Het mikroskoop, deszelfs gebruik, geschiedenis en tegenwoordige toestand
Ilieruit volgt dus, dal wannccr de verhouding lusschen de brandpuntsafstanden en de vcrwijdering der beide lenzen de bier aangenomene zijn, namelijk diegene, vvaarbij de verbe- tering der aberratien bet grootst is, bet collcctiefglas bet bceld juist lol op | verldeint, en bet geheele mikroskoop derhalven ook slechts | van bet vergrootcnd vermogen be- zit, helwelk bet hebben zoudc, indien bet collcctiefglas ver- wijderd, en bet beeld allecn door bet oogglas bescbouwd word. Door bet collecliefglas en het oogglas nader tot elkander te brengen klimt echter de vergrooling. Zijn de bovenge- noernde lenzen elkander tot op 15 millim. genaderd, dan zal de brandpuntsafstand der aequivalente lens 12 millim. bedragen. En, zoodra bun onderlinge afstand geringer is dan de brandpuntsafstand van bet oogglas, overtreft bunne gezamelijke vverking die van bet oogglas alleen. Voor eene onderlinge verwijdering van 5 millim. b. v. zoude de brand- puntsafstand der aequivalente leus zijn ™ 8,6 millim. Doch in dit geval valt bet beeld niet meer tusscben de beide lenzen, maar voor bet collectiefglas , en is eigenlijk eene andere inrigting van bet oculair ontstaan , die later nog nader besproken zal vvorden. Vi* • • > • • ' _ , 1 55. Hoewel de tusschenvoeging van bet collectiefglas reeds als eene aanzienlijke verbetering moet worden aangemerkt, zoo volgt echter uit bet reeds meermalen aangemerkte over bet nut van bet gebruik van lenzenstelsels bovcn dat van enkele lenzen , dat men door gepaste combination voor do- zen in plaats te stellen, de verbetering nog vcel vcrdcr kan drijven. Elk der drie zamenstellen glazen kan dan ook door ecn slelsel van twee of meer lenzen vervangen worden. APLANATISCHF, 0I1JECTIEFSTFXSEI.S. 195 welkc te zamen als eeuc enkcle lens werken, doch waarvan de krommingen en afstanden zoodanig zijn ingerigt, dat bij hunne vereenigdc werking de aberration verminderd worden. Werkelijk is het aantal van inogelijke combination zeer groot, eu men hecfl cr zeer vele, hetzij op Iheoretische grondeu voorgeslagcn, hetzij praktisch uilgevoerd. Het zoude ons bier te ver afleidcn, indien wij bij elk hunner wiklen stil- staan , en bovendicn ook ter dezer plaatse minder gepast zijn, dewijl een groot deel derzelve reeds lot het gebied der geschiedenis behoort. Het hoofdonderscheid namelijk tusscheu de vroegere pogingen tot verbeteririg van bet zamengesleld mikroskoop , en die van onzen tijd , bestaat daarin , dat men vroeger vooral die verbelering zocbt in de zamenslelling van het oog en van het collecticfglas ; terwijl men thans heeft leeren inzien, dat lioewel de wijze, waarop deze zijn ingerigt, gecn- zins onverschillig is voor de juiste werking van een mikros- koop, het echter van oneindig grooter belang is het objec- tief zoodanig te vervaardigen, dat reeds het ccrste vergroote beeld van aberration groolendeels vrij is; want wanneer dezo eenmaal bestaan, dan kunnen zij door oog- cm collectiefglas nog wel iets worden verbeterd, doch doze verbeteriug is allijd uiterst beperkt. Thans overgaandc tot de beschouwing van de opli- sche zamenslelling der nieuwere mikroskopen , komt dus in de eerste plaals in aanmerking de inrigting van derzelver meest bclangrijk gedeelte, het objectief. Wij hebben vroeger (§ Gl) gezien, hoc door de vereeni- ging cener biconvexe crownglaslens met eene plano-concave of biconcave flintglaslens, eene dubbellens onlstaat, waarin, bij eene gepaste verhouding der bcide lenzen tot elkandcr, 13 194 1IET ZAMENGESTELD DIOPTRISCH MIKROSKOOP. zoowel dc chroma tische als do sphacrische abcrratio zeer mcrkelijk verbelerd zijn. Wij hebben ecbtcr levens (§ 64) op- gemerkt, dat do aberratie door doze verbinding nimmer ge- becl kan worden opgeheven, om de aldaar uitcengezcUe rc- denen. Zulk eenc achromatische dubbellens is derbalvcn, indien zij op zich zelve als voorwerpglas gebezigd wordt, wel is waar reeds te verkiezcn boven eene gewone Ions, zelfs boven eene van den bcsten vorm, doch met hare aanwen- ding is eigenlijk nog weinig gewonnen. Eensdeels namelijk is de verbetering der aberratie te onvolkomen, en anderen- deels is het zeer moeilijk zulke achromatische dubbellenzen van eenen zeer korten brandpuntsafstand te vervaardigen. Men zoude derhalven de vergrooling booldzakelijk moeten bewerkstelligen door de aanvvendiug van sterkere oculairen , of door het mikroskoop langer te maken , en deze beide hulpmiddelen leveren steeds lioogst gebrekkige uitkomsten op, en hebben zeer spoedig grenzen bereikt, die niel over- schreden kunnen worden , zonder , in weerwil dat het ver- grootend vermogen toeneemt , het beeld zoozeer in scherple te doen verliezen, dat men in werkelijkheid minder van deszelfs bijzonderheden kan waarnemen, dan bij eene ge- ringere doch scherpe vergrooling. Daar waar slecbts eene kleine vergrooting noodig is, zijn daaroin enkele achromati- sche dubbellenzen nog altijd bruikbaar, omdat zij het groote voordeel bezitten van eene wijde opening te veroorlooven , en dus veel licht doorlatcn, doch zoodra de vergrooling eenig- zins aanzienlijk behoort te zijn, dan verliest dit voordeel veel van zijnen waarde. Gelukkig echter is er cen middel om zoowrel bun ver- grootend vermogen te vermeerderen , als de aberratien uog verder te verbetercn. Dit middel bestaat in huune vereeni- APLANATISCHE OBJECTIEHSTELSELS. 19?» ging lot stelsels. Wat hct cerstc, — dc versterking van het vcrgrootend vcnnogon door zulk cene verecniging — , aangaat, zoo gcldt iiicr gehcel hetzelfdc, wat vroegcr (§ 125) omtrent doubletlen en triplelten in het algemeen gezcgd is. Het tweedc, de verdere verbetering der aberratien, vordert, behalven het daar ter plaatse reeds hieroratrcnt aangevoerdc, nog eenige nadere opbeldering. 155. Vroeger (§ 64) is gebleken, dat elke dubbellens slechts voor twee punten in de optische as gelegen werkelijk aplanatisch is, lerwijl stralenbundels , van alle andere daar- tusscheu of daarbuiten gelegen punten uitgaande, lietzij over- verbeterd of onderverbeterd worden. Stellen wij nu, dat van de dubbellens A fig. 75 het verste aplanalische brandpunt in a gelegen zij, dan zal dezelve voor den slralenbundel, die van daar uitgaat, volkomen verbeterd zijn, doch voor die welke van hooger gelegen punten (tot aan het hicr niet in aanmerking koinende kortstc aplanalische brandpunt) komen , is zij oververbeterd , en voor die van de lagcre onderverbe- terd. Plaatst men dan voor dezc dubbellens cene andere B, en wel in dier voege, dat de stralen, die van haar kortstc aplanatische brandpunt b uitgaan , aan de boveusle oppervlakle bij c, zamenvallen met de stralen, welke afkomslig zijn van uit het verste aplanatische brandpunt van A, dan hetTen de tegengestelde aberratien der beide lenzen elkauder wederkee- rig op, en dc uitkomst is, dat hunne verecniging voor stra- lenbundels, die uitgaan van onderscheiden punten der opti- sche as lelkeus van aberralie vrij is. — Worden de beide dubbellenzen nader tot elkander gebragt, zoodat b. v. A in A' komt te liggen , en dus hct verste aplanalische brandpunt van deze lens in a', dan zal de stralenbundcl , die, na door 13* 190 HET ZAMENGESTELD DIOPTRISCM AllKROSKOOP. de lensBgegaan le zijn, zamcnvalt met den uil a' afkomstigeu slralenbundel , niet meer beantwoorden aan lict kortste apla- natische brandpunt h van de lens B, maar aan een lager gelcgcn punt //, hetwelk zich lusschen bare beide aplanatische brandpunlen in bevindt, en gevolglijk zal alsdan bet slel- sel oververbeterd zijn. Worden daarentegen de dubbellenzen A en B meer van elkander verwijderd , dan onlstaat er on- derverbetering. Deze door Lister (1) het eerst gegeven verklaring van de verbetering der aberratie in de uit achromatische dub- bellenzen bestaande stelsels, doet zien , dat het reeds bij de vereeniging van slechts twee zulke lenzen mogelijk is de aberratie grootendeels op te heffen. Voor sterkere vergroo- tingen is bet echler voordeelig stelsels van drie lenzen te bezigen , vvelke dan wederom op zulk eenen onderlingen af- stand geplaatst worden , dat bonne afzonderlijke aberratien wederkeerig tegen elkander opwegen. Volgens de ondervin- ding van Lister is bet doelmatig door de onderste lens eenen iets onderverbeterden liclilbundel op te vangen, en dezen dan door de middelste lens over te verbeteren. In den regel zal men dan ook bij Ienzenstelsels, welke uit de beste werkplaatsen afkomstig zijn, bevinden, dat de flinl- glaslens der onderste nicest vergrootende dubbellens plauo- concaaf is, terwijl bij de tweede, en wanneer het eene tri- plet is, bij de tweede en derde, of wel bij de laalste al- leen , ook de naar buiten gekeerde oppervlakte dcr flinlglas- Iens eenigzins concaaf is, zoodat de dubbellens eenen con- vergerenden meniscus daarstelt, waarin de invloed der bicon- cave flintglaslens eenigzins overwegend is, (1) Philos. Transact. 1830. p. 198. APEANAT1SCIIE 0BJECT1EFSTEESELS. 1 97 156. Het vinden van den juisten afstand tusschen dc dub- bellcnzen, is, even als ik reeds ten aanzien van hunne vervaardiging heb opgeinerkt, raeer het werk van geduld cn herhaalde beproeving, ondersteund door praktischc ervaring, dan van voorafgaande berekening, welke wel is waar eenige niet te minachten wenken kan geven , doch welker toe- passing nimmer zulk eenen graad van zekerheid en juislheid voor de uitvoeriug van inikroskopische objectieven kan berei- ken, als bij de verrekijker- objectieven het geval is. De oor- ?aak hiervan is niet gelegen in gebrek aan genoegzaam naauw- keurige theoretische gronden , waarop de berekeningen steu- nen kunnen, maar daarin, dat bij den grooten invloed, welke het allergeringste verschil in den vorm en in den onderlingen afstand der lenzen op hunne gezamclijkc werking uitoefent , geen werkman in staat is een lenzenstelsel te vervaardigen , dat geheel aan vooraf berekende voorwaarden voldoct. Lister (1) verhaall, dal bij eene crownglaslens en eene llintglaslens, waar- van de bolle oppervlakte der eene zoo naauwkeurig in de holle der andere sloot, dat de plaats der vereeniging door de be- kende kleuren van dunne lagen werd ingenomeu, een laagje canadabalseni , hetwelk tusschen de beide lenzen gebragtwerd, en zoo dun was, dat er deze kleuren niet door werden weg- genomen, toch reeds eene zeer inerkclijke verandering in den graad der sphaerische aberratie te weeg bragt. Waar zulke hoogst geringe verschillcn reeds niet zonder uitwerking zijn , is het blijkbaar dat de beste berekeningen op de uit- voering schipbreuk moeten lijden. Uit het hier opgemerklc kan men leveus de gcvolglrckking afleiden, dat mikroskopen , welke uit eene en dezelfde werk- (t) L. c. p. 107. 198 JIET ZAMENGESTELD DIOPTIUSCII IMKIIOSKOOP. plaats afkomstig zijn, toch nimmer onderling volkomen ge- lijk kunnen wezen, al is hunne uitwendigc en werktuiglijke inrigting ook geheel dczelfdo. Dc kokcrs, de voorwerptafel, de radcr- en schroefbcwegingcn , de spiegel enzv., dit alles kan naar vaste raodellen vcrvaardigd wordcn , en vordert niet meer tijd en geduld dan clke andere fijne handen- arbeid , docli , tot de daarstelling der dubbellenzen en tot bunne juiste vereeniging tot stelsels, kunnen vroeger vervaar- digde dubbellenzen en stelsels slechts van verre tot model- len dienen. Telkens raoet het beproeven en weder beproeven van voren af beginneu, tot dat de verlangde uitwerking ver* kregen is, of liever tot dat de vervaardiger oordeelt de vcr- kregen verbelering toereikend te zijn in verbouding tot den prijs, welke hem voor zijne moeite en volbardend geduld betaald wordt, want bet zal naauwlijks beboevcn gezegd tc worden, dat eene volkomene verbeteriug onbereikbaar is, en dat het beste lenzenstelsel alleen datgene is, waarin de ver- betering der beide aberratien bet meest nabij aan de vol- ledige opheffing komt (1). Ik meende ter dezer plaalse de moeilijkbeden, welke aan het vervaardigen der objectiefstelsels nog steeds verbouden zijn, en, naar bet zich laat aanzien, wel steeds verbonden zullcn blijven, kortelijk te moeten vermelden, omdal het mij voorgekomen is, dat velen daaromtrent onjuisle dcnk- beelden bebben , en bet ben b. v. verwondert, dal de kleinere en minder duur betaalde mikroskopen van denzelf- (1) Toen Oberhaiiser voor eenige maanden mij een bezoek bragt, en het gesprek ook over dit onderwerp liep , verhaalde hij mij een enkcl len- zenstelsel te bezitten, lictwelk hij reeds voor vele jaren begonnen had tc vervaardigen , hetzelve telkens uit zijncn steeds toenemendcn voorraad van lenzen verbeterende , en hiermede nog steeds voortgaande. Teregt noemde hij dit stelsel onbetaalbaar. APLANATISUIE 0BJECT1EESTELSEI.S. 199 den maker, niet altijd van volkomen even deugdzame len- zenstelsels voorzien zijn, als de grootere, die uit dezelfde werkplaats komen. Indien men bedenkt, hoevecl tijd elk stel- sel vordert, om tot eeuen betrekkelijken graad van volko- menheid gebragt te vvorden, dan moot men zich veelcer vcr- wouderen, dat voor den geringen prijs, waarvoor zulke klei- nere mikroskopen tegenwoordig verkrijgbaar zijn, nog zulke goede werktuigen geleverd worden , en dat het verschil met de grootere en kostbaardere , voor welke de vervaardiger , zooals van zelf spreekt, zijne best gelukte stelsels bespaart, niet nog vecl aanzienlijker is. Ook moge bet ijier gezegde tot verklaring slrekken van den langen tijd, die in den regel tusschen het bestellen en het ontvangen van een mikroskoop verloopt, en tevens eenigermate tot waarschuvving om deu maker niet te zecr te overhaasteu, daar zoo ergens, dan bij de vervaardigmg van objectiefslelsels het » festina lente" van loepassing is. 157. Er zijn twee hoofdwijzen, volgens welke de leuzeu tot stelsels verbonden worden. De eersle en oudere is die, dat de af- zonderlijke dubbellenzen, naar hunne sterkte gewoonlijk, genom- merd met 1, 2, 5, 4 enzv., op elkander geschroefd worden, zoodat 1+2, l+2+o, 2 + 5 + 4 enzv. de gepaste com- bination zijn , om een stelsel te vormen. Beter is echter de thans meer en meer algemeen gevolgde handelwijze, om de dubbellenzen, die een stelsel uilmaken, onderling duurzaam te verbinden. Hierdoor wordt het aanlal afzonderlijke lenzen, hetwelk voor een gelijk gclal combinatien vercischt wordt, wel is waar grooter, en de prijs van bet werktuig bij gevolg iets hooger, docb dit wordt rijkelijk opgewogen door de grootere volkomcnheid, waarloe elk op zich zelf slaand stelsel 200 HEX ZAMENGESTELD DlOPTRISCH MIKROSKOOP. kan gebragt, en door de meerdere gemakkelijkheid , waar- mode dc objectieven bij deze inrigting kunnen vcrwisscld worden. Wal dc bctrckkelijkc orde aangaat, waarin de lenzen op clkandcr volgen, zoo neemt men algemeen en teregt den regel aan, dat dc sterkste cn dus dc kleinsle lenzen naar bet voonverp moeten toegekeerd zijn. Deze slelling is orn twee redeuen verkieslijk. Vooreerst is bet brandpunt of de plaats van bet voorwerp dan verder verwijdcrd van de onderste lens (z. § 125), en ten tweede is deze stelling de gunstigste voor de belderhcid van bet beeld, gelijk niet moeilijk valt in te zicn, indien men bedeukt, dat door de tegenovergeslelde inrigting, een groot gedeelle der stralen, welke door de voorsle grootere lens gaan , niet door de daarboven gestelde kleinere zoude doorgelaten worden; terwijl daarenlegen wan- neer de kleinsle lens benedenwaarts gekeerd is, de betrekke- lijke verhouding lusseben de openingen der op elkander vol- gende lenzen zoodanig kan zijn, dat al de stralen die de voorsle oppervlakte der naar het voorwerp toe gekeerde lens trelfen , aan de aebterste vveder naar builen treden , gelijk blijkt bij de besebouwing van fig. 74. Inderdaad is de groote opening , welke de aplanatiscbe lenzenstelscls veroorlooveu , derzclvcr aanzienlijksle voordeel boven objectieven , die uit eene enkele lens bestaan, daar, gelijk later zal worden aan getoond, onze nieuwere mikroskopen voornamelijk daaraan de eigensebap verscbuldigd zijn, die men met den naam van bet doordringend vermogen bceft bestempeld. 158. Gaan wij thans over tot eene nadere besebouwing van bet overig gedeelle der optisebe inrigting, in verband tot bet gebruik van aplanatiscbe lcnzenstelsels als objectieven. VERHOUDING TUSSCHEN IIET APLAN. OBJECTIEF EN HET OCUI.A1R. 201 Ik heb reeds aangetoond (bl. 190), dat bet collcctiefglas en bet oogglas niet gelieel zonder invlocd zijn op de beide aberratien. Reeds dit doet inzien, dat bunne vereenigde working zoowel cenen na- als cenen voordeeligen invlocd kan uitoefenen op de scbcrpte van bet schijnbeeld, en dat derbalven de juiste betrekkelijke verhouding tusschen ben zclven en bet objectief geenzins ouverscbillig is ter berciking van den hoogsten graad van volkomeuheid, waar- voor bet zamengesteld mikroskoop vatbaar is. Hier nu zijn een aantal gevallen mogelijk, bij vvelke wij achtereenvolgens moeten stilstaan. Bij onze nieuwere mikroskopen is in den regel, ten einde de verwisseling geraakkelijker te maken, elk oogglas met bet daarbij beboorend collectiefglas le zamen in een koker ver- eenigd, en het is deze vereeniging, welke men Ilians ge- woonlijk, hoewel niet geheel juist, het oculair noemt. Oppervlakkig bescbouwd schijut bet tot eene volledige opheffing der beide aberratien bet doclmatigst te zijn , ora zoowel de objectiefstelsels als de beide bet oculair zamen- slellende lenzen zoo aplanatisch mogelijk te maken, en der- balven voor het laalste ook achromatiscbe dubbellenzeu te bezigeD. Werkelijk bebben dan ook sommigc vervaardigers van mikroskopen zulke aplanalische oculairen bij bunne mi- kroskopen gevoegd , docb altijd slecbts voor zeer geringe vergrootingen en met een uiterst klein gezigtsveld. Het vol- gende zal echter toonen , dat zulke oculairen, zullen zij bij afwisseling met andere gebruikt worden, nimmer geheel apla- natisch mogeu zijn, daar juist de aberratien van het oogglas het middel aan de hand geveu , om die van het objectief op te heffcn, mils deze in eenen tegengestelden zin plaals bebben. !1ET ZAMENGBSTBLD D10PTR1SCH 31IKR0SK00P. yo 2 Oiti (lit duidclijk te maken raoet ik hicr herinneren , dal de aard der sphaerische aberralie (z § 48) medcbrengt, dat bet brandpunt voor de randstralea digter bij de lens ligl, dan dal der asstralen, terwijl ten gevolge der chroma - lische aberratie (z. § S3) bet brandpunt der slerker breek- bare violette stralen zich meer nabij de lens bevindt, dan de brandpunten der overige gekleurde stralen. Ten einde der- halven door bet oogglas een schijnbeeld waar te nemen, het- welk zoo na mogelijk nit eene vereeniging van alle gekleurde stralen bestaat, wordt gevorderd, dat de orde der afzonder- lijke elkander opvolgende beelden (z. § 56 en 151) wordt omgekeerd, d. i. dat de beelden, die bij eene niet verbeterde voorwerplens bet digst bij bet oogglas zouden komen te lig- gen, nu de daarvan bet meest verwijderde plaats innemen, of met andere woorden : het objectiefstel behoort , wauneer hetzelve in een zamengesteld mikroskoop wordt aangewend , niet volkomen aplanatisch te zijn , maar iets oververbeterd. Ter opbeldering van bet gezegde slrekke fig. 75. Hetzelve stelt de optische inrigting voor van bet door Huygens bet eerst voor verrekijkers aanbevolen oculair (1), doch helwelk tbans algemeen bij de nieuwere mikroskopen wordt aauge- wend. AB is bet oogglas, CD bet collectiefglas. Beide zijn plano-convex en met de bolle zijden benedenwaarts gewend. Deze stelling is geenzins onverscbillig. Voor het collectiefglas blijkt hare nuttigheid door de in § 151 gegeven verklaring van de wijze, waarop dit glas de kromming van bet becld (1) In den ruweren vorm, naraelijk uit twee hiconvexe lenzen Lestaan- de, heet dit oculair dat van Campani. Ook draagt hetzelve den naam van negatief oculair, in tegenoverstelling van dat van Rams den, het- welk het positie/ oculair genoemd wordt, en waarover later zal gehan- deld worden. VER110UD1NG TUSSCHEN IIET APLAN. OBJECT1EF EN IIET OCULA1U 20.”) tegengaat. Doch voor hct oogglas zoude lict bij eene op- pervlakkige beschouwing kunnen schijnen, als of het gepaster ware de platte zijde naar hct luchtbeeld toe te keercn , daar alsdan (§ 52) de sphaerische aberratie merkelijk geringer is. Dat dit intusschen bier geen voordeel aanbrengt, hiervan kan elk, die eeu mikroskoop met zulk een oculair bezit, zich overtuigen, door bet bovenste glas om te keeren. De uit- kornst zal zijo, — indien namelijk het mikroskoop goed ver- vaardigd is, — dat het veld kleiner, minder plat, en het beeld minder scherp wordt, omdat bij eene juisle verhouding lus- schen de tegengestelde aberratien van het oververbeterde len- zenstelsel en van het niet verbeterde oogglas, de beelden juist op dien afstand van het laatste komen te liggen, welke vereischt wordt, ora dezelve vereenigd op het netvlies te docn geraken. Voor de chromatische aberratie is zulks in de figuur aangeduid. Zouder tusschenkomst van het collectiefglas CD zullen zich, door een oververbeterd objectiefstelsel , ecu aantal gekleurde beelden vormen, waarvan het meest verwijderde en groolste a violet cu het naaslbijzijnde en kleiusle b rood zal zijn. Door het collectiefglas wordt in de. orde der bcel- den geene verandering te wceg gebragt, maar zij komen iets digter bij elkauder in c en d. Is nn de afstand tusschen deze gekleurde beelden en het oogglas zoodanig, dat het violette beeld c iets binnen deszelfs brandpuntsafstand v voor violette stralen, en het roode beeld d iets binnen den brand- t puntsafstand r voor roode stralen ligt, dan zullen de van uit de beelden divergerende gekleurde stralen , na door de lens gebroken te zijn, ondcrling cvenwijdig, en dus, — be- houdens de altijd overblijvende kleuren van het secundairc spectrum (z. § 62), — als wit licht het oog binnentreden. Op eene dcrgelijkc vvijze laat zich ook bctoogen, dat dc 204 HET 7.AMENGE8TELI) DIOPTRISCH M1KUOSEOOP'. sphaerischfi aberratie van hct oogglas juisl voldoende kanzijn, tot verccniging dor op elkander volgende beclden, die door eon voor sphaerische aberratie oververbelerd lcnzenslclsel ontstaan. Daartoe namclijk is slechts noodig, dat de afstand tusschen de beide uitersten dezer beclden gelijk zij aan de lengte der sphaerische aberratie van bet oogglas, zoodat hot bovenste en groolsle beeld iels binnen bet brandpunt van bet rand- gedeelle, cn bet onderste of kleinste iets binnen bet brand- punt van bet middengedeelle van bet oogglas gelegen is. Na den doorgang dor stralen door helzelve zullen dan de vroeger afgezonderde beelden zich gezamclijk tot een beeld op het netvlies vereenigen. 159. Uit. bet gezegde blijkt, dat ora de door bet oogglas aan te brengen verbetering zoo volkomen mogelijk te doen zijn, bet doel raoet wezen: ora den onderlingen afstand tus- schen de uitersten der twee soorten van beelden juist te doen beantwoorden aan de lengte der beide aberratien van bet oogglas. Zijn de beelden daartoe te ver van elkander ver- wijderd, dan belioudt bet obj ecliefstclsel eenen overvvegenden invloed, en de lichlbundels zijn bij bet verlaten van bet ocu- lair, nog oververbelerd; is daarentegen de lengte der aber- ralie van bet oogglas grooter dan de afstand tusschen de beelden , dan worden dezelve onderverbeterd. Hierbij raoet men wel is vvaar niet vergeten, dat de lengten der beide aberratien niet gebeel dezelfde zijn , zoodat wanneer voor de eene het maximum der verbetering is bereikt, de andere nog onder- of reeds oververbeterd kan zijn , docb er zal al- tijd eene zekere middelbare verbouding kunnen gevonden worden, welke bet best aan bet oogmerk vokloet. Het zoudo nu eene zeer moeilijkc opgaaf zijn, ora lelkcns AFST. TUSSCUEN 1)E GLAZEN VAN IIET OCOLAIR. LKNGTE DEU BUIS. SOS bet oogglas cn bet objecticfstelsel zoo juist bij clkander te doen passen, dat bunne wederzijdsche tegengesleldc aberra- tien zich naauwkeurig opwogen. Bovcndien zoudo dan elk objectiefslelscl slcchls met een enkel oculair de meest vol- doende uilkomslen oplevercn. Docli gelukkig beslaat er meer dan eeu middel , om hierin te voorzien. In de eerste plaats koint bier in aanmerking de invlocd van bet collecliefglas op den onderlingen afstand der beel- den. Door betzelve tot iiet oogglas te doen naderen wordcu de luchtbeelden grooter, en neemt tevens de hen van een sebeidende tusschenruimte , of liever de dikte der laag, die zij vormen, toe. Het legenovergestelde is bet gevolg cener verwijdering der collectieflens van het oogglas. De vervaar- diger van een mikroskoop lieeft het dus in zijne magt, om, door herhaalde beproevingen , den juisteu afstand te vinden, welkc tusscheu de beide glazen van bet oculair moet be- staan, om de meest guustige werking voort te brengen. Hieruit vloeit eebter reeds dadclijk voort, dat een oculair, hetwelk met een zeker lenzenstelsel een uitslekend sclierp beeld geeft, met een andcr, dat overigens volkomen goed gearbeid zijn kan , doch bij hetwelk de oververbetering iels meer of iels minder bedraagt, eeue minder gepaste veree- niging zal vormen, ten zij, — zooals trouwens in den re- gel het geval met is, — het oculair uil twee in elkander schuiveude buisjes bestaat, waarvan het eene het oog — , bet anderc bet collecliefglas bevat, zoodat de waarnemer zelf hunnen onderlingen afstand zoodanig wijzigen kan, als voor het gebezigde stelsel bet meest gepasl is. Het tweede middel bestaat in het veranderen van den af- stand tusschen bet oculair en het objeclief. Reeds in § 147 is aangetoond , dat eene verlenging van dion afstand het ver- 20G HET ZAMENGESTKLH DIOl'TRISCH MIKROSKOOP. grootcnd vermogen vermecrdert , ccnc vcrkorling daarcntegen helzelve vermindcrt. Daar nu levens met de vergrooting de onderlinge afstand van de uitersle luchlbcelden toe- en af- neemt, zoo volgt, dat men ook hierdoor aan de in § 188 gcs.telde voorwaarden kan voldocn. Bij bet gebruik van het- zelfde lenzenstelsel cn van hetzelfde oculair kan dus de ver- belering der aberratien ook slcchts voor ecnen bcpaalden af- stand tusschen deze beiden haar maximum bereiken. Door dien afsland langer te maken vallen de uiterste luchtbeelden verder van elkander. Men kan dezelve dan wcl is waar weder op den vorigen onderlingen afstand lerug brengen door bet collecliefglas van bet oogglas te verwijderen, docb hierbij verliest de vergrooting wederom, hetgeen zij door de vroegere verlenging gewonnen beeft. De lengte der buis van een za- mengesleld mikroskoop staat dus in een naauw vcrband met den graad van oververbetering der objectiefstelsels. Hoe ge- ringer deze oververbetering is, binnen zckere niet te over- scbrijden grenzen, des te minder zal de zuiverbeid en scherple van bet schijnbeeld verbezen, door de buis langer te maken, en , in het algemeen , door de vergrooting op audere wijzen te versterken , dan door verwisseling der objectieven. Als derde middel komt bier in aanmerking het plaatsen eencr verstrooijingslens op den weg der slralen van bet ob- jeclief naar het oculair. Dat zulk eene verstrooijingslens de vergrooting versterkt, blijkt uit bet reeds (§ 144) gezegde, betreffende hare aamvending bij beeldmikroskopen. Ook beeft men het bovendien in zijne magt, om , door dezelve op ge- ringeren of verderen afsland van bet objectief te plaatsen , deze verslerking der vergrooting willckcurig te verminderen of te vermeerderen. Oefende derhalven zulk eene lens gce- nen anderen invloed uit op de licblstralen , dan dat zij streeft VERSTUOOIJINGSLENS TUSSCHEN HEX OBJECTIEF EN UET OCULAIH. 207 om dczclve minder convcrgerend te maken , dan zoudc hare aauwending volkomen gelijk staan met cenc verlenging van den afstand tusschen bet oculair cn bet objectief, cn de uitkomst ten opzigtc van den onderlingen afstand der ui- terste lucbtbeeldeu gebcel dezelfde wczen. Doch bij eene verstrooijingslens bestaan, evenzeer als bij eene verzamelings- lens, de chroraaliscbe en spbaeriscbe aberratie; alleenlijk werken dezelve bier in cenen tegenovergeslelden zin als bij deze (z. § 61). Eene holle lens uit enkel crownglas be- staande zal derlialven , met een ovcrverbeterd objectiefstelsel gebruikt, ten gevolge hebben, dat de uiteenwijking der beel- den sterker toeneemt, dan bet enkele gevolg van de meer- dere vergrooting zoude zijn. De aanwending van zulk eene lens zal om die reden in bijna alle gevallen schadelijk zijn. Ook van eene uit crown- en flintglas bestaande verstrooijings- lens, welke zoo naauwkeurig mogelijk acbromatiscb gemaakt is, kan men zich weinig voordeel belooven, daar legen de meerdere vergrooting, bet verlics aan lichlsterkte ten gevolge der terugkaatsingen aan de oppervlakten der lens cn bij den doortogt der stralen , overstaat. Daarentegen kan eene iets oververbeterdc acbromatiscbe bolle lens van werkelijk nut zijn, dewijl door dezelve de luchtbcelden nader tot elkan- der wordcn gebragt, en zij derlialven met vrucbt dienen kan, om, wanneer de lengte der aberratie van een oculair te gering is, in betrekking tot den graad van oververbetering van bet objectiefstelsel , de juisle verhouding tusschen deze beiden daar te stellen. 160. Eene omstandigheid , waarop men eerst in de laatsle jaren is opmerkzaam geworden (1), beeft hct vraagstuk, om (1) Na dat reeds sommige vcrvaardigcrs (Powell, Amici) van mi- 208 II ET ZAMENGESTELD DIOl'TRISCH MIKROSKOOP. bij eon mikroskoop den hoogsl mogelijken trap van optische volkomenheid to berciken , nog cenigzins zamengestclder ge- maakt. Men liceft namelijk bevondeu, dat de dikte der glasplaaljcs , welke men schier bij alle mikroskopische onder- zockingcn bczigt , om bet voorwerp mode te bedekken , cencn niet te veronachtzamen invloed uiloefcnt op de schcrpte der door bet mikroskoop waargenomen bcelden. Ofschoon dcze dekplaatjes ook bij bet gebruik van alle andere soorten van mikroskopen te pas komen , zoo acht ik bet bier de meest geschikte plaats te zijn, om op dien invloed opmerkzaam te maken, te meer dcwijl dezelve in onmiddelijk verbaud staat tot de verschillcnde reeds verraelde handelwijzen ter vcrbete- ring van de uitwerkselen der aberration, in welke handelwij- zen levens de middelen wordcu gevonden , om deze bedek- king met glasplaatjes grootendeels onschadelijk te maken. Reeds in § 29 is aangetoond, dat indien stralen, welke uit ecn nabijzijnd punt komen , divergerend door eene glas- plaat gaan, welke evenwijdigc oppervlakten bezit, zij na den doortogt afkomstig zullen schijnen van een oneindig groot getal boven elkander gelegen punten, terwijl, indien in plaats van een enkcl lichtend punt, een voorwerp gesteld wordt, de uilkomst zijn zal , dat een oneindig groot gelal van beelden elkander zullen schijnen te bedekken, welke alle booger ge- legcn zijn dan bet voorwerp zelf, en van welke bet meest vervvijderde of hoogst liggende becld gevormd wordt door de bet schuinst invallende stralen. Zulk ecn glasplaatje breugt derhalven eene dergelijke uitwerking voort als de sphaerische kroskopen door ondervinding den invloed der dekplaatjes liadden leercn kenuen, en tevens de middelen uitgedacht, ona denzelven te verbeteren , is dit punt het eorst uitvoerig rnleengezct door v. DIoliI in r.ijne Mikro- ffraphic , s. 157. INVI.OKD DEI! DEKPI.AAT JF.S. 200 abcrratic , terwijl hcl duidelijk is, dat de hier bedoelde af- wijking en de diklc der bceldenlaag, die er lict gevolg van is, des te grooter wezen zal , hoc dikker het tot bedekking gebezigde glasplaatje zelf is. Den invloed dezer afwijking op de Iuchlbeelden tusscbcn het collectief- cn het oogglas kan men zich het best voor- stellen, door in het oog te houden , dat elk der afzondcrlijke beelden, die het gevolg zijn der aanwending van cen dek- plaatje, zich, na den doortogt der siralen door het objectief- stelsel , weder in eene reeks van hoven elkander gelegen beel- den scheidt. Al deze reeksen van beelden grijpen wel is waar in elkander, maar zoodanig dat elke volgendc reeks iets lager ligt, zoodat ten slolte de afstand tusschen het ui- terste hovenste en het uitorste henedenste heeld grooter is, dan zij zoudcr de bedekking met eeu glasplaatje zoude wezen. In de betrekkelijke plaatsing der luchtbeelden , hetzij dezelve door een oververbeterd of door ecn ondcrverbeterd objecticf- slelsel zijn voortgebragt , hrengt dus zulk een dekplaalje geene verandering of omkeering te weeg, maar alleen in hunnen onderlingcn afstand. Van het bestaan dezer afwijking kan men zich gcmakkelijk overtuigen. Wel is waar is dezelve veel te klein om met het bloote oog waarnecmbaar te zijn; en zelfs hij geringe vergrootingen , van 20—60 malen , hecfl zij nog gecn be- spcurbaren invloed; maar, daar de dikle der beeldenlaag toeneemt met de vergrooting dicr beelden zelve, zoo voIgt, dat die invloed des te belangrijker wordt, uaar gelang hcl vergrootend vermogcn der gebezigde objectieven en oculai- ren toeneemt. Men beschouwe b. v. bij eene 500 of 400 malige vergrooting hctzclfde proefvoorvvcrp , cerst geheel on- bedekt, en legge er vervolgens cen glasplaatje op van 1—2 2 1 0 IIET ZAMENGESTELD MOPTIUSCH MIKIIOSKOOP. millim. cliktc. Indien dan liet gclicol onbedekte voorwerp zich volkomen scherp hceft vertoond, zal de invloed van het glasplaatje zich kenbaar maken door ccne zekere Iroebelbeid en nevelachtigheid , welke veroorzaakt, dat de mocilijk waar- neembare bijzonderheden van het voorwerp, de dwarsslreepjes b. v. op de schubbetjes van vele vlinders, zich nu niet meer, of althans minder duidelijk laten onderscheidcn dan vrocger. Het tegenovergestelde kan ecbter evenzeer plaats grijpen , dat namelijk de scherpte van het beeld, door het bedekken met een glasplaatje, in stede van verminderd, bevorderd wordt. Hiertoe wordt slechts vereischt, dat de graad van oververbe- tering van het objectiefstelsel te gering is, in verhouding tot de lengle der aberratie van bet oogglas. Een dekplaalje van cene gcpaste dikte zal alsdan de beelden verder uiteen doen wijken, en de juiste verhouding daarstellen tusschen het oogglas en het objeclief. Men ziet dus, dat deze glasplaatjes, telkens wanneer zij aangewend worden, als een geenzins onverschillig bestanddecl van den optischen toestel moeten worden beschouwd, en dat een goed mikroskoop zoodanig behoort te zijn ingerigt, dat het den onderzoeker in staat stelt, om het overig gedeelte van dien optischen toestel zoodanig te wijzigen , als noodig is, om denzelven met de dekplaatjes van onderscheiden dikle, welke hij bij zijne nasporingen bezigt, in behoorlijke over- eenstemming te brengen. Hiertoe nu kunnen al die haudelwijzen dienen, welke wij reeds hebben leeren kennen, als bestemd zijnde om in den betrekkelijken afstand der luchtbeelden voor het oogglas eenc veraudering te doen ontstaan. Is derhalven een mikroskoop zoodanig ingerigt , dat hetzelve onbedekte voorwerpen bet scherpst doet waaruemen, dan zal, bij de aanwending van 1NVI.0KI) DEU DEKPLAATJES. 211 een dekplaatje, helzij de verkorling van dc buis, helzij de verlcnging van den afstand tusschcn bet oogglas- en het col- lectiefglas, hetzij eene oververbeterde acbromatische verslrooi- jingslens op den weg der stralen geplaatst, aan het oogmerk beantwoorden. Dat de aan te brengen wijzigingen verscbillen moeten naar gelang de dekplaatjes meer of minder dik zijn , moge uit het volgende aan v. Mohi (1) ontlecndc voorbeeid blijkcn. Hij bevond dat een objectiefstelsel , hetwelk met het zwakste ocu- lair van zijn Amici sell mikroskoop eene vergrooting van 188 malen geeft, bij eene lengte der buis van 5"4", een dek- plaatje vordert, welks dikle, zonder mcrkelijke storing, ver- scliillen kan van 1,2 lot 1,6 millim. ; bij eene lengte der buis van 5', 11'" worden dekplaatjes van 1,5 — 1,8 millim., en voor eene buis van 2"6"' lengte dekplaatjes van 1,8 — 2,5 millim. dikte vereischt. Ilieruit volgt tevens, dat de dikte der dekplaatjes tusschen zekcrc grenzen afwisselen kan, zon- der dat de stoorende invloed nog zeer merkbaar wordt. Doch behalven in de genoemde handelwijzen , heeft mea ook nog een ander middel om aan den invloed der dek- plaaljes te gemoet te komen. Door namelijk bet objectief- stelsel zoodanig in te rigten , dat de vercenigde werking van dit en van het dekplaatje beide, tot het daarslellen van den vereischteu onderlingen afstand der luchtbeclden , gevorderd wordt, en derhalven het dekplaatje als het ware een deel van het objectiefstelsel uitmaakt. Dat dit inderdaad geschicden kan blijkt, dcwijl, volgens het in § ISSgezegde, de overver- betering van een lcnzenstelsel zal toenemcn, door de lenzen, waaruit hetzelve bestaat, tot elkander te doen naderen, ter- 14* (1) Mikrogr aphic , p. 162 21 2 MET ZAMENGESTEU) DIOPTRISCH MIKROSKOOP. wijl daarentegen de oververbetcring zal afncmen, cn cindelijk zelfs in onderverbelering overgaan, door dezelve van clkan- dcr te vervvijdercn. Daar nu een objectiefstelscl , welks graad van overvcrbetering gering is, door de aanwending van een dekplaatje gelijk kan gemaakt worden aan een ander, waarin de overvcrbetering meer bedraagt, zoo volgl, dat dezelfde lenzeu, alleen door verandering van huunen onderlingen af- stand, kunnen verbonden worden tot stelsels, die helzij zon- der, hetzij met dekplaatjes van onderscheidcn dikte moeten gebruikt worden , om bij de aanwending van een bepaald oculair, en voor eene bepaalde lengte van bet mikroskoop, de meesl voldoende uilkomst op te level en. Een vervaardiger van mikroskopen kan dus, behalven de reeds genoemde, nog twee wegen inslaan, die beide tot het bcoogde doel leiden. Hij kan of de objoctiefstelsels zoodanig inrigten, dat de waarnemer zelf in staat gesteld is, door wijziging van den onderlingen afstand der lenzen , tel- kens de noodige verbeteringen aan te breugen, of wel hij kan bij bet mikroskoop een zeker getal objectiefstelsels voe- gen, vvier lenzen vast aaneen verbonden zijn, docb welke bepaaldelijk voor bet gebruik met dekplaatjes van verschillende dikte zijn bestemd en ingerigt. Beide deze handelwijzen zijn reeds praktiscb uitgevoerd. Ue laatste, ofseboon de omslag- tigste voor den vervaardiger, schijnt ecbler over bet algemeen de verkieslijkste le wezen, daar hierbij voor den waarnemer veel tijd bespaard wordt, en het zekerder en gemaklijker is de objectiefstelsels gcheel te verwisselen, dan voor elke nieuwe waarneming, door het op en ueder schroeven der lenzeu, den juislen onderlingen afstand vooraf te zoekeu , welke bet best beanlwoordt aan de dikte van bet gebezigde dekplaatje. Beide handelwijzen kunnen echter ook vereenigd worden aan- MET OCULAIR VAN RAMSDEN. a 15 gewend, door de busjes waarin de Icnzen gevat zijn, zooda- nig in te rigten , dat elk stelsel zoowel zonder als met ecn dekplaatje van eene bepaalde dikte gebruikt kan worden, en dus de plaats vervangt van twee afzondeiiijke hiervoor bestemde stelsels. De daartoe strekkende werkluiglijke in- rigling, welke eene binnen bepaalde grenzen liggendc ver- lenging of verkorling van den afstand tusschen de Icnzen van ecn objecliefstelsel ten doel heeft, zal later beschreven worden. 1G1. Dat bet Huygenssche oculair, waarbij bet lucbtbeeld tusschen bet collectief- en bet oogglas in valt , over bet alge- meen als het meest gepaste voor een aplanatiscb mikroskoop moet worden aangemerkt, wordt door de boven (§ 158) gegeven theorie van deszelfs werkingswijze in verband met oververbe- terde objectiefstelsels , genoegzaam aangetoond. Ook is bet- zelve datgeue , aan betwelk de vervaardigers van mikroskopen doorgaans de voorkeur geven, gelijk reeds daaruit blijkt, dat nagenoeg alle bij de nieuwere mikroskopen gevoegde oculai- ren deze zamenstelling bezittcn. Echter zijn er nog andere inrigtingen van het oculair, welke ouder bepaalde omstan digheden eene nuttige aanwending kunnen vinden, en daarom bier vermeld moetcn worden. Als zoodanig komt vooral in aanmerking bet. oculair van Ramsden, ook posilief oculair gebeeten. Soinmigcn (1) hebben zelfs beweerd , dat dit oculair boven dat van II u y- gens de voorkeur verdient, en buune verwondering niel ontveinsd, dat bctzclve niet mecr algemcen wordt aangewend. (1) Littrow, Gehlcr’s Worferbuch, VI. Art. Mikroskop. p, 2249, en in navolging van hem Vogel, Anleitung sum Gcbrauch ties Mikrosko- pcs. p. 29. 214 1IET ZAMENGESTELl) IMOPTIUSCH MIKUOSKOOP. Het is derbalven noodig de wederzijdsche voor- cn nadeelcn van beide doze klassen van oculairen eeriigzins nader te ovcrwegcn , ten einde de gevallen aan te wijzen , waarin elk hunner met de meeste vrucht kan gebruikt worden. Het Ram sden sell oculair bestaat, even als dat van Huy- gens, uit twee plano-eonvexe lenzen, doch welke met de bolle zijden naar elkander toegekeerd , en digter bij elkander geplaatst zijn (z. fig. 89 C en D), zoodat bet beeld niet tusschen dezelve, maar op eenen zeer koilen afstand v66r bet ondersle glas ligt, dat is, tusschen dit laatsle en bet objectief. Zulk een oculair is dus eigenlijk eene doublet, en staat in vergrootende werking gelijk met een enkel oogglas van sterkere kromming. Door den ouderlingen afstand der beide lenzen , binnen ze- kere greuzen, te veranderen, verandert ook de brandpuntsaf- sland van bet stelsel (§ 125), en tevens de lengle der ebro- matische cn die der spbaerisebe aberratie, zoodat men het met zulk een oculair evenzeer in zijne magt heeft, als met een van de Huygenssche inrigting, om, bij het gebruik vau een oververbeterd objectiefstelsel, de dikte der luchtbeelden- laag te doen beantvvoorden aan de lengte der aberratie van bet oculair. In dit opzigt staan dus de beide klassen vau oculairen tamelijk gelijk. De voordeclen nu der Ramsdensc.be inrigting bestaan daarin, dat terwijl in bet Huygenssche oculair bet beeld door bet collectiefglas (z. fig. 72) eerst verkleind wordt, en de vergrooting van betzclve vervolgens alleen door bet oogglas wordt te weeg gebragt, bier daarentegen geenc voor- afgaande verkleining vau het beeld ontstaat, en de vergroo- ting bet gevolg is van de vcrecuigde werking der beide len- zen. Indien derbalven lenzen van gelijkc opening cn krom- HET OCULAIR VAN RAMSDEN. 215 uiing, en gevolglijk ook dezclfde chromatische en sphaerischc aberratie bczillende, tot een Huygenssch of tot een R a ms- deusch oculair worden vereenigd, dan zol de vergrooting door het laatstc to weeg gcbragl, aanmerkelijk sterker zijn, zonder dat de aberratien in gelijke verhouding toenemeu. Boveudien, hoe nader twee lenzen lot elkander gebragt worden , des le meer zullen ook dc zijdelings invallende stralen door de beide lenzen gaan, zoodat bet gezigtsveld van een Ramsdcnsch oculair grooter is, dan van een van Huygens. Tegen deze voordeelen staan echter niet onbelaugrijke nadeelen over. Daar voorcerst het beeld zeer digt bij de oppervlakte van het onderste glas ligt, zoo vertoonen zich de minsle gcbreken der polituur, de kleinste krasjes en stofjes, die zich op deszelfs oppervlakte bevinden, in het gc- zigtsveld. Wanneer dus deze oppervlakte niet met de grootste zorg gepolijst is, en lelkens van stof gereinigd wordl, loopt men gevaar deze onzuiverlieden voor werkelijkc dcclen van het beeld te houden, dat zich in het gezigtsveld vertoont. Verders zagen wij , dat het bij het oculair van Huygens (bl. 180), door eeue gcpasle verhouding tusschen de krom- mingeu van bet collecliefglas en van het oogglas, mogelijk is de kromming van het vlak, waarin het beeld gelegen is, door het eerstgonoemde glas zoodanig om te keeren, dat het door het oogglas waargenomen scbijnbeeld zich in een plat vlak gelegen vertoont. Bij bet Ramsdensch ocu- lair kan zulks niet zoo volkomen geschieden, oradat er in den eigenlijken zin bij hetzelve geen collecliefglas bestaat. In al die gevallen dus, vvaar bet minder op een groot gezigts- veld aankomt, dan wcl op eene zoo groot mogelijke scherpte van het beeld in de gcheele ruinate van hclzelve, is bet Huy- IIET ZA.UENGESTELl) DIOPTRISCH MIKROSKOOP. L>1G gcnsch oculair hcl vcrkieslijkste (1). Dc minst vergrootcndc oculaircn behooren daarom in den regel deze inrigting te bczitlen. Voor slerkere oculaircn, waarloe, bij de Huygen- sclie inrigting , zeer convexe oogglazen , die een aanzienlijk gcdeclle van cenen bol uitmaken, raoeten gebezigd worden, zoude bet Ramsdensch oculair, als, bij gelijke vergrooling minder aberralie beziltende, in aanmerking kunnen koinen, zoo niet juisl deze aberralie in overeenstemming met dc legengestelde aberralie van bet objecliefslelsel , voor de geza- melijke werking voordeelig ware. Hier moet derbalven de graad van oververbetering der objectiefstelsels de keuze be- slisscn. Doch ook voor geringe vergrootingen , en bij de aanwen- ding van objectiefstelsels, die een ver brandpunt bezitten, en gevolglijk een slccbts weinig gebogen luchlbeeld geven, kan cen oculair van eene dcrgelijke zamcnsleliing met vrucht gebruikt worden lot bet bepaalde doel , om een groot gezigtsveld le crlangcn, en dus in die gcvallen , waar bet meer le doeu is om een algemeen overzigt van hel voorwerp, dat men onderzoekt, dan om cene zeer naauwkeurige waarneming van al deszelfs bijzonderhedcn. Dit doel wordt dan bet best (1) Men vatte dit eebter niet in dien zin op, als of elk Huygenssch oculair uoodzakelijk een platter veld dau een Ramsdensch zal hebben. Integendeel zal, indien in bet eerste het overwigt van bet oogglas te groot is, de kromming veel aanzienlijker kunnen zijn , eu werkehjk is mij bij een vergelijkend onderzoek van onderscheiden Huygenssche en Rarns- densclie oculairen gebleken, dat zelfs in mikroskopen uit de beste werk- plaatsen alkomstig, de oculairen van de eerste soorl nog dikwijls in eene zeer aanmerkelijke mate aan dit gebrek lijden. Hetzelve kan eebter bij dezen geheel opgeheven worden, bij die der tweede soort niet; schoon de kromming, die van bet oculair zelve afhangt, bier veel geringer is, even als bij doubletten in bet algemeen, als ook omdat de bolle oppervlakten der beide lenzen bier naar elkander toe gekeerd zijn, zoodat het gezigts- veld bij geringe vergrootingen nog tamelijk plat zijn kan. HET OCULAIR VAN RAMSDEN. 217 bereikl door de beidc lenzcn , die eeuen aanzienlijken doormc- ter behooren te bezitten, digt bij elkandcr te plaatseu. Nog belcr dan twee piano -convcxe Ienzen , dient tot dit oogmerk de aplanatische doublet (§ 198 fig. 69) van J. Her- schel, welke ook in verband kan gebragt wordeu met een collectiefglas van geringe kromming, ten cinde bet veld plat- ter te maken. Ilet ware te wenscben dat elk mikroskoop van een oculair van deze laatsle zamenstelling voorzien werd. Carpenter (1) bevond, dat bij deszelfs aanwending de doormeter van bet gezigtsvcld, voor eenen duidelijkheidsafstand van 10 Eng. duimen, 14 duimcn (ongeveer 56 centim.) bedragen kan , hetgeen meer dan bet dubbele is van dien , welken bet gezigtsvcld gevvoonlijk hceft bij bet gebruik der Huygenssche oculairen. Eiudelijk is er nog een geval, waarin aan bet Rams- denscb oculair de voorkcur moet gegevcn vvorden boven dat van Huygens, namelijk voor oculairmikrometers van ver- scbillende inrigtiug. Wanneer een glasmikrometer of de be- weegbare draden vau eenen schroefmikroraetcr tusscben het collectiefglas en hot oogglas vvorden aangebragt, zoodanig dat men door het laatste ziendc de inikrometerverdeelingen of de draden duidelijk waarneeml, dan zal huu vergroot schijnbeeld in een zeer gebogen vlak liggen, even als alle andere voorwerpen die door eeue eukele lens bescbouvvd vvorden (§ 109). De zich nabij den rand van bet gezigtsveld bevin- dende verdeelingen zullen zich aanzienlijk grooler verlooneu , dan die in deszelfs midden; alle lijnen, welke niet juist door bet midden van bet gezigtsveld gaan , en zoo ook de draden (1) The cyclopaedia of anatomy and physiology bij R. B. 1 odd. Part. XXII. p. 342. -18 11 ET ZAMENGESTELD DI0PT1USCH MIKROSKOOP. van den scluoefinikrometcr zullen ecnigzins buitenwaarts ge- kromd schijnen. Dit nu is in ecne veel gcringere male hel geval, wanncer de mikromelcr vddr een Ramsdensch oculair is geplaatst, ora dezelfde reden, waarom bet gezigtsveld bij hct gebruik van doublellen altijd platter is, dan bij bet gebruik ecncr enkele lens van gelijke vergrooling. Men ziet derbalven met zulk een oculair alle regte lijnen, wclke zich op deszelfs brandpuntsafsland bevinden, ook nagenocg volkomen regt, en , wanneer men zich niet le ver uit hct midden van bet veld verwijdert, ook op liunnen juislen betrekkelijken afstand, gclijk zulks bij bet doen van mctin- gen een noodzakelijk vereischte is. Ik zoude bier thans nog gevvag moetcn maken van zulke oculairen, vvelke dienen ora het omgekeerde beeld weder iu de oorspronkelijke rigling van bet voorvverp te brengen. Docb bet komt mij gepaster voor over deze , legelijk met de overige middelen , die tot hetzelfde oogmerk worden aange- wend, in een afzonderlijk booldstuk le haudelen. 162. Na deze bescbouwing der hoofdbestanddeelen van elk zamengesleld dioplriscb mikroskoop, en van de verhou- ding, waarin de objeclieven en de oculairen tot elkander staan, kunnen wij thans de vraag beantwoorden : boe een zamengesteld mikroskoop behoorl te zijn ingerigt, ten einde te voldoen aan de billijke eischen van dengenen, die hetzelve tot wetenschappelijke nasporiugen verlangt aan te vvenden. Hel hoofdvereiscbte in elk mikroskoop is eene zoo groot mogelijke oplische volkomenheid. Een geoefend waarnemer kan met een mikroskoop, welks werktuiglijk gedeelte zeer slecht en gebrekkig is, maar hetwelk voorzien is van goede objeclieven en oculairen, nog uilstekendc nasporingen doen; VERE1SCHTEN DER INRIGTING. 1)E 0BJECT1EFSTELSELS. 219 doch zoodra hct optisch gcdeelte slccht is, kan noch zijnc geoefendheid, noch het voortreffelijkste racchanismus hiervoor ecnige de minste vergoeding geven. De algemeene regelcn, tot beproeving van den graad van optische volkomenheid der verschillende mikroskopen , voor eene latere opzettelijke behandeling besparende, willeu wij ons bier bepalen tot de opsotnming van datgene, wat in het bijzonder tot de inrigting van een zaraengesteld mikroskoop gevorderd wordt. Bij deze beschouvving kan men ecbter van tweederlei stand- punt uitgaan. Men kan zich namelijk of de vraag ter be- antwoording stellen : welke is de meest volkomene inrigting van een zamengesteld dioptrisch mikroskoop , overeenkomstig de tegcnvvoordige vorderingen der kunst? Of, hoe moet zulk een mikroskoop zijn ingerigt , opdat hot voldoende zij voor wetenschappelijke nasporingen? Hct antvvoord op deze beide vragen zoude natuurlijk eensluidend zijn, indien men de boogste volkomenheid der kunst niet ook met den hoogslen prijs moest betalen ; en daar ik mij onder raijne lezers er vclen voorslel , voor wie deze laalste omstandigheid niet ge- heel onverschillig is, terwijl het er bovendien verre af is, dat de bruikbaarheid van een mikroskoop in gelijke verhouding met deszelfs kostbaarheid zoude klimmen, zoo zal ik, in het volgende, dit punt niet uit het oog vcrliezen. In de eerste en voornaamste plaats kornen de objeclief- stelsels in aanmerking. Wat him aantal betreft, zoo kan men dcs noods met drie stelsels van verschillende vcrgroo- ting volslaan. Wenschelijk is het echter er eeuige meer, b. v. vijf of zes, te bezilten, daar men telkens, vvanneer zuiks mogelijk is, de vcrslerking der vergrooting niet door de ver- wisscling der oculaircn, maar door die der objeclieven moet r ZAMENGESTELI) DIOPTRISCH MIKItOSKOOP. trachten te bevvcrkslclligcn. Om dc vroeger (§ 157) aange- voerde redenen is liet verkieslijk , dat dczc lenzen ondcrling vast tot stelsels verbonden zijn. 