Regering en de natie sedert 1672 tot 1795 (ontewikkeling van staats regtelijke Theorieen)
H J sSW fW 1 DE BEGERI1VG El DE KATIE Digitized by Google . Digitized by Google V. z r/ H DE REGERING en DE IV AT IE SEDERT 1672 TOT 1795. (ONTWIKKELING VAN STAATSREGTEL1JKE THEORIEEN.) DOOR Mr. fi. HE. V Mt M-: Mi Mt F , Hoogleeraar te Utrecht. / > De staat der maatschappij en der Regering under ons * was hoe lang zoo mecr afgeschciden gewordcn , cn de Regering niet langer overeen te brcngen met de behoeften der maatschappij.” G. K. van Hogendorp. ///*/'///' 4 I Te Amsterdam . bij J. F. S C H E E IJ E K. 1845. Digitized by Google Digitized by Google I N L E I D I N G. 1 oen , na het herstel van ’s Lands onafhankelijkheid, eene Tergadering Tan Aanzienlijken in Amsterdam over de goed- of afkeuring van het ontwerp van eene Grond- wet voor de Vereenigde Nederlanden zonde stemmen , werden haar, uit naam van den Sonvereinen Vorst, bij eene plegtige aanspraak, de gronden medegedeeld , waarop het nieuvre Staatsgebouw zonde rnsten. — Onder de merkwaardige zinsneden, welke de Heer vah M.vAHEir uitsprak , mogen wel die worden ge- teld , waarin van de oude instellingen der Bepnbliek aldus werd gewaagd : » Thans gevoelen wij ,” zeide die Staatsman , » dat een zamenstel van regering, welke zoo veel verdien- sten , maar ook waarlijk zoo veel gebreken had ; welke, te gelijk de bron van zoo veel kracht en zwakheid; van zoo veel welvaart, maar ook tevens van zoo veel wantrouwen , schadelijke driften en onzalige burgertwisten geweest is , ons die oude welvaart niet zou kunnen teruggeven , en integendeel ons tot nog grooter onzekerheden en zwakheid zon terugbrengen.” (1) Deze woorden toch , zoowel als die , reeds in (1) Verbaal der Vergadering van Aanzienlijken te Amster- dam, 29 Matrt 1814 (’(Graven!). 1814), bl. 54. 1 Digitized by Google 2 1801 door G. K. vah Hogehdorp tot het Staats- 1 bewind gerigt , kunoen met goed gevolg overstaan tegen de meening van hen , die de omwenteling van -1795 aanmerken als eene vrucht ran theorien , uit Engeland , Frankrijk en Amerika overgeplant. — Reeds in 1801 wilde Hogehdorp niet eene I ns true tic voor den Prins , te geven door de JRegenten , maar eene Grondwet, met gelijk-verbindende kracht voor Prins, Regenten en Volk. Reeds toen erkende die edele , standvastige verdediger van het Stadhouder- I lijk Huis twee hoofdgebreken der voormalige Con- i stitutie. » Het is nu de tijd , ” dacht hij , » om meer klern aan het algemeen Bestuur te geven , waaraan het altijd ontbroken had , en dat men onlangs verbeteren wilde met het tegenovergesteld uiterste. Het is nn de tijd , om den grondslag der Regering wat ver- der , dan voorheen , uit te breiden , vooral in de rijkste steden en landstreken , waar een gedurige te- genstand aan de Regering ontstond , uit de bloote onvergenoegdheid van niet in de Regering te zijn , en om welke te genezen, men everieens sedert eenige jaren alle man daarin getrokken heeft , hetwelk om- trent gelijk stond aan niemand.” (1) Waren het geringe en tijdelijke, of wel duurzame en wezenlijke gebreken , welke Hogendohp aanstipte ? Geen klem in het Algemeen Bestunr; geen genoeg- (1) Verklaring aan het Staatsbcwind over de Staatsregeling , uilgegeren door Mr. F. A. VAX Hall , als Milage tot de liedevoe- ring ter gedaehtenis ran 0. K. VAX Hogexiobp, bl. 65— Tt (1835). Digitized by Google 3 zaam aandeel in de uitoefening van slaatkundige reg- ten , aan de kern der Bargerij verzekerd ; onderge- schiktheid ran den Stadhonder aan de Staten der Provincien, zijne Souvereinen. Niemand voorzeker zal ontkennen , dat theorien invloed op de omwenteling Tan het einde der laatste eeuvr, zoowel hier te lande als elders hebben uit- geoefend ; maar geene theorie zonde w or tel gescho- ten en zich gevestigd hebben zonder velc en gevoe- > lige misbruiken , die naar verandering deden haken. — Uooren wij den eerbiedwaardigen Gras, die in 179T"j niet schroomde te verklaren : » In het Staatkundige ; is het niet minder, dan in het Natuurkundige waar- j achtig , dat niets zonder oorzaken geschiedt. — Men spreekt doorgaans zoo veel van Voltaire en Rous- seau, en wil aan derzelver geschriften en metaphysiqne leerstellingen , als hoofdoorzaken , den oorsprong der thans zwevende denkbeelden , en dns ook de oorzaak der gebenrtenissen van onzen tijd toegeschreven heb- ben. Ik heb geenszins het Toornemen de verdediging dier twee schrijveren thans op mij te nemen. Maar / j_:j. L inn it mistaste't ik hon- van sommige Vorsten ; en dit al beschouwd in ne- trekking tot den onverbreekbaren zamenhang van oorzaken en gewrochten — deze houde ik voor de i t oezenlijke oorzaken der gebeurtenissen onzer dagen , die nu wel eerst uitgeborsten , maar reeds lang voor- J bereid geweest zijn ; van welke de geschriften op 1 * Digitized by Google 4 zijn hoogst als bijkomende en medewerkende oor- zaken kunnen worden aangemerkflj en welke geschrif- ten ook daarenboven , zonder de omstandigheden der zaken zelven , of mogelijk niet zouden geboren zijn gevreest, of weinig opgang hcbben kunnen maken.”(l) Eene theorie vindt aanhangers en gezag, wanneer daaraan beboefte bestaat. — Die behoefte alleen sticht- te Luther’s magt , en riep de onsterfelijke geschrif- len van de Groot , Locke , Montesquieu en Beccaria te voorschijn. Zoude bet in ons Vaderland , te midden van grove gebreken , aan tijdige , ernstige waarschuwing hcbben ontbroken ? Indien de Regeiing voor die vermaningen doof bleef ; doof voor de hartige , mannelijke taal van even getrouwe als diep ervaren Staatslieden ; doof voor de wenschen van eene , hoe lang zoo meer van haar vervreemde Natie, wat wonder, dat de zorge- loosheid , laauwheid en onverschilligheid van het Be- stuur de deur ook voor gevaarlijke theorien openden ; dat de ophooping van misbruiken tot ecn Staats- of Volks-uo/Aoan, gelijk Cras zich uitdrukt, aange- groeid, door f ' 1 — '■"knir wn <re- bouw verniet Staten zoo De uitg doel, in de gewigtige oogenblikken , welke wij be- ieven , het gebied der wetenschap te verJaten. — Maar de schrijver, geroepen tot het onderwijs van het Nederlandsch Staatsregt , en getuige van de po- (1) Verhandeling over de gelijkheid der menschen ; Toorrede bladz. XXXV1I1 volgg. , XLIV. Digitized by Google 5 gingen ran soinmigen om , met verwijzing tot de les- sen der Geschiedenis , de door zoo velen gewenschte verbetering onzer Staatsinstellingen te beletten , achtte het zijn duren pligt , de geheel verschillende uitkomst van zijne studidn te doen kennen. — Deze gaf hem de overtuiging , dat onloochenbare gebreken — v66r het te laat zij — moeten worden weggenomen ; dat de Teronachtzaming dier waarheid , na de Nederland- sche Republiek meer dan ecns op den rand des af- gronds te hebben gebragt , haar eindelijk den. onder- gaDg berokkende. — Eene naauwgezettc beoefening der Geschiedenis Jeidt tot verdraagzaamheid. Zij leert, dat niet aan geheime drijfvceren , niet aan personen moet worden toegeschreven , wat slechts aan de vertraagde herziening der Staatsregeling te wijten was. — De rnwe schets , die de schrijrer ontwierp , schoon vatbaar voor menige aanvulling , moge ran zijn onpartijdig onderzoek de blijken dra- gen. — Het was hem ineerniaien eene gelnkkige gewaarwording, in de tolken der openbare mee- ning , van welke klenr ook, dezelfde liefde tot het Yaderland en de grondwettige vrijheid , dezelfde goede trouw te bespeuren ; in den voorslander der Staatsregering zoowel , als in dien van het Stadhon- derschap ; in den Patriot zoowel , als in den Prins- gezinde. — En wic kan het onscliatbaar voorregt van onze dagen miskennen? Wie zoude zich heden in de bres stellen roor factien, die elkander vroeger bestreden? Wie ziet niet, dat alle gelijkelijk hebben gedwaald? dat alle in 1813 hadden te vergeten en te Tergeven ? — De gebeurtenissen van 1795 moes-j| 6 ten volgen , omdat noch in 1672, noch in 1702, noch in 1747 en 1788 aan de Natiegedacht was. — Nooit was deze Tertegenwoordigd. Er was geene Nationale vertegenwoordiging ; er waren kollegien van Staatsgezinde of Frinsgezinde Regenten ; op deze , niet op de Natie steunde het Stadhouderlijk , zoowe) als het Stadhonderloos Rewind. — Inderdaad vergde de beroemd e Klpit te veel ran de ligtgeloorigheid zijner lezers, toen hij hun even voor de omwente- ling trachtte te beduiden , dat de stedelijke vroed- schappen even zoo vele kleine Eogelscbe Parlemen- ten uitmaakten ; (1) dat bet Volk dien Regerings- Torm , zoo als hij was , zelf ve'rordend , zelf inge- steld had. Digitized by Google 7 en gepaard met het regt van petitie, de wenschen der Natie openbaren , herinneren wij ons dankbaar, dat reel Tan dit alles in 1795 niet bestond, en dan nog alleen tot wederopzeggens der oppermagtige Sta- ten. Die weldaden, met nog Tele andere, zijn aan de omwenteling Terschuldigd. Er is geen regt Tan cri- minele jurisdictie meer ten platten lande ; geene vrij- plaatsen verzekeren den misdadiger straffeloosheid. — De pijnbank is afgeschaft ; Tele gruwzame straSen zijn Terdwenen. — De nijTerheid kan zich onbelem- merd ontwikkelen ; de gilden zijn Ternietigd , en geene proTinciale of plaatselijke Terordeningen kunnen den landbouvr en de Toortbrengselen Tan kunstTlijt Tan leden Tan denzelfden Staat benadeelen. — Moet het gewestelijk of stedelijk belang Toor de eischen van het algemeen welzijn zwichten, bijzondere in- zigten worden nog krachtiger bedwongen. — Eene familie-regering is niet meer mogelijk. Kan het bevreemding vrekken , dat deze groote OTerwinning een strijd op leren of dood had gekost? Maar was nu in 1814 en 1815 de bedoeling der ontwerpers Tan de Grondwet, dat men geheel Tan den arbeid zoude rnsten? Wilde Hogendorp stil- stand , of achtte hij niet de aankweeking ran een public spirit (l) noodzakelijk ? Was hij niet door mannen , die in den loop der revolutionnaire tijden in ’s lands zaken waren gekomen , bewogen gewor- (1) Aanmt rktngen op het Onttoerp eener Grondwet voor de Vereenigde IVederlanden, te viuden bij R. Mstblibkiicp , De Re- geringsvorm der Vereenigde Noderlanden (1814), bl. 56, 52. 9 Digitized by Google 8 den , nieuwe instellingen aan te nemen , welke de onde overtroffen? (1) — Stelde niet de Grondwet van 1815 de openbaarheid der zittingen ran ’s Lands Vergadering vast , die eyenmin als het regt van pe- titie en de vrijheid van drukpers , in de Staatsrege- ling van het vorig jaar gelezen werd ? Waarom werd het Elfde Hoofdstuk, van veranderingen en btj~ voegselen uit Hogendorp’s Schels oyergenomen in de beide Staatswetten , aan welke zij het aanzijn gaf ? Waarom anders, dan omdat »de tijd alles verandert en wijzigt ?” (2) Twintig jaren zijn verstreken , sedert Hogeudorp met alle vrijmoedigheid en uitToerigheid de gebre- ken , door hem in de Grondwet ontdekt , aanwees ; (S) sedert hij , nevens andere heilzame yerbeteringen , aandrong op de jaarlijhsche benoeming der kiezers , op de benoeming der leden ran het stedelijk be- stuur niet roor hun leren , rnaar voor diie jaren (4). In het grondweltig Democratisch beginsel vond hij , Aristocraat in de echte , schoone beteekenis des woords , het middel om de Aristocratie binnen de behoorlijke grenzen te houden. (5) — Het slrekt den wakkeren grijsaard tot onrerwelkbaren lof, dat hij, aan'dach* tig opmerker van de teekenen des tijds , hij , wiens raad zoo dikwerf was versmaad , en die, zoo als een (1) Bij dra gen tot de Huiehoud. v. Staat , Y. Isle St. , bl. 124. (2) Rapport der Commissie tot herziening der Grondwet , 15 Julij 1815. (3) Bijdragen , VIII, 2de St., bl. 168 volgg., 402. (4) Bladz. 312. (5) Yergelijk mede mijne Geschied - en Letterk. Ilcrinueringen , 2de St., bl. 73 (Gorinchem 1836). Digitized by Google. 