Uit ou reisbeskrywinge
Oiigeluckig, of Drcevigh Vcrhacl van 'c Schip COUDEN BUYS, Uytgevarcn tcn dicníic van d'Ooft-Indische Comfängic, icc Cnriier Eiiíliiiyfcn; ta dcn Jare i 'jp j. dcn 4. Mav, onder c_oinmanrlo van Stfiipper T H E U N I S BAANMAM U*t eit Biïd'gtíí l'erkjíiritigt t' Simai gcflth -jan DANIEL SILLEMAN, Waccrmaker, E N LOURENS THYSZ, Timmcrman. Dicalleen van 190. Zielen zijn ovcigcblcven. TE VTKECHT, <BffyutRt bp 6e3©rtiuto«ban ]. vanPOOLSU M, 4^&ínari0 j&taw tJDjutUflít / tooonciiiKKetQirtsíï't^tastijiií'flí/ 1706. INLEIDING. In die vorige hoofstuk het ons die beskrywing gehad van 'n skipbreuk in die Tafelbaai. Hier- INLEIDING. In die vorige hoofstuk het ons die beskrywing gehad van 'n skipbreuk in die Tafelbaai. Hier- INLEIDING. In die vorige hoofstuk het ons die beskrywing gehad van 'n skipbreuk in die Tafelbaai. Hier- INLEIDING. In die vorige hoofstuk het ons die beskrywing gehad van 'n skipbreuk in die Tafelbaai. Hier- INLEIDING. In die vorige hoofstuk het ons die beskrywing gehad van 'n skipbreuk in die Tafelbaai. Hier- INLEIDING. In die vorige hoofstuk het ons die beskrywing gehad van 'n skipbreuk in die Tafelbaai. Hier- INLEIDING. In die vorige hoofstuk het ons die beskrywing gehad van 'n skipbreuk in die Tafelbaai. Hier- INLEIDING. In onder gee ons die volledige verhaal van die noodlottige reis in 1693 van die skip die Gouden Buys vanaf sy vertrek uit Enkhuizen op weg na Oos-Indië tot sy stranding op die kus van St.-Helena-Baai, nadat die skipper genoodsaak was daar anker uit te werp by gebrek aan manskappe om die reis mee voort te sit. Dit gaan swaar om vir on denkbeeld te vorm van die ontberinge en gevare verbonde aan lang seereis in daardie dae. Storm, wat op die swaar want van deen van deen vat gekry het as op ons moderne stoomskepe; swaar-gewapende kapers <wat daarop uit was om die rykbelade handelskepe buit te maak; die lang duur van die reis; die gebrek aan ruimte en lig; die eentonigheid van die voeding en die saarsheid van soetwater met hulle nasleep van siektes van allerlei aard, veral die gevresde skeur-buik — al hierdie omstandighede het hul deel bygedra om 'n reis van en na Suid-Afrika 'n byna waaghalsige onderneming te maak. Van dit alles skep die relaas van die reis van die reis van die Gouden Buys 'n treffende en skrikwekkende beeld. Van die 190 man wat op 12 April 1693 Enkhuizen verlaat het, het daar begin November van dieselfde jaar nog maar sewen-en-twintig. Obergy. Van hilierdie manskappe het sewe aan land gegaan om van daar (Sí.-Helena-Baai) te probeer of hulle die Kaap miskien nie kan bereik nie. Van die klomp wat aan boord gebly het, het nie een in lewe gebly nie; en van die sewe wat die skip verlaat het, het net twee man die ontberinge en teenspoede van die reis oorleef. Dit is op grond van die beëdigde verklaringe wat hierdie twee man, Daniel Silleman en Lourens Thijsz, ná hulle aankoms aan die Kaap gemaak het, en van die mondelinge mede-delinge van eersgenoemde ná sy terugkeer in Holland, dat die verhaal saamgestel is (L. Thijsz is oorlede op die skip gedurende sy terugreis na die vaderiand). Wie die skrywer is, word nie vermeldnie; Maar dit is duidelik dat hy vir hom byna letter-lik gehou het aan die gegewens wat Silleman vir hom verstrek het. Afgesien van die skriklike lye wat die twee oorblywende mans moes deurmaak, en die gruwelike noodmiddels waartoe hulle die toevlug moes neem, is interessant wat hulle meedeel ook die deurgaans vrindskaplike houding van die Hottentotte, sonder wie se hulp hulle sonder twyfel ook sou omgekom het. Die teks wähnte, gee, is die van der vorigen van 1706, by die weduwee van J. van Poolsum, In Utrecht, waarvan an eksemplaar aanwesig is op die Kaapse argief. Daar bestaan nog 'n vroeër uit-gawe gedruk in Enkhuizen by Hendrik van Straaten, waarvan 'n eksemplaar berus in die Fairbridge-biblioteek, nou in besit van mejuffrou D. Fairbridge, op Claremont. Ons het die twee drukke met mekaar vergelyk en geen noemenswaardige afwykinge tussen hulle ontdek nie. 'n Gedeelíelik gewysigde en gemo- derniseerde herdruk het reeds verskyn in die Zuid-Afrikaansche Tijdschrift van Junie 1885 (blss. 257 — 280) onder die tietel, Een reis van Holland naar de Kaap 200 jaar geleden. Een verhaal van jammer en ellende "Ook in Die Brandwag van 1 Desember 191 1 het die laaste deel van die reisbeskrywing verskyn; maar die teks laat taamlik te wense oor en is partykeer heeltemal onverstaanbar of misleidend as 'n ge-volg van slordige afskrif en byvoeging of weg-lating van woorde. DÏE RAMPSPOEDIGE REIS VAN DIE GOUDEN BUYS. Droevig Verhaal van 't schip de "Gouden Buys," Uytgevaren voor de Camer van Enckhuysen, naer Ost-Indien, op den 4 Mey, Onder Commando van Schipper Theunis Baanman. Na dat de Heeren Bewindtheberen van de Ost-Indische Compagnie der Camer Enckhuysen, de monsteringe van 't Scheepsvolk bestaende in ruym 190 man op den 9. April 1693 hadden gedaen, zeylen 't schip den 12. dito van de reede der stadt Enchuysen af na Texel en geraeckte dien dagh voor de Ven en den 14. dito onder de Vlieter(2) ten Ancker, alwaer de meeste inladinge gelijck ock 't meerendeel des Scheepsvolk aen boort quam en op den 24. April den schipper met den boeckhouder en vordere Officieren. Van daer weer verzeylende quamen in Texel op de Koop-vaarders Reede en eyndelijck tusschen 't Nieuwe Diep en de Helder(3) ten ancker; daer gevonden hebbende 't Schip de Koning William en 't gajoot(4) de Kers, beijde van de camer van O Die kamer van Hoorn en Enklänzen, of van die Noorder-kwartier, een van die ses kamers waaruit die Nederlandse Oos-Indiese Kompanjie beständigt. (2) De Vlieter, 'n vaarwater in die Suidersee, tussen die twee sandplate Lutjeswaard en Het Breezand. (3) Beide is hawens aan die Noordwestelike punt van Noord-Holland, reg teenoor die eiland Texel. (4) Gajoot, of galjoot = 'n ondiepe seeskip met plat bodem, deels oorlogskip en deels vragskip. Bergen, mede gedestineert naer Indien : wierd 'er door de Heeren Gecommitteerdens van beijde des respective comeren, en hare schippers met eenige doenmaels in Texel leggende Guinees, Surinaams, LissabonsvaerdersQ) Compagnie en vorder admiraalschap gemaeckt(2), de schepen der Ed. Maetschappij tot Commandeur en Vice Commandeur verkooren zijnde, meende man op den i. Mey, zee te gerken en waren al onder zeyl; doch de windt enigsins tot nadeel lopende most dese vollständig weder te rug en koste in 't vallen laten van 't ancker het leven van een Matroos welcke met de portuurlyn (3) over boort wierd geslagen en quam niet weer boven. Eyndelijck geraeckte men op den 4. Mey na zee, dog met seer groot perikel van het schip en volck; want het ancker met groote moeyte geligt zijnde, konde niet om hoog na begeerte gewonden werden, wat vlijt dat 'er oock by 't gantsche scheepsvolck wierde aengewent, echter men schokte soo met een uytgestort Mars-Zeyl(4) na 't Gat(5); Doch niet sonder groote vreese van een vreere lootsman, om hier door aen de lager-wal, of op 't Eigen ancker in 't droogste van 't Gat aen de gront te geraken; En hoe wel men hier door D.i. skepo wat gevaar het op die kus van Guinea (waar die Hollandse Wes-Indiese Komponjie toe verskeie handelsposte besit het), op die kus van Suriname, 'n deel van die Guyana-gebied (wat eweneens behoor het aan die Wes-Indiese Kompanjie, sedert 1667) en op Lissabon. (2) D.i. hulle vaar as een vloot. (3) 'n Lang tou wat dien om die uitwerp of ophaal van die anker te reguleer. (4) Die twede seil van onder aan gereken. (5) Die see-engte tussen die noordkus van Noord-Holland en die eilancl Texel. 1 3b seer belemmert was, sulcks dat men 't achterste van de vloot geraekten, men quam eyndelijck buy- ten seer belemmert was, sulcks dat men 't achterste van de vloot geraekten, men quam eyndelijck buy- ten seer belemmert was, sulcks dat men 't achterste van de vloot geraekten, men quam eyndelijck buy- ten seer belemmert was, sulcks dat men 't achterste van de vloot geraekten, men quam eyndelijck buy- ten seer belemmert was, sulcks dat men 't achterste van de vloot geraekten, men quam eyndelijck buy- ten seer belemmert was, sulcks dat men 't achterste van de vloot geraekten, men quam eyndelijck buy- ten seer belemmert was, sulcks dat men 't achterste van de vloot geraekten, men quam eyndelijck buy- ten seer belemmert was, sulcks dat men 't achterste van de vloot geraekten, men quam eyndelijck buy- ten seer belemmert was, sul Gazet en zee. Den 7. dito sturf een soldaet. Den 10. dito sag men de Schotse kust. Den 12. dito was men daer noch onder 't landt en kregen een zwaren storm waerdoor wy genoot-sackt wierden een bijlegger te maken(2). Het duerde tot den 17 dito, wanneer het weer wat be-daerde en een bakstagh wind(3). kregen. Den 18 dito quamen ons 4 schepen in 't gesigt. Een den 19 dito sagen wij Fairhil. Den 20 dito storf den opper kuiper Reynder Luytsz. van Enchuisen. Den 26 dito sagen wij de klip Rocolle(5). Den 31 dito begon ons volck seer af te nemen en kregen verscheyden siecken, dogh storf niet meer als een man, zijnde den bottelier Harme Claasz. Langelens, van den 10. Juny tot op den 18. Juny aen toe. Doe men nu echter met veele tegen winden achter. Engelandt was omgekommen begon den voortgang te beteren ende siecken eenig sind weder op te komen en was de toestandt van saken in 't schip redelijck wel want men bevont. Die vlote van die O.I.K. het altyd rondom die noordkus van Skotland geseil. Met saamgevoude of opgerolde seile en skuinsgesitte dwarsmaste vaar, met die doel om aan die wind nie so veel vat op die tuig te gee nie. Un Windjie wat die bakstag, d.i. die dik toue aan die voorkant van die skip, styf doen staan. Fair Isle, tussen die Orkney- en die Shetland-eilande. Boekall-eiland, noordwea van die Hebriede. Sig op den 12. Juni al op de hoogte van 34 graden o min. noorder breete en op den 18. dito op 24 graden 30 min. als wanneer het een goeden sprengen, 't geene alles den leeser uyt de brieven van den schipper geschreven aen zijn huysvrouw, als oock die van den boekhouder aen zijn vader en van andere officieren kan afnemen en sien. [Hier volg vier briewe wat die voorgaande bevestig.] Uyt dese brieven welcke gekomen zijn met de Surinaams en Guinees-vaerders, dien doen van haer afssehen kan den leeser afnemen dat alles doen wel gestelt was en een yder met genoegen en goede eenigheyd de reys vervorderde, insonderheyd de officieren onder malkanderen, doch hoe wel sy met den anderen waren en wat goeden voortganck sy Maeckten, sy scheenen als tot haer long eer S. Jaga(l) in 't ge-sigt was warender al 14 dooden. Hier scheyde het galjoot de Kers van haer om 't gemelde Eylandt aen te doen en de siekten weder toenemende ordonneerde den schipper twee beddinge voor de sieken op het onderdeck te maken en zeylden doen by de windt voort. Eyndelijck omtrent de Linie, als wanneer den schipper van de Koning William an ons boort quam, en siende den bedroefden toe-standt wenste ons wel met haar volk te konnen helpen, maar hadde selver mede veele sieken waar op hy tegens den avondt zeyl maakte en ons verliet; als wanneer in 't Schip den Gouden Buys Rym 40 dooden en aan de kant van de 50 sieken werden getelt. 7 a 8 weeken dreven in stilte om- trent de Linie om de selve te passeeren 't geen de siekte door de groote hitte meer en meer vermeerderde, soo dat 'er op eenen dag wel 6 a 7 te gelyck sturven en over boort wierden geset. Droevigh was 't om te aanschouwen, Godt dagelijks om uytkomst aanroepende; eyndelijk geraakte na veel suckelens door de Linie. Oftent desen tijdt viel weder een matroos overboort en verdronck. Op sekeren avondt doen het gebedt soude geschieden, quamen alle de gesonden in de selve ende den schipper, ongeveer maar 30 man bij hem vernemende, vraagde den schipper man de quaertiermeester Harmen Jansz. of dit al het gesonden en de rest siek waren, het welk den schipper met verbaastheyd al suchtende dede uytbarsten :,Lieve God\ zegen ons; is dit al mijn gesondt volck van 104 zielen dewelcke noch binens boort moeten wesen? Wat ivil dit noch worden?" Meenichmaal seyde de schipper, na 't eyndigen van 't Gebed, dat soo daar by de siecken eenige lust tot het een of 't andere waar, van dat geen by hem in de kajuit of in 't schip was, sy het maar souden eyschen en halen en die niet selfs konde komen, om dat geene dat hy garen had' te halen dat hy dan sijn maat ofte ymandt anders konde zenden en dat hem soude gegeven worden dat geene dat tot verquickinge soude kunnen dienen, gelijck sulcks meermaal is geschiedt en uytge- deelt. Wat na dese tijd passeerde wy de hooghte van d' AbrollusQ), alwaar ons een travaat(2) soo heftigh trof dat wy onse kruys-stengh (3) en groote- stengh(4) verlooren; onse voor-stengh was ook seer beschadigt maar bleef nog staan. Hier bleven wy 3 a 4 Etmaal in desen desolaten staat leggen drijven; eyndelijck malkander nieuwe moedt gevende, kreeg Lourens Thijsz., derde timmerman, met hulp van 't andere volck alles weder vardigh; wy hadden doen al 3 timmerlieden doodt en de vierde lagh sieck ter kooy. Wy zeylden dan in Gods Naem weder henen, hopende nog met hulp van Godt het schip behouden over te brengen. 4 a 5 Dagen hier naer verlooren onse onder stuerman ende de opper lagh in sijn kooy heel kranck ; twee dagen hier naer sturf onse derde waak(5), met onse schipper was het oock niet wel die ook seer begost te klagen. Omtrend desen tijd quam ons een schip in 't gesight, zijnde als doen na gissinge omtrent 300 mijlen van de Caap ; het schip ons naderende quam onse schipper met sijn siecke leeden voor den dag en liet onse reen met kettinge vast maken(6) ; wy waren doen siecken als gesonden ruym 30 man (x) Abrolhos, rots- en sandbanke op die kus van Brasilië tussen Bahia en Rio de Jaueiro. Portugees abrolhos beteken ,,dorings," ,,voetangels," ,,gevaarlike plek." Die riwwe het groot gevaar vir die seevaart opgelewer, en die volksetimologie het in die Portugese woord die betekenis gelê van ,,maak oop die oë" (abre olhos), ,,pas op." (2) Travaat = plotselinge windvlaag met swaar reent, uit Port. travaclo. (3) Dwarsbalk aan die agterste mas. (4) Dwarsbalk aan die middelmas. (5) Sien hierbo, bls. 125. (G) Reen = meervoud van ,,ree" of ,,ra" (sien bls. 57). Volgens in mededeling van dr. J. M. L. Franken was dit 'n gewonte om, as daar 'n seegeveg op hande was, die ra's sterck, maakten alles dat tot tegenweer diende vaardigh' maar doen wy het selfde nad^r quamen, toonde hij een roode vlagh waer uyt wy vermoeden dat het een Deen ofte een Engels schip was. Hy bleef ander-half etmael by ons, als wan- neer hy weder uyt ons gesight raakte, hebbende doen een goede windt, zeylende op 't seggen van onse stuermans jonge die wat van de navigatie geleert hadde en vorder van den schipper onder- rigt wierde voort, want wy hadden doen geen eene stuerman meer en onse schipper lag oock heel sieck in de kooy; oock hadden wy geen eene chirurgijn, in somme wy waren Soo zwack van volck dat wy naeulijks het roer konde bedwingen. Eyndelijk raakten met hulp van onsen stuer-mans jonge soo verre dat wy den u October het landt in 't gesigt kregen, alwaar wy digt onder en tot op een mijl na aen landt liepen. Kort hier op quam een travaad die ons marsseil vande raa(2) in zee deed wayen; onse schipper liet de gesonde in de kajuyt by hem komen die in 6 a 7 man beston-den en seyde: Mannen, sou het niet beter wesen dat gy het zee-waerts lag?"(3) maar antwoordde of seilhoute met kettings aan die maste te laat vasmaak, daar anders die toue miskien kon weggeskiet word en die seile daardeur op die dek val. Die Ordre voor de Schepen van Oorlogh wat ons vind in Nic. Witsen, Aloude en bedpandaegsche Scheepsbouw en Bestier (Comm) Elijn, Amsterdam, 1671, bls. 386, noem ook op, onder die voorbereidende maaterels wat moet geneem word in geval van 'n seeslag: "Alle de raes met kettings te vangen." (!) Holland was toe in oorlog met Frankryk (die oorlog van die Augburgse Liega, 1685-97), en 'n aanval deur 'n Franse kaper was dus gedurig te vrees. (2) Sien hierbo, bls. 134, aant. 4. (3) Dat julle die rigging van die see neem, van die kus af. van neen, wat souden wy met ons kleyn getal volck uyt rechten? Eyndelijk op het lang aanhouden van den schipper staken met dese weynige machte- loose nogtans weder 't zee of 't nog mogelijk waer om de Cap of de Saldange Baey te konnen winnen dog alles te vergeefs. Na dat wy nu 8 dagen 't zee hadden gezworven en 't landt al weder uyt het gesigt waren geweest, kon men door contrarie windt geen hooger haven bestevenen ; dies quameri wy ter voornoemde plaets in S. Helenaes Baey ten anker. Wy waren geen 6 man sterk bequaam eenige dienst te doen, de rest moesten haer op handen en voeten behelpen ; trecken de groote en fokke raa(*) neder ; maakte het voor marsseyl(2) los, besloegen (3) de blinde(4) en bergden de zeylen onder in 't schip ; bleven in dese gestalte omtrent 2 a 3 weeken leggen hopende door het een of 't ander middel gered te werden. Als wy hier dan dus lange vruchteloos gelegen hadden, ontbood de schipper, die nu al 14 dagen plat te bedd' had gelegen die geheene die wat konde gaan in cajuyt by hem, alwaar wy met ons 13 a 14 man quamen. Hy seyde :,,Mannen, wy hebben hier dus lang gelegen en sien geen hulp op uytkomste. Wie heeft lust om na de Saldange Baey te gaen die maer 12 a 14 mijlen van hier leyt, daer sult gy Christenen vinden om die te (*) Die groot ra = die ra aan die groot mas of middelmas. Die fokkera = die ra van die onderste seil aan die voormas. (2) Die twede Seil aan die voormas. Oprol en met sogenaamde beslaglyne aan die ra vasbind. (4) 'n Seil aan die voorstewe, wat meestal onder aan die boegspriet (skuinsliggende kort voormas) vasgemaak was. Spreeken." Hier op traden wy met ons sevenen te weten Jacob Lepii, boekhouder, — de commandeur van de soldaten, — Flip Warlo, Schiman (2), — Jan Christiaanss., botteliers-maat(3), — Jan Harder, soldaat, — Daniel Silleman, water-maker (4) en ick, Lourens Thijss, timmerman. Mackten ons dan vaardig om aen land te gaen en kreegen ter nauwer nood op den 11 November de schuyt buyten boort; namen de man twee be-schußten, een kan water, een botel wyn, een met brandewyn, yder wat tobak, een paar pistolen, vier snaphanen en elck een hou-degen, waar mede by den schipper zijn gegaan die wy veel gesontheyd toewensten, gelijk. By one yonder man voor man by the hand vattede ook geluck toe-wenste met aan-moedinge van onse reyse kort voort te setten; wy lieten hem in een slechte staet heel krank leggen, wel te gemoet siende dat wy hem niet levendig souden weer vinden; trocken zo op de Reys. Hier mede sijn wy in de schuyt gegaen en na land geroeyt, alwaar tegen de middag zijnde den selven 11 Novemb. aan quamen; op 't land gekomen zijnde dronken malkander toe uyt een botel france wyn; hier op marscheerden wy in Gods naem de strand langs. In die Uitgaande Brieven, 14 April 1694 (Kaapse argief No. 757), word hy „Jacobs Lope" genoem. Schieman, 'n onder-offisier wat die toesig het op die seil- en touwerk van Die assistent van die prowiandmeister. Vermoedelik dieselfde persoon as die, varsehalie, n matroos wat daarvoor moes sóre dat die kos en veral die soetwater vars bly of weer vars gemaak word. Als wy omtrent derdehalf uur(/) gegaan häden, leyden het tegens een zand-heuvel aen stranden, latende de zee aan de rechterhand so ons van de schipper belast was, maakte wat vuyr en rookte een pijp toebak en ging met ons vijven leggen slapen latende twee de wacht houden die na verloop van eenigen tijd van twee andere verlost wierden; bragten dese nagt over sonder eenigh wild gedierte te vernemen, marcheerden des morgens weder soetjes voort want het hard lopen wegens de scheurbuyck ons benomen was, 't welck ons ook geen meerder beschu! had doen mede nemen. Tegen den avond, na dat wy vuyr gemacht en een pijp toebak gerookt hadden, leyden wy ons weer te slapen en hielden wacht als vooren; In de nagt den verscheiden schönen om eenige vreemde beesten die wy vermoedende waren van ons af te weeren en de nagt over gebragt zijnnde, zijn wy met de morgenstond weder aan 't marchieeren geraakt en quamen omtrent 10 uyren in de Bogt van de Bay. Dese bogt was omtrent tween en een halve mijl van de plaats daar wy met de schuyt aan quamen, daar wy een revier vonden die genaemt wierd (zo ons naderhand onderricht is) de Berg Revier; hadden geen meer water, weshalven verblijd waren maer het duirde niet lang door dien de rivier geen soet maer sout water hadde, alzo zijn uyngang in zee hadde, die alle ses u Yren op en afliep; hier stonden wy te kijken en konden deselve niet passeeren van wegen sijn diepten: Dese (1) Twee en 'n half uur. Vier is na gissing à a 500 voeten breet. Wy, niet wetende wat wy souden beginnen, sagen malkanderen bedroeffen aen; vermits door de groote bette sulken dorst leden dat het onuytspreeckelijk was, resolveerden de revier hoger op te gaan, alwaar wy het water tamelijk begosten te krijgen, drinkende daar doen zo veel af dat het ons van enderen als een spuyt ontliep. Wy sagen malkanderen nochmal bedroefen aan en seyden: "De schipper heeft ons leelijk bedrogen." Den volgenden morgen, als onse boekhouder oder gewoonte het gedaan, marcheerden wy weder de rivier hoger op en quamen eyndelijk zo verre daar het water heel zoet was, daar wy leggen bleven. Twee van onse mackers gingen de rivier noch hooger op om Te sien of er geen hoop van uytkomste te vinden was; ende een stuckweegs opgegan zijnde sagen zijnde sagen zijnde sagen zijnde sagen weder leuwen komen drincken, die zu haast sy haar sagen weder boswaart in vluchten. Sy proefden het water, maar bevonden het noch brakte te wesen, keerden dan wederom en verhailden ous wat sy gesien hadden. Resolveerden doen gesammelijk de rivier hoger op te gaan tot dat wy op en  weder met den dagh de rivier hoger op tot dat wy eindelijk bevonden dat het water vers wierdt alwaar wy een etmaal bleven leggen, maakte vuyr en schepte onse kannen weder vol, kookte het selve met wat safferaan (dat wy uyt ons schip mede genomen hadden) het welcke wy droncken om ons wat te verstercken, want nu in geen twee dagen gegeten hadde. 's Morgens vertrocken weder van hier de rivief langs ende des avondts nadat wy vuyr gemaakt hadden, stelden twee schilt wachten. Drie van ons geselschap vernamen een groot wilt beest, niet wetende wat voor een dier het was ; sagen ook een zee koe in de rivier ende des anderen daags, als wy weder souden vertrecken, vonden ons genoot- saakt een gedeelte van ons geweer wegh te werpen, overmids wy onmachtigh wierden de selve langer te dragen. Een van onse mackers gingh na het gebergte om te sien of hy yets soude kunnen be- komen ; hy bleef wel drie dagen achter so dat wy meenden dat hem een wildt gediert verslonden hadde waar over met malkanderen bedroeft waren. Onse commandeur konde ook naeulijks meer voort komen want sijn gemacht was soo gezwollen als een bol van een hoedt ; en onser aller beenen begonnen soo te zwellen dat wy niet langer gaen konden. Eyndelijck een weynigh verder gekommen sinde vonden een vlack-velt, bewassen met riet, 't welck ons dede resolveren een flotje te maken ende te sien of wy de rivier daar mede konde overkomen. Als doen quam onse macker voornoemt weder by ons die verhaelden, als dat hy meenden een Hottentot gesien te hebben die voor hem wegh liep. Wy verheughden ons seer toen hy weder by ons quam vermids inde rivier een hoet hadde sien drijven diwy meenden de zijnne geweest te hebben, maer bevonden als doen contrarie, soo dat wy niet konden bedencken waar dat die hoet van daen gekommen was. Ons vlotje klaar hebbende braghten het aan de kant van de rivier, doen is Daniel Silleman over de rivier gezwommen. Om eens te sien hoe het aan de ander kant mochte wesen, maar doen hy weder quam zeyd' hy dat het een woest en wilt landí was, 't welck ons dede resolveeren aan dese kandt te blijven en met malkanderen weder na 't strant te gaen daer ons schip lagh ; vulde dan onse kanne met water en gingen voort. Omtrent 1. half mijl verre gegaen zijnde, viel onse schimman Philip Warlo van wegens sijn zwackheyd neder, ende bleef daar leggen. Hy dan siende geen uytkomste voor hem versoght ons maer voort te gaen ; wy wenschen hem dan met schreyende oogen adieu. Wy gingen dan varder met onse zwacke leden, het boswaerts schuyns door na strant, hebbende nu also omtrent 2 en een half week met malkanderen gedoolt tot dat wy eyndelijk daer quamen. Een weynig langs de selve gegaen zijnde, vonden onse schipper in sijn combaers genaeyt doot leggen die van het wilt gedierte al een stuck uyt sijn bil gehaalt was. Wy lieten hem leggen want hadden geen kraght ook geen gerett- In die verklaring van L. Thijsz. wat voorkom in die Uitgaande Brieven (Kaapse argief, No. 757, 14 April 1694) word vermeld dat hulle vir Philip Warlo agtergelaat het, kruijpende hem de wormen uijt sijn benen. Schap om bem te begraven. Kregen het schip int gegen dat nog voor sijn anckers lagh, keerden weder na onse schuyt om met deselve na boort te varen en daar by gekomen zijnde, bevonden dat a-1 het goet dat daar in gebleven was de zee uyt-geslagen hadde, dat wy soo nauw als konden by een soghten. Ook was daar een stuck uyt de schuyt geraakt, maar onse timmerman brack de achter pleght, daar uyt en maakte weder een stuk daar van in deselve so dat wy de schuyt te naasten by weder kant en dight kregen. Doen bragten wy dregg En (2) met laagh water uyt en kregen de schuyt alsoo weder vlot, maar soo haast als wy hem vlot hadden, quam daar een brandingh en sloegh hem wel half vol water; kort daar op volghde nqgh een ander, soo dat de schuyt daar meest door aan stucken raakten en wy de selve verlieten, ziende malkanderen bedroeft aan en geen kans overigh om weeder aan boort te geraken. Stacken een stock op en bonden daar een wit hendt an om ons in 't schip te laten sien, maar ver-namen geen teeken wederom, 't welck ons dede vertrouwen dat sy alle mosten dood sijn ; bleven dien naght daar op strandt en resolveerden om's an-deren daaghs weder bos-waerts in te gaan, sijnde Jan Herder, soldaat, aldaar in onmacht blyven leggen, alsoo veel sout water hadde gedronken en storf. (-) Afskorting agter in die skuit, waar een en ander kan gebêre word. (-) Klein ankertjies met vier of vyf arms en aonder ankerstok. Wy dan met ons vijven boswaerts ingaande, ten eynde om aldaar eenig voetsel en soetwater, of indien mooglijk was een eenige swarte beessen. Bleven daar wel 2 a 3 dagen by leggen etende van deselve soo veel wy konden vermids wy uytgehongerí waren, want in 14 dagen geen spijs genuttigt hadden. Na 't verloop van dese dagen verlieten wy de besten en zijn het bos verder door en door gegaan om weder aan de rivier-kandt te geraken, want den großen dorst genootsaakten ons den dauw van de bladeren te licken en ons ene ons ene ons en water te drincken, 't welck ons also flaeuw en principael oonse boeckhouder maakten dat by daar neder viel en seyde :,Mannen, ik kan niet meer," halende met eenen een brief van den schipper voor den dagh waar in soo wy meenden kennisse en hoe-wel den schippen toestants onses schip was en hoe-wel den boekhouder aan een yder van haar toe-stondt om na een goedt heen komen te soeken en hun leven soo sy best konde bergen, soo wild den timmerman Lourens Thijsz. niet van hem scheyden, verm Das ock sijn quade benen, maer bleef by den boeckhouder leggen. De andre drie nu gingen voort om de rivier op te soecken ende doen sy een weynigh van de boeck- houder en timmerman af waren deden sy een schoot die door haer op de selve wijs beantwoordt wierd waar mede malkander adieu wensten. Dese twee bleven anderhalve dagh by malkanderen leggen als wanneer de gemelte boeckhouder zoo verzwärte dat hy niet meer spreken konde. Lourens Thijz. dat siende, trooste hem met schriftuerlijke reden soo veel als hy konde en siende geen uytkomste wenste hem met schreyende oogen de saligheyt. Also verliet ick, Lourens Thijz., gemelte boek-houder en gingh dat wilde woeste bos alleen deur wandelen, tot dat ik eyndelijck aan een vlack velt gerakten daar een oliphant die my ongemolles-teert liet gaan ontmoete, tot dat ik weder aan de voornoemde rivier quam alwaar ick ging neder sitten Godt danckende voor sijne genade ende groote barmhartigheyt dat hy my dus verre weder gebragt hadde. Ick schepte mijne kanne weder vol water, daer ik soo veel van dronck dat het mijn qualick bequam; mijn spijse was niet anders als gras en wilde beesten dreck. Soo bleef ik hier 6 dagen leggen; ik vernam hier verscheyden zee koeyen en telden wel 25 oliphanten die daer aan de rivier quamen drincken en weder boswaarts inger. En. De rivier langs gaende vonde ik een verrotte water-rot die ik van honger op at en quam alsoo weder by het vlotje dat wy met malkanderen germanackt hadden, alwaar ik aan de overkant van de rivier eenige rook sagh op gaan het welck my dede ontkleden en op het vlotjen sitten gaen; dreef also de rivier over. Hier over zijnde vondt ick een dooden haay daar ik mede hartigh van at. Naer het een der selver gingh ik boswaart in doch vondt geen menschen maar wel verscheyden soort van beesten, als elanden, vogel-struyssen (l) en harte beesten, 'twelck my weder uyt het bos deed komen, keerende na het vlotje ende daar even op sijnde quamen twee leeuwen achter een hoeck van daan en Gingen de rivier langs. Ick dreef de rivier langs. Ick dreef de rivier overontrent ter plaetse daar ick geweest was en ging deselve hooger op vijf dagen langh; vondt onderwegen een endt-vogel die ick op at. Des anderen daags vroeg in den morgenstondt ging ick op een hoogte neder sitten vol van groote flaeute en mistroostighe, want hadde doenmaels in drie dagen niet gegeten; schepte weer een wey-nigh moet en rees op en gingh wat varder boswaert in alwaar ick schiltpadden vondt die uyt een bosje quamen kruypen ; sick maakte aenstondts wat vuyr daer ick deselve op brade, gingh daer by udener sitten en kreeg mijn gebeede boeck, danckte Godt voor sijn genade dat hy mijn hadde deselve believen te verlenen. Noch in 't bidden zijnde, hoorde ick eenig gerijssel meenende dat het beesten waren, soo dat ik schielijck opstondt en omme siende sag ick drie wilde menschen, yder met een pyl en boogh voor my staan. verschriftige ge-weldig want ick sulcken soort van menschen nooyt gewer van menschen nooyt gewer, hadt; zy dan stelden haer in postuer met haar gewer, ende nam mijn pistool in de handt gingh also bevende op haar aen. Doen ick nu byhaar quam was er een van haar die een weynigh Duytsman(2) konde spreeken, die vraeghden my of ik een Duytsman(2) was; antwoorden hem van ja; Let op die vorm, vogel-struyssenen en nie,struys-vogels" nie. Sien ook hierbo (bls. 141), botel"  al mijn goedt om te dragen maer sy waren so gaau in 't vooruyt loopen, dat ik haer niet konde volgen, soo dat sy my eyndelijk uyt het gesigt raakten, 't welck my deede geloven dat sy met mijn goet weg waren. Ik volgde dan die selve passagie, tot dat ik haar vont sitten rooken een pijp toeback; ik sette my dan by haer neder ende een weynigh gerust heb- bende, gingen weder te samen voort tot dat wy by haer hutte quamen. Daer sagh ik haar vrouwen en kinderen die doen sy my sagen alte- mael vlughten, vermids sy sulcke menschen niet gewent waren soo 't scheen. Brachten my dan in haar Opperhoofs wooningh daar ik veel koe- beesten en schapen sag; sy Gaven my harten vlees (1) Dit was 'n klein kraaljie van ag hutte (sien  Doen vresden ik weder dat sy my souden gedoodt heben, maar bevondt heel contrarie want sy maakte een koe-beest vaerdigh om te slaghten die sy eerst met touwen bonden en gingen doen daar rontommé danssen, springen, speelen en maakte groote ceremonye volgens hare wijse ; leyden my tusschen haer beyden daar by om het selven te aanschouwen 't welck ik met groote verwonderinge aansagh. Dit gedaan zijnde maeckten sy het beest weder los, en lieten het selven weder naert bos loopen. (Mijns oordeels is dat ter eeren van dese drie gebuuren geschiet die sy genoot hadden, want sy haar met diversse soorten van spijse op hare wijse tracteer- (1) Finkelwortels? (2) Namakwas? H Ulle bet bardp gehad, moar nie lane baarde nie. Den den. So bragt ik dien nagt met haar ten eynde den dagh gekomen zijnde, namen wederom van malkanderen afscheyt en kusten my met haar handen toe. Ik had nu by haar twee etmaal geweest in welcken tijdt zy my getracteert hadden met alles wat sy konden by brengen. Maer het verloop der selve stuerde ick haar naer de Saldange Baey en liet weten dat ick in haer wooninge was en hoedanigh zy my gevonden hadden. Sy gingen dan aanstonds henen en quamen's anderen daegs wederom ; braghten een Hollander' met haer ; wy veraltereerde beyde doen wy malkanderen sagen en's morgens doen vertrocken wij na de Saldange Baey, nemende drie Hottentotten by ons. Onderwijlen dat wy op weg waren ont-moeten ons een oliphant. Daar wy voor vlugten mosten; wy sagen verscheiden harte-beesten en vogel-struyssen. Eyndelijck aan de Saldange-Baey gekomen zijnde, maakten een van de Hottentotten vyer tot een tecken dat wy daar waren vermids daar noch' een rivier tusschen ons en haar was. Sy quamerí dan aanstonds met een kleyn vaertuygh en haelden ous over; soo raakten ik Lourens Thijsz. eynde-lijck in de Saldange Baey op den i. of 2. Kers-Dagh, alwaar ik noch 14 dagen siek lagh en naer verloop der selve quam daar een vryman van de Kaap vertrock en nam mijn logement ten Die nou geul van die Saldanhabaai teenoor die Koiupanjie-pos vir die mond van 'n rivier geneem. Huyse vande voorgenoemde vrijman genaamí Lambert Adrijaansz. Verhaal van D. Silleman. Doen nu Lourens Thijz. aan de Saldange Baey was aangekomen, wierd van daar aanstonds ken-nisse daar van aen de Gouverneur der Kaap geson-den die ter aller yl een Vaertuygh'1) na 't schip de Goude Buys af-sond, gelijck hier na sal gesegt werden, waer door den watermaker Daniel Silleman mede behouden wierd, want gelijck gesegt is den Commandeur der soldaten, den botteliers maat en i k Daniel Silleman watermaker, in manieren voor-schreven van den zieltogende en neer-gezegenen boekhouder gescheiden sijnde, waren weynigh voort gegaan wanneer wy een schilpatje vonden; maakten vyer, braden het en aten te samen op; deden oock verscheiden schooten met onse pis-tolen om te doen hooren waer dat wy waren, meenende dat sy weder by ons soude Komen, maer vernamen haer niet. Omtrent den avondt maeckten wy weder vuyr dat de botteliers maet (terwijl wy sliepen) brandende hieldt. Den volgende morgen begaven ons weder op wegh om by de rivier te komen en vonden drie schildpadden, die wy weder braden en te samen op aten; bleven daer een weynigh leggen om de groote hitte, tot dat de sonne wat gedaelt was wanneer wy weder voortgingen en drie dagen daer na aen de revier quamen, alwaer wy weder ons kannen van (!) Die Dageraet. i55 water versagen, maer wierden door al het water drinken seer hongerigh. Wy vonden dan aen de kant van de rivier tusschen de biesen amelyen of hanebollen (*) (soo men die in Hollandt noemt); aten daer van maer kosten onse honger daer mede niet verzaden; der halven beraatslaegden weder boswaerts in te gaen om te sien of wy iets konde bekommen, alwaer by geval een schildpadt of twee vonden; keerden van daer weder na 't strandt, daer wy onse verlaten schuyt, die aen stucken geslagen was vonden leggen; begaven ons met ons drien op een stuck van de schuyt te water, om weder aen boort te komen, maer wierden t'elkens met de zee weder të rugsge gesmeten. Onderwijlen was ons water weder op geraeckt; wy dan sagen malkander seer bedroeft aen en keerden van disperatie weder boswa. Erst in om mondt kost voor ons te soeken; vonden eyndelijck van die blauewe bessen, daer voor heen van gemeldt is; at van die selve en onthielden ons aldaer 14 dagen, drinkende ons eygen water, gelijck wy meermalen gedaen hadden. Doen verloren wy de boteliers maet, sijnde omtrent den 26. of 27. December ende een weynigh van het doode lig-chaam gegaen sijnde, seyde de Commandeur tegens my Daniel Silleman: Jan Crist of Christianensz. (soo was sijn naem) is nu doodt en wy lijden grooten honger; laet ons weder te rugh gaen en snijden van het dickste vlees een stuck. Sal ons dat voor geen sonden reekenen." Ik schrikte van so een voor-slagh en zeyde neen. Evenwel na veel tegenspreeken seyde hy, door honger geprangt sijnde :,,Ik sal het dan voor my daer uyt snyden." Ende also mijn honger niet minder dan de sijne was, seyde ick tegens hem : Wilt gy daer van snyden en braden,ick sal 'er u van helpen eeten." Dit was nu tegens den avondt;ick kreegh hout en maeckte vuyr en hy ginck henen en sneed hem uyt het dick van 't been een stuck omtrent soo groot als een handt er brade het; maer doen het gebraden was, konden wy daer niet van wegen sijn droge tajigheyd ; aten evenwel een mondt vol of twee daer vart en staken het overschot in onse sack, willende sien of wy het den volgenden dag bequaem tot eten soude konnen maken Leyden ons hier op omtrent 20 treeden van 't doode ligchaam (kraght en moedeloos zijnde) te slapen tot den volgende dag. En also, wy noch toback by ons hadden, bleven by malkanderen sitten en pijp toback roocken tot entrent de middagh, als wanneer ons de slaap' overviel. Onderwylen quamen daer vier Hottentots, ge-wapent met pijl en boogh by ons die my eerst aenriepen, waer op ick ontwaeckte en schrickte soo-danige menschen te sien; stondt dan op en gingh'een tree of thien te rugh by de Commandeur die noch sliep. Ick maeckte hem wacker; sy volgh-den my en setten hun met haer vieren rontom ons ründer. (Dese Hottentots waren van de Saldange 155 Baey afgesonden na dat Lourens Thijsz. daer was aengekomen om ons met ons driejen op te soeken; dog soude ons aparent soo kort niet hebben gevonden, maer wy hadden vuyr gemaeckt dicht onder eenig kleyn geboomte dat door de windt aen brandt geraeckt en vorder een groot gedeelte van't bos aen brandt stak 157 Bos aen Een van haer die krom Duyts spracke, vroeg ons of wy geen dorst hadden. Wy seyden van ja, want het was den 15. dagh dat wy niet anders als ons eygen water en den dan die wy's morgens van de bladeren lickte hadden ge- nuttight. Sy maeckte vuyr en braden een schildt- padt voor ons die Daniel Silleman weygerde om te eten. seggende hy soude daer eerst van eten, waer op den Hottentot antwoorde :,,Hongerige ziele, soude ick u kost op eten, dat doen wy niet." Dies wy die eyndelick op aten. 