VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Kk 4 laa- hd 469 A. Je DEIMAN looze haatelykheid- en kwaadaartigheid der snffmulatie, w , door de naged:chtenis van wylen PIETER VAN GEELEN bib zoedeld, met gevoelens van verontwaardiging vervuld s den: — offchoon ook de baarblykelyse ongerymdheid a onwettigheid van de meeste /ustenuen , redeneerirngen esp volgtrekkingen van den-Advocsat CALKOEN , hem onvermyi Iyk in het oog moesten vallen, (het zyn de woorden va DEIMAN zelven , im zyne Voerrede bl. IV en V) en hierdoor reeds het verbrooken «venwigt zyner onpartydige denkwyze niet alleenlyk ten volle wierd heriteld , maar zelfs eene te gengeftelde helling verkreegen had , ontbrak het hem echter aan de noodige informatien , omttend- de byzonderbeden, welke den Advocaat CALKOEN aanleiding gegeeven haden, om tegen de laatstgenoemde perfoonen met zoo veel drifts en bitterheids uit te vaaren , en tevens aan de Crimiwele Verhooren en verdere Bewysftukken deezer Procedures, om met volkomen gronden en redenen van weteníchap over de merites deezer Verdeedigings- Memorie in allen deelen te kun- nen jugeeren. En, na dat hy deeze alle bekomen, geleezen en herieezen, en rypelyk overdacht; en vervolgens de Memorie van den Advocaat CALKOEN andermaal in handen genomen en overwoogen had, en van de misdaadige fchuld van deeze Gevangenen op de volledige wyze was overtuigd gewor- den, kon by-zich niet bedwingen om uit te roepen: ,, Zyn deze Gevangenen , thans Gecondemneerden , dan nu de voor- werpen, om welken men zich riet heeft ontzien, de ban- delwyze van den Publieken Aanklager in deze, die niets an- ders gedaan heeft, dan 't geen Eed en Pligt van hem vor- derden „ en tevens niets heeft verzuimd van ‘tgeen hy, ambtshalven, te doen gehouden was, op eene onbefchaamde en roekelooze wyze, in de meest ongemefvreerde bewoordìn- gen, te inculpeeren , en het oordeel van een re/peâabel Cod: degie van Fhllitie, als onwettig en onrechtvaardig , by het geëerd Publiek verdacht te maaken ! De voorwerpen , waar- om men zich de dcentie veroorloofd heeft, om de geloof- waardigheid der authentieke Registers van ’s Lands Cemptair te ondermynen , de Warte alzoo van den eenigen toetsiien van de echt- en zekerheid haarer fchuldbekentenisfen te be- rooven, en de misdaadige onderneemingen van list en bedrog uit te lokken, te fact/iteeren , en aan te moedigen ! De voorwerpen, waaröm braave en welgezeten Poorters van deze Stad, door de haatelvkfte infimulatieun, met verachting bejee- gend, en door gewaagde befchuldigingen ten toon zyn ge field! De voorwerpen , waaröm de rechten der Menschheif verkragt, en de asfche der dooden ontheiligd zyn geworden? De voorwerpen, ten gevalle van welken de Hoogfte Verse deringen van. Wetgeeving en. Juffitie, in hunne gewige fi z “DE VERDEEDIGING DER GEVANGENEN GETOETST. 461 Jediberatien en veelvuldige werkzaamheden, by herhaaling , reftoord , en met verzoeken worden geïmportuneerd, oi’ een tnbreuk op vastgeltelde wetten toe te titaan, en de Crimineele rechtspleeging nog motilyker, nog meer onzeker en omflag- tiger te maaken, als zy thans, inzonderheid zedert de ufichaf- fing der Pynbánk, reeds is, en geworden is! De voorwer- pen, eindelyk , met welker verdeedigirg men voorgeeft de Godheid te dienen!” De Advocaat Derman behandelt zyn Collega carkoen, dit le gefchrift door , als zeer partydig zynde, ten opzichte van-den Procureur der Gemeente, Mr. R. W. verdient overal afkeuring , en vooral in zaaken van Ju/flitie. Welk een gevolz deeze zaak hebben zal, weet men niets en wy willen vooral de oordeelen van de boogfte. magt in_ ons Vaderland gecuszins vooruit loopen. Dan, wy hebben nu de verdeediging van de Gevangenen , derzelver wederlegging, en het oordeel van een der Rechters, geleezen ; wy zouden dus geheel veilig een befluit kunnen vormen , maar dit zoude ze- kerlyk mede ten -nadeele van HEYMAN SALOMON LEVY €N HEY- MAN MOSES LEVY uitloopen; doch dit valt geheel byitea ons Kk 5 ont- 452 DE VERDEEDIGING DER GEVANGENEN GETO TST. ontwerp: genoeg is bet , onze Leezers te berichten, dat, zo in het Adyys van den Burger VAN HOUTEN, als in de Verdeedi- ging vanden Burger DEIMAN, genoegzaam zeker blykt, dat ven dier beide Gevangenen, de Recepisfen van 6, 8 en 9 guldens, door het byvoegen van nullen en fchryfletters, tot die van 6co, Boo en goe guldens verheven heeft; zo dat zy voor f 23-:-:, na de vervalfching, f23c0-:-: meenden te kunnen ontvangen; — dat beiden van die vervalfching geweeten, en van dezelve gebruik hebben willen maaken , om die vervalsch- te papieren tot hun eigen voordeel te: doen dienen ; en der- kalven wezenlyk fchuldig zyn aan de misdaad, hen, door den Procureur der Gemeente van Amfierdam, ten laste gelegd, Maar nu is de vraag: De Advocaat CALKOEN konde eens volledig, en den rechten voldoende, betoogen, dat , als éés van de beide Gevangenen aileen fchuldig was aan de misdaad ben ten laste gelegd, alsdan geen van Aen beiden, als zy bleeven ontkennen , geftraft zoude kunnen worden: zou dec- ze leer dan niet de vreesfelykfie uitzichten voor ons Vader- land en voor deeze Eeuw opleveren, in welke zo veel pa pier , Obligatien , Recepisfen, enz. de plaatíe van geid inncee men? Zou dan niet telkens een misdaadig tweetal werkzaam kunnen zyn, de een om te vervalichen, en de ander om de vervalschte papieren aan den man te belpen; als beiden maar zorg droegen , om {tout en flerk te blyven ontkennen ? Wy voor ons gelooven , dat alsdan het nationaal crediet op zeer losfe fchroeven zoude geeld zyn ; terwyl men zich nimmer zoude kunnen wachten voor het misdaadig vervalfchen van nationaale papicren , en niemand zoude mogen firaffen, al wierdt hetzelve ten allerfterkfte bewezen, indien de Ver- valfchers hunne misdaad maar niet zelven erkenden. Wy ge- looven , dat ook de gevolgen beflisfchen , om in deezen zeer oplettende en flreng te moeien zyn; te meer, daar men ce velfche Munters met de dood ftraft, die toch in verre na niet. zoo veel fchade, en geen:zins zoo gemakkelyk-, kunnen ver- oorzaaken ẹ als de Vervalfchers van nationaale. Recepisten. Vredezang by den aanvang van de Negentiende Eeuw. Door s. STYL. Te Harlingen, by V.van der Plaats, 18or. /n 4e. a2 bl. H“ feneûdutem obicant van cicero wordt by dezen gry- zen Dichter waar bevonden, en men kan dezen zynen Vredezang 's Mans ouderdom in het geheel nog njet aanzien: Zyne verfen zyn vloeijende, het rym gemaklyk, de uitdrukking doorgaans krachtig, en dit gehele leerdicht draagt overvloedig bewys van des Dichters goeden fimaak en uitgebreide kundig: heden. De Vrede komt, en met baar de ware, nooit alzo sog 8$. STYL, VREDEZANGe i 463 og gevestigde, Vryheid, en Volksgeluk, de vruchtbare bron ran zedelykheid. Toen Augustus aan het Romeinfche Volk den Vrede gaf , begonnen de Wetenfchappen te bloeijen 5 B. ONAPARTE is dezelfde weldoener, alleen hy bedoelt gene Kroon. Vryheid en Volksgeluk hebben alleen in zedelykheid, enen vasten grond, „% Gaat vast, dat toch de Deugd aan alles wat men doet, -ndien 't bekiyven zal, haar zegel fleeken maet. 3 % Is waar dat ae Ondeugd eok naar wit wel kan befchieten, -… Blaar nooit mag zy haar lot in zegening genieten; Want iVroeging en Geluk flaan in een valsch verbond, En die de wroeging fmoort, verraadt zich zelf terflond. © ` Dac: de Eerzucht, die de Deugd mag tat een prikkel flrekken , ‘Kan ook eene eedle ziel tot overyling trekken, Vooral wanneer ze in een bedrieglyk oogpunt flaat, Gelyk het in't gemeen maar al te dikwyls gaat. Zo mag daartegen dan een Volk gelukkig heeten, Daar de Eer niet kan beflaan met een ontrust Geweeten, Laar 't werk zyn meester loont ; en de eerfte , die misdoet, Op `t kusfen of in °t fpits, met afkeer wordt begroet, ` De Franfche Monarchy. die meer dan duizend jaaren Haar uitgeflre.t Gebied kon flaaven en bewaaren, Viel met een enklen [thok , eer zy `t gevaar bedacht. - Zo valt een ryzige eik, fchoon de ingefchüpen kracht Haar wortels diep in `t hart des afzronds heeft gefchooten, Geblikfemmd van om hoog, gebeukt van donderklooten. Zo ploft een kiip in Zee , hoe vast , hoe trotsch, hoe flerk: _ ‚ Degrondflag rookt. en °t [chuim vliegt bruifchende aan het zwerk. Europe davert op dien bons: Zy fchudt haar kroonen, „Die wagglende en beroerd een droeven luister toonen: Elk flamelt, vreest voor zich, en vraagt nog wat het iss Een doodfciie zwyineling vervangt de ontfteltenis : Maar uit die kalmte moest het yslykst onweer groeien. Straks hoort men florm op florm in nachtorkaanen loeien, Die van't Rifvesch gebergte op Memfis overflaan , En beven Kaukazus tot Ganges oevers gaan. Wat noodgefchreil Alleen het Eiland , dat ten Westen Van deeze kust zich fcheen tot ons bederf te vesten, Zag dit, op hoop van winst, met cen bêdaard gemoed, Gelyt het nog den brand naar zyn vermogen voedt. Nocit zag men de Oorkogstoorts met zulk een woede blaaken , - De ontboeide Plonderzucht nooit zulk een- voortgang maaken; Nooit zo veel Voiks vergaan in rraanen , bloed en vlam, E/&-wanhoopte aan het eind: maar BONAPARTE kwan. - Nu 404 ` Se STYL, VREDEZANG, Na wyst de Dichter den fpringvloed der vorige domheid , bygeloof en hovaa dy, enz. Echter werd: reedt de Eeuw van LovewvK de grond gelegd voor het tezenmos dig geluk: PENELON outftak reeds het toorrslichts het wies zes als een vuurkolom ten Hemel , en ftraalt na over de ge aarde. Ook Neêrland leed door Staarsgebreken en zedeloo heid; gelukkig , zo het nu door ondervinding wys werd Noord-Amerika ontwierp een duurzaam Sraacsgeftel, waanoe oo Gemenebest de fchets gaf: men verwachtte iets zonder we. dergaê; het kwam, en voldeed, en wekte bewondering: maar die ‘er thans op zie, In't licht van onzen dag, voelt die werwondring ziet, « Zot menschlyk ís, dat we ons volmaakt geluk behave, Zal onse maatfchappy die fchoonheid haast verdooven, Door een verbindtenss, die hoog en laag verheust. Maar Burgers, Burgers! dat vereischt de blankjle Deagd, Zo gy wit vadzigheid u laf in laap laat wiegen, En `t oor aan bioodaarts leent, die vleiein en bedriegen, OF fnoo ie handen 't roer der Staatshulk aanbeveelt: Weg met de heerlykheid, daar gy nu diep in deelt, Dan wy mogen niet meer affchryven, De Dichter zingt vervolgends den roem der Vryheids«helden, en den zegen van den Vrede, die de Vryheid vestigt, en geluk, wetenfchap- pen en alle de fchone kunften bloeiën doec; en fuit met opwekking en beiiwenfchen aan het Bataaffche Volk. Onze Lezer kent nu nagenoeg dezen Vredezang; is t noe dig dt wy dien nog aanpryzen? mmm tender gn Eelhart en Petronella, eene toevallige Roman. Door He ESSEN- Bene, Gerritsz. Ze Amfteldam, by P. j. Uylenbroek, 1801. in gr. 8yo. 144 bi. iess ‚by de aankondiging van zeker gefchrift van den Heer VAN KoTsesve, gaven wy te kennen, vooral niet te hopen, dat het mode worden mogt, op die wyze Romans te ontwerpen; maar daar hebben wy waarlyk nu reeds. ene tse vallige Roman. Het zyn nu juist gene opgegevene Woorden, maar zogenoemde Spreuken, waaraan dit werkje, mogen wy den Schryver geloven, zynen oorfprong te danken heeft. 4 kere moen{chen namen, by zekere gelegenheid, het onfchuldië vermaak, om elk ene fpreuk te fchryven, zonder dat de es wist, wat de ander (chreef, en dan te zien, in welk verbas die fpreuken ftaan mogten; en de Schryver vond goed, Y deze Spreuken ene Roman te vervaardigen, Het waren de H. ESSENBERG CZ:, EELHART EN PETRONELLA. 465 gende: (1) Laat er van komen wat het wil. (a) Klinkende munt is het beste, (3) Morgen ochtend moet ik gaan. (4) Ik Ben toch nieuwsgierig. (5) Ik ga uit van daag. (6) Ik had ges koopt geld te ontfangen. (7) Wees maar niet ongerust. \8, Het wordt flecht wedr. <9) Het wordt tyd om te gaan flaapen. (io) Ik hoop van ja. (11) Ga recht door zee. (12) dk wenschte dat het gedaan ware. De Schryver brengt zamenhang tusfchen deze twaalf denkbeelden, en levert ons een aaneengefchakeld ver- haal. Het wordt ene liefdesgefchiedenis, Een oud medevryer, die veel geld, en daardoor de ouders van het meisje op zyne hand heeft, maakt de gelieven enige moeijelykheid; din toch niet lang, want in een dag of drie word: alles gefchikt ; en de Roman eindigt, gelyk dat betsmelyk is, met het huwlyk der jonge lieden. Wy hebben genen lust om het hoofdbeloop der gefchiedenis op te geven: het verhaal komt ons voor langwylig te zyn, en niet zeer beangryk; en na gezegd re hebben, dat de Boerenfchouten over het algemeen niet in den besten reuk zyn by onzen Schryver, en dat hy hoopt, dat het Volk, by de aanflaande verkiezing der Gerneentebeftuuren, de braaven moge kennen en verkiezen, en de kwaaden weeren, mer welken wensch wy ons verenigen, zo bepalen wy ons een. voudig tot de mededeling van de volgende regels uit het bee minlyke kersfenbriefje, (zo noemt het de Schryver) dat im deze toevallige Roman toevallig onze aandacht trok : De eerfle vrucht is °t van het boomtje: >k Dacht, toen ik het bheijen zag: ’k Zal nu van ons eigen boomtje Kersjes plukken voor myn Pie, `k Zag het bloemtje ras verwelken, Zag daarna een’ groenen knop, Toen een’ witten, toen een’ geelen, Toen een roode lekkre kers. ‘k Voelde die toen alle dagen, | ' Tot zy door en door was ryp, k Plukte en leide ze in dit doosje Voor myn allerbeste Pie, De Schryver houdt zich thaads onledig met het opftellen van iets anders, hetwelk hy, zo dit werkje (gelyk enige an- dere kleinere van hem) byval verkrygt , binnen korten t,d hoopt in het licht te geven. — - Zak-bibliotheek van Vernuft en Smaak, Wide Deel. Met Plaga ten, Te Amfierdam , by J. Allart , r800. du ramo. 270 bh W y hebben gene reden om den lof terug te nemen, dien wy voorheen aan dit Werkje gaven, en mogen Gn it 466 ZAK-BIBLIOTHEEK VAN VERNUFT EN SMALT, dit IVde Deel aanpryzen. Het bevat drie Stukjes. Heg fte, dat wy wel een Stuk magen noemen , is: De Kiis naar: Tooneeljpel, in vyf Bedryven , paar 't Hoogduitsch u B. C. D'ARIEN. WILLEM, de Zoon van den Graaf vase DENSTAM , bemint LINA , de Dochter van den Graaf vo SCHOONENBEEK , die, om redenen onbekend, onder den ma van BROEDER GEORG, daar in den omtrek ais Kluyizener leeft. Wirvem's Vader ontdekt hunne liefde , en re de ontdekking van den rang van Lina wordt eindelyk alie zwarigheid weggenomen, en het huwlyk der geïteven gefio- ten. Dit Stuk is zeer wel gefchreven , en onderichei- dene charaêters, en daaronder zeer beminnelyke, worden zeer wel volgehouden. Hierop volgt: Een Dramatisch Verhaal: pe oxwmsm SCHOONE ; dat zich met genoegen lezen laat. Sir nenvux, wiens fortuin in de war is, bemint deze onbekende, ea is door haar dubbelzinnig geliag zeer onzeker wat hy van haar denken moet; intusfchen redt zy, door hare fchrand-re list, haar en zyn vermogen uit de handen van zekere Lasy BUNZEL, en alles loopt uitmuntend af. . Het derde Stukje is een kort verhaal, van ene, zo ak ons verzekerd wordt, tot in derzelver kleen{te byzonderte- den toe, ware gebeurenis. Een braaf, medelydend Pastoor geeft aan enen Franfchen Soldaat, dien by toevallig owt- moet, ene milde gift. Deze overnacht juist in het Dorp van dien Priester, krygt den inval om zynen weldoener nog laat in den avond te bezoeken, en redt hem daardoor nog in tyds uit de banden van enige moordenaren. Zo waakt en zorgt de weldadige Voorzienigheid! De Spelonk van Strozzi, of de Ondeugd door zich zelve geftraft. Tooneelfpel in vier Bedryven, door G. MANneer. Te Rotter- dam, by C. van den Dries, 1800. Zn 8yo. 8o bl. Ef als de Romanfchryvers, fchynen onze hedendasg- fche Tooneeldichters het 'er op toe te leggen, om toc’ vooral wonderbaare en afgryzelyke voorwerpen ten zoonec: te voeren. De Spelonk van Strozzi, welke wy, als Roma, in deszelfs inhoud ; aan onze Leezers reeds hebben doe kennen, heeft den Burger G. MANHEER aanleiding gegeeven, om die affchuwelyke daad ook op het Tooneel te vertoone: Jammer is het maar, dat by zo veele woestheid in de kaxi ters, dan nog eene verwarde tooneelfchikking moet doorbìë ken, zo dat men, even als in de onregelmaatigfte Stukkenë Duitfchers , het Tooneel in het midden van een Bedryf # veranderen, en he: Gordyn laat vallien, dáár en zo diki% g DE SPELONK VAN STROZZI, TOONRELSPEL. 467 ats men goedvindr. Op deeze wyze voordgaande, zal men al ras in (taat zyn, om zeer uitgebreide Romans op het Too. neel te vertoonen ; immers het getal van Bedryven is, op deeze wyze, altyd ligt te vinden! mmm orte Aardrykskundige Befchryvinz der Bataaf)che Republiek, “ naar de nieuwe Verdeeling in agt Departementen ; met een genommerd Kaartje , waarin alle de Steden, de voornaarnfte `~ Dorpen, de Rivieren, Wateren, Produen , enz. onzes Va- ` derlands worden aangeweezen, Te Amfterdam, by J. ten Brink , Gerritsz. 1801. Zn 8vo. 46 bl, uist is de aanmerking des Vervaardigers van dit Werkje, dat geen Schoolboek , waarin de Aardryksbefchryving in der- zelver ganfchen omvang onderweezen wordt, omtrent één Land in °t byzonder zeer uitvoerig zyn kan. Zodanig was het inzouderheid gefteld met die van ons Vaderland, in de Leerboekjes der Aar/ryksbefchryving , op de Schoolen ge. bruiklyk., Dit zette den Opfteller aan , om voor zyne Leers lingen het kleine Stukje, ’t geen wy thans aankundigen, te vervaardigen; in het Voorberigt aanduidende, op welk eene wyze meo, met de meeste vrugt, dit handboekje konne ge- bruiken. Zo wil hy, dat de eerstbeginnenden , by voorbeeld , van het Vyfde Departement, of Texel, eerst alleen leeren, ,, dat ə» het beftaat uit het voormaaiig Noord- en een gedeelte „» van Zuid-Holland, en een aantal volkryke en bloeijende „ Dorpen en Steden bevat: Alkmaar , Medenblik , Enkhui- »» zen, Hoorn, Purmerend, Edam, Monnikendam , Haarlem, s, Leyden en Naarden.” Voorts doet hy hun deeze Ste. den in eenige voorraame byzonderheden kennen , in Strad- en Plaacsbefchryvingen , voor eénigzins verder gevorderden ge- fchikt, zo ten aanziene van vroegere als laatere gebeurtenis” fen. Zeer kort is dit alles ; en zou men wel iets meer vere langen, en eene grootere gelykheid in de opgave hebben mo» gen aantreffen. Zo verwonderde het ons, daar wy ten aan- ziene van andere Departementen min belangryke byzonder- heden vonden , in dit Departement geen woord aan te treffen van de Zaanlandfche Dorpen. —_— Het bygevoegde Kaartje, waarop alles met Getallen en Letters wordt aangeweezen, geeft ook door verkorte lettertekens aan het oog te ver- ftaan, welke de Voortbrengzels dier Streeken zyn. Veel is ‘er, su dit brengt de aart van dit Werkje mede, overgelaaten aar den Onderwyzer, die 'er zich ter handleidinge mer veel vrugts. van zal kunnen bedienen, ia Be 463 i Ce PERK, BEXNOPTE SCHETS. Beknopte Schets der Nederlandfche Gefchiedenis, door C. peru Te Amflerdam, bj J. R. Poster, ibo. {n gr. 8yo. 54 dl. AV een een Leerboekje in de Vaderlandfche Gefchiede- nisfen voor de Jeugd ; bevattende , in drie Afdeelingen of Tydvakken, het wyd bevaog dier zaaken; het eerffe cot‚den tyd der Graaven — het tweede de Graifyke Re-eering — het derde de Stadhouderlyke en Stadhouderlooze Regterings- form, De voornaamte Gebeurtenisfen, in elk derzelven, wore den aangellipt, met vermelding van de Jaartallen op den kant. Achter ieder Tydvak is een aantal Vraagen, waarop de gemelde Gebeurtenisfen pasfen. De Opfteller geeft hier- mede een leitdraad in handen, waardoor men «an Kinderen ecn denkbeeld van het geheel dier Gefchied.nis kan geeven , en by iedere les het ineengedrongenê dr voorftelling monde- ling uitbreiden; die uitbreiding, by elke herhaeling , breet voeriger maaken, en hun hierdoor in itaat ftellen, om ea grooter Werk over het zelfde onderwerp met vrugt te kun- nen ‘bezigen. De leertrant, bier voorgefteld, kan, fchooa een!gzins omflagtig, zo het ons voorkomt, met vrugt aange- wend , en mag dus dit Leerboekje aangepreezen worden. Verklaaring van een geheel nieuw, verdeeterd en vermeer derd Kien- en Lottofpel, door D. G. In Rotterdam, by J. Hof- hoút en Zoon. D. Stukje beftaat uit een halfvel Verklaring over tweeën- twintig daar by gevoegde Speelkaarten , kunnende het cerle, of Kienfpel, geipeeld worden door zo veel per(oonen , als ‘er quart Kaarten zyn, die en geul van tachtig beloo- pen, en het Lottofpel door zo veel perfoonen, als ‘er ge- heele Kaarten zyn. Van de tweeëntwintig geleverde Kaar- ten zyn ’er twintig in °t midden gemerkt a, a, a, a. b, b, b, b, enz. ’t geen dient om die twintig Kaarten im quarten te knippen, om dus het fpel tot 80 menfchen te kunnen uitbreiden; terwyl door dit kenmerk alle vierdepar- ten wederom kunnen worden te zamengelegd, om het Lotto te fpeelen, De zıfte Kaart dient tot eene grondtafel, by art. 3 der Verklaaring vermeld, en deeze is gemerkt met een fter- retje. De 2afte, eivdelyk, dient om door te knippen, en daarvan te maaken de honderd noemers, welke tot het oproe« pen van het Kien- of Louofpel gebruikt worden, en deeze is getekend met twee flerretjes. — Of nu dit veranderd Kien- en Lottofpel beter voldoet, dan het oude, en dus dea naam van verbeterd verdient, zal de ondervinding der Lisfe hebbers best kumen beflisfen. A L G E MEENE VADERLANDSCHE LETTER-OEFENIN GEN. De Invloed en Uitwerking van het: Christendom, op de Vorming en den Toefland der Volkeren van Europa. _ Door TYGE ROTHE, Koninglyke Deenfche Staatsraad, Naar het Hoogduitsch vertaald door $S. VAN HOEK, Predikant te Aalburg en Heesbeen. lde Deel. Te Utrecht , by W. van Yzerworst, 1809.. In gr. 8yo. 586 bl. Behalven het Voorbericht. T het voorgaande jaar (*) gaven wy onzen Leezeren bericht van het Eerfte Deel deezes Werks. Het Tweede is nog in dat jaar in het licht verfchenen 5 hoeveel men nog te verwachten hebbe, wordt ons niet gezegd: maar naar allen fchyn moeten verfcheidene vol- gen, eer het geheel is afgelopen. Aan ‘het hoofd van dit Tweede Deel is een taamelyk uitvoerig Voorbericht, door den Schryver voornaame« lyk gefchikt om „ duidełyker,” zegt hy, ‚‚ dan ik tot „ hier toe deed, te bepaalen, wat het geheele plan van > dit myn gefchryf, of myne hoofdbedoeling is” Hy klaagt dan, dat de Gefchiedenis des menschdoms, wan- neer mèn ze befchouwt zonder betrekkinge tot eene alles beftuurende Voorzienigheid, welke niet alleen over het algemeen, maar over alle byzondere deelen, over elk Individu, fteeds haare zorgen laat gaar, een dool- hof wordt, j, een ffeedsduurende, een verfchrikkelyke s», Chaos.” Dit, zegt hy, is gefchied …„ door mannen, » die zich Wysgeeren noemen. ... Men heeft én den a> geheelen omsrek der gebeurde dingen niets gezien, s niets willen zien, dan alleen de handelingen van vrye „, menfchen,” zonder te letten op den opperften Be- ítuurder, van welken het denkbeeld verdwynt, en met hetzelve ‘het ootmoedig poogen om Hem welbehaagelyk te (*) Algem. Vaderl. Letteroefeningen voor 1809, ifte Stuk, bl. s1 enve | LETT. IOI., NO. i2. L 1 Ed 470 Sik T. ROTHE te zyn; bl. V—VIII. De waare Wysgeer, in tegen, » zal ootmoedig nederknielen. voor dat voorhang, s dat het verheven Heiligdom der Godheid voa! » zwak oog verbergt; maar ... ook ... gemoedigdg » zynen weg voordgaan, en alle zwaarigheden „te gemoet treeden, weetende, dat hy fteeds m „een beter, een edeler geluk nadert,” bl. XII De Schryver ftaat hier gaarne de eerfte plaats toe aan eeni- ge weinige geesten van den eerften rang, maar denkt, en met reden, ‚‚ dat men, met mindere gaaves” (dan een LEIBNITZ of een CLARKE bezaten) „ ook-auttig » kan zyn, en dat waar de gefchiedenis ons, voor de „ juistheid van een .., gevoelen , bewyzen oplevert, , daar ook … voor de meesten gemaklyk zekerheid » bekomen is,” bl. XV, XVI. Dit brengt hem tat het oogmerk van zyn Werk. Hy betuigt, , zonder eenige á} vooringenomenbeid ;”- zich op het tooneel der g s» fchiedenis geplaatst, <.. en gevonden” te hebben, wat hy, in dit Werk, als zyne- denkbeelden en ervaringen, voorftelt. En dit komt hierop uit: ’'Er is ,„ eene reeks, j, eene keten van groote gebeurenisfen, allem aan elk- „ Anderen gefchakeld , allen tot éé2 oo ingt- s tigt,” en daartoe zamenwerkende. heid. . Dit- denkbeeld is des Schryvers Wysgeerte in de Gefchiedenis. Hy bepaalt zich in dit. Werk s w » de voornaame verandering, welke ‘er met ons, & s» voor ons geflagt, door de. invoering van het Chris » tendom , Is te wege gebragt. .... Deze fer „> bevat thands agstien eeuwên, en de meníc in de » zelven, zy bedwong en veradelde de ~.. menfis » van geheel Zuropa — zy gaat met kracht voordsa ss «…… ftrekt zich uit tot over Aziën, — zy zal Amer » s.. hervormen. ... Deszelfs waare en eenige-df » Was altyd, en is nog de grootte, de waarä s Verädeling van den mensch ... Dit alles | » ik in de gefchiedenis, en elk rechtfcha. » kan dit zoo wel zien als ik,” enz. bl. vri it | | INVLOED EN UITWERKING DES CHRISTENDOMS. 47E Dit te ontwikkelen en te toonen, en cops wegen te rechtvaardigen, is des Schryvers bedoeling. ,, T hands „”* zegt hy, bl. XXV, „, ben ik dan hier zoo ver in myne „‚ befchouwingen gekoomen, dat ik het durf zeggen: » myn boek zal, volgends myn oogmerk en myven » wensch, eene gefchiedkundige Zheodicea, of ten mins ə» fte een gedeelte van dezelve- zyn.” Over de wyze, waarop dit voorneemen door den Schryver wordt uitgevoerd, hebben wy, ter boven aans ehaalde plaatze, reeds ons gevoelen gezegd , en vin- en nog geene reden om dat gevoelen te veranderen. Wy zien doorgaans den denkenden man, den onparty- digen onderzoeker, den bedreven gefchiedkundigen , maar die zyne arr voordraagt met eene onaangenaame wydloopigheid en verveelende herhaalingen. aarfchy- nelyk komen deeze gebreken voort uit de begeerte om duidelyk te zyn, en de oplettendheid des Leezers op de groote bedoeling des Werks te vestigen. Dan, ons ges oordeels , werken zy juist het tegendeel. Veelheid van woorden is geen noodzaaklyk vereischte om klaar en verftaanbaar te zyn; eerder zal zy dikwyls duister. heid veroorzaaken, zo wel als de al te groote beknopt- heid van eene afgebroken en raadfelachtige fchryfwyze 5 en- menigvuldige herhaalingen dienen veeltyds meer om de aandacht af te matten, dan op te wekken. Inder- daad, wy gelooven, dat het Deel deezes Werks, waar- van wy nu fpreeken, zeer wel tot op de helft zyner grootte zoude kunnen verkleind worden , zonder in het zaaklyke, of in duidelykheid van voordracht, iets te verliezen ; dat het, in tegendeel , in beide opzichten zoude winnen, wanneer een man van kundigheid en ij denkbeelden zich tot dien arbeid wilde verle- igen. Om den Leezer eenigzins te onderrichten omtrent de onderwerpen , welke hy in dit Deel zal verhandeld vinden , diene, dat het afgedeeld is in eene foort van Hoofdftukken , ten getale van zes. De eerfte plaats bekleedt CONSTANTINUS, bygenaamd de Groote; daar- op volgt JULIANUS, en op deezen Aomens Ondergang, et vierde heeft tot opfchrift: Romen onder haare Chrts- zelyke Keizers. Het vyfde voert den titel: Frankifche Monarchie; KAREL de Groote, Het laattte heet een- voudig Vervolg. Den lof van onpartydigheid moet men onzen Schry- | Lila ver wer in groote maate toekennen. Schoon een yveri woorftander van het Christendom, is hy ver van bli te zyn voor de gebreken van den eerften der Keize- ren, die het openlyk omhelsde, of voor de deugden en oede hoedanigheden van hem, die alles deed, wat de chranderfte listigheid en doorflepenfte Staatkunde wisten uit te denken, om niet alleen het werk van zynen Oom en Neef te vernietigen , maar den Christelyken Gods- dienst te eenemaal van den aardbodem wech te vaagen, zonder zich te bedienen van die affchuwelyke midde- len, waardoor de DECIUSSEN , de GALERIUSSEN en an- deren zich by alles, wat redelyk denkt, hebben gehaat emaakt, Men zoude .zelfs kunnen twyffelen, of hy niet ruim gunftig genoeg denke over den, met alie zyne Wysgeerte , {chranderheid , arbeidzaamheid, en andere goede hoedanigheden, inderdaad bygeloovigenen dweep- zieken JULIANUS. Gaarne erkennen wy, dat de op hem verbitterde Christenfchryvers niet alleen hem verre be: neden zyne waarde fchatten, maar ook zyne bedryven dikwyls in een veel haatelyker licht plaatzen, dan zy verdienen. Maar van den anderen kant moet men ook niet ontkennen, dat de Heidenen deezen hunnen groo- ten patroon , die ondernam hunne eerdienst in vollen luister te herftellen , bovenmaate hebben opgevyzeid, Het was zedelyk onmogelyk ‚ dat dit anders toeging. Maar laatere eeuwen hebben juLIANUS beter recht ge- daan, En dit zal een rechtíchapen Christen niet wei- eren te doen uit verkeerden fchroom van daardoor he- Sendaag{che beftryders van den Godsdienst te veel in de hand te werken, door het. erkennen der groote hoe- danigheden van eenen Vorst, by welken zekerlyk veele Christen-Keizers niet zyn te vergelyken. Terftond in den aanvang der eerfte Afdeelinge zegt de Schryver : s» Wat heeft ‘het Christendom ‘er mede » te doen, of KONSTANTYN een p en deugdzaam, » dan of hy een flegt mensch, en Vorst geweest is?.. „ Een Proteflant is, by zynen redelyken Godsdienst, „een Christen Wysgeer: hy vergoodt niemand, enz.” men zie ook bl. 9, 20, 59, vooral 109, rro, en an- dere plaatzen meer. Ook ontkent de Heer ROTHE geen- zins de verbastering der Christenen van de eerfte zui- verheid en eenvoudigheid , welke reeds. ten tyde vaa CONSTANTINUS plaats had ; maar vraagt met reden, ble 39: s, Watdoet het meer aan het wezen van het Chris- \sp ten- INVLOED EN UITWERKING DES CHRISTENDOMS, 473 s tendom, dat men, reeds in die vroegere eeuwe, te- s gens deszelfs eigenlyke geboden zich verzette, dan 3 fa ‘er aan doet, hetgene, in laatere tyden, gefchied s i$?” Zyne aanmerkingen over de oorzaaken der ver- volgingen, welke de Christenen van den kant der Hei- denen ondergingen, en welke, ten minften gedeeltelyk, Biet zo zeer hun werden aangedaan om hunne aanbid- ding van den waaren GOD , als omdat zy weigerden nevens denzelven andere Goden te eeren — die aan- „merkingen, (bl. 26 env.) fchoon niet nieuw, zyn juist en verftandig. — Zo is ook hetgeen hy zegt met betrekking tot den invloed, welken het bouwen van Conftantinopel, en de vestiging van den zetel des Keis zerryks aldaar, moest hebben op het lot, het geluk en de befchaaving der waereld. De Held van onzen Schryver is KAREL de Groote. En waarlyk niet zonder reden. Zekerlyk had deeze roote Man ook zyne gebreken, Maar deeze waren de gebreken zyner eeuwe; zyne deugden en goede hoe. danigheden waren zyne eigene. Men kan niet nalaa= ten de dwangmiddelen af te keuren, waardoor hy de Saxen tot het geloof, of liever de belydenis van den Christelyken Godsdienst, poogde te noodzaaken : de Godsdienst kent geene heerfchappy. en het geloof gee. ne menschlyke bevelen. Maar zodanig waren toen de zeden. Men weet, hoe diepe woftels het begrip had gefchoten, dat het geoorlofd ware, ketters en ongeloos vigen door dwang en ftraffen te beteugelen, Men weet, hoe, zelfs na de hervorming, veelen der Proteftanten zich van dit denkbeeld niet geheel konden ontdoen : hoe zelfs de meest gemaatigden , daar zy de meesters zyn, de van hun verfchillenden doorgaans uitfluiten, zo niet van alle, ten minften van verfcheiden voorrech- ten en waardigheden. Veel minder heeft men zich te verwonderen, dat de heldhaftige KAREL , zo gewoon op zynen wenk gehoorzaamd te worden, in den ruwen tyd, welken hy beleefde, zich door de algemeene dwaa- ling liet wechfleepen. Doch de wederoprichter van het Westerfche Keizerryk, die de fteeds voortrukken- de Saraceenen eerst in hunnen loop ftuitte , de Her- fteller der Geleerdheid, zelve ĉen Geleerde boven zy- nen ftand en bezigheden, verdient den hoogften lof. Schoon ‘zyne inrichtingen en verbeteringen, onder zyme navolgers niet ia re inde ie vruchten niet | 3 op 474 T. ROTHE, INVLOED VAN HET CHRISTENDOX . op den duur voortbragten , welke hy ‘er zich vans toofd, ten minften gehoopt had; zy waren evenwel È nutloos. Hy leide de zaaden in den grond, die, foba piet voorfpoedig opwasfende, evenwel niet geheel w flikt werden , en , ecuwen daarna, onder de ing van andere omftandigheden , weelig uitborteder. e zamenhang, waarin de toeftand van Europa, ook jo Vaatere tyden, ftaar met het charsêter en de daaden van KAREL den Grooten, wordt door onzen Schryver wel aangetoond. De Afdeeling, die den naam van Vervolg draagt, be- treft gedeeltelyk de Opvolgers van kKareL; de invallen der Noormannen in de zuidelyker deelen van Europs; de gevaaren, waarmede het meer dan eens van den kan wm Áfie gedreigd werd; en de wreede heerschzucht en wil- lekeur der Tartaarfche Vorften. Een ftaaltjen, in wei pige woorden bevat, zullen wy affchryven. (Andere, welke op bl. 573 voorkomen, zyn te eislyk.) Bi U winden wy het volgende: …, PLANUS CARPINUS, » zant van den Paus by den Groutchan, was tegen- „ woordig by de verkiezing van OKTAIS opvolger, cn „, verhaalt ons dienaangaande het volgende. De me a nigte riep: wy willen, wy bidden, wy beveelen, dat Gy » CHAN 294! De verkoozene vroeg daar op: wift gy > my dan, in alle gevallen, gehoorzaamen? Wilt gy elk s» dooden, dien ik ten doode veroordeel? Ly tiepen: Ja! » Nu, antwoordde de Chan: zoo zy dan myn zwaard, s» myn woord! Hier op wierd hy opeen Tapyt gezet, en «> tot ootmoed en nederigheid vermaand : wee hem eg- » ter, die aan eene andere wet, dan aan zynen wil, zou s, gedagt hebben!” JOANN. MELCH. KEMPER , Oratio de prudentia Civil in promovenda Eruditione, publice habita die X Ju nii A., 18or, quum Magiftratum Academicum pe merete Hardervici, apud E. Zyhof. In ato. É e. 4I pP- | D: zucht naar nieuwheid en verandering, niet alie zigtbaar in het daaglyksch leeven , maar ook # het vak der letteren, is eene vruchtbaare moeder p weest in allerlei flag van nieuwe voortbrengzelen,® ten aanzien der Letterkunde en der Opvoeding, mE I. M. KEMPER, ORATIO. 475 Staatkunde. Vooral hebben zich veelen in ons Vader- land, deezer dagen, met de laatfte ‘bemoeid, en ook dezulken, welken het zeer flecht ftond, zich aan te ma» tigen het fchryven over, en ’ beoordeelen van, burger- Iyke rechten , ftaatsregeling , en daar aanhorige gewig» tige ftukken. ; , Te bejammeren zoude het zyn, indien deeze ligtvaar- digheid zoverr’ doordronge , dat ook by anders kundige mannen daardoor de beöeffening van * Burgerlyk Recht lyden moest; zo dat men wenfchen mag, dat, onder andere goede inrichtingen, ook hier te lande , vooral in deezen tyd, naar ’t voorbeeld van fommige buitenland- fche Academien, gezorgd worde voor een opzettelyk onderwys in de beginzelen van °t Burgerlyk Recht. In deeze hoop, en te midden van het groot aantal Schryvers over publieke zaaken, waagt ook de Hoog- leeraar KEMPER , een irish s daarmede eenigzins in verband ftaande, te behandelen, in zyne Academie {fche Redevoering , waarvan de Inleiding het bovenge- melde hoofdzaaklyk bevat, en van welker inhoud wy onzen Lezeren een beknopt verflag zullen geeven. | Ter aanpryzing van de zorge des Burgerlyken Befluurs voor het bevorderen yan Geleerdheid, bewyst de Hoog- leeraar KEMPER,in het eerfte deel der Redevoering, de noodzaakiykheid der befchaafdheid eenes Volks, en it- zonderheid der verlichting ten aanzien van deszelfg rechten en pligten; en geeft een fraai verflag, hoe, de menfchen in maatfchappy vereenigd, de- befcha- ving, eerst door de Dichters ontgonnen , allengskens door den invloed der beöeffende Letterkunde en We- tenfchappen voltooid is geworden. Hieruit volgt, hoe dwaas het zy , de geleerdheid en befchaafdheid van elkander te willen fcheiden,de Geleerden te verachten, en, in plaats van de oude Schryvers ‘te beöeffenén , zich alleen met Vertaalingen te vergenoegen. Met toepasfing op de Rechtsgeleerdheid , wordt, voor dezulken, die naar deeze armhartige denkwyze te werk gaan, haare beöeffening wel gemaklyker,maar te gelyk ook nietsbe- tekenende. Op die wyze toch kan men met de vertooning van fchynbaare geleerdheid wel fchitteren, maar nimmer den naam, van in eene wetenfchap doorkneed te zyn, verdienen. In weerwil, echter, van het verband tus- fchen de Volksbefchaaving en de Geleerdheid, zyn de- zelve in aart verfchillende, en is de laatfte flechts de Ll 4 zaak 476 O L M, KEMPER van weinigen , terwyl de eerfte algemeen behoort en: doch pmi de laatfte voedzel te ontvangen. è wordt vervolgends getoond, deels, uit de Gefchieden vooral der Midden-eeuwen, waarin, met verval der g leerdheid , ook de befchaafdheid en menschlykheid tendeels te loor gingen, die niet weder heriteld werda dan met de ontluiking en den bloei der letteren; deels, uit de vergelyking der tegenwoordige tyden, by die, toen de GROTIUSSEN, VOSSIUSSEN en de SCALIGERS den Vaderlande tot ontterflyken luister verftrekten ; (by wel- ke gelegenheid, in eene Noot , te recht , zeker gezeg. de van den beroemden NIEMEYER doorgehaald wordt; volgens °t welk , wy Nederlanders n fmak voor » Fraaije Letteren by geval van Pruisfifche Solden » Zouden ontvangen hebben!” gelyk hy zich uitèrdx in zeker ftukje: de Grec. Poêt, le&) Het verval van Geleerdheid onder ors gedeeltelyk aan de ongunftige uitwendige omftandigheden kunnende toe- ekend worden, zyn ’er echter middelen om hetzelve te erftellen, waarop inzonderheid de aandacht der Beftuu- rers van ons Vaderland dient gevestigd te zyn, en die, in het tweede deel der Redevoering, onder de volgende hoofdclasfen door den Hoogleeraar kemPeRr gerangfchikt worden: — Hiertoe behoort, vsoreerst, dar ‘er overe vloedige gelegenheid zy ter beöcffening van Weten- Schappen, niet aan eene enkele plaats van ons nebesi, maar overal, waar zulks gevoegiyk kan ge- Íchieden. Schoon ‘er dan ééne Hoofd-Academie vast- efteld worde , dienen ’er toch andere en verfcheidene Kweekfchoolen van Geleerdheid te blyven; alzo hieruit voordeelen geboren worden, gelyk de ‘Hoogleeraar kem- PER aantoont, die der opmerkinge overwaardig zyn. Ten anderen, moet ‘er voor eene goede inrichting der Academie gezorgd worden ; waartoe behoort , dat er in de Latynfche, en niet in de moedertaale gedoceerd worde, gelyk elders, en ook op ééne onzer Vaderlandfche Academien , gefchiedt ; hetgeen , naar °t oordeel van den Hoogleeraar KEMPER, ten nadeele der geleerdheid trekken moet; eny indien het geheel algemeen werd ingevoerd , niet alleen allen lust voór haare Ee verdooven, maar ook allen arbeid en uitnemende Sc ten, zo der oude als latere Schryveren, in oncerfchë den vakken van letterkunde en wetenfchap , geheel né teloos maaken zoude, Tot eene goede HERON = ct ORATIO. 477 Academie tehoort verder vryheid van denken en fprce- ken, zonder welke ’er geene Wetenfchappen kunnen bloeien , aan welke ons Vaderland zulke uitmuntende Mannen verfchuldigd is, en van welke zy ook de here leeving der letteren moet verwachten. Voorts moet ‘er gezorgd worden, dat zy, die zich aan ’t beöeffenen en het onderwyzen toewyden, die Eere ontvangen, welke hen kan aanmoedigen ; — dat zy geen ge- brek hebben aan de nodige hulpmiddelen; zo dat de Phyficus geene Inftrumenten , de Botanicus geenen Tuin, en de Beminnaar der Letteren geene Boekery ontbeere; == eindelyk, dat zy ook , door toereikende jaarwedden, geheel bevryd worden van allen rechtmatie gen kommer wegens hun tydlyk beftaan en huisfelyke omftandigheden. | Ziet hier den hoofdinhoud deezer Academifche Rede- voering , die met de gewoone plegtige Aanfpraaken wordt befloten. Om dezelve te leeren kennen, zal hetgeen wy ‘er van bericht hebben voldoen kunnen. Ter verdere aappryzing van dezelve voegen wy ’er nog by» dat de hoofdzaaken zeer goed zyn ontwikkeld;dat de ftyl, taal, en de trant, waarin alles is voorgedragen , de lezing veraangenaamen, en zo wel van de bekwaamheid en den fmaak, als van het vuur en de cordaatheid des Schry- vers, naar ons oordeel, gunftig getuigenisfe geeven. Zwakheid der Schriftuurlyke gronden , voor eene yol- flrekte Predeftinatie , aangetoond; voornaamlyk, uit het IX, X, en Xlde Hoofadeelen , van den Brief aan de Romeinen, Alom te bekomen. dn gr. 8yo. 61 bl. D: voornaame aanleiding tot dit gefchryf is te zoe- ken in een onlangs uitgegeeven ftukjen, de Zeere der Verkiezing en Verwerping eenvoudiger gemaakt , waarvan wy ook ter zyner tyd verflag gedaan hebben. De Schryver zegt, hetzelve met veel genoegen geleezen te hebben, en ’er in de hoofdzaak mede in te ftemmen. De Brieven , ter beoordeeling van dit werkjen , door Philalethes Orthodoxus, behaagden hem niet. Nog min- der voldaan over de aanmerkingen, door den Eerw., Me- BIUS ’er tegen ingebragt, werd hy te raade, om zynen Landgenooten eere korte , eenvoudige verklaaring van Rom. IX, X, XI mede te deelen, en daardoor te too- Lls ` nen, 473 OVER DE VOLSTREKTE PREDESTINATIE. nen, dat aldaar van een geheel ander ftuk, dan dees Wize volftrekte voorfchikking tot zaligheid of verde, wordt gehandeld.. Men zal, in dit boekjen, ook m daarenboven eenigë korte aanmerkingen over de wi dere Brieven des.N, T., en daaruit afgeleide bewye gronden voor dit leerftuk, aantreffen. ” De Verkiezing , waarvan in het N. T. ij erk efproken wordt, beftaat, naar zyne gedachten, daarin, dat de geheele Christelyke Kerk, in tegenftelling van ooden en Heidenen , met zeer groote woorregten be gunftigd is.. Alle geloofsbelyders zyn dus Gods uit- verkorenen. Eene volftrekte Verwerping, of wirflítia van eene poop genade , zal nergens, inè S., geleerd zyn. ’t Geen de Schryver, tot faving van zyn gevoelen, bybrengt, is geenzins nieuw, maar desniettemin voor hun, die de gewoone bewys- plaatzen voor eene volftrekte Preedeftinatie, tot hiertoe, flechts uit hunne onderwysboeken , zonder behoorlyk onderzoek, ter goeder trouwe overnamen, nog wel eeni- e overweeginge waardig 5 en dat wel te meer , omdat iy doorgaands zyn ftuk met befcheidenheid bepleit heeft. Verftandige Gereformeerden zullen hem, in de verklaaring der meeste Schriftuurplaatzen , gereedelyk byvallen; hoewel anders op de gevolgen, die hy ‘er uit afleidt, onzes oordeels, nog wel wat zou aan te mer- ken vallen. Vertoog over de ware lezing van 1 Joh. V: 7. Door Alethophilus. Alom te bekomen, In gr.8vo. 43 bh D“ geen toegang hebben tot de Inleiding in de Schrif- ten des N. V. van MICHAËLIs, en andere geleerde Werken, ontvangen, in dit Vertoog over de waare ke zing van 1 Joh. V: 7, (of wel eigenlyk over de woor den, in den hemel, de Vader, °t Woord , en de Heilig Geest, en deze drie zyn één; en drie zyn “er, die geta gen op de aarde , die het voornaamtte gedeelte van wi 7> en Ook nog een deel van vs. 8 uitmaaken ,) @ ort overzicht der voornaamfte bewyzen, die voor ð tegen de echtheid dezêr lang betwiste plaats, zoo ® dezelve in de gewoone uitgaven van het N. T. wf handen is, bygebragt worden. De ons onbekende Schryver, die zich onder den #* m VERTOOG OVER I JOH. V: 7. | 479 arm Alethophilus heeft gelieven te verbetgen , komt ew voor uit, dat hy het leerftuk van den Vader, Zoon ena H. Geest , welk men ‘er gewoonlyk uit afleidt, er pe trouwe gelooft, en zich overtuigd houdt , dat hetzelve door zeer veele andere bewyzen kan ge- ftaafd worden ; maar vindt geen genoegzaamen grond, om zich op het getuigenis van Johannes te dezer plaatfe te beroepen, dewyl het hem, alles van weers- zyden gewikt en gewogen hebbende, onecht toefchynt, y hebben dit Stukjen met genoegen geleezen, en kunnen niet nalaaten, de zuivere waarheidsmin en wel- meenende zucht van dAlethophilus, om min vermo: genden en ongeletterden, door een onpartydig onder- zoek van ’t geen zoo veelen, uit onkunde, voor ontwy- fetbaar houden, voor te lichten, van heeler harten toe te juichen. Handleiding tot het onderwyzen der Fongelieden in den Godsdienst: door cen Beminnaar van beiden. Te Gro- ningen, by J. Oomkens, 1802. Jn 8yo. 320 bl, be- halven het Voorbericht van XIV bl, DD: ongenoemde Schryvêér van deze Handleiding, tot het onderwyzen van jonge lieden in den Gods- dienst, is niet voldaan met de gewoone Vraagboeken. … Zy waren,” zegt hy, in het Voorbericht, „, meestal af- ebroken ftukken , en geene geheele Samentftellen: zy be. elsden doorgaands alleen, en dat nog wel op eene ge- kunttelde en duistere wyze « flechts voor reeds kundigen, en dikwyls maar half verftaanbaar, wat de menfchen, ten opzichte van het Godsdienftige, gelooven moeten, en vergaten het onderwys in de Ge/dhiedenis van Gods han- delingen met de menfchen , uit welke echter juist, het geen wy gelooven moeten, getrokken moet worden ; ook wordt ‘er te weinig in gefproken, van hoe de mensch dit eloof moet verkrygen, belyden en beleeven”” Deze ge- reken heeft hy willen vermyden, door het vervaardigen van deze XXXI Lesfen, zynde zoo veele Zamenfpraa- ken tusfchen een Onderwyzer en diens Leerling, waarin men alles, wat, zynes erachtens, door jonge lieden , zoo van de Geloofs- en Zedenleer, als van de Gefchie- denis, dient geweeten te worden, kan byeenvinden. De: Jongeling‘ maakt , in eene voorafgaande Zamen- fpraak , die de Autheur tot een Voorbericht voor ai wer 480 HANDLEIDING IN DEN GODSDIENST. 