VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Dewyl men, derhalven, in de Gewasfen , zuuren , zou- ten, olien, en brandende geesten, het Phlagiston , vindt; dewyl deeze ftoffen verminderen, of, dewyl eenige der- zelven ontaarten , en, geduurende de gisting, verdwynen5 dewyl men weet dat de meeste op deuzelfden tyd weg- vliegen, of kunnen vlugtig worden, mogen wy redelyker wyze befluiten, dat de ontbinding der Gewasfen eene ftoffe doet gebooren worden, die dezelve omringt; hier uit kunnen mengzels ontítaan, die, op °t enkel aanraaken der lugt, in vlam vliegen. Maar, fchoon "er zich eenige waarfchynlykheden opdoën voor deeze oorzaaken, fchoon zy eene groote rol fpeelen, in verfchcide omftandigheden, geloof ik, nogthans, dat men "er altoos de Ontbranding van vogtig opeengehoopt Hooi niet aan moet toefchryven. Dit toeval is niet algemeen; het gebeurt niet altoos wanneer men het Hooi , eer het droog is, inzamelt; men neemt het zelfs niet fteeds waar wanneer het Hooi bederft, zwart wordt, en verrot, He blykt, derhalven, dat "er de zamenloop noodig is van ee- ne uitwendige oorzaak; dus wordt, in ’t algemeen , decze ontbranding der vogtig verzamelde Gewasfen , voortgebragt . door de ontbrandbaare Lugt, uit de Gewasfen in dien ftaat voortgekomen, die dan ontfteekt door eenige byzon- dere oorzaak, en zonder deeze niet in brand zou vliegen. Ziet hier de gronden van myn gevoelen: Log, eerst; men maakt ontvlambaare Lugt door de ontbinding van Yzer of eenig Metaal in Vitrioolzuur, en dit zuur met bigndende geesten te mengen, of zelfs door de enke- le vereeniging van dit zuur met Phlogistique Stoffen , of met Phlogiston zelve; men maakt ontvlambaare Lugt door het enkel kooken van Olien , gelyk de Heer NærerT heeft waargenomen, by het kooken van Terpentyn-Olie, en de Heer priestLey als hy Olie van Olyven kookte (*). De , were - (®) Paresruuy, Tom. IV. p. 363. Journal de Phyfique, Tom. XIV. p. 139. A DER GEWASSEN. St werking van het Vuur, op de Gewasfen , doet Ter de ont, vlambaart Lugt uitvliegen 3 doch deeze vertoont zich niet dan wanneer de zuuren beginnen vlugtig te worden, en de Olien, die zig verheffen , dik genoeg zyn. lk voeg er zelfs by dat de ontvlambaare Lugt voortkomt uit de ontbinding van Yzer door zouten. ’t Is blykbaar dat alle deeze ftoffen van ontbrandbaare Lugt in de Gewasfen zyn, en deeze de warmte, noodig om ze in beweeging te brengen , ondergaan kunnen, Ik befluie hier uit, dat myne veronder- (telling ten minften mogelyk is, | Ten Tweeden; de Planten, die in moerasfen verrotten , leveren een ontvlambaare Lugt uit, door den Heer vorLTA daarin ontdekt. Indien men "e Zomers eene genoegzaame hoeveelheid van Gewasfen doet gisten, en onder water houdt om de ontbinding te verhaasten , is een tydftip, waar >p men de Lugtbellen, die zich op °t water vertoonen, «an aan brand fteeken, en dit is het tydíftip, wanneer de groene kleur der Gewaslen verdwynt. De Lugt, door koo- ken uit Olien gehaald, heeft de meeste overeenkomst met le ontvlambaare Lugt der moerasfen. Eene foort van rook tundigt de ontbrandbaare Lugt aan in de Gewasfen , welke nen verbrandt; eindelyk, het Hooi, en bovenal het Naa- 100i, °t geen verrot in de Hooiklamp , verliest de groene leur; waar uit volgt dat myne veronderftelling waarfchyn- k is. ", Is zeker dat het rechtítreeks bewys ontbreekt. Men zeeft geene Proeven genomen op de Lugt in de Hooifchuu- en. Maar ook zeg ik, vooreerst , alleen, dat myn gevoelen. vaarfchynlyk is, en ik agt die waarfchynlykheid groot ge- weg om de Landlieden over te haalen , dat zy er eene be- lisfende proeve van neemen. Jk zou die aan anderen niet yverlaaten , indien myne leevensomftandigheden gedoogden, lat ik op °t Land woonde, en den Hooibouw kon nagaan. - Ten Tweeden; alle jaaren en alle plaatzen zyn niet ven gefchikt tot die Proeve. Ten Derden; "rie iet mogelyk dezelve in °t klein te neemen. Ten Jierden; ’t geen veel waarfchynlykheids aan myne veron- lerftelling byzet, is, dat de lugt in de Hooifchuuren , ge- yk ik reeds aanmerkte, nadeelig is voor de ademhaaling. Men kan niet twyfelen,of het rottend Hooi vormt ont- randbaare dampen, door de ftoffen , die zich ontwikke- :n. En befpiegcling en waarneeming , beiden , leiden ons pP, om te gelooven, dat "er zich:eerst Vaste Lugt, ver- rolgens Gephlogisteerde Lugt, en eindelyk ‘ontv anbaare . ugt 512 OVER DE ONTBRANDING had hebbe, zyn de overblyfzels dier Lich’ A vatbaar voor de verbranding, zy vorme "` 7 Kat cie de grondflag der groeijing, en. ` K der groeiing zelve, is. Zy, die vr, 2 weeten dat het zwart wordt, een le~ © d fzzak krygr, als mede dat de F; . .. i ectèil. o: a D Dewvl men, derhalven, ind 5, ten, olen, en brandende geer / dewvl deeze ftoffen vermin” e zelven encaarten, en, ged =, © … ` - cewyl men weet dat de e ‚ met vliegen, of kunnen vlu : ‘#75. A3 indien wyze befluiten, dat © , #5: _ lugt van àt felfe doet gebooren rr, us, eenige bellen uit kunnen mengzels <; ' er hoeveelheid men der lugt, in vlam © <7” „gen, tot dat de Kier, Maar, fchoon "er `" an zou men, uit het ver voor deeze oorza - vellen ontvlambaare metaal in verfcheide o a Hooiberg, noodig om te doen men ‘er altoos. „clheid van die zelfde lugt met re Honi niet aan ‚ noodig om die in brand te tteeken, het gebeurt ‚oe veel ontvlambaare lugt in die Hooi- droog Is, I wanneer E __ntfleekt die ontbrandbaare Lust? — Vor blykt, dr _‚vlamt niet altoos ,fchoon het Hooi , dat dezelve ne uitw st, zeer vogtig is gewonnen: als dan heeft de ontbrar aare Lugt zich verfpreid, of vindt zich werzwol- . door „eene groote hoeveellieid gemeene lugt, of de ont- {taat ‚nde oorzaak van buiten ontbreekt. Ten anderen. der, ontvlambaare Lugt wordt door de geringfte vlam ont- „oken; cen vonk uit zyden kousfen, uit een mensch, uit- e a dier gehaald, is daar toe genoeg. °t Zou, derhalven, get te bevreemden zyn, indien de zomerblikjes des naats, gf zwaarder blixemen, of zelfs de verheveling , ander den naam van verfchietende Star bekend, de lugt „die uit de ope- ming der Hooifchuur voortkomt , aanftaken , en den brand verwekte. — Eindelyk , kan het bybrengen van een ontftooken kaars dit uitwerkzel te wege brengen: voorts loopt dit min- der gevaarin de Stallen ,die onder de Hlooibergen zyn: dee wyl die ontvlambaare Lugt uit eigen aart na boven klimt. Door welke middelen zal men best de heillooze uit- werkzels van het in brand vliegen deezer ontvlambaare Lugt, in de Hooifchuureu, voorkomen? we Ik zic ‘er flegts "A DER GEWASSEN, 513 ROR “fte beftaat in allé de toegangen tot den oi, Sa Miten, dat de ontvlambaare, Lugt, GC “Bn ‘bragt, vr niet konne uitvliegen , ute. "en oordeelde, geene ontbran- re in — Een tweede rechtftreeks "ai, "vn, dat men aan de ont- wk NT en mgen verleende, ten Ve at Sen en en r voortgebragt werd, a a a E ifchuur opeen te Tee Sn et Ten Vlambaare Lugt in rte - komen, dat ze haare WEEN p Lugt, die uit cen Hooi- KEE gane openingen in het dak, ey a dampkring; welke in brand En m?’ „mverwekkende oorzaak bykomt, a verderf inwikkelt, de XVIIL BERICHT, ‚ens een Prentwerk, volgens de Nieuwe Uitvinding van den Heere CORNELIS PLOOS van AMSTEL, Jac. Corn. Ze Mede- Dreier van de Teken- Academe der Stad Amfterdam ; ` yan het Zeeuwfche Genootfchap der Weet-nfchappen te Vlis- fingen, en van de Keurvorftelyke Schilder- Beeldhouw- en A Bouwkunst - Academie te Dusjeldorp, — Lid van de Holl: Maatfchappy der Weetenfchappen te Haarlem. Zynde de ale Prenttekening. Door cr, NETSCHER 1664 Verheeldende eene jeugdige Dame, bevallielyk op een Doc) zittende te fpeelen op cene Guitarre. Men ziet haar ter halver Lyf, van de Linkerzvde, met het gelaat naar den Aanfchouwer toegekeerd, gekleed in een fluweel Jekje, met hermelyne randen. Alles is fchilderagtig en bevallig, zoo in de houding als °t gewaad, waarin byzonder de natuur, ten opzigte van ’t onderfcheid in de (toffe der kleeding , mees- terlyk is waargenomen; in welke behandeling deeze Mees- ter, die een tydgenoot van erzu en Ter Burch was, te elyk met die groote Schilders heeft uitgemunt. Het Ori- incel is in Oost-Indifche Inkt, op een’ vasten, meesterly- IL. DEEL. MENGELW. NO. 12. Nn ken, Ris OVER DE ONTBRANDING Lugt vertoont; doch men zou derzelver aart te weetëit kunnen komen, met de lugt der Hooifchuuren, op ver- fcheide tyden, te onderzoeken, naa dat men het Hooi heeft opgedaan, met falpeter-lugt , kalkwater en fchoon wa- ter. Maar, om te ontdekken of die lugt, ontvlambaare Lugt inhebbe, moest men op de wyze van den Heer vor- ta te werk gaan; en dus de lugt der Hooifchuur neemen op °t oogenblik als het Hooi het heetst is, en in °t boven- fte gedeelte van de Hooiklamp; dewyl de ontvlambaare Lugt ligter is dan die des Dampkrings; doch dewyl deeze Lugt in de gemeene lugt kan zwerven, moest men het eerst beproeven door een Electrique vonk, vervolgens met ‘er eenige bellen gedephlogisteerde lugt by te doen; indien dit niet gelukt, zou men allengskens by de lugt van de Hooiklamp , welker hoeveelheid bekend was, eenige bellen ontvlambaare lugt uit metaalen, welker hoeveelheid men wist, met gemeene lugt kunnen mengen, tot dat de Elec- trigue vonk dezelve aanftak; als dan zou men, uit het ver- fchil tusfchen de menigte van bellen ontvlambaare metaal- Joer, gevoegd hy die van den Hooiberg, noodig om te doen ontbranden, en de hoeveelheid van die zelfde lugt met ge- meene lugt vermengd , noodig om die in brand te fteeken, kunnen oordeelen , hoe veel ontvlambaare lugt in dic Hooi- fchuur was. De ontvlambaare Lugt wordt door de geringíte vlam ont- ftobken; een vonk uit zyden kousfen, uit een mensch, uit. een dier gehaald, is daar toe genoeg. `" Zou, derhglven, niet te bevreemden zyn, indien de zomerblikjes des nagts, of zwaarder blixemen, of zelfs de verheveling, onder den naam van verfchietende Star bekend, de lugt „die uit de ope- ming der Hooifchuur voortkomt, aanftaken, en den brand verwekte. — Eindelyk , kan het bybrengen van een ontftooken kaars dit uitwerkzel te wege brengen: voorts loopt dit min- der gevaarin de Stallen,die onder de Hooibergen zyn ; de- wyl die ontvlambaare Lugt uit eigen aart na boven klimt. ‚Door welke middelen zal men best de heillooze uit- werkzels. van het in brand vliegen deezer ontvlambaare Lugt, in de Hooilchuureu , voorkomen? mmm Ik zie er ` N legts DER GEWASSEN. sij legts twee. Het cerfte beftaat in alle de toegangen tot den looiberg zo wel te fluiten, dat de ontvlambaare, Lugt, oor °t vogtig Hooi voortgebragt , er niet konne uitvliegen, an op een tyd, wanneer men oordeelde, geene ontbran- ing te vreezen te hebben. Een tweede rechtftreeks aar tegen overgefteld middel zou zyn, dat men aan de ont- randbaare Lugt alle mogelyke openingen verleende, ten inde zy kon ontvliegen, naar maate ze voortgebragt werd, n geen tyd hebben om zich in de Hooifchuur opeen te oopen: als dan zou de uitdampende ontvlambaare Lugt in ulk eene menigte van gemeene lugt komen, dat ze haare ntvlambaarheid verloor; doch de Lugt, die uit cen Hooi- shuur alleen komt door de kleine openingen in het dak, rygt een te zeer belaadenen dampkring; welke in brand liegt, zo ras "er een vlamverwekkendé oorzaak bykomt, n alles rondsom in het verderf inwikkelt. tune wer Ge? XVIIL BERICHT, wegens een Prentwerk, volgens de Nieuwe Uitvinding ` yan den Heere | ORNELIS PLOOS van AMSTEL, Jac. Corn. Ze Mede - Direteur van de Teken- Academie der Stad Amfterdam ; ` van het Zeeuwfche Genootfchap der Weetenfchappen te Pir. ` fingen, en van de Keurvorftelyke Schilder- Beeldhouw- en Bouwkunst - Academie te Dusfeldorp, — Lid van de Holl: Maatjchappy der Weetenfchappen te Haarlem. ynde de zite Prenttekening. Door cr, NETSCHER 1664. erheeldende eene jeugdige Dame, bevalliglyk op een ftacl ttende te fpeelen op eene Guitarre. Men ziet haar ter ver Lyf, van de Linkerzvde, met het gelaat naar den anfchouwer toegekeerd, gekleed in cen fluweel Jakje, met srmelyne randen. Alles is fchilderagtig en bevallig, zoo de houding als °t gewaad, waarin byzonder de natuur, n opzigte van ’t onderfcheid in de (toffe der kleeding, mees- rlyk is waargenomen; in welke behandeling deeze Mees- r, die een tydgenoot van \erzu en Ter Burch was, te vk met die groote Schilders heeft uitgemunt, Het Ori- neel is in Oost-Indifche Inkt, op een’ vasten, meesterly- IUI. DEEL; MENGELW. NO. 12. ‚Nn … ken, pt XVII. BERICT WEGENS EEN PRENTWERK. ken. en tevens uitvoerigen trant, getekend, en federt veelë . H e e e jaaren berustende in de verzameling van den Uitgeever. mr Genoegen dat het Ygezigt op de Stad Amfterdam, (voormaals uitgegeven) den Kunstlief hebberen, verfchaft heeft, gaf aanleiding om dezelven ook nu de volgende twee ongemeen natuurlyke Tekeningen , verbeeldende Watergezig- ten, wantebieden ; zynde voor eenige jaaren nog.onder de “_pronkftukken der keurige Verzameling van den kunstlievenden Heer Sybrand Feitema geteld, en der naauwkeurige navol- ing, in tekening, van den Kunstryken Plaatfnyder Simon Pokk waardig geoordeeld, van welke de Origineelen in Oost-Indifche Inkt, zoo kragtig als natuurlyk uitgevoerd, sede in ’t bezit van den Uitgeever zyn. Geteekend door LUDOLF BAKHUIZEN, zynde de gate Prent „en verbeeldende een’ aangenaamen vroe- gen morgenftond, waarin de Zon, in °t opgaan, zig aan de Kim- men vertoont. De aanbreekende dageraad is naauwkeurig waargenomen, gelyk mede het Licht, fchitterende over het vlak der kabbelende golven, die door de koelte zagtelyk fchynen bewogen te worden; de Nevelen der Nanacht ver- dwynende, maaken plaats voor de ftraalen der opkomende Zon; die al flikkerende door de wolken heen fchieten. Meu ziet een Vaartuig , met een Bootje aan °t zelve vast, by den Wind voortzeilen, als mede aan den gezigteinder nog eeni- g andere Schepen. Op den Voorgrond vertoont zig een isfcher met een Korf op den Schouder, die na dezcive Schynt uit te zien. ` De 33îte Prent, zynde een weêrga van de voorgaande, verbeeldt een aangenaamen avendftond , by het fchynen det Volle Maan , die gedeeltelyk door de dunne. Wolken ge- broken ‘wordt. Ter zyde op den Voorgrond , ziet men een Visfcher , in zyn Schuit , het Net ophaalen , en , wat verder, een Scheepje by den wind opzeilende; in °t verfchiet eenige andere Vaartuigen , die als in de Lucht fchynen te verdwy- nen. Het helder Maanlicht , tusfchen beide invallende , flik- kert over den kabbelenden ftroom, en veroorzaakt tegen het zeilende Vaartuig eene natuurlyke Slagfchaduw van't zelve over ’t water. Het Avond- of Nagtlicht is, met zyn doorfchynenden nevel, kunftig verbeeld, en dus het onder- fcheid tusfchen het Morgenlicht, en dat. der Maan, zoa meesterlyk waargenoomen, dat Bakhuizen ongetwyfeld Gë: an: 3 XVIII. BERICT WEGENS REN PRENTWERK. ` dë décze gezigten naar °t leeven gemaakt zal hebben „ ten mine ften zou men uit-deeze Tekeningen mogen vastftellen , dat ‘er geen natuurlyker navolging van een Morgen- en Avonde Rond door eenig Zeefchilder gemaakt is. | OPHELDERINGEN TEN OPZIGTE VAN DEN GODSDIENST EN ' DE TAAL DER SABEËRS. e D: Hoogleeraat NORBERG, van Conftantinopole na zyn. Vaderland wederkeerende, en door Gottingen trek= kende, heeft in de Academie, van welke hy Correspon- dent is, in de Maand Oétober des Jaars 1780, een Vertoog voorgeleezen , over den Godsdienst en de Taal der Sabeërs waar vån wy den hoofdzaaklyken inhoud onzen Leezeren mededeelen. | Een Basfa van Syrie kreeg, omtrent vyftig jaaren gee Jeeden, cenige Snheefche Handfchriften, by het behaalen van een buit, in banden. Hy dwong een Maronstsch Geert, ` iyken dezelve te koopen. Deeze bragt ze aan zyn Pa- triarch , die, de moeite genomen hebbende om ze te leeren leezen en verftaan, er zo veele lasteringen tegen den Chrisa telyken Godsdienst in vondt, dat hy, met fchrik en veront- waardiging vervuld, ze op °t vuur freet , en alle verbranddee De Sabeërs, hier van verwittigd , waren des zo verbitterd „ dat zy een Bisfchop , die na Laodicea ging, vermoordden 5. deezen voor den Patriarch neemende., Volgens KÆMPFER houden de Sabeërs vier Boeken voor heilig, naamlyk, de Divan, over den Val der Engelen en de Schepping van den Mensch; de Sidra Adam, over de Schepping der Wereld; de Sidra Jet, behelzende de hei- lige Gefchiedenisfen ; en Cholafteh , vervattende de Gewoon ten der Sabeërs. Waarfchynlyk zyn deeze vier Boeken vol komen te Parys in °s Konings Boekery. ’t Geen de Hoog- jeeraar NORBERG ‘er van overgefchreeven heeft, ftemt, wat de drie eerfte Boeken aanbelangt, overeen met het verlag Van KZMPFER. Men kan de Sabeërs niet houden voor Chaldeen : -dewyl zy Zon, Maan noch Starren aanbidden. — Zy zyn peen Jooden: vermids zy geenen messias verwagten. —= y zyn geen Christenen, vaardemaal zy jesus voor een s Nn a valsçig 516,. VAN DEN GODSDIENST EN DE TAAL valsch Propheet houden. Hun Godsdienstftelzel is eenwer- ward mengelmoes der drie bovengemelde. Even gelyk de Christenen van St. Thomas deczen Apostel eeren als den Grondvester hunner Leere, eesbieden de Sabeërs JOANNES DEN DOOPER, en noemen zich zyne Leerlingen onder den naam van Galileërs. Dit wyst hunnen oorfprong aan. Hun- ne oude Taal komt vecl nader aan de Syrifche dan aan de Chaldeeuwfche. | ‘ | l De Hooglecraar NorBERG hadt., geduurende zyn verblyf te Conflantinopole , verkeerd meteen Maronit van Aleppo , CONTI geheeten, Vicaris van den Patriarch der Maroniten. CONTI, die langen tyd met de Sabeërs omgegaan hadt, deelde hem, ten hunne opzigte, verfcheide waarneemingen mede, wet- ker waarheid andere Maroniten bevestigden. Komen ze niet, in allen deele, overeen met de verhaalen van KÆMP- FER en de Fefuiten , het ontftaat, waarfchynlyk , daar uit, dat "er onder de Sabeërs verfcheide Aanhangen zyn. Wat hier van moge weezen , volgens het verflag van CONTI, ga- ven de Sabeërs voor, dat zy voorheen Galilea bewoonden, waar uit zy verdreeven werden door de Bethlemiten, en ge- noodzaakt te vlugten na Klmerkab, in °t gebied van Lao- dicea. Hun talryk Volk gehoorzaamt den Turk, on- der den Basfa van Syrie; doch heett zyn eigen Regtbank uit Priesters en Oudften beltaande. Deeze Priesters fnyden het hair noch den baard, drinken geen wyn, ontvangen geene wedde, winnen de kost met hunner eigen handen- werk , hebben één. of meer Vrouwen, gelyk de andere Sa- beërs; ook kleeden zy zich als hunne Volksgenooten , uit- genomen, dat zy, op Feestdagen, cen kegelvormige muts en een lange mantel draagen, beide van Kemelshair ge- “maakt. Dikwyls deelen zy wilden Honig en Springhaanen uit in de Kerk. Zy prediken ééns ter maand , over God, den Oorfprong van het Licht, over den Doop van JOANNES, vals den weg ter behoudenisfe, en over de Pligten des Lee- vens, als de Leer van JOANNeEs. De Text en de bewyzen worden ontleend uit hunne Heilige Boeken: zy leezen de- zelven in °t Galileesch ; doch verklaaren ze in °t Arabisch: gevolglyk is °t noodig dat de Priesters de oude Taal ver- Daum. ` Behalven den Zondag en cen Donderdag, hunne Heilige | ‘Dagen, onderhouden zy vier Jaarlykfche Feesten, ter eere - van A DER SADECRS. SIE. van JOANNES. — Voorcerstt den Dag zyner Geboorte , wanneer zy Koeken , befmeerd met Honig en Springhaanen - ftaatlyk omdraagen. „ Ten tweeden: den Dag Zeng Doops, op welken zy zich allen na eene Rivier begeeven, waar de Priester, water over hun háls fproeiende y dreze woorden {preekt Ik vernieuw uw Doop in-deg-naam des. Vaders, en. van onzen. Zaligmaker JOANNES 5 gelyk hy de Fooden in den Jordaan gedoopt en geheiligd heeft, zo hei- ige. hy u ook desgelyks. Vervolgens daalt de Priester zelve at in het water, en doopt zichzelven; hier op gaat. de. geheele menigte na de Kerk, om Ilonig en Springhaanen „daar uits gedeeld, te outvangen. —— Ten derden: den Dag dea Doads van JOANNES, edi Ereurdag, —- Ten vierden : . de Bedevaart na de oevers van het Meir Tiberias in Galilea , °t welke zy blootsvoets verrigten; elke tiende man draagt een’ Standaart. De l - De Galileërs of Sabeërs trouwen niet dan order elkande- ren: geen graad van Bloedverwantfchap, behalven dic van Zuster en Broeder, ftrekt ten hinderpaal van Echtverbinte- ‘nisfe. Zy lecven zeer vreedzaam en vriendlyk,:. hunne hui- zen ftaan voor ieder open: de Vrouwen hebben geen at, zonderlyk vertrek, en draagen geen fluier dan buitens, huis 3 de Mannen gaan altoos gewapend. Ilun arbeid en band- werk beftaat in Tabak- en Zydeteelt. © auut, Wat hun Schrift betreft. Het Sabeefche Alphabet was reeds bekend; doch de Hoogleeraar NoRBERG heeft het in de Wandfchriften zeer verfchillend gevonden; hy zal, voor de Gedenkfchriften der Academie te: Gottingen , cene nieu- we proeve daar van latem vervaardigen, en deeze, met ophelderende aanmerkingen, vergezellen. © 7€ ! er 1 T GDU d Ae or ze «render Pp RED men nn nn HERDERSKOUT TUSSCHEN. MENANDER EN DAMON. D: malfche, en vrugtbaarmakeńde dauwdrupjes waren, door de Zon, nog niet van de jeugdige planten, en tedere Grasfcheutjes , opgedroogd. De Gras- cn Klaver- beemden fchitterden nog, als overdekt met glinfterende paar- len. De Zon wierp nog lange fchaduwen langs de wyde vlakten , en fchoot hare alles verlichtende glanfen „ nog van agter de toppen der heuvelen , wanneer Menander.en Da- mon elkander, in de afdalende vlakten, te gemoete traden. Na eene vriendelyke morgengroet , zetten zy zich neder op cen klein donsagtig moschheuveltje. Het verkwikkelyke » et n3 gt HERDERSKOUT het hartftrelende , dat zich. in de natuur opdoet by eenen Schoonen morgen, zou het onderwerp hunner gefprckken wezen, Dus ving Menander aan. ` MENANDER. Welke zagte, welke (trelende aandoeningen ryzen er ia de ziel op, by het aanfchouwen van de verfcheidenheden , die zich in de geheele natuur opdoen. De opmerkzame Daat verbaasd, en voelt het hart door een zoort van verruk- king opgetogen. Het oog kan zich niet verzadigen in al dat bevallige, in al dat fchoone , in al dat zielverkwike kende, in al dat hartftrelende , °t geen zich allerwege voor het zelve opdoet; wanneer de ganfche natuur den mensch aanlacht, en de fchoonheid van den dag eene dube bele luister. {chenkt, aan de voor ons oog wyduitgeftrekte Vlakten, ` g . DAMON, TI, ` Te regt Menander. Wiens hart word ook niet opge- togen , wiens Bezigt moet níet oplettend worden , om niet flegts de fchoonheden, maar vooral de wonderen in de natuur op te-merken ; daar tog elk blaadje , ieder bloempjes hoe klein en teder , de grootheid van zynen Maker aantoont, en eene verbazende verwondering en eerbied in het gloeijend hart doet ryzen! —— Ó-Verbazende vertooning , verrukken- de verfcheidenheid! Myn borst, myn boezem gloeit, za vaak ik myn gezigt door de Vlakten laat weiden, op alle gerzelver (chaonheden, op alle derzelver wonderen ! MENANDER. . Onder uw fpreken Damon. gevoelt myne ziel eene zagte čene zo ftrelende aandoening, als ze nooit te vorén is ont- waar geworden. Nu bepaalt zich myne aandagt by elk voorwerp, dat zich aan dezelve opdoet. Met welk ce- ne ftacigheid vertoonen zich die hoog getopte boomen, „hunne kfuinen hemelwaards verheffende! °t Gevogelte ver- maakt zich, onder derzelver {chommelende blaadjes, zingt en kwinkeleert lustig, terwyl het zorgvuldig bezig is, om - Sr kunftig gemaakte nestjés toe te (ellen, — — Het ortelduifje kirt onder ber digte Loof, en doet, al fprins Bende van den eenen tak op den anderen; eene ligte fchome Scling ontftaan, als of een zagte Zefirus dezelve effen aan- faakt. Een ander gedeëlte der gevederde bende vliegt Van den eenen boom op den anderen , rusteloos, ginds en weder. „ee Nagtegaal verheft hare ftem in het, digte Woud; naar welke al het ander gevogelte, als verftomd {il z ne dëi met oplettendheid zit te luisterette - ? Wée NR | HA TUSSCHEN MENANDER ER DAMON. Sip DAMON. Alles vertoont zich nu in volle heerlykheid. Dan helaas ! de vergankelykheid werpt zich tusfchen beiden, en welhaast is alles vernield , alles vergaan ! Thans ver. toont zich alles in de natuur even fchoon, even aangee naam , en zict, na weinig tyds „is al die luister verdwenen! =-——- Thans is de ganíche Natuur jeugdig en groen. Op. de wyde Vlakten ligt een tapyt, dat met allcrhande bloem- werk pronkt: de klaverweiden nodigen het wollig Vee op frisch voeder: de groenbladerige Eiken verheffen hunne kruinen ten Hemel, en de wilde Kastanjeboom vertoont zy- ne fchoone troschbloemen. Dan ftraks, ftraks is al dat fehoone, al dat vermakelyke , voor ’t gezigt verdwenen! ` Al dar hartftrelende , alle de zagtaandoenelyke ver- tooningen voor de ziel, zyn weldra niet meer. Eerlang zien we flegts bloote Takken , dorre Wortels , en gry- ze Wouden. Hoe vergankelyk is alles, hoe kort, ach hoe... ? - MENANDER. -~ Daar is niets beftendigs onder de Zonne! Zie dezen fchoo- nen Rozenboom, verfierd met een aantal bloemen, die de ftoutfte verwen trotfen : zy fpreiden de welrickendfte geuren tyd en zyd van zich , wy ademen dezelve in, zy verkwik- ken ons; zy... Dan alle deze aangenaamheden , deze hart- ftrelende verkwikkingen, zyn maar kort van duur. Eerlang gaan ze ter verderving over, — eerlang zyn zy et niet meêr! | DAMON. | ` . Hoe wenfchelyk ware het, dat deze overdenkingen nim- mer van ons weken: ‚Dat wy altoos de onbeftendig= heid overdagten! Dan zouden Wy e tegenheden geduldig , en de voorfpoed , met een bedaard gemoed , dragen kunnen, —_ — Dan zouden Wy leeren, hoe vaak tegenfpoeden op voorfpoed volgen, en de voorfpoed in tcgenheden verwisfe- Ien. — "e Menfehen geluk is dikwils gelyk aan die {choos pe dagen , welke van pikzwarte nagten gevolgd worden : — en op andere tyden vervangt het geluk den tegenfpoed ; even áls wanneer de heldere lugt, van agter pikzwarte wolken - uit welke ysfelyke Donders en felle Blixems fchoten , zich met enen verdubbelden glans vertoont. Die zelfde veranderingen en verfcheidenheden word men allerwege in de natuur ontwaar; en zulks doet den mensch fterker aan, dan dat hy eenparig altoos het zelfde gengot. « Zo | Nao 4 henkt 520 , —. HERDERSKOUT b s fchenkt ons de Lente en de Zomer eene verdubbelde aange- nagmheid , om-dat ze op den barren Winter velgen: en zo word ens geluk, otze voorfpoed ook des te treffender, ‘wanneer ze op tegenfpoed volgt. Zo... OO MENANDER. * Ja Damon, even als een droom, als eene fchaduwe die verdwynt, wanneer de Zon van agter de wolken te voor. fchyn komt; even als een damp , die door den wind word weggedreven ; even zo zien wy alle de voorwerpen, die nu ons ong bekoren, verdwynen. Alzo vlieden ook on- Ze dagen daar henen, en der Menfchen leven neemt dik- wils een einde voor.zy Ter aan denken. Gelyk de Zomer de Lente volgt, en die waar door den Herfst vervangen word, terwyl de daar op volgende Winter alles plondert en doet tterven wat door de vorige faifoenen geteeld is; — zo genaakt ons ook een gewisfe dood, als de Wintertyd on- zes levens nadert, 8 "DAMOR, e, Haastig, zeer {nel vliegt de tyd daar henen! Geen fter- veling kan deszelfs loop ttuiten 5 en vele voorby zynde ja- ren fchynen flegts enkele oogenblikken, Mvne jaren zyn reeds tot eene aanmerkelyke hoogte geklominen , en nochtans hebben ze by my, nu ze voorby zyn , niets meer, dan de gedaante van eenige weinige ogenblikkén. ` De tede- re Lentebloempjes duuren maar kort; — de fmakclyke Zomervrugten zyn ras verteerd; en ’t geen de Herfst rech, word fchielyk door den barren Winter geplonderd. Dan loeijen de ftormwinden; dan ftort de fcherpe hagel neder op. de Velden, dan doet de nypende koude alles verftyven en fterven. Al dat aangename, alle die hartftrelende vour- Werpen vergaan fchielvk , alles verdwynt5 en er blyft nicts dan cene woeste Wildernis op de vlakke Velden en in de Bosfchen over. Alle deze veranderingen hebbe ik menigwerf gezien, terwyl myne dagen klommen : en de be- vende ouderdom myne zwarte hairlokken heeft wit gemaakt, èn myn {cherp gezigt heeft doen verduisteren, — —- Hoe vele vermakelyke Zomers heb ik beleefd , die nu alle als in een gefmolten zvn! Ik heb ‘aangename jaarfaifoenen gezien; ook heb ik er beleefd, die de heugelyke verwagtinge van den Landman jammerlyk verydelden; ja gezien, dat een verwoestend onweêr al zyne hoop op éénmaal vernielde, Even zo hebben myne oogen het Menschdom ver. nielingen zien aanrigten. Ik heb verderfelyke oorlogen ge. hele landen zien verwoesten; menfchenbloed zien plen- gen; TUSSCHEN MENANDER EN DAMON. eat gen; en den dood zien woeden op eene allerysfclykfte wy- ze. Ik heb vrugtbare en onvrugtbare tyden be- leefd; overvloed en armoede; vreugde en droefheid; weel=’ de en gebrek gezien. — — Nu zyn myne dagen haast ten einde. — Nog maar weinige treden, cu ik doe den laat- ften, den gedugthten (op, —— Nog maar... ô aanbiddely- ke goedheid ! Daar de mensch aan vele elenden , jammeren en wederwaardigheden onderworpen is, hebt gy my, bovem een groot aantal myner Iövenmenfchen , veel goeds gefchon- ken; laten myne dagen nu, kan het wezen, in vrede ein- digen, Laten myne gryze hairen in rust ten grave dalen! , MENANDER. Dat die tyd nog lange vertoeve, dat uw fterfuur fpade kome, brave Damon! en dat ik nog dikmalen zulke lecr= zame gefprekken uit uwen wyzen mond hoore! | Dus eindigde dit nuttig onderhoud , en de twee Harders fcheidden wel te vrede van elkanderen , met een voornemen, om, by de eerfte gelegenheid, hunne aanmerkingen te ver- nieuwen , en hunne gefprekken te vervolgen. Gelukkige ftreek, welke van zulke brave Harders be- woond5; gelukkige fchapen , die ‘er door gedreven worden, maar bovenal gelukkig gy Harders , die met zulke Godvrug- tige gedagten bezield zyt! | G. mem nen nn A a a gmgegg ` DE VERMAAKEN DER VERBEELDING. Gevolgd naar het `Italiaansch. ` Oyngetwyfeld is de Verbeelding een. bron van ontelbaar groote heilgoederen, en tevens van ontelbaar fchrik- lyke jammeren: ik zal alleen haare voordeelen infoverwee- ginge neemen, en ftilftaan op de wyze om dezelve deel- agug te worden. Misfchien zal ik aan cenigen rykdom- men ontdekken, die zy, zonder het te weeten, bezaten 5 misfchien zal ik anderen leeren een beter gebruik te maa- ken van eene Bekwaamheid, die dus lange hun alleen na- deelig geweest is. | De vermaaken, die ons, onmiddelyk, door van buiten aankomende voorwerpen worden aangebragt, zyn weinig in getal; doch, fchoon ze talryker en van grooter ver- fcheidenheid ‘waren, zouden zy nog verre eezen van Nu 5 op zer . DE VERMAAKEN op zichzelve voldoening te kunnen veríchaffen voor verbas. zende fchielykheid , met welke ieder gevoelig weezen, van % genot tot walging , overflaat. De Verbeelding alleen maakt eene effe baane met bloemen beftrooid van den dikwyls langen en verdrietigen afftand, op welken men het eene zinnelyk Vermaak van het andere aantreft. De Mensch heett een affchrik van die tusfchenruimte , hy zou dezelve willen vernietigen, Gemnoodzaakt die af te meeten, door- loopt hy ze niet zonder verdriet, of de Verbeelding moet hem, onder den weg, bezig houden om hem te vermaaken door haare aangenaame harsfenbeelden, en te betoveren door cene onuitputbaare verfcheidenheid van denkbeeldige Vermaaken, Deeze Vermaaken zyn ongelukkig weinig bes kend: de meeste Menichen hebben den fchok van tegen- woordige voorwerpen noodig om wellust te fmaaken, en zy verltaan zelfs de kunst niet om ‘er het meeste genot van te trekken. Doch de wyze Man, weetende hoe zeld- . zaam en hoe kortftondig de zinnelyke vermaaken zyn, geeft zyne verbeelding last om het geen haar ten deele valt, op te fraaijen , uit te breiden en duurzaamheid by te zetten. - * De Verbeelding maakt eisch op den tyd, en weet dien voorleden Vermaaken te ontrukken: vooruit gevoerd op de vleugelen der Hoope, zweeft zy in. het toekomende , ep ontrooft den tyd de toekomende vermaakens; zy weet de eene en de andere in het tegeriwoordig oogenblik over te brengen. In deezer voege fort die vlugge en guïnstryke Begaafdheid over alle tydperken des leevèns, de goederen, die enkel by tusfchenvallen en zeer ongelyk verdeeld zyn. De Menfchen loopen om ftryd, zy: verdringen: en kwet- zen elkander, om de weinige zinnelyke vermaaken , die de fehaarfche hand der Natuure hier en. daar in de woes deezes leevens gezaaid heeft, den een. den ander te betwis ten. Doch de Vermaaken der Verbeelding verkrygt men zonder eenig gevaar, zy behooren ons geheel; weinigen benyden ze ons; men agt ze niets naauwlyks zyn ze be- kend. ô Zoete betoveringen?! ô Ónfchuldige dwaalingen ! Indien gy niets íchitterends bezit, indien gy de verwons dering, noch de yerbaasdheiu gaande maakt, gy gaat ten minften niet vergezeld van eenige knaaging, en noch de boos- aartighcid noch de nyd flingeren de zodanigen, die aan u den voorrang geeven, van hoop tot vreeze, en van vrees tot hoope, —- Aanfchouwt dien Hoogmoedigen, ziet, de diepte der frontzelen, door de onrust op zyn gelaad ge~ DER VERBEELDING, Fan emaakt3 vergelykt zyne houding, zyn voorkomen met de houding en het voorkomen van een oníchuldig en gerust Man, die de denkbeeldige Vermaaken in een weezenlyk - geluk heeft weeten te hervormen, en zegt my wie van beiden de wysfte is. Deeze heeft zyn ziel aan de woe» dende ftormvlaagen der yverzugt ten prooije gegeeven: hy ftaat bloot voor de gefpanne valftrikken zyner mededinge? ren, en hangt af van de genade of ongenade der gebeurs tenisfen. Geene doorloopt gerust, en zonder ophouden; eene menigte van aangenaame voorwerpen, befchouwt dee zelve van alle kanten, en vereenigt ze op ontelbaare wy« zen: hy maakt. er zulk ecne menigte van tafereelen van, het een verlustigender dan het ander, dat die opeenvols ging, zo vol verfcheidenheid in vertooning als fchiclyk in voortgang, de kragt en leevendigheid, die daar aan onts breeken, ruim en ryklyk vergoedt. ‘ Voor ’t overige verfmaadt de gelukkige Man, dien. ik affchilder, zonder dat hy gelukkig fchynt te weezen 3 geenszins alle natuurlyke Vermaaken: meen, Hy heeft ze noodig om ze niet met al te veel drifts en ongedulds te verlangen: hy heeft ze noodig om zyner Verbeelding voed. zel te verfchaffen, en, mag ik my dus uitdrukken, te verryken , met een voorraad, waar. van hy zich, naar wel: gevallen, kan bedienen, en waar aan hy de verfchillende kleuren geeft, welke hy ontleent uit de ontclbaare kleine dwaasheden, aan e Menichen ftaat op deeze wereld onafe fcheidelyk eigen: dwaasheden, die hy weet te verbergen, en waar uit hy dikwyls meer kan haalen dan uit de raada geevingen en lesfen der ftrenge en koele Rede. Want, om tat die verftandige dwaasheid te komen, is ’er misfchien meer bekwaamheids, meer denkeris noodig , dan om tot de dwaaze wysheid te geraaken. | Onvermydelyk behoeft hy een grooten voorraad van voorwerpen , die hy kan vereenigen, vergelyken, wenden en keeren, als daar zyn, ingebeelde Gemeenebesten „„verbor+ gene fchatten , Toverpaleizen, enz. Indien er zich eenige. Prydigheid opdoet tusfchen deeze zoete harsfenfchimmen x maakt des geene zwaarigheid: in ’t ftuk der dwaasheid behoeft: men zo keurig niet te weczen als in dat der Wys- eid, Ik prys, ten dien einde, zeer aan, het Icezen van Dicht: werken, van Tooneelftukken, en vooral van Romans; geenzins de zodanige, die tot de ontknooping niet komen deu door veele moeilyke omwegen, of zich, met geweld, = MEES- Sh . DE VERMAAKEN. `i meester: maaken van de ziel, Om dezelve geheel op gen voorwerp bepaald te vestigen: maar. Romans’, die de aan doenlykheid verdeelen, die u nu een-Keizer ,- dan een Her- der maaken, die:u, van een onbewoond woest Eiland, in de woelingen eener opgepropte Hoofdftad overbrengen. Beoefen,.zo veel u mogelyk is, de vlugheid uwer Ver, beeldinge; hoe beweegvaardiger gy deeze Bekwaamheid maakt, hoe gemaklyker gy ze naar uw zin zult kunnen fchikken. Eerbied de Rede, uwe Oppervoogdesfe; doch zonder. al te vcel by haar uw hof te maaken , waar zy uw Geest zal drukken, en dwingen te delven, daar gy niets te doen hebt dan. bloemen te verzamelen. Wagt u, be- waar, als iets dierbaars, aangehaame dwaalingen; en laat nooit, ik betuig het u by uw geluk, eene vermaakende harsfenfchim vaaren, al was het er een van BERGERAC. voor eene koele redekaveling, al was het van LOCKE zels ve. Gy moet ook u zelven voorzien van een weinig Wys- geerige onverfchilligheids, zo in uwe zaaken als in het zoeken der Waarheid, die gy eerbiedt als een gehoorzaam en getrouw Onderdaari,. doch in "rt verborgen. en zonder onrust. 7 - De bekende grondregel Verdeel en Heersch past volko- shen op deezen ftand: verdeel uwe driften, fmaldeel dezelve in een oncindig getal van kleine begeerten, die elkander, zonder ophouden, volgens zo dat "er geen zy die over de andere heerfchappy voeren. De voorwerpen, jn de Verbeelding komende, bezitten een: uitbreidend ver mogen, °t welk, indien gy ’t niet bedwingt, en geene gorge draagt om "tr zelve in evenwigt te brengen, met de andere voorwerpen, gefchikt om andere begeerten te doen ebooren worden, u geheelenal vermeestert, en eene be- waamheid, die alleen uwe Vriendin behoort te weezen, in eene Dwinglandesfe hervormt, | Houd uw Smaak, uwe Vermaaken, uwe Aandoeningen te raade5 gaa "er fpaarzaam mede te werk; haast u niet te leeven; bedenk, dat. het geen gy al te veel ophoopt, voor het daadlyk oogenblik , noodwendig afgenomen wordt van de aanftaande. Als aanfchouwer van een hoop dwaazen, die, om kin- dertuig , waarvan zy zelve het gebruik niet kennen, twis» ten, harrewarren, en op elkander ‘aarvallen, moet gy u verftandig aan eene zyde fchikken; verminder, zo veel u mogelyk is, de betrekkingen, welke gy met hun hebt; doe hun goed; doch op een’ behoorlyken afitand, 2 at `» DER VERBEELDING. 28 dat zy u niet kunnen befchadigen of in hunnen draaikring’ wegtleepen. Zeldzaam zyn de fterke en moedige Zielen, aan welke de Hemel het vergund heeft zich tegen de me- nigte te verzetten, haare bewecgingen te maatigen , te veranderen, en, haars ondanks, haar te fleepen na het Altaar des algemeenen welvaards: een altaar, bykans on- toeganglyk en altoos zo fchielyk gefloopt als opgebouwd. Wat u betreft, dat het u genoeg zy, gerust het fnel- omloopend tydperk , °t geen verzwindt tusíchen het eerfte oogenblik uws beftaans hier op aarde, en uw laatften lee- vensprik, door te brengen. Wat is het noodig dat een Worm op het ftof een reep zyns overtachts nalaat? Wat raakt het Heelal het gefnor van een vlieg? Maar verhef ten zelfden tyde uw oog en uwe gedagten tot die ontel- baare klooten, door het Opperweezen in het ongemeeten ruim opgehangen, die lucht, warmte en leeven in °t Heelal verfpreiden: en leer u, nu eens verbaazende over een onmecetlyk gevaarte, dan eens verwonderende over een ondeeltje, dat gy u zelven niet te hoog moct fchatten , noch al te laag zetten. Laaten de Menfchen twisten, vreezen, hoopen, fterven; en ftel u gerust met die ver- lichte en wysgeerige onverfchilligheid, ten opzigte van de menschlyke zaaken, die het onuitipreeklyk vermaak, van weldaadig te weezen, niet wegneemt; maar ons ontheft van de onnutte zorgen, en die lotwisfelingen van goed en kwaad, welke het grootfte gedeelte der Nlentchen ontrus- ten en plaagen. 3 | Maar wilt gy dat men u in vrede laate? Hebt dan vre- de met u zelven; bevlek u met geen misdryf: weest regtvaardig omtrent alle weezens, die u omringen. Dat de Dieren zelve, ten alle dage onder den voet des wree- den en hoogmoedigen vertreeden, uwe regtvaardigheid gevoelen, Wagt u, ondertusfchen , zorgvuldig voor de harsfenfchim van volmaakt te willen zyn: eene ontrustende , onnutte begeerte , die u belachlyk maakt in uw eigen oogen, en onverdraaglyk voor de rest des Menschdoms. Verlaat het gewoel der Steden, bemin de afzondering, bemin het land, de verblyfplaats der vryheid en de tempel der Godheid. Daar zult gy misfchien, door kragt vin den- ken, tot de ontdekking geraaken van cenige der cerfte fchakelen van een eeuwige ketens indien gy ‘er overal -blyken van verwoesting ontdekt , gy: zult ook altoos zien - Ee oino y "hee 356 DE VERMAAKEN DER VERSEKEDING:s hoe. de wyze Natuur altoos bezig is om die breuke te Wen fkellen: want de Mensch kan den onuitputbaaren voorraad des leevens, die dezelve bezit, wel wyzigen5 maar niet verminderen. BEDENKINGEN OVER DE ZÄÁMENSTEMMING VAN AANDOEN: LYKHEID EN REDE. (Ontleend uit poNALDSON's Elements of Beauty.) (Vervolg van bl. 317.) OPREGTHEID. I weinig Oordeels, met eene nog kleinder maate vat Aandoenlykheid , maakt een Man listig ` een weinig meer Aandoenlykheids , met eene even groote maate Verftands, zou hem opregt doen worden. ` Eenigen hebben niet meer kennis van Menschlievenheid dan juist genoeg is om hun een vertoon daar van te doen maaken, en hunne eigene laage en zelfzoekende oogmerken te beantwoorden. Hy die List boven Opregtheid ftelt, is ongevoelig voor de verfmaading en agterdogt, die bedrog vergezellen: als mede voor de voldoening , welke eene cdelaartige ziel {maakt , als zy eerlyk en voor de vuist handelt. ` Menfchen, die de geneugten der Opregtheid niet kennen, en, om zo te fpreeken, een handwerk van bedrog maaken, fuilen cen beeld van goedaartigheid voor een fchaduw van vreugde; en worden meer bedroogen, dan zy bedriegen. DRIFT. 