Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
Ill Dez. 2 Srur, 96 762 ALGEMEENE GESCHIEDENIS SS a NESE en 1617. de bijeenkomst van de Staten van Holland, die ophanden was, eh eenigen uit hon midden begaven zich naar boven om dit verzoek dadelijk te doen. Doch binnenkomende bevonden zij, dat men reeds bezig was met het voorlezen der ontwerpen. Deze roor- lezing bij te wonen achtten zij beneden hunne waardigheid, en, gevolgd door de Ge- committeerden van Utrecht en Overijssel, verlieten zij de vergadering: alleen de Heer = wrrsz bleef het lezen bijwonen, en eerst daarna zag men ook hem, naar beneden ont- boden, zich verwijderen. Daarentegen betoonden ook de Heeren VAN BRIENEN en ame MAN, door mede henen te gaan, niets met het bedrijf gemeen te willen hebben. Beneden teruggekomen, besloten de Gecommitteerde Raden het verzoek om opschorting der bewuste maatregelen in beleefde bewoordingen te herhalen, en op nieuw begaven zij zich ten dien einde naar boven, Doch thans waren de ontwerpen alreede vastgesteld, hoezeer met de bepaling, dat zij eerst met Februarij afgesonden zouden worden. Hierop beraadslaagden zij nader, en besloten dat men het advies ván den Advokaat inwinnen en daarvan den volgenden dag verslag doen zou !. Hoezeer in ?s Gravenhage terug, weinig naar het uiterlijk 2 en gansch niet naar den geest veranderd, hield ouvarsaa- NEVELT nog het huis. Zijn advies hield in, dat men het vroeger protest vernieuwen en met nieuwe gronden versterken zou. Dit geschiedde door de hand van noco ne Deductie van GROOT, en den eersten December werd de zoogenaamde deductie van de Gecommiliter- — den van Holland tegen alle maatregelen, in de kerkelijke zaken sedert den 10™ Ne ee ee vember door de Staten-Generaal genomen, in de Vergadering voorgedragen. Zij begon dienst. met de klagt, dat men alle verzoeken van Holland om handhaving van haar gezag in den wind geslagen, en al de gronden, tot staving van dit haar verzoek aangevoerd, onopgelost gelaten had. Men verwierp, het is waar, Hollands beroep op het 15de Artikel der Unie; maar wilde men dit Artikel anders verklaren dan Holland deed, 100 zou men, onder voorwendsel van verklaring, al de Artikelen der Unie, waarvan de meeste op verre na zoo klaar niet waren als het 13de, gemakkelijk weg kunnen rede- neren. Het was duidelijk dat sedert de Gereformeerde Religie algemeen omhelsd ms geworden, de godsdienst niet opgehouden had de zaak der bijzondere. Provinciën te zij. Immers hadden de Provinciën daarbij niets van haar oorspronkelijk regt kunnen vertie. zen, evenmin tegenover de Unie, als tegenover z00 vele andere insgelijks Gereformeerde Rijken. Zoo de Unie hare besluiten in zake van godsdienst aan enkele Provinciën op dringen kon, waarom zouden de andere Gereformeerde Rijken dit niet insgelijks moge doen? Neen! evenmin als de Nederlanden iets in zake van godsdienst over vreemde 1 Resol. Stat. Gen. 22, 24 Nov. Resol. v. Holl. 24 Nov. 1617. 2 Alleenlijk gebruikte hij sedert een wandelstok (caaurron, II, p. 100, 110, 111). Ook Da xvt schreef naar zijn Hof, dat OLDENBARNEVELT vol moed en met het voornemen om niet terog te den zen was terug gekomen (ovva£, p. 263, 204). | DES VADERLANDS. | Ì 165 NS Staten te zeggen hadden, evenzoo min hadden vreemde Staten eenigen vorm van gods- dienst aan de Provinciën voor te schrijven, en zoo de Provinciën geenerlei gezag van dien aard over zich aan vreemden konden toekennen, konden zij dit evenmin aan de Unie, vermits hare aanspraak geene andere was, dan welke ook die vreemden zouden kunnen laten gelden. Aan overwonnene steden en plaatsen had de Generalijeit de Ge- reformeerde Godsdienst kunnen voorschrijven; maar Holland was geen overwonnen land; integendeel, voornamelijk door Hollands goed en bloed waren die overwinningen be- haald en die veroyeringen geschied, Alzoo verlangde Holland de volbeid van haar regt te hlijven gebruiken, gelijk de Zwitsersche Cantons en de Geunieerde Vorsten, die elk op zijn gebied het regt van bijzondere verordeningen in het kerkelijke uitoefen- dan, en blijkens de bijzondere kerkordeningen van Utrecht, Holland, Groningen en Zee- land !, ook de Staten dezer Gewesten sedert de algemeene invoering der Gereformeerde Godsdienst gedaan hadden, Na deze zoo krachtige verklaring, die zoo duidelijk deed ge- voelen, dat Hollands Staatslieden wars waren van de slavenbanden, waaraan eene Gere- formeerde Godsdienst met voor alle Gereformeerde Rijken geldend gezag den Staat leggen zou, gaat de deductie over tot het betoog van de onwettigheid- van alles wat tot nog toe tegen Holland, en van de geldigheid van alles wat door de Hollandsche Gecommitteerden voor Hollands regt gedaan was ?. 2 Dit betoog berust grootendeels op reeds vroeger in verschillende stukken aangevoerde gronden. Zie bl. 742 en 747.. 96* 1617. 764 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1617, met ongeloofelijke kalmte, ten minste in de vormen, die zij in de vergadering der Staten-Generaal in acht namen, stapten zij over alle bezwaren heen, en gingen voort op den eenmaal betreden weg !. Strijd over de In de tweede week der maand December nam de lang verwachte vergadering der arora are Staten van Holland eenen aanvang. Veel was er over de punten van beschrijving zergadering Ier getwist. Reeds in October hadden de steden Amsterdam, Enkhuizen, Edam en Pur- land. merende bij de Gecommitteerde Raden zekere artikelen ingeleverd, welke men onder die punten opgenomen wenschte. Deze zaak achtte die Raden van zoo veel belang, dat zij OLDBNBARNEVELT deswegens dringender dan ooit verzochten uit Utrecht terug te komen, hetgeen hij dan ook deed. Wat die vier steden voorstelden, had de strekking om de Resolutie van den 4** Augustus ter zijde te zetten, Doch van de andere Hol- landsche steden, hiervan onderrigt, zonden Haarlem, Leiden, Gouda, Rotterdam, Schoonhoven, den Briel, Alkmaar en Hoorn afgevaardigden naar de Gecommitteerde Raden, en verzochten de vaststelling der punten van beschrijving nog uit te stellen, totdat zij alles behoorlijk zouden overwogen hebben. De Gecommitteerde Raden schroom- den ditmaal een alte lang uitstel der vergadering, en op hun verzoek waren de afge- vaardigden der laatstgenoemde steden spoedig gereed met de verklaring, dat zij de punten, door Amsterdam en de drie andere Steden gesteld, als strijdig met de vrijhe- den en geregtigheden van den Lande en met het gezag der Staten beschouwden: werd in de Punten van beschrijving iets opgenomen ten nadeele van de » wetlig genomen” Resolutie van den 4** Augustus, zoo zouden vele Steden op zoodanig eene beschrijving niet gezind zijn op te komen, en in allen gevalle daartegen duchtige gronden aan- voeren, hetgeen een geschil zou uillokken, dat beter achterwege gelaten ware, Doch de vier Steden zagen zich thans krachtig door een gewigtigen slap van Prins mavarts ondersteund. In gezelschap van Graaf WILLEM LODEWIJK (FREDERIK HENDRIK had zich — verontschuldigd van mede te gaan) begaf hij zich op reis om de verschillende steden van Holland te bezoeken en einde haar te bewegen zich met de punten, door Am- sterdam gesteld, te vereenigen, en haar van de ongegrondheid te overtuigen van de geruchten, die er ten zijnen laste waren verbreid, alsof hij naar het oppergezag streefde. De Steden, die hij niet persoonlijk bezocht, ontvingen van hem schriftelijke vertoo- gen en aanmaningen., Overal werd hij beleefd ontvangen; alleenlijk was men er te Leiden een oogenblik op bedacht den Prins den toegang tot de stad te ontzeggen. Evenwel beseffende, dat de houding, door hem bij het bezoeken der steden in acht genomen, alleszins vreedzaam was, maakte men ook hier geene zwarigheid hem toe te laten. Had de Prins ooren gehad voor de inblazingen van sommigen, en over de raadzaamheid van geweldige maatregelen gedacht, zooals de Koning van Engeland 1 Resol. Stat. Gen. 25 Nov. 1 Dec. 1617. Resol, v. Holl. 26, 31 Nov. 1617. DES VADERLANDS, 765 deed, eene voorzorg als die van de stad Leiden ware niet overtollig geweest !, En 1617. werkeljk ging van den Prins de spraak, dat hij, slaande op het gevest van zijn zwaard, gezegd had: » hiermede zal ik de Religie, die mijn Heer vader in deze landen geplant heeft, verdedigen! en ik zal zien wie mij zulks beletten zal? ?, Hoe het zij, in dezen stand der zaak, stelde muco pg noor, uit naam van den Advokaat in het Collegie der Gecommitteerde Raden de vraag voor, of het nu niet raadzaam was, de door Amsterdam met hare volgelingen verlangde Punten aan de acht Steden, Haarlem, Leiden, enz., en wederkeerig de bedenkingen dezer acht Steden aan de Edelen en de tien overige steden van Holland toe te kenden ?. Zoo werd elke partij bekend gemaakt met het- geen de tegenpartij in de vergadering behandeld wenschte te zien, en deze maatregel schijnt ditmaal de vaststelling en toezending der Punten van beschrijving te hebben moeten vervangen. Dz Groots voorstel werd goed gevonden, en weldra kwamen alsnu de Staten bijeen. | | Had mavairs getracht voor de toelating eener Nationale Synode eene meerderheid te Mondgesprek tusechen Prins winnen; de Fransche Gezant had van zijnen kant zich beijverd, mavuarrs zelven van de maurs en oL- onaannemelijkheid van zulk eene Synode te overtuigen. Boyendien had hij weten te I EUN bewerken, dat er een onderhoud tusschen den Prins en oLpensannevert plaats greep. Deze beiden hadden elkander niet gezien sedert het bezoek door den Advokaat in Au- gustus vóór zijn vertrek naar Vianen aan den Prins gebragt. Toen had OLDENBARNEVELT den Prins willen doen begrijpen, dat zijn eer en gezag bij de staatkunde der Holland- sche Regering geen gevaar liep, en hem opgewekt om zelf een voorslag te doen, die tot verzoening kon leiden, verklarende, dat hij liever van zijne staatsdienst ontslagen wilde zijn, dan tegen den zin Zijner Excellentie in 's Lands dienst te blijven 4 Van OLDENBARNEVELTS ontslag wilde mavarrs niets hooren. Wat ook zou het gevolg daarvan geweest zijn? Immers geen ander, dan dit, dat de schijn zou ontstaan zijn alsof het alleen om het aftreden van éénen man ie doen ware geweest; de ijver van OLDENBAR- NEVELTS talrijke volgelingen zou niet merkbaar verzwakt, maar die zijner vijanden , door zijn aftreden aanvankelijk bevredigd, zou verflaauwd zijn, en aldus zou de partij, voor wie de Prins in gemoede opgetreden was, alleen den last geleden hebben eener verzoe- ning, door OLDENBABNEVELTS aftreden iot stand gekomen. Zoo iets was van den Prins | E CARLETON, lI, p. 86, 87, 104, 111, 112, 114, 115, 117. Reeds vroeger had Prins wavarrs ge- tracht op de Edelen van Holland te werken en hen van OLDENBARNEVELTS staatkunde terug te bren- gen; doch te vergeefs. Zie canrzron, p. 86. 2 uyrENBOGAERT, bl. 814. 3 Resol, v. Holl. 21, 26—28 Oct. 9, 24, 31 Nov. 1617. 4 vYTENBOGAERT, bl. 811. 1617. Rede van DU MAURIER in de vergadering der 766 . ALGEMEENE GESCHIEDENIS mn ie E ee ee ee " — ves i niet te wachten, De zege van de door hem in SER genomen partij moest verzekerd worden, ziedaar alles wat hij beoogde. Dus liet het zich aanzien, dat het onderhoud thans door pv mavmiER bewerkt, niet veel zou uitrigten. Den 9°* Decem- ber ging de Advokaat den Prins bezoeken; hij sprak, schrijft de Fransche Gezant, met eene verwonderlijke kraeht en beradenheid, en de Prins kwam rond uit voor de rede- nen, die hij meende te hebben om op hem verstoord te zijn. Niettemin scheidden zij op goeden voelt, en pu MAURIER meende wat goeds gesticht te hebben !. In eene der eerste vergaderingen van deze zitting ? deed oupsxsanmsvaLt het verzoek , dat de Staten, zijne lange diensten, zijnen zeventigjarigen ouderdom en de zwakheid van zijn gestel in aanmerking nemende, hem, bepaaldelijk in de tegenwoordige omstandighe- den, zoo al niet zijn menigmaal verzocht ontslag, dan ten minstede vergunning mogten verleenen, om zich voorloopig en tot zijn geheel herstel toe voor verontschuldigd van zijne gewone drukke deelneming aan 'sLands zaken te: houden, Hiermede deed de bejaarde staatsman zoo veel, dat de Staten, zonder hem eenigzins te krenken, desrer- kiezende hem zijn ontslag hadden kunnen geven, en toch verzaakte hij zijne parti noch onttrok hij zich aan het gevaar van het oogenblik. Ontslag werd hem niet ver- leend, maar zijn verzoek voor het overige stilzwijgend toegestaan 3, Daags daaraan verzocht de Fransche Gezant pu maunzrm gehoor voor de Vergadering der Staten van Holland. Dit baarde opzien. Immers luidde de. last der Buitenlandsche me van Hol- Gezanten gewoonlijk aan de Generaliteit, en geenszins aan de Staten eener bijzondere Provincie, Evenwel vroeger reeds had men den Franschen Gezant in de zaak van een bijzonder persoon voor de Staten van Holland zien optreden 4, en ook de Heer DE za xove had in het bijzonder bij de Staten dezer Provincie gehoor gehad 5, Thans niet- temin, nu hij niet veel meer te zeggen scheen te hebben, dan hij reeds den 5*" No. vember bij de Staten Generaal in het midden had gebragt, werd bij geacht met dezen stap te willen toonen, dat hij Hollands Souvereiniteit zoo zeer buiten kif stelde, dat hij tot deze Provincie, als tot en afzonderljken Staat, uit naam van zijnen Meester 1 OUVRE, p. 204. vurrensocagar (bl. 828, 829) spreekt ook van een en ander onderhoud om- streeks dezen tijd van den Advokaat met den Prins en Graaf wittem LopEwijK, waarbij hij weder op een voorslag van verzoening zou hebben aangedrongen, 2 In deze zitting trad nous. mookasEETS het eerst als Kd op. Hij was kort te voren als lid van den Hoogen Raad, waarin hij met zijne gevoelens alleen stond, ontslagen, om het ambt van Pensionaris van Leiden weder te kunnen aanvaarden , Resol. v. Holl. 18 Nov. 8 Dec. 1617. 3 Resol. v. Holl. 13 Dec. 1617. 4 Te weten in de zaak van den karthuizer PAUL DE RAVOTRE. 5 Zie hiervoor, bl. 640. Pr d 2. > c y / f Ut R AR SN / A >” d Pod > t ^. q — — PT —— —— — — See deren deed dà LES T L. ii | m a mH LLLI Lj 2222 TII A E a e A. N li | HER I f HEHEHE o | e peresan EEE HNHH, Hin no — a HEHH zen EELT a o. inus EEE EEEE CHUNUIBH x d piu Hun LLLI HER sense d EEE EEE, Hun HE EIS HER HH EEE EEE HEE 33s tr B Hi HH — — Qu — — Yo ene UN, EDT LANE Sy RP CUR I A SORS. Deep. UNE CA OD EIS Dur da NA Lig Cy eh s as ae C LA Poa EE ten eg te toot c wt PER re nt PETRE. QOL latu o6 z 2 EO H : - . — bor s KM Ner IPAE Cy oS Eb cs ‘ food ua. s nor ox ies RT O EEE de * * e . . * ba . x . - 2 EIE WU WE M uM a NE Wages S GLO E WT bo E i a eer FEE T ` $t. 4 ^4 , x i » M ) '. Kot ter oe oe en. TAE Site Dd : i EE ee 1:2 E c: qc 001 - M er en a e ae. Oe " X RP QI : . * i X * . 5 É x "tus bun — 'u d. i aa ae a? lies, Artes LN v v^ f ` an : .* i NaS rd. St a 3." > M 5 n á x f . 4 H (t t, ? (Ue ega 77 s . E "il. j^ oat d — Ng ah na Oe CaN s ie, a "es corse » LI * hd * e Ld > " a P * . - 5$ À ix E i Py : Jj a — S , VE ZU wey 2, EM P '. ey * se : pe - » ZI i" . i ? L] P teea LO V 1 3 n ET C Th tst wet gw PE’ goal Woe g ts Po, vV i 1 7 r 4 E . E * s 5 P Ex 1 wt tes œl > eh s Nc. dier EIU VEU Nut or e auis. SG de alo ue Y? 1 d E NE 1 Y ' SOM ` ; t i n Sv vro mappe A .]. H Mr eL i. PER afi’, Mae AD us a n ; . tol. * 3 a 1 « t M » -~ 1 é. a * ~ ae f >a‘ toad. E a cs ; $3474 2 ove d Foy uat grobe. cx me 34 £5.27 5f zen ‘. A (10 Š r e ee i | 5 — ts : E $ i ‘ — baw statt] t. zà m uL N 6 56 O0 i Bay os a Ceile s {- 4^. 4 5 al £ 55 Le wera — b. e ` Lan » 4 z a a ' ` ` M * , | ". + M ` H. 5 — ory 7j a 4 al, Er 6r Prieta. ` 51 Jtt: e, $t, ef MIL P vo ots té t>» t ZH CE ry t a 7 r ? a e 2. a P * E n sa te eers (ade - eh. ue uoc utkbee e cop mao Tb out Hep do e s wd ott uu quc. gets Do. i ; " L : — € om. au ps OX os So. 1 uj len ps te PNG tu I M MEET RIA N-. uo wel mp a 007 ront. ERN oe T es ` ' x MEE : í , a een it aie n - 4 275 : 1 * 1 ` 1 u t ' ate 18 — ` i 5 d. n : i. X * ae’ cat. s NE E y , i. a. n. hg, aas bos oa ,,.* — 3 f OV = b id v * * a * 5 1 * ; NE c x m E 08 i77 AU ose ee ee ia ë r * g * e * " x u z Y ". x b ` a ` * te qa! e pec e tito INT OPE coy ae, op ue diu o xs 2 exe aie * us wu a e t t g - ` 3 ae " 1 - : P 1. * a E Qs yy — toa Qe ORC eta PU Mey E ar vua tr? UC7 vue s, 7 "s at a ae af ‘ : : , l ` < S * * i aoa j i. * v " D > ia ` ; «ifi « tol J à E ory ( Į 2 yes ry ` "Mt wi ta eit ES S ed " fs ad 1 T NS t Fo. EN ùe qo wm d u" Ww t te oe — "e ic (^ c 4 non "id af "t 53 T. & t s « , b ° . e be (S VUE 7 GE 4 EE af nc. Cat? ptt $n on; i. € a x I E f e { — M ` 1: t- y: , 5 a rr .] hd D ? ns = fut ga KEL x pcm ~ ve NB : 23)1 Citt 4 Ko str paf e Z n i , €. ) 5 * - : — v EN "m S * les "E ee 3nu* i 74 ` [ 1 DC, wee :1 i 28 - F +) eb er, s, 8 14 f> MEIS T BE ` CR e qe tg att " .t € € ð * H . 1 . . * : »: 8 wur de rc EE Ow Doug ec ts ure tur habt 6st n et X» ure . ee * ` ‘ 1 * P yt * ' 1à a i, MEI $ Pei — om um sti EP d — peus !e B1 * ug es, 24 à L DEN i i 86.565€ 2 . ` , L] » M i n 5 L] a € ne E . t E dn at ¢ 4 Pius! . ut. ay "tity es a: eu VW s | . ' : e : ^ov e , ke " } & S ,. " : F Se t, ve "E if » ad p zd . i esate, 'a i *. Ss! : t e , tt E. UR LUE : s E og EN : ead D ; peo to a 2S Spay a naa v Aai "5321. f y 12 i “He e m " * ^ o4 "| - les ^ m t ‘ Sim tu! 7. Brie 4 i oe DES VADERLANDS. 767 ———————————————————————————————————————— mn Iw qug het woord rigtte. Canteron, die steeds beweerde met niemand anders dan met de Staten- Generaal iets te verrigten te hebben, trok zich deze stap van den Franschen Minister aan, evenwel niet zonder aan zijn Hof de vraag te rigten, of het ook hem niet geraden zijn zou, zich aldus tot de Staten van Holland in het bijzonder te wenden 1. — Du MAURIERS rede had werkelijk dezelfde strekking, als die welke hij voor de Staten-Generaal gehouden had. De geschillen, zeide hij, hoe gewigtig ook, waren niet waard, dat men daarvoor de kracht, den roem, ja het bestaan van den Staat op het spel zette, In Holland was de vrijheid herleefd, en ziet — thans stond zij in Holland te gronde te gaan. Dus zouden de weldaden van meNpRIK den Grooten verijdeld worden, en hunne trouwste en magtigste vrienden zouden de voortzetting dier weldaden kwalijk besteed achten aan dezulken, die hunne eigene zaak verrieden. De schande zulk een heerlijk goed, als zij verkregen hadden, niet te hebben kunnen behouden, zou grooter zijn dan het nooit te hebben verkregen. Dus bezwoer hij hen eendragtig te zijn, en zich te houden bij hetgeen hen groot had gemaakt. Uit liefde voor het vaderland, hetwelk zich geheel op hen verliet, moest men niet hardnekkig blijven bij een eenmaal opgevat gevoelen. Wie het gereedst was om zijn gevoelen op te geven, toonde de meeste liefde' voor ’t vaderland en oogstte de eer der schoonste zege in 2. — Ziedaar eene waarlijk onpar- tijdige rede: slechts hij, die in aanmerking nam, eensdeels dat de Gezant bepaaldelijk tot Holland sprak, waar de meerderheid moeijelijk geacht kon werden de partij te zijn, die de eendragt verstoorde; andersdeels dat hij op het bondgenootschap met Frankrijk wees, hetwelk een ander slaatkundig beginsel dan het gereformeerd kerkelijke on- derstelde, slechts de zoodanige kon doorgronden, welke staatslieden hij wenschte te ondersteunen, en welke partij hem voorkwam den Staat ten verderve te voeren en den vijand, die, zeide hij, nog altijd voor de poorten stond, in de hand te werken. Do mavaren bezat de overtuiging, dat de waarheid kans heeft om tot de harten door te dringen, en daarom had hij zich opgewekt gevoeld, die taal in de vergadering der Staten van Holland te spreken. Maar zijne goede verwachting werd bedrogen: het blijkt niet, dat iemand op de door hem op nieuw aangedrongen gronden van zijn gevoelen afstand gedaan heeft. Ook vond de Contraremonstrantsche partij zoo veel aanmoediging in de bemoeijingen van oLDENBAANEVELTS vijanden, dat zij, van de zege verzekerd, niet in den zin kreeg, om den strijd op te geven. Carirron had thans eene goede gelegen- heid bekomen, om de Hollandsche Regering te kwellen en te benadeelen. — De rede, door dezen Gezant den 6%% October dezes jaars gehouden, was, tegen het verzoek en den zin der Hollandsche Regering en in strijd met het besluit der Staten-Generaal ?, in 1 carLETON, ll, p. 138, 130, 148, ^s Konings weifelend antwoord op de vraag leest men bl. 158. 2 Resol. v. Holl. 14, 15 Dec. 1617. 3 Tie hiervoor, bl. 757. 1617. 768 ALGEMEENE GESCHIEDENIS es 1617. het licht gekomen. Een ongenoemd auteur scheen te meenen, dat die rede, thans gemeen goed geworden, ook de openbare kritiek mogt doorstaan: ten minste bij zelte hen, die de uitgave van cARLETONS redevoering bezorgd* hadden, deze hunne onbe- scheidenheid betaald, door eene kritiek uit te geven onder den titel van Weegschaal om de Oratie van den Ambassadeur D. Carleton in alle billijkheid regt te overwegen !. In dit geschrift werden, in tegenspraak met hetgeen cARLETON zoo oppervlakkig beweerd had, de aanleiding en de ware toedragt der kerkelijke staatsgeschillen uiteengezet, en zij, op wie die Gezant de schuld had geladen, op de meermalen reeds door de Holland- sche en de Utrechtsche Regering aangevoerde gronden , verdedigd. De Gezant trok zich de — — zaak aan. Het was hem gemakkelijker tegen dit schotschrift uit te varen, dan het uitvoerig de Weegschaal. antwoord op zijne rede, door de Staten van Holland opgesteld 2, te wederleggen. Den 21"* November berigtte de President, punmania, aan de Vergadering der Staten-Generaal, dat caRLETON, met den vinger op dat schotschrift, hem gevraagd had, of dit nu het reeds zoo lang verbeide antwoord was op den laatsten brief van Zijne Groot-Britannische Majesteit, Dit woord getuigde van niet geringe verstoordheid, en weldra bleek het, dat hij voldoening verlangde, en tevens trachtte om, door middel van de vervolging dezer zaak, de hoofden der door hem tegengewerkte rigting ten val te brengen. Hij wilde niemand geringers dan GROTIUS en UYTENBOGAEAT voor de auteurs gehouden hebben. Zelfs wees hij op eene bijzonderheid, die, meende hij, door otpENsaanevett den schrij- vers aan de hand moest gedaan zijn 3, Op die mededeeling van den President verklaarde zich de Vergadering »zeer ontroerd en bedroefd,” dat zulk een boekske was in het licht gekomen. Het wes in Holland, hoezeer te Utrecht gedrukt, het eerst verspreid, en nu werden de Gecommitteerden dezer Provincie uitgenoodigd, het zoo veel doenlijk te doen intrekken. Zij antwoordden, dat men daartde reeds last gegeven had. Dit zouden f de vertegenwoordigers der andere Provinciën zorgen dat ook door hunne lastgerers geschiedde, en zoo, hoopte men, zou canrzrows wijsheid en bescheidenheid zich vol- daan rekenen. Doch reeds den volgenden dag verzocht de Ambassadeur, dat onderzoek gedaan mogt- worden naar den schrijver en den drukker. Ook dit, verklaarden de Hollandsche leden, was reeds van wege de Staten hunner Provincie geschied, en de andere Provinciën namen aan, het insgelijks te laten doen. Maar Dog achtte CARLETON de voldoening niet genoegzaam. Hij verscheen den 25* November in de Vergadering, en hield hier eene rede, waarin hij elles opsomde wat in de Weegschaal beleedigends voor Zijne Majesteit den Koning en voor zijn eigen persoon voorkwam, de meeningen 1 Bibl. v. Pamft. Ne. 1252. 2 Tie dit stuk bij vvrzNsocazAT, bl. 831—859. 3 cíARLETON, II. p. 121, 122, 126. DES VADERLANDS. 169 van den auleur op zijne wijze bestreed, en de uitvaardiging eischte van een buiten- gewoon plakaat, waarbij gelast zou worden de exemplaren van het boekske in het openbaar te verbranden: hij, die exemplaren opspoorde, zou eene belooning, en de drukker, - z00 hij binnen veertien dagen den schrijver.noemde, vergiffenis erlangen. Tegen dezen eisch lieten de Hollandsche leden zich hooren: na hetgeen in hunne Provincie reeds in deze zaak geschied was, achtten zij zich bezwaard voor alsnog meer te doen, zonder voorafgaande mededeeling aan de Staten; voorts namen zij de gelegenheid te baat, om nogmaals op de vernieuwing ‘der plakaten tegen het kwaadspreken van de Regering, en tegen het schrijven van lasterlijke geschriften aan te -dringen: had men daartoe wil- len besluiten, zoo ware de uitgave van het boekske voorgekomen. Utrecht onder- steunde Holland ook thans; maar de vier Provinciën waren gezind op CARLETONS eisch een zoodanig plakaat, als hij wenschte, uit te vaardigen. Alleenlik gaven zij aan die van Holland verlof, om van den Engelschen Ambassadeur uitstel te ver- zoeken tot tid: en wijle, dat de Staten van Holland vergaderd gouden zijn. Diens- volgens vervoegden zich pe Groor en wrrTENSZ bij den Ambassadeur. Maar deze ant- woordde, dat: de zaak evenmin Holland, als eenige andere Previncie in het bijzonder raakte, ten ware men erkennen wilde, dat de schrijver en drukker in Holland te huis behoorden. Hij had slechts met de Staten Generaal te maken, aan wie zijne geloofs- brieven luidden, en van dezen wachtte hij voldoening, en wel vóór den volgenden woensdag, aangezien hij alsdan aan zijnen Meester verslag van de zaak geven moest, Van dit antwoord gaf hij zelf schriftelijk kennis aan de Staten Generaal, het voorkomen aannemende, alsof hij de waarheidsliefde van muco pe Groot mistrouwde, en bij deze schriftelijke mededeeling voegde hij het verzoek, dat, ingeval er ontdekt werd, dat iemand kènnis tan den sehrijver en den drukker van het schotschrift gehad had, zon- der hen aan Hun Hoog Mogenden aangebragt te hebben, de zoodanige aan dezelfde straf, als de schrijver en de drukker, onderworpen zou zijn. Zoo meende cARLETON mogelijk wel de aanzienlijkste mannen der Republiek aan eene schandetijke straf bloot te stellen. Plakaat tegen Weegschaal tegen den zin van ten einde zij deswegens aan hunne lastgevers berigt zouden kunnen geven. Alsou be- — vastge- sleid. noemden de Staten van Holland eene commissie, beslaande uit de pensionarissen van 1 Resol. Stat. Gen. 21, 22, 25, 27 Nov. 1617. Canteroyx, Il. p. 123—133. III Deer. 2 Srux. 97 770 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Geen 1617. Haarlem, Amsterdam en Rotterdam en den secretaris van Enkhuizen, tot onderzeck van de Weegschaal, en intusschen werden de Gedeputeerden, die zich naar de vergade- ring der Stater Generaal begaven, gelast zich tegen de uitvaardiging van het plakaat te verzetten. Niettemin werd aldaar tot die uitvaardiging besloten, en de Hollandsche leden zagen zich genoodzaakt, ondersteund door Utrecht en Overijssel, te verklaren, dat men, zoolang Holland niet toetrad, geene vrijheid had om het plakaat op naam der Staten-Generaal uit te vaardigen. In deze overtuiging verboden de Staten van Holland den drukker der Generaliteit het plakaat te drukken, en toen caaLeTor, zich aanstel- lende alsof hij het er voor hield dat het staatstuk reeds gedrukt was, eenige exemplaren daarvan bij den drukker ket ontbieden, kreeg hij ten antwoord dat deze het verbod niet in den wind geslagen en het plakaat niet gedrukt had, Nu riep de President der Staten- Generaal den drukker tot het geven van rekenschep. Niettemin bleef deze weigerachtig om het plakaat te drukken, en de President verlangde de kopij van het plakaat terug. Daarop besloten de Staten-Generaal het stuk aan de Staten der gezamenlijke Provinciën toe te zenden met het verzoek, het elk in hun Gewest te laten drukken en uitvaardigen. Hiertegen protesteerden. Holland, Utrecht en Overijssel, en uit Gelderland de Heer van BRIENEN, Wiens protest echter later door de Staten zijner Provincie seherp afgekeurl werd. — Alsnu wenschte de Engelsche Gezant niets liever, dan dat zijn Koning met het ter zijner voldvening door de Staten-Generaal verordende, al bleef het ook in enkele Provinciën onuitgevoerd, genoegen zou nemen. Dus wachtte hij nader order af, en ze bekomen hebbende, kon hij, den 20" Januarij daaraanvolgende, aan de Staten-Generaal des Konings dankbetuigingen voor de gegeven voldoening mededeelen. Evenwel gaf hij alsnog zijn verlangen te kennen, dat het plakaat mede werd uitgevaardigd in die Pro- vinciën wear zulks nog niet geschied was, en wel bepaaldelijk in Hollgnd. Dit verlangen echter werd niet bevredigd. Integendeel er kwam van het geschrift weldra eene Fran- sche vertaling met een scherpe voorrede in het licht, voor welker auteur de Gezant den predikant vrgwBocArnT schijnt te hebben willen doen doorgaan. Dus vond hij op nieuw aanleiding om zich bij de Staten-Generaal te beklagen. Ten einde hem genoe- gen te geven, lieten de Staten van Holland eenige exemplaren der Fransche vertaling binnensdeurs in hunne vergadering verbranden, en hiermede liep de geheele zaak af !. Winterverga- Doch wat viel nu, ten aanzien van de hoofdzaak, in de wintervergadering van de dering der Staten van Holland. ! Resol. Stat. Gen. 4, 6,8, 11, 12, 27 Dee. 1617. 20, 26 Jan. 28 Febr. 1618. Resol, van Holl, 8 Dec. 1017. camteton, ll. p. 132, 133, 143—145, 156, 160, 167, 177, 185, 186, 201, 205, 213. — De auteur en de drukker der Weegschaal ziju nooit ontdekt geworden. De Koning van Engeland hield zich overtuigd, dat muco pe emoor de schrijver was (canterox, lI. p. 173). BAUDAERT noemt den Utrechtschen predikant sac. raunmus (zie vyTENPOGAERT, bl. 862). Een berigt bij caarkron (11, p. 194) noemt insgelijks ravninos. DES VADERLANDS. 771 Staten van Holland voor? Behalve de vraag aangaande de Synode moest ook de staat van uitgaven en ontvangst voor het volgende jaar opgemaakt worden. De Prins, die gaarne gezien had, dat Holland de bekostiging der Fransche regimenten, die deze Provincie bij besluit van den 5°" Augustus ! van zich had afgeschoven, weder op zich had genomen, wenschte, dat de geldmiddelen vóór de godsdienstgesehillen aan de orde gesteld zouden worden. Had Frankrijk voor den dag kunnen komen met het aanbod van dadelijke betaling dezer troepen, de invloed van den Franschen Gezant op de Contraremonstranten en den Prins zou grooter geweest zijn: dan toch zou men niet hebben kunnen ontken- nen, dat het bondgenootschap met dit Rijk tot iets nut was. Doch in plaats van zulk een aanbod was pu mavaren den 3°° November bij de Staten-Generaal met verontschul- digingen aangekomen, wegens onvermogen om de- achterstallige soldij te betalen ?; Het is waar, door de houding van den Koning van Frankrijk was de vrede in het zui- den hersteld, en waren de Staten van hun onderstand aan den Hertog van Savoye ontslagen geraakt; maar daarvoor duchtte men, nu de vijand de handen in het zuiden ruim had, eene hervatting van den oorlog op onze grenzen, en dezelfde personen, die zoo tegen het sluiten van het Bestand geijverd hadden, verlangden nu niets liever, dan het gerekt te zien, vermits de oorlog ruim zoozeer OLDENBARNEVELTS diplomatische, als " MAURITS militaire bekwaamheden onmisbaar zou maken, en men rust van buiten ver- langde, om intusschen in het binnenland de omwenteling door te zetten en den Advokaat van het kussen te dringen ?. Zoo moest het Bestand, orbpzwsAnNEvELTS werk, door zijne tegenstanders tot OLDENBARNEVELT3 ondergang mishruikt worden. — In weerwil van MAUAITS verlangen en de kortheid van den tijd, die nog vóór den aanvang van het jaar 1618 overschoot, werd het godsdienstige vraagstuk het eerst aan de orde gesteld. Vrij kalm, veel kalmer althams, dan men na de heftige vertoogen in de Staten-Generaal had mogen wachten, kwam het middel, tegen de verdeeldheid in het godsdienstige aan te wenden, ter sprake. Den 19% December waren de gedeputeerden uit de vijf Steden gereed met een ontwerp ter bijeenroeping eener Provinciale Synode onder beding, dat zij door eene Nationale achtervolgd zou worden, waartoe zij slechts tot voorbereiding zou strekken, Tegen dit concept stelden de Edelen en de gedeputeerden der overige Steden twee dagen later een ander over, hetwelk eene Provinciale Synode aanbeval, die de bijlegging der geschillen tot bepaalde taak zou hebben. Daar echter ook de stellers van dit laatste ontwerp geene beslissing aan de Provinciale Synode opgedragen wilden heb- ben, en zij zelfs goedvonden, eenige godgeleerden uit de andere Provinciën in deze Pro- 1 Resol. v. Holl. & Aug. 1617. 2 Resol. Stat. Gen. 3 Nov. 1617. r 3 Vergel, CARLETON, IL p. 115, 116. 97* ‚1617, 712 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ee __ 1017. vinciale kerkvergadering toe te laten em hun advies te doen hooren, ja, in geval dit alles tot niets leidde, het uitzigt op eene Generale Synede openden, zoo was eene overeenbren- ging der beide gevoelens niet ondenkbaar, hoezeer nog altijd het groote verschil overbleef, dat dezen de benoeming: der leden van de Provinciale Synode aan de Magislraat, Commissie be- genen aan de elasses wilden opdragen. Er werd dan eene eommissie benoemd, uit — did eenen der Edelen en eenige gedeputeerden der voornaamste Steden bestaande, om de A an beide ontwerpen, zoo veel mogelijk, overeen te beengen, en zoo ging de Vergadering Synode overeen te uiteen, » met meening en besluit om zonder nieuwe beschrijving den 10** January brengen. - T : EN weder bijeen te komen." ! Dus scheen er thans werkelijk eenige kans tot verzoening in Holland te ontstaan, en, onverdeeld in eigen boezem, was Holland sterk genoeg tegen de andere Provinciën, ja, zou het dezen ligt kunnen doen gevoelen, dat haar tegen- stand doelloos was geworden. Ook uit Engeland kwamen berigten aangaande het per- soonlijke gevoelen van sacosus I en zijne staatkunde in kerkelijke zaken, die niet anders dan geschikt waren em den Contraremonstranten den mond te stoppen. Vooreerst wees men steeds op de handelwijze van dezen Koning in de kerkelijke geschillen, welke vroeger in sijn Rüjk waren voorgekomen, eene handelwijze, die veel overeenkomst had met die der Staten ix Holland, en thans vernam men door een schrijven van den Nederlandschen Ge- zant te Londen, dat de Koning zich had uitgelaten, hoe hij van. de vijf artikelen de eerste vier goedkeurde en over het laatste niet beslissen wilde, alsmede, dat hij de be- slissing des geschils door eene Provinciale Synode -mogelijk achtte, ` Tegelijk met dit ‘berigt uit Engeland kwam eene mededeeling van den Agent der Staten te Lubek van gelijke strekking. Dit was voor de Contraremonstrantsche partij te veel om te verduwen. Zij herinnerde zieh, .dat ook de Gezant te Parijs en de Agent te Heidelberg zich in hunne brieven in eenen voor de Remonstranten gunstigen zin hadden uitgelaten, en wilde weten dat die beschouwingen aan al de zaakgelastigden.der Staten in het buitenland uit ’s Hage in de pen waren. gegeven. Dus dreef men bij de Staten-Generaal een besluit door, waarbij den Gezanten of Agenten der Republiek verboden werd, aande Hoven of in de Staten, -alwaar zij gevestigd waren, immer op grond van bijzondere brieven, ùit Nederland ontvangen, over de godsdienstgeschillen te spreken, maar daartoe de be- velen af te wachten, die de Staten-Generaal hun geven zouden. Ook trachtte cARLETOxX spoedig eene nadere verklaring van sacosus bedoeling uit te lokken, waartoe deze Vorst, die het bijna nooit met zich zelven eens was, noch wist wat hij wilde, zich vinden. liet ?, In allen gevalle, de kans der Hollandsche Regering. scheen schaoner te staan 3, dan 1 Resol. Holl. 19, 24 Dee. 1617. Ovvak, p. 265, 260. Gaarzron, Il, p. 137, 148, 149, 150, 152. De naauwkeurigheid van caarerons berigt en uitdrukkingen: laat hier veel te wenschen over. 2 CanLETON, lI, p. 146, 147, 157, 167, 172. 3 Niet allen evenwel dachten zoo gunstig over den staat van zaken op dit oogenblik. Op den a DES VADERLANDS, 113 vroeger. Er moest een slag geslagen worden, die de Contraremonstrantsche partij weder 1018. nieuw leven bijzette en tevens hare kracht vermeerderde. Hiertoe was gelegenheid ge- Steat van zaken noeg voorhanden. De Regering van Nijmegen, dit was reeds genoeg gebleken, was a op de hand der Remonstranten; maar het ontbrak in deze slad, ja in den boezem der Magistraat zelve geenszins aan ijverige voorstanders der tegenovergestelde partij. Konden dezen op het kussen geholpen worden, zoo was aan den twijfel betreffende het regt der Geldersche Gedeputeerden, om in den naam der Staten van hun Landschap de bijeenroe- ping eener Nationale Synode voor te staan, een einde gekomen. De Nijmeegsche Burge- .. xneesteren, Schepenen: en Gemeenslieden zagen reeds in het jaar 1617 duidelijk in, waar med het op toelegde, Zij trachtten zich tegen alle mogelijke gevallen te wapenem, en wel door diegenen in den drm te nemen, van wier zijde zij, wanneer het eenmaal zoe ver mogt komen , eene. partijdige beoordeeling te schroomen hadden. In de-maand Julij 1617 gaven zij aan de Staten Generaal, ten overstaan van Prins mavairs, opening van b den staat van zaken in hunne stad, onderwierpen zich geheel aan het inzigt der Staten, en verwierven van hen de verklaring, dat er niets door middel van het garnizoen tegen de Magislraat en de Gemeenslieden zou. ondernomen worden. Ten overvloede wisten zij met de onvergenoegden in hunne stad, die zij door het beroepen van een vierden predikant trachtten te bevredigen, een vergelijk te treffen, hetwelk door den Prins be- krachtigd werd. Doch niets baatte. Het aanmatigend gedrag, de beschuldigingen en de uittartingen der tegenpartij bleven voortduren. Nogmaals evenwel, het was in November, werden de geschillen, zoo het heette, bijgelegd; maar met even weinig vrucht, In die zelfde maand kwam er een schatschrift uit, waarin Zijne Excellentie werd aange- maand, bij de vernieuwing van de Magistraat te zorgen, dat de Arminianen uit de Re- zelfden dag (den 28* December 1617), waarop pu MAURTER aan pu PLESSIS-MORNAT zijne hoop fe kennen geeft, »dat de ‘zaken weldra een beteren plooi zouden nemen," schrijft hem de Prinses- Weduwe van Oranje: »Het betreft de Godsdienst niet alleen: de geheele Staat is er mede ge- moeid, en die Staat gaat te gronde, zoo er niet spoedig, in voorzien wordt. Gij zijt een dergenen geweest, die wijlen Mijnheer mijnen echtgenoot geholpen hebt hem te stichten, help, Mijnheer, thans zijne kinderen. te verhoeden, dat hij te gronde ga. 1618. 714 ALGEMEENE GESCHIEDENIS gering geweerd werden. Deswegens had de aangerande Magistraat getraeht den Prins beter in te lichten, maar als voorbode van hetgeen haar te wachten stond, een ontwij- kend antwoord bekomen. In weerwil van dit alles was de Magistraat niet gezind te wijken. Zij maakte de Staten-Generaal en den Prins bekend met haar voornemen, waarin zij zich door het beste deel der ingezetenen ondersteund achtte, en verzocht den laatste onderdanig niets te doen tegen het oude gebruik harer stad , terwijl zij verzekerde alle verschillen aan » gewillekeurde” regters te willen onderwerpen, en in de kerkelijke zaken de uitspraak eener Provinciale of Nationale Synode te: willen volgen. Het oude ge- bruik, waarvan zij melding maakte, bragt mede, dat de verkiezing van de Magistraat geschiedde door de Gemeenslieden, die, oorspronkelijk de vertegenwoordigers van de bur- geri, van lieverlede tot den aard van een ligehaam waren overgegaan, gelijk aan de Vroedschap -in andere plaatsen. Dit Collegie verkoos de leden van den Raad voor hun leven: slechts ten gevolge van een vonnis wegens zware misdaden konden de eens ver- kozenen worden afgezet. Voorts werden jaarlijks op den 2** Januarij (ouden stijl) twee nieuwe burgemeesters door de Raadsleden uit hun midden gekozen. Dit gebruik was gevolgd tot in 1591, toen de stad aan de Stmatschen was overgegaan. Het verdrag, bij de overgave gesloten, bragt het regt om de Magistraat te vernieuwen aan den Prins Stadhouder, doch uitdrukkelijk » bij provisie en gedurende den oorlog.” Bovendien had Zijne Excellentie bij den overgang der stad beloofd, haar volgens de bestaande privile- giën te zullen besturen. Ook had de Prins nog nooit burgemeesters of raadsleden aan- gesteld, dan met gemeen overleg uit eene naamlijst, door de Magistraat opgemaakt. 