Handboek der pharmakognosie
o De bladen en bloemen. De eersten zijn lancetvormig, stomp, gezaagd, bosgewijs geplaatst, onbehaard, kleverig en bleekgroen. De laatsten zijn klein, geel, en staan in zamengestelde bloemtuilen. Reuk doordringend, aangenaam -specerijachtig. Smaak specerij ig-bitter. b. Ptarmica. Kwijl kruid. XIX. 2. 1. Ptarmica vulgaris de cand. Achillea Ptarmica l. Door geheel Europa, in Siberië en Noord-Amerika. — Mq. 158. F. B- S. I. 614. F. B. III. 180. — Levert a. Wilde Kivijlwortel. Radix Ptarmicae, De wortelstok; grijswit, droog bruinachtig-grijs , zoo dik als eene pen- neschacht en dikker, rond, kruipend, lang, taai en geleed. Op zijne oppervlakte bevinden zich dikke wortelvezels. Hij loopt uit in dikke, lange wortelspruiten , welke gebogen, geknikt, knobbelig, en van onderen met wortelvezels bedekt zijn, en waaruit zich nieuwe planten ontwikkelen. Jodium kleurt hem bruin. Reukloos. Smaak brandend en aanhoudend scherp, de speekselafscheiding bevorderend. Revat eene scherpe hars; zachte, dikke, witachtige, aelherische olie; inuline en eene bittere stof. b. Wild Kwijlkruid. Herba Ptarmicae. De bladen; ongesteeld, stengomvattend , lijn-lancetvormig, spits , scherp gezaagd. Zij zijn van boven donkergroen en glad, van onderen somwijlen behaard. Zij bezitten geenen reuk, doch smaken brandend-scherp. c. Wilde Kwijlbloemen. Flores Ptarmicae. De bloemen , welke ineengedrongene bloemtuilen vormen. Hun eirond omwindsel bestaat uit digt op elkander liggende , eenigzins viltige schub¬ ben. De schijf is bleekgeel, de straal sneeuwwit, met omstreeks 10 tong- bloemen, welke langwerpig-rond en ongeveer 2 lijn lang zijn. Reukloos. Smaak brandend-scherp. c. Anacyclus. Ringbloem. XIX. 2. I. Anacyclus Pyrethrum schradkr. Anthemis Pyrethrum l. In SYNANTHEREAE. 237 Noord-Afrika en aan de Europeschc kusten der Middcllandsche zee. — Mq. 160. P. II. 551. — Levert den Roomsche of Echte Rwijlwortel. Radix Pyrethri Romani [s. veri]. Komt uit Barbarije over Italië en Frankrijk. — Harde stukken, 2 tot 6 duim lang, tot 1 vinger dik, rondachtig, eenigzins penvormig, aan de beide uiteinden afgesneden, rimpelig, bijna regt, hard, kortvezelig op de breuk. De roodachtig- of bruingrijze schors vertoont geel- of bruinachtige harsstippen en omgeeft eene vrij dikke , sponsachtige , vuil— geelwitte kern. Hij is reukloos, smaakt echter brandend en aanhoudend scherp en vermeerdert de speekselafscheiding. [alibert vond er eene dikke bolerachtige olie in.] 2- Anacyclus officinarum hayne. Vaderland onbekend. Wordt in Thü¬ ringen, Bohemen, Holland en bij Maagdeburg gekweekt. Welligt slechts eene verscheidenheid van A. Pyrethrum. — Mq. 159. — Levert den Diiitscke of Gemeene Kivijlwortel. Radix Pyrethri Germanici [s. communis.] De wortel, die uitwendig zwartachtig-bruin , rimpelig, 5 tot 9 duim lang en 3 tot 4 lijn dik is. Hij wordt van lieverlede dunner en loopt in verscheidene dunne vezels uit. Gewoonlijk is hij nog van de bases der stengels en wortclbladen voorzien. Op de dwarse doorsnede ontwaart men eene geelgrijze, eenigzins harsachtige scborszelfstandigheid en eene bruin¬ achtige , losse , onduidelijk gestraalde kern. Reuk en smaak komen overeen met die des vorigen wortels. — De kwijlwortel (welke?) bevat vol¬ gens KOENE : Bruine, barsachtige stof, in potasch onoplosbaar . 0,95 Bruine, scherpe, vette olie, in potasch oplosbaar ...... 1,60 Gele, vette olie, in potasch onoplosbaar . 0,35 Gom . . 9,40 Inuline . . 57,70 Plantenvezel. . . 19,80 Zwavel- en plantenzure potasch, chlorpotassium , phosphor- en koolz. kalkaarde, kleiaarde, ijzeroxydc, manganesiumoxyde , kiezelaarde. 7,60 Sporen van looizuur en verlies . 2,60 De drie eerstgenoemde bestanddeelen , waaronder men het scherpe in het eerste te zoeken heeft, vormen, volgens koene, het pyrethrine van 238 SYNANTHEREAE. pamsel. ln den Duitseben kwijlwortel vond schönwaldt eene boterachtige, reuklooze, scherpe aetherische olie. Verwisselingen: de wortels van Sonchus oleracens en Ptarmica vulgaris- *1. Anthemis. Kamille. XIX. 2. ' h r 1. Anthemis noMlis l. In Zuid-Europa en Frankrijk. In Nederland? In Engeland? — d. V. II. 146. Mq. 169. P. 11.548. — Levert de Roomsche Kamillen. Flores Chamomillae Romanae. De bloemhoofdjes, welke men in Junij en Julij gewoonlijk inzamelt van die verscheidenheid, welke door kweeking volle bloemen verkregen heeft. 20 pond leveren gedroogd 3 pond. Het omwindsel bestaat uit vele langwerpig-eironde blaadjes, welke aan den rand droog, doorschijnend en zeer fijn wim persge wijs gezaagd zijn , en elkander daksgew ijs bedekken. De vruchtbodem gewelfd , mergachtig , digt bekleed met kielvormige strooblaadjes (paleae), die aan den rand fijn en dubbel gezaagd en uitwendig nabij den top fijn behaard zijn. Het zaadpluis ontbreekt. De 12 tot 18 vrouwelijke straalbloemen zijn tongvor¬ mig, wit, aan den top omgebogen en drietand ig. De schijfbloemen zijn geel, buisvormig, vijftandig en veel korter. Bij de volle bloemen zijnde sch'jfbloemcn grootendeels in witte tongbloemen veranderd. De Anthe- mis aurea van de candolle is eene verscheidenheid, waarin de straal ontbreekt, doch de schijfbloemen allen buisvormig en geel zijn gebleven. Reuk aangenaam , specerijachtig. Smaak sterk specerij ig-bitter. Bevatten volgens wyss: Was . ...... 1,50 Bladgroen en vet . 3,63 Hars . 5,25 Bittere, in alkohol oplosbare stof . 4,00 In alkohol oplosbaar, schuimend extract . 3,12 Slechts in water oplosbaar, door loodsuiker neêrplofbaar extract . 5,50 Door zoutzuur uitgetrokken extract met phosphorzure kalkaarde . . 7,75 Zwavel- en wijnsteenzure potasch, chlorpotassium en appelz. kalkaarde. 1 ,88 Eiwit . 1,50 Gom . 0,75 Plantenvezel . 62,00 Vlugtige olie en looizuur . sporen SYNANTHEREAE. 239 iiagen verkreeg 4 drachmen der aetherische olie uit 10 pond versehe bloemen; lecanu 11 drachmen uit 100 pond drooge en 6 drachmen uit 100 pond versehe; schindler 32 — 80 drachmen uit 21 pond; hayne 86 drachmen uit 108 pond drooge. Deze aetherische olie is volgens guibourt en lecanu blaauw , volgens wyss groenachtig-wit en volgens hayne bruin- achlig-gcel, met eenen groenachtigen tint. schindler heeft er een zuur in gevonden, hetwelk of valeriaanzuur of althans zeer gelijk daaraan is. Verwisselingen : de bloemhoofdjes van Achillea Ptarmica; An¬ them is Cotula; Pyrethrum Parthenium. e. Matricaria. Moederkruid. XIX. 2. 1. Matricaria Chamomilla l. Door geheel Europa. — d. V. II- 131. Mq. 161. P. 11. 530. F. B. S. 1. 612. F. B. IV. 290. — Levert de Gemeene Kamillen. Flores Chamomillae vulgaris. De bij droog weder ingezamelde bloemhoofdjes- 100 pond leveren ge¬ droogd 20 tot 30 pond. 16 pond drooge geven 5 pond extract. Het omwindsel bestaat uit ellipsvormige, stompe, groene blaadjes, die aan den rand dunvliezig, witachtig, dikwijls bruinachtig zijn en zich daksgewijs bedekken. De vruchtbodem hol , kegelvormig , naakt. Het zaad¬ pluis ontbreekt. De randbloemen wit, met stompe, drietandige tong, aanvankelijk opwaarts gerigt, later naar beneden gebogen. De schijfbloe- men geel, buisvormig, eerst in één vlak gelegen, later gewelfd en eenen stompen kegel vormend. Reuk eigenaardig, sterk, onaangenaam-spe- cerijachtig. Smaak bitter, specerijig. Bevatten in gedroogden toestand volgens FREÜDENTHÄL : Blaauwe aetherische olie . 0,28 Hars. . 7,89 Zeepstof. . 8,57 Gom ...... . 7,39 Wijnsteen. . 5,31 Phosphorzure kalkaarde . 0,97 Houtvezel \ Eiwit f Water ( Verlies . 69,60 HERBEKGER en DAMUU : Aetherische olie. Chlorophyllum. Vet. Was. Bittere stof- Zeepachtige extractiefstof. Bruine extractiefstof. Suiker. Gom. Slijm- Hars. Plantenvezel. Appelzure kalkaarde en andere zouten. 240 SV NANTI1 EUE AE. Verwisselingen: de bioemhoofdjes van Chrysanthemum inodoruni en Chr. Leucanthemum; Anthem is Cotula en A. arvensis. f. Pyrethrum. Vuurwortel of Koortskruid ■ XIX- 2. 1. Pyrethrum Parthenium smitii- Matricaria Parthenium l- In Zuid-Europa en in Azië- Ook in Nederland. — Mq. 100. F. B. S. I. 610. F. B X. 787. — Levert het Moederkruid. Herba [s. Herba cum Floribus s. Sum- mitates] Matricariae. De in Junij en Julij ingezamelde bladen en bloeijende toppen. — De bladen gesteeld , afwisselend, onbehaard en bijna gevind. De vinnen der on¬ derste bladen bijna gesteeld en die der bovenste ineenvloeiend. Boven¬ waarts worden de bladen gedurig kleiner en minder verdeeld , zoodat de bovenste slechts driespletig of geheel onverdeeld zijn. De vinnen van on¬ deren wigvormig, eirond, spits, ellipsvormig of langwerpig, altijd vin- deelig en ingesneden-gezaagd. De bioemhoofdjes, welke uit witte, vrouwelijke rand- en gele schijfbloemen bestaan, zijn op lange, naakte bloemstelen geplaatst en vormen eene soort van bloemtuil. Reuk onaan¬ genaam, sterk balsamisch. Smaak specerijachtig, bitter. In het van deze plant overgehaald water bevindt zich volgens peretti terstond geen zuur, maar zulks zou er zich bij het bewaren langzamerhand in vormen. — Hij noemt het partheniumzuur . [dessaignes en chautard hebben de aetherische olie dezer plant scheikundig onderzocht. Zie Pharm. Central- blatt , 1848 , n°. 32.] 2- Pyrethrum Tanacetum de cand. Tanacetum Balsamita l. In Italië, Frankrijk en Zwitserland. — d V. II. 161. Mq- 157. — Levert het Bcdsemkruid. Herba Ealsamitae s. Tanaceti hortensis. De groote, langgcsteeldc , ellipsvormige wortelbladen en de hoogerc langwerpig-eironde , ongesteelde stengbladcn. Zij zijn allen gezaagd-getand, naakt of van onderen fijn behaard- Zij rieken doordringend muntachtig en smaken spccerijig^bitter. I£. Tanacetum. Reinvaren. XIX- 2. 1. Tanacetum vulgare l. Op vele plaatsen door een groet gedeelte van Europa, van Zuidelijk-Lapland en Schotland tot Opper-Italic en van Rusland tot Frankrijk. — d. V.IM58. Mq-156- P. II. 557- jF.jB-5- L 584. SY.VANTHEREAE. 241 F. B. 111. 185. — (Tanacef um crispum is eene variëteit met fijn verdeelde en gekrulde bladen , die in onze tuinen voorkomt.) Levert a. Reinvarenkruid . Herba Tanaceti. De bladen; de onderste zijn gcsteeld, dubbel-vindeelig, en de bovenste ongesteeld, eenvoudig-vindeelig. Zij moeten in Julij ingezameld worden. Zij zijn onbehaard, gestippeld, voorzien van lancet-lijnvormige , spits— zaagtandige, ook wel ingesnedene vinblaadjes. Tn jeugdigen toestand zijn zij met eene fijne, ligt afwrijfbare wol bedekt. Zij rieken kamferachtig , specerijig, en smaken speccrijachtig, bitter - b. Rcinvarenbloemen . Flores Tanaceti. De halfronde bloemhoofdjes , welke zich van Julij tot September op de toppen der stengels ontwikkelen en in eenen bloemtuil geplaatst zijn. Het omhulsel, dat uit lancetvormigc , digt opeenliggende schubben be¬ staat, bevat korte, digt zamengedrongene , goudgele schijfbloempjes , die eene aanvankelijk uitgeholde, later gewelfde vlakte vormen- Rieken en smaken even als de bladen. Volgens fromherz bevatten De versehe bloemen : Actherische olie . 0,34 proc. De versehe bladen: Actherische olie . 0,26 proc. Bladgroen. Looistof. Bittere extractiefstof. Slijmsuiker- Gom. Houtvezel. Eiwit. Vrij appelzuur. Appelzure potasch. Chlorpotassium. Appelzure kalkaarde. Zwavelzure kalkaarde. Appelzure bitteraarde. Kiezelaarde. IJzerverzuursel. Was- Geelachtig-bruine weekhars. Looistof. Bittere extractiefstof. Slijmsuiker. Gom. Houtvezel. Vrij appelzuur. Appelzure potasch. Chlorpotassium. Appelzure kalkaarde. Zwavelzure kalkaarde. Appelzure bitteraarde. Kiezelaarde- IJzerverzuursel. Bartels verkreeg 1 once der aetherische olie uit 13 pond kruid; wac- kenroder 0,13 uit 100 deeleu versch kruid en 0,26 uit 100 d. droogo bloemen; lecanu 10 drachmen uit 100 pond der versehe blocijende plant 16 SYNANTHEREAE. van Grasse en 5 oneen 8 grein van de plant uit de omstreken van Parijs. — PESCHiER beweert in deze plant een tanacetzuur en in de bloemen ook eene plantenbasis te hebben gevonden. c. Reinvar en zaad. Semen Tanaceti. De rijpe zaden. — Kleine, langwerpige , draadvormige nootjes (achaenia), 1 lijn lang, groenachtig-bruin of geelachtig en voorzien van 5 — 6 ribben. ïn plaats van met zaadpluis, zijn zij met eenen korten vliezigen rand gekroond. Bevatten volgens fromherz 0,32 procent aetherische olie en daarenboven Een weinig vette olie. Geelbruine weekhars. Bittere extractiefstof. Gom. Houtvezel. Looistof. Bladgroen. Chlorpotassium. Kiezelaarde. IJzerverzuursel. Vrij appelzuur. Appelzure potasch. Appelzure kalkaarde. Zwavelzure kalkaarde. Appelzure bitteraarde. Artemisia. Alsem of Bijvoet. XIX. 2. 1. Artemisia vulgaris l. Bijna door geheel Europa , in Noord-Afrika, Siberië, in het Oosten. — d.V. 11.161. Mo. 134. P. II. 560. F. B- S. ]. 586. F. B. V. 334. — Levert a. Alsemwortel. Radix Artemisiae. De wortelvezels, welke in den herfst ingezameld en niet met water ge¬ reinigd worden. Zij zijn lang, dun, getakt, bruinachlig, overlangs ge¬ rimpeld, inwendig wit, doch de kern is bruinaehtig-geeh Rieken eigen¬ aardig, onaangenaam, prikkelend, aardachtig. Smaken slijmerig-zoet, scherp en onaangenaam- Dienen ieder jaar vernieuwd te worden. In poe- dervorm en in geslotene glazen blijven hummel en jaenecke: Scherpe weekhars. . . • . 1,2 Half hars . .1,4 Groene vette olie . 0,4 Looistof . 1,4 Slijmsuiker . 19,1 Gomachtige extractiefstof . . 17,7 Eiwit . RI Grijze , vezelige zelfstandigheid 2,1 Houtvezel . 52,4 Aluinaarde . spoor zij langer werkzaam- — Bevat volgens ERETZ en elieson: Bolerachlige aetherische olie- Vette, droogende olie. Weekhars. Slijmsuiker. Bruine, bittere, harde hars. Gele, harsachtige kleurstof. Kleefstof. Eiwit. Looistof. Gom. Houtvezel. Zuring-, appel-, phosphor- , zwa¬ vel- en zoutzuur verbonden met potasch , kalk- en bitteraarde. Kiezelaarde en ijzerverzuursel. SYNANTHEREAE. 243 De kryslalachtige aetherische olie, die een mengsel uit eene vaste en eene vloeibare is, bedraagt volgens «über 80 grein en volgens lecanu 62 grein van 100 pond versehe wortels. b. Alsemkruid. Herba Artemisiae. De stengbladen met de bloeijende toppen. De bladen zijn af¬ wisselend , stengomvattend , van onderen wit-viltig, van boven groen; de onderste zijn dubbel- en de hierop volgende eenvoudig-vindeelig, doch de bovenste onverdeeld. De vinnen breed-lancetvormig, ingesneden of spils-getand. De bijna ongesteelde, opgerigte bloemhoofdjes vormen be- bladerde, zamengestelde aren en deze wederom lange pluimen. Reuk aangenaam, specerijachtig. Smaak specerijig, bitter, scherp. 2. Artemisia Moxa besser. In China, — P II. 554. — Levert de Moxct of Brandei/ linder. Moxa. De fijne vezels, welke na het droogen en stukwrijven der bladen tus- schen de handen overblijven en op boomwol gelijken. Zij worden tot kegelvormige cylinders zamengerold. 3. Artemisia Dracunculus l. In Zuid-Europa , Siberië en ïartarije. — n. V. II. 175. Mq. 156. — Levert de Dragon of Keizer -Salade. Herba Bracimculi. De bladen benevens de bloeijende toppen. De eersten zijn smal , lancetvor¬ mig , gaafrandig , glanzend, donkergroen. De laatsten vormen bebladerde trossen. Reuk sterk, aangenaam, specerijachtig. Smaak specerijig, verkoe¬ lend, naauwclijks bitter. Bevat aetherische olie (volgens lecanu 6i/3 oneen in 100 pond versch kruid) en daarenboven looizuur. 4. Artemisia Abrotanum l. In Zuid-Europa, Klein-Azië , Syrië, enz. — D. V. II. 175- Mq. 156. — Levert het Averuit of Averoon. Ilerba Abrotani. De bladen ; gesteeld , naakt , van onderen dubbel-gevind en van boven eenvoudig-gevind. Een fijn, zachtharig bekleedsel geeft hen, vooral op de ondervlakte, een grijsgroen aanzien. Zij hebben fijne, bijna draadvormige, stompe slippen, die op de ondervlakte eene uitspringende nerf vertoonen. Daarenboven de kleine bloemen , welke in eenzijdige trossen op korte, knikkende stelen geplaatst zijn. Reuk specerij-, 2 U SYNANTHEREAE. citroenachtig. Smaak sterk specerij ig, bitter. Dient in Julij en Augustus ingezameld, snel gedroogd en goed afgesloten bewaard te worden. 5 pond leveren gedroogd 2 pond. Bevat looizuur, eene bittere zelfstandigheid en eene dikke, groenachtige, aetherische olie. 100 pond versch kruid leveren hiervan volgens bartels 18 3/4 drachmen en volgens lecanu slechts 5 drach¬ men en 22 grein. 5. Artemisia pontica l. In Zuid-Europa en Middel-Azie. — Mq. 156. — Levert den Pontische of Roomsche Alsem . Herba Absinthii Pontici [<9. Romani]. De bladen met de bloeijendc toppen. De eersten zijn dubbel-zamenge- steld, dubbel-gevind, op beide zijden witviltig en hebben spitse, lijnvormige slippen. Reuk sterk, aangenaam, specerijachtig. Smaak scherp, specerijig, bitter. 6. Artemisia Absinthium l. Ab sin tb ium vulgare lamarck. Door het grootste gedeelte van Europa. Wordt thans ook gekweekt. — d. V. II. 165. Mq. 153- P. II. 552. F . B. S. I. 586. F. B. VIII. 585. — Levert a. Gemeene of Bittere Alsem. Herba Absinthii. De gesteelde, bijna drievoudig-vindeelige wortelbladenmetde onderste dub- bel-vindeelige en de bovenste eerst eenvoudig-vindeelige, dan driespletige of eenvoudige stengbladen. Zij zijn nu eens meer, dan eens minder met een zilvergrijs, digt aanliggend vilt bedekt. De slippen zijn langwerpig- lancetvormig en stomp. b. Alsembloemen . Flores Absinthii. De halfronde bloemhoofdjes, waarin zich gele bloempjes bevinden. Zij komen op de knikkende toppen der hoofd- en zijstengels in Julij en Augustus te voorschijn. Zij vormen alsdan talrijke, eenzijdige, neerhangende trossen , die kortgesteeld zijn en weinig bloemen bevatten. c. Ahemtoppen. Herba cum Summitatibus Absinthii. De bladen met de bloeijende toppen. Volgens de meeste pharmakopoeën alleen in gebruik. — Reuk eigenaardig , onaangenaam , specerijachtig. Smaak hoogst bitter, scherp-specerijig. — 100 pond leveren gedroogd 22 pond. 3 pond droog kruid geven 1 pond extract. Het versehe kruid bevat volgens braconïsot : SYNANTHEREAE. 24» Groene hars. 0,500 Biltere hars. 0,233 Eiwit.. Zetmeel. Houtvezel Water. . 1,250 . 0,133 .10,833 .61,233 Aetherisehe, bruingroene olie . . . .0,150 Stikstofhoudende, bijna smakelooze stof . 1,333 Slikstofhoudende , zeer bittere zelfstandigh- 3,000 Alsemzure potasch . 0,917 Salpeterzure potasch. : . . 0,333 Zwavelzure potasch en chlorpotassium . . sporen Kunzemüller vond er ook vrij azijnzuur, azijnzure potasch en gips in. — Uit 100 pond vcrsch kruid van Grasse verkreeg lecanu 9 drachmen, en uit evenveel van de omstreken van Parijs 16 drachmen en 18 grein , en bartels 14 drachmen uit 20 pond bloeijend kruid. — Het bitter bestanddeel is door mein geïsoleerd en absinthine genoemd. liet door braconnot als alsemzuur vermelde, zou volgens zwenger barnsteenzuur, en volgens luck een mengsel van phosphor- en appelzuur zijn. Wiens opgave is nu de juiste? 7. Artemisia maritima l. Artemisia suaveolens lamarck. Aan de zeekusten van Engeland, Frankrijk, Zweden, Denemarken, Duitschland , Nederland, alsmede in de nabijheid der Thuringsche zoutkeeten. — P. II. 560. F. B. S. I. 584. F. B . VI. 444. — Levert den Zee-Alsem. Herba Absinthii maritimi. De bladen en bloeijende toppen- De onderste bladen zijn dubbel- en de bovenste eenvoudig-gevind of onverdeeld ; de vinnen zijn lijnvormig, stomp en witvillig. Reuk en smaak zeer overeenkomstig met die van den gemeenen alsem. Schijnt dezelfde bestanddeelen te bevatten. [Somtijds wordt de vrij onwerkzame Art. salina willd. in hare plaats ingezameld.] 8. Artemisia Vahliana kostelezky. Artemisia contra vahl. In Per- sië en de aangrenzende deelen van Kdein-Azië. — i>- V. II- 170. Mq. 155. — Levert het Levant sch of Aleppisch Worm- of Zeverzaad. Semen Cinae Levanticum. De ongeopende bloemhoofdjes, die , met stof, zand, zaad van Panicum miliaceum, stukjes van schelpen, stengels, bladen, takjes, enz. ver¬ mengd zijn. Zij worden uit Pcrsië en Bucharije door Russische kooplieden naar Rusland vervoerd en van daar verder verzonden. — Wormzaad , het¬ geen door wannen en ziften van vreemde bijmengselen bevrijd is, heet: Semen Cinae in gr an is 5. electum- 216 SYNANTHEREAE. Het zijn kleine , langwerpig-eironde , groengele bloernlioofdjes. Door ouderdom worden zij donkerder en bruinachtig. Hun omwindsel bestaat uit digt aanliggende, eironde, stompe schubjes, welke door een hars¬ achtig bekleedsel sterk glinsteren, op den rug klierachtig zijn en onont¬ wikkelde bloempjes omgeven, die zich op een heet blik ontvouwen. Zij rieken eigendommelijk, onaangenaam, kamferachtig , en smaken eigen¬ aardig , onaangenaam , bitter, kamferachtig. Dit wormzaad is, even als het volgende Barbarijsche, door wackenro- der onderzocht. Hij vond in het Levanisch: Barharvsch Aetherische olie .. 0,39 1,78 Cerine. .. 0,35 0,48 Bruine , bittere , harsachtige stof ...... ‘4,45 6,53 Groene weekhars .. 6,05 7,59 Bittere extractiefstof met chlorpotassium en zouten van zwavel- en appelzuur met potasch en kalkaarde 20, 25 21,53 Gomachtige extractiefstof. 15,50 13,24 Extractiefbezinksel met potasch uitgetrokken .. 8,60 10,25 Appelzure kalkaarde .......... 2,00 4,13 Plantenvezcl . .. 35,45 35,57 Vreemdsoortige , aardachtige zelfstandigheden.. 6,70 0,00 Wrater .. 7,30 7,10 Later vonden alms en kahler er een eigenaardig ligchaam in, name lijk het santonine , hetgeen volgens liebig en anderen eene soort van vetzuur is , en volgens peretti als dubbel-santoninzure polasch in worm¬ zaad bevat zou zijn. De eersfgenoemden hebben wijders aangetoond, dat bet daarin dikwijls als bestanddeel vermeld cininzuur slechts azijnzuur is. Verwisselingen en bijmeng seien •• het zaad van Tanacetum vulgare; de bloemhoofdjes van Artemisia Sieb er i en Art. campest ris. 9. Artemisia Sieberi besser. Artemisia glomerata sieber (Arte¬ misia contra l. ?). In Palaeslina , ook in Persië, Arabië, Barbarije , enz. — D. V. II. 170. Mq. 154. — Levert het Barbarijsch Worm - of Zeverzaad. Seinen Cinae Berbericum. Wordt ook Afrikaan sch Worm" of Zeverzaad, Semen C ina e A f r ica n urn s. American um genoemd. Het zijn de bloemstelen , met de slechts weinig ontwikkelde bloemhoofdjes , die een knodsvormige gedaante hebben en SYNANTHEREAE. 247 zich somwijlen nog aan de toppen der stengels bijeen bevinden. De bekleeding met vele lange haartjes deelt het geheel een los , wolachtig aanzien mede. Kleur groenachtig-grijsgeel. Er zijn gewoonlijk stukjes Schelpen en een rood , aluinhoudend zand bijgemengd. Reuk en smaak zijn niet wezenlijk onderscheiden van die van het Levantsch wormzaad , doch wegens het grooter gehalte aan aetherische olie veel sterker. Het Oost-Indisch Worm- of Zeverzaad , Semen Cinae ïndicum s. Orientale, is volgens eenige pharmakologen slechts Barbarijsch worm¬ zaad , dat met kurkuma of geelhout gekleurd is. Anderen echter houden het voor de bloemstelen met onontwikkelde bloemen van Artemisia inculta delille. Het zou minder behaard en soortelijk zwaarder zijn, doch tot nu toe zijn er nog geene kenteekenen in onderscheiden, die het als eene bijzondere, van het Barbarijsch wormzaad bepaaldelijk verschil¬ lende soort karakteriseren. S. San tol in a. Heiligplant. XIX. 1. 1. Santolina chamaecy paris sus l. In Zuid-Europa. — Mq. 157. — Le¬ vert het Cypreskruid. Herba Santolinae s. Abrotani foeminei. De bladen ; gesteeld , smal lijn-lancetvormig , eenigzins dik, altijd groen ; vierrijig-getand , aan den top gewimperd , witachtig-groen , bijna on¬ behaard. Zij worden gewoonlijk met de langgesleclde , fraai kogelvor- mige , geelachtige bloemhoofdjes ingezameld en alsdan Summitates Santolinae genoemd. Reuk doordringend , aangenaam, specerijachtig. Smaak specerij ig , bitter. Uit 100 pond versch kruid verkreeg lecanu 4 tot 5 3/s oneen aetherische olie. 7. Am Lr o sie ae. Ambrosieën. Xa nthium. Stehelnoot. XXI, 5. 1. Xanthium Strumarium l. In Europa, Azië en Noord-Amerika. — F. B. S. I. 674. — Levert het Kleine Kliskruid. Herba Lappac minoris. De bladen ; fraai , langgcsteeld , rondachtig-hartvormig , gaafrandig of drielobbig , hoekig-getand , drienervig, ruw. Zij bezitten ccncn brandend - scherpen smaak. 248 SYNANTHEREAE. 8, Ileliantheae. Beliantheën. a. Helianthus. Zonnebloem. XIX. 3. 1. Helianthus tuberosus l. In Brazilië, ln Duilschland en Engeland gekweekt. Veelvuldig in onze tuinen. — Levert de Aardpeer. Radix Helianthi tuberosi. De wortels ; zij gelijken op aardappelen , doch zijn meer knolachtig- geringd , dik , langwerpig, roodachtig, inwendig wit, vleezig en sappig* Zij smaken eenigzins onaangenaam-zoet , en bevatten volgens biuconnot : Slijmsuiker . 14,800 Inuline ......... 3,000 Cerine. ......... 0,030 Vette olie ........ 0,060 In potasch oplosbare stof en vezel. 1,220 Eiwit, in bijzondere wijziging. . 0,990 Wijnsteenzure kalkaarde. . . . 0,015 Appelzure potasch- ..... 0,083 Citroenzure potasch. . 1,070 Citroenzure kalkaarde. 0,080 Phosphorzure potasch, 0,060 Zwavelzure potasch. . 0,120 Chlorpotassium . • . 0,080 Phosphorzurekalkaarde 0,140 Kiezelaarde .... 0,025 Water. ..... 77,210 9. Calendulaceae. Calendulaceën. ». Calendula. Goudsbloem. XIX. 4. 1. Calendula ofjicinalis l. In Zuid-Europa. — d. V. II. 187. Mq. 163. — Levert a. Goudsbloemen. Flores Calendulae. De groote, fraaije bloemen , die op de toppen der stengels te voorschijn treden. Zij hebben een éénrijig, veelbladig omwindsel , vurig-oranjeroode , tongvormige, drietandige, vrouwelijke randbloemen , en regelmatig vijf— spletige , tweekunnige schijfbloemen. Reuk eenigzins onaangenaam , bijna narkotisch. Smaak bitter, zoutig, zamentrekkend. — De randbloemen alleen dienen tot kleuring van reukpoeder. b. Goudsbloemkruid. Herba Calendulae. De bladen met de ontluikende bloemen. De bladen zijn langwerpig- eirond , stomp, gaafrandig of wijdslandig-getand , ruw en kleverig. Van onderen loopen zij in eenen gevlcugelden bladsteel uit. Van boven zijn zij ongesteeld , stengomvattend. Reuk en smaak even als die der bloe¬ men, doch zwakker. Volgens geiger bevatten De bloemen Hel kruid : Geelgroene weekhars .. Biltere extractiefstof. .. Gom .. Zetmeel .. Calenduline ..... Eiwit. Appelzuur met bitter extract Appelzure potasch .. Appelzure kalkaarde .. Chlorpotassium .... Plantenvezel ..... Aetherische olie- 3.44 19,13 1.50 1,25 3.50 0,62 6,84 5.45 1,47 0,66 62,50 ? Gom met appelzure kalkaarde. Extractiefstof, chlorpotassium- houdend. Zetmeelachtige slijm . .. Appelzure kalkaarde. . .. Appelzure potasch . . .. Salpeterzure potasch. . .. Eiwit . .. Verhard eiwit. Appelzuur, extracthoudend. Was. .. Calenduline. Houtvezel. ...... 2,64 0,05 0,83 0,76 0,14 0,21 0,13 0,67 0,35 0,54 6,90 0,39 Water. . 86,39 c. Liquor Calendulae. De vloeistof, die uit de versehe goudsbloemen uitdroppelt, wanneer men haar in een glas besloten aan de zonnestralen blootstelt. Men schrijft aan dit vocht eene bijzonder bloedstelpende en wondheelende werking toe. 10. Carduaceae. Carduaeeën. n. Carthamus. Saffloer. XIX. 1. 1. Carthamus tinctorius l. In Aegypte , Oost-Indië. Wordt in ver¬ scheidene landen van Europa gekweekt. — d. V. II. 190- Mq. 149. P. II. 563. — Levert a. Saffloer. Flores Carthami. De bloemen , die in den \;orm van kleine bundels in Julij en Augus¬ tus uit den top van het bijna gesloten omwindsel te voorschijn treden. Zij zijn tweekunnig , buisvormig, trechtervormig-verwijd , vijfdeelig , gcel- of bruinrood, en bevatten gele helmknoppen en cenen stijl. Reuk on¬ aangenaam, eigenaardig. Smaak laf, eenigzins bitter. Naar gelang van de landen onderscheidt men: Perzischen , Chineschen , Oost-Indischen , Phi- lippijnschen , Cyprisch en , Aegyplischen , Amerikaan sehen , Spaanschcn , H ongaar sehen , 1 laliaanschen en Duitschen saffloer • De Oosterschc soorten zijn de beste. — Bevat volgens dufour • 250 SYNANTHEREAE. Saftlocrrood. — döbereiner’s carthaminzuur . . 0,5 Extractieve, gele kleurstof, benevens azijn enzwa- velzure-potasch , chlorpotassium en gips. . .31,0 Houtvezel . 49,6 Plantendeeien en zand ......... 4,6 ÏJzerverzuursel . ...... 0,2 b. Saffloer zaad. Semen Carthami. De rijpe zaden. — Langwerpige, 2 lijn lange , zamengedrukt-vierhoekige nootjes; aan den top verdikt, glanzend, wit, zonder zaadpluis. Zij heb¬ ben geenen reuk , doch smaken olieachtig-bitter. Bj. Arctium. Klis. XIX. 2- 1. Arctium Lappa l. — Verscheidenheden : Arctium s. Lappa Bar- dana, tomentosa, major en minor. — Bijna door geheel Europa. Naar Noord-Amerika verwilderd. — d. V. II. 190. Mq. 148- P. II. 561. F. B. S. I. 574. F. B . IV. 254- — Levert a. Kliswortel. Radix Bardanae. De in het voorjaar uitgegravene wortel van tweejarige planten , die ge¬ spleten en spoedig gedroogd wordt. Hij is vrij lang en dik , loodregt neêrdalend , en heeft weinig takken en vezels. Uitwendig is hij zwartbruin , inwendig wit en vleezig. Gedroogd is hij overlangs gerimpeld , vuilbruin¬ grijs , inwendig witgrijs , sponsachtig , ligt breekbaar. Oudere en grootere stukken bevatten van binnen een witachtig, los, netvormig weefsel van ledige celzelfstandigheid. Door jodium wordt hij bruin. Zijne infusie wordt door ijzerchloride zwarlblaauw. Hij bezit weinig reuk , doch smaakt slij¬ merig , zoetachtig, bitter. Bevat : suiker ; slijm; inuline; looizuur en eene bittere stof. Verwisselingen : de wortels van Atropa Belladonna en Symphi- tum officinale. b. Kliskruid. Herba Bardanae. De wortel- en stengbladen. De eersten zijn groot, hartvormig-eirond , getand en gesteeld. De onderste stengbladen zijn van boven onbehaard cn gvanl onderen dun viltig , de bovenste worden langzamerhand korter gesteeld, kleiner en eironder- Smaak onaangenaam , bitter, wrang, zoutig. Was . •. 0,9 Hars , 0,3 Eiwit. .. 5,5 Bitteraarde i Aluinaarde j * 0,5 Water- .. 6,2 SYNANTHEREAE. 251 «. Si ly bum. Mariedistel. XIX. 1. 1. Silybum marianum gaertner. Carduus marianus l. — In Zuid- Europa en in het Oosten. Ook in Nederland. — d. V. II. 193. Mq. 148. F. B . S. I. 576. — Levert a. Mariedistelkruid. Herba Cardui Mariae. De bladen; groot, bogtig-vindeelig , lederachtig , van boven onbehaard , groen en van witte aders voorzien, aan den rand ongelijk gedoomd. Hier¬ onder zijn de stengbladen stengomvatlend en hartvormig. Smaak onaange¬ naam , eenigzins scherp, zoutig. b. Mariedistel zaad. Semen Cardui Mariae. De rijpe zaden. — Platte, langwerpig-eironde nootjes , glad , bruin , glanzend , eenigzins gestreept en met een witachtig , zacht , zijdeha- rig zaadpluis gekroond , dat ligtelijk afvalt. Zij bevatten eene witte , zoete, olieachtige kern. Met de schil smaken zij bitter en wrang. el. Onopordon. Weg- of Kanlier distel. XIX. 1. 1. Onopordon Acanthium l. Veelvuldig aan wegen, heiningen , enz. — D. V. II. 193. Mo. 148. F. B. S- I. 574. F. B . IL 99. — Levert a. Gemeene of WitteWegdislelwortel. Radix Cardui tomentosh De wortel; penvormig, 1 voet lang, met vezels bekleed, geelachtig, inwendig wit. Hij smaakt zoutachtig-bittcr. b. Gemeene - of Witte W egdislelkruid. Herba Cardui tomen tosi, De wortel- en stengelbladen. De eersten zijn langwerpig, bogtig-getand y gedoomd , witachtig, dik, vleezig, groot en op beide zijden wolachtig. De laatsten zijn kleiner ongesteeld en neêrloopend» Zij smaken allen kruid¬ achtig , wrang, onaangenaam, zoutig en bitter. e. Aucklandia. Aucklandie. XIX. i. 1 . Auchlandia Costus faeconer- In Voor-Indië op de bergen va» Kaschmir. — Levert den SYNANTHEREAE. or*> JM Kos tu s of Kostwortei. Gostus s. Radix Costi. Rondachtige wortelslukken. Zij zijn kegelvormig , eenigzins knolachtig T gebogen, 3 — 4 duim lang, J/2 tot l1^ duim dik, rimpelig en van overlangsche strepen voorzien. Zij hebben eenc grijsrood- of bruinachlige en inwendig cene grijsgele kleur en een stervormig, poreus celweefsel. De stukken zijn overigens vrij hard, zwaar, barstig, harsachtig. Reuk aan¬ genaam, specerijachtig. Smaak specerijig, nu eens meer , dan weder minder b:tter, waarom men eenen Costus amarus en eenen Costus dulcis onderscheidt. Vroeger werd hij van eene tot de Scitamineae behoorende plant af¬ geleid, met name van Costus arabicus en C. speciosus, tot dat falconer voor cenige jaren er den waren oorsprong van aanloonde. 11. Cc ntaureae. Centaureën. R. Cenlaurea. Centaurie. XIX. 3. 1. Cenlaurea Cyanus l. Op korenvelden in Europa. — Mq. 151.jp. B. S. I. 618. F. B. V. 325. — Levert de Blaauive Koornbloemen. Flores Cyani. De trechtervormige, fraai blaauwe, onvruchtbare, vrouwelijke straal- bloemen. Hare schoone, blaauwe kleurstof is zeer veranderlijk. 2. Centaurea calcitrapa l. In de meeste landen van Europa , inzonder¬ heid aan de oevers van rivieren. — Mq. 150. F. B. S. I. 618. F. B. II. 88. — Levert het Slerredistelkruid. Herba Calci trapae. De onderste, diep-vindeelige bladen, die van smalle, lijnvormige, door- nig-gctande slippen zijn voorzien, en de hooger gelegene lancetvormige, ongesteelde, getande bladen. Zij zijn allen glad of lijnbehaard en hebben van onderen eene witte middelnerf. Men verzamelt hen van de bloeijende plant en wel met de bloemen. Reuk ontbreekt- Smaak zeer bitter. Be¬ vatten volgens nativelle: cnicine. I». Cnicus- Zegendistel. XIX. 3. 1. Cnicus bencdictus gaertnkr. Centaurea benedicla l. In Grieken¬ land en Zuid-Europa. Wordt in Duitschland en bij ons gekweekt. — n. V. II. 1 92. Mq 150. P. M. 562. — Levert het SYNANTHEREAE. 253 Cardobenedictcnkruid. Herba Cardui benedicti. De wortel- en stengbladen. De eerste zijn zeer lang, versmallen zich in den bladsteel, zijn vindeelig-bogtig, en naar den top toe bogtig-getand ; de stengbladen zijn ongesteeld, eirond-lancetvormig , spits, eenvoudig-bogtig en doornig-getand. Zij zijn allen netsgewijs-geaderd en met witte , eenig- zins smerige haren bekleed. Men verzamelt hen van de bloeijende plant en wel met de bloemen, die zich op de toppen der stengels ontwikkelen. Deze bloemen hebben een eirond omwindsel, hetwelk gevormd wordt uit talrijke, daksgewijs op elkander liggende schubben , die aan den rand vlie¬ zig en met eene spinnewebachtige wol bedekt zijn, en uit aanliggende eirond-langwerpige blaadjes, wier toppen in fijn gevinde, afstaande door¬ nen uitloopen. De vruchtbodem is met borstelige haren bekleed en draagt 20 tot 25 gele buisvormige bloempjes. Reuk ontbreekt bijna geheel. Smaak zoutig, prikkelend en zeer bitter. Bevat volgens eene analyse van morin: Eigenaardige, bittere stof. Bladgroen met vette olie. Bruine hars. A etherische olie. Bruine extractieve kleurstof. Slijmsuiker. Plantenzure potasch. Zwavelzure potasch. Salpeterzure potasch- Chlorpotassium- Appelzure kalkaarde. Gom. Eiwit. Aluinaarde. IJzerverzuursel- Kiezelaarde. Houtvezel. Phosphorzure kalkaarde- nativelle heeft er een indifferent ligchaam in gevonden, hetgeen in kleur- en reuklooze, bitter smakende prisma’s krystalliseert, en waaraan hij den naam van cnicine gaf. — Het zou volgens scribe in alle bitter sma¬ kende Centaureac bevat zijn en daarin den bitteren smaak verwekken. Verwisselingen: de bladen van Cnicus oleraccus; [Cn. lanceola- t u s ;] Silybum raarianum; Onopordum Acanthium. 12. Carlineae. Carlineën. a. Carlina. Driedistel of Everkruid. XIX. 1. 1. Carlina acaulis l. Carlina subacaulis de cand. In bergachtige streken van Middel-Europa. — Mq. 149. — Levert den Driedistel- of E verwortel. Radix Carlinae. De wortel; veelhoofdig, rolrondachtig, vertakt, 1 voet lang, tol 1 duimdik, bruingeel, inwendig geel , vleezig. Gewooniijk wordt hij over¬ langs gespleten en gedroogd. Alsdan is hij uitwendig bruinachtig-grijs , rimpelig, inwendig vuilgeel, van vele glanzende , bruine harsstippen voor- 254 SYNANTHEREAE. zien. Oudere wortels zijn van binnen poreus, zelfs gedeeltelijk hol. Jodium kleurt hem bruin. Hij riekt onaangenaam, prikkelend, specerijachlig en smaakt zoetachtig, specerijig, scherp. Bevat: inuline; bars; aetherische olie, waarvan de hoeveelheid volgens bartels 1 drachme op 2 pond bedraagt. 13, Lactuc e ae. Lactuceën. ia. Sonchus -Melk- of Ganzedistel of Paardenklaauw. XIX. 1. 1. Sonchus oleraceus l. Het meest gewone onkruid der velden en tui¬ nen in Europa. — M q. 147. F. B . S . I. 556, F. B. III. 235. — Levert het Stekelige en Gladde Melkdistelkruid. Herba Sonchi asperi et laevis. He bladen der beide variëteiten Sonchus ol. asperus et laevis. — De in eenen digten kring slaande wortelbladen zijn liervormig, schaafge- wijs-uilgcbogt, onbehaard, aan den rand scherp, nu eens meer dan eens minder doornachlig-geland. De afwisselende stengelbladen zijn stengomvat- tend, de bovenste somlijds onverdeeld, lancetvormig, gaafrandig en aan den voet pijlvormig uitgesneden. De bladen der verscheidenheid asperus zijn stijver en van stekende landen voorzien. Smaak bitter, wrang, kruidachtig. I®. Hieracium. Havilis kruid. XIX- 1. 1. Hieracium Pilosella l. Aan wegen, boschkanten, op dijken, wei¬ landen , enz. — Mo. 147- F. B. S. I. 562. F. B. I. 29- — Levert het Langharig Havikskruid. Herba Pilosellae s. Auriculae muris. De bladen van den wortel en de hieruit voortkomende wortelloten. De eersten zijn gesteeld , langwerpig, omgekeerd-eirond, gaafrandig, gewimperd , verspreid, met lange haren bekleed , van boven hooggroen en van onderen witviltig. Zij bezitten geenen reuk, doch smaken bitter en zamentrekkend. De bloemhoofdjes komen eenzaam in Mei en Junij op dunne en afstaand be¬ haarde schaften van 1 voet lengte te voorschijn. Bevatten: looizuur en eene bittere stof. Verwisselingen : Hieracium d u b i u m en H . A u r i c u 1 a. SYNANTHEKËAE. 255 c. C r e p i s. Streepzaad. XIX. 1. 1. Crepis foetida l. Barkhaus ia foetida de cand. Zeer algemeen op weilanden , puinhoopen , wegen , enz. — Levert het Stinkend Streepzaad of Stinkende Pippau . Herba Crepidis foetidae. De in eenen kring liggende wortelbladen , die gesteeld , stomp en ge¬ vind zijn en de stengomvattende stengelbladen , welke getand en gevind zijn. Allen zijn witachlig-behaard en ruw. Worden zij stuk gewreven, dan rieken zij even als bittere amandelen en bevergeil. d. Lactu ca. Latuw. XIX. 1. 1. Lactuca sativa l. Vaderland? Bijna in alle werelddeelen bekend kul- tuurgewas. — d. V. II. 197. Mo. 145. P. II. 565. — * De versehe bloei- jende plant dient ter bereiding van a. Thridax s. Thridace. — (Lactucarium !) Werd in 1801 door düncan in de geneeskunde ingevoerd. Het is het melksap, dat uit insnijdingen vloeit, en aan de plant of in vaten opgeza¬ meld wordt en van zelf indroogt. Van ééne plant verkrijgt men ongeveer 17 grein cener kleverige , bruine massa, die op opium gelijkt , eenen ster¬ ken reuk bezit en bitter smaakt, schrader vond er in: Twee verschillende harsen . . . 34,2 Eene in water en alkohol oplosb. stof, die ijzerzouten groen kleurde. 36,3 Eene in water oplosbare, in alkohol onoplosbare stof .... 3,5 Eene in water en alkohol onoplosbare stof, die grootendeels uit eiwit bestond . . 26,0 Volgens PERETTi bevat het sap: gom, gele kleurstof, suiker, gomhars, salpeterzure potasch, salpeterzure ammonia, salmiak, salpeterzure kalkaarde, chlorkalcium en chlorpotassium. — peschier vond daarin : een aromatisch beginsel, twee harsachlige stoffen , een onkrystalliseerbaar alkalisch begin¬ sel, gomachtige extractiefstof ; eene vezelige , stikstofhoudende zelfstandig¬ heid. — Pagenstecher heeft in deze plant op den tijd , waarop zij hare zaden vormt, eene indifferente, geelachtige , krystallijne, zeer bitter sma¬ kende stof gevonden , waaraan hij echter geenen naam gaf. — - köhnke heeft in deze plant zwavelzuur, phosphorzuur , chlorium , citroen-, appel- en barn- steenzuur gevonden. 256 SYNANTHEREAE. bouchardat noemt liet extract, hetgeen verkregen wordt door bet uit Lactuca montana (?) uitgeperst sap intedikken , eveneens thridax. b. Succus expressus Lactucae sativae. Het sap, dat uit de versehe, gekneusde bladen wordt uitgeperst. Bezit geenen reuk, die met thridax overeenkomt. c. Extractum Lactucae sativae. Het uit het uitgeperst sap bereid extract. d. Aqua Lactucae sativae. Het over versehe bladen gedestilleerd water. Bezit eenen sterken , narkotischen reuk, die na eenige maanden verdwijnt- 2. Lactuca virusa l. In Europa , vooral in het zuidelijk gedeelte. — D. V. II. 194- Mq- 144. P. II. 568. — Levert de Gift-Salade. Herba Lactucae virosae. De bladen van bloeijende planten. Zij zijn afwisselend, horizontaal geplaatst, ongesteeld, langwerpig, ongelijk fijn-, spits- en bijna stekelig-getand , onbehaard. Hun voet is pijlvormig en hunne mid- delnerf met stekelige borstels bekleed. De onderste zijn aan den voet smaller en worden naar den top toe breeder; de hoogcr gelegene zijn aan den voet breeder en worden naar den top toe smaller. Zij rieken f vooral bij kneuzing, onaangenaam-verdoovend, doch in droogen toestand zijn zij reukloos. Hun smaak is walgelijk-bitter en scherp. — Waar de plant niet in het wild groeit, mag men de bladen der gekultiveerde gebruiken. Verwisselingen: de bladen van Sonchus oleraceus; Lactuca Sca- riola; Dipsacus sylvestris. Salvia pratensis- Vóór het bloeijen worden uit de plant bereid : a. Latuw- of Salade-Opium. Lactucarium. Het van zelf ingedroogd melksap , dat uit insnijdingen in de levende1 plant naar buiten dringt. Het is kleverig, riekt onaangenaam en verdoo- vend en smaakt scherp, bitter en brandend. Bij het indroogen verliest het 0,445 tot 0,6 aan gewigt , terwijl er eene extractachtige massa over¬ blijft, die overeenkomstig met opium werkt, en waarvan iedere plant SYNANTHEREAE. 257 omstreeks 56 grein oplevert. Zijn de insnijdingen slechts tot op de rnelk- sapvaten , die zich onder de opperhuid bevinden , doorgedrongen , dan duurt het uitvloeijen zonder stoornis der vegetatie voort, totdat het sap er in vast wordt. (Over eene andere wijze om het lactucarium te ver¬ krijgen, die door arnoud is opgegeven, leze men buchner’s Repertor. XXXI , p. 390.) Bij eene temperatuur van 30° tot 40° gedroogd zijnde , vormt het lactucarium onregelmatige , geelroodachtig-bruine stukken. Zij rieken eigenaardig narkotisch , zijn moeijelijk tot een roodachtig-geel poeder fijn te wrijven, hebben eene schclpachtigc , zwak glanzende breuk, wier kleur naar binnen gedurig lichter wordt en in het middelpunt bijna wit is. Wordt tusschen de vingers week en kleverig en riekt dan even als het versehe melksap. Bevat volgens 18,600 12,467 35,100 14,666 BÜCHNER : Lactucine, eene gele, reuk- looze , korrelige , bittere massa. Weekhars . • ) Wasachtige stof ; Was . . .. Gomachtige extractiefstof. Stikstofhoudende zelfstandigh. 19,100 klink : Bittere extractiefstof . . . } Gom .. Eiwit.. Lactucazuur en zouten daarvan } Kaoutchouk. .... Harde hars. .... Was. 57,51 22,50 7.50 8.50 walz : Lactucine. Aetherische olie. Latuwvet, in aether ligt oplosbaar Latuwvet, in aether moeijelijk oplosb Geelroode , smakeloozc hars. Groengele, krabbende hars. Suiker. Eiwit. Slijmsuiker. Gom. Pektine. Bruin , humusachtig zuur. Bruine , basische stof. Zuringzuur Citroenzuur Appelzuur Salpeterzuur verbonden met pot- asch, kalk en bitter¬ aarde. SCHLESINGER Hars. . 30,0 j Extract. 6,0 Vezel. . 1,5 Koolzure kalkaarde. 2,5 Was. • 56,5 1 Eiwit.. 3,5 Water. . 5,0 (Overschot = 5,0.) ' Volgens LE ROY zou de jonge plant in haar melksap kaoutchouk be¬ vatten , welke met der tijd langzamerhand daarin vermindert en ten laatste geheel verdwijnt. Ondertusschen zegt walz, dat het door hem daarin gevonden , in aether moeijelijk oplosbaar vet door le roy verkeerdelijk voor kaoutchouk werd gehouden. Het lactucazuur , hetgeen pfaff en klink er in vonden , is volgens walz zuringzuur en volgens dulk appel¬ zuur. Doch KÖHNKK heeft in deze plant zwavelzuur, phosphorzuur , 17 *258 SYNANTHEREAE. chlorium , citroen-, appel- en barnsteenzuur gevonden, walz verkreeg het laclucine , waaronder het specifiek werkend bestanddeel dezer plant ver¬ staan wordt, in bleekgele, bitter smakende, indifferente naalden. Intusschen heeft LE NOiu uit het lactucarium een kleurloos , in kleine prisma’s krystalliserend ligchaam afgescheiden, waaraan hij den naam van lactucone gaf. Dit kan echter wegens zijne reuk- en smakeloosheid het specifiek werkend bestanddeel niet zijn , onaangezien de groole hoeveelheid, waarin het voorhanden is. Ook kan bet niet uit het volgende lactucine van aubergier ontstaan zijn , daar bij deszelfs bereiding geene loog daarmede zou zijn in aanraking gekomen. AUBERGiER heeft uit de Lactuca altissima, die op den Kaukasus voorkomt, een lactucarium bereid, waarin hij vond: Indifferente hars. Appelzure potasch. Phosphorzure kalkaarde. Phosphorz. bitteraarde. Zwavelzure potasch. Eene krystalliseerbare stof, die ijzeroxydezouten groen kleurde. Het door hem daaruit afgescheiden lactucine vormt paarlemoerglan- zende, op benzoëzuur gelijkende blaadjes. Zij zijn bitter van smaak, op¬ losbaar in heet water en alkohol, doch niet in aether. Door loogen wordt de bittere smaak zóó vernietigd , dat zuren dezen niet weder kunnen herstellen. Het lactucarium wordt, zoo als het schijnt, niet zelden met het ana¬ loge praeparaat uit Lactuca sativa, de thridax verwisseld, daar men ook hieraan den naam van lactucarium geeft, hetgeen daarom in het vervolg volstrekt dient vermeden te worden. b. Extractum Lactucae yirosae e succo paratum. Laclucine. Pektine. Zure hars. Mannite. Eiwit. Salpeter. Asparagine. Ulminzuur. Chlorpotassium Cerine. IJzerverzuursel. Zuringzure potasch. Myricine. Kiezelaarde. Manganesiumoxyde. Het extract, dat verkregen wordt door het uit de versehe bladen uit¬ geperst sap behoorlijk uittedampen. 9ya pond sap leveren 1 pond extract. 3. Lactuca Scariola l. Bijna door geheel Duitschland en andere landen van Europa. Ook in Nederland. — d. V. II. 196. Mq- 145. F.ß.S- I. 556. — Levert de Wilde Latuw. Herba Lactucae Scariolae. De bladen der bloeijende plant. Zij zijn schaafsgewijs-vindeelig , steng- omvattend , getand, gewimperd , hebben eene middelnerf , die van stekelige SYNANTHEREAE. 259 borstels is voorzien en eene vertikale plaatsing, De hooger gelegene bladen zijn kleiner, onverdeeld, pijl- en lancetvormig. Schijnen in reuk en smaak, alsmede in bestanddeelen en dus ook in werkingen niet van de bladen der Lactuca virosa te verschillen. e. Taraxacum. Paarden- of Hondsbloem. XLX. 1. 1. Taraxacum officinale wiggers. Leontodon Taraxacum l. BÜ na door geheel Europa. Ook in Azië en Amerika. — d. V. II. 201 . Mq. 146. P. II. 563. F.B.S. I- 558. F. B. lil. 168. — Deze plant vormt naar gelang harer groeiplaats vele variëteiten, waarvan koch er 6 onderscheidt: genui- num, glaucescens, alpinum, taraxacoides , lividum en lep- tocephalum. — Levert a. Leeuw ent ands wortel. Radix Taraxaci. De wortel , die volgens de gewone voorschriften in het begin des voor- jaars van éénjarige planten wordt ingezameld. 5 pond leveren gedroogd 2 pond. — Hij is rolrondachtig-penvormig , getakt-vezelig , veelhoofdig , rimpelig-gesleufd. Op de bruine epidermis volgt een bruine schorsring , vervolgens een geelachtig merg , dat uit verschillende concentrische lagen gevormd wordt. Tusschen deze lagen bevindt zich in den versehen wortel een melksap, dat bij de dwarse doorsnede te voorschijn dringt. Geheel van binnen ontmoet men eene houtachtige kern. Hij riekt zwak zoetach¬ tig en smaakt zoetachtig-bitter. Door de analyses van joiin , widnmann, waltl en meer anderen , zijn de volgende bestanddeelen aangetoond : Taraxacine. Slijmsuiker. ïnuline. Hars. Kaoutchouk. Man nasuiker. Gom. Zouten. De zouten bestonden uit potasch en kalkaarde met zwavelzuur, phos- pborzuur , chlorium en een plantenzuur. Het laatste was er gedeeltelijk vrij in voorhanden. Taraxacine, de bittere zelfstandigheid , en suiker zijn daarin de wezenlijkste bestanddeelen. Doch even als deze plant naar ge¬ lang der groeiplaatsen ongemeen verschilt in hare botanische kenteeke- nen, zijn ook hare bestanddeelen, hoofdzakelijk de beide voorheerschen- de, aan eene zeer aanzienlijke afwisseling in de betrekkelijke hoeveelheid onderhevig. Dit laatste wordt nog meer door het jaargetijde bedongen , gelijk men zulks reeds uit den verschillenden smaak kan afleiden : de wortel smaakt in de lente en in den herfst zeer zoet en naauweïijks bitter, doch s’zomers zeer bitter en ter naauwernood zoet. Wortels, die men ingezamcld heeft van planten , welke in eenen vetten bodem groeiden , smaken zeer zoet, en die , welke van eenen schralen grond afkomstig zijn , 260 SYNANTHEREAE. zeer bitter, zoowel in het voorjaar en in den zomer, als in den herfst. Om dit naauwkeuriger aantetoonen heeft frickhinger wortels , die in den herfst en in de lente waren ingezameld, ontleed en daarin gevonden: Herfst. Lente. 1) Eiwit . . 0,33 0,32 2) Eiwit, mannite, extractiefstof, slijm, zouten. . . 6,41 1,36 3) Extractiefstof, suiker, mannite, chlorpotassium . . 3,66 3,43 4) Extractiefbezinksel , inuline, potasch- en kalkzouten. 3,04 0,88 5) Extractiefstof, sporen van looistof, zouten .... 1,78 1,60 6) Was. . . 0,13 0,18 7) Verlies aan inuline . . . 2,94 2,86 8) ïn water onoplosbaar overschot . 9,16 9,02 9) Water . 72,23 79,94 De stoffen 2) en 3) vormden het met koud water daaruit bereid ex¬ tract , door alkohol in 2) en 3) verdeeld, en de stoffen 4) en 5) het naderhand met heet water daaruit verkregen extract, door alkohol in 4) en 5) gescheiden. Verwisselingen : de wortel van Cichorium Intybus. Leeuw entands kruid. Herba Taraxaci. De wortelbladen met de bladlooze , buisvormige, ronde, bijna onbe¬ haarde schaften en de ontluikende bloemen. Volgens de gewone voor¬ schriften wordt dit alles in het begin des voorjaars ingezameld. 100 pond leveren bij het droogen , hetgeen zoo spoedig mogelijk dient te geschieden , 21 pond. — De bladen zijn in eenen kring geplaatst , ge- steeld , aan den voet versmald , van ongelijke lengte en breedte , óf bijna gaafrandig , óf door schaafsgewijze insnijdingen getand , gescheurd of vin- deelig , en met eenig korte haartjes bekleed. — Zij bevatten in versehen toestand hetzelfde melksap als de wortel. — Reuk , smaak en bestand- deelen overeenkomstig mei die van den wortel, en, evenals bij den laat- slen , naar de groeiplaats en het jaargetijde verschillend. — 10 pond der geheele plant leveren 3 pond extract. Verwisselingen : de bladen van Cichorium Intybus. ff. Cichorium. Cichorei. XIX. I. 1. Cichorium Intybus l. Zeer algemeen in Duitschland en bij ons. Wordt ook gekweekt. — d. V. II. 204. Mq. 147. P. II. 569. F. B. S. 1. 572. — Levert den SYNANTHEREAE. Cichoreiwortel . Radix Cichorii. 26 1 De wortel van in ’t wild groeijende planten. Hij wordt in den herfst uitgegraven en snel gedroogd. —-Rond, penvormig, van boven ongeveer 1 vinger dik, lang, getakt, van buiten grijswit, van binnen wit, vlee- zig, na het droogen grijsgeel, ligt breekbaar, rimpelig. De inwendige , gedachtige , houtachtige kern is gewoonlijk met eenen bruinachtigen ring omgeven. Hij is reukloos, smaakt zeer bitteren bevat volgens john : Bitter extract. . *25,0 Hars . . 3,0 Suiker, salmiak en plantenvezel. . 72,0 Planche vond daarin ook salpeter, zwavelzure potasch en chlorpotas- sium ; en waltl t2!/2 proc- inuline. — De wortel van gekulliveerde plan¬ ten dient ter bereiding der cichorei-koffij. Verwisselingen - de wortels van gekweekte planten, van Atropa Bel¬ ladonna en Taraxacum officinale. g. Scorzonera. Schorsoneer. XIX. 1. 1. Schor zonera hispanica L- In Spanje , Palaestina , Siberië, Hongarije, Duitschland- Wordt in Nederland gekweekt. — d. V. II. 203. Mq. 146. — Levert den Schorsorieenvortel. Radix Scorzonerae. De in den herfst uitgegravene wortel. Hij is penvormig, van boven 1 vinger dik, zeer lang, zwartbruin , inwendig wit , vleezig , met een melksap gevuld. Door schillen en droogen wordt hij roodachtig en melig. Hij is reukloos en smaakt slijmerig-zoet en eenigzins bitterachtig. De wortel van gekulliveerde planten, welke als diaetetische stof, als groente, gebruikt wordt , en geroost tot surrogaat van koffij dient , is grooter, vleeziger, zoeter, bevat zetmeel en daarvoor minder inuline. john vond er in : Zetmeel. 9,0 In water oplosbaar extract. 10,0 Hars- . 3,0 Houtvezel ....;. 46,0 hetgeen met 32 proc. water — 100 geeft. Deze wortel verdient een nader scheikundig onderzoek. Verwisselingen : de wortel van Scorzonera hu mi lis- 27. CAIPANILINAE. KLOKJ ESBLOEMIGEN. Familien : Goodenovieac. Stylideae. C a inp anu 1 a ce a e. Lobe- 1 i ace a e- 262 LOBELIACEAE 62. LOBEEI ACE AE. Lobelia cecn sa Lobelia. Lobelie, V. 1. 1. I^obelia inflata l. In Noord- Amerika. — d. V. 31. 208. Mo. 164- P. II. 540- — Levert het Opgeblazene Loheliekruid, (Indiaan sehe Tabak) Herba Lobeliae inflatae. Komt tot ons in langwerpig -vierkante , papieren pakjes geperst , die 1 lood toll pond wegen en tot opschrift voeren : Lobelia. D. M .New Lebanon , N. Y. Hierin bevindt zich de geheele plant in verbrokkelden toestand. De wortel klein , geelachlig-wit , met vezels bedekt. De stengel rondach¬ tig, gestreept, roodachiig , aan den voet en aan de knoopen groenachtig, eenigzins behaard. De bladen ovaal-langwerpig , bijna ongesteeld, gezaagd- getand , op beide zijden zacht behaard. De bloemen vormen eene eindstan- dige aar en hebben eenen éénbladigen , Sdeeligen kelk en eene éénbla- dige, onregelmatige en blaauwachlige bloemkroon. De doosvruchten zijn opgeblazen en bevatten een groot aantal kleine , zwartachtig-bruine zaden. Smaak onaangenaam en stekend-seberp. coliioün en PRäTOR scheidden er een ligchaam uit af, waarin zij het specifiek werkzaam bestanddeel meen¬ den ontdekt te hebben , dat eene plantenbasis zou zijn en hetgeen zij lobe- Unc noemden, reinsch vond er in : Lobeline. Chlorophyllum W as Hars Stearine Water. .. Plantenvezel. 2,2 5,5 11,0 26,6 Aetberische olie . ? Aromatische hars . 1,3 Plantenlijm . 2,8 Slijmgom . 48,4 Zouten van potasch, kalkaarde, bitter¬ aarde , ijzer - en mangaanoxyde met org. en onorganische zuren. . . 2,4 De verhouding van dit lobeline tegenover andere ligchamen was in¬ different. Het is echter noch door hem, noch door zijne voorgangers zoo zuiver bereid , dat deszelfs bestaan en aard boven allen twijfel verhe¬ ven zijn. Eene nieuwe analyse van pereira vermögt de bestanddeelen niet vollediger aantetoonen. Ondertusschen wordt daarin ook van een eigen¬ aardig zuur, lobeliazutir , gesproken. Verwisselingen: Scutellaria lateriflora. 2. Lobelia syphilitica l. In Virginië , Pensylvanië en Karolina. — n. V. II. 210. Mq. 164. P. II. 544. — Levert den VACCINE AE. 26a Lobeliewortel . Radix Lobeliae. De wortel. Hij is sterk getakt, vezelig, geelgrijsachtig, in de lengteen dwarste symmetrisch gestreept, en bestaat van binnen uit witgeelachtige, stervormige lamellen of platen , welke holle tusschenruimlen openlaten. Riekt versch zeer onaangenaam en smaakt scherp, tabakachlig. Volgens nieuwere mededeelingen , die echter niet op denzelfdcn wortel kunnen betrekking hebben , riekt hij aromatisch en smaakt zoelachtig. II ij bevat volgens BOissEL : Roterachtig vet. Slijmsuiker. Appelzure potasch. Appelzure kalkaarde. Slijm. Kiezelaarde. IJzeroxyde. Houtvezel. Bittere , ligt ontleedbare stof. Chlorpotassium. Zwavelzure potasch. Phosphorzure kalkaarde. 28. ERICINEAE. HEIDEPLANTEN. Familien: Monotropeae. Epacrideae. Vaccineae- Ericeae. 63. VACCINEAE. B o schbe zieachtig en- Bestanddeelen: vrije plantenzuren: citroenzuur, appclzuur, looizuur; suiker; pektine; kleurstoffen. ss. Vaccin ium. Boschbezie. VIII. 1. 