Dagboek van Louis Trigardt (1836-1838)
De middag kwam Lourins met de schuiten, die de houijd voor mijn huis gaan kap heef, hij zei dat zij niet al de houd gebrag had, maar alles is gekapt, zij zal de andere bij parte wijs bringen. Wij had die dag een goede mark, wand wij had zes doode en 360 [April 1838. sieke beeste voor houd, mielies, eijeren-, en andere eetwaaren. Voor een half el van de grofste linnen of bafta, ruild men vier hoenders. De sieke was die dag een wijnig beter, als alleen Gustaf had hevig de koors, en mijn vrouw zei dat zij zoo dorstig was. Zei de juffrouw dat zij haar medi- zijn ingegeven had, en dat die de dors wek, en dat veel water drinken de koors bringen zal. Oude Strijdoin zei, dat hij en Pieta verstaan heb door een Knopneus dat die twee mijden gevang is die hier uit de Fort schappeerd is. Dinsd. den 24ste. Is oude Strijdom weer na de vee gegaan, heb ik met hem gesteurd 46 sieke beeste. De morgen was alle sieke redelijk, zelfs mijn vrouw die de swakste was. Ik dankte de Almagtige voor zijn genade aan ons bewesen, en hoopte dat ons sieke herstellen mog worden. De middag kwam Lourins mijn zeggen, dat die Knopneus een wijnig eeten verlang, op de weg die de houd voor de huis halen moet. Ik (gaf) hem bees- te vlees, dat hij genoeg had, en zei dat hij lange hou- ten bringen moet, zoo als die van St. Maria zijn huis; hij zei van ja. Woensd. den 25ste. De morgen was mijn vrouw zoo onvergenoeg, dat zij geen water krijgen ken zooveel als zij verlang; zij wouw dan vertrekken. Ik herindert haar hoe swak zij gewees is, en door hulp van de juffrouw, die naas God haar behoudenis was, haar zoover gebrag heef dat zij bijna de sterk- ste is van de sieke, dat zij de swakste was, en voor doot bij de Juffr. in huis gebragt is. — Ik zei, dat ik April 1838.] 361 mijn over de heer en juffr. bejammert, dat (als hij ?) van haar sprak de tranen hem over de wangen rolde, en zijn vronw die zeer onvergenoeg schene, of zij eits van de onvergenoegen van mijn vrouw bemerkt heb. Ik zei aan de heer en juffr., dat het niets als de dors (is) die haar onsteltenis maak, maar dat ik haar gezegt heb dat de juffr. haar met haar soep medecamenten heb ingegeven, die veel water drin- ken belet, hoewel zij versekerd is, dat het zeer veel dors verwekken zal, en daarom haar de water zoo te zeggen toemeet. Zij liet haar dog bewegen, vraag zij een hoen geroosterd. De juffr. gaf aanstons de kok daar kennis van, en zei, dat hij een jonge duif nemen moet. Toen het klaar was, brag de juffr. het, met gerooster broot, zij het (at) alles met goede ap- tijd. Een wijnig daarna was zij weer omtrind ver- genoeg. De heer en juffrouw was al zoo verblijd als ik zelfs. De Goeverneur versogt mijn, met hem de vroegstuk te eeten. Ik nam het met plasier aan. Omtrind tien uur kwam Pieta van de vee, en zei dat het nog alles wel was. Tegen de avond kwam een Corpraal bij de Goeverneur raporteeren, dat Cata- rina, een dogter van Albag overleden is. Een wijnig daarna kwam Albag zelfs, vraag waar hij de lijk ter aarde bestellen zal. Ik dag dat het te schielijk was om daarvoor te sorgen; maar toen Albag weg was, hoorde ik dat hij rom had. Donderd. den 26ste. De morgen was alle sieken redelijk, als alleen een dogter van Albagh was nog buiten haar kennis. De middag kwam Cornelis van 362 [April 1838. de veekraal, zei dat zijn broer Kootje en ouwe Strij- dom siek is. Ik steurde aanstons Pieta met Cornelis te paard, om te zien of zij baar niet na de Fort ken krijgen. Die nagt is ouwe Jong schappeerd, beb ik de morgen kennis van gegeven aan de Goeverneur, en de Knopneus gen : Gablie na gesteurd. Vrijd. den 27ste. Is Pieta met Kootje gekomen van de vee, is Cornelis daar gebleven, beb hij de scha- pen voor de klerasie goederen meegebrag, die bij van de Comedant van de Fort gehandelt beef, alsmede voor de schoenen die ik en hij gekogt heb, op den 13de April 1838 — de zelfde dag dat wij aan de Fort gekomen is. Ouwe Botha was zoo sleg ziek dat wij bijna de hoop opgaf ; de geheele dag door. De avond toen wij slapen zouw is Carolus na hem gaan zien, was hij niet beter. Saterd. den 28ste. De morgen liet de Goever- neur mijn zeggen, dat de Knopneusen zeg, dat bij haar kralen een partij olivanten staad, of ik het gaan schieten wil. Ik zei van ja. Zijne hoogheid zei als het mog wesen dat wij een doot schiet, moet wij hem laate roepen, hij wel het gaarne zien. Ik zei dat alle dagen geen vangdagen is, hoewel jagda- gen. Is ik, Pieta, Carolus, en Anthonie gegaan. De olivanten stond in een digte vijne bos, een wijnig te ver. Maak de Knopneusen een alarrim met haar trommel en vluiten, kwam zij omtrind onder schoot. Daar was een die de grootste tanden had, zei ik, dat April 1838.] 363 ik die schieten zal, maar hij was tusschen de ander, kon ik (niet) goed schieten, maar wagte na die dat hij goed staan mog, — viel in de bos een schoot van de Knopneusen, ging die olivanten aan loopen kon ik niet schieten van de boom, daar wij op stond, die gins en weer swaaijde, schoot Carolus, Pieta, Anthonie en meer soldaten, maar de olivanten ging met de schoten weg. Deet ik ook een schoot van ver. Aan de ander kand was ook Knopneusen keerde haar, kwam zij weer terug, schoot wij uit de boom, maar geen die wij zien kon die swaar gekwets was, ging zij weer voorbij. Yoor de derde keer kwam zij weer, maar ging ons een wijnig te ver voorbij, kwam zij reg na de Knopneusen die op een gemeen boompje zat schoot een van de boom ging zij die voorbij. Was een ander boomptje, zat twee op, liep de grote bul de boompie omver en stoote een de hele been open en de andere is ontkomen, zeg zij, maar mijn gedagten is dat hij doot is. De Knopneusen wierd schuw, kon zij de olivanten niet weer om krijgen, is wij weer te- rug gegaan zonder een doot te schieten. Ik ging na zijne hoogheid en zei hem hoe ’t was gebeurd, en de ongeluk van de neger — zooals zij die Natie noemden. Zijne hoogheid vraag mijn een paarde, dat hij de middag een kuijertje buiten de Fort doen wouw. Pieta liet de paarde halen, maar ’t was te laat na zijn zin; zei zijn hoogheid, dat hij wagten zal tot de andere dag. Ik zei van ja, en gaf orders de paarde voor zijne hoogheid als dan in gereetheid te houden. Mijn vrouw was de gehele dag door zeer swak, dog zonder koors of pijn; en ouwe Botha was buiten 364 [April 1838. kennis van de vorige nagt tot de avond, dat wij de twee nagtwaake (deet). Sond. 29ste omtrind 8 uur liet Jan mijn roepen, dat ouwe Botha dat afleggen zouw ! Is ik ging dade- lijk zien hoe of hij gesteld was, maar o wee, toen ik hem zag, zag ik duidelijk dat de doot met grote schreden nader. Ik vond de heer Denijs en nog een vriend, die met mijn daar was gekomen, van de zelfde gevoelen. Nadat ik een weinig daar gewees was, is ik weer gegaan, om te zien hoedanig mijn lieve vrouw gesteld was, wand de Jufr. had haar op kruijen gestoof voor de geswel die zij aan haar ge- hele lighaam had. Ik vond haar zeer swak, dog zon- der pijn. Zij zei aan mijn, dat zij zoo dronken in haar hoof is, en op haar maag zoo beswaard is, en dat zij voor haar slegte hoop heb. Ik kon mijn droef- heid niet verbergen. Zei ik aan haar, dat zij haar exempel aan de anderen nemen moet, die zoo lang zoo swak gewees is, en dog door Gods goedheid weer her- steld is geworden; en hoemeer zij haar gemoed met wanhoopen beswaar, haar herstellingen veragterd. Jerimias was de vorige dag opgestaan, kwam haar besoeken voor de tweede keer. — Omtrind mid- dag kwam de bootschap van Jan, dat ouwe Botha een verwisseling gedaan heb, na de eeuwigheid. Ik kon niet van mijn sieke af, is ik niet gegaan. Ik zei aan Pieta, dat hij na de vee rijden moet om te zien hoe ouwe Strijdom gesteld is; en als het mogte zijn dat hij sleg is, hem te bringen met zijn wagen. De agter middag zei Jan, dat het de beste wee- April 1838.] 365 sen zal, de lijk ter aarden te bestellen. Wij had sol- daten om ons te help, heb wij hem weggebrag. Toen wij een end weegs was met de lijk, liet de Goeverneur mijn roepen. Ik dag dat het van wegens mijn vronw was, is ik omgekeerd. Met mijn terug koms vraag jufr. Botha mijn, of ik de goedheid hebben wil haar overleden man zijn ouderdom, en wanneer hij over- leden is, behoorlijk op te schrijven; gaf zij mijn een briefje daar zijn ouderdom op stond, aldus : — 1799 is geboren Pieter Johannis Hendrick Bo- tha, den 15de Maart op een Vrijdag l) De avond was mijn vrouw zoo swak dat zij geen ( ?) eilhoofdig was, ik bleef bij haar tot omtrind 11 uur in de avond, wouw zij slapen, zei zij, dat zij slapen wouw. Ik zei dat ik als dan na Goestaf gaan zal, en als het mogte weesen dat zij swakker word ik de Jufr. zeggen zal, mijn te laten roepen. Maand. den SOste. Om 8 uur kwam Pieta van de vee, zei de schapen en bokken vrek of de schapen gijle siekten heb. Ik had de Captijn laate roepen om te ackoordeeren voor de kralen te maken, maar was nog niet gekomen. Hij vraagte mij na de welstand van zijn moeder. Ik zei dat zij veel beter is als zij gister en eergister gewees is; maar Goestaf is wijnig of niets beter. De morgen versogte de Goeverneur mijn bij hem te eeten. Na dat wij gegeten had, is ik na mijn ka- ‘) Botha sou derhalwe nouweliks 39 jaar oud gewees ’t, wat mens laat denk, dat die jaartal misskien foutief neergeskrijf werd, terwijl Botha seker ouer moes gewees ’t, en die auteur nooit anders van hom praat als van ’n bejaarde man. 366 [April 1838. mer gegaan, kwam zijne hoogheid bij mijn; vraag mijn om de merrie van Pieta te kopen, wat ik vra- gen zouw. Ik zei, dat het Pieta zijn merrie is, dat hij zeggen ken wat hij hebben wil. Zei Pieta : veer- tig rds. Zei zijne hoogheid, dat ik het op een lappie papier met zijverletter maken mog. Ik deet het, toen zijne hoogheid het zag, maak hij dertig onder, en zei dat hij soveel geven wil. Ik zei, dat als hij te mis- sen heb mijn een klijne jonge laten mag die omtrind 13 of 14 jaar oud is, voor Pieta, met hem te gaan dat hij zoo alleen is bij de kraal. En als zijne hoogheid aan Pieta twee slavies geven wil voor die merrie, al is die een een wijnig klijnder, ken zijne hoogheid haar krijgen. Hij zei van ja, dat hij nu een zal late komen, en als hier een schip komd van Mosambiek, zal hij de ander ook geven. Ik zei : hoogheid, gelieve alsdan de grootste nu te late komen; zei zijne hoog- heid van ja. Omtrind 3 uur ging ik na mijn lieve vrouw; zei de jufr. dat ik haar weer een keer door de vertrek saggies bij haar armen lijen mog, dat zij een wijnig haar lighaam tot beweging bring. Toen ik met haar in de voor vertrek was, liet ik haar een wij- nig sitten, liet de jufr. haar mond open maak, zei zij dat zij haar tong schoonmaken moet, dat zij groot gevaar ziet als dat niet gedaan word. Ik brag haar weer op haar kamer en met veel mooij praten van mijn liet zij de jufr. het toe. Ik bleef bij haar tot sononder, om te sien of zij de koude koors weer te- gens die tijd dat de son ondergaat krijgen zouw, maar zij was bevrijd; en de tijd wat zij alle avonden het krijg was voorbij. Zei de jufr. dat zij Goestaf April-Mei 1838.] 367 ook schoonmaken moet, had hij als na gewoonte de koude en daarna de heete koors. De jufr. had hem de mond schoon gemaakt, ging zij een stukkie broot voor Goestaf halen om hem te eeten te geven. Met dat zij weg ging kwam jufr. Schepers mijn roepen dat mijn vrouw zoo sleg siek op de ogenoiik gewor- den is. Ik liep met allerijl na haar kamer, vond haar sprakeloos ! Ik rigte haar op, kwam zij een wijnig tot haar zelven. De jufr. brag mediezijnen die haar weer bij haar kennis brag. Zei de jufr., dat ik en de kinders gerus slapen moet, dat haar gedagten is dat zij morgen sterker wesen zal als nu, en wouw niet hebben dat als zij haar verkiesing zeggen moet, dat wij bij haar de nagt waken zouw, dat zij zelfs de nagt waken zal. ,,De droefheid overweldig mijn zoodanig, dat ik niet dagte de andere dag nog te leven. MEIJ 1838. Dinsd. den lste. De morgen toen de haan kraaij stond ik op, om te zien of ik niet eits te horen kon komen hoe mijn lieve vrouw gesteld mag wesen, maar dat was alles stil in de huis; ging ik weer leggen. Maar kon niet slapen, is ik weer op gestaan met de tweede hane kraaij, was het nog niet dag; heb ik met ongedult de tijd af gewagt dat de jufí. haar deur open mog maken. Ik steurde Carolus om aan te kloppen en na zijn moeder haar toestand te verne- men. Hij kwam terug, en zei dat zijn moeder redelik 368 [Mei 1838. is maar zeer swak. Ik ging ten eersten na haar ka- mer, en zei haar Goede morgen. Zij sprak zoo sag dat ik bijna niet verstaan kon wat zij zei ! Ik vraag haar, of mijn lieve vrouwe mijn kende; zij antwoor- de, of zij mijn dan niet kennen zouw. Maar zoo be- lemmert dat ik bijna niet verstaan kon wat zij sprak. Toen zag ik dat mijn gevoelen maar al te waar gegrond was ! Dat ik haar niet weer met gezontheid zien zouw ! Van die ogenblik nam de droefheid zoda- nig de overhand op mijn, dat ik niet wis wat ik deet of spreken zouw. De Kinders weende met mijn, het welk mijn nog meer en meer mijn beswaarde gemoed bedroefde. Ik nam afschijd van haar voor dit leven, maar dagte haar in de huis des hemelschen Vaders weer te zien, en klaagte bij Hem niet, maar bid dat hij mijn tot hulp mag komen. De wille des Heeren moet geschieden, en alle ons moeite en sorg was te vergeefs. Omtrind elf uur nam de Allemachtige God haar weg ! Met vaste vertrouwen in a) ik ben ! Dat mijn waarde en teer beminde lijf een salige ver- wisseling gedaan heb. Egter ken ik mijn niet troos- ten. De droefheid overstelp mijn zodanig, dat ik bij- na buiten mijn kennis raakte. De heer en jufr. troos- te mijn, maar voor mijn is geen troos op aarde. Ik had Carolus een kis laate maken vóor haar doot, toen ik zag dat daar voor haar wijnig hoop was. De avond was het klaar. Jan Pretorus had de volk late versoeken hem te helpen. Mijn Liefste en ‘) Onleesbaar. Mei 1838.] 369 Dierbaar pand wierd van mijn voor Eewig geno- men. x) 1838, Aougust den lOde, had ik een stille ver- jaarsdag, dog zal daaraan gedenken. a) a) L. T. a) Hierdie aantekening kom voor op ’n ope plekkie, onderaan sijn ,,Onze Vader”, op die 38e. bl. van die Eerste Dagboek. *) Met hierdie smartelike nitroep breek Trigardt sijn dagverhaal af, midde op ’n bladsij. 2) Dit is, sover ons weet, die enigste en laaste aantékening wat Trigardt gemaak het na die dood van sijn vrouw. Hij was hier 56 jaar oud. Vgl. sijn eie verkl. op 13 April, bl. 349. Einde 1838, ’n maand of ses vóordat, in Junie 1839, die corlewende van sijn Trek uit Natal afgehaal werd, is ook hij oorleë. Sie Inl. 31 B IJ L A E. 372 BlJLAE I. TOEPASSING OP ONSE VADER. *) Aller genadigste Koning Frederik Willem den lste, Koning der Nederlande, Geëerbiedig vorst en Koning Geliefde Koning Een eer zult gij hebben Zoo gij de bedrukte belastingen af schaf Wij winschen dat u de beloften weld voldoen . .. Waarvoor den Hemel u zal zegen Wij winschen vervolgens uwe getrouwe onder daanen te blijven, als onse bedrukkinge verligt zullen zijn Dan zult gij in den Hemel behaaglijk zijn . . .. Goede vorst, verlooren handel en scheepvaard . .. Laat ons niet met bedruktheid eete Neemt onse ootmoedige gebeeden niet Kwalijk . .. Verlig onse lot en bevordert ons handel opdat wij betaalen kunnen vergeef het volk alle geknevel en lasten Maak Scheepvaart en Handel vrij, dan kunnen wij gedult hebben met Geëerbiedig Koning, wij bidden u Jaagt Controleurs, Specteurs en alle andere onnut- tige gespuis uit ;t land Dat volk past ons niet Verhoord ons heden, zoo bekomt u Koning Dan zult gij dankzegginge hebben en geëerbiedig worden 0 vorst en Koning, wij hoop en vertrouwen dat onse gebeden verhoord word Novimber 15de, aan Souijt Pans Berg, 1836. ‘) Hierdie stuk kom tweemaal voor in die lïerste Dagboek, nml. op die 38e — 39e, en die 4oe — 4ie, ble. Bowestaande is waarskijnlik die oudste van die twee kopië, ofskoon daar geen eigelike onderskeid is. nie, behalwe dat hierdie ’n datum dra en die ander nie. 373 onse Vader Die daar zijt In den Hemel word u Naam geheiligt. tot ons Kornen uwe Koning rijk uwe wille geschiede gelijk in den Hemel als ook op Aarde geef ons heden ons dagelijks broot en vergeef ons onse schulden gelijk wij ook vergeven onse Schuldenaaren Lijd ons niet in versoeking verlost ons van den Boosen want u is het Koninkrijk de Kragt en Heerlijkheid. tot in Euwigheid Amen. S74 BlJLAE II. CARL TRIECHARDS ZUG NACH DER LAGOABAI. *) Es ist mit vielen Schwierigkeiten verbun- den, etwas Sicheres uber die Erlebnisse dieser Bauern in den Wusteneien Afrikas zu erfahren; sie selber wunschten verborgen zu blieben und malten die Schrecknisse, die sie zu erleben hatten, haufig absichtlich mit den grellsten Farben, um namentlich Englander von jenen Gegenden fern zu halten. Trie- chards Zug ist indessen fur die Geschichte dieser Gegenden, die unser Missionsinteresse besonders jetzt so lebhaft bescháftigen, nicht ohne Bedeutung da ich ganz jiingst aus gutter Quelle in Natal die- selbe genaur erfahren habe, so will ich das im vori- gen Jahre Mitgetheilte vervollstándigen und be- richtigen. Carel Triechard* 2) war ein wohlhabender Bauer im Osten des Caplandes. Er zerfiel, wie damals viele Capbauern, mit der englischen Regierung wegen der Sclavenfrage und fasste den Gedanken zuerst, die *) Berliner Missionsberichte, No. 13, 1859, bl. 203. Waarskijnlik is hierdie dokument van die hand van eerw. Merensky, en werd ’t op- gestel, soos aan die slot blijk, in Natal, naar meedelinge van ’n vrouw, wat die trek meegemaak had. 2) Bedoel word natuurlik Louis Trigardt. Toen hierdie meedeling opgeskrijf werd was Carl egter uit Mozambiek in Natal teruggekeer van sijn reise, en die voornaamste oorlewende van die Trek, sodat die vergissing allesins begrijpelik is, vooral als mens daarbij bedenk, hoe dit nog verskeie jare later eers vir die Missionsberichte pers- klaar gemaak werd. Cachet vergis hom op dieselfde wijse ; vgl. „Worstelstrijd” , bl. 97. 375 Colonie zu verlassen, um den verhassten Englándern aus dem Bereiche zu kommen. Es war im Jahre 1833. Ein par Jahre zuvor hatte sich in der Capstadt eine Gesellschaft zur Entdeckung des inneren Sudafri- kas gebildet, welche unter anderen auch ihre Auf- merksamkeit auf das Natalland gerichtet hatte, von dem man damals nur ganz unklare Berichte hatte. Ein gewisser dr. Smith hatte im Interesse der Gesell- schaft an der Kuste entlang eine Reise in dies Land unternommen, und die Nachrichten welche er zu ruck brachte, waren auch zu den Ohren Triechards gekommen und so lockend, dass er sich entschloss, das Land einzunehmen J). Er wollte nicht allein gehen und suchte andere mit der englischen Regie- rung unzufriedene Bauern seiner Gegend zum Mit- ziehen zu bewegen, was ihm nur zu leicht gelang. Man konnte sich aber úber den Weg nicht einigen, den man einzuschlagen hatte. Einige wollten an der Kúste lang ziehen, wie dr. Smith gethan, andere wollten mehr im Innern die geeignete Strasse suchen. Darúber entzweiten sie sich und es folgte nun jede Partei ihrem Kopfe. Die ersten brachen Anfangs 1834 von Uitenhagen mit 14 Wagen auf; an deren Spitze standen : Piet Uijs, Cobus Uijs, Hans de ') Begin 1834 werd, op initiatief van Retief en Maritz in ver- skillende rigtings kommissies nitgestnur, om die land te ondersoek, en die Uijs-kommissie (Vgl. Vs. 21 Jan. 1916) naar Natal, is bij Tri- gardt virbij _ Dat hij dus getrek ’t ingevolge die berigte van dr. Smith, is heelmaal uitgesluit ; en net so onwaarskijnlik is ’t dat hij ooit Natal-toe wou gaan, terwijl hij wis hoe aan Pt. Natal sig reeds Engelse genestel had. Trigardt s’n trekplan het meer ooreenkoms gehad met dié van Potgieter. Vgl. die verslag van Willem Jurgen Pretorius, Bird’s Annals of Natal, dl. 1, bl. 230. Wat in die teks verder volg, in verband met Uijs, bevestig dit. 376 Lange, Stephanus Maritz und Gert Rudolph. Carel Triechard fuhr schon friiher los, schon 1833. Sein ganzer Zug bestand aus 90 Kopfen. Sie hatten aber noch bedeuttende Heerde Vieh bei sich, was sie es nicht wagen Konnten, in einem Haufen zu ziehen und trennten sich deshalb in zwei Haufen; den er- sten von 40 Kopfen fiihrte ein Bauer Namens Rends- burg, den zweiten, 50 Kopfe stark, hatte Triechard unter seine Befehl. Beide Ziige trennten sich jedoch nicht weiter von einander als eine Tagereise. Sie gingen iiber den Oranjefluss, den Caledon, einen Nebenfluss des Oranje, in dem jetzigen Lande der Bassuto hinauf und setzten iiber den oberen Vaalfluss. Sie hatte unterwegs keine sichere Kunde von der Lage des Natallandes erhalten konnen und erfiihren erst jenzeits des Vaal von den Betschua- nen, dass sie viel zu weit nordlich gefahren seien und dass sie es jetzt náher naeh der Lagoabai als nach der Natalbai. Es was diese nachricht Trichardt so unlieb gerade nicht; er wollte nur ausser Be- reich der Englánder seien, und die Natalbai war bereits, wenn auch nicht von den Englándern in Be- sitz genommen, so doch besucht und die Besitznahme schien nicht lange auf sich warten zu lassen. Er ent- schloss sich also, nach der Lagoabai zu fahren; mit den sclavenhaltenden Portugiesen dort hoffte er, besser fertig werden zu konnen, als mit den Englán- dern. Die Betschuanen sagten ihm zwar, all seine Ochsen und Pferde wurden unterwegs von der Tsetsefliege gestochen werden und dann sterben miissen; dass achtete der Bauern aber nicht und zog weiter. 377 Links liess er Moselekazzi mit den Matabelen liegen; rechts wáre er gern das Gebirge hinunter ge- wesen, doch nirgends wolle sich eine Kloof finden, die er hátte passiren konnen, um in das Tiefland in Osten hinabzusteigen. So drang der Zug immer wei- ter nach Norden vor durch die grossen und zahlrei- chen Betschuanenstámme, die samft und unkriege- risch wie sie sind, die Fremdlinge ruhig ziehen lies- sen. Es ging sehr langsam voran. Wenn keine Seife mehr da war, und die Ochsenriemen aufgebraucht, so lag der Zug eine Monat still, und (man) kochte Seife und bereitete Riemen. Das Eeld in diesem Betschua- nenlande wimmelte von grossen und kleinen Wilde und von den langgescháfteten Flinten der Bauern hallten die Thalziige zum ernsten Male seit Erschaf- fung der Welt wieder. Was sollten Triechardt und seine Gefáhrten eilen ? Zuletzt wird einem auch solch Leben lieb. So hatten sie in der Wilde der Betschua- nen fast 4 Jahre lang geschweift, als sie endlich am Soutpansberge, nicht fern vom Limpopo, dem Lan- desheerstrome, Halt machten. Hier an einer jener ungeheuren Saltzpfannen des siidlichen Afrikas fanden sie, das sie nicht die ersten Capbauern wa- ren, welche in dieses ferne land vorgedrungen waren. Sie trafen dort die kinder eines Bauern, der sich mit einer freien schwarzen Frau in der Colonie ver- verheiratet und sich dann in diese Gegend zuruck- gezogen hatte. Die Kinder hatte das Hollándische verlernt und redeten nur das Setchuana, sie erzáhlten aber, das ihr Vater am gelben fieber gestorben sei. Trichardt hatte also am Soutpansberg die Grenze des Landes des Todes úberschritten, und sollte es bald 378 wahrnehmen. Schon hier erlangen einige seiner Ge- fáhrten dem gelben Fieber, dem Wiirgengel fúr die Europáer im ostlichen, wie westlichen Mittel- afrika. Am Soutpansberg stiezen auch nog andere Bauern zu Triechard. Es war im Jahr 1838 und die grosse Bauernauswanderung aus der Capcolonie hatte ihren anfang genommen. Ein Haufe dieser Leute hatte sich in der Náhe von Moselekazzi gela- gert, und einige Boten ausgeschick, welche das Land im Nordosten auskundschaften sollten. Diese waren es welche auf Triechard stiessen, mit ihm eins wur- den, sich und ihre Gefáhrten von ihm nach der La- goabai fuhren zu lassen und dann zu den Ihrigen zurúckkehrten. Sie fanden nur Leichen und Aschen- haufen; Moselekazzi hatte unterdessen seinen be- kannten morderischen Ueberfall ausgefúhrt. Fúr Triechardt war dieser Umstand sehr fatal. Der Besuch der Bauern hatte ihn etliche Tage auf- gehalten, wahrend Rendsburg mit dem ersten Hau- fen nicht davon wuszte und getrost weiterzog. Die beiden Bauernfúhrer wurden so getrennt und haben sich nie wieder gesehen. Nordostlich vom Soutpans- berg ist in dem Gebirge eine tiefe Kloof; est ist wahrscheinlich, das dúrch sie die Limpopo sich bahn in das Tiefland macht, wie unsere Karte es andeutet, aber gewiss ist est nicht. x) Durch diese Kloof war ‘) Met die ,,kloof” werd deur die betreffende deponent waar- skijnlik bedoel dieselfde ,,weg bij Masjaoe om”, namelik die Spe- lonke af, wat Trigardt in twee strijd gebreng het toen hij in Aug. 1837 uit Soutpansberg sou vertrek. Vgl. Dagboek 22 Aug. 1837, bl. 169. 379 Rendsburg gezogen, und Triechard zog ihm nach. r) Als der letztere das Gebirge hinunter war, sah er bei zwei Eingebornen einen Spiegel und ein Fern- rohr, was er als das Eigenthum seines Gefáhrten Rendsburg erkannte. Auf Erkundigung erfuhr er, das man das von Leuten jenseits des Limpopo habe. Man horte auch etwas von weisen Mánnern, welche iiber den Limpopo gezogen, dort von den Eingebor- nen umzungelt und sammt und sonders erschlagen sein; ihre Wagen seien verbrannt worden. Triechard ahnte nichts Gutes; er war jetzt aus dem Lande der gutmúthigen Betschuanen in das Land der wilden und mordlustigen Kafferstámme gestiegen. Der Stamm, welcher jenseit des Lim- popo wohnte, hiess die Mathleka, ein grosses Volk; man hat sie spáter „die Knopfnasen” genannt, weil sie sich die Haut von der Stirn bis zur Nasenspitze aufschlitzen, wodurch ihre Nasen mit einer Reihe Narbenknopfen versehen werden; die Portu- giesen machen es mit allen ihren Sclaven so. Trie- chard entschloss sich, Rendsburg zu suchen. Er liess seinen Trupp am linken Ufer des Limpopo Halt machen und sattelte seine Stute, das einzige Pferd, was ihm noch geblieben war; die úbrigen hatte die Tsetse schon hingerafft; zwei Mann auf Packochsen *) Met hierdie trek van Trigardt agter Van Rensburg aan word m.i_ bedoel die verkenningstog waarvan Carel Trigardt in sijn her- inneringe gewaag, als ondernome in oorleg met genl. Potgieter, — vat toen bij Tr. was, en inmiddels self tot aan die Limpopo noordwaarts is — deur Louis en Carolus Trigardt, Bronkhorst Robbertse en Swanepoel. En van hierdie tog is m.i. die allereerste aantekeninge van Trigardt s’n Dagboek, namelik van die laaste twee weke van die tog : 31 Julie tot 16 Aug. 1836. Vgl. Eerste Dagboek. 380 sollten ihm folgen. Der Limpopo ist dort zwar sehr breit, flieszt aber, wie die meisten Fliisse in diesem Tieflande, sehr seicht. So gelangten sie hinuber, er- reichten nach einigen Tagereisen den Háuptling der Mathleka, der sie sehr freundlich aufnahm und ihnen eine Hútte zum Schlafen gab, und brach- ten heraus, dass Rensburg bei ihnen gewesen sei. Als einer der Bauern am folgenden Morgen ganz fruh aufstand, sah er das Feld um die Hútte her voll Kaffern. Die Bauern mogen etwas vom Kaffer- schen verstanden haben, denn er horte den Háupt- ling sagen : „Wir mússen diese drei auch todtschlagen, sonst werden sie gehen und mehr holen und sich ráchen.5’ Als die Bauern aus die Hútte kamen, wurden sie gefragt, ob sie weiter reiten oder ob sie lieber umkehren wolten, denn Rendsburg konnten sie doch nicht mehr einholen, der sei schon zu weit. „Ja“, sagte Triechard, „wir mússen ihn suchen, und auch haben, aber heute nicht; wir wollen jetzt zurúckkehren und die Wagen und das Vieh holen; hier bei dir wollen wir es stehen lassen und dann den Mann suchen.” „Wann werdet ihr hier eintreffen?” fragte der Háuptling. „Uebermorgen”, war die Antwort. Der kluge Bauernfúhrer hatte den beutgierigen Kaffer úber- listet; er erhielt Wegweiser zu seinen Wagen, aber wer nicht wiederkam, war Triechard. Schnell kehrte er durch die Kloof nach dem Soutpansberg zurúck, und war gerettet. Foto Caney , Jolibg., iSgS. CAROLUS TRIGARDT. 381 Am Soutpansberg erfuhren sie, dass weiter nach Siiden noch eine Kloof im Gebirge sei, durch welche man und zwar noch naher nach der Legoabai gelangen konne. Ich vermuthe, dass es die ist, durch welche sich ein anderer grosser Fluss des Hochlan- des Bahn zum Meere macht, der Lepelule, der in Mo- garitse, dem Lande des hóchst interessanten Basuto- stammes der Peri, flieszt. Diese Kloof fanden sie den auch mit Hiilfe eines Kaffers, der im Dienste der Portugiesen an der Lagoabai in dieser Gegend Handel trieb. Durch diesen Mann schickte Triechard einen Brief an den portugiesisehen Commandanten von Lorenzo Marques, den aber an der Lagoabai kein Mensch lesen konnte, da er hollándisch geschrie- ben war. Doch sandte der Portugiese auf Vorstel- lung des Kafferhándlers zwei seiner Soldaten aus, um nach den weiszen Mánnern zu sehen und ihnen den Weg nach der Bai zu zeigen. Die waren herzlich froh, als ihnen die Soldaten entgegen kamen. Die Tsetse und das gelbe Fieber hatten bereits fúrchterlich unter ihnen aufgeráumt. Von dem Vieh waren viele Tausend gevallen; in den letsten 18 Monaten raffte das Fieber nahe an 30 Per- sonen hin; die Lebenden sahen mehr Leichen als lebenden Wesen áhnlich. Triegard scheint fest davon uberzeugt gewesen zu sein, dass fúr sie in diesem Lande kein Blieben sei; er hatte von der Ansiedlung der Bauern in Na- tallande gehórt, schrieb heimlich einen Brief an die- selben der auch richtig durch einen Kaffer besorgt wurde. In diesem Brief bat er um ein Schiff nach Lagoabai, was ihn mit den Seinigen aufnemhen 382 mochte *). Er erreichte die Bai nicht mehr* 2), kein einziger Mann blieb von dem ganzen Zuge am Le- ben : nur 22 Frauen und Kinder erreichten die por- tugiessische Niederlassung, wo sie freundlich aufge- nommen wurden, und fúr das ubergebliebene weinige Vieh sich ihre Nothdurft verschaffen. Bald traf das Schiff von Natal ein, und brachte den kúmmerlichen Rest dieses Bauernzuges in Sicherheit. So hat vor einem Vierteljahr eine Frau in Natal erzahlt, welche selber diesen Zug mitgemacht hat und unter den Geretteten gewesen ist. ') Op geen ander wijse is m.i. sijn werkeloosheid in Lourenco Marques te verklare gedurende meer dan ’n jaar Hij was nie die man daarnaar om daar te gaan stilsit, en sijn mense te sien sterf; — maar hij het derhalwe gewag op hulp uit Natal. 2) Dit is, natuurlik, foutief, en moet m.i. op dieselfde wijse ver- klaar word als die ander afwijkinge ; sie aantk. 2 bl. 373 van b:crdie Bijlaë. Aan hierdie meedeling is waarskijnlik ook te wijte, dat op ’n kaart van die ,,Wanderziige der Buren” — die enigste van die aard wat mij bekend is — in Paul Danghans s’n Deutscher Kolonial Atlas (Gotha, 1897) nr. 18, Trigardt s’n dood gestel word op ’n punt ergens aan Olifantsrivier^ 383 BlJLAE III. BRONKHORST S’N VERSLAG VAN POTGIE- TER S’N REIS NAAR DIE NOORDE. *) Op die 24e. Mei (1836) verlaat ik Sandrivier, te- same met die burgers Roelof Janse, Lourens Janse van Vuuren, Carl Cilliers en Abraham Swanepoel, ‘) Hierdie lesing van Bronkhorst s’n Verhaal vertaal ik van die engelse kopie bij Moodie, History of the Battles, etc., in Southern Africa, dl. i bl. 518-23. In die pers, — o.a. in De Vriend, (Bloemfontein), 28 Maart 1904, en in De Transvaler (Johannesburg) 31 Desember 1903, en elders, — is verskeie vertalings te vinde, maar deur voortdurende her- druk erg gehaspel en onvertrouwbaar_ Die engelse lesing is ook te- vinde in Chase en Bird hul dokumente-versamelinge, en is naar alle waarskijnlikheid ’n vertaling wat destijds (nml. in die late veertiger jare, toen die auteur reeds te Pretoria gewoon het) gemaak werd vir die engelse pers uit die Zuidafrikaan of ’n ander kaapse tijdskrif, wat ik ’t tothiertoe, nieteënstaande die welwillende en seer gewaardeerde hulp van dr. Theal e.a., nog nie kon terugvind nie. Bowenstaande stuk is hier derhalwe ’n vertaling van ’n vertaling ; en, ofskoon woor- delik nie vertrouwbaar nie, meen ik dat ’t oor die algemeen en bij ontstentenis van die oorspronkelike, kan aanvaarde worde als aanvul- lende getuienis en nádere verklaring van Trigardt s’n eerste aantéke- ninge. Die twee stukke is wederkérig verklarend van mekaar, en on- misbaar vir ’n goeie begrip van die gebeurtenisse bij die twee trekke, en wat later gevolg het. ’n Dogter van die auteur, wijle Maria Jacoba Minnaar, gebore Bronkhorst, het mij nopens die stuk van haar vader als volg meege- deel : ,,Mijn vader, Johannes Gerhardus Stephanus Bronkhorst, het ’n joemaal gehou, en dié het hij later opgestuur, naar die Kaap, om gedruk te worde. Ik weet nie waar dit tevinde is nie, — in die argiewe of bij ’n drukker, maar dit is dáar ” Dr. Theal, die in sijn History of South Africa, (1834-54) en elders gebruikmaak van die inhoud, het moeite gedaan om die origineel terug te vinde, maar tevergeefs. In die Zuidafrikaan van 7 Okt. 1836 is inmiddels ’n verslag tevinde, aan- vullend van Bronkhorst s’n verhaal, wat opgestel werd deur Stephanus Brasmus. 384 tegelijk met ’n ander geselskap bestaande uit (genl.) H. Potgieter, J. Roberts, Adrian de Lange, Daniel Opperman, H. Nieuwenbuizen en Christian Lieben- berg. Van Sandrivier af reis ons twaalf skofte x) oor ’n grasvlakte, totdat ons bij ’n rand aankom (5 Junie). Hier krij ons die wáre suikerriet aan groeie, en gee die naam van dié rand : Suikerbosrand. Brandhout was skaars. Dáarvandaan reis ons vier skofte verder, en kom aan Olifantsrivier, (9 Junie). Hier was volstrek geen brandhout nie, maar oorvloed van water en gras. Die gras was suur, maar goed vir weie. Twee skofte vandaar kom ons te Rhenosterpoort, aan die Rand- berg * 2), (11 Junie). Hier is die land ongelijk, met soet en suur gras en dorenbome. Daarvandaan reis ons twee en ’n halwe skof deur grasland, en bereik ’n skurwe vlakte, bedek met alle soorte gras, totdat ons in dertien skofte in Soutpansberg kom, waar ons ’n Soutpan krij (24 Junie). Aan die Rhenosterrivier krij ons die eerste nasie, die Mantatese. In Soutpans- berg kom ons die burger Louis Trechard teë, met sijn geselskap, almaal wel. Ons is verder op ons reis, en twee skofte van Trechard af, krij ons bome, waarvan ik die blare nie kan beskrijf nie, omdat hul aan bloeie is en seer jong ') ’xi Skof is gelijk aan ’n dagreis, en in hierdie geval, waar lig gereis werd, staat ’t gelijk met naastenbij 2 uur te perd, miskien iets meer, of twaalf inijl. Duidelikheidshalwe werd op hierdie berekening hier en daar die datums in ronde hakies deur mij bijgevoeg, en dié is te vergelijke met die datums in die Eerste Dagboek. 2) Waarskijnlik die latere Strijdpoort. Die Randberg is Drakens- berg, wat hier ook die Wolkberge genoem word. 885 was. Hulle spruit uit die grond met ’n dikke stam, soos ’n eike-boom. Die stam van die boom het baje wortels, wat ondertoe loop, en hulle om die stam slaan, of hul daaraan gebind is, totdat hul weer in die grond wortel. Die bome draag geen vrugte nie, en die bas is wit. Onderstel word, dat elke tak ’n stam gee, reguit of krom, net soos :t groei. Omtrent drie skofte verder krij ons ’n ander soort boom met ’n vrug gelijk ;n kokosnoot, die bui- tenste waarvan ook so lijk. Die vrug is hol van binne, en die kos kan mens nie onderskei van krem-á-tart, in aansien en kleur, bas en hout, lijk ’t baje op die spekboom. Die boom is groot, ons het éen gemeet, en vind dat hij dertien vame in omvang was, en twintig voet hoog tot die kruin. Van ’n ander boom sien ons die inboorlinge die takke afkap, dan loop daar ’n vloeistof uit wat hul tot kos berei ; dis ’n groot boom, ongeveer soos ’n eik met groene bas, soos die van ’n perskeboom; die blad laat sig deur mij nie beskrijf nie, aangesien dit geen ooreenkoms het met enige wat ik ken, maar dit het iets van die geelhoutboom. Die vrug is soos ’n kers; ons het ’t nie geproef nie, want dit was onrijp. Die inboorlinge kook buffel-velle tot lijm, meng dit met die vloeistof, en dan word ’t soos dikmelk, wat hul gebruik; hul maak daar ook ’n soort van bier van. Ons het ook ’n boom gevind, baje soos ’n abrikoos-boom, waarvan die vrug veel ooreenkoms het met ’n lins, die pit en peul het dieselfde aanblik maar is groter; die pit is sag, het die ware terpentijn reuk, en is olieagtig. Ook moet ik vermelde, dat ons die piesang boom aangetref het, anderhalwe skof van Trechard af, langs die rivier, en op sommige plekke 32 386 in menigte. Dit is die regte banaan. Ook het ons ’n grote bos met bamboes gekrij, wat daar welig en in menigte groei; dit was ’n half unr te perd in om- trek. Nege skofte van Trechard af bereik ons ’n lo- pende rivicrwater, omtrent twee voet diep en 1780 tree breed. Die oevers van die rivier is begroei met bome wat ik nie kan beskrijf nie, pragtige bome en groot, waarvan die onderste deel van die stam glad i' tot waar die takke uitkom; onder die koelte van so’n boom kan mens ses of sewe waans uitspan; dit het ’n kleine groene blad, en die vrug het enige oor- eenkoms met ’n akker, maar was toen nie rijp nie. Nog ’n skof daarvandaan is ons oor nog ’n grote rivier l) en krij daar bome van dieselfde aard. Van- daar is ons ses skofte verder, en aangekom bij die Knopneuse, wat met uitsondering van éen, die laaste kaffers kaptein is. Hul wijs ons ’n stad aan, ongeveer ses skofte daarvandaan. Ons het ook gepraat met die kaffers van die inwoners van die stad, wat daarheen gekom het om olifantstande te ruil vir krale, linne en ander ware; en hulle het ons meegedeel, dat daar skepe wag op die olifants-tande. Die kaffers van die stad praat Portugees. Hulle het gese, dat in die stad ons nadering bekend was. Die volk was blij oor ons aankoms, en het ons veel eer bewijs, val op hul kuië, klap in hul hande terwijl hul ons saluéer en ons ’n éwige vrede aanbied. Daarvandaan is ons teruggekeer, terwijl ons perde en osse beginne gedaan raak. Die kaffers het *) Die Noeanetae. 387 ons vér vergesel, en ons ’n pad gewijs, wat baje nader was als dié waarmee ons gekom het. Dit is ’n weerlose en vredeliewende volk, wat altijd vlug voor hulle aanvallers. Baje vergaan van gebrek; hulle beweer, dat hul beroof werd van hul vee deur Moselekatse. Ons het daar ook teegekom twee seuns van Coen- raad Buis, Doris en Karel *), — hulle het hul ammu- nisie van dáardie stad gekrij. Die kaffers het ons Hollanders genoem, in hulle taal : Magoas. Bowestaande is naar die beste van mijn kennis, ’n paar biesonderhede van die land waar ons deur ge- reis het. Die klimaat is wel ’n beetje warm, en weinig verskil tussen winter en somer; groente groei ooral vanself en welig. Ons was daar in die maand Julie, en het allerlei soorte vrugte sien groei en in bloeisel, en van die tuine het ons patates, mielies en allerlei groentes gekrij. Daar is oorvloed van water om die land te besproei, en mens kan amper sê : nie genoeg land vir die menigte fonteine nie. Daar sou ’n grote stad gebouw kon worde als daar bewoners was, en elke erf sou sijn eie water kon hê. Alles bied die mooiste vooruitsigte aan vir ’n nedersetting. Hout is volop, die landerij gronde groot en uitgebreid, sodat daar duisende gesinne sou kon bestaan, terwijl die land ook geskik is vir die veeteel. Onder die Mantatese het ons verder ’n grote hoe- veelheid ijser aangetref wat hul self smelt; die ijser ‘) Bedoel word Gabriël de Buys. Soos uit die vervolg duideb'k blijk, werd die verslag opgestel lang na Bronkhorst s’n terugkeer, en die land word beskouw uit ’n heelmaal ánder oord, daarom moet nie aangeneem word, dat hul die Buyse noord van die Limpopo gesien ket nie. Bedoel word : aan Soutpansberg. 388 is van goeie hoedanigheid en met staal vermeng. Hul het ons ’n kleine rand aan die suide gewijs, waar hul dit smelt, en smee en asgaaie daarvan maak, en dan aan die Kmopneus-kaffers verruil vir krale en ander ware. Die volk het ons ook ’n mijn gewijs, waar hul goud uithaal en ringe daarvan vervaardig, wat ik gesien het. Ons het van die erts met ons saamgebreng. Di mijn is net teenoor Louis Trechard s’n laer, op Soutpansberg. Bij die eerste stam wat ons teegekom het x), het ons ook goeie tin aangetref, wat hul uithaal aan die Randberg, en ringe van maak, terwijl hulle dit „wit ijser” noem. Aan Olifantsrivier het ons banke gesien van :n soort delfstof wat lijk soos blare, met die kleur van silwer. Dit is taai en hard om van mekaar te krij ; maar ik het nie gesien dat daar iets uit gesmelt of gesiree kan worde.* 2) Wijders is daar alle soorte wild. Van Suikerbos- rand af het ons olifante gesien oorals langs ons pad. Aan die Vaal- en Olifantsriviere het ons grote aan- talle rhenosters gesien, buffels, seekoeie en swart- wit-pens bokke, kringatte en blesbokke, die grootte van ’n hartebees. Verder streepkruis koedoes en gems- bokke, ook rooibokke en ander bekende wild in grote menigte. ') Die eerste stam was die Bapedie aan Olifantsrivier, maar mis- kien ook die baster Matabele van Zebedela (Papo) of van Makapaan en Mapela. In dieselfde Randberg bij Makapaanspoort word vandaag die bekende rijke tinmijne van Potgietersrust bewerk. 2) Dit is asbest of steenvlas, waarvan onlangs ’n rijke mijn aan Olifantsrivier in bewerking geneem werd. 389 Ons is teruggekeer naar ons laer, en het ’t be- reik op die 2e. September, maar bet ’t in ’n treurige staat aangetref. Toen ons die derde skof duskant (suid) van Tre- chard was, het ons vijf man, namelik C. Liebenberg, R. Jansen, A. de Lange, D. Opperman en A. Swane- poel vooruit gestuur, om verse pak- en trekdiere te krij. Toen hulle bij die eerste kampement kom, vind hul daar ’n wa in die rivier. D. Opperman rij toen soheen, onderwijl die ander afsael; en toen hij daar kom, siet hij twee waens aan mekaar vasgemaak. Hij keer toen terug met die meedeling, dat ons laer ’n bloedige skouwspel aanbied. Hul rij toen almaal saam soheen, en vind meneer Liebenberg sr., en die vrouw van H. Liebenberg daar dood lê; buitendien was daar verskeie ander lijke, wat hul nie kon her- ken nie. Hul keer bij ons terug dieselfde agtermid- dag, met hierdie berig. Vijf van ons rij toen soheen, en bevind dat die dooie was, B. Liebenberg sr., Johannes du Toit en sijn vrouw, H. Liebenberg jr. en sijn vriuw, S. Lie- benberg en ’n mannelike kind, McDonald, ’n skool- meester en ’n seun van C. Liebenberg. Ons kon daar toen niks doen nie; vervolg toen maar die spoor naar ons kamp, en bereik dit die derde dag, waar ons die oorlewende en ’n deel van ons vee krij. 