Verhandeling Over den Nederlandschen Versbouw
— 195 — t Doch misschien behoort dit bij het hachelijke, waarover Ten Kate (D. I, Redew. XIV, §4, blz. 513) handelt, daar hij quam te staen als een verhaalverleden aanmerkt, dat niet onaardig wordt aangewend wanneer men spreekt van iets hachlijks ten opzichte eener opvolgende en daar- mede verbonden gebeurtenis. Wijders ($ 17, blz. 524) be- schouwt die taalgeleerde » indien hij mocht komen te gaan” als eene spreekwijze, wier dubbele hachelijkheid zich in 't Latijn en andere talen zoo goed niet laat uitdrukken. Een voorbeeld van het stellig overtollig gebruikte gaan is: De Venuzijnsche vogel, blank van pluim, Gaet bruizen, als een schip voor wint door ’t schuim. = VONDEL, Poëzy, I. 321. Durft is verlammend in HELMERS: Hij, die voor ’t vaderland durft sneven, Stapt over in Walhalla's woon. Nagel. ged., blz. 138. Beter klinkt mogen iets verder ter zelfde plaats : Maar hij, die, ongewond, nooit de eer zich mogt verwerven , Verschijnt nooit in dien eedlen kring. In Vorpers Poëzy (I, 216) leest men: d Hij volharde in u te zegenen, En maak’, dat nooit drukkend kruis U mag op uw pad bejegenen. Daar vindt men ook een voorbeeld van kunnen, dat het vers eenigsins ontzenuwt: Een grooter van vermogen Dan hy, wiens zwaert het Oosten dwingen kon. Diezelfde aanmerking geldt ook jegens blijven in HELMERS Hollandsche natie, waar de gloeiende dichter CLAASSENS bezingt, strijdende tegen de overmacht der Spanjaarden : Hij staat alleen, maar vast; gelijk een rots 't geweld Der eeuwen, 't woest gebrul des donders fier blijft trotsen. — 186 — bedorf; niettegenstaande de vldamsche tongval er voor pleit. Hij geeft een heesehen schreeuw, die lucht en wolk doorklooft. Bito., Onderg. der eerste w., IVde Ze) ve 302. ` d X ou voor 001: in kouw ; ; u voor e: in spul. Dit onderwerp zou aanmerkelijk zijn uit te breiden ; maar 't hier aangehaalde is voor ons oogmerk genoeg. Wij zullen er nog bij aanteekenen, dat BILDERDIJK soms bij voorkeur koomt voor komt gebruikt: ”e Is hulp, die op ‘mijn last het leger op koomt dagen. IVde z., v. 600. Bes koomt voor komt, gelijk de commentator zegt, 't vers als ware 't zijn volle gewicht. geeft, en aan de de uitdrukking eene meerdere sierlijkheid. | Belangrijk is de volgende aanmerking, die ecliter meer eene netheid dan dichterlijke vrijheid geldt. De ver- andering eener enkele letter om aan 't woord. eene onge- woone, poëtische kleur’ te geven, is niet zeldzaam. ‘Op eenige plaatsen in 't Bilderdijksche epos, waar deze dichterlijke kieschkeurigheid vobrkoomt, is DA Costa haar nagegaan in à dezer voege : Hä 't Was, ja, de tijd niet meer, dat Adam, forsch van spieren, Den nek bedwingen kon der ongetemde stieren, Den leeuw zijn kaken brak, den groven elefant Voor ’tdreigen eiddren deed van de opgeheven hand. Ide z., v. 213. Olifant zou hier alles bederven hebben. Ja, 't aardrijk is te kleen am onder hen te deelen. Ide Ze, Ve 293. Voor het hier wat platte te klein. . Eene geringe letter- — 187 — verandering is soms voldoende om sone zeer dagelijksche uitdrukking te veradelen ; ’k Zag duizendmaal de kracht bezwijken; duizendmalen Den moed bedrogen en de zwakheid zegepralen. …IVde x, ve 488. : Niet zonder beteekenis voor een fijn gehoor is de her- haling van het onbepaald getal, de kleine nuance tusschen het meer dagelijksche duizendmaal , en het gtellig meer nadruklijke duizendmalen : Haar docht, zij stond i in 't woud, van dicht geboomt’ omprangd. =- - IHde z., v. 502. De echte. woordvorm voor de gewaarwording in.droom of nachtgezicht is hier juist dat docht voor het thans algemeen gebruiklijke, maar hier voorzeker stijve en onbe- hagelijke dacht. Men vergelijke het effect van datzelfde docht in den droom van BADELOCH bij VONDEL: Nicht Machtelt, docht me, stond voor mijne ledekant, Het schrikgedierte alleen, dat In bet duister zweeft, Gaat: om , en snort door 't:' woud met piepen, krassen, knappen, En Se ‘het naadrend licht met angst te: moet’ te stappen. Iide z., v. 656. Te moet’ voor te gemoet, door het vreemdhridende van den vorm mut het onderwerp des te meer overeensteramend ; doch ook buitendien in dezen vorm dichterlijk en episch. ’ Eenigsins stouter, althans zich tot geene enkele letter- verwisseling of afsnijding bepalende, zijn de volgende plaatsen : Zijn brein aan 't woelén, smeedt ontwerpen, keer aan keer. Illde z., v. 325. Meer ongemeen en niet min neêfduitsch dan het ge- bruikelijke keer op keer: De slachting noopt de vlucht. Reeds storten lijk bij lijken. IVde Ze , Pp. 71. — 188 — Noopt , dringt aan, drijft voort, versnelt; wel te onderscheiden ook in beteekenis, voor het prosaïsch noopt tot de vlucht. En moedloos hangt het hoofd, als wilde 't aan den dag Ontduiken. 't Hart beklemt een halfversmoorend ach. IVde z, 842. Halfversmoorend; dichterlijk, voor den gewoonen lijdenden vorm half versmoord, § 13. Over de Achteraanvoeging (Paragoge). De hoofdzakelijke achter-aanvoegingen bepalen zich tot de e en n Wat de eerste dier letters betreft, worden de substantiva op ù uitgaande, meest om een slepend rijm te bekomen tot Ge uitgebreid. Aldus zingt Fxrrm in de Eenzaamheid (Iste z., blz. 130): Zoo vond Rutilius aan eene vredmde kust | Meer dan zijn vaderland, 't genoegen en de rust; Daar was hem, ver van Rome. en Romes heerschappije, Verbanning vrijheid, en herroeping slavernije. Ook komt de e minder of meer gelukkig achter de onzijdige zelfstandige naamwoorden, met ¢ gesloten. In Vonvets Poëzy, (I, 377) staat er: Aenvaert het zwaert, 6 jongeling : Dat dit gezegende geweste, Verdadight door uw deught en kling , U loof, gelijk °t Gemeene Beste Uw’ onvermoeiden vader looft, Krachtens hunnen oorspronklijken vorm, nemen al de vrouwelijke eensyllabige substantiva (benevens enkele man- nelijke) de e achteraan. Men vindt mede lange voor lang, reede voor gereed, alreede voor alreeds, om hooge beuren, te boeke, ten toone {voor tot den toone), te niete loopen, en — 189 — tallooze meer van dien aart, ons uit de oude taal ge- deeltelijk overgebleven: want de welluidendheid was voor de ouden een algemeen richtsnoer in het schrijven (1). Hoe ouder de schrijvers zijn, hoe gewooner dan ook het bijvoegen der e achter ’t adjectief, dat, een onzijdig substan- tief vergezellend, voorafgegaan wordt van een bezittend voornaamwoord (2); zoo zoude men ons woeste hart en mijn beste paard niet ongeoorloofd zeggen. De spraak- leeraren mogen die verbuigende e afkeuren, de dichter, als zij in 't vers eene goede uitwerking doet, gebruikt haar. Zoo schrijft BILDERDIJK in den eersten zang van. De ziekte der geleerden, een werk inet zoo veel vlijt en kunstgevoel door. prof. Davin opgehelderd: | Ik zal haar oorsprong, aart en echte kenmerk zingen. En Wiens, in den Reinaert, bla. 2: _ Zyn geile lyf Heeft besmet myn echte wyf. Rede, als redelijk vermogen, komt bij Kırıaan nog al redene voor, en is slechts eene sterker inkrimping van L oirwoord dan reden (3). Het tegenwoordige orde is bij KILIAAN orden. u Te recht zong dus eene onzer hoofddichteressen, die beurtelings de latijnsche en de nederduitsche lier bespeelde, ELisasetu Hoosman, in haar Karelshaven, blz. 5: | * Was niet alleen tot nut, maar ook tot roem en de orden Der zaken voorbereid. Ferrn, op De Rurrer, schreef ook zegen voor zege: De vijand twijfelt, of zijn zegen Zoo grootsch een neêrlaag op kan wegen. (1) Zie ons D. I, blz. 161, in de aanteekening. (2) Zie Hurpecorer, Proeve, D. I, blz. 430, 431. (3) Zie Bırvenpux, Geslachtlyst der Naamwoorden, sub voce. — 200 — De verbindende voorzetsels, om, in, te, worden somtijds onder de werkwoorden verstaan: Een dorst (om) haar weêr te zien, beving my `t ingewand. BILDERDIJK, Ond. der eerste w., blz. 47. Van radelooze drift, by onmacht (om) zich te wreken. Ib., blz. 141. Dat was Sint Peters geest, gestuert (om) myn aêr te stelpen. VONDEL, Brieven der H. Maegden, blz. 5. De tijd zal leeren 't geen me duister valt om (te) ramen. Dezelfde, Joseph in ’t Hof, IIde bed. op °t einde. In de volgende plaats van Hermers (Nagel. ged., biz. 139) wordt rond niet uitgedrukt : Daar zwiert de gerstewijn in roomsche bekkeneelen. Terwijl in deze van BIDPERDIX (Kallimachus, blz. 30) tegen en op zijn verzwegen: De Boksvoet schenkt drie doggen...... Een van gemengeld soort, (tegen) den tijgew-zelv’ (op)gewassen. Werkwoorden gelijk doen en gaan worden almede dik- werf niet uitgedrukt. Bij denzelfden dichter leest men in den Onderg. der eerste Wereld, blz. 186: Wat zal de veldheer thands ? En in de Mengelpoëzy, II, 102: Den brug bewaarde een klokkenspel Aan een onzichtbaar snoer , Dat mensch noch dier hem over mocht, Of alles vloog in roer. In dezelfde Mengelpoëzy (IL, 106) vindt men de her- haling van ‘t voorzetsel uit weggelaten : Maar uitgeteerd , geschreid, gewaakt, De kaken hol en bleek. — 201 — . Ook ’t voegwoord maar kan soms verzwegen blijven. Aldus leest men in BILDERDISKS meermalen aangehaald epos (blz. 173): Geen jagers eischt die nood; geoefende soldaten. Men vindt eene gewoone uitlating des werkwoords in: Hij vraagt: Mijn dochter, meld, wie u het leven gaf! Ik heet Rebekka, zegt ze, en Bethuél (heet) mijn vader. Frito, De eenzaamheid, blz. 172. Eene stouter uitlating is die van het werkwoord, dat in een ander geval, ’t zij enkel- of meervoud, moet staan dan ’t voorafgaande werkwoord; bijv.: Wat toeft gij, wakkre knapen ! Komt, reikt hier schild en speer. De ridder staat in 't wapen. Zijn mannen (staan) in 't geweer. BILDERDIJK, Rotsgalmen, II, 183. §17. Over de Adverbia met een Pronomen relativum. Het fijne onderscheid, om die pronomind enkel wegens zaken en de adverbia wegens persoonen te gebruiken, is geensins te verwerpen, vooral in prosa. Doch als Huypr- KOPER, VONDELS vers En gy waert d’ eenige, waer mede ik wensch te trouwen, afkeurt, en zegt, dat de zuiverheid der taal eischt met wien, gaat deze kieschheid te ver. Niet alleen door oude en latere schrijvers, maar ook door de standhoudende gewoone spraak, wordt die vrijheid gewettigd. De persoonlijke voornaamwoorden worden ook wel voor betrekkelijke gebezigd. Wij zagen zoo even dat BILDERDIJK. zang, waar hij brug verkeert mannelijk maakt: Den brug bewaarde een klokkenspel Aan een onzichtbaar snoer, Dat mensch noch dier hem over mocht, Of alles vloog in roer. — 202 — § 18. Over al de en alle de. Men vindt alle de, zoo wel als al de, bij zeer keurige dichters. Zoo schreef ook TOLLENS in de vertaling van Pores brief van Heloize: Ik duizelde als gy zongt, en alle de Englen hoorden. WEILAND zegt in zijne Spraakkunst, § 345, dat dit alle, bestendig adverbialiter moet gebruikt worden, en wil dus alde. Deze wet schijnt ons ongegrond, zelfs voor het prosa. § 19. Over de Smelting (Elsie). Bij de ouden werd de elisie niet bestendig waargenomen. De ENNIUS onzer poëzy, SPIEGHEL, » groot van geest en ruw van kunst” elideerde mede niet altijd. Reeds in den isten zang van zijn hoofdwerk, vinden wij: v. 365: Treft gy een booze arm, oft voester-voegden zondigh. v. 417: De kloekste, welgheleerde, oude en verzochte Vint daar gevaar genoegh. Bij vader Cars is dit verzuim vrij gewoon, terwijl het ook bij VONDEL wel eens wordt vernomen; vooral in zijne vroegere werken. BILDERDIJK, in de Muis- en Kikvorschkrijg, zingt, waar MINERVA tot JUPITER het woord voert, blz. 26: Zoo sprak ze, en ’t Godendom, door deze taal bewogen, Kwam samen, en zat neér om ’t schouwspel aan-té-oogen. Waarop hij aanteekent, dat die regel der smelting wel- luidendheidshalve willekeurig is ingevoerd, en niet om de welluidendheid den -hals te breken. » Aan € oogen, toe t° ÿlen, op t offeren, zegt hij, is voor een hollandsch oor onverdraaglijk, en strijdt met allen neêrlandschen maat- klank zoodanig, dat geenerlei vers het toelaat. Waarom derhalve niet te oogen, te achten gezegd, zoowel als beoogen, geacht , enz.” | Volgens die uitzondering op den regel laat zich het ver- zuim der smelting in VONDEL meestal verklaren en wettigen. — 203 — Als Ferru (de Eenzaamheid, IIIde zang) in een lam vers de smelting over ‘t hoofd ziet, is dit aan onachtzaam- heid toe te schrijven: De hoogmoed , met natuur in °t hechtst verbond getreden , Vond de eer noch steeds verknocht aan onbesmette zeden , En ’t eenig waar geluk aan eene echtvriendin, Een vruchtbre landstreek en een talrijk huisgezin. Om de elisie achter de verkleinwoorden in je te voor- komen, voegt men er eene n bij; doch in de eigennamen op je heeft de ineensmelting geene plaats. In D Hutsrer’s Lettervruchten (blz. 54) is hiertegen gezondigd ter plaatse, waar die vlaamsche dichter de ongelukkige PHILIPPINE van Vlaanderen schetst: Die schoone, om wie 't oud Troje in puinen viel, Had zelve in haar ’t volmaekste beeld gevonden, En de amberlucht van Edens morgenstonden Was niet zoo rein als de onschuld harer ziel. Men veroorlove ons op eene hier aangewende vrijheid eene aanmerking die eigenlijk tot dit kapittel niet behoort (maar tot blz. 168 hiervoren); namelijk over ’t meervoud puinen voor puin. Wij zien het ook elders gehandhaafd, en wel in VAN HALLS rouwzang op HELMERS: Waarom heeft Helmers, ach! niet langer Voor ’t goede en schoone op aard geleefd ? Geleefd ter eer van ’s werelds wrekers, Als vloekprofeet eens regtverbrekers, Wiens troon in bloed en puinen stond. Zoo vindt men in het 3de vers van den Lucifer Almogend- heden, doch logicé en theologicè verkeerd, voor Almogendheid. § 20. Over de Woordsplitsing. Door deze komt, even als in de grieksche en latijnsche lier- zangen, een gedeelte van een woord op ’t slot van een versregel en 't andere gedeelte in ’t begin van den volgenden. Bijv.: Twee jonge maeghden waren uit- Gegaen in `t krieken van den dagh. VONDEL, Poézy, II, 425. — 204 — Bij Pers in zijne navolging van Horartıus Dichtkunst (blz. 17) leest men het overigens vrij prozaische: In 't heldendicht wordt ook begekt, die als een wind- Verkooper, marktgek of kwakzalver dus begint. BILDERDIJK maakt ook geen zwarigheid in dier voege woorden door den oversprong af te breken: zoo leest men van hem in de Taal- en dichtl. oef. van » Kunst wordt door arbeid verkregen": Dat nu de krijgsklaroen een moord- Kreet aanheff’, die de ziel bekoort! Waar de overgang, krachtens den metrischen spondeus moordkreet echter niet gemakkelijk is. Vloeiender ware, uit dien hoofde: Dat nu de krijgsklaroen een moord- Gezang verheff’. ` Elders bezigde dezelfde dichter die vrijheid gansch niet hinderlijk (Kl. dicht. hands., Ide schak., blz. 37): Maar wekt met vrolijk veél- Gespeel De dichtluim weêr in ’t hart van d’ ingeslapen dichter. Sterker loopt bij BILDERDIJK de lyrische woordsplitsing: in ’t oog bij het volgende: Dat gy, o tijd- en nijdverwinnen- de Dichtkunst! gy, die hart en zinnen In liefelijke boeien slaat. Eene vrijheid dunkt ons, die, ook in 't lyrieke, door geene voorbeelden van PINDARUS of Horarios is goed te maken. § 21. Over de Omzetting der woorden. Omtrent dit punt matigden zich de beste dichters der zeventiende eeuw, vooral Hoort, VONDEL en ANTONIDES, — 205 — veel meer vrijheden dan hunne opvolgers aan. Scheppers van den poétischen stijl, dien zij op eene verbazende hoogte brachten, zagen zij in die omzetting een middel te meer, om de poëzy van `t prosa af te scheiden; terwijl in lateren tijd de poëtische stijl, nu verrijkt met levendige wendingen en dichterlijke uitdrukkingen, minder vrijheden toeliet (1). Bij elke omzetting is de duisterheid, als eene gevaarlijke klip, zoo wel door prosa-schrijvers als dichters te vermijden. Niet zonder reden zegt WZILAND (Over de verkeerde woord- schikkingen, Spraakkunst, bl. 312): » Schoon den dichteren, ten aanzien van de omzetting en verplaatsing der woorden, hunne vrijheden niet mogen betwist worden, is echter de volgende woordschikking [van Roraans op DE RUITER] af te keuren: | Wie zwijgt nu, daar al 't land, aan zijne deugd verpligt, En zeeervarenheid, het lijk volgt wijd of dicht? in plaats van: daar al 'tland, aan zijne deugd en zee- ervarenheid verpligt enz., terwijl anders de zeeérvarenheid het lijk schijnt te volgen.” Bij sommige omzettingen worden, tegen het voorschrift der spraakleer, de verba te veel naar voren, of te veel naar achteren geplaatst. Tot de eerste onregelmatige schikking behooren de volgende voorbeelden: U, die het rekent te gering In diepen ootmoed uwen schouder Te vlijen onder ’s Heeren juk. Trip, Tijdwinst, blz, 118. Hij die voor zondaars gaf zijn leven. Ib., 152. (1) Als eene soort van omzetting kan men ’t plaatsen der præ- positie achter haar substantivum beschouwen , zoo als in het volgende vers van Bitperpux (Mengelpoezy, II. 102): En ijlings schrijdt een felle reus De wijde boogdeur uit. Dus schrijft men mede: den oever langs en de velden over, in of door, — 206 — Alsmede deze plaatsen uit HELMERS: Eensslags verscheen , uit verre streken , Een volk, gehuld in vreemden dos; Het dorst (wat hoon!) als meester spreken, En knotten Wodans heilig bosch. Nagel. ged., blz. 136. Strijdt, strijdt dan, helden; laat niet wachten De maagden, die thans nederzien. Ib., blz. 189. eee Ja, eertijds mogt men zingen, Toen ’t pleit der volken werd beslist in Neérlands raad. Ib., blz. 186. Kunt gij nog weenen? Nog besproeijen Der vadren graf. Ib., blz. 189. t Verderf kan slopen Hollands wallen, En zwelgen Neêrlands hartebloed. Ib., blz. 192, Voorbeelden van omzettingen, waarbij ’t werkwoord sterk naar achter komt, zijn onder anderen bij VONDEL: Het zweet brak uit van angst; zijn haren schichtig rezen. Palamedes, blz. 25. De noortsche beeren op hun achterklaeuwen staen. Lucifer, blz.. Ter goeder ure wy, om °t vee volop te geven Van gras en klaver, dat van Sichem herwaert dreven. Joseph in Dothan, IVde bedrijf. De wisselheer vooraan den koopman toegang gunt. Poëzy, I, «247. In welke plaatsen, buiten de laatste, de omzetting het vers meer schilderachtigheid bijzet, of, zoo als de franschen zouden zeggen, fait image. — 207 — Onze hedendaagsche zangers vermijden de omzetting nagenoeg algemeen. Ondertusschen blijft het waarheid, dat de hoofdmannen der rijke letterkunde van het hol- landsche gemeenebest geen ongelijk hadden als zij dergelijk onderscheid tusschen de poëzy en 't prosa handhaafden. Zulke wendingen heerschten ook reeds in de dichtertaal der middeleeuwen, vooral in liederen, en wij gelooven dat zij, met smaak gebruikt, daarin, even als in romancen en balladen, nog heden niet zijn te verwerpen. Wij zouden, bijv., den eersten regel niet willen afkeuren van t volgend couplet uit een laatst verschenen liedje van den waren liederdichter Here: Een ruiter al over de heide reed; Een koningskind wou hij vrijen! — Wel, koning, wat doet gij den ruiter zoo wreed Gevankelijk weg te leijen (1). De slotrijmklank van dit couplet zou ons minder behagen. Men vergunne ons hier op dergelijke woordschikking en tevens op de fransche dichtkunst een blik te werpen. Bij Racine, het lieflijk wonder dier dichtkunst, van welken de voor ’t in- en uitheemsch schoon gloeiende HELMERS zong:. — Gij, die met uw taal steeds zoo verruklijk toovert, Racine, en ons gemoed met zacht geweld verovert, Ja, onweêrstaanbaar volgt mijn hart uw zangen na! ’k Beef om Britannicus, 'k gruw van Athalia, En, zuiver als het blad der jonge lenterozen, Verrukt me uw woordenpracht, bevallig uitgekozen ; Bij dien kieschkeurigen zanger leest men: see eee Quand sera le voile arraché Qui sur tout l’univers jette une nuit si sombre? (1) Een nieuw nederlandsch verzen- en liedeboek; Amst. 1848. Men weet, dat in romancen en balladen zulke wendingen bij de duitsche dichters gewoon zijn. Zoo dichtte Worrr: Auf hohen Schlosz im Morgenschein Die junge Fürstin steht, und sinnet. — 208 — Terwijl men in den dichter, die Frankrijk ‘t eerst met den lyrischen toon en stijl begiftigde, in MALHERBE, vindt: ö Dieu, dont les bontés, de nos larmes touchées, Ont aux vaines fureurs les armes arrachées. Waarop de taalkundige abt Girarp (XVme Remarque sur RACINE) aanteekent: » Aujourd’hui nos poétes n’osent presque plus employer ces transpositions, qui cependant ne peuvent faire qu'un bon effet. Pour peu qu'ils conti- nuent & ne vouloir que des tours prosaiques, à la fin nous n’aurons plus de vers, c'est-à-dire, nous ne conserverons entre la prose et les vers aucune différence qui soit pure- ment grammaticale; car la grammaire n'embrasse que les mots et l'arrangement des mots.” Dat echter eene onme- trische, half onrhythmische taal als de fransche aan der- gelijke vrijheden meer behoefte heeft dan onze bij uitstek zinrijk-poëtische taal, lijdt geen twijfel. Eene dier omzettingen die der fransche poëzy het meest aanvalligheid en poëtisch leven bijzetten, is zeker de plaat- sing van den genitivus vóór den hem beheerschenden nomi- nativus, en wel meestal met tusschenschuiving van enkele andere woorden. Zoo zingt de lyrieke BÉRANGER in Les adieux à la gloire: Du sommeil de la liberté Les rêves sont pénibles. En in zijn grootschen Cing Mai: De tout laurier un poison est l'essence. Onze dichteren zijn aan die wending niet gansch vreemd: Vermorselt zijn in puin de steigerende vesten, En van 't vervloekt geslaght, zijns levens zat en moê, Is uitgerukt de boom tot aan den wortel toe. VONDEL, Hierusalem verwoest, blz. 9. Dit staat in eene der eerste lettervruchten van VONDELS machtig brein, hetwelk dit tooneelstuk reeds voortbracht in 1620, drie jaren na de Warande der dieren. Later ware hij wellicht verkeerdelijk schroomvalliger geweest. — 209 — Bij Ferru (de Eenzaamheid, blz. 164) lezen wij: Het benglend klokje was van ’t reinst gevoel de tolk. En in TOLLENS, die zich meer dan eenig ander voornaam dichter van vrijheden speent, waarschijnlijk onder den in- druk der gedachte dat hij voor het volk zingt, ontmoeten wij in het dichtstuk de Verlichting: Zij prent hier van haar gunst den onmiskenbren stempel. § 22. Over den uitgang baar. Poot, die de oude talen niet kende, en zich echter met de denkbeelden der klassieken gemeenzaam had gemaakt, zondigt niet dikwerf tegen de rechte uitspraak der eigen- namen; HELMERS daarentegen, die, om zoo innig mogelijk met diezelfde hoofdschrijvers, wier talen hem vreemd waren , bekend te worden, het italiaansch, zoo rijk aan goede ver- talingen, leerde, sloeg in de uitspraak dikwijls den bal mis. Ook de adjectiva in baar eindigende gebruikte hij nu en dan verkeerd; misschien op 't voorbeeld van den taalkundigen — BILDERDIJK. Natuurlijk vonden deze groote zangers navolgers van hunne gebreken. DEN BEER POORTUGAEL aarzelde niet te schrijven: Mijn rede is niet misleid door een bedriegbren schijn. Een regel door WITSEN GEYSBEEK in dezer voegen ge- toetst: » Dit moet onbetwistbaar en ontegensprekelijk zijn bedrieglijken schijn. Schijn is immers niet passief bedrieg- baar, dat is: onderworpen aan bedrogen te worden; maar actief bedrieglijk, dat is: bedriegt zelf. Baar is eigenlijk een voertuig om te dragen, als: lijkbaar, rosbaar enz., gelijk baren en dragen (in het engelsch nog to bear) syno- nieme werkwoorden zijn. Dit baar nu achter het zakelijke deel van een werkwoord, gelijk in den text, geplaatst, kan nooit anders dan in een passieven zin genomen worden, ‘en hier wordt eene volstrekt actieve beteekenis vereischt. Achter een zelfstandig naamwoord geplaatst, vervormt dit IIde D. 14 — 210 — baar hetzelve in een bijvoeglijk naamwoord, als dankbaar, eerbaar , cijnsbaar enz., en moet dan in een actieven zin genomen worden; maar men kan eerbaar en eerlijk zoo min promiscuè (onverschillig) bezigen als bedriegbaar en bedrie- gelijk. Men verschoone het misbruik van dit bre voor kijk niet met het gezag van BILDERDIJK, die er zich ontelbre malen aan schuldig maakt: de tijd van het ie dixit is voorbij.” Zoo schrijft Vonpers hy pereriticus in’t Anthologisch- critisch woordenboek der Nederd. Dichters, D. V, blz. 99, nadat hij in 't voorgaande deel, blz. 318, reeds gezegd had: » Met de gemakkelijke uitgang baar of bare, dien de dichters tot bre samentrekken, zijn er meer dichters in de war, en gebruiken het meestal verkeerd, in plaats van lijk: ver- kwikbre rust, bijv. is immers louter onzin; de rust is verkwikkelijk voor den vermoeiden mensch, die even daar- door verkwikbaar is. Een algebraïsch problema kan op zich zelve zeer bevattelijk, maar voor den kundige slechts bevatbaar zijn; gelijk eene wonde zeer geneeslijk, maar voor den bekwamen wondheeler slechts geneesbaar zijn kan.” » De uitgang baar drukt letterlijk uit dragend, voort- brengend, of wel de geschiktheid, geaardheid daartoe of daarvan” zegt LuLors in zijne gronden der Nederl. woorde afleikunde. BILDERDISK pleit echter voor de uitdrukking van verkwikbre stroomen door L. VAN MERKEN in een psalm aangewend, en door de nazieners gewijzigd (Taal- en dichtk. versch.) Het zal genoeg zijn een paar plaatsen uit den Dichter van de Hollandsche natie aan te halen, om te doen zien hoe hij zich in ‘t gebruik van dien uitgang vergiste: Men leest in zijn lofzang op Jezus van Nazareth: Hij eil ...,. Daar beelden scheppen, die, aandoenlijk, zacht en teêr, Het menschdom boeijen aan zijn hartverhef bre leer. Alsmede : Ja, duizend pijnen, duizend dooden, al de magt Der hel bezwijkt, stort neêr voor de albezielbre kragt Der deugd. — 211 — En in zijnen Lofzang op HAMBROEK: ’k Hef in dees hartverscheurbre tijden Geen huichelenden lofzang aan. De vrije vogel slaakt zijn zielversmeltbre zangen Uit blijde en ruime borst. Niet beter is de plaats in LC begin van het Haarlemmerhout waar hij tot de Natuur zegt: ....Zweef, met kracht omgord, door Zwitsersche landouwen... Schenk daar wat denkbaar is, hoe grootsch ook, hoe versierbaar , Voor ’t echte Hollandsch hart is Hollandsch grond slechts dierbaar. Het daarbij gebruikte rijmwoord, schijnt ons verkeerdelijk in een passieven zin gesteld om een actieven aan te duiden. Wij sluiten deze aanmerkingen over de dichterlijke eigen- schappen en vrijheden, met de herhaalde vermaning voor den jongen dichter, dat vrijheden geene onachtzaamheden, nog minder taalverkrachtingen zijn. Hij houde in ’t oog, dat de dichterlijke vrijheden gedurig zijn ingekrompen. Men heeft begrepen, dat het niet, de vorm des woords is die de poëtische vorm van 't prosa onderscheidt, maar wel ’t poëtische denkbeeld in een daaraan beantwoordenden stijl gedoscht. Vooral in die gezangen, waarin de lier een minder hooge vlucht neemt, heeft men die afperking tusschen prosa en poëzy het minst doelmatig geacht; de omzetting der woorden en enkele andere vrijheden uit- gezonderd. | D — VIJFTIENDE HOOFDSTUK. Over de maat der oude Naamwoorden. VIJFTIENDE HOOFDSTUK. OVER DE MAAT DER OUDE NAAMWOORDEN. Niet zelden vindt men bij sommige dichters misslagen, begaan in de spelling en de maat van grieksche of latijnsche namen en woorden, tot de oude verdichtselen, Aardrijks- kunde of Geschiedenis behoorende. Onder hem die daarin hebben misgetast, komt de zanger der Hollandsche natie wel het meest in aanmerking. Wiserrus, die, zoo wij meenen, uit vroeger verschil van staatkundige gevoelens, hem niet zeer genegen was, kan in zijne twee tegen hem uitgegevene factums, het eene in prosa, het andere in dichtmaat, dien andersins met recht beroemden zanger wat stiefvaderlijk behandeld hebben (1); maar zeker is het dat fouten zoo grof als HELMERS tegen de schrijfwijze en maat der oude namen beging, onvergefelijk, en ook bij hem onverklaarbaar zijn. | Zoo beklemtoonde hij in Parnas de eerste syllabe, en stelde de tweede in Thalia beklemtoond; ofschoon hij die fout niet altijd beging. PENEUS en Iacmus maakte hij tot woorden van twee lettergrepen in plaats van drie; in Chili plaatste hij verkeerdelijk de klemtoon op de tweede syllabe, en schreef GANIMEDES voor GANYMEDES, PHLISTUS voor (1) Brief aan den heere J. F. Heuvens; verschenen bij de uit- gave van het eerste deel zijner gedichten. Amst. 1829. Welmeenende toespraak aan jeugdige dichters, 1825. Hermens verstond de oude talen niet, maar had, gelijk wij reeds hebben aangemerkt, de beste modellen der oudheid vooral in ’t Italiaansch bestudeerd, in welke taal er eenige uitmuntende. overzettingen van bestaan. — 216 — Pristas, Delphos voor Delphi, POMPEUS voor POMPEIUS. Zoo leest men bijv. in zijn voormeld werk: ©. e.s ee + Wie kan noemen, Wie volgen 't keurmuziek , waarop onze eeuw mag roemen. Hier Bachus, Papirus, Chil, Ydomeneus, Daer Parnas, Duilius, ginds Thalia, Theseus, Of Peneus en Stuart ....... Dat het niet veel beter uitziet bij de vlaamsche poëtên, ware niet moeielijk te bewijzen. Bij LEDEGANCK, een der besten, vindt men: O eedle beeldhouwkunst, wen Praxiteles hand Den steilen beitel voert. En de volgende, waarlijk al te lompe fout, voor een man, die blijkens zijne voorrede advocaat was, en dus met de geleerde talen bekend moest zijn: ’tRijke en magtige Bulgarie Is op weidsche steden prat: Op Sophie en Nicopolis ! Ook DE LAET, en VAN RiJSwiJCk hebben hier den bal mis- geslagen. Ik zelf heb in ’t woord Offerus voor Offerus, blijk- baar uit Christophoros, als van fero, afgeleid, mij misgrepen. Maar niemand heeft de slordigheid verder gedreven, dan de Antwerpsche vertaler van DANTE’s divina comedia. Vooral heeft hij aan het slot van den vierden zang de eigennamen, daar in groot getal voorkomende, op eene erbarmelijke wijze verminkt zoo in maat als in spelling: Io vidi Elettra con molti compagni, &a, giet hij aldus over: Electra stond omringd van velen; ik Erkende Hektor, Eneas bij hem In wapens, Cæsar met zijn arendsblik. Pentesilec, Camilla zag ik aan Den andren kant, en Koning Latinus Zag *k met Leonia zijn dochter staen, — enz. — 217 — Maar wij zullen niet verder afschrijven: de veront- waardiging gui vaut un Apollon, doet onze pen stilstaan. Men verwijt den Franschen dat zij de eigennamen deerlijk mishandelen; hetgeen veelal uit hun verkorten van de laatste syllabe eens woords ontstaat; maar hun BRUTE, voor Brutus (gelijk die verfranschte naam ook voorkomt in 't onlangs zoo hoog opgevijzelde treurspel Lucrèce door PonsakD) stuit Ons minder dan de namen door VAN KERCKHOVEN hier, om der maats wille, op ‘t onprosodische Procrustus bed uitgerekt, of ingekrompen. Wie met het latijn niet bekend zijn en nimmer den Gradus ad parnassum in de hand genomen hebben, kunnen zich den Prosodist door ADRIANI of de Woordenlijst voor spelling en uitspraak, door D’ HULSTER (Gent, 1839) aan- schaffen. In de voorrede van dit laatste werk, zegt de geleerde schrijver: » De onderwijzers weten bij dagelijk- sche ondervinding, hoe de jongelingen, wanneer zij overluid lezen, de eigennamen gemeenlijk martelen, en de lange en korte lettergrepen jammerlijk overhoop smijten, zeggende, bijv. Socrdtes, Themistócles enz.” Ongelukkiglijk, bepaalt zich dit gebrek niet tot leerlingen: ook zoogezegde letter- kundigen zijn er mede besmet; en zelfs bij deze beunhazen bepaalt zich de verkeerde syllabenklemming tot de eigen- namen niet: daar zijn er die de röman, de historische, de poëtische werken zeggen : Et tum mirifice sperabat sese esse locutum , Gelijk de ARRIUS, van wien CATULLUS gewaagt. Zeker, moet zulke uitspraak ons in den mond van menschen, die krachtens een diploma, aanspraak hebben op den titel van hooggeleerden, dubbel hinderlijk voorkomen. » Laten wij den franschen het verkrachten der eigennamen over: het is al te ergerlijk voor ons, mannen van het Noorden, als wij dien verweekten tongslag der Zuiderlingen bij onze broeders wedervinden, en hen de namen van onze grootste mannen op eene erbarmelijke wijze hooren radbraken. Een mijner Kunstvrienden woonde laatst eene samenspraak van twee verfranschten bij, van welken de — 218 — eene zeide: Je ne connais pas ce Rübens (op zijn vlaamsch uitgesproken) qu'on dit né à Cologne ; mais je connais Rubéns (op zijn fransch uitgesproken) né à Anvers; et c'est celui-là qui est ce fameux peintre.” Omtrent het gebruik der hebreeuwsche namen zij 't genoeg met D’ HULSTER aan te merken, dat ADEIANI de schriftuurlijke namen volgens 't gebruik der hervormde kerk heeft gesteld, als Ahasveros voor Assuerus, Bathseba voor Bethsabe; terwijl de gentsche leeraar een zeldzaam werkjen (Hebraa nomina, Antw., PLANT, 1565) tot leid- draad heeft genomen (1). (1) Het woord Barabbas ontfangt, volgens die spelling, den klemtoon niet op de eerste, maar op de tweede lettergreep (Werken der leydsche Maatschappij van nederl. letterkunde, D. II, blz. 76). ZESTIENDE HOOFDSTUK. Uitheemsche Dichtvormen. ZESTIENDE HOOFDSTUK. UITHEEMSCHE DICHTVORMEN. § 1. Spaansche Dichtvormen. Het Sonnet. Het Sonnet of Sonet is van spaanschen oorsprong, en dag- teekent reeds van de veertiende eeuw; maar de italiaansche dichters beoefenden 't het eerst met voorliefde: ook ontving het van DANTE, en bijzonder van PERTARCHA zijn eigenlijken kunstvorm. Onder hunne talrijke navolgers, die in alle deelen van Europa optraden, verdient Camoéys onderschei- ding. SHAKESPEARES sonnetten zijn nooit, althans bij zijne dramata vergeleken, zeer hoog geschat geweest. Wat de Duitschers betreft, vroegtijdig vinden wij 't sonnet of klinkdicht (dus genaamd om zijne herhaalde rijmklanken) ook bij hen; reeds vóór Oritz, die in zijne regelen aan Hemsıus bekende, dat hij der hollandsche Poëzy zoo veel verschuldigd was. Opitz echter goot, althans ten deele, zijne sonnetten in een onvolmaakter vorm; hetgeen navolging vond; zoo dat men zich niet ontzag korte en lange regelen door een te mengelen, gelijk zulks voorkomt in ’t destijds bij de Franschen zoo veel gerucht gemaakt hebbende stuk l'Avorton. Ook met de rijmen maakte men ‘t zich ge- makkelijker. Het laat zich begrijpen, dat onze hollandsche dichters er lang mede gedweept hebben. Frankrijk en Italie gaven hun hierin ’t voorbeeld. VonpeL heeft het sonnet bij ’t in- treden zijner hobbelige dichtbaan beoefend, doch er weldra van afgezien, Hoort, de minnedichter die veel van ’t toonkundige Italie afluisterde, was verre van zich tegen . den geliefkoosden vorm dier dichternatie ondankbaar te — 222 — toonen; en van hem tot FEITAMA, ja, tot het herbloeten der nederlandsche letteren op ‘t einde der vorige eeuw, reikte de heerschappij van dien allesins bevalligen vorm. Wij spraken van FEITAmMA: het kon niet anders, of de vertaler van de Henriade en Alzire, hij, die de bataafsche Muzen zoo wel het fransche schoentjen als de fransche broos wilde aantrekken, moest een groot bewonderaar zijn van de dichtsoort van welke meester BOILEAU gezegd had: Le sonnet sans défaut, vaut seul un long poème. Een lofspraak zóó overdreven dat men getwijfeld heeft, of hij niet den draak met het sonnet heeft willen steken; te meer daar hij PuEBUS, dien hij voor den uitvinder houdt, een bisarre Dieu noemt (1). Ook bewees FEITAMA aan de klinkdichten van den middelmatigen DRELINCOURT de eer der vertaling, en vergat het beroemde sonnet niet aan DESBARREAUX toegeschreven, ofschoon deze ontkend heeft deszelfs maker te zijn. Dit laatste is wel het meesterstuk niet des vertalers, maar zal hier toch wellicht met genoegen gelezen worden : Gij oordeelt altoos wel, rechtvaardige Opperheer ! Gij zijt genadig met den zondaar steeds bewogen: Maar kunt ge op mij ooit zien met uwe ontfermende oogen , 'tEn zij uw gunst met een uw heilig recht onteer ? Ach, laat mijn zware schuld, hoe diep ik mij verneêr, lets anders dan de keur van straf in uw vermogen? Kan uw geschonden eer ooit mijn geluk gedoogen ?. Wacht zelfs uw goedheid niet, dat mij uw wraak verteer? Grijp uwen bliksem; 't voegt uw glori, u te wreken; Laat mijnen tranenvloed uw gramschap meer ontsteken ; Bestrij, verniel hem, die u loochende in 't gemoed. Ik moet al stervende uw gestrenge wraak verheffen; Vergeef mijn wanhoop. Kunt ge aan eenig deel mij treffen, Dat gij niet hebt bedekt met Jezus offerbloed ? (1) Op den aangehaalden versregel zegt Lerranc (Traité de Litte- rature, Brux. 1844, If, 161): » C'est une exagération, et je serais tenté de croire que Borteav y a mis une intention de malice.” — 9933 — Het slot, dat in het sonnet als ware 't de slag op den vuur- pijl moet zijn, geeft maar flauw het oorspronkelijke weder: ‘Mais dessus quel endroit tombera ton tonnerre, Qui ne soit tout couvert du sang de Jesus Christ. De machtspreuk van BorreAu schijnt, gelijk overdreven loftuiting altijd doet, het sonnet bij de Franschen meer benadeeld dan bevoordeeld te hebben; althans sedert. dien tijd zag men hof en stad zich in geene factien meer ver- deelen, om den betwisten voorrang van twee mededingers, die blootelijk sonnetten waren (1). Gelukkige tijden, toen sonnetten bij de Parijsenaars voor staatszaken golden! Ook liep men , doch zonder partijschap, zeer hoog met een sonnet eener godsdienstige dochter van ’t Sint Firmins ge- sticht, dat wij halfonwillig afschrijven. Ofschoon niet zonder verhevenheid, is 't met antithesen als gespekt: Voir naître et voir mourir l’auteur de la nature, Voir un être éternel commencer et finir, Ces deux extrémités parfaitement s'unir, Le Créateur se joindre avec la créature. Voir un Dieu renfermé sous l'humaine figure, Celui qui contient tout se laisser contenir; Celui de qui le bras peut seul tout soutenir, Être sans mouvement dans une sepultnre, Ces miracles offerts à nos sens étonnés, Au salut des humains ont été destinés; L'un commence l'ouvrage & l'autre le consomme,. Mais l'amour au premier a fait bien plus d'effort; Car du ciel à la terre & de Dieu jusqu'à l'homme, L'espace est bien plus grand que de l’homme à la mort. In onze dagen, waarin eene veeltijds stelselmatige terug- (1) Zie over de Jobelins en Uranisten, aldus genoemd naar aan- leiding der sonnetten op Job en Urania, La Hanre, Cours de Litte- rature, Paris 1825, in-32°., IV, 251. Men weet, welk een roem MALLEVILLE, van wien BoiLEAU gewaagt, zich door zijne Belle Ma- tineuse heeft verworven; al zeide de fransche Quinricraan niet, dat de grondgedachte genomen is uit iets aan Q. Caroruos toegeschreven en menigmalen nagevolgd. Zie CarurLE, traduit par Noë; Paris, 1808, I, 276 et 318. — 224 — werking datgene herstelt wat de voorzaat af brak of voor- bijging, breidde ’t sonnet, dat PINANTE het Poéme-colibri noemt, zijne vlerkjens weder uit, ten minste bij de Duit- schers en Franschen, en bij de laatsten vooral. De pseudoniem Jongen DELORME (STE. BEUVE) schreef: » Une idée dans un sonnet, c'est une goutte d’ essence dans une larme de cristal.” Bij de Duitschers maakte het sonnet weder opgang sedert BURGER ’t in zijn ouden glans poogde te herstellen; GOETHE ondersteunde hem. Niettegenstaande Voss zich tegen °t sonnet verklaarde, handhaven de nog levende dichters RückERT en PLATEN er de eere van. | Het bestaat uit twee quadernari (vierregeligen) en twee terzinen (drieregeligen). Beide quadernari hebben twee rij- men (abba, abba; of ab ab, ab ab; of ab ab, ba ba). Ook de beide terzinen hebben òf twee rijmen (aba ab; of aba, aba; of abb, baa) òf drie rijmen (abc, abc; of abc, bea; of abb, acc, enz.). u Het sonnet moet eene hoofdgedachte behelzen, die zich in de beide quatrijnen ontwikkelt, en haren afloop in de terzinen vindt. | Zie hier een stukjen, door mij gevolgd naar 't Italiaansch , op het standbeeld van Mozes door MICHEL-ANGELO: Uit marmren steenklomp, dank het scheppend staal, ontsproten , Wie zit daar, wiens gestalte aan reuzen evenaart? Wiens lip is zoo bezield, dat elk verbazend staart, Als. werd.zijn stem gehoord, als werd zijn ziel genoten? ’tIs Mozes! Dit getuigt de dubble straal, ontschoten Den breeden schedel; dit, de ontzachbre blanke baard. ’tIs Mozes, van ’tgebergt gestapt, maar op der aard Nog godlijk door den glans, die straks hem heeft omvloten. Zoo was de groote, toen hij 't toornigdeinsend nat Rond zich verspreidde; zoo, toen hij 't vervloeide pad Weër toesloot tot een graf voor dolle dwingelanden. En gij, zijn volk, gij hieft, met pasontboeide handen Een heiligschennend kalf? Zoo gij dit kunstbeeld had Verhoogd, zou minder schuld u op het voorhoofd branden. Het sonnet schijnt uit de Siciliane en `t Ritornel te zijn ontstaan. ' — 225 — § 2. Ztakaansche vormen. A. Ritornel. De oudste vorm der italiaansche volkspoézy schijnt die der Ritornel te zijn geweest: eene drieregelige strophe, wier eerste en derde rijmt, en wier tweede enkel door asso- nantie of alliteratie op de andere slaat, bijv.: minnen, mannen, zinnen; lachen, liggen, prachen; strenge, mage, menge. Zie hier eene ritornel van Rückert: Blithe der Mandeln ! Du fliegst dem Lenz voraus, und streust im Winde Dich auf die Pfade, wo sein Fusz soll wandeln. Zierliches Glöckchen ! Vom Schnee, der von der Fluren weggegangen, Bist du zurückgeblieben als ein Flockchen, — enz. En in onze taal: Lachende roozen ! Ik zag een maagd, frisch als een roos gerezen, In haren tuin had zij u uitgekozen. Rondom heur hairen Hingt gij ten krans, om ’thart ons te vervoeren, Als of de lente ons zelv’ kwam toegevaren. De duitsche dichter Murrer heeft in ’t Ritornel eene hem eigene dichtwijze aangewend, waarin de slotconson- ‘nanten der beide eerste regels en de vokalen des eersten en derden assoneeren, bijv.: Ach, ach, nun sind vertrocknet alle QuerrEs. Wo soll mein Lammchen seinen Durst den stiLLEN, Wenn ihm am Gaum die heiszen Gräser brennen. Ach, ach, nun sitzt mein Madchen in der Kammen, Ich schweif ums Haus und sehe sie doch nimmer, Und meine Liebe musz von Durst versmachten. IIde D. 15 — 226 — Of zich in den klank van den eersten of tweeden regel al of niet een rijm vertoont, is hem onverschillig : Du böse heisre Zeit, was soll das WERDEN ! Kein frisches Halmchen mehr auf weiter Erpen. Kein Früsz von meinem Leben. B. Tersine. Uit de samenstelling der rijmende ritornel ontstaat de Tersine, als men den slotklank der middenregels van de eerste ritornel tot rijm der volgende maakt, en er dan, ten slotte des geheels, noch een op zich zelven staanden ritornelregel bijvoegt, in dezer wijze: aba, beb, ede, ded, fgf, g, enz. Rücxerr en CHAmiss0 bij de Duitschers beoefenden de tersine met veel geluk. Wij kennen er ook een voorbeeld van bij de Franschen. GORSSE, in den derden zang zijner Sapho (Parijs 1805), legt der grieksche zangeres deze tersinen in den mond: Aimable nuit, nuit propice à l'amour; Douces vapeurs, ombres que je prefère Au vif éclat dont se pare le jour. Obscurité, compagne du mystère, Voile charmant qui sied à la pudeur, Combien, hélas! votre faveur m'est chère. Je vous rends grâce, au nom de mon bonheur, Astres brillans, dont la clarté divine Se deroba pour servir mon ardeur. En ten slotte, sprekend van de zonne, zingt zij: Lorsqu’au couchant, ses rayons affaiblis Signaleront l'instant de ma retraite, Viens, cher Phaon, dissiper mes ennuis. A ton aspect mon ame satisfaite Des voluptés ressaisira le cours, Et ma pudeur avoûra sa defaite. Qu'ainsi mes nuits se succèdent toujours! — 227 — GorssE noemt dezen dichtvorm le tercet elegiaque, en voegt er eene elegie van ARIOSTO bij, ten bewijze der dubbele overeenstemming die er tusschen ’t werk van dien dichter en het zijne bestaat: O piu che'l giorno à me lucida, e chiara Dolce, gioconda, avventurosa notte, Quanto men ti sperai, tanto piu chara. Stelle 4 furti d’amor soccorrer dotte, Che minuisti il lume, ne per vui Mi fur l’amiche tenebre interrotte. Sonno propitio, che lasciando dui Vigili amanti soli, cosi oppresso Havevi ogu’ altro, ch'invisibil fui, — &a. Onze nederduitsche dichters hebben weinig partij van deze kunstige verssoort getrokken. Wij kennen maar een enkel stuk dat in tersinen oorspronkelijk is gedicht; namelijk den derden zang op ‘t doorluchtige slachtoffer der neder-. landsche vrijheid, den zwakken, doch ridderlijken EGMONT. SABINA smeekt, knielende voor ALVA: » Red Egmont, red zijn kindren, red hun moeder; Hy is de zoon van ‘t lijdend vaderland, Een held, een ridder! Heirvorst, red uw broeder!” Haer stemme stierf in een verkropten snik, En stelploos gudst een tranenstroom ter neder Van heure wang, gedoodverwd nu van schrik, » Red vader!” smeekt haer schreiend zoontje teeder! Maar kalm en koud bleef de eigen holle blik. Sabina rijst, hervindt heur krachten weder. Ze ontsluiert voor zijne oogen 't jonge wicht: » Mijn laetste telg! ... O, wil mijn rouw niet tergen. Denk aen uw gade, uw kroost en Gods gericht," Zy zucht, en knielt nog eens om troost te vergen; Maer ’t kind, verschrik door Alva's streng gezicht, Wil aen den moederboezem zich verbergen. — 228 — Zijn ijzren arm rijst op: » Vertrek, mevrouw ! Op morgen wordt de kerker hem ontsloten”. Hij spreekt: een droeve lach vervangt heur rouw. * Was de eerste lach door Alva ooit genoten — De laetste lach, dien hy ontvangen zou. Op morgen .... God! wie kan de hoop verstooten (1)? Doch de op zich zelven staande slotregel ontbreekt. De vlaamsche schrijver VAN KERCKHOVEN, die iets uit de Divina Comedia in een waarlijk niet goddelijken stijl, doch, zoo hij meende, letterlijk overbracht (2), gebruikte overal staande rijmen, Zie hier enkele regels uit de plaats des eersten zangs, waar DANTE in een bosch verdwaalt: In ’t midden van des menschen levensbaen Bevond ik me in een duistervolle woud: Want ik was van het regte pad gegaen. Eilaes, u zeggen is geen ligte zaek, Hoe ’t woeste bosch oneffen was en hard; Daer ik op nieuw in my de vrees ontwaek. 't Is bitter, schier zoo bitter als de dood; Doch om te zeggen 't goede dat ik vond, Leg ik u wat ik verder zag ook bloot, Herzeggen u, hoe ik er binnentrad, Is moeijelyk; ik was door zwaren slaep Bezweemd, toen ik den weg verloren had (3) — enz. Beter is de vertaling der onvergetelijke episode van FRANCESCA DE Rimini, in Holland beproefd: 't volgende zij ter beoordeeling voldoende: (1) "D. II, blz. 56, mijner Vaderlandsche Poëzy. (2) Zie wegens dat letterlijk overbrengen de wenken van Bır- DERDIJK in zijnen Fingal, II, 166 en 199. (3) Kunst- en Letterblad; Antw. 1825, — 229 — Eens lazen wij in 't boek, dat hem en mij vermaakte, Hoe 't hart van Lancelot door liefde werd bewogen ; Wij waren gansch alleen; geene onrust die ons blaakte. Een lange, lange poos verwijlden. eerst onze oogen, Op 't halfgelezen blad, en wij verbleekten beide. Helaas, een enkel woerd had dat gedacht vermogen. Wij lazen, welk een heil de liefde hem bereidde, De wellust van een kus der koralijnen lippen; En hij dien nimmermeer de hemel van mij scheidde, Al bevend drukte hij een kus op mijne lippen ! Was Galeöttos boek, een werk als hij bedorven — Niet verder lazen wij — ik liet de bladen glippen. Terwijl °k van deenen geest dit narigt had verworven, Smolt de andre in tranen weg, en 'k voelde een medelijden, Dat mijn bewustzijn week, als waar 'k dat uur gestorven. En ‘k viel zoo als een lijk valt (1). Men ziet, de tersine die uit 3, 3, 8, I, bestaan moet, kan nooit het slot van een sonnet verbeelden, dat in zes, regelen moet afloopen : ook passen zes regelen eener tersine niet op 't einde van een sonnet, dat nimmer met een rijmeloozen regel eindigt. C. Sestine. De Sestine bestaat uit zes zesregelige strophen, met eene drieregelige gesloten en wel in de vijfvoetige iambemaat. De eindwoorden der eerste strophe rijmen niet onderling, maar keeren als zoodanig in elke volgende strophe weder, in dier voege, dat bestendig het eindwoord des laatsten regels van eene strophe ook het eindwoord is van den eersten regel der volgende strophe. Voor de andere eind- woorden is de keuze vrij. (1) De Gids; Amst. 1837; geteekend P. Ook de episode van Ucouxo, door Gouverneur , zag het licht; de rijmen zijn welluidend dooreengestrengeld , gelijk in het historisch tafereel des bezoeks van SABINA aan ALVA. ZESTIENDE HOOFDSTUK. UITHEEMSCHE DICHTVORMEN. § 1. Spaansche Dichtvormen. Het Sonnet. Het Sonnet of Sonet is van spaanschen oorsprong, en dag- teekent reeds van de veertiende eeuw; maar de italiaansche dichters beoefenden 't het eerst met voorliefde: ook ontving het van DANTE, en bijzonder van PERTARCHA zijn eigenlijken kunstvorm. Onder hunne talrijke navolgers, die in alle deelen van Europa optraden, verdient Camoéys onderschei- ding. SHAKESPEARES sonnetten zijn nooit, althans bij zijne dramata vergeleken, zeer hoog geschat geweest. Wat de Duitschers betreft, vroegtijdig vinden wij 't sonnet of klinkdicht (dus genaamd om zijne herhaalde rijmklanken) ook bij hen; reeds vóór OPirz, die in zijne regelen aan Heinsius bekende, dat hij der hollandsche Poëzy zoo veel verschuldigd was. Opitz echter goot, althans ten deele, zijne sonnetten in een onvolmaakter vorm; hetgeen navolging vond; zoo dat men zich niet ontzag korte en lange regelen door een te mengelen, gelijk zulks voorkomt in °t destijds bij de Franschen zoo veel gerucht gemaakt hebbende stuk l'Avorton. Ook met de rijmen maakte men 't zich ge- makkelijker. Het laat zich begrijpen, dat onze hollandsche dichters er lang mede gedweept hebben. Frankrijk en Italie gaven hun hierin 't voorbeeld. VonperL heeft het sonnet bij ’t in- treden zijner hobbelige dichtbaan beoefend, doch er weldra van afgezien, Hoort, de minnedichter die veel van ’t toonkundige Italie afluisterde, was verre van zich tegen . den geliefkoosden vorm dier dichternatie ondankbaar te — 232 — 4de en öde strophe, terwijl de laatste strophe het eerste hemistiche van het gedicht herhaalt, Van dien aart zijn de Zegegroet van JEPHTA’s dochter aan haren vader, en Jermra’s klacht. Ten voorbeelde moge deze laatste hier volgen : Helaas, mijn dochter, ach, komt gij mij °t eerst ontmoeten? Uw vreugde, o eenig kind , baart mij het grootst verdriet. 