VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
De bewoners van deze twee provincies zijn verdeeld in edelen of bojards, kerkelijken, burgers, boeren of Rems, en in Bohemers of Egyptenaren. De personen die tot de laatstgenoemde klas behoren, hebben de kleur en gelaatstrekken der bewoners van Ethiopië, en men ontmoet die trekken bij de lieden van hetzelfde geslacht, door ganz Europa verspreid. De meesten hunner zijn flavoen, in dienst van de adel, die hen gebruikt tot koetsiers, koks, bakkers, enz. Zij staan ten doel aan alle de grilligheden hunner meesteren, die zonder medelijden, en dikmaal zonder reden, hen mishandelen; voor het overige bezitten zij zeer ondeugende neigingen, en een overhellende geneigdheid tot kwaadwilligheid, nijd, dievijheid en de afzichtelijkste morbigheid. Men is hier te landen van gedachte, dat de zwaarste euvaledaden, moorden, enz. gemeenlijk door de Nerens gepleegd worden, en de vrije lieden onder hen houden zich onledig met het aanfokken van runderbeesten, paarden, enz. het maken van houten lepels en andere huisgeraden, en het drijven van een kleinen koophandel in dingen van geringe waarde. Hunne vrouwen zwerven door het land, om goed geluk te zeggen aan dezulken, die aan hare voorspellingen willen geloof flapen. De Romainen zijn met allerlei soort van imposten en ersten bezwaard; doch in hun persoon zijn zij door de wet gedekt tegen de grilligheden en mishandelingen hunner medeburgeren; de wethouders en andere regeringsleden zijn alleen gerechtigd om hen aan den lijve te straffen. Zij behandelen de landen der boeren en andere land- eigenaren, en betalen de tienden der voortbrengselen. Indien zij over hunne meesters niet voldaan zijn, verlaten zij dezelve, om met hun gezin en waaraan zij kunnen tekenen zich op de landerijen van andere meesters neer te zetten. Doch zij zijn onmachtig om zich aan de knieuvelarijen en roofzucht der regering te onttrekken; van hier dat zij geen werk verrigten, waarvan zij niet kunnen hopen de vruchten te zullen plukken, en van den geest van uitvinding en nijvere werkzaamheid geen enkel blijk vertonen. Zij geven zich aan de leegheid over, en beoefenen ter nauwer nood de onontbeerlijkste kunsten. De werktuigfabriken worden overgelaten aan de buitenlanders, die dezelve oefenen onder de bescherming der Gezanten en Koninginnen hunner staat. In gevolge des willekeurige gezags der regering, in acht en vrees op het gelaat der landgenoten getekend, zijn ze aan de dronkenschap verflaagd, uit de behoefte ontstaan, om hunne rampzaligheid voor enige ogen blikken te vergeten. ENIGE AANMERKINGEN OP DE BEKROONDE PRIJS VERHANDELING VAN DEN HEERE J. HAANEN OVER DE ZENDELINGSCHAP. Adel, voorzeker, is het doel van TEYLERS Godgekeerd Genootschap; dit blijkt in allen opzichte, en is algemeen erkend, de Verhandelingen, rakend den Natuurlijken en Geopenbaarden Godsdienst, waarvan reeds XXIII Deelen het licht zien, toonen, dat het Genootschap moeite en kosten ontziet, om waarheid en licht te verspreiden, de Prijsvragen door hetzelfde opgegeven, zijn waarborgen van deszelfs edel doel, en kenmerken het oordeel der Opstellers. De Prijsvraag: Welken dienst hebben de Zendelingen, in de twee jongste eeuwen, aan de voortplanting van het ware Christendom gedaan, en welke eene vrucht heeft men van de tegenwoordig werkzame Zendelingen genootschappen te wachten? trok bijzonder mijn aandacht; te meer, daar derzelver beantwoording, door de heere JACOB HAANEN, te Amsterdam, met den Gouden Beschikking is bekroond geworden. De schone schrijf van deze Verhandeling verrukte mij, en ik wenschte derzelver inhoud te kunnen overeenbrengen met de zuivere waarheid!... Dan op eens werd ik opmerkzaam op eenen aanhef (Deel XXII, bl. 97), die mij, die in Suriname geboren ben, aldaar mijn kinderjaren doorgebracht, van 1796 tot 1808 op gewoond heb, en met alle de omstandigheden en bijzonderheden van dat Volkplanting ten volle bekend ben, oogenblikkelijk zag ik in eenen noot (bl. 39), dat ik razend niet bedrogen had, daar de heere HAANEN STEVENS aanhaalt: "Sprak hij van hetgeen hij zelf gezien had, dan had hij dit niet noodig, tot bekrachtiging der daar hem opgenoemde gruwelen." Het kan TEYLERS Genootschap niet dan aangenaam zijn, ingelicht te worden omtrent dwalingen, die, hoezeer aan de kant van de heere HAANEN ter goeder trouw, van nadeelige gevolgen zouden kunnen zijn, en de Genootschaps naam bezwaren. Meer nog door waarschijnlijkheid. Op Je Haafner's Prijsverhandeling. 99% heids- dan de vaderlandsliefde gedreven, kan ik niet anders dan den Hr. Haafner nader inlichten, omtrent de door hem aangezochte wreedheden en mishandelingen aan de slaven, hoewel ik niet alles aantijfel, hetgeen uit de verhandeling zelf zou kunnen worden weerlegd. — Dat allen, die in Suriname bekend zijn mogen, bevestigen, of de waarheid mijn pen bevestigt! Een eenvoudig verhaal, hoe men de slaven in Suriname in het algemeen behandelt, moet den Hr. Haafner overtuigen; in de bijzondere wreedheden van een enkelen enkel mishandelaar toch kan men het nationaal karakter niet zoeken, wanneer men geen partijhaat koestert, en enige geurenfchenkennis bezit. Marcus Rainsford, van St. Dominica deszelfs Omwenteling gewagende, zegt in zijn Ide Deel, bl. 805: „Hoewel het de laatste jaren in den vlam geweest is, het karakter van een enkelen man te beschouwen als onteerend voor de menschelijke natuur, en als onbestaanbaar met enige dier hoedanigheden, welke tot de verbetering van den toestand des mensdoms bevorderlijk zijn; hebben alle gelegenheden, waarin ik geweest ben, om over de zaak te oordelen, diend om mij van het tegendeel te overtuigen; niets heeft me een waarlijk ongerechtvaardiger gevoeld, dan eene enkele stoop van mensen uit te kippen, om, op grond van derzelfde fouten, het algemeen te veroordelen, naar het grillige goedvinden van den geestdrijver of partijzuchtigen; en niets is doodelijker voor de zaak der waarheid, dan aan de losfje berichten van de geestdrijverij dezer lieden een ingewikkeld geloof te geven, hetwelk noodwendig de mogelijkheid afwijden moet om beter onderricht te worden, of de ogen te openen zelfs voor de daadzaken, indien deze werden ten voorbeeld gebracht. Indien jonge, onbedachtzame lieden het goed, door hunnen voorvaderen bijeenverzameld, verstppellen, zoo is dit geen bewijs voor een algemene losbandigheid. In de dien er verwaarlopende bijzonderheden in de wijze, waarop de Slavenhandel gedreven wordt, plaats hebben, volgt daaruit, dat de Planter een onbarmhartige beul is? Zie dat niet; dit zoude strijdig met zijn belangen, en in zijn omstandigheden onvatkundig zijn. Als kooplieden en als mensen zijn velen hunner in eenen uitgebreiden kring hoogst geacht en gerespecteerd, en de voorbeelden zijn niet zeldzaam, dat die Slaven, in wiens marteling men zegt dat zij een wreed vermaak scheppen, hen met teederheid, deelneming en liefde aankleven. -Wanneer een schip met nieuwe Slaven van de kust van Afrika te Suriname aankomt, worden deze niet op de marktplaatsen ter verkoop gebracht, gelijk de re HAARLEM zegt (bl. 40), maar bij Slavenhandelaars achter op hun erf te bezichtiging aangeboden, en vervolgens aan de meestbiedende verkocht. O! Welk een gruwel in de verlichte oogen van den genoemden Schrijver, "Vrijgeborenen enz. te verkoopen tot een eeuwigge Avignon!" Ik en andere Surinamers moeten onderhouden, dat een bijzondere geestdrift den Hr. HAARLEM beziert, tegen onze landgenoten. — Voor den nieuw aangekochten Slaven wordt aanstonds alle behoorlijke zorg gedragen; bij voorbeeld: men geeft hem terstond enige geneesmiddelen, om zijn lichaam te zuiveren, dewijl men weet, dat zodanig een Slaven, gedurende zijn reis, zeer zware en zoute spijsen heeft moeten gebruiken; men voorziet hem tevens van nieuwe kleding, tabak, pijpen enz., terwijl men hem niet dan na verloop van eenen geruimen tijd aan den arbeid zet, en dan nog enigen tijd op half merk, (dat is: half werk,) waardoor hij dus langzamerhand aan den arbeid gewoon en tot zijn taak bekwaam wordt; en dan nog is zijn dagwerk zoodanig, dat hij, van ’s morgens ten 8 uur tot ’s namiddags ten 3 of 4 uur werkende, dikwijls den overigen tijd van den dag voor zichzelf heeft, daar hij dan zijn taak reeds heeft afgewerkt. Des morgens geeft men hem een uur tijd om te ontbijten. Feder Pianter van Ingezeten zorgt tevens, zijn Slaven van hun benodigdheden te voorzien, en geeft hun, volgens een “zeer oud gebruik”, ieder jaar nieuwe kleding, ... De “Hr. HAAFNER moet voorzeker weinig oordeel aan de inwoners van Suriname toekennen daar hij hen in staat keurt, de groote hopen, die zij tot den Slaven-handel besteden, moedwillig weg te smijten, door het gekochte volk, uit zucht tot wreedaardige marteling om hals te brengen; wij Kolonisten begrijpen niet, hoe het mogelijk zoude kunnen zijn, dat zulk een zotte en landvernielende handelwijze door de Regering aldaar ge duld, en door geheel Europa niet afgekeurd zoude worden! Zeer zekerlijk moet de Hr. HAAFNER het land bedoeld hebben, vanwaar men de Slaven haalt, toen hij schreef: s 37) “dat waar kleine tirannen wonen!” Het kan echter niet onbekend zijn, dat op de kust van Afrika, toen daar de Slavenhandel nog onbekend was, de verschillende Volken, die zich daar bevonden en meestal onderling oorlog voerden, hunne krijgsgevangenen, zonder genade, ter dood brachten, en hunnen Goden offerden; welke handelwijze nog bij eenige wilde Volkeren geheel niet vreemd is. Hier, intussen, zal men den Slavenhandel moeten recht doen, en durft men gerust onderstellen, op allen grond, dat ieder krijgsgevangene liever nog zulk een slavernij zoude kiezen, dan een marteldood, wiens wreedheid zelfs hunne vrouwen en kinderen mede treffen moet. Bl. 41 zegt de Hr. HAAFNER: “De wreede en ongewone kastijdingen, die men den nieuwen Slaven, ter introductie bij zijn aankomst, doet ondergaan, verijdelen alle pogingen, die men zoude kunnen in het werk zetten, om hem op dat tippelijk het Christelijk geloof te doen aannemen, enz. Men zoude hier met recht kunnen zeggen: heeft de Schrijver zulke wreede en ongewone kastijdingen zelf gezien en ondervonden, dan ware het welzeker geweest, de namen dier beulen in zijn beschrijving genoemd te vinden; dit had tot ontmaskering dier onmenschen kunnen strekken, en niet ten beschuldiging van een geheel natie. Zo ook schijnt STEDMAN, wie de Hr. HAAFNER op bl. 45 aanhaalt, te hebben willen handelen, daar hij het volgende toonbeeld van wreedheid neerzet: “Zekere Mev. Verder zegt STEDMAN: "Sedert kort is het zeer menselijk middel uitgevonden, om te beletten dat de Slaven, (in het midden der wreede straffen die men hun doet ondergaan,) zich door het inleken van hun tong vermogen, om hun een aangeknoopte troos te houden voor den mond te houden. Men moet onderscheiden, dat zulk een uitvinding van STEDMAN en door hem moet gebruikt zijn, alzoo men vóór het verliezen en ná het vertrek van den Schrijver er nimmer iets dergelijks heeft gehoord of gezien." Bl. 47 en 48 zegt vervolgens de Hr. HAAFNER: "Zij gullen hem (zoo als de Planters gewoon zijn te doen zien, een voet af kappen, neus en oren afnijden, dicht aan een gloeiend fornuis gebonden, of dergelijke grove amputaties lijden, Het slachtoffer dezer onmenselijkheid was een oud Neger, van een goed voorkomen, die ten onrechte veroordeeld was om eenige honderden geeselslagen te ontvangen. Midden onder de straffen trok hij een mes, en wilde den oppasser daarmede te reiken; maar hierin niet geslaagd zijnde, duwde hij het mes zichzelf vercheidene malen geheel in den buik en viel voor de voeten van zijn geweldenaar neder. Hij stierf echter niet aan, " enz. Ik moet den Lezer hier alleen de opmerk ik maken, dat men in Suriname, volgens een oude gewoonte, aan de Slaven geen kortere messen geeft, dan vijf duims nagelmes, hebbende den vorm van zogenaamde matrozenmessen; welke voor ook door hen verkozen worden tot gebruik. Dat de Hr. HAAFNER geloofde, dat een Neger zulk een mes eenige malen geheel in den buik zoude duwen, zonder er aan te sterven, mij komt zulks onmogelijk voor; te meer, wanneer ik bedenk, dat de Neger, wanneer enige wangedrag een geeselslag vereist, geheel naakt is, en hem de handen gebonden zijn, waardoor hij in de onmogelijkheid is, om een mes verborgen te houden, of zijn lichaam te gebruiken ter induwinge van hetzelfde in zijn ligchaam. Eindelijk vind ik mij verplicht, ook iets te zeggen van de belooningen, die men gewoon is aan de Slaven te geven, bij het verrichten van een of andere goede daad. Hiervan zijn verschillende voorbeelden, van tijd tot tijd goed voor de Surinaamse Couranten algemeen gemaakt, waaruit tevens blijkt, dat jaarlijks een aantal verzoekschriften bij de Regering wordt aangenomen, tot vrijmaking van die Slaven die zich bij hunne meesters verdienstelijk hebben gemaakt. De Heer HAAFNER leest tevens in de Amsterdamse Courant van Zaterdag den 6den februari 1808. Ik zelf heb een Negerknave, die mij uit het water heeft gered, voor f 1600:- gekocht, en vervolgens vrij gemaakt, terwijl hij 'sweeks f 5:- ontvangt. Zulk een dankbaarheid vreekt beter het gevoel van den Heer HAAFNER, dan deszelfs onchristelijke veroordeelingen van een natie (die hij vreemd door) STEDMAN schijnt te kennen) beschuldigen kunnen. Prijsvrij is, intussen, het gevoelig oogmerk van de Heer HAAFNER, daar hij de Slavenhandel afschuilt, om hen allen in vrijheid te zetten, en dus den afschuw van mensen en mensen weg te nemen. Dan, begeeft hij zich snel naar het Eiland St. Domingo, en beschouwt daar de gevaarlijke gevolgen van de Vrijheidszucht, die dat Eiland verwoestt! Moord, brand, verwoesting zijn daar ten top gevaar, armoede is hun deel, -want zij hebben zich aan de verzorging hunner heeren en meesters onttrokken, en dus is hun ramp onafzienbaar. De Heer HAAFNER toch kan niet bewijzen, dat de Negerknaven van dat Eiland minder ordeel, minder ondervinding hebben, dan de Surinaamse, om hun vrijheden, rechten en bestier in stand te houden. Ik heb mij, om de waarheidswil, verplicht gevonden den "openlijk te verklaren, en door eigen ondervinding en wetenschap te bewijzen, dat de Hr. HAARFENER in vele opzichten verkeerd onderricht is, en dus niet gerechtigd om mijn Landgenoten zulke wreedheden aan te tijgen, als hij in de genoemde Verhandeling doet. Weet de Schrijver een landstreek aan te wijzen, waar men door gehuurde werklieden dat kan gedaan krijgen, wat bij ons de Negerflanken doen, ten einde de bezittingen der Kolonisten bewaard, en de landsvoortbrengsel evenzo den Europese handel voortzetten kunnen, niemand zal hem dankbaarder zijn, dan de Surinaamse; weet hij dit niet te doen, dat hij zich dan, in het vervolg, wacht van schimp en hoon, die zich toch een dergene natie altijd ten achterste moet aantrekken! F. G., A. DU CHÊNE. Amsterdam, den 26 Mei 1808. TORQUATO TASSO DE ONTMOETING EN HET GESPREK VAN TORQUATO TASSO MET EEN EDELMAN. Volgend en flauw van blz 255. TASSO. Ongetwijfeld ben ik het aan mijn welbekende ongelukken verantwoordelijk, dat gij kunt gissen, wie ik ben: wat mijn verdiensten betreft, zij zijn deels verwoest door mijn Vijanden, en deels verdonkerd door de buitenlandse lofredenen mijn Vrienden en Voorstanders. GASTHEER. Ik heb mij door geen van beiden laten bedriegen. Om u een blijk van mijn hoogachting te geven, zal ik de bij mij geliefde denkbeelden van Huishouding, welke mijn waarde Vader mij, van mijn vroege jeugd af, inprentte. te, voor de rechtbank uwer Wijsbegeerte brengen, en aan uw oordeel onderwerpen, — Vergun, dat ik mijne dienstbode eerst laat vertrekken, en dat mijne echtgenote henen gaat tot het bezorgen van hare huishoudelijke zaken, Tasso. Gij stelt al te veel vertrouwen in mijne bekwaamheid. Liever wil ik leren van eenen zo kundigen Heer, dan mijn oordeel over zijne begrippen streiken. Ongetwijfeld zijn ze de vrucht van lange en veelvuldige ondervinding. GASTHEER. Dat zijn ze. Mijn Vader liet ze mij als een waardeerbare schat na, welken hij van mijn Grootvader erfde. Zij verhieven den laatstgemelden uit armoede tot ruime omstandigheden, en den eerstgenoemden tot het bezit van verteende landgoederen; en ik moet bekennen, dat ik er mij tot nog toe wel bij bevonden heb. Nogtans heeft een dieper inzicht in enige zaken mij enige weinige veranderingen doen maken in de directe toepassing hunner grondregelen; en ik heb met grooter gemak verkregen, ’t geen hun veel moeite kostte. Mijn gezin te onderhouden op een wijze, die aan onzen rang beantwoordt, is het doel van alle mijn poastingen. De plagen, welke ik verplicht ben waar te nemen, zijn drievoudig; als Echtgenoot, als Vader, en als Meester. Als Echtgenoot voeg ik mij, met mijn Huisvrouw te delen in alle de aangename- en onaangename belevingen des levens, bijna op dezelfde wijze als lichaam en ziel: de vereniging van die beide acht ik de geschenkte beeltenis van den huwelijksband: vreugde en smart moeten zij met elkander delen. P Tasso. Ik herinner mij hetzelfde denkbeeld ontmoet te hebben bij DANTE en PETRARCHA, DANTE zegt, in zijn Dichtstuk op den Adeldom, ,, de ziel is aan het lichaam gehuwd,” en PETRARCHA noemt zijn ziel Ferrante mia consorte. EN EEN EDELMAN. Deze gelijkheid is te zigtbaarder, wanneer wij in aanmerking nemen, dat de beide verenigingen alleen door den dood verbroken worden. Edelaardige Vrouwen hebben het zelfs een pligt geacht, om, even als de ziel, die, na de scheiding van het lichaam, zich bij geen ander voegt, na den dood van haar Echtgenooten niet te hertrouwen. GASTHEER. Het is deze onafhankelijkheid, deze naauwe verbinding, welke een Man ten uiters zorgvuldig moet maken, en in de keuze van, en in zijn gedrag omtrent zijn levensgezin. Want indien hij zijn keuze vestigt op een Vrouw, die in rijkdom of rang ver boven gaat, dan zal zij overweldigen om de grenzen te overtrappen van die onderwerping, welke de natuur haar heeft voorgegeven. Is zij te verre in jaren gevorderd, dan zal zij zich bezwaarlijk schikken naar 's Mans gezindheden, en, in staat van een hulp tegenover hem te zijn, hem het leven verbitteren, hij vindt in haar niet zelden de ergste vijandin, die hem, vóór den tijd, ten graf doet dalen. Tasso. Over het algemeen gesproken, is een Vrouw voor haar Echtgenoot, wat drift is voor de rede, Wee hem, wiens driften ontembaar zijn ! GASTHEER. En gelukkig hij, bij wien zij zich schikken, om door de rede bestuurd te worden. Zij zijn gelijk aan de gunstige koeltjes, die ons schielijk en gelukkig in veilige haven brengen, Zij veranderen in deugden, en zijn een overvloedige bron van genoegen. Een Vrouw, die haar Man onderdanig is, even als belemmerde driften aan de rede onderworpen, maakt niet alleen hem, maar ook zichzelf zo gelukkig, als voor sterfelijken mogelijk is. Indien de Hemel hem met zulk een Vriendinnetje heeft beschonken, moet hij alles aanwenden om haar gelukkig te maken, en zich naar haar begeerten schikken, in alles, wat voegelijk en redelijk is toe te staan. Tasso. Daarom is het, dat de Natuur de Man bovenal met oordeel, moed en kracht begaafd heeft. Deze zijn de waarborgen van de beloning, welke zij de Vrouwen verleen voor hare bevallige onderwerping, die de zwakheid van haar kuni vergoeden, en haar, als aan een teederen wijntok, een vast steunvel verleenen. Zij heeft niets te vreezen van zijne meerdere kracht : want, even als wanneer een stroom, opgezwollen door regen, een schuimende vloed wordt, en met schrikbarend geraas de oevers overvloeit, blijft het geen wederstand biedend veld veilig voor deszelfs woede. GASTHEER. Zeg liever, zijne macht zal ontwapend en vermeesterd worden door hare gedweeheid. Voeg hierbij de bekoorlijkheid, aan de Vrouw verleend, en overweeg, hoe groot haar invloed is op den Man; en het zal dan licht zijn, dat de Natuur niet alleen een volmaakt evenwicht daargesteld heeft tussen de beide Secten, maar ook zichtbaar de Vrouw begünstigd, in zoverre de overwinning, door liefde en zachtheid behaald, veel lofwaardiger en volkomenere is, dan een verovering door kracht verworven. De wapens der Vrouw treffen het innerste van de ziel des Mans; en, indien een van beiden reden heeft om te klagen over een onbillijkheid der Natuur, ’t is de Man. Tasso. Het is zeer te bejammeren, dat er Vrouwen zijt, zoo onkundig van het voordeel, ’t geen zij bezitten, dat zij trachten hare Mannen te overheersen door trotsheid en haaksarrigheid. GASTHEER. Deze behoren niet gerangschikt te worden onder het gezellig ras der menschelijke wezens. Zij zijn bloed dorstige dierlijke wezens, die door een algemene overeenstemming behoorden gedreven te worden buiten de grenzen der bewoonbare wereld. Zij verstoren den band, welke de Natuur gelegd heeft, tussen Man en Vrouw en de menschelijke Maatschappij; zij vergisten hare zoete genoegen. Laten wij ons met afschuw en wederzinn afwenden van deze levenloze begraafplaatsen des huiselijke geluks, en met onze gedachten ons keeren op den gezegenden staat des Hoofds van een Huisgezin, door de Hemel begiftigd met een deugdzame Echtgenoot. Zij leeft alleen voor het welzijn van haar Man en Kinderen. Eer zij haar Kinderen ter wereld brengt, deelt zij reeds de zachtheid van haar aard aan dezelve mee; en als zij haar Man verblijdt heeft door de geboorte der Kinderen, boezemt zij hun, door haar melk en goed voorbeeld, liefde en gehoorzaamheid in jegens de Ouders en de Wetten. Tasso. Indie deugden en ondugden met de moedermelk kunnen worden ingezogen, waarom onthouden dan andere goede Moeders hun kinderen het zog, 't geen de Natuur bevalt heeft tot kun voedsel, en geven ze bij wijlen over aan Minnen? Keurt gij die gewoonte goed? GASTHEER, Verre zij zulks van mij, Geen eerlijk Vader zal zulk een bedrijf goedkeuren, ten ware de zwakheid of een ziekelijke gevoelens de Moeder beletten, den kinderen de borst te geven. Zou ik gedogen, dat mijn kind wordt besproofd van het eerste voedsel, 't geen de weldadige Natuur er voor beschikt heeft, en het blootstellen aan het gevaar om vergiftigd te worden door voor 't zelf onverteerbare melk, en misschien bedorven door natuurlijke of zedelijke gebreken; een melk althans, welke geschikt is voor de gevoelens van een ander kind? Ik ben zoo wreed niet, en verheug mij, dat gij in dit tuk met mij instemt. Tasso. Naardemaal gij de Natuur tot de eenige regelmaat van uw bedrijven neemt, kan het niet digt gebeuren, dat ik EN EEN EDELMAN, aan In een want in grondbeginstelen verstaan: want ik begrijp, dat wij alles, wat kunstig is, in de opvoeding der kinderen moeten vermijden, en ons steeds vasthouden aan de eenvoudige aanduidingen der Natuur. GASTHEER. Gij zult, derhalve, geenszins goedkeuren het bedrijf der zoodanigen, die hunne kinderen verweiden door een verwilde opvoeding. Ik acht dit een der hoofdoorzaken van veele bederf, Ik heb mijne Zonen, van hun vroegste jeugd af, geleerd, naar gelang van hunne krachten, alle soorten van weer te verduren, alle soorten van spieren te kneden en gestage lichaamsoefening te nemen. Asso. Niets is geschreven om hun lichaamskrachten te geven. Dus vormden de oude Romeinen hun helden. Nogtans zou ik de jeugd niet verkiezen te harden tot de mate van een Spartaanse ongevoeligheid. Onze staatsinstellingen hebben geen woeste krijgers noodig. GASTHEER. De middelweg is, in deze, als in alle dingen, de veiligste en beste. Het vereist geen geringe mate van voorzichtigheid, een kind te harden naar de lengte van desselfs natuurlijke kracht en levensbeeftmning. Over 't algemeen behoort de opvoeding van een kind niet overgelaten te worden aan de grilligheid des vaders. De bestuurders eens lands, welks welvaren alleen afhangt van het getal der goede en nuttige burgers, behoren, in zekere noodwendige gevallen, de plaats eens vaders te bekleden. Tasso, Naarderiaal de opvoeding der kinderen, voor het meerdergedeelte, in de zulken handen is, die nog het ware welzijn des lands kennen, noch zorge dragen om hunne kinderen op te kweeken, overeenkomstig met derzelver behoeften, ten dienste des Vaderlands, is het geenszins te verwonderen, dat in elken Staat zoo vele nutteloze hoofden en handen gevonden worden, die, door een eerbare opvoeding, 's Lands welvaren zouden bevoordeeld hebben. Het Land heeft een gelijk recht van eigendom op elk der inwoners als op andere natuurlijke voortbrengselen. Even gelijk het mag vorderen, dat alles gebouwd en aangelegd word op eene wijze, overeenkomstig met den aard en ten meesten voordeel; zoo heeft het ook een recht, ja het is plicht, toe te zien, dat de opvoeding der jeugd ingebracht word op zulk een plan, als in allen deelen strekt naar algemene voordeel. Gastueer. Dit is de eenige regelmaat, welke ik gevolgd heb in de opvoeding mijner Zonen, namelijk, om hun, naar ziel en lichaam, nuttig te maken aan mijn Vorst en Vaderland. In dezer voege zijt gij genoegzaam onderricht van de grondregels, welke ik volg als Vader en Echgenoot. Ik wil u nu uitvouwen de beginselen, naar welke ik te werk ga, om mijne goederen te bewaren, en, zoo veel mijn toestand gehagen, te verbeteren. Ik houd mij, als eene hoofdzaak, voor, dat de opbrengst mijner landen niet alleen genoegzaam zij tot onderhoud mijner Familie, op eene wijze, overeenkomstig met mijn staat, maar tevens om te voorzien in de verliezen, welke kunnen ontstaan uit schrale oogsten, hagelbuien, brand, overvlooding, en andere beschadigende toevallen. In welk land breng ik niet meer in de stad, dan ik ten huizezelfde ken gebruike noodig heb. Het overige verzamel ik in mijn schuren op het land, om het te verkoopen, wanneer de prijzen het hoogst zijn. Aan den anderen kant koop ik de noodwendigheden, welke behoef en mijzelf niet kan schaffen, dan en waar ik het goedkoopst kan te recht raken. Tasso, Bewaart gij niet soms de voortbrengselen uw landen tot tijden van algemene duurte ? GASTHEER. Dat heb ik meer dan eenmaal gedaan, en denk daardoor grooten dienst aan mijn Vaderland bewezen te hebben. Hierin volg ik het voorbeeld van THALES, een der zeven. Wijzen van Griekenland, die zichzelf verrijkte, door, bij tijds een voorraad van olie in te koopen. — Wat in ’t groot om gras, is op mijne landgoederen, en blijft onder mijn eigen op- zicht; maar wat ter vete gebracht wordt tot huisfelijk gebruik, laat ik aan mijne Echtgenote over. Alle dit behandelt zij over- eenkomstig met deszelfs aard en hoedanigheid, Eenige dingen moeten vochtig en koel, andere droog gehouden, nog andere mensen graag aan zon en lucht blootgesteld worden. Som mige dingen kan men lang, andere kort bewaren, ook eenige door kunst langer goed houden. Dit alles wordt bezorgd en nagezien door de vlijtige en oppassende Huisvrouw. Hierdoor zijn wij in staat, om, in geval van schaarsheid aan ver fchen voorraad, of bij een onverwachte komst van gasten, toevlucht te nemen tot welbewaarde voorraad. Het tot huis felijk gebruik beëindigde wordt door mijne Echtgenote met overleg en zuinigheid te rade gehouden. Tasso, Overleg en spaarzaamheid is der Vrouwen eigendom even als ons Mannen het nemen van meer ruimte; het is daarom in de orde der dingen, dat de Vrouw bewaalt en ten gebruik uitdeelt, wat de Man wint. EN EEN BEELDE 3911 Gasfijter. De Natuur heeft zulks wijselijk verordend. De Man heeft, door gewichtiger en voordeliger zaken te bezorgen te hebben, geen tijd om zich met huishoudelijke kleinigheden te bemoeien. Alles wat hij wint, menigmaal met veel zorg en arbeid, zou wegvloeien als water, en zijn bederf zou onvermijdelijk wezen, indelijk zijne Echtgenote de gave van zuinigheid en wel te rade houden niet bezeten. Zij moet de moeite niet ontzien, om dikmaal alles na te gaan, opdat zij zeker zij van hare rekening goed te maken. Daarvan hangt het welvaren des Gezins af. Nogtans voegt het haar niet, zich met de eigen keuken-werkzaamheden te bemoeien; daar- toe heeft zij dienstboden. Alles te regelen, gepaste bevelen te geven, en toe te zien dat alles geregeld en op zijn tijd geef- schiede, is hare zaak. Tasso. Nogtans trekt het niets af van de waardigheid eener Huismoeder, ja het voegt haar ten hoogste, dat zij zich onle- dig houde met spinnen, naaijen en weven, opdat zij een goeden voorraad van linnen, zijden en wollen stoffen voor haar gezin vervaardigt, en, indien zij tijd over heeft, het vereisten herstellen. Homerus en Virgilius verheven den lof der Vrouwtjes, die zich met dusdanig een arbeid onledig hielden, Vergilius laat Minerva daarin bezig zijn. GASTHEER. In alle deze vrouwelijke bezigheden behoort een huissvrouwe zoo veel deels te nemen als de belangen van haar huis medebrengen. Wat zij daarin, met eigen handen, kan uitvoeren, is niet te vergelijken bij ‘t geen zij daarfte door het algemeen regelen der huiselijke zaken. Zulks voor dert meer, dan zich, in den eersten opzicht, voordoet. Niets valt er in een huishouding te doen, hoe gering het mogen fchijnen, of het behoort tot den kring der geregeldheid, Al des moet op zijne plaats en rein gehouden worden. De diensten behoren hunne werkzaamheden daar, waar het beehoort, en ten regten tijde, te verrigten. Niemand moet ledig staan, en geen ding een ander overdwarfen. Fhliertoe is een onaflatende werkzaamheid en een alles nagaand oog noodig. "Tasso. Order is de moeder van schoonheid." Een dichtstuk verwerft schoonheid van de schikking der gedachten en woorden. Zonder orde zou de wereld in een chaos misvormd worden, en het eeneste gedeelte tegen het andere belemmernd houden. Order is dus een belangrijke waarde. Gastheer, Gelijk er geen onfeilbaarder proeve is van de duurzaamheid en schoonheid des Wereldselfels en de wijsheid des Almachtige Makers, dan de altijd durende evenwichtigheid van de loopkring van de Planeten; zo mogen wij uit de schoonheid en orde, welke in een huis heerscht, afleiden tot het bestendig durend welvaren vanzelf; terwijl, in tegendeel, wanorde een vastgaand bewijs oplevert, dat er een verdorrend kwaad schuift. Ik herinner mij op dit oogenblik nog met genoegen het mooie Hospitaal, dat ik, op mijn reis door Frankrijk, te Bayonne zag. In alle de vertrekken, in alle kamers, ja in alle hoeken, was alles in de naauwkegelde orde, geen mijn verwondering ten top voerde, was de keuken. Ik vergroot het in ’t geheel niet, wanneer ik de zindelijkheid en netheid in dezelfde vergelijk bij de slapkamer in een nieuw van alles bezorgd huis. Hoe talrijk er verfchilde de benoodigdheden waren, was elk bijzonder stuk zoodanig geschaakt, dat het met alles in een juist verband stond. De metalen potten blonken door het licht, ’t geen door de heldere glasramen kwam, als gepolijst kristal, of als de wapenrustingen in het zoo wel ingerichte Tuighuis te Zuidzieuwel. — Maar genoeg van de geregeldheid en de zorgen van een Huismoeder, om te bewaren en uit te delen, wat de Huisvader wint. — Gij zult nu wel willen weten, welke soort van winst ik waardig keur dat de Huisheer zich op toelegt. Tasso. Huishouding, en de kunst van geld te winnen, zijn twee zeer verschillende zaken. Want, hoewel de eerstgenoemde zonder de laatstgenoemde niet kunnen bestaan, nogtans moet er een soort van winst zijn, welke ieder huisvader past te werken te stellen. Gazruter. Ik noem dit een natuurlijk voordeel, als het bijna uitstrekt tot de natuurlijke voortbrengselen van de huisheer. Die natuurlijke winst ontstaat voornamelijk uit de landbouw, de veeteelt, en is niet meer vernederend voor een edelman, dan de landelijke economie zelve. Dat hij ten verkoop schikt de overvloed van zijn eigen voortbrengselen, om daarvoor andere noodzakelijke voor zijn gezin in te koopen, welke zijn eigen grond niet oplevert, is geheel natuurlijk, en strekt hem niet tot schande. Indedelijk, indien hij handel dreef met de voortbrengselen van andere landgenoten, zou zijn winst niet voortkomen uit de kring, die hij als huismeester beschrijft. Echter, zou zulks hem niet tot schande dienen, indien hij zich zuiver hield van den inhaligen koopmansgeest. Een louter handelaar zet geen pallen aan zijn zijde, winzucht. Zich te verrijken, is zijn enig doel. Miljonenvelden zouden zijn gretigheid niet voldoen. Dan zulk een karakter is eenen edelman onwaardig. Maar, indien hij zich bepaalt tot het welvaren van zijn huis, en zorgvuldig vermijdt alle de kleine kunstjes van een louter koopman, zou ik hem, uit hoofde van den gedreven handel, niet missachten. Tasso. Maar hoe, indien hij het welvaren van zijn huis pikt, tot het herbezit van miljonenvelden? Crassus hield dat voor een edelman, die de kosten tot het onderhoud van een leger kon dragen. GASTHEER in elk staatsbezat bestaat de rijkdom en het vermogen van elk bijzonder gezin, welk ook deszelfs rang en waardigheid mag wezen, palen, welke zoo wijd niet mogen wijzigen, dat ze het geheele land, of ze zelfs het grootste gedeelte daarvan, insluiten. Het begrip, dat geen Crassus zich vormde van den rijkdom eenen Romeinse Burger, was evenredig aan de toenmalige omstandigheden der stad Rome, en zou niet gevoegd hebben aan enig ander Burger, of aan enige andere stad in Azië. — Om diezelfde reden behoorde de geldhandel eigenlijk niet tot de werkzaamheden eens Edele Families vaders. De winst des geldhandelaars kent geen palen; dezelfde is gegrond op een kunst, welke de natuur niet volgt, en de natuur, welke altijd naar bepaalde mate en beperkt doel te werk gaat. Geld is van en in zichzelf geen voortbracht, geschikt voor het genot des mensen. Het is alleen in zo verre dienstig, als het een algemeen aangename prijs is van dingen, die tot genot trekken. Ware het uit eigen aard een voorwerp van handel, het zou tegen deszelfs beperking aanloopen, en overgebracht worden in een geheel onbeperkt kring, gelijk een gedachte getal, dat in oneindige kan vermenigvuldigd worden. Tasso. In deze zin heeft Woeker geld, als geld alleen, ten voorwerp; en uit die hoofde is dezelfde na verwant aan Wisselhandel; en, daar de Woeker verboden is door Goddelijke en Burgerlijke Wetten, zou wenschte ik wel te weten, of de Wisselhandel daardoor niet zou worden uitgefloten, en althans uitgefloten van de eerlijke bezigheden eens gerichtrekenbaar Edelman. GASTHEER: De Wisselhandel kan en mag van een eerlijke zijde beschouwd worden. Deze verfchaft grote gemak in het overmaken van geld door Wisselbrieven, zonder gevaar of last van de ene plaats naar de andere gaande. Vanwege dat grote gemak, dat de Wisselhandelaar bezorgt, en voor het gevaar, aan welke hij zich daardoor blootstelt, verdient hij beloning. Daarenboven verfchaft het geld zelf, naar de innerlijke waarde berekend. De winst, welke de Wisselhandelaar uit die bron weet af te leiden, heeft niets onteerends in zich. Maar Woeker is, van alle zijden beschouwd, onnatuurlijk en hoogst te verachten. Tasso. DANTE heeft ons een afschuwwekkende schilderij van den Woeke opgehangen. ,, De Wijsbegeerte leert hem, » die vlijtig zich op dezelfde toelegt, in velerlei opzichten, » dat de Natuur herkomstig is van het Verstand en de Wijsheid » GODS. En, indien gij behoorlijk nagaat, wat de Natuur- » kunde leeraat, zult gij terstond ontdekken, dat de Kunst, » veel mogelijk, de Natuur moet volgen, even als een X 2 39 Leer- 304 TORQUATO TASSO EN EEN BOERMAN: Leerling zijnen Meester. Uit deze twee bronnen, in over- eenkomst met het Boek der Schepping, voegt het den mensen- kinderen den Levensregel te ontleenen, en de wijze om hunne bezittingen te vermeerderen. Dit doet de Woe- kermaal niet. Hij misvormt de Natuur door zijne Kunst, welke noch de Natuur volgt, noch her wijze oogmerk der , Godheid.” Hier eindigde de waardige Edelman zijn gesprek over de plijgen en bezigheden eens Huisvaders. Ik prees zijn huis- houdelijke voorzichtigheid, en verzocht hem, mij te vermelden, of hij eenig wezenlijk onderscheid maakte tussen de Huishouding van een Burger en een Vorst? — Zijn antwoord was: GASTHEER. Geen ander, dan er is tussen een groot en klein huis, welke beiden gebouwd zijn naar de regels der bouwkunde. Tasso. Zo ook verleid mij de ontdekking geleerd heeft, is de huishouding van een Vorst zo verfijnd, niet alleen in grootheid, maar ook in inwendige gevoelens, zoals dat eens Burgers, als de Vorst zelf verfijnd van den Burger- man. — Nog zo, indien het waarheid is, 't geen Socrates in het vresegesprek van PLATO tegen ARISTOTELES beweerde, dat een goed Tragedie-schrijver ook in staat is om een Treurspel te maken," dan denk ik, dat een goed Huishouder zo bekwaam is om het Huishouden van een Prins te beheersen, als om zijn eigen te bezorgen. Hierop betoonde mijn Gastheer zich gemakkelijk, om ver- ps in mijne begrippen, des betreffende, in te dringen; hij zeide: "GASTHEER, Het is mogelijk, dat een van mijn twee Zonen, naar het voorbeeld van zijn Oom, zich tot het Hofleven schikt; maar laten wij ons gesprek vervolgen, Dan, omdat het al laat geworden was, brak ik het onderhoud af, door hem te wijzen op de Werken van ARISTOTELES, tot een voegzame toepassing zijner eigene aangenomen Grondregelen, en op de leer der Ondervinding. — Mijn Gastheer bemerkte, dat ik naar rust verlangde, en toonde mij de kamer, voor mij gereed gemaakt. In de Winter, het schitterendst jaargetijd voor de kostbare vermaken en afmattende genoegens, had de Wateren van Bath geopend. Acht jonge Engelanders, even rijk-als ledig, met denzelfden smaak en hetzelfde verstand begaafd, en derhalve boezemvrienden, hadden de Verkiezing van den Koning van Bath bijgewoond, den vreemden Monarch, wiens enige pligt is zijn Onderdanen te vermaken, en deden de vermaarde herberg der Stad van hunne woeste vreugde deinen daveren, ter gelegenheid van deze krooning. Sedert eenige uren zaten zij aan tafel; niet dat zij die uren telden, want zij waren allen gewoon den tijd even als het goud te verspillen; toen Sir John, zich met de deftigheid van een Engelsche Commodore, die een Duitse Prins uitdaagt, tot Lord Cliaptor wendende, den toast instelde: De Schoonste! Lord Clifford zou dien aangenomen hebben, al ware hij verplicht geweest, van stonden aan tot op het eind van den maaltijd, ter harer eeren, zes flessen port en drie kommen punch te ledigen: hij stond op, en riep: Top! de Schoonste! Daar beiden kenners zijn, verwachtten alle de gasten met ongeduld, den naam van het Meisje te horen verkondigen, dat elk hunner waardig keurt de overwinning te behalen. Maar, schoon de twee rivaal het glas in de hand en het hart op de lippen hadden, wachtte men vergeefs; want de bescheidenheid is de laatste der deugden, die twee Engelse Edellieden verlaat. Nog de een, noch de ander, noemde de Schoone, die het voorwerp der uitdaging was, en die zoo gestreeld moest zijn met de overwinning, die haar Ridder zou behalen. De aarivlekaren volgden met gevulde glazen de twee ijveraars, die naauwelijks één flesch vooruit konden hebben. Tot hiertoe hadden Sir John en Lord Clifford den strijd met gelijk voordeel volgehouden; nu begonnen zij zich meer bloot te geven. Zij, die de schoonste in mijne oogen is, is ook de gevoeligste, zeide de een; en beiden dronken. De beminnelijkste, vervolgde de ander, =» De geestigste. — De deugdzaamste. De Schoonste werd vergeleken, maar bleef echter onbekend, Verhief de een haar boven en de ander stelde haar boven Cleopatra, zonder Lucretia's benadeelen, beneden welke zij zeker was! Het was de Venus van Apelles, maar geflanst als: het geheimzinnige beeld der Egyptenaren. Bij ongeluk trad Sir John in bijzonderheden, Zonder te l be- (*) De Heer Nash, een der laatste Koningen, werd aldaar vertoond ten voeten uit, tussen de borstbeelden van NEWTON en POPE, waarop Lord Chesterfield zingt in deze dichtregelen: Wisdom and wit are little seen, But follies as full length. Gij! hervatte Lord CLIFFORD, geheel buiten zichzelf, "Ik zelf, Sir JOHN, morgen ochtend ten acht uur: gij vereist mij. Breng uwe wapens mee, en maak juister dan ge gebruikt, Liever op het oogenblik riep Sir JOHN, "Bravo!" herhaalden alle de vrienden; en elk had, voor of tegen, alreeds in de plaats des mededingers geweest. Niets kon hunne geregte woede beperken. Maar men heeft, op het oogenblik van den slag, een vers schrikte haas door de gelederen zien loopen, en twee legers, ten aanval gereed, doen lachen. Gedurende de uitdaging wendde Kolonel Sinclair bij geval zijne oogen naar het venster, en riep: Een wedloop! een wedloop! — De aandacht wordt afgewend; zulk een overgroot belang doet het geheele gezelschap naar het venster stromen. — Het had geregend; twee druppelen waters liepen evenwijdig langs eene der glasruiten . .. "Duizend guineas, dat de linker druppel het eerst beneden zal zijn! roept aanstonds een der gasten. Dat is niet genoeg, herneemt Sir John; twee duizend! "Vijf duizend guineas tegen!" schreeuwt Lord CLIFFORD, altijd in woede; (en voor wie te wedden, is zoo goed als vechten.) — Voor! == Tegen! roept men van alle kanten. Alle de belanghebbenden staan met uitgestrekte halzen en kloppende harten, stom en onbeweeglijk, de uitkomst afwachtend, die hun lot moet bepalen. Hun onrust, hunne kwel, hunne hoop, hunne vrees maken hen gelijk, niet aan die mededingers in de Olympische spelen, die aan het eind der loopbaan door heel Griekenland en Pindarus opgewacht werden om hen toe te juichen en te bezingen, niet eens zelfs aan die beruchte groene en blauwe Ridders, tusken welken de wenkbrauwen der Romeinen in den Hippodroom, altijd op een bloedige wijze, verdeeld was. Maar aan die Zeelieden van Greenwich, "edele Invaliden van Neptunus", wanneer zij, een kan bier op het spel zettend, de twee harddravers op de tafel zetten om den wedloop te beginnen, — twee van die beestjes, welke alleen in foortgelegd geval belang inboezet, — hoezeer zij even zeer medegzellen des roems als der beschaving zijn, en zo wel in den helm van Mars als in de lompen van Irus nestelen. De angst, de vervoering, de stilte zijn even schrikkelijk, kennelijk en diep te Greenwich als te Bath. Hij, die het geluk heeft van te hopen, geniet evenzeer; want de afstand tusken een kan bier en dertigduizend guineas is slechts betrekkelijk. Iedere polsflag is een eeuw voor onze jonge Lords. Maar, o ramp! even als de Laagvloed, die valleien bedelt, bosjes meezeikt, Catania verwoest, zich door een enkel stuk wordt afgewend, evenzo stoot een der waterdruppelen. 