Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
men vol te moeten houden en geweld met geweld te moeten keeren. De aanvoerders, begrijpende dat welligt hun leven verbeurd was, vergden den burgers de belofte af van de stad te helpen verdedigen. Die deze belofte weigerden, verlieten de stad. Men brag! geschut op de vesten, en mam personen uit de armoedige klasse in dienst; men schreef naar Amsterdam met verzoek, dat de Vecht tusschen Amsterdam en Utrecht, die doot de troepen gesloten was, mogt geopend worden en blijven. Voorts trachtte men den moed in de verdedigers te houden door uit te stroojen, wat men hoopte en misschien verwachite, dat in het Land van Kleef de. zaken niet gunstig stonden, dat men in Holland ook moeite had, en dat die van Amsterdam hunne hulp aanboden. En niet bi woorden alleen lieten het de hoofden des oproers. Sommige adellijken en aanzienlijker, ja geestelijken, van buiten in de stad gekomen, zag men in persoon op de wallen ar- beiden 2. Intusschen verzuimde men het middel van onderhandelen niet, Reeds deo 1'- April na den middag kwamen de Heeren van LEEUWEN, HENDRIK BUTH, schepen, | en samus uit Utrecht te Julphaas aan. Hoog epgevende van den ijver, gedurende | den oorlog door de stad Utrecht betoond, betuigden zij hunne bevreemding zich thans, nu men meende eens van den krijg uit te mogen rusten, vijandelijk aangt- 1 Zie deze Instructie bij kuur, Hist. d. Holl. Staatsreg. Ill, bl. 486. . ? van METERES, X, bl. 255, 256. Resol. Raad v. State, 1 April. DES VADERLANDS. 461 LL É—————————————————'À vallen en hun landvolk door soldaten. te gronde gérigt te zien: dat was het middel niet om hun het opbrengen der landsbelastingen gemakkelijk te maken. En waartoe dat geweld? Hadden zij de punten van verschil niet aan Zijne Excellentie hunnen Stad- houder ter beslissing willen stellen? Slechts naijver had dezen hunnen wensch doen afslaan. Thans hadden zij de zaak bovendien aan de uitspraak der Stalen van Holland onderworpen !, niet uit kleinachting van het gezag der Staten-Generaal; maar deze Slaten waren niet onpartijdig ten aanzien van het punt van de neringen. ten platten lande: in dit opzigt was, met name, Gelderland hun tegen; Holland daarentegen ver- bood insgelijks de neringen en brouwerijen buiten de steden. Zoo zouden de punten van verschil gemakkelijk beslecht worden, en men had ongelijk hun het gezag der Staten- Generaal op te dringen, daar toch elke Provincie regt had, dergelijke zaken zelve te schikken. Wilde men hun niettemin geweld aandoen, zoo gaven zij Gode hunne regt- vaardige zaak over en wilden verwachten wat er van komen zou 2% Deze rede geeft slof tot menigerlei bedenking, Het voegde hun weinig, zich op de houding van Uirecht gedurende den oorlog te beroepen, daar zij het resultaat van den oorlog te niet gedaan wenschten, door diegenen af te zetten, die door den oorlog aan het roer ge- komen waren, en de orde van zaken van vóór den oorlog te willen herstellen. En wat de opdragt der beslechting aan Holland betreft, zonder vrees van hen ten onregte te bezwaren, mag men vermoeden, dat zij hoopten, dat hunne zaak in de vergadering van deze Provincie een twistappel zou worden, en deze maatregel alzoo verdeeldheid in de gansche Unie ten gevolge zou hebben 3. De overgenstemming van Hollands tienswijze op het stuk der neringen ten platten lande was dan slechts een voorwendsel en de breede behandeling van juist dit ondergeschikte punt moest dienen om het als hoofdzaak te doen voorkomen, terwijl het voornamelijk te doen was om het bewind van personen, die van der Staten polittek afkeerig waren. Op hun aanspraak kregen de drie Utrechtsche Afgevaardigden tot bescheid, dat men hun den volgenden dag antwoord zou geven. Op dien volgenden dag echter verschenen dezelfde Afgevaardigden weder, thans met het aanbod om de vraagstukken aan de be- slissing der Staten-Generaal en Zijne Excellentie te stellen; maar wat het innemen van ! Wegens de vroeger vermelde onvolledigheid van de acta der Staten van Holland op dit pant, lezen wij hiervan niets in de Resol, v. Holl, 2 Resol. Raad v. State, 1 April, 1610. 3 Toen die van Utrecht, zoo als wij bij van wETrsEw (X, bl. 256) lezen, Amsterdam om hare bemiddeling verzochten, oordeelde deze stad, hoezeer dit verzoek inwilligend, noodzakelijk hen ten aanzien harer gezindheid uit den droom te helpen, door de uitdrukkelijke verklaring, » dat zij de zaak der burgers van Utrecht in het minst niet regtvaardigde, naardien zij, nevens de andere Staten van Holland, de belegering bewilligd had.” 1610. | | 1610. 462 ALGEMEENE GESCHIEDENIS garnizoen in de stad betrof, dit sloeg men volstrektelijk af. Uit dit aanbod blijkt, dat men in de stad de onmogelijkheid was beginnen in te zien om de zaak vol te houden, Des anderen daags ging men nog verder. Thans kwamen de Raadsheeren muvscu en DE WILDT, met BUTH en VAN VIANEN, verklarende, dat men ook willig was het gami- zoen te ontvangen: alleenlijk verzocht men uitstel van vijandelijkheden en vrijgeleide voor hen zelven (de vier genoemde Heeren) om zich ter onderhandeling naar 's Hage te begeven. Zij kregen ten antwoord, dat men, aan den last der Staten-Generaal ge- bonden, hun niet kon toestaan naar ’sHage te vertrekken: wilden zij dit niettemin wagen, zoo moesten zij afwachten wat er de gevolgen van zouden zijn. Hierop wer den de afgevaardigden uit Utrecht schier wanhopend, zij fiepen uit, dat zij nu wel sagen, dat de Raad van State partijdig was: wilde men hen zoo voor ?t hoofd sloten, zoo zouden zij de stad mede helpen houden; Gode was het ongelijk geklaagd, dat men hun aandeed, en na twintig jaren zou men het nog beschreijen. Op deze taal ver- wees men hen naar Prins HENDRIK en die van zijnen Rade, welke hun te kennen ga- ven, dat men hun vertrek naar ’s Hage niet zou beletten: inmiddels echter sou aan dep last der Staten-Generaal gevolg gegeven worden !, De bezending naar ’s Hage bleef niet zonder uitwerking. Althans den 5*9 April - ontving Prins memori een brief van zijnen broeder, waarin deze meldde, met ge noegen te hebben vernomen, dat die van Utrecht zich tot redelijkheid schenen te wil- len voegen; dat de Bevelhebber diensvolgens tot nader schrijven geene vijandelijkheden tegen de stad moest ondernemen. Op dezen brief besloot men met de toebereidselen tot de belegering nog een uur of drie te wachten, binnen welken tijd men bescheid van de Staten-Generaal te gemoet zag. Intusschen, bescheid uit den Haag kwam er viel en de Raad van State met de aanwezende Staten van Utrecht drongen ernstig bij den Prins aan om met de toebereidselen tot het beleg niet langer te dralen. Deze beriep | zich op den brief zijns broeders. Provincie, hetzij der Overheid der: stad eenigen overlast of beleediging aandoen op boete van als verstoorder der openbare orde aan lif en goed gestraft te worden; vóór den ge- 1 Resol. Raad v. Slate, 3 April, 1610. 2 Dit blijkt niet uit de Instructie, boven aangehaald. Zie wegens het aatst verhaalde Reso, Raad v. State, 5 April, 1610 (bij van pes rexe, 111, bl. 294, 295). DES VADERLANDS. 463 wonen tijd, dat is, voer den eersten October, oude stijl, zou er geene verandering iu 1610. de Regering plaats hebben, onder voorwaarde: det de geschillen gesteld werden ter be- slising van de Ambassadeur, de Staten-Generaal, Zijne Excellentie en den Raad van State; voorts zeu da Overheid van Utrecht hara Afgevaardigden in de Staten van Utrecht senden em te stemmen, hetzij die binnen ef buiten de stad vergaderden, en, eindelijk, souden de compagnién, onlangs door de Magistraat aangenomen, terstond afgedankt, en boven de twee compagniën, die gedurende het beleg op de begeerte der burgers uit de stad getrekken waren, nog acht in de stad ontvangen worden !. Liedaar wel een schitterend bewijs van goedertierenheid, door de Staten-Generaal gege- ven. Het blijkt echter nfft, dat er geweest zijn, die zoo als de Koning van Engeland deed, toen hij het gebeurde te Utrecht vernam, bejammerden, dat men tegen de hoofd- anlegges niet met meer gestrengheid te werk ging 3, Doch in weerwil van het geslaten Verdrag: waren de zaken verre van tot rust te zijn De moeijelijkite- welergekeerd. Toen des avonds nadat het krijgsvolk de stad was ingerukt, de solda- ———— ten, overeenkomstig de Instructie, den Prins doer de Staten-Generaal gegeven, de wacht op het Raadhuis en aan de poorten betrokken, wilden ook eenige bur- gersoldaten. deze pasten mede hezelten, Hieruit ontstond gemor en een oploop in de sad 3, en. de zaak gaf aanleiding dat VAN VIANEN, VAN LEEUWEN OD VAN HELSDINGEN naar ’s Hage gezonden werden, alwaar zij, in de vergadering der Staten-Generaal verklaarden, dat Prins memoar, bij het sluiten van het Verdrag, aan de burgers had toegezegd, dat zj de wachten mede zouden mogen bezetten. Prins uexoam was afwezig op eenen togt in het Limburgsche 4: hem zelven kon men dus niet vragen wat hiervan was, Alzoo deed men onderzoek bij den Raad- van State, die bij het sluiten van het Verdrag tegenwoordig was geweest, en gelastte tevens, dat, indien die toezegging werkelijk geschied was, men woord zou houden. De Raad van State schreef terug, dat men zich niet genoeg verwonderen kon over de stoutheid van var LEEUWEN (die het woord gevoerd had), naardien zij » wel vastelijk en waarachtelijk mog- ten verklaren, dat noch door Zijne Excellentie, noch uit hunnen naam daarvan ooit in het minst eenig woord of syllabe is gerept geweest.” Deze verklaring werd door de Staten van Utrecht bevestigd, en weldra schreef de Prins zelve aan de Staten, dat hij nimmer aan zulk, eene belofte gedacht had. In deze zaak wonnen de Staten het gevoelen in van Prins xaxmrrs, die zich bij deze gelegenheid uitliet, »dat men de za- — ! vas METEREN, X, bl. 256, 257. Resol. Stat. Gen. 8 April, 1610. Resol. v. Holl, 1610, bl. 11. 2 Zie het gevoelen van den Koning van Engeland hiervoor bladz. 459, Noot 4). 3 van METEREN, bl. 257. 4 Zie hicrvoor, bladz. 413. 1610. 464 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Oe ken binnen Utrecht niet behoorde te verbitteren, noch de burgers meer te vertoor- nen, maar veelmeer alles met inschikkelijkheid moest trachten bij te leggen,” voorts gedroeg hij zich aan hetgeen Hun Hoog Mogenden besluiten zouden, Dezen gelasten toen den Raad van State om met het meeste beleid te werk te gaan !. Inderdaad schenen de zaken sedert eenigzins tot rust te komen; zelfs ontving men de Staten der Provincie Utrecht in de stad. Doch niet lang duurde het, of er ontstonden nieuwe heftige botsingen. Nog altijd had de stedelijke Regering de acte van het Ver- drag van Jutphaas niet onderteekend. Deswegens werd zij bij de Staten-Generaal aan- geklaagd door de Staten der Provincie, die zoo hierin als in het van harentwege ver- spreiden van zekere schotschriften ? een bewijs zagen, dat %ij nog steeds op omver- werping der staatkundige en godsdienstige orde van zaken bedacht was. De Staten- Generaal ontboden die van de stad Utrecht voor zich. Hier werden zij tegenover de Gedeputeerden van de Staten van Utrecht gehoord, Die van Utrecht verontschuldigden zich zeggende, dat zij zich niet verder" dan op de punten, van wege de stad voorge- steld, aan de beslissing van de Ambassadeurs, de Staten-Generaal, Zijne Excellentie en den Raad van State hadden te onderwerpen. Dit gold bij de Gedeputeerden der Sta- ten hunner Provincie als een bewijs, dat de tegenwoordige regeerders de zaken in ver- warring wilden houden, gelijk zij dan ook het Verdrag van Jutphaas in verscheidene punten geschonden hadden 3, Deswegens drongen de Stichtste Staten van nieuws op de handhaving van het openbaar gezag, op grond van het derde artikel der Unie, waarbij de Provinciën verpligt waren elkander bij te staan tegen alle in- en uitheemsche Heeren, ! vas wisn, op Wagenaar, X, bl. 22 en 23, en de daar aangeh. Resol. d. Stat-Gen,, 14 en 16 April, 1610. De Archives de la Maison d'Orange, 11 Série, Tome 11, p. 407, bevatten een brief van mAURTS, gedagteekend van den 1649 April 1610, aan ganst casi, toen Bevelhebber te Utrecht, en strekkende om hem, nevens naauwfettend toezigt op het gedrag der burgers, ver: trouwelijke zamenwerking (bonne correspondence) met de Magistraat en de Burger-Kapiteinen aan te bevelen, als het beste middel om de geschillen te sussen (assopier). be J 2 Een dezer schotschriften wordt met name genoemd, te weten, het door ons boven een en andermaal aangehaald Cort Vertoch, Na eene waarlijk korte en behendige voordragt der zaken, eindigt het » protesterende voor God en de wereld over alle onheilen, schaden, moeiten, kosten en bezwaarnissen, die de stad en landschap aangedaan mogen worden." Welligt is dit Cori Vertoch ook hetzelfde stuk als de Justificatie, bedoeld in de Resol. v. d. Raad v. State (1 April, 1610), die men, zoo als wij daar lezen, te Utrecht liet drukken en alom door alle steden en provinciën ook in Duitschland wilde verspreiden. 3 Op deze vergadering ziet voorzeker wat wij lezen in de Resol. v. Holl. 1610, bl. 12 van onderen, al heeft ook hetgeen op bl. 13 gelezen wordt op vroegere gebeurtenissen betrekking. De opgaven hier ter plaatse zijn zoo verward als onvolledig. DES VADERLANDS. | 468 Se Landen of steden, die haar eenig geweld, ongelijk of oorlog zouden willen aandoen. Dat de Utrechtsche Regenten nog altijd hoop hadden om door eene omwenteling in Holland eene beslissing tegen hen te ontgaan, bleek voldingend uit eene door hen aangewende poging om de Hollandsche Steden op hunne hand te krijgen. Den 50%% April werd te 's Hage een brief uit Utrecht ontvangen van ERNST CASIMIR VAN NASSAU, die aldaar na FREDERIK HENDRIKS verirek het bevel gevoerd had, In dezen brief ont- dujerde hij wat de Magistraat van Utrecht met de bezending naar de Hollandsche steden voor had. Dit schrijven vond men goed , alvorens een eindbesluit ten aanzien van Utrecht te nemen, aan Prins maunrrs mede te deelen, ten einde hem met behulp van dit stuk te doen begrijpen, »dat de voorgenomen handelingen der Utrechtsche Magis- traat ruineus voor den staat van den Lande waren, opdat Zijne Excellentie die handelingen niet gelieve toe te laten, maar ze veeleer te keer moge gaan bij alle goede midde- len, daartoe dienende.” Nu eerst gingen ’s Prinsen oogen open, en hij verklaarde »alles te zullen doen, wat tot dienst en eenigheid van den Lande en van de Heeren Sta- ten-Generaal zal dienen, en met hen alle goede correspondentie te willen houden.” Weldra werd dan ook, bij besluit van den 6° ° Mei ‚ de door oproer in het bewind gekomen Regering afgezet en door de vorige vervangen !. Den 15% Mei liet de Raad | agistraat van State, die zich tot uitvoering van de besluiten der Staten-Generaal te Utrecht be- Uitpeht hersteld. vond, afkondigen, dat een ieder, die tegen het beheer der Staten van Utrecht en tegen de rekening, daarvan gedaan, iets in te brengen had, dit binnen de acht dagen vrijelijle en zonder vrees van deswegens achterhaald te worden doen mogt. Niemand verscheen op deze afkondiging voor den Raad van State, dan Jonker REINHARD VAN AESWIJNE, Heer van BRAKEL, en daarna de Heeren DIRK KANTER en HENDRIK VAN HELSDINGEN. De twee laatsten leverden vier en zeventig punten van beklag in. Na naauwgezet on- derzoek van al die grieven verklaarde de Raad, den 31" Mei, dat verscheidene der inge- leverde punten onwaarachtig, eenige ongerijmd of ongegrond, en de overige van gee- nerlei gewigt waren, Weshalve aan allen, die de Staten van Utrecht of hunne beamb- ten voortaan op eenigerlei wijze verwijtingen mogten willen doen, met bedreiging van straf een eeuwig zwijgen werd opgelegd ?. Maar hiermede was alles op verre na nog niet afgedaan. Veler gemoederen bleven blijkbaar slecht gestemd tegen de herstelde Regering en de Staten van Utrecht. Wes- halve de Overheid den burgeren een nieuwen eed van getrouwheid afvorderde. Deze eed werd gedaan, om van anderen niet te spreken, door de leden van het Hof, door de ! Resol. d. Stat. Gen. 19, 26, 29 April, 4, 6, 6 en 7 Mei 1610. van win, op Wagenaar , X, bl. 24. 2 Zie Publicatie by ende van weghen de Heeren Raden van State, ghedaen binnen Utrecht op den 22 Mei, O. St. (Bibl. v. Pamfletten, N°. 837), overgedrukt bij van metenex, X bl. 258—260. UI Der. 2 Srur, 59 1610. De vorige te 1610. 466 ALGEMEENE GESCHIEDENIS eee Collegión, door de nieuw opgerigte Schutterij, ja door KANTER en HELSDINGEN zelven, Niettemin bleef er eene verbittering bestaan, die zich openbaarde in schimpschriften, las- terlijke uitstrooisels en onbehoorlijke bejegeningen van de overheden. Ja, er werden in den geringen burgerstand mannen gevonden, die met zooveel haat waren bezield , dat zij bereid waren eenen stouten aanslag te wagen, ten einde zich van al wat wederstand bieden kon te ontdoen en de herstelde Regering door de afgezette Overheid te vervangen, wel we- tende, dat diegenen der Grooten, welke voor het gezag der Unie hadden moeten buk- ken, zich elke beweging, in hun belang ondernomen, zouden laten welgevallen. De verspreiding van een fel oproerig geschrift leidde in de maand December 1610, tot een onderzoek, hetwelk het geregt op het spoor bragt van zekeren vaw Gern, inde - wandeling genaamd xrAAs- DE GOOYER, bakker en bierhuishouder. Deze persoon, van elders herwaarts gekomen, lag onder verdenking van reeds vrij wat kwaads uitgerigt te hebben en had zich by de beroerten als een der belhamels onderscheiden. Thans ont- ving hij, gelijk nog eenigen in de stad, verdachte vergaderingen te zijnen huize. Voor de Overheid ontboden, verscheen hij niet. Toen zich de schout met eenige schepenen op St. Nicolaas-avond (ouden stijl, alzoo den 14% December) 1610 naar zijn hui had begeven om hem te vatten, vond hij tegenstand. Tevens kreeg men berigt, da! verscheidene personen dienzelfden avond er op uit geweest waren om alarm te luiden Zamenzweringen het volk op de been te krijgen. Op deze wijze kwam het geregt eene zamen- te Utrecht ont- dekt, wering op het spoor, Men had het plan beraamd om het wachthuis op de Neude te overrompelen, de vereeniging der soldaten te beletten, de Magistraat weder af tt zetten , der Staten kamer, op een tijdstip dat de Staten vergaderd zouden zijn, met ge- wapend volk te omsingelen; tien of twaalf man, in lange mantels gekleed, met een kort roer en een sabel daaronder verborgen, zouden in de vergaderzaal dringen, zich van de leden der vergadering meester maken en anderen in hunne plaats aanstellen; alsdan zou men door iemand, als bode der Staten verkleed, den kolonel oere, na het vertrek van Graaf zawsT, bevelhebber der bezetting, ontbieden en hem dwingen order te geven om de soldaten de stad te doen uittrekken. Dit een en ander was op de bijeenkomsten ten huize van KLAAS VAN czrw afgesproken. De belhamels en medepligügen werden, voor zoo ver zij niet voortvlugtig waren, da- delijk in hechtenis genomen. Eene commissie uit de Staten-Generaal werd, den laatsten Maart 1611, op advies van den Prins Stadhouder en van den Raad van State, met de 1610. regtspraak in deze zaak belast. Den zevenden Mei werden verscheidenen ter dood en en gestraft. anderen tot geringere straffen veroordeeld ?, Kanten en HELSDINGEN kwamen vrij met verbanning buiten het grondgebied der Provinciën en verbeurdverklaring, de laatste van de helft, de eerste van het geheele bedrag zijner goederen, HarsprxGxw was den 4?" Maart op last der Staten van Holland te ’s Hage ten huize van zijnen zwager HEEMSKERK gevat, en in weerwil van een smeekschrift door hem aan den Prins gerigt, maar door dezen Vorst aan de Staten van Holland toegezonden, op verzoek van de Staten zijner Provincie aan het geregt te Utrecht uitgeleverd ?. Den dag na het vellen der vonnis- sen werd de straf der ter dood veroordeelden in die van ballingschap en verbeurdverkla- ring hunner goederen veranderd, bij eenen hunner op grond dat hij uit eigen beweging en op belofte van kwijtschelding alles bekend had, bij de overigen op ernstige voorspraak der burgemeesters en predikanten 4, Alzoo werd het storten van bloed in eene staatkun- dige zaak gelukkig verhoed, Men verhaalt, dat deze verzachting van hun vonnis hun eerst op het schavot werd medegefleeld. Toen zij hier niets anders dan den dood voor oogen zagen, zouden allen de zamenzwering nogmaals voor het volk beleden hebben, en Mr. ANDRIES HENDRIKSZ, schoolmeester en koster van de St. Nicolaas-kerk, zou luide verklaard hebben, dat hij, had de aanslag voortgang gehad, zijnen haat tegen de predikanten sPRENHOVEN en TAURINUS bot gevierd en hen eigenhandig vermoord zou hebben 5, — In Mei 1612 vaardigden de Prins, als Stadhouder, en de Staten van ! Zie Copién van de Sententien binnen Utrecht ghewesen (Bibl. v. Pamflett. Ne 913). 2 Blijkens het Plakaat der Staten-Generaal, medegedeeld door van meteren, X, bl. 440, werden er later nog eenigen door het gewone geregt van Utrecht verbannen. 3 Resol. v. Holl, 1611, bl. 266, 268, 269. * Copien van de Sententiën enz. Bij elk der sententien staat, dat de beklaagde bekend heeft buyten pijne ende banden van ijzere. Š VAN METEREN, X, bl. 437. wacrnaan, X, bl. 32, voegt er bij, dat deze twee predikanten de gevoelens van ARMINIUS waren toegedaan. Werkelijk voegden zich TAvunmmus en sPINHOVIUS (sic) bij de onderteekenaars der Remonstrantie van 1610 (crrensocazat, bl. 529). Welk een sterken steun van de heerschappij, die zij omverwerpen wilden, moeten de zamenzweerders dan niet in deze predi- kanten gezien hebben. Dat de herstelde Regering te Utrecht op de hand der Arminianen was, Slaat vast, en het bleek onder anderen hieruit, dat zij omstreeks het midden van het jaar 1611, 59 * 1610. 468 | ALGEMEENE GESCHIEDENIS e M Utrecht een plakaat uit, waarbij aan een iegelijk verboden werd, de ballingen of voortvlugtigen te herbergen. In Augustus van hetzelfde jaar zag een dergelijk plakaat van de Staten-Generaal het licht, waarin zij klagen, dat sommigen der veroordeelden zich somwijlen binnen de grenzen des Lands lieten zien »om hun kwaad zaad van op- roer te raaijen,? en dan zelfs den persoon van zijne Excellentie dreigden !. Niettemin begaf xanrer zich eerlang naar Leeuwarden en HELSDINGEN naar Amsterdam, en iij beiden stierven ongemoeid elk in de plaats, waar hij zich heen begeven had ?. Wat teweeggebragt zal hebben, dat zij ongemoeid bleven, zal vooral de onderscheiding geweest zijn, waarop kennis en beschaving aanspraak geven ook bij volstrekt verschil van stantkun- dige overtuiging. Is deze onderstelling juist, dan strekt hun verbljf en dood in het | vaderland hunnen tijd niet tot oneer. Zulke gebeurtenissen en de houding, door de Staten van Holland daarbij aangenomen, waren welgeschikt om indruk op de Kerkelijken te maken. Waar de Staten zoo krachtig moesten optreden om woelingen te onderdrukken, die de Gereformeerde Godsdienst bedreig- den, moest de vraag wel oprijzen, wie daarbij de Staten het best ondersteunden: zi, die bij hen niet altijd even bescheiden aandrongen op eenen maatregel tot de bijeenroe- ping eener Provinciale Synode, waartoe zij bleken niet te kunnen of te willen over- gaan; of zij, die alles met vertrouwen aan de Staten overlieten. Men mogt de Armini- anen, in weerwil van &mmiwros plegtigste verklaringen, ook nog bij zijn testament af- gelegd 3, van papisterij beschuldigen, en uilstrooijen dat vvrENBOGAERT op het oog had om Aartsbisschop van Utrecht te worden 4, dit deed niets af bij het feit, dat de Arminianen op de hand der Staten waren, en de zaak van het Protestantisme in Ne derland met de regering der Staten stond of viel, en in het buitenland haren moedig- sten verdediger behield of verloor. Deden de gevaren, die de Gereformeerde Godsdienst bepaaldelijk uit de wijze, waarop nenprik IV om het leven kwam, nog altijd bleken te bedreigen, de Staten beseffen, dat zij vóór alle dingen eendragt in den schoot der Gereformeerde Kerk moesten bewaren, 5 en daarvoor de blaam dier Kerk zelve niet wegens »de tegenwoordige constitutie der stad en de apparente vruchten, die (daarvan) gehoopt worden," de Staten van Holland verzocht, aan vuyTEnsocakrt te vergunnen, gedurende een paar maanden in hare stad te komen prediken (Resol. v. Holl, 1611, bl. 401). Zie voorts over iuum: onder anderen BRANDT, Hist. der Reform, ll, bl. 449 en elders, Hij is de Schrijver van de Weeg- schaal, waarover later. 1 Men zie dit plakaat behalve in't Gr. Plakaatboek, Y, kol. 420, ook bij v. werenen X, bl. 499. 2 VAN DEN SANDE, bl. 163. 3 BAUDAERT, I, bl. 21. 4 UTTENBOGAERT, bl. 495. 5 In de Acte van Reces, gesteld onder den invloed van het doodsberigt van mgwpmm IV, stel- len de Staten van Holland onder de maatregelen, waartoe die droevige gebeurtenis hen moest be DES VADERLANDS. 469 sten duchten; diezelfde gevaren moesten de Kerkeljken in Nederland doen gevoe- 1610. , dat hunne Kerk nog andere belangen had buiten die, welke zij tegen de Armi- ien. deed gelden, en dat, zou de bodem, waarop zij streden, niet onder hunne en wegzinken, het zwaard moest getrokken en zoo moedig gevoerd worden, werkelijk in den Kleefschen erfopvolgingskrijg geschiedde. Vandaar, voorzeker, men, ofschoon de verbittering tegen de Arminianen steeds toenam, gedurende geruimen tijd niets bespeurt van een onbescheiden aandringen op het bij- oepen eener Provinciale Synode, Wel verzoeken de Gedeputeerden der Synoden Zuid- en Noord-Holland, den 26" Mei 1610 in de Vergadering der Staten van land verschenen, »alsnog wel serieuselik dat de Provinciale Synode worde toege- id," maar zij doen het slechts, zoo het schijnt, opdat dit verlangen niet als het >» in het vergeetboek rake en als tot inleiding tot een ander verzoek ten behoeve Alkmaarsche Gemeente, en zij blijken te weten, dat die Synode » onder het opper- ed der Staten" diende plaats te hebben !. eel zal ook tot deze houding der Kerkelijken hebben bijgedragen, dat zij liever in geheel geene Synode hadden, dan eene op dien voet, als de Staten thans verklaard len te verlangen. De vergadering, namelijk, den 11% Maart 1610 beloofd ?, zou Bezwaren tegen de lang gewenschte Provinciale Synode moeten doorgaan; en tot die vergadering mb 25 Maart 1610 be- len de Staten zelven uit de classes en Kerken hun aangename personen kiezen. Niet loofd. n was deze wijze van zamenstelling den Kerkelijken zeer ongevallig, maar zelfs in boezem der Staten vond zij zoo ernstigen tegenstand, dat men van hare bijeenroeping z. De Edelen en de meeste steden hadden de beschrijving der kerkelijke vergade- op dien voet goed gevonden; maar eenige steden, en wel, zoo het schijnt, Dor- ht, Delft, Amsterdam, Hoorn, Enkhuizen en Edam, konden dit niet goed heeten. migen verklaarden, dat, zoo de classes zelven hare afgevaardigden niet vrij zou- mogen verkiezen, zij de vergadering liever tot betere gelegenheid zagen uitgesteld. vond het bedenkelijk de vergadering te doen houden, zoolang de Leden van de 'n het op dit punt niet eens waren, en van den anderen kant achtte men het on- zaam, de steden, die zwarigheid maakten, te trachten te bewegen zich met de rderheid te vereenigen 3. Ook op het verzoek om eene Provinciale Synode, den m, ook dezen, dat de Regeerders der ten aanzien van de middelen ter bijlegging der kerke- geschillen andersdenkende steden ernstig verzocht zouden worden zich tot » handhouding van rettelijke autoriteit der Heeren Staten" met de andere Leden van Holland te willen vereenigen X. 1610, bl. 75). Resol. v. Holl, 1610 bl. 169. Lie hiervoor bladz. 444. Resol. v. Holl. 1610, bl. 31. 470 ALGEMEENE GESCHIEDENIS EAA IG C MMC MC MESE LESEN CIIM IM MEE IMMUNE NEM EUN 1610. 26" Mei 1610 gedaan, kon de Vergadering der Staten tot geen eenparig besluit komen !. Intusschen trachtten de Kerkelijken zich zelven te helpen, en waar zij dit vermogten, de verbreiding en openbare prediking van Arminiaansche gevoelens tegen te gaan, door van de aankomende of gevestigde predikanten verklaringen te vorderen, waarbij ze tot de Belijdenisschriften, als in allen deele met Gods Woord overeenkomstig, toetraden, de gevoelens van ARMINIUS verwierpen, en zich vooraf, tegen mogelijke verandering van denkwijze, aan het onderzoek en de uitspraak eener classis of andere kerkelijke Ver- gadering onderwierpen. Dit geschiedde onder anderen te Buren, waar evenwel de Prinses van Oranje, oudste dochter van wıLLem I, Gravin van Buren en Hohenlo, de daartoe strekkende acte der classis deed vernietigen. Ook in Zeeland werd te ter Veere eene dergelijke acie gesteld, uiet zonder de klagt van velen, dat zulk een maatregel op gewetensdwang uitliep en tot huichelarj leidde 2, Diergelijke handelingen evenwel, gevoegd bij de felle aanvallen op den predikstoel, tegen hen die de predestinatie niet zui- ver leerden en de herziening der Belijdenis voorstonden, deden de Arminianen beseflen, dat zij op den duur voor hunne tegenpartij, die door het gansche land verre de meer- derheid op hare hand had, zou moeten onderdoen. Overtuigd dat hun zelven, der waarheid en den hoogsten belangen des Lands hiermede ongelijk geschiedde, waren zij op maat- regelen bedacht geweest om het gevaar af te wenden, en hadden dezelfde predikanten, De — die hunne bedenkingen op de Belijdenisschriften verzegeld aan de Staten hadden inge- leverd 3, in de maand January 1610 in stilte bijeengekomen, een verloog opgesteld , dat bj uitnemendheid de Remonstrantie genoemd wordt, en waarnaar de belijders dier geroe- lens sedert den naam van Remonstranten dragen. 2 vyrENBOGAERT, bl. 507—509. 3 Zie Dr. 3. TIDRMAN, De Remonstrantie en het Remonstrantisme, bl. 35. “OR jo CN a $c ae ver [Wut HE ne E ri I blisters eb dna tirit | THE Ern reip P- EEEN man * EEE EERE HH EE IER iden * ee battyi bhial — EU 64 LI Hisl. pria et HANHNENNH : ununi quibns SHIEH neem * i inis Pi a a Tcr ++ "T LE neni tupra i nu : i na 5 i DES VADERLANDS. 471 worpenen, en 5° de onmogelijkheid van den afral der heiligen, ook bij de grofste 1610. den. Tegen deze vijf punten zetten zij dese hunne gevoelens over: . Door een eeuwig onveranderlijk besluit heeft God besloten, uit het gevallen men- elijk geslacht door cmarsrus zalig te maken, die door de genade des Heiligen Geestes ;z20s gelooven en in dit geloof volharden. I, Diensvolgens is 3zzus cunistus voor allen en ieder mensch gestorven. Niemand awel, dan de geloovige, geniet dadelijk de vergeving der zonden. II, De mensch heeft het zaligmakend geloof niet van zich zelven, noch uit kracht zijnen vrijen wil, daar hij tot niets goeds in staat is. Het is noodig, dat hij daar- van God in cmarsrus door den Heiligen Geest worde herboren en vernieuwd. V. De genade Gods is de voorwaarde van alle goed in den mensch. Maar de wijze werking dezer genade is niet onwederstaanbaar. . Die cuarstus door een waar geloof zijn ingelijfd, hebben door den bijstand des igen Geestes overvloedige kracht om tegen den Satan te strijden en te overwinnen. r of zij niet afvallig worden kunnen, zou eerst nader uit de Heilige Schrift moe- blijken. eze stellingen houden zij voor overeenkomstig niet alleen met de Schrift, maar zelfs de Confessie en den Catechismus, en met de leer van al de Gereformeerde Kerken Europa. Ten slotte behelst het vertoog der Remonsiranten het verzoek om eene ige vrije Synedale vergadering, ten einde zij aldaar van hunne gevoelens rekenschap en geven, of zoo zulk eene vergadering niet gehouden kon worden, zoo verzoeken om de bescherming der Staten, ten einde zij bij hunne meening geduld mogten len. Konden zij noch het eene noch het andere verkrijgen, zoo waren zij bereid evel der Overheid als leeraars af te treden. st in January opgemaakte stuk, door de pen van vxrsw»ocAxaT gewijzigd !, werd OLDENBARNEVELT ter hand gesteld, die het in de maand Julij in de vergadering ,,. bij de Staten Staten van Holland bragt. Het werd in de vergadering gelezen en met groote ingeleverd. acht aangehoord, De Gedeputeerden der « difficulterende” steden ? verzochten ran kopij, welk verzoek hun werd toegestaan, mits het stuk alleen aan de Ma- iat zou worden medegedeeld. Ook verlangde men, dat bij de eerstvolgende verga- n de Kerckel. Hist. van vvrENPOcARRT, bl. 524—029, vinden wij de in de vergadering, waartoe 2monstranten in Januarij bijeenkwamen, opgestelde acte. De officieele text der Remonstrantie, Is zij bij de Staten is ingediend, is te vinden in Schriftel. Confer. gehouden in ’s Gravenh. * jare 1611, gedrukt ter ordonnantie der Staten v. Holl, in 1612 (Bibl. v. Pamft. Ne. 994). IDEMAN, t. a. pl. bl. 25—28 Deze geleerde geeft in zijn werk ook eene uitgave van den elen text. ie hiervoor, bl. 469. 1610. Besluit der Sta- ten, dat geen pre- dikant wegens de gevoelens, in de vijf artikelen ver- vat, zou gecen- sureerd worden. Verzet daartegen. 472 ALGEMEENE GESCHIEDENIS —————————————————————————————————ÓÁ m! dering een afdoend besluit in deze zaak zou kunnen genomen worden 1, Vroeger, in de vergadering van den 25% Junij, toen OLDENBARNEVELT zeker reeds kennis van de Remonstrantie genomen had, hadden de Staten bij de meeste stemmen ? besloten, dat men aan alle classes in Holland zou aanschrijven, de predikanten, zoowel die in dienst waren, als die eerst werden aangesteld, «bij examen of anderzins niet te onderzoeken of te bezwaren met de hooge mysterieuse punten, die tegenwoordig al te zeer (God betere het) in de Kerken gedisputeerd worden, maar ze voorbij te gaan, en elkander în hunne gevoelens in liefde te dulden en te dragen, zonder daarvan veel te spreken en veel minder den volke voor te dragen of te prediken 3.” De Staten meenden het goed, maar hun besluit was ijdel. Op grond dat de punten waarover men twistte onbegrijpelijk waren, verlangden zij, dat men zwijgen en elkander verdragen zou! Slechts wie de za- ken, die het geschil betrof, begrepen had, zou hebben kunnen zwijgen en verdragen. Thans, den 22** Augustus, zonden zij de vijf artikelen, in de Remonstrantie vervat, en der Remonstranten gevoelen uitdrukkende, aan de classes, en verklaarden daarbij te begeeren, dat geene predikanten wegens zulke gevoelens zouden gecensureerd worden 4. Zij meenden voorzeker, dat het gevoelen der Remonstranten, zoo christelijk en zoo geloovig, als het zich in de vijf artikelen toonde, genade zou vinden, en hierop vrede in de Kerk te hopen was. Spoedig bleek het anders. In eene vergade- ring der classes van Leiden werd ronduit verklaard, dat de laatstgemelde resolutie der Staten onchristeljk was en op een slinksche wijze was doorgedreven, en werd van den proponent, die geëxamineerd moest worden, overeenstemming met de sterkste anti-Arminiaansche stellingen gevorderd. Door sommige predikanten uit de classes hiervan verwittigd, bemoeiden zich de Gecommitteerde Raden met deze zaak, riepen de felste predikanten tot verantwoording, die alstoen zich niet zoo onhandelbaar toonden, als men had kunnen verwachten, en bewerkten daarna, eerst door hunne bemoejing in de vroedschap van Woerden, dat hier de benoeming van een nieuwen leeraar tot geene oneenigheid leidde 5, en vervolgens door hunne onverwachte verschij- ning in de classis dezer stad, dat ook hier van eenen proponent bij het examen niet meer gevergd werd, dan de Staten oorbaar achtten 6, Maar bij zulke bijzondere blijken van wederspannigheid bleef het niet. Den 10%" December verschenen in de Staten-Verga- 1 Resol. v. Holl. 1610, bl. 32. 2 Dordrecht, ‘Amsterdam en Enkhuizen stemden tegen, zie BRANDT, Hist. d. Reform. ll, bl. 132. 3 Resol. v. Holl. 1610, bl. 186. 4 UYTENBOGAERT, bl. 529. 5 Resol. v. Holl. 1611, 1 Maart, bl. 280. 6 ppaxpT ll, bl. 132—140. DES VADERLANDS. 473 dering PETRUS PLANCIUS, Predikant te Amsterdam, en eenige andere predikanten, » zich noemende Gedeputeerden der Synoden van Zuid- en Noord-Holland,” en verzochten, onder anderen, dat de invoering mogt opgeschort worden van de door geenerlei kerkelijke Ver- gadering onderzochte vijf artikelen uit de Remonstrantie van UrTENBOGAERT en de zijnen. Dat deze artikelen strijdig waren met de Heilige Schrift, en het gebruik van al de Gereformeerde Kerken in het buitenland, verklaarden zij bereid te zijn, op eene wettige Synode te bewijzen !. Hierop werd den 22**^ December besloten ?, PETRUS PLANCIUS 1611. De Haagsche Conferentie bij- en den anderen predikanten ter eener, en den predikanten, die de vijf artikelen overge- eengeroepen. leverd hadden, ter anderer zijde, aan te schrijven, dat zij op de eerste aanstaande Ver- gadering der Staten aan wederzijde zenden zouden zes personen om »in de vreeze Gods in vriendelijke conferentie te komen over die vijf punten, en met alle vlijt te arbeiden _ zich met elkander dienaangaande te verslaan, of bijaldien dit niet mogelijk was, het . eigenlijke punt van geschil te stellen, opdat dit later beslecht mogt worden, zoo als naar Gods woord met welstand der Landen en Kerken bevonden zou worden te behooren” 3. . Hier wordt van geene Synode melding gemaakt, en had rrArcrus aangeboden de ver- werpeljkheid der vijf artikelen op eene wettige Synode te bewijzen, de Staten verslon- den hem, blijkens den oproepings-brief aan hem geschreven, alsof hij zich bereid verklaard had, dat in hunne Vergadering tedoen 4, Alzoo schijnt men de Synode door zulk een godgeleerd onderhoud in tegenwoordigheid der Staten of hunner Gecommit- teerden te hebben willen vervangen. Ook had de classis van Alkmaar nog altijd aan de gestelde voorwaarde niet voldaan 5, Den 11¢™ Maart van het jaar 1611 verschenen ter Statenvergade- ring, van den kant der Anti-Arminianen, de predikanten acronrus, van Schiedam, PLANCIUS, Ya Amsterdam, sxcros, van Dordrecht, wRAxiwus, van den Briel, socanpus, van _ Haarlem, en restos nommius, van Leiden; en van den kant der Arminianen, de pre- dikanten UrTENBOGAERT, van.’s Hage, sonarus, van Leiden, porerus, van Gouda, . GMEYINCHOYIUS en ARNOLDUS van Rotterdam, en Episcopms, van Bleiswijk. Zij werden ont- . vangen met de vermaning, dat men tot het bereiken van het doel, waartoe zij waren beschei- den, verlangde, dat zij met terzijdestelling van tijdroovende formaliteiten en met af- legging van alle hartstogtelijkheid en vijandelijkheid, deze Conferentie kort en bondig zouden instellen en, zoo inrigten dat ze mogt strekken ter eere Gods, tot welstand des ! Res. v. Holl. 1610, bl. 217. 2 De Gedeputeerden van Amsterdam verklaarden geen bepaalden last te hebben om dat besluit goed te keuren. * Resol. v. Holl. 1610, bl. 236. ! Lie dien brief Resol. v. Holl. 1610, bl. 237. * lie hiervoor bladz, 432. IIl Dest, 2 Srox, 9 161). 474 ALGEMEENE GESCHIEDENIS mm Lands en ter gerustheid der Kerken !. Reeds in deze eerste bijeenkomst kwam zo- GARDUS voor den dag met een stuk, dat hij verzocht te mogen voorlezen: het moest, zeide hij, strekken om den ongunstigen dunk weg te nemen, dien de Remonstrantse der andere partij tegen zijne partij had doen ontstaan. Hierop werd goed gevonden, dat eerst de bekende Remonstrantie en daarna het thans aangeboden Vertoog daartegen De Contrare- zouden worden voorgelezen. Dit laatste was de zoogenaamde Contra- Remonstrantte , waar- monstrantie voorgedragen. naar de regtzinnigen den naam van Contra-Remonstranten gekregen hebben, en de in- houd is deze: De Remonstranten klaagden ten onregte, dat zij belasterd werden. Waren zij verdacht, zij hadden dit verdiend door leeringen te drijven, strijdig met het gemeene gevoelen, en ‘die niet aan het oordeel eener kerkelijke Vergadering te willen onder- werpen. Dat zij werkelijk in de leer der Gereformeerde Kerk verandering verlangden, bleek genoegzaam uit hunne begeerte naar de’ herziening der Belijdenisschriften dier Kerk. Wat deze herziening betrof, er bestond alle reden om de clausule van consent tot de Nationale Synode te bejammeren. Zij had verwarring in de leer en stoutheid in de verkondiging van allerlei dwaalbegrippen doen ontstaan, de Belijdenisschrifter verdacht gemaakt, en den Papisten grond gegeven voor hun beweren, dat de Gerefor- | meerden steeds weifelen in de vaststelling hunner belijdenis. De weg, dien de Remon- stranten thans waren ingeslagen, was zeer te laken. Zij hadden aan de Overheid re kenschap van hun gevoelen gegeven, in eenige punten vervat, die zij nooit aan eenige | classis of kerkeraad hadden medegedeeld. Dit hadden zij blijkbaar gedaan om hunne | medebroeders door het gezag dier Overheid te dwingen onregtzinnigen als leeraars te dulden of tot de dienst toe te laten, opdat hun gevoelen (dat toch met de mensche- | lijke rede beter dan dat der regtzinnigen overeenkwam) van lieverlede de overhand mogt verkrijgen. Wat aangaat de wijze waarop het gevoelen der regtzinnigen in de Remor- | strantie wordt voorgesteld, zoo had men grond zich te beklagen dat de stellers van dat | stuk het hooge punt der praedestinatie zoozeer op den voorgrond plaatsten, terwijl | toch, naar kerkelijk gebruik, van dit leerstuk niet dan matig en voorzigtig, slechts tot | wering van alle verheffing op menschelijke verdienste en tot troost der geloovigen gespro- | ken werd, en geenszins in zulk een hatelijken zin, als de Remonstrantie deed rer- | moeden. Tegen de voorstelling, door de Remonstranten gegeven, zetten zij nu hun | gevoelen over in zijne ware gedaante, in de volgende zeven punten vervat: | . L God heeft uit het in Adam gevallen menschelijk geslacht in zijnen eeuwigen en onveranderlijken raad uit enkel goedertierenheid naar het welbehagen zijns willen een zeker getal menschen uitverkoren om hen door arrrstus zalig te maken; terwijl Hij de anderen in hunne zonden laat. 1 Resol. v. Holl. 1611, bl. 279. DES VADERLANDS. 475 En IL. Gods uitverkorenen zijn niet alleen de volwassenen, die in cunistus gelooven, maar ook de kinderen der geloovigen, zoo zij in hunne kindschheid sterven. III. God verkiest niemand om zijns geloofs en zijner bekeering wille; maar, integen- deel, Hij verleent het geloof en de volstandigheid in de godzaligheid aan hen, die Hij uitverkoren heeft. IV. Ten dien einde heeft God hun vooreerst sezvs cunistus geschonken, zulks dat het lijden van cunisrus, hoezeer genoegzaam tot betaling van aller menschen zonden, alleen kracht heeft in de uitverkorenen. V. Ten zelfden einde laat God hun het Evangelie prediken en werkt de Heilige Geest door dit Evangelie en door bijzondere genade geloof en bekeering in de harten der uitverkorenen. VL Door de, kracht des Heiligen Geestes worden de geloovigen bewaard, zulks dat zij in weerwil van den gedurigen strijd tegen het vleesch het ware geloof nimmer ge- heel en al verliezen. VIL Uit deze leer nemen de ware geloovigen geene oorzaak om hunne booze lusten in te volgen, vermits het onmogelijk is, dat zij, cmmrsrus door het geloof zijnde inge- plant, geéne vruchten der dankbaarheid zouden voortbrengen. f Men bespeurt het, in deze voordragt van hun gevoelen doen zij alleen de lichtzijde hunner leer, waarlijk zeer troostrijk voor de uitverkorenen, uitkomen; maar wat hun gevoelen voor degenen, die zij verworpen achten, wreeds en wanhopigs heeft, dat laten zij in de schaduw en vergoelijken zij door, na de uiteenzetting dier zeven punten, te zeggen, dat men ook niet te zeer moet indringen in het lot dier verworpenen: liever moet men ze aan zich zelven overlaten, gelijk God, die hen ook in hunne ellende lat, ons is voorgegaan 1, Hierna trachten zij het verschil tusschen hen, die het be- sluit Gods vóór 's menschen val, en dezulken, die dit besluit na den val genomen achten, als onbeduidend te doen voorkomen. Ook zij, die aannemen, dat God in zijn besluit ook het geloof dergenen, die zalig worden, voorzien heeft, zijn het in den gond met hen eens; God toch heeft niet meer goeds in den mensch kunnen voor- zien, dan Hij zelf voorgenomen heeft in hem te werken: derhalve is ook alzoo het ge- loof eene vrucht der verkiezing. Na deze beschouwingen keeren de Contra-Remon- sranten op het praktisch gebied terug, en verklaren, dat, wat het verzoek der Remon- ranten om het bijeenroepen eener Synode aangaat, men hun gaarne zelfs, zoo zij wil- ! De eigenlijke uitdrukking is: » Wat behoeven wij ons te becommeren met denghenen, die God in sijn rechtveerdig oordeel verlaten ende verworpen heeft? Willen wij dan ons selven voor- sprekere ende voorstanders maecken van de verworpene ende onbekeerlicke sondaren?" Men vindt de Contraremonstrantie, behalve in de Haagsche Conferentie, boven du E, ook bij BAUDAERT, I, bl. 30—37, en raroLanp, bl. 545—552. 