VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
IV. „, Eindelyk, David, die in °t jaäár 333 na der fooden ‚ uittocht uit Egypteh. begor te regeren, en de Dichter Afaph, beroepen zich beide op.de daaden, wonderwerken en inftele lingen van Mozes. Hoe kan dao iemand met eenige fchyn van waarheid. voorgeeven , dat de Mogaïfche fchriftan eerst zevenhonderd jear daar na gefchreven zyn? Zyn dande fchrife ten deezer beide Poëten, waarin de verhevenfte gedachten van God, een heilige zedeleer en innige,Godsvrucht voore koomen, en waar by de fchriften der beroemdfte heiden{che Wysgeeren eyen min in vergelykiùg &orien , als de gebrekkige abeid ider krukken of leerjongens by meesterfkukken yan groote mannen z zyn dan s Zegge ik s deeze Dichtítukken ook. verdichte of ondergefchooven boeken „ niet gefchreeven: daor, iden Afaph, maar daor een ander, wie weet hoe veel jaren laater? In-waarheid geen ‘bedrieger , hoe íchalk men: hem ook verbeelden: moge , is in (taat zulke Schriften op te tellen , als David-en Afaph hebben nagelaaten. Een Dichter , Vooral wannéer hy geen voorganger. heeft , moet zelf een Wys deugdkaam ‘en Godvruchtig man. zyn, om de Wysheid s. Deugd en Godvrucht'in zyne Poëzy te daen heerfchen, Edoch menfchen ‚ met deeze voortreffelyke eigenfchappen begaaft, zyn niet bekwaam anderen te bedriegen „en in plaats van hun "Y2 >> ee 336 WYSGEERICE BRIEVEN. eigen naam, dien van een Koning en Godiyk Dichtet voor hunne Werken te plaatzen. „> Oordeel zelf , uit alle deeze bewyzen te zamen genomen, of een waarheidminnaar den Schryver van deezen Catechis- mus op zyn bloot woord: gelaoven kan, wanneer hy voor- geeft, :dat Mozes de boeken y naar zyn naam genoemd, niet gefchreeven heeft. ‘De Heidenen oordeelen billyker. Diono- RUS SICULUS, CORNELIUS TACITUS en anderen erkennen met duidlyke woorden, dat Mozes der Jooden wetgeever,'en de înfteller hunner Godsdienst gewent zy. Dan de Boeken var Mozes, en de inzettingen der Joodíche Godsdienst zyn van dien aart, dat ze noodwendig moesten befchreven zyn, om niet verloren te gaari. ee Sudaicum ediscunt B fervant B metaunt jus, Tradidit arcano quodcunque volamine Mofes. zegt JUVENALIS Sat. XIV. zor, 102. Dat is. „De Joodfche Natie vreest en dient hun God, en leeft Naar 't regt, welk Mozes in elk boek befchreeven heef”. dt erklaaring van den tweeden Brief van Apostel PAULUS aan - de Gemeente te Corintbus , door J. L. V. MOSHEIM ; uitgegee- ven door CH. E. V. WINDURIM FHoogleeraar der Wysbegeerte . enz. Uit bet Hoogduitsch vertaald , door A. A.V. MOERBEEK » -` Predikant te Dordrecht. Tweede Stuk. Te Utrecht ‚bj G. T. en A. v. Paddenburg 1774. Bebalvén: de Registers 215 - bladz. in quarto. so N dit tweede en laetfte Stuk dezer Verklaringe , worden ons de vier laetfte Hoofddeelen van des Apostels tweeden Brief aen die van Corinthe ontvouwd. Ze behelzen , gelyk de Hoogieeraer aenwyst, ene nadruklyke verdeediging des Apos- tels tegen zyne Vyanden ; en eindigen met ene liefderyke ver- maning aen de Gemeente, benevens de gewoone groetenis. == In de opheldering van dit gedeelte houd onze Schriftkun- dige Uitlegger zich aen dezelfde manier, waer mede hy de megen eerfte Hoofdítukken ontvouwd heeft; en betoont , 20 als we hy de afgifte dier verklaringe gezegd hebben (*), bo- ven al ene naeuwkeurige oplettendheid op het bedoelde oo. me (©) Zie Hedend, Pad, Letrer-Oef. II D, ble 268. Je Le Ve MOSHEIM OVER Il CORINTHE. 337 merk des Apostels. Ter bevestiginge hier van fla men het oog op des Hoogleeraers verklaring der woorden a Cor, X. 36: want wandelende in den vleefche y voeren wy den kryg niet saar % vleesch: enz. | en En Onze Hoogleeraer is van gedachten, dat men deze woor- den verkeerdlyk bybrengt, tegen dezulken, die de Rede by de Heilige Schrift voegen, en de palen van derzelver. gebruik in Godlyke zaken overtreeden:: men onderftelt dus, zegt hy, ene onechte ‘verklaring. Paulus handelt hier in *t geheel niet van de palen, die der rede, by de kenhis der geloofswaerhe- den, gefteld moeten worden, maar van de overwinning der Enone, welken met hun verftand en oordeel. de waer- heid en Godlykheid des Euangeliums beftreeden. — Zyne vyanden hielden ftaende, dat hy geen buitengemene kracht van God ontvangen had, en zich alleen van menschlyke en aerdfche middelen bediende , om zyne oogmerken te bereiken. Dit verwyt nu beantwoord hy, vs. 3—6; zeggende, dat hy wel alleszins een fterflyk mensch, maer nochtans door God met ene byzondere kracht toegerust was, vs,.3 ; om dezulken niet flechts te keer te gaen ep. te overwinnen, die zich door allerleie verkeerde fluitredenen tegen de Leer van *t Euangelie aenkantten, vs. 4 en 55 maer ook om hen buitengemeen te ftraffen, welken zich tegen hem verzetten en zyne fchikking verachtten , vs. 6, ——= Naer dit bedoelde komt de zin van 's Apostels woorden hier op uit. | on „» Deze Lasteraars werpen my tegen, dat ìk naar het vleesch wandelde , of dat ik een gemeen en zwak mensch was, die van geene bovennatuurlyke gaven, waar mêe de Apostels moeten toegerust zyn, voorzien was, en zy willen u daar door beweegen, om my en myne vermaaningen en verwytine gen niette tellen. Zy dwaalen zeer: of ik fchoon naar het Uiterlyke aanzien, en in menschlyke dingen , niets boven ane deren vooruit heb, zo ben ik egter een-geheel ander man, en kan een Godlyke kragt, die in my woont, vertoonen, wans neer top myne bezigheden en de verrigting vaa myn ampt aankomt. anneer ik te doen heb met ongeloovige en vals fche Christenen, dan weet ik de in my wognende Godlyke te bewyzen. GO „» Trouwens uit de werkingen kan men zien, dat de wa. penen, waar van ik my by myn ape bediene, geene wape. nen zyn, eigen aan menfchen, en die een menschlyken ovr- prong hebben , maar dat ik kara bezit, die magtiger zyn alle natuurlyke kragten, van hoe gering ik ook un 3 y 838 "Je Le Ve MOSHEIM ° io k ben , Ik kan egter daar door hen, welke zig tegen tit Euangelium aankanten , ‘overwinnen, welke nag a zy ook mogen gebruiken, èm ’t-zy ze buiten of in de Kerke zyn, Was ik een gemeen mensch , die niets verder; dan de Kragten zyner natuure, tot zyne oogmerken gebruiken kan 5 dan was _* niet mogelyk, dat ik als een man van geen aanzien, by de ‘eenvouwdigheid, waar mede ik predike, 20 veele en menig- vuldige- vyanden , die zig tegen het Christendom verzetten, kon overwinnen. Wat voor bewyzen en beflaften ook de -Wysgeeren inhet Christendom mogen uitdenken; hoe ook de Redenaars de Leer van Jefus mogen opífchikken , ik ver- -nietig hunne kragt (*). Of welke fchanfen en bolwerken an- deren ook anders mogen opwerpen, waar door ze den loop des Euangeliums willen ftuitens het zy ze hunne magt, hun aanzien, of welke kragt zy anderszins bezitten, daar rde be- fteeden ; hoe zwak ik ook ben , nogtans beneeme ik alle deeze middelen hunne kragt (t); terwyl ik, onaangezien allen te- genftand, de ééne Gemeênte naa de andere ftigte ($). Ja wat nog meer is, zy kunnen met al hun verftand en uiterlyke magt den loop des Euangeliums, het welke ik predike, niet alleen niet ftuiten, maar ik breng zelfs veelen zo ver ua Pa t (*) Dus verklaert de Hoogleeraer, in zyne breedere ontvouwing, de fpreekwyze van alle overleggingen ter neder te werpen ; als doe- jende op die foort van vyanden , welken allerleie drogreden tegen den Godsdienst bezigden, of de waarheden der Rede misbruikten, om de Leer van Jefus te beftryden. Vergel. 1 Cor. I. 19, zo. HIL s% - (+) In dien zin ftelt onze Uidegger den nadruk der fi wan alle hoogte ter neder te worpen , voor: als hebbende de Apos tel daar mede het aag, op die foprt van vyanden , welken zich met geen reden tegen het Euangelie senkantten , maer gebruik maakten van hunne tydiyke magt; ’t zy door de Apostels te vervolgen , ‘t zy door die genen , die 't-Euangelie aennemen , met harde (traffen te drel- gen, en wat van die natuur meer Zy. _. (5) Hoe zy ‘er Zich ook tegen mogten verzetten, zegt de Hoog: leeraer, zy konden echter den voortgang van ’t Euangelie niet fui- ten; dat ten bewyze itrekt van der Apostelen buitengemeen vermo- gen. ’t Zy men den geest, of het lichaem, of de uiterlyke omftsr digheden der Apostelen befchouwe, ín hun was niets waar door zi de fhelle voortgang van °t Euangelie, by zó vele hinderpalen, die men in den weg lag, liet begrypen , en dus moest eene hoogere _ kracht de Apostels vergezellen , waar door zy dit allen overwonnen, Vergel, 1Gor, L 97—29 å Cors Iig. - : z le v OVER JII CORINTHE. ` 339 de waarheid. daar van moeten erkennen , en zelve Christenen worden (*). Zo volkomen is myne overwinnihg ! | » Even nu als ik met een Godiyke kragt toegerust ben , om de ongeloovigen te overwinnen, zo ben ik ook van een buitengemeene kragt voorzien, om hen, die wanorden in de Gemeenten aanregten, te ftraffen, en ik heb ook vast voore genomen „ deze myne kragt den kwaaden èn oproerigen Christenen by.u te doen ondervinden , wanneer ik eerlang , na dat ik uwe handreiking, die gy my voor de Christenen in het Oosten beloofd hebt, zal voleind hebben (+), tot u zal ko- men, en zy zullen gewaar worden, dat wy niet flegts Rue | s Oa (*) Op deze wyze verklaert de oplettende Mosheim de uitdruk- king, van alle gedachten gevangen te leiden tot de geboorzaambeid van Christus, of, gelyk- hy leest , van a/ bet verftand gevangen te nemen, onder de geboorzaembeid van Christus. Het woord vbraa of verftand ftaet hier , zyns oordeels , in plaets van de perfoonen zelven ‚die hunne zielsvermogens tegen het Christendom gebruikten 5 en de geboorzaembetd van Christus word hier gefteld in plaets van ’ Ryk van Christus. Wy maken, wil de Apostel zeggen, dat vele vyanden vati Jefus, tot welke foort zy ook behooren , niet flechts de krachtloosheid van hunrie reden zien, maar hem ook voor den Heer en Heitand der Waereld erkennen, het Euangelie aennemen , burgers van zyn Ryk worden,en zich tot de gehoorzaemheid aen Christus verplichten. (t) Men verftaet de fpreekwyze, wanneer uwe geboorzaembeid 24l vervuld zyn , veelal indien zin, als wilde de Apostel aenduiden s dat by den Corintheren tyd ter bekeeringe wilde geeven, en zo lang wagten met het uitvoeren van de gedreigde ftraf , tot dat de meesten zich zouden bekeerd hebben, en dat hy vervolgens de hardnekkig onbekeerden zou ftraffen. Doch, naar °t oordeel des Hoogleeraers „ ziet het woord geboorzaembeid op des Apostels bede, am aen de Joodfche Christenen in Palestina barmhertigheid te bewyzen, Wane neer gy, wil hy zeggen , de Collefte gedaen , en myne bede zult verhoord hebben. De Apostel wilde, de Collette gedaan zynde , te Corinthe komen, en als dan wilde hy aen de vredeverftoorders en Outasrte Christenen, wanneer ze verder ingang mogten vinden, zyne Apostolifche magt bewyzen, en hen laten ondervinden, dat hy te Corinthe ook fcherp zyn konde, — De Apostel oogt hier mede op het gebruik der a roede, waer van men voorbeelden vind, } Cor. IV. Zl, Ve Lapas, Hand. V. Se XII, ik I Tin. L 20 ER X4 -a 340 Je Le Ve MOSHEIM OVER II CORINTHE. Corinthen , maar ook by u, moed , hart en kragt bezitten. Gy hebt de duidelykfte blyken van ’t geen ik thans gefchreeven heb, en onze overwinningen zyn u niet onbekend, Des hoo- pen wy,dat gy deze meníchen voortaan niet zult betrouwen ; want gy zult immers zelv’ begrypen , dat gy eenvouwdig zoudt te werk gaan, wanneer gy, zo als deze menfchen willen , my flegts naar `t uiterlyke en naar de eenvouwdigheid , waar mede ik ‘t Euangelium verkondige , befchouwen wildet (*)”, . C’) Dit laetfte is ene uitbreiding der woarden. Ziet gy aan dat woor oogen is? of, gelyk de Hoogleerser leest, Oordeelt gy naar `t aenzien ? Naer de gewoone verdeeling der verzen , behooren zy tot het volgende zevende vers; maer onze Uitlegger ziet dezelven aen, als een flot der voorige vermaninge, en brengt ze dus nog tot bet gesde vers, °t welk hy daer mede befluit. s» De verdeelingen der verzen, zegt hy, zyn dikwils wonderlyk en wanvoeglyk gemaakt; en een verftandig Uitlegger moet wêer zee menvoegen , wat op eene onbillyke wyze gefchift is, Paulus bee fchaamt. hier die Corinthers „die deszelfs vyanden tot dus ver gehoor gegeeven hadden. Ik Paulus moet my door myne vyanden laaten verwyten, dat ik alles door meuschlyke en vleeschlyke middelen uit- yoerde ‚dat ik van geen aanzien en dus geen Godlyk man was. Oar- deelt gy dan naar iemands uiterlyke gaaven ? Paulus beezigt eene vraag ‚die de Corinthers zelven moeten beantwoorden , en de Figuur, waar van hy zig bedient, moet de fchaamte der Corinthers vermeer. deren, In het voorgaande hadt hy getoond, he zyne buitengemeene kragten genoegzaam bleeken in de waarneeminge zyns ampts. De Co- _ únthers konden niet ontkennen , dat, het geen Paulus uitgevoerd hadt, en waar op hy zig beroept, zyne Godlyke kragt bewees. Des wil hy zeggen ; van dit alles hebt gy antegenzeggelyke blyken, gy weet de overwinningen ‚die wy over Jefus vyanden behaald hebben, en moet zelve bekennen, dat die niet uit natuurlyke kragten kunnen ontftaan. Gy weet de magt, die wy over de Kwasaden in de Ge- meente hebben. Nu vraage ik uzelven, is het wel redelyk my, naar myne uiterlyke geftslte, te beoordeelen? De Gezandten des Heeren hebben in't uiterlyke niets vaor uit boven andere menfchen, Hunne werkeu en bedryven moeten hen regtvaardigen ”, Verbandelingen over verfcheidene onderwerpen , of Redevoerine gen van den vermaarden Heer JOAN LELAND. fn zyn Leven ctor inde Godgeleerdbeid „en Predikant te Dublin. Derde ' Deel. Uit het Engelsch vertaald , door M. v, M. Te Rotters dam, by A. Bathall 1773. Zr groot octavo 446 bladz, O° het betoog van Gods beftaen, de voordracht der God- lykę eigenfchappen en de verklaring van de mi der, Je LELAND REDENVOERINGEN. 34r Voorzienigheid , met ene opheldering der byzonderheden , die daeromtrent bevenal in aenmerking komen , volgt , in dit derde Deel, ene overtuigende voorftelling van het beminlyke der betrachtende kennisfe van den Godsdienst. De Eerwaerde Leland ‚ recht bezeffende , dat 'er niets is „’t welk ‘de menfchen afkeeriger maekt van den Godsdienst , en daeromtrent van een algemeneren verdervelyker invloed is, dan-dat men den Godsdienst doet voorkomen als een.vyand van het yermaek en genoegen des menschlyken levens; bepaelt zich hier, in enige achtervolgende Leerredenen , om de ongegrondheid van dit (chadelyk vooroordeel te doen zien , en den Godsdienst daer en tegen in een aengenaem, dat is, in deszelfs waer en eigen licht , voor te ftellen. Gaven de zo even befchouwde Brieven vanden Heer Schole ten ons aenleiding tot het mededeelen van een beknopt ver- toog, ten bewyze, dat de Schriften van Mozes niet in lare- ren tyde verdicht zyn; deze Leerredenen van den Eerwaer. den Leland verlenen ons mede gelegenheid om ene foortgen lyke befchouwing, met betrekking tot de Euangelifche Gee fchiedenisfen den Lezer onder ’ oog te brengen; waerom wy ens, in onze keuze ener proeve uit dit Deel, tot dat onder. werp zullen bepalen. — De Stelling is deze. ‚, De Evans iache Verbalen zyn geíchreven in de Eeuw der Apostelen, is, in die Eeuw , in welke de Bedryven voorgevallen , en de Leeringen en Wetten, an in aangetwekend, geleerd en | gee gis fe LELAND geven zyn”. Ter betooginge hier van taet de Berwaerdé S Sand zich aldus hooren. | a De beste Blykbaarheid, die redelyk kan begeerd worden, om te tonen , dat zekere Boeken gefchreven zyn ten Tyde, waarin zy gezegd worden gefchreven te wezen, is , ‘wanneer meh duidelyk door onwraakbare klaarblykelykheid kan naarfporen de Eeuw zelve, waarin zy gezegd worden gefchreven te zyn, en men kan bewyzen dat zy toen reeds in wezen waren; en wanneêr de Boeken zelfs insgelyks dui ' delyke Teekenen en Kenmerken dragen van in die Eeuw ge Schreven te zyn, Zonder eenig het minfte blyk van het teger deel, En dit is zekerlyk het Geval, met betrekkinge tot de Evangelifchbe Verbalen. Die Boeken, welke nu in het alge meen door alle Kristenen, als de Schriften der Evangelisten, gyn aangenomen ; kunnen duidelyk door ieder Eeuw van die, waarin wy leven „tot de tyden der Apostelen toe worden naargefpoord. Van dien tyd af, tot op onzen tyd toe , heb- ben wy onwraakbare Bewyzen , om te toonen, dat zy fteeds gyn in wezen geweest, en dat hun Gezag onder de Kriste- nen erkend wierd. Men heeft nog een Aantal van Boe- Ren en Schriften van verfcheidenerlei foort , gefchreven van Mannen van verfchillende Volken en Aanhangen , welke in verfcheidene Eeuwen tusfchen den tegenwoordigen tyd en dien der Apostelen leefden, waarin veelvuldige Overwyzin- gen zyn tot de Evangeliën en andere gewyde Schriften des ieuwen Testaments. De Kristenen hebben zich daarop bee ftendig ter beflisfinge van Verfchillen beroepen. Vele Plaatfen zyn daar uit in ieder Eeuw ats hen ‚ die dezelfde zyn welke wy thans daarin nòg vinden; verfcheidene Schryvers hebben Redevoeringen en Uitleggingen over dezelve gefchre- ven, en wyduitgebreide Gedeelten daarvan in hunne Schrife ten bewaard en overgefchreven ; ook zyn ‘er van dezelven ontelbare Hundfchriften wyd en zyd verfpreid , en im vere $cheidene Talen overgezet. REDENVOERINGEN,. 943 'Evangėlien , aangeteekerid. Doch er zya'nog in handen vele Boeken, welke gefchreven zyn van Schryveren; die buiten tegenfpraak in de tweede Eeuw na ongen Zaligmaker. leef den , waarin zy menigmaal naar deze Schriften wyaen, eg dezelve aanhalen: als van-Goddelyk Gezag; ook zyn er veel- vuldige Aanhalingen uit:dezelven getrokken, waar uit duide- lyk blykt, dat zy toen met groote Eerbied: aangenomen war ren, door de Kristelyke Kerken, welke, zelfs in die Eeuw, zeer talrijk geworden waren sen het blykt uit eene Verdeedi- ging, die nog in wezen is , en in die. Eeuw gerigt was aan den Romeinfchen Keizer Antoninas Pius, ten behoeve. der Kristenen , dat het toen eene beftendige Gewoonte was de Evangelien , gepaard by de Schriften der Profeten, in-hunne Godsdienftige Byeenkomften te lezen. Deeze Verdeediging is, omtrent Honderd Jaren na den Dood van-onzen Zaligma. ker, gefchreven door Fustyn den Martelaar, die van eenen Heidenftben Wysgeer een Kristen werd. En vermids deze gewyde Sòbriften zo algemeen verfpreid waren , °t welk noode wendig eenigen tyd vereischte, én in zo groote Achting en Eerbied ondér de Kristenen gehouden werden „zelfs in de Eeuw , die naast die der Apostelen volgde, blijkt hier uit dui- delijk , dat zij in de Apostolifche Eeuw zelve moeten gefchre- ven zijn en als echt werden aangemerkt; behelzende een rechtmatig Bericht der Woorden en Bedrijven van onzen Za ligmaker, … Zu/ebius, fprekende van eenige uitnemende Man- nen, die de heilrijke Zaden van het Koninkrijk der Hemelen wijd en zijd door de geheele Weereld verfpreidden, den eer- ften rang in de Opvolging der: Apostelen bekleedden , en over al heen reizende, het-werk van Evangelisten volvoerden ; Zue febius, zeg ik, van dezen fprekende , bericht ons, dat zys werwaards zy ook onder de Volken gingen prediken , de df- Schriften van bet Goddelyke Evangelie owerleverden , dat is, zy voerden deze gewyde Schriften overal met zich, en (telden dezelven in handen der bekeerde Kristenen. En inderdaad de Schriften zelfs dragen de duidelykfte Kenmerken der Apostos lifche Eeuw, en geen eenig Teeken var eenen later tyd. . Ine dien de- Schriften des Nieuwen Testaments in eenige volgertda, Eeuw gefchreven waren , is ‘er groote Reden, om te denken s dat zy in Verfcheidene Dingen verfthillende zijn zouden vaa het geene zy thans zijn, WNaauwlijks zou het mogelijk gee weest zijn’ aad and dat 'er in-fommige Deelen dezer Schriften eenige-Overwijzingen of Zinfpelingen op Gewoon- ten, Plegtigheden, Verferállende Gevoelens of Twistvragen plaats grepen, welke niet dan na de tijden dez OPE s Te ren opgekomen; daar ’er thans niëts, °t geen in het minfte daarna zweemt, voorkomt. Alles ademt de Zuiverheid en Een igheid der eerfte Eeuwe; eñ het Denkbeeld , °t welk in de Boeken des Nieuwen Verbonds van de Kristelijke Kerke gegeven wordt , draagt de bijzondere Kenmerken dier Eeuwe, van welke ‘er zelf in de Eeuw , die daarop onmiddelijk volge de; reeds verfchilden. `. s Met betrekkinge tot het Evangelium, van den H. Yass- es, blijke uit bet boek zelve, dat bet gefehreven was doer den Disfipel, dien Jezus lief hadt, en die zelf zag en boorde 't geen hij verhaalde, En men komt-in het algemeen daarin overeen , dat de andere Evangeliën vroeger gefchreven zijn , ‘dan dat van Joannes, ja dat het voorne DOFO daarvan was , verfcheidene Dingen aanteteekenen , waar van de andere Evangelisten niet onderfcheideplijk hadden gewag: aakt. En dit mag met regt warden befloten uit den inhoud van dat boek, waarin, fchoon de Zaken, die door de andere Evan- gelisten verhaald worden, duidelijk onderfteld worden, ech- ger die Wonderwerken en Redeneringen van onzen Zaligma- ker., welke de anderen of geheel overgeflagen , of (lechts flaauwlijk gemeld hadden , voornamelijk worden voorgedragen. Vergelijken wij het Begin van Lukas Evangelium , Hoofdtt. L „4. met het Begin van de Handelingen der Apostelen Hoofdíb l Isa. blijkt het duidelijk , niet alleen dat beide deze Boe- ken door den zelfden Schrijver gefchreven zijn, maar insge- jks dat hij zijn. Evangelie voor de Handelingen der Aposte- den gefchreven heeft: en echter is het zeker, dat de Hande- Bingen der Apostelen in de Eeuw der Apostelen, en eenigen tijd voor den Dood van den H. Pas/us, gefchreven waren ; want het blijkt duidelijk uit de Berichten „ in dat Boek gegee ven , dat deszelfs Schrijver een Medgezel van Paulus was, in allen zijnen arbeid en zijne reizen, en in het bijzonder, dat - bij hem verzelde in zijne reize naer Rome, na dat hij van de Joden was gevangen genomen en befchuldigd; en het Bock eindigt meteen Verhaal dezer Zake „en hoe Paulus aldaar trapten ita in zijne eigen pps Waning bleef, prec dlkende bes. Koninkrijk van God, Van zijne volgende Reizen, noch van zijne tweede Gewankenisft te. Rome, en van zijnen Marteldood aldaar, wordt peen gewag gemaakt, ’t geen bui- ten twijfel zo wel zou gefchied zijn, als van den Marteldood wan Jakobus, indien het gefchreven ware, na.dat deze Ge- beurtenisfen waren vóorgevallen, En het is een ganmerkelijk Bewijs var de groote Eerbied, die de eerfte Kristenen voor deze Schriften hadden, dæ niemand van hun immer vaorgaf dk 66e REDENVOERINGEN. 345 enige Bijvoegfelen aan dit Boek te maken, voch met betrek- kinge tot den H.'Paakus, noch tot eenigen anderen Apostel. "v mogen dan met regt beflwiten , dat'het ‘Evangelium van: Lukas , °t welk voor de Handelingen gefthreven werd , vroege tijdig in de Eeuw der Apostelen moet: gefchreven zijn, Dat van den H. Mattheus is algemeen erkend vóor dat van Lukas gefchreven te wezen, en-volgens de waarfchijnhijkfte Berich- ten omtrent agt jaren na.den dood van onzen Zaligmaker. `’ „ Het is geen onaanmerkelijk:Bewijs „ ontte toonen, dat: de Evangelifche Verhalen in de Eeuw der Apostelen gefchtree ven waren , dat, fchoon Mattheus, Markus en Lukas allen een onderfcheiden Bericht van de Voorzeggingen van onzen Heer, wegens de Verwoesting van Péruzalem en ‘de Verdel- ging van het Feodfche Volk , geven ; echter: niemand van hun „- noch eenig ander der gewijde- Schrijweren des Nieuwen Ver- bonds immer eenige de minfte’ Aanduiding yaf de Vervullinge: dezer Voorzegginge of van de voorbeeldige Wraak , welke den ongeloovigen Foden overkwam, tnededelen,-fchoon dit- tene Zaak ‘ware , die zeer tot Eer van den Kristen Godsdienst ftrekte , denzelven: merkelijk bevestigde ; én itzonderheid van: groot Gewigt was in dat vroegtijdige. Verfchil wegens de Vere pligting der Mozaifche Wet en Plegtigheden voor de Leerline gen van Jezus. Dit'toont, dat zij vóór die groote Gebeurs. tenis, welke echter binmen veertig jaren nà den Kruisdood vaùt-onzen Heer voorviel, gefchreven waren. Het is. waar, dat de H. Foannes daar van geen Gewag maakt in zijn Evan- clie, Schoon. het, àin het algemeen , geloofd wordt na deze Gebeurrenis gefchreven te zijn; doch men kan daarvan ligte- lijk reden geven, dewijl hij van de Voorzegginge zelve geen gewag maakt, welke ten vollen was aangeteekend door alle e andere bd ern ‚ en darom door hem was overgella- gen; en gevolglijk hadt hij ook geene Gelegenheid, om vap derzelver ‘Vervullinge te fpreken. > `` > Ae VA A „ Deze onderfcheidene Aanmerkingen brengen ons fuides ijk, ém met alte Blijkbaarheid , diè ’er in eene Zaak van duss danige Nature kan: begeord wòrden , te befluiten , dat de Boei ken der Evangelisten in de Apostolifche Eeuw gefchrevei zijn: en ik vinde niet, dat: de ‘hevige: Vijanden van den Kristen Godsdienst dit immer , in de allereerfte Eeowen „onts kenden. Celfusy een Man van groote: fcherpzinnigheid „… ex een bitter Tegenftander van den Kristen EK ratie die ii de tweede Eeuw leefde, onderftelt-op denzelfden tijd, waar op hij zich beijvert om deze Verhalen ten toon te ftellen „ echter beftendig- dat ‘zij door de eigen Disfipelen en ai 846 J. LELA -REDENVQEHNGEN. zellen. van Jezus-Kristus-gefcbreven zija: en. Jui ze Vak vallige, wiens Vernaft en Orland zo wel als fchap-tegens den An Godsdienst, ten vollen ek maakt, vanir hij, de Kristenen befchuldigt van niet te bli ven, bij.de. Dingen’, . hun door elek n o: ergele L; er gewag, nief, alleen van den, Apostel s aj nie alee to Lukas en Joannes; welken. H hij n niet ontkende, dar zij de: Schrij verg den der Baeken waren, die. hun Wbs areven , en dat-hij deze Boeken aan- zag; a in den t Ed der Apostelen zele aaah en indien zij in deze. tijden gefchreven Aei zijn ze gefchreven in de Eeuw, waarin de Gebeurtenisfen y aldaar gemeld „ gezegd worden ge {chied ge wezen zen de pmm za zijn van zodanige Nature, en worden verhaald in het. ‚ en met -zulke omftandigheden, verzeld ai gefchied te zijn , dat, indien de Be- richten, door de. Evangeli isten daarvan gegeven, valsch wa- ren, zulks onmiddelijk zou ontdekt zijn; inzonderheid indien men in aanmerkinge neemt, het Getal en Vermogen van der. zelver Vijanden ‚.die gezeedelijk alle Gelegenheden , om ze ten pon t te ftelken en te verijdelen, zouden aangegrepen hebben”. e hd „tt Regelen on Paorbeeiden mer A PE) Geestelyben. Door JeF. JAKOBI y C er Superintendent Genge ‚waal te Zelle. Naar de Gen TOEN dogen en o > en: mat penig aanmerkingen door -ia MEI Predikant se eyed ew Kooten. EL Leeuwarden hy En 1778: Bebalven bet Aini e bladz, in ° ț , Ke ' ded Geestiykes zullen wel doen, als zy dit Gehe acne achtig leezen , ch ‘er een oordeelkandig gebruik van ma- ken elfs an dezodanigen, die al enigen tyd het Pren - dikánipt bekleed -hebber y niet nutloes..hua -geds gedrog en en leers wyże aen de hjer vorsgeltelde; onderrichtingen De Been 5 het :peér in. voorgeftelde overwegen. De Fekobi ontvouwt: beknoptlyk de voornaemfte eigenfchappen ş diein cen fichteud. Predikant vereisght worden; wat hy boe vanal in zyne Katechizatien en P Pred katien, en inzonderhei in zyne Biachtredenen , naer ’t gebruik der Lutherfche Kerke, in acht heeft te nemen; zal hy op ene: gewenschte uitwerking hoopen. Hier. nevens verleent hy. rr aenmerkingen ver de behandeling van eestige Lieden, van Zieken en Stervénden , AA EOS VA , die tot den dodd © -sin i vee Je F., JACOBI REGELEN BN VOORBERLDEN, 374 veroordeeld zyn; om te toonen, hoedanig. ene handelwyze in verfchillende.omftandigheden best sechi is,om den vere eischten invloed te hebben. Verder behelst dit Gefchrift- ver fcheiden nutte lesfen „rakende de voorzichtigheid , waer mede een Leeraer zyne verkeering in de Waereld, en zyne Huis. lyke omftandigheden -bekoort te beftieren , om voor zich zelven een gelukkig leven, te leiden , onder 't bewaren van zyn.goee n naem, ent vestigen van ene. achting, die hem: ia et elt, om der Gemeente waerlykvan.dienst te zyn. — Onze beroemde Schryver toont indit Stuk, dat hy, benevens het bezit ener gegronde kennisfe van ’t gewigt en de vereischten van °t Predikampt , met de daer aen verknochte gevolgen , niet ontbloot was van’ geen men Menschkunde' noemt; en- dat hy zich hier van met-zeer veel voordeels heeft weeten te hee dienen, om na te gaen, wat den invloed van ’t gedrag en de leerwyze der Predikanten, op de gemoederen van de Leden der Kerke, natuurlyk kan begunftigen of benadeelen, Zyne daer op gegronde Regels, die ene oordeelkundige befchou- wing werden ‚ worden gemeenlyk door gefchikte voorbeel- den bevestigd, die ter waerfchuwinge of ter navolginge voor- gefteld worden, =—— De Eerwaerde Meijer, dit Werk in ’ ederduitsch vertalende , heeft 'er hier en daer ook enige dentekeningen bygevoegd, die meerendeels ftrekken om deg Aurheurs gezegde op te helderen of te bevestigen; en zome mige byzonderheden „ten gevalle van den Nederduitfchen Le- zer , op de omftandigheden van ons Vaderland, en onzen Kerkftaet over te brengen. Eet 1 ~% Leerredenen van G.J. ZOLLIKOFFER s Predikant der Evange» ~ Besch Hervormde Geineente te P S Naar'den tweeden druk in bet Nederduitsch overgezet. Tweede Stuk. Te Amh. - by P. Meijer 1774. Is groot otbavo 316 bladzyden, 5 KE laette Leerreden van het cèrfte Stuk, over de voor- naemfté bronnen van het Ongeloof, word in dit- Stuk evolgd van twee Redenvoeringen , ter wederlegginge van eenige vooroordeelen tegen het Christêndom, en de Christe- Iyke Zedeleer. Vervolgens behelst het zelve ene belchryving ‘der gezindheden van Gods rechtfchâpen ‘aenbidders ; jegens de plaets hunner Godsdienftige Vergaderingen; met ene onr- vouwing van het merkwaerdige der Hervorminge , vat de Yichten die dezelve ons oplegt, en van de -grondregels der ervorminge, Hier by komt ene Leerreden welke toont, hoe , men > o 848 C. Je ZOLLIKOFFER LEERKEDENEN, men zich de zonden van anderen deelachtig maeket, benevens ene Redenvoering ovet ‘het toekomend algemeen Oordeel. Deze gaer vergezeld van ene overweging van den plicht der broederlyke beftraffing ; mitsgaders van- ene voorftelling der wederkeeringe van den verlooren Zoon tot zyneu Vader, als de afbeelding van eeh Zondaer , die zich bekeert; en eindelyk foopt dit Stuk af, met ene befchouwing van đe kortheid en moeilykheid dezes levens, — Ieder dezer Leertedenen is niet min treffende en overtuigende, dan die vatn °t eerfte Stk ; waer van wy voor enigen tyd , met mededeelinge ener proeve, verflag gaven (*) ` (°) Zie Hedend. Pad, Letter Oef, II. D. DL 361. De hdende Emmanuel, door j. A. CRÂMER. Kertyds Koning. yke Deen/cbe Hojprediker , thans Superintendent der Kerken van Lubek, Naar den tweeden druk uit bet Hoogduitsch _ vertaalt , door j. H. BERING. Tweede Deel. Te Dordrecht, by A. Blusíé en Zoon 1773. {n groot o@avo 375 bladz. N dit tweede Deel vervolgt de Eerwaerde Cramer zyne be- fchouwing van ’s Heéilländs lyden, Hy flaer hier 't oog op bet Iyden van Jefus, wegens zyne Discipelen , mitsgaders op des Heitlands armoede; en hecht daer aen ene overweging van de noodzaeklykheid der. bekeeringe uit hoofde van "t ly- den des Zaligmakers. Verder gaet hy na de aendoening van Jefus , by de vertegenwoordiging van zyn laetfte lyden; en de voetwasíching der Discipelen door hunnen Meester, met des- zelfs oogmerk. Wyders vestigt hy onze aendacht op de poor gingen van Jefus, om Judas van deszelfs voorgenomen ver- radery af te trekken; op de beraedflaging van den Joodíchen Raed tegen Jefus , en de affpraek van Judas met de Over- priesteren. En by ‘dit alles voegt hy ‘ene ontvouwing der verheerlykinge van God doar Jefus , als mede van ’s Heillands heerlykheid , geduurende deszelfs verredering, — Deze onderwerpen worden op de eigenfte wyze verhandeld, als die van ’t voorgaeride Deel; by welks uitgave wy van des Au- theurs voorgeftelde oogmerk in deze Leerredenen gewag ge- sept en een ftaeltje van derzelver uitvoering gegeven heb- en (t). Ri 6) Thide 364. je ÅA. TOPLADY JESUS GEZIEN ș. ENZ, „49 Jesus gezien van de Engelen , en aons aandenken aan den - Mensch. Voorgefteld door AUGUSTUS TOPLADY. Uitgeever _ van HERVEN's laatst uitgekomen Werkjes. Uit bet Engelsch vertaald. Te Amf. by M. de Bruyn. Bebalven de Voorre. den 1310 bladz. in groot oËtavo. Gore zyn van minder waerde dan de Originelen „ís een algemeene zetregel , vooral in de Schilderkunde; doch dezelve mag ook al vry uitgeftrekt overgebragt worden , tot de verfchillende Schryfwyze. Zeldzaem ziet men een Copiist gelukkig flagen , als hy °t ’er op toelegt, om een oorfpronglyk utheur na te volgen; gemeenlyk fchiet hy te kort in het voortreflyke , en hy flaet door in ’t gebreklyke; zo dat het Jofwaerdige af: en ’t laekbare toeneme. Hier van leveren ons. deze twee Verhandelingen van den Heer Top/ady een nieuw bewys. Ze behelzen befpiegelende opmerkingen over het zien der Engelen op Jefus, van hunne eerfte wording af, en voorts door alle tyden heen , tot in de eindelooze eeuwigheid 5 als mede over Gods aendenken aen, en bezoeken wan den Mensch van voor de grondlegging der Waereld; „ tot dat de Vader der barmhartigheid den wagen des doods uitzendt, om zyne kinderen thuis te haalen ; wanneer Hy hen niet meer bezoekt , maar zy Hem bezoeken, en met Hem zyn tot in alle eeuwigheid”, —— Deze zo uitgebreide onderwerpen worden hier, in den fmaek van Hervey, behandeld; doch de uitvoe= ring heeft op verre na het aendoenlyke niet, dat in de Schrif- ten van Hervey heerscht; en de leenfpreukige , of zinnebeele dige ftyl van Hervey, die niet beftendig rege matig noch juist is, word hier tot her uiterfte gebragt. —— Men fticht zeker- lyk de menfchen op verfchillende wyzen naer hunne gefteld- ‘heid ; maer iemand moet ene zonderlinge gefteldheid bezitten , die , by voorbeeld , (tichting kan vinden, in de volgende manier van voordragen. | = as God bezoekt zyne Gunstgenooten in de Middelen der Genade. De Inftellingen van den Godsdienst, als openbaare en bezondere gebeden, toenadering aan ’s Heeren Tafel, het leezen en hooren van Gods Woord , zyn een foort van Hera berge , waar God zyne kinderen ontmoet en gemeenfchap met hen oefent , op hunne reize naar den Hemel, Dit zyn de venflers en de traalien (Hoogl. IL 9.) door welken de Ko- ning der heiligen iets van zyne fchoonheid en heerlykheid aan het oog des geloofs te zien geeft, Toen Koning Eduard de HL DEEL, H. LETT, NO 8. Z IV 450 A. TOPLADY JESUS GEZIEN, ENZ, IV een hd p hield met Lodewyk den XI van Frankryk op Pepuigny-Bridge, {praken de twee Monatchen elkandereù door een yzeren T'raaliewerk , welk tusfchen hun heiden ge- plaatst was, Op tenigzins gelyke wyze oefenen de Geloovi- ~ gen hier op aarde hunne gemeenfchap met God. Zy befchou- wen een weinig van zyne beminlykheid , en hooren eenig flaauw geluid ter hunne vertroosting uit zynen mond: maar Yer is een fehutfel tusfchen beide. Hun geloof, hunne hoope, liefde, blydfchap , gehoorzaamheid , is hier door flegts onvol- komen: zy kennen maar ten deele, en zyn ten deele flegts gelukkig. DE Lykreden behelst ene uitlegkundige ontvouwing der woorden van Paulus, Phil I. ar. Het leven is my Chris- tus en bet flerven is my gewin; benevens ene beknopte levense befchryving van den geagten Paludanus,en gefchikte nevens ende aenmerkingen , toepasfelyk op de tydsomftandigheden, De Eerwaerde Ruisch klaegt enigermate in de Voorafipraek , dat hy geen behoorlyke gelegenheid gehad heeft , om deze Leerreden naer genoegen te voltooien; echter is dezelve zeer wel gefchikt ‚ om , ter nagedachtenisfe van den Eerwaerden Paludanus ‚in ene Verzameling van dat flag van Lykredenen, gevoegd te worden. H. JANSSONIUS WAARMEDEN ; ENZ, 185 s Ailereerhe Waarbeden van den Christeljken Godsdienst, . 3 En z Nodige Waarbeden van den Christelyken Godsdienst , getrok. ken uit de Boeken des O. en N. Verbonds. Opgeftelt door H. JANSSONIUS. Predikant te Veendam. Te Groningen, by A. Groenewolt 1773. Ín octavo. ME kan: uit deze twee Vragenboekjes , waer van het eerfte gefchikt is. voor kinderen en eerstbeginnenden , en `t laette voor Leerlingen , die hunne reeds verkregen ken- nis meer begeren te volmaken, een geregeld denkbeeld vor- men , van het Theologiche Systema van den Eerwaerden Fansfonius, ’s Mans leerwyze , die op velerleie manieren aen- gevallen is, word in deze Stukjes, op een eenvoudigen trant, in ene zeer welgefchikte orde voorgedragen; en zy die zich met ’s Mans leiding, (want de verfchillende denkbeelden zyn hier meer betreklyk tot de leiding , als wel tot het weezenlyke van den Godsdienst, ) mogen verenigen , zullen zich met „rucht van deze zyne onderwyzings manier kunnen bedienens Gerechtelyke èn Ontleedkundige Werbandeling , over de'tekenen van Leven en Dood in nieuw geborene Kinderen, Door PE- TRUS CAMPER. Te Leeuwaarden. Ter Drukkery van H. An de Chalmot , 1774. 129 blade. in groot otavo. % As in °t laatst der voorgaande eeuw, dat men uit de Proeven van ’t zinken of dryven der Longen, een teken gezocht heeft om te bepaalen, of een Kind na de ge» boorte geleefd heeft dan niet. Wanneer een Kind niet gea» demd heeft , zyn zyne Longen door de lucht niet uitgezet eweest , dezelve zyn zwaarder dan °t water, en zinken: men heeft hier uit ten gevolge getrokken, dat ’t Kind na de gee boorte niet geleefd heeft. Wanneer ’t Kind geademd heeft „ zyu de Longen door de lucht uitgezet geweest, en worden lichter, dryvende op ’t water: waar uit men befluit, dat °t zelve na de geboorte geleefd heeft. Zommigen hebben ge. poogd de gevolgen , uit deeze Proeven getrokken , twyffel« achtig te maaken. De aangelegenheid nu van dit Stuk heeft de oplettendheid van den wyd beroemden Heer CAMPER, tot zich getrokken. De Hoogleeraar heeft in `t Jaar 1771, in ’t openbaar te Groningen, met veel toejuiching, Lesfen over Ad ; a i B 2 r we ad 352 Pe CAMPER Gerechtelyke Geneeskunde gehouden. Deeze Verhandeling, nu in ’t licht gegeeven , is een gedeelte van dezelve, en geeft een bewys van ’t belang dier Lesfen. In de Inleiding poogt de Auteur een nauwkeurig denkbeeld te geeven , van den ongelukkigen toeftand , waarin dusdanige Vrouwen, die de Kindermoord bedryven. gebragt zyn, om: daar door was °t mogelyk verzachting der Wetten te krygen , welke ten haaren opzichte ftreng zyn. De befchryving van de oneens omftandigheden van deeze misleide Vrouwen, ver- wekt zeker medelyden in ieder gevoelig hart ; byzonder, wanneër men in aanmerking neemt , dat ’er veeltyds Vrouwen zyn , die , wegens haare minderjaarigheid, te zwak zyn om de verleie dingen af te keeren 5 of wegens gebrek aan opvoeding , ea geringere afkdmst, door geld en beloften betoverd, en dik- werf door Drank vervoerd , ligt overwonnen worden, om de ongeöorloofde lusten van dezulken te voldoen , die , als de- bezwangering gevolgd is ‚wreedheid genoeg hebben „om koe- le Aanfchouwers te zyn, indien geene befpotters van die one gelukkige Vrysters , welke zy zelfs met list verleid. hebben , en die hun bloed, de Vrugt of het Kind naamelyk, met veele {merten onder het hart draagen. —- ,„, De Vrouwen der halven, aan zoo veele rampzaalige, en mèêdelydenswaardige ongelukken blootgefteld , worden in den ftaat van Zwangernis , welke alle gehuwde Vrouwen zwaarmoedig en d eesti maakt, overgelaaten aan zig zelven ,aan den fmaad en verach- ting. der Weereld , en aan de gegronde vreze voor onoverko» melyke armoede en elende. Haare beknelde Ziel, meestentyds ` nog door naberouw beangst, vooral in dat fmertelyk tydítip wan baaren , en door wanhoop deerlyk gefolterd , althans dast zy zich verftooten vindt van haare Maagen „en van die geene, die haar ongeluk gebrouwen hebben , wordt afgemat „en neemt weelligt het akelig befluit, om het zwakke en onnoozele Schep- zel dat gebooren is, als de levendige getuigen van haar on- geöorloofd gedrag, in dat verfchrikkelyk oogenblik van diepe ontroering, het leven te beneemen ”. — ‚, Zy pleegt eene misdaad, die zeer ftraf baar, ‘en ten uiterften grouwelyk is , indien wy die Moeder befchouwen konden, dit ysfelyk fluk in kalmte van gemoed te doen”. Hier by worden nag verfcheide Aanmerkingen gevoegd ’ over de behandeling vande in onecht bezwangerde Vrouwen; welke , volgens zyne goian ‚te onrecht plaats hebben. De aanwyzing van den Vader van haar kant heeft geen kracht , en de Vroedvrouw mag haar niet behulpzaam zyn , zonder dien genoemd te hebben. De Geestelykheid weigert HE ip GERECHTL. EN ONTLEBEDK. VERHANDELING. > 953 doopen van ’t Kind, indien ze zich niet onderwerpt aan de openbaare Kerkelyke beftraffing. En meer andere zaaken hier toe betrekkelyk. — Men zou zachter middelen kunnen vinden in %X ftraffen, en die misdaad geheel voorkomen, door °t oprich. ten van Vondelinghuizen. In Parys heeft men waargenomen , dat er geene Kinderen meerder te Vondeling gelegd worden, zedert men in het Vondeling-huis, alle Kinderen, zonder nas. vraag , aanneemt. °t Oordeel van BECCARIA komt den Schry« ver voor gegrond te zyn. Dat men, namentlyk , bet is hi van een misdaad niet billyk , nog noodzaakelyk kan bouden zoo de Wetgeever , om dezelve voor te komen s niet de beste mid- delen , naar en des Volks , in °t werk gefteld beeft. In °t eerfte Hoofddeel word gehandeld , over een wettige en - levendige Vrucht, Volgens auBearr, in zyn Werk de Juris= ` prud. Med, wordt een partus legitimus genoemd , zulk eene, die levendig gebooren is, en geluid gegeeven heeft, of wel, die volkomen zonder gemis van eenig deel , levendig is ter wereld gekomen; als mede zulk eene, die op de behoorlyke wyze is uit de Lyfmoeder gekomen. De Schryver maakt verfcheide Aanmerkingen tegen deeze bepaaling: de wyze van gebooren te worden kan zeker geen verfchil in de wettigheid maaken, De bepaaling van JUSTINIANUS , welke hier mede- gedeeld word , is de beste: wanneer ’t Kind levendig en vole omen ter wereld komt, is ’t wettig. De Ouden melden de Monfters om zekere reder niet wettig , als ook de Wanfíchep- zels: dog dit heeft geene betrekking op de Ziel. Men moet. onderfcheid maaken tusfchen Gedrochten en Wanfchepzels > de Schryver houdt de laatfte voor mismaakte Kinderen van meníchen, en de eerfte voor de- prodigia der Ouden , welke alleen in de verbeelding beftaan. De tyd des Drachts komt in ne aanmerking tot de wettigheid, —e Van veel gewichts is de Vraag: of ‘er tekenen zyn, dat een Kind na de geboorte geleefd heeft, of fchoon nu dood. De Auteur onderzoekt dit gewichtig ftuk in IV Hoofddeelen: en handelt eerst over de tekenen van Leven en Dood, in een nieuwgeboren Kind. —= Een Kind word gehouden levendig te zyn, als het zich bes hl s zyne warmte lang behoudt, en geluid geeft. — Een Kind, in zyne vliezen gebooren, kan niet ademen nog fchreie jen; maar zich beweegen , en moet dan voor levendig gehou- den worden. Schoon in dit geval de Longen na den dood zinken, moet evenwel ’t Kind gehouden worden geleefd te hebben. —— ’% Derde Hoofddeel, handelt over de Ademhaa- ling van de Vrucht in ’s Moeders lighaam. Indien dezelve ` à L 3 plaats $54 P. CAMPER OERECHTL, EN ONTL, VERHANDELING, plaats had , was ‘er geen (taat te maaken op °t zinken der Lons, gen. Na nader onderzoek bevindt men, dat de ademhaaling in ’s Moeders lighaam geen plaats kan hebben: hier uit blykt dan, wat men heeft te denken van ’t geluid geeven van de Vrucht in de Baarmoeder. De Auteur toont dit zeer duidelyk, —— Fen Kind ademt niet ligt voor dat °t geheel, althans met de geheele borst en buik gebooren is, om dat de ribben of ’ middenrif zich moeten kunnen in de ademing uitzetten. — De Auteur hagdelt vervolgens , over den twist in °t Jaar 1740 voorgevallen „tus{chen den Hoogleeraar CROBSER te Gronins gen gefterkt met den Geneesheer IDEMA ‚tegen den Heelmees= ter ROUKEMA en nog twee Geneesheeren, 't Verfchil liep, over de tekenen , of een Kind na de geboorte geleefd hadde; de grondflag was dat een Kind ademen kon in de Lyfmoeder „ onder de baaring. == ’t Gevolg van den Heer CRORSER , dat een Kind, naa de geboorte eerst ademende, vermoord zoude. 