VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
ken der Kunst dienen om de aandagt van elk, die "er het oog op Daat, in te neemen, en zyne verwondering kragt- daadig op te wekken. » _. , Maar, naa dit alles , dient het, misfchien, weinig tot onze groote hoofdzaak; de bronnen aan te wyzen, waar uit waarfchynlyk het algemeen heeríçhend denkbeeld, dat de Wereld, van tyd tot tyd, erger en fnonder geworden js, en nog in boosheid toeneemt , hervoort-komt. Van „meer klems en beflisfender zal het weezen, om de valsche heid daar van aan te tooner, in aanmerking te neemen, dat , ftondt het in de daad met de zaak ze gefchaapen , reeds voor deezen tyd, Ter een einde aan de Wereld en ook aan haare Snoodheid moest geweest zyn. De weg tot ondergang en verderf is zo Gel, dar, hadden de Menfchen dien betreeden 3- waren zy , van zo vroegen tyd af, en met zo vaardige (tappen, van de Deugd en de olmaaktheid afggweeken „ als de algemeene" klagten wib len , zo zouden zy. reeds leng geleden ten laag(ten trappe van verbastering afgedaald zyn.; oek. moesten dan alle ` de banden, die de Menschlyke Mastfcheppy aen elkander binden, reeds. voor Eeuwen losgemaakt en asn flarden ge- rukt weezen. —— Dank ay de Ohristlyhe Gadsdienst , die de zaak der Deugd ftut en, fchreagt ,: terwy} deselwe tef- fens den byl legt aan, den wortel wan: alle Ogdegeden, Meníchen , geheel en al door dierlyke- lusten ingenomen en vervoerd, moga tegen: de ;Geloofsftukken var in ee. Ex voor OVER DE VORDERING-.DER WERELD, ENZ. 287 voorgeleld en „afgeëischt., uitvaaren en Schreeuwen; de ` overheerlyke Zedekunde, daar in geleeraard;toont de he= melfche herkomst onwederfpreekbaar, en, in weerwil. vaa alle tegenkantingen, zal dezelve het Menschdom beter maaken, en volharden om hun geluk te bevorderen tot aan de voleindiginge der Wereld. , Het is, overzulks, weezenlyk waar, dat wy nu groo- ter voordeelen bezitten dan cop immer aan het Mensche lyk Geflagt verleende. Geleerdheid, Kunften en Weeten- {chappen , zyn tegenwoordig overal verfpreid, en vinden zich opder de befcherming van verfcheide Staatsbeftuuren, alle nayverig om het aandeel, °t welk zy daarin hebben, te beboudens en het gevolg daar van aan onzen kant be- hoort geen ander te weezen , dan dat wy een grooter maat van Deugd bezitten, om ons dier voordeelen waar dig te gedraagen , en meer naarftigheid aanwenden, om ze fteeds te vermeerderen. Nogthans geeft de natuur der zaake zelve zulk eene maat van waarfehynlykheid aan de hand, dat het noodloos fchy- ne tot dit rechtftreeks en voldingend bewys te komen. Want indien, gelyk de gewyde Gefchiedenis ons bee rigt, het Menschdom uit twee Menfchen is voortgefproo» tens hoe noodzaaklyk moeten. dan deeze twee, in ’t eerst onkugdig en onbedreeven, zo zy niet, alleen en volftrekt volgens eene dierlyke aandrift leefden , dagelyks vorde». ringen in eenige nieuwe ontdekkingen gemaakt hebben, omtrent zaaken , die hun, nut en dien{tig waren: toege- 4 ` aan 288 oe! VERHANDELING ftaan zynde, dat zy van hunnen MAAKER eenige onder. rigting ontvingen, wegens °t geen zy moesten eeten , wat zy te doen en te laaten hadden, zou dan, denkt gy , hun, ne eigene ondervinding niets gevoegd hebben by deeze eeríte indrukzelen, by deezen fchraalen voorraad van kun- digheden? Zouden zy, omtrent het einde hunner dagen, hiet veel meer geweeten hebben, dan in den beginne huns leevens ? Zouden zy niet bemerkt hebben , dat, hadden zy die dingen in Tt eerst zo wel geweeten als ` toen , zy het leeven veel gemaklyker gefleeten zouden hebben , dan thans hun lot was? En zouden zy deeze voorraad van ondervinding niet opgelegd hebben als een dierbaaren {chat , om ‘er hunnen Kinderen nutte lesfen uit mede te deelen? Deeze vraagen zyn zo klaar dat ze zich zelf beantwoorden. Hunne Kinders moesten, ge- volglyk , al (telt men dat zy allen gebruik , ’t geen zy konden, van deeze lesfen niet gemaakt hebben , hunnen loop in gunftiger omftandigheden op deeze Wereld aan vangen, dan hunne Voorouders; en in eene opeenvolging van Geflachten , moest dit, wanneer de*natuurlyke be- kwaamheden des Menschdoms dezelfde bleeven, voor ak toos het geval weezen. | - Laaten wy nu het Menschdom befchouwen als allengs- kens dermaate vermenigvuldigd, dat het eerst te talryk wierd voor "één enkeld Gezin, en vervolgens te groot om in één Land te woonen. De noodzaaklykheid moest in dit geval, het al te volkryk Gemeenebest dringen , om zich van een gedeelte diens overvloeds te ontlasten; en de te veel gewordene *Inwoonderen dien te bekrompen grond verlaatende , gingen natuurlyk nieuwe en ruimer woonplaat- zen opzoeken; plaatzen te vaoren onbewoond, en ook geer verfchitlende in Lugtftreek , grond , vrugten, enz. van hunne oude woonftede. Deeze gelukzoekers, om ze zo eens te noemen , moesten om hun beftaan gemaklyk en aangenaam te maaken, behalven de kundigheden, die zy uit hun Vaderland mede bragten, zich vlytiglyk bey- veren, om veele andere dingen te leeren en uit te viu- den , welke nut en noodig waren geweeten te worden. Zulks, in de daad, kon niet misfen gelegenheid te gee- ven tot verfcheide nieuwe en gewigtige ontdekkingen. Indien wy, eindelyk, deeze afgezonderde Gemeenebes- ten befchouwen als opgeklommen tot het hoogfte toppunt van volmaaktheid, ’t welk zy, onafhanglyk van elkander, konden bereiken , hoe -veel Vorderings: konden zy dar OM nog OVER DE VORDERING DER WERELD, ENZ, ‘489 nog niet ontvangen door eene onderlinge verftandhouding. met elkander „eene Vordering geëvenredigd aan de gemak- Iykheid ‘en veelvuldigheid dier Verftandhoudinge? Welk eene menigte van zaaken zou men in gebruik vinden onder het eene Volk, waar aan de andere Volken nimmer gedagt hadden, en, nogthans, met zeer veel voordeels, by hun konden ingevoerd en in zwang gebragt worden. Wie in aanmerkinge neemt hoe veel de Kunst der Zees vaard „ die fchakel van wyd van een gefcheide Volken ; verbeterd is door de uitvinding van het Kompas, en hoe zeer, in gevolge hier van de Koophandel werd uitgebreid „ (de Koophandel wiens belang het is, zo veel mogelyk , kundig: te weezen van de bedryven en zeden der verfchil lende Volken, die er zyn werk van ‘maakt om de behoefs ten van het eene Volk met de overtolligheden van het ane dere te vervullen, en het ‘er op toe legt-om overtollighe- den te maaken, ) zal gereedlyk zien en toeftemmen , hoe veel de voordeelen , welke de laatere tyden genooten heba ben van deeze verftandhouding , die te boven gingen, welke eertyds eenige ontdekking opleverde.. Denkt iemand dat de Weetenfchappen hier van zo veel voordeels niet trokken als de Kunften , dit moet enkel daag uit ontftaan , dat hy de Weeten{chappen.aanziet als gebouwd op andere grondflagen dan die der natuure en der ondere vindinge: want anderzins moeten de Vorderingen van die beiden bykans gelyk geweest zyn. Het Oosten , hoe wel gefchikt het ook ware voor het eerfte Geflacht der Menfchen om ‘er in gefteld te worden? dewyl ‘er, door de koesterende warmte, de vrugten , tot hun leevensonderhoud noodig , van zelve woortkwamen 5 hoe zeer het ook uit eigen aart ftrekte „tot de fpoedige vere fpreiding des Menschlyken Geflachts , naardemaal het meest beftondt uit vrugtbaare- valleien , te eng om ter verblyf- plaats te ftrekken voor eene fteeds aangroeiende menigte, van elkander afgefcheiden door groote wildernisfen , za - was het, om die zelfde oorzaaken , niet bekwaam om groo« te Vorderingen re doen maaken. De zelfde hette, die het gewas van de vrugten des aardryks begunttigde , was fchas delyk voor de fterkte des lichaams , °t welk daar door vads ` zig en van den arbeid afkeerig wordt, welke de fterk(te Zenuw is van alle Kunst en yverige voortzetting van zaa~ ken: Dssgelyks maakte die groote uirgeftrektheid: des: Lands , vervuld met zulke verbaazende woestynen , allen handel zeer hachlyk en ongemaklyk , door welke. Soen ) 5 | en s ‚29 d - VERHANDELING ken, de Konften beroofd werden van derzelwer kragtigûie aanmoediging en fterkíten fteun. Grieken en Italie hadden ‚in eenige opzigten , hoewel in mindere maate, dezelfde ongelegenheden als het Oosten; fchoon zy, derhalven, haare Vorderingen in de Kunften ` weel wyder uitftrekten, dan de nauwe perken hunner Oos- terfche Voorgangeren, fehooten zy noodwendig veel te kort by ’t geen hun veel Westlyker of liever veel Noordkyker Op- volgers gedaan hebben. En „indien "er eenige waar heid (Gecke in het oude Spreekwoord, „, dat. Noodzaak: dykheid de Moeder der Vinding is”, meet men de-meeste voortbrengzels der Kunst altoos verwagten , waar de ge- breken en behoeften der Natuure het grootst zyn. Wat anders dan de Nood maakt den Heilander zo vindingryk, en wat anders dan Kunst kon zulk eeu moeras als hy be- woont ‚niet alleen tot een bewoonbaar Laad maaken; mar tot een Land, °t welk de grootfte en aanzienlykfte Staaten van Europa evenaart. ‚ Dan fchoon de Noodzaaklykheid het fterkst drangmiddel zy om de Meníchen aan re zetten, om de eerfte poogingen huns vernufts in te (pannen, is egter die behoefte ras vol gaan: en de Kunften vorderen een beter betaalsman, een bdeler aanmoediging dan deeze kan weezen, zullen zy ee- nige maate van volkomenheid bereiken, Hier uit zal vol- gen, dat van alle plaatzen, de Kaníten het meest zullen bloeien in de zodanigen , waar de Natuur fchaars geweest is ‚ in het verleenen haarer dierbaarfte gaaven,en nogthans de geaartheid en de rykdom der Ingegetenen hun zeer aanzet tot weelde en vermaak. Indien, daarenboven de gelegen- heid van dus eene plaats gefchikt is, om eenen uitgeftrek- ten handel te dryven, en de hoeveelheid van eigen voort- brengzels dien Koophandel voordeelig maakt, zo dat de In- woonders , met het verkrygen der goederen vaa buiten, nieuwe {chatten en de middelen ontvangen om ’er nog meer te winnen, dan zuilen daar de Kunften natuurlyk tot het uiterfte toppunt van Vordering opklimmen. - De duistere wolk „ die , naa den val des Roomfchen Ryks, zo noodlottig voor de befchaafde Letteren, het gelaat der Menschlyke zaaken bedekte , maakt een fchroomlyk vak in de gefchiedenis der Weeteníchap ; fchoon dit flegts een natuurlyk gevolg hier van ware, dat een enkel Volk na de Opperheerichappy over alle andere Volken ftondt , welke door geen ander middel kan verkreegen of (taande gehou- den worden „van die dit onderneemen, dan door wg 5e . A eerd”. e L OVER DE.VORDERING DER WERELD, ENZ. ` at, leerdheid , rykdom , en middelen om magt te verkryger, de rest des Menschdems, die dan flaaven moet worden „te onthouden zen over zulks moeten zy met de geleerdheid te gelyk ten gronde gaan. : Dit is te hoopen , zal nimmer het geval weder worden ; en het kan, ten minften,door dezelf= de middelen niet gebeuren a ZO lange ‘er mededingende Volken zyn;.nayverig over elkanders groothtids;en wier belang, gelyk men weet, het vordest de balans van magt ‚in evenwigt te houden, | ` , Uit degge duisternis is het Menschdom „gelukkig , in het licht weder gebragt, en heeft van de oude Geleerdheid ge. noeg. weder gekreegen; is het niet om hunnen. weetlust in deg deele te verzadigen , ten minften-om hun te onderreg= ten vanalles wat de Wereld obt voorheen wist dat jets ` betekende. Het-tydvak, binnen dat tydperk en het tegen- woordige. begreepen , is. bekend onder den naam van de Hedendaagfche Tyden , wanneer men daar van fpreekt met betrekking tot de vroegere Eeuwen 5 en het is volftrekt zeker, dat wy, van dat tydperk af tot onze dagen, Vori deringen gemaakt hebben. - , ! l Welk. eeng vergelyking zullen wy dan maaken tusfchen de Weetenfchap der Ouden en de vermeerdering van Ken- Ris „door. de hedendaagfche verkreegen , daar die der eerste genoemden 'flegts , als °t ware, de grondflag zy op welker die der laatstgenoemden rust ? Wy kunnen gereedìyk , alles wat voorheen geweeten werd , verkrygen: en dan, zonder vermoeid te weezen door dit nafpeuren , onze eigene nieu- - we onderzoekingen , met frisfe kragten, voortzetten: in welken arbeid wy „ naar allen fchyn „ gelukkig moeten flaa- gen : dewyl: wy met bedaardheid van die hoogte , op welke wy ons geplaatst vinden , kunnen nederzien ‚en ont- dekken , waar onze Voorgangers van * rechte {poor af traden, of zich lieten misleiden. Wy kunnen hunne mise flagen verbeteren , hunne dwaalingen vermyden, en, door minder hindernisfen belemmerd , den rechten weg , die ons ter Waarheid leidt, zien, en óp denzelven met eèn rustigen tred. voortwandelen, - E ; $99 ~ - . BM:HAASTIGE DB `` ` € EEN HAASTIGE DOOD , VEROORZAAKT DOOR SMELTING VAN DE KLEINE HERSENENe Door den Heer DE LAMARE Lieutenant de M. le premier Cbirurgien du Roi, au Neubourg. (Uit bet Fransch.) M Guérin (Vicaris te Gézeville by Neubousg) zes en e veertig jaaren oud, van een goede gelteldheid, fterk en vol, mer goeden eetlust „en wel (laapende , zonder eenig ander ongemak gewaar te worden dan eene , in °t begin doove, en vervolgens heftige pyn onder de Kroon- naad , werdt (geduurende een jaar) aangegreepen van menigvuldige duizelingen en braakingen a welken geene koortfe veroorzaakten , geene vermindering van een goed gelaat of eetlust, hem ook niet beletten dagelyks uit het. bed te koomen , maar hem waggelende op zyne beenen -maakten , en altyd hellende om voor over te vallen als of hy dronken ware , zo dat hy (wandelende) met het aange: zicht op den grond zou gevallen hebben, indien hy. niet van iemant in deszelfs armen ondervangen ware. Men wendde zich tot een verzagtenden en bevogtigenden levens- „regel, deedt aderlaatingen op den arm, op den voet, en gan de hals-ader ; klisteeren , braakmiddelen en purgeerene de, baden, mineraale wateren en andere geneesmiddelen, zelfs het poeder van Saint Ange (door de neuze), en het ' brandyzer in den nek , werden zonder gevolg te werk ‘ge Beld , (fchoon van drie Geneesheeren van Rouen aange- raaden ; ) want de Lyder ftorf fchielyk , weinig tyds na dat by syn avondmaaltyd gedaan hadt. Aanmerklyk is het, (dat hy eenige dagen voor zynen doad} helde om achter over te vallen, in plaats van in voorigen tyd voor over. ‚ Den dag na zynen dood opende Ik het lichaam. De her- fenpan van het hoofd afgeligt hebbende, vond Ik de her- fen-vliezen en de twee kwabben der groote ‘herfenen , in alle derzelver deelen ‚in een goeden Daat: maar Ik zag het bekleedzel van de kleine herfenen ingekrompen, gerimpeld , en niets bevattende dan een eijer-fchaalvol waterig en etterig, bruin, geel en ftinkend vogt. Hoe onmooglyk was het de oorzaak van eene kwaale te kennen, waar van de zitplaats was onder bet Acbterboofds- heen , terwyl de pya altyd onder de Kroon» naad was ge- aa weest. DOOR SMELTING VAN DE KLEINE HERSENEN. 899 weest. En welke middelen waren jet om de fmelting der kleine herfenen te beletten ? Men zal te min verwonderd zyn dat de genoemde Gué- rin heeft konnen leeven tot een geheele verfmelting der kleine herfenen, (en dat met een goed gelaat, goeden eet, lust en roozen kleur op het aangezicht) als men aanmerkt wat de gedenkfchriften vermelden van Wanfchepzels zon» der groote en kleine herfenen , en gender rugmerg ge- oren. EE VERVOLG VAN WAARNEEMINGEN AANGAANDE BLOEDINGEN DOOR EEN SCHEURBUIKIGE SMELTING. Door den Heer ` PLANCHONs Geneesbeer te Doornik. (Uit bet Fransch.) pE kragt der geneesmiddelen om. de ndaste oorzaak der bloedingen tegen te gaan, waar van ik te vore ge- Íprokeh hebbe (*) „kan niet te (terk aangedrongen worden. De jammerlyke (taat waar in men den Lyder ziet van een haastigen dood gedreigd door verlies van bloed, °t welk van zelfs niet kan ophouden ,om dat de Uitftrooming gaans de wordt gehouden door een rottige ontbinding van zyne beginzels, is, om zo te fpreeken , de overmaat van de on- pele der dierlyke huishouding; hier zyn {chielyke em tige hulpmiddelen nodig. . Men heeft uit myn voors gaande Waarneemingen reeds gezien , dat zuure vogten en de Kia het bloed ftuiten , °t welk „te dun geworden, zich. een weg baant door de kleinfte vaten en de dwerfe openin= gen der kwyl-en andere vaten: uit deeze zal men zien dat de Koorts-baët een der voortreflyk{te middelen is în deeze omftandigheden , wanneer de vogten den band , welke dere zelver beginzels deedt zamenhangen , verlooren héêbben , en van de balfemagtige hoedanigheid beroofd zyn. Het ge- lukkig gebruik , welk Ik er nu laatst van gemaakt hebbe , bevéstigt baarblyklyk het gevoelen van den Heer MACBRIDE. In April van dit jaar (1770, ) zag ik een arm meisje , vyf jaaren oud, voortgekomen van een fèrofuleuzen' Vader , met grove en harde fpyzen gevoed, en flaapende byna op {troo, in een donkere plaatfe , naauw en ongezond, heb; en: (©) Men zie de voorgaande Waarneemingen , waar van deezen een- gevolg zyn, A. Vaderhe Letter-Oef, IV D. a St bladz. 419. sil PLANCHÓON'® °° O7 77 bende geen ander ticht dam door een kleine dente , reit ongereinigd en in de vuiligheid. Zy hadt menigvutdige zwarte vlekken, welker cogenblikiyk vermeerdenten , ter- wyl een ryklyke bloeding neùze en mond langzaam uits ftroomde.: Het kind hadt nog goedeti gerot, doch het werdt zwak : de puls was klein en fiel, Om dut men kin deren bezwaarlyk omsamgenaame geneesmiddelen kan ite krygen , oordeelde-ik , niets an te meeten vootfchry. ven dan een Julep met geest van Vitriool, zuuragtijt zoet emaakt met de firoop van Vlier-beijen. Doch dit middel Ke de toevallen niet , en de moeder , zeer verlegen, wam, "5 anderen daags, andere middelen vraagen tegen e bloeding welke zeer toenam. fk fchreef haar voor dé Kina, in poeder, om er „ten minften , alle drie oaren, een ferupel van te geeven, miet wat geftikerd water: en ik drong fterk aan, het kind dít insedtvingen. ` Ze kwam hiertoe, inzonderheid, "e gagts. Het kind hadt nog geen drie drach- men gebruikt of dé bloeding hfeldt op. Ik Het mee dk middel alleen aanhouden „ met een verzagtenden levensres gel: de vlekken begonnen bleeker te worden. Den derden ag fchreef ik, opt dat Het kind dorflig was, dezelfde lep voor, met voorkeuze, voor andere Zuure vogten. ig Lyderesjg herfteldé allengs: de vlekken waren fchiefyk weg ik deed haar een buikopenend middel gebruiken, Zy is té gen woordig heel wel, eg veel beter dan voor déeze onge eid. | — ? De andere Waarneeming is van een arme boerin , wyftl jaaren oud „die my in de voorleden maand Jany kwaa ras vraagen. Zy hadt federt veele dagen bloed: gefpogert , Rat een droogen hoest, een fleepende koorts: de geheefe. huid was bedekt met kleine zwárte vlekjes, Ik merkte deëze ongelteldheid der dierlyke huishoudinge dan als vaorigs- bragt door een rottige {melting van het bloed: Onaange? haaren hoest fchreef ik haar de Kina voor, nevens de Wat boven gemeld. Zy nam „alle drie uren ,eeti halve: dräekoi van deeze bast, met een teug van de Julep: de leveustege- ling was ingerigt als in ’t voorgaande geval. Vier Auge hier na kwam men my zeggen, dat zy geen bloed ` gëer opgaf geen hoest hadt, én de vlekken verdweenen. 'Ik herhaalde dezelfde gifte van Kina; en ket was gedaan werk. De eerfte Lyderés hadt negen drèchmén gebruikt, deert anderhalve unce. Het is best, dit middel, in deeze geval- len, in zelfllándigheid te geeverf, op War ‘herin de Gap ontvangen zyrfde ‚te beter aar teen radkey oh geg vere BLOEDINGEN UIT SCHÉURBÚIKIGE SMELTING., 295 verlièze vande vaste lugt welke het bevat. Men ze wat jk van deeze maniere van werken in de voorgaande Waar- neemingen gezegd hebbe (*). ` -o Men ziet uit deeze twee Waarneemingen, dat de Kina het meeste heeft. toegebragt tot verbetering der rottige ge» fieldheid Van het bloed, in deeze twee Lyderesfen. De verdwyning der toevallen volgde op het gebruik zeer fchie- lyk, En het is te meer aantepryzen in deeze ongefteldheid , wyl de verflapte ftaat der vaste deelen rottingweerende en verfterkende middelen nodig heeft, welken een nieuwe kragt aan dezelven geevende , de ontaarting der vogten herftellen. | (*) Zie N, Waderl. Letter-Oef. IV D. 2 Su bl. 419. EE, DE NATUURLYKE HISTORIE VAN DEN MARTEK, (Volgens pf ron) Ndeèr den naam van Marter. zyn er twee foorten van Dieren: bekend 3. de-eerfte. wordt „in °t Latya Martes Domestica , Foyna , Gents, Schismus; in 7 Italiaansch Foina, Fouina „ in ’r Fransch. Fouine; :en o" Hoogduitsch Hubs- fmarder gaheeten: —+- De tweede foort draagt, in: ’t La- tyn, den naam van Martes, Marta, Marterus; in °t Ita- liaansch die van Marta. Matura , Martaro y Martorello , Martire ; de Spanjaarden: noemen.ze Marta; de Franíchea Marte ; de Duitfchers Feld.- Marder, Wild - Marder ; de Zweeden Mard; en de Poolen Kuna. | De meeste Natuurkundigen hebben gefchreeven , dat de Foyna en Marter Dieren van dezelfde foort waren ; GESNER en ray zeggen, in navolging van ALBERTUS, dat zy met elkander pasren. Dit, nogthans, door geen ander getuigee nis onderfchraagd zynde, kamt ons twyfelagtig voor, en wy gelooven , daarentegen, dat deeze Dieren , twee onder- fcheide foorten.nitmaaken. En- dit ons gevoelen (teunt op de volgende reden. Indien de Marter de wilde Foyna was, of de Foyna de Huis- Marter, zouden wy, omtrent deeze twee Dieren, ’t zelfde den gebeuren als in de Wilde en Tamme Kat. De eerfte zou altoos dezelfde kentekens bee ' houden , en de tweede aan verandering onderhevig Wee- zen; gelyk wy zien in de Wilde Kat, die beftendig dezelf- de blyft „en in de Huss. Kas , die-allerlei kleuren aanneemt. « 296 NATUURLYKE HISTORIE we De Foyna, of zo gy dit Dier liever de Huis. Marter wilt noemen , in tegendeel , verandert niet.. Het heeft zyne eigene en byzondere hoedanigheden „en die alle zo been, dig als die van den Wilden Marter ; welke aanmerking alleen genoegzaam zou weezen om te bewyzen , dat het geene enkele verfcheidenheid is door den Gaart van Huislykheid voortgebragt. —— Daarenboven noemt men zonder eeni- gen grond de Foyna den Huis-Marter , naardemaal dezelve niet tammer is dan de os en de Bontzem, die, gelyk de Foyna doet, zich by de huizen vervoegen om de kost te zoeken :en geen meer verbintenis met den Mensch hebben dan andere Dieren , die wy Wild noemen. De Foyna verfchilt van den Marter in haare natuurlyke efteltenisfe en geaartheid, daar de laatstgemelde open vel- fen vermydende , in het dikfte der Bosíchen zyn verblyf zoekt, onder ’t houtgewas leeft, en alleen, onder koude lugtftreeken , in grooten getale gevonden wordt , nadert de Foyna de huizen „nestelt in oude gebouwen , hooi hoopen, en gaten der muurens en deeze foort is doorgaans vry tal- ryk in alle gemaatigde Landen ‚en zelfs in heete Gewesten als op Madagascar „en de Maldivifche: Eilanden ; maar kont niet voor in de Noordljke Land/chappen. Het uitzigt van de Foyna is gansch niet onaartig , zy heeft leevendige oogen „een vluggen loop, dunne pootjes, een zeer buigzaam lyf, en verrigt alle haare beweegingen met groote (nelheid en vaardigheid. Zy (pringt en huppelt veeleer dan ze gaat; en kljmt met gemak by muuren op, die niet wel gepleisterd zyn, vervoegt zich in Duiven-en Hoender - hokken , waar zy de eijeren, de Jongen, en de Vogels opeet, zomtyds een groot getal dood byt, en weg fleept na haare Jongen; desgelyks vangt zy Muizen , Rot- ten, Mollen en Vogeltjes. — Ik heb ’er. gezien, die ge- wend waren „en langen tyd in dien ftaat gehouden werden. Zy worden eenigermaate tam , doch betoonen geene ge- fteldheid op eenigen Perfoon , en blyven altoos zo wild, dat men verpligt is ze gekeetend te houden, Een derzelven was fteeds in onmin met de Katten , en viel op ’t Gewogekte aan, wanneer zy "er naby kwam; en ontínapte dikmaals, fchoon midden om het lyf vastgemaakt. In ’t eerst liep ze ` niet verre weg, en keerde, binnen weinig uuren, te rug, zonder eenige vreugde daar over, of gezetheid op iemand te laaten blyken. Zy eischte, gelyk de Hond en Kat , voed: zel; kort daar naa bleef zy langen tyd weg „en keerde in einde geheel niet weder, Zy was toen anderhalf jaar oud, , E VAN DEN MARTER: EE Sop de leeftyd waarfchynlyk waar in de natuur begon fe heer- fchen, Zy eet van alles wat men geeft, uitgenomen Salade en Kruiden; zeer was zy op Honig gefteld, en koos het Hennipzaad boven alle andere Zaaden. Zy dronk dikwyis , flaapende zomtyds twee dagen agter elkander , ook wel eens twee of drie dagen zonder (laapen doorbrengende, Eer zy gaat flaapen gaat zy krom liggen , verbergt den kop, dien met den {taart omflingerende. Wanneer het Diere niet’ fiep, was het in eene geltadige beweeging, zo geweldig _ en fterk , dat zelf , wanneer het geen jagt op gevogelte maakte, het moest vast gebonden worden om te beletten dat het, alles wat het voorkwam , niet gan ftukken brak. Ik heb ook veel oude Foynas gezien, die men in knippen ge- vangen hadt, doch deeze bleeven altoos volflaagen wild , zy beeten allen die het waagden haar aan te tasten , en aen niets anders dan rauw vleesch. Men wil dat de Foynas even lang als de Katten draagen. De Jongen vindt men van de Lente tot den Herfst , dit maakt het waarfchynlyk, dat zy meer dan ééns in °t jaar werpen, De Jongíte brengen maar drie of vier Jongen te gelyk ter wereld, de oudere wel eens zeven. Zy ftellen cen leger toe tegen den tyd des werpeus in een hooihoop s inde gaten der muuren, die zy met ftroo en gras beleg- gen, zomtyds ook in de klooven der rotzen, of de holen der boomen , waar in zy eene menigte mos fleepen ; gee oord zynde , veranderen zy van .wooning, en brengen haare Jongen elders; derzelver groei is zeer fpoedig: want e Foyna, waar van wy zo even eenige byzonderheden Opgaven, hadt, wanneer ze één jaar oud was, bykans den Volkomen wasdom: waar uit men mag befluiten, dat deeze Dieren flegts acht of tien jaaren leeven. — Zy hebben. een Maskusreuk „die niet geheel onaangenaam is. Marters en Foynas hebben, gelyk veele andere Dieren, inwendige ` beursjes of blaasjes, met eene ruikende ftoffe vervuld , ge- lyk die der Civeikatten. Hun vleesch fmaakt er eenigzins na , nogthans is dat van den.Marter niet flegt om te eeten 5 dat van de Foyna is onfmaaklyker, ook wordt haar vagt beneden die van den Marter gefteld, e, De Marter, eigeulyk zo geheeten, verfchilt weinig van de Foyna, dan door de kleur van de vagt, hy is oorfprong= lyk uit het Woorden, en daar in zo grooten overvloed , dat men zich grootlyks moet verwonderen over de verbaazen- de menigte van dit bont,’ welk daar gebruikt en van daar Da elders gevoerd wordt. — Daarentegen vindr’men s V. DEELe MENGELW, NO. 7e Y on- 498 NATUURLYKE MISTORIE onder gemaatigde Lugtftreeken, weinig Marters, en onte moet ze geheel niet in beete Gewesten. In Frankryk zyn "er eenige in de bosfchen van Bourgondie, en in het woud van Fontainebleau ; doch , over ’t algemeen gefprooken, * zyn ze in dat Koningryk zo zeldzaam als ‘er de Foyna veelvuldig is. Weinig of.mogelyk geen Marters worden Ser in Engeland gevonden; inzonderheid daar men ’er nu geene bosichen van aangelegenheid heeft. De Marter vermydt zo wel onbewoonde plaatzen als open velden; woont in het diepst der bosfchen, verbergt zich niet in rotfen , maar in °t kreupelhout „en klimt op de boomen. Hy leeft van de Jagt, vernielt eene verbaazende menigte van Gevogelte , zoekt de nesten op, en (lurpt de eijeren uit; ook vangt hy Inkboorntjes , Veldmuizen , en eet Honig , gelyk de Foyna en de Bontfem. Men vindt hem niet in °t vlakke land, grasryke velden en wyngaarden ; hy vervoegt zich noit by de huizen, en verfchilt daarenboven van de Foyna als ’er jagt op hem gemaakt wordt. Zo ras de Foyna bemerkt dat een Hond-haar nazet, fpoed zy zich in aller yl na haar hol 5; de Marter, in tegendeel, laat zich Yry langen tyd door de Honden naloopen , voor hy op een boom klauwtert : hy doet de moeite niet om over de takken te klimmen en zich te verbergen: maar houdt zich aan den ftam vast en kykt van daar neder op de Honden, als zy voorby loopen. Het {poor , ’t welk de Marter in de fneeuw nalaat y fchynt dat van een groot Beest; dewy! hy al fpringende voortfpoedt, en met twee pooten te gelyk neder komt. De Marter is wat langer dan de Foyna; nog- thans heeft hy korter kop : desgelyk is hy voorzien van Janger pooten en loopt dus gemaklykers zyn keel is geel, daar die van de Foyna wit is ; ook heeft hy fynder en dig- ter hair, min aan uitvallen onderhevig. Zy bereidt a gelyk de Foyna doet o geen leger om haare Jongen in te werpen; en vindt, nogthans , middel om ze eene gemaklyker plaats te verfchaffen. De Inkboorntjes maaken, gelyk bekend is, hunne nesten in de toppen der boomen, zo kunftig als het Gevogelte; wanneer de Marter gereed is om te werpen, klimt zy na het nest van een Znkboorn, dryft "er die uit, verwydt de opening en neemt’er bezit van : even zo maakt zy ook gebruik van de nesten der Koeten en Buizerts , en (de hoolen van oude boomen , waar uit zy het genesteld Gevogelte verdryft. In het Voorjaar werpt de Marter, en brengt flegts twee ` of drie Jongen teffens ter wereld. Welhaast worden zy BE: VAN DEN MARTER, ` 299 geleerd Vogels en eijeren te eeten in het nest, en vervol- gens afgerigt om mede op de Jagt te gaan. De Vogels kena nen hunne vyanden zo wel, dat zy, op ’t zien. van den Marter, zo wel als op dat van den Ger, het zelfde nood. geluid (aan: en dat het meer haat dan vreeze is die hun daar toe aandryft, blykt hier uit dat zy den Marter tot op een goeden afftand volgen, en even zeer dit gefchreeuw aanheffen tegen alle verfcheurende en vleeschvreetende Dieren , als den Wolf , den Vor „'den Wilden Kat, den Wezel, en noit tegen het Hart, de Rhee, den Haas, en dergelyke, | ` De Marters zyn zo veelvuldig in Noord- America, als in de Noordlyke Deelen van Europa en Afia3 eene groote menigte Marter -vagten wordt van Canada gebragt: men ontmoet deeze foort van Dieren door alle de Noorderdeee len van America tot de Hud/ons- baay; en in Afia tot het Noordtykfte deel des Koningryks van Zunquin en het Kei, zerryle China, Men moet den Marter niet verwarren met het Sabeldier , die is zwart „de Marter'is bruin en geelagtig ; het gedeelte van zyne vagt,’t welk langs den rug zich tot aan den ftaart uitftrekt , wordt , als het bruinfte , hoogst ge- waardeerd. ,. GEDACTEN OVER DE HUISHOUDING EN STAATKUNDE DER BYEN.. | aa Më onze beloften onlangs gedaan (*) deelen wy _ hier.onzen Leezeren de Gedagten van den Heer BONNET over de Huisbouding en Staatkunde der Byen, mede. gelyk hy dezelve heeft opgegeeven in zyn Werkje, getya teld Contemplation de la Nature”, Het Staatsbeftuur der Byen zweemt meer naar de Ben, hoofdige regeering dan die van een Geêmeenebest. Eéne enkele Bye beheerscht het al. Deeze is niet alieen de Koe ningin haars Volks; maar ook in den eigenlykiten zin de Moeder van °t zelve. Van dertig of vyf-en-dertig duizend. Byen, die zomtyds in eene Korf gevonden worden, is de Koningin de eenige , die eitjes legt. Aan dit voorregt , veel weezenlyker dan veele voorregten , waar in de Opper- magtige Vorften uitmunten, is zy de verregaande toegene- gene (*) Zie de N, Vader, Letteroef, V D. II St. p, 99. | 2 ce GEDAGTEN OVER DE HUISROUDING genheid ‚ welke haar Volk haar toedraagt , verfchuidigd, ykans altoos vindt zy zich omringd door eene menigte van Byen, alleen bezig om haar dienst te doen. Deezen bieden haar Honig aan , anderen ftrooken zagtkens , by herhaalinge, met haaren tromp, haar lichaam om "er alles ‚ wuils van afte wryven. Wanneer zy voorttreedt fchikken alle de Byen , die haar op den weg ontmoeten , zich in orde om haar plaats te maaken. Zy weeten „of fchynen te wet ten, dat dit doortrekken van den Korf iets gewigtigs in hebbe Jet vermeerderen van het getal der Inwoonderen naamlyk. - Met de daad, zy zoekt als dan de Celletjes „ gefchikt om haare Eitjes te ontvangen. Deeze Celletjes zyn, even als die der Wespen , zeskantig , doch het digt einde is veel keu figer van maakzel : in ftede van bykans plat te weezen, heeft het eene pyramidaale gedaante , zamengefteld uit drie gelyke ruiten: en deeze Celletjes zyn zodaniger wyze $£ fchikt , dat ze aan twee zeer merkwaardige vereischten voldoen , naamlyk, dat het Celletje het meest konne bt- vatten, en de minfte ftoffe ter zamenftellinge behoeve. De Bouwkunde der Byen gaat ook die der Wespen te b ven in de fchikking der Raaten5; by de laatstgemelden zitt men maar eene ry van Celletjes ; by de eerstgenoemden wordt de plaats fpaarzaamer gebruikt s elke Raat heeft eene dubbele ry van Celletjes, In het grondftuk zyn ze aan tl kander gehegt, derwyze dat de opening van de eene ry, na den tegenovergeftelden kant van de andere, gekeerd £ De Raaten der Wespen zyn evenwydig met den Gezigteln der, die der Byen daar mede rechtftandig. Deeze gefchikt- heid, zo Iynrecht aangekant tegen die der Wespen, wordt bepaald door byzondere omftandigheden, en de behoud nis der Jongen hangt ’er van af. ` _ Het zyn de Werkbyen, die deeze Raaten, waar in cen zo juiste Wiskunde doorftraalt, vervaardigen. Zy gaan d bouwftoffe haalen uit de Bloemen des velds: en vervaard” gen het Wasch van de ftoffe der Sraminas ; zy bereiden dezelve. Hier van brengen zy in haare Korven eenen voor raad byeen, ’t zy om ter ftigtinge van nieuwe Raaten t dienen, of om tot voedzel te ftrekken. Terwyl een gedeelte der Byen bezig is om het Wasch tt verzamelen; dit te bewerken en de voorraadverzamelpläë zen mede op te villen, houden anderen zich met andert! arbeid bezig. Deezen maaken Cefletjes van het Wasch, _ anderen polysten en volmaaken dit werk; anderen gaan H ~ EN STAATKUNDE DER BYEN. get de Bloemen Honig verzamelen , die zy vervolgens in de Celletjes brengen „tot dagelyks voedzel,en tegen het barre Jaarfaifoen. Anderen fluiten met een dekzel van wasch de opgevulde Celletjes , die tot den Winter moeten bewaard worden; eene voorzorge die als dan het gebrek voorkomt. Anderen voeden de Jongen. Anderen vervaardigen een dekzeltje van wasch voor de Celletjes der Wormpjes , die op °t punt zyn om van gedaante te veranderen, ten einde zy dit te veiliger kunnen doen, Anderen beftrykeu, met eene foort van pek , de minfte openingen vande Korf, door welke togt of kleine Infeen zouden kunnen komen. An- deren , eindelyk , draagen de dooden , welker verrotting de- Korf zou befmetten, buiten. Krengen, te groot om uitgee draagen te kunnen worden , bedekken zy met een korst van Wasch , of eene foort van Gom, onder welke zy be- derven zonder eenigen hinder toe te brengen. Om alle deeze onderfcheide werkzaamheden te gemake ker te verrigten ,draagen de Werkbyen zorge om sichen de Raaten openingen te laaten blyven , die men als ftraaten konne aanmerken, welker breedte geëvenredigd is aan de grootte der Byen; ook zyn ze verdagt om de Raaten niet geheel digt te maaken, maar er poorten in te laaten, wel. ` ke dienen om het noodloos omloopen voor te komen. De Koningin moedigt , door haare tegenwoordigheid, de Werkbyen tot den arbeid aan; en dit is letterlyker waar dan men, in den eerften opflage , zou denken. lodien men eene Zwarm verdeelt, zal het gedeelte van de Moederbye beroofd , omkomen , zonder eenig Celletje te vervaardigen 3 terwyl het gedeelte , waar over de Koningin blyft heere fchen, den Korf met Kaaten vervult en allerlei voorraad oplegt.. Het werk der Byen is doorgaans geëvenredigd aan ’t ge- tal der Eitjes, welke de Moederbye zal leggen. Naar maate dat de vrugtbaarheid dan grooter is , Delen de Werkbyen meer Raaten toe.. Te vergeefsch zou men poogen de Werkbyen tot het vervaardigen van meerder Raaten aan te zetten , door meer oninginnen in den Korf te brengen: welhaast worden de overtollige Koninginnen om °t leeven gebragt. De gefteld- heid dier Maatfchappye duldt ’er flegts ééne. fk De Mannetjes onvergelyklyk minder in getal dan de Hiert, byen; maar nogthans, zeer veelvuldig voor ééne enkelde Vrouwe , neemen geen deel aan °t werk °t welk in de Korf te doen valt; alle hunne bezigheid bepaalt zich tot de be Ys VU 302 GEDAGTEN OVER DE HUISHOUDING wrugting , en dit doen zy nog noode. De Koningin moet hun opwekken, en, door herhaalde lief koozeryen , het Mannetje, op * welke baare keuze gevallen is, in bewee ging brengen. De Manneijes voeden en pasfen zy zorg- vuldig op , tot aan de Maand Augustus , wanneer zy ‚geen meer nuts maar fchade doende, door de Werkbyen , vere delgd worden. Het ftondt te dugten , dat zy ‚deeze eeters behoudende, in den Winter honger zouden moeten lyden, Met den voortyd ziet men de Mannetjes weder in den Korf te voorfchyn komen, men ontdekt ‘er ook meer Kr ninginnen,en het getal der Werkbyen neemt desgelyks,van ` dag tot dag , toe. De verbaazend groote vrugtbaarheid der Moederbye brengt dit talryk naageflacht voort. Eindelyk vliegt een of meer Zwarmen ten Korf uit, die elk een Koningin aan °t hoofd hebben. Dit zyn Volkplare ` tingen die elders een verblyf gaan zoeken, daar de Main, ` korf met Inwoonders overlaaden , haar niet kan bergen. De befchouwing van een’ Byekorf is , buiten tegenípraak, een der fchoonfte vertooningen , waar op het Oog tens Waarneemers der Natuyre kan onthaald worden. Het verveelt noit die werkplaatzen te zien, waar in duizenden van Werklieden onophoudelyk bezig zvn met verfchiller den arbeid te verrigten. Men (taat boven al verbaasd over de geregeldheid en de wiskundige nauwkeurigheid des werks; en verwondert zich over de Voorraadfchuuren ‚op gevuld met al het noodige om de Maatfchappy , Sdt zende den fchraalen Wintertyd, te voeden. Men blyft met genoegen (taroogen op de Jongen, die als in de wieg lig gen, en op de tedere zorgen der Voedfters aan dit broed befteed. Maar byzonder wordt het oog des aanfchouwers getrok: ken door de Koningin , de langzaamheid , ik had bykans gefchreeven, de ernsthaftigheid van haaren tred, haare kloeke _geftalte, verre boven die der andere Byen uitfteekende, 9 inzonderheid de eerbewyzingen , door de overige bewooï ders der Korf „aan haar betoond ‚doen haar ligtlyk kennet Nauwlyks kan men zyn eigene oogen gelooven , op Wl befchouwen van de gehegtheid aan , en genegenheid de? Werkbyen tot die geliefde Koninginne. Dan onze verwot dering neemt grootlyks toe, alg wy zien, hoe deez Diertjes , zo leevendig , zo werkzaam , terftond den arbeid ftaaken , en door gebrek omkomen , als men ze van de Ir ningin, die hun allen fchynt te bezielen , berooft. ` , Door welken heimlyken band , door welke wet diete be , ` v EN STAATKUNDE DER BYENe _ 303 ven gaande, uit kragt van welke elk weezen op zich zel. ven, op zyn eigen behoud bedagt is, en daar voor zorge, zyn de Byen aan haare Koningin verbonden „in dier voege, dat zy de zorg voor haar eigen leeven volkomen laaten vaaren , wanneer zy zich zonder Koningin bevinden? Deeze band, deeze wet , {chynt geene andere te zyn dan het groot grondbeginzel de behoudenis van Tt Geflacht. De Werk- byen leggen geen Eitjes; doch zy weeten dat de Koningin dat vermogen bezit, en ’t is om die Eitjes, welke zy zal leggen , te ontvangen „ dat zy de Celletjes , over welker keurige Bouwkunst wy ons verwonderen „ vervaardigen, De Natuur heeft haar zo veel belangs doen Dellen in: de Jongen , welke daar uit aan voort te komen, als de Moee ders van andere Dieren doen omtrent hunne eigene Jongen. Men vraagt hier, misfchien, verder, hoe de enkele te- « genwoordigheid der Koninginne de Byen tot werken aane. 