Geographie van Nederlandsch-Indië
§ 172. Lombok beet ook wel Salaparang en Tanah- SAsak; de eerste naam komt nog in den titel van de Vor- sten voor, den anderen draagt bet eiland naar de in- landers , die S^ak genoemd worden. Zij maken verreweg bet grootste gedeelte der bevolking uit en belijdcn de mohammedaansche godsdienst. Vroeger was bet land in een aantal staatjes, gelijk nog heden in districten, ver- deeld, die onder bet bestuur van twee Vorsten staan, wier residentieplaatsen Mataram en Karang-asam zijn. Gewoonlijk staan Lombok cn Karang-asam op Bali onder een bestuur. Een groot aantal Balincczen is ten gevolge dier overheersching door Bali op de genoemde hoofdplaatsen en in hare om • streken gevestigd : zij zullen j, der geheele bevolking uitmaken. Ampanam , dat in de onmiddellijke nabijheid van de hoofdplaatsen ligt, en Pidjoe aan de tegenover- Digitized by Googic 1S8 gestelde kust van het eiland , zijii er de voornaainsle lian- dclplaatscii. § 173. Soembawa bcstaat nil vier slaatjc.s, Soembawa, Sanggar, Dompo en Bima. Vroeger waien zij aan deti Sultan van Makassar onderworpen , niaar na diens neder- laag door de Oost-Indiscbe Compagnie erkennen zij ons gezag , ten blijke waarvan zij gezamenlijk jaarlijks 1 23 kojan sapanhout, tegen f 30 de kojan, aan bet Gouverne- inent moeten leveren. Bima, ofscboon niel veel meer dan een vierde van het eiland groot, terwijl Soembawa J van de oppervlakte bcsiaat, is verre weg het best bevolkt, en toch is do digtheid der bevolking er in vergelijking met Java nog slechls als 1 : 6. De inwoners van Soembawa zijn Mobammedanen , maar in de binnenlanden leeft nog ccn gcring aantal hcidcnen. Zij zijn onder den gewonen naam van hergbewoners ^ orang- goenoeng , doch in de landtaal do dongo gebeeten , bekend. § 174. Van bet eiland Flores is nog weinig bekend. Het westelijke, aan Bima onderw'orpen gedeelle, waartoe de Sultan van dat rijk den loegang voor vreeinden zooveel mogelijk gesloten boudt, omdat hij er nog steeds veel slaven van daan haall, heel naar de siammen, die het bevolken, Mangarai. Even als alle inboorlingen van Flores, zijn ook zij heidenen; zij zijn forsch van gestalte en heb- ben kroes baar. Zij wonen in bet gebergte in verspreide gehucbten en worden door daloe's, zoo beeten hun hoof- den, geregeerd. Op de Noordkust hebben de Bimaneezen een drietal kampongs gevesligd. — Midden-Flores wordt door drie stammen bewoond, die uiet tot onderwerping zijn gebragt kunnen worden, nocb door de Bimaneezen, nocb door de Boegineezen van Ende. Zoo als van zelf spreekt doet men elkander vreeselijkc verbalen van hunne woesibeid en kannibaliscbe gewoonlen. — Oost-Flores wordt weder door eene groote menigte heidensche stammen be- woond , die bijna in dezelfde verbouding staan lot de Boe ■ Digitized by Google 159 gineezen, die zich op de Zuidkust te Ende gevesligd heblwn , als dc Mangaraju's tot dc Bimaiieezcn. De laatsigenoemde kampong drijil eenigen handel, maar betcekent overigens weinig, ofschoon de vestiging van Boegineezcn in die stre- ken zcer op de bevolking drukt. Ende heeft al eens voor bedreven zeeroof cene tuchtiging van bet Gouvernenaent ondergaan, maar die beefl niet veel uitgewerkt. Aan den uitersten Oosthoek des eilands, eindelijk, liggen enkele, voorbeen Portugcescbe , negorijen, waarvan Laran- toeka de voornaamste is. Daar ligt ook Kaap Boenga, van welken naam dc Portugcescbe vertaling de aanleiding tot den naam van bet gebeele eiland zou geweest zijn. Ook Larantocka met zijne lK!volking van 9000 zoogenaamdc «zwarte» Portugeezen , die nu en dan door een Portugee- scben priester plegen bezocbt te worden, werd om eene gelijke reden als Ende door eene IVederlandsche expeditie getucbtigd. § 175. Het oostelijk gedeelte van Flores beboorl met de verdere eilanden , Solor enz. alsmede Soemba , tot de onderhoorigheden van de residentie Timor. De boofdplaats dezer residentie, Koepang, is eene oud-Indiscbe stad, waar de Oost-Indi.sche Compagnie zicb in 1G13 vestigde en bet fort Concordia oprigtte. 't Is de voornaantste plaats in bet zuidelijk gedeelte van den Arcbipel. Zij ligt aan eene mime baai, die ecbter naar het Westen geheel open is, op een afstand, in regte lijn, van 165 g. m. van Soerabaja , 190 van Amboina en 70 van de naastbijgelegene kust van Nieuw-Holland. Met dat al is de handel er nog wei- nig beduidend. De voornaamste uitvoer beslaat in sandel- hout, paarden en was. Een kleine strook grond langs de baai is gouverneraents-grondgebied. iViet slechts een paar Nederlandsche po.sten, Babau en Pariti, liggen bier, maar ook enkele Timoreesche vorsten, die van het Gouvernement afhankelijk zijn , hebben zich bier gevcstigd. De voor- naamste der Timoreesche vorsten, allhans in naam, en van Digitized by Google 160 wien vroeger de meeste afhankelijk waren, is do Liorai (ook wel de Kteiue Keizer gehectcn) van Sonebait. Zijn gebied grensl, als men daar namelijk enkele inisschien on- afhankelijke staatjes bij rekent , — even als dat van den Vorst van Amabi, die op ons grondgebied woont en die voor onzen bclangrijksten bondgenoot gehouden wordt, en dat van den Vorst (Radja-bcsar) van Amarasi, in wiens rijk een Nederlandsche post is , — aan Koepang en aan ons grond- gebied. Het zuidelijkste gedeelte van Timor en bet eiland Samaoe behooren namelijk aan den Radja van Koepang , wiens magt in vroeger tijden veel uitgestrekter was, maar die door de Timoreezen onder hunnen Liorai bijna geheel van het eiland verdrongen is. Noordoostelijk Timor staat onder de sotivereiniteit van Portugal. Het is zeer onvoldoende bekend. Dilli is er de h. van. Het bezit de beste haven van het eiland, maar is eene ongezonde plaats. Na deze zijn Batoe-ged6 en Mana- toetoe het belangrijkst. Tegenwoordig is er in ’t land eene gedwongen koffij-cultuur ingevoerd. Paarden, sandelhout en was zijn de voornaamste artikelen van uitvoer, ma'is en rijst de hoofdprodnclen van den landhouw. Eerst onlangs zijn de grenzen van Ncderlandsch en Portugeesch Timor, door een traetaat bepaald geworden. Bewesten de grenslijn is Ambenoe met Oekoesi en wat er verder bijbehoort, ge- enclaveerd door staten die ons gezag erkennen, Portugeesch gebleven, en evenzoo een klein staatje ten Oosten daarvan Nederlandsch. In dat gedeelte des eilands, Midden-Timor , hebben wij een posthouder in Fialarang en een gezaghebber over de aan ons onderhoorige Beloneesche staatjes te Atapoepoc Het oostelijk gedeelte van Timor is namelijk door een der- den inlandschen stam bewoond, de Beloneezen, die in twee hoofdafdeelingen gescheiden zijn, [Waiwikoe-] Waihal6 en Loeka; de laatste geheel onder Portugeesch oppergezag. — De eilanden waarop Portugal voor dezen nevens Neder- Digitized by Google 1f)i land zijn gezag uitocfende, zijn thans uitsluitend Neder- landsch. Te Larantoeka op Flores resideert de gezaghebher der Solor-eilanden , lerwijl op Solor, Alor, Savoe en RoUi poslhouders zijn. Bijvoegsel. § 176. De Nederlandsch-Indische bezittingen beslaan slechts een gedeclte van den Oost-Indischen Archipcl. Deze slrekt zich ten Noorden, zoo wel aan de Dost- als aan de Westzijde, veel verder uit dan onzc bezittingen. Zelfs de grens van 90" IN’B. , die wij boven hebben aangenomen , is nog slechts die van de Europesche l>ezitlingen in dien Ar- chipel; in zijue voile uitgestrektbeid rekent men hem in bet Oosten reeds met ongeveer 30“ iSB. te beginnen en in bet Westen met ruim 13”, terwijl de noordelijkste eilanden, die tot de iVederlandsch-lndische bezittingen gerekend wor- den, de 5“ NB. naauwelijks bereiken. Dc drie eilandengroepen , die zich ten Zuidcn van Japan tot Formosa uitstrekken, en dit eiiand zelf, even als de groepen der Andamanen en Nikobaren, deze laatste in 18-16 door de Deensche regering in bezil genomen, sluiten wij ook nu nog van onze beschrijving uit. Wat er overblijft is Portugeesch Timor, bet noordelijke gedeelte van de eilanden Sumatra en Borneo, de Sollok-eilanden en de Philippinen. Eindclijk nemen wij in onze beschrijving ook nog bet Maleische schiereiland op, dat door de landengte Krah tegenwoordig met bet vaste land van Achter-Indie ver- bonden, vroeger welligt evenzeer een afzonderlijk eiiand geweest is. 5 177. Van de Portugeesche bezitting op Timor is reeds boven in § 175, en van de noordelijke punt van Sumatra, bet rijk van Atjih, in § 195 gesproken. § 178. Het Noordelijk gedeelte van Borneo, dat niet tot de Nederlandsche bezittingen behoort , bestaat uit n Digitized by Google 169 Sarawak en Broenei aan de Noordwesl-kust, en nil de Noordoost-kust, waar de Sultan van Sollok hier en daar gezag uitoefent. § 179. Sarawak strekt zich tegenwoordig nil van K. Datoe tot K. Kidorong (ongeveer in t midden tasschen K. Sirik cn K. Baram), over eene lengle van 500 zeemijlen, nagenocg de held van de geheele Moordwc.st-kust van K. Daloe tot K. Simpang-niengajau. De breedte tot hot ge bergte is niet juist op le geven; ondcr de rivieren, die daarvan afstroornen, zijn er evcnwel enkele lielangrijke, vooral de Redjang, en verder de rivier van Sarawak, waaraan de hoofdplaats gelegen is, de Sadong, Batang- loepar, Saribas, Bintoeloe , enz. Hare oevers zijn door eene Dajaksche bevolking bewoond , die zich reeds voor een groot deel aan bet gezag van den Radja onderworpeu beell en een hoofdgeld van 4 sh. per huisgezin betaalt. Men begroot haar op een 240,000 zielen. Digler bij de hoofdplaats worden de Dajaks in Zee- en Land-Dajaks onderscheiden , waarvan de eerste om hunne rooftogten aan de nal)urige stranden zeer gevrecsd plaglen te zijn; de andere zijn een onschadelijk volkje. Verder op wonen andere stainmen met andere lalcn en gewoonten en zekcr nog lang niet allc aan het Sarawaksch Gouvernement onderworpen, aan de stranden hier en daar door de Maleijers gei'slamiseerd , in de binncnlanden veelal behoorende tot de stammen der Kahajans. Sarawak voerl uit sago, die het meest in de eerst on- langs afgestanc districtcn beoosten K. Sirik voorkomt , cn de gewone producten der bo.sschen, rotting, was, gom-elastiek , gutta-percha, enz. De grond brcngt overigens kofiie, .suiker, katoen, peper, aardvruchten en mecr dcrgclijke voort, die, even als de rijst, door de inwoners nog op zeer primitive wijs geleeld, alleen dicnen voor eigen consumtie. Ook wordt er van de mineralc producten, steenkolcn, antimonium en goud, nog niet veel werk gcmaakt; van het laatste slechts Digitized by Google 165 door de Chinezen. De Hoofdpl. de$ lands is Koetjing met een 13000 inw. , waarvan een 5000 Chinezen. § 180. De andere helft der Noordwesl-kusl staat in naam onder het gezag van den Sultan van Broenei. Geen ongeregelder staat dan deze, daar de Sultan geheel onver- inogend is legenover de grooten zijns lands, die, op oos- tersche wijze , eigenaars van geheele districten , alien hun eigen aanhang tegen hem of tegen elkander staande houden. Het land is rijk in kostbare gewassen. In de meer noor- delijke streken komt hier de kamfer bij en vindt men aan de kusten paarlen. De Maloedoe- of Maroedoe baai is van ouds om hare paarlvischerij beroemd. De bevolking der binnen- landen, die in de nabijheid der hoofdplaats onder den naam van Mocroet en Bisaja bekcnd is en waarvan de stam der Kadajans, die de hoofdpl. van levensmiddelen voorziel, tot den Islam is overgegaan , legt zich , vooral in diezelfde meer noordelijke streken, waar zij door de Maleijers Doe- soen en door dc Solloks Idaan genocmd wordt, veel op den landbouw toe; deze gebruiken zelfs de ploeg bij de bewerking hunncr rijslvelden , planten djagoeng , tabak, aardvrucblen en kaloen, en brengen die op de kustplaalscn ter markt. Aan de kusten wonen behalve Borneolische Maleijers ook Orang-Badjo's in grooten getale — zij noemen zich zelf Orang Sama — en Lanoens, van de kusten van Magindanau oor- spronkelijk. Vdor de baai van Broenei, waar aan de monding der Limbang de hoofdplaats gebouwd is, ligt het eiland La- boean, tegen woordig eenc Engelsche bezitting, een klein eiland, met, naar men zegt, rijke hulpmiddelen tot voor- uitgang in den bodem en de bosschen en met eene gunstige liggiiig met betrekking tot Singapore en Hongkong, maar tot dusver van weinig belang. § 181. De kust van iVoordoostelijk Borneo is door hare banken en klippen voor grootere .schepen bijna onge- Digitized by Google 1 64 naakbaar. Onder de menigvuldij?e l)aaijcii is cr cchler ceiie, die van Sandakan, die als uilstekende ankerplaats bekcnd is. In die van Lahoek worden, even als in die van Maloedoc, Tcel paarlen gevischl. Met ver van daar valt de rivier Kina-batangan in zee, die om de rijke en goed bevolkle landschappen , die zij doorstroonit , de belangrijksle dezer kust is. — Kamfer, vogelnesljes , was enz. levert bet land, tripang en schildpad de zee in overvloed. Aan de inondin- gen der rivieren zijn onderdanen van den Sullan van Sollok gevestigd, terwijl de onafhankelijke bevolking der hinnen- landen geheel dezelfde is als die in bet gebied van Broenei. Bewesten kaap Oensang wonen veel Lanoens en zijn er be- ruchte zeerooversnesten , onder andere Tongkoc. .Meer zuid- waarts wonen de Tidoengeezen , tlians van den Sultan van Boclongan afhankelijk (§ 140), en in deze streken even gevreesd als de Zee-I)ajaks aan de noordwestelijke kusten. § 182. Aan de noordelijke punt van Borneo liggen twee eilanden , Balaoibangan en Bangoeei , waarvan bet eerste in de laatste helft. der vorige eeuw een tijd lang door de Engelscben bezet gcwccst is. Niet vccl verder ligt bet groote eiland Palawan of Paragoa, waarvan bet noordelijke gcdeelte, door den Sultan van Sollok aan de Spanjaarden afgestaan, thans tot de Philippinen gerekend wordt. De eigenlijke Sollok-eilanden verbinden de kaap Oen- sang van Borneo met Magindanau en bestaan uit drie grootcre eilanden met eene menigtc daar oinlicenliggende , Tawi- tawi , Sollok (ini. Sodk) en Basilan. De Sultan erkent sedert 1831 bet oppergezag van Spanje en de handelsvaartuigen voeren de Spaansche vlag. Het hoofdeiland Sollok , waar de Sultan resideert , is een vruchtbaar eiland , gelijk de ineeste van de groep , en wordt goed bebouwd. Ook wordt er een niet onbe- langrijke handel gedreven en zijn er op de hoofdplaats doorgaans eenige Europecsche kooplieden gevestigd. Een deel der bevolking van het hoofdeiland houdt zich echter Digitized by Google 16 S met zeeroof op, maar het -zijn voornatnelijk do bewoners van Balangingi, die daardoor zoo berucht zijn geworden. 185. De Philippinen vormen eene groep eiianden, die in lengte vrij juist en in rigting en vorni ook nagenoeg met Sumatra overcenkomt, maar slcchts ten Noorden en ten Zuiden een aanzienlijk eiland bezit en in het midden in een groot aaiilal kleinere verscheurd is, zoodat het aantal van alle op wel over de duizend geschat wordt. llieronder zijn echler nog vclc gerekend, welkc tot die beide groepen behooren , die de Philippinen als bruggen met het noord- oostelijk gedeelte van Borneo verbinden. Het zuidelijkste punt van de hoofdgroep komt voorts, wat de geographische ligging betrell , met de noorderbreedte van het meest noordelijke punt van Sumatra overeen. Het groolsle, meest noordelijke eiland is Luzon, dat circa 2500 vierk. g. m. groot en bijgevolg iets grooter dan Java is. Het meest zuidelijke, Magindanau, is niet veel kicitier. Van de tusschen beide liggende, de zoogenaamde Bisaja's of Pintados, zoo geiioemd om de gewoonte der inboorlingen van zich tc tatoceren , zijn in het Westen Mindoro, Panei en Megros, in bet Oosten Samar en Leyte, en in bet midden .Masbalc, Zeboe en Bohol de voornaamste , ■waarvan Samar en Mindoro grooter, Panei, Leyte en Negros niet veel kleincr zijn dan Timor. § 181. Ue Philippinen zijn zeer bergachtig. Bergen ech- ter van 7000 voet schijnen reeds tot de hoogste le behoo- ren. Op de beide hoofdeilanden zijn een aantal vulkanen; van de drie meest wcrkzame op Luzon is die van Taal, midden in een meer ten Zuiden van Manila , de be- roenidste. Aardbevingen zijn er dikwijls zeer hevige; op de /emhlores, dat zijn de horizontale, let men naauwelijks; de lerremotos , de verlicale, zijn zeer gevreesd. — Rivieren zijn er op do beide grootste eilanden ook enkele van aan- zienlijke lengte, die langs de bergketens (waarvan er in N. Luzon twee evenwijdige van het Noorden naar het Zuiden Digitized by Google 16G loopcn) eu niet oniniddelijk daarvaii af in zee vloeijen. Op beide eilanden zijn insgelijks belangrijke meeren , vooral de Laguna de Bay, dat bijna de geheele breedle der landcngte beslaat, waarop Manila gelegen is. 5 185. De jaarlijksche wamite is aan nicer wisseling onderhevig dan in Nederlandscb-Indie. De moesons waaijen ongeregcld. In den zoiner geefl de Westmocson aan dc westkusten rcgen, aan de andere zijde der bergen droogte. Bij de kentering , in bet laatsl van Mei , becrschen cr bij drukkende hitle lievige storinen en onweders. De Zuid- oostenwind, die van Maart lot Mei gcregeld waait, geeft tc Manila droogle. § 186. Goud, koper en steenkolen worden veel gevonden, inaar niet of zeer weinig gee.vploileerd. Van planten vindt men ook zeer vele, die tcvens in Nederlundsch-Indie voor- komen. Fijnc houtsoorten vooral inoelen er zeer kostbare in de bosschen zijn. Rijst is bet hoofdvoeilsel der bevol- king en wordt bet nicest verlwuwd ; daarop volgl de cul- tuur van bet suikcrriet, de indigo, de labak, de soorl van pisang, die de bekende .Manila- hennip levert (de kolTo der Minabasa), katoen, kodie, kokos, peper, en in lateren tijd, niaar nog niet met goeden uitslag, tarwe. Van vcrscheu- rend gedierle zijn cr allccn krokodillen; anders slcchls apen, slangeu, herten, viilde zwijnen; voorts vee, inzon- derheid buffcls, die gewoonlijk in den wilden staat worden opgcvangen en d^ji geleind. Van vogels is er, even als in .Nederlandsch-Indic, overvloed van kippen, duiven on ceuden (die er ook oni de eijeren gefokl worden), en verdcr van papagaaijen, kakaloes enz. Ook bet la,slig ongedierte, witlc inieren en dergelijke, is er even overvloedig. 5 187. De inwoners van de Pbilippinen zijn voor con groot gcdeelle tot de R. K. godsdienst bekeerd. Deze zijn de Tagala of Tagalok , de Indios der Spanjaardeii , die bet zuidclijk gedeelle van Luzon bcworien, en de met hen ver- wante slamincn der Bisaja's op de naar dezen genoemde Digitized by Google 167 eilaiideii. In het INoorden van Luzon en in de binnenlandcn der andere eilanden woont nog een groot aantal gedeelte- lijk onafhankelijke heidenen, die voor een goed deel blijk- baar van hetzelfdc Maleischc ras zijn , waartoe ook de Tagala's behooren , maar ook voor een deel als stamgenooten der inwoners van Nieuw-Guinea moeten beschouwd worden. Deze laatste noetneu de Spanjaarden Negritos, het Maleische ras noemt ze Aela's; men vindt ze op de beide groote en waarschijnlijk ook nog wel op vele der kleinerc eilanden. De andere , even als de pasgenoemde door de Spanjaar- den onder den algemeenen naam van Infieles be^p'epen, be- dragen op Luzon een 900,000 zielen, die onder een groot aantal verschillende slamnamen bekeiid zijn. Men verdeelt ze in twee hoofddeelen, dezulke die uit vermenging van Maleijers en Negritos zouden gcsproten zijn, de zooge- naamde Igorrolen, die meer zuidelijk, en de Tingianen, die men voor afslammelingen van Chineezen of Japanneezen on Negritos houdt en die meer noordelijk wonen ; of deze verdeeling ecliler voor alien doorgaat mag men zeer betwij- felen. — Op Magindanau is het aantal dier Malei.sche hei- denen nog wel vicrmaal grooter dan op Luzon. ZiJ konien er met de Bataks, Dajaks en Alfoeren in vele bijzonderheden overeen en zijn alien koppesnellers. — Verder zijn er een 900,000 Chineezen, de in het land van Tagaalsche moeders geborenen medegerekend , en een 19 of 13,000 Europeanen en Kreolen. De geheele bevolking bedraagt misschien 4| millioen zielen. § 188. De Spaansche bezittingen in Oost-Indie zijn in 33 provincien vcrdecld , waarvan 39 op de Philippinen komen en 1 de Marianen omvat, ieder met een Alcalde aan het hoofd. Onder dezen staan de Gobernadorcillos , dat zijn de gouverneurs der pueblos of dorpen. De hoofdin- komsten dier alcalde’s bestaan in den handel, dien zij voor eigen rekening mogen drijven tegen afstand van een ge- deelte van hunoe bezoldiging. Digitized by Google 168 De Kapitein-Generaai , eigenlijk de Vice-Patrono , der Spaansche bezittingen wordt voor zes jarcn gekozen en heeft naast zich een Cabo segundo of Ascsor, als 'I ware een verantwoordelijken minisler. Dezen eii andere aanzicnlijke beambten kan de Kapitein-Generaai tot een raad bijeen- roepen, aan wier uitspraak hij echter niet onderworpcn is. De finantien staan onder een Siiperintendente de la hacienda. De hoofdbronnen der inkomsten van den Staat zijn ; een hoofdgeld van 1 1 piaster van de inlanders ^ de inonopolien van de tabak, palmwijn en areka-noten; tollen, de pacht der hanenvechtbanen en eenige kleinere. Luzon is verdeeld in 19 provincien. Manila, de hoofd- plaats, aan eene ruime baai, heeft 12 tot 13,000 inwoncrs en 150,000 in de acht voorstcden, van welkc Binondo, als bet kwartier der vreenide kfwplieden , in wier handen alle groote zakcn zijn , bet belangrijkste is. Op Magindanau, om de overeenkomst met de Molukken ook wel Maloeko-besar gebeeten , zijn aan de Moord-west- en de Oostkust twee van Spanje afbankelijke provincien en aan den zuidwestclijken uitboek, aan de Straat Basilan, de vesting Zamboanga, de voornaamste na de citadel van Ma- nila. Aan de Znidwcst-kust ligt de groote golf der Ilanocns, waar zich voornamelijk aan den westelijken oever de staatjcs van dat als zeeroovers zoo beruchte volk bevinden. Het zuidelijk gedeelte des eilands staat onder den Sultan van Magindanau, wiens hoofdplaats Selangan bij de monding van eene aanzienlijkc rivier aan de bovengenoemdc baai gelegen is. Terwijl de llanoens en de ondcrdanen van dozen Sultan moros, d. i. mobammedanen zijn, is het wc.stclijk gedeelte des eilands gehcel door onafhankelijke Alfoeren bewoond. § 189. Van het Maleische schiereiland is het noor- delijke gedeelte nog zeer vveinig bckcnd , zoodat het vol- doende is de namen der staatje.s Legor (en op gelijke breedte aan de Westkust het eiland Salang of P“ Oedjoeng- Digitized by Google 169 salang (Junkceylon) aan den ingang der straat van Malaka), Sanggora, Patani, Kalantan en Trengganau aan de Oostkust en aan de Westkust Kedah le noemcn , die alle in meerder of minder mate aan Siam ondcrworpen zijn. De afstain- mclingen van Maleijers en Siameezen, zooals er hier vele zijn, worden door de eersten Samsam genoemd. In het zuidelijk gedeelte van het schiereiland liggen de Engeische bezittingen en een aanlal unafliankelijke Maleischc staatjes. § 190. De Engeische bezittingen bcstaan nil drie provin- cien, tc zamen under den naam van Strait-settlements een gouverneiuent vormende, dat onder het Presidentschap Bcngale l>ehoort. Het zijn Wellesley met het daarvddr liggende ciland Poelaii Pinang (h. Georgetown), geheel in het Noorden, aan Kedah grenzende; Malaka (met gn. h. en het landschap Naning) en hot eiland Singapore, met de stad van gelijken naam, de hoofdplaats van het gouvernement. Tusschen Wellesley en Malaka liggen de Maleische staten Perak en Salangor; ten Zuiden van Malaka en de geheele Zuidpunt beslaandc Djohor , en aan de Oostkust, benoorden dit laatste en grenzende aan Trengganau, Pahang, vroegcr met Djohor eene onderhoorigheid uitinakendc van het rijk van Malaka. — In het binnenland liggen een aantal kleine staatjes, die onder den naam van de Menangkabausche Staten of van de ISageri-serabilan bekend zijn. Volgens de overlevering namelijk is, lang nadat zich de Maleijers reeds op het schiereiland gevestigd hadden, eene kolonie van het eiland Sumatra de straat van Malaka overgestoken en heell zich in het binnenland met dc oorspronkelijke bevolking verinengd en daar negen .staatjes gesticht, die aan den Sultan van Malaka en later aan dicn van Djohor schatpligtig waren. Na verloop van tijd stonden er vier daarvan tegen dozen op on noodigden een lid van het Menangkabausche stamhuis op Sumatra uit oiu het bestuur over hen op zich le nemcn. Deze staten zijn Soengei-Oedjoeng , Rembau, Djohol en Srimenanti. In de laatste resideerde de Vorst. Digitized by Google 170 Tegenwoordig hebben deze staatjes zicb in een aantal kleinere opgelost. § 191. Het scbiereiland is in de lengte door eene berg- keten doorsneden, die aan de landengle Krab begint enzicb tot Kaap Remoenia uitstrekt. De boogste barer toppen, zoo als de berg van Kedab en de Opbir bij Malaka, bereiken nog niet de boogte van 6000 voet. Vulkancn kent men cr geen. Van de kustrivieren scbijnen die van Perak en van Pabang de voornaamste. De producten des lands komen bet meesl met die van bet eiland Sumatra overeen, terwijl daarenboven de grond ook bijzonder rijk is aan tin. De artikelen van uitvoer zijn rijst, tin, goud, peper, ivoor, rotting, gambir, enz. § 192. De inwoners zijn voor het grootste deel Maleijers. De metalen worden hoofdzakelijk door Chineezen geexploi- teerd. In de binnenlanden wonen echter heiclensche volk- stammen, die van de Maleijers verschillend zijn en door dezen met den algemeenen naam van Orang-benoea be- stempeld worden. In dc meer noordelijke streken zijn de Semang, zuidelijker de Djakocn, de meestbekende stammen dier oorspronkelijke bewoners. Ze zijn ongetwijfeld stam- verwanten van die van iVoordelijk Sumatra, Borneo, de Molukken en de Philippinen. Digitized by Coogle AAMEEKENINGEN. 1 bl. 1.) Deze § bevat eene poging om in eene zoo eenvoudig mogelijke georaetrisclie figuur de ligging en de verhouding van de landmassa’s iti den Oo3t-Indischen Arcbipel te doen uitkomen en in het geheugen te prenten , en om door het bepalen van lationele , zij 't dan ook geheel fictive grenzen , eene voorstelling van de verhouding van land en water in dat gedeelte der aarde mogelijk te maken. Zdd voorgesteld , wordt de verbeelding zeker minder geprikkeld dan door eene vergelijking , in dit formele opzigt, met West-Indie , zoo als de Duitsche geographen , op het voetspoor van C. Bitter, die maken; maar ik heb niet kunnen besluiten om deze, zelf op de autoriteit van zulk een naam, in den tekst te plaatsen. bl. 2.) Ik had moeten zeggen: ongeveer 25, daar de bc- paling der juiste grootte van de Oost-Indische eilanden, zoo als van zelf spreekt, nog veel te wenschen overlaat. Zoo stelt bijv. Melvill van Carnbee, die in het Tijdschrift voor N. I., V. 2. en den Moniteur des Indes, 11, een aantal zulke opgaven gedaan heeft, Soembawa op 278 vierk. g. m. , terwijl Zollinger, in zijne beschrij- ving van dit eiland , het j kleiner stelt. Na de vier Groote Soenda- eilanden volgen in grootte Timor op 613, Ceram op 312, Blores op 300 , Halmaheira op 292 , Soemba op 231 , Bangka op 230 , Soembawa op 222, Boeroe op 170, en verder Bali, Lombok, Madoera en Blitoeng, elk op meer dan 100 vierk. g. m. geschat, doch ik twijfel er aan of bet laatste de 75 haalt en ook de Digitized by Google 172 diie andere kunnen zoo groot niet zijn. Ook de berekening van de oppcrvlakte der grootere eilaiiden vereischt noodwendig herziening. Ter vergelijking voeg ik hicrbij : Grool-Brittanje circa 3940 vierk. g. m., lerland 1500,SicLlie 420, Sardiniii 430, Corsica 160; ons land 597, Noord-Holland 48 vierk. g. m. * bl. 2.) Zulk een verdeeling in groepcn blijft fictief zoolang geen grondige studie is voornfgaan. Zoo zouden bijv. Timor en de Zuidebjke Molukken zeer wel kunnen blijken geographisch bij Nieuw-Holland te behooren , en de Zuidooster-eilanden , de Aroe-eilanden iiigesloten, bij Nieuw-Guinea. Zelfs Ceram en bet grootste gedeelte van de Molukken-groep zou kunnen blijken in naauwer physisch verband te staan met de eilandeu , die ten Oosten , dan die ten Westen daarvan liggen. * bl. 7.) Dat men met zulke voorbarige besluiten echter falen kan, schijnt de Kinibaloc in bet Noord-oosten van Borneo te bewijzen , die bij de jongstc bekliuiming geblekcn is eene graniet- massa te zijn, zeker meer dan 11,000 voet hoog. “ bl. 7.) A. von Humboldt stelt in zijn Kosraos, IV, p. 405, te veel vertrouwen in den vulkanen-catalogus van Junghubn , waarvan bij zegt, dat die »niet is eene oppervlakkigo scbatting , maar eene werkelijke optelling ». De verdiensten van Jungbubn zullen er niet door lijden , nanneer wij dat oordeel van von Humboldt niet onderscbrijven. De Javaanscbe vulkanen kent Jungbubn zoo als nieraand vddr bem , maar voor betgeen bij buiten Java en een deel van Sumatra opgeeft, beeft bij de oogen van anderen moeten gebruiken, die lang zoo goed niet zagen als de zijne. Heeds vroeger gaf ik eene proef, boe bet met de vulkanenkennis in de buiten bezittingen gclegen is (Reinwardt’s Keis, p. 552 '/)- Daarbij komt, dat er, sedert Jungbubn zijn’ catalogus gaf in bet 2de deel van zijn werk over Java, er bcscbrijvingen zijn in 't licbt geko- men, waardoor bet aantal, dat bij opgeeft, grooter wordt. Zoo komt bij bem op Soembawa alleen de Tfimbora als vulkaan voor, tcrwijl er nog wel 15 buiteudien gevonden worden, al zijn die ook niet meer werkzaam. ® bl. 7.) Dat die vorcn geheel anders zijn dan de harrancos Digitized by Coogle 173 der Kanarische en Zuid-Amerikaanache vulkanen neemt ook von Humboldt aan, 11. p. 329. ■ bl. S.) Voor dat Junghuhn deze verklaring gaf meende men dat die modder uit den krater zelf voortkwam; vrg. Vogt, Geol. und Petrefacteukundc , II, p. 116. * bl. 8.) Ook in den vulkaan van Makian , dien de Heer C. de Groot in 1854 beklom, was toen geen spoor van tegenwoor- dige werkzaambeid te ontdekkeu. De laatstvoorgaande uitbarstin- gen, voor zoo ver die bekend zijn, hadden plaats in 1646 en 1760 en de vulkaan was daarbij geheel vanedn gereten. In de laatste dagen van 1861 werd men op treurige wijze gewaar, hoe cene rust van eene eeuw nog niet eene eeuwige rust is. — De kennis van de vulkanen in de buitenbezittingen laat nog zeer vecl te wen- sclien over; zie mijne Bijdrage tot de geschiedenis van den vul- kaan van Teruate , in bet Tijds. van bet Kon. Instituut v. H.-I. N. E., II., waaruit blijkt hoe zelfs nog de cruptie van 1812, om van geen vroegere te spreken, zoo weinig bekend is geworden, dat Junghuhn dien berg van 1673 , het laatste jaar waarvan Valentijn cene uitbarstiiig vermeldt, tot 1838 in rust laat verkeeren. Zie voor den vulkaan Makian ook mijne aant. in Eeinwardt’s Eeis, pag. 476. ® bl. 9.) Voor aUes wat de vulkanen betreft is Junghuhn’s werk over Java mijn hoofdbron gewcest. Jammer dat dit werk niet, in plaats van alle vulkanen afzonderlijk te beschrijven, eene algemeene beschrijving daarvan geeft, waardoor herhalingen ver- meden en de lectuur voor het algemeen aatigenamer en leerzamer geweest zoude zijn. Ik moet overigens eens voor al doen opmer- ken, dat ik hier, gelijk overal waar er sprake van wezen kan, vooral het karakteristiek Oost-Indische heb trachten aan te geven. bl. 13.) Bij de zeeen is het altijd goed ook op de vreemde, en natuurlijk vooral op de Engelsche benamingen te letten , die soms van de onze verschillen. Zoo vindt men op de Algemeene kaart van de Nederlandsche overzeesche bezittingen , van den Heer Bc^^rts te Breda, — de beste voor de Oost-Indische Digitized by Google 174 bezitingen die ik ken — Harafoera-zee , hetgeen Engelsch is, in plaats van Timor-zee. Zoo staat daar ook Groote Oceaan, een naam haar door Fleurieu gegeven en dien ik ook wel verkieslijk acht boven andere, dock waarvan bet Engelsche South-sea, eene vertaling van den eersten naam, dien zij bij hare ontdekking kreeg, en Magelhaens’ Oceano Pacifico in het gebniik magtige mede-' dingers zuUen blijven. bl. IS.) Zie de fraaije beschrijving van de Java-zee, door M. H. Jansen, in diens vertaling van Maury’s »the physical geography of the sea«. Jammer dat wij ook van de andere Oost-lndische zeeen zulk eene beschrijving niet hebben. hi. 14.) Voor dit hoofdstuk heb ik veel gebruik gemaakt van Zollinger's werkje »iiber die Gewitter und andere damit verwandte meteorologische Erscheinungen im Indischen Archipel • , Ziir. 1858, eeu boekje dat in de uitvoerige bibliographie van Nederl. Indie in het Aardrijkskundig en Statistisch Woordenboek nog bij te voegen is. bl. 16.) Men beweert dat de Oostmoeson bewesten eene lijn bezuiden Banda naar de Zuidkust van Celebes en verder over Borneo getrokken , drooge , beoosten die lijn natte winden mede- brengt. In het aangehaalde werk van den Heer Jansen wordt die lijn zdd bepaald en de reden van het daarmede zamenhangende verschijnsel ontvouwd. Ik heb echter, met behulp van zoo vele opgaven als ik vinden kon, die lijn niet op die wijs kunnen tra- ceeren, maar eene slingerlijn verkregen, die alleen van de rigting der bergen afhing; zoodat ik voor alsnog geloof dat wij bier geen under natuurverschijnsel hebben, dan het bekeude op de kusten van Dekan, en ik die bewering dus gegrond acht op eene oude meening , die in den compagniestijd , toen men het verschU in weder op Java en Amboina telkens moest opmerken, ontstaan en daarna nooit meer betwijfeld is. — Ook op Portugeesch Timor is het gebergte de oorzaak van een dergelijk verschijnsel. bl. 16.) Op de Westkust van het Maleische schiereiland groeijen de westelijke winden soms tot halve orkanen aan , die men, als nit de rigting van Sumatra komende , Sumatra’s noemt. Digitized by Google i7!t Uit de rigting dier zeewinden is de benaming van »boven -den- wind*, zoo als de Maleijers in hunne taal zeggen , voor het Westen , en van *onder den wind* voor het Oosten, te verklaren. ** bl. 17.) Zie het Tijdsch. v. het Kon. Inst. v. N. I. N. R. , III, bl. 160: »Voorts veroorlooft de schrijver (de heer von 6af- tron) zich nogmaals de aandacht der Regering en van de weten- schappelijke wereld op het landschap Snamang te vestigen , ver- mits dit landschap met der tijd dezelfde vermaardheid verwerven zal, die thans aan Califomie en Australie ten deel valt*. Snamang ligt in het Zuiden van Borneo. De Heer von Gaffron noemt daar ter plaatse ook nog andere streken, aan welke hij dezelfde toe- komst voorspelt. bl. 19.) Voor de botanische namen, die ik meende dat hier niet mogten ontbreken, ben ik natnurlijk de Flora van Professor Miquel gevolgd. Hij bescbrijft daarin slechts de phanerogamen (en daarom heb ik mij in mijn overzigt dan ook maar niet aan varens, mossen en dergelijke gewaagd) en daarvan meer dan 9000 soorten , die in het eerstb supplement op dat werk , dat nitsluitend de flora van Sumatra behandelt, reeds met een groot aantal ver- meerderd zijn. De Heer Hasskarl heeft in zijne *aanteekeningen over het nut door de bewoners van Java aan eenige planten van dat eiland toegeschreven , zamengesteld uit de berigten van inlan- ders*, bet aantal van die *eenige* tot op over de 900 gebragt. bl. 29.) Over ebbenhout zie ook mijne aant. op Reinwardt’s Reis , bl. 693 , waarvan ik dit ovemeem : »In den compagniestijd werd het ebbenhout van Mauritius gehaald , waar de qnaliteit ge- acht werd beter te zijn , betgeen echter Rumphius alleen aan het happen toeschrijft. Ik weet niet of men ooit onderzocht heeft in hoever dit waar mag wezen en of door betere behandeling een beter product zou te verkrijgen zijn. In den handel komt het Boeroesche hout niet.* bl. 33.) Het verdient de aandacht, dat terwijl de Fortugee- zen vooral smakelijke vruchten uit Amerika in den Archipel hebben overgebragt — daarmede een contrast leverende met de Nederlandera van later , dat geheel in het voordeel van deze is — en die ook nog steeds door de Europeanen gewoonlijk voor de beste gehou- Digitized by Google 176 den worden , er toch ook onder de meer nuttige cultuurgcwassen zoo vele zijn , die van elders zijn aangevoerd cn dat dc inlandsche zoo wcinig door cultuur sctiijnen te zijn veredeld. Uit cen cultuur-historisch oogpunt zou liet van belang zijn dit onderwerp aan een opzettelijk onderzoek te ondenverpen. Op zich zelf was de wcclderige tropische natuur van den Oost-Indischen Archipel niet voor de ontwikkeling van den mensch geschikt. Vergelijk § 87 en voorafgaaiide. Ook liier geldt de regel van Hesiodus: ( Tiji d'aqex^g idpwia deol ngOTiagoider bl. 36.) Met een der jongste mails is bet berigt ontvangen , dat de gambir-cultuur voortaaii op Java zal toegelatcn zijn. « bl. 37.) Deze waren in 1860 op bet eilaiid Java aldus ver- dceld : Bantam. .. koflSe — — — kancel — pcper. Bnitenzorg. Krawang .. id. — — tliee id. -  — — Bagdlen. .. id. — id. id. id. —  177 '>'> bl. 42.) Hicr cn bij bet dierenrijk mis ik gidseu als de bovengenoemde Flora. Voor dc vicrvoetige dieren is daar nog de verhandeling van Dr. S. Muller in de Verhandelingen der natuur- kundige commissie, maar ik ben overtuigd, dat deze tegenwoordig voor vcel uitbreiding zou vatbaar zijn. Voor de vischfauna zullen wij spoedig een klassiek en kostbaar werk rjjk zijn , dat zeker ook nel tot eenc meer populaire bescbrijviug zal kunnen aanleiding geven. Het is een onbegonnen werk om uit bet werk van den beer Schlegel bijvoorbeeld , die aan de Indiscbe fauna zoo veel zorg beeft besteed, bet Indiscbe element zuiver te ebmineren. fntusscben zullen er zoblogiscbe werken of nommcrs van tijd- scbriften genoeg zijn, die tot eene betere voorsteUing der Oost- Indiscbe fauna badden kunnen aanleiding geven, dan de mijnc is. In de geograpbie is een zamenwerken van velen volstrekt noodig. bl. 42.) Bijvoorbeeld in de werken van Muller en Scbwaner cn in de bovenaangebaalde bescbrijving (n°. 16) van een deel van Borneo’s Zuidkust. bl. 42.) De beer Bleekrode beeft dit indertijd wel voor mij willen onderzoeken. bl. 25.) Men vindt deze (?) ook Koeringgi genoemd , een naam, dien ik niet verklaren kan. Dit gaat beter met den naam Tjoelija, dien men ook vindt, cn waarmede de Teloegoe-volken van Dekan zouden bedoeld worden , in tegenoverstelling van de Orang Kling, zoo als alleen de Tamilen zouden genoemd worden. Tjoelija nu is blijkbaar eigenlijk Tjaulja, d. i. een inwoner van bet rijk Tjola , vrocger in Zuid-Dekan gelegen ; maar in dit geval beeft men misscbien recbt van zicb te verwonderen, dat die naam aan de meer noordelijk wonendc Teloegoe’s zou gegeven zijn. bl. 59.) Zie n“. 31. bl. 61.) Over de bijzonder dunne bovenUp der Bataks zie V. d. Tuuk in de Aanteekeningen op Lassen’s Gescbiedenis van den Indiscbcn Arcbipel, uit bet Hoogduitscb vertaald door Dr. de Klerk, bl. 17. ** bl. 61.) Lubach , Grondtrekken eener etbnograpbie voor Neder- land. Wat mij voorkwam uitsluitend betrekking te bebben tot de 12 Digitized by Google 178 Zuidzee-eilanders en de Papoea's, welkc laatstc de sclirijver ins- gclijks tot den Maleischen stam of »Indo-Australischen hoofdgroop* brengt, hcb ik weggelaten. ™ bl. 61.) Bleekcr, in Tijds. v. Ned. Indie, 1849, II, bl. 179 (vei-". IV, 2, bl. 135), cn in Indisch Archief, I, 279. ™ bl. 63.) Het spring! in ’t oog, dat mijn oordeel over den oorspronkelijken toestand der Maleijcrs geheel anders is dan dat van Crawfurd, die, llistorj' of the Indian Archipelago, II, p. 85, het volgende zegt : » On the evidence of language (wanneer men niets anders heeft dan woordenlijsten , gelijk de schrijver, aller- ongelukkigst) , we may pronounce as to the state of civilisation of such a nation, that they had made some progress in agriculture, that they understood the use of iron. — had artificers in this metal and in gold; perhaps made trinkets of the latter, — were clothed with a fabric made of the fibrous bark of plants , which they wove in the loom, — were ignorant of the manufacture of cotton cloth , which was acquired in after times from the conti- nent of India, — had tamed the cow and buffalo, and applied them to draught and carriage, — and the hog, the domestic fowl and the duck , and used them for food. Such a nation , in all probability, was in a state of social advancement beyond the ancient Jle.xicans » , enz. De voorwerpen onzer sympathie ver- schijnen ons zoo gemakkelijk in een licht, dat hen met eene aureole omgeeft; maar dat is een verleidelijke gloed, die op den duur niet bestand is tegen den rustigen glans van het licht dcr waarheid, waarbij alle sympathien en antipathien verdwijnen. — Hoe gaarue ik overigens over dit niet onbelangrijke ondenverp wat racer had uitgewijd , het kwam mij voor , dat het hicr daarvoor de plaiits niet was. Wat van het aanbidden der hemelligchamen op Timor gczegd is, heeft eene opheldering noodig, daar men hot anders verkeerd zou begrij|)en. ’t Is niet anders dan dat zon , raaan en sterren daar ook onder de geesten zijn opgenomen, volstrekt geen gcrc- geldc sterren -cultus. Ilet is daarom misschien ook geheel onnoo- dig om hier aan vreemden invloed te denken. Trouwens de bedoe- ling van § 78 is ook geen andere, dan om op de mogelijkheul van zulk een invloed te wijzen. Digitized by Google 170 iii bl. 66.) Wij zagen boven reeds dat de Orang Kling nog steeds in menigte in den Arcbipel aanwezig zijn, zoodat bet vcr- keer tusschen bet vasteland en de 0. L eilanden eigenlijk nog altijd voortduurt. Dat bun invloed ook in later tijd nog van be- lang geweest is, blijkt uit bet Tamilscbe element, dat in de Maleische taal en btteratuur aanwezig is. Tusscbeu den Arcbipel en de Westkust van Vddr-Indie en wel bepaaldelijk bet Noor- den, Goezerate, moet ecbter ook verkeer bebben plants gebad Ook over dit onderwerp blijft nog veel, bijna alles, te onderzoeken over. ^ bl. 78.) Jungbubn laat, Java, Ij bl. 9^ de lengte-as van Java de vulkanen Salak, G6dd, bet plateau van Bandoeng, den Soembing, Merbaboe, Lawoe, TengSr en Idjen snijden en bere- kent baar dan op 532 g. minuten , d. L 1S3 g. m. , lengte. — Bij dl. Ij bl. 15fi , geeft hij een kaartje , waarbij eene rcgte lijn den Salak, G6dd Tjbrmd, Slamat, Soembing, Mfirapi, Lawoe, Wilis , TengCr , Kaoen en Idjen verbindt en evenwijdige lijnen aan weerszijden weder andere bergen snijden of in baar verlengde buiten Java ontmoeten. Daar nu deze beide regte lijnen niet overeenkomen , moeten zij een van beide krom wezen, en is de groote kaart van Java, die bij dat werk behoort, te vertrouwen, dan zijn beide krom. Ik ben de kaart, als van de jongste dag- teekening, gevolgd, maar vrees dat ik mij nog te veel door zulk eene denkbeeldige lijn heb’ laten inflnenceren. Want bebalve dat de natunr niet zoo met bet lineaal werkt, ook de voorstelbng dat de lengte-as van Java door de vulkanen zon aangewezen zijn, be- rust, voor zoo ver ik de zaak begrijp, op een verkeerd experiment, dat met andere experimenten in strijd is. Zeker ecbter is bet, dat systemen, indien zij op degelijke, wetenscbappelijke waarde aan- spraak zullen maken, boe verleidelijk bet ook zij ze te maken en boeveel gelegenbeid zij geven tot vernuftige en zelfs gelukkige opvattingen; wanneer men er gevolgtrekkingen op wil bouwen, bebooren gebaseerd te zijn op meer bepaalde en vaster grond- slagen, dan men bun zelfs in wetenscbappelijke werken nog zoo dikwijls, belaasi en meestal zelfs ter goeder trouw, onderscbuift. bl. 81.) Ik ben voor de voorstelbng van bet bergsysteem der Preanger de kaart van Jungbubn gevolgd die ik niet beb Digitized by Google 180 kunnen overeenbrengen met zijn systeem dier bergen, zoo als dit, door een kaartje opgehelderd, te vinden is in Java, II, bl. 43. bl. 86.) Het nieuwe Kolon. Verslag over 1850, geeft, wat de bevolking betreft, aanleiding tot de volgende verauderingen. De bevolking van Java met de eilanden, op ult. December van dat jaar, was 12,718,717. Deze over eene oppervlakte van 2444.6 vierk. g. m. gerekend, geeft 5203 zielen per vierk. m. , dat is 0,934 van die van Nederland (ult. 1861). — VVanneer men West- Java tot den MSrbaboe uitstrekt, dan komen er van die 2444.6 vierk. m. op het eerste 1150 , op het laatste (zonder Madoera) 1197 , terwijl de bevolking van het eerste bij die bcrekening 6021 en van het andere 5375 zielen per vierk. g. m. is, hetgeen op merk- waardige wijze overeenstemt met hetgeen men nit de geographische verhouding dier beide deelen van het eiland moest vermoeden , zelfs al laat men eenige onjuistheid toe in de bepaling der opper- vlakte, zoo als die naar alle gedachten wel zal bestaan. Overigens hebben door deze nieuwe opgaven ook de andere op- gaven van tevolking, die in dit werk voorkomen, vooral die in § 70, eene wijziging noodig, en worden de vijf aldaar opgegeven getallen voor Java 22,663, 149,424, 6133, 26,235 en 12,514,262, terwijl de gezamenlijke bevolking onzer bezittingen bijna 900,000 zielen grooter is dan zij daar is opgegeven, te weten 18,163,167. bl. 87.) ’t Zal naauwlijks noodig zijn de verkortingen te verklaren, h. hoofdplaats, gn. gelijknamig, K. residentie, A. K. aasistent-residentie enz. Waar de h. niet opgegeven is, is zij gn. met de B. of het regentschap. 