De hoofdpijnen, hare spoedige leniging en volkomene genezing. Een hulpboekje voor allen, die aan aanvallen van hoofdpijn lijden
Eindelijk is de jeukende pijn of het krampachtig gevoel in het hoofd , welke zich met eene heen en weder prikkeling vertoont , en dikwijls zich tot aan de buitenste deelen uitstrekt j eene wel is waar be- zwaarlijk te verdrijvene , maar toch minder gevaar- lijke soort van hoofdpijn. Deze is gewoonlijk slechts eene medelijdendheid der zenuwen, door andere, boven reeds genoemde toeval- len , zoo als de Injaterie , smartelijke aandoeningen , in alle ingewanden veroorzaakt. Dat gevoel is steeds zeer lastig , maar het is slechts een medeprikkel van de zenuwen in het hoofd , en zulk eene hoofdpijn kan slechts na langen tijd zoo schadelijk wmrden , dat dezelve een doodelijk aanzien verkrijgt ; veel meer verdwijnt dezelve dikwijls ge- heel, wanneer de oorzaken, waaruit zij ontstaat, uit den weg geruimd zijn (hetwelk dikwijls moeije- lijk is). § 6. Van de pijnen in de uitwendige deelen des hoofds , die mentgmalen van dien aard zijn , dat , wanneer men rustig ligt , men niets gevoelt ; doch wanneer slechts de geringste beweging, het aanraken met eenen vinger , of het opvallen van eenen zakdoek, enz. dezelve verwekt , alsdan kan men met grond beweren , dat 26 zij van rheurnalieken aard zijn , en dat men dezelve dus gevoeglijk hoofdjicht noemen kan. § 7. Wat de pijnen van het hoofd aanbelangt , die steeds op eene bepaalde plaats blijven , maar zich toch op eene andere plaats vestigen , dan de hoofd- pijn boven op het hoofd , welke wij met den naam van hysterische spijkerdrukking bestempeld hebben , zoo ontstaan dezelve óf door eene inwendige geregelde kwaal , óf door eene uitwendige kwetsing , die op de inw'endige deelen van het hoofd gewerkt . en al- daar eene nadeelige verandering , hetzij eene kwet- suur , hetzij eene wanordelijkheid , te weeg gebragt hebben. Dat het eerste geval uit den aandrang van het bloed, uit stremming der vochten van kleine uitge- zette vaatjes , uit een uitwaas der hersenmasse , welke zich menigmalen eenen weg tot in de beenderen der hersenen baant , kan ontstaan , is door onderschei- dene geneeshcsren waargenomen en bevestigd ; dat een slag op het hoofd , een stoot , eene wonde der hersens het laatste voort kan brengen , is algemeen bewezen. De eerste gevallen zijn intusschen uiterst zeldzaam , en bij het laatste is eerder hulp mogelijk , wanneer de zaak goed aangetast wordt. Beide deze gevallen behooren echter onder het gebied van eenen ervare- nen geneesheer en heelmeester , en wij zullen der- halve hiervan geen verder gewag maken , daar dit werk zich bepaalt , niet om den geneesheer kunstma- 27 ti(j , maar om den lijdenden Jeek een nainurfijh be- grip van zijne ziekte te geven , en hem aan te toonen , hoe hij , "Wanneer het vereischt wordt , zich zelven kan helpen , wanneer hij overigens niet in de gele- genheid is, om zich terstond \an eenen goeden ge- neesheer te kunnen bedienen. Ik ben gelukkig genoeg geweest , om verscheidene soorten van hoofdpijn , welke anderen voor ongeneeslijk hielden , in den grond weg te nemen , en ik ben overtuigd , dat , wanneer men de voorschriften , welke ik in dit werkje heb opgegeven , naauwkeurig volgt , men zich zelven van deze lastige kwaal kan bevrij- den (17). Ik wil evenwel niemand deswege het vertrouwen op zijnen geneesheer ontnemen , maar , zoo als ik reeds gezegd heb, de lijder kan, bij naauwkeurig onderzoek van zich zelven , den geneesheer gemakke- lijk op het spoor brengen , waarin zijne kwaal be- staat , dewijl deze niet immer in staat is , om het naauwkeurig waarnemen te kunnen voortzetten , maar zich alleen naar het verhaal van den zieke kan rig- ten (18). (17) Men vcrgeve den schrijver zijne te groote eigenliefde en zijne vooringenomenheid met zijne eigene middelen en voorschriften ; het zal toch steeds het raadzaamst zijn , om hij hardnekkige hoofdpijnen de hulp van eenen bekwamen arts in te roepen. (18) Het is volstrekt noodzakelijk , dat de lijder zijne geheele ziekte-gescliiedenis getrouwelijk en naauwkeurig aan den doctor me- dedeelt j en denzelven , ten gevolge zijner onderzoekingen , aanleiding tot allerlei vragen te geven , om ter heoordeeling en kennis van het ziektegeval beslissend te kunnen dienen. 28 Hoe meer zelfkennis hij dus heeft van de aan- leidende oorzaken , die zijuen toestand te weeg ge- bragt hebben — hoe meer hij dit aan zich zeken waarnemen en alle afwijkingen nagaan kan , zoo veel te juister zal zijn berigt , zoo|veelUe zekerder het oordeel van den doctor, en zoo veel te gelukkiger de genezing zijn. TWEEDE AFDEEEIMG. VERBINDINGEN VAN HET GEVOEL DER HOOFDPIJNEN MET DE SOORTEN EN OORZAKEN VAN DEZELVE. t-W, V^V^WV^^ WlVWVlVW\JWVWVVl‘l> EERSTE HOOFDSTUK. FöW. de hoofdpijnen uit overlading der vaten j door aan- drang van het bloed naar het hoofd. § 1- De hoofdpijn , welke met eenen hevigen polsslag gepaard gaat , ontstaat van de overlading der bloed- vaten en breidt zich óf in het geheele hoofd uit , óf dezelve bepaalt zich alleen bij de helft , of somwij- len ook slechts wel bij enkele plaatsen van hetzelve. In het eerste geval zijn alle vaten evenzeer uitge- zet en nemen meer bloed in zich , dan ze eigenlijk ruimte hebben , om te kunnen bevatten ; in het tweede geval is het de eene helft van het hoofd , welke meer aan den aandrang van het bloed onder- worpen is , dan de andere , en in de derde plaats 30 zijn het slechts enkele deelen , die het geweld van het aanstroomende bloed geen’ wederstand kunnen bieden. § 2. Deze soort van hoofdpijn nu kan algemeene vol- bloedigheid of eene verwoesting der in de uit het bloed gescheiden wordende stollen , of wanorde in den natuurlijken gewonen bloedsomloop tot oorzaak hebben. § 3. liet kan derhalve in andere deelen aan bloed ont- breken , hetwelk zich al te zeer in het hoofd ophoopt, zoo als b. V. het koude bad , waar het hoofd niet mede gebaad wordt , zulk een gebrek in de uitein- , den {extrerniteifen) , dat is , in handen en voeten kan doen ontstaan; ja, somwijlen heeft zelfs dit gebrek in den onderbuik plaats , en daarentegen hoopt zich het bloed in de aders van het hoofd op (19). Dat dit hoofdzakelijk door de vernaauwing der terug leidende bloedaders geschiedt , en deze niet zoo veel bloed innemen , gevoigeltjk het bloed langzamer uit de polsaders wxgstroomt , is de oorzaak des gevoels van den polsslag. (19) Bij iiet koude bad zal toch wel geen verstandig mensch den regel verzuimen: »alvorens hij in het water gaat, vooraf het hoofd en de andere hovendeelen van het ligchaara , als nek, hals, borst, en de polsen van de hand , zacht nat te maken.” 81 ♦ § 4. Verder gevoelt men dezen polsslag bij hoofdpijnen door te sterke warmte , welke de vaten uitzet , en daardoor de sterke toestrooming van liet bloed ver- oorzaakt. Hier is het geval , waardoor de zonnehitte een niet bedekt, of niet aan de schaduw bloot gesteld gedeelte van het hoofd hoofdpijn op eene enkele plaats van het hoofd te weeg brengen kan. Aldus kan het staan met de ééne zijde van het hoofd , of zelfs het leunen aan eene warme kagchel met het hoofd , de hoofdpijn aan de ééne zijde vóórtbrengen. § 5. Hoofdpijnen van deze soort ontstaan door onma- tig gebruik van sterke of geestige dranken ; na hevige bewegingen , b. v. door sterk loopen , door rennen en na sterke verhittingen des ligchaams door hartstogten ; en zeer phlegmatieke menschen , wxlke slechts zelden tot toorn geprikkeld kunnen worden, lijden gew^oonlijk juist het meest aan deze kwaal , W'anneer zij eens regt in drift geraken en , door eenen prikkel tot verhitting getergd , nu geheel door dezelve beheerscht en aan haren invloed geheel en al onderworpen zijn. Ofschoon echter deze soort van hoofdpijn door den polsslag overeenkomst hebbe met dezulke , die door de zonnesteek, door te veel warmte of door te sterke beweging ontslaan , zoo zuilen wij toch in het vervolg zien , dat deze soort eene andere klasse van geneesmiddelen ter verdrijving vereischt, dan gene. 32 § 6. Daarentegen behoort de Iioofdpijn , welke steeds bij hevige verkoudheid waargenomen wordt , onder de soort , w^elke uit verhitting ontstaat , en vordert , zoo als wij zien zullen , volmaakt dezelfde middelen. Deze iioofdpijn wordt immers gemeenlijk in hét voorhoofd gevoeld , en wel in het gedeelte van het voorhoofd boven den neus in de voorhoofdsholten. Zij ontstaat door ontsteking van het vlies , dat van den neus tot in de hersenen voortloopt. § 7. Hoofdpijnen met sterken polsslag aan enkele plaat- sen van het hoofd zijn dikwijls uitzettingen van af- zonderlijke bloedvaten , of ook wel aderknoopen. Zij zijn echter moeijelijk te onderkennen , en hij , die zich daardoor aangetast voelt , moet zijnen geneesheer hiervan dadelijk kennis geven , en hem naauwkeurig met alles, wat hij bespeurt, bekend maken, wan- neer er dan nog in bijna ongeneesbare gevallen hulp- middelen kunnen worden aangewend ; want de kunst breidt zich verre uit. 33 TWEEDE HOOFDSTUK. Van de slijmhoofdpijn en derzelver verhoudingen in ge- voel ^ zitplaats en oorzaken. § 1. De slijmhoofdpijn , welke uit verdikking der wa- terachtige deelen van het bloed haren oorsprong ontleent , en gedeeltelijk reeds dan ontstaan kan , wanneer zich deze deelen nog in het bloed bevin- den , en daar reeds de slijmgestalte aannemen , ge- deeltelijk, wanneer zij zich ter afscheiding in de voor hen bestemde deelen besteven en toch dezen vorm aannemen , is met een wel is waar somwijlen klop- pend , maar toch met een stekend gevoel verbon- den. Dit kloppend gevoel , hetwelk dan dofler is , ontstaat reeds in de aderen , wanneer de waterachtige deelen den slijmachtigen aard aangenomen hebben , maar het heeft daardoor een doffer gevoel , dewijl eigenlijk geene overlading van bloed , maar slechts eene verdikking van een gedeelte van hetzelve aan- wezig is , hetwelk niet de hevige , onafgebrokene polsslag , maar veeleer de trage loop der verdikte vochten aanduidt. § 2. Belemmering der uitwaseming is hier eene zeer 3 34 belang] ijke oorzaak , en in het bijzonder , wanneer dezelve aan het hoofd geschiedt. Ik heb meerma- len slijmhoofdpijn zien ontstaan door te weinig drin- ken , en had mij bij een’ zieke van de nutteloos- heid der veelvuldige geneesmiddelen overtuigd , toen ik op de gedachte kwam ^ of hij ook te weinig vocht tot zich nam. Het bleek , dat hij den ganschen dag slechts een paar kopjes thee en eenige weinige glazen wijn ge- bruikte. Ik liet hem van dezen tijd af voor en na meer water, inet suiker en rum vermengd, gebrui- ken , en merkbaar nam zyne genezing toe. § 3. De stekende en aanhoudende smart in deze slijm- hoofdpijn ligt in de vaten , welke het water van het bloed afscheiden , waardoor reeds bij deszelfs ingang in deze vaten de eerste stekende pijn door het bin- nen dringen ontstaat , en dan , wanneer het voort- gestuw^d wordt , de aanhoudende stekende pijn ver- oorzaakt , wmlke zich zoo dikwijls herhaalt als dit geval plaats grijpt. § 4. Ook is deze hoofdpijn aan die veranderingen on- derworpen , dat zij dikw'ijls het geheele hoofd , dik- maals het halve hoofd en meermalen weder enkele plaatsen inneemt. Deze is de soort , w^aarbij het hoofd koud is in het aanvoelen, hetwelk ook zeer ligt is te begrijpen, daar, door gebrek aan aandrang naar de uitwendige deeien des hoofds , geene behoorlijke 35 warmte in hetzelve en in de huid kan worden aan- gebragt. § 5. Deze hoofdpyn is gewoonlijk aanhoudender en van längeren duur , dan de voorgaande , en zulks is zeer natuurlijk , daar de polsslaande hooldpijn zeer ligt in eene ontsteking overgaat , welke voor het hoofd een zeer gevaarlijk verschijnsel is. Daarentegen is de slijinhoofdpijn van eenen meer konden {slependen , passiven) aard , en verzwakt langzamerhand, zoo als wij in het vei volg , bij de me- dedeeling der geneeswijze van iedere hoofdpijn in het bijzonder , zullen zien. DERDE HOOFDSTUK. an de vastzittende hoofdpijri en derzelver verhoudingen in gevoel , oorzaken en zitplaats. § 1- Eene vaste hoofdpijn , welke den zieke nimmer verlaat , maar hem door somwijlen invallende leni- ging eenigen troost geeft , is een bezwaar , dat in dit geval uit een, verzw^akt gestel des geheelen lig- chaams , doch ook dikmaals slechts uit een plaatselijk gebrek ontstaat. 36 Het gevoel van deze pijn is meer drukkend , dan stekend of polsslaand. liet is alsof zich eene zwaarte in het hoofd bevindt , die zich bij de geringste be- weging van het hoofd doet gevoelen. § 2. Het schijnt alsof de gedachten bij deze pijn hare werking verloren hebben , men avII dezelve uit alle hoeken der hersenen zoeken , tast als Avare het rond- om het hoofd en , waar men ook moge voelen , ont- waart men pijnlijke aandoeningen. § 3. Heze hoofdpijn staat in naauw verband en verhou- ding met de ontlastingen , welke overdreven worden , hetzij dezelve door stoelgang , hetzij door de huid of door de geslachtsdeelen hebben plaats gehad. Hier zoude ik geene aderlating durven aanraden. Wij zijn daarvan terug gekomen , echter mag hij , die nog aan de oude grondstelling kleeft van te moeten aderlaten , deze kuur als zekere oorzaak de- zer hoofdpijn houden. § 4. De slapeloosheid , Avelke men bij deze hoofdpijn waarneemt , is een gevolg der aanhoudende pijn , welke door iedere beweging der doorgaande vochten in de zwakke vaten wordt veroorzaakt , en die daar- door eenen bestendigen prikkel verwekt , om deze pijn voort te brengen , en welke aan de sluimering en den slaap , die eene rust van beweging is , geene ruimte laat. 37 § 5. Gebrek aan spijsvertering en eetlust vergezellen dit gevoel van lioofdpijn , en ook de aanwezigheid van gal in het bloed behoort mede onder deze soort ; want het kan slechts verzwakking veroorzaken , dat de gal eenen anderen w'eg neemt , dan waarvoor zij bestemd is. En echter behoort deze soort ook dikwijls tot het volgende hoofdstuk. VIERDE HOOFDSTUK. Van de krampacïitige hoofdpijn of het hoofdholijk , en des- zelfs verhouding in gevoel , zitplaats en oorzaken. § 1- Wanneer zwakheid van de geheele ligchaamsge- steldheid en daarmede verbondene verstoppingen des onderbuiks voorhanden zijn , zoo ontstaat niet zelden eene soort van hoofdpijn , welke men met den naam van hoofdkolijk (?) bestempelt, w^elke ik, zoo ais ik reeds gezegd heb , hoofdkrampen zoude mogen noemen. De verstoppingen in den onderbuik behoeven niet steeds die van den stoelgang te zijn. Zij kunnen verstoppingen der klieren en vaten van den onder- buik , ook der baarmoedervaten zijn , zoo als het dan ook menigmalen het geval is ; derhalve zgn dan 38 ook de hoofdkrampen zoo zeer bij de vrouwen Ie huis. § 2. Het gevoel der boofdkramp is als eene draaijende smart , het is een inwendig prikkelen , eene niet ste- kende , doorloopende , buigende pijn , die gcAvis den loop der zenuwdraden in zijne rigting navolgt , en op die wijze deze pijn te weeg brengt. § 3. De zitplaats van deze hoofdkramp is geheel onbe- paald. Zij beslaat niet de geheele ruimte van het hoofd , maar het voorheen aangetoonde gevoel gaat nu in deze , dan in gene zenuw over , zoo als de van de verwijderde oorzaken ontstane ligplaats deze of gene zenuw aandoet. s Bij hysterische vrouwen wordt de kramp gewoon- lijk in den omtrek van den wervel des hoofds ge- voeld , alwaar zij , zoo als reeds geopperd is , de gewaarwording van eenen ingeslagen’ spijker te weeg brengt ; doch dit gevoel draait zich immer om de- zen spijker heen. Deze gewaarwording is menigmalen zwakker , en ook dikwijls sterker. Men moet zich de kwaal niet altijd zoo erg voorstellen , als zij slechts somwijlen bespeurd wordt ; w^ant dezulken zijn in- derdaad zeer beklagenswaardig , bij wie dit gevoel wezenlijk aanhoudend voortduren zoude. Rij de terug getredene haemorrhoïdische toevallen 39 (aanbeijen , bloedtakken) verwisselt zich de pijn somwijlen in eene , met hevigen polsslag vergezeld gaande , hoofdpijn , welke het geheele hoofd inneemt; dan is dezelve echter eene yecombineerde ziekte, zoo als wij in het vervolg nog verder zien zullen (2). § 5. * Krampachtige hoofdpijn kan ook door gal en wor- men ontstaan. Kramp in de urinblaas verwekt kramp in het hoofd , eveneens steenpijnen en veretteringen ; alle te ingewikkelde ziekten , dan dat wij hier de- zelve in naauw keurige overweging kunnen nemen. Deze krampen komen dikwijls bij zekere tijdper- ken terug , voornamelijk in regelmatigheid bij vrou- wen j ten opzigte harer maandelijksche zuivering , ook bij mannen in regelmatige breukaderlijke toeval- len (van aanbeijen). Ook de hoofdpijnen van den nek moeten hieron- der gerangschikt worden. (2) In dit geval kan de zieke er niet buiten , om zich van eenen goeden arts te bedienen. 40 VIJFDE HOOFDSTUK. Van de bedwelmende hoofdpijn en derzelver gevoel ^ zit- plaats en oorzaken. § 1. Vochtige vertrekken , kagcheluitvraseming , kolen- damp , geur van sterk riekende bloemen veroorzaken eene bedwelmende hoofdpijn , die van de gevaarlijk- ste soort is en , w'anneer geene middelen daartegen aangewend worden , zelfs met den dood kan eindi- gen. § 2. Deze bedwelmende pijn in het hoofd wordt in den beginne schaars , daarna echter gestadig meer en meer gevoeld’, en wanneer men , zoo lang men haar nog gevoelt , geene geneesmiddelen daartegen gebruikt , zoo bedw'elmt zij zoo zeer , dat men geheel onge- schikt wordt , om zich zelven verder te helpen. Men verliest het bewustzijn , en is men nu ongelukkiger w ijze alleen , of met meer personen , die hetzelfde gevoel hebben , die geene maatregelen daartegen ne- men, in één vertrek, en wanneer allen zoo bedwelmd worden , zoo moeten zij wel alle het onvermijdelijke olïér daarvan worden. 41 § 3. De zitplaats dezer lioofdpijn is iiatuurJijk in het geheele hersengestel. Zij behoort echter eigenlijk onder de toevallen van snellere sterfgevallen ; intusschen hebben wij de- zelve niet geheel met zwijgen voorbij willen laten gaan (3). § 4. Evenwel kan dezelve ook uit de zwakkere ge^ breken van deze soort ontstaan , en alsdan is zij als hoofdpijn te beschouwen. Aldus kan een persoon , weike bestendig uitwaseming van bloemen in zijn vertrek heeft , doch niet zoo zeer , dat dezelve doo- delijk is , het geheele stelsel van het hoofd door deze bestendige uitwaseming zoo zeer verzwakken , dat eene aanhoudende hoofdpijn daardoor voorlgebragt wordt (4). (3) In zulke gevallen moet zoo snel als mogelijk de hulp eens be« kwamen geneesheers ingeroepen worden ; want bij vertraging bestaat cf wezenlijk gevaar ! (4) Doch steeds blijven de heftige uitwasemingen van sterk rie-» kende bloemen en kruiden schadelijk , en voornamelijk des nachts ; de geneesheer doet dus wel 5 de verwijdering van dezelve ten sterkste aan te bevelen. 42 ZESDE HOOFDSTUK. i mi de arthritische (^jichtige) hoofdpijn of de hoofdjicht j en derzelver verhouding in zitplaats , gevoel en oorzaken. % 1. Wanneer wij alle jichlsmarten in het menschelijke ligchaani als Averking of liever als gevolg van zwak- heid beschouwen , gelijk dit dan Avel zoo tamelijk bewezen zal zijn , zoo moeten deze hoofdpijnen wel eigenlijk met de aanhoudende hoofdpijnen iets ge- meens hebben. § 2. Dat zy echter daarmede volkomen overeenstemmen zouden , is niet juist. De jicht kan bij meer of min- der verzwakte gestellen plaats vinden ; zij kan aan en voor zich hoofdpijn of eene hoofdjicht verwekken ; zij kan echter ook gecombineerd met de aanhoudende hoofdpijn aanwezig zijn. § 3. De jichtige pijn in het hoofd , die alleen , zonder met aanhoudende hoofdpijn verbonden te zijn , in- treedt , heeft gemeenlijk hare zitplaats in de uitwen- dige bedekkingen van het hoofd. Hier ontstaat eene 43 uitzetting der Taten , welke bij de geringste aanra- king , a! ware bet ook slechts van een blad papier , veroorzaakt wordt, en eene onverdragelijke pijn ver- wekt, § Zoo als wij bij alle arthrilische en rheurnatieke pijnen , "wanneer dezelve zoo zeer de oveihand ne- men , dat men smartgevoel in de beenderen (voorna- melijk in de beenderenhuid) waarneemt , en men ook vverkelijk vindt , dat eene arlhrifische of jichtige stof in de gedaante van een’ witten kalk zich in de beenderen zet , zoo kan dit ook zeer ligt het geval bij de hoofdjicht zyn , wanneer men niet met doel- matige geneesmiddelen daartegen werkt. Alsdan tast dezelve klaarblijkelijk de beenderen aan , en wanneer , voornamelijk tiisschen de beide bladen der beenderen des hoofds , der uit- en in- wendige , waartusschen zich een fijn beenderenw^eef- sel met inhoudend merg bevindt , eens jichtstof zich verhard heeft , zoo zal het gewis moeijelijk , zoo niet onmogelijk zijn , orn dezelve wederom vandaar te verdrijven. § 5. Dat het gevoel eener beenderenpyn op verre na het gevoeligst is , dat hebben , belaas 1 zoo vele men- schen ondervonden , en ondervinden het nog dage- lijks zoo zeer, dat zulks aan geene tegenspraak meer onderhevig kan zijn. Men kan derhalve aan zulke personen , welke aan \ 44 jichtige hoofdpijn lijden, geenen beteren raad geven, dan dat zij geene hoofdpijn den voortgang laten ne- men , maar liever terstond met alle krachten daar- tegen werkzaam zijn (5). § 6. Op deze plaats dient een woord gezegd te wor- den van dezulken , welke met venerische hoofdpijn geteisterd zijn , wanneer hun lijden zich voornamelijk in het hoofd bepaalt. Deze is onverdragelijk , doch tot een’ troost kan aangevoerd worden , dat er middelen bestaan , waar- voor deze hoofdpijn eerder en beter wijkt , dan an- dere soorten. Over ’t algemeen kan elke hoofdpijn van veneri- schen oorsprong (en hoe velen komen niet onschul- dig aan deze ziekte I) minder hardnekkig zijn, dan eene andere (6). (5) tiet is het doelmatigst , bij het een of ander vermoeden van zulk ecTie aanleidende oorzaak , zich aan eenen bekwamen geneesheer te wenden. (6) Hierbij moet echter aangemerkt worden , dat , wanneer ie- mand 5 welke aan hoofdpijn lijdt , die vermeent zijne ongesteldheid aan de hier vermelde oorzaken te moeten toeschrijven , hij het best en het raadzaamst handelt , om zich geheel aan eenen ervarenen geneesheer toe te vertrouwen. Behalve de vreesselijke , hevige smarten , zijn uitzet- tingen der beenderen [exostosen] , beenineting (^cariés) meest ongenees- lijke verzweringen , en is eindelijk de dood het treurig gevolg. Menig- malen kan zelfs de bekwaamste geneesheer niet anders , dan lenigen- derwijze handelen. üemdï: afiieeeïmiï. YAN DE GENEZING DER ONDERSCHEIDENE SOORTEN YAN HOOFDPIjNEN EN YAN DE HANDELY^HJZE , OM HET DAAR HEEN TE BRENGEN , DAT DEZELYE NIET WEDEREEEREN, V^^' WV WVVWVl/Vl/l/l VWWVWWIV EERSTE HOOFDSTUK. de voormalige middele^i tegen hoofdpijn , en van dcrzelver deugdelijkheid en nietigheid. § t. Men moet niet in den waan yerkeeren , dat de be- naming of de inbond van dit hoofdstuk geschreven zij , om op onze goede ouden af te geven. Er is wel geen warmer vereerder van de oude genees- en artsenijkunde, dan ik zelf ben. Ik houd b. V. het Bt^ownscke stelsel over de ge- neeskunde voor een goed opgesteld stuk , met dien verstande , dat men verscheidene dwalingen van dit stelsel , w'elke de steller later gewis ^elf zoude ver- 46 anderd of verbeterd hebben , wanneer hij langer ge- leefd had , daarvan afzondert , en dat tot eene grootere volmaaktheid leiden kan ; doch ik kan daarom even- Avel niet beweren , dat de grondbeginsels van brown niet reeds vroeger bij andere geneesheeren aanwezig geweest zyn. Het is waar , dat zy dezelve niet systematisch be- handelden , maar ik stoot elk oogenblik op mannen , welke enkele ziekten juist naar zijne grondstellingen behandelden , en derhalve wel hetzelfde denkbeeld daarvan hadden^ als hij had. Dat hij dezelve ordende , en tot een geregeld stelsel bragt , blijft intusschen eene onnavolgbare groote verdienste des genierijken mans. § 2. Zoo vind ik b. v. bij geneesheeren der eeuw , in hoofdpijn door verhitting ontstaan , welke met roodheid der oogen , sterken polsslag , verhitting van het hoofd , roodheid van het gezigt en polskloppend gevoel der smart verbonden is , het gebruik van koud w^ater of, in geval dat dit niet verdragen konde wmrden , met wijn of zuren vermengd , aangeraden. Ik vind de koele, doch niet te koude vertrek- ken aanbevolen , eene zwakke diëet voorgeschreven , groenten , druiven en wat verder tot de niet zeer voedende spijzen behoort, koele en zure omslagen aanbevolen. § 3. Daarentegen vind ik bij de andere soorten van 47 hoofdpijnen , welke met geene hitte in het ligchaain verbonden zijn , die door een bleek gezigt , mat aan- zien , blaauwe kringen om de oogen en verzwakkende oorzaken over ’t algemeen, welke als toevallen iomen ^ begeleiders) aangeduid worden , als een middel daartegen aangeraden: wyn, en wel, naar toenmalige spreekwijze, warme, prikkelende wijn. Er worden door hen voedende spijzen, voornamelijk vleesch , aangeraden , ea warme lucht wordt heilzaam ge- noemd. Zijn dan nu deze geneeswyzen niet juist diegene, welke onze nieuwe artsen, en bepaaldelijk de aan- hangers van het Brownsche stelsel aanraden , en moeten wij de oude geneesheeren , wanneer wij zoo dachten ^en handelden , niet denzelfden roem laten wederva- ren, welke wij aan de nieuwere geven? Iloe menigeen , welke juist niet door schrijven zijne meening te kennen gaf, mag wel niet in stilte volgens deze grondstellingen vele lijders geholpen hebben ? ! ! § 4. liet is ondertusschen waar , dat zeer veel in de oude recepten erbarmelyk prullewerk is , en dat heir van oliën , zalven , nleisteis en de zamenstellinpmn van honderderlei zelfstandigheden dingen waren , welke wij thans op eenen veel eenvoudiger , en daar- door reeds op eenen veel verbeterden voet gebragt hebben. Dit hier uiteen te zetten , zoude den lezer ver- moeijen , en men moet derhalve dit hoofdstuk al- 48 hier als eene redding van de eer der oudere ge- neesheeren aanmerken , welke ik geloof aan dezelve schuldig te zijn. TWEEDE HOOFDSTUK. Nog iets over de genezing der hoofdpijn in het algemeen. s 1. De eerste regel , welken ik hier aan de hand geef, is die , om geene hoofdpijn gering te schatten , en niet reeds in den beginne te denken , dat zij wel weder van zelve zal overgaan , maar zich om de oor- zaak te bekommeren , waaruit dezelve ontstaan kan zijn , hetwelk , na datgene wat hierover reeds is ge- zegd geworden , toch wel niet zeer moeijelijk zal vallen (1). § 2. Allernadeeligst is het toch van de algemeene mid- delen , welke ik straks zal aanvoeren , het een of ander te gebruiken , voor en aleer men zich over- (1) En wanneer alsdan de zachte huismiddelen niet baten willen , dan moet men zich aan eenen bekwamen geneesheer wenden. 49 luigcl heeft , welke soort van hoofclpijn het is , waar- mede men is behebt. liet minst van allen moet men aan diegenen gehoor verleenen , Avelke terstond eene aderlating als een onschadelijk middel aanraden. De aderlating kan eene hoofdpijn zoo zeer verergeren , dat dezelve naderhand in het geheel niet meer te verdrijven is. Zij is , zoo als over het algemeen bij alle ziekten , bij de hoofdpijn slechts in enkele gevallen aan te wenden , waar eene ontsteking of reeds bestaat , of staat te vreezen (26). § 3. Het is met afleidende middelen hetzelfde geval , zoo ais met zweetmiddelen , waarvan bij hoofdpijn zoo veelvuldig misbruik gemaakt wordt. Men kan het immers zelf gemakkelijk begrijpen , dat deze middelen , wanneer zij te onregten tijd gebruikt worden , voornamelijk bij aanhoudende hoofdpijnen , welke meestal uit deze of gene zwakheid haren oor- sprong ontleenen , tot ongeneesbaarheid der smarten , waarvan men zoo gaarne bevrijd wilde zijn , aan- leiding geven. § 4. Alsdan is immers de mensch zijn eigen pijniger. Hier is niet de rede van hevige hoofdpijnen , welke op eens intreden , en waarvan in de behandeling van dezelve gezegd wordt , hoe men haar zoo schielijk (26) Hierover moet alleen de werkelijke geneesheer beslissen. 4 50 mogelijk kan verhelpen. Kik gevoel van hoofdpijn echter, welke juist zonder hevigheid wordt gevoeld , die van eenen langwijligen aard wordt en , zoo te zeggen , eene zich vastzettende en aanhoudende kwaal schijnt te worden , moet men niet zonder onderzoek behandelen , zich niet van elke , vooral niet van hevig werkende of heroïke middelen bedienen. Eenig geduld en eenige oplettendheid op datgene , wat vroeger in alles is aangevoerd geworden , zal ons op den grondoorzaak van derzelver ontstaan brengen , en alsdan kan men de genezing daarop bouwen, § 5. Ik moet hier van het wasschen met koud water gewag maken. Bij het streven van het inwendige ligchaam , om alles , wat van buiten tot deszelfs verwoesting werkt , vruch- teloos te maken , wordt het spreekwoord zoo dikwijls bevestigd : dat de gewoonte tot eene andere natuur wordt. Zoo gaat het ook met het koude water , tot verdrijving van hoofdpijn. Hij , die van zijne jeugd af daarmede behandeld werd , en wiens gestel sterk genoeg was , dit van bui- ten aangewende middel te verduren — voor hem is zulks zeer weldadig en hij zoude voorzeker tot zijn nadeel handelen , zoo hij zulks achterliet. Wie toch zoude kunnen zeggen, hoe vele kinderen er gestorven zijn , en nog dagelijks sterven door proef- nemingen , om hen aan het koude water te gewennen ? § 6. Warmte is toch zeker het wezenlijkste agens (de 51 werkkracht) tot den groei des ligchaams van den mensch ; derhalve is gematigde warmte , alsmede het laauw warme water het geschiktste tot wasschen van het hoofd. Het zoude derhalve cene groote dwaasheid zijn , in alle gevallen de hoofdpijn door het wasschen met koud water te wdllen verdrijven. Prlij zijn wel enkele ge- vallen bekend , waar het gestel sterk genoeg was , om het nadeelige van dit meestentijd onjuist aange- wende middel tegen te kunnen werken , en door de daardoor veroorzaakte natuurhulp (inspanning) de hoofdpijn te verdrijven ; maar hoe vele ziekten ont- stonden uit zulk eene behandeling ! § Even zoo zeer is het veelvuldig gebruik der spiri- tueuse vloeistoffen af te raden ; in plaats dat dezelve versterken, verzw'akken zij veeleer eindelijk het hoofd , en hij , die dagelijks zich het hoofd met franschen brandewijn of eau de cologne wilde wasschen , zoude zekerlijk de uitwaseming en den groei der haren strem- men , ja veelligt zouden op den duur hem alle haren uitvallen. § 8. Bij zeer hardnekkige hoofdpijnen , waar noch de zieke, noch de arts de oorzaken derzelve kan opspo- ren , — waar alle regelen der kunst schipbreuk schij- nen te lijden, en eene inwendige ons ohliekende oor- zaak de hoofdpiju voortbrengt , is het den arts en den kranke wel aan te raden, als zij tot empïriiirJie m\ó- 52 delen , dat wil zeggen , dezulke , welke reeds in een of ander geval eene genezende kracht getoond heb- ben , hunne toevlugt nemen ; want liglelijk zoude een dezer middelen de gewenschte uitwerking kunnen hebben : echter mag men deze behandeling niet aan- wenden , waar men de oorzaken kent. DERDE HOOFDSTUK. Over de genezing der onderscheidene soorten van hoofdpijnen , na de ontdekking van der- zelver oorzaken. A. Van de hoofdpijnen , waarbij het bloed naar het hoofd dringt. % 1- Wanneer men na het afgehandelde overtuigd is , dat de masse des bloeds in het hoofd al te zeer ver- meerderd is , of dat dit in het geheele ligchaam het geval is , en het hoofd , als het toevallig zw^akker gedeelte , de meerdere smarten daarvan gevoelt ; of wijl in andere deelen het bloed ontbreekt , en zich naar het hoofd verplaatst heeft, zoo moet men op tweederlei gevallen bedacht zijn. § 2. In het eerste geval , wanneer de hoofdpijn met hevig- heid intreedt, het gezigt rood is , de oogen rocd en ontstoken zijn , en eene ontsteking van het geheele bloed te vreezen is , moet zekerlijk eene aderlating aangewend worden , welke men echter , zoo mogelijk , niet zonder eene voorafgaande raadpleging met eenen geneesheer in het werk stellen moet; want men voer< niet zelden het beste levenssap uit het ligchaam. Doch wanneer al deze kenteekenen in beduidende sterkte aanwezig zijn ; wanneer de polsslag in alle dee- len van het ligchaam , en in het hoofd bezwaarlijk gevoeld wordt ; wanneer handen en voeten daarbij heet zijn , zoo mag men , in geval er geen doctor bij de hand is , tot eene matige aderlating zijne toe- vlugt nemen. § 3. Zijn echter bij zulk eenen aanval van hoofdpijn de voeten koud , is er verstopping van den onderbuik aanwezig , zoo zoude eene aderlating zeer kwade ge* volgen na zich slepen. Men neme alsdan vooreerst een aftreksel van ka- millen , welke gewoonlijk in elke huishouding voor- handen zijn ; in geval echter dezelve mogten ontbre- ken , zoo gebruike men een afkooksel van havergort, waarbij alsdan wat veel keukenzout , ongeveer een halve eetlepel vol , gevoegd moet worden. Waar eene apotheek voorhanden is, neme men het voorschrift n®. 1. ïe zelfden tijd is het ook zeer dien- stig , om een laauwwarm voetbad , waarin eene goede handvol zout gedaan wordt , te gebruiken. 54 Om de voeten le(jge men een sterk zuurdeesein , hetwelk men bereid heeft uit eenen lepel vol mostaard- poeder en twee lepels vol roggemeel, met zoovee.l sterken azijn aangernengd , dat er een dik deeg uit ontstaat , hetwelk geschikt is , om als eene weeke pleister op de huid aangelegd te worden. Dit wordt nu op linnen als eene dikke zalf uitgestreken , met linnen weder toegedekt , aldus onder de voetzolen aangelegd en met een windsel om den voet bevestigd , alwaar het alsdan binnen weinige uren de voeten warm maakt , het evenwigt van het bloed in het ligchaam herstelt , en het hoofd op eene schier vei wonderlijke wijze van deszelfs pijn bevrijdt. Bij deze gelegenheid breng ik onder het oog , dat dit middel voor alle soorten van hoofdpijn dienstig is , en dat hetzelve, op deze wijze gebruikt, de huid niet rood maakt , noch blaren trekt , zelfs bij hoofd- pijn uit zwakte ontstaan , door deszelfs zachten prik- kel , een versterkingsmiddel oplevert , bij het gebrek van aanhoudende koude voeten echter , hetwelk ge- woonlijk met hoofdpijn vergezeld gaat , telkens het voordeel verwekt, van niet alleen terstond warme voeten aan te brengen , maar die ook voor de toekomst te behouden. Men bediene zich alsdan van een purgeermiddel. Men kan , in geval van nood , te dien einde alleen sene- bladen nemen , die men met kokend water aftrekt en als thee drinkt , met bijvoeging van een weinigje siroop. 55 Die eene apotheek in zijne nabijheid heeft , late het purgeermiddel n°. 2, a, vervaardigen. Het kan voor een sterk rnensch op eens genomen worden. Iemand van een meer zwak gestel geeft men eerst de helft , en wanneer het in een paar uren nog niet ge- werkt heeft , alsdan de andere helft (27). Het drinken zij zuurachlig , ten welken einde ik het sap n°. 3 , a , voorslaag (28). Men gebruike dit echter niet , wanneer men een purgeermiddel heeft ingenomen , of voordat dit des- zelfs werking gedaan heeft. Tot nadrinken van het- zelve gebruikt men een afkooksel van eene hand vol althae-bladen of witte maluw^e (fol. Malv.) , w^elk afkooksel slechts laauwwarm gedronken wordt. § 5. De behandeling bij deze soort van hoofdpijn zij ver- koelend , en de lijder houde zich in geen te warm vertrek op. Het hoofd kan met omslagen^ in gelijke deelen azijn en water nat gemaakt , om wonden wor- den. Ook amoniakzout , in water opgelost , is tot dit doeleinde goed. Be omslagen moeten niet warm , maar ook niet erg verkoelend zijn. Ik heb mij ook met een goed gevolg van de loodmiddelen bediend. Men zie het voorschrift n^. 4 (29). (27) Voor teedere gestellen is de mixtuur n®. 2 , a , zeer werk- zaam en aan te bevelen. (28) Ook een tlieelepeltje vol van het poeder n®. 3 , b , in water opgelost en gedronken , is even aangenaam van smaak , als doelmatig voor het gebruik. (29) Deze soorten van omslagen zijn wel niet algemeen en in elk 56 Het dieet zij ligt : groenten , havergortsoep , wa- tersoepen en andere watergeregten , enz. Al wat verhittend is moet vermeden worden. Men moet ech- ter ook daarop letten , w^elke leefwijze de patiënt voor- heen geleid heeft; ofschoon bij deze soorten van hoofd- pijnen , welke aan eene ontsteking grenzen , weinige dagen beslissend zijn , en deze immers wel bloot met een geheel veranderd dieet te weeg gebragt kunnen worden. § 6. Wanneer echter bij zulk eene soort van hoofdpijn vooraf, door prikkelende middelen , eene zoo hevige ontsteking ontstaan is , dat ijlhoofdig spreken zich vertoont , zoo heb ik mij van omslag*en eener op- lossing van amoniakzout in koud water over het ge- heele ligchaam bediend , ook den patiënt in een koud bad laten zetten. Dit echter is niet raadzaam, om zonder voorkennis van eenen geneesheer aan te wenden. Zoodra op de gezegde middelen verslapping of ont- spanning volgt , dan moet men weder tot versterkende middelen overgaan (30). geval aan te bevelen. Daarentegen eerder een aftreksel van wijnruit (Herb. Ruth.) en salie (Herb. Salv.) met azijn gemengd. (30) Het is over het algemeen het raadzaamste , zoo dadelijk bij den aanvang van hoofdpijn , uit aandrang van het bloed naar het hoofd ontstaan , eenen werkelijk goeden doctor , wanneer het eenig- zins mogelijk is , om raad en hulp te verzoeken. — De in § 6 geschilderde symtomen zijn voorzeker niet geschikt , om door eenen leek behandeld te worden , nog minder iwo en contra , nu verzwak- kende en verkoelende , en dan weder versterkende middelen aan te wenden. 8 57 B. Fan do hoojdpijii , welke wij slijmhoofdjjijn genoemd hehhen. § 1- Deze slijmhoofdpijn , waarvan wij boven reeds eeni- ge malen gewag gemaakt hebben , is van eene ge- aardheid , dat het zeer noodzakelijk is , om aan dezelve meer oplettendheid te schenken. Somtijds is zij het gevolg eener altijddurende ver- koudheid , welke verkoudheid in dit geval door eene gewone plaatselijke verzwakking van den neus en het de voorhoofdsholten inwendig omkleedend vlies (slijmvlies) ontstaat. Wanneer dit teeken daarbij is, zoo heb ik , gelijk over het algemeen bij alle hoofdpijnen , waar ik van eene zekere verzwakking of zwakte stel- lig overtuigd was , mij steeds met vrucht van opium bediend. Ik dien hetzelve alsdan gewoonlijk toe , zoo als in het voorschrift n®. 5 medegedeeld wordt (31). (31 j a. Waarom altijd opium? Is dit ook op elke plaats en ten allen tijde te bekomen ? Is hetzelve bij elk gestel , en bij elke om- standigheid aan te wenden ? Neen ! Eene vlierthee met een weinig honig en azijn is onschadelijk en hulpaanbrengend, — De wasem van sterk (frisch) vlierbloemen-aftreksel , door middel van een’ omgekeerden trechter , zoo als men dien tot het doorstorten van drooge waren , meel b. v. , gewoon is te gebruiken , in den neus te laten intrek- ken , is werkzaam ; eveneens een aftreksel van gelijke deelen van tijm- en majoraankruid (krachtig en versch) ; welke aftreksels echter zeer sterk moeten zijn , en waarvan men de zich uit dezelve ontwik - kelende dampen veelmalen in den neus laat optrekken. 9 58 § 2. Daarenboven laat ik het hoofd met het geestrijk vocht , volgens het voorschrift n®. 6 vervaardigd , vrasschen , dat wil zeggen , niet geheel in hetzelve baden , maar met ongeveer ruim eenen halven eet- lepel vol het hoofd inwrijven. Wanneer reeds met deze hoofdpijn verstoppingen verbonden zijn , of door het gebruik des opinms te weeg gebragt worden , zoo laat ik des avonds een paar kopjes vol van een aftreksel van goede senebladen , met eenen lepel vol siroop gemengd , gebruiken , of ik laat de pillen n®. 7 innemen. Deze hebben het voordeel , dat zij tevens verster- kende zijn. § 3. Wanneer bij deze soort van hoofdpijn eene aan- vulling van slijm in de maag , of, in weêrwil der gebruikte middelen , een steeds wederkeerend braken zich vertoont , hetwelk zich niet zelden met deze ïs er eene apotheek in de nabijheid, zoo bevelen zich onderslaan Je dnippen aan : Tinct. Cinnamom. aether, dr. II. Spir. Acetico-altli. dr, I. 01. Mentli. pip. gutt. X. M. S. Alle half uur 10—15 druppen op suiker gedruppeld in te nemen. b. In plaats van de Eccardsche opium-tinctuur , die thans gewis slechts op zeer enkele plaatsen meer ollic.iëel is , neme men den Yinum Opii fort. of den Vinum Opii aroma tici (laudan, liquid. Sydenh.) van 3 — 6 — 8 druppen , naar gelang van ouderdom en omstandigheden. 59 hoofdpijn verbindt , alsdan is dit een dier weinige gevallen , waarin ik een braakmiddel dienstig oor- deel. In zulk een geval dien ik het voorschrift n°. 8 toe. Ik heb daardoor hoofdpijnen volkomen zien ver- dwijnen , en wanneer naderhand doelmatig verster- kende middelen gebruikt werden , zoo kwamen zij ook niet terug. Deze soort van hoofdpijn heb ik dikwijls zoo regel- matig aangetroffen , dat zij telkens des namiddags na het eten verscheen , des nachts weinig rust schonk , en tegen den morgentijd met braken overging , tot- dat zij gelijk eene kooïX^-parox* sme terug keerde. Hier verleende een braakmiddel telkens ten minste voor langen tijd hulp, en had zulks volledig gedaan , wanneer de lijder zich het veel drinken had willen afwennen , hetwdk , daar de drank in conjacq en rum bestond , aan de maag voor en na weder eene verlani- ming en daardoor ophoopirig van slijm berokkende , welke dan naderhand door den prikkel eens braak- middels w'eder verdreven werd. § 4. Na het gebruik des braakmiddels bij zulk eene hoofd- pijn , die met verhitting of aandrang des bloeds is verbonden , aangew end te hebben , doet het opium , in de tinctuur geheel zuiver ingenomen , van 4 — 6 droppen alle twee uren , zeer goede diensten. Zie n«. 9 (32). (32) Hier in dit geval zal het wel het raadzaamste zijn , in plaats 60 § 5. Aangezien er echter gestellen zijn , welke het opium niet verdragen kunnen , maar terstond na het ge- bruiken daarvan weder neiging tot braken bespeu- ren , zoo neem ik alsdan , in plaats van hetzelve , de kamfer , die ik in vele gevallen gevonden heb bij hoofd- pijn zeer belangrijke diensten te doen. ik geef dezelve vervolgens de vermenging van het voorschrift n®. 10 , a , b , welke vermenging , wan- neer men verkiest , oud genoemd kan worden ; maar het valt ook niet te ontkennen , dat ook menigmalen oude vermengingen beter zijn , dan nieuwe. § 6. Overigens moet de patiënt bij deze soort van hoofd* pijnen een voedend dieet houden. Hij moet zich, zoo hij kan, van eene matige hoeveelheid goeden wijn bedienen , en moet geene inspanning met het hoofd doen. Bij eene zittende leefwijze , waarbij men wei- nig beweging heeft , het onderlijf zeer gedrukt wordt , en men veel met het hoofd werkt , ontstaan deze pijnen veelvuldig. 1 van de opium-linctunr , zich het volgende geneesmiddel te laten ver- vaardigen : Aether Acetic. (siv. sulphuric.) dr. I. Tinct Cinnamon dr. II. M. S. 15 — 20 druppen om ’t uur , of om de twee uren , op' sui- ker gedruppeld in te nemeu. Waar geene apotheek voor- handen is , neme men een kopje zeer sterke kofiij zonder melk , met een weinig rum of wijiu 61 Hij, wiens beroep het niet gedoogt , andere maat- regelen te nemen ; hij , die zich niet ran zijnen les- senaar kan yerwijderen , die gebruike ten minste de voorzorg, om staande te werken. Hij zal daardoor veel leniging bekomen en zich veel gemakkelijker gevoelen. § 7. Ik heb eene soort van slijmhoofdpijn behandeld , welke met eene verstopping van den neus verbonden was. Wanneer deze lucht bekwam , was de hoofd- pijn voorbij. Dit lucht bekomen geschiedde door het sterk uitsnuiten van een verhard stuk slijm , hetwelk echter dikwijls met een bloedverlies vergezeld ging. Alsdan hield de hoofdpijn op, en liet zich op nieuw gevoelen , wanneer het slijm zich weder verhard had. Ik liet vlierbloemeri in melk koken , en den damp daarvan in den neus trekken , en het slijm lostte zich alsdan zeer gemakkelijk. Hierna liet ik helmiddel n^, 11 in den neus op- trekken en dit eenige malen daags herhalen , en het toeval kwam niet weder (33). § 8. Hoe langer deze hoofdpijn aan zich zelve overge- (33) Dit middel is niet algemeen aan te bevelen ; in plaats van hetzelve , zal bet onderstaande snuifwater zelden het doel missen : ]^. Bals. Vitae HolFm. dr, ß. Ac[. Rosar. ünc. II. M. S. Snuifwater , dikwijls in den neus op te snuiven. 62 gelaten wordt , zoo veel te hardnekkiger is zij , zoo veel te meer verzwakt zij , en zoo veel te meer kwa- de gevolgen brengt zij te weeg. C. Van de aanhoudende of zich vastgezet hebbende hoo/dpijn , en derzelver genezing, § 1- De aanhoudende hoofdpijn ontstaat dikwijls uit de even afgehandelde slijmhoofdpijn , wanneer zij aan zich zelve wordt overgelaten , en geene hulp daar- tegen aangewend wordt. Doch zij is , zoo als boven reeds is aangetoond , schier immer met verzwakking van het geheele ge- stel verbonden. Men moet derhalve er op bedacht zijn > om ook het geheele gestel te verhelpen. § 2. Arme personen , die zich niet anders dan de nood- druftigheden des levens , en somtijds deze nog niet eens , kunnen aanschaffen , zullen ten minste wel eenigen wijn bekomen kunnen van de meer gegoe- den , waarmede zij in eenigerhande betrekking staan , om daardoor de verlorene gezondheid van eenen ar- men medemensch te herstellen. Yleeschsoepen kun- nen zij zich uit beenderen met geringe kosten koken , en hoendereijeren (die week gekookt moeten worden) , dit zoo krachtig voedsel , zijn immers ook in het grootste gedeelte van het jaar niet zoo duur. Bovendien bezitten wij thans overal ziekenhuizen voor de armen. 63 § 3. Wie hierin echter niet van anderen afhankelijk is , en wiens meer gelukkige omstandigheden de Avelda- digheid van zijnen evenmensch niet behoeft in te roe- pen , die gebruike eenen goeden wijn , voornamelijk echter Madera, welke de versterkendste van alle wij- nen is. Jlij gebruike sterke vleeschsoepen en vleesch , en bediene zich van laauwwarme baden , toebereid uit de kruiden in het voorschrift n^. 12 opgegeven. § 4. Als medicament male hij gebruik van opium (wan- neer hij dit verdragen kan) , volgens het recept n® 9. Daar velen echter dit middel niet verdragen kunnen , en ik zeer bijzonder heb opgemerkt , dat dit middel bij slapeloosheid dikwijls het voorgestelde doel mist , zoo neme men alsdan , in plaats van het opium recept, de kamfer mixtuur n^. 10 (34). § 5. Wanneer deze hoofdpijn , zoo als dikwijls het ge- val is, door te vele ontlastingen ontstaat, dan is eene geringe opkomende verstopping juist niet als gevaar- lijk te beschouwen. Wordt dezelve echter hardnek- kig en vereischt zij hulpmiddelen , dan moet zij door lavementen verdreven worden , en ook deze moeten (34) Ook in dit geval is het gewis raadzamer , de boven , bij Hoofdstuk III 5 A , ^ 6 , noot 24 , opgegevene druppels te gebruiken ; of ook de druppen , in de noot 25 van § 4 , B , medegedeeld ,• verder het middel no. 10 , b , onder de lijst der medicamenten. 04 versterkende zijn. Men vindt te dien einde een voor- schrift bij n®. 13 (35). § 6. 