Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
716 ALGEMEENE GESCHIEDENIS TT trachtte de Magistraat van den Haag over te halen om het gebruik der Kloosterkerk aan de dolerenden als aan eene afzonderlijke gemeente te doen afstaan, en toen deze Overheid op eene voegzame wijze aan Zijne Excellentie te kennen gaf, dat zij niet af kon gaan van haar aan de Staten gegeven advies, noch zich iets veroorloven mogt, dat strekken kon om den staat der zaken, zoo als de Staten ze bij hun uiteengaan ge- laten hadden, te wijzigen, verklaarde de Prins dat dit »het derde affront was, hem door de Magistraat van 's Gravenhage aangedaan 1,” Aldus bleek hij zich in die mate tegenover de dolerenden te hebben verbonden, dat, zoo dezen hunnen zin niet kregen, hij het als eene beleediging, hem persoonlijk aangedaan, moest beschouwen. En om hem zulk eene vermeende beschaming te besparen, was het, meende hij, niet te veel gevergd, dat de bestaande Regering zich zelve te gronde zou rigten. Hij be- greep, evenmin als Graaf wiLLEM LODEWIJK met zijne gemoedelijke raadgevingen het scheen te begrijpen, dat het die Regering met haar tot heil des lands verworven en uitgeoefend gezag ernst was en moest wezen. De punten van beschrijving ter volgende zitting van de Staten van Holland getuigden van hunne slandvastigheid. Zij plaatsten op den voorgrond, dat de gewapende magt ge- houden was om de behulpzame hand te bieden tot handbaving van het gezag der Staten en der Stedelijke Regenten, Dit punt moest als op nieuw uitgemaakt worden. Immer scheen het twijfelachtig, wien de troepen gehoorzamen zouden, ingeval de Prins en de Staten tegenstrijdige bevelen mogten geven; de kansen, die elk der partijen had om gehoorzaamheid bij de gewapende magt te vinden, werden berekend, en bij de juis toen behandelde vraag, of men de Fransche Regimenten naar Frankrijk zou laten trekken, kwam het grootelijks in aanmerking, of zij geacht konden worden, den Prins of de Staten te zullen ondersteunen, Zoo oupENBARNEVELT hun vertrek voorstond, het was niet omdat hij, vermoedende dat zij op de hand van den Prins zouden zijn, zich van hen wilde ontdoen. De Prins toch en Graaf wriven LODEWIJK waren in geenen deele overtuigd, dat zij op diè Fransche soldaten zouden kunnen rekenen ?. Hoe het zij, waar zulk een twijfel mogelijk was, moest de vraag voor goed beslist worden. Bovendien slaan dezelfde Punten van beschrijving het aannemen voor van 4000 waard- gelders 3 op den reeds ten vorigen jare bepaalden voet, en eindelijk nog de verster- king der krijgsmagt met 4000 voetknechten tegen dreigend oorlogsgevaar van buiten *. 1 Resol. v. Holl. 21, 23 Maart, 1617. vvreNsocaznT, bl. 726, 727. 2 Lie Archives, Série 11, T. II. p. 483, 480, 489, 503. 3 Waardgelder beteekent bezoldigde wachter of rustbewaarder. Het woord is afgeleid van weardgeld , dat is wwachtloon, 5 Resol. van Holl. 1617, bl, 315. DES VADERLANDS, 717 Doch de kerkelijke zwarigheden maakten bijna uitsluiténd het onderwerp der beraad- 1617. slagingen in deze zitting uit, Den 25" April verscheen er eene bezending van de dolerende Gemeente te ’s Hage, met den Advokaat pz cuaRGES aan het hoofd !, Zij klaagden op nieuw dat de Gasthuiskerk hun te klein was, en verzochten dat hun het gebruik der Kloosterkerk » bij provisie” zou worden toegestaan, en dat daarin nevens SWALMIUS door mosAEUS dienst gedaan zou mogen worden. Op dit verzoek werd vier dagen later bij meerderheid van stemmen besloten, dat de Kloosterkerk op 's Lands kosten ten behoeve der dolerenden zou mogen gereed gemaakt worden, mits zij in dit gebouw godsdienstoefening zouden houden op denzelfden voet als in de Gasthuiskerk »en anders niet," Doch de Magistraat van 's Gravenhage maakte zwarigheid om hare toestemming tot het in orde brengen der Kloosterkerk te geven. Evenwel liet zij aan De Klooster- de Gecommilteerde Raden weten, dat, zoo dezen zulks geraden vonden, zij gaarne zou rife noe toegeven. Werkelijk werd het geraden gevonden aan de dolerenden »eenigen schijn ee gebragt van contentement” te geven 2, l Zoo bleef te 's Hage, vooral ook omdat de raadslieden van de dolerenden begrepen met beleid te werk te moeten gaan, de twist voor geweldige uitbarsting bewaard, en ten minste het beginsel van het gezag der Staten ongekrenkt. Maar elders, bepaaldelijk te Oudewater, had het een tijd lang het aanzien, alsof de partijen handgemeen zouden Onlesten te worden. Reeds in 1615 had de Magisiraat aldaar verzet bij de predikanten gevonden 3. CERE In het volgende jaar trad een der beide predikanten, Levinus pE RAEDT, door aanne- ming van de Resolutien der Staten, op de zijde der Magistraat. De andere predikant, JOHANNES LYDIUS, mede uitgenoodigd om die Resolutiën aan te nemen, weigerde zulks, De Kerkeraad verklaarde zich op zijne hand en verzelte zich tegen de toepassing der Kerkenorde van 1691, Welhaast was de Gemeente in twee partijen verdeeld; twee Kerkeraden stonden tegen elkander over, die ten gevolge van de als altijd bemiddelende lusschenkomst der Staten zamen zouden raadplegen en besluiten, maar toch weinig tot herstel der eendragt toebragten. Integendeel de voorstanders van typrus legden het er op toe afzonderlijk Avondmaal te houden. De Magistraat verbood dit, en zette haar verbod kracht bij door den predikant met afzetting en de leden van den ouden Kerkeraad met ontpoortering te bedreigen. 3 Resol. v. Holl. 25, 29 April; 1 Mei, 1017. 3 Tie hiervoor, bl. 661. 161%, 718 ALGEMEENE GESCHIEDENIS E = — — — -= > — mitteerde Raden zich wel weder met de zaak bemoeijen, te meer daar de veroordeelden zich op het Hof beroepen hadden !, Lypıvs, die in den Haag gekomen was, kreeg in last om aldaar te blijven, totdat hij en zijne tegenpartij, de Magistraat van Oudewa- ter, voor de Staten gehoord gouden zijn: de kosten van zijn verblijf zouden van Lands- wege vergoed worden. Intusschen drukte men beiden predikanten matiging en ver- draagraamheid op het hart en verwierf van de Magistraat het herstel der ontpoorterden in hunnen vroegeren staat. Dus meende men de zaak nog te kunnen bijleggen, maar LYptus met de zijnen wilde de verdraagzaamheid dus uitgelegd hebben, dat elk der predikanten met zijne aanhangers afzonderlijk Avondmaal hield, en slechts onbeduidende zaken aan den vereenigden Kerkeraad verbleven. Alsnu moesten de Staten van Holland er toe overgaan om de partijen te. hooren. Dit geschiedde den 22** April; doch we- derom geene veroordeelende uitspraak verkiezende te doen, vermaanden zij de beide partijen tot een opregt vergelen en vergeven: niemand, begrepen sij, behoorde om eene andere reden,:dan om een ergerlijk leven van het Nachtmaal geweerd te worden. Zoo het den Contraremonstranten niet te doen geweest ware om een bepeald doel te berei- ken, zij zouden geoordeeld hebben, dat christen- en burgerpligt hen noopten den vriendelijken raad te volgen. Thans gaven zij. den Staten bij geschrifte en der Magis- traat van Oudewater bij monde te kennen, det hun geweten hun verbood vergiffenis te oefenen, en Gods Woord hen belette hunne Overheid te gehoorzamen. Maar by woorden bleef het niet, Toen in de Raadsvergadering ven den 3°" Mei, waarin rr»rm: zijnen onwil om te geheorzamen verklaard had, een der Burgemeesters voorsloeg , hem op nieuw te schorsen, ontstond verdeeldheid in de Vroedschap zelve. Zes leden wilden de Vergadering verlaten, en weldra drong het gepeupel binnen, schreeuwende, dat zij bij zijne Prinselijke Excellentie wilden blijven, noch het Nassausche bloed klein geacht wilden hebben, en de afzetting van rrprvs niet zouden dulden. Hierdoor verschrikt, gaf de Vroedschap alles toe, wat zrprus verlangde, onderhandelde door zijnen per- soon met het oproerige volk, en beloofde onder anderen, dat er geen meer krijgsvolk in de stad zou komen, en niemand om het gebeurde eenigen overlast lijden zou. DES Veen 719 's Hage — , dat zij voort zonden gaan, de pepe le verzachten, alleen» lijk zouden zij zorgen, dat bij de heerschende onrust de bediening van het Avondmaal niet werd doorgedreven, Evenwel eene daad van gezag van der Staten wege was er noodig om de onafhankelijkheid der Magistraat te herstellen, en bij de vrees dat daar- door soms geweld mogt worden uitgelokt, besloot men dadelijk de Hoeren wrrrenss, Oud-Burgemeester van Amsterdam, en HUGO ns gRoor naar Oudewater te zenden, ten einde met de Magistraat en de zich reeds aldaar bevindende Gecommitteerden te over- leggen, of het noodig zijn zou, nog een Compagnie krijgsvolk daar binnen te brengen, en zoo ja, de dienst eener Compagnie uit Gouda te vergen op patent van Zijne Exeel- lentie, hetwelk sij daartoe, na mededegling van hunnen last, van den Prins zonden hebben ie vorderen, Dit besluit werd tegen het advies der Gedeputeerden uit Amsler- dam genomen, die verklarende onbevoegd te sijn om toe te staan meer garnizoen binnen Oudewater te brengen, aanteekening van hun afkeurend gevoelen verzochten, De maatregel schijnt eohter niet noodig gekeurd te zijn, en den 1"^ Junjj werd van het Stadhuis te Oudewater, terwijl de Compagnie, die aldaar reeds in garnizoen lag, in de wapenen was gekomen, eene acte der Staten van Holland afgelezen, waarbij het der Vroedschap afgedrongen besluit werd vernietigd, Hiermede hielden echter de kerkelijke twisten binnen de stad niet op. Toen evus DE RAEDT, de oneenigheden moede, zijn ontslag verzocht eà bekomen had, stelde de Classis van Gouda er znvann porems uit Gouda aan. Doch uxpive en de Kerkeraadsleden, die - op zijne hand waren, wilden hem niet als Leeraar erkennen. Nu moesten op nieuw Gecommitteerden der Staten derwaarts vertrekken. Dezen wilden ten minste, tot voor- koming van ergernis, het houden van het Avondmaal, hetwelk bestemd was cene aan- leiding tot openbare scheuring te zijn, verhoeden; doch hunne vermaning baatte niet, Zelfs het besluit der Staten, waarbij goedgevonden werd, uromus, zoowel als Leyva DE RAEDT te verplaatsen en door anderen te vervangen, werd in den wind geslagen : ten minste bleef trpivs in dienst en ging hij voort sorsms ten spijt der Magis- traat het prediken te beletten 1. Dergelijke, hoezeer minder dreigende, oneenigheden hielden elders de zorg. der Sta- ten bezig, als te Heusden, te Brielle en te Haarlem. Overal trachtten zij, door het zenden van Gecommitteerden en het hooren der partijen, openbare scheuring te voor- | komen; nergens werd van hunnentwege de Contra-remonstrantsche partij volstrekt in het ongelijk gesteld, veel minder onderdrukt: bij het minste, hoezeer slechts schijnbaar , betoon van goeden wil van deze zijde hielden zij zieh voor voldaan % Zoo echter 2 Resol. v. Holl. 16 Febr.; 17, 21 Maart; 22, 29 April; 4, 5, 11, 12, 20, 24, 25 Mei; 15 Junij 1617. vvrENsocaznT, bl. 673, 674, 785—791. zaicuanp, 1024—1026. 2 Resol. v. Holl. 17, 23 Maart; 14, 21, 27 April; 14, 19, 20, 26,27 Mei; 14, 15 Junij, 1617. I 1617. 1617. Andere maat- regelen om de Contraremon- stranten hun doel te doen bereiken. 720 ALGEMEENR GESCHIEDENIS (Ea ee Nt I I kwamen de vijanden van de Regering in Holland geenszins tot hun doel. Orpersau- sEvELT bleef op. het kussen en scheen te mogen hopen, door inschikkelijkheid en be- leid den storm te zullen bezweren, en aan zijne beginselen den triomf te verzekeren. Nog in Maart schreef wiwwoop uit Engeland aan cARLETON: »men zegt hier, dat de godsdienstgeschillen bij u, zoo niet gesmoord, dan toch bedaard zijn 4,” Dit lange uitblijven van een gunstigen keer begonnen zij, die den Contraremonstranten de hand boven het hoofd hielden, gevaarlijk voor hunne zaak te achten 2, Daar alzoo de po- gingen om OLDENBARNEVELT, hetzij tot het opgeven van zijn beginsel te brengen en hem daardoor tot zijnen eindeljken val te doen medewerken, hetzij tot een laakbaren of ten minste al te stouten stap te verleiden, verijdeld. werden, zoo werden andere middelen in het werk gesteld. Men spande met Engeland tegen OLDENBARNEVELT zamen, en tegen het stelsel, dat hij ten aanzien der Contraremonstranten toepaste, verwekte men eenen kruistogt van de meerderheid der Provinciën, die zich en door bezendingen bij de Staten van Holland, en in de Staten-Generaal deden gelden. De Koning van Groot-Britannië, wel begrijpende, dat hij Prins wavarrs gebruiken kon om zijne tegen OLDENBARNEVELT vijandige staatkunde te doen zegevieren, was geneigd om de beleedigende uitdrukkingen, die de Prins zich eenmaal over hem veroorloofd had, te vergeten; hij vleide hem thans, en, ware dit niet door den Prins zelven afgewezen, hij zou zijn best gedaan hebben, om hem eene souvereine magt in de Republiek te doen opdragen $. Thans liet zich de Prins de voorkomendheid van Engeland in die mate welgevallen, dat het de aandacht van den Franschen Gezant niet ontging, die aan RICHELIEU schreef, dat ?s Prinsen goede gezindheid ten aanzien van Frankrijk grootelijk: veranderd was 4, Ja, hij liet den Koning uitdrukkelijk verzoeken wederom een brief te zenden, waarin hij de denkbeelden en verlangens der Contraremonstranten zou onder- sleunen, of wel door eene opzettelijke zending dezelfde zaak te bevorderen. CARLETON leende zijne dienst, en gaf aan zijn Hof den hoofdinhoud van den verlangden brief op, waar- schuwende dat men het vermoeden alsof dit schrijven uitgelokt was, mijden zou, daar het uit godsdienstige beweegredenen moest schijnen te komen 5, Het verzoek werd ingewilligd, en den 22"** April (1617) verscheen de Gezant in de Vergadering der Staten-Generaal, Nieuwe * alwaar hij eenen brief van zijnen Meester aanbood, bij welken Koning sacorvs op het van JACOBUS 1. 1 CARLETON, I, p. 235. 2 WILLEM LODĘWIJE spreekt van dilaies dangereuses, Archiv. S. li, T. LI, p. 487, vgl. 498. 3 Een geheim voorstel van Engeland aan den Prins, bij cantetox, 1, p. 235 vermeld, schijnt, vergeleken met p. 247, deze strekking gehad te hebben. 4 Archives, p. 495. 5 cARLETON, 248, 249, 250. DES VADERLANDS. | 721 verstikken der dolingen aandrong » zonder dat men mogt toelaten, dat die van de —— 1617. waarachtige en oude Belijdenis gekweld werden," en eindelijk eene Synode als het beste middel voordroeg om tot dat doel te geraken. Dadelijk na het voorlezen van dezen brief bedankte orpswsAnwEvsLT den Gezant kort, maar in zeer eerbiedige bewoordingen , met de verzekering, dat de Staten voort zouden gaan de ware Christelijke Godsdienst te handhavén, en Zijne Majesteit kennis zouden doen dragen van de besluiten, die zij deswegens hetzij in de Vergadering van de Staten-Generaal, hetzij in die van de Staten der Provinciën nemen zouden. Op voordragt van OLDENBARNEVELT werd besloten, dat er geene andere afschriften van den brief zouden genomen worden, dan één voor elke Provincie om zich » met discretie’ daarvan te bedienen !, | Zoo hadden dan de Contraremonstranten in Holland en die Provincien, welke op hunne staat der gods- hand waren, het voordeel van zich op hunne beurt op de stem des Konings van Groot- sis? denk- Britannië, die de Staten van Holland vroeger voor zich hadden doen spreken, te kunnen dere Provinciën. beroepen. Zij waren wel van zins noch dit noeh eenig ander middel ongebruikt te laten. Hoe de stemming in Zeeland was zoo ten aavziėn van de godsdienstige geschillen als van OLDENBARNEVELTS persoon en invloed, was reeds meermalen gebleken. Ook zullen wij deze Provincie: bij de vertoogen in de Staten van Holland en in de Staten-Generaal aan de spits zien, In Gelderland, waar, even als in Overijssel, de Remonstrantsche gevoelens, bepaaldelijk in het Nijmeegsche, begonnen waren door te dringen, had de zaak de aandacht der Staten getrokken. Zij wilden eenige predikanten, gedeputeerd door de Classes, ten overstaan van het Hof van Gelderland en eenige Gedeputeerden van het Landschap doen vergaderen ten einde een » middel wan accommodatie” te be- ramen, hetwelk door de Provinciale Synode zou kunnen aangenomen worden, Kon men hierin niet slagen, zeo zouden het Hof en de Gecommitteerden op een »bekwaam Interim" bedacht zijn, Dit denkbeeld stond bepaaldelijk den Predikanten van Zutphen en de Veluwe volstrekt niet aan. Van zulke beraadslagingen verwachtten zij slechts uitvlugten voor ketterij, en een van Staatswege ingevoerd Interim achtten zij eene pest der Kerken en der godsdienst. Liever gingen zij te rade met de Contraremon- strantsche Predikanten, in de maand Julij des jaars 1616 te Amsterdam vergaderd, en namen zich voor op de bijeenroeping van eene Nationale Synode aan te dringen 2. Hierop namen de Staten van Gelderland in Februarij 1617 een besluit tot handhaving der Gereformeerde leer, hetwelk eene remonstrantie van de Predikanten van het Nij- meegsche kwartier uitlokte, Dit vertoog werd door de Staten in handen der Gedepu- teerden van de Classes van Zutphen en de Veluwe gesteld. Hieruit liet zich genoeg 3 Resol, Stat. Gen. 22 April, 1617. cameron, I, p. 250, 260. 2 UYTENBOGAERT, bl, 701, 702. savparat, B, VILI, bl. 10, 11. III Derr 2 Srur. - 91 1617. 122 ALGEMEENE GESCHIEDENIS afleiden, hoe zij het stuk met de door de Nljuseegsche Predikanten voorgestelde punten beoordeeld wenschten te zien. Oek werden de gevoelens der Geldersche Remonstranten zonder genade verworpen !. Zoo had in Gelderland de meening der Contraremohstran- len geregevierd, en de rigting, die de Gedeputeerden van dit Landsbhap in de Staten- Generaal volgen zouden, kon niet twijfelachtig zijn. Wat nu Friesland en Groningen aanbelangt, in dezen tijd tien wij Graaf wwriren LODEWIJK ijverig bezig om den Contraremonstranten ín de Gedeputeerden deter Gewesten een krachtigen steun te verzekören. Den 16% Februarij had xijà neef hem uit ’s Hage geschreven: »zorg, dat de Gedeputeerden van de Provinciën van uw Gouvernement ter vergadering der Staten-Generaal met den uitdrukkelijken last komen om de saken der Gereformeerden, zoo de gelegenheid zich opdoet, te handhaven en te begunstigen” ?. Dit verlangen werd volkomen bevredigd en det Frieschen en Groningschen Gedepu- teerden bovendien de last opgedragen om in alles met den Prins te rade te gaan 3 Plan van wit- Op welke wijze men thans het doel wilde pogen te bereiken, blijkt ten duidelijkste LEM LODEWIJK om de Contrare- uit Graaf wrLLem LOnEWIJKS brieven $, Zoolang de vrijheid om afeonderlijk té vergaderen monstranten tot de zege te bren- aan de Contraremonstranten nog slechts bij wijze van toelating vetgund werd, was er, gen. Buitengewone deputatie Ze eland, meende men, niets gewonnen. Het moest hun niet alleen té doen zijn om engestoord te prediken, Neen! hun gevoelen moest als uitsluitend met de ware Gereformeerde leer overeenkomstig erkend worden, hetzij door toekenning van de vrijheid tot afzonderlijke godsdienstoefening in de voornaamste kerkgebouwen als een regt én hiet als eeh gunst, of wel door de uitspraak eener Nationale Synode. Was eenmaal het regt der Centtarerson- stranten erkend, zoo kon deze parti alles gedaan krijgen: immers had àmá&istus, het Hoofd der Kerk, volgens de leer der Amsterdamsche Regering 5, sijne magt aan de Pre- dikanten in handen gesteld. Geene overheidspersonen, die deor de Predikanten toor vijanden der Religie verklaard werden, konden zich dan staande houden, Derhalve, volgde men dezen weg, zoo waren er » voor alsnog” geetie geweldige maatregelen .nóo- dig, aangezien zich alles van zelve naar wensch schikken zou, Om aan dit plan een begin vam uitvoering te geven, zond Zeeland eenige buiten vm gewone Gedeputeerden naar "e Hage, Deten verschenen den 10% Mei in de Vergade- ring der Staten van Holland. Met droef heid, dus spraken zij, en bekotinmering hadden 1 UYTENBOGARRT, bl. 708—777. 2 Archiv, S. 11, T. 11, p. 480, vgl. 507. 3 Archives, p. 487, 488. 4 Archives, p. 487, 509, 510. In zijnen brief, onder No. 415 (bl. 500), zegt de Graaf, dat hij den Prins niet » tot extremiteiten wil porren, als dewelke hij voor alsnog niet raden kan." 5 TRIGLASD, bl. 756. DES VADERLANDS. 725 TUE Ee zij de misverstanden, in de Kerken gerezen, gadegeslagen, en daar de Leden der 1617. Staten het nog niet eens hadden kunnen worden aangaande de middelen om ze bij te leggen, zoo bevalen zij ale het geschikte middel aan, ten spoedigste eene Nationale Synode bijeen te roepen, en inmiddels aan vele Predikanten en anderen, die op hunne klagten bij de gewone Justitie geen regt schenen te kunnen krijgen, voorloopig genoe- gem te geven. Vier dagen later werden de. Pensionarissen van de stoden Dordrecht, Delft, Leiden em Amsterdam aangewezen om een ontwerp van antwoord te stellen op het voorstel. vam Zeeland. Het moest strekken om die van Zeeland gerust te stellen met de verzekering, dat men noch willens noch voornemens was. eenige de minste ver- andering in de ware Gereformeerde Religie te maken. — Inderdaad de » bezwaarde kerkedienazen en lidmaten” hadden, naar de meening der Staten, geen meerderen grond om te beweren, dat het gevoelen der Remonstranten, in de vijf punten uitgedrukt, niet gereformeerd was, dan zij zelven om vol te houden, dat het wel gereformeerd was. En was hun beweren juist, was ten minste het tegendeel niet bewijsbaar, zoo verviel dat waarop de Contraremonstranten aanspraak mâakten, namelijk het regt om in hunne afscheiding erkend te worden. — Nog vóórdat dit ontwerp in gereedheid was, verschenen twee dagen achter elkander den 19° en den 20%" Mei de Gedeputeerden uit Gelderland, ze van Gel- Friesland en Groningen in de Vergadering der Staten van Holland, en leverden een — — voorstel in van gelijke strekking, als dat van Zeeland. Deze vertooning was wel go- gen. schikt om indruk te maken. Immers waren het hier de naaste en getrouwste bondge- nooten, die te zamen met Holland geleden, gestreden en overwonnen hadden, welke deze Provincie op de plegtigste wijze haar belang op het hart drukten, en haar schenen te willen doem gevoelen, dat, zoo zij den gegeven raad niet volgde, de verbreking van den:band der Unie op hare verantwoording zou komen. Toch wankelde ounen- BARNEVELT geen oogenblik. Het ware beginsel der Unie, hetwelk alleen haar kracht gaf en haar waardig maakte te bestaan, hield hij zich overtuigd te handhaven, — Den 27% werd het ontwerp van antwoord aan de Staten van Zeeland. gelezen. Doch wat te verwachten was, geheurde, Niet alleen de Gedeputeerden van Amsterdam, Enkhuizen, Edam en Purmerend, naaar ook die van Dordrecht verzochten, vóórdat zij hunne stem uitbragten, zich met hunne lastgevers te mogen beraden. Intusschen drongen de Zeeuwsche Gedeputeerden. nog, denzelfden dag op antwoord aan. Natuurlijk evenwel liep het nog langen tijd aam, eer dit. verzoek bevredigd werd. De zitting der Staten werd buitengewoon verlengd, en den 10% Junij werd nevens het ontwerp van een publicatie ter regtvaardiging van der Staten gezindheid ten aanzien der godsdienstige zaken ook dat van het antwoord, aan de'Staten van Zeeland te geven, voorgedragen. Met meerderheid van stemmen werd besloten, de publicatie, zoo als zij ontworpen was, te laten drukken en uit te geven, en het ontwerp van antwoord voor vastgesteld te verklaren. De tegenstand echter was zoo sterk, dat deze besluiten vooreerst onuitgevoerd 91 * 724 ALGEMEENE GESCHIEDENIS EE AN ee ad 1617. bleven. De Gedepnteerden van Dordrecht beschouwden de publicatie als. onnoodig en het antwoord als in verscheiden punten wijziging behoevende. Die van Amsterdam en de drie andere bovengenoemde Noord-Hollandsche steden spraken minder bescheiden, en achtten het beter met daden te toonen wat men in de ontworpen publicatie slechts voorgaf , en wat het antwoord aanging, verklaarden zij, dat men de Staten van Zeeland voor hunne trouwharlige vermaning en raad anders behoorde te bejegenen, de zaak Baar waarbeid te verhalen en zich met de Staten, zoo van Zeeland, als van de andere Provinciën, te beraden tot het heuden eener Synode. Kon men hiertoe niet verstaan, zoo souden hunne lastgevers zich genoodzaakt zien, publicatie tegen publicatie en antwoerd tegen antwoord over te stellen. Openlijker tegenstand en onbewimpelder beschuldiging van leugen en bedriegelijke handelingen was wel niet denkbaar. De minderheid iu de Staten van Holland beantwoordde uitstekend aan het door Graaf witLEw LODEWIJK in overleg met den Prins beraamde plan, volgens hetwelk vooral de »goede" Hollandsche steden zich moesten doen gelden: want, wat dezen niet verkregen, zouden de andere Provinciën nog veel minder kans hebben te bekomen !. Niettemin werd negen dagen later eenig antwoord vastgesteld, waarbij de Staten van Zeeland vriendelijk bedankt werden voor hunnen welmeenenden raad: zij mogten zich voor het overige verzekerd houden, dat de Staten van Holland opregtelijk en vóór alle dingen gezind waren de ware Christelijke Gereformeerde Religie bij hare zuiverheid te handhaven en de Gere- formeerden in eenigheid te houden, ten einde alzoo tevens het openbare gezag van het Landschap zoowel als van de Steden ongeschonden te bewaren. Wat men eigenlijk be- geerd had, namelijk, een verhaal van den oorsprong der zwarigheden en van hetgeen de Staten daarin gedaan hadden en verder dachten te doen, den Zeeuwschen Heeren ten antwoord te geven, dit bleef wegens de bezwaren van de minderheid tot nader order achterwege, daar de Gedeputeerden verklaard hadden, hun vertrek niet langer te kunnen uitstellen 3, Vertoogeninde Doch nu werd de vergadering der Staten-Generaal het tooneel van de vertoogen tegen Staten > Geverat! de Hollandsche Regering. 2 Resol. v.. Holl. 10, 14, 19, 27 Mei; 10, 19 Juni, 1617. 3. Resol.  te laten vervangen, en ging hij hiertoe over, zoo kon hij zijnen zetel in de Staten-Generaal het eerst opgeven. Doch zijnen post in Holland ken hij bij het geloof aan zijne beginselen, dat hem bezielde’, niet verlaten, dan door den nood, hetzij van geweldig verzet hetzij van ziekte of dood, gedrongen. Hoe het zij, nog was hij lid der Staten-Generaal, toen men zich hier krachtig met den inwendigen toestand‘ van Holland begon te bemoeijen. Reeds bij gelegenheid der onordelijkhedem, in Februarij 1617 te Amsterdam voorgevallen, hadden de vertegenwoordigers der andere Provinción die van Holland verzocht, alle middelen aan te wenden om de godsdienst- geschillen bij te leggen. Hierop had otpénsannevett geantwoord. Toen ook te Oudewater onlusten waren voorgevallen, wachtte hij, schijnt het, geene uitnoodiging af, en gaf rekenschep van den stand der geschillen en van de bemoeijingen der Staten om ze bij te leggen, behoudens het gezag van de Stater der Provincie !, Hoe weinig men evenwel met het verklaarde stelsel der Hollandsche Bewindslieden genoegen wilde nemen, bleek weldra toen den 31%" Mei de Geldersche Gecommitteerden, MARTINI en VAN ESSEN, die wegens het geschil tusschen Munster en den Graaf van LIMBURG STIRUM BRONKHORST te ’s Hage vertoefden, tevens in de Staten-Generaal verslag gaven van de kerkelijke geschillen, die in hun Gewest hier en daar begonnen uit te barsten: de Staten van Gelderland, voegden zij er bij, zagen ter voorkoming van verder misverstand geen beter noch zekerder hulpmiddel, dan de bijeenroeping eener Nationale Synode. Zoowel het Hof van Gelderland als de Gecommitteerden dezer Provincie in de Staten-Generaal hadden diensvolgens uitdrukkelijk in last de zamenkomst van zulk eene Synode te be- vorderen. Zoo was de zaak nog geenszins kwetsend voor Holland voorgesteld. Maar zulk eene bescheidenheid was van Zeeland niet te wachten. Den 15** Junij berigtten de Zeeuwsche Gedeputeerden (Zeeland zat juist in de Vergadering voor), dat de Staten van hun Gewest van overlang met groote droefenis de in Holland ten aanzien der Godsdienst gerezen zwarigheden vernomen hadden: de Staten dezer Provincie, zei- den: zij, schenen geen geschikt middel te hebben kunnen vinden om het kwaad te doen ephouden. Eene buitengewone zending van Gedeputeerden, zoo uit Zeeland als uit andere Provinciën, strekkende om Holland te doen medewerken tot het bijeenroepen van eene Nationale Synede was tot nog toe zonder vrucht gebleven. NEVELT bleek, dat hij er ernstig op bedacht was, zich in zijne staatkundige betrekkingen 1617. 1617, . 726 ALGEMEENE GESCHIEDENIS CN aN voorstel door de verklaring, dat hunne Provinción eene deputatie, als deor Zeeland vermeld was, naar Holland hadden gezonden, maar nog geen antwoord bekomen had- Honding derden. Hierop verklaarden die van Holland geenen last te bebben om over deze zaak te Hollandsche Ge- deputeerden in de beraadslagen; maar zij betuigden gaarne te zullen vernemen, wat de andere Provinciéa Staten-Generaal. hun raden zouden te doen, om gedurende den tijd, die er vóór de hjeenkomast eener Nationale Synode noodwendig roet allerlei beschikkingen verloopen moest, » in overeen- stemming met de bepalingen der Unie, dat wat er neg gezond en geheel was zander scheuring, onder het gezag en de gehoorzaamheid van de Hooge Overheid der Provin- cie en der stedelijke Magistraten te handhaven.” Dit was de voorwaarde, die Holland bij alle bemoegingen in deze zaak gesteld wilde hebben. De Contraremonstranten, vóór de beslissing eener Synode, als de eenige ware Kerk te erkennen, achtten dg Staten van dit Gewest hetzelfde te zijn, als hun eigen gezag omver te werpen, Kon eene Synode verordend worden met .genoegzame waarborgen voor het zelfsandig gezag der Overheid, zoo zouden zij zich daartegen niet verzetten. Hadden de Contraremonstran- ten toen eerlijk afstand gedaan van alle eischen in afwachting van de uitspraak eener Synode, Holland zou er toe over hebben kunnen gaan om de bijeenkomst van zulk eene kerkelijke Vergadering met ernst te bevorderen, Hoe weinig echter. de Provinciën die voorwaarde van Holland wilden doen gelden; integendeel, dat zij juist de tegen- woordige Regering aldaar ten val wilden brengen, is reeds genoeg gebleken, Alleen Utrecht is op Utrecht was onverdeeld en moedig op de hand der Hollandsche Regering. De vertegen- de hand van Hol- land ; woordigers van deze Provincie verklaarden nog in dezelfde vergadering, waarm dit voorgevallen was, dat zij eene Nationale Synode onnoodig achten. Hunne Bewindslieden hadden eene bijzondere Synode. in hunne Provincie gehouden, en deze maatregel was door een goed besluit der Staten achtervolgd. Voorts verstonden zij, dat men gehouden was, die van Holland de hand te bieden, tot handhaving van hunne Oxerheid in het Land en in de Steden en tot wering van alle verdere. scheuring in de Kerk en mis- verstanden onder de Leden van den Staat, Hierna verklaarden de Overijsselsche Gede- puteerden, dat zij betreffende deze zaak nadere orders van hunne. lastgerers. wachtten. Den eerstvolgenden dag werden de. beraadslagingen oser. hetzelfde onderwerp hervat, Thans verklaarden de Geldersche Gedeputeerden ragtstreeks, dat zij gelaat waren eene Nationale Synode te helpen bevorderen, » tot instandhouding der eenmaal aangenomen leer en tot wering van scheuring, en verzochten diensvolgens de Gedeputeerden, welke nog niet gelast waren, daartoe last van hunne principalen te willen bekomen. Die van Holland deelden toen mede, dat hunne principalen met de zaak bezig waren, en ver- zochlen deswegens, dat men met geene overhaasting wilde te werk gaan. De gewone en buitengewone Gedeputeerden van Zeeland, Friesland en Groningen. verlangden thans, dat de Provincien de beraadslaging over den tijd, de plaats en den vorm der Synode binnen twee maanden aan de orde zouden stellen.  dé Gedeputeerden van dit Gewést, voegde zich bij de Provinciën, die de zaak in bedenken hielden; Elf dagen kwam dezelfde vraag weder ter spraké. Thans gaf Gelderland déù 16% Augustus ep als den dag der bijeenkomst ter beraming tan tijd éh vér&i der Synode, Holland en Utrecht, zoowel 1617. / als de andere Provinciën; bleven bij hare vroeger uitgedrukte gevoelens, Alleen stelden vooralsnog Over- de Gedeputeerden van Overijssel thans de médedeeling van hun advies niet langer uit, esot dagelijke: Zij leverden een uittreksel over vin de Resoluti&bh der Riddersehap en Steden van Overijesel, waaruit bleek, dat eerie deputatie uit de Staten van Gelderland haar had voorgesteld in het houdén eener Ndtiohate Bynodé te bewilligen; en dat bij haar eene missive ven Zijne Excellentie ontvangen was strekkende tot hetzelfde einde, Niettemin konden zij, en dit hadden zij ook op die aannianingen verklaard, geenszins tot zulk eene Synode hare toestemming geven 1. Den 24%" Junij waren de Staten van Hollünd uiteengeghan met de afspraak oim maandag over drie weken als bij continuatie zonder nadere beschrijving bij elkadr te komen, »op hoop dat ieder van de Leden zich bedehkende bij de genade Gods tot eene uitkorrist in deze teligiëzaken komen zou’ Doch nog vóórdat de Vetgadering weder bijeenkwam, was de staat tan zaken alwédet dreigender geworden. De Kloosterkerk in den Haag, dit was toegestaan, zou voor de dolerenden op kosten der Provincie, in orde gebragt worden, Maar trokken dezen alzoo in dit kerkgebouw, dan zouden zij het gebruik daarvan aan de Staten te danken hebben: het regt der Staten, om hun zoo iels toe te staan zou erkehd, in één woord, er zoù uit het standpunt der Gon- traremionstranten een groote misslag begaan wezen. Dit wilde men verhoeden, en men besloot eenvoudig en bij koelen fade zich ván de Kloosterkerk, nu zij bijna gereed was, met geweld meester te maken. Dit plan werd den 9!= Julij uitgevoerd. Toen bragten eenigen tit hunne Gemeente in de vroegte een predikstoel met dé noodige De Ilaagsche dolerenden ma- ken zich van de zitbanken in het gebouw, en dien dag trad hun gewone Predikant er vóór en na den V ios midday op. De Gecommitteerde Raden begrijpende, dat »deze zaak door velen wat = zeer vreemd zou kunnen worden opgenomen," gaven er zelven berigt van aan de ter dagvaart komende Steden, én voegden er de vermaning bij om hare Gedeputeerden stiptelijk op den bestemden dag te zenden. Íntusschen ontbood het Collegio den Pre- dikant der dolerenden voor sich. Op de vraag op wiens last hij den vorigen dag in de Kloosterkerk bad gepredikt, antwoordde de man, dat hij niets liever verlangde dan naar zijne vorige Gemeenle terug te mogen keeren, die zijne dienst grootelijks noodig had. Maar zijne Excellentie had zulks niet toegeldteh. Op dezen last nu had hij ge: meend niet kwalijk gehandeld te hebben met in de genoemde kerk te prediken. 3 Resol. Stat. Gen, 31 Mei; 15, 16, 27 Junij. Archiv. p. 526. 728 l ALGEMEENE, GESCHIEDENIS a a ee KMS OREMUS 1617. Immers zou de zaak nog slechts vreemder aanzien gehad hebben, too niet bij, maar een vreemd Predikant was opgetreden !. Prins mavarts Doch wat gebeurde weldra na de: gewelddadige inbezitneming der Kloosterkerk ? aus — Den volgenden Zondag (16 Julij) hoorde Prins mavarrs volgens gewoonte er TENRBOGAERT nog prediken in de Fransche Hofkapel, schoon hij reeds in Februarij vandaar was weggebleven, toen deze Predikant het Avondmaal bediend had. Maar den 25“ deed hij eenen veel beteekenenden stap en ging in de Kloosterkerk ter predikalie, vergezeW van een groot gevolg van Edelen en Vrouwen 2. De Prinses-Weduwe van Oranje en Prins zenpaik bleven vrrenBocaxRT hooren in de Fransche Kerk. Bij de bestaande omstandigheden was dit van mAuarrs zijde eene daad van vijandschap tegen de States van Holland, eene openlijke betuiging, dat bij den Contraremonstranten de hand boven het hoofd dacht te houden, en van zins was hen in hunne minachting van der Staten gezag te stijven en op den weg hunner aanmatiging te volgen. Te volgen? Neen! voor te gaan. En dank zij der Voorzienigheid, die ons Vaderland in de overmaat des ongeluks eene uitkomst, in de uitersle welsverkrachting zelve een waarborg van orde bereid heeft. Want in maurits had de opstand wel een medepligtige, maar levens een hoofd gevonden.. Van nu aan stond al het gezag, al de magt van den zoon van wire Lem van Oranje, van den held der Nederlanden, der tegenpartij van de wettige orde ten. dienste; maar zoo zou dan ook een waardig tweegevecht, eene geregelde magis- proef tusschen de twee strijdende partijen, zonder inmenging van het woest gemeen, den twist kunnen beslechten, Mawnrrs zelf had de zaak in handen genomen. Nu mogten al de ondergeschikte personen de baan ruimen, en alle ongeregelde hartstogten zich schuil houden. Nu mogt men allen lust tot straatrumoer of gewelddadigheden tegen de Remonstranten of de hoofden der Regering uit de zinnen zelten, wantagavun ES was de man niet om zulk eene lafhartigheid te dulden. Hij had sin karakter als krijgsman tegenover het onordelijk gepeupel, zijn karakter als edelman tegenover de tegenpartij, wier onderdrukking hij ook beloofd had te beletten 3, zijnen onbeviekten 1 Resol. v. Holl. 10 Julij, 1617. vvrennogazar, bl. 724, 725, 2 BAUDAEAT (B. IX, bl, 86) en na hem urrensocagar (bl. 729) en snanpt (II, 556) zeggen, dat Graaf WILLEN LODEWIJK met Prins maurits den 23sten Julij de Kloosterkerk bezocht heeft. Dit blijkt thans uit de brieven, in de Archives de la mais. d'Or. (T, 11. S. 3 UYTENBOGAERT, bl. 719. DES VADERLANDS, | 729 roem tegenaver ganseh Europa te handhaven. En geene dolle of al te gewaagde stappen waren van hem te duchten. Immers geen hartstogt dreef bij dit bedrijf met hem zijn spel. De houding, die hij nu openlijk aannam, was hem opgedrongen, en van alle eerzucht om voor zich eenige magtsvermeerdering of verandering van staat te verwerven was hij volkomen vrij. Inderdaad, wanneer men aannemen moet, dat het twistvuur. niet gedempt zou geworden zijn, dan mag men wel dankbaar erkennen, dat MAURITS door zich aan het hoofd der Contraremonstranten te plaatsen het land voor grooter schande en misschien voor den ondergang behoed heeft, Had hij Nederland, van alle kanten besprongen, van den buitenlandschen vijand gered, thans nu het land op den weg was zich zelf rampzalig te maken, thans redde hij het land van het gevaar, waarin het zich zelve bragt. 1617. Iniusschen zaten de predikanten niet stil. Men kon van hen niet verwachten, dat Eu van sepa- e. zij eenige ingezetenen van den Haag met een Advocaat tot woordvoerder, dat zij zelfs eenen geboren Prins alleen de eer vap den triomf zouden laten. In Julij 1616 1 was er eene soort van Nationale bijeenkomst van predikanten te Amsterdam gehouden; ook ia dit jaar, 1617, zouden zij het niet aan gemeenschappelijke beraadslagingen laten ontbreken. Reeds in het begin van April hadden de Gecommitteerde Raden de Regering van Amsterdam gewaarschuwd, dat er in hare stad eene vergadering van kerkelijke personen op til was met het doel om zich tegen de maatregelen der Staten aan te kanten ?, Doph in Julij van dit zelfde jaar vond in dezelfde stad eene verga- dering van Hollandsche predikanten plaats, waarin het kwam tot de vaststelling van eene acte van separatie, bij welke de Remonstranten met hunne leer en bedrijf voor schade- lijke verstoorders van de openbare rust en van den vrede der Kerken, en de handelwijze san degenen die sich van hen hadden afgezonderd, voor goed en christelijk verklaard werd 3, Zao werden de gemoederen van de zoodanigen; die tot nog toe geene party hadden gekozen, van verschillende kanten bestormd, De kans, die de meerderheid in: de Staten van Holland tot nog toe op de overwinning gehad had, begon aanmerkelijk le verminderen; de glans van Prins mavarrs met zijn Hof en yan den Frieschen Gouverneur, den tweeden grooten Heer der Republiek, spande zamen met dien banvloek der predikanten om al wie flaauw of onverschillig was het hart om te koopen en het hoofd te bedwelmen. En toch gaf de Regering den strijd niet op. Op den Zondag, waarop Prins maurits in de Kloosterkerk ter godsdienstoefening Zomerzítting der Staten van gegaan was, waren de Staten van Holland reeds weder sedert eenige dagen bijeen. zogand. À Zie hiervoor, bl. 721. 2 Resol. v, Holl. 8 April, 1617. 3 gAUDAERT, D IX, bl. 26. III Dzzr. 2 Srvx. 93 1617. der sch 730 ALGEMEENE GESCHIEDENIS SE NEN Doch niet voor Dingsdags na dien Zondag kwamen de groote vraagstukken ermdig ter sprake, Toen werd de publicatie, welke eene regtvaardiging van der Staten handeliggea in de kerkelijke verschillen zou inhouden, alsmede het antwoord, aan de Gedeputeerden van Zeeland en de andere Provinciën te geven, op nieuw in beraadslaging gebragt. De stemmen staakten natuurlijk ook nu; doch begrijpende, dat de meerderheid de waak volstrekt doorzetten moest, bragt de Advocgat al het gesprokene tot eene slotsom en kondigde de uitvaardiging der publicatie, en de vaststelling van het antwoord als het besluit der Vergadering af. Dadelijk kwamen de vif Sieden hiertegen ep: men be- hoorde, zeiden zij, zoowel de publicatie als het antwoord terug te houden, of anders te stellen en in te rigten. Amsterdam voegde er nog in het bijzonder by, dat xg by openbare verklaring wereldkundig zou maken, hoe de zaken in de Staten- vergadering gedreven werden. Nog werd in de bijeenkomst van denzelfden dag de voorslag gedaan, of men niet, ter voorbereiding van eene Kerkelijke Vergadering, sou kunnen gvergam tot het doen houden eener zamenkomst van de geleerdste en vreedzaamste mangen ut de vijftien Classes van Holland en West-Friesland, onder autoriteit van de Staten, met den last om den staat des geschils te stellen en een middel te beramen ten -einde de onderlinge verdraagzaamheid te verzekeren tot tijd en wijle de geschillen beslist zouden zijn. Doch ook ten dezen aanzien kon men miet tot eenstenrmigheid komen en de zaak werd in bedenken gehouden. Oxpzxsannevzet evenwel en zij die zijne stautkumde e dersteunden, hadden het stellige voornemen om te pegen aan al die onzekerheden en aan al dat krachtverspil zonder beslissend overwigt een einde tp maken. Zij beraadden zich onderling en kwamen overeen in het ontwerpen van een besluit, hetwelk be eindoordeel der Vergadering uitdrakken en den weg, dien men begreep voortaan streng te moeten volgen, aanwijzen zou. Was zulk een besluit afgekondigd, dan zou men de zaken haren noodwendigen loop laten, zonder door voortgezette of hervatte Statenver gaderingen den toestand slechts te verergeren of het onvermogen om: tet eenparigheid te komen verder wereldkundig te maken. Den 4** Augustus werd det omiwerp in de Vergadering gebragt, tegelijk met de bewuste publicatie en het antwoord aan Zeeland en de andere Provinciën, welke beide laatste stukken dan toch eindelijk, bee dan eek, Het —— dienden vastgesteld te worden. om de vaststelling van al de drie stukken niet langer vit te stellen: den volgenden dag zou men ze aan een laatste onderzoek onderwerpen. In den namiddag rea zich eene Commissie, uit de Heeren VAN MATHENESSR, VAN VEENHUIZEN €N OLDENBARNEVELT bestaande, niet alleen bj Zijne Excellentie, maar ook bij Mevrouw de Prinses van Oranje en Prins HENDRIK vervoegen, ten einde deze vorstelijke personen op de hoogte te brengen van het geen de meerderheid der Staten thans bedoelde, en te trachten hen te overluigen van de noodwendigheid en redelijkheid van deze hare bedoeling. Gewigttg oogenblik vesrwaar: De DES VADERLANDS, 151 man, die immers wel zeggen mogt wat hem dienstig dotht tot redding van den Staat, welken hij zelf met Gods almagtige hulp zin roemrijk veortbestaan verzekerd had, die man, vergezelschapt door de aanzienlijksten van wat er uit de moorddadige bevrijdingsoorlog van Hollands adel was overgebleven , waagt eene laatste poging om den Vorst, die over de voornaamste magt van dien Stadt te beschikken had, maar deze magt, zoo oordeelde hij, tot verderf: des Lands stond te gebruiken, door al wat menschelijke overreding ver- mogt, tot andere gedachtea te brengen. Liet die Vorst zich winnen, dan was de tegenstand met óónen slag verwonnen, en dankbaar zou men hebben mogen zijn, dat die tegenstand hem tot hooftl had bekomen om in hem voor overtuiging vatbaar te worden. Hoedanig evenwel was het ‘onlwerp van het eindbesluit der Vergadering, dat den Prins door die Commissie werd voorgelegd? Het hield de stellige verklaring in, dat, zoo het met schen- nis van de hoogheden, vrij- en geregtigheden des Lands en der Steden van Holland en West-Friesland geschieden moest, men niet in het bijeenroepen van eene Provinciale, veel minder Nationale Synode bewilligen kon. Opdat een iegelijk onderrigt mogt zijn van de opregte goede meening van de Edelen en meeste Steden om waarheid en een- heid in godsdienstzaken te behonden, zoo zou de daartoe ontworpen verklaring gedrokt en openbaar gemaakt worden, alsmede het bewuste antwoord aan de Provincién worden afge- leverd. Voorts zouden de Resolutién, vroeger op de kerkelijke zaken genomen, door de Edelen en Regenten, die sulks dienstig oordeelden, met alle bescheidenheid mogen toegepast worden. Ten dien einde werden de Regenten van de sieden gemagtigd, zoo noodig, een regt te gebruiken, dat de best geregeerde Hollandsche steden als haar toeko-. 