Verhandeling Over den Nederlandschen Versbouw
De dactylus, die zijn naam zeer eigenaardig aan 't griek- sche woord vinger heeft ontleend, ontzwelt, vernauwt telkens de uitspraak, mag ik klank en vinger hier vergelijken : iets dat men zeker in Koningshof niet kan opmerken: de klem- verrukking uit de juxtapositie ontstaan kan nooit het accent tot volmaakte toonloosheid toe onderdrukken. Ook zal `t niemand wagen zulke woorden anders dan naar de echte uitspraak als rijm te gebruiken; en BORMANS merkte reeds op, dat, ging ooit de rechte uitspraak van ’t Nederduitsch verloren, men haar, den maatstaf van ’t rijm in de hand, weder zou kunnen opbouwen. § 10. Van de verschillende sneden der dichterlijke Periode, Het is bekend dat Bossuer (wellicht, ofschoon in anderen vorm, de grootste lyrieker der Franschen) een schat van taalwending, van stijl, uit de Aeneis heeft weten te halen. Indien wij nu eens, en wel niet bloot om de aardigheid, eenige plaatsen betrekkelijk de hier te ver- handelen stof uit dit voortreffelijk heldendicht met andere van onze Dichters vergeleken, zou zeker die vergelijking niet ongelukkig schijnen. De schoone versbouw van MARO's landgedichten heeft DELILLE zelven niet zelden uitgelokt om meer dan eens den stijven gang van den franschen alexandrijn in die dagen te verbreken : men weet hoe meesterlijk hij, althans den lossen, vrijen, golvenden maat- gang zijns models heeft weten na te bootsen. — 305 — Zetten wij ons klassiek denkbeeld voort. Even als de geest der latijnsche dichtkunst eischte, dat men niet elk vers met eene rust sluite, vraagt de onze dat men veelal een of meer woorden, noodig voor den zin der phrasis, tot het volgende vers overbrenge. Met één woord, de over- sprong is, daar 't pas geeft, eene behoefte ook voor onze poëzy. Na een zeker getal dergelijke oversprongen, sluit de volzin met den versregel, en de geest, wiens aandacht door die gelukkige samenschakeling is gaande gehouden, schijnt, met eene ademhaling, te verpoozen, om weder nieuwe aandacht te leenen. Zulke oversprongen gebeurden bij de Latijnen niet zonder degelijke woordenkeus: men koos dezulke daartoe uit die in ’t geheel des volzins van een wezenlijk belang waren. Veelal bestemd om de aandacht in te roepen, moesten zij die verdienen. De woorden die men over ’t algemeen tot het volgende vers overbracht waren `t substantief, 't verbum of een merkwaardig epithetum of verscheidene dier woorden te samen vereenigd. Men kon een monosyllabum overbrengen, indien een ander lid der phrasis door een voegwoord er nauw aan verbonden was: Coeperat humenti coelum contexere palla Nox et coeruleam terris infuderat umbram. Stat. De nacht in tusschentijd, den sluier om het hoofd, Daalt, en het fletser licht vervonkelt en verdooft. Ongelukkig is het Vondelsche enjambement in de Aeneis, blz. 384: «++... « Geen waterslang vernielde U, schoon haar vruchtbre hals van veele hoofden krielde. Men mocht ook een trochæus overbrengen: Tunc etiam fatis aperit Cassandra futuris Ora, Dei jussu non unquam credita Teucris. VIRGILIUS. — 306 — Men stelle in ‘t voorgaande voorbeeld slechts : Daalt neêr, en 't fietser licht, — enz. (1) Maar de meest gebruikelijke oversprongen waren een dactylus, een dactylus en een lange, twee voeten en half, drie voeten en half: wij meenen hiervan niet meer dan van de ook bij ons alzoo meer uitgebreide oversprongen, voor- beelden te moeten aanbieden. Men sla enkel VONDELS grootschen Lucifer op: elke bladzijde draagt het bewijs van dien wel toegepasten greep. Onder deze verschillende enjambementen kieze ook bij ons de Dichter de snede die hem lust, of die zijne voor- stelling der zaak zelve 't meest begunstigt. Het spreekt van zelf, dat het zijn eerste plicht is die afwisselend voor te dragen, dewijl zij verscheidenheidshalve aangewend worden. CLAUDIANUS, zoo men weet, met zijn meer ron- kend, dan harmonisch vers, zondigt daar niet zelden tegen. Zoo als in: Siculasque relegat in oras , Ingenio confisa loci. Trinacria quondam Italiae pars una fuit. Somtijds behelst een enkel vers een volmaakten zin. BILDERDIJK zegt zelfs ergens, dat men, jammer! door veel dichten eene zekere hebbelijkheid bekomt, om alles in een enkel vers uit te drukken ; iets daar zinspreuken door kun- nen aanwinnen, maar daar ’t periodismus veel aan verliest; zoodat hij, volgens zijne eigene getuigenis, zich zelven wel eens, door gebrek aan verscheidenheid, mishaagde.. De Periode kan tot zeven of acht verzen behelzen, zelden liep ze bij de latijnen boven de negen. Wij zullen ditmaals, tot onze kleine voordracht van litéra- ture compared, de Aeneis en de Hollandsche Natie, als onzen Nederlanderen algemeen bekend, gebruiken: 1. Tantae molis erat romanam condere gentem. Al wat dit land ons toont, is arbeid, vlijt en kunst. Blz. 7. (1) wij beschouwen hier, en vooral verder , hoofdzakelijk den oversprong als in verband met de Periode. Meer afzonderlijk be- schouwd, komen wij er elders op terug. — 307 — Cd | 2. Defessi deneadae, quae proxima littora, cursu Contendunt petere & Libyae vertuntur ad oras. Wie voelt zijn onmagt niet, wanneer hij in zijn zangen Den lauwer bij het graf der Trompen op zal hangen? 3. Postera quum primo stellas Oriente fugärat Clara dies, socios in coetum litore ab omni Advocat Aeneas, tumulique ex aggere fatur. Zoo toovert, als de lente in purpren feestgewaden Door ’t ruim der schepping zweeft en de aard in vreugd doet baden, De teedre nachtegaal in ’t statig eikenbosch. 4. Dardanidae magni, genus alto a sanguine divim, ‚Annuus exactis conpletur mensibus orbis , Ex quo relliquias divinique ossa parentis Condidimus terra, maestasque sacravimus aras. Maar toen, in vroeger eeuw, in ’t hart van dit gewest, De fiere Lodewijk zijn standaards had gevest , Toen hij ’s lands ringmuur voor zijn donders deed bezwijken, Wist Neerlands achtbre raad van wankelen noch wijken. 5. At saeva e speculis tempus dea nacta nocendi, Ardua tecta petit stabuli, et de culmine summo Pastorale canit signum, cornuque recurvo Tartaream intendit vocem: qua protenus omne Contremuit nemus , et silvae intonuere profundae. Gelijk een jonge vrouw, ter slaapzaal ingetreden , ‘Met maagdelijke schaamte en weigerende schreden, Met halfgeloken oog, den aangebeden man t Verborgen schoon bedekt, maar niet verbergen kan; Zoo ook onttrok aan ons het voorgeslacht zijn daden. Blz. 6. 6. Ac veluti, summis antiquam in montibus ornum Quum ferro adcisam crebrisque bipennibus instant Eruere agricolae certatim; illa usque minatur , Et tremefacta comam concusso vertice nutat ; Volneribus donec paullatim evicta, supremum Congemuit , traxitque jugis avolsa ruinam. Men zegt, dat toen de Brit, stout op zijn overmagt, In de afgeloopene eeuw ons aanviel onverwacht, — 308 — Bij Doggersbank "e lands vloot dacht weerloos te verrassen, De Ruiters schim met kracht opdonderde uit de plassen , En, als een sterke God rondwarend door de loot, De kracht van Zoutman sterkte en ons zijn bijstand bood. Blz. 65. 7. Arma virumque cano, Trojae qui primus ab oris Italiam , fato profugus, Lavinia venit Litora: multum ille et terris jactatus et alto, Vi superdm, saevae memorem Junonis ob iram ; Multa quoque et bello passus, dum conderet urbem, Inferretque Deos Latio: genus unde Latinum, Albanique patres , atque altae moenia Romae. En gij, gij, die alleen een volk onsterflijk maakt, Voor wien in 't neêrlandsch hart de erkentnis eeuwig baakt, O schoonste flonkerstar in Hollands praalgesteente , Gij, afgod van de vloot en lievling der gemeente, De Ruiter! ideaal van deugd, beleid en magt, En trouw en vrijheidsmin, tot een geheel gebragt, Zou ik u zingen? neen , 't ontbreekt mijn hart aan woorden. Blz. 64. 8. Ac velut, ingenti Sila summove Taburno, Quum duo conversis inimica in praelia tauri Frontibus incurrunt : pavidi cessere magistri ; Stat nemus omne metu mutum , mussantque juvencae (1). Quis nemori imperitet , quem tota armenta sequantur: Ill inter sese multa vi volnera miscent , Cornuaque obnixi infigunt, et sanguine largo Colla armosque lavant: gemitu nemus omne remugit. Zaagt ge ooit d'Orion aan d’ onmeetbren hemel blinken, Het minder starrenheer voor hem in ’t niet verzinken, Als hij, zijn wolkenspoor opstijgende met kracht, Diane stout betwist den scepter van den nacht, De schepping overziet, en, met ondoofbren luister, Des hemels wachters velt of wegschopt in het duister, En hun het eeuwig spoor, betreden door zijn voet, Verbleekt en siddrend, als zijn slaven, volgen doet? Blz. 43. (1) De vierdubbele alliteratie in dit vers toont, dat ook de Latijnen daar wel eens gevoelig voor waren. Over de complosio earumdem syllabarum in Vinciures (Fama malum en een aantal andere) valt wel geen twijfel. Zie Qvicnenar, traité de versification latine (Parijs, 1840. biz. 154 en 289). — 309 — g. Ac velut ille canum morsu de montibus altis Actus aper , multos Vesulus quem pinifer annos Defendit , multosve palus Laurentia, silva Pavit arundinea , postquam inter retia ventum est, Substitit, infremuitque ferox , et inhorruit armos ; Nec cuiquam irasci propriusve accedere virtus ; Sed jaculis , tutisque procul clamoribus instant : Ille autem impavidus partes cunctatur in omnes , Dentibus infrendens, et tergo decutit hastas. Hij drukt zijn zoon aan ’thart, en kust haar bleeken mond, En vlugt — maar keert, om nog, op d’oever van het leven, Den allerlaatsten kus aan gade en zoon te geven, Ontscheurt zich aan haar oog, snelt naar zijn beulen heen; Ziet kalm het open graf, ontsloten voor zijn schreén; Ziet de opgedolven aard, die haast zijn hoofd zal dekken, Aanschouwt voor ’t laatst de zon, die nooit hem weêr zal wekken; En biddend voor zijn land, zijn zoon en echtgenoot’, Omsluiert hij zich 't hoofd en stapt in ’s aardrijks schoot. Blz. 27. Zelden ontwikkelt zich bij de Latijnen de periode tot meer dan negen verzen; bij ons dijgt zij breeder uit. Zoo ontrolt zich onder anderen de schoone, nieuwe vergelijking van den Rijn met Holland in achttien regelen. § 11. Over de Stance. Men heeft de Strophe van de Stance in zoo verre willen onderscheiden, dat men den eersten naam aan de vormen van den Lierzang bij de ouden, en dien van Stance aan den hedendaagschen vorm heeft willen verbinden. In den grond hebben beide de woorden dezelfde beteekenis. De Stance is eene dichterlijke periode, op eene evenredige wijze samengesteld; eene afsnijding van een gedicht, die over 't algemeen een volmaakten zin oplevert. In haren regelmatigen vorm genomen, rondt zich en loopt die Stance, ten genoegen van oor en geest, het best af, welke in haren kring eene enkele gedachte omvat, en met haar door eene volle rust eindigt. Aaneen gekoppelde rijmen, hoofdzakelijk voor de ver- 21 — 310 — halende poëzy geschikt, kunnen geene welluidende stancen vormen; ten minste in het verhevene (1). Zij zouden ’t aanvallige of indrukwekkende van vers- of rijmval missen. B. v. de vertaling van den 85sten Harpzang Inclina, Domine, aurem tuam, luidt bij VONDEL: Nu neigh, 6 Heer, uw oor naer my. Verhoor me toch, dewijl ik strij Met armoede in verlegen staet, Nootdruftigh , zonder troost en raet. En de voorgaande Harpzang : Gy hebt, 6 goede Vader, weder Het eertijds bloejend lant Herstelt in zijnen eersten stant, Na dat de vyant alles neder Gevelt had, volk en oegst Geplondert en verwoest. In poëzy van lichteren trant, kan eene dergelijke slotrijm- schikking beter uitwerking doen. Men brenge zich slechts Poors meesterstukjen Hoe gelukkig rolt het leven, voor den geest. Bij VONDEL en zijne opvolgers, vindt men ondertusschen eene nabootsing der Saphische strophe, die in onbruik schijnt geraakt en toch van aanvalligheid niet ontbloot is. B. v.: Zoekt Epikuur, van ijdelheén misleid, Slechts aerdtschen lust, daer hy zyn zwynen weidt, t Verlicht gemoet hoopt op de zaligheit Van ’t andre leven, Betrout op hem en ’t voorbeelt dat hy geeft, Die voor ons storf en eeuwigh voor ons leeft, En om wiens stuet een heir van geesten zweeft, Zoo hoog verheven. Poor, Paaschy ft. Welke beide stancen eigenlijk eene enkele uitmaken. (1) Een paar vlaamsche dichters, van Ryswyck en DE LAET, zijn op de zonderlinge gedachte gekomen , om den vioed van Davivs psalm- toonen in disticha weêr te geven. Hoe deze harpezangen aan "Charte kunnen ontspringen, verklaren wij niet te weten; dergelijke naboot- sing van ’thebreeuwsche lyriek parallelismus is hoogst onlyriek. — 311 — Rousseau heeft den Stancevorm, die met twee opeen- slaande rijmen sluit, maar een enkelen keer aangewend , ` en heeft dan nog (zoo wij elders ook aanmerken) ’t slot- distichum uit twee stevige heldenverzen samengesteld : Seigneur , dans ta gloire adorable Quel mortel est digne d'entrer ? Qui pourra, grand Dieu, pénétrer Ce sanctuaire impenetrable , Où tes saints inclinés, d'un oeil respectueux, Contemplent de ton front l’éclat majestueux. Ook is ’t niet onverschillig voor ’t gehoor, of eene Stance met een slepend of staand rijm sluite. Als zij een aan- doenlijk onderwerp behandelen, eindigen zij het best met slepende rijmen, waarin iets verteederends, weeks ligt. Da Costa merkte te recht aan op de Bilderdijksche verzen (Onderg. der eerste Wereld, I, 483): Een zachte en teedre stem, gevoeliger voor °t harte Dan merkbaar voor het oor, sprak: » Smoor uw boezemsmarte”. » Die scheva (e) bij de rijmwoorden harte en smarte zijn hier vrij wat meer dan een middel om een slepend rijm te krijgen. Zij geeft een doffen weêrgalm, die met geheel den toestand in overeenstemming staat”. Rousseau (en wij mogen hier gerust fransche Dichters aanhalen, daar hij op MALHERBE volgt, als de man die den toon aan den bij ons nagebootsten Odevorm heeft gegeven) heeft zulk een slotrijm in zijne Odes sacrées maar eenmaal gesteld : Peuples, élevez vos concerts; Poussez des cris de joie & des chants de victoire , Voici le roi de l’ univers, Qui vient faire éclater son triomphe & sa gloire. En eenmaal in zijne Odes profanes : Trop heureux qui du champ par ses pères laissé, Peut parcourir au loin les limites antiques, Sans redouter le cri de l’orphelin chassé Du sein de ses dieux domestiques. ~ — 312 — Ook Poor heeft dit, ten nadeele van 't maat-effect, over “ hoofd gezien in zijne Bespiegeling op een hoogen Watervliet, waarvan de aanvang weinig lyriek is: ’k Zal van de grimmigheid der aengeschonnen zee En hare golven zingen, En hoe de wereld krimpt van woedent waterwee. „Och, mocht mijn jammerklagt door lucht & wolken dringen! De regelmatige Stancen laten, van de eene tot de andere, geensins de opvolging van twee verschillende staande of slepende rijmen toe. B. v.: Welzaligh magh men zulck een’ houden, Wiens schulden Godt heeft quijtgeschouden; Wiens misdaén Godts gena bedeckt. Welzaligh, wien betaelingh streckt, Dat Godt hem geen verloop toereeken, En in wiens geest geen valscheén steeken. Om ’t zwijgen van mijn boos geweeten is mijn gebeent verout, versleeten ; Terwijl ick kreet den dagh ten endt, — enz. De voortreffelijke Messenienne van DE LA VIGNE, Co- LUMBUS toegewijd, druischt tegen dien melody-regel aan: » Eenig criticus, leest men in de noten op dit stuk, zal wellicht opmerken dat de voorgaande strophen alle met een mannelijk rijm aanvangen en eindigen; zoo dit eene dich- terlijke vrijheid is, RACINE en J. B. Rousseau hebben ze door hun voorbeeld gewettigd.” Wat in die Messenienne zulk een gebruik zou kunnen vrij pleiten, is de lyrische strophe van tien verzen, in alexandrijnen ontwikkeld, welke lange regels de onmelody der aldus gestelde rijmen niet weinig temperen. Gaan wij, na deze opmerkingen over 't lyrieke rijm, tot de verdeeling der Stancen over. Wij zullen hare onder- scheidene samenstellingen, wat het mannelijke vers betreft met eene m, en wat het vrouwelijke betreft, met eene v aanduiden. | — 313 — Stance van vier verzen: v, m, V, m m, V, m, V m, V, V, m V, m, m, v. » De eerste snede (coupe) zegt MARMONtTEL (El. de littérature) dien wij hier eenigsins op 't spoor volgen, is de eenigste, die tevens aan de lichte en de deftige poëzy past.” O zalig boven peil, wie duister en vergeten, Geen verder uitzigt kent dan langs zijn tierig veld, En op zijn lagchend feest, met altijd blank geweten, Zijn jaren bij zijne oogsten telt. TOLLENS, Zucht. De volgende wijze van rijmschikking schijnt de Stancen tot acht regelen uit te breiden, en mist zeker geene wel- luidendheid : O Vader, mijnes vaders hoeder, Gij, die men knielend noemen moet, Wiens naem zoo vreeslijk en zoo zoet, Het hoofd doet buigen mijner moeder. Men zegt, dat deze zon vol gloor Maer speeltuig is in uwe vingeren, En dat zy voor uw troon moet slingeren, Gelijk een lamp voor ’t heilig koor. LEDEGANCK, naar LAMARTINE, Latz, van 't kind. Stancen van vijf verzen. ín deze is een der rijmen driedubbel, zoo als in alle ongelijke getallen : V, M, V, V, m. v, m M, V, m. m, v, m, m, V m, V, v, m, V m, v, m, v, m. v, m, V, m, V Van deze samenvoegingen zijn de eerste twee alleen geschikt voor de Ode. — 314 — Neen, 'k heb geen jubelzang! hij voegt niet in ons lijden; Ik hef, bij ’t geeslen van d’ orkaan, Ten hoon van ’t menschdom, dat zich vreeslijk ziet kastijden , ’k Hef, in dees hartverscheurbre tijden, Geen huichelenden lofzang aan. HELMERS, Hambroek. Ontzondig mij, o God, met d’ ijzop der genade, Mij sprenklend met het bloed dat voor den stervling vloot , Het bloed des offerlams dat hel betemde en dood, Wanneer ’t der zonde vloek aan ’t kruishout op zich laadde; En maak me als zuivre sneeuw van uit der wolken schoot. BILDERDIJK , Boetzang (Schemerschijn, blz. 7). In welk stuk al de Stancen van vijf verzen, doch met verscheidenlijk samengevoegde rijmen, zijn: de hier aan- gehaalde is zeker een der meest lyrieke. Ook wordt in het vijfregelig couplet de eerste regel niet zelden rijmeloos geplaatst, zoo als in een aantal Romancen, waarvan ons hier de Merman de Ruiter van TOLLENS te binnen valt. Zoude er ook geene aanvallige melody in de volgende samenvoeging steken, ofschoon de verzen rijmeloos optreden: Majestatisch, o Rijn, doorwandelt gij 't heerlijke Duitschland, Bruisend — een naadrende orkaan ! Golven verheffen u de edelste hymnen: GoETHE, noch KLoprsrocx , noch ScHILLER ontstroomen Zulk een verrukkende toon ! Stancen van zeven verzen. Deze verdeelen zich in twee vers-paren, met gekruiste rijmen, of beter nog in twee tercijnen : v, M; v, m; V, M. Ce n'est point par effort qu’on aime; L’ amour est jaloux de ses droits. Il ne dépend que de lui-même, On ne l'obtient que par son choix. Tout reconnait sa loi suprême, Lui seul ne connait point de lois. ROUSSEAU. — 315 — Eene maat, die ook met achterlating der vrouwelijke rijmen, den Romanceschrijver een treffenden coupletgang aan de hand geeft (Zie bladz. 70): O! ’t was aeklig hem te aenschouwen In dees vreeselijken stand, , Met des graefs ontwrongen degen En zijn zegel in de hand; Acklig als de held, die ’tspeerhout In den oopnen draekmuil plant. LEDEGANCK , Burgelot van Somergem. De waerheit spruit met vreught uit d’ aerde. Rechtvaerdigheit ten loon Ziet neér uit haeren hoogen troon. Godts goetheit zal, zoo ’t aerdtrijck baerde, _ Verheugen onze lucht Met een gewenschte vrucht. Vv, V, M; V, V, m. Ja, ras zal de aard’ mijne asch bedekken, Geen lente me uit den doodslaap wekken; ’k Zal rusten in den nacht van ’t graf; ’k Zal daar 't geschrei, de kiagt niet hooren Van ’t dierbaar kroost aan mij geboren, Dat mij de liefste moeder gaf, HELMERS, Jezus van Nazareth. Even als deze gnede zich tot deftige alexandrijnen laat uitbreiden, kan zij ook tot het volgende lieve voorbeeld worden ingekort. ’t Pluimloos kieken Zoekt de wieken, Schuilt in moederlijke pluim; Jonge meeuwen Vlugten , schreeuwen, Als een gier schiet over ’t ruim. HELMERS. Deze rijmdooreenvlechting is door MALHERBE en Rous- SEAU, in die Stance als de harmonyvolste 't meest van al — 316 — gebruikt. Sprekend komt daarin het slotvers uit, bij de toegebrachte verkorting aan den voorlaatsten regel. THOMAS wendde die snede aan in zijn treffenden lierzang de Tijd, waarvan wij hier de tweede stance vertaald geven : Gij rustte nog toen 't al met nacht lag overdolven. Daer brak het licht hervoort, omhuld met wolkengolven. Ge ontstondt, en de Eeuwige gaf uwer heerschappij Deez’ wet: » Beweging mete, o Tijd, uw vleugelrepping”. Hij sprak der gansche schepping : » Gij hebt den tijd voor u, ’k heb de eeuwigheid voor mij". De andere sneden van het sextijn: m, v, M; V, m, Vv. m, m, V; m, m, V. m, V, V; m, V, V v, m, m; V, M, m. m, m, V; m, V, m. zijn door de verhevene Lierzangers verstooten geworden; de laatste is de eenigste, die men in Rousseau vindt, doch maar een enkele maal: Renoncons au stérile appui Des grands qu’on implore aujourd'hui. Ne fondons point sur eux une espérance folle. Leur pompe, indigne de nos voeux, N'est qu'un simulacre frivole ; Et les solides biens ne dependent pas d’eux. Zeer geestig is de volgende snede, die men reeds bij Bair ontmoet (Le livre des passe-temps, Paris 1573, p. 26) en die ook door Victor Hugo in de Balladen is gebruikt (1). Soete min, wat waeren wy Sonder dy, En wat waer’ der menschen leven Anders als een lompe block, Of een stock, Die noch loof noch blad kan geven. WESTERBAAN. (1) Zie daarover van Hassett, Essai sur la poésie française en belgique; Brux. 1838, blz. 138. — 817 — Men zie mede den XXVsten Harpezang van VONDEL. Met twee rijmlooze verzen, heeft PETRONELLA Mogens, die Stance aldus samengevoegd : De nijvre moeder heeft haar’ zuigeling Op ’t mollig groen een bed gespreid; Zij werkt, maar vest haar oog op ’t kindje, Dat, zacht omsuisd door ’t morgenwindje, Half lachend, met een traantje in de oogjes, Verteedrend, haar om voedsel schreit. Bij den aanvang van den zomer. En ToLLEens met een enkel rijmeloos vers, in een stuk reeds blz. 70 aangehaald : ’tIs buiten ruw: geen star of maan Verlicht het dikbewolkt azuur; De wind togt in het haardsteévuur, Het water klotst, de takken slaan, De sneeuw, die uit het noorden stuift, Giert tegen 't venster aan. Avondbede in Dec. 1830. Stancen van zeven verzen. Die Stance is van een quatrijn en een tercijn samen- gesteld, zoodat eene der twee rijmen van ’t eerste deel, in het tweede verdubbeld voorkomt : vV, m, M, V; m, V, M. L’hypocrite, en fraudes fertile, Dès l'enfance est pétri de fard; Il sait colorer avec art Le fiel que sa bouche distille ; Et la morsure du serpent Est moins aigue et moins subtile Que le vénin caché que sa langue répand. ROUSSEAU. Deze snede is driemaal door Rousseau gevolgd, en de eenigst geschikte om die Stance welluidend te maken. — 818 — Stancen van acht verzen. De Italianen, zoo men weet, verdeelen hun octaaf in een sextijn en een distichum. Onze KAREL VAN MANDER goot den grond der edel vrij Schilder-const in dien vorm: O Hebes spruyten, Genius scolieren, Ghy die hier en daer, in plaetse van schrijven, Hebt becladdert, en vervult u pampieren Met mannekens, schepen , verscheyden deren, Dat ghy nau ledige plaets’ en laet blijven, Schijnend’ of natuer u voort wilde drijven Een schilder te wesen, soo dat uw ouders U daertoe aenvoeren op lijf en schouders. Dat zeker een weinig minder welluidend ig dan deze frissche verzen; CATULLUS, meenen wij, nagezongen : La verginella & simile alla rosa, Che ’n bel giardin sula nativa spina, Mentre sola, e cura si riposa, Né gregge, nè pastor se le avvicina ; L'aura soave e l'alba rugiadosa, L'acqua, la terra al suo favor s'inchina; Giovani vaghi, e donne innamorate Amano averne. e seni, e tempie ornate. Maar de natuurlijkste snede der Stance van acht verzen is die welke haar in twee quatrijnen verdeelt; het zij op herhaalde rijmen, gelijk in dit choor van Cyclopen door ROUSSEAU: Travaillons, Venus nous l’ordonne. Excitons ces feux allumés, Déchainons ces vents enfermés; Que la flamme nous environne; Que l’airain écume et bouillonne, Que mille dards en soient formés ; Que sous nos marteaux enflammés A grand bruit I’ enclume résonne. — 319 — Het zij op verschillende rijmen : Neen, ’t menschdom is nog niet verloren! Nog zijn er starren in deez’ nacht, | Waar ’t ranke bootje hulp van wacht! Weldadigheid doet nog haar stem aan de aarde hooren. Die bloem, geteeld uit godlijk zaad, Spreidt nog haar geur in Neêrlands luchten, En hoe het menschdom ook moet zuchten, Zij blijft ons hart ten toeverlaat. HELMERS, nagel. ged., blz. 77. Stancen van negen verzen. Zij verdeelen zich in een quatrijn, en eene Stance van vijf verzen. v, m, V, m; m, V, M PETRONELLA Moers doet het 1ste en 3de vers van 't quatrijn niet rijmen: U zing ik, schuldloos blijde kindschheid! U, door de hand des tijds bekranst Met ras verwelkte bloesemknoppen, Terwijl ge aan ’s afgronds oever danst. Laat zich de bliksems vlammend krullen , Gij lacht, van geen gevaar bewust; Laat schorre donders dreigend brullen , En heel natuur met schrik vervullen, Gij slaapt, aan ’s moeders borst gerust. Aan mijne kindschheid. m, v, M, V; m, M, V, M, Vv. ` Homère adoucit mes moeurs Par ses riantes images; Sénèque aigrit mes humeurs Par ses préceptes sauvages. En vain d'un ton de rhéteur Epictète à son lecteur Préche le bonheur suprême, J’y trouve un consolateur Plus affligé que moi-même. ROUSSEAU. 4 — 320 — Waarin de herhaalde rijmen in eur aan de nalatigheid des dichters zijn te wijten. In het bevallige vak heeft die vorm iets lichters en vrijers dan ‘tdixijn (waarover straks), vooral als hij met eenen tro- cheeus aanvangt: men brenge slechts tot dien maatgang de voorgaande verzen van Hollands vrouwelijke Homeer, zoo als men de meer gemoedelijke dan lyrieke dichteres heeft genoemd : | Door de hand des tijds bekranst Met gebloemte, ras aan ’t bleeken Kindren, die bij d’ afgrond danst, Is u de onschuld niet ontweken. Geen gevaren nog bewust, Is uw leven liefde en lust. Wat zoude u met schrik vervullen ? Slaap op moeders borst gerust, Schoon er donders rond u brullen ! Stancen van tien verzen. De welluidendste der Stancen: zij worden regelmatig op twee wijzen zamengesteld. v, M, Vv, M; V, V, M; V, V, M. V, m, m, v; m, m, V; m, V, M De eerste is tevens de evènredigste en deftigste. Neen, Dichtkunst, ’t is te lang gezwegen; Wat toeft gij? grijp, ô grijp de luit! ’t Heelal zij erfdeel van den degen, De roem is de edelste oorlogsbuit. Laat de ijdle Faam uit duizend monden De daden van een held verkonden; Zij schenkt de ware glorie niet: _ De onsterflijkheid der aardsche goden , En ’t ambrozijn hun aangeboden , Is de adem van ’t betoovrend lied. BILDERDIJK, Napoleon. De tweede Stance is mede schoon, maar zij bezit noch dezelfde pracht, noch dezelfde veerkracht. CORNEILLE be- — 821 — mint haar bijzonder. Hij gebruikt haar onder anderen in zijne paraphrasis van TH. a Kempis (I. B., xxi kap.): Pense, mortel, à Ce resoudre! Ce sera bientôt fait de toi : Tel aujourd'hui donne la loi, Qui demain est réduit en poudre. Le jour qui paraît le plus beau Souvent jette dans le tombeau La mémoire la mieux fondée, Et l’objet qu'on aime le mieux, Echappe bientôt à l'idée, Quand il n’est plus devant les yeux. Deze verheven dichter dorst het dixijn zelfs op het tooneel brengen. Immers in de Suite du menteur, keerde Crrrox de Stancen van DORANTE aan 't portret van MÉLISSE aldus om (Acte III, scene III): Adorable et riche beauté, Qui joint les effets aux paroles; Merveille qui m’as enchanté Par tes douceurs & tes pistoles, Sache un peu mieux les partager; Et si tu nous veux obliger A dépeindre aux races futures L'éclat de tes faits inouis, Garde pour toi les confitures , Et nous accable de louis. Het vers dat numerus en majesteit aan die breede periode paart, is 'tachtsyllabige: men ziet er voorbeelden van in MALHERBE, dien, wat den versbouw betreft, ROUSSEAU noch PINDAAR-LEBRUN steeds overtroffen hebben. La discorde aux crins de couleuvre, Peste fatale aux potentats, Ne finit ses tragiques ceuvres Qu’a la fin même des états. D'elle naquit la frénésie De la Grèce contre l’Asie; Et d'elle prirent le flambeau, Dont ils désolèrent leur terre, Les deux frères de qui la guerre Ne cessa point dans le tombeau. — 822 — C'est en la paix que toutes choses Succédent selon nos désirs. Comme au printemps naissent les roses, En la paix naissent les plaisirs. Elle met les pompes aux villes, Donne aux champs les moissons fertiles; Et de la majesté des lois Appuyant les pouvoirs suprêmes, Fait demeurer les diadémes Fermes sur les tétes des rois. . De evenredige verdeeling der Stance van tien verzen is een quatrijn en twee tercijnen: Rousseau heeft die bijna bestendig waargenomen, maar MALHERBE heeft er zich niet bestendig aan onderworpen, en in de reeds aangehaalde voorbeelden kan men zien, wat bij hem meestal gebeurt; namelijk de rust na 't zesde vers afgeteekend, en 't zevende met de volgende saamgebonden. Somwijlen zelfs doet hij den sextijn zonder pause vlug henenvloeien, zoo als in de Ode à la Régente: Que saurait enseigner aux princes Le grand démon qui les conduit, Dont ta sagesse, en nos provinces, Chaque jour n’épande le fruit? Et qui justement ne peut dire, A te voir régir cet empire, Que si ton heur était pareil A tes admirables mérites, Tu ferais, dedans ses limites, Lever et coucher le soleil. Die onbestemde en onregelmatige rhythmus kan daarin zijne verschooning vinden, dat men in éénen adem ge- makkelijk en zonder moeite verzen van acht syllaben uit- spreekt; maar de dichters wier oor gestreng is, zullen der snede van Rousseau den voorkeur geven. Men kan er zich bij onze nauwgezette versbouwkundigen, zoo als TOLLENS en BILDERDIJK, van overtuigen. In dien vasten vorm zijn al de Stancen van des laatsten dithyrambe op NAPOLEON gegoten, waarvan wij zoo even L begin weêr- gaven; met uitzondering der tweede: — 823 — Doch wacht u, onbedachte vingeren , Der Goden dischlier aan te slaan ! Ontziet u, bliksems uit te slingeren, Die wat hen aanroert, doet vergaan. Jupijn beschrij’ des arends vleugel, Hij siddert voor den zonneteugel : En Fredrik op den koningsthroon Moge aarde en hemeltrans verwonderen , Omstraald van bliksemen en donderen, Bezwijkt hij voor den heldentoon. Doch volstrekt af te keuren is de overtreding van den melody-regel des quatrijns, zoo als men die in den voorzang mijner Vaderlandsche Poézy (1) ontmoet, bij welke Stance de vorm deerlijk verkracht wordt: : Ja, Belgie zal eens Belgie worden ! Heur maegd, ’t ontvonkeld oog gericht Op ’t boek der eeuwen, zich omgorden Met kracht; haer vreeslijk aengezicht Den laffen trots van vreemden wreken; "Haer tong de tael der vaedren spreken, En op haer voorhoofd de eeuwge vonk Der nederduitsche Dichtkunst spelen. Wel hun, die dan de snaren streelen : Hen loont der Belgen liefdelonk. ` Het was mede MALHERBE die ’t voorschrift der Stance van tien zevensyllabige verzen gaf, en die leerde wat edelen toon er de gang en val aan konden bijzetten: zoo als in zijne Ode aan Hendrik den Grooten: Tel qu’aux vagues éperdues Marche un fleuve impérieux, De qui les neiges fondues Rendent le cours furieux. Rien n'est sûr en son rivage : Ce qu'il trouve il le ravage; Et trainant comme buissons Les chênes et leurs racines, Ote aux campagnes voisines L'espérance des moissons. (1) Gent 1840; blz. 14. — 324 — Ook voor lichte onderwerpen is die Stancemaat geschikt, die °t nog meer wordt als zij tot de Anacreontische maat inkrimpt. Willen wij beproeven de reeds omgewerkte Stance van PETRONELLA Mogens ook in den Anacreontischen vorm voor te dragen ? Met bloemen, ras aan ’t bleeken, Door Chronos’ hand bekranst, Blijft vreugd in ’t oog u spreken , Kind, dat op d’afgrond danst. Laat vrij de donders brullen : Wat zou met schrik u vullen, Nog geener schuld bewust? Natuur moog’ rond u beven, Gij slaapt, van rust omgeven, Op moeders blanke borst. Niet zelden worden de achtsyllabige-versstancen met alexandrijnen doormengeld; maar de periode verliest dan in uitgestorten zwier, wat zij in uitgestrektheid aanwint. Het heldenvers past vooral bij de vier- of zesregelige Stance. Getuigen deze verzen van mijne Ode aan Belgie, aldaar in 1834 verschenen, en waaraan de Gentsche maat- schappij van vlaamsche taaloefening hare zinspreuk heeft ontleend : | : Bescherm, oprechte Belg, de spraak dier roemrijke oorden, Wat helsche duisternis die reddingskist omwolk’ ! De stijl is gantsch de mensch; Burron, het zijn uw woorden : De taal is gantsch het volk ! Gevolgd van deze Stance, wier verzenval wellicht nog melodischer is: Zie rond, zie ’t land dat eens dien erfschat heeft verloren: Verdween niet elk Romein, schoon Rome blijft bestaan ? Haer diepgezonken teelt hoort zich den naam beschoren Van Romes Itaaljaan ! Ik zong mede lord CANNING na: — 325 — Wat schouwspel biedt het oord, waar kunst en welvaart bloeide? ’t Oog wordt alleen gestuit door puin dat gras begroeide, Langs de ijsbre wildernis. Wat zie ik? tempels neêrgedonderd door barbaren. De klimop slingert rond des heiligdoms pilaren, Wier trots gevallen is. Griekenland. O, als die nacht verschijnt , Waarin mijn jongste kus op uwe lippen kwijnt; Mijn koude hand voor ’t laatst uw natte hand zal drukken, En ik, o dierbre, in zooveel noods, Van uwe onschatbre min verkwikbre vrucht zal plukken In ’t zweet des doods. En verlangt men een paar voorbeelden uit het Fransch, waarin de Stanceval eene schilderende uitwerking voort- brengt? Eerst MALHERBE, die de grooten der aarde met den prophetischen vinger naar een graf wijst: Là se perdent ces noms de maîtres de la terre, D'arbitres de la paix, de foudres de la guerre; Comme ils n'ont plus de sceptre, ils n'ont plus de flatteurs , Et tombent avec eux d'une chute commune Tous ceux que leur fortune Faisoit leurs serviteurs. Nu trede CORNEILLE, de navolger van Ta. a KEMPIS op, in een dergelijk onderwerp, waar hij spreekt over de grooten die den dood uit hunne gedachte verbannen: Ä Tant qu’a dure leur vie, ils semblaient quelque chose. Il semble après leur mort qu'ils n'ont jamais été. Leur mémoire avec eux sous leur tombe est enclose : Avec eux y repose Toute leur vanité. Men ziet uit die voorbeelden niet enkel de kunst om, ten welgevallen van ’t gehoor, de kleine met de groote verzen te vermengelen, maar ook dat het vooral bij den Stanceval, de kleine verzen zijn, die 't oor heeft uitgekozen om die mengeling goed te bewerken. Natuurlijk moet zich ’t zes- 22 — 326 — syllabige vers met dát twaalf-syllabige paren, waar ’t de helft van uitmaakt. Het zeven-syllabige daarentegen, welks maat geknot is en welks rhijthmus versmelt, gaat niet best met den aart van 't heldenvers samen; terwijl dat van acht syllaben, welks gang steviger is, er zeer wel mede overeenstemt. Men luistere eens naar eene fransche en latijnsche lier: Tantôt vous tracerez la course de votre onde; Tantôt d'un fer courbé dirigeant vos ormeaux, Vous ferez remonter la sève vagabonde Dans de plus utiles rameaux. Ergo Quintilium perpetuus sopor Urget! cui Pudor, et justitiæ soror Incorrupta Fides, nudaque Veritas Quando ullum invenient parem? Horatius. Vloeit die melody niet uit eene zelfde bron? Zoo waar is het dat de grondregels van harmony zoo in Dicht- als in Toonkunst onveranderlijk zijn, en dat ten allen tijde een juist en gevoelig oor dezelfde voorliefde zoowel voor een geluk- kigen numerus als voor een gelukkig akkoord zal hebben. Deze mengeling van verzen, even als de Stancevorm, breidt zich, in zijne bijzonderheden, als 't ware in ’t oneindige uit: wij hielden ons hier bij 'tlyrieke op, welks gang ’t strenger, statiger iämbismus handhaaft. Ook in de trippelmaatgang kan men een aantal samen- stellingen vinden, gedeeltelijk, en zelfs geheel, rijmeloos. Zie hier een drietal rijmende: De zon is ontwaakt in haar vorstlijken luister , De nacht heeft haar sluier geplooid; Verdreven is ’t treurige duister, De schepping hertooid. De morgen blikkert , De zonne flikkert, De schepping zingt weêr voor den Schepper haar lied; De sterfling ziet weêr hare schoonheid ontluiken, Daar de Eeuwige op bloemige struiken Parelen giet. — 327 — De mane verspreidt haar zilveren glans Langs den trans, En wankelt op effene stroomen. En zachtjens heerscht weder de rust Langs de kust, En doet zoo genoegelijk droomen. Wat onoverzienbaar scheppingsveld is hier den nederland- schen, den ook bevoorrechten noordschen zanger geopend ! § 12. Over de nabootsende Harmony. Het dichterlijke dat in elke taal ligt is de eerste grond der nabootsende Harmony. Da Costa heeft het reeds aan- gemerkt: » De taal van den mensch is reeds in haren aart en in haar wezen poëzy — naschepping, in gearticuleerde en verstandsvolle klanken, van de schepping Gods (1).” Die dichterlijke eigenschap van elke taal is ongemeen groot in ons Nederduitsch, en waarlijk DA Costa's leer- meester mocht, in de aanteekeningen op zijnen Perzius, wel stellen, dat geheel de aanleg onzer taal in een dichterlijken geest is. Wie heeft dat ook beter bewezen dan die grondige taal-doorpeiler, kneder en schepper? In zijne voorname werken , daarin VIrGILIus natredende, opent hij den commentatoren, die zich tot zijne hoogte kunnen verheffen, ruime stof tot kunstbespiegeling. . Men zou zich echter bedriegen met te gelooven dat het veelvuldig gebruiken van nabootsingen, vaak met arbeid gezocht, een gedicht altijd ten degelijken sierade strekt: het opzettelijk najagen van de nabootsende Harmony brengt licht gekunsteldheid te wege en mist haar doel geheel, wanneer de omzichtigheid er niet bij betracht wordt, die de goede smaak vordert. Uit hetgeen wij van de taal als innig poëtisch gezegd hebben, volgt dat de studie der nabootsende Harmony hoofd- zakelijk in de studie der taal-zelve ligt opgesloten. (1) Album der Schoone Kunsten. Haarlem 1850, in-4°., blz. ar. — 328 — Wij hechten groote waarde aan eene aanmerking van BARTHELEMY, en zouden vreezen hare waarde te vermin- deren, als wij ze wilden vertalen. Zij is, ook ten opzichte van het historieke, op onze eigene Dichtkunst toepasselijk. Deze vertaler van de Aeneis schrijft namelijk het volgende over een hexameter van 't Iste boek: Intonuere poli & crebris macat ignibus aether. Door hem aldus nagevolgd: La voute des cieux gronde & chaque éclair qui sort Illumine partout l’image de la mort. » On fait remarquer avec raison l’harmonie sourde du prémier hémistiche latin, et la rapidité du second, produite par les dactyles. VIRGILE, dans ce vers comme dans une infinité d’autres, est admirable pour ces effets d’harmonie que nous appelons imitative. » Cette beauté de la poésie descriptive excita longtemps en France une fièvre d’engouement: on ne rêvait plus qu’har- monie imitative; on ne prétendait plus au titre de poéte sans cette nouvelle condition. Chacun voulut en essayer, et j'avoue que la plupart des auteurs de cette époque ont tous passablement réussi dans ce genre. Pourquoi? Par- ce que cette imitation n’exige qu'une trés-simple étude et peu d'efforts, qu'elle est une conséquence forcée de la langue, une nécessité des onomatopées, plutôt que l'effet d’une savante combinaison; c'est-à-dire qu'il est plus facile de produire de l’harmonie imitative que de l'éviter et que même avec une attention arrêtée il serait impossible de la bannir tout-à-fait. L'art du poéte ajoute beaucoup, sans doute, à ces efforts, et je suis bien loin de contester à VIRGILE, non plus qu'à plusieurs modernes, le mérite de ces arran- gemens harmonieux. Mais en cela il faut éviter de tomber en une passion excessive, dans le ridicule de l’admiration, et de prétendre retrouver partout le résultat d’une poétique, préparation. Ce munitieux artifice de sons commence à passer de mode en poésie comme en musique. On a reconnu dans l’un et dans l’autre de ces arts, que ce n'est plus un tour de force, mais un badinage facile que limitation du — 329 — bruit des vents, le murmure de la foudre, du mugissement de la mer, du cri des essieux, du galop des chevaux et autres effets de la nature.... En fait d'harmonie imitative, les poétes sont les plus souvent innocens de leurs défauts et surtout de leurs beautés.” Hij verklaart zich hieromtrent nog nader, bij 't beschou- wen van twee hexameters met een monosyllabum sluitende. » Les partisans outrés de l'harmonie imitative sont sujets à de fréquentes erreurs, et un exemple tiré de ce vers, prouvera que leur admiration peut bien souvent tomber & faux. Vertitur interea coelum et ruit Oceano nox. » Leur remarque en faveur de ce vers serait excellente, en ' effet, si VIRGILE avait voulu dire que la nuit tomba sur Y Océan; mais par malheur il dit tout le contraire. Ruit Oceano nox, sous-entendu ex. Il y a donc là une contre-har- monie, ou pour mieux dire il n'y a rien du tout: c'est un de ces vers que le hasard jetait à VIRGILE, et qu'il acceptait sans intention, comme celui-ci qui certainement ne produit aucun effet d'imitation: Inde lum cen Raptores (1). En wat verder: Sternitur , exanimisque tremens procumbit humi bos. Le taureau palpitant chancelle et tombe mort. » Tout en employant la ressource du monosyllabe final, il est impossible en français de rendre l'effet d'harmonie de l'original. Il est presque évident qu’il y a ici l'intention marquée d'une imitation; et ce vers est consacrée par l'ad- miration des partisans de l'onomatopée. Pourtant SERVIUS, qui certes entendait parfaitement VIRGILE et connaissait toutes les finesses de sa langue, parait peu enthousiasmé de (1) Blz. 129. — 330 — cette chute tant vantée par les modernes; il va jusqu’ à dire: Ce vers finissant par un monosyllabe, est tout-à-fait détestable ; est autem hic pessimus versus in syllabam desinens (1).” Bij ‘t nabootsen der klanken zorge men, niet in te merk- bare nabootsing te vervallen, en vermijde elke zweem van gemaaktheid. Wij erkennen wel met SCHRANT dat DE Haas in 't verheerlijkte en vernederde Portugal den donder treffend heeft nagebootst, maar hij is van gekunsteldheid niet vrij te pleiten, althans in den tweeden regel: Men hoort gekraak, gedreun, als van een groven donder , Die, brommend, stommelend en vreeslijk romlend, onder Den grond, zoo ver het oor kan reiken, henen rolt. In 't voorbijgaan maken wij aandachtig op de uitwerking van ‘t daar, tegen den algemeenen regel, als rijmwoord geplaatste bijwoord onder, hetwelk, door den regel niet af te perken, de rolling des donders hoorbaar verlengt. Dezelfde uitwerking vindt men ook in de fraaie verzen, waarin HermMers het vernederde Holland bij den Rijn vergelijkt, en die te kunstiger zijn omdat zij des Dichters kunst vol- strekt niet verraden. Allengskens aangegroeid, schiet hij langs breeder boord, Met jonglings vuur en kracht, zijn stoute golven voort, En stort bij Lauffen zich, met ongehoord gedonder , In d’ afgrond — schuimt en bruist, en woelt en wringt van onder De klippen zich hervoort; getergd door wederstand , Verbreekt, verbrijzelt hij de rotsen aan zijn kant. Een hel van water stort hij neér met schriklijk klateren, En heel de landstreek dreunt van de afgeschoten wateren. Mochten wij hier onze adversaria uitschudden, dan zouden wij eenige der tallooze voorbeelden van ’Ovuxromutx in onze (1) Blz. 295. Zie over dit vers en ’t daarmede in verband staande onderwerp: Divenot, Lettre sur les sourds E muets, Brux. 1829, I., 275 — 281. Hetzelfde zij gezegd van Barruez, Théorie du Beau, Paris 1807, blz. 235—245; dien wij ter studie aanbevelen. — 331 — dichtkunst voorhanden geven (1). _Wij zouden een goed gedeelte van Frrrus Cantate op een onweder aanhalen, en den VONDEL waardigen aanvang des IVden boeks van Joannes de Boetgezant, en wat niet almeer! Doch waar zouden wij eindigen, al hadden wij ook maar alleen BILDERDIJK , in dit opzicht na te gaan? Hoe menige plaats zouden wij moeten afschrijven uit zijne Romancen, uit zijnen Fingal, uit zijn eigen epos! Wil men van elk wat? Men hoore: In de Romance het Nachtspook : Te viervoet, trapplend, stap voor stap, Reed Jonker Epmoxp door de heide. De nacht viel zwart op 'taardrijk neêr, Doorweekt van eindeloozen regen. Het plascht, het plascht, het klatst, het kletst En slobbert door moeras en kreken. En uit de vertalingen van Ossian (deel I, blz. 28): Hij antwoordt, met een stem als 't gonzend windgehuil, Dat eer de storm verheft op Kromlachs waterkuil, Zijn nadering verkondt met dof en aaklig brommen, Waar tjilpend woudmuzijk en veldriet voor verstommen. In het laatste halfvers ziet men de tegeneenwerkende kracht der schrale ie en volle o, die wij ook vinden in den Ondergang der eerste Wereld: Gij schiet uw godheid in een lichtstraal uit. Gebie Die dartle klanken niet van aardsche melodie. Waarop Da Cosra aanteekent: » De ijdelheid, de nietig- heid der aardsche vreugde geeft de muzijk der versificatie hier eigenaartig te kennen door den herhaalden te-klank, gebie, niet, die, melodie.” (1) Witsen GersBEEK heeft er eenigen van verzameld in zijne Verhandeling over het gebruik der klanknabootsende woorden in de nederduitsche taal, AroLLineum, I., 61. Zie mede Scurant, Rede- voering over het beoefenenswaardige der nederl. tale, Gend 1818, blz. 81; en Srecenserx, Ferh. over den rijkdom en de voortreff. der nederduitsche taal, blz. 180. — 332 — In een deel der aangehaalde voorbeelden heeft men reeds kunnen zien, dat het verbum, het woord bij uitnemendheid, de bezieler van elk dichttafreel , bij die klanknabootsingen eene hoofdrol speelt: nog sterker is de indruk, wanneer het rijm dit vooruit doet komen. Men ga dit recitatief eens na uit eene Cantate van FEITH over de Menschlievendheid : Wat zou een nietig stervling klagen, Hoe wreed de band des noods hem knell’? Zijn trots, bevrucht van eigen plagen, Herschiep Gods lusthof in een hel. Zijn drift baart schrik, zijn woede grouwen; De wraekzucht schuimbekt uit zijn moed. Dan moorden dondrende kartouwen, En de aarde walgt van menschenbloed. Men hoort de bange menscheid schreeuwen ; Hier jamm’ren weeüwen, Daar reutelt angstig doodsgeluid ; Hier gilt de maagd, bij °t eerloos schenden; Daar loeien vlammen,’ vloeken benden, En de afgrond brult zijn jubels uit. Nog sterker doet de kortheid des regels de nabootsing uitkomen in Frrrus Gedachten bij een Bouwval : En nu, natuur is stom; Verwoesting heerscht alom. Het hangend venster krijt, Als ’t heen en weder glijdt, En klapt en knarst en raast, Wanneer de herfstwind blaast, In de oude schoorsteen schuilt, En buldrend tiert en huilt, Of, door een muur geboeid, Uit duizend spleten loeit. De stroeve weêrhaan snort Van torens, halfgestort, ` Terwijl de knappende uil Met akelig gehuil Dit doodsch muziek verzelt, En door het ledig veld, — 833 — Als de avond zich verspreidt , Uit puin en holen schreit; Door de echo van rondsom Met statig lang gebrom Herhaald, en dan verflaauwd , Nog eenmaal nagebaauwd , Terwijl op 't laatst ’t geluid Van 't ver gebergte stuit, En, hol als uit den grond, Dof mompelt in het rond. Doch de nabootsende harmony bepaalt zich niet enkel tot de klanken; neen, gelijk men naar den eisch der zaak de woorden moet kiezen zoo moet men er ook den versbouw naar buigen. Men weet, hoe BILDERDIJK eene plaats uit DELILLES homme des champs, met zijne gewoone naschep- pende kracht, heeft vertaald: doch zij behoort te zeer tot ons bestek, om hier niet te worden aangehaald: Gij, Dichter, bezig al wat geest en kunst gehengen; Leer ’t aaklige aan het blijde, en ’tsterke aan 't zachte mengen, En stem uw toonen naar het voorwerp dat gij maalt, Dat zelfs de klank van ’tvers uw denkbeeld achterhaalt. Laat Zefir in uw zang op luchte vlerkjens suizen, En ’tkabblend nat der beek met zacht gemurmel bruizen ; Doch stort zich 't stormend nat, met ziedend buldren, nit, Zoo siddre uw woest muzijk van ’t dondrend stroomgeluid. Laat d'os, in ’tjuk gebukt, den harden kleigrond ploegen; Men voele in 't moede dier en long en boezem zwoegen, En ’t traag en worstlend vers ga dof en langzaam voort, Als wierd zijn logge stap op elken plof gehoord. De vlugge hinde vlié door de onafzienbre dalen , Men volge in hindenvlucht, en wete ze in te halen, En schoeie ’t luchtig vers gezwinde wieken aan. 