VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
3 heid. van God, gepaard met traagheid tot onderzoek ze Omtrent God, den aart der dingen en onderlinge be- strekkingen tusfchen dit alles, en tevens met eene on- „ getemde zugt naar uitredding — zie daar, waarin wy „ kortelyk de eertte en hoofdoorzaak meenen gelegen te „ zyn van die overyling of dwaling in den mensch, waar door hy aan de Godheid eigen sen of werkingen „ met betrekking tot den mensch toefchryft, die met ha- 5, re natuur niet beftaanbaar zyn, of waar door hy aan » dingen buiten God, aan bezielde of onbezielde wee- » zens, die beftaan of die de verbeelding fchept, aan da- „den of toevalligheden kragten en werkingen toefchryft, „ die of aan God behoren te worden. toegekend, of aan s» God zouden moeten worden toegekend, indien zy met „ de volmaaktheid van Gods weezen beftaanbaar waren.” Eene andere oorzaak vindt GRATAMA in eene zwakheid vatz Geest, welke, indien zy niet natuurlyk in denzelven huis- veste ,. dikmaals , zo niet altoos, uit zwakheid van het Lichaam haaren oorfprong neemt; en hy ftaaft deeze ftel- ting door verfcheiden voorbeelden, als dat van den fchran- deren PERICLES, die zynen Stuurman, toen deeze met de menigte verfchrikt wierdt by eene Zonsverduistering, zy- nen Mantel voor de oogen hing, en hem vraagde, of ook die ‘Verduistering verfchrikkelyk ware, of een voorteeken pan iet verfchrikkelyks? en, egter, toeliet, dat hem, in zyne g ziekte, een tovermiddel aan :den hals gehan- gen'wierd; — en een ander van den anders verftandigen PAs- CAL, die zich metseen yzeren gordel, met fpykers,bezet , o te- VAN HET STOLPIAANSCH LEGAAT. 575 tegen de zonde wapende, en ernftig begeerde om na het Gasthuis der ongeneeslyke armen gedraagen te worden, om te midden der behoeftigen, en niet in zyne eigen wooning, te ontflaapen. - Het zwak gemoed, dat met s angst in het toekomende. opziet, is de eigen grond, » waarin het Bygeloof : zich gemakkelyk vestigt, welig s opgroeit, en waarin het, zoo ‘er de Rede niet ach- s ter zit, ligtelyk den meester fpeelt. Van daar is het, s dat de zwakfte: mensch (al het overige gelyk gefteld) » zeker:de Bygelovigite is; van daar ook dat de Vrou- „ wen — in de bekerings=gefchiedenisfen eene grote 5» rol gefpeeld - hebben.” ot flot van dit Hoofdftuk trekt GRATAMA de hoofdeigenfchappen des Bygeloofs aldus te zamen. a sy 576 >. 2. VERHANDELINGEN : — » verftorvenen om zyne fponde, en het is met kragt van „ kruisfen, tekenen en verbiddingen, dat hy zich voor „ hunne woede of invloeden beveiligt. Hy wentelt zich „in zyn bedde, tot dat de vermoeienis hem de oogen » fluit; dan flaapt hy, jaa! maar de ysfelyktte droomen „ teisteren zyne ziel; dan ziet hy niet dan afgronden, s vuur en helle; dan zyn het Draaken die hem drel- s gen te verfcheuren; dan is het de Vorst der duisternis s zelf, die hem zóó zal aangrypen, en het zyn de ram- s melende ketens die hem met fchrik doen ontwaaken, „ fteeds nieuwe ftof tot kwelling nalaatende voor den »» volgenden morgen. In.* kort, hy is ongelukkig door > en door, ledig, lui, dom, ligtgelovig , zich zelf en » Anderen ten last, onnut voor de zynen, voor de Maat- » fchappy en de prooi van den eerften bedrieger, die hem s met uitredding vleit , welke hy noch gelooft noch vere. „> langt.” Met regt merkt GRATAMA aan, op deeze al- gemeene fchets, dat dezelve, naar gelange der verfchil- lende karakters , tyden en plaatzen, onderícheiden is, en nimmer op een enkel voorwerp kan worden toegepast. Het vierde Hoofdttuk heeft ten oogmerke, de redenen te ontvouwen ; waarby het toekome, dat het Bygeloof dik- serf meer vermag om der Menfchen hart te bewegen als dg Godsdienst zelf. Te fpoedig, naar ons inzien, ítapt onze kundige Schryver van dit onderwerp af, hoewel aanmerking niet geheel ongegrond is, dat verfcheiden , voorheen aangevoerde , bedenkingen: hier insgelyks kunnen worden toegepast. —=— Onder de middelen, welke, in het yyfde of laatite Hoofdttuk, ter voorkoominge of weeringe ` van het yea: worden aan de hand gegeeven, ontmoe- tèn de volgende onzen meesten byval: ., Leeraar eene „ gezonde Zedenkunde, gelyk Christus‘ dede, Doe het „, lelyke van de ondeugd en het beminnelyke van de s deugd kennen, en dat God een welbehagen heeft in „ een zuiver hart, vol liefde, en in de Gebeden van de „, zulken , die gaarne goeddoen en een af{chrik hebben „ van het kwade, Leer eene mannelyke verdraagzaam- „ heid in de rampen des levens, en wys een uitkomst „ dán in een leven naa dit leven, daar de nevelen zul- „ len wegvallen, daar men God zien zal, en elk zyn „ loon ontvangen zal. —- Verfpreid in uwe Maatfchap- „ py allerleye ete kundigheden , en fnyd de nutte: „ loze af, zoo veel dit mogelyk is. Het Bygeloof nestelt » gaarne by de onkunde, en (al het overige gelyk ge- | a fteld) VAN HET STOLPIAANSCH LEGAAT, 577 » fteld) is de onkundigfte mensch zeker de bygelovigfte. 5, — Verfpreid in uwe Maatíchappy een algemeenen » Geest van werkzaamheid, Werkeloosbeid en loomheid è koesteren het Bygeloof. Het zyn drie gefusters, die s, de eene de andere de hand reiken. Reis door de lane ə» den» daar geene. ieverheid is, doorblader de gefchie- * » denisfen der Kloosters , en gy zyt overtuigd van het geert » ik zegge. — In één woord, vat alle die middelen » gretig aan, die min of meer regtftreeks -uitloopen ont » te vermeerderen de natuurlyke en zedelyke fterkte vam » °t Volk, dat gy te leiden hebt.” | = Wat nu de tweede Verhandeling aangaat, welker Schryver niet heeft goedgevonden zynen naam bekend te maaken, doch dien wy, uit verfcheiden byzonderheden „ . onzes oordeels, niet onwaarfchynlyk zouden kunnen isfen: met verlof der Keurmeesteren dunkt ons veel te chraal de lof, enkel die van werkzaamheid en beleezen- heid, hem gegeeven. Wy voor ons meenen in hem onte moet te hebben, den fchranderen Wysgeer en geoeffenden Kenner van het menfchelyk hart. Min regelrecht, dan GRATAMA, treedt die Ongenoemde ter zaake, en vervalt by. meermaalen, in uitweidingen, die, immers in den eerften opflag, met het onderwerp in geen onmiddelyk verband ftaan. Met dit alles, zo veele blyken van oor- deel en vernuft hebben wy allerwegen ontmoet, dat, in- dien de uitfpraak over den Eereprys mede aan ons ge- ftaan hadde, onze keuze in geen kleinen twyfel zou gehan- _ gen hebben. Liet ons beftek het toe, wy zouden, door eene opzettelyke ontleedmg deezer Verhandelinge , onze oordeelvelling kunnen goedmaaken. Nu moeten wy, be- nevens die van den bekroonden GRATAMA , de leezing der naamlooze Verhandelinge wel ernftig aanpryzen, Eenige Berichten nopens de Euangelifthe Broederkerk, of - de zoogenaamde Hernhutters, Getrokken wit een klein Gefchrift van A.G. SPANGENBERG., Te Dordrecht , by A. Blusfé en Zoon, 1796. In gr. 8vo. 197 bl. M“ godgeleerde bedenkingen, dan historifche na- rigten, ontmoeten wy in dit Boeksken ; en dee- ze narigten betreffen nog meer de eerte opkomst en lotgevallen der Broeder - Gemeente, dan dat zy over haaren tegenwoordigen toeftand cenig licht hal al | ° 578 BERICHTEN NOPENS DE HERNHUTTERS. Zo loopt, b. v., het, dus genoemd, kort gefchiedkufdig bericht van de Euangelifche Broederkerk niet verder dan tot aan den dood des Graaven VAN ZINZENDORF. Het verflag van den arbeid der Euangelifche Broeders onder de Heidenen is oppervlakkig, en bevat flegts ee- nige algemeenheden. De man loopende over de Vervolgingen, welke de Euangelifche Broeders onders gaan hebben, is, met tusfchenvoeging van eenige nadee- lige lotgevallen, den Broederen bejegend, eene korte Ver- handeling over den. Geweetensdwang , en. deszelfs onbe- ftaanbaarheid met de Leere des Zaligmaakers. Voor ’t overige fchynt dit Gefchritt voornaamlyk te zyn ingerigt ter wegneeminge van eenige bedenklykheden, zo tegen de Leere als tegen de Gebruiklykheden der Broeder- Ge: meente, van tyd tot tyd, ingebragt. Zo zyn, b. V., zom» migen, en, inderdaad, niet zonder reden, gevallen over werfcheiden aanftootlyke legen zij in hunne Gezangen of Liederen. Die Liederen, merkt onze Schryver aan, welke de Broederkerk voormaals gebruikte, doch …„ met » de eenvouwigheid en het ernftige der Goddelyke waar- „ heid niet volkomen ftrookten, zyn reeds voorlang in » onbruik , offchoon zy (voegt hy ‘er nevens) even „> wel in het geheel niet dien zin hadden, dien men ’er; „ gedeeltelyk om ’er mede te fpotten, gedeeltelyk uit „, misverftand, aan gegeven heeft.” Proeve over Eéne Waare Kerk; of Wysgeerig Betoog, dat 'er. maar dén Enige Godsdienst met het Geluk des Menschdoms beftaanbaar, op Aarde zyn kan. Door een Aanbidder van God, en een Beminnaar der Menfchen, (Niet vertaald.) 1796. In gr. 8vo. 32 bl N iet vertaald! Eene groote eere, voorwaar, voor ons Lánd, dat op deszelfs bodem zulke wanfmaaklyke, vergiftige, lettervrugten groeien! De vryheid der Druk- perze befchouwen wy als een onvervreemdbaar regt van den Mensch eb Burger, niet fteunende op Discustiën van Volksvertegenwoordigers , en waaromtrent het geno- men Dekreet in geen ander licht moet befchouwd wof- den, dan als eene verklaaring, dat de banden, welke dus lang de Natie hadden gekluisterd, thans zyn losgerukt Is ‘er dan niets goeds onder de Zonne, °t welk niet ten kwaade wordt misbruikt? Van het dierbaar regt, „ om di: 2% Zy- PROEVE OVER ÉÉNE WAARE KERK. 579 „ zyne gedagten en gevoelens aan anderen te mogen sẹ openbaaren, het zy door de drukpers of op eenige an- 3, dere wyze,” lëvert deeze Proeve een voorbeeld op, % welk, indien eenig ander, onder de misbruiken moet ge- rangfchikt worden. De Boeren Weer -wikker; of aanwyzing van de aanftaandke Luchtsgefteldheid , uit eene langduurige waarneeming yan den Barometer; tot nut van den Landman in den Hooi- en Oogst-tyd. Te Groningen, by Je Oomkens en J. Dikema, 1796. In gr. 8vo. 16 bl | | e Schryver van dit Stukje moet onze Vaderl. Let- teroefeningen niet geleezen hebben; dewyl hy be- tuigt, » dat wy, zo veel hy weet, in onze Moederfpraak » Zulk eene op de ondervinding fteunende aanwyzing van » het nuttig gebruik van den Barometer nog niet heb- a ben,” als hy hier aanbiedt. Immers deelden wy daar in (zie de Algem. Vaderl, Letteroeff. voor 1792. bl. 15-65 — en 109.) de Proeven des Heeren RICHARD KIR- WAN over de Veranderingen des Barometers, mede. —— Proeven, wy bekennen het, die van meer omflags zyn, eñ dieper gaan, dan de WWaarnzemingen hier aangeboden, en welker herhaalde leezing wy, te deezer gelegenheid, niet kunnen nalaaten aan te pryzen. Behalven deeze hebben een MUSSCHENBROEK en anderen, die in onze ‘Faale over dit gedeelte der Natuurkunde fchreeven, zich daar over uitgelaaten, Had de Opfteller gezegd, dat hy een afzonderlyk klein Werkje over deeze ftofte , voor den Bocatia gefchikt, in onze Moederfpraak kende, dan was hy de waarheid nader gekomen. ‚ Niettegenftaande deeze aanmerking, bevat dit Stukje voor den Landman een onderrigt, wegens dit in vroe- geren oe y Natuurkundigen alleen, en nu by allen, zo bekend Weerkundig Werktuig. °t Welk zeker door den Landman met voordeel kan gebruikt en geraadpleegd worden, fchoon hy, door de Ondervinding, zich reeds veele Waarneemingen aangefchaft, en by Overhandreiking bekomen hebbe, die met de Aanduidingen uit het Weer- glas ontleend, grootendeels, zamenftemmen. Om daar in zekerder en op vaster voet te gaan, zal hy den Barome- ter met vrugt kunnen raadpleegen , en van de XXV hier Opgegeeven Regelen, die egter alle geenzins, voor zo verre de onze loopen, van gelyke waarde zyn, gebruik maaken. — — Het korte onderrigt wegens het maakzel en de Proeve eens goeden Barometers kan hem ook van dienst weezen. , Al het voorfpellende intusfchen van den Barometer komt me, DE BOEREN WEER -WIKKER. 58t komt neder op de nettere aanduiding van de zwaarte der Lugt, welke wy daar door bekomen, dan die wy van elders kunnen verkrygen. Weshalven de Optteller zeer wel zegt, „» dat het eigenlyk de verandering van de ‘on zwaarte der Lugt is, die door haare meerdere en » mindere persfing en drukking alle veranderingen in » den Barometer moet veroorzaaken. Dus beftuurt het » Lugtgeftel den gang van den Barometer, naar de na- » tuurlyke wetten van beweeging , en doer de kwik ry- » zen Of zakken, naar evenredigheid de Lugt zelve » zwaarder of ligter is” In de daad , de Barometer is eigenlyk een Lugtweeger. Schoon de Opftelter dit er- kenne, en tusfchen beiden in °t oog houde, fchynt hy nu en dan met het Voorzeggend Vermogen, als wy het zo eens mogen noemen, te veel op te hebben: dewyl, be- halven de zwaarte of ligtheid der Lugt, zeer veele oorzaaken tot de daadlyke Weersgefteltenisfe medewer- ken. ’t Geen niet wegneemt , dat men algemeene Re- gels konne opgeeven ; doch die aan veele uitzonderin= ‘gen onderhevig zyn. Trouwens, dit blykt uit veele der Regelen zelve , die ten flotte van deezen Boeren Weer - wikker voorkomen. Ae en Aanmerkingen voor het Zestiende Deel der Vaderlandfche Historie yan JAN WAGENAAR. Door Mr. H. VAN WYN, Mr. N. C. LAMBRECHTSEN , Mr. ANT. MARTINI, £. M. ENGELBERTS, cn anderen, Te Amfter- dam, by J. Allart, 1795.- In gr: 8yo. 103 bladz. Dezelfde, voor het Zeventiende Deel, 112 bladz. volgers onze belofte haasten wy óns-met vetflag te doen van de nog overige Stukjens deezer leezenswaardige Byvoegfelen. Ons gevoelen, over deezen nuttigen arbeid , LETT. 1796. NO. 14. Ss heb- 582 BYVOEGSELS hebben wy meermaalen verklaard, en behoeven die ver- klaariug nu niet te herhaalen, In bet Zestiende Stukjen, bl. 2—II, ontmoeten wy ter- ftond eene gewiguge Aanmerking, maar te uitvoerig om hier te worden overgefchreven , over het toevoegen van Afge- vaardigden te velde, wegens de algemeene Staaten, aan den Opperbevelhebber des Legers. Een misflag van wA- GENAAR wordt daarby aangewezen, en de handelingen van ’t groot Befoigne der Staaten van Holland, over dit onderwerp, voorgedragen., te gelyk met het fchryven der cmelde Staaten aan hunnen Stadhouder, welke nu reeds den Engelfchen tbroon had beklommen, en des Konings antwoord. Men ziet uit alles, hoe omzichtig de Staaten waren om vooral den Vorst geenen aanftoot te geeven; met hoeveel behoedzaamheid alles wierd voorgefteld en behandeld, hetgeen tot deszelfs , het zy dan wel of kwalyk verkregen, gezach eenige betrekking had; en de wyze, op ed hes als de Schryver, zacht genoeg, zich uitdrukt] zyne Majefteit de verfchillende begrippen der Staatsleden wist te leiden. Op bl. 13 —16 wordt gefproken van de vergeeffche poo- gingen der Staaten om den Vrede tusíchen Keizer LEoPoLp en den Grooten Heer te bewerken, en by die gelegenheid, bl. 16, gezegd ; » de Gezant flaagde hier in niet naar „ wensch, en men zal, in °t vervolg, zien, dat eerst ten „ Jaare 1692, onder bemiddeling van Groot: Brittannie en „ deszen Staat, die zaak volvoerd wierdt.” Op den rand vindt men aangehaald, WAGEN. Jaderi, Hist. 16 D. bl. 169. [dit moet 196 zyn}. Hieruit zoude men befluiten, dat, in het Jaar 1692, de Vrede tusfchen de twee ge- melde Mogendheden wierd getroffen. Doch, wanneer men de aangewezen plaats van WAGENAAR naleest, vindt men „ dat ook toen de aangewende popgingen vruchtloos waren. De oorlog bleef nog verfcheiden jäaren voort- duuren, en eindigde niet voor het-aangaan van den Vre- de van Karlowitz, in den aanvang des aats 1698 (*). De onderneeming, om de Engelfchen van de dwing- landye van JACON DEN II te verlosfen , had den Staat eene uitgaaf gekost van 7,301,322:1:8, volgens WAGE- NAAR, ‚ (*) WaciN. Vad. Hist. D. XVII. bl. 18. Zie ook de Aanm king ia het 17de Stukjen van dit Werk, bl, 5. TOT DE VADERL. HISTORIE, 583 NAAR (*), van welken TINDAL zeer weinig verfchilt, fchoon hy in de byzondere posten der rekeninge misflas gen fchynt te hebben. TiNpArL zelve rekent deeze fom, in Engelsch geld , op omtrent bee ponden fterling en hiervoor werden den Staaten, in Engeland, niet meer dan 600,000 ponden toegelegd, welke, zo als wy hier bl, 17 vinden aangetekend, „een derde terftond,' een ander s derde, vier maanden daar na , en °t overfchot in den . » Winter des Jaars 1690,” zouden betaald worden. © „> Maar, hierin, was men agterlyk,” en de Nederlanders moesten nog omtrent drie jaaren geduld hebben. …_ Bekend is het gefchil, over de Nominatie van Schepe= nen, hetgeen, na de verheffing van WILLEM DEN ÍI op den throon van Engeland, tusfchen deezen en de Stad Amtfterdam ontftond, By hetgeene WAGENAAR daarom- trent bericht , worden hier bl. 25—32 nog eenige aanmer- kingen gevoegd. Byzonderlyk is leezenswaardig hetgeen, bl. 26, aangetekend wordt aangaande de redenen , waar- om men, ter Staatsvergaderinge van Holland, de voorflaá gen van Amfterdam van de hand wees, waaruit men de vrees des zich noemenden Souyerains voor zynen Koning- Iyken Stadhouder duidelyk kan befpeuren. Bladz. 32—42 behelst het verhaal, hetgeen WAGENAAR ` in zyne Gefchiedenisfen van Amfterdam geeft, aangaande de valfche befchuldiging, door zekeren booswicht tegen fommige Leden van de Regeeringe dier Stad ingebragt s met byvoeginge van nog eenige omftandigheden, welke den Hstoriefchryver onbekend waren. By het nagaan van het gewicht, hetgeen veeltyds ge- fteld wordt in dingen van geene waarde, vindt men niet zelden ftof tot meesmuilen , het zy men lette op de ge- draagingen van byzondere perfoonen, of op de handel ngea van Vorften, Overheden en hooge Collegien. Dat by plegtige voorvallen eenig cerimontcel bewaard worde, is ħiet af te keuren; het ligt in ’s menfchen natuure, en is, ia zekere maate, tot eene goede orde noodzaaklyk. Maar fomtyds wordt het, door een ingebeeld point d'honneur, gedreven tot belachlyke uiterften, Een voorbeeld daar- van ontmoeten wy in deeze Byvoegfels (t), hetgeen vy ni (*) Vadi. Hist. D. XVI. bl. 24, TINDAL , Contin, Vol, I. Pe 2. 14%. Ct) BL 55, 56» 57e Ss 2 584 5 o BYVOEGSELS niet kunnen ‘nalaaten den Leezer mede te deelen. Wane neer Koning wiLLEM, op den vyfden van Sprokkelmaand des Jaars 169r, uit Engeland gekomen, in den Haag zyne intrede deed, ‚„kwamen,”zegt onze Schryver , ‚ bei- » de de Hooge Kollegien [te weeten de Staaten Generaal „ En die van Holland] in derzelver Vergaderplaatzen …. » byeen; van waar zy zig naar den Vorst begaven, om » hem te verwelkoomen. Hier uit ontftondt , ten zelven s» dage, een nietig, maar heevig, gefchil. °t Zy dat men „» elkander, hier, een vlieg, gelyk men fpreekt, op "t > ftuk van den voorrang, hadt willen afvangen, ’t zy ie- s» der zynen yver, in het eerst begroeten zyner Maje- » fteit, als om ftryd, wilde aan den dag leggen, of dat, » misfchien, deeze beide zaaken te faamen liepen, zeker „sis het, dat, zo dra men, ter Generaliteit, °t verrigte » aldaar voorlas , in de volgende bewoordingen s, Hun s» Hoog Mog. zyn, en corps, gegaan naar de apparte s» s Menten van zyne Majefteit, en hebben dezelve al- s» » daar, ... de eerfle voor alle Vergaderingen en Colle- s» » Zien, verwellekomt en gecongratuleert )” de Holland- s» che Afgevaardigden , hierop, deeden aanteekenen ; 2» » dat zy den inhoude van dien, expresfelyck , desavoueer- » ss den, als hebbende de Heeren Staaten van Holland s » en West-Vriesland, hare Principalen, zyne Majefteyt , 2 » EN corps, voor haar Hoog Mog., beneden aan de 2» s» koets, gecomplimenteert, en, vervolgens, tegen de 2 » Refolutie protefleerden. ….” De overige Leden der ,. » algemeene RE rl verzogten wel, hier op; s aan die van Holland, derzelver aanteekening te ligten, » by gebreke waar van zy zig hunne tegen-aanteekeningen ə» voorbehielden ; doch ’t is, meen ik, hier by, gebleeven.” = Ydelheid der ydelheden! | Deerlyk is hetgeen wy, bl. 59, uit eenen brief van ~- den Ambasfadeur cirrers, aangaande het uiteinde van den Admiraal KORNELIS TROMP, leezen , maar hier niet, zullen overneemen. | „ Over het voorgevallene met de Stad Goes, in Zeeland, in den Jaare 1692, waarin Koning WILLEM een zo willekeurig gezach oefende, vinden wy weinige byzon- derheden aangetekend , bl. 67—69. Breeder zyn de Aantekeningen over den handel tegen de Gebroeders. SIMON en: KORNELIS VAN HALEWYN y welken (ten minften de gee zelven den Stad- houder den weg gebaand hadden tot de‘onbepaalde magt» we TOT DE VADERL. HISTORIE. 585 welke deeze nu te Dordrecht oefende, en waarvan zy. thans zelven de uitwerkfels gevoelden.: De Byvoegfels over deeze rechtspleeginge loopen van bl. 6y`tot 78. Zeer merkwaardig wordt,op bladz. 82, genoemd het Zee- gevecht van den rgden of agften van Zomermaand (*), waarin JAN BART drie ftaatfche Oorlogfchêpen veroverde; en den Schoutbynacht HIDDE TJERKS DE VRIES, Zoon van den beroemden TJERK HIDDES, doodelyk gekwetst, te Duinkerken gevangen bragt. Het-blykt. uit het hier gegeven verhaal , dat dit onheil den ftaatfchen Bevelheb» ber, met nog twee andere braave luiden, overkwam door de fchandelyke lafhärtigheid van vyf Kapiteins, die, in plaatze van hunnen plicht. te doen, den wyand-de fpiegels toekeerden. Wy tekênen -dit hier te. meer aan, dewy het ons heugt, dat wy fomtyds den eerlyken DE VRIES zelven geheel ten ónrechte van: plichtverzuim of lafheid hebben’ hooren befchuldigen. ed Bl. g4 enz. zyn leezenswaardige Aantekeningen over den handel der Oostindifche, Maatfchappye, maar voor ons te uitvoerig ter overneeminge. … Ee In dit Zestiende Stukjen zyn weder niet weinige druk- feilen ingeflopen. Eene lyst, achter. het Zeventiende Stukjen geplaatst, verbetert wel veele derzelve, maar niet alle. Hee ongenegen om gebreken te vinden, oordeelen wy ons verplicht eenen zeer zinftoorenden misflag aan te wyzen. Op bl. 6r, reg. 16, zal. de Leezer zich zekerlyk verwonderen hoe eene Smyrnafthe Vloot te Bengale kwam, Zy kwam daar niet, maar te King/ale in Ierland, Zie WAGENAAR, bl. 152. ie Wy gaan nu over tot het Zeventiende Stukjen deezer Byvoegfelen. Op bl. 4 en 5 ontmoeten wy hier twee korte Aantekeningen over den oorfprong van, het beruchte Verdrag van Verdeelinge der Spaanfche. Heerfchappyen, den rrden van Wynmaand 1698 in dep Haage geflooten. WAGENAAR zegt: »» De Franfchen verfpreidden, zedert, „ dat Koning WILLEM dit: Verdrag van Verdeelinge eerst „… ontworpen, en voorgeflaagen hadt. Doch, (voegt hy ’er „ by) volgens onpartydiger berigten, ook van hans | (*) Het eerstgenoemde getal heeft wagenaar overgenomen uit het Journal Hiftorique du P. DANIEL: de Schryver van het Byvoegfel verklaart zich voor. het andere, op. (tukkea van grooter gezach. Ss 3 536 BYVOEGSELS „zelven, moet men de eerfte opening tot het zelve ftel- » len op rekening van het Franfche Hof zelf.” Voor het eerstgeftelde worden in de Wader/, Historie, D. XVII, bl. 13, aangehaald de Memoires de M.de TORCY , voor het andere het Journal Hiftorigue van P. DANIEL. De Schryver van de Aarmerkingé op deeze plaats betuigt by ToRCY dit niet te vinden, en haalt, uit deszelfs-MZemoires, woorden aan, welke duidelyk den eerften voorflag van dit werk aan LODEWYK DEN XIV toefchryven. Van- waar dan het zeggen van WAGENAAR? Het komt ons Voor, dat, ter aangehaalde plaatze der Vader/, Historie, de Kanttekeningen w en x verkeerdlyk gefteld zyn, en dat het laatstgeftelde aan TORCY, het eerfte aan DANIEL, moet toegekend worden. Immers deeze geeft Koning wir- LEM (niet. LODEWYK ) op als den ontwerper van het Verdrag. Dus zoude de zaak enkel beftaan, of in eene fchryffeil , of in eene onverbeterde misftellinge van den Drukker. — Volgens TINDAL (Contin. of RAPIN’s Hi- flory of England, Vol. Il. p.447, van den druk des Jaars 1761) waren fommigen van iepen, dat de eerfte ope- ning tot dit Verdrag, in Lentemaand des Jaars 1698 , door den Franfchen Koning was gegeven aan den Graave van PORTLAND. | | ‘ Wy zouden in verfcheidene Aanmerkingen {tof van be- {piegelinge voor den nadenkenden Leezer. kunnen vinden, by voorb. over de bekrompen denkwyze der Wethou- derfchap van. Hamburg, welke, nog-in het laatst der voor- gaande eeuwe, den ítaatfchen Refident aldaar het bouwen eener Kapelle , ter oefeninge van den hervormden Gods- dienst, achter zyue huizinge, wilde beletten, bl. 9. Over den vergeeffchen voorflag der Regeeringe van Rot- terdam, ter Staatsvergäderinge van Holland, dat de Re- genten van die Provintie , tot bevordering der Inlandfche ‘Handwerken, .... zouden belooven, om, met hunne Pere foonen en Familien, de overige Ingezetenen …. te zullen voorgaan, in het draagen van binnenslands gemaakte ftof- fen …. enZ. » Men maakte,” zegt de Schryyer, bl. 11, 5 dit voorftel Commisforiaal, en het bleef fteeken,” — Over de wonderlyke naauwgezetheid der Zwangelijthen of Lwtherfchen in Duitschland, om toch vooral den Grego- riaanfchen Styl, als van eerie Paus hervoortgekomen, niet aan te neemen, niettegenftaande deszelfs blykbaare juist- heid „zonder ’er toch eenige geringe verandering in te maaken, uit welker hoofde men hem den niemer iel ke fE TOT DE VADERL. HISTORIE. 587 fchen Styl der Euangelifchen konde noemen» bl.. 15. — Doch wy willen dit Uittrekfel niet te lang maaken, i evenwel nog gaarne het eene en het andere aan- Ippen. = . | | | . Men weet dat WAGENAAR (*) eene vry uitvoerige be- fchryving geeft van het character van WILLEM DEN III. Een trek of twee worden hier, bl. 29 en 30, by deeze fchets. en Reeds in het Vyftiende Stukjen, bl.36 „ had de Schryver van het daar geplaatfte Byvoegfel eenen brief van den gemelden Vorst, denkelyk aan den Raad- penfionaris FAGEL, geplaatst, als welke, gelyk hy zich- uitdrukt, ’sVorften leevendigen (waarom niet liever ar tigen of ` ligtgeraakten) aart , natuurlyk, affchilderde. In hetzelfde Stukjen, bl. ge, was gefproken van des Prin- fen wrok tegen VAN BEUNINGEN, en de onbetaamelyke wyze, waarop hy deezen behandelde. Hier wordt, bl. 30» iets gezegd van des Konings feilen, ter gelegenheid van het zeggen van WAGENAAR: »» Zelfs heeft Bisfchop » BURNET gefchreeven, dat hy vry was van alle on- » deugd, eene foort alleenlyk uitgenomen, welke hy ech- 5 ter zorgvuldiglyk bedekt wist ‘te houden. Doch (voegt s» WAGENAAR ‘er by) deeze Schryver meldt niet, welke » deeze ondeugd , of dit gebrek, geweest zy: en °t ftaat » ons niet vry, in eene zaak van zo veel gewigt, op gis- Ë s» fingen van anderen, te bouwen (t).”’ Ondertusfchen heeft dit ftilzwygen van Burner aanleiding gegeven, zo als natuurlyk was , tot allerlei vermoedens. Men heeft zich verbeeld, dat het iets zeer ergs, iets on- natuurlyks, moest weezen , hetgeen de Bifchop niet ver- koos, of zich fchaamde, te noemen. De Schryver van dit Artikel wil hieromtrent ook niets bepaalen , maar oor- deelt, evenwel, niet ondienftig, eene plaats uit eż Leeven yan W. WHISTON , door deezen zelven befchreven, hier over te neemen, daar dit werk, waarfchynelyk, hier te lande, by niet veelen bekend is. „, Kort na den dood van „ Aartsbifchop TILLOTSON , zegt de Schryver, in het se Jaar 1694, ftierf die alleruitmuntendfte Vrouw, Ko- s Ningin MARIA. Bifchop BURNET zegt, in de Historie s» van zynen tyd, dat Koning WILLEM zich toen zeer over- » gaf aan godsdienftige overdenkingen, en afgezonderde | | „se (*) Vaderl. Hist, D. XVII, bl. 108 enz. Ss 4 588 BY VOEGSELS s» gebeden: Dat de nieuwe Aartsbifchop Tennifon dikwyAs » en lang achtereen by hem was; en dat hy plegtige era » Ernftige befluiten nam om in alle opzichten een naauw- s keurig en voorbeeldig Christen te worden (*). Maar » hy geeft geen byzonder voorbeeld van deeze plegtige » en ernftige Befluiten, Ik kan ’er een van geeven, dat » aanmerkelyk is, dat en den Koning en den Aartsbi- s» {chop zeer tot eer verftrekt, en hetgeen ik in dien tyd » hoorde van mynen Patroon Bifchop moor; welke een s» was van het treurige gezelfchap van Bifchoppen,„ waar- » Van BURNET kort te vooren fpreekt, die by haar [de s» Koningin) waren , wanneer zy de laatfte maal het » Nachtmaal ontving. Het voorbeeld is dit: ’er was » eene hooffche Vrouw, de Lady VILLERS, met welke s» Koning WILLEM, zo als. wel bekend was, te gemeen- s» zaam was geweest, en aan welke hy groote gefchenken » had gegeven. Na den dood der Koninginne nam de » nieuwe Aartsbifchop, het zy de Koningin dit voor » haaren dood van hem verzocht had, het zy uit eigene » beweeginge, (want dit is my onbekend) de vryheid s» van hem [den Koning] voor oogen te houden, hoe zeer » hy zyne uitmuntende Vrouw had verongelykt door zyn s» overfpel met Lady VILLERS. De Koning nam het wel ə» Op, en ontkende zyn misdryf niet, maar beloofde den » Aartsbifchop ernttiglyk , dat hy niet meer met haar a te doen zoude hebben. Ik-geloove, dat hy dit befluit +. nakwam, hebbende van. eenen anderen kant vernomen, » dat de gemelde Lady zich verwonderde, dat zy den » Koning nooit meer konde te zien komen na den dood der Koninginne (t).” Het misdryf van overfpel is zekerlyk erg genoeg, maar het ftilzwygen van BURNET beeft wel gelegenheid gegeven tot nog ergere werdenkins gen. Deeze, waar men kan, uit den -wech te ruimen, zyn wy verplicht aan alle onze medemenfíchen, wie zy ook zyn mogen, i Bladz, 31 enz. behelzen verfcheidene ophelderingen aangaande den handel van JAKOB WOUTERS, die, gelyk WAGENAAR ; bl, 159, Échryft, verdacht gehouden werd, | » dat 6e, In de Franfche Verraalinge van het Werk van BURNET , welke ik alleen bezitte, zyn (Tom. dekken. ; pon , Aan de mishandelingen, door de Engelfchen onzer Natie aangedaan, zyn wy thans al zo gewoon, dat niemand zich zal verwonderen over de belemmeringen, welke dit, den Nederlandfchen voorfpoed altyd belaagend , Volk onzen Koophandel toebragt, zelfs, terwyl. wy, -met hetzelve tegen Frankryk verbonden, den Ee alleen zaar, maar boven, vermogen voortzetteden. Wy hebben daarom meest- al verkozen de: voorbeelden hiervan met ftilzwygen voor- by te gaan, en zullen nu ook flechts den Leezer wyzen tot hetgeene hy daaromtrent, bl. 66 enz. van dit Stuk- jen, kan aangetekend vinden, Eveneens doen wy om- trent de rechtmaatige Aanmerking op bl. 85, waarvan wy alleen het volgende- zullen overneemen: Denklyk zou s» de toenmaalige gefteldheid . van zaaken (in het Jaar s» 1709) ons eene glansryke vrede hebben bezorgd, in- s dien niet, aan de eene-zyde:; om van het fterven van » Keizer jzosrren bte: zwygen; de eerlyke, en altyd prys» s» lyke, naauwgezetheid van den Staat, om zig van de s belangén der Bondgenooten niet af te zonderen, … 9, doch,‘ aan den anderen kant en voornaamlyk , de on- » Verwagte afval der Engelfchen.... de kans des oorlogs: s» doen keeren ‚en de zaaken, op °t einde, eene gansch » andere en oneindig min voordeelige gedaante gegeevem s» hadt,” ——- Hoe getrouw de Staaten in het algemeen, en byzondere Staatsleden op-zichzelven, de belangen van het groote Bondgenootfchap bleeven aankleeven, blykt. uit het geheele beloop der van tyd tot tyd ondernomen. Vredehandelingen ‚ en wy vinden ’er hier, bl. 87 enz., een ftaaltjen van in het gedrag van den Goudafchen Burge. meester BRUNO VAN DER DUSSEN. —— Dan hoe roem. ryk ook de oorlog gevoerd wierd, en tot welken top van, aanzien het Gemeenebest geftegen ware, men werd te eenemaal uitgeput door de overmaatige kosten, welke tot goedmaaking van dit alles vereischt werden, zo dat men zelfs, gelyk hier bl. 98 gemeld wordt zich genoodzaakt zag» geld op te neemen PeT den onmaatigen intrest van s 5 ne. 599 BYVOEGSELS TOT DE VADERL. HISTORIE. negen, ja tien, ten honderd „ tot dat men eindelyk den Vrede van Utrecht voor lief moest neemeu, zo als het Frankryk en Engeland behaagde ons denzelven voor te fchryven. , , y zullen -ons verflag van dit Stukjen weder fluiten met meldinge van eene zeer zinftoorende Drukfeil. Bladz, 69 reg. 7 V. o. flaat yry, daar, gelyk de zamenhang uit- wyst, moest gelezen worden verbeurd. — | De Oude en Nieuwe Conflitutie der Vereenisde Staten van Amerika, wit de beste Schriften in hare gronden ont- youwd. Door Mr‚-GERHARD DUMBAR , Lid van de Maat. ` fehappy der Neder}, Letterk, te Leyden, van het Pro- - yinc. Utrechtfche Genootfch. van Konften en Wetenfthape pen, en van het Genootfchap , pro excolendo Jure Pa- trio, te Groningen. Derde Deel. Te Amfterdam, by J. A. “Crajenfchot , dis ii gr 8yo. 292 bl. behalyen het Register op de Drie Deelen, ER BN hire hoopen wy het Derde en laatíte Deel deezes Werks te zullen ontvangen, waar in de byzon- s dere Inrigting van den .Americaanfchen Regeeringsvorm s» ftukswyze zal overwoogen worden,” was het flot onzer Aankondiging des Tweeden Deels van dit hoogfchatbaar Werk (+), waar aan wy veel dubbelverdienden lofs ga- ven. Reikhalzend hebben wy, zints den Jaare 1794, uit- gezien na de komst van dit Slotdeel. Een reikhalzen, vermeerderd, toen de jongíte Staatsomwenteling ín ons Vaderland voorviel, en te wege bragt, dat het vastftel- len eener Nieuwe Conflitutie voor ons Vaderland eene volftrekte behoefte wierd, Dan-wy hebben in verlangend verwagten tot heden moeten blyven. En haasten ¿wy ons r om onverwyld dit Deel -onzen Leezeren -bekend te maaken. BOE _Van dit verwyl, daar de andere Deelen elkander veel ras- fer volgden, geeft de Schryver zynen Leezeren ’t volgend verflag: „, Het is voornaamlyk aan de tydsomftandigheden ss te wyten , dat dit Deel, welk wy , meer dan een jaar ver- » leden, als eerlang op het Tweede zullende volgen , ae | „> KON- (*) Zie onze Vaderlandfche Letteroef. voor 't Jaar 1794» bl 640, Van het Eerfte Deel hebben wy daar gefprogken bl. 163. C. DUMBAR, Oe EN /N. CONSTITUTIE., SQI s kondigden, niet eer dan nu kon in ’ licht komen. Noge „ thans was hetzelve vóór de Omwenteling, die in den a aanvang van dit jaat voorviel (*), geheel afgefchrees „‚ ven: eene omftandigheid, welke wy Doo agten den „ Leezer vooraf te kennen te geeven, op -dat daar ¿ in geene aanmerkingen verwagte , die toen niet konden s gemaakt worden , en welken. naderhand, indien wy daar ; toe al mogten geneigd geweest zyn, gebrek aan ledigen „tyd belet zoude hebben in orde te brengen. Zy, die s de ftaatkundige betrekkingen onzer verbonden Gewes- » ten doorzien, zullen ook zodanige aanmerkingen niet 5, behoeven, om de vergelykingen tusfchen deezen en:de s, Amerikaanfchen te maaken, waar toe de tegenwoordige ss toeftand deezer Republiek ieder, die in derzelver belan» 5 gens deel neemt, moet uitnoodigen; te meer uitnoodigen, ; naar maate het onbêtwistbaar is, dat, hoe groote en hoe j, veele verfcheidenheden ook tusfchen beiden mogen zyn zaan te wyzen, ‘er egter, in eenen politieken zin, s geen Land beftaat, of ooit beftaan heeft, in het welke „ meer, of zo veele, overeenkomften met het onze te. >, vinden zyn als in den Staat der Vereenigde Ameri- „ kaanen. ': F „ Terwyl veelen, en onder deezen niet weinigen der s bedaardtten , der verftandigtten, der agtenswaardigften, „ uit de Franfche Natie ons als met ééne ftem vermaa- s nen, dat wy-hunne inrigtingen liever als baaken, welke s de klippen aanduiden, dan als voorbeelden, die onze. s, navolging eifchen, befchouwen mogen; terwyl die in- a rigtingen zelven ons leeren kunnen, hoe veel gemakly- s ker het zy te flegten dan te bouwen, te veranderen s dan te verbeteren; en hoe zeer eene kwalyk geplaatfte s cene te veel in één middenpunt verzamelde , magt, ook 4, in eene Republiek , alle de ysfelykheden van het Dess. „ potisme kunne: voortbrengen 5; zoude, onzes oordeels, ə» Cen Amerikaansch Burger, die zich thans in °t midden „ onzer bevinden mogt, met een PN aen vrymoe. s digheid de tafelen, op welke de Conftitutie van zyn s Vaderland gegraveerd waren, voor onze oogen kunnen >» Ophangen, en ons toeroepen: ziet hier eene genomen » proeve , welke de ondervinding van eenen. geruimen > tyd reeds heeft bekroond ; ziet hier eene Conftitutie, 39 on- | © Dit Voorberigt is den 12 Dec, 1795 gedagtekend,. 592 G. DUMBAR » onder welker invloed myne Landgenooten een reeks 4, van jaaren in rust en voorfpoed geleefd hebben, onder > welke de vryheid nog nimmer heeft in gevaar. ge- „, ftaan, en onder welke de Staat fteeds toenam in aan- s zien en in magt, - cal. » Men denke ondertusfchen niet, dat wy, eenen Ame- » rikaan met deeze taal invoerênde, daarom in ’t. begrip » itaan, dat hier te lande niets anders te doen zyn zoude s» dan de Conftitutie van Amerika geheel over te neemen, „of zelfs maar in haare meest kenmerkende trekken te ə» volgen. Hy, die zulk eene leer predikte, zou niets zo > zeer bewyzen als dat hy noch de onderfcheide gefteld- „, heid der beide Landen, noch de onderfcheiden denk. » wyze der beide Volkeren, welken hy in eenen vorm s begeerde te kneeden, behoorlyk had overwogen. Dit s alleen meenen wy-te mogen vasthouden, dat de Ame- » rikaanfche Regeeringsvorm op die egte grondflagen s» gebouwd is, op welken de vryheid, de rust, de voor- s Ípoed en de onaf hanglykheid, van eene natie gebouwd kan „> En moet worden; dat de wereld nog nimmer een ftelzel » van regeering gezien heeft, welk het ziftend onderzoek » van den Wysgeer , van den door historie en ondervinding s» verlichten Staatsman, beter zal kunnen doorftaan ; en „ dat, welke ver{chillende wyzigingen eene andere landsge- „> fteldheid, eene andere volksgeaartheid, andere begrip. „> pen, andere gewoonten, met één woord allerlei toeval. » lige omftandigheden, ook mogen noodzaaklyk maaken, s die zelfde grondflagen mede hier zullen behooren aange- ə» nomen te wordeu, indien men zich eenen goeden uit- s» flag van onze hervormde (dit zal hervormende zyn moe- „ ten) poogingen zal durven belooven (+). s» Wy treeden hier in geene byzonderheden. Dat eene á naauwgezette overweeging van het werk zelf beflisfe of wy ons te warm of te onbedagt hebben ai l 39) y. (*) „ Het is blykbaar, dat de Franfchen in hunne nieuwe Cons ftitutie ook veel nader by de Amerikaanfche gekomen zyn, dan te vooren: en tevens uit deu lof, dien Boissy p'aNGLas, in zvn Discours Preliminaire qu Projet de Conflitution pour la Repùuvli= gue Francoife, aan de Amerikaanfche Wetgeeving toezwaait, te vermoeden, dat zy dezelve nog meer zouden gevolgd hebben, indien de verfchillende omftandigheden van beide de Landen, of misfchien de verfchilleade volksbegrippen, hun niet hadden n den wêg geftaan,® O. EN Ns CONSTITUTIE. 593 ss Wy voor ons bekennen, nooit zo overtuigend , als on- s der de bearbeiding van ’t zelve , van die groote waar- 3 heden te zyn doordrongen geworden; dat in elke maat- s {chappy ergens eene alles overtreffende en onbegrensde à magt moet plaats hebben; dat het gevaar, uit zulk eene magt te dugten, alleen te verhoeden is door dezelve te verdeelen, en het evenwigt tusfchen dezelve te be- waaren; dat dit evenwigt niet bewaard kan worden zon. der aan ieder tak van magt de middelen in handen te as atd om zyne onaf hanglykheid tegen de anderen te » befchermen; en dat eenheid en onverdeelbaarheid van „> het algemeen beftuur noodwendig vereischt worden om 3, de algemeene belangens van een volk met goeden uit- » flag te beftieren : waar wy dan dit moeten byvoegen, s dat ook, onzes oordeels , al die eenheid en onverdeel- s baarheid, welke tot dit oogmerk kan dienftig zyn, in s den Amerikaanfchen Regeeringsvorm is te vinden.” Schoon dit afgefchreeven gedeelte des Voorberigts wat lang'zy , zullen wy des onze Leezers om geene verfchoo. ping behoeven te vraagen, daar wy wel durfden veron- derftellen, dat zy van deezen Schryver wel gaarne eeni- germaate op dit ftuk eene Politieke Geloofsbelydenis za- gen. Wy laaten dezelve aan hunne beoordeeling. _ Voorts wyst de Burger DUMRAR, naar gewoonte, de bronnen aan, uit welke hy in dit Deel zyns Werks geput heeft. Zyne eigene gedagten, in het lichaam des Werks geplaatst, doen zich van zelfs genoeg onderkennen, en zyn meest in Aantekeningen aan den voet der bladzyden te vinden. _ _ De Hoofdafdeelingen deezes Deels, die met de meer byzondere Onderfcheidingen voor ’t rk zyn. be- ftaan in —— de Befchouwing van het Huis der Reprefen- tanten — Befchouwing van den Senaat —— Befchouwing van de Uitvoerende Magt, of van het Prefidentfchap der Vereenigde Staaten — Befchouwing van de Regterlyke Magt en Gemengde Aanmerkingen, als Verklaaring van Regten Vryheid der Drukpers —— Middelen, wel- ken het Volk heeft om het Gedrag der Regenten gade te flaan — Over °t bewys in geval van Verraad — Af: fchafing van den Slaavenhandel — Middelen om de Cona fBitutie te verbeteren. Onder de hoedanigheden, die in de Kiezers der Repre- fentanten geëischt worden; een ftuk, dat de Conventie op geen eenpaarigen voet {chynt te hebben kunnen bren- | gen; s 594 G. DUMBAR gen; vinden wy, ondanks den algemeenen geest van Toe. geeflykheid en uitgeftrekte Verdraagzaamheid in het Gods- dienttige , dat, in Zuid- Carolina en Delaware, de Kieze eene zekere Geloofsbelydenis moet afleggen. „ In Zuid s Carolina is dezelve van kleinen omvang; beftaande al. „leen in het erkennen van een Opperweezen, en van een „ Toekomenden Staat van Belooning en Straf. … Maar » in Delaware moet men ene verklaaring ondertekenen „ s welke het geloof van de DrieËenheid en van de God. s lyke Ingeeving van het O. en N. Testament behelst.” Wonder vreemde Eisch in een Vry Land! | l Van het regelen der Verkiezingen gefprooken hebbende, vermeldt de Schryver in eene Aantekening: , Van elders s» is ons gebleeken, dat het uitblyven der Ingezetenen op de » Verkiezingsdagen, vooral van die klasfe van Ingezete- s» nen, welke men meest bekwaam agtede om eene ver- » ftandige keuze te doen, meermaalen in Amerika ftoffe » tot ernftige klagten en oorzaak tot een flegte keur ge- „ geeven heeft, aarom hierin by eene nieuwe Con- ə» ftitutie niet voorzien is, kunnem wy niet zeggen; » maar, onzes oordeels, behoorden hier regt en pligt ges » paard te gaan, en allen; die ter Verkiezing beregtigd s Waren, ook door toereikende boeten gedwongen wor- „ den om hunne ftemmen in te brengen.” — Wy zien dat dit gebrekkig opkomen niet alleen hier te Lande, maar ook in America, plaats grypt; of DUMBAR's voorgeflaa gen middel aanneemlyk zy, twyfelen wy zeer, Onoptelbaar veel zyn de byzonderheden, en treffend veelal de redenen, hier aangevoerd, om de o gemelde ge- deelten der Americaanfche aangenomene Conttitutie te billyken , uit de beste Schryvers in dat verlichte Land der Vryheid ontleend. Dan de tydsomftandigheid, waar- in wy verkeeren, noopt ons om over te neemen eene Aan- tekening des Heeren DUMBAR, op de Afdeeling Over de Gelykheid der Vertegenwoordiging van de Staaten in den Senaat. Dezelve kan ter ophelderinge dienen van geen onopmerklyk gedeelte der reeds aangevoerde Staatkundi- ge Geloofsbelydenisfe onzes Schryvers, Hy laat zich in eezer voege hooren : “a De manier, op welke onze as dit punt der s» Conttitutie verdedigt, is in der daad flaauw , en men » Ziet wel, dat hy zoude gewenscht hebben, dat de om- » ftandigheden van Amerika mogten toegelaaten hebben , s» dat de evenredigheid der Vertegenwoordiging in den Se- » naat, s Baat, zo wel als in °t Huis der Reprefentanten, naar de s menigte des Volks in elken: Staat had kunnen ingerigt » worden. Een Nederlander, die- den toeftand van het >» Amerikaanfche Bondgenootfchap naar dien onzer zeven s,» Vereenigde Gewesten afmeet, moet die verdediging a zelfs veel te flaauw voorkomen. Indien de zeven Pro- s» vincien in alle Vergaderingen der Unie naar evenredig- „ heid van derzelver bevolking vertegenwoordigd wierden, „, Zoude het gezag van Holland een zodanige overmagt ‚, hebben, dat de Stemmen der andere Gewesten naauw. » lyks zouden behoeven geteld te worden, en welken-de pi dn: van zulk een overwigt zyn zouden, kan niet ə bezwaarlyk te berekenen vallen voor hun, die weeten, » hoe zeer de Hollandfche belangen in veele opzigten van » die hunner nabuuren, inzonderheid van die der Land- s» provincien, verfchillen: en hoe zeer deezen ín dien han- del, welken haare gelegenheid haar nog toelaat , en in ’ +, gemeen in het voortzetten van vecle takken van in- „ dustrie, door de Hollandfche inrigtingen belemmerd „ worden. Thans komen die belemmeringen voort uit de magt, welke ieder Provincie voor zig behouden heeft, om over den binnenlandfchen handel volftrekt voor zig- zelve te befchikken; waar uit voortvloeit, dat ieder a in dit opzigt de eere S Gewesten byna op denzelfe „ den voet befchouwt en behandelt, als vreemde natien s» elkander befchouwen en behandelen. Indien nu die punten s der Amerikaanfche Conftitutie ‚ welken het regelen van s den Koophandel , niet alleen met vreemde Mogenhe- „ den, maar ook tusfchen de Staaten zelven, aan de Re- » geering der Unie vibe li en tevens de byzonderé „y Staaten beletten elkanders nyverheid door *t invoeren „ van inkomende en uitgaande regten te fnuiken, (Conflit. s» Art. I. Afd. 8 en 10. I Deel bl, 231 en 239) ook şs hier te lande plaats hadden; doch daar tegen tevens de „ invloed der Provincien op de raadpleegingen der Unie a geheel met derzelver betreklyke volkrykheid gelyk 4 ftondt; zo zouden die Provinciaale belemmeringen wel »„ vervallen, maar zoude „men egter nog in de algemeene s inrigtingen niet die onzydigheid mogen verwagten, welke „ de geringer Provincien beveiligen konde van ten aan- zien der middelen van haar beftaan meer dan anderen te. s worden gedrukt. Men zegge niet, dat het belang, welk: s het eene Gewest daar in kan ftellen, dat het zyne in: ‚ dustrie ten koste van een ander uitbreide „ alleen een: A: 23 ge- $ 596 … G DUMBAR » gewaand belang is; dewyl men, zyne habuurer belet- „ tende te winnen, dezelven in dezelfde maate belet het noo- a» dige ter vervullinge van de algemecne behoeften toe te s brengen. De ondervinding van alle tyden heeft geleerd, » wat de beste theorie vermag, wanneer zy met byzonde- » re belangen heeft te kampen. De doorzigtigfte Staat- „ kundigen zyn het daar op eens, dat, met weinig uit- „, zonderingen , alle voorregten en uittluitingen in °t ftuk „ van handel en trafieken voor °t algemeen nadceelig zyn, En des niet te min ontmoet men het ganfche land door » niets anders dan octrooien , collegien, gilden, ftapel- » regten en allerlei uitfluitingen. Men doorreize geheel » Europa, en men zal byna overal het zelfde aantreffen : » ZO dat men zeggen zoude, dat de Burgermaatfchappyen » aangegaan waren, niet om elkander het beftaan gemake » lyk te maaken; maar om elkander zo veel doenlyk in » het vinden van eene kostwinning te verhinderen. s» In Amerika is het anders met de zaak gelegen. Geen „ Enkele Staat is daar zo groot of kan zo groot worden, » dat hy een overwigt over de anderen heeft of verkry- s» gen kan; en fchoon de groote Staaten al het zeifde » Overwigt in den Senaat als in het Huis der Reprefen- » tanten hadden, fchynt het dat dezelven geen belang „> konden hebben om inrigtingen te maaken, waar door » de voorfpoed der kleinen zoude onderdrukt worden. 