VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
In gr. 8vo, ae i B het doorleezen van opgemelde Leevensgefchiedenis Ð herdagten wy aan een. Stukje, in den Jaare 1789 uitgegeeven, onder den tytel, Es/ais Hiftorigues fur la Vie de MARI&-ANTOINETTE , Reine de France , pour Jervir a T Hifoire de cette Princesfe; alsmede, hoe wy, t zelve geleezen a ons gelukwenschten, al het 3 fleg- aa _ EEEVENSGESCHIEDENIS , degte „ teezer-Vorftinne ten laste gelegd, niet ten vol- ten te' verftaan ; onze kunde in de Fran/che taal, zelfs miet behulp van Woordenboeken, fchoot te kort, om de flegtheid van het gedrag; haar toegefchreeven , ten vollen te bevatten: wy deeden er ook weinig moeite toe; ons ten vollen overtuigd houdende, dat , hoe zeer bedorven. het Hofleeven , inzonderheid ten Fran/chen Hove, ware , de kwaadfpreekenbeid en laster in opge- melde Werkje den-hoofdtoon voerden , en het dus niet verdiende onder de Gefchiedkundige Werken gerang- fchikt te worden. ‘Wy hielden ons vast aan den regel, dien wy ons, zints jaaren, hadden voorgefchreeven: de Menfchen- zyn: dikwyls noch zo flegt, noch Za goed, als zy’ menigmaal in de: Leevenstafereelen ons worden afgemaald ; de Schryvets zyn veelal Lofredenaars of Lasteraars, `~ - ‘Aan deezen zelfden Regel de Leevenszefchiedenis „ thans voorhanden, toetzende, kunnen wy niet afweezen van Ovérdreevenheid aan den pryzenden kant vast te ftel- Fen. By het leezen van den aanvang; ‚‚ MARIE ANTOI- > NETTE is niet meer — de misdaad heeft zig met een ə» moordftaal durven wapenen — de treurige lykcypres- „ fen hebben den glans der Jelien vervangen, en de s Dochter van Cefars heeft, tusichen den eerften troon „, Van ’t heeläl , en het affchuwelyktte graf, niets gezien » dan een fchavot — gelukkig de gevoelige mensch , a die, den fluier der fchande , met welken men baare „> nagedagtenis heeft willen bedekken, opligtende, met ə» de eene hand zal trachten eenige bloemen op haar s, onbekend graf te (trooijen, terwyl hy zig met de ane s, dere zal bevlytigen, om de distels en doornen uit te » rukken, ee en ondankbaarheid hetzelve s nog werke trachten te omringen,” moesten w dit denkbeeld vallen, l ii | i ii .- Dit zal, dagten, wy, op eene dputeofe uitkomen, en wy hebben ons daarin niet geheelenal vergist gevon- den. van LODEWYK DEN XVI, dad van Frankryk, door M. crery, Kamerdienaar van den Koning (*), om het medelyden met dien Vorst gaande te maaken -dit zal by veelen ten aanziene van diens Gemalinne dezelfde uite werking baâren. Het is daartoe gansch en‘gaátinge- rigt: dan waarheid, Gefchiedkundige Waarheid, zal men op veele plaatzen vergeefsch zoeken. | Wy behoeven ons niet té zetten om zulks aan ta wyzen: alleen raaden wy ter vergelyking aan, de. Were ken by den Uitgeever deezes, opziguyk de jongfte Ge- fchiedenisfen in Frankryk, gedrukt en te bekomen, op het laatfte blad den Leezeren herinnerd : J. H. CAM- PE; (*) Zie onze Vaderl, Letteroef. voor 1800, bl. 430. . B 4 24 LEEVENSGESCHIEDENIS VAN MARIE ANTOINETTE, PE, de Staatsomwenteling in Frankryk, — Beknopte Ga. Jchiedenis der geheele Staatsomwenteling in Frankryk, IL Deelen, uit een Hoogduitsch Gefchrift door caMmPs uitgegeeven; — en de Tafereelen van de Staatsamwen- seling in Frankryk, IX Deelen. -ís daarin, om van andere Werken, in welke MARIE ANTOINETTE te VOOI- fchyn treedt, niet te fpreeken, deeze van geen geheel ander Charaäer, dan wy hier afgebeeld vinden? Reize naar Surinamen , en door de binnenfte gedeelten yan Guiana; door den Capitain JOHN GADRIËL STED- MAN. Met Plaaten en Kaarten. Naar het Engelsch. pn rich Te Amfterdam, by J. Allart. Zn gr. 8vo. et pryzens. en laakenswaardige , °t welk wy, by de 1 Aankundiging des Eerften Deels van STEDMAN’s Reize, aangeweezen hebben, brenge men vry op dit Tweede Deel over ç? Dezelfde ondereenmenging, of liever verwarring, blyft er in heerfchen. De opgave van «den Hoofdinhoud deezes Deels zal het uitwyzen. In het XI Hoofdft., het eerfte in dit Deel, be- fchryft de Captein den terugtocht na de Wana Kreek, De Pipa, een groote Padde, wordt befchreeven, en de befchryving der zonderlinge voortteeling , of eijerdragt , toegelicht en verbeterd door eene aanmerking van den Franchen Vertaaler: wy merken dit op, om dat deeze meermaalen , in het geen de Natuurlyke Historie be- treft, en daartoe betrekking heeft, geen geringen dienst doet. Vogels, Planten, Infeten en Bergwerken, vullen, behalven de Krygsontmoetingen , dit Hoofdftuk op. De Reiziger, te Paramaribo wedergekeerd, geeft, met het XII Hoofdit. , eene onderhoudende befchryving van die Stad, en van de Zeden der Inwoonderen. De door- aans klaagende Reiziger is hier gelukkig op de Zui. er-plantadie de Hoop. Hier het bevel over het Krygs- volk op zich genomen hebbende, was hy over zynen ftaat zeer te vrede. … Ik kon (fchryft hy) vrylyk ademhaalen, en had het vooruitzigt om myne geledene Vere (*) Men fla terugge in onze Vader. Letteroef. voor het Jaar 1799, bl 580, enz. | J- G. STEDMAN; REIZE NAAR SURINAMEN. 93 vermoeienisfen en hartzeeren vergoed te zien. Men eers biedigde my als den Oppervorst der Rivier; de nabuurige Planters beweezen my alle vriendlykheid , zonden my “wild, groenten en vruchten ten gefchenke: ik kende my paauwlyks voor het zelfde mensch, en byna alle myne wenfchen waren voldaan,” — - Dit werd vermeerderd door de komst van zyne JOANNA. Wederom wordt dit afgewisfeld door Plant- en Dierbefchryvingen, iet ongevallig , fchoon kort, is de Befchryving van een Zuiker-plantadie, in het XIII Hoofdft, Wy f-bry- ven zyne flot -aanmerking af, met een mengzel van fpyt en bone ‚ daar die Bezitting thans in ij jam handen is. sẹ, Naa het geen ik van dit ftuk (de Zuiker) alleen gezegd heb, kan men zich van den natuurlyken rykdom van dit Land een denkbeeld vormen ; — maar ik twy- fel egter of de Volkplanting van Surinamen , zo zy im- mer in andere handen, dan die der Hollanders, overging, van zulk een aanzienlyk gewigt blyven zou. ’Er zyn ‘er geenen, die geduld, vlyt, en onvermoeidheid in zulk een trap bezitten” Zyne joanna is by hem ; en ‚ nimmer waren (betuigt hy) twee gelieven geluk- kiger. Zo vry zynde, als de heesters van het woud , ademden wy-de zuiverfte lugt in, Het vergenoegen en de gezondheid waren myn deel; en myne Gezellinne y van jeugd en fchoanheid fchitterende , verwekte de af- gunst der geheele Volkplanting.”’ Hy noemt dit zyn gulden Eeuw. e | - Krygsverrigtingen, Dier- en Plantbefchryvingen, vers melde ongehoorde wreedheden aan Slavinnen, maaken een gedeelte van dit Hoofd(tuk uit. 4 Het XIV Hoofdft. behelst, behalven eenige Tochtver- rigtingen, Dier-, Vogel-, Visch- , Infeâ- en Plantbe- fchryvingen. 26 © Je Ge STEDMAN eenen gemengden aart. Wy kreegen bykans lust, om, % geen hy van de Pingos, of Wilde Varkens, zegt, over te fchryven; doch het is te lang. Te midden van veele Oraangenaamheden verbeteren zyne uitzigten ten opzigte van JOANNA, die van eenen Zon beviel ; om wier heid-bekoming hy nieuwe poogingen aanwendt. Meer eenheids hêerscht ‘er in het XV Hoofdft., ons de Indiaanen , Inboorelingen van Guiana , in de voor- naamfte opzigten, befchryvende ; dit hebben wy met veel genoegen geleezen. Het XV[ Hoofdft. behelst een BEND van eene nieu- we verfterking van Krygsvolk uit Holland gekomen — Krygstochten alles weder doorvlogten met onderfcheide voorwerpen der Natuurlyke Historie. | ‚Nieuwe wreedheden , nog onmenschlyker dan alle de voorige, aan- eene Slavinne gepleegd , openen het XVII Hoofdft. Behalven Krygstochten , krygt de Natuurlyke Historie, zó van Planten als, Vogels, en bovenal die der Pappegaayen en Parkieten, een goed aandeel. Ondet andere Dierbefchryvingen ontmoeten wy ’er een van een Dier, in Surinamen bekend onder den naam van Coaba Dago, of den Koppigen Hond; „, een naam daaraan gegeeven van wegen zyne voorbeeldelooze woestheid: want alle viervoetige , vliegende of kruipende gedierten, welke hy ontmoet , doodt en verflindt hy; k fchynt nooit van bloed verzadigd te zyn. Zonder door den honger gedreeven te worden, doodt hy alle dieren, wel- ke hy overwonnen heeft ; zyn moed, zyne kragten, zy- ne werkzaamheid hebben weinig huns gelyken, fchoon hy niet veel grooter dan een Kat is.” Het XVIII Hoofdft. vangt aan met de vangst van een Tyger op de il pan Dit geeft STEDMAN ge. legenheid om over de 7ygers van America te fpreeken. Deeze befchryft hy in foorten, en laat aan het oordeel van den Leezer, of de Graaf pe BUFFON gelyk hebbe, als hy beweert, dat ’er in America geen Tygers zyn, jen dat men ‘er wel dieren vindt, die ’er op ge- yken. i In dit Hoofdftuk ontmoeten wy eene befchryving van eenen West-Indifchen Planter ; diens leevenswyze, als hy op zyne Plantadie woont, °t geen zeldzaam voorvalt , dewyl de meeste Planters te Paramaribo doorgaans hun verblyf verkiezen te houden. Het za} onze Leezers niet mishaagen, dezelve hier vermeld te vinden, … De Pian- ter REIZE NAAR SURINAMEN. 2> ter ftaat , by het opkomen der zon, dat is ’s morgens omtrent zes uuręn, uit zyne hangmat op. Alsdan be- geeft hy zich onder zyn Piazza, of dat foort van overs te gaanderye , voor het huis geplaatst „ alwaar hy zyne koffy en pyp gereed vindt. Een half douzyn flad- ven, zo wel mans als vrouwen, en wel de fchoonfte, wagten hem aldaar, om hem te bedienen, In dit hei: ligdom ontmoet hem de Opzichter, na hem van verre ver- fcheide diepe buigingen gemaakt te hebben, en doet hem zeer eerbiedig rekenfchap van het werk, het welk ’s avonds te vooren verrigt is, van het getal der Ne- ‚ die weggelvopen, die ziek geworden, die geftorven en herfteld zyn, van de geenen, die men gekocht heeft, of van de kinderen , die gebooren zyn ; maar vooral van den naam der flaven, die hun werk verzuimd, die cene fteldheid voorgewend , die zich dronken ge- Aronken hebben, of agtergebleeven zyn, De gevange- nen zyn doorgaans by dit bericht tegenwoordig, onder de bewaaring van Neger- beulen, die op het minfte te- ken hen vastbinden, het zy aan de pylaaren of balken der gaanderye, het zy aan boomen; zonder dat de eige- paar zich dikwils verwaardigd heeft, de befchuldigden in zegg bosar zaa a Ei ri bre eenmaal vast en zynde, vallen de zweepflagen hen, zonder onderfcheid van mans, orowan af fina. ren. De werktuigen, waar mede deeze ftraf wordt uitgeoefend , zyn koorden van hennip, van eene zeer groote lergte, die by elken flag tot in het vleesch ins dringen, en een geklaater maaken, gelykende naar het affchieten van een piftool. Zoo lang deeze ftrafoefening duurt, roepen de ongelukkigen by herhaaling, danky ma- Jera! (ik bedank u meester!) en de Planter wandelt met zyn Opzichter rond, zonder op het gefchreeuw, ’ welk hy boort, eenige acht te geeven. Men maakt dee- ze elendelingen niet los voor dat zy wel zyn vaneen gereeten, en dan gelast men hun , om oogenbiiklyk we- der aan °t werk te gaan; ter naauwer nood verwaardigd men zich, om hen te laaten verbinden. „ Het ftrafuur verloopen zynde, koomt de Heelmees- ter, die een Neger is, insgelyks om bericht te doen: en men zendt hem weg al vloekende, en zich beklaa- ende, dat hy aan de flaaven toelaat ziek te zyn. —— 3 deeze bedienden koomt ‘er eene zeer eoude vrouw, die alie de Negerkinderen van de Plantagie vertoont, waar 28 Je Ge STEDMAN waar over zy het beftuur heeft. Deeze Kinderen, die - reeds in de rivier gewasfchen zyn, klappen in de handen op het zief van hunnen meester; zy groeten hem, ftaan- de in de rondte ; vervolgens zendt men hen. weg, om “hun ontbyt van plantainboom-vruchten of ryst te ge- bruiken; en even gelyk by het begin eindigt dit alles met eene diepe buiging van den Opzichter. anen . s Myn Heer doet dan eene wandeling in zyn morgen. ewaad , beftaande in een onderb van het fynst ollandsch linnen, witte zyden kousfen, en muilen van eel of rood Zurksch leder; het halfboord van zyn fiembt blyft open, en over het hembt draagt hy alleene lyk eene loshangende japon van fraaije Fndifche ftof. yn hoofd is met een uitermaaten fyne katoenen muts bedekt, en met een verbaazend grooten hoed, die. zyn mager en fomber aangezicht voor de hette der zon be veiligt,. Zyn pyp komt nimmer uit den mond; om ge- duurende zyne wandeling kragt te bekomen , ontvangt hy intusfchen een glas Madera-wyn uit de hand van eene fchoone flavin. | » Wanneer hy nu langzaam rondsom zyne woôning heeft rondgekuierd , of misfchien te paard geftegen is om zyne velden te bezigtigen, en de vermeerdering zy- ner rykdommen te begrooten, komt hy tegen agt uuren te rug, om zich te kleeden, indien hy woorneemens is eenige bezoeken af te leggen, zoo niet, blyft hy ge kleed zoo als hy is. In het eerfte geval verwisfelt hy alleen zyn onderbroek tegen een broek van dun linnen of zyde, Vervolgens gaat hy zitten, en reikt zyne beis. de beenen aan eenen jongen Neger, die hem de fchoe-. nen aantrekt; te gelyker tyd wordt hy door eenen andes ren gekapt of gefchooren; en een derde is bezig om de muggen van hem weg te jaagen. Wanneer dit alles is afgeloopen , trekt hy een ander hembt aan, een ka- mifool en een rok , die altoos van eene witte ftof is. Alsdan brengt men hem, onder een groot zonnefcherm, door een jongen Neger gedraagen wordende, naar zyn vaartuig met zes of agt roeijers , het welk hem wagt, en waar in zyn Opzichter zorg gedraagen heeft, vruch- ten, wyn, water en tabak te laaten brengen; maar de- zelve heeft hem zoo dra niet zien vertrekken, of hy herneemt Einen toon van gezag, en zyne gewoone On- befchoftheid. Indien de Planter , op deezen dag , zyne Plantagie niet verlaat, ontbyt hy ten tien uuren ; en om HEIZE NAAR SURINAMEN, <9 Om deeze maaltyd te neemen, zit hy aan eene tafel, in eene groote zaal geplaatst, en waar op hammen, ge- rookte tongen, pomo of gekookte duiven, plantains , zoete casfave , brood, boter, kaas, enz. gevonden wor-. den, Zyn drank is in dit oogenblik of zwaar bier, of Madera: , Champagne- of Moezel-wyn. Zyn Opzichter houdt hem gezelfchap, zich echter op eenen afftand laatzende , en beiden worden zy bediend door. de hoonfte en welgemaaktíte flaven, — Zie daar, het geen deeze Heeren ontbyten noemen. „ Wanneer deeze maaltyd geëindigd is, neemt de Planter een boek; hy fpeelt op het fchaakfpel of op de billard, of op eenig fpeeltuig 5 “tot dat de hette van den dag hem noodzaakt „om in zyne hangmat té gaan leggen, om daar in zyn middagflaap te neemen, welken hy even min kan nalaaten als een Spanjaard zyn fiesta, uur van rust. Hy wendt en keert zich in dít foort van bed, tot dat hy in diepen flaap gevallen is, en ge- duurende zynen flaap houden zich twee van zyne Nee gers bezig , om tot zyne verkoeling met een waaijer te waaijen. | _ Tegen drie uuren wordt hy van zelf wakker: na zich gewasfchen en geparfumeerd te hebben, gaat hy we- derom aan tafel zitten, om met zynen Opzichter het middagmaal te houden; en zy worden even als by het ontbyt door dezelfde flaven bediend. Niets van al het geen het jaargetyde kan opleveren, van gewoon vleesch, vogelte , wild , visfchen, groenten en vruchten, ont- € t op deeze maaltyd; de uitgeleezenfte wynen worden in overvloed gefchonken, en dezelve eindigt met een kop fterke koffy , en eenige glazen liqueur. Ten zes uuren koomt de Opzichter wederom als des ínorgens door beulen en gevangenen gevolgd wordende, De ftraf- oefeningen: beginnen wederom geduurende eenigen tyd, en na dat de eigenaar zyne bevelen voor den volgen- den dag gegeeven heeft , zendt hy de vergadering weg , en brengt zynen avond door met ligte punch: of fan- gary te drinken, op de kaart te fpeelen of te rooken, — Myn Heer begint lyk de aannadering van den flaap tegen tien of elf uuren te gevoelen; dán doet hy zich door zyne kamerdienaars uitkleeden ; hy gaat vervolgens in zyne hangmat leggen, alwaar hy met de eene of andere van zyne beminden, want hy en 80 Je G: STEDMAN, REIZE NAAR SURINAMEN, altyd een ftoet van vrouwlieden , den nacht doorbrengt: en volgenden dag verfchynt hy ep nieuw onder zyne overdekte gert k op het zelfde uur als ej e te voos ren; by vindt aldaar wederom zyn pyp en koffy, en met het opkomen van de zon bervat hy zyne genietin. gen en uitfpanningen. - Hy is een Vorst in ‘t klein, zoo verachtelyk , zoo eigenzinnig, zoo willekeurig heerfchene de als ’er een is.” _ Een dertiental Plaaten , van onderfcheide aanbelang en fchoonheid , zyn gefchikt om dit Deel te vercieren.… De Bataven. Gevolgd naar het Franfshe van BiTAUBÉ, Ju den ‚ Haag, by |. van Cleef, 1801. In gr. 8yo. 486 bl. oorheen heeft de bekwaame prrauBé zyn Willem den Eere V jien in het licht doen treden. Na eenige jaaren in Berlyn doorgebragt te hebben, heeft hy, in zyn Vaderland Frankryk te rug gekeerd , andermaal zynen arbeid dàn dit ftuk ‘te koste gelegd, en hetzelve zodanig omgewerkt en veranderd, als het nu in het Neêrduitsch kleed verfchynt. `> > ' Te recht zegt de Dichter in zyn Voorbericht, dat ’er wei- nig gebeurenisfen zyn, die zulke treffende lesfen voor de Vol- ken. en voor derzelver beftuurers, opleveren, dan de Revolutie, waar aan de Hollanders hunne vryheid te danken hadden. De haat tegen het despotismus is zoo algemeen in de harten inge= worteld, dat eene Natie, die hetzelve beftrydt en over hetzel- ve zeg viert, geen onverfchillig (chouwfpel voor andere Na- tfën zyn kan. De Dichter heeft in een zedelyk tafereel , dat het verftand zonder moeite omvatten kan, de merkwaardigfte gebeurenisfen willen vereenigen van eene gefchiedenis, welke onder alle de. gedaanten, die belang inboezemen , en tot onderwys kunnen itrekken, verdient voorgefteld te worden. De hoofddaad, die hy uitgekozen heeft, en aan welke alle andere daaden onder- gelchikt zyn, is de grondlegging van de Republiek der ver. eenigde -Provintiën ; dezelve eindigt met de Unie van Utrecht y = zynde het geen daar op volgde alleen in het verfchiet gee antst.… Het wezenlyke dier gefchiedenis is behouden, hebben= de de Dichter zich alleen de verplaatfing van een klein getal daatzaaken veroorloofd, zoo ten: opzichte van den tyd, waar- in., als met betrekking tot de plaats, alwaar dezelven gebeurd. n. F De Dichter draagt deeze belangryke. gefchiedenis in Tien Boeken voor, by welke de Vertaaler telkens een aantal aantes keningen gevoegd heeft, om de gebeurenis{en met het me BITAUBÊ, DE BATAVEN. st der waarheid te ftaaven. Twee: Kunstplaaten , benevens een Tytelvignet, van J. BUYS CD P. H. JONXis, verfieren deeze Neder- duitfche vertaaling , welke over ’t geheel genomen zeer zuiver en vloeijende is. Zie hier, tot een ftaal, een klein gedeelte hr het Eerfte Boek, met de aantekeningen, agter hetzelve eplaatst. zet De Belg en de Bataaf, in een enkel volk vereenigd, gina en gebukt onder een yzer juk. PuiLtPpus, de trotschte der wingelanden, had het gewyde bolwerk der wetten, finds zoo veele eeuwén , tusfchen het volk en den troon opgericht, ter nedergeworpen (*). Deeze onvertzaagde menfchen , gewoon in hun opperhoofd een Vader te eerbiedigen , maar geenszins de dwingelanden te vreezen, zagen de (taatkunde en het ge- weld hunnen ondergang voltooijen ; en de Scepter, in de eeu- wen der deugd , het zinnebeeld der rechtvaardigheid , was het werktuig van onderdrukking, van moord en verwoesting. — Ausa, wiens enkele naam af{chrik inboezemt; ALBA, waardig de lieveling der overwinning te zyn, indien hy niet doof voor de kreet der ongelukkigen ware geweest 3 de woeste ALBA deed het zwaard der dwingelandy fchitteren, dat de Spaanfche Monarch hem overgaf; —— bedekt miet het bloed der hel« den, die hy had nedergeveld, keert hy in Brus/el met zyn leger te rug , dat op zyne overwinningen eene onbefchaamde trotschheid liet blyken (f). —— Van toen af aan zag dit ons gelukkig volk zich zonder verdeedigers; van deszelfs opper- boofden zyn eenigen in de veldflagen omgekomen , anderen. zyn in ketenen: en eindlyk, hy, wiens voorzichtigheid de gevaa- ren voorziet, wiens moed deze've afwendt of trotfeert ; wits LEM, een opperhoofd, geroepen om de vryheid van den Belg te handhaven, fchynt, na de luisterrykfte voordeelen behaald te hebben, welke gevolgd wierden door eenen veldflag, waar in het verraad hem de overwinning ontroofde, de wapens ek | / TOF er- (*) 4, De Koning van Spanjen, gewoon Italien, even als zyn eigen ryk, te beftuvren, en America uit te plunderen, zag zich door het huwelyk ook eindelyk meester van de zeventien, toen zeer in bloei zynde Nee derlandfche ProVintien : ' bevatvende “incer-dan-200 Steden „-150- opene Vlekken, welken voor gemuurde Steden kenden doorgaan ; Gcoc Dore pen: alle vol Inwooners, rykdom , neering en welvaart tot darrelheid toe. [Zie P. Ce HOOFT, Nederlandfche Historien; Boek Ll. bl...) Dac PuiLippos aldaar de Wetten van het Volk. verkraet heeft, leeren alle de Gefcniedfchryvers ; men zie , onder veelen, tis DE GROOT , Nederland. fe Jaarboeken; Boek I. bl. 6.” ‘. 1) „Arsa was een geoefend Krygsman ; als zodanig was by, op zyn eig:n raad, door PHILIPPUS, aan het hoofd van een Leger, herwaarda ezonden; en in Oogstmaand 1567, door Sarogen en Lotharingen, in t Hertogdórh Luxemburg g:komen. Nog. vóór bet einde van die aand, en wel den 2&ften, deed hy, verzeld van de aanzienelykfle Edea fen p en onder anderen van de GIraavem van RGMOND. en HAOR EK, pyne 6 -a 32 sitAusê dergelegd te hebben (*). Men kan hem niet opfpooren ; ‘e erucht van zynen dood is gelyk aan een verwoestenden en fhellen vloed, en gaat van landftreek tot landftreek over. De burgers befchouwen met een fomber oog het graf hunnet vryheid; terwyl de Rhya, de Schelde, en de Maas, in hunne uitgeftrekte vloeden, de doffe klaagtoonen der fteden, en de moedelooze dorpen herhaalen.” Eene onopgefierde voorftelling van waare gebeurenisfen i$ het werk van den Gefchiedfchryver, geenszins van den Dich- ter, ` Deeze doet meerder , en vindende dat de gefchiedenis op zommige plaatfen te zwak is, of hem geene genoegzaame ftoffe aan de hand geeft, om zyn tafereel te voltooijen, meent hy het recht te hebben, om zyn eigen vernaft te raadpleegen ; karakters te fcheppen , en gebeurenisfen te verdichten , die nimmer beftonden. Van daar die uitmuntende trekken in het Negende Boek, alwaar VAN DE WERFF en DOUZA, die beroeme de verdeedigers van het veege Leyden, benevens de burgerye van die ftad, tot eeuwige fchande van ALBA, en van zynen ZOON FREDR'K, een uitmuntend grafteken, voor de verdeedie gers van Haarlem, op een van hunne hooge wallen ftichten, Van daar het volgend bevallig Tafereel, waar mede wy onze beöordeeling van dit werk zullen eindigen, doch voor het welk men te vergeefsch een enkelen trek in de- van Leydens belegering zoude trachten op te fpooren. = 3. „ Een oude Kluizenaar , die aan den voet van ver woonde , begeeft zich, door dweepzucht en ‘begeerlyk aangefpoord , naar het opperhoofd van het S leger. s» Aan het uiterfte einde der ftad, (zegt hy) ver van de wal- „ len, tegen welken gy alle uwe aanvallen richt, flaan de s» overblyfzels van een’ ouden toren, die door 'fteile en on- „„ toeganglyke rotfen ouderfteund worden , en rotidom welken „een diep water vloeit, ——== Sederd eeuwen kent men dete ‚„ oorfprong , en de beftemming, van deezen toren niet s» meer ; maer de rotfen, op welken dezelve fteunt en gebouwd » is, alle de dreigende onheilen afweerende, dient dit gebouw thans tot eene bewaarplaats voor kruit en falpeter. Intus- a fchen kan dat zelfde, het welk daar in verborgen is, en de rs ves intreede te Brus/el; alwaar hy, geheel trotsch op zynen voorfpoêd „ den 2a van Wintenmaand 159, zegepraal , nog eens eene intree de deed. [Zie je WAGENAAR , Vaderl. Hist. D. VL. bl, 245, 347 en 290, Er z a NN was genoodzaakt, door gebrek san geld en Krygsbehoef. ten, zyne afgematte benden, in het telle van den Winter des jaary 1568, door agne en Lotharingen naar Straatsburg ie voeren: ale waar hy, hen grootendeels betaald en ontflagen hebbende, naar Franke 7yk vertrok : van waar by in 156g, in onbekend gewaad, en alleen vag. Vyf perloonen vergezeld, naar Ouitschiand ie rug pe DE BATAVEN. -° 88 a vestingifchynt te befcherinen,:derzelver, val verhaasten,-Onder ze die roren. loopt een langa'wegy die, met. een, aantal- trappen „„ Cn menigvuldige omwegen, eindelyk tot in het, , midden. van pren eenzaam „en digt word. geleidt. Dit geheim, by het s? tegenwoordig - geflacbte -onbekend , is -my- door den Hemel sy geopenbaard.” s: ` Re bd En Aran edit belangryk.bericht ontvangen hebbende, bes fehouwt Leyden reeds als: cene verovering, welke hem niet ontgaan kan, en berékent in voorraad, met een woeste vreugd, hee getal zyner, flachtoffers. Terwyl een verfchriklyke aarival’de burgers noodzacktom alle de poorten en wallen te bezetten, fluipt eene bende zyner onverfchrokkenfte foldaa- ten, door de bloeddorftigfte legerhoofden. aangevoerd, en on- der geleide van den trouwloozen Kluizenaar , in den geheimen onderaardíchen wegs teneinde tot den toren, die Leyden in hunne handen moest ‘leveren, door te dringen, Reeds hebben dy langs trappen, die daor den tyd, half vernield waren, den tap der- puinen bereikt. a C N “ss Im dit- oogenblik hielden eenige kinderen, aan den voet rots gezeten, het middagmaal, dat hunne tedere moeders voor hen bereid hadden, eer zy. ten. firyde gingen; eens flags zien zy een geheelen zwerm nachtvogels uit dit verblyf der duisternis komen, die door han gefchreeuw en het klap- pen hunner wieken aankondigen, dat men hum eenzaam ver-… biyf geftaord heeft. — Dit fchouw({pel doet hen eerst van’ fchrik beeven ; maar hoe flerk werkt het. voorbeeld der deugd zelfs op de zwakfte zielen! .... hae vermogende is de heilige liefde tot het Vaderland, die zich, als 't ware, te ge- lys met het leven in de Bataafiche kinderen ontwikkelt ! Z twyffelen niet, of de ontroering en de vlucht deezer vogels zya het kenmerk van een dringend gevaar , dat welligt de ftad bedreigt. „ Op deeze woorden begeeven zich de Krygslieden naar de hun aangewezene plaats, om te onderzoeken, of er we- zenlyk gevaar is. Zodra zy hier van overtuigd zyn, verheft zich eene algemeene (tem , welke zegt: laaten wy het kruit aanfteeken. Lerllond is ieder een werkzaam om dit ovtwerp ter uitvoer te brengen ; de foldaaten maaken met hunne wa penen eene opening onder de deur van den toren, en de kin- deren ylen naar hunne wooningen, alwaar zy eenig riet van het nederig dak afrukken, en het vuur, dat nog onder de asch LETT, 1801. NO. I. C is 34 BITAUBÓ, DE: BATAVEN, is béwaard- gebleeven, by-één zamelen. Met deeze ‘hplpmidde. len gewapend, fnellen zy valvdriftde gevaarlykfte. onderneg mirg te:gemòet.… >I es en ers sik ‚>, Het riet en ‘het vuur worden” voor. den ingang» desta- reis gepliatst: terltond verwydert zich teder een ; men: floot, op den grond liggende, met verfcheiden lange en aaneen ger Bondefre picken, ‘het brandende riët tot in’ het gewelf,’ alwaar het kruit zich ‘bevindt; eensklaps’ worden, -met een’ vervaars Iyken ‘flag, de ‘rots, de toren, ende. verminkte Iyken des Kluizenaars ‘cn der Spanjaarden , ‘in! de’ lucht geworpen, eu ‘door het geweld der winden , welken een opperíte Wil be- {tuurt , naar die -plaatfen voortgedreven y daar hct leger van ALBA ftrydt z- hier: vallen zy neder , en bedekken de vlakte mét vreeslyke'puinen, onder welken nog een aantal’ krygsliee den verpletterd. wordt. Arsa! ziet daar de zendelingen, die q van den uitflag uwer onderneeming verwittigenb <... 00e p s Onder de'geenen', - die: op de wallen (tryden ,: vepfp ide zich, in de eerfte oogenblikken, een geweldige fchrik ‚even als of de geheele ftad van baare grondflagen gerukt, en ín de lucht gefprongen ware; doch weldra. verdwynt hunne; ongerust. heid, en de tyding, dat Leyden geene andete fchade geleden heeft, dan de verwoesting van enkele gebouwen, en dat geen van hunne wapenbroeders, of kinderen, ‘by die vreeslyke one derneeming, waaraan zy hun behoud te danken hebben,is ome komen, vervult husne harten met de levendigfte-bly Ì y juichen rondom die Kinderen, welken over atsa hebben gezegevierd , terwyl de Vaders hen met eerkran(en bekroo» pen, en de Moeders hen , vol liefde, aan het opgeruimde hart drukken,” ‘ Í Eia a er A A, Hvconıs oroTi Sacra, in qvibvs Adamvs Exvt;” ; aliorvægve eivsdem generis Carminvm cvmvlvs; er exi- ` miam raritatem denvo recvfa. Dordraci , apvd P. van Braam, In forma Octava, pagg. 154. Bte ` st 4 ` QY eeds in het eerfte jaar der zeventiende Eeuw, toen HUIG C° DE- GROCT nog maar 18 jaaren oud was, wierden deeze gy- e Sacra, of Heiligdommen, door hem in het licht gegee- ven; onder welken zyn Adam in hallingfchap het meest vitmunt, en by eene gedeeltelyke leezing, door den vermaar= der j. Lipsus , toenimeals reeds fterk geprezen werdt. De te- enwoordige Uitgeever P. VAN BRAAM geeft, m zyn Latynsch ericht aan den Leezer, de redenen op ‚ waarom deeze bun- del thans in het licht verfchynt. By de Dichtftukken , wel- ken door des Dichters Broeder wiLrEm verzameld , en in den jane 1611 uitgegeeven zyn, worden dezelve niet gevonden, In de Opdregt van WILLEM BE GROOT, zo wel als gd Tie B. GROPIL chCtÂ, 33 Brief van Hüèd aan zynen Broeder, heerscht, zò Wel ormtrehd deeze Sacra, als omtrend het Treurfpel ddam in ballirgfchap , een diep flilzwygen. Ook. blykt uit de Jyst. der Werken van 4. DE GROOT, door zyn Levensbefchryver CcATTENBURG in het- licht gegeeven , dat deeze Gedichten in geene der ove- rig: uitgaven van des Dichters Werken gevonden. worden. Behalven het reeds gemelde T'reurfpel, Adam ín balling= fchap, vindt men in deezen bundel: het begin der Euangelia fehe Gefchiedenisfen, naar MATTHEUS} MARCUS, LUCAS en JO= HANNES ;. de: Lofzangen Van ZACHARIA > MARIA; ED SIMEON 5 Gezang over het waar geluk, naar de Euangelsstens dan/praak van raULUS aan de Atheners in den Areopagus; de Gekoofibes Iydents, Paaschzang, en GeJicht aan de Weduwe van jona VAN OLDENBARNBVELD, Alle-deeze ftukken zyn zeer dich- teriyk in fiyl, vol verhevene gevoelens, en in alles den gloeienden dichtader van BUIG- DE amoot wasrdig,, by wiens overige Werken dit zeer net gedrukt bundeltjen. van Heilige Dichtftukken alzins verdient geplaatst te worden. A dokratisch Comiesch Onderzoek naar den zetel des Chara&ers in den Mensch, in drie Verhandelingen. waarby gevoegd ss eene Verhandeling over de Zelfkennis ; voorgeleezen in , en opge- draagen aan de Maatfchappy der Verdienfden, Felix Meriuis, en aan de Bataaf}che Maatfchappy lot Nut van t Alge. meen; door AREND FOKKE, Simonsz. Met Caricatuurplaa- gen Te Amflerdam, by G. Roos, 1800. In gr. 8vo. 206 bh behaiven het Voarbericht.. pr” de mensch: uit twee, voorname deelen , ziel en lichaam y beftaat ; dat de verëeniging daarvan eigentiyk den mensch uitmaakt ;: dat. men charaer noemt het verfcheiden kenmerk, das den eenen mensch van den anderen onderfcheidt; dat het charaâer amict oor/prongelyk in de ziel kan ópgefpoord worden , als zynde die ondeelbaar, en daarom ook onveranderlyk ; dat. het levenbofe lichaâm ook gene opheldering geeft ; dut het waar. nemen van den devendigen mensch toch leert ,-dit het cha. rater althands zeer. veranderlyh is, en deszelfs graden van soe: en afneeming. heeft; dat. het zich dus voorwamensijk in khet lickaam moet onthouden ; en dat de oorzaak der verfcheik denheid van de charaBiers der menfchen, in de groote vers Scheidendgid: dero gemaarigdheid en onderlinge termperatuur der vochten in het menfchelyk lichaam , moet gezoc't worden: ziet daar wat-men in deze drie Verhandelingen, Over den ze- gel des Charaĝers in den Mensch, behandeld. vindt; wy ga- ven het, na genoeg, met des Schryvers eizene woorden op. Het zyn Voorlezingen , gedaan in Felix Meritis, en de Schry. ver zal dit onderwerp nog voordzetten. Verhandelingen zy% het eigentlyk niets de ar houdt zich als of by 40 e= 3 f $6 A. FOKKE SZ., SOKKATISCH COMIESCH ONDERZOEK: los weg ene leesbeurt op Zich nam, en geheel onvoorbereid” optrad, en wil dat zyne hoorders Hem züllen helpen ; hy vraagt dus, en neemt de onderftelde andwoofden op.; dit houdt hy meesterlyk vol, en by alle zyne koddige invallen, en grappige parenthefen en” uitweidingen, gaat toch het onderricht, dat hy even wil, geregeld voord; eh, terwyl by aanhoudend lachen oet, weet by de aandacht wonder wel te boeijens en helpt een aantal nuttige kundigheden aan deu man. / Gaarne gaven wy ene koddige recenfie vån dit In de daad koddig boek ;-dan wy zouden by den Burger FOKKE Simonsz, die in dit vak een meester is, verre te kort (chieten ; en een of ander lezer nam welligt onze boert voor Ernst op , en meende dat wy in ernst met het werk den gek ftaken; daarom en wy liever duidelyk , dat, naar ons oordeel, deze Verhandelingen voldoen aan het oogmerk des Schryvers , om, namentiyk , fommige afgetrokkene echter algemeen nuttige - kundigheden populair , en zo veel mogelyk , (behoudens hier en daar een enkel. trekjen, dat fommige lezers lokken moet,) onge- maakt, en ontbloot van alle mogelyke pedanterie, te behandelen; en ook om aan de geleerden, in die oogenblikken van hun leven, die alles behalven geleerd zyn, b. v. tusfchen den maaltyd ers hun middagflaapjen, eene aangenaame leure te verfchaffen ; en w hartelyk wenfchen, dat gefchriften van dit foort zo ve- de laffe verliefde Romans en niets beduidende prulfchriften eens eindelyk zullen verdringen, i l "De vierde Verhandeling is enigzins van crien anderen aard: hier betoogt de Schryver, opdat ‘by toch vooral iets nieuws zou zergen over dit onderwerp , em den zo menigmaal betre» den weg niet te bewandelen, dit zyn zyne woorden, en dus alleen maar voor de grap , dat het nier goed zy , zichzelven de kennen. Hy bewyst, zo goed en zo haar als hy kan: (a) dat. zelfskennis onmogelyk is; (2) dat dezelve zeer fchadeiyk wezen zou ; en dat het vooral ook hoogst nadelig is; andere men- fchen:tot kennis van hun zelven te willen. Ook dit ftukje zal men met genoegen lezen, en het (ook al had de Schryver het niet gezegd in het Voorbericht) befcheu- wen als. cue Ironie, en niet als `s mans ernitige mening. EES A.V. LINDEN VAN DEN WEUVELL; REBEVOERIND. 3P mT a p De nanleg en werkzaamheden dèr Bataaffche Maatfchappy ` ‘Tot Nut van ’t Algemeen; voorgefteld in zene Redevoering, witgefproken in de Gehoorzaal der Doorluchtige School te Middelburg: by gelegenheid eener openbare Prysuitdeeling , op .* den XÍ van Zomermaand 1863. Door A. V. LINDEN VAN ‘ DEN HEUVELL , Medebeffuurder van het Departemental School- fonds. Te Middelburg. by W. A. Keel en H. van Osch ; 18co. dn gr. 8yo. 6o bl. Wy zouden het afkeuren; Waneer alle Rédevoeringen, by | ene gelegenheid als deze gehouden, hoe uitmuntende Dok in hun foort, en volkomen beändwoordende aan hèt oog- merk, werden uitgegeven ; doch de Burger v. D. HrUvELL heeft welgedaan dat hy dit ftukje in het licht gaf, en wy zyn hen, die hem daar toe hebben overgehaald , onze erkentenis fchuldig. Wy vinden bier den gehelen aanleg der Maatfchappy Tot Nut van 't Algemeen, haar ware doel, en den ganfchen, kring harer werkzaamheden; gefchiedkandig eh aanëengefcha= keld, voorgefteld; en, hoe bekend deze weldadige Maatfchap. py ook wezen mag, én hoezeer het doorgaans waar is, dat ‚ die dezelve nog tegenwerkt , de alleronnozeltte onkunde, of ene wel by uitftek zwarte ziel, verraadt; zo vindt men toch nu en dan nog een enkel tfiensch, dien men ik weer niet wat van °% Nut van't Algemeen heeft in het oor gebla= zen, er die daarom , uit een goed begin(el ; huivert om aan deze Maatfchappy deel te nemen : zulk enen geve men dan nu dit boekje in banden, en , zo hy voor overreding vatbaar zy 4 zal hy gewonnen zyn. Het oogmerk der Maatfchappy Tot Nut van ’t Algemeen Aedselt eigenslyk de befchaving en het geluk harer natuurgenoten. Dit wordt door den Redenaar betoogd uit den aanleg der Mautfchappy , hare gefchriften, en openbare vervichtingen, Hier uit volgt dan van zelve de zedelyke verplichting van elk mensch en Christen, om , wel verre vân deze Maatfchappy gering te achten of tegen te were ken, dezelve veeleer als eene der heilrykfie inrichtingen in ons Vaderland hoog te fchâtten, en naar vermogen te onderfteunen: het welk dan ook de meer vermogenden , de Leeraars van den Godsdienst , de Onderwyzers der jeugd, de Burgers en Burge- resfen wit dere clasfen, Vaders en Moeders van kinderen, en de Kinderen ziive, treffend wordt op het hart gedrukrs Het is volkomen waar. en it alles duidelyk, het geen de Re- denaar zegt: hy-heeft alleen het belang der Maatíchappy y en genen lof voot zichgelven bedoeld; en zich daatom ook meet op het volledige, dan op het fier!yke, toegelegd. Met dat ak doet dit ftuk źynen goeden fmaak en gezond verftand ene ge- r kani eer als zyn menschlievend hart; waarom wy ook ene vert- aanbeveling geheel onnodig houden, ge Cg `> Vaar 3$ YLIT WeBrR’s OVERLEVERINGEN, Varr weser's Overleveringen der voorige Eeuwen. Uit het Hoogduitsch. dide en laasfte Deel, Te Haarlem, by A.Loos- jes Pa. dn gr. 8vo. 356 bh Ee Os de werken, in de voorige eeuw uitgekomen, munt ; door zyne byzonderheid, ook uit, het voor ons liggend boek van vaT weer, van welks eerte Deel wy onzen Le- geren ‚ voor eenige jaaren reeds, bericht hebben gegeeven (*)a Dit tweede Deel is in flyl,en in nieuwheid van wending, vole maakt gelyk aan het eerfte, en zal daarom met even zo veel gevoel geleezen worden. Onder vier byzondere tytels, fchetst men ‘et ins 1. ‚ Daar wy, by gelegenheid van onze beoordeeling over het eerfte Deel, eene uitgebreide proeve van dit werk gegeven hebben, gullen wy ons alleen bepaalen tot de volginde bee fchryving van het tooneel der gefchicdenis van den. Molenaar van hee Zwarte Dal; nadien wy vooronderftellen , dat het werk zelve, zo uit onze eerfte. beöordeeling , als uit deeze opgave, genoegzaam gekend kan worden, | Er __ In de rotsvestingen, welke zich verbefen boven, de klipe pen, die het dal tusíchen Ausfig en Lobefits inluisen , ou het verblyf van valken en gieren, alwaar flechts de fteenuil zich gaarne ophoudt, en de klaagzucht haar eenteonig lied ongee oord uitboezemt , huisvestten- in oude tyden machtige Ridders , „geesfels der Reizenden, fchoon tevens redders det noodlydenden. De vrees loerde aan den ingang van bet dal, en den befchroomden Pelgrim aan, als hy opzag na den eerltet burg, op rotíen gegrondvest, uit rotíen geb >uWwd, bewoond door menfchen met rotsfteenen harten. — Van daar de naam Schrékkenfleln, welken de puinhaopen van den burg nog tot den huidigen dag draagen. Niet verre van daat verfchool zich in de dampen, en onder het kleed der wolken, een andere burg, genaamd de Aarhorst, Want hy. (cheen. den dalbewooneren meer te gelyken naar het rorfige nest eens adelaars, dan naar de wooning cens menfchen. Een overe hangend ftak rots, van de natuur als het ware der eeuwig® heid ten trots gevormd, droeg d:n burg; de vertrekken, was ren in de rote gehouwen, uitgezonderd alleen het houten fpanen dak, dat met leijen gedekt was. ‘Geen grasfcheutjen groeide hier, want de ttormwind kande het ftof zoo hoog Diet opwerpen, dat een dunne laag aarde de- oppervlakte ` der rots bedekte, Voor elken vyand was de darkorst Ons toegangelyk ; de vrienden en bewooners beklommen den top der rots met touwladders veele vademen lang, Aan den voet der rots lag de hoeve tot den burg behoorende s rand „Cty Zie dige Vaderh beiteroef, Vaa 1798, ble 657 en verve i VEIT WEBER s OVERLEVERINGEN, 39 weidden des--burgheers paarden. — Een armborstfchoot van daar blonken, uit het digte woud, de toorentjes van St. FLO- RrAANS Klooster. Het Testament, of de geheimen van Udolpho; Tooneelfpbel. Te Amferdam, hy J W. Smit. In 8va. 84 bl. | Bee deeze Stukken zyn getrokken uit den Roman van ANNE RADCLIF , getyteld: Jes myfleres d'Udolpho. Dezelfe de woeste Karakters, dezelfde wreedheden, en dezelfde dof- klinkende onderaardiche ftem, wekken hier fchrik en afgyzen, zonder. eenig waar gevoel in het hart van den aanfchouwece te kunnen ontfteeken, Een zamenloop van byzondere omftan- digheden, die wezenlyk zeer romanesk zyn, houdt de aan- dacht ven den leezer en aanfchouwer geduurig gaande; terwyt in Montoni een laffe spALATRO zeer fterk aflteekt by een moe: digen BERTRAND, dle de lydende onfchuld onafgebrooken ten dienst ftaat: het geen rerruvcr, in het Testament, eindelyk ook gedwongen doet, en daardoor tot de ontknooping aan- merkelyk medewerkt.. De Opftellers deezer Stukken hebben zeker niet met LEssiNG vooronderfteld. dat ARISTOTELES het verwekken van vrees en medelyden by den aanfchouwer als een doorgaand vereischte voor den ‘Treurtpeldichter heeft voorge fchreven en aangedrongen : zy hebben den #chrik, in plaatfe Yan de vrees, door hunne Stukken, trachten te verwekken , en in dat oogmerk zyn zy wezenlyk zeer goed geflaagd , nadien ver- fcheidene Looneelen niet dan yzing en fchrik voortbrengen. De verhinderde Reis, Blhyfpel, door L. B. picarD, Te Amflers daim, by W. Holtrop, röoa. Zn 8va. 97 bl, P it Stuk is in de daad grappig genoeg, en twyfelen niet, of het zal aaa zulke liefhebbers van bee Toneel, die het alleen te dóen is om eens recht hartelyk te lachen, vry wel behagen ; in zo verre noemen wy het dan ook met den Vertaler, want het is van,Franfchen oorfpfany, een gees- tig Stuk. Her keeft evenwel volftiekt geen zedelyk doel, en men zou waarlyk aan niemand der in hetzelve voorkomende perfonen enig cngelyk doen, wanneer men hen alle te zamen in een Dolhuis brengen liet, P ch 4 * Aen den Uitgeever der Algemeene. Vaderlandfche Deng oefeningen, Medeburger ! etis den Beftierderen des Haegfchen Genootfchaps tog Verdediging van den Christelyken Godsdienst , uit de Re- cenfie van destelfs Verhandelingen voor 't Jaer- 1798, geble- ken, dat eene Vergisfing in het ftellen van den Titel voor het werk van den Hoogleerzer uesssLink aenleldinge gegee- ven heeft tot eenig vermoeden, als of wy op het Genoot- fchap der Doopsgezinden ecnigfins laeg nederzigen, daer het ongegronde van dat vermoeden blyken kan uit de. Boekzaet yan Sept. 1798 alwaer, uit naem van ons Genootfchap , ach- ter het Programma van dat Jaer, bl. 333, openlyk is bekend gemaekt:. Als Schryver der Verhandeling over de Hoogeprtes- „ terlyke Waerdigheid van den Heere Jefus, aen wien, vol- „ gens het boveuftaende Programma, een Zilveren Medaille „ was toegewezen, indien Hy voor den eerften October zynen „ Daem geliefde te opernbaeren, heeft zich ontdekt de teer „ GERRIT HESSELINK, 4. L. M. Phil, Doâ., Lid by de Hol- „ landfche Maectfchappy der Weeten/chappen , en Heogleeraer „ån de Godgeleerdheid en Wijsbegeerte, by de Doopsgezinden 53 en Amfterdam , wiens naem in het geopend Billet gevon» „» den is,” | l Wie deeze bekendmaeking, in die Boekzael, ter aengehaelde plaetze , met eenige opmerkzaemheid geleezen heeft, zal daer ui: klaerblykelyk ontwaeren, dat by de uitgacve der bekroondé Verhandeling een misflag zy begaen, in het ftellen van den titel, doch dat die misflag eenig!yk aen de onoplettendheid des ‚geenen , die toezicht over de drukpers houdt, zy toe te fchiyven, en dat Beftierders van het Haegfche Genootfchap niet kunnen verdagt gehouden worden, dat zy den titel van den Hoogleeraer nessEuiNK voorbedachtelyk hebben willen vere basteren of verminken. — De Mraëlitifthe Godssregeertng befehouwd als: ne- bron van de letterbyke redenen en oogmerken der: Mofaifcha ‚Wetten: Gevolgd van een :Byvoeg fel over: de Biganie “ender het. Oude Verbond, en cen Aanhangfol. over den «flyt=der Hs Sehrift byzonder in de: Prapintten, doof ‚den Oud Rentmeester. GERARD JÁCCB VOOR DA. Twee- ode en vermeerderde. Uitgaave. Te. Letimwarden b) C. van Sligh, 1800. -Zn gr. Bvo.-te:famen 26, bl. AD tl euk ts er g9 esiri yo. weifige. jaaren gaf de’ Oud= Rentmeester. voore 2V DAs federt een geruimen tyd’, als Sc rvan: dee ze ven, gêhe -Godgeleerde:. Werkjens bekend, deze be: wing-der Ifraëlitifche a se * licht, Dit gefchryf- moet destyds 4: en vervolgends , nogal aftrek gehad hebben, terwyl ‘er nu, volgends dèn titel , een tweedé uitgave van vervaardigd isl, vermeerderd door een Byvoegfel. over de: Bigamie ondet het Oud. Ver- d: B geńheid der verklaaring van de Boeken van Mia i de Gemeente van Leeuwaarden , -was den Schryver ingevallen, of niet, misfchien, in. de, GOdsre- ing over Ifraël de letterlyke redenen. en oogmerken er Mofaifche wetten. te vinden waren, wanneer men namelyk aan deze: Godsregeering maar zalle haare uitge- breidheid gaf, en zich van dezelve; een uitvoerig. denk» beeld , in opzicht van- haare. natuur , eigenfchappen : en gevolgen, vormde, Hy werd bevestigd in deze gedach- te, toen hy optdekté, dat hier en daar in de H. Schrift met ronde woorden deze Koninglyke betrekking van ‘God als eene reden der: wet tot haaren aandrang gegee- ven wordt, 20 als men wad Mal. E 14 o en XXII; I andete plaatten. bemerkte zelide , hae wel ok meer bedektelyk , als by voorbeeld Levit. XXV: 28, 55. Dit: maakte hem belust, om op grond van aña- "LETT. IOI. NO, 2, D de: 42 zou P Je VOORDA., Jj A logie of gelykvormigheid het zelfde van de geheele za- mening; der, rn is te beproeven, voorpame- lyk oñ dé ui derkenkOmst erf t verband tuSfchen Gods wegen en Gods wetten de aanvallen van % onge- loof. tegen afzonderlyke ftukken beter te kunnen afwec- ren, en hit Gadget ke van elke, Mofaifche wo gemakľykér té Kunrieh hafidhaaven. Zie daar het höofd- doel van_dit Gefchrift, _ Dit tracht de Oud-Rente meester vooRDA dus te bereiken, dat hy eerst over de waare “gefteldheid. der oude Godsregeering „.zoo als zich dezelve voorftelt, eenige aanmerkingen laat. vooraf aan ,-diesaanleiding -geeven , om.dezelve uit onderfchei- Bene’ oogpänten te: kunnen -befchouwen , ook wel dezu!- ken, : waarop- dusverre de aandacht nietzoo. zeer, is gevallen, en die inderdaad tot hiertoe mindér. opzetlyk zyn behandeld: Hy onderzoekt eerst, of, by de drie formen van -ongemengelde. hunger zonering: CMonarchie, Ariftocratie, en Democratie,) de Theocratie, als eene vierde foort, moet gevoegd worden, zoo dat dezelve daar mede: in:Éénen rang ftaa.: De Theocratie was, zynes gofdeelss cigenlyk en wezeulyk alleen tot de Wetgeeven- de! Magt, en het opperbeftier van. den Souverein betrek» kelyk, welke oppermagt God in de Theocratie zich zo» danig voorbehoudt „dat alle de andere onderfcheide re» ars gen welke Ifraël in onderfcheide tyden ge- ad heeft; geen hogeren rang; dan dien van Uitvoerende Magt, gehad hebben : weshalven die formen aan de Gods- regeering ondergefchikt, en im die betrekking met de- zelve: beftaanbaar ş: en wederzyds niet tegen elkandet ftrydig waren, - Dit denkbeeld ontwikkeld, en van geöpr rde tegenbedenkingen , door MICHAËLIs en anderen , vryd- nde, gaat hy, ten tweede, over tot een diepzinniger ‘onderzoek, of eene Theocratie, volgends haarenaart en „natuur ,- volftrekt medebrengt „ dat de Geestelyken"dé Regenten zyn, en dat de Hoogepriester Conder God als Koning) het opperbewind y zoo in °t politieke als kerkelyke , moest.hebben? De Schryver is wah oordéel „dat van de Geestelykheid alleen fommigen tót de hooge waardigheid ‘van ”t Rechterampt, te famen met politieken, moesten verkeren. worden, maar dat zy tot‘ het overige van het. politiek beftuur door de Gods- TEE zins geroepen waren, veelmin aan hun al- à dit adhlsevolen geweest is. En nu worden nog eeni-. ge DE ISRAËLITISCHE GODS-REGEERING. 43 oe. ‘genoemd, -die uithet voorgeflelde begrip een alan Godsregeering voortvloeid S SD, "De aël ren Verplicht tot vaderland iele, van. een i sa 2) Zy mogten in geen vreemd land uig ing „wetten, die de grondflag van hunne ttaatsgefteldheid ms Zoodanigeen grondwet van ftaat wag;de wet der tien geboden ‚sen voorts de wetten, die Exod, 212$ gevonden worden. Hy verkoos tot de plaats van zynen zykszetel eene prachtige koninglyke tent; tot zyn throon de arke, en het dekfel boven dezelve ;. en voorts die» naars van verfchillenden rang... Hy had ook ’t volk ger 2 tot onderhoud zyner dienaaren. Hy gaf een woorfchrift van zi maaken, zonder hoog Level, Alle- gefchillen, van eeni belang „. konden door byzondere RIEDA od da wetten op de vaderlyke magt, op de mannelyke. voog:- dye; forstie, op legitimatie a naturalifatie , op -maaten en bo 2 Ec 44 ETE. fEVOÖRBA TT ige, op°"de mánier Van procedeeren in cas de ape E Vaer. 