VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Ih de twee eerfte der bovenftaande werkjes geeft de Heer CLAVAREAU wederom welgeflaagde proeven van zijn’ ge- lukkig vermogen, om Hollandfche verzen’in Franfche over „te brengen; en het is aangenaam en lofwaardig, dat hij na twaalf jaren aanleiding en lust gevonden heeft, om eene nien- 4 As CLAVAREAU, LA NATION HOLLANDAISE, ETC. 309 we Nitgave van heteérstgemelde te bezorgen. Intusfchen, hoe veel genoegen het ons ook doet, dat de iôf onzer Natie aldus meer tot kennis van vreemdelingen, en bijzonder ook van de Franfchen, gebragt kan worden; zoo komt het ons echter eene zeer moeijelijke, wij hadden haast gezegd, on. gelijkfoortige zaak voor, dien lof, zoo als een Nederlandsch Dichter dien vermeld heeft, in de taal van eene andere Na- tie te hooren bezingen: neen! die klinkt alleen in onze vá-- derlandfche taal het fchoonst; daarin alleen, en hoe veel te meer dan-in krachtige poëzij! is alles regt in maat en har- monie; daarin alleen is die zuivére melodie, welke het on- bedorven Nederlandfche-oor ftreelen kan: en wij hopen dus, dat deze dichterlijke Franfche vertaling, hoe goed ook over 't geheel, het oorfpronkelijke Dichtftuk van onzen HEL- ` MERS bij onze Landgenooten niet zal verdringen en in ver~ getelheid brengen. — Dit moeijelijke der overbrenging of navolging van het eigenaardige onzer taal, onzes volkska- rakters en` onzer gefchiedenis in aanmerking nemende, zal Rec. dan ook niet angftig nafporen en zorgvuldig aanwijzen, (hetwelk ook -bjj eén reeds lang bekend werk niet noodig fchijnt) waar het origineel gelukkig gevolgd is, «of waar de kopij zich daarvan te veel verwijderd heeft. Over dit laatfte denkt de Heer CLAVAREAU,' blijkens de Voorrede, mis- fehien wat ruimer dan Rec,; maar deze mag nogtans genen over het algemeen eene gunftige getuigenis in dezen geven, en de vrucht van deszelfs loffelijke poging, als voor onze Natie vereerend , aanprijzen. Achteraan zijn eenige Votes geplaatst, waarin CLAVA- REAU voor de Franfche Lezers, die hij zich voorftelt, eenige opheldering omtrent fommige zaken of perfonen me- dedeclt, of eenige fchoonheden der verzen, of de vaderlands- liefde- van nELMERS, welke beide hij toont te gevoelen , doet waarderen. Men zie b. v., wat fchoone plaatfen aan- gaat, de aanteekening p. 254, over de epifode van ADrEKA in den Aden Zang, reeds geprezen in de Préf. p. 53 of die op p. 263, over de aanfpraak aan de Dichtkunst , waarmede de 5de Zang aanheft: en wat de vaderlandsliefde des Dich. ters betreft, zie men p. 233, 4, cn 248, 9, waar CLAVA- ReAU aan de Hol!landfche Natie, zoo wel in hare rampen onder de Franfche overheerfching, als in hare jongfte pogin- gen tot handhaving van hare onafhankelijkheid, alle regt doet. — Ook geeft hij in deze Nores rekenfchap van eenige BOEKBESCH. 1836. No, 7. Vv 310 A. CLAVAREAU vrijheden, die hij zich bij de overbrenging vereorloofd heeft. Wat deze betreft, fpijt het ons, dat hij meermalen geoor- deeld heeft, dat verfcheidene namen van beroemde Neder- landfche Mannen ‘in zijne Franfche verzen niet wel konden ingevoegd worden: dit fpijt ons, omdat hierdoor niet zelden het kenmerkende, dat HELMERS vau elk hunner met wei- nige woorden gezegd heeft, te veel in algemeene bewoor- dingen en loffpraken verloren gaat, — Zonderlinge verwar- ring is er in de noot, p. 270, op die plaats van HELMERS: ` „ Hoe ruifchen in mijn oor hier de Idumefche palmen ! » 'kHoor, SCHULTENSEN! uw’ lof door °t loof der cedren galmen,” enz. bedoelende de verdienften der drie Hoogleeraars scunur- TENS voor de Oosterfche Letterkunde, die door hen, en wel het eerst door ALBERT SCHULTENS, in ons Vader- land grootelijks bevorderd is. CrLAvAREAU nu, die in den tekst dezen eigen naam met den algemeenen van Patrie adorée verwisfeld had, zegt hierbij in de noot: „ SCHULTEN- » SEN, Cité par HELMERS, voyagea, avec d'autres favans » Bataves, dans cette partie du globe, pour la prospérité „ des feiences. II fut ausft le restaurateur de la Littérature „ Hollandaife au 18e fiècle”’, en maakt dus van de drie in het meervoud uitgedrukte Mannen één’ perfoon, en wel een’ reiziger in het Oosten, en, in plaats van eenen herftelter der Oosterfche, een’ der Hollandfche Letterkunde! Aan deze laatfte heeft niet A. SCHULTE NS, maar wel zijn tijd- genoot TEN KATE veel toegebragt, — Ook op andere plaatfen fchijnt CLAVAREAU het meervoud van eigene nma- men in onze taal niet te vatten, Dus noemt hij, p. 276, zelfs met verbasterde fpelling, MOENENS en sweELS, als die tegen voNpeEr zouden gefchreven hebben; maar HE L=- MERS fpreekt van „ de MOONENS, de SEWELS,” dat is van Taalkundigen, als MOONEN en smwer, die de Dicht. kunst, haar zijn inzien, door hunne wetten te naauw be- perkten, Zoo zegt CLAVAREAU, p. 281, 2: „Poic des n» noms des favans cités par HELMERS dansce pasfage: „De „DOUSAAS, VALCKENAEREN, de BURMANS, HEI Na » SIUS,deBOSCH ENHEMSTERHUIS,' fous Poëtes et Philo. „ fophes , qui ont écrit en Grec et en Latin’! en noemt verder nog tweemaal DOUSAAS, in plaats vati DOUZA, als één’ perfoon, — Nog ééne plaats zij het ons vergund aan te N LA NATION UOLLANDAISË, ETC. 311 voeren, waar CLAVAREAU Zijnen Dichter niet begrepen, en in de aanteekening daarop eene vergisfing in de perfonen begaan heeft. HELMERS, na den lof van PIETER COR- NELISZ, HOOFT vermeld te hebben, zegt: » Hij, telg des bestevaërs, brengt ons dien grijsaard nader: „ In hem herkennen wij den grooten Burgervader’” enz, CLAVAREAU brengt deze regels a over: : „ AA! laisfez approcher cet auguste vieillard, y ” Qui de la foule émue attache le regard; „ Mes yeux ont reconnu ce héros tutélaire, » De fes concitoyens le foutien et le père.” etc. en past dit in de noot, p. 277, Op OLDENBARNEVELD toe, en het volgende op eenen minder waardigen , hoewel hem onbekenden, afftammeling van dezen, HELMERS daarentegen bedoelt duidelijk CORNELIS PIETERSZ. HooFT, den vader van den eerstgenoemden, en ziet met het laatfte op het ftaatkundig gedrag van iemand uit deszelfs geflacht in later’ tijd, waarover het thans niet noodig is uit te weiden, — Doch wij willen zulke verzinningen in eenen Man, die zich voor de verbreiding van den roem der Neder- landers onder andere Volken verdienftelijk makt, gaarne ver. fchoonen, en eindigen met de nieuwe uitgave van zijn werk bij vernieuwing aan te prijzen, Ditzelfde kunnen wij in het algemeen zeggen van CL As VAREAU's overbrenging der Gedichtjes voor Kinderen van F. DE BOER. Met genoegen zien wij uit de Préface, dat zijne vertaling van de Gedichtjes van VAN ALPHEN in Frankrijk met belangftelling ontvangen en aangeprezen, en hij daardoor te meer aangefpoord is, dm ook die van de zao even genoemde Kindervriendin onder handen te nemen, In die zelfde Voorrede vindt men ook eene korte levensbefchrij= ving van haar, door den Heer ROBIDÉ VAN DER AA ver. fchaft, en door den Heer CLAVAREAU vertaald, die niet zonder eenige belangftelting zal gelezen worden, Hoewel de versjes van F. DE BOER, naar Rec’, oordeel, met die, van VAN ALPHEN geenszins op ééne lijn kunnen gefteld wore den, hebben zij echter ook hunne verdienften, en zijn der overbrenging niet onwaardig, waarin CLAVARBAU zijn. ori- gineel al vrij gelukkig gevolgd is. Tot verdere beoordeeling Vv 2 312 A. CLAVAREAU vaa de oorfpronkelijke, reeds lang bekende, Gedichtjes- vinde Rec. zich hier niet geroepen; en daar er atreede in het Mengelwerk voor 1835 van dit Tijdfchrift, No. V, eene ver- gelijkende proeve van deze vertaling gegeven is, zal her niet noodig zijn, hierbij, of bij enkele kleine aanmerkingen , die hij hebben zou, ianger ftil te ftaan. De Schrijver van het derde boven gemelde boekje was, ons nog geheel onbekend; want, offchoon hij zich op den titel aanmelde, als Auteur des Nouveaux exercices de Langue Fran- gaife en thèmes Hollandais, was deze zijne vermaardheid ons nog niet ter ooren gekomen, In een Avant-propos zegt bij tot zijn boekje: „ Sans défenfe je te livre „ Aux Cenfeurs: n dwplore leur indulgence !” maar het is toch waarlijk geen vieijend compliment, gefchike om de toegevendheid der Recenfenten in te roepen, dat hij er op volgen laat, wat dus ook de jeugd lezen kan: „ Parmi la maligne engeance » Cherche quelques défenfeurs !” Nu zou iemand van dat Booze ras hem dit wel kunnen te- ruggeven , door te zeggen, dat hij tot Pengeance irritable des Poëtes (genus irritabile vatum, H oR.) fchijnt te behoo- ren; maar fteller dezes verflags wil geen fchelden met we- derfchelden beantwoorden, en hoopt daarom niet minder die indulgence te gebruiken, die de Dichter voor zijne premiers chants, zoo als hij ze p. 6 noemt, inroept. ‘In het algemeen blijkt uit deze Gedichtjes, dat het den Heer Roup niet aan de gaaf ontbreekt, om voor de jeugd gêmakkelijk en vloeijend in het Fransch te dichten, en nut- tige Christelijke zedelesfen aangenaam voor te dragen, Wet- ke jeugd echter, dat is van welker leeftijd, bij zich voor- gefteld heeft, blijkt er zoo duidelijk niet uit: er zijn wet verfcheidene ftukjes, die voor dezelfde lezertjes en lezeresjes zijn, als doorgaans die van VAN ALPHEN; maar er zijn ook vele, en misfchien wel de meeste, die voor deze te hoog, en-meer voor eene verder gevorderde jeugd gefchike zijn: dit geeft nan het werkje eene tweeflachtigheid, die mo. ‚LA NATION HOLLANDAISE , ETC, 313 gelijk voor- het gebruik niet zoo gelukkig is, als men wel wenfchen zou, omdat men het nu den kinderen niet onbe- paald in handen kan geven: dit neémt echter niet weg, dat ook die, welke een’ wat hooger en deftiger’ toon aanflaan „ op zichzelve hunne verdienften, en bij verftandig. gebruik hunne nuttigheùd hebben, — Wat de vinding der hier voor- komende ftukjes betreft, fommige fchijnen geheel van eigen maakfel te zijn; andere, het zij met of zonder aanwijzing , van anderen overgenomen en nagevolgd, Dit laatfte is b, v. het geval met het 4Ofte, Jes Saifons, ou les voeux de Pros- per, waar de grondaanleg uit het ftukje, we vier Jaargetij- den , bij DE PERPONCHER, (uit CAMPE) Onderwijs voor Kinderen, D. III, bl. 23 en volgg., genomen is, maar de gelukkige bewerking den Heere Roup eigen fchijnt te zijn: alleen komt het Rec. voor, dat deze het tooneel te zeer geheel in. Frankrijk verplaatst, hetwelk, offchoon het er misfchien meer levendigheid aan bijzet, nogtans voor de Ne- derlandfche jeugd, aan welke de Schrijver zijne Eżrennes aangeboden heeft, minder gepast is, — Deze 43 Gedichtjes nu nader in bijzonderheden te beoordeelen, en over het meer of minder gelukkige der bewerking en uitdrukking zijne ge- dachten te zeggen, kan Rec, zonder te ke G uitvoerigheid niet doen, — Enkele verouderde of zelàzłam gebruikte woorden, zoo als émoi voor inquiétude, nef voor navire, zou hij in gedichtjes voor kinderen vermijden, en uitdruk- kingen als deze, [endormir fous l'ombre des ailes de l' Agneau, liever in het geheel niet gebruiken; maar zij zijn hier ge- lukkig niet talrijk. — De correctie der zinfcheidingstee- kens zou hier en daar naauwkeuriger kunnen zijn, waarop men vooral in werkjes voor kinderen niet genoeg kan letten, Belangrijke verfchijnfelen van het zieleleven medegedeeld en beoordeeld. Der Aberglaube ist ein Schatten, Das Wahr- heit auf das Leben warf, Te Deventer, bij J. de Lange. 1836. In gr. 8yo, f l-90. » Berangrijke verfchijnfelen van het zieleleven mene en beoordeeld.” Dit laacfte woord, Beoordeeld, deed Rec. vooral dit werkje gretig in handen nemen en deszelfs inhoud als verflinden, Sedert langen tijd toch was het zieleleven 314 VERSCHIJNSELEN ook voor hem een onderwerp van ernftige overpeinzing ge- weest, en, uitgaande van het gevoelen zoo veler groote ge- leerden, dat zieleleven en ligchamelijk leven geheel ongelijk. foortig zijn, vond hij in deze ftelling een gewigtig mid- del, om vele raadfelen op te losfen, Maar bij dit alles ble- ven hem tot nog toe zoo vele raadfelen nog over — zoo veel duisters, dat hij zoo gaarne in een helder licht geplaatst zag! Geen wonder derhalve, dat hij, op grond van gezeg- den titel, in dit werkje de bevrediging zijner wenfchen hoop- te te vinden, Doch, hij heeft zich hierin bedrogen! Neen, geene uitvoerige beoordeeling der medegedeelde verfchijnfe- len, ten minfte geene zóó uitvoerige, als Rec, zich had voor- gefteld, troffen wij in dit werkje aan, Doch bij eenig ern- ftig nadenken moesten wij het ook voor onszelven beken- nen, onze verwachting te fterk gefpannen te hebben, en prijzen wij de omzigtigheid van den Schrijver, die niet meer zegt, dan hij verantwoorden kan, het rijk der hypothefen niet te diep indringt, en dikwerf zelfs de mogelijkheid eener toereikende verklaring op de gewone wijze toegeeft. Veel, zeer veel wonderbaars toch is er op te merken, ten aanzien van: a. helderzien in den droom, $. helderzien in den wa- kenden toeftand, en c. helderzien in het fomnambulisme, (de drie koofdonderwerpen, in dit werkje behandeld) en de groot- fte wijsgeer en diepstdenkende zielkundige zal op honderde vragen, betrekkelijk deze onderwerpen, zijne onkunde moeten belijden en antwoorden: ik weet hef niet. Met dat al zijn de onderhavige verfchijnfelen — aan wel- ker historifche geloofwaardigheid Rec., ten minfte van vele, niet twijfelt, voor zoover zij namelijk geput zijn uit bron- nen, welker waarde ook bij hem op hoogen prijs taat — overwaardig, om er opmerkzaam op gemaakt te worden; en de refultaten, door den Schrijver uit dezelve afgeleid, bezitten, onzes inziens, een zoodanig gewigt, dat wij di werkje in veler handen wenfchen, daar het den Materialist op zijnen doolweg moet doen ftilftaan, den vereerder van der zielen onfterfelijkheid in zijn geloof bevestigt, en den onbevooroordeelden beoefenaar der zielkunde gewigtige wen- ken aanbiedt, welke hem, op den weg zijner onderzoekin- gen, der waarheid nader kunnen voeren, Rec, befluit deze aankondiging met de woorden des Schrij- vers, aan het einde van zijne Voorrede: „ Men herkenne » in deze proeve eene befcheidene poging, om tot eenige VAN HET ZIELELEVEN, $15 „ Zekerheid te geraken, ten aanzien van eene zaak, omtrent „ welke niemand onverfchillig kan zijn: de kennis van dat » voorwerp der Natuur, dat ons het allernaaste is, Weet „ men eene betere verklaring: men geve ze ook met befchel- „ denheid, Komt deze bij alle onderzoekingen op het groot » gebied van het menfchelijk weten te pas: zij mag vooral, » hier niet gemist worden, Wie echter alleen van mechani- » fche en organifche krachten uitgaat, door welke alles, „ wat er is en werkt, bepaald wordt, dien moet de gege- „ vene verklaring bijgeloof en dwaasheid zijn, gegrond op »„ onbewezene vertelfels van zwakke herfenen, — En mee. » nen wij al, door het opmerken van de werkzaamheden „ dezer kracht van de menfchelijke ziel, een ftapje nader „aan de waarheid te doen: wij zijn daarmede ook aan de » grenzen van een gebied gekomen, dat met nieuwe gehei- » menisfen omfluijerd is. En vinden wij al de fporen van „ eenen vorm van leven, die van den gewonen afwijkt: wij Zullen toch niet fchrikken voor het denkbeeld, dat wij » ons zelve een raadfel zijn. Integendeel, in dit denkbeeld » ligt eene wereld vol hoop,” Verhandeling over de middelen , welke aangewend kunnen wor- den, om in de behoefte aan werk, bij de geringere volks- klasfe te Groningen beftaande , te voorzien, Door T. HOF- KAMP, Onderwijzer aan het Inflituut voor Doofjfomrhen, Te Groningen, bij R. J. Schierbeek, Jun. 1835. In gr. Svo, 80 ži. f : - 80. | De bekrooning, den achtingwaardigen Schrijver dezer Ver- handeling, bij het Departement Groningen van de Maatfchap- pij Tos Nut van ‘`$ Algemeen, te beurt gevallen, is reeds eene gunftige beoordeeling door bevoegde regters. Gaarne vereenigen wij ons met hunne uitfpraak: want niet alleen heeft de Heer norkKaMmr het beflaan en de oorzaken der behoefte bij de geringere volksklasfe te Groningen duide- lijk aangewezen; maar de middelen, die hij tot beffrijding van dat kwaad aanprijst, zijn allezins gefchikt tot het oog- merk ; terwijl zij tevens, deels gemakkelijk, deels met eenige infpanning, opoffering en medewerking, kunnen worden ten uitvoer gelegd. Hartelijk wenfchen wij, dat men dan ook 316 T. HOFKAMP, VERHANDELING. alles beproeven zal, wat het loffelijk doel In de hand kan werken, en zoo doende onze landgenooten door vreemde ge- lakzoekers niet langer zuilen worden befiadeeld, maar onze. eigene kunstvlijt daarentegen zal worden onderfteund en opge- beurd, niet alleen te Groningen, maar ook elders. Zonder dit toch is alle gefchrijf ijdel, elke bekrooning eene fchrale belooning: dit laacfte echter kan der lofwaardige Maatfchap- pije niet geweten worden, De kracht der Christelijke Godsdienst, in Karakterfchetfen wit de Nederlandfche Gefchiedenis. II Deelen. Te Amfter- dam, bij G. J. A. Beijerinck. Zn gr. 8vo, 590 bh f 7 - 20. Di: werk bevat in 29 afdeelingen even zoo vele levenstafe- reelen uit de vaderlandfche gefchiedenis, ten bewijze, dat het vaste geloof aan, en de hartelijke zucht voor de betrach- ting van het reine Christendom den mensch in ftaat ftelt tot de vervulling der moeijelijkfte pligten van lijdzaamheid, menschlievendheid , weldadigheid, moedig ftrijden voor waar- heid en regt, vaderlandsliefde en derg. De Schrijffter, die zich A. G. Le teekeht, heeft dit, volgens hare betuiging, met lust — zij heeft het ook met oordeel en con amore gedaan. Wordt haar wensch vervuld, dan zullen hare ge „ Zich, na de lezing van dit werk, in godsdienftige, „dus ook in zedelijke kracht alzoo varttecke gevoelen , k „zij het zichzelven blijmoedig mogen toeroepen: ook ik „ zoude, door God onderfteund , in dergelijke gelegenheden, „ als deze, hebben geleefd, gehandeld, geleden en-geftreden.” Wij prijzen dan ook deze vaderlandfche tafereelen, in wel- ke eene dorre levensbefchrijving doorgaans gelukkig verme- den wordt, van harte aan, en vergenoegen ons met eene eenvoudige aankondiging, te meer, daar het eerfte Deel `i eenen Brief van, nu wijlen, den fchranderen $ TOLKE s (La teroef. 1835. Boekbefch. bl, 138) zeer juist is beoordeeld , inzonderheid mec aanwijzing van eenen gefchiedkundigen mis- flag der Schrijfiter. ten aanzien van MAGDALENA MOONS, Deel I, bl. 105, waaromtrent wij volkomen met den Eerw., Brieffchrijver inftemmen, , l „De uitvoering is fraai; maar, kan het er- nu nooit meer op overfchieten, voor elk Deel een afzonderlijk vignet te plaatfen? Waarlijk, alles, wat daarover -zoo vaak in Re- DE KRACHT DER CHRISTELIJKE GODSDIENST. ary cenfiën is geklaagd, fchijut wel bijkans eene vor clamantis in deferto te wezen. Dat toch de Heeren Uitgevers zich deze kleine opoffering eens lieten: welgevallen ! Christelijke Tafereelen voor het hart , aan de Gefchiedenis ont- leend, Naar het Engelsch van C.B. TAYLER, A. M., Predikant , door G: VAN REYN. Te Rotterdam, bij Wed. van der Meer en Verbruggen. Zn gr. 8vo. 263 bl. f 2-70. De algemeene geest van dezen bundel beantwoordt ten volle aan het motto, op den titel geplaatst : „ Zóó, als in t vreemd tapijt, in kleuren bont, „ Hier hard, daar zacht, een zuivre gouden draad _„ Door `t ganfche weeffel fpeelt, zoo fchittert hier, „ In elk verhaal, 't zij zwart of ticht gekleurd, ' » De zuivre gloed der beste Godsdienst vit.” Deze Tafereelen toonen, om het ongeveer met, de woorden van den kundigen Vertaler te zeggen, hoe de Christelijke “Godsdienst waren troost verleent in leven en in fterven, Het cerie, FULGENTIUS En META getiteld, wijst aan, „ dat „ zelfs de uitftekendfte gaven van geleerdheid den man in ` „ verlegenheid laten, die ambtshalve geroepen is, om zijne „ Medechristenen te (tichten en in de ure der verflagenheid „ en des doods te troosten, wanneer hem het ware inzigt in „den troostrijken geest van het Christendom ontbreekt.” Het tweede, JOANNA VAN KENT, fchetst „ de treurige „afwijkingen van het echte beginfel des Christendoms, in „ onberedeneerde dweepzucht aan den eenen en vervolgzieke „ ftelfelzucht aan den anderen kant.” Het derde, ANNA CARR, levert een waarfchuwend ‘voorbeeld op, „ tot hoe „ diepen val hofgunst en fpoedige verheffing den mensch kan. „ brengen, wanneer hij die niet tot anderer welzijn, maar „ tot inwilliging van eigen hartstogt ftrekken doet” Het wierde herinnert aan den edelen cuvYon, wiens edelmoedige zelfopoffering ter ontdekking van den eigenlijken aard der in zijnen tijd te Marfeille heerfchende pestziekte bekend is, Het vijfde verhaal draagt den naam van Lady LISLE, » de „ vrome, en aan de belangen van Vorst en vaderland ge- „ hechte. gade, (uit den tijd der onthoofding val KAREL y 318 C. B. TAYLER, CHRISTELIJKE TAFEREELEN. „ welke aan beiden getrouw bleef, zonder de liefde tot „eenen afgedwaalden echtgenoot te verzaken,’ benevens de „ Christelijke moed van de grijze, om, als het onfchuidige „ flagtoffer eener wraakgierige hofkabaal, het leven op een „ moordfchavot te verliezen,” In het zesde huwt een aan- zienlijk Edelman met een eenvoudig landmeisje, zonder dat deze vooraf deszelfs rang kent; eu deze Lady van nederige geboorte fchittert door hare eenvoudige vroomheid, In het zevende Tafereel is ANNA VAN CLEEF, de verftootene ge- malin van HENDRIK VIII, de hoofdperfoon; terwijl het achtfie de wroegingen fchetst van eenen vader, die in drift zijnen zoon en erfgenaam eenen flag toebrengt , welke dezen van het gebruik zijns verftands berooft, en het negende nog vreefelijker gewetensangften van eenen losbandigen en aan manflag fchuldigen Jtaliaan teekent. No. 2, 3, &, 5 en 7 zijn gefchiedkundig; de overigen /chijnen meer in de klasfe der leerzame verdichtingen te vallen, offchoon de titel van het boek doet denken, dat hier toch ook Kistorifche waar- heid ten grondflag zal liggen; maar alles, wat een op waar- heid gegrond verhaal is, kan daarom nog niet gezegd wor- den tot de eigenlijke gefchiedenis te behooren, Alle deze Tafereelen intusfchen zijn hoogst lezenswaardig; terwijl de, meest gefchiedkundige, aanteekeningen van den Vertaler de waarde van het boek verhoogen, en ook tegen het misbruik waarfchuwen, dat van hetgeen hier en daar hoofdleer is zou kunnen. gemaakt worden, Vertaling en ftijl zijn overigens, zoo als dit van den Overzetter van MUSTON’s wederzien en herkennen en den gefchiedkundigen Befchrijver van Rotter- dam te verwachten was. — Met volle ruimte prijzen wij deze uitheemfche lettervrucht aan. De Peigrimaadje van een’ Kloosterbroeder. Door C. SRINDe LER, Naar het Hoogduitsch. Te Haarlem, bij de Wed. A. Loosjes, Pz, 1835. In gr. 8yo. 244 bI. f 2- 50. Herfstviolen. Een viertal Verhalen. Door denzelfden en bij dezelfde, 1835. In gr. 8yo. 251 bl, f 2-50. Wi voegen deze werken van den bekenden Schrijver bij- een, omdat het eerstgenoemde bijna het geheele eerfte deel beflaat van het werk, onder den titel van het tweede in het C.SPINDLER, PELGRIMAADJE, ENZ. 319 oorfpronkelijke uitgegeven, Die pelgrimaadje bevat eene al- legorie, hoe verleiding, zonde en dood den mensch tot het einde zijns levens vervolgen. De inkleeding is niet onver- nuftig, maar hier en daar nog al duister met betrekking tot de bedoelde wezens, wier aard en eigendommelijke werking wij niet overal herkennen, behalve den dood, die het best zijn karakter ftaande houdt, en op het einde van den togt ook den pelgrim treft, zoo als hij menig ander in-den loop des verhaals met koude ongevoeligheid den genadeflag toe- brengt. Cnafhankelijk van het zinnebeeldige, laat zich het - verhaal, hoe avontuurlijk en onwaarfchijnlijk het foms ook is, zonder verveling, ja met genoegen ten einde lezen, en kan derhalve tot verpoozing van ernftiger bezigheden ftrekken. Ook de vier verhalen van het andere werkje hebben de- zelfde ftrekking. Een avond van NiNON fchetst ons vrij losjes de jeugd van BOURSAULT en RACINE; eu hunne betrekkingen tot de perfonen van het tijdperk, waarin zij op- traden. Het heeft meer den fchijn van eene Franfche verta- ling, dan dat men er sPiNDLER in herkent. Het tweede is eene foort van complainte van een’ Romeinfchen (bij abuis taat ér Roomfchen in den tekst) liedjeszanger , die niet veel om ’t lijf heeft. Het verhaal, Maruzza genoemd, -is het uitvoerigfte en ook het beste, en fchildert met gelijkende trekken het leven van de Wallachijfche boeren, eene liefdes- gefchiedenis, doormengd met roof en moord; terwijl het vierde verhaal een voorval van eenen gekwetften Luitenant behelst, die van zijne ongemakken en wonden in Neuftad ten huize eener familie van Piëtisten uitrust. (Wij meenen dat verhaal vroeger reeds in het mengelwerk van eenig pe- riodiek werk te hebben gelezen.) Wij herkennen in deze ftukjes niet overal de hand van den meester, wiens Jezust , Jood en andere uitvoerige werken met regt hooggefchat en met graagte gelezen worden. De Wraakgodin, of Tafereelen van menfchelijke ellende, In - echte Verhalen van vorige dagen. Naar het Hoogduitsch. ' Te Amfterdam, bij J. C. van Kesteren, In gr. 8yo. 342 Men heeft ons wel eens voorproevers van den publieken fmaak genoemd, en als zoodanig is onze taak nu en den niet van de aangenaamfte, Maar wanneer een kok het in "t 320 DE WRAAKGODIA. hoofd krijgt, om gootwater-voor foep, boombladeren voor groenten en katten voor wildbraad op te disfchen, dat alles, aangebrand of niet gaar, onordelijk-opdragende, dan walgen wij van de lucht álleen, en proeven liever nog vergiften in kris- tallen vazen, fierlijk als geneesmiddelen met gouden etiquet- ten voorzien! Dit boek (om de leenfpreuk te laten varen) bevat een elftal verhalen, meest van onbeduidenden aard, en waar de zedekundige ftrekking in bedolven ligt als eene naald in een voêr hooi, door den Vertaler op zijne wijze omge- werkt en in een gewaad geftoken, dat Nederlandsch heeten moet, maâr eene bonte lappendeken van Nederduitfche woor- den is, zoodanig aaneengezet, dat een kind zich zulk werk zoude fchamen, De lezer oordeele: „ Het fchip dat Gervafio aan boord had, nam zijne rigting over. Maltha naar Sicilië, van welk eiland hij, gelijk hij zoo hoopte, met weinig ongemak, zijn Tiro? bereiken zou- „ de kunnen „” bl. 51, „ Verre daarvan daan, dat ik ftaan zoude mogen naar uw leven, aan u nu, hoe we/ bij mij verdiend, mij zoude willen vergrijpen! Het ftaat aan u, het is u onvermijde- lijke pligt, — zoo gij nog iets van pligten kent, — ge- worden, mij nu dood te flaan „” enz. bl. 175. „ Deze man was reeds bejaard, en nict heel fraai ook , „ geloofde nu het gevonden te hebben, waarin het toch eí- „ gentlijk lag, dat hij vergeten en verfmaad bleef,” enz. Ziet daar, zoo als het boek openvalt, een ftaaitje uit het begin, midden en einde; en wilt ge nu nog eene proeve van poëzij? leest dan het zielroerende onderfchrift van bl. 33: 3333 „ Vervloekte zucht naar goud, „ Waarheen brengt gij de harten! „En, o verdoemde harten ! - „ Waarheen brengt gij het goud! }?” Waarlijk, wij beklagen Lezer, Uitgever en Schrijver! Den eerften waarfchuwen wij, zoo het nog bij tijds is, het boek ‚niet te koopen, al is er ook'een weluitgevoerd, ja zelfs fraai vignet voor; den tweeden, zeker zijns ondanks ver- fchalkt, voorfpellen wij een debiet, geëvenredigd aan de waarde van het werk; den laatften raden wij welmeenend, met BOILEAU: foyez plutót maçon, fi c'est votre métier! hij kieze eene goede kostwinning, als hij nog jong Ìs, en gebruike zijne pen niet anders, dan tot het fchrijven van rekeningen en facturen; zoo zal hij voor zich en anderen nog een nuttig lid dér zamenleving kunnen worden, en minder walging verwekken, al wierd hij ook,... nachtwerker, fchreven wij bijna, maar willen er liever fchoorfteenveger voor zetten, — Het boek beantwoordt overigens aan den titel: 't is een tafereel van ellende ,— van ellendigen in- hoia; ellendige taal en correctie en nog ellendiger ftijl, ja ellende van het begin tot het ende! BOEKBESCHOUWING. Inftitutiones Historiae Ecclefiae Christianae , in Schola- - rum fuarum ufum breviter delineatae a P’ HOFS TE> DE DE GROOT, Theol. Doct. et in Univerfitate Groningana Prof. Groningae , apud J. Oomkens. 1835. In oct. maj. XVI et 195 pag. f 1-80. B; gebrek aan een gefchikt Compendium over de Ker- kelijke Gefchiedenis, dat de Hoogleeraar HOFSTEDE DE GROOT met genoegen volgen kon, heeft hij deze fchets, die hij eerst aan zijne leerlingen plagt te dicte- ren, nu in druk uitgegeven. Hij heeft zich daarin bo- venal toegelegd op duidelijke orde, gemakkelijken zamen- hang en kortheid van uitdrukking: hij heeft niet vele kleinigheden, maar liefst de grootfte zaken willen ver- halen , om een algemeen en verheven denkbeeld van deze Gefchiedenis in te boezemen; ook niet vele Schrijvers ter raadpleging aangehaald, maar meest de zoodanigen, die bij GIESELER, HASE en anderen niet , of niet duidelijk genoeg, aangewezen zijn. Dit een en ander wordt ons in de Voorrede berigt. Het plan des Schrijvers is, door dit gefchiedverhaat te doen blijken, „in hoe verre de Christelijke Kerk , „ naar het oogmerk van JEZUS CHRISTUS, aan het „ heil der menfchen meer en meer dienstbaar geworden „ is,” en dus hierin te geven „ eene Gefchiedenis van „ het Mepschdom, door de Goddelijke kracht van de „ Christelijke Godsdienst allengs. meer herfchapen , om „ reeds op aarde een hemelsch leven te leiden,” — Hier- toe dient dan ook, na korte Prolegomena over de be- handeling der Kerkelijke Gefchiedenis , eene befchouwing van de voorbereidende Periode , (waarin het woord pe- riode in eene ruimere beteekenis genomen wordt, dan vervolgens) dat is, van de Goddelijke onderwijzing des Menschdoms , die de Christelijke Kerk voorafgegaan is, BOEKBESCH. 1836. No. 8. W., 322 P. HOFSTEDE DE GROOT waarin een kort overzigt gegeven- wordt van den ftaat van Godsdienst en befchaving bij de Azianen , Grieken en Romeinen vóór CHRISTUS, en zoo wel het op- leidende, als het gebrekkige in dezelve, tot op den tijd van CHRISTUS, kortelijk aangewezen wordt, — Men kan niet ontkennen , dat zulks voor het oogpunt , waar- uit de Sehrijver de Kerkelijke Gefchiedenis befchouwen wil, niet ongepast is; doch tevens, dat het eigenlijk hier niet behoort, maar, gelijk meer andere dingen , hier als bekend had kunnen vooronderfteld , of bij*gelegen- heid met een wòord aangevoerd worden : anders kon men toch wel met hetzelfde, en in zeker opzigt met nog ‚meer regt, even als voorheen , hier behandelen de Ker- kelijke Gefchiedenis van het Oude Verbond. De geheele Kerkelijke Gefchiedenis verdeelt de Hoog- leeraar in zes Perioden: de vier eerfte zijn dezelfde, als bij sPITTLER 3 en de vijfde (na de Hervorming) worst ` in tweeën gefplitst, namelijk van LUTHER tot op FRE- DERIK den Grooten, en van dezen tot op onze tijden, — Het is misfchien moeijelijk , beflisfend te zeggen, wat hierin het beste is, omdat men verfchillende ftand- punten kiezen kan, die tot verfchillende verdeelingen of rustpunten fchijnen te leiden. Rec. geeft echter in be- denking, of de verfchijning van MOHAMMED op het tooneel der wereld, offchoon naderhand invloed hebben- de op het beftaan en den toeftand van vele Christenge- meenten , nogtans voor de geheele Christenheid wel zoo veel gevolg had, dat zij gezegd kon worden in hare Gefchiedenis epoque te maken voor eene derde Periode. Was vervolgens de hoogte, waartoe GREGORIUS VII fteeg, niet flechts het hoogfte punt, waarnaar de vo- rige Pausfen reeds geftreefd hadden? en kan men dus _ van daar voor het geheel een nieuw Tijdvak beginnen ? Was verder. „ de heilzame kracht der Kerkhervorming ; „ die zich, van 1740—1835, op nieuw door de geheele „Kerk begon uit te breiden,” aan den invloed van FREDERIK den Grooten, die zich daarenboven met het Christendom weinig bemoeide, zod bijzonder en voor- INSTITUTIONES HIST. ECCL» CHRIST. 323 namelijk toe te fchrijven, dat de regering van dezen, als in de Kerkelijke Gefchiedenis epoque makende , kan aangemerkt worden? Zou b. v. de invloed des arbeids van THOMASIUS, en verder die der pogingen van SPENER aan de eene, en der wijsbegeerte van LE 1s- NIiTs en woLrFrF aan de andere zijde , niet al vroeger eene belangrijke wijziging aan den kerkelijken geest ge- - geven hebben, die zich naderhand , onder begunftiging van andere omftandigheden, meer ontwikkelde ? Zou ook hetgene, dat de Schrijver als het kenmerkende van ` elk Tijdvak bovenaan ftelt, het laatfte alleen uitgezon-- derd , niet wat al te zeer, zelfs tegen het algemeene bo- ven gemelde hoofddoel , genomen zijn van den uitwendi- gen toeftand der Kerk, en zelfs fomtijds het kenmerken- de flechts gedeeltelijk uitdrukken; b. v. de Kerk uit- = wendig verdrukt; het publiek gezag der Kerk in het Romeinfche Rijk; de hoofdzetel der Kerk , van het Oos- ten naar het Westen, vooral naar Rome overgebragt ; de Roomfche Paus het Hoofd der Kerk, enz. ? Zou zelfs de gewone verdeeling van scHROECKH in vier Tijdvakken geen gefchikte onderfcheidende kenmerken aân- bieden, die zoo wel van den in- als uitwendigen toe- ftand der Kerk ontleend zijn? Rec, meent voor zich-. zelven reden te hebben, om dit laatfte toeftemmend te beantwoorden, maar kan dit hier nu niet breeder uit- eenzetten. se In de behandeling der woorkomende zaken heeft de Hoogleeraar , bij elke Periode, over het geheel eerie an- dere orde gevolgd. Rec. wil niet ontkennen, dat ook alzoo vele zaken zeer goed en geleidelijk ontwikkeld zijn, en het éen met het ander eene aangename verfcheiden- heid oplevert; en hij wil ook niet beweren , dat hij de orde van MOSHEIM Of SCHROECKH onbepaald voor de beste houdt: hij zou echter in bedenking geven, of het, vooral in een boek, dat voor de ftuderende jonge ~ Heden tot eene Handleiding dienen moet, om deze we- tenfchap aan te leeren, niet beter ware, zoo veel de loop der gebeurtenisfen toelaat, eene zekere vaste en gé- s W 2 324 P. HOFSTEDE DE GROOT leidelijke orde te houden, waartoe men gedurig hoofdza- kelijk terugkeert, en waardoór men geregelder overzigt van het geheel verkrijgt. Doch, hoewel niet alle me- thoden even goed zijn, is het nogtans misfcltien ook hier waar: variis modis bene fit. - Over verfcheidene zaken vindt men hier heldere denk- beelden , belangrijke opmerkingen, echt Christelijke ge- voelens , b. v. in het 2de Tijdvak, over de uitbreiding en den eerften invloed van het Christendom onder de _Germaanfche Volken; over de voor- en nadeelen van den politieken invloed op de Kerk ; over de verouderde form der Latijnfche Kerk, op het einde van het 4de Tijdvak, enz. enz. — Over fommige andere, die de Hoogleeraar in zijne lesfen zeker wel nader uitbreiden zal, zou men wel eens iets meer verlangen; b. v. over de, p. 65, met een enkel woord gemelde verbeterings- pogingen van AËRIUS, JOVINIANUS, VIGILAN- Trus, gelijk p. 78, 79 de vrij merkwaardige fekte der - Paulicianen met reden wat breeder befchreven is; zoo ook over de eerfte invoering van het Christendom in ons Vaderland, p. 82 maar even aangeroerd; over de Kruistogten , p. 99, 100; over het grondbeginfel, van Kerkhervorming en Protestantisme, en over het nut, dat de Roomschkatholijke Kerk uit de Hervorming ge- trokken heeft, p. 136, 137 , enz.: doch het is moeije- lijk, in gen kort beftek eener Gefchiedenis, die zoo vele zaken oplevert, al het belangrijke naar eigch op te nemen. — Zeer goed zijn doorgaans de overzigten, die de Schrijver aan het einde van elke Periode geeft, om den Lezer het refultaat van het behandelde voor oogen te ftellen. — Allezins belangrijk is vooral de inhoud - en behandeling der 6de Periode, waar de Schrijver de gewigtige veranderingen , die zoo wel in de burgerlijke wereld, als in de Roomschkatholijke en in de Protes- tantfche Kerk voorgevallen zijn, en derzelver onderlin= gen invloed, tot op de jongfte tijden, zeer ontwikkeld voorftelt. ERNESTI Cn SEMLER zou Rec. aldaar liever op eene vereerender en gelúkkiger plaats willen INSTITUTIONES HIST. ECCL. CHRIST. 325 gefteld hebben, dan op p. 184, waar zij beide in dien zamenhang wat te onbepaald voorkomen, alsof zij voor- loopers van de zoogenaamde Neologie geweest waren , hetwelk toch zeker, althans van den eerften , des Hoog- leeraars bedoeling niet zal geweest zijn: zoo fchijnt de- zelve ook, p. 18l, wat al te gunftig te fpreken over de meening van die lateren, welke de gramatisch-histo- rifché uitlegging nog te gering en ongenoegzaam fchat- teg, en daarbij van eene yrome uitlegging fpreken. Zoo rekent Rec. ook de zegswijze, p. In een werk van dezen aard, waarbij men zoo dik- wijls in aanraking komt, aan de eene zijde met het mid- deleeuw{che Kerklatijn, en aan de andere met zoo vele fchriften , die in later’ tijd over deze wetenfchap in het Hoog- en Nederduitsch gefchreven zijn, gevoelt Rec, , hoe moeijelijk het is, de Latiniteit altijd zuiver te hou- den. Hij zou anders wel twijfeling kunnen opwerpen, of fommige woorden en fpreekwijzen, in de beteekenis , waarin zij hier voorkomen, met die zuiverheid wel over- een te brengen zijn, Doch de Hoogleeraar zal hiertoe Rec’. aanwijzing wel niet noodig hebben , en deze wil zich-dus hierbij niet langer ophouden , maar liever dit Compendium, dat in meer dan één opzigt zijne verdien- ften heeft, aanbevelen, ter bevordering der belangrijke kennis van de Gefchiedenis der Christelijke Kerk, als gedenkteeken der Goddelijke kracht van de Christelijke Godsdienst op het Menschdom. ~a, 326 W. BROES De Kerk en Staât in wederzijdfche betrekking volgens de Gefchiedenis. Door w. BROES , Leeraar bij de Gemeente der Hervormden te Amfterdam. Wde of laatfte Deel. Te Amfterdam, bij J. van der Hey en Zoon. Žn gr. 8yo. 726 bl. f 7-50. D: boek behoort geenszins tot dezulken, die tot motto kunnen voeren: /at bene, fi fat cito (*), en, om iets te zijn voor Lezers van profesfie, eene fpoedige aan- kondiging minder verdienen, dan noodig hebben. De eerfte Deelen van dit werk zijn reeds vroeger ook door ons vermeld, en wel, zoo als van zelve fprak, met ` grooten lof. Wanneer toch het gebruik, door Prof, ROYAARDSs van dit werk gemaakt bij een zijner op- ftellen in het Archief, den Göttingfchen Hoogleeraar GIESELER, in de Theolog. Studiën und Kritiken von ULLMANN und UMBREIT, 1833. S. 1128, hartelijk naar het werk zelve deed verlangen, dan is die lof ook bij onzen landaard volkomen geregtvaardigd. Met dit Deel is het voortreffelijk begonnen werk even voortreffelijk voltooid. De bezitters van de vroegere Deelen hebben zich het voor ons liggend gedeelte van dit werk fpoediger aangefchaft, dan zelfs de vroegfte aankondiging van hetzelve mogelijk was. Hun kan, het alzoo geene onaangename herinnering zijn, wat wij, voor: haastigen wat laat, maar voor niemand hopen wij ontijdig, uit hetzelve hier zullen mededeelen. Hetgeen bij de lezing altijd goed is, kan, op onderfcheidene tij- den aanbevolen , nog meer nut ftichten. Dit Deel kan men ook als een op zichzelf ftaand werk befchouwen, «naar den tweeden titel, onder welken BROES hetzelve aanbiedt: De. Kerk en Staat in we- derzijdfche betrekking, bijzonder in de Nederlanden en (*) Goed genoeg, indien. maar vroeg genoeg. Vlugfchrif- ` ten rijmen zich niet met het voor hen looden soto: Vroeg genoeg , indien maar goed genoeg. KERK EN STAAT. 327 in Noord-Amerika, het eene land met het andere yer- geleken; Ife en Ide Stuk. Voor hen; die van tijd ` tot tijd, ook door de Allgemeine Kirchenszeitung , iets van hef ook in dit opzigt zoo hoog geroemde Noord- Amerika vernemen, moet ook dit gedeelte dezes wêrks hoogst welkom zijn. Daar. tiert, zit men; nog meer dan in ons land, de veldprediking , met al hare dafiftoo- telijkheden en verdere fchromelijke gevolgen. Bij ons verflag bepalen wij ons vooral bij het eerfté Stuk. Het tweede. behelst meestal Bijlagen tot den in- houd van het vorige. Deze zijn uit haren aard weinig gefchikt, om. beknoptelijk te worden medegedeeld. Dit weinige zij er van gezegd. Zij behelzen veel bêlang= rijks „ dat met het vorige in juist verband ftaat, en ge- ven nu en dari opheldetingen, wëlke men hier niet Zoekt en nergens zoo duidelijk en volledig bijeenvindt. Vooral flippen wij aan: 1°. Eenige aanmerkingen over de groote verflapping der kerkelijke tucht in de Nederlandfche Hervormde Kerk, bl. 413—484. 2°, omtrent het verloopen tijdvak tusfchen de vooruitgegäne regering yän NAPOLEON en de opgevolgde van WILLEM $ over België, bl. 515—521. 3°. omtrent het be- dachtzaam ingevoerd beftuur over hét lager en middel- baar onderwijs in de zuidelijke Provinciën; bl. 566 571. 4°. Deacht uitweidingen of excurfen, bl. 624—698. - Het eerfte Stuk dezes Deels is door den Schrijver gè- fplitst in vier Hoofdftukken. I. De vorm van betrek- king tusfchen de Kerk en den Staat , welke in de Repu- bliek der Vereenigde Nederlanden , tot aan de Franfche Omwenteling in het jaar 1195 toe, was ingefleld , van vele zijden lofwaardig; bl. 5—78. II. De wederzijd= fehe betrekking van Kerk en Staat , welke in het nieuw gevestigde Koningrijk der Nederlanden plaats heeft, be- fchreven, en, in vergelijking met de voorvaderlijke in- rigting, een’ hoogeren lof waardig gekeurd, bl. 79m 194. II. De wederzijdfche betrekking van Kerk en -+ Staat, welke in het nieuw gevestigde Koningrijk der Nederlanden plaats heeft , aan die van Noord-Amerika 328 W. BROE S op verre na niet achter te flellen , bl. 195—351. IV. Of de Nederlandfche Kerk- en Staatsberrekking , ver- diene zij ook de voorkeur boven de Noord-Amerikaan- fche, niet nog wel iets te wenfchen overlate, bl. 352—358. Deze algemeene opgaaf moge volftaan, om den hoofd. 