veld ssennederland 01
434 APPENDIX gebeurt, kunnen wij het politisch gezien toch niet gebruiken,’ schreef hij aan Heubel (die ook bezwaren had)!; tegenover Blomquist uitte hij allerlei onwezenlijke bedenkingen. Later was hij eerlijker, toen hij Blomquist zei, dat de Germaansche SS eigenlijk wat gekwetst was door het radi- calisme van Quispel en zijn volgelingen, die zich nu plotseling als pioniers van de rijksgedachte voor- deden.? Dat wilde zeggen: de Voorman vreesde, dat zijn imago als groot-Germaanse held en profeet bij uitstek werd aangetast. En niet ten onrechte; De Stormvlag noemde hem nauwelijks of niet, volgens Kiessling omdat het al in bredere kring bekend begon te worden, dat Feldmeijer zich ander- mans goederen had toegeëigend? Maar terwijl Feldmeijer nog bezig was met af brekende kritiek, namen Seyss-Inquart en Rauter hun keer. De rijkscommissaris verklaarde eind november — vermoedelijk na eerder in de maand te Berlijn een bespreking met Axmann gehad te hebben — het geheel eens te zijn met de koers van de Reichsjugendführung.* Werving in Landstorm en Landwacht voor het Jeugdstorm-bataljon werd thans toegestaan. Mussert werd nu gedwongen mee te draaien. In de radio-rede, die hij op 15 decem- ber ter gelegenheid van de dertiende verjaardag van de NSB hield, sprak hij over het aandeel in de strijd van de heldhaftige Jeugdstormers in de Waffen-SS; zeer terloops merkte hij daarbij op, dat een Jeugdstorm-bataljon deel zou uitmaken van de divisie ‘Hitlerjugend’ 5 Maar wat Mussert zei of wilde, ging er steeds minder toe doen. Het uiteenvallen van zijn bewe- ging vond omstreeks de jaarwisseling een dramatisch hoogtepunt in het conflict met Van Geel- kerken over de Landwacht.: Men zou zeggen, dat de merkwaardige driehoeksverhouding, die aldus dreigde te ontstaan tussen Mussert, Van Geelkerken en de groep-Quispel, de situatie voor de Duitsers zou compliceren. Het maakte voor hen de toestand juist eenvoudiger. Rauter wist, dat hij van de verbitterde Van Geelkerken die zijn gezag over de Landwacht wenste te handhaven en daarom gretig de hulpvaardig zij het niet belangeloos toegestoken hand van de SS aanvaardde, geen tegenstand te verwachten had. Waarom dan nu niet een Germanische Hitlerjugend Niederlande opgericht? Het restant van de Jeugdstorm in Nederland zou dan wel vanzelf uitsterven. Deze plotselinge voortvarendheid sprak niet alleen Blomquist en Axmann aan, maar ook Himmler, die zich tot nu toe geheel passief gehouden had. Rauters plan kreeg zijn goedkeuring. (2) Feldmeijer aan Blomquist z.d., Kiessling aan Blomquist 24 nov. 1944, Blomquist aan Axmann Io dec. 1944, NSDAP 51 II. (3) Kiessling aan Axmann 27 nov. 1944, NSDAP sr II. Vgl. p. 307 e.v. (4) A.v.; de in noot 5 op p. 434 genoemde bron maakt melding van Seyss-Inquarts voornemen om op 15 november naar Berlijn te reizen teneinde een onderhoud met Axmann te hebben. (5) Blomquist aan Axmann 12 dec. 1944, NSDAP 51 II; VoVa 15 dec. 1944. (6) Zie p. 397, 398, 400. (7) Zie nrs. 631 t/m 634 en de annotatie daarbij. (8) Nr. 609 II; notitie van Hasewinkel 27 jan. 1945, NSDAP 51 II. 435 DE GROOT-GERMAANSE REBELLIE IN DE JEUGDSTORM volger voorstelde? Een man als Seyss-Inquart begreep heel goed, dat het nog maar een kwestie van korte tijd was, of er zou helemaal geen Hitlerjugend, geen SS, zelfs geen Führer en geen Duitsland meer zijn. Hij had tijdens een bezoek aan Hitler gedaan weten te krijgen, dat deze op 5 februari verordonneerde, dat de politieke koers in Nederland uitsluitend en alleen door de rijkscommissaris mocht worden bepaald.? Formeel was dat weliswaar nooit anders geweest, maar het bevel ging in ieder geval regelrecht tegen de geest van de Anordnung 54/42 in. De bedoeling van Seyss-Inquart was in dit catastrofale stadium van de oorlog een zo zelfstandig mogelijk beleid te voeren. Een beleid, dat er op gericht was te redden wat er te redden viel. Dat betekende een voorzichtig pogen de ‘overkant’, verzet en geallieerden, te benaderen. In dat beleid paste distantie van alles wat met de SS, of in het algemeen met de radicalere verschijningsvormen van het nazi-dom te maken had. Zo mag men misschien bij volslagen gebrek aan nadere aanwijzingen in het bronnenmateriaal, de achtergrond duiden van het feit, dat de rijkscommissaris op 16 maart elke poging om een Germanische Jugend (en enige andere hier niet relevante organisaties) in Nederland op te richten kortweg verbood.* Van enige tegenstand of protest is geen spoor te ontwaren. Maar toen lag Rauter al na een op hem gepleegde aanslag in het ziekenhuis, en Himmler had ook ernstiger zaken aan zijn hoofd. De Amerikanen waren de Rijn overgestoken, de Russen naderden Berlijn. Nog moeilijker is het na te gaan, wat er inmiddels gebeurd was met de objecten van deze politieke twist, de leden van de Jeugdstorm en de niet-georganiseerde jongeren, die met de evacuatie der collaborateurs in Duitsland waren terechtgekomen. Wij bepalen ons hier tot de mannelijke jeugd, en dan speciaal tot diegenen, die volgens de normen van de betrokken Duitse en Nederlandse leiders oud genoeg waren om voor het Jeugdstorm- bataljon te kunnen worden aangeworven, namelijk de jongens van zestien-en-een-half jaar en ouder — ook aan deze minimum-leeftijd hield men zich vaak niet. De anderen, jongere jongens en meisjes, kwamen grotendeels volgens plan terecht in de oorlogsindustrie, in de landbouw, of verrichtten allerminst ongevaarlijke werkzaamheden als Flak- of Marinehelfer. De Gauleiter van Oost-Han- nover, die de NSB in de vluchtelingenkampen ondersteunde, beval aanvankelijk, dat alle jongens en meisjes tot veertien jaar bij hun ouders moesten blijven, maar gaf midden oktober zijn verzet op. Van zijn Gau werd toen bericht (maar de cijfers zijn onvolledig en ten dele ook onduidelijk), dat er 644 Nederlandse jongens en meisjes “im Einsatz’ waren, 138 echter niet; die waren blijkbaar gebleven bij hun ouders, die over het algemeen begrijpelijkerwijs weinig voor de ‘Einsatz’ voelden.’ Voor de weerbaar geachte mannelijke jeugd was een nog riskanter ‘Einsatz’ gedacht. Eigenlijk was het ronselen voor krijgsdienst al begonnen op 5 september en de dagen daarna; niet door de groep-Quispel, maar door Van Geelkerken, niet in Duitsland, maar in het Durchgangs- lager Westerbork. Begrijpelijk is het leedvermaak van de daar nog aanwezige joden, toen de horde vluchtende collaborateurs met hun gezinnen op weg naar Duitsland er tijdelijk moesten vertoeven.® Voor Van Geelkerken bood deze pleisterplaats de gelegenheid om de Landstorm, waarvan onder (1) Nr. 633; A. J. Reinders aan Mussert 28 febr. 1945, NSB 33 j. (2) Nr. 650. (3) Vgl. p. 420. (4) Zie nr. 638, noot 2. (5) Rapport z.d. van Hilde Wackernah, NSDAP 51 III; zij bericht, dat er in het geheel 670 meisjes en 1072 jongens van 14 tot 17 jaar in de bedoelde zin werkzaam waren. In welke gebieden, en van welke nationaliteit (mogelijk zijn Vlamingen en Walen meegerekend) is onduidelijk. Zo ook een uitspraak van een HJ-functionaris: ‘Die Niederlande haben in den letzten Wochen bereits ein Kontingent von über 1000 Jungen gestellt.’ (R. Galette aan Blomquist ro okt. 1944, NSDAP 51 III). (6) Presser, Ondergang, II, p. 305. 436 APPENDIX meer de Jeugdstorm-compagnie juist in deze dagen bij Hasselt in de strijd geworpen werd!, en de Landwacht wat aan te vullen. De plaatsvervangend Leider, wiens gedrag in deze periode zacht gezegd wat onevenwichtig aandeed, dwong met enige handlangers de jongens en mannen van IS tot 65 jaar, zoals een van hen na de oorlog vertelde: ‘apart te gaan staan, ook al was dit tegen de uitdrukkelijke wil in van de betreffende personen, of de ouders van de jongens van 15 tot 21 jaar. Ik kan mij nog herinneren, en ik heb dit zelf ook gezien, dat een oude man, die de leeftijd van 65 jaar reeds bereikt had en niet bij diegene wilde gaan staan, die Landwachter moesten worden, door C. van Geelkerken met een stomp in die richting werd geduwd. Tengevolge hiervan kwam deze man te vallen en bleef bewusteloos liggen’? Eind oktober deden ongeveer 300 Jeugdstormers dienst in de Landstorm, ongeveer 200 in de Land- wacht (voornamelijk in de ook daar gecreëerde aparte Jeugdstorm-compagnie) en een vijftigtal in het Wachbataillon 3. Zeer vele jongens trachtten te ontvluchten. Maar de Jeugdstormers, die over de grens aan Van Geelkerkens rekrutering ontsnapten, waren niet beter af. Wel een stuk slechter. De kaderleden van de groep-Quispel reisden de vluchtelingenkampen in Duitsland af met het bekende doel voor ogen: eerst de kinderen van de ouders scheiden en in aparte kampen plaatsen (hier en daar met de belofte van spoedige hereniging met de ouders), ver- volgens ronselen. Sommige jongens, die geheel en al door de nazi-propaganda waren beïnvloed, lieten zich zonder meer aanwerven. Zeer vele andere waren niet bestand tegen de zware wissel, die men op hun eergevoel trok: zij waren, zo werd hun verteld, gast in Duitsland, zij moesten nu laten zien, dat zij tot minstens hetzelfde bereid waren als hun Duitse kameraden, zij moesten Duitsland hun dankbaarheid tonen door thans in de bres te springen, enzovoorts. Menigmaal hielpen deze praatjes niet voldoende. Dan kwamen de dreigementen. Een kaderlid van de Jeugdstorm, dat in Duitsland rondreisde (en weigerde met Quispel samen te werken) ving in totaal een vijftig jongens op, die de ronselkampen waren ontvlucht. Twee van hen vertelden hem, hoe hun groep in een zaal gebracht was ‘met twee ingangen, waarvan een bestemd was voor hen, die zich meldden, de andere voor degenen die dit weigerden (deur der lafaards).’* Elders werd met het concentratiekamp ge- dreigd. De leeftijdsgrens werd soepel gehanteerd: de jongste Jongens moesten Flakhelfer worden, maar vaak werden jongens van 15 jaar al geschikt bevonden voor dienst in het Jeugdstorm-bataljon.® Ondanks de pressie was er in alle kampen een aantal jongens, dat weigerde dienst te nemen. Blijk- baar was dat aantal niet zo klein; bericht wordt, dat in het WE-Lager Seeblick de druk zo groot was, dat slechts 20 van de 200 jongens durfden te weigeren. De kampleiding wist daar naar het schijnt ook niet goed raad mee. (2) Verkl. Guldie, Doc. II Nat. Jeugdstorm. (3) Kiessling aan Axmann 2 nov. 1944, NSDAP sı II; Verkl. Schröder, Doc. II Nat. Jeugdstorm. (4) Rapport van D. de Vries 31 dec. 1944, NSB 33 j. (5) Verkl. De Wakker, Doc. II Nat. Jeugdstorm. (6) Van Zoest en Zwart aan Van Geelkerken 19 nov. 1944, NSB 152/803. (7) Id. aan Mussert 7 jan. 1945, NSB 33 j. 437 DE GROOT-GERMAANSE REBELLIE IN DE JEUGDSTORM ontvangen komt duidelijk naar voren, dat ze door hun ervaringen steeds meer antiDuitsch ja zelfs anti-Nat. Socialistisch worden.’ Onbekend is het aantal van degenen, die door Duitse jeugdleiders en door Quispel en zijn mede- standers tenslotte tot dienstneming bij de Waffen-SS geprest werden. Men mag het zeker op een vier à vijf honderd man schatten, maar dat het er meer zijn geweest, is allerminst uitgesloten. Niet meegerekend zijn dan nog zeer vele jongere jongens, die tot Flakhelfer werden opgeleid, een 200 bij Cheb (Duits: Eger) in Tsjechoslowakije, ongeveer 150 bij Burg in Sleeswijk-Holstein, is later be- weerd. Te controleren vallen die getallen niet; mogelijk zijn er ook nog op andere plaatsen Neder- landse jongens als Luftwaffe- of Marinehelfer ingezet Men krijgt evenwel de indruk, dat het nooit tot een werkelijk formeren van het Jeugdstorm- bataljon is gekomen. Op de vergadering van 28 en 29 oktober te Berlijn had Kiessling de aanwezigen te verstaan gegeven, dat de oprichting van het bataljon al in kannen en kruiken was. Na de mani- festatie vertrok Quispel met enkele andere van de revolterende Jeugdstorm-functionarissen on- middellijk naar de SS-Junkerschule te Bad Tölz (dit plotselinge vertrek, en het feit, dat niet hij, maar Hasewinkel nu de leiding van de Sonderstab Niederlande kreeg, hing samen met het feit, dat de voormalige stafleider van de Jeugdstorm bij de andere kaderleden allerminst populair was).* Zo zou het komende bataljon ook een paar Nederlandse officieren krijgen. In april 1945 was Quispel echter nog steeds te Bad Tölz. De rest van het kader zou tot onderofficieren van het bataljon worden opgeleid; voor dat doel bevonden zij zich in december 1944 te Nienburg aan de Weser, waar een depot-eenheid van de SS-divisie ‘Hitlerjugend’ gelegerd was. Maar toen bleek ook, dat het bataljon nog helemaal geen uitgemaakte zaak was. Hogere SS- instanties — het SS-Hauptamt, misschien ook het SS-Führungshauptamt — achtten het gewenst, dat jeugd-eenheden uit andere landen in de bestaande vrijwilligers-eenheden van die landen werden op- genomen; een Jeugdstorm-bataljon derhalve in de SS-Freiw.-Pz.Gren.-Brigade ‘Nederland’ (in deze periode na de nederlaag aan de Narwa op terugtocht in Estland). Dat lag ook in de tot nu toe door de SS gevolgde lijn. Ook was het niet zeker, waar en in welk onderdeel de jongens zouden worden opgeleid. De depot-eenheid te Nienburg heette overvol te zijn. Er was ook sprake van een andere opleidingsbasis bij Lipnik (Duits: Leipnik) in Tsjechoslowakije. Daar werd inderdaad een groot aan- tal rekruten heengestuurd, maar tegen de jaarwisseling bleek nu weer, dat de opleiding zou plaats- vinden te Graz — de stad, waar het depot-bataljon van de brigade ‘Nederland’ gelegerd was. De indruk dringt zich op, dat een en ander voornamelijk is voortgekomen uit gebrek aan coördi- natie, desorganisatie, kortom: chaos. Niet onbegrijpelijk gezien de tijd, waarin dit alles zich afspeelt, en misschien zijn daarom de honderden jeugdige Nederlanders wat aan de aandacht van de bevoeg- de instanties der Waffen-SS ontsnapt. Misschien ook niet. Een vijftien-jarige jongen, die in Lipnik was opgeleid, zei na de oorlog, dat hij met vele anderen inderdaad tegen de Russen was ingezet. In december 1942 had Hitler aan Mussert gezegd, dat veertien- en vijftien-jarige jongens niet te jong waren om voor de natie te sterven. Blijkbaar was de SS van mening, dat buitenlandse jongens van die leeftijd evenmin te jong waren om te sterven teneinde de doodsstrijd van Hitlers rijk te verlengen. (1) Een en ander op grond van de (nogal vage) na-oorlogse verklaringen in Doc. II Nat. Jeugdstorm. (2) Diverse na de oorlog afgelegde verklaringen in Doc. I Quispel. (3) Rapport van D. de Vries 31 dec. 1944, NSB 33 j; Verki. Ph. E. Feenstra. (4) Protocol 29 okt.; Kiessling aan Axmann 2 nov. 1944 en notitie van Hasewinkel 27 jan. 1945, NSDAP 51 II; nr. 609 II; Verkl. Guldie, Doc. II Nat. Jeugdstorm. (5) Nr. 275. 438 DOCUMENTEN I. AUTOBIOGRAFISCHE NOTITIE VAN RAUTER! Berlin, den 15.11.1935 LEBENSLAUF? Rauter Hanns: geboren: 4.11.1895 in Klagenfurt, Kärnten, Österreich; Vater: Josef Rauter, Forstrat, geb. 1861 Eisenkappel, Kärnten; Schulen: 5 Klassen Volksschule in Klagenfurt, 7 Klassen Realschule in Klagenfurt und Graz Abitur: 1912; 10 Semester Technische Hochschule Graz (Bau-Ing. Schule!) ledig. Als Kriegsfreiwilliger im Jahre 1914 zum Kärntner Gebirgs-Schützen-Reg.? Nr. I ein- gerückt. Isonzofront, Piavefront, Albanien, Na. Offizier der Armeegruppe Albanıen. Im Oktober 1915 am Rhombon schwer verwundet (2 M.G. Schüsse im Oberschenkel — Fraktur — Verkürzung). Im Oktober 1916 obwohl Kriegsinvalid (35%) wieder Freiw. eingerückt. Von Oktober 1916 Feber 1918 in Albanien; Adj. des Bezirks-Kom. Djakova, organisierte xr - (I) Als bronnen voor de geschiedenis van Oostenrijk tussen de twee wereldoorlogen zijn gebruikt: Heinrich Benedikt (uitg.): Geschichte der Republik Österreich, München-Wenen, 1954; Ulrich Eichstädt: Von Dollfuss zu Hitler. Geschichte des Anschlusses Österreichs 1933-1938, Wiesbaden, 1955; Jürgen Gehl: Austria, Germany, and the Anschluss 1931-1938, London, 1963; Franz Winkler: Die Diktatur in Oesterreich, Zürich, 1935; Bruce F. Pauley: Hahnenschwanz und Hakenkreuz. Steirischer Heimatschutz und österreichischer Nationalsozialismus 1918-1934, Wien-München-Zürich, 1972 (deze werken worden in de annotatie bij dit stuk in het algemeen niet verder aangehaald.) Bronnen voor Rauters levensge- schiedenis — en daarmee ook voor een boeiend stuk geschiedenis van het rechtse radicalisme in het Oostenrijk van die dagen - zijn: Rauters Personalakt in het BDC (P 1; het hier afgedrukte stuk is een van de vele documenten uit dat omvangrijke dossier); P 36, de Personalakt van Kammerhofer, sinds 1932 de leider van de Steirische Heimatschutz, met veel gegevens over het opgaan van dit weerkorps in de Oostenrijkse NSDAP; de gesprekken, na de oorlog met Rauter gevoerd door prof. mr. N. W. Posthumus en drs. L. de Jong van het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie (in Doc. I Rauter, hierna aan te duiden als Verkl. Rauter); tenslotte Het Proces Rauter, ’s-Gravenhage, 1952. De centrale plaats, die Rauter in deze publicatie inneemt, en derhalve het belang van enige gegevens over zijn vroegere acti- viteiten mogen de wijdlopige annotatie bij dit stuk verontschuldigen. Zie voor zijn persoon p. 98 e.v. (2) Rauter schrijft de gebruikelijke levensloop, verplicht bij bevordering tot SS-Führer (SS-officier), of opname in de SS in officiersrang. Uit de laatste zin van dit stuk blijkt reeds afdoende, dat de inlevering van het stuk hier wel een formaliteit achteraf is geweest. (3) Regiment. De verdere, af en toe typisch Oostenrijkse afkortingen in dit stuk (men zie ook de lijst van afkortingen) betekenen: M.G. : Maschinengewehr Baone: Bataillone Na. : Nachrichten HW : Heimwehr Komp.: Kompanie Org. : Organisation Kav. : Kavallerie Gend. Gendarmerie Dion : Division 443 (NR. 1] die ‘Freiw. Albanen Truppe’ — Feber 1918 — September 1918 Piavefront als Komp. Führer im Geb. Schützenreg. Nr. 1; September 1918 — November 1918 Na. Offizier bei der Armee- gruppe Albanien. 2. Verwundung: Schulterschuss. Rückzugskämpfe beim Zusammenbruch bei der 9. Kav. Trupp. Dion; - letzte Charge: Oberleutnant ı.d.R. Nach dem Zusammenbruch bildete sich in Graz die Studentenwehr, ein freicorpsähn- liches Gebilde, dem ich sofort beitrat. Als Komp. Führer führte ich am 19. Feber 1919 eine Abteilung am Murplatz in Graz, die in schwere Kämpfe mit der Kommune? geriet, wobei es 14 Tote und 70 Verwundete gab. Einige Wochen darauf organisierte ich als Führer der Grazer Studentenschaft einen freiwilligen Arbeitsdienst beider Grazer Hoch- schulen im weststeirischen Kohlenrevier. Jeden Sonntag arbeiteten wir an die 400 Mann im Kohlenrevier und überbrückten die Kluft, die zwischen Arbeiter und Studenten aus den Februar-Kämpfen heraus entstand. Als die Kärntner Kämpfe? ausbrachen, rief ich mit einigen Kameraden die Grazer und Leobener Studenten auf. Mit 2 Baonen beteiligten wir uns an den Kärntner-Kämpfen.® Nach den Kärntner Kämpfen führte ich die beiden steyrischen Studentenlegionen als Abstimmungsterrorgruppe im Abstimmungsgebiet.”? Im Mai 1921 führte ich die steierische Legion nach Oberschlesien®, wo wir militärisch uns dem Freicorps Oberland? anschlossen (Römer — Hauptm. Österreicher!).! Im Juli 1921 (4) Kommune: deze term wordt door Rauter en andere nationaal-socialisten vaak gebruikt om commu- nisten en in het algemeen links-revolutionaire lieden mee aan te duiden. (5) Na de eerste wereldoorlog eiste Joegoslavië het zuidelijke deel van Karinthië, waar de bevolking gedeeltelijk Sloveens was, op. Het Duits-sprekende deel van de bevolking verzette zich met de wapenen tegen de indringers. Het geïmproviseerde leger werd gesteund door lokale vrijkorpsen, waarvan het trouwens nauwelijks te onderscheiden was, en door vrijkorpsen uit andere delen van Oostenrijk. Op de vredesconferentie van Saint-Germain-en-Laye in 1920 werd beslist, dat in het omstreden gebied een volksstemming zou plaatsvinden. (6) Het aandeel van deze studentenvrijkorpsen is volgens een bepaalde auteur sterk overschat. Zij bleven slechts acht dagen in het omstreden gebied, in een periode, dat er niets van beslissende betekenis voor- viel (Erwin Steinböck: Die Volkswehr in Kärnten unter Berücksichtigung des Einsatzes der Freiwilligen- verbände, Wien - Graz, 1963, p. 64, 65). Na de oorlog beweerde Rauter echter een groot aandeel in de ‘bevrijding’ van Karinthië te hebben gehad: ‘Einen Monat haben wir sehr harte Kämpfe geführt, wir nahmen ganz Kärnten ein, und haben es gehalten.’ (Verkl. Rauter I, p. 3). (7) Van beide zijden werd voor de volksstemming druk op de bevolking van Zuid-Karinthië uitgeoefend. Het resultaat was, dat 59% de wens te kennen gaf bij Oostenrijk te blijven, en 41 % zich voor aansluiting bij Joegoslavië uitsprak. (8) De situatie hier was te vergelijken met die in Karinthië. Het vredesverdrag van Versailles voorzag in een volksstemming, die in maart 1921 plaatsvond en gunstig voor Duitsland verliep: ongeveer 707.000 stemmen voor aansluiting bij Duitsland, 479.000 voor aansluiting bij Polen. Het bleek moeilijk de grens zo te trekken, dat iedere afzonderlijke gemeente bij het land kwam, waarvoor zij in meerderheid gestemd had. Begin mei vielen Poolse ongeregelde troepen Opper-Silezië binnen, en raakten slaags met Duitse vrijkorpsen. In juni wisten de geallieerden een wapenstilstand te bewerkstelligen, en in oktober 1921 werd de definitieve grens door een Volkenbondscommissie vastgesteld. (Erich Eyck: Geschichte der Weimarer Republik, Erlenbach-Zürich — Stuttgart, 1954, I, p. 259-260; Otto Braun: Von Weimar zu Hitler, New York, 1940, p. 117). (9) Eén van de meest actieve en militair sterkste vrijkorpsen van Duitsland; het zwaartepunt lag in het noorden van Beieren. Oberland had een groot aandeel in het terugslaan van Poolse vrijscharen in Silezië. De chef van het vrijkorps, later Bund Oberland genoemd, kapitein Beppo Römer, werd eerst door Hitlers beweging aangetrokken, maar raakte later in een ‘linkse’ oppositie tegenover Hitler (zie b.v. Hanns Hubert Hofmann: Der Hitlerputsch. Krisenjahre deutscher Geschichte 1920-1924, München, 1961, p. 42, 92). (10) Eigennaam van een vrijkorps-officier. 444 [NR. 1] kehrten wir wieder nach Graz zurück. Als ungarische Banden ins Burgenland einfielen!, riefen Hauptm. a.D. Dr. Ernst Gruber (dzt. Osaf!)!? und ich die gesamten österreichischen Freicorps auf. An den Putsch-Besprechungen im Jahre 1933 (Glass,® Ad. Hitler) nahm ich in Berlin und München mehrmals teil. 13 Bei der Gründung des ‘Steierischen Heimatschutzes’!* nahm ich als Führer der nat. Studenten-Baone führend Anteil. Im Gegensatze zu den übrigen HW-Verbänden wurde der ‘Steierische Heimatschutz’ auf antisemitische Basis gestellt. Die Standarten trugen das Hakenkreuz und die Farben schwarz-weiss-rot. Kampf gegen Marxismus, bürgerliche Demokratie, Schaffung eines autoritären Staates und der Anschluss an das Reich waren die Kampfziele. Den Mitgliedern wurde verboten, einer marxistischen oder bürgerlichen (11) De rivier de Leitha vormde de grens tussen het Hongaarse en het Oostenrijkse deel van de Habs- burgse monarchie, zoals die sinds 1867 geconstitueerd was. Na de eerste wereldoorlog eiste Oostenrijk op grond van het nationaliteitsprincipe een in Hongarije gelegen landstreek met een Duits-sprekende bevolking op; deze streek ging men aanduiden als het zg. ‘Burgenland’. Bij de vredesverdragen van Saint-Germain-en-Laye en Trianon werden de Oostenrijkse aanspraken erkend. Hongarije legde zich hierbij niet neer, met het gevolg, dat ook hier een lokale oorlog ontstond tussen Oostenrijkse en Hongaarse militaire formaties en vrijscharen. Tenslotte kreeg Oostenrijk het grootste deel van het omstreden gebied, de belangrijke plaats Ödenburg met omgeving bleef echter door middel van een volksstemming bij Hongarije. (12) In het algemeen: Oberster SA-Führer (te vgl. met Reichsführer-SS), hier echter kennelijk: Oberste SA-Führung. (a) Oorspr. getypt: ‘Glass’; ‘G’ met de hand verbeterd — vermoedelijk door Rauter - in ‘C’. (13) Rauters mededelingen zijn vaak òf onduidelijk, òf kennelijk overdreven (vgl. noot 6) en niet zelden zijn deze eigenschappen gecombineerd. De verhalen, die hij na de oorlog tegenover medewerkers van het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie vertelde, wijken zeer vaak van het hier beschrevene af, hoewel zij wel aan dezelfde euvelen lijden. Zo beweerde hij na de oorlog, dat zijn optreden in Graz, Karinthië, enz. op verzoek van de landsregeringen of van de bondsregering van Oostenrijk zou zijn ge- schied, terwijl hij hier eigen initiatief suggereert (Verkl. Rauter I, p. 1, 2, 3). In hoeverre zijn werkelijke rol in de Oostenrijkse vrijkorpsbeweging met het hier beschrevene overeenkomt, zij bij gebrek aan nauwkeurige controle vaak in het midden gelaten. Wat hij met de ‘Putsch-Besprechungen’ in 1933 bedoelt, is niet duidelijk. In ieder geval is het jaartal een verschrijving. Rauters mededeling kan slaan op het nazi-komplot tegen Dollfuss in 1934, waarbij een Oostenrijkse SS-Führer Fridolin Glass betrokken was; een rol van Rauter in deze affaire zou nog enigszins mogelijk zijn. De plaatsing van dit gegeven in het stuk en de verbetering van de naam Glass in Class (zie noot a) zouden evenwel wijzen in de richting van de zg. Hitler-Putsch in 1923 in München, waarbij de Duitser Heinrich Class een belangrijke rol speelde (zie Hofmann, Hitlerputsch, p. 79 e.v); deelname van Rauter aan deze revolte is echter bepaald onwaarschijnlijk. Na de oorlog verklaarde Rauter, dat hij Hitler in april 1921 had ontmoet, toen hij op doortocht was naar Silezië; sindsdien had hij Hitler voor de Machtübernahme in Duitsland — als wij op zijn na-oorlogse verklaringen mogen blijven afgaan - blijkbaar slechts in 1926en 1929 weer ontmoet. Over besprekingen inzake een Putsch geen woord, hoewel Rauter weinig reden meer had om zoiets te verzwijgen (Verkl. Rauter I, p. 3, 4, 11). De in het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie aanwezige literatuur vermeldt inzake beide Putsch-pogingen niets over Rauter. In zijn zeer volumineuze Personulakt (zijn ‘SS-papieren’, P. 1: 5619-5836) is behalve zijn bewering in het hier afgedrukte stuk verder geen enkele aanwijzing te vinden. Men bedenke, dat dit stuk de verlening van een tamelijk hoge SS-rang aan hem moest rechtvaardigen, voldoende motief voor een verfraaiing van zijn politieke verleden. (14) Na de eerste wereldoorlog vormden zich in Oostenrijk weerkorpsen onder de namen Heimwehr, Heimatwehr, Heimatschutz, enz. Deze vrijscharen stelden zich tot taak de — naar hun mening — vreemde indringers op vaderlandse bodem (met name in Karinthië, Burgenland) uit het land te jagen, en in het algemeen de ‘orde’ te handhaven; later richtten de Heimwehr-formaties zich dan ook tegen stakingen en massademonstraties van arbeiderszijde. Het zal de lezer weinig verbazen te vernemen, dat deze 445 (NR. 1] Partei anzugehören. Im November 1922 trat der Obersteierische Heimatschutz das erste Mal in Waffen dem damals übermächtigen Republikanischen Schutzbund!? gegenüber. Das erste Mal gelang es, Rot niederzuringen. Seit dem Herbst 1921 war ich als Stabschef des ‘Steierischen Heimatschutzes’ tätig. Das zweite grosse Aufgebot erfolgte im Juli 1927. Damals führte ich selbst 2 Jägerbaone und drang mit ihnen in’s Industrie-Gebiet vor. Die Wiener-Führung des Austromarxismus musste die rote Revolte!® Jiquidieren. In unerhörtem Angriff wurde das ganze obersteier- ische, niederösterreichische und Wiener Industrie-Gebiet durchorganisiert. Eine Kampf- versammlung jagte die andere. Unzählige Zusammenstösse, hunderte von Verwundeten sind die Zeugen dieses Kampfes. weerkorpsen sterk rechts en autoritair geöriënteerd waren. Het anti-marxistische en anti-democratische element - in feite het enige geloofspunt, dat alle Heimwehr-formaties gemeen hadden - trad steeds duide- lijker op de voorgrond. In 1927 kwam er een soort overkoepeling tot stand tussen de weerkorpsen; de Heimwehr werd steeds belangrijker als politieke factor. Na 1930 daalde haar invloed echter weer als gevolg van de zeer losse samenhang op organisatorisch en ideologisch gebied en van de heftige rivaliteiten tussen de leiders (met name de algemene leider Starhemberg en de Weense leider Fey; zie ook noten 21, 24 en 34). De Heimwehr dreigde uit elkaar te vallen; het klerikaal-fascistisch georiënteerde deel verenigde zich met de christelijk- sociale partij in het Vaterländische Front van bondskanselier Dollfuss, die bezig was Oostenrijk in een autoritaire en corporatieve staat om te vormen. Een ander deel, meer extreem, nog meer groot-Duits en antisemitisch dan de rest, kwam in nationaal-socialistisch vaarwater terecht, vooral de Steile)rische Heimatschutz. Dit weerkorps uit Stiermarken, waarbij Rauter zich aansloot, ging al bij de oprichting in 1919 uit van denkbeelden, die zeer goed bij de nazi-ideologie aansloten. De extreme nationalistische en anti- klerikale tendenzen in de hele Heimwehr-beweging vallen juist terug te voeren op de grote invloed van deze strijdbond, die bij tijd en wijle de sleutelposities in de Bundesführung van de Heimwehr dreigde te bezetten (zie verderop in dit stuk). Hun streven mislukte echter. Eind 1931, na de mislukte staatsgreep van de leider Pfrimer (zie noot 17), sloot de Steirische Heimatschutz een bondgenootschap af met de Oostenrijkse NSDAP; het samengaan verliep echter niet zonder strubbelingen en het bondgenootschap moest later worden hernieuwd. Toen beide organisaties in 1933 waren verboden, besloten de leiders tot een fusie (zie noot 33), die in 1934 zijn beslag kreeg, en een opgaan van het Stiermarkense weerkorps in de NSDAP betekende. Het semi-fascistische Oostenrijkse regime had echter niet alleen te maken met de felle tegenstand van de socialisten ter linkerzijde en de hele of halve nazi’s ter rechterzijde, maar ondervond tevens het klerikaal- fascistische deel van de Heimwehr onder Starhemberg meer als rivaal dan als bondgenoot. Het verval van de Heimwehr gaf in 1936 de bondskanselier Schussnigg tenslotte de gelegenheid om de beweging te ver- bieden. (15) De weerbaarheidsorganisatie van de Oostenrijkse socialistische partij, in 1923 definitief gevormd, in eerste instantie als reactie op de Heimwehr-formaties. Het doel was de Oostenrijkse republiek — die beschouwd werd als een belangrijk succes van de arbeidersklasse in de klassenstrijd — te beschermen tegen bedreigingen van rechts en pogingen tot restauratie van de Habsburgers. Het kwam uiteraard vaak tot heftige gevechten tussen de Schutzbund en Heimwehr-korpsen (zie ook: Pauley, Hahnenschwanz und Hakenkreuz, p. 43). Dergelijke botsingen verschaften de bondskanselier Dollfuss aanleiding om in april 1933 de Republikanische Schutzbund te verbieden; nog geen twee maanden later werd de sociaal-demo- cratische partij verboden. Het waren slechts étappes op de weg van Dollfuss naar een autoritaire ‘stan- denstaat’. (16) Begin 1927 waren bij een botsing tussen links en rechts enige doden gevallen. Leden van een monar- chistische oud-strijdersbond, die hiervoor verantwoordelijk waren, werden in juli van dat jaar door een Weense jury vrijgesproken. Het gevolg was een heftige socialistische massademonstratie in Wenen — waarbij het paleis van justitie in vlammen opging — een verkeersstaking, en bloedige repressie van de regering, geholpen door de Heimwehr, die vooral in de provincie de socialistische beweging neersloeg. 446 [NR. 1] Mit dem Führer Ad. Hitler fand im Mai 1927 eine Aussprache in Freilassing statt, an der Dr. Pfrimer!?, Gend. Major v. Meyszner!® und ich teilnahmen. Seit diesem Tage bestanden zwischen reichsdeutscher NSDAP und dem ‘Steierischen Heimatschutz’ gute Beziehungen. Der damalige Führer der SA-Obergruppenführer Pfeffer!® unterstellte zweimal die SA von Steiermark und Kärnten dem ‘Steierischen Heimatschutz’. Auch Gregor Strasser? weilte damals, wenn er in Österreich war, auch immer bei den Führern des ‘Steierischen Heimatschutzes’. Im Jahre 1929 wurde der Führer des ‘Steierischen Heimatschutzes’ Dr. Pfrimer 2. Bundesführer, gleichberechtigt mit dem ı. Bundesführer und ich 2. Bundesstabsleiter. Der Kampf um eine neue Verfassung, bei dem der Heimatschutz Träger des Angriffes war, erschütterte ganz Österreich. Der grosse Wiener-Neustädter-Aufmarsch, den ich als Org. Leiter führte, war ein Zeichen der Stärke des ‘Steierischen Heimatschutzes’. Mit dem Gend. Major v. Meyszner verschleppten wir an die 20.000 Gewehre und 400 MG aus staatlichen Kasernen und bewaffneten den ‘Steierischen Heimatschutz’. Im Juli 1930 wurde ich ı. Bundesstabschef der Heimatschutzverbände. Major Fey, Raab, Dr. Steidle mit ihrem klero-faschistischen Anhang wurden ausgeschlossen ?!, die (17) Dr. Walter Pfrimer, geboren 1881; advocaat te Judenburg (Stiermarken). Eén van de oprichters en eerste leider van de Steirische Heimatschutz. In 1930 plaatsvervangend leider van de gehele Oosten- rijkse Heimwehr, Rauter werd plaatsvervangend stafchef (zie volgende alinea). Toen de leider Starhem- berg zich in 1931 — tijdelijk - had moeten terugtrekken, nam Pfrimer diens plaats in. Hij maakte hiervan gebruik door in september 1931 in Stiermarken een staatsgreep door middel van de Heimwehr te wagen. Het werd een volslagen mislukking; alleen de Steirische Heimatschutz was hem gevolgd, en de Repu- blikanische Schutzbund had onmiddellijk gewapend verzet geboden. Pfrimer en zijn medestanders, waaronder Rauter (zie noot 25), werden gearresteerd, maar door een jury te Graz vrijgesproken. Wellicht onder de druk van de publieke opinie; Rauter zei na de oorlog: ‘Der Freispruch war juristisch unbe- gründet, aber es war der Wille des Volkes.’ (Verkl. Rauter I, p. 10). Hierna scheidde Pfrimer zich van de Steirische Heimatschutz af, en stichtte een eigen, onbelangrijke organisatie. Starhemberg nam weer de leiding van de Heimwehr op zich. (18) August (Edler von) Meyszner, geb. 3 aug. 1886 te Graz. Zijn levensloop vertoont enige treffende overeenkomsten met die van Rauter. Zeer in het kort is zijn carrière als volgt: beroepsofficier in leger en politie van Oostenrijk-Hongarije. Na 1918 politiemajoor te Judenburg; medestichter van de Steirische Heimatschutz; doet mee aan de mislukte rechtse staatsgrepen in 1927 en 1934. Pas na de laatste Putsch ontslagen uit staatsdienst. Vlucht naar Duitsland, maakt daar carrière in SS en Ordnungspolizei; o.a. 1939 KdO in Moravië; 1940-1942 BdO Noorwegen; 1942-1944 Höherer SSuPF Servië; tenslotte General- inspekteur der Gendarmerie. In 1946 in Joegoslavië ter dood veroordeeld en opgehangen (Who's Who in Germ. II; SS-Dienstaltersliste 1944; Folttmann, Opfergang, p. 130). (19) Pfeffer von Salomon, van 1926 tot 1930 Oberster SA-Führer. (20) Gregor Strasser, de bekende opponent van Hitler in de tijd vlak voor de Machtübernahme, In 1934 tegelijk met Röhm c.s. vermoord, was van 1925 tot 1928 propagandaleider en van 1928 tot 1932 orga- nisatieleider van de NSDAP. (21) Emil Fey was de belangrijkste figuur uit de Weense Heimwehr. Bekleedde van 1932 tot 1934 porte- feuilles voor nationale veiligheid; daarbij een tijdlang vice-kanselier. Hij was één van Starhembergs bitterste rivalen. Julius Raab, christelijk-sociaal politicus — na de tweede wereldoorlog voorzitter en fractieleider van de Oesterreichische Volkspartei en in 1953 bondskanselier — speelde een rol in de Heim- wehr van Niederoesterreich. De advocaat Dr. Richard Steidle was de oprichter van de eerste weerorgani- satie in Oostenrijk, de Tiroler Heimatwehr. Van 1927 tot 1930 was hij de (eerste) bondsleider van de gehele Oostenrijkse Heimwehr; in deze functie speelden noch hij, noch Pfrimer echter de rol, die Star- hemberg in de dertiger jaren zou spelen; toen echter was de Heimwehr-beweging reeds in verval geraakt. De weergave van Rauter is ook hier vereenvoudigd, overdreven en onvolledig; van royement of iets dergelijks van Fey of Steidle is niets bekend; in de sterk confederaal opgebouwde Heimwehr trouwens 447 (NR. 1] gesamte Bewegung sollte damals nach dem Muster des ‘Steierischen Heimatschutzes’ reorganisiert werden. Im September 1931 erfolgte der Dr. Pfrimer-Putsch??, der leider veranlasst durch Grafen Lamberg?®, mitten aus den Vorbereitungen heraus hinter dem Rücken seines Stabes, losschlug. Trotz allen Versuchen, die Aktion dennoch zum Ziele zu führen, scheiterte sie, da Fürst Starhemberg®* uns in den Rücken fiel. Kerker, Hochverratsverfahren, Prozess, Liquidation des Putsches und seiner Folgen schalteten den ‘Steierischen Heimatschutz’ aus.” Er konnte sich in der Gesamtbewegung nicht mehr durchsetzen. Starhemberg nahm wieder Dr. Steidle und Fey auf, verbündete sich mit Mussolini und Seipel% und begann jene politische Entwicklung einzuleiten, die heute aufscheint. * een praktische onmogelijkheid. Wat er wel gebeurde, was het gedwongen terugtrekken van de klerikaal- fascistische, met de christelijk-sociale regeringspartij verbonden leidersgroep uit de leiding. Starhemberg wist door een intrige het leiderschap te verwerven, maar moest Pfrimer als plaatsvervanger, en Rauter als stafchef accepteren. Het leiderschap van Starhemberg wordt hier door Rauter verzwegen, vermoedelijk in verband met de kort daarop aan het daglicht tredende tegenstelling tussen de extremisten van de Steirische Heimatschutz en Starhemberg (zie voor hem noot 24). (22) Zie noot 17. (23) Een Duitser, die tijdelijk Rauter als voornaamste adviseur van Pfrimer wist te verdringen. Rauter was als andere prominente leden van de Heimatschutz tegen een staatsgreep, maar Pfrimer ging op het advies van Lamberg af. (24) Ernst Rüdiger Fürst von Starhemberg, geb. 10 mei 1899 te Eferding. Evenals Rauter had hij in de eerste wereldoorlog gevochten, en daarna meegestreden met vrijkorpsen, o.a. met Oberland in Silezië. Hij werd een van de leiders van de Oberoesterreichische Heimatwehr; van 1930 tot 1936 leider van de gehele Oostenrijkse Heimwehr, met een korte onderbreking in 1931, toen hij door Pfrimer werd ver- vangen. In 1930 enige maanden minister van binnenlandse zaken; van mei 1934 tot mei 1936 vice-kanse- lier. Starhemberg trachtte een zelfstandige politiek te voeren; zoals bij meerdere Oostenrijkse politici in deze tijd het geval was, valt er in die politiek weinig vaste lijn te bespeuren, maar wel een voortdurend opportunistisch geïntrigeer met of tegen de christelijk-sociale leidsmannen, de nazi’s, andere Heimwehr- leiders — met name Fey — enz. Financiëel werd hij steeds meer afhankelijk van Italië, waardoor hij onder invloed van Mussolini kwam te staan. In 1936 werd hij door bondskanselier Schussnigg uit de regering gezet; korte tijd later werd de reeds gedesintegreerde Heimwehr verboden. (25) Tot de aangeklaagden behoorden behalve Pfrimer ook de hierna te noemen Kammerhofer (zie voor hem noot 38) en Rauter zelf, die een preponderante rol in de Putsch speelde: een dag lang bedreigde hij met sterke vrijkorps-krachten uit Stiermarken de stad Graz (Winkler, Diktatur in Oesterreich, p. 36, 37; Franz Langoth: Kampf um Österreich, Wels, 1951, p. 84; Verkl. Rauter I, p. 10; bevestiging in een beoordeling van Rauter door zijn chef Rodenbücher in 1935, P 1: 5643). Merkwaardig is het, dat Rauter zijn eigen rol hier omzeilt, misschien vanwege het amateuristische van de staatsgreep en het lichtelijk schertsmatige van het ééndagsbeleg van Graz. Volgens Pauley, Hahnenschwanz und Hakenkreuz, p. 144-145, was Rauter na de mislukte Putsch zelfs enige tijd de feitelijke leider van de Steirische Heimatschutz. Rauters terughoudendheid in dit stuk moet men bepaald niet zien als uiting van be- scheidenheid, doch veeleer van besef van het feit, dat de formatie, ook in politiek opzicht en in haar verhouding tot de Oostenrijkse nationaal-socialisten (zie ook noot 33) jammerlijk had gefaald. (26) Dr. Ignaz Seipel, geb. 19 juli 1876 te Wenen. Priester, hoogleraar in de moraaltheologie en christelijk- sociaal politicus. In het laatste keizerlijke kabinet in 1918 minister van sociale zaken; sinds 1921 leider van de christelijk-sociale partij. Bondskanselier van 1922 tot 1924 en van 1926 tot 1929, in 1930 enige tijd minister van buitenlandse zaken. In 1932 overleden. (27) Nadat Hitler in 1933 aan de macht was gekomen, zocht de Oostenrijkse regering steun bij Italië om te verhinderen, dat Duitsland Oostenrijk zou gaan inlijven. Starhemberg verbond zich steeds meer met de regering. Tegen bepaalde voorstellen en beweringen van hem aan de Heimatschutz opponeerde Rauter, daar ‘jegliches Vertrauen in die Versicherungen Starhembergs fehle’ (citaat bij Winkler, Dik- tatur in Oesterreich, p. 38). 448 [NR. 1] Im November 1931 schloss Pg. Habicht”, Meyszner und ich die 1. Kampfgemeinschaft mit der NSDAP, die ein gewaltiges Erstarken der NSDAP einleitete. Noch einmal mar- schierte der ‘Steierische Heimatschutz’ mit all’ seinen Jägerbaonen in Graz auf. Es war ein Kampfaufmarsch gegen Starhembergs-Politik. 20.000 Mann Sturmformationen zogen durch Graz. Das ganze Jahr 1932 war erfüllt von Kämpfen gegen das Lausanner-Abkommen®, Kreditanstaltsskandal®® und Starhemberg. Im Frühjahr 1933 wurde zwischen NSDAP und ‘Steierischem Heimatschutz’ das 2. Kampfgemeinschaftsabkommen abgeschlossen, das die Überführung einleitete. Grossdeutsche Volkspartei und andere völkische Verbände wurden in die nationalsozialistische Front gezwungen.?! Am 19. Juni 1933 erfolgte die Auflösung des ‘Steierischen Heimatschutzes’ und der NSDAP. Die Ausweisung des Pg. Habicht und die Verlegung der Landesleitung nach München. °? Als Stabschef des ‘Deutsch- (28) Theo Habicht, geboren 4 april 1898 te Wiesbaden; Rijksduitser; NSDAP-functionaris. Sinds 1931 belast met de reorganisatie, en het volgende jaar met de leiding van de Oostenrijkse NSDAP, die zich in 1926 aan Hitlers leiding had onderworpen. De Oostenrijkse NSDAP en haar formaties golden dan ook als integrerende onderdelen van de Duitse partij. Habicht had echter ook te maken met rivalen binnen de eigen groep, o.a. de Oostenrijkse SA-Obergruppenführer Reschny (zie voor hem noot 34). In 1933 werd Habicht, voorstander van een harde, compromisloze koers, door de Oostenrijkse regering uitgewezen. De leiding van de Oostenrijkse partij verplaatste zich nu naar München, waar na het verbod van de partij in hetzelfde jaar duizenden Oostenrijkers een toevlucht vonden. Na de mislukking van de nazi-Putsch in juli 1934, waarbij Dollfuss werd vermoord, werd Habicht van zijn post ontheven en de Landesleitung der NSDAP voor Oostenrijk te München opgeheven. (Behalve de in noot 1 genoemde bronnen ook: Grossd. Reichstag.) (29) Oostenrijk raakte in deze tijd in een zware financiële en economische crisis, onder meer door de debacle van de Creditanstalt (zie volgende noot). In juli 1932 wist de nieuwe bondskanselier Dollfuss te Lausanne een lening onder auspiciën van de Volkenbond te verkrijgen, maar moest in ruil daarvoor een zekere controle van de Volkenbond over de Oostenrijkse financiën aanvaarden. Bovendien moest Oostenrijk toezeggen, dat het zich zou houden aan de protocollen van Genève van 1922, hetgeen bete- kende, dat het elke gedachte aan een Anschluss bij Duitsland moest opgeven; zelfs het plan voor een douane-unie met Duitsland moest men laten varen. De overeenkomst van Lausanne stuitte op hevig verzet bij de rechtse, groot-Duits voelende oppositie. Met slechts één stem meerderheid werd het verdrag door het Oostenrijkse parlement geratificeerd. De ironie der geschiedenis wilde, dat de Volkenbond in Wenen vertegenwoordigd werd door Rost van Tonningen, die zich daar juist tot het nationaal-socialisme zou bekeren (in feite was de controle van de Volkenbond, ter plaatse door Rost uitgeoefend, reeds in september 1931 in werking getreden; zie Corresp. Rost, p. 22, en nrs. 13 en 14). (30) In juni 1931 bleek de Oostenrijkse Creditanstalt, waarvan een groot deel van de Oostenrijkse in- dustrie afhankelijk was, een enorm tekort te hebben, in eerste instantie door een foutief beleid van de directie; de diepere oorzaken moet men wel zoeken in de wereldcrisis en in het feit, dat de Habsburg- monarchie als economische eenheid uit elkaar was gevallen. De ineenstorting van de Creditanstalt groeide uit tot een politiek schandaal, dat de val van de regering veroorzaakte en bijdroeg tot de verscherping van de politieke atmosfeer, zoals zich dat een paar maanden later uitte in de Pfrimer-Putsch. (31) De Machtübernahme van Hitler in Duitsland markeerde de fronten in Oostenrijk: de twee grote partijen, de christelijk-socialen en de sociaal-democraten, schrapten de eis tot Anschluss bij Duitsland uit hun partijprogramma’s; ook het grootste deel van de Heimwehr voelde niets voor aansluiting bij een nationaal-socialistisch Duitsland. Die partijen en groepen echter, voor wie de Anschluss het centrale punt was, zoals de Grossdeutsche Volkspartei, of die verder ideologisch zich met de nazi’s verwant voelden, zoals de Steirische Heimatschutz, werden in snel tempo door de nazi’s opgezogen. (32) Deze zin moet kennelijk aangevuld worden met: ‘hadden kort daarvoor plaatsgevonden’ of iets dergelijks. De Oostenrijkse regering had op 12 juni tijdens een periode van nazi-terreur door middel van bom-aanslagen e.d. Habicht gearresteerd en over de grens gezet, een week voor het verbod van de NSDAP en de Oostenrijkse SA- en SS-formaties. Met een groot aantal andere nazi’s werd Rauter 449 INR. 1] österreichischen (Steierisch.) Heimatschutzes’ wurde ich sowohl von Pg. Habicht, als auch von meinen Kameraden im ‘Steierischen Heimatschutz’ nach München beordert um in der Landesleitung der NSDAP die Interessen des ‘Steierischen Heimatschutzes’ zu vertreten und die Überführung durchzuführen. Im November 1933 kam es zum Venediger- Abkommen - d.h. zur völligen Überführung in die NSDAP und SA — Obergruppenführer Reschny** übernahm mich damals als Standartenführer zum Stabe der Obergruppe, doch liess ich mich sofort zur Landesleitung beurlauben, nahm an allen Gauleitersitzungen teil. Habicht übertrug mir die Führung des ‘Kampfringes der Deutschösterreicher im Reiche’, den ich aufbaute und dem ich bis zum 17. Oktober 1934 als Führer angehörte. Am 4. August 1934 berief mich SS-Gruppenführer Rodenbücher% als seinen Stellvertreter zu sich in die Abwicklungsstelle der Landesleitung Österreich der NSDAP bezw. in das “Hilfswerk für Flüchtlinge und Hinterbliebene’. Obergruppenführer Reschny ernannte mich zum Obersturmbannführer, versprach mich sofort zum Oberführer bei der Osaf gearresteerd, doch na een paar dagen losgelaten, waarna hij naar Duitsland ging (Pauley, Hahnenschwanz und Hakenkreuz, p. 171). 