VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
De Waarheid onder de schaduwen van een Verborgenheid te belichten, Dit maakt het hoofdverschil uit tussen een Fabel en een Vertelling, en geeft haar wezenlijk de voorraad van nut en waardigheid. Een vertelling mag bestaan uit een erhste of boerige gebeurtenis, doch, genomen zij is wel opgesteld, en in haar vorm uitmuntend, zij behelst echter nog geen Zedenleer. Maar het bedrijf van een Fabel is gekozen, met oogmerk om eenige waarheid te leren of in te beFMgN. De Waarheid, in dit geval te kiezen, moet niet al te tastbaar, niet te gemeen, of al te bekend zijn; deze is de moeilijkheid niet waardig, om onder een Fabel voorgepresenteerd te worden. Evenmin moet ze ook zeer twijfelachtig, duister of betwistbaar zijn, wezen. Zij behoort van zodanig een aart te zijn, dat zij de toestemming wegdraagt van ieder verstandig en oordeelkundig mensch. Het past niet een enkel stuk van bespiegeling in een Fabel voor te stellen; dezelfde moet dienen om den Lezer de middelen, die hem tot zijn welvaren opleiden, te leren of te herinneren. De rede waarom de fabels in alle tijden en onder alle volken, zo hoog geacht zyn, moet mogelijk gezocht worden in de beschaafde wijze op welke zij hun lessen mededeelen. Het geven van onderwijs veronderstelt altijd een grotere wijzheid in den onderwijzer, een omstandigheid in geen enkele gbaaf voor een bereidvaardige aanleiding der leeringen. Het bijzondere uitmuntendheid der fabelen, dat zij dit zwembad van meerderheid uit den weg ruimen en 't aandenken van lezers overlaten om het zedelijke zelf te bekennen, die, door dus meer te ontdekken dan hem vertoond is, zijn begin zal van eigenliefde gestreeld vindt, in stede van aan 't walgen geholpen; hij bemerkt den leermeester in 't geheel niet, of, indien hij hem bemerkt, is hij ten minste in z'n schik, over deszelfs nederigheid en behendige kunst. Daarenboven, 't onderwijs, door fabelen gegeven, is niet alleen die trotsche en ontzaglijke vertooning van meerderheid, maar verfomacht ook in alle de bevallige en zoete aantrekkelijkheden, die de verbeelding treffen, en de driften gaande maken. Het behaagt met oogmerk om te overtuigen, en drukt het zedelijke zo veel dieper in, als het ons te meer aandoet en inneemt; wij mogen dan gezegd worden, onzen plichten te voelen, ten zelfden oogenblik als wij ze begrijpen. Ik weet zeer wel hoe bezwaarlijk het is een Fabel te schrijven, welke aan alle deze vereisten voldoet. Dit echter behoort des Schryvers doel te zijn. ’t Is die eenvoudige manier op welke Esopus zijn zedenles in Fabelen heeft ingebracht, welke hem onderscheidt van alle andere Fabelschrifters. Zijn Berg, die een Muis baart, zegt, het zedelijk van die Fabel, het belachlijke van groot opgeven, terstond voor ogen zijn Krijn, die een stuk kwas laat vallen, geeft ons, als bij toeval, de krachtigste vermaning tegen de macht der vleierij. Deze Fabels hebben geen bijzondere verklaaring noodig, door geen menigste van opeengestapeld aanmerkingen, die men maar te dikwijfel hoort, kan dit met mogelijkheid dieper worden ingedrukt. Maar de Fabel van den Haan en het kostbare Geefente moet ten dezen opzichte uitgebreid worden. De leer in deze vervangen is zo duister en twijfelachtig, dat verschillende Uitleggers er recht tegen elkaar over verschillende verklaarings van gegeven hebben. Deze schrijft des Haans wegwerping van den Diamant aan zijn wijheid, geen aan zijn domheid toe. Strikt gesproken derhalve maakt een Fabel een uitgebreide of uitleggende zedenles onnodig. Esopus, de Vader van deze schrijfmanier, vloog ook zodanig een bijstand af. ’t Is het dele een Fabel de leering te doen geboeren worden. In het gemoed des persoons, die ze leest, anders wordt het onderwys rechtstreeks en openbaar, strijdig met de natuur en aard van eenheid eener verbloeming. Bovenal is de duisternheid de grootste misvatting in eenig werks (want ik kan den zaam van werk nauwelijks toegeven aan raadzelen), dewijl er geen oogmerk kan beantwoorden, door een werk dat onverstandbaar is. Anibale Caracci en Rafaël zelf, hebben liever toegegeven dat er schriftelijke uitleggingen gevoegd werden in eenige hunner beste schilderijen, dan gevaar willen loopen van zo onvergankelijk een misverstand te begaan. Doch men moet toegeven, dat in elk geval niet in staat is om het zedelijke, daar ingeprojecteerd, van zich te tonen; in zulk een gelegenheid, en in die alleen, moet het er uitdrukkelijk bij vermeld worden... Mogelijk mag men, wanneer het stuk twijfelachtig is, zulks ook eenigermate doen, voor minder scherpszienden, al zou men voor hen door te veel ontdekken: want de verderde zal gaandelijk een overdrevenheid, die alleen zodanig voor hem is, verwaarderen. Maar men is, in deze gevallen, het niet eens of de zedenles het beste in het begin van de fabel vermeld, dan in het midden er bijgevoegd wordt. Esopus, gelijk wij reeds aanmerkten, verwierp in 't algemeen alle afgezonderde Leering, Die wij nu vinden aan het slot zynner Fabelen, zyn er, door anderen, bijgevoegd. Phaedrus, onder de Ouden, en Gay, onder de hedendaagse, stelt de Leering aan het begin van de Fabel; Motte heeft ze liever in het einde; en Fontaine is ten dien opzichte onverschillig en plaatst ze, aan het begin of einde, volgens het beste voorkomt. Is dit, in midden van de hoedanigheid van die grote namen, mijn gedachte durf ik melden, zou ik de leering liever weer aan voegen, bij de white van inleiding, dan, als een aarzeling, laten naakt blijven. Wat ik zou mijn Lezer noch mijn zaken zo (legt een kompliment willen maken als dat hij, na de Fabel gelezen te hebben, niet in twijfel zou zijn om de mening te ontdoen). Hoops tuinkje met een beetje fantasie. En waarom niet? Het bedrijf en de gevallen tot een fabel beïndend. Debuteer verkiezen van een Bedrijf, of verbloeming, worden drie stukken noodzakelijk vereist; I. Het moet klaar zijn, dat is, het behoort, zonder dubbelzinnigheid, nauwkeurig en duidelijk, te tonen; wat wij beogen te verstaan, de geven. II. Het moet zijn en geheel zijn, dat wil zeggen, het moet die samen gevonden zijn uit verschillende en niet van elkaar afhankelijke bedrijven, maar, in algemene randigheden samen genomen, strekken tot vormmaking van één enkel geval. III. Het moet natuurlijk zijn, dat is, gebaseerd, die niet op waarheid, ten minsten op waarheidswaarheid; op ons valke bevattings en op die betrekking en overeenkomst, in welke de dingen tot elkander staan. Wanneer wij ze mildelijk bedeeld hebben met de menselijke vermogens, rede en taal, voldoen deze vereisten, zeker van de natuur des mens, die niet kan gezien verward, herhald en afwijkend geflingerd, of bedrogen te worden. Eene Fabel loopt aan tegen de duidelijkheid; wanneer ze ons in twijfel laat, wegens de waarheid, die ons de Fabelschrijver beoogde voor te tellen. Hier van hebben wij een spreekend voorbeeld in Dr. Crol's Fabel van het harig zwijn. OVER DE FABELS Wil een voerman, zegt hij, horende een ziner wielen: "kraakt", was verwonderd, maar nog meer verbaasd, hoe verscheiden het veld, als hij bemerkte dat hetzelfde zijn wielen zulks deed. Dit deed "het" hem denken, "hadden zeer weinig recht om die vrijheid "te nemen. Maar op zijn vraag waarom het kraakte, gaf het wiel ten antwoord, dat het natuurlijk was voor mensen, die zich in tegenwerk en verwarring bevinden, te klagen." Wie zou denken dat deze Fabel, gelijk de Opsteller ons bericht, tot een vermaanming dient om onze klachten te smoren, voor ons zelf te houden, of dat wij zorg draagen, zodat wij ze immer uitboezemen, dat wij het alleen en op een afgezette plaats doen. De geschiedenis in deze Fabel is niet wel uitgedacht, ten minsten denkt niemand, wanneer ze strekt tot die Leering, welke de Opsteller daaruit getrokken heeft. Gispen ontmoet, maar alvorens alle de vermaak, eeniadoos gevonden; dewijl zyn vertend er mietin deelde; en was niet 'te rug gekeerd, uit eenig ander beginzel, dan eerst. Vriend weder te zien, zo zou het geheld uitkomen op:deene - allerwegen doorftraalende leering , dat de tegenwoordigheid van een waar vriend het wenselijkt is vandie vermaak. De laatste regel die ik opgaf, te weten, dat een Baboon van de 4e eeuw natuurlijk moest zijn, kan op veelerlei wijzen overtreefd worden. Met denzelfde strengheid dat men onnatuurlijke verbintenissen maakt tussen de personen. Dus kan men niet stellen dat het Schaap en de Geit een verdrag aangaan met den Leeuw, en ’t is nog ongerijmd den Leeuw verliefd te verbeelden op des woudmeesters dochter. Deze regel wordt geschonden, door aan de personen neigingen en driften toe te schryven “onbestaanbaar met hunne bekende karakterten, of door hun in zodanige bezigheden te stellen, of werken te laten verrigten, welke geheel vreemd en niet overeenkomstig zijn met hunnen aard. Men kan niet zeggen dat een Vos sterkt na druiven verlangt, of dat een Egel de vliegen verjaagt, dat een Veldhoen zijn dienst aanbiedt om in een wyngaard te arbeiden, of dat een staaf ijzer met een aarden pot samen een rivier afzwemmen; en hij die zijn Gans gouden eieren deed leggen, zou een weelderige verbeelding een paar zeer geringe oordeel doen blyken. In kort, niets dan het Vermogen van spreken en redeneren, wat zelfs in de Fabelen zelfs aan onbezielde wezens medegedeeld wordt, mag ooit tegen de natuur der dingen vrijden, - Gevoelens, hoe verkeerd en dwaalende, indien ze of algemeen aangenomen worden, of voortdurend geweest zijn, kunnen tot een genoegzaam grondvlak van een Fabel verstreken. De Alruijn mag hier klachten uitboezemen; de verleidende Zwaan haar lijkzang zingen; de Sphinx en de Phoenix, de Syrenee en de Centaur, hebben alle bestaan genoeg voor een Fabel; ja de spookken, hexen, en mannetjes in de maan, mogen ieder daar in deelen ter gevochtklokker plaatje. De bekendheid van die gevoelens komt in staan van het daadlijke bestaan, en op deze wijze mag men waarheid gerustlijk uit valsheid afleiden. Betreffende de Gevallen die tot een Fabel behoort, is een regel zonder uitzondering, dat ze altijd weinig mogen zijn, omdat het strijd met de natuur der zulv deze schrijfwijze veel verfcheidenheid toe laat. Een Fabel echter uit een enkel segeveld bestaande zal misschien te naakt voorkomen, terwijl Esopus en Phedrus hierin soms te spaakzaam zijn. Fontaine en La Motte. worden dikmaals te mild bevonden. In dit stuk, gelijk in meest alle andere gevallen, is de middelmijn het beste. Met één woord, de gevallen moeten niet alleen weinig, maar ook kort zijn, gelijk in de Fabelen van Aesop, de zwaluw en andere vogels, De molenaar en zijn zoon, en: "De stad en landmuis" zijn natuurlijk ontstaan uit het onderwerp, en dienen om de Leering op te helderen en te bekragtigen. Let Vervolg hier na. VAN HET GEBIED, BERN. JESUITEN IN PARAGUAI 298 Na K. n, s l VAN HET GEBIED DER JESUITEN IN PARAGUAI, EN VAN HUNNE VERSCHILLEN MET DE SPANJAARDEN EN PORTUGEESEN, (Additie aan De Geschiedenis Generaal par Mr. de Voltaire.) DE veroveringen van Mexico en van Peru, zijn wonderdaden van stoutmoedigheid; de wreedheden aldaar gepleegd, de uitroeiing van alle de bewoners van St. Domingo en van eenige andere Eilanden zijn uiterstens van gruwels, maar de grondvesting in Paraguai door de Spaanse Jezelen alleen onderneemen, schijnt eenigszinds eer voor de menselijkheid te zijn, en vergoeding te doen voor de moorddaadigheden door de eerste Veroveraars gepleegd. — De Kwaakers in ’t noordelijk en de Jezelen in ’t zuidelijk Amerika hebben aan de wereld een nieuw schouwstuk gegeven. — De Kwaakers hebben de zeden der naburige Wilden van Pennsylvania verzagt, zij hebben hen, door ’t voorbeeld alleen, onderwezen, zonder ooit tegens hunne vrijheid te beraken, en hun door den koophandel nieuwe zoetigheden voor ’t leven verschafft. De Jezelen, ’t is waar, hebben zich van den Godsdienst bediend om de vrijheid aan de volkeren van Paraguai te ontnemen; maar zij hebben hen verbeterd, zij hebben hen rechten gegeven, welke, zolang de Jezelen er waren, niet enkelemaal aan hen werden toegestaan. belijkt, gemaakt en het zo verre gebracht dat zij een uitgebreid land beheersen, gelijk men in Europa een Klooster regeert. Het scheint dat de Kwaakers beter gehandeld hebben. De eersten hebben het denkbeeld van zyne Naburen aanzien te onderwerpen, onwettig geoordeeld; de anderen hebben het een deug geacht, de Wilden door zachtmoedigen onderwijs onder hun juk te brengen. Par, is een uitgestrekt land, gelegen in Peru en Chili. De Spanjaarden hadden zich meester van de kust gemaakt, alwaar ze Buenos Aires stichtten, een stad aan de rivier La Plata gelegen, daar groote handel gedreven werd. Maar hoe machtig ze ook waren, was hun aantal te gering om 200 vele Naties die het diepste van het bosch bewoonden, onder hunne gehoorzaamheid te brengen. Deze Naties waren hun nogtans noodzakelijk, voor de verkrijging van andere onderdachten die hun den weg van Buenos Aires naar Peru gemakkelijk maakten. In deze verovering werden ze beter door de Jezuiten geholpen, dan ze van hun soldaten hadden kunnen verwachten. Deze zendelingen drongen langzaamhand in het hart van het land, in het begin van de 17de Eeuw. Ze werden meester gemaakt van vele jonge Wilden, die in Buenos Aires werden opgevoed, die nu hun in het vervolg voor Gidsen en Hoorders bij hun moeite en poogingen konden tegenwegen. De Spaanse dapperheid is ten minste zo groot als de krijgsmoed. Ze lieten nimmer de moed zakken, maar zagen hoe ze eindelijk flakten. Het Rundvee en de Schaapen te Buenos Aires overgebracht, waren uitermate vermenigvuldigd; ze geleidden een groot aantal met zich; en belaadden enige wagens met allerlei werk- en bouw gereedschappen, bezaaiden enige velden met Europisch graan, en schonken alles af aan de Wilden; die door deze handelwijze gelokt en tam gemaakt werden "als dieren die men vertrouwt. Deze volkeren waren alle gezamengezet, uit afgezonderde families, sonder samenlegging, zonder Gods-dienst; men gewende zich lichtelijk aan de eerste door hun nieuwe behoeften te vervoeden uit hoofde der bezigheden, waarin men, ten slotte, de Zendelingen waren genoodzaakt, om met behulp van enige bewaande van gewas te laten, hen te leren zaaien, ploegen, stoken te bakken, hout te bewerken en huizen te timmeren; welke waren deze menschen het omgekeerde van geen zij ge waren, wordende tevens onderdach van hun wel voorzenders. Zodoor zy niet ten eerste het Christelijk geloof onderwisselden, dat geen zij niet konden begrijpen, werden evenwel hop op kinderen, die men in dezen Godsdienst optrok, geholpeld Christenen. Deze eerste grondvesting is met vijftig huisgezinnen begonnen, en in 1750 beliep deze bijna op eenhonderd duizend families. Tegen de tijd van een eeuw hebben de Jesuiten dertig Cantons, gevormd, die zij het land der Zendelingen tegen heten, waarvan thans ieder niet om tien duizend woningen bestaat. Een geestelijke van Sint Francisus, Florentijn genaamd, die in 1711 door Paraguay trok, en aan het verhaal van zijn reizen, op elke bladzijde, zijn verwondering over deze nieuwe regeering laat blikken, zegt, dat de valkeplanning van Sint Xavier "alwaar hij zich langen tijd afhield, ten minste, dor in duizend mensen bedroeg, steeds mensen mag bevredigen, zonder zich te vergissen, dat de Jesuiten door eretredingen veel, vierhonderd duizend Indianen, zich onderwogen hebben. Zo is iets in staat, om ons eenig denkbeeld van deze Colonie te geven, is de oude regeringsvorm der Lacedaemoniërs. Alle goederen zijn in het Land der Zendelingen gemeen. Deze naburen van Peru, kennen Goud noch Zilver. De eerste plicht van een Spartaan was de gehoorzaamheid aan de wetten van Lycurgus, en de eerste plicht van de Paraguayaner is tot nog toe gehoorzaamheid aan de wetten der Jesuiten geweest. Men vindt bijna een volkomen gelykvormigheid, behalven in een punt: de Paraga's hebben geen Staaven, om hun grond te bezaaijen, en om hun hout te kapen, gelijk de Slaven bij de Spartanen deden; zij zijn de slaven der Jesuiten. Men heeft eens ondernomen twee Priesters te zenden naar de Volkplantingen van Nuestra Donna da Fê en St. Ignatius. Zelfs had men de voorzorg om hen door Soldaten te doen verzetten, — Maar de twee Volkplantingen verlieten hun verblijfsplaats, trokken naar andere Cantons; en de twee Priesters „alleen gelaten, keerden naar Buenos Aires terug. Een ander Bisschop, vergramd over dit geval, wilde de opmerkelijke regering opregten, welke in alle andere Landen der Zendelingen plaats heeft; hij verzocht alle de Kerkelijk die onder hem behoorden „bij hem te verduurzamen om hunne Commissie te ontfangen; niemand durfte zich vertonen: ——- ’t Zijn de Jezuiten zelf die ons dit in hune verdieping verdedigend Geschrift mededeelen, Zy bleek. ven dus in het Geestelijke meester en niet minder willekeurig in het Wereldlijke, aan de stam den Gouverneur toe, om, door het Land der Zendelingen zijn Officieren naar Peru te zenden; maar deze Officieren mogen maar drie dagen in het land blijven, - Zy praten met geen bewoner hoe genaamd; en worden, hoewel zij in Zijn Konings naam komen, als verdachte Vreemdelingen gehandeld. - De Jesuiten, die altijd het uiterlijke wel in acht genomen hebben, hebben de godsvrucht ter verdediging van dit gedrag doen dienen, 't geen men als ongehoorzaam en hoonend had kunnen aanmerken. Zij hebben aan de Raad der Indiën van Madrid verklaard, geen Spanjaard in hunne Provincies te kunnen toelaten uit vrees dat zijn zeden die der Paraguayanen mogten bederven, deze reden 'hoe beleedigend ook, voor hunne eigen Natie, is door de Koningen van Spanje aangenomen; die geen dienst, hoe genaamd van de Paraguayanen heeft kunnen trekken dan op die byzondere voorwaarden, ontwerpend voor een Natie, zoo trots en trouw als die der Spanjaarden. Zie hier op wat wijze dit zonderling rijk bestuurd wordt. De Jesuit Provinciaal, door zijn raad bijgezet, stelt de wetten ter neder; en ieder Reor, door een anderen raad geboeid, doet dezelven in acht neemen. - Een Procureur Fiscal wordt uit het lichaam der bewoners van ieder Canton genomen, deze Fiscal heeft een Luitenant onder zich, die Officieren doen alle dagen de ronde in hun district en geven den oppersten Jesuit kennis van alles wat er voorkomt. De gehele Gemeente werkt; en de werklieden van ieder ambacht, bijeen gezet, arbeiden in 't gemeen, ten overkook van hunne opzigters, die door den Fiscal benoemd worden. De Jezuieten leveren het Vlas, het Katoen en de Wol, geen van de bewoners bewerken. Ze leveren insgelijk het graan ter bezaaiing, geen in 't gemeen wordt ingezameld. De gehele oogst wordt in de publieke magazijnen opgelegd. — Aan ieder huisgezin wordt zoveel uitgedeeld als overeenkomtig schijnt met deszelfs behoeften, wat overige wordt te Buenos-Aires en te Peru verkocht. Deze Volkeren hebben insgelijk Vee. Ze bebouwen den grond met Graan, Groente, Katoen, Vlas, Suikerriet, Amandelen, Bonbonboonen, en vooral kweken ze een zekere Plant aan, die men het Kruid van Paraguay noemt; dit is een soort van Thee, welke in Zuid-Amerika zeer gezien wordt, en daar men sterke handel in drijft. — In retour ontvangt men welvaart en koopwaaren, — De Jezuieten geven de laatsten uit, en gebruiken het goud en Zilver ter verciering der Kerken en aan de behoeften van de Regering. — In iedere Canton is een tuighuis; op vastgestelde dagen, worden aan de bewoners, die de tuigen behandelen kunnen, wapens uitgedeeld, een Jezuiet heeft het beheer over de oefening, die zeer geregeld geschiedt, waar na de wapens weer in het tuighuis gebracht worden, zijnde het geen burger geoorloofd enige wapens in zijn huis te hebben, — Dezezelfde grondbeginzelen die de ondergeschikte Slaven van dit volk gemaakt hebben, hebben hun insgelijk zeer goede Soldaten doen worden; te gehoorzamen en te strijden, gelooven ze een pligt te zijn. — Meer dan eens heeft men hun hulp tegen de Portugezen van Brazilië noodig gehad, zoo wel als tegen zekere Roovers, aan wie men den naam van Mameluken gegeven heeft en tegen andere Wilden die men Mosquieten noemt, en menseneeters waren. De Jezuieten, die altijd aan 't hoofd van hunne Onderdanen, tegen deze benden stand houden, hebben meer dan eens hunne bekwaamheid en dapperheid getoond, en zijn nimmer, zonder te overwinnen, te ruggekeerd. Wanneer in 1662 de Spanjaarden de Stad van St. Sacrament belegerden, daar de Portugeezen zich meester van gemaakt hadden, en welk zulke vreemde gebeurtenissen veroorzaakt heeft, voerde een Jesuit 4000 Paraguayan aan, die storm liepen, en de plaats innamen. — Ik kan niet nalaten hier een trek in te voegen, welke duidelijk toont hoe deze Geestelijke het bevelsheschap gewoon, meer van de konse verstand dan de Gouverneur van Buenos Aires, die aan 't hoofd van 't Leger was. Die Generaal wilde, toen men storm zou lopen, dat de paarden in rijen voor de Soldaten geplaatst wierden, op dat, de Artillerie der bolwerken haar vuur op de paarden verspand bebbende, de Soldaten met minder gevaar konden aantrekken: de Jesuit vertoonde het bespottelijke en het gevaarlijke van zodanig een ondernemning op en deed den aanval naar de regels der Krijgskunst. De wijze waarop deze Volkeren voor Spanje gestreden hebben, heeft doen zien, dat zij zich ook tegen hen zouden kunnen verdedigen, en dat hunne regering te willen veranderen gevaarlijk zou zijn. 't Is zeer zeker dat de Jesuiten zich in Paraguay een rijk hebben opgereicht van ongeveer vierhonderd mijlen in den omtrek, en 't welk zij nog verder kunnen uitbreiden. En wat het uiterlijke aangaat, zijn zij inderdaad zeer de best gehoorzaamde Vrachten op aarde. 298 VAN HET GEBIED DER JESUITEN IN PARAGUAI Onderworpen aan de Koning van Spanje, in een ver het afgelopen Zij zyn te gelijk Stichters, Wetgevers, Opperpriesters en Sovreigns geweest, — Een rijk van een zo vreemde geluidheid in een andere Halfe Hemisfeer, is een gewrocht, zo ver afgelegen van des- zelfs oorzaak, als er ooit werd voortgebracht. — Wij zijn zedert langen tijd gewoon, in Europa, Monniken tot Vorstentum te zien, zy Zijn tot die trap van grootheid (het tegenbeeld van hun staat) gekomen, door een natuurlijke voortgang; men heeft hun grote landen geschonken, welke Lenen en Vorstendommen geworden zijn, gelijk aan ander Landen. — Maar in Paraguai heeft men de secularisatie niets geschonken, zij hebben zich tot Vorsten verheven, zonder zich van één rood grond eigenaars te kunnen noemen, en alles is hun eigen werk geweest, een eindelijk hebben zij hunne macht misbruikt, en er een groot gedeelte van verloren; want toen Spanje aan Portugal de Stad St. Sacrament en het daaraan behorende uitge rekt grondgebied, heeft afgestaan, hebben de volkeren, die zij beheersen, zich niet aan de regering van Portugal willen onderwerpen, maar te gelijk hun oude en nieuwe meest. ters wederzijde. Indien men het Religieus evbreviada, oft kort, Verhaal, geloof schreef Andrezinho, Portugees Generaal in 1750, aan een Spanjert bevelhebber Valderios: De Jezuieten zyn de eerstestel weer Spannigen. — Hunne Indianen hebben tweemaal de Portugeesde sergeant Pardo aangevallen met een welbediende Artillerie. — Hetzelfde Verhaal voegt er bij, dat deze Indianen, na hun gevangenen onthoofd te hebben, de koppen aan hunne meesters de Jezuieten brachten. Eens echter deze beschuldiging waar kon zijn, ze zou niet waarachtig voor komen, waarmee — Is zekerder dat hunne Provincie van St. Nieuwgas 1757 gemust heeft, brengende 13000 soldaten in het veld, onder ordre van twee Jezuieten, Lamp en Tadeo. — Dit gaf aanleiding tot het gerucht in die tijd dat een Peshu zich Koning van Paraguai gemaakt had onder den naam van Nicolaas. Terwijl deze Geestelijken in Amerika het oorlog voerden tegen de Koningen van Spanje en van Portugal, waren zij in Europa de Bisschoppen van die Vorsten; maar eindelijk zijn zij in Lissabon van oproer en koningsmoord beschuldigd en zijn zodoende het leven in Portugal verdreven, en aan het Hof van Madrid hebben zij hevige onweersbuizen uitgestaan, en de Regering van Portugal heeft al deszelfde Koloniën in Amerika van hun gezuiverd, maar in het gehele Spaanse Paraguai zijn zij meesters gebleven, zijnde het zeer moeilijk aldaar in te dringen. — Als nog delen zij het Oppergezag met de Koningen van Spanje in een wijd uitgetrokken land, wat dit voorbeeld is het bijzonderlijkste in de geschiedenis der wereld. TE, WEELDERIGE GROEI DER VRUGTBOOMEN, OM BEN VRUGT TE DOEN DRAAGEN. Door KEANE FITZGERALD, Esq. F. R. S. (Tekst van The London Magazine voor November 1762.) Ik had voor eenigen tijd opgemerkt, dat men jonge bomen, die in te vette grond geplant waren, vruchtbaarheid onthullen, door een gedeelte van den bast van eenige der hoofdtakken af te schillen. Deze behandeling was ook bij anderen van een gewenste uitwerking, ten aanzicht der vruchtbaarheid; maar ze had ten gevolge de leelijke wonden het hout bleef ontbloot, en was ter die plaats vatbaar voor verrotting. Dit deed mij mijn waarnemingen voortzetten, om dit gevolg voor te komen. Ik had eenige jonge Pruimen en Kersenboomen geplant tegen een moorder schutting in een zeer vette grond. De Pruimenboomen hadden in drie jaaren takken van 25 tot 30 voet geschoten, de schutting bedekt en overklommen. Nadat ik het afzagen van eenige dier takken te weegs goed brengen, dat de overige te sterker zouden schieten. Za befont ik devolgende proeven te neemen, omzet het midden van augustus 1758. Ik maakte een kringschijding in de houvdarmen van een Pruimenboom, kort aan de stam, schoot dat getichte bast door, daar hij glad en zonder knobbels was: Omzet drie en vijf duim hoger maakte ik een tweede insnijding op dezelfde wijze; toen deed ik een sneede in de lengte, van de bovenste tot de benedende insnijding. Ik scheelde den bast geheel van het tussenliggende hout, voorzover het voor mij bereikbaar was, verder dekte ik dit ontbloote hout, om de lucht buiten de wond te houden. Na verloop van een kwartier werd de wond begon te sympelen, plakte ik de bast weer zo nauwkeurig als ik kon op het hout, en bond ikzelf rondom vast met biezen, zodat de wond geheel gedekt was, zelfs een half duim boven en beneden de rondom gaande insnijding. Ik behandelde de geheele stam van een Kersenboom op dezelfde wijze, omzet tien duim van de grond en beneden alle deszelfs takken. Insgelyk behandeld een aantal takken van een Morellenboom, en de houvdarmen van twee Pruimenboomen. Deze twee laatsten waren oude boomen die men, voor vier jaar, tot de grond toe afgehalve had, en welke sindsdien zeer weelderige takken geschooten, doch geen vrucht gedragen hadden. Ten einde van een maand begon de bast te zwellen, boven en beneden het bindvel: toen deed ik ze allen, en vond den herstelenden bast allerijden zeer wel, en de wonnen geheeld; uitgenomen ééne, aan den hoofdarm van één der laatstgenoemde Pruimenboomen, een gedeelte derzelve was genezen, maar omtrent een duim breedte van den bast, aan de ene zijde van de lange snee, was los gebleven, en viel ’er vervolgens af. Ik bond ze allen weer losjes met biezen, en liet ze zo blijven, tot op het begin van den volgenden zomer; wanneer ik het bindvel geheel weg nam, en ze alle gezond gebleken vrugten, Schoon 't over het algemeen een slecht vrugtjaar gerekend werd. Dit voorwoord mag aan "om, in 't begin van Augustus 1759, dergelijke proefnemingen te herhalen, op verschillende jonge boomen; sommigen die nog geen, en anderen die maar weinig vrucht gedragen hadden; wel bijzonder op twee jonge Perenboomen, die nooit gebloeid hadden. Ik behandelde de hoofdarmen van één van deze op de bovengenoemde manier, en ook verschillende takken die aan deze armen groeiden, middels de één der armen van den anderen Perenboom. De eerste droeg vervolgens veel vrucht, en de rondom ingefluisterde arm van den anderen was matig met vrucht bezet; terwijl geen ander gedeelte van den boom eenig vertoon van bloem gegeven had. Ik nam vervolgens de volgende proefnemingen, op twee takken van verschillende jonge Appelboomen, zo na van dezelfde grootte als ik vinden kon. Ik scheelde den bast van deze naauwkeurig op de maat af, verwisselde die en leden bast van den tak van den eenen boom, op den tak van den anderen. Ik vond, in mijn aantekeningen, dat de scheiding van Alte Wellergebomen. Ik scheelde de bast van den eenen een eiken houtvruchtje, en die van den anderen een bladerknop, aan welken tak ook twee appels groeiden. De bast van ieder deze boomen herkte volmaal, de appels bleven er ook aan, en werden met de overigen rijp; de bladernknot ontrolde zijn bladeren, en beide de takken droegen voorts zo veel vrucht, dat de ene door den last brak, hetwelk de anderen ook waarschijnlijk overgekomen zou zijn, indien ik hem niet ondersteund had. Deze beide waren weergaloze Appelboom, geplant op Aspergijbedden. Ik scheelde de bast der takken van een Perzikken en van een Nectarinenboom; die, welke op den Perzikkenboom geplaatst was, herkte volmaal, en de tak bloeide voorts erg, doch de bloemen van den geheelen boom, zo wel als die van verschillende anderen tegen dezelfde schutting, werden geheel verzengd. Omstreeks het begin van November 1760 sneden ik één der armen van den Pruimenboom, waarop ik een proef genomen had in het jaar 1758, af, om te onderzoeken wat uitwerking dit op het hout had; en ik bevond dat de bast tussen de rondsom gaande inzinking veel dichter, dan elders, verbonden was: ook liep er een donkere ader door het hout in dat gedeelte, dat welk van een vaster samenstel was, dan het overige van den tak. De aantekeningen, die ik van tijd tot tijd van mijn waarnemingen op deze proeven gemaakt heb, en die ik meen de zeer nauwkeurig te zijn, nagaande, bevind ik, dat ik verzuimd heb aan te tekenen, wat uitwerking dit had op den groei der rondsom ingesneden takken. Ik heb er geen maat van genomen, om een vergelijking te maken; maar, zo ver als ik me kan herinneren, komt het me voor, dat het den groei wederhouden heeft. Ik kan bijna met zekerheid zeggen, dat de Kerstboom, in de tweede proefneming gemeld, wier stam rondsom ingesneden was, beneden de takken, ten dien tijd de grootste was van een half dozijn van die soort, en tegenwoordig is hij het niet. Het doet me leed dat ik deze bijzonderheid, zo nauwkeurig mee opgeveld als ik de anderen heb proberen te gieten. Ik wilde hier nog opmerken, dat ik deze tak in de derde proefneming, die ik in het jaar 1763 van hem genomen heb, niet meer zo stevig aondrong als in de twee vorige jaren; en het hout was veel minder van een donkere ader doorlopen, en dat welk van een vaster samenstel was, dan het overige van den tak. Bij een nieuwe manier om vogels na hun dood te bewaren. Opgegeven aan een Liefhebber der Natuurlijke Geschiedenis, in het Londense Magazine voor Januari 1763, lezen we dat ik gelukkig was om meerdere jaren geleden een menigvuldige verzameling van de voortbrengselen van de Natuurlijke Kunst, door de Heer Reaumur in Parijs verzameld, en in verschillende dozen zorgvuldig bewaard, te bezichtigen. Maar niets trok mijn aandacht meer, dan drie kamers, vervuld met een groot aantal van vreemde vogelen "bewaard in hun leven en mooie kleuren", waarbij de glanzende veren, losheid van de veren, en levenskracht van de vogels, zo natuurlijk schenen in deze levenloze staat, alsof ze nog ademhaalden. Ik was zeer begeerd om te weten hoe men te werk ging, om ze zo volmaakt te krijgen: maar na veel vruchteloze onderzoekingen vond ik me geboodzaamd "aan te vragen", met de enkel verwondering; dewijl de manier van bereiding, als een diep geheim, bij enkele natuurkundigen bewaard werd. Desondanks besloot ik echter hier van een proef te nemen "met verschillende vogelen", op de enkele gedachten dat veel goede oude huisvrouwen vlees, ham, tongen enz. een langen tijd bewaard, alleen met zout. Hierop verbeeldde ik me, dat men lichtelijk achter het geheim zou komen; indien men het gebruik maakte van een sterker antiseptisch middel, bij manier van pekel, de vogels daar in eenigen tijd liet liggen en vervolgens droogde de vlees na herhaalde proeven werd ik van 't tegendeel overtuigd, zag van deze manier af. Want de pekel plakte de veren vast aan een, en verminderde altijd min of meer de schitterende kleur en fraaiheid der pluissen, zodat ze onterecht voor 't gezicht waren. Langen tijd was ik hier mee geheel verlegen, en kon 't niet nagaan, hoe de vogels dan de opgemelde verzameling van die Heer bewaard konden zijn, daar de veren zo los, van zo fijn een kleur, en in alle opzichten aan 't leven, zelfs gelijk waren. In de watervogels jaagde ik nog het best, vermits derzelver veren, meer van een dichtvleesachtige soort zijnde, gevolglijk lichter zo aangetast worden door de pekel; dan die der landvogelen. hij onlangs vertoont de lieve land- en zeevogels op een nieuwe manier bereid, en bewaard, die allen zo na aan het leven zelfs komen als mogelijk is. Ter ontwijding nu van hun, die vermaak scheppen: in deze oefening en schuldloze dievegie, zal ik den geheelen toegeven, die men in acht heeft te nemen, vervolgens verduidelijken; en indien mijn voorstelling de aandacht der lezers tot zich trekt, zal het mij grootste vermaak geven. Wanneer ik een Vogel erlang "die verscheidene dood is, open ik de buik, van het lagere gedeelte van het borstbeen naar beneden tot den acht, met een snel gepunte schaar, en trek ik de geheele inhoud, als darmen, lever, maag enz. uit. De ene heilige was ik terstond met een onderstootte mond van zout en specerijen, en na de lippen der wonde weer samen, zo dat het opvallend niet uit kon vallen. Dan vult ik de keel of gorgel gevuld worden, van de bek nederwaarts tot aan de plaats der maag, met hetzelfde meel, doch vinder gemaakt, dat, bij een weinig te gelijk, naar beneden gestopt moet worden, met behulp van een schacht, ijzer of koperdraad. Het hoofd open ik met de schaar nabij de wortel der tong, en de schaar drie- of viermaal rond gedraaid hebbende, om het weefje der hersenen te verbreken, zo vult ik deze heilige insgelyks met dat. mengsel. Dit is de gehele toebereiding daar ik mee van bedien. Betreffende de vleugels en de bouten, die raak ik in 't heed niet aan, maar laat dezelven in hunnen natuurlijken fit: want het zout enz, mist zeldzaam, van in weinig dad gen zo door te dringen in deze deelen; dat het dezelven gelyklyk met het lichaam en den hals van den Vogel bewaard. De Vogel, dus opgevuld zynde met dit mengsel, moet nu, voor den tyd van twee dagen, bij de beenen opgehangen worden, ten einde het mengsel "door deze gestalte, te verfijnen indringe rondsom de spieren en bindfels, die de wervelstukken van den hals vereenigen. Voorts heeft men den Vogel te plaatsen in een gestalte om te drogen, in dezelfde houding als we hem gewoonlijk zeevend in 't Veld of op Aluin tot poeder gemaakt, vier oncel. Peper fijn gemalen, twee oncel. Dit te samen te mengen. op een Boom zit ziens; en in deze gefstalte moet hy gehouden worden, door twee draaden, gaande van den een van den aars tot aan het lagere gedeelte van den rug, en den ander door de oogen; de einden deze draaden moet men de Vogel ophouden in deszelfs natuurlijke gefstalte, en aan het boveneinde van het raam vastgemaakt worden. Ten laatste, houdt men de voeten beneden vast met nageltjes van kleine Spijkers. In deze stand moet de Vogel een maand of wat langer blijven, tot dat hy volkomen droog is, (wat welk men uit deszelfs stijfheid gereedlijk zal bemerken; ) wanneer hy uit het raam genomen en op zijn gefchikte plaats geplaatst kan worden; hobbende nu verder geen andere ondersteuning noodig dan een nageltje door ieder voet op zijn vastgeplaatste plaats. De oogen vergoedt men met welgeplaatste glazen korallen, op hunne plaats geheld met sterk gomwater. VAN HET VET. Strekkende tot een Vervolg van het Celachtig Weefsel in het menselijk Lichaam. In een van de voorgaande stukken van onze letteroefeningen hebben we het kleurig weefsel beschreven, en aangemerkt dat hetzelfde, op veel plaatsen, dun en zet, en weinig opgevuld, in andere een merklijk deel vet inhoudt. Bij een onvoldoende menselijke vrucht is het altijd zet, en heeft in de vakartige tissuesruimten, zelfs in het darmnet, of onder de huid, geen vet. In deze kleine vakjes is een waterachtige, dunne, wegwaaiende stoffe, met eenige olie vermengd. Deze stoffe is enigszins taai en kleef aan de vingers, en gaat, vergadert zijnde, over in een roodachtige gelei. In de beenderen van een vrucht is een dergelijk taai, watertje in plaats van merg. In een vrucht welke meer tot rijpheid is genaderd, ziet men in het net, voornaamlijk, langs den loop der vaten, witte bolletjes, vol broos vet. Deze zijn kleiner, naar mate de vaten fijner zijn, en staan, in het begin van elkaar; naderhand voller wordend, raken zij elkander. Men vindt, zelfs op het hart van vruchtjes, minder vet, dan in andere ouderdom: ook is het vet schraal en hard dan in meer gevorderden. Maar wanneer een kind geboren is, wordt het, doorgaans, in. IN HET MENSCHLIJK LICHAAM. In de eerste jaren van zijn levensloop, zeer veel vet; en, onder de huid, wordt, naar gelang van het vlees der spieren, veel meer vet opgehoopt dan in volwaspenen; het is dan zeer wit, en uit zachte en rondachtige klompjes samengepeld. De tweede levensloop van vetwording is ongeveer de veertig jaren, wanneer het vergaderde vet een magere gesteldheid van het lichaam in een lyfige gedaante verandert. En dan blijft het - in zulk een maatere tot den ouderdom; wanneer het weer verminderd, en eindelijk bijna geheel verdwijnt, makende weerom plaats voor een rood gelei, als in de onttype Vruch geweest was. Eenige delen van het lichaam zijn er, waaromtrent geen vet gevonden wordt. De grote en kleine hersenen zijn vrij van vet. Ook is er weinig vet om het heengaan van de spieren, waarbij zich een diepte vormt tussen twee verhevenheden staat; gelijk waar de dijen met de billen samengevoegd zijn. Men vindt ook weinig vet tussen sommige plooien van de huid, waarbij zich een diepte vormt tussen twee verhevenheden staat; gelijk waar de dijen met de billen samengevoegd zijn. Weinig Vet is te vinden op het Hoofd; in het gedeelte van den Hals, welk door de breede Hals-Spier wordt gedekt; op het Voorhoofd, in de Oogleden, en het buitenste gedeelte van den Balzak. Maar van binnen meer. Het schijnt niet te zijn, waar enige drukking gevaarlijk zou kunnen zijn, gelijk in de Long en Lever, waar noodzakelijkheid is van een scherp gevoel, als in het hoofd van het mannelijk Lid enz, en weinig gevonden te worden, waar kleine Vaten, weinig Spieren en een gestage wrijving is. In tegendeel, is het overvloedig, waar groote Spieren zijn; aan het voorste gedeelte der Spieren van den Buik, aan de binnenste en bovenste zijkant van de Long en voor de Borst. Onder de Blubber Spieren is het in groote mate; en hier worden groote en ronde klompen van enkel Vet, tussen de vezels der Spieren gevonden. Om de Klier van een vrouwelijke Maag wordt veel Vet, wit, zacht en uit groote ronde klompen gemaakt, gevonden; en hier van hangt af de halfronde en fraaie vorm van dit Deel. Onder de bal van den Voet, en in de palm van de Hand, is ook vry veel Vet, welk zacht is, maar de vaste celachtige draadenscheiden het zo van een, dat elk klompje aan zijn plaats bepaald wordt. Tussen de pees van de knie zijn grote brokken Vet; en dezelfde beurzen worden ook elders, onder de Peesenvleugels gevonden. 