Bulletins de l'Academie royale des sciences, des lettres et des beaux?arts de Belgique.
Dat het gilde reeds vóor het jaar 1478 in wezen was (4), blijkt uit den bekrachtigingsbrief, door de schepenen van Gent in dat jaar verleend. Ook schijnt eene oudere akte dan gemelde brief te bestaan, althans Ep. pe BUSSCHER, archivaris van Gent, verzekert in zijn belangrijk werk over de Gentsche schilders, dat het gilde in St-Jacobskerk pes (1) Kervyn VAN \ VOLKAERSDEKE ar tn sur l'élat des monuments Silde, is de datum, door het plooien des perkaments, eenigszins uit- gesleten, doch niet zooveel, dat men lang zou twijfelen; op den rug echter heeft, in de XVIIe eeuw, iemand bij vergissing het jaartal 1448 _ Besteld, en dit werd nageschreven op eene daarbij liggende copie van de vorige eeuw. Het echte jaartal der bekrachtiging staat goed op het Perkamenten Ordonnantieboek der XV: eeuw. (554 ) | werd ingesteld door de rederijkerskamer van S*-Agnete, bijgenaamd de Boomloose Mande, den 21 October 1470. De daartoe betrekkelijke akte is ons niet onder ’t oog „gekomen.. Wij deelen hier, op onze beurt , de akte van 4478 mede, de copie bij Brommarrt, vooral in de namen der toenma- lige gildebestuurders , niet vrij van drukfeilen gebleven, en daarbij eenige regelen uitgelaten zijnde : « Allen den ghonen, die dese presente lettren zullen zien of hooren lezen, scepenen ende raed vander stede van Ghend, saluut. Doen te wetene dat bij ons commen ende ghecompareert zijn Jacop Uten Berghe, als-dekin, Jan Welbegaerne , Gillis Mannaert, Jacop Matthijs, Pieter Liwe, Lieven de Scoonere, Joos Vuustman , Joos de Steen- weerpere, Jan van Laerbeke, Claeis Neyt, Gheeraerd Baers, Cornelis Lievins ende Lievin de Keystere, als pro- viserers vanden gheselscepe vander Retorijcke, te kennen ghevende, dat zij zekeren tijt voorleden upghestelt ende ghehouden hebben tzelve gheselscip ter eeren van Godt van hemelrijcke ende vander weerder maghet Marie, ziere ghebenedider moeder, ten aultare van onser Vrauwen achter den hooghen choor in sent Jacops kercke binnen deser voors. stede, omme aldaer te doen doene ende con- tinuerene zekere godlicke diensten, naer al hueren ver- moghene, twelk zij niet goedelicx zouden connen noch moghen doen, noch continueren, het en ware dat zij daer up hadden ons consent, ons te dien fine overghevende zeker pointen ende articlen, omme die ghemindert, ghe- meerdert ende verandert te werdene, alzo ons duncken zoude daer toe behoorende, so eist dat wij, ghehoort de bede ende supplicatie vanden voors. deken ende provi- (855) ` serers, ghevisenteert de pointen ende articlen voorscreven, ende daerup gheledt alzoo thehoorde, ghemeret 00€ dat Wij altijts gheneghen zijn, alst recht es, ter augmentacien vanden godlijken dienste, gheconsenteert ende ghewille- kuert hebben, consenteren ende willekueren bij desen, tvoors. broederscip of gheselscip van nu voort an onder- houden te werdene in der vormen ende manieren naervol- ghende. » Eerst zo wien ghelieven zal in dit gheselscip of broc- derscip te commene ende ontfaen te zijne, werdt ghe- houden te ghevene eenen groten tzijnen incommene, ende voort alle jare eenen groten, ter reparacien vander cappelle ende aultare voors. ; ende onderhoudene vanden godlic- ken dienste, die men daer inne doet, ende boven dien hem te stellene te dootghelde tziere ghelieften, emmer te twalef groten ten minsten, dies zal men, tzelve dootghelt Ontfanghen zijnde, doen doen over zijne ziele ende over alle zielen , eene messe van requiem , daer de deken ende proviserers ghehouden werden te zijne met hueren habiten, ele up de verbuerte van eenen groten. » Item dat omme tzelve gheselscip te regierne, zijn zullen, alzoot gheweest hebben, een dekin ende twalef Proviserers, goede eerbare lieden wezende, ghelije men dat tot noch toe onderhouden heeft. » Item zullen alle jare huerlieder kuere doen ende ver- nieuwen van eenen nieuwen deken ende twalef proviserers, up Onser Vrouwen dach van Kersavond, in deser maniere, te wetene, dat de proviserers, die afgaen zullen, ghehouden werden thueren afgane bij hemlieden ende thueren rade le nemene twee of drie vanden notabelsten van den voor- seiden broederscepe, omme bij haerlieden rade ende advise te kiesene eenen dekin, die nutteliext ende prouffeliext ( 536 ) zijn zal; er die der meester menichte ghenought, zal dekin daon ende ghestelt zijn , voor de toecommende jaerscare, ende de dekin ende proviserers, afgaende, zullen . wepelen, twee jaer vanden zelven dienste, up dadt hem- lieden ghelieft, al worden zij eer daertoe ghecoren. ». Item ele oud proviserere, ten afgane van zijnen dienste, zal ghehouden ende verbonden zijn te kiesene enen nieuwen proviserer in zijne stede, ende bij also dat de nieuwe proviserer in eenighen ghebreke ware van boeten, of in eenighe andere zaken, den broederscepe anclevende, dat zoude instaen ende goetdoen doude proviserere, diene ghecoren zoude hebben. | » Item gheen dekin en zal moghen tzijnen afgane twoorseide broederscip tachter laten, hij en zal dueghdelic ende souffisantelic doen blijcken dat hij datte ghehanghen ende verleyt heeft ten orbuere, prouffijte ende reparacie van den aultare, bij weteng ende advise van den provise- rers, ende zal dan ooe den nieuwen dekin leveringhe doen van den juweelen, den voorseiden aultare toebehoorende , die hij onder hem ghehadt zal hebben, ter presentie van drie of viere vanden notablen vanden voorseiden broeder- scepe, of vanden ontfanghere vander kercken. » Item ele van den voorseiden dekin ende proviserers zal ghehouden zijn een habijt te maken, van zulken coluere als de meeste menichte van hemlieden overeendragen sal, metter devise of livreye vanden voorseiden broederscepe, die zij eerstwaerf an hebben zullen, thuerlieder messe up Onser Vrauwen dach in maerte, up de verbuerte van twee scelle groten, ten prouffijte van den voorseiden aultare, het en ware dat eenich van hemlieden een habijt hadde van aeg coluere, zo goet ende versch wezende als hij daer mede wel behoorde te ontstane, daer toe hij ENE nié irt ard OEREN AR A TR ciné dues vre + tien AN MS RS naines ( 537 ) ontfaen zijn zoude met te betalene twalef groten, ten prouflijte als boven. > Item waert zo, dat deser stede eenighe feeste toe- _quame, ende dat wij of onse naercommeren in wette begheerden, dat men ghenouchte voortstelde ende maecte, het ware van spele te spelene, figueren te toeghene, of andersins, so zoude ende zal de voorseide dekin met zijnen proviserers ghehouden zijn de zelve begheerte te vulcom- mene, naer al hueren vermoghene, ende bij also dat de zelve dekin of proviserers dies in ghebreke waren, ende dat zij daer af ondanc, cost of scade hadden, dat datte commen zoude ten laste ende coste van den ghonen, daer tgebrek an zijn zoude, elc zijn advenant. Waert ooc zo dat In andere plaetsen of feesten eenighe prijsen upghehan- Shen worden van esbatementen, ende dat de meeste menichte van den eede van advise ware, daer naer te doene, So zoude de minste menichte moeten volghen. _» [tem waert zo dat omme tonderhouden vander Reto- rijcke, gheordonneert worde te spelene waghen spele of Slaende spelen, daer af zullen dekin ende proviserers last nemen, die te bereedene, up zulcke ordonnancie, als zij onderlinghe overeendraghen ende maken zullen. Bet voort talmen dese jeghewoordeghe ordonnancie den ghemeenen gheselscepe lesen up den dach vander kuere, eer zij huere kuere uutgheven zullen, naer deerste gherechte vander maeltijt, ten fijne dat de ghone, die dekin ende provise- rers zijn zullen, tinhouden vander zelver ordonnancie weten moghen, ende die also onderhouden de toecom- mende jaerscare, zonder eenighe weygheringhe daer jeghen tẹ makene, omme den voors. dekin ende proviserers ende huerlieder naeommers, die dekin en proviserers zijn zul- len, tvoorseide gheselscip te onderhoudene en regierne ° SÉRIE, TOME XXXII. 37 ( 558 ) naer den uitwijsene vanden bovenghescreven articelen ende ordonnancien, emmer totter tijt ende also langhe alst ons of onse naercommeren in wette ghelieven zal, ende . toot onsen of huerlieder wedersegghen. » Ghegheven onder den zeghel van zaken der voorseide stede van Ghend, den 44" dach van ougstmaend int jaer ons Heeren duust vier hondert acht ende seventich (1). » Het doel des genootschaps, gelijk men ziet, was twee- ledig: in de eerste plaats de verheffing van den godsdienst; in de tweede, de beoefening der rederijkerskunst. In de dagen „ dat kerkelijke plechtigheden werden opgeluisterd door vertoogen, aan de gewijde geschiedenis ontleend, was de kunst van den godsdienst onafscheidelijk. Bovenstaande verordeningen werden herhaaldelijk ver- nieuwd en volledigd. Zoo kennen wij er eene van 6 October 1508, waarbij het magistraat van Gent bepaalde, dat geen broeder van Maria ter eere ’t recht had de bediening van deken of proviseerder te weigeren , bijaldien hij door eene wettelijke kiezing tot eene dezer waardigheden geroepen was. Verscheidene vonnissen werden later in den zin dezer beslissing gegeven. In 1352 richtten de vier te Gent bestaande rederijkers- kameren zich tot de schepenen, met verzoek om, gelij _de vier schuttersgilden, eenen jaarlijkschen onderstand uit de gemeentekasse te bekomen. De vraag werd hun den 2 Oogst deszelfden jaars ingewilligd ; elke kamer zou voor- taan eene som van 5 pond groote ontvangen, mits de ne en PT (1) Oorspronkelijk stuk, op perkament, met een deel van den schepe- nenzegel in groen was. — ania der St-Jacobskerk, a NN U RAT PS SPSS ( 399 ) voorwaarden , door hen zelven vastgesteld , en in de onder- staande akte uitgedrukt : « Allen den ghoonen, die dese presente lettren zullen zien oft hooren lesen, scepenen ende raedt vander stede van Ghent, saluut. Met kennessen der waerheden doen te wetene, dat wij, ghezien ende ghehoort tvertooch, ons bij supplicatien ghedaen ende overghegheven bij den prince met zijnen rade van der helegher Drijvuldicheyt, ghenaemt de Fonteyne, metten anderen drie dekenen ende provi- serers, te wetene van sente Baerbelen, tsente Pieters, van sente Agneeten, tsente Jans, ende Marie theeren, (sente Jacobs, tsamen representerende de vier cameren van rethorijcken ende de conste van dien, binnen deser stede, inhoudende in effecte, hoe dat zij vele ende divers- sche jaren tot hiertoe de selve rethorijeke in payse ende ee AE OPER en PEN E 1° _ 3 à. costen , mits dat inde selve cameren van rhetorijcke vele scamele ghezellen zijn, ende dat zij, mits dat dese stede cs de hooftstede van Vlaenderen, le fact inde rhetorisi van anderen steden feestoyeren ende de eere deser stede alzo hewaren moeten, daertoe dat zij tot hiertoe gheen voordeel ghehadt en hadden, nochtans dat zij supplianten int fait van rhetorijcken dese voors. stede representeren , alzo wel als de goede mannen vanden ghulden vanden vier boghen int fait vander scutterijen, uuten welcken inde andere steden van Vlaendren, als Brugghe, Ypre, Auden- aerde, Dendermonde, Vuerne, ja Axele, Eecloo, ende diverssche andere rapassen, den guldens vander retho- rijcken, aldaer onderhouden, ghegheven werdt zekere pen- cioen ter verlichtinge vanden rethorisienen , omme. dat de zelve gulden te bat onderhouden zouden moghen werden, ( 540 ) biddende mits dien de voorn.supplianten, dat dit ghemerct, ons believen zoude willen hemlieden ende elcken van- den voorn. vier cameren te voorsiene van redelicken pen- cioene, ten fijne dat de edele conste van rhetorijcken deser stede te heerlickere zoude moghen onderhouden wesen, omme dat de ghesellen, de zelve anthierende ende bemin- nende, tsamen zouden moghen vergaderen ende wat voor-. deels hebben omme te moghen verblijdene, ende de selve conste te vertooghene ende leerne, gelije dat de viere andere guldens vanden boghe deser stede alle zondaghe vergaderen metten wijne, hemlieden daertoe jaerliex van deser stede daertoe verleendt, de selve supplianten zouden hemlieden daervooren ende in remuneracien van dien ver- binden ende verobligieren, dat zij thuerlieder coste zullen doen vertooghen acht waghenspelen tsiaers, omme tvole ende insetenen deser voors. stede te verblijdene, twelcke werdt eleke camere twee spelen; voorts in incomsten van princen ofte princessen doen vertooghen zulcke figueren ende spelen, als daertoe dienen ende behooren zullen, alleenlie mits bij-der selver stede als dan dooghende ende betaelende den cost van den uutstellene vanden scilderien, ten selven figueren ende spelen dienende ende behouvende metten uutstellene van, dien. Al tweleke gheconsidereert ende overghemerct bij ons, seepenen voorn., anghezien ooc de groote ende zware costen, die de selve stede altijts heeft moeten dooghen alsmen vanden voors. supplianten te doene ghehadt heeft, ten inkomsten van princen, prin- cessen, int maken. van paysen ende andere tryumphen, ghedaen binnen deser stede ende anderssins, hebben over ende inden name vander voorz. stede elcke vanden voors. vier cameren van rhetorijcke, bijzondere, toegheleit ende gheordonneert, legghen toe ende ordonneren mits desen, linnea ane ve PR PEN ES seeden id Rat: LS ( 541 ) jaerlicx vander voorn. stede goede te hebbene, haelene ende ontfane, ende toecommende tresoriers van diere, de somme van drie ponden groten, dats tsamen twaelf ponden groten telcken sente Jansmesse mids zomers, daer of deerste jaer wesen zal tsente Jansmesse midszomers XV“ driendertich eerstcommende, ende alzo voorts van jare te jire, ende al ditte up de condicien ende verbant bij den selven supplianten ghedaen van de voorn. waghenspe- len , vertooghen vanden figueren ende spelen inde voorn. incomsten ; ooc tmaken van paysen ende andere tryum- phen, ende ten.vermanene van scepenen te doene ende vulcommene thuerlieder coste, als noot werd, ende zij dies vermaent wesen zullen, mits alleenlic bij der selver stede dooghende ende betaelende tuutstellen ende scilderien vanden voorn. figueren, inder manieren boven verhaelt; insghelijex ooc van hemlieden ende elc huerer te reghelne ende doene inde beroupen van spelen up prijs ofte up rekeninghe , zoot ons oft onsen naercommers believen zal, ende hemlieden gheordonneert wesen zal. Ende voorts, dat deen camere van hemlieden telcken toecommenden Sacraments daghen thuerl. coste doen vertoogen zullen eene figuere voor tscepenenhuus, dats elcke vanden vier cameren ten vier jaren eene, alzo altijts ommegaende bij ordenen ende ghebuerten, zonder van dien ende eleken pointe voorscreven zonderlinghe in gebreke te blivene up de correctie van scepenen ende tot huerlieder wederrou- pene. Ghegheven in kennessen der waerheden onder den zeghele van saken der voorn. stede van Ghent, den twees- ten in Ougste XV° twee ende dertich (4). » ROUE nn Se ME AR SR (1) Oorspronkelijk stuk , op perkament; het zegel ontbreekt. — Archief St-Jacobskerk. t , ( 542 ) Den 25 Augusti 1535 werd door het stadsmagistraat, op de bede van de bestuurders der kamer, een nieuw regle- ment verleend , hoofdzakelijk tot regeling van de plichten en rechten der dekens en proviseerders, nopens de alge- meene vergaderingen, het gildekleed, het altaar, enz. In dit stuk, hier volgende, komt het privilege te voorschijn, dat deschepenen den 8 Februari 1536 ook den anderen rede- rijkerskamers der stad Gent schijnen gegeven te hebben, en volgens hetwelk geen broeder van Maria ter eere, de betrekking van medebestuurder waarnemende, gehouden __was in eenig ander gilde der stad als zoodanig te dienen , uitgezonderd bij ’t groot gilde van den voet- en handboog, en van de busse : « Allen den ghoonen, die dese presente lettren zulien zien oft hooren lesen , hoochbailliu, scepenen ende raedt vander stede van Ghent, saluut. Met kennessen der waer- heden doen te wetene dat wij, ghesien ende ghevisiteert hebbende tovergheven ende vertooch, voor onslieden bij supplicatien in ghescrifte ghedaen bij Lieven vander Brug- ghen, als dekin, Gillis vanden Vivere, Pieter vander Piet, Gheeraert van Wettere, Lieven vanden Abeele, Willem Alaert, Hendrik Bruynhals, Jan vander Mote, Lieven Rateveldt, Lieven vander Heyen, Fransois de Meyere , ‘ Hendrik de Bisscop, over hemlieden ende den meerderen deel vanden guldebroeders, proviserers vanden gulde van Maria theeren twelcke men ouderhoudt in sente Jacobs keercke binnen deser stede, innehoudende hoe dat zij zijn eene vanden vier cameren van der edeler conste van retho- rijcken, de welcke men hanteert ende onderhoudende es ter eeren van Gode van hemelrijcke ende Maria zijnder _ _ghebenedijder moeder, inde selve keercke, ende met hem- t ( 545 ) lieden ghevoucht meer andere goede mannen , guldebroe- ders vanden voors. » Eerst, dat men van nu voort an de kuere vanden nieu- wen proviserers houden zal op onser liever vrouwen avont in Septembre, tsachternoens ten tween hueren , sdekens huuse, ofte tot sulcker plaetsen, daert den deken believen sal, omme te gane in de heere van Gode van hemelrijcke ende Maria zijnder ghebenedijde moedere, der supplianten lieve ende weerde patronesse, te doene verspereye ende lof inde cappelle vanden selven gulde, daermen den nieu- wen eedt uutelesen sal; ende de ghecoorne persoonen die Ne (544) sullen zelve moeten dienen, zonder yemant el in zijne stede te stellene, ofte ten ware dat yement scepenen waer yes: keure oft van ghedeele. » Item voorts, dat de nieuwe ghecoorne proviserers vergaderen zullen tsanderdaechs up onser vrauwen dach, smorghens, te sulcker plaetsen ende teender zekere huere, _ daer zij bij den cnape ofte van zijnen weghe ghedachvaert _ zijn zullen, ele up de boete van twintich grooten, ten waer daer yement van hemlieden openbare nootz.... hadde, ofte uuter stede ware, omme aldaer bij hemlieden metter meester menichte te kiesene eenen nieuwen dekin, die _hemlieden nutteliext dineken zal omme de toecommende jaerschare met hemlieden te dienen , ende zo wat persoon _daeraf meest keuren hebben zal, die moet dat jaer dekin. wesen, de welcke ghecoorne dekin ghehouden wert ten selven daghe ter messe van feesten te commene, ten thien hueren , met zijnen nieuwen proviserers, ele up de boete van Label grooten , ende den deken dobbel boete, ende van daer niet te scheedene, zonder consent van den ouden dekin. » Item werden: de selve dekin ende proviserers metten ouden dekin ende proviserers (ghehouden) tsamen te gane in ordonnancien naer de selve messe, ten tanneele , metten anderen drie cameren van rethorijcken, ende aldaer ter maeltijt tsnoenens ende snavonts, gheldende ghelijcke costen vander maeltijt, in verlichtinghen vanden zelven gulde ende gheselscepe. , » Item dat van nu voortan een dekin niet langhere dienen en zal dan twee jaren, up dat hem belieft, ende dat ele afgaende dekin ende proviserere naer huerlieder afgaen zullen hebben eene wepelinghe van vier jaren, eer S vanden voorn. gulde zouden moghen dienen. ( 545 ) » Item dat ele dekin ende nieuwe proviserere alle jaeren ghehouden werdt te makene een nieuwe abijt, metter devijse vanden voorn. gulde, van zulcken coluere, als de dekin van drien colueren hemlieden uutegheven zal, ende up zule coluer vanden drien, als zij onderlinghe metter meester menichte sluuten ende accorderen zullen , welcke voorn. abijten zijlieden annedoen zullen moeten up sente Barbelendach, omme daer mede te gaene in de ordon- nancie ghelijc de andere drie cameren, ele up de boete van vier scellinghen grooten, welcke abijten zij sullen ver- moghen af te legghene, ende niet meer te draghene, indient hemlieden niet en belieft, dan tot up sente Agnee- tendach, ende telcker reyse, als zij metten abijten ghe- .dachvaert zullen wesen, up suleke boete, als de dekin believen zal, niet excederende de twintich grooten; ne- maer zullen ghehouden zijn naer onser vrauwen dach, lichtmesse alle zondaghen metten abijte ter messe te commene , tot huerlieder afgaen, up de boete, zonder dat. zij vermoghen zullen de voors. devijse ofte blomme up eeneghe lappen te draghene, up de correctie vanden deken ende proviserers; ende 20 wie eenich habijt hadde van ghelijeken coluere, dat hem dochte zo goet ende versch wesende van lakene, zule persoon es ghehouden zijn abijt. te bringhene veertien daghen te vooren bij deken ende proviserers, omme bij hemlieden ghevisiteert te werdene, oft hyer mede ontstaen mochte ende passeren, mits daer vooren betalende voor zulc een oudt abijt, ten afgane, thulpen der maeltijt, twaelf grooten. Ende indien tselve abijt niet goet ghenouch bevonden en wierde, zoude moeten een abijt maken, ghelijc zijne medeghesellen. » Item de dekin ende proviserere, die tvoorn. gulde dient, die wert van nu voortan onghehouden eeneghe ( 546 Y andere gulden te dienene, ofte ten waer dat hij in een ander gulde eerst diende, uuteghesteken de groote gulden van mijnen heere sente Jooris, doude gulde van sente Sebastiaen ende sente Antheunis, ende dat men hem stelde binnen zijndere jaerschare in andre gulden ten dienste als dekin ofte proviserere, zoude van dien voorbij gaen, ende onghehouden zijn te dienene, ghelije ende in alder manieren dat de andere cameren van rethorijcken huerlieder medebroeders hebben. » Item waert bij den ghevalle, dat de cappellaen ende de enape waren vanden advise, te makene elc een nieuwe abijt van ghelijken coluere, zo werden zij deken ende proviserers ghehouden elcken te ghevene, boven huer- lieder pencioene, thulpen haerlieder nieuwe abijten , ele zes grooten, up dat zij een abijt maken, ende niet anders. _» Item, dat ele persoon ende proviserere, naer sijn afgaen, betalen sal alle de costen, de gulde voorn. ancle- vende, de welcke zij ter causen van dien sculdich zijn sullen, binnen veertien daghen , ende de ghone, die danaf in ghebreke waere vander betalinghe te doene, dat zoude wesen up huerlieder executie. » Biddende de voorn. supplianten over hemlieden ende huerlieder naercommers int selve gulde wesende, hemlie- den alle de voorn. pointen ende articlen, ende ele van dien zonderlinghe, bij ons gheconsenteert, gheoctroyeert ende gheconfirmeert te werdene, so eist dat wij, ghene- ghen wesende ter bede ende begheerte vanden voorn. sup- plianten, ende bevindende de selve pointen ende articlen goet ende deuchdelic wesende, hebben hemlieden inde qualiteit alsboven, de selve ende ele van dien bijsonder gheconsenteert, gheoctroyeert ende ghecontirmeert bij desen, omme int voors. gulde alzo van nu voort an onder- (347) | houden te werdene, zonder eenich belet ofte molestatie te contrarien, alle de voorn. drie oude confirmatiën in huerl. andere articlen blivende in wesene bij... Dies reservere- ren wij tonswaert de interpretacie van deser confirmacie ende voort meer taugmenteren ende minderen van dien. Ghegheven in kennessen der waerheden onder den zeghele van saken der voors. stede van Ghent den vive ende twintichsten van Ougste int jaer duust vijfhondert vive ende dertich (1). » Dit stuk is, gelijk men ziet, niet zonder belang voor de kennis der oude gildegebruiken. Wat in onze dagen onder de verschillige rederijkerskringen eener zelfde plaats schier onuitvoerbaar wordt geacht, was in dien tijd niet alleen eene mogelijkheid, maar bovendien, als ’t ware, eene oefening. Wij bedoelen de onderlinge overeenkomst, de volkomene eendracht, de verbroedering zelfs der gilden, die al hetzelfde doel beoogden; waar het eene feest vierde, verschenen ook de andere kringen, en deden el- kaar op den voortdurenden bloei en voorspoed een goed bescheid. Geene der gewone plechtigheden van eene der kamers, hetzij die in de kerk of in de gildezaal plaats vonden, of zij werden door de zustermaatschappijen bijge- Woond. Verheven trek van het karakter des volks, dat niet alleen door staatkundige banden, maar tevens door die van kunst en vroomheid éen bleef. De akte van 1535 doet ons mede een voortreffelijk middel kennen om het gilde op spaarzame , behoedzame (1) Oorspronkelijk stuk, op perkament; het zegel ontbreekt. — Archief _ van St-jacobskerk. aen ( 548 ) wijze te besturen, détré het tegen ondergang door plichtverzuim of onbedachtheid te bewaren : ieder aftre- dend bestuur was gehouden, de gildelasten aan te zui- veren. Zoo toch kan de toekomst des genootschaps, onder _ geldelijk opzicht, niet in gevaar worden gebracht. Bespa- ring, daarentegen, was niet verboden, en het overschie- tende geld mocht niet aen drinkgelagen worden besteed. Nog meenen wij uit de nieuwe verordening te mogen opmaken, dat de kapelaan en knaap op denzelfden rang ‘stonden. Beide toch waren bezoldigd. Maar ook de factor, de spreker, de dichter der rederijkers genoot eene jaar- wedde, en van dezen wordt geen woord in de reglementen gezegd. Schatte men zijne bediening, zijn talent te hoog, dan dat men ’t zou gewaagd hebben die aan de minste bepaling te onderschikken? — Wij zullen de gelegenheid hebben op den factor terug te komen. De vrijstelling van dienst in andere gilden, verleend aan hen, die in Maria ter eere deel maakten van ’t be- stuur, gif nu en dan van wege andere genootschappen aanleiding tot geschillen, die door de schepenen moesten beslecht worden ; ja tot processen, in welke de Raad van Vlaanderen moest tusschenkomen. Gewagen wij hier van een, dat onze kamer omtrent het midden der XVI° eeuw tegen de Balsembloem had uit te staan, en waarin ook de andere red ingen der stad betrokken waren. Een afgaande bestuurder van Maria ter eere had geko- zen, om hem op te volgen, zekeren David Serarents, die, reeds dezelfde betrekking waarnam bij de Balsembloem. Daar ook de bestuurleden van dit genootschap, gelijk die van de andere rederijkerskamers, ’t voorrecht van dienst- vrijdom in andere kringen genoten, werd de eisch natuur- > een bevonden, en aan ’t oordeel van °t ma- r en Á : ( 549 ) | gistraat, nadien van den rechter, onderworpen. Na de beide partijen tot het bewijs van de gegrondheid hunner eischen te hebben toegelaten (1), gaf de Raad van Vlaanderen het volgende gewijsde : « Ghezien tdifferent, hanghende bij memorie int advijs vanden hove tusschen Dierick de Backere, prince souve- rain vanden Naeme Jesus, gheseyt de Balseme, onderhou- den binnen den Princenhove deser stede van Ghent, Eduaert Martins ende Dierick Schotte, over hemlieden en vervanghende heurlieder medeghesellen in eede, originaele heeschers ende verzouckers van provisie ter eender zijde, ende Lieven van Hulse, prince vander Drienvuldicheyt, Adriaen de Wulf, deken van Sinte Barbele, Arent Nutinck, deken van Sinte Agneeten, ende Jan vanden Thessele, deken van Marie theeren, representerende de vier came- ren van retorijcque der voors. stede, wederlegghers van provisie ter andere, gheresen ter causen dat de heesschers onlanex ghedaen hadden zegghen, dat onlancx proces ende ghedinghe gheresen was ‘hier int hof tusschen hemlieden dvijs vanden hove, tusschen ndon nucu (1) « Ghesien tproces hanghende int a vide S « 2 miet: va ‘à naeme Jhesus, gheseyt de Balseme, Eduwaert Martins, Dierick Scotte ende andere ghuldebroeders vander zelver Balseme, heesschers…. procureur van Vlaenderen medeghevoucht ter eender zijde, ende Pieter de Martelaere, proviseur afghegaen vanden gulde van Maria ter eeren, met- schers van ghelijken te doene indient hemlieden goet dunct. » © (Sententien ende appointementen interlocutoire. Juli 1553-Juli 1557, bl. 560v. — Raad van Vlaanderen.) ( 550 ) als heesschers ende reformanten, ende deselve vérweer- ders als gheïnthemeerde betrocken met scepenen vander Keure in Ghent, ghed. over dat eenen Pieter Maertelaere, suppoost vande Camere van Rethorijcke van Marie ter eeren hem zekeren tijt te vooren vervoordert hadde te denom- mereúe omme in de voors. camere te dienen, ende Daniel S'arents, suppoost vande voors. Balseme, contrarie der princelijke institutie ende privilegie van den zelver Bal- seme, hemlieden van wijlent salegher memorien Philips den Coninck verleent ende gheoetroyeert bijder K. Maj. jeghewordich daernaer gheconfirmeert, in welcke zaecke soe verre gheprocedeert was, als dat de voors. Daniel S’arents metter adjonctie van de heesschers, heesch maec- kende, ghedient hadden van griefven ende redenen van betreck, ende nu stont omme bij de verweerders tand”° ende solutie te ghevene ten principale, ende hoe wel midts der voors. litispendentie ende betrecke, de zelve verweer- ders nyet en behoorden tattempterene in prejudicien vande voors. notoire red° ende princelijcke concessie, daer over onder andere de heesschers ghegheven es expres previle- gie, dat negheene persoon, dienende int gulde ofte broe- derscap vanden naeme Jhesus, gheseyt de Balseme, be- dwijngelick en zijn te moeten dienen in eeneghe andere camere oft gulden, emmers nyet ingestelt bij princelicke institutie, oft inde zelve eeneghe last te moeten draghén, hadden hemlieden nochtans vervoordert te doene ter con- trarien, ende nyet jeghenstaende de voors. litispendentie van desen hove, die van den gulde van Sinte Agneele, een vande voorn. vier cameren, hadde doen dienen eenen Gillis van Hecke, eenen vande XV ouderlinghen vanden voorn. princelicken gulde vanden Balseme, hemlieden vanterende elek int zijne, tzelve in toecommenden tijden (331 ) noch meer te doene, directelick contrarie dér prohibitie begrepen in de voors. institutie ende der contirmatie vande K. Mt, jeghenwordich daernaer ghevolcht, daerbij expresselick bevolen ende ghelast staet vande voors. majesteyt weghe, alle officiers ende justiciers, dat zij ele int zijne, over alle zijne landen, de voorn. vanden Balseme houden, doen ende laeten ghebruucken vande voors. heurl. privilegien ende concessien, zonder hemlieden daer inne eenich belet of onghebruuck te doene, teleken up de boete van twintich Philips gulden, in partie tzijnen prouf- fijte, ende in partie ten prouffijte vanden dienst vanden zelven gulde, in zulcker wijs, dat indien daer inne nyet voorsien en ware bij justicie, de voorn. heesschers be- dwonghen zouden zijn tvoors. gulde vanden Balseme ende den goddelijcken dienst van oudts int zelve gulde gheor- donneert bij den heesschers ende hemlieden voorzaten altijts theurl. coste ende priveen laste altijts gheconti- nueert, te abandonnerene ende laeten vaerene, in preju- dicie van heurl. voors vrijheyt ende lijberteyt, danof zij ende heurl. oudders altijts gheuseert hadden, ter welcker Causen ende omme in toecommenden tijden daer inne te voorziene, hadden zij heeschers dies voorseyt, in den hove bij requeste te kennen ghegheven, daer up gheordonneert Was tverzouck je doene in jugemente, twelcke zij hees- schers ghedaen hadden, ende bijdien ende meer andere redenen, in heurl. memorien begrepen, verzocht ende ghetendeert ten fine dat bij maniere van provisie de voors. verweerders elck int zijne gheinterdiceert soude wesen te kiesen, nemene ofte bedwijnghene eeneghe suppoosten van de voors. Balseme, omme te dienene in eeneghe vande voors. vier cameren, ende heurl. te laetene vrij ende on- ghemolesteert, midsgaders oock de voorn. Gillis, indien hij ( 552 ) van heurlieder vors. vrijheyt verzochte ende begeerde te useren ende ghebruucken, ende dat bij den hove te dien fine alle electien, die de voorn. vier cameren zouden willen doen, ghehauden zauden wesen in staete ende sur- ceance, de voorn. heesschers sustinerende ter contrarien, seggende te noterene zijnde naer rechte, dat alle privile- gien uute, extinct ende te nyente zijn, alsmen den ter- mijn van thien jaeren in ghebrecke es danof te userene, twelcke ghesupponeert es warachtich dat tgulde vande Dryvuldicheyt es een schoone, edele ende vermaert gulde, ghefondeert ende inneghestelt over hondert vijftich jaeren ende tijts meer, bij princelicke institutie vande predeces- seurs vande K. Mt, graven van Vlaenderen, hebbende ende vermoghende tzelve gulden vele ende diversche prerogati- ven, preheminentien, statuten ende gheapprobeerde or- donnancien, ende onder andere, dat alle de gone, wesende onder de voors. gulde, ghehouden ende schuldich zijn te dienen als deken ofte ghildebroeders, zoe wanneer zij daertoe ghecozen ofte ghemaent zijn, ende dat van dezelve rechten ende preheminentien, prerogativen, statuten ende ordonnancien oick vermochten tuserene, zoe zij van allen ouden tijden ende immemorialen gheuseert hadden, de vors. andere drie cameren van rethoricke, als membre oft leden wesende vanden voors. princelijcken gulden vande voors. heleghe Drievuldicheyt, gheseyt de Fonteine, volghende welcken alzoe Pieter de Maertelaere, wesende in tvoors. gulden van Maria ter eeren, ende afgaende pro- viseur, in zijn ghesach ghecoren hadde eenen Daniel S’ae- rents, wesende ooick van tzelve gulde, omme aldaer te dienen als provisor, ende dat den zelven S’aerents ghelast ende bevolen was, den zelven dienst taccepterene ende _ anveerdene, die tzelve refuseerde, zoe rees daeromme tus- he DE eni ee A 0 (2899; } chen den zelven Maertelaere metter adionctie van deselve verweerders, als heesschers ter eender zijde, proces ende - ghedinghe voor scepenen vander keure deser stede van Ghent, in heurl. ghebannen vierschaere, alwaer hendelin- ghe, partie ghehoirt, zoe verre gheprocedeert hadde ghe-, weest naer dien de voorn. scepenen wel ende ter verbaele ghebleken was vande voors. redtie, preheminentie, prero- gativen, statuten ende ordonnancien vande verweerders, behoirlick gheconfirmeert, dat de voors. S’haerents ghe- Condempneert wiert den dyenst taccepterene ende anveer- dene, vanden welcken wijsdom de voorn. redemptie ende vermoghen , nemende de verweerders bij dier ende meer andere redenen, van heurl. weghe ghede- duceert conclusien, dat de voors. provisie bij den hees- schers verzocht, niet gheschien en zoude, maer ontseyt (2) ende die gherejecteert werden elek vande gene persiste- _ Yme SÉRIE, TOME XXXIII. 58 (554 ) rende bij zijnen verzoucke, ende wederlegh, finen ende conclusien dien aengaende ghenomen , maeckende ele an- deren heesch van costen. » Ghesien dexploicte lettren vanden munimente by par- tien overgheleyt dacten van den hove, zonderlynghe van advijse, ende al dat meer diende ghevisiteert te zijne met rijphede van rade. » (Hof, uutende zijn advies, ordonneert de voorn. we- derlegghers gheduerende de litispendentie ten principaele, nyement meer te kyesene noch te stellene inden eedt vande voors. vier cameren, vanden ghuene, die in den eedt zijn vanden voors. gulde vanden naeme Jhesus, gheseyt de Balseme, dan die te vreden zullen zijn tzelve taccepte- rene, volghende den consente vanden voors. heersschers. » Ende statueert de costen van desen vervolghe totter diffinitive (1). » Bij besluit der schepenen van 41 December 1537 werden nieuwe bepalingen gemaakt ten voordeele der gildekapel, tot welker onderhoud de aftredende bestuurders verplicht werden bij te dragen. Deze verordening staat geschreven ten voete dergene van 1535, bovenmedegedeeld : « Item scepenen vander kuere voorn., ghehoor} tver- tooch, hemlieden bij supplianten ghedaen bij Gillis Baer- voel, als dekin ter tijt van nu, met zijnen proviserers vanden gulde van Maria theeren , over hemlieden ende den ed (1) Sententien ende appointementen interlocutoire, nde 1534 tot ; enig 1554 (0.5) — - Archief van den Raad van Vlaandere ne ee aa ( 555 ) meerderen deel vanden ghemeenen guldebroeders daer omme vergadert gheweest hebbende, inhoudende hoe dat zij tsamen ende eendrachtelic gheaccordeert hadden ten fijne dat tvoors. gulde niet te nyenten gaen noch des- trueren en zoude, dat van nu voortan de deken ende proviserers vanden voorn. gulde, nu zijnde ende namaels wesen zullen, thuerlieder afgane, ter hulpen der reparacie ende onderhoudene van huerlieder aultaer, elc van hem- lieden toelegghen zullen den zelven aultaer tot twaelf groten eens, twelcke bedraghen sal tsamen elex jaers der- tien scellingen grooten, ende datte boven allen ordinairen oncosten ende extraordinaire costen, die zij ende elc huerer ghedoocht zullen hebben ter causen van huerl. dienste, de welcke dertien scellinghen groten elc nieu dekin , ancommen zijnde, verhaelen ende recouvreren sal, ende hem ghehouden wert up te legghene de afgaende dekin, van welcker somme ende administracie vanden voorn. altaer elc dekin van nu voortan ghelast bliven zoude zijnen proviserers goede deuchdelicke rekeninghe te doene, telcken drie maenden binnen zijder jaerschaere, bij al welcken tvoorn: gulde prospereren ende vermeerdert werden zoude, ende den dienst Godts ende de rethorijcke verheven zijn, biddende ons scepenen voornt. hemlieden Supplicatie over hemlieden ende huerl. naercommers al tselve te willen accorderen ende confirmeren. Ende wij, ghehoort tselve versouc ende begheerte, mits dat tselve ` ons redelic ende huerbuerlie dinet , omme ende uuten re- denen voorscreven,hebben den supplianten al tselve gheac- Cordeert ende gheconfirmeert bij desen, omme datte alsoo van nu voorts onderhouden ende gheachtervolcht te wer- dene, boven den voorgaenden confirmacien, zonder eenich + ( 556 ) belet ter contrarien. Actum den elfsten dach in Decem- bre XV° zevenendertich (1). » Vermelden wij hier nog de schepenenakte van 12 Sep- tember 1560, waarbij de vroeger genomene beslissing opzichtens de doodschulden en boeten (bestemd, gelijk wij weten, tot onderhoud des altaars) opnieuw werd uitgevaar- digd, en die voorts beveelt, dat elk lid op de feestelijke dagen gehouden was zijn gelag te betalen, de mannen acht, de vrouwen vier grooten ieder. Dit was een prijs (verklaarden de schepenen,) « voor welke lieden van eeren niet en zouden laeten bij te commene, » en waardoor ook « verschuwet werden alle deghone, die den gulde niet » machtig en zijn duecht, eere noch bijstant te doen. » Deken en proviscerders werden eindelijk verplicht, bij hun aftreden goede rekening over de boeten en dood- schulden over te leggen (2). : IL. Nu wij de inrichting kennen, willen wij nader kennis maken met de leden der broederschap en -hunne oefe- ningen. De eigenlijke hoofdman was de Deken, door de keus zijner gezellen aangeduid. Gelijk op de plechtigheden o ’t gilde, was ieder lid, op boet, verplicht aan de kiezing voor den deken deel te nemen. Het was een dag van dpd _ der St-Jacobske + (2) Archief der St.-Jacobskerk. (1) Oorspronkelijk stuk op perkament; ’t zegel ontbreekt. — Archief rk. re Med his EE B (ME). vreugde , die doorgaans-met een banketeindigde. Nog in de tweede helft der XVHe eeuw was elke deken op de octaaf van ’t H. Sacrament gehouden zijne medeleden uit te noodigen op een banket, « op het alderbeste », zonder evenwel den drank te moeten leveren. Het doel dezer bijeenkomst was: tweeledig : vooreerst « om alsoo onder malcanderen fray ende vroyelijk te wesen » ; en verders Om « aftelegghen alle gheschillen », die de leden ver- deelen mochten. — Wie niet kwam, verbeurde een pond was voor de kapel, tenzij geldige redenen voor zijne afwezigheid waren in te roepen. De deken mocht de geestelijken der parochiekerk ten bankette uitnoodigen, doch geene andere priesters, vreemd aan de broederschap, zonder den oorlof zijner gezellen. Behalve het dekenfeest, vierde men in de XV* en XVI° eeuw ook den eersten Meidag, alsmede den dag des gil- depatroons en van de patronen der drie andere kafners. Het blijkt uit de rekening van 1556-57 dat Maria ter eere, op S'“-Agnetedag, « int gheheele vergaderd, » zeven kan- nen wijn te drinken kreeg. —’t Was waarschijnlijk bij die gelegenheden , dat het feestvierend gilde door de met hem bevriende kringen de geschenken werden opgedragen, Van welke sommige rekeningen der XVI eeuw reppen. De algemeene vergaderingen der broederschap hadden nu eens in ’t naburige S'-Janshuis, gelijk ten jare 1551, dan in eene herberg plaats. Het Cleen Wulfken, op de Vrijdags- markt, diende in 1564, en vroeger, tot plaats van het Sildefestijn, hetwelk ook weleens in den Ketele werd gehouden. Reeds in 1478, dus bij de oprichting der kamer, waren vrouwen als gildezusters aanvaard, doch wij vinden vóor Pa ( 558 ) 1560 geen gewag gemaakt van eene « vrauwenmaeltijd. » Het gilde had ook eenen Prins; slechts éene oorkonde, nogtans, maakt van deze waardigheid melding , namelijk de rekening van 1558. De Factor of dichter, gelast met het opstellen der feest- redenen en spelen, het schrijven en de verdeeling der rollen (1), genoot aanvankelijk eene jaarlijksche vereering van 5 schellingen groote, welke in 1556, te beginnen met Mark van VaERNEwvycK, den bekenden chroniekschrijver en dichter, tot het dubbel dier som werd gebracht. Van Vaernewycx bleef in deze betrekking slechts éen jaar, want in ’t volgende staat hij aangeboekt als proviseerder. Evenals bij de aanstelling van den deken, was ’ feest bij die van den factor. Eene heerlijke gelegenheid, voor- waar! om eene « prouve » te leveren van zijn talent als dichter en redenaar. Wij zagen hooger, dat de kapelaan en knaap, wat het _ habijt betreft, op éene lijn waren gesteld. Dit verwondert niet langer, als men weet, dat de bediening van knaap, door een der leden uitgeoefend, geenszins als iets verne- derends werd beschouwd. Zeide men van den factor, dat hij « de (heere bewaerde » van het genootschap (2), van den knaap was ’t zeker, dat hem eene groote zorg voor de belangen der kamer was opgedragen. Tot een bewijs, dat het knaapschap niet onaanzienlijk werd geacht, diene de omstandigheid, dat het van 1558 tot 1565 werd waarge- nomen door den factor Lieven van DER Venne. Het is Ra hete Meier ir puni ATEN (1) « Betaelt Lieven vander Venne voor tschrijven , maken en rollieren der loven, schijnewijnen ende presentatie we spijzen, 10 sch. gr. (Gi ilderekening. y (2) Gilderekening van 1558 en 1559. „ ee PRIS St NS ( 559 ) waar, dat dezen in laastgemeld jaar, wij weten niet om welke reden, eene en andere betrekking door het gilde werd ontzeid. | De derde en laatstbekende factor van Maria ter eere | was Jan pe Hane (1565). Ongelukkiglijk behelst het gilde- archief geen enkel vers, dat ons over hunne kunst van dichten kan laten oordeelen. De Kapelaan schijnt geen vast inkomen te hebben genoten. In de gilderekening van 1356-57 staat hij genoemd met 6 schellingen, voor zijn pensioen, en dan nog 24 schel- lingen, vermoedelijk uit hoofde van bijzondere kerkdiens- ten. Het volgende jaar werd hem, uitwijzens de rekening, 17 schellingen 4 deniers groote betaald. Aanvankelijk schijnt het getal proviseerders, die met den Deken, Prins, Factor en Kapelaan de vereeniging bestuurden, tusschen acht en twaalf te hebben bedragen. Wij weten reeds , dat zij bij hun aftreden eenen opvolger mochten kiezen. Trad een hunner in den echt, er werd hem een geschenk opgedragen, dat doorgaans uit « tinne- werck » en wijn bestond. LIEVEN VAN DER RIVIERE, een Gentsch kunstenaar der XVI? eeuw, medebroeder van Maria ter eere, werk in 1356 gelast blazoenen te schil- deren op tinnen schotels, den proviseerder Pieter de Somere aan te bieden. Eene uitzondering werd gemaakt, twee jaren nadien, voor Mark van VAERNEWYCK, die ter gelegenheid zijns huwelijks met Livina Hallins (Alijns?) door het gilde ver- eerd werd met een zilveren kopje (1), hoewel de toestand en (1) « Item ghesconken den voorn. VAERNEWISCK in zijnder brulocht, een zelveren copkin, daervooren betaelt XXI s. VI d. gr. » . (Gilderekening van 1558-1559.) _ ( 560 ) der gildekasse destijds niet gunstig was; maar men wilde erkentelijk zijn jegens den gewezen factor, die den 5 Februari 1557 (o. s.) het altaar der broederschap verrijkt had met eene jaarlijksche rent van 40 schellingen groote. Het Ordonnancieboek van 1484, ’t oudste register, dat het gilde bezit, houdt de lijst in der leden, die in de XV° en in het begin der XVI? eeuw bij Maria ter eere werden aanvaard. Hiermede zijn wij eenigszins in staat gesteld den — burgerlijken rang van het genootschap te meten. Naar het ons voorkomt, waren ’t meest begoede poorters, handel- of neringdoende ingezetenen en kunstenaren , die zich in onze rederijkerskamer lieten inschrijven. Noemen wij hier, behalve de hooger reeds bekend gemaakte namen, ADRIAAN Seys, ANDRIES van Mare en Girtis GauséLins, schilders; CORNELIS DE Suer, beeldsnijder, JAN van DEN VALLEGATE, verlichter en boekschrijver ; Cornezis Hont, zangmeester des keizers, enz. — Ook personen buiten Gent werden als leden aanvaard, zooals Jan van der Spoore, te Antwerpen, Jan Dierman, Jan Pierszune en Maria Scapers, alle drie te Otene, Pieter Rommelins, kanunnik en cantor van Zubureh (?), Cornelis van Ghistele, praeri van S'-Nicolaas te Veurne, en anderen. Het stond den leden vrij , bij eed. aanvaarding in de broederschap zulke doodschuld te onderteekenen , als hun beliefde, geven wij eenige voorbeelden. — Barbara de Wilde, echtgenoote van Lauwerijs Speelman, teekende in voor eenen dubbelen dukaat, om metdie som een zilveren “juweel te doen vervaardigen. Boudewijn Sturtewaghene beloofde eene ton keite. — Joris Ghijselins bezette Maria ter eere « alle de librarie, die hij binnen zijnen huuse heeft. » — Katelijne de Cleercq gaf eene zilveren schaal, die sij echter tot aan haren dood mocht blij res gebruiken, ht ine ir EREN et (561 ) doch waarvan het gilde zich telkenmale mocht bedienen «alst heere van doen heeft. » — Jacob Damman, lid eener addellijke familie van aanzien, stelde voor doodschuld = Cene ton Clauwaerts, en Pieter Fiers « zijnen besten habijte, dat achter hem bliven » zou. 