Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 1 Van de vroegste tijden tot op het jaar 900 na Christus
2 Resol. Stat.-Gen. 4 Jan. 1621. Resol. Holl. 1621, bl. 330, 377. 3 Ten einde dit besluit nog te keren, hadden de Koning van Denemarken en de Hertogen van Brunswijk, door den Landgraaf om raad gevraagd, brieven geschreven aan sPmoLA en aan de Hessische Stenden. De brieven aan den Markies waren, zoo als de Hessische Maarschalk vox WERDER zelf aan den Raadsheer vosBErGEN zeide, »met titelen en grooten rocm van den Markies opgepronkt." Doch den Hessischen Stenden gaven die Vorsten te verstaan, dat zij, in geval zij hunnen -Landgraaf dwongen met sPmoLA een verdrag te sluiten, »meer onheil en verwoesting van hunne vrienden en naburen te verwachten hadden, dan van degenen, die zij nu vreesden” (Rapp. van Vosbergens zending naar Denemarken, in het Prov. Utr. Arch.). 4 Resol. Stat.-Gen. 26 Jan.; 1, 10, 16 Febr.; 15, 16 Maart, 1621. Resol. Iloll. 1621, bl. 335. 1621— 1625.. e cu en 1621— 1026. B74 ALGEMEENE GESCHIEDENIS in ’t bijzonder va van de Hessen-Kasselsche en Nassausche Landen kunnen bewerken. Doch zonder de medewerking van Koning sacosvs durfde Prins maurits geene vijandelijkheden tegen den Aartsbisschop ondernemen, en die medewerking bleef achter. Loo raakten dan de Vereenigde Provinciën ten minste van de betaling der subsidiën Verdere ae aan Bohemen en de Duitsche Unie ontslagen. Maar was het staken van den oorlog in breiding van N heek eng legermacht. ° Duitschland reeds als een grand gebruikt om de Staten in de versterking der krijgs- macht te doen bewilligen, thans scheen de omstandigheid, dat daardoor menig hoog- adellijk legerhoofd buiten betrekking kwam en menig regiment afgedankt stond te wor- den, eene niet te verwaarloozen gelegenheid aan te bieden om ’s Prinsen leger met degelijke troepen te vermeerderen. Reeds in het vroege voorjaar (van 1621) deden de Graven van srmum het aanbod om de ruiters, die zij uit deze streken den Koning van . Bohemen hadden toegevoerd, nu aldaar alles afgeloopen was, herwaarts terug te brengen, om in der Staten dienst over te gaan, en lang duurde het niet, of al die ruiters werden voor een viertal maanden door de Generaliteit in dienst genomen 1. Was dit toegestaan, men kon ook den neef van den Prins, Graaf wiuvem van Nassau, miet te leur stellen, die het er op gezet had eene compagnie van 500 man voetvolk voor het Nederlandsche leger bijeen te brengen, vooral toen de Prins de zaak ernstig aanbe- val, en beweerde nog volstrekt voetvolk noodig te hebben ?, gelijk dan ook Graaf WILLEM FREDERIK VAN STIRUM later nog voetvolk in de kwartieren van Lippe ging lichten 5, Maar nog scheen het leger niet groot genoeg. Mocht men zich de gelegen- heid laten ontgaan om van de troepen der Unie, die na het verdrag met serora afge- dankt zouden worden, een goed deel over te nemen? Dus werden soacaim en RANDWIJK met de taak belast om een tal van 2000 man van het voormalige leger der Unie aan te werven. Veel gewichtigers hadden zij ook na den loop, dien de zaken in de Palts genomen hadden, aldaar niet te doen, en toen RANDWIJK tegen het einde van Mei naar Arnhem terug was gekeerd, bleef soacurmr alleen achter om die zaak ten einde te brengen, welke de Prins met zulk een goeden uitslag bij de Staten voorstond, dat de andere Provinciën Holland overhaalden om de aanwerving niet van 2000 maar van 4000 in te willigen 4, 1 Resol. Stat.-Gen. 18 Febr.; 26, 27, 31 Maart, 1621. Resol. Holl., bl. 349. 2 Resol. Stat.-Gen. 27 Maart; 3, 5, 9 April, 1621. Resol. Holl. 1621, bl. 363. 3 Resol. Stat.-Gen. 6 Mei, 1621. 4 Resol. Stat.-Gen. 24, 26 April; 3, 24 Mei; 7, 21, 29 Junij, 1621. Resol. Holl. bl. 393. Toen de onderhandeling wegens het overnemen der soldaten nog nict gesloten was, vonden de Geünieerden goed, hen te betalen met assignaties op Hun Hoog, Mogenden, alsof zij nog op sub- sidie rekenen mochten. Deze vrijpostigheid beantwoordden de Staten met de verklaring, dat zij DES VADERLANDS. 575 Maar nog was het leger naar ’s Prinsen oordeel niet groot genoeg om onzen bodem tegen eenen inval te verzekeren, of er iets mede uit te richten. Was het afdanken der troepen in de Palts eene gewenschte gelegenheid geweest om tot uitbreiding der krijgsmacht te geraken, het gerucht dat ook op een ander punt in Duitechland eene afdanking van krijgslieden zou plaats hebben, maakte de Prins zich ten nutte om de: Staten tot het aannemen van nog meer troepen te bewegen. Zoodra tech de onderhan- deling van soacuim tot het gewenschte doel geleid had, liet de Prins aan de Staten- Generaal mededeelen, dat de Hertog van Brunswijk en, zoo het scheen, ook de Koning van Denemarken hun volk afdankten; bij deze mededeeling voegde hij de vraag, of het niet raadzaam zijn zou, daar de vijand zich gereed maakte om ons met twee legers te bespringen, een tweeduizendtal beste soldaten -voor drie of vier maanden aan te nemen. De Provinciën vonden weder geene zwarigheid tegen de inwilliging van dit verzoek. Zij zouden nog zonder veel nadenken of zorg tot het opnemen van gelden de toevlucht genomen hebben, en beschouwden Holland als den natuurlijken financier der Republiek : Holland moest het weten of er bezwaar was om aan het noodige geld te komen, al of niet. Maar deze Provincie, die in de laatste jaren ruimschoots van het krediet gebruik gemaakt had, en gevoelde dat dit middel uit den aard der zaak beperkt en gevaarlijk was, schroomde de Staten te verbinden tot uitgaven, die niet door zekere inkomsten gedekt waren 1, Dus werd het voorstel van den Prins aan Hollands over- weging toevertrouwd. Er werd wat epgevonden: de oorlogsbelastingen, die van nu aan, even als vóór het Bestand, door de plattelandsbewoners op de grenzen betaald werden tegen het hun door de Staten verleende vrijgeleide, zouden aangesproken kun- nen worden om deze nieuwe uitbreiding des legers te bekostigen, en was dat middel niet toereikend, dan kon men de Waardgelders met een even groot getal manschappen verminderen, als de nieuw aangenomenen bedroegen: op dezen voet werd de nieuwe lichting door sommreLspi& en den Dortschen Afgevaardigde TeREsTEIN in de Staten van Holland voorgesteld, en, ioen men nog zwarigheid maakte, door den Prins nader aanbevolen, ten laatste door Holland en straks daarop door al de Provinciën goed gekeurd. Maar naauwelijks was dit geschied, of het bleek, dat het nog niet zeker was, dat de Vorsten van Brunswijk en Denemarken troepen afdanken zou- den. Immers stelde de Prins de vraag, of, ingeval die afdanking geene plaats had, de derwaarts te zenden Commissaris niettemin soldaten ten getale van 2000 zou mogen die assignaties niet dachten aan te nemen: verre was het er van daan, dat de Geünieerden nog iets van hen te eischen zouden hebben: door tegen de bepalingen der Alliantie buiten hen om met sPINOLA te onderhandelen, hadden zij alle aanspraak op subsidie verbeurd, en van nu aan rustte veeleer op hen de verplichting om de Staten te ondersteunen (Resol. Stat.-Gen. 1 Junij 1621). 1 Resol. Holl. 1621, bl. 461. 1621— 1625. 1621— 1625. 576 ALGEMEENE GESCHIEDENIS aanwerven. De zaak was nu eenmaal toegestaan; de gelden aangewezen; dus laaj het zich denken, dat die vraag toestemmend beantwoord werd 1, Versterking Maar ook ter zee diende men zich te wapenen 2: de riviermonden en stroomen der zeemacht. moesten beveiligd, de Vlaamsche havens geblokkeerd, de koopvaarders van het geleide van oorlogschepen voorzien, en eene vloot bijeengebracht worden, met welke de vijand voor goed uit zee kon worden geweerd. Daartoe waren in de maand Februarij gedepu- teerden van de Collegies ter Admiraliteit van Holland en West-Friesland te ’s Hage bijeengeroepen om met den Luitenant-Admiraal Obdam te beraadslagen. Het resultaat dezer bijeenkomst was het advies om 105 schepen uit te rusten, waarvan 41, bemand met 30 koppen, bestemd om in de binnenwateren, en 64, met 80 koppen, om bui- tensduins dienst te doen. Ten einde dat getal bijeen te krijgen, zouden er niet minder dan 87 nieuwe bodems (56 kleinere voor de binnenwateren, en 61 grootere voor de dienst in de ruime zee) door de drie Admiraliteiten , Amsterdam, Rotterdam en Hoorn of Enkhuizen aangeschaft en gewapend moeten worden, waartoe naar de gemaakte be- grooting eene som van 401,700 gulden vereischt werd. Bedenkt men, dat bij dit alles ook de vestingen in behoorlijken staat moesten zijn; dat de verdedigingswerken van Papenmuts, Ravenstein, Gennep, Lieroord, Blokzijl en andere forten moesten verbeterd, voltooid of uitgebreid worden, dan kan men zich eenig denkbeeld vormen van de vreeselijke kosten, die zulk eene machtsontwikkeling Toestand der medebracht. Het aandeel van Holland alleen op den staat van oorlog van het jaar 1621 financiën ond al die uitgave E bedroeg meer dan één millioen 800,000 gulden meer dan het vorige jaar, behalve de kosten van de Waardgelders en die, welke vereischt werden om het leger marschvaardig te houden 3. Het viel dikwijls bang genoeg om de aangegane geldelijke verplichtingen te beantwoorden en de Prins had menigmalen de gelegenheid om op den hem eigenen ruwen toon te klagen, dat er in den tijd van den ouden BARNEVELT nimmer, en thans ieder oogenblik gebrek aan geld was. Zoo baarde het reeds groote zorg, uit wat mid- delen de ruiters der Graven van srravM, dadelijk nadat zij in de dienst der Staten ge- treden waren, te betalen. Men wist op het oogenblik er niets beters op, dan eene nog niet eens toereikende som aan te wijzen, die toevallig door den Ontvanger-Generaal geïncasseerd was * Gedurig kwam die Ontvanger-Generaal, pouster, in persoon ter vergadering der Staten klagen en vragen. Nu eens was het dat hij , in weerwil van al zijne pogingen, van de Provincién geene penningen kon bekomen: slechts door Hol- land werd zijne kas eenigermate gestijfd; dan weder, dat hij volstrekt geene kans zag ! Resol. Stat.-Gen. 4, 5, 10 Junij, 1621. Resol. Holl. 1621, bl. 446. te Zie hiervoor, bl. 557. 3 Resol. Holl. 1621, bl. 467. 4 Resol, Stat.-Gen. 2, 9 April, 1621. Resol. Holl. 1621, bl. 349. DES VADERLANDS. 877 om de wissels te betalen, door hen, die buitenslands troepen wierven of over den aanleg — 1021— der fortificaties gesteld waren, op hem getrokken. In zulk een geval zonden de Staten- "es Generaal naar den Raad van State om advies, terwijl juist de Raad van State steeds van de Staten-Generaal moest trachten te weten, hoe aan penningen te komen. Om geld voor de fortificaties te vinden, eindigde men met den Ontvanger in de maand Mei te machti- gen eene som van omstreeks 154,000 gulden op te nemen !. Doch dit had toen geene geringe zwarigheid in zich. Te vergeefs trachtte de Ontvanger geld te krijgen: hij kon het niet te leen bekomen, niet dat de Staten-Generaal geen krediet meer hadden, maar het haperde daaraan dat er een zeker plakaat op den koers van het geld, in weerwil van de ernstige waarschuwing der andere Provinciën, door Holland afzonderlijk was uit- gevaardigd, met het doel om het » onverdragelijk steigeren" van het geld tegen te gaan. De Staten van dit Gewest hadden dien maatregel volstrekt noodzakelijk geacht: zij wilden het slaan van »zwakke speciën” verboden hebben, ten einde het geven van opgeld op de »sterke speciën” te verhoeden. Maar sommige Provinciën lieten zich aanvankelijk niet bewegen tot het uitvaardigen van een gemeenschappelijk plakaat. Nu ondervonden zij weldra de gevolgen. Holland verbood den uitvoer van muntmateriaal, en het kantoor van den ontvanger werd overladen met speciën door de Staten van Holland buiten koers gesteld. Wie zou hem het verlies, daarbij te lijden, vergoeden? Er was geen middel op, dan dat de Provinciën, nadat Zeeland zoo ver gegaan was van de ambtenaren der Generaliteit in Holland zelve op te zetten de Staten van dit Gewest niet te gehoorza- men, zich eindelijk aan Hollands financieelen maatregel aansloten: hetgeen dan ook geschiedde ?, Maar hoe, boven en behalve al die uitgaven voor verdediging en aanval te land, de kosten dier ontzaggelijke uitrusting ter zee te vinden? Ten spoedigste, zeiden de Gede- puteerden der Hollandsche Admiraliteiten, zou de daartoe benoodigde som gevonden moeten worden, »ten ware men de Collegies ter Admiraliteit in eene geheele ruine, het bootsvolk in muiterij en alle equipage te water in schadelijke confusie wilde zien vervallen” Gelukkig lieten zij niet na, zelven een advies te geven, De Oost-Indische van de Oost- d Indische Com- pagnie worden genoten en voor de belangrijke geldelijke bijdragen daarbenevens ontvangen, eenige — ge- vorderd. Compagnie, zeiden zij, moest » voor de treffelijke voorrechten, zoo lang van het Lan wederdienst bewijzen en het Land in deze nooddruft van geld met een belangrijke som bijspringen” Voorts moest zij zich ontzien, de waarde van de in de Oost-Indién ge- maakie prijzen en van de ingevoerde goederen lager op te geven, dan behoorde, en ! Resol. Stat.-Gen. 30 April; 12, 13, 15, 19, 22 Mei; 22, 25, 28 Junij, 1621. Resol. Holl. 1621, bl. 442, 455, 469, 470. l 2 Resol. Stat.-Gen. 29 Maart; 21, 30 April; 4, 11, 27, 29 Mei; 1, 3, 4 Junij, 1621. Resol. Holl. 1621, bl. 378, 435, 448. HI Deer. 5 Srux. 75 1621— 1025. 578 ALGEMEENE GESCHIEDENIS EEE ER EE: dus ’s Lands wettig aandeel aan den buit geringer en de opbrengst der inkomende rech- ten minder ruim te maken. Dit was het eerste middel, hetwelk de gedeputeerden der Admiraliteiten aan de hand gaven om de nieuwe uitrusting te betalen. Een tweede was de invordering van eenig lastgeld van zulke koopvaarders, die geen kosten gedaan had- den om hun schip in staat van tegenweer te stellen, en anders kosteloos de baat der veilige vaart zouden genieten. Het in de derde plaats voorgeslagen middel was een ruime bijdrage door de Staten-Generaal aan de kas der Admiraliteiten te verleenen, iets waarop deze wel aanspraak mochten maken, aangezien de Generaliteit gedurende het Bestand, alleen uit de middelen van de Admiraliteit te Amsterdam, omtrent twintig ton gouds genoten, en de Oost-Indische Compagnie van dezelfde Admiraliteit tien ton gouds, en van die van Rotterdam vier ton, en van het Noordhollandsche Collegie éénen ton gouds ontvangen had. Ten vierde, moesten de licenten en convooijen tot het bedrag van vóór het Bestand verhoogd en eenparig en streng worden ingevorderd. Ten vijfde, behoorden de Admiraliteiten gemachtigd te worden om voorloopig eene zekere som te negoliëren. Aan het slot van hun advies brachten de gedeputeerden de belangrijke vraag ter sprake, in hoeverre het mogelijk zou zijn, in de tegenwoordige omstandigheden de vervolging der zeeroovers vol te houden. Wel begrepen zij, dat het veel opspraak geven zou, zoo men HAUTAINS vloot herwaarts riep en de zee aan de zeeroovers overliet; maar, daaren- tegen, HAUTAINS toestand in die wateren, zoo hij zich van geen veiligheidshaven meester maakte, kon hagchelijk worden met zijne uit den aard der zaak bij hunne jacht op de zeeroovers verstrooide schepen. Dus moest men zich niet al te zeer laten verschrikken door het geroep der kooplieden, die zich ook veel te veel waagden en evenmin den vijand als de stormen schenen te ontzien 1, — Nu het niet meer gelegen kwam, eene vloot in de Middellandsche zee te houden, werd van de stoutheid der koopvaarders bijna eene misdaad gemaakt. Dit advies, waarbij van de Oost-Indische Compagnie niet alleen groote opofferingen gevergd werden, maar zij tevens openlijk van bedriegelijke handelingen ter benadeeling van het Land beschuldigd werd, kon niet missen de verstoordheid van de machtige Bewindhebbers dier Handel-Maatschappij gaande te maken. 2 Jammer maar, dat de Admiraliteiten, bepaaldelijk die van Amsterdam, mede niet gansch zuiver waren van Misbruiken aan schuld. Ook duurde het niet lang, of er rezen hooggaande klachten over de handel- de Admiraliteit te Amsterdam ver. Wijze dier Admiraliteit. De zaak leidde de Staten van Holland tot het benoemen van weten. eene Commissie tot onderzoek van de  eenige steden van Holland was het getal der Bewindhebbers van de Compagnie door af- sterven aanmerkelijk ingekrompen, doordien men, met versmading van de bestaande voorschrif- ten, de opene plaatsen onvervuld lict. Dit gaf ook aanleiding tot opspraak (Res. Holl. 1621 , bl. 413°. DES VADERLANDS. 579 Admiraliteit. bleek, dat er in de rekeningen, vooral van het Collegie te Amsterdam, zeer vele blinde In het begin van Mei (1621) bracht deze Commissie rapport uit, en het en aan verdenking onderhevige posten waren. De Admiraliteiten, en dit was wel te verwachten, gaven den Staten van Holland te kennen, dat zij hun geen verantwoording schuldig waren en geene meesters hadden te erkennen, dan de Staten-Generaal. Dus besloten dan de Staten van Holland, de zaak voor de Generaliteit te brengen. Zij zonden eene buitengewone Deputatie naar hare Vergadering met den last om te verkla- ren, dat er op diergelijke misbruiken gelet diende te worden, ten einde zij door het straffen der schuldigen geboet of ten minste door het invoeren van een beter reglement voor het toekomende verhoed werden. Op deze aanmaning benoemden de Staten-Generaal eene Commissie van onderzoek, bestaande uit de Heren vooGT, MUYS, MAGNUS, ROODE, LYCLAMA, SLOET en SCHAFFER. Reeds voordat deze Heren iets konden uitgericht hebben, bleek het op eene in het oog vallende wijze, dat de leden der Admiraliteit te Amsterdam zich zoodanige afwijkingen van hunne Instructie veroorloofden, dat geen eerlijk man die Instructie zonder meineed kon bezweren. In deze dagen, namelijk, weigerde sacos poppe, tot lid van het Collegie te Amsterdam aangesteld, den eed als zoodanig te doen, omdat de Instructie in vele opzichten niet werd nagekomen. Dit was den Staten- Generaal eene aanleiding om aan de verschillende Collegiën aan te schrijven, dat zij hunne Instructie zouden hebben te volgen of binnen veertien dagen de redenen op te geven, waarom zij daarvan meenden te moeten afwijken. Hierop deed roppe en naderhand nog een nieuw lid, KLAAS CORNELISZ. VEEN, Burgemeester van Hoorn, voor- waardelijk den vereischten eed. Het laat zich echter denken, dat het, in weerwil van al dien ijver en ernst, in eene zaak, waarbij zoo vele aanzienlijke inannen betrokken waren, tot geen open- bare strafpleging kwam. De krachtsinspanning en het gezag van kundige mannen was vereischt om de noodige vloten te water te krijgen, en zou men dan nu de be- staande Collegies ter Admiraliteit ontstemmen of vertoornen, en ze gaan zuiveren, niettegenstaande zij in het staatkundige ééne lin met de Regering trokken? Redenen van staat waren voldoende geweest om de braafheid zelve te straffen, hier strekten zij om aan de overtreding straffeloosheid te verzekeren. Dus vernam men dan, eerst, dat het onderzoek naar de gedragingen der Admiraliteits-Collegies geenen voortgang gehad had wegens de afwezigheid van de buitengewone Gedeputeerden van Holland, die aanvankelijk met die taak belast geweest waren. Nu Holland zelve voor de kiesche aangelegenheid scheen terug te deinzen, nam het Amsterdamsche Collegie een hoogen toon aan. Zij waren, dus schreven zij den 174 Mei (1621) aan de Staten dezer Provincie, van hunne Instructie afgeweken, omdat hunne voorgangers zich daaraan ook niet gehouden hadden. Voorts gaven zij te kennen, dat zij vernomen hadden, hoe een afgevaardigde uit Amsterdam in de vergadering der Staten »zeer was 15% 1621— 1625. 1621— 1625. 580 ALGEMEENE GESCHIEDENIS | uitgevaren tot schade en nadeel van hun Collegie: dit dachten zij bij tijd en wijle te gedenken.” — Ziedaar een volslagen dreigement tegen een lid van de hoogste Ver- gadering der Provincie op grond dat hij zich van zijn recht en plicht om vrijuit te spreken gekweten had. Hooger kon de vermetelheid niet gaan. Zoo oordeelden dan ook de Staten van Holland. Zij gelastten hunnen Gedeputeerden ter Generaliteit bij ver- nieuwing aan te dringen op het doorzetten van het onderzoek naar de misbruiken, en Hun Hoog Mogenden te verzoeken, de Amsterdamsche Admiraliteit rekenschap af te vorderen, wie de man was, die haar gezegd had, dat een lid der Staten zich op eene onwaardige wijze over haar had uitgelaten, en wie dit lid zijn zou, opdat den Staten van Holland behoorlijke voldoening gedaan werd, vermits zij niet konden dulden, dat een lid uit hun midden dus gedreigd werd. Onttrokken zich de Staten-Generaal, dan zouden de Staten van Holland zulks »met volle macht” zelven doen: immers was het onlijdelijk dat iemand uit hunne Vergadering, die »voor het gemeene beste of om eenige misbruiken in het beleid van ’s Lands zaken of het beheer van ’s Lands pennin- gen aan het licht te brengen, Staatsgewijze zijn gevoelen uitgebracht en een voorstel gedaan had, deswegens door iemand werd gedreigd, daar het Hun Edel Mogenden vrijstond in de hoogste regering vrijmoedig hun gevoelen te openbaren.” Evenwel blijkt het niet, dat aan de Staten van Holland voldoening is geschied, en wat erger was, het gansche onderzoek bleef achterwege: weldra stond het geschapen, zoo werd in de vergadering dier Staten zelven medegedeeld, dat er niets van zou komen en de zaken van kwaad tot erger zouden vervallen. In Junij werd den Staten van Molland medege- deeld, dat het onderzoek weder was opgevat, maar tegelijk moesten zij vernemen, dat het wegens het vertrek der buitengewone Gecommitteerden weder vertraagd zou dienen te worden. De poging, die nogmaals werd gedaan, om te zorgen, dat de zaak niet ter zijde werd gesteld, bewees slechts, dat daartoe alle gevaar bestond. Intusschen waren de Admiraliteiten, en bepaaldelijk die te Amsterdam, ijverig bezig om de beste middelen aan te wenden ten einde eene groote vloot niet alleen voor een tijd te krijgen, maar ook te houden. 1 Resol. Stat.-Gen. 6, 8, Mei; 10 Junij, 1621. Resol. Holl. 1621, bl. 356, 415, 422, 428. 433, 441, 447, 479, 482. DES VADERLANDS. 581 ‘Immers hadden de Staten-Generaal zich met het advies van den Luitenant-Admiraal 1621— van Holland en van de Gedeputeerden der Hollandsche Admiraliteiten in de hoofdzaak nee Bepaaldelijk de vereenigd. Opmerkelijk was hierbij, dat alzoo al de inspanning om het Land van eene Hollandsche Ad- groote vloot te voorzien op de Hollandsche Admiraliteiten neder zou komen. Wel wer- egre den, toen dezen Collegién vergund werd voorloopig de som van 100,000 gulden op te eae — nemen, die van Zeeland en Friesland mede gemachtigd een vierde van de bij hen be- noodigde gelden te negotiéren, maar hoe betrekkelijk gering zouden die gelden wezen, wanneer, zoo als het schijnt, de Admiraliteit van Middelburg slechts voor de blokkade van eene enkele Vlaamsche haven, en die van Dokkum voor de uitrusting van ééne pinas te zorgen had. In Holland waren de meeste hulpmiddelen voorhanden, van Hol- land waren de ijverigste pogingen te wachten: wel is waar, genoot men nu ook in Holland de baten van het vertier, hetwelk de ontzaggelijke uitrusting opleverde; maar waar, hetzij de genoegzame ondernemingsgeest, hetzij de gunstige gelegenheid ontbreekt, daar laat men gaarne de voordeelen aan anderen over, die de vereischte krachten bezit- ten om ze te behalen. Evenwel wilden de Staten-Generaal de Zeeuwsche en de Friesche Admiraliteit niet geheel buiten het spel laten. Zij riepen ze mede op om tegen den 1áden Maart (1621) door hare Gedeputeerden nader op de » veiling der zee te adviseren en de middelen daartoe te vinden." Bij deze bijeenkomst der Gedeputeerden van alle Nederlandsche Admiraliteiten zouden zich Gedeputeerden der Oost-Indische Compagnie komen voegen, ten einde zich met hen te verstaan, betreffende hetgeen men van hunne Maatschappij eischen mocht of hopen kon. Op deze bijeenkomst nu liet de Admiraliteit van Dokkum zich niet eens vertegenwoordigen !. In het advies van den Vlootvoogd ospam en van de Gedeputeerden der Admiraliteiten Het verdrag was in de laatste plaats de vraag opgeworpen, of het niet raadzaam zijn zou, de pogin- PS: ,% 700700- gen tot uitroeijing der zeeroovers te staken. Deze voorslag viel zamen met de zucht, om ter sprake. die by den Prins en zijne raadslieden bestond om de vroeger afgebroken onderhandelingen van vrede met Algiers ? weder aan te knopen. Slechts omdat het wenschelijk was een reden te hebben om eene vloot in zee te houden, die bij het hervatten van den oorlog tegen den Europeschen vijand kon gekeerd worden, schijnt men de pogingen om vrede met de Algerijnen te sluiten opgegeven te hebben. Thans was die oorlog hervat en geene voorwendsels waren meer noodig om eene geduchte scheepsmacht uit te rusten. Ja! hield de strijd met de zeeroovers aan, dan kon hij nu een ernslige overlast worden, ja een groot gevaar medebrengen. Dus was men van nu aan gezind tot eene poging tot het staken van den vervolgingskrijg tegen de Algerijnen, en er werd besloten aan onzen vlootvoogd in de Middellandsche zee te schrijven, dat hij zich, als het eenigzins doenlijk was, op denzelfden voet, als dit vroeger beproefd was, ‘met hen zou trachten te verstaan. ‘ - 1 Resol. Síat.-Gen. 25 Febr.; 17 Maart, 1621. 2 Zie hiervoor, bladz. 342—356. 682 ALGEMEENE GESCHIEDENIS u—————————————————————————————— ————————— PÓ—— 1621— Slaagde hij niet, zoo moest hij niettemin de Middellandsche zee ontruimen, en op de ind hoogte van Lissabon de schepen zijner vloot afwachten, die zich van hem afgescheiden hadden om eenige koopvaarders uit de Levant herwaarls te geleiden 1, — Jonan MAURICQUE scheen de aangewezen persoon om de onderhandelingen te hervatten. De vervanging van den Consul WIJNAND DE KEYZER, die zoo dikwijls om zijn ontslag gesmeekt had, kon den Staten de gelegenheid geven zich op nieuw met de Overheid in Algiers in betrekking te stellen. Niettemin werd maumicqums verzoek om DE KEYZERS opvolger le worden en als zoodanig met een schrijven van Hun Hoog Mogenden naar Algiers te worden gezonden, aanvankelijk (den 25sten April, 1621) door de Staten-Generaal afge- slagen. Geen wonder: want de Amsterdamsche handelaars op de Levant, vreezende, dat de onderhandelingen mislukken zouden, en meenende, dat er in allen gevalle op een besland met de Barbarijsche Staten niet te bouwen viel, zagen vooruit, dat hunne rijkbeladen schepen weerloos aan de roovers prijs gegeven zouden zijn. Dus trachtten zekere personen de geheele zaak te dwarsboomen, ja, wisten den brief op te houden die door den Raadpensionaris van Holland gesteld was, en volgens besluit der Staten- Generaal naar maurar zou gezonden worden. Doch de mannen van het gezag waren niet geneigd, voor dezen tegenstand te wijken. Naauwelijks was het bekend gewor- den, dat de brief na veertien dagen nog niet verzonden was, of men drong er in de Staten van -Holland op aan, dat er maatregelen genomen zouden wordén om nmaurAi ten spoedigste met het besluit der Staten bekend te maken. Dit geschiedde, en dadelijk slond het nu vast, dat mavricgue naar Algiers zou worden afgevaardigd, en HAUTAIN eenen geschikten persoon van de vloot nevens hem derwaarts zou zenden ?. Lag alzoo menig aanzienlijk koopman in Holland de onveiligheid van zijnen handel in de Middellandsche zee als eene vrucht van den oorlog vooruit; zouden de deelhebbers der Oost-Indische Compagnie zich belangrijke opofferingen moeten getroosten en hare Bewindhebbers zich van nu aan strenger gadegeslagen zien, dit een en ander was welgeschikt om velen en van de vermogendsten in de voornaamste Provincie tegen den oorlog in te nemen. Maar ook het algemeen had, in Holland vooral, reden genoeg om onder den weder aangevangen oorlog te zuchten. Op Holland kwamen de De ui — bezwaren voornamelijk neder. De andere Provincién wierpen den last op de algemeene neder, kas der Unie, en gevoelden zich niet zoo zeer elk afzonderlijk aansprakelijk voor de geweldige uitgaven. Zekere kosten op eigen verantwoording te nemen, daaraan onttrok- ken zij zich. Toen er geen geld voorhanden was om de versterkingen van Lieroord, die in de eerste plaats strekten om de grenzen van Groningen en Friesland te beveili- ! Resol. Stat.-Gen. 20 Maart, 1621. Resol. Holl. 1621, bl. 328. 2 Resol. Stat.-Gen. 31 Maart; 23 Apr.; 19, 25, 27, 29 Mei; 4, 7, 15, 24 Junij, 1621. Res. Holl. 1621, bl. 356, 428, 431, 433, 451. DES VADERLANDS. 585 gen, in goeden staat te brengen, opperde men in de Staten-Generaal de bescheidene vraag, of men Friesland en Groningen niet zou kunnen verzoeken, de gelden, daartoe benoodigd, te betalen, op afkorting, voegde men er bij, van de bijdragen dier Provin- ciën voor 1622. ! Dit was waarlijk niet te veel gevergd. Toen het plan was gemaakt om langs Waal en IJsel eene reeks van kleine wijkschansen aan te leggen, ten einde de omstreek van Nijmegen en de Veluwe niet bloot te laten liggen en den vijand alzoo het voorwendsel te benemen om van die Kwartieren oorlogsbelasting te heffen, was er de bepaling bijgevoegd, dat Gelderland de helft van de kosten zou dragen eener onder- neming, die hare ingezetenen voor brandschatting bewaarde. Dit nu achtte die Pro- vincie nog te veel gevorderd en zocht zich aan die bepaling te onttrekken ?. Maar Zeeland vooral gaf duidelijk te kennen, dat zij zich niets boven andere Provinciën of bijna boven den gewonen staat van oorlog zou getroosten. Er verschenen buitengewone afgevaardigden van de Zeeuwsche Staten, in den persoon van SIMON VAN BEAUMONT, pensionaris van Middelburg, en van BOUDEWIJN DE WITTE, Secretaris van Goes, om te klagen over de ongelijkheid van de verdeeling der oorlogslasten, als onbillijk op hun Gewest drukkende, en om te herinneren, dat zij de versterking der Compagniën slechts ingewilligd en ten uitvoer gebracht hadden op de vaste toezegging, dat zij geschieden zou in afkorting van de gewone quote, en in plaats van de subsidiën, aan Bohemen en Duitschland verstrekt 8, Toch vorderden zij op hoogen toon, dat er buitengewone kosten gemaakt zouden worden, ter beveiliging van de, naar ’t geen zij vernamen, sterk bedreigde grenzen van Zeeuwsch-Vlaanderen. Zoo als zij verklaarden met verwondering gehoord te hebben, waren bijna alle kwartieren in die streek slecht verzekerd: te laat was men er op bedacht geweest, IJzendijk en Aardenburg van nieuwe werken te voor- zien; de magazijnen waren ledig; te Oostburg en te Sluis was er naauwelijks een affuit voor het geschut, naauwelijks een plank om bij het opwerpen van de batterijen ge- bruikt te worden; geen korrel bruikbaar koren was er van ’s Landswege in voorraad. — Dit tafereel was sterk gekleurd, maar bij het onderzoek, door den Raad van State ver- ordend, was het niettemin gebleken, dat er veel voorraads te kort kwam. Tegen de klacht wegens verongelijking bij de verdeeling der lasten kwam de Raad van State op; doch Zeeland hield haar beweren tegen dit Collegie vol 4. Maar al hadden de Provinciën meer moeten verduren, dan zij gezind waren zich te laten welgevallen, zij hadden weinig grond van klagen. Immers waren zij het niet, die 1 Res. Stat.-Gen. 13 Mei, 1621. ` Resol. Stat.-Gen. 29 Junij, 1621. ‚3 Resol. Stat.-Gen. 29, 30 Maart, 1621. * Resol. Stat.-Gen. 3, 6, 9, 19 April, 1621. Resol. Moll. 1621, bl. 363. te 1621— 1625. 584 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1621— door hare ernstige vertoogen tot het bijeenroepen der Nationale Synode in Holland de en partij tot het bewind gebracht hadden, die nu en haar zelven medesleepte en van Holland het uiterste vergde om den oorlog behoorlijk toegerust aan te vangen en krach- tig vol te houden? Al waren zij ook beducht voor de toekomst en in haar hart afkerig van den worstelstrijd met eene halve wereld, na het voorgevallene schoot er voor de Provinciën geen andere rol over, dan, terwijl zij zelven zich zooveel mogelijk vrijwaar- den, verbaasd aan te zien, hoe Holland werd geprest om aan de eischen van den krijg te voldoen. Want Holland trachtte niet haar aandeel in de lasten der Unie verminderd of hare buitengewone bijdrage op hare gewone quote afgeschreven te zien. Integendeel zij kwam de kas der Unie met rentelooze voorschotten en met haar krediet gedurig te hulp, en de Prins wendde zich bij de schreeuwende behoeften van het oogenblik bepaal- delijk tot de Staten van Molland, alsof het nog de tijd was, dat Holland alleen tegen Spanje stond en de andere Provinciën door ondersteuning moest overhalen om niet tot den vijand over te slaan. Omstreeks het begin van Mei (1621) verscheen hij in de Vergadering der Staten dier Provincie. Nooit, zeide hij, was hij te velde getrokken, zonder van die van Holland de toezegging bekomen te hebben, dat zij zorg zouden dragen, dat hij van krijgsbenoodigdheden en geld voorzien werd. Thans genaakte de tijd tot de een of andere krijgsonderneming. Maar de Gecommitteerde Raden verklaarden geene middelen te hebben om de noodige behoeften te bekostigen, zelfs tot de vervaardiging der legerwerken en tot de betaling van het krijgsvolk schoten de middelen te kort. Hij van zijne zijde moest zijn leven met dat zijner soldaten wagen. De verdediging van het Land hing er geheel van af. Dus verzocht hij dat de Staten ditmaal niet zouden uit een gaan, zonder dat er verzekerde middelen gevonden waren om aan penningen te komen. — In antwoord op deze toespraak, bedankte de Vergadering den Prins voor zijne wakkere zorg, en verzekerde hem, dat men hem naar het uiterste vermogen zou ondersteunen 1. — Maar hoe slaagde de Provincie er in, om aan den eisch te voldoen? Gelden op renten op te nemen beschouwde men steeds als een invretenden kanker. Dus moest alles met belastingen gevonden worden, en het ontbrak niet aan de dringendste vertoogen en donkerste afschilderingen van het bestaande geldsgebrek, gedurig door den Raadpensionaris in de Vergadering gedaan, om de Leden tot het inwilligen van allerlei heffingen te bewegen. Maar de Stedelijke Over- heden schroomden het ongenoegen harer ingezetenen op zich te laden. Toen den 8ste Januarij (1621) beraadslaagd werd over de heffing van den honderdsten penning, ver- langden die van Dordrecht, dat de taxatie, daartoe vereischt, door de gedeputeerden uit de Staten zou geschieden om de Stedelijke Overheid niet aan de ongunst harer burgerij bloot te stellen, en algemeen begreep men, dat de fortuinen beneden de 2000 gulden voor als nog vrijgesteld moesten blijven »om onlusten te voorkomen.” Doch die 1 Resol. Holl. 1621, bl. 420. DES VADERLANDS. 585 heffing zou op verre na alleen niet toereikend wezen om het te kort te dekken. Be- halve dat de bestaande verponding verhoogd en verbeterd zou worden, zou deze belasting wegens de nieuwe getimmerlen in de steden en ten platten lande voorlaan niet meer ten behoeve van de Gemeenten, maar van het Land betaald moeten worden. Doch de invordering dreigde jaloezijen op te zullen wekken, en Amsterdam vergunde aan de Landscommissarissen geene inzage van hare cohieren. Ook kwam er vooreerst niets van. Intusschen zoo groot was de nood, dat men niet alleen den tijd der invor- dering niet kon afwachten, maar gedurende de zitting van 9 Maart tot 8 April (1621) alweder eene verhooging van lasten en inkomende rechten op eene menigte artikelen moest voorstellen, en »alzoo de middelen desniettegenstaande niet toereikend zouden zijn om het groole en excessieve verloop der financiën te herstellen en de zaken van het Land staande te houden,’ eene nieuwe belasting op den verkoop van schepen en schuiten voorsloeg. Aanvankelijk bleef het bij voorstellen, zoodat, toen de Vergadering in het begin van April eenigen tijd verlangde uiteen te gaan, de Raadpensionaris klaagde, dat er nog niels afdoends besloten was, op een oogenblik dat de kantoren zonder geld en de financiën zeer ten achteren waren: kwam de dagvaart aldus te schei- den, zoo zou het Land »notoorlijk in confusie" moeten vervallen. En toen de Verga- dering, na hereenigd geweest te zijn, wederom scheidde, was de nood niet veel minder nijpend: de in voorbaat opgenomen gelden waren reeds, grootendeels aan soldij voor het krijgsvolk, verteerd. Nogmaals zou er een duizendste penning geheven, en het bedrag vooruit opgenomen, en dan nog 300,000 gulden over de Steden omgeslagen moeten worden. De inleiding tot de Punten van beschrijving ter Vergadering van 25 Mei tot 26 Junij (1621), waarin deze beden moesten ingewilligd worden, drong de zaak aan met gronden, als de volgende: »opdat wij door gemis aan voorzorg niet tot bescha- ming komen en met onze eigene zwaarie vergaan. 086 ALGEMEENE GESCHIEDENIS CEU ES EI EE ON RCM REMOTO SUN MN MEHR CM eae 1621— betaald zouden kunnen worden. ! Toch ontbrak het bij de dringende verzoeken niet 1625. . aan strengheid tot de uitvoering. Nu men zoo veel noodig had, zag men naauwer dan ooit op de praktijken van personen en Collegies, door wier handen ’s Lands penningen gingen, en men ontdekte een menigte bedriegelijke handelingen. Het middel daarte- gen was de benoeming eener Commissie, belast met de taak om van al zulke Collegies de Instructies, Staten en Rekeningen tot onderzoek af te eischen. Aan het hoofd stond de Heer van SOMMELSDIJK, en zijne verschijning was eene bedreiging ?. Op deze en dergelijke wijzen, met zoo veel angst en zorg, werden in Holland de middelen gevonden om aan den eisch van eenen oorlog te voldoen, dien de Republiek zonder eenen enkelen vertrouwden of krachtig bijspringenden bondgenoot was aangevan- De Staten gen. Doch het is waar, één nieuw bondgenootschap werd in dezen tijd gesloten. Maar pgs alee het was het bondgenootschap met Denemarken, een bondgenootschap, hetwelk de strek- nootsehap met Denemarken. king had om de verwachtingen, door de Noordduitsche vrije Steden op onze Republiek gevestigd, grievend te leur te stellen, en terwijl hare burgers geleerd hadden tegen allen dwang en heerschzucht, in de eerste plaats van cunistiaan IV, de oogen op de Staten-Generaal geslagen te houden, hun ten slotte geen andere toevlucht over te laten, dan het beroep op den Keizer en het inhalen zijner legermachten. Staatderbetrek- Bij de vijandige gezindheid, die den Koning van Denemarken van den aanvang aan p — bezield had tegen de Staten, die hij ook na het traktaat van Bestand als opstandelingen —— tegen hunnen wettigen Heer bleef beschouwen 9, spreekt het van zelf, dat hij aanvan- kelijk tot de uitvoering zijner eerzuchtige plannen op Noord-Duitschland eerder op den Keizer en op Spanje, dan op de Staten-Generaal rekende. Doch sedert hij had ingezien, dat hij wellicht niet zonder maatregelen van geweld de aanstelling van zijnen zoon tot Coadjutor van het Aartsstift Bremen zou kunnen bewerken, en dat het verbond, het- welk er tusschen de Staten en de Hanse bestond, deze, ingeval van aanranding, van de gewapende hulp der Republiek verzekerde, had hij eene poging gedaan om de Staten te bewegen hem tot bereiking van hetgeen hij met Bremen voor had, de handen vrij te laten. De Staten hadden in dezen stap van cuaisT1Aan IV de aanleiding gevon- den om dezen Koning van hunne zijde door een vereerend Gezantschap voor te stellen, zich door een openlijk verbond aan de Duitsche Unie aan te sluiten. Hij had de benoe- ming van zijnen zoon tot de Coadjutorie van Bremen aanbevolen op grond van het be- lang der Protestantsche zaak: welnu, dan moest hij toonen, dat deze zaak hem ernst was, door openlijk voor de Geünieerde Protestantsche Vorsten partij te kiezen. Zoo zou 1 Resol. Holl. 8, 9, 11 Jan. 1621, bladz. 317, 319, 320, 364, 364, 305, 372—974 , 404. 416, 420, 427, 450, 475, 479, 481. 2 Resol. Holl. 1621, bl. 321, 416, 427. 3 Zie hiervoor D. III. St. II, bl. 399. DES VADERLANDS. 587 hij toonen, dat het er hem niet blootelijk om te doen was om, zonder met zijne oude vrienden, den Keizer en Spanje, ie breken, een familiebelang door te drijven. Kwam hij tot dien gewichtigen stap, dan zou wellicht het Aartstift Bremen, voor zijnen zoon verkregen, het ongevergde loon zijner opoffering zijn, en het vrije kiesrecht van die van Bremen zou evenmin geschonden worden í als eene van die vrijheden, bij welker bezit de Staten voornemens waren de Hansesteden te handhaven. Ziedaar wat de strekking was van het voorstel, door het Gezantschap in den zomer van 1618 nog vóór de omwenteling aan den Koning van Denemarken gedaan. cCHRISTIAAN was niet te bewegen geweest tot het nemen van een zoo heldhaftig besluit, zonder den minsten waarborg dat hij een enkele zijner eerzuchtige bedoelingen bevredigd zou zien, ja, bij de zekerheid dat de Staten van hun opzet om de Hanse tegen zijne heerschzucht te beschermen geen duim breed zouden afwijken !. Doch naauwelijks had hij van OLDENBAANEVELTS gevangenne- ming vernomen, of hij begreep, dat, nu de groote voorstander van de zelfregering der Hansesteden gevallen was, en de Vorsten van Nassau, MAURITS en ERNST CASIMIR, hunne toegenegenheid voor zijne bondgenooten, de Hertogen van Brunswijk-Luneburg, vrijer aan den dag zouden kunnen leggen, de tijd gekomen was om van de Republiek meer toegefelijkheid voor zijne belangzuchtige plannen te verwachten. Reeds in het begin van November, 1618, verscheen craRIsTus te ’s Hage met beleefde betuigingen en gelukwenschen over het gebeurde van wege zijnen Meester, en het verzoek om nader aangaande den staatkundigen toestand hier te lande ingelicht te worden ?. Sedert was de toon van den troischen Noordschen Monarch jegens de Republiek uiterst beleefd, en de fiere Nederlandsche burgers en kooplieden betoonden zich inschikkelijker. Hadden de Gezanten in 1618 aan de Deensche schippers, die eene reis naar de Oost-Indién op het oog hadden, geene acte willen verleenen, die hun tot genoegzamen waarborg kon verstrekken, dat zij aldaar goed onthaald zouden worden $, thans verleenden de Staten eene meer bevredigende acte 4, en toen de Koning een schip, dat te Enkhuizen te huis behoorde, gekocht had, en zij om aan de jaloezij onzer handelaren tegemoet te. komen den koop liever hadden willen breken onder voorwendsel dat de Admiraliteit het schip van noode had, besloten zij toch den Koning »om vriendschap met hem te houden” zijnen koop te gunnen 5.. 5 Res. Stat.-Gen. 20, 24, 27 Sept.; 4, 10, 14 Oct. 1619. 11 Febr. 1620. 6 cameron III, p. 67. 74% 1621— 1625. 1621— 1625. 588 ALGEMEENE GESCHIEDENIS stelde hij aan tot zijnen Commissaris ter behartiging der Deensche belangen !. Het baatte weinig, dat de Hanse, als ware het om het evenwicht te herstellen, mede een vasten Agent te "s Gravenhage benoemdé 2: hare belangen werden door de Staten te flaauwer behartigd, naarmate de vriendschap met Denemarken grooter werd. Reeds onttrokken zich de Staten aan hetgeen de Hanse in den nazomer van het jaar 1619 van hen ver- langde. Het betrof eene zending, gemeenschappelijk door Hun Hoog Mogenden en de Hansesteden naar den Koning van Denemarken af te vaardigen, ten einde dien Vorst door een sprekend blijk te toonen, dat de beide Bondgenootschappen nog te zamen stonden 8. Ook hield cunistiaan IV zich van nu aan verzekerd, dat de Staten-Generaal de zaak der Hanse in den steek zouden laten. Zijne Gezanten ontzagen zich niet, het vertrouwen, dat de Aartsbisschop van Bremen op de Republiek hebben mocht, te ondermijnen en daartoe de strekking van het Nederlandsche Gezantschap, ten vorigen jare (1618) naar Denemarken gezonden, te misduiden. Ten minste berichtte zulks onze Resident arrsema. De Aartsbisschop hield de aanklacht niet vol, en de Staten-Generaal, die verklaring van de zaak gevraagd hadden, namen met de voldoening, door den Koning gegeven, genoegen $. Bij de tijdelijke bezetting van Stade kwam cmmsruas de vertoogen der Nederlandsche Regering voor, door haar mededeeling en beleefde uitlegging van dien maatregel te laten doen 5, Hoe de Staten den Koning in het voor- jaar van 1620 bij zijne tusschenkomst in het geschil tusschen den Hertog camistiax van Brunswijk-Luneburg en de Stad Hamburg ontzagen, en de gelegenheid gebruikten om te trachten hem over te halen voor de zaak van Bohemen partij te kiezen, hebben wij boven 6 gezien. Stelden de Staten er zoo veel prijs op, dat crrisrraan IV zich aan de bondgenooten van den Koning van Bohemen aansloot, zoo zouden zij, ten einde hem te eerder daartoe te bewegen, op het stuk der Coadjutorie van Bremen thans wel eenige meerdere inschikkelijkheid voor hem willen betoonen. Zoo schijnt de Koning gedacht te hebben. Althans hij zond tegen het najaar van 1620 eenen Afgevaardigde naar ’s Gravenhage met het verklaarde doel om te bewerken, dat de Staten de aanspraak van zijnen tweeden zoon op die betrekking ondersteunen of zijne mededinging ten minste niet tegenwerken zouden. De achterdocht evenwel tegen des Konings plannen op de rivieren van Noord-Duitschland was nog te groot. 