Maleisch-Nederlandsch woordenboek
van V lol 3^ kwartier; — (z. k^lam): berbffilan, eene maanden of manen hebbende zijn, zooalvS bv. eene planeet: eene maand of maanden durende zijn; berb(]&lan-3 , manr;/- den en maanden durende zijn; maand aan maand; kebdplanaii of p^njakit b., maan- ziekte; b(feIan-2. wat op de maan gelijkt: b. badjoe, de hals van een badjoe; hel maanvormig stuk goed, dal verkregen wordt door het uitknippen van den hals in een mal badjoe. Een aantal daarvan, tot drie- of vierhoeken geknipt en bij wijze van bedelaarsdeken aan elkander genaaid, zijn een talisman, die onkwetsbaar maakt (p(?lïjas). *II., bö&lan-S, soort van visch. — [L.]. ^ 4J 4^ bêèlau, soort van simpelheid, — *[Div.]. cJu 4^ bflêloh, bamboes [z, awoer): soorten: b. t^mïjang: z. b^toeng; b. kasap, uitwendig ruw. Wordt gebruikt om hout, horen en dergelijke fijn te schuren; b. p^lïting; b. t^lor, of b. tclang, dun van hout en derhalve goed, om er rijst in ^ L^ 297 ^^ te koken (z. lemang); b. akar, zeer taai (voor hoepels en dergelijke); buigt zich ter aarde wanneer hij 2 a 5 vadem hoog is geworden: b. gading, elfen geel. Van eene tooversprcuk voorzien, die er op ge- schreven of ingcgriffeld wordt, en om den hals gedragen , dient hij als afweringsmiddcïl van ziekten bij kinderen: b. pc^rindoe, bamboes met gaten, die reehlstandig in den wind geplaatst worden en dan ecMi ver- langend (sehnsüchtig) geluid voortbrengen. Eene tooverspreuk , daarin gedaan, zou legenliefde bij iemand van de andere kunne verwekken; bc&loh-2, naam eener soort van gras; wat op een stuk bamboes gelijkt, lange holle cyhnder; hui.s; de slokdarm: de luchtpijp; buisjes in eene gouden of zilveren halssnoer, die met andere voorwerpen, bv. doorboorde balletjes, geldstukken enz. af- wisselen; pijp: de ringen voor een laadstok; b. lëher, de slokdarm; de luchtpijp: rantai b., ketting, welks schakels uit cylinders (vergeleken bi.j stukken bamboes) bestaan. dsj É^ bölah = böla. aJ ) Aj böleh — smtr. van beroleh — , kun- nen; vermogen; bij machte zijn; mogen; tïjada b., het kan niet; het mag niet; seböleh, naar vermogen; seböleh-2, naar vermogen; seböleli-3-koc , naar mijn best vermogen. r-« / J ^ bö&lai , onnatuurlijk wit van huid of haar; wit t eling: albino: kakkerlak: — * böêle (jav. en soend. , T.), batav., ir/7/?/7- rig (bv. van buffels). — [B]. ■M- -% 4«> bcTma» pop: Iweld. — [L.]: misschien 't bal. boma, een tiUmfiguur aan ver- brandingsf oestellen , doelende op Bhauma; de zoon der aarde bij Wisnoe (T.). ^ ÊL-^ f-'i /^' "'^ï^ï- '1"*^- ^^' uilen. h^nü — skr. bh<1êmi — , de aarde, zoowel de oppervlakte, als de bol: öraug b.; de oorspronkelijke inboorlingen van een land; — ^ Kaboemïjaii , aardsch: nardsgeziud. — [L.]; boem i poetra (men. uitspraak bcëmï poeta), skr. bh(pmï- poetra, een inboorling (Men.). — [T.]. <X^ 4-> O^ial. bdömaii) nom. unit. van ^^. y^ ^ bomor (minder goed, bömoh en het minst goed, homo), bezitter van ge- heime middelen of kunsten , inz. ter genezing of voortbrenging van ziekten, ter hetoo- veriiig, of tot het vangen of dooden van dieren; van daar: arts; geneesheer: toove- naar: beestenvanger oï -dooder (z. dóêkoen en pawang); b. gadjah, oliefanivanger of 'dooder, kyC lO bömo z. bomor. ^iyC k^ bömoh z. bomor. *C^v^ 298 iO^ 4f /^ 4-> bö^a, bijzondere soort van aard- vrucht. — [U.]. /^ ^ I' (minder j^^oed InTnyi), iiiembciêili , verbergen: helen; verhelen; verduisleren; verdonkeremanen; bceinjan, wa( verborgen enz. is; penibfjêiii, wie verbergt enz.; heler; sembcêni enz., in het verborgen; heimelijk; verstolen ; steelsgewijze. II. naam van een' boom — antidesma buni — die eene kleine^ ronde, zure doch eetbare vrucht draagt, in trossen^ ongeveer als aalbessen. — Batav. (jav. woeni, soend. hoeni) — (T.;. III., men., = boenji (T.). w ^m> böëna, naam van een zoutwater- visch, ongezond, voor kraamvrouwen zelfs gevaarlijk. ^{^^y^ êLj> boeiita, vv. sum., rond; cirkelvor- mig: sedangnja bajang-2 boen- i'd,de schaduw was rond (het was middag). — [N.]; slecht gehoord in plaats van boen tar (T.). \^^^y3 ^ böïnoet en bOëiioed, naam van een' boom, met zeer fijnen bloesem, van waar hcêdjan b., motregen: naam van een* struik, waarvan de wortels als geneesmiddel gebruikt worden: — ^b. kalödja, soort van wariugin — ficus reUgiosa — die zijne takken naar beneden schiet. De bladeren zijn breed eïi worden jong zijnde gege- ten (vgl bal. boenoüt, T.). — [R.j. /♦wO 4-> boewantan, naam ecner plaats in Pahang; kampoeug b., nederzetting van volk van Boewantan in M.daka. cX. 'J^- boenoed z. bd^iioet. ^ ( J^ 3^ bij^iias, het scbrr|)e, lange puntje of uiteinde van den padiekorrel. — [R.]. <^ É«.), iiieinböénoh (en, minder goed, niemoé- noll), dooden; ter dood brengen; ombren- gen: vermoorden; schrift (d' druk doojfmlen. Van een medeklinker (ook \ is een medeklin- ker) zegt men, dat hij een' op hem v<dgeïHlen medeklinker doodt, wanneer hij em klinker bij zich heeft, de andere echter klinkerloos is bv. in •^ wordt de . door de uj , in ^^; I de ^j door de ] gedood; bd'nöban, wie of wat gedood enz. is: wie of wal moet gedood enz. worden; doodschuldige: wie op den dood zit; van eene fuik de harlvormig ingesloten ruimte, waarinde visch i^evangen wordt, waarvan er bij groote fuiken drie van verschillende grootte achter elkander zijn: de buitenste, grootste, b. hêwar, waarin groote visch en krokodillen gedood worden, hebbende een' uitgang naar het middelste, b. pari, waarin rog en visch van middelbare grootte gevangen w^ordt, hebbende een' uitgang naar de laatste, b. mati, zoo genoemd, omdat er geen uitgang meer in is, waarin de kleinere visch geschept ^i"- 299 'y. wordt; pembö&noh, wie of wal doodt enz. of (jcdood enz. heeft: dood er; moordenaar: oor- zaak van of nmldel tol liet (er dood brenj^^en; perboénOliail, doodlny; Ier dood brenging: ombreng ing : vermoording : moord : t q m p a t p., |)laats voor iiet Ier dood hren^eu; plaats aan lipt lichaam voor het veruKHsrdeii; p^ka- kas p., werktuiii^ voor het ter dond brengen; pemboéiiöhaii, als handeling van den moor- denaar; p^kakas p., vverkluig voor hel Ier dood brengen. C5^J-? hoiie, Boni op Celebes. 25 ^ , soort van groote nil. t 25 4^ böèwah, vrucht: bol; knop: de pok- puisten. Het is voorts een classiticeerend woord, vergezellende het telwoord, dat een aantal van zekere groote voorwerpen aan- dnidt, zooals hnizen, vaartnigen, landen, sleden, bergen, meeren, vijvers, voorts van volkstammen en geslachten, ook wel van listen; streeken; b. tangan ,^ geschenk aan meerderen of kennissen, bij aankomst op eene plaats; b. p^ler, de zaadballeu: b. po eng go eng, de nieren; b. badjoe, knop of knoopen van een badjoe; b. sekati mĕĕna, naam eener van Britsch-Indie komerïde vrucht, van de grootte van een pe- perkorrel en van een aromatischen smaak, die men wel eens bij de sireh kauwt; b. tjatoer, de stukken van hel schaakspel; b. pareh dobbelsteen: h. kt^ras (harde vrucht), de harde nootachlige vrucht van een' boom, pókok b. k., die in sommige gewesten kern int ing, op Java k^mïri heel {aleurites maldccana). De noot geeft olie, wordt in de keuken gebruikt, en dient bij een zeker kansspel en een zekere toov<u'ij; b. h(ï*lo(», z. Jyj baulo(v. b. serah, bena- ming voor de kinderpokken; h. mcëloet, waarover iemand gaarne spreekt, stok- paardje, in dien zin; ivaarover veel gesproken ^wordt: het stadspraatjes, in dien zin; b. rengngas (de vrucht van ihw r^ngugas- boom), soort van versnapering, daarop gelijkend; b. malaka (de vrucht van den malaka-boom), soort van versnapering daarop gelijkend; b. mólong, soort van versnapering (een boom of gewas ^^ on- bekend); b. betis z. b^Uis; b. s^napaug, geweerkog el; b . m ^ r j a m , kanonkogel ; b. hati, uitdrukking van liefkozing; Jju s^ èéne list; — * b. timbangan, gewicht om te ivegen; b. pantat, bil. — [L.]; berböêwah, vruchten dragende zijn: nienibo^wahken^ als vruchten voortbrengen. •H' 25 4-> bcĕwoli, het is te vergeefs; het is, den Mooriaan wasschen. ^ — [R.]. 25 É^> böèweh, schuim: b. boèwal, waterbel; sorong b., == djöloug-^ pasang, het j^y^ 300 HM getij 2 a 3 dagen na dood tij: berb(ï»weh, schuimende zijn. ^jC^ ê_> boehoer, men. uitspraak van boe- hoel (T.), mjh^^ bohong (minder gebr. lawak), leugen: leugentaal; onwaarheid; irietii- böhoiiff, liegen: berbohong*, hezig zijn met liegen: niemböhons:ken. logenstraffen; voor eene leugen verklaren. fsSb 4*J boehoe], z. onder »^^« en hoven Jyt^^ (h\. 217). ^ .^Jft4^ !>öêhoeii, liehaam: hoofddeel van iets, — [C.]. ^ éSb ^ boehoe, w. sum., knoop, zooals in een touw: berboehoe h anjak akar i toe, in die wortels zijn veel knoopen: kronkels in touwen of darmen; bulten op het lichaam: ongelijkheden van den grond. — [N.]; moei wezen hoehoel of boehoer, Ngadjoe-daj. bohol (T.). ^ f C %^ böêi, batav. — verb. ned. — boei: gevangenis. — [B.]. / C ^m> böja, uit elkander (niet meer een lichaam, stapel of hoop vormend), zooals bv. een koek tabak, eene menigte papieren. uu / c êO? inenibcjèwai , vrij hangen, zooals bv. eene hanglamp, eene hangmat; b&- waijan, hangmat; hangende wieg. ;^^>0 A«.> I. bivjoet. sidderend van ouderdom, een sidderende van ouderdom: oud- or er grootvad er oï -moeder: het sidderend enz. zijn: siddering van ouderdom {y^\. bal. b^boê- j (ê! a n , T.) : c-) U , sidderend oudje; ke- beéj<etan. onwillekeurige beweging: sidde- ring van o}ulerdom. ^ II. en b(rjoed, bafav. (uit ^t jav. of bal., T.), overgrootouders: verboden; zich van iets onthouden , uithoofde eener gelofte. — [B.] : soek., kleinkind van een kleinkind. -^ iXj> 4-J bopjoed z. bflêjoet 11. ^ ^ ^ böpjar, batav. (uit 't bal, T.), vloeien: k^rta.^ b., vloeipapier. — [B.]. -)(. ^ ^ bö^Jir, soort van vogel. — [M.]. ( V^ ^ böjas z. b^rdoes. i-> %^ I- bcpjoeng:, soort van kleinen wa- terpot, met dikken buik, nauwen hals en wijden Irechtervormigen mond, groo- ter dan de fernang, dienende vroeger ook als urn, ter bewaring van de asch of de beenderen van overledenen; béjftn^an, wat op een urn gelijkt: wat als een boejoeng rond- gedragen, als ware het rondgevent wordt; eene beleedigende uitdrukking; t^bdêsan b., vrijgekochte, dien men overal rondbrengt, om hem weder kwijl te worden. *II., si-boejoeng, men., de naam, dien 'd-y. 301 J U-^. men aan een jongeling ol' wel /ijn eigen zoon geel'l, als men een naum niet kent uf niet zeggen wil: z. oepik, — [T.]. ^ i-^ %^ I- ho}oii^ i ydv,,(fcv(tufien (jenofnen worden: hevmjaan; het land eer- lat en, -— [{].]. * II., w. Slim., mei veel bewejfinjf loopen; een theatralen ifanij aannemen: mei de schouders heen en weder draaien. — [N.]. L o,_s 4 „> höjixk f droog, geur- en smaheloos, zooals bv. verlegen tabak; ook (ig. : droog: saai: droogheid: saaiheid. /•O ÊL^ böjaii, Bawéan, eihunl benoorden Java. -)('/. y> 4—) hojoeii f w. ^mw., hoop: afdceling: peloton; berbojoeii , /// hoopen scharen. — [N.]. ,., A> I. böêïiji, j/c/u/rf; klank; schal: galm; van geschriilen inhoud (z. boêni UI.; jav. oeni, bal. moenji, T.); memböèiiji) geluid geven; klinken: schallen; galmen; berbcêiiji, bezig zijn met galmen enz.; boenjfjaii, wat geluid geeft; muziekinstrU' ment; naam van een soort van spook, dat men wel kan hooren, doch gew. niet zien. Alleen aan verdwaalden zoude het zich soms laten zien; seböBiiji, hetzelfde geluid enz.; van hetzelfde geluid; hmiyi-héniiydii^ muziekinstrument. II. i. böèni I. bónjor, van vruchten, dierlijke lichamen, eigenlijk van alles wat in den normalen toesland vast of bard is pappig: pappigheid; zuchtigheid. ^s^^ I. bah. sterke afwatering uit de bovenlanden en daardoor ontstane over- slrooming (z. ködjoh), ^«•11. en boh, matras: hed, — [C.]. z' / ^Qj> ' schoonheid; glans; luister; jjJUl^, luister van het geloof. \ <3 u2-J J pers., zeer dapper man; kampvechter (z. pahalTiwan); zekere eeretitel voor uitstekende mannen, ongeveer gelijk- slaauib; met ons hedendaagsch ridder, / C ic>W->^" uSn'^-H-^ verb. van^c^^Jl^j. \#)l3w2->' P^^i^- ^)^^W-^' Ae/t(: kamp- vechter: ridder. / C, i alI^uZ-) (nïal bahadOëri), een ba- hadoër betreffend; ridderlijk; bintang b., ridderorde, gew. vertaling, door Europeanen uitgevonden. ^ i :> / / <^L-> \ r(\V/^ ^ (mal. bahadö^rïjah), plur. '^ ^ V^ van^^Jl^. / / / ^r iW5j, pers., de lente. ;W 302 c/**W iV 1? s I. bahara (mindQr gebr. bara"^ — skr. bh ar a — gewicht van zeer ver- schillende zwaarte, zoo naar de landen als naar de gewogen voorwerpen; Ie Riouw en Singapoera is, bv., 1 bahara agar-2 = 12 pik.: 1 b. h{fut, dat zooals sandel-, laka-, sepang-boiit enz., om zijne waarde bij het gewicht verkocht wordt, == 6 pik.; 1 b. tin = 5 pik.; 1 b. teripang == o pik.; lading, alleen in de samenstelling tölak- bahara [ballast); de buik van het vaartuig. * II. naam van een visch, zijnde eenege- meene soort. — < [R,]. \ vUZ-> baharoe, nieuw; versch; nieuwelings; pas; even: zooeven; onlangs; nieuwheid: verschheid: orang b., nieuweling; baar. iU2j , al wat schoon of luisterrijk is; schoon- heid. — z. bahari. A /? N bahari (in hik. en poëzie), van personen volmankl; beschaafd; inne- mend; volmaaklhcid; beschaafdheid; inne- mendheid, (de bet. is alles behalve zeker. Sommigen willen dat het oud beleekent; lamp. boehari, T.). Het kon wel het adj. rel. zijn van .1^ bahar — z. bahrï. ^J^ , pers., lot de lente behoorend. / /^UL-> bahasa — skr. bh asa — spraak; taal; woord; uitdrukking (gram.); wijze van zich uit te drukken: toon; goede toon ; manieren ; goede manieren ; fatsoen ; hefeefdheid: b. dalam, de hof taal; b. h aio es, de gekuischfe taal; b. sehari- 2, de gewone omgangstaal: h. katjcêkan, de taal met een' vreemden tongval: b. tjampoer-baoer of tjampoer-gaoel, de bazaar-taal, het zoogenaamde laag maleisch; b. djawi, de landtaal: tahoe b., manieren weten; mü- loe-2 b., zedig in taal; malangkah b., tegen den goeden toon handelen; b^raleh b., van toon veranderende zijn; gilfi b., gek, naar de taal; zoo te zeggen gek; wat men zou kunnen noemen gek, d. i. niet wezen- lijk gek; Jj o n dong b., eenigszins hellen; berbahasa, goede manieren hebbende zijn] zich van een e taal bedienende zijn (zonder complement verstaat men daaronder: zich van een' fatsoenlijke taal enz. bedienende zijn); b. maulana^ zich van het woord mau- lana bedienende zijn, zooals bv. jegens een^ regeerenden vorst van arabische afkomst; membahisaken, in de laai gebruiken, bv. een woord, eene uitdrukking; iets dooreen woord of gezegde uitdrukken, bv. zich zei ven door het woord kïta; iemand, hetzij met hemzelven of met een^ ander van hem sprekende, met een woord of gezegde beje- genen, d. i. tegenover of van iemand een woord of gezegde gebruiken, bv. s^majam van den regeerenden vorst; iiiembahAsa- ^w ,•^05 keii malajoe, in *t malei sch overbrengen: jniig dibahasaken l)ers(,^,niajani, tol of van ivien men b^rseniiïjani f/ehruihf: per- liahasa^ — skr. paril)hasa — wat in tle taal gel)raikt wordt; spreekivijze: sjneeh- ivoord; perbaluisaaii, taal, waarviin mnx zicli onder zekere onistandifilieden moet bedienen. C.^ j W-> baha|2:i — skr. bhapa <je<h>el(e: deel; nienibaluï^i , declen, ook aritlim.: verdeelen: bij bet kaai'lspel geven: dibahag*! liga, /// drieën gedeeld irorden: door 3 gedeeld worden (aridini): terbaha«i cilas lïga babagi, /// drie hoofdslukhen verdeeld: sebahagl lagi (|)(ela ), /e// andere: voarls: wijders: berbahagi. verdeeld zijn: 1). ddëwa, in tweeën verdeeld zijn: balui- g'ïjan, door de hand. verdeelen verkregen: b. tjïnab, gedeelte van een land (ook staat- k u n dig ) ; a f deeling : h . p q ni e r e n t a b a n , bestuur sa I deeling ; departement : ministerie, in dien zin; pembahagl, ivie deelt enz.; deeler (ook arilhm.); verdeeler; in het kaart- spel gever; perbahagijan, verdeeling: kaart- geving. . A /^ > bahana, geluid; klank; weerklank; nagalm; geraas; geweld: m^ngam- boerk^n h., zijne stem verheffen; berbaha- na, geluid gevende zijn; klinkende zijn; weerklinkende zijn; nagalmende zijn; geraas makende zijn; geweld makende zijn. /C\...g^ bahaja, (minder goed baja)— skr. 1 bbaja — , gevaar; nood: ongeluk; mara b, of, bij smtr. ^^l^;.^, pleon. smst., i ongeluk: memberi b., ongeluk veroorzaken; gevaarlijk zijn; in nood brengen: berbahaja, gevaar enz. hebbende zijn; in gevaar enz. ziJ7i. i ) y^^ bahtera (skr. w a b i t r a , T.), vaartuig , in 't alg., = bidoek en p^rahoe. i .. -^ c x^ Ï <\SA^2o ("ïi*'- babdjab), sehoonheid: vreug- \ de: blijdschap. I ^ ^ -^«i2«> (mal. babar), het uitmunten in schoon' I heid, bevalligheid en deugd; uitmun- ! I tendheid. \ (C 't ^ '^ bahri waarscbijnlijk een door een' I betweter op de ar, wijze gevormd adj. rel. van •^ of bet is eene brabbel- spelling voor l^^^ • l Q (? ^ ' huiduitslag : ringworm, . JSl o s bahkan (zelden in de spreektaal), adv. van bevestiging: ja; zoo is het; zeker; ja, zeker. / ^^ ^ bahagïja en ba^ija — skr. bbag- ja — , geluk (toestand); gelukzalig- heid; heil; gelukkig; gelukzalig. •K- W-> bahla, batav.^ ongeluk. — [B.]. — z. Sb. c^ / ij / VjiA/2__> ('ïi ^^^J^ » ^" *' gezicht; in tegenwoor- digheid; zonder iets te verbergen. '^^ 504 *jU ^ .>,<gs babna* hatav. (bal. ba3.na, door hefn , lifutr of dal veroorzaakt, T.), bahiianja = sebah: Ijalinanja oedjan s i^ lil a 1 ^ TU dj a 1 a n iij a 1 o d r o k , omdat het den geheet en nacht door (jereyend heeft, zijn de wegen heel modderig — [H.]. ^ /*wi2^ heliiia, onverschillig: onachtzaam; ^ onverschilligheid ; onachtzaamheid. — [C.]. A^i2_> bahwa — skr. bliawa, ivijze van Itesfaan: ingeschapen of aangeboren eigen- schap: wezen: wezenlijkheid: natuur: meening: bedoeling (/eer onwaarschijnlijk, T.) — wezen- lijk : voor waai ' : waarlijk ; dat ; b. ï n i s d; r a t , voorwaar, dit is een brief; mengatakan b. I* a dj a t e 1 a b data iig , gaf te kennen , dat de vorst aangekomen was; h S(;soenggoeh- nja of b. sanja, pleon., voorwaar; sebahwa, wezenlijk; voorwaar: waarlijk: deiigngan s^bahwanja, /er dege. ) é^Lj f gemeenzaam: hekend: gewoon. — [Rich.]. ^L^ ^ i tL^Lm> bahoerak, w. siiiii., opstaan a van ziften. — [N.]: z. ^.^) en Oj'^ji op bladz. 216 (T.). 1^^^^-^ babCêloe, beter J^ (bauloe). y / (? ^ (mal. bahï)^ schoon; glanzig; helder; sierlijk, -r-^^ ^ beheüa en bëna, ongemeen; sterk; hevig ; geweldig ; opmerkenswaardig ; waardig, dat men er notitie van neemt; on- gemeenheid; hevigheid; hooge graad: opmer- ken swaardigheid; uitstekendheid; iets bijzon- ders: ongemeen: geweldig; hevig: in een hoogcn graad; bij uitstek: nieiiibehĕna^ waardig achten, dat men er zich mede be- moeit: notitie nemen van iets; apa bt^bëna k e pa da lij a ? wat voor bijzonders is dal voor hem? / -> I- bëja (vgl. bijaja) tol: gerechtigheid: recht: cijns; perbéjaliii. bij verk. ook wel pabëjaii, plaats, waar pacht geheven wordt. * II. (vgl. L), soort van zeeschelp, die als kleine munt gebruikt wordt. — [L.; C.]. *1II., batav. (uit 't bal., zooals uit de bijzondere beleekenis blijkt, ï.), béjaïii, iets bekcsligen, — [H.]. -^ / ^ l, bïja-;^ (bal. bijah-bijah, T.). een gewas — sagittaria hirundinacea — groeiende in natte rijstvelden en moeras- sen. — [R.]. *1I., bJja-3, soort van boontjes. Op Suma- tra een struik, waarvan de bladeren gebruikt worden om tabak in te rollen. — [P.]. *1I1., w. sum., kanlieljewerk. — [N.]. ^ v.A«> bija, w. sum., achterkleinkind. — •• ♦ ■* [N.]; vgl. bïjak. ■5tt^V>v_> bijada, jav., vrouw, verwijfd. — [C.]. 305 ^i..^%AJ ♦ / / L ^^nVjl-^ , smtr. van het pers. -j en u-jOK onbeleefd; onhoffelijk; onwellevend; ongemanierd; onfatsoenlijk; onbeleefdheid; on- hoffelijkheid; onwellevendheid; ongemanierd' heid; onfatsoenlijkheid. y y L Jt^Vx-^ plur. van J^xjo. y yy ^ö\j<^ (mal. bajadikah), het voor- ^ gaande, \Va«> plur. van ^. / v^V>v^ bijasa — skr. abhjasa — , gewend; ervaren; gewoon; geoefend; in ge- bruik; ervaring; gewoonte; oefening; gebruike- lijkheid; menghilangkan b., eene gewoonte afwennen; inembijilisakeii, gewennen. y C / C J>Va-> bijaperi en bijapari — skr. wjèp^ri — , handelaar, koop- man; — * bijapari, w. sum., geleerden; rechtsgeleerden, — [N.]. / y s.Ajs^j het duidelijk zijn; het klaar zijn: het blijken; gemakkelijkheid in het spreken; welsprekendheid; verduidelijking; verklaring; uiteenzetting; opheldering (mal. verl). is bajan); fï b.^ = mal. pada m^- njitak^n; membajanken, verduidelijken; verklaren; uiteenzetten; ophelderen; schil- deren; aanschouwelijk voorstellen; mededeelen; melden; te kennen geven,, ^ALrJïKDERL. WOORDENBOEK. DEEL |, / Vi éVa-> bljawas — port. goyaba? (west- ind. gujave? T.) — alleen in dj a m boe b., naam van de witte soort der dj ambo e met de vele pitten. C^U^ z. bij bijajoen. L *<f ifc Vx«> bijawak , groote soort van hage- dis, die gegeten wordt, gew, le- guaan genoemd; b. poe.nggoer, soort met een' korten staart; bagai lïdah b., als de tong van een bijawak (die gespleten is), d. i.: dubbelhartig: m^mbijawak, zich als een leguaan voordoen; op den buik liggen; op den buik voortkruipen , zooals bv. een dief. — [S. S.]. ^ aOO bijawan, naam van een* eetbaren zoetwater-visch, waarvan de kuit ingezouten en in den handel- gebracht wordt. / C\.>»o bijaja — skr. wjaja^ — , uitgaven; verteering; onderhoud; kost; membi- jaja, uitgaven doen; verteering maken; membijdjaken . uilgeven; verteeren; ten koste leggen; besteden; onderhoud of den kost geven aan iemand, ^^•oVa-.^ bijajoen, bijzonder soort van üêbi. — [R.]; is 't bal. bijaoeng (T.). ^^^^^/vA-J 1- l>ïbi (pers., T.) vaders of moeders jongere zuster (in hik. en poëzie); wordt ook gebruikt als aanspreek-woord ^0 u^ S06 c:.^ jegens vrouwen van minderen rang (oud-jav. moeder, T.); — *balav., tante; vrouw van meer dan middelbare jaren. — [B.]. *II. lomp; dik. — [R.]. iUa-> plur. C>^ van / z. b i bat i n (bl. 204, recbts). ^ ^*r/^K^ I., membibit, singap., met de vingertoppen iets pakken, bv., di- bibitnja, laloe dibawanja lari. — [abd. sch. wdb.]. ^IL, batav. (uit 't jav., T.), zaad uit het plantenrijk. — [B.]. ^ y^Aw> bejber (lees bèbar en vgl. jav. bibar, krama van boebar, T.), w. sum., verstrooid; verspreid; denkelijk het- zelfde als bibir II. — [N.]. — z. b^bbar. y/,j^ I. bibir, lip; omgebogen rand, boord of kant; tuit van boven open; b. mata, de randen der oogleden; m era h b., het roode der lippen; b. djcBweh, hanglip; mïnjak b., lippenzalf; lippenpomade; — *bibiran, babbelaar. — [L.]. *II., w. sum., uit vliegen; door elkander vliegen. — [N.]. ^ yyo^ '>^^^av. (uit 't soend., T.), bèbèrin, uitspreiden ; ontrollen , bv. wasch- goed, - [H.]. / M^K^ bêbas, vrij; frank; o?igehi7iderd; ongebonden; onver kt; niet verplicht tot iets; onbelast (geene belasting opbren- gend); vrijheid. ^( )^^^^^^ bïbis, zuiveren, zooals katoen. — ' *[R-]- ^/ W4s>sA-j bêbes, gerëpes en rëbek, batav.^ ruig, bv. als een opengesne- den boek of gescheurd papier. — [B.]. L:^SvjLJL,^ I. bêbek (jav. en batav., T.), eend. — ♦ ♦♦ « Alleen in daoen tjakar bëbek (naam eener plant met geneeskrachtige eigenschappen). *II. geit. — [C.]; 't soend. embè? (T.). Ajsj<^ bïbah, verb. van ^^^J^. ♦ ♦♦ ♦ ^ c / (j^^/s^A^, plur. <^y^.y '-^'^ï? ^-^'^^i^' CL>).m en c:^Ut, huis, woning; tent; tempel; paleis — met plur. cl?U>), distichon: vers; liestaande uit twee hemis- tichia (öj,U^);— ixil) u:^ of <di) c:^>, het huis Gods, ook a)j^^ **i2^' ^^^ heilige huis, d. i.: de tempel van Mekka; o^ JU!!, de openbare schat; ^^iXiU) ci^» de geheiligde tempel, d. i. Jeruzalem. rys./^j> I. l>iti (minder goed binti), hof- juffer van goede* familie, van den ouderdom van cc. 10 jaren tot den staat van huwbaarheid; b. p^rwara, hïti van voorna- me afkomst. II. — skr. witti, onderscheidend kenmerk; kennis--, bewijs in eene rechtspraak; tanda C^Jü 507 b., kenteeken van hei bewijs; corpus delicli (bal. tjihna wjakti, T.); ^^ w. sum., 1^ een teeken dat door twistende partijen aan den rechter wordt overgegeven, 2^ wordt het gebruikt bij het tellen van platte voor- werpen, bv. papan doewa biti, twee planken. — [N.]. i^l/^j*^ l^, membèta, met elkander kouten; met elkander keuvelen, IL, pron. pers. 1 sing., ik, beleefd, inz. door hoogeren in rang tegenover minderen, die men evenwel wil eeren. i^v/sj^O I- bïjoet, verergering eener ziekte door nalatigheid. *II. boete, — [R.]. "^ ^J>^J^A-> bètèt, batav. (jav.), zekere kleine papegaaisoort (vgl. soend.). — [T.]; groene kaketoe. — [B.]. biting, batav. (jav.), een bamboe- pennetje zooals die, waardoor men bladen ter inwikkeling van gebak vast- steekt. — [T.]. L/>.^^_^. bĕtek-3, naam van een* vogel; soort van vHeger in den vorm van dien vogel. ^ ^js^ bidja (skr. widja), men,, = bidji; ^ vgl. ook bidjan. — [T.]. ^AO Ï>ï4ii (vgl. h i dj a , T.), zaad; korrel; ^ pit ; graan ; voorts ook : eenheid (arithm.); soort; wijze. Het is voorts een classificee- :è^ rend woord, vergezellende het telwoord, dat een aantal voorwerpen aanduidt, die moeielijk onder ééne kategorie kunnen gebracht worden, zooals korrels, vruchtpit-* ten, vruchten, steenen, borden, schotels, glazen, kommen, dozen enz.; b. mata, de oogappel, ook als woord van liefkozing; moetij a dOĕwa b., twee parelen; b. nangka (pit van de n angka -vrucht), naam eener zoutwater-slak, die de gedaante eener nangka- pit heeft; gewone handboor, wegens de overeenkomst meteen nangka- pit van liet houtvatsel van zoodanige boor; ïkan b. n., naam van een kleinen eetbaren zoutwater-visch; b. ratap, of bcBtir ratap z. onder ratap; b. sabak, hetzelfde bij de handeling ^j^L.; berbïdji-limau (li- ni au -pt7/<?« hebbende zijn), van gekookt graan, bv. rijst, niet door en door gaar zijn. f^Kj> bëdja en sebëdja, in sommige titels ^-^ bv. in b. wangsa. (^_ ilrsXA^ bïdjak, gewone verk. van bi- dja k s a n a; kebidjakaii, bekwaam- heid enz. ^ >i^:SAk^ bidjera, w. sum., eene kleine ^ katjang-soorl. — vgl. ^^suj. — [N.]. /*^SSèXkJ> bidjan (van bidja even als bidjèn, jav. widjèn, van bidji, jav. widji, T.) of l^ngnga, naam eener plant — sesamum indicum — welker olie- 20* 508 f *^ gevend zaad ook in de suikerbakkerij gebruikt wordt; niïnjak b., olie van bï- dj a n -zaad, die in de geneeskunde gebruikt wordt. ■H^/^wS^/O bïdjeii, batav. (jav. widjèn, T.) = bidjan. ^iJSniXK^ bidjeh, tinerts. • •*. ♦ fi^js^ I. bïtjoe, dommekracht, *II., b. kelapa, >= bamboeng. — [B.]. •H- ^2ü^V/0 bêtjer, dagelijksche uitgaven. — *[R.]. 1^ Q «"*gn ^ N bêtjak, van den grond nat van natuur, d. i. niet door pas wer- kende oorzaken. LiXsiXA.^ bètjèk. liatav. uit 't bak, »^» • « ♦ natlig; slikkerig (mak. id.) — vgl. batjak. — [T.]. lXa^ bida, verk. van bid asa r i (ook van bidadari, T.j: bidasari, naam van de lieldin van een naar haar genoemd gedicht. cXk^ I. bëda, minder goed bëdah, ook ♦• « wel ijü — skr. bheda — , onderscheid; verschil: wie of waf niet alledaagsch is, bv. L-J ^\. IL, men. (zelden in Ri.), nadeelig getrof- fen door eene handeling van de tegenpartij (schot, houw% steek, list enz.). ^ ^iS^)iXj<^ f tvanrzeggerij, voorn, als er goederen gestolen zijn en men ze mitsgaders den tijd waarin zij ontvreemd zijn aan den waarzegger opgeeft, en hij daaruit zijne berekening maakt. — [R.]. — Wellicht verb. van hióo. ^ JÖlXa-^ bidadar, ook wel midadar, batav., badjoe b., een buis van zuivere zijde, van kajin songket of atlas (ka j in ant^las). Men draagt het als men trouwt of tijdens de lebaran. — [H.], ■¥r \iXj<j> bidoer, eene maat te Malaka van ongeveer 2 kati of ^Vs pond. — [R.]; bïdor, vorm om er tin in te gieten; een langwerpige staf. — [L^: blok tin, waarvan 40 op eene bahara. — [C.]. \lX\^ bêdar, naam van een laag roeivaar- tuig, met scherpen boeg. -^ f M lX<^ bidas , zooveel als men mei eene hand omspannen kan. — [L.]. C cXf<J bidang, ^ uitgespreid: uitgespannen; ^^ breed (voorn, van de. borst); wat uitgespreid enz. is; het uitgespreid enz, zijn; breedheid, — Het is ook een classificeereiid woord , vergezellende het telwoord , dat een aanlal van zekere breede^ vlakke voorwerpen, waaronder ook stukken grond gerekend wor- den, aanduidt; k^bon dcêwa b.^ twee tuinen; niembidang^ken, uitgespeid enz. doen zijn (maken); uitspreiden; uitspannen; pembidang^^ wie uitspreidt enz.; gereedschap om iets uit te . spreiden; raam, om er iets tusschen uitte 309 j^ spannen; horduurraam; pembidang^an en pemidaiig;an , uitspreiding: uitspanning; ge- reedschap om iets uit te spreiden: raam, om er iets tusschen uit te spannen; bor- duurraam. y o y C^cXa^5 plur. JJlo en ^JLu (mal. l)a jadikah), voetganger; pion in het schaakspel (mal. verb. is bidak, doch alleen met de laatste beteekenis). C,, ^l\x-^ bïdak, verb. van jt^jo; b. dilan- tik, pion, die, in het achterste gelid der vijandige stelling aangekomen, kan verklaard worden te zijn koningin of wat men anders verkiest. Volgens sommi- gen moet de vermetele pion eerst nog 1, 2 , 5 of 4 passen in eene transversale rich- ting terug maken, naar mate hij op het 1% i2^ 3" of ¥ veld der vijandige stelling is aangekomen. C, ^lXk^ bidoek, = bahtera; kcêtoe b., naam van een kruipend diertje, dat zich in het ruim van vaartuigen ophoudt (keldermot?). L,-^ j ^Xjl-^. membidik, mikken; viseer en; mikken enz. op iets, , )c\/0 Ir bïdal, spreekwoord. — z. J^yj. IL (vgl. JjoJ^ T.), vingerhoed, /•tCX/O bïdaii, vroedvrouw. /j(JU-^ bidin, verb. van ^,*iJ^) ^j. j-" cXa-> I bidóBri en baid^éri, katoog (half- edelgesteente); soorten: b. böêlan; b. pandan, groene opaal, * IL, w. suni., oningezette diamanten. — [N.]. * III. bijzonder soort van krabben. — [R.]. /CcAa-^ I- bïdai, naam eener zeer vergiftige zeeslang. 11. voorhangsel van traliewerk, voorn, voor deuren of vensters, hetzij ter breking van het licht, of om het inkijken te beletten, terwijl het naar buiten zien er niet door belet wordt; striemen (dicht naast elkander) bv. door slagen, door geeseling, door het leunen tegen iets veroorzaakt; membidai, spalken, bv. eene beenbreuk; maken van striemen op iets, bv. door slagen; pin toe b., deur (opening) , alleen van een voorhangsel van traliewerk voorzien. — *bldê, batav., bantamsche matten. — [B.]. IIL sloren; orkaan; — vgl. ^^Jtj (T.). IV. bij sommige kinderspelen honk. iX/s^ z. bëda, en ouder j. K^ bir, ned., bier: soort van gekruid suikerwater, dat koud gedronken wordt. ^j^^ L bïroe, blauw; blauwe kleu ; b. aj^r laoet, zeeblauw; b. langit, he- melsblauw; — *b. laoet, jav., naam eener soort van moerasvogel — [C.]; membiroe, blauw worden; membirïjêkeii, blauwen. k 310 ö^- IL, Mroe-S, kunstmatige plooien (vgl. oud- jav. wiroe-2; T.); tiieiiibiroe-2, in Imnst- matige plooien leggen. .^, plur. ^Tj), ^IL, j\j), jfj en ^T, /?M^; barah b., z. onder barah. I, meiubïjar, laten; gedoogen; toelaten; dulden; laten begaan. De imperatif staat soms, doch verkeerdelijk, voor sopaja, opdat; bijarlah, laat het zijn; dibïjarnja, hij liet het toe (vgl. padijar, T.). •^ Y ^--"^ I- Mri, strijdros; renpaard; hengiit, — *[C.]. IL, bïri-S (hindustani, T.), schaap. L ** J ^_A__> birat, litteeken om den mond, bv. van eene verzvvermg, waar- door de mond eenigszins geschonden is. -^i *M ^-AJ> bfrlt, batav. (soend.), rfe rom/?; de billen; terbïrit-3, krom gebogen of in elkander gepakt; den buik vasthouden (bv. van 't lachen). — [B.]. i ** J ^^>^> L bĕret, alleen in tjeret bëret. *II., batav. (bal. bèrèd, T.), gekrabd; gescheurd; geschampt. — [B.]. / J^ ^_^,^> bïras, zwager of zwagerin van mand, die altijd dezelfde hand schrijft of immer hetzelfde humeur heeft; gelijkvormig; gelijkmoedig. — [R.]; ♦batav. iemands vrouw of iemands man. -X- / jgg ^-.A-> bëres, wordt gezegd van ie- (uit 't soend., T.), gelijk; goed gerang- schikt. — [B.]. *t^ biran^ of liran^, batav , baan b^ (bv. van linnengoed). — [B.]. L bïriiig:, huidsmarting. IL van een' vechlhaan geelachtig rood; vechthaan van die kleur (bal. biing, vgl. jav. wiring, T.); geelachtig roode kleur; geelachtig rood; h. kiening, geelachtig rood ^ meer naar geel zweemende; b. tjempaka, geelachtig rood, naar de kleur der tjem- paka, d. i. naar lichtgeel zweemende; b. djingga-2-an, geelachtig rood, meer naar oranje zweemende. O -i^AuJ berang, kwaadaardig; vinnig; venijnig ^^ (men. == marah. T.); naam eener zeer vergiftige zeeslang; kwaadaardigheid; vinnig heid; venijnigheid; membĕran^, de hoed. van kwaadaardig te zijn vertoonen; de hoed. van kwaadaardig te zijn aannemen; kwaadaardig enz. worden. C Y->0 bërong, van het aangezicht scheef, ^-^ hetzij van natuur of door een gezwel aan de eene zijde; zoo ook van den achterste, van natuur of bv. door eene groote bloedzweer op de eene bil; van een stuk geschut scheef gericht; naar den een of den anderen kant gericht; scheefheid; membè- rofig', de hoed. van scheef zijn aannemen: ■^^ 311 U^ scheef voorden; de hoed. van scheef zijn vertoonen: scheef loopen, •H-L3*w>^ lièröp, batav. (holl.), werf (soend. bèrók). — [T.]. — z. ook bèrok. L i wAO berak (wellicht smtr. van berërak, van ërak), schijten; kakken; (sa- p^rti orang berak di tengah djalan, van iemand die erg verlegen is, P.); membêrak- ken, doen schijten enz.; schijten enz,, bv. bloed, pitten, dukaten; uitschijien; tnem- bêraki, beschijten; bekakken, •^C^ wA«> bèrok, batav., gevangenhuis; 20 = bërop. — [B.]. i^^ ^^\^y bïrik-3, naam van een vliegend msect. LL> ^-A^ I-» bĕrek-3, naam eener soort van geitenmelker (vogel). — * be- bêrek. — [C.]. ^ ^^A-> bïrani , een der oorspr. mal. namen van den olifant (hoe is dat te be- wijzen? T.). — z. gadjah en goemba. bëram, rood, — [L.]; roode dia- mant (Tamil weiram, T.). — [R.]. o biramani (Tamil? T.), eene snoer met gouden bloedkora- len. — [L.]. — wellicht van bermani-2, van mani-2. bêro — verb. ned — bureau, inz. I. birah, naam eener soort van arum, bekend om hare jeuking verwekkende eigenschappen (bat. bira en birah, bal. bijah, ï.); soorten: b. p(]ĕteh;b. hitam; b. ajer; kebirahan, jeuking; geilheid; dartelheid, *IL de stengels van een blad. — [L.]. *III., w. suni., rampspoedig; ongelukkig; ramp; ongeluk, — [N.]. ^1è >-A-) bfreh, singap., rand; kant; — begrenzen, — z. bïrai. I. bïrai, boord; rand; kant [hv. van eene tafel]. ^11. dek van een vaartuig. — [C.]. .4^ l«A-> plur. vanjU. Jirf^. haven-bureau. ( MsJ<^ I- bïsa — skr. -wisdi — y gift; venijn; vergiftig; venijnig; van een wond of ziekte pijnlijk; vergiftigheid; venijnigheid; pijnlijkheid; nijpende pijn; b. hati, nijpende pijn in de maag (z. tllan); herbig ^ vergiftig enz. zijn, II. (zelden) verstandig; bekwaam; kundig; verstandigheid ; bekwaamheid ; kundigheid ; verstand; kennis; alah b. oleh bij asa, ke7inis wordt overwonnen door oefening, d. i.: oefening gaat boven kennis, praktijk gaai boven theorie; — * bisa-bisaan , batav., wijsneuzig; eigenwijs. — [B.]. *III., w. sum., b. kawi, alle mogelijke t/4J 512 cTi* ziekten in eens vereenigd; dikena b. k. loe is een der leelijksle wenschen, dien men iemand kan toevoegen. — [N.] ; loe is brabbeltaal! en d i alhier een geheimzinnig toevoegsel; vgl. onder kawi (T.). / )J4^A^ bïsoe, stom; sprakeloos: stomheid ; sprakeloosheid. ^ J^^^ I- Msi, hoer, — [C.]. ♦ II. door storm voortgedreven, — [C] ; denkelijk verkeerde lezing van ^jujj (T.). w / M,AJ> !•> membïjas, afwijken van de oor- spronkelijke richting, zooals bv. een kogel, een vaartuig en dergelijke, a/ünjren (van een vaartuig). * IL, bijas*^, w. sum., fijne stofregen, — / }è^J<J> bïjoes — verb. van pers. (j^^, — , zijner zinnen niet machtig; krank- zinnig; krankzinnigheid; niembljoes, ver- dooven (ongevoelig maken), hetzij door inademing, bv. van chloroform, of door een toovermiddel. yw^yt_> bêser, onwillekeurige uitvloeiing uit de geslachtsdeelen; b, k^ntjing, on- willekeurige pislozing; b. mani zaadvloed; b. pöêteh-pdetêhan, of alleen pcêteh- poetëhan, scheedevloed, ^ ij^K^ bisang, baloorig. — [L.]. c l, bfsin^, verdoofd, door aanhoudend, inz. dezelfde, geluiden of gezegden te hooren, ook door overstelping met be- zigheden of gedachten; verdooving; mcm- bisiiipT) verdooven, — z. d^ssing. * II., bising^-^y platte bamboezen mandjes; ook: soort van zakken, waarin het mus- kaatnoot-poeder gedaan wordt, om uitgeperst te worden. — [R.]. (^^^_JUg^>^0 bêsok z. ësok; niembësol^k^n, ♦• ♦ tot den volgenden dag uitstellen; tot een onbepaalden tijd uitstellen, L^ C^ij^j^^,^. membisik, puisteren, inz. met het oogmerk, dat een ander het niet zal hooren ; membïsikken , influisteren , toefluisteren; bïslk-2, al fluisterende; hei- meiijk, dat een ander hel niet hoort; ter zijde. Kam^j^) bisoel, bloedvin; bloedzweer; b. m^ngangkoet nanah, kloppende (dragende, T.) bloedvin; soorten: b. lada, klein (als peperkorrels); b. s^lïnap, aan het scheenbeen, ontlastende zich de etter tusschen de vleeschrauskels; b. scïèsoe kóèboeng, in de oksels (de köèboeng heeft de uiers in de oksels). iiuWuS^> bêsan, benaming van ouders on- derling, wier kinderen met elkander gehuwd zijn; zoons of dochters schoonvader of schoonmoeder; b. s^ ban tal, benaming van twee echtgenooten onderling, wanneer een hunner kinderen met een aangenomen kind van den eeneij echtgenoot gehuwd is. 513 / -.A/JwAJ> Msal, m rfew hoog sten graad mooi, /raa?, bevallig, schoon of net. Wordt ook van handelingen en omstandigheden gehruikt; mooiigheid in den hoog sten graad: fraaiigheid; bevalligheid: schoonheid; net- heid. c / yn^„> » witheid: ;/flXx!) ^Ij\ , d e witte dagen, d. z. de 13^ ir en 15^ van de maan. y^^,,) plur. van (^/i^-^K , het ruilen van eene zaak tegen eene andere; het verkoopen: het koopen: het koopen en verkoopen; het drijven van koop- handel; ruiling van eene zaak tegen eene andere; verkoop; koop: koop en verkoop; koophandel; het contract ,,do ut des*'. y c^- iKjLjKj> (mal. hTah), tempel van Chrislenen of Joden. I. bfjan^, moeder; — * (jav. moeder), batav,, wijfje van dieren; wat reeds ge- jongd of eieren gelegd heeft (vgl. hikang en 't jav. babon van baboe, moeder):h. djari tangan, duim; b. djari kaki, groot e teen. — [T.]. II. wulpsch; geil [inz. van vrouwen]; wulpschhmd; geilheid, *III., w. sum., doorschijnend; heel dun, zooals vloeipapier. — [N.]. IV., batav., b. lala (bal. wjanglalah of janglalah), regenboog. — [T.]. j^^^Jijs^ biii^it, kwijnend, ten gevolge van een verlies van of het verlangen naar iets dierbaars; kwijning. Ll>OtA-> benzot en bĕnjot, scheef {niet recht of niet vierkant), zoo:ils bv. het aan- gezicht, een zakdoek en dergelijke; scheef- heid; membëiig'Ot, scheef worden; ëroet- bëngot, z. ëroet. f jj^Aa_> bïng^as, grimmig , zooals bv. eene kat, die men eenci rot wil ont- nemen; ook grimmig van voorkomen; grim- migheid; menibiiigas, grimmig worden. iJi.A«> bingoeng, verbijsterd; verward; in de war (men. dom, T.): verbijstering ; verwardheid; membnigoenifken , verbijsterd enz, doen zijn (maken); verbijsteren; inde war brengen. bingal (vgl. binal, T.\ onvolgzaam; halsstarrig; koppig; wederspa nnig; on- buigzaam; onvolg zaamheid ; halsstarrigheid; koppigheid; wederspannigheid:' onbuigzaam- heid. ^ .^CO bingai, oorpijn. — [C.]. \JU^ z^ /^^ bijapari. i^js^ I. bïjak, rijk aan nakomelingen, ♦♦ ♦ vruchtbaar in dien zin; vruchtbaar- heid. ^CSm 314 ,\^' II. van eene plaats vuil, smeerig; vuil- heid, smeerigheid, *III. kauwen, — [L.]; het voedsel dat zich in de eerste maag der herkauwende dieren hevindt. — [M.]. *IV., w. suni., wild door elkander; verstrooid; verspreid. — [N.]. ^ LiisA-> bika (vgl. onder bïkang II,, T.), een inlandsch gebak. — [R.]; koewé bebika, batav., soort van gebak. — [H.]. -- z. bingka. L^ XiL_^ I. bfkoe, ingeweven bloemwerk •• ♦ met bochten of in- en uitspringende hoeken. ^11. (oud-jav. wikoe) iemand, die een geestelijk leven leidt, priester, kluize- naar, — [T.]. C„£3sAu-> bêka, verscheidenheid van woorden ♦• ♦ * of gezegden (sommigen willen van manieren). — *bĕka-3, onkiesch; onbeta- melijk [in gesprek]. — [M.]. \ / i* ^ ^ ^ ■^ i0/0> »^i-^ en .Ux^ — pers. paikar enz. — , oorlog. \£a«>, pers., vagebond; mal. verb. is bikar; membikar, zich als een vagebond gedragen. c y J ^ ^^^^;ySsj<J> Mkat, speld; pen. [L.]. ■^ Ss.^^ I. bikar — vermoedelijk het pers. paikar (z. jLCa^) beeldienis — , geest; duiveltje, — [R.]. II. z. JUjl^. I. bikaii^, soort van versnapering, die in een* aarden vorm gebakken en dan met een* ijzeren spaan als het ware uitgeschoffeld wordt; söêdoek b., soort van kleine onaanzienlijke kris. *II., (bebika) batar., rijstkoek; pembi- kaïig^an, koekepan, — [B.]. — * bêkaiig: z. ben^kang'. *III., batav. (soend.), == bijang. — [T.]. ■^ /*ósj<^9 membikin, batav., maken; doen; bikinan, maaksel; membikinin, voor iemand iets rnaken, — [T.]. ^ ij\j<mJ^ bébéko, batav., suikergoed, in verschillende vormen, eene snoeperij voor de kinderen. — [H.]. L,^ y^jL^ > membëga, richten, bv. een stuk •• * geschut, inde juiste richting brengen, dirigeeren; een vechthaan in de handen nemen en in de juiste richting plaatsen, richten enz, ■^CJLxaO» bejgoe-3 (lees: bégoe, T.), w. ♦♦ « sum., een kwade, booze geest^ die zich veelal in de bosschen ophoudt. — [N.] ; is bataksch (T.). c y \\5Ca^ Z.^^' *T~^ 51S J" ^ ó^/^ I. beyar, men., tweeslachtig van voorkomen, als bv. een man-wijf enz.; verward van de taal van iemand, die twee talen door elkander haspelt. — [T.]. * IL, berbegar, men., in de rondte draaien, ook van lieden gezegd, die een zvy^aardedans uitvoeren; berbegar-begar, kringen be- schrijven in ^t vliegen van een vogel; manibeg^ar, iets laten draaien als bv. een betelpruimpje in den mond; mambeg^ari, voor iets heen draaien, als bv. voor een huis, dat men wegens bleuheid niet dadelijk durft binnen gaan. — [T.]; ^bejg'ar, in het schermen sprong; wending; draai; bebeiger, in de rondte loopen of springen, zooals bij het schermen of dansen. — [N.]. C^^H.^A^ bëg'ap, van personen gezet en ♦♦ • krachtig, robust, vierkant; van levenlooze dingen, zooals bv. poten van meubels sterk, dik; gezetheid met kracht, robust heid; vierkantig heid, sterkheid; dikheid. jCNo^O bëgal (zelden), slraatroover (jav. T.); membëg^al, het straatroovers-ambacht drijven, Ka«) bila — skr. wëla — , tijd; ten tijde dat (meest in de toekomst); toen (zelden); wanneer; b. apa? of apa h/f tvat tijd? wan- neer? b. mana? op welken tijd ? wanneer ? barang b., onverschillig wanneer; te eeniger tijd; b. töêwan datang, wanneer gij komt: wanneer komt gij? wanneer zijt gij gekomen? b. hari b. rimba? bila hari is: op welken dag? oi wanneer? bïla rimba is onvertaal- baar en staat ook in *t mal. alleen ter versterking. Het geheel is eene intensieve, eene ontkenning insluitende vraag op het beweren van een' ander, dat men iets gedaan heeft, hetzij goed of kwaad; bv. malam tadi engkau b^rdjöëdi, van nacht hebt gij gedobbeld; b. hari b. rimba akoe berdjĕĕdi? wanneer (int.) heb ik gedobbeld? L*0 bëla — skr. wëla, schielijke dood — , zoenoffer door een' schieiijken dood; genoegdoening in 'l alg.; membela, zich ten offer brengen door een schieiijken dood, bij de uitvaart of bij het lijk van een' beminden afgestorvene, bv. door zich te verbranden met het lijk van den man, door zich met een' dolksteek het leven te nemen op het lijk van een' vriend enz.; mint^ b., een zoenoffer enz. eischen; m^mbajar b., een zoenoffer enz. bre7igeti; dj angan anakkoe p^rgi b., ga u niet ten offer brengen, mijn kind; — *b. söêdoek, met een kris door- s toot en worden en zoo te samen sterven; b. k^t^rdjangan (moet wellicht zijn k^- t^rdjoënan), in 't vuur te samen sterven. — [L.]; matilah akoe tijad? b., ik zal sterven zonder genoegdoening ; membélak^n, zich ten offer brengen voor een* doode; 316 'O^, wraak nemen voor een^ vermoorde of op eene andere wijze heleedigde; — *saliiig b., l)atav., malkander helpen, — [H.]; helpen; verdedigen: ter zijde staan. ~ [B.]. "^ ^j;>^A/0 biloet, buigen^ zonder zijne ge- daante te hernemen, zooals een slecht gehard lemmet. — [C.]. ¥r r>sJ.>o IPit = hflik. — IL.l. i^va^Aa^ bëloet, verraad; iiieiubèloet, ver- raad plegen: o ra Dg b., verrader; membêloetken, verraad plegen aan iemand, verraden; liieilibélo^ti , verraden, Uij<^ bïloer, striem ten gevolge van een' slag. / x^^^Aa-) Iv» membilas, afspoelen, spoelen (in een vocht heen en weder be- wegen), uitspoelen, overspoelen, II. van de oogen ontstoken en druipend; leep; leepheid, ^lll. verzet; verward; ontsteld, — [M.], / >mAaJ^^ I- bilis, naam van een eetbaar zoutwater-vischje^ dat ingepekeld in den handel komt. — Ingepekeld is het de zoogenaamde makassaarsche of roode visch. — Het heeft zeer kleine oogen ; van daar: mata b., oogen van den h,, bïlis-oo^m, d. z. oogen, met gezwollen of ontstoken oogleden (vgl. bèlès, T.); tjcêra]^ m. b., zeker patroon van fijn geruit goed, met zwarten grond en roode of witte slreepen. * II. bezwalken, — [R.]. ¥r/ Méw\x-> bèlès (vgl onder bilisL), batav. (jav.), in mata bèlèsan , oogen hebben waarvan de rand rood is, de haartjes uitvallen, en die water uitlaten. — [T]; ^belësan, of bëlek en belëkan, druip- oogen: vuile zeere oogen, — [\\.], iAx-J bilan«f, getal: som; elk: ieder; nieinbilatig^ tellen (ook in de bet. van in aanmerking nemen, achten); optellen; opsommen: rekenen: berekenen: voorts, doch minder gebr. (eil uit de brabbeltaal ontleend, T.), vertellen: verhalen: berichten; zeggen: ramai bilaugnja, hun getal was groot; b. hari, elke dag; eiken dag; dagelijks; kebilang'an, t el baar zijn; aanzienlijk zijn; in aanmerking komen; bilaiigfan, telling; optelling: opsomming: rekening: berekening: loo verachtige berekening, door de letters van iemands naam volgens hunne getalwaar- de op te sommen en dan de som door een zeker getal te deelen. De rest, die ook O kan zijn, wijst voorspoed of ongeluk aan; vertelling: verhaling: berichtgeving: getal; som; vertelsel: verhaal: bericht; gezegde, LLXAaC. (\/>:^ hfla ng-ënyek = bala- • ngënjeh. ^ l, ÜAa-3 bïlak , naam van een gewas — crateva — . — [R.] ; naam van een' vruchtboom ~ crateva marmelon — . — [C.]; een' boom, die eene soort van katoen geeft — - crateva speciosa — . — [P.]. t>% 317 l^ ^_ ftJ^ »■ membelok, /oei'^w: ook fig.: terugkrabbelen: aarzelen: — *batav., loeven: half omkeeren. — [B.]; van rijtuigen en vaartuigen een anderen weg inslaan. — [T.]. CdXAA^j I. bïlik, vertrek; kamer, •• ♦ II., singap., iets in de hand hebben en heen en weder draaien, C*£3sAa-> I. bëlek, van de oogen geopend: membëlek, met open oogen, d. i. nauwkeurig bekijken: van de oogen de hoed. van geopend zijn annnemen, opengaan, *II., batav, (uit 't bal., T.), slikkerig: modderig: minder dan lódrók. — [B. en H.]. *III. z. onder bëles. , KA^^o bïlal, z. JL. ^/.jAa«> bïlin, spinnen, — [L.]; bilan, batav. — [C.]. bëlon, uitdrukkende den toestand van een' speler van het spel, genoemd galah pandjang, die heen en terug door den vijand gedrongen is, zonder gevangen genomen te worden; fig.: doorgeworsteld hebbend. aAjO bilau, z. onder katjau. ^ ^J<j^j> bïlo of bëlo, tuinstaak; Hok, — ^ 'm- ^/ m^éAa^ (z. löëloes, T.) biloeloes, w. sum., los om het lijfs^n kleederen, of een touw; om iets anders niet sterk genoeg aangehaald: de kunst om zijne boeien te verbreken. — [N.]. <\Xa^ I. bilah. naam van een rijkje op de N. O. kust van Sumatra, onder ned. heerschappij. II. stuk gespleten bamboes; lat van bamboes. — Het is voorts een classificeerend woord, vergezellende het telwoord, dat een aantal dunne, lange en smalle voorwerpen (sabels, messen en dergelijke) uitdrukt; ook van naalden gebruikt (doch daarvoor liever batang), omdat men vroeger voor grofwerk, zooals grove matten, matten zeilen enz. naalden van bamboes ge- bruikte. c^tAx-J bëloh, onverstandig: onbezonnen; on- ♦♦ • bedachtzaam; onverstandigheid; onbe- zonnenheid; onbedacht zaamheid, /— /wyj bilai, striem veroorzaakt door een slag. s^/^ bïma — skr. bhïma — P schrik; ^ afgrijzen; akeligheid', naam van Siwa; 2^ de melkweg; ook: bimasakti. — De laatste bet. heeft het woord in ^t skr. niet; 3** naam van een rijk op het eiland Sumbawa (en van den tweeden der vijf zoonen van Pandoe, ï.). ij^ 518 C^JUü ,,^j^O bini, de vrouw van den man; hel wijfje van het mannetje; getrouwde vrouw; laki b., man en vrouw; anak b., vrouw en kind (kinderen); berbini, gaan trouwen; van mannelijke dieren parende zijn; membinikeii, tot zijne vrouw maken, f*}J^^ bêna z. b^hënai. ♦ fcA«^ (mal. baijin), plur. Uuüt en ijuo^ duidelijk; blijkbaar; klaarblijkelijk. In 't mal. ook nog: duidelijkheid; blijkbaarheid; klaarblijkelijkheid; membaijinken, duidelijk enz, doen zijn (maken); te kennen geven. -^**»^ ^JuVxa-) plur. van ixu. éJ^JLa^ (mal. baijinah), plur. cdUL, fem. van ^; voorts: duidelijke zaak; duidelijk bewijs; klaarblijkelijkheid; zake- lijke getuigenis, y ^A.^ (mal. bïnah) plur. van -o. *' > ^ iJkA^ bïnongr, naam eener plant — bucida nitida — .— [C.]. ^ AJL/o bïnal (vgl. bingal, T.), batav. (uit 't bal., T.), ondeugend van een kind, een paard. — [B. en H.]. ■5^ /-JLa^ bainé, w. suni., de nagels rood verwen, — [N.]; hiermee is be- doeld JoJty^ (z. JKJ))1 (T.). ^ ^aO bïjau, stout, — [L.]. -X- 4iA«> bijoe, w. sum., drachtig zijn; bezet zijn; bezwangerd, — Wordt uitslui- tend van dieren gebezigd. — [N.] ; verkeerd gelezen in plaats van j^, z. bijak (T.). ^ ^A-^ bĕjo, batav. (uit 't jav., T.) = tïjoeng. plur. van c:^jo. >u vo plur. van ojo x^ / v3 |K / ^— ^^ pers., ontrouw; bedriegelijk; verra- derlijk; bedrieg elijkheid; verrader- ^ C^^^ bêwok, batav. (uit 't jav., T.), gekneveld; gebakkebaard, — [B.], LL5 ila.-> bijCèkoe, naam eener soort van landschildpad, die zeer flauw uit hare oogen kijkt; naam van een' eetbaren zoetwater-visch, zoo genoemd, omdat hij dezelfde eigenschap heeft; mata b., kwij- nende, verliefde oogen, \ êJ<^ bijöla — port. viola — , viool; berbiöla, een viool hebbende zijn; van een viool voorzien zijn; op een viool spelende zijn, ^/-JêA-) bijftle, een kleine, goede zee- visch. — [R.]. ( >w ^>^-> "^ï'^^^'J ^* bïjoes. ijvAAx-> bënjoet z. bëngoet; ëroet bênjoet z. ëroet. cSxjo Sl9 U i^y^jLj^^ benjek, kleverig, zooals bv. de rijst, die te lang gekookt heeft; kleverigheid; — *batav., papperig als ver- rotte vruchten; m injak b., olie van verrotte kokosnoten gemaakt. — [T.]. LiXA-> benjik, naam van een' boom, die eene kastanjeachtige, eetbare vrucht draagt, eenigszins verschillend van de gajam of tolok. / ^^^ beiinjai, van spijzen aan kruimen; verkookt; los [zooals bv. rijst, zooals zij in de soep of brei gegeten wordt]; van eene handeling flauw, zo?ider energie; van een' maatregel half. lU , de letter U , 3® letter van het arabisch en maleisch alphabet, hebbende de waar- de van de nederlandsche t; als getallelter heeft zij de waarde van 400 (z. vX^po^); in geschriften van godsdiensligen aard verkorting van h^'i . Niet aan te bevelen is het gebruik van ci^ als ontkenning, in o stede van Ü, bv. Jy^ tasóêdi, in plaats o . •' c van J^ U* ; l::^' ) Jo , in plaats van e:^* 1 J U . — In singap. is het algemeen. 