Maleisch-Nederlandsch woordenboek
toen) — , titel voor de mannelijke en vrou- welijke afstammelingen van den regeerendeu •• •• ^ •• •• CS^ 564 hXèS vorst van het voormalig rijk van Djohor> welke dynastie tegenwoordig nog bloeit in Lingga, Singapoera, Soekadana en Siak (vrouwelijke linie). — Die titel is uitgevon- den, ter onderscheiding van de boeginesche vorsten , aan welke de titel q ug k oe gegeven werd. Vóór dat dit onderscheid gemaakt werd, gebruikte men alleen den titel ra- dj 9; t. b^sar, de aangewezen troonopvolger in genoemde rijken; b^rtf ngkoe , jegens iemand het woord t^ngkoe gebruiken; mf- nengkO^ken, mei tengko^ bejegenen, iemand t^ngkoe noemen. •• •• toeii|[;koe, drievoei: treeft. ji tong^ka, soort van betel-plant. — [L. bew,]. * ^ • 3' tlnjfka, batav. uitspraak van tingkah. - [B.]. tp]ig;ik, van vet, olie en dergelijke garstig, rang, sterk. iy\jL^_S tfii|[;kada, soort rups, die aan een zelf gesponnen draad van de takken der boomen naar beneden hangt. L ^ i \i5Lj tf njfkarap , vernield, verwoest, vergaan; geruïneerd; afgezet, bv. van een vorst; mfnengfkarapken, vemiv- len, verwoesten; ruineeretr, afzetten. «j \SJitJi* tfiigkalaim:, kleine rijstschuur op stijlen. — z. b^lcëboer. { V V^ Aj> tfnjfkalal^, soort pyramidale fuik, kleiner, doch naar even- redigheid langer, dan de 15 ka h; wordende met de hand in ondiep water nedergelegd. <^_jij\^^_V teng^kalo^, de nog jonge, kra- kebeenachtige en daardoor eet- * bare pit van steenvruchten^ zooals bv. van de m^mp^lam (z. k^longkong). C A\^jLy (vgl. £jUï, T.) tenirkawangr, ^ naam van een' boom, welks vruchten eene eetbare « in de gewone tem- peratuur stollende olie geven , die ook tegen de spruw gebruikt wordt. z. t^rtangkoet op blz. 550. tongTkat, stut, steun; wandelstok: menong^kat , stutten, ondersteunen; t. k^tijaV, kruk. tingfkat, wat op iets anders ^taat en daarmede een geheel vormt; ophooging, verdieping; optred,terrasse;\i^- pal tig^ t., een driedekker. ^ ^sji^ taiig:kar, zweesrik. — [R.]. ^ Os^JO taiig:koer, verb. van jjüSi*» (sa- kangköêr) — naam eenei* soort van egyptische hagedis met kieuwen — scincus — die gedroogd als stimulans ge- bruikt wordt; — « batav., soend. en jav., middel om krachtig bij de coitus te zijn, bestaande in de gedroogde staart van het zee- paardje, de hippocampus kuda, Rigg. -*■ (T.). \ •Cft> 365 ^^5CBS> •••• , meneiigfkar, twisten, krakeelen; me- neimrkarkeiiy twisten enz. om iets, betwisten; men^iigkari, twisten enz. tegen iemaDd. -X- js_^^> tlnjpkir, nederstrijken, ergens op gaan zitten gelijk een vogel. — [R.]. — z.pa (T.). / }èè$\JO taii|[;kaS9 vlug in bewegingeti; snel, ( mSLjo 9 menang^kls, afkeeren, afslaan, afwenden, afweren in 't algemeen, doch inz. een' houw of steek met iets dat men in de hand heeft. ^( jmSsJLj> toengfkoeS) suikerbroodvor- mig hoopje gekookte rijst; nasi satoeng^koes, naam van een eiland vóór in de baai van Tapanoli, 't suikerbroodeiland , op de kaart van Junghuhn dungus (T.). / m^>oLji' tin^kis, naam van een' eetbaren zoutv^rater-visch. / /m^oLJ tengfkes, van een been, een' pilaar en dergelijke dun, in vergelijking met een ander; te dun (z. rentjeh). ', meneiij|;kiiig:, snauwende of grau- wende berispen, af snauwen, af- grauwen, ^ 5lJsjO* toenykaiijp, verguld zilver. — [R.]. toeiig:kiiij[:, Tonkin, provincie van Anam; heenga t., naam van een' kUmop, met welriekende bloemen Qav. tongkeng, T.). 3' tOBjfkanjf — oorspr. chin. — , soort van indisch vaartuig (aakP). c tongfkoiig^ (minder goed: tjong- kong)., blok hout f dat bij het timmeren afvalt, tonjfkeiig;, stuit. » , meniii|[;kceiig:, hurken. tengkeng of lapis, batav., voering, — [B.]. , menaiijfkap , grijpen, vatten pakken, vangen: gevangennemen opvatten; bij weddenschappen, de aan geboden som aannemen; p^njakit t. beroerte; flauwte of dood van schrik; pc naii|[;kap, wie grijpt enz.; afstand, waarop iets met de hand gevat kan worden ; hoogte van de gesloten vuist; lengte van den ellebdOg tot aan de knokkels van de gesloten vuist (ongeveer 1 V* voet rijnl.), ook ter onderschei- ding, p. basta genoemd; penaiigkapan , grijping, valling, pakking; gevangenneming, opvatting. I. tangkoep , van twee lichamen, hetzij plat, zooals bv. twee boe- ken, of hol, zooals bv. de twee deelen van eene mossel, of een plat en een hol, tegen ;66 JiJj elkander gesloten (de holle lichamen natuur- lijk met den rand); tegen elkander gesloten zijn; lichaam, dat op een ander lichaam komt, om er op te sluiten; menani^koep, van twee lichamen enz. zich sluitetr, van den mond of de lippen zich sluiten: van den mond of den eigenaar daarvan happen; t. pipi> kluisplank (mar.). * II. een korfje als een melkniouw. — [L.]. .^ • ^ ff m * ' toeng^koep, soort draagbaar, — [C.]. toiig^kop en tingkap, torentje op een huis; kap van eene pan tja p^rsada; dak van een vaartuig. — [L.]. _ Q Jys„^_> tlnykap, venster; luik; t. kipas, tralievenster, venster met jalou- zieên; t. pandjang, lang en ^ma/ (horizon- taal) vetister, — In de woning vaaden vorst is het boven de pintoe salah; töêdoeug U, wat een venster, een luik sluit; mening^kap, door een venster, een luik zien. teng^kok, de nek; steeltje, waarmede een padi-korrel aan den stengel zit; van eene vlag de boven- achterhoek; de blok van eene andere kleur dan de vlag in den boven-achterhoek ; tf m- bakan t, nek-tahak, d. i. tabak van de tweede soort, in vergelijking met tembakan kapal?, hoofd-tabak of eerste soort; t. lipas, •• •• kakkerlakken-nek , d. i.: een nek, waarin het hoofdhaar spits toeloopt, even als de nek van een' kakkerlak; badjoe b^rtf ngkoV Hpas, eeti badjoe met puntige opslagen; t. bija- wak, naam eener kruipende plant « welker bast op de huid van den leguaan gelijkt. jL^OO taiig;kal, behoedmiddel , talisman (z. i^jc)\ m^naiifkal, door een talisman krachteloos maken; t. s^haribcê- lan, een talisman in een sikkelvormig gou- den borstversiersel voor kleine kinderen, genoemd s^hari biBlan. V.^00 taiig;koel , groot kruisnet (totebel) met langen steel; menanirkoel , met een kruisnet scheppen, bv. visch; van een vaartuig, dat recht tegen de golven in stuurt scheppen (de golven). )>oL3' (jav.) tang^kil, ongebr. stam woord van p^naugkil. * i jSsJkJi, sawan toogkal, eene ziekte der kinderen, in welke liet lichaam heet en de ledematea pijnlijk zijn. — [L,]. N>ÜlL3* I- tongfkol, blok; vormloos stuk; klont (ook van suiker). — Het is voorts een classificeerend woord, vergezel- lende het telwoord^ dat een aantal planken, die bij 't opboeien van een vaartuig opgezet worden, uitdrukt; sampan t., soort van dikke, korte chineesche sloep; bertonjf- kol, een blok hebbende zijn; als een klont Jo; 367 c>S/èï zijn: hati akoe b. {mijn hart is als een blok), ik ben in groote verlegenheid, weet niet wat ik doen moet, «II. statuur van een mensch. — [L.]. «III. (jav. toengkoel, T.), menong^kol , zich onderwerpen aan den overwinnaar; pe- nongkoly geschenk, ten teeken van onder- werping aan den overwinnaar^ bestaande in het toezenden der oudste dochter met eenige personen tot haren dienst^ om den overwinnaar te dienen, alsmede der rijks- kroon en andere geschenken. — [L.]. *iy., téng^kü^lan (m^ugomong), batav. (uit 't bal., T.), den tijd doorbrengen met I (bv. met praten). — [B.]. *, VSuJ*Ly tinjfkal, borax. — [C.]. J^OLJ tenjrkel, keutel, heulelachtig li- chaam, balletje, pil; boeveelheid van zulke voorwerpen, die op deze of gene wijze dicht aan elkander zitten, bv. geiten- keutels^ sommige vruchten bv. de k^lcëbi; mf nenpkel , van keutelachtige voorwerpen op elkander kleven, op elkander zitten] (vuig.) met elluinder den coitus uitoefenen. -K- / }è^^^^,Ssjk3 tangkalasa en taiig;ka- lasoh, zekere vogel met eèn' langen hals, die in 't water duikt. — [L], l, XLuLi !^A-^.iL-y tengkelasak , koet., ca- meleon. — [T.]. >,.^oL3* te^kam (thans niet meer in ge- ^ bruik), goudgewicht van 6 ktêpang. C>x^»_y ting^kam, smalle strook van een ^ hellend dak op iulandsche vaartui- gen, loopende aan weerskanten langs de verschansing van de g^l^mat tot aan de kajuit, waardoor een langwerpig luik ontstaat. Van af den bovenrand van de t. tot aan de verschansing ligt gewoonlijk horizontaal een vloer, meestal van niboeng- 'latten, waarover men loopt. De daardoor ontstaande ruimte dient tot bergplaats. •X- tSs^ji^ tangko , aan den wal zetten, — [R.]. ,- doe tan tenpko, koet.^ opium- pijp; mene^lLO^amfioen schuiven (z. teugkok). — [T.]. toengkoeb, \\. sum. be- palen; vaststellen: 2" op den buik liggeti; t.boebong, cfe geheele iveerbare bevolking (verouderd). — [N.]. C *j 1 j>^,Jo teng^körak, het bekkeneel, de schedel. ^i^ ii aNJio tengküfelak, balav., keiaar. — [B.]. ma- j tengkölok, wat om 't hoofd gewonden wordt, ter bedekking, inz. een doek tot wrong gedraaid en als hoofddoek gebruikt, zooals nog in Atjeh en Menaugkabau 't gebruik is. J^ 368 «^♦füCftï ^ . • «J j!k»JLj tani^k Alan (z. tioggoeloen, T.), naam van een' boom. — [L.]. •• •• y m^nong^kah, zich op eene plank over eene moddervlakie bewegen. De plank is, bij wijze van boeg^ van voren naar boven gekromd; de man is geknield en steunt op zijne beide handen^ terwijl hij één voet gebruikt om te roeien, waardoor eene verbazende snelheid voort- gebracht wordt. I. tini^kah, sing., soort van drom-instrument. «II., tinjfkah-bf rtingrkah , w. sum., over en voeder twisten, — [N.]. •• •• tengkab, in de muziek biy vopgsel (veelal geraasmakend) van eenige noten; door eene invallende stem of instrument, ter verlevendiging, zooals bv. door de pauken, de trom met een' roffel, den triangel en dergelijke; soort van refrain; en van daar Gg. de woorden, waarmede men een* ander, inz. twistend, in de rede valt; zotte inval, kuur; mfnfng^kah, in de muziek een stuk verlevendigeti door van tijd tot tijd met menige noten in te vallen (z. s^laloe); twistend in de rede vallen; p^neng^kahy de stem of het instrument, dat een muziekstuk verlevendigt; wiens ge- woonte het is, een' ander twistende in de rede te vallen. tfii|^kAJoeiii^9 soek.^ naam eener schelp van het geslacht der cypraea. Van eene groote soort bedie- nen de Mal. zich, om linnen te gladden. teni^koh (z. tengko, T.) — oorspr. chin. — geprepareerde opium, om te rooken of te slikken (z. tjandoe); tabi t, kleverig roet, dat zich in de opiumpijp aanzet en wederom gerookt kan worden; m^neni^koh , opium rooken of slikken; pfneni^koh, opiumrooker, opium- eter. tani^kali steel, stengel; handvaisel; oor (bv. van een kopje — als een vat twee ooren beeft, zegt men t^lïng^ — ); dunne aar, zoo als van padi of haver; dunne aren van eene ranggoeng. Het is voorts een classificeerend woord, ver- gezellende het telwoord) dat eene hoeveelheid bloemen uitdrukt; — ♦ w. sum., hengsel; lus; haak; alles waarmede men iets aan een' spijker^ pen en dergelijke kan op- hangen; steel van een' bezem; het handvat van potten of pannen enz. — [N.]; t. hati, steel van het hart, als troetel woord; böëng^ döBW9 t., twee bloemeti. t^ii|^këroeii|^9 naam van een' visch. — [C.]. •x- ;^(L^sjimJ t^ngTkêhem, batav., kuchen ^ met een hm! — [B.]. d^" * S69 I. tang^ga, ladder^ trap; aplrede van een rijtuig; rcêmah t., huis en trap, eeue gewone uitdrukking om liet door iemand bewoond huis aan te duiden, daar de woningen der Maleiers boven den grond gebouwd en dus van een' trap of ladder voorzien zijn; ana|^ t.^ sport, tred; t. p^ngait, enter^laddef\ mter-brug [met twee haken] ; tVLUgg^^ft , wat op eene ladder gelijkt: wie na afloop van een* maaltijd e-et, bv. de tafelbedienden, de volgelingen der genoode gasten enz.; bfrtang^g^a, bij op- klimming: hert^Migg^-^j van den een' tot den ander. * II. klomp of staaf van edel metaal (vgl. bat. bosi tangga, T.). — [C], taii|;g:i, singap., groote vierkante ijzef^en waterketel^ zooals men op schepen heeft. jv • V- m^noei^rgoe , wachten , toeven: bewaken, oppassen, hoeden, blijven bij iets; bezet houden: op iets wachten, verbeiden: manen tot voldoening eener schuld (z. tageh); toeiigg:^ wau , wat bewaakt enz. wordt; woonplaats, verblijf; p^noeuggoe^ wie bewaakt enz., wachter. JLX-io tlBfgrl (men. tènggi, T.), hoog, verheven; hari söêdah t., de dag is al hoog, d. i. het is al ver in den dag, of de zon staat al hoog; t. hari, de tijd, wanneer de zon reeds betrekkelijk hoog MU.'inBOIftL. WOOllDKEfBOSK. DIEL I. staal; m^ningglk<?n, verhoogen, verheffen: pi^tinggi (alleen op het eiland T<;ml>^lan)^ opperhoofd, die eenigc batins onder zich heeft (jav., T). ySsJi^ toeiig:g:ara en teiigrgfara, zuidoos- ten : z uidoostenwind , l. t q p p a t , het rechte zuidoosten: l. dikanan djaroem pandjang, zuidoost ten zuiden: t. dikanau djaroem pandaV, zuidoost half zuid; t. dikïri djaroem pandjang, zuidoost ten noorden: t. dikïri djaroem pandaV^ ^uiV/- oost half noord: t. mandi, A«/ hartje van den zuidoostmousson, omdat alsdan het strand als het ware zich baadt in de brekende golven (z. aj^rpöêteh): nieiioeng^gfara, van winden f/e hoedanigheid van zuidoost aannemen; tïmor m., oostzuidoost; s^lataiim.> zuidzuidoost, A\Sijkji teiqrgrala — skr. langgala — , ploeg: meueiig:g^la, ploegen: het onderste boven halen bv. een huis. mJxSijLji tcngpttloenjf , soort civefkat — ru'erm — ; pag ar l., boogvormig hek met spijltjes, zooals bv. op den achter- sleveu van sommige vaartuigen. . ^_>\>^ j^V tengjBfajoeii, naam van een' boom, met stekelige, eetbare, zure vruchten; de vrucht zelve. , ineiieii||;8^it, van een werk of bezigheid den voortgang verhinde- ren; afbreken; sluiten [zooals* bv. een ander werk, dat er tusschen komt]. • u:«.Xm S70 3' tonirgli en toiii^8:ek9 de pos- teriores achteruiisieken, — [L.]. \ menani^l^r, op zich nemen, bv. een werk. toiqrf or, hier en daar gescheiden, zoQals klippen. — [L.]. L tiiig:i:ar, haar en draden he- kelen, schoonmaken. — [L.]. »11. lontgeweer. — z.sftinggar. — , m^utv^^tr^ slaan, zitten of hurken inz. van vogels op iels duns en hoogs, bv. op eene tak, roede, stang, roest of iels dergelijks, of op iets smals en hoogs, bv. op den rand eener tafel (z. tenggek); perteiiggrënui , stokje in eene kooi, als zilplaals, roest (vgl. bat. marsitiiiggir, T.). * ry^y jK-fe tanf grarlasan , camele- on. — [L.]; z. t^ngk?- lasak (T.). •^f M^^JiJü tongpos, batav., groote uitstC' kende voortanden hebl^en. — [B.]. menaiiggoe^g:, borg staan, borg zijn, verantwoordelijk zijn; op zich nemen; dragen, verdragen; torschen; on- dergaan; dulden, lijden; borg staan of zijn vom* iets; verantwoordelijk zijn voor iets; waarborgen; instaan voor iels; me- uangfoe^g bcëdi örang, aan iemand voor weldaden verplicht zijn: ■€ (beter niet te gebr.), opdragen: ta ttr- antwoording geven ; toevertrouwen ; op iemands schouders latten: opleggen; verantwoorJeiijk stellen iemand voor iels; ta^gfdagma, last: verantwoordelijkheid: beschuldiging; plicht: verplichting; dienst; zorg; en van daar «ra/ nog als last enz. op iemand rust; onvoltooid werk; onvolmaakt werk; hal/ werk; kuoei- werk, (jav. tanggoeng, ontoereikend; te kort komen; onvoltallig: nutteloos; tem halve); ketniggütugnn^ toestand van onvoltooid zijn. 1. (zelden) mfiioeiiirftmp, schrij- delings op iets zitten: l>erijd€n (jav., T.); toeiigSfüiiSDiu, waarop men schi^ij- delings moet zitten enz. *II., w. sum., uitschudden, uitstorten. — [N.]; vgl. tonggviug (T.). *1II., w. sum., moedig: vlug: onver- schrokken; t. hilau^ brani mati, sjioedig vei*dwijnen en dw*ven sterven: zich op den eersten roep in den strijd begeven en tfereid zijn otn te sterven. — Eene gewone uit- drukking voor dapperen. — [N.]. «IV., men., steil van een bei^, weg enz.; o e rat — : de penwortel van een boom; b^rsi — : met den kop naar benedeti vHe* gende ter neder schieten als een roofvogel op zijn prooi. — [T.]. * «.^>OU toengTffiir, over 4 dagen. — [L. bew.]. 571 cM^" tonjrg^ftiig^, hel bovenste naar onderen omgekeerd: t. halik^ hij afwisseling hel bovenste naar onderen gekeerd en rechtop; buitelend; t. hati, over helling des JuJtrten; h^rs^mhah i,, eene s^nibah maken, daar- bij het hoofd op den grond zettende, d. i. de meest nederige s^nibah maken, of op de meest nederige wijze smeeken; menong^- l^ng^, hel bovenste naar onderen gekeerd hebbend; t(ĕroen m., afdalen ofafklimmen, het onderste boven; ineiioii|^g^aii;ken9 het bovenste naar onderen gekeerd doen zijn (maken); het onderste boven keeren; tong^- S:aiig^-laiijfg:fliig:, tuimelend; buitelend. '* toiig^g;eii|;, het achterdeel opgelicht en het voorste deel naar beneden gericht hebben, doch niet tot den verti- calen stand, zooals bv. een kanon, gebukt, met den stuit naar boven en het hoofd naar de aarde; meuoni^g^eii;, den stuit oplichten. ^ m^.D\.JLh I. tini^gfaiig^, soort van vaartuig. — [L.]. «IL, w. sum. (z. tenggwag, T.), hulp; raad; bijstand, — [N.]. •N- ^iL^OU tliii:g:iiigr9 naam van een visch. — [C.]. tenggrftiijp, tijd, die iemand zich neemt, of die iemand gegeven wordt, om iets te doen; t. daj9, tijd van beraad. 1 ji JWJlV . meiienpg^oiig:, hurken, op de hielen zitten. , ineiiaiig;g:ak, een werk stuiten, uitstellen. I. taiig^g:ok, half cylindervormig mandje, om er kleine visch of garnalen mede te scheppen; meiiaiigfg:ok , met een tauggok scheppen. II. z. auggo^. ^ i^ Q ^Jl y . toengrgrftkan, de slaan ge- bleven tronk van een omgehou- wen boom (jav. loenggak, T.); vrouiv, die van haren man gescheidefh is. — [R.]. j I., menoDj^grak , uit de holle hand, een peperhuis, of iets derge- lijks, iw den geopenden mond uitschudden, bv, poedersuiker. II. kmie, puntige uit spruit sels op de Ao- rizonlale wortels van sommige boomen, zooals de p^rQbbnt, de pd'lai enz.: boomstam of ander lang stuk hout in eene rivier of in zee met het eene einde vastgeraakt en met het andere omhoog stekend, hetzij dat dat andere einde boven of onder water is (z. bansoeng). toiig:g:ok, (minder gcbr. tong- gong), hoeveelheid voorwerpen, op elkander gesel, bv. van kisten, geld en dergelijke (versch. van tamboen, onorde- lijke hoop): stapel, al wat zich aan het gezicht als zoodanig voordoet. 24 • 372 |>fCu *« /• J toVfgek , Mier/i avhieruilHleken^ de billen hebben. Xji (uf, minder goeA, tjenggek), meiienggekf op iels verhevens Miaan (ook van levcnlooze liclinmeu), sifien of hurken, %rM>alK hv. een' jongen op een' niunr, vi»n vogel op eene lak , een lioeii op een' stok, ern kandelaar op een kistje (vgl. iengger, T.). . jaA_y I* taiVfpllf loMlalen: uil vallen, zoo- als liv. een tand; m^naiijpgralkfii, kl(!cderen en al wat men aan 't lichaam heeft uiltrehhen , xiildoen , afleggen; afnemen; ]if nadgffalail , uillreklmg , aflegging , af- neming; iemand (inz. vrouwen), die de macht heeft, 's nachts den romp los te laten en alloen met het hoofd en de ingewanden uil te gaan, inz. om het bloed der kraam* vrouwen to drinken. «II., halav., (hal, de eersie helft van de maanmaand) van de maan zichtbaar voor- den; verschijnen; de eersie dag der maan; veelal, evenals in 't jav., voor datum ge- k^zigd; tuQggalk^n, den daium (d. i. den eei^ten dag doi* maan) vastslellen in uii- noo^ligingsbrivven. — [B.]. AjKJÜ (ï. anggol), tanpgfol-aiirgrol, benr- telings opwippen en iveder zakken van een voorovergeluikt hoofd: van een vaar tuig vtMr zijn anker rijilen. *' L toei^ritalf eenig, enkel: pelivroc l., eene enkele hufel van hel grof I geschat in legeooversldKiig van schroot; anaV t^ eenig kind: pa t.« vaders of moe- ders eenige broeder: mk i., vaders of moe- ders eenige zustei-: meiioeiigrfalt zich als eenig voordoen; kefoeag|ra1aD, alleen gela- len, geïsoleerd [b\. eene niogeudfaeidj. * II., w. sum., eene kleine vlag, die als staat- sieteeken achteraan gedragen wordt. ~ [N.J. IIL — z. oeiig:g:aI II. toeilg^g:oel, boom, zonder takken of kruin; slomp, slobbe^ vlaggesiok op een' mast, die geene steng heeft, zooals bv. de masten op een p^ndjsidjab; de koot van reukwerk, dat verbrand is; t. s^kali rantjoeng, slomp van jong hout, dat in één' houw schuin afgekapt is en daarom eene scherpe punt heeft, waaraan men zich licht kan verwonden. — * tongg^ol boeta, een boomtronk, waarin zich geen hart of gat vertoont; \. manimboelan, van menschen sterk en dik; zwaar, gezet. — [N.]. V>^ji^%- tlng^gral, blijven, achterblijven, overblijven; verblijven, wonen; voorU duren; t. anak, nacim van een' vogel, die een geluid laat hooren als die twee woorden ; meDini^galken , laten , verzuimen ; afzien van iets: achterlaten, overlaÊen: nalaten, in alle liet.: verlaten: t^lah ni^* niuggalk^n doenja* de wereld verlaten hebben^ gestmren zijn^ dood, In de om- gangstaal zegl uien daarvoor gewoAolijk ♦Jiw* 375 ^ t^lah in^ninggal of zelfs eenvoudig me- ning^g^al; tiiigg^Iftii, overblijfsel, overschot; nalatenschap: — * batav., nazaat; overblij- vende; langstlevende. — [B.]; sepeniiiggfal, sedert het vertrek; peni]igg:alan, veiztiiming; achterlating; overlating \ nalating; verlating; vertrek (in die het. ook, p^ninggal). j toenggtt^ doelen; mikken, — [R.]. tiiupg^il, galerij, gang, zaal; (»ok: peniiij^g^lan. — [L. bew.]; verhaspeling van 't jav. sitinggii en panangkilan (T.). \>oi^', tong;^o\'2 (minder goed t^tong- gol), vlag , bameii\ standaard, vaan* del (z. pandji-2); l. p^Iangi, een verticaal (of nagenoeg zoo) stukje van een* regenboog. >^/S<sJKJ> t^^S^^^^i zinken, verzinken; ^ ook, dooh minder juist onderwa- ter staan: timhoelt. didalam p^k^rdja- an, zinken en weder boven komen in het tverk, d. i. overkropt zijn Mnet bezigheden. v'V j»^> taiig^g:aiii , lasch (lassching) door ^ inkeepingen, inz. de gewone lasch door kruisinkeeping, waarbij de twee dce- len half en half in elkander gelaten zijn; meuanjg^m, in de bouwkunde, balken en dergelijke door inkeepingen lasschen; twee personen van verschillende kunne aan el- kander verbinden door de belofte of de toe- stemming tot een huwelijk. o- tenggQ,m^ lel., beeld vonr aan het schip. — [C.]. ^ ^>sJt-^ tiiijf8:ani, w. sum., golvend^ zooals water, terrein, haar, plooien in een kleed enz. — [N.]. tengfipin, afscheiding, zooals bv. aan den stam van sommige boomen, in een' riem papier, die uit enkele boekeu of katernen bestaat. ^ J ^SmjiJi tanggali (soeud.), batav., — cassia fistula. — [B.] ; droesem van suiker. — [R. jr.]. mlysjkji teiisrgrMocng, z. gonggok •X- mj ^^Ji^ teiig:g:(i^lang^, dwaallicht; boozc ^ . geest. — [(!]. a^. I» 'J tiiigg^ü^loen, naam van een gewas — prolium — . — [R.]. . J 4>sjL-3 tanp jfoelel , w. sum., een boom welks bladeren be- dwelmende kracht bezitlcn. — [N.]. ■x- / C aJf3' tengwai , de Icameleon-hage- dis. — [C.]. 3* tanggrali ongebr. stamwoord vuu pQuanggah (keuken in de woning van een* vorst). 1. tang^g^oli , met iets wachten ; uitstel nemen, dralen; inenaiig:g:ohken, uitstellen; tot een* tateren tijd verschuiven. «II., balav., brullen. — [G.]; een verkeerd gehoord tgngoh (T.). Ji^ 374 • •• ifnggirl^ (en, nniider goed, teiq^iri), naam vaii een' eeibarcn zoulvvaler-viscli ; soorten: l. ba lang; l. lolioj^; l. papan; L l(£diug. iXdvJo tciigrjniiif — van giliiig — miereneter, zoo genoemd, omdat hij de eigenschap heeft., zich tot een' kogel op Ie rollen. uu ^ /V-i-ï t^nffBiral , batav., onrijp , ongaar , onnui, onverstandig enz, — [B.]. 3* tanplonjf — oorspr. chin. — , groote papieren lantaarn. — z. tiug. \ lueneiq^ohy bulken, loeien; pertfnpö- han, btdking, loeiing. .% teiigfil|;all , midden; middelpunt; helft; gedeelle; s^t^iigngah, eene helft; eet^ gedeelte; midden; in hel midden; te midden; ten halve; kala s^tQnggah dari pad^ 'oeiauia, een gedeelte der (eenige, som- mige) geleerden zeggen; U as tan a, hel midden van eene vorstelijke woning, gevormd door de twee middelste rijen pilaren over de geheele lengte van het gebouw; t. bck^^rdja, midden in 't tverk zijn; goed bezig zijn met werken; t. naïk, midden (juist) in U rijzen of toenemen zijn (ook van kooplieden en dergelijke); t. hari, middag: l. döiwg, een en een half; !. dóewa pOüloeh, vijftien; t. twdjoh piêloeh, ly/*- cn-zestig; t. tïga ratos, twee honderd vijftig; t. ^mpat riboe, drie duizend vijf honderd; sa ui 9 t., iVt het midden; meDflig:- ngfahy het midden uitmaken; tusschen beide komen; kftfigngihtüÊj midden, middel- punt; helft; pf nf il|;iig^fa , it^ het midden uitmaakt; middelaar; |)ertf ognfihan , mid- den; helft. A. o / , pers.> hitte, warmte; glans. w 9 Vp_V . colL (noni. unit; i».UJ), appelen. y (u 9 ••1 nJ ^^^ Vp_V (mal. toefahah), z. ^UJ. 9 y y L ** j j^VpV. CD^liJ en Ci^^Uü, afstand: verschil; djaoeh tafawoetiija, dal verschil is groot. Iji, nauwkeurig onderzoek; uit- vorsching. Z y y •• • •• , het van elkander scheiden; het gescheiden zijn. •• , het met nalatigheid te werk gaan; y het eene gelegenheid laten voorbij- gaan. • •• i, hel twee of meer dingen vnn / elkander scheiden: het verdeelen. c y • •• 'S, uitlegging; verklaring. !•• 37S Am fjnJU (mal. tafa^gi), het zich uitbreiden; het zich uitzetten. KxA^aft^i", ofUleding; afdeeling; duidelijke ^ uiteenzetting; ontwikkeling in bij» zonderheden. wj^^lÖ-i» ket als uitstekend beschouwen; ^ het als uitstekend prijzen; het voor- trekken; voorrang, aan iemand toegestaan; meerdere voortreffelijkheid; in de graniin.: superlatief. (^jSsJ^Jlj tocfanjfka — pers. dJjiS (spr, loefangg) — , musket, vuurroer; vuurpijl. Si y ^ 3>, herdenking; overweging; overleg- • • gtng; overpeinzing, c y f m^aKJiJj ■ arm-, insolvent- of failliet- verklaring: nieiitafliskéii , arm, insolvent of failliet verklaren'. w y y j ^d^', het voorspellen, iiiz. iets gunstigs; voorspelling enz, y 5 ^ p_V . soort van wild bcesl, zoo groot als een kleine hond, dorh van de gedaante eener kat. my y ft^V. hel allengs hegrijpen. ^ I. top, interj. voor een zacht kloppend geluid, zooals hv. dat van een boek, dat op een ander geworpen wordt. * IL, batav.^ chineesch dobbelspel. — [B.] ; topani (jav.), dobbelen; o rang patopan, dobbelaar. — [T.]. III. z. cJy (T.). IV., top-)S of tib9-2, toevallig; otiver- wachts; bij slot van rekening. w y tfPP? (zelden), muur. Aür . vVp_V tapati, w. sum., zijn woord ge- stand doen Tvgl. berkapati op bl. 223, rechts, T.). — [N.]. Uf teppat, recht f zoowel van de richtinjg, als van het punt werwaarts de richting is; het midden, in tegenstelling van de kan- ten of randen; barat t., het rechte westen, in tegenoverstelling van eene andere weste- lijke streek; djalan t., recht op iets af gaan; k^nna t., in het midden (niet op den kant) ge- raakt; tikam t, loodrecht naar beneden steken. ^tMjLi tcpas = terpas. — [M.J. / kmjLj» tepoes, naam eener plant, gelij- kende op de l^ngköêwas, doch grootcr, en welker wortels in de genees- kunde gebruikt worden. / h/è n V l'p m^nepis, slaan of afweren met den rug van de hand (z. tam par). ♦ II., tcpis, jav., rand, kant. — [C.]. w / u^lÖJt ^fPP^t c^l ^^l dient om iets dat in eene heiligheid besloten is, zooals J^ -IM M //^ 'HHHmMf^/. tm4^ttfi¥fttt tt , IM ufll iiiinnlHlfiNi^f umi /M^r^ff vi<Mf'hilli<iMlii MiiiImmi 'ni(nli« «fi'liiHfM . iliMljinivMii^ 3. ilh liKll ^ lil' liiiiiiiMMH 9, dl» riliMP ;i. ilo Ml«|lll«|hll IM Uill l|l< |ll|l|AO u|ilMlllMI lliM' ^11 Ml* litllli utiitiMM>tli< lintltl («M h-nitlM|4tMM, In. \m\\\\ \\\\^ \\\^ Wa\\\\\\\^\\\^ \\\\\W\^\u\\ m #loki»M f-l. Ifr .991 W^^ ? v^V^VBV^w fWB^I^^V 4^ f0!U, b«. fk fc^rUüM !f *^ jff_* HP^f ^^"^ *^^ ^^ kmriftjA: tsb een nBM^ Taa een rat titnnnA^ zfHf hottg oIm 4e rand Tan een Tal ^t»ti t^m v^iartfiBg «/^ :^Yeii hij hthhen, . ^AJi tfplf rand^ howd, kant, zoom; lijst: oever; ijrenn: nifUfpf, aan den liani jinan: naar den kani , d. i. (»p zij, gaan: lllfllflllkfn, nanr den rand enz, brengen: f l/f ^{jde leggen: bfrtfpïkfn ^mas, van gnuden randen vmrzien genenden sijn, — * (il|iiHlli \v sinn., hulpUuUs, -- [N.]. («i|i«^kiiiijr or iMtfkonjT* eu hier- %iWr li^l^^il^ «k" iKi;iim en pl^« v;iHler« de u^ 577 door die Iwee onderstellingen) — oorspr. chin. — naam vanden bekenden chineeschen heilige; röBmah t., chineesche pagodeofkapeL ta^, interj. voor een geluid, zooals bv. dat van een' steenen vloer, waarop men met een hamertje klopt (helderder dan toe(:); zoodanig geluid (z. k^tak, Uta|: en k^l^ta^); tah^-toeli (z. toek), met herhaling en verscheidenheid van geluid (helderder en doffer), zooals dat van een' steenen vloer, waarop iemand met harde hakken loopt. toelj^ of tok, interj. voor een geluid (doffer dan ta^), zooals bv. dat van eene tafel, waarop men met den knokkel van een' vinger slaat (doffer dan taV): zoodanig ge- luid (z. k^toeV^ l^toek en k^l^toek); tak-toeh^ z. onder tak. i,_ Q j; aif z. s^tik. — [T.]. c / • • • , hel begraven; hel doen begraven. (^V p_y - goddelijke vooi^beschik/cing , gt)d- delijk besluit; noodlol; eigenlijke beleekenis (sens virtuel) eener uitdrukking; wat in eene uitdrukking begripmatig opgesloten is; bepaling; schatting; Ofiderstelling ; in de gramm. virtueele zin, virtualiteiL ) %»>cXa3* takdïran, waar innei^lijk of in- wonend vermogeti, naar kracht en beleekenis [virtualiteit]. UI c / (C ^iXÖJi (iHal« taMïrï)» ^^ goddelijke voorbeschikking enz. betreffen" de; virtueel. / >>k>c\a Vf zuivering; heiliging. o / j^ s cXÜ-ï ' ^l ^^ vooruit gaan; het doen aan ^ ^ het hoofd gaan; het aanstellen over iels. w / / ji, liet streven naar den toegang tot in de nabijheid van iemand; het nadei'en. o y pV . naderbrenging ; benadeling. \jt^} ^fl_y ■ bij benadering. • v J, bevestiging; bestendiging taksir — verb. ned. — m^ntakfiir, «• • ff taxeeren. 3', verkorting; nalatigheid. .. tikpi — oorspr. chin. — , soort van piek met drie punten , die van weer- haken voorzien zijn. cXaAÜ_V f navolging ; nadping , nabootsing. y ) êjij phir. v;in u5^ ^^ 378 y <, y •• y, godsvrucht; vroomheid; onthouding van het kwade. — z. t^koèwf. UI / / /C ^iLi', het sterk zijn; het sterk gemaakt zijn; het versterkt zijn; versier- king. dCj ^a3' (mal. t a )i w i j a h), versterking; aan* " ^ moediging. O / *.. •• , vaststelling; verbetering; dag- wijzer. UI y •• •• ^ ^ t ^ c t TT / (mal taki) plur. )ySS en USut, onthou- deitrf; godvruchtig. iX^u^JLji * kluistering; verhindering; beper- •• •• king; restrictie; betoovering; band (van een boek). t^kft) batav. (uit 'l jav. of bal., T.)y duidt afkeuring aan; t. bagi- toe, hoe kunt ge zoo zijn! — [B.]. t^KmÜ tik, interj. voor een geluid, zooals bv. dat van een' v^aterdroppel, die uit de hoogte op iets hards valt; zoodanig geluid (z. Iftik). UI -^^s-^ tfkka, z. t^rk^. Eene wijziging, meer gebruikelijk dan het oorspr. , is t^ki- tekt; — tfkkaftBi kansspel ^ gelukspel, hazardspel; jang anipcënja t., de bankier van een hazardspel. Wii ^ ^ \^ y. tek&-t?ki meer gebr. wijzig, van tek- ka-tfkki; tfk&-tfki t^rbang, raadnls opgeven en oplossen, door een woord, dat men bedoelt, zoo schielijk mogelijk, als ware het vliegend, te spellen, daarbij de klinkers, in plaats van met hunne na- men (baris dijatas, baris dibawah en baris dihadapan), met de namen der analoge verlengingsletters (alif Ja en waw) aan te duiden; bv.dal-alif-ta»alif-ngaitoe apa? waarop de andere, als hij bet begre- pen heeft, datang antwoordt, of een woord aan te geven, door eenvoudig de letters waaruit het bestaat uit te spreken, bv. kaf-mtm-alif-noen, voor kcman^. Van deze wijze de woorden aan te duiden, in- zonderheid van de eerste, bedient men zich, om den kinderen het spellen spelen- derwijs te leeren; b^rtjakap tek&-t(ki t^rbaug, met elkander praten ^ door de woorden zoo te spellen, dat zij voor min geoefenden raadselachtig zijn; ëdj9 t^k&-teki t^rbaug, wijze van spelling in schrift^ waarbij de klinker geheel willekeurig door de verlengingsletters uitgedrukt worden; bv, * /M UL-i takan, kramp. — [R.]. A A^ V tekawani; = t^ni^kawan;. w / / i, verhoovaardiging ; trots. p • S79 c^" C / 'S , hel groot maken: liet zeggen der woorden «A^j «IS); vergrooUng. (mal. takbirah), — noni. unit. van het voorgaande — , eene en- »•0 t » ui X kele uitroeping der woorden^) ^). C-aNÜ? m^Ofkkat, bestikken (met steken heen en weder besteken), bordu- ren; verschillende wijzen: t. b^rscëdji bilang; t rakam. •• ^ •• 5 s^gala tektek-b^ni^ek, balav.^ allerhande prullen en vodden. — [B.]. 2 / / , het dikwerf ierugkeeren en op nieuw beginnen; herhaling. *\ herhaling. v-> ^)\Ji , hei iemand edelmoedig verklaren; ^ eerbewijzing ; plichtpleging; groet. ( }èéJ\^ tfkis, dicht aan den rand, zooals bv. naaiseU een weg. , het breken; in de gramni.: het gebruiken van een* onregelmatigen vorm. UI iS<>9 menfkkani^f de zijwanden van een gat of eene mijn zoo bekleeden en stut- ten, dat zij niet kunnen instorten. SU tfkkap (of tekkoep), waarmede iets bedekt wordt; iets hols, dat op iets gezet wordt (bal. tfk^p, deksel, T.); koepeldak; men^kkap, bedekken of dicht houden, bv. den mond eener flesch, een zundgat en dergelijke, met den duim of iels anders, zijne naaktheid met de hand (bal. n^k^p, bedekken, T.); met iets hols bedekken, over stolpen; t. sampan, hout of planken, waarmede een stuk van den voor- of achtersteven eener sampan bedekt wordt; t. liuggi, hetzelfde voor grootere vaartuigen. tfk^k, balav., doof, stokdoof — tfkoelti batav. (soend., T.), om- vouweti; ombuigeti. — [B.]; k^t^- koek, verfrommeld (T.). J I. tekkak, zacht gehemelte; keel- achtervlakle; orgaan van den smaak; natuurlijke smaak, dien men in den mond heeft, zonder iets gegeten te hebben; ana^ t., de huig; apa ras? t. töëwan? wat voor een' stnaak hebt gij in den mond? luenekkak, van den smaak van iets aan *t orgaan van de smaak voortdureti; manis-2 m., zoet, dat eeti* zoeten nasmaak in de keel achterlaat. II. ongehoorzaam aan verboden. i Q /xA' tekoky naam van een' eetbaren zoutwater-viscli. C^Jo 580 ^ {^,fSS\J t^kek, naam eener groote soort van hagedis; t. b^sar, de bekende gevlekte groote hagedis, de gekho, die ook op boomen woont en van tijd tot tijd een geluid laat hooren; ikan t., naam van een oneetbaren zoutwater-viscb , die een soortgelijk geluid maakt. ^ / j^O tfkal, van linnen hard, stijf, ste- vig. — [L.]. l (LlA^^* . het opleggen van een* last of y moeielijke taak. i^>0 t^kkam, naam van een' boom, die ^ zeer goed timmerhout levert. ^ f.ó*<> tekfB, jav., staf, wandelstok. — [C.]. ^•ósj tfkoen, vast en onvermoeid aan een werk; plakkend. w f.SsiJS tekkan, wat drukt enz,, doch alleen in samenstellingen; menekkau, d^^tk- ken, persen, onderdouwen: miderhouden : planken voor een vaartuig tegen het geraamte aanbrefigefi; 1. koendai, z. onder koendai. Uf yC -r 4S^* (sommigen leiden het van (^^aJ af), badjoe t^koëwa, nauw aanslui- tend buis, dat, bij wijze van hemd, door mannen en vrouwen op het bloote lijf gedragen wordt. •• z. terkö^koer. ^ 4J (SsJi tikoeloe, w. sum., eenhoofdtooi- scl voor vrouwen; — potjo wordt er dikwijls bijgevoegd; dustikoeloe potjo, zulk een hoofdtooisel met bloemen ver- sierd (t^ngkölok, T.). — [N.]. ie/ I ,.p^Ji.>o\ schepping. . J^Li* ï- tckL z. onder IG. i •• *n. soort van gras (jav., T.), met ge- neeskrachtige wortels. — [K. (Abd. sch. r I I *III., tekf-13, singap., = t^rka-t^rki. 1'^ , _:^' teké, koet., = t^kek. — (T.). j -x- ySsJi tejfirl (jav., T.), naam eener plant, waarvan eene welriekende olie gestookt wordt. — [Div.]. /.t \\>o> tejfiroeii, soort van zijden kaïn l^pas, waarvan niet alleen de bei- de uiteinden, maar ook het midden met gouddraad, doch schaarsch, doorweven is (vgl. jav. tigaron, T.). De t^garoen wordt ook wel in den vorm eener kaïn saroeug geweven (z. tj^lari). teg^ar, stijf, onbuigzaam, onverander- lijk; — *batav. t^g^r, onverschrokken onder gevaren, van iemand, die kalm en rustig blijft, wat er ook gebeurt. — [H.]; t. k^mdëdi! stut, je roer! i^garl stut zoo! t. ëkor, naam van oen' eetbaren zoutwater- visch, mei een stijven staart. J^ p 381 JS^', meiifg^r, aansprekefi, toespreken: aanroepen; aanspreken over iets: beris- pen, verfijnen: t. adjar^ berispen. Cj y^' tfjerak — pers. ^/S — , hagel. ^ r/**^^ tfjra», jav. (teyes, T.), fcerc<?- Aenw; uitlegging. — [C.]. tfg^ng^ stijf gespannen, zooals bv. touw^ linnen^ leder, de wangen enz.: stijf hoofdig; halsstarrig; weigerachtig; stijf- hoofdigheid; halsstarrigheid (z. r^ggang); nif neg^ngken, stijf spanneti. — * (tagang) w. sum., stevig; vast; onhandelbaar; taai; ikan t., taai vleesch. — [N.]. _QjS-l^* tejfap, krachtig, stevig , sterk; vierkant; gezet; vast; kloek; wakker; krachtigheid; stevigheid; sterkte; vierkantig- heid; gezetheid; vastheid; kloekheid; wakker- heid. > ^ teg^ok, slok; meufgok , vocht slok- ken; inzwelgen. II. onvolgzaam; onwillig; onvolgzaamheid; onwilligheid. teg:g^k, overeind; opgericht; lood- recht; meneg^fakken, overeind enz. zetten; oprichten. w' I- tegrftl, TagaU residentie en stad op de Noordkust van Java. *n., batciv. (uit 't bal. of jav., T.), t^galan, droog rijstveld; open grasveld. — [B.]. .u; / Jai tég:yal, oorzdak; reden; couj., aangezien; omdat: al zoo: praep., wegetts: om (z. sabab). ^, Jaï tefil, batav. (uil 't bal., T.), de na- tuurlijke spoor van een haan. — [T.]. w ^ \^2^y^jUÓs3 tagalijat, rekken; verrekken: verdraaien; uit het lid brengen; zich uitrekken als iemand die pas ontwaakt. — [M.]. .•«^>o I* teg:oen, naam van een' boom, van welks geel hout sloepriemen gemaakt worden. II. onbeweeglijk (stokstijf) in eene postuur of positie, zooals bv. een soldaat in 't gelid, een aangelegd geweer. <\J>0 teg^h, vast, hecht; bestendig, duur- zaam; sterk; onwankelbaar; vasthoudend; vastheid; hechtheid; bestendigheid; duurzaam- heid; sterkte; onwankelbaarheid; vasthoudend- heid; l. d^ngngan kat^^ vasthoudend aan zijn woord; pfnfg^oh, bij het weven eerste inzet, die altijd sterker is, dan het eigenlijke weefsel. SU aLSi' (vgl. jav. tj?gah, T.), nienfffah, » iemand , die handelt of wil handelen , of iets, dat gedaan wordt of zal gedaan worden beletten, verhinderen, tegengaan, weerhouden, stuiten; pQrenlah l., verbod. Jï 382 c>-> tol — verb. necl. — , dol: roeidol. — z linggis. U/ ^ tella, achtet'huis van de tvoning ran een vorst, onder een arzonderlijk dak, doch zoo dicht, dat de daken tegen elkan- der komen en men uit het eene huis in het andere kan gaan. — Onder de goot van de twee daken is een smalle gang, ram bat genoemd. — De deur van de t^ll^ is de ingang voor de vrouwen van uit het paleis. — Bij plechtigheden is de t^lla de plaats^ waar de vrouwen hare werkzaam- heden verrichten. ^2>^>^\y tclabat, zigzagsgewijze schreden, waarmede de hooge staatsdienaren bij zekere Teestelijke gelegenheden den re- geerenden vorst naderen, om hunne hulde te bewijzen (m^ndjoendjoeng döêli; radja b^r'adah); bertelabat, zoodanige schreden doende zijn. ^ ^ïv^ tflatar, w. sum., ondiep. — [N.]. ^ i mm^AV telütas, naam eener soort van kruid — vingerkruid; daciy- lis — .— [M.]. ^ ^ Q V^AV talatak, hei knapen der slan- gen. — [L.]. ■jfr^^o^Aï tclaten, batav. (uil 'i jav. T.), geduldig; met lust; ^ngga t., on- geduldig worden. — [B.]. <^* jA> I- telataU, kenmerk; keuteeken; inz. voorkomen van iemand «waaruit men kan afleiden, wat iemand vy zins is te doen, dan wel of iemand schuldig of on- schuldig is aan eene misdaad of wanbedrijf. «II., jav., aarde; land; grond; pri^vincie, onderhoorigheid, — [C], (jtO Ja> teladan en toeladan — waarsch. eene wijz. van toelatan (z. t<jĕ- lat) — voorbeeld; model. * i^^^' telasanf {^f T.), kleed dat om de leest, om het midden van het lijf gedragen wordt. — [M.]; Iienk., huikgordel. — [C.]. C^\y telang^e, naam van een eiland bij ^ Madura. CI3 jAS' telapak (z. tapaV)» spoor of in- dmksel van de onderste vlakte van iets, inz. van voet of hand; ook wel, inz. in de taal der geneesheeren : de onderste vlakte van voet of hand. Ci3 ^\y telagra — skr. talaka —, put, met of zonder water; groeve, ook om beesten te vangen. * ^/J^'tclalé, batav. ^uit 't jav., T.), tromp van eetC olifant. — [B.]. / y y ijcX^^\-J> (™al. talamidjah), plur. van ■^^ i«XJ 38S & / / (.Xx>^\j>' plur. van iuuU. / / / Sa^AJ) (nial. lilawah), hei lezen: hel hard êp lezen van den koran: het zingende lezen van den koran; hel overden- ken; overdenking. /•o 3^3^' telajan (en bij verb. télijan) wijz. van n^lajan. l^^^/Ub I. telab en tflap» van iets puntigs hel indringen; mfiielab, indringen. De afleidingen door het suffix an verwisselen de ^ tegen de II. plal doosje van porselein of glas, met een dun deksel, ter l)ewaring van reuk- werk en andere kleinigheden. ^*^ysJo I-> meneloet, een' tak afzetten; afleggen. — z. tjangkok en anggor. II. (minder goed teloed), berteloet, knielen, op een, zooals bv. bij het bedienen van den vorst van spijs of drank, of op heide knieën: het bovenlijf voorover buigen, daarbij de handen op de knieën steunend, zoonis de Mohammedanen bij het bidden; m^ngangkat berteloet, de tafel bedienen^ het linker been geknield en het rechter overeind slaand. — «III., doordringen van den zegen (K.). ^^Usub tflatlappan, z. tat|ap. (Jjo teloed, z. teloet. ^ ^)c\Ajf taloedama, naam eener plant — boerhavia — . — [R.]. ^ö telor, ei; pop van eev! vlinder; t. boeug- koes, ei, waarin de foetus bij het uit- broeien doodgegaan en in het binnenvlies van het ei gewikkeld is; t. k(Bpoe-2, v/tn- dei*ei; pop van een' vlinder; t. ^mas, gouden ei; goudpop (chrysalide) van een' vlinder; l. b^langkas, de eetbare eierstok van de b^langkas; eene daarop gelijkende versna- pering van eiwit en suiker; böênga t. b., naam van een' struik, zoo genoemd wegens de overeenkomst zijner bloem met een eierstok van de belangkas;t boewaj^, (kaaiman-ei)^ bolle sodawater-flesch: sellser- water-kruik (z. bötjong); póêsatt., /rec^rait het mannetje aan een ei; bert^Ior, eieren hebben^ eieren leggen, * i MikAj» tel as, z. tamboel. •x- X • **AywJli telesan, batav. (jav., T.), bad^ kleed. — (B.); z. t^lasang. , m^neloes, doordringen jloor of uitkomen aan de andere zijde van iets hols f bv. den strot, eene blaaspijp, eene goot, eene spleet, een huis (door de tegen- overgestelde deur). — (z. t?roes). «LXy telaiy (jav. t^I^ng, T.), naam eener soort van klimop met langwerpige blau- we bloemen, waarmede men gebak blauw U*^ e^ 384 CSiS verft; bïroe L, l^lai]g-fti^tiit;;paiitjoeiigt., lange, sohnine slip van eene kain saroeng van voren. ^ jimA^ I. t^liiiirt zatidbank in eene rivier. — [C.]. * II. cn taliOK, roede ofpiikkel, waarmeile de huflel gedreven wordl. — [C.]. ^ CQ-^OiLXy tflangrkoep, plat opdefè huik liggen. — [L.]. A-XaAj tflenfkah (vgl. leng kali, T.), oneensgexindheid. ^ f ^«^oiAV tflanfkal, overvallen. — [L.]. L^ y^jLXj! tflamripl, bemiddelaar , onderhanden laar; koppelaar: bertelanftffii ah t^langgl fungeerefè. ■^ L qXV talpa, ba tav., hoofddeksel^ bestaan- de uit de alêdja en de sal. — [B.]; eefi hoofddoek , Aoor een pQngantèn gedra- gen, en veel op een tulband (sorban) gelijken- de.-[H.]; vgl. *J/ [T.]. L qXV I., meiiflap, van iets puntigs tii- dringen, «II. plat doosje van glas of porselein, }nei een plat deksel, ter berging van reuk- werk en andere kleinigheden. ^ CjÜo tfl^^» letmen^ met de handen ^ ar» men enz.; ergens op steunen. — [L.]. UI i^ oftJlY tflfppo|L} plekken van verschillende vormen van geiud* of zilverschuim, niet een* uitgesneden houten vorm en wat lijm of gom, tot versiering regelmatig ge- drukt op geweven stoffen of papier; gemaakte plekken, hetzij van eene verf of van een smeersel; gedrukte figuren of letters: nicne- leppok, met figuren of letters versieren beschilderen, beplakken of bedrukken. i^ ftA Y tflo|L, baai, zeeboezem, golf, bocht, inham; t. rantau, baaien en stramien. m y y ^ gaan; het achterhalen; het vatten: het otttvangcfi (ook van eene vrouw). j-ilaAAu-Vj het onderwijzeft, het ondetynch- ten; onderwijs; onderricht: les: m^mbatj^ t., aan een afgestorvene hij de begravenis het onderwijs voorlezen (op- zeggen), namelijk wat hij in de andere wereld op zekere vragen moet antwoorden enz.; $adaVah t., aalmoezen, die bij eene begravenis aan dengene g^even worden, die de tal|:in voorgelezen (opgezegd) heeft. CiiX* tfWk, koet. (jav.), spion. — (T.): meneliki van nabij, op de plaats zelve, bespieden, bv. den vijand in het It^er zdven. L^CXi (vgl. l^loekoe, T.), bertelfkkee, met een' of beide ellebogen op iets /eti- iiefi; bertelekkoe b^rtongkat dagoe, met een* elleboog op iets Immen, terwijl de kin (het hoofd) door de geopende hand onder- stewid wordt. ^ 385 y^ «I JB.,JS«A3 telekkoenp» I^P ^^^ ^ neder- ^ hangenden kraag en eene opening voor het gezicht; zoodanige hoofd- en schou- derhedekking, dienende tot bidkleed der mohainmedaansche vrouwen (het gezicht mag bij het bidden niet bedekt worden). UI ^^Sijo (van tfkkan), bfrt^lfkkan, met de hand (handen) en naar beneden uii- gestrekten arm (armen) op iets steunen; bfr- telfkkan Icëtoet, zich voorover buigen^ met de handen op de knieën steunende ^ zooals bv. bij het inhuldigen van een' vorst, de voor de bal ai staande bevolking, wanneer zij haar daulah roept. Ook is dit één der positiên bij het mohammedaansch bidden; b. pinggang, de handen in de zijde zetten. c y \ het afzien van en ophouden met een werk. ;^JL^„Xj> tflampat, w. sum., te erg; boven mate; uiterst. — [N.]. •X- .i^/T,^A_^ t^llmpong^, w. sum,, (klank- nab.) een gamelan ^ een omroep- bekken. — [N.]. L n '^f\ V telempap (minder goed pc- l^mpap) = tabah I. (vgl. t^mpap); bf rtelempap , met een tabah fneten. •X- ^ ,f I \_V tfloempah (bal. uitspraak van v.XeJ 9 T.) , lederen voetzolen met lederen riemen. — [R.]. Ita.-NEDEIIL. WOORDENBOSK, DEEL I. cVvjjuA^y plur. i^XJ en S«kjuJJ, scholier. UI /•%Ay (minder gebr. pQrlan),nien^11an, Wift- ken, inzwelgen; verslinden; m^n^llan oen tal, slikken alsof men pillen slikt, d. i. ongekauwd. ' •X- ^JS \ju<Kj> telontag^a , naam van een gewas — altemanthera den- ticulata — . — [R.]. t^lantar z. yuiy. telandjoer = terlandjoer; telan- djftran, te ver; te zeer; uilter- mate. t^landjang^, naakt, bloot, onge- dekt; naaktheid, blootheid; th^- lat of t. böêgil, z. boègil; bertelandjangf, naakt enz. zijn. • I •• t^loendjoek (van toendjoek), wijsvinger; bcirt^1oendjoek,me( den wijsvinger wijzen; m^neloendjöÈki, met den wijsvinger aanwijzen. ^jk^ ih (jav., drie, T.) tflffi, eene van de drie pitten eener bcêwah k^ras, die tot het ü^m^iijhlï- spel gebruikt wordt; böêwah k^ras tflöè, eene boêwah k^ras met drie nootachtige pitten (in den regel heeft zij er twee), waarvan er gewoonlijk een is, die eene bijzondere harde schil heeft en daarom gezocht is, om er s^m^ttjah mede te S5 ^* 386 O^- spelen; böêwah salak t^lóê, sala^-truc/i^ mei drie pitten; raan.i sï l. akoe? waar is mijn t^loe? ^XJif tclau-S, plaatsen van eetie andere inz. lichtere kleur of hoedanigheid; zoodanige plekken of vlakken; bertelau-S, gevlakt zijn; niet van ééne hoedanigheid zijn; ongelijkmatig zijn (bv, bevelen); p^r^ntah b^rtQlau-2 s^p^rti panas dib^lcekar, zijne bevelen zijn ongelijkmatig, zooals de sonnehitle in het kreupelhout. j^XJ telötoc, jav. (teloetoeh, T.), vlakken in een kleed. — [L.]. (^ JL> (vgl. t^l^kkan, T.), bertelCêkoe, met den elleboog op iets leunen; bertelAkoe m^nongkat dagoe, met den elleboog op iets leunen, met de hand onder de kin of met de kin in de hand. ^ Lii^ As telfiêki , batav., uit 't jav., damast; zijden stof; anjelier. — [B,]. ^Jij I., men^lah, voorzeggen; penelah, wie voorzegt, voorzegger; pcnelalian, voorzegging. » II. (en soms ook, bij verk. lah), r^eds, al; s^t^lah, nadat. .^iJLAo teloeli, jav., tooverij. — [C.]. i JuJLï I. (vgl. II.) telêdor (zelden), sorge- hos, achteloos, onoplettend: onver- schillig (z. lêngah en lalai). ♦ II., batav. (port. traidor), koppig; schelmachtig; schelm, schoelje; vagebond (als scheldwoord). — [B. en T.]. * (^ ^< \jJl3 tclëdek, jav., dansmeid. — [C.]. •• ^ CJumwaAj tclisik, uitvorschen. — [R.]- — z. s^lisik. Si/Sj teUng^f oor, ook van levenlooze voor- werpen, als die twee ooren hebben, zooals van pannen, vazen en dergelijke; kruk of draaier, waarmede iets, bv. een spinnewiel, een kofümolen, gedraaid wordt (z. tangkai); l. lêman, strop, om er de voorschoot van een matten zeil in te leggen, door middel van den p^ntjatji, die er doorgestoken wordt, om het terugloopen te beletten; t. gadjah, naam van een' breeden, platten, niet eetbaren zoutwater-visch ; — ♦ t. babi, soek., pandeksel van een vuur- steen-geweer. 5/ y o^' y, het ontbijteti; het gebruiken van iets lichts vóór den maaltijd. «• .-. j I. telipoek, naam eener soort van waterplant — nymphaea — met gi'oote bladeren; t^linganja s^p^rti t. lajoe, hare ooren zijn als eene verwelkte t^lipoe^, d. i. eenigszins slap, zoodat zij zich, bij 't gaan, door de zwaarte der oor- versierselen trillend beween, dat voor eene schoonheid bij vrouwen gehouden wordt. ijfr^ Z8l f • II. hut; loods. — [C.]. r.^jAy teUJan, koet., ijzer hout. — [T.]. Ji I. tam 2. A^ en ^. II., pers., kataraki, zekere oogziekte. IIL, interj. voor een bulderend geluid, zooals bv. dat van een zwaar plat lichaam, dat uit de hoogte plat op den grond valt; zoodanig geluid (z. g^m^ntam). «IV. tam-tam (ook tom-tom en tan- tam van 't jav. tom), men., zekere in- digo-soort. — [T.]. s^ I. toem 9 soort van vleesch- of vischspijs in ^ een pisang-blad gekookt. II., interj. voor een bommend geluid, zooals bv. dat van een losbrandend kanon; zoodanig geluid (z. l^toem). ^ s^ I. tom, jav,, de indigo-planl, — [C.]. f « II., batav. — verb. ned. — toom. — [B.] ; tom doeri,een toom met ijzeren punten. — [T.]. in. z. onder tam IV. ^' tim. — oorspr. chin. — , soort van bouillon, ^ in een' pot, die in kokend water staats gekookt; m^ng^tim, tot eene soort bouillon maken, als het ware timmen; koken in een* pot, die in kokend water staat. j^ V> hij is voltooid, ten einde gebracht of ^ voleindigd; — staat veelal aan het einde t»i ^ o X van geschriften. — z. ^-J en ^ UI y ui > er. V Y. ^ en ^, einde; aanvulsel; volmaakt- ^ heid; — staat veelal aan het einde van geschriften. Ó\«4J tfmaboer z. onder tabo ^ \U|0 tomara, soort van wapen. — [R.]; jav. (T.). ^ \U|0 temaram z. taram. / MU|o tamasa z. uCj. y \Jj\j^, pers., wat door het te zien uitspan- > ning, verlustiging, onderhouding, vermaak verschaft, schouwspel, bv. apen- spel. Mal. verb. zijn: tamas^ en t^rmasa. Dit ^jXcS heeft men voorts ook afgeleid van een denkbeeldig roas^, waarvan echter alleen m^mas^ gebruikelijk is met de bet: eene uitspanning nemen; zich verlustigen; zich vermaken, ^ LlS y^ tamaka, eene harde houtsoort, die fraai gepolijst kan worden en waarvan de inlander gaarne zijne krisheften maakt. — [R.]; verbastering of vergissing in plaats van 't jav. timaha (T.). \L|o t^maU z. tali. y y ^V_^* en |*UJ, het geheel zijn , het gaaf zijn; het volmaakt zijn; het geëindigd zijn, het voltooid zijn, het afgeloopen zijn; slot, einde, voltooiing, afloop; geheel, gaaf; 2li* 388 vl^UJ volmaakt; geëindigd, voltooid, afgeloopen; wat strekt, om geheel enz. te maken: comple- ment; ^UüT ^Jic volmaaktelijk. — ^V.^1^* en ioUJ, Ae^ jcAcci j?i/», het gaaf zijn; het volmaakt zijn; het geëindigd zijn, het afgeloopen zijn; slot, einde, voltooiing, afloop. ifi\^ temajoenf , koet., wandluis. — [T.]. y y ^. Ui- Z. ^i^ •X- , tamboe-S (z. t?bóê-2, T.), soort van ringen ter versiering. — [L. bew.]. tambi — tamil, jongere broeder — , praedicaat, aan Klingaleezen zonder onderscheid gegeven, ook door de Kling- aleezen onder elkander, doch in andere verhoudingen. ^.^^^^v i.^ menoemboe , onder iets omhoog steken, zooals bv. een knikker onder een tafelkleed. *II. (jav., T.), toctoemboe, vierkante doos van bladeren. — [L.]. «III.) toemboe menoemboe, w. sum., iels dat van veelkleurige lappen gemaakt is, zooals een lappendeken, sprei of harle- kijnspak. — [N.]. — z. toerang menoe- rang. ^* tomba, ondersteunen. — [R.]- timba, putemmer; menimba, pui- ten, uithoozen. \j^ tpmbatoe, de vrucht van de nï- pah-palm; s^p^rti t. dih^mpas, als eene nTpah-l'^lcA^ c/tc men op den grond smijt (waardoor de deelen, waaruit de vrucht bestaat, uit elkander vliegen). \j^ tambatar, naam eener soort van paalworm. Li/U-fi' tembakl of selajar, naam eener zeer vergiftige vliegende hagedis. i^\j^ tambakany, naam van een' eet- baren zoutwater-visch (in de Lam- pongs wordt de kuit gezouten, terwijl de visch ook in de rivier Toelang-Bawang voorkomt, T.). KV^; tembakoel (van bakoel), naam van een kleinen niet eetbaren zoel- en zoutwater-visch, met een' dikken kop en daarom bij eene mand vergeleken. Bij laag water ziet men hem in menigte door den modder springen, waartoe hij zijne van voren zittende twee sterke zwemvinnen en zijn' staart gebruikt. 4^\j^^* t^mbakan (port. tabaco, T.), tabak. (^jS\j^ temhSja (prakr^t), koper; t. póètih, berlijnsch zilver, pleet; t, köêning, geel koper, messing; t. mërah, rood koper; t. lantaVi koper in staven of andere vormen gegoten. 389 j I., meDambaty vastbinden; aanleg- gen; verbinden. «IL tambataD (weinig gebruikt), batav. bijzonder; in 't bijzonder, — [B.]. 