Verhandelingen : rakende de natuurlijke en geopenbaarde Godsdienst
XV :1-- 11 „eenvoudig voor onecht“ te verklaren, het bewijs „hoezeer dat getuigenis van Paulus ten aanstoot is“. Met meer waardeering en met argumenten bestreed C. F. Gronemeyer het toestemmend antwoord, door Straatman gegeven op de vraag, of er interpolaties zijn in 1 Kor. XIV. Hij kon wel een gissing op Gal. ΠῚ : 20 toejuichen, maar wilde niet geheele verzen „uit den tekst werken“. Eens zou hij zich zelfs gewonnen hebben gegeven tegenover een kleine pericoop, 1 Kor. XV : 33b—35, had Straat- man niet bij vernieuwing, op een ongepast oogenblik, zijn vrijzin- nigen Paulus ten tooneele gevoerd; Godg. Bijdr. 1866 : 960 —982, Twee jaar vroeger had E. C. Jungius, in hetzelfde tijdschrift, 1864 : 528—563, 1 Kor. ΧΙ : 18—34 nader onderzocht en, tegen de bedenkingen van Straatman, op waardige wijze beproefd te verdedigen als afkomstig van Paulus. J. M. Assink Calkoen wilde wel toegeven, dat de HSS. der oude en niet het minst die der N. T. schrijvers kantteekeningen, invoegsels en wijzigin- gen van een vreemde hand bevatten; maar hij wenschte „niet dan als uiterste redmiddel“ over te gaan tot het aannemen van interpolaties; Gody. Bijdr. 1870 : 537—351. In akademische proefschriften zochten G. J. van der Flier, Hist. krit. ond. naar de echth. v. Rom. XV en XVI, 1866 (Vgl. Godg. Bijdr. 1867 : 140 vv); P. FP. Vigelius, Hist. krit. ond. n. d. schr. v. Joh. XXI, 1871, en P. van Veen, Eweg. ond. naar 1 Kor. XV : 111, 1870, bijdragen te leveren tot verdediging van de echtheid der in behandelmg gestelde stukken; waarbij zij geen 94 aanleiding vonden zich als bijzondere vrienden van de conjectu- raal-kritiek te doen kennen. Intusschen maakten anderen, behalve de reeds vroeger genoem- den, bij voorkomende gelegenheden met vrijmoedigheid een enkele gissing. Zoo J. Ab Utrecht Dresselhuis; J. T. Bergman + 1878; J. G. Ottema; R., schrijver in de Godg. Bijdr.; U. W. Thoden van Velzen; W. H. van de Sande Bakhuizen '; H. H. van Wit- zenburg; W. Franken Azn; P. van Dugteren; J. Breunissen Troost; C. EK. B. Uloth; allen in verschillende tijdschriftartike- len. Deze lijst zou nog met enkele namen kunnen worden ver- meerderd, indien wij nauwkeurig de stellingen wilden nagaan, geplaatst achter de akademische proefschriften, inzonderheid die te Leiden gedurende de laatste twintig jaar zijn verdedigd. Doch wij zouden dan wellicht gevaar loopen, namen te noemen van personen, die zich nimmer aan gissingen waagden. Iets meer dan de genoemden, ofschoon, naar den omvang en den rijkdom zijner wtlegkundige geschriften te oordeelen, toch uiterst spaarzaam heeft A H. Blom zich op het besproken ter- rein bewogen, o. a. in De brief van Jacobus, 1869. G. Vissering verstoutte zich enkele malen hetzelfde te doen in zijn vertaling van het N. T. en werd hierin, hoewel slechts steelsgewijze, gevolgd door de bewerkers der Nieuwe Synodale vertaling. J. Jon- geneel droeg eenige gissingen voor in zijn Neve Entdeckungen, 1808. J. C. Matthes zocht in De Nieuwe richting, 2° dr. bl. 203— 204, de oogen van het volk o. a. ook te openen voor het bestaan van interpolaties in het N. T.; en M. A. N. Rovers volgde zijn voorbeeld in de Nieuw-Testamentische letterk. 1874, 1: 189 _— 141, nadat hij reeds elders voor meer bevoegden proe- ven van zijn conjecturaal-kritiek had gegeven. De hoogleeraren J. Cramer te Groningen en P. D. Chantepie de la Saussaye te ' Mijn mededinger naar Teylers kroon, wiens arbeid te gelijk met deze verhandeling het licht zal zien. 95 Amsterdam sloten zich aan bij hen die haar recht van bestaan erkenden. De eerste, door in zijn Nieuwe bijdragen 11: 2e st. bl. 85, Joh. XXI een „aanhangsel“ te noemen „dat later aan het Kvangelie is toegevoegd“. De ander, door hetgeen hij heeft geschreven in de Studiën. Th Tijdsch. 1877 : 514. 978. over Gal. III : 20, en 1878 : 83-—142, over „De brieven aan de Korintiërs“, waar inzonderheid bl. 83 —93 de aandacht verdie- nen om de daar gevonden waardeering van hen, die latere toe- voegsels in de Paulinische brieven meenen te hebben ontdekt. Prof. A. Pierson gaf mede, in zijn Bergrede 1878, naast blij- ken van miskenning der conjecturaal-kritiek , enkele proeven van waardeering. Hoe groot echter de verdiensten mogen wezen van de voor- treffelijkste onder de reeds genoemden; de namen bleven nog onvermeld, tenzij ze in het voorbijgaan moesten worden aange- stipt, van hen, die onder ons gedurende de laatste jaren het vljtigst de eonjecturaal-kritiek in verband met den tekst des N. Ts hebben beoefend. Zij zijn die van J. H. Holwerda, J. W. Straatman en J. H. A. Michelsen. Wat Holwerda op dit gebied deed is, voor zoover hij het hiet drukken, te vinden in zijn Uitlegkundige aanteekeningen op eenige plaatsen wit het N. T. 1855; De betrekking van het ver- stand tot het witleggen van den bijbel, inzonderheid van de schriften des N. Ts, 1853; Bijdragen tot de uitlegging v. h. N. T. 1855; en Tischendorfs editio ma Ni Ti, geplaatst in de Nieuwe Jaarb. 1860 III : 548—597. Chr. Sepp heeft in zijn bekroonde Proeve eener pragmat. gesch. der theol. in Ned. 2e dr. 1860 bl. 233, waar hij met veel waar- deering van de conjecturaal-kritiek spreekt, zijn leedwezen te kennen gegeven, dat Holwerda zijn Grieksche taalkennis, waarin hij gaarne zijn superioriteit erkent, „slechts aanwendt, om er ons dieper van te overtuigen, dat een groot aantal plaatsen van het Ν, T. voor ons onverstaanbaar is“, Hoe de geleerde prijsverhan- 90 delaar zoo kon schrijven, met de eerste drie der genoemde wer- ken van Holwerda voor zich, is mij volstrekt onbegrijpelijk. Men zou geneigd zijn te zeggen: ziedaar een nieuw en onverdacht bewijs, hoezeer het godgeleerd Nederland de groote talenten van den Gorkumschen predikant meer bij, trouwens zeldzaam, voorkomende gelegenheden placht te roemen, dan naar eisch te waardeeren en er zijn voordeel mede te doen. Het is waar, Holwerda heeft op de door Sepp aangehaalde bl. 79 vv. der Bijdragen gesproken, alsof hij weinig heil ver- wachtte van de conjecturaal-kritiek, Maar het is er zoover van daan dat hij haar een „hoogst gevaarlijk middel“ zou hebben genoemd, „om bezwaren uit den tekst weg te nemen“, dat hij juist op die bladzijden bezig is zich te verdedigen tegen de beschuldiging van van Hengel, alsof hij hier een al te „ruim veld voor gissingen“ had meenen te vinden. Holwerda dweept niet met gissingen, ook niet met die van eigen vinding. Dat heeft hij in de genoemde geschriften, telkens en telkens bij vernieuwing gezegd. Hij acht „het getal der bedorvene plaatsen in het N. T., welke door emen- datie of conjectuur hersteld kunnen worden, niet zeer groot“. Ook dat heeft hij met dezelfde, of met andere woorden , meer- malen herhaald. Groot is daarentegen in zijn oog het getal der volstrekt of vooralsnog onherstelbaar bedorven teksten. Hij kan niet meegaan met alle gissingen, onverschillig van wie zij af- komstig zijn, van Bentley of van Valckenaer, van van Hengel of van Scholten; en hij zegt dit miet altijd in vriendelijke bewoor- dingen. Rom. EX : 5, meent hij in de Nieuwe Jaarb. 1858 : 55—100, kan zeer goed zonder gissingen worden verklaard, als men maar niet bang is om te hooren dat Paulus’ leer niet overeenstemt met eigen zienswijze. Verschillende gissingen op Joh. XIX : 29 wijst hij af, Uitl. Aant. 27 vv., omdat ze hem onhoudbaar voor- komen, ofschoon hij zelf geen betere kan geven. Hij gelooft, Betr. 15, te mogen verzekeren, dat verreweg de meeste gissingen uit vroeger dagen „geheel onbruikbaar“ zijn. Maar hij legt die Ἵν; verklaring af te midden van een warm pleidooi voor de nood- zakelijkheid der conjecturaal-kritiek. Elders verzekert hij plechtig, Bijdr. 101, dat hij een diepen afkeer heeft van het hem ten laste gelegde weghakken. Het is in dezen samenhang, dat hij uitroept : „wil men weten wat eigenlijk weghakken is, men vrage het aan die geleerden, welke Matth. XII : 40, Joann. V : 28, 29 en andere plaatsen, als onechte invoegsels , willen uitmonsteren. Bij het lezen van die conjecturen ging het mij als den wolf in de fabel.“ Inderdaad, Holwerda haalt het „critische snoeimes“ niet haas- telijk voor den dag. Hij bezint zich lang eer hij er gebruik van maakt. Maar als het noodig is dan schroomt hij niet, er zich van te bedienen. Alleenlijk, hij wil dit nimmer doen, tenzij langs diplomatischen weg geen licht te krijgen en de kans van wel- slagen hem duidelijk is geworden. Met slechte gissingen, blijft zijn leus, zijn wij even weinig gebaat als met slechte verklaringen. Als hij de hand aan het werk slaat, stelt hij zich Cobet tot voorbeeld: Betr. 93. Evenals deze, heeft hij zich geoefend op de klassieken , voordat hij zich aan de kritiek van den tekst des N. Ts waagde; Uitl. Aant. 50. Zijn grondige kennis van het Grieksch en zijn onbevooroordeelde blik op hetgeen de HSS. bevatten, deden hem een heirleger bedorven plaatsen ontdekken. Het 15 niet bemoedigend voor den lezer, daarop telkens gewezen te worden. Vaak komt men in de verzoeking te denken, dat Holwerda meer lust heeft in het leggen van den vinger op,dan in het genezen van wonden. Toch is dat zoo niet. Ongetwijfeld danken wij aan hem, meer dan aan eenig ander beoefenaar der conjecturaal-kritiek, de kennis van een aantal bedorven plaatsen, tot wier herstel zelfs nog geen poging werd gewaagd. Zeker hadden wij gaarne bij al die gelegenheden den conjecturaal-criticus aan het werk gezien. Toch mogen wij niet vergeten, dat ook die kenms, ofschoon negatief, een positieve waarde heeft. Allerminst mogen wij voorbijzien, dat Holwerda een schat van gissingen, soms { 98 zelfs als met kwistige hand, heeft gestrooid over de bladzijden, wier hoofdreden van bestaan gewoonlijk een andere was dan gissingen van den schrijver wereldkundig maken. Misschien moe- ten wij het mede aan deze omstandigheid wijten , dat van de hier te vinden, maar moeilijk te raadplegen — en daaronder zoovele rijpe — vruchten van conjecturaal-kritiek betrekkelijk weinig wordt genoten. Meer besproken en bestreden, ofschoon even zeldzaam gewaar- deerd en nog minder geroemd, is de oordeelkundige werkzaam- heid van Straatman. In zijn strijdschrift over De realiteit van ’s Heeren opstanding uit de dooden, 1862, bl. 93—97, had hj, ter loops, zijn gevoelen ontvouwd, dat 1 Kor. XV : 1—ll een latere inlassching en niet van Paulus’ hand is. De nadere toe- lichting zou volgen. Aan die belofte werd voldaan door de uitgaaf van het 2e stuk der’ Kritische studiën over den 142: brief van Paulus aan de Korinthiërs, 1865. Het 1e stuk was twee jaar vroeger verschenen en bevat hoofdzakelijk oordeelkundige beschou- wingen over 1 Kor. XI—XIV. Sedert heeft Straatman nog eenige proeven van zijn kritische studiën betreffende den tekst van het N. T. gegeven in het Theol. Tijdschrift 11: 24—57; VIII: 400 —409; XI : 24--20. Wij leeren hem uit die verschillende werken kennen als een bijzonder scherpzinnig man, die de oordeelkundige taak, door hem aanvaard, tot op een aanzienlijke hoogte volbrengt. Het is hem gebleken, dat de conjecturaal-kritiek wel in beginsel gehul- digd, maar in de praktijk schier nimmer wordt toegelaten. Toch heeft zij een veel omvattende roeping te vervullen. De tekst van het N. 'T. is niet zoo zuiver tot ons gekomen als de gangbare eerbied voor den overgeleverden vorm schijnt te onderstellen. Men heeft im de 16 en in de 2e eeuw de schriften des N. Ts, met name de Paulinische brieven, jammerlijk verontreinigd, door grootere en kleimere inlasschingen, wijzigingen en uitlatingen. Deels geschiedde een en ander toevallig, uit onkunde of uit 09 misverstand; maar voor het grootste gedeelte opzettelijk, omi Paulus te laten zeggen, wat men gaarne als van zijn lippen zou hooren en om het beeld van den grooten heidenapostel zooveel mogelijk te doen gelijken op dat van zijn tegenstander Petrus. Het streven naar katholiciteit, of de zich vormende katholieke kerk, is de hoofdschuldige. Van die onderstelling wtgaande, ziet Straatman de sporen van opzettelijke tekstvervalsching van joodsch-christelijken huize, ook waar minder ergdenkende lezers die onmogelijk kunnen ontdekken. Het is een der zwakke zijden zijner kritiek, die de waardeering, waarop zij aanspraak mag maken , vaak in den weg staat. Zijn kracht ligt in het ontleden en toetsen van de in behandeling genomen plaatsen aan de strenge eischen van logica, grammatica en his- torie. Hij kan niet gelooven, zoolang men hem niet van het tegendeel zal hebben overtuigd, dat Paulus niet een man zou geweest zijn uit één stuk, maar dat hij zichzelf gedurig zou hebben tegengesproken en daarbij vaak zoo weinig wist wat hij schreef, dat hij onzin te lezen gaf. Waar hij dergelijke dingen aantreft, moet hij wel denken aan bedorven teksten. Geen dog- matisch vooroordeel staat hem bij kritiek en exegese in den weg, behoudens dat ééne, de reeds genoemde schaduw van den altijd hem vergezellenden joodsch-christelijken interpolator, waarnaast natuurlijk nu en dan, gelijk bij alle exegeten en critici, de onderstelde juistheid van een vroeger gegeven verklaring moet worden geplaatst. Maar dat het eigen gevoelen niet overeenstemt met dat van den apostel, gaat Straatman zoo min aan als Holwerda en vele anderen, die in den nieuweren tijd hun per- soonlijke overtuigingen hebben weten los te maken van het verkapte, zoowel als van het volstrekte gezag des bijbels. In dien zin is Straatman onbevooroordeeld, vrij. Nooit laat hij dit dieper gevoelen, dan waar hij, gelijk gewoonlijk bij den aanvang van zijn onderzoek, het kritisch oor leent aan de maestro’s, of die als zoodanig worden geacht, op het gebied der exegese, 1% 100 Als hij met meesterhand de innerlijke onwaarschijnlijkheid van de door hen gegeven verklaringen, of wat daarvoor moet door- gaan, heeft aangewezen, is het in den regel tevens duidelijk geworden, dat samenhang, redebeleid, spraakgebruik en histo- rische data, alle te zamen of enkele van deze, de slotsom wettigen: de overgeleverde tekst is bedorven. Nauwelijks heeft Straatman het zoo ver gebracht, of hij slaat gissingen voor, hetzij om den tekst te wijzigen, hetzij — wat veelvuldiger voorkomt — om eenige woorden of volzinnen daaruit te lichten. Desnoods stapelt hij een paar, tot drie en meer gis- singen op elkander, om te verklaren hoe het één uit het ander en ten slotte de bedorven tekst, dien wij voor ons hebben, kan ontstaan zijn. Hij rust niet voordat hij dit, naar hij meent, heeft aangetoond. Hij komt er niet gemakkelijk toe om een plaats onherstelbaar bedorven te noemen, of zichzelf voor als nog niet bij machte om het oorspronkelijke te herstellen. Evenmin denkt hij er ernstig aan te beproeven, of langs diplomatischen weg wellicht het vereischte licht kan worden aangebracht. Gewoonlijk gaat hij wit van de onderstelling, dat van die zijde nagenoeg al het mogelijke reeds is verricht en hij wordt dan wel eens, hoe vreemd het moge klinken, het slachtoffer van te groote vast- houdendheid. Redenen waarom zijn gissingen niet altijd betrouw- baar en ook niet altijd noodig zijn. Straatman is dikwerf niet voorzichtig genoeg en te haastig in het maken van gissingen. Misschien moet dit weder ten deele worden toegeschreven aan de dwaling, waarin hij blijkbaar ver- keert, dat hij ongeveer de eerste 15. in Nederland en misschien wel in Europa, die heeft ontdekt dat conjecturaal-kritiek op den tekst des N. Ts kan en mag worden toegepast. In overeenstem- ming met dit naïeve gevoelen is de tastbare minachting, die deze vriend van de kritiek, behoudens spaarzame uitzonderingen, aan den dag pleegt te leggen voor den arbeid van oudere en jongere beoefenaars der hoog door hem gewaardeerde wetenschap. on 101 In dit opzicht staat Michelsen, die zelf reeds meer dan een- maal had verdiend door Straatman met eere te worden vermeld, ver boven den voormaligen predikant der Doopsgezinden te Gro- ningen. Hij maakt gebruik van wat hij bij tijdgenooten en bij ouderen vindt. Wanneer hij dit niet meer doet dan werkelijk het geval is, schijnt dit eenigliĳk het gevolg te zijn van de alge- meene, mitsdien ook hem aanklevende onbekendheid met hetgeen de voorgeslachten op dit gebied hebben verricht. Wij allen lijden onder de heerschappij van kommentaren als die van de Wette en Meyer, en van zoogenaamde kritische tekstuitgaven als die van Tischendorf. De invloed van een akademisch onderwijs in de exegese, waarbij weinig, ook wel niets, werd vernomen van een conjecturaal-kritiek , die behoort toegepast te worden op den tekst des N. Ts, laat zich gevoelen, zelfs bij de beste beoefe- naars dier kritiek. In scherpzinnigheid staat Michelsen bij Straatman niet achter. Ook niet in deugdelijke kennis van het Grieksch. En, ongelukkig genoeg, evenmin in wat men kritische stoutheid, ik zou hiever zeggen: voorbarigheid in het oordeelen, heeft genoemd. Zijn gissingen dragen dikwerf den stempel van meer of minder ver- nuftige invallen, waarop dan zonder bedenken wordt voortgebouwd, als ware het op een grondslag, niet van zand, maar van graniet. Hij gunt zich vaak den tijd niet, of acht het niet der moeite waardig, om rekenschap te geven van zijn oordeelkundige daden. Hierin heeft Straatman zich immer zijn meerdere betoond. Maar boven dezen munt wederom Michelsen uit in het vlĳjtig raad- plegen van den kritischen voorraad, inzonderheid handschriftelijke lezingen, en in het zorgvuldig onthouden, dat wij allerminst zijn gebonden aan de overgeleverde interpunctie. Zijn arbeid mag ten slotte, evenals die van Straatman, ondanks de aanklevende gebreken, zeer verdienstelijk heeten. Het pleit allerminst tegen den schrijver, dat hij Het Wvangelie van Marcus, waarvan het eerste gedeelte in 1867 te Amsterdam bij Funke is 102 verschenen, voor de helft in handschrift heeft moeten bewaren. De belangstelling was van de zijde der koopers te gering, dan dat de uitgaaf kon worden voltooid. Intusschen bezitten wij ongetwijfeld het meeste, en dat is niet weinig, wat Michelsen als beoefenaar van de conjecturaal-kritiek voor den tekst van ons 2e Evangelie heeft gedaan. Wat hij verder van dergelijke studiën openbaar maakte, kan men vinden in het Pheol. Tijdschrift VII : 421—429; IX : 155—169; X : 70—81; XI : 215—224. Eigenaardig knoopt zich ten slotte aan den naam van Michelsen die van zijn leermeester in de kennis der klassieken te Haarlem, S. A. Naber, vast. Deze Amsterdamsche hoogleeraar schreef THEP TA EXKAMMENA, keurige en voor de conjecturaal- kritiek belangrijke bladzijden, in Mnemosyne 1878, p. 85—104. Zi doen den wensch ontstaan, dat velen, even bevoegd en in staat om mede te spreken als hij, en ook hj zelf nog meermalen, gelijk de literatoren der voorgaande eeuw en Cobet soms in de onze, hun leest mogen verlaten. Wij zullen het hem desgevorderd gaarne vergeven, dat hij eigenlijk, voor verreweg het grootste gedeelte, geen gissingen voordraagt op den tekst van het N. Τὶ, maar op dien ad fidem codicis Vaticani geleverd door Kuenen en Cobet. Dit onderscheid heeft echter niet veel te beteekenen. De gevolgde methode leidt hoogstens, gelijk in het onderhavige geval, tot het mededeelen van een paar „gissingen“, die wij reeds door Tischendorf als handschriftelijke lezingen kenden; terwijl misschien bij een enkele andere gelegenheid de nu wel wat verwaarloosde lezingen dienst hadden kunnen doen. Niemand meene intusschen dat Naber zich als een lichtvaardig eriticus heeft doen kennen. Wel spreekt hij gewoonlijk zeer bepaald en blijkbaar vast vertrouwende op de juistheid van zijn oordeel; maar hij is niettemin hoogst omzichtig in het wagen van gissin- gen, wat zelfs dan moet worden toegegeven, als men niet of niet geheel door zijn meestal beknopt samengeperste redenen mocht overtuigd zijn. De medegedeelde gissingen betreffen inzon- 103 derheid den tekst der Handelingen; maar ook tot herstel van dien der evangeliën en der brieven werden enkele pogingen gewaagd. Spoediger dan men bj het stellen der voorgaande regelen zou hebben durven verwachten, heeft Naber AZETTEPON ΑΥ̓ΘΙΣ geschreven, in Mnemosyne 1878, p. 357—872. Dit stuk is een waardig vervolg van het bovengenoemde. Het bevat een reeks gissingen, die de overweging van alle belangstellenden ten volle verdienen. Daarnaast: enkele behartigenswaardige wenken betref- fende de uitlegkunde en een paar proeven van diplomatische tekstkritiek. De tekstuitgaaf, door Kuenen en Cobet naar den Vaticanus bezorgd, bleef het uitgangspunt van den schrijver. Maar het verwaarloozen van lezingen, die anderen door den druk tot het gemeen goed van allen hebben gemaakt, behoort thans tot de uitzonderingen, evenals het voorbijzien van gissingen, die reeds elders werden voorgedragen *. Dat deze tweede reeks gissingen minder belangwekkend is, dan de eerste, zou ik niet durven beweren met den verslaggever van Naber's arbeid in het Theol. Tijdschrift 1880, bl. 74—97. Daarentegen zal zijn vermoeden wel juist zijn, dat het hem ging als den toeschouwer bij den wedloop met zijn hindernissen, die allengs gewend aan de stoute sprongen van den δρομεὺς, zijn opgetogenheid voelt verflauwen ἢ. De geachte schrijver, H. P. Berlage, moge bij deze gelegenheid zelf een gissing wagen, hij heeft toch blijkbaar niet veel kennis genomen van Naber's voor- gangers op dit gebied en daardoor niet bespeurd, dat de Amster- 1 Het zou niet moeilijk zijn te bewijzen, dat de laatstgenoemde verbetering een vrucht is van Teylers vraag naar een verhandeling over conjecturaal- kritiek. Intusschen blijkt uit dit feit bij vernieuwing, van hoeveel belang het is, de verspreide gissingen te verzamelen. Zie boven bl. 6, 10, 11. 2 Bovendien was hij kennelijk met zijn opstel over de eerste reeks gereed, toen de tweede hem in handen kwam. Onjuist is de opgaaf, dat de beide stukken in verschillende jaargangen van Mnemosyne zouden voorkomen, 104 damsche hoogleeraar soms een overbodig werk verrichtte. Zijn verslag is een welverdiende hulde aan den schrijver, een toelich- ting van eenige, een bestrijding van andere der door hem voor- gedragen gissingen, waarbij hijzelf zich doet kennen als een bedachtzaam vriend van de conjecturaal-kritiek. Ken ander, miet minder verrassend bewijs van toenemende belangstelling ten onzent in dezen tak van wetenschap, werd kortelings geleverd door den Doopsgezinden predikant D. Harting te Enkhuizen. Im Mei 1879 trad deze geleerde voor zijn mede- leden van de Koninklijke Akademie van Wetenschappen, in haar gewone vergadering, Afdeeling Letterkunde, op met een Bijdrage tot de vaststelling van den tekst der schriften van het Ν. T. *. Na een zaakrijke herinnering van den treurigen toestand, waarin de HSS. ons den bedoelden tekst hebben overgeleverd, besprak hij den weg, waarlangs wij, zoo immer mogelijk, den oorspron- kelijken inhoud van de schriften des N. Ts zullen kunnen terug- vinden. Met nadruk zocht hij te betoogen, hoe de oude, nog altoos gevolgde, de diplomatische, wel beschouwd slechts leidt tot schromelijke willekeur en eigenlijk niets meer dan een bloot conventioneelen maatstaf aan de hand doet. Noch de oudheid, noch de innerlijke waarde, noch het groote aantal der aanwezige HSS. kan den nog schier algemeen gehuldigden regel van tekst- kritiek wettigen. De zoogenaamde regelen, vastgesteld voor het onderzoek en het gebruik der codices, verdienen slechts een katechismus van diplomatische casuistiek te heeten. Men han- delt willekeurig en in strijd met de kennis, die men sedert lang heeft betreffende den bedorven toestand van alle HSS., als men bij voortduring weigert in de uitgave van den tekst iets op te nemen, wat niet door het gezag der HSS. bevestigd wordt. Die methode, meende Harting, heeft haar tijd gehad en moet L Opgenomen in de Verslagen en Mededeelingen der K, A. νυ. W. Afd. Letterkunde, 2° Reeks, Dl, IX : 46—70, 105 plaats maken voor de „streng wetenschappelijke“, waarbij aan de gissing volle recht wedervaart, gelijk dit sedert lang op elk ander gebied van letterkunde geschiedt. Juist in onze dagen kan de nieuwe arbeid begonnen en met hoop op een goeden uitslag worden voortgezet, nu de kritische voorraad zoo groot is, dat wij nauwelijks met eenige waarschijnlijkheid kunnen vermoeden, dat nog weer nieuwe vondsten den reeds aanwezigen schat zullen komen vergrooten; en nu men in de beoefening der onmisbare hulpwetenschappen groote schreden vooruit heeft gedaan. Palaeo- grafie, grammatiek, lexicografie, de bewerking der concordantiae, hermeneutiek, alles werkt samen om het herstellen van den tekst, mede door gissingen, mogelijk te maken. De gevaren van het subjectivisme blijven bestaan. Maar deze kunnen overwonnen worden door samenwerking. Ten slotte stelde Harting voor „dat eene commissie of gezel- schap van deskundigen zich vormde, met het doel, eene volgens zuiver wetenschappelijke regelen bewerkte kritische uitgave van het Nieuwe Testament tot stand te brengen. Eene zoodanige vereeniging, die de te verrichten taak onder hare leden verdeelde, doch tevens zich tot regel stelde het door elk afzonderlijk bewerkte tot het voorwerp van een gemeenschappelijk onderzoek te maken, en alleen aan datgene in den tekst eene plaats te geven, wat daarin omnium consensu verdiende opgenomen te worden, — zulk eene vereeniging zou waarborgen van zorgvuldigheid en nauwkeurigheid aanbieden, die aan iederen bloot individueelen arbeid uit den aard der zaak moeten ontbreken.“ Dat voorstel vond in de Akademie weinig bijval, doch miet omdat men den diplomatischen boven den hier aanbevolen „streng wetenschappelijken* weg meende te moeten verdedigen. Met name zocht Prof. Kuenen aan te toonen, hoe de welgemeende raad van Harting als onpraktisch en onuitvoerbaar moest worden afgewezen. Intusschen had de geachte spreker uit Enkhuizen zegevierend 106 bewezen, hoezeer hij zijn ouden twijfel aan de deugdelijkheid en )_ heeft overwonnen. de noodzakelijkheid der eonjecturaal-kritiek Zin warm pleidooi voor de vroeger verdachte, toegelicht met enkele sprekende proeven, schenkt liem een eereplaats onder haar vrienden. Het weinige, dat van den ouden zuurdeesem nog is achtergebleven, zal gewis mede worden uitgezuiverd, zoodra de erkentenis zal zijn gewonnen, dat de grenzen tusschen een „inter- polatie van grooter of kleiner omvang“ en de invoeging van een enkel woord of van eenige letters, moeilijk zijn aan te wijzen, en dat elke imvoeging, onverschillig of haar lengte een paar millimeters dan wel eemge decimeters bedraagt, den oorspronke- lijken tekst verontreinigt en mitsdien langs streng wetenschappe- lijken weg moet worden verwijderd. Wanneer theologen als Holwerda, Straatman en Michelsen — naast welke thans ook Harting mag worden genoemd, waartoe in het najaar van 1878 de vrijmoedigheid moest ontbreken — bijgestaan door literatoren als Cobet en Naber, de handen ineen wilden slaan; hoe spoedig wellicht zouden wij dan niet in het bezit kunnen komen van een Grieksch N. T., waarop wij nog altijd wachten, waarin ook de conjecturaal-kritiek haar werk zoo goed mogelijk heeft verricht, al zou het stellig jaren, misschien eeuwen na dien, voor betering vatbaar blijven. Wat tot heden de beste beoefenaars dier kritiek ons gaven, zijn proeven, die , hoe belangrijk ook, te veel het karakter dragen eener tijdelijke hefhebberij en te veel op zichzelf staan, om te leiden tot het bezit van een mede door gissing herstelden tekst. Scholten gaf iets in dien geest voor het Johannesevangelie *. Michelsen ging een schrede verder met het oog op Marcus ἡ. Weisse deed het meeste in die richting, voor eenige Paulinische brieven *. Velen l Zie boven bl. 85 en 92. 2. Zie zijn Kw. ἢ. Joh. bl. 58—80. 3 Het Ev. νυ. Markus bl. 7—30, 1 Beiträge. 107 hebben bijdragen geleverd, zoo ten onzent als in den vreemde. Waar sluimert de philoloog-theoloog, die, toegerust met de noodige talenten, al dezen arbeid verwerken en aanvullen kan en bereid is, ons uit den tijd der voorbereiding tot dien der volledige toepassing van de conjecturaal-kritiek op den tekst der schriften des N. Ts over te brengen? Of hebben wij daaraan geen behoefte? Laat ons zien. Tweede Deel. NOODZAKELIJKHEID DER CONJECTURAAL-KRITIEK. Nadat zoovelen in ouderen en nieuweren tijd, van Origenes af tot Lachmann in Duitschland, Linwood in Engeland en Straat- man ὁ in Nederland toe, hebben betoogd hoe noodzakelijk het Is, de comjecturaal-kritiek toe te passen op den tekst van de schriften des N. Ts; kan het overbodig schijnen, dit andermaal te beproeven. Aan hetgeen zij, alsook Wettstein, Valckenaer, Venema, Verschuir, Michaelis, Wassenbergh, Schleiermacher en Holwerda dienaangaande hebben opgemerkt, valt niets wezenlijks toe te voegen. Zij zelven moesten reeds, dikwerf zonder het te weten of te bedoelen, in herhalingen vallen van hetgeen anderen vóór hen, soms beter en vollediger, reeds jaren geleden hadden gezegd. Toch mag een vernieuwde behandeling der oude stof te dezer plaatse niet achterwege blijven, al dreigt het gevaar, dat de deskundige lezer hier in hoofdzaak terugvindt wat húj zich elders zag aangewezen. Het schijnt echter niet noodig, de nood- zakelijkheid te bespreken van de toepassing der kritiek in het algemeen op den tekst van de schriften des N. Ts. Haar mogen Ll Men zou nu voor dezen naam kunnen lezen: Harting,. 109 wij, voor ditmaal althans, boven allen twijfel verheven achten, na hetgeen Heringa en Doedes in hun bekroonde prijsverhan- delingen, benevens vele ouderen en jongeren in handboeken, redevoeringen en tijdschriftartikelen dienaangaande met afdoende bewijzen hebben in het midden gebracht. De vraag, die ons alleen mag en moet bezighouden, is deze: behoort de gissing al dan niet te worden toegelaten onder de hulpmiddelen, waarvan de oordeelkundige zich bedient, wanneer hij zijn krachten wijdt aan het herstel van den oorspronkelijken , of aan de verbetering van den overgeleverden tekst van de schriften des N. Ts? Wie zich, met Lachmann, ten doel stelt den tekst te bezorgen, zooals die gewoonlijk werd gebruikt in de vierde eeuw, behoeft bij deze vraag niet stil te staan. In zoover, maar ook in zoover alleen, hangt haar beantwoording af van het doel, dat men zich bij de beoefening der tekstkritiek voor oogen houdt. Of wij met Doedes mogen verwachten, althans trachten, het oorspronkelijke weder te vinden? Of wij met Schleiermacher moeten verklaren: wij zullen nooit verder komen dan den meest verbreiden tekst der vierde eeuw? Dan wel, of wij, met Tischen- dorf's VIIl®, voor het minst tot de dagen van Irenaeus kunnen opklimmen? Dat mag voor het oogenblik onbeslist blijven. Bij de vraag naar de noodzakelijkheid der conjecturaal-kritiek gaan wij eenvoudig uit van de onderstellimg, dat wij in ieder geval den oorspronkelijken tekst zoo dicht mogelijk behooren te naderen en ons derhalve niet mogen tevreden stellen met een uitgaaf, die nog voor verbetering vatbaar is. Men heeft die noodzakelijkheid ontkend en gezegd: de diplo- matische kritiek is voldoende ter bereiking van het omschre- ven doel. Wij zullen niet herhalen, wat reeds in de inleiding, bl. 2—3, werd opgemerkt, dat elke oordeelkunde, dus ook de oorkondelijke, zich uit haar aard reeds met gissingen bezig houdt; weshalve het minstens zonderling klinkt den criticus, wie hij overigens moge 110 zijn, te hooren verzekeren, dat hij zich miet met conjecturen wenscht in te laten. Hij die erkent — wat geen beoefenaar der tekstkritiek in onze dagen zal weigeren — dat ons im de uncialen eigenlijk slechts literarum elementa zijn gegeven, zal geen der oudste HSS. kunnen lezen of voor den minder ontwikkelde lees- baar kunnen maken, zonder een heirleger gissingen te wagen, betreffende de verdeeling der letters in woorden en der woorden in volzinnen, het plaatsen van leesteekens en het bijvoegen van accenten. Gissingen, die vaak alles behalve onschuldig kunnen heeten en niet zelden den grootsten invloed hebben op de ver- klaring van het geschrevene. De consequentie vordert ongetwijfeld, dat wie als diplomaat met vrijmoedigheid gist, voor dergelijken geestesarbeid niet terug- deinst, zoodra hij de kringen der diplomatie heeft verlaten. Maar de mensch is nu eenmaal niet altijd consequent; en, wat in dit geval alles afdoet, het onderzoek — de beoordeeling van de noodzakelijkheid der conjecturaal-kritiek — betreft juist de vraag, of men hier gehouden is consequent te zijn. De meesten zien zelfs niet in, hoe hier van consequentie sprake kan zijn. Want, meenen zij: die den tekst diplomatisch behan- delt, gist met en die de conjecturaal-kritiek toepast, gist zonder literarum elementa. Het laatste zou echter nog bewezen moeten worden en is stellig in vele gevallen onjuist. Niemand zal b. v. beweren, dat Naber geen rekening hield met de hiterarum elementa, toen hij voorstelde AENAPOT Openb. VIT : 1 te veranderen in ANTAPOT; ἀπαχϑῆναι Hand. ΧΗ : 19 in ἀπαλλαχϑῆναι; στέμματα Hand. XIV : 18 in πέμματα; ἀπαγγέλλοντας Hand. XV : 27 in ἀπαγγελοῦντας ; ἕξερον Hand. XVII : 7 in σφέτερον; TIMLAN Hand. XX : 24 in ZHMIAN ; Òvvauivov Hand. XXVII : 15 in δυνάμενοι; ἀπὸ In ὑπὸ, en omgekeerd, op tal van plaatsen *. Nu hebben zeker niet alle gissingen een even onschuldig voorkomen als l Men vindt deze en een menigte soortgelijke voorbeelden in Dl, III, 111 deze. Dikwerf wijkt de conjecturaal-criticus geheel en al af van de gegeven grondstof voor den bouw van woorden en volzinnen; maar nooit houdt hij op, daarmede eenige rekening te houden. Ten slotte verbindt hij zijn gissing toch weer aan hetgeen hij geschreven vond. Hoe zijn verhouding moet heeten tegenover de literarum elementa, is eigenlijk slechts een vraag van meer of minder. Zij wisselt af tusschen bijkans volstrekten eerbied en schijnbaar volledige veronachtzaming. Maar daarmede is dan ook de stelling geoordeeld, dat hij zonder en zijn diplomatische broeder met hterarum elementa pleegt te werken; zoodat hierin het karak- teristieke onderscheid tusschen beiden zou bestaan , wanneer de een zich, zoowel als de ander, aan gissingen waagt. De kloof, die in dit opzicht den meest rechtzinnigen conjecturaal-criticus van den meest vrijzinnigen diplomaat scheidt, 15 uiterst gering. In beide kampen komen onderling afwijkende zienswijzen voor, die van vrij wat meer beteekenis zijn. Aan de uiterste rechterzijde staat de man, die in beginsel de noodzakelijkheid der tekstkritiek erkent, maar zich krampachtig vastklemt aan den receptus, waarvan hij in de praktijk tittel noch jota loslaat; en aan de wterste linkerzijde de vriend van het onbesuisde „hakken en snijden“, die zweert bij de mogelijkheid van zijn speelsche gedachten. Tusschen beiden bevindt zich een lange reeks oordeelkundigen, die elkander de hand reiken en aldus een wel gesloten schakel vormen. Daar is een geleidelijke overgang van de oorkondelijke tot de conjecturaal-kritiek. Wie de eerste beoefent, zet vaak, zonder er aan te denken, den voet op het gebied der andere. Dan ziet menigeen zich door de logica genoopt, de noodzakelijkheid der laatstgenoemde te erkennen. Doch anderen trekken zich terug en houden vol, dat het geheel iets anders is, als diplomaat een keus te doen tusschen verschiilende lezingen, of uit te maken wat in een bepaald HS. uit de literarum elementa gelezen moet worden; én lezingen voor te stellen, waarbij één of meer letters door den oordeelkundige zelf met bewustheid zijn veranderd in 112 den gevonden tekst. Zij achten zich, met Meyer en Tischendorf passim, gerechtigd te gissen, dat bepaalde lezingen uit gissingen ontstaan en daarom verwerpelijk zijn. Zij meenen dat zij mogen veranderen wat in hun oogen schrijffouten: zijn, al zijn de gebrek- kig bijeengevoegde letterteekens voor twee of meer uitleggingen vatbaar. Maar afwijken van het geschrevene, iets doorhalen wat in alle HSS. wordt gevonden, iets bijvoegen wat overal ontbreekt; dat durven zij miet. In dien zin wijzen zij de conjecturaal- kritiek af. Welnu, laat ons dan met het oog op dezen — afgezien van het consequente of het inconsequente van hun gedrag — de vraag naar de noodzakelijkheid dier kritiek trachten te beant- woorden. Op zichzelf genomen, is het zeker niet waarschijnlijk, dat men zich van gissingen zal kunnen onthouden, wanneer men beproeft den oorspronkelijken tekst van de schriften des N. Ts weder te vinden. Hoe veelvoudig was miet de aanleiding tot het binnensluipen van allerlei fouten, zelfs al denkt men niet aan opzettelijke veranderingen. Het oog kon afdwalen, het oor een verkeerden klank opvangen, de hand zich verschrijven. Al wat men van dien aard pleegt op te sommen, ter verklaring van het ontstaan der verschillende lezingen, is ook reeds van toepassing op het eerste afschrift van het oorspronkelijke werk. Bovendien konden daarin, mede door kwade bedoelingen, opzettelijke wij- zigingen zijn aangebracht, wanneer nl. de overschrijver te recht of te onrecht meende, dat hij bij den apostel of den evangelist een fout had ontmoet, die in een onbewaakt oogenblik aan diens schrijfstift ontvloden, en bij het nalezen over het hoofd gezien, dan wel het gevolg was van de onachtzaamheid van des auteurs amanuensìs. Ook konden de lezers van het oorspronkelijke werk , voordat het voor de eerste maal werd afgeschreven, kantteeke- ningen hebben gemaakt, die reeds door den eersten afschrijver voor authentieke bijvoegsels gehouden en mitsdien in den tekst 118 werden opgenomen. Werd nu dit eerste afschrift op zijn beurt afgeschreven, dan gimgen de fouten en gewaande verbeteringen in de volgende afschriften over; óf ze werden ontdekt en zooveel mogelijk hersteld, maar in het laatste geval zeker niet altijd even gelukkig en voldoende, zoodat niet zelden het zorgvuldig verpleegde kleinkind nog minder dan de oudste zoon op den vader geleek. Nu is het ongetwijfeld mogelijk, dat van één oorspronkelijk werk door onderscheiden personen zooveel afschriften zijn genomen, dat een nauwkeurige vergelijking van deze nog na verloop van eeuwen den echten tekst aan het licht kan brengen. Het laat zich kwalijk denken, dat b. v. tien afschrĳjvers allen dezelfde fouten maken. Evenwel ook dit is mogelijk. Maar het behoeft ons hier niet verder bezig te houden. Want wij bezitten die onderstelde verschillende afschriften van het oorspronkelijke niet. Het is evenzeer mogelijk, dat onze HSS. afstammen van één als van tien of meer eerste afschriften; en niemand kan ons zeggen in welken — wie weet in hoe onuitrekenbaar verren — graad van bloedverwantschap een bepaald HS. staat tot den oorspronkelijken tekst. Onder deze omstandigheden kan het allerminst een lichtvaardige gevolgtrekking heeten, als men met het oog op de schriften des N. Ts verklaart: een tekst, die gedurende 14 à 15 eeuwen door aanhoudend af- en wederom afschrijven moest worden bewaard, is hoogstwaarschijnlijk op enkele of op vele plaatsen zoo bedorven, dat hij niet zonder het maken van gissingen kan worden hersteld. Dit vermoeden wordt bevestigd door hetgeen de geschiedenis der kritiek ons leert aangaande den arbeid van andere oude schrijvers. Men vindt dien in den regel niet terug zonder zich aan gissingen te wagen. Daar heeft men dan ook, sedert de renaissance, de conjecturaal-kritiek met den gelukkigsten uitslag beoefend. Niemand, hoe afkeerig overigens van haar toepassing op gewijde, soms ook op ongewijde teksten, die dit ontkent. De ὃ 114 meesten geven het zelfs te gereeder toe, naarmate zij minder willen hooren van een beoordeeling naar dezelfde methode van den tekst des N. Ts. Dan verzekeren zij ons, met Bouman b. v., dat de conjecturaal-kritiek „onontbeerlijk is, waar wij met schrij- vers te doen hebben, als Vellejus Paterculus, wien het vernuft van Ruhnkenius, uit den éénen, hoogst gebrekkigen Coder Murbacensis, veelal meesterlijk verbeterde; of als Xenophon Ephesius, wiens tekst op vele plaatsen door Hemsterhuis zoo gelukkig hersteld werd, dat zijne gissingen naderhand door een later gevonden Handschrift bevestigd werden“ *. Waarom zullen wij nu den tekst der klassieken naar een anderen, strengeren maatstaf meten, dan die voldoende wordt geoordeeld tegenover den tekst des N. Ts? Of, omgekeerd, hier niet noodig achten een kritiek, die ginds onmisbaar wordt genoemd ? Toch niet, omdat de tekst des N. Ts mm tamelijk onbedorven toestand tot ons 15 gekomen? Men mocht het meenen, wanneer men een net gedrukt Grieksch N. T. zonder aanteekeningen in handen neemt, en zonder grondige kennis van taal, stijl, geschie- denis en eischen der logica, vluchtig doorleest. De beoefenaars der tekstkritiek zijn beter ingelicht. Allen zonder onderscheid. Zij weten, dat de tekst in den overgeleverden vorm vaak allerjam- merlijkst bedorven en uiterst moeilijk te herstellen is. Naarmate hun studiën in omvang en in diepte winnen, wordt deze overtui- ging levendiger en vaster. Het is opmerkelijk hoe zeer bevoegde beoordeelaars, ieder op zijn beurt, den meer opzettelijk door hen onderzochten tekst bij uitstek, boven dien van andere schriften uit den Nieuw-Testamentischen bundel, bedorven hebben genoemd. Michelsen, de schrijver van Met Wvangelie van Marcus, vond tekstkritiek bij geen boek zoo noodzakelijk als bij het tweede Evangelie. Naber oordeelde zoo over de Handelingen, toen hij Ll De Godgeleerdh. en hare beoef. 306, mn de ded 115 aan de lezers van Mnemosyne inzonderheid gissingen omtrent den tekst van dit werk meedeelde. Weisse vond een menigte interpolaties in de Paulinische brieven; alleenlijk niet in die aan de Korinthiërs. Deze liet hij, behoudens de vraag naar de samen- stelling van den tweeden, buiten behandeling. Én Straatman ver- wierf zich zijn grootste lauweren als conjecturaal-criticus, juist door zijn studiën over de meer opzettelijk door hem onderzochte brieven aan de Korinthiërs. De reden, waarom men bij de beoordeeling van den tekst des N. Ts geen gissingen wil toelaten, terwijl men ze bij de behan- deling der klassieken vaak onontbeerlijk acht, bestaat ook niet in een onderstelde volstrekte of betrekkelijke zuiverheid van den tekst. Men meent tot zijn herstel genoeg te hebben aan de oorkondelijke kritiek, omdat wij hier een groot aantal HSS. te hulp kunnen roepen, wat bij andere oude schrijvers niet, althans nooit in zoo sterke mate het geval is. De veelheid der HSS. zou de conjecturaal-kritiek overbodig maken, te meer nu er een aantal oude overzettingen zijn, en aanhalingen bij oude schrijvers, op wier gezag men zich mede dikwerf kan beroepen. Men deinst terug voor de onderstelling, die de conjecturaal-criticus bij zijn arbeid huldigt, dat zoovele getuigen allen dezelfde fout of dezelfde vergissing zouden hebben begaan. Die veelheid van getuigen is echter in de werkelijkheid minder gewichtig dan zij bij de eerste kennismaking schijnt te zijn. bmmers, niet allen treden op met een zelfstandige verklaring. Niet allen zijn gelijk te stellen met oog- en oorgetuigen. Misschien, ja hoogstwaarschijnlijk kan zelfs niet één hunner op dien titel aan- spraak maken. Zij deelen slechts mede, wat zij, overdrachtelijk gesproken, van „hooren zeggen“ hebben. Zij schreven elkander na en namen, naast goede, ook verbasterde lezingen en fouten over. Wanneer de bron, waaruit geput werd, troebel was, smaakt zoo min een glas als een enkele druppel water. Honderden getuigen, die — laat ons aannemen: te goeder trouw — in 8 116 dwaling verkeeren, kunnen evenmin iets bijdragen om de waar- heid aan het licht te brengen, als één enkele, die niet recht op de hoogte is van de in behandeling gestelde zaak. Men meent met reden, dat de dagen voorgoed verstreken zijn, toen men ὉΠ de oorkondelijke tekstkritiek de getuigen telde, in plaats van hen te wegen. Wie het nog doet, keurt het toch in beginsel af. Hetzij wij ons al dan niet groote voor- stellingen maken van tekstrecensiën, ondernomen in de derde eeuw en later; hetzij wij al dan niet de HSS. in familiën of klassen verdeelen; wij vragen niet meer: welke lezing heeft de meeste, maar welke heeft de beste brieven. Wij aarzelen zelfs niet, bij voorkomende gelegenheden, minuskels boven uncialen te stellen en de lezing van één HS., het behoore tot de eerste of tot de tweede soort, tegen het gezag van alle andere getuigen, voor de ware te houden. Wij doen dat, omdat wij, op goede gronden, die hier miet nader behoeven ontwikkeld te worden, overtuigd zijn van de mogelijkheid, dat juist allen op één na dwalen. Als nu het oude gezag der veelheid zoo zwak geworden is in de diplomatie, waarom zullen wij het haastig in zijn voorgaanden luister herstellen, zoodra er spraak is van de waarschijnlijkheid of de noodzakelijkheid eener gissing? Daarvoor bestaat geen enkele reden. 