VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
‘Hoe uitgeftrèkt, hoe wyd, dees vreemde Kerkér źy, Natuur dient egter bier ’t geweld. der Monarchy; Zy laat geeù uitkomst zoe. Zy beeft dit oord ontfoogen Met Wilderriisfen , mec Bofthzadjen, neêrgebogten , ` En overhoopt doot Sneeuw; met Vloeden, hier en daar Bedekt met borgen Ys, geftapeld op elkaêr , Die, als de wyde Kee; tot in bunn’ kil bevrooren , Geen golfgeklots, hoe 't Dome, aan ’t barre ftrand doën hooretis Waarneëmingen van deezen aart helderen niet alleen het onderwerp op, màar verfchaffep ons tevens lesfen , die „ zullen wy er agt op geeven, Zeer zullen ftrekken, om dé drukkende zwaarte van ingebeelde onheilen te verligten, en ons opmerkzaam te doen „worden voor ’t heil, "tr geen ons ten deele valt. Werden wy verweezen om te woonen in de Noord-pool Landen, en tot de leevenswyze der Inboores lingen, wy zouden ons lot ondraaglyk noemen, Hoe elen- dig zouden wy het verblyf vinden, als wy geene voorwere pen befchouwden dan hooge Ysbergen, en oruiteogbaare Sneeuwvlakten ; indien die afweezighefd van het heuchiyk Zonnelicht, maanden lang, de nypende koude deedt toenee= men; indien wy onge gemaklyke wooningen moesten vers wisfelen voor een onderaardsch hol, of een met vellen ‘overs dekte hut 3 indien wy niets tot leevensonderhoud hadden s dan het geen eene gevaarlyke en onzekere Jg ons bezorg: de; indien wy verftooken waren van afle de vermaaken die de befchaavende Kunften opleveren, en van dt zoetigheden der verkeering , die het leeven vetaangenaamen! Dat wy derhalven de onuitfpreeklyke voordeelen , welke wy genieten in onze gemaatigde lugtítreek , en welke wy menigmaal zg onopmerkzaam erlangen, in °t oog houden, zulks gal het marrend ongenoegen, over de kleine ongelegenheid vut onzen Wintertyd , vefbannen 5 en met onzen Jaargety-Diche ter, ten flot, op deeze vergelyking , doen zeggen: - Gezegend Vaderland! des Winters ftreng gebied ‚ Misvormt zo akelig uw vlakke Velden niet: - nr ` . ' Gelukkig hy, die, op uw vryen grond: geboorten, gé Een veiliget verblyf doot God zich ziet befchooren $ ` WAAL. WAARNEBEMING WEGENS EENE BYZONDERE INÊNTING. Î9 | WAARNEEMING WEGENS EENE ZEER BYZONDERE, DOCH TEFFENS ALLEKGEVAARLYKSTE , INENTING DER KINDERPOEJES. Door Dr. * * #, D“ de In&nting der Kinderpokjes eene der heilzaamfté voorbehoedmiddelen is, waardoor een groot aantal Menfchen gelukkig bewaard worden , die , zonder deeze be- werking „ het grootfte gevaar liepen, van door eene (zogee naamde natuuriyke) befmetting, het gebruik van deeze of geene hunner zintuigen , of zelf hun leeven, te verliezen, of wel voor al hunnen verderen leeftyd een ongefteld lighaam te moeten omdraagen, zullen weinige Leezers , ale thans zulke niet, die gewoon zyn, onbevooroordeeld, der waarheid hulde te doen, kunnen lochemen. Maar dat de wyze, op welke decze bewerking gefchied , gantsch niet onverfchillig is, kan aan niemand, vooral aan geen Geneeskundigen , onbekend zyn. Men weet, dat de Chineezen gewoon zyn de Kinderziekte Inteënten , door middel van eenige gedroogde pokftoffe of atgevallen rooven , welke zy ten dien einde zeer zorgvule dig, in wel digtgemaakte porceleine potjes, bewaard hebe ben, in eene der Neusgateù te fteeken, die zy dan, voor eenige dagen , doer een hechtpleister of iets anders , gefloo« ten houden, en daardoor de befmetting veroorzaaken; doch deeze het eerfte aan de edelfte deelen aangebragt, brengs niet zelden de allergevaarlykfte toevallen aan, waarom dan ook weinig Europeërs lust hebben , op deeze wyze de kunste bewerking te ondergaan. Doch zie hier eene andere, welke, {choon zonder zodae nig oogmerk te hebben, niettemin den Lyder in een aller, gevaarlyk(ten toeftänd bragt. Voor eenigen tyd laboreerden, in één Huis, vier Kinde» ren, te gelyk aan de Kinderziekte , te weeten, een van 9 en een van 6 baren, deeze hadden zamenvloeijende, en waren eenigen tyd in een zorgelyken toeltand; de twee jong{ten , ten van omtrent 3 Jaaren , en. een van 6 Maanden oud , hade den onderfcheidene Pokjes, en de Ziekte liep vry gemake elyk af. De oudíte Zoon, ruim ra Jaaren oud, had reeds eenige Jaaren te vooren deeze Ziekte, die hem toen fterk aange- tast, en in zyn aangezicht zeer aanmerkelyk getekend had e reeds doorge!taan, . Dee: a 77 ` ` cle yé o WAARNEENTNG Ë Deeze nu wierd met de zorg belast, om zyn jonger Broes ‘der van 9 Jaaren op te pasfen , aan welken plicht hy ook zorgè vpldig voldeed 5 dòch die vervolgens hetftellende , wierd aan den Oppasfer een rustbed vergund, óp den grond’ voor de bedftede ; waarin de Zieke geplaatst was. Fly hier des nachts liggende te flaapen , deed zulks met een gehee öpen Mond ; omdertusfchen dat de Zieke niet kunhetide rustefi , om dert tyd te verkorten , zyne reeds gedroogde Pokjes àfplukte , en dezelve in den Mond van zyn flaapenden Broeder wierp , welke die mét het fpóg onbewust door- ikte. . ` ` 7 Kenigè dagen daarnà, wierd deere, door eene allerhe- vigfte krämpägtige Buikpyn dângetast, waarop terftond eene weldige Neusbloeding volgde. —— Hierby geroepen zyn- e, bevond ik hem doodelyk benaauwd, de buik zeer op- gezwollen, handen en voeten koud, en het aangezicht met een klam koud zweer bedekt, de trekkers ín eene trillende beweeging, de pols klein, {nel en zeer gezonken. Niets van het gebeurd weetende, eit daar ik hem des ochtends noch fris en welvaarende gezien had, vermoedde ik, dat hy eenig fenyn mogt ingekregen hebben; ik onderzogt dart alles wat mogelyk was, en ondervroeg den Lyder zo wel als zyne Ouders , ook zyn Broeder , doch vruchteloos ; evenwel van agteren nadenkende, vond ik de laatfte door myne vraagen eenigzints belemmerd, Ondertusfchen deed eene ruime Aderlaating , en eene groote gift van het Lig. Ahod. min. Hoffm., met wat kond Water gegeeven , het toeval voor dien dag bedaaren. Op den volgenden morgen vond ik hem geheel weder herfteld , eene geringe vermoeid- heid uitgenomen, die ik als een gevolg van den vorigen das befchouwde, echter fchreef ik hem een zagt buikzuiverend fiddel voor, het welk hy gebruikte: maar tegen den avond kwam het voorig toeval, even hevig „en vergezeld van dezelf: de verfchynzelen , wederom , hetwelk dan ook door dezelfde eneesmiddelen weder herfteld wierd, D | Doch ik ftond niet weinig verwonderd, toen ik hem , des daags daaraan , van het hoofd tot de voeten miet roode vlak- jes overdekt żàg , die my de uitbottende Kinderpokjes dankondigden , terwyl dat alle andere toevallen geweken waren , en er zich ook in het geheele beloop der Ziekte hiets gevaarlyks, niets byzonders, vertoonde 4 oridertus- fchen kreeg hy zeer groote afgezonderde Pokjes, juist het tegendeel van die; waarmede by op zulk eene vreemde Wwyze ingeënt was. | Dar WEGENS RENE ZEER DYSONDERE INNTIN, t7 Dat uit deeze Waarneeming zeer vele , en zelfs nutte Aanmerkingen op te maaken zyn, blykt van zelve, doch UEd. geacht Maandwerk daartoe geene genoegzame ruimte hebbende azal ik dezelve voor den Leezer dienen over te baten, … . 3 l VERSLAG DER ANTWOORDEN, GEGEEVEN OP DE VRAAGEN VOORGESTELD DOOR BE KONINGEYKE SOCIETELIT DES ZANBSBOUWS TE LAON , OVER DR UITWERKINGEN VAN DE VORST, IN DEN WINTER DES JAARS MDCCLXXXVHL pn MDCCLXXXIX 9: TEN AANZIENB DER PLANTEN EN . DIEREN» Poorgeleezen in de Zitting van deh vofden September det jaars MDCCLXXXIX „ door Vader COTTE , Pries- ter van het Oratorie , aanblyvende Secretaris dier Societeit , Correspondent der Koningiyke Academie te Parys „ te Montpelliet „enz. Gesenkwmrdige Gebeurtenisfen zyn , uit eigen aart, Zeét J gefchikt, om de aandagt te vestigen van allen die "eg getuigen van zyn: maar, wânneer die Gebeurtenisfen ge- wigtige gevolgen hebben , welker witwerkzels tot leering kunnen dienen dèr zodanigen, die naa ons komen, is het de pligt der Geleerde Maatfchappyen , dezelve in hunue Gedenkfchriften op te. tekenen , om ze der Nakomeling(chap gaver te leveren, , f | , Van deezen aart is de ftrenge en fchadelyke Winter var de baren MDCCLXXXVII[ en MDCCLXXX[X 5 een Winter altoos opmerkenswaardig4 zo door de. (trenghaid der Koude, welke dezelve geheel Europa deedt gevoelen 4 als door de menigte van Sneeuw , die het aardryk bedekte 3 en door de uitwerkzels welke de Vorst geliad heeft op Mens ‘fchen, Dieren en Planten, =e De Koninglyke Academid der Weetenfchappen te Parys heeft verzogt , alle berigten te mogen ontvangen, welke zy noodig hadt, om de Nar turlyke Historie van dien. Winter op te maaken, — De Societeit der Genteskuride , begeerig ou de. uitwerking dier Îtrenge Koude op de Menfchen bekend te maaken , du tú doen weetdh , welke Ziekten zer. dit zouden Eupen opt: MENG. 1791. NO. Ee B Doan 18 OVER DE UITWERKING VAN DE VORST ftaan , heeft een aantal vraagen, daartoe betrekkelyk „uits `- gegecven. —— "E Was ook van aangelegenheid , de uit- werkzels te kennen van de Vorst op de Planten en Huise dieren: en °t was om de Historie van dien gedenkwaardie eù Winter te voltooien, dat de Societeiten yan den Land- ouk te Parys en te Laon, aan derzelver Leden en Cotrese _ ondenten een zeker aantal Vraagen voorftelden, waarop de Ántwoorden ons zouden kunnen onderrigten ‘van de onheilen , door deeze Vorst den Landbouw toegebragt. De Societeit heeft omtrent honderd Afdrukken. deezer ` Vraegen:, over de uitwerkaels der Koude, rondgezonden 5 doch “met veel leedweezen gezien, hoe weinig haar yver werd. enderfteund 5 van de honderd geraadpleegde Perfoo- nen , hebben ’er niet meer dan acht geantwoord : dank- baarheid verpligt ons de naamen op te geeven: der Heeren Leden en Correspondenten , die wel in onze maatregelen hebben ‚willen, treeden, en ons met hunne onderrigtingen dienen, om ze op onze beurt het Gemeen mede te deelen. Wy ‘hebben antwoorden ontvangen van den Heer FOUANT DE LA' TOMBELLE, Lid; van den Heer sursson, Lid te Jack in Artois; van den Heer BAUCHART, Correspondent te Courjumel z: van den Heer BRAZIER de Fonge, Correspon- dent te Cheri; van den Heer prray , Lid te Quinoy ; van de Heeren BORIGNY, Landbouwer, en TRICHET ‚Wyngaardenier, te Bruyéres ; en den Heer vereaor, te Chovigsy. "t Is uit de Antwoorden dier Heeren, dat wy verflag zullen geeven van de uitwerkzelen , welke de Vorst te wege ge heeft : 1. op den Wynftok en den Wyn; 2. op de en 3 . op de Woud-boomen5s 4. op de Vreemde boomen; 5. op de raanen en Veldgewasfen; 6. op de Mpeskruiden; 7. op de Visfchen; en 8. op de Huisdieren. Dan vooraf een kom woord over de maate der Koude en derzelver beloop. De Vorst begon den 258en November MDCCLXNXVIH 4 “en eindigde. niet voorde. gao Fanuary MDCCLXXXIX, zo dat wy vyftig degeh agter den anderen Vorst hadden 3 één dag waarop het dooide kwam.’er tusfchen ` been. te woeren, den asten van December ; dit. tydperk was het waarin onze Gewasfen: -zo veel leeden. Wy hadden ‘twee ef drie. hervactingen der Koude , weorgegaan door 'zeer zwaare Sneeuwbwien; een middel, door de Voorzienigheid gefchikt, om onze -Graanen te bewaaren,' Qui dat Nivems ficut Lanam , „die Sneeuw geeft als Wolle.” Pst CXEVIE ` vs. 16. - U ` Ir, KN De .vesgelyking, welke ik gemaakt heb, vag de Granden . D e, e Ua { OP. PLANTEN AR DIEREN. , tò .Koùdè, Waargenomen ia honderd en twintig verfchiltende Steden van Europa, hèbben my geleerd , dat de Koude de orde der Breedten niet gevolgd is e grootfte Graad van Koude te Zomm was 131 °5 te Parys is dezelve 175 ° geweest , fchoon Lamm bykans één Graad Noordlyker ligt an Parys; de -Koude is in Holland zo fterk niet geweest els in Frenkryk. ==- Ik veronderftel dat die verfcheiden- heid afhangt vån het verfchil der onderfcheide laagen des krings , die min of meer vatbaar zyn voor Koude, ingevolge waarvan Ze min of meer belaaden zyn met dampen; en dewyl de dampen zo veel meer verdikt zyn, en bygevolge zwaarder weegen hoe de Lugt kouder is, volgt daar uit, dat de laage lugt te Parys omtrent 500 voeten laager zynde dan die te Laon, ook meer met dam- pen overlaaden, en dus veel kouder geweest hebbe dan die te. Laong im zekere omftandigheden , welke niet gemak- Iyk vallen te bepaalen : want ík weet dat de Lugt op hooge Bergen, die drqog is, eene zeer groote maate van Koude heeft, zelfs in den Winter (*). , Ik kome, naa deeze korte voorbereiding , tot het Verflag kelve , in dè gemelde orde, - | Men heeft opgemerkt, dat de Wynftok van de Vorst ge- jeeden heeft; 1. in bet verfchíl van de kleur des Houts tusfchen ’t geen boven de Sneeuw en jr geen daar onder was; 2. in den verdroogden ftaat der knoppen; g. in de kleur vàn de Pit die zwart was; 4. in de kleur van het - dunne bekleedzel , * geen het Hout bedekt, libet geheeten 3 e, heeft men waargenomen dat de Wynftok overvloedig bloeide, en over ’t algemeen geen ranken heeft uitgefchoo- ten dan uit de ftompen, die den Wynftok na de koppen van afgeknotte Willigen deedt gelyken. De oude Wynftokken , die hoogst gegroeid en fterkst in ’t baut waren , enz. hebben meer g dan de jonge en zwakke ingelegde Wyns gaar. Co Vader corrr hadt reeds een breedvoerig verllag van deezen Pinger gegeevèn , te vinden in het Fourhal de Piakaee, Tom. XXXIV. p. 337, of May 1589. Wy mogen onze Leezers ook wesen tot bet Mengoiwerk onzer Nieuwe Algem. Vaderl, Lets terseftningen. IV. D. bl. 58. bovenal zulleù zy de kew rige waarneemingen aantreffen in de Algemeene Kuns- en Leto Zerbede. AM Deel. bi. sr. af. e ai, Ai `" í . a Kä Bé OVER DE UITWERKING VAN DE vORst gaard-ranken : bykans op alle ftanden hebben zy evenveel moeten lyden, doch boven gl die op ’t Zuiden ftonden, en de diep gelegene. Men heeft in ’t algemeen geoordeeld de Wyngaarden te moeten aflnyden. Zy, de ze op de ge woone wyze hebben ingelegd, ‘hebben meerendeels reden van berouw gehad, Men zag in den voortyd dat er veele agterbleeven , en is verpligt gewecst ze op te haalen, of et lugt aan te- geeven , en, ondanks decze ‘Voorzorge, zyn veele ranken niet voortgekomen, ——= De Vorst heeft ook den Wyn in de vaten aangetast, en, op °t oogenblik van den dooi, beeft het Water, ‘niet den Wyngeest tlegt veree- nigd , een vermindering veroorzaakt'in de goedheid ea de kleur. - 2. De Vrugtboomen. "tr Is waargenomen , dat jonge Boomen, glad van bast, min leden hebben van de Vorst dan oude met knobbeliger ast; waaruit men beflooten heeft, dat het bevroozen wa- ter, °t welk zich vastzette tusfchen de-onefenheden van de fchors , al het kwaad veroorzaakte. De bast der bce- vroozene Boomen was zwart, en het Hout gcel van kleur. de Stam en de Takken waren op veele plaatzen gefplèe- ten. —= Welke’ middelen men heeft aangewend , om de gee breken -door de Vorst veroorzaakt te herffellen a geen.deezer flaagde volkomen. Veele Boomen zyn niet uitgeloopen , en waren volftrekt doed; in andere werkte het overhlyfzel der fappen 5 zy gaven eenige uit{pruitzels , die door de warmte in de maand May verdorden. "Er waren Boomen die bloeiden, en vrugten droegen; doch die in den Zomer afvielen „ waar op de Boomen verderden ; eindelyk hebben veele Boomen de vrugten tot rypheid gebragt; doch zy fchcenen veel te lyden , en deeden vreezen dat zy de inzameling niet zouden overleeven. Eenige Boomen heeft men behouden door ze kort af te {nyden, als mede door fneeden in den ‚bast te geeven. De Boomen , die het meest geleden hebben, zyn de Nooteboomen, de Winterpeereboomtn, de Appel- boomen die harde Appelen voortbrengen , als mede de Perfiken en Vygenboomen : minder hebben uitgeftaan de Pruimenboomen, de Abrikoofen, de Kersten, en in ’t al- gemeen alle Steenvrugten. De (and op °t zuiden was de nadeeligfte. 3» De Woudboomen. ` Op de Boomen in de Bosfchen , en die in ’t wilde groeijen , , ` , ` Loop - OP PLANTEN.EN DIEREN. St t toonde de Vorst haare kragt voornaamlyk in dezelve te doen tplyten: waardoor er veele verlooren gingen. De Eiken-, Esíchen- , Olmen-, en Lindenboomen, als mede de Haze- laars, ítonden het meeste leed uit: het Hakho"®, in laage plaatzen hadt veel {chade, We 4. De Vreemde Boomen, Weinig vreemde Boomen worden in deezen oord ge= kweekt. Men heeft opgemerkt, dat de altoos groene Boo- men als de Thuia, en de Laurieren, de bladeren verlooren hebben ; van de Judasboomen en de Toxicodendron zyn ftam en takken geftorven; maar de wortels hebben nieuwe looten gegeeven; de Catalpas , de Sumacs en het St. Lucia Hout hebben niets geleeden… 5. De Graanen en Weldgewasfen, De Graanen hebben overal, waar ze met Sneeuw bedekt waren , niets geleden; zy fprooten onder dat dekael uit, en ‚de Oogst is vry overvloedig geweest. — Dit was hier te Lande het geval; in Champagne en tot St. Quintin, waar de Sneeuw twee dagen naa de Vorst gevallen is, en waar . men laat gezaaid heeft, kwynden de Graangewasfen ; maar van St. Quintin tot in Wlaanderen , en verder op, viel de Sneeuw eerst drie weeken naa de Vorst, die eene Verbaazende verdelging aanrigtte în bykans geheel Fransch Vlaanderen, en een gedeelte van Artois, De Winter-gerst en de laat gezaaide Graanen gingen geheel verlooren, Als mede de Winter-erten en het Koolzaad. Men koos de party om naa den Dooi te zaaijen , en met de egge de Win- tersgraanen te dekken over de oude vooren, om te bewaa- ren °t geen de Vorst gefpaard hadt: deeze zaaden zyn fchielyk opgekomen: in zwaare en vette landen heeft men ` Winter-graan gezaaid , iu de ligtere'’ op nieuw Gerst ges. ` zaaid, en Lynzaad in ftedë van Koóolzaad gezet. - 6. De Moeskruiden. De Sneeuw heeft alle Moeskruiden , -in welk een ftand aok, behouden: maar de ongedekte ftrekten ten flachtoffer van de Vorst, als de Artichokken, de Kool, de Seldery „ en de geurige Planten: men behicldt niets dan de Zuring, ` Spinagie , Wortelen , Erten , Latuw , Spergies, en wilde Suikerei. ` ` R 3 Ze + 22 OVER DE UITW. VAN DE VORST OP PLANT. EN DIER: ge De Visfchen. Het middel, ’t welk men doorgaans gebruikt om den Visch vels de uijwerkzelen van de Vorst te bewaaren , beftaat in ger ys op verfcheide plaatzen te openen, en eg bosfchen Dron in te fteeken , doch dit middel heeft die jaar, im ’t algemeen, niet mogen baaten: dewyl de Koude zo flreng was, dat de Visch zich tusfchen het ys beklemd vondt, op °t òogenblik , wanneer dezelve zich na die plaat- zen vervoegde om adem te fcheppen. Geen Visch is ep amgekomen in diepe wateren , waar dezelve wykplaats hadt. De Vischplaatzen „die ondiep en moddesagtig waren , bleeken ‚doodlyk voor den Visch te zyn: dewyl de bedorven lugt, door dien modder uitgewdafemd, geen uitgang vondt, de - lugt onder °t ys gansch bedierf, en den Visch deedt omko~ men. ’t Is eveneens als in Schotwburgen, en over °t. alge- meen op alle plaatzen, waar eene groote menigte Men- fchen Zamenkomt , die te gader de lugt vervuilen, en dood- lyk maakert, De Aal heeft het meest geleeden , en daat op volgde de Snoek en de Kasper. 8. De Huisdieren. \ De Hoenders. en Kalkoenen vonden zich meest van al het Gevogelte aan de uitwerkzelen der Vorst blootgefteld, Veele Hoenders verlooren de pooten en de kammen : dit belette niet dat zy naa den Dooi begonnen met leggen: zy kroopen als ’t ware op de ftompeu voort. == In het algemeen hebben de Koeijen en Paarden weinig uitgefkaan ; ze wer den op de ftallen wel bezorgd, en warm gehouden. Aah de Hieren Schryvers der Nieuwe Algemeene Vaders landfche Letter - Oefeningen, Myn Heeren ! W” haasten ons het volgende Stukje U Wel Es. toe te Zenden, dewyl de ontdekking, daarin opgegeeven , van te grooten aanbelang is voor de Be-oeffenaareh der Elec. triciteit-kunde, ‘dan dat wy het zelve, alleen voor ons en eenige onzer ge-eerde Konstvrienden , bezitten zouden. Derhalve indien U Wel Edelens kunnen goedvinden , het in Uw geacht Maandwerk , AN, Aig, Pad. Letter- Oefeningen LG D e p e Ki OVER EENE ELECTRICQUE BATTERY. 23 en, zult gy veel verplichten hem , die zich met oog achtinge tekent , Heeren Myn > Uw Beftendigen Leezer } nd Sche JOSUA REITSMA. n de rmeer den oe Decet. 1790, EENVOUDIG MIDDEL , OM EENE ELECTRICQUE BATTERY, ` BY DERZELVER HOOGSTE BELAADING , VOOR HET BREEKEN DER FLESSEN, ENZ. TE BEVRYDEN, Alpe alle de takken der Natuurkundige Weetenfchape pen , is thans byna: geene , in welke deeze laatíte Jaren zo veele vorderingen gemaakt zyn, als in de kennis der Elericiteit-kunde. Elk be-yvert zich, als om ftryd , om ze in haate Natuur en Werking ‘na te fpooren, als mede om de benodigde Werktuigen en Apparaten , ter uitoeffening van het Eletricg vermogen, te verbeteren en te verfraaien; blykens het antal van zo veel geleerde en kundige Liefhebbers der nutte: Weetenfchappen , welke zich verledigen, om, ook in dit Vak der Natuurkunde, hunne overdenkingen en proeven aan: den dag te leggen; en dezelve, zo veel mogelyk , tot nut van het Menschdom te beoeffenen. Dan met dit alles heeft men, bv de bewerking der Elec- trizeer-Machines , nog al veele belemmeringen, welke men wel wenschte dat uit den weg geruimd konden worden. Van die nacuur is wel inzonderheid de nuttelooze uit- en wegvloeijinge der Eleétricque vloetftoffe, wanneèr men een fles of battery tot het heogfte vermogen belaaden wils veelal veroorzaakt door den Eleétrometer; dewelke ook dikwils door zulk een afblaazing verhinderd word, om de naauwkeurige maat der belaading eener batterye aan te too- nen; waardoor dezelve dan, op het onverwachtst , langs een anderen weg , het zy door een fles te doen berften , of door over den rand eener fles op derzêelver buiten- - bekleedzel af te flaan, zich ontlast; en door den. weg de roeve doet mislukken, of de battery in wan-orde brengt, s heeft my menigmaal doen wenfchen, dat de een of ander Liefhebber het geluk mogt hebben, een doorgaand" middel hier tegen uit te vinden: dan zeer toevallig kwam ik hier omtrent tot de navolgende ontdekking. e ` 4 H GA DVER EENE ELECTRICQUE BATTERY, By gêlegenheid, dat ik met het doen eeniger Electrieque proeven bezig was, om te onderzoeken de onderfchjeie dene lengten der vonk of ftraal, veroorzaakt door de uit- barfting cener met Eleâricque vloeiftofle belaadene fles, gebruikte ik tot deezen overfprong , in plaats van den Elec« trometer van Lane, eene andere bekleede fes , gemonteerd met een in den Winkelhaak gebogen koperdraad en knop, de- welke op gelyke hoogte kwam met den knop der ftes, welke aan de Klectrizeer-Machine verbonden wierd, Van den knop deezer laatite fles verwyderde ik van tyd tot tyd den knop van de andere fles, tot dat de afftand der knoppen zo groot wierd, dat de uitbarfting der belagdene fles over des~ zelfs rand , tot op het buitenbekleedzel , en niet op den knop der andere fles, overging. Dit bragt my eenvoudig tot de verzekering, dat de laading dier fles als dan tot het hoogfte vermogen gekkomgien was; en dat, wanneer men de andere fles nader bybragt, de uitbarfting gemaklyker…, voor een gedeelte, in deeze bygeftelde fles overging, dan, ‚van den rand tot het buitenbekleedzel der belaadeng fles. Daar het nu eene bekende waarheid is, … dat, indien an men eene met Eleêtricque vloeiftof belaaden Ges onte ` an laad in een andere bekleede fles (de buitenzyde gemeen. s», fchap hebbende), deeze nagenoeg de helft zyner laading ‚ ontvangt.” Zo redeneerde ik hieruit aldus. Indien bekend is, met den hoeveelden omgang der fchyven de bygeftelde fles volkomen gelaaden word, en men dan, na de eerfte uitbarfting, nog zo veele omdraaijingen der Ma- chine tot die fles , welke met de Electrizeer-Machine ver, bonden is, voegde, als het bygeltelde esje tot zyn laading, nodig heeft; dat men dan, zegge ik , konde zeker zyn, dat deeze fles weder volkomen belaaden ware. Derbalven, zal het eenvoudig middel, om de Rleâricque batteryen voor derzelver ontlaading, of ook wel „gelyk veel, tyds , voor het breeken der flesfen te bevryden, (en ter wiskunftige aanwyzing , dat de battery ter hoogte van £ ef r of meer duimen, om de knoppen met eene kle@rique Atmospheer belaaden is) hier op uitkomen, Ten (Us, == Men neeme een flesje van 3ọ a 40 of meer, vierkante duimen bekleede oppervlakte; — mone eere het zelve met een in den Winkelhaak omgebogen koper= draad, zo dat de knop, aan het einde van dien draad ge- voegd, tat over den buitenkant van het flesje, zo. ver avers fteeke en zo hoog geplaatst zy , dat men deezen knop , waua neer het flesje naast de battery geplaatst word, gevoeglyk Kok d | OVER RENE ELECTRICQUE BATTERY. 3 tot eene der knoppen van de battery, op den afitand van, 3 duim of minder , kan doen naderen, ` . Ten age, ——— Men onderzoeke (alvorens men begint te werken) telken reize als men gebruik van dit flesje maaken ral, met den hoeveelden ommegang der fchyven het flesje zich, op den afitand van į duim, of zo veel meer als men het van den knop eener batterye plaatzen wil, zich zelf ont. laade ; want de gefteldheid van weder en wind kan veel verandering in dien afltand maaken. , Ten zen, — Alles in order gefchikt , en de battery met de hine verbonden zynde, plaatst men dit flesje „ (alvoorens men de fchyven begint om te draaijen) , zoda- nig by de battery, dat deszelfs knop, van eene der knop- pen van de battery , op een zekeren afltand verwyderd Zy; zo nochtans Zei decze afltand niet te boven gaa, de rechtlinifche diftantie , welke ‘er is sichen den rand eener (les der batterye, en het buitenbekleedzel, An- ders zoude de battery, by de overlaading , niet op dit bygeftelde flesje, maar op de buitenbekleeding van eene zyner flesfen , zich outlaaden ; ook moer ‘er zorgvuldig worden acht gegeeven , dat het buitenbekleedzel der ba, terye wel verbonden zy met de buitenzyde van dit byge- voegde flesje, om dus deeze afgebroken zamenvoeging geker te doen zyn. Dus verre het middel, °t welk men, ter afweering van de in den aanvang genoemde belemmering, zoude kunnen ganwenden. Nu zullen we, kortelyk, nog eenige ophels deringen en aanmerkingen , welke' hier by nodig zyn , trachten op te geeven, Om dan van dit bygevoegde flesje behoorlyk gebruik te maaken , lette men hoofdzaakelyk op het volgende. — Men brenge de Eleétrizeer-Machine aan den gang, en graaije gerustelyk voort, tot dat werkelyk een explofie of uitbarfting der batterye „op den knop van het bygevoegde, ‘flesje , gezien of gehoord worde ; daar na doe men de heen nog zo veelmaal omdraaijen, als men daar waar- necming weet , dat tot de belaading van het bygevoegde flesje benodigd zy; en men kan zich als dan verzekerd houden , dat de battery hehoorlyk gelaaden is, zonder dat ‘er eenig gevaar overhlyft, van de opgehoopte Eletricque Wie €, door een of andere uitbarfting, te zullen vera iezen, Naarmaate men ou den afftand tusfchen den knop eener fles der batterye en die van her bygeftelde flesje, bepaalt; 5 | za 36 OVER EENE FLECTRICQUE BATTERY. zal de battery ook maatig of fterk gelaaden wordens want zekerlyk heeft eene battery , of ook wel eene enkele fles „ meer Ele&tricque vloeiftof nodig, om, op den afltand , ‚een half, als om op dien van een quartier , duim , af te flaan 5 en ze zal dus in ’t cerfte geval fterker belaaden zyn geweest s dan in het tweede geval, wanneer de afltand des knops maar į} duim was. a De reden nu, waarom de battery gemàkkelyker er ook eerder op dit bygevoegde flesje, (al was het zelfs dat men den afftand des knops van dit flesje , en dien der batterye „ byna zo gtoot neemt, als de rechtlinifche afitand tusfchen den rand eener fles en haar buitenbekleedzel,) afflaat, is deeze. Oven ZERE ELECTRISCHE BATTERT. 2? neff žal men evenwel cene enkele Ges hooger kunnen belaa- den dan eene battery., en hier van daan is het, dat de enkele fles een grooter afftand tusfchen de knoppen toes Jaat, dan de battery. Ook gaat , in alle gevallen, dit vast door, dat, by eene onbekwaame of vochtige Luchtsgeflelde heid, geene uitbarfting der batterye plaats zal hebben; de, wyl er als dan geene ophooping van kleêricque vloeiftoffe kan bewerkt worden. ` Lk BRUCE'S BERIGT , WEGENS DEN OORSPRONG VAN DEN NYL , DOOR HEM ONTDEKT 5 VERGEZELD VAN | EENIGE AANMERKINGEN. ‚ (Onzleend uit de Travels to difvover she Source of the Nile, in the Fears 1768 , 1769, 1770, Tets 1772 EN 1775 By james nauce of Kinnard. Efq. F. R. S. an t ec oogmerk van den Heer Bruce , de Ontdekking van den Oorfprong der Nyis, op zyne veeljaarige an Reize, bereikte hy, naa twee mislukte onderneemingen „ an En geeft Ter een verflag van, ’t geen, fchoan ons niet «> Zo zeer voldoende als den Reiziger zelve, nogthans, alle >, opmerking , en eene plaats in ons Mfengelwerk , verdient 5 ‚ de veelvuldige uitweidingen, in dit verhaal, hebben wy an ‘er niet af ‘kunnen baten: en Zullen deeze tot een ftaal an dienen, van zyne gehoudene Zatnenfpraaken en handel- an Wyze met de Enboorelingen ; waarin zyne bekwaamheid an èh moed met-vollen luister doorftraalen , terwyl ze ons an den aart en gefteltenisfe van eenigen zyner Reisgenoos ai ten fchietzen 4 * a Een groot uur over den Middag kwamen wy op den top van een Berg, van welken wy een onderfcheiden gezigt had- ‚ den over het Land van Sacala, den Berg Geerk en de Kerk van St. Michaël Geesh, omtrent anderhalf Myl gelegen van St. Michaël Sacala, waar wy ons toen bevonden. y Za- pen onmiddeliyk beneden ons den Nyi zelve, verbaazend n grootte verminderd, en nu alleen een Beek, die naauw- lyks Waters genoeg had om een Moien te doen omgaan. Ik kon my bezwaarlyk verzaadigen met dit gezigt, ftecds in mynen geest herhaalende alle de voorzeggingen der Schry- véren, die den Oorfprong des Air tot eene altoosduurende R l on- 8 , 'BERIGT , WEGENS DEN OORSPAPNA onbekendheid en bedekking verweezens De regels van LUCANUS ; Arcanum natura caput non prodidis ulli, Nes licuit populis parvum te, Nile , videre Amovitque finus, Zë gentes maluit ortuc Mirari, quam BÉIS bros =e men Schooten my terftond te binnen, en ik genoot hier, voor de eerite keer, de Zegepraal , die ik , door de befchermende hand der Voorzienigheid, en myne eigene onverzaagdheid „ behaald hadt, over alles , wat, van de vroegfte Oudheid af, magtig en geleerd geweest “vas. Uit deeze aangenaame mymering ontwaakte ik door een ontrustend geroep , dat wy woLDO, onzen Gids, verlooren hadden, Schoon ik, zints een geruimen tyd, geen goed oog op hem gehad had , dagt ik niet, dat hy, om zyns zelis wil, een oogmerk zou hebben, om ons te verlaaten. De Knegts (emden niet overeen in het bepaalen van den tyd, wanneer zy hem de laatíte keer zagen. STRATES en AyLo’s Knegt waren in het Woud gaan fchieten , en wy hoof- den uit het {chot, dat zy niet verre van ons waren: ik hoops te daarom, dat worLpo , fchoon geheel geen licf hebber van fchieten, by hun magt weezen; doch met groot ongenge= gen zag ik deezen zonder hem wederkceren. By verhaalden , omtrent een uur geleden, eenige zeer groote ruige Aapen ge- zien te hebben , die op de achterpooten gingen, en alle zon- der taarten waren; dat zy deezen door het Bosch nagezet hadden , zo diep er in treedende , dat zy naauwlyks er we- der wisten uit te komen; doch zy herinnerden zich niet , woLpo , by het heen gaan gezien te hebben. — Ver- Scheide gislingen werden jet gevormd 5 eenigen begreepen „ dat hy beflooten hadt ons te verraaden en te berooven 5 eenigen dagten , dat het de inboezeming van Fast was, hem gegeeven, om ons mooyrddaadig om hals te brengen; andee yen veronderftelden , dat hy verfcheurd zou weezen door het Wild-gedierte , inzonderheid door die Aapen (Baboons) 3 wier verfcheurzieke aart, grootte en verichriklyk voorkó- men, ten breedften werden uitgemeeten , inzonderheid door STRATES, die in °t minst niet twyfelde, of woLDo was zo te eenemaal verfcheurd , dat wy te vergeefsch zouden zoe- ken, na het minfte overblyfzel van dien Gids. Wat my betreft, ik dagt, dat hy waarlyk, gelyk by klaagde , krank geworden , en door ziekte order den weg overvallen was. - -t o. VAN DEN Set, 29 In dit begrip ftondt ook Avro ayLo’s Knegt, die nogthans met een guitagtigen opfla® zyner oogen, zeide, dat wopo niet verre af kon weezen. Wy zonden hem, derhalven, met eenen Muilözel-dryver te rugge , om woLDo te zoeken. Zy waren, flegrs eenige honderd roeden voortgegaan , of Zy zagen hem aankomen; maar zo waggelend en zo onge. ‘teld, dat hy zeide, het niet verder dan de Kerk te kunnen brengen , waar hy volftrekt beflooten hadt dien nagt uit te rusten. IR voekle zyn pols, bezag hem naauwkeurig „ en oordeelde, vry zeker, dat hem niets fchortte. Zonder myne bedaardheid te verlieten , zeide ik hem, op den ver- zekerendften toon, ‚‚dat ik hem voor een bedrieger hieldt , s dat hy moest in °t oog houden, dat ik een Geneesheer » was, dat hy wist, boe ik zyns` Meesters Boezem-vriend , e WELLETA YASOUS, geneezen hadt; dat het voelen va ap zyn hand my zo duidelyk zeide, dat hem niets fehortre , an als zyne tong het zou Kunnen doen ; dat dit my teffens s, onderrigtte, hoe hy war hart eas kwaden toeled fiméed- , de, die voor heus zeer legt zou: afloopen.”. Hy Scheen ` ier over verfl » antwoordde weinig: en verzogt al- leen eenige weinige minuuten te.vertogven, alsdan zou hy ‘beter zyn } want, voegde hy er by, wy moeten allen alle onze kragter verzamelen , om: nog een grooten berg over te klimmen, eer wy. te Geh komen. `. | a Zie voor u toe,” zeide ik, „liegen kan hier niet hel- an pen. Ik weet, zo Wel als gy, waar Geesh ligt: en dat an wy geen meer ‚of ongemaklyke plaatzen , hebben an over te trekken; verkiest gy agter te: blyven , ge kung? an maar morgen zal ik by wELLETA YASOUS te Bud, over s UW gedrag , klaagen.” Ík fprak dit uit op den dreigend{ten toon my mogelyk , en verliet hem, zo ras ik konde; nedere waards gaande na de ondiepte des uh, Worpo bleef bo ven met de Knegts, die de Muilezels belaadden; hy fcheasz geheel van zyne ongefteldheid geneezen , en hieldt een druk gefprek van omtrent tien minuuten pret AYTO AvLo’s Knegt, t welk ik niet verkoos tc ftooren ,-dewyl ik bémerkt had, dat deeze Man reeds een gedeelte wan worpo’s geheim wiste Dit gefprek uit zynde, kwamen zy allen by my, toen ik bezig was met het aftekenen van een tak van een geelen Roozenboom , dië in menigte over.deeze ondiepte hingen. Het gaäheele' reisgezelfchap ging my voorby zonder my te ooren, en wOLDO, fchynende zo goed te kumen gaan als immer , beklom eene langzaam opgaande hoogte, by welks top At, Michael Geesh ie. De Ayl is hier ‘niet meer \ H? BERICT, wROz Gig Gonstrónt meet dan twaalf voeten wyd, én miet meer dan vle? düt- men diep, én, in de daad; cene- weinig- beduidende beek, ` goch. die met groote {nelheid heen ffroomde, over een ' grond met kleine fteenen, met tus{hen uitftcekende harde zwarte rots; men kan den Mai te deezer pladtze gemak- Jk doorwaaden; het water is zeer helder; doch, de weinig laager, vol ván aanmerkeiyke watervallen}; de grond rest zuktwaards van de Rivier langzaam pp, cn is vol van kleine heuveltjes, die men bykans :ongemerkt op en af gaar: De Reisftoet had (til gehouden aan de Noord: myde van de St. Michaels Kerk, en daar vervoegde ik my by denzelven, zonder eenigen haast te vertoonen. , -°t Was nu omtrent vier uurén in den namiddag „ doch het was zints eenige uuren zeer heet geworden, zy Gren in de fchaduw van fchoone Ceder-boomeù , doormengd et eenige zeef. hooge Cusfo-boonten , alle in- bloei, annen lagen in °t gras, en de Muilezels weidden, met den last op den tag, in de weeligfte Velden. Ik riep out myn Kruidboek, om "e de Roozentak , dieʻik in myn hand hield , zagt in neder te leggen, op dat dezelye onver- Ce mogt drasgen ; ik had de Figuur in °t geheel, de d-en mgtbegtozels mr byzonder , getekend ; als welke deelen , (fchoon zeer hoodzaaklyk tot: bet rangfchikkern der Planten.) zeer ligt brerken , of by het droogen eene gudese gedaante aanneemen, en daarom altoos bewaard mogten: worden , (ent re na den friafen Bloem af te tekenen:. Onder het voorbygaan zeide ik, vry onverfchillig , tegen porno ‚ dat ik met blydíchap zyne herĝelling zag € y zich wel zou ‘houden, en niets vreezen. Hy don t op, en verzogt my alleen te Ípreeken; aAYLo’s Knegt met zich neemiende. 3, Thans zie ik ,? was myn woord zeer bedaard , „aan uw gelaad, dat gy my een leugen zult. Ea, vervo e zich aywaarda wendende, ‘ik zie, myn Heer , dat deeze zaak u kwelt; en wat deeze dwaaze Kaerel zal heeft 8 eene Terke begeerte opgevat tot dien rooden zyden ba DERIGT , WEGENS DEN Doprppohbd want het fcheèn dàt gy weinig dagt om den Waterval te Geutto, en om alle de iċhoone Rivieren en Kreeken, welke ‘hy u vertoond hadts de Oorfprong van den Wyl alleen zou dan meer zyn, dan-alle deeze, ddar dezelve-juist zou Wee- gen even als die van alle andere Rivieren, gy zoudt ’er niet ever voldaan weezen , en hem den Gordel onthouden. Hét kwam my Voor, dat et vry veel natuurlyks was in deeze vermoedens van worpo; daarenboven zeide hy my, verzekerd te weezen , dat, indien WELLED AMLAC ooit ded Gordel in ’t oog kreeg, deeze niet zou rusten, voor dat hy, op de eene of de andere wyze, denzelven magtig werd, Dit- gefprek deedt my eenigzins bedaaren ; de Gordel was în de daad fraay ; doch fchoon hy veel fraaijer mogt geweest zyn , zou ik geen oogenblik in twyfel geftaan hebben, om my -van denzelven te ontdoen, en- mynen hoofdwensch vervuld te krygen: Ik vatte de Piltoolen dië ia myn Gordel hingen, en haalde ze daar uit, em ze aan een van ’t Ge Volg te geeven, toen WoLDO , die dagt, dat zulks met cen geheel ander oogmerk gefchiedde , eenige fchreden rugs Waâatds tradt, en zich agter AYLo’s Knegt verborg. Nad myn Gordel afgedaän te hebben, zeide ik: — Hiert wob- a pol is uw Gordel, doch wees gedagtig aan "e geen ik -gezegd heb , en u thans, met allen ernst, op nieuw, » betuig, dat gy, door de waarheid te 4preeken, en u wel an te gedraagen, alles van my kunt krygen; maar indien gy ae OD deeze geheele reis my één trek: meer fpeelé, al is de- ka Zelve vog Zo gering, zal dezelve zulk een: wraak op uw s, hoofd laaden , dat gy °t zelve daar voor nergens zult an kunnen verbergen ; alsdan -zal uw Gordel w niet alleen ° Le ontnomen , maar ook uw Hiid afgeftroopt worden” —-WorLpo nam den Gordel aan 3 doch fcheen vol fchriks over de.gedaane bedreiging, en begon zich te verontfchul- digen: ,, Kom, kom,” {prak ik, wy verftaan elkanders An geen wogrden meer $.’t is reeds laat, verfammel geen s3-uier tyds; maap breng my te Geesh, en terftond by den s Oorfprong van deit Nyl, en wys my den Berg aars ` gy- Welke "et my van aficheidt.” Hier op bragt hy my langs de zuidzyde van de Kerk, uit een plantadie boomen daar rondsom. 