Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,3 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 3
бе rake Soor van zijne vaderstad, den Italiaanschen handelstaat Genua, niet in die mate verdoofd zijn, bevordering van dat ook hij de wenschelijkheid en de noodzakelijkheid niet zou begrepen hebben om door e toreiding den handel en de zeevaart in de Spaansche Nederlanden op te beuren. Hij had dezelfde zee met de Noor- elementen onder de hand, die aan de Noordelijke Nederlanden hunne onuitputtelijke дең doen wed. kracht verzekerden. Zouden Antwerpen en Brugge het den Noord-Nederlandschen koop- ijveren. 1 Airsewa, I, Ы. 542, 543. v. р. capecuen, I; Ы. 414, 415. Мет. de Fred. Henri, p. 38—41. Resol. Stat.-Gen. 6 Oct. 1626. 2 Resol. Stat.-Gen. 12, 28 Oct. 1626. v. р. сарьМЕН, I, Ы. 416. 3 Resol. Stat.-Gen. 31 Oct. 1626. 4 Resol. Stat.-Gen. 2, 3, 18 Nov. 1626. artsewa, I bl. 583. 5 Zie hiervoor, ILI. D. II St. bl. 571. DES VADERLANDS. 195 ааваа ваа аана нан steden niet meer kunnen afwinnen? Was Duinkerken geen gelegen haven? Had де Koning dan geene overzeesche Koloniën meer? Stroomde de Rijn niet dicht genoeg bij de Oos- lelijke grenzen van het gehoorzaam gebleven Overkwartier van Gelderland? — Zulke denkbeelden bezielden hem en regelden in dezen tijd zijne handelingen. Evenwel zij zouden verijdeld worden. In het Noorden bloeide de handel en deinsde de koopman voor de stoutste en kostbaarste ondernemingen niet terug, omdat hij voor zich zelven werkte en de zaken van staat en oorlog in zijn bedwang wist te hebben en te houden. In de zuidelijke Nederlanden zou de koopman vooral hebben moeten arbeiden in het belang eener dynastie, voorstandster eener niet bepaaldelijk nationale zaak. Dus bleef de geest traag en de pogingen eener Regering, die de gevolgen wilde zonder de oorzaak plaats te geven, bleven vruchteloos. Bij de praktijk der tirannij de vruchten der vrijheid in te oogsten is dan ook niemand gegeven. De Republiek der Vereenigde Provinciën, de voorgangster in handel en nijverheid, te haten en te willen vernietigen, en dan zelf een vruchtbare nijverheid en een bloeijenden handel te stichten, dat ging niet aan. Niettemin men vleide zich met zulk eene uitkomst, en dit was noodig, en voor de aamrvoerders, die anders zelven den moed zouden hebben moeten yerliezen, en voor hen, die de middelen opbrachten en zich toch eenmaal vergoeding voor hunne opofferingen dienden te beloven, De Geestelijkheid in Spanje en in de zuidelijke Nederlanden stond dem schat der kerken en kloosters niet af 1 zonder hoop op teruggave, en de nog niet uitgeputte burgerstand in de Vlaamsche en Brabantsche steden zou geen geld over gehad hebben voor de oorlog, zoo zij niet geschenen had het uitzicht te openen om den Hollander en den Leeuw den voet te lichten op het gebied zelve hunner kracht. Loo zien wij dan den Koning van Spanje, niet zonder overleg met het Hof van Brussel, in verband met den voortgang der keizerlijke wapenen op het gebied van de Duitsche Hanse 2 en weldra van Denemarken zelve, in dezen tijd eene zoogenaamde Admira- liteit of Compagnie van Koophandel oprichten 3, die uit het Noorden en de Oostzee op Spanje handelen en dus de bron van de eerste welvaart der Noord-Nederlanders sloppen en mettertijd den toevoer van graan en hout herwaarts bemoeijelijken zou. Tegelijkertijd 1 Zie v. D. сараман, I, bl. 119. 2 De Venetiaansche Ambassadeur, ter gelakwensching met de inneming van Oldenzaal ter vergadering der Staten-Generaal verschenen, nam de gelegenheid waar tot de mededeeling, dat de Keizer het er op toelegde om de steden aan de Oostzee te vermeesteren, ten einde daardoor den handel van onze Republiek te fnuiken. Hij voegde er de aanmerking bij, dat de Hertog van Beijeren het leger niet zoo ver op de grenzen verwijderd wenschte te zien (Resol. Stat.-Gen. 7 Aug., 1626). Dit laatste verried het verschil van bedoelingen, dat er tusschen den Hertog en den Keizer bestond (zie hiervoor, bl. 184). 3 Arrsema, I, bl. 522—528. ІП Dest. 4 ток, 25 1625— 1627. 1695-- 1627. 194 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ц werd (wij zagen het reeds 1) ееп kanaal gegraven, dat den Rijn met de Maas bij Venloo verbinden, en onder medewerking van den bedrijvigen Hertog van Palis Neuburg, die zich den post van President van den Krijgsraad nevens de Infante te Brussel had weten te verwerven 9, de Rijnvaart langs onze rivieren afsnijden zou. Zoo zouden ook de vreemde en overzeesche waren uit Duitschland kunnen toevloeijen, wier aanvoer te land, terwijl de blokkade der kust den toevoer over zee belette, de Noordelijke Provinciën verrijkte. Reeds verbood de Koning dezen toevoer in den zomer van 1623 3; doch daar al die nieuwe kanalen nog niets opleverden, 200 baarde dat verbod slechts ongelegenheid, en een jaar later trachtte men zich van weerszijden te . verstaan om de licenten weder te openen, dat is, den handel, behoudens betaling van, de rechten van uitvoer, toe te staan. Alleen de Provincie Holland was ook in dit op- zicht voor gestrengheid, en verlangde handhaving van het plakaat, hetwelk van onze zijde verbod met verbod beantwoordde $. Maar vooral begreep de vijand zijne scheepsmacht te moeten versterken, ten einde de onze te verdelgen en daardoor aan onzen handel en visscherij het wapen te benemen, _ zonder hetwelk 15 in tijd van oorlog of onveiligheid niet bestaan konden. De Infante bevorderde in den zomer van 1625 door hare persoonlijke tegenwoordigheid te Duinkerken niet alleen het aanleggen van een paar forten, waaronder één bestemd om het zooge- naamde Scheurtje, dat is den havenmond dier stad, te bestrijken; maar ook het bouwen van een twaalftal oerlogschepen, die men de Twaalf Apostelen doopte 5, daar hunne dienst, door de verdelging der kettersche scheepsmacht, tot uitbreiding des geloofs zou strekken. Doch bepaaldelijk in den zomer van 1626 hoorde men van krijgstoerustingen der Spanjaarden te water. In de eerste dagen van Julij heette het, dat te los Passages, in Biscaye, in aller ijl veertig wachtschepen gebouwd werden, en dat de vijand gereed was om uit Ostende met zeven en uit Duinkerken met negen groote Koningschepen en een groot getal bodems, door bijzondere ondernemers ter kaapvaart uitgerust, in zee te loopen. Voor het einde der maand vernam men reeds en later hoorde men nogmaals, hoe verscheiden visschersbuizen genomen, in den grond geboord of in brand gestoken, en de opvarenden over boord geworpen waren. Men had geen gereeder middel daartegen bij de hand dan de schepen, toegerust om zich bij de nieuwe Engelsche vloot te voegen. Zoolang deze nog niet zeilvaardig was 6, kon men ons contingent ter verdediging tegen 1 Zie hiervoor, bladz. 191. 2 Lie brief van Lancenak, v. d. 2 Maart, 1625, іп het bovenaangehaalde Register der Brieven enz. op het Rijksarchief. | 3 Artsema, I, Ы. 520—522. 4 Resol. Stat.-Gen. 15 Oct.; 6 Nov.; 3 Dec., 1626. 5 Airsexa, Г, 520. ® Zie hiervoor, bl. 158. DES VADERLANDS. 195 tot veiling van de zee te leveren, hoopte men aldus » met Gods hulp de kwade desseins van den vijand te keren,” door hem zelfs het uitloopen uit Duinkerken te beletten. 1625 — 1687. Dus werd, na overleg met den Prins, aan den Admiraal rgart de last opgedragen om Voorzorg der zich met de bewuste schepen op de Vlaamsche kust te begeven en daar de berichten af te wachten, die uit Engeland komen zouden om den tijd te bepalen, waarop de Staten tegen eene onvoorwaarde- lijke zamenwer- king van ons es- aankomst van zijn eskader aldaar werd te gemoet gezien 1. Het was nog onzeker, niet kader met de En- gelsche scheeps- alleen wanneer, maar ook waartoe die tweede Engelsche vloot zou gebruikt worden. Bij macht. de uitbreiding der Spaansche zeemacht scheen de Koning van Groot-Britannië te beginnen te vreezen voor de veiligheid van zijne eigene landen, en verlangde zijne Majesteit dat ons contingent tol die vloot ook ter bewaking der Engelsche kust zou mogen diénen 9, Dit kon natuurlijk niet in de bedoeling der Staten liggen. Gezamenlijk met Engeland eenen krijgstocht tot een bepaald doel te ondernemen, was iets waartoe men zich niet onwillens verstond; maar onze schepen, als waren zij een deel der Engelsche scheeps- macht, in onze zee te laten gebruiken, en bovendien (want ook dit verlangde Karer I) op Engelsche schepen Nederlandsche officieren te laten dienen, ziedaar eene zaak, waarbij onze zelfstandigheid kon schijnen schade te lijden. Dus bedacht men hier een ander ‚doel voor de zamenwerking der vloten. De uitkomst van den aanval op de Spaansche kust in het vorige jaar was niet van dien aard, dat zij tot eene herhaling uitlokte, en elders iets in de Middellandsche zee uit te voeren was ongeraden. De Hertog van Savoye zou Genua gaarne door onze vloot geknakt gezien hebben 8, maar wat zouden wij er ons toe leenen om eene stad aan te randen, die op vrijheid aanspraak maakte, en in ` het gevaar, dat haar dreigde, eene aanleiding gevonden had om te kennen te geven, dat zij met ons op een voet van onzijdigheid wilde blijven 4, Conranem, vroeger Gezant te ’s Hage, noemde den tocht tegen Genua, die het eerste voorwendsel geweest 1 Resol. Stat-Gen. 4 Junij; 2, 4, 6, 8, 21, 25, 30 Хау; 24 Sept.; 1626. Resol. Ной. 4, 6 Julij, 1626. Van ven carsuten, I, Ы. 406. In April (1626) had men de behoefte ingezien aan meer gezags bij den bevelhebber van de zeemacht op de Vlaamsche kust, en deswegens MARINUS HOLLAER, een eenvoudig zeeman, in de betrekking van Commandeur aldaar, door den Heer van ровр, eenen man van geboorte, doen vervangen. Resol. Stat.-Gen. 27, 28 April, 1626. Echter had de Kapitein quast, mede gemeenlijk Commandeur genoemd, het voornaam beleid іп handen. Tegen het eind van September (1626) werd zelfs de Admiraal van рев LECK uit het | Јерег geroepen om met twee of drie Raden ter Admiraliteit zich ter vloot op de Vlaamsche kust te begeven (Resol. Stat.-Gen. 25 Sept.; 3 Oct. 1626). 2 Resol. Stat.-Gen. 14 Julij; 19 Sept., 1626. 3 Zie Verbaal van Sommelsdijks Gezantsch. in Frankrijk ten jare 1625 en 1626. 4 Resol. Siat.-Gen. 4 Dee. 1625. 25% 1625—— 1627. 196 ALGEMEENE GESCHIEDENIS | was om HAUTAINS vloot op de Fransche kust te krijgen, ronduit eene dwaasheid 1, Ook was Genua in goeden staat van tegenweer. In het voorjaar van 1626 had zij meer dan 12,000 man in hare voorsteden, en over de 65 galeijen in hare havens 2. Derhalve opperde men de vraag of het. niet geraden zou zijn, dat de vereenigde scheepsmacht zich ten doel stelde de Spaansche West-Indische vloot op te vangen, en op advies van den Prins liet men dit der Engelsche Regering voorstellen 5, In allen gevalle werd besloten, dat rear zich slechts tot eene onderneming, die van de Spaansche kust zou uitgaan, en slechts zoolang als zulk eene onderneming zou duren, met de Engelschen vereenigen zou: wanneer de Britsche vloot niet zoo spoedig als de zijne gereed was, zou hij ze op die kust gaan afwachten, waarbij hij tevens een waakzaam oog kon houden op de versterking, die den vijand ор onze grenzen uit Spanje werd toegevoerd * Не door de onzen geopperde denkbeeld om der Spaansche zilvervloot lagen te leggen, bleef den Spanjaarden niet verborgen, en het was almede om dit te beletten, dat SPINOLA het besluit nam om ons op onze eigen kust werk te verschaffen. Tegen het midden van October (1626) werd men hier bericht, dat hij geld in overvloed naar Duinkerken gezonden had, waar al wat het land aan schepen leveren kon, verzameld werd. Na aankomst van de uit Spanje verwachte versterking zou, in vereeniging met eene genoegzame landmacht, een aanslag tegen Walcheren of Cadsand gedaan worden, en, als om: te toonen dat het ook te doen was om ons verkeer met de Hansesteden te belemmeren, heette het, dat die scheepsmacht voorts naar de Elbe koers zou richten. Dat alle kracht werd ingespannen om zulke plannen te voorkomen 5, laat zich denken, en daar de Admiraal van рев Leck klaagde, dat ег bij voortduring niet genoeg schepen bij de hand waren om tegen den vijand eer te behalen, zou REAEL, die nog altijd niet tot zijne bestemming in de Spaansche zee was uitgeloopen, zich alsnog eenige dagen lang ter zijner beschikking stellen 6. Evenwel voor het einde van het jaar (1626) was REAEL naar de Engelsche kust ge- stevend. Maar men liet hem niet lang aldaar. Reeds voor het eind van Januarij (1627) verzocht de Admiraliteit van Amsterdam, даі hem gelast mocht worden weder vóór Duinkerken te komen, en weldra werd hem op advies van den Prins geschreven, dat 1 Zie het zooeven aangehaalde Gezantschapsverbaal. 3 Ше een brief van гахсевАк van den 21 Junij, 1625, in het Register van brieven enz. з Resol. Stat.-Gen. 16 Julij, 1626. 4 Resol. Stat.-Gen. 15 Aug.; 4, 19 Sept. ; 17 Oct.; 14 Nov.; 14 Dec., 1626. 5 Er was sprake van het stoppen van het Scheurtje of havendiep van Duinkerken door middel van gezonken schepen (Resol. Stat.-Gen. 16 Nov.; 2 Dec., 1626). 6 Resol. Stat.-Gen. 14, 31 Ось; 3, 7, 9, 16, 19, 25 Nov.; 23 Dec., 1626. DES VADERLANDS. | 197 hij met zijn eskader eenen tocht zou doen naar de kust van Spanje, waar de Engelsche 1625-- vloot hem zou kunnen vinden: slechts de schepen, die daartoe ongeschikt waren, zou 1027. hij herwaarts of ор де Vlaamsche kust hebben te zenden 1, Zoo zorgde men, dat een smaldeel, aanvankelijk bestemd om met de Engelsche. vloot zamen te werken, zich buiten alle gemeenschap hield met hetgeen de Engelschen mochten ondernemen. Er was reden toe. De oorlog van Engeland tegen Spanje was niet ernstig Redenen, die de Staten daartoe gemeend. Thans achtte воскіхонам den tijd gekomen, om door de ondermijning van bewogen. ` het gezag van RICHELIEU Frankrijks macht te breken. Daartoe moesten de Hugenoten weder tot verzet tegen hunne Regering worden aangespoord. Hiermede vreesde dé En- gelsche Hertog niet de Katholieke Spanjaarden te vervreemden: integendeel, hij vleide zich, dat Spanje zich zou laten vinden tot verdrag met het Calvinisme, door Engeland aangevoerd en tevens bedwongen. De eigenlijke vijand van Spanje en van de Engelsche staatkunde was eensdeels de richting van nicHELIEU, die door de werking van een be- ginsel, ergerlijk voor Spanje еп BucKINGHAM, aan Frankrijk veerkracht beloofde, ander- deels de geest van burgervrijheid, die Holland bezielde. In dezen stand van zaken was het te wachten, dat de Engelsche Regering zou trach- len ons zonder eigen wil mede te slepen tot al wat zij in den zin had. Daartoe moest de Contraremonstrantsche richting hier te lande worden aangekweekt, en de stoute geest der kooplieden gefnuikt, bepaaldelijk de kracht der Oost-Indische Compagnie gebroken worden. De Fransche Regering daarentegen moest meer dan ooit beseffen, dat zij het bondgenootschap der Republiek volstrektelijk behoefde en alles іп de hand werken wat den band van vereeniging, die ons met Engeland verbond, los kon maken. Reeds bij gelegenheid dat sommeuspiszx in April, 1626, van den Kardinaal afscheid poging om den nam, had deze gezegd, dat Hun Hoog Mogenden geenen vreemdeling in eenig Regerings- peste" Am- collegie behoorden te dulden, ten ware zij gelijk recht aan eenen onderdaan van den recht van zitting Koning van Frankrijk geneigd waren toe te staan.: Dit zag op het recht van zitting in State te ontue- den Raad van State, hetwelk den Engelschen Ambassadeur tot nog toe niet rechtstreeks opgezegd- was. Wel had men in het najaar van 1616 aanmerking beginnen te maken ор de teg@nwoordigheid van den Gezant bij bepaalde beraadslagingen van dat Collegie 9; doch sedert OLDENBARNEVELTS val had men Engeland te zeer ontzien om die kiesche zaak aan te roeren. Maar kort vóór die aanmaning van den Kardinaal, toen de Am- bassadeur cARLETON den Haag verlaten had en zijn neef alhier slechts den titel van Agent voerde, had de Provincie Holland in de Staten-Generaal de vraag aanhangig ge- maakt, in hoeverre het bewuste recht den Engelschen Ambassadeur nog altijd toekwam. De Commissie, aan welke dit onderzoek werd toevertrouwd, verklaarde, dat aangezien de tractaten, waarbij dat recht ‘was verleend, met het Bestand ten einde geloopen waren, 1 Resol. Stat—Gen. 5, 22 Jan.; 4 Febr. 1627: 2 Zie hiervoor, D. ІП, St. II. Ы, 631 en 632. 198 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1625— еп het sedert niet hersteld was, het recht van zitting, aan CARLETON toegestaan, sedert 1921, den afloop van het Bestand als eene beleefdheid en niet als eene verplichting moest beschouwd worden. Op dezen grond werd dan ook door de Staten-Generaal beslotem het recht voortaan als afgeschaft te beschouwen. Dit besluit, door зодснимг aan het En- gelsche Hof kenbaar gemaakt, verwekte het hooggaand misnoegen van den Koning: Слвіетох, heette het, was niet voor goed teruggeroepen; hij zou wederkomen, en van nieuws op zitting in den Raad van State aanspraak maken. Hierdoor werden de Staten van Holland eenigermate in hun voornemen geschokt; doch de meerderheid bleef gezind het eenmaal genomen besluit gestand te doen: slechts zou men den Ambassadeur bij zijne wederkomst de zaak als nog niet ten eenemale uitgemaakt doen voorkomen 1. Doch niet alleen door aanspraak te maken op dat recht, maar door het plegen van feitelijkheden toonden de Engelschen, dat zij ons volk als verplicht beschouwden om Gewelddadig- hunne leiding in oorlog en vrede te volgen. Sedert de maand September van het jaar when бег orden 1626 rezen er klachten van onze kooplieden, dat hunne schepen in Engeland werden handel. aangehaald, en wanneer zij bij uitspraak van den Rechter der Admiraliteit werden vrij- gelaten, dan waren de goederen verkocht en de gelden, die zij opgebracht hadden, onder den naam van koninklijke subsidiën, aan den Koning geleverd ?% Меп dacht er over, om deze gewelddadigheden met maatregelen van wedervergelding te beantwoorden, doch koos de partij om eerst te beproeven, wat de zending van een geschikt onderhandelaar Таков cats аһ hier kon uitwerken $ Holland belastte den Dortschen Pensionaris, sacos cats, met fgevaardigd * д данын бізі deze taak. Ais Hollandsch ambtenaar verdiende hij genoegzaam het vertrouwen- dezer benoemd, Provincie, en als Zeeuw en Contraremonstrant kon hij in Engeland niet anders dan aan- genaam zijn. De stad Dordrecht maakte zwarigheid haren beambte af te staan tot eene zending met geen hooger titel dan van commissaris; maar eindelijk week zij voor den ernstigen aandrang der Staten van Holland, die beloofden dat de afwezigheid van den Staatsman slechts een drietal maanden zou duren, en vergunden, dat hij den titel van Gedeputeerde nevens den gewonen Ambassadeur zou voeren ‘. Vóór zijn vertrek viel ег met cars veel te bespreken. Aan het verbod van den handel met Spanje werd доог de Engelschen ‘minder streng de hand gehouden, zomer dat zij 1 Resol. Stat.-Gen. 20, 26 Maart, 1626. Resol. Holl. 19 Maart; 13 Junij, 1626. Van per CAPELLEN I, bl. 401, 402. Volgens dezen schrijver zou 20Аснімі де zaak éen tijd lang verborgen gehouden hebben, en CARLETON, BUCKINGHAM en CONWAY, er eindelijk van onderricht, verklaard hebben, dat zij het den Koning niet durfden te kennen geven. 2 Resol. Stat.-Gen. 12 Sept. 1626. 3 Resol. Stat.-Gen. 30 Sept,; 26 Nov. 1626. Resol. Holl. 25 Nov. 1626. “ Resol. Stat.-Gen. 13 Deo. 1626. Resol. Holl. 2, 7, 12. 18 Dec. 1626. he scl ha А! ne М навая EEL ES je ie Re eh ee Hs 11111 ТЕГЕ HH F |11 ⸗ H = Ц | | | =x ПІ l  11  Peer CE а dede P -4--2124-4:. e EELT] CEEE] DES VADERLANDS, 199 eneen neen daarbij aan onze koopvaarders eenige meerdere bate gunden, terwijl zij ons. toch vanden 1625— anderen kant geneigdheid tot verdrag met Spanje toedichtten om hunne eigene slapheid · 1627. tegenover dit Rijk te vergoelijken 1, De vijandelijkheden tusschen Frankrijk en Engeland namen toe, en daarbij ontzag men onze onzijdigheid geenszins. In de maand Januarij (1627) wilde een Engelsch oorlogschip een Fransch schip nemen voor de stad den Briel: de Magi- straat der stad moest zich met de zaak bemoeijen om deze inbreuk op het soevereine recht van onzen Staat te verhinderen 3% Daarbij werd de zaak van Amboina weder levendig. Bij zijn vertrek had воскіхснАМ in het midden van de maand December. (1625) acte verleend, dat hare verdere behandeling anderhalf jaar zou worden uitge- ‚steld 3; tegen het midden van Junij 1627 zou zij dus hervat moeten worden, wanneer men rekende, dat al de rechters in het geding herwaarts over zouden gekomen zijn *, Maar de Bewindhebbers der Oost-Indische Compagnie waren er op bedacht den Goeverneur- Generaal Korn weder naar de Indiën te zenden, en dat ofschoon de Engelschen in de rechtspleging tegen het verraad te Amboina slechts de uitvoering zagen var de voort- 4 varende beginselen van Шеп man. Dus was aan 2оАснімі in Maart 1626 last gégeven de gemoederen in Engeland deswegens behendiglijk te polsen. Weldra was er een brief van den Koning gekomen, waarbij hij verzocht, dat men zooveel ontzag voor zijne eer zou toonen, dat men кокм niet naar de Oost-Indiën terugzond. De Staten van Holland besloten, dat men hierop in beleefde bewoordingen de verzekering geven zou, dat KOEN nog niet zou vertrekken, maar wilden niet, dat de Staat zich verbond om hem nimmer te laten gaan. De Staten-Generaal antwoordden ‘eenigzins minder oprecht: dat zij zich | *yerwonderden over de meening, alsof men den ouden Goeverneur-Generaal zijn post weder zou laten aanvaarden: Zulke berichten waren van personen afkomstig, wien de vriendschap tusschen de beide landen niet lief was 5. Op al deze punten moest bij de instructie, aan cats te geven, worden gelet. Ook moest Frankrijk ingelicht worden omtrent de bedoeling der zending van den buitengewonen Gedeputeerde naar Enge- land. Bij de rol van bemiddelaars, die wij onze gewone Gezanten te Parijs en te Lon- den tusschen de beide Mogendheden wenschten te laten vervullen, mocht het den schijn nieggpebben, of Engeland het voorwerp was eener grootere vertrouwelijkheid van onze zijde 8, Zoo Цер het dan tot omstreeks het midden van Maart (1627) voordat Zijne aankomst cats te Londen was aangekomen. 3 Resol. Stat.-Gen. 13 Febr. 1626. á Resol. Stat.~Gen. 3, 23 Dec. 1626. 8 Jan. 1627. 5 Resol. Stut.-Gen. 7, 26 Maart; 4 April, 1626. Resol. Holl. 25 Maart, 1626. 6 Resol. Stat.-Gen. 23 Jan.; 8 Maart, 1627. 1625 — 1627. 200 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ими“ duidelijk genoeg, wat de Engelsche bewindslieden voor hadden. In een gesprek door cats met den Gsool-Tresorier gehouden, somde deze op wat de Nederlanders niet al met de Engelschen gemeen hadden: de ligging aan de zee, de godsdienst, de vijand- schap tegen Spanje, tol de gronden van de taal toe. In een onderhoud met onzen Afgevaardigde verklaarde canuisrE, dat Frankrijk onze tusschenkomst niet zou aannemen, omdat deze Mogendheid ons niet voor onpartijdig ‚ maar » voor één met Engeland” zou houden 1, Inderdaad, dat verlangden de Engelsche Heren: onze natie wenschten zij geheel ter hunner beschikking te hebben. Zij spraken vriendelijke woorden in de ver- onderstelling dat wij volgzamer dan de Engelschen zelven zouden zijn, Wilde het Par- lement in zijnen tegenstand tegen BUCKINGHAM geené gelden toestaan, dan moesten de. Nederlandsche kooplieden den Koning offers brengen, en kozen de Staten geen partij voor Engeland tegen Frankrijk, dan zouden de Nederlanders ondervinden, dat hun handel, 200 goed als de Fransche, er last bij zou lijden. Dit was de beteekenis van den maatregel, volgens welken Nederlandsche goederen, aangetroffen op Fransche schepen, die genomen waren, met de Fransche goederen ongescheiden verkocht werden. Om zoo over Nederland en zijne hulpbronnen te kunnen beschikken, moest de geest, dien men met OLDENBARNEVELT had willen begraven, gefnuikt blijven. Zoo verklaart zich, dat conway, bij een ambtshalve gebracht bezoek, in last had onzen buitengewonen Gezant van °з Koningswege іе verzoeken, dat aan de Remonstranten geen meerdere vrijheid mocht worden gegeven dan voordezen: hij voegde er bij, dat Zijne Majesteit onlangs, vernomen hebbende dat die secte wederom grond scheen te winnen, daarover in zijne tegenwoordigheid diep gezucht had. Maar vooral ook moest de Oost-Indische Compagnie ontleerd worden, daden van uitsluitende soevereiniteit in de Oost te plegen: dáár was de leerschool der stoutheid en de oorsprong der kracht, waarmede wij ons als groote en Koen vertrekt volmaakt zelfstandige Mogendheid in Europa gedroegen. Het bleek evenwel niet, dat die weder naar Oost- Indiën. Handelsmaatschappij van zins was zich naar Engelands zin te voegen. Juist gedurende den tijd van cats verblijf in Engeland werd het ruchtbaar, dat xoen ons land verlaten en zich naar de Oost-Indiën begeven had. Wel had hij op de vloot, die derwaarts ging, de waardigheid van Goeverneur-Generaal niet ten toongespreid, noch һай als zoo- danig van de Staten-Generaal commissie bekomen, maar de Goeverneur-Generaal PIETER CARPENTIER, al deed hij zulks wegens het gemis dier commissie van Hun Hoog Mogenden met eenig voorbehoud, gaf hem niettemin bij zijne komst te Batavia, in September 1627, ор de brieven van де Bewindhebbers der Compagnie, zijne waardigheid over ?. 1 Zie deze en andere bijzonderheden in Verbael van den Heer Pens. Cats gaende als extraord. Ambass. naer den Coninck v. Engel. 1627 (Rijksarch.) 2 р. А, LEUPE, in bijdrage fot de Taal-, Land- en Volkenkunde v. Ned. Ind.-N. Volgreeks, D. II bl, 13 enz. DES VADERLANDS, 201 Het laat zich lichtelijk nagaan, hoe het bericht van xozns vertrek in Engeland werd 1625— opgenomen. Dat was, zeide men ten aanhooren van cars, zijne Majesteit verguizen, en alle vriendschap tusschen de natiën met voelen treden: nu bleek, dat der Staten Klachten des- wegens van En- schoone woorden slechts dienden om hunne kwade bedoelingen tegen de Engelsche natie gelands zijde. te verbloemen, en BUCKINGHAM zeide, dat men noch Zijne Majesteit, noch hem zou wijs maken, dat xoen buiten medewerken der Staten vertrokken was, zoo men hem niet dadelijk, als het ware met den sirop om den hals terug deed komen en diegenen strafte , die zich verstout hadden, hem te doen verirekken. Cats kon niet veel op zulke ver- wijten antwoorden, daar hij onkundig was van het deel, dat de Staten aan Koens vertrek gehad mochten hebben. Hij kon niet anders dan voldoening beloven op de zaak “van Amboina, waarin het oordeel over ковх begrepen scheen. Maar, voegde hij er volgens zijne Instructie bij, de toegestane 18 maanden waren te kort: er was meer tijd noodig voor de overkomst der rechters, en hen, die achtereenvolgens aankwamen, moest men zacht bejegenen: anders stond het te vreezen, dat de: nog niel aangekomenen, verne- mende welk eene behandeling hun weêrvaren zou, te vergeefs op zich zouden laten wachten. Deze gronden vonden ingang, en zelfs werd men het eens, dat de rechtshan- del tegen de rechters van Amboina in Nederland zou worden. aangevangen, slechts met gedurige kennisneming van den Courtmeester der Engelsche lakenhandelaars, thans te ` Delft gevestigd, en van den facteur der Engelsche natie te Amsterdam. In weerwil van deze inwilliging bleef de Koning volharden bij zijn protest, vervat in de acte, waarbij hy zich voorbehouden had, bij gemis van voldoening zichzelven recht te verschaffen. Maar wat verrichtte cars tot herstel van de aanrandingen, waarover onze. scheepvaart Bemoeijingen zich te beklagen had? Om eenige orde te brengen in den chaos, en afdoening mogelijk “40 8278 te Lon- te maken, bracht hij de verschillende gevallen, waarbij aan de onzen reden tot klachten was gegeven, tot zes punten terug, welke tot de vaststelling van even zoovele beginselen moesten leiden, die de uitspraak gemakkelijk konden maken, en tevens tot een grondslag konden strekken van een zoogenaamd reglement van marine, waarbij de betrekkingen ter zee tusschen de beide natiën geregeld zouden worden. Daar de Engelschen er belang · bj hadden om, onder voorwendsel dat het recht onzeker was, voort te gaan onrecht te plegen en het gepleegde onrecht onvergoed te laten, zoo werd de behandeling der zaken in de orde der zes punten, door cars gesteld, niet goed gevonden. Niettemin ging onze buitengewone Afgevaardigde onverdroten voort om voor de Nederlanders, die in hunne belangen gekrenkt waren, als pleitbezorger in de bres te springen. Maar wat ook de Rechter der Admiraliteit mocht beloven, en hoe uiterst eervol de Engelsche Commissa- risen onze Gezanten mochten behandelen, de knevelarijen gingen -haren gang. Tegen het midden van Junij (1627) was de tijd, die cars zich vergund had gezien, ten einde, en werd hij huiswaarts ontboden. Dus moest men dan toch tot eenig eind- besluit komen. Maar dit liet zich nog altijd wachten. De Groot-tresorier verklaarde ПІ Deer. 4 тоқ. 26 1625-- 1627. Всскгхснам"в plannen Frankrijk. tegen 202 ALGEMEENE GESCHIEDENIS a нын ronduit, dat vele van de klachten niet konden verholpen worden wegens schaarschheid van de finantién. Reeds schenen de Staten-Generaal gehoor te zullen geven aan de aanzoeken onzer kooplieden en met geweld van oorlogschepen onze zeevaart te willen beschermen 1, Eindelijk liet zich de Rechter der Admiraliteit vinden tot behandeling der zaken in de orde der zes punten. Maar grondig geschiedde deze behandeling пісі. Men vergenoegde zich met een kort en algemeen antwoord, waarmede ‘de onzen, het ongenoegen duchtende, dat hunne vergeefsche bemoeijingen in Holland zouden veroor- zaken, zich niet tevreden konden stellen. Toch moest cars vertrekken: hij deed het onder betuiging, dat hij verslag zou geven aan de Staten, die, zeide hij, geen genoegen zouden nemen met de uitkomst der onderhandeling. Zoo scheidde cats, in het eind der maand Julij, met een beklemd hart. Had de Engelsche staatkunde minder vat op hem gehad, hij zou meer vertrouwen gehad hebben en het niet voor onvermijdelijk hebben gehouden, dat wij door Engeland werden medegesleept 2. Ons mede te slepen, van onze middelen zich tegen Frankrijk te bedienen, ons met deze Kroon voor goed in onmin te brengen, en ons dan de voorwaarden op te dringen, waarop zij zich met Spanje zou verstaan, ziedaar het doel der Engelsche Regering, en tevens van савъвтомз komst te ’s Hage іп den zomer dezes jaars (1627). | Слвіктот verlrok herwaarts een paar dagen voor het tijdstip, waarop де Hertog van svc- KINGHAM, vergezeld van de zegenwenschen van onze beide Ambassadeurs, Londen ver- laten had om zich op de vloot te begeven. Steeds had Zijne Hoogheid, want dezen titel voerde de Hertog, zich in zijne gesprekken met onze Gezanten voorgedaan als on- geloovig aan de mogelijkheid eener minnelijke schikking van de geschillen met Frankrijk. In zulke zaken gelooft men slechts, wat men wenscht. Werkelijk wilde de Hertog het tot vijandelijkheden laten komen. Frankrijk, zeide hij, moest belet worden, zich op zee uit te rusten en de Religie uit te roeijen. In de verplichting om aan het traktaat, tusschen Loprwijk ХШ en die van Rochelle onder Koning kaneis medewerking geslo- len, de hand te houden, zag hij voor Engeland eene reden om zich met de binnen- 1 Resol. Stat.-Gen. 12 Junij, 1627. А 2 Sterk spreekt de mismoedigheid van catsin zijn schrijven van den 171 April (1627) aan de Staten-Generaal: » Het schijnt, zegt hij daar, dat alle revolutiën van hemel en van aarde tegen- woordig tenderen om alles over hoop te werpen, dewijl wij merken, hoe vreemd hier en elders de zaken beleid worden.” En hij voegt er een paar Latijnsche dichtregels bij, die te kennen geven, dat de Goden, wanneer zij het er op gezet hebben om alles omver te werpen, de шеп- schen in zonde en schuld doen vervallen, als om hen niet onverdiend te straffen. In zijn rap- port schrijft hij ergens op den kant: lilium st languidum, rosa si marcida, quid fiet? Deus scat. d. i. Wat moet cr van worden, wanneer de lelie (Frankrijk) kwijnt, en de roos (Engeland) verwelkt ? God weet het! DES VADERLANDS. 205 landsche belangen van Frankrijk te bemoeijen. Zoo was dan de (оетоег van oorlogs- 1625— еп mondbehoeften, ја van krijgsvolk naar Rochelle, еп de blokkade der eilanden Ré еп Oléron, die de Koning bezet had, het eigenlijke doel van den tocht der vloot, door BUCKINGHAM aangevoerd, al ontveinsde hij zulks, ten einde, al was nrarLs eskader ook zijn eigen weg gegaan 1, toch noch een deel van onze scheepsmacht mede te krijgen. Immers zond hij aan van рев Leck het bericht, dat hij eene Spaansche vloot van 60 of 80 zeilen op het spoor was, en voegde daarbij het verzoek, dat deze onze Admiraal hem met een goed aantal schepen wilde volgen. Var DER LECK nam voor, zich met een tiental schepen bij den Hertog te voegen, evenwel niet zonder van de zaak door zijnen secretaris kennis te geven aan de Staten-Generaal % Doch Hun Hoog Mogenden keurden dat voornemen niet goed, ten minste hooren wij hen weldra zich tegenover den Engelschen Gezant verontschuldigen wegens de onmogelijkheid om ons contingent zoo spoedig met de Engelsche scheepsmacht te vereenigen 3, Van het wezenlijk doel, dat Engeland met de buitengewone zending beoogde, bleek Canurrox р’ weinig uit de rede, welke door den Gezant Baron caRLeToN 0” тмвевсопвт (dezen titel и Gravenhage. te had hij sedert bekomen) den 24% Junij (1627) in de vergadering der Staten-Generaal ‘werd gehouden. De onzekerheid van de openbare zaken, sprak hij, en de bijzondere ver- wikkelingen tusschen de wederzijdsche onderdanen waren de aanleiding van zijne komst, die een bewijs was van ’s Konings genegenheid en van zijn vertrouwen, dat de Staten de vrije verklaring van zijne voornemens met eene openhartige mededeeling van de hunne zouden beantwoorden. Na deze inleiding, die veel te denken liet, en na eene welwil- lende vermelding van cars bemoeijingen te Londen, verklaarde hij voorts, dat de Koning de pogingen goed opnam, van onzentwege aangewend om de geschillen tusschen Zijne Majesteit en Frankrijk bij te leggen; schoon hij billijke reden had om gevoelig te zijn wegens het ongelijk en de onwaardige bejegening, hem van die zijde aangedaan. Hoc het zij, hij vergat het bondgenootschap niet, van ouds tusschen de beide Kroonen bestaande en onlangs door ’s Konings huwelijk bevestigd. De eerste mededeeling, dus ging hij daarop voort, die hij te doen had, was deze, dat de Koning het vaste voornemen had om volgens het of- en defensief verbond, met ons gesloten, de oorlogstoebereidselen tegen Spanje voort te тейеп. Onder zijne oogen was eene vloot onder den Hertog van вос- KINGHAM uitgezeild, en Zijne Majesteit verzocht, dat wij thans ten derden male, en liefst met nog meer stiptheid, ons aandeel tot de uitrusting mochten leveren. Van de zaak van Amboina gewaagde hij daarna op de gewone wijze. Dat ongelukkig voorval, 1 Авав, kwam eene maand nadat de Hertog uitgezeild was, weder hier te lande te huis. Hij had van de gelegenheid gebruik gemaakt om een aantal Nederlandsche en Engelsche gevan- genen uit de slavernij bij de Marokkanen te verlossen. Resol. Stat.-Gen. 7, 10, 13 Julij, 1627. 2 Resol. Stat.-Gen. 18 Junij, 1627. 3 Resol. Stat.-Gen. 12 Julij, 1627. 26 * 204 ALGEMEENE GESCHIEDENIS “=== 1625— dus drukte hij zich uit, was te houden voor »eene bittere vrucht, gesproten uit het 1027. bloed, dat eerst gezaaid was door een zekeren JAN PIETERSZ KOEN.” Dus was het Zijner Majesteit, zijnen Raad en der geheele natie zeer vreemd voorgekomen, dat men dien persoon weder, met eene hooge bediening bekleed, naar de Oost-Indién teruggezon- den had, Eene vermelding van de grieven’ der te Delft gevestigde Engelsche laken- handelaars was het slot dezer rede !. — Met deze min duidelijke en achter bijzaken, waar- toe geen buitengewone zending noodig was, verscholen verklaring is het de moeite waard de vertrouwelijke mededeeling te vergelijken, welke onze cars te Londen vernam van het doel van carrerons komst. Zij strekte, heette het, om eene nadere álliantie met ` Hun Hoog Mogenden te sluiten, om °з Konings handelingen ten aanzien van Frankrijk te rechtvaardigen en om ons te bewegen, dat wij ons door geene vernieuwing van oude of oprichting van nieuwe traktaten aan Frankrijk aansloten. Lieten de Staten toe, dat Frankrijk, of liever de Kardinaal, eene les van Engeland kreeg, dan zou hun zulks tot groot voordeel strekken: Frankrijk zou daarna hen in grooter eere houden, en zich niet langer aan de ondersteuning onzer partij in Duitschland kunnen onttrekken. — Ор zulke gronden liet cars -zich overhalen om werkelijk aan de Staten te schrijven, dat zij bij dezen staat van zaken geen verdrag met Frankrijk behoorden te sluiten, te meer, daar dit Rijk ons het gewone subsidie toch niet zou betalen, daar het door den oorlog met Engeland zijn geld zelf wel noodig zou hebben. — En welke waarde kunnen wij hechten aan caRLerons stellige verzekering, dat de Koning met Spanje zou blijven oorlogen, als wij in het rapport van cats lezen, dat вгсктхснам hem reeds den istea Mei gezegd had, dat hij den vrede met Spanje in handen had, als hij wilde: maar, had hij ег als tot geruststelling bijgevoegd, hij zou daarin niels doen dan met kennis van de Staten. Later hoorde onze Afgevaardigde nog meer, namelijk, dat савіктол mede in last zou hebben, om waar het pas gaf, opening te doen van hetgeen met den Koning van Spanje en de Aartshertogin gehandeld was aangaande de voorwaarden des vredes. Doch hij moest Hun Hoog Mogenden daarbij verzekeren, dat de Koning met dien Vorst en Vorslin geenerlei verdrag zou aangaan, dan onder eerlijke mededeeling van al het verhandelde aan de Staten. Loo hadden zich onze Staatslieden kunnen voorbereiden op hetgeen zij cARLETON te antwoorden zouden hebben. Ook waren zij te voren onderricht geworden van een voor- nemen, in Engeland beraamd, en welks uitvoering bestemd was om den Prins van Oranje aan geheel Europa en bepaaldelijk aan Frankrijk voor te stellen als door dank voor De Prins van gunst en hooge onderscheiding aan de Kroon van Engeland verbonden. Ik bedoel ’s Prinsen Oranje wordt verkiezing tot ridder van den Kouseband. De Prins had deze bedoeling van het eerbe- Ridder van den Kouseband. wijs doorgrond: daarom schreef hij reeds in Mei (1627), dat soacaim op beleefde wijze ' Resol. Stat.-Gen. 24 Junij, 1627. DES VADERLANDS. 205 enne zou trachten te bewerken, dat de Koning er voor alsnog niet toe overging om hem die eer aan te doen: de spanning, welke er thans tusschen Groot-Britannië en Frankrijk bestond, welk laatste Rijk de zaak zou kunnen misduiden, was de grond, met welken de Prins zijne verontschuldiging rechtvaardigde. Zij mocht niet baten. Den 29stea Junij (1627) verscheen de Ambassadeur canreron plechtig ter vergadering der Staten- Generaal, en maakte zijns Meesters voornemen bekend om den Prins het lidmaatschap van de genoemde Orde te schenken, ten teeken тап "5 Konings voortdurende toegenegen- heid en eerbied jegens de Staten, die, als zijnde een ligchaam uit verscheidene leden bestaande, Zijne Majesteit niet als éénen persoon kon huldigen. De Koning, verklaarde hij, erkende in den tegenwoordigen Prins van Oranje dezelfde verdiensten als in wijlen zijnen broeder. Tegelijk met hem werden de Koning van Zweden en de Hertog van SUFFOLK tot de waardigheid van ridders van den Kouseband verheven. Ten slotte gaf de Gezant te kennen, dat zijn Meester door dit teeken de geheele wereld wilde doen zien, dat hij de vriendschap der Staten hoog waardeerde, en dat hij Hun Hoog Mogenden op den rang der Koningen, zijn naaste bondgenooten en vrienden, plaatste. Voor het overige werd den Prins vergund, de eer onder dezelfde voorwaarden, als vroeger Prins мловгтз 1, le aanvaarden 7, Dus bestond er voor Frankrijk reden genoeg om te duchten, dat de Republiek ein- delijk buiten staat zou bevonden worden om aan de verleiding van Engeland, door ge- heele klassen van hare ingezetenen, ja soms door de heerschende parlij eener gansche Provincie ondersteund, wederstand te bieden. Volgens belofte was den Franschen Gezant te ’s Hage het ontwerp-verdrag, hetwelk SOMMELSDIJK gemeend had niet zonder verslag aan zijne lastgevers te mogen aannemen 3 omstreeks het midden van Mei, 1626, toegezonden. Doch Frankrijk legde toen nog zoo weinig begeerle aan den dag om de alliantie te vernieuwen, dat p'rsrrssrs niet voornemens | was een woord van de zaak te reppen, zoe hij daarover niet van wege Hun Hoog Mo- genden werd aangesproken #. Dus verlangde Frankrijk, dat de eerste stap door ons gedaan werd. Maar op advies van den Prins bepaalden de Staten er zich toe, om aan len Franschen Ambassadeur te verklaren, dat zij het aan hem overlieten, van het ont- werp-verdrag opening te doen, hetzij in hunne vergadering, hetzij aan eenige Gecommit- leerden uit hun midden. Dit was geen dadelijk verzoek om opening van onderhande- lingen. Hoe het zij, de Gezant kondigde aan, dat hij zelf het concept ter vergadering van Hun Hoog Mogenden zou komen mededeelen. Dit deed hij werkelijk den Бе Junij (1626); maar hij meende geen afschrift van de artikelen te mogen geven: daartoe moest hij eerst machtiging vragen. Bovendien was er, zeide hij, nog een geheim і Zie hiervoor, D. ПІ, St. II, Ы. 553. 2 Resol. Stat.-Gen. 29, 30 Junij, 1627. “3 Zie hiervoor, D. ІП, St. IV, bi. 156. 4 Resol. Stat.-Gen. 20 Mei, 1626. 1625 1627 Staat der on- der handelingen » met Frankrijk. 1625— 1627. 206 ALGEMEENE GESCHIEDENIS doch dit zou hij thans niet voorlezen, opdat de Staten daarvan ten minste geen kopij zouden kunnen vragen ?. Maar bij nadere overweging verlangden de Staten niet eens een afschrift van de voorgelezene artikelen: immers oordeelden zij ze toch onaannemelijk. Derhalve begrepen 24, dat men van nu aan zich geen ander doel moest voorstellen, dan de vernieuwing van het traktaat van Compiegne 3. Doch sommeLsDIJK , in al wat er met Frankrijk gehandeld werd betrokken, begreep, dat men den Ambassadeur moest verzoeken, zijnen Koning vergunning te vragen, kopij van de ontworpen artikelen te ver- leenen *, Ongetwijfeld zag hij in de onverschilligheid der Staten ten aanzien van het nieuwe verdrag gevaar voor de goede verstandhouding met Frankrijk, aan welke hij zich steeds ten hoogste gelegen liet liggen. Niettemin bleef zoowel de vernieuwing van het traktaat van Compiègne, ‘als het sluiten van eene nieuwe alliantie hangende. Totdat Frankrijk in- zien zou, dat het noodig was onzen Staat door eene duidelijk uitgesproken verbintenis aan zich verknocht te houden, viel er tusschen ons Bewind en den vertegenwoordiger der Fransche Regering in den Haag niel veel meer voor dan klachten en vertoogen ten gevolge “_Onordelijkhe- van ergerlijke daden door Fransche officieren onderling hier te lande gepleegd, en die den door Fran schen hiertolande geen hoogen dunk van de goede zeden dier vreemde Heren inboezemden. Zoo randden ven. 