De zenuwkoortsen beschouwd, zoo als zij in Berlijn in den winter van 1807/8 heerschten, met aanmerkingen over de prikkelende, versterkende en verzwakkende geneeswijze
deze periode, in het bijzonder op het Journal der Erfindungen, en op het onlangs in de derde oplage met zoo vele bijvoegielen verfchee- nen boek: De Geneeskunde op hare wegen tot zekerheid of de theorien, flelfels en geneeswijzen der Artfen, zedert den leeftijd yan NIPPO- CRATES;, tor in onze tegenwoordige dagen, Erfurt 1808. (Onder dezen titel is die Werkje door Vertaler overgezet, in het afgeloopen jaar te Haarlem bij r. Bonn, uitgegeven.) Om deze gefchriften ben ik van zwakke en verwarde hoofden fteeds als vijand van het ftelfel van BROWN, en van de opwekkingstheorie befchouwd, daarik toch eigeni- lijk, alleen de vijand niet van eene goede, maar van eene flechte zaak was, namenlijk die harer zwakte, harer =enzijdigheid en ver- wardheid. —— Zij zijn voor hunne Afgoden nedergevallen — en blij- ven lesgen, waartoe dus een woord meer van hun te zeggen? Dit eenige alleen: Brown en de Voorftanders der opwekkingstheorie zijn nu gevallen, en menig een , die door hare verdedigers zomwijlen voor Leeuwen gehouden werdt, en zich zelfs onder deze Leeuwen rangichikte , neemt thans coz amore derol van herdier over , dat zich voor den levenden Koning der dieren verootmoedigde, maar naar den dooden floeg. In een woord, men moet thans, wil men den nieuwen Afgod van den dag huldigen, tegen de opwekkingstheorie fpreken, dat wil zeggen, haar volftrekt niets goeds, nicts waars, niets bruikbaars laten, opdat zij geheel zou ondergaan. Maar dit is even eens de hecr/chende toon van den dag; ja niets goeds, dat werkelijk voorhanden is te doen en tot volkomenheid te brengen, maar het moect van den grond af verftoord en vernietigd worden, moet in de nieuwe fcheppingen zen gronde gaan, opdat men daarmede in hare plaats iets beters = mei DE ZENUWKOORTSEN. 53 ten dezelve, en de daardoor aangewezene quantitd« tive betrekking der bewerktuiging en der genees* middelen behouden „ zoo lang wij in onze kennis def qualiteiten en de daarop gegrondveste fpecifieke ge: seneeswijzen, Nog 200 oneindig verre ten achteren zijn. Om de Zenuwkoorts eene fpecifieke geneeswijze tegen te ftellen, moeten wij de ziekte van de Herfe- nen en der Zenuwen volkomen kennen ,„ die dezel- ve ten grondflag ligt, en moesten een middel bezit- ten, dat door zijne erkende eigenfchappen en krach- ten, volgens noodwendig in te ziene gronden, in Staat zij deze ziekte te genezen; of wanneer ons de ze kennis ook ontbreke, dan moesten wij ten min- ften de Zenuwkoorts empirisch even zoo zeker met een bepaald middel genezen, als wij de bleekzucht met jjzer, de tusfchenpoozende koorts met koorts- ‚bast, of de Jues met kwikzilver genezen. Van alle deze voorafbepalingen, kunnen wij ons tot heden toe op gene eenige beroemen. — Waarin beftaat die ziekte der Herfenen of der Zenuwen ? — Wat onze Voorva- ders van gebreken van een zenuwvocht ,„ van deszelfs fcherpte „ onwerkzaamheid of ffremming, van zijne ziekelijke beweging in de zenuwbuizen, van flapheid of fpanning der zenuwen, en dergelijke dingen zei- den „ waren ijdele woorden , die thans met ijdele hypo- thefen, tot welke deze behoorden, verwisfeld zijn. Wat onze tijdgenoten van fthenie, asthenie of verlanmirg der Herfenen en van het Zenuwgeftel ‚van het ftijgen of vallen van de factoren der opwekbaarheid , van eene disproportie der afınetingen der prikkelbaarheid en 'gevoeligheid, van werkzame beginfelen , die als zie- len in de ftof zijn ingedrukt ,„ en in het ligchaam ver- zonken Ichijnen, van narden licht beginfelen , van eene zon of vuuıziel en dergelijke hooge dingen, heden OR« DE ZENUWKOORTSEN 9% ohwederlesbäär bewijzen en morgen weder vernieti* gen, zijn niet minder ijdele Voorfchriften, die ook hunnen weg tot den Geneeskundigen ouderdom gaan, en bij de fcherpe of vadfige, en flijmige levensgeesten onzer Voorvaders ; afgefchaft werden. Want zulk een levensgeest, dien de voormalige Ziektekunde bij de zenuwziekten zijnen rolliet fpelen „ is toch niet$ meer en niets minder waardig, dan eene zonne* ziel: Er | Al deze infpanningen des vroegeren en midden tijjds, door welke men ons den zieken toelland van. het zenuwgeftel wilde leeren kennen , bewijzen juist,, dat wij denzelven niet kennen: Voorzeker is bij de Zenuwkoorts, een tot de Herfenen of tot de Ze- nuwen behoorend Organ ziek, zijne levensdadigheid heeft niet gelijk in den gezonden toeftand plaats , der: halven mag ’er in zijne menging , welligt in zijne zamenftelling iets veranderd zijn, ‘de toeftand der prikkelbaarheid en gevoelighieid kan gezonken of in ?t oogloopend genoemd worden. —— Dit als les echter gelooven, meenen wij, maar erkennen wij niet. Waarfchjjnlijk is bij verfcheide Zenuwkoortfen, niet altijd eefi en hetzelfde zenuwwerktuig ziek; ten "minften niet altijd in eene gelijke uitgeftrektheid: Dit maken voor ons de zoo zeer verfchillende toeftanden der prikkelbaärheid en gevoeligheid waarfchijnlijk „even als die waarneming dat bij den eenen zieken de verbeelding ; bij den anderen het denkvermogen lijdt; dat de eeır eene levendige verbeelding had en aan droomen on+ derhevig was, de ander bewusteloos flaapt, een der- #e ftuiptrekkingen heeft; dat nu eens de oogen,, dan | € a de 36 DE ZENUWKOORTSEN. de ooren ,„ dan weder andere werktuigen der zinnen, aangedaan werden; dat wij deze deelen verlamd, ge- ne in eenen krampaardigen toeftand vinden „ en dat velen de tong niet vrijeliik gebruiken, de een of an- deren letter niet uitfpreken konden , dat andere, ge= ljk ik zelf zag, ceene krampachtige pisöpftopping hadden, enz. Al deze en andere waarnemingen zijn op verre na niet toereikende, om ons van de wezen- lijk aanwezigen zieken toeftand van het zenuwgeftel zulk eene kennis te geven, dat wjj denzelven een fpe- cifiek middel kunnen tegen ftellen. De opwekkingstheorien wilden ons, wel is waar , eene fpecifieke geneeswijze der Zenuwkoorts „ der Typhus, zoo als zij haar nuoemden, aan de hand ge- ven. Daar was niets dan Asthenie, en altijd flechts Asthenie te bevechten ,„ en wat was derhalven ge- makkelijker als haren graad volgens eene fchaal te be- rckenen om .denzelven de voegzame opwekkende middelen tegen te fiellen. Daarvan eene conftruc- tie te leveren, en alles zonneklaar tebewijzen, zou. kinderfpel zijn; Men hoore flechts: Op den zieken X hadden koude, gramfchap, of foms verzwakkende vermogens gewerkt, daaruit moest dan , dit wist “men opeen haar, asthenie,, en uit deze, den eerften , 5 tweeden of derden graad der Typhus ontftaan ‚en zulk eene Typhus moest dan, dit was onomitootbaar, door prikkelende middelen van den eerften, tweeden of derden graad opgeheven worden. Niets was ’er dan verder nodig, dan dat men als een Tolbediende in hettolregister , ergensin eene nieuwe leer der genees- middelen, den accänsregel nazag , wat ieder prik= ke- DE ZENUWKOORTSEN. 3 kelend middel aan het asthenisch ligchaam had te be- talen „ daarmede was de zaak afgelopen. De Arts heete het dan „ had eene fchoone conftructie gele- verd, en ftond als echt Geneesheer aan het ziek- bed! Wee hem die aan zulk eene conftructie iets te berispen had, hoe werd hij afgezet. Zeerte begrij- pen was het dat zulk.een armzalig fpeelwerk, dat in ’t geheel geene innerlijke vastheid, eene uitwendige alleen door ruwheid zijner verdedigers had, niet lang kon ftaande biijven. | | Op zijne puinhopen verhieven zich nu de grond- peilers der Natuur-wijsbegeerte,welke tot genezing van iedere ziekte een fpecifiek middel eischt, en bondig bewijst welk en hoedanig het helpen moest. Zij heeft ook reeds eene groote menigte van fpecifiekemiddelen z priorö witgevonden, fchuilt echter begeerig in den kring der ondervindeljken ,„ om te zien, wat deze daarvan zeggen, en verheugt zich, wanneer zij de empirifche kennis in haar voordeel vind, of lokken ‚kan. - In de diepten en verwarringen der Natuur- wijsbegeerte kan ik mij hier niet uitvoeriger inlaten, hetgeen bij de grove tegenfpraak zelve der Mannen, die thans het hoogfte woord voeren, in het algemeen niet wel mogelijk is. De cen zoekt de fpecifieke ' middelen in de vooraf bepaling ; dat ’er in de Natuur eigenlijk in het geheel geene tegenfelling beftaat, maar dat overal gelijken gelijken te voor/chijn roepen, dat middel dat de aan hetzelve beantwoordende afmeting der bewerktuigde herfcheppingen , de reproductie, de irritabiliteit of fenfiliteit, vordert. Neen, zegt cen ander ,„ wij moeten dadelijke tegenftelling opzocken , 3 al- gt DE ZENUWRKOORTSEN. allen door dadelijke tegenftelling wordt genezing be- werkt, en hij alleen is de waarlijk ondervindelijke man die Chergeen zeer juist en zoo dikwijls tegen de Brow- niaanfche eenzjjdigheid aangeyoerd is,) het indivi- gdueelst karakter der ziekte opvat en als dan die mid- delen aanwend, welke hij als adaequate tegenftellin- gen eener srondige en altijd dieper vorfchende weten- fchap van de Natuur geleerd heeft. Na deze ftelling be- komen als dan op het ayantuurrad der Mode, de ou« de remedia contra weder de bovenhand, en ik wil den Apotheker. niet raden, de doozen, die voorheen \ de remedia contra febrim, contra podagram , con- ira epilepfiam en dergelijke dadelijke tegenftellingen bevatten, weg te werpen, daar een Natuur-wjsgee- ' zige ' Apotheek juist nu zulke doozen beyatten mo£te Juist in het beginfel,volgens hetwelk de fpecificke et, delen moeten gevonden worden , zijn deeerfte woord- voerers der nieuwe leere in tegenfpraak met elkander! Dan wij willen zien wat zij dan tegen de Zenuwkoort- fen als fpecifiek ontdekt of der Natuur-wetenfchap af geleerd hebben? Dat bjj deze koorts vooral de gevoe- ligheid in eene disproportie ftaat, is buiten allen twij- fell. Thans worden wjj van dien hoogen Regtbank, waarvoor ’er geen beftaat „ die voor den jare 1903 Ban inbeelde iets geweten te hebben, op de volgende wijze geantwoord: Die zelfde offen der Planıen, welke de asfı mälatie bepaalder te voorfchijn roepen, fienimen, in die evenredigheid „ waarmede zij in de herfchepping. hoger /taan, ook het gevoelize werkiuig 2706 duertiver „en wanneer die voortbrengfelen der Plan: IeR „ DE ZENUWKOORTSEN. 49 sen ,„ welke reeds weder onder de heerfchappij der aankleving teruggezonken zijn „ de feher/en , bij voor- beeld, zieh meer aan de metalen gelijk ftellen , en onmiddelijker de eigenlijke reproductie bepalen „ 200 welken daarentegen die Stoffen of vochten „ welke van bloefem, zaden of zaadkasfen enz. afftammen ‚als voort- brengfelen eener hoogere herfchepping, naauweliiks de reproductie, maar de repreductie in de gevoclig- heid en werken daarbij in den eigenlijken zin be- dwelmend. (Narcotiisch) —— Spreekt men hier niet figuurliik van kaf, ledige fchellen en noten- cdoppen in de Letterkunde, welke onlangs natuur- wijsgeerige Zwetfers en doolende Ridders, volgens ‚eigene uitfpraak hunner Scholen „ Zoozeer vermeer- derd hebben er. fe, ,, wat het is onwederfprekelijk en bewezen dat de onmiddelijkfte betrekking tot de gevoeligheid in de gevoeligheid, thans die hoogere voortbrengfelen des dierlijken levensproces toeftaat ,„ tot welke bij voorbeeld, de Muskus behoort, wiens eenig en uit- fluitend werkvermogen in eigenlijke zenuwaandoenin- sen, de Geneesheeren van alle tijden ondervonden hebben.”’” Muskus het voortbrengfel eener eigene affcheiding zijnde, is het op nieuw niet te begrijpen waarom de ook afgefcheidene ,„ bijgevolg even zoo hooge voortbrengfelen des dierlijken levens voort- gang, bij voorbeeld, pis, zweet, gal, fpeckfel , enz. onder de oogen der ondervinding, geen gelijk werkvermogen in zenuw-aandoeningen hebben? — Wanneer van al deze befpiegelingen de praktifche Geneeskunde geen gebruik maken kan, dan wordt haar, aan den anderen kant, toyh door de Natuur- wijsgeeren toegeftaan , dat men bij’Zenuwkoortfen niet blindelings onder eene groote hoop van zooge» naamde prikkelende middelen mag rondtasten, gelijk de ruwe aanhangers van BRowNn.deeden, en hetgeen ik hun zoo dikwijls toegeroepen heb, maar dat men volgens de betrekkingen ,„ vooral naar den toeftand der prikkelbaarheid en gevoeligheid, altijd de voeg- zaamfte middelen kiezen moet. Alleen behoort men. in deze keuze door‘ geene befpiegelingen geleid te worden, daar wij gezien hebben, dat wij door haar niers dan kalen ledige notendoppen verkrijgen (*). Wj (*) De nadrukkehljke teregtwijzingen, welke om het boven aange- yoerde, van de Prepheien over wij zullen uitgaan, zie ik reeds voog uit, en ik korde dezelve, in hunne tal, dadelijk hier plaatfen. De ce. DE ZENUWKOORTSEN. 41 Wij hebben veelvuldige ondervinding, welke zulks bevestigen „ dat de eigendommelijke ziekte van het. zenuwgellel, welke de Zenuwkoortfen ten grondflag legt, zeer dikwijls gelukkig en fpoedig kan weggeno- men worden door eenen ongewoonen „ nieuwen, he- vigen, plotfelingen indruk , welke wij op de eene of andere wijze op de bewerktuiging maken. Een ge- lukkig toeval, eene doortastende empirifche genees- wijze heeft voorzeker velen zieken gered , ja zelfs de op zich zelven nadeclige werkingswijzen „ wanneer zij flechts door den zieken werden verdragen , hebben dit gevolg gehad, FHoe weinig wij tot heden den toerei- kenden grond inzien, waaruit zulk een indruk het zieke zenuwgeftel geneest, en hoe zeer wij ons met hypothefen van omzetting en wisfelende opwekking der werktuigen, van nieuw opgewekte werkingen „van plaatsvervangende werkzaamheden , fympathie, enz. he moeten, zoo verdienen die handelwijzen ech= echte Rrownianen hebben mij ook dikwerf teregt gebragt, maar een zeer korten tijd heeft hun vervietigd; en ik beb eindelijk in alle mijne ftellingen, zonder eenige uitzondering, tegen hu regt behouden. Na- tuurwijsbegeerten zija ook reeds bij menigte onftaaı en ondergegaan ‚en dat zelfs binnen weinige maanden, want het ligt in derzelver natuur, . dat altijd de cene de andere vernietigt, de eene in de andere haren ondergang vind. Wanneer die, van welke ik bier boven geiproken heb, bij de verfchijring van dit Werkje nog gelden zal, zoo zal het zer goed zijn, wanucer de afgekondigde teregtwijzingen, behalven groote woorden', ook ecnige duurzame bewijzen bevatten, zullen; dat kaf, „ Zaadkasfen, fpeekiel, in ’t kort alle voortbrengfelen der hoogere plant en dierlijke hericheppinge, wezenlijk bij uitfluiting op de gevocligheid werken, en dat 2%) bij Zenuwkoortfen me: nut gebruikt worden. Ik bid om zulke bewijzen, HECKER 5 22 DE ZENUWKOORTSEN. echter alle opmerkzaamheid, en zij zullen ons wel- ligt in het vervolg op eene algemeen aan te wendene fpecifieke geneeswijze der Zenuwkoorts brengen. Ik reken daartoe, voigens mijne eigene ondervinding en die van anderen, de volgende: Het rijkelijk gebruik van den wijn, bij de eerfte ontwikkeling der ziekte, daar zij „volgens mijne erva- ring en overtuiging „ de ceerfte fporen der befmetting vernietigd. Ik heb daarvan in mijn voor vele jaren nitgegeven Werk (*), uitvoerig gefproken, en mij zelven van de waarheid mijner waarnemingen, over tuigd. Door geen zoogenaamd opwekkend middel ter wereld,:en het allerminst door het opium, kun- nen wij die weldadige werking van den wijn ver- goeden. | De geesigeftemdheid, tot opgeruimdheid, tot eene waste bedaardheid „ eene zekere fpanning der werk- zaamheden van den geest, en vooral den indruk eener aangenaam opwekkende hartstogt. Welke groote in- vloed de Pfychifche geneeswijze op de genezing der zielsweiktuigen hebbe „ kan ik hier niet uitvoerig aantoonen. Wie kent de hoage waarde niet dezer fiemmingen des gemoeds bij heerfchende kwaadaardi- ge Epidemieen , der buitengemeene ontwikkelingen yan ligchamelijke en verftandige krachten , wan- neer het Goddelijke den geest verheft en denzelven in cene hoogere ftemming houdt. Er is vecl waarheid in de uitdrukking opgefloten, » ik heb | SCL- (*) Uber die faulnifs lebender und todter thierifener Körper, nler s ans 00 ; arttilea Bu“ Finlkrankheiten und Faulnisfwidrige Mitter Hildhurglaujen 1795+ & za, ı91 890. u) ZZ. <”D DE ZENUWKOORTSEN. 43 geenen tijd om ziek te worden.” Al wat RUSH En PINEL over den invloed van gewigtige Staatsomwen- telingen op de gezondheid gezegd hebben „ zagen wij ook onder ons veelvuldig bewaarheid. O! de Mensch vermag. veel in den ftrjd tegen de buitenwe- reld , zelfs tegen ziekten „ wanneer hijals Heer over zjj- ne hartstogten , zich volftrekt niet tot flaaf van hetgeen hem omringt, verlaagt. Alleen de fnaren van den verzwakten, worden door den ijzeren vinger van het noodlot vernielt! Het gebruik van warme baden, welke de huid en daarbij het geheele ligchaam in eene andere ftemming brengen, en die naar de ondervinding van BRANDIS en van anderen, oneindig veel bij de sragzins der Zenuwkoorts vermogen. Het aanwenden van koud water „ zuodanig dat het ligchaam plotfeling daarmede wordt overgoten, en waarvan de Engelfchen bij de genezing van den 7y- phus, de grootfte gevolgen roemen , gelijk ieder bj CURRIE en anderen, na kan lezen. Wie denkt thans nog aan de verzwakkende werkingen van zulk eenen indruk der koude ,„ welke de onverftandige Apostelen der leere van BSROwN voor gaven? Wij-kennen im- mers uit zoo vele andere ervaringen de grootfte ge- neeskracht van het koude bad bij zenuwziekten, bij geestverwartingen geliik ‚ook bij de hondsdolheid ; waarom zou zij derhalven niet door zijnen nieuwen fterken indruk , die zich tot alle ftelfels uitfirekt, on- der zulke omflandigheden de Zenuwkoorts kunnen genezen, voor z00 veel de ioeftand der huid en van andere zenuwbetrekkingen zijne ftoute agnwending 44 DE ZENUWROORTSEN. veroorloven ; omtrent het laatfte is men voorwaar niet altijd werkzaam. In het reeds aangevoerde Werk (Bladz. 164,) heb ik reeds opgegeven , hoe in eenen "kouden- dampkring de genezing eener befmettelijke Leegerkoorts veel beter gelukt dan in eenen warmen, terwijl wij het zoo groote nut van koude omflagen van wijn of azijn met welriekende kruiden „ om het hoofd, het lijff, de ledematen bij herhaling bij onze toen malige Zenuwkoortfen bevestigd zagen. Ik ge- loof menig eenen aan Zenuwkoorts lijdenden hoofd- zakelijk daardoor genezen te hebben, dat ik denzel- ven dagelijks eenige malen over het geheele ligchaam met Acetum Ammoniacum liet wasfchen, waardoor de drooge hitte verminderd en de zieke toenmaals in eenen beteren toeftand gebrägt wierd. De toediening van een Braakmiddel, in het tijd- ftip der eerfte ontwikkeling der ziekte, dat zelfs den beginnenden indruk van een Contagium in ftaat is te vernietigen. Ik heb daaromtrent in mijne gefchriften uitvoeriger gefproken. Eindelijk hebben wij ook van de Aderlating , wel- ke welis waar,om vele andere gewigtige gronden , bij geene Zenuwkoorts in den regel plaats heeft, voor- beelden,welkerusu en andere opgeteekendhebben , dat zıj in het begin der ziekte den toeftand van het zenuwgeftel gunflig vermogt om te zetien.. Over het algemeen ftel ik bij iedere Zenuwkoorts een zeer bepaald vertrouwen opde prikkels.weike op de huid werken, vooral in de nabijheid van.het hoofd en in den omtrek van den onderbuik ; zij immers zijn het ,. van welke wij bij fchuddingen der Herfenen, bij | be- DE ZENUWKOORTSEN. 45 beroerte, verlamming, in ’t algemeen bij zenuwziek- ten, zulke groote en gewigtige voordelen ondervin- den. Inwrijvingen van geestrijke aetherifche ftoffen , van geestrijke welriekende flovingen, mostaardpap- pen en zelfs Spaanfchevliegpleisters , waren der- halven van zeer veel dienst; want daaraan denkt im- mers thans geen verftandig mensch meer „ dat de laatfte „ bij doelmatige aanwending, door verlies van vochten verzwakken zouden. Ja ik zou niet be- vreesd zijn, om mij, in de hoogfte graden des zenuw- toeftands , die zich door flaapzucht, paralytifche en apoplectifche verfchijnfelen kenteekenen „ zelfs van een cauflicum ‚van cen brandijzer aan het hoofd of in den nek aangebragt , te bedienen. — Daar het ons tot dus verre volftrekt onMogelijk ge- weest is al deze empirifche handelwijzen, welke wij fchier alleen volgens eenvoudige flukken eener on- volkomene kennis aanwenden „ met de te genezen ziekte van het zenuwgeftel in eene ‚bekende en nood- zakelijke overeenftemming te brengen, blüft derhal- ven een met de betrekkingen overeenkomend algemeen genezingsplan, bij de behandeling der Zenuwkoorts , altijd de hoofdzaak. Al wie, gelijk in onze dagen meer dan eens, zelfs in openlijke gefchriften gefchied is, een eigen geheim hulpmiddel tegen deze koorts roemt, is of een bedrieger, of een bedrogene, die. in het eerfte geval door auri facra fames „ in het an- dere door dwalende meeningen geleid worden. Dat in het algemeen geene fubiraheerende , verzwak- kende geneeswijze met de Zenuwkoorts overeenko- me, leert zoo wel eene onbevooroordeelde inzage van } 46 DE ZENUWKOORTSEN. vän haar ontftaan en hare natuur, als vooral de on- dervinding. Er mogen al eens voorbeelden beftaan z dat zieken ontlastingen verdragen ,„ en daarbij het le ven behoudeni hebben ,„ — eene vergiftiging en de val van een dak kunnen immers ook gelukkig uitval- len, — Zoo zijn wij echter niet bevoegd aan te ne- men dat zulk eene handelwijze alhier de nodige ge- ziezingsvoortgangen onderfteunt, de gunftigen uit- sang der ziekte bevordert of wel bepaaldelijk de ge- breken van het zenuwgeftel geneest: Naar mijne ervaring werden bij fporadifche Ze: nuwkoortfen, vooral doof flerke, wel doorvoedde perfonen, tegenftrijdige ontlastingen fomwijlen zon- der merkbaar nadeel verdragen ; met opzigt echter tot de befmettelijke Zenuwkoortfen moet ik thans die woorden herhalen welke ik voor dertienjaren over het groote nadeel, vooral der buikontlastende middelen 200 nadrukkelijk gezegd heb (uber die Faulniß ,etec. pag. 207:) Onze Legerkoorts leverde daarvan 200 menig nieuw en treurig bewijs. Men houde het toch niet voor onverfchillig of men in den aanvang van zulk eene koorts iets zuurs, iets zouts, of foms iets afvoerends toedient „ wäartoe vele zieken zoo gaarne grijpen, wanneer zij zich over een dieet-ge- brek beklagen „ of wanneer gastrifche toevallen de ontwikkeling der ziekte vergezellen. Het zachfte af» voerend middel, of zelfs deszelfs kleinfte gift, kan hier den gevaarlijkften buikloop veroorzaken en eenen onvermijdelijken ongelukkigen uitgang voorbe- zeiden. Al wie eenen, aan eene Zenuwkoorts yan dien aard zick leggenden lijder , op de eene of andere ws/4 DE ZENUWKOORTSEN 47 wijze purgeert, deze doodt hem, De zekerheid dezer ftelling kan als uitgemaakr gelden,, en het i65 zoo als var zelfs fpreekt, in de zaak zelve onver« fchillig, of de Arts die zulk eenen groven misflag be- gaat in den rang der algemeen fchadelijken dagelijk- fchen practici, dan tot de beroemdfte Geneesheeren behoort. De jwist der Zenuwkoorts,, in het algemeen , tegen- geftelde geneeswijze is de addeerende , de prikkelend- verfierkende. De opwekkings-theoristen hebben zich, . gelijk bekend is, daarop niet weinig laten voorflaan dat zij deze waarheid „zoo al niet gevonden „dan toch met zeer veel nadruk geldende gemaakt hebben, De Typhus was reeds van het begin tot den voor- gewenden ondergang hunner leere, dat wil zeggen , op zijn hoogst tien jaren lang, het glansrijkst hoofd- zakelijk bewijs „ waarmede zij de voortreffelijkheid hunner geneeswijze betoogden. De gebreken „ welke daarbij in eenen zoo hoogen graad begaan zijn, heb ik bij vele andere gelegenheden aangeroerd, en onder- ftelle dit, gelijk ook het juiste begrip dat men aan de vitdrukking prikkelend, verfterkend enz, verbinden moet, hier als bekend, Wij weten dat de Zenuwkoorts onder foms gunftis ge omftandigheden „ als dan in de meeste gevallen gelukkig afloopt, wanneer wij den zieken door ver- kwikkende „opwekkende, prikkelend verfterkende in= vloeden , bijna tot het leven dwingen, zijne krachten en werkzaamheden zoo lang onderhouden, tot dat de ziekte met hare genezings - voortgangen gelukkig is afgelopen. Het 4: DE ZENUWKOORTSEN. Het is met deze ziekte bij den mensch even zoo als met de zenuwkoortfen van geheele Volken en\ Staaten gelegen, in beide gevallen bezitten wij nog geen zeker fpecifiek geneesmiddel, ten minften zijn die welke men bij deze laatfte voorgedragen heeft , zoo wel te aantastend als te drastisch. Houden wij den aan eene Zenuwkoorts ziek lisgenden , selijk den aan die ziekte lijdenden Staat, door nieuwe hulp- middelenen andere middelen in dehoogte, dankanal- les daarna „ wanneer onze pogingen gelukken, en de ongelukkige Catastrophe met fchranderheid voor- bij gedreven is, nog zeer goed gaan. De Arts beroeme zich echter niet dat hij, wanneer hij bij zij- ne handelwijze eenen zieken binnen drie , vier of meer- dere weken gezond ziet worden, hem wezenlijk genezen hebbe! Hij heeft degenezing #78een mogelijker gemaakt, als zijbij geene of bijeene nadeeligepoging ter genezing geweest zou zijn. Im’tgeheel geene is dan in dit geval beter, dan eene nadeelige, en hij die bij eene genees- wijze gelukkig het leven ’er afbrengt, moet niet in alle gevallen geloven dat zijn Geneesheer het was, die hem redde. Het DE ZENUWKOORTSEN. 4 Het waarlijk nuttige en aan het ziekbed heilzame , dat wij aan de opwekkings-theoristen „met betrekking tot de prikkelend verfterkende geneeswijze ‚te danken hebben, kan,gelijk al wat waarheid isin de Natuur-wijs- begeerte, niet ten gronde gaan. Men late zich der- halven door. geene fraaije woorden misleiden. De eenzijdigfte Theorien van dezen aard, zagen voor- zeker altjjd op prikkel en verfterkte opwekking , waardoor de Asthenie weggenomen werd; zij onder- fcheiden noch formen der ziekten, noch individuali- teiten des zieken, noch fpeeifieke eigenfchappen der middelen, en vervielen daardoor tot de grootfte mis- ftappen. De minder eenzijdige ontrukten zich aan deze gebreken, namen al die verwaarloosde punten in aanmerking en hielden zich voornamelijk aan de qualitative betrekkingen „ welke in de Browrsiaanjche leere geheel verdwenen waren. Zoo deden zijreeds — hetgeen thans de Natuur-wijsbegeerte verlangt, wier ‚ geneeswijzen, — ook opwekkende zijn. Het loopt immers eindelijk op hetzelfde uit, wanneer de op- wekkings-theorist zegt, ik verfterk door prikkel de opwekking ,„ verwek meerdere werkzaamheid der verduwings en voedings-werktuigen , der Vaten, Spieren , Zenuwen enz., of wanneer de Natuurwijs- .‚geer verklaart , ik bevorder de reproduetie, de prik- kelbaarheid, de gevoeligheid. Wat verricht dan een middel dat zulk eene bevordering uitwerkt, anders, dan ‚dat het prikkelt? Dat het daarbij op de qualita- tive betrekkingen aankome „ zal niemand loosche- nen! £ | D Daar so DE 'ZENUWKOORTSEN. Daar het hier de plaats niet is, eene volkomene Verhandeling over de prikkelend - verfterkende genees- wijze, en hare bijzondere geneesmiddelen ,„ te leve- ren, wil ik flechts kortelijk de hoofdzakelijke regelen opgeven, waarop hare juiste, en waarlijk weldadige aanwending bij de Zenuwkoorts berust. Dezerege- len hebben allen ten docl om die methode, welke al- Icen prikkelt, niets doet dan prikkelen „ in alle ge- vallen op eene en dezelfde wijze niets dan prikkelen kan, meer en meer den bodem inteflaan, enom daarente- gen de zoo gewigtige waarheid helder te doen te voor- fchijn treden ; namelijk ,„ dat men bij geene ziekte meerder en zorgvuldiger op de afzonderlijke formen des gebreks letten „ en de fpecifieke eigenfchappen der geneesmiddelen waarderen moet, dan bij de Ze- nuwkoortfen. | Eerfie Regel. Men verwaarloze het groot onder- fcheid niet ,„ gelegen tusfchen voedende en flechts prik- kelende middelen, welke fchier geene ware vergoe- ding verfchaffen. De zenuwzieke ,„ die na doorge- ftaan gebrek , honger , verlies van vochten en dergelij- ken „ dereproduciie verzwakkendeinvloeden , ontftaan is, waar de gebreken der prikkelbaarheid en gevoelig- heid fecundair zijn, en alleen met goede vleceschfop- pen, geleien, weeke eieren , faleb, ouden wijn en. dergelijken te helpen is, deze moet niet met Aether , Valeriaan, Wijngeest,„ Opium, Kina en dergelijken bloot prikkelende middelen behandeld worden; hoe goed en dierbaar deze middelen ook zijn, zoo kat men nogtans bij derzelver gebruik , geheel van hon- ‚ger fterven, ‚ Zwee= DE ZENUWKOORTSEN. 5i Tweede Regel. Men moet, daar geene ziekte grootere en afwisfelender individualiteiten en idio- fynerafien ,„ (eigene geaardheid) aanbied , dan de Zenuwkoorts, de daarmede overeenkomende prikke- lende middelen uitkiezen, maar echter geenszins naar willekeurige bepalingen der graden van derzelver prikkelend vermogen. Geene wüze van voorftelling der Artfen is eener juiste invidualifeerende genees: wijze meer nadeelig geweest dan de zoodanige „ wel- ke alleen eene quantitative , graadsgewijze verfcheiden- heid der prikkelende middelen voorftond , en dezelve volgens fchalen en tafelen berekende. Het is, om nu eens in de taal der Natuur-wijsbegeerte te fpre- ken, geheeliets anders of, en in welke graden wij de afımeting der’ Reproducrie ,„ of die der prikkelbaar- heid „ of eindelijk die der gevoceligheid vorderen en bekrachtigen. Van hier zijn bij de verfatile Zenuw-- koorts voornamelijk de Valeriana, Moschus, het Opium, Afa foetida en dergelijken, bij de flepende langzame daarentegen, Wijn, Aether , Arnica, Ammonium „ Mostaardpappen „ Spaanfche Vlieg- pleisters aan te wenden, waarbij altijd nog de eigen- fchappen van enkele zieken, en de oude praktifche * vuurbaak @ juvantibus et nocentibus in groote waarde komen. Kamfer verdragen vele zieken niet, andere van eene hypochondrifche ,„ hyfterifche gefteldheid ‚kunnen zonder Opium, Castoreum, Alfa foetida — ‘(en dit in klijsteren) naauwelijks genezen ‘worden. Was ’er onder deze middelen zoodanig cen, dat bij onze Zenuwkoorts, ik mag zeggen fpecifiek te wer- De ken, > DE ZENUWKOORTSEN. ken, de harmonie in het Zenuwgeftel fnel te herftel- len en in het oogvaliende beterfchap fcheen aan te brengen, het was de Moschus „ die men echter in fterke dofis, dat is , bij volwasfenen ten minften viif greinen alle twee uren, geven moest, en in een tijdflip, waar dezelve nog hulp aanbrengen kon. Bij dat alles, wat de Artfen „ volgens het oordeel van het algemeen, bedorven hebben,, behoort helaas! ook dit, dat velen niet eerder eene halve of geheele srein Moschus voorfehrijven, dan wanneer de zieke op zijn hoogst genomen nog eenige uren leven kan. Bij velen behoort het tot de onvergeefeliijke be- leefdheid eener geneeskundige aficheidsvifite. Het zal met den zieken fpoedig gedaan zijn,. want de Doctor heeft reeds Muskus voorgefchreven „ hoort men zoo dikwijls , dat wezenlijk zulk een voorfchrift voor eene aankondiging des doods geld. Beginnen, niet eindigen moet men de geneeswijze, met dit Goddelijk middel ,„ waar het wezenlijk gevorderd word. Derde Regel. Men moet bij eene Zenuwkoorts met de fterkfte prikkelende middelen niet op eens, noch met derzelver geheelen toeftel aanrukken. Al- wie eenen zwakken vijand met eene tienmaal fterkere magthhevig en zonder doel aantast „maakt dat zjn eigen volk zieh overmant en zich onderling afmaakt. ’Er zijn Zenuwkoortien , welke men juist bij der- zelver aanvang, door ligte „ eenvoudig prikkelende middelen, door eene aromatifche thee, met wijn of wijngeest, door fjrecerijachtige gedestilleerde wateren of DE ZENUWKOORTSEN. 53 - of een aftrekfel van Ammonium Aceticum , door eeni- ge giften der Tinerura Valerianae met Opium en der- gelijken genezen kan — welke men echter niet ge- neest „ maar doodelijk „ ten minften flepende maakt, wanneer men reeds in den beginne in die hoogfte graden prikkelt „ over welke de kunst het gezag voert. Men maakt niet alleen daardoor de ineenloo- ping van. onevenredige werkzaamheden in het be- werktuigd geftel grooter en verwarder, als zij reeds door de ziekte zelve waren „ maar men verliest ook , reeds in den beginne , die fterkere prikkelende indruk- ken, welke welligt bij de toeneming der ziekte nood«- zakelijk konden worden. Vierde Regel. Men befpare de prikkelende mid- delen voor de huid, noch de prikkelende klijsteren tot op dat tijdflip, waar in zich het grootfte gevaar vertoont. Zi) zijn , vooral de cerfte , gewigtiger, ten minften even zoo belangrijk als de inwendige middelen ,„ en regten dikwijls veel meer dan deze uit. Van prikkelende ftovingen en inwrijvingen, most- aardpappen, die men reeds in den beginne „ ten min- fien binnen de eerfie zeven dagen voorfchrijft, kan men te regt zeggen, dat zij den zieken eenige hulp toegebracht hebben; hij echter, die, even alstot de Moschus , eerstin het nur des doods dezelve aangrijpt „ heeft nog niet geleerd daarmede om te gaan. Vijfde Regel. Bij eene Zenuwkoorts van meerde- re weken, verlate men zich niet op cen eenig of op eenige weinige prikkelende middelen, noch ook .op derzelver altijd gelijke vereenigingen en formen. Dz3 Te» + | DE ZENUWKOORTSEN. Tegen het eenvoudige, eenzijdige, verliest juist in deze Zenuwzickte , fneller dan ergens in eenige ande- re, de zieke zijnen zin; hij moet altijd iets nieuws hebben, waaraan zijn leven hangt ,„ en wat zijne werkzaamheden in de hoogte houd. Het fchoonfte gewrocht der Dichtkunde , eene fchilderij enz. , welke ons voor een oogenblik in verrukking brengt, word langwijlig en vermoeiend, wanneer wij ons beftendig en zonder afwisfeling , flechts 24 uren daarmede be- zig houden. Afwisfeling echter kan de uit- en in- wendige Zenuwen langen tijd in gefpannenheid vinden. Dit geld ook van de geneesmiddelen , die middelijk of onmiddelijk op de werktuigen der zinnen werken. Het voorfchrift der opwekkings-theorie om bij voortdurende asthenien met de prikkelende mid- delende middeien „ in de keuze zoo wel, als in de form „ dikwijls af te wisfelen, is daarom, wannceer het wel begrepen en aangewend word, een zeer goed. praktisch bruikbaar voorfchrift, waartegen de Na- tuur-wijsgeerige aanhang ten hoogften onregt heeft, wanneer hij vordert „dat in ziekten ieder doel met een eenig fpeeifiek middel bereikt kan ‚worden. Hoe naauwkeurig aan zulk eenen eisch. ook voldaan kan worden „ zoo kennen wij in de verfchillende ziekte- formen , het te bereik en doel niet; ook ligt het in de natuur van ons bewerktuigd seftel, dat op den duur, de resroductie, de prikkelbaarheid of gevocligheid , niet altüd door een en hetzelfde middel gevorderd en ftaande gehouden kunnen worden. Zulke befpiege- lingen, die tot heden toe op bijna geene, of ook verdichte ondervinding gegrond zijn , mogen wij even min DE ZENUWKOORTSEN. 55 min tot eenen algemeen geldenden regel verhoogen , als de ijdele poging der opwekkings-theorie, om de quantiteiten der ziekten en der geneesmiddelen te berekenen. Zesde Regel. Bij deze eiockäilihe afwisfeling der geneesmiddelen zoo wel als bij de diaetetifche invloeden moeten wi) zorgvuldig op de graden en tiidftippen der ziekte letten, die nu eens vlugge, of te gelijik ook vastere, tonifche prikkelende middelen vorderen. Al wat ’er tegen het, volgens eene fcher- pe grens-linie onbepaalbaar onderfcheid , tusfchen vlugge en fixe prikkelende middelen in te brengen valt, en al wat men werkelijk daartegen gezegd heb- be ,„ is mij overbekend; wie weet intusfchen niet dat Champagne wijn een geheel ander ding , dan honderdjarige Rhijn of Franfche wijn; Moschus een geheel ander ding dan Kina; Opium een geheel an- der dan Calmuswortel is? ’Er zijn formen en tijd- vakken in de Zenuwkoorts „ waar volftrekt alleen vlugge, dat is, op de prikkelbaarheid en gevoelig- heid fnel en bijzonder werkende middelen aange- wend moeten worden; vooral geld dit bij epidemi- fche en befmettelijke Zenuwkoortfen, gedurende de eerfte negen tot veertien dagen, zonder uitzondering , en eerst na verloop van dat tijdvak moeten wij tot oude zware wijnen, tot Kina ,„ Calmuswortel over- gaan, om nu ook de reproductien in het ligchaam, na de bevredigde oneenigheden der prikkelbaarheid en gevoeligheid „ weder tot volkomenheid te bren- gen. Sporadifche Zenuwkoortfen, vooral wanneer zij uit gebrek aan of door flecht voedfel, uit verlies D4 van 56 DE ZENUWKOORTSEN. van vochten enz. ontflaan zijn, verdragen en vor- deren voedende,, fixe, tonifche middelen reeds in den aanvang der ziekte, en de juiste beoordeeling der individualiteiten moet hier, gelijk overal, bepalen „in welk eenen graad en met welke viugge middelen zij vereenigd moeten worden. —— Zevende Regel. Opium, zoo wel als alle Nar- cotica in het algemeen „wende men in de Zenuwkoorts met de grootfte voorzigtigheid aan. Wij kennen de eigenfchappen en krachten dezer middelen nog te weinig, om dezelve in cene ziekte, volgens erkende verftandige gronden ,„ aan te wenden „ wier wezen ons even onbekend is. Bij de Zenuwkoorts zijn de Hersfenen en het Zenuwgeftel ziek; juist dit geftel word echter ook door het Opium, zoo wel als door jiedere vergiftige plant, in eenen-zieken toeftand ge- bracht, die bijfterke en aanhoudende giften, groo- ter en gevaarlijker word als hij. immer bij de Zenuw- koorts zijn kan. Onder alle oude en nieuwe Theo- rien, welke men aangaande de wijze van werking van het Opium opgefteld heeft , beftaat ’er geene, volgens welke wij wetenichappeliik bepalen kunnen wanneer of hoedanig de indruk van het Opium die ziekte van het Zenuwsgeftel genezen moet ? Want wanneer onze Voorvaders zeggen ,. het: Opium is bevredigend , verkoelend , narkotisch, koud, bezit een flaap verwekkend vermogen, en moet door verwar- ende fpeeerijen gecorrigeerd worden; — of wan- neer de opwekkings-theorien ons het Opium me her- sle non fedat toeroepen en hetzelve als het grootfte opwekkende middel in de Natunr aanpriizen; of DE ZENUWKOORTSEN. 37 of wanneer ons een Natuur-wijsgeer wilde leeren dat Opium daardoor de koorts geneest, omdat het ver- ftopping veroorzaakt en der darmendrek terughoud ; — of wanneer wij eindelijk, als de allernieuwfte uitvin- ding der Natuur-wijsbegeerte „ vernemen „ dat het Opium niet opwekt ,„ maar het plantenleven in de dierlijke bewerktuiging en in het gevoelige ftelfel voor- al te voorfchiin roeptz — dan ziet ieder ervaren Arts, die geleerd heeft het Opium volgens den empiri- fchen weg behoorlijk te gebruiken, gemakkelijk in , dat al deze meningen ons aan het ziekbed geenen dienst kunnen bewijzen. Achijle Regel. De hevigheid der koorts in het bloedvaatgeftel bepaalt op zich zelve in het geheel den graad noch het gevaar der Zenuwkoorts ,„ en moet derhalven bij de keuze en de aanwending der geneesmiddelen niet glleen onze leidsman zijn. In geene ziekte-form zijn de uit den pols genomen tee- kenen , bedriegelijker „ de gevolgen welke daar+ uit afgetrokken worden, onzekerder , dan in detegen- woordige. De zieke fterft hier niet aan fterkte zijner Vaatkoorts, ook niet eigenlijk aan zwakte, welker maatftaf de pols is, maar aan de voor ons verbor- gene verwarring in zijne Hersfenen en Zenuwgeftel. Van hier is het dat bij het ergfte kenteeken in den pols, hetgeen de leer der kenteekenen daarftelt „bij de groot- fte zwakte, welke hij aankondigt, zoo menige zie- ke, boven alle verwachting „ genezen word; dat echter in tegendeel velen onverwachts fterven, wier pols tot aan hun einde de vervrolijkendfte verwach- tingen gaf. Bijden op Bladz. 70 vermelden B. floeg ce pols altijd regelmatig en krachtvol, geene enkele verandering van denzelven deed eenig gevaar vermoe- den, en echter had ’er plotfelijk eene doodelijke be- roerte plaats. Juist diezelfde beroerte ftrekt ons tot een bewijs te meer, welk een bedriegelijk teeken in ‘de ziekten van het Zenuwgeftel de pols uitmaakt,, want hoe dikwerf vinden wij denzelven hier niet vol- komen gelijkaan dien van. den gezondentoeftand? Wat baatons ook daar eene algemeene afmeter vankrachten, waar alle verandering in de krachten en werkzaam- heden van het bewerktuigd geftel, van eene plaatie- jijke onbekende ziekte afhangt, waarmede het werk- tuig DE ZENUWKOORTSEN. 59 tuig aller werktuigen, de Hersfenen overvallen zijn ? Van den pols kunnen derhalven flechts zeer algemee- ne bepalingen van het prikkelend - verfterkend ge- nezingsplan afgeleid worden.“ Negende Regel. De oude fpreuk: Pulfus Sanus, urina [ana et aeger moritur ,„ geld van alle critifche verfchijnfelen, die bij de Zenuwkoortfen bedriegelij- ker als deze ziin. De ziekte , waarop het hier hoofdzakelijk aankomt, de verwarring in de Hersfe- nen en het Zenuwgeftel heeft voor ons geene waar te ne- men kookingen en crifis, en laat derhalven met op- zigt tot zoodanige in het geheel geene bepaalde ge- neeswijze toe. De veranderingen in het zweet, in de urin, en in andere affcheidingen en uitwerkfe- len, behooren eigenlijk gedeeltelijk de Vaatkoortfen , gedeeltelijk de ziekten van afzonderlijke affcheidings- werktuigen toe; geen wonder derhalven dat daarbij zieken gemezen en zieken fterven „ zoo’ als de toe- ftand van derzelver Zenuwgeftel zulks met zich brengt. 5 Tiende Regel, Men fla eindelijk bij de behande- ling der Zenuwkoorts op hare bijzondere formen en vereenigingen vooral het 00g; ieder van dezelven kan | bepaalde middelen, bepaalde handelwijzen noodza- kelijk maken, Het is duidelijk dat de ziekte der hers- fenen des te fpoediger en gemakkelijker moet gene- zen worden, hoe grooter de ongefchondenheid der overige ftelfels en werktuigen in het ligchaam zii; kunnen wij derhalven bij eenen zieken de aanwezize mengingsveranderingen iets tegenftellen , kunnen wi eenen abnormen tceftand van het gastrisch ftelfel.. of gene 60 DE ZENUWKOORTSEN. eene aanwezige ontfteking van hetzelve, kunnen wij een huiduitflag , eene zinkingvloeijing ; eenen buikloop enz. op de eene of andere wijze behande- len, ten minften bijzonder voegzame middelen uit- kiezen ,„ onvoegzame verwerpen ,„ dan hebben wij daardoor reeds veel gewonnen. Dat toch niemand zich door de eenzijdigheid misleiden late „ welke geene gal, fliim en andere koortfen wil gelden doen, maar niets dan Ahenie en asthenie in de koorts leere, aan- neemt. Wij weten zeer wel dat het ontftaan van al- le koortfen,,„ hoe verfcheiden ook derzelver formen zijn mogen, op eene algemeene grondwet der natuur berust, maar deze grondwet word zeer weinig, ja in het geheel niet daardoor bepaalt, wanneer men zegt, dat het aanwezen eener koorts.door flAenie of asthenie bepaald worde; wij vinden ons derhalven ge- noodzaakt op de veelvuldige plaatfelijke aandoenin- gen en op de daarvan afhangende formen , onder welke zich de koorts vertoont, het 00g te vestigen. ’Er beftaat zelfs ook eene masfa van beenderen,, en dat onder eene algemeene wet van alle vorming der beenderen in de natuur, en echter heeft het zijne zeer sroote nuttigheid , niet minder dan 264 afzonderlij- ke formen van beenderen aan ons ligchaam te onder- fcheiden. Iedere der, op bladz, 6668 , opgegeven vereeni- gingen en wijzigingen der Zenuwkoortfen, bezit hare eigendommelijke geneeswijze, welke , welis waar, al- tijd mei de voorgedragen algemeene grondwetten over- eenkomftig was , maartegelijk ook naar derzelver tven- malig individueel karakter gewijzigd zijn moest. Ik Iaır Kal ur. DE ZENUWKOORTSEN. 61 kan dit thans hier metbetrekkingtot alle formen , wel- ke ik reeds opgegevenheb ‚niet uitvoerlijker ontwikke- len, maar moet mij volgens de grenzen van dit werk- je, alleen tot de zulke bepalen, welke mij in per- foon in den loop van het laatfte jaar voorgekomen en door mij behandeld zijn (bladz. 72—74.) Bij de Zenuwkoorts met eene zöekte van het galflel- fe! , was ook bij ons hetkwikzilver bijzonder heilzaaı , zoodra de laatfte tot den graad eener wezenlijke ont- fteking flijgde. De boven reeds vermelde gevaarlijke zieke werd bij het gebruik van Arnica „ Valeriana , Serpentaria in aftrekfels met Aether , hoofdzakelijk daardoor gered, dat hij Opium met verzoet Kwikzil- ver in kleine dofes en korte tusfchenruimten innam, en dat te gelijk in den omtrek van de Lever de Kwik- zalf met Aetherifche Olien en Ammonium werden ingewreven. De bloedhoesting verdween bij deze behandeling zeer {poedig , en met de verfchijning der Geelzugt waren tevens de verfchijnfelen der Le- verontfteking en: van den Zenuwtoeftand geheel ver- dwenen. Zulk eene, te voren critisch genoemde Geelzugt , Ichijnt daarop te berusten „ dat bij de weggenome ziekte de werkzaamheden van het op- flurpend ftelfel tot derzelver normaliteit terugkeeren , en dat derhalven de Vaten de aanwezige Galftoffe inzuigen , welke zich aan dezelve in het Gal en Gas- trisch ftelfel aanbieden. Bij de Zenuwkoorts met eene echte Longontfieking , kwam het bijzonder daarop aan, dat men de door de eerfte aangeduide prikkelende middelen niet in zulk eenen graad, noch in zulk eene hoeyeelheid toedien- ie, Ör, DE ZENUWKOORTSEN, de, dat zij de zieke Longen nadeelig werden. Als wie bier terftond met een krachtig irfufum Valeria- nae Camphoratum, gepaard met andere fterk prikke- iende invloeden, den eenen vijand, de Zenuwkoorts bevocht, die maakte dat de ziekte voor den anderen, de Longontfteking ,„ bukken moest.. De vereeniging van beide ziekten is eene van de zoodanigen , waarop de eenzijdigheid van velen opwekkings-theorien in het oogvallende firanden moet. Zoo het immer waar- heid zij, dat de ziekte der Longen, gelijk de alge- meene koorts, op asthenie berust, indien de zstAe- nie altijd, in het algemeen , de haar voegzame prikke- lende middelende vordert, dan is het toch aan .den anderen kant zeker dat deze middelen naar den toeftand der zieke Longen gekozen moeten worden. Een prikkelend middel , hoe heilzaam anders ook „dat hier den hoest vermeerderd „de ontfteking doet toenemen , dat bij de grootfte hindernisfen in de borst, daaren- boven den omloop des bloeds ,en de koorts der Vaten vermeerderd „ zulk een prikkelend middel kan onmo- gelijk voegzaam zijn. Hier moet ik met een enkeld woord van de Senega gewag maken, die volgens ve- len onzer Schrijvers het voornaamfte middel bij zsthe- nifche zenuwachtige Longontftekingen moet wezen. Alwie dit gelooft, deze zal aan het ziekbed den hoest en de benaauwdheid door dit middel zoo zeer ver- meerderd zien, dat hij het niet fpoedig genoegter - zijde ftellen kan. Het voegt geene verfatile, op zijn hoogst eene flepende Zenuwkoorts. —— Ik zag bij onze toenmalige Epidemie geen geval, waar de toe- ftand der Longen eene bloedontlasting noodig maak- te, DE ZENUWKOORTSEN. 63 te, offchoon zulke gevallen , gelijk ik bij andere gelegenheden gezegd heb ,„ plaats kunnen hebben, Veelal was eene aromatifche borstthee met Arnica , Sulpher Aurat, Ammonium aceticum.,„ Campher , toereikend, om de zenuwachtige Longontfteking reeds in den beginne eene gunftige, zagte rigting te geven , vooral dan, wanneer men daarbij den lastigen hoest door Opium verminderde en de hier zoo bij- zonder noodzakelijke huidprikkels niet verwaarloos- de. Daar, waar zieke Longen gezond gemaakt moeten worden, mioeten de verrigtingen van dehuid zorgvuldig onderhouden en verfterkt worden „ dit maakt eenen zeer gewigtigen praktifchen regel uit! —— Woanneer bij de Longontficking, hoogere gra- den van den Zenuwtoeftand „ krachtiger inwendige prikkelende middelen vorderden „ dan moesten het de zoodanige zijn, welke de Vaatkoorts niet vermeer- derden, waar zulk eenen verfatilen toefland ,„ buiten dat reeds hevig genoeg was : Jetherifche Olien, Wijn, Wijngeest en dergelijken voegden dus niet, maar Arnica, Moschus , waarvan ik de beflisfendfie , weldadigfte werkingen niet genoeg roemen kan, voorts Yaleriana, Ammonium en Opium. — Is de graad der borstontfieking geenszins de 'hevigfte, is zii meer met eene Üatharrhale of Toms ziekelijke flijimaffcheiding in de Longen verbonden , neigt de Zenuwkoorts meer tot eenen torpiden toeftand, zoo is ook hier Kwikzilver met Opium zeer hulprijk, en vooral daar onontbeerlijk „waar eene exanthematifche form in aanmerking genomen moet worden. — De reeds vermelde zieke W. verkreeg in de derde 4 week , 64 DE ZENUWKOORTSEN. week, nadat hij reeds lang geen Kwikzilver meer gebruikt had, hetgeen hem in den beginne in kleine gaven met Opium toegediend was, eene Zachte,; ver- meerderde fpeekfelaffcheiding, welke in het tijdflip der genezing fpoedig verdween, "Was dit een gevolg van het gebruik des Kwikzilvers„ of eene zooge- naamde crifßs der Zenuwkoorts, door fpeekfel vloei- jing, gelijk ik dezelve bij andere Schrijvers aange- voerd vinde? In het voorbijgaan merk ik aan, dat ik van een fterk in en uitwendig gebruik van het Kwikzilver bij inwendige ontftekingen, in vereeni- sing met Opium en andere prikkelende middelen , fomwijlen eenige plaatfelijike aandoening in den mond, maar nimmer eene eigenlijke fpeekfelvloeijing waargenomen heb. Wanneer cene ware Scharlakenkoorts met eenen zenuwtoeftand „ met de, in deze ziekte zoo gewoo- ne aandoening der Hersfenen in verbinding komt, dan ontftaat daaruit , gelijk de nieuwere Scharla- ken-befmettingen in Duitschland zoo zeer geleerd. hebben, altijd een gevaarlijk gebrek, dat intusfchen hier, om dat het geenszinstotonze koortfen behoort , niet uitvoeriger behandeld kan worden. De onze- kere, met den Scharlakenuitflag zeer overeenkomen- de uvitflag „ welke zich z09 hevig bij onze Epide- mie vertoonde, had op den gang em de behande- ling der ziekte verder geenen invloed, dan dat, het- geen dikwijls altijd noodzakelijk is, alle fchadelijk- heden zorgvuldig vermijd moesten worden, die de werkzaamheden van de huid konden ftoren. Hier had derhalven, zoo als van zelven fpreekt, geen koud ” DE ZENUWKOORTSEN. 65 koud water ,geen begieten met hetzelve en dergelijken plaats ,„ offchoon gelijk mede van zelfs fpreekt, eene heete behandeling even nadeelig zou geweest zijn. 