Geographie van Nederlandsch-Indië
bl. 92.) Daar ’t hier slechts te doen is om hoofdzaken, komen die spaarzame overblijfsels van vroegere bevolking of andere geisoleerde gedeelten der bevolking, zoo als men die ook elders aantreft of zal leeren kennen, maar waarvan er op Sumatra reeds enkele ontdekt zijn, hier niet in aanmerking. Men vindt ze op dit eiland in verschUlende streken , zoowel in de binnenlanden der Westkust (zie bijv. § 112), als in die der Oostkust, in Palembang en Siak. Zij worden door het meer beschaafde deel der bevol- king gewoonlijk als niet veel beter dan wilden beschouwd. bl. 95.) Kotia zou eigenlijk Koela (d. i. een versterkt dorp) Digitized by Google 181 behooren te zijn. Dergelijke woorden te veranderen zou wel iets hebben van de verzenen tcgen de prikkels te slaan. Het gebruik is magtiger dan een hoopje geleerden , wanneer het eenmaal alge- raeen is geworden. Wat zou het ons bijvoorbeeld baten om den naara der bekende stof g6tah-p6rtjah te gaan schrijven — waarbij ik voor de g-oede spelling van het laatste woord, met eene h, nog niet eens zou willen instaan — wanneer men nu eenmaal algeineen gutta-percha schrijft, eene goede Engelsche spelling, inaar die wij natuurlijk door onze uitspraak der g en ch (deze laatste als g of k) verbroddelen moeten? Zulke woorden krijgen langzamerhand het burgerrecht in eene taal, waarvan zij dan ook dikwijls allengs het uiterlijke gewaad aannemen, en stonden er niet op de wacht die den indringcr bespiedden, wij zouden spoedig vergeten zijn hoe zij in huu oorspronkelijk gewaad er uitzagcn. Het kan ook moeijelijk andcrs, want wie weet in dat genoemde woord, bijvoorbeeld, dat hij deg op zijn Engelsch moet nitspreken, wanneer het hem niet bekend is, dat wij het nit het Engelsch ver- kregen hebben? Wat in dit woord het Engelsch doet, doet elders het jarenlange gebruik. Sumatra , Bantam , Ceram , Makassar , Kiouw, bijvoorbeeld , moet men , dunkt mij , zdd geschreven laten en niet meer in Soematra , Bantan of Bentan , Seran (of Seran ?) , Mang- kasar en Kijau veranderen; waartoe zou het ook dienen, wanneer ieder die woorden op de eerste manier schrijft en zij dus volko- mcu hunue bestemming vervuUen , dat namelijk ieder terstond weet wat er mede bedoeld wordt? Ook moet men wel in het oog houden, dat zoodra namen in een bepaalden vorm een kosmopo- litisch karakter hebben gekregen, het maar niet meer zoo aangaat om die vormen te veranderen, en althans niet, wanneer eene ver- andcring van dien vorm ook eene zeer merkbare verandering in de uitspraak zou medebrengen. Soratijds zelfs zou men erg in verlcgenheid kunnen geraken , bijvoorbeeld wanneer men den naam Celebes in oorspronkelijken vorm herstellen wilde. Doch waar het algemeene gebruik noch niet zulk een prikkel is , die ons voortdrijft op een weg, dien wij puristen liever niet zouden willen inslaan, is de zuivere vorm der woorden wel altijd te verkiezen boven den verbasterden. Maar ook hier stuiten wij zoo dikwijls op moeije- lijkheden. Meestal zijn plaatsnamen oms met incorrecte spelling of uitspraak overgeleverd en zijn conjecturen , om er iets beters Digitized by Coogle 189 voor in de plants te stellen, niet mogelijk noch raadzaam. Zelfs wanneer de oorsproiikclijke spelling bekend is, kuiinen zicli moeijeljjkheden opdoen. Zoo is daar bijv. de naam Cheribon. De Engelsche eh wordt daarin teregt veranderd in een HoUandschen raedeklinker ; Valentijn schreef een tsj; voor bet gemak is tj ver- kiesUjk, mits men dien zamengestelden medeklinker dan maar evenzoo uitspreke. Die ch lieeft, behalve de uitspraak Sjeribon, zelfs al Geribon in de wereld gebracht; voor Keribon zijn wij nog bewaard gebleven , voor zoo ver ik weet. Maar, volgens de Javaansclie schrijfwijs ten minste, zou men nu verder Tjar6bon moeten spel- len en dit gaat toch niet aan bij de geijkte uitspraak der klinkers in dat woord , waarbij de i reeds wat meer gewicht gekregen heeft , dan haar toekomt , al is het nog niet de klemtoon , die op de eerste syllabe valt, en de a, eerst in 6 verandert, die echter in de gewone spelling niet van e onderscheiden is, door den klem- toon den vollen e-klank gekregen heefl. Ik heb, daar het woord nu toch eenmaal gespeld diende te worden , omdat de a in de derde lettergreep van achteren veelal 6 wordt uitgesproken en men in het Javaansch ook de spelling Tjerbon vindt, Tj6r6boii gespeld. — Ik maak van deze gelegenheid gebruik om hen die het niet weten mogten, te zeggen, dat de klemtoon in Javaansche en Maleisclie woorden op de voorlaatste lettergreep valt , wanneer deze niet toonloos is, geen S heeft, zooals dat bovengenoemde TjgrSbon. Dus Samirang en niet Samarang. ^ bl. 102.) Ik noem Marco Polo hier, omdat Jnnghuhn in zijn werk Die Battalander auf Sumatra, II, p. 162, na op eenige gewaagde praemissen de conclusie te hebben gegrond, dat het ontstaan van het kannibalisme bij de Bataks op ongeveer het jaar 1630 te stellen is , de vraag oppert of Marco Polo of anderen reeds van die gewoonte gewag gemaakt hebben, zeer juist beslui- tende , dat, wanneer zij dit niet doen , de waarschijnlijkheid vrij groot is, dat dit afgrijselijk gebruik in hun tijd nog niet bestond, aan- gezien zij het anders niet met stilzwijgen zoude voorbijgegaan zijn. Marco Polo , ofschoon hij den naam Batak niet kent , spreekt echter van het menscheneten als eene gewoonte der inboorlingen in drie rijken op Sumatra, die hij beschrijft (ed. Biirck. 1845, p. 524, 628 en 530). Digitized by Google 183 •™ bl. 104.) Vele kaarten van den grooten atlas van Melvill- Versteeg niunten niet nit door naauvkeurigbcid of andere deug- den , die men in kaarten verlangt , en ontleenen hare waarde vooral aan de omstandigheid , dat zij geen mededingers hebben (zie ook de volgende noot). Op de kaart van Palembang breken een aantal rivieren door den Boekit-barisan been , op die van Bengkoelen doen zij dat niet. Tk geloof dat dit laatste juister is. Een dnidelijk overzicht van de verdeeling en de hoofdplaatsen van de verschillende afdeelingen en gewesten mist men op de kaart van Palembang insgelijks, daar alle verschillende gewesten er als afdeelingen op staan aangegeven en alle hoofdkampongs (bier in den zin van voorname kampongs) er op dezelfde wijs ziin aan- geduid. — In de Verslagen en Mededeelingen der Kon. Akad. van Wetenschappen , VIII, bl. 331, vind ik in een stukje van den Heer Schneither , Meteorol. waarnemiiigen te Labat , van de vulkanen Dempo en Sevillo (of Serillo?) melding gemaakt. Welke is de laatstgenoemde ? De kaart geeft geen naam , die ook maar in de verte naar dat woord gelijkt: kan de G. Patah bedoeld zijn onder den naam van G. Semindo, bet gewest naarin bij ge- legen is? — Mijne voorstelling van de Lampongsche gebergten wijkt af van die van Zollinger in zijne Bescbrijving van die dis- tricten in den 9den jaargang van bet Tijdschr. v. Ned. Indie. bl. 134.) Ik heb voor de Minahasa naar eigen berekening en gissing eene geographische schets moeten ontwerpen: de kaart van Melvill geeft mij zelfs in de verte niet wat ik van die kaart had meenen te mogen verwachten. Greisoleerde bergen vind ik er op, maar van algemeene verhcffing of daling van bet terrein geen zweem. Uit eene opgaaf van verschillende hoogten, die er bijge- voegd is, kan men gelukkig nog de gevoigtrekking makeii, dat het wit van de kaart ten minste geene uitgestrekte vlakte is. ■*' bl. 143.) Dat Papoea geen Maleisch woord is dat »kroes. harig* beteekent, zoo als men nog steeds opgeeft, maar de eigen- naam van het volk , die , omdat het kroeze haar een in 't oog- loopend kenmerk daarvan is, ook als bijvoegelijk naamwoord met die beteekenis is gaan gebruikt worden , heb ik reeds in de Bij- dtagen van het Kon. Inst. v. N. I., II, p. 351, trachten waar- Digitized by Google iU schijnlijic te maken. Dat echter die naam vennoedelijk van Ja- vaanschen oorspronp is en heel wel «oosterlingen» zou kunnen beteekenen, was mij toen niet in de gedachte gekoraen. Maar zeker is dat verraoeden nog geenszins. bl. 143.) De uitdmkking Hodja ampat, d. i. de vier vor- sten , die ik bij v. d. Crab , de Moluksche eilaiiden , bl. 320 , vind , en waarmede de radja’s van » Misole , Waigioe , Salawati en Waigammej' bedoeld worden , doet vermoeden, dat van die zes radja’s op Waigioe er een , althans in naam , het opperhoofd zal wezen. bl. 160.) De gezaghebber van Beloe (Midden-Timor) resi- deert , blijkens het Kol. Versl. over 1856 , p. 34 , te Atapoepoe. Waar de posthouder van I'ialarang dan echter gevestigd is, weet ik niet, en nit de kaart is het ook niet op te maken. Digitized by Google VERBETERIlsrOKN. Bl. 7, reg. 9, itaai: ' Bandong, lee»; Bandoeng ' 8, 0 6. V. 0. 0 laatate a laagste » 14, 0 7, aldaar, lees ; in onze 0. 1, bezittin- gen in ’t algemeen 23, 0 19, 0 560 tot 1125, Ues: 560 (op N. Halmaheira) tot 1125 (op Ceram) • 51 , 0 12, V. 0, 0 tegenwoordig alleen , lees : tegen- woordig , behalve , zoo als men weet, de Amerikanen, alleen 1 54 , « 3, 0 0 0 (ophronemus ) , lees : (osplironemus) » 77, 0 12, 0 Segoro, lees: Sggoro en reg. 19 Sedand, lees; SSdano » 80, n 0 § 94 meet hier vervaUen en ver- plaatst teorden op bl. 81, reg. 8. 0 0 20, 0 Limbanga, lees; Limbangan « 82, 0 4, 0 Porong, lees: Pbrong 9 83 , 0 0 Bogowonto , lees : Bogowonto » 88, 0 4, Y. 0. 0 prodjo, » prodjo a 89 , 0 1, 0 oude, » eerste .» 96, 0 14, 0 dadang-pandjang , lees ; padang- pandjang » 99, 0 6, 0 eenen trap, lees: eene trap 101, u 3, 0 oelie, lees; oeli » 108, 0 1, V, 0. 0 ; Semangka, lees; Afd. SSmangka » 123, 0 7, 0 0 0 had de d van de vorige regel voor de j moeten staan. »147, ff 8, 0 0 0 Bandareezen, lees: Bandaneezen Andere fouten vergeye de welwillende lezer. Digitized by Googic Digitized by Goc^le Digitized by Google Digitized by Google ] I. 