Beschrijving der beenderen van het menschelijk ligchaam
In het gewricht zelf ligt eene uitgebolde bewegelijke Tezelacblig- kraakbeenige schijf , door welke de onder- kaak eene liglere en uitgestrekter beweging verkrijgt, zoodat dezelve niet alleen in een’ boog op en neder, maar ook voor- en achterwaarts en tevens zijdwaarts been en weder, ja zelfs als in een’ kring verschoven kan worden. § 23o, Bovendien zijn in de onderkaak de bmde openingen van bet kanaal op te merken , door betwelk de nervus dentalis inferior van den derden tak des vijfden paars, benevens beiderlei bloedvaten van denzelfden naam heengaan. Acbteren en binnenwaarts, namelijk omtrent in het midden der zijvleugels, het foramen maxillare posti- cumj als de ingang van dit kanaal; van waar ook nog eene sleuf voor den nervus mylohyo'ideus schuins naar voren gaat , en dan tot uitgang het foramen meniale s. maxillare anticum aan de buitenzijde der kin, nagenoeg onder de tweede kies. io5 TWEE^EN-TWINTIGSTE HOOFDSTUK. OVER DE TANDEN (l). § 23i. De tanden zijn harde deelen, eenigzins in maaksel met de beenderen overeenkomende , maar door meer- dere hardheid, vorming en andere bijzonderheden zoo- danig van dezelve onderscheiden , dat zij eerder tot bet hoornweefsel dan wel tot bet heenweefsel verdienen gebragt te worden. S 232. Zij zijn in de kassen der beide kaken bevat, waarin zij oorspronkelijk gevormd worden. Wanneer zij nader- band uilgroeijen, vinden hunne wortels in dezelve veilige bewaarplaatsen , in welke zij beschermd , ge- voed, en zoo lang zulks met bun leven bestaanbaar is, onderhouden worden. § 233. Men onderscbeidt aan elken tand to or tel j hah en hroon, Het eerste deel is in de tandkas verborgen j bet andere puilt buiten dezelve uitj tusscben beide in is een versmald gedeelte , hah, § 234. Naar gelang de gedaante van de kroon en den woriel verscbilt, worden de tanden in snijhoek- en maaltan- den onderscheiden. (i) Vergel. rox : The natural history and diseases of the human teeth. London i8i4* — John hcnter; Historia naturalis dentium humanorum in het HoUandsch vertaald door r. boddaert, 's Graven- hage 1780. — F. coviER : des dents des mammiferes consideris conmt caractdres znoloyiques, Paris 1825. io6 Zij zijn, gedurende het geheele leven niet ten zelf- den getale aanwezig , noch ook van dezelfde gedaante en maaksel. Bij de geboorte onlbreken de tanden ge- heel, zoo men eenige weinige gevallen uitzondertj in de beide eersle levensjaren worden er twinlig klei- ne, sinalle tanden, met knoestvormige kronen en dunne , korte wortels gevormd , welke uitvallen , om door twee-en-dertig andere grooter en zwaarder tanden allengs vervangen te worden. Deze heeten blijvende, gene wissel- of melktanden. § 235. In volwassen leeflijd is het met de tanden aldus gelegen. De snijtanden, ten getale van vier, in elke kaak , onderseheiden zich door breede kroonen , met een’ seherpen , beitelvormigen rand, door eene van voren rondaehlig gewelfde, van aehteren vlak uitge- holde oppervlakte en door enkelvoudige wortels. Van de hoektanden zijn er twee in elke kaak. Eene kegelvormige , puntige , min of meer seherpe kroon , en een lange , zaamgedrukte wortel zijn bunne ken- merken. De maallanden of kiezen verdeelt men in ware en onware, De onware , door hunter iweepuntige , {bicuspides) genaamd, twee in getal, in elke kaak, doen zieh als verdubbelde hoektanden voor. De kroon is derhalve tweepuntig , met de eene punt naar binnen, de andere naar buiien gekeerd j de wortel is als uit twee wortels zaamgegroeid. In de ware, drie ten ge- tale in elke kaak, is de kroon breed, in vele punten uitspringend en de wortel twee- of drie , ja soms vier- of vijfdubbeld. § 236. Elke land bestaat uit twee zelfstandigheden : email en beenachiige zelfsiandigheid. Het email Yorrat de sehors voor de kroon. Het is eene melkwitle , gladde, als Let ware gppolijste stof, uit dierlijke gelei met kool- en phospherzuren kalk bestaande, Tan zeer ge- ringe leyenskracht , noch yaten , noch zenuwen bezit- tende, hierdoor ongevoelig en zonder herstellingsver- mogen, maar daarom juist bet best tot bekleeding der tanden gesebiktj weshalve het dan ook het dikst is, waar zij het meest aan de werklng van nadeelige oor- zaken blootgesteld zijn. Van de beenzelfstandigheid onderscheidt het zich door bet vaster, porseleinachtig maaksel , door de melkwitte kleur en de rigting der vezels. § ^37. De beenachiige zelfstandiglieid , ook wel ivoor ge- heeten , bet binnenste van de kroon en den geheelen worlel zamenslellende, onderscheidt zich van het eigen- lijk beenweefsel, door gemis van mergcellen , laags- wijze vorraing van buiten naar binnen , harder, vaster en meer ineengedrongen maaksel. Zij is bijna krijt- wit van kleur en zeer ondoorschijnend. § 238. De beenachiige zelfstandigheid ontstaat het eerst, en maakt den vasten grondslag van den geheelen tand uit. Eerst ontwikkelt zich in de kaken der menschelijke vrucht, gedurende het laatste tijdperk der zwangerheid, en verder in het pas geboren kind, eene weeke, pap- achtige stof, in gedaante met den nader te vorraen tand overeenkomende en door een vlies bedekt, het- welk van het tandvleesch afkomt en eenen zak vormt, waarin later de stofFen ter Terming van den land afgezet wordem Wanneer dit veer den melktand ge- sehied is, zoo ontwikkelt zich een tweede zak voor den blijvenden land. Beide hangen eerst geheel , en later sleehls door een toegesnoerd gedeelte te zamen. § 239. In deze zakken nu wordt , zoowel voor de blijvende als voor de melktanden nit het slagaderlijk bleed de beenstof afgezet ; hetgeen voor de snij- en hoektanden laagsgewijze in kringen , van buiten naar binnen en van onderen op , maar voor de maaltanden op eene eenigzins versehillende wijze geschiedt. Eerst vormt zich de kroon , daariia de wortel. In het midden blijft eene holte over, welke al kleiner en kleiner wordt , maar loch groot genoeg blijft , om bloedvat en zenuw lot den land door te laten. S 240. Op deze beenstof wordt in alle deelen van den land , welke buiten het tandvleesch zullen komen te zilten, het email aangevoegd. Dit geschiedt straals- wijze , als ware het bij kristalschieting. Het is eerst eene weeke stof , welke daarna in eene hardere , bijna glasachtige , overgaat en vooral aan de oppervlakte der kroon vast en ineengedrongen is. S 241- De vorming der melktanden vangt met de kroon aan ; daarna ontwikkelt zich de wortel. Terwijl deze nu uitgroeit en de land in •grootte toeneemt, oefent dezelve zulk eenen drnk op het tandvleesch , dat door prikkeling der opslorpende vaten en derzelver hieruit voorlvloeij ende verraeerderde werkzaamheid , hel tand- vleesch zich verdunt, en eindelijk vaneen splijt, om doorlogt aan den land te verleenen. Dit geschiedt ecliter niet , zonder hevige terugwerking op het geheele ligchaamsgestel. ■§ 242. De melktanden komen in de volgende orde te voor* schijnj eerst de twee raiddelste snijtanden der bovenkaak, nagenoeg in de zesde of zevende maand na de geboorte , daarna de twee middelste der onderkaak, Hierop volgt het buitenst paar snijtanden , dan eens het eerst in de boven- dan eens het eerst in de onderkaak. Na deze komt het eerste paar maalianden te voorschijn. In het tweede jaar verschijnen de hoektanden ; eerst de on-, derste, daarna de bovenste, en tegeu het einde van hel tweede jaar, het tweede paar maaltanden. In het zesde of zevende jaar voegt er zich de derde kies bij , welke echter niet verwisseld wordt, en dus niet wel tot de melktanden kan gebragt worden. Het is een blijvende land, vroeger dan de overige gevormd, om bij de tandwisseling de kaken tot steun en tot vast punt van tegenstelling te dienen. S 243. De melktanden blijven omtrent tot aan het zevende levensjaar bestaan, vallen alsdan bij opvolging uit , en worden door de blijvende vervangen. De verwij- derde oorzaak van dit verschijnsel is in de eigenaar- dige vorming der tanden gelegen. Daar deze immers zoodanig is, dat zij allengs de plaats innemen van die deelen , welke dezelve voortbragten , waardoor zij hunne voedster als het ware vernietigen , zoo vloeit I I o hieruit voort, dat zij ccnniaal gevormd zijnde , niet verder groeijen kunnen. De overige deelea nu in wasdom toenemende , worden zij allengs te klein voor de hollen , waarin zij bevat zijn. Dit kan niel gescbie- den zonder dat tevens het yerband, hetwelk hen met deze vereenigt, al lesser en lesser wordt. Deer een en ander begiiit eerst hunne veedlng te kwijnen, en heudt dezelve naderhand ep. Onnutte deelen des ligchaams gewerden zijnde , meelen zij nit hetzelve verwijderd werden. Hiertee zetten zich de opslerpende vaten in werking, deer welke allengs de geheele wertel ver- nietigd werdt. De kreen alleen everblijvende , blijft nu waggelend in de tandkas zitten , tet dat de ge- ringste uitwendige eerzaak dezelve deet uitvallen. § 244- Spoedig na het verdwijnen der melktanden komen de blijvende te veerschijn. Ten enregte echter zeu— de men stellen , dat deze ep eene werktuigelijke wijze de melktanden veertstuwen , en zee doende uitdrijven. Derzelver plaatsing , achter de melktanden , de been- acblige middelschotten tusschen beide, de vliezigezak, welke de beginsels der blijvende tanden erageeft, dit alles wederspreekt dit geveelen geneegzaam. Eene andere vraag inlusschen is het , ef de druk deer den meer en meer uitgreeijenden blijvenden land teweeg gebragt , de epslerpende vaten niet tet vermeer- derde werkzaaniheid aanzetten , en aldus de vernietiging van den wertel des melktands kunne teweeg brengen ? § 245. Hieraan hecbt zich tevens het denkbeeld, dat de blijvende tand niet velkemen in de kas van den 1 1 1 melktand treedt , maar dat hij zich eene nieuwe hoi- te vormt , zaraengesteld slechts voor een gedeelte uit de oude tandkas , welke te sraal is Yoor den breede- ren blijvenden land. § 246. Het eerst komen nu de middelste onderste snijianden te voorscbijn} bierop volgen de iniddelste boventanden ^ dan de buitensle van de boven- en onderkaak 5 voorts het eerste paar maalianden , eerst boven en dan onderj het iweede paar maaltanden 5 de hoektanden , eerst bo- ven dan beneden 5 het vierde paar maaltanden , zijnde het derde er reeds, gelijk in § 242 gezegd is, en ein- delijk in het 16®, 18®, 19®, 20® of 23® jaar , door— gaans eerst in de boven- dan in de onderkaak bet vijfde paar maaltanden, aan hetwelk men gewoonlijk den naam van toijsheidskiezen geeft. S 247- Deze tanden blijven in den volwassen leeftijd be- staan, maar vermits zij even als de melktanden geen herstellingsvermogen hebben , zoo is hiervan het ge- volg , dat de kroonen door het gebruik meer en meer afslijtende en de wortel, door den verminderenden bloedsomloop , in hoogen ouderdom minder gevoed wor- dende , de hoi ten door welke de slagader en zenuw beengaan , zich vernaauwen en eindelijk sluiten. Ge- lijklijdig verminderen de tandkassen in omvang door afnemende voeding, en daar zij eindelijk geheel en al verdwijnen , zoo worden de tanden als verstor:vene en onnut geworden deelen uitgestooten. Zoo gaan de tanden , welke later dan de overige deelen des lig- chaams gevorrad zijn , spoediger dan deze te niet en I 12 naderen zicli hierdoor de beide uilerste tijdperkcn des levens , met dil onderscheid alleen , dat bier de land uitvalt, met behoud des worlels , na vernietiging van de tandkas, daar de tandwortel verloren gaat, wes- halve de kroon, hare vastheid verliezende, komt te vallen. DRIE-EN-TWINTIGSTE HOOFDSTUK. OVER DE RDGGEGRAAT IN HET ALGEMEEN. S 248. Het tweede en voorzeker niet onaanzienlijkst gedeel- te van het menschelijk geraamte, is Aeironk oiromp^ welke bestemd is , om de borst- en bulk sin gewanden te bevalten , en veel meer kraakbeenderen in zijne za- raenvoeging bezit, dan de schedel of de ledematen. Gevoegelijk verdeelt men denzelven in de ruggegraat , de horstholte en het bekken. § 249. In den ruimsten zin genomen is de ruggegraat een geleede koker, zich van den nek tot aan den aars uit- strekkende en aldaar in eene stompe niet holle punt uitloopende. Bij eene hooge mate van stevigheid voegt dezelve dien graad van bewegelijkheid , welke tot den opgerigten stand en gang van den mensch gevorderd wordt. Deze bewegelijkheid is daarom 00k niet over- al even groot. § 25o. I Zij is als het ware de eerste grondlijn van de onlwik- il3 keling der menschelijke vrucht, daar haar grond- Yorm reeds yan de derde week na de bevruchting en de aanvang barer verbeening met talrijke beenkernen, nagenoeg tegen bet einde der tweede maand , zicb be* gint te vertoonen. § 25i. Zij bestaat eigenlijk uit 33 stukken, van welke ware wervelen zijn, en de eigenlijke wervelkolom uil- maken. Zij ruslen op bet beiligbeen, weder uit vijf ine^ngegroeide wervelstukken bestaande, aan betwelk van onderen bet staartbeen , uit vier stukken zamenge- steld, is toegevoegd. § 262. De wervelkolom wordt in wervelen voor den bals , voor de borst of den rug en voor de lendenen ver- deeld , en is niet overal even stevig. De onderste wervelen, op bet beiligbeen rustende, zijn de zwaarste. Aan den rug worden zij allengs dun- ner tot tusscben de scbouders. Van daar verbreeden zij zicb eenigzins, om zicb naar boven weder te ver- smalleu en zicb eindelijk met een’ breeden wervel aan bet acbterboofd te voegen. § 253. Van ter zijde bescbouwd , en in den opgerigten stand , vormt de ruggegraat eene dubbele S vormige bogt in welke de ligcbamen der balswervelen slecbts vlak naar voren gebogen zijn, die van den rug daarentegen met eene groote, vlakke bogt naar acbteren uitsteken, waardoor de ruimte der borstbolte zicb vergroot. De lendenwervelen springen dan weder voorwaarts in de buikbolle, en bet beiligbeen buigt zicb eerst naar acbr 8 teren en daarna met liet staartbeen eenigzins naar voren. S 254. Zoo men dexe boglen van achteren langs de punten der doornwijxeuitsteekselsbeschouwt , vindt men de gol- ving wegens derzelver verschillende grootte en onder- scheidene rigting veel minder sterk dan van ter zijde (i). § 255. Het kanaal; hetwelk tot bevatting van bet rugge- merg door de ruggegraat been gaat , strekt zicb van bet bovenst staartbeenstuk tot aan bet groote acbterboofds- gat nit, aldaar in de bersensbolte uitloopende. In de lendenwervelen is dit kanaal bet wijdst en even als in de balswervelen van eene driehoekige gedaantej in de rugwervelen daarentegen meer rondacbtig en van den 6^®*^ tot den 9^^®“ tevens bet naauwst. In bet beiligbeen is bet zeer gering en als plat gedrukt ; bet eindigt al- daar bij bet eerste staartbeenstuk. § a56. Zoo men debeide eerste balswervelen uitzondert, beb- ben de Overige wervelen bet volgende met elkander gem een : Zij bestaan van voren nit bet zoogenaamde ligcbaam , betwelk eenigzins naar eenen cilinder gelijktj zijdwaarts (i) Over den invloed van een en under op den opgerigten stand en gang zie G. vaoLiK: Diss. acad. de homine ad statum gressumque erectum per corporis fahricam disposilo. Lugd. Bat. 1 795. Men neemt in de kromming van de ruggegraat drie voorname te- gennatuurlijke afwijkingen waar. De eene zijdwaarts , scoliosis ; de andere naar achteren, cyphosis; de derde naar voren, lordosis; zie G. cooPMANS : Diss. de Cyphosi. Franeq. 1770 c. h. a eot: Diss. de scoliosi, L. B. 1774. Over de wijziging welke de bloedvaten door dczelve ondergaan, zie TV. yrolik : Diss. de mutato vasorum san- yuiferorum decursu in scoliosi ei cyphosi. Dllrajecli iSaS.' en naar achteren gaan de uitsteeksels in den zooge- naamden boog over. § 257. In de menschelijke vrucht en het pas geboren kind bestaat elke wervel nog uit drie afzonderlijke been- kernen , waarvan de eene het ligchaam , de beide an- dere echter , welke van aehteren een overblijfsel van het oorspronkelijk kraakbeen tnsscben zicb hebben, den boog uitmaken (i). § 258. Het ligchaam is van een sponsachtig maaksel, en als het ware, slechts met eene dunne beenschors be- dekt. Aan deszelfs voorste en achterste oppervlakte zijn veelvuldige openingen tot doortogt van de voe- dende bloedvaten , en de bovenste en onderste opper- vlakte zijn gladder, dan de beide andere. S 259. Van den tweeden balswervel af, ligt tnsscben de ligchamen van alle overige eene zeer elastieke vezel- achtig kraakbeenige schijf , cartilago inter vertebralis , in de meeste aan den voorkant van meerdere dikte dan van achteren en uit concentriscbe ringvormige platen bestaande. Deze worden naar het midden en een wei- nig naar achteren weeker, en zijn aldaar zelfs als door eene slijmige kern gevuld j die echter aan uit- wendigen druk meerderen tegenstand biedt dan de hardere randen, en hierdoor dan ook het voornaamst steunpunt der ruggegraat uitmaakt , terwijl hare buig- ^ (i) Hieruit laat zlch verklaren , hoe hydro-rachis , door den ge- oefenJen druk van binnen naar buiten , de gcspletene ruggegraat {spina hi/ila) kan te weeg brengen. 8 * zaamheid het nieest van de elastische randen af- hangt. § 260. De boog der wervelen is vaster van maaksel dan het ligchaam, en bezit, de bovenste halswervel alleen uitgezonderd , zeven uitsteeksels, namelijk tweedtoarse, aan ' elke zijde eenj desgelijks twee paar schuinache , het een aan de boven-, het andere aan de beneden- zijde, daarom 00k opJtlimmende en nederdalende gehee- tenj eindelijk een doornwijs nit het midden der ach- tervlakte voortkomende. § 261. De boog vormt , in gemeenschap met de achter- vlakte des ligchaams , de groote opening tot doortogt van het ruggemerg. Voorts heeft elke wervel, nage- noeg aan den wortel van zijn dwars uitsteeksel , eene halvemaanswijze insnijding , welke op die van den na- burigen wervel passende , met denzelven een gemeen- schappelijk gat vormt, door hetwelk eene ruggemerg- zenuw heengaat. Zoodanige zijn er aan weerszijden dertig, namelijk acht voor den bals-, twaalf voor de rug* of borst-, vijf voor de lendenzenuwen en bovendien vijf in het heiligbeen voor de beiligbeens- zenuwen. § 262. De wervelen zijn door talrijke zeer stevige banden te zamen vereenigd. De beide eerste bezitten een’ bijzonderen toestel van banden , welke eene afzonder- lijke beschrijving vordert. Bij de overige kunnen zij in gemeenachappelijke en in eigene onderscheiden worden. 117 § 263. De geraeenschappelijke banden xijn degene welke xich *00 wel aan den voor— als achterkant der wervel— ligcbamen uitstrekken , namelijk: 1°. Het ligamentum longitudinale anterius , hetwelk reeds aan den eersten halswervel aanvangt en het (i) 2®. ligamentum longitudinale posterius , hetwelk meer gepast ligam, longit. internum zoude heeten, en eerst bij den derden halswervel begint (2). § 264. Tot de bijzondere of eigene banden brengt men: I®. Ket ligamentum intewertebrale, hetwelk ligt voor de voegen der wervelligchamen en nit stevige zieh over- krnissende vezels bestaat, die, zoo als gezegd is,' zieh in de vezelachtige kraakbeenige schijven, tusschen de ligchamen der wervelen , verliezen (3). 2°. De ligamenia intercruralia , welke zieh in de tusschenruimten der bogen bevinden, en in de liga- menta interspinalia uitloopen. Deze laatste liggen tus- schen de doornwijze uitsteeksels (4). 3°. De ligamenia apicum , welke zieh aan de uiterste punten der doornwijze uitsteeksels, van den eenen tot den anderen wervel uitstrekken (5). 4°. De ligamenia arlicularia, welke van het hoogste belang zijn, en vrij vast de schuinsche uitsteeksels omvatten. ( 1 ) Zie WEiTBRECHT : Syndcsmologia , sive historia ligam. corporis humani. Petropoli 1742. Tab. X , fig. 37. (2) z. weitbrecht: t. a. p. Tab. XI, fig. 3g, 4° en 4r. (3) z. weitbbecht: t. a. p. Tab. XII, fig. 4s. (4) z. weitbbecht; t. a. p. Tab, XII, fig. 44, 45. fig. 45. e. (5) z, weitbbecht: t. a. p. Tab. XII, fig. 45. f. VIER-EN-TWINTIGSTE HOOFDSTUK. OVER DEN EERSXEN HALSWERYEL. § 265. De beide eerste halswervelen hebben veel eigenaar- digs, en vorderen daaroin eene bijzondere beschrijving. De eerste halswervel, atlas , is laag, plat, bijna ring- vormig en bestaat , niet gelijk de overige wervelen , uit een ligcbaain en een doornwijs uitsteeksel, maar bet heeft twee bogen , een* voorsten en een’ achter- sten. Zijdwaarts is dezelve van aanzienlijke zijstukken voorzien, door welke hij van boven met de knobbels van bet acbterboofd, van onderen met den tweeden wervel in verband staat (i). § 266. Ook vormt bij zicb in de menscbelijke vrucbt niet zoo als de overige uit drie, maar slecbts nit twee beenkernen. § 267. De voorste boog , de plaats van wervelligchaam vervangende,, verbindt zicb met de beide zijstnk— ken, en beeft aan zijne binnen— of acbtervlakte eene kleine, balfronde geledingvlakte , in welke zicb bet groot tandvormig uitsteeksel van den volgenden wervel voegt. Uit zijne buitenste of voorste oppervlakte rijst in bet midden een klein knobbeltje op. § 268. De beide stevige zijstukken zijn boven en beneden tot scbuinscbe geledingvlakten uitgebold , en vervangen (f) Zie VKSAUVs; t. a. p. Tab. XIV, fig. 2, 3, de plaats der schuinsche uitsteeksels van de overige wervelen. De beide bovenste zijn een weinig meer van elkander verwijderd, of liever een weinig smaller en langwerpiger dan de onderste. Aan den binnensten of beuedensten rand der beide bovenste geledingvlakten bevindt zich aan elke zijde eene kleine groef, aan den voorkant door een knob- beltje bepaald , in welke de dwarse band tot bevestiging van bet tandvormig uitsteeksel van den tweeden hals- wervel zich uitstrekt. De dwarse uitsteeksels zijn van aanzienlijke groottej in plaats van bet doornwijs uitsteeksel echter , hel— welk het draaijen van bet hoofd beletten zoude, vindt men aan den achterkant van den achtersten boog , slecbts een klein stomp knobbeltje. De boog zelf laat, als het hoofd niet naar achteren gebogen is , eene aanmerkelijke ruimte tusschen zich en het doornwijs uitsteeksel van den tweeden wervel, over. § 269. Het groote gat {foramen magnum) door dezen ring- vormigen wervel gevormd , is veel grooter dan in den volgenden, vermits het, behalve het ruggemerg, 00k nog het tandvormig uitsteeksel des tweeden halswer- vels moet opnemen. De gaten der dwarse uitsteeksels zijn bovendien veel wijder, en somtijds door een tusschenschot in tweeen gedeeld. Ook zijn de insnijdingen , welke tot de vier gemeen- schappelijke gaten (§ 261) voeren, en achter de beide zijstukken liggen, lager en regtstandiger, dan aan de volgende wervelen. De bovenste, welke tot ingang 130 der arteria veHehralis en tot uitgang van het eerste paar halszenuwen dienen , zijn somtijds door eene beenplaat bedekt, waardoor zij de gedaante van een gemeen- schappelijk gat nabootsen. § 270. De geheele wervel is zeer naauw met bet acbter- hoofdsbeen verbonden , welks knobbels eene ondiepe geleding {arthrodia^ met deszelfs gewrichtsoppervlakte uitmaken, slecbts weinig speling zijdwaarls, meerdere naar voren en naar achteren toelatende. § 271. Vier gewrichtsbanden dienen voornamelijk tot dit verband : 1®. De ligamenta articularia y sive annulata, welke rondom de gewrichten der achterhoofdsknobbels gesla- gen zijn. 3°. Het ligamentum ohturatorium anierius , hetwelk de opene ruimte tusschen den voorsten boog en bet achterhoofd vult. Hetzelve belet de al te sterke ach- teroverbuiging van het hoofd en beschermt het rug- gemerg (i). 3°. Het ligamentum ohturatorium posterius, hetwelk in de achterste ruimte tusschen het achterhoofdsbeen en den achtersten boog van den atlas ligt. Het be- perkt de buiging van het hoofd naar voren, en be- veiligt het ruggeraerg. Beide zijn breed en slap en verliezen zich in de zijdelingsche gewrichtsbanden. I (i) weitbrecht: t. a. p. Tab. IX, fig. 33. 121 VIJF-EN-TWINTIGSTE HOOFDSTUK. OVER DEN TWEEDEN HALSWERVEL. § 272. De tweede halswervel, draaiwervel [epistropheus^ ge- naamd , verschilt in gedaante geheel van den eersten. Hij is veel smaller, tevens 00k veel sterker, aan de voorzijde van eene aanzienlijke hoogte en een eigenaar- dig maaksel (1), § 273. Oorspronkelijk wordt hij 00k nit vier beenkernen ge- vormd, in welk opzigt hij zich zoowel onderscheidt van den eersten halswervel, hij welken er twee, als van de overige, hij welken er drie beenpunten zijn. § 274. Het meest echter kenmerkt hij zieh door het tand- vortnig uitsteeksel [processus odontoi'deus'j , hetwelk naar eenen afgeronden tepel gelijkt, die nit het bovenst uit- einde van den wervel met een’ smallen hals te voor- schijn komende, een zijdelings scharniergewrieht met den boog van den atlas vormt (z. ^ 38). Hiertoe be- vindt zich aan deszelfs voorkant eene geledingvlakte, welke op die van den eersten halswervel past. Door middel derzelve kan de atlas , tegelijk met het hoofd , zich om dit uitsteeksel , als om eene spil been en we- der draaijen. Deze beweging wordt echter beperkt door den dwarsen band (z. § 268) welke zich om den hals van het tandvormig uitsteeksel heenslaat. (0 vESAiius : t. a. p. fig. 5, 6, 7. 1 23 S 275. Van onderen zitten als aan den wortel van liel uit- steelcsel, twee gewelfde geledingsvlakten , op welke de vroeger vermelde onderste geledingvlakten van den eer- sten wervel rusten. Zij sluiten cchter niet zeer naauw op elkander en hebben somlijds eene kraakbeenige sebijf tusschen zicb. Aan den onderkant des wervels , en verder achterwaarts , zijn een paar andere veel klei- nere geledingvlakten, welke naar de onderste scbuin- sche uitsteeksels der overige wervelen gelijken. Tusschen deze laatsle en de vorige in, liggen zijd- waarts de dwarse uitsteeksels (jprocessus transversi) wel- ke veel korter zijn dan die van den atlas. Het doornwijs uitsteeksel (processus spinosus) daarentegen is veel ste- viger en langer, en voegt bij een’ scherpen, schuins nederdalenden rug , een stomp uiteinde , hetwelk in tweeen verdeeld is. § 276. De opening voor het ruggemerg is in dezen wer- vel veel naauwer dan in den vorigen, en komt in ge- daante met die der volgende overeen. Het kanaal in de dwarse uitsteeksels is eigenaardig, knievormig gebogen, nagenoeg even als Aq canalis ca- roticus van het slaapbeen. § 277* 1 De beide eerste halswervelen bezitten een’ eigenen toestel van banden, welks stevigheid derzelver ont- wrichting schier onmogelijk maakt. Hiertoe behooren, behalve de in het vorig Hoofdstuk vermelde: 1°. het ligainentum suspensorium f hetwelk van den voorkant van het tandvormig uitsteeksel , digt onder zijii 123 stomp tepelvormig uiteinde afkomt , eii zich tot aari den voorrand van het groote acliterhoofdsgat uitstrekt (i)j 2°. de ligamenta lateralia , een paar korte stevige ban- dcn , welke bovenwaarts ter zijde van het tandvormig uitsteeksel zitten , en zieh aan het voorste en buiten- ste gedeelle van het groote achterhoofdsgat vastheehten; 3°. het ligamentum transversum ailaniis , sive cruci- forme aehter den hals van het tandvormig uitsteeksel , hetwelk van boven aan het aehterhoofdsheen en van onderen aan het ligchaam van den tweeden halswer- vel bevestigd is , en hierdoor het tandvormig uitsteek- sel belet aehter uit le wijken en het ruggemerg te drukken (2); 4°. het ligamentum vaginale s. capsulare , door het- welk de gewriehtsvlakte aan den voorkant van het tandvormig uitsteeksel met de vlakte aan den aeh- terkant des voorsten boogs van den atlas verbonden is. ZES-EN-TWINTIGSTE HOOFDSTUK. OVER DE OVERICE DALSWERVELEN. S 27^* De overige vijf halswervelen vormen als het ware te zamen een’ stompen kegel, en zijn in het algemeen kleiner dan de volgende, maar tevens van een vaster weefsel (3). (1) weitbrecht: t. a. p. Tab. IX, fig. 34. (2) weitbrecht: t. a. p. Tab. IX, fig. 35. (3) vESALiHs: t. a. p. Tab. XIV, fig. 8, 9. § 279- Hunne ligchamen zija naar voren niet zeer gewelfd, en steken niet zoo veel als aan de rugwervelen uit, om aan den slokdarra en de luehlpijp meerdere ruim- te te verschafFen. Uit de bovenste oppervlakte rijst aan weerszijden een aanmerkelijk uitsteeksel op , het- welk zicb in eene daarop sluitende vlakte Tan den daarboven geplaatsten wervel Toegt, en hierdoor de stevigheid van den nek vermeerdert, § 280. ' Hunne scliuinsche uitsleeksels bebben eene meer scbeve rigting dan die der overige wervelen. Ook is bun scberpe rand even als in de rugwervelen naar buiten, en niet zoo als in de lendenwervelen , naar vo- ren en naar acbteren gekeerd ; bunne geledingvlakten zijn vlakker en niet zoo als in de lendenwervelen bol in den eenen, bol in den anderen wervel. De dwarse uitsleeksels zijn in de eerste plaats , even als in de beide bovenste wervelen , tot doorlogt der wervelbloedvaten , aan bunnen wortel doorboord , zoo- dat zij gezamenlijk een telkena afgebroken kanaal vor- inen j in de tweede plaats ecbter onderscbeiden zij zieb daardoor, dat zij even als eene goot uitgebold zijn , en voor- en acbterwaarts in korle uitsleeksels uitloopen , tusscben welke de balszenuwen doorgaan. Vele ontleedkundigen tellen daarom ook negen uit- steeksels aan dezelve. Het doornwijs uitsteeksel is , althans in den derden , vierden en vijfden balswervel kort en breed, ten einde bet acbler 0 verb ui gen van het hoofd niet te belelten. Om dezelfde reden is het aan zijn uiteinde gespleten , en beneden als eene sleuf I uitgehold. Tot aan den vijfden wervel zit de achter- ste nekband er aan vast. § 281. De onderste halswervel onderscheidt zich door eeni- ge bijzonderheden van de overige. Deszelfs ligchaam heeft eene meer gewelfde en uitpuilende gedaante , en maakt" 00k door zijn overig zamenstel den overgang tot de rugwervelen. Aan deszelfs benedenrand ziet men meestal eene kleine vlakte , welke in verband met die van den bovensten rugwervel , tot geleding der eerste rib dient. Ook ontbreekt meestal aan deszelfs dwars nitsteeksel bet gat voor de bleed va ten der wer- velen , en is de sleuf voor de halszenuwen niet zoo duidelijk als in de overige. Het doornwijs nitsteeksel is bovendien veel langer en komt in gedaante met dat der rugwervelen overeen. § 282. Terwijl bet boofd op den bovensten balswervel voor- en acbterwaarts gebogen en op den tweeden even als om eene spil ginds en bervyaarts kan be- wogen worden, dient de gemeenscbappelijke zamen- voeging der overige balswervelen, zoowel ora deze beide soorten van beweging te bevorderen , als om de zijdelingscbe bulging naar de scbouders mogelijk te maken. 126 ZEVEN-EN-TWINTIGSTE HOOFDSTUK. OVER BE BORST- OF REGWERVEEEK. § 283. De twaalf rug- of horstwervelen zijn van de geheele rugffegraat de minst bewegelijke ; zij hebben de dunste vezelachtig- kraakbeenige schijven tussclien bunne lig- chamen , en onderscheiden zich door vele bijzonder- heden , welke met bunne verhouding tot bet overig gedeelte der borstholte en met de geleding der rib- ben in verband staan (1). S 284. Derzelver ligcbamen bouden ten aanzien der grootte, bet midden tusschen de hals- en lendenwervelen. De oppervlakten , door welke zij elkander raken , zijn vlakker dan in de halswervelen. De beide bovenste zijn aan den voorkant als bet ware platgedrukt, even als aan de balswervelen j de drie daarop volgende daarentegen zijdwaarts als zaamgedrukt , en over bet algemeen de smalste van de geheele ruggegraat. Ter plaatse waar de boog begint, ziet men van weers- zijden eene kleine geledingvlakte, met welke bet bin- nenst geledinghoofdje der ribben zicb vereenigt. Deze zijn in de beide onderste rugwervelen, somlijds 00k in de bovenste eigene geledingvlakten j in de negen overige gemeenscbappelijke. § 285. De scbuinscbe uitsteeksels dezer wervelen bebben (i) vESALius: Tab. XV, fig. i , 2 , 3 , 4- 12'] eene meer regtstandige rigting dan aan den hals , even als aldaar met hunne gewrichtsoppervlakten naar bui- len gekeerd zijnde. De dwarse uitsteeksels ontspringen als het ware nit de vorige 5 zij zijn stevig en lang^ in de bovenste ech- ter korter dan in de overige , eu in den zevenden het allerlangst. Meer benedenwaarts verinindert hunne lengte , zoodat zij in de beide onderste het kortst zijn. Allen loopen in dikke knoppen uit , die in de beide onderste wervelen bijna als eene halvemaan zijn uit- gesneden. Omstreeks van den vierden tot aan den elfden loopt een bijzondere band langs dezelve (i). Aan de voorzijde ziet men vlak bij bun uiteinde eene gewrichtsvlakte ter geleding met de buitensle en ach- terste gewrichlshoofden der ribben {tubercula costarum), Deze onlbreekt in de twee onderste. Van de doornwijze uitsteeksels hebben de drie of vier bovenste eene tamelijk regtstandige rigting en zijn vrij ver van elkander verwijderd. De volgende zes hellen schuins naar beneden en stuiten hierdoor op elkander. De laatste liggen weder bijna horizontaal en naderen tot den vorra der lendewervelen , hoewel zij dunner zijn. Over het algemeen is derzelver gedaantc bijna prisraatisch, met eenen naar boven gekeerden scherpen rug. § 286. In het algemeen zijn de zijgaten dezer wervelen naauwer dan aan den hals ; desgelijks de gaten voor het ruggemerg, althans van den zesden tot aan den negenden. (i) WEITBRECHT : t. a. p. Tab. XIII , fig. 4fi, c. 128 § 287. Gelijk de laalste halswervel, door zijne gedaanle den overgang tot de rugwervelen uitraaakt, zoo gaat 00k de onderste rugweryel in de lendenwervelen over, Voornamelijk staan zijne sehuinsche uitsteeksels bo- ven- en benedenwaarts in eene tegengestelde rigting; de bovenste naraelijk , even als bij de vorige , met de gewrichtsvlakte naar acbteren, de onderste daarentegen met dezelve naar voren , even als in de lendenvrerve- len. Ook heeft deze laatste, even als de onderste scbuinsche gewriehtsvlakte der lendenwervelen, een^ gewelfden rug. ACHT-EN-TWINTIGSTE HOOFDSTUK. OVER DE LENDENWERVELEN. § 288. De vijf lendenwervelen maken bet benedenst gedeel- te van de eigenlijke wervelkolom nit, Zij zijn de ste- vigste, en tevens door de dikte banner vezelachtig kraak- beenige schijven de bewegelijkste van alien (1). § 289. Hunne ligcharaen zijn werkelijk dikker dan die der vroeger verinelde wervelen , en aan hunne benedeuste oppervlakte, ten minste achterwaarts , vlak uitgehold. Van voren zijn zij hooger dan van acbteren , gelijk zulks Toor bet evenwigt bij de vroeger vermelde natuurlijke buiging der ruggegraat en voor den opgerigten stand en gang van den mensch gevorderd wordt. (i) VESALiTJs : t. a. p. Tab, XVI , fig. i , 2 , 3. 129 § 290. De schuinsche uitsteeksels der lendenwervelen ver- dienen ter naauwernood dezea naam , daar zij bijna loodregt staan. Zij zijn over het algemeen zeer stevig, en hebben eene geheel andere rigting dan [aan de ove- rige wervelen , daar zij met hunne randen naar voren en naar achteren gekeerd zijn. De bovenste zijn als eene sleuf nitgehold. De onderste staan digter bij elkander en zijn cilindrisch gewelfd. § 291. De dwarse uitsteeksels outspringen als het ware'le- gelijk uit het ligchaara en uit de bovenste schuinsche uitsteeksels ; zij zijn een weinig naar achteren gebogen. Aan de beide bovenste lendenwervelen zijn zij kort , aan den derden langer, aan de beide onderste weder korter en gedeeltelijk 00k dunner en stomp>puntig. Dit alles dient om de zijdwaai tsche bulging des ligchaams gemakkelijker te maken. Somtijds , echter op eene zeer onregelmatige wijze , vindt men tusschen de dwarse uitsteeksels en de boven- sle schuinsche , naar achteren toe, de zoogenaamde processus accessorii , weshalve vele ontleedkundigen negen uitsteeksels aan de lendenwervelen hebben toe- geschreven. § 292. Het doornwijs uitsteeksel is in deze wervelen kort maar breed , vlak zaamgedrukt , boven en beneden- waarls als scherp afgeslepen en aan het uiteinde als het ware stomp afgeknot. Aan den eersten en laatsten wervel is hetzelve het kortsl en bij alle heeft het eene bijna horizontale rigting. 1 9 i3o § 293. De onderste lendenwervel heeft zoowel als de on- derste hals. en rugwervel , lets zeer eigenaardigs. Zijn ligchaam is van voren veel hooger dan van achleren , en vormt hierom ter plaatse van zijne vereeniging met het heiligbeen, het zoogenaamde voorgebergte {jpromonto— riuvi). Zyne onderste schuinscbe uitsteeksels ecbter hebben weder dezelfde rigting als in de rugwervelen, namelijk de naar voren gekeerde gewrichtsvlakte. Ook staan zij veel verder nit elkander dan aan de overige len* denwervelen. NEGEN EN-TWINTIGSTE HOOFDSTUK. OVER HET HEILIGBEEN. § 294. Het heiligbeen (os sacrum s. latum s. os clunium) is verreweg het grootste been van de ruggegraat , van een sponsacbtig ligt weefsel, naar voren uitgehold en tamelijk glad , naar achteren gewelfd , ruw en onefiPen j in het gebeel omtrent naar eene stompachtige gekrom- de schop gelijkende. In het vrouweiyk geraamte is het meestal vlakker on minder sterk gekrorad dan in het mannelijke (i). § 295. Het is achlerwaarts tusscben de heupbeenderen in- gevoegd, helpt de bekkenholte vormen, en is als het (i) VESiLius : Tab. XVII , fig. 1 en 2. i3i ware het voetstuk, waarop de geheele ruggegraat met hoofd, borst en arraen rust. § 296. Eigenlijk is bet een zamengesteld been , hetwelk raeestal nit Tijf, minder nit zes, wervelmatige slukken als zamengegroeid, en in jeugdige voorwerpen in eyen zoo vele stukken duidelijk gescheiden is. Somtijds is het met den ondersten lendenwervel, somtijds met het bovenste staartbeenstuk zamengegroeid. § 297- Oorspronkelijk eohter bestaat de kraakbeenige grond- laag van dit been in de raenscbelijke vrucht nit een stuk, waarin men tegen het tijdperk der geboorte 21 been- kernen kan ondersclieiden. Vijf namelijk voor elk der drie bovenste naar wervelen gelijkende stukken, van welke het middelste derzelver ligchaam uitraaaktj twee , vrelke van weerskanten naar voren liggen , zijn dwarse, en twee groolere, evenzoo naar achteren ge— plaalst , schiiinsche uitsteeksels. De beide onderste stukken daarentegen hebben even als de eigenlijke wervelen , elk slechts drie beenkcrnen. S 298. Het gedeelte hetwelk derzelver ligchaam uitmaakt, is vlak, en in de kindschheid en jeugd van de ove- rige door vezelachtig kraakbeenige schijven gescheiden, welke wel is waar, tegen den tijd der manbaarheid meest vergroeijen , maar echter nog in hoogen ouder- dom sporen nalaten. Het bovenste dezer stukken vormt aan den bovenkant eene even zoo breede gele- dingsoppervlakte, als aan de eigenlijke wervelen van dc wervelkolom. 9* i32 Het onderste daarenlegeu loopt in eene sloinpe punt uit, met eene in de dwarste liggende oppervlakte, t waarmede het eerste lid van het staarlbeen zich ge- i leedt. i § 299- De gezaraenlijke uitsleeksels van dexe naar wer- velen gelijkende stukken zijn als ineen gesmolten en onduidelijk. Hiervan zijn de beide bovenste schuins opstijgende uitgezonderd , welke met hunne aanmer- kelijke uitgeholde vlakten naar achleren en naar | hinnen gekeerd zijn, om zich met de schuins neder- j dalende uitsleeksels van den onderslen lendenwervel j te geleden. De oven'ge schuinsche uitsleeksels van beiderlei soort zijn als in ruwe knobbels te zamen ge- groeid , die aan den achlerkant paarsgewijs van boven naar beneden convergeeren. De dwarse uitsleeksels zijn het onduidelijkst, dewijl zij in de breede zijstukken van het been te zamen smelten. Het bovenste paar vormt aan den voorkant van de vermelde schuins naar boven stijgende uitsteek- sels, een paar breede vleugels, welker bovenste en j achterste rand met de dwarse uitsleeksels van den laat- J sten lendenwervel evenwijdig loopen, en eene ruimte I tusschen zich laten, door welke de laatste lenden- ^ zenuw heengaat; hun voorsle rand daalt aan het voor- gehergte zijdwaarts naar beneden , en loopt in de stompe grenslijn {linea innominata) uit, welke het zoogenaam- de groole bekken van het kleiue scheidt. De beide bovenste wervelslukken van het heilig- been zijn aan beide kanten , door middel van de zoo- genaamde symphysis sacro-iliaca ^ tusschen de achter- i33 stukken van het darrabeen ingevoegd. De kraakbee- nige oppervlakle , waarniede zlj hiertoe orakorst xijn , is vlak uitgehold , en heeft nagenoeg eeuige overeen- korast met den omtrek van een menschenoor. Van de doornwijze uitsteeksels ziet men gewoon- lijk slechts aan de drie boveuste wervelstukken ken* bare blijken. Meer benedenwaarts zijn zij meest door eene divergeerende spleet uiteengeschoven, welker ran- den van weerszijden met eltelijke kleine knobbeltjes bezel zijn , waarvan de onderste zich even als een paar scbuins naar beneden dalende iiitsteeksels voor- doen, zich met de scbuins naar boven slijgende nit— steeksels van het eersle lid van het staartbeen ver • eenigende. § 3oo. Naar achteren loopt door het heiligbeen een drie- hoekig kanaal , hetwelk het einde van de geheele rug- gemergsholte uitniaakt. Boven waarts is het wijd, en is zijne opening schuinsch , van voren naar achteren en naar beneden als afgeknot. Benedenwaarts verliest het zich in de vermelde divergeerende spleet. 5 3oi. Naar het midden toe is het heiligbeen in zijne ge- heele lengte met vier paar aanmerkelijke convergee- rende openingen doorboord , welke aan weerskanten naast de voormelde voegen der wervelstukken Hggen. Voorwaarts zijn deze openingen ruiraer, en als het ware trechlervormig , tot doortogt der heiligbeens- zenuwen dienende. Achterwaarts zijn zij naauwer; hunne randen zijn rawer en grootendeels door beenvlies gesloten. DERTIGSTE HOOFDSTUK. OVER HET STAARTBEEN. § 3o2. Het slaart- of stuilbeen (os coccygis) bestaat gewoon- lijk uit vier stukken, "welke in den meest natuur- lijken toestand ook bij volwassen nienscheu niet ligt zamengroeijen , maar door eene ware symphysis zamen verbonden zijn, en derhalve een weinig medegeven (i). § 3o3. Ook vorint bet zich in de menschelijke vrucht , niet gelijk bet heiligbeen , uit een , maar uit vier af- zonderlijke kraakbeenderen. § 3o4. Deze Tier stukken maken als bet ware een' aan- hang van het heiligbeen, uit ; zij loopen met deszelfs onderst uiteinde in eene rigting voort, puilen achter- waarts in de onderste opening van het bekken uit , en dienen vooral den endeldarm tot ondersteuning (2). (() vESALitrs : t. a. p. Tab. XVII, fig. 3. (2) Bi] de onderscheidene diersoorten ontwikkelen zich in der- zelver plaats , ware wervelen, welke zich tot eenen staart , naar gelang der soorten van verschillende lengte zamenvoegen. Deze dieut tot sieraad , tot wapen en tot bewaring van het evenwigt hi] de beweging. In den mensch piiilt het staartbeen slechts uit gedurende het eersle ti]dperk der baarmoederliike onlwikkeling , zelden heeft dit na de geboorte en in vcrderen leeftiid plaats. Merkwaardig is hetgeen de beroemde Italiaansche kunstenaar bekvekcto cEtiiwi daarvan vcrhaalt: n Dieses Schwiinzchen wendet ft sich in iinsern warmen Gegenden , nach inneu; abcr in den ft kaltesten Gegenden, weit hinten im Norden wird es durch ft die Kalte nach aussen gezogen und ich babe cs , vier Finger § 3o5. Het bovenste stuk is verreweg bet grootste, van aanmerkelijke breedte , en van twee paar duidelijke uitsteeksels voorzien , namelijk van twee korte stompe dwarse uitsteeksels , en dan achterwaarts van twee uitpuilende langere en spitsere , welke als het ware de plaats van de schuins opstijgende uitsteeksels der vroeger verinelde wervelen vervangen , en naar de beide opgegeven gelijkvormige uitsteeksels van het onderst en achterst gedeelte des heiligbeens gerigt zijn. Aan de overige drie stukken , die allengs meer en meer in grootte afnemen , ziet men slechts zwakke , minder kenbare sporen van zijdelingsche uitsteeksels, behalve deze ecbter geene andere. § 3o6. De gezamenlijke vier stukken van het staartbeen zijn voor het overige geheel digt , zonder doorloopend kanaal en zonder andere bepaalde opening. EEN-EN-DERTIGSTE HOOFDSTUK. OVEU DE HEUP- OF ONGENAAMDE BEENDEREN. s 307. De beide ongenaamde of heupheenderen (ossa inno-. minata s, anonyma s. coxarum) zijn de grootste van alle » breit bei einer Menschenart gesehen , die sich Iberni nentien , » uud als monstra erscheinen.” Zie BENVENUTO CELLINI , licrausgegcbcn durch goethe , 2" Tb. p. 286. <le plalte beenderon van hel geraamle ; boven- en achterwaarts breeder eu fraai uilgeslepen, beneden- en voorwaarls massiver nieer convergeerend en ge- deeltelijk doorbroken en uitgehold (i). § 3o8. Voorwaarts zijn zij door kraakbeen met elkander vereenigd , achterwaarts hebben zij bet heiligbeen lusschen zich, en vormen met dit en met bet staart- been , de zoogenaamde bekkenbolte. In de beupkom- men bevinden zicb de dijebeenderen. § 309. In de menscbelijke vrucbt bestaan zij nit drie af- zonderlijke beenkernen , welke in de beupkom te za- men komen , en nagenoeg eerst in bet zevende jaar te zamen groeijen. Soms ecbter blijven de sporen dezer scbeiding nog later , en tot op den tijd der manbaar- beid , merkbaar. § 3io. iVolgens de plaatsing dezer oorspronkelijke drie been- kernen, wordt nu 00k elk ongenaamd been weder in even zoo vele deelen gescbeiden , vraaraan men den naam van bijzondere beenderen geeft. De beide bovenste groote uitgebreide deelen dragen den naam van darmbeenderen , ossa ilium. De middelste , van voren aan elkander stootende , beeten schaambeenderen (^ossa pubis s. pectinis'^. De naar beneden dalende worden zitbeenderen (ossa ischii s. coxendicis'j genoemd. § 3ii. Nu handelen wij over elk der drie beenderen in (i) VESAuus : t. a. p Tab. 24 1 fig- i, 2, -3. het bijzonder ; en in de eersle plants over de darm— beenderen, welke vcrreweg het grootste gedeelte van de ongenaamde beenderen uitmaken. Deze verschillen zeer in diklej vooral naar het niiddelst gedeelte toe , en wel , zoo als het schijnt , zonder bepaalde verhouding tot ouderdom en kunne. In het midden is er door gerais van diploe , eene dunne doorschijnende plek. De buitenste of achterste vlakte , of de zoogenaarade rug van dit been is vlak , en vertoont slechts een paar zeer zwakke, golvende indruksels en verheven- heden. De binnenste of voorste oppervlakle v\ordt in twee ongelijke helften verdeeld , welke elkander in eenen slorapen hoek raken. De achterste dezer beide helften (planities articularis) is verreweg de kleinste, en wordt door eenen scher- pen rand van den voorsten gescheiden. Dezelve dient tot vaste vereeniging met het heiligbeen {symphysis sacro-iliaca) en is daarom naar voren, waar zij tegen den vermelden scherpen rand aanstoot, voorzien van eenen eenigzins verheven ruwen knoest , nagenoeg ter breedte van eenen duim , in omtrek naar een menschen- oor gelijkende. Dezelve past volkomen op de daar- mede overeenkomende , vlak uitgeholde , vroeger ver- melde kraakbeenige oppervlakte van het heiligheen. Achterwaarts is het overig, grooter gedeelte van deze helft ook ruw en oneffen. Het is van twee knobbels voorzien , welke door eene insnijding van elkander gescheiden zijn , zittende de een boven , de andere, on- der dezelve: de achter-bovenste en achter-onderste knobhel. i38 De voorsle helft is veel grooler , gladder , en slechls naar het midden toe, geheel vlak uitgeslepen. Be- nedenwaarls stoot zij aan den stompen rug [Hnea in- nominate^ , welke zicli van het voorgebergte des hei- ligheens alhier voortzet. Nu volgt de opgave der randen van dit been. De bovenste, grootste [crista ilei)\^ bijna eene s^an lang , boogvormig en in jeugdige voorwerpen van eene smalle lijst voorzien, welke dikwijls nog lot in de jaren der manbaarheid , als eene epiphysis aan- gelijmd sebijnt. 