VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Sommigen doen dit reeds in tien, vyftien of twincig dagen; anderen niet dan na verloop van verfcheide maanden „of zelfs byna van een geheel jaar. En dit verfchil bangt niet enkelyk af van de byzondere eigenfchap der Infecten :- want de Pop- pen van een zelfde foort van Rupfen, hebber; naar dat zy vroeger of laater tot dien taat gekvomen Zyn, eene:duering wan eenige dagen of van êtlyke maanden „eer-zy tot Kapellen overgaan, Tot een voorbeeld hier van: wardt hygebragt de - choone Venkel Rups, die de Koninginde Pagie nitleevert, Als deeze tegen ’t eind vah Augustus of in ’t begin van Sep- tember verandert , blyft haar Pop den wintêr:over, en het duurt negen of tien maanden eer zy een Kapel-wordt; daar die gelfde Rups in de maand July veranderende, niet meer dan dertien dagen een Pop blyft. Het gunftig of opgunitig Saizoen {chynt hier omtrent groote verandering:te maaken: De Heer REAUMUR bevondt ook, door Proeven , dat hy het uitkoomen der Poppen, woor den gatuurlyken en. gewoanen tyd, door bygevoegde warmte, merkelyk kon doen vervroegen , en door ten hreerdere koude met de Poppen, by voorbeeld, in een kelder te zetten , zeer vertraagen :.zo dat men op alle tyden van het jaar eenige zou konnen doen uitkoomen 3 maar het zou miet gemaklyk zyn er op alle tyden de kost voor te vinden. Welke Dieren men door. Kapellen of Vlinders verftaat , is genoeg bekend. Zy zyn vande Rupfen, waar uit zy zyn voort- gekoomen , zeer onderfcheiden door Wieken te hebben en ‘het vermogen van te kunnen vliegen. „ Onder de geftalte van Rupfen bedden deeze Infecten een grove en vaste fpyze, ge- _Ayk de Bladen der.Boomen of Planten , of zelfs de Schors en i het Hout gebruikt; den Staat van Poppen hadden zy „en fom- migen Maanden lang, als flaapende doorgebragt, nu gevleu- geld , en in volkomenheid op het Toneel verfchynende, zou men mogen denken, dat zy eerst regt begonnen te leeven , er ‘dus ook byzonder eenig voedzel noodig hadden. Men vindt er , ondertusíchen , veelen, inzonderheid onder de Nagt - ka: pellen, die in °t geheel niets fchynen te:nuttigen, en het is ‘ten hoogften waarfchynlyk , dat zulke Dag-kapellen, die den Winter overblyven en zig ais dan hier of daarverbergen, teu minfte geduurende dat Saizoen ook niets gebruiken. Ander- zins moeten zy iets uit de Bloemen zuigen, dewyl zy die opzoeken en van de eene_ap de andere vliegen, of oox mis ee | ÁChIen “VOLGENS: LINNZUS, 513 _ fehien van het Sap der Bladen, óf van de Daauw:, die op dezelven legt, iets nuttigen. Het fchynt dat de Voorttees _liag het hoofdzaakelyke oogmerk is, waar toe zy in de Wereld koomen 5 gelyk veelen ook, zo dra dezelve is vol. bragt, wel dra:fterven ”. | -_Na een algemeene hefchryving van deeze diertjes zegt ons ze Autheur. … De verfcheidenheid der Rupfen en Kapellen js ongemeen groot, Juffr. MERIAN hadt van de inland{che of Europifche, met die van Suriname, omtrent twee honderd en zestig Soorteh opgegeven; doch de Heer N. sTruycK heeft van Oost-en Westindifche, Afrikaanfche en ander uitlande fche , uit-de Kabinetten van verfcheide Liefhebbers , drie bonderd agt en zeventig , en boven dien konderd drie en vyfiig Intandíche, door hem zelf om en in Amfterdam verzameld „ op het naauwkeurigfte doen aftekenen in haar natuurlyke Ko- leuren: zo dat dit eeh getal uitmaakt van vyf honderd een en dertig byzondere Soorten van Kapellen, Naderhand zyn nog verfcheide-onbekende overgekoomen; hoewel LINN&Us ‘er niet. meer dan KA honderd vyf en dertig, in de Tiende Uits aave van zyn Santenftel der Natuur, geteld heeft, semma en is van ouds gewoon geweest, deeze Infekten in Dag- en Nagikapelién te onderfcheiden,en dit maakt een aanzien: lyke Hoofd-verdeeling uit”. N | …_Nau nog fet van de Kapellen in ’t byzonder. Van de Da- näus-Kapel , dor onzen Schryver het Pieterfeelie- beestje genoemd; wordt het volgende gemeld, …„ De Rups, die in grootte. veel naar’ de Rupfen van de kleine Witjes zweemt, is bvna geheel bleek groen, maar aan den Buik witagtig, ent op °t ùitérlyk ‘aanzien ook kaal of glad , hoewel zy overal insgelyks bezet is met zeer korte, fyne Haairtjes. De Por heeft een zonderlinge, en van die der Witjes zeer verfchils lende geftalte. Sommigen gelyken naar een Schoenmaakers Leest, anderen hebben de beide enden fpits als een Weevers. Spoel, en eenigen het eene end omgekromd, °t welk ‘er de edaante byna aan geeft van-een Vagels-Kop of Schuitje.’ Niet minder verfcheidenheden van kleur zyn deeze Poppen onderhevig. In ’t eerst lichtgroen zynde, met geele-Stree- pen, worden: zy vervolgens geheel bruin, en deeze veran- dering heeft trapswyze plaats. Zy zyn met een Bandje om- gord, gelykerwys die van de Witjes, doch blyven , als men ze aanraakt , ‘geheel ftyf en onbewoogen. „ Indien de Poppen overwinteren moeten, zo is °t niet te verwonderen „dat deeze Kapelletjes-niet gemeener zyn. Aan hoe veele toevallen , immers ,-door.nat Weder en verrotting i Nn a , er -~ 514 NATUURLYKE HISTORIE der Kruiden, waar aan zy vastgemaakt waren, zyn zy den niet onderhevig? Ondertusfchen zyn deeze Kapelletjes, wat ‚ de Mannetjes aangaat , onder de fierlyk{ten van Europ te tellen, en men vindt ’er naauwlyks , waar in het verfchil ix Sexe Zodanig doorftraalt, als in deeze, Het Wyfje is van be ven geheel wit , met een weinig bruin aan de tippen der voorfte Wieken, op wier midden zig een zwart Vlakje als een halve Maan vertoont, dat van onderen niet mindeg zigt- baar is: maar van onderen zyn de agterfte Wieken wonder- baarlyk fraay met groen en geel gemarmerd „dat ’er eeniger- maate de gedaante aan geeft van opgefneeden Pieterfelie: Kaas. Van onderen ziet men, aan de tippen der voorfte Wieken , ook eenig groen. In het Mannetje , dat voorts óvereenkomt met het Wyfje, is de uiterfte helft der voorfte Wieken, wederzyds, fierlyk Oranje Kleur. In fommigen is de tip van boven zwart, met een ry van witte Stippen, van onderen ten deele geel, ten deele blaauw, het welk de aars tigheid vermeerdert, en dit Kapelletje,dat van middelbaare grootte is, tot geen klein verfierzel {trekken doet van de erzamelingen, Somtyds egter, vindt men de tippen cer voorfte Wieken , van onderen, gelyk in de myaen ; in beice Sezen, witagtig met eenig groen. Van deeze Kapellen is eene Verfcheidenheid bekend, aan welke dat zwarte Maantie op de- voorfte. Wieken ontbreekt, en die ook het Groen op de agterfte Vleugelen veel minder fierlyk 4 in grover Vlakjes verdeeld en doffer van Kleur heeft, zynde de voorbe Wiee ken van onderen met groen gebandeerd of gevlakt. Men fioemt-het zelve, gemeenlyk , het Basterd Pieterfelie-Beestje”’ Onder de Pylftaarten wordt de Oleander. Kapel dus be {chreeven: „ Onder de fchoonfte Infekten, waarlyk, is dit uropifche, zo wat de Kapel afs de Rups belangt, te tellen. Het voert den naam van een Boomgewas, dat egter in de meeste deelen van Europa voor de Winterkoude bewaard moet worden, en tevens van Vergiftige eigenfchap gerekend wordt te zyn: weshalve de Duitíchers het noemen Unbolden, dat is Toverkruid. In't jaar 1727, toen het een drooge Ze mer was, Zegt FRISCH, werdt deeze Rups op de Oleander gevonden in de nieeste Tuinen, daar men deezen vreemden Boom in Bakken hieldt. RorseL, die nergens dan by Fauscu daar melding van gevonden, en meer dan agt jaaren, te ver geefs , naar dit Infekt gezogt hadt, kreeg ’er eindelyk „in % jaar +748 5 toen het in Duitschland een taamelyk warme Zo- ‚mer was, verfcheiden Rupfen van, uit Eijeren, welke aldaar op de Oleander-Boomen gelegd waren, die eerlang in Kapel- ` B Aaaa ` t VOLGENS LINNÆUS: Sig Ten veranderden, Georrrov te Parys ; ja „dat nog zeldzaamer is , Do&or Scopotr zelfs, in Karniolie, fchynen deeze Soort wan Pylftaarten niet aangetroffen te hebben. E > De Rups is ryklyk vier Duim lang, en dus, als.ook wegens haare dikte „eene der grootften onder de Earopifche, De Kop is, volgens rRIscH , geelagtig , met twee halve Cir- kel ftréepen daarop, dië groen zyn, en het Lyf tot voorby de Voorpooten Zwavelgeël , met een taamelyk groot rond og; dat Hemelsblaauw’ is, op ieder zyde. Voorts is het Lyf Zeegroen , met groote witte Knobbeltjes of Stippen 3 de middelftreep, op de Rug, roodagtig Vleesch- kleur, .in- zonderheid naar-de Staart toe, doch met Vaalwitte Streepen aan beide zyden van de Rug. De Buik, Middelpooten en Staart, zegt hy, zyn bleekgeel : doch het Pyltje is Oranje. Hy heeft de Lugtftippen zwart met witte Ringetjes waarges nomen. Dit komg naast overeen met de’ ééne Rups van ROESEL; maar die Autheyr heeft ’er gehad van verfcheidene. Kleuren, fommigen grootendeels Oranje , allen met de ge- dagte Paauwe-Oogen „aan den Kop,getekend,en het Eltje, dat in deeze Soort naar een dik, krom, Hoorntje gelykt , was àltoos Oranjekleur. DO » De Rups is in °t kruipen zeer langzaam , doch eet onge- meen fterk, ja mooglyk op een dag wel eens zo veel als zy zwaaf is; gelyk REAUMUR aanmerkt dat (ommige Rupfen doen, zegt ROESEL, Als de Verandering nadert , worden zy bruin op de Rug en kruipen dan in de Aarde of onder de Bakken, waar in de Boomen ftaan , maakende zig een Ton- netje van brokjes Aarde of Bladeren, De Poppen waren, volgens FRISCH, bruin, volgens ROESEL , Oranjekleur; maar deeze laatfte hadtze ineen Glas, de eerfte, op de natuurlyke wyze gekrêegen, en heiden ‘namen zy zwarte Lugtítippen en Streeperi daaraan waar. Ruim vier Weeken na de Verane - dering kwam reeds de Kapel te voarfchyn , die aldus door FRISCH befchreeven. wordt. ' | w De Kleur is donker Grasgroen ; die der Sprieten bleeke geel , met kórte, doch in het Mannetje wat langer Franjes, ` @p het Voorhoofd is „by de Halskraag „een witagtige Streep, die ’er een Zoom:aan maakt. De Oogen zyn groot, met een Appel die Oranjekleurig is en by nagt als Vuur fchittert. Aan de groene Halskraag is een breede Violetroode, doch zeer wit geftippelde Zoom. Op de donkergroene Rug, bee ' zet ‘met witte Haairtjes , is een Zeegroene , langwerpige , wit Haaîrige Driehoek. Van de zeven Ringen des Lighaams , van de Rug af te rekenen, is de eerfte de breedfte , wit, met T = No3 Streep- g6. = BRIEF OVER DE. INENŅING Streepjes van geele Franje; de andere zyn „-op een donker groenen Grond , bleek of bly groen geteekend „ met wit- agtige fchuinfche Streepen, die famenloopen naar het State end „ dat met geelagtig witte Haairtjes is bezet. Vande Tekening der Wieken , die donker Grasgroen , en bek groen zeer aartig getekend, met witagtige goele Streepa doorweven en op fommige plaatfen met bleek Roozerood, op anderen met paarsch of Violet verfierd Zyn , kan men best uit de gekleurde Afbeeldingen, of uit de Kapel zelf oor- deelen, welke zeer zeldzaam is en by weinige Liefhebbers evonden wordt, Ik heb ’er tot nog toe, maar ééne ,:en wel y den Heer srorm, in de Hortus Medicus; in deeze Stad, gezien ”, | = : , | em greet vba Brief van den Heere cnaIs, Predikant van de Walfche Ge- ' meente in ’s Hage, aan den Heere SUTHERLAND , Medicine Door geasföcieerd met den Heere SUTTON, Over de Nieuwe Wyze, om de Kinderpokfes in te enten, en Antwoord van den Heer. Doctor surugRLanD. Uit bet Fransch vertaald, door JOHANNES HIDDINGA , Med. Dr. , `o B Non loquimur, fed agimus.. - S = TERTULLIAN. “Gravenhage , by J. Du Mee, 1768; in groot Oavo, 3r bladzyden. E a? oot TS dit Gefchrift fchynt gelegenheid gegeeven te hebben dat Doctor SUTHERLAND van Londen.zich in ’s Hage bevindt, en aldaár een nieuwe wyze van de Kinderpokjes in te enten oefent , met byvoeging van het gebruik van zeker Geneesmiddel, °t welk door gemelden Heer zeer hoog wordt opgegeeven tot beveiliging en gelukkigen uitflag der Inge enten, doch ’twelk door hem bedekt en geheim gehouden wordt, De Eerwaarde crais, die-hier over.met den Engel fchen Doctor wel gefproken en hem aangemoedigd hadt om alles ten algemeenen nutte bloot te leggen, fchryft ook tot het zelfde einde aan hem deezen brief, en ftelt in denzelven verfcheide vraagen voor, om door Dr. SUTHERLAND beant: woord te worden, gelyk ook gefchied is. Wy zullen onze Leezers de Vraagen van den Heer cnans, en de Antwoorden van Dr. SUTHERLAND, zo als dezelven hier tegen elkander overgefteld zyn „mededeelen „om dat het in dit Gefchrift hier-op eigenlyk aankoomt, y a » Ie VE t ‚ DER KINCERPORJES: A7 5» 1. -Vro. Wat is het dog, dat de Hr. suTTAN.bepaalt heeft, de oude wyze van inenting te verlaten.: zoo gelukkig geoefent ‘door RANBY , zoo bondig beweezen door KIRKPATRIK, én in ‚Groot Brittanje zoo algemeen aangenamen? `, | s Antw. Hy heeft door het inenten na de oude wyze dese zelvs onvolmaaktheden ontdekt, | “es 2 Vr. Wat.zyn de voornaamfte ongemakken , welken hy in de Kunstbewerking volgens de bovengemelde wyze beeft ‘waargenomen? a? "a, Antw. De oude Inenters zoeken het pokkige vogt een uitloozing te verfchaffen , door de wonden, die op de plaats der inplanting gemaakt worden. Daar werden veel infnydingen gedaan, een draad van de pokagtige etter doortrokken word “er opgedaan. De in(nydingen gaan met een verband gepaart g en hebben fchyn van gewigt, °t welk in de Kinderen niet nae laat traanen te verwekken, en vreeze in de Moeders, °t geen droevige gevolgen hebben kan. De met etter doorweekte draad, bevat een menigte dezer ondeeltjes (Atomi) waar van ‘een eenige genoeg is om de Kinderpokjes te geven. In plaats van éenvoudige puisten te veroorzdaken , maakt de infnyding doorgaans eén diepe zweer, dikwils verzeld met beenbederf ; ‘duizendmaal moeilyker, dan de Kinderpôkjes zelvs. Een tweede ongemak niet minder. aanmerkelyk „ is de onmogelyk- heid om te oordeelen door rn/peâie of de ziekte gevat heeft, of- dat zy van een goede of quaade hoedanigheid zyn zal. ° < a 3. Vr. Hoe verrigt.hy deze handgreep ? “ „ Antw. Yder een ziet onze wyze; de lieden van de Konst volgenze na, en wy durven ons vlyen „dat hoe meer men ong zal zien apren, hóe veél te rtieer men onze praktyk zal poe: ichen (*). , i | “ 4. Vr. Dewyl de gebruiklyke wyze om de ingeënte Kins derpokjes te behandelen hem’ onvoldoenend heeft toegefche- nen, en dat hy voorgeeft zulks door een geneesmiddel waag — van hy het geheim ‘voor zig houdt, te hebben vervuld, kan hy zeggen , dat dit geneesmiddel onfylbaar is? S o; ` » Antw. In deze zin is het dat de Kina een onfeilbaar middel is om de aanvallen der tusfenpoozende koortfen opte houden. =— Het Heuifap om de pyńen. te verzagten. ——- De Quik om de Ve. nusziekte te genezen. De kragten aller dezer geneesmidde- len ondertusfen, zelfs der opgevyzelften, zyn. nooit als: maar opzigtelyk gebonden aan zekere fchikkingen, en omftandig heden; alle veryfchen zy gefchikt te worden, op eene ge- voeglyke wyze „en door de onderregtingen van een verftandige Praétizyn , die de oorzaaken der ziekte, de levensorder, de wyze om die te faamen te voegen en hoe lang hy met dezelven moet aanhouden, verftaat. De geneesmiddelen in de handen van Suttonen derzelver leerlingen, zyn onfylbaar, en zo het - geoorloft is te oordeelen .na den gelukkigen uitflag , de aller- Onfylbaarfte die de. wereld .misfchien ooit gezien heeft. Daag. lyks betragten wy het geen de. verftandige Celius tot volmaae king zyner Konst heeft aanbevolen, . . . er >` p Cito, tute @ fucundee — ` (Dat is.) k z Spoedig, zeker, en-op een aangenaame wyze. a 5.: Vr, Met wat voorgaande zorge doedt hy de genees- middelen voor de menting beftieren ? TE -a 6. Vr. Hoe beftiert hy ze van de inenting af tot de uitbotting toe ? ser 7 = J.-Vr, Hoe van de uitbotting af tot de opdroging toe? ». 8. Vr. Hoe van de opdroging af tot de volmaakte ge- nezing toe? | Eon | ` s Antw. Op 5,6,7,8. Op deze vier. vraagen kan gefchikt het zelvde antwoort gegeven worden. Na de eigen geaaruhes dens ,-en de toevallen, welken de ondervinding „en een {terke oeffening alleen konnen kenbaar maken. . : ‘so 9e VE . Veronderfteld dat de ingeënte itof zyn uitwerkfel niet gedaan heeft, wanneer en aan wat kenmerken weet men dat, en wat fchryft hy in dit geval voor ? p » Antw. Het is onmogelyk by gefchrift de klaarblyklyke kenmerken van de indringing des venyns uitteleggen. . Men dient wel onderrigt te zyn, om die te begrypen; maar zelden misfen de perfonert , behoorlyk op orize Praétyk afgerigt', het wenya op de eerfte {teek mede te deelen. ` en r e . t Ed DER KINDERPOK JES, gig. - > 10. Vr. Is Sutton verzekert, dat het gebruik van zyn ge- neesmiddel aan de ingeënten niet eénig ongemak overlaat? - “ _' Antw. De boosheid zelvs heeft geen een ‘voorbeeld van quaade gevolgen konnen bewyzen. De vreesagtige Dimsdale zegt zelvs van neen , maar. dat hy. dikwils bekommert geweest is; een zeer fterk bewys van de onvolmaaktheid zyner wes tenfchap. ee En s 11. Vr. Is de Practyk om de ingeënten te laaten uitgaan, zelvs na de-uitbotting voor baar zels niet gevaarlyk, nog be- quaam om een Folk- ziekte te veroorzaaken : Oe - 5 Antw, UE heeft gezien, dat onze zieken van de tederfte ouderdom daaglyks gedurende een allerhevigfte vorst, en cen der felfte winters, zyn uitgegaan en genezen. Wat de: Volks ziekte betreft, alle vyanden van onze pratyk konnen geen Een voorbeeld aanwyzen, ‘daar zy zig geopenbaart heeft! {choon dat te Londen de ftraaten , de fchouwf{peelen , de opene, baare tuinen van onze zieken vervult zyn: de lieden gelyk 't betaamt ; reiden in haar kgetfen, de ingeënte koetfiers ryden die, en de huïsbedierfdens’ verzéllen haarin dezelve flaac, en doen haar de koets open, de konftenaar.is bezig met zyn be- roep. ‚den arbeider volgt de ploeg „en de {chipper verlaat zyn tlem nagroernieì. > net i b. ‘a 12. Vr. Waar konnen ’er geloofbaare bewyzen van de wonderbaarlyke uitflag van zestig duizend inentingen „door de Suttonisten verrigt , gevonden worden 2. ` „ Antw. In de lysten der gasthuizen van de Heeren Sutton en haar leerlingen, open voor de befchouwing van ieder een 3 eri, in de mond van alle onpartydigen in Groot- Brittanje ”. “Dus antwoordt de Heer SUTHERLAND op dè Vraagen van’ den. Eerwaarden Heer CHAIs zo Veelals hy goèdvindt hem te doen weeten ; en laat niet breed op te geeven van zyne pracs tyk.. Maar op den aandrang van den laatstgemelden dat Dr. $UTHERLAND alles ten nutte van het gemeen behoorde teopen- baaren; antwoordt deeze > > : … Oe “a Onze wyze van voorbereiding , yan werkftelligmaking , en ’t beftler'der zieke word tegenwoordig door'alle geleerden: `’ en ongeleerden nagedaan ; de ziel onzer. konst is altoos ee geheim; indien U E. den Staat bewegen kunt te betaalen „’ gee het waardig is, kan ik ‘er voor inftaan, dat den uitvinder niet. lang in twyfel zal ftaan, het zelve gemeen te maaken. Eeng diergelyke blyk van edelmaedigheid verwagtende, is het bil- lyk dat den arbeider °t voordeel van zyn werk trekt. Wy zyn pog niet ryk genoeg, om `t geheelal een diergelyke gift te goen, hoe groot eenì.verlange wy ook, hebben om ons door de A wen . ee “Nas DE e} _ opent 420 CHINEESCHE openbaring te vereeuwigen. De gelukkige voortgang onzet praCtyk is zo.veel als deszelvs bekendmaking. Wy zyn gereed ityken en’armen ten dienst te fldan: wy enten met dezelvde zorg lieden van allertei rang en ftaat in ”. . Het is derhalve met den Heer sUTHERLAND en zyne medes genooten, eN ver 7 ú po: Querenda pecunia primum est. Men ziet in den eerften van deeze twee Brieven een groo: ten yver tot menschlievendheid in den Eerwaarden Heer cHAT$; en in den tweeden een groote bekrompenheid in deezen tak der menfchelyke verpligtingen in Dr. SUTHERLAND en de zynen. o’ t ro ke S e . k pn VED VED CD CD PE A o OAD COD À Cbineefche Gefchiedenis. Nevens het kort Begrip van een Chg- - neescb Toneelfpel „eenige Chineefche Dichrflakiess en eene Ver- zameling van Spreekwoorden der Chineezen. Oorfpronglyk in de Chineefche Taale befchreeven, Daar uit in °t Engelsch overgezet, en met breedvoerige Aantekeningen verrykt. Nu în °t Nederduitsch vertaald en met koperen Plaaten verfierd. Te Amfterdam by de Erven van F, Houttyun 1767. bebalwen bet voorwerk en den bladwyzer 628 bladz. in g r. Oa. * AN ooit de nieuwsgierigheid opgewekt kan worden door H4 een zeldzaem gefchrift, en etie nieuwe manier van een Koman op te flellen, den aftrek van zodanig een Boek kan bevorderen , zo heeft men grond om te verwachten, dat het in dit geval plaets -zal hebben. Hier word een uitgewerkte Roman, in * Chineesch gefchreeven, in de Nederduitfche tale, aengeboden 3 hoedanig iets tot nog het licht niet gezie had. Ja maer, denkt misfchien deze of gene, wat zekerheid, dat dezelve waerlyk in ’t‚Chineesch geïchreven is? en zo °t al waerheid zy, hoe is de uitvoeringe? is de Roman der le- zinge waerdig ? van wat nuttigheid is het uitgeven van dit Gefchrift? En: >, oo O De Uitgever en befchaver der Engelfche Vertalinge draegt het character van een eerlyk Man; als zodanig éen, die geen hand zou willen lenen aen bedriegeryen in ertige uitgave ; deze verzekert ons dat het ene echte vertaling is vaneen oorfprong- lyk Chineesch gefchrift; en geloofwaerdige ooggetuigen bee vestigen ons de wezenlykheid van °t vertaelde Engelfche Hand- Schrift; gelyk in het Voorbericht voor deze Nederduitfche Virgave gemeld word, Wat de uitvoering betreft, men kan A P. nieg GESCHIEDE NE & sar. niet wél verwachten „-dat-een gefchrift:; in China gefchreven „ zou beantwoorden, aen de oordeelkundige regelen „die men in Europa in foortgelyke Werken in-acht genomen begeert; maer fchoon het ftuk van die-zyde befchouwd enige Critiques onderhevig mogte Zyn ;-zo moet men echter, dit daer latene de, zeggen „dat de eenheid zeer wel bewaerd word, en de bys zondere gevallen meerendeels natuurlyk inkomen en wel t°za» menhangen, *t Onderwerp is ene gedwarsboomde Lief. de, die een gewenscht Hywelyk ten einde heeft; en de. Minie naer en Minnares komen voor als uitftekende voorbeelden „zo vaneerlykheid als fchránderheid , tergenmoediginge van een dere gelyk gedrag, dat hier ten loflykfte voorgefteld word ;- het welk dezen Roman, fchoon niet zo levendig en hartstogtlyk gls ze gemeenlyk in Europa gefchreven worden, in dit op- zicht zo wel lezenswaerdig maeckt, als toortgelyke Europifche Ramans het geoordeeld worden. =—. Maer het geen hier.boe ven al in aenmerking komt, dit Stukje lezenswaerdiger , en dus de uitgave nuttiger maekt, is, dat het ons tot meerder kennis van de Chinee{che Letterkunde , de Geweontens en Ze- den der Natie opleid, dan wy tot nog langs andere wegen bes zaten. Een Chinees zelve fchetst oñs hier hét : character van zynen Landaert; maelt ons hunne handelwyzen, zo bint’ , nens- als-buitens- huis; áf's geeft ons éen bericht van verfchei- den byzonderbeden, die. ter nader ophelderinge of bevestigins ge van deze en gene verhalen der. Reizigeren dienen 3: en deelt ons ene proeve der Chineefche Letterkunde mede , die ons hun: ne. manier van denken en fchryven , ook in ‘deze foorten van, onderwerpen, bekend maekt. -Dit nuttige gebrùik, ‘dat men er van maken kan, word nog daer en boven op ene aenmerkeá lyke wyze geholpen, door de breedvoerige Aenmerkingen waecr’‘mede de Uitgever dit Stukje heeft gelieven te verryken… Daer door toch heeft men hier beknoptlyk by een verzameld al het wetenswaerdige, dat by de beste en geloofwaerdigtte. Schryvers, by velen, en ook wel zulken, die niet gemeen voorkomen „ rakende de opgemelde onderwerpen, verfpreid ges vonden word. ~— Het een. en °t ander maekt dat deze Chi- peefche Gefchiedenis, °t zy uit enkele nieuwsgierigheid, of’ ter verftandiger beoefeningeé van ’t geen die Natie byzonder: eigen is, met genoegen gelezen kan worden; en dus als nuts tig, zelfs aen Lieden van Studie, aengeprezen mag worden. . Dus zou men met regt van deze Uitgave mögen fpreken „al behelsde dezelve alleen dien Roman, op zodanig ene wyze in “ licht gebragt; en ’t mag nu op des te beter grond gedaen, worden, nadien men de Gefchiedenis nog vergezeld heefd ‘ oen gaz. CHINEPSCHE doen gaen, van enige andere proeven der Chineefche Lettere ‘Kunde; die otis éen verder denkbeeld van hunne Letter - Oefe pingen en denkwyze verlenen. < Dit Byvoegzel behelst im de eerfte plaets, een Kort Begrip of de Inboud vun een Chi- neesch Tooneelfpel vertoond te Canton in °t jaer 1719. Voorts ené Verhandeling van M. Freret, over de Dichtkonst der Chi- neezen „ en enige Chineefthe Dichtftukjes; waet achter volgt, ene Verzameling van Chineefche Spreektwoorden en korte Spreu: Hen;welk alles met verfcheiden aenmerkingen , ten beteren vem ftande, nader opgehelderd word. nn Zie hier zommige Spreuken uit de laetfte Verzamelinge , die enigermate ter proeve konnen verftrekken. : a, Een dorps mond is goede medicyn. A) * '` - Ale de Sterren prefideeren zoover °t Keizerryk van China y dat zy zich met andere landen niet bemoeijen. (a) > ~ > … Een oud man zonder deugd en een arm man zonder vlyt, zyn een ds met welke we noch omgang noch verfchil behooren Be bebben. (3 ' - Hy roude een drieoorig bewys fiaande, of een bewys voor drie ooren. (4 en DOE E A ` Hemel en Hel zyn in °t berte geplaatst. C5) Ze Zo- „ (1) Dat is, de Raad van den eerlyken Boer koomt voorg uit oprechtheid, en men kan ‘er op vertrouwen ”. | - … (2) Dit (preekwoord- toont hoe’ itdermaate eenzydig de Chineezen voor hun Land zyn. De Tartaarfche Keizer Cangbî, was gewoon om dit vooroordeel te lachgen, en de Chineezen te verzoeken, dat zy ten minfte eenige weinige Sterren verlof wil- „den geeven , om voor de naastbygelegene Koningryken tezorgen. De Engelfche zeggen boertende, Tbere are no Stars for Irisb men, dat is, Daar zyn gien Sterren, vaar de leren ”. A »» (3) Deeze kdrakters worden zo overgegeven en heilloos%n- derfteld, dat het niet veilig is, met ‘dezelven of te verkeeren of te twisten ”, ': En <o a tE. “> „ (4) Dit wordt doorgaans op zulken toegepast, die wonder- _ fpreuken en onmogelyke ftellingen verdedigen: en heeft zyn oog- fprong van eeh ftelling eens door den Philofoof Sungtung ftaane - de gehouden, die 114 jaaren voor Christus leefde, te weeten, dat ieder mensch drie ooren hadt: één. inwendig en twee uit- wendig ”. (*) o, Ea ge 9 Dit fraai zeggen is by de Chineezen gemeen. Zo zegt, eok de vermaarde Engeliche Poëet, (Milton. ] A, i o a o % Ge- (*) Men zou hier uit enigzins mogen afleiden, dat het gevoelen dat de menfchen zo wel inwendige als uitwendige ‘zinnen hebben, veel euder is dan. men zich gewaoulyk:verbeeld. + ~o + GESCHIEDENIS, 823 Zo de bundel doornen , welke om den jongen boom gebbnden Fs om dien te befchermen, al te vast gebonden is, zal by bet boom gje kneuzen (6) o | ° Leezen geeft defi geenen die “er zig op soelegg®n, een zekere ziwië '$ Gemoed is syns eigene plaats, en in ba zelo, Kan men een Hemel of Hel, een Hel of Hemel maake, - î Par. lost, b. r. V. 254 “_… By wyze van opheldering der bovenftaande Spreuke, zulien we eenige aanhaalingë&n van een befaamd Chineesch Zedekundige byeen voegen ”. o o ‚ Zekere perfoonen klaagen', zegt de Philozoof me, , geen plaats van ruste té vinden. Ze zyn verdoold, zy hebben die ‘ata tyd: maar daar ze te onvreden over behoorden te zyn, is ddt ze een herte hebben welk een vyaud is van die zelfde ruste die zy zoeken’. _ . Oe : ’ ‘s Waar toe'ftrekken de kleedèfen , dan tot welvoegelykheid en. warmte? Deeze man draagt een bont gewaad, nieér dan duizent® kroonen waardig, en denkt dat het niet goed genoeg is : hy merit uiet op dat een Kwakkel zo wel gekleed is als hy. ‚ Wat heeft de mensch noodig ten aanzien -van voedzel, den voedzaame fpys? Hy nogtans die alle dag bediend wordt met een oed gedeelte van de Ymaakelykfte fpyzen in de grootíte maalty- en, is niet vergenoegd. Een ander die op een mat flaapt, ca na een. fobere maaltyd een half hoosvat gemeenen drank toe- drinkt, is beter te vrede dan hy. _ | ‚Wat wordt ter huisvesting vereischt, dan voor de ongenade van het weder beveiligd te zyn? Nogtans vindt zig iemant in ee ruim en pragtig Paleis, welks wanden fraai gevernist zyn, kwa» lyk gehuisvest. Een ander is vergenoegd met een hutje zo arm en flegt, dat de deur op twee enden van touwen, die voer het- ren dienen, is opgehangen. | ‚ In welke lugtítreek of plaats kan iemant niet vermaaklyk lees ven, zo hy genoegen heeft? Voor my, een kleine bloemtuin is de beroemde valei van goud; voor my, een kleine beek is de fohtein van jonge perfikeboomen (*); voor my, de melody der vogelen is verrukkender dan de harmonie van een vol Concert van inftrumenten; en ik agt de kleuren van zekere wolken hoo- ger dan de fchoonfte fchilderftukken van de waereld ”, » (6) Meenende, dat de jeugd zo niet met onderwys tn tugt gekweld mdet worden, dat hun den moed bencemt ”, , Sommie ge menfchen’, zegt een Chineesch Schryver, , houden hunne kinderen zo geftadig aan hunne oefeningen , dat zy hun niet wil- len laaten zien noch hooren wat ‘er in de waereld ouigaat, waat tid dooz {°) Hy zinfpeelt hier op eenige duistere fabler, s il ` Yv 524 E BEON, © zwier van befchaaftheid , welke. zig door. alle bunne-daades reidt. (7) | verf boom Sander bladeren, maar de wortel leeft nog. (S) door ze zo onnozel worden als die jongeling , wien 't gebeurde op de openbaare markt te zyn, en een Varken ziende, uitriep, Wat een ysfelyke groote- Rot is dat ’! . . D „ (7). Deeze aanmerking, zo ftrydig met ooze denkbeelden in uropa, is op de volgende wyze met andere woorden uitgedrukt. p Rudie geeft aan een jongeling een zwier van befchaafdbeid en aan- genaambeid, welke syn gezelfchap beminljk maakt. De befchiaafd. heid in China beftaat in het naauwkeyrig:en vaardig in agt nee men van alle hunne pligtpleegingen. Deeze Plegtigheden zyú ` met hunne Wetten, Staatkunde en -Zedekunde, zo doorvlogten, dat de hoofdzaak, van hunne ftudien is. een grondige kennis van gezelve te verkrygen. Hier.van daag: ishet, dat: een man van letteren in China gekend kan worden, ‚doar:de. meerder beben- digheid, met welk hy zyne buiging maakt ”. | a `: ss (8) Toepaslyk op:een perloon, welke nist in de. gelegenheid geteld is, om veel deugd te vertoonen, en nogtans de zaaden van goedheid in zig kan hebben”, „ … 2 BEON , Koning van Egipte; Freurfpel, Door F, V. STEENWYK. “Te Amfteldam, by P. Meijer 1268. behalen bet Vorbericht; ~. enz. 60 bladzyden in oavo, É DE Heer F. van Steenwyk geeft in zyn Voorbericht te ken- nén, dat dit Treurfpel reets ged'cht is in °t jaef 1763,en dus lang voor het ujtgeven der Treurfpellen, Leo en Amofis; welke hy ook betuigt niet gezien te hebber, voor dat ze in °t licht verfcheneri zyn. Schoon ’er derhalven hier en daer trek- …_ken-in voorkomen „die min of. meer overeenkomst hebben met Zommigen dier. gemelde Toneelftukken , waer van we-onlangs bericht gegeven hebben (*),. men mag zich verzekerd hou- den „dat ze ’er niet uit ontleend zyn; ‚in. Leo „zegt by', beftaat deze overeenkomst-in‘een’ enkelen trek; en zy kan daar in niet dan louter toevallig wezen ; dewyl de dichteres myn ftuk zo min heeft gekent, als ik het haré. In Amfs is deze over- eenkomst grooter. De verfchyning van dat Treurfpel is: de reden dat deze Beon , die ik oordeelde nu of nooit het licht te moeten zien, veel eer te voorfchyn komt dan myn oogmerk js geweest”. Men oordeele wegens deze overeenkomttige … l E - trek. ` (*) Zie boven bl, 131. 444. TREURSPEE “Aas ærekken uit de volgende opgave van den inhoud door dezelve te vergelyken met die van Amofis (*). | Het Tooneelfpel vangt aen met een gefprek tus{chen mese fis, (de dochter van Biofis, Koning van Egipte, en Gemalin- ‘ne van. Beon, onder den naem van Ammozis, den gewaenden Zoon van Orus, ‘sVorften Veldheer.) en hare Staetdochter Kanape. Het onderwerp van hun gefprek is, een opftand van enige muitelingen., dte uitgeftroord hebben , dat Dio s, dea -Throon. beklimmende, zyns Broeders Zoon, den Erfprins Benn, zo hy meende, heimelyk om hals had doen brengen # doch dat deze Prins nog leeft , ‘en gevolglyk tot den Throon bevorderd moet worden. dmesfis is vol moeds, vertrouwende dat haer. Vader en Gemael over de muiters zal zegenpralen „en ‚den verraderlyken laster wreeken. Doch Kangpe maekt haer ontrust door enige bedenkingen, en openbaert haer eerlang, dat zy door derzelver Gemael gelast is, haer te bereiden, om uit zynen mond het nakend onheil te verftaen. Dit {tort Ames- fis in droevige overpeinzingen „die wel-dra hartgrievender wor- den , door de komst van haren Gemael, welke haar meld „dat het uitgeftrooide gerucht maer al te gegrond is, dat zyn Va. -der Orus en hy: daer op zich genoodzaekt vinden {om „in den'aen= ftaenden flag, de zyde der zogenaemdé muitelingen te kiezen, Hy verklaert haer, dat zyne liefde hem haer dit geheim doet „vertrouwen , en fcheurt zich uit de armen van Arresfis, om ten {ftryde te trekken. Dit bericht doorfnyd haer hart, en ze bee zeft wel, dat haer Gemael Ammogzis de Erfprins Beos zelve is: dat dus haer Vader en haer Gemael tegen elkander {taen te ftryden. In ’t midden harer pynigende gedachten over dit haer Jot, komt Biofis, vergezeld van zynen gunstling Sofis, by haer. De Vorst , zyne Dochter ontíteld ziende , wanende dat dit uit ongegronde vrees ontftaet , tracht haer moed in te fpre- ken ‚en betuigt zyne Vyanden niet te vreezen, maer zich te verzekeren, dat hy zich, met haren Gremael en deszelfs Var der, op die muiters zal wreeken. Amesfis kan niet nalaten has re vrees voor onheil met algemene woorden. te betuigen „doch : Biofis houd zich manmoedig. Op °t vertrek van mesfis eche. ter geeft die Vorst zyne ongerustheid en wroeging te. ken. - nen aen Soifis; doch deze, een vleier en opftooker, van alle deugd vervreemd, die den Vorst fteeds verblind, en tot euvel- -daen aenzet, poogt die zwaermoedigheid te verdryven ; en Biofi trekt voorts naar °t Leger. n ’t tweede bedryf ftort Amesfis hare hooplooze klachten wit (*) Zie boven bi. 444 — 446. £6 TB RON; nit aeh Kanope „en inttisfchen komt een Ovérfte der Eyfordche met de tyding, dat de legers elkander aengetroffen hebben; Gat een aenzienlyk gedeelte van ’s Vorften Leger tot de zyde der Vloekgenooten is overgegaen,-en dat de Vorst zyn dein. zende Leger al vechtende ‚tot onder de muuren van Memphis, heeft doen aftrekken. Hy bericht haer verder, Hoe de Vorst -zelf zich naer °t Hof heeft begeven, maer dat het Leger den _$muitelingen tegenftand blyft bieden. Terwyl Amesfis met Ka- e in een onderhoud is over de deerniswaerdige aendoenin- gen hares gemoeds , zo ten aenzien van haren Vader als van Garen Gemael 3 vérfchynt Biofis, die, Kanope hebbende doen wertrekken , Aresfis voorftelt , hoe hy door haren Gemael ver- 'táden is, en Haer verdacht houd , van een deelgenoot des ge- ‘heims te Zyn; °t welk Amesfis op zulk ene wyze beantwoord, dat het zyn vermoeden fterkd. Midderwyl word den Vorst gemeld, dat zyn Schoonzoon in den ftryd gevangen is, dat dezelve zich voor den Erfprins Beon uitgeeft , en naer °t Pa- 'Jeiś geleid word; *t welk Biofis in woede ftelt, en de tederheid wan Amesfis ten fterk{te gaende maekt. Biofs, door Sofis aen- gezet, om ftrenge-wraek te nemen, doet. zynen Schoonzoon voor zich-verfchynen. Deze beantwoord °s Vorsten verwy- ting van ondankbaarheid, manmoedig, met hem onder °t oog ‘te brengen „hoe deszelfs wreedheid tot het muiten der Grooten ‘gelegenheid gegeven , en dit tèn gevolge gehad heeft de ontdek ‘king zyner geboorte; °t welk hem in dezen niet anders doet ‘fpreken , dan als iemand die een onbetwistbaar regt tot den _“Throon heeft, Op welken Biofis onwettig de heerfchappy voert. ` Het derde Bedryf begint met een gefprek tusfchen Biofis en Soifis, waer in de Vorst, bezeffende dát zyn Schoonzoon waer- Jyk de Erfprins Beon konde zyn, zich wankelmoedig betoont; ‘doch Soîfis hitst hem op, en hy befluit den gevangenen door bedreiging tot fchildbekentenis te brengen. Op dien eigen tyd ontvangt hy bericht , dat Amesfis de Hofwacht ten voordees le van haren Gemael heeft zoeken in te nemen; ’t welk hem -bevel doet geven om haer voor hem te doen verfcliynen. De ‘Vorst, aengezet door Súifis, behandelt haer ftrenglyk als me- 'deplichtig aen °t verraed; en zy verdeedigt met de uiterfte vry- moedigheid haren Gernael als den Erfprins Beon ; brengende hem tevens onder ’t oog het haetlyk character van zynen gunst- ling Sots. Ondertusfchen brengt men Biofs tyding, dat ook de dertspriester deel heeft in de t'zamenzweering , dat, men : -hem heeft zoeken te vangen, maer hy ’t ontvlucht is. „Armesfis tracht haren Vader tot opmeskzaemheid té bewegen , doch vrucut- = CEREURSPEL © ka vruchtlôos shy dreigt haer met den dood van haren Gemael, en belooft haer“hem m Pt leven te Zulfen {paren , zo zy hem tot: Schuldbekentenis: beweegt.. © Deze list word in een- vol. , gend gefprek ‘nret Sæfis bekrachtigd, en °t befluit is den gevan- genen, zo '® opgemelde krachteloós zy, té dreigen met den good ‚zyner Gemalinne |,‘ indien hy zich niët fchuldig ere enne. „tr 7 ’ `S , 0‘ -. Hier op ontmoeten, met den aenvang van ’ vierde Bedryf, Bean en Amesfis-elkander ; zy. geeft haren Gémael bericht van ’s Vorften voorftel, ven Beon beweegt haer om Hem liever. ons £chuldig te zieu. fterven , dan valschlyk. fehuld ` bekerinende in % Jeven te bewbren. : Ze verfchynen vervolgens voór -Biofis , en-Beor;blyét ftandvastig, gelyk ook Amesfis getrouw; zelfs áls de Vorst-het zo wer brengt; dab :Amiesfls oogfchynlyk op ’t óogeńblik war ’t leven fta beroofd: ve worden, zo hy geen. {chuld bekenne; opde tyding datde Aertspriester ook gevan gen is, dringt Biofs dit nader aen', doch te vergeefsch'sen hy befluit hen te doen vertrekkén; om vervolgens feller wraek te oefenen.: Voorts vleit hem Sifs met ene nieuwe ontdek- king, uit het gevangen nemen van dén Aertipriestèr , te meer daer men een fterk befloten gefchrift. by hem gevoftden heeft; waer in hy veel belang fcheen te ftellen. Biofis opent dit pa- pier, ‘erkent de band zynes Broeders, en verftaet ‘er uit, hoe die Vorst op °t einde zynes levens den Veldheer Orus gelast lieeft zorg te dragen voor ’t leven van Beon , zo Biofis naet deszelfs dood mogt ftaen. Dit ontzet Biofis, maer Soifis raed hem zieh van deze gelegenheid te bedienen , nu ’t vloekvere wantfchap hun bewys mist, en een ander papiet te vefdichten, ter voortzettinge zyner heerschaugt; Doch hier toe is de Vorst niet over te halen, Sošfis ziende deti Vórst bezwyken, ftelt hem ene list voor, die hy goedkeurt. Men zal naenilyk Bio fis in fchyn van den Throon berooven, en Beon voor Vorst erkennens. éh zien hoe Beon zich ten aenzién van Biofis gex drage: indien hy zich met hem verenige zal hy hem genade bew zen maer zo hy hem ter ftraffe-doeme; żal dé Dwinge: zich weder openbaren. | Ee Dit bedrog word in °t laetfte Bedryf in °t werk gefteld, Dè Iyfwachten worden hier toe voorbereid „en ‘Shifis verbeeld zich gelukkig te zullen flagen , door Beon listig op te ftooken tegen Biofis , met een verdichten brief.. Ben hoofd: der Iyfwathten meld Beon, zo als hy anderwerf voor Biofis ftaet te verfchy- hen, in °t geheim, den zogenaemden ommekeer des Volks ten zynen voordeele, zo dat hy zich van ’t Ryk moge verze. 