Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
1. 0. papyracea, Bous. Var. javana. Fig. 82, 8% еп 8°. Zeer groote en tamelijk dikke schijf, die van den scherpen rand naar het midden toe regelmatig dikker wordt, zonder daar echter eene knopvormige verdikking te bezitten. De oppervlakte glad, soms eenigszins ruw door fijne puntjes of korreltjes, die met de loupe duidelijk te herkennen zijn. Max. diameter = 50, dikte — 9 millim. Gewone diam. = 20--40, dikte == 5—7 millim. Bij deze exemplaren met scherpen rand komen er enkele voor die bij een diameter van 12—24 eene dikte bereiken van 6—6!/, millim. en een zeer stompen rand bezitten. Пе inwen- dige structuur van beide variëteiten is echter geheel dezelfde, en de laatste is dus alleen eene gebombeerde variëteit van de eerste, Vooral deze dikke exemplaren laten zich zeer goed splijten. Bij microscopisch onderzoek der gespleten exemplaren blijkt dat de centrale kamer hier zeer klein is, 0.06 X 0.04 millim. lang en breed; de hoogte der eerste omgangen, die soms de centrale kamer regelmatig cyclisch omgeven, of waarvan de 4 eerste аап ééne zijde tegen de centrale kamer aanleunen, lerwijl de 5e voor het eerst de geheele centrale kamer omringt, bedraagt slechts 0.01 millim.; in den 7% omgang zijn reeds Amers te zien 0.01 lang en 0.02 millim. breed. Dan nemen zij zeer snel in lengte toe, zoodat op "s millim. van het Centrum de kamers reeds 0.05—0.04 lang еп 0.05 breed zijn; Op 5 millim. van het centrum is de lengte = 0.10--0.12, ook 0.15 en als uitzondering 0.20 millim., de breedte 0.04—0.05 120 millim. Verderop blijven de kamers ongeveer dezelfde af- metingen behouden. Dikte der kamerwanden 0.015 —0.020 millim. Aantal cyclische omgangen: op r=5 millim. 0- 585; oper == 10; 05 2 150; орг==12, 0 — = 150. Aantal lateraalschijven bij eene dikte van Ditz millim., 75. —85. De inwendige structuur komt, zooals men ziet, volmaakt overeen met de Ваддепзсће О. papyracea, welke laatste echter belangrijk kleiner is en daarom ook door mij als een var. minor van de groote Jogja-soort is aangevoerd. De groote dikte ` (9 millim.) der schijf maakt het ook hier wenschelijk de Jogja-soort als eene var. javana van de Europeesche af te scheiden. f 2. 0. dispansa, Sow. Fig. 9% еп 9". Met de vorige zeer groote orbitoiden-soort komt eene veel kleinere soort voor, die door de duidelijk zichtbare puntjes op de oppervlakte makkelijk te herkennen is. De schijf is aan den rand dun, maar bezit in het midden eene knopvormige verdikking. De dunne rand der schijven is gewoonlijk afgebroken. - Diameter = 6—15, dikte = 3—4 millimeter. Door verhitten en bekloppen kan men ook deze orbitoiden zeer fraai in twee helften splijten. De centrale kamer is hier “ zeer groot, gewoonlijk + 1 millim. іп doorsnede. Daaromheen ringen met mediaankamers, lang 0.10--0.15, breed 0.04—0.05 millim.; verderop worden de kamers niet langer, maar blijven even lang of worden zelfs korter, 0.10, 0.08, 0.06 en 0.05 ` millim. lang, bij 0.05— 0.05 millim. breed. Ор r = 54, à 4 m.m. (waarvan echter !/, millim. voor de centrale kamer afgaat) + 40 concentrische ringen. Kamerwanden 0.010—0.020 mil- lim. dik, soms ook dikker. In de dwarsdoorsnede ziet men E dat de mediaanlaag 0.05--0.05 millim. dik is. Bij een dikte der schijf van 51, à 4 millim. ongeveer 40 lateraalschijven. Lengte der lateraalkamers 0.10— 0.15, breedte 0.04—0.05. De pijlers zijn hier iets dikker dan іп de 0. papyracea en 0. ephippium, namelijk 0.10—0.15 millim. en komen op de oppervlakte als duidelijke knobbeltjes te voorschijn. De cen- ҰЗ | с d Boost vasi Ano. GN EL WE, 121 trale kamer is hier dikwijls met kalkspaatkristallen ge- vuld Onze kleine knopvormige orbitoiden komen, zoover de be- schrijvingen en de (onvoldoende) bestaande afbeeldingen dit beoordeelen laten, overeen met de 0. dispansa uit Britsch-Indié. Merkwaardig is de bijna volkomen overeenstemming in inwendige structuur van dezen 0. dispansa met de Ba- gélensche 0. ephippium. Maar men kan ze toch zeer goed gescheiden houden, hetzij als twee soorten, hetzij als variëteiten ééner zelfde soort, als men in aanmerking neemt dat de 0. ephippium meestal sterk gekromd is, еп zelfs in de platte lensvormige exemplaren nog volstrekt niet op een 0. dispansa begint te gelijken. Want de platte exemplaren van 0. ephippium zijn niet knopvormig en niet zoo sterk gekorreld als de Jogja-soort, en dan komt in de mergels van Jogja naast de duizenden exemplaren van 0. dispansa geen enkel zadelvormig gebogen individu voor. Ook schijnen hier de lagen, waarin 0. ephippium en 0. dispansa voorkomen, van verschillenden ouderdom te zijn. Hiertegenover staat echter dat Sowersy beide soorten uit dezelfde lagen van Britsch-Indië, von Frirscu beide soorten uit dezelfde lagen (mergels der étage 8) van Zuid-Borneo en VAUGHAN JENNINGS beide soorten uit dezelfde lagen van Noord-Borneo aanvoert. Martin heeft de twee zeer verschillende orbitoidensoorten Van Jogja samen als 0. dispansa beschreven en afgebeeld, (Sammlungen Мо, 9, p. 112—114 еп Taf. VI, Fig. 1—5) en meent dat de knopvormige exemplaren jonge individuen zijn van de groote exemplaren. Ik heb daartegen reeds lang geleden aangevoerd, dat dit niet juist kon zijn (Tertiärformation von Sumatra 1l, Cassel, 1885, p. 9), omdat de 0. dispansa nooit groote afmetingen bereikt; (ik zeide aldaar dat de 0. dispansa niet grooter dan 5—6 millim. wordt, hetgeen eene vergissing van mijne zijde is; de maximum-diameter van de echte 0. dispansa schijnt 15-15 millim. echter niet te boven te Saan en het blijft dus juist dat zij zeer belangrijk kleiner is 122 dan de groote 0. papyracea). Martin voerde hiertegen weder aan (Sammlungen N°. 15, p. 551, noot 2) dat de O. dispansa volgens Sowergy minstens 55 millim. groot wordt en dat ook in Meprrcorr en Brawronp's Manual of the geology of India (Part П, Tab. XV) grootere exemplaren van dezen orbitoid afgebeeld zijn. Verder vereenigt hij nu plotseling О. dispansa met 0. ephippium (Sammlungen N°. 15, р. 550) omdat Мерисотт volgens hem dit ook doet, ofschoon Fenpen de twee soorten gescheiden houdt, en ofschoon Martın іп de Sammlungen №. 2, p. 112 onder de synonymen van 0. dispansa de 0. ephippium in het geheel niet noemt. Hier zijn nu verscheidene onjuistheden vereenigd. Vooreerst wordt de echte 0. dispansa volgens Sowenpv niet 55 millim. groot, maar slechts 12 inch, dat is 12.7 millim., zooals te lezen is in Transact. geol. Society, 2e series, Vol. V, 1840 Explanation of Plate XXIV, Fig. 16, 16%, 16%. De fig. 16 is op natuurlijke grootte, de dwarsdoorsnede fig. 164, die door Мешисотт in zijn werk is overgenomen , en ongeveer 55 millim. groot is, is eene vergroofe figuur. De 0. ephippium , die op Java niet grooter wordt dan 15 millim., bereikt volgens Sowensy in Britsch-Indië de grootte van 11), inch (58 millim.) en op Plate XXIV, Fig. 15, wordt ook een dergelijk groot exemplaar afgebeeld. Maar het blijkt uit de beschrijving en de afbeeldingen niet voldoende , of dit werkelijk een О. ephippium , dan wel een gebogen exemplaar van de 0. рарутасеа 18. Er wordt niet medegedeeld of de centrale kamer groot is , en uit de doorsnede Fig. 15^ is ook niet met zekerheid te zien, hoe de lengte der kamers van binnen naar buiten verandert. Het schijnt echter uit die figuur, dat ze nabij het centrum korter zijn dan verder daarvan verwijderd, hetgeen voor eene 0. papyracea zou spreken. Maar al is ook de werkelijke 0. ephippium in Britsch-Indië zoo bijzonder groot, zoo kan men deze afmetingen niet laten gelden voor de 0. dispunsa, daar beide soorten of variëteiten, ten minste op Java, in geheel verschillende en waarschijnlijk ook verschillend oude lagen voorkomen, en 125 men de twee soorten naar het uiterlijk gemakkelijk scheiden kan. De afbeeldingen der foraminiferen eindelijk op Plate XV in Part II van Mepricort’s Manual, zijn kopieën uit verschil- lende werken. De nummulieten zijn overgenomen uit р’'АвсніАс: Descr. des anim. foss. du groupe numm. de l'Inde; de fig. 8 is de bovengenoemde vergroote figuur 164, Plate XXIV, die Sowersy van de 0. dispansa geeft; de fig. 8", 8", 8°, 8%, die Mepricorr aanvoert als »varieties" van de 0. dispansa, en waaronder zoowel rechte als kromme zijn, ziju overgenomen uit Carrer, Descriptions of some of the larger forms of fossilised foraminifera of Scinde (Annals and Magazine of nat. history 9* ser. X, 1852; ook afgedrukt іп Journal of the Bombay Branch of the R. Asiatic Soc. IV, 1855). Hier worden echter die figuren gegeven als afbeeldingen van den 0. Mantelli (Ше spatelvormige mediaankamers heeft!), dus met de 0. ephippium of dispansa niets te maken hebben. Daar CARTER seen microscopische doorsneden geeft, kan men niet zeker Zeggen, welke soort hij daar eigenlijk bedoelt, maar in ieder geval is er geen enkel bewijs te vinden dat exemplaren van de 0, ephippium hier afgebeeld zijn ("). Het kunnen even goed rechte en kromme exemplaren eener andere soort wezen, Want behalve de 0. ephippium komen verschillende andere orbitoiden soms in gekromde exemplaren voor. ІК heb o. a. kromme en jonge exemplaren van de Вадбепзсће О. papy- "acea allen bij microscopisch onderzoek kunnen scheiden van dunne exemplaren der 0. ephippium, waarop zij uiterlijk volkomen gelijken. Hiermede meen ik voldoende wederlegd te hebben, wat Martın boven beweerde. Най hij de moeite genomen de beide exemplaren, die hij in de Sammlungen №. 2, Fig. 1° en Fig. 5 afbeeldt, te splijten of te slijpen en microscopisch лЛ------------- (1) Volgens Feppex (Memoirs of the geol. Survey of India, Vol. ХУН, р. 199) heeft CARTER de 0. Fortisi van Britsch-Indië foutief als О. Mantelli aangevoerd. 124 te onderzoeken, dan was het verschil in де lengte-toename der kamers van binnen naar buiten, en het belangrijke уег- schil in grootte der centrale kamer, hem dadelijk opgevallen, en dan had de geheele discussie achterwege kunnen blijven. Wij vinden hier dus weder 2 soorten van orbitoiden, waarvan | de eene een groote, de andere eene kleine centrale kamer bezit, en die wij als één paar kunnen beschouwen. Deze orbitoiden hebben groote gelijkenis met de orbitoiden van de Bagélen, zonder daarmede identiek te zijn. De nummulieten behooren tot geheel andere soorten, еп alveolinen ontbreken in de mergels van Jogja geheel, zoodat de twee formaties palaeontologisch belangrijk verschillen. Andere vindplaatsen van orbitoiden met rechthoekige mediaan- | kamers op Java. Onder de zeer talrijke kalksteenen en mergels van Java die microscopisch onderzocht werden, heb ік behalve de bovenbeschreven gesteenten van de Bagêlen, Solo en Јодја slechts één enkel gesteente aangetroffen, dat orbitoiden met rechthoekige kamers bevat. Dit gesteente is ontbloot in de rivier Тр Peundeuj bij het dorp Tjiasahan іп Zuid- Bantam. Het is een donkere, aan de lucht bleekende, in dikke platen schilferige mergel of kalkmergel, die daar met de koolhoudende kwartszandsteenen van het Bajah-kolenveld op- treedt, welke even als de nummulietenformatie van de Bagélen (die ook kwartszandsteenen en kwartsconglomeraten bevat) | door ons voor eoceen wordt gehouden. Microscopische plaatjes van dezen mergelschiefer vertoonen in doorsnede enkele kleine nummulieten, D = 531, dikte = 2 millim., met 7 omgangen; en verscheidene soorten orbitoiden met rechthoekige mediaankamers; de grootste schijven zijn lang 18, breed 2 millim.; verder kromme orbitoiden met een 125 knobbel aan de ééne zijde еп groote centrale kamer, lang = 8, dik 2 millim.; dan zadelvormig gebogen orbitoiden lang 5а 6, dik 1.5 à 1.8 millim., gelijkende op de 0. ephippium ; eindelijk orbitoiden, welker mediaankamers door scheidingen in étages verdeeld zijn, en die dus behooren tot Gümser’s subgenus Ahipidocyclina , het eenige bekende voorkomen tot dus ver van deze orbitoiden op Java. Alle overige tot heden uit mergels en kalksteenen van Java bekende orbitoiden hebben geen rechthoekige, maar spatelvormige kamers. De orbitoiden uit de étage B van Pengaron op Borneo. Door уох Fmirscu zijn uit deze étage 5 orbitoiden-soorten met rechthoekige mediaankamers beschreven (Eocánformation von Borneo, Palaeontographica , Supplement III, 1878. Jaarb. Mijnw. 1879 I) als: papyracea Diam. = 50 millim. decipiens Diam. =25 » omphalus Diam. =15 » dispansa ` Diam. — 10 » ephippium Diam. — 10 >» maar goede microscopische doorsneden van het centrum tot aan den rand worden door hem niet gegeven, еп deze zijn toch ter onderscheiding van de verschillende soorten bij de orbitoiden volstrekt noodzakelijk, zooals ik hierboven reeds opmerkte. De 0. decipiens еп 0. omphalus meen ik, zoover uit de beschrijving van vow Frrirscu blijkt, als variëteiten van de 0. papyracea te mogen houden, die wel door het uiterlijk verschillen, maar in inwendige structuur overeenstemmen. Ook in de Bagélen komen dergelijke afwijkende variëteiten voor. Merk waardig is hier het optreden van de 0. dispansa haast de 0, ephippium in dezelfde laag, indien zich dit mocht bevestigen. Ik bezit helaas geen losse exemplaren van Borneo meer, alleen eenige microscopische praeparaten , die ik aan een > >> 2 > nauwkeurige revisie heb onderworpen. Daarbij bleek mij dat onder mijne plaatjes slechts 2 soorten te onderscheiden zijn, ` één met kamers die van binnen naar buiten grooter worden (de centrale kamer was niet altijd goed te zien, schijnt ge- woonlijk klein te zijn, bij enkele exemplaren echter 0.6 mil- lim. (?) groot te worden) en één met groote centrale kamer (+ 1 millim.) en kamers die van binnen naar buiten niet grooter, wel kleiner worden. De overeenstemming dezer laatste soort met de 0. dispansa van Jogja is zeer groot, terwijl de eerste soort met de 0. papyracea van Jogja in afmetingen (zij is gewoonlijk alleen iets dunner) en in inwendige structuur overeenkomt, vooral indien de centrale kamer ook klein is, zooals ik vermoed dat meestal of altijd het geval is, maar uit mijne onvolledige praeparaten niet met voldoende zekerheid blijkt. Ook hier heeft men dus waarschijnlijk met één orbitoiden- paar te doen. | De door mij vroeger onderzochte en beschreven nummu- lieten uit de étages 8 en y van Pengaron, komen, zoover ik bij directe vergelijking der nog in mijn bezit zijnde praeparaten heb kunnen nagaan, noch met die van Jogja, noch met die van de Bagélen overeen. De groote soorten, die іш de Ваде!еп | en Solo talrijk zijn, ontbreken op Borneo, de kleinere soorten treden hier, even als in Jogja, op den voorgrond. De orbitoiden met spatelvormige mediaankamers. De jongere gesteenten van Java bevatten zoowel in de - zanderige gesteenten als in de mergels en kalksteenen een zeer groot aantal foraminiferen, waaronder talrijke orbitoiden, die | echter van de bovengenoemde scherp gescheiden zijn, doordat zij nooit rechthoekige mediaankamers bevatten, maar spatel- vormige, en dus behooren tot Gümser’s subgenus Lepidocy- сипа. Soms zijn de kamers afgerond, in andere ge- vallen, door het korter worden der lange wanden in de 197 richting van den straal der schijf, worden de kamers bijua ruitvormig. Ik hoop later uitvoerige teekeningen van de in- wendige structuur dezer orbitoiden te geven, tevens van die uit de mergels van Nias en uit den kalksteen van Batoe Mendjoeloer en van -Ahoer op Sumatra's Westkust , maar wil hier alleen voorloopig mededeelen, dat ik onder die versteeningen 6 soorten heb kunnen onderscheiden, die zich weder twee aan twee tol 3 paren laten groepeeren. De grootte der mediaankamers neemt bier bij alle soorten van het centrum naar den rand toe. | 18 soort. Afmeting der schijf 6 x 2 millim. Centrale kamer klein; mediaankamers klein (0.08 x 0.06 mil- lim. lang en breed aan den rand) en ruitvormig. 2° soort. Afmeting der schijf 4 tot 15 millim., dik 57; ` Centrale kamer groot; kamers klein (0.08 X 0.06) en ruitvormig. 5% soort. Afmeting der schijf 5 x 2 millim. Centrale kamer | klein; kamers middelmatig groot (0.12 х 0.08 millim. aan den rand) en spatelvormig. % soort. Afmeting der schijf 6 x 2 millim. Centrale kamer groot; kamers middelmatig groot (0.12 х 0.10 e millim.) еп spatelvormig. ° soort. Afmeting der schijf 6—16 millim., als uitzon- dering 26 tot 50 millim. in diameter, en als maximum 6 millim. dik. Centrale kamer klein ; kamers groot (lang 0.15—0.25 aan den rand, breed 0.15--0.17, soms 0.09 millim.) en spa- telvormig. 6° soort. Afmeting der schijt 41-20 mm. in doorsnede, dik 1—11), millim. Ook zeer groote van 70 mm. lengte en 24, mm. dikte. Kamers groot (even als bij N°. 5) en spatelvormig. Centrale kamer Ше paar. groot. De door Martın beschreven 0. Carteri en 0. gigantea van Java ( Tertiárschichten auf Java, p. 161, Taf. XXVIII, 128 Fig. 2 en 5). behooren tot ons 5° paar, waarschijnlijk tot de 5% soort. De door Brapy beschreven en afgebeelde orbitoiden van Nias en uit den kalksteen van Boekit Poangang bij Batoe Mendjoeloer (Geol. Magazine 1875; Jaarb. Mijnw. 1878 1, p. 165, Plate II, | Fig. 1 and 2) hebben beide spatelvormige of ruitvormige kamers | en behooren tot onze 1° groep, en wel fig. 1 tot onze 2°, fig. 2 tot onze 1° soort; de ruitvorm der mediaankamers is, ofschoon niet zeer duidelijk, uit zijne plaat IL, fig. 1c, Jaarb. Mijnw. te zien. Brapy vereenigt deze orbitoiden met 0. papy- | racea еп 0. dispansa, hetgeen niet juist kan zijn, daar deze soorten rechthoekige mediaankamers bezitten. De maximum-afmetingen der mediaankamers verschillen in onze 5 paren belangrijk en zijn een goed onderscheidingsteeken. Tusschen de twee soorten van hetzelfde paar is hoofdzakelijk de grootte der centrale kamer het kenmerkend onderscheid, bij de ééne is die gewoonlijk slechts enkele honderdste deelen van een millimeter, bij de andere 1 millimeter en meer, groot. Over het optreden van paren bij de orbitoiden. Zooals bekend is, beschouwt men sedert eenigen tijd som- mige foraminiferen als dimorph. Het zijn die soorten, welke altijd samen voorkomen en hoofdzakelijk in den vorm en grootte der centrale kamer of kamers verschillen, ofschoon niet zelden afwijkingen in den verderen groei der kamers, de oprolling der spiraal bij de nummulieten enz., hiermede verbonden zijn, | en ook het uiterlijk belangrijk verschilt. Zoo beschouwt DE LA ` Harre de gekorrelde Nummulites curvispira als de »homologe nevenvorm" van de gladde М. Gizehensis. Пеле schrijver heeft zich hoofdzakelijk bezig gehouden met het opzoeken der paren onder de nummulieten , terwijl door Момев-Снлгмав en ScHLUMBERGER verscheidene paren zijn aangetroffen onder de Miliolidaeén. 129 Over de oorzaak van het dimorphisme (7), het optreden in paren, of hoe men het noemen wil, der foraminiferen, heeft men zich nog niet duidelijk uitgesproken. Munter-Crarmas acht het mogelijk, dat het verschil tusschen de twee soorten van het begin af heeft bestaan, maar ook dat de beide soorten eerst eene groote centrale kamer hadden, die bij de eene soort gebleven is zooals zij was, bij de andere soort om zoo te zeggen opgevuld is door eene oprolling of voortzetting van den bouw der kamers naar binnen toe (!). De rA Harre be- (1) Over het optreden in paren der foraminiferen handelen hoofdzakelijk: Pu. ре 1л Harre. Bull. de la soc. Vaudoise des sc. nat. Vol. XVI, 1879, р. 201, etc.: pl. X. Les Nummulites du Comté de Nice; en Vol. XVII p. 429—441: Note sur la distribution par couples des nummulites босбпез. Ip. Mémoires de la soc. paléont. suisse, Vol. УП, 1881, p. 1—140 pl. 1 et. 2. Etude des Nummulites de la Suisse. Ip. Bulletin de la soc. géol. de France, 3* sér. Vol. ІХ, 1881, p. 171—176: Sur l'importance de la loge centrale chez les Nummulites. Een Verschil in geslacht bij de twee soorten wordt hier ter sprake gebracht. Ip. Palaeontographica, Vol. XXX, 1883. Monographie der in Egypten und der lybischen Wüste vorkommenden Nummuliten. Ор p. 159—160 wordt hier over de associatie der nummulieten in paren gesproken. De gladde М. Gizehensis b.v. heelt de gekorrelde of gegranuleerde N. Curvispira tot homologe nevenvorm". М. perforata en N. Lucasana is ook МИК een paar; eveneens ЈУ. Biarritzensis en N. Guettardi; М. contorta еп N. striata; N. Heberti en М. variolaria , enz. Muster-Cnaruas. Bull. de la soc. 4601. de France, 3* sér. Vol. ҮШ, 1880, р. 300—301. Kort bericht dat де Nummulites laevigata, planulata, vario- laria, irregularis » Азв па granulata еп spira »dimorph" zijn. ЈУ. laevigata en N. Lamarcki b.v. vormen één paar. Schrijver beschouwt het als mogelijk, dat het beest zich naar buiten voortrolt en terzelfder tijd ook naar binnen voortgroeit en op deze wijze de centrale kamer opvult, die lus bij alle exemplaren eerst groot geweest zoude zijn. Hiertegen is DE . ^^ Hareg opgekomen (Bull. soc. 2601 1881, p. 171 etc.) die bewees dat de 2 soorten van éénzelfde paar behalve in de grootte der centrale kamer, ook nog in andere opzichten verschillen, zoodat de eene niet uit de andere door Opvulling der centrale kamer kan ontstaan zijn. lb. Bull. de la soc. géol. de France, 3* sér. Vol, IX, 1881. p. 178. Antwoord aan pg La Harrr (Bull. 1881 p. 171—176). Hij beweert dat de kleine exemplaren bij deze paren altijd eene groote centrale kamer hebben, 150 wees echter reeds dat ook in den groei der spiraal, de toe- | name van het aantal kamers, enz. bij de 2 numniulie(c n : (еп van éénzelfde paar groot verschil bestaat. Gaan wij na wat wij bij de orbitoiden met rechthoekige kamers vonden, die twee aan twee optreden in de Bagelen, іп Jogja, op Borneo (hier wellicht meerdere paren), en bij de orbitoiden van Java, Sumatra en Nias, die spatelvormige mediaankamers hebben, en die minstens in 5 paren voorhanden zijn, zoo zal men vooreerst het paarsgewijs optreden bij de orbitoiden voor minstens even zeker moeten houden als bij de nummulieten en de miliolidaeën, en tevens tot het besluit komen dat de soort met kleine centrale kamer onmogelijk eene veranderde soort met oorspronkelijk groote | kamer kan zijn. Want bij de laatste soort, welker centrale kamer gewoonlijk 1 millim. groot is (b.v. 0. dispansa), heeft de 5 eerste ring met mediaankamers, die de centrale kamer onmid- 1 dellijk omringt, en die dus '/; millim. van het centrum ver- | wijderd is, kamers die reeds 0.10—0.15 millim. lang zijn. en dat dus de kleine exemplaren met kleine centrale kamer ontbreken, | hetgeen tegen de theorie van pe La Harrr en vóór de zijne zoude spreken. Ook acht hij een verschil in geslacht bij de Rhizopoden geheel on waarschijn- lijk. Ik merk hierbij op, dat de kleine exemplaren van onzen У. javanus voorhanden zijn in de soort met kleine centrale kamer van ons paar N, Bagélensis Il en dat dus het door Monien-CraLmas opgemerkte niet alge- meen geldig is. MUNIER-CHALMAS еі SCHLUMBERGER. Comptes Rendus, XCVI, Janvier— Juin 1883, p. 862—866 et 1598—1601. Nouvelles Observations sur le dimorphisme des. foraminifères (Dimorphisme des Miliolidae: Biloculina, рта, Fabularia, Lacazina, Triloculina, Trillina, Quinqueloculina, Pentellina. Heterillina). > = maar ook dat de twee soorten van het begin af verschillend geweest zijn. Tovmwovkn. Bull. de la soc. géol. de France, 9% sér. Vol ІХ, 1881, p- 176—178. Kort bericht over de paren der nummuliete p. 1601 wordt de oorzaak van het »dimorphisme" ter 3 sprake gebracht. Hij houdt zijne boven gegeven verklaring voor mogelijk, E n. : H. B. Brany. Report on the foraminifera dredged by Н. M. S. Challenger 2 (Challenger-Reports, Zöology, Vol IX) 1884. Introduction, p. VIN, Dimorphism. Schrijver haalt de inzichten van pr za Harpe еп Moxier-Craumas aan, zonder zelf eene opinie uit te spreken. 151 In de 0. papyracea daarentegen zijn de kamers, op Ae millim. afstand van het centrum, slechts 0.05—0.04 millim. lang , hetgeen dus een belangrijk onderscheid is. Van hier naar den rand nemen de kamers in lengte toe, hetgeen bij de 0. dispansa weder niet het geval is. De eene soort kan dus onmogelijk door bijgroeiing van binnenste kamers uit de andere ontstaan zijn. Wij moeten daarom het verschil tusschen de twee soorten van éénzelfde paar heschouwen als van het begin af aan bestaan te hebben, en het zou voor de hand liggen hier aan een verschil in sexueel karakter te denken, indien men niet met rhizopoden, te doen had, waarbij tot nog toe nooit iets is ge- vonden wat op een verschil in sekse wees. De La Harpe heeft zich over de mogelijkheid hiervan, ofschoon onder groot voorbehoud, het eerst uitgesproken. ` Момек-Снармав houdt het idee van een verschil in sekse bij de rhizopoden ‘voor niet te verdedigen, »qui est contraire en tous points à l'organisation ^et à la morphologie des Rhizopodes". zooals hij het uitdrukt. Ook mijn vriend Dr. C. Pm. SLumrer, de zoöloog van Batavia, schrijft mij, dat bij de echte protozoën een geslachts-dimorphisme hoogst onwaarschijnlijk is, en men dus voor het paarsgewijs optreden der fossiele foraminiferen naar eene andere verklaring zal moeten uitzien, die natuurlijk zal moeten uitgaan van de levende soorten. : M —————À Over den waarschijnlijken ouderdom der foraminiferen-houdende lagen. Ofschoon de nummulietenformatie van de Bagélen en van Solo tot nog toe geene mollusken geleverd heeft, is voor deze lormatie de eoceene ouderdom hoogst waarschijnlijk , vooreerst door de ligging direkt. op serpentijnschiefers , ten tweede door het Optreden van brokstukken van kwarts-, schiefer- en diabaas- Stukken, afkomstig van oudere eruptiefgesteenten: fen derde door het optreden van millioenen groote en kleine nummulieten , orbitoiden en alveolinen in het algemeen; fen vierde door het 152 voorkomen van Nummulites (Assilina) spira еп Orbitoides ephip- pium, twee versteeningen, die іш Britsch-Indië in lagen van de Ranikot- еп Khirthar-groepen voorkomen, welke beide tot de eoceene formatie worden gerekend. De kromme 0. ephippium komt volgens Martin (Sammlungen №. 15, p. 550—551) ook in Oost-Java in lagen voor, welke bij grondpeilingen zijn doorboord en volgens hem eoceen zijn. De alveolinen eindelijk behooren in Britsch-Indië eveneens in de Khirthar-groep te huis. De Orbitoides papyracea daarentegen schijnt in Britsch-Indie niet in de, Khirthar-, maar wel in de Nari- еп Gaj-groepen 16 huis te behooren, waarvan de eerste gedeeltelijk nog met de bovenste eoceene, gedeeltelijk met de onderste afdeeling der ` mioceene formatie, de laatste met de (middel?) mioceene formatie gelijk gesteld wordt. Daar goede microscopische teekeningen dezer versteeningen van Britsch-Indie nog ontbre- ken, kan het echter wel wezen dat hier verschillende soorten of variëteiten van orbitoiden onder één naam saamgevat zijn. Deze formatie van de Bagélen vaan den voet van het Paras- | gebergte” heb ik reeds in mijne ouderdomstabel van 1885. (Tertiärformation von Sumatra. Palaeontographica Suppl. Ш 1885. Jaarboek Mijnwezen 1885 1, p. 27 en 28) als eoceen vermeld. Veel moeilijker is de ouderdomsbepaling van de mergels van Jogja. Zooals ik hierboven reeds opmerkte, liggen ook deze gesteenten in een laag niveau, en onder de mioceene lagen van het grensgebergte met Jogja. Aan de ééne zijde vertoonen de orbitoiden met rechthoekige kamers (Discocyclina, GuMBEL). groote gelijkenis mel de eoceene van de Bagêlen, zonder daar- | mede echter identiek te zijn; men kan de twee soorten van Jogja als variëteiten van de twee Bagëlen’sche beschouwen. Of onze 0. papyracea identiek is met die uit de Nari- of uit _ de Gaj-groep van Britsch-Indie kan uit gebrek aan goede teekeningen dezer laatste niet uitgemaakt worden. Aan de andere zijde vertoonen de Jogja-orbitoiden groot verschil met alle orbitoiden uit die lagen van Java, welker ouderdom door hun mollusken als mioceen is vastgesteld. Zelfs de 155 door Martin tot zijn »oud-mioceen" gerekende kalksteenen bevatten orbitoiden van het subgenus Lepidocyclina, met spatelvormige mediaankamers, die in de Jogja-mergels ge- heel gemist worden. Verder ontbreken de nummulieten , die — ofschoon in kleine soorten optredende — in de Jogja- mergels zeer talrijk zijn, in de oud-mioceene en jongere lagen van Java geheel, zoodat, wat de foraminiferen alleen betreft, de Jogja-mergels even scherp van de oud-mioceene als van de eoceene formatie gescheiden zijn. Ik ben dan ook zeer geneigd te gelooven, dat ze eene middelstelling tusschen deze twee formaties innemen, hetgeen op oligoceen zoude wijzen, en tot welke formatie ik de Jogja-mergels volgens hunne ligging ook zeker zoude rekenen, indien het cijfer der onder de mollusken nog levend voorkomende soorten mij daartoe niet te hoog voorkwam. Martin vond namelijk voor Jogja 28%; (Sammlun- gen N° 15, p. 555), voor zijn jong-mioceen 317/,, voor het еосееп van Java nagenoeg 0%); (of in ieder geval een zeer laag cijfer) levende soorten, om welke reden hij dan ook de Jogja-mergels tot het mioceen, misschien nog tot zijn oud- mioceen (1. с. p. 569) rekent. Daar het percentgehalte aan levende soorten voor de verschillend oude tertiaire afzettingen van Java nog wel niet definitief is vastgesteld, en voor het oligoceen zelfs nog geheel onbekend is, blijft het voorloopig hog onzeker tot welke onderafdeeling der tertiaire formatie de Jogja-mergels het best te rekenen zijn. Maar zooveel schijnt mij zeker, en hierop wilde ik vooral wijzen, dat die mergels Waarschijnlijk niet te vereenigen zijn met Мавтиғѕ »oud- _ mioceen”, voornamelijk op grond van het geheel afwijkend karak- ler der in beide formaties optredende orbitoiden. Naar mijne meening moeten zij of zeer oud-mioceen , of opper-eoceen (oligoceen ?) zijn, en zou dus de oude bepaling van Börreer, die de Оодја- "mergels voor oligoceen hield, weder tot haar recht komen, Tot de oudste lagen onzer tertiaire formatie behooren in Вадбеп de kwartszandsteenen, die met de nummulieten-, orbitoiden- еп alveolinen-houdende mergels en kalksteenen 9 154 afwisselen. De koolhoudende zandsteen- en kleisteen-formatie van Borneo heb ik in der tijd als étage = eoceen beschreven, ей de daarboven volgende mergels еп kalksteenen als «аде? Ё en у eveneens tot de eoceene formatie gesteld, hetgeen door ` de mollusken, die Börreer onderzocht, scheen bevestigd te worden, ofschoon de meeste versteeningen slecht bewaard en ter juiste determinatie niet zeer geschikt waren. In de Bagêlen en ook elders schijnen echter de еосеепе lagen slechts ééne étage uit te maken, die bestaat uit afwis- selende lagen van mergels, zandsteen en kalksteen. Wat daar- boven volgt, is in de Ва” еп jonger. Ik geloof nu dat wij in de étage 8 van Borneo het equivalent van de Jogja-mergels voor ons hebben, niet om de overeenkomst van het gesteente zelf, die opvallend groot is, maar voornamelijk omdat ik de 2 orbitoidensoorten van Borneo (0. papyracea en 0. dispansa) voor identiek houd met de twee soorten van Jogja. In beide formaties wordt de 0. papyracea 50 millim. groot, in de oudere Bagêlen-lagen blijft de variëteit dezer soort 155 altijd belangrijk kleiner. Hierdoor zoude de stelling der Јодја- mergels, als direkt volgende op de zandsteen-étage met kolen, ook vastgesteld zijn, maar in Jogja zelf is het liggende der mergels niet te zien, en іп het hangende der eoceene Рад еп- lagen ontbreken de Jogja-mergels eveneens, zoodat nadere palaeontologische gegevens in dit opzicht gewenscht zijn. Ook de vraag of de kalksteen der étage y Borneo met f te ver- eenigen is als equivalent der Jogja-mergels, dan wel als eene afzonderlijke jongere étage te beschouwen is, kan eerst later beantwoord worden. Andere gesteenten daarentegen, die door mij en ook door Börreer vroeger als equivalent der étage's Ё en y Borneo zijn aangezien en dus tot de eoceene formatie gerekend werden, houd ik пи niet meer voor even oud als de genoemde étage’s, maar voor jonger. Hiertoe behooren op Java de kalksteenen van Goeha, enz. ten zuiden van Radjamandala en op Sumatra de mergels еп kalksteenen mijner étage's Ш еп IV eoceen , waartoe mij de volgende overwegingen geleid hebben. Op Borneo volgen de étage's «, 8 еп у concordant op elkaar, op Sumatra liggen de mergels der étage III discordant op en tegen de Zindsteenen met kolen, hetgeen voor een jongeren ouderdom der étage Ш spreekt. Maar vooral heeft hier gewicht, dat de kalksteen van Goeha op Java en de kalksteen van den bergrug Poangang-Ngareh en van Ahoer op Sumatra alle orbi- loiden met spatelvormige kamers insluiten, die wel in de jongere mioceene lagen van Java en van Nias voorkomen, maar, zooals Wij zagen, in onze еосеепе formatie van de Pagélen, еп in de mergels van Jogja en van Borneo geheel ontbreken. Ook liggen de kalksteenen van Goeha op Java niet aan de basis der geheele mioceene formatie, zooals wij vroeger meenden, maar latere onderzoekingen hebben doen zien, dat onder die kalk nog mioceene mergels еп brecciën voorkomen. Verder bevat de kalksteen van Boekit Poangang-Ngareh dezelfde twee orbitoiden- soorten als de mergels van Hiligara en Hilihoja ор Nias , welke laatste volgens de mollusken stellig mioceen zijn. Еп eene 156 operculina-soort uit de mergels van Мосага- Bodi (étage III Sumas | fro e Westkust) komt ook op Nias voor. Eindelijk ben ik nu ook overtuigd dat de mioceene mollusken, die Maps vroeger van | Tandjoeng Ampaloe beschreef (uit de étage ПГ werkelijk van | deze plaats afkomstig zijn. Ik heb dit eerst betwijfeld, ob — schoon het gesteente, waarin de fossielen voorkomen en waat- - van Martin mij een klein monster zond, op dat van Tandjoeng | Ampaloe geleek en dus van deze plaats afkomstig kon zijn. Dit was echter voor mij nog niet genoeg om de zaak als beslist te beschouwen, want dergelijke mergels komen in verschillende | élage's en formaties voor. Men had mij echter kunnen over- E tuigen, als men mij voorgehouden had dat Новхев zelf het itinerair van zijne reis door de Bovenlanden heeft gegeven en | daarin vermeldt, dat hij te Tandjoeng Ampaloe is geweest en | daar versteeningen heeft verzameld, waarvan hij er zelfs | verscheidene opnoemt. Ik wil dit stuk, waarvan ik eerst later kennis kreeg — en dat vrij onbekend schijnt te zijn, omdat | men anders zeker niet nagelaten zou hebben mij mijn gebrek | aan literatuurkennis in dit opzicht ernstig te verwijten — hier ` in uittreksel laten volgen. Het is te vinden in het Tijdschrift 2 voor Ind. Taal-, Land- en Volkenkunde, Deel X, 1861, p. 522— "~ 575: L. Новхев, Reizen over Sumatra. (Uittreksel uit het г dagboek (1) van wijlen L. Horner, uit het hoogduitsch 2 vertaald door Mr. С. Visscarr). Deze reis in de Ра _ dangsche Beneden- en Bovenlanden duurde van 1 Febr. — 3 Maart 1858, waarop de volgende plaatsen werden aangedaan: Kajoe-tanam, kloof der Anei, Padang-pandjang , Merapi (deze | vulkaan werd beklommen) Fort van der Capellen , Lima Байт, | Goenoeng Besi (alwaar ijzererts voorkomt dat in Зайтратат | werd versmolten; van het ijzer werden te Lima kaum messen 3 еп sabels, te Tandjoeng alam lontgeweren gemaakt), Telaweh, | Sidjantan, Boekit Sawadada , Tandjong Ampalo. Nu vindt men 0) Van dit dagboek zijn volgens Manrix (Summlungen N°. 2, p. 95) 6 | van de 9 afleveringen verloren en daaronder het gedeelte dat over de streek van Tandjoeng Ampaloe handelt. Des te mêer waarde heeft dan dit uittreksel. 157 p. 562: »Een kwartier uurs van Tandjong Ampalo , waar men »nog langs de Ombiling gaat, welke zich naar het zuidoosten „ombuigt, staat een losse bruine zandsteen, welke eene menigte »conchylién, en wel zooals ik aanvankelijk meende te herkennen этап meest nog levende soorten in zich sluit. De meest „voorkomende soort is eene Anomia, welke dikwijls haren »paarlmoerglans nog behouden heeft. Ostrea 2 soorten, »Pecteù 2 of 5, Venus 9 of 5, Balanus 1, Pholas 1, Arca 1 vof 2, Tellina 1, Donax 1, Lutrarsa 1, Cardium 1, Buccinum »(Dolium) 1, Fenestella 1, Conus 1. Het blijkt hieruit dat de »Sinawang-mergel" (aldus genoemd, omdat zij in het dal van deze rivier, de Sinamar, eene belangrijke verbreidiug heeft, Vere.) »eene nieuwe formatie der zee is, en de vorming van »zijne lagen tot de tertiaire formatiën gerekend moet worden." Verder werden nog bezocht de plaatsen: Koemani, Taloe, Boeah, Marapalam, Fort van der Capellen, Tandjoeng Alam, Salimpawang. (Hier eindigt het dagboek). Het talrijkst voorkomende fossiel is zoowel volgens Horner als volgens Martın (Sammlungen N°. 2, p. 94) eene Anomia met paarlmoerglans, zoodat er wel geen twijfel aan is, dat hetzelfde materiaal door beide schrijvers bedoeld wordt. Wat het optreden van 0. papyracea еп 0. dispansa in den kalksteen van Boekit Poangang (Sumatra's Westkust) en in mergels van Mas betreft, die Bray (Geol. Magaz. 1875. Jaarb. Mijnw. 1878 1) van deze localiteiten beschrijft en afbeeldt, zoo berust dit op eene vergissing, zooals ik hierboven reeds vermeldde. De twee bedoelde soorten hebben beide spatelvormige mediaan- kamers, gelijk alle orbitoiden in onze mioceene lagen. Daarentegen komen op Noord-Borneo kalksteenen voor, waarin orbitoiden met rechthoekige kamers, en die dus wel waar- schijnlijk met onze étage's 2 en 7 overeenkomen (Zie VAUGHAN JENNINGS, Note on the orbitoidal limestone of North-Borneo ; Geol. Magazine 1888, p. 529—552. With plate. Uit zijne fig. 2 blijkt duidelijk dat men hier met orbitoiden met rechthoekige kamers 158 te doen heeft; fig. 5 gelijkt volkomen op eene dwarsdoorsnede van kleine dikke exemplaren der Jogja'sche 0. papyracea). Het resultaat van bovenstaande beschouwingen kan men samenvatten in de volgende punten: Op Java komen verschillende eoceene terreinen voor, | bestaande uit mergels, kalksteen, kwartszandsteen met steen- kolen en brecciën van oude eruptiefgesteenten. Zij bevatten groote en kleine nummulieten, (daaronder Assilina spira), orbitoiden van het subgenus Discocyclina (daaronder 0. ephip- pium) en fraaie alveolinen. 2. De mergels van Jogja en van de étages f en 7 te: Pengaron op Borneo bevatten kleine nummulieten en zeer veel orbitoiden van het subgenus Discocyclina. Zij nemen waar- schijnlijk eene plaats in tusschen de eoceene Bagêlen- gesteenten en de mioceene afzettingen, en komen dus wellicht met de Nari-groep van Britsch-Indië overeen. Martın houdt de Jogja-mergels voor mioceen, palaeontologisch zijn zij echter | wel niet met zijn oud-mioceen te vereenigen. orbitoiden met spatelvormige kamers (Lepidocyclina), terwijl die met rechthoekige van het subgenus Discocyclina geheel ontbreken. (Іп doorsneden van kalkplaatjes ziet men ook hier soms rechthoekige kamers, die echter niet aan orbitoiden, maar aan eycloelypeën toebehooren.) 4. Пе orbitoiden treden, even als de nummulieten , in paren op. De twee soorten van hetzelfde paar vertoonen in den regel, И 5. ре mioceene lagen van Java, Sumatra еп Nias bevatten behalve in de afmeting der centrale kamer, nog andere afwijkingen | in den groei der mediaankamers, zoodat men geenszins kan aannemen , dat de eene soort door opvulling van de centrale kamer uit de andere ontstaan is; het is daarom beter de 2 soorten | van hetzelfde paar niet onder één naam te vereenigen, maar verschillend te blijven benoemen , zooals tot nog toe geschiedde. Burrenzore, 20 Januari 1891. Fig, Fig. VERKLARING DER TEEKENINGEN. .1* wn 15 . 9* en 9” been 2% ig. 44 en 4^, 74 en 7'. 8°, 8^ en . 9" en 9^, Nummulites javanus, var. « (Soloénsis) Van boven en van ter zijde gezien, op natuurlijke grootte. Exemplaar van 50 x 10 millim. Goenoeng Konang, in het gebergte ten Oosten van Wédi, residentie Soerakérta. Nummulites javanus, var. 8. Van boven eu van ter zijde gezien, op natuurlijke grootte. Exemplaar van 51 х 12 millim. Desa Karazg Sumboeng , residentie Bagélen. Nummulites javanus, var. y. Van boven en van (ег zijde gezien. op natuurlijke grootte. Exemplaar van 57 x 6 millim. Bij desa Kali- goewa, ten zuiden van desa Lamoek , residentie Bagélen. 5" en 5°, 6" en 6^. Alveolina javana. Drie exemplaren van boven en van ter zijde gezien, op natuurlijke grootte. Afmetingen 10 X 4. 9 x 5/, en 8 X 5 millim. Uit mergels van de rivier Soeroean, bij desa Somowongso, residentie Bagêlen. Alveolina javana. De figuren 4^ en 4^, 5 maal vergroot. 8°. Orbitoides papyracea, var. javana. Van boven en van ter zijde gezien, op natuurlijke grootte; Fig. 8° is een klein gedeelte der oppervlakte, 5 maal vergroot, om het fijn gekorrelde uiterlijk te doen zien. Exemplaar van 40 X 7 millim. Desa Kalisonggo , regent- schap Nanggoelan, residentie Jogjakërta. Orbitoides dispansa, var. javana. Van boven en van ter zijde gezien, op natuurlijke grootte- Exemplaar van 12 x 4 milim. Komt met de vorige soort in dezelfde mergels van desa Kalisonggo voor. | DE KIEMONTWIKKELING VAN TECTONA GRANDIS L. F. (DJATI) DOOR S. H. KOORDERS, Houtvester bij het Boschwezen in Nederlandsch-Indië. INLEIDING. »La manière dont les embryons absorbent »les substances plastiques, mérite certaine- ment l'attention, et surtout d'étre élucidée lors de recherches embryogéniques". (M. Твкив, Embryog. Orch. Verh. Kon. Acad. Amst. 1879. Separ. p. 7.) De djatiboom, de Tectona grandis van Linnaeus (/.) behoort tot de familie der Verbenaceeën en wel tot den tribus der Viticeeén , waartoe, behalve deze bij uitstek kostbare houtsoort, nog de ор Java om hun duurzaam hout geachte, en evenals de djati wildgroeiende boomsoorten van de geslachten Vitex (laban Jav. Sund.) еп Premna (boengboelan Sund.) behooren. . Weinig boomen van den Maleischen archipel zijn aan ieder 200 goed bij naam en van uiterlijk bekend еп zoo veelzijdig onderzocht en beschreven als de djati. Een tiental jaren geleden verscheen omtrent »de natuur, verspreiding, geschiedenis en exploitatie der djatibosschen op 140 Java” een uitvoerige monographie van de hand van den toen- maligen inspecteur van het Boschwezen іп N. І., den Heer Cornes, waarin alles werd samengevat, wat tot dat tijdstip in en buiten Java omtrent Tectona grandis bekend was, terwijl kort daarop door den tegenwoordigen inspecteur, den Heer Вовамау, een »handleiding voor de djaticultuur" gepubliceerd werd. De overige publicatiën na dit tijdstip betreffen nagenoeg ` uitsluitend de exploitatie der djatibosschen. Verdere onderzoekingen naar de botanische of technische eigenschappen hadden voor zoover ik heb kunnen nagaan noch hier, noch elders plaats, — werden althans niet in het licht gegeven. Niet onbelangrijk kwam het mij daarom voor, om thans de resultaten mede te deelen van een door mij ingesteld onderzoek | naar de ontwikkelingsgeschiedenis van de djatikiem. En zulks te meer, omdat omtrent de embryologie van den djati, de reeks van allermerkwaardigste verschijnselen, welke in het rijpende djatizaad plaats grijpen, niets bekend is. De Heer Corpes toch heeft zich in bovengenoemde monographie bepaald tot een korte beschrijving van den bouw van de bloem, | de rijpe vrucht en het rijpe zaad. Ook in andere werken, als MiougL, Flora Ind. Batavae: Вһлхріѕ, Forest Flora of М. W. and Central India; Kurz. Forest Flora of Britisch Burma, enz., waarin min of meer uitvoerig over Tectona gehandeld wordt, is evenmin iets omtrent de kiemontwikkelingsgeschiedenis te vinden. Zooals ieder weet houdt de studie der embryologie of kiem- ontwikkelingsgeschiedenis zich bezig met het nagaan van de | эе КА, wijze, waarop zich bij plant en dier het embryo , het jeugdige 2 individu ontwikkelt uit de kleine, meestal min of meer bal — kogelvormige eicel (kiemblaasje) van het moederindividu. Voor ik echter overga tot het schetsen van deze ont wike kelingsgeschiedenis bij den djali, zal ik — in de hoop даа e mede sommige lezers geen ondienst te doen — hier kort in herinnering brengen, hoe in het algemeen dit ontwikkelings p 141 proces plaats heeft bij bedektzadige planten (waartoe ook Tectona behoort). Ik ben dan tevens in de gelegenheid te wijzen op een zeer recent, uiterst interessant onderzoek van een Fransch natuuronderzoeker (Gurenarn) over de wijze hoe de bevruchting bij de hoogste planten geschiedt. Bij de bedektzadigen bestaan de vrouwelijke geslachtsor- ganen (daarmede zullen wij ons hier uitsluitend bezig houden) uit een stamper (vruchtbeginsel, р ит) waarin een of meer оуша (eitjes of zaadknoppen) opgesloten zitten en onderscheidt men aan den stamper meestal een stempel (stigma), stijl (stylus) en eierstok (ovarium). Evenzoo is het zeker iederen lezer bekend, dat binnen in den eierstok de ovula of zaad- knoppen (soms maar één) gevonden worden, dat deze het belangrijkste deel uitmaken van het vrouwelijke geslachtsorgaan van elke bloem en dat aan elk ovulum wederom meestal onder- scheiden kunnen worden: een eikelvormige nucellas (eikern , zaadknopkern) en een of twee omhulsels (eivliezen of integu- menten). Uit een der cellen van den nucellus ontstaat de kiemzak (embryozak), het belangrijkste deel van het ovulum. De integumenten liggen voor het grootste gedeelte vrij om den nucellus, doch hangen op één punt, den eivoet (chalaza of zaadmerk), daarmede samen. In de integumenten is altijd een kleine opening te vinden, het poortje (micropyle), die de stuifmeelbuizen toegang tot den zaadknopkern verleent, en de plaats bepaalt, die eitop geheeten wordt. Navelstreng (funieulus) noemt men, zooals bekend is, het meestal draad- vormige orgaan, waarmede in den regel het ovulum aan den eierstokwand bevestigd is. Niet zelden ontbreken één of beide integumenten , het eerste bij vele planten met vergroeidbladigen bloemkroon (o. a. djati); het laatste bij enkele weinige bedektzadigen b. v. bij Santalum (sandelhoutboom). Soms ontbreekt, — doch natuurlijk alleen in het volwassen stadium, — ook de nucellus. Ik zeg »natuur- lijk”, omdat de kiemzak (embryozak), welke het belangrijkste deel uitmaakt van elk ovulum en in elk normaal ovulum 142 aanwezig is, uit een der cellen van den nucellus ontstaat, Komt het dan ook voor, dat in het volwassen ovulum alleen | de nucellus ontbreekt, dan komt zulks doordat de kiemzak gedurende zijn ontwikkeling de omringende cellagen van den nucellus verdrongen en daarna geresorbeerd heeft (b. v. bij | vele Gamopetalen en о. а. bij ајап). In deze opzichten dus, zoomede in vorm en grootte vau het | ovulum bestaan er onder de bedektzadigen tal van variaties. Geringer zijn de verschillen in vorm en inhoud van den | kiemzak van de volwassen onbevruchte zaadknop bij de ver- | schillende angiospermen, vooral wat den inhoud aangaat. De kiemzak doet zich dáár namelijk meestal voor als een ` groote knotsvormige cel die grootendeels met een waterachtig | vocht is gevuld. Behalve dit vocht vindt men in den kiemzak ` eenige kleine cellen, waarvan er drie aan het boveneinde ђе- vestigd zijn en drie aan het ondereinde. De laatste noemt men antipoden; de eerste vat men samen onder den naam: eiapparaat. Dit eiapparaat is het belangrijkste deel van den - kiemzak. Uit één dezer drie bovenste cellen — de eicel ge- | naamd, — ontstaat de kiem (embryo) terwijl de twee andere | cellen synergiden worden geheeten en na de bevruchting ver- | loren gaan. Dit is ook het geval met de antipoden. Verder wordt er in de kiemzak nog een celkern gevonden, | waaruit later het endosperm (kiemwit) ontstaat еп welke men | endospermkern heet. Nu komt het wel eens voor, dat een der synergiden en een ` of meer antipoden ontbreken, maar zoover de tegenwoordige ` onderzoekingen reiken, behooren die gevallen tot de zeldzaam- | heden. Пе eicel ontbreekt echter nooit. Uit deze enkele kleine : cel ontstaat па de bevruchting het embryo (kiem), het nieuwe ` individu in miniatuur. De bevruchting heeft plaats gehad, zoodra de top van de | door de micropyle ingedrongen stuifmeelbuis zich tegen den ` top van den embryozakwand heeft aangelegd en zoodra een ` kleine hoeveelheid pollen-protoplasma (mannelijk) daaruit is аи ші » n xs S m Bose WR III ТИ ТЫМАЛ nl se ет IT ыса nen RE en ENTIER EE EU e, язу мыгыр раван ни A, EE өсектен СКЦ RES S. 145 getreden еп zich heeft vermengd met het (vrouwelijke) pro- loplasma der eicel. Door 5тклвв/нвЕк (1) is het eerst ontdekt, dat er vermenging van de mannelijke en de vrouwelijke celkern (spermakern en eikern) plaats heeft. Aan Gurenanp (3) was het echter voorbehouden om nauwkeurig den overgang van den spermakern naar de eicel en de ver- smelting met den eikern in alle stadiën te vervolgen. De vóór dat bevruchtingsproces, vóór de versmelting van eicelkern en sperma- (pollen-) kern nog naakte eicel omgeeft zich kort hierop met een celwand, begint zich meestal spoedig of onmiddellijk te deelen en in grootte toe tenemen. Aan de met een celwand omgeven eicel geeft men meestal den naam van proembryo, zoolang zij zich nog alleen door dwarswanden in meerdere cellen deelt. 