VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
haart, de vloerplanken , verdere toeftel, еп bywetk, zyn zo eigenaarvig verbeeld, dat ze, gezamenlyk , het ei- enlyke van den fchamelen en eenvondigen ftaat onzer bëroG ke of het geen wy boersch воешеп , Сћагабегі- fceren en uitdrukken. Dit alles word van agter zydeling gedaagd door een regts Licht, vallende door een oud glasraam, waaron- der ееп openftaand berghok geplaatst is, tot een tafel verflrekt, en waarop eenige lappen, ееп Ruk van sen oud fchot, een klein kannetje , haare nap, enz. gezien ‘worden. "є Hoofdlicht verfprcid zig in °t midden van deeze Ordonnantie op den rug van de Vrouw, de reg- terfchouder en arm van den Jongen, de Wieg , en de vloer; werpende hunne fchaduwen zydelings, en doen сев kragtige werking tegen het donker des muurs en het bruin des fchoorfteens ‚ tegen den verderen agtergrond , en alles wat in de fchaduw komt: zo dat het licht en donker van deeze Prenttekening, gevolgd in dezelfde raetkleur als het Origineel gedrukt, zeer treffende en bevallig is. De fikfche breedheid van het licht en donker by gronte partyen , tegen elkander werkzaam; de fmeltende omtrek op de dagayde, en het toetsachtige in de fchaduw, zyn als byzondere kenmerken van den Smaak еп het eigenaar- dige der Schilderyen.en Tekeningen van deezen grooten Meester, hierin wel waargenoomen, en uitgedrukt. No. 45. Gevolgd naar eene Tekening, door GERBRAND VAN ЕЕКНООТ (*). Dezelve verbeeld een Gezelfchap van vier Kruidkundige Plantonderzackers , in een kamer, door welkers open raa- шеп men naar buiten over een Kruidtuin, op eevige И Prag: C*) Gerbrand van Eekhout, gebooren te Amfterdam 1622, geftorven 1674, Discipel van Kembrand van Rhyn. VAN EEN PRENTWERK, 643 pragtige gebouwen van een fterk Zonlicht befcheenen, ziet; vooraf hebbe men aan te merken, dat, men zich, by je befchouwen deezer Tekening, alles moet voorftellen rechts te zyn, т geen et linksch in verbeeld wordt, om dat deeze Tekening woest dienen voor den Plaatfnyder, ten einde naar dezelve een Titel tot een Kruidboek te gravee- ren, genaamd: de Herbarius, door Petrus Nyland, М.Р. Aan de linkerzyde ziet men ееп oud eerwaardig Мап, hebbende сеп langen Baard , en een Calot, volgens de laatst voorleeden Eeuw, op ‘t hoofd; gekleed 2упае in een Profesforaale Tabbert of Това, zittende in een Arm- Stoel, aan een Tafel, waar over een met franje geboord kleed gefpreid is; еп waarop, nevens een Inktkoker, een Boek tegens een weinig verheven Leezenaar voor hun legt: hy heeft een Pen in zyn hand, en fchynt gereed , om de waarneemingen en opmerkingen van t gezelfchap te willen aantekenen. Aan zyn hooger hand zit een tweede Perfoon , mede als Hoogleeraar gekleed, met een Zwaaren Baard , hebbende het hoofd gedekt met een breedgeranden en hooggebolden Hoed, volgens bet gebruik vàn dien tyd in ons Vaderland; deeze heeft een Plantgewas in de han- den, еп fchynt, met aanwyzing en nadruk, over hetaclve ` te fpreeken , met den eerstgemelden, die zeer aandachtig fchynt toe te luisteren. Een Jongeling, zo °t fchynt een Student, Daat, ongedekt, voorover bukkende tegens den << regterfchouder van den Spreeker, om met te meerder ope ` merking het Kruid, waarover de Hoogleetaaren (сһупев te handelen, nauwkeurig te befchouwen. Van buiten, door het raam, verneemt men , agter den Aantekenaar , ‘een Heer, waarfchynlyk een Doêtor, blootshoofds , hal verlyf te zien; hy fchynt , ziende in het Aantekenboek , nog eenige Planten, die hy in de regterhand heeft, tot opmerking aan te bieden, Onderwyl draagt een Dienaar; als een Hovenier gekleed , ter regterzyde op den voorgrond, een van breede biezen gevlogten Mand, vol kruiden en gewasfen, aan, en agter hem (аас een Oranjeboom in een Tobbe, vooraan ligt een geopend Kruidboek, waar in men de figuuren van eenige Planten verneemt, en verders eenige andere , zo open als geflooten Boeken, losfe Kruis den, enz. op den voorgrond. In deeze fraaije Ordonnantie, met de реп omtrokken, en met roetkleur gefchaduwd en getoetst, is de éénheid van het Onderwerp, namenlyk de Studie tot de Kruid. kunde, en het oogmerk van het boek, waar voor dezek Уу з ve \ 644 BERICHT ve moest dienen, zeer wel waargenoomen, ef alles dul- delyk in °t byzonder uitgedrukt. De geheele Teke- ning verdient in alles onze opmerking, "tr zy men lette, op de byzondere trekken in ieders aanzicht, volgens zynen ouderdom, character, en bedryf, of op de gezamenlyk beoogde Werkzaamheden,op de Atie van draagen іп den tot arbeid gefchikten Dienaar, еп zyne onverfchilligheid van gelaat: of wel, inzonderheid, op de zekerheid en waarheid in den vasten en (touten omtrek; ор de welge- plaatstheid der bevallige fchaduwen en kragtige toetfen — waar door het aandoenlyke van het treffend en natuur- lyk Zonnelicht, voorwaards invallende, ward uitgedrukt, еп op de bevalligfte wyze zyne werking doet, regt gefchikt om есп vervrolykende Daaging in een Titel tot een Ап- zenyboek , dat natuurlyk behoort te dienen, om, gelyk het Zonlicht, den Mensch te verkwikken en te verblyden , te weeg te brengen. _ Men zal daar by overtuigd worden, dat Eekhout niet alleen de voornaamfte en beste Discipel van Rembrand was, maar hem іп veelé opzichten overtroffen heeft. No. 44. Gevolgd naar eene Tekening, door KAREL DU JARDIN, (*). Voor de opening van ecn laage oude Schaaps kooy їп ten aangenaam Landíchap, ziet men twee Schaapen op ‘den voorgrond liggen , wordende door een fterk zonlicht zydelings van agteren gedaagd; agter dezelven vertoont zig nog een ftaand, en een rustend Schaap , beide in de Schaduw van °t lommer eenes Eikebooms, verder іп ’t verfchiet veneemt men een dicht belommerd bosch. De Tekening, waar na deeze Prenttekening natuurlyk in alles gevolgd ís, heeft deeze groote Meester ор de uitvoerigfte wyze gemaakt, іп Oost» Indifche Inkt, en bezit veel bea valligheid ‚ zo in de eigenartige Groeping , fraaijen en nauw- keurigen omtrek der Dieren, als in het fchitteren van het fterk(te Zonlicht, het welk , op den middag, door zyne fchaduwen, aan alles vrolykheid en leeven byzet — de Dieren (chent men’te hooren blaeten ; het Character van de- zelve is volmaakt uitgedrukt, °t onderfcheid in de Wol, op ~- C*) Karel du Fardin, gebooren te Haarlem, 1625, geftorven te Venetien, 1678. Discipel van ДЇ. Berghem. VAN EEN PRENTWERK, 645 op de verfchillende plaatfen van hun Vagt, is met een ei- genaartigheid getekend, die geen wedergade by eenig ап- ‚ дег Meester heeft. De Eikeboom, in zyn eigen bast, fchynt natuurlyk gegroeid, zoo ouk de plantgewase fen, еп de kruiden op den klaveragtigen en kortbegraasden voorgrond; — de laage еп met riet gedekte houten Stulp heeft dat Characterizeerende van foort onderfcheidend vere fchilin zyne byzondere oppervlakten, en de verandering door деп tyd en de Lucht daarop gemaakt, het geen maar zeer zeldzaam, zelfs by de voornaamfte Schilders, en no minder by de Tekenaars, word waargenoomen, еп ор zulk een uitvoerige wyze meesterlyk afgebeeld, als’ іп deeze alleruitmuntendíte Tekening gedaan is; dezelve was altoos , onder zo veele keurlyke Tekeningen , in °t Kabinet ‚ van den Heer Jeronimus Tonnemans, het Pronkftuk van deezen Meester; welke, in veele opzigten, den grooten N. Berghem, by wien hy de gronden zyner Kunst gelegd, eu de Uitvoering geleerd heeft, overtreft. No. 45. Gevolgd naar eene Tekening, door JAN LUIKEN, (A Deeze Tekening is, op een vaste en geoefende Kunde, Dout en meesterlyk, іп ееп lugtige en fchilderagtige ma-e nier, eerst met de pen omtrokken, еп, vervolgens , door "С penceel, op eene breede en vaardige wyze, met een bruin geclachtige Inkt gefchaduwd. | ; Verbeeldende een Studeerend Man, in losfe kleeding , met een muts op ’t hoofd, gezeeten in een Kamer, voor een openftaande kas, aan een tafel: waar over een los kleed gefpreid ligt, en daarop, by eenige papieren, enz. een brandende kaars ааг; welke door den Man gefnooten word; agterwaarts, іп het vertrek, ziet men een ouder- wetfche fchoorfteen, ер, onder het behangzel van deszelfs mantel, Daat een kachgel, volgens het gewoone maakzek in den leeftyd des Kunftenaars; waarby , aan den eenen kant , een Jongeling (ааг, zyn handen boven dezelve uite trekkende om zig te verwarmen; еп, aan de andere zys ` де, een Dienaar die op zyn linker knie rust, fteekende met zyn (*у Fan Luiken, gebooren te Amfterdam, 1649, geftorven ї712. Discipel van М. Laag ooren. , А ДЕУ NW EN — 646 BERICHT zyn rechterhand, terwyl de linker, naar °t hout, dat ne vens hem ligt, tast, de tang door de apening der Kach, el, om het vuur in dezelve ор te wakkeren, en ’t welk aar door helder fchynt te ontvlammen. De oche, ping іп de bezigheid van, den Man, zyne oplettenheid nm bedryf van het (nuiten der kaars, is aller opmerking waare dig; het trekken onzer aandacht, gewoonlyk by zulk een geval, is in den Jongeling, die-agter hem (зас, zo cigen- aartig en natuurlyk, als de Actie en houding der handen by het warmen boven de kachgel , waargenoomen. Met geen minder kunst als oplettenheid, is de hitte vermydende houding, en vreesagtige voorzigtigheid van zig te bram den, in den Aanftooker der kachgel verbeeld. De uitwerkingen van de Vlam der kaars, de verminde- rende kragt van "rt licht, en de vergrnotinge іп de flag- fchaduw, naar maate des meerderen afltands , vertoonen zig duidelyk —— gelyk ook de flikkerende weerkaatfing der ontvlamming, binnen de kachgel, met vecl onder- fcheiding van die der kaars, waar boven, by het (пил, een walmende uitdamping, als een dunne rook, zig vèr- heffende , gezien word. N Kortom, Jan Luiken heeft in deeze Tekening, gelyk in alle zyne uitmuntende Werken, een algemeen bewys gegeeven, van zyn kundigheden , іп het uitbeelden van alle bedryf en handeling, — van zyn Chara&terkunde, — van zyne bedreevenheid in de werking van Licht en Schaduw, —— van zyne verkiezing іп de Ordonnantien; kortom, van alles, wat іп een groot en uitmuntend Meese = ter der Tekenkunst vereischt wordt. wf No. 46. Gevolgd raar eene Tekening, door JACOB ESSELENS, (°) Men ziet, in dit bevallig Land- en Watergezicht, dre groote Schuiten, of Markt- Schepen , liggen , op een Rie vier, aan de Steiger voor den Ringmuur eener Stad, waat van men , met-een Deenen trap , tustchen den wal en het gewaar geboomte nederwaarts klimt. De Vaartuigen wore den van den agterfteven , тег deele nog met ongettreeken Zeilen , als nog belaaden en eerst aangekoomen, gezien: е acob Esfelens, gebooren te Amfterdam, 1660, gellorvea ira, Discipel van Fan Lievens. VAN ÉEN PRENTWERK. 647 eenig Volk іп, ееп Schuit aan den voorfteven, en anderen op de Steiger, fchynen met zommigen op het voorfte Schip te willen handelen, Тег linkerzyde ziet men, in de fchaduw van eenig Rietgewas, twee Vistchers in een Schuit, aan de regterhand сепіре Wilgeboomen, еп, yer in ’t verfchiet, een Kerktooren, Stadspoort , Brug , enz. - Deeze Tekening, die, nevens nog een dergelyke, als een der. fraaifte van dien Meester , in des Uitgeevers Vere zameling bewaard wordt , is fchetsgewyze , door een lugtige hand en toetfende іп den Omtrek, vast en meesterlyk ge- tekend met zwart Kryt, en vervolgens, breed en veegache tig door het penceel met О. Ind. Inkt opgewasfchen; de meeste Tekeningen van Es/elens zyn met de pen еп О. Ind. Inkt omtrokken, en geichaduwd, of zomtyds met bruin of reetkieur, zo dat deeze fraaije Tekeningen, bo- ven de Kunst „nog iets zeldzaams іп de manier hebben ; wel- ke Tekeningen, als een Pronkftuk van dien Meester, wel eer berustende waren in het пеейук Kabinet van Wylen den Heere Feronimus Tonnemans, Niet "veele Kunftenaars hebben die bekwaamheid van Esf2lens іп 'i tekenen gehad, om, met weinig lugtige , vaste , en toetsagtige, trekken zo veel en zo wel bepaald de gedaante der natuur uit te drukken. | Althans , іп deeze Tekening, ziet men bet Zonnelicht in zyn grootfte kragt en aangenaamfte uitwerking; zelfs de fpiegeling der Voorwerpen in °t heldere water, volgens de natuur waargenootnen, en alles is: verfraaid door де zagt bewolkte Zomerlucht; en het loof en de Krainen van het zwaar geboomte , dat, als met een losfe hand , dartelend, еп, nogthans , naar ieders byzonderen aart en omtrek, vol gens de eenvoudige Natuur afgebeeld is. mmm NB. Dit Prentwerk wordt uitgegeeven by denBoekverkoopcr , 1. YNTEMA, in de Kalverfiraat, te Amfterdam, EENES tE neen geg у у 4 ` er. 643 BEDENKINGEN OVER DEN $TAAT EE — GESCHIEDKUNDIGE BEDENKINGEN OVER DE VERSCHEIDE OORZAAKEN , WELKE HET HAARE TOEGEBRAGT HEB- BEN TOT DRN GELUKKIGEN STAAT VAN KENNIS EN BESCHAAFDHEID, IN EUROPA, . (Uis hee Engelsch.) ' D: Barbaarfche Volken uit het Noorden hadden, ia de Vierde en Vyfde Eeuwe, in Spanje, Frankryk, Engeland en in Майе zelfs,de Landfchappen, den Romei- nen ontweldigd , andermaal tot Koningryken gevormd. Maar de gedaante’ der Regeringsvorm, de doorgeltaane Oorlogen, de verwoestingen, daar uit voortgekomen , go rd met de fchriklyke wreedheid waar mede de nieuwe Beritneemers deeze Landen verwpestten by de bezitnee- ming, de arme Ingezetenen by millioenen flachtende in het woeden van hun euvelmoed, fpanden alle zamen om de nieuw gegroudvestte Koningryken zeer te verzwakken. Het Land, van Landbouwers ontbloot, lag onbebouwd, alles groeide "er in IC wild ор, en werd, in ’t einde, overdekt met zwaare bosfthen, de woonplaatzen van ver- fcheurende wilde Dieren, en de fchailhoeken voor Roovers. De Meiren en Rivieren, voortyds door welbezorgde oevers en dyken bepaald, braken thans door deeze hinderpaalen van menfchenvlyt heen, en overftroomden de Landeryen, weleer voor derzelver vernieling befchut, en Ыесғеп deeze wateren "er zo langen tyd op Паап, dat ze in fin- kende poelen, met de fchadelykfte dampen vervuld, ver- amderden, Met één woord, de Landítreeken, door Volke rykheid, Befchaafdheid en Weelde, tot een hoogen top verfraaid, veranderden іп een woeste wildernis, bykans geheel nutloos voor den Mensch. ` Steden, weleer de Zetel van Nyverheid, Kunften en ессе, werden geplunderd, der vlamme ten prooije 1, en de weinig overgebleevene Ínwoonders, op we ruïuen, het verlies hun voorgaanden voor- је, onderwierpen zich, met door druk е zielen, aan hunne onbefchofte Overwinnaaren. Wet en Regt aanbelangt, deeze waren, ten dien zheel uit Europa gebannen. Jeder Man van moed, Werkte, bedreeven in den Wapenhandel, en het len, die invloeds genoeg bezat om een hoop dier awer VAN KENNIS EN BESCHAAFDHEID , ЭМ BUROPA. 649 zwervenden te verzamelen, werd hun Hoofd, en beroem= de zich als hy het yzeren juk van Slaaverny en Verdruke king, heinde en ver, op de fchouderen kon leggen. Deeze kleine Dwingelanden , (welker aantal magtig groot was „) zaten in hunne Kasteelen, en beweezen, by zekere gele- genheden, hulde aan ееп Souverain, bykans zonder Magt en Gezag, terwyl elk van zyn ongebonden hoop zodanige geweldenaaryen pleegde,als hy Коп, op de rest des volks, door arbeid en dwinglandy thans byna uitgeput. De Paapery ‚met detzelver bygeloovige plegtigheden , yer- banden den Godsdienst, en tevens den heilzaamen invloed , daar van te verhoopen, In ftede van сор in geest en waarheid үе dienen, voerde men den Dienst der Heiligen іп; Boetedoeningen, Lichaamskastydingen, het verrigten an overtollige -Werken, en de kragt der Aflaaten, be- leedden de plaats van Deugd, Braafheid en Heiligheid des leevens. Alle vryheid van denken was geheel verban- nen door den invloed van:heirlegers van Monniken, ев het dreigend gelaad esner trotíche en banblixem (chietende Kerkheerfchappy. Ontelbaare voorgewende Wonderwer- кеп, en eindelooze fchoolfche Gefchillen , voltooiden die jammerhartig Stelzel van barbaarschheid еп Godsdienst- fchennis. Het Zedebederf kroop daor alle rangen van Menfchen heen , van den Vorst op zyn Throon, tot den Monnik in zyn Cel, en den Priester voor ’t altaar, afdaa» lende; еп van daar weder opklimmende tot de Abten, _Bisfchoppen , en het Hoofd der Kerke, dat zyn Pauslyk gezag door vervolging, verraad en moord, ftaande hieldt, Geen de minfte vonk van kennis befpeurde men in ’t Christendom. De Grooten konden zelden Jee zen. en nog veel fchaarfcher fchryven. Goede Smaak, Kunften , Welvoeglykheid , kon men niet verwagten in de verwoesting, de duisterheid en barbaarsch» heid, welke het gelaad van geheel Europa bedekte. De arme verdrukte flaaf, op °t land, zyn jammerftaat bewee- nende, leidde, om zo te fpreeken, een enkel dierlyk of zelfs groeijend leeven. In de weinig overgebleevene Stee den woonden de Burgers: desgelvks, beroofd van hunue Vryheid, en blootgefteld aan alle de verdrukkingen van de groote Leenhouders, van de Kroon en hynne Leene mannen, welke de grilligheid, de onbefchoftheid, en de trots van een Barbaar ten eenigen гуде kon verzinnem Alle de fchrikbaarende uitwerkzels van de onbeteugeld(te driften , gekoesterd en gevoed door ongebondenheid , dron» у 5 kene 650 BEDENKINGEN OVER DEN STAAT kenfchap , gierigheid, wraak, en bygeloof, vindt men ge. boekt in de weinige overgehleevene ruwe Jaarboeken en Aantekeningen deezer ongelukkige Eeuwen. De Wysgeer, de Menfíchenvriend, voelt zich door fchrik getroffea op het gezigt der diepte van vernedering en elende, waar toe het Menschdom kan nederzinken, door mangel aan on- derwys, en door Zedelyk , zo wel als Staatkundig, be- dert, Maar, dit Tafreel befchouwende, zal Йу na- tuurlyk, aan den anderen kant, opgeleid worden tot de overweeging der middelen, welke eene Alwyze Voorzie- nigheid met meer dan vaderlyke tederhartigheid aangewend heeft, om de Menfchen te rug te brengen tot dat geluk in ’t Burgerlyk leeven, waar toe Zy oorfpronglyk gefehikt zyn. Іа de daad, het zyn deeze geweldig woelende Drif- ten, deeze Geestdryvende begrippen, die grillige Bygeloo vigheden , door welke de Oorfprong van ons Beftaan ons wederbragt ор de paden van Kennis, van Deugd, еп tot een Daat van uitfteekend Geluk. Te Conftantinopole, in "rt Oosten, hadden de Godge- leerde Gefchillen der Geestlykheid en de Herzucht der geenen, die na de Keizerlyke Waardigheid dongen , de- zelfde groove onkunde en zedeloosheid by lieden van allerlei rang en ftaat ingevoerd: en in de andere gedeelten van Afie, waren de Arabijche Caliphs, of Opvolgers van MAHOMETH , ingevolge hunne wellustigheid , werkloosheid, en het onflaatkundig aanneemen eens aantals Veldheeren van Zurk/chen bloede, in hunne Koningryken en ten hunne Hove , іп nietsbeituidende Priesters veranderd. Syrie en Palestina waren, zints lang, onderworpen ge- weest aan Arabifche Vorlten, die, in den Daat van be- fchaafdheid , welkè zy „ten dien гуде, bereikt hadden, de Christenen , іп die Gewesten, zeer gemaatigd behandel. den. Staatkunde, en Geldzugt deeden hun de Bedevaard- gangers wit het Westen, door bygeloof, їп menigte na deeze gewesten gedreeven, om het Heilige Graf te bezoe- ken. zeer gunftig ontvangen. Maar de Se/dehukidiaanfche Turken begonnen , zo uit bygeloof als uit wantrouwen op deeze Bedevaarten , die langs hoe veelvuldiger en talryker wierden, de Christenen te werdrukken en de Bedevaard- ` gangers kwalyk te behandelen. Deeze dagelyks aangroeiende bezwaaren kwamen mir DE- BRAND , Bisfchop van Rome, groot genoeg voor, om hem aan te zetten tot het oproepen des geheelen Christendom: , em den: Oorlog te voeren tegen de verdrukkers der Chris : - e f teg- t \ VAN KENNIS EN BESCHAAFDHEID, IN EUROPA. Ger ' genheid. Maar de twisten, waar in GREGORIUS ре VII, door zyn trots en heerschzugt hem in Zwropa hadden in- gewikkeld, belette hem de op de been gebragte Leger- magt zelve aan te voeren. Kort hier op viel het voor , dat een geestdryvend Priester; by de Naakomelingfchap bekend onder den naam van PETER DEN HEREMIRT , 000- getuigen was van de ongelyken en verdrukkingen , onder welke de Christenen in: het Oosten, zo wel als dé Bede. vaardgangers, gedrukt gingen, Zyne eigene verhitte vere heeldingskragt, de overreedingen des Patriarchs van Jeru, піст, en de goedkeuring van Paus urBANUS, wekten hem op om alle de Landen van Europa door te trekken; met traanen іп de oogen, het bygeloovig volk aanzettende, om wraak te oefenen over de vyanden des Christendoms. Al- len, tot Kinderen toe, waren vervuld met eene heilige woede, en het volk fchoolde by hoopen zamen, om deel te neemen іп deezen verdienstlyken tocht. Duizenden kwa- men elendig om ’t leeven, en de Christenen werden, naa het doorftaan van de grootfte moeilykheden , bezitters van een woest land, zonder landbouw, zonder inwoonders; doch waar in Feru/alem , Bethlehem, Nazare:h, en andere voor heilig gehoude Plaatzen , lagen ; Conffantinopolc, met Cyprus en Griekenland, vielen in de handen der Europifche Christenen, Deeze geweldig groote uittochten, eg- ter, van Christenen, yervuld met een bygeloovigen yver, welke den geheelen loop hunner doortocht met de fchrike укбе misdryven, еп de fchandlykfte daaden merktekende , beftonden , voor Tt meerendeel , uit de heffe der aarde — deeze Uittochten , zeg ik , ftrekten tot oorzaak eener Om- wenteling door geheel Europa, gepaard met gevolgen van een te gewigtigen aart, om ongemerkt by een eenigzins diepdenkenden door te gaan. ` , De Edelen, na " Heilig Land getrokken, де Prinfen en hunne Souverainen, hadden Geld noodig om zich tot die tochten toe te rusten „en op dezelve te onderhouden: inge- volge hier уап, verkogten zy de Voorregten , waar van Zy, tot dus lange, een flegt gebruik gemaakt hadden tot verdrukking hunner elendige Onderdaanen. Aan dui- zenden verleenden zy Vryheid voor Geld, en fchonken aan ontelbaare Steden groote vrydommen; onder andere de magt, om hunne eigene Overheden uit zich zelve te Кіе- zen, om zich naar eigene Wetten te beltuuren, om Belas- tingen, naar eigen goedvinden, te heffen, en zichzelveu te verdeedigen. Elk Burger mógt nu de middelen, door hem an 652 BEDENKINGEN OVER DEN STAAT hem verkreegen , паа zyn dood, den geenen , wien by wil- de, belpreeken; trouwen, zonder vooraf verlof van туп Leenheer te vraagen; naar verkiezing- zyne Kinderen op- voeden, еп, іп Pleitgeding ingewikkeld, де zaak met Par. ty vinden, zonder de Geldboeten te betaalen aan het Leen. hof voor eene uitfpraak daar nooit geweezen: de Kooplie- den en Kunftenaars vonden zich ontflaagen van de on- draagelyke verdrukking, em gaven en andere opofferingen toe te brengen. welke men hun voortyds afknevelde. Vóór dit tykperk , verfcheenen de Groote Leenheeren alleen ор де Volksvergadeeringen , als den Staat verbeel- dende; maar thans werd dit voorregt gefchonken aan vee- le Steden en Plaatzen , om een tegenwigt te maaken van de al te zeer overweegende magt der groote Leenmannen en Edelen. In de daad , men befpeunie welhaast , dat deeze nieuwigheden gepaard gingen met de wenschlykfe gevolgen. voor het algemeen welzyn des Menschdoms. De Burger, thans verzekerd, dat hy zy zelve en zyne Kipderen,de vrugten van zynen arbeid zouden inöogften , vondt zich opgewekt,om,met verdubbelden yver , те wer- ken. De Koopman braveerde, met nieuwen moed , de hachlgykíte gevaaren , en waagde, door hoop op winst aangevuurd, lyf en goed op de wateren; en ieder ееп, van welk een beroep ook, wendde alle гупе gedagten dere waarde heen, om, door vlytbetoon, bekwaamheid еп vob ftandigheid , een eerlyk beftaan te hebben. Tot te grooter gerustheid der Burgeren , hielden de voorheen geduurige vyandlykheden en oorlogen der groote Leenmannen op, еп de Burgerlyke Vrede werd allerwe- gen herfteld, Men vond het noodig , Regters te be- noemen, tot het oeffenen van Regtvaardigheid. Тер dicn einde voerde men Wetten in, omtrent gevallen, uooit voorheen bepaald; men nam de toevlugt tot het lang ver- geeten Romeinfche Wetboek, om ‘er de beginzels van Billykheid en Regt uit te haalen, die zo lang im een vere geeten hoek verfchooven gelegen hadden. Uit het Kerk- lyk Regt, ontleende men grootendeels de regelen der pleit- gedingen , behalven veele andere inrigtingen : дечу! de Geestlyken van de weinige kennis, іп dat tydvak, der wereld overgelaaten , als °t ware, een uitfluitend bezit hadden. Het fchandelyk gebruik , om gefchillen , door Twee- gevegten , ге beflisfen , welke men, Godslasterlyk, cops Oordeelen noemde , werd afgefchaft, en men voerde het beroepen ор houger Geregtshoven, in.. Е . je VAN KENNIS EN BESCHAAFDHEID, IN ВОВОРА, Gei Europa: begon nu allengskens de gezegende vrugten te plukken van de jonge fcheuten der Vryheid, zo kortlings eplant. Uit het Oosten, de oude kweekfchool van Kon беп еп Weetenfchappen , kwam voor de tweede keer, door middel der Kruistochten of Heilige Oorlogen zelve, nieuw licht om het verftand der menfchen op te fchrande. ren, nieuwe Kunften en Handwerken om de Ledigheid uit Steden en Plaatzen te verbannen , nieuwe Planten en Dieren om den Landbouw te verbeteren. —— In Kalie hadden de Genueezen, met de Venetiaanen en het volk van Pifa, door hunne Schepen aan de Kruisvaarders te vere- huuren, en deel in den buit te bedingen, zich zeer vera rykt, en hier door niet alleen eene allerfchoonfte gelegen- heid, om het getal hunner Schepen aanmerkelyk te ver, grooten; maar ook om kennis te krygen van de Plaatzen, waar zy Zyde, Katoen, Speceryen , еп alle Oost - Indifche Koopwaren , gemaklyker dan over Conffantinopole ‚ konden Krygen: binnen korten tyd, geraakten zy, met de overige vrye Staaten in //а/с, alleen іп ° bezit ven den ganfchen ‚ Handel niet alleen op de Middellandfche , maar ook op de Zwarte, Zee. Zelfs de Steden van Dwitschland, langs de kusten van den Duitfchen Oceaan еп de Bali- Sche Zee gelegen, gingen eene Verbintenis aan, om haaren Handel uitte breiden en te befchermen; een Verbond , Han geheeten, een woord іп °t Oud Duitsch , zo veel zeggende als Verbintenis, De Grieken en de Arabieren verichat, ten desgelyks aan de Europeaanen verfcheide gelegenhe- den, om nieuwe Weetenfchappen en Kundigheden op te doen : en, fchoon deeze ingegrifde Wysheid door de Christenen meest gebruikt wierd in den Godsdienst en be- fpiegelende Wysbegeerte , begon , nogthans , de Geleerdheid eene geregelde bezigheid te worden, by de Volken in т Westen, Openbaare Schoolen werden ’er оррегірс, de Gee leerdeu kreegen een rang, en andere voordeelen ; by trap- pen brak de dageraad der Weetenfchappen allerwegen аап: en deeze bereidde de ruwe en in barbaarschheid gedome pelde Westelyke Wereld, langen tyd vóór de Hervorming , tot dien ftaat, waar іп de Geleerdheid zich tegenwoordig vertoofit , tot den toeneemenden geest van Verdraagzaante heid, en het vrye Onderzoek , ° welk onze dagen ken- merkt. In Palestina en Spanje, hadden de ruwe Krygsknegten’, onder de Christenen , veelvuldige gevallen, waar in zy de grootmoedigheid, dapperheid en heuschheid der Saracen. che 654 BEDENRINGEN OVER DEN STAAT fehe Ridders ondervonden. Alle deeze hoedanigheden zetten jets zo groots en luisterryks by aan de bovengemelde Rid- ders, dat de Christenen het zich eene eere rekenden, niet alleen hun , in elke byzonderheid, te volgen , maar zelfs voorby te ftreeven , bovenal in hunne verkleefdheid aan den Godsdienst; іп hunne verdeediging der verdrukte On- fchuld; іп hun diep ontzag voor de Waarheid ‚ en Beleefd. heid van Zeden. De grondflagen van waare Eer, de meer- dere Menschlykheid met welke de Oorlogen thans gevoerd worden , де Befchaafde handelingen van vyand jegens vyand, waar van wy, in onze dagen, de gelukkige св dervinding meermaalen gehad hebben, te midden van de verfchriklykheden, onaffcheidenlyk eigen aan den Oorlog, zyn, met de daad, de vrugten van de Doolende Ridder- fchap dier tyden. Dit alles zamengenomen , bragt, buiten tegenfpraak , ‘veel тое, om "es Meníchen geest te ont{laan van die ketens ‚des bygeloofs, der onkunde en werkloosheid, welke dien tot nog toe kluísterde. Jeder mogt nu na kennis еп on- derrigting (taan , zonder voor vuur en zwaard, als de ftraf- fe hunner (tougheid, te vreezen. Een dorst na Kennis ~ verfpreidde zich over geheel Europa, en het Gemeen be- toonde eene geneigdheid tot verhaalen en berigten , vreem- de en vergelegene Landen betreffende, en tot Reisbefchry- vingen, verllag geevende van de zeldzaame ontmoetingen, in vreemde Gewesten, De vastftelling van het geruster bezit des eigendoms , van een ieder,moedigde den Koopman aan „го nog groo- ter onderneemingen ¢ om het doen van de gevaarlyk(te reistochten. De begeerte om de Kennis van dea “Christiyken Godsdienst te verfpreiden, geheele Landen en Volken aan снкіѕтоѕ еп den Room/chern Paus te onder- werpen , bleef (teeds сеп kragtig drangmiddel, om niéuwe Reizen na verre Landen te опаегпеетеп. De geest des Doolenden Ridderfchaps desgelyks, en de zust, om Heldendaaden in den Oorlog te verrigten, die een altoos- duurenden roem op de volvoerders dier daaden drukten, bewoog niet weinigen, om in de wydstafgelegene oorden om te zwerven. Der Maliaanen toeneemende Handel, gepaard , met groo- te vorderingen, welke zy maakten іп de Kunften , zo wel als de groote voordeelen behaald door de Kooptieden der lanfe- Steden, wekten, van tyd tot tyd, verfcheide on- derncemzieke geesten ор, om Reizen aan te vangen, die, VAN KENNIS EN BESCHAAFDHRID , IN EUROPA, 653 de toenmaalige onkunde van vreemde Volken en Landen in aanmerking genomen zynde, veel gevaarlyker waren,. dan tegenwoordig. De gewigtige ontdekking van de Kompasnaalde’, voor de Zeevaard, (сһопк nieuwe voordee= Jen aan die Kunst, en voegde veel toe aan de kundighe. den van Landen en Volken: daar de Zeevaarenden voor- tyds het naauwlyks hadden durven waagen buiten ’t gezigt van °t (rand te gaan, zeilden zy nu ftoutmoedig de wyd- fte Zeeën over. Zelfs, indien men de dagtekening van deeze Uitvinding zo vroeg als het Jaar MCC (ее, vin- den wy, dat het Kompas , omftreeks dien tyd, zo alge- meen bekend was, dat de Visfchers van de Orkneys Ei- landen , honderd tachtig jaaren laater, te weeten , omtrent het Jaar MCCCLXXX, het zelve gebruikten, De onmeetelyke Rykdommen , welken de Italiaanen verkreegen hadden door de Oost-/ndijchen Handel in handen te hebben, de kunde en bedreevenheid door hun in de Zeevaard verkreegen , als mede де onderrigtingen wegens verre afgelegene Volken door hun verworven; be- feidde de Wereld tot die groote en gewigtige ontdekkin- gen, en de omwentelingen daar aan vast, welke aan Egu- ropa, en het Westerdeel der wereld, eene geheele andere gedaante “gaven, ‚ Het inneemen van Conflantinopole, t geen de Turken Zindelyk „onder MAHOMETH DEN If, gelukte, verfpreidde de Grieken in verfcheide deelen der wereld. Eenigen deezer begaven zich in айе; hunne Geleerdheid , Kunften en Handwerken medevoerende. Dit toeval diende eenigermaa- te om de Kennis van het Volk, onder ‘t welk zy zich onthielden, te vermeerderen , derzelver Smaak te verfynen, groote volkomenheid aan de Handwerken by te zetten, als mede aan de Zeevaard. Aan de Westerfche Volken, die, door hunne overwinningen zo wel, als door hunnen handel, zich fteeds over den Aardbodem wyder en wyder uitbreidden, diende de groote en toeneemende magt der Turken, tot een foort van Barriere , die onoverkomelyke hinderpaalen , om verder Oostwaard doot te dringen, hun in den weg lagen. Hier door vonden zy zich genood- -zaakt hun Zeevaard, Handel en Ontdekkingen van het . Westen , ten Noorden en Zuiden uit te breiden, in welke oorden zy die hindernisfen niet ontmoetten : een beftaan desgelyks › in ’t einde, met een gelukkigen uitlag , be- ķroond. Dr Bet DE TER DEUGD GEKBERDE 20RDAAR, | oe | DE TER DEUGD GEKEERDE ZONDAAR. (*) Myne Heeren , de Schryvers der Nieuwe Algemeene Рай. landfche Letteroeffeningen! JE ben de oudfte Zoon van cene zeer deftige Familie. Ik heb тупе Moeder , die gene zeer braave en Godvrugtige Vrouw Was, in myne jeugd verlooren. Myn Vader, dien ik tot dertigften jaar heb mogen behouden, bėeft, van myne kindsheid af aan, zyn alleruiterfte best gedaan, om my 20 cen vrugtig en deugdzaam. leeven op ге leiden; my byna - ge Zo dra ik tot eenige jaaren van oder heit was SE теп, Zo door woorden, als by gefchriften , met de alleruiterfte vriendelykheid en zagtzinnigheid, van alle , en vooral van ber begaan van die zonden afmaanende, waar toe hy befpeurde, dat {К de meeste geneigdheid had: terwyl һу, van zynen kant, deeze vermaaningen,door het geeven van een loffelyk voorbeeld, kragt zogt by te zetten, De eenigfte fout, welke myn geliefde ader, ten aanzien уап тупе opvoeding, heeft begaan , en die ik met regt aan eene overmaat van genegenheid voor my toe- fchryve, is, dat hy my, van myne jeugd af aan, te veel vry- heid ‘heeft gegeeven om uit te gaan, en ту te weinig in de keuze van myne gezelfchappen bepaalde: dit had deeze kwaa- ` de uitwerkingen ten gevolge: 1°. Dat tk туп kostelyken tyd, denwelken ik tot het leggen der gronden, waar op ik nader- hand myne ftudiën zou kunnen bouwen, had behooren te Бейее- деп, verzuimde; 2°. dat ík іп de banden viel van losbandige Jengelingen, die my tot het begaan van fchandelyke ligtmis{e- туёп verleidden, waar door, wel dra, al het goede zaad, het elk myn braave Vader in myn hart zogt te zaaijen, als ver- ftikte, of ten minte zeer diep bedolven werd, en dus, althans {п die dagen , geene vrugten voortbragt; ік maak van deeze omftandigheid , zo veel te eerder, gewag, om daar доог alle braave Ouders , aan wien het tydelyk en eeuwig welzyn van hunne dierbaare huwelykspanden ter harte gaan , “omtrent dit fuk omzigtig te. maaken; te meer, alzo myn geliefde Vader Da- (С? In vertrouwen op de opregtheid van den түн deezes Briefs, heb- ben wy niet wel weigeren deezen Brief te plaatzen; daar hy zulks van ons verzogt heeft, in de hoope, dat het eenigzins zoude Kunnen dienen, ter bevordering van het tydlyke en eeuwige welzyn van zymen Evenmensch. Сод verleene hier toe zvnen zegen іп het algemeen, en verfterke den Schryver wel byzonder op den goeden weg, diem hy beeft ingcflaagen! — He bewaare zig in dien wankelen (аас, waarin hy zig nog (chync te be winden, onder de Godlyke hoede, voor nieuwe afdwaalingen ! DE TER DEUGD GEKBERDS ZONDAAR, 657’ naderhand deeze fout, waar in hy, door zyne al te groote ` liefde vdor ту, was vervallen, dikwils met heete traanen van naberouw heeft befchreid, Тоеп ik op de Academie kwam e bezogt ik, wel is waar, eenige Collegien : maar, vermits ik een Latyn genoeg verftond, om de Profesforen na behooren te Eunnen verftain. zo kreeg ik wel dra éen tegenzin voor de Stu- die ; en ik maakte kennis met losbandige jongelingen, die enkel ор hun plaizier leefden , en volflaagen ligtmisfen waren, От kort te gaan, ik heb my, zo op de Academie, als hog eenen geruimen tyd daar па, aan het pleegen van de grootte onge. bondenheden van verfehiltende zoorten fchuldig gemaakt. Eenige weinige јаагеп na den dood van mynen Vader huwde ik; doch myn bumeur fympatizeerde zo weinig met dat van myne Vrouw , dat ik wel dra ontwaar wierd, dat een huizelyk genoegen nooit myn deel kon zyn. En gelyk één ongeluk zelden alleen komt, zo voegden zig hier ook nog andere wederwaardigheden by. Toen ondervond ik het fpreekwoord in my zelven bevestigd, dst Tepenjpoeden en Chagrynen beter іп Даш zyn , om een Mensch ‘tot nadenken over зупеп Zielenftaat te Brengen, dan Woorfpord en Vreuede. Ik begon nu, van langzamerhand, de nietigheid dee- zer Waereld in te zien, en eenige kloppingen van het fchuldig geweeten tc gevoelen. De zekerheid des Doods, en de onzekerheid der ииге dap dien, kwamen my nu klaar voor de oogen. En ik begreep zeer duidelyk, dat de eeuwige verdoe- menis туп lot moest zyn, indien ik my niet tot den Heere be- keerde. Echter bepaalde zich dit alles toen nog maar tot cenige vlugtige gedagten ; en de daadiyke ingen tot verbetering myns leevens, waren nog zeer gering. aar wat gebeurd ?егї op een avond eenige papieren in handen krygende , die in Jangen tyd niet van zyne plaats geweest waren , zo vond ik ‘er ееп орӣе! in van eenige heilzaame Vermaaningen , dewelken myn geliefde Vader my wel eer, toer ik tot eenige jaaren van onderfcheid gekomen was, had overgegeeven ; en vermits de- zelven, door Gods oneindige barmhartigheid en kragtdaadige те- dewerking , oneindig veel toegebragt hebben tet. zo niet de eenige oorzaaken zyn van, de verbetering myns leevens, zo kan ik niet nalaaten deeze Vermaaningen , woordelyk , mede ® te deelen; God biddende, "dat dezelven die uitwerking op de harten van eenige. myner Mede-menfchen mogen hebben, die zy op myn gemoed hebben gemaakt: zie hier dezelven. MYN DIERBAARE ZOON! ‚ _ Nademaal uw tydelyk nut en ceuwig welwezen ту, als een regtaarten Vader, zeer ter harte gaan , opdeele ik my verpligt, om u de navolgende lesfen te geeven, De Algenoegzaame God П. DEEL. MENGELW. NO. 14. Xx prei- Gef. DB TER DEUGD GEKEERDE Z)NDA4R. - prente die in uw gebeugen, drukke dezelven diep in wé harte, ва maake u bekwaam , om u daar па te gediaagen! .. s» Hebt den Heere uwen God lief met geheel uw harte, met geheel uwe ziele, met geheel uw verand, en met alle uwe kragten. „Gedenk aan denzelven, en aan de betrekkingen, waarin gy tot Hem ftaat, als ot uwen Schepper, Onderhouder ер Wel- doener; en dat geftadig, ook in de dagen uwer Jongelingfchap , ecr dat de Kwaade dagen komen, en de jaaren naderen, in de- welken H zeggen zoud, ik en hebbe geen lust in dezelve. „Dat Gods Ecre, en de \erbeerlyking van 2упеп Heiligen Naam, u altoos ter harte gaa: zoekt naarftig na alle gelegen- heden tot bereiking van dat groote oogmerk, waar toe gy б {сһаареп en de geformeerd луг. Neem vlytig, en met oa. ring van alle de vermogens „uwer ziel, en kragten van uw lig haam, de gelegenheden waar, dic zich daar toe aan u zullen opdoen. Tragt te werken tot uitbreiding van het Копіпотуће van uwen grooten God en getrouwen Zaligmaaker, den Heert Jezus Christus. Benecr{tig и om de ongeregelden te vermaanen, (е yverloozen op te wekken,de treurigen te troosten, de zwakken te Пегкеп,еп de nedergebogenen op te rigten. Met één woord, , tragt een ieder, met woorden en wandel , te Den: en dus të werken tot bevordering van het eeuwig welzyn van uwen Even: naasten. En bid den Hcere, vuurig!yk , om vergeevinge der 200- den, en genade tot vordering іп de tieiligmaakinge, ел voor H ze!ven en ook voor anderen. vn Verblyd u metde blyden, weent met de weenenden: verheugt u, pamentlyk , in den voorfpoed en het genoegen van anderen; en bedroeft u, als Бег uwen Naasten, in ber geestelyke of lig- haamelyke, kwaalyk gaat. Maar laat het daar niet by; hebt uwen Naasten lief, niet alleen met woorden еп met de tong, maat ook met de daad en de waarheid. Wanneer gy dan ziet dat de een of de ander сспіреп raad, hulp of onderfiand ven nooden heeft, zyt vaardig en yverig, om denzelven van uwen mad te bedienen, hem naar uw vermogen te helper, en op айе! Wy- zen onderftand toe te brengen; befieed aus de vermogen. van uwe ziel, de kragten van uw lighaamg uwe bezittingen en 60% deren, alles wat de Heere uw gefchonken heeft „ tor nut van uwen Mede- mensch. | ` „ Wagt u naauwkcurig voor alle: wat zondig is; fcl ten dit einde den Here awen God u voor, als ееп Heilig ' te rein van oogen 15 , dan ‚dat hy het kwaad zou kunven 2" fckouwen en ongefiraft laaten ; die zich fchrikkelyk мего! over alle Werkers der ongeregtigheid; en de zonden, то d Jaat, Мег tydlyk of namaals, met de ecuwige Verdoemenis fen zal, in de geenen, die daar in onbekeerlyk volharden 59 ч hem voor als een alomtegenwoordig en gen AMC бо, t ` D | | e DR TER DEUGD GEKBERDE ZONDAAR.- 659 woor „wiens opgen alle dingen naakt-en geopend zyn ; die zelfs barten en nieren beproeft; op dat daar door moogt wor. den opgewekt, om, uit liefde tot ей eerbicd voor dien God, na te laaten al het geene hem mishaagelyk is. „ Let dan geftadig op u zelven: wandel met alle omzigtig- heid, en Пе! uw harte op uwe wegen: geeft agt op alle uwe agten, woorden en daaden , om СБеПабір te zoeken na gele- genheden tot het verbeerlyken van Gods Heiligen Naamen Һер ftigten van uwen Nuasten; от te (ргсекеп tot het verkondigen van den lof van uwen Schepper, en het vermelden van гупе Deugden еп Volmaakrheden ; om іп de onderhouding van alie des Heeren geboden u geftadig bezig te houden; want die éen. 