VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
De Belegering van het Kasteel van Gozzo; of de laatfte As- fasfine. Door den Schrijver van Scipio Cicala, Uit het - Hoogduitsch vertaald. II Deelen. Te Schiedam, bij de Munnik en Wijnands. 1834. In gr. 8vo. 554 BI. f 5-70. De Prins van Madagaskar, door x. GUTZKOW, en Oude- jaarsnacht-avontuur , door u, ZSCHOKKE. Twee lwimige DE CRAÖN, THOMAS MORUS, ENZ. 485 Verhalen. Naar het Hoogduitsch. Te Deventer, bij A. ter Gunne, 1835. Zn gr. 8yo. 223 Bi. f 2-25. In bet eerfte der boven aangekondigde drie werken wordt het edele, eenvoudige en verhevene karakter van THOMAS MORUS met gefchiedkundige waarheid voorgefteld, Ook HENDRIK VILI en zijne waardige gade fchijnen ons ge- trouw geteekend, ANNA BOLEIN is wel wat ongunftig afgemaald. Als roman befchouwd, laat het geheel zich met belangftelling lezen, Dit laacfte is ook het geval met de Belegering van Gozzo; maar de waarfchijnlijkheid is daarbij minder in acht geno- men. Waarom de ontknooping zoo treurig is, begrijpen wij niet. Hoe ligt had de Schrijver in den heldhaftigen , zijne vrouw en kinderen zoo vurig beminnenden CAMILLO, toen hij op den laatíten dag zijns levens, gelijk thans de voor- ftelling is, het aurum potabile met hen gedronken, en daar- door de bezorgdheid en de wanhoop van hem geweken waren, het gelukkige denkbeeld kunnen doen opkomen: „ Neen! weg met alle vrees! wat zou ik nu reeds miine toevlugt tot het ferrum potabile nemen?” Hoe ligt had hij hem de flesch mer vergift kunnen doen wegflingeren, nog eenmaal naar den ouden Alchymist beneden in het flot te- rugkeeren, en, door dezen onderrigt, met hem, met gade en kroost, en al de nog overige braven, of fommigen hun. ner, langs de onderaardfche wegen, den veiligen uitweg ter zekere redding inflaan? Nu is de ontknooping akelig, zon- der eenige noodzaak, Gelukkig in de uitkomst zijn de beide verhalen in het laatfte hierboven aangekondigde boekdeel, Wat echter de waarde daarvan overigens aangaat, loopen wij niet hoog met den Prins van Madagaskar, en, fchoon ook dit verhaal luimig moet heeten, kunnen wij voor onszelven er geest noch doel in vinden, Maar het Oudejaarsnacht - avontuur, fchoon onwaarfchijnlijk, vooral ook daardoor , dat die jonge. tuinman en adfistent-klapwachter zijne rol van Prins, op het gemaskerd bal, zoo goed weet vol te houden, is desniette- genftaande onderhoudend, geestig en leerzaam. Het oordeel - van den eenvoudigen, doch bravén en fchranderen jongeling uit den lageren ftand, over de kabalen en verliefde intrigues ten Hove, is treffend en naïf. Dar alles zoo gelukkig af- loopt, is bevredigend voor den lezer, 486 TH. VON KOBBE De Zweden in het Klooster te Ueterfen , door TH. VON KOB- BE. Uit het Hoogduitsch. Te Groningen, bij W. van Boe- keren. Zn gr. 8yo. 264 BI. f 1 - 80. De titel kondigt alleen het eerfte hier voorkomende verhaal aan, terwijl de bundel eigenlijk uit drie verhalen beftaat. De Zweden te Ueterfen behelst de gefchiedenis van een Zweedsch Edelman, den Heer van...sTRÖM. Buiten zijne, fchuld verdacht van fluipmoord, door magtige bloedverwanten te- gengewerkt in zijne liefde, brengt hij, in eene regtvaardige noodweer betrokken, aan een’ aanzienlijken landgenoot eene zware wonde toe, ontvlugt met zijne geliefde, en wordt Luitenant in dienst van den Duitfchen Keizer, Ook in Wee. nen door tegenfpoed vervolgd, verbergt hij onder eenen vreemden naam zijn aanwezen, en leeft met zijne echtgenoo- te en beide zonen te Ueterfen, eene kleine ftad op Deensch grondgebied, in de nabijheid van Hamburg. Van alle zijne bezittingen beroofd, oefent hij het beroep van uurwerkmaker uit. Zijn oudfte zoon erik begeeft zich naar zee, en zwerft zoo wel in het noordelijke Lapland, als in Amerika, komt na velerlei avonturen tot het bezit van groote rijkdommen, maar fterft kort vóór den afloop der gefchiedenis. Door een’ zouderlingen zamenloop van omftandigheden, wordt de on- gelukkige vAN...sTRÖM na zijnen dood in zijn vaderland geregtvaardigd, Zijn tweede zoon Anrer begeeft zich met „gade en kroost naar Zweden, en wordt, na zware beproe- vingen, de gelukkige bezitter van het voorvaderlijke erfgoed. Ziet daar den hoofdzakelijken inhoud van het eerfte verhaal. Hetzelve houdt de nieuwsgierigheid gaande, en bevredigt de- zelve bij den afloop op eene aangename wijze, Schilderin- gen van karakters van Zweedfche en Laplandfche zeden en leefwijze maken deze gefthiedenis niet onbelangrijk. De twee volgende vertellingen zijn van minderen omvang; de bekan- gen Kamer, eene Spookgefchiedenis, de Spiegel van Moei Margaretha, beide van w. scorr. Het bovennatuurlijke in de Zweden te Ueterfen kan verdedigd worden, als zijnde eene voorftelling naar het leven van den invloed der gevoelens van den bekenden swEDENBORG. Indien de beide laatfte vertellingen inderdaad van den beroemden Schrijver zijn, wiens naam zij dragen, behooren zij niet tot de belangrijk- DE ZWEDEN IN HET KLOOSTER TE UETERSEN. 487 fte, door hem veryaardigd, en hebben alleen waarde als proe- ven der heerfchende denkbeelden aangaande geestverfchijningen en middelen om de toekomst en het afwezige te ontdekken. _ Hier en daar troffen wij zonderlinge woorden aan, o.a, » eene windsbruid huilde door de lucht,” bij de befchrijving van eenen ftorm. „ Zijn gelaat met rimpels gevroord,” — Voor lezers, die tijdkorting zoeken, zonder juist krachtig voedfel voor verftand en hart te begeeren, zal dit werk, daar in hetzelve niets voorkomt, dat ftrijdig is met de goede ze. den, en wij ook niet gelooven, dat hetzelve in ftaat, is om profelyten voor het bijgeloof te maken, wel aan het oog- merk der uitgave beantwoorden. : Dus, in aanmerking ne- mende, dat de markt van onfchadelijke koopwaar fteeds moet voorzien worden, mogen wij gaarne lijden, dat ook dit boek zijne lezers vinde, nn vn en Nagelaten “Gedichten van SIMON 8 TIL, Schrijver van de Opkomst en Bloei der Vereenigde Nederlanden. Tooneelpoë- zij. [fie Deel.) Te Leeuwarden en Harlingen, bij G. T. N. Saringar en M. van der Plaats, 1835. Jn gr. 8yo. XLIV en 226 bl. f 2- 90. Jacoba van Beijeren en Frank van Borsfelen , romantisch. Too- neelfpel, door G. ALEX. VAN RAY (noyer’s Jaqueline de Bavière vrij gevolgd en voor het Nederlandfche Tooneel bewerkt.) 'sGravenhage, bij G. Vervloet. 1835. In kl: 8yo. PIII en 211 b1. f 1-25. Dichtlievende Uitfpanningen, door u. W. LAURENTIUS, te Rotterdam. 1834. In gr. 8yo. 96 bl. Bloemlezing wit de zedelijke en flichtelijke Gezangen van JAN LUIKEN, 7e Groningen, bij M. Smit. 1835. In kI. 8vo. VIII en Qh bl. f :- 60. Weikom zal wel aan geheel het letterlievend Publiek de uitgaaf zijn der nagelaten Gedichten van den beroemden Ge- fchiedfchrijver sTijr, die tevens, al bleek het flechts uit deze nalezing zijner lettervruchten, een gansch niet onbe- 488 S. STIJL gaafd Dichter was. Met nog meerdere vreugde en belang- ftelling zal bovendien dit werk ontvangen en gelezen wor- den, omdat de geleerde j. BROUWER hetzelve door eene ` uitvoerige, doelmatige en- voortreffelijk geftelde Voorrede doet voorafgaan, waarin hij ons den levensloop , de letter- kundige ontwikkeling, den geest en het karakter van sTIjL fchildert, en wijders een welgewikt oordeel velt over den inhoud. van het werk, welks uitgaaf hij wel wilde verzor- gen. Het thans aangekondigd wordende eerfte deel van s TIJ L's nagelaten Gedichten behelst des Schrijvers nog onuitgegevene Tooneelpoëzij, beftaande in de Treurfpelen: Heraklea, of ‘+ rampzalig Staatoffer, en Agnes; benevens het Kluchtfpel : De belagchelijke Minnenijd, of de Knecht van fortuin, Het hier geleverde is niet, beftemd ter opvoering ten tooneele. De Heer BROUWER, als Uitgever, bedoelt flechts eene mededeeling diens letterarbeids aan het geletterde Publiek, en heeft hetzelve voorzeker hiermede aan zich verpligt. De Treurfpelen , vooral Herakiéa, bezitten vele verdienften ; en zoodanige Nederlanders, wier fmaak door het zoogenaamde Romantismus nog niet bedorven is, zouden aan die Trage- diën, bij de opvoering, indien deze bij de uitgaaf bedoeld en ten gevolge daarvan verkregen wierd, al is het dan niet de hoogfte bewondering, ten minfte rtoereikenden bijval fchenken, Dit zal van wege zoodanige Nederlanders geenszins te beurs vallen aan de Jacoba van Beijeren en Frank van Borsfelen door den Heêr vAN RAY, offchoon dat romantifche Too- neelfpel den grooten hoop veelligt meer zal behagen. Doch alwie eenigzins nadenkt, kan geen genoegen vinden in zulk eene jammerlijke verminking eener, wac de voornaamfte fei- ten betreft, zoo algemeen bekende Nederlandfche gefchiede- nis. Het oorfpronkelijke van den romantifchen Tooneeldich- ter Noyer week nog al meer van de waarheid af; maar, in weerwil van hetgeen vaN RAY veranderd heeft aan de ontknooping, die in het Franfche ftuk, overeenkomftig den tegenwoordigen wanfinaak , zoo gruwelijk was, als men het flechts verzinnen kon, daar men FRANK VAN BORSSE- LEN zichzelven liet vergiftigen, is nog de historie zoodanig verknoeid gebleven, dat het allezins ftuitend is. Buitendien , hoe is alles in dit ftuk er op toegelegd, om vooral door verbijsterende pracht van kostumen, decoratiën enz, op # NAGELATEN GEDICHTEN , ENZ. 489 de verbeelding. te werken! terwijl dit flechts onderge- fchikt- behoort te zijn aan het hoofddoel, den gang, de im- wikkeling en de ontknooping van het ftuk. lijken, den waren Dichter kenmerkt; doch, indien hij zich blijft beiĳveren, zal LAURENTIUS met der tijd vrij goede verzen leeren vervaardigen, en op gelijke hoogte geraken met een aantal andere beklimmers van het gemakkelijk te beftijgene lagere gedeelte van den Zangberg. Waar deszelfs fpits zich fteil begint te verheffen, zou de togt voor hem, en voor velen, te bezwaarlijk, en te gevaarlijk worden, Maar, om nu niet altijd aan den voet des bergs te blijven rondzwalken, en die hoogte te kunnen bereiken, die voor hem misfchien niet volftrekt ongenaakbaar is, zal de Heer 590 S.-STI L, NAGELATEN GEDICHTEN , ENZ, LAURENTIUS zich moeten toeleggen op eene naauwkeu- riger kennis van taal en verfificatie: want de fouten tegen beide zijn zoo menigvuldig, dat eene lijst daarvan bijster groot, en voor den Schrijver veelal nutteloos zijn zou, Hij zoeke eenen deskundige, die hem onderwijst, alvorens hij weder iets uitgeeft; dan zal hij zich ten minfte voor de ergfte en ouverfchoonlijkfte feilen wachten, zoodat hij b, v. niet meer Ferdinand voor Ferdinand fchrijve (bl. 40), om van al het overige nu flechts te zwijgen. De bloemlezing, eindelijk, vit de zedelijke en ftichtelijke Gezangen van JAN LUIKEN, is door den Heer M. A, AMS- HoFrF vrij gelukkig gefchied. Wij wenfchen, dat de vit- gaaf nut moge ftichten, en twijfelen er niet aan, offchoon de toon, gelijk ieder vooraf wel gisfen kan, eenigzins mys- tiek is, Het ontbreekt hier en daar, bij eene zwakke verfi- ficatie en niet volkomen zuivere taal, geenszins aan dichter- lijke verheffing. Enkele plaatfen zijn fchoon, en niets is geheel verwerpelijk, Kusenr, Een Verhaal door den Autheur van jose. Te Haarlem, bij de Erven F. Bohn. 1835. Zn gr. 8vo, XII en 78 b1. f 1-60. Da de Autheur (*) van jose een jong Dichter is, heeft Rec. van dat dichtftuk, in dit Tijdfchrife voor 1835, b1. 496, vermoed, en blijkt nu zoo te zijn; want in de Opdragt van dezen KUSER aan een’ Vriend, bl, IX, doet de Schrijver zich kennen, als flechts den ouderdom van 21 jaren hebben- de. Men zou hem nu, bij deze Opdragt, wel dergelijke vragen kunnen doen, als bij die vorige aan zijne Zuster; vragen b, v., of hij niet weder vrij lang over zichzelven en zijne dichterlijke voortbrengfels fpreekt; vragen, of het wel zoo zuiver waar is, dat „ geen drift naar eer zijn hart doet (+) Waarom fchrijft men toch autheur? Noch het La- tijnfche auctor, noch het Franfche auteur geeft er aan- leiding toe, waartegen het gezag van het Engelfche gu- thor niet opwegen kan: volgens het eerfte zou men nog lie- ver aucteur moeten fchrijven. KUSER. - 40l „ blaken,” enz. (bl. VIII); vragen, of de roemzucht eerst in den mensch ontftaat, „als ’c vuur van jeugd en liefde „ en hoop is uitgedoofd” (bl. 1X): maar wij willen dit nu liefst aan zijnen Vriend, indien deze ten minfte, als een waar, Vriend, niet verblind met hem ingenomen is, overlaten, om hem hierover onder vier oogen te onderhouden; of ‘aan hem- zelven , wanneer hij eens weder in „’t eeùzaam woud van » Zijn gepeinzen” is, (bl. VIII) mits dat „ zijne Muze,” die haar guant à moi wat fterk fchijnt te houden, daar niet bij hem zij. Wil men nu ook over dit dichtftuk het oordeel van Rec. weten, dan zal dit de keus des onderwerps, het beloop van het ftuk, de dichterlijke behandeling, en de woordelijke uit- drukking moeten betreffen, De keus des onderwerps is niet ongelukkig: het is name- lijk de moord, gepleegd aan ALEIDE VAN POELGEEST, minnares van AALBRECHT, Hertog van Beijeren en Graaf van Holland, maar heimelijk bemind door deszelfs Hofmees- ter WILLEM KUYSER Of KUSER; eene ftof, door eenige historifche Aanteekeningen achteraan toegelicht, en genoeg opleverende voor eene dichterlijke bearbeiding. Het beloop van dit fluk komt hierop neder: Op eenen fchoonen najaarsdag zit de held des gedichts in een prieel te peinzen. Zijne houding en zijn gelaat worden nu befchreven ; zijn naam en zijne waardigheid aangeduid; zijn karakter, vooral zijne fomberheid gekenfchetst. Eindelijk wordt hij uit zijne mijmering door eene vrouweftem gewekt. En die vrouw ÍS ALEIDE, welker fchoonheid, karakter en betrek- klag tot Graaf AALBRECHT befchreven worden, BER- THA, hare vertrouwde kamermaagd, waarfchuwt haar har- telijk voor des Graven liefde, en een brief van een’ onbe- kenden voor het gevaar, dat haar aan het Hof wacht: hier- door werpt zij een kwaad vermoeden op KUSER, als ko- mende wraak nemen, omdat zij hem verfmaad heeft, Ter- wijl zij in het bosch is, komt wILLEM,AALBRECHT's zoon, aldaar met eenige gewapende ruiters: BERTHA wordt weggevoerd: ALEIDE fpreekt Graaf wILLEM toe, fteeds in de gedachte, dat het WILLEM KUSER is, Eensklaps fnelt er nu een Ridder (het is KUSER) te harer verdediging toe, doch te vergeefs: zij wordt vermoord, bij doodelijk ge- wond. Aan het Hof gebragt, geeft hij Graaf AALBRECHT 593 > KUSER. te vertaan, dat hij haar bemind heeft; doch ziende, dat zijne liefde vruchteloos was, zichzelven gisteren had. willen om het leven brengen, maar daarin plotfeling wederhouden was door iemand, die hem kwam berigten, dat ALEIDE in gevaar was, waarop hij hare verdediging beproefd had: nu bezweert hij den Graaf, om haren dood te wreken ; en ein- delijk, haren fluijer, waarmede men hem verbonden had, af- rukkende, fterft hij. BERTHA komt in, vraagt naar hem, en, zijn lijk ziende, vaart tegen hem uit, als meenende, dat hij Ar eine vermoord heeft; maar de Graaf geeft haar te kennen, dat niemand anders dan zijn zoon dit fnoode feit gepleegd heeft, — De voorraamfte aanmerking, die Rec. op dit anders vrij wel geftelde beloop heeft, is deze, dat ALEIDE hem voorkomt de hoofdperfoon te zijn, die hier, even als in de gefchiedenis zelve, het meest uitkomt en be- lang wekt, daar men volgens den titel verwachten moest, dat KUSER het zijn zou, die misfchien nog meer handelend kon zijn voorgefteld… De dichterlijke behandeling van dit onderwerp ans min- dere blijken van wildheid en hardheid op, dan die van jose, maar niet minder van des jeugdigen Dichters gunftigen aan- leg voor de Poëzij,. en doet ons eenige fraaije plaacfen met ‚ welgevallen aanhalen, b. v. de befchrijving van den herfst, waarmede het gedicht aanvangt, bl. 3—5, en die van eenen fchoonen najaarsdag, bl, 7, welke misfchien liever onmid- dellijk achter de eerstgenoemde had moeten volgen, zonder de tusfchenkomende en hier te lange uitweiding, bl. 5, 6, over de Godfpraak der Natuur, en de genen, die er al of niet gevoelig voor zijn. Eenvoudig lief is over het geheel de befchrijving van ALEIDE’Ss fchoonheid en beminnelijk- heid, bl. 19—21, en die van BER THAa’s welwillendheid en minzame waarfchuwing , bl. 27—33, Of wil men krachtiger tooneelen, dan zie men, bl. 63, het fterven van KUSER, die den fluijer van Ar EipeE zoekt en aan zich vindt: „ Helaas! men had zijn borst er meê verbonden ; „ Hij rukt hem af, en drukt hem aan zijn mond, „ Een laatfte kus daauwt van zijn veege lippen, „ Hem fchijnt een zucht, een flaauw gekerm te ontglippen, „ Maar ’t bruizend bloed ftroomt gudfend uit zijn wond — m „ De Graaf fchiet tóe — 't was K u s ER slaatfte ftond ! KUSER, 493 waarna men de gerekte befchrijving van zijnen toeftand als doode, bl. 64%, gaarne misfen zou. — Kort en treffend is mede het flot van het ganfche gedicht, waar BERT HA. Ld. ka. e é. L. „ Hij beet zich op de lip, totdat zij bloedde, — Van fpijt „ misfchien, waarfchijnlijker van woede!” Dit heeft eene houding van epigrammatifche geestigheid, die hier niet past. — Hoe onpoëtisch en tevens wanluidend is de volgende be- fchrijving van ALgeive! (bl, 41.) „ Daar was, als zij dus fprak, iets in haar toon, = „ Haar wezen en haar houding, dat (offchoon. ` » Zij `t evenbeeld was van haar moeder) hij ‚„ Die dus haar had gezien gemeend had, dat - „ Zij meerder van heur vaders trekken had, „ Dan ván haar moeders zacht gezicht.” Men fchrijve deze regels, die bovendien, gelijk een groot aantal andere, platte en matte rijmwoorden hebben, eens achter elkan- der neder ; en wat verkrijgt men ? enkel proza, en wel flecht pro- za! — In de befchrijving van ALeipeE's doodftaat, bl. 50, is veel goeds ; maar. zou het wel natuurlijk zijn, daarin aan eene zoo plotfeling en wreed vermoorde eene zoo kalme houding te geven? en is de daarop volgende uitweiding, die twee bladzijden beflaat, over de verandering in den doodftaat eens ligchaams, offchoon ook goede dichtregels bevattende, hier niet veel te lang? — Zoo zou men ook, bl. 55, nadat ge- zegd was, dat kuser den Graaf „met onverzwakte ftem „ toefprak „” en men deszelfs woorden onmiddellijk daarop denkt te hooren, geen zeven prozaïfche regels verwachten over de werking van de koorts op het ligchaam, en in de toefpraak zelve geen platten regel, als deze: °k Had een gevoel van weeheid door mijn leden.” Waarlijk! de befchrij- vende Poëzij is geen berijmd proza, en zoo gemakkelijk niet, als fommigen zich fchijnen te verbeelden. „ Befchrij- „ ving of fchildering is de grootfte proeffteen van dichter- „ lijke verbeeldingskracht,” zegt LAIR, die in zijne Les- fen over de Redekunst, (uitg. van 1790, D. III bl. 174 en volgg.) hierover verdient nagelezen te worden, Ten aanzien der woordelijke uitdrukking, zal Rec, ook nu niet ftilftaan bij het gebruik van het geflacht van fom- mige zelfftandige naamwoorden, noch bij de fpelling van eenige woorden, waarin hij het met den jongen Dichter niet eens is, maár hetwelk hem nu te breedvoerig zou maken, Alleen over het gebruik van fommige woorden of woord- T KUSER., 495 Tchikkingen , die hem minder goed voorkomen, wil hij zich kortelijk uitlaten, — is de zamenttelling van gezevenkleurd , bl, 8, goed te keuren? Men felt wel het bijv. n., Kleurig ‚dus zamen, driekleurig, zevenkleurig, maar immers geen deelwoord, als van een werkwoord driekleuren, zevenkleu= ren, — Het woord feest vindt men hier nog al eens ge- bruikt, maar niet altijd even gelukkig; b. v. bl. „ Weest!” roerloosheid des grafs voor eene Jeest!! maar ja! dat rijm, och dat lieve rijm, waardoor ook bl, 19 de zraan- drop (zie bl, 17) vrij plat genoemd wordt „ rampzalig nat, „ waarvan KUsEeR’s oog fchitterde,”” — Daar keid een on- fcheidbare uitgang is, is sjdel- wuft- en onbedachtzaam- „ heid”, bl. 27, dat daarenboven pleonastisch gerekt is, niet goed te keuren, — Ook op eenige moeijelijke en harde conftructiën en botfingen van zamengeplaactte woor- den meent Rec. den jongen Dichter opmerkzaam te moeten maken. Veel te dikwijls maakt hij gebruik van ’s voor het, ook waar het hoogst onwelluidend is door de botfing der medeklinkers; b.v. bl. 9, draagt’t droevig merk, — met 't verdriet; bl. 13, „ indien men ter beftemder plaats °t ge- „ field wou zien”; bl 36, „ dat `t in dat roerloos lichaam „ nog beftaat.” Zeer dikwijls komt hier ook voor het ge- bruik van het betrekkelijk voornaamwoord achter eèn voor zetfel, terwijl het aanwijzend of perfoonlijk voornaamwoord of het voorwerp zelf uitgelaten, en hierdoor de conftructie ftroef en de zin fomtijds onverftaanbaar wordt; b. v. bl, 9: „`t droevig merk van wie een vroege dood zijn voorbeftemd „” voor: van hen, die voor een’ vroegen dood enz.; bl, 13: „ van wiens liefderijk gemoed een wareld zich beloofd had „ braaf en goed, van wie met liefde” enz. „ zich zalig had „ gevleid,” voor: van hem, wiens enZ., van een’ , die enz.; bl. 65: „aan wiens hart haar zoo wanhopig minde,” voor: aan hem, wiens enz. — Hard is insgelijks deze conftructie, bl. 16: „ Zijn, wat het waar, leed, wroeging, haat of „ mart,” voor: zijn leed, wat het ook ware enz. — Zeer onwelluidend is ook de volgende regel, bl, 64: „ Men 496 KUSER., „ komt om °t krakend (?) lijk Zijn wijdst, laatst , nutloost „ hulfel aan te trekken”: welk eene noodelooze harde op- eenvolging van medeklinkers ! Rec. ÁÁÁÁ In No. VI, Boekbefth., bl. 257 en elders, ftaat Leiçon, lees Luçon. In No. VII, bl. 289, reg. 19, leze men: judicat, In No, X, = bl. 411, reg. 26, die nu bij hem bard is. —— bl. 417, rege 32, THOMAS A KENPTIÈ ——— a bl, 426, regs 38, — misbruik, p BOEKBESCHOUWING. Proeve cener Zielsbefchrijving van JEZUS, door E. G. WINKLER, Predikant te Pedelwitz bij Pegau. Uit ‚het Hoogduitsch. Te Amfterdam, bij Schalekamp - en van de Grampel. 1835. In gr. 8yo. XXIV en 291 bl. f3-: D. Schrijver van dit werkje is aan onze landgenooten reeds bekend door eene, vóór verfcheidene jaren ver- taalde, Proeye over jezus gefchiktheid als Leeraar j en oyer zijne leerwijze; een zeer lezenswaardig gefchrift, dat vele fraaije opmerkingen en belangrijke oogpunten bevat, en welks vervaardiging den Schrijver aanleiding gaf tot zielkundige opmerkingen aangaande JEZUS. Hieruit ontwikkelde zich een denkbeeld, waaraan het gefchrift: Verfuch einer Psychographie JESU, van hetwelk wij thans eene . vertaling aankondigen, zijnen oorfprong verfchuldigd is. | , Zielsbefchrijving van jezus! een belangrijk , maar tevens een moeijelijk onderwerp. Het is bekend, dat NIEMEIJER wel voornemens was, zijne Bijbelfche Karakterkunde met die van Jezus in een afzonderlijk boekdeel te befluiten ; maar dit gedeelte van ’s mans ar- beid is nooit verfchenen, en het fchijnt , dat de Schrij- ver — en wie was, zoo wel om dit te doen , als om het moeijelijke te beoordeelen, beter bevoegd, dan hij ? — dien arbeid als te zwaar befchouwd hebbe. De moeije- lijkheid dezer taak is dan ook ten allen tijde erkend ge- worden. Een Schrijver, bij wien de Proeye eener Schets van JEZUS karakter flechts een Hoofdftuk, maar dan ook een vrij uitgebreid Hoofdftuk , van een grooter werk uitmaakt (*), begon met te zeggen: „ De cerfte (*) J.G. MULLER, Aet Geloof der Christenen, D, 1, bl. 110—238 der Nederd, vertaling. BOEKBESCH. 1836. Noa 12. Ii 498 E. G. WINKLER „ denkbeeldén en gewaarwordingen zijner jeugd, de ont- „ kieming zijner geestvermogens en bewustheid zijner „ beftemming, de wasdom van het licht en leven in „ Hem, tot dat Hij de volkomenheid, die Hij zich voor- „ ftelde, bereikt had, en hetgene in die heilige nachten, „die Hij, afgefcheiden zelfs van zijne vertrouwdfte „ vrienden, op eenzame bergen in hartsverheffing tot „ den eeuwigen Vader doorwaakte, in zijne ziel om- „ ging — is ons verborgen , en naauwelijks kunnen wij „er, door waarfchijnlijke gisfingen, iets van ont- _„ dekken. De weinige fporen echter, die wij daarvan „ hebben, zijn voldoende, om ons te overtuigen , dat „ men ook van zijn aardfche leven zeggen mag: ket- „geen Hij leefde , dat leefde Hij Gode” Trouwens, die geheel éénige vereeniging. van het God- delijke met het menfchelijke; die volmaakte zamenfinel- ting van het ideaal aller volkomenheden tot één Aar- monisch geheel; die opleiding, in eenen voor gewone menfchen even onbereikbaren als onbevatbaren verborgen’ omgang met God; die blik over het menfchelijke leven heen in dat der eeuwigheid; die onbefefbare eenheid met God, niet enkel in bedoeling, maar ook in wezen; die werkkring op Goddelijken last, tevens eene vrijwillig op- genomene taak, waarbij zich het leven van niemand laat vergelijken; met één woord, de geheel eenige perfoon van jezus, die geheel op zichzelf ftaat en met nie- mand kan worden vergeleken, wat het geheel aangaat, (want vergelijking in enkele opzigten doet hier niets af) dit alles is van dien aard, dat men mag wanhopen aan het verkrijgen van eene voldoende ziels- en karakterbe- fchrijving (want wINKLER doet verkeerd met het eene van het andere te willen fcheiden) van ye zus. Ons kennen houdt op, waar ons vergelijken eindigt, en men mag hier het zeggen wel toepasfen : pour dire qui est Dieu, il faut Etre Dieu méme. Rec. weet wel, dat de Hoogleeraar M UNTIN- GHR (*) zegt, „ dat wij Jezus hier geheel en alleen (*) Gefchied, d. Menschh. DIX, bl, 34, nieuwe uitgave. PROEVE. 499 „als mensch moeten befchouwen , zonder nog in aan- ‚ merking te nemen dat bovenmenfchelijke en waarlijk „ Goddelijke, hetwelk met zijne menfchelijke natuur „ vereenigd was’’; maar zeker is het toch, dat niemand eene ziels- “en karakterbefchrijving van jezus, als mensch alleen befchouwd, voor eene van (men vergunne ons dit woord) den geheelen yr zus zal kunnen hou- den. Maar offchoon er nu geene voldoende befchrijving van den geest en het karakter onzes Heeren beftaat , en naar onze denkbeelden ook niet beftaan kan (*), zoo neemt dit echter niet weg , dat hiertoe vele bouwftoffen en opmerkingen geleverd zijn, en nog altijd geleverd kunnen worden. Niet te veel zegt de ftraks aangehaalde MULLER van den arbeid, door den zaligen Hess aan het leven, de leer en de daden van jezus be- fteed (}):- „Een algemeen geacht Schrijver, die de „ gefchiedenis van jezus tot de ftudie zijns levens „ maakte, heeft, hetgene hier flechts onvolledig , over „ dit onuitputtelijk onderwerp, gezegd is, uitvoerig, „ met eene in onze dagen ongewone gegrondheid , en in „ den hem eigenen aangenaam onderwijzenden trant, zoo „ gelukkig behandeld, dat dit ‘werk , als een der bes- „ ten, welke hierover het licht zagen, kan aangeprezen „ worden.” | Befchouwen wij nu (want het wordt tijd, iets van de onderhavige Proeve te zeggen) het gefchrift van WINKLER als eene volledige zielsbefchrijving van y£- zus, dan kunnen wij wel a priori befluiten tot hare onvolledigheid ; maar als proeve, als bouwftoffen, als geregel de opmerkingen vonden wij in dezelve , toen wij haar in het oorfpronkelijke lazen, zeer veel goeds en fchoons , zoo dat Rec. er vóór weinige jaren wel eens (*) Cok zou het de Goddelijke grootheid des Verlosfers, onzes bedunkens, voor het menfchelijk oog niet weinig ver- minderen, wanneer wij hem geheel konden kennen; even als de Schepper niet meer zoo oneindig groot voor ons wezen zou, indien wij de geheele fchepping konden kennen. Rec. (GH) T. a. pl. bl. 231, li 2 500 E. G., WINKLER aan gedacht heeft, dit werkje, behoudens eenige aan- merkingen, te vertaleù ; hetgeen echter door eene me- nigte bezigheden en beletfelen, en niet het minst door bedenkingen tegen fommige gedeelten van het gefchrift zelf , bij een voornemen gebleven is. Deze bedenkingen zullen wij hier evenwel niet ontvou- wen; ten deele, omdat het wel van zelf fpreekt , dat ieder zijne eigene wijze van befchouwen heeft, en even- min, als het van eenen Recenfent kan verwacht wor- den, dat hij in alles met zijnen Schrijver inftemme, evenmin kan de eerfte ook van den laatften vorderen, dat hij overal eenftemmig denke met den beoordeelaar van zijn gefchrift; anc veniam damus petimusque vicisfim; maar ten deele ook en vooral onthouden wij - ons hiervan , omdat onze aanmerkingen inzonderheid die plaatfen zouden moeten betretfen, waar de Schrijver het Goddelijke in onzen Heer wat al te veel uit het oog verliest, en zelfs op eene eenigzins losfe wijze over het zoogenoemde pofitive des Christendoms fpreekt , doch hetwelk bij het aankondigen der fertaling geheel niet noodig is, vermits de kundige en echt /öerale Vertaler hieromtrent zijnen Auteur, waar het pas geeft, uitfte= kend heeft teregt gewezen, waarvan de aanteekeningen b. v. bl. 93, 126, 150, 166, 196 en 251 , om geene meerdere te noemen, kunnen getuigen, gelijk hij ook behartigenswaardige bijzonderheden , zoo als bladz. 194, meldt, welke doen zien, dat dit boek eenen zeer bekwa- men Vertaler gevonden heeft; weshalve wij hem met dit zijn werk , den Schrijver met de bevallige gedaante (uit- en inwendig), onder welke zijn werk bij onze landge- nooten wordt ingeleid, en ons godsdienftig publiek met deze aanwinst in deszelfs letterkunde van harte geluk- wenfchen. Wij zeiden zoo even, dat WINKLER wel eens het Goddelijke in yr zus te veel uit het oog verliest; hier- toe brengen wij zijne gedurige uitdrukking: wijze yan Nazareth , wijze uit Galilea en derg., welke wij daar- en ook door den Overzetter liever hadden zien wegge- PROEVE. 501 laten. De vergelijking met mannen der ongewijde oud- heid, als ZENO, SOCRATES en anderen, behoort hiertoe mede, en is, naar ons inzien, ongepast. JE- zus verklaarde zelf, dat zijne leer niet de zijne was, maar des Vaders, die Hem gezonden had; en wan- neer men derhalve b. v. ZENO met Jezůs als Zede- leeraar wil vergelijken, doet men aan beiden onregt. Rec. moet echter erkennen, dat deze vergelijkingen met de oeconomie (om zoo te fpreken) van het werk te _ nauw zijn verbonden , dan dat een Vertaler ze kon weg- laten; en deze was eene der bedenkingen , die ons van de vertaling terughielden. Dat ANCILLON b. v., in zijne, door scuar pP vertaalde, Prijsverhandeling over de voortreffelijkheid der gewijde boven de ongewijde Schriften, (bl. 42—83) MOZES met COLUMBUS vergeleek, is geheel iets anders. De perfoon van JE- zus duldt.zoo iets niet. Zeer veel van het hier geleverde kan men bij Hess vinden, met name in de Verhandelingen over de wijde van verhalen der Evangelisten, voor het Iide Deel der Levensgefchiedenis yan jezus; over de Joodfche ftaats- gefteldheid van dien tijd, met opzigt tot de gefchiede- , nis van onzen Heer, in Leer, Daden en Lotgevallen van onzen Heer, (nieuwe vertaling) D. I. bl. 1, en Schets der Joodfche vyooroordeelen, ald, D. II. bl. 13 over het achtgeven van JEZUS op tijden enz., ald. D. I. bl. 833 over den geest van jezus’ ker, ald. bl. 111; over de vorming van zijn karakter, ald. D. II. bl. 10l; over den leerzamen omgang van JEZUS, en meerdere; doch wiNKLER’s Proeve heeft toch veel nieuws, en ook waarlijk veel goeds. Wij moeten ons, om niet al te wijdloopig te wor- den, thans vergenoegen met den inhoud des werks op te geven, In eene Inleiding handelt hij over de wijze, op welke de Evangelisten het leven van jezus verhalen; over de godsdienftige en zedelijke gefteldheid van de Joden ten tijde van Jezus, en over zijne vorming als Leer- - 502 E. Ge. WINKLER, PROEVE. aar., Daarna tot het werk zelf komende, zegt hij, bl. 38: „Onze fchets van jezus’ Geest (zie/sbe- » Sthrijving) fplitst zich in twee deelen. In het eerfte „ deel zullen wij zijne geestvermogens befchouwen , zoo „als deze zich uit de berigten der Evangelisten laten „ opmaken. In het tweede deel bepalen wij ons alleen „ bij datgene, wat jezus deed, om zijn werk , als „ Heiland der wereld, met diepe wijsheid voor te be- „reiden, en met onwrikbaren moed te grondvesten en » uit te voeren. Ik noem dit laatfte zedebefchrijving.” (Een ongepaste naam.) In het eerfte deel behandelt hij alzoo: A, de lagere geestvermogens, en wel het ge- heugen en herinneringsvermogen, benevens de verbeel- dingskracht van yr zus; B, de hoogere geestvermogens van onzen Heer, t. w. het oordeel , de diepzinnigheid, de fcherpzinnigheid , het vernuft van JEZ Us, zijne op- merkzaamheid van geest, zijne natuur- en menfchenken- nis, zijne rede, zijn gevoel- en zijn begeervermogen. De opfchriften der afdeelingen van het tweede deel zijn deze: Wijsheid van jezus in de uitvoering van zijn ontwerp (in allen deele verre beneden het bekende ge- fchrift van REINHARD: Plan van den Stichter des Christendoms); de Jongeren van jezus 5; fchouwplaats van Jezus’ leer, en van zijne daden; wijsheid, waar- mede jezus zijne Jongeren tot Apostelen vormde; wijsheid, waarmede jezus op het volk werkte; groot- heid van ziel, waarmede jezus zijn werk volbragt ; befluit. Taal en ftijl verdienen lof; de vertaling is uitmuntend, de correctie goed. Philofofen, bl. 67, moet Philofo- phen of, wil men, Filozofen zijn, en bl. 26 not. ftaat Matth. Il: 10, moet zijn Afal. Ik 10. Gefthiedenis van het Joodfche Volk, van de fchepping der Wereld, tot na de verwoesting van Jeruzalem, door je NOLET DE BRAUWERE. 'sCGravenhagc, J.NOLET DE BRAUWERE,) GESCHIEDENIS ENZ. 508 bij A.J. van Weelden. 1835. Zn gr. 8vo. 245 BI. f 1-80. Vors de Voorrede is dit werkje „ de cerfteling der „ itudiën van eenen jongeling, die naauwelijks den voet » Op den drempel van het heiligdom der wetenfchappen „ geplaatst heeft.” Dat zulk een jongeling, het zij onder het oog van zijnen leermeester, of alleen voor zichzelven , uittrekfels maakt uit gelezene werken , met name uit de algemeene Wereld- of bijzondere Volksge- fchiedenis, kan zeer nuttig zijn; maar dat hij in het hoofd krijgt, om deze uittrekfels in druk uit te geven , is, zoo al geen verwaande, dan toch eene roem- en nut- telooze onderneming, alsof er aan gefchiedkundige lees- of leerboeken van beknopten omvang zoo groot gebrek, en elk uittrekfel uit een grooter werk hiertoe reeds ge- fchikt ware. De redenen , die deze jongeling bijbrengt , waarom hij bij voorkeur de Gefchiedenis der Joden behandeld heeft , zijn: l. Omdat hij zich dus met de bronnen derzelve heeft moeten bekend maken, en zoo „kennisfen (kundig- „ heden wil hij zeggen) over bijzonderheden bijeenver- „ zameld hecft, die hem anders zouden ontgaan zijn 3” dus, in één woord, tot zine eigene oefening: maar dit zou hij van elke andere Gefchiedenis hebben kunnen zeg- gen; en is dit reden van uitgave eener Gefchiedenis , die een uittrekfel is uit de Schriften des Ouden Verbonds en uit JosePHus? welk eene redenering! 2. Omdat hij dacht, „dat eene ftelzel- (1. /tel/el-) matige Gefchiedenis „ der Joden eene niet onwezenlijke (2?) behoefte in Ne- „ derland was, waar, in het lager onderwijs, wel be- „ zendere daadzaken naauwkeurig en uitvoerig onderwe- „ zen (l. geleerd) worden, maar in welke gevolgd on- „ derwijs” (achtèreenvolgend of aaneengefchakeld wil hij denkelijk zeggen; maar het bastaardwoord ge/wiveerd lag hem zeker in de gedachten) „over den gang der Ge- „ fchiedenis in hare beginfelen , voortgang , ontwikke- » ling, luister, Kkwijnenden ftaat en verval geleverd 504 Je NOLET DE BRAUWERE „ wordt.” (Wat is hier beginfelen enz, der Gefchie- denis ? hij bedoelt waarfchijnlijk de Ge/chiedenis yan een Volk in zijne beginfelen enz. Men ziet dus, dat de jongeling, behalve de oefening in de Gefchiedenis , ook nog wel ftijl- en taaloefening noodig heeft, om zijne ge- dachten zoo juist en duidelijk in onze taal uit te druk- den, dat hij met fatfoen als Schrijver kan optreden.) „ Mijne Gefchiedenis, zonder aan alle deze behoeften „ te voldoen, duidt ten minfte reeds den weg aan eener „ fystematifche behandeling, en mijne pogingen kunnen „ niet beter bekroond worden, dan dat de kritiek eenen … beteren weg aanduidt, en de kundigeren opwekt om „ mijne gapingen aan te vullen.” Waarin nu die ftel- felmatige of fystematifche behandeling der Gefchiedenis des Joodfchen Volks beftaat , waarvan de jongeling hier den weg aangeduid heeft, betuigt Rec. niet te weten ; of het moest daarin zijn, dat hij de Gefchiedenis der Joden in vijf tijdvakken verdeelt, en doorloopend ver- haalt, wat daarin voorgevallen is, namelijk, na eene Inleiding , die loopt van de fcheppina der Wereld , tot aan Abraham, Stamvader van het Joodfche Volk, I. van Abraham, tot de komst der Israëliten in Kanaän; Il. denis zelve wèl gekend en beftudeerd moest worden, om te zien, welke tijdvakken zij in zichzelve door zekere onderfcheidende kenmerken aanwijst, en dat deze allcen ook de besté rustpunten kunnen geven. „ Zoo dit mijn eerfte werk ,° zegt de jongeling ein- delijk, „ een niet ongunftig onthaal bij mijne landge- „ nooten vindt, (zal ik) hetzelve door een tweede over „ het geographifche en archeologifche der Joodfche Ge- „ fchiedenis laten volgen”; maar hiertoe wil hij zich eerst „ de uitfluitfels (meent hij ook witkomften, refulta- » Zen?) der belangrijke nafporingen van verfcheidene nieu- „ were Geleerden, vooral in Duitschland, eigen ma- „ ken.” Naar hetgene, dat hij nu geleverd heeft, zal er wel geen gevaar bij het wachten zijn, en eigen een- voudig en bedaard onderzoek en nadenken , gepaard met zoo voortreffelijke hulpmiddelen , als ons Vaderland op- levert, ter vermeerdering zijner kennis en opklaring zij- 506 J. NOLET DE BRAUWERE, GESCHIEDENIS ENZ. ner denkbeelden, zal hem vooreerst welligt heilzamer zijn, dan zich in de nafporingen van Duitfche Geleer- den te verdiepen. Wilde nu Rec. het werkje zelf op deze wijze door- loopen en beoordeelen , hij zou, zoo wel wat ftof als vorm deszelven aangaat, in overvloed aan te merken vinden ; maar hij meent genoeg gezegd te hebben, om inhoud en gehalte van hetzelve te leeren kennen , en- den lezer te doen zeggen: Ex ungue leonem! (Uit den klaauw kent men den leeuw.) En al is het dan , dat hij er gaarne bijvoegen wil: Ut defint vires, tamen est laudanda voluntas; (Ontbreekt het al aan kracht, de goede wil is toch te prijzen) hij moet nogtans, zoo den jongeling verder de lust bekruipen mogt, om voor het Publiek te fchrijven, hem het onderzoek , dat Ho- RATIUS den Schrijvers aanbeveelt, guid valeant hu- meri, quid ferre recufent , en deszelfs welverftane no- numque prematur in annum , ernftig aanraden. Rec. weet niet, of de jongeling , die hem zelfs bij naam on- bekend was, Latijn verftaat; maar hij vertrouwt in al- len gevalle, dat een van deszelfs Leermeesters hem deze raadgevingen wel zal willen overzetten, en hij er zijn nut mede doen zal. De graauwe Man, een Volksboek , doof HENDRIK STILLING, d/telllde Stukje. Uit het Hoogduitsch. Te Amfterdam, bij J. C. Sepp en Zoon. Zn gr. 8yo. Te zamen 204 bl. f k-80. D. Hofraad zun G, meer bekend onder den naam van STILLING, gelijk hij zich in zijne uitgegevene fchrif- ten meest noemde, heeft van dit werk dertig ftukjes , na korter en langer tijd, in het licht gezonden. De vijf eerfte daarvan zijn vroeger in het Nederduitsch ver= taald; thans heeft men eenen aanvang gemaakt met het ganfche werk in onze taal over te brengen. Wij kunnen niet zeggen, daarmede hoog te zijn ingenomen. Trou- wens, hoe diep wij ook de godvruchtige gemoedsftem- DE GRAAUWE MAN. 507 ming. des fehrijvers van het Heimwee vereeren , wij heb- ben het altijd daarvoor gehouden, dat vele uitdrukkingen en fpreekwijzen bij-diegenen, welke den vromen man niet naauwkeurig begrijpen, tot mystieke denkbeelden kun- nen, en waarfchijnlijk ook wel zullen aanleiding geven. Verder is in den graauwen Man allerwegen duidelijk te befpeuren de invloed der omftandigheden van den tijd, toen de ftukjes gefchreven werden, gelijk de Fran/che omwenteling, de verfpreiding van het Rationalisme enz., in het laatst der vorige eeuw en later; hetgeen dan ook cen groot gedeelte van dit — zoo men wil, periodiek — werk voor onzen tijd minder belangrijk maakt. Ook wordt een niet gering gedeelte ingenomen door de (fit venia yerbo!) vrome droomerijen van STILLING over de Openbaring van JoANNes en de laathe tijden der wereld , hetgeen wij voor ons ook al maar liefst onver- taald zouden laten. Kost nu ieder ftukje 60 cents, dan zal het geheele werk op f 18-: te ftaan komen, en reeds daarom ophouden, aan den titel: cen Volksboek , te beantwoorden. Wij zien derhalve te gemoet, dat, om alle deze redenen, de meeste lezers wel zullen gewenscht hebben , dat het beftendig nuttige en bruikbare hun lie- ver — om met eenen dichter te fpreken — op eene ver- giettest ware voorgediend. Doch wat ons inzonderheid van de vertaling dezes werks zou hebben teruggehouden, is het nadeel, dat wij er van vreezen. In het Voorberigt heet het wel, dat de lezer hier zal aantreffen , hetgeen hem in onze tijden van onrust bij gemeenten en Predikanten, tot de afdee- ling der Hervormden behoorende, zal doen zeggen: » dit boekje wil geene onrust zaaijen.” Dat dit de be- doeling niet was, daarvan houdt Rec. zich overtuigd ; maar het is eene andere vraag, of er geenen zullen we- zen, die onvoorzigtiglijk en uit misverftand op onze da- gen toepasfen , wat Juna tegen het destijds veldwin- nende ongeloof fchreef? Wij noemen alleen het her- háalde voorftellen van een’ jong’ Predikant (die zich b. v. niet fteeds in zijne ambtskleeding vertoonde , bladz. 40) als een Neoloog, als iemand, die de grondwaarheden 508 DE GRAAUWE MAN. van het Evangelie verdraait of loochent ; terwijl een ou- der Leeraar een voorbeeld is van wijsheid en Christen- zin. Zie bladz. 14, 40, 5l, 91. Is daarvan geen misbruik te duchten? Is het dit niet van bladz. 84, waar het met zoo vele woorden heet: „ Vele nieuwer- „ wetfche predikers leeren niets anders: men bepaalt „de menfchen niet meer bij de erkentenis van eigen „ grenzenloos verderf; men zegt hun niet meer , dat zij „ in hunnen natuurlijken toeftand bij geene mogelijkheid „ kunnen zalig worden; dat bij hen eene verande- „ ring, van den grond af, behoort plaats te grijpen, „ Men fpot met de woorden bekeering en wederge- „ oorte, houdt ze voor woorden, die in den grond „ niets te kennen geven, die dus in het geheel niet te „ pas komen. In plaatfe hiervan, maakt men het za- „ lig worden zoo gemakkelijk, als-dat maar wezen kan; „ fpreekt fteeds op hoogen toon van de deugd,” enz. Is dit, toen sTIiLLING het fchreef, van Duitschland waar geweest, hetgeen wij gaarne gelooven; het is meer dan waarfehijnlijk fchadelijk , en op het zachtfte onnoo- dig, dit nu nog te vertalen. Het oordeel over de menfchen is hier nog al geftreng ; doorduiveld te zijn met grimmigen haat tegen CHR IS- Tus ergerlijk (bladz. 124). Bladz, 89 heet het: » De graauwe Man. Ik ben dat metu eens, menig een „ doet eene weldaad, om — mag ik zoo zeggen — den „ lieven God om te koopen, dat Hij hem naderhand „eene lieve zonde vergeven mag. Denkelijk hebt gij „ ook wel opgemerkt, dat men, voor het tegenwoor- „ dige, van vrijwillige giften en zoogenoemde edele da- „ den veel meer hoort, dan in vorige tijden. » STILLING. Zoude ik niet! maar dat vind ik gedeeltelijk ook daarin, omdat men begrepen: heeft , zulke, edele daden, in de nieuwspapieren en ande- „ re vlugfchriften, te plaatfen, en alzoo meer bekend „ te maken. Men doet dan nu ook — en dat was te voren heel anders — geene weldaad, of de wereld „ hoort daarvan. [?] Jk heb echter zorge (vreeze), $ 3% DE GRAAUWE MAN, 509 „ dat hier en daar zoo iets gefchiedt, enkel en alleen, „ opdat het in de nieuwsbladen geprezen mag worden. „ De graauwe Man, Dat kan wel zijn: maar meest- „al, blijf ik nog denken, zal dat wezen, zoo als ik „ reeds gezegd heb, om den heiligen en regtvaardigen „ God daardoor ten vriend te verkrijgen; of ook dat „ men gelooft, het wezen des Christendoms alleen en geheel in goede werken beftaat , met voorbijgang dus van volkomene zinsverandering, die alleen de dusge- „ naamde goede werken tot echte goede werken maakt.” Welk eene verwarring van denkbeelden in het-laatst ge- zegde! En welk een malsch oordeel, nadat in het Voor- berigt gefchreven was, dat men dit werk lezen moet met den geest van welwillendheid en goede gedachten yan den naasten! ! Bladz. 78 eindelijk: „Daar is een tijd geweest , dat , „ kwamen er zware landplagen , men boete- en bededag „ hield; men liet dagelijks op een bepaald uur de klok- „ ken luiden,” enz. En waren dan toen de menfchen godvruchtiger en beter? Of ftond dit bij velen op ééne lijn met het „in nieuwsbladen aankondigen van giften” ? Verg. Matth. VI: 16—18. 