Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 1 Van de vroegste tijden tot op het jaar 900 na Christus
Evenwel zouden de Staten iets doen, dan leed zulks thans geen uitstel, Dus kwam men ten aanzien van de aftending eener Legatie naar Hamburg tot een vast besluit: reeds werden sommigen geroemd als voor dit Gezantsehap bestemd; het ontwerpen eener instructie werd aan zeven Gecommilteerden, uit elke Provincie één, opgedragen en de Herlog verwittigd, dat bij die Nederlandsche Heren te wachten had 5, Doch het ver- trek der Gezanten werd opgehouden, toen tegen het eind van April een brief van den Bisschop, Herleg van Luneburg, het bericht bracht, dat hij zich met Hamburg en Lubek verstaan had. Dit bericht mocht waar zijn, maar de staat van zaken in die oorden was niettemin hoogst bedenkelijk. De Koning van Denemarken toch liet zich gelden. Deze Vorst beoogde niets minder dan de uitbreiding van zijn gezag over het gebied der Hanse. Daartoe ondersteunde hij de onbeschoftheid van den Graaf van Oldenburg tegen den Aartsbisschop van Bremen, en zocht hij zijnen zoon in dit Aarts- bisdom in te dringen; daartoe was hij er op bedacht om Stade ten koste van Hamburg groot te maken 9, welke stad zich aan zijn beschermheerschap poogde te onttrekken 1 Resol, Stat.-Gen. 25 Oct. 1618, 2 Zie b. v. Resol. Stat.-Gen. 5 Sept. 1619. 3 Resol, Stat.-Gen. 30 Dec. 1619. 4 Resol. Stat.-Gen. 23, 24, 27 Maart, 1620. 5 Resol. Stat.-Gen. 30 Maart; 6, 7, 8, 9, 10, 11, 13 April, 1620. 6 cantetor, lli, p. 205—207. 1618 — 1621. De Koning van Denemarken zendt oorlogsche- pen op de Elie, 416 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ———————————————————————— su 1618— en hem gaarne door het tot stand brengen van een kanaal ter verbinding der Oder en 12L der Elbe een aanmerkelijk deel van de winsten, die de Sondtol hem opbracht, had willen benemen. Thans was hij begonnen aan den mond der Elbe eene sterkte te houwen, die hij Glückstadt noemde. By het ten uitvoer brengen van die plannen had hij niets zoozeer te duchten, als dat de Vereenigde Provinciën het hem zouden be- letten. Toen derhalve dat geschil tusschen den Bisschop van Mjnden en de Stad Ham- burg den Staten eene aanleiding scheen te zullen geven om oorlogschepen op de Elbe en troepen op de oevers dezer rivier te brengen, was het voor hem de tijd om te toonen, dat hij niet gezind was aan eenige Mogendheid zijn gezag op die streken prijs te geven. Derhalve versterkte hij zijne krijgsmacht en zond eenige oorlogschepen op de Elbe. Zouden de Staten dit gelaten aanzien, de Hansesteden aan de willekeur van den Vorst overlaten, die haar meer dan een der Duitsche Prinsen in hare vrijheden bedreigde, en zich zelven afhankelijk maken van al wat Koning curtsriaan in die kwartieren zou verkiezen te verordenen? Ware hetgeen thans voorviel, vif jaren vroeger gebeurd, de Elbe had eene Nederlandsche vloot zien opdagen, en Hamburg ware tegen den Koning van Denemarken, even als toenmaals de stad Brunswijk tegen haren Hertog, gehandhaafd; doch thans verbood de partij voor den Koning van Bohemen gekozen elke verdeeling onzer macht, en het eenig doel moest zijn om canistiaan IV in zijn al te geruchtbarend optreden tegen te gaan, Kon men hem bewegen om mede voor de Bohemers partij te kiezen, dan had men alles erlangd, wat men op het oogenblik wenschen kon. Dus wilde men hem gaarne de verzekering geven, dat men niet gewapend op de Elbe tusschen beide zou komen: zoo zou hij dan zijne schepen kunnen terugtrekken, en, al was dan ook de zaak der vrije Steden kwalijk gehand- haafd, men kon haar wijzen op de verademing, die het wegzeilen der Deensche scheeps- Er vertrekteen Macht haar verschafte. Ziedaar wat de strekking was van de instractie, alsnu aan de on ue Legatie, zamengesteld uit de Heren vooar, muys en scmarrer, mede gegeven. Dezelfde strekking had de mededeeling in groot geheim door den Advokaat srarck, den Deenschen agent te ^s Hage, aan den Prins en aan een zeker lid der Staten ge- daan, volgens welke zijn Meester geneigd zou zijn een verbond met de Vereenigde Provinciën te sluiten, Deze gezindheid kwam de Prins van Oranje met alle bereid- willigheid te gemoet. — Het spreekt van zelf, dat bij deze stemming hunner lastgevérs de houding onzer Gezanten tegenover de vertegenwoordigers der Hanse niet zeer ge- makkelijk was. Spoedig moesten dezen bemerken, dat zij geen ondersteuning hadden te wachten tegen den Koning, in wien zij nu een vrij wat dreigender vijand zagen, dan Hamburg in den Hertog van Luneburg gezien had, en dien zij dus met alle middelen besloten hadden te wederstaan. Hamburg rustte oorlogschepen uit, en de Hanse was bedacht den Graaf van soms, haren krijgsbevelhebber, en hare andere officieren uit de dienst der Evangelische Unie, in welke zij getreden waren, terug te roepen, Deze laatste maatregel was een reden te meer om de voorstanders eener krachtige voortzetting van den oorlog, door Bohemen tegen Oostenrijk gevoerd, de uitbarsting van eenen strijd op de oevers der Elbe te doen duchten, en hen te doen wenschen, het kostte wat het wilde, zulk een strijd te smooren. De Hanse begreep zeer goed, dat zij daarbij min of meer zou opgeofferd worden, en hare gemachtigden ontveinsden niet wat zij duchtten. Onze Gezanten wisten de rekenschap, die zij hun noode weigeren konden, eenigen tijd te verdagen door een nit hun midden, met name den Heer vooar, naar ’s Gravenhage te zenden, om mondeling nadere inlichtingen te geven en nadere orders te bekomen. Hoe langer men hem met voegzaamheid hier kon honden, des te langer was men van de verplichting ontheven om den Hansesteden stellig antwoord te geven. Eene ongesteldheid van den Heer vooor kwam hiertoe niet ten onpas, Intusschen werden de gemoederen al meer en meer voor den Koning van Denemarken gewonnen. Zijn agent verscheen den 8**» Julij ter vergadering der Staten- Generaal met een brief van Zijne Majesteit, uit Crempe, in Holstein op weinig afstands beneden Glücksíadt, geschreven. Die van Hamburg, dit was de inhoud van dat schrij- ven, hadden ten onrechte uitgestrooid, dat hij den vrijen handel op de Elbe wilde belemmeren. Zulk een laster kwam hem vreemd voor, en van zijne schuldplichtige onderdanen had hij zulk eene vermetelheid niet gewacht. 1618— 1621. 418 ALGEMEENE GESCHIEDENIS volken vrij en ongehinderd gedreven werd. Niettemin, al hadden die van Hamburg, wien hij niet het minste eigendomsrecht op de Elbe kon toekennen, eenige kastijding verdiend, toch zou hij hun die in dezen hagcheljken tijd niet toedienen: slechts wenschte hij, dat de Staten aan de uitstrooisels der Hamburgers geen geloof zouden slaan. Deze brief, in een zeer wellevenden toon jegens de Staten gesteld, was als uit den geest dergenen geschreven, die zich in het belang van den grooten strijd niet om de zelfstandigheid der Duitsche Steden bekommerden. Veel echter was er toe noodig om de jaloezij der handelaars te bevredigen, die niet zonder reden duchtten, dat met al die schoone betuigingen de Koning de gelegenheid waar zou nemen om, door tegen Bremen partij te kiezen, de Weser, en, door zijne maatregelen tegen Hamburg, de Elbe in zijn bedwang te krijgen, gelijk hij reeds de Sond in zijn bedwang had, en alzoo den ganschen handel op oostelijk Duitschland en Polen aan zich cijnsbaar te ma- ken, CaRLETOWN poogde eenigen tijd later den indruk van dien brief te versterken, door een anderen brief, bij hem ontvangen, mede te deelen, waarin cumrsrIAAw al weder betuigde, dat het er hem niet om te doen was, met zijne maatregelen tegen Hamburg Hun Hoog Mogenden eenigzins te bezwaren. Middelerwijl bleef voocT steeds te ^s Gra- venhage en nog na de eerste helft der maand Julij liet hij weten, dat hij eerst na tien of twaalf dagen aan de terugreize naar Hamburg denken kon. Dit oponthoud maakte eindelijk de aldaar achtergebleven Gezanten en onzen Resident arrsema ongeduldig: zij vraagden ronduit, of zij de bemiddeling moesten laten varen al of niet. De Staten ant- woordden op eene wijze die geschikt was om hen te doen begrijpen, dat zij een voor- wendsel moesten te baat nemen om de zaak nog slepende te houden: zij moesten zich nader laten inlichten omtrent de rechtmatigheid van de wederzijdsche eischen van Lune- burg en Hamburg, voorts den Gedeputeerden op den Hansedag verzekeren, dat het de oprechte bedoeling van Hun Hoog Mogenden was de alliantie te onderhouden, en eindelijk zich wegens het tegenwoordig bescheid ten beste verontschuldigen. — Maar het geschil tusschen Hamburg en Luneburg was reeds geheel op den achtergrond geraakt: deze partijen, begrijpende, dat waar de meerdere komt, de mindere moet wijken, verlangden niets liever dan den twist voorloopig bij te leggen. sche Heren hun afscheid !. De mededeeling aangaande den staat van zaken in Brunswijk liet de Staten niet one Nieuwe on- verschillig. De Heren murs, scHArFER en arrsema hadden Hun Hoog Mogenden geraden Sue es Hats dadelijk als scheidslieden tusschen den Hertog en zijne onderdanen op te treden, en tan Dmm Line Excellentie, van wien de Stad Brunswijk alles goeds zeide te verwachten, over te wijk. halen, zijnen invloed op den Hertog te laten.gelden. Diensvolgens besloten de Staten aan den Hertog een beleefden brief te schrijven, en de Stad Brunswijk te vermanen zich ver- zoeningsgezind te betoonen en in het voorstaan harer belangen niet te zeer aan kleinig- heden te blijven hangen. In het begin van September verleenden zij hunnen Resident AITSEMA geloofsbrieven aan de beide Hertogen van Brunswijk, opdat hij zich, daarvan voorzien, bij de Gedeputeerden der Hanse voegen zou, ten einde dezen met te meer gezag tegen de inbreuken op het verdrag van Stederborch ? zouden vermogen op te komen. Alvorens echter de zaak te aanvaarden, moest arrsema onderzoek doen, of deze slap den Vorsten van Brunswijk wel aangenaam zou zijn 2. De tijd der stoutmoedigheid was op dit gebied voorbij: men kon vooral Hertog rnepERik vLRiCH $, verwant van den Koning van Denemarken, en zwager van ernst casimm van Nassau, sedert Graaf wit- LEM LODEWIJKS dood Stadhouder van Friesland en Groningen, niet ongunstig stemmen , ! Resol. Slat.-Gen 17, 20, 22, 23, 25, 27, 28, 30 April; 1, 4, 5, 7, 11, 12, 16, 23, 26 Mei; 1, 13, 15, 17, 19, 30 Junij; 3, 7, 8, 13, 14, 16, 17, 18, 25 Julij; 14, 10, 28 Aug. 1620. carreton, Ill, p. 288, 289, 291, 202, 302, 303, 310, 311, 319, 325, 326, 335, 359, 360. 2 Zie hiervoor, Il] D. St. 1I bl. 576. 3 Resol. St.-Gen. 25 Julij; 28 Aug.; 1 Sept. 1620. * De Hertog van Brunswijk had reeds in December 1618 eenen zaakgelastigde, HERMAN TITZE, genaamd scHLUETER, naar ’s Hage gezonden, om hier te resideren. Hij verklaarde reeds toen meer dan vroeger geneigd te zijn om tot de Evangelische alliantie toe te treden (Resol. Stat.-Gen. 20 Dec. 1618. 2, 12 Jan. 1619). Reeds sedert April 1619 was de uitspraak der Staten in de herrezen geschillen tusschen den Hertog en zijne Stad door deze laatste ingeroepen. In October van dat jaar verscheen hier een Gezantschap van de Stad Brunswijk (Resol. Stat-Gen. 3, 20 April; 12, 14, 17 Oct. 1619). 55 + 420 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618— en de uitgebarste oorlog deed der Vorsten aanzien weder rijzen. Of waren zij het niet, — die de huurlingen, die men tot den krijg behoefde, zouden moeten aanvoeren ? Het laat zich gemakkelijk denken, dat de Keizerlijke en Katholike partij in Dustsch- land haar voordeel trachtte te doen met den toestand van zaken en gemoederen in het Han- segebied. De Steden, ziende dat zij aan de Graven en Hertogen en aan den Koning van Denemarken werden opgeofferd, zouden, zoo scheen het, lichtelijk voor den keizer te acti vina winnen zijn. Dit was de grond der zending van zekeren afgevaardigde, vroeger raads- Hansesteden op heer van den Hertog van Gulik, thans in de dienst van den Aartsbisschop van Keulen * maak en van den Hertog van Palts-Neuburg, eenen man, volgens canrETONS getuigenis, zeer ervaren in de zaken van het Rijk. Hij kwam van wege den Aartshertog assar dadelijk na het uitbreken der vijandelijkheden tegen Hamburg, en zijn doel was de Hansesteden over te halen den Keizer bij te staan of ten minste onzijdig te blijven: als de voor- naamste drangredenen bezigde hij de diensten, die de Keizers en de Vorsten uit het Huis van Oostenrijk aan die Steden bewezen hadden, de voordeelen, die zij voor haren handel in de Landen van den Koning van Spanje te wachten hadden, en de gevaren , die haar bedreigden, als zij de tegenovergestelde party kozen !. Uit dit gezantschap blijkt rechtstreeks, dat de Katholijke Vorsten in westelijk Duitsch- - land, naburen van de Republiek der Vereenigde Provinciën, den loop der zaken niet onverschillig aanzagen. Inderdaad, het was niet anders te verwachten, dan dat in de eerste plaats de Aartsbisschop van Keulen, Prins-Bisschop van Lusk, Bisschop van Hil- desheim, Munster en Paderborn, en broeder van maxrurraan van Beijeren, het hoofd der herrezene Liga, van zijne aardrijkskundige ligging en uitgestrekte macht gebruik zou hebben willen maken om zoo mogelijk de gemeenschap tusschen deze Republiek en hare vrienden in Duitschland te bemoeijelijken. Dat de omstandigheden eenmaal de vernedering der Republiek mochten medebrengen, niemand kon het vuriger verlangen Grieven vandan Aartsbisschop rannrrann. Of veroorloofde zij zich niet, zich het lot zijner gere- den Aartsbisschop van Keulen tegen formeerde soms weerbarstige onderdanen te Paderborn ? en te Lusk aan te trekken, en de Vereen. Pro- vinen. zich bij brieven tot de Stenden van Keulen, Munster en Paderborn ie wenden, alsof 1 canLgTON , Ill, p. 281. 2 poman, de Afgevaardigde, der Hanse, richtte tot de Staten-Generaal de vraag, of zij zich de klachten der Gereformeerden te Paderborn niet zouden aantrekken, en de Staten van Holland stelden voor, den Aartsbisschop te schrijven, dat hij deze zijne onderdanen billijker zou bejegenen (Resol. Stat.-Gen, 81 Aug. 1618. Resol. Holl. 16 Oct. 1618). Ook de Koning van Denemarken, die de uitbreiding der macht van den Aartsbisschop van Keulen met leede oogen zag, en vreesde dat hij eenen Katholjk in het Aartsbisdom Bremen dringen mocht, gelijk hij zich zelven in het Bisdom Paderborn ingedrongen had, poogde de Staten tot tusschenkomst ten behoeve der Gerefor- meerden te Paderborn te bewegen (Resol. Stat.-Gen. 4, 7, 16 Mei, 1619). DES VADERLANDS. 421 dezen eene soevereine macht nevens of boven hem uitmaakten, en met het kennelijke 1618— doel om hun een voorwendsel te leenen, waarvan zij zich bedienen konden om, Mec zoo de Keurvorst bijdragen tot buitengewone krijgstoerustingen van hen vraagde, ze hem ie weigeren? !, Vooral de zaak van zeker Gereformeerde, inwoner van Luik, maar in dienst van deze landen, hadden de Staten op hoogen toon voorgestaan. In Maart, 1619, besloten zij een »kloeken" trompetter van het garnizoen van Breda met scherpen eisch van dadelijk antwoord naar Luik te zenden, ten einde niet alleen recht voor dien persoon te vorderen, maar ook over de »tirannische" maatregelen in het algemeen te klagen, die de Prins-Bisschop tegen de Gereformeerde Religie verordende. De Keurvorst antwoordde, dat het den Staten, die zoo streng tegen OLDENBARNEVELT en zijne aanhangers te werk waren gegaan, weinig voegde zich de gerechtelijke ver- volging van verraderlijke ingezetenen van een vreemden Staat aan te trekken, en tevens verklaarde hij tot zulk eenen maatregel te hebben moeten overgaan, omdat hij op zijne hoede meende te moeten zijn, daar het gerucht had geloopen, dat de Staatsche troepen er op uit waren om, met behulp van verstandhouding van binnen, de stad Luik te verrasschen. In het eind van het jaar was de zaak nog niet geeindigd, Immers ver- zocht 'sKeurvorslen Agent van DER VEKEN, den 174 December (1619), uit zijns Meesters naam, dat de Staten zich toch niet tot uitersten zouden laten overhalen door de klachten van eenige onvergenoegde Luikenaren: hij bood aan, zijn best te doen, dat zij in het gelijk gesteld werden. — Dit, antwoordden de Staten, verlangden zij dat hij doen zou en wel zeer spoedig 7. — Bij deze grieven kwam de overlast, dien des Aartsbisschops onderdanen leden van het Nederlandsche krijgsvolk, dat steeds voor den Keurvorst van Brandenburg, zijn aandeel aan de Guliksche erfenis voor aan- randing van den kant der tegenpartij bewaarde. In de tegenwoordige omstandigheden Klachten: over was het voor de Staten van het groolsle gewicht zulke uitgezette posten in Duitschland °° Sinnen erland- te bezitten, en eene dreigende krijgsmacht gereed te hebben tegen elken Vorst, die sche soldaten in Duitschland. in deze streken hetzij den naar Bohemen bestemden hulpbenden den doortocht zou hebben willen beletten, betzij troepen ten behoeve der tegenpartij op de been bren- gen. Dus moesten zij niels liever wenschen, dan dat de nog van tijd tot tijd opkomende plannen van schikking tusschen Brandenburg en Palts-Neuburg 3 geene uitvoering kregen, ten einde de reden waarom zij hunne troepen in het land lieten, niet mocht komen te vervallen. Voorzeker moest men daarbij niet vragen, hoe het verblijf van vreemde soldaten den landzaat smaakte. De geweldenarjen, door de Staatsche ruiters 1 Zie hiervoor, bl. $15, en verg. carreton, lli, p. 227. 2 Resol. Stat.-Gen. 5, 6 Maart; 3, 5, 6 April; 17 Dec. 1619: 5 Febr. 1620. 3 la de Resol. Stat.-Gen, 18 Dec. 1618 wordt weder van zulk een plan van schikking gewaagd. i 422 ALGEMEENE GESCHIEDENIS GENNER EEEN a ER AE MEME UNUM) 1018— en soldaten aangericht, lokten gedurige klachten uit, niet alleen van de Palts-Neuburg- S sche en Keulsche, maar ook van de Brandenburgsche zijde !. Zelfs de bevelhebbers gedroegen zich soms als boven de Justitie verheven ?. De eenmaal tegen zulke mis- bruiken uitgevaardigde en soms verscherpte plakaten schenen niet te baten, Tegen het eind van het jaar 1618 begonnen al die klachten en vruchteloze maatregelen de Staten- Generaal in die mate te verdrieten, dat zij de herhaalde uitnoodiging aan Zijne Excel- lentie en den Raad van State om op de tucht der soldaten orde te stellen besloten met de herinnering, dat de eer van het land met de zaak gemoeid was, gelijk dan ook Hun Hoog Mogenden »tot hunne ontlasting voor God en de menschen” die aanmaning reeds zoo menigmaal tot den Raad van State gericht hadden. Toen sedert al weder nieuwe klachten ingekomen en aan den Raad van State ter kennisneming toegezonden waren, kon dit Collegie bij zijn antwoord zijn ongenoegen deswegens niet ontveinzen: de Staten-Generaal, dus luidde het, schenen wel verkeerd ingelicht, en de klagers be- hoorden niet te verzwijgen, wat van wege den Prins van Oranje en Graaf HENDRIK lot handhaving der krijgstucht gedaan was: bovendien, won men nadere berichten in omtrent de punten van beklag, dan bleek doorgaans de opgave onjuist of overdreven te zijn. Toch bleven de klachten aanhouden, en nu besloten de Staten-Generaal de zaken door bunnen Fiskaal op de plaats zelve te laten onderzoeken, hem tegen de overtreders sirenge straffen te doen verordenen, en de onverdiende schade te herstellen. Ook over de Landen van den Aartsbisschop van Keulen strekte de Fiskaal zijn onderzoek uit 3%, Toch betoonde de Keurvorst zich ook ten aanzien zijner grieven over het gedrag der Nederland- sche soldaten nog geenszins voldaan, toen hij in de eerste maand van het jaar 1620 eenen Gezant naar ’s Gravenhage zond, Deze zending moest strekken om de Staten door de voor- stelling van het billijke zijner grieven van dadelijke vijandelijkheden terug te houden, die de Katholijke partij gedwongen zouden hebben tot eene voorbarige aanwending en verdeeling der macht, welke zij tot het slaan van een beslissenden slag gereed maakte. Gezant van den De man, dien de Keurvorst daartoe koos, was de Heer van sucHoLTz. Waardig en „artebischop toch niet kwetsend was zijn voorstel en in goed Nederlandsch vervat, waartoe hem de s Gravenhage. hulp van ’sKeurvorsten Agent, VAN DER VEKEN, te slade zal zijn gekomen. Dadelijk bij den aanhef deed hij gevoelen, dat de Staten geen recht hadden zijnen Vorst als eene vijandelijke Mogendheid te beschouwen: zijne onzijdigheid was erkend en door hem — — 1 Resol. Stat.-Gen. 14, 25 Sept.; 9 Oct.; 21, 26 Nov.; 21, 22 Dec. 1618. 3 Jan.; 2 Febr.; 14 Maart; 9, 24 Mei; 19 Junij; 15 Nov.; 4 Dec. 1619. 27 Jan.; 4, 31 Maart, 1620. Ook de Gezanten naar Dusseldorp moesten meer dan eens zulke klachten aanhooren. 2 Resol. Stat.-Gen. 7, 15 Sept. 1618. 18 Julij; 8 Aug.; 4 Dec. 1619. 3 Resol. Stat.-Gen. 22 Dec. 1618. 8, 16 Febr.; 13 Julij; 8 Aug. 1619. ~ DES VADERLANDS, 425 ee M steeds geeerbiedigd, maar door de Staten geschonden, wanneer ten minste de geweldige overlast, dien zijne onderdanen van doortrekkend Nederlandsch krijgsvolk leden, niet, zooals bij evenwel vertrouwen wilde, aan misverstand of kwaadwilligheid van enkele personen te wijlen was. Met de dreigende brieven (en hiermede kwam hij tot zijn eerste punt van beklag), door Hun Hoog Mogenden aan de Keulsche, Paderbornsche en Munstersche Stenden geschreven, hadden zij, zelfs de inhoud daargelaten, tegen alle regelen gezondigd: zouden zij het niet kwalijk nemen, zoo de Keurvorst zich niet tot hen, maar tot hunne onderdanen wendde? Zoo iets moest tot ondermijning van het gezag van den Landvorst strekken, en was dus als eene verdachte zaak te beschouwen. Niettemin had de Keurvorst steeds op hun schrijven geantwoord. Maar in die brieven hadden zij zich ook beklaagd, dat hij in zijne landen krijgsvolk had laten werven, zonder hun daarvan bericht te geven. Inderdaad, hij wist niet, dat de betrekking van goede vrienden en geburen, die er tusschen hem en de Staten-Generaal bestond, hem de verplichting opleide, om Hun Hoog Mogenden van al zijn doen en laten rekenschap te geven. Van hen ten minsle zou hij zoo iets niet verlangen, Bovendien zijn Agent had hen, naar hij meende, bericht daarvan gegeven, En wat de zaak zelve betrof, dat werven van krijgsvolk kon hem, evenmin als eenigen anderen Rijksvorst, ten kwade geduid worden, of was hij niet van Gods- en Rechtswege verplicht om in de tegen- woordige tijdsomstandigheden op de bescherming zijner onderdanen bedacht te zijn, al ware het alleen tegen het uit deze Landen over zijn grondgebied doortrekkende bande- looze jonge krijgsvolk, Ten overvloede was die door hem op de been gebrachte krijgs- macht thans weder afgedankt. Maar veinzen wilde hij niet: de Boheemsche zaken werden steeds dreigender. Dus had zijn broeder, de Hertog van Beijeren, hem ver- zocht, die afgedankte manschappen in dienst te mogen nemen: niet dat deze met iemand in oorlog was: maar de strijd werd zoo nabij zijn land gevoerd, dat hij gedwongen was voor de veiligheid zijner grenzen te waken. Om alle misduiding te voorkomen had zijn broeder hem verzocht, Hun Hoog Mogenden zulks beleefdelijk te verklaren. — Een tweede grief was de handelwijze der Staten-Generaal ten aanzien van Luik. Zij hadden zich op het ongepaste aanzoek van eenige uilgewekenen en naar goed recht uitgebannen inwoners dezer stad tot de Luiksche Regering gewend, en in plaats van met het bekomen antwoord genoegen te nemen en die personen naar hunne rechtmatige Overheid te ver- wijzen, schenen zij thans het voornemen te hebben om tegen de arme en onschuldige Luiksche onderdanen krijgsgeweld te gebruiken. Zulks kon hij van Hun Hoog Mogenden niet verwachten, Het Stift Luik was eeu vrij Stift, aan niemand dan aan den Keizer en het Heilige Roomsche Rijk onderworpen: dus zouden alle onpartijdige Mogendheden zulk eene handelwijze van de Staten moeten laken en ze tegen alle onzijdigheid en goede nabuurschap strijdig achten; maar gingen zij niettemin daartoe over, hij zou zich deswegens bij alle Mogendheden moeten beklagen en niets onbeproefd laten om er zich 1618 — 1621. 1618 — 1621. Antwoord der Staten op zijne propositie. 424 ALGEMEENE GESCHIEDENIS c——————————————————————————————— — Ne tegen te weer te stellen. — Ten slotte kwam de Gezant op de geweldenarjen van het Staatsche krijgsvolk terug. Bepaaldelijk de ruiters wisten paspoorten te verkrijgen om zich voor een tijd uit hun garnizoen te verwijderen, Zulke manschappen vereenigden zich dan met anderen, en wanneer men hunne komst niet afkocht, zwierven zij van het eene dorp naar het andere 1, — Zulk eene krachtige taal van den Gezant van een Vorst, dien zij zich niet anders voorstelden dan bevend voor hunne krijgsmacht, door welke hij steeds bedreigd werd, baarde eenige bevreemding bij de Staten. Canteror, die eenigzins verstoord was, dat de Heer van svcmorrz, die den Resident van Venetië ging bezoeken, en met den Franschen Gezant vertrouwelijk verkeerde, zich volstrekt niet met hem inliet, zal de Nederlandsche Staatslieden niet gunstiger voor hem gestemd hebben en hen in zijne stoutheid het gevolg der inblazingen van pu wavaren hebben willen doen zien. Trouwens de Keurvorst had zich niet over sacosus te beroemen: immers, waren de uitgeweken Luikenaars van verstandhouding met de Vereenigde Provinciën verdacht, erger was het, dat er brieven van dien Koning onderschept waren, welke de ter dood veroordeeling en terechtstelling van een Luiksch onderdaan ten gevolge gehad hadden 2. — Terwijl het antwoord, aan den Keulschen Gezant te geven, met gedurige raadpleging van den Prins werd ontworpen, gewijzigd en herzien, werden dadelijk be- richten ingewonnen omtrent het misbruik, volgens den Gezant door onze ruiters in Duitschland van hunne paspoorten gemaakt, en voorts kennis genomen van de opgave der door ons krijgsvolk op het grondgebied van den Keurvorst aangerichte schaden en van de processtukken der gevonnisde Luikenaren. — In het begin der maand Februarij was het antwoord gereed. De Staten vingen aan met de betuiging, dat zij, erkentelijk voor het aanbod van voortdurende onzijdigheid, daarbij ook van hunnen kant wenschten te vol- harden, » zoolang als hun en hunnen bondgenooten geen oorzaak gegeven werd" om daar- van af te wijken. Ten aanzien van hun schrijven aan de Stenden der drie Stiften ver- ontschuldigden zij zich door te verklaren, dat zij daarmede niet bedoeld hadden het soeverein gezag van Zijne Hoogheid te kwetsen, maar alleen oim in deze gewichtige tijden die Stenden rondborstig te waarschuwen, opdat zij, door zich met bunnen raad eerbiedig tot Zine Hoogheid te wenden , hunne schade bij tijds mochten voorkomen 4. De verzekering aannemende, dat de bewuste troepen werkelijk door den Hertog van Beijeren in dienst genomen waren met het doel om zijne grenzen te beveiligen, zoo 1 Resol. Stat.-Gen. 15 Jan. 1620. canusrox, lll p. 249. 2 castzton, Ill, p. 257, 258. Daar ter plaatse deelt canero een niet onbelangrijk gesprek tusschen den Prins en sucHoLtz mede. 3 Later schreven de Staten niet meer aan ’s Aartsbisschops onderdanen buiten zijne Hoogheid om. Ten minste weigerden zij om op verzoek van den Raad van Bremen aan de Stiften en Raden benevens het Domkapittel van Munster en Paderborn te schrijven (Resol, Stat.-Gen. 11 Febr. 1620). DES VADERLANDS. 425 hoopten de Staten, dat hij, » tot welvaren van zijne Landen” bij die bedoeling volhar- 1618— i T 1621. dende, ze slechts binnen zijne landpalen zou gebruiken. En wat de te Luik gevelde vonnissen aanging, Hun Hoog Mogenden hadden nooit begeerd zich met de toepassing der Justitie in naburige Landen te bemoeijen; maar hier betrof het eene beschuldiging van zamenspanning tot verraad en plundering, in verstandhouding met onzen Staat ge- smeed. Daar geenerlei openbaar feit dat verwijt had gestaafd, zoo hadden zij alle reden gehad om voldoening te eischen, gelijk zij nog steeds deden, opdat hunne Rege- ring voor de geheele wereld van zulk een verfoeijelijken blaam gezuiverd worden mocht !. Voorts was het gebeurde te Luik door Zijne Hoogheid ten onrechte gelijk gesteld met de onlusten, hier te lande »door ongeruste geesten 2’ verwekt: immers was hier het vonnis wereldkundig gemaakt, zoodat een ieder van de gronden, waarop het steunde, kennis kon nemen. De klachten eindelijk over het gedrag der Nederlandsche ruiters en voetknechten deden hun leed in zooverre zij gegrond waren, en geene gewelddadigheden van het krijgsvolk der Aartshertogen of van manschappen, ten dienste des Keizers of des Konings van Bohemen geworven en zich voor Nederlandsche troepen uitgevende, aan onze soldaten te last werden gelegd. Bleken de onzen inderdaad schuldig te zijn, zoo zou men er op nieuw orde op stellen, hetgeen voorzeker met beter gevolg zou kunnen geschieden, als Zijne Hoogheid de onzijdigheid en vriendschap even op- recht als Hun Hoog Mogenden in acht nam, en hunne eer volkomen voldoening deed weervaren 3, — Ziedaar een antwoord, welks bitsheid de ware gezindheid der Staten ten aanzien van den Aartsbisschop genoeg deed blijken. Ten aanzien van het laatste punt, het gedrag der Staatsche troepen in Duitschland gelegerd, scheen het wel, dat én de Nederlandsche soldaten sints den oorlog minder streng aan de tucht gehouden werden, èn de Vorsten, die te voren uit ontzag veel verduurd hadden, thans luide durfden klagen. Dit bleek vooral uit den stouten toon, dien een lid van het Vorstelijk Huis Nieuwe klach- van Brunswijk-Luneburg, pare statsmunn, Bisschop van Osnabrück en Verden, zijnen — opzettelijk naar "s Gravenhage gezonden afgevaardigde, wxmwzm VAN merone, deed aan- dsten in Duitsch- slaan. Met de hoogste bevreemding en ongenoegen, dus sprak deze Gezant, bemerkte 1 In April (1620) wachtten de Staten nog op eene verklaring van den Aartsbisschop betreffende deze zaak (Resol. Stat.-Gen. 4 April 1620). 2 Terwijl de Staten, de voorstanders der gevallen staatkundige en godsdienstige richting tegen- over den Aartsbisschop met den naam van onrustige geesten bestempelden, wisten zij zeer goed, dat zij aldus op hen den blaam wierpen, die bij de Duitschers juist aan de streng Calvinistische richting werd aangewreven. Zoo beweerde nor vow Hoenecc, de Hofprediker van den Keurvorst van Saksen, dat van den »onrustigen Calvinistischen geest" meer onheil te vreezen was dan van de Papisten (zie pristen, Gesch. d. Teutsch. IV, $, 446). 3 Resol. Stat.-Gen. 10, 17, 18, 20, 23, 25, 27, 31 Jan.; 1, 4,  —————— ——— —— — — —— de Vorst, dat het vrijgeleide zijnen onderdanen door de Staten verleend, niets baatte, Dagelijks werden zij meer uitgemergeld. Langer kon hij zulks niet toezien, zónder tot andere middelen over te gaan. Opdat echter de uitvoering van zijn voornemen niet aan . willekeur mocht geweten worden, zoo gaf hij vooraf bericht van de meer dan vijandelijke Gezant van den Koning van Bohemen te *s Gravenhage. bejegening van ons krijgsvolk, met verzoek om teruggave van de duizenden, die de soldaten zijnen onderdanen in dit jaar hadden afgeperst, en stelde voor, dat de Staten hem verlof zouden geven, de ruiters, die van valsche passen gebruik maakten, ge- vangen te houden, totdat de overtreders door hen zelven gestraft zouden worden. — De klacht werd zonder tegenspraak door de Staten aangenomen en den Vorst toegestaan , de soldaten, van geen voldoende passen voorzien, aan te houden en ze naar den krijgs- raad van de naaste grensplaats op te zenden !. Terwijl de oorlog zulk eenen invloed op de betrekkingen tusschen de Nederlanders en hunne Duitsche naburen uitoefende, liet de Koning van Bohemen niet na, de Staten gedurig tot krachtige ondersteuning aan te zelten, Omstreeks het midden van de maand Januarij (1620) kwam hier weder een Gezant van raEpERIK V, met name Doctor Ro- seLLUS. Hij dankte voor den bijstand, reeds door de Staten verleend, en verzocht hen, met de maandelijksche bijdrage niet alleen voort te gaan, maar ze zelfs eenigzins te verhoogen, daar de kosten van het onderhoud van drie legers door Zijne Majesteit alleen niet te dragen waren. Voorts strekte de rede van den Gezant tot verontschuldiging , dat de afgevaardigden, die de Koning achtereenvolgens naar Engeland gezonden had, de reis niet over Holland genomen hadden, noch de Staten genoodigd waren zich op den Evangelischen Bondsdag te Nurnberg te laten vertegenwoordigen. Geenszins echter kwam men voor de waarheid uit. De werkelijke oorzaak van het eene was, dat zacomvs zijn gemis aan goeden wil om zijnen schoonzoon te ondersteunen voor de Staten ver- borgen wilde houden; die van het andere dat de Geünieerde Vorsten en de Stenden niet zeker genoeg waren van hunne zaak, om openlijk voor het Rijk te willen of te durven erkennen, dat men den raad en den bijstand van de Republiek der Vereenigde Provinciën inbaalde. Wel was de Koning van Denemarken, zeide de Gezant, tot die Vergadering beschreven geweest, doch slechts als Hertog van Holstein; Zweden, daar- enlegen, en de Evangelische Zwitsers had men ook niet genoodigd. Ook ten aanzien 1 3, 7 Febr. 1620. Eenigen tijd later werd van wege de Munstersche Raden verzocht, dat de soldaten, die zich aan geweldenarijen schuldig maakten, herwaarts ontboden en door den Fiskaal tegen hen geprocedeerd mocht worden. Hun Hoog Mogenden besloten, met goedkeuring van den Prins, hunnen Fiskaal naar de plaatsen te zenden, waar de ergste kwaaddoeners zich ophielden, om ze aan te houden en herwaarts te brengen, opdat zij, anderen ten voorbeeld, gestraft werden. Ook verscheidene officieren werden door den Raad van State gedaagd (Resol. Stat Gen. 16 Maart ; 3, 4, 7 April 1620), en verschenen werkelijk in den zomer van dit jaar. DES VADERLANDS. 427 EE van de betrekking tot den Herlog van Beijeren werd de waarheid vergoelijkt. Deze ^ 1618— Vorst legde, dus liet de Gezant zich hooren, een bijzondere vriendschap jegens Zijne en Majesteit aan den dag, en de Unie scheen te mogen verwachten, dat bij zijne wapenen niet tegen haar zou keren, — en dit verzekerde men op een tijdstip, dat maxIMILIAAN van Beijeren reeds het vooruitzicht had om voor zijnen bijstand, aan den Keizer te verleenen, vREDERIKS verbeurde rechten op de Keurvorstelijke waardigheid van de Palts te bekomen, — Toch verzocht de Gezant, in overeenstemming met den waren staat van zaken, maar in slrijd met zijne eigene voorstelling, dat Hun Hoog Mogenden op grond der alliantie op den beloofden bijstand bedacht zouden zijn, ten einde de Unie »in geval van nood” daarvan niet verstoken zijn mocht. Ook gaf hij zijns Meesters wensch te kennen, dat de Staten door hunne Gezanten hunnen invloed zouden uitoefe- nen, behalve op den Koning van Grool-Britannté, dien men dus zelf erkende nog niet voldoende gewonnen te hebben, vooreerst op den Sultan, dat hij geen vrede met spanje sluiten, maar Polen, Moscovië en Zweden tegen alle vijandelijkheden tegen Bohemen waarschuwen mocht; voorts op den Koning van Frankrijk, dat hij aan de staatkunde zijns vaders gedachtig mocht zijn; verder op de Hansesteden, de Nederland- sche niet uitgezonderd, dat zij openlijk tot de Evangelische Unie mochten toetreden, en eindelijk op de Venetiaansche Republiek, dat zij de gunstige gelegenheid niet voorbij zou laten gaan om in Frioul haar voordeel te doen. Zoo trachtte de Koning de Staten dienstbaar te maken aan zijne begeerte om de geheele wereld voor zich in beweging te brengen, terwijl hij in Duitschland zelf misleid of flaauw ondersteund werd. Nog één De oorlogzuch- ding was er, dat hem voorkwam de algemeene ontbranding, in het belang der hand- age pir m having van hetgeen hij in Bohemen verworven had, te zullen bevorderen, namelijk, de Vases Aden spoedige oprichting der West-Indische Compagnie in de Nederlanden. Deze zou de macht Compagnie. van Spanje afbreuk doen door hare rijke Zuid-Amerikaansche bezittingen te bedreigen en tevens de Nederlanders zonder voorbehoud in een nieuwen oorlog met hunne oude vijanden wikkelen. Om deze reden ontzag de Gezant zich niet te verklaren, dat Zijne Majesteit » gaarne zien zou, dat de West-Indische Compagnie voortgang had, als ieis, dat het gemeene wezen zeer bevorderlijk zijn zou !." — Deze aanmaning was voor- zeker niet zonder medeweten van hen geschied, die in ons land zelve de oprichting van de Wesl-Indische Maatschappij dreven. Hoe lang hielden de beraadslagingen der Commissies over het octrooi aan de Compaguie te verleenen niet reeds aan! Waarlijk het was om ongeduldig te worden, Daarom kon zulk eene stem uit het Buitenland geen kwaad, en van den indruk trachtte usserincx gebruik te maken, door dadelijk op nieuw een rekest bij de Staten-Generaal in te dienen. Zijn verzoek vond ingang: ten minste besloot men dit rekest aan de Gecommitteerden tot de zaak der West-Indische Com- — nn — ! Resol. Stat.-Gen. 13, 14 Jan. 1620. cameron, lil. p. 243. 54 * 428 ALGEMEENE GESCHIEDENIS FF 1618— pagnie op te zenden, met de vermaning, dat zij bunne taak ernstig ter hand zouden "es nemen. Ditmaal vond Amsterdam in de Provinciën en in Holland zelf een onover- winljken tegenstand. Hoe ook zouden die Amsterdamsche Heren, welke OLDENBARNEVELT mede ten val gebracht hadden, in staat geweest zijn hier hun belang te doen zegevieren ? Immers waren het juist degenen, die zij tot bondgenooten tegen OLDENBARNEVELT gehad hadden, welke nu ook deze bate van des Advokaats val begeerden, dat de oprichting dier Maatschappij niet langer gekeerd werd. — Reeds had de vaart op West-Indiën een min of meer dreigend en vijandelijk aanzien beginnen te krijgen. In Augustus 1619 was aan zekere schippers nog commissie verleend om naar de West-Indiën te varen » mits niets doende tegen het Bestand; maar weldra weerstond men niet aan den aan- drang bepaaldelijk van Zeeuwsche zeevaarders, die machtiging of »brieven van marke” verlangden om de schaden, door ben in de Wesi-Indien geleden, op de Spanjaarden en Portugezen aldaar te verhalen, en vienck norrers van Middelburg, met de zijnen, erlangde van de Staten-Generaal commissie » om vijandelijk te mogen aantasten ook die, welke hen niet alleen het eerst aanranden, maar ook verhinderen zouden in hunne vaart en handel op zoodanige plaatsen in West-Indién, waar de Koning van Spanje geen volstrekte macht bezat !." Zoo werd de weg bereid voor het optreden der West- Indische Maatschappij, en daarmede het onfeilbaarste middel aangewend om de Neder- landers in den eorlog te wikkelen. Geen wonder derhalve, dat de voorstanders eener krachtige deelneming aan den strijd, in Duitschland uitgebarsten, tevens de drijvers waren van de oprichting der nieuwe Handelscompagnie: reeds wisten dezulken een ieder verdacht te maken, die den voortgang der bagchelijke handelsonderneming niet bevor- derde, of moet men eene andere beteekenis hechten aan de betuiging, tot welke men de Staten van Holland wist te brengen, »dat alle liefhebbers des Vaderlands het dus begrepen, dat die oprichting eene heilzame zaak was?” Zij derhalve, die er anders over dachten, konden voor geen ware vrienden van het vaderland meer doorgaan. 2 Om vsseLincx een ongemoeid verblijf in Holland mogelijk te maken, werd het hem verleende sürelé de corps gedurig door de Staten van dit Gewest vernieuwd. In Febr. 1619 kreeg hij ook süretd de corps van de Staten Generaal, om alom »in de kwartieren van Brabant en Vlaanderen en andere geassocieerde Landen, steden en plaatsen vrij en vrank te mogen gaan en staan” Van alle kanten won men intusschen berichten in aangaande de manieren en kansen, om bij de DES VADERLANDS. 429 bijstand, aan den Koning van Bohemen te verleenen, hadden zulk een bewijsgrond, 161s— die geen legenspraak toeliet, te meer noodig, omdat er maar al te veel gronden waren Beh aan te voeren, welke dien bijstand weinig raadzaam maakten, Vooral was de houding van Koning JACOBUS steeds van dien aard, dat onze hulp, aan zijnen schoonzoon ver- leend, bijna ongerijmd mocht heeten. Nog altijd werd er niets vernomen van eenige krijgstoerusting in Engeland ten behoeve van rrepenm V, ja, deze Vorst werd door zijnen schoonvader niet eens als Koning van Bohemen erkend, en Frankryk kon zich op dit feit beroepen om zulks evenmin te doen !, Dus deed de Regering ten onzent haar best om de ware gezindheid van den Koning van Groot-Britannië voor de menigte verborgen te houden. Dit was de strekking van het besluit om van de propositie van FREDERIKS afgevaardigde, even als van de stukken met Lord poncaster gewisseld, slechts onder beding van geheimhouding afschriften aan de Provinciën te verleenen 2. Vooral aan Friesland scheen men geen grond te moeten geven om achterlijk te blijven in het opbrengen van haar aandeel aan de maandeljksche bijdrage, aan Bohemen verstrekt. Immers was dit Gewest bepaaldelijk bedoeld door den Agent PHILIBERT DU Bors, toen hij nog vóór de beantwoording van mosELLus propositie ernstig verzocht om afdoening van hetgeen er nog van de subsidie over de laatste vier maanden van het jaar 1619 onbetaald was gebleven >, — Het antwoord, dat, door den Prins ingegeven *, Antwoord aan eindelijk in de eerste dagen van Februarij in gereedheid was gekomen, ving aan — met de verklaring, dat Hun Hoog Mogenden steeds vertrouwden, dat Zijne Maje- steit van Bohemen met het aanvaarden der Kroon geen eigen eer of voordeel be- ondernemingen in de West-Indién te slagen. Personen, bereid om de noodige inlichtingen te geven, meldden zich aan; het werk van ANTONIO DE HERRERA over de West-Indtén werd vertaald. — De bezwaren tegen de voleindiging der zaak kwamen van de zijde van Holland. Tegen de voor- jaarszitting van 1619 werden de Leden der Staten van dit Gewest verzocht te komen »gelast op de concepten van het octrooi op de W.-Ind. Ce’, aangezien de andere Provinciën die van Holland daartoe »sommeerden.” Die van Amsterdam maakten hunne goedkeuring afhankelijk van de voorwaarde, dat voor niet minder dan 4 millioen zou worden geteekend, en dat zij de zout- vaart op de West-Indische eilanden vrij zouden houden: de vaart op de Kust van Guinea daar- entegen stonden zij af ten behoeve der op te richten Maatschappij. — Toch werd de eindbeslissing nog vertraagd, door dat Friesland en Groningen eene Kamer en het negende deel in de Equipage begeerden, hetgeen bepaaldelijk Amsterdam tegenhield. Zie Resol. Stat.-Gen. 14 Dec. 1618. 6, 11 Febr.; 10, 25 Mei; 31 Julij; 24 Oct.; 19, 27 Nov.; 21, 27 Dec. 1619. 3, 16, 18 Jan.; 26 Febr.; 13, 17. 19, 24, 25, 26, 31 Maart; 1 April, 1620. Resol. Holl. 18 Sept.; 24 Oct.; 18 Dec. 1618. 27 Jan.; 17 Maart; 28 Mci; 2, 19, 23 Julij; 2 Sept.; 10, 18 Dec. 1619. 7, 12, 18, 20, 25 Maart, 1620. ! caRLETON, III. p. 250. 2 Resol. Stat.-Gen. 18 Jan. 1620. 3 Resol. Stat.-Gen. 28 Jan. 1620. 4 Resol. Stat.-Gen. 17 Jan. 1620. oogd had, maar slechts bewogen was door zijnen ijver voor de eere Gods en door de zucht om de bedreigde belangen der Evangelische Godsdienst te handhaven en de rechtvaardige zaak op gruwzaam geweld te wreken. Op dien grond vertrouwden zij, dat God zijne pogingen verder zegenen zou en op dien grond alleen hadden zij hunnen onderstand verleend, — Zoo stellig sprak men niettegensiaande de Staatslieden van den Keurvorst van de Palis zelven in hunne onderhandelingen met Frankrijk het gods- dienstig karakter van den oorlog in de schaduw stelden, en de Prins van Oranje den Gezant van den Aartsbisschop van Keulen vermaande, zijnen Meester te raden, zich voor een » papenkrijg” te wachten !, — Na die betuiging lieten de Staten onmiddellijk volgen, dat zij hunne hulp verleend hadden in het stellig vertrouwen, dat de Koning van Groot-Britannië en andere Mogendheden, met name de Geünieerde Duitsche Vor- sten, mede de behulpzame hand zouden bieden: anders konden zij of niet of kwalijk met hunne ondersteuning voortgaan, en slechts bijaldien zij daaromtrent genoegzame verzekering kregen, kon Zijne Majesteit op de voortzelting van de bijdrage rekenen. Wat de Evangelische Unie betrof, zoo hoopten Hun Hoog Mogenden, dat zij zich door geene schoone woorden van eene zijde, die hare vijandelijkheid niet ontveinzen kon, om den tuin zou laten leiden: zij van hunne zijde waren besloten de alliantie, eenmaal met haar aangegaan, naauwgezet te onderhouden, gelijk zij reeds metterdaad getoond hadden. Voorts zouden zij door bunne Gezanten en Residenten voortgaan op alle punten de Boheemsche zaak te bevorderen. — Ten aanzien van Zweden beloofden zij niet meer dan dit, dat zij deze Mogendheid zouden aanraden geene andere dan zoodanige traktaten met den Koning van Polen aan te gaan, dan waarbij de welstand der Christenheid geen gevaar liep: want, dachten zij daarbij, een nieuwe oorlog tusschen Zweden en Polen, die de Duitschers gaarne zouden hebben zien uitbreken om Polens krijgsmacht af te leiden, zou slechts verdeeling van krachten ten gevolge hebben, daar de Nederlanders bij verdrag verbonden waren den Zweden in geval van oorlog bij te springen 7. Dus moest, zoo als zij zich in een brief aan GuUSTAAF ADour uitdrukten, deze Vorst » door list als anderzins’ Polen bezig houden zonder dit Rijk tot den oorlog uit te tarten 3. Zij eindigden met de verzekering dat zij » zoover de staat dezer Landen in hunnen te- genwoordigen vast bekommerlijken toestand eenigzins lijden kon," tot alle verder dienst- betoon bereid waren 4, — Met het eenigzins mismoedig slot had men het oog op het ongenoegen der noode onderdrukte partij, hetwelk niet toeliet de troepen het land uit te zenden 5, — In dit antwoord was de voortzelling van de maandelijksche bijdrage af- 1 caRLETON, Ill, p. 267. 2 CARLETON, lll, p. 185, 186. 3 Resol. Stat.-Gen. 12 Febr. 1620. 4 Resol. Stat.-Gen. 7 Febr. 1620, 5 GARLETON, lll, p. 224. DES VADERLANDS. 451 u-——————————————————————YJÁ—————— hankelijk gesteld van de voorwaarde, dat de Staten de verzekering bekwamen dat ook JAGoBUs en de Evangelische Unie de Bohemers krachtdadig zouden ondersteunen. Be- kwamen zij deze verzekering van Engelands zijde? Neen: want nog den 104 Februari ontvingen zij een brief van canon van zulk eenen inhoud, dat zij geraden achtten hem geheim te houden !, En toch (de woorden van het antwoord waren slechts voor het staatkundig publiek berekend) mondeling beloofde men onvoorwaardelijk de bijdrage te verstrekken zoolang als de oorlog in Bohemen duren en het Land daartoe slechts eenig- zins in staat zijn zou. De Prins en de thans meest vermogende Staatslieden namen dit op hunne verantwoording: want zij hadden het er op gezet des noods ook zonder En- geland den oorlog in Bohemen te voeden ?, en van de goedkeuring van het Contra- remonstrantsche volk konden zij zich daarbij verzekerd houden: of werd der schare niet voorgepredikt, dat yrepenm van de Palis de bestrijder was van den Antichrist, en dat zijne komst om een eindeloos rijk te stichten reeds voor eene eeuw voorspeld was 3? — En wat de Duitsche Unie aanging, had deze meer dan Engeland voor den Koning van Bohemen over? Neen! zij was bezig niet om hulp aan Bohemen toe te zeggen, maar om almede van onze Republiek hulp in te roepen. Opmerkelijk was dit algemeene steunen op de kracht en den moed van onze Republiek alleen, en een sterk bewijs van den ongemeenen roem, dien zij verworven had: er mocht bij sommigen de zucht onder schuilen om ons tot de ten verderf gewijde voorvechters eener hagchelijke zaak te maken, zonder een onbepaald hoogen dunk van ons vermogen en onze dapper- heid, zou niemand zich met zulke aanzoeken tot ons gewend hebben. — De bevelhebber dan van de legermacht der Unie, soacutm exnst, Markgraaf van Brandenburg- Anspach, zond den overste-luitenant sTARKENBURG, die te voren in Nederlandsche krijgsdienst ge- weest was, herwaarts, met de vraag, niet meer of de Staten de Evangelische Unie on- dersteunen zouden, maar of zij die ondersteuning in geld of in troepen zouden verlee- 1618 — 1621. 