VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
De Overzetters hebben dit woord vertaald door Vierkant of Quadraat; maar het fchynt my toe niets meer te be- tekenen dan een Buis om door te kyken, welke beteke- nis best voegt aan den zin der fpreekwyze en de aflei- ding van het woord; fchoon ’er niets klaars of beflisfends uit kan afgeleid worden, ter onderfteuning van het denk- beeld, als of ’er zulk een Verrekyker mede zou gemeend zyn als men tegenwoordig gebruikt. | , - „Ik kan niet nalaaten ftaan te blyven by eene mire ing (*) AnisroreLes de Generatione Animalium , Lib. Y, Ce Ie OVER DE OUDHEID DER VERREKYKEREN.,. 559 king in srRrABO, die zo klaar de oorzaak aanwyst van de uitwerking eens Verrekykers, dat ik niet begryp hoe ze anders kan verftaan worden by eenen Schryver, die doorgaande zo naauwkeurig is. Spreekende van de waarnee- ming, welke hy zegt, dat op Zee gedaan was, wegens de fchynbaare Diameter der Zonne aan de Horizon, welke de vertooning daar van, op grooter hoogte, te boven gaat, geeft hy ‘er als eene reden van aan de hand, dat dezelve ezien wordt door de dikke damper, welke uit zee op- Kimes: dat men ze als door wolken befchouwt, of, voegt hy er nevens, wanneer wy kyken door een Buis, de fraalen gebrooken zynde, zien wy de voorwerpen vergroot, Nu gaat het vast, dat de gebrooken flraaler een breeking van dezelve door middel van een glas betekent; want, door een Buis zonder een glas ziende, kan ‘er geen bree- king dier Lichtftraalen plaats hebben , en.zal gevolglyk het voorwerp, fchoon onderfcheidener gezien , zich miet vergroot vertoonen — — maar dit is. Ter ftaavinge van deeze gedagte dient, dat geen der poogingen Van de Ouden, om een zogenaamden Telescoop te vervaardigen, hun in ftaat ftelde, om de Satelliten van JUPITER Een SATURNUS, of de Banden van de eerfte, en den Ring van de laatstgemelde, Planeet, te ontdekken. De grootíte nadering tot den Telescoop, waar toe zy het brag- ten, was, dat zy de Hemellichten door een lange Buis, zonder glas of fpiegel, befchouwden ; dit voorkwam de verfpreiding der lichtttraalen, dit bepaalde het oog recht- ftreeks op het voorwerp; alles wat tot verwydering kon ftrekken afweerende. Eenftemmig met dit denkbeeld, luidt de verklaaring van de Heeren MICHAÜLIS En HAMBERGER, in de Historie van het Glas, uit de Oudheid opgemaakt. De Verreky- » kers zyn eene uitvinding van de XVII Eeuwe; want, „> fchoon men wel gewaar wordt, dat de Starrekundigen » fomtyds Buizen fchynen gebruikt te hebben om na de » Starren te zien, nergens egter blykt, dat die Buizen » van Glazen voorzien waren, ja veeleer het tegendeel , s gelyk de geleerde Heer WESSELING (tł) getoond heeft ; » ook zou het wonder zyn, dat de Verrekykers in ver- » geetenheid waren geraakt, en weder op. nieuw zouden » hebben moeten uitgevonden worden, daar men in alle » Eeuwen luiden gehad heeft, die hun werk van de Star- s» rekunde maakten (1).” By het reeds in den aanvange gemelde, wegens de laa- ‚ te- (*) Zie Waderl. Letteroef. V D. sde St. bl. 74, enz. t) WesseLinG de Probabil. Cap. XI. 4) Comment. Soc. Reg. Scient, Gotting. Ann. 1754. p. 301 & 1184. Vertaald te vinden in de Uirgezogte Verhandelingen by HOUTTUYN, I D. bl, 204. | OVER DE OUDHEID DER VERREKYKEREN.. g6I tere Uitvinders en Volmaakers deezes Gezigt-uitbreidenden Werktuigs , willen wy nog dit, tot nader opheldering , voe- gen. De beroemde ROGER BACON, van wien wy met een ‚enkel woord gewaagden, was de eerfte, zo veel wy heb- ben kunnen opfpeuren , die’ eenig byzonder en bepaald gewag gonr heeft van Werktuigen , dienende om leine Voorwerpen te vergrooten, of zeer verafzynde din- en duidelyk onder °t oog-te brengen. Hy fpreekt van ie Werktuigen , met deeze bewoordingen: „ Men kan » aan Lensfen zodanig eene Figuur geeven, dat één Voor- » werp tot veele kan vermenigvuldigd worden ; dat Voor-. » werpen, die op een grooten afftand gefteld zyn, zeer » naby voorkomen ; dat kleine dingen zeer groot fchy- » nen, en dat alles, wat duister is, eene zeer duidelyke ‚> Vertooning maakt. Wy kunnen ook de Starren doen » Verfchynen, waar wy willen.” Men zou, en dit dient tot ftaavinge van onze hier boven bygebragte aanmerking, de plaats uit srrABo betreffende, uit deeze bewoordingen diens kundigen Wysgeers, als mede uit eenige Verhande- lingen, over Gezigtkundige Onderwerpen, uit zyne penne gevloeid, veelligt befluiten, dat die Schryver eene gron- - dige kennis moet gehad hebben van de natuur, het maak- zel en het gebruik, der ‘Telescoopen, en van alle de Glazen, waar uit ze beftaan, Dan deeze kennis wordt hem , zo als wy reeds hebben aangeduid, betwist, en, zo wy mee. nen, met grond betwist. Onze Landgenoot HUIGENS , in dit vak zo-beroemd , van de ‘Vinding deezes high fpreekende , zegt ’er van, » dat het menschlyk Vernuft, ‘zyns oordeels, niets s» ZO voortreffelyks als het Telescoop hadt- uitgevonden 3 » ZO dat, indien cenig Perfoon zo naarftig en fchrander >» geweest is, van dit Werktuig uit de beginzelen der » Natuur- en Meetkunde uit te vinden, zou ik, wat my „ betreft , geoordeeld hebben, dat zyne bekwaamheden ə» meer dan menschlyk waren; dan het is hier zo verre af, ə» dat de geleerdfte Mannen tot nog niet bekwaam genoeg » geweest zyn, om de reden der uitwerkzelen van deeze a» toevallige ontdekking te verklaareng” Welke vorderingen de Napolitaan aavista DEL POR“ TA daar in ook moge gemaakt hebben, opgegeeven in zyn Boek over de Natuurlyke Toverkunde, was het geen hy des deedt louter toevallig, en geene uitwerking van de. kennis der Doorzigtkunde, Garireus zelve fpreekt hier MENG. 1798. NO, 14. S 8 van 562 AANMERK. OVER DE OUDH. DER VERREKYKEREN, van zeer openhartig , in zyn Nuncius Sydereus , in de Maand Maart 1610 in °t licht gegeeven ; hy verhaalt , dat zich, omtrent tien maanden te vooren, een gerugt verfpreid hadt, dat een zeker Hollander (*) een Verre- kyker hadt gemaakt, door middel van welken de afge- legene Voorw zeer naby fcheenen te zyn; men verhaalde van denzelven zeer veele zonderlinge uitwer- kingen, die zommige Perfoonen iu twyfel trokken. —— Een Fransch Edelman, JAQUES BADOVERE genaamd, GA- LiLEus eenige dagen daar naa °t zelfde uit Parys ge- fchreeven hebbende, legde hy zich toe, om de reden daar van te zoeken 4 en de middelen te overweegen , om, volgens de Wetten der Refraâie , een foortgelyk Werktuig te maaken; het geen hem welhaast gelukte. — — Hy voegde, dus befchryft hy zelve zynen ar- beid, aan de beide einden van een looden pyp twee gla- zen, aan den eenen kant vlak, en aan den anderen kant klootvormig 3; doch van welke het een een’ bolronden en het ander een ronduitgeholden kant hadt: brengen- de toen zyn oog aan het vlakke en holronde glas, zag hy de voorwerpen driemaal nader by, dan met het bloot gezigt. Vervolgens maakte hy te Padua langere Verrekykers. In ’t jaar, dat hy deeze Vervaardiging des Verrckykers vermeldde, zag hy de vier Satcllisen van Jupiter Çt). ; (*) Dit toekennen van die Vinding aan een Molander ftrydt niet met het gevoelen, dat in Zeeland, gelyk wy bo- ven zagen , de Ontdekking zou gedaan weezen: in andere Landen, toch, is men gewoon den naam van Hollander in een wyduitgefirekten zin te gebruiken voor de bewoonders der voormaalige Zeven Gewesten. (t) Nuncius Sydereus. Fiorentie, 1610. Ul Saggiatore. 1613. Vergelyk pr LA LANDE Affronomie, II D. 1 Ste bl, 164, en IL D. 2 Ste ble 497. WEE- BERICHTEN WEGENS SPANJE, 563 - 7” WEETENSWAARDIGE BERICHTEN, BETREFFENDE DEN HEDENDAAGSCHEN TOESTAND VAN SPANJE. (Overgenomen uit Tableau de l'Espagne moderne, par J- F8, BOURGOING: ) wya vindt men gunftiger en aangenaamer luchtsge- fteldheid, dan in Spanje? Welk een rykdom, welk eene verfcheidenheid van voortbrengzels, valt aldaar in het oog! Dit Ryk zoude, bykans zo goed als Frankryk , op zich zelven kunnen beftaan, zonder eenige betrek- king tot andere Volkeren. De Gewesten van dit Ryk zyn nog vervuld met beroemde Gedenktekenen der Oud- heid, die de fikkel des Tyds zyn ontkomen, en die ans de tyden voor oogen ftellen der Carthagenienfers , der Ro- meinen en der Mooren, een wys en fchrander Volk, welks Werken, hoe zeer ook befchadigd, fchynen overge- bleeven te zyn, om de hedendaagfche bewooners hunne luiheid en onverfchilligheid te verwyten. Welk gedeelte des Aardkloots zoude zyne bewooneren gelukkiger kunnen maaken, wanneer zy niet, in plaats van de gunítige Na- tuur ‚ die hun alles aanbiedt, te helpen, dezelve, door hunne barbaarfche en belachlyke inítellingen, van alle kanten tegenwerkten! | l De bevolking van Spanje is, na de tyden der Romei- nen, niet weinig afgenomen, en vooral na het verdryven _der Mooren. Malaga, alwaar onder hunue heerfchappye tachtigduizend inwooners geteld wierden, bevat thans niet meer dan zestienduizend. Het beroemd Cordua bezit thans maar vyf-en-dertig duizend inwooners; doch heeft daarentegen het geluk, van vyftien Hoofdkerken, veertig Kloosters, en een aantal vroome Stichtingen, te bezitten. Zommige Gewesten zyn aan de meeste Spanjaards geheel onbekend, en de Regeering is genoodzaakt geweest, Volk- plantingen naar dezelve te zenden, om ze te bevolken, even als naar de Indiën ; ’t geen echter niet belet, dat ‘er jaarlyks nog vyftien- of twintigduizend Spanjaarden ‘naar America gezonden worden , om de plaatzen dier geene te vervullen, welke aldaar dagelyks, door de ver- andering der luchtsgefteldheid, en door den arbeid in de Mynwerken, omkomen. Zommige Wysgeeren zyn van oordeel, dat het voor de Spanjaarden voordeelig zoude zyn » d s 3 Eir uls 564 BERICHTEN hunne zo uitgebreide Volkplantingen te laaten vaaren, om zich alleen toe te leggen op de bearbeiding van hun ei- gen grond. En, in de daad, zo de waare rykdom meer be- ftaat in het overvloedig bereiden der noodzaaklykheden des levens, dan wel in de tekenen, die hetzelve verbeelden 5 zo de waâare magt van een Staat meer moet gezogt wor: den in het getal der inwooners, dan wel in de uitgebreid- heid van den grond, welk Ryk zou beter in ftaat zyn dan Spanje, om aan deeze beide hoofdzaaken te voldoen ? Welk weezenlyk nut trekt dit Ryk uit zyne Goud- en Zilvermynen, die het met zulke groote kosten moet doen bearbeiden, en die °t zelve in de daad vernielen, dewyl zy een groot deel der inwooners wegfleepen, en dus aan de overigen het middel beneemen, om, door de bear- beiding van hun eigen grond , hun voedzel te bekomen ? Is het niet te duchten, dat Spanje eerlang dien Prins in de fabel zal vertoonen, die van honger ftierf, in het midden zyner fchatten? De Volkplantingen , zegt men, bloeijen thans meer dan ooit; dan dit zou wel eens de reden kunnen worden, dat zy zelve zich van het Euro- peesch juk ontdeeden. Je Doorgaans reist men in Spanje op Muilëzels; en ’t is flegts zints weinige jaaren , dat ‘er groote wegen zyn aangelegd, waar van zommige zeer fchoon zyn; doch op de beste ontmoet men zelfs nog zeer gebrekkige plaat- zen. De Spanjaarden hebben eene byzondere liefde voor fteenen bruggen; zy bouwen dikwyls bruggen van eene groote hoogte, over beekjes, die men meesttyds droog- voets kan doorgaan. ’Er wordt een heerlyke Pme te Madrid gevonden over de Mançanares, gebouwd door PHILIPS lI, van welke men zeide: er ontbreekt. De Reiziger, door vermoeidheid uitgeput, moet zelve eu gaan WEGENS SPANJE. 565 gaan zoeken en koopen ’t geen hy noodig heeft tot voedzel" of verkwikking, en hy mag het nog voor een geluk re- kenen, zo men hem, tegen eene hooge betaaling, de noo- dige potten, enz. wil verhuuren, om het gereed te maa- ken. Zommige Staatsdienaars hebben wel hun best ge- daan, om deeze gebreken te verbeteren; doch dit zal niet wel mogelyk zyn, zo lang men het belachlyk voorrecht van den Adel niet heeft kunnen wegneemen, om maar alleen zekere zoorten van levensmiddelen te mogen verkoopen. Bifvaye is een der zonderlingfte ftreeken van Spanje, en in zeker opzicht eene tegenftelling tegen het overige. Dit Ge- west heeft de meeste vrywaaringen en voorrechten, en geniet zelfs, in zekeren zin, de voorrechten eener Volks- regeering. De bevelen des Konings worden daar niet uit- gevoerd , dan na goedgekeurd te zyn door het Provin» ciaal Beftuur. Jaarlyks vergadert dit Lichaam, om de rekeningen der uitvoerende Beftieren te ontvangen: zynde hetzelve zamengelteld uit de Afgezanten van alle Steden en Dorpen, die het recht hebben derwaards hunne Afge- zondenen te zenden. Voorts worden die Afgevaardigden gekoozen door de plaatzelyke Regeeringen, die op hunne beurt gekoozen worden by meerderheid van (temmen der Burgeren , die alle een zeker eigendom moeten bezitten. Deeze Vergadering regelt onder anderen ook de belastin- gen» die geduurende het loopend jaar moeten worden op- gebragt; en de Koning ontvangt ze alleen onder den naam eener vrywillige gift. Deeze vryheidlievende beginze)s heb- ben mogelyk hun grond in de geringe vruchtbaarheid des aardryks, °t welk, niet in ftaat den inwooneren een ge- noegzaam levens-onderhoud te verfchaffen , dezelve in eene geduurige werkzaamheid houdt, die de onaffcheid. baare gezellinne is der Vryheid, Bilbao is de voornaamfte Stad van Bi/caye, fchoon de- zelve niet meer bevat dan vyftien duizend inwooners. De Koophandel deezer Stad is zeer uitgeftrekt, en beftaat, voornaamelyk , in den Wolhandel door geheel-Europa. De Haven is ruim en gemaklyk. —— Te Vittoria, eene àn- dere Plaats van Bi/caye , viert men jaarlyks, op ver- fchillende tyden, de Feesten der Jongelingen, der Jonge Dochteren, en des Ouderdoms ; overblyfzelen der oude eenvou Peann der langverloopene Eeuwen. St. 1ldephonfe is de gewoone verblyfplaats van het Hof. Het Kasteel vertoont, als °t ware, een atbeeldzel van Verfailles. Prrries V, die ’er de Stichter van was, heeft, Ss 3 - zich 566 BERICHTEN à ‘zich willen regen met beeldtenisfen, die hem de da- gen zyner jeugd konden herinneren, en een verblyf; t geen hy ni ir zou verkoozen hebben boven zyn ei- gen Hof, y beminde deeze verblyfplaats boven alle andere; en zyne asfche wordt bewaard in eene Kapél van het Kasteel. Jammer is het maar, dat hy zyn Volk heeft moeten bezwaaren met eene fchuld van vyf-en-veertig millioenen piasters, om dit onnoodig Gebouw te kunnen ftichten. i Het Hof van Spanje is altoos ingetogener geweest dan de meeste overige Hoven van Europa. Nimmer heerschte daar de zedenlooze buitenfpoorigheid van het Franfche Hof, die zo veel tot de Omwente ing heeft toe- n Het Hof van den tegenwoordigen Koning, KA- REL IV, is byzonder ingetogen, en vertoont eene eentoo- nige geregeldheid. Het inlet aan dit Hof is mogelyk lastig voor de Grooten; doch daarentegen verwekt het noch nyd, noch ergernis: terwyl het bloed des Volks niet gefpild wordt, om aan de baldaadigheid der Hovee lingen te voldoen, noch tot het verzadigen van fchande- lyke vermaaken en laage vleijeryen. Het fchynt, dat de Jag: en Visfchery de heerfchende fmaak der Spaanfche oningen is. De tegenwoordige Monarch is insgelyks een liefhebber deezer uitfpanningen; doch hy tracht de- zelve beter overeen te brengen met het belang zyner On- derdaanen, dan zyne Voorzaaten gedaan hebben. Naauw- lyks beklom hy den Throon, of hy haastte zich om heil- zaame inrichtingen te maaken tot het verdelgen van duie zenden overtollige Herten en Rheeën, die op zommige berg de voortbrengzels des aardryks vernielden. Hy eeft ook nog andere uitfpanningen, die hem niet weinig van de Jagt aftrekken: te weeten, de liefhebbery woor de Fraaije Kunften en Lichaamsoeffeningen. Hoe ge- lukkig zyn de Koningen, die in zulk een fmaak vallen ; voor hoe veele onrechtvaardigheden worden zy daar door bewaard! De uitheemfche Gezanten zyn in eene foort van vere plichting om te verfchynen aan de tafel des Konings en “van zyn geheel Gezin. Deeze tafels worden bediend door twee Spaanfche Edellieden, die, wanneer zy den Koning iets aanbieden, eene knie ter aarde buigen. Op de gala-dagen gaat men aan het Hof de Koninglyke Fas į , milie op eene ry voorby , en kuscht ieder hunner de hand, fteeds met eene kniebuiging. De rykdommen der Monniken en Bisfchoppen zyn niet minder aanzienlyk. Men vindt Kloosters, die belydenis doen van armoede, en echter een jaariyks inkomen ge- nieten van zevenmaal honderd duizend Franfche Livres. De Aartsbisfchoppen van Zokedo, Sevilie, Valencia en Saragosfa zyn merklyk ryker, dan de voornaamtte Fran- iche Aartsbisfchoppen, voorheen, geweest zyn, die ech= ter ook gantsch niet arm waren; want,wanneer men voor- heen in het zuiden van Frankryk van een hoogmoedigen rykaart fprak, was doorgaans het zeggen: Ay zal zo ze- ker verdoemd worden als een Languedocfthe Bisfchop; waar mede zekerlyk gedoeld wierd op de bekende Euangeli- {fche fpreuk: Het zal een Kameel ligter vallen door het oog van eene naald te gaan, dan een ryken om în te gaan in het Koningryk der Hemelen, — Deeze Prelaaten maaken, wel is waar, een goed gebruik van hunne rykdommen , door het uitdeelen van ruime aalmoezen: doch wat is dit anders, dan de luiheid, én daar mede alle andere ondeug- den, te voeden ? Door gepaste onderfteuningen te gee- ven, kunnen zy wel eens van nut zyn voor de naarttig- heid: doch is dit eene evenredige vergoeding voor het nadeel, °t geen zy den Landbouw veroorzaaken, met zul- ke onmeetelyke rykdommen opeen te ftapelen? Het is waarlyk al eene groote verdienfte, iets aan den armen te geeven, wanneer men zo oneindig veel te verfpillen heeft | ee ene of zelfs aah fchandelyke buitenfpoorig- en Schoon de verfoeilyke Gewetensdwang in deeze dagen merklyk in gezag is afgenomen, blyft dezelve echter | Ss 4 fteeds 568 ‚BERICHTEN fteeds een allerverfchriklykst voorwerp. Wie beeft niet, wanneer hy herdenkt, dat men, in 1725, een geheel huis- ezin verbrandde, om dat het Moorsch was; dat, in 17309 iemand tot dezelfde ftraf verweezen wierd, om dat hy Vrymetzelaar was ; dat, eindelyk, in 1778, de kundige OLI- VARES door deeze domme barbaaren veroordeeld wierd , wiens misdaad hier in beftond, dat hy alles aanwendde, om zyne landgenooten te verlichten, en hen uit-hun zo weinig betekenenden ftaat te trekken! Hoe zeer deeze verfoei- lyke Vierfchaar ook verzagt fchynt , men kan daar niet veel ftaat op maaken , dewyl zy by de eerfte gelegenheid weder het hoofd kan opfteeken, zo lang de eerdienst, die haar tot een fteun verftrekt, en die haar uit zynen aart fteeds moet befchermen, niet is afgefchaft. Met dit alles {chynt het, dat de Verlichting onder de Grooten begint door te breeken. Het Hof heeft reeds aan de aanmaatigingen des Roomfchen Bisfchops paalen gefteld. De.wysgeerige Schriften der Franfchen worden thans ook in Spanje geleezen, niettegenftaande het verbod der Kerklyke Vierfchaar, Dan dit heeft nog flegts on- der weinigen plaats : het Volk volhardt fteeds in het oude. bygeloof, en in zyne blinde gehegtheid aan de Monniken en.. Priesters; deeze oeffenen fteeds hun gebied over den Bur- gerftaat,. Men blyft eerbiedig ftilftaan , als zy voorby- geins men wykt voor hun uit den weg; men kuscht hun e hand; ontmoet iemand , in zyn rydtuig zittende , een Priester, die te voet gaat met de Kerkgerechten , dan ftapt hy daar uit, laat den Priester daar in klimmen, en gaat te voet met hem tot aan het huis daar hy weezen moets waar na hy hem weder op die wyze terug brengt tot aan zyne wooning. Op het geluid van het klokje, °t welk de komst der gewyde Ouwel aankondigt, houdt alle za- menfpraak en bezigheid op, en ieder blyft 5 zyne knieën liggen, zo lang dit heilig geluid zich laat hooren. Op de deuren der Kerken vindt men allerlei dwaaze en onbefchaamde aankondigingen; by voorbeeld: Meden ver- lost men Zielen wit het Vagevuur. Heden geeft men Af- daat voor bedreevene Misdaaden, enz. Men voedt de kin- deren tot hun vierde of vyfde jaar op in een bedelmon- nikspak: men doet zich in dat heilig gewaad begraaven. Een Priester, eindelyk , voorzien met zyne heilige olien, woont de Stierengevechten by in eene getraliede loge. Men rekent bet getal der Inwooners van Spanje op on- - geveer tien millioenen; terwyl de gewoone bevolking van | Ma- ” WEGENS SPANJE. 569 Madrid. gerekend wordt op ongeveer honderd en tachtig duizend zielen. De Inkomtten van het Ob beloopen on. eveer honderd en zestig millioenen. Doch, vóór den. faatften Oorlog met Frankryk, overtrof de uitgave reeds de ontvangst; terwyl de Ryksfchulden ongeveer vier hon- derd millioenen beliepen: thans zullen dezelve nog aan- erklyk grooter zyn; doch echter gering , in vergely- gg der fchulden van Engeland en Frankryk. Met dit allcs zal het den Spanjaarden moeilyk vallen hunne fchul- den ooit af te doen, naardien de uitgave fteeds grooter wordt , en de bewooners van dit a be ten minften zo lang de nationaale nyverheid niet meerder wordt opgewekt, zo veele bronnen van gewin niet bezitten, als de gemelde Volken. Heden kan Spanje bezwaarlyk meer dan tach- tig duizend mannen op de been houden; doch het is in ftaat zestig ap S van linie tegen de Engelfchen in zee te brengen, behalven twintig andere, die tot den dienst genoegzaam onbekwaam zyn. Men ftaat verbaasd , wanneer men overweegt, hoe de magt van Spanje, die, nog in °t begin der voorige Eeuw, e fchrik van Europa was, zo fpoedig , als tot niets, is ‘vervallen, Verfcheidene oorzaaken zyn daar toe zamenge- loopen. Vooreerst, de te groote overvloed van gemunt geld, welke den prys der levensmiddelen en de daghuu- ren tot eene onmaatige hoogte heeft gebragt. Ten twee- den, het verval der Fabrieken, door de gemelde oorzaak, en- nog meer door het uitdryven der Mooren en Jooden,. en door de verhuizingen naar America. Ten derden, de vernielende Oorlogen , welke dit Ryk, geduurende een zo langen tyd, heeft moeten voeren. Ten vierden, de vernietiging van den Landbouw , door dezelfde oorzaa- ken; waar toe de voorrechten, die aan de groote Hee- ren van tyd tot tyd gefchonken zyn, niet weinig hebben toegebragt , gelyk ook de fchadelyke gewoonte, om de landeryen in drie gedeelten te verdeelen , wier eene be- bouwd wordt, terwyl het tweede braak ligt, en het der- de tot voedzel voor het vee dient. Hier komt nog by, dat die geene, welke eene grootere uitgeftrektheid lands bezitten dan zy zelve kunnen bebouwen, dezelve verhuu- ren; doch alleen voor een korten tyd: waar door de huurder geene zorge voor zyn land draagt, maar daar alles uit poogt te haalen wat mogelyk is: zo dat de vruchtbaarfte akkers op die wyze ras tot niet worden gebragt. | Ss 5 pm- 570 o BERICHTEN Jammer is het, dat de Landbouw dus in Spanje wordt verwaarloosd. De bewooners van dit Ryk zouden anders niet alleen alles, wat tot levensonderhoud noodig is, in eene groote maate kunnen aankweeken; maar zy zouden insgelyks, door de fchoone ligging van hun Land, en de vruchtbaarheid van den grond, zich een groot aantal uit- heemfche voortbrengzels kunnen toeëigenen. Het Ko- ningryk van Valencia is bedekt met Rystvelden. Men bouwt het Zuikerriet, met zeer goed gevolg, by Velez, Malaga en Tortox. De Zuikerplantadiën, een overblyf- zel der Moorfche naarftigheid , zyn echter meerendeels te niet gegaan, door gebrek aan brandhout. De Spanjaards zyn deftig en hoogmoedig ; welke in- borst, een gevolg der groote daaden hunner Vooroude- ren, hun oyy, zelfs in het bedelaarspak, en in de ge- vangenis. Zy zyn geen groote complimentmaakers ; maar vrymoedig. De jaloezy, waar mede zy doorgaans be- fchuldigd worden, beftaat meer onder de minnaars, dan by de getrouwden. Men vindt weinig tweegevegten on- der hun; doch de moorden vallen nog heden zeer dik- wyls voor, vooral in het Koningryk van Valencia. Dee- ze moorden worden volbragt door middel van een drie- kanten poignard , dien zy zeer behendig onder hun man- tel weeten té verbergen, en welken zy met veel behen» digheid weeten te gebruiken. ’Er beftaat nog een bar- baarsch gebruik in Spanje, te weeten een foort van oor- log tusfchen een zeker aantal perfoonen van één beroep, by voorbeeld tusfchen twee benden Muficanten of Too- neelfpeelers , welke dikwyls ontítaat zonder eenige ge- gronde reden, maar alleen om zyn heldenmoed te too- nen. Na eene voorafgaande uitdaaging,begint men op elk- anderen met het musquet te vuuren, waar na de ftryd met den degen wordt beflist. Dit gebruik heeft voors al plaats in Arragon en Navarre , en zelfs borst ’er in 1792 zodanig een oorlog uit, tusfchen twee Parochien van Saragosk. De Spanjaards zyn van natuure lui en vadzig; de mees- te heilzaame inrichtingen, die by hun gevonden worden, zyn zy verfchuldigd aan Vreemdelingen, en wel voornaa- ftnelyk aan de Franfchen, Dit is mogelyk voor een ge- deelte het gevolg geweest van de groote genegenheid, die PHILIPS V fteeds voor zyne Natie behield, welke hy, zo veel mogelyk, naar zyn Ryk lokte en begunttigde. Dee- ze Monarch bleef fteeds in zyn hart een Franschman , WEGENS SPANJE. ` 571 gelyk hy onder anderen toonde by de volgende gelegen- eid oen de Infante, die in haare kindsheid naar Frankryk was gevoerd, om ten eenigen tyde mêt LODE- wyk XV te huwen , van Verfailles naar huis wierd te rug gezonden, was het Hof van Madrid woedend. Op de eerfte tyding, die de Koningin 1sABELLA daar van ontving , bofst zy uit in fcheldwoorden tegen de Fran- fchen, en begeerde van den Koning, dat hy alle Fran- fchen uit Spanje zou verjaagen. De Koning ftond haar dit verzoek toe; doch liet teffens zyne beste goederen in koffers pakken. Ras vroeg de Koningin, wat dit bete- kende; waar op de Monarch, niet onaartig, antwoordde: was het niet uwe begeerte, dat alle Franfchen het Ryk zullen verlaaten ? daar mede willende zeggen, dat hy zelve dan ook moest vertrekken. De Koningin glimlâch- te; en de order wierd niet ter uitvoer gebragt. De Spaanfche Letterkunde beftaat hedendaags voornâa- melyk in Vertaalingen van Engelfche en Franfche Wer- ken. De Franfche boeken in profa zyn, over ’t alge- meeti, zeer geacht by de Spanjaarden; doch de Dichtkun- dige Werken vallen minder in hun fmaak, om dat zy hun te geregeld zyn. Het is zeer buitengewoon, en ftrekt ten bewyze, hoe betreklyk de fmaak in het letter- kundige valt, dat dezelfde meníchen, die afkeurende aan- merkingen maaken op Moliere, Racine, enz. een buiten- gewoon vermaak fcheppen in het zien vertoonen van T'oo« neelftukken in drie Bedryven, die zo ingewikkeld zyn, dat men ’er kop noch ftaart aan vinden kan, en in wel- ke ieder Bedryf daarenboven wordt afgebroken door het tusfchenbeiden vertoonen van kleine Stukken, by hun Saynétes genoemd , die noodwendig den draad van het voornaame Stuk, dat vertoond wordt, moeten breeken, of ten minften deszelfs belangrykheid , zo ’er iets yan dien aart in te vinden is, doen verlooren gaan. Dikwyls fpeelt een Ateur in beide Stukken, en neemt niet eens de moeite om van gewaad te veranderen. Hoe beklaaglyk ook de ftaat der Spaanfche Letterkunde zy, men kan dit niet zeggen omtrent andere Weetenfchappen, die over °t algemeen met goed gevolg in Spanje beoeffend worden. Ook hebben eenige Spaanfche Geleerden reeds gewigtige ontdekkingen. in verfchillende takken van Wee- tenfchappen, aân het Fransch Znffitut National medege- deeld, Prrures V heeft ook eene Academie voor de Taal- kunde opgerigt, in den fmaak der Franfche, Dit Lichaam | be: 572 BERICHTEN WEGENS SPANJE. beftaat uit vier en twintig Leden, en heeft onder ande- ren een Woordenboek in ’t licht gegeeven, * geen ge- houden wordt voor het beste dat in eenige taal te vin- den is. De Spaanfche Vrouwen zyn minder coquet dan die van andere Natien: {choon zy , over ’t algemeen, geen fris- fche kleur hebben, gebruiken zy echter geen blanketzel: zy hebben iets edels en aangenaams in hun voorkomen: zy zyn ongemeen fchroomachtig in het openbaar; doch zy ftellen zich hier voor fchadeloos in den byzonderen omgang. Zy onthouden zich ten ttrengften van de ge- meenzaamheid, welke de zamenleving by de overige Eu- ropeefche Volken wettigt: zullende zy, onder anderen s niet gedoogen, dat meu haar openlyk op het zedigst kus- fche. Deeze regel is in Spanje zo gewigtig, dat een Tooneeldichter het niet zou durven. waagen een kusch op het theater te doen geeven ; waarom ook de Vertaaler van de Franfche Opera, le Tonnelier, in de Rol van Fau- chette, dit meisje haaren minnaar niet doet kusfchen 5 maar liever zyn hoofdhair in orde fchikken, ’ geen daar te lande voor een zeer kennelyk teken eener tedere liefde wordt gehouden. Daarentegen daagen de Spaan- fche Meisjes en Vrouwen de Mannen uit, met wellustige, en zelfs fchandelyke, redeneeringen; en ontzien zy zich niet, met zulke vuile Vertelzels en Gezangen voor den dag te komen, dat men ze in het vuilst bordeel niet on- befchaamder kan uitflaan. Deeze onhebbelykheid is een evolg der verwaarloosde Opvoeding van het Vrouwelyk flagt in Spanje. De meisjes, van haare kindsheid af overgegeeven aan de zorge van gemeene dienstbooden , neemen de grove taal en zeden van deeze over , die zy zich voorts, door ledigheid , gewoonte , en voorbeelden, eigen maaken. Jammer is het, dat de beide Sexen hun- ne belangen zo flegt verftaan, dat zy zulk eene elendige Opvoeding. by aanhoudenheid doen ftand houden! Men weet {chier niet, welke van beide de Sexen hier door het meest te beklaagen is, KORT HET LEVEN, ENZ. VAN PH. COMMERSON, 578 KORT BERICHT , AANGAANDE HET LEVEN, DE REIZEN EN ONTWERPEN, VAN DEN GROO- TEN FRANSCHEN NATUURKUNDIGEN, PHI- LIBERT COMMERSON. pooni COMMERSON wierd gebooren te Chatillon, in het Departement van d’din, op den 28 van Slagt- maand 1727. -Zyn Vader, een Gerechtsbode, trachtte hem op te leiden tot het beroep van Advocaat. Maar de Jon- geling , bezield met een onweerftaanbaare drift voor de Geneeskunde en Natuurlyke Historie, was wars van de Pleitzaal. In 1747 begaf hy zich naar Montpellier , en vertoefde’ aldaar zeven jaaren. Op den 17 van Wynmaand ‘1760 begaf hy zich in den echt met eene wysgeerige Vrouw, met welke hy, geduurende twee jaaren, in den ootften voorfpoed en °t volkomenst genoegen leefde 5 pe hem. trof, tot zyne bittere fmerte, het ongeluk, dee= ze geliefde Echtgenoote, na verloop van twee jaaren, het Kraambedde te verliezen. De droef heid, die hy ovr ‘deezen ramp gevoelde, gepaard met zyn onuitputlyk yver in den arbeid, haalde hem eene geweldige ziekte op den hals, waar aan hy niet dan met moeite ontfnapte. “Thans nam hy een befluit, om de waereld, die hem haa- telyk geworden was, te ontvlieden, en begaf zich ten dien einde naar Parys, om zich als te begraaven in de groote Boekeryen dier Hoofdftad, en zyn verdriet, zo veel -mogelyk , te verzetten , doot geduurige en fteeds verwisfelde letteroefeningen. Onze Wysgeer bevond zich hier op het drukst in zyne eliefde bezigheden , toen hy, in den Zomer van 1766, door het toenmaalig Staatsbeftuur, uit dezelve geroepen wierd, om deelgenoot te worden van eene Reize rondsom de Waereld. In den beginne had hy in °t geheel geen zin in dit ontwerp : doch men loste alle zyne tegenwer- pingen op, voldeed aan alles wat hy ten dien einde vroeg, en voerde hem, half tegen wil en dank, met eene postchais naar Rochefort, van waar hy, in ’t begin van Sprokkelmaand 1767 , met het Fluitfchip ZEtoile in zee ftak, om zich te voegen by BOUGAINVILLE, die eenige maanden vroeger van Nantes gezeild was met het Fregat da Boudeuft. __Na eene Zeereize van twee jaaren, kwam COMMERSON, | in Ed 574 HET LEVEN, DE REIZEN EN ONTWERPEN in Slagtmaand van 1766, aan op Zs de France, alwaar dë uitmuntende Intendant dier Colonie, porvreE, hem op ‘het vriendelykst ontving, en, als een rechtfchapen bemin- naar zyns Vaderlands en der Weetenfchappen, alles, wat in zyn vermogen was, in °t werk ftelde, om zyne onder- neemingen te bevorderen. Ook was de Heer PorvrE door het Fransch Staatsbeftuur verzogt, hem, zo lang moge- lyk, in de Indiën te houden, en te beweegen om naauw- keurige onderzoekingen te doen op Madagascar en eenige andere plaatzen in die ftreeken, op welke men voorgeno- men had zich te vestigen. COMMERSON voldeed, met zyne gewoone werkzaamheid en naauwkeurigheid, aan die oogmerken,en kwam, tegen het einde van 1771, op Zsle de France terug. Doch hy vond de zaaken aldaar niet weinig ten zynen nadeele veranderd : dewyl porvRE naar huis terug geroepen, en een ander, die geen de minfte liefheb- bery had voor de Fraaije Letteren, in zyne plaats gekoe men was; ‘tgeen ten gevolge had, dat by des Intendants wooning, in welke hy anderzins zyn vast verblyf hield, verlaaten moest, en zelfs, voor een tyd, van zyne in- komften beroofd wierd. De geweldige lichaamsafmattin- gen, die hem allengskens verzwakt hadden , thans ge- aard met een doodlyk verdriet over de kwaade behande- ingen, die hy moest ondervinden, hadden eindelyk een zo geweldigen invloed op zyn geftel, dat hy in eene doo- delyke kwyning verviel, die hem, op den 13 van Lente- temaand des Jaars 1773, uit dit leven wegrukte. De dood vergunde hem ongelukkiglyk geen tyds genoeg om de laatfte hand aan zyne waarneemingen te flaan: ook moest hy het vermaak derven, van te mogen verneemen, dat hy in zyn Vaderland benoemd was tot Lid van de Academie der Weetenfchappen, voor het Kruidkundig vak, teffens met Jussieu den Taak: By zyn vertrek liet by zynen Zoon, zyn eenigst kind, over aan de zorge van een Broeder zyner overledene Echt- enoote. Deeze Jongeling heeft reeds zyn Vaderland ge- iend in een Departementsbeftuur. — _ By Uiter Wille, gedrukt onder den titel van Testament fingulier, legateert COMMERSON zyne Handfchriften en Verzamelin- en aan het Kabinet der Tekenkunde te Parys, en zyn yk aan de Snykamer, die het digtst gelegen was aan de plaats zyns overlydens, om aldaar optleed te worden, en te dienen tot het openbaar onderwys. lang, dan in lieden, van wien hy iets konde leeren, of die hem wilden behulpzaam zyn in zynen arbeid. Zyne zugt voor de Natuurlyke Historie was zo groot, dat de- zelve hem geheelenal wegfleepte, en hy zich, tot derzel- ver volmaaking , aan de grootfte gevaaren biootftelde, Dikwyls ondernam hy lange tochten , zonder voorraad van levensmiddelen , zonder geld, en alleen voorzien van die werktuigen , hem tot zyne onderzoekingen noodig. Hy bragt dan geheele dagen door , zonder eenig ander voedzel te gebruiken, dan een ftuk grof brood, °t welk hy bekwam in de hutten, gelegen aan den weg dien hy volgde, eri was genoodzaakt zyn dorst te ftillen met fly- kerig water. Eindelyk, om eene zeldzaame Plant te vin= den, of een niet dagelyks voorkomend Diertje na te jaagen, {telde hy zich dikwyls in gevaar, om van ftei- Ee nooit beklommene rotzen in den afgrond neder te vallen. Op zyne Reize rondsom de Waereld verzamelde hy byna vyfduizend zoorten van Planten , waaronder zesti nieuwe Geflachten, en by de drieduizend, tot dien ty toe, onbekende zoorten , zonder daar onder te rekenen de zeldzaame Planten van het Eiland Zaiti, die geftoolen of - verlooren zyn. In 1774 kwamen, van Jsle de France, in Frankryk aan, twee-en-dertig Kisten, in welke zyne Verzamelingen waren ingepakt. Zyne Kruidboeken belie- pa een getal van meer dan tweehonderd Deelen in Fo- io, die alle de voortbrengzels van het Groeijend Ryk, door hem verzameld in de Gebergten van Zwitzerland, Savoie, Dauphiné, in de Alpen, de Pyreneën, de Ceven- nes , in Provence, Languedoc, enz. bewaarden. Deeze Boeken bevatten het byzonderfte en zeldzaamfte , *t geen hy had kunnen vinden , zo in het wilde , als in de Ver- n za. 526 HET LEVEN, DE REIZEN EN ONTWERPEN zamelingen der Liefhebbers, tot wcike hy toegang kou krygen, en die hem iets wilden mededeelen. Op deeze wyze bekwain hy de geheele Verzameling van CHARLES 3 Geneesheer te Gannat, weleer een der Correspondenten vin TOURNEFORT , die by zyn overlyden dezelve gele- gateerd had aan de Academie van Cëermont- Ferrand, alwaar dezelve, zonder de zorge van COMMERSON , een prooi voor het bederf en de wormen zou geworden zyn. Hoewel de Kruidkunde de voornaamtte liefhebbery was van COMMERSON , ftrekte dezelve zich echter ook uit tot alle de overige deelen der Natuurlyke Historie; by voor- beeld tot de kennis der Schelpen en der Bloedelooze Die- ren. Inzonderheid had hy veel liefhebbery voor de ken- nis der Visfchen ; over welke weetenfchap hy, onder an= deren , correspondentie hield met LINNzus. Hy ftond zelfs op het punt, om een Werk in ’t licht te geeven over de Visfchen der Middellandfche Zee; toen hy van dien arbeid wierd afgetrokken , door zyne Reis rondsom de Waereld. Niet voldaan met de verfchillende rangfchikkingen der Gewasfen , van tyd tot tyd, door verfchillende Geleer- den, uitgedagt , fchikte hy dezelve, volgens een niéuw , door hem uitgedagt, Stelzel. Had COMMERSON langer tyd van leven mogen genieten, hy zou der Kruidkunde een zeer gewigtigen dienst gedaan hebben, door het aan-i leggen zyner overeenftemmende Kruidboeken door de ge: heele Waereld. Reeds lange zodanig een ontwerp in het hoofd hebbende, had hy van alle verfchillende Planten een aantal gelyke ftaalen verzameld, om daar mede. twin- tig, zo veel mogelyk gelyke, Kruidboeken te voorzien , en dezelve te plaatzen in de voornaamfte Hoofdfteden en Hoogefchoolen van Europa. Dusdanig ontwerp was eenen onderneemenden Geest als dien van COMMERSON waar- dig, en eene zaak van de grootfte nuttigheid. „ Deeze » gewigtige taak (dus fpreekt hy in een’ zyner Brieven) » heb ik cp my. genomen , zo om het aandenken aan oñ- » ze Reize rondsom de Waereld te vereeuwigen, als om, ə» van het eene einde van Europa tot aan het andere , ə onderwerpen van vergelyking te bezorgen, die meer dan „, alle tot hier toe uitgegeevene Boeken zullen medewer- s ken tot volmaaking der Kruidkunde , en tot onderrich- » ting der Studeerende Jeugd. Het is dikwyls zeer s» moeilyk, de Schryvers met elkander overeen te brengen, » zo door de gebrekkigheid der Plaaten, als door de 23) O+ VAN PH. COMMERSON. 577 s Onnaauwkeurigheid der Befchryvingen ; hinderpaalen, s» dikwyls alleen vermogende om de vlytigften te mismoe- s, digen. Door deeze en dergelyke beweegredenen aange- s fpoord, heb ik het van de grootfte nuttigheid gerekend, » dat ik, die zo veel gezien, zo veele vergelykingen ge- » maakt heb, en de rykfte Verzameling van gedroogde s Kruiden bezit, welke immer beftond , my verledigde » tot het zamenftellen deezer gelykzoortige Kruidboeken. a» Wanneer deeze Verzamelingen eens geplaatst zullen zyn, » daar zy behooren, zal ieder kunnen zien, van welke » Plant men fpreekt, onder deezen of geenen naam. Een » algemeen Werk , op alle deeze eensluidende Kruidboe- » ken flaande, zou een fleutel zyn, gefchikt voor een » ieder. Beginnenden zouden ontflaagen zyn van de » fteedsduurende noodzaaklykheid, om Kruidboeken aan » te leggen, die zeer veel tyds wegneemen, en echter » altoos zeer bepaald en eon: blyven, In elke Hoofd- „> plaats, in welke een deezer Kruidboeken zal geplaatst s» Zyn» behoorde een gefchikt Kruidkundige aangefteld te » worden, om weekelyks daar over eenige Lesfen te hou- » den. Zelve ben ik voorneemens, ten dien einde eene s» Stichting na te laaten , en een jaarlyks Inkomen van » ten minften duizend Livres te verzekeren voor den » Kruidkundigen , die het opzigt op myn Kruidboek » te Parys zal hebben, en ’er Lesfen over geeven. » Alles op voorwaarden, die ik , te zyner tyd, nader » Zal openleggen.” en “ Pe AANMERKELYKE RECHTSPLEGING VAN DEN SULTAN MASSOUD. Ene Oosterfche Vertelling. Mono velde, gedurende zyne lange en grotendeels vreeds zame regering, menigerlei rechterlyk vonnis, hetgeen verre afweek van den gewonen vorm der rechtspleging, an den aanvang velen hoogst-bedenkelyk toefcheen, maar dan doorgaands by verder nadenken hemelhoog geprezen werd. Aan geen dezer vonnisfen konden Rechts-Geleerden en ongeleerden zó bezwaarlyk hunne goedkeuring geven, over gene van MAssoup’s uitfpraken was het oordeel zó lang verdeeld , als over die, welke het vol- gend Verhaal opgeeft. > | Op zekeren tyd, dat voor den Sultan alles gereed was om ter jagt tê gaan, zag hy voorby zyn paleis cen Meisje in de MENG. 1798, NO, 14. Tt ge- 673 AANMERKELYKE RECHTSPLEGING gevangenis brengen, wier klederen geheel met bloed bevlekt waren. Dit zonderling en verbazend fchouwfpel wekte zyne nieuwsgierigheid op. Hy liet zyn paard ftaan; en beval, dat men dit Meisje aanftonds voor hem brengen zoude. ,, Een goed werk,” zeide by, „„ is beter dan een goede jagt. Veelligt kan ik ene ongelukkige voor de gevangenis bewaren, of enen myner Nederrechteren van een moeilyk onderzoek onuflaan”’ Zy werd dan op zyn bevel voor hem gebragt; een Meisje, zo fchoon als de dageraad, met een oog , dat hare be- bloede handen zou hebben kunnen logenftraffen, had niet haar eigen mond aanftonds de daad bekend. Zy had ene harer voor- malige Gefpelen, ook een zeer fchoon , maar veel ryker , meisje, vermoord, weinige ogenblikken vóór dat die begunfiigde mer den beminnelykften der jeugdige Perfianen ftond verbonden te worden. ,, En welke oorzaak, Ellendige! (vroeg massouD) had gy tot het bedryven van zulk ene woeste daad ?” ,, Voor= waar ene zeer weuige,” ‘was het antwoord. , Zie my aan, Monarch! en gy zult erkennen, dat ik gene de minfte gely- kenis hebbe met die dieren , die audere dieren flechts alleen verfcheuren om zich met hun vleesch te mesten.” Zulk een moedig antwoord deed massoup’s verwondering des te hoger klimmen. „ Zo zeg my dan (viel hy haar fpoedig in de reden) uwe redenen, en veelligt uwe verontfchuldigingen.” Nu verzocht zy den Sultan, de goedheid te hebben, van, vóór hy hare gefchiedenis zoude aanhoren, ook den Bruidegom van het vermoorde meisje, en hare ganfche familie, voor zy- nen troon te dagen, om des te zekerer te zyn, dat zy hem de zuivere waarheid, en gene valfche gronden van veront- fchuldiging, voordroeg. Massoup vond deze bede geheel bil- lyk, en gaf aan dezelve aanftonds zyne b-williging. Zodra daarop de verzochte getuigen verfchenen waren, begon de mis- dadige, met ene gelatenheid, als of zy zelve klageres , en niet de-befchuldigde , geweest ware , aldus te fpreken : ;, Myn vader werd gehouden voor één der gegoedfte koopluiden in Ifpahan; Ak voor een meisje, wier perfoon en geluksgoederen de aanzoeken der mannen wel verdienden. Vraag het, Moe -7 narch! dezèn lievenswaardigen Jongeling , dien ik heden zó geweldig van zyne bruid beroofde; vraag het hemzelven , of ik hem niet ten minte boven twintig minnaars voor myn hart verkozen hebbe ? of hy niet meermaal knielend om myne hand. ‚ fmeekte? en of hy niet reeds van vreugde op het Dier Albo- rak (*) regelrecht tot den zevenden hemel meende op te fty- i ge (*) Zo heet by de Mahomedanen het Dier , op hecwelk Mahomet zyne. reize naar den hemel decd, waarop de Profeten, wanneer zy met Godde- Iyken last op den weg waren, gewoonlyk reden, en welks naam, die zo veel als blikfem betekent , deszelfs grote fnelbeid aanduid. VAN DEN SULTAN MASSOUD. 579 ‚ toen ik hem myne wederliefde plegtig verzekerde. —— . Ò, Hoe dikwyls heeft daarna deze huichelaar my het fchoonfte beeld van ons toekomftig huwelyksleven ontworpen! my bet- zelve met ene warmte gefchetst, welke my , ligtgelovige, ge- heel wechfleepte, waarvoor ik hem met den vurigften gloed der tederheid vergelding gaf, en „eer. maar by Gods groten Profeet, de onwaardige verdient de verrukking niet, waarmede ik van zyne bedriegeryen fpreke!” | l h Ha, vergeet niet”. e.s.. e viel haar hier de Jongeliog in de reden: „ Vergeet gy maar voor alle dingen niet,” fprak Massoun hem toe, op enen ftraffen toon, , dat de beurt van fpreken thans aan haar is; ook zal zy aan u komen, en dan even zo onafgebroken.” | ‚… Alleen enige nietsbeduidende bedenkingen myns vaders,” aldus voer Roxane (zo heete het fchuldige Meisje) voort , „ verhinderden, of diever vertraagden, ons twrouwverbond. Zyn hoogmeed vond zekere gemaakre {chikkingen nog niet prach» tig genoeg : myne liefde had gaarne over dat alles henenges zien; maar zyne geboden moesten gehaorzaamd worden, Juist was hy, op zekeren avond, met my in een gefprek over onze toekomftige huishouding gewikkeld , als hy my op eenmaal geweldig deed verfchrikken, terwyl by, midden in zyne reden, eensklaps ter aarde zonk. Hy was door ene zware beroerte getroffen. , Ach myne arme dochter '* was alles, wat hy nog ftervend uiten konde, en hy bloes den adem uit, eer nog, op myn bier gefchrey , flechts een flaaf of ene flavin ter hulpe konde toe{chieten. Spoedig na myns vaders dood ver- ftond ik eerst geheel den zin zyner laat{te woorden. Hy. 