Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
LIGGING EN GEMIDDELDE HQOGTE BOVEN ZEE Aanwezig op ultimo PLANTEN IN DE KWEEKERIJEN| Ce DER B = E PLANTSOENEN. & E E | (De hoogte uitgedrukt in Meters). e E > 4 20,000 ; ШИШЕ: s. 1251. E x 40,000 | Geb. Tangkoeban Praoe 1884 =a 48,000 4 1 Hil. 5 1625. E ony S c 4% Geb. Tangkoeban Praoe S 4 170,000 Ee RT. 6, Tjibitoeng......... 1527. I| 300000 Geb. Wajang. 1884 100,000. ole meee 1560. um ue Geb. Malawar. 1884 180,000- ^ Tjinjiroean.......... 1566. head ооо Geb. Malawar. 1894 550,000 000 Rioeng Goenoeng... 1625. 1d 120.000 . Geb. Tiloe. i | 1884 100,000 ; = 19,000 Kawah Tjiwidai.... 1950. ben = 6.000 Geb. Kendeng-Patoeha. 1884 8,000 ‚000 | _ 1882 41,700 | — Tirtasari ee 1883 25,000 PART Geb. Malawar. 1884 || 32,500 — Totaal der afzonderlijke d Geen oe 1884 || 1140,500 | : (a) ' _ Totaal generaal van alle 1882 |. i soorten. 1883 1884 qe EE ex OPERE PLANTEN IN DEN VOLLEN GROND. т ESS SA ar ыы = Totaal : EI ў s a = sce = = dumme Toelichtingen. = 5: au 3 = “ d = der 5 o32l55| 3 8 Lé z 3 E 5 d = ^ planten 5,900 | 74,500 | 78,000 | — 178,400 5.900 | 40.000 | 93.500 179.400 5,900 | 20.000 | 85, — 1 158,900 144,000 | 100,000 | 35,900 | 74,000 389,900) 160.000 | 80. 35.000 | 58,000 | — | 472.000 170,000 | 65.000 | 30.000 | 50.000 485.000) 50,000 | 25,000 | 145, 35.000 | — || 405,000]. 50,000 | 16000 | 148,000 | 27,000 | — || 421.000) 52000 | 1: 0000 | 23,000 | — | 442000 IE m 60,000 24,600 — || 478,400) 170.000 7.000 | -— - || 455,000 160,000 20000 | — Ge 405,000, 71.000 | 4,000 |: 9,000 | 745,000 70.000 | 4,000 | 9.000 | 855.000 5,000 | 4,000 | 9.000 | 953.000 94,000 | 2500; — 97,000 96,000 | 2500 | — || 366500 95,000 | 2000| — 5, 26,000 | 360,000 | - — || 592,400 30,000 | 325.000 | — || 441. 22000 | 250.000} — || 314, дай e — || 120,100 = = — | 109. = == 127, 474,500 | 475,500 | 9.000 13,305,200 499,500 | 416.500 | 9.000 13.299. 457,000 | 329,000 | 9000 |8270, 2,099,400 1,966,500 1,753,900 VERSLAG VAN EEN ONDERZOEK NAAR HET ONT- STAAN VAN EEN EILANDJE, DAT ZICH IN DEN NACHT VAN 4 OP 5 FEBRUARI 1885 IN DE RAWAH PENING HEEFT GEVORMD. DOOR A. STOOP, INGENIEUR BIJ HET MIJNWEZEN. Den 7° Februari bevond de Aspirant-Controleur Kruseman zich op de rawah Pening, toen door de bevolking gerapporteerd werd, dat door haar in den nacht van 4 op 5 Februari een dof gedreun was waargenomen en men den volgenden morgen midden in de rawah een eilandje vond, dat gedurende den, nacht was ontstaan. Dit eilandje werd den 2° Maart d. a. v. door mij on- derzocht. я Het is gelegen in de deltavorming van de kali Galeh dicht bij het punt, dat op de topografische kaart met Rowo-Sarip is aangegeven. Aldaar bevindt zich een scherp begrensde, diepe plaats in de rawah, overeenkomende met hetgeen men in Holland een »wiel” zou noemen. oe Dit wiel is te diep voor plantengroei (er werd gepeild tot 9,10 M.), rondom echter is alles met waterplanten en vooral ` ` | glagahriet dicht bezet. Het nieuw gevormde eilandje ligt binnen de gr enzen van dit wiel en neemt daarvan een ovaal gevormd gedeelte in, dat 447 zich aan den zuidelijken oever aansluit; het is 72 M. lang en 50 M. breed (+ 15 bouw), en verhief zich gemiddeld + 1,75 M. boven den waterstand der rawah op 2 Maart. Naar het wiel toe is het eilandje door een vrij stijl talud begrensd. In hetzelfde wiel, doch tegen den Noordelijken oever vast, is een gebeel overeenkomstig eilandje zichtbaar, dat zich in 1868 gevormd heeft en waaraan ditmaal een smalle strook is toegevoegd; de afstand tusschen beiden bedraagt naar schat- ling 50 meters; midden tusschen beiden is het wiel nog 4 meters diep. Doch de werking in den bodem heeft zich niet tot dit eerste eilandje bepaald; ten zuiden daarvan heeft over een vrij groote uitgestrektheid een bodemophefling plaats gehad, waardoor ` geheele stukken van de rawah bij den waterstand op 2 Maart - droog lagen; naar ruwe schatting (het terrein is ontoegankelijk) heeft de werking zich over minstens 5 bouw doen gevoelen. Er bestaat echter groot verschil tusschen het eigenlijke eiland- je en den overigen opgeheven bodem. De laatste bestaat uit dikke slibafzettingen, die slechts op enkele plaatsen, met name dicht bij het eilandje, open zijn gebarsten: het eilandje ` zelf daarentegen heeft slechts een dun sliblaagje en is bijna uitsluitend uit weeken, slappen. veengrond (hollandsch: derrie) samengesteld, hier en daar met een weinig klei en as fij ijn zand gemengd. Kunnen dan ook deze dikke slibafzettingen door eenvoudige opheffing van den bodem boven water geraakt zijn, de veen- massa’s van het eilandje konden geen 9 meters rijzen zonder ` — dat een werkelijke uitstrooming van breiachtige massa’s heeft ` : plaats gehad, waarop de sliblaag, die den bodem van het — ` wiel bedekte, nog als een dunne nu verdroogde korst zichtbaar ` — is. De slibkorst staat soms onder een helling van 60°, naar . twee kanten diepende en in het midden een scheur latende, — waardoor de veenmassa’s zichtbaar worden. Ik liet in dit Un veen een pul van 2 meters diepte graven, waarin een geringe | ae gasontwikkeling werd waargenomen; iedere slag van den mm — * 448 tjol doet alle omstanders schudden, de bodem is trouwens zoo week, dat men op het eilandje telkens tot over de knieën inzinkt. Half vergane boomstammen, niet ongewone begeleiders van _ het veen, worden ook hier menigvuldig aangetroffen. Tot zoover de beschrijving, nu de oorzaak van het ver- schijnsel. Reeds zijn meer dan één verklaring beproefd, want het verschijnsel is verre van nieuw. Јохенонх spreekt van zulk een verschijnsel in 1858 en schrijft het toe aan »hydrostatischen druk” van hooger ge- legen streken (zie zijn »Java" deel 2, p. 557). Wordt hiermede een waterdruk bedoeld als van een arte- sische bron, dan moet nog nader verklaard worden, waarom die zich. hier niet op de gewone wijze als waterbron open- baart, doch in dit geval als modderopwelling. | Doelde Јохенонх echter op een zeer slappe veenlaag, die zich tot in hooger gelegen streken voortzet, dan vraagt men zich zelven af, hoe die veenlaag in hare hoogere gedeelten zulk een aan vloeibaarheid grenzende weekheid behield, daar zij toch behoorlijk afwateren kan. Junenvan’s verklaring bevre- digt mij daarom in geenen deele _ In 1845, 1865 en 1868 hadden op nieuw me grond- verheffingen plaats. Alle drie liggen in de delta der kali Galeh , de laatste, zooals reeds gezegd is, op nauwelijks 30 meters van de nu gevormde. Die van 1868 is onderzocht door den toenmaligen onder- directeur der Genie D. Maarscnark (zie Jrb. mijnwezen 1876 deel I, p. 78), die de oorzaak zoekt in een windhoos. De . heer Maarscuark meent namelijk, dat het diepe wiel tegelijk ontstaan is met de grondopheffing en de grond , door de windhoos bij de vorming van het wiel opgenomen, daar naast als een hoog eilandje is gedeponeerd. ' . Ditmaal is echter van het bestaande wiel een stuk ge | ue dempt en kan dus aan een windhoos niet gedacht worden , die 449 trouwens wel andere sporen achter zou gelaten hebben. Een derde verklaring, die ik aanvankelijk mogelijk achtte, dat het eilandje niets anders dan een zoogenaamde drijftil zijn zou, moet geheel worden opgegeven, nu het onderzoek geleerd heeft, dat op het eilandje geen spoor van levende water- planten zichtbaar is. De eenige verklaring ten slotte, die m. i. geheel en al bevredigt, is, dat de verrotting der plantenresten , die in groote hoeveelheden in den ondergrond voorkomen, tot ontwikkeling van koolzuur en koolwaterstofgassen aanleiding geeft, die, door den impermeabelen doch zeer weeken bodem belet te ontwijken, een zoodanige spanning verkrijgen kunnen, dat zij in staat zijn, dien bovengrond over een zekere uitgestrektheid op te heffen, totdat zij ten slotte zich met geweld een door- tocht banen onder medevoering van een zekere hoeveelheid half-vloeibaren veengrond. Dat ‘zoowel in 1868 als nu deze uitvloeiing van veengrond juist in dit 9 meter diepe wiel plaats had, is dus geen toeval- ligheid, maar vindt zijn goede reden in de mindere dikte van den bovengrond, die hier door de gassen moest doorbroken worden. Zulk een bodeminzinking is te beschouwen als het zwakke punt, waar het de gespannen gassen het eerst gelukt zich een doortocht te banen. Volgens deze verklaring moet de vorming de eilandjes in de rawah Pening gerangschikt worden onder de zoogenaamde moddervulkanen, die echter met het eigenlijk vulkanisme alleen in naam eenige overeenkomst bezitten. Op Java is het voorkomen van gespannen gassen, die van organische stoffen afkomstig zijn, niet vreemd; ik herinner slechts aan de modderwellen van Koewoe, aan de boorgaten te Joana en op Onrust, die van groote diepte (200 à 500 M.) voortdurend een zeer belangrijke uitstrooming van koolwater- stofgassen vertoonen, en aan de vlakte van Ambarawa zelve, waar de hoofdingenieur van het mijnwezen P. van Dux, bij een boring in de dessa Bedjalin, slechts één kilometer van het LJ 450 laatst gevormde eilandje verwijderd, op een diepte van 45 meters een laag ontmoette, waaruit met een geweldigen slag een straal modder ontsprong, die door sterk gespannen gassen naar boven werd gedreven. Semarane, 5 Maart 1885. UITBARSTINGEN VAN VULKANEN AARDBEVINGEN IN DEN О. I. ARCHIPEL WAARGENOMEN GEDURENDE HET JAAR 1883, DOOR P. VAN DIJK. A. UITBARSTINGEN VAN VULKANEN. Behalve de Krakatau-eruptién tusschen 20 Mei en 28 Au- gustus, zijn geene andere mededeelingen van vulkanische uitbarstingen in den indischen Archipel ontvangen, dan van den Merapi op Sumatra, die gedurende de maand December eenige eruptién vertoonde. · De talrijke berichten betreffende de Krakatau-eruptiën en de daarmede in verband staande verschijnselen zijn hier achter- wegen gelaten, daar deze allen gevonden worden in: »Kra- KATAU, door R. D. M. Verspeek” (Batavia, Landsdrukkerij, 1884/5). 452 | -483 B. AARDBEVINGEN. 21 : 11: 5 Residentie i E SE ges 5 Datum en uur, Waarnemingsplaats. Eiland. = | Richting. Duur. Omschrijving van de beweging. Bijzonderheden. б Gouvernement. | E Z f 4 1| 3 Januari 2 n. m. Taba Penandjoeng. |Benkoelen Sumatra. 12.—М. + 115 sec. Lichte schokken. 2| 20 Januari 9—30 n. m./Asahan, « Sumatra's Oostkust. |Sumatra. 2}0.—W. [10 à 12 sec. | Een E eps arde schok gevolgd door i schuddingen. 9—20 n. m.|Deli, Langkat, Serdang|Sumatra's Oostkust. |Sumatra. ` ] Je Verscheid. sec.| Een zware schok. Gepaard met onderaardsch ge- : : А druisch uit het zuidoosten. 3} 21 ж on n. m.|Singkel. Tapanoeli. Sumatra. 3 Lichte horizontale schokken. —24 n. m. 4| 26 на Tontoli. Celebes en Onderhoo-|Celebes. AN. Eenige sec. | Een hevige schok. righeden. Balangnipa. Celebes en Onderhoo-| Celebes, N.—2. Een liehte schok. dë 5| 6 Februari voormiddag.|Siboga en Singkel. |Tapanoe Sumatra. 5|W.—O. |Omstr. 2 sec. | Horizontale schok. 6| 8 Februari 4—55 n. m. Siboga en Singkel. die Sumatra. 6|N.—Z. Omstr. 5 sec. eg éi heet, vrij ter olvende bev 7| 10 Februari 6—45 n. m.|Garoet. dass —_ Java. 7|20.—NW, Eenige ichte schokken. schappe 8| 6 Maart 11—45 n. m.|Siboga. Ta spaniel: Sumatra. 8|0.—W. Een lichte schok. 9| 13 Maart 2-10 n. m. |Gomo-Gomo(Afd. Wa-| Amboina. Aroe-eilanden. 9 „IE 2 sec. Een lichte aardschudding. toelei). 10} 14 Maart 3—35 n. m. |Neira (Banda). Amboina. Banda. 10 W.—0 Drie hevige aardschuddingen. 11| 27 April 10 v. m. Alahanpandjang. гч me Boven- |Sumatra. 11 Korte vrij hevige horizontale anden. schok. 12| 26 Mei 3—30 v. m. — |Java's le punt. Bantam. Java. 12). Zware schokken. 4—2 v. m. en 4—20 v.m. 1 13| 27 Mei 5 n. m Painan. de ca эы Beneden-|Sumatra. 3|NO.—t.N. |+ 4 sec. Verticale schokken. Gedurende 10 seconden werd landen. een duidelijk op onw 14 gelijkend geluid vernomen. 14| 3 Juni 7 n. m. Bandjermasin, Marta-|Z. Zoe О. Afd. van Вогпео. Z.—N. 10 à 12 sec, | 12 à 13 schokken. |. poe rneo. 7—15 n. m. |Soemenep adoera. Madoera. Twee lichte kort op elkaar vol- : 15 gende schokken 15| 4 Juni 7—30 n. m. |РатеКкаѕап. Madoera. Madoera. W.—0 n “р lichte маа: gol- en 8—10 n. m. 16 horizontale beweging. 16| 16 Juni 2—45 n. m. |Soemenep. Madoera. Madoera. du cT + 15 sec. се horizontale scho — met rollend ge- druisch. 17| 7 Juli 4—30 v. m. Pontianak, Sambasen|Wester Afd. van |Вогпео. [170.—W. |+ 2 sec. Vrij hevige verticale schok. i wang. Borneo. 18| 15 Aug. 11—45 n. m. |Amboina Amboina. Amboina. {18/W.—0. |+ 15 sec. Eene aardschudding. separi d onderaardsch gedruisch. 19| 1 September 4 v. m. |Tjimanoek. tam ava. 2 өө Twee schokken. 20| 15 Sept. 3—50 v. m. |Amahei. Amboina. seram faw: Hovige schokken. 21| 18 Sept. 12—45 n. m. Rangkas Betong. tam. ava. J4|W—O0. | 5 sec. Eene aardbeving. 1 n. m. |Distriet Malimping. Bantam. 2... — d E + 10 sec. Zeer mc schok. 1 n. m. |Java's le Punt. ntam. NEC C ers eee pre reper ware 22| 19 September 0 v. m. Ds le Punt. Bantam. ava. Lichte lukken en n. m. 23| 22 September ’s nachts.|Padangsche Bovenl. |Padangsche Boven-|Sumatra. W.—0. |+ 10 sec Horizontale en een paar verti- landen. cale schokken 454 1 455 © : Residentie 1| © p Je = Datum en uur. Waarnemingsplaats. Eiland. . Е | Richting. Duur. Omschrijving van de beweging. Dijzonderheden. z Gouvernement, s 4 д 28! 22 Sept. ’s nachts Tanahdatar. Padangsche Boven- |Sumatra. СООО UT Hevige schokken. Steenen muren van het koffie- landen. op eenige pla teSidjoendjoen op eenige plaatsen gescheurd. 24| 22 Sept. 10—55 v. m. |Gorontalo. enado. Celebes. . 24 20.— Vrij hevige horizontale schokken. | T CES a 25| 23 Sept. 11 v. m. Afd. Painan. Padangsche Beneden-|Sumatra. 25 NW. SCH van 6—10 sec.| Vrij hevige horizontale schok. landen. 26| 1 October 2:7. v. m. |Benkoelen. Benkoelen. Sumatra. MN eser Ongeveerlsec.| Vrij hevige schok. Moearadoewa. Palembang Sumatra. en schok. 27| 11 October à n. i. ота: Talembang Sumatra. 27 Een schok. 28| 16 October. Papanoeli. umatra, 28)... Zwakke schok. 29! 18 October 12—52 n. m. bir Painan en PANE Boven- (Sumatra. 29|NW.—ZO. |+ 3 sec. Horizontale beweging. De aardbeving werd voorafge- Balei Selassa. landen ga nen een onderaardsch gelui Natal. Tapanoeli. Sumatra. NW.—ZO. |£ 15 sec. арен асна bewe 30| 19 October 0 v. m. Afd. Banjoewangi. euni Java. 30 Een Pe Een n schok wer- den drie schoten waargenomen. 31| 21 October 11 n. m. |Bandingagoeng. Palembang. Sumatra. 3112.—N. Een vrij hevige schok. Kauér, bns en om- | Benkoelen Sumatra. Z.—N. Eerst drie voelbare horizontale melan daarna twee geringe schok- ken. 11—10 n. m.|Benkoelen. Benkoelen. Sumatra. NO.—ZW. Twee korte op erro ee de horizontale scho 32, 27 October 2 n. m. Reede Cheribon. Cheribon. Java. 8 94............ 5 à 6 sec. Lichte zeebeving, 33| 9 November 7 n m Alor of Ombaai Timor. Alor-eilanden. 33|W.—0 2 sec. Een sc -34| 10 November 's nachts. |Atapoepoe. imor. Timor. ee Vijf sc .95| 16 November 11 n. m. |Djembrana Dali en Lombok. Bali. 35 Z.—N 2 sec. Horizontale schok. 36| 26 November 5 v. m. |Amboina. Amboina. Amboina 36 W.— 2 min. Vrij hevige zardschudding. а АО vet Ee, beenen sec. Minder hevi Due sch EN о — 14. ү, EM on Lichte t 4—50 v. m. |Saparoea. Amboina. Saparoea. |. fs [eves Een zeer hevige schok gevolgd Het kerkgebouw, de inlandsche r eenige lichtere schokken.| school en het woon nhuis van Twee шке! аңда еп hulpprediker leden veel Den Een lichtere schade. De in aanbouw 8—30 v.m gevangenis werd zwaa havend. Volgens bericht van den regent der negorij Sirri- Sorri-Sarani h kerk aldaar geleden en is er aan het strand een warme bron M. Volgens 2 van Wassoe = Haroekoe) is d zee in de baai van “Waste, 456 1 457 I S Residentie : | Е E Datum en uur. Waarnemingsplaats. of Eiland. Е Richting. Duur, Omschrijving van de beweging Bijzonderheden. 3 Gouvernement. = zZ z die vóór de aarbeving negen vade nder de waterlijn lag, na de aardbeving gezakt eft de zee in de baai nu eene diepte van 23 vadem. 36/26 November 5 v. m.|Kairatoe. Amboina. Ceram. 36 Vrij hevige schok gevolgd door | en 2 n. m. ; zachtere miis: v. m.|Amahey. Amboina. {бега — Mo 2 à 3 sec Zeer hevige scho Geen qe aan gebouwen of ongelukk 5—30 v. m. lo sec Zeer hevige schok. 7 v.m la sec Minder hevige schok. 7—30 v. m. 15 sec нн hevige schok. 8—55 v. m. l sec Hevige schok v. m. ` lo sec Minder hevige schok 9—5 v.m. lo sec Minder hevige schok 11 v. m. | 15 sec Minder hevige schok 4—30 n. m. 15 sec. er hevige schok. 9 n. m. 1 sec. |, Minder hevige schok. 37/27 November 2 v. m.|Amahey. Amboina. Ceram. Eu Ia sec. —30 v. m. 1 sec. 2—30 n. m. 115 sec. 2—45 n. m. 1% sec. 9 n. m. | 1 sec 1—45 п. m.|Gorontalo. Menado. Celebes. 4 [NW.—2Z0. Lichte schokken. 2—30 n. m.|Afd. Tontolie. Celebes en Onderhoo-| Celebes. . {0.—W. [Eenige sec. | Hevi ige schok. righeden. 38| 5 December1—24 n. m. d oina. Boeroe. | 38 0.—W. 4 sec. Vrij hevige schok. 39| 5 December Onderafd. Redjang. Palembang Sumatra. \ 39 N0.—ZW br "o horizontale aard- 40| 6 December Onderafd. Redja Palembang Sumatra. 10 NO —Zw. sc 6. December 7—30. n. m.|Afd. Tjaringin, Menes, tam. ava. Z—N. |10 sec. Vrij peni schokken. Кии Id. Lebak en Ran vo Betong oeng ken m Java. Verticale schok. asaoeran (Ala: Ges Banta ava. Zware schok en xus duur. ‘aloe slang Benedenl.| Sumatra. Vrij hevige kor 41) 7 Decembe: етан, Redjang. |Palemban umatra. Vrij zware horizontale par o 10 Deeks di n. m. m саны Joe 2 sec. Vrij hevige scho . 43/19 December 7—30 n. m. essa Poespo. Pasoeroean. ava. Lichte schok. 44/21 December 8—30a9n. m.|Siak. Sumatra ’s Oostkust. |Sumatra. Dreuningen. Ge eng ard va T T doffe slagen ui . Goenoeng Sitolie. Tapanoeli. Nias. Lichte aardbeving. —2 erden af en : E. toe geluiden hdd. als zwak- ke kanonschoten, van tijd tot tijd vergezeld van een geluid © zwakken donder. -|Siboga Tapanoeli. Sumatra. „JE 2 sec. Eene aardbeving. .| Amahe mboina Celebes. Schokken van aardbevi .|Gorontalo. Menado. Celebes. Bene lichte schokken. Padang Pandjang. |Padangsche ^ Bevenl.|Sumatra Een verticale schok. Bolaang Mongondo. |Menado. elebes. Lichte бодов: UITBARSTINGEN VAN VULKANEN AARDBEVINGEN IN DEN UL ARCHIPEL WAARGENOMEN. GEDURENDE HET JAAR 1884. DOOR DE COMMISSIE TOT HET ORGANISEEREN EN VERZAMELEN VAN AARBEVINGS- WAARNEMING De wijze, waarop de hiervolgende tabel van aardbevings- waarnemingen is ingericht, verschilt eenigszins van de tot nog toe gevolgde methode. Zij is geheel is overeenstemming met hetgeen omtrent de waarneming van aardbevingsver- schijnselen door den Heer P. van Disk werd voorgeschreven in zijne » Voorloopige Instructie” (zie deel XLIV blz. 280 e. v.), die aan alle medewerkers is toegezonden geworden. Men vindt namelijk, behalve het nummer en den naam van den berichtgever, dezelfde indeeling der berichten, die in de Instructie werd aangewezen, te weten: Plaatsbepaling. B. Tijdsbepaling, duur. C. Richting. D. Intensiteit. . Bijkomende verschijnselen. Voor de berichten, die door de hoofden van Gewestelijk Bestuur zijn ingezonden, is de kolom van den Berichtgever - 459 ingevuld met het nummer en het jaartal van het Gouverne- ments-Renvooi; —G. R. 9694/84 beteekent derhalve: Gouver- nements-Renvooi N°. 9694 van het jaar 1884. De aardbevingscommissie is voornemens, om in het ver- volg de ingekomen rapporten meermalen ’s jaars te laten druk- ken en aan HH. Medewerkers toe te zenden. u UITBARSTINGEN VAN VULKANEN. Van belangrijke erupties zijn dit jaar geene berichten inge- komen. In Januari en in Juni heeft de berg Lamongan in de Residentie Probolinggo door verhoogde werking de aandacht getrokken. In de telegrammen van den Resident dd. 6 en 11 Januari (G. R. 309/84, 847/84 en 12590/84) wordt vermeld dat geluiden gehoord werden en dat de berg vuur uitbraakte. De vulkaan Rendjani op het eiland Lombok braakte in de eerste dagen van de maand Augustus rook en vlammen uit. (G. R. 17579/84). Te Bolang, Residentie Menado, werden op den 2% Juli tegen 24' twee hevige knallen zonder aardbeving waarge- nomen, als komende van Bolang Mongondo. (G. R. 14755/84). De Heer Н. C. Paurus te Ternate deelt mede, dat de vuur- berg van Ternate in Mei meer dan gewoonlijk gewerkt heeft. Tweemaal werd de asch uitgeworpen, terwijl er eens uitwer- ping van vulkanische stoffen en modder plaats had, waarvan de sporen een paar dagen later bij omvaring van het eiland aan de westzijde zijn waargenomen. De stroom schijnt zich evenwel niet tot aan den voet van den berg te hebben uitge- strekt. — In den nacht van 8 op 9 December werd een hevig gerommel in den krater vernomen, die stinkende dampen ontlastte. De Heer L. van Hencer, te Bandjarnegara (Res. Banjoemas). meldt d. d. 15 December 1884, dat de werking van de ver- schillende sulfataren en fumarolen op het plateau van den Dieng gedurende de werking van den Sindoro in Augustus 1885 veel verminderde en van sommigen zelfs geheel ophield, terwijl in de laatste maanden van de meesten eene verhoogde 461 werking te constateeren valt, vooral in de circa één paal van Dieng verwijderde modderwellen Kawah Kidang, uit een waar- van de modder tot eene hoogte van 11 M. wordt opge- voerd, waarmee bij hevigen wind de grond tot + 575 M. in den omtrek wordt bedekt; ook de andere modderwellen aldaar werken krachtiger dan vroeger en verplaatsen zich telkens. Hetzelfde valt op te merken in de niet ver van daar verwij- derde Kawah Banteng. 462 465 EK AARDBEVINGEN. | Zé A Pie D | = с Б E Residentie HE ` Intensiteit Bijk d hijnsel S T Berichtgever. Waarnemingsplaats. of Tijdsbepaling. Duur. 3 Richting. | oes vorm | m Gouvernement. | | en aard der beweging. opmerkingen. G. R. 1482/84 Bonthain. Celebes en Onderhoo-, 2 Januari 1°30".; 2 SUM Twee sterke horizontale schokken. ringheden d G. R. 3657/84 Amohei. ey | 859 | H. C. Paulus. Ternate. Te А D e circa £. pues 14 en G. R. 2358/84 Sorkam en Baros. |Sumatra's Westkust. 8 » 19" 30". З se Lichte schokken G. R. 2358/84 Siboga. Sumatras Westkust.| 8 >» 20" 15". 2 en 1 E Twee lichte aardschuddingen. G. R. 5255/84 Goenoeng Sitolie. Sumatra’s Westkust. | 8 » 20" 45” 5. Zware schok. G. R. 6095/84 Balaang Mongondo. enado. ll. 5 5 Elio o een Lichte schok. G. R. 3526/84 Bima, ` Celebes en Onderhoo-|14 >» ps + 30 sec Wake horizontale aardbeving. ringheden G. R. 4772/84 Vlakke hoek. nkoelen. » I NE E Lichte schok. 552 | P. H. v.d. Wedden. | Soerabaja oerabaja. Januari. > |. Geene aardbevingen waargenomen. G. R. 4772/84 Vlakke bd: ar ven pes 6 Feb. 22 e Lichte schok. G. R. 4772/84 Vlakke hoek enkoelen 10 » 213081. 00 ae Lichte schok G. R. 5255/84 oenoeng Sitolie we: “Westkust.|19 > "ауопаз.|.......-..5 Vrij hevige sc Voorafgegaan door een onderaardsch gedruisch. G. R. 3659/84 Mokko-Mokko en » 17*30".|20 seconden. evige horizontal schok. G. R. 5255/84 y ote Sitolie en aii Westkust. |20 17*30*.].. S M Weinig = 859 | H. C. Paulus. Terna Ternate. 21 > 2 yu 10% s W—0. G. R. 6089/84 оха en Sangi|Menado. HN v v set. | N.—2. eiland i .. 859 | Н. С. Paulus. Ternate Ternate. uw o: 5 Circa 41% sec. W. 0. = G. R. 5856/84 Bima. Celebes en Onderhoo-|24 » 10"30".|..........: i5. —N. Lichte schok. righeden. 19*. ps Bn ov Zwaarder en langduriger schok. G. R. 5254/84 Larantoeka, Timor, |Timor. a » IAS Vrij hevig te Larantoeka en Timor, Rotti en Soemba. à evig op Rotti en G. R. — ч arem e :- oor. Vrij гати schok. P. H. v.d aja rabaja. ruari Bene Geene aardbevi ; б. R. 7479/84 geen en Na-| Amboina. 12 Maart 23" 30" Lichte aardbeving. en end SE oe en ala G. R. 7478) Amboina Iib. » 2%, M. | Verticale schok. G. R. 10245/84 Sangei. Menado. 18 >» = ‘snachts U.—2W. | Vrij hevige horizontale schok. d G. R. 6377/ Koeningan. Cheribon. 20 . 271»........—Mm o ont Vrij hevige verticale schok. Onderaardsch сенне dat uit het Zuid-Westen ` werd v v S 4 R. 74 ди. Аша. 24 = » 12"25".| Zeer kort. Ё -----..... - | Lichte aardschudding. А & . H. vjd. Wedden rabaja. rabaja. aart |..." ` Geene aardbevi > G. R. Bima. Celebes en Onderhoo-| 3 April 4* 45". Twee lichte schokken. ee tems ux um ; righeden. ee б. R. 10243/84 rome wee Menado 0 > Ы L|... E = Eenige lichte schokken. G. R. 1 Menado. e hae gt oec . Eenige lichte schokken. = б. R. 9924) peti ser Timor. 1B. » à —NO en sch ra ы G. R. 10143/84 ee Beneden-|Sumatra’s Westkust. 24 > 22"30™.).......-+> Vrij langdurige geo verge- | Te Padang en Priaman werd een onderaardsch ge- en Bovenlanden. zeld van twee here: druisch gehoord. | = ren end eier ] 16. R. 87 ee Menes. ` Bantam. » 20" 30". .. | Een vrij hevige schok | P. H. v.d. Wedden. | Soerabaja. Soerabaja. April. eee oet... Geene aardbevingen waargenomen. Ф PESO 464 F | d 465 E A B Te D E = E Residentie. 1 Intensiteit Bijkomende verschijnselen. B3 Berichtgever. Waarnemingsplaats. 0 Tijdsbepaling. Duur. | Richting. S d = Gouvernement. en aard der beweging. opmerkingen. zou 4 | H. Lente. Groot Merak. Bantam. 15—30 Apri ten EE Doo n Geene aardbevingen waargenomen. R. 9694/84 Tosari. Pasoeroean. 6 Mei 5. Eenige sec. |, w Yr G. R. 9694/84 Malang. Pasoeroean. 6 » 4 30". |20 seconden. "Mu rij hevige aardbeving. G. R. 1168084 Gorontalo. 13 o 4909. |. : Vrij sterke horizontale aardbeving. | De muren der woning van den е scheurden op verscheidene plaatsen, terwijl v. de gevangenismuren oude breuken, die beet Hevi waren, weder zichtbaar w G. R. 10576/84 Tontolie. Celebes en Onderhoo-|15 4" 30” Eenige sec evige schok. Vooralgegaan deor een onderaardsch gedruisch als righeden. n een verren donder. G. R. 12509/84 Kotta Nopan (Tapa- Sumatra’s Westkust.|16 » 5* fun Een schok. Met onderaardsch gerommel. noeli). : i ; G. R. 11752/84 Tontolie. Celebes en Onderhoo-|20 > Eenige sec. Niet hevig. righeden. Vrii hevi 859 | H. C. Paulus. Galela. Ternate 25 » 16". Eenige sec. 209 evige schok. . 552 | P.H. v.d. Wedden. | Soerabaja. Soerabaja Mie Ur Bassi Geene aardbevingen waargenomen. 4 | H. Lente. Groot Merak. ntam. Mei. ke Geene aardbevingen waargenomen. G. R. 11020/84 | Benkoelen, Toba Pe-|Benkoelen. 3 Juni 13" 35". [10 seconden 4 ES SE nandjong en Lais. | lichte vertica en, die met | | ееп рааг Steg eindigden. 764 | Dr. W. Stammes- | Bandar. Palembang. 3 » kort vr. 14" et | сау Lichte aardbeving. GR 12374/84 | Manna. Benkoelen s + 6 sec. NO—ZW Wa hevige aardschudding. G. R. 1237484 | Lais, Toba Penandjong| Benkoelen. 10 se ren ichte verticale schok. e oelen. = : = G. R. 13043/84 Moeara Doea en Pa-|Palembang. 10 13°. + 10 sec. } ae” Vrij hevige aardbeving. ss lembang. CONS Lich = 764 | Dr. W. Stammes- | Bandar. Palembang. 10 › kort na 19*.|........... ichte aardbeving. G. R. 12374/84 | Manna. Benkoelen. 1 » + 6 sec 0.—ZW. | vri hevige aardschuddingen. 13 » + 6 sec oF Lichte G. R. 13495/84 | Aijerbangi Sumatra's Westkust. 16 » 6" 30". |... Be e gs A schok. G. R. 15054/84 ка > зе (Tapa-|Sumatra’s Westkust. |16 » 7° 15”. | 4 sonde rij hevige schok, G. R. 22054/84 oeli). > Е Baud : Tüboskan = Sangir).|Menado. 16 » 9. Benige s sec. ge > vrij hevige horizontale schok. J. Rahder Aijerban 16 » 18° 30". IW. Vri hevi : G. R. 13374/84 Sumatras Westkust. 17 » 4". "in 2 sec RE ser 0-zw. | "H hevige aardschudding. Benkoelen. » uim x 1 3 Dr. W. Stammes- | Bandar. Palembang. 26 » 6" 30". ‚re | Lichte aardbeving. e. Groot Merak. Bantam. Juni. n кзы E Geene aardbevingen waargeno; P. H. v.d. Wedden rabaja. ja. Айй: 55 7 qe E бз: Geene aardbevingen ol samen R. 14313/84 | Benkoelen. Benkoelen. 7 Juli 5" 45". | Een paar set y ^ zw Schok 2055) Dammer. mboina. 15 > ыен. те А “ilw.—zo, | v ex ; G. R. 14291/84 | Коца Radja. ми = Onderhoo-|16 > 15". Eenige sec. Dt | ‘FJ hevige schok. righeden TOME : б. R. 15314/84 Benkoelen, Lais en|Benkoelen. 18 » 23". 20".|20 sec. mer Vrij hevige horizontale aardbeving. > grow stortte de kazerne van de politiedienaren ` Manna. ne onbe“ n leden de bijgebouwen van de controleurs- ` duidende tus- | Waning zooveel schade, dat zij onbewoonbaar | schenpoos. werden 466 ks 467 BE | A B ic D 3% | Residentie 4 Intensiteit i ij 5 | , E Bijkomende verschijnselen = E Berichtgever. | Waarnemingsplaats. of Tijdsbepaling. Duur. Richting. 8 z Gouvernement. | еп аага der beweging. opmerkingen. BE | : G. R. 16926/84 | Amahei. Benkoelen. 27 Juli 12°. Ruim 1 mi Bou wetend Deaf ш een onafgebroken reeks stooten 36 eb" Taat LB ү уап е ii gelijke kracht. G. R. 17001/84 Kajeli (eil. Boeroe). |Amboina. > y t| rij hevige sc H G. R. 17001184 Raabe Amboina. ^) > eg Sieg WEE 1. [ Lichte Le e * 50" a H. Len Groot Merak. Ванин, eg ER E EE fie ene ыйынан waargenomen. P.H.v y; Wedden. | Soerabaja. Soerabaja. ali. ^ ee ee ы eene aardbevingen waargenomen. em G. R Seamed en Malang. ао. 1 Aug. 13° 30". 15 sec. met tus lo. Hevige okee schokken, gol- à S schenpoozen. | vende bewegin 864 | H. F. E. Jacquet. | Boeleleng. Bali en Lombok. 8 0 4. 10 SOME NW. |... nuu es ontken cd ES werkenden vulkaan Batoer in | het rijk van Banglı _ 864 | H. F.E. Jacquet. | Ampenan(eil.Lombok)|Bali en Lombok. 8 , Oe | Ue ee EN o ллу. ш... De op dat eiland gelegen vulkaan Rendjani ge- m durende eenige dagen rook en vlammen uitge- Uu t. G. R. 17579/84 | Boeleleng. Bali en Lombok. 8 » 6° 40" 10 sec. cm Golvende aardbeving. G. R. 1757984 Кора Bali en Lombok. | a j Vrij bevige aardbeving. De vulkaan Rendjani op het eiland Lombok fe — gedurende eenige dagen rook en vlammen a emer ae ZN. Hori 1 1: . 1782784 Moera Doewa. Palemban 12 23 orizontale schokken. барна met onderaardsch gerommel. : 1912584 Baros. Sumatra’ Se Westkust.22 >» 18". 3 seconden; | p Я . 17579/84 Boeleleng. Bali en Lombok. 24 »'smorgens.|.... mmn ee | Lichte aardbeving. . E. Jacquet. | Boeleleng. Bali en Lombok. 24 » EU aes D cune Lichte aardbeving. . Rahder. Ajerbangis. Sumatra’s Westkust.|:227 > 13" 45”.|Circa ve Sae] 3—4 Door onderaardsch — geluid of juister het u. geluid van groote voorafgegaan en vergezeld: het geluid scheen z 0 te bewegen van W. naar O . 19125/84 | Siboga. umatra's Westkust. |27 > 13" 30"./+ 10 Mert hl WW. Vrij hevige schokken. 1 Ajer Bangies. umatra’s Westkust. 27 » — 13* po”. 5 "ët | БББ Vrij hevige schokken. Onderaardsch gerommel. . 19125/84 Taloe. umatras Westkust. 27 > 14° 30".j+1 ge Mes Vrij hevige schokken. Onderaardsch gerommel, . R. 19125/84 | Natal. umatra's Westkust. 27 » Lë 30". = di ee PEE eee Vrij hevige schokken. Onderaardsch gerommel. . R. 19125/84 | Padang Sidempoean. ien $ s Westkust. 28. » +13°30".| 5 sec. "Hl. | Vrij hevige schokken. . Lente. root Merak. Augustus ^ petet digo uon cR cU MEE e UT TUN Geene aardbevingen waargenomen. . H. v.d. Wedden. | Soerabaja. oerabaja. Augustus. ee ee Geene aardbevingen waargenomen. . R. 2537/85 Babber eiland. Amboina. | 9 Sept. 5". Tube uec ium 0. Een G. R. 18926/84 | Menado, Minahassa , | Menado. 10 » 20. Circa 3 —N. Benge - d harde horizontale en 21258/84 inka Kai ds : HA en kan (Gr. Sangir »- i À . Paulus. Terna s " Ternate. 10 > 20° 30.130 seconde e | —9. Horizontaal. . 18959/84 NAM. Doewa. Palembang. 10 > x = une bene... | Vertikale schokken. ` en Y x = . €. Paulus. Ternate. Ternate. 1 » 4° 30.30 secon ` Mei Horizontaal. Onderaardsch gedruisch. . А. 2116084 Ajer Bangis. Sumatra's Westkust.11 >» 10° 45". SR SG ^—NO. | Lichte schok. . J. Rahder. Ajer Bangis. Sumatra's Westkust. 11 > 10" 45".|Circa "eI | 2—3. Vergezeld van een onderaardsch nid gelijkende d op dat van zware golven die, komen aanrollen ov а ^ Т een bank; dit geluid Zen zich te Sur: Y І 445 sec 3 Lä ZW. n. NO. | 6. R. 22054/84 a (Gr. Sangir).| Menado. a. 2 vog Eene zachte horizontale schok. 468 469 Sa F | Residenti = e 8 esidentie “toi = B 5 3 Berichtgever. Waarnemingsplaats. Tijdsbepaling. Ee Bijkomende verschijnselen Е Е Gouverneur: en aard der beweging. ringen. м) G. R. 19251/84 a ыле : Benkoelen. 12 Sept. + 4". H evige horizon SS schokken SS | ж Tib Penan ndjong. : i volgd door zwakker 164 edd Stammes- | Bandar Palembang. 12 ^» g nachts. [ennen EL o oo Lichte aardhevingen: G. R. 19251/84 Benkoelen. Benkoelen. 16 > +19°30™.|Circa 20 sec. Vertikaal.Mi | : бе! оп. 20 > 21* 43". Enkele sec. Luo ikaal.Minder hevig dan den 12^ G. R. 19250/84 Koeningan heribon W.—O0 Golvend. Onderaardsch geluid, gevolgd door golvende be- G. R. ce Koeningan. Cheribon. 24 +205 Enkele se. |w._ weging. H. Len Groot Merak. Bantam September. = |... m ES E Lichte golvende beweging. 552 | P. H.v 4. Wedden. oerabaja. Soerabaja. er ne er on md ai waargenomen. 7 E Sa fae aie Malimping(afd.Lebak). |Bantam. ‚ | 7 Oct. 12° 10". | 8 à 9 sec IW —20. | Horizontasl a Ben ne aardbevingen waargenomen. G. R. 2021 Melimping(afd.Lebak).| Bantam. T s 12.108 HIEFW.—Z0. | Horizontaal : u (jm B golvend, vrij hevig. G. = 21363/8 84 reg e Benkoelen. 12 13° 30».| 5 seconden. |) x. Eenige lichte snel d de Bo- 50 | E. Kwierie. Goha. Preanger. 36. e 1 seconde. veg harap en — |B. Hamer. - Siboga. Tapanoeli. 2B > 22 Oe eee p V. Db... н T e RUE Onderaardsch geluid het NW G. R. 23341,84 To Taroentang|Sumatra's Westkust. |26 > 22" 45 piane S E slijk и ch geluid van he : ; G. R. 23341/84 pose Taroentang Sumatra’s Westkust.|27 > 0" 50" = fer Jb. Eis weis horigs schok. 729 | F. Cormane. Siboga. Tapanoelie. 27 » 21" 45”. |Circa 5 sec. INQ. Tirak — |B. Hamer. Siboga. Tapanoelie. 28 > 4" 50". 4 7 F. Cormane. Siboga. Tapanoelie. 09 A IO Met karte u G. R. 28341/84 py оеы Sumatra's Westkust. [29 > + 22" A Shoga). | Een zeer. hevige schok. E $ Tontoli. Я , 5 30". [Eenige sece p. ; ; G. R. 23684/84 ontoli Celebes en Onderh. |30 8 HN Vrij hevige schokken. Voorafgegaan door onderaardsche geluiden als bc M onder. . R. 23077/84 | Djembrana (Bal). |Bali en Lombok. |30 › 20". Eenige sec. . R. 25077) Boeleleng. Bali en Lombok. > . Lente. Groot Merak tam October. Pce a in Wedden SE Soerabaja October vob EE o o n Gen Dee waargenomen. x опа. Tananoelie 4 Nov. „ АГ GE vd ersten e aardbevingen waargenomen. C. A. Vemer. | Benkoele tian 16 16° 67.|Cirea 30 sec. e A us schok. R Benkoelen, Loeboe |Benkoelen. 16 >» 16° 10".|10 sec. en sec, TE aardbevin ; Lentang, Mokko | ebe е kort op elkaar volgende vrij Zwaar rollend geluid. Mokko en Seblat. | evige vertikale schokken G. R. 24332/84 a E , Boenganas ,| Palembang. 16 s» 16 Ir. 3 Te B fadi Vi hond Neg e N i » " > 2 a 3 sec Se Шш 6 olde 3s Vrij zware Ge schok Tunis. te aar E. Marcella Gombong. Bagelen 17 93° 20". |Сігса 20 sec 3 Jod. Heringa Kota Radja. Atjeh. 19 » 1" — .|Circa 20 sec Vertikaal ? . Tijl. Segli. tjeh. юе. 5606 00 tu : zen Under spe dern geluid als van snel naderende zware eg: с regenbui. — SET 13 470 Pi 471 ET AP 34 = ia | е $ з = ; E ge esidentie. | | BL... ntensiteit i © З Berichtgever. Waarnemingsplaats. of | Tijdsbepaling. | Duur. Richting. Bykomende dmn eu : | E P . | Gouvernement. | | en aard der beweging. opmerkingen. Ў - FG. R. 23439/84 Tiitjoeroek en Soeka- Preanger. 20 Nov. 9". — 15. л | А хуш Lichte aardbeving. а ү G. В. 23439/84 Tj itjoeroek en Soeka-| Preanger. 20 ТРТ Я ў | 4 Lichte aardbeving. — ~ B | Н. J.G. Ferzenaer. айдай. Bantam. 20 >» ’savonds. a = 5 | Н. J.G. Ferzenaer. | Katombiri. Bantam. 20 s avonds 2 5 | H. J.G. Ferzenaer. | Kalapa Doewa. Bantam. . 20 > ’savonds — ^ B |Н. J. 6. Ferzenaer. | Pr. Salak. Bantam » savonds _ B | H. J.G. Ferzenaer е Bantam 20 > C*.22°30" 4. 83 | Anton J. Kessler. | Tjikora 91 » Ce. 10 uur Herhaalde horizontale schokken. G. R. 23991) | Seng ‘Kriomo (distr. Pekalongan. 27 SEN Lichte aardbevig. | Siwangan m 4 > Wei | Malang. Расово, 28 » u 30". * edden. | Soerabaja. Soerabaja. November. ТЕНИ Ge ox Ge H. Lent Groot Merak Bantam. November. ze: ` ў foe eri edd Vice a cimi. G. R. 25262/04 Kajeli. Amboina. c. 13" 20 Vrij hevige schokken. p 5 1 u p G. R. 25262/84 рет Amboina. 10 » 10° 55" en schok. G. R. 25262/84 jeli. Amboina. 10 + 10 ER Vrij hevige schokken. G. R. 114/85 | Мей; Bangil. Pasoeroean. Iu G. R. 114) .. | Oro-oro (distr. Wono-| Pasoeroean. 10 » 22. re djo G. R. 1475,85 | Penjaboengan (res. Ta-|Sumatra’s Westkust.|l1 « 18". Een schok. anoelie). : Anton J. Kessler. | Tiikoraj Preanger. Ben Drie e EES schokken, 16. R. 636/55 ac Lintang. |Benkoelen. 14 » 10° 30" Lich _ |6. R. 1169/85 апда Amboina. 15 + 19. Vertikaal, G. R. 1475/85 | Siboga. Sumatra Westkust.|28 >» £ 2 en Decet schokken die van 4" 2™ het | B. Hamer. Siboga. Tapanoe 28 » 4° 10" Vertikale schok. Ond G. R. 1475/85 Sipirok (res. Tapa Hk nne e "Westkust.|28 > tusschen Hev "USE рини noeli). 4 en [Minder hevig. T G. R. 1475/85 Balige, Taroentoeng|Sumatra's Westkust.|28 Dec. tusschen ў £ | en aaen Pisang. 4 en 6. R. 1475/85 | Siboga Sumatra’s Westkust|28 » 9" Een enkele schok. - | B. Hamer. | Shora: Tapanoe nelle 28 3 Horizontale schok. z 4 des Ferzenaer. | ома Le am. P » 22° 30". i.. ; ente. root Merak. ntam. December. eer Biere ditor (Geene aardbevingen waar, oe i санан Deiere orbe ER as M а ы; слу: ... (Geene ih aim н сей. ү" geet onderhoo- mber. tert | | Geene aardbevingen waargenomen. BEITRAGE ZU DER KENNTNIS DER GEPHYREEN AUS DEM MALAYISCHEN ARCHIPEL VON Dr. © Ph. SLUITER, KORRESPONDIERENDEM MITGLIEDE DER KÖNIGLICHEN AKADEMIE DER WISSENSCHAFTEN ZU AMSTERDAM. “BIS VIERTE MITTEILUNG. Seit der Publikation meiner dritten Mitteilung über die Gephy- reén aus dem Malayischen Archipel ist die systematische Mono- graphie der Sipunculiden unter Mitwirkung von J. G. pe Man und €. Bürow von E. Serexka (!) bearbeitet, erschienen. Ich muss es allerdings sehr bedauern dass diese wertvolle systematische Arbeit noch nicht erschienen war als meine vorige Mitteilung gedruckt wurde. Habe ich doch daraus ersehen, dass ich eine kurze Notiz von Gruse im Jahresberichte der Schles. Gesellsch. für vaterländische Kultur, 1867, übersehen habe, worin namentlich schon die unrichtige Bestimmung und Beschreibung Quatreraces’ (?) in betreff des Loxosiphon asper- gillum berichtigt wird, und Gruse zur Aufnahme desselben die neue Gattung Cloeosiphon aufstellt. Der von mir vorge- schlagene Name Echinosiphon muss also wieder eingezogen wer- den. Es scheint aber, dass der Cloeosiphon aus dem Malayischen Archipel mehr oder weniger abweicht von dem typischen () Sevenka, pe Мах, Bürow. Die Sipunculiden. Eine systematische Monographie. 4t Band. 1** Abt. von Reisen im Archipel der Philippinen von C. SEMPER, (?) A. ре Quatreraces. Histoire naturelle des Annelés. Tome II. 2° Partie. 473 Cl. aspergillum, wie dieser jetzt von Serenka beschrieben ist. Zuvor bemerke ich noch dass ich das Tier nachher noch in grosser Anzahl auf Billiton und den Tausend Inseln bei Java angetroffen habe, und dadurch zahlreiche Exemplare mit einander vergleichen konnte. Erstens ist nun hervorzuheben, dass SELENKA die Längsmuskulatur als kontinuierlich angiebt , was bei meinen Exemplaren der Fall nicht war. Im Vorderkörper fand ich namentlich die Längsmuskeln immer als geson- derte Strange, wenn auch zahlreiche Anastomosen bildend. Im Hinterkörper aber ist bei jüngeren Tieren die Längs- muskulatur immer kontinuierlich, indem bei ausgewachsenen die Sonderung nur noch schwach angedeutet ist. Die Anzahl der Bündel beträgt etwa 24—26. Dazu kommt dass der Rüssel bei meinen Exemplaren bestimmt kürzer war als der Körper, und bei Cl. aspergillum länger, und auch die Haken eine etwas andere Form und Zeichnung haben, wie aus dem Vergleich der Abbildungen, welche mit der Camera gezeichnet sind, hervorgeht. Bei mehreren Exemplaren waren ferner die Kalkpapillen an der Basis des Rüssels von besonde- rer sehr lang-ausgedehnter Gestalt (Taf. IV, Fig. 15), wie solches auch von SerenkA für einzelne Exemplare von Luzon angegeben wird. Da sich die obenerwähnten Unterschiede zwischen dem typischen Cl. aspergillum und dem Cloeosiphon des Malayischen Archipels bei den zahlreichen Exemplaren, welche ich von letzterem untersuchte, als sehr konstant erwie- sen, ist es für den Augenblick wohl am angemessensten das letztere Tier als besondere Art oder wenigstens Varietät mit dem Namen Cl. javanicum zu bezeichnen. Ferner möchte ich noch einiges über den in meiner Am Mitteilung (+) beschriebenen Aspidosiphon gigas bemerken. Ausserlich hat diese Art eine ziemlich grosse Ahnlichkeit mit dem Aspidosiphon Cumingii (Bao) (?) und auch die innere () Diese Zeitschrift, Bd. 43. pg. 40. C) W. Bam» Monograph of the species of Worms, belonging to the Subclass Gephyrea. Proc. of the Zool. Soc. of London, 1868, pg. 120. 474 Anatomie stimmt in mehreren Hinsichten mit der Beschreibung Serenka’s überein. Durch das Fehlen von Haken, das ganz verschiedene Verhalten der beiden Retraktoren, und namentlich der Haut und Muskulatur, sind aber die beiden Arten sehr von einander verschieden. Das hintere Ende des Kórpers hat dasselbe zierliche Aussehen, wie bei dem A. Cumingii wie es von BARD beschrieben und abgebildet ist. Bei letzterem soll dies nach Serenka’s Vermutung durch die Kontraktion der Ringmusku- latur kurz vor dem hinteren Schildchen hervorgerufen werden. Die eigentümliche Zeichnung trat aber bei dem A. gigas auch am lebenden Tier immer auf, und es ist also wirklich als ein Speciescharakter anzusehen. Ferner werden von SELENKA zot- tenartige Gebilde am letzten Ende des Enddarmes erwähnt, ohne dass aber über die Natur derselben etwas mitgeteilt wird. Ware es vielleicht möglich, dass diese Gebilde die mannlichen Geschlechtsfollikel darstellten, wie bei meinem A. gigas ? Dann ist noch zu bemerken, dass SgLENKA c. s. die Vermu- tung aussprechen, dass der von mir früher beschriebene Aspidosiphon fuscus (1** Mitt.) identisch ware mit A. steenstrupii. Dies ist aber der Fall nicht, wie ich es jetzt, nachdem ich auch hier mehrere Exemplare von A. steenstrupii erhalten habe, bestimmt sagen kann. Ich meine aber auch, dass man nicht zu diesem Schluss berechtigt war bei dem Vergleich meiner Beschreibung mit der des A. sleenstrupii. Erstens fehlen dem A. fuscus die braunen Zähne am Riisselbasis gänzlich, und die Form der Haken ist sehr verschieden von der des A. steenstrupit. Dann ist auch bei dem A. steenstrupii der Wimpertrichter am Vorderende der Segmentalorgane anders gestaltet als ich denselben bei dem A. fuscus beschrieben habe. Nach diesen Bemerkungen gehe ich über zu der Beschreibung der Sipuneuliden, welche ich in den letzten Jahren erhalten und untersucht habe, um damit vorläufig meine Untersuchun- gen an Indischen Gephyreén abzuschliessen. Sipunculus indicus (Perens.) Sipunculus indicus. W. Prrers. Uber die Fortpflanzungs- organe des Sipunculus. Mürrer’s Archiv für Anatomie und Physiologie. Jahrg. 1850, pg. 582. Sipunculus indicus. W. Kererstein. Beiträge zur anatomischen und systematischen Kenntnis der Sipuneuliden. Zeitschr. f. wissensch, Zool. Bd. XV, pg. 421. Sipunculus indicus. SeELENKA, DE Man, Bürow. Die Sipuncu- liden, pag. 111. Der Sipunculus indicus wurde bekanntlich als neue Art von Peters begründet auf Grund der Zahl der Lappchen der Ten- takelmembran, welche verschieden war von der des S. nudus. Eine genauere Beschreibung des Tieres wird von ihm aber nicht gegeben. Nachher hat Kerrersteın die äusseren Merk- male etwas genauer angegeben, so wie auch eine Abbildung des Tieres gegeben. Die innere Anatomie blieb aber ganz unbekannt. Die Tiere endlich welche Semper bei Palaos und Mozambique sammelte scheinen leider nicht gut erhalten gewesen zu sein, da nach SerexkA alle inneren Organe maceriert waren. Über die innere Anatomie wird von letzterem nur noch erwahnt dass 41—45 Längsmuskelstränge vorkommen, die Segmental- ` organe lang und dünn sind und in ihrer ganzen Lànge ange- heftet, und die Mündung hinter dem After liegt. Ich bin jetzt imstande genaueres über das Tier mitzuteilen, da ich zahlreiche Exemplare am Strande Billiton's bei Tandjong Pandan erhalten habe, und dieselben teils lebend teils konser- viert nach Abtótung in Bichromas Kali, untersucht habe. Es stellte sich nun hierbei heraus, dass der S. indicus in mehreren Hinsichten von den übrigen Sipunculus-Arten abweicht. 476 Was zuerst die äussere Kórperform anbelangt, so waren die gróssten meiner Exemplare bis über 4 d. M. lang, aber der Rüssel war verhältnissmässig etwas kürzer als er von Krrer- STEIN angegeben wird, namentlich nur !/ bis t/s der ganzen Körperlänge, indem der papillentragende Teil desselben bei weitem am gróssten ist. Die fingerfórmigen Tentakel sind auf 16 Läppchen eingepflanzt, welche aber bei weitem nicht gleich gross sind, und die kleineren sind sogar nicht immer leicht zu unterscheiden. Hieraus erklärt sich wohl dass KEFERSTEIN an dem einzigen Exemplar, dass ihm zu gebote stand nur 8 als die wahrscheinliche Zahl für die Blatter angiebt. Die grésseren und kleineren wechseln mit einander ab, so dass nicht die an der Rickenseite grósser sind als die an der Bauchseite. Die 8 grésseren Blatter setzen sich noch bis an den Mund fort, und bilden einen achtstrahligen Stern auf dem vorderen Kórperende um. den Mund. Diese Eigentümlichkeit wird von Peters in seiner Tafelerklärung besonders erwähnt, indem er sagt, dass die Kiemenlappen sich vorn in einen Kiel auf dem Rüsselende fortsetzen. Es wird diese Sternfigur weder von KErERSTEIN noch von Serenka besonders erwähnt, obgleich dieselbe sehr typisch ist für den S. indicus. Die Papillen am Rüssel sind mehr oder weniger deutlich dreieckig, und die vorderen. welche etwas ferner von einander entfernt sind, sind beträchtlich grósser als die mehr nach hinten liegenden. Der erste Teil des eigentlichen Kórpers hinter dem Rüssel ist noch nicht in viereckige Feldchen geteilt, sondern hat nur noch Langsfurchen. Dann folgt ein Teil, der mit rechteckigen Feldchen versehen ist, welche in der Richtung der Längsachse des Körpers angeordnet sind. Am ganzen Mittelstück des Kórpers aber stehen. diese Feld- chen schief zur Längsachse und sind zu länglichen Sechsecken ausgezogen, indem die der auf einander folgenden Reihen mit einander abwechseln. Der letzte Drittel des Kórpers hat wieder gerade verlaufende rechteckige Feldchen. Am hinteren Kórper- ende liegt der Eichel, welcher glatt ist und mit starker Ein- 477 stülpung am hinteren Pole. Die Farbe des Körpers ist ein sehr blasses Gelb, am Vorder- und Hinterkórper sogar fast milchweiss mit einem perlmutternen Schimmer. Der histologische Bau der Haut weicht in mehreren Hin. sichten ab von dem des S. nudus. Erstens ist zu bemerken, dass er an den verschiedenen Kórperteilen nicht gleich gebaut ist, und ausser der Rüsselhaut, die Haut des Vorder-, des Mit- tel-, des Hinterkórpers und des Eichels zu unterscheiden sind. 