Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
2 Dat muco pz Groot in Engeland de eigenheden van een geleerde niet wist af te leggen, en zijn toon bijgevolg stof gaf tot aanmerkingen, bewijst het schrijven van den Aartsbisschop assot aan WINWOOD: » Bij zijn eerste ontmoeting met den Koning was hij (px GROOT) zoo ondragelijk ijdel (tedious) en vol aanmatigenden omhaal in zijn spreken (tittle tattle)” enz. 's Konings oordeel over hem luidde, dat hij neen pedant was, vol woorden en zonder veel oordeel.” Zie bij vREEDE, Inleid. 1M, bl, 320. 1616. Ook Denemar- ken wil ons de vrije walvisch- vangst beletten. 592 ALGEMEENE GESCHIEDENIS annen schijnbaar met een ander doel bij worron (die aan de onderhandelingen deel genomen had) vervoegen, of deze zich ook iets zou laten ontvallen, waaruit men aanleiding kon nemen om de besogne te hervatten, en of men in onderhandeling zou kunnen treden over de vaart en visscherij in het Noorden. Dit laatste geschiedde, en aan Jo- ACHIMI en DR GROOT werd de taak opgedragen om het goed regt der Nederlanders bij hunne vaart in de IJszee, en de gegrondheid hunner klagten in het licht te stellen. In een der stukken, ten dien einde voorzeker door nz Groot gesteld, werd Zijne Ma- jesteit van Groot-Britannië verzocht in aanmerking te nemen, »dat deze Landen, zijnde van zeer kleine uitgestrektheid, niet tegen de magt van hunne openbare of be- dekte vijanden zouden kunnen bestaan noch hunnen vrienden van dienst zijn, ten ware de zee vergoedde wat aan het land ontbrak.” — Hoezeer OLDENBARNEVELT zelf later nog eene poging deed om het vertrek der Engelsche Gecommitteerden op te houden, was echter weldra de onmogelijkheid om het eens te worden, niet meer te ontveinzen. Men scheidde den 4%* Mei, evenwel met wederzijdsche betuigingen van achting en wel- willendheid. De Staten verklaarden bij deze gelegenheid nogmaals, dat zij nergens, hetzij in de Oost- of West-Indiën, hetzij in het Noorden, met koophandel of visscherij iets uitsluitends voor zich verlangden, maar in allen deele met zijne Majesteit en zijne Rijken opregte gemeenschap en vriendschap wenschten te houden, — Dat zij echter, waar de Engelschen zich vijandig betoonden, niet gezind waren voor geweld te wijken, bleek spoedig, daar op het berigt, dat de Engelsche Noordvaarders door twee oorlog- schepen vergezeld zouden worden, onzen Gezant te Londen aangeschreven werd zich te beijveren, dat, zoo deze oorlogschepen geen tegenbevel kregen, zij zich ten minste van vijandelijkheden zouden onthouden, daar de onzen in last hadden geweld met geweld te keeren, Hun Hoog Mogenden, dit moest canon bij deze gelegenheid het Engelsche Hof te verstaan geven, waren van meening, dat de Spaansche Ambassadeur en andere Spaanschgezinde personen, alle doenlijke listen bedachten om tusschen de beide Staten vijandschap te verwekken, ten einde daarmede hun voordeel te doen !, Overeenkom- stig die mededeeling verordenden de Staten, dat de schepen der Noordsche Maatschappij voortaan van geschut en krijgsbehoeften voorzien zouden zijn. In het jaar 1617 wer- den de Noordvaarders werkelijk met de Engelschen handgemeen, zij overmeesterden een Engelsch schip en bragten het herwaarts op. Doch terstond werd het op last der Sta- ten vrij gegeven. Niet alleen Engeland trachtte ons de walvischvangst te beletten, maar ook de Koning van Denemarken beweerde, dat die vischvangst in de Noorderkwartieren uitsluitend aan zijne onderzaten toekwam; de visscherij op de kust van Groenland, hoezeer hem mede toekomende, zou hij aan andere natiën, mits zich bij hem van paspoort voorziende, 1 Resol. Stat.-Gen. 9, 12, 14 Febr.; 8, 10, 15, 16, 27 April; 1, 2, 4, 16 Mei, 1615. DES VADERLANDS. 595 RAUM SU DIEM ET EEE kunnen toestaan, Deze verklaring beantwoordden de Staten met de mededeeling, dat 1616. meer dan duizend schepen uit Nederland ter visscherij, onder anderen ook op de walvischvangst, uitvoeren, en dat men hiermede niets strijdigs met iemands aloude reg- ten meende te verrigten, maar veeleer op ’s Konings bijstand meende te mogen reke- nen. Niettemin nam de Koning van Denemarken maatregelen om met geweld de me- dedinging der Nederlanders te beletten; maar de onzen schroomden niet om de Noord- vaarders in 1616 ook tegen Denemarkens krijgsgeweld met een vijftal oorlogschepen te beschermen 1. Het geduld van cnmmisTiAaw wilden zij echter niet op eene te zware proef stellen. Dus weigerden zij in het verzoek der Hansesteden te treden, en den Koning tot herstel der grieven, waarover dezen klaagden, te vermanen. Zij mogten dit weigeren in weerwil der gesloten alliantie, daar toch ook de Hansesteden bedongen hadden, dat zij niet in de Guliksche oorlog getrokken zouden worden 3. Op goeden grond beweerden de Staten tegenover de Engelschen, hetgeen ook de — n slelregel was van den sedert tot Gouverneur-Generaal benoemden JAN PIETERSZ. KOEN °, aanzien van de dat zonder de wapenen de handel in Oost-Indiën niet was te handhaven. 'Zij door- —— grondden ten volle, welke hoedanigheden er in de mannen gevorderd werden, die toen ter tjd aan het hoofd der zaken in Oost-Indién geplaatst werden. Toen in de maand Mei 1613 Gennir neynst, in plaats van PIETER BOTH 4, door de Bewindhebbers der Compagnie tot Gouverneur en Admiraal-Generaal benoemd was, en de nieuw aange- stelde Bewindsman in hunne vergadering was verschenen, om zich voor de diensten, die hij ook aan het Land doen zou, billijk loon te bedingen, antwoordden zij hem: »dat zij zeer gaarne verstaan hadden, dat men hem had gekozen, niet twijfelende, naardien hij dezen last had aangenomen, of hij kende zich zelven daartoe bekwaam en had het voornemen om zijne taak met courage, eere, wijsheid en voorzigtigheid kloek- moedig met Gods hulp uit te voeren tot dienst van het Land en de Compagnie, waartoe Hun Hoogmogenden hem met ernst vermaanden zich ten uiterste te beijveren, en zijne eer te betrachten, en ten dien einde ten allen tijde voorzigtige en prompte resolatién te willen nemen 5. Zoo sprak men toen van Lands wege de Oost-Indische ambtenaren aan, en’ zij beschaamden over het algemeen 's lands vertrouwen niet. Het was alsof het Bestand voor de Oost-Indiën niet bestond 9, zoo veelvuldig waren aldaar ! Resol. Stat.-Gen. 11, 13 April; 12, 27 Mei; 2 Junij 1616. 2 Resol. Stat.-Gen 13, 14, 15 Junij 1616. 3 Zie Mr. 1. c. D. v. DIJK, Zes jaren uit het leven v. Wemmer v. Berchem, bl. 63. t sora verongelukte met twee van zijne drie schepen op de terugreize naar het Vaderland bij het eiland Mauritius (Resol, Stat.-Gen. 17 Sept. 1615). 5 Resol. Stat.-Gen. 11 Mei 1613. 9 Bij de hiervoor op bladz. 390 vermelde bijzonderheden aangaande de overbrenging van het Ill Deez. 2 Srvx. 75 1616. 594 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ——————————————————————————————————— ———Ósmangy de botsingen tusschen Nederlanders en Spanjaarden. De dienaren der Oost-Indische Compagnie kregen wel het uitdrukkelijk verbod mede om de vijandelijkheden niet het eerst te beginnen; maar in de overtuiging dat zulks maar al te noodzakelijk was, werden hun voorschriften gegeven, hoe zij zich in geval zij werden aangerand, te ge- dragen hadden, » gedenkende onzer Naties eere en reputatie te behouden, vermeerderen en uit te breiden met alle eerlijke en geoorloofde middelen !." Aan sterke uitrus- tingen ontbrak het dan ook niet. In Augustus 1614 zond de Oost-Indische Compagnie JORIS VAN SPILBERGEN met vier schepen naar de Molukken. Hij moest de reis nemen door de Straat van Magellaan, Op de kusten van Chili en Peru kwam hij met de Spanjaarden en Portugezen in aanraking en deed hun zooveel afbreuk als hij vermogt. | Nabij Callao de Lima boorde hij, met eenige Spaansche gallioenen slaags geraakt, het Admiraalschip in den grond, waarna de andere schepen de wijk namen. Na de Mo- lukken bezocht te hebben, deed hij Bantam aan, waar bij vernam, dat de Admiral STEVEN VAN DER HAGEN vier Spaansche schepen voor Malakka verbrand had 3 in Julij 1615 werden op het gerucht, dat de vloot, die rijk beladen uit Indië terugkeerde, door den vijand beloerd werd, oorlogschepen uitgezonden, onder het bevel van dappere vlootvoogden, onder anderen van den kapitein LAMBERT HENDRIKS, gezegd MOOIJE LAN- BERT, den man die zich eenmaal niet ontzag een zeeroover tot in eene Engelsche haven te achterhalen en te tuchtigen 3, Aan de Compagnie ontbraken de middelen niet. Den 28% Mei 1615 werd besloten, voor de jaren 1615, 1616 en 1617 ter harer tege- moetkoming, in plaats van 200,000 ponden, uit de convooijen der door hare schepen in- en uitgevoerde goederen 300,000 ponden te betalen, mits men in dien tijd niet met Spanje in openbare oorlog kwame 4. Ook had zij toen vijf en veertig groote schepen berigt van het sluiten van het Bestand naar Oost-Indië, voege men wat Mr. t. c. p. VAN Dus vermeldt in zijn, sedert uitgekomen, aangehaald geschrift; Zes jaren uit het leven van Wemmer van Berchem, bl. 1—4. Achter dit werk vindt men: Jets over onze vroegste betrekkingen me! Japan, waarin men vollediger en juister berigten vindt, dan hiervoor (op bladz. 391) konde: medegedeeld worden. Het in 1600 in Japan aangelande schip heette, zoo als thans blijkt, niet de Erasmus, maar de Hoop; ook zou het aan de vrijwillige goedheid van den Vorst van Fira: toe te schrijven zijn geweest, dat sommige Nederlanders Japan in 1605 verlieten en het benzt van hun wedervaren met de verzekering, dat de Keizer vrijen handel in zijne Staten vergunde aan MATELIEF overbragten (Zie het aangeh. werk, bl. 3, 11 en 12). 1 Instructie v. 27 Nov. 1609. vreepE, Inleid. II. bl. 420. Zie ook de Resol. van de Zeventien”: van den 5 Sept. 1609, bij Mr. van puk, Zes jaren uit het leven van Wemmer v. Berchem , bl. 74 en 75. 2 WAGENAAR, X, bl. 97, 98. 3 Resol. Stat.-Gen. 17 Julij, 1615. 4 Resol. Stat.-Gen. DES VADERLANDS. 595 q"u-—-————————————————————————a!—ÁÁns—— ———€ X írÜ" in bezit, 10,000 man soldaten en bootsgezellen in dienst, en 4000 stukken geschuts op hare schepen en op hare sterkten in Indië 1. In 1617 gaf men het denkbeeld van de mogelijkheid der inachtneming eens Bestands in Indië geheel op, en de bevelhebbers aldaar kregen bevel om te werk te gaan, alsof er ook in Europa geen Bestand ge- teekend was, Van toen aan werd zonder dat men zich eenigzins om Spanjaarden, Portugezen, Engelschen of welke Europeanen ook, bekreunde, de stoutste staatkunde in Oost-Indië voortgezet. Men nestelde zich overal door parti te trekken van de zwakheid, de deugden, de ondeugden en de oneenigheden der inlandsche Vorsten en volken; door, als ware men daartoe van regtswege geroepen, kantoren aan te leggen en kasteelen te bouwen, en zoo men vermaand of gedreigd werd te vertrekken, stoulweg te antwoorden, dat men niet van zins was henen te gaan, ja veeleer nog een tweede kasteel bij het eerste zou bouwen. Wat men in Indië bemagtigd had en verder bemagtigde, beschouwde men sedert als op den vijand in wettig verklaarden krijg veroverd land, waarop geen andere Europesche natie eenig regt had te doen gel- den, en terwijl men in Europa vrijheid van zeehandel vorderde als op het volkenregt steunende, en zich op de vrijdommen, die vreemde handelaars in onze havens genoten, beriep 2, handhaafde men in Indië een onverbiddelijken alleenhandel. Zoo vele oorlogs- en handelsposten, zoo vele verspreide deelen van een magtig Rijk 3, vereischten een middelpunt, vanwaar eenheid van handeling kon uitgaan, en waar alles kon bijeengebragt en opgelegd worden wat uit het moederland voor Indië en uit Indië voor het moederland bestemd was. Reeds in 1610 was ». Botu overeenkomstig de hem gegeven instructie van 27 Nov. 1609 bedacht geweest op het vestigen van een generaal kanloor te Jacatra 4, aangezien Bantam daartoe geene geschikte gelegenheid aanbood. Doch bepaaldelijk in 1617 hadden de Bewindhebbers der Compagnie haren hoofdbe- ambten in Indië gelast van den Koning van Jacatra op Java of van eenen anderen Vorst op dit eiland een stuk gronds te koopen ter stichting eener stad en sterkte, die 1 WAGEKAAR, X, bl. 97. 2 Zie vagEDE, Inleid. II. 423. In Frankrijk wilden zich de Nederlanders volkomen gelijk met de Fransche ingezetenen zelven beschouwd zien. Tegen eenige belemmerende maatregelen, in 1615 in eenige Noord-Fransche havens ondervonden, voerden zij onder anderen aan, dat zij » verklaard, aangenomen en erkend waren voor regnicoles en genaturaliseerden in Frankrijk.” Zie Resol. Stat.-Gen. 28 Julij, en 27 Aug. 1615. Hier zijn, zoo het schijnt, de voorregten bedoeld, die aan de Nederlanders in Frankrijk verleend waren in de hoop van reeders en schippers der- waarts te lokken en Frankrijk alzoo in de voordeelen der Oostindievaart te doen deelen. 3 In hunnen brief aan den Grootvorst van Moscovië noemen zich de Staten Bezitters van vele Rijken eh Landen in de Oost-Indiën. Resol, Stat.-Gen. 26 Oct. 1615. ^ van DIK t. a. pl. bl, 10. 1616. Stichting van Batavia. 1616. 596 ALGEMEENE GESCHIEDENIS f en men Batavia zou noemen. Jan rIETERSZOON KOEN, die in 1618 tot Gouverneur-Gene- raal over Nederlandsch Indië was aangesteld, trachtte dit het eerst ten uitvoer te bren- gen. Hij trad met den Koning van Jacatra in onderhandeling over den afstand var een stuk lands, Doch daar hij intusschen aanleiding vond om dezen Vorst van ver- standhouding met de Bantammers en de Engelschen en van vijandelijke voornemens te verdenken, begon hij de woning der Compagnie te Jacaíra te versterken. Dit gaf aanleiding tot tegenmaatregelen van den anderen kant: de stad Jacatra werd insgelijks in staat van tegenweer gesteld, en de versterkte woning der Nederlanders met schansen omsloten, op welke Engelsch geschut geplant werd. Op het berigt van vijandelijkhe den, elders in Indië door de Engelschen gepleegd , meende xozx hen hier niet te beboeren te ontzien, en vernielde de schansen, die hem bedreigden. Doch er kwam tijding dat er eene Engelsche vloot naderde. Met zeven schepen ging xoen den $1"* Decem ber 1618 deze scheepsmagt te gemoet, PIETER VAN DEN BROEKE als bevelhebber in de nieuwe sterkte te Jacatra achterlatende, De overmagt der Engelschen op zee drong den Gou- verneur naar Amboina te wijken en in geruimen tijd te Jacaíra niets van zich te laten hooren. Hier werden de onzen door de Javanen te land en door de Engelschen te wa- ter zoozeer bestookt, dat zij tot een verdrag moesten komen, waarbij den Koning var Jacatra eene som van 6000 Rijksdaalders toegestaan, en het staken der verdere rer- sterking van de woning der Compagnie beloofd werd. Doch het verdrag was onzer tegenpartij slechts een middel tot verraad. Van pen BROEKE, bij den Koning van Jacatra ter maaltijd genoodigd, wordt in boeijen geslagen, en de Hollanders door tus- schenkomst der Engelschen overgehaald, de vesting over te geven, Voordat het ech- ter hiertoe kwam, werd Jacatra door de Bantammers overvallen, die den Koning ver- jaagden en VAN DEN BROEKE en eenige andere gevangenen naar Bantam voerden. ln. tusschen bleef de versterkte woning in handen der onzen, wien het echter geraden was, zich onder bescherming van den Koning van Bantam te begeven. Doch mer kon het omtrent de voorwaarden niet eens worden, en reeds was het op nieuw van wederzijde tot vijandelijkheden gekomen; toen Koren met eene magt van achttien sche- pen kwam opdagen, de Engelsché vloot dwong af te deinzen en de stad overrompelde. Hij nam haar den 30° Mei 1619 in naam der Oost-Indische Compagnie in bezit, er zij werd met den reeds vooraf gekozen naam Batavia gedoopt !. | De uitbreiding van de magt en den handel der Nederlanders in de Oost-Indiën stond met den tegen Spanje gevoerden oorlog in verband. Krachtens het regt van zelfrerde -——— — ——— 1 Koen zelf wilde haar eerst dezen naam niet geven, daar hij zonder zijne kennis vóór zijn terugkomst door de moedige bezetting aan de versterkte woning gegeven was. Doch voor cen be- vel, in 1621 uit het Moederland gekomen, moest deze onwil wijken. Zie de Schrijvers aange haald door wacenaar X, bl. 305—390. m en re vt S NM AR « ac Chew geese i * yg > e f Nos f i a one 1 z k T pb de oom owe 0008 Nes he s ae? T * 1 uo dg oin 7 A è : ii z z i 25088 s. tl . E d id s ais T Ve HS ie d. a r ep get t — PE ` Nu $c ' > Jay’ Suc u e a ~x » ^as que We dung idet. — MC d EA i, Mtn |; "m — Hite. Bri state doc ve ; . 1.. : SU CX Cp ODE Cue. dus oet . — E ps des È i t $ , * i ae 4 t * Hh sat BM x . ts, .* X — i E V ocn: * a > 3 1 sore den d. ‘ eS tu Xo Cute dee » 4. adds VO TM pe L Gr weal cb wek re i ` : eo tud cbe s ub ov XE AE Ec SUUS a er w i XD facet . (ye ICT 4S UT fan UT OU? Ug u ? ~ ie t't: S O ap Bor T | 1 * Ü t : " E 1 gt Dyes UR E EN tt watch wy i M0. G,’ 1 a » T" . : ge b dU yx He: + . r "e > , E l ? à te — b S » » 4 ae t epee 9 aa. s.t J * "I — * b 4 » P" ‘ * s . 5 p Get fuas ow ox "d 7 pe EE c i M 4 , t . *. 1: : 60,01 a : s at a'i UE b oul aw” ui — 1 1 22 "anm NS uc. 3 7 "a. aD Nais m pO€. ta, CO OP d . , ? ^ en a V6 s is Cabo a oe 3 » i i 1 €: Te rod 0a c c an dd] ci ndn, 7 0e on tea (ise »o$ — ND RSEN ai pe Z2 T . à g b as p dsl. x5 A pc or E E Aree vam md . v . yOu A ' 6 * — te ` “a Luv b HIE Hath —Aæ Eel HHH Biireng LE. "TH DES LI] LLLLLLIIIELLILI FERFE E 7. L4 eed orbes eve Pe. DES VADERLANDS. 597 hE Sey en el diging bemagtigde men aldaar de bezittingen van Portugezen en Spanjaarden, en 1610. handhaafde zijne veroveringen tegen alle natiën der wereld: immers meende men ze niet te mogen opgeven, wilde men de stelling niet verliezen, die men, ook in het voor- deel zijner bondgenooten, in Europa had ingenomen, en de zaak handhaven, in wier dienst men het Vaderland stelde, en om wier wil men achtte dat de Neder- landen als zelfstandige Staat bestonden. Deze beschouwing bragt mede, dat men ook den vrienden, aan wier hulp men veel verschuldigd was, alle deel aan het regt van eigendom op hetgeen men in Indië veroverd had, trachtte te onthouden. Of ruimt men ook, al is het aan bondgenooten, een gewest in, dat men op eigen kos- ten heeft ingenomen en waarvan men nu de vruchten geniet? Vandaar de tegenstand der onzen tegen alle pogingen, reeds gedurende het leven van genpmik IV aangewend, om Fransche onderdanen in de baten der Indische vaart te doen deelen. Maar was de ves- liging in Oost-Indië eene noodzakelijke krijgskundige handeling met een hoog staatkun- dig doel, dan bragt de aard der zaak mede, dat men, hetgeen men in de Oost-Indiën verrigtte, niet op een ander gebied mogt toepassen. Immers krijgsoperatién, buiten noodzaak vermenigvuldigd, ontaarden in eerzuchtige veroveringen. In de oogen der wereld, en dat niet alleen bij vijanden, zou ons volk de blaam van onlijdelijke ver- overingszucht, die wij zelfs nu noode ontgingen, op zich geladen hebben, zoo men zich niet bij de veroveringen in de Ovst-Indiën bepaald had, en ook in de West- Indiën Spanje was gaan bestoken en gewapenderhand handelsbetrekkingen was gaan aanknoopen. Wilde men zonder schijn van reden aan alles stout de handen slaan, met elken gevestigden regtstoestand ten eenen male breken, zich voor goed den pas afsnijden om als een binnen wettige grenzen beperkt lid van de maatschappij der volken te worden opgenomen, zoo kon men in Amerika wenschen aan te vangen, wat men in Azië aanvankelijk met goed gevolg uitvoerde. Maar had men, bij den moed om voor de eischen van den oorlog niet terug te deinzen, besef van regt en eerbied voor staatkundige orde, dan moest men het er voor houden, dat aan de bedrijvigheid der natie in de Oost-Indiën eenmaal eene genoegzame speelruimte , aan hare stoffelijke be- hoeften aldaar een genoegzaam rijke bron was geopend. Deze uileenzetting zal genoegzaam zijn om te doen begrijpen, dat het streven naar oOrpennaurL- de oprigting eener West-Indische Compagnie mede van denzelfden kant moest komen, — n du vanwaar de tegenstand tegen het sluiten van het Bestand gekomen was; en eensdeels rd ig de te doen bescffen, dat OLDENBARNEVELT, zoodra er uitzigt was op vrede, tegen dat nie. streven moest zijn ingenomen !; anderdeels dezen zijnen weerzin, als het gevolg 1 Verhooren, Ne 101 (bl. 75). De groote voorstanders van de oprigting cener West-Indische 5903 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1616. eener bij alle stoutheid beradigde staatkunde, volkomen te regtvaardigen !. In de najaaarsvergadering der Staten van Holland, ten jare 1614, maakte de oprigting eener » generale West-Indische Compagnie" een der punten van beschrijving uit. Doch toen ook werd deze zaak »in nader bedenken gehouden en uitgesteld.” De tegenstand kwam voornamelijk eensdeels van de zijde der Oost-Indische Compagnie, anderdeels van die der kooplieden, welke handel dreven op de kust van Guinea: deze handel zou onder het octrooi der algemeene Westindische Maatschappij vervat zijn geworden, en nu vreesden zij die de vaart op Guinea dreven, dat de oprigting der nieuwe Compagnie een voorwendsel kon worden om hun de genoten voordeelen voor een deel te doen verlie- zen, en ze niet ten volle terug te doen erlangen, wanneer soms de Westindische Maat- schappij niet aan de verwachting mogt beantwoorden ?. Zoo bleef de oprigting uitgesteld lot na OLDENBARNEVELTS val, Maar hetzelfde staatkundige plan, dezelfde staatkundige beginselen, die hem tegenover de drijvers der Westindische Compagnie op onthouding en matiging bedacht deden zijn, gaven hem den vereischten moed om tbt handhaving van ons gezag in de Oost-Indien ook tegenover de Engelschen alle krachten aan te wenden. Doch hoe was, wij herhalen het bier, de noodige vrijheid van spreken en handelen tegenover Engeland mogelijk, zoolang de Koning van dit Rijk nog steden op ons eigen grondgebied bezet hield, als panden eener nog niet gekweten verpligting, steden, over welke hij naar willekeur beschikken, die hij, de zwakke Vorst, des noods aan onzen aartsvijand, met wien hij zich in de innigste onderhandelingen inliet, overleveren kon? Lossing der Reeds vóór het sluiten van het Bestand hadden de Staten vurig verlangd zich door pues. den afkoop der pandsteden » uit de handen en de banden bunner lastige vrienden te verlosen 9," Hoeveel te meer dan thans, nu men Engeland minder noodig had, Compagnie waren de Predikant piancivs en de Pensionaris FRANCKEN, en in de Provincie Zeeland, die jaar op jaar, door ten spijt van den invloed van Prins wavnirs de op hare rekening gebragte sommen te weigeren, het handhaven van den Staat van oorlog en de staatkunde van OLDENBARNE- vELT in de waagschaal stelde, in deze Provincie, zeg ik, was men zoo gesteld op die oprigting, dat toen men in Mei 1615 de subventie aan de Oost-Indische Compagnie verhoogde, de Gecommit- teerden uit Zeeland er ernstig op aandrongen, »dat van gelijken geresolveerd zou worden op deu voortgang van de West-Indische Compagnie" (Resol. Stat. Gen. 25 Mei, 1615). 1 Over de eerste pogingen ter oprigting eener West-Indische Maatschappij, zie hiervoor bl. 277—280. 2 Resol. v. Holl. 1614, bl. 103—107. 3 Jemm, Il, | p. 96. Werkelijk hield canon nog tijdens het verblijf vam wiwwoop te "s Hage bij den Koning aan op de uitlevering der pandsteden tegen billijke voorwaarden. Toen echter vond hij geen gehoor (CanLeTow, Lettres etc. I, p. 57). DES YADERLANDS, 699 ja meer belemmering dan steun bij hetzelve vond, Maar om tot het gewenschte doel te geraken, moest het geld gevonden worden, dat ons land nog aan Engeland schuldig was. Gelukkig kwam de Koning van Engeland zelf ons ter halverwege tegen. De. weinige loegenegenheid, die zijne bedrijven en zijn karakter bij zijne onderdanen opwekten, bragt le weeg, dat hij bij zijne Parlementen geene geldelijke ondersteuning vond, en van den anderen kant verslond de dwaze mildheid, waarmede hij zijne gunsten aan on- waardigen uitdeelde, belangrijke sommen. Dus moest hij, het kostte wat het wilde, aan geld trachten te komen. Dit kon te ’s Hage geen geheim zijn, en deed de hoep ontstaan, dat men den Koning, zoo hij geraden werd voor de lossing der pandsteden geld te begeren, door het aanbod van de dadelijke betaling eener niet onbelangrijke som tot de inwilliging van hetgeen men verlangde zou kunnen overhalen. Zoo de Koning al eenig waar besef van het onschatbaar staatkundig gewigt van het bezit dier vestin- gen op Nederlandsch grondgebied hebben mogt, een geschikt middel om hem voor de lasten de baten uit het oog te doen verliezen, was hierin gelegen, dat de bezettingen zich met klagten over achterstallige bezoldiging tot hem wendden. Dit geschiedde in het najaar van 1615. In het begin van de maand December gewaagde de Nederland- sche Gezant te Londen in een brief van zeker voorstel aangaande de steden van ver- zekering, een blijk, dat hij de zaak aanvankelijk tot de vereischte hoogte had weten le brengen, en OLDENBARNEVELT werd gelast, den Gezant hierop »in het partikulier”. te antwoorden, opdat canon met bescheidenheid en onder de hand den Koning polsen mogt, ten einde te weten te komen, » waarop de zaak berustte en wat men bedoelde 1.” Werkelijk hadden de klagten van de Gouverneurs der steden Vlissingen en Brielle, die uit Engeland de soldij hunner manschappen ontvingen, aanleiding gegeven, dat hier in den Geheimen Raad de vraag was geopperd, of ’s Konings belang niet mede- bragt, deze steden liever terug te geven, dan ze met zoo groote kosten in bezit te houden. Intusschen had caron den Koning zelven in een bijzonder gehoor over de zaak onderhouden, en deze vond dus ongezocht, zoo het scheen, gelegenheid den Raad de taak op te dragen, om over die vraag te beraadslagen, en te verklaren wat zij in deze zaak voor ’s Konings eer en voordeel raadzaamst achtte. 1616. 1636. 600 ALGEMEENE GESCHIEDENIS I Ee ee ee steden te bepalen. Deze gecommitteerden verlangden, dat de Staten, van de nog te be- talen 600.000 pond, dadelijk 200.000 in klinkende munt zouden uitkeeren, en het overige van zes tot zes maanden voldoen zouden. Op deze voorwaarden zouden de gar- nizoenen de steden verlaten en daarvan een regiment, door de Staten te onderhouden, gevormd worden. Dit voorstel werd aan den Nederlandschen Gezant medegedeeld. Doch deze verklaarde zonder aarzelen, dat zijne Meesters nimmer over te halen zouden zijn om zulk eene groote som te betalen. Immers hield de hem in October 1615 mede- gegeven instructie in, dat de Staten wegens hetgeen zij in de jaren 1605, 1610, 1612 en in de beide volgende jaren voor den Koning van Engeland gedaan hadden, waarlijk wel op geheele kwijtschelding der schuld aanspraak mogten maken 1. Dus bood caAmox slechts 200.000 pond, in twee jaren te betalen, betuigende, dat hij geenen last had om meer ie bieden; maar, voegde hij er bij, hij zou op zich nemen, die som met 50.000 pond te overschrijden, zoo men ze wilde aannemen. Eerst na verloop van drie maanden, gedurende welken tijd zij hunnen Gezant verboden eenigerlei voorkomenden stap te doen, en zelven geen ongeduld verrieden, kwamen de Staten tot een besluit. Het is waar dat de provincie Zeeland , als naar gewoonte; in de maand Mei, zwarigheid maakte om het haar toegewezen aandeel aan de som tot aflossing der schuld te beta- len. Voor het einde dezer maand evenwel bewilligde zij in de repartitie ?, en alsnu besloten de Staten het aanbod van hunnen Gezant te erkennen. Nu overwoog de Raad de zaak op ’s Konings bevel op nieuw, maar volhardde bij zijn vroegere mcening. Evenwel wilde de Koning zich nogmaals bedenken, en na verloop van twaalf dagen - was zijn besluit genomen om tot het voorstel van de Staten toe te treden. Eerst na twee nieuwe vergaderingen, bij de laatste van welke de Koning in persoon tegen- woordig was, trad de Raad tot 's Konings zienswijze toe, Deze zaak baarde veel opspraak. Het heette, dat zij door de geheime bemoeijingen van een of twee personen doorgedre- ven was, en winwoop achtte het noodig zich in een schrijven aan CARLETON, den nieuwen Engelschen Gezant te ’s Hage, te moeten reglvaardigen. De Secretaris LAKE schrijft aan denzelfden, dat het volk de overgave der steden van verzekering slecht op- nam, en verscheidene zeer verstandige lieden ze afkeurden 3. In Frankrijk kon men zich niet genoeg verwonderen, dat de Koning van Engeland zulk een geschikt middel om de Staten in bedwang te houden, moedwillig uit de handen gegeven had. Mogelijk had sacorus later zelve spijt van eenen stap, waartoe hij door niets dan door zijne zucht om ten behoeve zijner onwaardige gunstelingen tijdelijk aan geld te komen, 1 Resol. Stat-Gen. 28 Octob. 1615. 2 Resol. Stat.-Gen. 16 Jan.; 19, 28 April; 11, 30 Mei 1616. 3 CARLETON, I, p. 57— 60, 71. DES VADERLANDS, 601 i | schijnt verleid te zijn geworden. Op den 114" Junij 1616 gaf de Commandant Lord 1616. burggraaf ust de stad Vlissingen, en Sir morace verg de stad Brielle pleglig aan het Nederlandsche Bewind in handen. Marpzn£z vertegenwoordigde hierbij de Staten te Vlis- singen , MATHENESSE te Brielle, elk door nog andere aanzienlijken vergezeld. Van het regi- ment, gevormd uit de bezettingen, te zamen ongeveer duizend man sterk, werd Sir ROBERT SIDNEY, de zoon van den burggraaf trstz, bevelhebber. Deze laatste vertrok, na een- endertigjarige dienst aan deze landen bewezen, en na een beleefd bezoek aan de Staten te ’s Hage, naar Engeland terug, en morace vere werd kolonel van een ander Engelsch regiment in der Staten dienst }. Zoo was dan de Regering der Vereenigde Provinciën ontslagen van eene gewigtige reden tot bezorgdheid, nu zij de twee belangrijke binnenlandsche vestingen niet meer in de handen zag van eene Mogendheid, die haar in hare buitenlandsche staatkunde slechts belemmerde, en wier invloed en bedoelingen in het binnenland zij oorzaak had te duchten en te mistrouwen. Nog altijd duurden de pogingen voort, door JACOBUS Voortgezette beproefd om de Staten tot ontruiming. der plaatsen in het Kleefsche en Guliksche te BSS — VT bewegen, ja bet schijnt, dat die Vorst zich sedert den aanvang van het jaar 1616 Staten tot ont- ruiming van het voorgenomen had om alles aan te wenden, ten einde dit zijn doel te bereiken. Zwan- Guliksche te be- ger gaande van een plan om zijnen zoon, den opvolger van zijnen troon, met eene der SPON dochters van ries III in het huwelijk te doen treden, was hij begeerig, Spanje te believen. Nu vielen de Spaansche Gezant en de Agent der Aartshertogen te Londen hem gedurig lastig met het verzoek, dat hij toch de Staten tot het ontruimen van de Guliksche Landen zou nopen, en de onbezonnen Koning had hun zijn woord gegeven.. Bovendien vreesde hij, dat het stoute optreden der Staten in Duitschland vroeg of laat tot eene openbare oorlog zou leiden 2, Krachtens de bestaande alliantién zou hij in dit geval genoodzaakt zijn de Nederlanders te ondersteunen. Dit nu duchtte een Vorst, dien men niet zoozeer vredelievend, als veeleer angstig voor den oorlog noemen moet. Zoo weinig opregt had hij die Verbonden aangegaan, dat bij uitvlugten zocht om, als het er op aan kwam, de verpligtingen, welke er uit voortvloeiden, niet na te komen. Tot nog toe hadden de Staten zich bij het bezet- houden der Duitsche vestingen kunnen beroepen op het verklaarde verlangen van den Keurvorst van Brandenburg, die menigmaal betuigd had, dat hij zijn regtmatig erfgoed verloren zou rekenen, zoodra de Staten het niet meer voor hem bewaarden. Kwam nu het bezwaar tegen de bezetting dier landen door Staatsche troepen van den kant van Brandenburg zelve, dan was den Staten een gewigtige grond benomen om aldaar ge- nesteld te blijven. Zoo liet het de Koning van Groot-Britannië dan ook niet aan pogingen 1 CARLETON, 61—73. Resol. Stat.-Gen. 2, 7, 8, 9, 12, 24 Junij 1616. 2 CARLETON, I, p. 34, 35, 182. IW, Deez 2 Srovx, 76 1616. CARLETON, Engelsch Gezant te ’s Hage. 602 ALGEMEENE GESCHIEDENIS a ee ontbreken om Brandenburg tegen de Staten en hunne handelingen in te nemen. Den 22** Februarij berigtte de Brandenburgsche Raad sticke, de zoon van den Orer ijselschen Gedeputeerde, den vertrouweling van OLDENBARNEVELT, dat een schrijven van den Koning van Engeland te Berlijn naijver en achterdocht tegen de bedoelingen der Staten met het bezetten der steden had opgewekt. Voorts had hij in last over de afpersingen en knevelarijen der Nederlandsche soldaten te klagen. Srıcxe ried den Staten, _ den Keurvorst door een welwillend schrijven neder te zetten en gerust te stellen. Natuur- - lijk verzuimden zij niet dit te doen. Maar ook te Heidelberg stookte sacorus. Hiervan | kennis bekomen hebbende, rigtten de Staten eene uitvoerige regtvaardiging van hunne daden in het Guliksche aan den Keurvorst van de Paltz, en zij miste hare uitwerking niet. Ten minste meldde de Nederlandsche Agent srepenope in het laatst der maand Maart, dat de Keurvorst de regtvaardiging der Staten alom verspreid had, en zich met vertrouwen over hunne maatregelen in Duitschland uitliet. Ja hij was, op voorstel vàn BREDERODE, voornemens om een ernstig schrijven of een statig Gezantschap nar Engeland te zenden, ten einde den Koning beter in te lichten 1, Loo stonden de zaken, toen Sir nuver cARLETON, die zijnen Koning reeds als zaak- gelastigde te Venetië bij de verwikkelingen in Jtalié gediend had, te ’s Hage aankwam, om als gewoon Gezant dienst te doen en tevens volgens het regt, in 1585 door Koningio ELIZABETH bedongen, zitting te nemen in den Raad van State. Dit regt hing met he bezit der steden van verzekering zamen, en toen deze in banden der Staten gesteld waren, meende CARLETON dadelijk de blijken te bespeuren, dat men middelen zoch om hem in de uitoefening van dat regt te verkorten 2% Niettemin bleef hem hd lidmaatschap van den Raad van State gegund tot het einde van zijn Gezantschap toe. Doch na hem heeft geen Engelschman meer zitting in dat Collegie gehad. Bij tir eerste audiéntie ter Vergadering der Staten, ademde zijne rede enkel welwillendheid en goedgunstigheid. Maar zijn tweede vertoog, dat OLDENBARNEVELT, van den inhoud te voren onderrigt, hem verzocht had niet zonder nader order in de Vergadering te brengen’, behelsde zooveel als eene beschuldiging van goddeloosheid wegens de partij bij de bin- nenlandsche godsdienstige geschillen door de Staten gekozen, en van onregtvaardighe wegens de rol, die zij hunne legermagt in het Guliksche lieten spelen, Aan de Staten werd verweten, dat zij steeds door hunne stappen den Aartshertogen en Spanjaarden tet het doen voortrukken hunner troepen aanleiding hadden gegeven. Wilden zij dus det blaam van veroveringszucht en onregtvaardigheid niet op zich laten kleren, en zic! 1 Resol. Stat.-Gen. 22 Febr,; 29 Maart 1616. 2 CARLETON, I, p. 159. .3 Resol. Stat.-Gen. 24, 31 Maart; 20 April 1616, 20439 93-9 > .Å..- + 2 . 4 H. * ° 4 e - d ew E . . * 0 M i 1 . x + $ ‘ ` j - + . à ry * 2 * . —— + E . .. E E 4 * ^ a ‘ Jt : P `. ‘ . . ` se ^c E = E. X Ce a , ` : ` ’ - ç - © - * i et = . : * * H T * PPS. . Com | a oy (ot i .. y i + * J i * — = 3 æ . - . D ^9 » x ` s - "P — M ` — a 9 ¢ ' ° . oe 2. oe. ‘. * 4 ‘. Å PT y ° . : * + r " — Lj Å , t. * * e 4 . > Ld s 7 i * . z dt A E ae .. 4 . » L r * '. r ' ) te t *. P 7 ,. 3. i, n — ` ` wo. . » * id t Lan . ` . 8 * . . 4 ' ^. 2 ! t * = * ^ . A ° * * ‘ ot r 4 * 4. . g. . "n b . $ B a ‘ * '. * .. P ^. * "E . b LI t» oe ¢ we ‘> - m ut Ps ede dA ciue OE — 0705, 4 Meer Aipa cA one me C. ` ! * 64 Engels: te ’s H on i bbs 3 Ld D d MM 3 L . i ` "8 > ‘ JH Ed * vat A “a Tes ve end.” = * ae à A . , ez 1: ed * . : a a , t hd U ET bg l ° 5 1 = E w — “te genw. .' . : n : ' x . : thard Vea lau eon ae s De VAR den Berre ee Yu 4 i . his t * a A $5 *. . i 4 e 1 regad aiu t, T Vid na fy — Ss e * M EN . e of n i “34 ut pr aes 1 fl, m hus "aat jt t. €, f i E. ds . o ' PR VEN ope.’ t QN i oh 1. d o "M. E S tn "n preien, Aa. ? " «ta etg be a . s " r = vus Ei i : E l uL : : i oP ag — ‚eagen en ^pat mE (aes E x t RE FER IE onor, , oe , f “ye Ty, Wilder Gis wy X qp up E ud a €: d Ge. — ae ab x laten kho Een Sateen 3g 5.2. 29 Mess 1977 7 CARLETuS, l, p. ita 3f: NM Gen. Za, 31 Maar: 2) April Min, Let eT ë Le LI HH SH IIIII— HUE Áo. z „sY — * UU = J. | * anao ^ b on. & Y P s e rus YÀ DES VADERLANDS, 605 MU niet moedwillig in eenen toestand brengen, waaruit hunne vrienden en bondgenooten hen niet zouden kunnen redden, zoo stond hun niets anders te doen, dan het voorge- stelde formulier te onderteekenen en volgens de daarin vervatte beloften te handelen. En hoe was thans dit formulier gesteld? Het behelsde de volgende verklaring: » Daar het de wil des Keizers is, de Landen van Gulik en Kleef van krijgslieden te bevrijden , zoo beloven wij al de door ons bezette plaatsen, zelfs Wezel te ontruimen, en die Ge- westen nimmermeer te zullen bezetten” Slechts als het in die oorden weder tot eene openbare oorlog mogt komen, was men aan deze belofte niet gehouden !. En zulk eene verklaring, waarbij noch het traktaat van Xanten gehandhaafd, noch van de Ko- ningen van Frankrijk en Engeland gerept en slechts van den wil des Keizers gewaagd werd, wilde sacosus van ons vergen! Dit wilde hij op een tijdstip, dat de Spanjaarden zich al meer en meer ten oorlog toerustten, en hun leger tot het bezetten van nieuwe plaatsen was overgegaan! — Want wat was er sedert gebeurd? Sedert lang bestond er geschil over Borkulo en Ligtevoorde. De Aartsbisschop van Keulen beweerde, als Bisschop van Munster, Leenheer dier Heerlijkheden te zijn, en wilde ze als behoorende tot het Heilige Roomsche Rijk beschouwd hebben. Werkelijk waren zij door Munslersch garnizoen bezet. De Staten van Gelderland erkenden die aanspraak geenszins, en de Landheer, Graaf sonst van Bronkhorst en Stirum, was op hunne hand. Het Hof van Gelderland, met eenige Raden uit de Hoven van Holland, Friesland en Utrecht gesterkt, deed uitspraak tegen den Keurvorst van Keulen, en nu werden de beide stadjes door troepen uit Zufphen en omliggende plaatsen in het begin des jaars 1616 ingenomen. Dadelijk kwamen eenige afgevaardigden uit de Munster- sche Raden te ’s Hage om de tusschenkomst der Staten-Generaal tegen deze inbreuk der Gelderschen op de regten van hunnen Bisschop en van het Rijk in te roepen. Doch, gelijk de Gelderschen hier niet buiten het gezag der Generaliteit gehandeld hadden, zoo liet het zich denken, dat hunne klagten geen gehoor vonden 2% Deze handelwijze der Staten was eene nieuwe grieve: de heiligheid des Roomschen Rijks was op nieuw ge- schonden; de Aartsbisschop van Keulen, door bloedverwantschap en geestelijke waardig- heid zoo naauw met de Katholieke Ligue verbonden, was in zijne eer en belangen aan- getast. Bovendien had Prins genpnik zich van eenige plaatsen in het Graafschap Ra- vensberg verzekerd, en was men zijne sloute tusschenkomst in het Brunswijksche nog niet vergelen. De eer van het Rijk scheen te vorderen, dat die stappen der Staten niet onbeantwoord bleven. (caprgron, I, p. 80, 84, 90). | 2 Resol. Stat.-Gen. 10, 12, 18, 27, 28 Maart; 9, 18 April 1614. 28 Febr. 1616. 76 * 1616, De Staten be- zetten Borkulo en Ligtevoorde. 1616. 604 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ENEN SEE EE spel tusschen de Staten en de Spanjaarden gespeeld: elke zet va. cen tegenzet van den anderen uit. Den Staten was het niet handeling bezet te houden, maar zij hadden het op hc Koning gemunt; was dit doel bereikt, zoo zouden zij het vc voorjaar kwamen berigten op berigten, dat de vijand aanstalt: maakte. Den 8" April verschenen Zijne Excellentie en de dering der Staten-Generaal, om wat zij deswegens vernamen op het Graafschap Ravensberg gemunt; volgens anderen o[ weder op Essen, Bocholt of Borkulo. Graaf HENDRIK \ DE VELASCO commandeerden de bijeengetrokken troepen, wacht 1, Deze mededeeling lokte het besluit uit om o op zijne hoede te zijn; maar bovendien zou de Prins. aan de steden Soest en Lippstadt het voorstel doen e harer verzekering, onder belofte dat, wanneer de Gr: verleende neutraliteit bekrachtigen wilde, men dat krij: laten trekken. Werkelijk bragt de Ridmeester sTAKENBR werwaarts hij den Markgraaf van Brandenburg met een gedaan had, in het begin van April 7 ruiters binne Graaf genprik Doch verre van acte van neutraliteit te verleenen, nan VAN DEN Lippstadt. BERG bezet Soest en Soest in en legde er eene bezetting van 200 Span): stadt, hetwelk hij insgelijks vermeesterde, Maar in Soest de Spaansche bezetting ontwapend. Dus zag garnizoen tot 700 man te versterken, Hierna, du: Essen en Dortmund, niettegenstaande dit Rijksstedey Hertog van Brunswijk toekwam, innemen. Ja, zoo aan het voetvolk order gegeven om naar de Gelders: kwam het er op aan op alles verdacht te zijn. Te hebben, werden de Provinciën aangeschreven, hare der Staten volmagt te geven om toe te stemmen ir waardgelders ?, — En was het dan nu tijd om eene gelsche Gezant uit den naam zijns Konings van de gebeurtenissen sprak krachtiger, dan de mond van : ging alsof de Staten zich aan eene onregtvaardig! : Duilschers de slagtoffers waren, stonden de ongever sten en onderdanen over. Juist in dezen tijd ver 1 CARLETON, I, p. 18. ? Resol. Stat.-Gen. 5, 6, 7, 11, 13, 15, 16 April; 23 EEE EL a = a a LI m-- EF LJ * XA ü—— 2 [ D. 604 INNEN NE 1616. spel tusse — cen lege handelir ; Konin: voor} mae de c Graaf H3 | VAN DEN l bezet So. Lippstadt. i ` ^ ` f 0 ae kc ok t LET zt * i tnl , "S n Li t EN ê vis — 4 vf . 3 3 l ton a $ “hs ' icd dert } è >e : 4 Ai i5 F er zu 2 Ld - , d l Kad ee dg] moe : 3; ead 1 ' (1 P. į REEK hi , TEN | 4 Ne} L ut d^ , i M ^. zd | 4 + ` , e * 3 E EP prix dix l * R l a * e ` LETTEETTECET] oe LLI LEELEE] --"-ammamum —M LITE | 7 u : = Li | = = [* - : = E : F = e. | | =. H H Hund TE — — — T | | Wie — — es al IN | mmm ] MH LE C Leoklebe MIO n “oR LON / v 2 x A -— E ( ^ 4 e qa. i) 0 Ld d Kae oh Tory DES VADERLANDS, 605 nn, den Staten, wien hij berigt gaf van de bevalling zijner echtgenoot, dat hij zijne kinderen 1616. 