte deel Tab, 37. verbeeldt en befchreven fchynt van, deeze boom een zocrt te zyn. - ee cl: -— CAP. QUINQUAG. OCTAVUM. E át 25 Catappa. Catappan. `. Së ftris, quas fimul hoc in capite defcribemus: ^ Domeftica eft arbor vafta & extenfa, recto , fed non admodum alto trunco, circa quem rami oppo- fiti locantur, formam pr&bentes ampli petafi, Read majorum ramorum extremitates alii transverfales ori- untur rami, atque ex iis porro alii minores; ad uorum extremitates in orbem fine ordine & arctif- ime folia dependent, fere inftar ingentis lampadis, plurimis .extenfe tubis; atque hec folia funt maxi- ma , fed inequalis magnitudinis , inferiora enim ac vetuftiffima quinque , fex , octove pollices funt longa, duos cum dimidio vel quinque lata pollices, alia au- tem fepe decem Sogt eN polices funt longa, quinque fexve lata pollices, inftar: flabelli formata, ad fummum nempe latiffima , ac fere inftar dimidii circuli rotunda , brevi apice, inferius fenfim angu- ftata ufque fere ad ipfum ramum, cui brevi craflo- que junguntur petiolo , uti quoque nervus medius admodum craffus eft, qui plurimas emittit coftas la- terales parallelas , que arcubus incurvis fibi mutuo junguntur ` Folia hee. funt Wahre ac lete viridia, ubtus quodammodo flava, ad tactum mollia; flores longis ex racemis dependent albi, parvi , plurimis- que gaudentes albicantibus .ftaminibus , plurimique plerumque decidunt, ita ur unus alterve tantum ex- crefcat uno. ex racemo. ure. Fructus eft magnitudinis junioris Mange , vel paulo minoris, ac magis planus, ad oras acutior , tres lon- gus pollices, fescui-pollicem latus, pollicem craffus, undigue, ad. oras leviter emarginatus , atque ad unüm plerumque latus reflexus vel protuberans , formam- que hinc cochlearis vel cymba refert , fuperiore vero parte fructus eft bifülcatus, ac tenui pellicula exte- rius tectus, primo intenfe viridis, dein rubens feu in- carnatus , luteis maculis feu {triis , atque fub hac pel- Jicula ilofum locatur. De vrugt is van grootte als een jonge Mangas, of nog wat Aleinder, ook platter , en ee Br wre duimen, lank ,.balf zo breet, en een duim dik, aan de zyden rondom met een dunne rant, die zig ftro» na de eene zyde wat omkromt of opwerpt, en alzo.’t fatzoen, dan. een lepel of fchuitje maakt: aan 't voorfte eynde in open ge- klooft van buiten met een dun velleken bekleet , int eerfle boog-groen „daar. nä rodze-root of incarnaat., met geele plek- ken of fireepen, en daar onder leyt. een bairige of pelzige bolfler, als men vers daar in nyt, regt root, als een ob gelneeden ker[]e„ een Kleine vinger dik, en binnen dexelve een barde fte:n of fcbaal , daar de voornoemde-bolfter vaft aan, bangt, en dewelke gebrooken zynde, zo komt bun de i a % ` * ww eh “regte Zab. LXVII. \ NS SS SSN INN SST SSS EN SSSA SSS WAY NN SSIS S Nu SNM SN NM SSNS SSS EN BEIN SEIT, SU ID Zei WA on... f f i WOH = Ü N N N MN i | NN " b Du) ` P? — ——————— —— I. Boek. LY II. Hoofaft. bet forma ficce & decorticate Amygdale vel Canarii, fed paulo magis anguftiorem , rotundiorem, & oblon- um, fubque fufca pellicula reconditur medulla alba & ficca inftar dicti Canarii, feu Amygdalz , ejusdem- ue fere faporis ; verum Catappa non ita eít oleo- a ac Canarium, unde & gratior eft & delicatior ad crudum cibum: Fru&us recens apertus, jucundum quo- ue praebet odorem , magnamque habet convenien- tam & fimilitudinem cum illo litorez arboris, Atun Laut dite, que poftea Libr. 4. defcribetur: Vetufta hujus arboris folia rubent, coloremque habent fere inftar Cancrorum co¢torum. 