VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Stroenst het ter flagaére in, verdeelt sich van elkadr, ~- Befprovit en vleesch en aerch en beenen, Bruischt door het naauwlyks zigtbre henen En voedt en onderhoudt het ligchaam in dien fland, Als met het oogmerk [trooke van "s wyzen Makers hand. | Ps | Hier ~ zeer wel genomen worden, l TI? NM. NIEUWENHUYZEN, DE MENSCH, Hier voere het Weivar fyner vog? , ` | | ` En drenkt "t oneindig kleine in zyn naauw sigfbren togt p Om voeding , leven te verwekken : i Naauw vindt ge één.enklen ftip, waar. door geen vaatjen vheeit, Geen holten, met zyn daauw befproeid. Gindsch ziet ge een vaatgeftel alleen ter Scheiding frrekken, Waar of ik ook nieuwsgierig. zie, ` "t Js alles werking, orde en juiste harmonie ; De fchets alleen moet ons verrukken, By "t zien van zulke meesterftukken ; Wak wech, verdwaasde mensch, die nobit u zelf beziet, Gy kent de grootheid Gods, noch uw verpligting niet. Deeze befchryving van den Mensch, die geheel met de nieuw. fle en beste ontleedkundige Waarneemingen overeenftemt , en daarom achting verdient, levert tevens genoegzaame 'bewyzen op, dat het minder den Dichter dan de ftoffe te wyten is, dat op verícheidene plaatfen van dit Gezang , meer de zaakkundi- ge en befchryvende Door, dan de in verrukking zynde Dich. ter, doorítraalt. — — Om ook dit te bewyzen, mogt de Proef / e de a `. Taal. Dicht- en Lettérkundig Magazijn; of verzameling van Vere handeiingen , de Tast- Dicht- en Letserkunde betreffende; bene- vens eenige Dichtflukken : ten nutte onzer Dichilievende Land- genooten bij een vergadert en uitgepeeven , door Ge BRENDER à BRANDIS. Lid van de Maatfchappii der Nederlandsche Letter- kunde te Leyden; van het Zeeuwfche Genaetfchap der Weeten- Schappen te Vriisfingens en verfcheiden dichtlievende Genootfchap- pen. Derde Deel. Te Amfterdam, bij H. Keijzer en C, Groe- newoud. 1789. Behalven het Voorbericht en den Biadwijutr $62 biadz. in pf. octavo. ` Z ommige ongunftige omftandigheden bebben de afgifte van Lettervrugten, uit het Magazyn, voor eenigen tyd vertraagd ; dan, daar men intusfchen niet verzuimd heeft voorraad te vere zamelen, is het vervolgens niet veel moeite geweest , zulks we- der te vergoeden. Hier door i$ ons thans op nieuw eene ruime verzameling ter hand gekomen, die het derde Deel van deezen Jetterarbeid vitmtakt, welke den Liefhebberen in veelerleie op- aigten gevallig kan zyn. Buiten een aantal van grooter en klei- ner Gedichten van verfchillende foort, over eene verfchciden- heid van onderwerpen. go in ’t ernflige als in "t boertige , die | Vo tot | I 4 1 TAAL- DICHT- EN LETTERKUNDIG MAGAZIJN, 21I è tot leerzaamheid en vermaak ftrekken, vindt hier cen taalkun- dig navorfcher meer dan één onderwerp van zynen fmaak in overweeging genomen. Hier toe beboort een ingebragt bewys, voor de fpelling koomst , ik koom, gy boomt, enz. met eene daar teger aangevoerde opmerking, welke voor het fpellen van komst, enz. pleit. De Schryver erkent de bondigheid van dit tegen hem aangevoerde, in een volgend Stukje, waar in hy tragt te doen zien, dat de fpelling van Erkentnis en Bekentnis te wraaken zy, nadien men, uit kragt der afleidinge, van kem- nem , erkennen, bekennen, behoort te fchryven Erkennis en Be- kennis; het welk hem zig breeder doet uitlaaten over den uite gang nis, in afgeleide woorden. By die gelegenheid geeft hy, onder anderen, ook in bedenking, of het woord fchenz:is (ei- , genlyk frkendnis zo " van fchenden kome,) zyn oorfprong ver- fenuldigd zy aan ee) werkwoord fchennen, welks beftaan h egter tor nog niet béwyzen kan. Een andere Taalkundige, die bovenal naauwkeurig is, in °t gadeflaan van de betekenis veeler „woorden by onze oude Schryvers, welke men zomtyds niet regt verílaat , om dat de toen in zwang zynde betekenis nu in vergetelheid geraakt is, deelt ons hier zyne waarneemingen me- de, over het woord begrypen. De geleerde Frans. Burman legt Hooft, die dit woord bezigt, in den zin van berispen, te last, dat dit ontftaat, uit eene letterlyke overzetting van het Latyn- | fehe woord reprehendere , en het Franfche reprendere. Maar ge- heel ten anregte ; want , gelyk hler ten overvloede getoond wordt, onze oude Scbryvers gebruiken dit woord veelvuldig in deeze betekenis; des het als geene verbastering te wraaken zy. Begrypen naamlyk betekende oudtyds ook capere , appre- hendere, waar voor we nu grypen of aangrypen bézigen; cn van daar had men de overdragtelyke betekenis, iemand met woorden aangrnpen, dat is, iemand beftraffen of berispen; zo dat Bur- man , in dit geval, Hooft gansch verkeerdlyk bepreepen of gegispt en berispt hebbe. De Opfteller deezer waarneemingen doct de door hem aangehaalde plaatzen der Ouden, gewoonlyk, ver- gezeld gaan van taalkundige aantekeningen, die ter ophelderin- ge dienen; waarin ons verfcheidén min bekende woorden ver- klaard worden ; onder welken hier ook voorkomt het woord werfchap of warjchap , weer|chap en “waerdfchap in de betekenis van een maaltyd (convivium :) en ook wel bepaaldlyk een cenví- vium nuptiale Of Bruiloftsmaal. (*) Voeg hier, uit veele ande- rens (°) Volgens hot hier aangehaalde zegt van lasfe, dat dit woord, in die betekenisfe , nog by de Neordhollunders bekend is. Maar gewoonlyk’ gebruiken zy het in een vitgebreider zin. Ren warfthip of warfchop is cen Gast, die by een goed Vriend gyn verblyf heeft; van daar de fpreekwyze e een warfchin hebben ergens Ze warf:hip gaan of zyn en de: gelyken 5 well Wach gemeenlyk Vriendenmaalen ea vrolyke panyen ten gevolge eite ` "e 213 TAAL DICHT, EN LETTERKUNDIG MAGAZIJN, ren, nog by. dat het woord frhelden , thans alleen convitiart, oudtyds mede be/lraffen of berispen betekende. — Verder ont- moeten we hier. gien van het beoefenen der Dichtkunde, verleent ons hier bet Magazyn nog eene vertaalde Verhandeling over het nut der Toe weeldichtkunde ; mitsgaders de overzetting van een te Berlyn, met cen gouden Lerprys, bekroond Antwoord op de Vraag: Hoe kan de Navolging, zo wel van oude als van nieuwe. vreemde Herken der fchome Weetenfchappen , den Vaderlandfchen_fmaak ontwikkelen en volkoomener maaken? — Voor "t overige be. helst dit Deel nog etlyke zo oorfpronglyke als vertolkte Stuk. jes van Vernuft, die men, als veelal treffend uitgevoerd, met noegen zal leezen. De volgende befchryving eener aandoen- Bie ontmoetinge, op ecne Winterwandeling, die vooraf eigen- aamig gefchetst is, ftrekke hiervan nog ter proeve: D Ve vervolgde mijne wandeling, en naderde de bouwvallige "hut eens cerlijken grijsäarts. Nu zag ik den ouden man, hij keerde met waggelende fchreden naar zijne woning té rug Zijne hairen waren de meeuw gelijk: deeze man, dus dacht ik, is het evenbeeld van den Winter; — de verwoestende ouder- dom heeft hem onder den last zijner baren gekromt , — zijne braave kinderen zijn voor hem weggerukt; — nu is hij verlaaten, en leeft hier afgezordert. —— Even gelijk de natuur, reikhalst hij naar het tijdftip, waarin bij tot een nieuw heerlijk leven zal geroepen worden. — Dit oogenblik zou mooglijk , zonder mijne hulp, verbaast zijn ; — de edele grijsäart viel, bijna gevoelloos, voor zijne flroodeur neder: arme man! de koude hadt hem bedwelmd. Ik reikte hem de hand, en hielp hem in zijne fchamele wooning. Ik was aangedaan: — is.dit, zeide ik bij mij zelve, — is dit nederig verblijf — het verblijf der Godsvrucht! Braave grijsäart! gij verdiende een beter lot ! Hij viel vermoeid —— — bevend op het harde bed neêr. Ik weende. Naauwlijks had ik het ver. mogen, om eenig hout op te zoeken, en het met de weinige, nog glinfterende , vonken, op den kouden haard, in brand te fleeken : nu plaatfte ik den braaven man 'er nevens, en fpced- em eenige verkwikking te haalen, en kwam ijlings if hem een’ verfterkenden drank, en nu fprak hij: »» Sche . TAAL- DICHT- EN LETTERKUNDIG MAGAZIJN. 213 vm Zonder uwe zorg, zou heden de laate dag mijns levens ge. » weest zijn.” , Om een geringen onderftand te fmeeken, begaf ik mij dee. zen morgen naar uwe ftad. Mijne rijke bloedverwanten wezen mij medoogenloos af. Ik klopte te vergeefsch aan de deuren eeniger ongevoelige Grooten. Befchaamd aangedaan , over de hardheid mijner natuurgenoten , ging ik, trillend van koude, verzwakt door den honger, te rug. Ó God ! vergeef het hen, riep ik; zij kenden nimmer behoefte. Nu, dacht ik, nadert het eerfte van mijnen proeftijd. —= Mijn fchraale voor- raad was verteerd; zedert gisteren heb ik niets gegeeten: ——— weldaadig Schepper! door cene vaderlijke kastijding , hebt gij mij voor uw eeuwige gelukzaligheid gefchikt gemaakt; ontvang dat leven, 't welk ik, boe vol ellende , echter altoos als een gefchenk van uwe onverdiende Goedheid aanmerkte ! Krachteloos , geheel onvermogend om verder te gaan, viel ik na. bij mijne wooning neêr, toen gij naar mij toekwaamt ; oe nu ae dank ik u, 6 mijn God!" — Hier viel de braave man op zijne knieën: ——— ‚dat gij mij ook thands voor morren, tegen , uwe alwijze befchikking , tegen mijn noodlot, bewaard hebt! , de weinige oogenblikken, die gij mij , ain deeze zijde der eeu- » wigheid, nog Aul: toedeelen, zal ik befteeden, om uwe Va- ,. derlije goedheid den hartgrondigen dank voor zo veele wel. ae daaden te betuigen!” Hier ftond hij op, — ik lag ——— geheel aandoening ,'aan zijne zijde, Nu kende ik het vermo- gen der Deugd. Met vervoering richtte ik mij op, drukte den grijsiart aan mijne borst, en riep: uitmuntende — beste fterve- ing: ik wil u nooit verlaaten : — ik zal voor uwen ou- . derdom zorgen: leef — leef nog lange ten voorbeelde voor het mensehdom ! Uwe rampen hebben u wijs, en met den besten Godsdienst bekend gemaakt.... Morgen kom ik u afhaalen. Nu keerde ik naar mijne wooning te rug. —— Ô! Hoe te vreden was ik met mijne wandeling.” Sasts= en Karakterkundige byzonderheden, betreffende FREDERIK den II. Koning van Piuisfen. Uit het Hoogduitsch, naar den derden druk. Vierde en Vyfde Deel. Te ’s Hage, by. l. van Cieef. 1788. In gr. octavo , 475 blads, [n dit Deel levert men ons, even als in de voorigen, eene verfeheidenheid van trekken , welken dienen, om Ze Vorfen eharaôter in veelerleie opzigten te doen gadeflaan. Het volgen. de voorbeeld onder anderen toont ons, hoe hem de ondank- baarheid en losbandigheid tegenftond. » Een inwoonder van Berlin beklaagde zich over geleden on- regtvaardigheden, — Hy was een buitenlander, en had van eenen ki 214 ^ — BYZONDERHEDIN eenen Jood aldaar, tot voortzetting van zyn Zaaken, 390 Ryks- . daalers, voor 6 jaar tegen 5 ten IOO, ontvangen. De Jood had hem by 't Stadsgerigt aldaar. toen hy hem, na verloop van de 6 jaaren niet terftond had kunnen betaalen, vervolgd, en hec zo ver gebragt, dat hem alles afgenomen was, Zo dat hy thans een bedorven man ware, en met zyne kinderen moest gaan be. delen. Hy bad derhalven om de Kouinglyke hoede en genade. ——— De Koning werd hierop ten hoogflen verfioord, en be- val terftond om hem de Aêten desaangaande in handen te flel- len. Hy bevond toen, dat de Jood den vreemdeling, die met zyne familie heel arm in Berlin gekomen was, dit geld ver. fchoten , en hem ook eene wooning bezorgd had; maar dat deeze om geene betaaling noch van interest noch van Kapitaal gedacht, maar alles liederlyk doorgebragt had; zo dat de Jood van de verpande Goederen kwalyk 80 daalers gemaakt had. De Koning deed den vreemdeling benevens den Jood by zich komen, en zeide tegen den laatften: vm Hier hebt gy als een eerlyk Jood nog 310 Daalers , de. wyl gy iemand hebt willen voorthelpen; en wees altyd eerlyk. Maar tegen den buitenlander : » Dewyl gy een ontrouw Huishouder geweest 3yt, zo verdiene det gy nog bovendien naa Spandau gezonden te worden. Maar ik zal u by Kustrin eene plaats in de Volkplanting laaten aan- wyzens beter u zelven daar.” Een ftaal van eene andere natuur, waaruit men 's Vorften in- fchiklykheid omtrent zyne bedienden kan afnesmen, biedt ons een in zyn foort grappig voorval aan. » De Koning, naamlyk , was gewoon , zyne nieuwe (levels altyd aan een zyner Kamer- Lackyen te geeveu, om uit te tree- den. en leide de ouden niet eer at, voor dat zy heel onbruik- baar waren. In den zevenjaarigen oorlog liet de Koning zich eens in Breslau een paar nieuwe ftevels maaken , en gaf ze aan den gewoonen Kamer- Lackey, maar vergat ze weder te eie fchen. Toen hy nu van Breslau opbrak, eischte hy de nieuwen. Doch de Kamer- Lackey had ze reeds meer dan 2 maanden ge- dragen ,.zo dat de zoolen niet alleen gefleeten, maar zelfs ftuk waren. Op deze wyze werden zy dan door den Kamer- Lackey den Koning overhandigd. Toen hy ze nog flegter vood dan de ouden ! zo vraagde hy: zyn dit myne nieuwe flevels? » De Kamer- Lackey. Ja Uwe Majefteit, » De Koning. Zy zyn immers verfleeten ! en gy moest za maar uittreeden, P De Kamer - Lackey. Dat heb ik ook gedaan, Uwe Ma. jefteit. De Koning hernam met de groote bedaardbeid; e Dat zie BETREFFENDE FREDERIK DEN II, art ik! geef my myne ouden maar weder hier, en bezorg my bin. nen veertien dagen een paar anderen. Deeze kunt gy houden. Maar treed de nieuwen niet weder zo uit, als deeze , anders moet gy ze betaalen." Uit eene herhaalde Kabinets - Ordre, aan den geheimen Finan- tie -Raad Torrach, ziet men, hoe bezwaard de Koning den flaat van Engelands Finantien, in den jaare 1779, inzag; en hoe hy ege Onderdaanen hieromtrent by tyds gewaarfchouwd wilde hebben. Zyne eerfte order deswegens , gedagtekend 16 Aug. 1779, - Juidde aldus: ,. Raad, byzondere Lieve Getrouwe. Daar de zaaken in Enge- land tegenwoordig een weinigje te mal beginnen te loopen, en het zeer te bezorgen is, dat het daar tot een volflagen bankroet mogt koomen; zoo heb ik u hierdoor willen belasten, om alle de Kooplieden en Fabriekanten, hier in het Land, die met de Engel. fchen ecnigen handel hebben, daarvan te waarfchuwen, dat zy zig een weinig in agt neemen, en als zy Engelíche papieren en wisfels in handen hebben, dat zy zoeken zig daarvan los te maa. ken; want de omftandigheden in Engeland zvn zeer kwalyk ge- field, en het is dus nodig , alle voorzorg te gebruiken, en vooral daar op bedagt te zyn, zig van alle Engelfche geldpapieren te ont doen. Gy hebt dus dit zoo als het behoort te bezorgen, en hete zelve alle die Kooplieden en Fabriekanten hier te lande, die het tot hun beboud nodig hebben te' weeten, met behoedzaamheid ' bekend te maaken, op. dat zy daarna hunne maatregelen kunnen neemen.” o, PREDERIK: Op des Raads nader fchryven deswegens, luidde,den 29 Aug: , zyne onderrigting aldus: —— — vn Raad, enz. Ik heb u,op uw bericht van den 23 deezer , mits deezen te kennen willen geeven, dat, toen ik u weegens het te vreezen bankroet laatst gefchreeven heb, het zelve niet van de Kooplieden in Engeland, maar van den Staat zelfs te verftaan is ; en als dat gefchied, dan lyd alles. dan zyn al de Engelfche Ac tiën en papieren verlooren, en derhalven is myne meening, dat gy den alhier zynde Kooplieden en Negotianten daarvan be. richten, en hun waarfchuwen zult, dat zy zig van alle Engel. fche Ain en papieren zoeken los te maaken , op dat zy hier na geene fchade lyden, en dat zy zig deswegens in agt nee. men, en een weinig op hunne hoede zyn , enz. enz.” FREDERIK, Ten bewyze van is Konings verregaande bekommernis hier- omtrent, kwam, by dat narigt, den 3 O@ober nog de valgene de waarfchouwing ; - oe Raad a GIG BIZONDERHSDEN, BETREFFENDE FERDRRIK DEN II, s» Raad, enz. "Er is een Koopman uit Engeland hier door (Potsdam) na Berlyn gegaan, die een menigte Engelfche 28 ix, | Wisfels en dergelyke papieren by zig heeft, om dezelve daar voor geld te verwisfelen, en het geld daarvoor uit het Land te haalen. Ik geef u dus hier meede bevel, de Kooplieden en Geld-Negotianten ten uwent te waarfchuwen , dat zy zig toch. niet verleiden laaten , om dergelyke Engelfche A&tén en Geldpapieren aan te koopen, op dat zy in geene fchaade ge. raaken , want in de omftandigheden ‚waarin zig Engeland tegen. woordig bevind, is dit eene hoogst gevaarlyke zaak, en men moet zig voor hunne papieren zeer in acht nemen, en deswe. gens op zyne hoede zyn. Gy zult dit dan , naar behooren , en zonder omflag bezorgen.” FREDERIK. encen beredeneerd Register op alle de voornaamfle Rechts- leerde Advyfen , Conjultatien , Advertisfementen , Decifien, bferwatien en Sententien. In eene Alphabetifche order gefchikt en zamengefteld. Derde Stuk. Te Utrecht by G. T. van Pad- denburg, 1788. In quarto 224 blade. Het nagaan der twee eere Stukken van dit Register, in der jaare 1783 afgegeeven, heeft ons doen opmerken, dat het zglve van zeer veel nuttigheid ware, ter gereeder nafpooringe van ’t geen voornaame Regtsgeleerden, en waar ter plaatze, in huone Schriften van veele gewigtige voorvallen in regtzaaken geoordeeld hebben; dan, daar ‘er zedert zo veel tyds verliep; eer dit Werk verder agtervolgd werd, fcheen ‘er weinig of geen hoop op deszelfs voltooijing over. Met de gemeenmaaking van dit derde’ Stuk heeft men egter die hoop opgewakkerd, en wel zo, dat de verwagting van deszelfs uitgebreide nuttigheid voor al niet minder zy. In het Voorbericht naamlyk wordt ons ge- meld hoe men een tweeden bewerker heeft overgehaald, om dien aangevangen arbeid voort te zetter, en zelfs eenigermaate verder uit te breiden. °t Is op deezen voet nu gebragt tot let- ter M. ingeflooten, en ftaat eerlang, met een volgend Stuk, in zo verre tot letter Z. voltrokken te worden. Wyders heeft men ten oogmerk "er nog by te voegen een Supplement of Aanhang f°l van, A. tot Z, en de Heeren Regtsgeleerden worden verzogt den Uitgeeveren de behulpzaame hand te bieden, om deeze hunne nuttige onderneeming tot des te meer volkomenheid te brengen. NIEU eg; AL GE MEE N x VADERLANDSCHARE LETTER-OEFENINGEN. De Bybel verdeedigd , door YSBRAND VAN HAMELSVELD. Vile Deel. Te Amfterdam, by J. Allart, 1788. In r. dvo. behalven de breede Voorreden en uitvoerige Bladwyzers ‚ 204 bladz. nvermoeide arbeid komt alles te boven. Toen de Heer HAMELSVELD deeze Verdeediging des Bybels, in den jaare 1783, ondernam, was hy een amptloos Per- foon , en leefde, door de Goefche Gebcurtenisfen , van den openbaaren Kerkdienst in die Gemeente afgeftaan hebbende , in eene ftille rust. Nauwlyks waren twee Deelen van dit Werk afgewerkt, of by moest zyn afge- zonderd leeven verlaten ` dewyl hem geheel onverwagt, en volftrekt buiten zyn toedoen, door de Regeering van Utrecht , zyne Geboorteftad, het Hoogleeraarampt in de Godgeleerdheid werd opgedraagen. Behalven "t zelve moest hy een geheelen Predikdienst in de Utrechtf/che Gemeente vervullen , geduurende het leeven van Ds. BACHIENE den Vader. Omtrent tachtig Predikbeurten , behalven de Collegien , kwamen voor zyne rekening 3 en werd hem hier voor de geringe wedde van Zes hona derd Guldens e jaarlyks toegelegd , met toezegging van Twaalf honderd Guldens , ingevalle van het overlyden van den Hoogleeraar BURMANNUS. Een dubbele post, welke hy op zulke voorwaarden , door de cdelfte dryf- veeren genoopt, ondernam: en van welke hy zich, ge- duurende drie jaaren, zo kweet. op cene wyze, dat h allen, zyne vyanden zelfs, tot Rechters daar over durft neemen. Onder alle deeze veelvuldige en zwaare Amptsverrigtingen verzuimde hy niet, deeze Verdeedi. ging des Bybels te vervolgen. Ondertusfchen namen de verdeeldheden , die ons Vaderknd Zo deerlyk gefchokt hebben, meer en meer toe. In deeze verdeeldheden be- tuigt hy zich zodanig gedraagen te hebben, als hy meen- de, dat een eerlyk Man , een waar Beminnaar van zyn IV. DEEL. N. ALG. LETT. NO. 6. Q a- e VAN HAMELSVELD 218 — v -n Christen, cn een Leeraar onder de Chris, Weed behoorde te gedraagen. Ondertusfchen moest ` *. naad, hoon, ja zelfs bedrcigingen , ondergaan , hy vent IIIe. yer - oet met ailerlei valfche betichtingen en verdraaijingen zyner woorden, Door de grootmoedige verfmaading , waar mede hy dit alles behandelde , liep dit cgter op ee- ne ftorting uit, en hadt geen gevolg. Onder zulk eene ontaarting der tyden viel hem de arbeid te zuur. Eindelvk kwam de Nagt van DBerocring te Utrecht , den 16 Sept. 1787 , wanncer hy befloot zich veiligheids hal- ve uit Utrecht te begeeven. Kort daarop werdt’ hy door Burgemeesteren en Vroedfchap der Stad (Urecht, aks Profesfor in de H. Godgeleerdheid aan die Academie, gecasfeerd en onnut verklaard den Predikdienst in de Gemeente dier Stede waar te neemen : en trok men zvn aangebooren of verkreegen Durgeríchap , wegens deszelfs onwaardig cu flest gedrag, in; hem voor geen Burger der Stad erkennenue , hem den Predikdienst in die Stad , wet inhouding van zvn verfcheenen Tracte- ment . verbiedende , onverminderd de Actie van den Joofd-Ollicier tegen den geeasfeerden Hoogleeraar. liy deelt de oorfpropglyse ftukken mede aan de Naa- komelingfehzp , onder anderen om dit merkwaardige, 9. dat het, Cachyk hv fchryft,Y een Befluit is van dezelfde aa Regeering en Perfoonen, die my, drie jaaren te voo- aa Ten ,. des ongevergd en van zelven , tot Hoogleeraar aa hadden aangefteld , wanneer ik dezelfde grondbeginzels s had die ik nog heb , en , als een cerlyk Man, niet se Verzaaken mag 3 de beginzels van Vadcrlandsliefde , < van licfde tot de Waarheid , Godsdienst en Deugd, s» Vrede, Eendragt en Vryheid.” Eenigen tyd daar naa ontving hy cen ongetckend Briefje , waar in hem zyne verfcheene wedde, van 20 Aug. tot t Octob., werd toegewcezen. Durkerdam, zyn eere ftandplaats , werd thans zyn wykplaats , waar hy de Verdeediging van den Bybel voltooide, Dit weinige meenden wy te moeten ontleenen uit de breede Voorréde des Schryvers, die in dezelve voorts Zyn gehouden gedrag verdeedigt, en zyne denkwyze over ’t Staatkundige bloot legt. Onder zo veelerlei en trefienden Lotwisfel , heeft de onvermoeide 1HAMELSVE'!.D een Werk ten einde gebragt, welks VIII(le Deel wy thans in handen hebben. In zes Deelen hadt hy voor- genomen "t zelve af te handelen , doch "t is onder het à \ | E BYBÉL VERDEEDIGDs $19 bewerken uitgedyd. Van den aanleg en het doel gaven wy berigt by onze Aankondiging des Eerften Deels (*), De guuítige verwagting , welke wy er toen vau vorm- den , is door de uitkomst ten vollen beantwoord : de Berichten van elk Deel, door ons gegceven, draagen jet blyk van (T)5 en blyft dit laat(te aan de voorige gelyks De Hoofdinhoud van 't zelve kunnen wy onzen Lees geren best doen kennen met $ 1. des Zeven en twin- tigften Hoofdftuks , waar mede dit Deel een aanvang necmt , af te fchryven. „, Na dat wy," luidt de taal - des geleerden Schryvers , ,, tot hier toe , de Waarheid en Godlykheid der H. Bocken en derzelver Inhoud , tea gcn alle de befchuldigingen en uitvlugten van het Onges loof , hebben gehandhaafd , ftaat ons nog ééne bedene king te beantwoorden. CH) Algem. Vaderl. Letteroef. VI D. bl. 483. VII D. bt. 363. Nieuwe Algem. Faderl, Letteroef. l1 D. I St. bl. 22. 5331 2 . bl. t. ($) Tract. Theol. Polit. Cap. 8. p. 111, (4) Loco cite Cap. 10. p. ai 1 * U 220 Y. VAN HAMELSVELD gemerkt , dat dezelve zo naauwe betrekking. onderling op elkander hebben, dat zy als één geheel uitmaaken , ons den ganfchen loop van Gods handelingen met zy- ne Kerk vertoonende. Doch, wanneer sPINOZA dit tot een bewys gebruiken wil van zyne onderftelling , be- driegt hy zich ten hoogften,. Trouwens, gelyk deeze Eénheid een overtuigend blyk is van de Waarheid der Gefchiedenisfen, zo getuigt de verfcheidenheid in ftyl, de wyze van voordragt van de onderfcheidenc Opftellers der Bybelboeken; de Taal, in welke de Bocken des O. Test. zyn opgeítreld , fchoon dezelfde Hebreeuwfche Taal, is echter, ten aanzien van de zuiverheid en bloei, geheel onderfcheiden, en juist berekend naar het onder- cheid der verfchillende Tydperken , in welken de Schry- vers der Godlyke Boeken, volgens het algemeen geloof der Joodfche en Christen-kerken, geplaatst worden. Zy kunnen dan onmogelyk éénen en denzelfden Man voor ‘Schryver erkennen. Ja, als wy aandagtig den Inhoud deezer Boeken gadeflaan , kunnen zy niet allen door éénen enkelen Schryver in laater tyden gefchreeven zyn. Wie zou in ftaat weezen , zich zodanig in de vroegere Eeuwen te verplaatzen , dat hy derzelver ze- den en gewoontens zo natuurlyk uitdrukte, dat hy, door inmenging van zeden, gebruiken of gewoontens van zy- ne Eeuw, zich niet hier of daar zou verraaden? Wie kan immer de uitbreiding en voortgang der befchaaving van het Menschdom, in die natuurlyke opvolging , wel- ke men in deeze Boeken ontmoct , uitvinden ? Het geen spinoza van alle de Gefchiedbocken des O. Test. in 't gemeen gezegd heeft „ zulks is , na hem, door meet anderen, in 't byzonder van de Bocken van MOSES , cn de andere Bybelboeken , gezegd geworden, welke men aan derzelver Schryvers ontkend, en aan an- deren , van laater tyd , heeft willen tockennen, - Deeze Bedenkingen en uitzonderingen , tegen de Echt- heid der Bybelbocken , zullen wy nu in overweeging neemen.” Hier toe befteedt de Schryver, het O. Test. van Boek tot Bock naagaande, dit Hoofdftuk. Het volgende Hoofdítuk is beftemd om de Echtheid van de Boeken des N. Test. te bewyzen, en vangt, de Schryfítoffe opgeevende, in deezer voege aan: Gelyk ons in te laten in het Gefchiedkundig om- 1gaande den tyd en wyze van het verzamt- m des O. T. tot eene Boekery of € s DE BYBEL VERBEEDICD. 221 pe, die wy gemeenlyk den Kanon noemen, de Echtheid en Oudheid van elk derzelven verdeedigd hebben , zo zullen wy thans op denzelfden voet onderzoeken, het geen men tegen de Echtheid der Boeken des N. T. heeft ingebragt , zonder dat wy iets willen bepaalen nopends den Kanon of verzameling deezer Boeken tot één Lichaam, alzo het voor den Godsdienst genoeg is, indien wy ze- ker zyn, dat deeze Boeken die Schryvers hebben , ondez welker naam zy gaan , en dat zy in die tyden zyn ge- fchreeven , in welke zy gemeenlyk geplaatst worden. — Vooraf merken wy hier in 't gemeen aan , dat ons aan dit onderzoek ongemeen veel gelegen ligt Cen, Trou- wens , zyn de Euangelien in de daad van MATTHEUS, MARKUS , LUKAS EH JOANNES opgefteld , dan zyn de ge- loofwaardigheid van deeze gelyktydige Schryvers, en de Godlykheid van jesus Voorzeggingen , tevens ontegen- zeggelyks zyn de Brieven van PauLUs echt, en waarlyk uit zyne pen gevloeid , en gericht aan die Gemeentens en Períoonen, zo als derzelver Opfchriften behelzen , dan hebben wy de íterkíle bewyzen voor de Waarheid van den Christen Godsdienst in dezelven , of men moest zich de Corinthiërs en anderen, zo dom en onnozel voor- ftellen, dat zy zich door iemand in eenen Drief, aan hun efchreeven, zouden laaten wysmaaken , dat hy de groot- wonderen onder hun verricht hadt, op welke hy zich zo vrymoedig , als PAULUS doet , ter ftaaving yan zyn ezag, zou beroepen , welke echter, volgends die onder- elling , niet waarlyk zouden gebeurd zyn. Maar wie kent deeze Gemeentens voor zo dom , en PAULUS voor’ zo (out? Ten tweeden , wanneer ik de Echtheid der Schriften des N. Test. ] Stak, bl. 24. (4) Hifl. Eccl. MI. ag. | Q 3 ` deel, $25 Y. VAN HAMELSVELD klasfe behooren, het welk voor ons van groot gewigt is, als ook de Brieven van PAULUS , zelfs den Brief aan de Hebreen niet uitgezonderd : naamlyk men heeft wel ge- twist over den Schryver van denzelven; maar nooit over deszelfs echt- en oudheid, Men erkende hem als een overblyfzel uit de eerfte Eeuw , en van den Apostoli- fchen leeftyd. Onder de tweede klasfe behooren , vol- gens de opgave van EUSEBIUS , de Brief aan JACOBUS, en die aan JUDAS tocgefchreeven , als mede de tweede, onder den naam van PEIRUS , en de tweede en derde, onder den naam van JOANNES , als ook de Openóaaring van JOANNES, Doch, indien zelfs deeze ftukken twyfe- ling onderheevig warcn , dan nog aou de Waarheid van onzen Godsdienst genoeg beveiligd weezen uit ontwyfel- baar echte ftukken. Eindelyk, de Bocken en Schriften, die £usEBIUS onder de onëchte en ondergefchovene telt, hebben, behalven de Openbaaring van JOANNES, die fommigen hier ook toebragten , inwendige kenmerken van on&chtheid , hoedanige nooit in onze Boeken des N. T. kunnen aangeweezen worden." Op gelegde gronden gaat de Heer HAM*LSVELD voort, om de Echtheid der Boeken des N. Test. gelyk die des O. Test. te beweeren. Ten aanziene van beide brengt hy de Tegenwerpingen van vroegere en laatere Beftryde- ren des Bybels te berde, en bedient zich te hunner we- derlegginge van zyne Beleezenheid in oude en nieuwe Verdeedigíchriften, van zyne Geleerdheid , en eigen Oor- In voorgaande Aankondigingen hebben wy go veel voorbeelden van 's Schryvers manier van behan- deling bygebragt , dat wy tegenwoordig die plaats en moeite kunnen befpaaren, Om zyn werk te voltaoien, was hem nog overig de Taal en Styl der Heilige Schryveren , tegen de vittery- en van de Beftryders der Openbaaringe te handhaaven, als ook te toonen , dat deeze Godlyke Boeken onver valscht tot ons gekomen zyn. Hier toe befteedt hy het Wegen en twintigfte Hoofdituk, Met vollen regt mag hy, in 't Befluit van dit Werk, deeze Taal voeren, ,, Dus heb ik myn taak volbragt, en, 20 niet alle, ten miníten de zwaarfte en gewigtigfte Tegenwerpingen van hun, die zich tegen het Bybelwerk verzetten, zo veele zy tot myne kennisfe gekomen zyn, met alle oprechtheid onderzocht en beoordeeld s en de uitlag van alles was: de Waarheid zegevierde, v her ao DE BYBEL VERDEEDIGD. 22$ Woord des Heeren blyft! Geene onzuivere Inzigten wa- ren de beweegredenen van myn ichryven; Ik ben my zelven van geene bedoelingen van voordeel. eer of aan- zien in de Kerk , waar van fomtyds de Ongeloovigen, met recht of onrecht, de Kerkelyken befchuldigen , be- wust. Verre ben ik van verv.lgzugt, of middelen van geweld, te gebruiken, om de Waarheid tc verdeedi- gen, of van aan eenige onédelnoedigheid my fchuldig te maaken. Nooit moest eenen Waarheidminnaar , eenen voorftander van de beste zaak , de zaak van den Gods- dienst, zelfs met eenigen fchyn , te gemoet gevoerd kun- nem worden, dat hy voor den Almagtigen onrecht fpreekt, veel minder moest hy aanleiding geeven , dat de taal van Joas , cipEeows Vader , tegen hem zou kunnen gekeerd worden , welke hy zynen Stadgenooten voorhieldt , als zy zyn Zoon ter ftraffe vorderden , om dat hy den Al- taar van BAAL hadt omgeworpen. Zult £y voor BAAL twisten ? Zult gy hem verlosfen ? Indien hy een God is, hy twiste voor hem zelven , om dat men zyn altaar heeft omgeworben. Langs den weg van Onderzoek zal men ontwyfelbaar tot de WAARHEID komen , en ik ben verzekerd , dat deeze eens eindelyk zal zegepraalen. Daar mogen haar nog zwaare tyden dreigen; doch , even zo wel als de God- lyke Voorzeggingen , vergeleeken met het drocvig verval van Godsdienst en Zeden, ons met reden doen duchten, voor den toorn der beledigde Godheid , even zo heb- ben wy door de vertroostingen van dic zelfde Schriften hoope, en het blyde vooruitzigt , dat ééns het Mensch- dom, verlicht door het Euangelie, cope en den Zalig- maaker jesus, eenen dienst van Waarheid, ecnen dienst van Liefde em onderlinge Zaligheid , ter verheerlyking van zynen Naam, zal toebrengen. Die gelukkige tyden Voor 224 Y. VAN HAMELSVELD , DE BYBEL VERDEEDIGD. voor het Menschdom met langmoedigheid verwagtende , dank ik cop door JESUS CHRISTUS , mynen Heere , dat hy my gelegenheid gegeeven heeft, om voor de WAAR- werp van Zyn Woord te fpreeken , en het Ongeloof te befchaamen !" Een Werk, van VIII Deelen , uit zo veele Byzonder- heden, van zeer verfchillenden aart, beftaande, waar in zo veele Bybelplaatzen verklaard en verdeedigd worden, hadt wel uitgevoerde Bladwyzers noodig , zo der voor- naamfte Zaaken als der Schriftuurplaatzen , deeze zyn met veel nauwkeurigheid door den Eerw. WILH. CHR- VALLERAU , Predikant te Recuwyk, 'er aan toegevoegd. Verhandelingen, over eenige gewichtige Stukkén van den Godsdienst, van JOH. FRIED. JACOBI, naar de tweede Hoogduitfche uitgaaf vertaald door D. C. VAN voorst, . Predikant te Hien en Dodewaard, Tweede Deel. Te Leyden , by A. en J. Honcoop, 1788. Zn gr. 8yo 158 blads, A Verhandelingen , over byzondere en belangryke Onderwerpen , biedt ons dit Tweede Deel aan (*). De I gaat over de Rechten van het Menschtyk Verftand; de II onderzoekt, of het even veel is, wat men yan coD en Godlyke dingen gelooft? de UL behelst eene nadere opheldering en verklaaring van de Leer der Heilige Schrift, betreffende de Dricéenheid; -— de IV onderzoekt, of de Godsdienst "er. by winnen zal, en of dezelve bevattclyker en aanneemclyker worden zal , wan- neer men de Leer des Bybels van de Verzoening des Zone daars met cop yaaren laat; de V handelt over het groot onderfcheid tusfchen de Godlyke Ingeevingen, welke de Schryvers van den Bybel genooten, en die, wel ke aan de Heidenfche Wysgeeren wordt toegekend; —— de VI beftaat in een onderzoek, of het een noodsaakiyk kenteken is van eene gegronde waarheid in den Godsdienst, det zy voor het verfland klaar en duidelyk is; VII gaat na, of er Dwaalingen in het Verhand zyn, dic flrafbaar zyn; ——— de VIII onderzoekt , én hos yere (*) Over het Eerfte Deel hebben wy onze Gedagten mede gedeeld in do Nieuwe Algem. Vederi. Letteroef. LII D. I St. bl. 181 \ Je F. JACOB! , VERHANDELINGEN. aes verre de Heidenfche Wysgeeren Uisleggers en Verklaar, ders der Godhyke Wetten , en Leeraars yan Wysheid en Deugd ayn geweest. Alle deeze Verhandelingen zyn, gelyk derzelver Aan: vangen uitwyzen , grootendeels ingerigt tegen de Gevoe- lens en Leerwyze van eenige Wysgeeren en Lceraaren. in Duitschland, die het ftellige beweeren van ’t geen de Heer jAconsr, zich tegen hun aankantende , ontkent. Veel is 'er overzulks in dat eer in Duitschland dan by ons t° huis hoort , fchoon Ter enkelen hier te Lande ge- venden mogen worden , op welken eenige byzondere heden zouden mogen pasfen. Of diensvolgens met de Vertaaling eenen algemeenen dienst gefchiedt , zal by vee- len in twyfel getrokken worden: als Gevoelens, fchoon beftreeden , ouder den man brengende , die verre zyn van algemeen by ons bekend te weezen, en die hier, om de wederlegging wel wis te neemen , met eene onbewimpeld- heid worden voorgedraagen, die ons wel eens voorkwaar in "t overgedreevene te loopen; dan dit komt voor reke- ning van den Heer JACOBI. Wy zullen thans, als een gedeelte, °t welk, in 't kort, veel bevat van de Gevoelens , door jacosi wederfproo= ken, en zyne wederleggingen teffens toont, een brok af- fchryven van de V Verhandeling , over het onderfcheid der Godlyke Ingeevingen met die der Heidenfche Wysgeen ren. Aangemerkt hebbende, dat de nieuwe Ver- eerders van de Heidenfche Wyzen , wegens de Zedeleer. van PYTHAGORAS, zeggen: daf ze hem van de Godheid zelve is geleerd geworden, als welke ze in het hart der Menfchen heeft ingedrukt, vindt Jaconi ,, in dien lof der Zedeleer van PYTHAGORAS cen bewys , hoe de nieuwe Godgeleerden woorden van den Bybel en van het Chris- tendom gebruiken; doch aan dezelve geheel audere denk- beelden hechten , dan de Schryvers van onze Heilige Boeken doen. Paurus maakt een zeer naauwkeurig on- derfcheid tusfchen Menschlyke Wysheid, die met Mensch- ke Welfpreekenheid wordt voorgedraagen, en tusfchen e Leer , welke hem de Geest van cop heeft geopen- baard, en tusíchen de Leer, welke hem de Geest Gods hadt geleerd. 1 Cor. IE: 4. 13. Onze nieuwe Godgeleer- den intusíchen onderfcheiden dat gene niet van elkander, 't welk PAuLUs echter verklaart zeer onderfcheiden te zyn. Zy noemen alle die Waarheden Godlyk en van cop ingegeeven , welke her Verftand, aan zich zelyen ge- 5 aa — TT, . Je Fe JACOB laaten „ zelfs ontdekt, en dat, dewyl het Verftand een efchenk cops is. Zy vermengen dus , gelyk zeer dui- te zien is, Waarheden , welke alleen het Verftand ontdekt, met die gene , welke het Verftand alleen of in het gehecl niet, of althans niet met zekerheid ontdekken kan, en dus van cop onmiddelyk geopenbaard worden; en dit doende trachten zy daar door anderen te overre- den, dat zy eene Godlyke Openbaring erkeunen, welke zy echter, in dien zin , in welken de Propheten en de Apostelen dat woord gebruiken , niet fchynen aan te nee- men. Zy geeven namclyk niet toe, dat, by voorbeeld, PETRUS EH JOHANNES van den Geest cops zo zyn ver- licht geweest , dat zy de zuivere waarheid in zaaken van den Godsdienst , zonder dwaalingen, hebben gekend , en dus ook juist hebben voorgedraagen: neen! Zy oordee- len dat de natuurlyke krachten van het Verftand de vei ligfte toetfteen is, om daar aan de waarheid te toetzen, en zo ook te beoordeelen , wat waarheid of leugen is in hunne brieven. a Ik heb over dit ftuk eenen zeer geleerden Geestlye. ken, welke deze gedachten toegedaan was, in een vrien- delyk gefprek nader onderhouden : waarom ik ook den voornaamften inhoud van dat gefprek hier hy voegen zal an Ik verklaarde , eerst en vooraf , toe te geeven, dat ons Verftand beoordeeleit moet , of 'er ene nadere God- lyke Openbaring aanwezig zy , en welke dezelve dau wezen moge. Dat het Verítand verder de Taal leeren moet, in welke cop Waarheden heeft bekend gemaakt , om uit het gewoon taalgebruik , den zin der woorden na te fporen. Wanneer dan zulk ene Openbaring aan- wezig ware, vroeg ik hem, of ik dat gene, 't welk zo- danige Openbaring met gcheel duidelyke woorden leerde, als dan als ene waarheid moest aannemen , zelfs ook wanneer zy myne Wysbegeerte wederfprak ? — Men gat my ten antwoord , dat geen verftandig mensch dit en kon, en dat cop hem daar toe ook niet verbinden kon. Niemand kan doch , tegen zyn beter weten aan , geloven; niemand kon geloven, dat tweemaal twee vyf zou zyn. | wn Ik liet daar op wederom volgen , dat ik groot on- derfcheid maakte tusfchen Waarheden , welke zich aan elk gezond Menfchen-verftand , zonder verre gezochte evolgtrekkingen , aanftonds openbaarden , en tusíchen (tellingen welke eerst door kunítige fluitredenen gevormd | moes- VERHANDELINGEN. 227 moesten worden , over welke ook alle Wysgeeren van vroegeren en lateren tyd , in °t geheel niet eensgezind denken. Een boek , waar in zulke ftellingen gevonden worden , tegen welke het Verftand van alle menfchen, van vroegeren en lateren tyd, opkomt, zeide ik, voor ene Goddelyke Openbaring te zouden kunnen erkennen, Maar daarop vroeg ik ook, of my cop verplichten kon om Waarheden aau te nemen , welke alleen met myn Verftand en Wysgeerte , en niet met het Verftand van alle menfchen ftreeden? Ik helderde myne vraag met de volgende voorbeelden op, Men hecft Geleerden gehad, die van zich niet verkrygen konden te gelooven , dat Zon, Maan en Sterren in ene dunne Hemellucht zweven konden, waarom zy aangenomen hadden, dat zy op hol- le crystallyne-ballen rusteden en daar aan vastgehecht waren. Zo heeft men voorheen ook Gelcerden gehad, welke het voor onthogelyk hebben gehouden, dat 'er te- genvoeters , of menfchen , die, op de andere zyde der aarde , ons de voeten toekeerden, waren. Wanneef nu cop deze Wysgeeren , door cen Propheet , wiens Godlyke uitfpraken hy met Won lerwerken , ver- vulling van Voorzeggingen, en deszelís Opwekking uit den dood bevestigde , liet weten , dat Zon , Maan en Sterren warelyk in ene yle lucht zweven, dat 'er op de tegen ons overgeftelde zyde der aarde menfchen woonen; en dat cop alle zyne Schepzelen kent, en derzelver lot- gevallen beftiert , zo vroeg ik , of die genoemde Wyse ` peeren dan grond genoeg’ hadden, en van cop verplicht onden worden , die ftellingen aan te nemen , offchoon zy hen als tegenftrydig voorkwamen? --— Men ant- woordde my hier op, dat, zo lang de gezegde Wysgee- ren zich by de aangevoerde fítellingen niet van alle te- genftrydigheid konden ontdoen, het hen dan ook onmo- gelyk was dezelve voor waarachtig te houden, gelyk de verplichting, om dezelve te geloven, daar door ook ver- Vie en Ik zeide daar op , dat men in de Gefchiedenis der Weteníchappen meer voorbeelden vindt, dat men langen tyd iets voor tegenftrydig heeft gehouden , 't welk men naderhand bevonden heeft waar te zyn: ik bracht de te- genvoeters , het Copernicaansch wereldílelzel, en andere VOOI- 228 ` Je F. JACOBI voorbeelden by, en vroeg, of het dan geheel onmogelyk was, by cne zaak , dic my tegenftrydig voorkwam , en evenwel door ene geloofwaardige getuigenis als waar be- vestigd word, te denken, het kan zyn, dat de ftrydig- heid, welke ik daar in vinde , alleen in fchyn is ,.en door ene omftandigheid , die my tegenwoordig onbekend is, uit den weg kan geruimd worden? Men gaf my daar op te kennen, dat men van een kundig mensch te veel eischte , wanneer men vorderde , dat hy iets gelo- ven zoude , "t welk hy van ftrydigheid niet kon ont- doen. Ik hieldt hem daar op voor ogen, dat het ongemeen dikwerf gefchiedde , dat een gebeurde zaak verhaald word, waar van men oordeelde , dat zy onmo- gelyk was, en waar van men intusfchen naderhand even- wel bevind, dat Zy mogelyk geweest en werklyk gefchied is: ik vroeg hem , of men nu niet in een gelykfoortig eval, wanneer- geloofwaardige getuigen verzekerden , dat et een of ander gefchied is, denken konde, het is bil lyk aan zodanig ene getuigenis geloof te geven , offchoon men de mogelykheid der zaake nog niet begreep. Ten antwoord krecg ik wederom, dat alles wat een mensch , die zelve denkt, in zulk een geval zou kunnen doen, dit was, dat hy de zaak liet voor 't gene zy was: maar dat.hy ze niet geloven konde, voor datze van alle tegenfpraak ontdaan was. »» Ik vervolgde daar op weder , dat immers elk Wys- eer zyne dwaalingen had, en of het daarom niet moge- yk was, by ene zaak, die door geloofwaardige getuigen bevestigd wordt, offchoon die onze aangenomene ftellin- n wederfpreekt, te denken , misíchien is myne ftelling walsch, misfchien is "er dus ook gene ftrydigheid aanwe- zig. En hier op werd my weder geantwoord, dat misfchien de een of ander zo denken kon, maar dat men echter niemand verplichten kon om zo te denken. » Ik gaf daar op ten antwoord , dat, wanneer men zulke gronden hadt, alle Openbaring geheel onnut werd. Want elk Wysgeer zal zich niet verplicht rekenen daar van meer te geloven, dan met zyne Wysgecrte overeen- ftemt , en zich uit zyne Wysgeerige gronden bet Jar: in het tegendeel, al wat hy oordeelt met zyne Wysgeerte te ftryden , zal hy verwerpen. De een zal ze, de ander gm ftellingen uitmonfteren. — aalde hier op dan ook wederom, dat menfchen, n, niet anders handelen konden; dat intusfchen ent VERHANDELINGEN. l 229 ene Openbaring nog deze nuttigheid hebben kon, dat zy het Verftand gelegenheid verfchafte om na te denken, en op ftukken te komen , aan welke zy anders niet gedacht zouden hebben. , Eindelyk verzocht ik hem het volgend voorftel nog te beantwoorden. Vele dingen in de wereld waren - mo= gelyk gemaakt , welke elk , zonder uitzondering , voor onmogelyk gehouden hadt. Een EUGENIUS is met ene Armee en Gefchut over de ongebaande {pen ‘getrokken, ene Franfche Ruitery heeft eenmaal den beneden Rhyn doorgetrokken. Wanneer nú een Commandeerend Gene- raal bericht ontvangt, dat de vyand langs zulk een weg komt aanrukken , en hy daar mede lacht, en zegt, zulks is onmogelyk ; en wanneer hy daar by zorgloos bleef, en zich verrasfchen en flaan liet 3 zou men wel denken dat de verontfchuldiging van dien Man genoegzaam was, . wanneer hy zeide dat het hem onmogelyk was geweest zulks te geloven ? Myn party glimlachte hier op en zeide 3 van een Generaal vordert men ook meer te eloven , dan van een Wysgeer. Gene moet geloven , dat allerhande bevelen van zyn Hof goed zyn, waar aan de Wysgeer dikwerf twyfelt. Ik liet daar op vol- gen: behalven ARISTOTELES aan het Hof van PHILIPPUS en ALEXANDER. In alle deeze Verhandelingen , wat men ook oordeele van de bondigheid of onbondigheid zommiger beweerde ftellingen , ftraalt een manlyken ernst door, en een harte lyke belangneeming in de zaak der Waarheid en des Godsdiensts. ,, Ik ben" fchryft hy in den aanvang zyns onderzoeks over de Leer der Heilige Schrift , betreffende de Dricéenheid, ,, in °t zelve met te meer ernst te werk gegaan , dewyl ik my daar by herinnerd heb, dat ik dat oogenblik , in "t welk my de dood voor den Rechterítoel des Alweetenden dagen zal, met fterke fchreden nadere. Ook heeft geene vrees , dat ik myn inkomen , wanneer ik van de door my dus verre aangenomene Leer mogte afwyken „zoude verliezen , my in myn onderzoek bezield. De gunfte , welke een HEUMANN , en een ander beroemd Leeraar, in deze landen genoten hebben , heeft zulk een vrees by my niet laaten opkomen. Ik maak hier van ge- , om dat ik den Heer Opperconfiftoriaalraad TELLER, die de aanleidende oorzaak tot dit onderzoek is geweest, uit de Voorreden van zyn Woordenboek zoude khnnen pazeggen en nafchryven: ,, God zy geloofd, dat ik niet aa Hits $50 Je F. JACOBI, VERMANDELINGEN, , onderworpen ben aan die banden , waar aan het Mensch, gs lyk Verftand werit gelegd, en weike men zich, vol- a gens de oude Landswetten , moet laaten welgevallen : ,, en dat ik het ongeluk niet heb, tot die Geleerden te as behooren, welke meer voor hunne Inkomften can voor , de Waarheid bezorgd zyn.” , Onderwys in den Godsdienst van jesus cugisTUS. Door P. BEETS P. Z. Leeraar der Doopssezinden.: Te Gro- ningen, by Je Oomkens , 1288. Behalven het Voors werk, 127 blads. in octavo, ne aeneengefchakelde ontvouwing der voornaemfte , zo leerftellige als betrachtelyke , waerheden van 't Euangelie, naer de heerfchende denkwyze veler Doops- gezinden, maekt dit Gefchrift tot een Leerboek, dat, benevens anderen , onder hen in gebruik , ook mct vrucht ter onderwyzinge hunner Jeugd gebezigd kan worden. De Eerwacrde Beets handelt, na ene voorafgaende Inlet ding over den Mensch, aenvanglyk over God als Schep- per, Onderhouder en Beftierder van 't Heelal, mitsga: ders deszelfs Eigenfchappen , daer uit op te maken, Vervolgens overweeg! hy Gods voorzorg voor de men- fchen, en in de oudfte tyden voor de komst van Jezus Christus, en in latere dagen, door het zenden van dee zen zynen Zoon. Zulks leid hem voorts tot ene ver- klaring van den weg ter gelukzaligheid, door het Euan- gelie gcopenbaerd , °t welk hem de Zedeleer van ’t Eu- angelie doct ontvouwen. En hierop gaet hy na, eerst, wat God van zyne zyde doct, om den mensch tot ge- loof, bekeering, heilighcid en deugd op te wekken en in {tact te ftellen 5; en voorts, wat de mensch van Zeng zydc moet doen, om aen de voorwaerde van °t Euange- lie te kunnen beantwoorden , of in deugd en Gods- vrucht verfterkt te worden. Hieraen hecht hy wyders ene befchouwing van het heil door Christus verworven, en door ’t Euangelie aengeboden. En ten laetfte toont hy aen, hoe gegronde bewyzen ‘er Zyn voor de waer heid en Godlykheid van den Christelyken Godsdienst , mitsgaders hoe voortreflyk dezelve zy , en onder hoe | fterk ene verplichting een ieder , aen wien dezelve Ts predikt word , ligge om denzelven te omhelzen. Het een en 't ander word hier voorgelleld , niet by wye - P. BEETS, ONDERWYS IN DEN GODSDIENST, 431 van Vragen en Antwoorden , maer by manier van een beredeneerd onderwys 5 "t welk hy mer reden den voore rang geeft, omtrent zulken , die enigzins mot ren van ondericheid gekomen zyn; doch dat hy , onzes oordeels, wat fterk trekt , en ook overbrengt tot kinderen van minder jaren 5 die men, wanneer men °t werk niet be- zwaerlyk maekt, en zich tot klare onbetwistlyke Gods- dienftige kundigheden bepaclt, nacer uitwyzen der onder- viudinge, met vrucht het gcwoonc onderwys kan geven. Onderwyzinge in de voornaamfte Waarheden van onzen Redelyken Godsdienst, door D. BEEKMAN , Leeraar der Lutherfche Gemeente te Zaandam, Tweede Deel, Fe Zaandam , by H. J. de Roode, 1788. Behalven de Voorreden , 78 bladz. in octavo, Van het hoofdbedoclde in deze Onderwyzing , en de daerop gefchikte inrichting van dezelve , hebben een verflag gegeven , by de afgifte van het eerfte Deel, gaende over de /le/Agc Waerheden (*) 5 en hicraen bee antwoord ook alleszins dit tweede Deel, in °t welke de Practicale Wazrheden ontvouwd worden. De Eerwaer- de Beekman, by manier van Inleiding opgemerkt hebben- de, dat de Liefde het grondbeginzel is, 't welk ons tot alle loflyke daden , gedachten en neigingen aenfpoort, en dus alle onze plichten vervat, handelt eerst over de plich- ten jegens God, dan over die jegens anderen in ’t alge- meen, en verder over die jegens de Overigheid , Ouders, Leeraers , Meesters en Heeren, mitsgaders over de plich- ten jegens onszelven ; en hierby voegt hy ene overwe- ging van de zonden cu ondeugdeu , benevens ene ont- vouwing van enige hulpmiddelen, om ons tot Deugd ea Godzaligheid op te wekken en in ’t Geloof te verfterken. Uit de Voorreden voor dit tweede Deel zien w dat het cerite hem enige onaengenaemheden op den hals gehaeld heeft, waertegen hy zich hicr nader verklaert j met opzicht tet dit tweede hecft hy vermoedelyk niets van dien aert te verwachten , daer de geíchillen onder de Broeders Lutheranen , gelyk ook meestal onder andere Gezindheden, meer het befpiegelende dan het betrachte- lyke ten onderwerpe hebben. ` déi Le "icem. Vader). Lhiteroef. VU D. bi, doe Plane 232 $ Je VAN GEUNS, DE PLANTIS. 