Tobasche spraakkunst : in dienst en op kosten van het Nederlandsch Bijbelgenootschap
Dit boek is zo oud dat het auteursrecht erop is verlopen, zodat het boek nu deel uitmaakt van het publieke domein. Een boek dat tot het publieke domein behoort, is een boek dat nooit onder het auteursrecht is gevallen, of waarvan de wettelijke auteur srechttermijn is verlopen. Het kan per land verschillen of een boek tot het publieke domein behoort. Boeken in het publieke domein zijn een stem uit het verleden. Ze vormen een bron van geschiedenis, cultuur en kennis die anders moeilijk te verkrijgen zou zijn. Aantekeningen, opmerkingen en andere kanttekeningen die in het origineel stonden, worden weergegeven in dit bestand, als herinnering aan de lange reis die het boek heeft gemaakt van uitgever naar bibliotheek, en uiteindelijk naar u. Richtlijnen voor gebruik Google werkt samen met bibliotheken om materiaal uit het publieke domein te digitaliseren, zodat het voor iedereen beschikbaar wordt. Boeken uit het publieke domein behoren toe aan het publiek; wij bewaren ze alleen. Dit is echter een kostbaar proces. Om deze dienst te kunnen blijven leveren, hebben we maatregelen genomen om misbruik door commerciële partijen te voorkomen, zoals het plaatsen van technische beperkingen op automatisch zoeken. Verder vragen we u het volgende: + Gebruik de bestanden alleen voor niet-commerciële doeleinden We hebben Zoeken naar boeken met Google ontworpen voor gebruik door individuen. We vragen u deze bestanden alleen te gebruiken voor persoonlijke en niet-commerciële doeleinden. + Voer geen geautomatiseerde zoekopdrachten uit Stuur geen geautomatiseerde zoekopdrachten naar het systeem van Google. Als u onderzoek doet naar computervertalingen, optische tekenherkenning of andere wetenschapsgebieden waarbij u toegang nodig heeft tot grote hoeveelhe- den tekst, kunt u contact met ons opnemen. We raden u aan hiervoor materiaal uit het publieke domein te gebruiken, en kunnen u misschien hiermee van dienst zijn. + Laat de eigendomsverklaring staan Het "watermerk" van Google dat u onder aan elk bestand ziet, dient om mensen informatie over het project te geven, en ze te helpen extra materiaal te vinden met Zoeken naar boeken met Google. Verwijder dit watermerk niet. + Houd u aan de wet Wat u ook doet, houd er rekening mee dat u er zelf verantwoordelijk voor bent dat alles wat u doet legaal is. U kunt er niet van uitgaan dat wanneer een werk beschikbaar lijkt te zijn voor het publieke domein in de Verenigde Staten, het ook publiek domein is voor gebruikers in andere landen. Of er nog auteursrecht op een boek rust, verschilt per land. We kunnen u niet vertellen wat u in uw geval met een bepaald boek mag doen. Neem niet zomaar aan dat u een boek overal ter wereld op allerlei manieren kunt gebruiken, wanneer het eenmaal in Zoeken naar boeken met Google staat. De wettelijke aansprakelijkheid voor auteursrechten is behoorlijk streng. Informatie over Zoeken naar boeken met Google Het doel van Google is om alle informatie wereldwijd toegankelijk en bruikbaar te maken. Zoeken naar boeken met Google helpt lezers boeken uit allerlei landen te ontdekken, en helpt auteurs en ui tgevers om een nieuw leespubliek te bereiken. U kunt de volledige tekst van dit boek doorzoeken op het web via http: //books .google . com I r UC-NRLF 1,111 ii|i; III III 'llillllll III fiiiHIHIlll «B 123 70ft ■^-•'X,^^,?;;^ 1 SERKIIEY ^ UBRARY UNIVERSITY OF CAUFORNIA V ö'^ / TOBASCHE SPUAAKKUNST. l^" TOBASCHE SPRAAKKUNST, IN DIENST EN OP KOSTEN NEDERLANDSen BIJBELGENOOTSCHAP, VERVAARDIGD H. N. VAN DER TÜUK. Eerste Stuk. (KLANKSTEIiSBL). AMSTERDAM, PREDERIK MULLER. GEDRUKT BIJ C. A. SPIN & ZOON. 1864. PRESERVATION COP«' ADDED ORIGINAL TO BE RETAINED MAR 6 1995 J VOORREDE. Zoo ik' als afgevaardigde van H Nederlandsch Bijbelgenootschap niet verpUgt was een Spraakkunst van [t Tobasch te schrijven 9 dan zoude ik dit werk nog eenigen tijd uitgesteld hebben, omdat ik overtuigd ben niet in staat te zijn 9 een Spraakkunst te leve- ren, die van die taal een behoorlijke voorsteliing geeft 9 want om dit te kunnen doen, is het noodig, dat men niet aUeen de ver- schillende Bataksche tongvallen kent, maar ook de overige talen van Sumatra zoo als *t Maniawejsch, Rëdjangsch, Lampongsch enz. *t Zoude wéinig moeite kosten één Woordenboek van al die talen te geven, zoo men slechts de gelegenheid had ze ter plaatse te beoefenen 9 daar zij elkander niet alleen in vele woorden, maar zelfs in eigenaardigheden van uitspraak zoo zeer gelijken, dat men dikwijls slechts een regel te geven heeft, waaruit men een en 't zelfde woord in zijn verschillende vormen kan terug vin- den. Be taal, die veel licht over sommige onverklaarbare ver^ schijnsels van 't Bataksch zoude hebben kunnen verspreiden, is zonder twijfel het Lubusch {of ülusch) in zuid-Mandaüing , daar toch de Lubus wel de oorspronkelijke bewoners, althans van 't zuidelijk gedeelte der Bataklanden geweest zullen zijn. Ik had ook deze taal gaarne in mijn Woordenboek en Spraakkunst wil- len opnemen, maar daartoe ontbraken mij de middelen, die wel noodig waren niet zoo zeer voor een reis derwaarts, maar voor een verblijf ter plaatse van eenigen duur. * Uit 't bovenstaande kan men zien, dat ik zeer goed weet, wat aan mijne Spraakkunst ontbreekt, en dat ik het aan een ander moet overlaten, de door mij waar genomene feiten , — die ik niet heb toillen verzwijgen9 hoe duister sornmige mij ook gebleven zijn, — nader te onderzoeken, 't Leveren van een model-Spraakkunst, waarnaar zich ieder voortaan te regelen heeft, die aan de talen van den Indischen Archipel zijn leven wijdt, zal wel voor nie- mand mogelijk wezen, ofschoon er zijn, die zich verbeelden, door loijsgeerige redeneringen daartoe in st€^at te zijn *. Het zoude mij ^ Zie myne verhandeling Taco Boordd's beoefening van het Javaansoh bekeken, 335 II. VOORREDE. gemakkelijker geweest zijn, en ook minder tijd gekost hebben y zoo ik een kleine Spraakkunst had lüülen geven, maar ik sta niet op het hooge standpunt van een Orakel, om van den le- zer te vergen, dat hij iets van mij, zonder dat ik er de be- wijzen bij geef, als waarheid moet aannemen. Buitendien is een zoogenaamde schets van een spraakkunst meestal niets an* ders dan een voorwendsel, om zich van de moeijelijkheden af te maken, en tevens, vooral als men op een geheimzinnige wijze dcMrin eenige raadsels uitêtrooit, een leepe manier om zich buiten schot te houden. De leerling, die begrijpen zal, dat hij zich alleen aan 't geen in de §§ staat, vooreerst te houden heeft, en de aanmerkingen, aanteekeningen , en 'tgeen over de iongvall^i vermeld wordt, overslaan kan, om het slechts hy voorkomende moeijelijkheden te raadplegen, kan niet over te groote uitvoerig^ heid te klagen hebben. Voor hem is het raadzfmm zich voor- eerst bij *t Tobasch te bepalen ^ en van dit eerste stuk niet meer dan de 25 eerste bladzijden te lezen , zonder zijn geheugen ie vermoeijen met al de aangehaalde voorbeelden , die ik slechts tót beioijs der verschijnsels' heb opgegeven, of met de afwijkingen, die in de a*5 en h's enz. vermeld zijn. Eerst wanneer hij zich de hoofdzaken heeft eigen gemaakt, en reeds aan H lezen van teksten is , zal hij daar kennis van moeten nemen, om in staat te te zijn een woord in een ongewonen vorm op de regte plaats in *t Woordenboek te zoeken. Een korte Spraakkunst van 't Bataksch te schrijven is wel niet zeer gemakkelijk, tenzij men al de vormen, die een en 't zelfde, woord kan hebben (als b, v, dan, daoan, daban, dahan en dawan, husktis, usktls, hukkds en hutsds), in een Woordenboek wilde opnemen, en dus een Woordenboek geeft, dat door dikheid uitmunt, en de dilettanten in de gele- genheid stelt , zeer geleerde vertoogen bij 't groate publiek over * de taal houden. Misschien zal een ander mij den tijd besparen tot het geven van een verkorte Spraakkunst, die zonder twijfel veel nut zoude kunnen doen, zöo hij maar niet de dwaasheid begaat, zaken weg te laten, die tot het verstaan van een Ba- taksch geschrift niet kunnen ontbeerd worden, iUsTEBDAM, H. N. VAN DER TUUK. 18 Mei 1864. INLEIDING. I. 'tBataksch behoort tot de familie van talen, die men de Ma- » Uiêch'Póiynesische heeft genoemd, en wel tot de Westelijke hoofd-af- deeling, die zich van de Oostelijke vooral door een krachtiger klank- stelsel onderscheidt. In de Westelijke hoofd-afdeeling kan men weder twee afdeelingen stellen: ^n consonantiiohe tn e&n vocalische. Tot de consonantische zijn te brengen de talen die een medeklinker als slui- ter van een woord hebben, en tot de vocalische, die slechts woorden die op een klinker uitgaan, kennen. Tot de vocalische behooren b. v. HNiasch, en ook 't Malagasisch , hoewel hier de eindklinker van een woord nagenoeg stom is; b. v. Idland (weg) = Jav. en Bat, dalan. Tot de consonantische behooren 'tBataksch, Maleisch, Javaansch, de talen der Philippijnen en andere, die nog niet toegankelijk zijn. Tot een middensoort, die men de half-vocdlische Vbh noemen, behooren de ta- len, die zoo als b. v. *t Menangkabowsch, Makasaarsch en Bugineesch slechts enkele medeklinkers alö sluiters van een woord dulden. a, *t Makasaarsch en Bugineesch kennen als sluiters van een woord slechts den keel-neosklank {ng) *, en een onvolkomen uitge- sprokene k (die wij door q uitdrukken) *. b. 't Menangkabowsch kent in inheemscke woorden als sluiters van een woord slechts de ^ ^, de A * , de neusklanken (met uitzon- dering van de nj) en een zacht gebraauwde r ^ Overgenomen woor- den, zoo als öaraé (uit 't Mal.), barhat (uit 't Arab.), zijn als aange- leerde uitgezonderd. II. 't Bataksch is als de taal van een onbeschaafd volk bijzonder * Zie bl. 7 aanU ^ Zie bl. 73 r. 1. ^ Zie bl. bl. 71 aant. onder XII, bl. 72 aant, 1 en 2 en aanU onder XIV. * Zie bl. 71 aaiU, 1 en 2, bl. 72 aamt. 1. * Zie bl. 52 aant. 3. IV INLEIDING. arm in woorden, die het algemeene moeten uitdrakken, en zeer rijk I in dezulke, die 't meer b^zondere te kennen geven. Zoo b. v. heeft het geen woord, om aap in 't algemeen uit te drukken, terwijl het van iedere bijzondere aapsoort een naam opgeeft ^. De algemefne woorden zijn er van bijzondere afgeleid ('t woord voor vogel is er b. v, van hip afgeleid *); 't geen wel van alle talen kan gezegd worden. in. Er zijn drie hoofd-dialecten: 'tTobasch, het Mandailingsch en het Dairisch. 't Tobasch is weder onderscheiden in echt Tobasck en 9ub-Tobaêchy dat naar mate het naar 't Mandailingsch of Dairisch over- helt, ook weder verschillend is. 't Mandailingsch is weder onderschei- den in noord-Mandaüingêch (ook wel Angkólasck genoemd) en zmd' Mandaüingseh, De juiste grenzen dezer dialecten op te geven, is tot nog toe niet te doen. Wat de West-kust van Sumatra betreft, men kan veilig stellen, dat het Mandailingsch zich van 't Ophir- of Fasa- wfl«-gebergte ten zuiden uitstrekt tot aan de noordelijke grenzen van optrok en Batang-toru, 't Dairisch wordt in 't noorden en noord-westen van Barus, en verder te Singkel ^ en de binnenlanden dezer plaats gesproken. Ten Oosten en Noord-Oosten van Siboga {Si-óolga), Barus, Sorkam (Surham), in Silindung, en in de aan 't Meer (tdo) gelegen landschappen heerscht tTobasch. Wat de Oostkust betreft, uit de be- rigten van elders weet men, dat aldaar in de binnenlanden twee dia- lecten gesproken worden, waarvan 'teene 't Dairisch is, en 't andere 't Tobasch. In Anderson's Mission to the East-coast of Sumatra heet 't Tobasch Fardembanan en 't Dairisch Karow harow. Het laatste is de Maleische uitspraak van Karo (naam van een landschap, waar men Dairisch spreekt), en 't eerste beteeken t toaar demèan aanwezig is, d. i. de taal, waar men de betel demèan noemt, zoo als in 'techt-To- basch. Deze benaming is zeer verklaarbaar uit de gewoonte der in- landers een vreemdeling op 't onderscheid van dialect opmerkzaam te maken door een woord aan te halen, dat iets voorstelt, dat hem zelf, zoo als de betel, na aan 't hart ligt. De eerste les, die ik van een Ba- takschen geleerde genoot, was een opsomming van de woorden, die ^ Voor ffeeH heeft het drie woorden tondi {de persoonlijkheid van een leven- de), hegu ide persoonlijkheid van een afgestorvene; ook spook) en sumangot {de persoonlijkheid van een afgestorven verwant). BQ 't bijbel vertalende gedeelte van mtjn taak heb ik Heilige Oeest met tondi parhadija moeten vertalen. * Zie bl. 68 aanm.; zie voorts Wdb. oxiikt pinggan en passim. ^ Hier is het echter zeer met Maleische en Atjinesche woorden vermengd. INLEIDING. V betel beteekenen, waarbij hij mij vooral op 't hart drukte, mij niet in te beelden, ooit kans te zullen hebben, alle in de verschillende land- schappen gebruikelijke tongvallen meester te worden, en mij in de meening bragt, dat er wel een paar dozijn tongvallen waren aan te leeren. lY. \^n de taaisoorten zijn te noemen*. 1**. De andung-iaai d. i. de taal der over een lijk weeklagende vrouwen. Ziy bestaat in versierde uitdrukkingen, die nu eens ver- ouderde woorden z\jn, dan weder omschrijvende, die men door 't voorhechtsel si den vorm geeft van eigennaam; zoo b. v. sirmancijo* djah {Stapper) in plaats van pat {been). Vooral in 't Mandailingsch worden stukken in de andung opgesteld, waarin de schrijver zich over zijn ongelukkig lot beklaagt, zijn ouders van wreedheid beschul- digt, daar zij hem niet naar de andere wereld hebben wilden mede nemen enz. In de verhalen wordt ruimschoots van andung-viooxdiein gebruik gemaakt, en zelfs in depoda (zie 3°.). jianm, In Dairisch is deze taaisoort niet in zwang. 2**. De hata ni hegu aijar d. i. de taal, die iemand spreekt, zoo lang zija persoonl^kheid (tondt) plaats maakt voor die van een afge- storvene, uit wiens naam hij dan spreekt. De woorden van deze taai- soort zijn dikwijls ook omschrijvende. 3°. hata poda (onderwijstaal) d. i. de taal, die gebezigd wordt in de boombast-boeken, die meestal in de verschillende soorten van wig- chelarij onderrigt geven. Yele woorden hiervan zijn niet in dage- lijksch gebruik; zoo b. v. de namen der 8 cardinaal-punten van 't compas, die allen uit 't Sanscrit zijn ontleend (in plaats van kabit- saran mn-opkomat-plaate ^ Oosten ^ heet het dan purha *). — ledere soort van wigchelarij heeft hare b^zondere termen, waarvan men niet altijd de aanleiding kan weten, daargelaten nog, dat sommige soor- ten van wigchelarij in vele landschappen niet meer in gebruik zijn , zoodat men een boek, daarover handelende zonder haar in praktijk te zien brengen, op vele plaatsen niet kan begrepen. Zoo wordt b. v. in de pamodilon (de kunst van met een geweer te se/neten^ waarin onder- lig* gegeven wordt als ware het een wigchelarij) in plaats van rc^uk (buskruid) padusi (Menangkabowsch vrouw), in plaats van taroktok (hartklopping-plaats) data gumuru (Mal. darahgumuruh: donderend bloed) gebezigd. Zie bfly. Wdb. onder affoni. VI INLEIDING. a. hata tondtmg is een minder deftige naam van de hatapoda, en wordt ook in èen engeren zin genomen, namen Üijk wanneer men van een wigchelarij spreekt, die niet zoo zeer op den oorlog be-. trekking heeft, en als dingen van minder gewigt, als b. v. 't te zoek raken van eenig goed, behandelende, niet zoozeer door raadpleging van een boek in werking gebragt wordt. 4**. haia pangaraksaon is de versierde taal, die de ékttu (theoloog, wigcnelaar, duivelkunstenaar en doctor te gelijk) big geestaanroepin- gen of feestelijke gelegendheden bezigt, sprekende hij dan van le- venlooze voorwerpen als van Heeren en Dames, die een naam krij- gen, ontleend aan d'een of d'andere eigenschap van het voorwerp; 43. V. si^radjO'martalmdan (Forst'door-elkander-kruisgemjze'geèonden) in plaats van tarik ni gordang (jpauktrond^nen)^ d-adji-marhirlo-hirlo {Verst FUkkeraar) in plaats van api (mur) enz. De als dames voorge- stelde voorwerpen heeten in deze taaisoort meestal »rdajang (de jonge jufvrouw zus en zoo). 5°. hata tabas (jprevelformulier-tisud). De woorden zijn niet alleen verouderde maar zeer vaak geheel onbegrijpelijke, en juist hierdoor van onbegrijpelijk veel kracht; zoo b. v. èit8umirlaii(mi *i kr. Mal. Usmullahi)^ waarvan geen heidensche Batak de beteekenis weet. 6**. hata nipartodung (de taal der kan^erhtders) d. i. de taal, die de kamferhalers moeten bezigen, om gelukkig te kunnen zijn in 't vinden van de zoo moeijjelijk te vinden kamfer. Aanm, Zoo zijn ook bij de jagt en vischvangst zekere woorden verboden 9 en worden als zoodanig door andeie vervangen. Y. De Bataksche taal heeft door aanraking met de beschaafdere Maleiyers vele woorden uit HMaleisch ovei^enomen. De Sanscritache woorden zijn er niet onmiddelijk in gekomen, maar door een Maleisch volk heen, daar zij in hun vorm de blyken dragen, van eerst door een taal, die de klankwetten van 't Jav. of Maleisch heeft, verbasterd te zyn *. In 't Mandailingsch zijn vele woorden uit 't Menangkabowsch, vooral uit dat van 't aangrenzende Bdo ^. VI. In klankstelsel is 't Bataksch 't naast verwant met 't Malaga- sisch (zie bl. 82 onder), maar in de grammatica met 't oud-Javaansch * Zie b. V. bl. 51 «ow^., bl. 67 a, en vgl. mortika, dtt bljkens de o (ah vertegenwoordiger van ë, zie bl. 33 è) een transcriptie is van 't Jav. nièrtjika nit Sanscr. wrëstjika, mangsi de Jav. vorm van *t Sanscr. man, enz. Ziè b. V. poken (bl. 59 aant, 2), de namen van klophaan-soorten , enz. INLEIDING. VII (Kam) en het Ti^aalscfa. De verwantschap met het Niasch bestaat slechts in enkele woorden, waarvan de meesten ook in de zastertalen gevonden worden. Vroeger echter moet het meer wooiden met het Niasch gemeen hebben gehad ^. Vn. De letterkande bestaat uit voorschriften (poda) omtrent wig- chelarilj, verhalen, geestaanroepingen, weeklagten (andung), liedjes (eHde}, gedichten van langeren adem, zoo als b. v. de n-tmrganggang gaól^ en verhaal-raadsels {iorhan-éorhcman). 't Grootste gedeelte be- staat nit proza, waarin echter een menigte rijmpjes 2ijn ingevloch- ten. Yertalingen uit andere talen bestaan er niet, en waar een Ba- taksch geschrift de bl^'ken draagt van uit een andere taal ontleend te zijn, is de kleur zoo Bataksch, dat slechts Mer en daar een eigen- naam den vreemden invloed kan doen vermoeden. Yoor de- kennis van taal en volk zijn de verhalen het belangfykst, daar de personen die er in spelen, dikwijls sprekende voorkomen. Voor de kennis der dialecten zijn de wigchelarij-voorschriften van veel belang, daar men van deze soort van letterkunde bijna in ieder landschap geschriften vindt. a. De verhalen, weeklagten, liedjes, verhalende raadsels en gedichten worden meestal op bamboe geschreven. Men vindt zeer weinig verhalen op boombast geschreven, b. De wigchelarijj-voorschriften vindt men meestal op boombast geschreven. De boombastboeken heeten pustaha (de uitspraak van 't Sanscr. pustaka) . of lopijan (lapihin in 't Dairisch). 't Is niet onwaarschijnlijk, dat de oudste letterkunde der Bataks in wigchelgeschriften heeft bestaan. c. In 't Mandailingsch worden de verhalen, die met andung- woorden doorspekt zijn, en zingenderwijs verteld worden, turi- turjjan genaamd, terwijl die welke in de dagelijksche taal zijn opgesteld, en sprekenderwijs worden voorgedragen, hobar-kóbaran heeten. d. Wetten vindt men zelden opgeschreven,"^ en evenmin rede- voeringen, die stellig de schoonste stukken der letterkunde zou- den zijn, daar de Bataks (vooral die van Toba) veel werk daarvan maken. Vni. Daar uit gebrek aan verdeeling van den arbeid j3oms ieder * Zie Wdb. b, v. onder suwa, tola, waarvan de verkeerde vertaling uit ver« warring met vroeger in het Tobasch gebezigde woorden moet verklaard worden. VIII INLEIDING. bijna alle ambachten op zijn tijd uitoefent, zoo kent ieder Batak zijn taal beter dan iemand die tot een beschaafde natie behoort. Men kan hem daarom veilig over de namen der verschillendsoortigste zaken raadplegen, als b. v. over de namen van planten, vogels, visschen, gedeelten van een gebouw, de termen bq 't schieten enz. Daar bij hem het onderscheid tusschen schrift- en spreektaal, waar hij niet met wig- chelarij te doen heeft, niet in acht genomen wordt, zoo schrijft hij z\jn taal gemakkelijker en beter dan menig individu van een beschaafde na- tie, die aan de ketting loopt van een overgeleverde taal. In Mandai- ling is de inlander door den invloed van de door de ambtenaren aan- gestelde schoolmeesters en tolken, waarvan sommigen vreemdelingen zijn, op weg zijn taal slecht te leeren schrijven. Men kent op de Gou- vernementscholen te veel gezag toe aan de Mohammedaansch gewor- den Bataks, die als nieuwe bekeerlingen met Maleische woorden zoo- veel mogeligk zoeken te pralen *; van daar de ellendige schoolboekjes, die men aldaar der jeugd in handen geeft, en die, zonder dat men er erg in heeft), den Heiden langzamerl^and geheel onder den invloed van den Mohammedaan zullen brengen. Zoo b. v. bezigt men heden in Mandailing slecbts zelden meer hadjaran (paard), en gebmikt in pi. daarvan hudo (Men. Mal.). Dit is wel een groot be- w^s van Maleiscben invloed, daar dit woQrd zelfis niet in 'tLnbusch, alwaar men hadjawan bezigt, bekend is. I. SCHEIFT EN ÜITSPBAAK. § 1. Men schrijft van de linker- naar de regterhand, — en daar 't geen, waarop men gemeenlijk schrijft, bamboe is, die wegens de kokerach- tige gedaante wel niet gemakkelijker dan in de lengte beschreyen of liever besneden kan worden — steeds van onderen naar boven. Bij 't lezen kan men 't geschrevene in een horizontale ligging vóór zich honden. N § 2. 't Alphabeth heet n-nja^sija; de schriftteekens, die op zich zelve een klank voorstellen, heeten surat na sappulu sija {de \9 schfiftiee- kens) of ina ni surat {groot schrift) in tegenstelling van die, welke slechts met hen in verbinding gelezen, en anak ni surat {klein sckriff) genoemd worden. Ina ni surat: gedaante. •79 naam. a ka klaok en tnoscriptie. drager van een klinker (te vergelijken met de stomme h in 't Eransch). h (} 10). OC ma m. ^ na ra n, r (zie nader § 7 aanm. 6). 5^ ta t ir sa , «. ^ pa ■ la p,. l •^ ga g in 't Engelsche good, 1 y gedaante. naam. klank en transcriptie. ^. dja j m 't Engelsche yoA:^, maar met minder sissing; altijd zoo nit te spreken , dat de j van de trans- criptie {dj) niet afzonderlijk hoorbaar is; radja en niet rad'ja. -^ da d, < nga ng als in wangen y of 't Engelsche sitter, maar zoo, dat de klinker a van een voorgaande letter- greep open blijft klinken; b. v. tdnga en niet tanga. Als beginner van een woord voor de meeste Europeanen moeijelijk uit te spreken. C30 6a b. sr7 v>a w (zie nader § 17). T5>^ ja j (aie nader \ 17). . ^ tiija nj wordt allera in 't alphabet opgegeven maar nooit gebraikt (zie nader \ 7 aanm. 8). -sr i de klinker i als op zich zelf een lettergreep vor- mende. ■=.. u de klinker oe (transcriptie: u) als op zich zelf staande lettergreep. Aanm, In vele landschappen bezigt men 777 in plaats van yz, > ®^ ^2i^ ^^ plaats van t^ (vgl. Dairisch A). De opgenoemde letters, met uitzondering der twee laatste («• en ^ ). worden met dea klinker a uitgesproken; b. v. sbb^— rapa. Om haar dien klinker te ontnemen, of wel een ander te geven, bezigt men de anak ni êurat, waaronder ook begrepen zijn 't teeken, dat de ng als sluiter aanduidt, en de pangolat (} 3). § 3. Anak ni surat: O (kaludm) staat regts achter de letter op dezelfde lijn (^9 o ——O ript)y én heeft zelfs in een gesloten lettergreep den open klank van i in tiiel of onze ie; tistis spreke men tiesties uit. > (haborutcan of haborotan) voorziet den medeklinker van den klin- ker w, die zelfs in een gesloten lettergreep den open klank heeft van oe bij ons (nooit als u in 't Hoogduitsche muttery^ iustus spreke men toestoes uit. De plaatsing zie men uit -jT" pu, -«v lu, X/^iJu, -^y nu, «» bu, v/^ mg, «^ ku, s=^ ru, 55 (XTZ,) tu, — ^ gn, r^ (c^) tvit, o^ mu, ^ «M, c^ <^tó, ^ du, <; «/7«. X («a^ala of Mora) staat regis achter den medeklinker op dezelfde lijn (CDx io), en voorziet hem van een klinker, die nu eens open (als de o in ons boven) dan weder gesloten (als in ons laf) uitgesproken wordt (zie nader § 6). « {haéadingan) staat links evenwijdig met de bovenste streep ( 2o he\ en geeft den medeklinker den klank e, die nu eens open (als in de eerste lettergreep van let>m), dan weder gesloten (als de e in h^ uitgesproken wordt (zie nader § 5). \ {jpangólat) staat achter den medeklinker op dezelfde lijn ( — — \ p)^ en ontneemt hem zijn a (§ 2 onder); b. v. ff^ — ■ \ rap. De ng wordt op die wijze slechts uit onkunde ontklinkerd, en heeft als slui- ter tot teeken de - {kamüaran of paminggiZ), De plaats van dit teeken is die van de hatadingan maar regis (cS bmg). Zoo de medeklinker reeds een i of o heeft, pleegt men het boven hen te schrijven; b. v. ooo ^^ng^ OOx bong. Ieder klinkerteeken staat in een gesloten lettergreep bij den slui- tenden medeklinker, en zoo het naast de letter plaats heeft, voor den ontklinkeraar (pangolaf); b. v. 5^ "T" \ tup^ ^-~o\ tip, 55 — — X \ iop. De e kak naar verkiezing bij zijn medeklinker geschre- ven worden; de een schryft bahen: co 3«7 ^3 \ , de ander 00 'T^ Uitspraak der Klinkers. § 4. De A. Omtrent de klinkers t en w valt niets meer te zeggen na 't geen $ a gezegd is. Omtrent de a is, na 't geen § 2 bij de < gezegd is, nog op te merken, 1°. dat hij in een gesloten lettergreep even als bij óns klinkt. 2°. dat hij in een laatste door n oi m geslotene en niet geklemtoonde lettergreep van zijn helderheid zoo veel opgeeft, dat hij naar een o in een geslotene lettergreep zweemt (nagenoeg als de Fransche o in école), zoodat hij hiermede dikwijls verward wordt; van daar b. v. lejan naast lejhn. § 5. De E. I. De ö klinkt als de e in ons bef 1". in een geslotene lettergreep (b. V. shbèng), 2°. in een opene lettergreep zoo de volgende gesloten is, en geen u heeft (b. v. tèjas, èsèng, tüt, mèndat)^ of open zijnde een 1* o of a heeft (b. v. Uo^ mèna)y 3^. in een opeiie laatste lettergreep die den klemtoon niet heeft (b. v. fótó), en 4°. in het op bl. 16 (r. B v. 0.) vermelde geval. II. Hij klinkt als de e in de eerste lettergreep van beven 1®. in een opene laatste geklemtoond» lettergreep (b. v. mali), 2**. in een opene lettergr. als de volgende een u heeft (b. v. èeffu, hesu£), en 3°. in een opene lettergr., zoo de volgende wegens 1°. ■/ heeft (b. v. bér^, b/ff/). § 6. Be O. I. Als big ons in lof 1°. in iedere geslotene lettergreep, waar III en IV geen plaats hebben (b. v. dok, dong, bot, dor), 2°. in een opene lettergreep zoo de volgende een b otè heeft (b. v. dbhbt, ibïè), en 3". in een opene lettergreep, zoo de volgende een f^ als sluiter of beginner heeft {(orang, thnga, dbngan, hbiang). IT. Als 00 in ons rooven V*, in iedere opene lettergreep, waar 2". en 3". van I. niet plaats hebben; b. v. góra, borat, JMa, bódat, ióru, bólon, dóran, bósik, hóbol, tabó, dóbó, III. Nagenoeg als de u .iü de Engelsche woorden sun en duU in een laatste door l of n geslotene lettergreep (b. v. bólin, hóboV), uitge- zonderd zoo z^ met een r oing begint (b. v. tbron, tbngbn, dangbl), IV. Als a in de voorvoegsels 55 «=5 x \ , — *^ x N . en OC *5 X \ ; b. V, OC ^^ X \ '7^ X -^ marhóda. Zoo die voorvoeg- sels voor een stam woord komen, dat met een klinker begint, laat men de X ook in 't schrift weg; b. v. 55 s=5 0-^ tarida (55 s=!^x\ a. Deze uitspraak der voorvoegsels is in sub-Toba en Man- dating alleen gebruikelijk. In Toba spreekt men morhóda uit, en schrijft zelfs, hoewel zelden, 55 x *^ O -^• b. Zoo mor, tor en por geen voorvoegsels zijn , behouden zij na- tuurlijk de gewone uitspraak b. v. in mbrgu, pbrlak, Übrluk (I) maar iardbk (voorvoegsel 5^ e^ x \ en stamw. dok), c. Zoo 't woord drielettergrepig is, maar niet afgeleid door een dier voorvoegsels, spreekt men naar verkiezing o of a uit; b. v. mortika en martiha, portibi enpartibL De uitspraak van o is hier verkieslijk, om het woord als niet afgeleid te doen uitkomen. NB. In 't geen verder volgt zullen die teekens van klinkeruit- spraak-wijziging niet meer gebezigd worden , en / drukt voortaan den klemtoon op de laatste lettergreep uit. Verhouding der Medeklinker* tol elkander. § 7. TARB 1 uu SCHBBPI. sroMPi. KLAIOail. ■Alf- Eumns. niuns. BLABB. keeUetters k g ng r h verhemelteletters. (m dj ipi) i tandletters t d n 1 lipletters p b m w sisser (zie aanm. 1). 8 " Aanm. 1. De medeklinkers, die in de twee eerste re\jen links onder elkander staan, worden vasty en de regts van hén staande in tegenstelling ijl genoemd (vgl. bl. 7 onder in de aant.). De bena- ming vaste strekke men niet tot de 8 uit, daar de sisser hoewel vas- ter dan de medeklinkers, die ijl genoemd zijjn, door zijn ^^»t«cA aan de ijle verwant is (vgl. aanm. 9, en § 30 XI). De halfklinkers zijn onder de ijle gebragt, daar h,io en j elkanders plaats nemen ($ 22 II 2** en de aanm.). — De vaste medeklinkers zijn naar mate van den nadrnk, waarmede zij nitgesproken worden, acherp of stomp. De stompe zijn nimmer sluiters (vgl. Janm. 7). a. De b wordt wel eens als sluiter geachreven, zoo dezelfde lettergreep ook met een b begint; b. v. u^ oo oo \ abc^ naast u^ oo "^ \ abap, Aanm. 2. De « moet blijkens § 11 onder de acherpe medeklin- kers gebragt worden. Hij is een tand-letter; ook in gedaante is h^ de Indische tand-« met weglating van de regts staande neerhaal (^gl- ^ ^^^ 'Z^)' 1^6 ^/ bestaat niet in T. en sub.-T. (zie nader Mandailingach A.). De stompe sisser {z) bestaat in geen Batakschen tongval, maar wel in het aan 't Tobasch zeer verwante Huwasch; hij zou tot de a staan als de g tot de ^, de ^ tot de ^, en de 3 tot de p enz. Aanm. 3. De medeklinkers bij wier voortbrenging 't zelfde spraak werktuig in werking is, worden hier ^eZ|^**«?acA% genoemd (/;, 5, w en tr zijn b. v. gelijkslachtig). Aanm. 4. De onder elkander in de drie linksche reijen staande medeklinkers zijn ongelijkslachtig , maar gelijJcgradig ^ daar zij tot hun geslachtgenooten in dezelfde verhouding staan; de k: g en 6 fig = ij: dj en «y = ^.- rf en « =;?.■ 3 en m. Ook de halfklinkers z^'n gelijkgradig door dezelfde verhouding tot hon geslachtgenooten, daar de j tot de «;, dj en tj staat als de tr tot de w, 5 en p. De » staat tot de ar als de ^ tot de g enz., en is dns gelijkgradig met de medeklinkers waaronder hij staat. Janm. 5. De neusklanken zijn niet alleen gelijkgradig maar te- vens als gelijkslachtig te beschouwen, daar zij allen door den neus klinken (uit deze dubbele verwantschap volgt § 30 III)* Aanm. 6. De benaming smelt- of vloeUleüers is op de / en ? niet toepasselijk, daar z\i met een voorgaanden medeklinker, al is deze zelfs scherp en vast, nooit één lettergreep kunnen vormen, zoodat lettergrepen als b. v. ira en tla niet bestaan, en tora en tola moeten worden (vgl. Dairisch A. II a); blijkens § 25 is de naam van triUer voor hen 't gepast. De r is als keel-medeklinker te be- schouwen, niet alleen omdat hij door sommige stammen scherp gebraanwd als de Arab, c uitgesproken wordt, maar ook omdat hij zich gaarne bij de a, die een keel-klinker is, bevindt ($ 17 Y a), en met den keel-neusklank dezelfde uitzondering in } 6 III geeft. De l is tandletter, en wordt als zoodanig dikwijls met d en H verwisseld (§ 30 II en IV; vgl. ook J 6 III). Hij mag in het Bataksch in één woord niet met de r plaats nemen (§ 24). Aanm, 7. De stompe medeklinkers mag men als een over- gang tot de ijle beschouwen, te meer daar zij zoo zwak zijn, dat zij, zelfs waar de woordvorming het niet eischt, na een neus- klank van hun geslacht verloren gaan {Baimch K I en vgl. § 80 IX). Waar zij sluiters zouden moeten zijn, vindt men een scherpe^ of w^ een neusklank van hun geslacht in hunne plaats (§ 80 VI aanm, 1). Aanm, 8. De » wordt als sluiter in plaats van nj vóór een dj geschreven (in M. en D. ook vóór een tj). Natuurlijk rigt hij zich alsdan naar 't geslacht van dien medeklinker, en klinkt er dus als njs die eén ondeelbare klank is, zoodat de j van de transcriptie niet gehoord wordt. Dat nj 't zij als beginner 't zij tusschen twee klinkers, niet uitgesproken kan worden, blijkt reeds uit zijn naam nija in plaats van nja (§ 2). In 't Dairisch wordt hij zelfs niet in 't alphabeth opgenomen (vgl. Mandailingsch P III). Aanm, 9. De « hoewel een scherpe medeklinker, kan met de l en r als dóórklinker gelden, daar hij even als deze medeklinkers als sluiter den stemstroom niet als dè scherpe vaste medeklinkers ky t enp (de tj zie aanm. 10) volkomen afsluit. Van daar dat lïij met de Z en r gelyke dienst doet (§ B7 I). Aant, Die ruisehing Tan de « eIb sluiter is dan ook de re- den, dat woorden die elders op een r, ? en 8 uitgaan, in 't Makassaarsch een naslag hebben, die door een opgeslokte k ge- sloten wordt, en denzelfden klinker heeft als de voorgaande leitergreep, terwyl de klemtoon in 't aldus verlengde woord op de derde lettergreep van achteren valt; h, v. lunaaaq = lunas (Mal.), sdnggaraq = sdnggar (T,), Jcdpalaq = Mptd (D.) enz. Daar andere woorden altijd den klemtoon op de voorlaatste hebben, zoo is de klemtoon op de derde van achteren wel een bewijs, dat die laatste lettergreep slechts een naslag is, die dairom voor een aanhechtsel plaats maakt als een oneigentl^ke, niet tot 't stamw. behoorende, lettergreep, 't Bepalende, « geen vormend aanhechtsel zijnde, ofschoon op dezelfde wijze geschre- ven, verplaatst den klemtoon niet, en doet om die reden dien «a- slftg blijven (b. v. kulipascüka d. i. kuhpasdq en a). Dat men nu in 't Makassaarsch hurupuq vindt naast huruq^ stoot den boven opgegeven regel niet omver, daar de naslag in dit woord ont- staan is om 't geruisch van een/, als blazer in 't oorspronkelijke Ar. woord (c^J.i.) na te bootsen. De neusklanken worden als sluiters van een woord in 't Makassaarsch door ng vertegenwoor- digd zonder naslag, waaruit blijkt, dat zij niet zoo mischend ziln als de r, Z en 5. Sommigen brengen hen daarom onder de ex- plodven, zoodat zij dan met de medeklinkers, die boven vast ge- noemd zijn, in één vak zouden moeten staan. Gelukkiger is de benaming resonant (§ 30 III e). Dat zij in hét Bataksch yl zijn, blijkt onder anderen uit § 30 III e aanm., en Bairisch F. Aanm, 10. Hoewél de tj {Mandailingsch A.), dj (§ 2) en nj (aanm. 8) ondeelbare medeklinkers zijn, zoo moet men hen toch als oorspronkelijk zamengestelde opvatten (zie b. v. § 30 V a)\ van daar dat tj nooit even als een andere scherpe medeklinker sluiter is , terwijl nj als sluiter Tan een woord niet uitgesproken kan wor- den (vgL aanm. 8). § 8. Versmelting van klinkers. Twee gelijke klinkers te zamen komende, 't zij bij afleiding, 't zij by ontmoeting van twee woorden, worden een, zonder. daarom lan- ger te worden (zie d). Komt de zaamgetrokkene klinker op die wijze 8 in de laatste lettergreep te staan, dan heeft deze den klemtoon; b. r, TTJ —.5^ '7^"oX\ htitahon, — u*«y -^ — X N ^^*«>' -C *-" X\ jiadopadop, -7^ ^x\ ^x*^>^"3X\ horhón, — ^x\ •^9 «— vrv- "o N porhaldn, OC ^ O -^ Ö •!==■ ifnaridi, a. De voor naam woordelijke aanliechtsels mu en hu als ook w^^ «^9 X *=5 en öO x/^x verliezen hun eindklinker voor een adjectief voornaamwoord. De algemeen gebruikelijke spelling laat ^ den klinker ook in 't schrift weg; b. v. -^ ^ ^ \ #0C "o X \ hudjurmón {Jtudjürmu on) deze uwe lans. Evenzoo het uitroepen- der wijze gebezigde indi; b. v. u^VoÓV -^"oXX indón (indi 4- on) zie dit hier/ u*> "oO\ -^ ^^ indadu (indi + adu) zie dat ginds/ Bij öO T/^x en i-r^ -79 x ^ ^a» de eind- klinker in 't schrift weggelaten worden; b. v. öOX/^o naast OOX/^^X"!?^ ^ajt. b. De eindklinkers der tusschenwerpsels gaan niet verloren; b. V. 00 u*«y OC ba amdng, u^ 55— O^ -^ aU edd, c. v^ ^ê— {Of) verliest vaak zijn eerste lettergreep na -3 als het pak aan/ beteekent; b. v. na Ie in plaats van na alé. d. De praepositie di voor 't voornaamwoord i komende om een bijwoord te vormen, moet een a inschuiven; b. v. -<^0'2rO di-8-i. Daar de zaamgetrokken klinker, zoo als boVen in de § ge- zegd is, niet gerekt klinkt als *, zoo zoude, zonder de ingescho- ven 8, di + i slechts di geven, en niet te onderscheiden zijn van de gelijkluidende praepositie. e. Achter 't voorhechtse| «i, zoo 't plaats neemt na mar, wordt voor idjur een t ingeschoven (marsiiidjur uit mar -h d -\- idjur; vgl. Bairisch E IV c), Aanm, In bott is i ook met den eindklinker van het voorgaande woord versmolten, maar op welken klinker ging dat uit? kan men hier een bota {gelijk beteekenende) onderstellen ? Evenzoo is in ba- iapa (Mal.) slechts apa te herkennen; 't Men. kent het niet, en ge- bruikt baq apa (l^IU; ^H beteekent gelijk; baq itu: gelijk dat, baq ikd: gelijk dit). § 9. De sluiter van een voorgaand woord vormt, zoo de zin 't toelaat, éeh lettergreep met de volgende met een klinker beginnende lettergreep van 't volgende; b. v. •» -79 5^ x \ "s^ •^7 5^ x \ iho-tihot, alwaar de o van ho in de tweede lettergreep naar § 6 II open klinkt. § 10. Uitspraak van de -^7 • De -^9 19 als sluiter een fiks aitgesproken k; b. v. -^ "t^ x \ •^ 'P^ \ dokdak; hij verkrijgt door § 9 zijn gewone waarde; b. v. .=.55'79x\.=.55'^7X\ utO'hutok, -77 '«~ -^^ \ ■=? kata- hi, In *t schrift verdubbeld is hij altijd kk; b. v. ^ ^ -t^ x \ '79 O radjokki. a. De k als beginner van een lettergreep komt slechts voor in twee woorden, namentlijk kujuk en èeka, welke beide woorden, niet dQor 't schrift kunnen uitgedrukt worden; kujuk ^ dat alleen als uitroeping gebezigd wordt, is misschieu uit een andere taal, en èeka zonder twijfel uit een Mandailingschachtigen tongval, te meer daar men vaker beta hoort. Een k tusschen twéé klin- kers in overgenomen woorden spreekt men als een dubbele k uit ; b. V. radjokki van 't Bao-Men. radjoki ( J^jJ- I^e h als beginner van een woord of tusschen twee klinkers vertegenwoordigt de k elders; b. v. tukor = tokor {Dairisch; zie aldaar B, en Wdb.). b. De h valt dikwijls weg achter een »; b. v. oc •79 0X/> -3\^ ww/wyflWi^wCoc'T^o 4- -T^-oN-^), •2rox/> •«^ ("2^0 H-V79^«^). -^0*77 en -^ o X/^ , als ook •2r" O x/^ «~ X \ en ■2r O ^77 "^^ x \ zijn naast elkander in gebruik, maar met onderscheid van beteekenis (zie Wdb.). Achter a alleen in de woorden u*v -7:5 , "«— -77 x en 00 ^7 "o N die ook *av .^ , ^^ wr*> x en 00 ö^ -5 \ gespeld worden; achter e alleen in *^ 'PO "o x \ dat ook ^c— x/^ -3 X \ ge- speld wordt; achter een u in huwa (uit hukti). Als beginner van een woord zeer zelden; b. v. v*5 -77 -^ < "ö \ uit -7? «77 -^ < -5 \ (§ 22 IV a, en vgl, Mandailifigach B d). Aanm, In &yq^ is de h verdwenen, en alleen uit 't Dairische tjekep (zie Dairisck D III) te bewijzen. Opmerkelijk is het, dat D., hoewel het een k tusschen twee klinkers heeft, in ketjeur de k «I» verloren heeft, zoodat -het dit woord van T. (Iiasijor) schijnt ont- leend te hebben. Dat hier de ir, die, zoo als boven (0) gezegd is, in T. ^ is, oorspronkelijk geweest is, ziet men uit 't Sund. ^ï^wr en 't Mal. tjdkur (vgl. Dairisck D III a). § 11. Be neusklanken als sluiters vóór een scherpen medeklinker. Een neusklank wordt als sluiter voor een scherpen medeklinker als de scherpe vaste van zijn geslacht uitgesproken ; b. v. -77 «-^ oc \ 10 55 J^daptay 55 o X/** -55 ^ "^T 00 iijat-saba — — -3 \ 55 "ZT O \ pattiSy «— -Q \ ■2r 55 \ laisat, o2 "ZTO wa^« enz. u. Een sluitende » volgt 't geskclit van/»; b. v. 55 o X/^ -3 \ — -^r »^OC30> tijap pamribu, — "otN'~'"3tV P^P^^, -^a«w. ^ttp^« in plaats van dukpe (-^ **—) komt sr^Zefe» voor. d. Een neusklank als sloiter van een eenlettergrepig woord volgt wel eens 't geslacht van een stompen medeklinker en ongelijk- dachtigen neusklank b. v, *^ oc \ öo» <^ "o ^ {^^ + ^"" Zfl»), •^96'P7X/^"B\ (hin -h hijan, vgl. a § 22 IV), -3 "è \ 55 '^** naast -3 55 ^ï-*, -g 55 ^^7 naast -5 -3 \ 55ir7. Aldus is -3-30% "3 uit -30-3» "5 OCO\ O^ uit -300^, "B "00x55 uit •o555 ontstaan; -§y OC (nung ma) is niet alleen num ma (-3 o^ \ OC) maar zelfs -3^ < nun ff a geworden. c, In woorden, die uit lettergrepen bestaan met denzelfden slui- ter en beginner, volgen j» en « 't geslacht van ^; b. v. gonggov/b in pi. V. gomgom^ gonggon in pi. v. gongon, De n kan als slui- ter ook in andere gevallen vóór een beginnende b een m worden; b. V. haim-hottar naast hain-bottar, bomban naast bonban, Aant. 't Weglaten* van een sluitenden neusklank vóór scherpe roedeklinkers is regel ook in 't Niasch en Moko Moko-Menang- kabowsch. In de zustertalcn vindt men er overal sporen van; b. V. iakia (Sund.) = tangkk (Mal.), opan (Sund.) = ompan (Mal.), lasat (Daj.) = langsat (Mal.), djakit (Daj.) = djangkit (Mal.) enz. § 13. Be neusklanhen als sluiters vóór een H. Een neusklank als sluiter wordt met een h als beginner een ver- dubbelde scherpe vaste medeklinker van zijn eigen geslacht; b. v. 55 "SO\ 55 -30\ T^tittittu (§ 11), -^7 --sC. OC \ 'Tn^hadappu, '70 X s=f -^ X ^ horuk-horung , •«* -77 55 \ lakkat, a. Als sluiter van een meer dan twee-lettergrepig woord kan de n 't geslacht volgen van de beginnende h van een aanhechtsel ; b. V. napurakku naast napuraUu ("o'">"^^"qX + "7^); maar zelden hoort men tittikku in plaats van titiittu, b. Een sluitende n volgt 't geslacht van de h van een volgend 11 woord; b. V. 5^ o t/^ -^ \ '7^ 5? iijak-Jeuta, -^ o OO ^ "o N '^^ X <^« ^a^^ {p J 10)-*o enz. c. 't Aanhechtsel -77 x "3 "o X N -^^ "5 x \ wordt naar deze § honottott, en naar 3 honokkm nitgesproken. d. De m moet 't geslacht volgen van een h als beginner van een volgend woord, zoo de eerste lettergreep hierin open, en de tweede met een p begint; b. v. w^x "o OC x \ "^ "* onok- kupang. Zoo de eerste lettergreep gesloten is, kan 't zelfde plaats hebben ; van daar onok-korho naast onop-porho (u*v x "5 OC X \ 77 09 X \ Od x) maar naar den regel van de $ onop^palak {y^ x-BOCxx'T^'^^-^^v). Aanm, De p is voor sommige stammen van Oostelijk Toba aan 't meer {taó) onuitspreekbaar, en wordt door hen als k uitgesproken {kiso = JPMO, hekeng = hepeng). In 't schrift zijn hier enkele spo- ren van overgebleven; zoo vindt men indak-kodó (= indak podó u*v "3 O \ -^ ""^ X -^ X § 11). rakkon in plaats van rappon (ïs^ — \ -^7 "oX \ § 1*; vgl- Mandailingsch C a), § 13. Een dubbele 'B^. Een « dubbeld geschreven, of door afleiding en ontmoeting van twee woorden te zamen komende wordt ia; b. v. ■«— ■2r \ '2r X C7 -^ lat-aowada, j^ "«^ '2r X \ 5r "o ^ *^ tdoi-sende, ^ 5=5 X \ 5^ X < "2^ X \ "Zr (tartongos -\- aanh. *a) tartongoUa, § 14. 2)(? scherpe medeklinkers als sluiters vóór een H. Ieder scherpe medeklinker als sluiter wordt met een volgende h dubbeld; b. v. vr*^ -3 -p? \ '^ anakku (§ 10), -~" 5^ \ -?:} paJtbu^ 5^ ^ ->" \ -7^5 taruppu, -^r X "«^ 55 X \ -77 "B X \ soloUon, jSl "^^ ■2r X \ -7^5 «^o^«w (§ 13), -7^ -27 ^ 'T^ 2r7 \ ^w^««« (§18), •^55X — J^^XVT^OCO hutopot-tami. a. In lettergrepen, die door denzelfden medeklinker gesloten worden, en tevens met een h beginnen, wordt de, sluiter met de h een dubbele h (§ 10); b. v. -77 "^ X \ -^7 *— x \ kokkop, •77 OC \ "P? OC \ hakkam. Alleen de s is ^liervan uitgezon- derd (zie -77 "27 \ •^^ "ZT \ in deze §), maai^in het naar Dai- risch overhellende sub-Tobasch wordt ook de s: k; b. v. huk- kus = hutsus. Zoo een t sluiter is, vindt men den algemeenen regel dezer $ naast de afwijking; van daar huUut naast hukkut 12 {7^ S^\'^7 y^ \)i in -^7 -^-5-^7 55 X\ -77X53!: "oX \ (kalikokkoton) wordt «^7 55 X \ '77 55 X \ vaker hok* kot dan hoUot uitgesproken. Hoewel hukham thans -^ -^7 OC \ (§ 12) geschreven wordt, moet het blijkens 'tDairisch (-77 o^ \ •77 OC \) op dezelfde wijze zijn kk gekregen hebben. Aanm. De ts, die wij uit ns (§ 11), m (§ 13) en êh (deze §) zien ontstaan, is de klank dien de Tobasch sprekenden in de^y tusschen twee klinkers hooren; van daar hatsak-kaüang (naar § 11, -^7 -3 \ •2r •77 "o ^ "^T gespeld) uit katjang-katjaftg (Men. schiet- Aa^^Z). Van i(/ï maakt hy meestal ^i (pastima uit pastjima Sanscr. ; vgl. Dai- risck D III). Als beginner van een woord of tusschen klinkers wordt ^ elders door s vertegenwoordigd; b, v, raaun = ratjun (D.), sina = tjina (D.). § 15. JEen sluitende N vóór L, R ew M. De »,als sluiter wordt gelijk aan een beginnende, ?, r en 7»; b. v. •2r-oV'*~'OC\ — ■2ro\ aallappis, -o-SV^s^yXCJOss^-V nar-rohar, 55 0t/^"o\^OC ^i/«^ rttjwa, »^-oX\»^"o x\ rorro», 0C"oX\0C"oX\ motkmon, 5^o"oï=^r^ "o ^ O^ tinaruwammu, *^ -3 \ «~ -3 ^ ^^^fl«, 55 ^T? "^ \ ■«^ O^ -3 \ tuwal'laen enz. §16. j&^« sluitende r van een voorhechtsel wordt aan een beginnende l ge- lijk gemaakt; — ^ x \ "*" "o ^ <■ P^llandja^ oC »^ X \ "*-* ^ mallange; daarentegen 5^ ?^ x \ "^^ TTJ \ torluk {tor is hier geen voorhechtsel). a. Naast porlak spreekt men poUak (— s^ x \ ^^^ -77 \ ) uit, hoewel por hier geen voorhechtsel is; aldus schijnt moleng uit molleng (oC «=^ x \ ^^^) ontstaan te zijn. 6. Uit de vergelijking met M. en D. blijkt 't verloren gaan ran een sluitende r van *t voorhechtsel oC *=^ x \ vóór si in réciproque werkwoorden ; oC '2r O 00 x -<^ O "*-* "o ^ ^P elkander schieten (mersibedilen D., marsibodUan M.). c, In den tongval van Nai pospos (bovenland van Surkam) is pabutoe in plaats van parbuwe na een voorhechtsel op r (als b. v. OC *^X \ ) gebruikelijk; b. v. marpabutce (elders: marparbutce). 