Vervolg van Mr Johan Van de Water's groot plakkaatboek s'lands van Utrecht : Van de vroegsten tijd af tot het jaar 1805. Door Mr C.W. Moorrees, en Dr P.J. Vermenlen. 1
Immers wordt aan den Abt opgedragen de Schu- lenburgsche weerd, daar tegen over aan de een overzijde naar boven wordt gezegd geland te zijn hij Heer Johan zelf, dat is, en kan niet anders ver- staan worden, dan met den ouden weerd, waarvan te voren gesproken was, en zo word de Bisschop gezegd aan de overzijde naar beneden geland te zijn, en waarmede kan zulks anders wezen dan met de Marsch? want buiten die twee territoiren zijn er geen anderen welke onder die belendingen kunnen verstaan worden , want daar is anders in 't geheel geen | ander land; laat partijdig en onpartijdig ter plaatse contentieus gaan, indien zij zich niet op de daar- van gemaakte kaarte vertrouwen, en geen van al- len zal de zaak anders geconstitueerd vinden. En derhalve wordt uit denzelven opdragtsbrief | al mede, zo vertrouwt wordt, op zeer goede en ontegenzeggelijke gronden bewezen dat te dien tijde de Marsch, buiten eenig disput, voor des Bis- schops eigendom gehouden wierd. Ten derden blijkt het uit het request van de ingezetenen van de Marsch aan den Bisschop Da- vid van Bourgoudien, hoe door № verloop van den Rhijn de Marsch gebracht zijnde aan de zuidzijde dier rivier, niet alleen de tol van daar is verlegd naar Rhenen, maar dat ook de bouwlieden in de Marsch dikwerf door № land van Gelre verdorven | wierden, voornamelijk door zekere Heer van Ysen- | doorn, aangezien men door ’t verloop van den Rhijn | lichtelijk in de Marsch komen konde, ‘t welk zo, geschiedt was om dat de Marsch Stichts was, en vervolgens oorzaak gegeven had tot het accoord tusschen den Heer van Gelderland en den Bisschop van Utrecht, waarvan in de vorige afdeelingen ge- | DE SOUVEREINITEIT sproken is en іп № vervolg nog meer zal gesproken worden; doch niettegenstaande was, volgens den inhoud van het gemelde request, de Marsch het land van den Bisschop ende een vrijen bodem des Gestichts van Utrecht gebleven, noemende die lie- den zich ook onderzaten des Bisschops in der Mar- ‚sche. En ofschoon dit request een stuk schijnen t welk domestyk was, en uit eigen boe- zem voortkwam, zo is het echter een zeker bewijs, hoedanig de Marsch in dien tijde, dat is de vijf- tiende ceuwe, bij de ingezetenen aldaar is aange- ‚merkt geworden, en hoe bij die ingezetenen, van i ouders tot ouders, was overgegeven welke de oor- zaak van alle inkruiping der Gelderschen in de Marsche was, namelijk de hier boven aangevoerde conventie, waarvan zij de brieven door den brand, in het begin der gemelde eeuwe de stad Rhenen, alwaar hunne secretary was, overkomen, verloren hadden; een zoodanig request strekte daarenboven zo veel te meer tot een bewijs voor het recht van ‚de Provincie Utrecht op de Marsch, om dat de ‚ingezetenen van dat territoir zich niet bij den Bis- ‚schop van Utrecht, tot redres van het ongelijk, hun aangedaan, zouden hebben geadresseerd, indien zij op eenigen voet van den Hertog van Gelderland hadden kunnen verwachten geholpen te worden, waar toe zekerlijk grond zoude zijn geweest, indien ‚zij als Gelderschen bekend hadden geweest of zich als zoodanig hadden durven considereren. Maar daarenboven blijkt ook uit een brief, in zeker boek, ten tytel voerende: Diversorium Davi- dis, dat wegens zekere twiste en groote scheelinge tusschen den gemelden Bisschop en Hertog Karel, ook een compromis gemaakt was wegens alle we- derzijdsche geledene schade, en waarin tot scheids- mannen van de zijde des Bisschops gekozen waren Burgemeesteren, Schepenen en Raden der drie hoofd- steden vau het Oversticht, Deventer, Kampen ende Zwol, en van de zijde des Hertogs de Burgemees- teren, Schepenen en Raden van Nijmegen, Zutphen en Arnhem, van alle die schadens; zullende de Bisschop ten dien einde aan de Burgemeesteren der Geldersche steden de memorie van de zijnen opgeven, en de Hertog de zijnen aan Burgemees- teren der Overijsselsche steden, om daarop te ant- woorden en verder te repliceren; waarna de Re- geerders derzelver zes steden of derzelver volmag- tigden gedeputeerden bij deu anderen komen zouden en volkomen kennisse dragen op de klachten, han- | delen, zaken, gebreken, grieven en schade ter beider | zijde overgegeven, ende hunne vonnissen en arbi- trale sententien, over de beteringe der schaden en ‚homoeden, naar recht of redenen in vriendschap “zouden wijzen en geven, en zoo die zes steden zich ‚niet konden verstaan, mochten zij een onpartijdi- ‚gen Overman noemen en kiezen, na welk compro- ‚mis in het gemelde boek ook volgen de klachten ‚van den Bisschop, van de stad Amersfoort en Rhe- nen op de Gelderschen, onder welke laatste mede begrepen worden de schade door dezelve gedaan in de Marsch; doch onder welke klachten niet ge- vonden wordt dat dè Gelderschen sustineren dat de Marsch hen toekomt, integendeel dat men hen als Stichtschen gevangen nam en ruitergelden af- perstte als waren zij Gelderschen, met bijvoeging van de grote sommen ruitergeld, welken zij in de 'S LANDS VAN UTRECHT. і. Вовк. 1. Trr. 1v. Deen. 107 Marsch gedwongen waren te geven, en gelijk шеп | ten zoude onderzoeken door Commissarissen van aan de Geldersche zijde niet vind in de klachten der Gelderschen dat de Marsch hun toekomt, zoo vindt men ook niet dat zij zich over den Bisschop of die van Rhenen beklagen, dat zij staande hou- den dat de Marsch onder het Sticht van Utrecht behoort, ja ofschoon dezerzijds het antwoord van de Gelderschen op de klachten van die van Rhenen ontbreekt, zo durft men gerustelijk ontkennen, dat ooit ofte ooit geschil is geweest over den eigendom van de Marsch, maar alleen over de vexatien welke de Gelderschen aldaar pleegden, en men zal ook afwachten wat dienaangaande bij de Gelderschen zal bewezen worden, immers zo men ter goeder trouwe handelen wil, en zo de antwoorden des Hertogen van Gelderland, of eenig verder gevolg van het bovengemelde compromis onder de archi- ven van Gelderland bevonden worden, twijfelt men dezerzijds niet of dezelve zullen mede van de te- genzijde geproduceert worden., Ten vierden zal het uit een Ordonnantie van Keizer Karel den Vijfden consteeren, dat het ter- ritoir van de Marsch in dien tijde voor notoir Stichts gebouden wierdt, want wanneer, na de translatie van de temporaliteit aan dien Vorst, de Heer van Montiguy, Grave van Hoogstraten, eene bede ter somme van tachentig duizend gulden voor zijne Keizerlijke Maj. gevraagd had, en de Staten hem dezelve tot een blijde inkomste toegezegd hadden, werden alle landen in t Nedersticht op geld gezet, geene uitgezonderd, doch vermits die bede zeer zwaar ende excessyff aangemerkt wierdt, waren ver- scheide districten niet te zeer bereid om zulks te doen, en trachteden zich met diverse uitvluchten wege de Keizerlijke Majesteit, en onder anderen, op het gemelde 9. artykel, dat die van den Rade van Utrecht hen zouden informeren aan die van de Marsch ende den besitters van de uiterwaarden tus- schen Wijk ende Rhenen gelegen, waarom zij niet geobedieert en hadden die placaten van haar mer- gentalen over te brengen, en van alles verificatie over fe nemen, haar informatie stellende bij geschrifte, ende die aan de Vrouwe regente over te zenden, omme gezien, gedisponeert ende geordonneert te worden als t behoren zal; blijkende bij dezelve antwoorde mede in het 1. memoriaal boek ’s Hoofs van Utrecht, fol 42. Waarna dan ор den 12. Mey 1531 eene ordonnantie van wege den Keizer is uitgekomen nopens de difficulteiten, overgebracht van wege die van Utrecht, over °t aanbrengen van 't mergenboek, en is in % bijzonder omtrent die van de Marsch gestatueert, dat dezelve uit aanmerking dat die grond Utrechtsch was, zouden genoodzaakt worden heure mergentalen op te brengen, ende te betalen heure portie half zo veel als men elders betaalt.. Zo dat uit dezelve Ordonnancie, van wege Чеп Keizer in zijnen Seereten rade gepronuncieert, no- toirlijk volgt, dat uit de informatien, welke bij die van den Rade van Utrecht, ingevolge voorgaande Ordonnancie van hare Kon. Maj., ten opzichte van het sustenu van bet meesten deel der ingezetenen van de Marsch zullen genomen zijn, over de rede- nen, waarom zij weigerig waren heure mergentalen aan te brengen, en uit de deswege overgenomen verificatie, zal gebleken zijn, dat, niettegenstaande zij halve pondschattinge moesten betalen aan den te behelpen; eenige, op de frontieren van Holland | Hertog van Gelderland, zij echter, als onderdanen gelegen, zouden bij die gelegenheid wel onder dat | van den Gestichte van Utrecht, verpligt waren de graafschap hebben willen gerekend wezen, om mis- | lasten over die Provincie te helpen dragen, doch schien bij eene andere zich weder van tegengestelde | dat men hen, om dat zij ook eene halve schatting sustenuen te bedienen; anderen zochten met de pro- visionele betaling van de helfte hunner portie vrij te komen, gelijk blijkt uit zekere Instructie voor den Eerbaren hooggeleerden en discreten Heere Mr. Jasper Livyns van Hooglande, eerste Raad van den Rade provinciaal ende Mr. Pieter van St. Pieters, van den 2. November 1530, te vinden in het 1. memoriaal boek % Hoofs van Utrecht, bladz. 36°, Secretaris ordinaris in den Hove van Holland, om te vertonen aan den Grave van Hoogstraten, Stadhouder Generaal der Landen van Holland, Zee- land, Vriesland, en der Stad, Steden ende Lande van Utrecht, ten einde dat daarin mogte voorsien worden. En om van dezelve contributie ofte bede vrij te wezen hadden ook die van de Marsch bui- ten Rhenen, niettegenstaande notoirlijk gelegen bin- nen den Lande van Utrecht, mitsgaders andere ui- terwaarden, liggende in de Lekke aan de zijde 'slands van Utrecht, hare mergentalen niet aange- bracht, uit oorzaak dat die uiterlanden, in 't ge- heel ofte in deel, gelegen zouden zijn in de juris- -dictie van den Heer van Gelre, ofte ten minsten dat hij zijn bede ende schattinge daar heffende ende ontvangende was, volgens het 9. art. van de- zelve instructie, welke overgegeven zijnde aan de Koninginne regente, hadde dezelve van wege zijne Keizerl. Мај. daarop den 14. derzelver maand doen Antwoorden, meestal inhoudende dat men die klag- VeavoLo Ura, Рів. L aan Gelderland betaalden, maar half zo veel zoude doen opbrengen als anderen. Het blijkt ook teffens, dat de redenen waarom zij weigerden in die bede te betalen, niet was dat zij sustineerden onder Gelderland te behoren, maar omdat de Hertog van Gelderland hen zulks ver- boden had, dewijl hij daar de halve schatting en een zwijgenden Schout had, еп welke argumenten zekerlijk, uit de door den Rade genomene informa- tien en de daarbij gevoegde verificatien, te zwak zullen bevonden zijn om het recht van den Heer van Utrecht op de Marsch te benemen. Men kan ook die pronunciatie van den Secreten Rade niet reprocheren als partijdig en te eiger voor- deele gedaan aanmerken, want indien de gemelde Raad als zoodanig zoude hebben willen handelen, zo zoude dezelve zich niet te vrede gehouden heb- ben met de Ordonnantie van eene halve contribu- tie, maar zij zouden dan notoirlijk de geheele con- tributie gevorderd hebben, doch dewijl zekerlijk uit de stukken zal gebleken zijn hoedanige conventie met den Heer van Gelderland nopens de halve schatting aangegaan was, heeft dezelve op dat ver- drag niet willen empieteren en niets verder geor- donneerd, dan het geen die van de Marsch, zonder dat zij meer dan andere Stichtsche ingezetenen be- last wierden, verschuldigd waren te betalen. Een vijfde bewijs, dat de Marsch onder en tot 40 158 de Provincie Utrecht behoort, is, dat het gemelde territoir altijd is begrepen geweest in het kerspel van Rhenen; hiervan zijn ontelbare blijken Ы) te | brengen, doch men zal zich contenteren met eene gerichtsacte van 1468 te produceren, bezegeld bij Johan Froeyse van Dolre, van wege den Bisschop van Utrecht, en Hubert Foyert, van wege den Her- tog van Gelre, Richters in der Marsche, welke aldaar wordt gezegd in den kerspel van Rhenen gelegen te zijn, welk alhier van een zeer sterk bewijs is, want ofschoon men anders eens mogt tegenwerpen dat het kerspelschap niet altijd zoude ‚jure, condomini van de Marsch geweest waren, decideren omtrent het territoriale, zo kan die ex- ceptie hier van geen gewicht zijn tegen het ar- gument '{ geen uit dien brief genomen wordt, want die brief is niet ingericht om iets omtrent het kerk- lijke te bepalen, maar die brief is eene acte van de civile macht, tot overdragt van eene huitinge. In dezelve nu wordt gezegd, dat de Marsch gele- gen is in het kerspel van Rhenen; dit kan der- halven niet anders beduiden, dan dat de Marsch ook onder het territoir van Rhenen behoort, of dat dezelve, als onder het kerspelschap van Rhenen be- horende, ook mede behoort onder die opperhee- righeid waaronder Rhenen zelve behoort. Men zal misschien hier tegen bijbrengen dat in sommige geschriften, en mogelijk ook wel oude brieven, de Marsch wordt gesteld onder de Neder- ` betuwe te behoren, doch men is dezerzijds zeer. wel verzekert dat men een dergelijke stelling nooit zal bewijzen met eene judiciele acte in de Marsch zelve verleden, en door beider Schouten zegelen bekrachtigt. Hier mede zal men dezerzijds afstappen van de argumenten en bewijzen, welke strekken om aan te toonen dat de Marsch tot en onder de Pro- vincie van Utrecht behoort; men zal thans overgaan tot zoodanige redenen en preuven, welke uit het gevolg van den te voren bewezen eigendom voort- vloeijen. Waaronder dan eerstelijk voorkomt dat van alle oude tijden de Heer van den Lande van Utrecht aldaar een Schout gehad heeft, zijnde dit ampt al- tijd waargenomen door den Schout van Rhenen, zekerlijk en alleen om dat de Marsch nooit an- ders dan als een gedeelte van Rhenen, en als daar toe behorende, geconsidercerd is geworden, zijnde dit eene zo notoire zaak, dat het zelve niet nodig wordt geacht nader bewezen te worden, doch kan het zelve ten overvloede blijken uit de judiciele acte te voren gemeld. | En ofschoon het Furstendom Gelre mede aldaar wel een Schout heeft, zo is dezelve niet meer dan een zwijgende Schout, en heeft de Schout van wege den Hove van Utrecht alleen het recht om de rechtbank te spannen, heeft altijd ook den voor- rang in den zelven en in het bezegelen van alle acten gehad, zo als uit alle de brieven, welke nog in groten getale in wezen zijn, blijken kan. En welke voorrang, welk recht de Schout, die van wege den Heer van Utrecht altijd is geweest en nog is, niet zoude kunnen gehad hebben, in- dien den Heer van Gelderland, gelijk aan de tegen- zijde gesustineerd word, de opperheerigheid over de Marsch gecompeteerd hadde. Men geeft aan de zijde van Gelderland daartegen VAN DEN STAAT EN DE SOUVEREINITEIT wel voor dat die voorrang door de Hertogen van Gelderland aan de Bisschoppen zoude toegestaan zijn uit veneratie voor derzelver geestlijke waardig- heid, doch men behoeft niet zeer veel in de histo- rien van Gelderland, Utrecht en Holland bedreven te zijn, om te weten dat de pretense eerbied voor het bisschoplijk caracter nooit zo verre gegaan heeft, dat hetzelve tot overgave van eenig recht of voorrang aanleiding gegeven hebbe. Behalven dat het nog eenigsins in consideratie zoude hebben konnen komen, indien en de Bis- schop van Utrecht en de Heer van Gelre, aequali maar niet, indien, gelijk van de Geldersche zijde gesustineerd wordt, de Heer van Gelderland het ‚jus superioritatis over de Marsch en de Bisschop zijn dagelijks gerecht alleen voor de helft daar gehad hadde. Maar hoe zal verder hetzelve recht van opper- heerigheid der Hertogen of Staten van Gelderland, ја zelfs eenig condominium in consideratie kunnen komen, als men nagaat, dat op dezelfde wijze de Schout van Rhenen altijd Schout in de Marsch geweest is, zo ook de Secretaris van Rhenen al- tijd van ouds aldaar Secretaris geweest is, en wel onder denzelfden eed, als hij in 't accepteren van zijn ampt te Rhenen gedaan had, gelijk reeds ge- allegeerd word in de feiten en memorien, welke den Procureur Generaal 's Hoofs van Utrecht, mits- gaders de Schout van Rhenen, als gevoegde, in het midden der zestiende eeuwe ingesteld en over- gegeven heeft aan Commissarissen uit de Hoven ‚van Gelderland en Utrecht, en wel zodanig, dat men toen heeft durven poseren, dat nooit iemand uit den lande van Gelderland geadmitteerd geweest is om eenige acten in het register van de Marsch aan te tekenen ofte te passeren, zo als te zien is in dezelfde memorie van feiten art. 94 en volg. Het is almede een bewijs van de opperheerig- heid der Heeren van Utrecht over de Marsch, dat gelijk de voorzittende en den rechtbank spannende Schout zijnen eed doet aan de Heeren Staten van Utrecht, zo ook de Heemraden, aldaar tot de justi- tie gecommitteerd, hunnen eed aan den Schout van Rhenen, als Officier in de Marsche doen, zodanig dat zelfs de zwijgende Schont daar in zich niet bemoeit, en is zulks niet nodig te bewijzen. Dat het wel waar is, dat zulks geschiedt aan den Schout van Rhenen, zo ten opzichte van Gelderland als van het Sticht, doch voor eerst vindt men in | het geen nopens de besoignes van den jare 1619 aangetekent is, bladz. 66, dat die eed aan den Heer van Gelderland te doen eerst begonnen is na de aangevange questie over het territoir, maar daarenboven zal het ten minsten al wederom tonen hoe ongegrond de redenen der Heeren van Gelder- land zijn om de opperheerigheid over de Marsch staande te houden, want hoe zoude het te begrij- pen zijn, dat, de Provincie van Gelderland alleen Overheer der Marsche zijnde, de Heemraden den eed zouden doen aan den Schout van den dage- lijkschen Heer, daar er een andere in dezelve ge- rechtsbank van den Souverein was, en wel een eed om de justitie uit naam van den ambachtsheer te administreren. Het blijkt verder uit zekere brieven van appro- 'S LANDS VAN UTRECHT. batie van Keizer Karel, van 24 Junij, en van Ka- rel van Gulik, Hertog van Gelderland, van den 8. Julij 1580, en daarin geinsereerde accoorde van 26 April desselven jaars, benevens nog daarin vervatte oorkonden van Johan Froeyse van Dolre en Johan van Brakel, Richters in der Marsche, in dato des Woensdags post dominicam invocavit in de vasten van den jare 1491, dat alle kerkge- boden van pandingen, wegens dijklasten in de Marsch, te Rhenen moesten gedaan en ook de kopers van stukken lands wegens verschuldigde dijkspenningen aldaar aangeboden worden. Van gelijke zijn ook oudtijds de weten van de verwinnen, welke op eenige landen gemaakt wier- den, gedaan met voorgaande klokluiding van den stadhuize binnen Rhenen, gelijk blijkt uit de atte- statie van Aalbert Verwey, Notaris en Wouter Hendriks van Steenberg. Gelijk dit nu uit de daartoe geproduceerde in- strumenten zeker blijkt, zo volgt daaruit notoirlijk, dat niet alleen het ambachtsheerlijke van de Marsch, maar ook de superioriteit over dezelve aan den Heer van Utrecht behoord. Want indien de Marsch waarlijk onder de Geldersche superioriteit hadde behoort, en de Bisschop alleen ambachtsheer ge- weest ware, hoe konden dan met eenige mogelijk- heid die proceduren, welke van de superieure macht afhangen, te Rhenen gedaan worden? Hoe konde dan aldaar van 's Heeren wege die kopen aangeboden zijn? Hoe is het al wederom te imagineren, dat een Ambachtsheer den voorrang zoude hebben in de brieven boven den Opperheer? hier kan men ten minsten niet denken dat de waardigheid van Bis- schop zo groot zal geweest zijn dat die van Roomsch Koning voor dezelve zoude geeedeert hebben. En zo men zoude willen zeggen dat de Keizer hier niet kwam in aanmerking als Roomsch Ko- ning, zo kan men ook op gelijke wijze zeggen dat de Bisschop hier niet aan te merken was in zijnen kerkelijken rang, maar alleen als Heer van tSticht, in welken regarde hij vrij minder was als een Roomsch Koning. Het blijkt verder klaar dat de Marsch aan en onder den Gestichte van Utrecht behoord heeft uit de successie der Thinsgoederen in dezelve, als welker successie niet overeenkomt met die van de Nederbetuwe, waar dezelve als allodiaal erven en succederen, daar zij in het district, des questie, even als in de provincie van Utrecht, onder de vorderlijke behoren. Het bewijs daarvan te leveren zoude niet zeer moeijelijk zijn, doch vermits het eene zaak is, welke nooit is gecontesteerd geworden, en de Hee- ren Gelderschen daartegen ook nooit iets hebben weten te zeggen, dan dat het een thijnsheer vrij staat zijne goederen op zulken recht uit te geven als hij goedvindt, zal men dezerzijds zich passeren van dien aangaande meerder bewijs te suppediteren. Men zal alleen nopens de objectie, welke tegen het argument, ‘tgeen dezerzijds uit die successie ge- trokken wordt, aanmerken dat men in 't algemeen fan de zijde van Gelderland zeer veele argumen- ten en solutien zal vinden, welke van het moge- lijke afhangen, doch alle welke bewijsredenen te Overvloede gesubleveert еп gerefuteerd worden met т. Вовк. 1. Tre. rv. Dee, 159 het irreguliere en onwaarschijnlijke van die pretense mogelijkheid te allegeren; want hoe zoude het te denken zijn, dat, indien de Marsch onder Gelder- land behoord had, de eigenaars der aldaar gelegene goederen juist zouden in ‘t hoofd gekregen hebben om de goederen, welke zij op eenen jaarlijkschen thijns wilden uitgeven, aan eene gantsch andere wijze van erfopvolging over te laten dan alle an- dere soortgelijke goederen in de nabuurschap? zo dat, alvorens die mogelijkheid geadmitteerd zoude kunnen worden, ja zelfs eenige gedaante van waar- schijnlijkheid erlangen, men van de tegenzijde zoude moeten bewijzen, dat die thijnsgoederen, in de Mars gelegen, bijzonder op die voorwaarden, wa- ren uitgegeven om als Stichtsche thijnsgoederen te succederen, daar hieromtrent van de Utrechtsche zijde niets nodig is te proberen, alzo eene simpele uitgave ten thijnsrechten genoeg was om die goe- deren als vorderlijke te doen erven en versterven, en die werkelijke successie der thijnsgoederen, in de Marsch gelegen, als vorderlijke, even gelijk andere thijnsgoederen in het Sticht gelegen, de questie over de eigendom allerwaarschijnlijkst ten voordeele van de provincie Utrecht maakt. Bebalven het geen nu aangaande de macht en het recht van den Stichtschen Schout, zo in het algemeen als in 't bijzonder, ook in het civile ge- zegd is, zal het insgelijks van deszelfs autoriteit in het criminele blijken. Ten dien einde vindt men voor eerst in de feiten van den Procureur Generaal van Utrecht van den jare 1554, art. 97 volg. „Item es waarachtig en zal gedoceerd worden „dat de Schout van Rhenen, als Opperofficier en „Scholt in der Marsche, alleen competeert en heeft „de apprehensie van de delinguanten, in den pol- „der van de Marsche bevonden. „En dat hij Scholt bij zich zelven vermag zulke „gevange delinquanten in de gevangenisse over de „riviere en den stroom van den Rhijn ofte der „Lekke tot in de Stad van Rhenen te brengen, „ende aldaer gevangelijk bewaerd te houden, omme „justitie daaraan gedaan te worden. „Competeert nog denzelfden Schout van Rhenen „de autoriteit van over zulke misdadigen en delin- „quanten, in de Marsche bevonden ofte gedelin- „queerd hebbende, criminele justitie te administreren „ende dezelfde bij vonnisse te doen condemneren, „ende dezelfde sententie ofte vonnisse te execnte- „ren ofte te doen executeren realijke en metterdaed. „Ja dat meer es, zal blijken dat bij tijde Jan „van Someren geweest es Schout tot Rhenen en „Opperofficier in den Marsche, hij Someren diver- „sche delinquanten in de Marsch geapprehendeerd „hebbende, dezelve doen brengen en halen heeft „over den Rhijn en de stroom van dien, tot in „de gevangenisse der Stad van Rhenen, alwaar hij „voor Schepenen derzelver stede dezelfde delinquan- „ten te rechte gesteld heeft gehad, zulks dat de- „zelve aldaar bij vonnesse van hem luiden misdaed „en forefeiten, punitie ende correctie hebben ont- „vangen gehad. » Merkelijke es zulks gedaan en gebeurd in de „persone van den delinquant genaemd Geryt Crau- „wel, die in de Marsche gedelinqueert ende ge- „vangen wezende, bij vonnisse van Schepenen van 160 „Rhenen criminelijke gecorrigeerd es geweest by | „tijde van den voorsz. Someren. Insgelijks zal nog „blijken, dat by tijde Gheryt van Oostrum Scholt „was van der Stad van Rhenen ende Opperofi- | „cier in den Marsche, hy zekere twee delinquanten „by hulpe van een genaemd Jonker Joost, 't welk | „een garnisoender was des Heeren ofte Furst van | „den Lande van Utrecht, geapprehendeerd heeft „gehad binnen den poldre van den Marsche ende | „denzelfden heeft doen voeren over den stroome | „ofte deur dye riviere van den Rhijn, tot binnen „Rhenen, alwaer hij dezelfde voor Schepenen te „rechte gesteld heeft, en waeren de voorn. delin- »„quanten aldaer by vonnisse gecondemneerd ge- „geesseld te werden, t welke alsulks metterdaed | ‚alle de feiten, bij de memorie van den Procureur „Als ook tot Rhenen noch elkerlijcke notoir es, „geëxecuteerd es geweest. „dat de voirn. Oostrum de voirn. twee delinquan- „ten, bij autoriteit zijnes officii ende van vom. „vonnesse, deede bynden respective aan een meyen „boom, staende doen ter tijd op den Kruysstrate, VAN DEN STAAT EN DE SOUVEREINITEIT „by de rechters, dat de poldre van der Marsche „es van de appartenance van den Lande van Utrecht „ende Schoutampte van Rhenen, áls elckerlycke „notoir ende kennelyck es.” Uit alle welke feiten dan consteert hoe in vo- rige tijden delinquanten en gevangene in der Mar- sche niet alleen naar Rhenen overgevoerd, maar ook door Schepenen dier stad gevonnisd en binnen dezelve gestraft zijn geworden. En hoe na de translatie van de temporaliteyt de | gevangenen gebracht zijn naar Rhenen, doch in de Marsche gestraft zijn, echter zodanig, dat de Marsch bleek een gedeelte van het territoriale van het district van Rhenen te zijn. Men wil dezerzijds zeer gaarne bekennen dat van Generaal van dien tijd gemeld, geene bewijzen tot adstructie van die positien voor handen zijn, doch de wijze op welke dezelve feiten zijn geallegeert, voor het grootste gedeelte als zaken die in 't al- gemeen notoir en kennelijk waren, toont genoeg „de welcke aldaer wel scherpelicke gegeesselt wae- | aan dat meu dezerzijds zodanige zaken niet zoude „ren. Hier en boven zal insgelijks noch blijken, hebben durven poseren in eene memorie, welke „dat nyet alleene de Scholten van der Stud van ` dienen zoude tot adstructie der rechten den Op- „Rhenen, als Opperofficieren in den polder van | perheer van dat land competerende, en welke in- „den Marsche, aldaer diverse delinquanten geap- gericht was om overgegeven en bevordegld te wor- „prehendeerd hebben en dye tot binnen Rheuen, | den zelfs bij cen gecommitteerde van den Raad „over den stroom van de riviere van den Rhijn | van een ander land, 't welk recht tegengestelde „ofte de Lecke, hebben doen voeren ende aldaer | eischen vormde. „bij vonnisse criminelycken hebben doen straffen. | Het blijkt echter ook uit een extract van de in- „Mair oik dat de Maerschalk van der Horst; formatien, in den jare 1534 gehouden bij Mr. „ofte des Overquartiers "e Lands van Utrecht © an- | Everard Nicolai, Raad in den Groten Raad tot „deren tijde ende bynnen de memorie van men- | Mechelen, ten verzoeke van den Procureur Gene- „schen eenige delinquanten vuyter Marsche ge- | raal van Utrecht, jegens den Heer van Brederode, „haelt heeft en bynnen Rhenen dye gevoert heb- „bende, aldaer voir Schepenen dezelfde te recht „gestelt heeft, ende dat hy naermaels dezelfde „delinquanten oick op ter Horst heeft doen exe- „euteren vuyten паеш des Heeren 'з Lands van n Utrecht.” Ende na dat de Procureur Generaal al het zelve hadt geposeerd van vroegere tijden, zo laat hy ook art. 106 van dezelve feyten volgen. „Ende tot corroboratien der autoriteyt des Scholts „van Rhenen, als Opperofficier in der Marsche, „zoe zal noch blycken dat dezelfde Scholt, sich- „tent de translatie van de temporaliteyt van den „Lande van Utrecht aan de Keyzerlyke Majesteit, „een vrouwe van diefte in der Marsche geappre- „hendeerd heeft gehad, en de zelfde heeft doen „transporteren ende voiren over den stroom van „den Rhijn ende gebracht heeft in de gevangenisse „tot Rhenen, dye hij niettemin in der Marsche „te rechte gesteld heeft gehad. „Zulks dat naar ettelyke proceduren de voorn. „vrouwe by vonnisse gecondemneert es geweest „met een brandtteyken van een gloyende sleutel „ghecorrigeert ende geteyckent te werden in haer „wange buerg aensichts, „t Welk zulks duer autoriteyt van den voorsz. „Scholt van Rhenen, als Opperofficier van der „Marsche, doen executeren es geweest, als elk- „kerlyeke notoir ende kennelyck ез. „Ende en es nyet zonder misterie, dat het voirn. „brandteyken gedaen es geweest met een gloyende „sleutel, alzoe daarby te kennen gegeven wordt aangaande den eigendom van den Rhijnstroom, mitsgaders van de Middelweerden daarin gelegen en de jurisdictie op den zelven stroom, bij Matth. de nobil. L. 2. Сар. 11. uit de depositie van Gerrit van Dichtereu, dat in de Marsche over Rhenen, over eene zijde van den Lecke buitendijks, die Schout van Rhenen in den naam van die Keizerl. Maj. te recht zit, en kort voor date van zijne de- positie daer justitie gedaen heeft aan een vrouws- persoon, doende haar uit zake van diefte een brand- teyken geven in haer wange, 't welk ongetwijfeld het zelfde geval wezen zal 't geen te voren uit de feiten van den Procureur Generaal is aangetogen. Het zelve wordt ook geconfirmeerd bij deposi- tie van Goossen Hendriks van Amerongen, in de- zelfde informatien loco laudato te vinden. | Nog wordt ter zelver plaatse in de attestatie van Johan Holl, die, zo lang hemm heugde, in de Stad Rhenen gewoond had, verklaard dat hij altijd had horen zeggen, dat in de Marsche, gelegen over Rhenen, aan de zuidzijde van de rivier, die bisschoppen altijd een NB. overschout gehad heb- ben, en dat die hoge heerlijkheid hem toebehoort- Dat ook die Schout van Rhenen (onlangs voor date van zijne depositie) als Schout van der Marsche aldaar eene vrouwe gevangen heeft ende met justitie een brandteyken heeft laten geven om hare misdaad. Welke attestatie dus al mede confirmeerd het geen te voren uit de feiten van den Procureur Ge- neraal van Utrecht, van den jare 1554, was geal- legeerd en waarvoor aan dezelve zo veel te meer geloof dient te worden geattribueerd. S LANDS VAN UTRECHT. En mag men aan de gemelde attestatie van Jo- han Holl zo veel te meer geloof slaan, niet alleen om dat dezelve consonant is met de twee vorige geallegeerde depositien, maar ook om dat in de- zelve zaken, welke ten nadeele van de Utrechtschen strekken kunnen, gevonden worden; namelijk: dat ofschoon hij wel gedeposeert hadde nopens den eigendom der Hoge Heerlijkheid van de Marsch ten behoeve van Utrecht, hij echter mede verklaart, dat de Heer van Gelre aldaar ook een zwijgende Schout had, die NB. mede daarbij sit, als men recht doet, en de boeten en profijten half deelt. Dat ook de onderzaten van de Marsch geschat worden bij den Heer van Gelre. Dat die van de Marsch, jegens over Rhenen gelegen, niet gecon- tribueert zouden hebben in de bede van der Kei- zerlijke Majesteit. En dat hij wel had boren zeg- gen, dat eene Willem vau Henmen niet en had willen contribueren in die zelfde bede, ter zake van zijnen uiterweerd, liggende boven Rhenen aan de noordzijde van de rivier, maar dat hij niet wist hoe dezelve daar mede gevaren was." En dewijl uit die laatste bewijzen ten overvloede ontegenzeggelijk consteert, dat de Schout van Rhe- nen, als Stichtsche Schout in de Marsche, altijd aldaar de criminele justitie geexerceert heeft, is het te verwonderen dat men, schaon alle die voor- beelden aan de tegenzijde niet onbekend konden tijn, immers niet behoorden geweest te zijn, in de besoignes van den jare 1621 van wege de Pro- vincie Gelderland, op het artykel van den voor- slag der gecommitteerden van wege de Heeren Staten Generaal, behelzende daf de justitie in het criminele en civile geadministreert zoude worden van wege beide de landschappen, ‘heeft kunnen goedvin- den te doen aantekenen dat men het zelve artykel wel aannam, uitgescheiden het criminele, daarin geen verandering konde geschieden tot nadeel van de hoogheid van Gelderland, ter tijd met eenig be- scheid gebleken zoude zijn dat die criminele ju- risdictie van ouds her mede van wegens het Sticht van Utrecht was geadministreert geworden. "15 waar men heeft op het bewijs, % geen uit 1. Вовк. 1. Тит. ту. Deer. 161 nu genomen van zaken die over twee honderd of derde half honderd jaren gebeurd zouden zijn, maar moet men wel degelijk in aanmerking nee- men dat die lieden deposeren van zaken die ѓет- pore depositionis suae notoir waren, of die binnen twee maanden ofte onlangs ofte coris voor date hun- ner depositie gebeurd waren. Zo dat, indien men die onvoorzigtige insimula- tie op eenigerlei wijze ingang zoude willen geven, men die Stichtsche ingezetenen, welke zodanige depositien gedaan en beëedigd hadden, als in het extract van de informatien, door den heer Nicolai genomen, bij den heer Matthaeus gevonden wor- den, men dezelve voor de anbeschaamdste mein- eedigers zoude moeten honden, welke er te vinden waren, alzo zij deposeerden van zaken, van welks tegendeel zij bij een tegelijk, toen ter tijde, konden overtuigd worden, indien zij onwaarheden verklaard hadden. Men kan al verder niet nalaten te declareren ` dat men niet kan begrijpen, boe de Heeren van Gelderland kunnen wagen om aan de Provincie van Utrecht alle superioriteit ofte heerlijke hoog- heid te bedisputeren, daar zij in vorige tijden nooit zwarigheid gemaakt hebben te erkennen dat die van Utrecht gerechtigd waren in de Marsche tot zulke zaken, welke de hoogheid van een territoir betreffen, immers en ten minsten gemeenschappe- lijk met de Provincie van Gelderland. Dus hebben de Heeren Raden des Furstendoms Gelre en Graafschaps Zutphen geene zwarigheid ge- maakt, om, bij hunne missive van 24 Junij 1602, te erkennen dat de jurisdictie van beide de Hoven in de Marsch gefundeerd is. Ten notoiren blijke dat zij overtuigd waren van het recht van hoogheid, de Provincie van Utrecht over de Marsch competerende. Want indien de jurisdictie van het Hof van Utrecht in de Marsch, zo wel als de jurisdictie van het Hof van Gelderland, gefundeerd is, zo kan en moet zulks ook zijn ter zake van appellatie van | sententien bij den Gerechte van de Marsch gewezen. | Dat nu het recht van appel is eene consequen- de informatien door den heer Nicolai genomen, tie ende resort van de hoogheid, wordt eerstelijk wel eens van wege de Provincie Gelderland gere- | bewezen door eene plaats van Muscard. de probat. flecteerd gehad dat dezelve waren van Stichtsche | vol. IL Conclus. 948 n°. 13 et 14. Sixtinus de ingezetenen, en heeft daarom dezelve van ter zijde ! regal. L. 1. с. 2. n°. 2. junct. n°. 13 et 14, zullen willen verdagt, immers van minder waarde doende Heeren Raden en Rekenmeesters van Gelder- zijn, doch indien men met zodanige argumenten de valeur van wettig ingewonne bewijzen en wel m zulke oude zaken konde reprocheren, zoude men welhaast verscheidene zaken, en van vrij meer con- ` sideratie, op losse schroeven weten te stellen, im- mers zouden de Heeren Gelderschen niet gaarne hebben, dat men hun, indien zij t'eeniger tijd met andere naburen eenig geschil kregen, en bewijs | land, zo vertrouwt wordt, niet tegenspreken, de- ‚wijl zulks bij de remarques van de Heeren van ‚ Gelderland, op de voorslagen van de Heeren Gecum- ' mitteerden van Hun Hoog Mog., van den jare 1621, is erkend, doch het zoude echter niet zeer te ver- wonderen zijn, dat men ook in dezen weder het een ofte ander echapatoir zogte, gelijk men meer- malen heeft getragt te doen, en zaken gedesavou- voor hunne zaak bij hun eige ingezetenen zochten, | eert, welke men te voren ultro hadt moeten toe- de kragt van hetzelve door eene dergelijke insi- | staan. Men kan, hoedanig men daaromtrent te- mulatie wilde ontwringen, behalven dat diezelve | genzijds ook zoude willen handelen, van wege de informatien moeten geconsidereerd worden, niet als | Provincie van Utrecht niet nalaten te avanceren, | * Dat zodanig sustenu bij een eigenaar van een middelweerd gevoerd is geweest, is niet te verwonderen, aangezien een tegelijk, welke maar eenige pretense rede konde bedenken om zich van die bede te eximeren, zulks dede, gelijk uit een te voren geallegeert stuk aangetoont is, en zo als inzonderheid meer andere uiterweerden, aan de Stichtsche zijde van de Lek gelegen, getracht hebben van de zelfde bede vrij te wezen, doch zijn dezelve, uiettegenstannde hunne instantie om daar uit te blijven, in de zelfde gesteld als andere landen binnendijks. Zie de depositie van Mr. Johan van Angeren, Kanonik te Oudmunster, in hetzelve extract der informatien van Mr. Everard Nicolai, bij Matth. loco laud, Vervore Urn. Dan dat na dat de impost over de provincie van Utrecht afgeschaft was, de Stichtsche Schout geweigerd had zich verder met het doen van visitatien te bemoejen. En heeft men toen ten tijde bij de Provincie van Gelderland niet voort durven gaan met het laten doen van visitatie door den Gel- derschen Schout alleen, zonder consent van de Hee- ren Staten van onze provincie. Waarom dan ook de Heeren Gedeputeerden van Gelderland, uitmakende het gecombineerde collegie , bij voorgemelde missive verzogt hebben, dat de Heeren Staten dezer Provincie geliefden te agre- éren dat alle recherches, visitatien, aanhalingen VAN DEN STAAT EN DE SOUVEREINITEIT van de Gelderse zijde het recht dezer Provincie daartoe is erkend geworden; ten notoiren gevolge, dat deze Provincie, het recht hebbende om een mid- del van impositie te heffen, ook bevoegd is tot ‚alle andere middelen van schatting te heffen, aan- ‚gezien over het heffen van den Impost op de sterke dranken in de Marsche nooit eene bijzondere con- ventie gemaakt is, waarbij het recht van heffen van alle andere schattingen zoude uitgesloten zijn. Het is dan ook uit hoofde van dit recht van schattingen te heffen, en erkentenis van het zelve door de Heeren Staten van Gelderland, dat in den jare 1748 de liberale gifte, of de 50. penning van de bezittingen der ingezetenen, van de Marsch ge- zamentlijk 1s gecollecteerd ofte ontvangen, en ver- volgens door de beide Provincien egalijk gedeeld geworden. Het zal niet nodig zijn hier op te halen hoe in den jare 1755 het recht van halfheerigheid van deze Provincie over de Marsch, en van aldaar schat- tingen te heffen, door Heeren Gedeputeerden van 't Quartier van Nijmegen is erkend geworden, als zijnde het al te bekend, hoe in het gemelde jaar door wederzijdsche gecommitteerden deswege eene conventie getroffen zij, en ofschoon wel dezelve na- derhand, op de propositie van het Quartier van Nij- en voorts alle andere acten NB. tot voorstand der | megen zelve, bij de Provincie van Gelderland is finantie, bij den Gelderschen Richter en Schout al- gedesavoueerd geworden, onder voorgeven dat de leen zouden mogen geschieden. questie zoude wezen over een gedeelte der souve- Al het welk eene notoire blijk uitlevert van de, rainiteit en het territoriale recht des Furstendoms openhartige, en ongeveinsde erkentenis van de Hee- ren, het gecombineerde Collegie in Gelderland toen ter tijd constituerende, van het recht van deze Pro- vincie, ja van hunne onbevoegdheid, om, zonder agreatie van de Hoge Overigheid dezer provincie, alleen iets te disponeren of te laten doen omtrent een middel van impositie. Eene gelijke erkentenis vindt men ook in de mis- sive van de Heeren Gedeputeerden des Quartiers van Nijmegen, van 6 Junij 1750, waarbij Hun Ed. Mog. te kennen geven dat in de Heerlijkheid Marsch verscheide smokkelarijen gepleegd wierden; dat het onmogelijk was dezelve te remedieeren, om dat zo- danige aanhalingen door de Utrechtsche en Gel- dersche Schouten conjunctim moesten geschieden, en het moejelijk was die beide bij der hand te krij- gen, zonder dat de smokkelaars daarvan wierden geadverteerd; dat zij Heeren Gedeputeerden van Nijmegen, als eene zaak, het gemeen interest van beide de Provincien rakende, aan die van Utrecht in considemtie gaven, of het niet best ware, dat zo aan de Stichtsche als Geldersche pachters, over en weder, wierde gepermitteerd alle visitatien en re- cherchen in de Heerlijkheid de Marsch te mogen doen, wanneer dezelve maar met een Schout, 't zij Geldersch of Stichts, geadsisteert waren. Welke twee brieven derhalven dezerzijds worden geproduceerd, ten fine om daarmede niet alleen te bewijzen: 1. het hier voren geävanceerde, dat de Provincie van Gelderland zig duidelijk verklaart, zonder concurrentie van deze Provincie onbevoegd, immers onvermogend te vinden, eenige acte tot voorstand van een middel van impositie in de Mar- sche te plegen, maar ook teffens 2. dat wel de- gelijk wegens deze Provincie in de Marsch een no- tabel middel van impositie word geheven. En dat | Gelre en Graafschaps Zutphen, was echter daarin van deze zijde met alle goede trouwe gehandeld, en ook zo voorzichtig als men eenigzins konde, met aan de Heeren Gedeputeerden des Nijmegen- schen Quartiers in consideratie te geven, of Hun Ed. Mog. wel tot het aangaan van zodanige con- ventie, zonder concurrentie der andere Quartieren, mogten zijn bevoegd, doch waarop Hun Ed. Mog. de Heeren Gedeputeerden van het Quartier van Nijmegen onder anderen hadden gerescribeerd, dat het disput in dezen de twee andere Quartieren niet raakte, en dat wanneer eenige andere pointen in de conferentien mogten worden gereguleerd, waarop men zoude vermeenen de approbatie der Heeren Staten van Gelderland te worden gerequireerd, zij Heeren Gedeputeerden zich, in zulken gevalle, wil- den sterk maken dezelve te zullen bezorgen, waar- van egter de uitslag niet zeer loffelijk aan die be- lofte beantwoord heeft. Men zal hier verder tot sen blijk van het ter- ritoriaal recht van de Provincie van Utrecht op de Marsch nog bij voegen, dat Stichtse ingezetenen altijd onverhinderd aldaar het recht van de jagt hebben geoefend tot op dezen dag, welke acte men niet gelooft door de Provincie van Gelderland te zullen ontkend worden, en ook niet dat dezelve alleen aan een recht van onderhorige heerlijkbeid zal toegeschreven worden. En hiermede wordt vertrouwt dat genoegsaam zal zijn aangetoont het recht van de Provincie van Utrecht tot de geheele Marsch, en dat de Provin- cie van Utrecht door die van Gelderland altoos er- kend is voor de helft gerechtigd te zijn tot die zaken, welke gevolgen van eene territoriale hoog- heid zijn, zo dat het te verwonderen is hoe men thens aan de zijde van de Provincie van Gelderland S LANDS VAN UTRECHT. L Вовк. 1. Тут. ту, Derr. 163 heeft kunnen onderstaan om zelfs dat halve recht | kerk van Utrecht en wateren en tollen op dezelve te contesteren, ja op den voet van een zodanig con- | bezeten heeft. dominium eene conventie aan te gaan. Deze rede! Dit blijkt ook in ’t bijzonder, met betrekking van verwondering zal nog sterker worden, wanneer | tot den Rhijn, niet alleen uit den giftbrief van men uit het verslag zal gezien hebben, hoe groot | Keizer Karel den Grooten, te voren reeds bijgebragt, het recht van de Provincie Utrecht zij tot de гі- | maar dit zal ten allerklaarsten consteren, wanneer vier den Rhijn; hoe verkeerdelijk de Provincie van | men in aanmerking neemt, dat dit in oude tijden Gelderland den eigendom deszelven ook aan deze) zo zeker gesteld wierd, dat schoon er over andere Provincie heeft kunnen goedvinden te disputeren | zaken tusschen eenige naburige Heeren en de Bis- en san zich heeft zoeken te trekken. schoppen van Utrecht eenig verdrag gemaakt wierd, Wat dan de questie nopens den eigendom van | echter de eigendom van den stroom voor den Ge- de riviere den Rhijn aangaat, moet deswege aan- | stichte ongeschonden bleef. Zie dien aangaande gemerkt worden : den brief van Aalbrecht en Willem van Beijeren Dat het bisdom van Utrecht van oude tijden | van 1402, bij Matth. de noël £ 2 с. 10, p. 214, door verscheide Keizeren en Koningen met vele | waarin die Heeren onder anderen zeggen: „Ende goederen is begiftigd geworden. „so wanneer die Bisschop van Utrecht, die nu is, Dat onder dezelve giften voornamelijk ook be- | „of namaels wesen sal, in der tijt houden wil met grepen waren zodanige zaken, welke onder de be- | „seven stolen, dat die Heerlickheit van den lande naming van regalia of domaniaha vervat worden. brord geschonken het dorp of territoir Eliste, gelegen | Het eerste, dat ofschoon de Bisschop bewees dat in de Betuwe, insgelijks cum omnibus aquis aqua- | Hagestein aan % Sticht hoorde, of zulks niet be- rumque decursibus; Heda, ib. р. 30 en у. Loon | wees, echter de stroom aan den Gestichte bleef. p. 340. Zo vindt men eene bevestiging der gegeve | Het ander, dat ofschoon de gemelde Vorsten dd ЦИЫН ЕЕЕ tollen door Pipijn, in den jare 752, bij Heda, р. | Gorinchem en het land van Arckel mochten winnen, | 36; bij v. Loon, р. 340; en in den giftbrief van | zulks nochthans geene betrekking op den stroom Karel den Groten, nopens het eiland tusschen den ` zoude hebben. Rhijn en de Lek, vindt men ook in het bijzonder; Zo dat de eigendom van den Rhijn en Lek zo gegeven het ripalicum super Leckiam, welk door | zeker ondersteld wierd aan den Gestichte te be- van Loon, Aloud. Holl Hist. IL deel, bladz. 4, | horen, dat dezelve, het mogt gaan hoe het wilde, vertaald word de watertol op de Lek. altijd aan den Gestichte bleef. Zo vindt men wederom een ander regaal, de гі- | Men vindt ook daarom aan anderen en in Ч bij- vieren betreffende, aan de kerk van Utrecht ge- | zonder aan den Graaf van Gelder verboden eenige schonken door Koning Otto den eersten, in een | tollen t'eeniger plaatse aan den Rhijn ор te stel- giftbrief bij Неда, fol. 84 en bij van Loo, П. D. | len, door een bevelbrief van Keizer Frederik IL, Ы. 183, namelijk totam piscationem, quae eo usque | in libro donat. Imperial. Eccles. Мај. traject. fol. 