Waarnemingen aangaande de besmettelijke zenuw- en hospitaal-koorts ...
zuivere lucht in deszelfs longen, mond en neusholte, onafgebroken plaats heeft. Men kan zich ongetwijfeld van deze wijze om het koude bad te gebruiken , ook veel goeds beloven, waar de brandende lijders, bij eene volll rekte drooge huid, plolfelings in eene met koud water gevulde kuip worden gedompeld, naardien men te Petersburg, volgens geloofwaardige berigten , van de indompelingen der typhus -lijders in de zee,be bes- te uitwerkingen meent ondervonden te hebben. £ij de bewerkflelling der begietiugen, zij men niet te haastig. De te fnelle begietiugen veroorzaken eene benaauwde ademhaling, de lijders zijn buiten adem, ook is de indruk der koude voor fommigen zoo (Ierk, dat dezelve bijna ondragelijk word, en men de lijders met geen geweld in do kuip kan houden. In zoodani- ge gevallen late men den lijder verademen , fpreke hem vriendelijk toe, late hem drinken toedienen, en het hoofd en den nek wet warm water baden. Zulke lij<* ders, welke dc uitwerking van het koude water zoo levendig gevoelen , verdragen het voortdurend gebruik van dit middel , hetwelk des niettegenltaande dikwerf zoo dringend noodzakelijk word , liet gein akke lij kst , wan neer men ieder emmer water i^i 5 tot 6 gedeelten over den lijder tBtRort , en dat wel bij tnsfchenpozingen waardoor men voorkomt, dat de lijders ni«t buiten ade ij] adeai geraken, on deze behandeling gcniakkelijker on- dergaan. Bij de zoodanigen welke reeds herftellen , is deze voorzigtigheid dubbeld noodig. Met ongemeen veel leedwezen heb ik ontdekt, dat men zich in onderfcheidene Militaire Hospitalen , hij de behandeling der befmettelijke Zenuw- en hospi- taal koortfen, van de koude ltortbaden niet bediend; uit vrees dat het natworden der vloeren , fcliadelijke uitwafemingen en den lijders verkoudheden mogten ver- oorzaken. Deze vrees i* van allen grond ontbloot. Van dit nat worden beeft men niet het geringde te duch- ten, en de befmettelijke typhns - lijders , van welke velen zonder de baden gebruikt te hebben , Herren en de ontwikkeling ( Production ) der fmetflofïe zoo aan- merkelijk verminderen, zijn door de ziekte te fierk aan- getast,fan dat zij nog voor de nadelige ui! werkingen , namelijk verkoudheden , door liet nat worden der vloe- ren , eenige vatbaarheid zouden hebben. De vertrekken in het Charite huis , waarin zich de gevaaiiijklle ty- "phus - lijders bijna altoos ophouden, droogen nimmer geheel op, omdat men in dezelve altoos gebruik moet maken van de baden, maar nooit heb ik van liet nat- blijven der vloeren eenige nadelige gevolgen waargeno- men. Om dit te verhoeden kan men de badkuip in eenen welbepikten en waterdigten huk, waarvan de rand een half voet of 6 duimen boven de kuip uitüeekt, plaat- fen, bet daarover vloeijeud water aan alle zijden op- vangen en zoowel het: natworden der vloeren als do daar opvolgende uitwafeming voorkomen , zoo als ik door de laatfle op die wijze gedane proeven , ten overvloe- de heb aangetoond. Helaas! deze nietige redenen en de Vrees voor liet nat worden der zieken kamers, zijn ook de aanleidende oorzaken dat men in fonimige Hospita- len } de yloenm der zieken kamers in het geheel niet of vT zeer zelden laat fchrobben. De gevolgen uit dezt verontreiniging , voornamelijk in opgepropte hospita- len, ontltaande, zijn onberekenbaar. In het bljvoegfel tot dit werk zal ik, betrekkelijk dit onderwerp, meer uitvoeriger zijn. Van eene uitnemende werking was het aanhou- dend gebruik der wanne baden bij dezulken, wierher- • helling volkomen was , en voor zoodanige lijders die zich in het tijdperk der wederh erli eil in g bevonden. Dit voortdurend baden fchijnt de huid der zieken, en wel voornamelijk het haar , van fm et ft offen te zui- veren , niéuwe befmeltingen te verhoeden , de weder- herftelling te befpoedigen , en tevens de mededeling der jmetliollé aan andere, die met de zieken in aanra- raking komen, moeijelijker te maken. JNiet minder zeker is het, dat het aanhoudend baden des ligcliaams , het doorleggen en de daardoor voortgebragte ontwik- keling van het koudvunr, het best voorkomt. Van een groot aantal lijders , die door kwaadaardige Ze- il uw koor 1 s waren aangetast , had 2ic.l1 geen een door- gelegen , om dat zij telkens van plaats verwis Telden , hunne legerbeden dikwerf werden vernieuwd, en dage- lijks onderfcheidene reizen de baden gebruikten. Ge- lijktijdig werden meer andere lijders door deze meest- al toevallige kwaal aangetast, waardoor hun leven an- dermaal in gevaar was, bij welken men zich van deze geneeswijze niet had bediend, en wier huislelijke om- Handigheden dezelve ook ondoenlijk maakten. J iet veelvuldige wasje hen met koud watei , bh eene aanhoudende hitte en drooge huid, en het .aanloggen van ijskoude Hovingen op het hoofd, heeft zich in het jaac jaar iSi3 niet minder weldadig beloond, als in cïe vo- rige jaren. Ook in de burger praktijk bediend men zich van dit middel veelvuldig, naardien de aanwending daarvan niet omflagtig en niet affchrikkende is. Er zijn mij ook niet vele zieke voorgekomen , welken zich niet gaarne daaraan zouden hebben onderworpen, liet ver- oorzaakt bij de meesten eene aangename gewaarwor- ding, wanneer zij door koude omllagen , door liet. was- fchen met koud water, al is het dan ook maar voor eenen korten iijd, worden verfrischt. Wil men intus- Ichen van deze middelen een wezenlijk nut trekken, dan moeten dezelve meermalen gebezigd, en de omlla- gen op het hoofd, tot welk einde men zich voorname- lijk van het ijskoude water bediend, zoo dikwerf wor- den vernieuwd , naar mate de koude der omllagen eene merkelijke vermindering heelt ondergaan. Gedurende het winlerfaiPoen maakt men gebruik van grofgeklopt ijs of fneeuw met water bevochtigd , het- welk men tusfehen linnen doeken legt, en liet geheele hoofd daarmede bedekt, en zoodra hei ijs of delneeuw begint te fmelten dadelijk met verfche omllagen doet verwis leien. De Heelmeesters en Ziekenoppasfers fclire- ven het voornamelijk aan het veelvuldig gebruik der baden toe, dat de Befiemming zoo dikwerf werd voor - gekomen , en dat veeltijds daar, alwaar de eerlle fpo- ren der plaatshebbende befmetling zich deden zien, zoodat de volkomene uitbarsting dcrzelve niet tol ftand kwam. Dit middel zoowel, als het digr-lijks genot eener frisfche lucht , kan men als de vermogendlle behoed- middelen belchonwen , waarbij men nog zoude kunnen voegen, het matig gebruik van Herken en fjiecereijach- tigen brandewijn, kort voor het bezoek der ziekeu gedronken, eene voedfame en prikkelende, nogthans •ene met de ligchaams en zieUkrachten van ieder in- ch- dividu ia verband ftuuiuic , leefregel , en een opge- Tiiimd gemoed. J k reken hcL veelvuldig warm baden der lijders, in de IIospLnleu ouder de moest vermogende hulpmidde- len ter verhouding der Hospitaal -bef metting. In Hos- pitalen, alwaar men, met inachtneming dor overige vereis cliten , ter in fta tui houding eener nootzakelijke zuiverheid } zich veelvuldig van de baden bedient, ziet men niet ligt dat Hospitaal- koortfen ontllaan. Ilef- llellende lijders, welke voor hunne inlegering bij de burgers , zich veelvuldig van de baden hebben bediend , eu wier klederen te voren op eene behoorlijke wijze worden tuLgewasfchen , brengen het algemeen welzijn geen nadeel toe, daar in tegendeel het verzuim van deze maatregelen, — het is nog onbellist of derzelver nuttigheid uil een geneeskundig dan uit een haat kun- dig oogpunt befehouwd, grooter is, - zoowel aan liet welzijn der foldaten, als der burgers even veel nadeel toebrengt. De braakmiddelen hebben op verre na niet dat nut bewezen , hetwelk mem, na de herhaalde aanbeve- lingen van zoo vele beroemde Geneesheren , zoude ver- wacht hebben. Deze zijn, zoo als men weet, in om- Jlandighedeu , waarin men eene plaatshebbende beluiel:- iing vermoed, ia zulk eene achting, dat men zicli aan verwijlingen zoude bloolliellen , wanneer men in dusda- nige gevallen van dezelve geen gebruik had gemaakt. Dikwerf zijn ons gevallen voorgekomen waar wij den braakmiddelen dadelijk in het begin der ziekte toegediend hebben, om de beüncttiug , welke naar alle waar l'clujn- ïijkheici kort tc voren had plaats gegrepen, te verhoe- G • den , 98 den , maar zeldzaam beantwoorde de uitkomst aart mijne verwachtingen. De koorts ontwikkelde zich , des niettegenllaande in al derzelver hevigheid , en het braakmiddel veroorzaakte geene kennelijke verandering. Sommigen braakten in het geheel niet , offehoon zij cene genoegzame hoeveellieid van den braakwortel hadden ge- bruik! , cn bij anderen veroorzaakte dezelve cenen buik- loop, welke niet zelden gedurende «enige dagen aan- houdende, door lijmachtige eu bedwelmende ( nar-- kotifche ) middelen moest worden tegengegaan. In het tegenovergefteld geval , zullen wij ook die ge- vallen niet met liilzwijgen voorbijgaan , in welke deze middelen feheuen aangewezen te zijn. Sommige individus , b. v. Ziekenoppasfers , en hunne plaatsvervangers, die zich verbeelden, LePmet te zijn , ( offchoón dit zeer twijfelachtig was , ) geloof- den , na het gebruik van deze middelen , eene fpoedige beterfchap te ondervinden. Het is niet te ontkennen , dal dit middel in fommige der gegevene gevallen , een wezenlijk nut heeft aangehragt, echter fchijnt het on- mogelijk, dit met zekerheid te beweren, naardien men leu tijde van befmellelijke en doorgaande koort- fen , menig onbeduidend kwalijk bevinden , veel te voorbarig voor liet begin eencr kwaadaardige ziekte houd. In fommige gevallen hebben de braakmidde- len een wezenlijk nut aangebragt, namelijk: in bij- komende roosachtige ontllekingen , hardnekkige ontJfie- king der oorklier , hevige rheumatifche pijnen in het tijdperk der wcderlierftelling , en eindelijk in gevallen, wanneer, na overlading der maag, wederinhortin gen hadden plaats gehad. Wanneer ik het befluit dezer waarnemingen opma- ke, dan fchijnt liet mij toe, aan de braakmiddelen , in deze gevallen die waarde niet te moeten hechten , wel- Welkö riiëti ïi'ili 'dezelve tot hiertoe heeft toegekeacl. De vzelver werking fchijnt met betrekking tot dc he- vigheid van den aanval der fmet'ioHé, op liet lierslën en zoiiuwgéfuri , de bdineüit g werkelijk plaats gegre- pen hebbende, te on ven nodend te zijn. Het is nog niet geheel voldongen, dat de Jhietltolïe door tien mond in de maag kan komen , on door braakmiddelen , dadelijk na de befmettiug toegediend, kan worden verdreven, en niet minder onwaarschijnlijk is het , dat het zW«et- verwekkend vermogen der braakmiddelen , aan het welk fomnuge Geneesheren enne bijzondere kracht hebben toegekend, de fmethoïïè wederom door de huid openiugen kan doen verdrijven. Alen kan het uaauwe» lijks daarvOQr houden , dut dé hoffe, welker natuur en wijze vau werking te fijn fchijnt te zijn , eenmaal in het. ligchaam opgenomen zijnde, op eene dusdanige werk tui gelijke wijze zonde kunnen worden verdreven.. Oiigelijk meer nut hebben de koude begietingen te- weeg gebragf , van welke sneu zich dadelijk in het begin der Ziekte , hij de warme baden tevens , bediende > en die ik uit dien hoofde niet genoeg kan aanprijzeu. "Wanhiudien ik mij niet vergisfe, en uit het reeds aan- gevoerde blijkt zulks duidelijk , dat hierbij eene dwaling ligt koude plaats grijpen , dan heeft men doorliet vroeg- tijdig gebruik der koude begietingen, de volkomen« ontwikkeling der reeds begonnen befmettelijke Zenuw • koorts, bij velen, -eeds door de belhietting aangetast« Zieken oppas Iers j gelukkig verhoed. Nader te doene proeven , zullen dit in ecu helder daglicht plaatfen. Aderlatingen en Bloedzuiger . Vroegere , zoowel als O O u latere waarnemingen hebben v >laingend bewezen , dat de befmettelijke Zenuwkoorts, voornamelijk in het eerhe tijdperk der ziekte, eene volkrachtige en tot vntiiekmg geneigde gelleldlieid ^ Jlhenijirtem , habitus j) G 2 aan- ÏOO aanwezig zijnde, en waarbij men eene overhelling tot plaatfe lijke oijtftekingen der edelen delen niet koude miskennen , het gebruik der algemeene aderlatingen ge- biedend vorderde. Hiertoe beliooren die gevallen van eene lievige ijlhoofdigheid tot eene volkomene razer- nij , van hevige ft nipt rekkingen , dadelijk in liet be- gin der ziekte, van ontüeking - toevallen der longen en van het borstvlies vergezeld , van de eigendomine- lijke kenteekenen der ontltekings - koorts (fynoc/ia), glimlerende oogeu, onrustige houding, harde, vol- le en liielle pols. De Aderlatingen fnuiken in deze gevallen de woede der koorts , verminderen d% lievigheid der werkingen , { Aktionen ) en dragen zeer v^e! bij , om de boosaardig- heid vin het tweede, echt Zenmvachlïg tijdperk van deze Pynocha contagiofa te matigen. Ju den loop der maanden, Maart, April en Meij hebben wij gelijkfoor- lige gevallen dikwerf waargenomen, oflehoon de lijders doorgaans in een zoodanig tijdllip lot ons kwamen , waarin men de hervatting der aderlatingen, door hun- ne vroegere geneesheren bewerkftelligd voor overbóo- dig hield, nogthan? had ik daardoor gelegenheid, om mij te overtuigen , dat dit middel aan foinmigen veel nut had te weeg gebragt , offehoou andere niets beflis- fendst daarvan hadden ondervonden. Andere cn ge- lijkfoort ige lijders, welke men tijdig genoeg in liet ziekenhuis had gebragt , liet men met goed gevolg «ene ader openen , en werden daardoor tot liet ge- bruik van andere middelen als hel ware voorbereid. Dal de koude begielingen door dit middel overboodig werde« gemaakt, is mij niet gebleken , in tegendeel gelove ik overt uigd Ie zijn, dat de aderlatingen , in ve- le oinilandighedeii , door dit middel werden nut Letoos gemaakt. la ß • — 301 — ' In de maand Meij kregen wij in ons Ziekenhuis oli- derfcheidene lijders door Zenuwkoorts aangetast, van eene volkrachtise gelleldheid, en met zulke allervre- lelijke ontftekings - toevallen , dat ik geene zwarigheid koude maken , om algemeene bloedontlastingen , gevolgd van bloedzuigers, en het gebruik van de caiomd, te bewerkflelligen Het gevolg dezer behandeling kondc niet beter aan liet oogmerk voldoen , doordien men reeds na verloop van 7:2 uren, eene volkomene her- flclling koude vooripelleu , zoodra men zich gelijktijdig van de kom lé begietingen bad bediend, maar buiten DO J deze middelen waren alle anderen overboodig. Wanneer de befj nettelijke Zenuwkoorts zich dadelijk in het begin vergezeld niet ontl’lekingen der luchtpijp, der longen, der darmen enz. deed kennen, was de aderlating ook onontbeerlijk Ue eenzijdige gedachte van den typhus , bel’dhouwd als eene ziekte der zwak- heid , moest dit niet inden weg liaan , naardien wij bier niet fpreken van den gewoonen , door verzwakken- de oorzaken plaats grijpenden typhus , maar in tegen- deel van een geheel eigendommelijk lijden, hetwelk doszelfs ontdaan aan den invloed van een bijzonder dierlijk gif beeft dank le wijten, bij gevolg van eene ongeregeldheid der werkingen ( Anomalie der j unktionen) van bet gevoelig gefiel , welke door liet begrip van zwak- heid ( slsthenie) geenziuts wordt uitgedrukt. In deze omli.andigheclon Icheen defmetftolle eerder , als een prik- kelend lebadebjk vermogen, liet prikkelbaar geliel aan- gedaan te hebben, en in fommi ge vaat. rijke ingewan- den, eene dadelijke K aktive ) onllieking le hebben doen ontliaau. Naai’ gelang deze plaallelijkc aandoe- ningen vroeger Hand grepen, en heviger werden, des \ te noodzakelijker werdende Aderlal ingen geoordeeld. Hoe minder de ontfleking dier delen was, des le min- H 3 der 102 dor noodzakclijk was het ook, met dit middel voort te raren. Bij de meesten, die eenige dagen voor hun- ne komst in liet Ziekenhuis, aanwijzingen daartoe mochten hebben doen blijken, werd liet thans hij het in werking brengen dezer nieuwe behandeling niet O Ö cl meer vereischt, en ik liet de vernieuwing 'daarvan te meer achter wege, naardien mij vroegere waarne- mingen en proeven hadden voorgelicht dat het lauter gebruik maken de rz el ven meer nadeel dan voordeel kou- de te weeg brengen. Het verdient nog opmerking, dal in het verder beloop van den lyp/ius , en bij de plaatshebbende beterleb ap van liet lijden der hersie- lien, zich daarbij nog opvolgende ontilekingachtige toevallen der longen , en van bet liet borst vlies kan- nen vergezellen, welke latere aderlatingen gebiedend vorderen. Men zoude de lijder aan hel grootlte gevaar bloot Rellen, wanneer men zich verbeelde, dat een typhus ~ lijder, als zoodanig, de bloedontlasting niet zoude wederltaan , naardien de opneming dezer eigen- aardige .(ïneLhofle , de vorming eener ware ontlleking niet geheel nillluit, en men buitendien niet zelden op- merkt, dat de zoodanige», die kort ie voren aan Zenuwkoorts leden , daarna fpoedig door oene waare longontlieking worden aangetast, welke als gevolg der uitwerking van de gelieldhoid van het weder, tot Hand komt, en zoo als men weet, niet zonder ontjiekirigwe - rende middelen kan worden ten ondergebragt. In de laatRe maanden van het jaar i8i3 ( zoo als in de eerl ‘te maanden van hel jaar 1814,) vermeerderde h t getal dier Zenuw koorliige lijders, bij welke de aanwijzing tot algemene bloedontlastingen nog drin- gender was, dat te vooreu. Hierbij kwam ook nog hel langzaam toenemend en eindelijk noodlottig gebrek aan bloedzuigers , welke men niet meer in die ver- eisch- «■sclite menigte tonde niagtig worden, waardoor men üicli gedrongen voelde, de aderlatingen als derzelver plaats vervangende, te be werkheiligen. Over liet ge- heel genomen , beantwoorden deze zeer wel aan het oogmerk, want vele ware typhus - lijders werden met 'iet beste gevolg een of meerdere reizen eene ader ge- opend, en liet nut , daardoor te weeg gebragt, was te a-mmerkelijker , naar mate men dezelve vroegtijdiger in liet werk Helde. Dikwerf werd daardoor de he- vigheid der ziekte kennelijk verminderd, fpoedig ver- anderde de gehele gefteldheid, en deed eene onveran- derlijke gunstige wending geboren worden. De Bloed- zuigers echter werden door dezelve niet vergoed , zoo als ik op grond van meerdere waarnemingen kan be- weren , naardien de -plaatjelijke bloedontlasting , door dezen veroorzaakt , en in de nabijheid der bij voorkeur lijdende delen bewerkflelligd , eene kennelijke vermin- dering , in de wezenlijke krankheid der hersfenen te weeg brengt. De gefteldheid van liet afgetapte bloed was zeer vcrlchillende. In vele gevallen, waarin de bioedaf- tappiug een beflisfend voordeel aanbragt, was geene bijzondere ontftekings- korst, echter befpeurde men, voornamelijk in liet begin der ziekte, dat de bloedkoek van een vast maakfel, en naar evenredigheid weinig bloedwater voorhanden was. lu de meer koude maan- den van liet jaar, befpeurde men nogthans de ontltc- kingskorst. i In de reeds genoemde maanden, bediende men zich oneindig meer van de Bloedzuigers , welke over liet algemeen eene voortreffelijke uitwerkin deden. Deze G 4 wa- io4 waren zoo kennelijk, en lief, getal der lijders, die dezelve benodigd waren, was zoo aanmerkelijk , dal wij gedurende lommige weken wel 1000 bloedzuigers ( * j gebruikten. Men bediende zich van dezelve voornamelijk in he- vige en aanhoudends ijl hoofdigheid , biiblijvende be- dwelming, Ihtapzuchl , en in de gevaarlnké oinllandig- h ode ii der aän nadering van waterhoofd , hoe ook dege- jiehlheid van den lijder, deszells onderdem en delangdn_ righeiddor ziek l.e zijn moglen. Jfe bloedzuigers , hoezeer bijiommige lijders eerst op den yden dag aangelegen. hebben voel voordeel gedaan Sommigen beantwoorden o O maar voor een tijdlang derzclver nuttigheid, na ver- loop Eenc zoo groote Yereischtwovdendc hoeveelheid van bloedzuigers, welke de Apothekers i iet in voornad konden houden , heeft op ondcrrcheide.ue plaal.cn , air aar men deze geneeswijze in de aldaar gevestigde Jdililairc-Hosj italen in- Toerd.e , den gehelen voorraad dcrzel-en doen gehruike«, en bij gevolg een tijdelijk gebrek tra gevolge gehad. Mea zoude dit door cene zorgvuldige bewaring cu koestering der reeds gebezigde bloedzuigers , welke nmo , na ceni * tijdverloop, offehoou ook i.a ccnige maanden, terwijl zij te vroeg weder aangelegd, te zeer vermoeid zijn, eu met Jlerk c ii fpoedig genoeg zuigen > wederom Lau aanleggen, kunnen veihoeden. la dc Militaire Hospitalen , zoude cea Apothekers of Chirurgijns leerling , deze taak namelijk der verzorging v; n de reeds gebezigde bloedzuiger t op zich kunnen nemen , en met de meeste nauwgezetheid daarvoor waken , om dat een plaatshebbend gebrek, teae groote verlegenheid doet onlltnnu , en het bloedig koppen , waarbij dc onilas- tiug van bloed te langzaam is, in cene te geringe hoeveel- heid al’vloeit , cn op lommige plaatlen van liet ligchaam , niet dan met zeer v«cl moeite kan worden in het wcik ge- luld, derzclver jdaa’s niet verv.ugt. loop van 48 lol (>o uren , vernieuwden de toevallen van liet hersfengellel , welke wederom verdwenen, wan- neer men een genoeg faam getal , bij yolwasfenen van i5 tot 20, aan liet voorhoofd , of aan de Jlapen tot twee en drie reizen, deed aanleggen. Vele lijders zijn herfleld, bij welken van tijd tot tijd een aantal van 4° bloedzui- gers had gezogen , en waar de daaropvolgende bloedont- lasting eenigen tijd was onderhouden. Jh’j fommigen had deze opvolgende . bloedontlasting, door verzuim des geneesheer.? , aan wien de 11 uiting dezer ontlasting, was opgedragen, tegen mijnen zin te lang geduurd, nogthans was mijne bezorgdheid , dat daaruit welligt nadelige gevolgen zouden hebben kunnen voortvloeien , geheel onnodig Ik kan mij geen? geval te binnen bren- gen, waarin het lang nabloeden, uit de gemaakte wond der bloedzuigers , de genezing van den typhus zou- de verzwaard , of wel geheel verijdeld hebben. Ik waardeer dit middel als ecu der meest vermogendlien , hetwelk ik bij een voortdurend plaatshebbend lijden der hersfeuen’, nimmer onbeproefd liet, hetwelk, bij liet aanhoudend lijden, geene wezenlijke tegenaan wij- zingen oplevcrt , en in dit geval op alle tijdperken der ziekte pasfende , derhalve ook eene algemene en drin- gende aanprijzing verdient. Veeltijd^ heb ik in plaaifelijhe ontßehiugen , de bloedzuigers, zoo veel mogelijk, in de nabijheid der aangedane delen doen aan leggen , en ook in die geval- len de uitmuntende werkingen daarvan ondervonden. Hiertoe breng ik die gevallen, welke eene ontflekim» der milt, van liet ftrottenhoofd , van de maag, der darmen, van liet borstvlies , enz. doen vermoeden. Eene bijzondere opmerking verdienden fommige lijders , welke door eene behnettelijke Zenuwkoorts vergezeld , met toevallen van Geelzucht. ( typhus iclerudes J wareu G 5 aan- aangetast, waarbij zich nog voegden Verlchijn leien deï ontitekingen van de Milt , of van de maag. Derzelver toehand was zeer bedenkelijk, en leverde weinig hoop tot herfiel; de bedwelming, uitputting, aanhoudende braking, draoge huid, aanmerkelijke misklenrigbeid der oppervlakte, waren alle kennelijke teekenen van het gesvigt der ziekte. Warme baden, caloniel , inwrij- vingen met kwik, hovingen met azijn , koolenzuur t kramph.il lende middelen van verleb il lenden aard , de- den in dezen gavallen geene de minlie uitwerkingen , alleen de plaatfe lijke bloedontlasting, welke door de Bloedzuigers werd veroorzaakt, fclieen hulp toele- brengen. W17 moeten ook die gevallen van opvolgen- de onthekingen van het borstvlies, niet voorbijgaan, welke niet zelden in het tijdperk van vermindering der ziekte, plotleling plaats grepen, nadat de iypheufe toeffand der hefsfenen was verbeterd , en als liet wa- re in eene verplaatfmg van het lijden op liet prikkel- baar geitel, zijnen grond fclieen te hebben. Ju zoo* danige gevallen gebeurde het ook niet zelden, dat door het fpoedig en ruim aan leggen van bloedzuigers , het dreigend gevaar werd afgeweerd. De herhelliug in- tusfehen was dan ook met meer moeite vergezeld , zoodra volkomene longontftekingen zich daarbij voeg- den, welke men te ligtei konde over ’t hoofd zien, naardien de lijders dikwerf in 't geheel niet klaagden. Helaas ! moet ik echter lijders betreuren , bij welken liet niet gebeuren mögt , het dadelijke uiteinde te voor- komen, voornamelijk dan niet, wanneer beiden de longen tevens door onlücking werden aangetast, om- hand ikheden , waarover ik niet met zekerheid zoude u ' hebben kunnen oordelen , ware het niet. dat de lijkope- ningen der lijders zidks hadden gehaaid Het is bij mij nog aan twijfeling onderhevig, of eene volkomene ont- 107 ontJTeking van beiden cle longen, vooron derf lel d dat liet karakter der fynocha nog aanhoud, immer genezen word ? Over hel algemeen ontflaat hier eeue fnej.1* doorzweting en verdikking. In onderscheidene wanhoopige onhandigheden , wan- neer alle middelen ons hunnen bijliaml ontzegden betoonden de dadelijke bijtmiddelen ( cavterium acht - ale j zulke uitltekende dien hen , dat zelfs lijders van den oever des doods plotfeling gered werden , en we- der herleefden Deze waren de vormen der Zenuw- koorts, waar eeue geheele uitputting, Slaapzucht, een volkomen lijden ( Passivität ) en de onvatbaarheid voor uitwendige prikkels , het hooglie toppunt bereikt had, wanneer de vermogendüe opwekkende midde- len, de koude liortbaden en begietingen, na vooraf gebezigde bloedzuigers, het druipbad, de fpaanfehevlieg pleisters op het hoeld aangelegd, en andere uitgezogte opwekkende middelen, geene de rainfte uitwerking de- den, wanneer eene volkomene bedwelming plaatshad, de lijders Sprakeloos en onbewegelijk uitgeftrekl lagen, niets hoorden , men geene fpooren van werkingen der ziel koude ontwaren, en liet prikken mot naalden, diepe gemaakte inkervingen, en eene plotfeling ver- oorzaakte hevige koude het gevoel van den lijder niet opwekte, alsdan bediende men zich van de dadelijke bijtmiddelen , ( Gaiiterium actuale ) ter grootte van eene Schelling; in den nek en langs den ruggegraad aangelegd, welke bij vele eenen zoo Herken indruk veroorzaakte, dat de lijders uit hunnen diepen flnimer ontwakende, door trekkingen in het aangezigt , hel gevoel der liner- te te kennen gaven, ja Somwijlen zelfs daarover klaagden Cil •n onder hel aanhoudeuk gebruik van dit middel . het- welk dagelijks een of twee reizen herhaald word , volkomen herilelden , en bijaldien dit geen plaats vond , noslhaus meer Aaibaar werd voor de uitwerkingen u O van de anders zoo veelvevmoogeude middelen , name- lijk voor de koude begielingen. Vele lijders ziju door dit Aalvermogend middel gc- lukkig gered, welke anders 'Lij deszelfs ontflenlenis , naar alle waarschijnlijkheid zouden zi)n geftorven, daar de uil gezochtlle middelen , of feJioon mei de meeste omzigtigheid en aanhoudend toegediend, niet. in ii.aat Avaren, den hier plaatshebben den kAvaivdaardigen toe- 11 and des lijders te verbeteren. JJef. is in (te natuur der zaak gelegen, dat het Arerkvermogen van dit mid- del, zoo wel als dat vn eik ander, zijne grenzen moet hebben. Heeft werkelijk eene verlamming van het geheeie Zenuwgeftel plaats, is de | nikkel vat baar- heid geheel uit gedoofd , alsdan zal ook dit middel gceiie de mi n lle uiiwerking vóórtbrengen , en het zoude zeer dwaas zijn, van djl middel eeuig het minst nutte verwachten Ju oen tegen overgelield ge\'al , is dit middel ook te veel v< -mogend r en uithoofde der /iner- te» welke daardoor worden veroorzaakt , le zeer af- fe h rikkend , dan dat men hei zei \c aiulers als iu wau- hoopige oniltaiidig heden zond-.- durven bnp. •< cv ? .Jen moet inlusfchen bij des zelfs gebruik nie! Met -ach- tig zijn, naardien de ontlU isi r.g eu v<- roti erin •.* daar- door veroorzaakt , niet veel belecken- u, en .«ene na- delige gevolgen naar >'ic!.i liepen, t en Hotte moet ik nog gewagen, dat fedei t den Jdatfte nu dn. y« .- zeer ‘gevaarlijke lijders van deze foo . hor hM.ulp Aan dit yeehermogeud middel , imder urn., aidigi, . ,:oo weinig hoop tot redding oplever. leu , g-h;.. ^ /J werden. Dit geval heeft nu in heL (einde van de niuu . .. .«■- Imiarij 18; 4 ) bij een jong meisje plaats gehad , het- welk in zoodanige gefteldheid, door tl« befmettelijke zenuwkoorts aangepast, geheel verwaarloosd in het ziekenhuis werd ebragt , zoo dat wij alle oogenl)likkeii haar einde Le gemoet zagen. Naardien hei: verhaal en de gevolgen der behandeling overwaardig tot algemeeu- makiug fchijneu, zoo heb ik mij voorbehouden van dit geval in mijn Jrehiu fur medicini/che Erfahrung meer bijzonder gewag te maken. Over het algemeen behoefden wij zeldzaam , de dus ge* noemde Geneesmiddelen , ook in de laallle maaudcn van tleeze Epidemie , toe te dienen. Over liet geheel gere- kend, werden van de tien lijders, ten mi nheu negen, zonder eenig geneesmiddel , herfleid. Uitzonderingen van dezen regel, bij welke men zich voornamelijk van de vlugge, en ae! icril ehe middelen , met hel beste gevolg bediende, waren bijzonder de zoodanigen alwaar een toefland van ware uitputting , van wezenlijke ver- zwakking der levenskrachten , met eenen kleinen , knellen en zwakken pols, koude handen en voeten, Üuipach- tigc braking enz. plaats hadden. Zulke lijders waren niet zelden door vroegere ziekten, fterke ontlastingen enz. uitgeput , de Zenuwkoorts was van eenen län- geren duur, en de behandeling derzelve verzuimd ge- worden. Deze lijders werden warmer, dan gewoon- lijk, behandeld, zorgvuldiger toegedekt, moesten zich herhaalde reizen dagelijks warm baden, aan hun werd zelfs vleesnat , wijn, zwavelaether , Arnïca , Peruvi - aanf'che bast, in den gewonnen vorm en menging loege- diend. Onder het gel al der typJius - lijders waren bijzonder eemgc bejaarde lieden, welke zoodanige op- wek- HO Wékkende middelen volArekt benodigd waren, tu daarvan over het gemeen eene uitmuntende werking befpeurden. "Wijders behooren ook hiertoe gerekend te worden, die vormen van typhus , welke met eene bepaalde ge- neigdheid tot onmatig* ontlastingen, voornamelijk met buikloopen, vermengd zijn. Naar mijn oordeel is het te zeei* gewaagd, en dikwerf zeer nadelig, eiken buikloop welke bij zenuwkoortfen van zelveu onlftaat, fpoedig te fluiten. Dat liet ten minften overböodig was, kan men reeds daaruit afleiden, dat vele lijders herlteldeu offchoon deze ontlastingen , juist in liet tijdperk eener gunstige Icheidiiig , plaats grepen , en zoo als de onder- vinding ook duidelijk aangeloond heelt, dat niet zel- den eene plotfeünge verergering van hei lijden der herslenen, bijzonder eene vermeerdering der llaaj)- zuelit en bedwelming plaats had, zoodra deze vrijwil- lige ontlastingen, welke in andere omlUndiglieden , door lmnne hevigheid, hoedanigheid en kennelijke on- gunstige uitwerking ter verergering der g< heele ziekfe ( gefammt krankheid) konden medewerken, werden gefluit. liet is mij gebleken, dat Zeuuwkoor tilge lijders, door ontßeking achtige toevallen der lever, van de maag en der darmen aangetast , l’omwijlen vrijwillige buikloopen kregen, waardoor zij eene geele cn groen- achtige Holle, in groote hoeveelheid ontlasteden , en wel met oenen kennelijk weldadige» invloed op den (iaat van ontfteking dier bewerktuigde doelen, door welker ontfleking deze afwijking {anomalie) in de afïcheiding der zei ven fcheen voorlgebragl lc zijji. Deze l’oort van buikloop is zeker van eene kritifche natuur, en liet zou- de bij gevolg zeer fchadelijk zijn, denzelven te fluiten. Dikwijls koude men het ais nuttig bef chouwen , den buik- buikloop door calomel en gelijkfoortjge ontllekingwe* rende middelen, op eene matige wijze te bevorderen, maar in gevallen, waar dezelve door overmaat nadeel toebragten, moest men door flijmachtige middelen, door baden enz, dezelve zeer omzigtig beteugelen. Sommige typhus - lijders echter ontwaarden na zulk* ontlastingen, eene bnitengewoone uitputting, er had- den veelvuldige fpanningen van winden plaats, de on- derbuik was gefpannen, min of meer pijnlijk en op- gezet, het lijden der liersfenen niet verbeterd, de pols werd zwakker , zoo dat men den toevalligen en fcliadelïjken aard dezer ontlastingen niet konde misken- nen. In deze gevallen bedienden wij ons voornamelijk van den Radix columbo , Cortex en Tinct-vinam , JUIixtra oleofo - balsmica , Tinct - aromatic , Opium , warme omllagen van azijn op den onderbuik, en warme baden. * Het Heulfap , (opium) een middel hetwelk men an- ders in clezp ziekte zeker niet zelden zonder noodzake- lijkheid, ook voornamelijk gedurende het eerlte tijdperk derzelve , niet zonder nadeel van den lijder , toegediend en federt kort , ook wel te zeer gefchroomd heeft , is in onderfcheidene gevallen van eene uitmuntende uit- werking geweest. Uit het reeds aangevoerde blijkt ten duidelijkfte, dat ik mij van hetzelve bij de meeste typhus - lij- ders niet bediende, De plaatfelijke behandeling der eigendommelijke aandoening der hersfenen, door kou- de bcgielingen en bloedzuigers, bedisten doorgaans alleen de herftelHng. Bij anderen integendeel ging het met dezen beüisling zeer traag, want offclioon na ver- loop van eenige uren en onmiddelijk na liet baden, teekenen van beterfchap zich openbaarden , zoo had nogthans eene t wij leiachtige vermenging van toevallen dar bewustheid, bdTing, trekkingen, grijpen der han- den een ÏI2 — eten en pluizen, een Inelle en onregelmatige pols, cn onrustige houding bij aanhoudendheid plaats, hier- bij befpeurde men dikwerf, dat de ledematen koud wa- ren, dat, terwijl de ziekte, doorgaans reeds den loden en iaden dag bereikt had, onmatige ontlastingen door de darmbuis plaats grepen. In zulke gevallen deed het heulfap in matige , echter niet te dikwerf her- haalde giften , b. v. om de 3 of 4 uren, 8, io tot ia druppelen Th. Opii. fimpl. gedurende 3b of 48 uren , aanhoudend toegedieud, eu dan cens ter zijde geile ui , eene uitmuntende werking Somwijlen genoot liet Ze- nuwgellel hierop oogenhlikken van kalmte, de beving- eu lluipaclilige bewegingen verminderden, de boven- matige ontlastingen, waren niet zoo veelvuldig , on dikwerf had eene gunstige Icheitliug plaat , waarbij men zich tevens bij de warme baden , ook van de kou- de begielingeu , zorgvuldig bediende, liet is ten hoog- iien af te keuren, zich van een zoo voel vermogend en beflïsfend middel, als het heulfap is, zonder be- paalde aanwijzingen in eene ziekte, waar men zoo ge- makkelijk veel onheil kan berokkenen , te bedienen- Olfchooia hetzelve nimmer eene algeineene aanprijzing zoude kunnen verdienen , en liet minst nog bij den gewoonen typhiis , zoo lang dezelve zijnen regelma- tioen loop behoud, niet minder laakbaar zoude het zijn het gebruik daarvan in deze ziekte , voor altoos te verbannen. Van de hittere , bitter - fpeceri jachtige en lüoi/ioj'hou- dende middelen , b. V. Radix calam. arorn. , cary- ophyllalce , cortex cafcariU , cortex perAoianua. enz. hebben wij ons in deze Epidemie niet bediend. Aan onderfclieidene typhus - lijders , die daarvan, voor hunne komst tot ons , blijkens de ïiiedegebragte yoorichriften , hadden gebruik gemaakt, hadden dezel- V8 ve geen liet niinlle nut toegebragt. Het doelmatigst waren zij hij liet koud vurig doofleggen , langdurige matheid , en wanneer inen zieh van dezelve bediende , zoodra de hccte koorts , in eene fiepende was over- gegaan, een flerk zweet plaats vond, «n bij gevolg de voeding en verfterking de meeste zorg vereischten. In deze gevallen nogthans , was de leefregel een meer ge- wigtig middel, voornamelijk zuivere lucht, fchoon dekfel , een matige warmd dampkring , een verlter- keud en ligt te verteren voedfel , en i}aar gelang der gewoonte aan Aerke dranken, wijn of brandewijn. Er zijn weinige lijders onder mijne behandeling ge- weest, welke niet hij zoodanige otnflandigheden , naar het genot van Koffij gehaakt hadden, en welke ook aan de meesten wel bekwam. Bij de meest boosaardige vormen van den typïius J waarmede het van zelf oatflaand koudvuur der le- dematen gepaard ging, befpeurden wij van de ruime toediening van den peruviaan Je hen bast , die men in het koudvuur zoo hoog opvijzeld , geene bijzondere uit- werking, offehoon men ook het uitwendig gebruik daarvan niet onbeproefd liet. Een wel verzadigd aftrekfel van Zevenboom, en JVijn - azijn, in gelijke delen, uitwendig en bij voortduring gebruikt , was van eene voortreffelijke uitwerking. Zoodra de voeten hunne natuurlijke warmte hadden ver- loren, of op fommige plaatfen , b. v. aan de teeueii, de hielen , op 3en rug van den voet , of aan de fcheen- beenderen , en knieën , blauwe vlekken het be- ginnend koudvuur deden vermoeden, werden dezelve met genoegzame groote lappen llanel, welke van dit behoorlijk warm gemaakt, en bijkans heet mengfel, waren doorweekt’ en uitge wrongen , bedekt en de yoelen om eene behoorlijke warmte te onderhouden, ii ' in wolle dekens gerold, en zoodra de omflagen koud werden, met warmere verwisfeld. Onder alle tot dus verre tot dit oogmerk beproefde middelen , voldeed mij dit liet meest , om het vrijwillig koudvuur der bc- Imettelijke typhus- lijderen te beteugelen j nogthans onder die voor waarde, dat men zich \an iietzeh c vroegtijdig genoeg bediene, en met hetzelve zorgvul- dig en onafgebrpoken aauhoude. A ele dusdanige lijders met koud vurige veet en hebben wij hierdoor behouden. Het koudvuur* werd tot haan gebragt , hetzelve ichei. de zich af, zuivere verettering ontftond , en na verloop van 2,4 °f ® weken , zag men ol volkomen herllel , of enkele kootjes der teenen Jchei- den zicli af, en de lijders {telukkig bohouden. Deze zijn juist de gevallen, in welke men het hoofd koud en de voeten .■warmer moest houden, zi< li "\an de heete omflagen van Zevenboom en Azijn , onafge- broken gedurende S tot 14 dagen moest bedienen, de lijders zoo veel mogelijk zuiver houden, on zoodra het lijden der hersfenen verminderde, en men de be- teugeling van het koudvuur, als het voornaamlle der geheele behandeling had befchouwd, hunne krachten door dierlijk voedfel , wijn enz. moest zoeken optebeu- ren: en echter ontmoet men helaas zulke vreesJehjke vermen van den typhus met koudvuur, vergezeld met eenen zoo fpoedigen voortgang eener ontbinding en afrottiug van geheele ledematen, van de neu» , van den geheelen arm, van den voet enz dat alle midde- len tot herllel ol tot vertraging van den loop der ziek- te, ten eenemale vruchteloos hieven. Deze lijdeis zijn door cene foort van Zenuwkoorts aangetast, welke met betrekking tot derzelver gevaar, van de waure Oosterfche Pest, weinig Jchijnt te verfehl Hen. |n zoodanige gevallen zoeke men b ij de , in anderen om- . *, llan- handigheden zoo uitnemende middelen, geene de miri- Ile hulpe, want die gevallen zijn, wat derzelver na- tuur en vrezen betreft , en uit hoofde van onze onkun- de daaromtrent , voljirekt doodelijk. JDe Planten en Mijnfioffeüjkc Zuren, dat is te zeggen het Zwavel- zuur, het Zoutzuur, het overzuurd Zoutzuur, het zuur van Haller, de Wijnazijn, het Citroenzuur, het Pos- phorzuur , welke onlangs geloof waardige en bekwame Geneesheren , bijzonder hebben aangeprezen , heb ik in de verfchi! lende gevallen der befmettelijke Zenuw- koorts , in de zoogenaamde Piot , vlek en uitllag-koort- ■ fen, vergezeld van eene bijtende hitte van de huid, wegfmeltencl zweet , koudvuur , en vrijwillige bloed- vloeiingen , dikwijls toegediend , ook fommige van dezelven b. v. den wijnazijn tevens uitwendig tot wasfching eu inwrijving gebezigd, ik heb befpeurd , dat deze middelen aan fommige lijders veel genoegen gaven , als of dezelve de ondragelijke hitte een wei- nig deden verminderen, het gevoel van onrusten angst matigden, evenals het mengfel, heli aan de uit azijn en water, en als gewoonen drank toegediend, vele lijders verkwikte. Sommige zieken begeerden in de oogen- blikkeu van volkomene bewustheid, den azijn tol ge- woonen drank, wij Honden toe, dat zij naar hunne verkiezing daarvan konden gebruiken , en het rijkelijk genot van dezelve fchetn geen nadeel te veroorzaken. . In fommigen gevallen van niet befmettelijken lyphus , deed het overzuurd zoutzuur ( aidum muriaticum oxy- genatum ) van de 20 tot 3o druppels, om de twee uren toegediend, bij vele lijders eene uitnemende werking. Wanneer men de uitkomsten dezer proeven gadefiaat, dan fchijnen de toegediende alleen meer bijmiddelen te zijn , welke men met de reeds boven opgegeven hoofdmid- delen , de baden namelijk, de begietingen , de bloed - 11 2 au* — Ilti — zuigers , en de aderlatingen mei kan gelijkliellen. De hulp aan deze middelen verfchuldigd , konden wij niet ontberen, daar integendeel een groot getal lijders, zonder toediening der zuren herllelden. Eene menigte van andere middelen , door fommigert ten deele aanzienlijke en geloofwaardige Geneesheren, naar de veelvuldige aanwijzingen , in deze ziekte aan- geprezen, b. v. de zoete kwik, de kamfer, de ontlas- ting bevorderende midden-z outen , de zweetmiddelen, fpaanfchevlieg- plijsters en inostahrdpappen , welke in fommige vormen van de verfpreide ( f'poradifche ) en toevallige (fymptomatifche ) Zenuwkoorts , van eene bij- zondere waardij mogten zijn, gaan wij met ftilzwijgen voorbij , naardien dezelve , ingevolge mijner waarnemin- gen ten deele nadelig , en ten deele overhoodig zijn. liet zal niet noodig zijn hierbij optemerken , dat men zich met voordeel van de kwik, in de vermengingen met plaatfelijke ontllekingen kan bedienen , doordien ik hier alleen heL oog heb op de eenvoudige befmettelijke Zenuwkoorts en derzelver gewoon beloop. Ik Avilde maar op de daadzaak de aandacht bepalen1, dat zonder het gebruik van dit middel , zeer A'eele lijders fpoedig en gelukkig beril eld werden, en men bij gevolg daar- uit zoude mogen afleiden , dat de kwik ter her Heil mg van deze ziekte , voor het minst onnodig zij. Er zijn voorzeker weinige ziekten , in welke het op de zorg voor eenen behoorlijken leefregel zoo veel aankomt , als in de belmeLlelijke Zeimwkoorls , omdat do- dezelve niet alleen clo herflelling dezer ziekt® gemakkelijker maakt , maar tevens de vermenigvuldi- ging der f me tf toffe en der zelve r verfpreiding ver- mindert , en voorkomt. De Dampkring , waarin de tljphus-lij der zich bevind , verdient in dit opzigt , boven al onze aandacht , deze behoort zoo veel mogelijk koel en zuiver te zijn. De ziekenkamers , waarin zich befmeUelijk® typhus- lijders ophouden, moeien echter met behoorlijk den aard en de trap dor ziekte gade te liaan , aan eene aanhoudende tocht ( zugluft') blootgelleld zijn,heLgcen men gemakkelijk kan bewei kil eiligen, door een of twee van de boven- Xle vensters altoos open te laten liaan , of wanneer de oppasfsrs hier aan traag roldoen , dezelve 5 er ge- heel uit te nemen, waardoor men het voordeel ge- niet, dat eiken oogenblik eene groote hoeveelheid fris- fche lucht in het verti'ek komt , en hetwelk noch meer bevorderd word, door het onvermijdelijke on veel- vuldige openen der deuren. Ik heb het zeer doelma- tig en nuttig tevens gevonden , in de ziekenkamers der befmettelijke typhus - lijders , gedurende den winter, tot dal het tijdperk der wederherftelling daar was , in liet geheel niet ie Laten fiokcn , om dat de onder- vinding mij had overi’eed, dat de lijders in eenen houden dampkring gemakkelijker herflellen, als in ecnen warman, en dat de warmte de vermenigvuldi- ging en verfpreiding der fmelllolfe, welke in eenen kouden dampkring niet zoo gemakkelijk fland grijpt , zoo z^er bevordert. 