Physiologische en pathologische onderzoekingen van het zenuwstelsel
6. ) Wierden nu de oogen van den aap , wiens ohliquus superior van het regteroog was doorgesneden , openge- houden , en bewmog men de hand voor dezelve heen en weer , dan draaide zich het regier oog naar boven en binnen , terwijl het linker eene naauwelijks merkbare be- weging naar deze rigting vertoonde. Het naar omlaag bewegen van het in de hoogte staande oog scheen ver- zwaard te zijn. Uit al deze proeven blijkt 1) dat het doorsnijden der schuinsche spieren de willekeurige bewegingen , die het oog op voorwerpen vestigen, niet stoort: 2) dat het doorsnijden der regte spieren de onwillekeurige bewegin- gen niet benadeelt. Ook is i^ebleken ; dat bij het knippen der oogen , om kwetsingen te vermijden , de schuinsche spieren in werking zijn , en dat de onderste ohliquus in zijne handeling, om den oogappel in de hoogte te wentelen , in kracht aan wint , zoodra de ohliquus superior , zijn an« tagonist , doorgesneden wordt, De onderste ohliquus schijnt de kracht te bezitten , om het hoornvlies hooger onder het bovenste ooglid te heffen en den geheelen hulhus verder naar boven te draaijen , dan de rnusc. rectus superior daartoe in staat is. Want prikkelen wij het opene oog met eene veder , dan ver- bergt zich de pupil bijna geheel onder het bovenste oog- lid , en dit is eene onwillekeurige beweging. Zal echter iemand den blik in de hoogte rigten b. v. naar den zol- der , dan is hij niet in staat de pupil verder , dan tot den rand des ooglids te brengen, De reden is klaar : want tot welk einde zou toch het vermogen , om den oogappel willekeurig bij het zien in de hoogte te heffen , dienen , zonder eene gelijktijdige handeling van den ooglidheffer , en wat nut toch zou in ’t algemeen het vermogen aanbren- gen , om de cornea tot onder het bovenste ooglid opte- schuiven ? De gezigtskring zou hierdoor niet vergroot worden , en wat het bevochtigen der cornea betreft , zoo is hiertoe de beweging van den ondersten ohliquus toerei- kende Deze draaijende bewegingen van den hulhus , welke het knippen der oogleden verzeilen, zijn van het grootste ge- wigt voor het zelfbehoud des werktuigs. Een door mij langen tijd waargenomen geval dient tot bewijs. Het oog en de oogleden hadden het vermogen verloren , om zich te (*) (*) Verg, No» X , in Let aanliangseh in wegen, en hel gevolg (karvan was ontsteking en verdenke’» ring der cornea. Wij nemen aan het oog twee verschillende toestanden waar : dien der rust , met geheelen stilstand der gewaar- wording , en den toestand van het waken , met werkzaam- heid der gezigtszenuw en der willekeurige bewegingszenuwen. Is het oog in rust b. v. gedurende den slaap of ook slechts (*) Verg. een dergelgk geval in het aanhangsel No. XXXV, In het daareven aangehaalde geval had de zieke zoowel de beweging als het gevoel in het oog verloren ; de functiën der derde en vijfde zenuw hadden opgehouden , alleen de opticus was ongeschonden , en de zieke in staat om te zien* Verg, No* IX, in het aanhangsel. bij geslotene oogleden , dan leggen , daar de gewaarwor- dingswerkzaamheid der retina alsdan rust, de willekeu- rige spieren hare dienst neder , en de onw illekeurige trek- ken de cornea onder het bovenste ooglid op. Zoodanig is de toestand van het werktuig gedurende volkomene rust Tan den anderen kant heeft een innige zamenhang tus- schen de w erkzaamheid van het gezigtszintuig en de han- deling der willekeurige oogspieren plaats. Bij het zien van een voorwerp genieten wij twee zinnen : de indruk valt op het netvlies , en tegelijk verkrijgen wij ook eene voorstelling van den afstand des voorwerps , die ons door de functie der retina niet ten deel wordt. Boor het bewustzijn der krachthoeveelheid , die wij op de bew^eging der willekeu- rige oogspieren aanwenden , verkrijgen wij de kennis van de betrekkelijke plaatsing eenes voorwerps tot ons zel- ven. De volgende proef dient, om de verbinding tusschen de functie van het netvlies en die der willekeurige spieren op te helderen. Men vestige de oogen op een helder voorwierp tot dat de werkzaamheid der retina moede w'ordt en door het beeld als het ware uitgeput is , vervolgens sluite men de oogen: de figuur van het voorwerp zal ons aanhoudend voorzweven , en het is duidelijk , dat door niets de plaats van dezen indruk op de retina kan wwden veranderd. Desniettegenstaande kan het de daardoor voortgebragte voorstelling. Want door eene vlijtige beweging der wil- lekeurige oogspieren zal het verschijnsel zijne plaats ver- anderen , en , naar onze gewaarwording , verschillende (*) (*) Verg. Ko, III, en X. in hel aanlningsel. 174 plaatsen innemen , die met de in ^fe^k^ng gebragte öpier overeenstemmen. Zoo zal bij het rijzen der pupil de fi~‘ guur in de hoogte stijgen , bij het dalen der pupil zullen wij dezelve onder ons zien , en dit alles geschiedt , ter- wijl de oogleden gesloten zijn , en geene nieuw^e indruk- ken op de retina vallen. Hier treedt de werkzaamheid der retina met het bewustzijn der spierinspanning in ver- binding, en wij weten daardoor, dat het zien in den uit- geslrekteren zin eene zamengestelde handeling is , in zoo ver het begrip van den stand eens voorwerps op de werk- zaamheid der spieren betrokken moet worden. Boor eene verandering dezer proef laat zich ook bewij- zen , dat een opgewekte toestand dezer spieren of eene ver- waarde , oneenige werkzaamheid derzelve op de voorstelling van het beeld invloed heeft. Ziet men een helder lig- chaam zoo lang aan , dat het een’ blijvenden indruk op het netvlies achterlaat , bedekt alsdan het- gezigt , zoodat het licht geen’ toegang heeft , terwijl de oogleden openge- houden worden , en vangt nu aan te lonken of de oogen te verdraaijen , dan zal het beeld , w^elks indruk op de retina duidelijk bemerkt wierd , oogen blikkelijk verdwij- nen , evenals of het weggewischt w^are. Komt dit niet daarvan daan , dat de abnorme toestand der spieren niet meer met de w^erkzaamheid der retina in overeenstem- ming blijft, en hare werking doet ophouden? Wanneer wij het oog door middel der willekeurige spieren bewe- gen , terwijl deze indruk op het netvlies voortduurt, dan zal in het bewustzijn het begrip van den stand of afstand des ligchaams te voorschijn treden. Doch w anneer de be- weging des oogappels door eenige andere oorzaak te w'eeg (’*) Verg« Dr. \StQlis Essay on Single Vlsioiu "^ordt gebrügt , door de onwillekeurige spieren , door eenen druk van buiten , dan valt ons geene overeenkomende handeling der gewaarwording ten deel. Verschaft men zich op de boven beschrevene wijze eenen blijvenden indruk op de retina en sluit de oogen , dan zal het beeld , 'ofschoon de pupillen in de hoogte gaan , hetgeen zij altijd bij het sluiten der oogen doen , niet in de hoogte stijgen , wijl hier geene gewaarwording der wil- lekeurige beweging plaats heeft. Zit men op eenigen af- stand van eene lamp, die met een’ scherm van geslepen glas voorzien is , en vestigt het oog op het middelpunt derzelve , sluit hetzelve alsdan en beschouwt het verschijn- sel in het oog: dan zal, wanneer men het oog, terwijl nog het beeld van helder blaauwe kleur aanwezig is , van ter zijde met den vinger drukt , het beeld zich niet van de plaats bew'egen ofschoon de lichtkring, die door den druk des vingers tegen den oogappel ontstaat, met veran- derde plaatsing des vingers heen en weer trekt. Vindt dit verschijnsel met hierin deszelfs verklaring , dat , wijl de beweging des oogappels niet door de eigendomme- lijke werktuigen , de willekeurige spieren , voltrokken wordt , ook door den veranderden stand geene gewaarwor- ding naar het sensoritim gevoerd wmrdt en dezelve niet met den indruk op de retina in verbinding treedt , ge- volgelijk ook de door den laatste in het bewustzijn opge- wekte voorstelling niet aandoen kan. Het is dezelfde oor- zaak , welke maakt , dat men , bij het vestigen des oogs op eene vlam , door drukking des oogs een dubbel beeld te voorschijn roepen en het eene over het andere heen schui- ven kan. Doch wanneer de retina eenen zoodanigen in- druk ontvangen heeft , dat het beeld ook bij geslotene oogleden zigtbaar blijft , dan zal het ons niet gelukken j door eenen druk op het oog, eene dergelijke ^verking Toortlebrengen. Wij zijn niet in staat , door eene druk- king , hoe sterk zij ook moge zijn , het beeld yan de plaats te rukken , doch in hetzelfde oogenblik , dat \yij het oog door middel zijner ’vyillekeurige spieren bewegen , verandert ook het beeld zijnen stand : met andere w oor- den , wij brengen de beide gewaarwordingen yoort , die tot verwekking des begrips in het sensorium noodwendig zijn : wy nemen de gew aarwording op het netvlies w aar , en het bewustzijn of het gevoel der spierwerkzaamheid. Wij hebben beweerd , dat bij deze proef de oogappel zich- niet beweegt , en dat dit de reden is , waarom ook het beeld zich niet schijnt te bewegen. Hoe laat zich echter de werking des druks bij opene oogen verklaren, waardoor het beeld dubbel wordt , en het eene over het andere zich schuiven laat ? Het is zeer merkwaardig , dat bij vele menschen het oog in bestendige beweging blijft , en de voorwierpen des niettegenstaande hun in volkomene rust verschijnen. He in het aanhangsel medegedeelde gevallen strekken tot be- wijs : daar wordt van eene jonge vrouw' gewaagd , die in staat is den draad in den naald te steken , ofschoon ha- re oogen onophoudelijk rondrollen. Laat men haar de oog- leden sluiten , dan draait de oogappel naar boven en blijft onbewegelijk. Alles w at ik tot verklaring bij brengen kan is , dat deze persoon geen bew ustzijn van de beweging ha- rer oogen heeft , en dat daarom ook het begrip van het wisselen van stand niet ontwafikt. Hit blijft altoos een voorwerp van groot belang Hat w ij slechts daarop onze opmerkzaamheid vestigen , hoe (’^) Verg. het aanhangsel No. XIII XVH» 177 lijn en teeder de gewaarwording der spierbeweging is , door middel waarvan wij in staat zijn , onze ligebamen in even- wigt te honden en van den stand onzer ledematen , zoo- wel gedurende de werkzaamheid als de rust , te oordeelen Wanneer wij in aanmerking nemen, hoe onvolkomen het zintuig der smaak zijn zoude, en hoe weinig van datgene, wat wij thans door de dubbele veirigting der spieren en zenuwen weten , door de bloote zenuwen des gevoels te onzer kennisse komen zoude, dan zullen wij wei geneigd zijn , meer gew igt aan de regte spieren des oogs , opzigte- lijk hare verhouding tot het gezigtszintuig , te hechten , en in ’t algemeen de buitenwerken des oogs , als behulp van het w^erktuig des zintuigs , beter leeren waarderen. Over de idtdiukking des oogs ^ en over de hetvegin^ gen der schumsche spieren in %iekten. Zijn , zoo als ik reeds heb aangemerkt , de verrigtingen der schuinsche oogspieren verkeerd uitgelegd , en is , zoo als ik thans hoop te bew ijzen , de onderscheiding harer zenuwen veronachtzaamd geworden , dan kan het w^el niet anders zijn , of ook de verklaring der ziekelijke verschijn- selen en in ’t algemeen van de uitdrukking der oogen moet nog ontbreken, In den slaap , bij drukking op de hersenen , in de on- magt, in toestanden van zw^akte na koortsen, iwhijdrooep^ halus en bij aannadering des doods zijn de pupillen naar boven gekeerd. Openen wij de oogleden van eenen sla- penden of bewusteloozen mensch , dan zullen wij de pupil- len in de hoogte gerigt zien. Eit verschijnsel bedingt , wat ook hiervan de oorzaak zijn moge , de eigendomme- lijke uitdrukking in ziekte , pijn , uitputting zoo w el van den geest als van het ligchaam: de oogleden zijn alsdan verslapt , tocgevalleTi , en de pupillen naar boven gekeerd , zoo dat zij ter helfte door het bovenste ooglid bedekt wor- den (^). Bezen toestand des oogs gedurende zijnen ge- voel- en bewegingloozen toestand willen wij trachten te verklaren. Het is eene den patholoog bekende daadzaak , üat wan- neer zwakte uit eene hersenziekte ontstaat , de inwerking zich het sterkst in die spieren vertoont , welke in den na- tuurlijken toestand aan de heerschappij van den wil het meest onderworpen zijn. Zoo zien Avij in de toenemende stadi- ën der zwakte bij dronkaards , hoe allengskens de spieren der long , der oogen , van het gezigt en de overige ledema- ten gehoorzaamheid weigeren, en hoe in hetzelfde ger^ai de spieren , die eene dubbele verrigting hebben , b. v, de ' borstspieren , de willekeurige beAvegingen verliezen en de on- willekeurigen behouden : de kracht der armen is reeds lang verdwenen , voor dat de adembeAvegingen zijn aangedaan. Brengen Avij nu deze waarneming op de oogspieren over , dan zal de A^rklaring der boven vermelde verschijnselen niet moeijelijk zijn. De recti zijn willekeurige spieren , en worden door ZAvakte aangetast , voordat de ohliqui^oot dezelfde oorzaak worden aangedaan: geschiedt zulks, en heeft hunne Averkzaamheid de overhand , dan draaijen zij het oog. Vraagt men nu , waarom het oog op- en inwaarts rolt, dan herinnere men zich, dat dit de natuurlijke toe- stand des oogs is , zijn stand , indien de oogleden gesloten en de lichtstralen teruggehouden zijn, Avanneer de regte spieren rusten en de schuinschen onder elkander het even- wigt houden. Verg. het merkwaardig geval in het aanhangsel , Ko, XVIÏI» 179 .Het doet den sclirijrer leed , dat hij bij de beschou- •vying der oogspieren zoo wijdloopig geweest is ; doch in de hoop 5 dat deze bijzonderheden op zich zelve niet geheel Tan belang ontbloot zullen zijn , zal hij dezelve als den grondslag eener nieuwe verdeeling der oogzenuwen en van eene onderscheiding derzelve naar hare funcliën ge- bruiken. > 180 TWEEDE AFDEEEINCr. OYER DE , IN DE OOGHOLTEN AANWEZIGE ZENUWEN. Sn deze verhandeling heb ik hoofdzakelijk ten doel ^ om de daadzaken , waarvan ik de waarheid kan aantoo- nen j van de hypothese af te scheiden , elke mij in mijne onderzoekingen geleid heeft. Ik hoop , dat de belangrijkheid der eersten eenig gewigt ten gunste van die leerwijze , door welke zij ontdekt zijn , geven zal , en nieuwe belangstel- lin<y voor de ontleedkundige studiën zal opwekken. Bij de proeve, om de schikking der oogzenuwen te schilderen , gevoel ik alle moeijelijkheden van dit onderwerp : want van negen zenuwen , die als eigenlijke hersenzenuwen be- schouwd worden, gaan zes alleen naar het oog ; het twee- de , derde , vierde paar , een deel van het vijfde , het zesde en zevende dringen in de oogholten , en zijn zamen- gedrongen in eene ruimte , die naauwelijks grooter is , dan een notendop. In dit onderzoek is het niet altijd mogelijk , een klaar- blijkelijk bewijs te geven , en den aanhangers van eene andere beschouwing met het doorsnijden eener zenuw te antwoorden : hier moeten wij ons meer aan den weg van naauwkeurige ontleedkundige navorsching , meer aan de gevolgtrekking , dan aan de proef toevertrouwen ; echter zal ik , hetgeen reeds in eene vroegere verhandeling hypo- 181 thetisch is aangetoond, rolvoeren en bewijzen, dat eene bepaalde verhouding tusschen de menigvuldigheid der func- tien eens werktuigs en der daar heendringende zenuwen plaats heeft. Over de fumiièn van den h, ophthalmicus , eenen tak des vijfden paars^ Wij stellen ons eerst tér beantwoording voor de vraag, welke zenuw het is, die aan de vliezen en oppervlakten des oogs hetalgemeene vermogen van het gevoel mededeelt. Wij merken hierbij op , dat de gevoeligheid des lig- chaams , zoowel met betrekking tot den aard als den graad vers(^hillend is , dat het gevoel der pijn dient , om onze werkzaamheid optewekken, ons voor kwetsingen te be- schermen en onmiddellijk instinctaardige bewegingen te veroorzaken, die de snelste handelingen van den wil over- treffen , en zekere bescherming verschaffen. Het Tijfde paar bewerkt voor de buitenste en binnenste vlakten des hoofds en des gelaats het gevoel , hetwelk den anderen deelen des ligchaams door spinaalzenuwen w'ordt toege- voerd, Echter dienen ook eenige zijner twijgen , om voor zekere deelen dat bepaald gevoel te bewerken , w^aar- door de spieren tot vereenigde bewegingen w’orden opge- wekt , b, V. de gevoeligheid der oppervlakte van het oog tegen vreemde ligchaampjes , die de afscheiding der tra- nen en tegelijk een zamenwerken der spieren verwekt, om de schadelijke prikkeling te verwijderen. In eene vroegere verhandeling is door proeven bewezen , dat na het doorsnijden des taks van den quinius , die zich naar de wangen en lippen verdeelt, de huid haargewaar- wordingsvermogen verliest, in w'eerwil van de ongekrenkt- heid harer andere zenuwen en de voortduring der spier- 12 182 beweging. Hetzelfde resultaat kreeg men voor den oog- tak dezer zenuw wordt de voorhoofdszenuw doorgesne- den , dan verliest de huid haar gevoel , terwijl de bewe- ging der wenkbraaiiwen ongestoord blijft. Dat ook in ziekten deze zenuw hare functie, en de door haar verzorgde deelen hun gevoel kunnen veriiezen , bewijst het volgende geval , hetwelk ons door den heer Crampton in Dublin is medegedeeld. Tot beter ver- stand herinner ik , dat deze zenuw zich niet bloot over de in de orbïia vervatte deelen , maar ook over ooghoeken, oogleden en voorhoofd verbreidt. »Weinige dagen na het ophouden van den oorvloed wierd het oog voor alle aanraking ongevoelig i dit verlies des gevoels strekte zich over de binnenste en buitenste vlakte der oogleden , over de wangen- en voorhoofdshuid , ten naaste bij een duim in den omtrek des oogs, tot aan den middellijn des ge- laats uit. Om mij te overtuigen , of haar oog dood wa- re , zoo als zij zich uitdrukte , streek ik mijnen vinger over die oogvlakte heen , hetwelk niet alleen geene pijn , maar niet eens de geringste gewaarwording veroorzaakte. De oogleden deden hierbij volstrekt geene poging , om zich te sluiten , alleen het oogvlies scbeen gevoelig voor de prikkeling , want oogenblikkelijk wiel den zeer vele vaten op de buitenste vlakte des oogs met bloed opgevuld,” (*) Dit is een voorbeeld van gevoelloosheid van het oog met gelijktydige gevoelloosheid der huid. Van de laatste weten wij , dat hare gevoeligheid door het vijfde paar wordt bewerkstelligd , en wij kunnen daaruit besluiten , dat de aandoening derzelve zenuw in de nabijheid hares (^) Verg. ï^o. li f in het aanhangsel. ‘«'ortels de grond der gevoelloosheid zoowel van de buiten« vlakte des oogs , als der huiddeksels in deszelfs omtrek is. In dit, gelijk mede in dergelijke door mij waargenomene gevallen is de ongestoorde functie des derden paars , en ook in zeker opzigt die der gezigtszenuw , bij het bestaan der gevoelloosheid , opmerkenswaardig. Het 53ste geval in het aanhangsel strekt tot bewijs , dat eene kwetsing van den oogtak des vijfden paars , die deszelfs wortel betreft , aan het oog zyn gevoelvermogen ontneemt. Ook proeven doen zien , dat de gevoeligheid , die door den ramus ophihalmicus aan het oog ten deel wordt , niet onmiddelijk de kracht , welke de spieren tot vereenigde bewegingen ten behoeve van de bescherming des oogs of andere doeleinden aanzet, in werkzaamheid brengt, De indruk moet eerst terug op de hersenen overgebragt , en de spieren door hare eigene zenuwen aangeprikkeld worden. In de proeven gelukte het mij niet , de beweging des oogs door prikkeling van den ra- mus ophthalmiciis voorttebrengen , zoodra de wertel van den quintus doorgesneden wes , en in het vermelde geval volgde geene beweging bij de prikkeling der oppervlakte van dit werktuig , wijl er geene gew^aarwording naar het smsorivm geleid wierd , en bij gevolg ook geene wille- keurige inspanning van hetzelve uitging. Het jonge meisje kon zien en oog en oogleden bewegen : het oog zelf w'ierd door de aanraking geprikkeld , ge- lijk men uit de opvulling der vaten ziet , doch wegens de gevoelloosheid van den n, ophthalmicus ontbrak een scha- kel in de verbind ingsketen tusschen w’erkzaamheid der spieren en gevoeligheid der oppervlakte. Het 8ste , 35ste en 51ste geval in het aanhangsel be- wijzen de rigtigheid mijner uit ontleedkundige daadzaken 12^ 184 afgeleide gevolgtrekkingen ; want eene ziekte der deelen , door welke de ophthalmicus zijnen loop neemt, ontnam aan de oppervlakte des oogs en der leden hun gevoel , terwijl het zienvermogen en de beweging der oogleden on- gestoord bleven. Hieruit volgt nu , dat de gevoeligheid der oppervlakte van het oog eigenlijk tot beschutting van dit werktuig dient , en dat bij verlies derzelve , ofschoon de beweging der oogleden voortduurt , zij nogtans niet geschikt zijn , om het oog te sluiten , af te wisschen en te reinigen , waarvan alsdan de ontsteking en verstoring des werktuigs de noodzakelijke gevolgen zijne Over de %enuwen , die de onwillekeurige bewe^ gingen daarstellen^ Van het grootste deel der zenuw'en , die zich over oog- leden en voorhoofd verbreiden, gold, totdat onze onder- zoekingen in het werk gesteld wierden , de veronderstel- ling, dat zij de bewegingen dezer deelen daarstellen. Doch ik heb bevonden , dat zij met deze functie niets gemeens hebben. Slechts eene kleine twijg der gelaats- ademzenuw , die voor het oor naar boven stijgt , veroor- zaakt de bewegingen van het voorhoofd en de oogleden. Wanneer deze zemnv doorgesneden wordt, houden de be- w'egirjgen der oogleden op , en het oog blijft open. Daar- entegen kunnen alle overige zenuwen , de tweede , der- de , vierde en vijfde vernietigd worden en desniettegen- staande blijven, indien maar deze kleine twijg ongeschon- den gehouden wordt , de zamentrekkingen der oogleden in hare volle kracht bestaan De in de eerste afdee^ ling dezer verhandeling medegedeelde onderzoekingen ge- (*) (*) Verg, het 8ste , 9de geval en anderen in het aanhangseL .-i 18» ren een levendig beeld van de gebreken , die door kwet- sing dezer kleine zenuw ontstaan. Het oog, van zijne be- schutting en de middelen zijner zuivering beroofd , wordt droog wegens de uiïdamping zijner vochtigheid , ontsteekt , en het hoornvlies verdonkert zich. Het is voorzeker naau- welijks noodig , den operateur op het gewigt dezer om- standigheid opmerkzaam te maken Alleen op eene bijwerking, welke de kwetsing dezer zenuwen heeft , moet ik de opmerkzaamheid van den lezer rigten. Zoodra de kracht en w^erkzaamheid derkringvor- mige spier verdwenen is, wordt het oog naar voren ge- drukt , of liever het gebrek van den weerstand , die tot hiertoe plaats had, bedingt een vooruitstaan des oogs. Deze prolapsus hulhi heeft met den door ziekten , door een gezwel binnen in de oogholten veroorzaakte eene zoo groote gelijkheid , dat bij heelkundigen verwisselin- gen dezer derde toestanden hebben plaats gehad. Men heeft hier en daar de vraag geopperd , waarom deze zenuw ademzenuw heet ? Wat hebben de ademha- lingsbew egingen met de oogleden 'te maken ? Doch de- ze naam wierd daarom gekozen , om de opmerkzaamheid op zekere verhoudingen te leiden , om de verbindingen tusschen verwijderde deelen te doen kennen. Deze ver- bindingen zijn zoo merkw'aardig , van zoo gewigtigen in- vloed , in zoo naauwe betrekking tot ons onderwerp , dat eene verklaring derzelve niet overbodig zal zijn, Bi] opgew'ekte werkzaamheid der ademw^erktuigen is er eene algemeene overeenstemming in het spierstelsel noodig, om de werktuigen gedurende hevige inspanningen des lig- chaams, bij het hoesten, niezen, enz. aan elkander te Verg. het Siste, 4oste geval en anderen in het aanhangsel. 186 houden en te ondersteunen. Nemen wij het gewone Yoor- beeld van het niezen , om aan te toonen , op welke wijze het oog gedurende eene schielijke hevige uitademing be- schermd wordt, In hetzelfde oogenblik , dat deze stuipachtige werk- zaamheid der ademspieren plaats heeft , volgt een hevige aandrang naar het hoofd , die door de aanstroomende bloedzuil in de hals- en hoofdvaten veroorzaakt wordt. Iedereen gevoelt alsdan een plotselyk vonkelen in het oog: doch men dwaalt in de oorzaak van dit verschijnsel , zoo men den aandrang des bloeds naar het oog als zoodanig veronderstelt , terwijl het de zamentrekking der oogleden is, die de kracht des bloedaandrangs tegenwerkt, en den teederen bouw des oogs beschermt. Wanneer wij bij ge- slotene oogleden zachtjes met den vinger op het oog slaan , zullen wij lichtvonken waarnemen. Hetzelfde heeft plaats bij schielijk , krachtig sluiten der oogleden in het donker. Doch bij het niezen volgt de zamendrukking nog schielijker en sterker, en daar de oogappel tegelijk van achteren den aandrang des bloeds en van voren den tegen- stand der spier ondergaat , zoo zijn de lichtverschijnselen glinsterender. Worden de oogleden onder het niezen open- gehouden , dan wordt geene lichtgewaarw ording bemerkt , wijl de drukking der oogleden op den hulbus geene plaats heeft. Mogen wij wel deze vereen iging van de werkzaamheid der ooglid sspier met de werkzaamheid der ademspieren voor eene toevallige verbinding houden? Is het niet veel meer een maatregel , om het vaatstelsel des oogs zamen- tedrukken en te beschutten , en voor den gew eldigen bloedaandrang , die sommige adembew'egingen verzeil, te beveiligen? Opent men bij een kind, wiens oog men onderzoeken wil , de oogleden , terwijl het schreit en te? genstribbelt , dan worden de vaten der conjunctiva oogen- hlikkelijk met bloed gevuld en het ooglid krult naar hui- ten om. De ademzenuw des gelaats volbrengt twee verrigtingen , eene willekeurige , de beweging der wangen en lippen bij het spreken , en eene onwillekeurige , de beweging der neusvleugels bij het ademen gedurende den slaap of be- wusteloozen toestand. Op gelijke wijze heeft de twijg dezer zenuw , die naar de oogleden gaat , eene dubbele functie , het willekeurig sluiten der oogleden en het on- willekeurig knipoogen derzelve , dat het traanvocht ver- deelt en de doorschijnende oppervlakte des oogs helder houdt, terwijl tevens eene overeenstemming der beweging der oogleden met de ademhalingswerkzaamheden wordt daargesteld. Reeds in de eerste afdeeling dezer verhandeling is aan- gemerkt , dat het sluiten der oogleden niet de eenigste maatregel tot zelfbehoud van dit werktuig is , maar dat die bewegingen der oogleden van een opwaarts rollen van den bulbus verzeld worden. Waardoor wordt deze ver- binding tusschen oogleden en oogappel bevestigd? Dit leidt mij tot de beschouwing van het vierde zenuwpaar. Ovei' de vierde zenuw , als bewerkster eener onwillekeurige beweging» Ik had misschien dit onderzoek moeten voorbijgaan , wijl ik de waarheid mijner stellingen op geene zoo vaste be- wijzen kan gronden , als tot hiertoe geschied is. Intus- schen deden zich aan mij de volgende gewigtige vragen op: Waarom treedt de vierde zenuw van een zoo ver naar achteren gelegen hersendeel af , in vergelgking van de an- 188 dere zenuwen ? Waarom heeft zij eenen verschillenden oorsprong, zoovrel van de gevoelszenuw des oogs, als van die, welke de willekeurige bewegingen van dit w'erktuig daarstellen? Waarom neemt zij eenen zoo langen loop onder deze zenuwen , zonder eenen draad met dezelve te verruilen ? Het vierde paar is eene dunne zenuw, die verwijderd van de overige zenuwen der oogholten ontspringt , en zich uitsluitend in ééne spier, den ohliquus superior ^ ver- breidt C'^), Deze eigendommelijkheid vertoont zij in alle dierklassen. Welke verrigting kan nu wel deze zenuw met betrekking tot die eene spier hebben? Tan grooter belang verschijnen ons reeds thans de functiën der schuin- sche spieren , die een rollen des oogappels bewerken en denzelven in eene zwevende stelling tusschen zich houden. Wij hebben reeds getoond , dat het doorsnijden van den ohliquus superior een sterker opwaarts rollen des oogs ten gevolge had : stellen wij ons nu den invloed der vierde zenuw onder zekere omstandigheden van dien aard voor, dat zij eene verslapping der spier, in welke zij zich ver- breidt , voertbrengt , dan is het duidelijk , dat de oogap- pel in de hoogte gerold wordt {^) Deze spier krijgt ook eene kleine twijg van den quintus, (*^) Daar men in de physlologie de zenuwen slechts als pi ik- kelkrachten voor de zaïnenlrekking der spieren pleegt te beschouwen , en er volstrekt niet aan denkt, dat zij ook eene tegenovergestelde werking hebben kunnen, zoo houd ik het voor noodzakelijk , hierop opmerkzaam te maken. Door middel der zenuwen wordt eene verbinding tusschen de spieren tot stand gebragt , en wel niet alleen de verbinding , door welke de spieren tot eene inspanning vereenigd te worden , maar ook de betrekking tusschen do spiergroepen zelven j door middel van welke de eeno 189 De loop Tan het onderzoek rigt nu het eerst de opmerk- zaamheid op de nabuurschap van den wortel der vierde zenuw met den oorsprong der gelaatsademzenuw , van wel- ke de oogleden hunne twijgen bekomen. De mergstreng , welke dat deel der medulla ohlongata vormt , uit het- welk de ademzenuwen ontspringen , eindigt boven of met haar voorste uiteinde digt onder de vier-heuvelen , en hier bevindt zich ook de oorsprong des vierden paars. Yan de innige verbinding tusschen de schuinsche en kringspier is zoo straks gesproken. Heeft er echter ook in het alge- meen eene overeenstemming tusschen de ademwerkzaam- heid en het rollen des oogs plaats? Het was mij aange- naam , door middel van eene ligte proef daarvan het bewijs te verschalTen. Houdt men zich met den zakdoek de neusgaten digi , dan zal bij elke poging om den neus te snuiten , het hoornvlies onder het bovenste ooglid snel in de hoogte stijgen. En bij elke gelegenheid , dat de oogleden door den invloed der gelaatsademzenuw zich za- mentrekken , b, v. bij het niezen , rolt de hulhus opwaarts. Ik zou mij misschien met de waarneming dezer beide daadzaken hebben kunnen vergenoegen , eerstelijk , dat verslapt, terwijl de andere zamentrekt. Ik bevestigde een gewlgt aan de pees eener rekspier , waardoor zij een wei- nig gerekt en verlengd wierd , en bemerkte , dat bij de zamentrekking der antagoniste , der buigspier , het gewigt naar beneden zonk, en dus eene verslapping der rekspier aanduidde. Om deze verbinding tusschen twee spiergroe- pen tot stand te brengen, zijn er, hetzij zij aan elkan- der liggen , zoo als aan de ledematen , hetzij ze van el- kander zijn verwijderd, gelijk de ademspieren , afzonder- lijke zenuwen noodig. Heeft nu door middel der zenuw- verdeeling eene zoodanige betrekking tusschen de spieren der oogleden en de bovenste schuinsche spier der oogap- pels plaats , dan zal de eene verslappen, terwijl zich de andere zamentrekt. 190 er eene zoodanige terbinding tusschen de bewegingen der oogleden en des oogappels plaats heeft , gelijk ik te roren. vermeld heb, en ten tweede, dat de zenuwen, die de be- weging der oogleden daarstellen en de zenuw der schuin- sche oogspier bij derzelver oorsprong vereenigd zijn : doch ik zou dit belangrijk onderwerp geene Tolle geregtigheid laten wedervaren , indien ik niet nog dieper trachtte door- tedringen ; want ik beken zelf, dat het ontleedkundige nog veel te wenschen overlaat , en het mij nog niet ge- noegzaam gelukt is , den zamenhang tusschen de w ortels der fortio dura en des vierden paars voortestellen* Yoor de beschouwing der zenuwen en spieren der oogle- den is de kennis harer dubbele functie , der willekeurige en onwillekeurige w'erkzaamheid , volstrekt noodzakelijk. Bij de eerste zijn de bew^egingen der oogleden met de gezamenlijke spieren des oogappels vereenigd ; doch bij de onwillekeurige en onbewuste bewegingen der oogleden zou er geene sympathie met de spieren des oogappels zel- ven, gevolgelijk ook geene oveieenstemming in de bewe- ging dezer deeien plaats hebben , indien er geene zenuw" van de hoedanigheid des vierden paars voorhanden ware , namelijk eene zenuw, die van de wortelstreng der adem- halingszenuwen afgaande , haren loop naar de schuinsche spier neemt. Laat zich dien ten gevolge uit den zamen- harigs des oorsprongs de verrigting dezer zeninv verklaren ? De uitdrukking des oogs in den hartstogt bevestigt het aanwezen eener door eene ademzenuw , dus door eene zenuw der uitdrukking bevestigde verbinding. Bij lig- chamelijke pijnen , bij gemoedsaandoeningen , stemmen de levendige, verdraaide bewegingen des oogs met het ver- anderde spel der andere gelaatstrekken overeen, zoo ook bij onmagt en bij de aannadering des doods. Yraagt men nu , waarom dringt de vierde zenuw in de ooghol- ten, waar reeds zoo vele andere zenuwen zijn, waarom is haar oorsprong van dien der overigen zoo ver verwijderd waarom verdeelt zij zich zonder eene twijg aftegeven in eene enkele oogspier ? dan antwoorden wij : om het on- bewuste , instinctmatige rollen des oogappels te bewerken : om deze bewxging des oogs met de knipoogende bewegin^ gen der oogleden te verbinden : om eene verbinding tus- schen het oog en het uitgebreide ademhalingsstelsel daar te stellen , door welke doeleinden de bescherming en het zelfbehoud des werktuigs beoogd wordt Over de oog%enuwen , die de willekeurige hetve-^ gingen daarstellen, De willekeurige zenuwen des oogs zijn het derde en zesde paar. Het derde ontspringt uit het hersenbeen derhalve uit de voortzetting van die mergstreng , w^elke de wortels van alle willekeurige zenuwen afgeeft. Buiten de oogspieren voorziet deze zenuw geen ander deel , weshal- ve wij ook den door Willis ingevoerden naam van ocmU behouden , ofschoon zijn grond voor deze benaming veronderstellend en ontoereikend is. De ramiis ophthal- micus des vijfden paars geeft wel is waar ook twijgen aan de oogspieren , doch niet zoo rijkelijk als aan de omge- vingen van dit werktuig , en niet meer dan noodig is , om haar den graad van gevoeligheid mede te deelen , die aan de spierzelfstandigheid in het algemeen toekomt. 192 gea des rijfden paars op geene wijze de spierwerkzaam- heid dezer deelen daarstellen , zoo zou het onverantwoor- delijk zijn 5 haar eenen zoodanigen invloed binnen de oog- holten toe te schrijven. Naar mijne meening is het de derde zenuw' , die de bepaling van den wil op de oogspie- ren overdraagt , en zelfs houd ik haar onder alle zenu- w en des ligchaams voor diegene j welke het onmiddelijkst en volkomenst onder den invloed der wilskracht staat Ee zesde zenuw' , ook abducens en motor externus genoemd , laat ons over haren oorsprong en hare verdee- ling niet in het donker , want zij ontspringt uit dezelfde mergstreep , als de overige bew'egingszenuwen , en ver- breidt zich in eene w illekeurige spier , den rectus extermis» In dit opzigt kan men haar als eene afdeeling der derde zenuw beschouwen , en zonder twijfel is zij eene willekeu- rige zenuw ; doch opzigtelijk hare verbinding blijft mij een punt nog overklaarbaar , haar zamenhang door middel ee- ner dikke twijg met de groote ingewandszenuw' , den sym^ paihtcus. Deze verbindt zich , zoodra zij op de schedei- grondvlakte aangeland is , met den abducens , voordat de laatste in de oogholten dringt. Menigeen zal hierbij staan blijven , en deze vereeniging voor toevallig verklaren : doch dergelijke onderzoekingen hebben mij sedert vele ja- ren de overtuiging verschaft, dat in het dierlijke ligchaain niets toevallig is , en de vergelijkende ontleedkunde strekt ten bewijze , dat deze verbinding regelmatig plaats heeft. Bij alle dieren , die met eene terugtrekster des ocgs voor- zien zijn , verbreidt zich gene zenuw' zoowel in deze spier , als in den rectus externus. Dit schijnt eene gemeenschap- pelijke betrekking tusschen beide spieren aanteduiden. {*) Het 9de geval in liet aanhangsel toont, hoe door eene ont- steking , die zich over de wortels van het derde paar ver- hield had , de bewegingen des oogs gestremd wierden. 19S Daar nu de terugtrekster overal gevonden wordt , waar een balvemaanswtjs vlies aanwezig is, zoo als bij de paarden , en daar hare functie daarin beslaat , om dit vlies te voor- schijn te drijven , en hierdoor de oppervlakte des oogs van elke prikkeling te bevrijden , laat zich daar met ver- moeden , dat de buitenste regte spier des menschelijken oogs dient , om den oogappel naar den binnensten hoek te trekken en eenen gelijken invloed op de karunkel en het halvemaanvormige vlies uitteoefenen? Doch daardoor, dat wij deze eigendommelijkheid in de functie des zesden paars uitvinden , verkrijgen wij nog geene zeer bevredi- gende verklaring van den afgezonderden oorsprong en loop dezer zenuw De musculus ahducens des oogs schijnt mij aan meer storingen blootgesteld te zijn , dan de ove- rige regte spieren. Terwijl ik dit neerschrijf, word ik door eenen zieke geraadpleegd, die over dubbel zien klaagt, zoodra hij zijne oogen regts wendt , hetw^elk het geval niet is, wanneer hij naar de linker zijde zijnen blik rigt. Het is klaar , dat hier de ahdiiclor van het regter oog buiten staat is, om boven eenen zekeren graad op den oogappel te werken : draait zich nu het linker oog boven dezen graad , dan beginnen de beelden der voorwerpen zich te scheiden , en worden des te meer van elkander afgezonderd , hoe meer het linker oog het regter nadert, Eene eigendom- melijke soort van scheel zien , waarbij de pupil naar den binnensten hoek gerigt is , heeft eenen hoogeren graad van zwakte der buitenste regte spier ten grondslag. Komt bij de verklaring van zulke storingen de verbinding van het zesde paar met den sym'palhicus in aanmerking ? (^) Mgne leerlingen zqn thans met eene onderzoeking van die twijg der portio dura bezig , die de fascia temporalis doorboort , en door het os innlare in de oogholten dringt. Hiermede hoop ik de verwarring der hoofdzenuwen aanmerkelijk opgehelderd , en elke zenuw hare eigendom« melijke verrigling aange^vezen te hebben. Nog altijd wor- den in de ontleedkundige leerboeken de zenuwen naar de Willische leerwijze opgeteld : doch deze verdeeling ont- stond uit de onbekendheid met de verschillende verrigtin- gen der zenuwen , en rust blootelijk op den aanblik der volgreeks , in welke de zenuwen bij het opligten der her- senen zich voordoen. De eerste zenuw , de oïfactorms ^ is met eene eigen- dommelijke gewaarwording der ruikbare uitvloeisels begaafd. Op de tweede , den n, ofticMs , bewerken alle indruk- ken slechts gew'aarwordingen des lichts. De derde verbreidt zich in de oogspieren , en is eene willekeurige zenuw , door welke de rigting des oogs op de voorwerpen bepaald wordt. De vierde veroorzaakt de onbewuste rollende bewegin- gen des oogappels. Zij verbindt de bewegingen des oog- appels en der oogleden , en brengt het oog in den zamen- hang met het ademhalingsstelsel. De vijfde is de algemeene gevoelszenuw , voor hoofd en gelaat , voor de huid , voor de buitenvlakten des oogs , voor neus- en mondholten, voor de tong, en is ook kaauw zenuw, De zesde is willekeurige spierzenuw des oogs. De zevende is gehoorzenuw, en het deel derzelve , dat vortio dura genoemd wordt , is bewegingszenuw des ge- 195 laats eti der oogleden , is ademzenuw en diegene , ’syaar- Tan de gelaatsuitdrukking afhankelijk is. De achtste en nevenzenuw zijn ademzenuwen. De negende is bewegingszenuw der tong. De tiende Tormt het eerste paar der ruggemergszenu- wen , bezit eeneii dubbelen wortel en eene dubbele ver- rigting , is spier- en gevoelszenuw , en vóórziet de opper- huid en het achterhoofd , werwaarts de twijgen des vijf- den paars niet heen dringen. Bij het slot dezer verhandeling zij het mij vergund t ee- nige woorden ten gunste der ontleedkunde uit te spreken , namelijk : dat dezelve tot ontdekkingen beter geschikt is , dan proeven. Het is hier te doen om den voorrang der waarneming en der proef ^ dien eene vergelijking der ster- rekunde met de scheidkunde in een helderder licht plaatst. In de eerste, waar de voorwerpen zich buiten onzen in- vloed bevinden , worden waarnemingen , geene proeven gedaan : en de w^etenschap bereikt eenen graad van volko- menheid , die onzen eerbied voor den menschelijken geest doet stijgen. In de laatste moeten de voorwierpen , die grootendeels geenen wederkeerigen invloed op elkander uitoefenen , eerst door kunst zamengebragt wmrden , en zoo wordt de scheidkunde eene proefondervindelijke we- tenschap. De ontleedkunde sluit zich meer der eerste , dan der laatste aan , in zoo ver de voorwerpen voor het oog ziglbaar zijn In het dierlijk ligchaam hebben de deelen eene bepaalde struktuur , eene natuurlijke volstan- dig geordende ligging: men heeft verder niets noodig, dan de vaten te vervolgen , of de symmetrische orde der zenuwstrengen w^aar te nemen , om haar wederzijdsch nut te ontdekken : de bewegingen der vaste en vloeibare deelen zijn zoo regelmatig en gelijfcvormig, dat het geheel meer m een voorwerp der waarneming en gevolgtrekking, dan der proef is. De ontleedkunde w'ordt buitendien reeds door de onkundigen met vooroordeel beschouwd: mogen die- genen, w'elke zich aan hare studie hebben toegewdjd, zich niet ook buiten noodzaak de berisping van deskundigen op den hals halen. Proeven hebben nooit tot ontdekkingen geleid : en een overzigt van datgene , wat in de laatste jaren in de physiologie ondernomen is , zal toonen , dat de vivisectiën meer hebben toegebragt , om de dwaling voort te planten , dan orn de rigtige beschouwingen , welke uit de studie der ontleedkunde en der natuurlijke bewegingen gewonnen waren , te bevestigen. In eene buitenlandsche recensie mijner verhandelingen , worden de resultaten dezer onderzoekingen als een nieuw bewijs voor het nut der proeven aangezien. Doch inte- gendeel , zij zijn niets dan gevolgtrekkingen uit ontleed- kundige studiën: ik nam slechts tot proeven mijnen toe* vlugt , niet om nieuwe inzigten te winnen , maar om de reeds gew^onnene voor anderen toegankelijk te maken. Het moge te mijner verontschuldiging dienen , dat mijne groot- ste bemoeijingen , om te willen overtuigen, te vergeefs wa- ren , indien ik slechts de ontleedkunde tot grondslag nam. De proeven , die ik gedaan heb , zijn slechts weinig in ge- tal , eenvoudig , ligt te bew'erkstelligen , en , zoo als ik hoop , beslissend. Werpen wij nog eenmaal onzen blik op de omtrent de hersenen en zenuw'en geldige beschouwingen , dan zien w ij ééne theorie van de Grieksche artsen tot op W i 1- lis, en van dezen laatsten tot op de nieuwste tijden, met weinige veranderingen voortbestaan. De her- senen worden als afzonderingswerktuig van de zenuw- vloeistof beschouwd , en de zenuwen als derzelver gelei- 197 buizen. Te allen tijde z^n de hersenen als zetel van het sensoriiim cormmine aan^jenornen , en de gezamenlijke ze^ nuwen hield men voor bekwaam , om de gewaarwording te geleiden , uitgezonderd die , welke met gangliën voor- zien zijn. Deze beschouwde men als van de hersenen af- gesneden , noemde dezelve vitale zenuwen , en geloofde ^ dat zij noch beweging, noch gevoel veroorzaken konden. Doch onder den schijn van eenvoudigheid zijn in deze leer zoo vele dwalingen opgehoopt, als bijna in geene ge- schiedenis van eene andere wetenschap aangetroffen worden. 