VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
maklyk gemaakt. Het heeft my zeer gefmert, еп het fmert my nog, dat. ik, tot hier toe, niergand heb konnen vinden met groote Klier-verftoppingen , (Scrophuli) aan den Hals, of тег еегѕг- (*) /phorismi XXV, Seĝio Р. (t) Ik heb woor meer dan 20 Jaren, by Been- en Gewrigts- gezwellen , het baden en bedekken met koud Water, Azyn, Sal. Ammoniac, enz. zeer geprezen. Ziet Hollandfche Maatfch. der Weetenfch. XVde Deel, bladz. 9 en 13, maar vooral het Vilite Deel, bladz. 369, enz.. —— Jammer is het, dat dit ‚ fehoone Werk, welks Spreuk: Ged! en het Vaderland! is, tot zulk enen hoogen .prys geleverd , еп daar door her lezen by velen belet word. — De beroemde sCHMUCKER pryst , en toont met voorbeelden, in Ontfteking en Verzwering by zwa. „те Hoofdwonden, het baden en ftoven van dit deel, тег koud Water, Azyn, Salpeter, en Sal-Ammoniac; en hoe veel gerus- ter is dit niet by de Gewrigten te doen? V 5 $34 SEELKUNDIGE ` eerstbeginnende Spina Ventofa in de Handen , Voeten, enz. die zig aan deze, enigzins langzame, geneeswyze „ heeft willen onderwerpen. ant ik Ќа, (hoewel ik misfchien dwaal ,) iu die gedagten, datze ор deze verdrietlyke Zieke ten, op verharde Klieren, Borften, Testiculi,enz. gepaard met welgefchikte inwendige middelen, zo wel als op an- dere (ponswyze Beengezwellen , gelyk ik meermalen gezien heb , van enig vermogen zoude konnen . ' En ik fneek wederom myne Vaderlandíche tgenooten , om ook hier ор. by gelegenheid, proeven te doen. Mis- lukken zy, dan ftaan ze, met duizend andere onvolmaak- te geneeswyzen, gelyk. Ik zelf heb "er nog gene ge- noegzame bevinding van. Ons leven is kort, de Konst lang , en als nog vry duister ; dan het is onze pligt от ze ор te luisteren. | Tot hier toe heb ik my veelal bediend van Kalkwater met Ammoniac-zout, еп, by gebrek van het eerfte , van 94 oncen zuiver water, wet een halflood Ammoniac-zout , еп even zo veel Pot-ach, of van één lood Geest van Am- moniac-zout , met levende Kalk bereid; zonder dat ik zelf weet waarom ik deze dingen voor andere gekozen heb. Want ik heb, van verfcheiden plaatzen , Меп(сһеп, met Gewrigt-gezwellen in Handen , Voeten en Kniën, gehad, welke ik raadde, om deze delen dikwyls onder de pomp te houden, en er eene groote , hooge ftraal water te doen op afftuiten. Andere, die het hunne woonplaats toeliet, raadde ik, om daaglyks in het midden, of aan den rand van eene afloopende rivier te gaan, en de ftroom des wa- ters ор en over het zicke deel, voor een half of geheel мот, ќе doen loopen; ер ik heb, door een aanhoudend ge bruik daar van, zo wel by den een als den anderen, en vooral by dikke, harde, zugtige Benen, dog by anders gezonde ‘Menfchen , byna dezelfde uitwerking gezien. —— Het geftadig bedekken met Kalkwater en Ammoniac- zout, meen іК,* dat, nogthans , veel voordeels heeft. Dan, zonder vele woorden te gebruiken, het fchynt my toe, dat, aan de daadlyke koude, en de zagte drillende beweging en fchudding, ор, en door, het zieke deel, het voorname Genees-vermogen moet worden toegekend, wyl dezelve gefchikt fchynen, om de diepe pyn en ontfteking te (tillen, de byna werkloze ftoffe te ontbinden, in bee weging te brengen, en het bovenmate uitgerekte te doen inkrimpen. Dan dit zy hoe het zy, het is genoeg ет Ca AANMERKINGEN. . 283. deze d'ugen уап gezien, en my verpligt gevonden hebbe, om ze anderen te moeten aanpryzen, ‚ М№Міерала, hoop ік, vermoede, dat ik deze geneeswyze tegeu ај е verouderde uitlbortingen van Water, Sponsge- zwellen, en verllyving der Gewrigteu, door zwelling Beenknobbelen ‚ aanpryze,. Neen! ze is,zo veel ik weet, alleen gefchikt tegen уегісһе, of altbgus niet sl te onde, gebreken; en ik heb te weinig ervaring, om er met meer zekerheid уап te fpteken. Ik geef ze flegts op als eene onvoltooide proef, waar van, geveas het reeds bekende, kan wordeu gebruik gemaakt, І . Voorheen heb ik de moeite gedaan, om ееп groot Knie. ezwel , door overgietingen ‚ (douches) te herftellen , en ‚ten dien einde , enen grooten tregter door een. gat der zolder, die ik met warm kalkwater , byna ееп half uur laog, een- en tweemalen daags, gevuld hield, en waar uit een traal water , van een vinger dik ,7 of 8 voeten hoog, op de daar onder rustende dikke Knie viel. Dit gefchiedde in naarvolging van Les douches, te Aken, die de natuur aldaar geeft en de kunst naarwolgt. Dan men ziet ligte- lyk dat där vr lastig is, en niet overal kan gevolgd wor- ‚деп: —— іп ееп groot Hospitaal zyn ze goed, Maar ìk meen, dat het flaan met natte koude doeken, zo.als ik boven getoond heb, door eene zagte drillende fchudding en beweging in het verftopte deel te maken, van vcel meer vermogen is, еп vooral , zo het waar mogt zyn, dat, door het flaan , enige fyne luchtdelen, die ruim 800 maal ligter dan water zyn, daar door naar binnen konnen ge- dreven worden. En in hoe verre de bekende vaste lucht kan dringen, in vaten daar gene vogten konnen in- en „ leren de zogenaamde minerale wateren, die voor- naamlyk en alleen, door hunne fyne lucht, op verftoppin- gen, daar de Ќе vogten І voor ftaan › Werken ; — verkiest egter iemand dit flaan met enig warm vogt te ‘doen, ik heb "er niets tegen; mis{chien evenaart het, op eene vry gemakkelyke wyze , de bekende goede uitwer- king der douches. Ze hier toe heb ik, zo verre het tot myn oogmerk dien- de , alleen gefproken van de uitwendige behandeling der wrigts-gezwellen , waar by niet zelden inwendige Ge- neesmiddelen zeer noodzaaklyk zyn. Еп een Heelmees- ter, dje niet tevens een goed Geneesmeester is, zal maar zelden in de genezing flagen. +- Is het ongemak versch, en door eene uitwendige oorzaak , dan dienen her- 286 HEELRUNDIGE AANMERKINGEN. herhaalde Aderlatingen en Purgeermiddelen. — Is het zelve reeds cenigzing verouderd en de Lyder gezond , dan zyn de openlyfhoudende middelen ,. nevens eene fobere leefwys, goed. Komen deze ongemakken na eene voorafgaande Ziekte, of Scrophuleufe inwendige oorzaak , dan dienen, naar de omftandigheid, de inwendige midde- len gerigt te worden. Is de Lyder zwak en dun van vogten ‚ met een koortzig of etterachtig zetzel in het water, dan komen verfterkende middelen, als: Cort. Pe- ruvianus met Limatura, Vitriolum martis, of met Flor. Sal. Ammoniaci Martialis gemengd, te pas. — Is zyn geftel met taaije Пушіре vogten bezet, en voorheen aan- gedaan geweest van Kropgezwellen, Hair- of Daauworm , enz. dan vordert dit een voorzigtig en aanhoudend gebruik van Pilule Zthiopice., па de fchoone Edenburgfche Apo- theek, dog met eene derde minder Kwik, bereid; nevens een ftandvastig gebruik van een deco@um zarzaparille , alleen, of met Kina, gekookt; dan hier in dient men zig naar de byzondere om{tandigheden te voegen. D ’ Hertogenbosch , ` den 23ften May, 1784. | BESCHRYVING VAN DEN VERGIF-BOOM , BOHON-UPA$ , OP HET EILAND JAVA. Door N. Р. FOERSCH. D: volgende befchryving van den Bohon- Upas of Der- W gif-boom , op het Eiland Java groeiende, en ’t zel- » ve ongezond maakende, door zyne fchadelyke uitwaas- э» femingen , heeft de Heer HEYDINGER ontvangen van з» den Schryver, den Heer м. P. FOERSCH, voorheen in ээ dienst der Nederlandfche Oostindifche Maatfchappy , thans ээ voor Engeland als Chirurgyn vaarende, ' ээ Het Berigt, wy moeten zulks toeftaan, fchynt zo эз wonderbaar , dat een ligtgeloovige zelfs ‚het naauwlyks s kan aanneemen. De Leezers van dit Berigt zullen , s» waarfchynlyk ‚аап den berugten PSALMANAZAR denken, even berugte Gefchiedenis. van het Eiland For- Maar dit verhaal verdient zeker opmerking en de maate van dit laatfte, ten aanziene van ver- omftandigheden , berust geheel op den Heer зэ FOERSCH: BESCHRYVING VAN EEN VERGIF-BOOM. 287 ээ FOERSCH: ten opzigte van het voornaamfte gedeelte, > kan et geen twyfel vallen. Het beftaan van den Boom, an еп de fchadelyke kragt van deszelfs Gommen en Dam. ‚> pen, zyn beide zekere waarheden. Reizigers en Na- >, tuurkenners gewaagen van Boomen, die dergelyk een a, verdervenJ vermogen bezitten, ор andere plaatzen , еп, » 20 ons voorftaat, in eenige deelen van Zuid- America, э, Kemrraa meldt уап deezen Bohon-Upas: doch de s, Plaats ‚ de natuur, de verdelgende hoedanigheden , zyn an nooit zo klaar, zo volkomen, zo wysgeerig befchree- ээ Ven, als in het volgend verflag. i »› Меп zal, het geleezen hebbende, misfchien vraagen, »› waarom ‘er geene poogingen aangewend zyn, om een э» Boom uit te roeijen, die fchadelyker is dan alle Mensche s, dom verdervende plaagen byeen genomen? —— De re- ээ деп daarvoor zyn blykbaar. Geen Menfchen kunnen » het onderneemen zo langen tyd, als noodig is tot het se vellen van dien Boom, naby denzelven te blyven : brande » Пойеп om denzelven іп vlam te zetten, kunnen ’er niet „ by aangevoerd worden, zonder eene bykans volzekeren an dood der brengeren. Doch van alle redenen is, mis- an fchien , de allerfterkfte , dat de Keizer zeer groote inkom- » Den trekt, uit het verkoopen van de Gom uit deezen an Boom getrokken. Пе dorst na rykdom is al te fterk om gelescht te kunnen worden „іп de verlichtfte Eeuw, an onder de befchaafdfte Volken! wat kan men dan van „ ееп Javaan —— van ееп Favaanfchen Keizer, verwage g ten? die met ACHILLES,” |. Fura neget fibi nata , nihil non arroget armis! ` De Vergif-boom, іп °t Maleits bekend onder den naam van Bohon-Upas, is door de Natuurkenners befchreeven, Doch hunne verhaalen zyn dermaate doorfpekt met het wonderbaare, dat de meeste Leezers dezelve voor een ver, ciering gehouden hebben. Zulks is in geenen deele te be- vreemden „als men de omftandigheden , welke wy getrouwe ` lyk zullen te boek (ellen, der volgende befchryving over- weegt. = Т moet bekennen, dat ik lang getwyfeld heb aan ’t be- ftaan van deezen Boom; een nader onderzoek heeft my van die twyfeling geneezen. łk zal alleen onopgefmukte evallen vermelden, van welke ik ooggetuige geweest ben. е Leezers mogen ftaat maaken op myne goede trouwe. In den Jaare 1774, bevond ik my te Batavia, als Chirur- gyn in dienst van de Nederlandfche Oostindifche Маат , Jchap- 888 ` BESCHRYVING chappy. Geduurende myn verblyf te dier Stede, ontving E 2 cheide berigten van den: Bohon- Upas, еп de gewel dige uitwerkzels des vergifs uit dien Boom gehaald. Ze kwamen my alle ongelooflyk voor; doch wekten myne nieuwsgierigheid defmaate op., dat ik befloot, dit ftuk ge- heel te onderzoeken, еп op myne eigene waarneemingen alleen te vertrouwen. „ Ingevolge van dit befluit, vervoegde ik my by den Gou- verneur-Generaal ‚ den Heer PETRUS ALBERTUS VAN DER Parra, om een pas, welke my vryheid verleende, om door ’t Land te reizen. Myn verzoek werd ingewilligd , en alle noodige berigten ingenomen hebbende, toog ik op teis. Van een oud Maleits Priester, had ik een Brief van Voorfchryving gekreegen, aan een ander Maleis Priester „ die het naast aan den ovbewoonbaaren grond , op ome trent vyftien of zestien Engelfche mylen atftands van den Воот аё, woont. Van deezen Brief had Ik grooten dlensts dewyl die Priestèr, door den Keizer, benoemd із om zich , daar te onthoudén,.en de zielen der Misdaadigeren, ver- Weezen om vergif van den Boom te haalen, tot de eeu- wigheid voor té bereiden, e Boom Bohon-Upas groëit ор Java, omtrent zeven- en twintig Duitfche їйўїеп уап Batavia, veertien van Soura Charta , °5 Keizers zetel, en tusfchen de achttien en twine tig van Tiukjoe „de tegenwoordige verblyfplaars des Sulrans van Fava. De plaats is aan alle kanten omringd door een Kring hooge heuvelen en bergen; en het Land rondsom ор den afftand van tien of twaalf Engelfche mylén van den Boom, geheel dor. Geen Boom, geen ftreik, geen gras- plant ziet mer ~ deezen geheelen gevaarlyken plek gronds rond mtrent achttien Go? mylen afftands van at, ‘en vondt het gelaat des aard- ryks , aan alle їп onvrugtbaar, De. gemaklykfte plaats om dit į veklimmen , is aan dien kant waar de Priester wa зуп ‘huis worden de Misdaadigers ezonden, om het vergif, waar in men de punten van alle Oortogswapenen doopt, te haalen. Het is zeer duur eù brengt den Keizer veel gelds op. Verhaal van de wyze, op welke het Vergif uit den Bohone ` r ` раз, gehaald wordi d А ` Het Vergif, °t welk deeze Boom oplevert, is een Gom, wloeijende tusfchen het hout en den bast deg Booms, even VAN. EEN VEKGIP- ROOM. 289 afs de Camfher. Misdqadigers, om mmie euveldaaden ter doodftraffe verweezen, zyn de eenigen die dit Vergif haas Jen en verzameleir: en dit is de eenige kans dien zy hebe ben ow hun leeven te behouden. Na dat de Regter her doodvonnis over hum geveld heeft, warden zy ten Hove vraagd, of zy door beulshanden willen fterven , of па беп Вөһоп- (po: gaan, от een doos vot Vergif te baaken? Zy kiezen doorgaans dit laatfte: ему! zy dan niet alleen kans hebben om het leeven te behouden , maar ook de vere zekering , dát zy , behouden wederkomende, door den ‘Keizer voor hun volgend beftadh zal gezorgd worden. Zy krygen desgelyks vryheid om eene gunst van den Keizer te vraagen, welke doorgaans van eene geringe aangele- genheid is, еп meestal toegeftaan wordt. Zy krygen dam ееп zilveren of (childpadden doos, in welke zy de vergif- tige Gom moeten doen, еп de noodige onderrigting , hoe zy zich te gedraagen hebben op dien hoogsthachlyken vocht. —- Onder andere byzonderheden, belast men hun altoos den еек der winden te letten; dat zy voor den wind af деп Boom moeten naderen , zo dat de: uitvloeizels des Booms van hun werden afgedrêeven; dat zy zich zo veel mogelyk meeten haasten als het eenig middel om bes houden weder te komen? Vervolgens komen zy aan % huis ven den ouden Priester, па *t welk zy meestal door hunne Vrienden en Bloedverwanten begeleid: werden. Hiet toeven -zy niet zelden eenige dagen, om eén gunftigen wind af te wagten. Geduurende dien tyd, bereidt de Priester їоп-тоог met gebeden en raadgeevingen „ tot hun aanftaande lot. en зз ‚ Het uur huns vertreks gekomen. zynde , doet de Priestet hun een langen lederen Кар op ’t hoofd „ voorgien van twee різатеп :тоб? de oogen, deeze hangt tot op hun borst neders ‘ook ontvangen zy ееп paar lederen handfchoenen, De Priester brengt hun met de Vrienden en Bloedverwaàn- ten, tot op twee mylen van den weg. ` De oude Priester hêeft my verhaald, dat hy, geduuren. de zyn meer dan ‘dertigjaarig verblyf aan deaze plaats, bóe ven de zevenhonderd Misda adigers, ор de voorheen | bea . сһгее- D \ 290 . BESCHRYVING fchreeven wyze , hadt heen gezonden,en dat "er nauwlyks twee van de twintig terug kwamen. Hy toonde my eene Jyst van die ongelukkigen , met den dag van hun vertrek , en van de rmisdaaden, om welke zy veroordeeld waren. Ор deeze waren ook de naamen getekend der wedergekeer= den. Vervolgens zag ik een andere lyst van die \vvertree= ders by den Cypier, te Soura Charta, en bevondt dat die twee lysten volkomen met elkander ,overeenfteruden, als mede met verfcheide herigten , welke ik naderhand kreeg. Ik woonde een en andermaal deeze treurige plegtigheia Бу, en verzogt de Misdadigers , dat zy een ftukje Hours, of een Blad , van deezen vreemden Boom zouden medebrengen g en gaf hun een zyden koord mede om de dikte te meeten. Ik heb niet meer kunnen krygen dan twee drooge blade- ren, door een hunner, by °t werterkeeren , opgeraapt. Alles wat ik van hun, wegens den Boom, kon te weeten koe men, kwam hier op uit, dat dezelve aan den kant eens beeks ftondt, gelyk de Priester gezegd hadt, dat hy van eene middelbaare grootte was, en dat er vyf of zes jon- ge Boomen van dezelfde foort digt by (tonden ; doch dat "er geen andere Boom of Plant te zien was; dat de grond be- {опат uit bruin zand , vol (teenen , bykans niet bereisbaar , én overdekt met geraamten, « Na veele gefprekken met den ouden Priester, vroeg ik hem na de eerfte ontdekking, еп na zyn gevoelen, wegens dien gevaarlyken Boom; waar op hy шу, in zyne eigene taal, dit antwoord gaf. Ditalm kita ponjoe Alcoran Baron Suda tulis touloe Sera- tus ап Soeda jlang Orang Sceda Dengal difenna orang ja- hat di Soeda main Same Die punje pinatang pigidoe kita pegi Sam [татбшалде. | Welks betekenis hier op uitkomt. ,, Onze Nieuwe: AL s coran berigt ons, dat, meer dan honderd jaaren gele- den, het Land rondsom den Boom bewoand was door een Volk , zeer overgegeeven aan de zanden der Steden, з» Sodoma en Gomorrha. Wanneer de groote Propheet ma- s HOMETH befloot , hun niet langer zulk een verfoeilyk Іее- an ven te laaten leiden, verzogt hy сор hun te (traffen: en an hier op deedt сор deezen Boom uit de aárde voortkomen, oe die hun allen verdelgde , en het Land , voor altoos , onbe- ae woonbaar maakte.” - Dit was het gevoelen van de Maleiers, Ik zal ’er m miet over uitlaaten ; doch moet aanmerken „ dat alle de Ma». leiers deezen Boom aanzien als een heilig werktuig уап | еп 9% э? VAN EEN VERGIF-BOOM. 291 den grooten Propheet, om de zonden des Menschdams te ftraffen ; en, daarom wordt het fterven, door het vergif van den Bohon’ аз, onder hen, doorgaans voor een eerlyken dood gehouden. Om die reden waren ook de Misdaadigers , па деп Воот gaande, gelyk ik ontdekte, in han best gewaad uitgedoscht. ` Hoe ongelooflyk het moge voorkomen, is het zeker, dat van de vyftien tot achttien mylen rondsom deezen Boom niet alleen geen Mensch kan leeven 3 maar dat men ook in dien geheelen omtrek: geen leevend fchepzel van eenige foort ontdekt heeft. Verfcheide geloofwaardige Per- foogen hebben my ook verzekerd, dat Ter geen Visch in °t water gevonden, en geen rat, muis, of eenig onrein Dier gezien wordt; en wanneer de Vogels zo naby deezen m vliegen, dat de uitvloeizels hun bereiken, vallen zy dood neder. Deeze omftandigheid wordt bekragtigd door verfcheide Misdaadigers, die, by hun wederkomst, Vo, gels uit de lugt zagen vallen, ze dood opraapten, en aan en Priester bragten. Ik zal van de onbewoonbaarheid deezer ftreeke een voor- beeld bybrengen,’t welk boven allen twyfel verheeven is, en gebeurde terwyl ik my op Jara onthield. In den Jaare 1775 rees er een opftand by de Onderdaa- nen van den Ма;ѕ/ау, een Souverain Vorst , wiens waardig- heid die des Keizers zeer naby komt. Zy weigerden ee- ne fchatting te betaalen, hun opgelegd , door hunnen Vorst, tegen wien zy zich openlyk aankautten. De Mas- Jay zondt een Leger van duizend Krygsknegten, om de Muiters te verftrooijen, en met hun Gezinnen uit de lan- ` den zyner heerfchappye te dryven. Vierhonderd Huisge- zinnen , beftaande uit meer dan zestienhonderd zielen „ moesten hun geboortegrond verlaaten. Noch de Keizer, noch de Sultan, wilde hun befcherming verleenen; niet alleen om dat zy wederfpannelingen waren, maar ook uit vreeze van het misnoegen huns Nabuurs, den Masfay. deezen kommerlyken toeftand hadden zy geen andere wykplaats ‚dan zich te begeeven na onbebouwde (recken. rondsom den Bohon Upas, en verzogten den Keizer zich daar te mogen nederzetten. Dit verzoek werd toegeftaan „ onder beding, dat zy niet meer dan twaalf of veertien Engelfche mylen: van den Boom zich zouden nederflaan „ ten einde zy de Inwoonders, op een grooter afftand, niet mogten berooven van hunne bebouwde gronden. Zy moesten zich daar aan onderwerpen ; doch het gevolg ` VL DEEL. MENGELW, NO. 7. A WaS 3 292 ‚ „BESCHRYVING was, dat, in minder dan twee maanden, hun getal op omtrent tweehonderd verfmolt. De hoofden der overge- bleevenen vervoegden zich by den Masfay, deeden hem verflag van die vervaarlyke fterfte, en verzogten vergiffe- nis, die hy hun verleende; het deerlyk overfchot dier dus zwaar geftraften weder onder zyne Onderdaanen ааппее- mende, ІК heb verfcheiden deezer óvergebleevenen, kort naa hunne wederkomst, gezien en met hun gefprooken. Zy hadden alle het voorkomen van lieden, door eene be- {mettelyke kwaale aangetast; zy zagen Ter bleek en zwak uits en het verhaal, ’t geen zy gaven van het lot hunner Medegenooten , van de verfchynzelen en omftandigheden - welke hunnen uitgang vergezelden, als ftuiptrekkingen en andere kentekens van een geweldigen dood , verzekerde my ten vollen, dat zy als flachtoffers van °t Vergif des Booms geftorven waren. Deeze geweldige werking des Vergifs, op zo groot een afltand van den Boom, komt verbaazend en bykans onge- looflyk voor; bovenal, wanneer wy in aanmerking nee- men , dat het zomtyds den Misdaadigeren gelukt deezen Boom te naderen, en "et het leeven af te brengen. Myne verwondering, nogtharis, verminderde grootlyks, ор de volgende overweegingen. Ir beb hier boven gezegd dat de Misdaadigers onderrigt worden, om voor den wind af na den Boom te раар, en tegen wind in van denzelven weder te keeren. Wanneer het gebeurt, dat de wind uit denzelfden hoek blyft waai- jen, terwyl de Misdaadiger dertig of zes- en dertig mylen wegs aflegt, zal Һу, van een gezond geftel zynde, be- houden wederkceren, Maar het ongelukkigst is, dat men aldaar ор den wind, geen tyd lang, kan Daat, maaken. Er zyn geene geregelde landwinden ; den zeewind bemerkt men er in °t geheel niet ; de Воот is op een te grooten afftand van Zee gelegen; -door hooge Bergen, en digte Bosfchen omringd. Daarenboven, waait "er de wind nooit met ееп frisfche koelte; maar zyn meestal labberkoeltjes „ fpeelende door de onderfcheide openingen der nabyliggen- de Bergen. Het is, desgelyks, bezwaarlyk te bepaalen , uit welk een hoek de wind waait, daar dezelve za veele hinderpaalen ontmoet, die de ftreek veranderen, en de uitwerking van dezelve geheel vernietigen. · Overzulks fchryf ik, de werking des, Vergifs op- dien afltand , grootendeels , toe aan de beftendige zagte windjes in die ftreek , welke geen kragts genoeg hebben om de | А vere ~ VAN SEEN VERGIF-BOOM. 293 vergìftige deeltjes te verftrooijen. Indien ’er Петко? win- den , veelvuldig „en aanhoudend, waren , zy zouden , zeker, de ichadelyke uitvloeizels van bet Vergif zeer veel ver- zwakken , en zelfs doen verdwynen: doch zonder deeze Kaf de Lugt befmet en bezwangerd met deeze vergiftige pen. ` Te meer ben ik dės verzekerd, dewyl de'Priester my verhaalde dat een volflaagene (ке altoos het gevaarlykst ` was: dewyl de Boom geduurig uitwaasfemt, en men ziet dat die damp zich by wylen in de lugt verheft en werfpreidt ‚even als de befmettende damp van een ftinkend moeras. . | Proeven met de Gom van den Bohon Upas. In February , des Jaars 1776, was ik tegenwoordig by de Strafoefening aan dertien van "e Keizers Byzitten, te Soure Charta,overtuigd van ontrouwe aan "e Keizers bed- de. ’s Voormiddags, omtrent elf uuren, werden de Over- treedfters op een plein: van ’s Keizers Paleis gebragt. De Regter fprak daar het vonnis over haar uit, ’t welk haar verwees tot den dood, door een Lancet met het Vergif van den Волоп Upas beftreeken. Vervolgens werd hun de Alcoran voorgehouden, en zy moesten, volgens de Wet van hunnen grooten Propheet MAHOMETH , erkennen ,' en met eede bevestigen, dat de befchuldigingen; tegen haar ingebragt, als mede het vonnis over haar geftreeken , en de ftraffe haar aangedaan ‚ rechtvaardig waren. Dit deeden zy, door de rechtehand op den Alcoran , en de flin- ke op haare borst te leggen; teffens de oogen ten Hemel flaande : de Regter hieldt daar op den Alcoran voor haare monden, en zy kuschten dit Boek, | Naa het verrigten deezer voorbereidende plegtigheden volvoerde de Beul zyn werk, op de volgende wyze: — Dertien ftaaken, elk omtrent vyf voeten hoog, waren ‘er opgerigt : aan deeze werden de ter ftraf gedoenrden vast- - gemaakt en de borst ontbloot. In deezen toeftand bleeven zy een korten tyd in geduurige gebeden, daar in gehok реп door verfcheide Priesters, tot het tydítip dat de Reg- ter den Beul het teken gaf ; deeze haalde een werk- tuig voor den dag , zeer gelykende na het Kniplancet °t geen де Hoeffmeden gebruiken om de paarden ader te baren, Dit Lancet, met °t Vergif van den Bohon Upas beftreeken , werd de Ongelukkigen in ’ midden d 2 А Јер. aO em O en КР ДОНИ , 294 BESCHRYVING van de borst geftooten; zynde dit werk aan allen „їп minder dan twee minuuten, verrigt. Myne ver wondering rees in top, als ik de (chielyke uitwerking van dit Vergif aanfchouwde : want, omtrent vyf. minuu- ten паа de toegebragte Lancetíteek , werden zy aange- greepen door een Tremor, vergezeld door een Subfultus tentinum , waarop. zy ftierven in de verfchriklykfte dood- angften ; сор еп MAHOMETH om genade aanroepende. In ` zestien minuuten, op myn Horologie af, °t geen ik іп myn hand hieldt , waren de Geftraften niet meer. Omtrent veertien dagen laater zag ik dergelyk eene Strafoefening , te Samarang. Zeven Maleiers werden. daar geftraft met het zelfde werktuig, op dezelfde wyze : de werking van °t Vergif, en de vlekken ор de lichaamen, waren volkomen gelyk. Deeze omftandigheden wekten myne begeerte op, om de proeven te neemen op eenige Dieren , om verzekerd te zyn van de weezenlyke uitwerkingen deezes Vergifs: еп dewyl ik: toen twee jonge Honden had, oordeelde ik ze zeer gefchikt tot myn oogmerk. Met veel moeite kreeg ik eenige greinen van den Bohon Upas Gom. Een halve ein ontbond ik in een weinig Arak, en doopte ’er een апсес їп; met hetzelve deed ik eene infnyding ‘onder aan den buik van een deezer Hondjes. Drie minuuten;, naa het ontvangen der wonde, begon het Dier jammerlyk te fchreeuwen, en ’t liep uit al zyn magt van den eenen hoek des kamers naa den anderen. Zulks duurde zes minuuten , ‘wanneer het afgematte Dier op den grond nederviel, ftuipen kreeg , en in elf minuuten dood was. Ik herhaalde deeze proeven met twee andere jonge Hon- den , met een Kat en een Vogels de werking des Ver- gifs was in alle dezelfde; geen deezer Dieren - hield het ‘langer dan dertien minuuten. Ik oordeelde ook de werking daar van, inwendig ge- geeven , te moeten beproeven : dit ftelde ik op de vol gende wyze te werk. Een vierde, van een grein deezes Goms ontbond ik in een half once arak, en gaf ’er een Hond, zeven maanden oud, van te drinken, Zeven mi 'nuuten daar naa begon het te werken ; ik zag dat het - Dier volllagen dol was, het liep de kamer op en neder А VAN EEN VERGIF-BOOM, 295 wiel , rees weder ор, gilde fterk, еп omtrent een half gur daar naa, kreeg het fruiptrekkingen en (ert, Ik opende deezen Hond, vondt de maag еп de ingewanden, op zommige plaatzen , fchoon niet zo fterk als de maag, ontftooken. Ја de maag was сепір geronne bloed; doch ik kon piet ontdekken van waar het kwam , еп ftelde daarom vast dat het uit de longen was gekomen , door de poogingen van het Dier om te braaken, Deeze proeven hebben my overtuigd, dat de Gom van den ‘Bohon Üpas, ’t gevaarlykfte en geweldigfte Vergif is - uit het groeijënd Ryk: en geloof dat deeze Boom veel toce brengt, аап de ongezondheid van het Eiland Sava. Dan dit is het eenig kwaad niet} honderden inboorelingen dee- zes Eilands zo wel als Europeaanen , worden ’s jaarlyks , op eene verraadlyke wyze ə vermoord door dit vergif, in- en uitwendig. Elk Man van aanzien heeft een Dolk of eenig ander Wapen daar mede vergiftigd; en in Oorlogsty- den vergiftigen de Maleiers de bronnen en andere wateren met hetzelve; door deeze verraadlyke handelwyze leden de Europeaanen zeer veel in den daatften Oorlog: daar het hun op de helft huns Legers te ftaan kwam. Om deeze seden hebben zy, zedert dien tyd, visch gehouden in de putten waar uit zy drinken ; wagters daar nevens geplaatst , om het water alle uuren te zien,en na te gaan of de vise ben nag leeven. Indien zy in een vyandlyk land met Krygsvolk opuekken, voeren zy altoos leevende' visch me- de, welke zy in °t water werpen, eenige uuren eer zy het waagen "er van te drinken; door welk middel zy hume volflaagene verdelging voorkomen.. Dit Verflag zal, zo Ж hoop, de nieuwsgierigheid my- пег Leezeren voldoen ; en de weinige gevallen, van my opgegeven, kunnen dienen tot een zekeren proef van het beftaan deezes verderflyken Booms, en deszelfs fchielyk doodlyke uitwerkingen. Vraagt теп, waarom wy tot nog geen voldoender berig- ten van deezen Boom gekreegen hebben? Hier op kan ik alleen antwoorden, dat de meeste Reizigers na dit We- relddeel derwaards gaan om hun Handelbelang voort te zetten, niet om de Natuurlyke Historie te beoefenen , ел де Weetenfchappen te bevorderen, Daarenboven , wordt Fava , over °t algemeen , voor een zo ongezond Eiland gehouden, dat vermogende Reizigers ег niet lang toeven; anderen poogen alleen hun geld- behoefte voldoe- ning te verfchaffen; eu doorgaans verftaat men te, weinig 3 van 296 BESCHRYVING VAN EEN VERCH-BOOM. van de taal des lands, om te reizen eu ontdekkingen te doen. In vervolg van tyd zullen zy, die op ‘dit Eiland komen, zich ‚misfchien opgewekt vinden om dít fluk’ na- der te onderzoeken, en ons, door eene volkomener be- fchryving van dien- Boom, te verpligten. Ik zal hier alleen nog byvoegen , dat ‘er ook eene foort van Cajoe-Upas is op de Kust van Macasfar , welks . Vergif bykans ор dezelfde wyze werkt; doch het is-niet half zo geweldig en kwaadaartig als dat van Bohon Upas, ор ауа. TTT eegen, beggen NIEUWE GEDAGTEN ; OVER DEN AART EN OORSPRONG DES ZELDZAAMEN NEVELS , IN DEN JAARE MDCCLXXXIIL (Door den Ridder ре Lamanon (*).) Ipfum etiam Jolem defelum lumine vidi. | Оутр, Elig. V. Lib. IL D bevond my'te Sallon-de-Crau in Provence, wanneer deeze Nevel, die men een Eleétriken. Nevel zou mogen noemen, zich eerst begon te vertoonen. От, zo veel in my wâs, myne Medeburgers en Nabuuren gerust te itel- len , fchreef ik een Brief dan den Heer ARTAUD , Uitgee- ver van den Courier d'Avignon, op den eerften van July gedagtekend; deeze is in verfcheide "Tedichrifren vervol- gens herdrukt. Маа dat ik in denzelven gefprooken had over den aart diens Nevels, verklaarde ik van gedagten te zyn ‚ dat dezelve door Onweersbuijen zou verteerd wor den. De uitkomst heeft теп vollen myne voorfpelling be- waarheid. De algemeene Nieuwspapieren hebben my na- derhand geleerd, dat dit Verfchynzel niet plaatslyk was’ maar bykans over geheel Æurupå zich uitgeftrekt hadt. Ik heb nieuwe Waarneemingen gedaan ; de hoogfte Al- pen van Provence, Dauphine en Be ent ` doorgezworven, еп, op myn ganfchen Tocht, kundíchappen opgedaan wegens den Nevel, en de uitwerkzelen des Donders. Hier uit zyn eenige Gedagten gebooren , welke ik oor- deel niet voor my zelven te moeten houden. Doch, e | j (*) Dit is het Stukje in onze voorgaande No. beloofd , bl. 248- SEDACTEN OVER DEN AART , ENZ, EENS ZELDZ. NEVÈLS. 297 ik еёпе verklaaring geeve van dit Verfchynzel, welke my de waarfchynlykfte dunkt, zal ik het zelve met alle nauw- keurigheid zoeken te befchryven. SL 1 - Over den Aart en Uitwerkzelen van den ЕЁейтїїеп Nevel. ` Т. In byna alle Landen is deeze Nevel voorgegaan doot, een Onweer. ‚ : П. Deeze Nevel heeft zich ten zelfden Dage, op zeer wyd van ееп gelegene Plaatzen , vertoond , als te Parys, te Sallon, te Turin, te Padua, en op veele andere, waat dezelve zich liet zien, voor’ de еегће keer, op den 18den, van Funy. De Heer sÉnssier heeft den Graaf DE SALUCES , altoos aanblyvênd Voorzitter der Academie te Turin, gefchreeven,dat men, den 17den Juny, dien Nes, vel te Geneve heeft waargenomen. Uit de Asfices du Dauphire heb ik verftaan, dat dezelve den .210еп Juny te Grenoble eenen aanvang nam. UE De Noordewind, waaide op veele Plaatzen, wanneer de Nevel eerst opkwam ; en op andere, waar dezelvé ten eigenften Dage begon, was de Wind Oost of Zuiden, De Nevel, naa opgehouden te hebben, verfcheen ор. zoïmi- ge plaatzen wedér met een Noorden-, op andere met een Oosten-, Westen-, of Zuiden-Wind, ` IV. Ġveral is de Nevel niet even dro Sallen heb ik waargenomen, dat dezelve deedt fmelten noch деп Vogtmeetet ryzer ming bleef overvloedig, en zy hegne ni daar aan- blootgefteld. De Zoutwerken Provence, hebben vyftien: dagen vroeger uit kragte van deezen Nevel, beginnen c ten. De Нбёегеп TOALDO en SÉNEBIER „d - еп de andet te: Geneve , hebben waargenomen, dat de Vogtmeeter het punt van Vogtigheid niet tekende. Te Champfaur in Dauphine ‚ еп te Turin, is de Nevel zomp tyds vogtig geweest. t V. De Zon, door deezen Nevel heen gezien, vertoon- de zich op het hoogst van den dag zeer bleek; bloedrood by het opkomen, en nog fterker rood by het ondergaan. VL Te Sallonheeft de Nevel zomwylen ееп onaangcnaa- men Reuk verwekt, waar aan men bezwaarlyk een naam kan geeven; veelen hielden dien voor een zwavelreuk, Op andere Plaatzen heeft men dien ftank ook gerooken. „ Үп, De Nevel deedt hinder aan de Oogen ; en’ te Sallon 4 ge D 898 СЕРАСТЕМ OVER DEN AART EN OORSPRONG gevoelden Lieden van een teder borstgeftel eene onaan- enaame aandoening, De Inwoonders van Champfaur ebben my verhaald , dat veelen by hun zwaare Hoofd- pyn, еп de meesten hun Eetlust verlooren , hadden. Hier moeten wy tusfchen beiden aanmerken, dat de Inwoon- ders dier Valeie de grootfte Eeters zyn in Frankryk; de Vreemdelingen, die zich daar onthouden, en van het wa- ter drinken, eeten bykans zo veel als zy, en niet ` kieskeurig ten opzigte van de hoedanigheid der Spyzen. Ik heb Ter dit Jaar de proeve in eigen perfoon van gee nomen. - УШ. In Meder. Provence in Landuedoc, en elders, heeft de Nevel de Graangewasfen doen rypen, en den Oogst bevordert. De Boeren zagen, met de uiterfte voldoening , deeze uitwerking des Nevels op hunne Inzamelingen; en nogthans hadden zy voor den Nevel gevreesd. aar, in Opper-Dauphine en te Turin , Поер de roest in veele graan- landen, en de koperen Кпоореп werden groen; elders vere Íchroeiden de Plantgewasfen.. IX. Te Р, з Turin, Parys, Sallon, en Grenoble, is de Barometer bykans beftendig gebleeven op eene middel- heeft zeer heete Dagen gehad; doch, over ’t yn de Maanden Funy еп July min heet dan geweest. In dit Jaar heeft men geen Zomer ` hooge Bergen van Provence en Dauphine; e Veehoeders van de Valeien Crau en Camar- m hunne talryke kudden ter weide brengen. 1 із Onweer en Stortregen gevallen: en, naa » is de Nevel zomtyds vermeerderd; maar dikwyls verminderd, . Geduurende den geheelen tyd, dat de Nevel zich vertoonde , heeft een Eleârifeer-Machine, die ik te Sallon hadt, geen of weinig vonken gegeeven. Een Natuurkun- dige te Sorgues, niet verre van Avignon, heeft my y nog- thans, gefchreeven, dat гупе Ele&roineter beftendig veel Eleâriciteit in den Dampkring aanduidde.. . XIII, Ор den Aden July, namen de Heeren NICOLAS, Geneesheer te Grenoble, en de Heer PLANA, Apotheker, ?в morgens ten vyf иштеп, vier maaten vàn deezen Nevel, èn Sgrmengden dezelve met twee maaten Salpeterlugt ; еей vierde gedeelte werd "et van verzwolgen, en "et bleef niets over dan een Gaz, in welken het licht verfcheide keeren uitging. De lugt des Dampkrings heeft doof - gaan EENS ZRLDZAAMEN NEVELS. эд \ ans 2 zuivere Lugt, еп } Phlogiston. Deeze vierde werd verzwolgen door de Salpeterlugt. De Eudiometer „van den Heer FONTANA wees, op den yden July, dezelfde maat aan. Van driehonderd deelen Lugt des Dampkrings, werden ‘er twee- en dertig verzwolgen. De Lugt des Nevels , met ontbrandbaar Gaz gemengd, ontbrand= de, als men een ontftouken kaars bragt aan den hals van de vles, Waar in dezelve beflooten was: ten zekeren blyke dat dezelve niets verzwakt was (*). XIV. Bykans allen, die van deezen Nevel gewaagd heb- ben , willen , dat dezelve laag gehangen hebbe. Onder- <tusfchen’ heb ik dien zeer hoog boven my gezien , op den Berg Ventoux zynde, omtrent одо F . Roeden bo- ven °t Waterpas der Zece., De Heer sÉNgsier fchryft, in zynen Brieve aan den Graaf pr sALDCES , dat men den Nevel waargenomen heeft in het Alpifche Gebergte , op een veel grooter hoogte дап de Berg Saléve, бог т. Roe!en boven het Waterpas der Zee, Op den aaften September deezes Jaars heb ik de hoogfte Alpen en Dauphine beklommen, tot de hoogte van 1660 Fr. Roeden , boven het Waterpas der Zee. In Europa is niee mand ooit hooger geweest (1. De Veehoeders, die my _ tot Gidzen dienden , hebben my eenftemmig verklaard , dat de Nevel hooger geweest was dan alle die bergen. d XV. Het laagíte gedeelte des Nevels was het digtfte en droogfte ; hier van ben ik verzekerd , door, van den oever der Zee tot den top der hoogtte bergen, ор te klimmen. XVI. %* Is, uit alle de berigten, waarfchynlyk , dat dee, ze Neyel bykans geheel Europa, de Eilanden der Midde» landfche Zee, еп een gedeelte van Africa, еп plaatzen, welke wy nog niet weeten, overdekt heeft, De ganfche Adriaatijche Zee wâs "er mede bezet; doch dezelve Trek, te zich niet verder dan honderd mylen op den Oceaan uit, De Nevel was eigenlyk ееп Land-Nevel. _ XVii. De Donder heeft dit Jaar veele verwoestingen aan- geregt in Provence en Dauphine; bykans zestig Perfoonen , еп (*) Asfices du Dauphine. тт en 18 Juillet. _ (Ct) Men vergelyke hier de keurige Vergelykende Tafel van Voornaamfle Bergen, welker Hoogten men waargenomen of gemeeten heeft, geplaatst іп dit Deel van ons Meng., bl. 2123 waar uit blykt, dat de groote hoogte, in Europa beklommen ,. ten dien tyde bekend, 1579 Fr. Roeden was.] і Х 5 500° СЕРАСТЕМ OVER DEN AART EN OORSPRONG en сеп groot aantal Beesten zyn’er van. gedood. Ik heb geen voorbecld gevonden, dat dezelve gevallen із еп fchade ge- daan hebbe op Plaatzen, meer dan 450 Er. Roeden boven het Waterpas der Zee. Het zou veel te Tang уйе, de naa- men op te haalen van alle de Plaatzen іп myn Dagboek о ekend, waar ik vernam dat Onweer gevalfen was. ЈК vergenoeg my met de zonderling{te uitwerkingeg te vermel- dea, en de zòdanige, die onze kundigheden over de nå- tuur dier verfchriklyke Lugtverfcliynzelen kunnen vermeer- deren (*). о, | ‚ Volgens PLINIUS, PLUTARCHUS , SENECA (+) en ände- ren, worden de Olyf- , de Vygen- en Laurier-boomen, nooit door dën Blixem getroflen. Porra omhelst dit alge- meen gevoelen dër Ouden, als hy fchryít: „„ De Laurier- a €n de Vygeboom worden door den Blixem nooit gerot, „> fen, noch ook de Witte Wyngaard; hierom is het dat an de Nochers de Zeilen hunner Schepen daar mede voor- ss Zien, ten einde ze door het Blixemvuur niet in brand ge- з ftooken en verteerd worden; de Keizers ocrav1us en TIBERIUS dekten zich met Laurier, om tegen den Dis, a, em beveiligd te zyn; want deeze Gewasfen ontgaan niet з alleen zelve het geweld van °t Hemelsch vuur: maar sn bezitten de Kragt om het af te weeren”” TARCON om- lantte oudtyds zyn Huis met Witten Wyngaard ($). — Y'oarpo tekent aan: ,, Er zyn geene dan harstagtige Boo- a шеп, die , misfchien , het geweld des Blixems ontgaan a kunnen, als de Olyf-, de Laurier-, de Pynboom ей en foortzelyke. Zulks is mogelyk de grond-van het Volks- „a gebruik, om takken van gewyden Olyf, in de huizen, an Op -de hoeken der landen, en elders, te zetten, en de- an Zelve, als het onweert ‚ te branden (+).” >'t 15 mogelyk , en zelfs waarfchynlyk, dat deeze foorten van Boomen, zo veelvuldig niet door ’t Blixemyuur geraakt worden , als Boomen , die veel wateragtige fappen in zich bevatten; doch ik kan verzekeren , dat deeze Douderäf- weerders der Ouden Бу dé onze niet haalen. Den 210еп Ju La Van deeze hebben wy ‘er flegts eenige overgenomen. ] С Printus, Hist. Nat. Prurarcuus, Lib. IV. Quest. 3 SENECA, Quest. Nat. Lb. ЇЇ. (5) Porra, Magie Naturelle. Lyon, 1550. С.) Journal de Phyfique. Тот. X. р. 267. ТЕВМЅ ZELDZAAMEN NEVELSe got Jany’, fchroeide de Blixem de bladen van deri Vygenboonr en de geheele fchófs Van- een Olyfboom , in het grondge- bied van Sellon, їп het kwartier van Mouledas; en ik heb, te dier gelegenheid, vernomen , -dat dit zelfde voorheen gebeurde , en där “er. gelfs Vygeri- en Olyfboomen, door den Donder gefpleeten eif geheel vernield waren. a Er zyn Blixems,” zegt SENECA, ,, die met een реч уэ weldigen flag gepaard. gaan , Waar door Merifehen ‘dood a nedervallen, en anderen bedwelmd en buiten bon zine > nen raaken.” ——-— Ik heb, dit Jaar, veele voorbeels den , deeze Wadrheeming bevestigende, gezien. Onder andere te Pelisfanne , een Kleine myl van Sallon ,- waar de Blixem , door een yzeren Krois aangetrokken, twee Perfoonen dood gellaafen ə en verfcheide anderen bee dwelmd heeft. ТК heb dit berigt van den Heer JAUBERT, een Arts, die veele weerkundige Waarneemingen doet 5 dezelfde zaak is gebeurd te Freisfsnoufe in Dauphine. Van de twee’ Perfoonen te Pelisfanne- doodlyk getroffen, was dé eeft op ’t eigen oogenblik 2ўпе natuurlyke warme te kwyt, en ’t gelteele ‘lichaam volttrekt koud. з» Zomtyds,”’ merkt sENECA' ор, d blyft de Wyn; a door den Donder , . zander werking.” Dit uitwerkzel kan dezelve zZomtyds ге’ wege bréngen, door eene Петке en fchielyke uitwaasieming te veroorzaaken. an Lichaamert', dopr den Donder: getroffen „’ verhaalt PLUTARCHUS „ ,§ bederven nief; de Honden en het Gevo- э, gelte des Hemels eeten "er niet van.” Dit moge zomtyds gebeuren 5. doeh ik weet verfcheide voorbeelden van het tegendeel. Ор ‘den oèften Fuly, floeg de Blixem te Willefrance een Muilezel dood , die onmiddelyk ter - verrotting overging's men moest het ftinkend: kreng weg- voeren. ` tr ls acht of negen jaaren geleden, dat ее Onweersbui op ten berg van Sederon in -Provence vallen- đe, een aantal Schaapen doodde. De Herders bleeven langen tyd vart'die plaats, ter óorzaake van ае befmcet- tende lugt. NEE ‚ Ор йепт July, ’s namiddags omtrent vier uurén, floeg de Blixem се Carpéntas jn °t Lazaret, (eene plaats, waat теп oudtyds Lieden met befmetlyke ziekten bragt) бак het hout aan, en hét hout verfcheide Quintalen Busktuid , dat door dien (eg vyf Perfoonen domide, еп jet vyftien Кеете. Die zelfde Blixemftraal ging door een -gedeelte van het Klooster der Carmeliter Monniken, еп verfmolt ecn Sep GEDAGTEN OVER DEN AART EN OORSPRONG een Duk van de fchaar der Priors; en doodde een Кое; welke men zonder hinder heeft gegeeten. 