VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Dit flag van menfchen is in de zamenleving al zeep talryk, en ze zyn der Maatíchappye , door hunne menigte , tot een vervelenden ballast, En even zo is er een aantal van menfchen, die, fchoon zy anders verftands noeg bezitten, om zich te overtuigen , dat alle de gebreken, welke ‘zy in anderen berispen , overvloedig in minne eigen perzoon zamen lopen , nochtans, zelfs lomp, bot,en on wellevend , een ieder zyne gebreken in het aangezigt ver- wyten; hem alles zeggen, wat hun voor den mond komt; ja zich niet (chamen hun misdaden aan te wryven , welken 2y zelve dikwils plegen „en van welken zy zelven het meest befmet zyn. Zo meent men zyn voordeel te doen met een waande triumf , welken men zichzelven toezwaait , en e nergens anders op gegrond is, dan op eene verkeerde Eigenliefde, ` halve deze Verkeerde Eigenliefde is "er nog eene twe- de Bran, die met de eerstgemelde zeer veel gemeenfchap heeft, en get min fchadelyk is in hare uitwerkzelen. Deze -$s een te groote trap van hooggevoeligheid omtrent zyne ei- gen voortreffelykheden; waardoor men al te guuftige : ge dagten. van zichzelven voed, Een gebrek, waarmede het merendeel der Stervelingen befmet is, waar door het on- mogelyk dulden kan, van iemand over zyne gebreken be- rispt te worden, Dykans alle menfchen , de een meer , de ander minder, bezitten Ter eene zekere dofis van: en naar mate deze dofis groter is, ontdekt men de gebreken van gynen evenmensch fchielyker , ‘terwylt men die van zich- gelven des te zorgvuldiger bedekt. Zyne gebreken onder het oog gebragt te worden is voor den mensch zeer vernederend , daarentegen anderen te mogen berispen Trek onbedenkelyk den hoogmoed, En wie is er, die niet al- toos boven zynen Evenmensch wil uitfchitteren 2 Elk beeld zich in iets groots „iets verhevens , te bezitten , bo- ven anderen; al is men zelfs nog zo gering, en in nog zo flegten ftaat, men zal nog altoos geneigd zyn, om zichzel ven , of zynen ftaat, in vele gevallen,aan eenen anderen voor te trekken „en den gen te verkiezen „of die te blyven welke men is. Het zyn al verder die zelfde trotfche ep hoogmoedige ge- voelens van zich zelven, welke zo menig mensch aandry- ven, om de daden en handelingen van hunnen naasten te bedillen ; om bykans alles af te keuren, wat zy door an- deren zien verrigten5 om op alle de bedryven van hunnen Evenmensch iets: te zeggen te weten ;’t zy in moeijelyke , t zy in ligte, gevallen; ’t zy in omftandigheden , waar in de kundigíte geen doorzigt hebben, 't zy dezelve van ge- menere omftandigheden vergezeld gaan. En dit gefchied dikwils van meníchen,die, als.zy in dezelfde gevallen ko- men „door hunne eigen geringe bekwaamheden , door eenen flegten en verkeerden annleg van zaken, alles bederven ; en zichzelven in duizend meer ongelegenheden ftorten, dan andere meníchen doen , wier bedryven zy zo (reng berispt hebben. — Van dusdanige bedillers , die hunne eigen zaken niet behoorelyk kunnen beftieren , hoort men duizend en duizend keren. „, Als het myne zaak was, zou ik ze aan Op eene andere wyze aanleggen; ik zou er dus of zo ‚> meê handelen:” en ‘er zyn gene gevallen zo moeijelyk , gene zaken zo zwaar, of zy oordelen "er beflisfend over „ en wanen dat zy het ftuk op eene veel betere wy- ze zouden beftieren, Van den grootften tot den kleinften5 van den aanzienelykften tot den veragtften; van den Vorst tot den Bedelaar; zy ftaan allen onder de ftreng- fte berispingen van zulke meníchen. Menfchen door zo geweldig een hoogmoed , of geest van hooggevoeligheid , omtrent hunie eigen volmaaktheden gedreven , zien op hunnen Evenmensch laag neder , houden hem vol gebreken , en achten zichzelven. volmaakt. Dit is geen zonderling verfchynzel in de zamenleving. Neen, voorwaar; men vind het in tegendeel zo menigvuldig , dat "er maar weinige menfchen van dit gebrek geheel vrygekend kunnen worden: en nog minder ontdekt men er, die nederig genoeg zyn, om de fouten van hunnen Evenmensch te bedekken, en de hunne te erkennen. ` , Zie daar de gevolgen der verkeerde Eigenliefde. Zie daar derzelver verderfelyke uitwerking, op de bedry- ven , op alle de handelingen , der. menfchen. Zie daar de Hoofdbron, uit welke zo vele verkeerdheden op- wellen ; veskeerdbeden zo verderfelyk , dat ze de voor- Oo 4 di nam- 524 VERHANDELING OMTRENT ER ANDERS FOUTEN, naamfte ondeugden en gebreken in de Maatfchappy uitleve: yen. Zy tog is die vuile Modderbran , waar uit het eerfte en voornaamf{te kwaad zynen oorfprong neemt 3 en waarmede zig die twede befmettende Bron verenigt, uit welke de verderfelyke Trotschheid, Hoogmoed, en te hoge gevoeligheid van zichzelven , opwelt. Uit dezen te zamen vloeien voort alle die gebreken , die men, on- der allerleien rang van meníchen , in de zamenleving zo overvloedig ontdekt 5; en die zo ten uiterften verderfelyk zyn voor des menfchen zedelyk karakter; die de Maat, fchappy bederven, en de zamenleving verpesten. Dat wy, hier van overtuigd zynde, ons dierhalven be- naarftigen, en "er vooral ons werk van maken, om die verderfelyk(te Bronnen onzer gebreken geftopt te krygen; om de eerfte beweegoorzaken onzer ondeugden met magt te beftryden. — Laten wy ’t ‘er voor alle dingen op toeleggen, om toe te zien dat gene verkeerde Ei- . genliefde ons vermeestere, en dat wy ons nimmer door gen trotfche waan van hooggevoeligheid laten vervoeren! ‚ == Dan, en dan alleen , hebben wy grond om te ver- warten e dat wy over onze gebreken, en, niet onze ge breken , over ons zelven, zullen regeren !. Ce V. D. Ge e a sararan a a an eeaeee eaaa | B R IE F VAN JAN PETERSEN MICHELL, M. D. Aan den Wel Edelen zeer Geleerden Heere , A, YPEY, a 4. E. M. Philof. & Med. Do&. Leor in de Ontleedkunde, ens. te Franeker , Lid van de Hollandfche Maatfchappy der Weetenfchappen te Haarlem, Zëe, Fe, BEVATTENDE EBN ONDERZOEK) OVER DE” VERMEENDE SCHADELYE: HEID DER DAMPEN VAN ROTTEND WATER, Wel Edele zeer Geleerde Heer ! Ne lang, na dat ik de Zinking-Koorts, welke in de maand funy dezes Jaars, te Amfterdam geheesscht . aa, ONDERZOEK WEGENS ROTTEND WATER. ` Set had, affchetfte (a), en daar in de blaam, als of dezê* Stad veel dooden: aan die Ziekte gehad had, trachtte te: wederleggen , en te beweeren , dat Ter meer Menfchen in evenredigheid te Haarlem geftorven waren} zo las ik uwe” Geleerde Aanmerkingen , over de Uitwaasfemingen vat Rottend Water. —— Zy maakten my zo veel te opmerk- zaamer , dewy! ik van gedachten was, de gezondheid der Inwoonderen dezer Stad, welke uit haare Natnurlyke His- torie voortvloeit, in een aanzienlyk Genootfchap voor te: draagen. Het was my dus niet mogelyk daarin’ voort te gaan, of ik moest uwe Aanmerkingen ter. toet? brengen — te meer, daar eene wel opgeftelde en met be- wyzen geftaafde Verhandeling,altyd,op den weetgierigen Leezer meer indruk maakt, dan cene Redenvoering op d Aandachtigen Hoorder , daar men minder redeneerkundig — minder Systematisch, en meer met voorbeelden afdoen moet: ik zeg, zodanig eene Verhandeling maakt zo veel te meer indruk, zo de Schryver in de Gelèerde Waercld be- kend , beroemd , en door zyne fchriften vermaard geworden: is, dan immers is er geene reden, om aan zyne redeneerin= gen „ op gronden van ervaring gebouwd , te twyffelen. Dit dacht ik , na dat ik myne Redenvoering had voorgeleezen. Dit moest ik zo veel te meer onderftellen , wanneer’ my kundige lieden verzekerden, dat uwe bewyzen hun zeer gegrond voorgekomen waren. Dit zelve zette my aan tot naauwkeuriger onderzoek. Het gefchil fcheen my van te veel gewigt, om oppervlakkig beoordeeld te worden. —— Nadere overweegingen hebben my in myne ftelling , die van de uwe enigzins verfchilt , bevestigd; — voornamelyk , wyl my klaar bleek „dat zy op Natuurkundige Proeven en Ervaringen, op Geneeskundige Waarneemingen fteunden: Nooit had ik egter gedacht deze myne Aanmerkingen algemeen te maaken, — neen ik had alleen getracht my zelve in dit ftuk eenigzins licht te verfchaffen, — — Dog uwe heusheid, die my door myne en uwe goede Vrienden wierdt afgefchetst , noopte my aan, om zeaan uw oordeel, en dat van het algemeen , te onderwerpen. —— Ver: fchoon dus den voordraager, zyne jeugd en mindere ervaas renheid. — Zyn oogmerk is niet om te twisten: maar, om was het mogelyk, de waarheid aan den dag te brengen. —— Hy ftreeft dus U in uw oogmerk naa, en hy is verzekerd , dat gy zyne Aanmerkingen, als alleen tot dat oogmerk ine $E- Ça) Mengelwerk. Zie boven, p. 389. epz. Cas X26. ONDERZOEK OVER DE VERNEENDE SCHADELYKHEID gericht, niet geheel verwerpen zult. Dam ter zaake. —— e ftaat des gefchils komt hier op uit „ of de Lucht , bezwan- gerd met dampen van ftilftaaad drabbig en (tinkend Water, een der voornaamfte medewerkende oorzaaken zy der Herfst- ziekten, welke in ons Land heerfchen; welke altoos min of meer van eenen rottenden aart zyn; en waar ouder buiten de anderen- en derdendaagfche Koortzeu, de Galkoortfen, het Bort, de galachtigen Loop, en fomwylen de Roode Loop (in kwaadaartigheid , evenwel, van de epidemique ver- fchillende,) behooren? —— Dan of men in tegendeel zo- danig eene Lucht als eeu voorbehoedend middel, tegen alle adaartige Koortzen zoude moeten houden (b)? Wat het eerfte gedeelte dier vraage aangaat, om dit te isfen moet men opmerken, dat de Jaargetyden in ons d by de nadering en afwyking der Zonneftraalen , een verfchil van byna oo graeden uitmaaken (c), men moet de verandering , welke de dampkring in zyne droogte en vochtigheid, koude eu warmte, enz. daar door onder- at, overweegen, men dient de veranderingen , by de koe- avond- en nagtftonden „in den Herfst waargenomen wor- dende, na te gaan, en zo men dan de levenswyze, het meerdere gebrek aan Groente, het toeneemende gebruik van vet Varkensvleesch, het voorafgegaane misbruik der Boom- en Aardvruchten, de dunnere kleeding, en andere toevallige oorzaaken, welke dit Jaargety medebrengt hier by in het oog hoydt, zo men de uitwerkzelen van deze ' oorzaaker op het NÆænfchelyk ligchaam naauwkeurig over- denkt ,zo zal men den oorfprong der Herfstziekten ras ont- dekken kunnen. De Herfstziekten in ons Land zyn immers van eene Zinkingachtigen aart: het Spys-kanaal in den Zomer, door de groote hoeveelheid voedzel, uit het plantenryk geno- men, door de warmte, en het misbruik der waterachtige dranken verflapt, moet noodwendig aangedaan worden , — e vochten, welke de Spysverteering bevorderen, ontaar- den, —- de Gal wordt (cherp, —- de uitwaasfeming wordt door de voorgemelde oorzaaken belet , —- en daar- uit komen de Herfstziekten voort, die altyd van eene rot- ‘ ti- (b) Zie de Aanmerkingen over den aart der Uitwaasfemingen van bedorven Water , door den zeer Gel. Heer A. pr, Men- ' gelwerk. Zie boven, p. 439. ` , Cc) Zie Dr. VAN DEN BOSCH, over de Ziekten van ons Land, Holl. Maatfch. XViilde D. p. 116. | DER DAMPEN VAN ROTTEND WATER, Sen tigen aart, niiet verfchillen, dan door de verfchillende ge- fehiktheid der ligchaamen, welke zy aantasten. . Deze Ziekten zyn overal in ons Land dezelfde, — want, fchoon de grond, de levenswyze, de gefchiktheid der Inwoonderen op verfchillende plaatzen , hier eenige verandering maakt, zo komen zy egter, nagenoèg in het wezenlyke, door ons geheele Land , overeen. Dit bewyzen de berichten, welke, door de voornaamfte. Ges neeskundigen van ons Land, aan Dr. VAN DEN BOSCH me- degedeeld zyn, zonneklaar (d), ea wy zullen dit ftraks “nog door eenige voorbeelden betoogen. Herfstziekten „ daarenboven , worden in alle Landen waargenomen, HIPPOCRATES, CELSUS, ARETAUS CAP- PADOX , AVICENNA , SYDENHAM , BOERHAAVE , HOFFMANN, DE Daron VAN SWIETEN, kortom alle Geneeskundigen, hebben ze op alle plaatzen in dit Jaargetyde waargenomen , en zy zulle ook, zo lang de verandering der Saifoenen plaats heeft, waargenomen worden. — — Zy moeten dus eok van oorzaaken afhangen, die overal plaats vinden , dit kan men wel van de bovengemelde oorzaaken , maar niet van de dampen van rottend Water , ftellen, . De Heer spuer heeft den aart en eigenfchappen dier Ziekten zeker uitmuntend befchreeven Ce", Zyne waarnee- mingen , dat ze naa hecte Zomers, of naa hette op zwaare Regens volgende, menigvuldiger en kwaadaartiger zyn, worden door de dagelykfche ondervinding bevestigd. De reden is ‚uit het bovengemelde , gemakkclyk af te nee- men, — in beide gevallen, immers, zyn de vochten meer tot bederf gefchikt, het Spyskanaal meer verzwakt: en, in het laatfte, zyn de oorzaaken der belette uitwaasfeming me- nigvuldiger, door de vochtigheid der Lucht, der Huizen, en des Gronds. Dit kan aan de dampen van rottend Wae ter niet toegefchreeven worden „dewyl die oorzaaken dezelf. de uitwerkzelen hebben, zelfs op plaatzen , daar de Lucht met diergelyke uitwaasfemingen niet bezwangerd is, Om dezelfde reden is het, dat hoogere Landen gezonder zyn dán laagere, — in deze immers , Is de Lucht en de Grond vochtiger, en dus ook de Huizen; — en hier door zyn "er meer oorzaaken, welke de uitwaasfeming belettem Schoon dit zelfs in het algemeen nict doorgaat. — Zo gemeen immers de Najaars-Koortzen in Zeeland, Vlaan- | es (d) Zie de aangeh, Verhandel. op de aangeh. plaats. (e) Zie Aenmerk, van den Heer rr, l, C. p. 439, 440. Pd \ Sai ONDERZOEK OVER DE VERMEENDE SCHADELYKHEID deren en de Overmaasfche Eilanden, en in Friesland zyn, zo fpaarzaam befpeurt men die , buiten overftroomingen , in de Betuwe, en andere van de Zee verwyderde plaatzen: daar die intusfchen dikwerf gewoon zyn te Geertruidenberg , lang- wie fomtyds te Dordregt, en te Maasfluis, aan te hou- den. De Je arneemingen van den beroemden PRINGLE betref- fen eigenlyk flegts de Legeraiekten , en kunnen dus de min of meerdere gezondheid der plaatzen niet beflisfen. — Elk onderfcheiden deel van ons Vaderland heeft eene by- zondere eigenfchap van Luchtfireek. De Inwoonde. ren zyn daar aan gewoon , en leeven dus overal gezond ; ter- wyl de fchielyke veranderingen van tegenovergeftelde eigen- fchappen, zich egter in ongeftelden, zwakken, en men- fchen, die "er niet aan gewoon zyn, en die van de eene plaats naar de andere verhuizen , ntet onverfchillig doen ge- voelen. Hier van daan, en niet van de Uitwaasfemingen van rot- tend Water, moet men afleiden, dat men doorgaans de meeste Ziekten verneemt onder lieden , die doot ver- wisfeling van Guarnifoenen, van drooger naar vochtiger, van hooger naar laager, Steden komen, zelfs op zulke ty- den, wanneer onder hunne Stedelingen geene wezenlyke , veel min epidemicque Ziekten plaats hebben (g). In Staatse Vlaanderen, b. v. ontdekt men geene epidemifche Rot- Koortzen , dan by Militairen (4). Het Regiment Zwitfers , van den Lieutenant Generaal BOUQUET, Wierdt voorleden Jaar, naa de verandering van hun Guarnifoen van Graave naar Leyden, in de laatstge- noemde Stad, daar egter de Lucht met diergelyke uitwaas- femingen niet bezwangerd is, door eene kwaadaartige Ze nuw-Koorts aangetast; ten min(ten de helft van het Guarni- foen was aan deze Koorts bedlegerig 5. daar men byna geene Ziekte onder de Inwoonderen waarnam. — — Nie- mand , evenwel , zal daarom Leyden voor ongezond verklaar ren. Wat aangaat de Waarneeming door de Voorftanders vaa de onfchadelykheid dier dampen als een bewysopgegeeven, dat namelyk de Gal- en Rot-Ziekten, doorgaans in dn st Cf) Zie Dr. VAN DEN BOSCH, l. ep 28. CR) ee. p. 112, 118 € myn pgr |, C, P. 30. DER DAMPEN VAN ROKTEND WATER. 529 Herfst hun begin: neèmen ten platten Lande: en van daar naar de Steden overgaan; deze fchynt my waarlyk niet voor. het gevoelen van UWelEd. zeer Gel, te pleiten.. De lucht ren platten Lande is zeker zo niet bezwangerd met dampen van rottend Water, als in de Steden ,te Am- fterdain b. v. — te meer dewyl de winden in de Steden de lucht zo niet verdeelen en zuiveren kunnen (£) —— en dus het water meer gelegenheid heeft om {til te (aan en te rotten ; —- hier koomt by,dat de Ligchäamen der Boeren meer gehard zyn, tegen de veranderingen des We- ders, dan die der Stedelingen —— dat de levenswyze der laatstgenoemde vel weeker is,en hun dus gefchikter maakt tot Ziekten, welke gefchiktheid , door de meerdere luwheid der Lucht in de Steden, nog (k) bevorderd word, Men moest dus nopdzaakelyk in de Steden, meer en hardnekki- ger Herfstziekten waarneemen dan op het Land, zo de dam- pen medewerkende oorzaaken van die Ziekten waren —' dan dit is zo niet, — In de Beverwyk „b. ve zyn de Koart- fen meer en hardnekkiger in den Herfst, dan te Amftef- dam, In de hoogere landen zyn dezelfde Herfst-Koortzen ook zeer gemeen , en op de hooge Veluwe zelfs, dat UWel Ed. voor zeer gezond opgeeft, vindt men zedert tieñ jad- ren veel Rot-Koortzen (m), welke men te Amfterdam zeer gelden, naarde grootte van de Stad, waarneemt. Leyden en Delft hebben in den Herfst ook geen minder aantal Zieken, en ‘daar kan men die dampen êégter niet befchuldigen. ` ` Wat het tweede bewys aangaat, dat men namelyk in Ste- den , waarin een geweldigen ftank waargenomen wordt, niet meer Zieken en dooden telt, dan op plaatzen, wel- „ke op het oog gezonder en beter gelegen zyn — dit gaat „vry zeker; en men kan het, ten minften wat Haarlem’ en Amfterdam aangaat , uit de fterflysten betgogen. — Immers ‚daar UWelEd. de berekeningen van den kundigen STRUIK niet alleen naauwkeurig noemt (n), maar dezelve ook ten op- C Menpelw. Zie boven, p. 442. en de daaraangeh. plaats van Dr. FOTHERGILL. Ck) Zie Dr. FOTHERCILL, Med. OR, by den Heer veer, p. OD Zie VAN DEN BOSCH, l. c. p. 231. cn Dr. VERVEER, owr de Ziekten van de Beverwyk. ` (m) Zie VANDEN BOSCH, p. 257» 260, 261. (n) Mengelw. Zie boven, p. 443. . naon] Sal e a #86 ONDERZOEK OVER DE VERMEENDE SCHADELYKHEID ‘opzichte van Haarlem voor den Grondlag van uwe redene. ring verkiest ,.en dus met den Heer sTRUI ftelt, dat er Ze jaarlyks een van de vier-en-twimig menfchen in die ftad fterft: zo moet ik my ten hoogtten verwonderen, dat UWelEd, berekeningen, welke de voorgemelde Heer met zo veel moeite en vlyt gemaakt heeft, om het nette ge- tal der inwoonders van Amfterdam te bepaalen, niet ge- volgd is; daar uic zou UWeld, gebleken zyn, dat "er reeds in dien tyd meer menfehen ftierven te Haarlem , dan ‘te Amfterdam. — Hy fchatte de ftad op omtrent tweemaal honderd duizend inwoonderen in het jaar 1752 — hee gemiddelde getal dooden was 8249 —— en dus fterft "er. volgens zyn rekéning, flegts cen van de vier-en-twintig en een vyfde (o);of Hever het getal der dooden „ tot dat der levendigen, is als t—24;. — De beroemde WAGENAAR, die zelfs veel moeite gedaan heeft om het getal der inwoon- ‘deren naauwkeuriger te bepaalen , neemt uit voorzigtigheid ‘de berekening van STRUIK als zyn grondflag aan (p). Ik ‘vind dus geene reden om de berekening van UWelEd. boven die van sTRUIK te ftellen. — Het is immers ze- ‘ker , dat elk huisgezin meer dan 3} menfchen bevat (q). Dit is te Franeker mogelyk, dan te Amfterdam heeft fe ‘geen plaats. — Hoe veele duizende zielen bevatten niet de Godshuizen en publicque Geftichten, —— deze allen zyn niet onder uwe ‘rekening begreepen. Dog Amfterdam {om van uwe berekening af te ftappen) is , na het jaar 1752 , zeker meer bévölkt. Men befchou- ‘we flegts de laarfte uitlegging der Send, en men zal-over- “tuigd zyn, dat het getal der inwoonderen merkelyk vergroot is. Daarenboven vermeerdert je jaarlyks het getal vreemde- lingen , welke ’s zomers van alle oorden der waereld na dee- ‚ze ftad toevloeijen , zo om het vermaak , als wel voorname- ‘Iyk, om met werken hunne kost tegen den winter te win- nen, — Deze vertrekken in het najaar , en vermeerderen dus “het getal der inwoonderen niet — dog, in het half jaar, ` wan- … Co) Zie den Heer sTRUIK , Nadere Ontdekkingen nopens den Slaat ‘gan het Menfchelyk geflagt. —— SUsSZMILCH , die Gottliche Ordnung in den veranderungen des Menschlichen geflechts. Beri. 1775. VL ‘Th. p. 82. , l Q) Zie WAGENAAR, Befchryving van Znfterdam, Efte D.p. er, Cg) In Steden telt men gemeenlyk 4} perfoon in cen huishou- den. Zie SUSZMILCH , l. ep 238 DER DAMPEN VAN ROTTERD: WATER; ` S33 \ wanneer zy in deze ftad zyn, fterfe er zekér één van de tig. — Welk een aanmerkelyk getal Vreemeêlingen 2 dat men van de eigenlyke fterflysten der Stads Inwaonderen moest aftrekken ? ` d En Maar het is ons genoeg aangetoond te hebben, dat "et in Amfterdam , daar zo over den verfchrikkelyken ftèuk der Burg» wallen geklaagd wordt, minder menfchen fterven, dan te Haarlem (r), en dat dus het be der voorftanders vam die rottende Waterdampen, door UWeiEdlens pedeneerine gen, niet wederlegd is. Dan onderfteit eens voor een oogenblik, uwe beréke- ning was OP goede „gronden fteunende,„ zo was zy nog geen bewys voor de fchadelykheid dier dampen, —— Daar zyn im- mers zo veel andere redenen, uit het verfchil van een groo. te en een kleine Stad vootwloeijende , welke de flerflysten - : grooter maaken, dat, al was het, dat het getal der dooden te Aimftertnm, dat der geftorvene ve Haarlem, zo aanmer- kelyk, als UWelEd. itelt; te boven ging, het gemakkelyk van andere oorzaaken, welke. in groote: Steden meer plaats hebben , don in kleine, zou af te leiden zyn (s). « , Te Harlingen fterven zeker meer meníchen, dan te Fra- neker, té Franeker meer dán te Leeuwarden: dit heeft de fchranderd berekening van den Grooten CAMPER Çt) noch onlangs buiten: bedenkelykheid d ` gl , Dán dar deze ‘meerdere fterfte te Harlingen en te Frane. ker van de Uitwaasfemingen vari rottend Water moet - Jeid worden „is niet waarichynelyk. Haringen ligt aan , ja zelfs gedeeltelyk in, zee. — Door geene bosfchen: omcin- geld, zo heeft het niets om de hevige kracht der winden te breeken', zy waaijen dus aanhoudende en langdurig, — gy beweegen , verdunnen en verfrisfchen de lacht ‚en zuiveren ze ‘van haare dampen door toevoer van nieuwe lucht. — De luchtkolom wordt dus gedurig door verfche lucht vervangen , en de dampen en uvitwaasfemingen wien landwaards in, Hartingen mist dus noodzaakelyk de voordeelen wan geg luwe- ren dampkring, welke andere fteden , die meer voor de win= den befchut zyn, hebben (u). De fchraale Noordelyke win- den: doen de ligchaamer onmiddelyker aan, — Hierom . dE nn khmagt (sr) Zie menge dannterk. L ep Ac. ` WE Çs) Zie suszMmiLch, Le I. Fh. p. roa. , t CO Mengelw. Zie boven, ps 224 en verget, Gen Heet Ve l. ep 444. dn a (u) Fogeseni, Le rie) 632 ONDERZOEK OVER DE VERMEENDR SCHADELYKEEID klaagt men te Harlingen meer over de kou en het guure- weer (y): zo dat de. boomen zelfs hier door in hunne groeij geftremd worden. (w). Daar by koomt dat de win- den hier door veel van hunne veerkragt misfen, en ter- wl ze ‘gedurig aanhouden de lucht ligter maaken, en dus de gevolgen van zodanig eene lichte lucht veroorzaaken , welke voor de ligchaamen niet dan fchadelyk zyn kun- nen (x). De Ridder princrE zelve merkte de fchadelyk- heid wan. die lang. aanhoudende winden, op dicrgelyke plaat- zen. reeds aan DÄ Geen wonder dus , dat Harlingen , heg ‚wélk meer aan. die oorzaaken is bloot gefteld , een grooter ‚getal dooden telt: dan Franeker, het welk ’er minder door aangedaan wordt, en vooral dan Leeuwarden, dat niets van diergelyke. òorzaaken te vreezen heeft. — Daarby koomt moch de vochtigheid der lucht, en de daar uit voortfprui- tende vochtigheid des. grands en der woonhuizen „welke te Harlingen meer dan te Franeker, te Franeker meer dan te Leeuwarden plaats heeft , en welke , door de uitwaasfeming te beletten , zekerlyk Ziekten „en voornamelyk in den Herfst ; wanneer "et fchielyke en aanmerkelyke luchtsveranderingen - plaats hebben , voortbrengen. - In de waarneeming van den Heer LIND, welke UWelEd: als een bewys voor uwe telling aanhaalt, is niet beweezen, gat het Guarnifoen uit oorzaak van de befmetting der lucht ‚door.zodanige dampen, "ziek was. — In tegendeel men kan van de Ziekten, welke Militairen, by hèt veranderen vån hun Guarnìfaen krygen, niet tot de meerdere gezond- „heid of Ziekte der plaatfen befluiten CA, : De geforceerde inarsfen, die men het volk laat doen , het natte guure weêr, het ’s nachts legeren in het veld, de ‘weinige verfchooning , gebrekaan noodwendigheden , en „andere aorzaaken, beletten de uitwaasfeming , en bederven ‚ de vochten. , c- Wanneer zy dus in een plaats komen, daar de Lucht ‚de :hitwaasfeming niet {terk bevordert door haare voch- EE NEEN tig- … £v) Zie vAN DEN. BOSCH , XVHIde D. der Holl. Maatfch. p. 289. . "Géi Zie denzelfden, p. 114. Cx) Zie JoB. BASTER, HIde D. der Holl. Maatf. p 7 1, ees Gau- BIUS Infl. Path. §. 435. VAN DEN- BOSCH, l. c. p. 94. . Cy) Zie hem op de aangeh. plaats, by De. VAN DEN BOSCH y `p. 292. o,. (3) Mengelw. Zie boven, p. 528. _ we ee ki DER DAMPEN VAN ROTTEND WATER, 538 tigheid (af, en de fpyzen, gelyk in Zeeland de Mosfelen , Alykruiken , Oesters, Wilken, kortom de Zeevisch:, me- dewerkt , om de perfpiratie te ftremmen Çb); zo is het een wonder dat een Guarnifoen , het welk zig , meer dan de tedelingen , in diergelyke fpyzen te buiten gaat, in zo= danig een plaats ziekten krygt: waar van het Zeevolk op de Rhede , meer beweeging hebbende ,en zich daar minder in kunnende te buiten ‘gaan, bevryd blyft. Waarom hooger Landen gezonder zyn dan laagere , heb- ben wy reeds te voren aangetekend: -—- contagieufe Ziekten behooren niet tot ons beftek , en dus kunnen de Waarneemingen van de Heeren Linp en TiTsiNG (c), niet anders bewyzen , dan dat de Lucht op Zee dikwerf niet befmettelyk is, daar zy op het Land, door haar gif, Ziek- ten veroorzaakt. isfchien is ook in dit geval de levenswyze , en de meerdere rust of beweeging , onder de oorzaaken te tellen, ` ` Een fnelvlietende Rivier, door een moeras geftopt , maakt den grond der Stad of Plaats, waar hy doorloopt, zeker vochtiger; de Huizen worden dus ook vochtig , en ’er ‘zyn, derhalven,meer oorzaaken tot belette uitwaasfeming. ‚Zeker is het te gelyk, dat inundatien dikwerf Rotziek- ten veroorzaaken. Zy maaken eene fchaarsheid van levensmiddelen, om dat de toevoer geremd is; zy ver- vullen de Lucht dikwerf met arfenikaale dampen (d) : — ` daar komen gemeenlyk gemoedsaandoeningen by, — en de doorweekte grond moet noodzaakelyk de Huizen , wel- ke niet van behoorlyke grondflagen, met bekwaame bes traste muuten, en boven de peil van het water uitfteeken- de, zyn bezorgd, nat, koud, en vochtig maaken; en dus zeer gefchikt om de Uitwaasfeming te beletten. —— ' Dit is eene oorzaak, welke ten platte Lande, meer dan in de Steden „plaats heeft. ierom zyn de laagere moe- rasfige Landen ongezonder 3 — om deze reden zyn de Kelders, en Onderhuizen, 19 de Steden, nadeelig; en even daarom is het fchadelyk, de flaapplaatzen en bed- fteden laag by den grond te hebben (e). Batavia immers was Ca) Zie JOB BASTER, LG p. 127. Cb) Ibid. 1. c, | Lei Zie Aanm. van den Heer YPEY, p. 446. ı Cd) Zie VAN DEN BOSCH, Le p. 276. Ce) LC p, 322, 323. IV. DEEL, MENGELW. NỌ. I3. Pp 534, ONDERZOEK QVER DE VERMEENDE SCHADELYKHEID was eertyds gezond, de Rivier had een behoorlyke loozing Van haar water: dan nu men den mond van,de Rivier ge. topt heeft, zuigt het water ‘in den grönd i. de Huizen zyn dús vochtiger , en daar door ongezonder. —~ Hier door zyn de Soldaaten, op en by moerasfen gelegerd, of, in cas zernen wonende , op diergelyke plaatzen gebouwd, dik- werf, meer aan Ziekten onderhevig, dan die hooger en drooger woonen. Dit bewyst zelfs eene Waarneeming, welke UWelEd. (f) aanhaalt. - . Fe Helvoet im- mers , flegts een halve myl van de Vuchtft mocrasfen, was het Guarnifoen gezond , — daar de Engelfchen, ter- wyl zy laager plaatzen bewoonden , ziek wierden; dit moct men van de ‘meerdere of mindere’ vochtigheid des gronds , en niet van den verfchillenden dampkring , afleiden. Men kan niet ftellen , dat die weinig hoogere grond een anderen dampkring bad, De hosfchen kunnen dié dampen zeker fchadelyk maaken, zy houden de Lucht op, doen ze ftilftaan, en bederven. — — Zy neemt hoe langer hoe meer uitwaasfemingen van den grond aan, zy wordt dus als het ware gefuperfatureerd door die dampen, en dan wordt zy waatlyk fchadelyk. Dit bewyst de meerdere fterfte in Haarlem (g), en dit bewyst de Waar- neeming van den Heer pacas te Philippine , van UWelFd, €) aangehaald , ajlerklaarst. + Ons befluit is dus dat de dampen van flilftaand rottend Water in de gemee- ne Lucht. niet, fchadelyk zyn, of zy moeten opgehouden worden: dan wordt de Lucht "et als het ware mede over verzadigd , en dan ademen wy, eigenlyk gezegd , geene Lucht, maar rottigé dampen, (ten minfte voor een groot gedeelte) in. - IK zal dit door Natuurkundige Proe- ven zoeken op te: helderen, ' , De dampen en gitwaasfemingen van ftilftaand ‘rottend water zyn „ gelyk die van 'moerasfen, van cenen phlogis- ticqyen aart. - De fchrandere Italiaan vorza heeft dit door Proeven, beweezen "TC. Deze Lucht is ont vlambaar , en deelt den ‘dampkring veel phlogiston me- E . Ce € EF) Le p. 448. L l (oi Zie myne Aanmerk. 1.'c` p.400. én de Berekening der dcoaen te Haarlem. (h) L. c. p. 449- i. , Ci) Zie de Prysy. van den beroemden Dr. M. vaN MARUM i) TRYLBR’S 2de, Genegtfch. Hie D. p. Ei, va ‘ E? a DER DAMPEN VAN ROTTEND WATER, $38 de. Door de ademhaaling, het vuur, de verrot- ting en ontbinding der ligchaamen , wordt de Lucht ook phlogisticq .(&). e Lucht kan maar een zeke- re hoeveelheid phlogiston aanneemen , en wanneer zy met phlogiston verzadigd is, is zy onbekwaam ter ademhaalinge , ep er kan geen vlam noch vuur in bee ftaan (1). Hoe meer phlogiston nu de gemeene Lucht heeft, hoe minder zy aanneemen kansen dus hoe fchielyker zy fcha- gelyk kan worden. Ons bloed, namelyk, door het ligchaam circuleerende , ontlast zig gedurig, van een -me- nigte overtollig phlogiston; dat zich met de gemeene Lucht , wyl de dampkring nooit door phlogiston gefatu= reerd is, vereenigt, en daar door opgeflorpt wordt. Wanneer nu de Lucht met phlogiston gefatureerd is, zo kan zy, dat door het dierlyk ligchaam haar medegedeeld wordt, niet meer opflorpen; het phlogiston wordt dus in de Longen opgehoopt, en het Dier fterft , tewyl het, die phlogistieque deelen by zig houdende , onmoogelyk adem aalen kan „en dus den omloop des bloeds in de Longen geftremd wordt. Dit zyn natuurkundige waarheden, op de Proeven van PRIESTLEY en andere Natuuronderzoekeren fteunende „die de groote HALLER zelfs , door de ontleedin= gen van Dieren, die in zodanige Lucht waren omgeko- men, bevestigd heeft (m). Uit deze Proeven trekt men een Gevolg, dat_namelyk hoe meer phlogiston de gemeene Lucht bevat, hee fchadely- ker zy CG: en zelfs, deze gevolgtrekking bewyst men door Proeven , waar uit blykt , dat een Dier, in een Lucht, daar minder phlogiston in is, langer blyft leeven , dan in eene Lucht , welke met meer phlogiston bezwangerd is. Dog , zo men de Proeven overweegt , waar door het betoogd is, dat een Dier niet eer fterft in befloote Lucht , voor dat het de Lucht met phlogiston geheel heeft opgevuld (n); zo is het ontegenfpreekelyk , at de Cha, Ck) Vergel. de Verh. van den Geleerden DEIMAN , en den undigen PAATS VAN TROOSTWYK , over het nut van den groei, enz. p. 13, 14. met Dr. VAN MARUM, Le CO Zie PRIestLey on differents kinds of Air. —— En de aangeh. Verhandeling. Cm) Zie HALLER Autar. ad Phyfiol. bib. VIII. fect. Ul. p. 20. (n) Zie VAN MARUM, l. c. p. 38. i Pp 2 536 ONDERZOEK OVER DE VERMEENDE SCHADELYKHEID Schadelykheid det phlogisticque Lucht voor het dierlyk leven, alleen daar uit voortfpruit , dat het Dier zyn phlo- giston aan zodanige Lucht met overgeeven kan. Zo lang dan de Lucht bekwaam is, om het overtollig gedeel te phlogiston, het welk een Dier ontlast, op te florpen 3 zo kan men ook zodanig eene Lucht niet fchadelyk noe- men. Want, fchoon het zeker is, dat Lucht, met ect zeker gedeelte phlogiston bezwangerd, minder gefchikt is, voor het leven van een Dier, dan gedephlogisticeerde Lucht , wanneer men ze onder een recipient , of molglas, affluit, —- zo kan men egter uit deze Proef níet befluiten , dat eene gedephlogisticeerde dampkring gefchikter zyn zou- de voor het dierlyke leven , dan die meteen zekere hoe- veelheid phlogiston bezwangerd is. De reden immers, waarom een Dier onder een glas in gedephlogisticeerde Lucht langer leeft, hangt flegts alleen daar van af, dat zodanige Lucht meer gefchikt is, om phlogiston aan te neemen. —2- Noch het eene , noch het andere , Dier, fterft immers, voor dat de Lucht met phlogiston gefatu- s» reerd is, dat is, voor dat zy ongefchikt te om het overtol- lige phlogiston, het welk het Dier ontlast, op te florpen. Dit heeft men niet genoeg in het oog gehouden, in het maaken van gevolgtrekkingen , tot de fchadelykheid van het phlogiston. De fchrandere Schryvers van de doorwrochte Verhande- ling, over het nut van den groet der Boomen , en Planten, sot zuivering der Lucht, zyn de eenigfte, voor zo verre ik weet , welke dit in haare gevolgtrekkingen in het oog gehouden hebben; zy beweezen de fchadelykheid van de Lucht, met phlogiston verzadigd , voor het dierlyk leven: dan zy toonden te gelyk aan, dat de phlogisticque Lucht, niet dan nadeelig , voor onze gezondheid zyn kon- de , terwyl zy eene te groote hoeveelheid phtogiston uit onze Longen zouden opneemen, en dus ons ligchaam ver- zwakken, en de levensgeesten moest uitputten (o). En waarlyk de ondervinding bevestigt deze, op Proe- ven en Waarneemingen gebouwde, redeneeringen. — Een naauwkeurig Wagrneemer (p) merkte op, dat de ftuipen menigvuldiger , langduriger , en hardnekkiger waren op de bergen, dan in laager liggende plaatzen, Hy We (o) Zie de aangeh. Verh. p. 24 en 25. Di Varier, Traité der Vapeurs, p. 184. ‚ "DER DAMPEN VAN ROTTEND WATER. 537 dit van het zuur in de Lucht af, —— en misfchien niet te onregt , —- daar het zeker is, dat ‚naar maate de Lucht minder phlogiston heeft, zy zo veel te meer vaste Lucht „ die van een zuuren aart is, bevat; dewyl die vaste Lucht door het phlogiston uit de gemeene Lucht gepraecipiteerd wordt ; getyk de Heeren DEIMAN en PAATS VAN TLOUST= wak (q) beweezen hebben. Dat de Lucht op hooge ber- en ligt is, hebben veele Reizigers aangetekend , en door oeven met den Barometer bevestigd, - Dan het is nu daarenboven door Proeven met de Eudiometer van den Heer LAUDRIANI gebleken, dat de Lucht op de bergen, naar de verfchillende hoogten, een verfchillende hoeveel- heid phlogiston bevat; —— dat zy op de toppen der ber-. gen veel minder phlogiston heeft, dan op de laagere vlak- te; — en deze mindere hoeveelheid phlogiston gaat met eene verminderde zwaarte gepaard, Misfchien zyn wy de zwaarte der Lucht.voor een gedeelte aan het phlo- giston verfchuldigd.; het is ten minfte zeker, dat de phlogisticque Lucht haare uitgebreidheid vermindert „ raar gelang 2y phlogiston aanneemt, Het is waar de vaste Lucht praecipiteert: dan kan men daar van wel eene vermindering van een derde gedeelte der Lucht „door de vlam van een kaars, afleiden ker Dit: vereischt nade- re Proeven,eer men iets zekers kan bepaalen. Het is ons genoeg, als wy aantoonen „dat zodanige min phlo- gisticque Lucht fchadelyk is. ZIMMERMAN (s) zegt, dat het Zenuwgeftel niet alleen, maar ook de Ziel, door de Lucht op hooge Bergen aangedaan wordt. — En fchoon men voorbeelden vindt van Reizigers, die op den Berg Pichincha in Peru, op de Piek van Tenerifa, enz. zonder nadeel geklommen zyn, zo bewyzen egter de Waarneemingen,by HALLER (t) aangehaald, en het voor- beeld van JOSEPH A CosTA zelve , die een bloedfpuwing op het Pyreneefche gebergte van deze oorzaak kreeg (u) 5 de fchadelykheid dier dephlogisticque Lucht in het alge- meen , onweder{preekelyk. Niemand immers zal al- i e (ei Zie de aangeh. Pech, Le p. 21. Cr) Zie VAN MARUM, Le p. Q. (s) Vor der erfahrung. : (6) El. Phyf. Tom. ILE p. 197. (u) HALLER, ibid. in not. Pp 3 D we” ` g38 ONDERZOEK OVER: DE YRUMELNDE SCHADREYKHEIO le deze gevallen van vermoeidheid afleiden, dear men Rei, zigers waargenomen heeft, welke er met Rytuig na toege- voerd , en aan dezelfde ongemakken onderworpen ge- weest zyn. CHEYNE (y) zegt, die Lucht veroor- zaakt onmacht; — en HALLER heeft waargeuomen, dat de Zwitfers , die zwak van Long zyn , op hoogere plaat- zen zeker omkomen (w). ULLOA heeft dit in zyne Reise befchryving (x) ook aangetekend. De Almachtige Schepper heeft dus het phlogiston in de Lucht,ats nuttig en noodzaakelyk voor het dierlyk leven, gebracht; hy heeft bronnen gegeeven , waar uit de Lucht ‚ met eene genoegzame hoeveelheid phlogiston bezwangerd worden kan. Onderaardífche vuuren , brandende Bergen , de menigte Vuuren , welke er op den Aardbodem geftookt worden, de Dierlyke uitvloeizelen, de rotting en ontbin- ding der Ligchaamen, de Planten by nacht of in de fcha- duw (y), de Wortels, Bloemen en Vruchten, zyn alle zo veele Bronnen , welke het” phlogiston aan de Lucht mededeelen (z). Het moet dus tot het dierlyk leven voodzaakelyk en heilzaam zyn (a). Men zou immers de Almacht en de Wysheid van het Opperwezen, door het tegendeel te ftellen , te kort doen. Dan, deze Lucht zou door het phlogiston kunnen gefuperfatureerd , en dus fchadelyk aan het dierlyk leven, worden; ja wat meer is , zy was reeds voor eéuwen een vergif voor ons geweest ; waren ’er geene herftelmiddeleú well» de zuiver- heid des dampkrings in (Gand hielden, en als ket ware het evenwicht van het phlogiston , met de andere beftanddek- den der Lucht , bewaarden, De Lucht moest altyd gefchikt zyn, om phlogiston te kunnen ontvangen ; zy moest het overtollige phtogiston, daar een Dier zich van ontlast , tot zich kunnen neemen, en: opflorpen, (9) De Sanitate infirm. tuend. p. 14. (w) Ibid. 1. c. E (x) Voijage. p. 59. ° Béi Zic INGENHOUSZ, Exper. upon Vegetab. Lond. 1779. P. H (3) Zie VAN MARUM, l. Cc. p. 72. Lei De Zeeuwfche Kalveren, en Lammeren , die op de fchor- ren , daar de Lucht zeer phlogisticq is, weiden , zyn overal zeer getrokken: en dit is mede geen beuzelachtig bewys voor het hellzaame der phlogisticque lucht, Zie jon BASTER. l. c. p. 126. "PER DAMPEN VAN ROTTEND WATER. Gei Zo lang zy daar toe bekwaam ís, is zy niet feliadelyk voor het Dierlyk leven. De beroemde PRIESTLEY. deed ons het eerst bezeffen, dar de Boomen en Planten dit- overtollig phlogiston uit de Lucht opflorpten. INGENHoùsZ bewees, dat zy zelve gedephilogisticeerde Lucht aan den dampkring mede deeldens — of liever, dat ‘de Lucht „ welke de Planten phlogistieq Înademden, door dezelve gedephlogisticeefd ; dat is, zonder phlogis- ton uitgeademd wierd: voornamelyk wanneer zy aan hét ticht of de warmte wierden blootgefteld. Doétor pet- MAN , En de Heer PAATS VAN TROOSTWYK, herhaalden die Proeven inh ons Land, en beweezen, dat de Planten, met het inademen van het phlogiston , vaste Luchte uitd- demen ` - "welk Gene franije óvereenftentming ! Dat Det zelfde phlogiston, het welk ons fchadelyk zou kunnen worden de Planten tot voedzel ftrekke. — Het wa- ter dient mede tot verbetering der Lucht. ` Phlogisticqtüie Lucht , en wel die met phlogiston gefatu- reerd is , wordt door*tfchudden van het water weder zm- ver , en gefchikt tot de ademhaaling ($). Het wa- ter, aan de zonnefchyn blootgefteld , geeft eene groote hoeveelheid dephlogisticque Lucht (c); — en zuivert dus de Lucht op meer dan eene wyze. Dit zyn de herftel- middelen , welke tot noch toe ons bekend zyn; en welke zo veel te fterker werken, als de Lucht met meer phlo- gjston bezwangerd is Vi EN ` De Natuur heeft zeker nog meer middelerr: de bewer- kingen ‘in het ryk der Delfftoffen brengen misfchien ook hier toe iets by; voornamelyk , dewyl men weet, dat uit de kalken der Metaalen, en andere aardachtige ftoffen, met Mineraal zuuren verëenigd, dòor de warmte , de gede- a phlogisticeerde Lucht ontwikkeld wordt (e). Dan tot het herftel der Lucht is het nodig, dat zy bee hoorlyk verdund , verfynd , en het phlogiston Ter ir ver- fpreid wordt. Hier toe heeft de natuur ank haare - werktuigen. ——— De dampen , welke'door de Zon op- genoomen, en met de Lucht vereenigd, haar phlogiston aan dezelve mededeelen , maaken door hunne: veerkracht , t (5) Zie HALLER Auctar. Le, p. 21. .. (c) Zie prRicsTLeY Vol, I. p. 64. VAN MARUMy -L 0. p. 28. (d) Zie Dr. DEIMAN CN PAATS VAN TROOSTWYK, |, C‚ p. 1C45 b (e) Zio VAN MARUM, ps 2. Pp 4 549 ONDERZOEK OVER BE VERMEENDE SCHADELYKHEID de Lucht gaande , veroorzaaken dus wind, en hier door nieuwen toevoer van minder phlogisticque Lucht (f). De " Winden zelve,het ftroomende Water, de ritfelende blade- ren der Boomen en Plantgewasfen, de Zon, de Vuuren, en wat dies meer is , beweegen den dampkring, en verdee- len dus die dampen; —— om van geene Regens, Hagel, Sneeuw , Donder , Blixem , of andere Verhevelingen te melden. En waarlyk, die beweeging des damp- krings is ons, in veele opzichten , voordeelig ; — want, bviten dat zy de rotting verhindert, zo wordt ket phlo- giston behoorlyk door de Lucht verfpreid, ; en de verwandfchap van de Lucht , met het phlogiston , maakt ook , dat het evenredig in den dampkring verdeeld blyft. Daar immers de Lucht , waar in een kaars ge- brand heeft, door een zevende gedeelte gedephlogisticeer- de Lucht, weder gefchikt wordt tot het dierlyk leven (g); zo moct de uitwerking der Winden, en der gedephlogisti- ceerde Lucht, welke de Plantgewasfen , en het Water , ont- wikkelt, ook voordeelig zyn voor onzen dampkring. Derhalven is de Lucht, met phlogisticque deelen bezwan- gerd , heilzaam voor het leven der Dieren en Plantgewasfen. Plaatzen die eene dampkring hebben, met minder phlo- iston , zyn zelfs fchadelyk voor de gezondheid. as , by voorbeeld, te Harlingen de Lucht meer phlogisticq , zo zouden de Boomen ’er weeldriger groeijen , de dampkring zou luwer zyn , en "er zouden waarfchynelyk minder Menfchen fterven. e Waarneeming van FOTHRR- cILL bewyst immers, dat die luwheid in de Steden voor- deelig is, — dus leeven de Inwoonders van London , aan den Zuidkant der Stad , voordeeliger , de Boomen groeijen ’er weeldriger , (fchoon in een gedurige rookkolom), dan aan den Noordkant dier Stad (h), daar de Lucht zuiverer is. Zy kan egter fchadelyk worden door- toevallige oorzaa- ken, — dog deze maaken zelfs gedephlogisticeerde , dat is, de zuiverfte , Lucht nadeelig. Wanneer namelyk Lucht afgeflooten,„en van den gemeenen dampkring geheel wordt afgefcheiden , wanneer "er geene werktuigen om- Gent zyn, die de Lucht in beweeging brengen, en haar overtollig phlogiston wegneemen kunnen , wanneer ‘er evene (f) Zie MUSSCHENBROEK, Introdu&io ad philofoph. $. 55. Lei Zie DEIMAN en PAATS VAN TROOSTWYK, l. e Pik ` | (2) Mengelw. Zie boven, l. c. p. 442. s DER: DAMPEN WAN ROTTEND WATER. ‚ ZAL evenwel gedurige bronnen zyn, die zodanig eene afgefloo= ten Lucht met phlogiston opvullen, — dan, dan eerst wordt de Lucht fchadelyk voor. het -dierlyke leven ,- wyl Zy, in dit geval , het overtollige phlogiston, dat zig by een Dier ontwikkelt, niet -opflorpen kan. 