VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
sen tot Hortenfia ‚om haar begonnen werk pryswaardig te voleinden, en uit een nietswaardig blok een mensch te maaken. Zy bewilligde smet een zedig lagchje in elks verzoek , vergunnende Hans Knol meer toegang tot haar, welke weinig dagen daarna zyn voorig gedrag ver- vloekte met de ysfelykfte verwenfchingen, Van tyd tot ryd wierd by ouchteren , zedig, befcheiden en beteefd: hy bemint de deugd, oefent zyn verftand, en heeft medelyden met ieder ongelukkigen : zyn hart was teder geworden. Het is te verwonderen , dat geene andere dan de vrieudfchapsliefde hier by in aanmerking kwam; ook was Hortenfia gehuwd, en haar gedrag zo gefteld, dat zelfs de ou- kuischte mensch zich ontzag om een ongeregeld woord in haar by- zyn te fpreeken. Hadr geestelyke zoon zal zich echter eerlang ‚doof haare bemiddeling, met eene deugdzaame fckoone verbinden. De yaam van zyne Leermeestresfe klinkt nu, met veel lof verzeld, da- gelyks uit zynen mond, en hy betuigt elkêen zyne beterfchap , ja hy heeft uiedrukkelyk begeerd, dat wy zyne menschwording, bv geie- genheid , zouden bekend maaken. Den naam van Hans Knol heeft by zich zelv' gegeeven, zynde zyn rechte naam Ernestus oan Eerenryk, welken hy nu zo waardig draagt”. Brief aan den Heere VAN VOLTAIRE, ter uitnooding om de Waar: digbeid van Doâor in de Godgeleerdbeid in Duitschland aan te ` peemen, Uit bet Hoogduitsch vertaald, en met een Opdracht St Brief verrykt. Te Amfterdam by G. Bom 1774. Ín oĝava 29 blads, | E Voltaire, een Do&or in de Godgeleerdheid , in Duitschtand! "7 Hoe komt dit, zegt iemand veelligt, ook in. overweeging ? Die , ver e ÖRIEP AAN VOLTAIRE, 409 verwondering en vraag heeft zyn grond in onkunde, als men den Schryver van deezen Brief geloof moet geeven, Men weete dans dat, volgens deezen Schryver , het op de Hooge Schoolen in Duitsch- fand zo gefteld is, dat de Duicfche Doftoren der Godgeleerdheid even zo denken en doen als de Voltaire; met dit onderfcheid , dat zy “t op eene zagter en behoedzaamer wyze doen. Dit waar zynde verdiende de Voltaire wel aan hun hoofd geplaatst te worden, en de uitnoodiging klinkt.zo vreemd niet; mogelyk zou hy ’t dan ook in jonger jaaren wel hebben willen aanneemen; dock hy is nu te oud, om die waardigheid met glans te bekleeden. — Intusfchen raaden wy onzen Leezer hieraan geen geloof te (laan. Onwraakbaare berigten uit Duitschland verzekeren ons van het tegendeel,en geeven ten klaarfte te kennen , dat deeze nieuwstyding bezyden de waarheid is. De Brieflchryver heeft geen onderfcheid gemaakt tusfchen een vry onderzoek van een Christen over de Kerkleer, en de denk- en fchryf-. wyze van de Voltaire over de Openbaaring. Hy denkt, over de Augsburgfche Confesfie, even als een Roomsche over het Concilie van Trente. De Leer is daar in eenmaal vastgefteld, dit is geen on- derwerp van verbetering; die daar aan twyfelt, die twyfelt aan de Godlykheid der Euangelieieere, zo hy al niet verder ga, *% Is te wenfchen , dat hy niet veele aanhangers in deeze manier van dem. ken hebbe! Le partage de la Pologne, Traduit de l Anglois. A Londres. 88 ppe en oĝavo g. Pe Et voornaame onderwerp van zeven Samenfpraaken , in dit Stuk- je vervat, is de verdeeling van °t Poolfche Ryk. De Hoofd- perfoonaadjen zyn de Keizerin - Koningin van Hongarye, de Keizerin van Rusland, en de Koning van Pruisfen. Men heeft in °t opftellen deezer Samenfpraaken grootlyks bedoeld te toonen , op hoedanige gronden de handelingen van den Koning van Pruisfen, in dit en an- dere gevallen, fteunen; dat ze uitwerkfels zyn eener nieuwe Philo- fophie , die de denkbeelden van regt en onregt verbant, en de Maat- fchappyen onderwerpt aan °t eigenbelang van den Magtigíten, — Schoon foortgelyke Schriften geestig opgefteld zyn, en, gelyk dit, verfcheiden flagen behelzen, die wel te pasfe gebragt worden , kan men egter zodanig eene fpottende fchryfmanier, met opzigt tot ge». kroonde Hoofden, niet pryzen. Kan men bun gedrag niet goedkeu- ren, en oordeelt men reden te hebben, om het ten uiterfte te wras- ken, men is daarom. nog niet geregtigd, om hen, die de hoogfte waardigheid onder de Menfíchen bekleeden, in een befporlyk liche te ftellen: hun rang eischt onderfcheiding, zelfs naar de regels der Welleevendheid. De : i 5 Merke 470 GEVALLEN Merkwaardige Aantekeningen of ader nge gevallen, van een - voornaame Juffer, die zich nikt van de Waereld beef? afpezon- dert. Door den Ridder de mounv. Uit bet: Fransch vertaalt. Vier Deelen. In’sGravenbage by H. Bakhuyfen 1774. Bebal- wen de Voorreden 1079 bladz. in octavo. „TK heb, zegt de Ridder de Mouby (het voornaame doelwit van deézen Roman opgeevende ,) my inzonderheid toegelegd, om te betoogen, dat een jonge Juffer, die wel opgevoed is, in't midden der Waereld kan leeven,' zonder dat haare deugd behoefd fchipbreuk te lyden. Het is de zwakheid der Vrouwelyke Kunne alte ver getrokken, om zich in te beelden, dat een Meisje niet befcheiden noch deugdzaam kan zyn, ten zy.ze in een Klooster op- gefloten, of onder de heerfchappy van een Gemaal is, Het fchynt, als of men ’er een noodzaakelykheid in wil (tellen „dat men de Ou» dersinboezemd, om zich te verhaasten „om een jonge Juffer tot een ftand te doen befluiten, als moetende haare deugden eerbaarheid door toedoen van °t Kloostet, of't huwelyk gehandhaafd worden s even of eene goede opvoeding en het eerbaar gedrag niet was, om haar flaande te houden tegen de boosheid der Waereld en haare gelegenheden. De Historie van Mejuffrouw van Breville, die het onderwerp deezer Gevallen uitleverd , zal betoonen, dat een jonge Juffer deugdzaam kan weezen, of fchoon zy in een Waereld van gewoel en verleiding leeft; en dat zo dra zy goede grondrege- len heeft, niets bekwaam is, om dezelve uit teroeijen of te krem ken.” — Dit laate is wat fterk uitgedrukt; men voege by. de woorden, zo dra zy goede grondregelen beeft, nog de nadere bee paalinge, en daar aan, in't midden van dat gewoel en verlei- ding , fleeds regt gedagtig Biyft, dat ntet volfttekt oumogelyk is. Voor *t overige twyfelen wy niet aan de gegrondheid van des Au- theurs fteling; wy hebben te veel hoogagting voor braave jonge uffers, en de ondervindihg heeft ons te veel loflyke voorbeelden eren kennen , om nadeeliger van de fchoone Sexe denken. Maar met dit alles twyfelen wy egter aan de nurigheid van *t aan- dringen deezer Steliinge , doór dit verhaal der gevallen van Me- juffrouw van Breville. t Zy zo, eene jonge Juffer kan eerbasr leeven, in °c midden der verkeeringe met:de groote Waereld, dat hier eigenlyk bedoeld wordt: wie zal ’c ontkennen ? Doch is zy, mogen wy hier wel vraagen. is zy in dien ftaat veiliger, dan, wanneer zy met een ver: ftandig Man een goed Huwelyk aangaat? wie zal dit beweeren? ==- Hy die de Waereld heeft leeren kennen, kan niet wel in beden- ding neemen, welke dier twee Staaten gemeenlyk voor eene jonge Juffer het veiligfte is 5 en moet, onzes oordeels, erkennen, dat | | bas- VAN EEN VOORNAANE JUFFER, 471 haare. Deugd over °t geheet minder gevaar loopt wanneer zy zig welberaaden in den Egt begeeft, dan wanneer zy ongehuwd blyft Het fuk indiervoege befchouwende, komt ket ons niet raadzaam voor de Ouders mia of meer eene agtloosheid daaromtrent in ce boe» zemen, of het Jufferfchap. eenigermaate tegen het Huwelyk in te neemen 5 den vryen {taat als den verkiezelyk(ten voor te ftelien, en met Mejuffrouw ven Breviije te leeren denken, „der een Meis- jemal moet weezen van zicheen meester te geven, terwyl zy mid- den in de aaugenaamheden der Waereld kan leeven, en het hooge fte geluk van haare vryheid kan bewaaren.” Uit- dien hoofde kun- nen wy dit Gefchrift , dat hier toe, {choon niet opzetlyk , maar egter van ter zyde aanleidelyk is, niet regftreeks onder de nut- úge Romans tellen. — Ondertusfchen °t is ‘er nogtans zo mede gelegen, dat wy ook niet zeer bedugt zyn voor deszelfs nadeel. gen invloed. Als men deezen leevensloop van Meéjuffrouw oan Breville nagaat, bemerkt men dat zy, niettegenftaande alle verlei disgeu , eene eerbaare Dame blyft, doch men befpeurt tevens, dat zy dikwils op den boord van °t verderf wandelt , en ’t grootte gevaar loopt van 'er'in te ftorten. Niet zelden wordt zy uit zo- danig een dreigend onheil gelukkig gered, door een tusfchenko mend voorval, of een famenloop vaa gunftige omftandigheden5 hoedanig iets die Romanfchryver juist op zyn tyd weet te doen gebeuren , dat natuurlyk ‘niet altoos zo gelukkig flaagt. —» Wane neer eene jonge Juffer dit Gefchrift met deeze opmerkzaamheid leest, of men haar zulks in ’t een een en ’t ander geval leert ga- deflaan, zal zy zekerlyk erkennen , dat eene jonge Juffer, die in de groote Waereld wil verkeeren, zich aan zeer veele gevaaren blootftelt, zo zy ongehuwd blyft; het welk haar dan ten minfte tor eene les van de uiterfte omzigtigheid moet dienen, De reizende Franschman, of de zonderlinge gevallen van den Heer ` PIERRE CURIEUX in Holland. Alomme te bekomen, In oĝavo 112 blads. En Roman betreffende de Galanteryen der Nederlanderen , by manier van een verhaal der Minbedryven van den Heer Curi- - eux , en zyne ontmoetingen in die gatante leevenswyze. Dit gefchrift heeft een maar alte heerfchende ondeugd van ons Vaderland ten onderwerp; welke de ftrengfte berisping regtmaatig verdient. Veel. ligt zou de Schryver van dit (tukje voorwenden zulks te bedoelen; doch zyne fchryfwyze is 'er niet naar ingerigt. Hert verhaal is alles- zins gefchikt in den fmaak van iemand, die een welgevallen heeft in °t pleegeu der zogenaamde Galanterie, dat is, in goed Neder- duitsch , der Onkuischheid; welke ondeugd veel al onder die ge g e \ a7s DE REIZENDE FRANSCHM AN. ming verbloemd wordt. Naar de manier van uitvoering behoor di Gefchrift niet, onder de leerzaame Romans, die men der Jeugd met nut in de hand kan geeven; maar onder dezalken, waar tegen de opzieners der Jeugd wel gewaarfchuwd mogen worden; dewyt ze meer fchadelyk dan nuttig kunnen zyn. Brief van N. HOEFNAGEL, aan den Heer STRUUBERGEN, Zn groet o8avo 16 blads, . i En Hekelfchrifk op den Zwindelhandel, in een Spotbrief am een voornamen gefgiljeerden Zwindedaar, gefchreeven door iemand, die ‘er zeer gevoelig over geraakt is, om dat die Dieven: Negotianten , gelyk hy fchryft, ayn val bewerkt bebben: *c Is dus niet te verwonderen dat de Autheur het haatlyk afmaalt; en ’t is niee vreemd te denken, dat men hem, in dit geval, den besten dienst doet, als men dit gefchrift , (choon ’t geen byzonderheden van ssn- belang beheize,en welker (oortgelyken niet overlang bekend zyn y helpe vertierer. Misfive van een Heer in Leyden aan zjn Vriend in "s Gravenbsa- ge. Alomme te bekomen. T men begeerig om te weeten, welke Perfodnen voor de Amfter- damfchie en Rotterdamfche Schouwburgeh aangenomen zyn; als mede waar toe ieder van dezelven byzonder gefchikt is; men kan in dit papier, zo men t opgeeft, eene nette, echte, origineele Lyst hier van vinden. Het zelve voegt wel by eene menigre van losfe papleren over den Rotterdamíchen en Amfterdamfchen Schouw. burg ; op welken wy geen byzondere agt konuen (laan, zonder wydioopiger te worden, dan diè partydige Schriften verdienen ; waarom wy ‘er by deeze gelegenheid dus flegts ter loops gewag van wilden maaken, dn anak d te % HEDENDAAGSCHE VADERLANDSCHE LETTER- OEFENINGEN. Brieven over den Tegenwoordigen Staat des Christendoms „en bet gedrag der Ongeloovigen ‚met de Beantwoording bunner voornaamfte Tegenwerpingen. Als mede een Vertoog aan de Ongelovovige Schryvers , en eene Redenvoering. Door A. Je ROUSTAN ; Leeraar der Zwitzerfche Kerke te Londen. Te Amf. by Yntema en Tieboel, in gr. o8avos Bebalven bet Voorwerk 408 bladzyden. Ven onze Eeuw als over van Schryvers , die de Waare. heid tegenftaan, het Geloof zoeken uit te bannen, en de Deugd met den ondergang dreigen , ’er worden teffens Mannen gevonden , die de Waarheid kloekmoedig durven verdeedigen , die de zaak des Geloofs handhaaven , en de Deugd, met kloeken ernst, befchermen; Onder deeze Hele den verdient de Eerwaardige ROUSTAN , eene aanzienlyke plaats; en het Werk, ’t welk wy thans aankondigen, ftrekt hier van ten blyke: het is, volgens het berigt des Vertaalers , zamengefteld uit twee Werkjes van dien Heeri wiens ronde borftige taal en opgave van den aart zyns arbeids, onze op- merking waardig is. ,, Ik”, fchryft hy, s, zou het noit heb- ben durven waagen , den Christlyken ienst te prediker, indien ik niet ten vollen overtuigd geweest was, van de waare heid dier Leere. De hoofdfom der redenen, waar op dit myn Geloof rust, deel ik hier aan de Waereld mede, — Men moet overzulks, in dit Werk, niet veel nieuws verwagten; maat alleen eene zo goede opgave, als my mogelyk geweest is te maaken van het beste, myns weetens, oolt over dit groot en aller aangelegenst ondetwerp gezegd. — Het zou my zelfs leed gedaan hebben, indien het anders met de záak gelegen eweest ware; een minder vertrouwen op de bondigheid der ewyzen vervulde my , wanneer ik de eerfte was die ze ge- vonden hadt, —= Ik hou my nogthans verzekerd, dat deeze Opgave, als ze wel ingerigt en naar eisch gedaan is, haare nuttigheid zal hebben. Onze tegenwoordige Eeuwe , aan welke men reeds zo veele bynaamen heeft toegevoegd, mag men ook de Eeuw der Kleine Werkjes heeten; ‘er worden bye kans geene andere gefchreeven of geleezen:sen’t is onder dee- ze gangbaare en gemaklyke gedaante, dat de Vyandea van Ill. DEEL, H‚ LETT. NO. IIe Hh òn- 474 “A. Je ROUSTAN BRIEVEN onzen Godsdienst fteeds hunne aanvallen herhaalen, En de Menfchen te wyzen, na breed uitgewerkte Verhandelingen, over deeze ftoffe ‚om daar uit tegengift te haalen, zou het zelfde weezen , als tot hun Geneesmeêsters te zenden, die de meesten. hunner, in geenen deele willen raadpleegen”’. Schoon de Eerw. RUUSTAN betuigt dat men „in zyn Werk, niet veel nieuws te wa bebbe , durven wy , egter , met volle ruimte, zeggen, dat de meeste {tukken , in een: geheel nieuw licht worden gezet, en van eenen anderen kant befchouwd, dan men gewoon is dezelve te bezien. Het ganfche werk bee ftaat uit XII Brieven. De zes eerfte zyn van een algemeener, en de zes laatfte van een byzonderder inhoud, — In de eerstgemelden bevlytigt hy zich voornaamlyk , om den 7: woordigen Staat des Christendoms , en bet Gedrag der Onge- Joovigen te ontvouwen. —— Hy toont, dat de Pyanden ban bet Ösristendom s noch bet welzyn des Menschdoms bedoelen, noch de vastflellineg van den Dienst , den dénen waren God vere Schuldigd, = Dat bet dwaasheid is eenige boop te fcheppen, om de Gedverzaakery wast te flellen , en boosheid bet te willen doen, =—— . Dat de Ongeloovigen nooit de groote beuryzen voor de waarbeid des Christendoms erlegd of omver geftooten bebben, mmm Dat bet Zedebederf in Europa een uitwerkzel is van den voortgang des Ongeloofs; en dat de Christenbeid aan bet Menschdom groote dienften gedaan beeft, en ter nog aan merkelyke. voordeelen aan toe brengt, Dat de Onbeilen, aan bet Christendom toegefthreeven , niet door °t zelve voortge- bragt zyn , als mede dat de Dwaalingen des Pausdoms, en boven al de Onverdraagzaambeid, door het Euangelie veroor- deeld worden. Hoe de Ongeloovigen bunne zaak verraaden en verzwakken , door de eene met de andere te verwarren, == Dat bet ontwerp om de egte Godistery , in fede van bet Chrise tendoms, te fellen onuitvoerelyk is, In het behandelen deezer Onderwerpen , welke wy zeer kort hebben opgegeeven , toont de Eerw. ROUSTAN eene groote Beleezenheid en Kunde in de Schriften der jongfte Deistifche Schryveren. Hy qet hunne Tegenwerpingen in volle kragt voor, vast verzekerd dat hy de waarheid zal doen zegepraalen , waar in hy ook zeer gelukkig llaagt. De zes volgende Brieven betreffen byzonderder (lukken Een derzelver loopt over eenige Zwaarigbeden , den Mofa. fchen Godsdienst raakende, —- Een ander fielt-de Egthei der Schriften des Nieuwen Verbonds , in een allerktaarst Echte — Een derde handelt over het ffilzwygen van JOSEPHUS p wegens den. Kindermoord te Betblebem. Het niet genes OVER DEN STAAT DES CHRISTENDOMS, 475 diens Gefchiedfchryvers van -CHRISTUS : en eenige Wondere daaden onzes Zaligmaakers. De vierde verdeedigt de Wonderwerken. — De vyfde lost de zwaarigheid op , waar. 0m JESUS, naa zyne enk » zich niet voor zyne Regters vertoond bebbe. zesde behelst aanmerkingen , op de Zielenangst van jesus in den Hof Getbfemane, en bet Lyden en Sterven des Zaligmaakers. Onderwerpen, in de daad, die wel zeer dikwyls behandeld zyn; doch door den nieuwen en bondigen trant , waar op zy hier voorgefteld worden , niet kunnen nalaaten te behaagen. Wil onze Leezer eene proeve? hy hoore hoe ROUSTAN , (naa aangetoond te hebben, dat de Heerfchende Godsdienst , noch het Staatsbeftuur , noch de Wysbegeerte de Verdorvenheid der Wereld , ten tyde. van ‘CHRISTUS komfte, zouden hebben kunnen hervormen ,) de noodzaaklykheid der Wonderwerken , om dat einde te berei- ken, beweert, s» Wat my betreft, ik hou my ten vollen verzekerd , dat de Apostels, als zy het ondernomen hadden, het Menschdom uit de dwaaling te verlosfen , zonder Wonderdaaden te verrig- ten, zy, wel verre van iets ter overtuiging uit te werken , geen gehoor zouden hebben kunnen verwerven. Men hadt hun te gemoete gevoerd, wie zyt Gylieden , dat gy het durft beftaan een’ Godsdienst aan te tasten, welken Europa, Afie, en Africa eerbieden ; een’ Godsdienst zo oud als de Waereld, of ten minften zo oud, dat niemand onzer den a Aal van kan bepaalen? Zyt Gylieden wyzer dan alle onze Voore vaders, die ons dien Godsdienst overleverden , en dan alle de Wyzen, die zich aan de Voorfchriften van denzelven. ondere worpen? Indien een God u den last gegeeven heeft, om ons te verlichten , gelyk gy voorgeeft , zal hy u ook zeker Geloofs- brieven gefchonken hebben. De Proteftantfche Zendelingen, die men na beide de Indiën afvaar- digt, zyn veel kundiger veel bekwaamer , dan de Galileefche Visfchers en Tollenaars konnen weezen : waarom flaagden de laatstgemeiden zo veel beter dan de eerstgenoemden ?. Dat eenige Christenen aan andere Christenen, eene andere wyze om het Euangelie, of eenige ftukken van 't zelve , te verklaaren , voorgefteld en (maaklyk gemaakt hebben, dit is honderdmaalen ge- daan, door. de Leerlingen van Heidenfche Wysgeereu, ten opzigte van de Stelzels dier Wysgeeren , en door de Mabometaanen ten op- zigte van den Alcoran , en het zou , aangemerkt de verfchillendheid der harsfengeftellen , veeleer te verwonderen weezen , dat die Verklaarders geen één Aanhanger verkreegen hadden, dan dat zy ‘er euelyken op hunne zyde trokken ; doch dit is geen Stelzel van Godgeleerdheid omkeeren , om ‘er een ander, daar tegen aangekant, in de plaats te ftellen ; het is niets meer dan op denzelfden grondflag, en met de- zelfde bouwftoffen , een ander gebouw op te rigten. En,om het ftuk te zetten daar het (taan moet, dat men ons bewyze, dat twaalf Vis fchers , zonder middelen , zonder gezag , zonder geleerdheid, ber Veelgodendom van den Euphraat, tot den Tyber invoeren , gelyk de Apostels daar het Christendom vestigden; dan ftaat het Ruk gelyk: dewyl de overgang van den Christlyken Godsdienst, tot het Veel godendom , even groot gerekend kan worden, als die van het Veel godendom, tot den Christlyken Godsdienst. Wanneer men dit be- wyst ‚dan, en dan alleen zullen wy niet meer (preeken van de Voor- parag der Euangelice Leere, als cen bewys voor de waarheid der» zelve. OVER DEN STAAT DES CHRISTENDOMS, 477 ken, de Dooden ten leeven verwekten, dan was het zeer beb zwaarlyk, het oor niet te leenen aan zodanige Predikers. > tC Geen de beroemde BEAUSOBRE, over dit Onderwerp gezegd heeft (*) , dunkt my zo gegrond , zo fchoon en treffend , dat ik my het vermaak , van zyne aanmerkingen voor u over te {chryven, niet kan ontzeggen. ~ ‚ Geene andere foort van Bewyzen dan Wonderdaaden , zegthy, „ voegde aan de waardigheid des Perfoons van Gods Zoon. Bewyzen uit de rede ontleend zyn goed onder gely- ken; maar zy pasfen den Heer der Waereld niet, die kan , die behoort, zyn gezag niet te waagen by zyne fchepzelen , of zich bloot te ftellen aan wederfpraak. ‚ Geene andere foort van Bewyzen voegde een’ Godse dienst van God herkomftig. °t Is God, die beveelt en het past, dat zyn welbehaagen met het zegel zyner Magt beffem= peld worde. » Geene andere foort van Bewyzen voegde den Menfchen, Redenkundige Bewyzen zyn niet naar de bevatting van alie Menfchen gefchikt; dan moeten ‘er beginzels vastgefteld , en daar uit gevolgen getrokken worden: om nu over de zekere heid der eerfte, en de regtmaatigheid der laatstgemelde te oora deelen, is 'er eene maate van kennis, aandagt en oordeel „ aan alle Menfíchen niet gegeeven, volftrekt noodig. „ Geene andere foort van Bewyzen voegde aan de volle zekerheid des Geloofs , met welke de Christlyke Godsdienst moet omhelsd worden. Menschlyke redenkavelingen hebben maar eene zekere maate van baarblyklykheid , welke geene volkomene berusting met zich brengen, of zy moeten waare heden betreffen, die voor volftrekte betooging vatbaar zyn. De ondervinding toont niet dan te duidelyk, hoe vernuftig en fchrander de Menfchen zyn, om zwaarigheden te vinden , wanneer de zaak hun voorgefteld ə door de neigiugen van het hart, beftreeden wordt. , Eindelyk geene andere foort van Bewyzen voegde aan de Beloften en Bedreigingen, waar mede JESUS CHRISTUS, den Godsdienst door hem gepredikt, en de Geboden door hem gegeeven , ftaafde , zo de eene als de andere behooren tot het toekomende Leeven, en zullen eerst ftand grypen naa den Dood, en aan de andere zyde van het Graf, die voor ons het einde van alles fchynen te maaken. In weerwil van ae l e (*) Discours bistoriques @ critiques fur le Nouv, Testament, Tom. I. Disf. XXIV. Jk heb de aanmerkingen deezes grooten Schryvers wat bekort. Hh 3 478 A. Je ROUSTAN BRIEVEN de redekavelingen der Wysgeeren, om de Onfterflykheid der Ziele „en een Toekomend Leeven,te bewyzen , blyven deeze waarheden nog onopgeloste Vraagftukken, voor veele Ver- ftanden , die van de heerfchappy der Driften ont{laagen fchy- nen , en zyn enkele harsfenfchimmen by ftouter Geesten, Slaaven van hunne vleeschlyke lusten. Een Hemelfche Godse dienst, met één woord, vorderde Godlyke Bewyzen, en ’er waren geene andere dan Wonderwerken ’. „, Indien gy , ondertusfchen , gelooft, Myn Heer , dat God, veel eer dan eenige wonderdaaden te doen, voor altoos het Menschdom hadt moeten laaten leggen , gedompeld in zede- looze bygeloovigheden, en niet zelden wreede plegtigheden der Afgoderye, vormen wy ons een zeer verfchillend denke beeld van het Vaderlyk hart des Opperweezens ; en wy kune nen, geen algemeen beginzel meer hebbende, niet langer met elkander voortgaan langs den weg, die tot het Ryk der Waarheid leidt (*). == Maar neen, gy zult my geen zo on” (*) Eer wy van deeze Tegenwerping afltappen , moet ik nog een woord zeggen, om de Christenen vry te fpreeken van een verwyt, bun zo dikwerf gedaan, dat zy in een kring rond loopen; wen zy de Wonderwerken door de Leere, en de Leere door de Wonderwer- ken verdeedigen. Met veel regts zou men dit beweeren, indien wy op een deezer twee wyzen redenkavelden, De Apostels hebben Won- "derdaaden verrigt, derhalven is de Leer door bun gepredikt waar: de Leer der Apostelen is waar, derhalven hebben zy Wonderwerken verrigt: doch wy redenkavelen geenzins op dien trant. ‘Wy gelooven wel dat het Opperweezen geene Wonderdaaden zal doen, ten voordeele van eene Dwaalleere; dan wy denken niet dat God ze droos doet tot ftaaving der Waarheid. Wy zeggen wel, dat men , zonder om te zien, moet verwerpen alle Wonderwerken om de Dwaaling te onderfteunen: maar geenzins dat men op dezelfde wyze dezulke moet toeftemmen , die ten voordeele des Christer doms worden bygebragt. Wy beweeren, de Leer van het Evangelie komt alleszins overéén met het licht der zuivere en onbezwalkte Re de ; het is, derhalven , geenzins onmogelyk, dat God , om de Voute planting derzelve te bevorderen, den Verkondigeren dier Waarheid een wonderdoend vermogen fchonk. Zy gaven voor, dit v vermogen ontvangen te hebben, wy gaan na hoe zy het bewyzen, wy onderzoeken de gevallen, welke zy bybrengen, Ik zie nier dit men dus in een kring redenkavelt, en vrugtloos in het rond loopt Maar zal iemand misfchien zeggen, indien ik, vóór het onder- zoeken dier Wonderwerken, die Leer voor waar beb aangenomen ‚ten Welke einde dienen my dan de Wonderdgaden? — Om u ie P - haad OVER DEN STAAT DES CHRISTENDOMS, 479 onredelyk. antwoord geeven , gy zult veel eer verklaaren het vreemd te vinden , dat God , die zo veele Wonderwerken ge- daan heeft, om de Heidenfche Volken te bekeeren , geene Wonderen doet, om de Ongeloovigen van hunne Dwaaling af, en tot het Geloof te brengen, ‚> Hier op antwoord ik , in de eerfte plaats , dat nieuwe Wonderwerken te eilchen, om aan de oude geloof te flaan , een eisch is, die in °t onmogelyke en tegenzeggelyke loopt. Indien God aan iemand in °t byzonder, aan een Volk, aan eene ‘Eeuw , dit toeftondt , is het-dan niet baarblyklyk , dat elk ander Perfoon voor zyn hoofd, elk ‘ander Volk, elke andere Eeuw , het zelfde regt zou hebben, om God dezelfde gunfte af te vraàgen „en ,in gevalle van weigering , dezelfde rede van klaagen, als gy? — Zult'gy zeggen, dat God, ten betoon zyner onpartydigheid , die.allen moest verhooren ‚en , in elke Stad, in elk Vlek, in elk Dorp, een-aanhoudende reeks van Wonderdoenders , doen opftaan ? Doch als dan zou men zo veele Wonderwerken zien , dat men niet langer zou weeten , welke de Natuurlyke loop der dingen is, en wat men met den naam van wonderdaadig moest vereeren5 in den eenen zin zou alles, en in den anderen niets, een Wonderteken weezen, a Ten tweeden ,dat wy ,op verre na, zo-noodig hiet heb- ben wonderdaaden te zien, als de Heidenen en de Jooden , en dus ook het zelfde regt niet om ze te eifchen, +, De Jooden hadden van God een gefchreevene Wet ont- vangen , eene Wet geftaafd door Wonderwerken , hoe zouden - dan de Apostels , die het byplegtige gedeelte dier Wet affchaf- ten , by dit Volk , ingang hebben kunnen vinden ,als zy geene baarblykelyke bewyzen gegeeven hadden , dat die zelfde Hee melfche Oppermagt, welke voor eenen tyd die Plegtigheden heiligde, dezelve toen voor altoos vernietigde. s, De Heidenen hadden deeze toegeevenheid nog neodiger. Zy waren, buiten twyfel, te beftraffen, dat zy den God, dien het ch Heelal hun predikte, niet kenden, en dat zy zich aan misdryf overgaven , in weerwil van de inwendige ftem huns Harten, die hun ter Deugd riep, en, over de On- deugd , met zelf befchuldiging ftrafte. —- Hoe veele (tukken , One bewyzen, dat de Verkondigers dier Leere niet alleen wyze Man- hen, maar ook met eene Hemelfche Zendinge bekleed waren, « Die zyn de voordeelen dier verzekeringe , welke de zo Godvrugtige als geleerde BEAUSOBRE, in de boven aangetoogen plaats, zo heerlyk ontvouwt, | B | Hh 4 ” 430 | A. J. ROUSTAN BRIEVEN ondertusfchen , moesten ten hunnen voordeele pleiten , by den Vader der Barmhartigheden ? Die Afgoden, welken zy hun wierook toezwaaiden, en offeranden flagtten, waren geene Goden van hunne eigene vinding en m l; zy heerschten zints meer dan twee duizend jaaren onder het Menschdom; de Ouders hadden hunnen Kinderen geleerd dezelve te eerbie- den , hun , om zo te fpreeken , verblind „eer zy oogen bezaten. Het fchriktyk Zedenbederf , waar in zy gezonken lagen, was ook , in zeker opzigte, hun eigen werk niet. Alfie, bykans het altoosduurend verblyf van verwyfdheid , dartelheid en wellust, was ten minften zes honderd jaaren , in de (trikken dier Ondeugden , verward geweest. Griekenland hadt, reeds voor vier eeuwen , zyne Oude Zeden verlooren ; en Rome hieldt nauw den Scepter der waereld in handen , Bezitfter geworden zynde van de fchatten der Aarde , of zy deed hulde aan de Weelde | Dus ademden de Menfchen, van de wieg af, eene befmette tugt in 5van alle kanten vonden zy zich omringd van voorbeelden aller ondeugden, zy verlooren dus allengskens dien fchrik, welke de Ondeugd verwekt in nog onfchuldige en onbefmette Zielen ; de jeugd , de leeftyd der woeli Driften, kwam, en met denzelven zo veele aanprikkelingen, om daar aan voldoening te fchenken5 in de daad, het was zeer bezwaarlyk die verzoekingen, die verleidingen , het hoofd en genen overwinnenden wederftand te bieden. Waar is de Wyr ze, die ‘er voor durft inftaan, dat hy zyne Deugd voor fchipr breuk zou behoed hebben, in het geweldig barnen dier ge- waaren? Het was dan Gode, wiens harugheid en Gena- de zich tot de afgeweekenen uitftrekt , waardig medelyden te hebben, met hunnen jammerlyk bedorven (taat, en hun de Waarheid te doen verkondigen , met zulke doorfteekende bly- ken, en betooningen van zyne Magt , dat deeze ten tegenwigt diende voor hunne vooroordeelen , en hunne aandagt, als 't ware huns ondanks, bepaalden. _ ss Is dit ons geval, Myn Heer? Moeten wy ‚om het Euan gelie te omhelzen , de vooroordeelen der Kindsheid met voe- ten treeden , en. door een dikken drom van belemmerende zwaarigheden heenen dringen ? — In tegendeel ontvangen wy, van onze vroegte kindsheids af, het Eyangelie als eene Hemelfche Wet, welke alle onze handelingen moet beftuuren. % Zelye wordt ons verklaard, ons geleerd, men doet ‘er ons de fchoonheid van bezeffen „cn ‚om die gewaar te worden , is het niet noodig Wonderwerken te zien, het is genoeg, dat Ny onze Rede weeten te gepruiken. | ə» Waarom zou ik, derhalven , vorderen Wonderwerkeu te } OVER DEN STAAT DES CHRISTRNDOMS. 481 aanfchouwen, om een’ Godsdienst te erkennen „welke my niets leert, niets voorfchryft, dan °t geen myne Rede goede keurt en hoogfchat. —- Een Godsdienst, welke my eenen goeddoenden God, bekleed met de eerbiedenswaardigfte Vol- maaktheden, en heiligfte Eigenfchappen bekend maakt. —= Een Godsdienst, welke my beveelt myne Medemeníchen te beminnen , met myne Broederen als een Broeder te leeven , en hyn verpligt ‚my op dien zelfden voet te behandelen , en des- gelyks lief te hebben. —- Een Godsdienst zo eenvoudig en verheeven, welke my niets overtolligs voorfchryft, en met geen drukkenden last van Plegtigheden bezwaart , en veroore loft alles te gebruiken, zonder ’er misbruik van te maaken. — Een Godsdienst, die tot myn Hart {preekt , die alle behoeften en noodwendigheden van ‘“t zelve kent, en ze alle vervult, —— Een Godsdienst, eindelyk , welke my eene eeuwigduue rende Heerlykheid en Gelukzaligheid belooft, en roept, om met God te leeven? Ach! Ik zou om ’er aan te twyfelen, en niet om dien te omhelzen, Wonderwerken noodig hebben. s Maar wat zeg ik? Men beklaagt zich niet meer Wons derwerken te zien , en wy hebben een der doorftraalendfte _ onder de oogen. Gelyk de verbaazende orde in dit Waerelde gebouw te ontdekken, de geregelde loop der Jaargetyden , de beftendige beurtwisfeling van Dag. en Nagt, de bewaaring der onderfcheide foorten yan Dieren en Gewasfen , voor allen , die de oogen willen openen, klaarblyklyk toonen, dat dezelfde God , die de Waereld gemaakt heeft , tot nog dezelve be- ftuurt; zo is de fchriklyke verwoesting van Jerufalem, en de verftrooijing des Joodfchen Volks, een altoos (tandhoudend Wonderwerk , °t welk ons, op eene zegepraalende wyze, de waarheid des Christendoms voor oogen ftelt. Laat ons eenige oogenblikken befteeden,‚om °t zelve van nader by te befchouwen. s» Wie zou gezegd hebben, toen Jerufalem uitwendig den waaren God diende, toen de kunst en de natuur zich zamen vereenigd hadden, om die Stad als onverwinnelyk te maaken, toen zy honderd duizend Menfchen in haare muuren telde- toen Judea en Galilea haar dubbel het noodige kon bezorgen , toen Afie en Europa vol waren van Joadfche Volkplantingen, brandende van yver vaor haare Hoofdítad „en gereed om goed en leeven op te zetten, ter verdeediging van den Tempel en den Godsdienst daar gehandhaafd , wie zou toen gezegd heb- ben, dat, vóór de voleindiging van veertig jaaren „die Hoofd- ftad belegerd, ingenomen, verbrand , en den Tempel, ten gronde toe, geflegt , en het Volk verdelgd , of ten flaaffchen dienst verkogt zou worden? nE deedt die zo kika 5 7 5 s i s : ? 482 A, Je ROUSTAN BRIEVEN als verfchfiklyke veorfpelling „en nooit is er eene voorfpelling beter of volkomener vervuld, Drie en dertig jaaren , naa den dood van Christus , wierpen de Jooden het E der Romeinen af, de Romeinen kwamen om het hun weder op den hals te leggen: zy bragten eerst Judea en Galilea te onder; zy bele» gerden, vervolgens, Jerufalem zelve, en gy weet met welk eenen uitflag.. Gy weet aan hoe veele duizenden dit beleg en die vermeestering het leeven , hoe veele duizenden het de vry- heid kostte; gevanglyk weggevoerd , en tot Slaaven de gan- fche Waereld door verkogt wordende, ə, Dit is het alles niet. Die zelfde mond, die de oinkeering van Jerufalem , het verdelgen en de flaaverny der Ingezetenen, de verwoesting des Tempels, zodanig dat geen fteen óp den anderen zou'gelaaten worden , voorfpeld hadt, die zelfde mond kondigde ook aan, dat dit verflaagen Volk zyn onheil zou overleeven ; doch zonder het te konnen herftellen 5; dat de Jooden zouden blyven onder de Volken; doch verftrooid en veragt ‚ tot dat de tyden dier Volken zouden vervuld weezen. Laat ons tegenwoordig het oog flaan op die gebeurtenisfen. Zeventien Eeuwen zyn ’er zints verloopen , en de Jooden be- ftaan nog; zy beftaan, verre van hun Vaderland verwyderd, onder alle Volken des Aardbodems; zy beftaan in een’ ver- zwakten en af hanglyken ftaat, dikmaals wreedlyk verzwaard door kwaade behandelingen; zy beftaan , fchoon hunne Vere delgers de Romeinen, en verfcheide andere Volken, die naa hun opftonden, uitgerooid of onder andere Volken verfpreid en daar mede vermengd zyn; zy beftaan, zonder dat hunne dikwyls hervatte poogingen , om zich wedet op te heffen, ooit hebben kunnen gelukken, of dat zy, door den mistukten uit- flag, konden vernietigd worden. Hoe veele byzonderheden loopen hièr zamen! Welk een dikke blinddoek meet men niet voor de oogen hebben, zo men hier de Godlyke Voorwees tenfchap niet erkent , en de vervulling van den fchriklyken vloek door de fnoodften uitgeboezemd; Zyn Bloed kome over Ons, en over onze Kinderen! s» Dat de Ongeloovige, niet die redenkavelt, maar die op Jefus fmaalt , met hem of zynen Godsdienst fpot, en laster- taal daar tegen uitbraakt, uit dit voorbeeld leere , wien hy aanvalt; dat de Perfoonadie , door hem zo dartel befprongen, de Waereld regeert, en de Menfchen zal oordeelen; en dat, naar alle waarfchynlykheid, de fmaadredenen , ryklyk op hem afgegeeven, zo aangenaam als men over tafel onder den wyn zit, hen duur zullen te ftaan komen , als hy , ten eenigen dage , voor den Regterftoel van dien gehoonden zal moeten verfchynen ”, He OVER DEN STAAT DES CHRISTENDOMS. 485 “_ Het bygevoegde. Fertoog van eenige Christenen aan de One geloovige Schryvers, mag met rede een Meesterftuk genaamd worden. Wy kunnen er, dit Uittrekzel reeds zo breed uitge- loopen zynde , niets van opgeeven. ‘Misfchien bekruipt ons de lust daar toe, by eene andere gelegenheid. De Redenvoering over het Herroepen van bet Edi®& van Nantes, welke het Werk befluit, is dubbel leezenswaardig, en geeft alzins blyken van des Eerwaardigen Schryvers Kun- de, Doorzigt en Godsvrugt. | "Wy kunnen niet nalaaten met den Vertaaler „, goede hoo» pe te fcheppen, dat dit Werkje met geen minder genoegen van onze Landsgenooten zal ontvangen worden, dan de Brie- ven van eenige Portugeefche en Hoogduitfche Fooden , door het - fterk vertier, reeds voor de tweede maal , by de Drukkers deezes uitgegeeven, — Stellen myne Landsgenooten ” , zegt hy , „zo veel belangs in den Joodfchen Godsdienst tegen de jongfte aanvallen van het Ongeloof verdeedigd te zien „ bil iyk mogen wy verwagten , dat zy zich het kloekmoedig haud- haaven van de Christlyke Openbaaring, niet min zullen aame trekken ”. — Men kan dit Werkje dus aanmerken, zo niet als een Vervolg, ten minften als noodzaaklyk by de PFood/che Brieven behoorende, | De noodzaekelykbeid der Openbaering , door A. CAMPBELL, Dr. en Pr. der H. Godgekerdbeid , en Kerkelyke Gefthieden nis op de Univerfiteit van St. Andrews. Us * Engelsch vertaelt. Eerfle Siuk, Met een Voorreden en eenige Aesten keningen van J. V. NUYS KLINKENBERGHs A. L. M. Ph. Dr. en Predikant!te Overfchie. Te Utrecht , by H. v. Otter- loo 1774. Bebalwen de Voorreden 272 bladz. in groot otava. Et het ontvouwen der voordeelen van den Christelykeu Godsdienst, heeft de Eerwaerde Klinkenberg onlangs getoond , hoe gebreklyk de Godsdienttige. kundigheden der oude Wysgeren waren; welk een helder licht van Godsdien- Rige kennis ons de Openbaring verleent; en hoe ’t algemene Menschdom hier door in ftaet gefteld is, om een geregelder denkbeeld van den Godsdienst te vormen , dan de grootfte Wysgeren immer, buiten Openbaring, bezeten hebben (*) Dit voordeel der Openbaringe aendringende , ftond ‚hy ook wel (*) Zie boven bladz, 292, 484 | A. CAMPBELL wel byzonder ftil, op de Leer van Gods beffaen , en van de Onfterfiykbeid der Ziele ; dan , om zyn Gefchrift niet al te wydloopig te maken, behandelde hy deze ftukken zo kort als zyn beftek maer toeliet. Hy befloot hier toe te gereeder, om dat hy het Engelfche Werk van den Hoogleeraer Campbell, over dit onderwerp , reeds ter vertalinge had aengeprezen; als een Gefchrift , waer in het onvermogen der rede, om „ zonder bovennatuurlyke Openbaring, deze twee Leerftukken te kun- ° nen ontdekken, opzetlyk , met veel oordeel, naeuwkeurig- heid en kracht van ben d in °t breede getoond werd. En op deze aenpryzing ziet het zelve thans het licht, met ene Voorreden en enige Aentekeningen van den Eerwaerden Klinkenberg ; die, gelyk men op, het doorbladeren van dat Werk zal erkennen, ’er niet gunítiger over geoordeeld heeft, dan het verdiende, De Hoogleeraer flàet in dezen ter beflisfinge van ’t vere fchil , over de al- of niet noodzaeklykheid der Openbaringe , den weg van proefnemende ondervinding in; en hy bepaelt zich daer toe hier alleenlyk , tot de twce opgemelde ftukken , als welker kennis en geloof den grondflag van allen Gods dienst gitmaken., Langs dezen weg een onderzoek doende , naer de uitgeftrektheid der menschlyke vermogens, met be- trekking tot derzelver bekwaemheid , om deze twee grond- artikels te ontdekken , is hy , zegt hy „tor het befluit gebragt , dat de mensch van zich zelven, zonder bovennatuurlyk on- «derwys , dezelven niet ontdekken kan; en dat ’er dus, zelfs om den Natuurlyken Godsdienst onder °t Menschdom in te ‘voeren , ene bovennatuurlyke Openbaring ten uiterfte noodig ZY. Intusfchen heeft men, gelyk de Hoogteeraer vere volgens betuigt , dit echter niet te verftaen van ene volftrekte noodzaeklykheid in den ftrengften zin ; maer indiervoege , dat de Openbaring by uitftek noodzaeklyk is, in zo ver zelfs , dat wy gegronde reden hebben , om te denken , dat de ware Godsdienst zonder haer in de waereld nooit gekend aou zyu. — Voorts heeft men ook dit gevoelen van den Heer Camp- bell niet te verwarren met het denkbeeld van Socinus en zyns gelyken , daer hy zich desaengaende uitdruklyk aldus verklaert., ‚> Deeze beweeren, dat de werken der Schepping en der “Voorzienigheid geene genoegzaeme bewyzen verfchaffen , uit welke men redelyker wys tot °t beftaen en de volmaektheden van God befluiten kan. En dit is een gevoelen , dat volftrekt walsch is in zich zelve, en ook ten eenenmael verfchillende ‘van dat geen, °t welk ik heb voorgefteld. Voor een ogenblik fta ik openlyk toe, dat ’t beftgen ey de volmaektheeden To NOODZAEKLYKHEID DER OPENBAERING. 485 Opperweezen , uit de werken der fchepping en de voorzienig= heid , ontegenzeggelyk kunnen betoogd worden; met dit oog- merk heb ik ook een verlag gegeeven van zommige deezer betoogredenen , en eenige Kuues aengehaelt , die dit tuk in hunne voortreffelyke fchrivten augen aile bedenking heb- ben geftelt. Ik houde alleenlyk dit ftaende, dat de mensch, ten eenenmael aen zich zelven en °t gebruyk zyner redelyke vermogens gelaeten zynde, niet bekwaem zy, om , zonder een buytengewoon onderwys , deeze bewyzen te ontdekken , op welke de zekerheid van deeze waerheid gegrondvest is”. 