VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
ten zyn. t Is waar, de Schryffter verontfchuldigt zich hier over , in de Voorreden, en wy gelooven met haar, dat zy haare Perfonaadjen de haar eigene taal laat fpreeken; dan, men neeme het ons niet kwalyk , een Romanfchryver is geea, Gefchiedfchryver; deeze is verpiigt de waarheid flipt te vol- gen, maar gêene heeft het in zyne hand, zyne Charaêters te vormen en te kneeden naar zyn welgevallen , indien hy flegts de waarfchynlykheid bewaart; en, daar zedenleeren zyn voornaamfte doel moer zyn , mist hy hetzelve verre, als zyne verhaalen onbedagtzaamen in gevaar ftellen , om , tee gen zyn eigen doel aan, een verkeerd gebruik daar van te kunnen maaken, Ü | i | De Burgeres v. D. weYpe houde het ons ten goede, dat wy van deezen haaren oorfpronglyken Roman niet gunftiger ma: gen berigten.…; l AL GE MEE NE VADERLANDSCHE LETTER-OEFENINGEN. ` Kerkelyke Redenyoeringen van A. RULSHOFF, £. L. M. & Puil Dol, ; Lid yan de Hollandfche Maatfchappy der gin Kaak en Leeraar der Doopsgezinde Ge- meente, vergaderende by den Toren en het Lum, te Am- flerdam, Te Amfterdam, by G. Warmars, 1795, Lerjle Tieutal, 322 Ol. An gr. 8vo, 1e a it het Voorbericht des Uitgeevers blykt ons, dat de Eerwaardige A. HULSHOFF, geduurende zyne ziekte, niet lang vóór zyn overlyden, een Veertigtal: Redenvoe- ringen had -.fyesunderd, met oogmerk, dat dezelve, nag zynen dovod, door den druk waereldkundig zouden worden. Waarom de keufe des Schryvers zich tot dit getal, en tot deeze /oort, van Redenvoeringen juist be- paald hebbe, is onbekend. —- Het afgegeven gedeelte derzelve, 't velk wy thans voor ons hebben, ís reeds ger volgd van een tweede Tiental, (van ’twelk wy, in een der volgende Nommers, verflag zulien geeven) en de overige ftaan, in gelyke afdeelingen, fpoedig uit te komen. | Zy, die bekend zyn met de Schriften van den overle den Leeraar, waardoor hy zich, in zyn Vaderland, en buiten ’s Lands, als JPysgeêr, grooten roem verworven heeft, zullen, met den Eerw. pr vos (*), geene zwân- righeid maaken, hem te tellen „ onder de geleerde ver- » nuften: van den eerften rang — — in zyne opftellen al- „ toos kenbaar aan eene ryke volheid van oorfpronglyke » gedachten, van diepe navorfchingen, van fchoone wen- » dingen en heilryke toepasfingen, alles gewyzigd daor » zulk eene onnavolgbaare naiviteit, en eigen manier s» van uitdrukkingen, dat de gantfche zamenzetting fteeds » eea (*) Zo men den vwerdienstlyken a. Rucsnorr nader verlangt te kennen , men leeze dan vaoral de uitmuntende Zyéreden ter zyner Gedachtenis, onder den Titel: Leven en Charaâar van ALLAR© HULSHOFF, voorgefleld door WiLLEM DE vOs. LETT. 1796. NO. 4. 134 A. HULSHOFF \ …… een fterk behaagend geheel uitmaakte nieuwe gezigt- „, punten aanwees, en altoos uitgebreide en heerlyke ge- „ dachten voor den geest ftelde” (*). Het geen ve vos van zynen Amptgenoot zegt, wan- neer hy hem fchetst als Kerkelyk Redenaar , en Et- angelisch Onderwyzer (t), boezemt ons eerbied en hoog- agting in voor de bekwaamheden en de Godvrucht van HULSHOFF, terwyl wy, onder het leezen van dit Tien- tal Redenvoeringen, meer dan eens, door treffende proe- ven overtuigd werden , wegens het rechtmaatige van den Lof, hem toegekend. dan e = Schoon het Doopsgezind Kerkgenootfchap , onder ’t welk de: Schryver behoorde, geen menschlyke bepaalin- en, noch verbindende Geloofs-artikelen, ‘erkent, en ’er us, om zo te-fpreeken, geen maatftok van Doopsgezinde Orthodoxie voorhanden is; zo zal toch de kundige Lee- zer fpoedig merken, dat de gevoelens van den Schryver, in fommigen zyner Leerredenen doorftraalende, niet in- ftemmen -met de algemeene manier. van denken onder die Doopsgezinden, onder welken zyn Eerw: het Leeraar- ampt bekleedde. Veelen weeten, dat de overleden Leer- aar niet altyd dezelfde hy en gekoesterd heeft no- ends het Leerftellige des Christendoms, — Zonder voor- aarig naar de oorzaak deezer verandering te gisfen, en ‘er verre afzynde om door eenige Ziefdelooze beoordeeling de naagedachtenis te onteeren van hem, die thans boven foortgelyke aanvallen geheel verheven is — maaken wy in deezen wederom gebruik van de woorden van zynen Amptgenoot: ~s, HursnorF heeft van zyne eigen veran- „ derde gevoelens fterker en geftrenger gefprooken, dan „, ik in ftaat geweest ben uit de vernieuwde vergelyking s» zyner vroegere en laatere Gefchriftfen op te maaken. — » Ik erinner my geen tyd zyns levens, waarin hy op s eigen krachten gefteund, Jefus als eene oorzaak der „ Eeuwige Zaligheid, zynen dood als gefchied ter ver- 3 geving der zonden op het Geloof in zynen naam, zou >, hebben voorbygezien; of de eigene kracht der Bybel- s» fche uitfpraaken hier over zou hebben willen wechre- s deneeren” (4). Zy, die met de grondbeginzels dier | Doops- Zie gemelde Lykreden , bladz. 39. U h s Z: Zie als bov. bladz. 40, enz. (4) Zie Lykreden, bladz. 43. LEERREDENEN, 135 Doopsgezinden bekend zyn, weeten ook, dat zulk eene verandering van begrippen aldaar niet die verwydering veroorzaakt, als by die, Genootfchappen, by welke min- der ruimte aan de Leeraars, in ’t voordraagen hunner gevoelens , wordt overgelaaten. | as Dit eerfie Tiental bevat Redenvoeringen vaa onder- {cheiden aart, gelyk uit-den inhoud, en van verfchil- lende waarde» gelyk uit. eene onpartydige leezing, van dezelve kan blyken. De twee eerffe hebben- ten onderwerpe. de natuur van het Godvrugtig vertrouwen, benevens het pAgunaati- een voordeelige van hetzelve, over g Petr, V:-vs. 7. en f. CXLVI. vs. 5, 6. | en a l Vervulgens is deeze derzelver inhoud: . Hemelfche Za- lighcid, 1 Joan. IIL vs 2. — Oorfprong der Oferanden, ontvouwd in de Gefchiedenis van Kain en Abel , Genef. IV, Vs. 3-16. — Oorfprong en bedoeling der Oferanden (vct- volg van de voorgaande), Hebr, XI. vs, 4. - Het tozko- mend leven gepredikt door Enochy Genef. V.vs. 21-24. — Prediking van Elias, x Kon. XVIL vs. 1, enz, — De be keering van Naâman, 2 Kon. V. Vs. 9-19. — Gods Huis- houdlyke Straffen, 2 Samuel VL vs. 6, 7. — De Ryke Man en Lazarus, Luk. XVL vs, 10-21 Alle deeze onderwerpen zyn in eene geregelde orde be. handeld. Overal heerscht eene naauwkeurige netheid in uitdrukkingen , welke, gevoegd by het klaare en naïve der woordragt, de aandacht, zonder te vermoeiën, leven- dig houdt. Weel, zeer veel wordt 'er meestal gezegd in weinige woorden , en w:ar de {tyl minder vloeiend en langer is, vindt men toch geene reden om over het in- gewikkelde te klaagen, wyl dan de werkwoordenz in de fchikking der perioden. voorop gaan, °t geen. een byzon- der gemak geeft voor Honrers ‚en Leezers, — In °t al- gemeen zyn de overgangen natuurlyk, en voor allen bê- vatlyk; de werfpreide fchilderyen: bevallig, de befpiege- lingen verheven, de ingevlochten alleenfpraaken krachtig, en het toepaslyke zo gewigtig en vericheiden, als ernítig en hartiyk, e oa- il l Ter eigen beoordeeling, moeten wy den Leezer kott- heidshalve wyzen tot de Leerredenen zelve. Ter proeve diene-het volgende uit de fchoone Reden- Voering over de Hemelfche Zaliglieid : fpreekende over de peneugten der gezelligheid in het toekomend verblyf der aligen, vervolgt de Schryver „bladz. 87, aldus; — … Ver- Kk 2 53 beeldt 136 As HULSHOFF 7 „ beeldt u dan, dat wy ingeleid worden żoż de algemeene „ Vergadering, de fchaare, welke niemand tellen kan, be- „ helzende alle de geenen, die niet moedwillig verbeur- „ den de "genade en gunst van dat volzalig Wezen, ’t „ welk zo ryk is in Liefde en overvloeijende Bermhar- „; tigheden, — dat wy , met volkomene vergenoeging, zul- „ len berusten in alle zyne uitwyzingen. Daar is de ‚ ontmoeting van gefcheidene Ouders, Kinderen en Na- „ komelingen, van Egtgenooten en Vrienden. In ’t ziel- a roerend omhelzen zeggen zy: » weest welkom, gelief- „ » den! Welkom uit de zee der gevaarlyke Waereld! 2» s» Nu zyn wy zorgvry, voor altoos zorgvry, en on- „ » fcheidbaar veréénigd.” ” Wy zullen ’er aantreffen die „ Vroomen en- Uitgelezerien, welke ons zo bekoorden in „de gewyde en ongewyde Schriften, de Geesten der s volmaaktere Regtvaardigen , Eerstgeboornen,. Engelen, „ Cherubins , Seraphins , en, boven allen, het zigtbaar a; Beeld der onzienlyke Godheid, dén Zaligmaaker zel- … ven, die ons gekogt heeft door zyn bloed; die °t Kruis „ verdraagen en de fchande heeft veracht, om de vreugde ie Pare van veele Kinderen tot de heerlykheid te „ kiden, enz.” l Over het toeneemend geluk, door het aanhoudend vor- deren „en den groei der vatbaarheden, in den toeko- menden itaat der eeuwigduurende Zaligheid, laat zich de Eerw. HULSHOFF onder anderen (bladz. 93.) dus hooren : = — Als wy ons reeds gelukkig bevinden boven alles wat „ wy mu denken -— zullen wy nog kunnen zeggen : „5 >> onze Zaligheid begint.”*” Naa den afloop van ontelbaa- „ re Eeuwen, zullen wy nog Kunnen ve s s, Onze Za- ss s» ligheid begint, dit is flechts een Onderpand, een flaau- a» »» we Voorfmaak.”” - Als wy duizendmaal hooger zyn „ dan toen wy den Hemel eerst intraden, zullen wy nog „ kunnen zeggen: „ » onze Zaligheid begint; het is niet a s opgeklommen in het hart van Engelen, hoedanige a» s genoegens ons naderhand zullen gebeuren.”” Ook dan „ zal de Allerhoogfte ons nog kunnen verkwikken, door „ nieuwe openbaaringen en beloftenisfen aangaande het „ toekomende.” EOS Behalven, dat de behandeling der Aistorifche onder- werpen over ’t geheel zeer onderhoudend is, is zy te- vens belangryk door ingevlochten juiste aanmerkingen van verfchillenden aatt. —- Tot een ftaal diene deeze volgende zienschkundige, == >. Naûman verlaat » (om = “LEERREDENEN, 137 » (om redenen bladz. 238 enz. gemeld) verbitterd het ə huis van Æ/iza. —— Hy wil de geringfte moeite niet s» beproeven; maar liever. de 'vrugt verliezen van .al den » arbeid, welken hy reeds had aangewend, uit, agtin s voor deezen zelfden Profeet. —— Een duidlyk af» » beeldzel (dus vervolgt de Redenaar) waarlyk ! van ə» de verblinding der Toorne. In drift zynde over ee- » nige te leurttelling , woedt de mensch. krankzinnig s» tegen zichzelven, en verwerpt ook dat geen, °t welk » anderzints nog zeer aanneemlyk zou weezen. Deeze „> hartstogt wordt fterk en ligtelyk ontftoken door het » kwetzen van den hoogmoed ; welke te weeg brengt, »» dat eene konftige wellevendheid het gebrek. moet ver- » vullen van waare Nederigheid en oprechte Heusch- „> heid, om alzo de twisten in de verkeering te vermy- „» den. Het openhartige wordt verbannen, door eene „ zwakheid , waardoor men te inhaalig wordt in het „ neemen , en te kaarig in het geeven, van befcheiden » Eerbewys, enz.” Gaarne hadden wy gewenscht voor ons zelven, een even gunítig getuignis te kunnen geeven ten opzigte van het Leerftellige en Uitlegkundige. — Ook hierin ftraalt ’s mans ícherpzinnigheid, over ’t geheel, door; doch zy is hier, naar 't ens toefchynt, niet altyd gepaard met eene gezonde oordeelkunde. lend is beantwoord. —— Hursnorr verklaart zich voor het eerfte gevoelen, minder om Mistorifche gronden, dan om de wydfrekkende gevolgen. - Hy. beweert, vs Bi daarvan, dat, teritońd naa den Val, Zoeroffers hebben plaats gehad, als liggende in dezelve reeds opgeflooten de vooraffchaduwing der volmaakte: Zoenofferande van De eerfte Offers, waarvan wy door de H. Schrift be- richt hebben, zyn die van Kain en Abel, Uit het kort en eenvoudig Gefchiedverhaal, blykt„onzes agtens, niets i K 3 meer 156 ` À. HULSHOFF meer. dan dat ieder van het zyne bragt Gode ten Ofer (*) a of volgens °t oorfpronglyke ten Ge/chenke, wordende ook (Hebr. XI 4.) gezegd: dut God over zyne (Abels) GA- VEN getuigenis gaf. —— Zonder ftil. te ftaan op *t geen de Eerw. -HULSHOFF (in de Redenvoering over deeze Gefchiedenis ) aanmerkt wegens de sryze, waarop door Kain en Abel deeze. plegtigheid: verricht, en het Offer des taatften goedgekeurd werdt, zullen wy ons een oogenblik bepaalen by ’t geen gezegd wordt (bladz, 111-114.) we- ens de oorzaak der treffende onderfcheiding tusfchen de Offeranden-dier Broeders. ‘Sommigen zoeken’ de oorzaak hierin: … dat Kezin alleen » een Spys- of Dank-offer bragt, °t welk flechts voor » toegift kon dienen — dat van Ziel was een erpen. s Brand-offer. —— Het Brand-offer van Noach befton ə uit “dieren van verfchillende foorten , en het verhaal „> daarvan fchynt te wyzen op een vroeger gebruik.” „Het oorfpronglyk bericht, gelyk wy zeiden, doet ons alleen denken aan gaven of gefchenken, en of ware dbel’s Offer een bloedig Brand -offer geweest, dan nog is ’t niet nodig hetzelve als een Zoen -offer te befchouwen, wyl, (ten minften onder de Wet) tot een Dank-offer, het vet en ’t bloed ook behoorde, [Levit. IL} — De woor- den, Gen. VHI: 20, 21, /thynen wel een Zoen-offer aan te duiden; doch men kan zich hier op met geen genoeg- zaamen grond beroepen. — Gefteld, immers, dat het verhaal, daar ter plaatze, op een vroeger gebruik wyze, zo belet de oorfpronglyke text, door de Onzen, te recht vertaald: « de Heere rook deeze Zieflyke reuk,” geen- zints, dat wy aan een Dank -offer denken; waartoe w ook daarom te liever overhellen, wyl ’er voor Noach meer reden was den Heere een Dank- dan een Zoen-offer op te draagen, toen, naamelyk, de boosheid der verdelg- den reeds geftraft was, en Noach, om zyne rechtvaar- digheid behouden, zich met de zvnen erkentlyk ver- heugde overde gunst des Allerhoogften, naa dat de wa- teren verdweenen waren van de oppervlakte der Aarde. » Andere Uitleggers meenen dit gevoelen, wegens de » oorzaak der. aanneeming of verwerping , ernftig te be- ə» ftryden, door te zeggen, de Algenoegzaame zag geen- t EO | » Zints (*) Gen. IV: 3, 4e WIND. Menus, Obiatio, Gefchenk, Zo ook Hebr. Al: 1. Ems zeis dmeous, Gaven. LEERREDENEN. 139 s» Zints op de uiterlyke gefchenken, maar enkel op de „, Offeraars en de gefteldheid hunner gemoederen” Wat ons aangaat, wy vinden deeze oplosfing voldoende, niet kunnende begrypen, dat het ftoflyk onderfcheid der Offers zelve iets af kon doen by Hem, die alleen op ’t Aarte ziet, en geene reden vindende, waarom wy in het Offer van bcl iets byzonders of verborgens zouden ftellen, °t geen betrekking moet hebben op hooger uitzigten, we- gens het groote Zoen-offer, door. dat geloove °t welk de Schryver aan de Hebreërs aan Abel toekent, waar over wy in ’t vervolg iets naders zullen aanmerken. —- HursHorr is van oordeel dat men beide oplosfingen moet vereenigen. Dat Kain, tot welk gedachte de Schryver overhelt, uit eene Farifeeuwfche verwaandheid, een enkel Spys- of Dank-offer, en geen bloedig Zoen -offer, aangebragt heb- be, en dat hy daarom verwerplyk was in de óogen van God — dit durven wy geenzints beflisfen, daar toe geen aanleiding hebbende, noch uit zyn volgend gedrag, of fchoon wy hetzelve als ten uiterften flecht, wrevelig en vermetel, befchouwen, noch uit den inhoud des Gefchied- verhaals, ‘noch uit de re des N. Verbonds; zie Hebr. XI: 4. 1 Joan. UI: 12. Jud. vs. 11. waar van hem gefproken wordt. —- Wy kunnen niet ontkennen dat ook het volgende ons zeer hard is voorgekomen. „ Hierom (ziende op Kain's Farifeeuwfche hooghartig- heid) en door agt te geeven op de volgende gefprekken » ə» meenen fommigen, in Adams oudften Zoon, reeds de „> beginfels te vinden van die zelfde kettery, welke zo „ algemeen is geworden onder de laatere- Jooden , en ə» zich ook heeft uitgefpreid , naa de groote Kerkher- … vorming, over fommige meer en min Geleerden, die » Zich onder de belyders van het Christendom aanmel- „ den.” (bladz. 113.) | | | Alle menfchen, in alle tyden, zyn gerechtvaardigd, en moeten behouden worden, door het Geloove, in de groote belofte des Heeren , welke altoos uitdrukkelyk of inge- wikkeld betreklyk is tot Christus. —- Deeze is -de in- houd der Inleiding voor de Redenvoering over den oor- fprong der Offers. — Welke Leer, naar ’s Schryvers oor- deel, wordt aangeduid in het voorbeeld van. den zest (Hebr. XI: 4.) aan welke in de eerfle plaats het noodige licht wordt bygezet (bladz. 135-137.) : i Naa aanwyzing van ’t oner doel des. Apostels, in S4 % 4 vaardige [dus konden zy leezen by een der Profeeten 149 A. HULSHOFF flot des roden Hoofdftuks, —- ’t welk zeer te recht door HuLsRoFF wordt aangemerkt te zyn de s» Christenen „aan te moedigen tot voittandigheid in het s, Geloove , om het bloed des Testaments, door welk ə zy geheiligd waren, niet gemeen te achten door afval, s» maar pal te ftaan by de heuglyke uitzijten op het toe- s komende,” —— volgt eene befchrvving van het Ge- loove in ’t algemeen’, naar de woorden van den Heiligen Schryver (H. Xl: 1.) „als eene vaste overtuiging aan- ss gaande het gehoopte, en een vertrouwend ftaatmaaken s» op de zekere toekomst der dingen, welke nog niet s Zigtbaar zyn, eveneens of ze reeds aanwezig waren.” Dit. Geloove doelt derhalven, (naar °t oordeel van den Eerw. HUESHOFF) altyd op het gehoopte in den toe- komenden tyd. Maar is dit wel beitaanbaar met de be- paaling van °t Geloove in °z algemeen, door den Schry- ver aan de Hebreërs vs. 1. gegeven? De Schryver heeft de zwaarigheid gevoeld van zyn eigen bepaaling des Geloofs, en tracht dus, op eene wyze, die veelen wil- Jekeurig zal fchynen, in te vullen het gde vs, door °t Geloove verflaan wy, dat de Waereld door °t woord Gods is toebereid, enz. daar de Heilige Schryver fpreekt van °t geloove dat God is, en waar het gelooven dus op iets tegenwoordigs be- treklyk wordt gemaakt. Het Geloove betekent , by den Heiligen Schryver, in't algemeen, een vast vertrouwens dat iet is, gebeurd is of gebeuren zal. Het CAristlyk Ge- foove bepaalt zich byzonder tot de beloften in den Ver- losfer, — Het vertrouwen op die beloften moesten, naar de vermaaning van deezen Apostel ,.de eerfte Christenen vasthouden, om onder vervolging niet te bezwyken , noch door andere oorzaaken afvallig te worden — de recht. A \ LEERREDENEN. 14T zal uit den Geloove leeven, de braave, de deegelyke man zal, door zyne geħoòrzaamheid en vertrouwen op Gods gunfte , behouden worden , dus ook de Christen , door zyn vast geloove in de toezeggingen van Christus, we- ens het heil, éénmaal door hem te genieten, zo hy andvastig in zyn: Christlyk Geloove volhardt, gelyk veele Ouden, veele Voorvaderen, ftandvastig bleeven in hun betrouwen -op de Godlyke gunst en befcherming, en daar door getuigenis bekwamen, of daarvan de heilzaa. me gevolgen ondervonden. | Dat dit °s Apostels meening is, blykt uit alle de voor- beelden der Geloofshelden, waarvan be? de eerfte ge- noemd wordt. —— Aldus had Safa ook het Geloove (vs. 11.) waardoor zy boven den tyd haares ouderdoms baarde: overmits zy Hem getrouw heeft geacht die °t beloofd had- de. —- Door °t Geloove (vs. 29.) zyn de Israclieten de roode Zee doorgegaan, °t welk de Egyptenaars ook beproe- vende zyn verdronken. Door °t Geloove zyn de muuren van Jericho gevallen, als dezelve tot zeven dagen toe omringd waren geweest (VS. 30.) Duiden deeze, duiden alle, de voorbeelden , wel ingezien, iets meer aan’ dan een vast vertrouwen op de hulp en zegen van God, een vast ver- trouwen dat het geen -beloofd was zou achtervolgd wor- den? Of wordt in alle deeze voorbeelden op het Geloo- we in Christus gedoeld? Neen zeker; maar de Apostel voert dezelve aan, om, in het rade Hoofdftuk, de toepas- fing op de Christ-geloovigen van zynen tyd zo veel te nadruklyker te masken. , „De Heilige Schryver (dus leezen wy bladz. 139.) » ftelt op deeze Iyst, als den eerften, Zôe/, en ontdekt » ons de waare reden, waarom zyn Offer aangenomen is, s terwyl dat van Kain werdt verworpen. Door zyn Ge- » loove is zulks gefchied, door vertrouwen op Vergees » ving, Genade en Verlosfing. —— Hy heeft geofterd , » niet in eigenwilligen Godsdienst” (zeker niet met ecn geveinsd en onoprecht hart) — »» dit Geloove, zo wel als » het Offer, veronderftelt, derhalven, de Openbaaring en » het bevel van God” (is deeze gevolgtrekking wettig 2) s Zonder hetzelve is het onmooglyk Godé te behaagen, tot » behoudnis der Ziele , want die tot God komt moet » reeds gelooven, dat Hy een belooner is der geenen die „Hem zoeken, op deeze belooning kan de zondaar, uit » zich zelven, niet rekenen — moet dus, als eene onver- K 5 » dien- 142 A. HULSHOFF „ diende gunst, hem kenbaar en verzekerd worden, door » het Woord of de aankondiging van God zelven” ——— Toegeftaan dat bels geloove, of vertrouwen op Gods gunfte, het gevolg geweest zy eener Openbaaring, — volgt dan daaruit dit befluit van den Eerw. Met een woord gezegd hebbende, dat de Heilige Schrift hieromtrend geene duidlyke aanwyzing (geheel geene aan- wyzing) verleent, gaat HULSHOFF dus voort (bladz. 143.) „ Men vindt Geleerden, die tot een hoofdregel hunner Üit- s, legkunde fchynen te ftellen , dat de woorden des By- „ bels altoos moeten opgevat worden in de armfte be- „> tekenis , in den zwakften zin, die mooglyk is, om » alzo alles wech te verklaaren wat zich anders niet s laat verlaagen tot den peil der redekavelingen van on- s buigzaame zondaaren.” — — Dit, en de voordragt van `t gevoelen der geenen, die niet aan een God/yke in- fielling den hee) des Offers toefchryven , welke daar op volgt, zal veelen mishaagen. —- Zo ’er zyn die zich de zaak dus verbeelden, zo hebben een GROTIUS, EPISCOPIUS, SPENCERUS, En anderen, hun gevoelen over dit ariei toch op een beter trant voorgefteid, gelyk den onderzoekers deezer zaake zal gebleken zyn. » Zouden zy die Gefchenken zaamgebragt hebben op » eene plaats, welke. zy Heilig noemden, en zich dan s, zoeken te overtuigen, dat God zich dezelve byzon- „ derlyk had toegeëigend? — - Indien moses het aldus `a had ingezien, zou hy aan dit bedryf den naam niet s gegeven hebben van offeren” Zonder over de waar- dy deezer tegenbedenking, op:zich zelve befchouwd , te oordeelen , zo is het zamenbrengen van Gefchenken op eene Heilige daartoe afgezonderde en toegewyde plaats zeer wel beftaanbaar met het eenvoudig Gefchiedver- haal; °t zy het dan door moses aldus opgefteld zy, of uit oude oirkonden Overgenomen. — Xain bragt dps LEERREDENEN,: | 143 de vruchten des Lands den Heere. OFRER =e (MMI ge- Jchenk) Abel ook van de eerstgeboornen zyner Schaapen, en van hun Vet en de Heere zag Abel en zyn OFFER (nm zyn gefchenk) aan; maar; 9z. — , Men moet „dan een wezenlyk Ofter erkennens en wel een Slacht- „ ofer?” — el nu wat zwaarigheid om het evenwel voor een Ge/chenk, of Dank-efler, aan te zien? Hy im- mers bood aan °t geen hy had, uit zyne kudde. » Maar (dit is eene andere bedenking bladz. 144.), wat » bragt hen tot den vreemden inval van het kostlykfte, „ als nuttelooze ftoppelen, door vuur te vernielen ? Zou » daarvan een lieflyke reuk opftygen naar de Wolken „als in de Godlyke nabyheid? Zouden zy dan niet lies » ver geurige basten en kruiden verkiezen, .dan een be- » naauwenden rookdamp?”” —— Zo zy van die geurige basten en kruiden denzelfden dienst hadden, als van an- dere vruchten der aarde, en van het vee, zo wel tot. voedzel als kZeedinig (mog in ’t midden gelaaten of het ee-. ten van vleesch in gebruik was) — zy zouden ook daar van ten gefchenke hebben kunnen brengen. » Toegeftaan , zegt HULSHOFF, dat zy een Dank- » Offer, by wvze van gefchenk, den Heere bragten, » dan ware het gevolg geweest, dat God het openlyk af- » keurde, en. hen. deswegen beftrafte — want dit denk- » beeld van Offergifte is ontleend van de dooling die by » fommigen plaats had in de dagen der Prophceten, en » de overhand nam in laatere tyden; toen alle begrippen » wegens de Betekenis geheel verbasterd waren.” Maar fteekt ’er ongerymdheid in de ftelling, dat God, om zeer wyze redenen , zulke uitwendige tekenen van een dankbaar hart, en met eene eerbiedige goede gemoeds- geflalte opgedraagen, heeft kunnen goedkeuren en toelaa- ten? met een dankbaar hart, zeggen wy — want dit ver- Onderftellen zy, die hier het gevoelen van een Dank-offer by wyze van Gefchenk omhelzen. De Offergifte als Of- fergifte had by God geene byzondere waarde, —— en waarom zou ‘er dan beftrafling op gevolgd zyn? — Zo God dezelve hebbe ingeffeld, dan immers heeft Hy de- zelve of goedgekeurd, als gepaste middelen om den waa- ren Godsdienst in ftand te houden, of Hy heeft alleen behaagen gehad in de Offeranden, als voorbeeldig duiden: de-op de eene waare Ofterande — ter aanneeming van welk laatst gevoelen wy nog na overtuigende bewyzen ver- langen. se Zekerlyk was de dooling omtrend de Offer- | an- / 144 | A. HULSHOF F anden, als of zy, op zich zelve, Gode Ronden behaagen; de rede der beftraffingen, welke wy by de Propheeten des aangaande vinden, —— Altyd had God vereischt een welgefteld Aart in den Offeraar; zo dra het tegengeftelde plaats had; dan was het Offer den Heere een gruwel, — op het gebrek aan zulk eene goede getteldheid doelen die plaatzen (Pf. L: 7-13. Ll: 18-21.) door den Eerw. HULSHOFF aangehaald, en elders by de Propheeten te vinden, waarin wy fpooren ontdekken van duidlyker Ze- delyk onderwys, dan onder de Wet gegeven was: —= gehoorzaamen is beter dan Slacht-ofer , —— Ik wil berme hartigheid en geen offer, en foortgelyke gezegden, beves- tigen duidlyk het ongenoegzaame der Offeranden, en de waardy der Zedelyke deugd; doch waar vinden wy, Ct een toch opmerklyk moet zyn voor de verdedigers der chaduwleer) waar vinden wy eenigen fchyn, of in de Wet, of by de Propheeten, of in de Pfalmen, dat het on- genoegzaame. van het offeren daarin beftond, dat men niet in den Geloove uitzag op de Zoenofferande van Chris- tus? — De tegenftelling, immers, is overal eenvoudig deeze : dat God lust heeft in deugd, gehoorzaamheid, braafheid, enz. — en niet in Offeranden, van welk’ eenen aart ook , als zynde dezelve enkel toegelaaten als Aw/p- middelen ter Godzaligheid, en alleen als uitwendige te- kn van een goede gefteldheid des gemoeds, Gode wel- evallig. | j Ons beftek laat niet toe dit onderwerp verder te ont- wikkelen. —— Het geen HULsHOFF verder voordraagt over den toeffand van den eertten mensch, en de gelegen- heid by welke God het eerst zich lichaamen van dieren ten Brand-offer fchikte (bladz. 150-155) — mist Ais torifche zekerheid, en zal fteeds aan gewigtige tegen bedenkingen onderhevig blyven. Hier en daar vinden wy meer blyken van gewaagde gisfingen ; in de Redenvoering over ZEnoch’s Leven en Wandel leezen wy onder anderen (bladz. 170). „ Het Opperwezen heeft deeze verwachting van een leven naa » dit leven grootlyks verfterkt , door een treffend won- » derteken onder elk der drie Bedeelingen. Vóór de Wet sin het uiteinde van Enoch 5 onder de Wet door de s» wechneeming van Elias; en by de inftelling des Chris- „ tendoms door de Hemelvaart des Zaligmaakers.” —— Behalven dat de Gefchiedenis zelve geen grond geeft voor deeze {telling , behalven dat de wechneeming VE. LEERRKDENEN. * 145: Elias voorkomt als gefchied te zyn in een onweder „ in °t byzyn van Eliza alleen, zo is °t ook vreemd, dat de Apostelen, fpreekende van de Opftanding en Hemel- vaart van Christus, als het krachtigtte Zegel op de Leer der Onfterflykheid , — — nimmer eenige melding maaken van deeze byzondere fchikkingen des Allerhoogften —. daar zy, in tegendeel, Christus doen voorkomen als den eenigen waaren Prediker van een toekomenden ftaat van belooning en ftraffe. —- Christus alleen heeft het leven en de onverderflykheid aan ’t. licht gebragt, door ’t Euangelium — en is, ter bevestiging daârvan y opge- wekt en opgevaaren, — Intusfchen legt HULSHOFF den Profeet Henoch, (bladz. 186.) eene Aanfpraak aan * Volk , door hem byeenverzameld, in den mond, waar- in de Profeet, onder anderen, dit zegt: », De hoedanig- „ heid van een toekomenden ftaat kunt gy nu nict vat- > ten: maar dat ’er voor de Vroomen, naa hun verblyf » Op aarde, een ftaat zal zyn van veiligheid en welftand » — dit zal u nadruklyk worden bevestigd, doordien » de Heere my zal uitzonderen van het gemeene Lot. Gy- » zult my terftond, zo als ik hier ftaa, naar boven zien » opvaaren, om aldaar te blyven, enz.” — De Schryver geeft dit niet hooger op dan voor eene onderflelling , maar wy zien niet dat dezelve waarfchynlyk wordt door °t geen de Schryver daar op betreklyk, byzonder van bladz. r81- 186, heeft ter nedergefteld. l ‚ Hoe wy het uiteinde van Henoch opvatten, het komt wel voor als eene belooning zyner Godvrucht, welk denkbeeld van belooning zeker zou moeten wechvallen, zo ‘er toen geheel geen verwachting eens toekomenden tevens, by hem ten minften, geweest zy, —— maar hoe opgehelderd zyne uitzigten waren, wie zal het bepdalen ? Hy was een aanbidder van den éénen Waaren God. Hy was Godvreezende , had daarvan vóór zyne wech- neeming getuigenisfe. Hy wandelde met God, en God nam hem wech — dit vinden wy wegens hem opgete- kend — geen blyk is ’er voorhanden dat hy uitdruk- Iyke Openbaaringen, wegens een‘ toekomend leven, gehad hebbe. °t Is waar, de Apostel Judas, in aen rief, Vs. 14 en 15, zegt van hem, dat hy dus profeteerde, of predikte: „ De Heere komt om gerichte te houden, enz.” doch of dit op toekomende vergeldingen doelt, willen wy niet verzekeren ; het is eene algemeene bedreiging van ftraf, waar door God de Afgodery, en het toeneemend ver- 146. A. HULSHOFE : verderf daaraan verbonden, krachtig zoù ftuitens en dit is toch het éénige bericht °t geen wy :hebben, van zy- ne Prediking, waar uit niet volgt dat Henoch leerde, „dat de ziel niet tevens met: het lichaam zou verder- „> ven,” (bl. 185.). Hursnorr meent, dat de Apostel (Hebr. AL: 5.) met de woorden , voor zyne wechng- ming heeft hy getuigenis gehad, dat hy Gode behaagde, ziet op een getuigenis uit den Hemel, op een ftemme uit de Wolke; zeggende: , Enoch is myn. Profeet. — Hy „ verkondigt myn woord, -hoort hem.” — Doch waar is de genoegzaäme grond, erg deeze opvatting rust? Betreklyk het uiteinde van Enoch, zegt de Schryver Cbladz. 182.) „ Ly zag den dood niet, zyn lichaam on- „ derging niet de verruwing — dit zou echter zyn geluk „ niet gekrenkt, zyne velooning niet minder gemaakt, heb- » ben, volgens dit zeggen des: Zaligmaakers epon vu 5.) > Zo iemand myn woord’ zal bewaard hebben, die z >» den dood niet zien, in..der Eeuwigheid” (Maar zou men uit -deeze woorden: niet kunnen befluiten, dat, in de taal der H. S., den dood niet zien iuist niet betekent, zonder te fterven opgenomen te worden in. heerlykheid 2) „ De byzonderheid ten aanzien van het lichzam, in de >, wechneeming van Henoch, was dus voornaamlyk aan- „gelegd ten nutte der Tydgenooten ; en. Sirach zegt „>(Hoofdtt. XLIV: 17) dat hy wechgenomen werdt, om de …… Geffagten te zyn een exempel der boetvaardigheid <s „ nu zou eene heimlyke. begraafenis aanleiding geeven tot `s het vermoeden van verdwaalinze. Eene openbaare doch „ fchielyke en onbegryplyke verdwyning zou twyfeling „ overlaaten , en dus vinden wy redenen te gelooven, „ dat Enoch in de tegenwoordigheid. In de Redenvoeringen over de Ryke Man en Lazarus, fchynt de Eerw. Schryver de Gehenna (het dal Hinnon) te verwisfelen met den Scheof Chet verblyf der dooden) bladz. 303 en 304. Gehenna was een affchuwlyke plaats op aarde, Het verblyf der zielen. was in de on- zigtbaare Gewesten van den Scheol. … Jefus, zegt hy » verder, (bladz. 308.) ontleent in de Gelykenis de by- » zondere koleuren en uitdrukkingen van de toen aange- „ nomen bevatting ; zonder in het zaaklyke te a te | „ doen Ln LEERREDENEN. =í 147 » doen aan de Waarheid; zonder zich daarin te fchikken » naar de leeringen van het Bygeloof. Neen; Jefus legt „ zich openlyk toe om nadruklyk te bevestigen. de ge- „» wisfe waarheid der algemeene hoofdzaaken — het.over- » blyven der zielen, en derzelver gereede of onmiddelyke » aankomst in eenen nieuwen ftaat van Lieven en Be. a wustheid , welks toeftand gepast is naar de zedelyke > gefteldheden — fmartlyk voor de Godloozen, en, zeer » verkwiklyk voor de Vroomen.” Het is eene andere Vraag, welke redenen de Wysgeer over eenen onmiddelyken overgang naa den dood in een ftaat gepast naar de zedelyke gefteldheden kan aanvoes ten. Maar alles is, onzes oordeels, in de Gelykenis voors handen, ingericht naar de Joodfche Mythologie. Hierom laaten zich dergelyke befluiten, wegens een onmiddely- ken overgang der zielen naa den dood, enz. hieruit, naat ons inzien, met Li goed gevolg afleiden — te meer daar de doorgaande Leer van Jefus en zyne Apostelen dit inboezemt: de mensch flerft —-en ’er zal ééne alge- meene opftanding, één algemeen oordeel, zyn. Alleen zou het gezegde van Jefus aan den Moordenaar het- denk- beeld van de Leer der H. S., wegens een tusfchenttaat begunftigen. ——' Want, zo deeze Leer, in de Gelykenis voorhanden, doorftraalt, zo zou men de uitdrukkingen , daartoe betreklyk, toch niet hoogêr moeten agten, dan als bevattende een argumentum ad hominem (gelyk men zegt) tegen de Sadduceers, die veel fpraken van den God Abra- hams, enz. yia PR Siaa foortgelyk een bewys voor de op en der dooden tegen hen ontleende, Matth. Voorts zullen wy. ons onthouden van verdere aanmerkin- gensalles kunnen wy niet aanvoeren, gelyk wy ook niet al het /choone en voortreflyke, in deeze Redenvoeringen voor- handen, kunnen bybrengen. —— De Leerreden over de Huishoudlyke Straffen heeft ons by uitneemendheid behaagd, gelyk verre de meesten; zo dat wy met alle ruimte dur- ven verklaaren, dat wy deeze Redenvoeringen, over ’t geheel, aanmerken als eene keurige Verzameling van Leer- redenen, welke wy , met nadruk, allen ter leezing en ern- ftige overweeging aanpryzen. | Leer. 148 A. BUCHANAN, LEERREDENEN. mm > Leerredenen ‘over belangryke Onderwerven , door ALLAN BUCHANAN, in Zyn leven, Bedienaar van het Euange- - die, te Inyerkcithing , in Schotland, —— Uit het Enae gelsch vervaald. Met een aanpryzend Voorbericht teit- - gegeeven door H. H. VIERVANT, Predikant te Amfter- dam, Vierde en laatfte Stukjen. Te Amnflerdam „ by : M. de Bruyn. An.gr. 6yo. ILI bd, B voorgaande aankondigingen zyn des Eerw. BUCHA- NAN's gevoelens en manier van behandelinge genoeg be- kend, en hebben wy in dezelve onze gedagten over ’s Mans Kerkelyke Opttelien medegedeeld, De Leerredenen, thans afgegeeven , zyn op dezelfde leest gefchoeid, Leezers, welke in de voorgaande Stukken genoegen hebben gevon- den, zullen ook nier voor hunnen. lust voldoening erlan- gen. Acht Leerredenen -bevat deeze Bundel. Vier daar- van handelen over het misbruik der Godlyke Lang noe-. digheid, volgens Pred. VM: 11. Men moet in den timaak en de denkwyze van den Eerw. BUCHANAN vallen, om de bekende woorden van CHRISTUS tot THOMAS, Joan. XX: 27, 28, tot het onderwerp eener Avondmaals- pre- dikatie te gebruiken. Een Leeraar, zulk eene leiding van gedagten volgende, moge ryk zyn in fpeelingen des vernufts ; verlichting en overtuiging des verftands ter verbeteringe van het hart, op bondige redekavelingen ge- bouwd, zullen veelen hier vrugtlous zoeken, De Geographie der Heilige Schrift voor ieder een gemak- kelyk gemaakt , dvor eene beknopte en zaakryke Verklaa- “ring der XIL Landkaarten , die wel eer ontworpen zyn _ door WILLEM ALBERT BACHIENE, in leven Hoogleer- aar in de Sterre. en Aardrykskunde, en Predikant te Maaftricht, doch nu met veele ophelderende Aanmerkin- en en Verbeteringen verrykt , met eene voorgaande In. leiding tot gebruik der Landkaarten , door S. VAN EM- DRE, Predikant te [Wageningen , Lid van `t Zeeuwsch Genootfchap en andere Maatfchappyen. Te Utrecht, by G. T. van Paddenburg en Zoon, en te Amferdam,-by G. Warnars, 1796. Jn gr. 8yo. 387 blo l in den Jaare 1748 hadt de Eerw. BACHIENE, toen Predikant te Kuilenburg, twaalf Landkaarten ver- x vaar- ‘ “~ 8, VAN EMDRE, GEOGR. DER H, SCHRIFT: 149 vaatdigd, met eene korte befchryving, om gevoegd te „worden by de bekende Gorinchemfche uitgave van den Bybel, by- corrzee. -Naderhand , zo in de Landkaar- ten als in de befchryvings verfcheiden misflagen ont- dekt hebbende, hervatte by zyre opgenomene taak, en bragt een nieuw Werk in ’t licht, onder den titel van Heilige Geographie, in drie Deelen in gr. 8vo., met by- :voeging van twaalf op nieuw geteekende Landkaarten. De uitvoerigheid en kostbaarheid. des Werks deedt veelen na een Kort Begrip. daar van verlangen; bepaaldelyk inge- rigt- tot eem afzonderlyk gebruik der Landkaarten „ die men, by.manier van Atlasje, daar by konde laaten in- binden, ‘De. Eerw. VAN EMDRE, aan veelen onzer Lees zeren met lof bekend, heeft aan dien wensch voldaan3 leverende: hier.een verkort Samenflel,’t welk kan aange- merkt worden als een Zanhangfel, za wel als een vierde Deel, van het groote Werk van Prof. BACHIENE: ten welken einde men eenen titel, daar toe dienende, heeft vervaardigd,. Niet eene bloote verkorting of zamentrek= king is VAN EMDRE's Werk ; men ontmoet daarin ver- fcheiden nieuwe Aanmerkingen, deels, ontleend uit van HAMELSVELDs, Aardrykskunde des Bybels, deels uit zyne eigen waarneemingen aangevuld. Daarenboven heeft VAN EMDRE de nuttige moeite genomen, om, by Wyze van Inleidinge, eenige algemeene. kundigheden vooraf te zens den over de Geographie in °t algemeen, en: wat ’er tot regt verftand en gebruik der Landkaarten vooraf dient geweeten te wordeti. l Daar de Aardrykskunde, in. zekeren zins, bet oog der Gefchiedenisfen is, en, ,deeze, zonder eenige kennis van de eerstgemelde Weetenfchap , met weinig vrugts kunnen geleezen worden, befchouwen wy dit Weik als eene nutte bydrage tot de menigte der Schriften, opgefteld ter verklaafinge van den Bybel, voor zo veel een groot ge- deelte van denzelven als een historisch werk moet be- fchouwd ‘worden. Vat hiers- dat wy, om onze Leezers eenigermaate. te onderrigten’ wat zy hier kunnen vinden; ons de. =- Romeinfche Gefchiedenisfen;, door M. STUART. , Met Kaar- ‘ten en Plaaten. > Vde Deel, Behelzende de Gefthiedenis van het Gemeenebest van het tweede Vredeverbond met de Samniten tot aan. het cinde- van den eerflen Cart!aag- . fechen Oorlog. Te Amflerdam, by J. Allart, 1794. In gr. 8yo. 560 bl wee Hoofdftukken, tot het Derde Boek deezer Re- meïnfehe Gefchiedenisfe behocrende , -het eérfte loo- pende yan hét Tweede Verbond met de'Samniten tot aan den Oorlog met PYRRHUS — het tweede den Oorlog be- fchryvende zegen de Tarentyners en den Koning PYRRHUS gevoerd, maaken het eerfte ‘gedeelte van het thans voor Ons liggend Deel deezes fchoonen Werks uit. Te zeer gevoelt de Schryver het eenzelvige, en daar door verveelende, der ftaag elkander onafgebrookene o uo … vob M. STUART, ROMEINSCHE GESCHIEDENISSEN. HSL volging van Oorlogen, om, by ‘het hervatten van den Sam- nitijcher Kryg, niet te betuigen: Min vermoeid van » eindeloos ftryden, dan de pen der Gefchiedenis van de „ eenzelvige befchryving van ontelbaare Gevechten , ruk- „ten de Samrniten weder nieuwe Legerbenden byeen: „terwyl wy het geduld onzer Leezeren, zonder de „ belofee eener hoogstmoselyke “kortheid, niet op nieuw » ter proeve mogen brengen.” En ondanks hy deezer be- lofte indagtig is, zal de Leezer niet-zelden wenfchen die Oorlogen - befchryving doorgewortfteld te zyn. Dan verfcheidenheid en. vergrooting van tooneelen dóen éenige gunftige uitwerking ; waarom de Burger STUART het vyfde Hoofdftuk, te recht, in deezer voege aanvangt: » Zagen wy tot nog toe Rome door inwendige verdeelde „ heden verfcheurd, en nog rondom door vyandige na- „ buuren omringd, met lángzaame en moeilyke, maar te- „ vens onbezweeken , fchreden rechtftreeks naar die „hoogte klimmen , van waar zy haar gezag eenmaal a fchier door °t ganfche menschdom zou doen eerbiedi- „gen; welke ftoute ftappen ma wy mi niet van „ haar verwagten, daar de groote broh van haare inwen- „dige verdeeldheden is opgedroogd, en haar aanzien „ Iéeds wyd en zyd door Zra/ie erkend wordt? Na de » invoering van een gelyk regt der burgers tot alle ge= „» wyde en ongewyde bedieningen, hebben haare onder- „» fcheidene rangen, in de plaats van zwaarden der vern „» deeldheid, prikkels eener loflyke mededinging òpgele- s Verd tusfchen den Adel en den Burgerftand. Na de 3 onderwoaping der omgelegene Volkeren, kunnen klee» » He aativallen den zetel des Gemeenebests niet meer » doen wankelen , en maaken de moorddaadigé , doch » Onbeflisfende, vyandlykheden van onmíddelyke nabuu- » fen plaâts voor grooter oorlogstooneelen , wêlke den weedomi van het menschlyk hart over haare veelvuldige » léiden nog eenigzins vergoeden, door haare befchou« » wets Lesfen vah wysheid voor het Staatsbeftuut en s» Krygsbeleid mede te deelen, welke door weinig bedui- » derde fchermutzelingen zelden worden opgegeeven.” … Het mangelt geenzins dan wethevene Charaers , die eén âfwisfelend genoegen fchenken. Wie ftaat niet opge- togen als hy het Onderhoud van FABRICIUS met PYR- RHUS leest? — De tusfchengevoegde bedenkingen van eenen Menschkundigen aart geeven verpoozing, zo ook het regtmaatig geveld oordeel over dë bronnen, waar uit de La - Schry- 152 OM. STUART - Schryver zyne Gefchiedenis put. … De geest der vero.. a» veringen,”’,merkt hy, „onder andere, Op, welke ken- s» nelyk in Rome was van deszelfs eerfte ftichting, dreef » de Romeinen, hoe recht{chaapen zy anders in hun s» burgerlyk gedrag ook mogten zyn, ongetwyfeld zeer s» dikwyls tot onregtvaardigheden , welke de ingenomen- a» heid der Schryveren.…, die wy moeten volgen, voor > Rome's. eer ons egter bezwaarlyk gemaakt heeft > aan te wyzen.”., Niet egter blyft hy des in gebreke, zo als wy door eene lyst van voorbeelden zouden kun- nen toonen. ee 40 : = Dan wy willen liever zyn algemeen Overzigt van het Deérde Boek opgeeven. s, Naa het afloopen van dit der- „> de Tydperk kunnen.wy met genoegen te rugge zien „ op alle deszelfs onderfcheide byzonderheden, om overal „ nieuwe achting voor dat Volk in te zamelen , het geen s wy met onze doorgaande aandagt verwaardigd hebben. „ Reeds vroeg in dit tydperk zagen wy het Con- » fulfchap gemeen maaken onder den burgerftand , ‚en daarnaa de Priesterlyke waardigheid alleen aan zuiver- „ heid van zeden verbinden: — - maar te dikwyls merk- ten wy reeds den hah Li invloed dier burgerlyke Gelykheid op den geest des ganfchen Volks op, te „ onlangs hoorden wy ‘er eenen FABRICIUsS- nog de „ uitmuntendfte taal over voeren (*), om onzen geest s niet te rug te houden van eene aangenaamte weder: s keering tot dat onderwerp, het ‘geen zich geduurig met nieuwe bekooring aan onzen Gemeenebestgezinder s» geest voordoet. . Eee | s- Hadden de Romeinen hunne vorderingen in de Krygs- s kunde alleen doen dienen ter verdediging van de vry- » heid en onafhanglykheid van hunnen Staat, gaarne s» zouden wy in het verloopen tydvak ‘te rug keeren; > om van de verandering hunner wapenen naar vereisch s van hunne vyanden, van de aanneeming van nieuw Krygstuig, waar van zy het nut hadden leeren kennen; „ en van de verbetering hunner Legers naar het voor: „, beeld van eenen PYRRHUS, te ípreeken; doch daar zy » deeze vorderingen in de, op zich zelve reeds zo ramp: ; a es za- - (* „ Eene taal, waar mede Mr. P, PAULUS zyne voortreffe- „» Iyke Verhandeling over de Rechten en Plichten der, Mensch- s lyke Gelykheid nog gemeend heeft te kuunen verfrazijen” ` ROMEINSCHE GESCHIEDENISSEN, 153 ə» Zalige, kunst van menfchenmoorden deeden ftrekken » om de vryheid en onaf hanglykheid van andere Staaten s», met eene onwederftaanbaare overmagt van beleid zo wel » als van moed: aan te randen, willen wy dezelve flechts » in zo verre gedenken, als zy eene oplettende leerzaam- əs heid van den Romeinfchen geest bewyzen, welke zoo » zigtbaar affteekt by de eigenzinnigheid van andere Vol- ə» keren, en intusfchen wel degelyk onder .de oorzaa- > ken van Rome's grootheid door den fchranderen MONTES- » QUIEU gefteld wordt (+). | » De. rechtspleeging wan zeker in dit tydvak; de aan- » ftelling van Praetors @ Triumviri Capitales verbeterde » ongetwyfeld de bediening en uitvoering des Regts; en » de openlyke uitgave van het Jus Flayianum maakte ver- fcheidene denkbeelden van den loop der pleitgedingen » onder de burgers gemeen. 