Codex diplomaticus Neerlandicus : verzameling van oorkonden, betrekkelijk de vaderlandsche geschiedenis
L Mijn gants willigen onderdanigen dienst ende alle mijn ver- moegen te voren, genedige lief heer. Die drost van Rauensteyn (*) Jacob van Amstel van Mynden was de zoon van Anton en van Elisabeth van Zuylen van Nyevelt. Hij was heer van Loenresloot. In 4523 bekleedde hij de betrekking van bevelhebber op het slot te Leeuwarden. Onder bisschop Hendrik van Beijeren werd hem als: hof- meester en vertrouwde raad het bestuur over het Sticht van Utrecht toevertrouwd en hij oefende er gedurende van 1625-4528 het grootste gezag uit. Het Sticht verlatende, werd hij door Floris van Egmond, heer van IJsselstein, aangesteld tot ambtman der stad Grave en den lande van Kuik, welke bediening hij in 4538 en tot 4544, blijkens zijne medegedeelde briefwisseling met dien heer, bekleedde. Hij be- vod zich nog in 4549 onder de beschrevene edelen van het Sticht Lambertus., Hortensius geeft in zijne Rerum Ultrajectarum bl. 26 (zie W. A. van Spaan, Historie der heeren van Amstel van IJsselstein en van Mynden, bl. 191) van zijn karakter de volgende beschrijving : „Hij was begaafd met een doordringend verstand en scheen tot groote 110 t heft gevordert omme van etlicke der borgeren goederen vanden Graeff, als tweten: van hoeren goederen tot Velp gelegen, die sij selfs willen tuelen ende horen duefhuyseren aldaer scattinge te willen hebben, waeromme ick tot hueren versoucke aenden drost gescreuen, mer soe ick ghien vruchtbair antwoort gecre- gen en hadde, soe heb ick in v gen. absencie, tot der borgeren begeren, voort aen die furst van Cleef gescreuen, biddende alsoe des borgeren goeden vanden Graef int lant van Rauesteyn gelegen, ende insgelijex der ondersaten van Rauensteyn horen goeden inden lande van Cuyck van allen scattinge vrij tot noch toe hebben geweest, twelck bouen menschen memorie also gevseert is worden; dat dairomme zijn f. g. belieuen soude willen den drost te scriuen ende te beuelen, sulcx off te stellen off die sake te willen laten berusten totten dage toe, die doch tusschen zijn f. g. ende v g. der paelsceydinge van Oeffel ende der Cuycksche leenmannen aldair, ende noch andere saken haluen, aengestalt soude werden, om alsdan van deser sake oick te tracteren, dair mij montelick antwoort op is worden, dat zijn f. g. die sake onbewust was, zijn f. g. wolden se erfaren ende bij eygener bode antwoort doen seinden mit anhanch wes van ouden gewoenten gehouden wair ende wolden zijn gen. niet breken. Want ick daa wist datter ene dach to Cleeff vanden Cleef- zaken geboren te zijn, had hij van zijue vermogens een deugdelijker gebruik gemaakt. Zijn invloed was groot, zoowel op het volk als op den bisschop; dapper zijnde, begon hij niet ligtvaardig eene handeling, die hem telkens gelukte, dewijl hij snel in raad en ras in uitvoering was. Zijne welsprekendheid, daar men hem Peenemale ongeletterd kende , kwam een jeder onbegrijpelijk voor; hij verstond de kunst het gemoed van het gemeeu te bewegen. Zijne vijanden vonden aan hem een onverzoenlijken tegenstrever, en hij zou een volmaakt man go- weest zijn, had hij niet uit partijzucht zich te ver laten wegslepen.” De eigenhandige brieven derhalve van zulk een man bezitten seeds hanne eigenaardige belangstelling; te meer indien zij over de staatkan- dige en andere aangelegenheden van een tijdperk handelen, van bet- welk de geschiedenis niet dan karige narigten behelst. Deze oorspronkelijke verzameling bevindt zich onder de papieren van bet vroeger archief van het graafschap Buren. 111 schen ende Marckschen ritterscap ende steden geholden soude werden, alst geschiet is, soe heb ick Steenhuys opgeholden om wat nyes te vernemen ende v g. to scriuen, ende heb ick mit desen brief gesant gehadt to Cleeff, die gisteren auont weder is comen, die mij geseyt heft, dat die Cleefschen eer- gisteren al weder vertogen waren, mer die Mercksche zijn eerst gisteren van Cleeff gereist, ende hij was mit die borgermeisters van Ham. Omme ende meer Mercksche steden borgermrs. inder harberge ende at des auonts mit hem luyden; dan hij en conde niet sonderlinges vernemen, dan hij wordt zeer gevraicht, oft oick payte was, alsmen seyde, tusschen key. mat. ende den co. van Vranckrijck ende seyden, „ist wair, Got geue, dat ons goet dair van comen moet,” dair Cleuer op seyde, „ghij heeren , ick sie men raidt hier scerp, ende aen key. mat. zijde oiek , ygelick ziet toe, wat hij te doen heft,” ende hij sach wel, dat sij des payses niet wel te vreden en waren; mer een ander goet man zeyde hem toe, dat die ritterscap ende steden ter antwoort souden hebben gegenen, dat zij wel te vreden waren dat horen forst zijn geu. landen vermeerderde mit gunste van key. mat., ende soe lange men hem luyden niet en dede, soe wouden sij hem oick niet onderwynden, sij en wisten mit den hous van Bourgondien niet dan fruntscap te houden tot dyer menynge woude key. mat. den lande van Gelre wes aenkeren off onderwynden, des en wouden sij zich niet crueden; ende seyt oick dat alle die ritterscap ende steden clein ende groot vanden lande vander Merck dair geweest hebben. Ist so, als hij seyt, soe hebben die Gelreschen steden eenen cleynen troist aen die forst te hulden sonder bijstandt vanden lauden te heb- ben, oft noot dede. Die dach vander huldinge was eerst aen- gesat op sondach voir Lichtmisse, ende is naederhant acht dagen verstreckt ende nv is mij meer malen geseit, dat se noch verstreckt soude wesen, mer niet hoelange. mit sulcken redenen onder oghen comen, dat key. mat, ghene redenen hebben en sal, nae alle billicheit tgene datter gehan- delt is hem Cleefschen qualick off te nemen. Wat dat sij dair mede menen, dat en weet ick niet. Enige van onsen borge- ren, namentlick ene genoempt Heinrick Loefs, ende heft Jan van Akens dochter, die compt van Bergen-op-Zome vter merckt , die seyt, dat hij dair bij stondt, aldair borgeren van Nyemwegen horen tolle mosten betalen, Mijns bedunckens, g. lief heer; op dese werlt en heft sulxs niet vele te beduyden ende en is niet dan mit spelden gesteken; te voren haddet een meuterie moe- gen maken, mer tis nv te veer gecomen ; alsmen tot sulcken dingen wat doen wil ende die tijt eysschen sal, soe most die sake heftiger aengetast werden, oick in sulcken schijne , dat ment seker is victorie te hebben, ende soe lange die tijt sulcx niet en eysschet, wairt beter after gelaten ; hier wt en sal dan besatinge ouer ende weder ouer comen ende dachfaerden gehouden tot groten costen, ende in sulcken gefalle cleyn ge- acht werden, off men anders niet en weet te doen; soe lange tusschen key. mt. ende den co. ghien pays en is, mochtmen mit sulcken dingen des te eer die Cleefschen oirsaick geuen , hem den co. oick aenhangich te maken; ende indien Got van hemelrijek den cardinael niet en spaerde, als ick hope dat Hij sal, mocht oock wt opstaen, dat hem noch niet zien en laet, als v g. (Codex , 24 Serie, 4: Deel, 24 ALL). 8 114 die dingen bet weten ende verstaen dan ick, off oick te scri- uen is. Dairomme bid ick oetmoedelick dat y g. dese mijne scriften mit genade im goeder menynge geschiet te zijn, ver- staen willen. Mij houdende altijt voir recommendeert in y g. goede gracie enz. Ged. 11 Febr. 1538. Hetzelfde opschrift. Dezelfde hand!. II. Genedige lief heer. Als van ny tijdonge: Diepholt die hoof. man is gecomen ende seyt, dat die hertoch van Holsten mit tex die hertoch van Sassen, lantgraue van Hessen , ende vele fursten ende grauen ende gesanten van wel xxij steden tsamen zijn te Bruynswijck, ende zija wel iijj=, peerden starck ende tracterer dair. Wattet sij, en weet men niet, dan die spraick gaet , dattet mit key. mt. niet wesen en soude 5 sommige laten hem oici duncken dattet is, ouermits key. mt. mit den paus ende Vene- tianen verbonden soude wesen tegen den Torck etc.; dat si; beduchten oft hem oick gelden mochte. Men seyt dat des hertogen van Cleefs geschicten dair oick wesen souden. Den ambassaet van Vranckrijck, dair ick v gen. laest van screel dat to Cleef was, dat is alsoe, ende men schickt alle dage spijs ende wijn in zijn harbarge; mer onse rentmr. Henricus Creeft heft mij dese mergen toegeseit , dat hem enen geloeflicken man toegeseit soude hebben , dat die ambassaet niet wt Vranck- rijck en is, mer dat is subordineert werck, om den luyden wat te duncken te geuen. Lieffart van Wylack is oick dese mergen hier geweest , dien ick dair nae oick vraichde, die liet sich duncken, dat die coninck van Vranckrijck soude den hartoch van Cleeff gheerne in plaitse vanden hertoch van Gelre hebben, dan die landen en souden dair nummer ouerstaen den Fransoysen aen te hangen. Ick vraechde hem oick nae dai antwoort vanden geschickten wt Lotringen, seyde hij mij dat die hertoch van Lotringen soude treffelicke op den toeoomen- den dach schicken ; dan dese en hadden, mijns bedunckens, niet vele besceits noch mede gebrocht, dam die hertoch van 115 ' Lotringen hielt zich bijden toeseggen des hartogen van Cleefs ; des ick hem vraichde wat dat was, seyde hij mij, dat die hertoge van Cleeff den van Lotringen toegeseit soude hebben, conde hij die steden ende lantscap van Gelre bewilligen, dat, se zijnre begeerden tot enen furst, soe presenteerde off ge- loofde die hartoch van Cleeff zijn hant dair aff te trecken, ende stondt des noch toe, mer meende dattet nv so vast be- zegelt ende verbonden ware, dat die Gelresche des hartogen van Lotringen niet begeren, oick hem luyden te veer geseten , niet helpen en soude connen, des men wel te mercken heft; ende beleet oick genoich, dat die hartoch van Lotringen vander actie niet treden en wil. Ende wij ‘hebben een vrouwe tot Nyemwegen gehadt, die brengt thays, dat haer van een man geseit soude wesen, dat de knechten tot shertogen van Gelres behoeff souden werden aen- geuomen. Ick heb enen geschickt nae Deuenter om alle besceyt te vernemen , wes ick verneme, sal ick v gen. verwittigen.. Die burgpoort is off gebroken ende weder bestaen te maken, soe had ick gedecht, off v gen. beliefden , dat men bouen indie poort ouer die brugge barbekanen (?) had onergesteken, om mit stenen ende geweer te werpen, eude dair wt te moegen doen, off dat se v gen. lieuer slecht hebben; dair nae mocht men daa sulcx doen maken. Ged. woensd. na Palmen (17 April) 1588. Hetzelfde opschrift. Dezelfde handt. IV. Genedige lief" heer. Ick en weet v gen. ghien nytij- dinge te ecriuen, dan te Nyemwegen zijn sij nocht doende gu 116 als te voren, ende die jonge frust van Cleeff is omtrent xiij dagen wt geweest; dene seyt, dat hij int lant van Gulic is; dandre seggen, dat hij is om een wijff te besien; hij reet mit omtrint vijftich peerden van Cleeff ende te Dueseldorp of dair omtrent wachtede hem die Gulicker ende anderen omtrint 14° peerden int harnass, ende zijn voert mit hem gereden, Die sprake is hier geweest, dat die hartoch van Gelre doot was, mer tis gelogen. Te Tiel ende te Bommel ziet men zeer scerp toe ende nemen int heymelick knechten aen; zij zijn zeer be- dacht, wantmen seyt, dat die hartoch een verstant onder den hoop vanden knechten hebben soude. Des bisscop hoop leyt voir der Cloppenborch, mer die bissoop en is selfs niet dair bij; die Cleefschen en zijn bij den bisscop niet; dair waren ruyter toe verordent hene te rijden, mer tis verbleuen. Alle dingen staen hier noch wel, loff heb God enz. Ged. L. Vr. Visitationis (3 July 1538). Hetzelfde opschrift DO Dezelfde handt. V. Genedige lief heer. Nae xij vren desen dach is Clemens Rueskijns dochter van Nyemwegen bij mij gecomen, die bi v gen. heer plach somtijden te comen, ende heft mij geseyt, dat hoir vader mij voir zekere tijdonge ontboden heft, dat die hartoch van Gelre eergisteren ofliuich geworden is, ende dattct die graeff van Muers oick die te Nyemwegen ontboeden heft, ende dat meyster Jacob Cams is nae die hartoch van Cleeff om die bootscap te brengen. Ick sal noch bet dair nae doen vernemen ende beter besceyt v gen. scriuen. Gescreuen mit ijle op onser Lieuer Vrouwen dach Visitatie (2 Jalij) anno 1535. Hetzelfde opschrift Deselfde hand. VI. Edel ende welgeboeren vermoigende lieue heer. Jck gebiede mij zeer dienstlick tot uwer edelheyt, ende dio selue tijdinge jck vernomen heb, die scriue jck v 1. hier tegenwoirdich ouer, dat y 117 js te wetene: dat ghysterauend een treffelick man js (gekomen) ende mij ewenich verwant js, ende js nv een officier geworden vanden jongen furst van Clef, die stat myt vier oft xxxv dorpen, die welcke mij seyde, dat nv een donderdach voirleden tot Arnehem een oploep geweest js. Dit js die saicke geweest, soe hij seyde, dat die ambasaden van Lotringen sijn daer geweest tot Arnehem ende hebben begert van greue van Moers ende ander, die testamentoers sijn, het testament geopent te hebben vanden furst van Gelre, seliger gedachten ; daer vp die greue van Moers antwoirde , dat die van Arnehem niet hebben en wouden dat mij het testament noch openen en soude; ende doe gingen die Lottringen totten borgem. ende totten borgeren ende vraech- den hemluyden, of sijs niet hebben en wouden, dat mij het testament openen soude, gelick die greue van Moers hem ge- seyt hadde; doen antworden die burgmrs. metten borgeren , dat nyet waer en was, dat sijs niet geopent en wouden heb- ben; mair die borgeren wairen dair vele aen taster, dat zijs daeromme secret wouden houden; ende doen quam een groote commocie onder den boirgeren ende slogen die clock ende wouden den greue van Moers dootslaen, ende moest vuyter stadt, ende seiden Marten van Rossem was oir testamentoir ; dieen was niet daer, hadde hij daer geweest sij wouden beide doet geslagen hebben. Jtem die borgers, die goeder bastarden waren, die seyden , sij willen die bastarden oic mit een stuc broets ewech wijsen , dat soe nyet en behoerden, want sij vanden bloeden waeren als Heronines roept. Jtem die greue van Moers js goet Clefs ende niet goet Loterincksche, soe die borgeren onder maleanderen seggen. Dit je zeer verkert jn twee maenden, want het was al vanden greue van Moers, dair sij af spraeken ende danckten hem zeer. Dat js altijt der gemeynten werèken ende soe salt alle den lande van Gelre doer, want sij bestaen op allen plaetseken vast te guelen ende enige seggen onder malcanderen, die Lotrinksche at js het naest bloet ende die Clefschen en deden ons niet goet. 118 Jtem sij hauden tot Remunde een dachvaert, gelijek aij tot Nymegen gedaen hebben, van alderhande saecken, ende doen den oploep tot Arnhem geschiet was, dat screuen die van Ar- nehem terstont toe Remunde ouer anden raet aldaer vergaert. Jtem tot Zutphen daer bestaen se oic al anders te guelen ende te spreken danse gedaen hebben; dit self heeft mij dese man jnt secret geseit, want hij js jnt eerst geweest een vanden _ ridderscap die gedeputeert waren. Jtem hij ende sijn huysvrouwe bleuen bij mij eten, ende soe saeteu wij en boerden ouer taffel , daer meer anderen luyden bij waeren ; doen seyde jck, »ghij sijt nv rijcker dan ghij ouer vier oft xxxv jaeren wairt, ende rijckluyde die en vechten niet geren; ghij wairt verbernt ende verblaect, daer ghij op antwoirde, dair hebdy wel toe geholpen.” »Jtem doe ghij laetste ende meer andere Geldersche hier waert drie weken geleden, doen woudy myt x™ knechten ende vier duysent perden Antwerpen wynnen,” daer jek dickmael rp antwoirde, »daer soude een goet buet wynnen.” Doen vraechde jek hem, oft die man noch lefde, die Antwerpen winnen woude mit xw knechten ende iijm peerden; doe antwoorde hij, » wij hebben den wech ouerleet, dat den wech toe lanck js.” Item wij kalden ouer taeffel van alderleye saicken jn boerden; den wijn was redelicke sterck, dus moesten wij alleynsken malcanderen hoeren sprecken. Jtem jck vraechde hem die goude cloeten , die gegoten waeren tot kartau cloeten, soe hij mij dickmael seyde, van die xiij of vierthien tonnen gouts, die die furst selige aftergelaten heeft; »nv verstae jck datse toe cleynen weren tot slangen cloeten, wat dunckt y daer af?”, dair hem oic aen twiuelden. Jtem jck seyde hem oick, die coninginne had brief gescrenen aen die steden ende dair hadden sij gedichtkens vp gemacht; daer vp hij zeyde, dat hadden onverlacten gedaen; dair je hem op seyde, die ouerste souden die onuerlaeten sulcx verbieden, dst sys nyet en deden; dair hij op seyde, dat die onuerlaeten nyet vele somtijts nacden vppersten en vrachden, dair ic hem 119 op seyde, die tijt sal komen dat zij niet vele nae hoeren vp- persten vraegen en sullen. Jtem jck vraechde hem jut leste jnt scheyden vanden taeffe- len, »hier js tijdinge gecomen vanden Bosch, dat jonge furst van Clefs doet ende ouerleden soude sijn, wat js dair af?” Doen seyde hij, dat en es niet, want Jan van Rossem ghysteren tot Bomel comen was, eude dair was jo oic, ende die seyde dat hij binnen drie daegen vanden jongen furst comen was ende hed mit sijn genaiden goet schier gemact.” Jtem des mans huysvrouwe, die js vuyt Brabant ende goet herwairden ende die luysterden mij int hemelicke toe, »jck wet wel dat die jonge furst van Clef vande pestilency sieck geweest js, maer of hij doet of leffent js, en wet niet; maer omme dat mijn man een van sijn officiers js, soe en derre jek nv voer mijn man niet seggen, maer jo sal binnen twee daegen wederomme binnen comen, soe sal je v wonder dingen seggen.” Jiem dit briefken hier jnne geleet, dat heeft een gescreuen gebeiten Mulickom ende js een secretaris geweest vanden furst van Gelre selige, ende die scrift aen Kaerl van Rossem, ende die scrijft voirt aen mij, ende daer staet een puntken jn dit briefken hier jnne geleet, dat js dat hij niet scriuen en derre, daer aen mij dunckt datter niet recht voirt of goet en js mitten voorn. furst; aengesien datter jnstaet, gkÿ sullet wel vernemen. Mijn heer die greue van Buren heeft mij jn sijn vertreck vanden Bosch gescreuen, dat ic alle saicken vernemen soude ende sijn e. dat tot Bruessel nae seynden. Nv en wet jck nyet of sijn edelbeyden noch te Bruesel sija, of dat zijn e. weder van dair sijn; dit woeld ick wel dat w e. mija heer die greue van Nassou hier oic af aduerteren willen, dat w e, mij dit briefken wederomme wille scicken, ende dat mij doech dese brief jn gheen onrechter hant en laet commen; want die luyde souden in last comen ende jc en soude niet meer kunnen ver- nemen, dat ken God, die v e. bewair. Actum den x% Sep- tembris, anno xxxviij. Aldus ondergescreuen: Jan vander Aa. Ende vupten rugge stont: Edelen ende wailgebogren, vermoi- 120 gende heeren, mijn heere die grene van Hoochstraten, stadt- houder generael van Hollant ,Zeelant ende Vrieslant, mijn ede- len lieuen heeren dienstelicken gescreuen (*). __ Afschrift VII. Genedige lief heer. Van nytijdonge is gisteren een dachfaert geweest … … Gelresschen ritterscappen ende steden, ende soe mij geseyt is vanden ghenen … … … comen, soe isset voirge- uen om te hebben een scattinge, gelijck die h...... belooft was, tweten: iiije. duysent gulden te betalen in vieren ........; van- der lantscappen toeschicken soude die penningen te ontf........ tot behoeff der lantscap, indien dattet van node were ......... datmen se gercedt had om ruyteren ende knechten mede te moegen aennemen … … niet van node , soe soudt mense keeren in behoeff der lantscap ende gan...... des hertogen van Cleefs anderen landen, sonden oick nae aduenant doen ......... van gedaen sal werden, is noch onbewust, wes ick verneme sal ick … … … dan sij pochchen noch al euen hart, sij laten oick wan venen ensen ende verneme noch niet datmen enige knechten ende … … … … Gulick isser tot drie oft vier veentgen toe an- genomen den hoop vanden knechten … men huer dat tot ijz. toe bij Trier gemonstert souden wesen ............ Op gisteren screeff die hertoch van Cleeff tot Nyemmegen , dat key. mat, was to Vol...... ende hadden thooft nae Vlaenderen, dat hem luyden lief to was, ende seyden sijne mat. soude ...... met sijne mat. ondersaten soe vele te doen hebben, datmen hem luyden noch wel met vreden soude laten. Genedige lief heer, met alle gelijckenisse dat wij hier vernemen connen van onse naebueren ende anderen, soe schijntet dat zich die sake … … aldaer bij key. mat. wesende, weten sulcx bet dan wij, mer vernemen v. g. yetwes sus enichsins weetbair wair, bidde ick y (*) Hoewel dit afschrift niet tot deze verzameling behoort, is ech- ter, blijkens den inhoud, de inlassching hier ter plaatse te be- schouwen. 131 g. zeer dienstelick om mij te doen weten; v. g. dat wij opt vterste lymiten sitten ende in sulcke gefalle gheen prouiande off prouisie en souden connen crigen vanden Boss, ende dat in sulcken gefalle mit swaricheyt ende cost om Rauesteins wille dus besceyt weten mocht men in tijts prouisie doen van als enz. Ged. mit haest, 21 Januarij 1540. Betselfde opschrift. Dezelfde kandi. VIII. Genedige lief heer. Mijn g. vrouwe is noch tot Endouen , mer ick verneme dat hair g. dese weke te Graef comen zellen Hier en is niet sonderlings nyes. Die geschicten Gelresschen opten rijexdach to Reygersburch gewesen, zijn thuys comen; mer men kan niet van se vernemen. Als sij seggen, ende soude aengaende den geloue oick horenthaluen niet entelix gehandelt wesen. Men seyt oick hier, die hartoge van Cleeff zij to Essen bijden bisscopen van Coelen en Mun- ster, ende datmen dair handele om des hartogen zuster zoen van Waldeck coadiutoer van Munster te maken; oick enige laten zich duncken, dat die Munsterschen zich onder den hartoge van Cleeff geuen ende stellen mochten. Wat dattet zij, is God bekant, ende ten is oick noch soe niet. Sommigen seggen, die hartoch van Cleeff en zijn noch jnt lant niet. Men heft te Nyemegen ende to Aernhem knechten aengenomen , ende zijn twee hooplayden, die seyt men dat nae dat Ouer- vierdel trecken zellen, om die boeren te bedwingen, die scattinge te betalen. Die garnisoene zijn oick bescreuen to Craeckhouwen, ende men seyt dat sij nae Hardewijck zijn, ende dat dair een opruer is geweest. Die hartoge van Cleeff heft int lant van Gulick ende to Aken ende dairomtrent aen kercken ende poorten doen maenen; zijn g. leenmannen op verbeurnisse hoirs leens to Duesseldorp te comen. Wij zien vast scerp toe als wij best connen, men soude wel laten luyden , vergaderinge op die boeren te maken off anderssins, 122 ende wat anders voirnemen connen. Genedige lieff heer, indien v g. verhoorden yetwes dat tot sorge dragen mocht, bidde ick dat in tijts ons willen wairscuwen. Ge. to Graeff, den 16 Aug. 1541. Hetzelfde opschrift. Dezelfde handi. IX. Genedige lief heer. Op desen dach te xij vren is mij tydonge geseyt, comende vanden seluen, die onder den hope is ende Lens vander Horst v g. genoempt had, als dat die hope van- den knechten en manendach vergaderen souden te Noorthoorn bij die grecfscap van Benthem, ende hoewel dat sij in dat quar- tier vergaderen zellen, niettemin soude den aenslach opt land van Ludich vallen. Omdat v g. mij beuolen hebben, wat ick verneme dat v g. scriuen soude, soe en heb ick niet willen laten vg. dit te scriuen, ende wes ick meer verneme sal ick v g. scriuen; ick heb enen die sich bijden hope bliuen ende doen sal, als v. g. mij int affscheit beuolen hebben. Ged. mit haest Sacramentsdag (9 Junij) 1543. Hetzelfde opschrift. Dezelfde kandi. X. Genedige lief heer. Men seyt dat die knechten huyden ende dic ruyteren mergen gemonstert zellen werden ende hoir be- sceyt crigen, Soe en kant niet lange verlopen, men en sal wel sien waer dattet henen wil. lek heb xiiij of xve knechten vten lande opt huys inden wal doen comen, ter tijt toe dat men anders verneempt enz. Ged. 8 Junij 1543. Hetzelfde opschrift. _ Dezelfde handi. XI. Genedige lief heer. Ick en weet v g. altans niet sonderlings vanden knechten te scriuen, dan dat sij thooft opwarts hebben 133 ende men neempt noch al aen datmen crigen kan, van wair hene en weet ick niet. Die man, die dair onder is, ende heb ick noch noyt tijdonge van gehadt, dan sijn beuele is dat hij niet en soude doen weten dan als hij wiste wair dat die tochte vallen soude, ende die spraeck is altijt van beginne geweest dat se op donderdach als mergen versamelt en zweeren souden , ende alsdan eerst weten wair sij henen souden; dus vermoede ick, dat hij dair op wacht. Soe dray als ick yetwes vernemen sal ick v g. verwittigen. Men seyt hier, dat die heer van Wel oick groot beueel vau knechten hebben soude; mij is oick ge- seyt dat Claes Haken zoen, die in Brabant woent, brief ge- bracht soude hebben aenden drost van Rauensteyn, dair hij bij die furst van Cleeff was, comende vande furstinne van Cleeff wt Engelant, ende die selue beraits vraichden hem mit- ten drost voirn. om mede hem op die tochte te geuen; dairop die drost geseyt soude hebben, dat hijs hem niet en riet, want die reyse key. mt. oick betreffen moechte, dair hij een lantsaet was; doch beuele ick dat soe veer alst gaet. Ick seynde v g. enen brief van die van Antwerpen ende even van den heer van Wel, die mij ten handen gecomen zijn, om v voirt te schicken ende begere van v gen. mij scriuen willen off enige brieuen meer hier aen mijn handen quamen in v g. absencie aldair Ouerijsscl, Groningen, off in Vrieslant wesende, off ick die oick openen sal moegen om te moegen weten off enige nytijdongen off wairscuwinge, die ous Graeff off elders v g. vlecken hier omtrent gelegen aengaen mochte, offt oick die pyne weerdt zij, om bij enen eygenen bode v g. ouer te seynden. Ende wes van node is geswegen te bluen, dair aen en derren v g. niet twiuelen enz. Ged. Graue 15 Junij 1542. Hetselfde opschrift. Deselfde handt. XII. Genedige lief heer. Desen auont laet is Boekelt die archi- diaken hier gecomen, ende soe ick dan verstaen heb, dat bij 124 v g. enen bode mit brieuen schicken woude, ende heb ick niet connen gelaten v g. te scriuen tgene ick naederhant van- den anslach van Antwerpen vernomen heb; want te nae welcke die stadtholder liet duer gaen, dat ick niet en wist, ende zijn ambochts gesellen van allerley ampten, snyers, schoenmakers , droechscherers etc. die ondersaten des fursten van Cleeff ende zijn f. g. landen zijn, die tAntwerpen haer am- bochten gedaen hebben; oick isser vele tot Eysschoeren oeuer die brugghe passeert, ende dese hebben vertelt, als datter een verraderie binnen Antwerpen was opgericht, ende dat een sloetmaker die sloetelen van ener stadtpoorten contrafeyt hadde ende die poorte vier nachten lanck ongesloten gestaen heft, des die marckgreue off die heeren vande stadt gewaer gewor- den zijn; oft nv moegelick ducr y g. waerschuwinge te beter toeuersicht gedragen is op allen dingen is te vermoeden. Soe seggen sij, datter vier gevangen zijn, die men huyden desen dach soude vierdelen, mer die sloetmaker is ontcomen, ende men dede een verbot tot Antwerpen, dat ghene Cleefsche Gulicker etc. allen ondersaten des fursten van Cleeff sauons nae ener clocke luydinge opter straten zich niet en souden laten vynden, noch oick smergens voir vj vren, insgelijck bij brant off enich rumoer, indien men se dair en bouen vonden off oick daer nae, soudt men se doot slaen als honden, dig souden sij moeten ouergeuen off zweeren hebben, off die stadt van stonden aen ruymen, soedat sij hier geseyt hebben, dat- ter deshaluen meer dan vm, wt Antwerpen gevloeden is. Die Fransoysen, soe den anslach van hem luvden niet en was, hadden vier dagen hoir beraet wat sij doen wilden, sulcx oick aennemen off niet dit sal dat haestige aennemen der knechten ende verschiet vanden gelde wesen, op hope dat zijt weder geworuen mochten hebben, mer nv zellen sij, mijns bedun- ckens, noch al wat anders voirnemen, om desen anslach te verduysteren ende niet bekant te wezen. Wat ick vorder ver- nemen sal ick scriuen vg.enz. Ged. Grave, 19 Junij 125 Genedige lief heer. Had niet geweten als sij passeerden, ick soude se bij arrest op hebben gehouden ende Antwerpen om hoir ‘gelegenheyt hebben gescreuen, dan oft goet off quaet waer geweest, en weet ick niet. Hetseifde opschrift. Dezelfde handi. | XIII. Genedige lief heer. Ick schicke v gen. zekere brieue, die vande mat. vande coninginne bij Jeger gecomen zijn, ende en weet v. gen. niet sonderlings te scriuen dan die knechten, die tot Neer inde lande van Hoorne getogen hebben, zijn terug geko- men en saterdaçh verleden , inden lande van Kessel to helden ende dairomtrint, ende men seyt dat se huyden to Roy gecomen zijn off comen souden. tGeruft is hier geweest, dat sij xxj venlyn starck waren, mer ten is niet; een van v g. archiers Dirck Meister Anthonis zijn zwager is wel y dagen dair onder geweest , soe als int lant van Hoorne woenachtich is ende in zijn huys oick gelegen hebben, die seyt als sij van Neer optogen, dat sij mer vier venlijo en hadden ende en waren ghien dusent noch starck, ende wasser wel iije. die vanden bope naeden bisscop van Ludick trecken wouden, ende had een vanden hooptluydeu gedaen, die se badt noch drie dagen bijden anderen te bliuen, hij beloofdese binnen die tijt gelt bestellinge ende horen heren te noemen , soedat sij noch ghene heeren gesworen en zijn. Wat dair van werden sal, mach men zien; men neempt to Harpen ende al om noch knechten aen ende en werdt gheen gelt gespairt op die bant te geuen , dan die versamende knechten en gaet ghien geli onder meer om. Die bailui van Brabant is sHertogenbossche ende neemt oick knechten aen. Belderbuss ten Boss heft beueel. Hier is oick tijdonge gecomen, hoe dat die van Antwerpen groot rumoer onder zich gehadt hebben; dair isser iij off vier gevangen , sij hebben die marckt geruempt, alle die cramen wech gedaen ende alle vreemden, die die stadt niet hebben willen enen eedt 126 doen, wtgejaecht; soe dattet velo Cleefschen Gulicker etc. geruempt zijn vter stadt. Den anslach soude hebben geweest die stadt in brant te stellen. Men seyt hier oick datter noch een hoep knechten int hartochdom vanden Berch, oick een in Sticht van Munster leggen soude. Jeger heft mij oick geseyt, dat die coninck van Vranckrijck op die frontieren van Luxen- borch mit wel xiij™ peerden leggen soude, soe Lubbert Torck geseyt soude hebben, die van daen compt, dair sij garnisoen gehalden hebben. Genedige lief heer. Souden dese hope knechten zich starcken ende ons nairder comen , soe wairt wel van node dat die selue garnisoenre, die hier besceyden zijn, hier waeren , wantet getal cleyn is; naedemael datter iij quartieren wesen souden, als v g. wter celen vel vernemen zellen. Jck had v g. oick ge- gescrcuen, dattet wel van node weer hier ij of iij cloppers te hebben om te seynden; oick off enige brieuen mij ten handen quamen om v g. te schicken, off ick se op soude moegen doen om te besien oft die pyne weerdt waren een eyge boden dair- om te seynden, ende oick oft yet weer dat ons hier to Graeff van wairschuwinge off anders aengaen mochte; dan ick en heb ghien antwoort gecregen. Wat v g. goede menynge dair van is, begere ick te weten mij nae te reguleren. Ged. Grave 19 Junij 1542. Hetzelfde opschrift. Dezelfde handt. XIV. Genedige lief heer. Op huyden ten ije= uren naemiddach heb- ben borgermeesteren, scepenen ende raedt oick v g. officiers alhief bij mij geweest deser quader tijdongen ende rumoers haluen, soe al duer tlant gaet ende van allen hoccken ons aencompt ; datmen noch al aenneempt datmen crigen kan, ende ghien gelt dair toe en spairt. Die knechten, die int lant van Kessel gelegen hebben, togen gisteren to Kessel ouer die Maze ende waren nv omtrint ij”. starck, ende hadden N 127 grote witte rechte crnycen in hoir ventkens, ende zijn den hoop vten hartochdom vanden Berch ende vten Sticht van Munster wachtende. Men seyt hier oick, datter een anslach op Aken geweest doch gefailt heft, ende datter veel scepen mit knechten onder Vrieslant leggen , die men niet en weet wie se toe staen; dat die coningen van Denemarken ende Zweeden Francoys zijn ende die oorde ontfangen hebben, ende op gis- teren zijn die Fransoysen wt Franckrijck to Cleeff gecomen , seer starck, soe men seyt, wel ijje. peerden mit veel gelts ; ende mij is ontboden van gelouigen personen, dat opten xıvije®. dach van deser maent hier voirnemen voirtganck hebben sal. Gisteren is die heer van Ziereyn vanden hoop knechten inden lande van Kessel nae Venloe gereden , mit oick veel gelts, ende isser meer geweest oick op Wel ende Raedt van daer naer Duzeldorp, als ick mijn g. h. van Ludick op die tijt screef, soe dat wij hier to Graeff niet weynich beducht en zijn, om dat die hoop soe groot int versamelen werden sal; moegen oick mit een clockenslach dairop voldrue- ken ende alsoe yemants mit cracht van volck ouervallen. Vele honden is des hasen dood; hebben sij enen anslach op die stadt van Antwerpen, dair soe machtigen volck in is, dorren maken, sij zellen wel meer onderstaen te doen. Op dese stadt heftet die Gelresschen altijt geleit ; hebben dairomme mij gebeden vg. te willen scriuen, die sake ten harten te willen nemen, aen die coninginne te willen doen veruolgen om hulp ende meer luyden in te moegen crigen, sij sonden selfs aen die coninginne scriuen ende vermoegen, mer buyten v g. weten en ist niet geraeden te doen; dan is dickwils gebuert, als ick onderricht worde, als v g. salige heer vader vande hant was, dat so zijn g. Hetzelfde opschrift. Dezelfde handt. XV. Genedige lief heer. Desen auont heb ick verstaen, dat dese knechten, die hier omtrint dus lange gelegen hebben noch niet al ouer Rijn en souden wesen, hoewel dat wij tijdinge hebben, datse ouer Rijn tusschen Emmeryck ende Reess leg- gen souden, off se nv moegelick aen tween hopen leggen, is mij onbewus. Men seyt dat Mertyn van Rossum dair onder is geweest, ende elck twee Joachim daler op de hant soude hebben gegeuen, mer die heer soude noch ongenoempt wesen. Hier gaet dese tijt die spraeck, dattet op Vrieslant van we- gen des hartogen van Sassen vallen soude; hoe dat zij, is die heer bekant. Ongetwiuelt en ist ghenen cleyner heeren sake, want die penn., die soe onnutbaer verscoten werden, is te veel, ende noch daichlix sonder ophouden om volck te crigen. Verneme ick vorder, sal ick v g. niet laten onuerwitticht. Ged. Grave, dingsd. na 8. Johan (27 Junij) 1542. Hetzelfde opschrift. Dezelfde kandit. 129 XVI. Genedige lief heer. Nae dat ick den eersten brief heb gescre- nen, heb ick enen brief van die mat. vande coninginne ontfan- gen, wairvan ick v g. die copie ouerseynde, den welcken nae heb ick knechten besproken ends noch voirtan doen sal mija diligencie, op te brengen alle die ick kan, ende die selue op te halden tot dat ick antwoort van v g. ende desseluen goede menynge hebben sal; ende soe veer dan v g. belieuet mij beueel dairvan te doen, soe wil gelt van node zijn om die knechten op te brengen, want se dese tijt duer ende quaet te crigen zijn, ende most dan weten off ickt aen v gen. off dattet vg. aen die mt. vande coninginne verfuegen willen, oft wair dat ickt veruolgen sal, oick wat onderhalt men die knechten geuen ende hoe lange dienst voirt eerste men se toeseggen sal, als y g. allet bet weten dan ick scriuen kan; wair van ick in sulcken gefalle dienstelicke bidde, dat v g. mit diligencie mij antwoort doen scriuen willen, om dat die sake haist heft, off bij auenturen die bende schielick op geschreuen worde, dat alsdan diese stadt niet ledich beuonden worde. Desen auont heb ick verstaen, dat en sondach naistcomeude omtrint Camp bouen Gelre die gantsen hopen vergaderen zellen, soe te peerde als te voet, ende aldair monstren ende hoir besceyt ontfangen, ende alsdan mit hoir voirnemen voirtvaren; ick heb bestelt om alle bescheit bet te vernemen; indien ick dair van off anders vorder vernemen sal ick v g. scriuen. Wij hebben desen dach noch voir genomen hier to Graeff enigen dingen tot toeuersicht des stadts om goede ordinancie te hebben, off ons wat aen quame. Ged. Grave 3 Julij 1542. Hetzelfde opschrift. Dezelfde kandi. XVII. Genedige lief heer. Op huyden omtrint xj vren is Heinric Creeft hier gecomen, dairvan v g. wt zijn scriften aengaende zijn beuele vernemen zellen, ende omtrint vij vren desen auont (Codex , 24° Serie, (re Deel, 24 Afd). 9 130 is een post mit een packet van brieuen van die coninginne gecomen, die mijn g. h. van Barbanson v g. voirt ouerseyndt, soe dat ick v g. niet sonderlings van hier en weet te scriucn. Die saken staen hier al in goeden punten, mij maken ons bereidt tot allen dingen. Wij hebben desen dach aengeheuen voir de Hampoirt een» walle mit willigen ende eerde dairop gevult bestaen te maken, ende sal in vier ofte vijff dagen gereedt wesen; wij doen oick balcken ouer die staketten han- gen om te moegen laten vullen ter noot, ende andre gereetscap, dat voir een aenval dienlick ende niet al te scriuen en is. Iek hope, bij hulpe van God, dat wij halden dat garnisoen , off in plaitze van dien ije knechten, onse vianden wel weder- staen zellen. Ick heb v g. lestmale gescreuen van tgene die coninginne mijn gescreuen heft; indien v g. antwoort noch niet voir handen en is, bidde ick v g. noch mit diligencie mij antwoort scriuen willen. Ick heb vele kmechten thans in die hant, het compt mij oick tot costen, opdat ick weten mach hoe doen ende op wat onderhalt ende tijt men se on- derhalden sal, als v g. bet weten dan iek scriuen kan. Als van nytijdonck en weet ick v g. niet sekers te scriuen, dan men seyt nv hier, dat desen dach souden die hopen op de Lipperhey versamelen, twelck v g. dair bet souden weten dan wij hier; die knechten, diemen segt, dat die heer van Wel toestaen souden, zijn noch omtrent Wachtendonck, ende men seyt hier, dat hij vele van zijn bewanten bij hem to Wel eer- gisteren heft gehadt ende goedes geleyde mede heft gedron- cken; wair hij hene wil en weet men niet. Alle dese huys- ‘luyden van den lande van Rauesteyn bijsonder vluchtede zeer ; so heft die drost en sondach tot Harpen doen verbieden op lijf ende goet te verbueren, dat niements vluchten en soude, want zijn heer en had, noch en wiste van gheen vianden. Dar zijn omtrent iij dagen geleden x off xij eenspannigen ingecomen tot Rauesteyn, ende zijn knechten ontlopen hem ende kan se qualick houden. Huyden desen dach is Belderbuss mit een ventgen knechten gecomen tot Oss, ende seyde dair, dattet 131 noch twee ventgens mergen volgen zellen om dair te leggen. Al die spraick is dat ment vestigen soude. Ged. 6 Julij 1542. Hetzelfde opschrift. Dezelfde handi. XVIII. Genedige lief heer, Dese mergen is hier een gepasseert nae den bailiu van Brabant, die welcke hij seyde dat hem onder den hoop vanden knechten gesant heft, om hoir saken te vernemen, ende heft geloeflick geseyt, aff ruerende dat soe stout niet en weer anders den bailiu aen te brenghe, dan die wairheyt tweten, dat die knechten eergisteren gesworen souden hebben den coninghen van Vranckrijck ende Nauarren te die- nen tegens allen, dient hem beliefden , ende dat hem knechten geschenekt zijn die penningen, die sij op die hant hebben ontfangen , ende van dien dach dat sij gezworen hebben gaet horen dienst aen, ende moegen elcx bij horen hooftluyden gaen ende gelt opten nyen dienst te ontfangen; ende gisteren sou- den die rayteren ende die knechten, die van Oosten comen, oiek zweeren ale bouen. Daer nae is mij geseyt van Jan die Lewe, borger alhier’, dat hij quam van Ouermaze, dair die amptman was van Maze ende Wale, die oick seyde, hij quam van zijn furst ende vanden hope, ende dattet vast was dat die hope gesworen hadden drie coningen, van Vranckrijck, Den- marcken ende Nauarren, ende datmen corts van horen aen- slach vernemen sal; dair Jan de Leuwe op vraechde: hij had noch een deels hout van bonen te brengen, off dair oiek sorge voir waer; daerop dat hij liet duncken neen, dattet in desen hoeck niet vallen en soude noch croyt hebben, dan woudt key. mat. zich aentrecken tgene gedaen mocht werden, alsdan mochtet oick vorder verlopen. Men seyt hier oick , dat Mertyn van Rossem xv off xvj stucken veltgescuts nae zijn hope gesant heft, oick wt Groll en Lochum andre stucken gecregen ende dair mede gesant soude hebben. Jnsgelijex seyt men, dat die heer van Wel zijn hoop vj off vij stucken veltgescuts toege- gs 132 sant heft, ende souden noch leggen omtrent Nuys, ende dat die mede gezworen off soude zweren als bouen. Genedige lief heer, soe alst mij aencoempt, en heb ick vg. niet willen hergen. Ged. mit haest, 7 Julij 1542. Hetzelfde opschrift. Deselfde handı. XIX. Genedige lieff heer. Jck heb v g. brieff, oick die instructie omme die knechten aen te nemen ontfangen, ende soe die post on- geferlick hier was, v g. brieff aen die coninginne comende mede gegeuen, ende Harman Kipholt mit enen brief van mij, aen die mat. van die coninginne om die bestellinge ende gelt volgende v g. instructie gescreuen , nae gesant te ontfangen ; niette min heb ick die op gehalden knechten, oick die ghene die ick vten lande van Cuyck op thuys Graeff inde wal bad doen oomen, als ick v g. hier beuorens gescreuen heb, senge- nomen ende dienst toe geseyt, soe dat die selue thans inde stadt leggen ende snachts die wal sellen helpen bewaeren; ende wes mij tot antwoort werdt van die mat. vande conin- ginne, sal ick v g. scriuen. Hier en is sonderlings niet nyes, dan die van Nymegen, Bommel ende anderen steden hebben hoir borgeren wt Hollant ende elders thuys gescreuen. Tot Rauesteyn en is niemants noch gecomen dan x off xij peerden ; die drost heft zijn gescut wt doen trecken ; insgelijex hebben wij oick enen schans coruen doen maken, oick plaitze daer wij onse gescut inde wal ten besten zellen moegen gebruycken. Ende mij is hier gebeden, v g. te scriuen ende te bidden , dat y g. belieuen wilden ij slangen, die tot Buren doch genooch zijn, hicr te moegen comen, want se ons wel van noden zellen wesen, ende vanden brugtoorne werdt y g. een memorisel gesonden ; mijns bedunckens, soudt oick soe goet wesen. Gisteren heb ick tijdonge gecregen, datter een brugge ge- maict soude wesen bouen Rueremund ouer die Ruer, dat daer wt te vermoeden is, mach men dencken; dair zijn oick twee groter stucken duer tlant van Gulick gegaen opten wege nac 133 slant van Ludick, dat een ghingen xix, dat ander xvj peerden ir. Wij hebben hier die willige rontsomme die stadt af doen houwen ende voir die Hampoort een walle binnen bestaen te maken. Wes mij voercompt, sal ick verwittigen v g. Ged. Grave, 10 Julij 1642. Hetzelfde opschrift. Deselfde handt. XX. 