Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
Zoo heeft JOHANNES MÜLLER (5) aangetoond, dat Vagus en Sympathicus bij Myxinoiden vereenigd zijn (pag. 226 etc) en LANGERHANS (6) en OWSIANNIKOW (7) zagen, dat bij Petromy- zonten de Sympathicus in de baan van den Vagus gezocht moet worden; slechts het anale uiteinde bezit volgens DOHRN (8) meer zelfstandige sympathische vezelen. STANNIUS [(9) en „Lehrbuch”] beschrijft bij alle visschen Vagusvezelen, die in de banen van den Sympathicus overgaan en Jon. MüLLER (l.c.) verkreeg dezelfde resultaten bij een onderzoek van Ameiva teguicin. Wekken deze feiten reeds het vermoeden, dat de Vagus zeer dikwijls niet eene homogene zenuw is, noch eene zenuw, uitsluitend gevormd door eenige gelijksoortige elementen, maar veelmeer een streng van meerdere zenuwdraden, die tot verschillende systemen behooren, zoo wordt deze meening meerder bevestigd door de onderzoekingen van Oxopr (10), die aantoonde, dat de R. intestinalis nervi vagi der haaien verbon- den is met takken der eerstvolgende spinale zenuwen; ook beschrijft HYRTL (4) bij Lepidosiren talrijke anastomosen van spinaal-zenuwen met het plexusvormende uiteinde van den Vagus. Wordt echter de Vagus door zeer verschillende elemen- ten gevormd, zoo mag men aan de innervatie van den voordarm door den Vagus niet die waarde hechten, welke GEGENBAUER er aan heeft toegekend. Verder let deze veronderstelling slechts op de distale uitbreiding van den R. intestinalis, terwijl het onverklaard blijft, waarom de R. lateralis zoo ver distaalwaarts zich uitstrekt, en het toch niet geheel onwaarschijnlijk is SEE. i tks den, dat beide feiten aan eenzelfde oorzaak moeten worden toege- schreven, die wellicht ook den bij vele visschen aanwezigen R. lateralis nervi trigemini (STANNIUS l. c.) zoude verklaren, daar deze dikwijls dezelfde lengte heeft als de R. lateralis nervi vagi. Dergelijke zenuwen, uitgaande van het centraalorgaan en in de lengtelijn van het lichaam over vele metameren heen trekkende, zijn immers in het dierenrijk niet zeldzaam en zullen in de wetten van den eersten opbouw des lichaams hunne verklaring moeten vinden, Beter gegrond zijn naar mijne meening de andere feiten door GEGENBAUR te berde gebracht. Het valt niet te ontkennen, dat de kieuwholte en het voorste gedeelte van den darin niet scherp van elkaar gescheiden zijn. Daar GEGENBAUR echter hier geen feiten aanhaalt, wil ik uit mijue resultaten hier inlasschen, wat tot bevestiging zijner opvatting zoude kunnen dienen. Steeds begint de darm bij visschen met een rok van dwars- gestreepte spiervezelen, die aan den laatsten of aan de beide laatste kieuwbogen vastgehecht zijn en zich aansluiten aan de spieren der kieuwen; evenwel heb ik een directen overgang van de vezelen dezer spieren in den darmwand nimmer kunnen opmerken. Echter heeft J. MiiLLER (5) bij Myxinoiden de constrictoren der kieuwen op den darm zien overgaan. e N. vagus doet zijwaarts de kieuwzenuwen ontstaan en treedt daarna in de buikholte en innerveert op volkomen gelijk- soortige wijze door zijwaartsche takken het eerste gedeelte des darmwands; daarna nemen eerst de volgende vagustakken de longitudinale richting aan en innerveeren het laatste gedeelte van den voordarm, die althans distaalwaarts een rok van uit- sluitend gladde spiervezelen vertoont. Zoo wordt dus de spierrok yan het voorste gedeelte van den voordarm door dezelfde of door gelijksoortige elementen gevormd als de kieuwrok en toont de innervatie zeer veel overeenkomst. Zonder er zelf op te wijzen heeft VAN BEMMELEN (11) de beste bewijzen bij gebracht, dat een gedeelte van den voordarm uit elementen gevormd kan worden, die tot den ee kieuwzak behoorden. Hij heeft aangetoond, dat zich achter de laatste, zesde kieuwspleet een spiermassa vormt, nog vóór de kieuwboog zich ontwikkeld heeft, volkomen over- eenstemmende met de spierbuizen, gelegen in de voorafgaande bogen. Later verbindt deze spiermassa den darm met den achtersten kieuwboog en ligt verder in de concaviteit van dien boog even als de mm. adductores arcuum in de voorafgaande bogen. Slechts met de genoemde kieuwspieren mag zij dan ook vergeleken worden. Hieruit blijkt, dat een voorste, zij het dan ook nog zoo klein gedeelte van den darmwand, uit elementen gevormd kan worden, die uit den kieuwzakwand afkomstig zijn; meer dan dit bewijzen deze feiten echter ook niet en de het vermoeden van GEGENBAUR bevestigen zij niet. Vervolgens wensch ik in overweging te geven, dat, zoo men met GEGENBAUR aannemen wil, dat de geheele voordarm meer tot de kieuwholte behoort dan tot den midden-darm, men alsdan ook niet zal kunnen ontkennen, dat dit gedeelte van het darm- kanaal, althans toen het zich begon te ontwikkelen, alleen dwars-gestreepte spiervezelen en geen gladde gehad moet heb- en. Daar nu echter bij alle visschen slechts een gedeelte van den voordarm animale spiervezelen vertoont, zoo zoude men genoodzaakt zijn aan te nemen, dat de animale spiervezelen door organische werden verdrongen. Deze gissing zoude echter op het bewaar stuiten, dat volgens algemeene opvatting de orga- nische spiervezelen philogenetisch ouder zijn dan de animale en het dus wel waarschijnlijker zoude zijn, dat dwarsgestreepte spier- vezelen de gladde verdringen dan omgekeerd. Zoo zien wij dan ook dat, terwijl Amphioxus [SCHNEIDER, LANGERHANS (12 en 13)] nog kieuwspieren van organische vezelen bezit, deze bij alle andere vertebraten door animale vervangen zijn. Zoude men echter willen aannemen, dat dat gedeelte van den voordarm, in welks wand geen dwarsgestreepte spiervezelen aangetoond kunnen worden, tot de kieuwholte behoord heeft, toen deze nog van animaal spierweefsel was voorzien, zoo zal men wel in gebreke blijven hiervoor ook maar één deugdelijk bewijs te vinden. ST "m De tot heden bekende feiten betreffende de innervatie van den darm door den Sympathicus leeren ons, dat de verdeeling van het lichaam in metameren, die voor den lichaamswand met zekerheid werd aangetoond, tot nu toe niet bewezen kan worden voor het darmkanaal der visschen. Ook, zoo wij met GEGENBAUR (14) aannemen, dat de Vagus uit een groot aantal zenuwen werd gevormd en alzoo het door den Vagus gein- nerveerde gedeelte van den darm zoude kunnen opvatten als behoorende tot een aantal metameren, die verdwenen zijn, of die, tot eene kleine ruimte beperkt, zich vereenigd hebben, zoo kan men dit toch niet van het uitsluitend door den Sym- pathicus geinnerveerde gedeelte zeggen. Immers de Splanchnicus ontstaat (STANNIUS l. c.) bij Teleostei uit het Ganglion coeliacum en dit heeft geen andere wortels dan die, welke uit de eerste tot vierde spinaalzenuw en uit de hersenzenuwen ontstaan (slechts Diodon vormt in deze eene licht te verklaren uitzondering). Helaas deelt hij niet mede uit welke spinaalzenuwen de wortels van dit Ganglion bij Elasmobranchii herleid moeten worden. Het onderzoek van DOBBERKE (15), hoeveel gewichtige feiten dit ook bevat, meen ik hier met stilzwijgen voorbij te mogen gaan, daar er, wat de innervatie van den darm betreft, tal van tegenstrijdigheden in gevonden worden, die wel uit de door hem aangewende voor Sympathicusvezelen geheel onvoldoende methode moeten wor- den verklaard. Daar er nimmer werd aangetoond, dat de darm met uitzondering der Splanchnici nog andere takken van den Sympathicus ontvangt, (behalve zijn laatste uiteinde vlak aan den Anus) of, volgens de terminologie van GASKELL (16) voor den vischdarm slechts een Sympathicus cervicalis en pelvicus bestaat, terwijl de Sympathicus abdominalis niet met den darm in verbinding treedt, zoo zoude de geheele darm, ook waar hij de geheele lichaamsholte doortrekt, met uitzondering van den Anus, tot den kop en de eerstvolgende metameren moeten behooren. Dan is echter niet te begrijpen hoe het stuk, behoorende tot de eerste vier metameren, plotseling in verbin- ding kon treden met het anale uiteinde van den dikdarm, Ra por dat, volgens zijne innervatie, den staart daargelaten, tot de laatste lichaamsmetameren gerekend moet worden. Er zoude dan toch een tusschenliggend darmstuk voorhanden moeten zijn, beantwoordende aan de tusschen beide uiteinden gelegen meta- meren, en dit ontbreekt ten eenenmale. Betreffende dit vraag- stuk vinden wij de merkwaardigste verhoudingen zeker bij Cyclostomen, waar het geheele darmkanaal slechts door eene kopwaarts ontstaande zenuw (Vago-sympathicus) geinnerveerd wordt (J. MiiLLER, OWSIANNIKOW Lei Dus kunnen wij de metamerie der lichaamswand niet op den darm der visschen overbrengen. Ten slotte wil ik nog bij deze literarische beschouwingen vermelden, wat er tot heden bekend was van de verspreiding der dwarsgetreepte spiervezelen in den darmwand. Alle vertebraten kunnen ten opzichte van het al of niet aanwezig zijn van animale spiervezelen in den darmwand in twee groepen verdeeld worden. In de eene staan de Amphibien, Reptilien en Vogels, die volgens STRICKER (17) en Leypie (18) nooit dwarsgestreepte spiervezelen in hun darm vertoonen, tot de andere behooren de Visschen en Zoogdieren, die steeds zoo- danige vezelen in het voorste gedeelte van hun darmkanaal bezitten. Bij Zoogdieren zijn zij óf slechts in het bovenste gedeelte van den slokdarm te vinden, óf in den geheelen slok- darm; soms ook nog in de Cardia van de maag, nooit echter in den Fundus of Pylorus [Ficinus (19), STRICKER (17) VALENTIN (20), E. H. WEBER (citaat 18), Ravrrscu (22), FREITZ (23), HENLE (21), Levna (1. e.), Owen (24), PILLIET (25), Krein (26)]. Steeds zijn er dus aan den voordarm twee gedeelten te onderkennen, een met animale en een met organische spiervezelen ; de grens tusschen beide is echter zeer verschillend, niet alleen bij de ver- schillende dieren, maar ook bij exemplaren van een en de zelfde species. Amphioxus (LANGERHANS, SCHNEIDER |. c.) mist dwars- gestreepte spiervezelen in zijn zeer korten voordarm, de Myzi- noiden (J. MiiLLER l.c.) hebben eene sterke kringspier, Elasmo- branchii, ook de hierop onderzochte Ganoidei en Dipnoi, even- als alle Teleostei vertoonen eene zone van animale spiervezelen “h EG cae in hun darmwand [LANGER (27), Lrumnte (28, 29), HYRTL 1. e., RATHKE 1. c., Owen (31), Sraynius (32), PILLET (33), CAJETAN (34), WAALEWIJN (35)] Omtrent de distale grens dezer zone bestaan er echter bij visschen nog geen speciale onderzoekingen. De darmwand kan óf slechts eene circulaire laag van deze vezelen vertoonen, óf ook behalve de circulaire eene binnenste overlangsche, soms ook nog eene buitenste longitudinale vezel- laag (RATKE l. c. WAALEWIJN l. ¢.); steeds vertoont de eigen- lijke darm slechts gladde vezelen [REtcHERT (36) en anderen]; eene uitzondering in deze vormen slechts Cyprinus tinea en Cobitis fossilis [RENÉ pu Bors Reismonp (37)]. Deze kunnen hier echter niet in aanmerking komen, daar zich bij deze visschen geheel secundaire toestanden gevormd hebben; de dwars- gestreepte vezelen, die den slokdarm vormen, zijn hier over den darmwand heengegroeid, zoodat er vier spierlagen bestaan : de twee normale binnenste van organische-en twee uitwen- - dige accessorische van animale vezelen, Alhoewel de grens tusschen de animale en organische vezelen slechts bij uitzondering eene rechte lijn vormt, zoo heeft men toch nimmer overgangsvormen tusschen de beide spiersoorten kunnen vinden, en zoo Fictnus l.c. en LEIJDIG Le, beweerden, wèl dergelijke overgangsvormen in de maag der vogelen gevonden te hebben, zoo werd de onjuistheid hunner bewe- ringen door Hasse (38) en Postma (39) aangetoond. Op grond hiervan is het zeker zeer waarschijnlijk, dat ook de overgangsvormen, die Owen (24) in den slokdarm der Giraffe gezien wil hebben, bij nader onderzoek zullen blijken niet aanwezig te zijn. Natuurlijk moet er eene bepaalde oorzaak voor bestaan, dat er dwarsgestreepte spiervezelen in den voordarm gevonden worden, eene oorzaak, die bij Amphibien, Reptilien en Vogels niet werkzaam schijnt geweest te zijn. Daarbij toonen de variabiliteit ten opzichte hunner distale grens en de verschillen, die er gevonden worden betreffende het aantal en de richting der spierlagen, dat wij hier met een orgaan te doen hebben, waarop sterk wijzigende invloeden inwerken, waarvan de voor- PE Dr naamste zeker in den lengtegroei van den slokdarm en in de ontwikkeling van de maag moeten gezocht worden. Vragen wij ons nu af, vanwaar deze animale spiervezelen gekomen zijn, die plaats hebben genomen in den darmwand, zoo aarzel ik niet op grond der boven medegedeelde feiten, betreffende den Constrictor cardiae der Myxrinoiden en der onderzoekingen van VAN BEMMELEN l.c., het voor zeer waarschijnlijk te houden, dat de dwarsgestreepte spiervezelen van den darmwand zich uit kieuwspieren ontwikkeld hebben. De gevolgtrekking zoude alsdan wellicht veroorloofd zijn dat bij Amphibien, Reptilien en Vogels, waar zeker ook reductie der kieuwholte heeft plaats gehad, deze een eenigszins ander verloop heeft genomen, zoodat het weefsel der kieuwspieren niet op den darm is overgegaan. Niemand zal wel trachten deze vezelen des darmwands van spieren te herleiden, die aan de binnenvlakte der lichaamsholte gelegen zouden kunnen zijn, en bij voorbaat zoude ik tegen eene dergelijk opvatting kunnen inbrengen, dat, waar er bij visschen spieren van de ribben naar den slokdarm trekken, haar vezelen niet in den darmwand overgaan, maar aponeurotisch met het den darm omhullende weefsel verbonden worden. Dergelijke spieren heeft RATHKE (l.c.) bij Cotus scorpio aangetoond en werden door MIJ bij Lophius piscatorius gevonden. Dat er visschen zijn zonder maag, andere met een eerst beginnenden aanleg, en weder andere met een sterk ontwik- kelden maagzak, die weer tal van vormen kan vertoonen, daarover handelde RATHKE (40) reeds breedvoerig, en daar al de vormingen, die ik gezien en afgebeeld heb, zich alle onder de door RATHKE bekend gemaakte typen laten rangschikken, zoo kan ik hierover geen nieuwe feiten mededeelen. Slechts wil ik terloops er op wijzen, dat wellicht de vorm van de maag, die mij bleek steeds zeer constant te zijn, systematische waarde zou kunnen hebben ; zoo trof het mij, dat ook bij de haaien, die anders zoo gelijkvormig gebouwd zijn (bijv. Seillium ca- tulus en canicula, etc) elke soort haar eigen maagvorm heeft. Met behulp van een mengsel van verschillende zuren (salpeter- ae m en azijnzuur; azijnzuur en chroomzuur) en door den darm op te blazen onder een druk van 8 em. kwik, gelukte het mij, het verbindende weefsel van den darmwand zóó ver op te lossen, dat de verscbillende lagen als dunne vliesjes van elkan- der gescheiden konden worden, die volkomen geschikt waren voor microscopisch onderzoek en minder werk vereischten dan de met den microtoom vervaardigde doorsneden. Onderzocht werden: Mustelus vulgaris, Scillium catulus, Scillium cani- cula, Squatina angelus, Raja 2 sp., Torpedo marmorata, Cen- trophorus, Melucius vulgaris, Crenilabrus pavo, Uranoscopus sca- ber, Mugil cephalus, Dentex vulgaris, Trigla striata, Labrax lupus, Sargus annularis, Scomber scombrus, Gobius capito, Solea vulgaris, Dactylopterus volitans, Box salpa, Lophius piscatorius. Daar het mij overbodig schijnt te zijn elken visch afzon- derljk te beschrijven, zoo wil ik liever de door vergelijking verkregen resultaten direct mededeelen. 1°. Overgangsvormen van de dwars gestreepte naar de gladde spiervezelen worden in den darmwand der visschen niet gevonden. 2°, In het staartwaarts van den levergang gelegen gedeelte van het darmkanaal (met uitzondering van den analen kring- spier) zijn nimmer dwarsgestreepte spiervezelen aanwezig. 3°. Bij alle visschen is de voordarm in twee deelen of zonen gescheiden ; het voorste gedeelte vertoont dwarsgestreepte spier- vezelen, het achterste bezit uitsluitend gladde spiervezelen. Bij Elasmobranchii en bij diè Teleostei, waar zich nog geene maag ontwikkeld heeft, zien wij de animale spiervezelen slechts eene kringspier vormen; de kring is natuurlijk aan het voorste gedeelte niet geheel gesloten, daar de vezelen hier aan de kieuwbogen vastgehecht zijn; ook eindigen bij Elasmobranchii een groot gedeelte der van de laatste kieuwbogen ontsprin- gende vezelen, nadat ze den onderkant van den darm bereikt hebben, aan de Copula en zijn dus naar oorsprong en insertie met het kieuwskelet verbonden. Letten wij op de richting, waarin de vezelen der mm. adductores arcuum verloopen, zoo mogen wij aannemen, dat bij deze visschen de animale spier- vezelen haar meest primitieve ligging bewaard hebben, terwijl EL nan bij Teleostei ,met maag" zich onder de circulaire laag steeds nog eene overlangsche van animale vezelen vormt. Daarbij kan soms de eene dan weder de andere laag zich verder distaalwaarts uitstrekken. Dat de ontwikkeling van de maag dergelijke veranderingen te weeg kan brengen, blijkt reeds daaruit, dat, waar de Fundus sterk ontwikkeld is, waar dus sterke uitzetting heeft plaats gehad, een der beide normale, uit gladde vezelen bestaande spierlagen van den darm wand geheel kan ver- dwijnen, ja zelfs de geheele spierrok kan ontbreken ( RATHKE l. c.) De beide bovengenoemde zonen onderscheiden zieh niet alleen door den verschillenden aard der spiervezelen, maar ook hierdoor, dat de voorste zone eene buitenste circulaire en eene binnenste overlangsche vezellaag vertoont, terwijl de achterste zone evenals het overige gedeelte van het darmkanaal juist de omgekeerde verhoudingen te zien geeft. Zoo heeft dus het voorste gedeelte (vooral bij Elasmobranchii en andere visschen ,zonder maag") meer overeenkomst met den kieuwzak, terwijl het achterste gedeelte geheel en al gelijk is aan het overige gedeelte van den darm. Ook daar, waar andere onder- zoekers (hetgeen ik niet gevonden heb) eene buitenste over- langsche laag van animale vezelen gezien hebben, blijft toch het verschil tusschen de zonen bestaan, daar de binnenste overlangsche laag in de zone der animale vezelen steeds gelijk- tijdig aanwezig was. Eindelijk wil ik er nog op wijzen, dat, waar door secundaire veranderingen (zooals boven vermeld werd) de geheele darm door een rok van dwarsgestreepte vezelen bekleed wordt, het verschil tusschen de beide boven- genoemde zonen evenmin verdwijnt, daar de voorste uitsluitend animale vezelen vertoont, de achterste de beide normale lagen van organische vezelen plus de beide accessoire, van animaal spierweefsel, bezit. Echter is ook de grenscheiding bij andere visschen niet 200 scherp, dat er niet reeds gladde spiervezelen over de uit animaal * spierweefsel gevormde kringspier zouden kunnen heentrekken; de scherpe grens bestaat slechts in zoo verre, dat de onder- rand der animale spiervezelen goed uitkomt en zich deze niet met organische vermengen. Denken wij er aan, dat de maag zich steeds uit het distale gedeelte van den voor- darm ontwikkelt, zoo kan deze zich gevormd hebben, òf alleen uit de zone der organische vezelen òf uit beide zonen; in het laatste geval zal een meer of minder groot gedeelte (dat echter nooit verder gaat dan de Fundus) animale vezelen moeten vertoonen, zooals wij dit bij de Teleostei zien. In het andere geval verkeeren de Elasmobranchii, en de maag vertoont dientengevolge slechts gladde spiervezelen, terwijl de uit animaal spierweefsel gevormde spierrok van den slokdarm niet tot meer- dere lagen werd uitgerekt. Zeker zoude het belangrijk zijn te weten of bij Notidanidae de zone der dwarsgestreepte vezelen of smaller is dan bij andere haaien òf nog geheel en al ont- breekt. Dat de Fundus van de maag zich niet uit homologe deelen behoeft te vormen, wordt reeds hierdoor waarschijnlijk gemaakt, dat, terwijl de gang der luchtblaas anders in de zone der dwarsgestreepte vezelen zijn uitmonding heeft, of toch vlak achter deze, bij Scomber scombrus de luchtgang in den Fundus van de maag overgaat (RATHKE). Op grond van de meegedeelde feiten komt het mij voor, dat de waarschijnlijkheid zeer groot is, dat de dwars- gestreepte spiervezelen, die wij in den darmwand vinden, zich uit de kieuwspieren ontwikkeld hebben. Bij sommige visschen heeft dit gedeelte van den voordarm (de zone der dwarsgestreepte vezelen) ook nog geen peritoneaal om- hulsel, bij andere is het reeds meer of minder door het Peritoneum bekleed. Het zoude belangrijk zijn na te gaan > wellicht bij embryonen van allevi van dit darmgedeelte gemist wordt, waardoor de gedeeltelijke bedekking bij sommige soorten als secundaire vergroeiing zoude moeten aangemerkt worden, dit darmgedeelte alzoo buiten de peritoneale holte zoude gelegen hebben en slechts door lengte- groei binnengedrongen zoude zijn. Daar volgens MEURON (41) ac | c die gedeelten van den darm, die bijzonder sterk in de lengte groeien, zich gedurende zeker stadium der embryonale ontwik- keling sluiten (in een compacten streng veranderen), en door BALFOUR (42) aangetoond werd, dat deze tijdelijke vervorming ook aan de zone der dwarsgestreepte vezelen (Oesophagus) der Elasmobranchii gevonden wordt, zoo zouden wij wellicht hierin een bewijs voor den sterken lengtegroei van dit gedeelte van den voordarm gevonden hebben. Daarentegen is er geen bewijs voor te vinden, dat ook de zone der gladde spiervezelen, die in alles het ware darmkarakter vertoont, meer aan de kieuwholte, dan aan den darm zou verwant zijn. Gaan wij thans na of er voor deze opvatting nieuwe argu- menten bij het onderzoek naar de innervatie van den darm kunnen gevonden worden. Terwijl de kieuwzenuwen anders tegen den voorkant van haar kieuwboog aanliggen, ziet men, dat de laatste kieuwzenuw der Selachii (en van vele Teleostei) reeds van richting verandert en naar den achterkant van den laatsten boog trekt, zijn metameer dus verlatende, den darm nadert, welken hij dikwijls reeds takken toezendt. Achter de laatste kieuwzenuw ontstaat bij alle visschen uit den Vagus de eerste darmtak, die, in dezelfde richting verloopende als de kieuwzenuwen, de bovenste spierringen van den darm innerveert, en wel trekt hij daarbij, zich in fijne takken splitsende, om den darm heen, tot aan diens onderkant, waar hij de takjes van de zenuw der andere zijde ontmoet. Zoo wordt er een zenuwring om den slokdarm gevormd. De stam van den R. intestinalis straalt daarna ia een aantal takken uit, die in den beginne nog meer of minder circulair kunnen verloopen, later echter uitsluitend in de longitudinale richting langs den voordarm afdalen en, waar deze door sterke ontwikkeling van den maagfundus of Pylorus geknikt is, zich aan deze vervorming aanpassen en boogsgewijs op den Pylorus overgaan. De takken vormen daarbij eenen Plexus, die netsgewijs den geheelen voordarm are en Waar zich nog geene maag gevormd heeft, zendt de R. int circulaire takken uitsluitend naar de zone der dwarsgestreepte spiervezelen, terwijl de in de lengtelijn afdalende eindtakken, SE de zone der gladde spiervezelen innerveeren. Wij meenen de gevolgtrekking te mogen maken, dat de takken voor de dwars- gestreepte zone hier dus hunne oorspronkelijke richting, die der kieuwzenuwen, nog bewaard hebben, terwijl de ontwikkeling der maag bij de andere visschen, de zenuwen in de richting der lengtelijn deed overgaan, zoodat gemeenlijk slechts de eerste darmtak zijn circulairen loop bleef bewaren. Deze feiten zijn gemakkelijk te vinden door behandeling van de maag met osmiumzuur, nadat hij door vulling met vloeistof- fen sterk gespannen en met azijnzuur behandeld was geworden, deze methode is veel nauwkeuriger en veel gemakkelijker dan het prepareeren onder de loup. Lastig echter is het, dat men de alzoo verkregen beelden ook onmiddelijk op papier moet brengen, daar het nazwarten, ook van het overige weefsel, de beelden steeds onduidelijk doet worden. Onderzocht werden: Muste- lus vulgaris, Scillium canicula, Raja asterias, Crenilabrus pavo, Gobius capito, Solea vulgaris, Sargus Rondeletii, Zeus faber, Sardinella aurita, Lophius piscatorius, Labrax lupus, Dactylo- pteras volitans, Cantharis vulgaris, Corvina nigra. Daarbij heb ik met zekerheid kunnea vaststellen, dat de vertakkingen van den R. intestinalis zich nooit verder uitstrekken dan de inmon- ding van den levergang in den darm, ook daar waar de afstand tusschen kieuwzak en den Ductus hepaticus slechts gering is. Er bestaat dus voor de innervatie door den Vagus eene vaste grens, die door den levergalgang wordt bepaald, waardoor, ook volgens de innervatie een vast punt ter verdeeling van het darmkanaal gegeven is. Staartwaarts van den Ductus hepaticus is de N. sympathicus de eenige darmzenuw. Om dezen te onder- zoeken is echter de behandeling met osmiumzuur niet voldoende en moet men methyleenblauw of goudehlorid aanwenden. Door het eerste middel verkreeg ik slechts zelden goede resultaten, en waar de kleuring goed was, gelukte het mij later niet, de lagen van den darm voldoende te splitsen om doorschijnende preparaten te verkrijgen; ik werkte later bijna uitsluitend met goudchlorid, daar men de hiermede behandelde preparaten naar willekeur nog onder den invloed van zuren kan brengen. RE PR Aan goudpreparaten ziet men, dat de Vagus behalve den Plexus, die onder het Peritoneum ligt, nog een tweede net- werk en wel in het submuceuse weefsel vormt, hetwelk uit de takken van den eersten Plexus ontstaat. ln beide heb ik geen gangliencellen kunnen vinden. Verder blijkt, dat de Sympathi- cus uitsluitend langs de banen der Arteria coeliacomesente- rica de maag bereikt; daarbij ligt de arterie tusschen twee zenuwtakjes, die door tal van anastomosen, die den arterie- wand omspinnen, onderling in verbinding staan ; eindelijk gaan de zenuwdraden in den Plexus van den Vagus over. Hoe deze vereeniging plaats grijpt, heb ik niet kunnen bepalen, noch heb ik de innervatie der spiervezelen met de door mij aangewende methoden kunnen vinden, in de banen van den Sympathicus heb ik evenmin gangliencellen gevonden. Een geheel ander beeld vertoont dat gedeelte van den darm, dat achter den levergalgang gelegen is. Ook hier bereiken de takken van den Sympathicus den darm uitsluitend langs de banen der Arteria coeliaco-mesenterica, die kopwaarts uit . het eerste gedeelte der Aorta ontstaat en den geheelen darm met bloed voorziet. Evenals het bloed dus uit eene hoofd- bron naar den darm geleid wordt, ontstaan ook al de takken van den Sympathicus, die voor den darm bestemd zijn, uit de N.n. splanchnici, slechts het anale uiteinde van den darm ont- vangt bloed en zenuwen uit andere bronnen. De darm-arterie splitst zich bij Teleostei in tal van takken voor zij haar eind- doel bereikt, en gelijke verdeelingen toonen dan ook de zenuwen, zoodat de takjes der bloedvaten en zenuwen op zeer verschil- lende plaatsen in den darmwand treden. Anders is het bij Elasmobranchii waar de arterie, zonder zich te splitsen, zich tegen den dunnen darm aanlegt, en als eene reeds macroscopisch zeer in 'toog vallende streng langs den geheelen darm waar- genomen wordt. Van dezen stam gaan zijwaarts de takken uit; stam en tak- ken worden omsponnen door een fijn netwerk dot Splanchnici, die ook langs dezen weg met den darm in verbinding treden. ie ee hs GREGG GEO GOA a. un Terwijl de strengen der Splanchnici met de bloedvaten eerst aan de oppervlakte van den darm gelegen zijn, hier reeds een Din netwerk vormend, treden zij daarna in verbinding met een anderen Plexus, die tusschen de beidespierlagen van den darm gelegen is. Dezen eigenaardigen Plexus heb ik met de door mij aangewende methoden niet tot in de fijnste bijzon- derheden kunnen nagaan, en wel voornamelijk, niet omdat de zenuwstrengen en gangliencellen te sterk met goud geimpre- gneerd werden en daardoor het preparaat ook na scheiding der lagen te donker werd; ook na gedeeltelijke ontkleuring met cyankali verkrijgt men alsdan geen duidelijke beelden meer. Voor de voornaamste bestanddeelen werden de beelden echter zeer duidelijk, en overtroffen alle door andere methoden ver- kregen preparaten. Eerst gedurende de laatste dagen van mijn verblijf te Napels gelukte het mij de methode te vinden, die met behulp van goudchlorid ook de fijnste bijzonder- heden van dit uiterst fijne weefsel duidelijk doet uitkomen. Er ontbrak toen echter de noodige tijd om ze op meerdere preparaten toe te passen; want zooals een ieder, die met goud- chlorid werkte, wel zal hebben ondervonden, is deze methode zeer omslachtig, daar, in het meest gunstige geval en bij in- achtneming van alle voorzorgsmaatregelen, toch slechts van de vier preparaten één gelukt; voornamelijk is dit bekend van de zenuwen der Visschen. Bovenbedoeld procédé ter ver- krijging van goede preparaten berust eenvoudig hierop, dat men niet de uitgesneden stukken darm direct in de goudoplossing legt, maar eerst door middel van zuren de verschillende lagen van elkander scheidt en de alzoo verkregen dunne vliesjes met zeer verdund goudchlorid behandelt. Ook verschillen de Visschen ten opzichte van de geneigdheid hunner zenuwen, goud in zich op te nemen; zenuwen van Teleostei zijn veel gemak- kelijker te kleuren dan die van haaien, en van de Teleostei gelukten mij steeds het beste Pagellus mormyrus en Dacty- lopterus volitans. Bij alle Teleostei ziet men als voornaamste bestanddeel van den Plexus breede, zeer platgedrukte zenuwbanden, die voor- LV. + Mo. Bot. Garden, 1893. SÉ ` Ses namelijk in de lengterichting van den darm gelegen zijn, maar ook elke andere ligging kunnen aannemen; deze banden split- sen zich, leggen zich tegen elkander aan, zenden takken uit, die hoeksgewijs in andere overgaan en zoo een Plexus vormen. De banden bestaan uit een aantal fibrillen, die door eene schede met groote kernen omhuld worden; de kernen liggen met haar langste as in de lengterichting der vezelen. Steeds is de Plexus rijk aan gangliencellen, waarvan Of meerdere in de door de banden gevormde hoeken liggen, of enkele verspreid langs de banden geplaatst zijn; grootere opeenhooping van cellen zag ik in den Pylorus der haaien (in den dunnen darm dezer visschen heb ik den Plexus nog niet kunnen aantoonen), waar- van een aantal banden straalsgewijs uitging. Behalve dit grovere netwerk bestaat er nog een tweede, dat veel fijner is, en of met de banden of met de gangliencellen direct in verbinding staat; van deze fijne vezelen ziet men weer kleine takjes uitgaan, die zich weder kunnen splitsen en alzoo tusschen de spier- vezelen verdwijnen; zeer waarschijnlijk innerveeren deze de spiervezelen (ik besluit dit uit hetgeen van Zoogdieren bekend is). Wij hebben dus twee Plexus tusschen de beide spierlagen en een derden oppervlakkigen, gevormd door den Sympathicus. Naar den vierden submuceusen of Meisnerschen Plexus (der Zoogdieren) heb ik inden darmwand niet gezocht, aan de maag wordt hij, zooals boven gezegd, door den vagusplexus verte- genwoordigd. Het bovengenoemde intérmusculaire netwerk, overeenkomende met den Plexus van AUERBACH der Zoogdieren. [AUERBACH (43,44), GERLACH (45), KöLLIKER (46), Frey (41)] en der Amphibien [KLEIN (48)] is in den dunnen darm > dikken darm aanwezig, verder bij de visschen ,zonder maag” ook in den voordarm tot waar de dwarsgestreepte spiervezelen beginnen. Bij de visschen ,met maag” vindt men hem nog in den Pylorus en in den Fundus, zoo er twee spierlagen aanwezig zijn; waar de longitudinale laag verdween, is er ook geen Plexus meer te zien, de submuceuse en subperi- toneale Vagus plexus en de Sympathicus zorgen hier alleen voor de innervatie. uc ee Zoo wordt ook, door het al of niet aanwezig zijn van den Plexus van AUERBACH, de voordarm in twee deelen gescheiden, het eene is de zone der animale spiervezelen, waar slechts Vagus en Sympathicus den darm innerveeren, het andere is de zone der organische vezelen, waar behalve deze beide ook de Plexus van AUERBACH gevonden wordt. Zoo heeft dus het onderzoek naar de innervatie een bewijs te meer gebracht, dat de voordarm uit een voorste, meer tot de kieuwholte behoorend, deel bestaat en uit een achterste, dat volgens bouw en innervatie tot den darm gerekend moet worden. Dit resultaat, dat door mij, toen ik dit onderzoek begon, in het geheel niet was verwacht, deed mij besluiten de door GEGENBAUR ter staving zijner veronderstelling bijgebrachte bewijzen met behulp der literatuur nader te beschouwen; en wat deze mij toen leerde, heb ik boven reeds vermeld. Zoo aarzel ik dan ook niet deze nieuwe veronderstelling te stellen: Het proximale gedeelte van den voordarm of de zone der dwarsgestreepte spiervezelen is waar- schijnlijk een derivatum der kieuwhol te, terwijl het distale gedeelte of de zone der gladde spiervezelen tot den darm gerekend moet worden. Hiermee wil ik echter volstrekt niet beweren, dat dit belangrijke vraagstuk als opgelost moet beschouwd worden ; om dit te bereiken zijn er voornamelijk embryologische onderzoe- kingen noodig, betreffende: de reductie der kieuwholte, de ont- wikkeling der den darmwand innerveerende zenuwen en haar herkomst en de beslissing der vraag of de darm al dan niet in metameren verdeeld kan worden. Wat de laatste vraag aangaat, wil ik hier nog vermelden, dat het mij tot nu toe nog niet gelukte de zenuwen van het Peritoneum, daar waar de Arteria coeliaco-mesenterica niet gevonden wordt, met goud te impregneeren. Osmiumzuur bleek hiervoor onvoldoende te zijn, bij een onderzoek met de loup bij Lophius piscatorius zag ik de van de spinaal-ganglien uitgaande zenuwvezelen wel in het Peritoneum treden, maar in den darmwand heb ik ze niet zien overgaan. b. HS us. Deze onderzoekingen werden aan het zoölogische station te Napels einde 1891 verricht; door tal van voor mij minder aan- gename omstandigheden werd de publicatie bijna vier jaren lang uitgesteld, waarover ik het echter onnoodig acht hier in bijzonderheden te treden. Fee 1 RATHKE. 2 GEGENBAUR. W HENLE. HYRTL. A 5 Jou. MiiLLER. 6 LANGERHANS. 7 OWSIANIKOW. 8 Donen. 9 STANNIUS. ONODI. jt © VAN BEMMELEN. z eo 12 SCHNEIDER. LITERATUUR. Der Darmkanal der Fische. Neue Schrif- ten der naturforschenden Gesellschaft in Danzig. Band I. Heft 3. S. 12 und 92. Bemerkungen über den Vorderdarm nie- derer Wirbeltiere. Morphologisches Jahr- buch. Bd. IV. Anatomie. Bd. III, Abt. 2. S. 446. Lepidosiren paradoxa. Abhandelungen der K. bohm. Gesellschaft der Wissen- schaften. 3% Folge. B. III. 1845. Vergleichende Anatomie der Myxinoiden. 1833—43. Untersuchungen iiber Petromyzon planeri. Ueber das sympathische Nervensystem der Flussneunaugen. Freiburg 1875. Bull. de l’académie imp. des scienees de St. Pétersbourg. T. XI. 1883, Mitt. der zoolog. Station in Neapel Bd. VIII. Das periphere Nervensystem der Fische. Rostock. 1849, Neurologische Untersuchungen an Sela- chiern. Intern. Monatsschrift für Anat. und Histol. 1886. Ueber vermutliche rudimentaire Kiemen- spalten bei Elasmobranchii. Mitteilungen aus der zoolog. Station in Neapel. Bd. VI. 1886. Beiträge zur vergl. Anatomie u. Entwick- 13 LANGERHANS. 14 GEGENBAUR. 15 DOBBERKE. 16 GASKELL. 17 STRICKER. 18 LEYDIG. 19 Frcrnvs. 20 VALENTIN. 21 HENLE. 22 RAVITSCH. 23 FREITZ. 24 OWEN. 25 PILLIET. 26 KLEIN. 27 LANGER. PE 7 uan lungsgeschichte der Wirbeltiere. Berlin. 1879 Zur Anatomie des Amphioxus lance- olatus. Archif für mikr. Anatomie. Bd. XII. Untersuchungen zur vergl. Anatomie der Wirbeltiere. Heft III. Leipzig. 1872. Verslag der onderzoekingen, verricht aan de Nederl. werktafel in het zoolog. Sta- tion te Napels. 15 Maart tot 15 Juli 1886. The structure, distribution and function of the nerves, which innervate the visce- ral and vascular system. Journal of Phy- siology. VII. 1886. Handbuch der Lehre von den Geweben, Leipzig 1871. Lehrbuch der Histologie des Menschen und der Thiere. Frankfurt. 1857. De Fibro muscularis Forma et Structura. Diss. Lipsiae. 1836. Repertorium für Anatomie und Physio- logie. 1837. Bd. II. Grundriss der Anatomie. S. 150. Ueber das Vorkommen quergestreifter Muskelfasern im Oesophagus der Haus- thiere. Virchow’s Archiv. Bd. 27.8. 343. Prager Virteljahrsschrift. 1853. I. Transactions of the zool. Soc. II. 1841. Sur l’estomac de 1 Hippopotame, du Kan- gurro de Benett et du Paresseu, Journal de l'anat. et de la physiol. 1886. p. 421. Ueber die Verteilung der Muskeln des Oesophagus, Wiener Sitzungsbericht. 1868, Sitzungsbericht der Wiener Ak. der Wissenschaften. 1870. S. 162. 28 LEYDIG. 29 LEYDIG. w © LEYDIG. 31 Owen. 32 STANNIUS. 39 PILLIET. 34 CAJETAN. 5 WAALEWIJN. 36 REICHERT. c2 GI 37 DU Bors REYMOND. 38 HASSE. 39 PosTMA. 40 RATHKE. 41 MEURON. 42 BALFOUR. 43 AUERBACH. des ` S Zeitschrift für wissenschaft. Zoologie. ye Y Anatomisch — histologische Untersuchun- gen über Fische und Reptilien. Berlin. 1853. Archiv für Anat. und Physiol. 1851. . 259. Transact. Linnean Society. Vol 18. pag. 342. Zootomie der Fische. 1854. La structure du tube digestif de quel- ques poissons de mer. Bull. de la Soc. zool. de France. Vol. 10. 1885. p.283. Ein Beitrag zur Lehre von der Anato- mie und Physiologie des Tractus intesti- nalis der Fische. Ing. diss. Bonn. 1883. Dissertatie. Leiden. Miiller’s Archiv. 1842. Uber gestreifte Darmmuskulatur insbe- sondere der Schleie. Ing. Diss. Berlin. 1889. Beiträge zur Histologie des Muskelmagens der Vogel. Zeitsch. fiir wis. Zool. Bd. XVI. 1886. Bijdrage tot de kennis van den bouw yan het darmkanaal der Vogels. Diss. inaug. Leiden. 1887. Zur Anatomie der Fische. Müllers Ar- chiv. 1837. Sur le développement de l'oesophage. Comptes Rendus. T. 102. No. 24. p. A Monograph on the Develop. of Elas- mobranch Fishes. London. 1878. Ueber einen Plexus myentericus. Breslau. 1862. 44 AUERBACH. 45 GERLACH. 46 KOLLICKER. 47 FREY. 48 KLEIN. [E PR Fernere Mitteilungen über den Nervenap- parat des Darmes. Virchow’s Archiv. Bd. XXV. S. 457. u. Bd. XXXIII. S. 340. Ueber den Auerbachschen Plexus myen- tericus. Berichte über die Verhandlun- gen der Künig. Süch. Gesellschaft der Wissenschaften zu Leipzig. 1873. T. II. Handbuch der Gewebslehre des Menschen. Histologie und Histochemie. Quartr. Journal of mier. science. 1813. p. 377 T MEE NEUE LEPIDOPTEREN AUS SUMATRA. Fortsetzung. von Dr. L. MARTIN, Bindjei, Deli. 4. Chersonesia intermedia, Mimi, nov. Sp. 5. Chersonesia nicevillei, Mimi, nov. Sp. In seinem trefflichen Werke über die Malayischen Tag- schmetterlinge, bis heute die einzige und noch unübertroffene Grundlage fur jedes Studium der Fauna des fernen Ostens, hat DISTANT aus dem lange feststehenden Genus Cyrestis, BOISDUVAL mit Recht und auf Grund von Structurunterschieden im Geäder des Vorderflügels eine kleine Gruppe von gelben Faltern aus- geschieden und für dieselbe das neue, nun wohl allgemein anerkannte Genus Chersonesia aufgestellt. Die Annahme dass der goldene Chersones des klassischen Alterhums wahr- scheinlich als identiseh mit der Malayischen Halbinsel anzusehen sei, war für ihn massgebend bei der Benennung des neuen Genus. Während bei Cyrestis der 1. und 2. Subcostalast vor dem A pex der, Zelle entspringen, wird bei Chersonesia nur ersterer vor dem Ende der Zelle abgegeben, letzterer aber ausserhalb derselben. Dis- TANT führt dann zwei Arten Chersonesia risa, DouBL. € HEw., und Chersonesia rahria, MOORE, als zu jener Zeit (Juni 1883) einzige bekannte Vertreter des Genus an, denen er im Appendix seines Werkes Chersonesia peraka, DISTANT, eine Beute des so erfolgreichen Sammlers KiiNSTLER, folgen lässt. Im Laufe des Jahres 1892 war es mir vergónnt, eine vierte Art von Chersonesia zu entdecken in den südlich von Deli, Sumatra, gelegenen Battak- bergen, welche mein Freund DE NICEVILLE als eine der Cherso- nesia risa sehr nahe stehende, aber doch gut charakterisirte, neue p E Art unter dem Namen Chersonesia cyanee im Journal der Bombay Natural History Society (Vol. VIII. N°. 1. 1893) beschrieb. Erfolgte diese Beschreibung damals im Januar 1893 auf das kleine Material von je einem Pärchen in DE NICE- VILLES und meiner Sammlung, so sind mir seitdem zahl- reiche und constante Exemplare beiderlei Geschlechtes von cyanei zugegangen, alle aus einer Héhe von mindestens 3000’, in welcher die der Alluvial-ebene eigene Art, rahria, nicht mehr vorkommt. Auch aus Burma ist mir unterdessen durch Major C. T. BINGHAM neben verschiedenen Exemplaren von risa ein ganz zweifelloses Paar von cyanee zugegangen, so dass die Heimath dieser Art eine bedeutende Erweiterung erhält. Heute bin ich so glücklich, den soweit bekannten vier Arten von Chersonesia auf einmal noch zwei weitere, neue beifügen zu kónnen, welche beide ebenfalls aus der centralen Dergkette Sumatra’s im Gebiete der Karobattaks und Gayoes stammen. Da hiemit von den sechs nun beschriebenen Chersonesia- Arten fünf auf Swmatra heimisch sind, von denen wieder voraussicht- lieh zwei als für diese Insel als endemisch angesehen werden dürfen, so ist wohl mit Recht Sumatra als das Hauptquartier des Genus zu bezeichnen. Alle Chersonesia-Arten sind von gelber Grundfarbe, welche von hellem Ockergelb bis zu tiefem, reichen Orange wechselt; die Zeichnungen sind schwarz und bestehen aus meist doppelten, dem Kórper parallel verlaufenden Längsbändern, welche über beide Flügel ziehend, am Costal- rande des Vorderflügels beginnen und am innern Rande des Hinterflügels enden. Dieser Lüngsbünder, welche auch für Cyrestis charakteristisch sind, gibt es fünf an Zahl: Ein undeut- liches, kurzes, ausnahmsweise nur auf dem Vorderflügel vor- handenes, völlig basales, ein subbasales, ein discales, innerhalb dessen oder hart an dessen innerer Grenze die Discocellular- ästchen mit einer besonderen, schwarzen Umgrenzung liegen» ein ausserhalb der Zelle ungefähr in der Mitte des Flügels gelegenes und schliesslich ein breites, submarginales. Das basale (1.) Band ist eine einfache Linie, das subbasale (2.) discale (3.) und submarginale (5.) aber besteht immer aus zwei Vice PP ICE UJ aeri LM vid TRE AS E AT io MO ass Linien, deren Zwischenraum entweder von der Grundfarbe oder von dunkleren, schwarzbestaubten Tönen ausgefüllt ist. Das 4. Band dagegen ist manchmal nur strichfórmig, dann wieder besteht es aus einem scharfen, basalwürts gelegenem Stricke, dem naeh aussen ein schwarzbestaubter, ohne deutliche A bgren- zung wieder in die Grundfarbe übergehender Hof anlegt, und zuletzt kann es auch wie Band 2, 3 und 5 ein deutlich dop- peltes mit dunklem Zwischenraume sein. Dieses 4. Band lässt sich, wie spüter gezeigt werden soll, gut oder besser wie alle anderen Merkmale dieses Genus zu einer Synopsis der Arten von Chersonesia verwerthen. Die den Uebergang zu Cyrestis bildenden Arten, risa und cyanee, besitzen am Hinter- flügel auf dem Apex des dritten Medianastes eine zackenfürmige, dem Schwinzchen von Cyrestis ähnliche Hervorragung und am Analwinkel eine spatelfórmige Verlüngerung des Hinterflügels, auf welcher einige blaue Schüppchen liegen. Diese Charaktere schwächen sich bei den folgenden Arten zu Andeutungen ab, um zuletzt völlig zu fehlen, sodass die Form des Hinterflügels eine ganz runde wird. Die Weibchen aller Arten sind von hellerer Grundfarbe, aber gleicher Grösse. Die Chersonesias sind ächte Waldbewohner, fliegen zierlich und schwach und ruhen meist mit weit ausgebreiteten Flügeln auf der Unterseite von Blättern, durch welche Gewohnheit sie sich den Blicken des Verfolgers oft plötzlich zu entziehen wissen ; niemals führt sie ihr Flug in höhere Regionen, doch sitzen sie auch nie an Pfützenrändern auf Wegen, wie diess bei ihren nächsten Verwandten, den Cyrestis-Arten, so sehr beliebt ist. Den- noch habe ich mehrmals Chersonesia-Männchen auf Waldwegen über feuchten Stellen sehr rasche, kreisförmige Touren ausführen sehen, wobei sie nach Libellenart mit ausgebreiteten Flügeln ohne sichtbaren Sehlag derselben schwebten, so dass ich, ehe mich das Thier im Netze aufklärte, an eine ganz andere Beute dachte. Hasen (Tijdschrift van het Koninklijk Nederlandsch Aardrijkskundig Genootschap. Jaargang 1890) sagt von Cher- sonesia rahria, welche besonders die Nähe der Meeresküste liebt und noch in der Brackvegetation getroffen wird, das =: BB Folgende: „Diese Art ist nie auf dem Erdboden, sondern nur „auf den Blittern von Biischen und Sträuchern zu finden, auch „oft an den Blumendolden einer Sambucus-Art. Sehr häufig, „aber auf gewisse Orte beschrinkt. Gemein z. B. bei Labuan.” Labuan liegt aber hart am Beginne des Rhizophorengiirtels der Kiiste. Es folgt die Beschreibung der beiden neuen Arten: Chersonesia intermedia. Das 6 steht zwischen Chersonesia rahria, Moore, und Cher- sonesia peraka, DISTANT. Die Oberseite beider Fliigel stimmt in der Grundfarbe mehr mit rahria überein und ist desshalb dunkler als bei peraka; dennoch besitzt sie nicht das leuchtende dunkelgelb von rahria, sondern eine etwas düstere, abgeschwäch- te Nuance. Die doppelten Längsbänder dagegen schliessen schwarzbestiubte Färbung in sich ein wie bei peraka. Das zweite discale 4. Band, basalwärts durch eine schwarze Linie scharf begrenzt, ist nach aussen von einem Hofe dunkler Farbe umgeben, welche ohne scharfe Abgrenzung allmälig in die Grundfarbe übergeht, zwischen 2. und 3. Medianaste des Vorderfiigels aber das submarginale Liingsband beriiht. Letz- teres ist auf dem Vorderflügel sowohl zwischen 2. und 8. Medianaste als auch nahe der Costa deutlich ausgebuchtet. Am Hinterflügel befindet sich über dem Ende des 3. Media- nastes eine zackige Hervorragung. Die Unterseite beider Flü- gel ebenso, nur blässer. Beschrieben nach zahlreichen Z & in meiner Sammlung, welche ich im Mai 93 aus dem Gayoe-Lande im Nordosten Sumatras erhalten habe. Fliigelspannung: 26 mm. Lange des Vorderfliigels: 17 mm. Chersonesia nicevillet. &: Die Grundfarbe beider Flügel ist auf der Oberseite ein reiches Orangegelb, dunkler als bei allen anderen Arten von Chersonesin; beide Fliigel tragen die bekannten fünf schwarzen Längsbänder von der Costa des Vorderflügels bis zum Abdo- ninalrande des Hinterfliigels in folgender Anordnung: Zuerst ein feiner, basaler Strich, ausnahmsweise auch auf dem DEN EE A dba aL ieden CE PZA REISE ia anarajang aa EE Mt ee E E à Eë Hinterflügel deutlich und dort bis zur Mitte des Abdominal- randes reichend; eine subbasale Binde aus zwei feinen, schwarzen Linien bestehend, zwischen welchen die Grundfarbe schwarz bestäubt ist. ‘Während auf dem Hinterflügel die Grenzlinien dieser Binde gerade verlaufen und gegen den Abdominalrand hin convergiren, so dass die Binde dort allmiilig an Breite abnimmt, sind sie auf dem Vorderflugel unregel- mässig, bald eingebogen, bald ausgebuchtet, wodurch die Binde oberhalb der Medianader drei Einschnürungen erleidet. 