Het mikroskoop, deszelfs gebruik, geschiedenis en tegenwoordige toestand
Het spreekt van zelf, dat men nog velerlei andere mid- delen tot hetzeifde oogmerk kan doen dienen , daar bij alle witte voorwerpen op eenen zwarlen achtergrond geplaalst, of bij alle openingen in een overigens zwart gezigtsveld , waardoor wit licht valt, gelijke verschijnselen ontstaau, als de boven geschetste. Ik vermeld bier daarom nog slechts een liulpmiddel, hetvvelk rnij geblcken is bijzonder geschikt te zijn, oindat het ook bij de stcrkste vcrgrootingcn nog aanwendbaar is, waar door kunst vervaardigde tiguren, of ti 11 A AD VAN VERBETEBING DEB ABERBATieN. 55 7 met eenc naald gelrokken streepen op ecu zwart gemaakt glasplaatje, eene te grootte breedte bczitten, om de uitwerk- seleu der spbaeriscbe aberratie nog duidelijk tc kunnen hcr- kennen. Hiertoe moeten de witte figuren of streepen zeer dun zijn, en deze verschaft men zich zeer gemakkelijk, door een glasplaatje gedurendc eenige oogenblikken in de vlam eener kaars of lamp le houden, toldat er zich eene niet te dikke laag kool op heeft afgezet. Brengt men dan bet plaatje nog warm onder het mikroskoop, dan ziet men aanvankelijk eene gelijkmatige zwarte oppervlakte, doch bij de bekoeling verdeelt zich dezelve allengs in een groot aantal, meestal door regte lijnen begrensde kleine onregelmatige veelhoekjes. Hier- door ontstaan beldere tusschenruimten van allerhande breedte, waaraan men nu, op de boven gezegde wijze, den graad en den aard der verbetering van de spbaeriscbe aberratie kan beproeven. Indien men verschillendc mikroskopen volgens deze ban- delwijzen onderzoekt, dan zal men natuurlijk ook tot ver- schillende uitkomsten geraken. Hierop oefent echter de aard van het werktuig eenigen invloed uit. Zoo zullen de uit eene en dezelfde glassoort, en desgelijks de uit edelgesteenlen be- staande doubletten en triplellen van een enkelvoudig mikros- koop steeds blijken onderverbeterd te zijn, zoovvel ten op- zigle der spbaeriscbe als der chromatische aberratie. Bij aplanatiscbe lenzenstelsels is dit anders. Reeds vroeger (§ 158, 159) heb ik doen opmerken, en er de gronden voor aange- geven , dat deze , wanneer zij bestemd zijn voor bet gebruik in een zamengesteld mikroskoop, oververbeterd behooren te wezen. Ook zal men bij alle zulke lenzenstelsels, welke uit goede werkplaalsen afkomstig zijn, deze oververbetering aau de boven medegcdceldc kenlcekencn kunnen berkennen. 3B8 ON0EHZOEK VAN EEN MIKROSKOOP. Bezigt men dezelve daarentegen in hel zamengcstclde mi- kroskoop, in verband met de oculairen, dan zal men dan cens de kentcekenen van oververbetering, dan weder die van onder- verbetering ontdekken, en zelfs kan bet geval voorkomen, dat, tervvijl de cene der bcide aberration icts oververbeterd is, de andere nog onderverbelerd blijkt te zijn. Werkelijk kuunen beidc verbelcringen ook niet volkomen gelijken tred houden, en is slechts eene loenadering lot eene juiste gemiddelde verhouding binnen zekere grenzen mogelijk. Raadplegcn wij de ondervin- ding, dan is eene ligte onder- of oververbetering der chro- matische aberratie minder scbadclijk, dan eene gebrekkige verbetering der sphaerische aberratie. Bij de beoordeeling van een mikroskoop komen derhalve de kenteekenen vau deze in bijzondere aanmerking. Zoowel hare onder- als hare oververbetering zijn in gelijke mate nadeelig voor het be- grenzend vermogen , dewijl daardoor bet beeld steeds troebel en nevelachtig wordt. Een zeer dunne gekleurde zoom sebaadt minder, en daar een blaauwachtige rand aangenamer voor bet oog is, dan eene rood- of geelacbtige, zoo zal men aan eenen geringen graad van oververbetering dezer soort vau afwijking doorgaans de voorkeur geven. Overigens herinner ik bier aan de verschillende (z. § 159) handehvijzen , om in een zamengesteld dioptrisch mikros- koop de verbetering der beide aberratien tot den hoogsten trap van volkomenbeid te brengen. Het is natuurlijk niet te verwachlen , dat een mikroskoop, zelfs een zoodanig, het- welk uit de beste vverkplaats afkomstig is, bij alle combina- tion in gelijke mate vrij van aberratie zal blijken te zijn, lenzij er middelen tot verdere correctie door den vervaardiger zelven zijn aangebragt. Is zulks, zooals gewoonlijk, niet geschied, dan kan men, ecnsdcels vooraf door naauwkeurige beproeving UIMKACTIEVEUSCHUNSELEN. ondorzockcn , welkc de mecst van abcrratio vrijc combination zijn, anderendeels door kleine wijzigingen, b. v. door ver» korting of door verlenging van de buis, bet mikroskoop ook voor de overigc combinatien merkelijk verbeteren. Ook vergetc men niet, bij de beoordeeling van dit ge- deelte der optiscbe inrigting van een mikroskoop, acht te geven op den vroegcr (§ ICO) gcschetsten invloed der dek- plaatjes, daar deze bij bet onderzoek niet kunnen gemist wordeu, en de waarnemer derbalve in staat moet gesteld zijn , om overeenkomstig bunne verschillende dikte , de ge- vorderde verbeteringen aan te brengen, 214. Bij bet bescbouwen van voorwerpen met een apla- natisch mikroskoop neemt men aan den rand der beelden een verscbijnsel waar, hetwelk men zich wel wachlen moet voor een kcnteeken van gebrekkige verbetering der aberralie te bouden, daar het zich juist des te duidelijker vertoont, hoe volkomener deze verbetering is, en als zoodanig werke- lijk tot bare kenmcrken beboort. Men ontwaart uamelijk, wanneer het voorvverp op den juislen afstand van bet mi- kroskoop is geplaatst, zoodat de randen scherp begrensd zijn, ecnen ben omgeveuden dunnen licbtzoom, die door een sclia- duwacbtig en soms gekleurd lijntje begrensd wordt. De oor- zaak biervan ligt in de buiging dcr licbtstralen bij het voor- bijgaan der randen van het voorwerp, en in de daarbij plaats grijpende interferenlie, welkc, boewel zij altijd plaats heeft, slecbts dan alleen waarneembaar wordt, wanneer de beelden, ten gevolge der verbetering, niet meer als eene laag van zckere dikte, maar tot een gezamelijk beeld vercenigd door het netvlies wordcn opgevangeu. Dit dunne lichtzoompje is, wel is waar, in sommigc gevallcn, vooral bij naauwkeurige i 560 0NDERZ0EK VAN EEN MIKROSKOOP. mikrometrischc bcpalingen, eenigzins hinderlijk , doch Dimmer in zeer bclangrijke mate. Echter is bet goed er de aandacht op te vesligen, oradat zij, die met bet verschijnscl onbekend zijn, eenig gevaar kunnen loopen, van dit lijntje voor de begren- zing van een dun vliesje te houden. Hetzelve gehcel op te heffen scbijnt ondoenlijk, bet allerminst door acbromatiscke verlicbtingstoestellen , ofschoon deze bepaaldelijk daarvoor zijn aanbevolen. 215. In de tweede plaats komen, bij de beoordecling van een mikroskoop, in aanmerking: de brandpuntsafstand alsmede de groolte van den openingsboek , waaronder de stralen, die van bet voorwerp uitgaan, het mikroskoop binnentreden. Over het vinden van den brandpuntsafstand der lenzen en der lenzenstelsels, zal het niet noodig zijn bier in eenige bijzonderbcden te treden, daar reeds, in § 11a, 115, 116 en 125, hiertoe de noodige aanwijzigingen bevat zijn. Het middel , om den openingsboek bij enkelvoudige lenzen te meten, is mede reeds in § 122 aangegeven. Voor het vinden van den openingsboek van een zamengesteld mikros- koop, betzij deszelfs objectief eene enkele lens is, of een lenzenslelsel , of wel een katoptrisch objectief, kan de vol- gende handelwijze van Lister dienen (1). Het mikroskoop voorzien van een der oculairen en van bet objectief, vvelks openingsboek men wil bepalen, wordt tot dit oogmerk in eene horizontale rigting gesteld op een blad papier. Ver- volgens plaatst men, op eenige vocten afstands, eene bran- dcnde kaars, en rigt nu het mikroskoop naar de vlam in- diervoegc, dat haar licbt het veld in twee belftcn snijdt, (1) Philos, Transact, 1330. p. 191. HEP AUNG VAN DEN OPENINGSHOEK. gjjgfc?! 561 waarvan dus de eene donker, de anderc helder is. Men trekt dan op het papier eene lijn, beantwoordende aan den kant van een der beenen van het voetstuk des mikroskoops. Nu laat men het mikroskoop in eene liorizontale rigting draaijen, daarvoor bet brandpunt als spil nemende, totdat zich de tegenovergestelde helft van het gezigtsveld verlicht vertoont, en trekt wederom eene lijn langs hetzelfde been. De draaijingshoek is gelijk aan den openingshoek van het objectief, en wordt dus gevonden door den hoek te metcn, welken de beide getrokken lijnen met elkander maken. Goring (1) heeft een op hetzelfde beginsel steunend werk- tuig doen vervaardigen , hetvvelk zoodanig is ingerigt, dat de draaijingshoek door eenen verdeelden cirkelboog wordt gemc- ten, terwijl in het brandpunt van het objectief de punt eener naald is geplaatst, welke de verlengde eener spil is, waarom de geheele toestel draait. De hiermedc verkregen uitkomsten zijn natuurlijk veel juister, dan die naar de ru- were methode van Lister, en zulk een werktuig kan van veel nut zijn, inzonderheid in de werkplaats van eenen ver- vaardiger van mikroskopen. Het is uit den aard der zaak duidelijk, dat zich geen volstrekle maat laat aangeven, welke de openingshoek moet bezitten. Zoowel de opening als de openingshoek eener lens zouden hun maximum bereiken. indien dezelve een halve bol was. Bestaat zij uit glas van 1,5 brekingsindex , dan zoude deze grootst mogelijke openingshoek ongeveer 90° be- dragen. Voor lenzen, uit stoffen vervaardigd, die het licht sterker breken, zoude zij nog grootcr kunnen zijn. Het is er cchter vcrre af, dat deze grens in onze mikroskopen (1) Microscopical illustrations, p. 292. 562 ONDERZOEK VAN EEN IWKROSKOOP. bereikt wordt. In workelijkheid is hct do graad van aplana- tisme dcs mikroskoops, die de grens voor den openingshock bepaalt, en hieruit voIgt, dat cen groote openingshoek slechts in zooverre als ecne deugd van cen mikroskoop kan beschouwd worden, als dczelve gepaard gaat met eene daarmede ge- lijken tred boudende verbetering der sphaerische aberratie. 216. In de derde plaats moet gelet worden op den graad van volkomenheid der polituur van de oppervlakten der len- zen en der spiegels, alsmede op de homogcnei'teit van de zelfstandigheid , waaruit de eerste bestaan. Wat de polituur betreft, zoo zijn eenigzins belangrijke ge- breken daarin, reeds met het bloote oog, of onder eene loupe te herkennen. In de objectieven van een zamengesteld mi- kroskoop vertoonen zich die gebreken bet best, door de af- zonderlijke dubbellenzen als oculair te gebruiken, vooral in- dien het gezigtsveld door een zeer zwak lamplicht verlicht wordt. Slechts zelden zal bet gebeuren, dat zulk eene lens deze proef volkomen doorstaat, zoodat zich nergens eenig spoor van een pulje of krasje vertoont. Bij de beoordee- ling hiervan moet men echter onderscheid maken tusschen een algemeen gebrek in de polituur, hetwelk zich onder de genoemde omstandigheden verraadt door zeer digt bij elkan- der zijnde schaduwachtige golvende lijntjes en vlekjes, die het geheele gezigtsveld innemen, en nevelachtig maken, en de grootere oneffenheden , welke donkerder vlekken en slree- pen daarin te weeg brengen, lndien de polituur overigens goed is, schaden deze Iaatstc in cen objecticf veel minder, dan vvanneer dezelve algemeen gebrckkig is, schoon dan ook al de diepere putten en krassen onlbreken. Een zeer ge- ring aantal van deze brengt indcrdaad vveinig nadcel te rOLlTUUU DER LENZEN. ADEREN OF STREEPEN IN DEZELVE. 565- wecg , daar hierdoor iiet becld slechts een klein gedecite ver- liest van de hetzelvc zamenstcllcnde stralen; eene objectief- lens kan zelfs gebarsten zijn, zonder dat het bij de waarne- ming zecr hinderlijk is. Daarentegen vallen zulkc diepere putjes en krasjes bij de oculairen , ais ook bij de lenzen , die ais enkelvoudig mikroskoop gebruikt vvorden, dadelijk in bet oog, oradat zij zicli dan, door de nabijheid van dit laatste, vergroot vertooncn. Overigens spreekt het van zelf, dat men zich, bij zulk een onderzoek, wachten moet, loevallige onzuiverheden op de glazen, zooals kleine stofjes en vezeltjes, die zich mede ais schaduwbeeldjes en streepjes in het gezigts - veld vertoonen , met de gebreken der poliluur te verwarren. 217. Het is genoeg bekend, dal het glas, hetwelk tot optische oogmerken bcstemd is, bepaaldelijk bet fliutglas, ligtelijk onderhevig is aan de gevolgen eener gebrekkige men- giug, waardoor zoogenaamde aderen of streepen [striae) ontstaan. Wanneer eene lens met dit gebrek behcbt is, dan is zij geheel ongeschikt voor optische werktuigen, omdat dc verschillende gedeelten van het glas alsdan een ongelijk bre- kend vermogen bezitlen, en er dns met geen mogelijkheid door dezelve een zuiver beeld kan gevormd vvorden. Bij de kleinheid der stukjes flintglas, die voor de objectieven van mikroskopen vereischt vvorden, is het echter veel gemakkelij- ker goede homogene flintglaslenzen te vervaardigen, dan bij de groote objectiefglazen van verrekijkers het geval is. Men heeft derhalve bij een mikroskoop dit gebrek weinig te vre- zen, daar men veilig vertrouvven mag, dat de vervaardiger alleen de zuivere van streepen geheel vrije gedeelten van hot glas, tot het slijpen der lenzen zal hebben aangewend. Mij althaus is dit gebrek in mikroskopischc objectieflcnzcn 504 ONDEUZOEK VAN EEN MIKKOSKOOP. nog ninimer voorgekomen. Eenmaal nam ik het in eene tamelijk belangrijke male waar in eene flintglaslcns, met ecnc crownglaslens het oculair van een ouder mikroskoop zamenslcllende. Het gebrek verraadde zich in dil geval oogen- blikkelijk, daar bet reeds met bet bloote oog even zigtbaar was. Nog duidelijker kwamen de streepen te voorschijn, bij de verlichting met een zeer zwak lamplicht, zoodat ik niet twij- fel, of, indien in eene kleine objeclicflens een dergelijk gebrek bestoud, helzelve zich op die wijze, gepaard met de geheele onzuiverheid van het beeld, zoude te kennen geven. 218. Menigvuldiger voorkomend, dan de genoemde slree- pen, zijn kleine luchtbellen. Voor grootere, die nog ge- makkelijk met het bloote oog herkenbaar zijn, behoeft men, wel is waar, geene vrees te voeden, daar men genoegzaam zeker kan zijn, dat tot het slijpen van lenzen slechts zulke stukken glas zullen worden aangewend, waarin dezulke niet voorkomen. Doch daarentegen is bet volstrekt geene zeld- zaamheid zelfs in lenzen, die afkomslig zijn uit werkplaatsen van den eersten rang, zeer kleine lucktbelletjes aan te tref- fen, die zich slechts bij een zeer naauwkeurig onderzoek te kennen geven. Bezigt men zulke lenzen bij eene zwakke verlichting als oculair, dan vertoont zich elk luchtbelletje als een donker rond vlekje. Het duidelijkst echter komen zij te voorschijn, door de lens bij eene matige vergrooting en doorvallend licht te beschouwen, daar elk luchtbelletje alsdan gemakkelijk aan den breeden scherp begrensden zwar- ten rand en helder middengedeelte herkend wordt. Hetspreekt van zelf, dat liunne tegenwoordigheid allijd als een gebrek moet beschouwd worden. Echter schaadt een gcring aantal van b. v. twee totdrie, slechts door het mikroskoop waar- fcUCHTBEIXEN IN I)E LENZEN. VERWEERING DER OPPERVLAKTE. oGo ncembarc, en dus uiterst kleinc luchtbelleljes , nict in bc- langrijke mate, wanneer deze zicb in de leuzen van bet ob- jectief bevinden. De zuivcrhcid en schcrpte van liet beeld wordt er nict in bet minst door gcstoord, maar, uit boofde der sterke zijdelingschc afwijking, die de licblstralen bij den doortogt door dezelve ondergaan, ocfcnen zij cenen gebeel overeenkomstigen invloed uit, als duistere gedeelten der lens zouden doen, en gevolglijk wordt bet nnttige gedeelte van de opening der lens er door verkleind. In de lenzen van bet oculair, vooral in het oogglas, en bij een Ramsdensch oculair in beide de glazen, is de aanwezigheid van lucht- bellen veel hinderlijker, dan in die van bet objcctief, daar zij hier, ten gevolge der nabijheid van het oog, dadelijk wor- den waargenomen, als donkere plekjes in het gezigtsveld. 219. Bebalven de reeds genoemde gebreken der lenzen, welke reeds bij dezulke kunnen worden aangetroffen, die pas de werkplaats verlateu bebbcn, zijn er nog andere, welke eerst na verloop van tijd ontslaan, en dus met de reeds genoemde niet verward moeten worden. De zuiverheid der oppervlakte van de lenzen kan namclijk op meerdaneene wijze verstoord worden , zoowel door werktuiglijk als door scheikuudig werkende oorzaken. De beste poliluur kan later bedorven worden door krassen, ten gevolge van onvoorzigtige behandeling, inzonderbeid indien men voor het reinigen ge- bruik maakt van scherpe zelfstandighcden ; of de oppervlakte kan den nadeeligcn invloed ondervinden van vochten of dam- pen, die daarmede in aanraking komen, en, zoo als b. v. het zwavelwaterstofzuur, scheikundig inwerken op sommige der bestanddelcn van het glas, bepaaldelijk op die van het flinlglas. ONDERZOEK VAN EEN &UKUOSKOOI'. Doch ook wanneer lenzen aan geencrlei der gewone scha- delijke invlocdcn ziju blootgestcld , cn integendcel steeds met allc zorg behandeld worden , kunnen er nog gebreken aan dezelve ontstaan , bij welker beschouwing bet noodzakelijk is eenige oogenblikken te venvijlen. Bij mikroskopen , die gedurende eenen geruimen tijd on- gebruikt gestaan hebben, zal men altijd bevinden, dat de oppervlakte der glazen in mcerdere of mindere mate dof is geworden. Dikwijls wordt zulks alleen veroorzaakt door los aanbangende stofdeeltjes, welke gemakkelijk met ecne penseel of met eenen zachten linnen doek kunnen worden verwijderd. Ook is er eene eigene soort van schimmelplantje, Hygrococis fenestralis Kiitz., dat niet zelden aan de oppervlakte van len- zen, en van glas in het algemeen, wordt aangetrolfen, en ge- meenlijk zonder moeite bij het afvegen verdwijnt. Somwijlen evenwel is de zamenhang van de kleine stofdeeltjes of van deze schimmeldraden met het glas zoo innig, dat een eenvou- dig afvegen niet voldoende is. Eene bevochtiging met water, en, indien dit niet baat, met alkohol, — waarbij men zorg moet dragen, dat deze niet tusseben de met canadabalsem ver- eenigdc lenzen der objectieven indringt, — kunnen beproefd worden, doch, in weerwii dat bet na herhaalde pogingen gelukt de bedekkende laag weg te nemen, bevindt men dan dikwerf, dat de lensoppervlakte eenigermate dof blijft. Zij heeft alsdan die verandering ondergaan , welke men bet iveer noemt. Men berkent dezelve niet alleen aan de gebrekkige doorschijnendheid, maar ook aan de kleuren van dunne lagen, welke men daaraan bij opvallend liclit bespeurt, en die zicb ■ vooral duidelijk vertoonen, wannecr men de lens door bet mikroskoop besebouwt, waarbij tevens blijkt, dat de opper- vlakte eenigzins ruw cn scbilferachtig is. YERWEERING VAN DE OPPERVLAKTE DER LENZEN. 3G7 Het is hier dc plaats niet, om over den aard van dit ge- brek, (hctwelk, indien het in eenigzins belangrijke mate bc- staat, de lens geheel onbruikbaar maakt, en allcen door ver- nieuwde slijping en polijsting herstelbaar is), in eenige breed- voerige beschouwing te treden. Ik verwijs liever den lezer naar de beide prijsverhandelingen over dit onderwerp, door M uncke en door Frauenhofer in de Natuurk. Verb, van de Holl. Maatsch. der Wetensch. te Haarlem 1820, X bl. 93 en 137, waar zij vele belangrijke daadzaken hiertoe be- trekkelijk zullen medegedeeld vinden. Ik vergenoeg mij der- halve met hier op te teekenen, dat, als hoofdoorzaak van het weer moet beschouwd worden de neiging, welke sommige soorten van glas bezilten , om het water uit den dampkring op hunne oppervlakte te verdigten, waardoor cene veel ster- kere vasthechting ontstaat van de toevallig hierop aanwezige stofdeeltjes , welke, na verloop van tijd, zoo innig wordt, dat het niet mogelijk is dezelve weder te verwijderen , zonder te gelijker tijd een gedeelte van de buitenste laag der glas- oppervlakte mede te nemen. Deze aantrekkingskraebt van het glas op den in de lucht bevalten waterdarap (1) hangt voornamelijk, zoo niet ge- heel af, van de scheikundige zamenslelling der glasmassa. Vooral wordt dezelve bevorderd door een te groot potasch- gehalte, maar daarentegen verminderd door eene bijvoeging van kalk of van eenig metaaloxyde. Van daar dan ook, dat flintglas weinig aan dit gebrek onderhevig is, maar dat bet- (1) Somwijlen is deze aantrekkingskraebt zeer sterk. Zoo b. v. belioort, bij den verlichtingstoestel van het mikroskoop van eenen mijner vrienden , eene lens, die dit vermogen in zoo hooge mateiezit, dat hare oppervlakte schier annhoudend voebtig is. •TG8 0NDERZ0EK VAN EEN MIKROSKOOl*. daarcntcgen vcelvuldiger bij andere soorten van glas wordt aangelrolfen. (1) Zoo als reeds gczegd is, kan dit gebrck, ccnmaal bcstaande , bezwaarlijk weder worden hersteld, doch cr zijn middelen, om hct te voorkoraen, waartoe in de cerste plaats be- hoort: het zorgvuldig rein houden van de oppervlaktcn der lenzen. Velen vcrkeeren in de meening, als of bet schadelijk zoude wezen voor de lenzen , om dezelve telkens van stof te reinigen. Zij vreezen door het afvegen de poliluur te be- nadeelen , en bezigen ten hoogste een penseel om de op- pervlakte even aan te raken. Deze vrees berust inderdaad op eene dwaling. Een herbaald, ja dagelijksch afvegen der lenzen met eenen zachten half versleten linnen doek schaadt dezelve niet in het minste, terwijl daarentegen de daarop blijvende kleine stofdeeltjes op den duur hoogst nadeelig werken. De eerste regel derhalve, om het ontstaan van het weer te voorkomen is: dat men de lenzen behoorlijk rein houde. Dit geldt niet alleen van een mikroskoop, hetwelk dikwijls gebruikt wordt, maar ook vooral van zulk een, dat zel- den tot waarnemen wordt aangewend. Men geloove toch niet, dat het best gesloten kistje de lenzen, noch voor het vocht des dampkrings, noch voor het daarin zwevend stof beschermt. Indien men mikroskopen onderzoekt, die eenige (1) Eenigermate hiermedc in stnjd schijnt het, dat bij de objectieven van verrekijkers , het weer doorgaans het eerst aan de oppervlakte der llinlglaslens wordt aangetroffen. Mogehjk hangt dit daarvan af, dat bij verrekijkers de flintglaslens binnenwanrts gekeerd is, en daarom zelden wordt afgeveegd. Bij mikroskopen, waar de flintglaslens van het objectief buitenwaarts is gekeerd , heb ik deze nog niininer verweerd gevonden , maar wel de oppervlakte van de crownglaslens , die om bare stelling moci- lijker gereinigd kan worden. VF.llWEERlNfi 1)1511 I.ENZfiN. ri(jo jaren ongebruikt gestaan hebbcn , kan men zich van het tegendeel overtuigen. Men zal de lenzen, in wcerwil der beste sluiting, met ccne stoflaag bedekt vinden, wclkc dik- wijls, wel is waar, gemakkelijk kan verwijderd worden, doch waarbij niet zelden ook ecne gebeel verweerdc oppervlakte te voorschijn komt. Munckc en Frauenhofer hebben ieder voor zich een middel aangegeven , om de neiging van het glas tot ver- krijging van dit gebrek weg te nemeu. De eerste raadt aan de oppervlakte van bet glas met ecne zeer dunne olielaag te bedekken. Het best zal men zich hiertoe bcdicnen van eenen met een vveinig terpenthijnolie bevoebtigden doek , ter- wijl men vervolgens de lens met een droog gedeelte van den doek zoo schoon afveegt, dat er oogenscbijnlijk geen spoor van de olie meer op overblijft. lnderdaad zal er dan nog altijd een zeer dun laagjc op aanwezig zijn, hetwelk niet geheel vervliegt, maar ten gevolge van de invverking der lucht spoedig harsachtig wordt, en het Iaat zich uit de nieuvvcrc waarnemingen , vooral van Waideler (1), over het vermogen der oppervlakten om dampen te condenseren, geredelijk ver- klareu, hoe het komt, dat zulk cene met een uiterst dun olie- of harslaagje bekleede oppervlakte het aautrekkingsver- mogen op den waterdamp verloren hceft. Het tweede, door Frauenhofer voorgeslagcn, middel heeft ten doel de scheikundige zamenstelling der buiteuste laag van het glas, door onttrekking van een gedeelte der in overtolligo mate aanwczige potasch, te verauderen. Dit doel wordt bereikt door hetzelve gedurende eenige uren in zwavelzuur te leggen. Uit zijne mededeelingen voIgt echtcr, dat men welzaldoen, (1) Poggend. Ann. der Phys. und Chemie. 1843. lid. LIX s. 25i». 24 570 ONDEUZOEIC VAN EEN M1KROSKOOI*. met liicrtoe gecn tc sterk zuur tc bezigen, maar ecn zoo- danig, hetwelk met deszelfs gelijk gewigt water verdund is, daar zeer geconcentreerd zwavelzuur, zoo als het Nordhausische, de oppervlakte oogenblikkelijk aangrijpt, den glans vermin- dert, en eene soortgclijkc uitwerking als het weer doet ont- staau, zoodat cr zicli, even als hierbij, de kleuren van dunne lagen op vertoonen. Tevens echter is hierin een middel voorhanden, ora de geneigdheid eener glassoort tot het weer te ontdekken, daar volgens Frauenhofer het glas in gelijke verhouding door sterk zwavelzuur wordt aangetast, als het- zelve vatbaar is door dit gebrek te worden aangedaan. 220. Van eenen geheel anderen aard dan het zoo even beschouwde, ofschoon door de gclijkheid in uitwerking er gemakkelijk mede te verwarren, is een ander gebrek, het- welk zich somwijlen bij achromatische dubbellenzen openbaart, t. w. het afzelten van kristalletjes in de laag van canadabal- sem, die zich tusschen de beide lenzen bevindt. Wannoer men zulk eene lens onder het mikroskoop brengt, dan herkent men gemakkelijk dit gebrek , zoowel aan des- zelfs zitplaats, als aan de reeds genoemde kristalletjes. Het voorkomen dezer laatste is echter niet altijd hetzelfde, maar verschilt naar gelang van de dikte der laag, waarin zij zich gevormd hebben. Volgens mijne ondervinding zijn bier drie hoofdvvijzigingen in den vorm te onderscheiden , die men niet zelden vereenigd aantreft, omdat de bolle oppervlakte der crownglaslcns niet altijd volkomen sluit in de bolle oppervlakte der ilintglaslens, zoodat de diklc der balsemlaag aan den rand verschilt van die in het mid- dengcdeelte. Ue eerste dezer wijzigingen bestaat uit ta- melijk regelmaligc zeshockigc plaatjes, of korte met de eind- KRIST AIXEN TOSSCHEN DE LENZEN. .171 vlakkcn naar de glasoppcrvlakte toe gckeerd liggcndc prismata, die , of afzondcrlijk gelegen , of grocpsgcwijs vcrecnigd zijn. Dezc incest ontwikkcldc vorra komt daar voor, waar de balscmlaag het dikst is. De tweede en meer algemecne vonn vcrtoonl zich als dendritische figurcn , welke dan eens gcvcderd (bijna als de bekende kristallisatic van salammoniak), dan weder mccr stervormig zijn, met een grooter zcshoekig kernkrislal in het midden, van waar uit de takschieting zich verder vcrbreid schijnt te hebben. Eindelijk ten derde neemt men, ter plaatse waar de balsemlaag zeer dun is, ronde of ellip- tische kringen waar, uit uitcrst kleiuc kristalkorrelljes zamen- gesteld, terwijl doorgaans in het midden een of meerdere iets grootere kristalletjes liggen. Dcze drie hoofdwijzigingen ko- men vervolgens nog in verschillende overgangstrappen voor, zoodat het duidelijk is, dat bun ontstaan alleen van de nit- wendige omslandighcden afhangt, cn de zelfslandigheid, die zich uit den canadabalsem afzct, telkens dezelfde is. Het is zeer moeilijk met eenige zckerheid te zeggen, wal dcze zelfstandighcid cigenlijk is. Dat zij niet ontstaat door eene scheikundige inwerking van den canadabalsem op en verbinding met een der bestanddcelen van het glas, blijkt daaruit, dat indien de beide lenzen van elkander genomcn, en de met den balsem bedckle oppcrvlaktcn met alkohol of ether bchandeld worden, al de kristalletjes zich te gelijk met de overig gcbleven balscmlaag hierin oplossen, cn de glasoppcrvlakte glad en onaangetast achterlalen. Men moot derhalve aannemen , dat dcze kristalletjes door een of meer der bestanddcelen van den canadabalsem zelven , mogelijk door een der daarin bevatte harszuren worden gevormd (1). (1) Voor deze Iaatste vooronderstellin^ pleit de mij door mijnen arnpt- "enoot van Rees medcgcdeelde daadzaak, dat namclijk de zeeofneieren ONDERZOEK VAN EEN MIKROSKOOP. J/2 Dc hoofdoorzaak van (lit gchrek ligt dus in den Canada - balsem, welks tusschenvoeging ccbtcr te nuttig is, dan dat men haar daarom zoude achterwege lalen , tc meer dcwijl bet ontstaan dier krislalletjes geenzins een noodzakelijk ge- volg hiervan is. Bij velc acbromalische dubbellenzen , die reeds voor twaalf en meer jaren vervaardigd zijn, heb ik nog geen spoor dier kristalafzelting kunnen ontdekken, terwijl zij zich daarentegen bij sommige anclere, die van jongere dag- teekening zijn, in groot aantal vertoonen. Zeer waarschijn- lijk bangt zulks af van de geaardheid des gebruikten canada- balsems, van welken, zooals bekend is, verscheidene soorten in den handel voorkomcn , die zelfs van eenen verschillenden oorsprong zijn. Wenschelijk ware bet, dat een scheikundig onderzoek over dit, voor de praktische optiek belangrijk, punt eenig meerder licht verspreidde. Wat de verbetering van dit gebrek aangaat, zoo levert de reeds verraelde oplosbaarhcid in alkohol en ether een gemak- kelijk middel op, om, nadat de lenzen van elkander geno- men zijn, deze kristalleljes en daarmede de ontstane troebe- ling weg te nemen. Brengt men dan vervolgens eene nieuwe laag canadabalsem tusschen de lenzen, dan is de dubbellens vveder even bruikbaar als vroeger. Het is echler raadzaam deze eenige zorg vereischende bewerking aau eenen bekwa- gevvoon zijn, wanneer zich dit gebrek in de objectieven hunner kijkers openbaart , er eenig buskruid op te strooijen , en dit -vervolgens aan te ste- ken , waardoor de troebeling in den regel zoude verdwijnen. Ofscboon ik nu dit heroisch middel niet gaarne voor mikroskopische objectieven zoude aanbevelen, zoo laat zich echter de uitwerking welligt verklaren door de vvarmteontwikkeling, welke de buskruidverbranding vergezelt, en voldoende kan zijn , om de kleine kristalleljes te doen smelten , zoodat zij zich vve- der met de overige zelfstandigheid vermengen , of nlthans in eene door- schijnende laag veranderd worden. l.ICIITSTERKTE. 575- men werkman , cu wel bij voorkeur aan zulk eenen , die gc- woon is mikroskopen tc vcrvaardigen , toe te verlrouwen. 221. Ten vierde is het de lichtslerklc van een mikroskoop , welke bij deszelfs beoordeeling in aanmerking moot genomen worden. Inzonderheid wordt hier bedoeld die lichlslerkte of helderheid, welke onafhankelijk is van den verlichlingstoestel , want ofseboon het niet moeilijk is, door middel van bet licht concentrerende leuzen of holle spiegels , het gezigtsvcld zoo sterk te verlichten, dat dit zich oogcschijnlijk even hel- der verloont in twee mikroskopen, van welke inlusschen het eene eene veel groolere lichtsterkte bezit dan het andere, zoo heb ik reeds vroeger (bl. 540) doen opmerken, dat zulk eene sterkere verlichting der voorwerpen geenzins opweegt tegen het gemis van ware helderheid. Deze hangt af: l" Van de opening der lenzen of der spiegels. Bij het enkelvoudig mikroskoop komt hierbij de verhouding tusschen deze opening cn die der pupil in aanmerking (z. § 125). Bij het zamengestcld mikroskoop en het beeldmikroskoop klimt de helderheid in verhouding der vierkanten van den doormeter der objectieven of van hunne acquivalenle lenzen of spiegels. 2° Van den brandpuntsafstand, omdat bij gelijkc opening, maar korteren afstand van het brandpunt, ook de openiugs- hoek grootcr is, en er dus een grooter gedeelte der lichl- stralen, die van het voorwerp ultgaan, het mikroskoop bin- nentreden, en tot zamenslelling van het beeld medewerken. Daar echter over het algemcen de opening van lenzen en holle spiegels afneeml met derzelver brandpuntsafstand, zon- der dat daaraan eene evenredige toename van den openings- hock beantvvoordt , zoo volgl, dat met de verkorting van den 374 ONDEIIZOEK VAN liEN flllKROSKOOP. brandpuntsafstand , of, liotgeen hiervan het gevolg is, inei tie verstcrking dcr vergrooting, in den regel ook eene ver- mindering der lichtsterkte gepaard gaat. Bij eene onderlinge vergelijking van verschillende mikroskopen ten opzigte dczer cigenschap, moet men dit dcrhalve wel in het oog houden. 3° Van de tot vorming der bcelden aangewende middelen, namelijk katoptrische of dioptrische. In het hoofdstuk over de katoptrische en katadioptrischc mikroskopen (bl. 246) is hierovcr uitvoerig gehandeld, en aangetoond, dat deze, in- dien alle omslandigheden overigens dezelfde zijn, in licht- sterkte voor de dioptrische mikroskopen moeten wijken. 4° Van het getal der terugkaatsende oppervlakten , lietzij van lenzen, hetzij van spiegels. Hoe geringer dit getal is; des te grooler, het overige gelijk slaande, is dat dcr stralen , vvelke het oog binneutreden. 5° Eindelijk van den graad van polituur der lenzen en spie- gels cn de homogene'iteit der massa , waaruit de cerste he- slaan. Hieromlrent is reeds het noodige in §216 opgemerkt. Wanneer men op deze verschillende punten heeft acht gegeven, en dezelve elk afzonderlijk bij een mikroskoop , vol- gens de gegeven voorschriften , onderzocht, dan bezil men inderdaad reeds al de gegevens om deszelfs lichtsterkte te beoordeelen. Eene regtstreeksche hepaling door pholomelri - sche middelen is moeilijk, omdat deze middelen nog zeer gebrekkig en althans bier weinig toepasselijk zijn. Echter kan men, verschillende vverktuigen met elkander vvillendc verge - gelijken , gebruik maken van de handelwijze, die door Tulley voor verrekijkers, cn in navolging daarvan door Goring (I) voor mikroskopen is aanbevolcn. Zij beslaat daarin, dat (1) Alicrographiu t p. tit. MUirSTEMTE. KLIiUIl VAN I1HT (iEZIGTSVEl.l). .171) men lie mikroskopcn , die men wcnscht le vergclijkcn, des avonds naar dezelfde plaats des hemels rigt. Daartoc moot dus de vcrlichtingstoestel venvijderd , cn de buis zelve in de gevorderde rigling gebragt vvorden , of, bij behoud van den vertikalen stand, vlakke spiegels, tot opvan- ging en terugkaatsing van bet liclit, worden aangewend. Dat mikroskoop dan, vvaarin bij toenemende duisternis, bet beeld van ecnig voorwerp in bet geziglsveld , het eerst verdwijnt, is natuurlijk datgene, welks lichlslerkte het ge- ringst is. Wat de inrigting van deu vcrlichtingstoestel in bet alge- meen aangaat, zoo is bet overbodig daaromtrent bier in eenige bijzonderheden te treden, dewijl de noodige aanwij- zingen, tot beoordeeling van deszelfs doelmatigheid , reeds in het opzeltelijk daaraan gewijde hoofdstuk te vinden zijn. Ik merk bier dus slechts aan, dat zij veroorlooven moet de verliehting van bet gezigtsveld bij doorvallend liclit gc- noegzaam te versterken, om zelfs bij eenen donker bewolkten hemel nog bij eene 400—800 malige vergrooling met ge- mak te kuunen waarnemen. Men kan bierbij , volgens den raad van v. Mohl den graad van helderheid, die gevvoon wit papier bij daglicht vertoont, als maatstaf aannemcn. Voor opvallend licbl moet men de greuzen iels lager stellen; ook komt men zelden in de gelcgenheid dit voor eene meer dan 200 — 500 malige vergrooling te behoeveu aan te wenden. Er is ccbtcr nog cen punt, dat ik bier met met stilzwij- gen mag voorbijgaan , t. w. de kleur van het gezigtsveld bij doorvallend licht. Indien wit liclit, zooals dat, hetwelk le- ruggekaatst wordt door eene wilte wolk, ter verliehting wordt aangewend , dan kan natuurlijk bet gezigtsveld zich uiet an- ders dan wit gcklcurd vcrloonen , indien allc slralcn in gc- 0 70 ONDlilUOEK VAN EEN MiKKOSKOOP. lijkc mate worden doorgelaten of teruggekaatst. Dit is echler geenzins altijd volkomen het geval. Bij sommige mikrosko- pen neemt men zclfs cene zecr merkbare tint waar, die zich dan ook mcdedeelt aan de beelden der voorwerpen , welke daardoor worden waargenomen. Zoo vertoont zicli , gelijk reeds gezegd is (bl. 248), het gczigtsvcld der katadioptrische mikroskopen met cene bruinachtige kleur, terwijl hetzelve bij dioplrische mikroskopen niet zelden geelacbtig, groenachtig of blaauvvachtig is. Deze kleuring is dikwerf zoo gering, dat zij aan de oplettendheid ontsuapt, tenzij men achter- eenvolgens door twee mikroskopen ziet, waar de kleuring cene legengestelde is. Wat hare oorzaak in de dioplrische zamengeslelde mikroskopen aanbelangt, zoo is deze niet moei- lijk op le sporen. Het crownglas is in den regel iets blaauw- of groenachtig, het tlintglas dikwerf iets geelacbtig 5 al naar gelang eeuc dezer kleuren de overhand heeft , zal het gezigts- veld eene daaraau beantwoordende tint aannemen. Ofschoon de scherpte der beelden daaronder niet lijdt, zoo is deze kleuring loch als een gebrek le beschouwen , omdat men daardoor ligtelijk gevaar loopt omtrent de ware natuurlijke kleur der voorwerpen misleid te worden. Vooral is de gele kleuring zeer hinderlijk, gelijk mij bij ondervin- ding is gebleken, daar een der gewoonlijk door mij gebezigde mikroskopen daarmede behebt is. De groenachlige of blaauw- achtige is minder onaangenaam voor het oog. Echter zal elk waarnemcr wel doen zijn mikroskoop in dit opzigt naauwkeu- rig tc toelsen , ten einde zich voor dwaling te boeden , die inzonderheid bij de aanwending van schcikundige herkennings- middclen onder het mikroskoop (zoo als van salpeterzuur, om, door de gele kleur van het xanthoproteinczuur, de prolcine, van ioduim cn zwavclzuur, om, door ecnc blaauwc kleuring, CENTREIUNG VAN DEN OPTISCHEN TOESTEI.. 577 het aamvezen van cellulose te ontdekken) zoude kunnen plaats grijpen. 922. Een punt van het grootste aanbelang, bij de vervaar- diging van allc optische werktuigen , is ecne juisle centre- ring, daarin bestaande, dat, bij eene enkelvoudige lens, de optische as juist door bet midden der beide oppervlakten gaat, terwijl bij zamengestelde werktuigen de assen van alle de lenzen en spiegels, waaruit dezelve bestaan, in dezelfdc regte Iijn moelen liggen. Deze juiste centrering is echter tevens cene der moeilijkste opgaven, inzonderheid uitboofde van de kleinheid der lenzen, welke bij bet mikroskoop ge- bruikt worden. Nog moeilijker wordt dezelve, indien de lenzen tot dubbellenzen, en deze weder tot stelsels vereenigd worden, schoon het duidelijk is, dat, indien ook al de ver- scbillende dubbellenzen met de meest mogelijke juistheid ver- vaardigd, en hunne onderlinge afstanden volkomen diegene zijn , waarop de onderlinge opheffing der aberralien het vol- ledigst is, het beeld door zulk een lenzenstelsel gevormd toch nimmer scherp bcgrensd zal kunnen wezen, wanneer de centrering gebrekkig is. Het kan niet anders, of eene geringe afwijking moet hier reeds zeer nadeelige gevolgen hebben. Van minderen invlocd is het, indien in een zamen- gesleld mikroskoop de as van het oculair niet volkomen zamen- valt met die van het objectief, omdat bet door dit laatste ge- vormde beeld gewoonlijk eene grootere ruimte inneemt, dan ge- vorderd wordt voor bet gezigtsvcld van het oculair, hetwelkmen achtereenvolgens boven verschillende punteu van bet beeld kan brengen , 0111 deze , bij gclijktijdigc veraudering in den afstand van het objectief tot bet voorwcrp, met tamelijk gelijke schcrp- tc tc kunnen waarnemcn , waarvan iedcr zich overtuigen kan , 578 ONIMillZOLU VAN Ki:.N MlldlOSKOOl'. door ccn oculair iets ter zijde der as boven dc buis van iiet mikroskoop tc houden. Zijn daarentegen de glazcn van bet oculair ondeiTmg niel behoorlijk geccntrccrd, dan raoet ook in bet schijnbceld , hctwelk men op den duidelijkheids- afstand projicieert , dezelfdc verwarring ontstaan , als in bet oorspronkelijke becld door ccn niet behoorlijk gccenlrccrd objectiefstelsel. De hooldzaak is derhalve, dat vooreerst elke afzonder- lijke lens en dubbellens, en ten tweede de zameustellende lenzen der versekiilende stelsels, namelijk, bij het zamenge- steld mikroskoop , zoowel die der objectieven als die der ocu- lairen, ondeiTmg behoorlijk gecentreerd zijn. Scbier even moeilijk als bet centreren zelve, is het door beproeving zich van den graad van deszelfs juistheid te over- tuigen. Bij grootere lenzen , die niet gevat zijn , kan men zich hiervan verzekerd houden , iudien de rand der lens overal even dik is. Doch bij lenzen van geringen doorrne- ler, en dezulke, die reeds in ringen of busjes besloten zijn, moet men andere middelen aanwenden. Dat, waarvan men zich in de vverkplaatsen van optische instrumenlen bedient, is bet volgende (1). De lens wordt op eene draaibank zoodanig bevestigd, dat zij zoo na mogelijk centrisch staat. Nu plaatst men op eeni- gen afstand eene kaars. De vlam van deze wordt door beide de oppervlakten der lens teruggekaatst, zoodat men twee beelden onlwaart, wclke bet niet moeilijk is juist op elkan- der te doen vallen, (of bet kleinere der beelden in het mid- (1) Z. Prechtl, Praktische Dioptrili. § 69 et seq. , waar men tevens vele praktische aanwijzingen hetreffende dit punt vindt, wel bepaaldelijk het centreren dcr glazcn in verrekijkers ten doel hebhende, docli ook grootendeels toepassclijk op dc vervaardiging van mikroskopen. CENTREK1NG VAN DEN OI'TISCHEN TOESTEL. r.7«) den van het grootere), door de vlam heen en vvcdcr tc bc- bewegen, totdat het juistc punt, vvaar zulks geschiedt, gc- vonden. is. Is nu de afstand van de vlam tamelijk groot, dan worden de beelden lichtende punten, en meet men dan van uit de plaats, waar zich het lichtende punt aan de voor- oppervlakte vertoont, den afstand tot aan den omtrek, (het- geen derlialve ook zonder bevestiging op de draaibank gc- schieden kan), dan moet die afstand telkens volkomen gelijk zijn. Naauwkeuriger is het cchler de lens op de bank te doen ronddraaijen , vvaarbij de centrering blijkt juist te zijn, indien de beide elkander bedekkendc beeldjes onverandcrd op dezclfde plaats blijven. Om te onderzoeken of de oculairen en objectiefstelsels van cen zamengesteld mikroskoop behoorlijk gecentreerd zijn, kan de volgende haudelwijze worden aangewend. Men brenge eenig klein voorwerp, b. v. een vleugelschubbetje van eenen vlinder, op den juislen afstand onder het mikroskoop, en zoodauig dat een van deszelfs uiteinden den rand van het ge- zigtsveld of het kruissingspunt van twee in het oculair gespan- nen draden raakt. Nu draaije men achtereenvolgens de ver- schillende lenzen om hunne as, door middel der schroeven, welke tot hunne bevestiging dienen. Is de centrering volko- men, dan zal het bceld, hoewel het in scherpte iets ver- licst, uithoofde van den vcranderdeu betrekkelijken afstand der lenzen , toch steeds op dezclfde plaats van het gezigtsvcld blijven; is de centrering daarentegen oujuist, dan ondergaat het beeld eenc plaatsverandcring in het gezigtsveld , bij het omdraaijeu der lens, zoodat het, oorspronkelijk met den rand in aanraking geweest zijnde gcdeelte zich dan eens binneu- en dan weder buitenwaarts van dozen bevindt. Indien men de inikroskopen aan doze beprocviugswijzc 580 ONDKRZOEK VAN EEN MIKROSKOOP. toetst, dan zal men er wcl nimmer een vinden, hetwelk blijkt haar gelieel en volkornen te kunnncn doorstaan. In- zondcrheid geldt zulks van de lenzen, die het objectief za- mcnstellen. Men houde loch in het oog, dat hier elke af- wijking van de juiste centrering, bij de omdraaijing, eene even sterke vergrooting ondergaat, als het voorwerp zelf, hetwelk men door bet mikroskoop waarneemt. Een verschil van T§5 millim. zal dus hij eene 300 malige vergrooting als een verschil van 5 millim. in de plaats van het heeld worden waargenomen. Hieruit volgt dus, dat, zelfs bij de zorgvuldigste hearheiding, er steeds gebreken in de centrering moeten overblijven, welke zich op de gezegde wijze kenbaar maken; en dat het eenige, hetwelk men billijkerwijze ver- wachten kan, is, dat deze gebreken zoo gering mogelijk zijn. Verders vloeit hieruit voort, indien twee lenzenstelsels met gelijke zorg gecentreerd zijn, zoodat de onderlinge afstand tusschen de oplische assen der onderscheiden lenzen in beide stelsels dezelfde is, dat dan de invloed van dien afstand, of, helgcen hetzelfde is, van het gebrek in de centrering, het groolst zal zijn in het stelsel, hetwelk den kortsten brand- puntsafstand , en dus het sterkst vergrootend vermogen be- zit. Ongetwijfeld is dit eene der oorzaken, waarom slerk vergrootende stelsels voor de mindervergrootende steeds in begrenzend vermogen onderdoen. Ik moet hier evenwel doeu opmerken, dal bij de inrig- ling, welke men thans veelal aan de objectiefstelsels geeft, door namelijk de verscliillende dubbellenzen vast onderling te vereenigen, iets hetwelk trouwens andere niet te misken- nen voordeelen oplevert (z. § 1 57) , het onderzoek op de gezegde wijze doorgaans onmogelijk is gemaakt. Doch indien zulk een stelsel, bij de waarneming van voorwerpen, blijken UITGEWIEWHEID EN M.ATHEID VAN IIET GEZIGTSVEI.D. 58 t gecft van een gebrekkig bcgrenzend cn doordringend vermo- gen, en teveus ecne voorafgaande beprocving gelecrd hecft, dat zulks aaa geene der boven beschouwde oorzaken (gebrek- kige vcrbetering dcr aberralien , gebreken in dc polituur cn in de homogene'iteit der lenzen, eencn tc geriugen openingshock, enzv.) kan worden loegeschreven , dan komt men aldus op eene ontkennende wijze tot bet besluit, dat waarschijnlijk de centrering van zulk een stelsel niet juist genoeg is, hetzij dan, dat liet gebrek reeds buisvest in de dubbellenzen zelve, of dat aan derzelver onderlinge vereeniging niet de vereiscbte zorg is besteed, hetgeen in zulk een geval bezwaarlijk met zekerbeid kan worden uitgemaakt, en waarvan de kennis ook weinig baten kan, dan alleen aan den maker zelven, die gcdurende de vervaardiging genoegzame middelen bceft, om zich te overtuigen van den graad van naauwkeurigheid , waar- mede de centrering gescbied is. 225. Als zesde punt, waarop bij bet onderzoek van een mikroskoop moet worden acbt gegeven, nocmdc ik de uitge- breidheid en den graad van platheid van het geziglsveld. Wat de eerste eigenschap aangaat, zoo zijn de bandelwij- zen, ter bepaling zoowel van den schijnbaren als van den waren doormeter des gezigtsvclds, reeds in §208 opgegeven, terwijl in § 121 de oorzaken zijn aangevvezen , van welke de grootte van bet geziglsveld in een enkclvoudig mikroskoop afbangt. Bij een zamengesleld mikroskoop wordt deszelfs uitgebrcidheid alleen door bet oculair bcpaald, althans indien, zooals incest altijd bet geval is, de lengte des buis, d. i. de afstand lus- scbeu het objectief en het oculair, groot genoeg is, om bet beeld, dat door bet eerste gevormd wordt, eene grootere ruimle tc docn inncuien, dan door hot oculair kan overzien worden. '"582 0NDEUZ0EK VAN EF.N MIKROSKOOP. Viin cen gehecl plat gczigtsveld kan allcen sprakc zijn bij ccn zamcngesteld dioptrisch (z. § 151) cn bij ccn katadioptrisch mikroskoop, bcidc voorzien van een Huygcnssch oculair. Hct beslo hulpmiddcl, om ccn mikroskoop in dit opzigt tc bcproeven, is ecn in vierhoekigc ruitjes verdcelde glasmikro- mcter, als voonvcrp gebezigd. Is bet gczigtsveld volkomen plat, dan zal zulk een mikromcter zich vertoonen als in fig. 67. Is echter, zoo als doorgaans, de invloed van het col- lectiefglas te gering, dan zal men de ruitjes met eeuigzins buitenwaarts gebogen grenslijnen waarnemen, gelijk in fig. 66. Het geval, dat het collectiefglas eenen overwegenden invloed heeft, zoodat de tegengestelde kromming (fig. 65) ontstaat, komt wel nimmer voor, daar zulks alleen plaats zoude kun- nen hebben , indien de brandpuntsafstand van het collectief- glas zeer kort was in verhouding tot dien van het oogglas, hetgeen zoowel het vergrootend vennogen verminderen als de aberratien vermeerderen zoude. Overigens kan men, wanneer men zulk eenen in ruitjes vcr- deelden mikrometer niet bezit, ook op andere wijzen onder- zoeken , in hoeverre de kromming der beelden is wcggcno- men. Zoodra namelijk zulks het geval niet is, dan zal elke lijn, die volkomen regt blijkt te zijn, zoodra zij door het middelpunt van het geziglsveld gaat, ophouden zulks te we- zen, en zich al meer en meer gebogen vertoonen, naar mate zij meer nabij deszelfs rand wordt gebragt. Dit blijkt bij de beschouvving van fig. 66. Ook leert deze, dat het vergrootend vermogen in het midden van het gezigtsvcld ver- schilt van dat aan den rand. Meet men derhalve ccnig voorwerp door middel van het. dubbelzien , en bevindt men dat de uitkomst eenen groolercn doormeter van hct bceld aan den rand aanduidt. , dan indien het in het midden van PLATHEID VAN 1ICT GEZIGTSVF.I.I). 385 hel veld is gclegcn , dan kan men ook hieruit tot ccne krotn- ming van dit laatstc besluiten. Een belangrijk gemis aan platheid van bet gezigtsveld is altijd als een gebrek te beschouwen, voorccrst omdat bet alsdan slechls mogelijk is een zeer klein gedeelte van bet voonverp op eens scherp waar te nemen, en ten tweede uithoofde dat bet beeld dan altijd ecnen verwrongen vorm heeft, die afwijkt van de ware gedaante van bet voorwerp. Desniettegenstaande zal men bevinden , dat zelfs de beste mikroskopen in meerdere of miudere mate aan dit gebrek lijden. De oorzaak hiervan moet daarin gezocbt worden, dat, indien het oculair zoodanig werd ingerigt, dat de braud- puntsafstanden , zoowel als de onderlinge afstand der beide glazen, juist diegene waren, vvaarbij een gebeel plat gezigts- veld verkregen wordt, deze verhoudingen niet dan boogst zelden terzelfder tijd ook de beste zonden zijn voor bet apla- natisme van het mikroskoop ; en daar het in elk geval ver- kieslijker is, dat de bcelden altbans in een gedeelte, namc- lijk het midden van het veld, de grootst mogelijkc scherpte bezitten, dan dat zij op aile punten van hetzelve even goed, doch met eeuen minderen graad van scherpte kuunen wor- den waargenomen, zoo zijn de vcrvaardigers van mikroskopen veelal gewoon de platheid van het veld op te offeren aan het bereikcn van eene grootere verbetering der aberration in deszelfs middengcdeelte. Het is noodig hierop bedacht te zijn, daar om die redcn bij moeilijkc waarncmingen de voor- werpen steeds bij voorkeur in dit gedeelte van het gezigts- veld moeten gebragt worden. Maar het is daarom levens van belang, dat de waarnemer zich, door voorafgaande be- proeving van zijn mikroskoop, overtuigd hebbe, tot hoe ver zich de mimic in het gezigtsveld uilstrckt, binnen welkc de ONDERZOEK VAN EEN MIKROSKOOl'. 