Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
Maar zou dit alles te vergeefs zijn? Zou de Regering van ons Gemeenebest te ver- geefs zulk eene gewigtige, zulk eene onmisbare rol in Europa hebben aanvaard, en te midden van zwakke, flaauwe of dubbelzinnige vrienden zich den krachtigen, vastbe- radenen en opregten beschermer van het Protestantisme en de vrijheid betoond hebben — om in haar eigen boezem belemmering, beschaming en strijd te vinden? Zou dan de voorspelling van rresrus vervuld worden, en thans bij het ophouden van het onmid- dellijk gevaar van buiten, de tweedragt van binnen den Staat met burgerkrijg bezoeken en met ontbinding dreigen? Waren alle ingezetenen op de hoogte der roeping van hun Vaderland geweest; hadden zij allen hun voordeel in het welbegrepen belang van den Staat gesteld; hadden zij allen een juist denkbeeld van de ware vereering van God gehad, geene oneenigheid ware uitgebroken, geene partijzucht had offers geëischt. Maar daartoe zou er eene algemeene volmaaktheid hebben moeten bestaan, die het onzinnig zijn zou zelfs te begeeren. De volmaaktheid is niet voor deze aarde, en om ze aan het licht te brengen is hier de strijd van hartstogt en dwaling, de ondergang ook van het edelste en schoonste noodzakelijk. Ons Vaderland en onzen grooten mannen zou. de beproeving niet bespaard blijven. De moeijeljkheden, die de Regering reeds sedert eenigen tijd ondervond , en die tot eene ontzettende hoogte zouden stijgen, vonden haren oorsprong in de verdeeldheid der gevoelens ‘aangaande zekere godsdienstige stellingen. Het geschil betrof de vraag om- trent het verband tusschen 's menschen zedelijk bestaan en zijne eindelijke zaligheid. Er waren er, die.aan dit zedelijk bestaan geenen invloed op ’s menschen eeuwige behoudenis meenden te mogen toeschrijven: want, deed men dit, dus beweerden zij, dan kwam men in strijd, eensdeels met de leer van de volslagen verdorvenheid der menschelijke natuur en verviel tot het Roomsche dogma van de verdienstelijkheid van 's menschen werk, en anderdeels vergreep men zich tegen de eeuwige voorbeschikking van God, die toch noodwendig alles te voren weet en niet afhankelijk zijn kan van het doen en laten eens schepsels. Daar zij die dit gevoelen voorstonden, niet ontken- den, dat er velen verloren gingen, zoo waren zij gedwongen te stellen, dat ook de verdoemenis plaats had in overeenstemming met Gods eeuwig raadsbesluit, waarop de mensch buiten staat was terug te werken. Tegen deze gevolgtrekking nu van hun gevoelen, en alzoo min of meer tegen die geheele leer verzette zich het gezond vere — tn — 1 Zie hiervoor bl. 101. See Pe Pee eS ri Lr EEIT L1 = heden} EETTISET PEEL LT 4 LJ è Lm ee dd sn edn —— 4 * — TT O — — — Tree tt = Haad aa es Lo | LLITIITTIII Hom qnm gm mom Gn cR UU menne Tr Stree dy EN LES Hota Eed gamess desde menne mn mas mm mamie iH a AILIIIIIISELELLIFIITITI mann rant TET E AA LIII. [LT] Pret tt, Lee [ILELLLIIITIITIIJ rrr tes ite tnt TLL EEE EL PREP PGES SLAAT ERE KET „ntfs sers: means ss Peed PTL tiie PELE LT TTT Ss Sen es hoe Poe Ee Se See naw be a B — DDILIPIITIIIII! LLLLLLLLLLI TTL IT „menen nnn ree tt Le ee ee et nt om mamsuPbhndaé ee EEEN ENE og, beenen EERE PEEN ERE el ek OAOGRCORCEOAOR GORURORCE ORO RUE isre "TII siete ts oe PII -LIILILL HI. LIA Ld LLITIIRRAI EEEE bat obebshsL abad ed tt od SNEEK ARKEL mannen) mem rn ne ammers ners WII lalis LLITAÀ [LLLI] trtum rr^ ature eee eee — ee Brad red fone CRETA eee maan A Bm m in d rm e a in a see ri be TL id PLL LLLP LT ie TELLI ALELLLLITITETI] ITI —— ‘=.= ETETETT Se ie thee ts FEHFEHEHH = FILTRI = emmi ehsa eT ee LILLLAILIEILIARJ F-HHEREHERERH mm m m m. as khe ren 14 ——— A-LLLELEEIBPIESII = Farinte tae LE] TEH Li H FIITITILITTIT Bennen In LUIIIIJ ERR EEE dineren en t mm wol PILIDTILILIITLJ 4 TLE LET ETER] farts see ee = J J Bi Satiea rs = LLLI a ks z Ee bai venen am oe he be DLLLLILLIJ LLILII mennen ren nn "09 ue oup me cram uon © P iens acum — oe — — — - æ “ep het mens! 21700 cenel wan af louüien, de censleel net karari ea de "gan ervaring ce 0. Weile et obs serpent zijn om le nraecdestinatich er de EC en andes: TR. vet ss aeg at wn r are ` TD ] x ei NAT "m ity H. 4 zi, "n dot: 2 diet p Waren om ?e pot lare Se: IR Dail noc't- size truosteloaze „evelien d. ben sasbungeu. V annecr men, dus. dachten dr > gen. van Ge washer! asd serwaeblon kon, dat £i voor een vool deel der ! & "m eenen abro veuswachoon openen ca aur Ge zedeüabes atcp bea rta íi zou, dan mest zw een ge velen eene gruwrt;&e Jeneen wezen, teer dergenen, die du Vurieseh'kiing streng derover, had steeds ip on. land bet Ie af 3 leeraars us genres ven tet veorsterders gebal, vark zy dan ook tet de urgen belosrt, die het € cuisine, mt Gare, Frani rb es de Waalsete, Prosr- ", en naderhand uit de ‘orris en het Graan ap Mase hervaigis aversehrvat, ee Het Luthersche sts vl &enurihen. Metlomin habien er zich van tijd tot Hid c.a ds Nederlanden opgedaan, die Juile verkondigden, dat 2 zich met hel aan cen onvoorwaa hinh Geblek ras bbestuit met Fonden vereentyen, Dat was ponten gewees, nanren LÉICEGDC PTI RES, ec stielitee der St, daub. e- - ps ` : : >. S ge eer THE D, T St, ul. IGS, hJ i sehen ise Lyd, royest, J AL F — * ~ - ay + GIT EDs 4 ue s NO te 1610. 418 ALGEMEENE GESCHIEDENIS het wijs beleid zijner ambtgenooten voorkwam alle opspraak, waartoe de aangename zeden van den verdachten leeraar het hare zullen toegebragt hebben 1. In het jaar 1605 werd hij op drie-en-veertigjarigen ouderdom, in plaats van FRANCISCUS JUNIUS, te Leiden als hoogleeraar in de Godgeleerdheid aangesteld, niet zonder dat de Curatoren daartegen door sumrus op zijn sterfbed en door raaxcrscus Gomarus, insgelijks professor in de Theologie te Leiden, ernstig gewaarschuwd waren. Om alle bezwaar, zoo mo- gelijk, op te heffen, had er eene geleerde zamenspraak over de punten van verschil tusschen hem en GOMARUS plaats, welke tamelijk ten genoegen van den laatsten afliep. Spoedig werd hij »zeer lieftallig en aangenaam bij de studenten, zoo wegens zijne voortreffelijke gaven in het leeraren, als ook wegens zijn onverdroten vlijt en naarstig- heid, die hij aanwendde om zijne hoorders in het openbaar en in het bijzonder te onderwijzen”? 2, Weldra begon hij zijne wezenlijke gevoelens in vertrouwen aan zijne studenten mede te deelen, die, minder bescheiden dan hun meester, daaraan ruchtbaar- heid gaven. Nu de zaak zoo ver gekomen was, namen de Gedeputeerden der Zuid- en Noordhollandsche Synoden er kennis van: zij rekenden niet alleen in ons vaderland, maar, bij het toen zoo levendig verkeer der geleerde scholen in alle Protestantsche landen, ook in andere oorden de toekomst der Kerk door de leer, die nu uit Lesden uitging, ernstig bedreigd, De gezegde Gedeputeerden vervoegden zich bij armos. Doch deze wilde zich met hen slechts als met bijzondere predikanten inlaten. Boven- dien door den Leidschen Kerkeraad aangemaand om zich te regtvaardigen, verklaarde hij, dit slechts te mogen doen met believen en goedvinden van de Curatoren der Hoo- geschool, Tegen den tijd der bijeenroeping der Synode van Zuid-Holland, ten jare 1605, werd van wege de classis van Dordrecht bij de andere classes het voorstel ter overweging rondgezonden, dat de Synode op middelen bedacht zou zijn, waardoor de geschillen in de Kerk bijgelegd en alle scheuring en ergernis verhoed mogten worden. Doch deze maatregel vond niet veel ondersteuning; daarentegen verscheen er eene acte, door alle professoren der Godgeleerdheid te Leiden onderteekend, waarin zij verklaar- den, dat zij het onderling »in het fondament, zooveel als zij wisten,” eens waren 5 ! »Hij is geweest beleeft, vriendelick, ende conversabel, seer gespraeckzaem ende deshalven seer aanghenaem bij groot en cleyn, Sprack men van swaerwichtige saken, hij deder het sijne bij, brocht yemant wat genoechelicx voort, hij wister wat bij te verhalen van gelijcke stoffe: Wildemen musiceren, hij was oock willich daertoe: In het onthaelen ende tracteren van een goet vrient, was hij liberael, ende gastvrij, ook willich om bij een goet vrient vrolic te sijn ende goet chier te maken, ende dit alles in eere ende met maete.? saupasat, I, bl. 4. 4 BAUDAERT, bl. 5, 3 BAUDAERT, bl. 6. -—- ui a te a- ov wen an ^ 1¢ ae MEE ; s ` we N . d ` [i P R a — e LI . v < " En a x i I * b 8 " a a Li *? 9 e. i iden £ “pee Pta EN ghee *»* ‘ s a +. z P ; L , ` z ae bj T a.’ P * ‘ ae ho Suna" 2 o - - s * ii “me. ge bj wiet or vw!. ‘ A Meh Yes er 4 cere en te. e (4 em. 07 0. Ile Ime i M TRIB nr SP Y ET cos $ © ee E ag * ts i ee uus i : "e 1 x * i ew Pavo Parmele + 5a . i P x 4 1 LJ slog OP * . UD ox : eos pegel ! D v. e ad aD ULM 21 r le np. i Es + 1 punti n a *, * * * ^6 * HH "HU P: ha * . . > t T Pae J : 2.2 v — {st vs t ‘at j: f Ye it * a * x i oni "tà $ T 1 l e ! wlan : Neo os rn å ` E H eas ba a i ENT ` : ‘da ` r *. S P tael [an "tet t « " 90$ by t. * —— MU ` a m eR. Vo ee : y^ RE ahi Rc M TII Pr. MISC G . udi Zell So WEE es, Xe vos T à P 1 (4t 70 e LL cux oup A —J te B e 1. Sate ` — i " Roe WA E o ns gore en titel, « ; e " "x R sopa ouem. Fap n Pe eta 7 » R . à . $ PRA TM x "E s^ on t 1 a £ a * 5 n < i Ve 1 z I i ; , LE 1 , ad ry T et x " r oœ : Y or EN cy Ta — re sas t * E "D 1] — b ev > ; ET "EP " 1 , ' erus A rt ^- wh duiertue t :. og. 06k wle a: o^ ut vn, s ] E H MI BEHEE EEH — EE: INIT E HH — Lak LIS | uy 4 * X ` J. et DES VADERLANDS, 419 | ————— Q————————————————————AMMRMNÓ RUNE UN NS | Hoe het zij, toen de Synode in het najaar te Rotterdam bijeen was gekomen, werden 1610. uit deze Vergadering eenige leden afgevaardigd tot de Curatoren der Leidsche Hooge- school, wien zij negen vragen ter hand stelden met het verzoek, dat zij van de Hoog- leraren in de Godgeleerdheid vergen zouden, deze vragen openhartig te beantwoorden. De Curatoren verontschuldigden zich, en zeiden, dat zij raadzaam achtten, deze snaar niet aan te roeren en de zaak te laten rusten tot zij zou uitgemaakt worden op eene Nationale Synode, tot welker bijeenroeping de Staten-Generaal, zoo scheen men te mogen hopen, hunne toestemming zouden geven. Nog langs eenen anderen weg trachtte de Zuidhollandsche Synode de zuivere prediking der Gereformeerde leer te verzekeren. Lj besloot te verordenen, dat alle predikanten hoofd voor hoofd de Nederlandsche Ge- loofsbelijdenis en den Heidelbergschen Catechismus onderteekenen en die formulieren door deze onderteekening als met de Heilige Schrift overeenkomstig erkennen zouden. Maar nu bleek het, welk eenen invloed anmunrus reeds gehad had: verscheidene predi- kanten weigerden de onderteekening en wel met zoo veel vrijmoedigheid, dat de afwij- king van de Gereformeerde leer reeds niet meer eene zaak scheen te zijn, die men zou behoeven te ontveinzen, of waarover men zich zou moeten schamen. Zoo be- sonden er dan inderdaad twee partijen in de Kerk, en was het alleszins natuurlijk, dat diegenen, welke zich van geene nieuwigheid bewust waren, op beslissing drongen, aan welke zijde de waarheid en het regt zich bevonden. Die beslissing was nergens anders dan bij eene algemeene of zoo gezegd Nationale Synode te zoeken. Daartoe derhalve werd door de Kerken dringend verlof gevraagd. Zij deden het op den hoogen pe Kerken vra- toon der volle overtuiging van het Goddelijk regt der Kerk. De Staten-Generaal, dus 7^ edn drukte men zich uit, moeten aanmerken, »dat zoodanige verzochte Vergadering niet is tionale Synode. eene menschelijke inzetting, maar eene ordonnantie des Heiligen Geestes in zijne Ge- meente, en diensvolgens niet hangende aan eeniges menschen autoriteit, maar van Gods en onwederleggelijken Goddelijken Regtswege der Gemeente toekomende, en welke der Gemeente Gods evenmin als de oefening der Godsdienst zelve (waarvan zij mede een lid is) onttogen kan worden." Voorts, dus beweerden zij, kon de Kerk evenmin zonder bijzondere en algemeene Vergaderingen gehandhaafd en bij de orde bewaard worden, als de Staat zonder gewestelijke en landsvergaderingen. Gelijk de Staten-Generaal de veiligheid des Lands bewaarden tegen den vijand, zoo was de Nationale Synode geroepen le waken tegen het gevaar, dat de Kerk dreigde van hare vijanden, die tevens de vijanden van den Staat waren. ‘De bestrijders der Gereformeerde Religie in Nederland hielden dagelijks bij oogluiking bijeenkomsten, waarin zij hare zaken behandelden ter ijving en voortplanting hunner secten; alleen de regte ware Christelijke Religie ver- mogt niet anders dan op openbaar gezag te handelen, en leed alzoo meer schade bij hare openbare vrijheid, dan de voorzegde secten bij heimelijke conniventië De vergunning lot het beleggen der Nationale Synode, dus eindigden zij, zou de Ke.*en tot meer b5* 1610.) Acte van Con- sent met de clau- sule van de her- ziening der Belij- denisschriften. v 420 ALGEMEENE GESCHIEDENIS vurigheid verwekken om voor der Heeren Staten gelukkige regering God Almagtig te bidden, geljk daarentegen door het lang ophouden van het verzoek groot misnoegen bij allen veroorzaakt zou worden !. Zoo werd de ordening in het Kerkelijke volkomen gelijk gesteld met de wereldlijke Staatsregeling, op een onmiddellijk Goddelijk regt beroep gedaan en ten slotte met het ongenoegen der gemeente gedreigd. Ziedaar stellingen én gevoelens, die regtstreeks tot eene zoogenaamde theocratie moesten leiden. Waar geene heerschende Kerk bestaat, kunnen de verschillende Kerken zonder bezwaar vrij zijn: want daar geene derzelve tegenover den Staat op het uitsluitend bezit der waarheid bogen kan, zoo neemt de Staat als van zelve tegenover haar een hooger standpunt in. Maar eene uitsluitende Kerk moet noodwendig of den Staat beheerschen, of door den Staat beheerscht worden. En zoo gold het dan toen in ons Vaderland de vraag, of de Regering zich op den duur al of niet het beleid der zaken door de Kerkelijken uit de handen zou laten nemer. Eerst na vier maanden kwam er, in het midden der maand Maart 1606, eene beslis- sing der Staten. Tot de Nationale Synode werd vergunning gegeven. Na overleg met de Kerkedienaren aangaande den bekwamen tijd en plaats, zou die Synode opge- roepen worden »door hun Edel Mogenden als wettige Overheden en Voorslanders der Christelijke Gereformeerde Religie in deze Landen en volgens het gezag, hun Edel Mogenden naar Gods Woord toekomende.” De Staten lieten het niet bij eene algemeene vergunning, maar bepaalden tevens het doel der vergadering, te weten, » revisie van de Confessie en den Catechismus der Kerken, mitsgaders der Kerkeordening.” Om de herziening der Kerkeordening was de belegging der Synode mede uitdrukkelijk ver- zocht; maar de omschrijving van het andere hoofddoel der vergadering was wel geschikt om bij de regtzinnigen bezwaar te ontmoeten. Immers zij wenschten de leer der Armi- nianen aan de Nederlandsche Geloofsbelijdenis en den Heidelbergschen Catechismus ge- toetst te hebben, en door die bepaling in der Staten acte van consent werd de inhoud dezer Formulieren van Eenigheid als aan twijfel onderworpen voorgesteld. Dus was het dan nog niet uitgemaakt, dat de leer van anminrus onregtzinnig was, en zouden zij, die deze leer voorstonden, minstens tot tijd en wijle dat het gelegen zou komen de Synode bijeen te roepen, de vrijheid hebben, ze met het uitzigt op eene mogelijke bekrachtiging te verkondigen? Wie dit uit de woorden der Staten-Generaal afleidde, had hunne bedoeling juist begrepen. Niets anders beoogden zij, dan voorloopig vrije verkondiging van het tegen de regtzinnige praedestinatieleer overgesteld gevoelen. Het gold de vraag of de Overheid zou blijven, wat zij tot nog toe geweest was, de gehoor- zame uitvoerster der vonnissen, door de kerkelijke regiers tegen de afwijking van de leer geslagen. Coormaas was op Staalsgezag ontzet; tegen COORNHERT en zijne ge- ! Zie de Remonstrantie der Gedep. van de Z. Holl, Syn. aan de Stat.-Gen. bij saupazar, 1, bl, 8en9. l DES VADERLANDS. 421 -—————————— ———— m ————————Ó schriften hadden zich de Staten bij resoluties verklaard; wicGEnTS was op verzoek der Noordhollandsche Synode van 1595 door de Staten naar Vriesland, het gewest zijner geboorte, uitgebannen !. Zouden de Staten op deze wijze voortgaan? Zouden zij dit doen in eenen tijd, dat er aan het veroordeelen en afzetten en uitbannen geen einde zou komen wegens het groote aantal dergenen, die de regtzinnigen voor » onboet- vaardigen en bedriegers” verklaarden, en met den naam van » zwijnen” bestempelden, »die den wijnstok cHarstr trachtten te ontworlelen?" Zouden zij handdadig worden aan zulke maatregelen tegen zoo vele geleerden en beschaafden en aanzienlijken, als, blijkens de beroeping en de handhaving van Arminrus te Leiden en den opgang door hem gemaakt, de verdachte leer onder hare aanhangers scheen te tellen? Zouden zij, eindelijk, aan de overweldiging der Kerk den vrijen loop laten, en de rigting helpen uitdelgen van mannen, die tegen het stelsel der Kerkelijken het gevoelen koesterden, 1610. dat der wereldlijke Overheid gezag op kerkelijk gebied toekomt? Waarlijk, de Repu- | hliek zou geene Staatslieden aan haar hoofd, een OLDENBARNEVELT zou geen invloed in de Staten-Generaal moeten gehad hebben, indien zulke vragen toestemmend beantwoord waren! Neen! de noodwendigheid, welke uit eene onvoorwaardelijke vergunning eener Nationale Synode scheen te volgen, wilden de Staten door de bijvoeging der ge- melde clausule verhoeden. Op deze wijze mogten de partijen leeren elkander te ver- dragen, het verlangen der regtzinnigen naar de bijeenkomst eener Algemeene Synode eenigzins getemperd en de verdachte leeraren gerustgesteld worden, Maar met dit alles werden de symbolieke geschriften der Gereformeerde Nederlandsche Kerk, door der Mar- telaren bloed bezegeld, listig ter zijde gezet! Tegen dit bezwaar mogten de Staten met de voorslanders van de leer van anminrus de vraag overstellen, of men die geschriften boven bedenking verheven mogt achten, en daarbij »eenvoudig, zoo ze daar lagen en luidden, blijven moest;" dit doende, mogt men toezien, »hoe men zijne conscientie bewaren en den Jezuiten, zelfs in het hoofdpunt der Reformatie, den mond stoppen zou" 2, Hoe het zij, de clausule, door de Staten-Generaal gevoegd bij de acte van consent tot de bijeenroeping eener Nationale Synode, lokte, op voorgang van den kerkeraad van Amsterdam 3, eene remonstrantie van de Gedeputeerden der Kerken uit, waarbij men velklaarde, dat bij de oproeping van de leden der Synode de revisie der Belijdenisschriften niet als een bijzonder punt van beschrijving mogt gesteld worden, aangezien eensdeels de handhaving van de zuiverheid der leer steeds stilzwijgend de taak der Synode was, en anderdeels »door zulk eene speciale uitschrijving oorzaak gegeven zou worden, alsof de Kerken zelven hare belijdenis in twijfel trokken.” — Weshalve zij Hunne Hoogmo- ! »AUDAERT, l, bl. 1 en 2. Resol. v. Holl. 29 Aug. 1579, bl. 203. 1 Woorden uit de bij uitnemendheid dus genaamde Remonstrantie van 1610. 3 UITERBOGAERT, Kerckel. Hist. bl. 329, Kemonstrantie tegen de clausule. 1610. 422 ALGEMEENE GESCHIEDENIS gg genden verzochten, onvoorwaardelijk vergunning tot de bijeenroeping der Synode te ge- ven. Bij monde van den Advokaat van Holland, als President, antwoordde de Vergade- ring der Staten-Generaal, dat, daar de bepaling nopens de resumtie der Nederlandsche Belijdenis door eenige Provinciën gesteld was, zij niet zonder verkorting van het regt dezer Provinciën achterwege kon gelaten worden; dat voor het overige de Staten die bepaling niet dus verstonden, alsof aan de waarheid der leer, in de Belijdenis be- grepen, eenigzins getwijfeld werd, weshalve in die clausule geene groote zwarigheid te maken was, Zoo geene der Kerken de revisie der formulieren als een punt ter behan- deling voorstelde, dan zou men altijd nog van de Provinciën, die op het stellen dier bepaling aangedrongen hadden, kunnen trachten te verkrijgen, dat zij achterwege werd gelaten. Voorts verstonden de Staten-Generaal, dat de punten, door de Kerken ter be- handeling voorgesteld, hun Hoogmogenden zouden medegedeeld worden, voordat zij aan alle Kerken werden uitgeschreven. De spreker besloot met de vermaning, dat in dezen aan de Heeren Generale Staten, als voedsterheeren en voorstanders der Kerken in deze Landen, alle regt toekwam 2, | | Meer kon, zonder dat de hoofdzaak verviel, niet toegegeven worden, en wat de be- paming voedsterheeren der Kerken aangaat, hiermede wilden de Staten doen gevoelen, dat de uitwendige belangen der Kerken van hen afhankelijk waren; dat de Kerk, als het ware, gespijzigd werd van de tafel der Staten, en dat op deze betrekking eene verpligting van trouw en onderdanigheid berustte, OLDENBARNEVELT, in het bijzonder, begreep, dat wie zekere meerderheid wilde doen gelden, zich aan geene karigheid moest doen kennen, daarom » was hij welgezind om den Kerkelijken in het bijzonder te wille te zijn, zoo om hunne verzoeken om buitengewone subsidiën in redelijkheid genoeg te doen als anderzins 2," Maar daarvoor meende hij dan ook dat de Kerken zich aan den Staat verpligt behoorden te gevoelen. Bij de acte van consent was bepaald, dat er eene voorbereidende vergadering van daartoe beschrevene kerkedienaars zou plaats hebben, met welke de Staten in overleg zouden treden »over de manier van het houden” der Synode, alsmede over den tijd en de plaats, daartoe geschikt. Diensvolgens werden de Provinciën uitgenoodigd, eenige Godgeleerden naar *s Gravenhage af te vaardigen, om hun Hoogmogenden deswegens van advies te dienen, Deze maatregel was een middel in der Staten hand om van den aanvang aan toezigt en invloed op de Synode te houden, en alzoo laat het sich denken, dat hij als eene ongewone bemoeijing der Overheid, als eene verkorting van het regt der Kerken, werd uitgekreten. Uit de meeste Provinciën kwamen de Gedepu- 1 gAUDAEBT, I, bl. 9 en 10. 2 UYTENBOGAERT, Kerckel. Hist. bl. 355. DES VADERLANDS. | 423 leerden slechts onder protest ter vergadering 1; slechts de Gedeputeerden van de Synode 1610. van Noord- en Zuid-Holland schijnen den maatregel gaarne gezien te hebben ?. Hoe bet zij, onder den naam van Voorbereidende Vergadering ?, kwamen, in de maand Mei voorbereidende 1607, de Gedeputeerden te ’s Hage bijeen, die der meeste Gewesten met uitdrukkelijken rede: x last, zoowel van de Kerken als van de Staten hunner Provincién, om voor te stellen, dat de bewuste clausule van de Acte van Consent door minder aanstootelijke woorden vervangen werd, De Staten stelden eenige vragen voor, omtrent welker beantwoording men zich verstond. Zoo werd, onder anderen, eenstemmig als de wensch der Verga- dering uitgedrukt, dat de Synode zoo spoedig mogelijk, te weten in het begin van den zo- mer des jaars 1608 en wel te Utrecht bijeen zou komen; dat de Heilige Schrift het eenige rigtsnoer zou zijn, waarnaar de leer en de tucht beoordeeld zouden worden; dat men ook tot de Synode zou beschrijven al de Nederlandsche Kerken, beide van de Ne- derduitsche en de Waalsche taal 4, die buitenslands waren, zoo onder het kruis als anders- tins, en de Gereformeerde Kerken van de andere talen in Duitschland en Frankrijk van het houden der Synode in tijds zouden worden verwittigd; dat er geene punten van beschrijving zouden gesteld worden, maar elke Provinciale Synode vraagstukken (en dat niet alleen ter beraadslaging, maar ook ter beslissing) aan hare afgevaardigden zou medegeven. Door de laatstgemelde bepaling scheen de clausule, door de Staten- Generaal in de acte van consent opgenomen, stilzwijgend ter zijde gesteld; maar ar- MINUS en UYTENBOGAERT, beide leden der Vergadering, alsmede de beide Utrechtsche afgevaardigden, die hunne gevoelens deelden, konden zich troosten met de gedachte, dat deze bepaling niet terugwerkte op de reeds gestelde voorwaarde van de revisie der Belijdenisschriften. Toen dan ook de Vergadering de Staten uitdrukkelijk wilde ver- zocht hebben om de clausule op te heffen, vereenigden zich de vier aangeduide leden geenszins met dezen wensch 5, De hoop van hen, die Anminrus’ gevoelen waren toegedaan, was op de Staten. Niet dat zij verwachtten, openlijk door hen in het gelijk gesteld te worden; maar het was genoeg gebleken, dat de Staten hoogst ongaarne tot vervolging der aanhangers hunner leer zouden overgaan, en dus liefst eene kerkelijke veroordeeling van hunne gevoelens ! saupagat, 1, bl. 10. * vyrENBOGAERT, bl. 348, Ook de Zeeuwsche Staatslieden drongen op de Voorbereidende Ver- gadering aan. Ald. bl. 350. 3 Conventus teaspiratorids ad Synodum Nationalem. ‘ pAUDAERT zegt kortweg: Kerken van beide de Nederlandsche spraken (1 bl. 11), en taicLanp: Nederlandsche Kerken van beide de talen (Kerk. Gesch. bl. 357). Zoo werd de Fransche taal toen nog als inheemsch beschouwd, nevens de Nederduitsche, | > UITENBOGAERT, bl, 351, 352. 424 ALGEMEENE GESCHIEDENIS —— —————————————————ÁsiÍ— 1610. zouden voorkomen. Daarom was het van nu aan hun wachtwoord om alle verklaring en verantwoording aan kerkelijke personen en vergaderingen te weigeren, en, zoo zij dan iemand te woord staan moesten, dit sfechts te doen onder het beleid der burger- lijke Overheid, In dezen zin had Arammus reeds gesproken in de Voorbereidende Ver- gadering !, en sprak vyrensocarrT, toen hij over zijne in de even genoemde Verga- dering gegeven adviezen ter verantwoording geroepen werd door de Zuid-Hollandsche Synode, in het jaar 1608 te Delft gehouden. Deze houding intusschen bragt voor de Staten groote moeijeliikheid mede: niet alleen toch had het thans den schijn alsof ar- mimus en de zijnen zich verzekerd konden houden, door de burgerlijke Overheid ge- regtvaardigd te zullen worden; maar ook was het te wachten, dat de mannen dier partij begeerig om hun gevoelen in het vereischte licht te stellen, er op aan zouden drin- gen om ten overstaan der Staten met hunne wederpartij in het strijdperk te treden. Dit laatste gebeurde werkelijk. Anrurmos, ervarende, dat de studenten, die door hem ge- vormd waren, vóór hunne toelating tot de predikdienst, met achterdocht door hunne kerkelijke examinatoren bejegend werden, en uitlandsche studenten door hunne betrek- kingen werden gedwongen de universiteit van Leiden te verlaten, wendde zich tot de Arminius wendt Staten van Holland, «zijne Hooge Overheid, door wier bevel hij zijne dienst bekleedde,” _ ich tot de State. met het verzoek met het verzoek, dat het hun gelieven mogt hem in staat te stellen met zijne tegen- om zich te mogen partijders «in vriendelijke conferentie te treden onder het beleid zijner behoorlijke Orer-. verantwoorden. heid”, hetzij op eene Nationale Synode, of in eene vergadering van eenige gedeputeer- den uit alle provinciën, hetzij ook in eene vereenigde Synode van Noord- en Zuid- Holland of in eene bijeenkomst van eenige gedeputeerden uit deze beide Gewesten, ten einde in de eerste plaats den Heeren Staten en daarna ook zijnen medeleeraren genoeg- | doening te geven 3, Op dit verzoek de bijeenroeping der Nationale Synode te bespoe- digen kon der Staten plan niet zijn; de redenen immers, die hen zulks onraadzaam deden achten, bleven in volle kracht bestaan. Eene vereenigde vergadering der Synoden van Zuid- en Noord-Holland was een denkbeeld, dat nog onlangs door de Synode te Delft was geopperd, maar toen zonder gevolg was gebleven, omdat zulk eene bijeen- komst, op de door die Synode voorgestelde wijze tot stand gekomen, ongetwijfeld ge- strekt zou hebben om het vraagstuk, ter welks behandeling de Nationale Synode was toegestaan, vooraf tegen de partij der Arminianen uit te wijzen. Op andere voorwaar- den zulk eene vergadering te beleggen, was thans niet geraden. Intusschen diende er toch iets gedaan te wordeh. Der Staten Gezant in Frankrijk schreef reeds, dat de kerkelijke geschillen in de Nederlanden te Parijs eenen ongunstigen indruk maakten: pu PLESSIS 1 BAUDAERT, I, bl. 12. 2 Zie anwinivs’ schrijven aan de Staten bij vyrExBoeAEnT, bl, 435, sq. m © — fa DES VADERLANDS. | | 425 xonvar had hem te kennen gegeven, dat thans niels ongelegener komen kon dan zulke 1610. godgeleerde twisten: den Staten voegde het daarin te voorzien door tot geschikter tijd- sip het zwijgen op te leggen i. Met geweld allen twist te smoren, dit kon in der Staten geest niet opkomen. Maar was er dan geen middel te vinden om de zaak zon- der opspraak tot een einde te brengen? Zeker niet zonder zulk eene bedoeling gelasten ‘de Staten van Holland den Hoogen Raad te 'sHage, de twee Leidsche Hoogleeraren, GOMARUS en ARMINIUS, voor zich te ontbieden in tegenwoordigheid van vier predikanten, die de Staten daartoe mede zouden beschrijven, niet om over de verschillen, die er tusschen hen bestonden, te oordeelen, maar om te zien, of zij met behulp van de vier predikanten door vriendelijke zamenspreking konden bijgelegd wor- den, en om van alles aan hen, Staten van Holland, rapport te doen 2, Toen de uit- Gomanusen ar- _genoodigde professoren en predikanten verschenen waren, werd GOMARUS, ingevolge Housen seras de door de Staten aan den Hoogen Raad gegeven instructie, door den Voorzitter uitge- noodigd, te willen verklaren, of er tusschen hem en zijnen ambtgenoot eenig verschil was, en zoo je, waarin dan dit verschil bestond; ‘daarna zou ARMINIUS gehoord worden, opdat men eindelijk mogt overleggen, hoe men het verschil op de geschiktste wize »tot gemeene stichting” zou kunnen wegnemen. Aan dit verzoek verklaarde coma- avs zich ongezind te beantwoorden. Hij was, zeide hij, in kerkelijke zaken slechts der Kerke, in eene Synode vertegenwoordigd, rekenschap verschuldigd. De Raad antwoordde , dat men zich geenerlei gezag aanmatigde om over de godsdienst te oordeelen, maar alleen wilde vernemen, of en waarin er verschil bestond, een verlangen, aan hetwelk men comanus alsnog verzocht gehoor te geven. Deze gaf thans te kennen, niet te weten, waarom men hem als beschuldiger van Armixrus wilde doen optreden, en vraagde, of men hem soms bij. de Staten wegens onheuschheid jegens zijnen ambtgenoot had aange- klaagd. Hierop gerustgesteld en nogmaals vermaand aan den last der Staten gehoor te geren, ging GOMARUS over tot de algemeene verklaring, dat de tijd wel zou apenbaren, wat aRMinrus aan zijne studenten leerde. In bijzonderheden meende hij te dezer plaatse niet te mogen treden: in allen gevalle moest, docht hem, Anminrvs eerst zijne beden- kingen tegen de Belijdenis en den Catechismus inbrengen. ? vytENBOGAERT, bl, 436. UI Dear. 2 Stuk. 54 1610. 426 ALGEMEENE GESCHIEDENIS algemeen gevoelen der Kerken te strijden. Zoo was de strijd aangevangen, en des an- deren daags op nieuw voor den Raad verschenen, kwam Gomanus met zijn bezwaar tegen de leer van ansunius betreffende: de regtvaardigmaking voor den dag. Deze verklaarde daartegen plegtig, dat hij in dit stuk eenstemmig .dacht met de Belijdenisschriflen, en mogt het, na kerkelijk onderzoek, met goedvinden zijner Hooge Overheid ingesteld, blijken, dat zijne leer niet zuiver was, zoo was hij bereid ze te herroepen of zijn hoog- leeraarsambt neder te leggen. Dit vermógt Gomarus niet te bevredigen: hel waren meer dan bloote vermoedens, wat men tegen armus had, en dat zou hij ep eene wettige Synode doen blijken. Wat hem betrof, antwoordde Anmrmrus, mogt dit hoe eer hoe liever geschieden! Thans daagde comanus zijnen ambtgenoot uit, dade- lijk met al zijne bedenkingen tegen de Belijdenisschriften voor den dag te komen. Dit verklaarde Ammrwius aileen op de Nationale Synode of anders op last der Staten te willen doen, maar hij was bereidwillig, voor den Hoogen Raad zijne belijdenis te doen op alle stukken, waarop aomanus die zou begeeren, mits deze volgens de orde, door de Staten op de tegenwoordige bijeenkomst gesteld, eerst op dezelfde punten zijne be- lijdenis deed. Ook de Raad begreep, dat dit zoo behoorde, en nu verzocht en verkreeg GOMARUS tijd om zijne belijdenis op schrift te brengen. Desgelijks bragt AmmrwrUs zijne belijdenis over dezelfde. leerstukken op schrift. Elk leverde voorts eene kritiek van de belijdenis zijner partij; — en hiermede was deze strijd ten einde: want geen der beide - Hoogleeraren kreeg inzage van de kritiek zijner partij, en deze stukken bleven bij den Raad bewaard tot nader order der Heeren Staten !. Zoo, meende men, waren de be- schouwingen van ARMINIUS aan de kennisneming van het kerkelijk publiek, ook in het buitenland, en aan de behandeling op den predikstoel onttrokken: niemand toch, dus redeneerde men, had grond of regt om over eene zaak te oordeelen, waarvan alle ac- ten niet bekend waren. Dat anminivs ten minste niets tegen den zin der Staten in het licht zou geven, daarvan kon men zich verzekerd houden. Derhalve kenden slechts de Staten die stukken alle en magten slechts zij daarover oordeelen, en dit hadden zij zich voorgeno- men te doen door te verklaren, dat het verschil weinig te beduiden had. De Hooge Raad deed rapport in tegenwoordigheid der beide professoren en der vier predikanten in de volle vergadering der Staten van Holland, en verklaarde dat alles » minnelijk en vredeljk " was toegegaan, en dat huns bedunkens tusschen de hoogleeraren geen verschil was over eenig hoofdpunt des geloofs, dat men als noodig ter zaligheid den gemeenen man zou behoeven te leeren. De Heeren Staten zeiden daarop bij monde van hunnen Advokaat, dat zij dit met genoegen vernamen, bedankten daarom de Hee- 1 gyTENBOGAERT, bl. 437—441. DES VADERLANDS. 427 qM ETC ER LE ren en Broeders voor de voltrekking van den gegeven last, vermanende, dat men zich 1610. tot den vrede zou bevlitigen en zich bij:de Confessie en den Catechismus zou houden, geljk zulks ter wederzijde was verklaard. Voorts beloofden zij zoo spoedig mogelijk te zullen zorgen, dat of eene nationale of ten minste eene provinciale Synode kon worden gehouden, waarin alles rijpelijk naar Gods woord zou kunnen behandeld en besleoht worden, Dus scheen alles tot algemeen genoegen afgedaan. Maar wat zeide aomarus? Dat hij in gemoede niet kon erkennen, dat het verschil weinig te beduiden had: integendeel, hij achtte dat het den grondslag der zaligheid betrof; hij zou niet durven sterven op het gevoelen desgenen, van wien. hij verschilde, noch daarmede verschijnen voor het oordeel Gods; en, voegde hij daarbij, ten ware er binnen kort in voorzien werd , zou uit dit verschil zulk eene on- eenigheid komen te rijzen, dat het eene land tegen het andere; de eene stad en kerk tegen de andere, ja, de eene burger tegen den anderen zou opstaan !. Dit eene woord was genoeg om de Staten zelven te overtuigen, dat hun vredelievend beleid hier weinig ou vermogen. Evenwel wilden zij doen wat zij konden, om zulk eene uitbarsting, als comanus voorspeld had, te voorkomen. De toestand des lands, de staatkunde, die zij volgden, drong hen daartoe. De manschap stond handgemeen te worden op het schip, en het was om het behoud van het schip zelre met manschap en al te doen. Hadden de Staten de eer en het behoud van den bodem niet in een eervol Bestand ge- tien, zij souden minder op de houding der Republiek in het oog des vijands hebben behoeven te letten, In eenen staat van oorlog, waaraan geen einde te zien is, heuden alle verpligtingen tegenover het vijandige buitenland op, en @e Republiek kon mis-. schien met de eene hand, dweepzuchtig tegen zich zelve gewapend, in hare efgene ingewanden woelen, en met de andere den vijand te duchtiger slagen toebrengen. Maat, zeu onze Staat eenen rang innemen onder de Mogendheden van Europa en voor het Protestantisme van zijnen felsten vijand aanvankelijk erkenning winnen, zoo moest hij zich bekwaam betoonen om een ordelijk leven te leiden, en zijne eigene ingezete- nen in vrede te houden. Toen daarom de Gedeputeerden der Hollandsche Synoden sterk op het bijeenroepen van eene Provinciale Synode aanhielden om terstond daarna ook de Nalionale Synode te mogen houden, namen de Staten van Holland het besluit, dat aan de Kerken hoop zou mogen gegeven worden, dat men in de volgende maand October eene Provinciale Synode zou houden 2; doch inmiddels zouden de bijzondere Synoden van pe staten beslui- Zuid- en Noord-Holland stilstaan. In dit besluit was niets stelligs, dan dit alleen, dat Ende er vooreerst in Holland geenerlei Synoden zouden gehouden worden: immers de gewone *tilstaan. Synoden werden tijdelijk afgeschaft en op de bijeenroeping van de buitengewone Provin- 1 UrTExBOGAERT, bl. 442. maupaeRtT, bl. 14. 2 Resol. v. Holl. 1608, bl. 601. 54 * 428 ALGEMEENE GESCHIEDENIS GE ee 1610. ciale Synode werd slechts hoop gegeven !. Geen wonder dat deze maatregel zulk een gemor ten gevolge had, dat de Staten denzelven niet vol konden houden. Prins mavarrs, verstoord over de onderhandelingen wegens het Bestand, liet zich uit, dat men nu al- les scheen overhoop te willen werpen, het kerkelijke zoowel als het politieke 2, Nadat derhalve de Staten nog den 31**^ Julij aan de gecommitteerden der Zuid- en Noord- Hollandsche Synoden beloofd hadden, dat de Provinciale Synode tusschen den 10 en den 20** October in den Haag zou gehouden worden 3, besloten zij, den 12% Sep- Dit Besluit her- tember 1608, het houden der particuliere Synoden weder toe te staan; maar — ten — einde toch het voordeel van den eenmaal genomen maatregel niet te verliezen — de Provinoiale Synode, daarentegen, minstens voor twee maanden uit te stellen, en aan de. particuliere Synoden te gelasten zich te onthouden van de behandeling van de og- derwerpen, om welke de Provinciale Synode zou gehouden zijn, ten einde zulk eene vergadering niet vooraf reeds onnut te maken é Daar tot die onderwerpen de -eisch behoorde, aan de Arminiaansche leeraars gedaan, om zich ten aanzien van ‘hunne be- zwaren tegen de Belijdenisschriften te verklaren , zoo gaven de Staten met deze veror- | dening in de hoofdzaak niets toe. Doch laten wij zien, of de predikanten zich die E urea beperking lieten welgevallen. In de niaand October kwam de particuliere Synode van Dordrecht. Zuid-Holland te Dordrecht bijeen. Hier werd op nieuw besloten bij de Staten-Gene- raal aan te dringen, dat zij tijd en plaats van de Nationale Synode zouden willen bepa- len: vooraf echter zou men de Provinciale Synode zien te verkrijgen om de beletselen, die de Nationale Synod, zoo men thans meende, verhinderden, eerst uit den weg te ruimên. Het schijnt, dat men hoopte, de zaak der Arminianen op de Provinciale Synode in dier voege uit te maken, dat hun zelfs den toegang tot de Nationale Synode zou ontzegd zijn. Maar regtstreeks scheen men tegen den geest en den uitgedrakten wil der Staten te willen handelen, toen men de vraag stelde, of men den predikanten, die op de Voorbereidende Vergadering geweest waren, geene rekenschap zou afvorderen van de aldaar door hen gegeven adviezen 5. 2 vyrEXBOGAERT, bl. 443, verg. 350. *3 Resol. v. Holl. 1608, bl. 635. ^ Resol. v. Holl. 1608, bl. 690, 691. 5 Resol. v. Holl. 1608, bl. 654. DES VADERLANDS. 429 BOUT HOGERBEETS €N NICOLAAS CROMHOUT !, Toen voorts de Synodale inn ; 1610. die intusschen pogingen gedaan hadden om de Provinciale Synode te verwerven, in de Synode terugkwamen met een berigt, waaruit zich liet afleiden, dat de Staten zich niet zouden haasten om het verlangen der predikanten in deze zaak te bevredigen, werd besloten, denzelfden Gedeputeerden te gelasten, hun. Edel Mogenden nogmaals de dringende noodzakelijkheid eener Provinciale Synode voor te dragen, en indien de Sta- ten ze niettemin nog langer wilden opschorten, dit aan de classes te kennen te geven, opdat dezen mogten overwegen, wat haar te doen zou staan om de zuiverheid der leer en de eenigheid der Kerk te behouden. Eindelijk besloot men, den predikanten, die hunne aanmerkingen op de Confessie en den Catechismus nog niet hadden ingebragt, daartoe: geen langer tid dan van ééne maand te geven, en aan alle elasses aan te schrijven, om, als die maand verstreken was, tegen de overtreders dezer resolutie te procederen 2, Dit merkten de Staten aan als volstrekte ongehoorzaamheid tegen hunne bevelen, Ware aan het besluit der Synode gevolg gegeven, zoo zouden de Staten geroe- pen zijn geworden om de kerkelijke vonnissen tegen de overtreders uit te voeren, en dit was het juist wat zij vermijden wilden en moesten. Dus stelden zij een besluit tegen dat der Synode over, en gelastten den predikanten, de bedenkingen, die zij op de genoemde schriflen mogten hebben, binnen eene maand niet aan de classes, maar aan de gecommitteerde Raden van Holland verzegeld toe te zenden, om bewaard te wor- den tot op de Provinciale Synode van Holland 3 * Intusschen liet het zich aanzien, dat er zich spoedig hier, of daár eene classis zou opdoen,, ‘die op eigen gezag optrad tegen zulke predikanten, welke van afwijking van de leer der belijdenisschriften verdacht werden. Werkelijk greep dit plaats in de classis van Alkmaar. Hier ging men er in September 1608 toe over om van alle predikanten op Begin der twis- nieuw de onderteekening van den Catechismus en de Confessie te vorderen. Vier predi- a aad kanten weigerden de onderteekening. 