veld ssennederland 01
(2) Doc. I Woudenberg, Mem. II, p. 40; zie ook het orgaan van de volkse groep Volksche Wacht, dat pas in het eerste nummer na de Duitse inval in Nederland de namen van de medewerkers publiceerde; daartoe behoorden de meesten van de hierboven genoemden, o.a. Van Geelkerken. (3) Frans Eduard Farwerck, geb. 4 maart 1889 te Amsterdam, directeur van een tapijtenfabriek. Sinds 1932 lid van de NSB, van 1933 tot eind 1935 propagandaleider, en van begin 1936 tot augustus 1940 organisatieleider. Hij was tot 1935 tevens vrijmetselaar in een zeer hoge graad; daarom werd hij, hoewel juist hij de volkse gedachte in de NSB introduceerde, in de NSB en later door de Duitsers zeer gewan- trouwd. In 1940 moest Mussert hem om die reden onder Duitse pressie als organisatieleider ontslaan. Hij trad nadien niet meer op de voorgrond. (Doc. I Farwerck). Voorzover niet anders vermeld, berust hetgeen hier over hem wordt medegedeeld, op na-oorlogse verklaringen van hemzelf en anderen in deze bron, Doc. I Nachenius, Doc. I. Woudenberg, Mem., en op Van Etten. Er zijn bepaalde frappante overeenkomsten in de visie op Farwerck in de uitspraken van onderling toch zeer verschillende figuren uit zijn omgeving. 200 DER VADEREN ERFDEEL speuren naar het volks verleden. Hoe groot en baanbrekend zijn aandeel in dit geheel was, zal wel nooit meer precies achterhaald kunnen worden. De man hield ervan zich op de achtergrond te houden. Het strookte met zijn aard; zijn omgeving vond hem onpeilbaar, een raadselachtige sfinx. De uiterlijke verschijning van de ietwat geheimzinnig-doende man met zijn mefistofelische baardje ! werkte daaraan mee, en zeker voor zijn volks georiënteerde omgeving —- door hem in die richting geleid! — het feit, dat hij vrijmetselaar in een zeer hoge graad was of was geweest. Maar kennelijk was dit feit voor de volks-voelenden voor de oorlog toch weer niet van zo’n groot belang, dat men zijn positie in de NSB of zelfs zijn feitelijke leiderschap over de volkse groep probeerde aan te tasten. Dat veranderde pas maanden na de Duitse inval in Nederland, toen de Duitsers te kennen gaven, dat hij op grond van zijn lidmaatschap van de loge, en dat nog in een dergelijke hoge graad, noch in de volkse groep, noch in de leiding van de NSB gehandhaafd kon worden.? Men kan zich afvragen, of de Duitsers in 1940 oprecht waren of dat zij Farwercks vrijmetselarij alleen als voorwendsel gebruikten om hem te elimineren. De Gestapo beweerde in 1935 al, dat Farwerck vrijmetselaar was en bleef, en hield dit tegenover ontkennende berichten van het Duitse gezantschap te Den Haag vol.’ Maar misschien was dit in 1940 nog niet goed tot de leidende figuren van het Duitse bezettingsbestuur doorgedrongen en werd hun oprechte verontwaardiging over dit ontstellende feit door anderen — met name Rost — om wezenlijk andere redenen opgestookt. Mis- schien moet de oorzaak mede gezocht worden in Musserts persoonlijke binding aan Farwerck. Deze bleef ondanks zijn volkse impulsen en zijn groeiende kritische instelling tegenover de gang van zaken in de NSB voor en tijdens de oorlog steeds een zeer goed vriend van de NSB-leider, en een verbeten vijand van Rost van Tonningen. Dat was omgekeerd natuurlijk ook het geval; volgens een na-oorlogse verklaring van Van Etten gebruikte Rost al in die jaren om zijn tegenstander mee aan te duiden de term ‘maçon’, hetgeen voor nazi’s nu eenmaal een sterk peoratief was. Farwerck had het over Rost als de ‘indo’*, eveneens geen compliment in die kringen. Uitingen van een machtsstrijd om het leiderschap over de volkse richting? Het is niet waar- schijnlijk. Eerder moet men denken aan een persoonlijke en wederzijdse antipathie bij deze zo vol- komen tegengestelde persoonlijkheden. Beiden waren bovendien op verschillende gebieden werk- zaam. Rost was zuiver politiek geïnteresseerd, en had niet de kennis om zich op Farwercks semi- cultureel-wetenschappelijke terrein te begeven, als hij er al de wil toe had, hetgeen uit niets blijkt. Farwerck miste ten enenmale de aspiraties en de ambities voor een officieel politiek leiderschap. In juni 1936 — er zij alweer op gewezen: voor dat Rost in de NSB belandde — verscheen het eerste nummer van De Wolfsangel. De naam van dit maandblad was ontleend aan een oud Germaans magisch teken, dat men hier en daar nog op oude boerderijen en huizen kan aantreffen. De redactie entameerde al gauw een soort wedstrijd onder de lezers om op omzwervingen door stad en land zoveel mogelijk wolfsangels te ontdekken. Ofschoon het blad voornamelijk artikelen over runen- tekens, opgravingen, oude gebruiksvoorwerpen e.d. bevatte, liet het toch over het eigen karakter weinig twijfel bestaan door zich Sfrijdblad voor Nederlandsch volksbewustzijn te noemen. De ge- noemde redactie, die de lezer voor het opsporen van oud-Germaanse symbolen wenste te activeren, bestond eerst alleen uit de persoon van Mr. H. Reydon.® (1) Zie foto's van hem in de fotocollectie van het RvO. (2) Zie ook nr. 42. (3) FOSD 7725: 551874, 551889, 551958. (4) Van Etten, Tegenstelling NSB-SS, p. 7. (5) Zo ook E. Fraenkel-Verkade in Corresp. Rost, p. 58. (6) Hermannus Reydon, geb. 6 december 1896 te Amsterdam; verwierf na een driejarige studie te Utrecht de meesterstitel. Sinds 1932 lid van de NSB, al gauw geheel voor de partij op regionaal gebied werkzaam. Redacteur van Volk en Vaderland; van 1938 tot december 1940 plaatsvervangend hoofdredacteur van Het Nationale Dagblad. Bekleedde sindsdien allerlei andere functies, o.a. als hoofd van de afdeling Theoretische Vorming der NSB, en functies in Agrarisch Front en Landstand. Op 28 januari 1943 201 PREHISTORIE DER NEDERLANDSCHE SS: DE VOOR-OORLOGSE RADICALEN Was de uitgave van het blad een volkomen persoonlijk initiatief van deze felle figuur, die in de oorlog als vooraanstaand en gevaarlijk collaborateur door het verzet uit de weg werd geruimd? Wij weten het niet, maar in ieder geval werd het blad al een jaar later de officiële uitgave van de stichting, waarin de Farwerck-groep zich toen juist had georganiseerd. Deze stichting kreeg bij de oprichting de wat zwaarwichtige naam ‘Der Vaderen Erfdeel’, kenne- lijk geïnspireerd door het Duitse voorbeeld Ahnenerbe. Tekenend voor de persoonlijke verhoudingen was het, dat als officiële stichter van Der Vaderen Erfdeel Nachenius vermeld werd. Het bestuur was en bleef samengesteld uit hem, Feldmeijer en H. J. van Houten. Farwerck werd praktisch nooit genoemd, maar de insiders wisten, dat hij de werkelijke leidsman was. De stichting, een soort institutionalisering van de volkse groep, werd min of meer als een verlengstuk van Farwerck be- schouwd. Toen in 1940 de Duitsers hem de woestijn inzonden, werd Der Vaderen Erfdeel in over- eenstemming met de wensen van de Duitse SS omgezet in een nieuwe stichting, de “Volksche Werk- gemeenschap’; zonder de dominerende rol van Farwerck zou dit absoluut overbodig zijn geweest Het doel van Der Vaderen Erfdeel was blijkens de oprichtingsakte van 9 juli 1937 ‘het verzamelen van gegevens over de cultureele uitingen onzer voorvaderen, het aanmoedigen van de studie daarvan en het bekend maken van de resultaten, een en ander in den ruimsten zin.’ Uit een toelichting bleek, dat het hier geen a-politieke tijdsbesteding om der zelfs wille betrof, maar dat schifting van het ‘volksvreemde en het volkseigene’ een der hoofddoelen was. Men diende zich bewust te zijn van de samenhang tussen ras en cultuur, hetgeen echter enige kennis van de erfelijkheidsleer en de rassen- kunde wel noodzakelijk maakte. Het gold hier voornamelijk — uiteraard — het Noordras, waarvan de Germaanse cultuur één der voortbrengselen was ‘waaraan onze Dietsche weer als een zijtak is uitgegroeid.” Het volkse bewustzijn moest weer worden gewekt. Volksvreemd was in de eerste plaats de Romaanse invloed. ‘Wij erkennen daarbij, dat de kultuur der Nederlanden een eigen karakter heeft gekregen, maar dat dit karakter in grond en wezen Germaansch is”? De lezer ziet: de kern van de SS-gedachte was aanwezig. In de ideologische uiteenzettingen van de NSB-leiding of de redevoeringen van Mussert, zeker in de voor-oorlogse, zal men hier en daar wel de woorden ‘Germaans’ en ‘ras’ aantreffen, maar dan als randversiering, nimmer als kern van de zaak.? Hoe bedenkelijk on-Nederlands, potentieel Duits waren de implicaties van de formulering, die Der Vaderen Erfdeel gebruikte: het Germanendom was primair, de Nederlandse cultuur een zijtak. Wat dan wel als hoofdtak beschouwd moest worden, laat zich raden. benoemd tot opvolger van Goedewaagen als secretaris-generaal voor volksvoorlichting en kunsten, op I februari 1943 benoemd tot Musserts gemachtigde voor volksvoorlichting. Vermoedelijk lid van de Germaansche SS (zo volgens Rauter in nr. 305) of begunstigend lid; van zijn formele relatie tot de SS is verder niets bekend, hoewel Reydon voor de oorlog ontegenzeggelijk tot de volkse vleugel, speciaal de Farwerck-groepering, behoord had, en tijdens de oorlog stellig de SS-richting toegedaan was. Op 9 februari 1943 werd te Voorschoten een aanslag op hem en zijn vrouw gepleegd; zijn vrouw overleed onmiddellijk, Reydon zelf pas op 24 augustus 1943. (Vo Va 5 febr. 1943, 27 aug. 1943; inlichtingen van de gemeentese- cretarie te Voorschoten; zie ook nr. 328). (1) Doc. II Der Vaderen Erfdeel ı; Schneider aan H. J. van Houten 8 okt. 1940, HSSPF 16 a; nrs. 42, 43, sr. Het is kenmerkend, dat Roskam, ook bij de stichting betrokken, na de oorlog zich Farwerck als voorzitter meende te herinneren, en dat in 1940 de SS betreurde de naam ‘Der Vaderen Erfdeel’ te moeten laten vallen, omdat die nu eenmaal te veel met de persoon van Farwerck was verbonden. (2) Doc. II Der Vaderen Erfdeel 1, 2. (3) Men vergelijke de reeds geciteerde passage in noot I op p. 188. 202 DER VADEREN ERFDEEL Dit alles werd grotendeels langs de omweg der archeologische wetenswaardigheden en belang- wekkende folklore, soms ook vrij openlijk en direct gepropageerd en nader uitgewerkt in het maand- blad De Wolfsangel, dat sinds mei 1938 ook Der Vaderen Erfdeel ging heten en in juli 1939 nog eens van naam veranderde, en sindsdien als Volksche Wacht verscheen (‘teneinde duidelijker te doen uitkomen, dat wij een wacht wenschen te betrekken, niet bij het verleden, maar bij het eigen volk, in verleden, heden en toekomst.) Als zodanig werd het blad in het najaar van 1940 overgenomen door de Volksche Werkgemeenschap, met andere woorden, voortgezet door de zich in de Neder- landsche SS constituerende volkse groep minus Farwerck. Wij zagen reeds, dat het blad al meteen bij het verschijnen van het eerste nummer zijn karakter liet blijken. De verhalen, foto’s en tekeningen van wat wij nu maar gemakshalve de potten en pannen zullen noemen, hoe technisch en a-politiek zij afzonderlijk beschouwd er vaak ook uitzagen, waren allen bedoeld ter indoctrinatie. Indoctrinatie van de lezer in de zin van de geciteerde stichtingsakte met toelichting van Der Vaderen Erfdeel, kortom, de potscherven en oude geveltjes moesten de lezer bewust van zijn bloed en zijn bodem maken. In de loop der jaren tot aan de Duitse inval werd het racistische element steeds duidelijker en openlijker gepropageerd (en na de inval uiteraard in dezelfde opgaande lijn voortgezet). Dit zowel in de ‘positieve’ germanomane zin, als in negatieve zin door het bewust cultiveren van racistische gevoelens bij de lezer tegenover allen, die niet tot het ‘Noordras’ of het optimale Germaanse bloed behoorden. Soms werden de potten en pannen in één adem met plat racisme gecombineerd. In een artikel over ‘volkseigen’ voornamen (‘Adolf — edel - wolf’ etc.) heet het: ‘Bij ons is nog altijd, evenals bij onze voorvaderen, de gedachte levend, dat de naam een beeld geeft van de eigenschappen van den drager. Wij lachen immers ook, als een spichtig, bleek Jodenjongetje ‘Siegfried’ blijkt te heeten! Dit duidt op een zekeren samenhang, een band tusschen naam en drager van den naam’! Dit soort platvloers antisemitisme trof men evenwel meestal aan in de kolommen van Het Nationale Dagblad en zeker ook in Volk en Vaderland, maar behoorde over het algemeen niet tot de gebruike- lijke beinvloedingsmethoden van het orgaan van de volkse groep. Het racisme werd hierin meestal op meer neutrale toon ingevoerd, als verantwoorde popularisatie van wetenschappelijke resultaten. Als zodanig golden de inzichten van de Duitse nazi-anthropologen, voorop de hoogleraar Hans Günther.? Deze benadering treft men ook bij de SS aan. Hoewel het zeker niet zo is, dat SA, Streicher, of in Nederland WA en Volk en Vaderland het monopolie van brutaal en vulgair anti- semitisme bezaten — men denke slechts aan de figuur van Rost — en de gereserveerde distantie van dit plebejische gedoe een wezenskenmerk van de SS was, valt bij de laatste, zowel de Duitse als later ook de Nederlandsche SS, toch een zekere tendens waar te nemen naar een pseudo-objectiverend en pseudo-wetenschappelijk rassenstandpunt.* Voor de lezer, die geen eigen opvatting had, was de schijn van gedistantieerde objectiviteit, die de volksen (en de SS) zich aanmaten, des te gevaarlijker: andere rassen werden immers niet als inferieur beschouwd, alleen maar als andersgeaard: ‘Bij menschenrassen is het echter niet juist, van meer of minder edel te spreken. Ieder ras kan in zijn eigen aanleg, binnen eigen grenzen veredeld worden, maar ons ontbreekt de maatstaf om te bepalen of het eene ras op zichzelf edeler is dan het andere.“ (1) Der Vaderen Erfdeel Wintermaand (dec.) 1938, p. 85. (2) Zie voorenkele denkbeelden van hem nr. 18, noot 3. (3) Zie ook Höhne, Orden, p. 299 e.v. (4) Der Vaderen Erfdeel Oogstmaand (aug.) 1938, p. 19. De gecursiveerde woorden zijn in de oor- spronkelijke tekst vetgedrukt. 203 PREHISTORIE DER NEDERLANDSCHE SS: DE VOOR-OORLOGSE RADICALEN Dit voorbeeld van duidelijke ontkenning van een raskundige waarde-scala zou met een aantal andere vermeerderd kunnen worden, ook uit publikaties van de SS in oorlogstijd, toen deze organi- satie al bezig was andersgeaarde, wellicht even edele rassen te verdelgen. Wanneer de SS in vergelij- king met andere nazi-groepen al een meer gedistantieerde en koelere houding had tegenover de ‘volksvreemde’ elementen, maakte dat, zoals ten overvloede is gebleken, hun wezenlijke instelling en handelwijze niet humaner, eerder het tegendeel ervan. Men zou kunnen zeggen: de emotionele antisemiet schold, de SS handelde. Er mochten dan ook in de schriftelijke uitingen van de volksgezinden verscheidene platonische erkenningen voorkomen van de eigen, niet te meten of te vergelijken waarden van anderssoortige rassen, in feite was voor hen — en herhaaldelijke krachtige ontkenningen als hierboven geciteerd wijzen daar alleen maar op — slechts het zogeheten Noordras, en dan eigenlijk alleen de Germaanse tak daarvan, werkelijk waardevol. Die waarden dreigden verloren te gaan door culturele en bio- logische infiltratie, hetgeen niet alleen verkeerd, maar objectief gezien misdadig was. Sterker: een criminele heiligschennis: ‘Door heel de geschiedenis van het Noordras loopt als een gouden draad het bewustzijn, dat het een taak en een plicht is, het ras hoog te houden, dat het een zich vergrijpen aan de heilige orde is, wanneer dit wordt vergeten’! Verdere citaten van soortgelijke strekking mogen de lezer bespaard blijven. Duidelijk uit dit alles is, dat reeds vanaf de oprichting van stichting en blad de rassenleer het begin- en eindpunt van de volkse groep was. Het zal de lezer ook niet verwonderen, dat dezelfde of nauwverwante gedachten- gangen, die wij in de redevoering van Roskam zijn tegengekomen, en die typisch voor de SS (de Duitse en later de Nederlandse) en veel minder typisch voor de NSB waren, gemeengoed van de hele volkse groep waren, zoals het boerendom als meest zuivere bewaarder van het Germaanse erfgoed : ‘Edel is, wie leeft als de boer... eigen bloed en bodem ongerept bewarend om aan het nageslacht te kunnen doorgeven wat hij van het voorgeslacht ontving.’? En in verband hiermee, meer typerend voor de Nederlandse variant van de volkse ideologie, de afkeer van het ‘enge, klein-Hollandse’ nationale gevoel, dat verankerd was in de van het volk ver- vreemde, voornamelijk in het westen des lands zetelende hogere standen, die ‘het Hollandsche staatsnationalisme bij de aan hun leiding toegewezen bevolking ingang trachten te doen vinden. Dit nationalisme komt voor de provinciebevolking dus van boven af. Deze bevolking echter is van Germaanschen bloede; zij is niet van volk en bodem losgeraakt en staat dus naar haar aard wantrouwig tegenover hetgeen van boven af en bovendien ook nog uit Holland komt.’ Dit alles in steeds sterker mate tussen en in de folkloristische, heem- en sibbekundige, etymologische en archeologische bijdragen (“Wanneer men van Amersfoort komende naar Bunschoten gaat, kan men dezen steen zien in het 5e stuk land rechts van den weg voorbij het bruggetje, dat men langs komt”). Dezelfde geluiden weerklonken elders, met name in Nieuw Nederland, zij het gedempter. Dit NSB-maandblad ‘voor economie, staatkunde en cultuur’ bewoog zich in de eerste plaats op een ander en breder, en vooral veel actueler terrein, het presenteerde zich intellectueler en genuanceer- (1) A.v. Hooimaand (juli) 1938, p. 18. (2) De Wolfsangel Hooimaand (juli) 1937, p. 7. (3) Volksche Wacht Herfstmaand (sept.) 1939, p. 7. 204 DER VADEREN ERFDEEL der! en bovendien was het in tegenstelling tot De Wolfsangel en de opvolgers daarvan beslist geen gemonopoliseerde spreekbuis van de volkse vleugel, ook niet na de reeds genoemde redactiewisseling in het begin van 1936. Maar sindsdien werden er wel geregeld bijdragen geplaatst met kennelijk volkse elementen erin, en trouwens ook artikelen, die in hun geheel van een volks standpunt uit- gingen, meestal geschreven door de volksgezinden, die de lezer al eerder is tegengekomen: Roskam, Reydon, Feldmeijer, Nachenius, of enkele meelopers in de volkse vleugel van de NSB, die verder van weinig belang en nog geringere belangwekkendheid zijn, zoals de journalist W. G. Kierdorff (overigens gehuwd met een half-joodse vrouw), de uitermate racistische geschiedenisleraar F. J. Los en de landbouwer T. E. Bontkes.? Er zouden nog wel een paar namen te noemen zijn, en ideeën, die al deze figuren, ieder op de hun eigen wijze, naar voren brachten: de in domineestaal vervatte saksomanie van Roskam, het geschrijf van Nachenius, dat men nog het beste kan karakteriseren als een soort theologie van de Germaanse ziel, en dergelijke, maar men belandt dan in een niet wezenlijke detaillering. Wel dient hier gesigna- leerd te worden, dat bepaalde gedachtengangen, die men uitsluitend bij de Duitse SS, en dan pas in oorlogstijd, zou verwachten, hier en daar toch al in het voor-oorlogse Nederlandse nazi-milieu aanwezig blijken te zijn. De genoemde historicus Los verklaarde het bolsjewisme uit de rasmenging, die in Rusland had plaatsgevonden en die o.a. resulteerde in de bolsjewistische ‘ondermensch’, inferieur en niet tot constructieve activiteit in staat. Overigens had Los deze gedachte niet van de Duitse nazi’s overgenomen, maar zoals hij zelf erkende van de Amerikaanse auteur Stoddard. De mentaliteit, van waaruit na juni 1941 de Duitsers hun grootscheepse pogingen tot liquidatie van de ‘bolsjewistische ondermensch’ ondernamen, vond zo reeds voor de oorlog zijn neerslag in, wij herhalen dit als een zakelijk feit, het op redelijk hoog peil staande maandblad van de NSB. Verdere splinters en brokstukken van de volkse ideologie in litteraire neerslag menen wij buiten beschouwing te kunnen laten. Opmerkelijk is het, dat in al die vooroorlogse jaren maar één openlijke beschouwing over de volkse gedachte als zodanig verschenen is, namelijk in datzelfde blad Nieuw Nederland onder de titel ‘Het ‘volksche element’ in het Nationaal Socialisme’ van de hand van een zekere F. van Schoping. Een pseudoniem, waarachter - hoe typerend weer voor hem — Farwerck zich meende te moeten verbergen.* Kort samengevat komt Farwercks beschouwing hierop neer: het volk is een organische eenheid, waarvan de ras-component uiterst belangrijk is. Sinds de opkomst van de steden drongen daarin echter steeds meer vreemdelingen, soms verwant naar ras, maar vaak ook van vreemd ras, binnen, en daarmee ras- en volksvreemde levensopvattingen. Daardoor werd het rasbewustzijn verdrongen. Desastreus waren de gevolgen van de industrialisatie: ‘Vooral deze laatste, die van den arbeider een machine maakte, die hem geheel losweekte van den door hem bewoonden grond, door hem in huurkazernes op te sluiten, heeft in velen het begrip een levend bestanddeel in het ‘organisme volk’ te zijn, gedoofd. De anti-volksche sociaal- (1) En was dat vaak ook: zie bv. de goede, en verhoudingsgewijs verrassend objectieve artikelen over de Spaanse en Oostenrijkse kwesties in Nieuw Nederland van okt. 1936, p. 317 e.v., en Juni 1937, p. 957 e.v. (2) Gegevens over deze lieden in hun resp. dossiers in Doc. I; over Los een enkele opmerking bij Schöffer, p. 162, 163. De Jonge, Crisis der democratie, p. 241-249, 252-253, noemt een aantal artikelen, o.a. van de latere SS-er H. de Vries, volks, die dat echter niet of slechts ten dele zijn. Wanneer NSB-auteurs jongleren met het woord ‘volk’ of zelfs ‘volks’ wil dat nog niet zeggen dat zij de volkse gedachte aanhangen. De staatsrechtexpert J. H. Carp, die De Jonge in dit verband noemt, behoorde in geen geval tot de volks- georiënteerden. (3) Nieuw Nederland maart 1937, p. 721-726. (4) A.v. maart 1937, P. 684-703, ook onder hetzelfde pseudoniem in brochure-vorm bij de Nenasu- uitgeverij te Leiden zonder opgave van jaar uitgegeven. Na de oorlog verklaarde Farwerck, dat hij de schrijver was (Doc. I Farwerck). 205 PREHISTORIE DER NEDERLANDSCHE SS: DE VOOR-OORLOGSE RADICALEN democratie met haar uiterste consequentie, het communisme, tieren in onze steden het weligst en hebben met hun onvolksche en internationale waandenkbeelden hier het meeste succes gehad.” De tweede grote negatieve factor, hiermee trouwens nauw samenhangend, was de historische geestelijke ontwikkeling, die uitmondde in de rationalistische ideeën van de Franse revolutie. Deze revolutie resulteerde weer in de typisch Ige-eeuwse geesteshouding, zich uitend in atheïsme, mate- rialisme en individualisme. In plaats van een natuurlijke, functionele en organische plaats aan alle samenstellende delen van het geheel toe te kennen, werden door een abstracte gelijkheidstheorie alle verschillen tussen individuen, seksen, sociale groepen, volkeren en rassen weggewerkt. Indien men echter behalve het milieu ook de erfelijkheid als bepalende factor aanvaardt, blijken die verschillen niet te loochenen te zijn: ‘Tegelijk met het feit der erfelijkheid staan wij echter temidden van het rassenvraagstuk, want een ras is juist een zich binnen een bepaalde groep voortplantende gemeenschap, waarbij het wezen, de geaardheid der voorvaderen als één groot geheel van geestelijken en lichamelijken aan- leg van geslacht tot geslacht wordt doorgegeven.” Wanneer men bovendien de ratio niet een alles-overheersende, maar de haar toekomende plaats geeft, ziet men meteen de functie van deze verschillen: ‘Samen met het intellect, maar dan als gehoorzame dienaar en niet als alleenheerscher, kunnen ons gevoel en onze intuïtie ons brengen tot begrip, tot inzicht, d.w.z. tot een innerlijk ervaren en geestelijk aanschouwen der diepere levensvraagstukken. Zij kunnen ons voeren van kennis tot wijsheid en ons bewust doen worden van den innerlijken samenhang en onderlinge verbondenheid van alle deelen der schepping. Het is deze geesteshouding, die ons o.a. de rassen als organische eenheden in het groote or- ganisme der schepping doet zien en doet aanvaarden ... waarop even later de bekende knieval voor de eigen kwaliteiten van andere rassen volgt: ‘Eén met ons ras zullen wij daarin ons hoogste ideaal zien, zonder dat dit een verachting van of haat voor andere rassen insluit. Iemand, die fier op zijn eigen ras is, heeft er geen behoefte aan dergelijke gevoelens ten opzichte van andere rassen te koesteren.’ Die geesteshouding, althans het gevoel van organische ras- en volksverbondenheid hadden de oude Germanen nog. Deze levensbasis werd echter aangetast door het Christendom en in het zog daarvan door de scholastiek, mitsgaders later door de renaissance, enz. Welnu, wanneer het besef van de eigen waarden van ras en volk verloren gaat, dan komt de ondergang. Dat was gebeurd met de Germaanse Vandalen, die omstreeks 500 n.Chr. in de Middellandse zee-steden hun karakter van natuur-verbonden boeren-krijgers verloren hadden, en dit dreigde nu met het Germaanse Nederlandse volk, met trouwens alle Germaanse volkeren, te gebeuren tenzij het volk zich weer van zijn afstamming en eigen volkse waarden bewust werd. Farwerck gaf met dit essay inderdaad een duidelijke weergave van het volkse standpunt, zo representatief voor het denken van zijn omgeving zelfs, dat het artikel minder karakteristiek is voor de schrijver zelf dan de bijdragen van zijn volgelingen — vooral die van Roskam en Nachenius — die meteen herkenbaar zijn aan eigen stijl en stokpaarden. Voor een kernachtige samenvatting van de volkse theorie zou Farwercks artikel eigenlijk af- doende zijn. Maar toch zou er dan iets ontbreken; iets, dat niet ligt op het gebied van een rationeel aandoende politieke theorie, maar op het irrationele vlak. Hoe belangrijk juist het irrationele element in het nationaal-socialisme is, weet de lezer nu wel. Het blijkt ook wel uit het hier aange- haalde artikel (inzicht door “innerlijk ervaren en geestelijk aanschouwen der diepere levensvraag- 206 DER VADEREN ERFDEEL stukken’), maar de auteur was zelf toch nog een te verstandelijk type om al te veel toe te geven aan zijn eigen postulaten. Het is veel meer in en tussen al het getheoretiseer van zijn aanhangers, dat men een element aantreft, een impuls is misschien beter gezegd, dat geheel en al aan de ratio voor- bijgaat. Die impuls is niet alleen typisch, maar ook wezenlijk voor de SS-geest. Het is de stijl en de levenshouding van de strijder, die ongerekend de uitslag de strijd tot de laatste ademtocht voort- zet. Ongerekend het doel zelfs: want, het doel ligt in wezen in de strijd zelf. Het is de Germaanse heros, die verbeten met zijn zwaard om zich heen maait tot in de Götterdämmerung toe. Om dit element nader aan te duiden, moeten wij even naar Duitsland terug, al was het alleen maar omdat de Nederlandse taal te kort schiet om het gevulgariseerde Nietzschiaans-Wagneriaanse vocabulaire en de daarbij gepaard gaande levenshouding weer te geven. Terecht noemt Buchheim in zijn schets van de genese der SS-mentaliteit! Ernst Jünger: deze was geen nazi of zelfs wel anti-nazi, hetgeen niet verhinderde, dat hij op de hem eigen fatale wijze een SS-generatie heeft helpen vormen en misvormen: ‘Nicht wofür wir kämpfen, ist das Wesentliche, sondern wie wir kämpfen.’ Het zou als motto voor de gehele SS kunnen dienen. Het was dan ook als allesbepalend criterium geciteerd door Jüngers leerling Werner Best, geschriftvervalser, SS-denker, later SS-Obergruppen- führer, één van de vijf, zes leidende RSHA-functionarissen en nog later Hitlers satraap in Dene- marken (en nog veel later, in de onheroïsche doch welvarende West-Duitse bondsrepubliek, advi- seur van het Stinnes-concern), met de toevoeging van eigen hand: "Dagegen ist die Bejahung des Kampfes auf verlorenem Posten für eine verlorene Sache das Kriterium der neueren Haltung: auf den guten Kampf kommt es an, nicht auf die gute Sache und auf den Erfolg.’* Een andere verhandeling dan deze zou nodig zijn om aan te geven, hoe de wortels van dit nood- lottig denkproces, beter gezegd, van deze catastrofale Götterdämmerung-houding liggen in de Romantiek, die merkwaardige en fascinerende opstand tegen de koude rede. Het trekken van directe lijnen van Wagner en Nietzsche naar Hitler moge een hachelijke zaak zijn, het ontkennen van ieder verband tussen hun geesteshouding is dat wellicht nog meer. Al is de claim, die de nationaal-socialisten op de genoemde componist en diens vriend-vijand de wijsgeer legden, in zijn geheel onhoudbaar, in hun tijd en hun geestelijke milieu dient men toch wel de aanvang te zoeken van een levenshouding, die in de twintigste eeuw kon perverteren tot de anti-menselijke opvattingen van Jünger, van Best, en van die andere SS-officier-auteur, die zich volledig verloor in de esthetiek van de oorlog, in Rusland zou sneuvelen, en zijn naam laten aan een Waffen-SS-een- heid van SS-journalisten: Kurt Eggers“: ‘Krieger aber sind keine kalten Rechner, sie wagen nicht um eines Preises sondern um ihrer Sehnsucht willen ... Ein Volk ist das, was seine Seele will! Die Gestalter des Willens aber sind (1) Buchheim, Anat. I, p. 276 e.v. (2) A.v.,p. 282. Buchheim beschouwt terecht deze houding — die door Best ‘heroïscher Realismus’ wordt genoemd, en die natuurlijk geen bewust gemeengoed van alle SS-ers is geweest — als een van de meest essentiële elementen van de SS-mentaliteit, en geeft hiervan een boeiende analyse met alle dialectische verwikkelingen van dien: zo verklaart hij, hoe de volslagen autonome Kämpfer van Jünger en Best in de SS juist de volslagen bedingungslos gehorchende fanaticus wordt. (3) Zie de twee laatste hoofdstukken in H. G. Schenk: The Mind of the European Romantics. An Essay in Cultural History, London, 1966. (4) Zie voor Eggers ook nr. 63, noot 24. 207 PREHISTORIE DER NEDERLANDSCHE SS: DE VOOR-OORLOGSE RADICALEN die Krieger ... Kriegertum ist der Lebensstand der Starken, die sich dem Wagnis verschrieben haben. Es ist das Immerbereitsein zum Kampfe um die läuternde und stärkermachende Er- kenntnis, die Mobilmachung gegen die Widrigkeit des Schicksals, das ständige Unterwaffen- stehen’, om maar enige van zijn vele, al te vele, gespatiëerd afgedrukte tirades in goed-Nietzschiaanse stij! weer te geven.! Terug naar Nederland; zulke extreme formules vindt men bij de volks-denkende Nederlanders niet - men probere eens het bovenstaande in het Nederlands te vertalen — maar de geest, die uit dit soort heroïek spreekt, vindt men, zij het voor de oorlog nog verspreid en tamelijk incidenteel, bij hen toch al wel. Hoe fraai sloot dit niet aan bij de edele noords-Germaanse voorvaderen, die tenslotte het onderspit hadden moeten delven tevens de Romaans-joods-christelijke vloedgolf! Men had slechts te denken aan de heroïsche en volkomen ondergang (zulks kennelijk in tegen- stelling tot de afgang der verwekelijkte Vandalen) der Oostgoten, die tot de laatste man gestreden hadden op de hellingen van de Vesuvius. En in deze eeuw dreigde wat er nog van het Germanendom over was, alsnog onder de voet gelopen te worden. Geen wonder, dat dit alles appelleerde aan de weinig talrijke nazaten van de oude Germanen, die zich bewust van hun bloed waren geworden, deze ‘strijders voor de volkseigen cultuur en strijders tegen al, wat die cultuur belaagt’, en die zich ook vaak ‘auf verlorenem Posten’ gevoeld moeten hebben. Misschien was de dreigende onder- gang van Noordras en Noordrascultuur, waarvoor zij voortdurend hun verblinde volksgenoten trachtten te waarschuwen, wel onafwendbaar, maar dat zou hen niet van de strijd afhouden, inte- gendeel: zij zouden strijden als de bewonderde Germaanse voorvaderen, die ‘wisten wat dat was: de eer boven het leven te achten, den ondergang als hooggetijde des levens te beleven ...? De cursivering is van ons. Hoe betrekkelijk zeldzaam dergelijke uitingen in het voor-oorlogse geschrijf der Nederlandse nationaal-socialisten ook zijn, er dient toch een speciale aandacht op gevestigd te worden. Juist ömdat het zo bijzonder weinig representatief voor de geest in de NSB als geheel is. De ‘ondergang als hooggetijde des levens’, niets was verder verwijderd van de be- doelingen en de mentaliteit van de NSB-er, zowel leider als volgeling; men probere zich een derge- lijke frase eens voor te stellen uit de mond van Mussert, of een d'Ansembourg. Dat wil niet zeggen, dat de volksgezinden nu reeds volledig de SS-gedachte hadden aanvaard, zoals die tijdens de oorlog in Nederland werd gepropageerd, en op één noemer samengevat het postulaat van het éne Germaanse rijk stelde. In de allereerste plaats was de Duitse SS voor de oorlog nog niet zover, en bovendien zou deze SS-gedachte, d.w.z. de Nederlandse (dan wel Noorse, Deense of Vlaamse) variant ervan zelf in de jaren tussen 1940 en 1945 een zekere ontwikkeling doormaken met als logisch eindpunt Feldmeijers slagzin over één Rijk, één (Germaans) volk, één Führer. Maar dit was toch nog steeds wel erg extreem voor de meeste Nederlandse SS-ers, die sinds 1940 al enige geestelijke inspanning zouden moeten verrichten om alleen al het éne Germaanse rijk te kunnen aanvaarden. Hoezeer de volkse groep op het gebied der rassenleer al voor 1940 keurig ın de pas bij de Duitse kopgroep liep, en geestelijke aanpassing zocht bij de andere stamverwante Germaanse volkeren, (1) Kurt Eggers: Von der Freiheit des Kriegers, Berlijn, 1941, p. 15-18. (2) Der Vaderen Erfdeel Bloeimaand (mei) 1939, p. 163; id. Herfstmaand (sept) 1938, p. 34. 208 DER VADEREN ERFDEEL een Germaans rijk was een staatkundig postulaat, dat in de voor-oorlogse verhoudingen onmo- gelijk en ondenkbaar was, ook binnen de NSB. Zelfs bij de volksgezinden zal men tevergeefs zoeken naar een duidelijke openlijke uiting van de wens tot een nauwere staatkundige band met dat grootste en zeer centraal gelegen Germaanse volk, dat bovendien als enige de tekenen des tijds had begrepen en volks ontwaakt was. Gedachten in deze richting moeten weliswaar incidenteel bij de volksgezinden geleefd hebben, zo niet bewust, dan onbewust, getuige deze erkenning van een fraaie Fehlleistung: ‘In het vorige nummer had een artikel tot opschrift Deutsche booschuren. De meeste lezers zullen begrepen hebben, dat hier Drentsche had moeten staan’. * Maar als politiek programmapunt een nauwere Germaanse aaneensluiting te stellen ging teveel in de richting van de NSNAP-kameraden, die in het algemeen zéér geestverwant aan de volksen in de NSB waren, maar daarbij toch te extreem, schreeuwerig en compromitterend. Van concrete verklaringen in hun geest hielden de volksen in de NSB zich verre, of beter gezegd: waren er zelf nog verre van. De NSB als geheel was er zeker nog niet rijp voor, laat staan voor meer. Op de schriftelijke suggestie van een kennelijk weinig onderlegde, gemiddelde NSB-er, dat Duitsland maar de hege- monie in Europa moest verwerven, antwoordde de chef Algemeene Zaken van het NSB-hoofd- kwartier op 13 januari 1939, dat de NSB het pan-Germaanse streven van het Duitse nationaal- socialisme niet goedkeurde.* Een pan-Germaans rijk viel natuurlijk helemaal buiten iedere dis- cussie. Het is niet uitgesloten, dat in een paar Duitse en een enkel Nederlands hoofd iets dergelijks heeft rondgespookt; misschien hebben Himmler en Rost hier wel eens vaag over gefantaseerd, maar meer dan de uitwisseling van wat losse en tot niets verplichtende gedachten kan het nooit geweest zijn. De volksgezinden maakten weltanschaulich dus al aardig vorderingen, maar op meer staat- kundig gebied waren zij op zijn best nog maar halverwege, en hingen nog ideeën aan, die zij later zouden bestrijden. Nu kon het niemand van enig waarnemingsvermogen ontgaan, dat er in Duits- land al sinds de tijd van Bismarck af en toe bedenkelijk annexionistische tendensen ten opzichte van Nederland te bespeuren waren, op politiek, economisch en cultureel terrein. Vaak was een en ander gelardeerd met de termen Germaans, Duits, Nederduits, die altijd vaag en verschuifbaar bleven. Deze tendensen werden er niet minder op sinds de verschijning van het nazi-regime. In- tegendeel, het nationaal-socialisme gaf een nieuwe stimulans en een ideologisch fundament aan de altijd wat kannibalistische belangstelling, die er voor Nederland in sommige Duitse kringen bestond. Irriterend moesten uitlatingen en activiteiten van Duitsers werken, die enigszins wezen in de richting, waar ook de NSNAP het zocht: de Nederlanders waren in oorsprong Duitsers, sinds eeuwen, helaas! afgedwaald, een beetje vreemde Duitsers, Nederduitsers dan, maar toch in wezen Duits-Germaans van bloed en afkomst enz. Ook bij de volksgezinden in de NSB waren er (nog) weerstanden tegen ‘de voorstelling, waar wij Nederlanders ons wel eens aan ergeren, als ware ons Deltaland een aanhangsel van Duitschland, ook op kultureel gebied .. .”? Deze Nederlandse volksgezinden hadden nog niet zo lang geleden, in de NSB of in een fascistische voorloper daarvan, de idee van het Nederlandse volk leren kennen. Mussert en de meeste volge- lingen lieten het bij veelvuldig getuigen van dit tamelijk recente nationalisme, maar zij, de volksen, (1) Volksche Wacht Lentemaand (maart) 1940; p. 8; ‘Deutsche’ vetgedrukt in de oorspr. tekst. Voor de lezer, die denkt, dat er nog meer drukfouten in het spel zijn: ‘booschuren’ zijn blijkens dat vorige nummer winterstallen voor het vee. (2) NSB 39 c. (3) Der Vaderen Erfdeel Bloeimaand (mei) 1938, p. 2. 209 PREHISTORIE DER NEDERLANDSCHE SS: DE VOOR-OORLOGSE RADICALEN trachtten juist een ideologisch fundament voor die idée néerlandaise te vinden. Geen wonder, dat deze delvers in de problematiek van natie, volk, cultuur, taal en ras in het eerste voor-oorlogse stadium tot een groot-Nederlandse conceptie kwamen. Volks was voor hen ook groot-Neder- lands, Diets dus. Let wel: ook. De trage NSB-massa, die de verdere implicaties van hun theorieën niet wilde of kon zien, konden zij alléén op dit punt met zich meetrekken. Al eerder zagen wij, hoe het vage begrip ‘volks’ allengs een modewoord in rechts-radicale kringen werd; in de gemakke- lijk te vatten zin van groot-Nederlands, werd het met weglating van de rastheoretische onder- tonen, in de eigenlijk Ige-eeuwse betekenis dus, gretig geaccepteerd door Mussert (die in feite ook een 19e eeuws nationalist was) en door zijn trouwe volgelingen.! De authentieke volksgezinden bleven echter de revolutionaire voorhoede. Toen zij tijdens de bezetting, grotendeels allen lid van de SS geworden, snel van volks-Diets naar volks-Germaans evolueerden, werden Mussert en de NSB als geheel toen pas werkelijk Diets, en herinnerden vaak hun plotseling zo radicaal-Germaans denkende partijgenoten met leedvermaak aan hun vroegere groot-Nederlandse opvattingen. Deze latere ommezwaai van de volkse vleugel was in bepaalde mate weliswaar een bliksemsnel gedachtenlezen van wat er in de Duitse hoofden omging — en wat daar in omging, was voor deze lieden nu eenmaal massgebend — maar zeker ook een logische consequentie van de waarlijk volkse opvatting over het Nederlandse volk, waarvan het Germaanse ras-element de kern was. In het reeds geciteerde artikel van Schoping-Farwerck deed de auteur een gooi naar een begripsbepaling van het volk: ‘Het is een eenheid, gegrond op ras, taal, rechtsbegrippen, godsdienstige gevoelens, zeden en gewoonten en op het bewustzijn der samenstellende enkelingen een volk te zijn. Tezamen met de Vlamingen, vormen wij een dergelijke organische eenheid, het Nederlandsche volk.’? Maar ondanks de lichte nagalm van Renan in deze woorden liet de schrijver er verder weinig twijfel aan bestaan, dat de meest bepalende substantie van het Nederlandse volk toch wel het Germaanse element, gevormd door Friezen, Franken en Saksen was. Andere volks-georiënteerde lieden ontwikkelden min of meer dezelfde gedachten, meestal met wat meer nadruk op die Friezen, Franken en Saksen. Zo ook de ex-Vlaamse activist Van Genechten, die deze opvatting wat aanvulde, en duidelijk en scherp stelde. Maar voor de consequenties schrok hij terug. Zelfs politieke desiderata durfde hij niet aan zijn Dietse overtuiging te verbinden, zulks geheel in overeenstemming met de neutralistische koers van de NSB, die ‘weigert zich in te mengen in de aangelegenheden van een anderen staat.’ Hij zou, het is al gezegd, in de oorlog zich als een felle nazi ontpoppen, maar ook als een even felle tegenstander van de Germaanse rijksgedachte der SS, van erfgoed en erfgenaam van de volkse groep. Inderdaad, deze weg zouden de volksgezinden moeten inslaan. Nog meer nadruk op Franken, Friezen en Saksen (de laatste twee volgens Roskam en enige Noordelijke extremisten ‘onderdrukt’ door Holland), en men was ideologisch rijp voor een sterke relativering van dat groot-Nederlandse volk. Friezen en Saksen vooral hadden trouwens ook hun stambroeders aan de andere kant van de grens met Duitsland zitten. Nog meer nadruk op dit feit en op de alle Germanen verbindende elementen, en de gedachte van een staatkundige vorm, waarin alle Germaanse volkeren zich zouden kunnen bundelen, zulks ten koste van een Dietse staat, was in de kiem aanwezig. (1) Vgl. De Jonge, Crisis der democratie, p. 228, 229; hoewel deze schrijver enigszins de dupe is geworden van de door hemzelf geconstateerde vaagheid van het begrip ‘volks’ in NSB-kring, zegt hij terecht, dat Mussert in wezen het nationaliteitsbeginsel van de vorige eeuw aanhing, en dat de volkse stroming juist een verminderde belangstelling voor concrete staatkundige problemen had. (2) Nieuw Nederland maart 1937, p. 684-685. (3) A.v. augustus 1937, p. 108. 210 DER VADEREN ERFDEEL Zo radicaal waren de volksen voor de oorlog over het algemeen dus nog niet. Een dergelijke gedachte als hierboven geschetst werd in een artikel onder de kop: ‘Critiek der Dietsche Beweging’ in twee bladen, waaronder de Volksche Wacht, verkondigd, maar onmiddellijk en fel afgewezen, ook door de volksen.! In hoeverre deze hele gedachtenwereld van de groepering van Der Vaderen Erfdeel Duitse import was, of toch ook autonome elementen bevatte en een zelfstandige ontwikkeling doormaakte, is een vraag, waarop wij hier niet dieper kunnen ingaan; dat, indien mogelijk, zou door een ver- gelijkende studie tussen de publikaties van de volkse groep en de Duitse productie op dit gebied moeten worden opgehelderd. Voorshands lijkt de bewering niet te gewaagd, dat die Duitse invloed, heel zacht gezegd, een factor van groot gewicht is geweest. Verbazingwekkend is dat niet: de begrippen ‘volks’, ‘bloed en bodem’, ‘Germaans’ waren zelf Duits van herkomst, om niet te zeggen zéér Duits, en men krijgt vaak de indruk, dat de volkse schrijvers in Nederland zich voortdurend willen verweren tegen de lichtelijk ridicule bijklank, die deze woorden bij het passeren van de grens onmiddellijk krijgen. Duitse bladen van duidelijke SS-signatuur als Germanien, een uitgave van Ahnenerbe, Rasse en Odal (een Monatschrift für Blut und Boden, uitgever Walther Darré, chef van het Rasse- und Siedlungsamt-SS en minister van landbouw) werden gretig gelezen en aangehaald. Een enkele volkse Nederlander plaatste zelf ook wel eens een bijdrage. Duitse nazi- geleerden als Günther en Clausz, en een groot aantal mindere goden werden door de volkse scri- benten in Nederland als autoriteiten aangevoerd. Het blijft zeker mogelijk, dat sommige volksen onafhankelijk van de Duitse opvattingen tot bepaalde conclusies zijn gekomen of zouden zijn gekomen; de geschiedenisleraar Los haalde, zoals wij zagen, zijn treurige denkbeelden over de ‘bolsjewistische ondermens’ uit Amerikaanse bron. Maar juist deze lieden verslonden de litteratuur van het bovengenoemde soort, die vanuit Duitsland binnenstroomde; wat dit betreft vormde de oostelijke grens van Nederland inderdaad geen enkele hindernis. Gesteld al, dat de vraag relevant is, welke ideeën, die in de kring van Der Vaderen Erfdeel circuleerden, eigen vondsten waren en welke uit de koker van hun inspirators te Berlijn en München stamden - zij zouden het vermoedelijk zelf niet meer weten. Het lijkt aannemelijk, dat de volksen hun geestelijke en wetenschappelijke bagage of wat zij althans daarvoor hielden, praktisch geheel uit Duitsland betrokken. Het kon ook moeilijk anders. Al die theoretische activiteiten op dat brede, maar vage grensgebied van ras, volk, volkskunst e.d. waren en werden voornamelijk door Duitsers verricht, en de oorsprong van een en ander dateerde zoals bekend vaak al van lang voor 1933. Eén van de meest vooraanstaande Nederlandse adepten van de volkse gedachte, de reeds enige malen genoemde Nachenius, kunstschilder en later theoreticus van de Nederlandsche SS, was zelf heel dicht bij die oorsprong geweest. Al voor de eerste wereldoorlog leerde hij de werken van Houston Stewart Chamberlain kennen, en later de man zelf. Het racisme van de Duitse nazi’s immers valt voor een goed deel terug te voeren op twee niet-Duitse ‘denkers’, die door hen ook buitensporig vereerd werden: de Franse graaf Gobineau en nog meer de Brit Chamberlain, die uit onstuitbare aandrang Duitser werd, in alle betekenissen van dat woord, een soort hyper-Duitser eigenlijk en bovendien schoonzoon van Richard Wagner, die hij zelf weer buitensporig bewonderde.* (1) Zie Schöffer, Nat. soc. gesch. p. 243, noot 3, die deze aanval op de Dietse gedachte en het antwoord erop in het NSB-Vormingsblad van nov. en dec. 1939 aantrof; voor ons onderwerp is echter van veel meer belang, dat het eerste al in het oktober-nummer van de Volksche Wacht (p. 8, 9) was verschenen, het tweede eveneens in het december-nummer (p. 2, 3). Dat de NSB-leiding een pan-Germaanse gedachte afwees en Dietsland verdedigde, is vanzelfsprekend; waar het hier om gaat, is dat de volkse groep dit voor de oorlog ook nog deed. 