Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
an den handel op Oost- of West-Indië zouden onthouden; det de eerste vrouw, die haar opvolgde, met den koning van Spanje of den kroonprins of althans niet zonder des eersten toestemming zou huwen; en dat hare bezittingen, die nimmer mogten ver- deeld worden, na den dood van haar en haren echtgenoot aan Spanje zouden — len, wanneer haar huwelijk niet met kinderen gezegend werd !. Met de tijding dezer plegtige overdragt ontving ArsERTUS tevens eene volmagt zijner De afstand wordt tot stand aanstaande gemalin om in haren naam het oppergezag over de Nederlanden te aanvaar- trace den, Terstond ontbood hij afgevaardigden van de staten der onderscheidene gewesten tegen den iv Augustus naar Brussel, om de gevorderde eeden aan hunne nieuwe souvereine af te leggen. Hoe vast het Spaansche despotisme ook gevestigd scheen, toch wantrouwde de regering de volkomene onderwerping van de vergadering der algemeene staten, wier bgeenroeping zij thans niet kon ontwijken, en die welligt te luider hare billijke klagten tou doen hoeren, naarmate zij die langer had moeten smoren. Eene krijgsmagt van vjüenduizend voetknechten en tweeduizend ruiters werd in den omtrek der stad bijeen getrokken, om elke poging tot herwinning van den voormaligen invloed te stuiten en de oowilligen door vrees in toom te houden % Toen de afgevaardigden acht dagen uitstel verzochten, om over den inhoud der afstandsakte te raadplegen, werd hun namens den artshertog te kennen gegeven, dat zij zich vergisten, wanneer zij zich inbeeldden dat de koning hunnen raad of hunne toestemming vroeg. Even als ieder mensch het regt had over zijn goed te beschikken, hing het ook geheel van zijne willekeur af, de Nederlanden aan zijne dochter af te staan. De mededeeling der tot den afstand betrek- kelijke stukken had geen ander doel dan den staten vergunning te verleenen, om hunne bezwaren met eerbied ter kennis der regering te brengen en haar tevens in te lichten, omtrent hetgeen door hen bij deze gelegenheid voor ’s lands welzijn wenschelijk werd geacht, Tet dezen engen werkkring beperkt, bepaalden de afgevaardigden zich tot het indienen van een vertoog, waarbij zij volmagt vroegen om met de Vereenigde Gewesten over den vrede te onderhandelen, en er op aandrongen dat de algemeene staten spoedig weder zouden worden bijeengeroepen, om over de belangen des lands te raadplegen 3. | De aftandsakte komt o. a. voor bij van uzrasu, f. 402 verso. Koning FiLIPS schijnt vermoed te hebben, dat het huwelijk zijner dochter onvruchtbaar zou blijven. Op haren leeftijd van 32 ja- ren kon zij, als Spaansche vrouw, weinig hoop op nakomelingschap meer voeden. Bovendien beweert mes dat nues voorzien kon, dat ALBERTUS bij haar geen kinderen verwekken zou. Zie de Lettres de vozamvan ef p'AxassEN, p. 190. BoncxET, t. a. p. bl. 242. ! corus, p. 326. van nzv», bl. 344. ? Het verzoek, dat alleen inboorlingen tot leden van den Raad van State en — der 70 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1698. Het antwoord van den aartshertog, waarin beide punten werden teegestaan , n tevens de versekering, dat de algemeene staten in het vervolg meer souden bijeen komen, dan hun aangenaam zou zijn, daar zj de hand in de beurs zouden moeten steken, - Na den afloop dezer onbeteekenende onderhandelingen, had op den 22" Augustus de | plegtige inhuldiging plaats. In naam der infante legde ausaavvs den gebruikelijken — doch thans bijkans doelloozen eed af, dat zij de regten en privilegiën der ingesetenen : eerbiedigen zou, waarop de staten op hunne beurt zwoeren haar getrouw en onder- - danig te sullen zijn. Zorgvuldig werden hierbij de orde en de inrigting gevolgd, waar- _ onder de afstand van Kans V in 1555 had plaats gehad í. Onrustbarende berigten omtrent den gezondheidstoestand van den koning neepten den | aartshertog zoo spoedig mogelijk na den afloop der inhuldiging naar Spanje te vertrek- ken, opdat hij sijne bruid nog uit de handen van haren vader ontvangen mogt. Op den 14*" September verliet hij Brussel, na zijnen neef, den kardinaal awpnras van Oostenrijk, gedurende zijne afwezigheid tot landvoogd benoemd, en het opperbevel over het leger aan PRANCHCO bE MENDOZA, admirant ? van Arragon, die m 1596 uit Spanje in de zuidelijke Nederlanden gekomen en destijds tot generaal der ruiterij was aange- steld, toevertrouwd te hebben. > Dood van Reeds den vorigen dag had mmis Il, na een langdurig en smartelijk legehaamelqden, "UT" den laatsten adem uitgeblazen. Geen vorst is welligt door zijne tijdgenooten meer onderscheiden beoordeeld 3. Door zijne lofredénaars als een geloofsheld en wiistekend stuateman gepreten, doer zijne vijanden van de ergste gruwelen betigt, heeft hij ruim- hoots gedeeld in het lot van allen, die in dagen vam onrust en strijd eene gewigtige rol vervullen. De toestand der zuidelijke Nederlanden bij zijnen dood en de latere lot- gevallen van Spanje hebben reeds lang over de waarde zijner regeringsbegimselen voor de welvaart em de ontwikkeling der volken een scherp vonnis uitgesproken; em de openbaarmaking van zijne geheime briefwisseling heeft in ense dagen ook over zijn ka- takter een helder licht geworpen. Frums II was bij uitnemendheid een koning voor de — provincién benoemd of in andere hooge ambten geplaatst zouden worden, was, met andere dierge- lijke wenschen, op eene aanmerking van wege de regering als oneerbiedig en aanmatigend uit het ontwerp-vertoog weggenomen. 1 cacmand, Decumens incdite, | p. 432—406. canmeno, p. 428— 432. BÓRENET, t a. P. bl, 243-261. 2 De titel admirant beteekent, volgens mapexpisu, Geschiedenis des Vaderlands, I1 bf. 230, bevelhebber te land. son, IV bl. 292 noemt mennoza Admirael. 3 zon, IV bl, 474. vas nero, bl. 346. van werenen; f. 417 v. cnorws p. $31. senrivociio, bl. 631. rt petm, Il p. 720. DES VADERLANDS. 71 me EER Spanjaarden van zijnen tijd, die sedert lang gewoon waren de bestrijding en verdelging der ongeleovigen im de oude en de nieuwe wereld als hunne natienale bestemming te beschouwen. In den worstelstrüd zijner eeuw tusschen vrijheid en gezag koos hij uit neiging en beginsel de partij van het despotisme, en schrikte niet voor eenig middel terug, dat hem tot zijn doel kon voeren. Veinzerij, eedbreuk, verraad en sluipmoord werden door hem met zooveel overleg en koelheid in het werk gesteld, alsof hij zijn zedelijk gevoel volkomen tot zwijgen had gebragt. Voorzeker mag men niet voorbij- sien, dat de leer zijner kerk op dit punt volstrekt geen naauwgezetheid predikte, en dat de geloofsijver zijner eeuw vaak bij alle partijen den Ghristelijken oorsprong ver- loochende, door de liefde en verdraagzaamheid jegens andersdenkenden buiten te sluiten, Doch juist dit is het kenmerk van edele zielen, dat zij door geen drogredenen de stem Gods in hun binnenste tot zwijgen laten breagen. Trotech en willekeurig, kortzigtig en weifelend, achterdochtig en onopregt, wellustig en wreed, verdient rites noch als mensch noch als ko- ning den lof van het nageslacht. Dat hij met zijne onuitputtelijke hulpbronnen den opstand der Vereenigde Gewesten niet dempen kon, bewijst niet minder voor zijne onbekwaamheid dan voor den moed en de volharding zijner tegenpartij. Onvermoeide werkzaamheid kan mums niet ontzegd worden; maar zijne talenten verhieven zich niet boven het middelmatige, en de ernst, waarmede hij zich vaak met nietigheden bezig. hie, openbaarde de bekrompenheid van zijnen geest. Traagheid in het besluiten, zocht tot uitstel en wantrouwen in al zijne dienaren stonden meestal aan eene doeltref- _ fende uitvoering zijner bevelen in den weg. Terwijl hij alles door eigen oogen wilde zien en in zijn kabinet te Madrid zich met de regeling der geringste aangelegenheden. in het bestuur van zijne uitgestrekte bezittingen bezig hield, vergat hij dat de gebeur- tenisen niet op zijne beslissing bleven wachten. Met deze verderfelijke langzaamheid en kleingeestige bemoeizucht ging tevens eene onbegrensde heerschzucht gepaard, die hj van zijnen vader geërfd had. Niet minder tot uitbreiding van zijn eigen gezag dan ler wille van het Katholicisme strekte hij de begeerige hand reeds naar de kroonen van Engeland en Frankrijk uit, voordat hij zijne Nederlandsche onderdanen tot onder- werping had gebragt, doch gaf hun juist daardoor de gelegenheid om hunne zegepraal te voltooijen. Één voor één zag hij bijna al zijne ontwerpen schipbreuk lijden. Slechts één doel had hij volkomen bereikt. Hij had Spanje van alle ketterijen gezui- verd en gewend met slaafsche onderwerping voor zijn onbeperkt gezag te buigen. Doch daarmede had hij tevens voor dat land eene rampzalige toekomst afgebakend. Hij liet aan zijnen eenigen zoon FILIPS III een rijk na, welks schatkist uitgeput, welks welvaart 1090. 1498. 72 ALGEMEENE GESCHIEDENIS MS eats — = Em d E — — E K € = ondermijnd, welks ontwikkeling gestuit was, en dat reeds van het verhevene standpunt, waarop KAREL V het geplaatst had, begon af te dalen, om steeds lager te zinken, tot- det het eindelijk onder. de groote mogendheden van Europa zelfs niet meer genoemd zou worden !, 1 Vgl, w. u. prescott, history of the reign of Philip II, Lond. 1855, p. 22, 26, 69, 182, 238, 240.. 3. L. MOTLEY, history of the rise of the Dutch Republic, Amst. 1856, p. 115—125. BORGNET, t. a. p. bl. 252. ra. Juste, histoire de la révolution des Pays-Bas sous Philippe II, Brux. 1855, 1 p. 123 etc. 1. manke, Fürsten und Völker von Süd-Europa, Hamb. 1827, I s. 113—124. A. 0c. BAKHUIZEN VAN DEN BRINK, het huwelijk van Willem van Oranje met Anna van Saxen, Amst. 1858, bl. 108. J. van vroren, Montigny’s leven en dood in Spanje, 1853 bl. 1—3. Dezelfde, Neérlands opstand tegen Spanje, 1856, bl. 27—30. DES VADERLANDS, 7$ TWEEDE HOOFDSTUK. YOORTZETTING VAN DEN STRIJD MET SPANJE, VAN DEN AFSTAND DER ZUIDELIJKE NEDERLANDEN TOT DE ONDERHANDELINGEN OVER HET BESTAND. 1598—1807. Door den vrede van Vervins, het traktaat van Westminster en den afstand der zui- 1598. delijke Nederlanden aan ALBERTUS en IsaBELLA was de Republiek, zoowel tegenover hare p hase vijanden als tegenover hare bondgenoolen, op een nieuw standpunt geplaatst. Bij den pecie een aanblik schijnt bet, alsof zij in elk opzigt verloren had. Niet langer zou de der Republiek. krijg tusschen Frankrijk en Spanje de gewenschte afleiding geven, waarvan prins xirars in de laatste jaren zoo uitstekend had partij getrokken. Niet langer zouden Engelsche hulptroepen het Staatsche leger komen versterken. Niet langer zou het wachten op geld en bevelen uit het verafgelegene Madrid de maatregelen des vijands vertragen en belemmeren. Met vorstelijk gezag bekleed en van de zorg voor de be- cherming der zuidelijke grenzen ontslagen, konden de nieuwe souvereinen van België den oorlog met eene sedert lang ongewone kracht en volharding voortzetten: en het scheen uiterst twijfelachtig of de Republiek op den duur bij magte zou zijn om bijkans geheel alleen eenen vijand te weerstaan, waaraan Spanje, niettegenstaande de onafhankelijkheid zijner voormalige provinciën, in zijn eigen belang de schatten zijner goud- en zilvermijnen en den steun zijner geduchte vloten wel niet onthouden zou. Niettemin had deze gewigtige verandering ook hare lichtzijde. Het was den Staten volstrekt niet onverschillig, dat de afstand der zuidelijke Nederlanden en de dood van nurs If ook den laatsten band met Spanje verbroken hadden. Thans was de voorma- lige landsheer gestorven, na op zijne trouwelooze willekeur het zegel te hebben gedrukt, lll Dax. 2 Srux. 10 1598. Gezindheid van HENDRIK IV. 14 ALGEMEENE GESCHIEDENIS a a a E CE AMEN MCN ANNE door de gewesten, wier voorregten hij bij zijne inhuldiging in 1555 plegtig bezworen had, als een burgerlijk erfgoed weg te schenken, zonder zich om hunne toestemming te bekommeren. Ook het meest naauwgezette gemoed, dat welligt zijne gewetensbe- zwaren tegen de afzwering van den wetligen vorst nog niet geheel op zijde had kunnen zetten, moest thans volkomen bevredigd zijn 1. Wel had koningin rLrzaAmETH van de bezorgdheid der Staten voor hare onderhandelingen met Spanje gebruik gemaakt, om zich van elke verpligting tot onderstand te ontslaan: maar daarentegen had zij hun een derde harer voorschotten kwijtgescholden, en met eene langzame aflessmg van het overige genoegen genomen. Bovenal rekende men het van hoog belang, dat al haar krijgsvolk uitsluitend in den eed der Staten zou staan, dat geen Engelsch legerhoofd meer eenigen invloed op het bewind zou kunnen uitoefenen, dat de koningin slechts ééne stem in den Raad van State behouden had, en dat zelfs het garnizoen der ver- pande steden zich afhankelijker zou gevoelen, nu het zijne betaling voortaan uitsluitend van de Staten verwachtte ?. Ook de vrede van Vervins was voor de laatsten niet zonder voordeel. Wel zou uzwpRik IV met Spanje geen krijg meer voeren; maar nu kwamen ook de regimenten terug, wier vertrek naar Frankrijk telken jare het Staatsche leger aanmerkelijk had verzwakt; nu namen de aanzienlijke voorschotten een einde, die men niet zonder groote moeite en opoffering aan den koning had verstrekt; nu zou integen- deel het Fransche goud de generaliteitskas komen stijven. Inderdaad had men zich in de welwillendheid van den koning niet bedrogen. Ook na het sluiten van den vrede bleef hij erkennen, veel aan de Staten verpligt te zijn 3. BurzaANvAL keerde weldra te ’s Gravenhage terug, om de vriendschappelijke betrekkingen tussehen Frankrijk en de Republiek te onderhouden en voor de uitbetaling der beloofde geldsommen zorg te dragen, terwijl FRANCOIS VAN ABRSSEN, zoon van den griffier der Staten-Generaal, die susrinus van Nassau en OLDEKBARNEVvELT als secretaris van legatie had vergezeld, voorloopig in Frankrijk bleef en weldra als gewoon ambassadeur aan het Fransche hof werd aangesteld. De buitengewone talenten en de ijver van dezen bekwamen diplomaat bragten niet weinig toe om den band tusschen beide sta- ten te versterken 4. Even geregeld als vroeger het Staatsche geld naar Frankrijk — — —ñNeZh 1 Lettres de BUZANvAL et d'ABRSSEN, p. 202. Vgl. hiervoor D. 11 St. VI bl. 446. 2 Waarachtige historie van oypExBAnNEVELT, bl. 177. wacENAAR, Vad. hist. VIL bl. 503 v. 3 Lettres de »ozanvaL et d'AgBssEN, p. 433. 4 van METEREN, f. 409 b. son, IV bl. 580. Lettres de Buzanvau et d'agNssgN, p. 12, 455. De bewering, dat van AERSSEN zijnen invloed bij unpam IV aan den ongeoorloofden omgang van dezen met zijne vrouw te danken had, is door Mr. c. w. vaEEPE op afdoende gronden als een lasterlijk praatje weerlegd. Zie de Eclaircissements historiques achter de genoemde Lettres, p. 435—438. 447—466. DES VADERLANDS. 78 an; en zoodra daarin eenige vertraging scheen te komen, of de ondernemingen des vijands eene buitengewone ondersteuning vereischten, verzuimde suzanvar, wien de vrijheid en bloei der Republiek innig ter harte gingen, niet den Franschen minister bs mamor te herinneren, dat het niet slechts hoogst ondankbaar maar ook met Frenkrijk's belang in hjnregten strijd zou zijn, wanneer de koning toeliet dat de Span- parden hun gezag over de Vereenigde Gewesten zouden herwinnen !. Oek nadat mennar IV zijve schuld jegens de Staten volkomen had voldaan, bleef hij hen door ruime onderstandsgelden in het geheim ondersteunen. Zelfs liet hij hun in zijn rijk soldaten werven, en vergunde den dapperen pz LA xovg, die reeds onder prins wiiixw van Oranje zijne bekwaamheden en zijnen ijver voor de zaak der vrijheid bewezen had en in de Republiek zeer geacht was, het opperbevel over twee Fransche regimenten in Saatsche dienst op zich te nemen. Wel bragt de Spaansche gezant te Parijs over deze handelwijze , die slecht met Frankrijk’s onzijdigheid overeenkwam, herhaalde klag- im in; doch zijne vertoogen werden door nenpam IV weinig geteld, en ook wanneer bj in schijn daaraan gehoor gaf, hield hij zelf de uitvoering zijner bevelen tegen eu liet oogluikend toe, wat hij in het openbaar niet mogt goedkeuren ?. Ook lokte nr! roem als veldheer den Franschen adel onder de vanen der Republiek. Na den —— — vede van Vervins werd het langzamerhand gewoonte, dat de jonge edellieden, na het M^"^rre dienen. volbrengen hunner studiën, eenigen tijd onder den prins gingen dienen, om hunne oproeding te voltooijen. Des winters, nadat het leger in de garnizoenen was verdeeld, was ’s Gravenhage vol van Fransche heeren, die niet verzuimden hunnen koning in den persoon van zijnen gezant eer te bewijzen, door hem te vergezellen, wanneer hij neh naar de vergadering der Staten-Generaal begaf. Daar er niet genoeg rijtuigen waren, om aan twee of driehonderd edellieden en efficieren plaats te verschaffen, ging de gezant meestal te voet aan het hoofd van dien talrijken stoet, terwijl zijne koets ledig volgde 3. Het was echter geenszins een bewijs van armoede, maar veeleer van eenvoudige eden, dat de hofplaats der Republiek in dit opzigt nog zoo weinig gemak aanbood. Toen Louse px coranr als gemalin van prins wiLLzw in 1585 den Nederlandschen grond betrad, was het haar tegengevallen, dat men haar op de reis door Holland geen gemakkelijker voertuig dan een open wagen met houten bank kon aanbie- den, terwijl men te Parijs reeds voorlang geslotene koetsen kende, die aan riemen ' Lettres de suzanvaL el d'Aknsss, p. 206 el passim, * Lettres de suzanvaL et d’arnssen, p. 207, 212, 226. ‘pr La PESE, histoire des princes d'Orange, p. 666. ausérr, p. 150—101. 10 * 76 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Se Se — ————Q— ni — —— 1598. . waren opgehangen !. Er begon echter reeds in dezen eenvoud eene verandering te — Reip is komen, die door godsdienstig gestemde tijdgenooten als een blijk van toenemende we- publiek. reldsgezindheid met bezorgdheid werd opgemerkt. In de kleeding der burgers, in hun huisraad, in hunne maaltijden, heerschten veel meer pracht en weelde dan te voren. Terwijl het deeg, dat bij het broodbakken overschoot, nog vóór weinige jaren voldoende was geweest om in de behoefte aan stijfsel te voorzien, was hèt dragen van fijn linnen en kanten lubben en halskragen zoozeer toegenomen, dat de stijfselmakers van het dorp Wormer in Holland in 1598 reeds dertig last tarwe ’s weeks in hunne fabrieken ver- bruikten 2. Deze merkwaardige uitbreiding van eene nijverheid, die destijds welligt meer dan eenige andere als maatstaf van de zucht naar nette en sierlijke kleeding onder alle klassen der burgerij kon gelden, was nog geenszins het sprekendste bewijs van den bijkans ongeloofelijk snellen aanwas van welvaart en rijkdom in de handeldrijvende provinciën der Republiek. Fluweel en zijde, vroeger slechts het kenmerk der meer gegoede burgers, behoorden thans tot de gewone kleederdragt, terwijl gouden en zilveren mort Ais koorden, knoopen en andere versierselen algemeen gedragen werden 3. Was Holland land. reeds in de vorige eeuw een zeer rijk land genoemd ‘, hetwelk een der schoonste parels in de kroon der hertogen van Bourgondië uitmaakte: thans was met zijne bevolking ook zijn bloei meer dan verdubbeld. De voortbrengselen van zijn vruchtbaren grond waren onvoldoende om het vierde gedeelte zijner inwoners te voeden, en hoewel het kleine gewest meer dan dertig steden en vierhonderd dorpen telde, kon het hun geene ge- noegzame huisvesting aanbieden. Overal zag men eene menigte vaartuigen liggen, die net en geriefelijk waren ingerigt, om in de groote behoefte aan woningen te voorzien. De muren van Amsterdam en Rotterdam, Middelburg en Vlissingen waren reeds uitgelegd, om den aanbouw van nieuwe straten mogelijk te maken. In alle steden verrezen prach- tige gebouwen en gestichten, die van den rijkdom der inwoners getuigden. De klim- ! AuBÉRY, Memoires, p. 161. 2 van REYD, bl. 351. ? In 1596 hadden de Staten van Holland te vergeefs beproefd eene geringe belasting op »Goude, Silvere, Sijde of Fluwele Accoustrementen” te leggen. De Edelen, die in hunne verga- dering zitting hadden, gaven hunne toestemming alleen onder voorwaarde, dat zij met hunne huisgezinnen daarvan bevrijd zouden zijn; doch hetzij deze begunstiging den weerzin der burgerij wekte, hetzij haar vrijheidszin zich tegen eene belasting verzette, waarin zij minder een gewoon middel zag om de schatkist te vullen, dan een hatelijke wet tot beteugeling der weelde: de te- genstand ‘was zoo sterk dat men de heffing moest staken. son, IV bl. 261. Res. v. Holland. 1595. bl. 509; 1596, bl. 111, 384, 392, 403, 427. 4 Hiervoor, D. 1I St. VI bl. 543, ; | DES VADERLANDS, 17 mende waarde van den grond en de overvloed van geli hadden bovendien de aandacht 1596. der gegoede ingezetenen op de groote voordeelen gevestigd, die aan het bedijken van overstroomde landen verbonden waren. In 1598 werd de Zijpe, die na de doorbraak van 1570 niet meer bewoonbaar was, op kosten van bijzondere personen met een nieuwen dijk omgeven, waardoor meer dan zesduizend morgen aan den landbouw werden terug gegeven. In Zeeland werden terzelfder tijd door de bedijking van Noord- Beveland tweeduizend morgen, en in het volgende jaar door het aanleggen van eenen djk bij Azel eene nog grootere uitgestrektheid lands aangewonnen. Terwijl de burgers op deze wijze de welvaart van hun vaderland tegelijk met hun eigen voordeel bevorder- den, had de regering geen kosten voor hunne veiligheid gespaard. Door eene rij van uitmuntend versterkte grensvestingen was de Republiek vooral aan de zuidzijde als met een jzeren muur omgeven, die althans in Holland alle vrees voor des vijands aansla- gen verbande. Terwijl het oorlogsvuur aan de grenzen woedde, heerschte aldaar eene Veiligheid in veiligheid, die ieder vergunde zich ongestoord aan zijne bijzondere belangen toe te wij- „ns den. Op hetzelfde tijdstip, waarop de Spanjaarden in 1599 in den Bommelerwaart vielen, schreef suzawvan uit ’s Gravenhage aan den Franschen minister: »alles gaat hier even rustig en kalm toe, alsof ik mij in eenen staat bevond, die reeds sedert hon- derd jaren een ongestoorden vrede’ genoten had? 1. Het was voornamelijk aan den gelukkigen zamenloop van twee omstandigheden toe te Oorzaken van schrijven, dat de Vereenigde Gewesten, in plaats van onder de lasten van den kostba- — — rn en langdurigen oorlog te bezwijken, te midden van het gedruisch der wapenen een "eger ongekenden bloei bereikten. Reeds voor het uitbreken der onlusten waren de Nederlandsche vrachtvaarders voor het noorden en westen van Europa onontbeerlijk ge- worden. De handel op de Oostzee werd hoofdzakelijk door hunne tusschenkomst ge- dreven, en hoewel de koningen van Polen en Denemarken en de Hansesteden herhaal- delijk door Prus II werden aangezocht, om hunne havens voor de opstandelingen te stuiten, verbood het eigenbelang hun den Nederlandschen schippers meer dan tijdelijke hinderpalen in den weg te leggen ?. Het Protestantsche Engeland trok met de Ver- eenigde Gewesten- dezelfde lijn. De vriendschapsbetrekkingen met Frankrijk, welks uit- en invoerhandel bijna geheel in Nederlandsche handen was, bleven ongestoord. 1 van werenen, f. 306, 308. van Reyn, bl. 350. cmorms, p. 113. 114. son, 1V bl. 261. Let- bes de suzanvaL ef Œ arnssen, p. 194. x. w. pe noor, Geschiedenis van den Nederlandschen han- del, 1854, bl. 316. 335. ? van wgrenEN, f. 393 b. — Het was voor den handel der Nederlanders op de Oostzee eene gunstige omstandigheid, dat de koning van Polen niet in zijne poging slaagde, om de Katholieke godsdienst gewapenderhand in Zweden te herstellen. van aero. bl. 362. vs ALGEMEENK GESCHIEDENIS 1508. Zelfs ken de keming van Spanje humne schepen niet van zijne kusten weren, zoo bij zijne onderdanen aan de voortbrengselen van het noorden geen gebrek wilde doen lijden, Wel bragt de opstand aanvankelijk aan de nijverheid der Vereenigde Gewesten zware slegen toe; maar de handelsbetrekkingen met de naburige rijken bleven voortduren, en naauwelijks hadden Holland en Zeeland het Spaansche juk van zich afgeworpen, of hunne schepen doorkliefden in grooter aantal en met vernieuwden ijver de baren Handel en van den oceaan 1, Zoo bleef dus de hoofdbron van de welvaart der voornaamste ge- nijverheid waren niet slechts blij- westen ongedeerd. Integendeel had de oorlog met Spanje juist gestrekt om de be- ven bestaan,. tijden af was men daar bedacht geweest door vrijdom van tollen en andere voorregten be- kwame en kunstvaardige vreemdelingen aan te lokken. De Nederlandsche deugd der gast- vrijheid had zich te vaster geworteld, daar zij in het eigenbelang een krachtigen bond- genoet bezat, Het was een beginsel van staatswijsheid geworden, dat door de Staten als een kostbaar erfgoed hunner voormalige vorsten in eere werd gehouden, om voor vreemde schepen en kooplieden het verblijf in Nederland zoo gemakkelijk en aange- naam mogelijk te maken. De vroedschappen, door denzelfden geest bezield, wedijverden met elkander om de steden in bevolking en welvaart te doen toenemen, door aan de fabriekanten, die zich aldaar kwamen vestigen, bescherming en ondersteuning te ver- maar ook uitge- zekeren. Het was derhalve natuurlijk dat de bewoners der zuidelijke gewesten, die sa i vooral na den val van Antwerpen door het kwijnen van handel en nijverheid ge- e vreemde- noopt werden hunne kapitalen naar veiliger streeken te verplaatsen, grootendeels naar Zeeland of Holland verhuisden. Frankrijk werd destijds nog door burgeroorlogen geteisterd, en was aan een bijkans onbeperkt monarchaal gezag onderworpen, dat zich niet zelden de willekeurigste handelingen veroorloofde, In Engeland heerschte niet minder willekeur, terwijl de vreemdelingen aldaar bovendien van alle gildevereenigingen buitengesloten waren, en tot in het derde geslacht eene dubbele som in alle schattingen en belastingen moesten opbrengen. De verordeningen der Hansesteden waren op den- zelfden leest geschoeid. Nergens vond de vreemdeling zooveel vrijheid en veiligheid, en tevens zulk eene uitmuntende gelegenheid om zijne kapitalen voordeelig te plaatsen, als in de nabijgelegene Vereenigde Gewesten, in wier grondwet, de Unie van Utrecht, de elders nog te vergeefs gezochte gewetensvrijheid uitdrukkelijk gewaarborgd was ^ ! x. Luzac, Hollandsch rijkdom, 1801, 1 bl. 356—367. pe rooy, t. a. p. bl. 318—832. 2 Art. 13: »dat men nyemant ter cause van de Religie sal moegen achterhaelen ofte onder- soucken." In de merkwaardige redevoering van CORNELIS PIETERSZOON HOOFT in 1698, bij Baaxor, Hist. der Reform. 1 bl. 825—833, kon deze reeds vragen (bl. 829): »1s ook niet onder ons een drijvigheid en ondermemingsgeest, waardoor al de Nederlandsche provinciën zich vroeger — onderscheiden hadden, in de noordelijke gewesten bijeen te trekken. Van de vroegste | DES VADERLANDS. | 19 e — ———-.-- -— DP G— me — kwijl huane republikeinsche staatsregeling de zekerheid scheen te geven, dat de belangen 1508 nn handel en nijverheid door de regering nimmer uit het oog zouden worden verloren. Van daar dat duizenden ingezetenen van Antwerpen, Brugge, Gent en andere plaatsen a Pad ae in de zuidelijke Nederlanden hunne schatten, talenten en handelsbetrekkingen naar de Republiek overbragten. De saaiwevers vestigden zich hij voorkeur te Leiden, de liju- waadfabriekanten te Haarlem, de kooplieden in de zeesteden, vaoral te Amaterdam , iwa men meer nog dan elders begreep, dat een bloeijende handel nimmer met ge- ofsdwang gepaard kan gaan !. Ook uit andere landen kwamen vele nijvere vreemdelingen zich in de Republiek nederzetten, De Joden, die in het laatst der vijftiende eeuw uit Spanje verdreven en uit Portugal, groolendeels naar Portugal uitgeweken waren, hadden daar slechts korten tijd godsdienst- "jheid genoten. Door Spaansche inblazingen verleid, had koning emanuzs I hun ins- gelijks geen andere keus gelasten dan hun geloof te verzaken en het Katholicisme te ahelzen, of zijn rijk te ruimen. Velen hadden zich laten doopen, om de voordeelen te behouden, die het verblijf in het handeldrijvende Portugal hun aanbood, Doch hun toestand was meer en meer ondragelijk geworden. Sedert 1536 door de spionnen der Inquisitie omgeven, en toch in het geheim aan hunne voorvaderlijke godsdienst getrouw , ngen zij met brandend verlangen naar eene wykplaats uit, waar zij zonder vrees voor gewetensdwang hun bedrijf konden uitoefenen. De ondergang der Onoverwinnelijke vloot in 1588 schonk hun de overtuiging, dat de onderwerping der Vereenigde Gewesten door Spanje onder de luchtkasteelen eener verblinde eerzucht behoorde geteld te worden, en deel hen het voornemen opvatten zich naar een land te begeven, hetwelk meer en meer als een toevlugtsoord van den gekrenkten handel en de miskende vrijheid hegon beschouwd te worden. Hun verzoek aan de regering vao Middelburg, om zich aldaar le mogen nederzetten, werd door den invloed der Hervormde predikanten, die zich de leden als de ergste ongeloovigen voorstelden, van de hand gewezen; dech zij vonden ten minder bekrompen zin bij de regering van Amsterdam, die hun zelfs bij oogluiking teliet in het geheim hunne godsdienst uit te oefenen, onder voorwaarde dat zij voor ’s lands overheid en welvaart zouden bidden. In 1590 kwamen de eerste Portugesche Joden te Amster- algemeen gevoelen bij ^t volk, dat men niemant hier te lande eenig leedt om sijn geloof behoort un te doen?" Vgl. bl. 811, 812. ! eaonus, p. 111. pr. DE LA COURT, Aanwysing der heilsame politike Gronden en Maximen van de Republike van Holland en West-Vriesland, 1669, bl. 52—55. L. 1. J. VAN DER wyNckT, Neder- lendsche beroerten onder rws 11, Amst. 1825, ILI bl. 136, 139. n. 3. van pen nem, lets over wegere scheepvaartwetien, 1850, bl. 2—14. u. 3. KOENEN, Adriaan Pauw, 1842, bl. 11 vv. De- zeide. De vroegere en latere Nederlandsche handelspolitiek, 1857, bl. 76. 1898. en uit Dustech- land, ‘dat de Avanturiers niet ongenegen waren hunnen ganschen handel derwaarts over te 80 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ———————————G———————-—— | dam, en’ sedert dien tijd nam hun getal zoo snel toe, dat in 1598 reeds eene synagoge werd opgerigt !. In hetzelfde jaar ondervond Middelburg eene belangrijke vergoeding voor de schade, die het zich berokkend had, door de Joden met hunne kapitalen en handelsbetrekkin- gen uit blinde onverdraagzaamheid te weren, De Hansesteden hadden gedurende meer dan twee eeuwen te Londen belangrijke voorregten bezeten. Reeds onder de regering van EDUARD VÍ en maria waren deze op aandrang der Engelsche kooplieden aanmer- kelijk ingekort, en ELIZABETH was evenmin als hare voorgangers gezind privilegiën te laten voortduren, die de belangen harer onderdanen in den weg begonnen te staan. In de ijdele hoop haar door wedervergelding tot herstelling van den voormaligen toe- stand te dwingen, bewogen de Hansesteden keizer Runour II om aan het Engelsche handelsgezelschap, hetwelk onder den naam van Avanturiers te Stade gevestigd was en den lakenhandel in Dustschland bijna geheel in handen had, een langer verblijf in zijn rijk te ontzeggen. Naauwelijks had men in de Vereenigde Gewesten vernomen brengen, of onderscheidene steden haastten zich afgevaardigden naar Engeland te zen- den om hen door voordeelige aanbiedingen tot zich te lokken. Zij verkozen echter hun gewoon verblijf te Middelburg te behouden, waar zij reeds, na het verval van Antwer pen’s handel, onder het bestuur van den graaf van wxicEsTER een kantoor gevestigd hadden. De Staten-Generaal bekrachtigden de hun destijds verleende privilegiën en schonken hun vrijdom van inkomende regten voor de lakens, die zij zouden invoeren, Overigens werd hun dezelfde handelsvrijheid verzekerd, die de Nederlandsche kooplieden in Engeland bezaten 2, De overkomst van deze talrijke landverhuizers gaf aan den handel nieuwe levendigheid en groote uitbreiding 3. Toen men in 1588, bij de nadering der Onoverwinnelijke vloot, de groote schepen geteld had, die des noods als oorlogschepen konden dienen, had men bevonden dat in de havens van Holland, Zeeland en Friesland niet minder 1 u. J. KOENEN, Geschiedenis der Joden in Nederland, 1843, bl. 122, 139. van METEREN, £ 3966. 2 van METEREN, f. 302—304, meldt dat de compagnie der Avanturiers wel 3500 deelhebbers telde en jaarlijks vele millioenen omzettede, » hebbende den Laecken-handel met Carsayen, Bayer, ghenoech alleen in handen, door het retour ofte weder-keerende betalinghe, veel Duytsche ende Italiaensche handelinghen tot hen trekkende, haar niet met Wisselen ofte Finantien gheneerende, meer dan nootlijck haren handel vereyst.” Vgl. crorius, p. 307—309. 3 Vgl. m. v. GauLanD, de l'influence exerceé par la Belgique sur les Provinces-Umes, in de Mémoires, couronnés et Mémoires de savents étrangers, publiés par l'Academie Royale des scien ces etc. de Belgique, T. Vl, 11, 1855, p. 231—249. DES VADERLANDS, 81 GEE EEE A CN DN UIN dan 2700 koopvaarders lagen, die van honderd tot vierhonderd last inhielden. Jaar 1598. lijks werden meer dan duizend vaartuigen van onderscheidene grootte op stapel ge- st i. Overal werden nieuwe uitwegen voor den handel gezocht en nieuwe betrek- kingen aangeknoopt. Het Antwerpsche handelshuis van pm movcuxaow, dat sich Men begint mar Middelburg had verplaatst, opende den Zeeuwen de vaart op de Witte zee, Reeds a E — in 1884 werd te Archangel eene ſactorij opgerigt en een levendig handelsverkeer ge- opend, waaraan, behalve de Zeeuwsche steden, vooral Amsterdam en Zaandam eon werkzaam aandeel namen 2% Ook de Middellandsche zee werd thans voor het eerst geregeld door Hollandsche schepen bezocht. Zoowel door de Antwerpsche kooplieden als de Portugesche Joden, die zich te Amsterdam gevestigd hadden, werden reeds vóór 1590 Hollandsche koopvaardijschepen naar Italië bevracht; en toen twee jaren later de prijs van het koorn in het zuiden van Europa buitengewoon hoog was, ver- trokken niet minder dan vierhonderd bodems met graan beladen naar de onderscheidene havens van dat schiereiland 3. Ook begon men nu Alexandrië, Tripoli en Constantinopel op — ——— Middel- te bezoeken en naar middelen uit te zien om van den Grooten Turk, gelijk de sultan van het Ottomanische rijk in die dagen genoemd werd, volkomene handelsvrijheid op ri staten te verkrijgen. De aanzienlijke onkosten, aan het onderhoud van eenen ambassadeur aan het Turksche hof en consuls in de voornaamste handelsplaatsen verbon- den, schrikten de Nederlandsche kooplieden af, om daarover op eigen naam te onderhande- ln. Zj besloten derhalve de tusschenkomst van bevriende mogendheden in te roepen, wier taggen reeds sedert lang in de Levantsche havens bekend en geëerbiedigd waren. Het bleek weldra dat men van het naijverige Engeland geen ondersteuning te wachten had; doch de Fransche gezant te Constantinopel aarzelde niet den wensch der Nederlandsche kooplieden aan den sultan voor te dragen, waarop deze hun in 1698 dezelfde vrijheid en voorregten waarborgde, die de Franschen in zijne slaten genoten $. Reeds vroeger had men, wegens de belemmeringen, waaraan de handel op Spanje en Portugal onderworpen ! van mEtTEBEN, f. 307 c. crOTIUS, p. 231, gewaagt van 2000 schepen. * pp ROOY, t. a. p. bl. 333. J. scugitEma, Rusland en de Nederlanden, 1817, 1 bl. 37—49. ! 1. c. DE JONGE, Nederland en Venetië, 1852, bl. 302, meent aan de juistheid dezer opgave te mogen twijfelen. Wanneer men echter de naauwkeurige berigten van van METEBEN, f. 323 c, 334 d, 363 c vergelijkt met hetgeen varius in zijne Chronyck van Hoorn, bl. 270, alleen van laatstgenoemde stad vermeldt, en daarbij in aanmerking neemt dat Venetië reeds in 1596 eenen agent naar de Vereenigde Gewesten zond, om in het belang van den wederzijdschen handel vriend- schapsbetrekkingen aan te knoopen (zie DE Joncz, t. a. p. bl. 3 vv.), dan schijnt die twijfel on- gegrond te zijn. Vgl. son, IV bl. 308. ! vas uerEREN, f. 397 a. De Nederlandsche schepen moesten echter varen onder Fransche vlag. Zie ook Res. v. Holland, 1597, bl. 420; 1596, bl. 37. Uit de laatste plaats blijkt dat reeds destijds lll Dez. 2 Srvx. 11 1608. 8 ALGEMEENE GESGHIEDENIS aas, eene geregelde maart op de. Kaapverdische eilanden geopend, om van daar het en op de kust van enmisbare aeut te halen, Weldra weed eok de mabügelegene kust van Guinea bezocht, Guinea. Nederlandsche vam waar men goud, elifantslanden en elpenbeen medebragt. Zoo gering werd de magt van den koning van Spanje reeds door de ondernemende kooplieden geacht, det BALTHAZAR DE XOUGHERON, tot bevordering van dezen handelstak, die reeds meer dan | twintig schepen geregeld bezig hiold, het Prinseneiland bij St. Thomas gewapender- - hend in bezit liet nemen. De bezetting werd echter eerlang door ziekte gedwongen, maar het vaderland terug te keeren ?. Alleen aan deze verbazende uitbreiding van handel en nijverheid, aan dezen voort- handelpolitick. 4 enden toevloed van vermogende en ondernemende vreemdelingen had de Republiek het te danken, dat de middelen tot voortsetting van den strijd met het magtige Spanje | haar nog niet ontbroken hadden. De bleef der aan zee gelegene gewesten kon niet. sonder invloed blijven op de lendprovimción, wier voornaamste handelsteden bovendien sedert 1594 aan het geweld des vijands onttrokken en niet langer aan de roefzucht der Spamjaarden en den moedwil der Staatsche troepen blootgesteld waren. Overal bleek de toenemende welvaart uit de hoogere opbrengst der belastingen, waaruit de aanzien- ljke kosten van den krijg gedekt moesten worden. Inzonderheid was dit het geval in | Helland, dat hoofdzakelijk door accijnsen, comveijen en licenten 3 in zijne behoeften voor | zag, en daardoor van de vermeerdering der bevolking en de uitbreiding der scheepvaart on- middellijke veordeelen trok, Was de bevordering van handel en nijverheid te allen tijde | een hoofddoel der Nederlandsche staatslieden geweest, thans begreep men in Holland. meer den eoit, dat aan het behoud dier gewigtige hulpbronnen het heil des vaderlands | gelegen was. Bij alle beraadslagingen, onderhandelingen en besluiten werden de be- langen van den koophandel in het oog gehouden. De gezanten der Republiek hadden steeds in last alle belemmeringen uit den weg te ruimen, die aan hunne handeldrijvende landgenooten konden worden in den weg gelegd. Nimmer werd eene gelegenheid ver- zuimd, om vermindering van tolregten en begunstiging boven vreemde naliën te erlan- | gen. Tijdingen, die voor den handelstand van gewigt konden zijn, werden terstond aan | de besturen der belanghebbende steden medegedeeld. De dienst der Staatsche oorlog- schepen was zoodanig ingerigt, dat de uitzeilende en binnenkomende koopvaardgschepen en de visschers in de Noordzee zooveel mogelijk tegen vijandelijke aanranding beschermd | waren. Voor belangrijke uitvindingen ten gunste der zeevaart werden belooningen uit- : Nederlandsche kooplieden, voorgevende Engelsche te zijn, op de Levant handel trachtten te dri- | ven, doch hun bedrog als slaven op de galeijen moesten boeten. 1 vas nRYD, bl. 350. Lettres de suzanvau et d'agnsszs, p. 108, 135. ' 2 Zie hiervoor, D. ILI St. 1 bl. 397 noot (1). DES VADERLANDS, 83 On gerekt. Nieuwe ondernemingen werden niet slechts doer vrijdom van belastingen maar — 1996 ee aeta mente anaal digd, an selfs door de uitloving vam aanzienlijke gekdsommen uitgelokt. +. Het kaw dan ook geen beweemding wekken dat de handel op Spanje, ——— Voortdaring schepen eene voordeelige vracht verzekerde, niet slechts by eogtuising bleef bestaan, maar … spanje. openlijk doer de Staten als oamisbaar voor han welzijn verdedigd werd. Alleen wapens, krijge- behoeften, scheepstuig eu graan, binnen de Vereenigde Gewesten gewassen, of over land derwaarts gevoerd, werden als cemtrabamde beschouwd ?. De Nederlanders waren nog steeds de voornaamscte handelaars tusschen het Spaansthe schiereiland em het noorden van Europa, en dee vaart was zoo winstgevend, dat de belemmeringem eu mishandelingen, die xj vaak im Portugal of Spanje ondervonden, hen daarvan miet hadden afgesthrrht, In 1595 vertrekken nog meer dam vierhonderd schepe& deswaarts, groeteadeels met graan uit de Oosísee beladen ?. Dese vreemdsoortige toestand, waarbij de Republiek laren ouverzoenljkem vijand zelve van levensmiddelen voorzag, had reeds lang in Ea- geland niet slechts verbazing maar ook groote ontevredenheid gewekt. De tegenstand, dien de graaf van Lz:cusrzu gedurende zijne lamdvoegdij over de Vereenigde Gewesten "n de Staten amdervonden had, was voor een greet deel het gevolg der willekeurige onverstandige maatregelen, waarmede hij zieh bad voorgesteld aan het handelsverkeer der Republiek met Spanje een einde te maken 4. Wel hadden de Staten destijds op dit punt gezegevierd; doch hunne handelwijze bleef voor de Engelechen eene ergernis, en werd ook van de Framsche zijde afgekeurd. Merhaaldeljk had ne »ozanvaL er op mngedrongen, dat allem toevoer naar Spanje gestrengelijk zou verbieden; en de keumgin van Engeland had geen gelegenheid verzuimd om hear misneegen te kennen te geven over eenen handel, welks voertdaring zij niet minder aan de onverschoonlijke oogluiking der Staten dam aan de strafbare winwucht der kooplieden toesehroef. Niet moder grond voerde de agent der Staten te Londen, noés pz canon, tot humne ver- schooning aen, dat het verbod dier vaart dertigdoizend zeevarende mammen, die daar- mede hun brood verdienden, near den vijand zou jagen 5, De Statem waren bovendien l lie o. a. Hes. v. Holland, 1580, bl. 641; 1691, bl. 743; 1594, bl. 272, 333, 356, 555, 563; 1606, bl. 43, 117, 146, 101, 230—254; 1506, bl. 60, 64, 85, 119; 1697, bl. 471, 67$; 1508, bl. 83, 223, 433. ? Lie o, a. Res. v. Holland, 1697, bl. 521; 1698, bl. 14. 3 vix REYD, bi. 262 b, ) i Hieevoor, D. III St. 1 bl. 190. Vgl. de Aanteekeningen, bl. 404. ` por, IV bL 32, 308, 370, 380. van evp, bl. 259. Vgl. ten bewijze, dat caron niet over- dreef, Lettres de wuzanvaL et d'ugnssun, p. 121, 363. 11* 1598. 84 ALGEMEENE GESCHIEDENIS te minder genegen naar ELIZABETR’S klagtep te luisteren, daar hare eigene onderdanen ender Schotsche vlag met nagemaakte paspoorten zich aan hetszelfde euvel schuldig maakten 1. Toen men in 1596 de uitrusting eener tweede Spaansche armade duchtte , hadden de Staten echter op aandrang van Engeland en Frankrijk besloten, den uitvoer van koorn naar vijandelijke havens te verbieden. Daar een slechte oogst den prijs van alle levensmiddelen destijds meer dan verdubbeld had, hoopte men ries door den hon- gersnood zijner onderdanen te bewegen, van zijn voornemen af te zien, of hem althans door de vermindering van de opbrengst der in- en uitgaande regten een gevoeligen slag toe te | brengen, en hem in elk geval de gelegenheid te benemen, om de Hollandsche schepen tot versterking zijner oorlogsvloot in beslag te nemen. Te vergeefs verzette zich Am- sterdam, reeds voorlang de stapelplaats en het middelpunt van den graanhandel 2, te- gen eenen maatregel, die zijhe belangen ernstig dreigde te kwetsen. De overige Hol- landsche steden gaven hare toestemming, en de Staten-Generaal sloten alle zeegaten met oorlogschepen af, om de overtreding hunner bevelen onmogelijk te maken. Ver- scheidene koopvaarders, met graan geladen, die reeds voor Texel en in het Vlie zeil- | vaardig lagen, werden met geweld naar Enkhuizen en Amsterdam teruggebragt. Eenige schepen wisten echter aan de waakzaamheid der zeekapiteins te ontsnappen , en weinige | maanden later zagen de Staten van Holland zich gedrongen de vaart bij oogluiking weder open te stellen, daar zij bemerkten dat de Zeeuwsche regenten den verboden uitvoer begunstigden, in de hoop daardoor het grootste gedeelte van den Spaanschen | handel in hunne koopsteden te vestigen ?. Zoo stond de naijver tusschen Holland en Zeeland, die zoo vaak de eensgezindheid verstoorde, ook hier ’slands belangen in | den weg. Waar de mogelijkheid zich opdeed om, ook ten koste der overige provin- - ciën, winsten te behalen, daar werd dikwerf alleen de stem van het eigenbelang ge- | hoord; en de stedelijke regeringen gaven in dit opzigt aan de Staten der gewesten niets gewonnen, maar betwistten elkander met kleingeestige baatzucht de voordeelen, die de uitbreiding van handel en nijverheid haar geschonken had 4, De onmatige win- zucht der kooplieden kende geen grenzen, en verachtte evenzeer de bevelen van 'slands regering als het dreigendste gevaar. 