VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
de kracht: terwyl nu dat lichaam van zyn mîddel-punêt afwykt, is er wederom eene andere kracht, waar door dat zelfde lichaam zyn vorig verlies tracht te herftellen „en na zyn middel -punêt helt , welke eene sziddel-punê trek- kende kracht genaamt word, die, volgens de bepaling , welke wy van de zwaarte gegeven hebben, van dezelfde waarde is , als de zwaarte- kracht: het welk om die re- den tot een algemeen bewys voor de ingefchapen zwaarte- kracht der planeten, en hare omloopers, kan verftrekken. . Doch, om dit wat onderfcheidelyker aan te toonen, moet men ор den volgenden Starrekundigen Stel - regel letten.: * „, Byaldien de vierkanten der kring-tyden tot »› elkander zyn, als de teerlingen der а апаеп, dan zul- an len de middel- punét krachten їп’ eene omgekeerde re- an den zyn der vierkanten harer afltanden.” Dit befchous - wend voorftel is door de Wysgeeren als waarachtig bewe- zen, zelfs іп geval de lichameu onderling van eene onge- lyke grootte zyn. By aldien men derhalve aantoone, dat e vierkanten der kring-tyden der dwaal - Rerren zich op deze wys onder den ander bevinden , is de zaak zonder de minfte twyfel bewezen: de middel’ а апа van Mercisa rius van de Son is = 387: in den tyd van 87 dag: a uur: 15, 53 draait hy rondsom de Son; de midden af- ftand van Venus van de Son is = 723: haar kring -tyd is van 224 dag. 16 uur. 49, 94°: By aldien men nu de viere kanten der kring-tyden neeme, en de teerlingen des af- ftands van de Son, zullen de vierkanten zich evenredig f bevinden ; en gevolgelyk ftaan de centraale krachten der planeten in eene omgekeerde reden der vierkanten harer а апдеп: dit zyn gevolgen, die uit de regelen der zwaar- te-kracht volgen ; waarom zy om die reden aan deze hemellichten moet eigen zyn. Daarenboven, er kan geene beweging zyn in de weder- keerige kromme lynen, ten zy de hewogen lichamen ge- ftadig naar het beweegpuntt gedreven worden ; dat is ten * Musscn. Elenes Phyf. сар. 14. р. 123. t Kette Introd. ad veren Ca Aftron. Left. xxvi. р. 269. 4 4 UNE 49% PROEVE Е ten zy ze zwaar zyn. Want alle lichamen , die rondsom andere béwogen worden, trachten in die zelfde rechte lyn, waar in zy bewogen wordeg, geltadig voort te gaan 5 derhalven, by aldien ’er geene kracht ware, waar door het lichaam іп zynen loop-kring nederwaards gedreven wierd, zoude het in een rechte , еп niet іп eene kromme, lyn bewogen worden. Maar alle planeten, de omloopers niet uitgezonderd, worden, in ecliptifche en parabolifche kringen bewogen , derhalven moeten zy, door dusdanig eene kracht, іп haare wandelkringen gehouden worden, Deze kracht nu is, volgens onze bepaling, de zwaarte-kracht, derhalven verfchaft dit een algemeen bewys, dat zy aan alle planeten moet eigen zyn. De geringe beweging, die irregulier: in de Son befpeurd word, wyst dit ‘ook duidelyk аап ; want, dewyl alle planeten om de Son be wogen worden , еп hare kring-tyden ongelyk zyn, beb- ben ze geltadig eene verfchillende betrekking tot de Son, en trekken hem dus ook op eene verfchillende wyze. Men fla daar benevens het oog ор den te ‘ruchgang der Zgui- лой ‚ welke de beroemde Newton uit de regelen van zwaarte en beweging, veroorzaakt door de Spheroide ge daante der aarde, zeer fraai en bondig heeft afgeleid, By aldien men by dit alles de waarnemingen der Star- rekundigen voege, moet dit bewys voor de zwaarte der hemelfche lichamen ontegenzeggelyk worden. Saturnus, volgens nauwkeurige waarnemingen, verandert zynen weg „in aynen loop- kring, wanneer hy Jupiter „деп grootften der laneten , begint te naderen. Volgens de waarnemingen van еп beroemden Flamfledius мога de beweging der vmloo- pers van Jupiter door de zwaarte van Saturnus fomtyds van haar Dreck gebracht. . Dewyl nu deze waarnemingen zeker zyn , kan men zonder twyfel Delen, dat де eerfte zoo wel, als de tweede, foort der planeten hare zwaarte hebben, waar door зу op den ander werken. Daarenboven levert de Maan, die naby zynde Satelliet der Aarde , doorflaande blyken van deze waarheid op. Het is toch een algemeene Stel-regel der Wysgeeren, daar eene werking is, vind men eene wederwerking. De aardbodem, deels uit harde lichamen, deels uit wloei-ftofe fen beftaande, word van de Maan, in hare verfchillende ftanden, meer of min gedrukt: de vloei-froffen , voor de- =a nering het aldervatbaarst, toonen de zichtbaarfte uite den dezer perling; zy worden door hare wederwer- paar boven opgeheven; waar door zy, op eene te gea „оч OVER DE ALGEMEENE ZWAARTE. 493, genovergeftelde wyze, ор. het een of ander deel der Aar- de, de Eb en Vloet veroorzaken, : Deze beweging der Maan is daar en boven aan veele ongeregeldheden оп- derhevig. klaar jpogeum із zeer ongelykmatig: wanneer zy in hare Syzigien is, gaat zy met de-Son woorwaards: in hare Quadraturen treed zy te ruch; en deze te ruch- tred , en voortgang, is mede niet altoos dezelfde: wanneer zy in hare Quadraturen is, gaat zy langzaam voort , fome tyds ook wel te ruch, doch, in hare Syzigien zynde, ie ‘hare voortgang fnelder, Dezelfde ongeftadigheid is de lyn der nodi onderworpen: іп de Syzigien heeft ze eene vol- maakte rust; іп hare Qwadraturen , met opzicht ор de Son, beweegt zy zich zeer (пе! voorwaards. En alle deze ver- fehynfelen moeten, gelyk de beroemde Newton bondig be, wezen heeft, uit de regelen“der zwaarte volgen. Om nu ook nog iets van de Cometen ‚ die tot de clas- fs der dwaal. ftarren kunnen gebracht worden , te zeggen, zo moet men vooraf ‘aanmerken , даг zy, voor ons gezicht, in den omtrek van een zeer groten ‘cirkel bewogen wore деп. Dit blykt daar uit, om dat haar gewoone loop in een. vlak befchouwd word, het welk door het oog gaat van den Waarnemer , of liever доог de Son. Nier te min zyn ‘er fommige Сотегеп ‚ die hier eenige uitzonde- ring hebben : het welk echter alleenlyk van de gefteltenis des aardbodems fchynt af te hangen , en -uit hare beweging zynen ooffpronk neemt ` want, byaldien de Cometen nit “de Son wierden -waargeaomen, zouden zy dien groten cir- kel zeer net vertoonen te befchryven. ‘Dan ‚ offchoon dit ` voor het oog dus voorkome, bewegen zy zich nochtans niet in cirkels, maar in eene zeer uitmiddelpuntige Sie. riche iyn , welker eene focus de Son beflaat: zoo dat er de grootte evenredigheid tusífchen de kleiner еп · groter axis plaats heeft: dewyl nu deze Elipfén dermate uitmide delpuntíg zyn, kan men licht begrypen, wanneer die twee kri te famen loopen , dat zy in eenen cirkel moeten ver- anderen ; еп! in het oneindige van den ander verwyderd wordende , zullen zy de gedaante van een Parabool moes ten ааппеетел ; waarom de beroemde Halley, op deze vooronderftelling , hare heweging heeft berekend; ел deze zyne uitrekening is bevonden al zeer nauwkeurig met de waarheid over ten te komen. Dewyl zy dan door dezelf- de oorzaken, gelyk de planeten , bewogen worden „ zo zullen dezelfde natuurlyke oorzaken hier ook moeten plaats hebben; te weeten de zwaarte - kracht, waar door zy ор. 5 de 494 PROEVE de Son, en de Son op de Cometen , werken ; het welk de wydberoemde ° Gravefande onbetwistbaar heeft aange- toond in zyn derde Scholium, over de beweging in ech Elips. ' Wat nu eindelyk de vaste Starren aanbelangt ; of deze de algemeene zwaarte onderhevig zyn, zal blyken, чо peer wy onderzoeken ; eer, of zy lichamen zyn, en dan, by aldien ze lichamen туп, aantoonen ‚ dat zy ор deg ander werken, of het welk op het zelfde uitkomt, dat zy zwaar zyn. т. Zy worden vaste Starren genaamd, om dat zy, oogenfchynelyk , met betrekking op den ander dezelfde plaats behouden. Verbazend groot is hare afltand van de aarde: want, offchoon де а апі der Son van de aarde uitnemend groot is, zoo dat de aarde , uit de Son be fchouwd, als een enkel punét zoude voorkomen ; byal- dien men echter dezen afitand wilde vergelyken met dien der vaste Starren, is dezelve zoo gering, dat, byaldiea de Jaarlykfche omloop-kring der aarde uit de vaste Star- ren befchouwd wierd , die niet groter dan een enkel ftip zou toefchynen. Volgens de nieuwfle waarnemingen vaa den groten Starrekundigen Bradley, is de hoek van de Jaar- ivkfche Paralaxis niet groter, dan ééne Seconde: waar- om, de rekening opgemaakt zynde, men andervinden zal, dat de vaste Starren op zyn alderminst tienmaal millioe- nen verder van ons afzyn, dan de Son, Het is uit dien hoofde ten eenemaal onwaarfchynelyk,dat zy in dezen ba, теп verbazenden gland een weeromgekaatst licht tot ons zouden brengen ; dewyl dit door hare ylheid niet zoude kunnen gezien worden ; daar zy -nochtans glans- ryk Schitteren. Нес weeromgekaatfte maan-licht, ons zoo na- bv ; is zeer yl, want, volgens (ommige proeven van den Heer Bouguer , is deszelfs kracht tot die der Son: 1,300000. De vaste Starren moeten derhalven lichamen zyn , vat- baar om vuur in eene groote menigte by een te houden, en machtig , om het geftadig uit te werpen; dewyl de vuur - deelen , zeer {nel van beweging zynde , byaldien zy door geene lichamen bedwongen worden, voor eene bee ftendige flikkering onvatbaar - zich zeer (пе! verfpreiden gouden. a’, Dewyl het dan uit de manier harer vertooning, gee voegd by haren verbazenden afftand , ten volle blykt, би zy lickamen 2уб, moeten zy dezelfde eigen(chrappen bebe ben, die zich in alle andere lichamen: bevinden , namelyk | et OVER DÉ ALGEMEENE ZWAARTE: 293 het beginfel van eene inwendige zwaarte-kracht, waar door zy in dezelfde getteltenis gehouden worden; dewyl het niet wel anders mogelyk is, dat zy in die onmeetbas те tusfchenwydte, met betrekking tot den ander, onverans derlyk zouden blyven. Haar voorraad. van vuur-deeleri moet verbazend groot zyn ; дењу! zy zoo veele eeuwen па den ander, een licht, zob Der fchitterende , beftendig tot ons oog kunnen brengens gevolgelyk Sonnen , foortge= lyke aan die, welke zich in het Sonne-ftelfel , waarin wy ons bevinden, zich vertoont. Нес heeft derhalve grond , еп veele beroemde Starrekundigen ћееѓо het -aantefs ding gegeven , om te gisfen, dat zy alle door planeten amringd zyn, en Sonne. Delles uitmaken , gelykfoortig aan de onze, Te meer, dewyl Starrekundige waarnemin- gen van het opkomen, en verdwynen, der Starren, “van Starren , die zich op: verfchiltende tyden , onder eene verfchillende grootte , zich vertoonden „ deze gegronde gis- dingen fchynen té begunftigen, Dus ontdekte’ Keplerus in ’ Jaar 1бсо en het navolgende’, eene nieuwe Star op de borst der Zw laats be- beid: daar па als еей Star van de d ar 1660 a en verfchool у» in de maand van S ontdekt wierd, en hy le groot- те, еп wel ор was van % Jaar 1601 t 3 ook dé Star, die zich rtoonde 3 deze verfchool nneer zy naderhand, de verfchil- lende grootte zichtbaar was: de oppervlakte van. deze. Star fcheen door eenige vlekken bezwalmd, ep beurtelings dee „ze bezwalmde deelen den „waarnemer toe te keeren: ош die reden kwam het veele Starrekundigen. waarfchynelyk voor ‚ dat zy op haar as omdraide : еп dergelyke waare nemingen zyn "er ook van Hipparchus en Tycho Brahd voor handen, — ’t Is des dan meer dap waarfch: lyk, dat de vaste Starren door planeten omringd worden s en dat ze in °с hemel- zond als zoo veele Sonne. ftelfèts , op zich zelve wonderbaar, uitmaken: derhalven moet dag ook de zwaarte-kracht , die, even gelyk іп, ons Sonnes (tel, regelen, en in orde houden; ёп zy moeten volgens ie wetten, die wy hebben aangeraerd „.op ‘dezelfde wyze werkzaam zyn. Uit ons voorgeftelde mogen we dan op goede gronden opmaken , dat de zwaarte- kracht aan alle lichamen, waar die ook in х Geheel- al gevonden worden, eigen is, en dat zy derhalven als een eigenfchap , die algemeen is, be» fchouwd moet worden. Er kan gevolgiyk geen beginfel van lichtheid , zo als Aristoteles beweerde , in de lichamen plaats hebben; en de lichtheid , zoo als men het noemt, en dit Пик hedendaags in deze verlichte tyden befchouwd word, is niet anders. dan eene betrekkelyke hoedanigheid van meerder of minder zwaarte , welke aan het een of ander lichaam eigen is. LEEVENSBYZONDERHEDEN VAN WYLEN DEN HEERE | D'ALEMBERT. ` CGetrokken ut de Ешоре van den Marquis DE CONDORCET, | in de Histoire de P Academie Royale de Sciences.) ХА Te bekend in de Geleerde Wereld is de Naam van, an den Heer D'ALEMBERT ; te vaak hebben wy dien, ‚ їп onze Vadérland/che Letteroefeningen , vermeld, om, іп de Leevensberigten, welke wy, van tyd tot tyd, an geeven, zyns niet te gedenken. De Lotreden , door en Marquis ре CONDORCET, over hem uitgefprooken , an Хе ons daar toe in (laat: wy kwyten ons, met dees an Zen, van de Letter- eere aan hem verfchuldigd.’” dt tt + + ` JEAN LE ROND D'ALEMBERT werd te Parys, in Slacht- maand, des Jaars MDCCXVI[, gebooren. Den naam van Wë A ә LE ROND ontleende hy van dien der Kerke , by welke һу: als Vondeling, паа zyne geboorte, was nedergelegd. Zyn Vader, des onderrigt, luisterde па de ftem van Natuur еп Pligt, en nam de gepaste maatregels tot de voeglyke op- veeding van zyn Kind, en bezorgde het noodige tot zyn . -Zyn eerfte Opvoeding kreeg hy in een Collegie der anfénisten, waar hy vroegtydig blyk gaf van гупе be waamheid en vernuft. ‘fn het eerfté jaar zyner Wysgee- rige Letteroefeningen, vervaardigde hy eene Verklaaring des Briefs van Apostel PAULUS aan de Romeinen. De Janfenisten merkten dit voortbrengzel aan als een gusltis te- LEEVENSBYZONDERHEDEN VAN D'ALEMBERT. 497 teken, °t welk voorfpelde , dat de Party van Port Royal den ouden luister zou.herkrygen, en zy hoopten, ten ee- nigen tyde, in den Heer D'ALEMBERT, ееп tweeden PASCAL te zullen vinden, Om deeze gelykvormigheid te volko- mener te maaken , deeden zy hun Kweekeling іп de Wis- kundige Weetenfchappen onderwyzen; doch welhaast be- merkten zy, dat ғупе toeneemende zugt tot die Weetene fchap „ de hoop wegens zyne toekomende beftemming opgevat , zou te leur Dellen, zy poogden , derhalven, hem daar van af te trekken ; maar hunne poogingen waren loos. Hiet Collegie der Jan/enisten verlaatende, vondt hy zich alleen, en zonder eenige verbintenisfen in de wereld: hy eene verblyfplaats ten huize van zyne Minne. Hy troostte zich met de һооре , dat zyue middelen , fchoon niet ruim , den Daat en het inkomen zouden verbeteren van dat Gezin, ’t eenige, °t welk hy als zyn eigen kon aanzien. Hier leefde hy, veertig jaaren lang, іп de grootfte eenvou- digheid , ontdekkende de vermeerdesing zyner middelen alleen door het betoonen van meerder goeddaadigheden ; bedekkende zyn toeneemende vermaardheid voor decze braave lieden, wier eenvoudigheid ћеш ftoffe gaf tot geese tige lagen en wysgeerige aanmerkingen. Zyne goede Min- ne ontdekte, des niet te min, zyne onophoudelyke werk. zaamheid, en hoorde, dat hy de Schryver was van veele Boeken; doch nimmer kreeg zy het іп de gedagten, dat D'ALEMBERT een groot Man was, en zag hem veeleer met een oog van medelyden aan. ,, Gy zult,” voegde zy hem op zekeren dag toe, ,, nooit iets anders dan een. Philo. з» fooph weezen — en wat is een Philofooph? — een Gek, ' s die, geduurende zyn leeven , werkt, en zich zelven en plaagt, ор dat men ‘naa zyn’ dood van hem mag fpree= >> п dit vreedzaam en eenvoudig verblyf, gaf de Heer D'ALEMBERT zich geheel over aan de Wiskunde, en bragt het, binnen kort, zo verre, dat hy het vermaak had, van verfcheide ontdekkingen te doen; dan dit vermaak duurde korten tyd: want de Schryvers, over die Меегеп- {сһар raadpleegende , ontdekte hy fchielyk , dat de Waar- heden, welker eerfte Ontdekker hy waande te zyn, reeds bekend waren. Deeze onaangenaame verrasfing deedt hem befluiten , dat de Natuur hem, Vernuft onthouden had, en fer voor hem niets overbleef, dan kennis te krygen van ’ geen anderen ontdekt hadden. Hier aan onderwierp hy ` zich eg > LEEVENSBYZONDERHEDEN zich met gelaatenheid, en hieldt zich verzekerd, dat het vermaak van °: beoefenen der Weetenfchap op zichzelven, afgefcheiden van den roem van ontdekkingen gedaan te hebben , genoegzaam was cot zyn geluk. De Marquis op CONDORCET hadt dit uit den mond van den Heer D'ALEM- BERT zelve, en zegt ‘er van: ,, ’t is zeldzaam, het an menschlyk Hart te befchouwen , zo naby deszelfs na s, tuurlyke zuiverheid en eenvoudigheid, en eer het bee ээ dorven is door Zelftiefde !” · Naardemaal D'ALEMBERT's middelen niet weel verder ftrekten dan tot het voldoen van de eilchen der noodzaak- Yykheid , raadden hem zyne Vrienden, bedagt te weezen op eenig Beroep, ‘є geen zyne inkomften kon vermeerde. теп. Ну flneg, ten dien einde, het oog op de Regtsge Jeerdheid , en werd Doctor in de Regen: doch welhaast verliet hy dit plan, еп lag zich toe op de Geneeskunde. De Wiskunde, egter, trok hem fteeds te тирсе tot zeng voorige Studien; en, naa veelvuldige poogingen, om de aantokkelingen daar toe te wederftaan , liet hy allen uitzigt op een winstäanbrengend Beroep vaaren , en gaf zich gee heel over aan de Wiskunde en aan Armoede. - In den Jaare MDCCXLI wierd һу. (ос Lid van de Academie der Weetenfchappen verkooren : tot deeze onder- fcheidende Letter-eere, іп zulke jonge jaaren , hadt hy den weg gebaand, door de Misftellingen te verbeteren in Analyfe demontrée van Е. REINAU, i Frankryk als een eerst Боек in de Wiskunde gebruiklyk. Vervolgens zette hy zich, om met alle aandagt en infpanning te onderzoe- ken, welke de beweeging moest zyn van een Lichaam, 't welk van eene vloeiftoffe in een digter overgaat, in eene rigting , niet rechtftandig op de oppervlakte , welke de twee vloeiftoffen van elkander fcheidt. Hy was de eerfte , die dit verfchynzel op eene voldoende en wysgeerige wyze oplostte. | - Twee Drei naa 2упе aanneeming tot Lid der Acade» mie, gaf hy een Verhandeling uit over de Beweegkragten, en daar van een nieuw Beginzel ор, welke den zes en twintig jaarigen Wysgeer tot grooten roem ftrekt. In het pa MDCCXLIV, hadt hy dit Beginzel toegepast op de efchouwing van het Evenwigt en de Beweeging der Vloei- ftoffen: en alle de Vraagftukken, voorheen door de Wis ndigen opgelost, werden er eenigermaate gevolgen van. De Ontdekking van dit nieuwe Beginzel werd gevolgd { є 9 . . ` - ж ЧАЧ D ALEMBERT. 499 door die van een nieuwe Calculus, of Rekening (*). De eerfte Proeven van dezelve verfcheenen in eene хап» deling over de Winden, welke met een Eerpenning, in de aare MOCCXLVI, доог de Academie te Berlyn, bee roond werd; dit vermeerderde den roem van D'ALEMBERT op eene fchitterende wyze. Deeze nieuwe Calculus pastte hy, in °t volgend jaar, toe, op het vraag{tuk van de flingering der (паагеп, welks oplosfing, zo wel als die der {chommelingen van de Lugt, in het voortbrengen des Geluids, flegts onvolkomen was opgegeeven door vroege- те Wiskun(tenaars , die zyne Leermeesters of Mededin- gers waren. ` In zyne Verhandeling over de Winden, merkte hy ale leen op de uitwerking , welke voortgebragt kan worden door de vereenigde werking van de Maan eu van de Zon op de vloeiftoffe , welke de Aarde omringt. Hier опаег- zogt hy, welke de gedaante de Dampkring moest aangee- men, Op elk oogenblik , in gevolge van deeze werking, de krage en de rigting der ftroomen , welke daar uit moesten ‘entítaan, als mede de veranderingen, welke moesten ont- {аап , іп derzelver (nelheid en rigting , door de gedaante der groote diepten, welke op de oppervlakte des Aarde kloots gevonden worden. —- Іп den Jaare MPCCXLIX, leverde hy еспе wyze ор, от dit zyn Beginzel toe te pas- fen op де Beweeging van eenig Lichaam van eene gegee- vene gedaante, en hy loste het voorftel. wegens den te- rug gang der Nagteveningen op, bepaalde de hoeveelheid, en verklaarde het verfchynzel der Mutatie van den as des Aardkloots (f) ; in deezer voege voltooijende , "С geen de Heer NEWTON onvoltooid gelaaten had. De Heer D'ALEMBERT gaf, in den Jare MDCCLII, eene Verhandeling uit over den Wederftand der Vloeifof- fen, onder den zedigen tytel van Proeve, Deeze behelsde cene menigte van oorfpronglyke denkbeelden en nieuwe : waar. C*) De ontdekking van eene nieuwe Calculus bleek nood- zaaklyk te weezen, om D'ALEMBERT’'s Beginzel met vrugt toe te pasfen op de Theorie van het Evenwigt еп de Beweeging der Vloeiftoffen: dewyl, їп de Theorie van de Vloeiftoffen. als ` mede in die van de Beweeging der Lichaamen, vatbaar voor ‚ verandering in derzelver gedaante, dit beginzel aanleiding gaf tot чап ‚ welke de voorheen bekende Rekenwyzen niet ople- verden. Ct) Ontdekt door Dr, BRADLEM, goo LEEVENSRYZONDERHEDEN waarneemingen , door dezelve is eindelyk de Theorie van de Beweeging der Vloeittoffen, daadlyk, aan Berekening onderworpen. Omtrent dien zelfden tyd, werden, іп de Memorien der Academie van Berlyn, Уап D'ALEMBERT eplaatst”, Nafpeuringen wegens de Integraal Rekening , фе gIOOte lyks den fchielykeù voortgang, in de tegenwoordige ecuwe gemaakt, aan hem verfchuldigd is. In dee- zer voege betoonde zich D'ALEMBERT, op zyn vier- en дегир(їе at, een waardig Opvolger van NEWTON, door het oploslen van het voorftel wegens den te ruggang der Nagteveningen , Geene oplosfing, die, door eene onlochen- baare proeve , de leer der algemeene Zwaartekragt, be- vestigd heeft) door, gelyk die groote Man, de be. oefening der Wiskundige Wetten der Natuure voort te zetten door, gelyk hy, eene nieuwe Уеегеп(сһар te baaren, еп eene nieuwe Rekenwyze uit te vinden; de eer van welke uitvinding, geen Mededinger ooit voorge. wend heeft hem te betwisten, of met hem te deelen. Naardemaal de Studiën van den Heer D'ALEMBERT zich tot de Wiskunde bepaalden , was hy weinig bekend of beroemd in zyn Vaderland. 2упе verkeering bepaalde zich tot een kleinen kring van uitgeleezen Vrienden, en hy had nimmer iemand van hoogen rang met byzondere kennis gezien , behalven D'ARGENSON. Vergenoegd met een inkomen, °t geen hem bet noodige deezes leevens bee zorgde, dong hy noch na Aanzien noch na Rykdom , van beide viel hem nog ten deele : dewyl het gemaklyker is dezelve te geeven aan de zodanigen die "et om vraa» gen, dan om Lieden te zoeken, welken ze verdienen, Zy- пе aangenaame verkeering , zyne fcherpe en geestige (la. gen, zyne gelukkige trant om eene ре(сһіедепіѕ te vertek len, en een zonderling mengzel van vinnigheid in °t fpree- ken met goedheid van hart, van kieschheid van vernuft met eenvoudigheid van zeden , maakte hem een gèvallig en belangryk Man in gezelfchap, en zyn byweezen werd, gevolglyk, zeer gezogt. Ín °t einde werd hy ten Hove met roem bekend , еп hy het voorwerp van '5 Konings aan- dagt en goeddaadigheid : hy ontving een Jaargeld van ’t Ryksbeftuur , ° geen hy verfchuldigd was aan de vriend- fchap des Graaven D'ARGENSON.: De rust van o'aLeMBERT werd geftoord, toen zyn Naam meer Vvermaardheids kreeg , en bekend werd buiten den kring zyner Vrienden , dat ееп fyne en verltandige fmaak voot '` VAN D'ALEMBERT. 501 voor Letterkunde en Wysbegeerte zich met гупе Wis- kunde paarde. Veel afkeurings, tegenkantings en beris- pings moest hy verdraagen, wegens de uitgave van de En- cyclopedie , door hem en DIDEROT. ас ‘er ook zyn moge van de gegrond- of ongegrondheid deezer tegenkan= tingen , еп of ze geheel aan Kwaadfpreekenheid en Laster moeten worden toegelchreeven (*), niemand zal den wel- verdienden lof weigeren aan de blyken vah Vernuft, Oor- deel en Letterkundigen Smaak, waar mede D'ALEMBERT dit groote Werk verrykte. Onder anderen is de Voorre- ‚ den door hem vervaardigd over de opkomst, den voort. ng, de verwantfchap van alle de takken der Mensch, уке Kundigheden, een der fchoonfte ftukken, waar op de tegenwoordige Eeuw kan boogen. Eenigen tyd, паа dat deeze Colosfus van Weetenfchappen het hoofd om hoog geftooken, en met een gezagvol oog ор de geleerde Wereld nedergezien hadt, begiftigde ia, LEMRERT dezelve met zyne Wysgeerige, Gefchied- en Lete terkundige Mengelfloffen , die het aantal zyner Beftryderen deeden toeneemen. Op dezelve volgden zyne Ge- denkf/chriflen van CHRISTINA , Koninginne van Zweeden , waarin D'ALEMBERT toonde, dat hy de Natuurlyke Regten des Menschdoms kende, еп durfde werdeedigen. —— Zyne Proeve over de Verbintenis tusfchen Lieden van Let- teren met Perfoonen in hoogen Rang en Bediening, trof de eerstgemelden te fterk; voor Tt oog des gemeens bloot liggende, de fchandlykheid dier flaaffche ketenen, welk zy fchroomden af te werpen, of op welker draagen zy trots waren. Eene Hofdame, hoorende dat D'ALEMBERT de (у Niemand zal betwisten, dat de Opperbouwmeesters van deezen nieuwen en grootíchen Tempel der Weetenfc:appen, voor den Eerdienst der NATUURE, daadlyk ten oogmerke h.dden, de bevordering van der Meníchen Ku:digheden, еп de verberering der Кипйеп en Weetenfchappen: dit kan geen waar en opregt Wysgeer іл twyfel trekken; maar dat, іп het binnenhof diens Tempels, eene zamenzweering beraamd was tegen allen, die hooger dan de NATUUR zagen, als het hoofdvoorwerp van hun- nen Eerbied en Vertrouwen, js al te tastbaar, ja te ftout erkend, om eenig bewys te behoeven; en indien verfcheide braave en geleerde Mannen zich aangekant hebben tegen de geweldige en onnatuurlyke fcheiding, tusfchen Godsdien-t еп Wysbegeerte Ondernomern, kan zulks met geene voegelykheid 11‹005 de haat. lyke naamen van Kwaadfpreekenheid en Laster draagen.. Il, DEEL. MENGELW. NO, 11. … Ll | gos . LEEVBNSBYZONDERHEDEN Overheerfching der Grooten, en de kruipende Ondérwere: ‚ ping welke zy vorderen, te breed hadt -uitgemeeten , bee tuigde: Andien hy my geraadpleegd had, Ik zou er hem » nog meer van gezegd hebben P’ De Heer р'аівмвевт leverde allèrfchoonfte blyken op van zyne Letterkundige Bekwaamheden, in zyne Over- zettingen eeniger uitgeleezene Brokken van тлс:тоѕ; doch deeze bezigheden hielden hem niet te rugge van het voort- zetten zyner Wiskundige Oefeningen : want , omtrent dien tyd, verrykte by de Encyclopedie met eene menigte uit- fteekende Artykels, tot die Weetenfchrap behoorende ; hy fielde zyne. Nafpeuringen op, ever verfcheide gewigtige Stukken in het Wereldftelzel, In den Jaare MDCCLIX zagen de Beginzelen der Wys- begeerte van D'ALEMBEKT het licht: een Werk, hooggee roemd van wegen de net- en klaarheid, vol gewigtige waarheden, met zulk eene eenvoudigheid opengelegd, dat ze begreepen kunnen worden door allen , die zich flegts eenigzins gemeen gemaakt hebben met afgetrokke denk- beelden. Dan, veelen vonden ‘er ftellingen in, de Dovene natuur- en Zedekunde betreffende , welke zy in geenen dee- le konden toeftemmen, De Heer p'armaserT hadt, door eene onophoudelyke beoefening der Wiskundige Weetenfchappen, eene he Iykheid gekreegen, om weinig te gevoelen van Waarhe-. п, niet vatbaar voor ееп Wolffrekt Betoog, Hy zag, dat de Zekerheid afnam, in evenredigheid van de bykomende denkbeelden , aan de eenvoudige toegevoegd, waar van de zuivere Wiskunde en berekende Werktuigkunde zich be= dient: zyn fmaak vonr andere Weetenfchappen nam veel over van die hebbelykheid: hy agtte ze alleen, naar ge- lange ze nader kwamen aan ftrikt Betoog, of valkomene Baarblyklykheid , en befchuldigden veelen hem, uit deezen hoofde, dat hy weinig op had met de Natuuriyke Wys- begeerte. Schoon zyn Lofredenaar deeze befchnldiging on- regtmaatig vindt , erkent hy., dat de Heer D'ALEMBEAT zyne eilchen van Baarblyklykheid te verre voortzette, — In de Bovennatuur-, Zede- en Staatkunde honden die zelfde banden zynen geest, Hy hadt tot een klcin getal algemeene waarheden, of eerfte beginzels, gebragt alles, wat men , zyns oordeels , met zekerheid kan weeten in deeze gewigtige takken van menschlyke kundigheden; en wat niet met eene wiskundige zekerheid te betoogen was. twyfeling. | bleef еер voorwerp van , erp l Het - VAN D'ALENEERT. , 403 Het Artykel Geneve, in de Encyclopedie geplaatst, gët, wekte hoogloopende gefchillen; waar in D'ALEMBERT niet altoos zegepraalde, en het baarde hem veel ongenoegens in Frankryk, Те deezer gelegenheid boodt de laatst overle- den Koning van Pruisen hem eene wykplaats dan in zyn Hof, en de eer van Voorzitter in de Academie te Berlyne wanneer D'ALEMSRAT deeze eeronderfcheidingen weigerde „ was de Koning des niet gebelgd, maar behandelde hem, · tot het einde zyns leevens, als zyn Vriend. DALEM- BERT had, eenigen tyd. geleden, een voorflag der Kei- zerinne van Rusland, om de Opvoeding des Groothertogs op zich te neemen, afgeflaagen — ееп voorflag, verge- zeld van alle de ftreelende aanbiedingen, die een Man, op Eertytels gefteld , of begeerig om een ruim inkomen te verkrygen, konden aanlokken; doch de voorwerpen: vaa D'ALEMBERT's Eerzugt waren Rust en Letreroefening, Zyne Verhandeling over de Vernietiging der PYefuiten , in den Jaare MDCCLXV uitgegeeven, haalde hem ееп zwerm tegenfchryvers op den halze, die, door hunne wyze van aanvallen, de verdienften van dit Werk bevestigden. Behalven de reeds gemelde Werken van деееп uitftee- kenden Man, heeft men van zyne hand negen Deelen, onder den tytel van Werkjes, beftaande uit Vertoogen en - Verhandelingen , waar in hy zeer veele Voorftellen, de Starrekunde , de Wiskunde en Natuurlyke Wysbegeerte betreffende, oplost. · |. Van hem heeft men mede de Beginsel der Musyk, en hy maakte, in °t einde, het Stelzel van rameau verftaan- baar: doch hy dagt siet, dat de Wiskundige Theorie, van klankgeevende Lichaamen, genoeg was om de regels voor die kunst op te geeven. Ну was altoos ееп Lief hebber van de Muzyk, die, aan den eenen kant, verbonden is aan de fyníte en diepfte nafpeuringen der werktuigkundige ‘berekeningen, terwyl zy, aan den anderen kånt, haare kragt betoont over de Zinnen en de Ziel, en aan de Wys- еетеп’ verfchynzels, niet min zonderling, en nog onver- laarbaarder , oplevert. In den Jaare MDCCLXXVH, werd D'ALEMBERT tot Secretaris van de Fran/che Academie gekoozen. Hy vorm- de, kort naa deeze bevordering, het ontwerp, om de Leevens te befchryven van alle de oyerledène Leden der Academie , van den Jaare МОСС ағ. - сог het Jaar MOCCLXXIE; binnen den tyd van drie Jaaren volvoerdes | а | | Љу get, _ LEEVENSBYZONDERHEDEN VAN D'ALEMBERT. by dit plân, door het vervaardigen van zėvėntig Lofte- denen. А - De Heer D'ALEMBERT (Нег op den negen еп twintig- ften van Wynmaand, des Jaars MDCCLXXXIIL. In zyn Zedelyk Charaêter vondt men. de fchoonfte trekken van Braafheid, Zedigheid , Belangloosheid en Weldaadigheid. s» De laatfte dagen zyns leevens,” fchryft de Heer pe CONDORCET, ‚‚ bragt hy door in een Dok gezelfchap , э» luisterende na hunne gefprekken; die dikwyls vervro- э» lykende door boerte en aartige vertellingen. Hy was de ә» Eenige Perfoon, die bedaard bleef, en zich bezig kon э» houden met andere voorwerpen dan zich zelven; de ss eenige, die flerkte van Geest genoeg bezat, om zich » aan yrolykheid еп beuzelende vermaaken over te ре s уеп!” PROEVE, WEGENS DEN OORSPRONG EN VOORTGANG DER VER- CIERDE GESCHIEDENISSEN EN ROMANS. Uit het Engelsch) л Menschlyk hart helt natuurlyk over tot het opcieren van het verhaal der gebeurde Zaaken, en de aftekening der Cha- та@егв. door verdichte omftandigheden. De dorre en opgepronk- vallen des daadlyken Іесуспз zyn ongenoegzaam om de ғ vervullen , of de eifchen der Verbeelding te voldoen., een mangel van groot en klein, van edel en gering, als ten voorkomen van eenzelvigheid in де Gebeurtenisfen гадегѕ, welke in "є dagelyks leeven ons ontmoeten: te oorZaake hebben de zaaken, daar toe behoorende , eene 1 еп fmaakloosheid aangenomen, welke zeer ongefchikt 1 den ledigen te vermaakeg, of de aandagt der verftrooi- vestigen. uitgeftrektheid der natuurlyke vermogens ‘van den Mensch fchiclyk door de ondervinding bekend, en de verbeelding ominiddelyk de grenspaalen voor, aan derzelver waar- ‘ke uitwerkzelen. Ten opzigte, derhalven , van de na- е еп ongcholpe werkzaamheden der Menfchen , is het зт Verbeelding welhaast binnen perken beflooten. Een ander oer derhalven gezogt worden, waar in de Verbeeldings- haar fcheppend vermogen kan oefenen ; еп andere Wer. voeten геп toonecle verfchynen, om die fchitterende rol-. volvoeren, welke de Ziel verbaazen en vermaaken. svolgens vinden wy, dat het geloof in hooger Wee: ` | | , ' OORSPRONG EN VOORTG. VAN DE VERCIERDE GESCHIEDENIS. 505 die zech met der Menfchen doen bembeijen, zeer algemeen іп: de wereld geweest is. Uit de ingebeelde tusfchenkotnst dees дег. Weezens, heeft de Dichter de cieraaden zyner verzen ont. leend; еп даат door de Bedienaar des Altaars ‘гупе vertellin- по kt. 7 вне" cene vermaaklyke еп weetgierigheidwaardige be- fchouwing weezen , na te gaan, de verfcheidet begrippen, in verfchillende Eeuwen, en by verfchillende Volken, gekoesterd wegens de wyze deezer buitengewoone tusfchenkomften. — De Grieken , van welken de Romeinen hunne Fabelkunde Onte leenden ; fchynen hunne begrippen, des betreffende, tot een geregeld Zamenftel gebragt te hebben. Maar hunne Godheden ` verlooren welhaast die waardigheid „…welke aan bovennatuurly- ke Werkers fcleynt toe te komen... By Homerus zyn de ver- fchyningen der Gòden zo veelvuldig , en zo gemeenzaam, dat zy die verbaasdheid verbannen hebben, met welke de Men- fchen getroffen worden , wanneer zy zich verbeelden getuigen te weezen van de werkingen eener buitengewoone Magt. De begrippen onzer Germaanfche еп Scandinavijche Vooroude. ren zyn, naar het my toeíchynt, natuuslyker en eenvoudiger geweest. Zy bewoonden een woesten en van de Natuur on- begun(tigden oord des Aardbodems. Hunne Wooningen waren wyd en zyd fchaars verfpreid, en hunne ommegang werd dik- wyls afgebrooken. ‘Geduurende de lange en droeve susfchen. poozen van eenzaamheid, omringd door de ftaatlykfte voorwer= п der Natuure, door Rotzen, Bosíchen en Meiren; werd de erbeeldinz natuurlyk opgeleid, om zich medgezellen in de Eenzaamheid te fcheppen. Ieder Rots , ieder Bosch, ieder Meir, werd de Verblvfplaats. van zekere Magt, die men door. gaans veronderftelde, zeer jalours. te weezen op haare Вертеп; en gereed om den vermetelen Sterveling, die het waagen durf. de in haar verblyf te treeden, te ftraffen. Deeze naargeestige begrippen waren natuurlyke gevolgen van de omftandigbeden, waar іп onze Voorouders leefden.: Geplaatst op een barren Grond en onder ееп guure Lugtftreek, vonden zy zich menig- maal blootgefteld aan deerlyke ongevallen , ontfiaande uit flegte Jaarfaifoenen en Watervloeden. De Godin des doods reed dikwyls op een wervelwind, of daalde neder in een wegruk- kende waterftorting: de wreekende Engel was gewapend met Donder en Blixem , of verlpreidde , іп. ае vernieling des Oor- logs, verwoesting over de fchuldige Landftreeken. ; In de zagtere Lugtftreeken van het Oosten, namen deeze ‚ vercierde Werkers cen vriendiyker voorkomen aan. De Grond was vrugtbaar , de Hemel helder , en het gelaad der Natuure vertoonde een bly lachende fchoonheid.: Deeze gunstbetoonin- en moesten de giften weezen van den Meuschdomme gunftige eezens,- De Toovergodinnen , zo vermaard in de Oosteriche А 3 Ver- ` 506 · OORSPRONG EN VOORTGANG \ Verdiehtzelen , behoorden tot deeze Бом; zy fleeten den tyd in (ре! en vrolykheid, en in 't algemeen bemoeiden zy zich. met de zaaken der Stervelingen alleen, om hun met weldaaden op te boppen. `t Is uit het Oosten dat wy het denkbeeld van ееп onbefchadigend gelacht deezer Weezens ontleend hebben : de verééniging van ‚ met die de Verheelding in het Noer- den (chiep, heeft de droefgepstigheid der laatstgemelden zeer gemaatigd, en de oor(pronglyke (chriklykbeid antnomen. Zodanig is de oorfprong van dat Geloof , 't welk, verande. pende naar de veríchiflende omftandigheden van tyden en lan- den, bet grondwerk uitmaakte van de Veroierde Gefchiedenis. Ik heb my niet voorgelteld de Vercierde Gefchiedenis te be- fchouwen in alle de onderfcheide gedaanten, welke dezelve heeft aangenomen, maar alleen ten oogmerke myne volgende aanmerkingen te bepaalen tot die foort van vercterde Schrif. ten, welke den naam van Romans gekredgen hebben, en onze aandagt trekken , van het veelbeduidende, welke zy там ken in de Lettergelchiedenis van latere tyden ; ° zal der moeie te waardig weezen de byzondere gefteldheid der Zeden, die aan deeze (oort van Schriften ten oorfpronge firekte , na te fpeuren , еп de verfcheidenheden op te merken, welke degel. ve ondergaan heeft, tot zy de Romans voortbragt, waar in men thans zo veel fmaaks vindt. De gefteltenis onzer Gatifche Voorouderen, die de hedendaag- fche Koningryken van Europa vormden, was zeer gunftig voor de vergraatingen der Verciering. Lang duurde het, nan der- zelver eerfte vestiging, eer zy een geregeld Staatsbeftuur had- den vastgefteld. Ое magt des Konings was defmaate bepaald, dat by naauwlyks den naam van Koning verdiende. leder Ba- гоп bezat eene. onafhangelykheid іп zyn eigen grondgebied; de zwakke, en ter eigene verdeediging onbekwaame , namen de toevlugt onder de befchermende vleugelen van esn magtig Ope perhoofd in hunne nabuurfchap. Te midden van so veele te- gen een hortende belangen, kon weinig of geen overoen(tem- ming plaats vinden, Overeenkomftig hier mede waren, in dat tydperk , de vyandlykheden oudelyk. Elk Volkshoofd moest тупе veiligheid in zyne inwendige fterkte zaeken ; want de Souverain was te zwak, om aan een hunner befcherming te verleenen. іп deezer voege waren alle de Koningryken van Europe. in kleine onafhangelyke Staaten verdeeld, in geftaadige vyandífchap met elkande:. leder Baron floot zich op in zyn Kasteel, en onderhield een groote Пеер afhangelingen, от zyne eifchen te onderfchraagen. Door deeze onophoudelyke twisten tusfehen naby elkander woonende Baronnen , werd alle gemeenfchap tus- fechen verfchillende Landen, ja, zelfs van de eene Familie met de andere, afgefneeden. Geene gezellige zamenkomst plats at 3 VAN DE VERCIERDE GESCHIRDENISSEN. E plaats ; de Leden уап elken Stam waren bepaald binnen de enge grenspaalen van hunne eigene Landftreeken. innen korten tyd , werden de Barbaarfche Bewoonders van Furopa,in deezen toeftand, geheel onkundig van de Aardrykse еп Plaatsbefchryving , als mede van de Inwoonders, Zeden , en Verrigtingen der vreemde Landen. In deeze dagen van re- geeringloosheid en onkunde, reisde men niet van het eene па het andere Gewest. Nu en dan werden vreemde Gewesten bezogt door een eenzaam voorttrekkend Pelgrim, die, op zyn wederkeeren in Zyn Geboor:eland , de wonderen , door hem ezien, en de gevaaren welke hy ontworftelde, verhaalde, eeze verhaalen, nogthans, in ftede van de juiste begrippen op te leveren, van afgelegene Landftreeken en derzelver Inwoon- -deren , dienden alleen от der Verbeeldinge werk te verfchaf= fen; ieder (naar van dezelve Werd geroerd, en de Menfchen gaven zich ruimíchoots toe іп alle buitenfpoorigheden der Ver, сіегіпре. Wanneer de Menfchen aan eenig ding gewoon geworden гуп, befpeuren zy ‘er niets in, dan ’t geen -Igemeen en natuurlyk is; doch als onze omftandigheden zodanig zyn, dat wy noch de voorwerpen zelve kunnen onderzoeken , noch есп onderfeheiden berigt van anderen bekomen, begint de Ver- beelding te werken; zy verwerpt, met verfinaading, alles, wat gemeen ís en natuurlyk , en geeft zich toe, іп het onbeperkt gebruik van haar feheppend vermogen. Dus was het gefteld onder onze Gorifche Voorvaderen; in gevolge de omftandigneden van Europa, in die Eeuwen, was hunne kennis van vergelegene Landen duister en verward , en zy wisten niets van de Zeden der Inwoonderen. Verbeelding ‘vulde gem:klyk dit gebrek aan, en bevolkte die Gewesten met Monfters van haar eigen maakzel; met Reuzen em Toovenaars met vliegende Draaken, en betooverde Kasteelen. —’ Men moet toeftemmen , het is altoos cen bezwaarlyk ftuk, de Ver- ‘beeld ngskragt te bedwingen in het vormen van romaneske begrippen , omtrent Gewesten , van welke wy flegts een on- volkomen en onnauwkeurig verflag kunnen ontvangen. De Lan- den houden dan eerst, wanneer zy bekend beginnen те wore den, ор, tot tooneelen van Romaneske Gebeurtenisfen te ftrcke ken. De. latere en hedendaagfche ontdekkingen hebben ors ‘eene zo naauwkeurige kennis doen krygen: van onzen Aard- ‘kloot, dat ‘er naauwlyk$ een Berg of Woestyn. tot есп woone laats voor cen Reus of Toovenaar , is overgelaaten. Deeze omftandigheden , gevoegd by den flaa:kundigen toe- Band van Europa, in de Eeuwen van diepe onkunde, gaven gelegenheid tòt de inftelling der Ridderfchappe, dic, daar zy, om zo te fpreeken, de Ziel der Roman: uitmaakt, onze meer byzonder gevestigde aandagt verdient. De Ridderfchap is eene inflling , die tot geene zeer hooge oudheid opklimt, en cen + 4 Ste ei 508 @ORSPRONG EN VOORTGANG eliefd voorwerp onzer Voorvaderen, Door een volfiaagen Brek aan Burgerlyk Befuur, waren de Koningryken van Go pa, ten deezen dage, іп eene volflaagen Regeeringloosheid gedompeld. "Er badt geene geregelde bediening des Regts plaats, de fterken onderdrukten de zwakken, en pleegden on- derlinge vyand{chappen met elkander. Іп deeze toedrag: der dingen, tradt "et een foort ғап Mannen te voorfchyn, die ieder hoofd voor hoofd zich uitgaven voor Befchermers der Onfchul- digen , voor Verdeedigers der Hulploozen, voor Verlosfers der Verdrukten „gereed ,от, met есп gewapenden arm, het geweld te keer te раап` еп te fnuiken. Zodanig waren de edele beweegredenen, uit welke de Doolende Ridderfchap gebooren ‘werd. Um zich voor dus een Ridder uit te geeven, waren "er verfcheide byzondere aanlokzels. Afgelegene Landen te bezoe- ken, en daar hachlyke Avontuuren te ontmoeten, den palm der overwinning te ftryken , en geroemd te worden іп de Legen- деп, was teover genoegzaam , om. de zugt tot gemak, en de vrees voor gevaar, te overwinnen. | Uit hoofde van verfcheide omftandigheden in Europa, vóór verfcheide Eeuwen plaats hebbende, kreeg decze Inflelling daar de overhand; еп derzelver invloed was zo algemeen, dat de- zelve een byzonder merk drukte op de Zeden der tyden. -Galantery was eene atfiammeling van de Ridderfchap : wie na de eer. dong om een Ridder te worden, wydde zich toe aan den dienst van zekere Dame, wier gunst hy hoopte te verwer- ven, door den luister zyner verrigtingen; ’t wa: alleen naa het doorftaan van eene langduurige beproeving, en het ontmoeten van veelerlei Avontuuren , dat by eisch kon hebben ор zyne Schoone. Zodanige Zeden waren Wonder gefchikt, еп gunfig. voor Vercierde Gefcniedenisfen: de Schryvers van Legenden ‚vonden Helden in menigte, en de overvloed van Avontuuren ‘diende om de bladen der Romans te vercieren. 