Geographie van Nederlandsch-Indië
Op Java hebben de Hindoes zich neergezet en er een rijk gesticht, dat zeer magtig geweest is en tot het laatst van de 15de eenw bestaan heeft. De geschiedenis van dat rijk is echtef zoo doorweven met mythen, dat het tot nog toe niet gelukt is, daarin een vasten grond te vinden om verder op voort tc bouwen. Wanneer men intusschen en den voorraad volksverhalen 6n de overgebrevene ru'ines en inscriplies aanziet, die nog op hunnc verklaring wachlen, dan behoeft men niet te wanhopen aan de mogelijkheid van ook over dal duistere tijdperk metterlijd eenig meerder licht te zullen zien opgaan. Of nu de Indische beschaving zich van dat dat Hindoc-Javaansche rijk over den Archipel verbreid heeft, of dat zij haren invloed in verschillende deelen van den Archipel regtstreks heeft doen gevoelen, is nog niet uitge-maakt. Misschien heeft het een zoowel als het ander plaats gehad en hebben de Maleijers en Javanen voortgezet, wat de Hindoos reeds begonnen badden. Eene blijvende vestiging echter sch Juan de Hindoes alleen op de kusten van het Malische schiereiland en nog meer op Java gehadte het Malische schiereiland en nog meer op Java gehadte het grootst geweest, maar de rijken van Menangkabau op Sumatra en dat van Bandjar op dat andere zijn beid van Hindoe-Javaanschen oorsprong. Verder bespeurt men den invloed van het Hindoeisme tot in de Molukken, die waarschijnlijk reeds vroeg door hande-laars van Java bezocht geweest zijn. Het minst misschien is hij op de eilanden ten Westen van Sumatra en in het Zuid-oosten van Archipel, Timor enz. doorgedrongen. § 81. Het voortreffelijkste geschenk, dat de Hindoes aan de bewoners van den Archipel gebracht hebben, is de rijst en de kunst van die te cultuur. Daarmede was een groote stap ter beschaving van de inlanders gedaan. Zulk eene cultuur toch kon niet op zich zeleste staan: zij vereischle bewerking van ijzer voor de al was het ook nog zoo gebrücken landbouw-werktuigen, het bezit van tain vee, als ploeg- of als trekvee, en een kunstigen aanleg der velden, om partij te trekken van het aanwezige water. Zoo leerden de inlanders van de Hindoes om hun voordeel te doen met den delfstoffelijken rijkdom van hun land, vooral met het ijzer, in welks bewerking bunne meeslers het reeds zoo ver hadden gebracht. Spoedig zal de exploitatie van andere mineralen gevolgd zijn en bij de voegzamer kleeding, die de inlanders aannamen, zullen ook weldra gouden versierselen niet meer ontbroken hebben. Maar wat in dit opzigt van meer belang was, het weven, ook dat leerden zij van hunne weldeners en daarmede moest de kunst van katoen en garen spinnen en de aanbouwder daartoe noodige grondstoffen gepaard gaan. Tot de nuttige gewasseu, die zij gingen aankweeken, behoore ook de verfplanten, waarvan zij echter in den wilden toestand, voor de komst der Hindoes, reeds verscheidene moeten gekend hebben. Ook met vele andere voortbrengselen uit het plantenrijk zal dit wel het geval geweest zijn. Zoo kunnen hun bijv. de suiker en gegiste plantensappen reeds vroeger bekend geweest zijn, maar of zij daartegen bijv. de kamfer en de peper al kenden, is minder waar-schijnlijk. § 82. Openden de Hindoes aan de arme eilandbewoners de oogen voor de schatten van hun grond en vergrotzen zij die weldaad door mededeeling van hetgeen zij zelven bezaten, maar wat dezen ontbrak, eene tweede weldaad was hot, dat zij hun leerden hoe door onderling vreed-zaam verkeer die welvaart zich allerwege verspreiden moest. De inlanders waren voor de komst der Hindoes zoo geheel de kinderen hunner bosschen en zoo geheel gebonden aan het plekje gronds, waar zij geboren werden, dat men zonder stellig bewijs van het tegendeel niet ligt zou kunnen aannemen dat scheepvaart hun deslijds reeds bekend was. De Hindoes hebben een uitgebreiden zeehandel door den geheelen Archipel in het leven gereen, terwijl zonder twijfel de landhandel insgelijks eerst ontstaan is, toen meerdere behoeflen de voortbrengselen van eigen grondongenoegzaam begonnen te doen zijn. De kustbewoners van het Maleischc schiereiland en van Java hebben het erst het voorbeeld der Hindoes gevolgd en het is mcrk-waardig  gevoel voor behoefen, dit was de groote hefboom, het levenwekend beginsel, waardoor de Hindoes de inlanders tot een hoogeren trap van beschaving gebracht hebben. Deze is overal doorgedrongen, waar zij middellijk of onmiddellijk met de inlanders in aanraking geweest zijn. Over ’t alge meer zal men hierbij wel meer aan het voorbeeld, dan aan eene opzettelijke mededeeling der Hindoes te denken hebben. Deindenes hebben zich onder de inboorlingen neldergazet en hun maatschappelijk leven in den Archipel overgebracht. Op Java, waar dit in den vollen zin des woords plaats had, is de bevolking sterk gehindoeiseerd geweest. Elders had dit niet in zulk eene mate plaats. Maar zoo groot was de kracht van dat levcnwekkend beginn, dat de Hindoes aanbrachten, dat het zich door den geheelen Archipel verspreidde. En in het gevolg van de stoffelijke welvaart kwamen de godsdienst en haar invloed op het dagelijksch leven en ecu tal van gebruiken, die met deze in een me Erfahrungen verbandstunden. Digitized by Google § 84. De Hindoes zijn niet in den Archipel gekommen oin er humic godsdienst le brungen. Zu waren er even verdraagzaam als jegens de oorspronkclijke bewoncrs van bun eigen land. Zell's op Java, waar zij er de magi toe zouden gehad liebben en zij hunne eeredienst ook indcr- daad met harcn ganseheu omvang van teinpels en pleg- tigheden liebben ingevorod, gelijk nog tegenwoordig zoo vele mines op dat ciland geluigen, zelfs daiir liebben zij den inboorlingen hunne goden gelalen en ze zells onder bun eigene opgenomen. Overal waar Hindoes of Hindoc- Javanen zich in grooten gelale hebben gevestigd, is de godsvereering zeker zooveel niogelijk op den voet geselioeid geweest van die van liet moedcrland; maar de inwoners, die hen slechts tijdelijk op hunne stranden zagen verschij- nen of hunne godsvereering van elders hadden lecren ken- lien, namen uit eigen beweging van hen over vvat over te neinen was. De goden, die de inagtige vreemdelingen aan- haden, vonden spoedig cenc plaats onder hunne eigene Ja, Zij verkregeu daaronder zelfs den voorrang, en met het gelöst an eu voortbestaau, dat zij insgelijks overuamen, kregen de geslen der overledenen mede hun aandecl aan de gods- dienslige verecring. De invloed van de mecr ontwikkelde godsdienst der Hindoes bepaaldc zich hierhij niet. Ook in het maatschappelijk en huiselijk leven bracht zij verandcring to weeg. Godsoordeelen en wetten tegen onreinheid, het bekende (a hoc der Zuidzec-eilanden, het pa malt in den Oost-Indischen Arehipel, zijn verinoedelijk, althaus de eersten, van Indisclien oorsprong. De heilighcid, die zij aan sommige plaatsen en boomen toeschrijven, zullen deze wel reeds vor de komst der Hindoes bezeten hebben. En het waren natnurlijk niet alleen gebruiken, die meer of minder met de godsdienst in verband stonden, die de inboorlingen van de Hindoes overuamen. De pajoeug en de kris zijn van hen afkomslig. Het betelkaauwen hebben ze van hen ge- cerd; welligt ook het doorboren der ooren, waarvan de Digitized by Google bovenmatige overdrijving bij vcle stammen een eigenaardig kenrnerk geworden is. Voorts allerlei dierengevechten een anderc spelen. Bij het huwelijk zijn het in den Archipel zeer algemecke koopen der bruid van hare ouders, of, bij onverrnogen daar- toe van de zijde des bruidens, eene langere of kortere dienstbaarheid van dezen in de vvoning zijns schoonvaders, even als de rol, die de betel en de rijst bij de trouwe geldigheden spelen, zeer waarschijnlijk van de Hindoes af- koinstig, en zoo insgelijks de gewoonte, die men zelfs bij de Alfoeren in de Molukken vindt, dat de vrouw na bet overlijden van haren man het eigendom wordt van diens broeder. Bij het overlijden kan ik bij de minder beschaafde stammen dien invloed slechts terug vinden in de wijziging, die bet gelof aan een voortbestaan in zoover in de bcgrafenis gebracht heeft, dat ter begeleiding van den afgestorvene en tot zijn dicnst in eene andere vvereld menschen gedood en kosthaarheden op het graf vernield worden. — Slavernij kende men in den tijd der Hindoes nog uiet in den zin, dien latere tijd den daaraan hechtcn. Het werken ter aflossing van schulden, het zoogenaamde pandelings Chap, grensde daaraan; maar erfelijkc slavernij en de ruwe bchandeling der ouderhoorigcn waren den Hindoes vreemd, even als die van de zwakkere sekse. Heerendicnsten kan men zich als in den oorsprong reeds van vroegcre dagtcekening dan dc komst der Hindoes voorstellen, voor zoover men dien naam zou vvillen geven aan diensten betoond in het alge- meen belang, dat toen nog met fainiliebelang gelijk stond. Vrijstelling van bevoorrechte personen, zoo als bij de Hundes, kunnen den inlander voor het een begrip van vrijheid gegeven hebben als tegenovergesteld aan dwang. — En zoo ontmoct men in andere instellingen, zoo als in die van het bestuur des lands, van den Vorst met zijn plaatsvervanger en raden, tot aan dat der dorpen, van het landbezit, het Ieger, telkens, wat op oorspronkelijke Hindoesche toestanden schijnt been le wijzen, en bij diepcr indringen in de gewoonten en instellingen der Oost-Indische volken, gepaard aan eenc naauwkenrige studie van bet vroegere Hindoesche volksleven, zal men daarvan zonder twijfel nog voorbeelden vinden en veel onzekers tot zekerheid zien overgaan. Hoe Iiet zij, al niogt hct later blijken, dat wij soms ten onrecbte aan Hindoeisme toeschreven, wat daarin zijn oor-sprong niet heeft, toch zal hct veeleer bevestiging dan bettegendeel erlangen, dat alle nieerdere beschaving in den Archipel gehecl Hindoesch is, en bet oordeel nicer en me Er gegrößt blijken, dat zonder de Hindoos de Ost-Indischen eilanders nog het den niet veel hooger zouden staan dan de inboorlingen van Australia. § 85. In de dertiende ceuw werd de godsdienst van Mohammed voor het eerst op de Noordkust van Sumatra en te Malaka gepredikt en twee eeuwen later was het Hindoesche rijk op Java voor de magt der Mohaminedanen bezweken. De Vorsten van Malaka, van hunne mededin-gern verlost, verkregen hierdoor een gelijk overwigt in den Archipel, als deze weleer bezeten hundert, en onder hunne vaneu kon de Islam zich snel uitbreiden. Hier en daar het Hindoeisme zich evenwel nog eenigen tijd staande. Op Bali tot op heden. — In de plaats daarvan kwamen nu do Koran en de daarop gevestigde staals- en maatschappe lijke instellingen. De Mohaminedanen vermogten intusscheu wel veel door hunnen ijver voor den Islam, maar toch niet alles. Onderdrukken konden zij, niet uitroeijcn. Kon al de openlijke veering vail eenen Siva en Boeddha niet mecr plaats hebben als voorheen, loch bleven de inlanders, die geen fanatieke bekeerlingen geworden waren, zoovcel zij konden, even als onder de Hindoesche herschappij, die het decls verdragen had, deels ook niet had hunnen verhinderen, hunne eigene goden eerbiedigen, de godeu van hun ras, de goede en kwade gecsten van de boomen en stroomen, de spookgestalten, die zulk een iavloed op hun leven uitocfenden, al zou voortaan ook Allah, de geduchte god hunner overheerschcrs, eene plaats naast of zelfs boven de godeii innemen, die zij vroeger door de Hindoes hadden leeren kennen, en hunne openlijke hulde voor zich alleen verlangen.  mensch, wel vooral doch niet uitsluitcnd bij mindere ont- wikkling, eigen is, — in andere nog Ilindoesch, in andere wederoin nog heidensch is gebleven. Met hart en verstaud is zij geheel dit laatstc alleen. Elders echter is de toestand cenigzins anders. zich tegelijk met de oinhelzing van den Islam dien naam Digitized by Google 74 gaven en zoo doendc voortaan tot de magthebende partij behoorden. Maleijer en Mohammedan zijn daardoor in vele streken woorden van eenerlei beleekenis geworden en bet spring! in ’t oog tot welk eene verwarring in de ethno- graphic die gewoonte aanleiding moet geven, vvaar men som- tijds allerlci verschillende volksstammen met den naam van Maleijer benoemd vindt. In zulke staten hrengt derhalve het eigenbelang de inwoners vrijwillig tot hcl Mohamme- danisnic en worden de beletselen daartegen, zoo die er zijn, gemakkelijker overwonnen. Is men met den naam to vreden, dan is tegenwoordig vcrreweg het grootsle gedecltc dcr inlandschc bcvolking Mohamme- danisch; de verhouding zal wel bij de 90 procent zijn. § 86. Even als de inboorlingen den invioled van de komst der Hindoes ondervonden hebben door de verbete-ring van hunnen toestand en de daarmedc noodwendig zamenhangende vooruitgang in beschaving, al brachten de Hindoes in hun gevolg ook andere zaken mede, die een minder fraaijen tegenhanger daarbij levercn, — zoo heeft ook de invioled der Arabieren zich op den toestand der inboorlingen doen gevolg. Doch bier is de schoone voorstelling doekcerd. Die Arabieren hcbben zich wcinig of niet ingelaten met hetgeen niet in dadelijk verband slond met hunne godsdienst, en zoo derhalve, van den eenen kant, hun invioled op de uiterlijke ecrcdienst en wat daarmedc in verband slaat, en dat is zeker veel, van groot gewigt is, van den anderen kant hcbben zij in de loestanden die zij vouden, weinig verandering gebracht. En toch is hun voorbeeld niet zonder treurige geweest. Naast de uitbreiding hunner godsdienst slond bij de Arabieren hcbeke erde Maleijers, gelijk vvcldra gesch Erdde, de opprimagt in handen kregen, zoo als in cen aantal streken hot geval was, waar zich thans Mohammedansche Maleijers neerzelt'en, daar stond de heidenschc bevolking weldra aan. onderdrukking en afpersing bloot, en de menschenroof, die le land en ter zee begon gedreven te worden, werd allengs ecu volkomen stelsel van slavenliandel en zeeroof. § 87. Ofschoon nach einer echter de komst der Hindes in vergelijking met die der Arabieren een zegen, en den zu een ramp voor de Oost-Indischen eilanders mag genoemd worden, zoo staan beiden toch in een opzigt volkomen gelijk, dat zij op den intellektuelen en morcleen toestand gecn anderen dan een iniddelijken invloed gebad hebben. Al werkte bet voorbeeld der Hindes in vele opzigten gunstig, dat der Arabieren hoogst ongunslig, zoo hebben toch ook de Hindes wel waarschijnlijk niet onmiddellijk op de bessebaving der inboorlingen trachten te werken, althans niet in den zin, waarin men dit tegenwoordig zou opvatten. Maar bij bet lange verkeer tusschen beide rassen was dit ook niet noodig; immer zulk een beschavend onderwijs is niet anders dan een kracht om de vruchten wat spoediger te doen rijpen, die door omgang toch gewonnen moesten worden. En wanneer wij nu zien hoe de bevolking der Oost-Indische eilanden, na zeker eeuwen lang in hunne bosschen voortgcleefd te hebben, de eene slam van den anderen slcchts door meer of minder bedrevenheid in hcl zich verschauen der dagelijkschc levensbenoodigdheden ondcrscheiden, wederom eeuwen lang — minstens vijftien — onder den invloed van Hindoeschc gecslbeschaving gestaan beeft; maar dat de geest van het Hindoeisme, in plaats van door zijne aanraking eene geestelijke ontwikkeling bij de inlanders in het leven te hebben geroepen, die zelfstandig rijpte, toch niet anders dan een geheel afhankelijk navol- gen van een gegeven voorbeeld bij hen heefl kunnen opwekkcn, zoo zells, dat waar dit voorbeeld, gelijk in de literatuur, uit den aard der zaak lot meer zelfstandig navolging dwong, de ze hoogst gebrekkig was, — moel men dan niet tot het besluit komnen, dat het volk niets uit zich zelf geworden is, maar al wat het geworden is te danken heefl aan andercn? Trouwens waar de aanleg tol zelfstandige ontwickling ontbreekt, kan hij niel van bui- tcn aangcbragt vvorden. De geschiedenis der Maleische beschaving geefl. ons recht tot het vennoeden dat het Maleische ras dien aanleg, dien kiem van hoogere, van zelfstandige geestbcschaving ten cenenmale mist. § 88. En zonder zelfstandigheid geen eigen karakter. ’t Karakter van de Oost-Indische eilandbewoners is geenander dan dat van alle andere volken, die onder gelijke ommstandigheden verkeeren, dan dat van die klassen der maatschappij ook in beschaafde landen, bij wie de zielstandige ontwikling niet begonnen is. Ze zijn als kinderen, zorgeloos, onnadenkend, geheel afhankelijk van de buitenwereld en daardoor vatbaar voor goede, vatbaar voor kwade neigingen; een ras dat leiding noodig heeft en dat, zoo het niet zal achteruitgaan op den weg tot dien graad van ontwikling, waarvoor het zal hlijkcn vatbaar te zijn, die leiding wel nimmer zal kunnen ontbercn. II. Java. § 89. Het ciland Java is begrepen tusschen 6“ T (St. Nikolaus) en 8“ 50’ (Zuidkaap) Z. B. en tusschen 102’ 55’ en 112” 20’ 0. L. Zijne grootste lengte, gerekend van Straat Soenda uit de Peperbaai lot Banjoewangi, over den Cede, Slamal, Lawoc, Tenger enz., is ong. 1 40 g. in.; de grootste breedte, van K. Boegil tot de Zuidkust van Djog-jdkarta Digt bij de grenzen van Soerakarta, langs eene lijn die loodregt op de vorige staat, is 26 g. m., de kleinsten, van beosten Probolinggd tot de baai van Dampar, is 7J g. m. De vlakte-inhoud is 2315 vierk. g. in. De ontwikkeling der kusten is als 1 : 2,64. § 90. De Noordkust van Java, die door de Javazee bespold wordt, is veel minder regelmatig dan de Zuidkust. Vooral in het midden, tusschen K. Indramajoe en Djapara. En in het Oosten, tusschen Soerabaja en T. Tjina, vormt zij groote bogten. Ilet strand is over 't geheel ook veel vakker Iangs de Noord- dan langs de Zuidkust, waar de alluviate zoom slechts in weinige streken zulk eene breedle heeft als langs de Javazee, alwaar hij zich, vooral in 't Westen, verscheiden mijlen ver in het binnenland uitstrekt. Van daar dat er aan de Noordkust slechts opene reeden en kele opene baaijen, zoo als die van Bantam, worden aangetroffen, terwijl de steilere Zuidkust hier en daar schonen baaijen en havens vormt, zoo als de Wijnkoops-baai, de Zandbaai, de Penandjoeng-baai en de baaijen van Patjitan, Panggoel, Socombreng, Prigi (de Segdrd-wedi) en Gradjagan. In de straten Soenda en Bali komen hier nog de Meeuwen-, de Welkomst- en de Peperbaai, alsmede de baai van Pampang bij. Van de Kapen en Hoeken, die de kusten vormen, mogen hier genoemd worden St. Nikola. aspunt, Ontong-Java, H. v. Krawang, FI. v. Iudramajoe, Tandjoeng Boegil, Pangka, Tjina en Sedand op de Noord-, T. lkan en de Oost-Kaap op de Oost-, de Zuidkaap, K. Mandarari en Anljol opde Zuid-, en Java-Hoofd en de verschillende uitstekende pun ten in Straat Soenda op de Westkust. § 91. Java kan geographisch in twee deelen verdeeld worden, waarvan de bergen (goenoeng) Merapi en Merbaboe ongeveer de scheiding vormen. West-Java is door zijn bouw, zijn klimaat en den aard zijner gronden en daar- mede zamenhangende vegetatie zeer in 't oog Ioopend van Oost-Java onderscheiden. Een leugle- profiel van het eiland doet al aanstonds ont- waren, dat het Westelijk gedeelte van Java over ’t algemeen meer massief is dan het Oostelijke. In het Westen komt nog eene enkele plateau- vorming voor, welke aan die van Sumatra herinnert, waar men zulke vormen veel aantreft, en het binnenland is er hooger en vormt, bijvoorbeeld , van bewesten den Salak tot aan den Merbaboe een lange strook , Digitized by Google 78 die nergens onder de 1000 voet. daalt. Anders is dil in Oost-Java. Daar zoude, als men de zee tot die hoogte kon laten rijzen , niets meer te zien zijn , dan enkele langerc of kortere smalle cilanden in "t Zuiden, door de overstroo- ming van het. Zuidelijk geltergte ontstaan, en een aantal piekcn van vulkanen, die als ronde eilandjes boven den spiegel der zee zouden uitsteken. Tusschen de Oostelijke vulkanen, reeds met Kadoe, maar vooral met Soerakarta eri dus bij den Merbaboe en den Merapi beginnende, liggen overal lage streken. De hoofd- plaatsen Kediri en Madioen liggen naauwelijks 200 voet boven de zee. St>16 ligt niet veel hooger. Daarenlegen ligt het plateau van Bandoeng, het uitgestrcktste van het eiland, ruim 2000 voet hoog. § 92. De vulkanen, die men van bet Westen tot het Oosten zich op vrij gelijke afstanden over het geheele eiland ziet opvolgen, liggen voor een groot gedeelte in een groot gedeelte in een regte lijn, die aan de Peperbaai begint en in 't naauwste van Straat Bali eindigt. 't Zijn de Salak, Cede, Slamat, Soem- bing, Merbaltoe, Lawoe, Tenger, Lamongan, Jang en Raoen Een weinig ten Noorden van die lijn liggen de Tangkoeban- prahoe, I'jerme., Sendord, Andjoend en Idjen, en ten Züden: de Merapi, Wili3, Keloet en Kawi. Verder in het Zuiden liggen der Javaanschc bergen, de Smeroe, die in het systeem van het Tenger-gebergte behoort, even als de G. Ringgit aan de Straat van Madoera met het Jang- gobergte zamenhangt. Noordelijk van deze lijn liggen in Oost-Java, daar waar het eiland de grootste breedte heeft, twee rijen kalkgcberg- ten, die nog geen 1000 voet hoog zijn. Het neptunisch gebergte van de Zuidkust bereikt meestal een grootere hoogte en valt langs een vrij groot gedeelte dier kust. Alleen de strandvakten van Banjoemas en Bagelen en die van Poeger uitgezonderd, om de vele kleinere aan de mondin- gen van vele riviertjes niet te noemen, vrij sleil in zee; Digitized by Google 71) het loopt in het Oosten met <le vulkaanrij evenwijdig en is daar op enkele plaatsen door hoogcre streken inede verbonden. § 95. Maar in het Westen van Java wordt de verhoudihg der gebergten meer ingewikkeld, omdat de lage landen, die Oost-Java karakteriseeren, cr ontbrekken, vanneer men althans bet alluviale land van de Nordkust, dat anders juist hier eene aamnerkelijke breedte heeft, niet in rekening brengt. Trouwens het lage land strekt zich hier niet verder uit dan tot den noordelijken voet van het gebergte, en ligt er niet tusschen in, omdat de bergen hier niet zoo ge'iso-leerd zijn als in het Oosten des eilands. Bantam zou echter bij eene dating van het eiland of, wat betzelfde is, eene rijzing der zee, zoo als die boven verondersteld werd, reeds van de hoofdmassa der bergen van de Preanger-landen zijn afgescheiden, en slechts de Karang en de Poelasuri, alsmede enkele toppen van de Zuid-Bantamsche bergen zouden zich nog boven de watcren verhefen. Ecrst bij den Salak krijgt het bergland uitgebreider afmetingen. Ten Zuiden namclijk van dozen en van den Gede strekt zich eene bergketen uit van de Wijnkoops-baai tot aan Den G. Tangkoeban-prahoe, die over een grootgedeelte, tot aan de Tji-Sokan, den naam draagt van G. Kendeng. Zij loopt eerst langs den linkeroever der Tji-Mandiri, gaat verder in dezelfde rigling voort en wordt slechts door de Tji-Sokan en de Tji-Taroem gesneden. Van den G. Tangkoeban-prahoe af verandert zij van rigling en loopt, de grenzen vormende van de regeritschappen Bandoeng en Soemedang, door tot daar waar het der der Tji-Manoekhaar afbreekt, aan de regerzijde van welke rivier het terrein zich weder verheft tot het Tjerebonsche gebergte. Vulkanen zijn er, behalve de genoemde berg Tangkoeban- prahoe, geen in die geheele keten, 't geen niet wegneemt, dat het terrein ook elders, zoo als bijvoorbeeld ten Noorden van de Wijnkoops-baai, sporen van vulcaniciteit vertoont. De uitgebrande vulkaan Tampomas ligt gcisoleerd ten ISoorden van dit gebergte. Eene tweede bergketen is de Goenoeng Breng- breng, die van het Zuiderstrand, langs den linkeroever der Tji-Boeni tot aan den G. Paloea loopt, van waar het gebergte zich langs de grenzen van Bandoeng, Tjiandjoer cn Soekapoera tot den G. Tjikora'i uitstrekt. In dit laatste gedeelte verheft zich, behalve de beide genoemde vulkanen, nog de G. Pepan- dajan. — Ten Westen van den G. Patoea wordt dit gebergte door een ander aan werstjijden der Tji-Sokan, en aan den regteroever van deze ook weder G. Kendeng geheeten, met de vorige kelen verbonden. Zoowel van dit als vooral van de meer oostelijke Zuiderbergreeks gaan e En aanal takken naar het Zuiderstrand af Vulkanen zijn cr in deze gebergten geene. Doch tusschen de Noordclijke en Zuidelijke bergketen en Oostelijk van den G. Tangkoeban-prahoe en den G. Patoea ligt een waar vulkanisch bergland, dat het oostelijk gedeelte van het regentschap Bandoeng en de regentschappen Lim- banga en Socmedang bevat. In het Zuid-oosten van Bandoeng liggen de uitgebrande vulkanen Mala war en Wajang. Het bergland, waarvan deze de hoogste toppen zijn en de reeds beschrevene Noordelijke bergketen sluiten eene vlakte in, die op ongeveer 6 g. m. lengte een vierde daarvan tot gemiddelde breedte heeft. Dit is het plateau van Bandoeng, dat doorlroomd wordt door de Tji-Taroem. Ten Oosten wordt dit plateau bepaald door eene keten, die den G. Pepandajan met de Noordelijke keten verbindt en waarin zich onder andere de G. Goenloer verheft. Oostelijk van dit dit das gegenwärtige ligt het schon dal van Garoet, dat naar het Zuiden toe rijzende, gemiddeld eene hoogte zal hebben, die niet veel van die van het plateau van Bandoeng verschilt. Het wordt van het Zuiden naar het Noorden door de Tji Manoek doorstroomd. Ten Oosten is dit dal wederom begrensd door eene bergketen, die den G. Tjikorai met het noordelijk gegen, waar dit in de resident ie Tjerebon overgaat, vereenigt. Tot die kelen behoore de G. Galoenggoeng en de G. Telagabodas. ”. Van de bergtoppen. die zieh in het beschreven bergland verhelfen, zijn de G. Tjikorai, Paloea, Pepandajan en Mala war de boogste. Zij gaan de 7000 voet le boven, maar bereiken de 0000 voet, zoo als de Gede, nog niet. In het middelstc gedeelte des eilands strekt zich eenkelc kelen, van welke eene menigte takken naar bet Zniden loopen, van het Tjerebonschc gebergte tot den Dienen en den Oengaran uit. Daarin rijst de Slamat omhoog, een Der vijf boogste bergen van Java. Wanneer namelijk de zee 10000 voet hoog steeg, dan zouden zich aileen nog maar de Slamat, de Soembing, de Lawoe, de Ardjoend, en de Smcroe, en steeg zij nog 1000 voet hooger, dan zon aileen de laatste zich als een klein eiland in de nitgcslrekle zee voordoen, waaronder alsdan de geheelc Oost-Indische Archipel, op enkelc punlen na, zon bedolven zijn. § 93. De eenige groote rivier van Java is de Bengawan of Rivier van Solo. Zij ontspringt op het gebergte tusschen Soerakarla en Patjitan, doorloopt de eerstgenoemde residents van bet Zniden naar het Noorden, wendt zich dan oostwaarls door Madioen en Rembang en valt, digt bij Sirdajoe, na eenen loop van 70 g. in. in zee. De Rivier van Madioen, die, uit het Zuiden komende, bij Ngavvi zich met haar vereenigt, is de eenige zijtak van aanbelang, dien zij opneemt. ’t Is insgelijks bij Ngawi, dat zij de zuide-lijke keten der kalkhergen doorbreekt, die wij boven hebben leeren kennen, kings welker noordelijkcn voet zij haren verderen loop voortzet. Niet veel kleiner dan de voorgaande is de Brantas of Rivier van Kediri. Zij ontspringt in Malang aan den oostelijken voet van den Ardjoend, loopl eerst zuidwaarts, vervolgens westwaarts om het Kawi- en Keloet-gebergte heen, wendt zich in de residentie Kediri weder noordwaarts en vloeit, in de residence Soerabaja gekomen, ten laatste naar de straat van Madoera, die zij met een noordelijken arm, de Kali-Mas of Rivier van Soerabaja, bij de hoofdplaals der residentie, en met een zuidelijken, de K. Porong, digt bij Bangil bereikt. Bestonden de hoogten van Lawang niet, die bet Ardjoend-gebergte met den Tenger verbinden, dan zouden de Ardjoen6, Kawi en Keloel van alle kanten, even als een eiland, door water omringd zijn, en wel grotendeels door het water van een eene enkelc rivier. die er bijna geheel omheen slingert. Ook de Wilis en de Lawoe zijn bijna aan alle zijden van rivieren omringd: de Wilis ten Oosten door de Brantas en ten Westen door de Rivier van Madioen, welker beider takken zich. Aan den noorden lijken en zuidelijken voet van dien berg bijkans ontmoeten, en de Lawoe ten Oosten door de Rivier van Madioen, ten Norden en ten Westen door de Rivier van Madioen, ten Norden en ten Westen door zijtakken van beiden, die tot op geringen af- stand elkander niet meer plaats. De derde belangrijke rivier van Oost-Java, ofschoon veel kleiner dan de beide vorige, is de Rivier van Tangoelangin, die door de Serang, die uit het Zuid-westen, van den Merbaboc komt, en de Loese, die in ’t Oosten, in het Blorasche, ontspringt, gevormd wordt. Zij valt benoorden Demak in zee en vormt een een een ver de grenzen van Samarang en Djapara. Het vierde stroomgebied, dat in aanmerking komt, is dat van de vlakten van Lemadjang en Poeger in 't Zuiden en van Bonddwdsd en Panaroekan in 't Worden. Waren de Jang en Raoen niet door een smallen zadel verbonden, dan zou er van Panaroekan aan de Noord- tot Poeger aan de Zuidkust een waterweg kunnen bestaan langs de rivieren Sampejan en Bedoedang. § 96. In Midden-Java brengt de geringe breedte van Digitized by Google 85 hel eiland en de bergketen, die daar in de longte door-heenloopt, van self mode, dal er gecn groole livieren iijn kuncn. De grootste vloeijen naar de Zuidkusl, t. w. de Serajoc of Rivier van Banjocnias, de Bdgdwonld of Rivier van Bagelen, eu de Progn, die met haren zijlak de Kid de residence Kedoc doorstroonit en in Djokjdkarla, met ver van de Opak, in zee valt. De riviertjes aan de iNoordknst zijn kuslrivieren, gelijk er honderde op Java zijn en die iinne bekendheid alleen te danken hebben aan de plaaten die er aan gelegen zijn en naar welke zij, gel Je konnte ikke ook dikwijls de grootere rivieren, genoemd worden. Zoo bijv. de rivieren van Dernak, Sarnarang, Pekalongan, Tegal enz. De grensrivier tusschen Sarnarang en Pekalongan heet Koeld, die tusseben deze residence en Tegal, Oeloe-djami. Midden- en West-Java worden tusschen Tegal en Tjerebon door de rivier van Losari, en tusschen Banjoemas en de Preanger-Regentschappen door de Tji-Tandoei begrensd, welke laatsle onder de nieer aanzielijk van bet eiland mag gerekend worden. Van Wesltlijk Java zijn de rivieren Tji-Taroem en Tji- Manoek de belangrijksle en de eenige, die door bet Noord- grensgebergte van de Preanger-Regentschappen heen- brekeu. De eersle onspringt in een der rawa’s, die aan den jmstelijken voet van den G. Wajang liggen, loopt van daar naar bet Noorden, doorstroomt vervolgens in eene westelijke "l'igling het geheele plateau van Bandoeng, wendt zich daarop weder noovdwaarts, breekt door het grensgebergte tusschen de rcsidentien Preanger en Krawang, en vloeit als Rivier van Krawang bij den hoek van dien naam met eenige armen in zee. De Tji-Sokan is de eenige zijtak van belong, dien zij opneemt. De Tji-Manoek komt van den Pepandajan en den Tjikorai, doorstroomt het dal van Garoet en bereikt, daar waar de groote postweg die snijdt, de grenzen van Tjerebon, in welke residentie zij bij Indramajoe met twee armen in zee valt. Van de zuidelijke kustrivicren komen de Tji-Mandiri, Tji-Boeni en Tji-Woelan het meest in aanmerking. Van die aan de noordkust in zee vallen, de Tji-Oedjong of Kali Pontang, de Tji-Doerian of Rivier van Tjikandi, de grens- rivier Tusschen Bantam en Batavia, de Tji-Dani of Rivier van Tangerang, de Angke, de Tji-Liweng of Rivier van Bekasi, de Tji-Lingsi of Rivier van Bekasi, en tusschen de Rivier van Krawang (Tji-Taroem) en die van Indramajoe  zandige gesteldheid van den bodein en diens planlbekleeding. In het Oosten heeft men de tjemdro-wouden, de pijnboomen van den Archipel, bij wier treurige eentoonigheid niets te vergejijken is. Het Westen daarentegen is het land der voehtige, schaduwrijke loofwouden, die zich uitbreiden over geheele landstreken, waar dikke lagen van kleiaarde den bodem bedekken. Ook de cultuur staat hiermede in een natuurlijk verband, en het is niet le verwonderen dat de kofiic vooral in het Westen, op de bergen, haar lievelings- klimaat vindt, terwijl de suiker en indigo beler in dc heetc vlakteu van het Oosten des eilands tieren. § 98. De verdeeling van Java in Soenda- landen en eigenlijk Java is eene andere dan die geographische, en herusl op een ethnographischen grond. De grens dier beide afdec- Digitized by Google 85 lingen valt hier vcel meer westelijk en wordt gevormd door de rivieren Losari en Tji-Tandoei. Ten Westen van dezc zijn de inlanders Soendaneezen, ten Oosten Javanen. Be ide zijn in menig opzigt van elkander onderscheiden. Voorecrst in ufterlijk: hierover is boven, § 76, reeds gesproken. Een tweede onderscheid is in de Weeding gelegen. In 't algemeen zijn de Javanen veel beter gekleed dan de Soendaneezen ; maar ook de wijze van kleeding verschilt. De Javanen dragen, bijvoorbeeld, den hoofddoek zonder knoop om het. hoofd geslagen en zoo dat de einden er niet uit- komen ; de Soendanees bindt hem cenvoudig met een knoop vast en laat de uiteinden loshangen. De Javaansche vrou- wen dragen een lijfje, kemben, do Soendaneescho niet. Ook in den snid der kleeren bestaan kleine verscheiden- heden, en de breede hoed, de toedoeng, dien de Javanen dragen, is anders dan de Soendaneesche tjaping. Andere punten van verschil zijn bijvoorbeeld de huizen. In West-Java, heft men meer zoogenaamde roemah gladag, huizen op palen, een voet of wat boven den grond verheven; de huizen in Oost-Java zijn roemah limasan, die vilak op den grond staan. Het essentieel verschil bestaat echter in het dak. De Soendaneezen zijn verder nog veel bijgelooviger dan de Javanen en stipter in het nakomen van de voorschrifteu der godsdienst; maar ook goede eigenschappen, zoo als een-voudighcid van zeden, hulpvaardigheid, achting voor den oderdom, eerbied voor de graven hunner voorouders, worden aan de Soendaneezen in ruimer mate toegekend dan aan de Javanen. Let dat op het maatschappelijk leven der Soendaneezen een grooten invloed uitoefent, is het algemeen bij hen gc-vestigd zijn van het particulier grondbezit, in tegenovcrslel-ling van het gemeensehappelijk bezit bij de Javanen. Het meest van al echter zijn de Soendaneezen en Java-nen door de taal onderscheiden. Digitized by Google Tegenwoordig niet rncer. Vroeger was hot anders, toen Java, d. w. z. Oost- of liever Eigenlijk Java, als Gouv. van Java’s N. Oost- of liever Eigenlijk Java, een gouvernement op zicli zclf vormde mel Samarang als hoofdpiaals (1754 — 1808). In dien tijd stood het oostelijk gedeelte des eilands, van Soerabaja en Pasoeroean af gerckend, onder een gezaghebber te Soerabaja en beetle Java's Oost-hoek. Ook deze benaming is nog niet geheel in onbruik gekoinen, wanneer men Midden- en Oost-Java van clkander onderscheidt. De tegcnwoordig vcrdeeling in Ilesidcnticn dagtcckenl uit den tijd van het Engelsche tussdienbestuur en van later. 3 100. Houden wij ons aati die vcrdeeling in Socnda- landen eigenlijk Java, dan komen van de 2515 vierk. g. in., die het geheel eiland besaan, 865 op de eerste en 1448 op bet andere, zoodat de verhouding van lieide is al van 1: 1.67. De bevolking van geheel Java was op ult. December 1859 12,524,095, waarvan 12,127,817 in-landers. In dit getal is de bevolking der eilanden mede begrepen, zoodat men voor de totale bevolking van Java en omliggende eilanden (2444.0 vierk. m.) eene verhouding krijgt van 5041 zielen per vierk. g. in., dat is 0.796 van de bevolking van Nederland (ult. 1858) M. In de residencien ten Osten van Soerabaja en Kediri nuken de Mudoereezen een aanzicnlijk deel der bevolking uit. In het laalsl van 1845 bedroeg dit meer dan J. In zijn zijn zij toch wel van elkandcr onderscheiden. Maar in uinterlijk zijn zij toch wel van elkandcr onderscheiden. Zij hebben naine-lijk zulk een plat en breed achterhoofd, dat men daaraan, naar men vcrzekert, een Madoerees onder alle Andere Ost- Indische nation kan herkennen (§ 76; Het karakter der Madoereezen gaat voor minder zaclit door dan dat der Javanen. Digitized by Google 87 §. 101. Verdecling. R. Bantam (Bantan). H. Serang (Seran). Reg. Serang of Noorder-Reg., h. gn. (Bantam, oude hoofdstad van hot rijk van dien naam ; Anjer aan Straat Sunda, ververschingsplaats voor aankomende schepen; Tanara, zoul- depot); Pandeglang of Midden-Reg., h. gn. ; Tjiringin of Wester-Reg., h. gn. ; Lebak of Zuider-Reg., h. Rangkas- betoeng. (Tjibeo, hct hoofddorp van de Bedoewinen, een klein volkje, dat in soimnige instellingen de herinnering aan de tijden van het oude, in die streken gevestigde en door de Mohammedanen verwoeste rijk van Padjadjaran bewaart). R. Preanger Regentschuppen. H. Tjandjoer. Reg. Tjandjoer, Bandoeng, Soemedang, Limbangan (h. Garoet; vormt inet bet voorg. edne afd.), Soekapera (h. Manoendjaja) **. A. R. Builenzorg. II. gn. (ook Bogor) met paleis van den Gouverneur-General en Gouv.-plantentuin. Reg. gn. en demangschappen Djasinga, Paroeng, Tjibinoeng, Tjibaroesa. R. Batavia. H. Batavia, de hoofdstad van al onze bezittingen. (Over de 60,000 inwoners, waarvan ruim 16,000 Chinese en."000 Europeanen). Ommelanden : Wester-kw artier (h. Tangerang), Zuider-kwartier (h. Meester-Cornelis), Ooster-kwartier (met het vorige vcreenigd : h. Bekasi). A. R. Krawang. H. Poerwakarta. Reg. gn. met de parliculieren landen Tjiasem en Pamanoekan enz. R. Tjerebon. H. gn. (kratons der oude vorsten, graf van den Apostel van den Islam, Ibn-Maulana, te Goenoengdjati). Reg. Tjerebon, Indramajoe, Madjalengka, Koeningan, Galoe (h. Tjiamis; kawali, oud Heden). R. Tegal. II. gn. Reg. Legal, Brebes, Pamalang. R. Pekulongan. H. gn. Reg. Pekalongan, Batang. (Oudheden op het Ilieng-gebergte.) R. Banjoemas. II. gn. Reg. Banjoemas, Poerwdkertd, Poerwodkertd, Poerwodkertd, Baudjar-negara, Tjelatjap (h. gn. belangrijkste haven aan de Zuidkust; oudheden op den Dieng). R. Bugelen. H. Poerwodkertd (kamp. Kedong-kebo). Reg. Digitized by Google 88 PocwdredjA, Koetd-ardjA (met grottcn-tcmpels), Kebocmcn, Karang-anjar (met het vorige eene afd. Gombong, Ft. Gen. Cochins), Ambal, Ledok (h. Wdnosobd). R. k'itdoe. If. Magelang. Reg. Magelang (mines van Bb-rdboeder, Mocndoet enz.). R. Samarang. II. gn. met do citadel Prins van Oranje. Reg. Samarang, Salatiga (Oengaran, badplaats, Ambarawa met de hoofdvesling Willem I.), Dernak (beroemdc moskee), Gobogan (h. Poerwddadi; met bet voorg. eene afd. Seltt, cigendom van den Soesoehoenan, met v 88 S. Forstelijke graven. Mendang-Kamoelan, mines), Kendal. R. Djapara. H. Pali. Reg. Pali, Koedoes, Djapara, Djewana. I)e Vorslenlanden zijn de R. Soerakarta , het leenrijk van den Soesoehoenan van Soerakarta, benevens bet grondgebied van den van dezen onafhankelijken prins Mangkoe-negorb. Grondbezit heell ons Gouvernement er niet, wel voordeelen van den opbrengst der belaslingen, verpachtingcn , zoutver- koop en vogelnestjes. II. gn. (Ook Sold. Ft. Vastenburg. Kraton van den Javaanschcu vorst, kerk, schouwburg enz.) Landschappen Padjang (Bbjblali en Klaten , beide met een fl. Kartosocro, vorige h. dcs rijks vdor de schciding in tweeen), en Soekdwati-koelon en S. Wetan (d. i. W. en 0. Soekavvali). Zij vvorden bestunrd door Boepati’s, met den tilel van Toemenggocng , van Soekawati, Klaten, Kartasoera, Rdjdlali, Ampel en Gagalan , die onder den Raden-adipati , rijksbc- stierder, staan; voor zoo ver zij namelijk door den Soesoehoe- nan niet weder in lecn gegeven zijn aan Ieden zijner iamilic of aan Mangkoe-negara in eigendom toehehooren; en de R. Djokjakarta (Jav. Jogjdkertd) het leenrijk van den Sultan van Djokjakarta, benevens het grondgebied van de onafhankelijke prinsen Pakoe-alam en Ndtd-prodjd, cn het gouvernements-district Nangoelan. II. gn (Ook Djogjd. Kraton en waterkasteel. Fort.) Landschappen Mataram (Imogiri , gemeenschappclijkc begraafplaats der vorsten van Soerakarta, Digitized by Google 89 cn Djokjakarta; Pasargede, oudc h. van liet vroeger ver- eenigdc rijk. Op de grenzen van Socrakarla, de mines van Pramlmnan) eu Goenoeng-Kidoel (Rongkop met vogclnest- klippen). Het besluur geschiedl door inlandsche regenten met den tilel van Tocmenggoeng, ten getale van acht. R. Rimbamj. II. gn. Reg. Rembang Lasem, scheepslim- werf), Tocban, Bddjonegdrb, Blord. R. Madioen. II. gn. Reg. Madioen, Magetaa (bell, bij het vorige), Ngawi (Ft. Gen. van den Bosch), Poerwodadi (met het vorige eene afd.), Pbnbrbgo, Soemdrdtd (met het vorige eenc afd.). A. B. PatjiUin. II. gn. Reg. Patjitan (Panggoel, belang- rijke stapelplaats aan de gn. baai). R. Kediri. II. gn. Reg. Kediri, Ngrdwb (h. Toeengagoeng), Trengalek (met het vor. eene afdeeling), Berbek, Blitar. R. Soerabaja. II. gn., met de citadel Prins Hendrik; circa 9000 iuw. Reg. Soerabaja, Gresik (graf van den eer- slen verkondiger van het Mohammedanisme, Malik- Ibrahim), Sidajoe, Lamongan (met de beide vorige eene afd.), Modjd-kertd (mines van Mddjdpahit), Sidb-ardjd, (sluis van Melirip). B. Pasoeroean. II. gn. Reg. Pasocroean, Baugii, Malang, (mines van Singbsari; het Tenger-gebergtc met den vulk. Bmb, de zoogenaamde Zandzee en de Tengercczen). R. Prdbdlingijo. II. gn. Reg. Prbbblinggb. R. Hesoeki. II. gn. Reg. Besoeki, Panaroekan (h. Pradjc- kan), Bbndbwbso. A. R. Unnjoewaniji. II. gn. Reg. Banjocwangi. § 102. Omliggendc eilanden: Aan de Noordkust: Madoera, met nog twee inlandsche vorsten, de Panembahans van- Madocra en Soemenap, die in eene dergleijke betrek King tot het gouvernement staan, als de vorsten van Solo en Djokjb. Het is tegenwoordig eenc residentie met h. Pame- kasan: afd. Madocra, h. Bangkalan, aid. Soemenap, h. gn. Digitized by Google Ilet eiland is, wat den grond lietrefl, geheel overreen- komende met de slcchts door een naauw vaarwater daar- van gescheiden Noordkust van Java. — Bij Madoera behoorende de Soemenapsche en de Kangeansche eilanden. — Bawean, uitmakende eene afd. van de R. Soerabaja, h. Sangkapoera; — de Karimon-Djawa-eilanden, behoorende tot Djapara, met een posthouder op het gn. hoofd-eiland; — een aantal eilanden in de baai van Batavia, waarvan On- rust, met scheepstimmerwerf, het voornaamste, en de Duizend-eilanden, meer noordwaarts; P*“ Pandjang, bij Bantam, en een aantal meer. In straat Soenda: het Prinseneiland of Panitan, door de Prinsenstraat van Bantam’s kust, die hicr de Meeuwcnbaai vomit, gescheiden; Krakatoea, met een uitgebluschten Val-kaan; Dwars-in-den-weg, midden in het naauwste gedeelte van Straat Soenda. Au de Zuidkust: behalve velc klcine aan de Zuidkust van Bantam en de oostelijkc residentieu: Noesa-Kambangan, behoorende tot Banjoemas, een rotsachtig eiland, slechls door een oen ondiep zeewater, <le Segara-anakkan, van do afd. Tjelatjap gescheiden. III. Sumatra. § 10a. Het eiland Sumatra ligt tusschen ruim 5J” N.B. 