Herbarium amboinense ?plurimas conplectens arbores, frutices, herbas, plantas terrestres & aquaticas, quae in Amboina et adjacentibus reperiuntur insulis adcuratissime descriptas iuxta earum formas, cum diuersis denominationibus cultura, usu, ac virtutibus, quod & insuper exhibet varia insectorum animaliumque genera, plurima cum naturalibus eorum figuris depicta /omnia magno labore ac studio multos per annos conlegit, & duodecim libris belgice conscripsit Georg. Everhard Rumphius ... ; nunc primum in lucem edidit, & in latinum sermonem vertit Joannes Burmannus ... qui varia adjecit synonyma, suasque observationes pars prima [?sexta].
En Tamaryn-boom is een groote, en wytuitgebreide boom, met een dikken- boogen flam, en een pe. achtige, ruige, en geborftene fchorfJe: Det zn 1n Overvloedige korte em knoeftige ryskens verdeelt, ma- kende een digte kruin , meteenaangenamefchaduwe , dies men bem ook wel op latten leid, gelyk een breede linde, Want by wert dan veel fchoonder , en breid zig ook beter uit, wanneer by by woningen van menfchen geplant, en gebavent wort , dan dat by in "t wilde flaat, alẹ daar by gemeenelyk een ydele en ere kruin beeft: De ryskens bebben wederom iin Jleeltjes , die de bladeren dragen, doch gants zonder ordere, zomtyds ene kelt , zomtyds met bosjes by malkander fiaande, en onge- veer 4. duimen lank, te wederzyden bezet met fyne , klei- ne, en fmalle blaatjes, regt tegens malkander over , op de maniere, gelyk aan de Linfen , of , gelyk podere desc cen „aan bet wyfkens Vaaren-kruit „hoewel ik dieVaaren | in Europa niet gezien bebbe, maar wel zodanige bier in Indiën, en by ons befchreven onder den naam van Filix Calamaria: Deze blaatjes zyn pas een dwers vinger lank, en fcbier Paralello-Gramma , een fchaft breedt, doch achter breedft , en aan de voorfte kanten zwan met een boekje wat uit , met fyne adertjes doortogen , boven gras- groen , van onderen wat grys : De fmaak is fuur als Suu- ring, zonder glans, en teer, doch de oude wat ftyf, en ftaan van 14. tot 17. paaren aan een fleeltje: Zy zyn zo teer , datze, als men de takjes afbreekt, opwaarts fluiten, of op/pringen: ja zelfs als de Zonne wil onder- gaan, of als bet regenachtig en winderig weer is, eerft ‚opwaarts , of wat fcbuins na de fpiize toe , en daar nas als de Zonne verre onder de Horizont is. zo buigenze baar nederwaarts onder den fleel, en blyven. zo. gefloten tot ruim een uur voor der Zonnen opgang, baar als dam, op gelyke manier „wederom openende; te weten , na Voo- ren toe opwaarts , welke Zonnen wendende aard wy im , "t vervolg dezes werks , nog van veele planten zullen moe- ten aanmerken , wymie bykans de natuur , of eengenerale regel voor alle de gene, die diergelyke teere bladeren aan eenen. fteel tegens malkanderen bebben. MA mpm LIO : + w SE ARS E od E ee E cr A— A 7 s e H Boek. XXXII. Hooff. AMBOINSCHE KRUYDBOEK: gt forma Violarum, ex feptem anguftis petalis conftan- tes, quorum quatuor exteriora minima funt, pallide albentia, craffiufcula , & cruciatim retroflexa, tria au- tem interna eandem habent formam, & retrofle&untur quoque, fed funt flaccidiora & latiora, & in alba eo- rum parte elegantiffimis fufcis venulis variégata; In floris centro tria locantur virentia & incurva ftamina antheris fufcis , quartum autem longius ac fimplex „piftillum eft in medio latius, & inftar cornu incurvum, quod excrefcit in fructum , qui filiqua eft brevis, di- gitum vel paulo magie longa transverfalem, crafla, in aliis autem regionibus major eft, & plerumque in- curva, ex plano compreffa inftar Fabarum vel Phafeo- lorum, que multo autem craffior eft,ad latera ine- qualis ac finuofa, in varias divifa cellulas, primo ex cinereo viridis „matura vero fquallide fufca, hujus ex- terior pellicula eft fragilis, ac comprefla facile dehi- ` fcit inftar crufte artocreatis. In hac filiqua tria qua- tuorve plana reconduntur officula , prout numerus eft loborum, quadrata fere, obliquis angulis conftântia, forma feminum Lupini, fed craffiora & majora , dura, labra, fpadicea, quodvis autem in pecüliari recon- itur pellicula, tanquam in cellula, officula hec por- ro obtecta funt fufca , humida , & fungofa pulpa, circa quam funiculi quidam craffi locati funt , qui om- nes fimul in tres majores terminantur, hique in in- feriorem filique partem definunt. Pulpa hec optime, Ele&uarium quoddam refert; faporemque habet tam acidum, ut raro talis in ullis Eee fructibus , femper tamen cum grato mixtüs eft fapore , acfi faccharum foret admixtum , neque hec pulpa facile a filamentis feparari poteft, unde ita in gleba quafi compacta integra relinquitur, atque ex- terna folummodo abjicitur pellicula , glebe autem ifte dein in quadratas formantur & compinguntur pla- centas, lateres referentes , quales in foro venales proftant , vel etiam in ollulis vel vafculis copiofo condiuntur faccharo ; ac primum fternitur facchari ficci ftratum, tum glebarum harum ftratum , & fic porro , ante omnia autem faccharum fit copiofum , do- nec vas fuerit repletum. Si hzc pulpa ita fuerit con- - dita faccharo albo, confiftentiam adquirit Electuarii fufci, qualis eft, quz magnis ollis in Pharmacopeo- rum ufum in Europam transfertur , queque purior componitur, quum ex hac plurima eligantur officula. Pro vulgo autem tantum conditur faccharo rubro ar- boreo, quale ex Saguero arbore colligitur , quum mi. nimi fit pretii , atque hzc confectio adeo nigra eft acfi pix effet , dulcedine tamen non minor eft ac precedens. T'amarindi enim pup non armat pu- rum atque album faccharum , fed flavum vel mufcovati- cum ,quum multo dulcius fit. Placente ifte , que in foro venales funt, inpuriffime funt, .admifta enim in- veniuntur frufta pellicule exterioris, petiolorum , ac foliorum, inque ufum culinarium modo inferviunt ac quotidianum: Si diu confervande fint, fale adfper- gende funt, quum vermes alias gighantur, & licet: per fal aliquid grati acidi faporis pereat, haud mul- tum id refert, quum tamen in varios adhiberi poffint ufus: Silique he mature unco funt avellende , vel fu- ftibus longis inftar forcipum fabricatis refecandz funt, alias fponte decidunt, & dehifcunt in folo deciduz, unde fit, quod fepe confpurcentur , atque inpure fint. Arboris hujus lignum albidum-eft , folidum , durum, & grave, circa nodes maculatum ex nigro fufcis ma- culis inftar Ligni Ebeni, aliquando etiam tales venz ec maculz in ipfo confpiciuntur ligno , „vetuftiffime vero arbores cor habent nigrum „nor tamen craffum. Tamarindus hifce in infulis floret Vere ad & Februario , fructus autem tardiffime maturefcurit, ac tantum in fubfequentibus pluviofis menfibus , unde in hifc& regionibus raro maturos dant fructus, quique minores & acidiores funt quam Javanenfes, in Java autem meliorem maturefcendi habent oportunitatem, jbique ficcis maturi funt menfibus. | | pt ` Nomen. Latine Tamarindus , & fructus dicuntur Ta- marindi , & Palmule Indice, ex Arabico Tamarbindi, feu Da&yli Indici. non quod hee arbor aliquam ħa- beat convenientiam cum Dactyliferá arbore, quz in Tom. II. - ! India zoeneert als de Violen, en wit zeven fmalle blaatjes ge- maakt , waar van de vier buitenfte de kleinjłe zyn , bleek- wit, dikachtig , en im ’t kruis achterwaarts, geboogen. De drie binnenfte of voorfte bebben mede de zelffte gedaan- te, en zyn ook achterwaarts gebogen, maar flapper, en wat breeder, midsgaders op 4 Witte deer aardig, met bruine adertjes geteekent ; lm de midden ftaan drie groen- achtige , en kromme draatjes , met bruine noppen, en nog een vierde wat langer, en zonder nops in. de midden breetacbtig , en als een boorentje gekromt , waar uit ook de vruchten voortkomen, zyhde korte bouwen, omtrent een vinger of meer lank, en een breet, doch in andere Landen wat grooter, em gemeenelyk wat krom ,. ook uit den platten, en als wat gedrukt, gelyk de Roomjche- boonen, doch veel dikker , aan, de kanten wat bochtig , em in ver[cbeide builen of beurfen verdeelt , eerft uit den graauwen , met groen gemengt, maar.ryp zynde vuil- graauw , de buitenfte bolfter is bros, en gedouwt xynde, berft licht, als of bet een dunne korft van pafteitjes was. Binnen in deze bouwen fcbuilen 3. à 4. platte korrels, na bet getal der bobbelen aan de bouwen , niet ront, maar bykans vierkant , en fcheefboekig, in de gedaante van Lupynen , “doch dikker „ en grooter, bart, glat; en uit. den geelen-bruin, yder in een byzonder celletje, als im een büisje befloten, deze zaden zyn verders omgeven , of omvangen met een brúin, vogtig, en week merg, rond- om bei welke eenige dikke draaden bangen, dewelke al te zamen aan drie booft fleelen , en dezelve aan bet achter fte der bouwen bangen. i A Het merg gelykt zeer wel een Elećtuarium, en is van Smaak zo zuur, als men weinige vruchten vint, edog al- tyd met eenige aangenaambeit vermengt, even als dé er wat żuiker onder was, en kan men dit merg van de fyne draaden niet afbaalen, dierbalven wort bet zo by mal. kander in een klont gelaten , en alleenlyk de butem (te fcbeb weg ge/meeten , maar de klonters werden daar na tza- men gepakt, en vierkante koeken , gelyk tiggel-fleenen, daar van gemaakt, geljk menze ook zodanig ter markt brengt » of zy werdenin potjes, en vaatjes met wat meel- zuiker ingeleid, nemende cer fi een laage drooge zuiker y en dan een laage van deze klonteren, en zo voorts. Voor x gem red daar dari V ped tot dat bet vat wol is: n als.dit am met witte, of grove poeder-zuiker gefcbiet. zo krygt bet de confiftentie GA da bruin e GT ie is „dewelke met groote potten vol , tot gerief van le Apotheeken , naar pope wert vervoert , en die men ook wat zuiverder toebereid , midsgaders de meefte fleenen of korrels.daar uitzoekt: Maar voor de gemeene man wert- ze ingeleid , met bruin-/warte boom-zuiker , gelyk vande Sagueers-bóomen komt , om dat men die zeer goet koop beb- ben kan: En deze confettie ziet ao fwart, alsteer , doch niet te min in zoetigbeit, de voorgaande geenzints wy- kende: Want de Tamaryn wil geen puure witte, maar geele, of. Mufcovaat zuiker bebben, om datze daar veel zoeter van wert. De voorfchreven koeken, die men opde „markt verkoopt, zyn wel de aldervuilfte, want daar lo- pen flukken van de gebrookeñe fcbaalen , fleelen, en bla- . deren onder , en werden maar gemaakt tot gebruik van de keuken , en dagelykze buis-bouding : Als menze lang bewa- ren wil, moet menze met' wat zout befprengen , anders krygenze wormen, en boewelze door bet zout wat van baar aangename zuurte verliezen , zo en is daar niet veel aangelegen, om dat menze ećbter tot verfcheide dienften gebruiken kán: De rype bouwen moet men met baaken van de boomen trekken, of met lange fcheer-flokken afknippen, anders vallenze van zelfs af, en berften op de gront open. waar door. "t komt, datze zo wat morffig gebandelt wer: den, en ook onzuiver zyn. Het bout is bleek-wit, digt, bart, enfavaar, omtrent de knoeften met fwart-bruine plekken, gelyk. Ebben-Lout „ zomtyds ook met diergelyke aderen , of plekken bier en daar. in 't bout , en de gebeel oude boomen krygen een fwart bert, doch dat niet geheel dik en is. ` De Tomiseth-boom bloeit in deze Eilanden in January en Febr., maar de vruchten rypen zeer langzaam, én niet voor in dereegen- motu(fon , waaromze ook in deze quartierén weinige rype, vruchten voortbrengen, en die nog kleinder en zuurder , dan de Favaanfche żyn , maar obkop Fava bebbenże een an- dere gelegentbeit 5 en worden aldaar typ, in de drooge meu: s deas oz. : i aam. In 't Latyn Tamarindus, en de vruchten Tamarindi, en Palmulz Indice , na bet Arabifche Ta- marhindi, of Daćtyli Indici , niet om dat dezen boom eenige gelyeniffe beeft met den Dadel-boom , die in part 2 mi q HERBARII AMBOINENSIS Liber II. cap. XXXII. India non crefcit, fed quum fruétus digitos referant, . cum quibusDaétyli fruétus quoque comparantur. Arabes quoque hos dicunt Homar ob fufco-rubentem colorem, eandemque ob rationem a quibusdam Grecis vocatur Phenico-Balanus; & A aig h. e. Da&yli acidi. Veteribus vero Graecis hec arbor, ejusque fructus ignoti fuere: Turcis ac Perfianis idem nomen gerit Arabicum, JEgyptiis vero dicitur Derefilede vel me- lius Derelfide. Nomina Indica ex Garzia & Chriftopbo- ro Acofta funt Puli, Ambili , & Chineba: Malaice Afam vel fom- Zong h. e. acidum, vel aliquid acidi ex Java, omnes denominationes ab excellenti acido fa- pore. In Java ipfa vocatur Sunda Affa h. e. acidum ex Sunda, qua hodie Batavia eft Fructus & arbores peculiari nomine in Java vocantur Tjchampabu , ex- tracta vero pulpa , atque in ollis compacta ipfis dicitur Affam, que vera Tamarindus eft. Maca arenfes il- lam nominant T/cbamba , Bandenfes Tamalachi, Ma- dagafcarenfes Quille, & juxta O. Dapperum Monte. Portugallis dicitur Tamarinho , & Belgis Tamaryn. In Hort. Malab. tom. 1. Fig. 23. Malabarice vocatur Ba- lam. Puli five Madaram Puli. Sinza. Ep. Apud Arabes Tamar proprie fignificat Palmam five rutum Palme, non vero ipfam arborem , que Na- chali dicitur, verum apud Hebreos Tamar fignificat amlibet Palmam proprie dictam. : Locus. Hec arbor quondam in Indie regione tan- tum reperiebatur Guzeratte dicta , ubi etiam optima Habetur, que in montibus crefcit , atque in locis Bo- realibus: Inde tempore in Perfiam, Arabiam, & Æ- tum fuit tranflata, atque hodie frequenter occur- ritin Fava, uti&in Bima, Timora , & Macaffara, rare ha arbores funt in Amboina & in Moluccis, ubiraros étiam dant fructus, & an lente crefcunt , ut tediofum fit: Sine dubio, quia Am- boina eft regio nimis pluviofa , unde inpediuntur hz frigide arbores in altum excrefcere , maturosque pro- ducere fructus. In Banda autem funt excelfiores, majoresque dant fructus , dius, quum mineris fulphureis fit refertum. Dër, Hujus arboris nulla pars in majori eft aft, ft am fructuum pulpa, quam omnipotens Creator će calidis regionibus produxit utiliffimam, uti aroma- ta fervida in T peer Borealis regionis ufum "e Buit, quam ipfis populis, in quorum terra crefcunt: Sic lie infulis Shrine dio donavit refrigerantia, inter quz Tamarindus optimus eft fructus, quum e- jus natura fit frigida in tertio gradu, ac humida in fe- cundo, unde refrigeráns ejus vis eft ac detergens: Recens ejus pulpa in placentas formata quotidianum culing dat ufum , quz condimentis pifcium, gallina- rum, fimiliumque additur Ciborum, quibus gratam conciliat aciditatem , ventriculo falubrem , taliaque condimenta in India vocantur Carri feu Carril. Natio noftra multam hujus pulpa partem adhibet ad cerevi- fiam faccharatam inde componendam , que vulgaris eft potus Indicus , fummopere refrigerans , fed infuetis alvum nimium fubducens. Hac Tamarindi pulpa ca- p atque corpus quoque. abluitur ad detergendas ordes atque maculas. Ex argento confetta quecun- que fint, in Tamarind? aqua ebullita „ pura inde fiunt atque fplendentia: Quod porro attinet ad reliquum ejus ac multiplicem Javanorum „ Sinenfium , & Malai- cenfium ufum, hunc fciens pretereo. | Tamarindi faccharata pulpa proprie infervit Phar- macopzis, huncque in, finem ollis ac vafis inpofitain Europam transfertur OZ quê peculiariter conducit - trans mare navigantibus , quibus faluberrima eft, fi aliquando illa utuntur five forma linétus, five in a- qua foluta, & loco jufculi adfumpta, leniter enim al- - eum fubducit , depurat, & craflum attenuat fangui- nem, qui ex craffis ac falitis navium cibis generatur, átque à fcorbuto prefervat, fi ejus diathefis adfit. Eadem porto faccharata pulpa in Arte Medica ad- hibetur ad lenes purgationes , in-iis vero tantum morbis, qui ex biliofis oriuntur humoribus , ac qui- bus ingens æftus adeft , uti in ardentibus febribus, cholerico fluxu &c. Tamarindi enim vis eft eftuan- tem fedare bilem, fanguinem depurare, atque refri- : ge- Brachmanis dutem- ftam habent comam, atque ita- quum ejus folum fit cali- niet waft, maar om dat de vruchten gelyken na vingers, met dewelke de Dadel-vruchten ook vergeleeken werden. De Arabiers noemenze ook Homar , van wegen bun bruin: roode coleur , en uit dezelffte ingigt noemen bem ook zom- mige Grieken Phoenico-Balanus, Oxyphoenix , dat is zuure Dadelen: Want de oude Grieken is die boom, em zyn vrucht onbekent geweeft. By de Turken , en Perfi- anem beeft by mede de woorfchreven Arabijche naam, maar in Ægypten biet by Derefilde , of beter Derelfi- de. De Indiaanfche namen, wit Garzias, en Chrifto- phorus Acofta, zyn Puli, Ambili, en Chineha. Op Maleyts Aflum, of Affam-Java: Dat is zuur, en iets zuurs van Fava, alles zo genaamt van zyn uitnemende zuurte. Op Fava zelfs biet by Sunda Afla , dat is zuur- te van Sunda , 't welk bedensdaags Batavia is. De vruchten, en boomen werden in 't byzonder op Fava ge- naamt Tfchampalu , maar bet uitgetrokkene , en t'zamen- gepakte merg bietenze Aflam, "t welk de eigentlyke Ta- maryn is: op Macafar l'fchamba: Op Banda Tama- lacki: Op Madagafcar Quille , en, volgens O. Dapper, Monte. Op’t Portugees, l'amarinho: In ’t Duits Tama- ryn:/n Horto Malabaar , tom. T. fig. 25. biet by in 't Mál- labaars Balam puli, of Madaram puli, Bram: Sinza. By de Arabiers betekent Tamar eigentiyk Palmam, een Palm, of de vrucht daar van, en met de boom zelfs, die Nachali genaamt wert, maar by de Hebreuwen be tekent Tamar een Palm-boom. Plaats. Dezen boom beeft men eertyds in Indiën maar alleen gevonden in 't Koningryk van Guzeratte , alwaar men ook voor de befte bout, de gene die op bergen wafeny en op plaatzen, die na bet Noorden zien: Van daar heeft. menze metter tyd in Perfien , Arabien, en Ægypten gebracht , en bedensdaags vint menze overvloedig op Fa- va, als mede op Bima, Timor , en Macafar , doch Jcbaars in Amboina, en de Moluccos , daarze ook weinig vruchten dragen, en fmalle kruinen bebben , ook zo lang- zaam opfchieten , dat bet te verdrietig is: Buiten twyfel, om dat Amboina te veel reegen beeft die deze koude boo ` men bet opfchieten, en rypen belet. Maar in Banda wer- denze grooter , en draet beter vruchten, omdat de gront. p^ van onderen Beete is , als zynde fwanger van wave, A, us iat oo e Gebruik. Van dezen boom is niets zo veel in gebruiks als bet bruine merg uit de vruchten, bet welk den alwy- zen Schepper zeer dienftig voor, en im deze Leete Landen laat voortkomen : En ge yk by de beete jpeceryem meer tot. geryf van de koude Noorder Werelt, dan voor de Lan- den, daarze waffen, gefchapen beeft: Zo heeft by ook deze beete Landen mes verzien met veele verkoelende dingen: Onder de welke de Tamaryn wel de bequaamfte is, als zynde van eigenfchappen kout tot in den derden, en vochtig tot in de,tweede graat: dierbalven verkoelende en afvegende. Het verfche merg alleene tot koeken ge- maakt, beeft zyn dagelyks gebruik in de keuken, om in de faufJe by Pi/jen , Hoenders , en ciergelyke /pyze te doeng dezelve gevende een aangenaame zuurte, en die ook den — maage gezont is, en werden ditrgelyke zoppen in Indiën Carri of Carril genoemt. Onze Natie op Batavia, en elders , flyt of confumeert veel van dit merg , in’t maken van 't zuiker-bier, zynde een gemeene drank in Indiën, ` en zeer verkoelende, doch die gene, die "t niet gewent zyn., loflyoig makende. Met deze Tamaryn waft men ook bet hooft en lyf, om alle fmeer en vuiligbeit daar af te teegen. Alderbande zilver-werk in Tamaryn-water op- gekookt , wert mede zeer zuiver en klaar daar van: Én wat vorders belangt deszelfs andere en verfcheide gebrui- ken in de dagelykze buisbouding van de S'avanen , Sinee- zen, en Maleyers, die ga ik voorby. De gezuikerde Tamaryn dient eigentlyk voor de Apo- theeken , en wert tot dien einde met beele potten , en va- ten vol na Europa gevoert, zynde inzonderbeit zeer kos- telyk en dienflig voor de Zeevarende, wanneerze die alte- met nuttigen, bet zy als eem likking inflikken, bet xy met water mengen, en tot een koude fchaalmaken , want bet den menfche openlyvig maakt, zuivert , en verdunt bet dikke bloet, dat men van de groove en zoute fcheeps koft vergadert , en bewaart bem voor de fcheurbuik $ daar de Zeevarende zo zeer mede gequelt zyn. Het zelf/te gezuikerde merg gebruikt men voorts in de Medicyne tot zagte purgatien, doch alleene in zodanige ziekten, die van galachtige bumeuren ontftaan , en daar Greats brant. by is, als in de beete koortzen; want des amaryns eigene kragt is de woedende galle te ftillen 4 het bloet te zuiveren, en te verkoelen, zynde de purgee- ren- H Boek. XXXII. Hoofif. AMBOINSCHE KRUYDBOEK. o gerare, ejusque vis purgans adeo debilis eft, ut raro fua fponte fine aliis additis vix operetur , immo in qui- busdam omnino nihil, unde quidam Caffiam fiftulam addunt, potum autem tum dat naufeofum. Eadem quoque pulpa conducit iis, qui calida & ficca vexan- tur fcabie; inque aqua, in qua Tamarindi pulpa fuit foluta, puerorum corpora lavantur, qui Variolis la- borarunt, ad corpora eorum depuranda. Arabes, fi per vaítas ac ficcas folitudines iter inftituant, fecum ducunt Tamarindum, ad fitim fédandam , fique ejus vim refrigerantem augere velint, ipfi admifcent con- tritum Sandalum vel Cedri lignum. Folia quoque d- cidam ac refrigerantem habent virtutem , fimulque ficcantem , quibus defectu aliarum herbarum Lactuce inftar utuntur, atque cum aqua contrita caput lavant ad depurandum: ac porro in cataplasma contrita , Em- plaftri loco inponuntur Eryfipelati, ad ejus ardorem exftinguendum: Qui autem ventriculum habent fri- idum , vel Lienis obftructioni funt obnoxii , abftineant fefe a Tamarindi ufu, nifi addatur aroma aliquod ex . Caffialignea, Maci, Maftiches&c, Madagafcaræ incole Tamarindum quoque in quotidianum adhibent ufum culinarium , quum arbores apud ipfos fint frequentes, ac bis in anno fructus producant. Eufeb. Neuremberg. biftor. matur. lib. 15. cap. 17. fcribit , Tamarindos arbores quoque crefcere in regio- nibus Americanis, in provinciis México & Acapulco, aliunde autem ibi fuiffe tranflatas. Tamarindi folia (fed inproprie) cum Rute comparat foliis , neque concedit pro Oxyphoenice Grecorum habendam ef- fe, qua in re quodammodo vera dicit, quum per Oxy- phoenicem intelligi quoque poffit certa fpinofe Pal- me fpecies, zque ac acida. Tamarindus , notum enim eft Graecis ¿ges vocari aque acidum ac fpinofum. Vetuftiffima ac nigerrima Tamarindi pulpa cum fe- mine Cumini contrito mixta, & redaéta in craffam maf- fam utuntur Malaicenfes pro fuppofitorio ad alvum mox fubducendam. In Timora & Bima arbor. hec copiofe quoque cre- fcit fua fponte in filvis, ejusque lignum ibi adhibetur ad naves exftruendas, atque inde afferes, cofte , ful-. cra, & fimilia formantur, quum fit admodum durum “ac durabile , colorem autem habet pallide albican- tem, in vetuftis vero truncis ejus cor paulo fufcum eft. , Cbriftopb. Acofta ex Indorum relatu narrat, que noxium atque infalubre, effe fub hac decumbere ae E dormire arbore ejusque umbra , ac in patria no ' teftatur de Nucé Juglande.. Macaffarenfes maturis utuntur fructibus loco “Limonum , fi rubrum pigmentum Caffomba dictum preparare velint, ad quem ufum Turattenfes imma- turas filiquas feu nondum apertas venales adferunt magna copia ad metropolim Macaffaram. 7 ed che Bontius libr. 6. cap. 4. alteram Tamarindi defcribit fpeciem , quam Javanica lingua vocat Carand- je, & quidam Carandjang , ać putat „fed male , effe Ca- randas Garzie libr. 2. cap. 6. arom. Folia ipfi tribuit vulgari Tamarindo fimilia „in iis autem , quz in horto meo plantate fuere , & ex Javanico femine propullula- runt, diverfa ab eo obfervavi, ac fimilia inveni Lin- goz foliis, fed paulo anguftiora & acutiora , ut & al- ternata: Ejus autem fructus funt filiquz parve, in quibus unum tantum continetur officulum , non ita amplum ac circumjectum carne feu pulpa acidula, que ficcior eft quam vulgaris Tamarindi, nec ita ni- gricat, vel ullam habet vim purgantem , ita ut inftar aliotum fructuum comedatur, five ad fitim fedan- dam, five ob faporem & ad oblećtamentum. EXPLE rende kracht daar in zo flap, datze van of uit zig zelfs qualyk werken wil, ja oók by zommige men/chen gantjch niet: En waarom ook eenige wat Caffia Fijtula daar on- der komen te mengen, maar dat geeft een walgelyken drank: Het zelve merg is ook goet genuttigt van die gene, die met een beete en drooge fcburft beladen zyn, en in-’t water , daar Tamaryn ingeweekt is, waft men de kinde- ren, die de kinder-pokken gebad bebben, oun bert lichaam te zuiveren. De Arabiers, willende door of over &roote en drooge Woeftynen reizen , voeren de Tamaryn met baar , om den dorft te verflaan, en indien xy deszelfs verkoelende kragten nog wat vörmeerderen Willen , Zo doenze wat gevreeven geel Sandel-bout, en Ceder-bout ‘daar by. De bladeren bebben mede een zuure , én. ver- koelende Kragt; en zyn daar by ook wat droogende , en A gebrek van andere groente , kan men dezelve ook tot a alade gebruiken, als mede in water gevreeven zynde ; bet booft daar mede waffen, om 't zelve te zuiveren. En wyders, maar alleen , tot een pap zynde pevreeven y 20 legt menze ook pleifters gewys op de rooze , om deszelfs bitte en brant te verkoelen: Maar de gene, dewelke een koude maage: hebben , of milt-zugtig zyn , dienen den Tamaryn niet te gebruiken, zonder eenige heete fpeceryer, als Caflia lignea, Foely, en Maftix daar by te doen. De Inwoonders van Madagaftar hebben de Tamaryn’ ook in dagelyks gebruik, en dat in de koft, want de boomen waffen by bun lieden overvloedig, en dragen tweemaal vruchten in een jaar.. ~- Eufeb. Neuremb. hiftor. natur. lib. 15. cap. 17. Jebryft, dat de Tamarinden mede.aa/fen in de Ameri- caanfché Landen, in de Provincie van Mexico, en A- capulco , doch datze van elders derwaarts gebragt zyn. Hy vergelykt (doch wat oneigentlyk) de yir a van Tamaryn, met die van Ruiten, en wil ook niet toeftaan, dat menze voor bet Oxyphoenix der Grieken zal bouden, waar in by eenigzints gelyk beeft, nadien men door Oxy- hoenix mede kan verftaan , een zoorte van tma alma, zo wel als onze zuure Tamaryn: Want bet is bekent, dat de Grieken bet «voort Oxys gebruiken, zo wel omtrerit zuure , als fteekende dingen. A De oudjte en fwartfte Tamaryn, wanneerze met ges orceven Komyn. tot een dikke Jubftantie is gebragt, ge» bruiken de -Maleyers tot een. zet -pil, en om datelyk de sod te veroorzaken, . —. Op Timor, en Bima waft dezen boom overvloedig in 't wild, en zyn bout «vert aldaar gebruikt tot fcheeps- timmerwerk , als in bouten , planken, ribben Ec, dewyt bet zeer bart en durabel is, van coleur bleek-wit, doch in de oude ftammen wint men bet bert een weinig bruin, Chriftophorus Acofta fchryft., wit bet verbaal der Indianen, dat bet zo zwaar of febadelyk en ongezont zy te-flapen y onder de fchaduwe van een. Tamaryn-bootm , als men im ’t Vaderland zegt van den Noote-boom. De eg płk gebruiken de onrype vruchten ook in plaats van Lemoenen, als zy de roode verwe Caflomba willen maken, en tot welken einde de Inwoonders van Turatte de onrype bouwen, of die nog niet geopent zyn; in menigte te koop brengen na de Hooffladt Maca fas. Jacobus Bontius, lib. 6. cap. 4. be/chryft een twee- de geflagt wan Tamarindus, "t welk by op Favaans Caradje noemt, (zommige ook Crandjang) en /uftineert, doch abufyvelyk , dat bet zy Carandas, by Garzias lib. 2. cap. 6..arom. befchreeven: Hy maakt ook zyn blade- ren aan die van de Tamaryn gelyk, maar aan de gene, die in myn tbuin geplant, en van Favaans Zaat opgekomen Zyn y bebikze wel anders bevonden , te weten , aan dievam de Lingoa gelyk, doch wat fmalder , en fpitzer ,entegens malkander verwiffelt. De vruchten zyn kleine korte bou- wen, daar in een boone leid , die niet groot, en omvan- gen is met een zwurachtig vlees, drooger dan dat van de Tamaryn, ook niet zo bruin, en geen purgerende kragt hebbende: Zo dat bet wel uit de band gegeten «verd , "t zy dan om den dorft te verflaan , of ook wel om de /maaks ` en wit plaizier: M 3 i UIT. 94 HERBARII AMBOINENSIS Ziberll. cap. XXXI 'BEPLICALAIM Tabule Vigefima Tertie, Exhibentis ramum Tamarindi, que Afam Fava incolis voe catur A. Folium fuperiore parte confpiciendum prabete B. Folium inferiore lua parte fiftit. C. Florem omnibus partibus abfolutum. D. Fructum feu filiquam demonftrat. E. Osficula cjus feminalia, OBSERVATIO. - "TAMARINDUS defcribitur a Ray. in hift. pl. p.1748. & ejus fynonyma occurrunt plurima in Sloan. Catal. pl. gam. p.147. & Thef- meo Zeyl. p. 222. vide & Tournef. inft. p. 660. & Dale Pharmac. p. $07. Tamarindi. 7. Baub. tom. 1. p 422. Marcar. Brafil. bif. p. 107. vide & H. Chf. p: 18. & Balam- Pulli. in Hort. Meid. vocatur fom 1 p. 39.. Tab. 23. Ta- . marindus Urientalis a Blakwel. Herbal. Tab. 221 exhibetur, Occidentalis vero ibidem. Tad, 201. ` 2 DY. TLE. G-G-LN A Van de drie en twintig fle Plaat, -Dewelke vertoont een Tak van de Tamarinde-boom , die Af: - „ fam Fava by de Inlanders genaamt wert. Kä" A. Wytt aan het blade in zyn oppervlakte, B Het zelve van onderen te zien. C.. Vertoont een bloem met al deszelfs deelen. D. De vrucht otte peul, E. Deszelfs Zaaden. AANMERKINGE. De Tamarinde-boom wert by Ray befchreven ‘in zyn hiftor, Plant. pag. 1748, en daar van zyn veele Schryvers en bena- mingen aangehaalt in de Catal, van Sloan, pl. Famaic, pag, 147, als mede in myn Thef; Zeyl. pág, 222. verders zie hier over Toyraef, in.zyn infit. pag. 660, en Dale in zyn Phar- mac. p. $07. als mede de Hortus +, pag. 18. F. Baub, in zyn eerffe deel pag, 422, en Marcgrav. iv de hiftor van ` Pap. pet: 107. en im de Hortus Malabaricus eerfte deel , pag. 39. Tab. 23. wertze Balam-Pulli genaamt. De Ooft-Indifche Tamarinde wert by Blackwet Herbal. Tab. 221 verbeeldt , en de Weft-Indifche. Tab. 201. CAPUT TRIGESIMUM ^ TERTIUM. Malum Granatum. Delima. | AI hatz arbores in India tantum frutefcunt, immo ^ Ran n fn e plerumque breviores funt quam in Europa, fefe. - * in varios tenues difpergentes truncos, ac vix ita dirigi poteft , utunum tantum gerant ftipitem: Cete- rum tam forma quam fructibus omnino convenit cum * Europza, unde non ample hic eam defcribam & tan- tummodo ejus quafi-faciam mentionem, notans fru- €tuum faporem hega dulcem neque acidum , fed qua- fi mixtum ac vinofum effe: Ejus ramuli funt ita lon- ` i ac teneti, ut fint fulciendi , quum alias pondere fructuum facillime frangerentur. EOS ferunt hz arbores fructus , fi in hortis vel in planis areis prope ædes plantentur , ac circa eas lapideus locetur arcus, fepiusque amputentur , facillime enim perit hac ar- bor, fi non humana cultura fuftentetur: Officulorum color plerumque eft rofeus feu ruber ut in Európzis ; occurrit autem hic in India alia fpecies , quz alba pe- nitusgeritofficula. In initio ficcorum menfium , h. e. Octobri, ficca dejicit folia , ac furculos emittit, qui fubfequentibus menfibus flores producunt. Nomen. Latine Malum Punicum, & Granatum,Belgice Granaat- Appel.» Arabibus Ruman feu Roman , quod ori- inem habet ab Hebreo Rimmon, & hinc ifpanica Fares Romana, & Portugallica Romanca : Malaice De- lima: Sinenfibus Saliu vel Tsjialiu. ` E - Locus. In omnibus hifce orientalibus reperitur in- fulis, fed non copiofe , hinc inde enim quidam tantum in hortis occurrunt ejus frutices: In Sina frequenter ćrefcit , ibique in parva arboris formam. ` Ufus. De ejus natura ac viribus hic non multa com- mentari eft animus , quum in Europzis libris fit fatis défcripta, ac tantummodo demonftrabimus , quos in üfus Indi illam adhibeant. . Ejus cortices ac interiora officulorum grana multum ufürpantur contra Diar. theam & tenésmum ; fi contundantur, & cum Oryze aquaaffumantur. Flores aque incoquere , illisque os colluere conducit iis, qui gingivas habent flaccidas, nec manducare poffunt. Et uti in Europa filveftris occurrit fpecies, qua non nifi flores gerit , ac pecu- liari nomine Balauftium vocatur , fic quoque in India rara occurrit fpecies , quz nil nifi flores producit, neque in filvis crefcit, fed fumma cura in hortis coli- tur ab florum elegantiam. Ejus frutex ac folia cum. vulgari quidem conveniunt, fed flores furit majores, ac magnitudinem inperialis habent nummi , plurimis con- XXXII. HOOFDSTUK - Granaat - Boom. E Granaten blyven in Indiën ook , maar als eem Jtruik ,- ja doorgaans. nog korter dan in Europa, A zig in verfcheide dunne fłammen uitbreidende, en men kanze qualyk daar toe brengen, datze maar. met ee- nen opfcbieten. Anders zo aan gedaante, als vruchten is . dezen boom de Europiaanfcbe t'enemaal gelyk, dies ikze albier niet breeder en zal befchryven; en. alleenlyk maar aanroeren , dat de fmaak vande vruchten , nog zoet , nog zuur, en als gemengt of wynachtig is: De ryskens zyn 20 lank, en teder, dat menze veeltyds ftutten moet, 0 zouden anders door de jawaarte van de vruchten ligt ko- men te breeken: Zydragen beft, als menze in de Loven ofte’ op de vlakke erven, by de buizen plant, ook een booge - Jteenen voet daarom legt , en wat dikw ls bejnoeit: Want. cezen boom gaat zeer ligt uit , als men de band daar niet aan en : De coleur van de korrels in 't gemeen is „ Roofe-root, gelyk in Europa, doch men vint bier in In- » die gants wit blyven. In °t begin van de drooge-Mou/Jon , dat is im Oćtóker, begint by zyne diën ook een drooge bladeren weg te fmyten, en ¿ nge fcbeutjes voort- tebrengen, waar op dan in de volgênde maanden ook de bloemen volgen, ` Naam. Jn 't Latyn Malum Punicum, Granatum, in °t Duits Granaat- Appel, Arabies Ruman, of Ro- man: Afkomftig van 't Hebretiw/cheRimmon, en daar na bet Spaanjcbe Romana, en bet Portugee/che Roman- ca. In 't Maleyts Delima, Sinees Saliu, of Tsjialiu. Plaats. Men beeftze door alle deze Oofterfche Provin- cien , boesvel niet tn overvloet , maar fleets bier en daar eenige firuiken in de booven: In Sina wajtze overvloedi- ger, en wert aldaar een kleine boom. i _ Gebruik. Van zyne aart en kragten zullen: wy albier mede niet veel opbalen , als zynde genoegzaam in de Eu- ropiaanfcbe boeken bekent , maar alleenlyk aanwyzen, waar toe onze Indianen dezelve gebruiken: De fchaale, cn binnenfte fteenen in de korrels, werden veel gebruikt tegens de buikloop, en perfing » als menze. ftampt , enmet gekookt ryswater inneemt, De bloem in water gekookt, . en dan in: de mont gehouden, is goet voor de gene , die cen los tandvlees bebben, en daar door niet eeter kunnen: En gelyk men in *t Vaderland ook beeft de wilde Grana- ` ten, die niets dan bloemen dragen, en in "t byzonder Ba- lauftium poem worden: Zo beeft men bier in Indiën Ook een ze (och niet in "t wilt waft, maar wel ter degen , en zorg- vuldig in de booven opgebracht, of aangequeekt wert : En dat wegens de fraayigbeit van de bloemen: x o ci eo ruik « É EA dzame zoorte , die wel niets dan bloemen draagt, ' Le magia E e Y Zad. XXIII. "ems | / S A / N E CS ww E AS uS fy, + E | d À Y / ay „NU n | ME "NI n NY i uk i X. X Kä === 22222 > — Á ab. XXIV. Lag. 95. qv o PR EDS RZ? DORY zz fa zza aang o A aaa a e a ER GE mme — a À -— am ze = ee mm = = am TT. e = II Boek. XXXIII. Hoff. AMBOINSCHE KRUYDBOEK. o conftantes reflexis petalis , adeoque adunatis, ut floris fundus per illa confpici nequeat. | Vulgatiffimi flores funt coccinei, inftar illorum , qui fructus producunt, licet quidam etiam occurrant , qui albiffimi funt, & alii - incarnati. Omnes autem penitus inodori,ac tantum- modo oculos obleétantes: quum vero adeo brevibus fuccrefcant pedunculis , ut vix manibus teneri poffint, & Malaicenfes tamen hifce capillitium fuum amant ornare, hinc ut melius eum in finem illis poffint uti, fuppofititium addunt ipfis petiolum: Malaice vocatur Delima Wangza, quod autem Javanenfe videtur no- men, denotat enim Magnatum florem: Ternatenfibus vocatur Lima Suffo. Nullum alium ejus novi ufum, nifi quod hortorum ornamento inferviat , ejusque propagatio fit menfibus pluviofis per furculos terre coramillos. a In Sina bine Granati funt fpecies, cujus prima ac Eo vocatur Butliu , quod pronunciatur Bulliu, .e. Granatum Melleum , quum ejds poma feu fruétus dulciffimi fint faporis, | ejusque officula grana gerant nunc majora, nunc minora. Altera fpecies dicitur Tfcboliu h. e. Granatum lapidofum , quod vinofum ha- bet faporem , fed parva gerit granula, majoraque of- ficula, unde cum Indica plurimum convenit; Prima fpecie calidioribus utuntur diebus ad ventriculum re- ocillandum , alteram autem in ufum advocant me- dicum ad omnes Diarrheas fiftendas: quum autem ejus cortices atque granula aque foli incoćta aufte- rum & ingratum dant potum, hinc bine adduntur in co&tione galle Quercus cum frufto Putsjoc , & tan- tillo Mellis, cribratusque hic propinatur potus. Huic fupereditur pulpa Soccuncapas cocta , & in pultem con- trita, cumque pauco melle mixta: Hoc autem Medi- camentum tantum convenit in Dyfenteria & cenesmo, non autem in Cholera, ubi mel nocet. Certis annis aliquid peculiare invenitur in Granati foliis, in fu- prema enim eorum parte tuberculum excrefcit inftar viridis Catjang , optime referens formam Cranii ca- daveris, feu Simie , primo cinereum, dein fufcum, quumque hzc capitula fefe aperiant, papilio exit ci- nereus, inque iis obfervari poteft , quod alii antea papiliones fua in hocce folio depofuerint ova: de talibus vero capitulis crania referentibus poftea in Vidara ulterior fiet mentio. | EXPLICA TIO. 0 de bra a Cujus Figura prima exhibet ramum Panica florifer eS fiui- ere. ubi ad Litt. . A. Fructus ejus apertus y ut Osficulorum fitus appareat , confpi- citur. pe pem ramum exhibet Aus Ant Pompelmoes dici, fes Mm omnium maximo, ubi litt. B. Naturalem hujus fructus formam denotat. OBSERVATIO. Punica hoc genus vocatur a Cefalpino & Linneoin H Chffort. pag. 184. & Matus PUNICA a loan. Catal, pl. Famatc. p. 201. ubi citatos vide auctores, hujusque arboris varictates ; qua eleganter delineata. inveniuntur in Blackwel. Herbal Tab, 97. & Tab. 145. flore pleno, vide porro Plukn. Almag. page 240. defcribitur quoque a Valent. in Amboina pag, 391. Spi- nofa autem ejus fpecies in Thefauro o Zeylanico occurrit | page 111. que Granata Malus Zeylanica fpinofa ibi vocatur, ` queque in Malabara etiam crefcit, & in Hort. Malab. part, 4» Tab. 13. Katunaregam dicitur, EH di ee CAPUT Struik „ en bladeren de gemeene wel gelyk, maar de bloe- me ts wat grooter, in de ronte als cen Ryksdaalder., met veele gekrulde blaadjes, en die zo digt aan, en op mal- kander , dat men daar geen bodem door zien en kan.» De gemeenfte zyn levend jcbarlaken-root , gelyk die van de vrucht-dragende „ ook vint menze wel fpier-wit , en zom- mige wat gemengt: Doch alle gants zonder reuk; en dl- leen maar de oogen vermakende , en dewylze op zo korte Steelen waffen, dat menze.qualyk watten kan, en echter” de Maleyers dezelve gaarne in de bairen dragen , zo plegenze een val/che fleel daar aan te fteeken , om baar te beter te konnen gebruiken: Men noemtze in °t Maleyts Delima Wangza, doch ’t welk veel eer voor cen Favaan- Jche naam te bouden zy: Want bet wil een Vorften of Heere bloem zeggen, en in ’t Ternataans Lima Suffo. Ik weet daar van geen ander gebruik, als dat menze in ` de booven plant tot een cieraat: En baare voortplanting gefcbiet im de regen-maanden met ryskens , die men in de aarde fteekt. BE Pe OE n = Hf In Sina beeft men tweederlei flag van Granaten , de eerfte en voornaamfte zoort genaamt. Butliu, bet welk men uitfpreekt Bulliu , dat is boning-Granaten , om dat de Appelen, of vruchten zeer. zoet van fmaak żyn , de korrels groot , en kleine fleenen hebbende, bet ander gê- Jagt bietenze Tfcholiu , dat is, fleenagtige Granaat, zynde wynachtig van fmaak , doch. heeft kleene korrels , en daar in groote fteenen , dierbalven met de Indiaan/che meeft overeenkomende: En de eerfle gebruikenze by beete dagen om de maag te verkoelen: en de andere tot medicyn, om alderbande butk-loop te floppen; doch derwyl deze fchil- len en korrels alleen in water gekookt , een barfchen en wrangen drank maaken, zoo doet men in 't kooken daar by een paar Galnooten , cen fłukje Putsjoc , met een fcbeu- tje boning , en drinkt bet wel geklenfi zynde , zoodanig in. Daar op eet men dan bet merg van Soecuncapas, eerft gekookt en tot een pap gevreeven, midsgaders een weinig boning daar onder gemengt&ynde: dan dit recept is maar alleen dienftig in roode-loop en perfing , doch a in de graauwe loop , daar boning geen goet in en d8et. In zommige jaaren vint men ook aan de (mant Kleren iets bezonders , namentlyk op bun bovenfte vlakte een knop- fe wat grooter als een groene Catjang „ zeer naby ver- beeldende de gedaante van een doods-boofje , of een apen-kop, cerft graauw en daar na bruin, als wanneer deze kno jens open berflen, en graauw-witte Uiltjes uitlaaten „die veel groter zyn dan de buisjes waaren, en men kan zien dat zy door andere voorgaande Uiltjes daar op gebragt of gezet zyn: Van boedanige en diergelyke doods-boofjes na breeder over de Vidara verbaal wert gedaan. : UYTLEGGING +4) V Van de Vierentwintig fte Plaat, Weikers eerffe Figuur vertoont een Tak van de Granaat-boom, met b. . en vruchten beladen, alwaar de letter A. Wyft aan een geopende Vrucht, op dat de plaatzing der Zaat korrek gerien werd. De Tweede Figuur vertoont een Tak van de Pompelmoes „of- > de Orangie boom, met de grootfte vruchten , alwaar de etter B. De natuurlyke gedaante dezer vrucht verbeelt, AANMERKINGS Dit geflast werd Punica van Cafalpinus Sr Linneus in | Hortus Cliffort. p. 184. en Malus Punica by Sloan, in v À / van de Famaifcbe planten p 201, genaamt, alwaar de verdes re aangehaalde Schryvers en de veranderingen van deze boom te vinden zyn, dewelke. zeer fraai afgebeelt voorkomen, in het Herbal van Blackwel Tab. 97. Tab. 145. met de dubbel ag. 140, €n werd XXXIV. op HERBARII AMBOINENSIS Liber. cap. XXXIV. CAPUT TRIGESIMUM QUARTUM. Limo Decumanus, Pompelmoes, Lomen Cafjomba. 