Tobasche spraakkunst : in dienst en op kosten van het Nederlandsch Bijbelgenootschap
Aant Mal. heeft zeer dikwijls als beginner van drie-lettergre- pige woorden iw, waar Men. en Bat. *, Jav. of Malagasi «?, en Sund. ij heeft; b. v. mdngkudu = bangkudu (Men. en Bat.), § 30. Klaniverm89élingen, .69 wangkudu (Jav.), tjanghudu (Sand.); mangkuwang =s bangkuwang (Men. en Bat.), tca&tland (Huwasch bL 63 aant)^ Ijangkuwang (Sand.); vgl. Toorts tjanngin (Sand.) met waringin (Jav.), hairin' gin (Men. en Bat.); tjarekam (Sund.) met barkam (D.), garkam (Mal., bl. 46 2*.), èakëm (Jav.); tjdlinijing (Sand.) met hdlimbing (Mal.) enz. 't Sand, ijawene (maagd) is das uit wateene (wene = bint in 't Mal.); vgl. bl. 76 in de aani, tuitende neuèklanJ^n ie geljjk met beginnende stompe medeklinken^ met neusklanken vermseeld, IX. Van de verwisseling van ngg met ng, nd met n, enmè met m tusschen klinkers zijn vele voorbeelden. ngg met ng. angguliman (yil c) = manguliman, enggeluh (D.) = ngólu^ mg- gar = singar (Men.), danggel (D). = dangól, ëngga (Batav. Mal. ne- gatie) = nga? (M. in ngada, d. i. nga -4- ada; vgl. bl. 63 a). nd en ». sindar = einar (B. en Mal.), sënda naast sëna (D.), tondung =3 ^a- nung (Mal.), ëndëratja = naratja (Mal. nit 't Sanscr.), «oA? (Men.) = handak (Mal.), bumung (§ 27 I) = bundung (Men.), eundut (Men.) = «vntt^, eindausar (D.) = einawar (Men.), kandiwung (Sand.) = nibung (Mal., vgl. bl. 40 I); ^«uf« (D. aanhechtsel tweede persoon enkelvoud) = nu (Makass.), fW^ = na (M. in »aé^a), andalu of tn^^» (bl. 48 UI) = een vroeger nalu (= lalu^ zie IV a), ein^r» (D.) = niru (Men.). mb. en m. ëmbalno (D.) = maUo (bl. 89 XII a), r^m^e = rm« (D.), ëmbatjang "(D.) = maijang (Mal.); kambiri, gambiri (M.) = Ar^mtn (Jav.), karam" bodja (Mal.) = karamodja; vgl. itmoroq naast ttmhoroq (Mak.), en bl. 30 in de oanm. ^ö»^. De » van een vreemde taal wordt soms nd; van daar pindis (Men.) uit pinnace (Engelsch), djandela (Mal.) Miijanela (Portug.), almendër (Batav. Mal.) uit Armenier. Zoo moet de d van dija, daku en dikow (Mal.) ontstaan zijn door den invloed van een sluitenden n van dangan en kan (of akan), zoodat men vroeger dangan aku, dangan ^a en dangan ikow moei gezegd hebbeu {ikoto bestaat nog in Daj. en Tag.), 't Sund. spreekt een i^tompen 70 KUmkvmrimlinffen. § 30. medeklinker na den neosklank van sqn geslacht zeer zacht uit (zoodat men b. y. in plaats ran anefjinff nagenoeg anjing hoort), of maakt hem scherp (b. ▼. tintjak = üncQak), 't Bngineesch haat na een sluitenden neusklank een stompen medeklinker; van daar tan^aq = tandjaq (Mak.)» danghang = dcmggang (Mak.), halampang = halambang (Mak). Van daar ook dat w als begin- ner yan een .woord na een sluitenden neusklank, die een m moet worden, eyen als h een p wordt; b. v. waramparang in plaats van warang toarangj loaiampiHq uit watang wUiq, hólampolang in pi. yan hólang hóUmg^ bugumpusung in plaats van busung èusung enz. Zoo is ook dunrumpulawang uit dunrung tdawang ontstaan. In pi. van een d na een sluitenden n heeft het even als 't Mak. gaarne r (zie bl. 60 aanU 2). h met w, X. 't Geruisch, waarmede een h wordt uitgesproken, heeft aanlei- ding gegeven tot de verwisseling van dien klank met w (vgl. § 27 II 2^. en aanê. bl. 15). Yan daar de vertegenwoordiging van een h van D. of Mal. tusschen twee gelijke klinkers door o, t^ en zelfs h (zie aanm. 1 onder); b. v. djdhtU (D. en Mal.) = djaodt of djatodt; mahoL (D. en Mal). = maoal of mawdl^ gerdaha (D,) = gordaoa oigordauHi (vgl. de voorbeelden onder § 17). Aanm, 1. Uit { 17 II bl^kt de verwisseling van o met 10 en d en verder uit Daimoh J. X met h (bl. S9) die van ha met o; waaruit de oorspronkel^ke identiteit van tahan (D. en Mal.) met taman (Mal.), taban (T.) duidel^k wordt; manaban (zie onder ^oi» in 't Wdb.), be- teekent dus eigentl^k iemand tegen houden (manahan Mal.), te meer daar mënahan (D.) of manaon (T.) zoo vaak gebezigd worden van 't spannen of zetten van strikken, netten enz. om iets te vangen. Aanm. 2, De h als bestanddeel van geadspireerde medeklinkers in Sanscritsche woorden wordt in T. door a vertegenwoordigd; b. y. daupa uit dhupa, hauta uit bhuta^ budd (§ 8) of mudd (VIII) uit buddha^ gordd (§ 18) uit greddhra{^ 81 lY), baima of maima (VIII) uit bhima^ pane ({ 8, en 29 in II) vliphafj^u Een uitzondering is iondif dat misschien door D. (sendiht) of Mal. (sandi) uit sandhi is ontstaan, en vroeger aondi moet geweest z^n ($ 8 en 19 I aanm.), D. daarentegen scheidt de h y<5or een u van den medeklinker door ë; b. y. dehupa uit dhupa, maar voor andere klinkers door denzelfden klinker (vgl. bl. 86 F); b. y. aëndihi uit aandhu bwlaha mt buddha, $ so. KlankvinmHlmgen. 71 gerdaha uit greddhra. In dahdi (*i^ u^x '«^ O) ^ doU (T.) uit dhuli schijnt « door den invloed van de adspiratie o geworden te z^'n. Aani, Ook in de zustertalen vindt men verwarring van h met w; b. V. graka (Kawi) = ghara (Mal.) = garwa (Jav.) uit grë- hak dat eerst gërka moet geworden zijn; de Mal. en Kavi-vorm door $ 25. 't Men. heeft duwaga = dhaga (Mal.). De Men. spel- ling .U (;wo> <wï»^- W. 15, */4 to^iQ doet een yro^tt paioa = /TaAa (iif, zie Wdb.) vermoeden, hoe zeer ook door het gemakke- lijk wegvallen van de h en 't uitspreken van de slot-d als a de uitspr. vbXLpaha a]d|M»d daartoe aanleiding kan gegeven hebben. Be h met s, XI. Onder den invloed van een triller of van een t en u dikioyU; b, V. hurbil = 9urhU^ harimborhor = aarimèorhor, Aalimèuèu = saHm- Mu^ mandjar = hmandjar, haUttoktoh = saliUoktoh^ sinamara-an (zuid-M.) uit htnamo-ra^n^ sarumaer = harumaer, hunutr =x aumur; vgl. voorts harhar met sarsoTy en si in 't voorheehtsel masi (b. v. ma- êihoiang) sez hi (in ntaiheiang in plants van mahihotang, bl. 27 r. 2); vgl. voorts kujdng (Jav.), dat in T. of M. huping zou uitgesproken worden (§ 10 a), met «vjf»»^ (M.) enz. M»L 1. oa wordt als slotklank in Men. als èh uitgesproken; b. V. ^My:> iarèh, Bao: boreh (bj. 61 r. 1). Zulke woorden in T. of M. overgenomen zijn natuurlek niet met h gesloten ($ 23 I, zie èore). Daaruit de spelling fM^-t ^^ verklaren, daar die eigenn. in Men. a0èh en niet zoo als in Mal. en D. aijih luidt. ^ant. 2. Men. spreekt us als slotklank als wih uit (de w als in 't Engelsch uit te spreken, vgl. aani. 1 XIV); b. v. sardünh (^*Jj^)- De p en k ah sluiters, XII. Meestal in een laatste van a, ooï e voorziene lettei^reep; b. y. nop = nok (IV «), rajap naast rajak uit rajaé (Juc,). i^V^P = n/«* (M.), sep 7=z sek (D.), dop naast (2oi&, ^^ naast tektek (in talektek), (^nggogop = anggogok (M.), «o/qp naast «oM, ^o5op naast ^^o^, ^^^j? =s 2o^/^; vgl. a^tr;? (Sund.) met masuk. Aant. Men. spreekt ap als slotklank ^«^ uit (cLiU»-» ^i^^^j?)- i)ö ^ en ^ a& sluiters. XIII. Meestal in een laatste van i oï e voorziene lettergreep; b. v. 73 KlankvrnoiMÜingen, § 80. ieset en ioseh (§ 29 UI aanm. 1), hehek = ^ü^, iMSk :=:tuaU (bL 29 F I); vgl. parik (zie oa»^. Ö) met /wfi^ (Mal.), «m^ met ^UU (Sund.); rahit (Daj. en Jav.) = raldk en ^^o^'^ (Mal.)> ^usip = *o«* (DOii?^- rit (Jav.) = empërik (D.); lejakni naast lejaini, misschien uit een vroe-» ger 2a«Aiif> of laettii (bl. 16 r. 8 v. o.). Verder zijn op te merken randut == randuk, syot == sijok, sipaut = dpauk; ygl. e^, waarbijj klankna- bootsing gewerkt heeft, met iük (D.; vgl. 't Jav. woord). Aant. 1. t^ en ip worden in 't Men. als slotklanken iq uitge- sproken; b. T. pariq^ z=z parit (Mal.); van daar ook zulke spellin- gen als t^.^^f^Vff-o in pi- v&u «XaIm^^. En zoo kan tdbit (Jav.) wel door 't Men, tiit i^^iiV% ontstaan zijn. Als slotklank wordt is als ih uitgesproken (pangih = bangis). Hieruit, en uit de toe- passelijkheid der beteekenis op een rivier, bangis in air bangis^ zoo als wij naar de spelling uitspreken, want hangih (Agamsche uitspraak, zie bl. 61 boven) moest uit bangi (= Jav. wangx) door de onverstaanbaarheid hiervan ontstaan. Vele woorden worden met een sluitenden « geschreven ^ zelfs die in 't Mal. niet op t^ maar op i uitgaan; b. r. /^jjj (fidih) = lidi^ ^Jjjji (fonitih) =t paniii. Dit schignt uit pedanterie verklaard te moeten wor- den. Is perëa (Jav.) = parak door 't Nederl. persen ontstaan? 't equivalente woord is immers ^tm^ (Eoiwi) van waar ook pohan (in pi. V. pwahan) melk (uitpersel). AanL 2. Men. spreekt at als slotklank ^q uit; b. v. ^ ^»>^.. soièq (Bao s(mq^. Zulke woorden in 't Bat. overgenomen, heb- ben soms de q niet; van daar hope uit tjopeq (Bao-Men uitspraak van tjapat, zie { 28). JDe p eat als sluiters. XIV. In een laatste van u voorziene lettergreep; b. v. lusup naast lusut, gurut naast gurt^, ajup = hanjut (Mal, zie bl. 65 VI.). Jjoid, 1. In 't Men. worden ut en t^;? als slotklanken met el- kander gelijk gesteld, en vAq uitgesproken; b. v. lamq = laut^ patwiq = patut, hatwiq ^=^ hatup. De w moet hier als in 't Engelsch meer als klinkt uitgesproken worden, maar echter zoo kort dat die woorden er geen lettergreep }anger door wor- den (pdtuwiq en niet patuunq b. v.). Hieruit te verklaren dier- gelijke spellingen als („..^ in pL v. e;,^, 'Jant, 2. 't Jav. taöit uit table (Ar.) zie aant, 1 onder XIII. § 80. KlankverwUêeUngen. 73 AaiU. 8. Mak. vertegenwoordigt lederen sluitenden yasten me- deklinker door q, die voor een klinker k wordt. kk (of ngk) met ng. XV. Zonderling dat kk of ngk (M.) zoo dikwijls in een bijvorm nff is; b. V. dingan naast dikkan^ aongon naast iokkon, 5;^ x < "^XX naast 55 x "^7 ■© ^ ^ > bongoi naast èokkot, ningon naast tnkkon, Aanm. In 't Dairisch heeft men mSi» en /^a» (bl. 89 XI) uit maff- ia» en pangan (vgl. aa»^. 2 alhier). AanL 1. Moet men hier een vroegere uitspraak ngh naar de letter (bl. 81 midden) aannemen, zoodat de h reeds in den tiyd, toen die uitspraak nog in zwang was, weggevallen is? Aant 2. Men. laat ng in bijvormen weg (vgl. de acmm, hier boven); b. v. djangan (§ 28 II) naast djanl en gat an in plaats van garangan; op die wijze moet ook 't Mal. dan (^j|j) uit dangan ontstaan zijn (vgl. de beteekenissen van dohof). § 31. Minder regelmatige klankvertoisselingen. L Een ng als sluiter, waar een bijvorm van 't woord op een klin- ker, meestal een o, » of a, uitgaat; b. v. etong (in meto-ngetong) = eto, gado naast gadong^ urdong naast urdo; vgl. djolong (Men.) met djolo, gadjah menong (Men. *t zeepaardjé) uit een vroeger gadjah meni? hum* huru-an = hurung hurungan^ asang (oc < "ZT "^7 "oX \) =asa, taUko (Mak.) = ^a^a^»^ (Mal.), kidfe =' ArM?;a»^ (Mal., § 29 I *)? Acmm. Over 't sluiten van % met een n ding zie bl. 66 onder , aanm* 1. Men. heeft nan misschien uit -;5 (aanhechtsel derde per- . soon) gevormd (vgl. jang uit ^a enz., zie aant, 1 alhier). AanL 1. 't Sluiten met een ng heeft grammaticale beteekenis in jang (Mal.) uit ^a^ even als kang (Jav.) uit Ara (in ikd)^ en t«^- *a»^ (Jav.) uit ika^ aihg (Jav.) uit si (zoo als nog in D.). D. sluit «ï (relatief woordje) dikwijls met een neusklank van 't ge- slacht van den beginner vap 't woord; b. v. sinterëm (si + terem), simpera (si + pera). Aardig is hidu (Men. in mahidu "ruiken") vergeleken met hidung (neus; vgl. 'tBim. ngilu "ruiken'* van üu "neus,") Aant. 2. Als praepositie is i in 't Jav. met ng gesloten (t«^), en in 't Balin. met n als aanhechsel (in), Aant. 3. Door de vergelijking met de zustertalen vindt men bijvormen op 1 en in; b. v. co »^ \ 'ZTO = harsin (Mal.), 74 KlankfoervnttdiiHgen. } 31. lorngin (bl, 55 T), hemgin (D.) :s^ bhgi (Jar.); vgl. kalamarm nit kdlam-ari (zie Wdb. onder Mari), wangin (in »km00ii^) = waii^' (Jav.), *^OC"oO\ (ïiit Men.) uit rttm» (Ar. Mal.) > f»tn (Mal. oost-kost Sum.) in plaats van t»», w»^^tf«t» uit 9un- dm (Perz. Ar.) dat in 't Makass., dat hier n; moet hebben (bl. 7 aant)^ nmduseng geworden is. Minder vaak hebben woorden , die op een anderen klinker eindigen, een bijvorm met n als slui- ter: nagatarun (Men.) uit nagataru^ baun (Men.) = bau (Aji ran daar sabaun^ en baunbaunan ^^ êabau tnbau-baucm)9 talun (in bar- talun-icdun) c;; talu ;Yg\. ook sdpu met «ai^jp»» (§ 27 I); bamgan (Men.) = ^or»^ (Mal.), dewan (Men. ^0» hemelUng in de verha- len) uit At0a "misschien omdat dit déb (aani, bl. 15) zoude wor- den; naniim (Men. aèyectief voornaamw., dat niet anders door ons te rertalen is dan door de vermelde^ daar het op iets, waar gewag van gemaakt is, w^st) uit nan -f- tu (in üu) e?en als nanff' ka (adjectief yoornaamw. van dezelfde beteekenis de pas vermelde) uit nan + ka in ika (Men. = tui). De praepositie ka is als aan- hechtsel kan (Mal., ken Jav. en D., hon in T. en M , zie bl. 83 & en § 4 r.). II» Een ^ als sluiter, waar een bijvorm een ng heeft; b. v. eangki" bung naast eangMbul^ banggéng = banggél^ kanang (Mal.) b iSwmZ (Men. in J^y> zie bl. 52 aai^, 8); vgl. in 'iJtLV. gading mdi gadU, bu^ffid (Krama) = buwang (VI). III. Ak beginners r en «; b. v. tS^'^t^ = ««aP ^, êoba^eaba ^^ rabO'TiOa, ^ -öO\ 52 ^T^v = '2r"30\ 52 'T? \- ^a»^. 't Malagas! heeft soms z waar 't Bat. r heeft; b. v, wza- ira = d^d^ (D.), wizatra =£ 6sra^ (M.) enz. IV. Een r in een bijvorm gemist; b. v. okar (D.) = rohar (vgl Mal. Wair = -77 PB^ \ ■— in beteekenis); gowar (of goor) = ^or«r (M.)f ^«rar (D.; vgl. Mal. gcUar), imbam = rimbaru (M.), iuwanggong = ^m- ranggong^ arar = rerar (D.); vgl. 5»w (Makass.) met r^w^ (Bug.) en reme (D.j , %««|^ (of tiung, zie bl. 17 VII = tarung (Mal.), ^oif^ (Jav. en Batav. Mal.) enz. Aldus is baruh (Men. in di bamh angin) = da- tt^aA (Mal.) en doti^ (D.) in bauhun (zie oa»^. bl. 16). a. Een 2 gemist vindt men in ipos = 2tjpa« (Mal.), kidtpaeaq (Makass.); asung (Makass.) = Idêung (Mal.), leeung (D.). V. b en £? meestal door een f of e; b. v. d^'a ma = ^i?a ma (M.), éfe^ar = %«r (Men.); benak uit cfewa* (Men.) kan ook uit § 28 II bly- kens ddnak (Mal.) verklaard worden; vgl. bidal (Batav. Mal.) uit 't { 81é JSla»koermmUngen. 75 PortQg. dedoL^ bjjar (Mal.) met dgar in pad^ar^ dma (Mak.) eigenn. van 't eiland Bima, YI. d en «; b. y. êolkup = baUsupj êaroangin = haroangin^ êaran- ff an (Jav.) = èarangan (Mal.); vgl. dora^ met sorat, horót met «^r^i^ (Sund.). Men denke hier aan b als yertegenwoordiger van. een w, die wegens zijn gerniscli gemakkelijk met 9 verwisseld wordt* Aani, 't Sund. heeft dikwigis als beginner ij waar Mal. een b en Jay. een 10 yertoont; b. y. tjatm = bamrs tjai (waUr) = we (Kawi in plaats yan wai)', Ijadas == wadoê (Jav.); tja'^ (bl. 89 00»^.) £s bak (Mal.); ^/o^ii^ = ^o/iast^ (Mal.), waia^ en «o^ji^ (Jay.); ^aimg = ^tni^; (;Vtfr == bajur; ygl. M/o^ =3 bmoang (II), ;9a(/a2 (Mal., ook als nederig yoomaamw. yan de eerste pers.) Krama^yorm yan panowang (Kawi =s Jay, paiwmg) bediende. VgL aant. bl. 15. YIL « en ^ meestal door een ï; b. y. hoeing = hatinff^ mnggung = tinggung (Mal.), ^a« naast iijan (in M. ^^siaii naast eeman)^ enz. B^ deze verwisseling wel te letten op 't vertegenwoordigen in T. van een ^ in overgenomen woorden door e (bl. 12 aanm); zoo kan eimbora uit een vroeger ^imbera (bl. 44 0(), zoo als ^tuTra (Sanscr.) in D, zoude uitge- sproken worden (bl. 35 III), ontstaan zijn. Zonderling is het, dat men naast eetul en tettd ook peiid vindt, en naast einggung en tinggung (MaL,) ook pinggung: waarin de p wel door { 30 YII uit een meitd en minggung in pi, v. UmetuL (bl. 46/.) kan gekomen zyn. a. ^Z&i» onder den invloed van een u; b. v. haeurutan (M.) = « haturuian (bl. 46 2^), eu (D.) = /» (bl. 41 lY). Yni. e en \j^; imbidu naast eimbulUf impola uit eimpolay anghi- bung naast aangkibung^ aniabi naast eantaH, antjogat en nUjogot naast eanijogot en emijogot. IX. A (of il^ in D.) en ^ meestal door een »; b. v. A{^a»^, Aryw^ (D.) ^ %'«M^ (Mal.), ib|?a« (Mal.) =: Hpaa (Jav.), Ainoo» uit ^«laoji, X. g en r; gaba-gaba = m&i-ra&i, ^odar = ro^or {igung = Jav. •r««^ ligt buiten 't Bat.). XI. g en d; daganak in pi. v. dadandk =; dakdanak (} 23 lY d), da- <^« = bkagya (Mal.), gali^aU = dali-daU, wagjut (Jav.) uit widyut. XII. ^ en 1^'; i^^oóar = gobar^ gamak = djomak^ masagii (Men.) uitspraak van maeadjit (Jcsvim^* ^^ bl. 51 aa»Q; vgl. ugi (Mak.) = udji (Mal.), eugi = eudji (Mal.). Xm. g en w; vgl. talaga met talawoy einagar (Sund.) met sinda- mr (D.). 76 . KlaukverwisseUngen» §31. XIV. r «n A (Dairisch *); b. v. raU = hait, rair = katoir (TV bl. 15) in katoiren enz. ^ait^. 1. De klank verwisselingen, die buiten 't Bataksch lig- gen, en slechts door de vergelijking met de zudtertalen kunnen gekend worden, kunnen hier niet behandeld worden. Zij zijn voor een Wdb. zeer belangr^k, en noodzakelijk waar men met woorden te doen heeft, waarvan de verklaring in de taal zelve niet te vinden is. Zoo b. v. is tami (in manami ^*aan de geesten offeren'\ en tam-iami «een offerfeest, waaraan 't publiek en niet alleen een bijzondere familie deel neemt"), te verklaren uit 't Jav. tamu (gaaf), zoodat f^/inam eigehtlijk beteekent : .de gees- ten iracteeren {aU gast behandelen). Hier is de identiteit van de u en % als slotklank slechts te bewijzen uit een vroegere ge- daante van 't woord; want zoo een i (die naar § 29 II ook e kan zijn) slotklank van een woord is , waar een zustertaai of andere tongval een u heeft, dan is er een midden vorm met uj als slot- klank , die in de een of de andere taal te zoeken is, en daar soms in twee lettergrepen (als um of uwe) bewaard is geble- ven; b. V. langi (D. en Jav.), lange (T.), lanu (Huwasch, zie aani. onder op bl. 63), languj (Kawi), tangqj (Daj. nominale vorm van nangcj, zie. bl. 67 a, § 80 IV); api (Mal. enz.), afu (Mala- gasi), apuj (Kawi); tamu (Jav.), tamuwe (T.), tamuwej (Daj)., tamoj (Lamp.), tami (zie boven); tuli (Jav.), toloj (Doco.), ttdtff (Kawi); 6alu (T.), baluwei (Men.); 8apei(Meu,) in. angin sdpei-sapei (een brieve) naast sapuwei =-. sepi (Jav. en Mal.). Andere proe- ven van diergelijke klankverwisselingen kan men in de aant, van 't Bataksch leesboek vinden. jiant. 2. Vele klankverbasteringen staan buiten een regel; zoo b. V. die, waaraan de vocativus onderhevig is (itó of itóng van ibotOy maéi ranparumaen, tang uit turang). Ook woorden, waar- bij aan Ae oorspronkel^ke beteekenis niet gedacht wordt, vooral omdat zij ter aanduiding van een betrekking dienst doen, kun- nen niet altijd, wat de verandering in vorm betreft, genoegzaam verklaard worden. Zoo b. v. heeft men van tapi (Mal. verkorting van tatapi uit Sanscr. tathapt) en van hami in sommige landschap- pen, waar noord-M. gesproken wordt, tai en hai gemaakt, 't Wegvallen van de ^ en w is hier niet anders te verklaren dan uit 't gebruik van die woorden als voegwoord (maar) en voornw. Om dezelfde reden is unang in T. altijd gebruikelijk als het negatief $ 31. ' KlankvermMelingen, 77 imperatief is, terw^'l ulang^ waaruit het veranderd is, steeds ge- bezigd wordt als nominale vorm of imperatief van mangulang (van iets geen geèruik maken). Ook voomaamw. worden dikwijls , zoo als reeds uit kai in pi. v. hami gebleken is, in een vor^i gevonden, waarin de klankverwisseling niet aaii een regel is te onderwer- pen; van daar ook dat 't Mak. den eindklinker van sommige voomaamw., zoo z\j zonder nadruk gebezigd worden, heeft onder- drukt, en hen in een vorm weder geeft, die ze b^na onherken- baar maakt: aq in pi. v. aku; Jnq (eerste en tweede pers. enkelv.) uit kit (zie bl. 73 boven) in plaats van kita (eerste pers. meerv. inclusief); hang (uit kaniy zie aant. bl. 7) in plaats van kami, en mang (uit mam, zie aant. bl. 7) in pi. v. mami (Jav.). — Dat voorts de klankverwisseling dikwijls een middel is geworden om een woord een bijzondere beteekenis te geven, ziet men uit latijak . (spaanacke peper), dat algemeen in gebruik is in plaats van na êyak (} 80 IV a), daar dit te veel zoude insluiten, en ook toepas- sel^k zoude zijn op andere heiet op de tong z^'nde specerijen. Dit is dan ook de reden, dat men gaamef halawas (zie bl. 56 2®.) in pi. V. hdlda gebruikt, want ^o^^-als Hheeie (las) beteekenende sluit weder te veel in. Van diergfclgke woorden gaat de byvorm met E^n beteekenis dikw^ls verloren; zoo is b. v. koning in D. nooit geel, maar altijd curcuma^ terwyl 't Mal. kuning.nog bezigt in onderscheiding van kunjü (curcuma = 't Jav. kunir^ zie aanm. 2 bl. 66).* Zulke woorden hebben das veel van eigennamen, en hebben daarom soms ook ^en vorm met «t (een voorhechtsel. waardoor men een woord tot eigennaam stempelt); b. v. si-hak (een raaf of kraai) van kak ('i geluid van dien vogel), terwyl D. kak bezigt, en 't Jav. engkak; even zoo ai-padae (Men. gember) van padas (keel op de tong), en dmoein (Lubusch zouf) van mosw (= maein, zie aanm, 5 bL 61). $oms ondergaan zij een verande- ring die tegen den regel is; zoo b. v. moet het in M. ('2r OC \ *"" X ^^~' ) overgenomene Men. simpalah (uitpereel van 't vleesch van een cocosnoot) uit eimparah ^ (ei + parah, vgl aant. 1 bl. 73 ontstaan zijn. Is hier de l in plaats van r gekomen door den invloed van de «, of van den neusklank, waarbij een l als zeer verwant met de n liever is? (zie bl. 64 IV, en bl. 62 Simparak koifit ook yoor, maar zelden. Dat timpola niet Bat. is, blijkt nit paro = pdrak (Mal.). 78 KUrnhverwUuUngen. $ 32. aanm.), — Ook woorden, waarin een geluid-nabootsing zit, zqn aan geen regel gebonden; b. v. èükuruq (Mak.) ^ dukur in en- dukur (D. =s andukitr) =c kukuf in takukur (Mal.)i tutu in htUiOH ^ ptetu in Hpuiu (Men.); vgl. oókffok, gagamak^ hak, kak (D. en Daj.), gagak (Men. en Jav.), éw^^a^ (Jav.) enz. (zie Wdb.). Bij diergelijke woorden zonde men alleen de gel^kheid van klinker als regelmatig willen opgeten. §32. Ingeschoven medeklinkers. Als ingescboyen medeklinkers vindt men: I. n in Dairisoh ( lY b bl. 86), MandaiUngsch (E./, bl. 29) en verder in nanón (thans in T. en aanstonds in M.), dat ook *-3 ^75 \ ^B IS X \ gespeld wordt, om beide lettergrepen als twee eenletter- grepige woorden te laten hooren', uit rs + ^^^^ "3 X \ (^an daar -jjv^^'^v' in D, zie bl. 89 in X). II. s in M. en T. (§ 8 d), in D. (in IV a, op bl. 86), verder in — •aro^ ^^xvr? -bxv (•— • -h'»-<»x\-i-':?7-s X \), van waar ook singoi in tarsingoi, A. Ju pasulak, dat ook zsspaulak beteekent, is de s als ingescho- ven opgevat door de beteekenis (zie Wdb.). III. <iü CC««9x\-2rö5SO<-«^\ (M^)» "^^O-C •77 -^xv (Kie Mandaüingsch E. < bl. 29; (/ inD. in. pefy'idahkên ^ ijëtfedur (zie IV c bl. 86). iV. ^ in MandaiUngsóh (bl. 28 E. a), in Datrwcü (bl. 86 in IV), en verder in pahulu (denkelijk om het met pahae in overeenstemming te brengen), "** «7^ *0C x \ HT » pahah (dit door Dairisohen in- vloed?). jianM. Be r is missehien ingeschoven in taripar (uit in + f^iar, bl. 46 r. 7), zoo als te vermoeden is uit den Dairischen vorm (tU" repar), In 't Men. vindt men karair in plaats van ka-air (naar *t waUr of de rmer gaan om een behoefte te doen; air zie aant. 1 bl. 18). § S3. Speüing. 79 IV. SPELLING. i 33. De spelling is nergens bij den Batak geregeld, daar ieder naar de in Ki|j& landschap gebrnikel^ke uitspraak schrijft. Zoo spelt men b. y. hidséê {geurig) in T. niet alleen *?7 ^ \ "5^ 'T? \ (§ I*) niaar ook *r>nh\'2r :2? \ (J H), 'r7S^\7r'K\ (naar de uitspraak) en -?7 t27 \ "Xr Trr \ (§ IS), terwijl het naar 't Dairisch overhellende snb-Tobasch *r>'^\'Tr>'z;\ (§ Uö)of rpf^^rj^^siS 11), nóord-M. '7^ yp; \ -jP? 'atf \ {Mandaiimgêch B. I op bl. 2«), en zuid- M. \j^ '2^ \ "^ '27 \ (bl. 26 r. S van onder) er van maakt. In de meeste geschriften op boombast vindt men een geregelde spelling, die \ woord in zoo'n vorm schrijft, dat ook iemand, die van de Tobasche uitspraak niets weet, het tot zi^jn eigen tongval met weinig moeite kan terug brengen. Zoo b. v. kan een Mandailingsch sprekende ait de spel- ling *9^'7s^\T7'n\ Bien, dat h\j hier hwMi heeft üit te spreken (B bl. 26). In 't Wdb. is dan ook deze spelling gevolgd, daar het vol- gen van de spelling naar de Tobasche uitspraak het voor iemand, die Eioh in Mandailing of Dairi bevindt » geheel onbruikbaar zoüde ge- cdaakt hebben. Dat soms de etymologische spelling niet gevolgd wordt, «iet men uit -t^ «^^ oc \ (bl. 12 r. 8). Die de uitspraak der ver- schillende tongvallen kent, zal geene de mmsta moeite hebben een woord op de regte plaats in 't Wdb. te zoeken. ^ Aiud. De zonderlinge uitspraak van T. zoude iemand doen twijfelen aan 't betveren van alle Bataksch sprekenden, dat namentl^k' het Tobaseh de grondtaal is, waétrvan M. en D. afgeleid zijn; want de ^uitspraak dezer tongtallen, geeft nu en dan de spelling der boombast-geschrifben beter te- rug dan de Tobasche. Dat D. van T. afgeleid is, mag men wel betwijfelen, en de bewering der Bataks aldus w^'zigen: D. was oorspronkelqk een verschillende zustertaid, waarvan de sprekenden door de Toba's zijn overwonnen, zoodat zij 't schrift, en misschien ook de godsdienst ^ van hun over- winnaars hebben overgenomen. Dat 't schrift van T. is ont- kend, U\jkt genoeg uit 't gelnrek aan een teeken ter aandui- * Zie b. Y. fianna (bl. 45 aanm.), dan^sina en gonfffi (bl. 49 aanm, 2). 80 SpeUvng. § 33. ding van den klinker e^ die lierer een o had moeten genoemd worden, daar h^ dezen klinker in T. zoo dikwijls yertegen- woordigt (bl. 83 i), dan een u (vgl. ook aanm, 2 bl. 38). — In hoeverre de godsdienst der Dairisch sprekenden yan de Toba's is ontleend, moet nader onderzocht worden door ie- mand , die in de gelegenheid zal z\jn 't taalgebied van D. door te reizen. De Dairisch sprekenden, waarmede ik in ai^nraking geweest ben, beweerden hun beschaving van de Toba's te heb- ben, en te oordeelen naar eenige Sanscr. woorden, die in D. 'gebmikelijk z^n, zal men er vooreerst geloof aan moeten slaan; zoo b. V. debata^ agoni en adji (bl. 65 r. 2), waarvan D. dewata, ageni en adi (bl. 40 XIYJ gemaakt zoude hebbep, zoo het die woorden niet van T. had ontleend. Ook woorden, die niet Sanscritsch z^n, schijnen ov.ergenomen te zijn; b. v. keliki^ waarvan D. de )& van hcdihi (uit ha + U^ zie bl. 66 2**.) met k heeft overgebragt (bl. 84 B.), niettegenstaande daar de h geheel in overeenstemming zoude zijn met zijn taalregels (bl. 89 5.) 1. Evenzoo ketjeur (bl. 9 in de aanm,) dat ketjekur had moeten zijn, daar D. een h (die in Aanfor achter de i is uitgevallen) door k wedergeeft (bl. 34 £). Zonderling is ook tampar mmpah (vloek' afioeerder) als naam van een haarzui verende vrucht, want sumpak is daar een vertaling van bura (in tappar bura) , dat thans in T. vervloeking beteekent, maar toen die naam aan de vrucht gege- ven werd, nog schuim heeft moeten beteekenen (zie Wdb. onder bura) 2. Wat voorts M. betreft, het is duideligk, dat T. althans 't schrift hieruit moet ontleend hebben, daar het geen nj kan nit* spreken, maar toch in 'talphabeth opgeeft. De uitspraak van M. komt in sommige opzigten met die van T, overeen, als b. v. in het bezigen van een h waar Mal.,. Jav. of D. een k hebben, maar in 't hebben van een ij, en in 't kunnen uitspreken (in zuid-M.) van een neusklank als sluiter voor een scherpen mede- klinker vertoont zijj daarentegen groote afwijkingen. Zoo als noord-M. en zuid-M. er thans uitzien, moet men hen beschou- wen als talen , die zoo sterk met het üobasch zijn vermengd ge- ^ Zie ook bl. 14 N^. S, 18 en 26, en faèan (ook D.) op bl. 70 aanm, 1. ^ Vgl. ook bl. 16 onder in a , waarnit biykt, dat zelfs de uitspraak van T. op D. invloed heeft moeten uitoefenen. § 33. JS^nff. 81 wofden» dat er van de taal der oorspronkdi^jke bewoners van 't taalgebied van M., waarvan de Lubn's en üln's nu nog de ver- tegenwoordigers z^n, slechts weinige sporen E^n overgebleven. Als men er op let, dat sk, enns in T. is in de uitspraak geven, en ngk: kk, dan b^jkt het, dat b. v. de volgende woorden 't overnemen van Tobasche woorden door M. kunnen staven: hoé- Ut in T. is in znid«M. atiijU in tnantjU (in plaats van mahantjUj zie bl. 26 r. 2 V. o.), en T. spelt haiMtU omdat nê ook is geeft; haisir in T. is in M. hm^ivy en T. spelt bansir om dezelfde reden als bij katni opgegeven is. Beide die woorden echter had men even goed hoihit en hoèUr kunnen spellen, om de uitspraak weder te geven; immers hasMi en hashir geven ook katnt en haiiir^ ter- wijl z^* niet anders han^ü en hantjir kunnen worden dan b^ een volk» dat U onaangenaam vond, en er nij van maken moest. Door ntj (w gespeld) in plaats van U (ah in de spelling) te zetten , is de grondklank, waaruit die woorden zijn ontstaan, niet overeen te brengen met dien in andere aan hen verwante woorden; neemt men kan^ü en danUjir, daU krijgt men de grondklanken tjit en ^ir, en kan dan deze klanken niet in verband brengen met den grondklank in bakkir (spelling hangUr)^ dat in M. hangkir uitge- sproken wordt, en in haUr; neemt men echter haahir, dan ziet men den grondklank in alle drie woorden, die nagenoeg 't zelf- de beteekenen , want dan krijgt men ba^tr, bangAir en hashir met den gemeenen grondklank kir. Evenzoo is het met hashü gelegen, dat hansii gespeld in M. kantjit geeft, want tjit kan men niet in overeenkomst brengen met den grondklank hit van èohU (Mal. sakif). De in grondbeteekenis overeenstemmende woorden kUaaif akhat en utaat, die allen thans kin9at, anghat en tmaat gespeld worden, en in M. hintjat, angkat en utUjat klinken, vertoonen een ongelijken grondklank in deze spelling, want dan kr^'gt men tweemaal aat en eenmaal hoi (kat in 't Mal. augkaC), Men moet dus hier alweder van de uitspraak van T. uitgaan, en dus een vroegere spelling kiahai, anghat en ua- ha& bij 't onderzoek naar den grondklank opzetten, zoodat men dan den grondklank hoi (ook in hoihiU) vindt. Yeilig mag men stellen, dat de uitspraak in T. in vroegere tijden meer in overeen- stemming was met de etymologische spelling (vgl. bl. 78 XV aant, 1), zoodat men huahua en hiahia uitsprak, want in die andere uit- spraak was de grondklank ligt te ontdekken {hua = kua in D., kis ' 6. Spelling. { 33. =r ^ in Dair. kiskis en Mai. kikis), terwijl de hedendaagsche (hui- SU8 en hitsis) hem verbergt. De nieawere uitspraak moet echter reeds in zwang geweest zijn , toen de Toba's 't taalgebied van M. veroverden , want uit hishtU en haahit moest in M. hiskat en hos- kit, en niet hiwtjaé en hantjit, zoo als M. uitspreekt, ontstaan. De ^ iB in een menigte zustertalen, als b. v. in Jav. en Mal., niet bekend, zoodat de oorspronkelijke bevolking van 't taalge- bied van M. , die bl^kens 't Ulusch en Lubusch een taal spra- ken, waarvan 't klankstelsel met dat van 't Jav. en Mal. overeen- kwam, hen in ntj moesten veranderen. Dat 't zuidelijke gedeelte der Biitaklanden oorspronkelijk door een Maleisch sprekende be- volking bewoond was, blijkt ook uit de menigte Men. of Mal. woorden, die in M. aanwezig z\jn, en wel met een uitspraak, die in Men. niet geldt, maar nog in 't Mal. in zwang is. Men denke slechts aan unggaB, dat ungge (zie oo *^'*'^) zoude ziyn, zoo het onmiddelijk uit 't Men. (unggèh, zie bl. 71 aant, 1) ware overgenomen; even zoo is het gelegen met pa uit Mal. pahOy terwijl het in 't Men. pah is, en ra (noord.M. eign. van 't landschap Rao) dat naar § 17 II uit ratoa moet zgn, en bij geen mogelijkheid uit 't Men. (rao) kan gekomen zijn; zoo ook is tobaé 't Mal. tdbat en niet Men. (iobeq, zie bl. 72 aant 2). Uit diergelijke spellingen van T. als -79 -3 \ '2r 5^ O \ » cS 7^ «7 o \ enz. waar het tegen z^'n eigen uitspraak een neusklank als sluiter voor een scherpen medeklinker plaatst, mag men veilig besluiten , dat de beschaving uit het O. door een Mandailingschen tongval heen naar het binnenland gekomen is. Ook de echt-Tobasch sprekenden moeten zich met de overwon- nelingen vermengd .hebben, want hoe anders te verklaren, dat T., niettegenstaande het geen (/ uitspreken kan, toch dj bezigt? immers de stompe geslachtgenoot van de is is dz, zoo als nog in 't Malagasi. Zoo men let op de groote overeenkomst van de Bataksche uitspraak met die van genoemde taal, zal men het niet onwaarschijnlijk vinden, dat 't Bat. vroeger ook een dz heeft gehad. Als voorbeelden van die overeenkomst zijn aan te halen: 1*. een h als vertegenwoordiger van k elders; b. v. ahu = aku (Mal., Jav. enz.). 2'. een k (in T. ^, zie § 10 en 11), waar Mal. of Jav. ngk heeft j b. v. tuku (een drievoef)^tungku,Kakmna=zóangkuioang. § 33. Speüing. 83 8°. 't ontstaan van een k door een voorgaanden sluiter uit h (bl. 26 I); b. y. wurun-kakaka uit wuruna = burung (Mal.) en hahaha = hak (T.). 4^. 't gemis van den halfklinker j, die door z vertegenwoor- digd wordt; b. v. hazu = kaju (Mal.), salazana = salajan (Mal. van êolef). 5**. tsi waar elders ti is (vgl. bl. S5 III); b. v. /«ifu&o = ^- djoip (Mal.), tindo (T.); ftUH =jpuUh (Mal.); tsindri = Hndik (Mal.); en 't ontstaan van ta uit a door een voorgaanden sluiter; b. V. lalantsarutra (uit Idlana + sdrutra), 6". 't Veranderen van een sluitenden k in. h voor een aan- bechtsel, dat met een klinker begint (vgl. $ 10); b. v. iré* hind van trakd (de slot-a nagenoeg stom) en ind (aanhechtsel). DRUKFOUTEN. BI. 8 r. 5 V, o. lees: ika. „ 10 „11 lees: -T^o-T^OX/^-SN- „ 12 „ 12 „ elders, door. ., „ 22 „ 16 „ èindti-godang. „ 22 „ 21 „ hindu pinardjolma, •„ 22 „ 11 V. o. lees: bindu pinarulok. „ 25 „ 17 Y. o. „ en zijn slechts. „ 27 „ 6. „ scherpe medeklinkers. „ „ „ 9 V. o. „ (dak aongko-ni en hup tjohko^ni. „ 81 „ 2 lees: Jcdid en mdU, „ 88 „ 17 V. o. lees: bl. 61 boven. „ 33„11 V. o. „. ^c--è\. „ 36 „ 19 lees: pe + tweemaal idah, „ 42 „ 8 en 9 lees: menger, „ 42 „ 11 V. o. „ aU'ptjam. „ 46 „ 10 moet karambodja uit tarambué^a weg. „ 49 „ 5 Ipes: zijn (bl. 6 aanm. 6); » )) M 12 V. o. lees: uitspreken. „ 53 „ 20 lees: = tjakur. „ 66 „ 10 „ behalve soms. „ 68 „ 1 „ intuna. „ 71 „ 7 V. o. lees: hcj, „ 73 achter aanm, (onder XV) in te voegen: Sommige woorden heb- ben een bijvorm, waarin »^ tusschen klinkers gemist wordt; b. V. ingan = jjan^ tyan = tingon (M., § 4 2°.). In 't Dair. enz. „ 74 „ 8 V. o. lees: VII). „ 75 „ 17 V. o. „ iumetul en auminggung. TOBASCHE SPRAAKKUNST. TOBASCHE SPRAAKKUNST, IN DIENST EN OP KOSTEN NEDERLANDSCH BIJBELGENOOTSCHAP, VEBVAABDiaD DOOB H. N. VAN DER TÜÜK. Tweede Stuk. (de woobden als zindeelen). AMSTTERDAM, DEPOT VAN HET NEDERLANDSCH BUBELOBNOOTSCHAP. Warmoetttraat ka de St. Janutraat, J. V^ OEDBUKT BU C. A. SPIN & ZOON. 1867. u •:i-i:{'- ;.ff' .i>,-.; /, AAN OEN HOOGLEERAAB A. RUTGERS WORDT DBZB POOINO, EEN ONBEKENDE TAAL T01BGANKELIJK TB MAKEN, DOOB DEN SCHRMTER ÜIT HOOGACHTING EN ERKENTELIJKHEID OPGEDRAGEN. AAN DEN LEZER. Zoowel om deo leerling aan de plaats van den klemtoon Ie gewennen» ak om tNederlandeefa B^belgenootaehap ntet op oiincM)dige kosten te jagen « is in dit stak ieder woord getransefibeerd. De ttanderiptie, door mij gevolgd) geeft een woord op atch«nlf naar de nitupraak terug, aonder de verandering uit te drukken, die in den aloiter er van door een volgeBd woord te weeg gebragt Mroidt; «ifo b. r. tvanseribeer ik •<OCPD ^^ "^ \ 79 X met di-öoin io (door uffephiaiêt of ^mnar- éigd)s éü niet geheet naar de «iispraok {di*laêk ko), In zamengisfitelde woorden, zoo ale b. .v. i»i^ vrv 15X \ IT'O'T^ «^ x \ , heb ik de nitepraak gehdel gevolgd (dbo^nSloZ). ^ Alles wat in kleine letter ge- drukt ie kan de leerling overslaan, en heeft hQ sleehts dan te leeen, wanneer er naar vefweeen wordt; -^ Wat betreft de wijsse* waarop ik getracht heb van dese* nog met beoefende taal een voorstelling t6 ge- ven « ik beken gaarne, dat zij mij in 't geheel niet voldoet I)e volvoe- ring van mijn taak £oo laag uit te stellen, tot ik in staat was, iets goeds te leveren, achtte ik in 't belang der beoefenaars der talen van den Indisoheti Archipel niet raadzaam, en daarem heb ik mij, wat be- treft sommige hoofdstukken, maar wat gehaast. Men neme 't geen ik geleverd heb voor lief, en bedenke, dat ik geheel alleen stond voor een taak, die slechts door vele beoefenaars naar eisch kan afgewerkt wor- den ^ en tevens, dat ik verpligt ben een gro'ot gedeelte Tan m^n t^d te goren aan een arbeid» die, eoo als de vertaling van bi^belsdie geschrif- ten, den geest ter neder dmkt, omdat men, zoo men geen diltettant- zendeling is, de overtuiging heeft, nagenoeg morswerk te zullen leve- ten* Ik behoef niet te seggen, dat ik bij t werk van mijn voorgangers, die de sniteirtalen hebben behandeld, geen baat heb gevonden, daar Btj onder den invkied van een abstracte methode, die de ware natuur eener taal, als beddspvaak, miskent, een voorsrtelling gaven, die tiii|j aleohie vp een dwaalspoor kende brengen. Ik behoef slechts te w^|2eü mp zulke beschouwingen ate **^ logisch voorwerp'* (iü de taal der ster- velingen *»«infinitief*), en op de wigze, waarop men in 't'Malcisch b. v. aan een staimweord, ofwel aan deto een voudlgstctt vorm van een tran- II sitief optredend werkwoord de beteekenis beeft aangepast van een infi- nitief, soodat b. y. ianam, ''bet planten" zoude beteekenen *. Ik beb mij streng aan 'ttaalgebrmk gebonden, en nooit aan een stamw., waarvaa zelfs de vorm onzeker is (zie bl. 108, jiaHm.)^ een beteekenis durven ge- ven, die bet, als gangbaar woord, niet heeft. Daarom heb ik b. v. ta^ uom met begriutf (het, hem, enz.) vertaald, of, naar den vorm, met warde (het, hq, ens.) door u hegraiom. Ik geloof niet, dat men ooiteen taal goed zal kunnen voorstellen, zoo men zich niet losmaken wil van 't gestreef naar een volledig stelsel, want iedere taal is meer of min een bouwval, waarin 't plan van den bouwmeester niet te doorzien is voor men uit an- dere werken van dezelfde hand 't geen er aan ontbreekt, om de oorspron- kemke gedachte te vatten, heeft leeren aanvullen ^ ledere aandachtige beoefenaar eener taal zal mq dit toegeven, en dan ook over de wQze, waarop men ten ontzent in zulke bouwvallen, als 't Jav. en Mal., eea duitend geheel heeft trachten te vinden, zqn staf moeten breken. Is het niet belèchel^k van een vorm, ak b. v. 't Jav. pdU^ {loffiêch voor- v)erp!)y een werkw. mdlaju af te leiden, en toch in 't Mal. mpakaUar een afleiding te zien vanma^imiar^ Is het niet de feiten verwringen, dat men in 'tMaleiflch een werkw. mangUpar opgeeft, omdat men er een substantief pangUpar ^ heeft meenen te vinden? Wat zoude men van iemand zeggen, die uit appUcaikt deêtrwtihU, diipieable en diergelijke woorden werkw. ging Of^even, als to appUe, to dedruel en to detpic? Waarom heeft men zich niet streng willen houden aan de feiten ^, en * Volgens de jongste Maleische Spraakkunst (U. 8é) sonde ^imii^ «werpende zQn" beteekenen! ^ Zoo kan men b. v. nit 'X Bataksch en Tagaalsch leeren, dat pèr in 't ^1. de voim is, die 'tvoorh. har in 't passief, of bjj substantieven, aannemen moet; pirbtiwaia» b. t. is niet/Mw 4- èuwai + an, maar de passieve vorm van bSieu- wU met 't aanh. o». ^ Lees pangaUpur, 't Stamwooird is Upur en etymologiseh een met 't Batak- sche ripwr, zoodat m&i/wr. eigentlgk: (smart ens.) nitwiaeken beteekent. * Zoo ook heeft men in hakmtara een van anUara afgeleid woord wUkn zien, ofschoon het slechts als versierde benaming van een bosch, woesten^ of vlakte gebezigd wordt, en men niet heeft kannen bewezen, dat de sloiter van 'tvoorh. ^4r v6or een een r inhoudend woord, dat* op een klinker eindigt, in / veranderd wordt, zoo als blijkt nit bartttari, 6arura'^ra, ^n zel£s uit bèrantara (zie de Iewm- jatim, bl. 158, Sidasari, bl. 63). Om de afleiding vap aniara te bewijcen, heeft Ill 2ich bepaald bij eene bloote vermelding, om een ander de gelegenheid niet te benemen, er een betere verklaring van te geven P Geene taal heeft zoo onder stelselzncht geleden als de Maleische; juist omdat er zoo weinig stelsel in is. Men houdt haar algemeen voor gemakkelijk *, en toch is het niemand harer talrijke beoefenaars nog gelukt, haar dnidel^k te maken. Men heeft met even veel geweten op haar proeven genomen, als een dokter op een zieke waarvan hy de kwaal niet kent. De arme patient heeft vr^*' wat moeten slikken, ook nadat de dranlges uit de apotheek van Taeo haar zoo sledit bekomefk zijni £r rust, schijJBt het, eén vloek op onze beoefening der tal^ van den In- dischen Archipel, en het zal ons nimmer gelukken, een er van zoo onder de knie te kragen, dat wij haar met kans op welslagen zullen kunnen gebruiken. Men moet een taal om haar-zelf beoefenen, niet dienstbaar maken aan een doel, waarvan 'tni^agen op de beoefening verderfeUjk moet werken. Daarom moet ieder op teleurstellingen voor* bereid zyn als die, welke 't Nederl. Ind. Gouvernement b^' de volks- leesboeken en 'tB^'belgen. bij de Mal. en Jav. Bijbelvertaling reeds hebben ondervonden. Ik ben er overtuigd van, dat men in ons land niets goeds zal kunnen leveren, omdat men er te practisch is, en den man, die 't zilver nog heeft te zoeken, noodzaakt ook z^n tijd te ge- ven aan 't slaan van guldens, 't eenigste waarvoor 't hart van onze toonbankhelden in staat is te kloppen. Eerst wanneer men in Duitsch- land zich met de talen zal willen bezig houden, waarvan de kennis de schrQver der jongste Mal. Spraakkunst er zelf» palaniaran bg gehaald , en het woord ptUaniara-an naar 2|jne afleiding gaan 8chr:ijven, hoewel het in xijn Wdb. onder laniar reeds plaats heeft. Ja selfs palabag^ verklaart h|j als pal (nit p&ry + bagef (bl. 46). Ongelukkiger wQze is dit woord onmidde]{|k nit 't TÉmil, waar het paicaoagej is (zie English and TamUJHetumary, Madras 1844, different torü). Het Mal. heeft de t?- in ^ veranderd, omdat het 't Thmilsehe f9<ih ffef ook reeds had overgenomen (zie Bat. 