Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 1 Van de vroegste tijden tot op het jaar 900 na Christus
De eenige grond, dien zij vermochten aan te voeren, moest het belang zelve zijn, dat de Fransche Kroon bij het bondgenootschap had. In den brief, door de Staten-Generaal aan de Gezanten te Parijs geschreven, ging men van een ander denkbeeld uit. Maar DES VADERLANDS. 545 OEE die van Holland wilden volstrekt alles vermijden, waardoor wij ons eenigermate tot de — 1621— verlenging van het Bestand zouden verbonden hebben. Dus zonden zij eene Deputatie A met den Heer van sommetspisx aan het hoofd tot de Staten-Generaal om op de wijziging van dien brief aan te dringen. De brief werd niet afgezonden, dan na veranderd en bij de Hollandsche Staten goedgekeurd te zijn !. — Ten aanzien van de betaling der Fransche regimenten verklaarde seannrn zonder omwegen, dat daaraan alsnog niet kon gedacht worden, en hij trachtte de verplichting van zijn Bewind in dit opzicht beperk- ter te doen voorkomen, dan de onzen op grond van uitdrukkelijke beloften beweerden. Aangaande de andere bovenvermelde punten zou hij den Koning spreken, doch reeds nu kon hij verklaren, dat de Koning het bondgenootschap met de Nederlandsche Re- publiek onder zijne eerste en voornaamste Alliantiën telde; maar dat hij bij zijne tegenwoordige zwarigheden, ingeval de Nederlanden in oorlog kwamen, zich niet tot het verleenen van bijstand kon verbinden: dus verlangde men wel te weten, of de Staten van zins waren het Bestand te verlengen, ja of neen! — Alzoo waren de onzen rechtstreeks op een onderwerp gebracht, waarover zij zich niet konden uitlaten. Immers hadden de mannen, die te ’s Hage den meesten invloed oefenden, op dit punt reeds een vast plan beraamd, in welks uitvoermg zij niet door raadgevingen of vertoogen van welke zijde ook belemmerd wilden worden. Diensvolgens antwoordden de Gezanten, overeen- komstig hunne Instructie, dat van die zaak niet was gesproken; maar dat de Staten op oorlog schenen te moeten rekenen, daar de vijand, trotsch op de behaalde voordeelen, van geen vrede zoude willen weten: voor het overige kon de Alliantie met Frankrijk op dien voet voortgezet worden, dat zij in de beide gevallen, van vrede of van oorlog tusschen Spanje en de Nederlanden, voorzag. — Dus eindigde dit onderhoud, waarbij de onzen wederom menig verwijt wegens bijzondere grieven en bepaaldelijk wegens de ongeboete schuld van den Heer van sommetspisx hadden moeten hooren. Lang duurde het, voordat ’s Konings antwoord op de door de onzen geopperde punten werd medegedeeld. Reeds waren zij te St. Germain bescheiden, toen Zijne Majesteit zich staat der zaken verontschuldigde op grond van een bezoek van rouwbeklag, dat hij zijne Moeder te Parijs — e te brengen had wegens het overlijden van den Groot-Hertog van Toscane : later bleek het, Eef: dat men alvorens den onzen bescheid te geven, de komst van den Hertog van rzsDpi- aurkres wilde afwachten. Van hetgeen deze zou voor te dragen hebben, zou het af- hangen, of er nog eene schikking met de Gereformeerden mogelijk was, hetgeen, in weerwil van alle vredelievende pogingen, al minder en minder waarschijnlijk werd. Den 22sten Maart kwam rxspreurkmzs te Parijs aan, en de onzen verzuimden niet bij hem hunne opwachting te gaan maken. — Wat zij intusschen van het Hef waarnamen, en van de gezindheid van ’s Konings raadslieden hoorden, was alles behalve bemoedi- 1 Resol. Holl. 1621, bl. 351, 352. Vgl. Resol. St.-Gen. 25 Maart, 1621. 1621— 1625. 544 ALGEMEENE GESCHIEDENIS gend. De Herlog van Luynes en zijne verwanten stegen steeds in aanzien: zijn broeder de Maarschalk pz capENET, werd iot de waardigheid van Hertog en Pair verheven, met den titel van Herlog van cHAuNE; zijn jongste broeder, de Hertog van LuxEMBOURG, werd goeverneur van Lyon; zijn bloedverwant, de Heer pe mopexe, Grootprovoost; hij zelf Connélable van Frankrijk, daar de bijna tachtigjarige LzsprGUrERES begrepen had, op dezen hoogsten eerepost, om welks wil hij trouwens katholiek had dienen te worden, geen aanspraak te moeten maken. Daarbij was de geest van den adel geenszins op de hoogte van den ernst van het oogenblik, zoo als nog in deze dagen bleek uit een fellen twist tusschen den Kardinaal pe curse en den Hertog pe revers, welke beweerde, dat die Kerkvorst tegen zijne belofte in gebreke was gebleven een van zijne zonen met een geestelijk ambt te bevoordeelen. Deze zaak’ verdeelde een tijd lang het geheele Hof. Onder dit alles roeide de Spaansche diplomatie, en was het aan den eenen kant waar, dat de Regering beducht was voor de uitbreiding der macht van de beide takken van het Huis van Oostenrijk; dat haar de betrekking tusschen 3Acosus van Engeland en het Hof van Spanje meer dan verdacht voorkwam, en dat zij haren verloren invloed in Graauwbunden wel met geld had willen terug koopen en van zins was de Duitsche Unie door onderhandsche raadgevingen te stijven 1; van den anderen kant scheen de oproerigheid der Gereformeerden, de natuurlijke bondgenooten van ’s Keizers tegenstan- ders in Duitschland, eene geheele breuk met al wat Calvinistisch was binnen en buiten de grenzen dringend aan te bevelen. Reeds lekte het een en ander uit van het ant- woord, dat onze Gezanten te wachten hadden: ’s Konings Raad, heette het, maakte zwarigheid om de hangende koopmanszaken voor den Nederlandschen rechter te laten brengen; er was eene begrooting van schaden opgemaakt, gansch verschillend van de onze; met betrekking tot de Alliantie zou het eerst de vraag wezen, of wij het Bestand met de Aartshertogen zouden afbreken al of niet; ook zou over die zaak in overleg met Engeland gehandeld dienen te worden, weshalve het te wenschen geweest ware, dat onze Gezanten wat tijdiger vóór den afloop van het Bestand waren gekomen; evenwel, dit was de slotsom, de Koning zou ons niet verlaten. Voorts bleek den onzen uit on- dubbelzinnige verklaringen van de aanzienlijkste en best onderrichte Staatsdienaren en Grooten, dat de onderhandelingen belemmerd werden, door de » particuliere misconten- tementen’: met andere woorden, de Fransche Regering bleek nog altijd de Staten niet te vertrouwen, zoo lang de Prins den Heer van somwELspux niet had opgeofferd ten bewijze, dat hij van alle voor Frankrijk | gevaarlijke ontwerpen afzag in een tijd, dat de hervatte oorlog (want dat de oorlog hervat zou worden, had men te Parijs alreede bespeurd) op nieuw de ruimste baan voor zijne eerzucht scheen te openen. Den Aden April kwamen de Heren Jeannin, BOISSISE en pursreUx onzen Gezanten mon- em — — — — een ! Zie Resol. St.-Gen. 19 Maart, 1621. DES VADERLANDS. | 643 deling ’s Konings antwoord brengen 1. De Koning, zoo zeiden zij, zou ons, zijne oude 1 i 29. 's Konings ant- en betere genoegdoening van ons verwacht. Hierop bleef hij alsnog aandringen. Niet- woord. toegenegenheid blijven schenken, maar had voor zich en zijne onderdanen een nadere temin wilde Zijne Majesttit toestaan, dat zijne onderdanen, die zich over ons te bekla- gen hadden, hunne zaak voor den Hollandschen rechter brachten om binnen vier maan- den uitgewezen te worden, terwijl hij zorgen zou, dat de Hollanders, die zich door zijne onderdanen verongelijkt rekenden, in zijn Rijk recht verkregen. Intusschen zouden alle maatregelen van bedwang voorloopig geschorst worden. De Koning was gezind, de Alliantie voort te zetten; maar ons belang bracht mede, dat ons bondgenootschap met Engeland tegelijk werd vernieuwd: immers had de Koning van dat Rijk het Bestand mede bewerkten gewaarborgd. Dus was het noodig, dat alvorens gebleken was, wat JACOBUS bij den afloop van het Bestand ten dezen aanzien zou besluiten. Frankrijk. ontveinsde geenszins hare bekommering en achterdocht wegens de onderhandelingen, die er tusschen Engeland en Spanje betreffende het huwelijk van den Prins van Wales en andere aangelegenheden hangende waren. Hoe het zij, mocht het gebeuren, dat Engeland ons kwam te begeven of de Alliantie met onzen Staat niet verkoos te ver- nieuwen, dan zou Zijne Majesteit ons evenwel niet verlaten, maar met ons alleen onder- handelen. De geldmiddelen waren uitgeput: althans geen penning voor de betaling der Fransche regimenten te vinden: bijgevolg werden Hun Hoog Mogenden verzocht geduld te nemen. — Dit antwoord bevredigde onze Gezanten in geenen deele. Zij verzochten nader met den geheelen Raad of met Zijne Majesteit zelve te mogen spreken. Doch zij kregen ten bescheid, dat op alles rijpelijk beraadslaagd was en dat er voor dezen tijd geen ander besluit zou genomen worden: ook stond de Koning en de Raad op het punt naar Fontainebleau te vertrekken, en dus zouden zij wel doen, wanneer zij hoe eerder hoe liever van den Koning afscheid namen, ten ware zij hem naar Fontainebleau en verder volgen wilden. — Hiermede was alles afgesneden: want zoo zij den Koning bui- ten Parijs volgden, liepen zij gevaar door hem naar het tooneel des oorlogs tegen de Gereformeerden te worden medegesleept, hetgeen zij noode zouden hebben kunnen ver- antwoorden. Slechts de groote beteekenis, die er in gelegen zou geweest zijn, dat Nederlandsche Gezanten in ’s Konings gevolg waren, terwijl hij tegen de Gereformeerden zijns Rijks te velde trok, kon den Koning hun langer verblijf wenschelijk maken: an- ders moest hij verkieselijk achten, dat zij vóór den tijd dat het Bestand ten einde liep, vertrokken waren, opdat hij tegenover Spanje in zijn geheel mocht blijven. Zoo schoot dan onzen Gezanten niets anders over, dan tot nadere inlichting de vraag te doen, of het ! Be Heer van soissise had intusschen een bewijs van zijne standvastigheid gegeven, daar hij het geschenk, dat men hem te ’s Hage te vergeefs had aangeboden, en de Gezanten hem thans op nieuw ter hand wilden stellen, wederom weigerde. IIl Deer. 3 Srux. E. 69 1621— 1635. 546 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 'sKonings bedoeling was, dat de bestaande handelstraktaten van kracht zouden blijven terwijl over de vernieuwing der Alliantie onderhandeld zou worden, en voorts herinner- den zij, dat zij nog andere punten in het midden hadden gebracht, op welke zij neg geen antwoord bekomen hadden, bij voorbeeld, de regeling van de kaapvaart, de op- heffing van alle inbreuken op de handelsvrijheid en de teruggave van het schip de Hoop. Ook moest het hen hinderen dat er in het antwoord geen woord over den Prins van Oranje was ingevloeid; doch hiervan zwegen zij voor het oogenblik. — Eindelijk ver- zochten zij ten minste eene som van 600,000 gulden in afrekening van de door Holland voorgeschoten gelden, ten einde Hun Hoog Mogenden eenigzins in hunne tegenwoordige lasten te gemoet te komen. — Blijkbaar rekenden zij, dat het in de Provinciën een goeden indruk zou maken, zoo zij ten minste met eenige toelage uit Frankrijk terug- kwamen. — Op de eerste vraag kregen zij ten antwoord, dat 's Konings bedoeling niet was, de bestaande vriendschap te verbreken, maar te vernieuwen: het antwoord op de overige punten zou hun uit Fontainebleau toegezonden worden, en zij behoefden er hun afscheid niet om uit te stellen: want des noods kon het hun door onzen gewonen Am- bassadeur worden nagezonden. Thans verzochten de Gezanten het bekomen bescheid op schrift te mogen ontvangen. Doch de Commissarissen maakten zwarigheid dit verzoek in te willigen: zulks was, zeiden zij, aan het Fransche Hof niet gebruikelijk. Niette- min lieten zij zich overhalen, het mondeling medegedeelde op schrift te geven. Toen echter dit schriftelijke antwoord inkwam, scheen het onzen Gezanten » veel magerder” en nog armer van inhoud toe, dan het mondeling medegedeelde. Toch moesten zij er De Gezanten zich mede tevreden stellen, en nog op denzelfden dag kregen zij hun afscheidsgehoor. krijgen hun af- scheid. Bij deze gelegenheid betuigden zij plechtig, dat zij al het mogelijke gedaan hadden om Zijne Majesteit te overtuigen van de ernstige begeerte van Hun Hoog Mogenden om 's Konings grootheid en belangen te bevorderen. Zij smeekten om eene genadige verze- kering van de voortduring van. ’s Konings gunst, ten einde Hun Hoog Mogenden in dit hagchelijk tijdsgewricht van den afloop van het Bestand te bemoedigen. Van zijnen.kant mochten zij den Koning met alle bescheidenheid verzoeken in aanmerking te nemen, hoe groot een belang hij had bij de instandhouding van de onafhankelijkheid der Ver- eenigde Provinciën: wist hij onzen Staat door de bescherming aan onze zelfstandigheid verleend, aan zich te verbinden, dan had hij de handhaving van de rust in zijn Rijk en de beslechting van de geschillen in Europa in zijne hand. De Prins van Oranje, dit verzwegen zij ten slotte niet, hoopte ook een gunstig antwoord te bekomen op het- geen hij hun gelast had uit zijnen naam aan te dienen: immers was hij ’s Konings zeer nederige dienaar, evenzeer, ja meer begerig naar ’s Konings voorspoed en grootheid , dan eenig Vorst ter wereld: hij zou zich overgelukkig achten, zoo de Koning hun ver- gunde, hem te verzekeren, dat Zijne Majesteit hem de eer aandeed te gelooven, dat hij prijs stelde op ’s Konings gunst, die hij zich door geenerlei handeling onwaardig DES VADERLANDS. 047 EE PT Te PS ST EAI ORCC M MN DENS zou maken. — De Koning antwoordde, dat zij bij monde van zijne Raden zijne meening verstaan hadden; dat hij niet in gebreke zou blijven, Hun Hoog Mogenden te begun- stigen, indien zij van hunne zijde niet in gebreke bleven, hem behoorlijke genoegdoe- ning en zijnen onderdanen goed recht te verschaffen; voorts wenschte hij den Gezanten eene goede reize en deed zijne gebiedenis aan den Prins van Oranje. — Dus bleef alles onafgedaan, en was men eigenlijk niet verder dan vroeger: Frankrijk was tevreden met de beteekenis van den stap door de Staten-Generaal in de toezending hunner Gezanten gedaan en met de verbindtenis, die zij door de betuigingen hunner vertegenwoordigers hadden aangegaan, maar voor het overige wenschte men hun geen volkomen vertrouwen noch welwillendheid te toonen: vermits ABRSSEN niet verloochend was, bestond er steeds een reden van mistrouwen en verwijdering. St. D. XVI, bl. 459. Eerst in 1642 werd weder een van ner poes (wicsoLp) als Heer van Noord- wijk onder de Edelen beschreven. Zie voorts Res. Holl. 12 Oct. 1621. 2 Toch was in de Punten van beschrijving tot de zomervergadering der Staten van Holland, in 1620, het volgende artikel opgenomen: » Alzoo men bevindt, dat tot vermindering van dere- putatie des Lands en tot weinig vordering van de dienst deszelven, meer en meer toeneemt het aannemen van allerhande eeretitels van vrijheer, ridder enz. waarmede al zulke personen zich niet weinig verbinden aan degenen, die ze hun confereren, behalve dat zulks strijdig is tegen de hoogheid en soevereiniteit van de Landen, — is geraden gevonden, of daar niet order op behoort gesteld, en dat zij, die zulke titels verkregen hebben, ze hier te lande niet in publieke acten enz. zullen mogen gebruiken” (Resol. v. Holl). 69* 1621— 1625. - $48 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1621— mond van den Hertog van Luymes zelven gehoord hadden, met de betuiging, dat zijn — persoon den Koning aangenaam was en dat het goed zou zijn, zoo hij Gezant kon blij- ven. Dit te vernemen, hadden de Gezanten gezegd, zou den Staten genoegen doen. Eerst nadat zij den 20sten April te 's Hage waren teruggekomen, werden de verwachte antwoorden ontvangen. Op sommige punten luidden zij niet gunstig. Wat het handels- verkeer aanging, zoo verklaarde de Koning, dat hij steeds gezorgd had, dat de Neder- landers geen last leden; dezen, daarentegen, hadden de onderdanen van Zijne Majesteit met zoo veel geweld en vijandelijkheid bejegend, dat, zoo daarin alsnog niet voorzien werd, hij tot andere maatregelen de toevlucht zou moeten nemen, om zijne Franschen voor schade en verdrukking te bewaren. De teruggave van het schip de Hoop werd toegestaan; maar het verzoek om 600,000 gulden afgeslagen: de Koning, dus luidde het bescheid, had reeds meer gedaan dan hij verplicht was, door de regimenten zeven jaren lang te betalen boven de twee jaren, waartoe hij volgens het oorspronkelijke con- irakt gehouden was geweest 1. Onder de brieven, die den Gezanten nagezonden werden, was er een van PUISIEUx, strekkende om uit naam van den Koning te verzoeken, dat den Aartsbisschop' van Keulen geen overlast van onze troepen mocht worden aangedaan, en tevens dat de kinderen van OLDENBARNEVELT, bij de uitvoering van het vonnis der verbeurdverklaring hunner goederen, met eenige goedgunstigheid mochten bejegend worden ?: kon dit om ’s Konings wil geschieden, het zou zijner Majesteit veel genoegen doen 8, i Gezindheidten — Intusschen was het reeds uitgemaakt, dat het Bestand niet verlengd zou worden. Het ien d - : à : lenie en en was almede om Prins maunrrs in de gelegenheid te stellen, de staatkunde te hervatten, Penang, die hem in de eerste jaren der eeuw bezield en zoozeer tegen den vrede gestemd had, dat OLDENBARNEVELT uit den weg was geruimd. De partij, in de Duitsche zaken ge- kozen, maakte het bovendien tot eene ongerijmdheid en eene onmogelijkheid op onze grenzen vrede te houden met eene Mogendheid, die men in de Palts en elders in Duitschland bestreed of wilde bestrijden. In de Zwide. Maar hoedanig was de gezindheid in de Zuidelijke Nederlanden ten aanzien van het lijke Nederlan- den. groote vraagstuk van oorlog of vrede? Het kon daar de wensch evenmin der Regering als der bevolking wezen zich wederom in het belang der grootheid van het Spaansch- Oostenrijksche Huis in een uitputtenden oorlog met een overmachtigen nabuur gewikkeld te zien, en zonder wil of beschikking over eigene middelen Spanje bij hare alles om- 1 Zie hiervoor, D. III. St. II. bl. 521. Noot 2. 2 Resol. Holl. 1621, bl. 437. 3 In de Resol. v. Holl. 1621, bl. 378, leest men: »De Raadpensionaris heeft verhaald, dat dezer Landen Gezanten in Frankrijk en Engeland hun afscheid gekregen hadden en op weg wa- ren van wederkeren, zonder dat men nog verstaan kon, dat eenig merkelijk voordeel voor den Staat van het Land uit hunne zending was gevolgd.” DES VADERLANDS, 549 vattende plannen van herstel tot een werktuig te dienen. Zulk eene mate van overge- 1621— gevenheid aan de zaak van het Catholicisme heerschte er niet, dat men voor de alge- — meene zege dier godsdienst de volslagen vernietiging der nationale zelfstandigheid over zou gehad hebben. Deze te handhaven was de eerste plicht der Aartshertogen en zij zoowel als de edele geest van spivoLa waren niet doof voor den kreet eener Natie, die niet te gronde wilde gaan. Zou het nog mogelijk zijn, ziedaar de groote vraag, zich met het broedervolk van het Noorden op de eene of de andere wijze te verstaan? Wat men, met zulk een doel voor oogen, beproeven wilde, buiten Prins mAurrrs om scheen daaraan niet te denken. De partij in de Vereenigde Provinciën, die zich in de laatste omstandigheden zoo sterk getoond had, en wier macht en uitbreiding men zich in het Buitenland licht nog grooter voorstelde, dan zij was, kon niet geleid worden tot dat- gene, waartoe men ze gebracht wilde zien, dan door dien Vorst alleen. Bovendien, wanneer de Aartshertogen met de tegenpartij hadden geheuld, zouden zij der heerschende partij slechts een gewenscht voorwendsel gegeven hebben om haar geheel te onderdruk- ken. Dus scheen men op den Prins te moeten werken, — en werkelijk ging men daartoe Men wil er over. In een brief, den 74 April 1619 geschreven, trachtte DON BALTHAZAR ZUNIGA M CHE het plan om met Prins mavunrrs onderhandelingen aan te knopen, aan.het Spaansche nus ae Bewind smakelijk te maken. Men moest, schreef hij, een vertrouwd persoon vinden, seen te die hem zou weten over te halen, het masker, zooals men het noemde, af te werpen, en zich van de soevereiniteit meester te maken, door het aanbod, dat, zoo hij vrede sluiten wilde, de Koning hem en zijnen erfgenamen gaarne als soeverein zoude erken- nen l, Hoe kon, zal men zeggen, het Bewind in Brabant meenen, zulk een plan ooit aan Spanje aannemelijk te kunnen maken? Toch was er wel wat voor te zeggen. 1621— 1625. 550 ALGEMEENE GESCHIEDENIS pen hebben, en curva werd naar Brussel gezonden, om zich met de onderhandelingen over de verlenging van het Bestand te bemoeijen !, dat is, om te zorgen, dat zij geene voor Spanje gevaarlijke strekking kregen. Reeds hebben wij hem by de openingen, aan UYTENBOGAERT gedaan, in dien zin aan het werk gezien ?. Ook schijnt op dien brief van ZUNIGA geene machtiging uit Madrid gekomen ie zijn om iemand met zoodanigen last bij Prins maurrrs te doen optreden. Niettemin meende het Bewind van Brussel zulk een onderhandelaar gevonden te hebben in den persoon eener bejaarde Katholieke vrouw uit het aanzienlijke Brabantsche geslacht rsrncrars, die te ’s Gravenhage woonachtig in het vertrouwen van Prins maurits deelde. Omstreeks den aanvang yan het jaar 1621 waagde zij het, zoo gaf zij ten minste voor, ten aanhooren van den Prins iets op te werpen van het wenschelijke en heerlijke dat er aan verbonden zou zijn, zoo hij den vrede bewerkte, door de Provinciën tot gehoorzaamheid aan den Koning en de Aartshertogen terug te brengen, hetgeen hem bovendien op uitstekende gunsten van de zijde zijner Majesteit en hunner Hoogheden aanspraak geven zou. Aanvankelijk zou de Prins zich daarover eenigzins verstoord getoond en haar gezegd hebben, dat, zoo hy haar niet zoo goed kende en niet zoo zeker was, dat zij zijn wezenlijk belang beoogde, hij recht boos op haar zijn zou. Maar na eenige weinige dagen zou hi haar hebben laten roepen en haar gezegd hebben, dat zulke praktijken zeer hagchelijk waren en hij een groot ge- vaar kon loopen, zoo men kwam te vernemen, dat hij aan dergelijke voorstellen het oor leende; maas dat hij, wetende hoe zeer hij haar kon vertrouwen, er voor uitkwam, dat, zoo men den Staten voorstelde zich te onderwerpen, hij daartoe behulpzaam zou zijn en maken zou, dat zij zich onderwierpen, mits de Koning en de Aartshertogen hem eenige uitstekende gunsten verzekerden. Nogmaals na een drietal dagen liet hij, zoo heet het, haar weder roepen, en herhaalde wat hij gezegd had op zijn prinselijk woord. Met deze boodschap ging Mevrouw rsencrARS naar Brussel en deelde wat zij te zeggen had, aan de Aartshertogin en den biechtvader van den Aartshertog mede. 3 Bij cacuer, t. a. pl. bl. XXVII, XXVIII. DES VADERLANDS. 551 BS aN a a rn a Cel MM ECCE QD ontketend schenen, en zoo hij zich al dadelijk door den drang der omstandigheden ge- 1621— noodzaakt zag, eene omverwerping der orde in Frankrijk buiten het spel te laten, toch — opende de oorlog nog meer dan één uitzicht, en in allen gevalle was hij thans in zijne richting te ver gegaan om het op een anderen boeg te wenden. Doch wat beoogde hij Wat bedoelde dan met die boodschap door Mevrouw TsERCLAzs overgebracht? Dit is niet moeijelijk na hi — — te gaan. Door het oor te leenen aan de voorstellen der Aartshertogen verhoedde hij, Pi ips tod oe vooreerst, dat zij niet buiten hem om en tegen hem met de ingezetenen, en voor allen A*tshertogen? met de misnoegden, begonnen te onderhandelen. Werd er onderhandeld, dan was het raadzaam, dat de zaak voor hem niet geheim bleef en hij de draden in handen hield. Ten tweede, op deze wijze, zag hij zich in staat gesteld het Bewind te Brussel tot eenen stap te verleiden, die onfeilbaar tot het afbreken van het Bestand leiden moest. Immers den Staten-Generaal met een voorstel tot onderwerping aan te komen, was het geschiktste middel om te weeg te brengen, dat zij van verdere voorwaarden geen woord zouden willen hooren. Om de Aartshertogen te vaster in den waan te brengen, dat zijn raad oprecht gemeend was, betuigde de Prins dezelfde gevoelens in een brief aan den Koning van Spanje. — Maar wat veroorzaakte, dat de Belgische Regering zoo onnoozel zijn kon, zich in dien strik te laten vangen, en aan de redenen van Mevrouw TSERCLAES, die veeleer een werktuig in de hand van Prins mavrrrs, dan in die der Aartshertogen schijnt geweest te zijn, zooveel vertrouwen te schenken? Het was de meening, die bij allen vast stond, dat mavarrs waarachtig niets anders dan de soevereiniteit begeerde, en ze van een iegelijk zou aannemen, die ze hem bezorgen kon. Te duidelijk was het, dat de Prins sedert het eind der vorige eeuw om den wil der grootheid van zijn Huis met de ware belangen der Republiek in strijd was geweest, dan dat men tot dien dunk geen aanleiding zou gehad hebben. Eindelijk, ook de Spaansche partij zal zich wel gewacht hebben die hoop om de Provinciën door toedoen van Prins maurits tot onder- werping te brengen, den Aartshertogen uit het hoofd te praten. Immers was thans, nu de patriotsche partij in België van eene onderwerping der Noordelijke Provinciën aan Spanje, en van een afstand van ^s Konings rechten aan Prins wavnrrs kon droomen, het gevaar afgewend, dat de mannen dier partij tegen den zin van Spanje zich met de Noord-Nederlanders zouden trachten te verstaan. Zoo vermochten door dezelfde valsche verstandhouding Prins mavunirs in de Vereenigde Provinciën de wenschen der vredesparlij , en Spanje in Brabant en Vlaanderen die der nationaal-Nederlandsche partij te verijdelen. Die vredespartij liet zich gelden in de beide vaneengereten deelen van Nederland. Doch de pogingen, die de Belgen beproefden om zich te verklaren, werden van onze zijde streng afgesneden; de bedekte tegenstand in den boezem der Staten-Generaal en elders werd overwonnen, en door Spaanschen list alles aangewend wat strekken kon om hen die sterk geweest zouden zijn, als zij hunne zaak met eerlijke middelen hadden voorgestaan, door verraderlijke stappen zich zelven in den grond te doen boren. Cueva 1621— 1625, 532 ALGEMEENE GESCHIEDENIS had de aanvoerders der Remonstranten gaarne in Brabant gehouden, en poogde vrrzw- BOGAERT, door hem eene jaarwedde op te dringen, tot dienstwilligheid te verplichten, of ten minste eenigen grond van verdenking tegen hem bij de Regering in Holland te doen bestaan. Doch hij sloeg het aanbod op de stelligste wijze af, en begrijpende dat zijn verblijf in een Land, hetwelk wederom met zijn Vaderland in oorlog stond te ge- raken, noodzakelijk tot misduiding aanleiding moest geven, koos hij de partij om naar Frankrijk te vertrekken 1. Onder de plannen van den Spanjaard behoorde ook, de tegenstanders van de bovendrijvende partij, die als zoodanig voorstanders van den vrede waren, te verleiden om een poging te wagen ten einde de eene of andere grensstad in Hoog verraadde handen van de Aartshertogen te spelen ?. Werkelijk brak er omstreeks den tijd, van eenige Gel- — dersche Edellie- waarop CUEYA UYTENBOGAERT gepolst had of hij zich tot eenig verraad zou laten gebrui- den. ken, eene zamenzwering uit, welke niets minder bedoelde, dan de stad Tsel tot de zijde van den toekomstigen vijand te doen overgaan. Verscheidene Geldersche Edellieden waren in deze zaak betrokken. De Prins, hoe dan ook van den aanslag onderricht, liet op eigen gezag, na slechts eenige leden der Staten-Generaal van de zaak verwit- tigd te hebben, Jonkheer sakos mom, amptman van het Land tusschen Maas en Waal, EIBERT VAN BOTBERGEN €N ADRIAAN VAN EINDHOUTS, Schout in het Overampt van Kuik, met nog anderen gevangen nemen en te ’s Gravenhage op de Voorpoort brengen. Een paar dagen na hunne aankomst aldaar (den 26% January, 1621) werden de voornaamsten in de vertrekken geplaatst, waar OLDENBARNEVELT met zijne lotgenooten gevangen geze- ten had, en de Heren leden der Staten-Generaal, GOGH, VOOGT, MUYS en SCHAFFER be- noemd om hen voorloopig te verhooren. Dadelijk verzocht de Stad Utrecht acte van non-prejudicie wegens de inhechtenisneming op haar gebied van den persoon van JAKOB MOM. Deze acle werd dadelijk verleend, en besloten ook aan de Regeringen der plaatsen, waar de anderen aangehouden waren, reeds voordat zij zulks vraagden, derge- lijke acten te verleenen. Doch de Hooge Overheid van Gelderland liet zich daarmede niet tevreden stellen. De Kanselier en Raden van dit Gewest beklaagden zich over de zaak, als eene inbreuk op hunne soevereiniteit. Zoo iets, zeiden zij, was onder deze Regering nog nimmer voorgekomen. Zij zelven zouden wel onpartijdig recht doen, daar zij voor niemand in ijver voor de Unie onderdeden. Dus verzochten zij, dat hun de gevangenen teruggezonden werden. Dit zou de eenige ware acte van non-prejudicte zijn, en daarop drongen zij aan. De Staten-Generaal besloten dit schrijven te beant- woorden met het verzoek, dat men den genomen maatregel, als in belang van het Land geschied, niet euvel zou duiden, maar toelaten, dat het verhoor werd voortgezet door de Gecommitteerden, die men, des verkiezende, nog met een tweetal leden uit Gelder- land kon versterken. Aan dit besluit werd geen dadelijk gevolg gegeven, aangezien de — — 1 BRANDT, Hist. d. Ref. IV, bl. 430—434, 445. 2 Zie sranpt, t. a. pl. bl. 433. DES VADERLANDS. BBS Weldra echter bewillig- den zij in de voortzetting van het verhoor, mits men zich in antwoord op den brief van Geldersche Gedeputeerden zich nader wenschten te bedenken. Kanselier en Raden behoorlijk verontschuldigde, en zich verbond, wanneer het tot eene rechtspleging kwam, de Geldersche Hooge Overheid daarin te kennen. Den 154 Fe- bruarij was het verhoor afgeloopen, en nu dienden zich de Provinciën ten aanzien van de rechtspleging te verklaren. Die van Gelderland verlangden reeds dadelijk, dat aan hunne Provincie het recht zou toegekend worden om een dubbel zoo groot aantal rechters te stellen, als de andere Provinciën. Naar het schijnt, waren degenen, die het behoud der gevangenen wenschten, van meening, dat de meerderheid der Staats- leden, welke met het verhoor belast waren geweest en waaronder dan ook twee Gel- derschen waren, gunstig voor hen gestemd was. Ten minste wendden hunne verwanten zich tot de Staten-Generaal met het verzoek, dat de geheele rechtspleging alleen bij de vier Heren, die tot nog toe met de zaak gemoeid waren, en bij Zijne Excellentie den Prins verblijven mocht. De Staten echter begrepen dit niet te moeten toestaan, en nadat eerst voorgesteld was, de Commissie, bestaande uit de vier bewuste personen, met nog drie Heren te versterken, en wel met nog eenen uit Gelderland, eenen uit Utrecht, en eenen uit Brabant, werd een paar dagen later besloten, tot rechters te stellen, benevens de Heren vooer en cocn, nog twee door Gelderland te benoemen uit het Kwarlier van Nijmegen, voorts twee uit Utrecht, vermits aldaar de inhechtenis- neming van den voornaamsten der gevangenen had plaats gehad, en bovendien, behalve murs uit Holland, nog vier Heren, door Friesland, Overijsel, Groningen en Brabant te benoemen. Werkelijk werden de twee nog te benoemen rechters door Gelderland aan- gewezen in de personen van de Heren vAn ESSEN en KELFKEN, Leden van den Raad van Gelderland, Dus scheen dan nu de zaak ongestoorden voortgang te zullen hebben, toen de Raden van Gelderland eerst draalden met de zending der twee nieuw benoemde rechters, en straks berichtten, dat zij nog bezwaar zagen om die Heren met den ver- langden last te laten vertrekken. Dit kon geen andere reden hebben, dan dat men de gevangenen gespaard wenschte te zien, en de zamenstelling van de vierschaar geen ge- nade scheen te beloven. Alzoo verried de gemaakte zwarigheid, dat de schuldigen beschermers vonden in de Regering der Provincie. Waarschijnlijk had men verno- men, dat zij de slachtoffers geworden waren eener misleiding. van verfoeijelijk verraad, het openbare gezag niet zouden willen trotseren voor het oog der gemeente en dat wel in een zao belangrijk tijdsgewricht, als het tegenwoordige; maar III Deen, 3 Srvx. 70 1621— 1625. 1621— 1625. 554 ALGEMEENE GESCHIEDENIS dat zij het voorbeeld van onderwerping zouden volgen, bij de rechtspleging tegen den Advokaat en zijne medestanders; door de Provincie Holland gegeven. Dit schrijven miste zijn doel. De Raden van Gelderland verontschuldigden zich een en andermaal, verlan- gende het gevoelen van de Slaten van Gelderland op de zaak te hooren. Zoo verscheen de tijd, dat de beslissing tusschen vrede en oorlog zou moeten plaats hebben, en nu verlangde men aan de vredespartij in den Lande te toonen, dat de Staten-Generaal geen oogluiking dachten te gebruiken ten aanzien van personen, die de zucht om zich met de Zuidelijke Nederlanders te verstaan zoover gedreven hadden, dat zij wegens hoogver- raad te recht stonden. De Staten vorderden van de Geldersche Gedeputeerden ter hunner Vergadering eene afdoende verklaring ten aanzien der rechtspleging, — en wat was thans hun antwoord? Aangezien, zeiden zij, Han Hoog Mogenden betuigden, dat de slaat des Lands niet toeliet, de rechtspleging langer uit te stellen, en zij diensvolgens voornemens waren de gedelegeerde rechters te gelasten aan de zaak gevolg te geven, des noods zonder medewerking der Geldersche leden, zoo lieten zij toe, dat de Heren coca en vooer zich aan den last niet onttrokken. — In het midden der maand April (1621) hadden de rechters het vonnis gereed, en werden de personen van mom, ror- BERGEN en VAN EINDHOUTS ter dood veroordeeld met verbeurdverklaring hunner goederen. Dan dewijl in hunne commissie mede genoemd waren de personen van VAN MEECKEREN en pot !, en Zijne Excellentie dezen vergiffenis had toegezegd, zoo raadpleegden de rechters de Staten-Generaal, wat hierin te doen. Zelfs had de Prins aan die beiden beloofd, dat hunne namen in het vonnis niet genoemd zouden worden. Op deze vraag besloten de Staten, het vonnis der drie eerstgenoemden afzonderlijk te laten vellen en ten uitvoer leggen, de rechters te ontheffen van de rechtspleging tegen de twee anderen, en Zijne Excellentie te machtigen hen te ontslaan onder zulke acte, als hij zelve goed zou vinden: immers achtte men, dat hun beider namen uit het vonnis konden wegblijven, zonder dat de schuld der veroordeelden daarmede weggenomen of merkelijk veranderd werd. Na deze schifting tusschen de beschuldigden bekochten de drie ongelukkigen reeds des anderen daags (den 173m April) hunnen aanslag op het schavot, terwijl zij, als het ware, der Staten besluit om den oorlog tegen de zuidelijke broeders en tegen Spanje te vernieuwen met hun bloed bezegelden ?. Had zich de vredespartij onmiskenbaar in Gelderland doen gelden 3, het schijnt, dat men ook op de oorlogsgezindheid van de Vroedschap van Utrecht niet genoegzaam rekenen ! De drost van Heel, mede gevangen, was staande het proces als onschuldig vrijgclaten. ? Resol. Stat.-Gen. 25, 26, 27, 28, 29 Jan.; 5, 6, 13, 15, 16, 18, 23, 25 Febr.; 2, 3. 6, 9, 10, 11, 12, 13, 18, 24, 25, 26 Maart; 15, 16, 17 April, 1621. 3 Zie hiervoor, bl. 516—519. DES VADERLANDS. Bb kon. Na de Regeringsverandering van 1618 waren aldaar personen, die zich sedert den met — 1621— geweld onderdrukten aanslag van 1610 stil hadden moeten houden, in de gelegenheid ge- aids weest om op nieuw eenigen invloed te bekomen; de ballingen van dat jaar waren weder- gekeerd, en hunne vergiffenis, met teruggave der verbeurdverklaarde goederen gepaard, kreeg juist in de maand Maart 1621 haar beslag !. De katholieke partij der terugwerking, die zich in 1610 geroerd had, kon zich, als het er op aan kwam om verzet tegen de richting van Prins wittem I, HENDRIK IV en OLDENBARNEVELT te verwekken, steeds goed met de overdreven Calvinisten of Contraremonstranten verstaan. Zoo was Prins MAURITS in 1610 binnen Utrecht op het punt geweest van door die partij verstrikt te worden ?. Maar haar streven was natuurlijk om het Land bij de eerste gelegenheid weder onder het gezag der oude Landvorsten en der oude Kerk te brengen. Zulk eene gelegenheid scheen zich nu weder tegen het einde van het Bestand voor te doen. Geen wonder derhalve, dat de Prins niet gerust was omtrent den stand van zaken, die te Utrecht sedert de deor hem zelven bewerkte omwenteling ontstaan was. De Vroedschap had na De Vroedschap dat tijdstip nader bepaald, dat hare leden voor hun leven benoemd werden: zoodoende erdee aa ringsreglement had de Prins, slechts wanneer hij eene opene plaats, door afsterven of vrijwilligen af- iere dcn Prin sland ontstaan, door keuze uit een tweetal vervullen moest, van tijd tot tijd een schaduw van invloed op de zamenstelling van den Raad, en alle verandering in het nieuwe door de Staten van Utrecht bekrachtigde reglement buiten toestemming van den Raad was verboden. Hiermede had de Prins geenszins genoegen genomen. In September 1619 had- den de Staten-Generaal de Utrechtsche Regering eene acte toegezonden, strekkende tot verandering van het reglement, in dier voege, dat de Prins-Stadhouder bij het benoemen van Burgemeesteren en Schepenen ook buiten de nominatie zou mogen gaan, en ieder jaar eenigen personen om redenen van ziekte als anderzins hun ontslag zou mogen geven. Hun Hoog Mogenden grondden dezen slap op geschillen, die er in den Raad der Stad zouden gevallen zijn, hetgeen trouwens door dien Raad ontkend werd. De Vroedschap nu had die acte bij zich nedergelegd: zij beschouwde haar als een voorslag , dien zij goed vend niet aan te nemen. Maar toen de Prins in 1620 de vacatures, door dood of vertrek ontstaan, vervullen zou, hield hij zich niet aan het Stedelijk reglement, op grond van de acte, welke hij als wet wilde aangemerkt hebben. Deswegens zond de Vroedschap hem, terwijl hij zich in het leger te velde bevond, een schriftelijk be- klag. Daar dit echter niet baatte, zoo wendde zich het Collegie in Maart (1621) tot de Staten-Generaal met het verzoek, dat dezen de acte zouden herroepen, en de Stad Utrecht bij hare soevereine rechten zouden handhaven, ten einde »de schennis van het eerste Artikel der Unie en de verdere ontstelling van de harten der leden van de Vroed- schap” te verhoeden. Op de ontvangst dezer aanmaning noodigden de Staten-Generaal 1 Resol. St.-Gen. 11 Maart, 1621. 2 Zie hiervoor, D. III. St. II, bl. 451, 465. 70 * 556 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1621— den Prins uit, op een bepaalden dag over deze zaak mede te komen raadplegen. Maar 1625. hieman werd geen gevolg gegeven, waarschijnlijk omdat men voorzag, dat zich een andere weg om de zaak aan een eind te brengen, zou openen. Werkelijk kwam er eene missive van de Staten van Utrecht, uit welke bleek, dat het nog twijfelachtig was, of zij de Vroedschap hunner hoofdstad tegen den Prins zouden ondersteunen. Zij verzochten, namelijk, mededeeling van het van wege die Stad gedane verzoek. Dit werd hun toegestaan. De Vroedschap echter verkoos niet toe te geven. Zij nep de eerste twee Leden der Staten van de Provincie tot verantwoording, of zij voornemens waren, zich bij de Staten-Generaal partij tegen haar te stellen. De Geëligeerden en de Edelen van Utrecht, aldus vermaand, verklaarden zich ongezind om de Stad tegen te werken, en alsnu wendden zich Burgemeesters en Raad op nieuw tot de Staten-Generaal met de verzekering, dat zij niet zouden dulden, dat de door hen gestelde orde werd gekrenkt tot nadeel van de rust en eenigheid hunner ingezetenen: waren zij, dus vraagden zij, niet eedshalve verplicht, zoowel als andere Steden, hun goed recht, bepaaldelijk op het stuk der regering, voor te staan, en te verhoeden, dat door vreemde bemoeijing de Stad en hare Regering in kleinachting werd gebracht? En, voegden zij er bij, van Zijne Excellentie vertrouwden zij, dat hij van hen de opoffering hunner rechten niet zou begeren, en voortaan niet meer buiten de hem voorgelegde nominatie gaan zou. Dit was eene stoute taal in den mond eener Regering, die door den Prins op het kussen was geholpen en thans duchten mocht op nieuw, des noods met krigsgeweld, van haar gezag beroofd te worden. Maar er was voor de Vroedschap een middel om de straf dezer stoutheid te ontgaan niet alleen, maar ook het gezag van haar reglement en hiermede zich zelve in het gezag te handhaven. Dit middel was, dat zij met de Staten van het Gewest afzag van alles wat het drijven der oorlogspartij kon belemmeren. Deed zij dit, zoo was het den Prins voor het tegenwoordige onver- schillig, hoedanig hare constitutie was. Voorbodenvan Reeds van den aanvang van het voorjaar van 1620 aan had men maatregelen geno- den aanstaanden sorlog: men, die geschikt waren de niet ingewijden onder de leden der Staten en het publiek ! Resol. Stat.-Gen. 11, 13, 17, 29 Maart; 1 April, 1621. DES VADERLANDS. 557 te doen zien, dat het Bewind niet op de verlenging van het Bestand rekende, en hen A alzoo te gewennen aan het denkbeeld, dat de oorlog hervat zou worden. Den 64e Mei van dat jaar werden uit elke Provincie één lid der Staten-Generaal gecommitteerd om met Zijne Excellentie te raadplegen, wat tegen den afloop van het Bestand tot beveiliging van het Land te doen stond !, en de taal gevoerd door den Prins en den Raad van State, bij de inlevering hunner Propositie tot de Consenten voor 1621, was niet dubbelzinnig. Omirent de voortduring van het Bestand, verklaarden zij in dat Staatstuk tegen het eind der maand Julij (1620), is geen andere gissing te maken, dan dat wij ons met goeden en wakkeren moed iot de oorlog voorbereiden: dit niet te doen, ware zooveel als ons goede Vaderland met ons zelven en onze vrouwen en kinderen onbedacht aan het uiterste gevaar, ja, aan het verderf bloot te stellen. In weerwil dat de vijand zoo vele troepen naar Duitschland gezonden had, heette het verder, had hij nog een vorstelijk leger op onze grenzen, en kwam in Duitschland vrede, dan kregen wij buitendien de troepen van daar op het lif. Weshalve Zijne Excellentie en Raad van State vastelijk vertrouw- den, dat Hun Hoog Mogenden hunnen gewonen ijver en kloekmoedigheid, waardoor zij steeds bij de geheele wereld zulk een grooten roem behaald hadden, ook bij deze ge- legenheid tot heil des Vaderlands betoonen zouden ?. Tegen het najaar van hetzelfde jaar en nogmaals in den winter werden de kooplieden gewaarschuwd op hunne hoede le zijn, dat hunne schepen tegen het oogenblik van den afloop des Bestands aan geen vijandelijk geweld blootgesteld mochten zijn 3. Ja, reeds nam men voor, de Mogend- heden, die zich bij traktaat verbonden hadden, ons ingeval van oorlog bij te staan, uit ie noodigen, tijdig op het verleenen van dien bijstand bedacht te zijn * Hoe den Ge- zanten naar Frankrijk en Engeland door het drijven van Holland verboden werd, eenigen raad dezer Mogendheden tot verlenging van het Bestand aan te nemen, is ons boven gebleken 5, Krijgskundige voorzorgsmaatregelen gingen met al die onheilspellende handelingen en verklaringen gepaard. De tijdelijk afwezige officieren werden tegen den eersten April (1621) opgeroepen 6, de uitrusting van een genoegzaam aantal schepen voorgeslagen ten einde onze riviermonden te beveiligen en de Vlaamsche havens te blokkeren 7. | Onder de plannen ter beveiliging der grenzen behoorde de verzekering van de ves- Lieroord ver- ting Lieroord. Niettegenstaande de Graaf van Oost-Friesland de Staten verzocht had, ries " Muse Oost-Friesland. ! Resol. Stat.-Gen. 6 Mei, 1620. 2 Resol. Stat.-Gen. 29 Julij, 1620. 3 Resol. Stat.-Gen. 29 Aug.; 28 Dec. 1620. 23 Febr. 1621. Resol. Holl. 26 Aug.; 3 Dec. 1620 en 1621, bl. 356. 4 Resol. Stat.-Gen. 5, 29 Dec. 1620. 2 Febr. 1621. 5 Zie hiervoor, bladz. 518. 6 Resol. Stat.-Gen. 21 Jan. 1621. 7 Resol. Stat.-Gen. 28 Jan.; 16, 20, 23 Febr. 1021. 1621— 1625. 558 ALGEMEENE GESCHIEDENIS A PT PIG dit zijn kasteel door hunne troepen te doen ontruimen, aangezien hij thans » genoegzame middelen had om zijn eigen plaatsen, die God Almachtig hem toevertrouwd had, te bewaren,” gaven de Staten hunnen te Lieroord commanderenden kapitein cogxprzxs bevel, een bestek der te maken werken te leveren. De Graaf smeekte en bad Hun Hoog Mogenden, dat zij » volgens hunne beloften, woord, zegel en brieven” zonder uitstel het Huis Lieroord zouden ontruimen. Op dit schrijven erkende de Prins, gelijk vroeger, dat men belofte moest houden; maar niettemin, zetde hij, was ’t niet raadzaam de plaats te verlaten, daar de vijand ze anders bemachtigen zou, hetgeen mede tot groot nadeel van den Graaf zou strekken. Dus besloot men de ontruiming beleefdelijk te weigeren, en werden de vestingwerken versterkt tegen ’s Graven uitdrukkelijken wil. Doch de voortdurende geschillen met zijne onderdanen ! gaven den Staten steeds eenen voet in zijn land en bovendien was hij der Staten schuldenaar voor een som van 120,000 gulden, en de nood, die hem drong nog een jaar krediet te vragen, maakte hem gedwee ?. 