VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
De Heer de Voltaire telt ónder andere bezwaren tegen de vyf Boeken van Mofes , en wel byzonder tegen de waerheid der Gefchiedenisfe van *t Gulden Kalf, ook deze : dat Schryvers, die deswegens zwarigheid gemaekt hebben , ook zeggen , dat de geoeffendfte Scheikunde niet in. flaat is , om bet Goud in een poeder te veranderen, bet welk men kan doorzwelgen. Ondertusfchen beroepen zich onze Brieffchryvers hier tegen, op den beroemden Schei- kundigen sTHAL , die in ene Verhandeling over dit on- derwerp heeft doen zien y ,, dat Zout van Wynfteen, met Zwavel gemengd, het Goud tot zo verre ontbindt, at 425 JOOBSCHE BRIEVEN dat het tot een poeder gemaakt worde , het welk men kaa doorzwelgen". Ze wyzen den Heer de Volsaire verder tot de Gedenkíchriften van de Akademie der Wetenfchappen, als mede tot het Werk getyteld , Origine des Loix , des Sciences &? des Arts, of le Nouveau Cours de Cbymie; daer etuigd word 5 ,, dat het Natrone eene Stoffe, welke in Pet Oosten , en inzonderheid in de nabuurfchap van den Nyl , in overvloed wordt gevonden , het zelfde uitwerkfei voortbrengt”. Jets dat Mozes, onderwezen in alle de we- tenfchappen der Egyptenaren, die onder hunne eerfte Ko- ningen al kundig waren in "t fmelten en zuiveren der Me- talen „niet wel onbekend geweest kan zyn. Waer by tevens aengemerkt word ; ,, dat Mofes de ongeloovigheid der Israëliten niét geftrenger konde ftraffen , dan door hen van dit poeder te doen drinken : aangezien het Goud , wanneer het door dit middel drinkbaar is gemaakt een alleronaange- naamften {maak heeft. ‘s Deeze mogelykheid, om het Goud drinkbaar te maa- ken, is, (vervolgen ze) federt de ontdekking van STAHL en SENAC, meer dan honderd maalen in de Werken en in de openbaare Lesfen van uwe beroemdfte Scheidkundigen , van eenen BARON ‚eenen MACQUER en anderen , aangetoond, Zy ftemmen allen ten deezen aanzien overeen. Wy heb- ben tegenwoordig geen ander Scheidkundig Werk by de hand, dan alleen de Nieuwe Uitgave van la Cbymie de Le FEVRE. Hy leert deeze mogelykheid , gelyk alle de ande- ren , en voegt 'er by : ,, Dat niets zekerder is , en dat ,, niemand daar omtrent langer eenige de minfte twyfeling an kan voeden (*)” ` Voorts houdt de Heer vorTAiRE of de Schryvers, die hy in zyn-naam laat fpreeken , (dit kunstje verftaat hy meesterlyk) (taande; ,, dat het onmogelyk was, buiten een wonderwerk, in minder dan drie maanden tyds, het Gul- den Kalf te gieten”. Waar op de zogenaamde Jooden ant- woorden : — Zy verbeelden zich misíchien , dat her . ul- (*) », ABEN-EZRA hadt reeds vermoed , dat Mofes het Goud door eene Scheikundige Kuustgreep drinkbaar hadt gemaakt. Een ander Rabbyn fchreet eenigen tyd na ABEN-EzRA dot hy zelve getuige was geweest van eene diergelyke Werkinge; doch men hadt tot op den leeftyd van sTAHL daar aan getwyffeld. Hier uit blykt van welke nut- tigheid de nieuwe ontdekkingen zyn; aangezien, na verloop van zo veele jaaren, de oude dwaalingen wederom worden opgewarmd”, AAN DE VOLTAIRE. 429 Gulden Kalf een Kolosfus Beeld was. Doch gy, myn Heer , - hebt niet vergeeten , dat dit Kalf , volgens het ontwerp onzer Vaderen, dienen moest, om aan het hoofd van het Leger gedraagen te worden. Maak ons Goden , zeiden zy, welke ons voorgaan. Gy kunt wel denken, dat dit Beeld, volgens dit oogmerk, niet zo zwaar behoefde te zyn, als het paard van Hendrik 1V. of als de Laocoón van Marly. Deeze Oordeelkundigen zullen ongetwyfeld het Gulden Kalf, op de eene of andere Schildery , naar de grilligheid van den Schilder , afgebeeld gezien hebben, en vervolgens van . de Afbeelding tot het Origineele befloten hebben. Doch deeze gevolgtrekking kan geene proef houden. Gy weet, myn Heer, dat men, in veele gevallen , alzo weinig op de Schilders als op de Digters kan vertrouwen. an Sommigen van uwe Christen Schryvers hebben ge: fchreeven , dat dit Gulden Kalf een menfchelyk lichaam was, met het hoofd van een Kalf, in den fmaak van die Anubisbeelden, met Hondshoofden , welke vertoond wor- den in de Kabinetten der Liefhebbers; of van die Cherubs met Kalfshoofden , van welke gy elders melding maakt. Gy wilt, myn Heer „dat deeze Afgod een Apis is geweest , wy hebben ‘er niets tegen. Maar gelooft gy, dat ’er tot het gieten van eenen Anubis of eenen Apis, die gemaklyk kan gedraagen worden; en flegts ruw bearbeid was, gelyk alle de Werkftukken der Egyptenaaren, de Leermeesters van onze Vaderen in deeze en andere Kunften (*), nood- zaakelyk een wonderwerk vereischt wordt? | | 29 Wy (*) „ De Heer De voLTAIRE noemt de Egyptenaaren , onkundige Leermeesters, die van {maak ontbloot waren", Hy is "er tegenwoor- dig op uit, om dezelven , naast de Jooden evenwel, voor het veragà telykfte Volk uit te maaken, het welk immer den Aardbodem heeft bewoond. , De Egyptenaaren , zegt,hy, zyn een in alle opzigten veragtelyk Volk, wat ook de Verwonderaars der Pyramiden van de- zelven mogen zeggen” : even eensals of de Pyramiden de eenigíte Ge- denktekens waren, waarom de Egyptenaaren de verwondering der Nakoomelingfchap verdiend hebben: en als of men nimmer iets ge- boord hadt van hynne andere Gebouwen; van hunne Tempels; van hunne Paleizen, en van zo veele andere, niet min nuttige dan prag- tige Werkftukken. Heeft de doorlugtige Schryver vergeeten de hooge Dyken, welke met zo veele moeite en kosten van het een einde des Koningryks tot het ander einde gelegd waren; de ruime Meiren , enmeetelyke bewaarplaatfen van het Water, zonder welke het Land IV. DEEL. N., LETT, NO, 10, Ff | ons 7 Des, de JOODSCHE BRIEVEN an Wy zullen niet zeggen , dat onze Voorouders mogelyk een middel hebben gehad, het welk ons onbekend is , het geen deeze werking kon verbaasten: deeze gisfing zoude evenwel , na het geen wy reeds gezegd hebben, niet onge. md fchynen. Gaa flegts , myn Heer, by den eerften eelgieter, die u zal voorkoomen, indien gy hem van de ftoffen voorziet , welk hy mogt nodig hebben, indien gy hem dringt , ep wel betaalt, ik durf er u voor inftaan „dat hy in minder dan den tyd van een week, een diergelyk Werkftuk zal vervaardigen. Wy hebben niet lang gezogt, ` en wy hebben twee gevonden, welke ‘niet meer dan drie dagen vraagden ? 'Er is geen gering verfchil tusfchen drie dagen en tusfchen drie maanden ; en wy twyfelen geenszins, of gy zult, indien gy naarftig wilt zoeken, wel vinden , welke dit werk binnen nog korter tyd zullen verrigten ", . Laet ons by dit ftaeltje ; ter gedachtenisfe van den oor deelkundigen LE CLERC, nog voegen „| het geen onze Briefe fchryvers aenmerken , by gelegenheid dat DE VOLTAIRE dien Heer plaetst aen °t hoofd van hun, welken willen dat. , de vyf Boeken van Mofes eerst in den tyd der Koningem zyn opgefteld.. s» Wy zullen , (zeggen ze,) niet ontveinzen, dat Lg CLERC in 't eerst dit gevoelen heeft voorgeftaan ; doch in- dien wy deeze belydenis aan. de Waarheid zyn verfchul- digd, waart gy aan dezelve insgelyks niet verpligt, uwe Leezers te verwittigen , dat hy federt dien tyd veranderde, en dat hy in ryper ouderdom moediglyk een gevoelen om. helsde, het welk hy in 't eerst in zyne jeugd hadt tegen- gefproken ? Zie de Verbandeling , aan het hoofd zyner Per- klaaringe over Genefis ; niet alleen“ antwoordt hy aldaar op ‚ de zwaarigheden van ABEN-EZRA; maar hy neemt ook die eenen weg , die hy zelve in de Sentimens de quelques Thro- giens d’ Hollande hadt voorgefteld. En wanneer hy van deeze Verklaaringe rekeníchap geeft, in zyne uitgeleezen Boekzaal (Bibliotbeque Cboifis,) herhaalt hy; dat men re- delykerwyze niet kan weigeren , Mofes als den eigenlyken i | chry- envrugtbagr zou geweest zyn; de Graften, langs welke het Water naar alle kanten wierdt afgeleid, en waar door tevens de Koophandel emaklyk gemaakt, en de overvloed bevorderd wierdt? Kent hy van de Egyptenaars niets dan derzelver Pyramiden? Maar de zwetzer Bos- sUET had Egypten geroemd, en niet een woord van China gezegd: by moest derhalven China pryzen en Egypten veragten, De Ui;gee- verá. ÀàN DE VOLTAIRE: - | 43t Schryver van den Pentateuchus aan te merken j dat de plaats fen, welke na hem by denzelven zyn gevoegd, een klein, getal uitmaaken, en dat onder deeze nog eenige twyfelage tig zyn, welke fommige Geleerden , zonder daar voor bon- dige bewyzen te hebben , geloofd hebben , van laater datum dan den tyd van Mofes te zyn. Oordeel, myn Heer, o dit een Schryver was , die , zonder bepaaling , aan het hoofd der geenen kan geplaatst worden , welke beweeren , dat de Pentateuchus lang na den tyd van Mofes is gefchreeven ? an Maar zelfs in dien tyd, in welken hy nog zyn eerfte gevoelen aankleefde , geloofde hy niet te min, dat ‘er in onze Gewyde Doeken geen ééne Gebeurtenis van eenige aangelegenheid is, welke niet waar is; dat de Historie, welke men daar in leest, de waaragtigfte en heiligfte is, die immer in het licht wierdt gegeevenzen dat alle de lee- ringen , welke in dezelve worden voorgefleld , waarlyk Hemelfche leeringen zyn. | an Het was derhalven niet zonder reden, dat gy befchrootnd waart, deezen Geleerden Oordeelkundigen van ongeloovig- heid te befchuldigen. Niets, zegt CHAUFEPIED, vertoornde hem (nam: LE CLERC) zo zeer als de verwytingen van Deise tery, welke hem zyne vyanden fomtydsdeeden , en die hy gekerlyk niet verdiende. Men kan hier over oordeelen uit een gefprek, het welk hy met den beroemden cours hieldt , in een bezoek, het welk deeze Engelschman hem. gaf in Holland, vergezeld van eenige Franfche Vrydenkers, gelyk hy. Philofophie & Medicine Doctore, ut & Societatis Ba- tavæ Philofophi: experimentalis Roterodamenfis Mem- ro. Verbandeling over de fchaadelyke boedanigbeid der Lugt in de Gastbuizen en Gevangenisfen , benevens deszefos Hulp- middelen: welke de dubbelde Prys van de Koninglyke Aca- demie der Weetenfchappen te Lyons bebaald beeft. Door A. P. NAHUYS, Meester der vrye Konften , Leeraar in de Wysbegeerte en Geneeskunde , midsgaders Lid van het Bataavs Genootfchap der Proevondervindelyke Wysbe- geerte te Rotterdam. Te Haarlem by J. Bosch, 1770. . dn ^t Latyn en Neerduitscb 164 bladz, in gr. OGavo, IV de Lugt in Gasthuizen, waar in veele zieken en ellendigen by malkander geplaatst worden, door menigvuldige uitvloeizelen welken zich met dezelve ver- mengen , eenige ontaarting en befmettende hoedanigheid aanneemt heeft men federt langen tyd ondervonden en geklaagd ; gelyk dit ook in naauwbefloote Gevangenhui- zen is waargenomen. In de eerften ondervondt men dit zeer nadeelig te wezen voor de geneezing der Zieken en Gekwetílen , ja dat veelen hier door tot erger kwaalen vervielen, dan waarom ze in een Ziekenbuis gebragt wa- ren: in de laatften zag men gezonde gevangenen hunne gezondheid verliezen , en ziekten krygen welken ook voor anderen befmettende waren. Men heeft van tyd te tyd hier tegen middelen gezogt , ook zyn 'er vere fcheide aangeweezen en eenigen beproefd, doch niet zo voldoende bevonden van alle hindernis weg te neemen. Misfchien is het ook niet mogelyk in huizen waar in zo veele en veelerleie zieken en -gekwetften geplaatst wor- den, alle ontaarting en befmetting der lugt te beletten; en men zich zal moeten vergenoegen met de verninde- ring hier van zo verre te brengen als naar de omftandig- heden, welken hier plaats hebben, doenlyk is. Hoe het zy, de Academie der Weetenfchappen en Konften te Ly ons heeft deeze zaak tot een onderwerp van een Vraag- (ok gemaakt, en de uitfchryving verdubbeld met voor- ftelling van een dubbelen Prys aan den Schryver van ke Eër VAN DE SCHAADEL. DER LUGT IN DE CASTHUYZEN. 433 beste Antwoord hier over ingekomen. De Heer NAHUYs, door het gewigt en de nuttigheid der ftoffe bewoogen , heeft hier over deeze Verhandeling aan de Academie inges geeven, en dezelve is met den dubbelen Prys, waar van men de afbeelding op den Titel ziet, befchonken. Het Werkje, in een zeer geregelde orde en‘ met groote klaarheid gefchreeven , bevat zeer veele en opmerklyke voore flellingen, welken , in achtgenomen wordende, niet kun- nen nalaaten het bedoelde oogwit der vraage te bevorde« ren, en in "t algemeen zeer aanneemlyk voor te komen, Twee voornaame Deelen maaken de Verhandeling uit. In het eerfte handelt de Schryver van de Oorzaaken der Befmetting; in het tweede van de Middelen welken inftaat zyn de fchaadelyke hoedanigheid te verbeteren of weg te neemen. Eik deezer heeft wederom zyne onderdeelen. Het eerfte de Oorzaaken vervattende maakt onderfcheid tusfchen voortbrengende Oorzaaken , dat is , yelker tegen- woordigheid de befmetting onmidlyk daar ftelt , en Medea helpende , welker tegenwoordigheid de befmetting niet vole: ftrektelyk voortbrengt , maar derzelver voortbrenging ten fterkften begunftigt. Onder de voortbrengende Oorzaaken worden de volgende opgeteld: 1. ,, De Uitwaasfeming der Zieken , inzonderheid van die geene welke deeze ontlas- ting overvloedig, bedorven en ftinkende hebben. 2, De Drekftoffen , de Pis, voornamentlyk van die geene dewel- ke door rotziektens aangetast zyn. 3. Alle vuile flinkene de Zweeren, Verftervingen . groote Verzweeringen. 4. Als derleye zoorten van vuiligbeden welke op de «loer verfpreid «worden; als de verbanden , pleisters , pappen der gekwete ften , het fpeekfel , de pis, het bloed der zieken , en vere dere onreinigheden van buiten aangebragt. 5. Al te groote Hitte , in zommige Gasthuizen plaats bebbende. 6. Alte groot getal van Zieken in een en betzelve vertrek. Tot de Mede- belpende Oorzaaken behooren, 1. De Stand der Gasthuizen. a. Derzeloer wyze van bouwing. 3. Het gebrek van genoeg- zaame zorge om dezelve op eene beboorlyke wyze te reinigen." Deeze Oorzaaken , zo wel de eeríte als tweede, overe. weegt nu vervolgens de Schryver elk in 't byzonder , en verklaart op een overtuiglyke wyze hoe dezelve de Lugt doen ontaarten en een befmettende eigenfchap verkrygen, Wy kunnen onze Lezers van deeze behandeling.een be- kwaam denkbeeld geeven door het gene hy aangaande de Pis en Drekftoffen heeft aangemerkt: ,, Het is bekend aan ` allen welke. Gasthuizen hebben bezogt: 1. Dat men ge- Ffs woon f 64 A. P. NAHUYS woon is tusfchen de bedden der zieken Stilletjes te plaate. zen, waar in zy hun afgang ontlasten ; gelyk ook , dat dezelve niet dan met een houten dekzel zyn geflooten, en in een etmaal niet meer dan eeng of tweemaal. door de Oppasfers worden leedig gemaakt en gereinigd. 3. Dat op dezelve plaatzen gevonden worden houte nappen of koppen , in welken de zieken gewoon zyn hun was ter te maaken , en deeze worden ook niet mieermaalen geleedigd en gereinigd als de flilletjes. an Wie nu met aandagt overweegd : 1. dat deeze TOL. letjes gefchikt zyn om de drekftoffen van drie of vier. gieken te ontfangen , waar van fommige en dikwils ver- fcheide aan Loopen ondethevig zyn , en dus eene overe vloedige en ftinkende afgang hebben. a. Dat derzelver etal aanmerklyk is in een vertrek waar in veele zieken eggen. p: Dat dezelve flegts gedekt zyn met houte dek- zels, welke „buiten Daat zyn de vlugge, dunne, flinken: de uitwaasfemingen der drekítoffen te beteugelen , en nog zo veel te minder , wanneer zy door een meenigvuldig en langduurig gebruik geborften en gefcheurd zyn, en daarenboven gebreklyk fluiten , die zal gewisfelyk met my befluiten , dat eene groote hoeveelheid deezer onbe« teugelde dampen moet ontfnappen, zig door de lugt ver- fpreiden , en dezelve zeer befmetten, an Maar in de houte nappen , welke ongedekt,zyn, en veelal eene groote „hoeveelheid van ftinkende en ver- rotte Pis in zig bevatten, is de uitwaasfeming deezer verrotte dampen nog des te gemakkelyker , voornaames lyk in den zomer , wanneer de natuurlyke vermeerdesde warmte der lugt de opklimming deezer. dampen zigtbaar doet toeneemen. Daarenboven trekt de pis in deeze houte bakken zoodanig door en door, dat dezelve , of fchoon dagelyks geledigd , en met eene kleine hoeveel-. heid koud water omgefpoeld , naauwlyks zuiverder daar ‚door worden 3 immers de binneníte oppervlakte word daar door flegts gereinigd, maar geenzins weggenomen, het geen in het hout zelve is doorgedrongen ; en dit is het voornaamíle , als zynde de pis , welke daar huis vest, door deszelvs langduurig verblyv, ten uiteríte bes dorven en ftinkende geworden , gelyk het gemakkelyk is zig daar van te overthigen, wanneer men de houte nap- pen na de reiniging onderzoekt; immers als dan zal men dezelve, voornaamelyk in den zomer,'even onzuiver en ftinkende. bevinden als bevorens, gelyk ik door herbae i e ki -— VAN DE SCHAADEL, DER LUGT IN DE GASTHUIZEN. 438 de ‘ondervinding zeker weet , en dus is deeze zuivering van geen het miníte nut. , an Zie daar dan een tweede oorzaak welke de lugt ge- ftadig befmet, en dezelve eene allerverdervelykíte hoeda- nigheid mededeeld. pen, maar ook dat dezelve door de inademing na de binneníte deelen van derzelver.lighaamen worden weg- gevoerd.” Op gelyke wyze wordt van de andere oore zaaken , elke naar haaren aart , aangeweezen hoe ze de lugt befmetten; en vervolgens de Medebelpende Oorzaaken insgelyks verklaard. De oorzaaken van befmetting in de Gevangenhuizen hebben met de voorgemelden zo veel overeenkomst dat 'er weinig byzonders over aantemere ken valt, De Schryver meldt echter als een oorzaak van kwaade lugt het verzuim om de Gevangenen vere fchooning van kleederen te bezorgen; wyl hen dikwils, geduurende al den tyd hunner gevangenisfe geen fchoon . hembd, veel min andere kleederen gegeeven worden. De oorzaaken, en Werkingen der oorzaaken, afgehane deld hebbende, maakt de Heer Nanuys zyn werk te too» pen waar in de fchaadelyke hoedanigheid der lugt eigen- lyk. beftaat , en ftelt r. eenige veranderingen in de lugt zelve , naamelyk (a) Eene berooving van het leevendig- maakend Beginzel ; wat hy hier door verftaat verklaart hy noch op deeze noch eenige andere plaatfe. (b) Ver- mindering van Veerkragt. Vervolgens meldt hy 2, de deeltjes welken aan de lugt medegedeeld dezelve doen ontaarten; te weeten, Waterige , Vuurige , Verrotte „ Oli- agtige en vlugge Loogzoutige Zoutdeeltjes. Het gevolg hier van wordt gefteld te ayn , berooving van het lee- vendigmaakend Beginzel , vermindering van derzelver Veerkragt , vermeerdering van Vogtigheid en Warmte, en in de vermenging van Verrotte , Oliagtige en vlugge Loogzoutige Zoutdeeltjes. Hier-uit worden de nadee- , len voor de gefteldheid der lichaamen afgeleid en ver- klaard ; en de redenen aangeweezen waarom de zieken in de Gasthuizen zo traag geneezen, en de ziekten zelfs door vertoef in de Gasthuizen verzwaard worden ; of ook nieuwe ontílaan. | | | l Ff 4 | Om 456 COMO NAHUYS 7000000 0070077 Om dat het verfchil van de fchaadelykheid der lugt in de Gevangenhuizen gering is , en het gezegde voor het grootíte gedeelte hier op ook kan overgebragt worden, ftaat de Schryver hier, op niet lang ftil, doch merkt aan dat lang en naauw opgefloote gevangenen ligt van fleepen- de ziekten , uitteerende koortzen en fcheurbuik aangee reepen worden, indien zy van heete en heftige ziekten vryd blyven, waar aan ook het ontbeeren van lichas melyke beweeging » ongetwyfeld, aanleiding geeft, In het tweede Deel deezer Verhandelinge , waar in de Heer Nanuys fpreekt van de beste Middelen om de fchaadelyke hoedanigheid der lugt te verbeteren of weg- teneemen, gaat hy de voorgemelde oorzaaken wederom na, en wyst aan welken niet of al, geheel of tefi deele weggenomen , en hoedanige hulpmiddelen hier nog by- gevoegd kunnen worden. De Uitwaasfeming der Zieken kan niet geftremd worden. De kwaade dampen uit Pis en Drekfloffen zyn te verminderen door bekwaamer ont- vang-tuigen, en dikwyler ledigmaaking. Omtrent Zwee- ren en Werflervingen kan het fchielyk verbinden de be- fmetting der lugt verminderen. Vuiligbeden op de Vloer moeten weggenomen, en de vloer zuiver gefchrobt wor- den, De al te groote Hitte kan gemaatigd worden door de kachels minder te ftooken. De Beftierders van Gast- en Gevangen-huizen zullen hier ftoffe vinden, hunner overweeginge waardig. Natuurlyke Historie volgens bet Samenftel van den Heer LINN/EUS , I Deel, XIV Stuk, I Ir tegenwoordig Stuk van dit bekende Werk is be- fteed aan eene Befchryving van de Wormen en Slak- ken , twee gedierten waar van veele meníchen afkeerig zyn „ en een laag denkbeeld vormen : doch welken , met een natuurkundig oog befchouwd , ' menigvuldige blyken toonen, datze even zeer als andere volmaakter fchepzelen van een wyzen Schepper voortgebragt , en met alle vermo- gens begiftigd zyn welken tot hun beftaan en voortzetting van hunn’ geflacht , naar den ftaat hunner natuure , vereischt worden, De eigenfchappen der Wormen worden eerst in "t algemeen befchreeven , en dan in Rangen en Geflachten verdeeld: waar op de byzondere befchryvingen volgen van Draadwormen , Darmwormen , Aardwormen, Dandwor- men, Spuitwormen, Bloedzuigeren-en Ruigbekker. Hier op volgen de eigenfchappen der Slakken of Slakgelykende dieren in 't algemeen , en de optelling van Geflachtens Aardflakken , Zee- Longen, Zee-Slakken, Zee- Rupfen, Water- Duizendbeenen , Zee-Scheeden , Zee- Netelen, ‘Zee Haazen, Zee- Blaazen, Steenboorderen , Steen - Slak- ken , Kieuw- Wormen , Kroos - Slakken , Vlerkwormen, Zee- Katten, Kwallen, Zee -Sterren, Zee- Keelen, Aangaande de Wormen zegt de Schryver: ,, De ken- merken der eigenlyke Wormen beftaan daar in, dat hun Lighaam week is, en ongedekt , in de langte uitgeftrekt, en om voorttegaan zig uittekkende en inkrimpende; het FI: ' welk 438 NATUURLYKE HISTORIE welk hun de plaats vervult van der Voortgang door be weeging der Pooten , die ‘er , zo wel als een van het Lighaam onderfcheiden Kop , aan ontbreeken, Uitwen. dige Zintuigen van Gehoor, Reuk en Gezigt, fchynen ook niet te hebben. Men kanze , om dat hun dier- lyk Vogt niet rood noch warm is, zo wel als de Infck- ten, onder de Bloedclooze Dieren tellen.” ‘Zonderlinge eigenfchappen worden by veelen van dee ge fchepzelen waargenomen. oa De Wormen, ” volgens onzen Schryver, ,, wel eer Darmen des Aardryks ge Baamd geweest, wegens de groote eenvoudigheid van haar Lighaam, zegt LINNZUS , doorbooren alles; gelyk de Draadworm de Kley, op dat er 't Water doorloope; de Aardworm den Grond , op dat die door fchimmel niet bederve ; de Ruigbek de Krengen, om die te doen verfmelten ; de Paalworm het Hout, op dat het vernield worde; gelykerwys men ook ziet dat 'er Schulpvisfchen en Mosfeltjes zyn, die de Steenen doorbooren, tot der- zelver vergruizing dienende.” s Om van een byzonder geflacht iet te melden, zullen we iet overneemen van de Guineefche Huidworm, og- ` der de Draadwormen befchreeven. ,, In beide de Indiën komt deeze Worm voor, die ook eenigermaate een Wae terworm fchynt te zyn, alzo de Slaaven , met bloote Beenen m de morgendaauw loopende, meest daar van gekweld worden. In Suriname krygen de genen , die tot het najaagen van de Wegloopers door Zwampen en Moerasfen trekken, dit Ongemak dikwils in de Beenen . Op Kurasfau , alwaar het gemeen is, zyn de genen, die met de Beenen in 't verfche Water (aan of daar in baa den, veel behebt met deezen Worm, die ook in de Oos- terfche Landen huisvest, en daarom den naam gekreegen heeft van Vena Medipenfis of Vena Medini, en Dracuncu- lus Perfarum , of hec Perfiaansch Draakje, Men noemt hem thans gemeenlyk Guineesch Draakje , en ook wel Huid- of Beenworm van Guinee, om dat hy gemeenlyk jn de Beenen komt.” Hy veroorzaakt geen groote pyn, dan wanneer hy door de huid wil booren om er uittegaan : dan wordt het deel waar in de Worm is koud en rood: vervolgens loopt "er eenig water uit de kleine opening welke de Worm gemaakt heeft. Wanneer de Kop zich openbaart en het lyf volgt, begint men den Worm uittehaalen , hem opwindende op cen klein ftokje , doch niet meer dan een vinger langte te VOLGENS LINN/EUS, 439 tevens , wel zorgdraagende dat hy door fterk trekken niet afbreeke , om dat het ingelaten (tuk toevallen veroor. zaakt en uitgefneeden moet worden. an Niet alleen aan de Wal, maar ook op de Schepen, die naar Guinee en de Westindién vaaren, of daar van daan komen, openbaaren zig dikwils dergelyke Wormen, in de Armen en Deenen der Matroozen, en een onvoorzig- tige behandeling doet 'er fomtyds dezelven van fterven, Door het. gebruik der gewoone Solutie van Sublimaat in Moutwyn wordt de uithaaling , zo men meent ondervon- den te hebben, veel bevorderd , zodanig dat men 'er deñ Warm in twintig Dagen uitgehaald heeft, daar anders fom- tyds wel veertig Dagen toe vereischt worden" DeSchry- - ver hadt hier wel mogen byvoegen op welk een wyze de gemelde Solutie ín het geval van den Worm gebruikt wordt. | De Bloedauigers worden ook onder de Wormen geteld en befchreeven. Van deezen wordt in 't algemeen gezegd, datze zyn korte dikke Wormen, die in °t water leeven, en zich, gelyk de Aardwormen door intrekking en uitreke king "van het lyf, aldaar beweegen, Het aanmerklykfte van een Bloedzuiger is zyn Bek, tusfchen cwee lippen ge- plaatst, welken uit zeer buigzaame vezélen beftaan, door middel van welken hy allerleie fizuuren aanneemt , die voor hec Dier nodig zyn. De opening is driehoekig , en met , drie zeer fcherpe en {terke tanden gewapend , welken in ftaat zyn , om niet alleen de huid van een mensch, maar zelfs van een paard of ftier te doorbooren. Het is als een driefhydend werktuig, 't welk drie wondjes te gelyk maakt. In het diepfte van den Bek heeft de Heer moran. een blykbaare tepel waargenomen, taamelyk vast van vleesch, doch een weinig wiggelende, waar aan hy den dienst toe- fchryft van een’ tong, voor een zuiger om het bloed uit - de ‘wond te haalen, terwyl de Bek aan de huid gevoegdis en 'er vast aan fluit. | Men kanze verfcheide maanden , zonder blykbaar voed- gel, in 't water leevende houden; zy kunnen echter de garde niet wel geheel misfen, * zy dat zy zich ten, deele hier mede voeden, of om eenige andere reden, Het ver- wonderlykst is, dat zy over dwars doorgefneeden zynde, nog verícheide weeken, ja maanden blyvenleeven, en niet ophouden de ftukken te beweegen, » Wanneer dit Dier gelegenheid heeft”, zegt de.Schry- » NEI: 449 NATUURLYKE HISTORIE ver ; ‚> om zyne voornaame eigenfchap van Bloedzuigen werkftellig te maaken ‚zo zet het zig eerst op de Huid van een Mensch of Dier fchrap op zyne Staart, met den Buik los en vry: dan voegt het er de driehoekige opening van zynen Mond aan, waar in de drie Punten of fnydende Tan. - den vervat zyn”. — ,, Een Bloedzuiger zwelt fchielyk op door het Bloed dat hy inzwelgt Wanneer zy met een Geneeskundig oogmerk aangevoegd zyndce, vol gezoopen ` zyn, en men begeert dat zy nog meer zuigen, fnydc men het endje van de Staart af aan zulk een Dier, en dan geeft het uitloopen van het Bloed het zelve gelegenheid om voort te gaan met zuigen, Wil men ze doen ophouden, kan "er een weinig Zouts op ge(trooid worden , welks prik- keling niet minder fchadelyk is voor de Bloedzuigers dan voor de Slakken en Wormen. De geest van Hertshoorn benadeelt hun niet minder; gelyk ook Asch, Potasch , Geest van Vitriool , Wynfteen- Olie of Loog , Peper en zuure Vogten. , In andere Wereldsdeelen zyn ontzaglyke Bloedzuigers, Men vindt 'er in de Rivieren, aan de Kaap, zo KOLBE ver- haalt, van omtrent zes Duimen lang. Elders komen Veny- nige voor, die als de Glimwormen glinfteren, en den Kop hebben van eene groenagtige Kleur , zynde op de Rug, elek die der Slykerige Wateren, blaauw geftreept *. Uoorts worden negen foorten van Bloedzuigers in*t byzon- der befchreeven. Hier na gaat de Schryver over tot de Slakken of Slak- gelykende Dieren. Aangeweezen hebbende hoe verre hy den naam van Slakken uitítrekt en dereden waarom, merkt hy vervolgens aan: ,, De geftalte der Dieren. van deezen Rang is grootelyks verfchillende, Hoewel veele het Lyf, eenigermaate, naar dat der Slakken gelykende hebben, zo is het doch in anderen Rups-, in anderen Worm-agtig, Van het eeríte leveren òns de Zee. Rupfen, zo genaamd; van het andere de Zee-Duizendbeenen, die, boven dien, met een menigte van byhangzels als Pooten voorzien zyn, de voorbeelden uit. Sommigen van deeze, gelyk de kleine Waterflangetjes der zoete Wateren, hebben byna de dunte van een Draad. Anderen in tegendeel, gelyk de Zee.Schee- den en Zee- Netels, hebben een zeer plompe en wondere iyke figuur, met zo weinig beweeging , dat men ze naauw. lyks voor Dieren aanzien of erkennen zoude. Ook vindt men er de Zee-Schaften onder, die byna Cylindrisch zyn, En VOLGENS LINN/EUS, , | 44( en altoos ergens aan vast zitten met haaren Grondfteun. Die, welke men Zee- Haas noemt , hebben eene ‘figuur , zeer vreemd aan de Schepzelen van dat Element, zo wel als de Kienw-Worm der Vis(chen. De Zee-Katten en Po- Iypen zyn wegens haare Armen niet minder verwonderlyk, dan de Bezaantjes door haare bybangende Vezelen of Rie- men, en Blaasagtige gedaante, als die der Kwallen. Welk eene zonderlinge vertooning de Zee Sterren en Zee-Egels, in haare menigvuldige Soorten , opleveren , is ieder een. bekend, | ' l ‚> Ten opzigt van de Ingewanden is’t zonderling , dat men in Dieren, die zo gering fchynen, een zo wel gefchike Samenftel van binnen vindt, De onvermoeide nafpooringen van SWAMMERDAM hebben zulks in de eigentlyke Slakken, op bet keurlykfte aangetoond (*). In andere Dieren, die voor 't bloote. Oag als loutere Klompen of Kwabben, en dus zeer veragtelyk, zig vertoonen, zullen wy het zelve opgehelderd zien , en bevinden dat zy met de noodige Lighaamsdeelen tot het Leven, Hart, Longen, Maag en Darmen, niet minder konítig dan de edele Schepzelen s voorzien zyn”. | In het Hoofdftuk van de Aard- Slakken is de Schryver . wry uitvoerig in het melden van de onlangs gemaakte Proeven met de Slakken den Kop af ce fnyden, welke men ‚pa verloop van tyd bevonät te hergroeijen , zo dat de Slakken een nieuwen kop kreegen. Proeven welken thans zeer het onderwerp zyn van onderzoek en gefprek onder de beminnaars der Natuurlyke Historie, —. Van de Zee-Longen fpreekende zegt hys ,, Deeze Die ren hebben eene K wabbige Geftalte. Linn mus geeft do Kenmerken aldus op. Een kruipend Lighaam , dat met omgeboogen Vliezen bewonden is s een Vliezig Rugge- fchild, het welk de Longen bedekt: aan de regter kant een Gat op zyde, voor de T'eeldeelen; het Aarsgat boven 't end van de Rug; vier Voelers, van vooren geplaatst sende", Voorts wordt dit zonderling fchepzel volgens de waarneemingen van BOHADSCH befchreeven, doch te uit- voerig om van ons gevolgd te worden , waarom wy den Lec- zer tot bec Werk zelf moeten wyzen. By gelegenheid van een glinfterend Water- Duizendbeen maakt de Heer. HOUTTUIN eenige aanmerkingen over het vuu- (*) Men zie hier over N. Faderi, Letter- Oefen, II Deel, 2 St. bladz. 107, I55e , o 5 448 NATUURLYKE HISTORIE vuuren der Zee, by nagt, het welk door fommigen toeges fchreeven wordt aan zekere kleine Diertjes, die uit hun lighaam licht zouden uitgeeven. ,, De Heer BASTER heeft met kragt willen beweeren dat alle de Proefneemingen van den Heer LE Rov, die zulks aan eene Phosphorieke Stoffe in het Zeewater toefchreef, door de beftaanlykheid van zodanige Diertjes verklaard kunnen worden (*). De Waar- meemingen van den Heer GoDEHRU DE RIVILLE, ir de In difche Zee, fcheenen dit denkbeeld te bekragtigen , doch tevens waarfchynlyk te maaken, dat het gedagte Vuuren der Zee veel eer aan zekere Phosphorieke Stoffe, welke zodanige Diertjes uitgeeven, toe te fchryven zez gelyk ik uit de Waarneemingen van ADANSON , en uit de reden, etragt heb te betoogen (T). Geheele Bergen van Vuür, immers, in Zee verfchynende, en op een ten afftand zigtbaar, zouden die niet veel eer toe te fchryver zyn aan een Soort van Olie, welke onder. de heete Luetftreek ee, zenlyk bevonden wordt op het Zeewater te dryven, dan aan zo kleine Diertjes, welke niet lichten dan naar maate z frisch zyn of een groote veelheid bevatten van die Olie” Wy zullen hier ais genoeg gezegd hebbende om te too» nen, hoe veel verwonderlyks dit Stuk der Natuurlyke His- torie behelst , alleen nog maar iet byvoegen aangaande de Kwallen, welken dus befchreeven worden: „ De Kwallen komen, met elkander, in de meeste Eigenfchappen over een, die van PLINIUS dus, kortelyk , worden opgegeeven. Zy hebben een byténde kragt, doorjeukte te verwekken? zy zwerven by nagt, en trekken zig ftyf famen; daa, wan neer een Vischje voorbyzwemt ,fpreiden zy haar Loof uit, en, het zelve omhelzende, flokken zy het op. Den Mond hebben zy van onderen, en loozen haar Vuiligheden bos ven. Hier uit ziet men klaar, waar van LiNN/EUS den Gee flagtnaam van Medufa afgeleid heeft. Gelyk, naamelyk , derzelver Hoofd , met Slangen gehairlokt , aan Períeus diende om zyne vyanden in Steen te veranderen, door den fchrik , dien deszelfs vertooning gaf; zo worden hier de Vischjes, door de Lokken van de Kwallen, op 't onver- wachtfte aangevat en in een onvermydelyk verderf geftort, » Op de Rivier van Lisfabon in Portugal is een foort van deeze dieren waargenomen, 't welk verheven rond is met zestien ftraalen, van onderen met vier Voelers die ver. ee © Zie zyn Ed. Brief in het VII Deel der Ujtg. Verb. p. 116. (D Het zelfde , bladz. 264. l VOLGENS LINN/EUS, 443 eenigd zyn, Zy beftaat uit een fchyfje, dat van boven vere heven rond is en witagtig, getekend met zestien Straalen, ‘die naár een gelykbeenigen Driehoek gelyken , of inwaards Lancetvormig zyn, door kleine bruinrosagtige Stippen ge- formeerd, en het Schvfje is, van onderen holrond , alwaar ` het, in 't midden, vier Voelers heeft, die langer dan dese zelfs middellyn zyn en Lancetvormig, met roodagtig gee ftreepte Lappen. Het Lilagtig Vlies, overlangs enkeldraa» dig , is met gcelagtige Stippen befprengd ". Reizen van Petersburg door verfcheidene Gewesten van Afia , : gedaen en befebreven , door den Heer Dr. wonn BELL. Uit .. Het Engelsch vertaeid door een Gezelfchap van: Taelminnaen : ren, Met Kunstprinten verfierd, Berfte Deel. Te Leiden by C. v. Hoogeveen Junior 1769. Bebaiven bet Voorwerk , 410 bladzydtn in groot otave. E T Ne befchryvitg van oplettende Reistochten, door een Man van oefening, in 't hart van Afie, uit het koude Rusland, door 't fchrael bevolkte SiberiÉn, en 't woeste Tartarye naer de vernuftige Clrineezen; of aen de andere gyde langs de Wolga over de Caspifche Zee, naer de fteeds oorlogende Perfianen ; als mede , door de vruchtbare Ukraine en Moldavie, tot in Conftantinopolen, de Hoofdftad vam rr wyduitgeftrekte l'urkíche Gebied, kan niet wel anders dan de aendacht veler Lezeren trekken. —-— Het aental van Intekenaren toont ook dat men.dit Werk vanden Heer Bell, *t welk de opgenoemde Reistochten behelst , vry gre tig in Nederland begeerd heeft; en de uitvoering is zeer wel gefchikt, om te voldoen aen alle de zodanigen, dfe boven al klare en geloofwaerdige berichten zoeken, en niet ' zo zeer zien op een levendigen Tel, en bevallige fchikking van verhalen. Op 't laetíte heeft zich de Autheur niet toe- gelegd, als hebbende zyne aentekeningen, geduurende het reizen opgefteld ,. alleen gefchikt om het merkwaerdigfte ; dac bem was voorgekomen, te beter tegen de vergetelheid te bewaren. Hier toe was cen Dagregister het beknoptfte middel , dat ook tot dit bedoelde genoegzaem geacht mogt worden; en hy is van oordeel geweest, dat het in die een- voudige gedaente irsgelyks voldoende was ter onderrici» tinge- van allen, die er iets van enig aenbelang in zouden hoopen te vinden; waerom dan deze Reizen ook in die a Cie 444 | jJ BELL eigenfte geftalte, zyne aentekeuingen en opmerkingen ín orde gebragt zynde, het licht zien. - Het eerfte Deel dat wy thans voor ons hebben, behelst twee Reizen. Het vangt aen met ene Reis van Petersburg naer Jspaban, welke de Heer Bell gedaen heeft, in 'tGe- volg van den Heer „alensky, Ambasfadeur van zyne Czar. febe Majefteit aen den Sopby van Perfie , in de jaren 1715 en 1718. Dezelve geleid ons van Petersburg naer Moskow, en voorts , langs de Wolga , over Cazan naer Astrachan; verder over de Caspi/cbe Zee naer Niezabatt op het grond- gebied der Perfen. Van daer, dem Zee-oever langs naer Sbamacby , wyders laadwaarts in, door Tauris , over Sul. tany naer Saba, en eindelyk, door Keom en Kasban, in de Perfiaenfche Ryksítad Zpaban. De te rugreize gefchied van Jspaban over Casbin op Resbd , en voorts de Caspifcbe Zeekust langs, over Sbamachy, naer Niezabatt; van daer, op Astrachan overgelcheept , langs de Wolga naer Saratef , en voorts te lande , door Penze, Murum en Wolodimir, over Moskow , te Petersburg. — De tweede Reis, door onzen Autheur gedaen, in’ Gevolg van den Heer Irma, loff , Afgezant van den Czaer naer China, in de jaren 1719 en 1721, doet ons, te Cafan gekomen zynde , langs de Ka» ma, naer Solikamsky trekken, en van daer , over Verchba- turia, Epantsbin en Tumen , te Tobolskoy, de Hoofdítad van Siberie, komen. Wyders brengt ons dezelve, langs den bitch te Tura; leid ons. door de vlakte Baruba, naer de Oby, en over deze naer Tombsky. Van daer ligt derou- te over de Tzullim naer Yeniefeisky „aen de rivier Yeniefey; voorts, langs de Tongusta, op de Elim , naer Elimsky; en vervolgens, langs de Angara, door Irkutsky ‚over het Meir Baykall , langs de Selinga te Selinginsky ` van waer we , door Saratszy, langs den weg der Caravane, den muur van Cbi- na bereiken, en ten laetften in Cbinds Keizerlyke Hofplaets Peking aenlanden. Het wederkeeren gaet hier, gelyk in 't tweede Deel gemeld word, met weinig verandering, mee- rendeels in dezelfde richting, tot aen Yeniefeisky van waer we naer de Keat, en langs dezelve op de Oby geleid wor- ` dens die ons, voorby:Narim, naer Surgute voert, en ver- volgens op den Zrtisb brengt, langs welken wy te Tobolsky komen. Van daer is de route als boven naer olikamsky , voorts door de Bosfchen , langs den kort{ten weg , naar Nisb- na Novogorod , aen deu zamenloop der Wolga en der Ocka; en eindelyk door Moskow weder in Petersburg. , , Wy Ki | REIZEN. Ad - Wy hebben geoordeeld, dat deze opgave der Reisrouté. Van onzen Autheur niet ongevallig zou zyn; dewyl men hier door , met behulp ener goede Landkaerte , de voornaem* fte Plaetfen en Gewesten , die de Heer Bell in dezen be fchryft, gereedlyk kan nagaen. Van alle dezen vind mea jn dit Werk een beknopt en naeuwkeurig verflag , met oor- deelkundige aenmerkingen over den verfchillenden Laud- aert , die men op zo uitgeftrekten tocht ontmoet , derzelvet zeden en gewoonten , die de oplettenlieid eens Reizigers trekken , mitsgaders de voornaemfte Staetswisfelingen van deze en gene Landen; en wel‘byzonder het aenmerkelyk- fte, dat den Koophandel en de Natuurlyke Historie betreft} waer op de Heer Bell boven al zyne aendacht gevestigd heeft. — Tot een voorbeeld van't laetfte, zullende het tweede Deel ons wel end byzonderheid van ene andere na- tuur. aen de hand geven, diene zyne volgende waerneming; over het zogenaemde Tartars Lammetje. - UON T ‚> Men vindt "er, zegt hy , die, in *t verhandelen van de aenmerkelyke dingen dezes Lands, verhalen , dat in. de Woestenye , of Doortogt , grenzende aen Astrachan, ir 'támelyke menigte zekere Heester of Plant groeid , in de Rusfi/cbe Tael genaemd Tartarskey Barasbka, dit is Tartars Lammetje (*) , met welks vagt de Mutsfen der Armeniers / Per fiaenen , Tartaeren enz. geboord zouden zyn. Ook fchry- ven zy dat dic Tartarskey: Barasbka aen het Dierlyke zoo wel als aen het Plantgroeiend leven deeld : dat het al *t Gras en-de Kruiden op-eet.en verflind , dat binnen deszelfs bee reik is. Hoewel gemeend mag worden, dat zulk een onge rymd gevoelen , geen geloof zou konnen vinden, by men- fchen bedeeld met het:allerminfte teken van verftand , ech ter hebbe ik met fommigen omgegaen , die zulks voor vast fchenen te geloven. Zoodanig heerscht hec woriderbaere / en ’t ongerymde, by een deel van *c Menschlyk Geflacht t an In het navorsfen dier wonderlyke Plant , befteede ik ettelyke uuren wandelens , vergezeld van Tartaeren , welke deze Woestenyen bewoonden: maer, al wat ik konde uit-' vinden, waren fommige dorre: Heesters , hier en daer ver- freid ‚ met cen vlokkigen top , van bruinachtipe kleure’ e fteel is omtrend achtien duim hoog, en de top beftaet uit fcherpe doornige bladeren, 't ls waer, dat geen Gres of rui. (*) Over dit verdicht Gedieste zyà een menigte van Gefchriften opgeíteld, en in 't licht gegeven, onder de benaemingen van Agnus: Berometi , Scyticus, Tartaricus of Pegetabilis. ` , IV. DEEL. N. LETT. NO, 10. ' g 446 Je BELL Kruid binnen den omtrek haerer fchaduwe grocid : ge dit isoak eene eigen{chap. » le Astrachan heeft men groote rornigre van Lams- wellen, graeuw en zwart; (ommige golvend, andere Kral Jeude , al natuurlyk ep zeer Dag, hebbende een fehoonen luister „:byzanderlyk de golvende, welke ap eenen kleinen afltand zich voordoen als s Cures gewarerd Àrmozyn. Zy worden heeg geaeht, en veel. gebruikt rat voeringe van Kliederen, en.tot boorden van Maien, in Perfien, Rusland wn sadere Oorden, De besten derzelven worden pit Ducharien, Chiva cn daer aen grenzende Landen. orden genomen van bet Lam, uit.den Buik van de Ooi; pa dat deze. geflagt is, ge(neden; of wel van ber Lam ;zao vogrte gedood , na dat hec geworpen is: want zulk een Vel is van, 200 veel waerde als het geheele Schaep. En . a De Kalmukken , en andere Tartaeren, welke de Woes tenys; in de Nabuurfchap van Astrachan bewanen, hebben insgel yks kamsvellen ‚welke tot die zelve eindess gebruike worden: maer de Wot wreeder en bairiger zynde , zyn ze pok veel minder, dan die van Bucbarien en Chiva, zoo wel in lujgter en in fghoonbeid als in bereidinge j gevolalyk eok in waerdye. My is bewast, dat ege onkel Lamsvel. Kë van Bucharien verkacht wierd, voor tien ef twaelf Schelliegen Hollands, terwyl een der voorgemelden geen vier Sehellingen mogt balea”, e . Men voege bier by het bericht „dat. Dr, Belk ons van cen Dier, genaemd Kaberda, 't welk hy arftmoette, ten huize van den Heer Kanifer, een Boesch, Generel, die van de Rusfen, gevangen genomen naer Elimsky gezon Jen mass, aldaer gemaklyk. in, eenzaamheid p EH: ge» urjg van alle Reizigers bezogt wierd, -> + , ie Heer had een Dier, genaenid' Keberday van ceni« ge dex Toncu/ygnes hem: gebragt, toen ber nog jong was Dit is het er „waer van de welriekende Droogerye , Mus- hus.» genomen wordt: De Muskus groeit :omtread zynen. navel s in een foort van uitwasch, e vtelk fneden et Bewaard wordt, wannoerhet dier geveld ise. . Veele dezes. [ Die- CH, Zulks heeft ook. de biper £ zw PREX otrdervoriden „ die breedvoerig over het Afnds Styricus handelt; ih tyge Amenitarit exotice pag. 505. G fefe- 7 eee Dieren syn imd Land: meer de Muskas is zoo fterkriekend) niet als die „wekt uit Obing en Zuidtyker Gewesten komt. De Generael bo dor Dier zeer gemeenzeeni gewend j en woedde BëC gen zijne tafel, met brood en wortelen, Als dë fnaaltyd over wbs , fprong her op de tafel, en zocht de Ktuirbpjes epshet volgde hem langs de fttaet als een hand A eh Két- was eei vermáok te zien, welke: dartele fprongem Ket zelve deed, en:hoe 't evdn ‘afs oon Geit merde kihde« ren fpeetde. nta 7 , r "E Karda is van ledst kleiner dan een. Rhé, .doclb donkerder Van-koleuf, Het is van oppe fraeie geítalte y hebbende opgeftoKeri-héérns sander takken (+) 3 fr je zeer fnel, en onthoudt zich op rotfen en bergen, welke voor menfchen en honden byna ontoeganglyk zyn. Als het ge- jaer worde, fpringe het van rats-cot rots, met ongeloofiy ®lupbeld, ch vasuyeid van pdoten. % Vleesch worde beter weildbraed geacht „ dan eenig:van.’t Ferte PACK ə dat grooter våt beloop je, en wátrcvan: veel verlobeidenheid. in deze oorden gevonden wordt”, - Tear gelépenheid vom het bovengezegde „ ‘rakende den &oe tarde van den Krygigevangen Generael, ftaet ons, hiet nog te melder, dat de Krygsgetangen.iù Siberie gemeenlyk gantig behasdeld wordem, terwyl Es tevens dienen ter befchavinge des Volks. ,, Zyhe Majelteit, gelyk onze Aus betr tegt, duer hen in een Oord kantonneeren , alwaep zy tiet geringe kosten beltaen, en alle vryheid genieten konnten, welke perfionen in. zoodanige omttandigheden Bogen verwachten. En de Zweedfebe Officieren brengen niet weinig rop, om de Pnwoneren van dae: verafgelegen Gewest te befchaven', door ‘er nutte kunfteri in te voeren » die meestendeels, voor hunne aenkomst y aldaer onbekend waren, Veelen van die Officieren, Edellieden van een volmaekteé opvoeding zynde, be(teeden hunnen Cd. Om tq beter hunne verdrietige Gevangenfchap te onderíchragen s tot de Studiën van de aengenaeaiíte en verlokkendíte dee- l cn q » Dit Dier is ongetwyfeld de Mosebus Moschiferus , vàn den Ridder Long, die het zelve verkeerdelyk voor een ongehoord séflaelit wit doen doargaen, even als de Antlope Grimmia van PALLAS, die door gemelden Schryver onder den naem van Moschus Grimmin ook sls ongehoornd befchreven wordt, in den 12den druk van zyn Systema Nature, De Oudfte Schryver by wien ik dit Dier, doch ongeboomd, verbeeld vinde, is COSMAS BAMIANUS `, ` o i Ggs 435 PM. FERMIN - : Fen der Kunften , byzonderlyk tot de Maziek en Schilder kunst , waer in fommige van hun tob de grootte volmaekt- beid komen. 