Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 2 Van het jaar 900 tot 1581 na Christus
Prins MAURITS de Prins ook voor onze eigene landgenooten niet heeten den Geünieerden Vorsten dade- iin ad ruiterij onder r rins HEN- lijke hulp te gaan bieden, aangezien Holland besloten had, dat de subsidién aan Bo- prix near de hemen en de Unie zouden ophouden als wij gewapende hulp gingen bieden 2%, Maar ri rne bovendien had de verklaring, dat mxwpniks tocht slechts moest strekken om de Engelschen x en te geleiden, nog eene andere beteekenis. Had sacogus de hulp, hoe gering ook, die hij zijnen schoonzoon uit Engeland liet toekomen, onder den schijn willen doen doorgaan, alsof zij hem uit de Vereenigde Provinciën werd toegezonden, thans zette Prins mavaits hem zijne misleiding met eene gelijke misleiding betaald, daar hij de hulp, die hij den Geünieerden Vorsten niet onthouden kon, hun onder de leuze toezond, alsof zij slechts den Engelschen hulpbenden tot geleide strekte. Zoo waren de Nederlanders tevens tegen de blaam van vredebreuk met Spanje, en ’s Prinsen ridderlijk karakter tegenover sPixoLas heuschheid eenigermate gedekt: de verantwoording kwam op het hoofd der Engelschen neder, En aan het hoofd der uittrekkende ruiterij stond Prins aenpam, de zoon der Fransche Prinses, hij, die zich van een dergelijken ruitertocht onder het bewind van oupes- BARNEVELT had gekweten 3, en thans voor het eerst weder een openbare taak aanvaardde. Waarlijk meer waarborgen waren er voor het Buitenland, voor Frankrijk en Spanje zelfs, niet noodig. Maar moeten wij het dan daarvoor houden, dat Prins wenpai zich tot eene eenigzins bedriegelijke vertooning zou geleend hebben? Integendeel, onder welke leuze hij dan ook uittrok, hij zou de gelegenheid niet voorbij hebben laten gaan om een glansrijk wapenfeit te bedrijven, en dat de tocht noch roem noch voordeel heeft opgeleverd , is voorzeker aan hem niet te wijten geweest, Dat hij zich, nu zijn broeder alles vermocht, weder in de dienst van het Land liet gebruiken, is het bewijs, dat hij zich onvoorwaardelijk aan dien broeder had aangesloten, aan wien thans zijne geheele toekomst en die van het Huis zijns vaders hing. Dit had roursk pe coriGwr gevoeld, en zij had hare taak hier te lande als voleindigd beschouwd. Weduwe bij eene wieg door den grooten Prins achtergelaten als verlegenwoordigster van de rechten van het sterfhuis van Oranje op de dankbaarheid der natie, voor welke hij zich en al het zijne had opgeofferd, als bewaarster van de panden, die dat Huis nog bezat ter verzekering van wiLLEMS werk, had zij de overlevering van zijne beginselen ten minste bij haren eigenen zoon trouw voortgeplant. Thans was de zuivere toepassing dier beginselen grootclijks in de waagschaal gesteld; ook was haar zoon menprik de moederlijke tucht reeds lang ont- wassen. Wat had zij dan nog in een land te doen, hetwelk den grooten staatsman had gedood, dien zij vertrouwde, en den voortreffelijken predikaat had verbannen, dien zij ! Resol. St.-Gen. 14 Sept., 1620. canueron, p. 367. 2 Resol. Holl, 4 Jalij, 1620. 3 Naar Brunswijk, zie hiervoor, D. 111, St. II, bl. 574. 504 ALGEMEENE GESCHIEDENIS eee ee ed 1618— liefhad; waar niet alleen hare vijanden de regering in handen hadden, maar zelfs het is volk op straat haar begon te smijten en uit te jouwen 1? Nu het zoo ver gekomen was, besloot zij terug te keren naar haar vaderland, Dat zij na de omwenteling nog zoo lang hier was gebleven, was het laatste offer geweest van haar leven, aan zelfverlooche- ning zoo rijk: want ook de Albestuurder verklaarde hare taak volbracht, door haar uit Dood van hel leven op te roepen: zij stierf nog geen half jaar na haren terugkeer in Frankrijk, vor DE den 9den October 1620, te Fontainebleau. Den 24e» Mei van het volgende jaar werd haar lijk nevens dal van haar echtgenoot bijgezet in het praalgraf, hem te Delft door de Staten opgericht 2, Toen Prins menprik den 9den September met zijne troepen van hier vertrok, was het niet twijfelachtig meer, dat senora de Pals zou aantasten. Op het bericht van zijne nadering liet de Markgraaf van Anspach zijn leger den Rijn boven Mainz, en daarna den Main bij Frankfort overtrekken, doch de stelling op den rechter oever dezer rivier niet geschikt oordeelende om sproLa af te wachten, deed hij zijn volk weder over den Main terugtrekken en legerde zich langs den linker oever. Maar senora, tot Königstein (op den rechten weg van Coblenz naar Frankfort) voortgerukt, sloeg den weg naar Mainz in. Hier stak hij den Rijn over, waarna hij zijn voetvolk onder de beschutting van de stad en het bisschopshof verschanste, Dus lag dat gedeelte van de Palts, het- welk aan den linker oever van den Rijn gelegen is, met zijne onversterkte steden en door het leger der Unie ontruimd, voor hem open. De Markgraaf van Anspach echter talmde niet lang; maar van bij Frankfort opgebroken, maakte hij gebruik van eene schipbrug, eerst nu, na lang verzuim en nog slechts door bestel van een bruggemeester, kortlings door Prins maurits gezonden, over den Rijn gelegd, en betrok zijn voormalige leger- plaats bij Oppenheim. 3 BRANDT, t. a. pl. bl. 398. Voorzeker om de verdenking af te snijden, alsof hij uit eigenbelang de Franschgezinde staatkunde zou bevorderen, weigerde Prins nenna voor zijnen persoon de jaarwedde, die de Koning van Frankrijk aan zijne moeder geschonken had. Daarentegen verzocht hij de Staten, hem de jaarwedde zijner moeder nog eenige jaren te laten genieten, Men stond het hem toe, voorloopig voor een jaar na haren dood (Res, Stat.-Gen, 14, 20 Jan.; 19 Febr. 1621). DES VADERLANDS. — 803 EEE EEN NE EO ID hierna bijzonder gezind waren, om slag te leveren, is voor het minst aan bedenking onderhevig. Althans men liet serworA den 10den September Kreuznach en den 11den 1618 — 1621. SPINOLA nes- Alzey innemen, waar hij een grooten voorraad wijn en koren vond, dien men aldaar, tot — in de ast. BANDWIJKS reeds vroeger betuigde bevreemding, den vijand prijs had gelaten. Zoover gekomen scheen sProLa naar Worms en alzoo verder naar Heidelberg op te willen trekken. Awspacn, alsof sprxora zulks met het leger der Unie in den rug zou ge- waagd hebben, verliet zijne legerplaats bij Oppenheim met achterlating van slechts 800 man ! landweer; hij ging Worms, Frankenthal en Spiers dekken, en serxorA maakte den 1á4den September van de gelegenheid gebruik om de zoo goed als verlaten legerplaats le bezetten en de Geünieerden den overtocht over den Rijn aldaar af te snijden. Dit gaf groote verslagenheid in de Regeringskringen: men gaf hoog op van sernoLas macht en beleid en zag laag op het leger der Unie neder, en het vertrouwen op de Staten-Ge- neraal was, bij het achterblijven van alle hulp van die zijde, geheel geweken. Het gezin van den Keurvorst maakte zich gereed om Heidelberg te verlaten en zich naar Sluitgard te begeven. Rawpwrüx, dit vernemende, ging naar Heidelberg om het ver- trek van het Hof wegens:den hoogst ongunsligen indruk, dien het maken zou, te be- letlen. Doch hij vond het Hof reeds vertrokken. De Nederlandsche Resident, BREDERODE, reisde de Keurvorstin nog achterna, doch kon haar niet tot den terugkeer bewegen. Eerst toen kwam het bericht dat Prins genprik van Wesel vertrokken was. 1 Volgens canLETON (p. 381) 1200 man, ? Resol. St.-Gen. 28 Sept., 1620. 3 CARLETON, p. 368. 4 Resol. St.-Gen. 10 Oct., 1620. cameron, p. 388. III Dreu. 5 Srox. 64 1618— 1621. 506 ALGEMEENE GESCHIEDENIS D ———— ——————— € — — —— —— ——  die inval in Brabant was een lievelingsdenkbeeld van den Prins !. Had sacosus zich door de ramp van de Palts daartoe laten overhalen, dan zou Prins MAURITS die ramp niet al te zeer betreurd hebben: immers zou sacozvus alsdan onher- slelbaar met Spanje gebroken hebben; de Republiek zou, schijnbaar omwillens, tot den oorlog medegesleept zijn; in één woord, er ware een algemeene oorlog tegen Spanje, Oostenrijk en de Katholieken ontstaan, waarbij wij sacosus op onze hand zouden gehad hebben. Alleenljk zou onze zelfstandigheid met een groot gevaar bedreigd zijn gewor- den, zoo de Engelsche macht zich weder op onze grenzen ware komen nestelen. Doch ook omtrent dit gevaar was het mogelijk zich te misleiden: was eenmaal de Puriteinsche volkspartij in Engeland en Schotland ontboeid, wie wist of er dan geene gebeurtenissen konden voorvallen, gevaarlijker voor de Dynastie van sacosus, dan voor de onaf hanke- lijkheid van ons Vaderland. Er waren thans rondom den Prins raadslieden, fijn ge- noeg om zulke mogelijkheden te bedenken. — Nog een ander plan had de Prins ontworpen om den Koning van Groot-Britannië in den oorlog te trekken en de Duitsche Gereformeerden te redden: wilde sacosus niet met Spanje breken, welnu dan had hi slechts de Geestelijke Duitsche Vorsten aan te tasten, om eene afleiding te bewerken'?: Keulen en Luik, zoo rekende de Prins, waren minder gemakkelijk te verdedigen, dan Frankfort. Voor dit laatste plan zou 3AcoBus voorzeker meer ooren gehad hebben; maar hij wenschte Luik liever door verraad van binnen in zijne macht te krijgen 3. Was dit vroeger mislukt, zoo was het, docht den Prins, thans tijd om met geweld van buiten te werk te gaan. — Er bestond alzoo reden genoeg voor den Keurvorst om ongerust te zijn, Ook liet hij in de maand Julij verklaring vragen, wat de Staten met hunne oorlogstoebereidselen beoogden. Dezen lieten hem antwoorden, dat, zoo hij slechts oprechtelijk de onzijdigheid bewaarde, hij zich deswegens evenmin als over de krijgstoerustingen van de Aartshertogen behoefde te bekommeren 4. 3 Zie hiervoor, bl. 424. 4 Resol. St-Gen. 11, 14 Julij, 1620. 5 Resol. Slat.. Gen. 3, 4 Sept.; 12 Nov. 1620. 6 In Jan. 1621 wendden zich eenige herwaarts uitgeweken slachtoffers van de bewegingen in Luik tot de Staten met verzoek om hunne krachtdadige ondersteuning (Resol. Stat.-Gen. 16, 20 Jan. 1621). DES VADERLANDS. 507 td Maar hoe nam carueron het plan van eenen inval op, door zijnen Meester in Brabant — 1618— te doen? Hij beloofde het denkbeeld mede te zullen deelen en deed zulks op eene wijze, seek die genoegzaam verried, dat hij er mede ingenomen was, en onder herinnering aan de belangen van de belijders eener godsdienst, »die zijne Majesteit, naast God, de macht had te beschermen, gelijk hij dan ook den titel van haren Beschermheer voerde 1.” In afwachting van hetgeen sacosvus besluiten zou, maakte zich Prins maunrrs al vast Stichting der i hans Papen- van een punt in het hart van het Aartsstift Keulen meester, tusschen ’s Keurvorsten — hofstad Bonn en zijne hoofdstad Keulen. Hij zond in de maand September den kolonel LAMBERT CHARLES, dienzelfden commandant van Nijmegen, met zes compagnién uit het leger te velde, versterkt met negen compagnién uit Gulik en nog twee compagnién ruiters bovendien, om daar ter plaatse een middelweerd in den Rijn, behoorende tot het Land van Berg, le bezellen en er eene schans op te werpen, aan welke, den katho- lieken Kerkvorst ten spot, de naam van Papenmuts gegeven werd. Toen de schans tegen het eind van October in staat van verdediging gebracht was, werden er een zes- tiglal wagens met krijgsbenoodigdheden heengezonden. De Keizer gaf bevel tot het slechten van deze versterking; maar wendde zich ten dien einde tot de Branden- burgsche Overheden, alsof dezen daaraan schuld hadden. De Staten-Generaal, met sKeizers schrijven bekend gemaakt, zonden over de zaak aan de Brandenburgsche Overheden een brief terug, geschikt om den Keizer vertoond te worden, en de Keurvorst van Keulen, juist door van de Staten de verklaring te verzoeken, dat de schans niet bestemd was om hem of zijne onderdanen overlast aan te doen, toonde genoegzaam te begrijpen, dat hij zich de gewelddadige handeling moest laten welgevallen. Toch ver- waardigden zich de Staten des Aartsbisschops verzoek opzettelijk te beantwoorden. Zij deden het met de verklaring, dat zij met het leggen van die schans niets anders hadden voorgehad, dan wat zij, en zulks was uit al hunne vroegere handelingen aan de gan- sche wereld gebleken, steeds bedoeld hadden, namelijk, dat én hun eigen Land bevei- ligd én hunne naburen en vrienden bij het bezit van vrijheid en rust bewaard mochten blijven. 64* 508 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 161s— hij geene vijandelgkheid te vreezen 1, — Dit antwoord, hetwelk aan OLDENBARNEVELTS inks staatkunde betuigingen ontleende, die thans niet meer zuiver waar konden heeten; hetwelk de ongevergde dienst, die men den Keurvorst van Brandenburg bewees, als eene daad van opoffering voor Duitschland voorstelde, en den Keurvorst gerust wilde stellen, terwijl men niets liever gedaan zou hebben, dan hem als vijand te bejegenen, het mag een model in zijn soort geacht worden. Ook hielden de klachten over die schans niet op, en de drie Geestelijke Keurvorsten bleven bij den Keurvorst van Brandenburg op hare slechting aandringen 2, — Wanneer eenige Overheid, in weerwil van hare betuigingen in staatsstuk ken geuit, vijandelijke bedoelingen tegen een vreemd land koestert, verraden zulks gemeenlijk Vijandelijkhe- de gedragingen van hare onderhoorigen. Dit was het geval, toen later de officieren van ne ar Prins newpaiks ruiters bij hunne terugkomst uit de Paliz de ingezetenen van het Stift PR im A Paderborn, het Vorstendom Westfalen en het Nederstift van Keulen als vijanden behan- Ee RM delden, en Luik bedreigden, ja zich uitlieten, dat Hun Hoog Mogenden hun die Landen | hadden overgeleverd, opdat zij zich daar eens recht zouden te goed doen. Behalve hetgeen zij den ingezetenen afpersten, dwongen zij de Overheden tot beloften van duizenden Rijksdaalders, later te betalen 3. De Koning van Frankrijk trok zich zelfs de zaak der mis- handelde onderdanen van den Keurvorst van Keulen aan 4, en toen nu ook van den Bisschop van Minden het bericht kwam, dat 1500 ruiters onder bevel van den Heer van MARQUETTE, Op hunne terugkomst, in zijn Stift allerlei schade hadden aangericht, juist op het oogenblik, dat de Stenden van het Stift bezig waren te beraadslagen over den bijstand aan den Koning van Bohemen te verleenen, en dat hij zich deswegens bij de Koningen van Frankrijk, Groot-Britannië en Denemarken beklaagd had, toen trok- ken zich de Staten zulks zeer aan wegens de schande, die zulke gedragingen der Nederlandsche soldaten over de Regering des Lands brachten, en zij vermaanden den Prins, te zorgen dat de schade vergoed en de beloofde sommen kwijtgescholden werden. De Prins gaf daarop zijne bevreemding te kennen, dat hij van dat alles niets recht- 1 Resol. Stat.-Gen. 29 Sept.; 6, 25 Oct.; 23 Nov.; 9, 18 Dec. 1620. cameron, lll, p. 388, 389, 390, 391. cARLETON zegt, dat het fort den naam Papenbril bekwam. 2 Toen die klachten niet baatten, werd Deutz tegenover Keulen versterkt. Brandenburg zocht daartegen wederom heul bij de Staten, doch dezen meenden, op advies van den Prins, zich dit niet te behoeven aan te trekken. Resol. Stat.-Gen. 4, 11 Jan. 1621. 3 Zie de klachten van den Keurvorst hij monde van den Agent VAN DER VEKEN, bij de Staten ingebracht: den 20 Jan. 1621. De Keurvorst verzocht teruggave van onnoodig afgeperste gelden en kwijtschelding van de wit nood beloofde sommen, zoo men althans »de kleinachting" wilde » verhoeden, van Hun Hoog Mog. »autoriteit, eer en vorige loffelijke reputatie.” 4 Resol. Stat.-Gen. 20 Jan. 1621. DES VADERLANDS. 509 sireeks vernomen had, en men zou Prins newpark er over hooren. Deze had niets tot zijne verontschuldiging aan te voeren, dan dit, dat hij niet geweten had, dat Minden een gereformeerd Stift was !. Dat alzoo Prins nexpam de eigenlijk schuldige was, gaf den Agent van den Keurvorst van Keulen grond genoeg om te duchten, dat men uitvluchten zou zoeken en de schadeloosstelling zou achterblijven, Juist daarom meende bij dubbel krachtig te moeten pleiten, en op denzelfden dag, dat er nu ook een brief van PHILIPS SIGISMUND van Brunswijk, bisschop van Osnabrug, werd medegedeeld , klach- ten behelzende over den overlast door de Nederlandsche ruiters met schennis van de sauvegarde, door Hun Hoog Mogenden verleend, den ingezetenen van dit Stift aange- daan, trad van DER veken in de vergadering der Staten op met de vermelding van nadere bijzonderheden, de geweldenarijen onzer troepen betreffende, en met herhaald verzoek om voldoening. Hun Hoog Mogenden, zeide hij, hadden zelven verklaard, 's Keurvorsten Landen voor onzijdig te houden: gaven zij alzoo geene voldoening, dan protesteerde hij voor God en de wereld wegens het ongelijk, zijnen armen en ellendigen onderdanen geschied door de schuld der Staten, die zulke misdaden ongestraft lieten. Dus spoorde hij hen aan »eenmaal moed te vatten en de soevereine macht, door God den Heer hun gegeven, te gebruiken tot afwering van het onrecht, dat men hunnen naburen en vrienden deed tot vermindering van den verdienden roem, waarmede deze Landen voor dezen door God den Heer zoo overvloedig waren gezegend.” Werden de begane buitensporigheden thans niet gestraft, zoo zouden zij in nog erger mate vernieuwd worden. Kwamen dan de ingezetenen tot wanhopige stappen, zoo liet hij in het mid- den, wat glorie of eer Hun Hoog Mogenden er uit zouden trekken: hunne officieren zouden er de schandelijke winst van hebben, zij de schande zonder winst, en de ge- heele wereld zou gelooven, dat waar was wat die soldaten gezegd hadden, dat de Sta- len hun de vrijheid gegeven hadden om te handelen, zoo als zij gehandeld hadden. — Krachtige taal voorwaar, en hoogst opmerkelijk in den mond van den afgevaardigde van een katholiek Kerkvorst die getuigenis aangaande Gods zegen onder het vorig Bewind aan dezen Staat geschonken, — De rede maakte indruk, en dadelijk besloot de Verga- dering eene Deputatie uit haar midden naar Priùs gexprikK te zenden om hem al die klachten mede te deelen en wat zij van zins waren daarop te antwoorden, met de ver- klaring dat zij langer niet zouden kunnen nalaten met ernst daarin te voorzien, en het verzoek dat hij ook zelf aan de beleedigde Vorsten zou schrijven om zich te veront- schuldigen. Tevens bescheidden zij de Ridmeesters sTAKENBROEK en RIJHOVEN voor zich, om te antwoorden op de vraag, op wat last zij zoo vele plaatsen in het Sticht van Keulen gebrandschat hadden. — Deze maatregelen werden niet dadelijk uitgevoerd. Inte- gendeel Prins maunits verzocht, dat Hun Hoog Mogenden geene brieven over deze zaak ! Resol, Stat.-Gen. 28, 29, 30 Jan.; 2 Febr. 1621. 1618 — 1621. 1618— naar Duitschland zouden zenden zonder » voorgaande goede kennis.” Nieltemin werden — de brieven opgesteld, maar de zaak had zoo weinig voortgang, dat VAN DER VEKEN op nieuw met klachten aankwam, Nu namen de Staten voor, al wat zij besloten hadden uit te voeren, en de onaangename zaak werd Prins mzwpark verzoet, doordat hem het pensioen zijner moeder nog een jaar na haren dood werd verzekerd 1, Nog evenwel was de onwil van Prins mavunits niet overwonnen, en de Staten moesten zich eindelijk schikken in zijn verlangen, dat de zaak nader onderzocht en Prins agwpark van de verplichting om zich te verontschuldigen verschoond zou worden. Niettemin werd, op herhaalde aanvragen van den Agent VAN DER VEKEN, Prins HENDRIK op nieuw verzocht order op de zaak te stellen. Maar zij bleef hangende en verscheidene leden der Staten aarzelden het besluit der Vergadering tegen ’s Prinsen zin door te zetten. Eindelijk kreeg VAN DER VEKEN van Hun Hoog Mogenden de verklaring, dat zij onderzoek zouden laten doen naar de, zoo het heette, afgeperste schuldbekentenissen: de invordering zou intusschen achterblijven: waren er reeds gelden afgedwongen tegen de plakaten, dan konden de belanghebbenden deswegens eene actie instellen bij den Raad van State 3, Had men hier te lande gerekend op de uitwerking, die de berichten van de verovering van een deel der Palis en van de vlucht der Keurvorstelijke familie op Koning sacosus De Koningvan hebben zouden, aanvankelijk scheen men zich niet vergist te hebben. In het begin Groot- Britannië ; eria ; schijnt zich devan October bracht een brief van caron de tijding, dat de Koning, zoo het scheen, bonu e de zaken in Duitschland beter begon te bebartigen, en eenige dagen later, dat als m aantrek- pror A de Palis niet op staanden voet wilde ruimen, de Koning besloten was alles wat God hem gegeven had, er aan te wagen om hem van daar te verdrijven: reeds ver- klaarden de Engelsche Grooten, zich belangrijke opofferingen te zullen getroosten: de Graven zouden elk 10,000, de Baronnen elk 6000, de Ridders elk 3000 gulden vrijwil- lig bijdragen; de prins van Wales zou 100,000 gulden geren, en voorts anderen naar hun vermogen, Deze penningen zou men binnen acht dagen aan den Baron van DOHNA ter hand stellen, en Zijne Majesteit nog vóór Kersmis 10,000 man doen lichten en onder het bevel van den Graaf van soursampron naar de Palts zenden. De inhoud was van dien aard, dat de Prins ze niet aan de Staten mededeelde, voorge- vende dat niemand alhier ze ontcijferen kon, en dat ook caRLETON in de overzending naar Engeland de hand niet wilde hebben. Toen de brieven uit Engeland terugkwa- men, werden zij rechtstreeks naar den Prins in het leger gezonden. Ook nu mochten de | Resol, Stat.-Gen, 12, 13, 17, 19 Febr. 1621. 2 Resol. Stat.-Gen. 1, 4, 8, 9, 11, 16, 17, 18 Maart, 1621. DES VADERLANDS. 511 ——————————— Á ni Staten ze niet zien !. — Zoo scheen er dan eenige krachtsontwikkeling van Koning JAGOBUS — 1618— te wachten; maar eene mededeeling, ambishalve door cAnLETON aan de Slaten-Generaal dus gedaan, strekte zeer om die verwachtingen te logenstraffen. Wel sprak hij van ’s Konings stellig voornemen ter handhaving van zijns schoonzoons gezag in de Palts; maar, voegde bij er bij, thahs was het jaargetijde te ver verloopen: in het voorjaar zouden Doch ait is niet meer dan schijn. de hulptroepen gereed zijn, — als, en ziedaar hoe sacozus zijn gewone handelwijze niet verzaakte, — als de pogingen tot vrede, nu nog aan te wenden, geen doel troffen ?, — Werkelijk bleek nog niets van maatregelen tot dadelijke ondersteuning. Op nieuw werd sacosus door de onzen herhaaldelijk aangemaand; men deelde cARLETON eenen brief van de Geünieerde Vorsten mede, waarin met het oog op den Koning van Groot-Britannië gezegd werd, dat voortaan geene vredesvoorslagen, maar slechts geweld zou baten om de schade en schande, waartoe men vervallen was, te herstellen, Dezen brief moest canon krachtig bij den Koning ondersteunen, en dadelijk bericht overzen- den, hoe hij was opgenomen 3. CanLErON, die intusschen, alsof er niets dringenders te doen was, de Staten met proposities van ondergeschikt belang bezig, ja wederom lastig moest vallen 4, canteron zelf werd ongeduldig. Met biterheid stelde hij in zijn schrijven naar Engeland de vorderingen voor, die de tegenpartij maakte: bij vijands bedrijvigheid en behendigheid was het zoo ver gekomen, dat, zeide hij, slechts God door een wonder of, naast God, de Koning door zijne macht, spoedig en krachtig aange- wend, hem zou kunnen weerstaan; de tegenpartij besteedde millioenen om ’s Konings naaste bloedverwanten te verdelgen: in hagchelijker toestand had men in deze eeuw nog niet ver- keerd, en toch waren er nog, die den Koning gunstig voor dien vijand wilden stemmen. De Staten-Generaal, die maandelijks eene som van 50,000 pond sterling voor de zaak van 's Konings kinderen over hadden, waren de rechte vrienden van zijne Majesteit. Men zocht grieven tegen hen en klaagde over hetgeen in de Oost-Indiën voorviel; maar de waar- heid was, dat er in langen tijd geen Engelschman of Schot iets tegen hen had in te brengen gehad, terwijl er te voren telkens klachten tegen het gedrag hunner zeevaarders op alle zeeën inkwamen: dat was geschied in den tijd van die vroegere »slechte en verwarde” Regering, van welke ook de aanleiding tot de oneenigheden in de Oost dagteekende, welke men wegens den afstand niet zoo spoedig had kunnen voorkomen. Maar thans was de Regering ordelijk en dienstwillig jegens zijne Majesteit gezind: zoo had God ’s Konings bemoeïjingen gezegend tot handhaving der godsdienst in dit Land tegen geheime aan- sagen, en zoo zou God op nieuw zijne pogingen tot behoud der godsdienst in de ge- ! CARLETON, p. 357, 304, 395. | ? Resol. Stat.-Gen. 10, 18, 21, 22, 24 Oct. 1620. 3 Resol. Stat.-Gen. 24 Nov.; 1 Dec. 1620. cantetox, lll, p. 407, 408, 411, 412, 413. 4 Resol. Stat.-Gen. 18, 30 Nov. 1620. 1618— 1621. | Bewegingen der troepen in de Palts. 512 ALGEMEENE GESCHIEDENIS go-——————————————————————————————S— ee heele Christenheid zegenen !, — Aldus werd tot zelfs de schande van de tegenwoordige Nederlandsche Regering op de huichelachtigste wijze dienstbaar gemaakt aan het doel om den Koning tot het opvatten der wapenen tegen de Katholieke partij te bewegen. Sprnota, die zich sedert van Bacharach en Kaub en van eenige plaatsen op den Hondsrug had meester gemaakt, zonder dat een tocht van FREDERIK VAN sOLms daar iets tegen had uitgericht, vernam paauwelijks dat Prins nenpam den Main naderde, of hij nam voor, hem te gemoet te trekken, en zijne vereeniging met het leger der Unie te beletten. Met een deel zijner macht bij Gerau op den rechter oever van den Rijn tegenover Oppenheim gelegerd, liet hij den eersten October een deel zijner ruiterij den Main bij Höchst, beneden Frankfort, doorwaden: zijn voetvolk wilde hij met wagens de rivier overzetten; ‘doch de eerste dier wagens sloegen om, en nu, van zijn voornemen afziende, keerde hij naar zijne brug bij Oppenheim terug. ÀwsPACH, op het vernemen van hetzelfde bericht, trok met zijn leger de brug bij Worms over, en sloeg den weg langs de Bergstrasse in. Maar toen hem ter oore kwam, dat sprrora van zijn voornemen had afgezien, zond hij de helft van zijne macht weder naar Worms terug en hield zelf stand te Bensheim, Van hier zond hij de kapiteins corsrein en MEGANCK met troepen, op de Nederlandsche grenzen gewonnen, den Prins te gemoet, die den 4%" October zonder bezwaar den Main doorwaad was, Vier of vijf dagen daarna had bij Heppenheim, tegenover Worms, de vereeniging van 's Prinsen troepen met het leger der Unie plaats. — Thans scheen het de tijd om met vereenigde krachten iets van belang tegen sPinoLa uit te voeren; doch de daartoe voorgestelde plannen hadden elk hunne bezwaren, en men kon het omtrent geen van alle eens worden. Den 134" Oc- tober werd een overval op Alzey beproefd, maar niet doorgezet, Des anderen daags zou het op Oppenheim los gaan. Hier verraschte men sPrwora, terugkomende van Alzey, dat hij was gaan beschermen. De Spaansche Generaal had nog den tijd om zijne troe- pen in slagorder te scharen, en zelfs, daar de tegenpartij draalde met het aanvangen van den strijd, om ze in zijne verschanste legerplaats terug te doen keren, Op het eind van October maakte sPrroLa nog eene beweging naar het noordwestwaarts van deze plaats gelegen Opper- en Neder-Olm, terwijl hij slechts een paar regimenten te Oppen- heim achter liet, Dit lokte Arspacm hem een eind weegs achterna; doch wederom zon- der uitwerking. Weldra was hij in zijne kwartieren bij Worms terug, en hiermede was de winter daar ?. 2 RANDWIJK vertrok tegen het einde van November; hij weigerde de geschenken, die men hem wilde vereeren (Zie zijn Rapport) Resol. Síat-Gen. 20 Oct. 1620. Toen men hem later een gouden kop met eenige gouden nobels te huis zond, verontschuldigde hij zich niettemin ze aan Cx on el DES VADERLANDS, niet geschikt om de flaauwe verdedigers zijner Erflanden moed in te boezemen. Fre- ag DERIK V ging voort met de geheele wereld om zijnentwil in rep en roer te willen bren- gen; hij dreef nog in het midden van October de Staten aan om sprroras tocht den Geestelijken Vorsten van Keulen, Trier en Maing betaald te zetten, en om het Bestand niet te ontzien !, Maar niets baatte: al zijne vrienden en bondgenooten hadden redenen om zich van dadelijke hulp te onthouden. Nog altijd werden er van onze zijde pogin- gen aangewend om Venetië over te halen om door een vijandelijk optreden tegen Spanje deze Mogendheid te dwingen, hare troepen, tot tuchtiging des Konings van Bohemen bestemd, terug te roepen, of dezen Vorst ten minste geldelijken onderstand te verleenen. Doch Venetië bleef zich verontschuldigen, en slechts om tegenover een verzoek, dat men piet wilde inwilligen, een verzoek over te stellen, dat wij niet vervullen konden, schijnen SURIANO en TREVISARO de Slaten in dezen tijd gedurig te hebben aangemaand om zich de zaak van Graauwbunderland door het verschaffen van geld aan te trekken en er een gezant of krijgsoverste heen te zenden. Hoe konden de Staten, niet door de Graauwbunders aangezocht, en, gelijk zij zeiden, buiten staat iemand in hun midden le vinden, die met de zaken aldaar genoegzaam bekend was, zulk een verlangen be- vredigen? Juist toen de Koning van Bohemen reddeloos verloren was, vond sunrano- een voorwendsel om aan den aandrang, dat de Staten zich opzettelijk met die zaak zouden bemoeijen, een einde te maken 2, De vereenigde legers van Oostenrijk, Spanje en de Katholieke Liga kon de onge- lakkige Koning van Bohemen niet weerstaan. Het gevaar voorziende, had hij reeds Nederlaag van het dierbaarste wat hij bezat, in veiligheid gebracht. Zijnen zoon, dien men ——— NS Kroonprins van Bohemen noemde, zond hij niet naar zijnen trouweloozen grootvader in Engeland, maar, aandoenlijk bewijs van:vertrouwen! naar de Nederlanden om daar in het gezin van Graaf gnwsr casmum opgevoed te worden. Doch nu kwam ’s Graven be- Doeming tot goeverneur van Friesland tusschenbeide, en hoe kon de Prins, schrijft — canterow, in die onbeschaafde en afgelegen Provincie behoorlijk opgeleid worden? Kon de Gravin met den jongen Prins te Utrecht blijven of in den Haag of nog beter te Delft komen wonen, dan ware voor 's Prinsen gezondheid en veiligheid naar behooren gezorgd 3, — Doch hoe nietig moesten zich deze bemoeijingen voordoen, toen in de laatste te nemen (Resol. Stat.-Gen. 9 Jan. 1621), Hij leverde eene declaratie in van de kosten zijner zending, van 11,830 gulden, waarvan de Gecommitteerden tot onderzoek zijner aanspraak 2600 gekort wilden hebben (Resol. Stat.-Gen. 12 Jan. 1621). caaceton, III, p. 391, 396, 406. 1 Resol, Stat.-Gen. 19 Oct, 1620. 2 Resol. Stat.-Gen. 12, 18, 19, 30 Sept.; 1, 3, 19, 21 Oct.; 12, 30 Nov. 1620. * Resol. Stat.-Gen. 3, 21 Oct.; 3 Nov. 1620. cameron, Ill, p. 386, 387, 395, 400. De III Deen, 3 Srux. 65 1618— 1621. Besluiten daar- na door de Sta- ten genomen, 014 ALGEMEENE GESCHIEDENIS GE EEUU UNUM OE ENTENDU: dagen van November het bericht aankwam, dat de vader van den jongen Prins versla- gen, en na zijn leger verstrooid te hebben gezien, met zijn echtgenoot naar Silezië was geweken. Welk eenen indruk moet deze tijding in Holland gemaakt hebben op de mannen van die partij, welke Koning Pazprnik als den uitverkoren verbreker van het rijk des satans had aangeduid; op hen, die zeker dat God hem des noods met wonderen bij zou staan, gezegd hadden, dat de Katholieken wel beven mochten, en, spot bij bedreiging voegend, den Keizer als een geplukten arend in een kooi hadden voorgesteld !. Welk eene deemoediging zag zij hiermede zich als van Gods wege aangedaan ! Dus was voor haar de tijd om alles door te drijven, om hare buiten- en binnenlandsche vijanden uit te roeijen, en de geheele wereld met Oost en West te winnen, dan nog niet ge- komen! — Nog vóór de ontvangst van dien opgeluksbode uit Bohemen had de Prins besloten, » wegens het verloopen saizoen" het veldleger by Schenkenschans op te breken, en wanneer de troepen weder in hunne garnizoenen terug zouden zijn, de Garntzoen- houders af te danken. Den 7°" November was Prins maurits te "s Gravenhage terug. Een maand later was er sprake, Prins nexpnik met zijne ruiters uit Duitschland terug te ontbieden, en de Geünieerde Vorsten door toezending van een of twee af- gevaardigden op den Uniedag met woorden te gaan bemoedigen. Vooreerst deed men het met eenen brief af, en Prins nenpaix was den 28sten December terug. Toch lieten de Staten de handen niet moedeloos zinken, zij namen het besluit om hunne compag- nién te versterken, hetgeen hunne macht met een getal van 9000 man voetvolk en 1500 ruiters vermeerderde; ook onttrokken zij den vernederden Koning van Bohemen hunne ondersteuning nog niet. Zij besloten de subsidie voort te zetten, in geval cr nog eene krijgsmacht overgebleven mocht zijn om ze te ontvangen, en loen de Overste Fräxck uit Pilsen geschreven had, dat hij zich daar bevond zonder geld, zonder krgg- ef mondbehoefien, zonder eenig bericht van den Koning, en dat hg aldus die plaats en Tabor er bi zou moeten verlaten, antwoordde hem de Prins van Oranje, dat hy die plaatsen nog moest trachten te houden, want dat hij uit de subsidie, die Hun Hoog Mogenden wel zouden blijven verstrekken, geld zou krijgen. Ook de Koning zelf werd aangemoedigd, op grond dat de Staten het mogelijke doen zouden om hem te ouder- steunen. Eindelijk, ten einde den Staten eene nadere gelegenheid te verschaffen om zich te verklaren, verscheen de Resident van Venetië den 2den Januarij ter vergadenngz der Staten-Generaal. Hij betuigde bij zijne nieuwjaarswenschen, Hun Hoog Mogenden zijne deelneming in de smart, welke de nederlaag van den Koning van Bohemen en de 4 Prins werd te Zwol aan Graaf gnxsT gebracht door zijnen oom LopewusK, Hertog van Simineren. die daarop naar ’s Hage vertrok, Resol. Stat.-Gen. 14 Nov. 1620. 1 pmanDT, fist. d. Ref. IV, bl. 422, 424. DES VADERLANDS. 515 vorderingen van sPixoLa hun aandeden; hij maakte hen opmerkzaam, dat Spanje, met Oostenrijk vereenigd, aldus haren toeleg nader kwam om zich van de wereldheerschappij meester te. maken en de vrije Volken te onderdrukken, en de Staten vermanende het gevaar der Christenheid niet voorbij te zien bij de partij, die zij kiezen zouden, hetzij zij besloten den oorlog te hervatten hetzij het Bestand te doen voortduren, prees hij het besluit, dat zij genomen hadden, om hunne krijgsmacht te versterken. — Hoe kon deze taal anders dan met kloeke woorden beantwoord worden? Ook betuigde men te hopen, dat »God de Heer de zaak wederom ten beste zou richten door zijne hand," en ver- klaarde, daartoe van onzentwege al het mogelijke te zullen doen }, ! Resol. Stat-Gen. 28 Octob.; 7, 23, 24, 30 Nov.; 7, 8, 9, 15, 26, 28, 31 Decemb. 1620. 2 Jan. 1621. Besol. Holl. 7 Nov.; 19 Dec, 1620. canteros III, p. 407, 416, 417. 1618— 1621. 016 ; ALGEMEENE GESCHIEDENIS RTT LNE TWEEDE HOOFDSTUK. VAN DE HERVATTING VAN DEN OORLOG TOT DEN DOOD VAN PRINS MAURITS, 1621—1625. 1621— Toen de Prins eindelijk begrepen had af te moeten zien van den toeleg om den 1625. Heer van sommeLspijK aan het hoofd van het buitengewone Gezantschap naar Frankrijk te doen vertrekken !, scheen niets meer te beletten, dat deze Ambassade, en tevens die naar Engeland, alsnu spoedig voortgang had, en werkelijk werd bepaald, dat de Instructies voor de beide zendingen in gereedheid gebracht zouden worden ?. Niettemin en in weerwil van de mededeelingen uit Parijs, volgens welke men aldaar van eene | vereerende ontvangst verzekerd kon zijn, bleef de zaak nog een geruimen tijd hangende. Strijd over de De moeijelijkheid lag thans in de vraag, aan welke der Provinciën de personen, die eae met de zendingen zouden belast worden, te benoemen stonden. Die van Holland be- — ee on grepen, dat de zege der staatkunde, welke zij dreven, slechts dan verzekerd zou zijn, — moesten zoo er naar Frankrijk en Engeland mannen gingen, die niet belemmerd werden door de bewustheid, dat de stemming in de Provincie, uit welke zij afkomstig waren, met die staatkunde in strijd was. Dus verstonden zij zich met die van Zeeland en kwamen aan met den eisch, dat Holland en Zeeland ditmaal de personen, die naar Frankrijk en E ngeland zouden vertrekken, moesten benoemen. De andere Provincién waren niet geneigd dezen eisch in te willigen. Vandaar dat de Staten van Holland de zaak nog uitstelden, onder voorwendsel dat het door Engeland op nieuw geopperde vraagstuk der haringvisscherij nieuw onderzoek vereischte 3. Dat dit niet meer dan een voorwendsel was, blijkt daaruit, dat zij zelven herhaaldelijk besloten, dat de Gezanten het punt der haringvisscherij niet zouden mogen aanroeren % Eindelijk evenwel moest er toch ! Zie hiervoor, bl. 451. 2 Resol. St.-Gen. 14 April, 1620. 3 Resol. Holl. 17 Julij, 1620. 4 Resol. Holl. 27 Aug.; 20 Sept., 1620. — DES VADERLANDS. 617 een proef genomen worden, in hoeverre de Provincién er toe te brengen zouden zijn, om zich naar het verlangen van Holland en Zeeland te voegen. De Staten van Holland hesloten, eenige buitengewone Gedeputeerden uit hun midden in de vergadering der Generaliteit te laten optreden, ten einde het belang hunner Provincie bij de zaak der buitengewone Gezantschappen krachtdadig voor te staan. Nadat die Afgevaardigden met vele woorden hadden aangetoond, hoe noodig het was, dat de zaak niet langer werd uilgesteld, voerden de vertegenwoordigers der andere Provincién hun te gemoet, dat het uitstel haar niet te wijten was. Alsnu genoopt om op het punt te komen, waaraan het haperde, droegen die van Holland en Zeeland voor, dat, aangezien hunne Gewesten bepaaldelijk belang hadden bij de te Parijs en te Londen te behandelen zaken, het ditmaal aan hen slaan moest, de Gezanten te benoemen. Hiermede wilden zij zich niets boven de andere Provinciën aanmatigen: een ander maal waren zij geneigd haar een dergelijk voorrecht te gunnen. Bovendien de te benoemen personen, uit welke Provincie dan ook afkomstig, waren slechts uitvoerders van den wil der Staten-Generaal, die immers. de instructie, buiten welke zij niet gaan mochten, zelven zouden vaststellen. — Door deze redenen lieten de Gedeputeerden der andere Provinciën zich geenszins over- reden. Er waren, dus beweerden zij, verscheidene punten, bij welke al de Gewesten gelijkelijk belang hadden, te weten, de vernieuwing van de Alliantién en de waarber- ging van het Bestand. Dus konden zij niet van meening veranderen, zonder hunne lasigevers daarin te kennen, en dat dezen zouden toegeven was niet waarschijnlijk : integendeel, zij zouden zich over zulk eenen voorslag verwonderen: immers werd op die wijze de band der Unie niet bevorderd en slechts ijverzucht opgewekt. — Voor het oogenblik waren de gemoederen niet te verzetten: die van Holland zouden het nader gevoelen der Staten hunner Provincie inwinnen, en verzochten de Gedeputeerden, intus- chen niets van het gebeurde naar hunne lastgevers te schrijven. Des anderen daags echter kwamen zij bij vernieuwing op voor hunne zaak. De redenen, thans door hen aangevoerd, waren minder algemeen en hadden meer het karakter van verwijten. 318 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1621— dat zij wel bij hun gevoelen bleven, maar hunne lasigevers zouden raadplegen, en wat 1595. de West-Indische Compagnie aanging, zij waren oogenblikkelyk bereid om de laatste hand aan hare oprichting te leggen. — Dus was de zaak eigenlijk reeds ten genoegen van Holland geschikt; want, zetten de Provincién thans de West-Indische Compagnie door, dan verbonden zij zich onoplosbaar met de oorlogspartij, en er was geen gevaar meer te duchten, dat zich te Parijs en te Londen cene staatkunde zou willen laten gelden, Holland be- met ’s Prinsen verlangen in strijd !. Zoo ten minste schenen. de Staten van Holland t de Gezan- 2: Y S sa vun ha- de zaak te begrijpen: want zij stelden van nu aan vast, dat van wege hunne Provincie rentwege naar Frankrijk en naar M aa es den Delftschen Pensionaris GAMERLING en den Oud-Burgemeester van Hoorn, soncx , naar worden afgevaar- digd. Engeland zouden worden afgevaardigd. Bij dezen zou Zeeland hare afgevaardigden voegen; maar aan geene andere Provincie zou men toelaten zich in de Gezantschappen , de Heren wimmenvum en de Pensionaris rauw naar Frankrijk, en BENTEUIzZEN benevens die reeds talrijk genoeg waren, te laten vertegenwoordigen: ten hoogste zou men kunnen toestaan, dat er nog één aan toegevoegd werd uit eene der vijf andere Provinciën, die aanspraak maken mocht een bijzonder belang by de zaken te hebben ?. Toch gaf zich ‘de tegenstand in de Staten-Generaal nog niet dadelijk gewonnen. De Hollandsche Ge- deputeerden, op grond van de afwezigheid van wimmenum, die zich in het leger bevond, tijdelijk versterkt met den geduchten persoon van SOMMELSDIJK ‚ achter wien men gewoon geworden was den Prins te zien, moesten den aandrang herhalen en vriendelijke verzoe- ken bij redegronden voegen. Ook Zeeland zond omstreeks dezen tijd twee buitengewone Gedeputeerden in de aanzienlijke ‘en als gewezen rechters van OLDENBARNEVELT be- ruchte personen van MANMAKER en SCHOTTE ?, Thans zouden eerst de Instructies vast- gesteld worden, opdat men in staat mocht zijn te beoordeelen, van welken aard de taak zou wezen, die men aan de te benoemen personen zou toevertrouwen. Er verliepen nog. ruim veertien dagen voordat de Instructies gereed waren, zoodat men noodig vond zich wegens het lange dralen bij de Fransche Regering te verontschuldigen. Holland trachtte te vergeefs in de Instructie van het Gezantschap naar Frankrijk de bepaling ingelascht te krijgen, dat, zoo men in Frankrijk inlichting verlangde aangaande de denkbeelden der Staten betreffende de voortzetting van het Bestand, onze Gezanten zouden verklaren, dat zij deswegens geen bepaalden last hadden. Wat Holland toen moest opgeven, wist het later te verkrijgen, ten minste vindt men een dergelijk artikel in eene nadere Instructie, den 12der Januarij 1621 gedagteekend 4. Hoezeer, zoolang zulk een artikel in de Instructie niet was opgenomen, een onderhoud, dat onder bemiddeling ! Resol. Holl. 15 Sept., 1620. Resol, St.-Gen. 16, 17, 18 Sept., 1620. 2 Resol. Holl. 20 Sept., 1620. 3 Resol. St.-Gen. 23 Nov., 1620, 4 Zie het Verbaal der Gezanten, op het Rijksarchief, | DES VADERLANDS. l 319 van Frankrijk tot verlenging van het Bestand kon leiden, niet was afgesneden, hield Gelderland zelfs nu nog de benoeming der Gezanten tegen. Eindelijk stonden de Ge- deputeerden dezer Provincie, alhoewel zij nog geen bericht van hunne lastgevers hadden, en derhalve voorwaardelijk toe, dat men tot de benoeming zou overgaan. Tevens gaven zij hun verlangen te kennen, dat benevens Holland en Zeeland de Provincies Utrecht en Overijsel elk eenen Gezant tot de Legatie naar Frankrijk, en Friesland en Groningen elk eenen Gezant tot die naar Engeland benoemen zou. Gelderland zag voor ditmaal van haar recht af, om des te meer kracht bij haren tegenstand uit naam der Provinciën tegen Holland en Zeeland bij te zetten. Het spreekt van zelf, dat Holland hier geen genoegen mede nam: hoogstens, dit verklaarden thans hare Gedeputeerden, zouden zij aan Friesland vergund wenschen te zien, eenen Gezant naar Frankrijk, en aan Utrecht eenen naar Engeland by de door Holland en Zeeland benoemden te voegen. Met dit voorstel nam Friesland genoegen; maar Utrecht, Overijsel en Groningen hielden zich aan het gevoelen van Gelderland. Tot het uiterste gebracht, verklaarde Holland zich met de meening der meerderheid slechts onder deze voorwaarde te kunnen vereenigen, dat elke Provincie de kosten droeg van den door haar te benoemen Gezant. Hierop werd geen antwoord gegeven, en de strijd, waarbij het eigenlijk aankwam op de vraag, of de staatkunde des vredes of der oorlog de bovenhand zou hebben, werd nog eene maand lang buiten het tooneel van de vergaderzaal der Staten-Generaal voortgezet. SOMMELSDIJK nam dan ook wederom zijn afscheid als tijdelijk lid der Staten-Generaal. Bij het groote vraagstuk was het van weinig belang, dat zich ook in Holland zelf zekere tegenstand openbaarde. De Gedeputeerden van Enkhuizen gaven by de Gecommitteerde Raden hun verlangen te kennen, dat een uit hunne stad mede afgevaardigd zou worden naar Engeland wegens het belang hunner stad bij het stuk der haringvisscherij: werd 1621— 1625. De benoeming van BRUININK als medeafgevaar- digde naar Enge- land doorgedre- hun eisch niet ingewilligd, zoo vorderden zij, dat de beslissing uitgesteld bleef tot de ven. 