VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Goedgunninge Vriend en Broeder in Christus Jezus. Met toewenstching van alles goeds, hier en hier en daar Eeuwigheid! Onze eerste en laatste brief aan U is geweest den 28 November, en deze een Copie van den vorigen, waarin wij U gemeld hebben, dat wij voor dezen nooit de eeuwigheid hadden om aan U te schrijven: zoo dient nu deze om U bekend te maken, dat sedert uw vertrek uit Holland, in ons dorp Saardam en in andere omliggende plaatsen in Holland, een grote duurte in Granen, bijzonderlijk in weiland is ontstaan waarom door deze weinige regels ons liefkoosdelijk verzoek en bede aan U is, dat wij de vrijheid mogen nemen om te uwente een scheepslading Roggen groot 200 Ton te koopen en de gezondheid Saardam te laten vervoeren; t welk wij beschuldigd te doen; waardoor uw roemwazige naam in eeuwige ge dachtenis zal blijven, bij uwe zeer toegenegen Saardamse Vrienden. Verzoek zeer vriendelijk op het allerfpoedigste een gunstig antwoord, waarnaar wij ons kunnen gedragen; zijt intussen van onze genegenheid verzekerd, wanneer wij U weerom van dienst kunnen zijn. Wij groeten U minzaam, en bedanken U dat het U heeft behaagd ons met uw persoonlijk bijzijn te vereeren. Gelief Alexander en Gabriel te groeten. Ten bevelen bevelen wij U in Gods bescherming en zijn. Uwe zeer toegenegen Vrienden KORNELIS MICHIELSE KALF. aan KORNELIS KORNELISSE KALF. Het Schip kwam werkelijk in de Lente van 1699 te St. Petersburg aan, werd op bevel van de Tsaar met Rog bevracht, en dezelfde aan zijn zeer goede vrienden ten geschenk gezonden. Vorst ALEXANDER MENZIKOEFS en Graaf GABRIEL SOLONSKIN. Dr. STONEHOUSE EN DE TOONEELSPELER GARRICK. Wanneer Dr. STONEHOUSE in de Heilige Dienstdienst trad, bediende hij zich van de kennis, waar hij gemaakt had met GARRICK, ten einde van hem een les op te nemen ter voorbereiding voor zijn voorstelling op het Kanelpodium in Moskou. - Zich te Londen bevindende, zou hij daar de dienst verrichten en prediken: hij verzocht GARRICK om met hem te de kerk te gaan. - Na het volbrachte dienstwerk, vroeg de Britse Roscius aan Dr. STONEHOUSE, welk bijzonder werk hij te verrichten had na de Dienst en het Prediken. - Geen, gaf deze hem ten antwoord. - "Ik dacht," sprak GARRICK, "dat u iets bijzonders jaagde, omdat gij de Predikant optrad en verliet met zulk een haast: alzodanig was ook uw hele voordrag." Er bijvoegende: "Niets is zoo wanvoegelijk, dan dat een Geestelijke de Dienst verricht als een werkman, en alles zoo verhaast deed, alsof hij verlangde het werk volbracht te hebben. Verder vroeg hij den jonge Geestelijken: "Welke boeken had hij op de Predikantstoel voor zich gehad?" Dr. STONEHOUSE antwoordde: Alleen de Bijbel en het Gebedenboek. GARRICK gaf daarop te vertalen: "Alleen de Bijbel en het Gebedenboek? Wanneer schudde gij dan diezelfde heen en weer, en keerde de bladen om, om, ter verzoening, die onvergelijkbare gelijkheid, alsof het de bladen van een gemeen Boek of dat. Sinds Winkelpersoon waren ze? Een echte niemand.. Of de Engelse Geestelijke met deze taferelen zijn van pas deel gedaan hebben, weten wij niet, wel, dat jonge Geestelijke dezelfde mogen ter harte nemen, zonder echter tot tegenovergestelde uitersten te vervallen. VERNUFTIGE TOELICHTING VAN DEN HEER DE VOLTAIRE Op een zekeren avond dat een Engelsman met den Wijsgeer van Ferney aan tafel zat, viel het gesprek op Shakespeare. Breedvoerig weidde Voltaire uit over de onwelvoeglijke en ongerijmde uitwerking, welke lage karakters en straatgesprekken in het Treurspel dedens hij voerde verschillende voorbeelden aan, ten bewijze dat de Engelse Dichter dikmaal den goeden smaak had gekwetst; zelfs in zijn bewegelijke stukken. Om zijn Landgenoot te verontschuldigen, merkte de Engelsman aan, dat deze karakters "hoewel laag, nogal in de natuur waren". "Met uw verlof, Mijnheer!" antwoordde Voltaire, "niemand laat zijn achterste kijken, en het is evenwel in de natuur." ORNE OVERWINNING "Ogni traduttore, traditore": een trotsstuk moet voor mij in vertaling zwichten. "Nee, ik heb bemachtigd; gewonnen door mijn dichten!" Ja, Vriend, gij overwinnert; ga, rust vrij ongehinderd: Homzer ligt (dak neer) pen) geplunderd en vermoord. Brief van F. BUCHNER, Aan de Heer J.B. BONZEL, Med. Chir. Te Rotterdam, Wel Edel Heer, Voorloopig bericht, geplaatst in de Zitternoot No. 47, wegens een door kunst bewerkte nieuwe Pupil, heeft mij aangemoedigd, Uw Ed. te schrijven. Ik verkoos zulks door dit tijdschrift, omdat hetzelfde in vele handen komt, en een briefwisseling tussen ons beiden over dit soort weinig een nuttigheid zou hebben. Vergeef mij, Mijn Heer, dat ik U verzoek, in uw nader bericht te melden, of Gij die Cataraal geopereerd hebt door Depressie of Excavatie. Ik moet het eerst geloven, omdat Gij reeds op den dag na de operatie den lier den blinddoek afdeedt, en dat het zich zoo wel voordeed, dat hij met een scherfje woord de oogen in een matig licht vertrek omwandelde; want na de extra- werkte dit bijna een wonder, doch bij de depressie is het ook wat vroeg geweest. Maar uw Operatie, hier naar ben ik nieuwsgierig. Was deze in de manier der Ouden of der Hedendaagse? Ik geloof in geen van beide, wijl zij in Leucometen, Staphylomen, etc., wordt vermeld. Ik bid U, Mijn Heer! hoe zeer Gij zegt, dat zo veel men weet, is uw Operatie hier te Landen nooit gedaan, ik deed dezelfde eens op de wijze van CUSESLOAN. Hoe uw manier zij, doorzie ik niet; en verwacht op een duidelijke wijze uw opgave, en wacht niet, Mijn Heer, tot na de door uw Ed. gedane Operatie van het andere oog. Gij schrijft toch zeker ook om uw Kunstbroeders nuttig te zinns en wie zou niet gaarne iets overnemen, als wanneer een verbetering ontmoet, bij wien het ook zij? Ik houde uw Operatie voor iets nieuws in de Kunst, omdat dezelfde ook in Leucometen en Staphylomen door Uw Ed. wordt aanbevolen; in een volledige Aferia is het natuurlijk. Ik beloof Uw Ed. er gebruik van te zullen maken, als zij die aandacht vergeeft, welke Gij er voor hebt, en de verwachting van antwoord, teken ik mij. Uw Dienaar F. BUCHNER, Chirurgijn, Oog- en Stads-Breukmeester, te Amsterdam. MENGELWERK, TOT VRIJE LETTEREN, KUNSTEN EN WETENSCHAPPEN, BETREKKELIJKE, EEN PROEVEN AANMERKINGEN OP ZEKER STUK, ONLANGS UITGEVEN, ONDER DEN TITEL VAN: ,, BEOORDEELING MET VERBETERINGEN VAN ALLE DE EVANGELISCHE GEZANGEN, NAAR DE LEER DES BIJBELS EN DEN HERVORMDEN GODSDIENST, DOOR EEN ZANG- EN DICHTLIEDEND GENOOTSCHAP, OPGEDRAGEN AAN ALLE DE LEERAREN VAN DEN HERVORMDEN GODSDIENST. Als een Zang- en Dichtliefde Genootschap dit Stuk had uitgegeven, verwachtte ik in hetzelfde, bij een juiste beoordeling, geen veranderingen, dan die in taalkunde, in spel, in dichtkunde en in andere opzichten, tevens verschillende beteringsmogelijkheden zouden zijn. Dan, ik vond mij in deze verwachting veelzins teleursteld, en zovele aanleidingen tot aanmerkingen, zowel op het Voorwerk, als op de Gezangen en daarbij gevoegde Noten zelf, dat ik mij niet kon weerhouden, dezelfde aan te tekenen, en eenige als proeven bekend te maken, of het moge strekken tot overtuiging van des Genootschaps ongeschiktheid tot juiste beoordeling en verbetering van de Ev. Gezangen; ter waarschuwing van dezen en genen in de Gemeenten, om zich niet door de schoonheidsschijnende titel van dit Stuk te laten vervoeren tot minachting voor de Ev. Gezangen, ter handhaving van de in deze beoorden. deeling verdacht gemaakte regtzinnigheid der gemelde Liederen; en eindelijk ter ontdekking van het doel des Genootschaps, zijnde wel, naar deszelfs voorgeven, de herhaling van 't genoegen en de rust in vele Gemeenten, en dus het heil der Kerk, maar in der daad, blijkens de veelvuldige verdenkingen, beschimpingen en lage ver- gelijkingen in verschillende Noten voorkomende, de aan- stalking van een twistvuur, dat welk thans in vele denende Gemeenten gelukkig begint te verflauwen. MENG, 1808. NO. 10, Zz Mij- 670 AANMERKINGEN OP EENE BEOORDEELING Mijne Aanmerkingen zijn de volgende: In den 7te leest men, dat waar de Gezondheid des Bijbels en den Hervormden Godsdienst de Beoordeling en de Verbeteringen geschieden, Aan de woorden, naar den Hervormden Godsdienst, kan, mijns inziens, geen andere zin hier gegeven worden, dan naar de Formulieren van Eenheid bij het Herv. Kerkgenootschap aangenomen en vastgesteld. Doch in de Noten wordt van dezelfde geen woord gerept, dan alleen in die op het 8ste Gezang, alwaar deze Formulieren als aanloopende tegen de leer der Bijbels, en als ingeflossenen van menschen verworpen worden. In de Opdragt betuigt het Genootfchap niet duister, zeer te beklagen de verbitteringen in onderfcheidene Gemeer- tens door voorgaande twistfchriften over de Ev. Gezane gen veroorzaakt , en zegt duidelijk: ge(e)ne bediizucht , maar alleen het onderzoeken van alle dingen, en het behoue den van het goede, zijn doel gewéest te zijn. Indien de- ze betuiging opregtelijk gemeend zij, dan vraag ik= waartoe dient dan al dat verdachtmakende in de Noten op * 98fte, 135íte, en in de 3de Noot op het rgafte Gezang? Waartoe al dat flekelachtige in de Noten op ade, a8lte, 4rlte, Zrlte, ro6de, 137fte, 13xfte en soolte Gezangen? Waartoe eindelijk dat verachzende in de Noot op het 177íte Gezang ? ’t Genootfchap íchrijft bladz. 2 aan de Ev. Gezangen vele angin en tegenftrijdigheden met onze Leer toe. Een eenig bewijs voor die telling is, want meer heb ik er niet aangetroffen, wordt in de Noot op het 8ste Gez. aangevoerd, hierin beïndend, dat de uitdrukking in dat Gez. van 2. Aan ons het kroost, thans daar den herboren! ontleend uit het Gebed achter het Doopsformulier bij de Hervormde Gemeente, een volstrekte onwaarheid is. Maar dit Formulier behoort, zoo wel als het Gebed na het Eten, waar gezegd wordt: Heere God, hemelse Vader, wij danken U — inzonderheid dat gij ons herboren hebt tot de hoop van een beter leven, dat welke Gij ons geopenbaard hebt door uw heilig Evangelium; tot de Formulieren van Eenheid, waaruit de regtzinnigheid in de Hervormde Leer moet bewezen worden. Daar nu deze uitdrukking genomen is uit en dus overeenstemt met die Formulieren van Eenheid, zoo volgt, naar het voelen des Genootschaps, dat welke de Ev. Gezangen, geoordeelt maar den Hervormden Godsdienst, dat deze ook leidt tot meerwaarde. DER EVANGELISCHE GEZANGEN, 67 De woorden van eenen vertrouwenden Christen in den mond te leggen van een gemengde schaar tot een Kerkgenootschap behorende, is volg. bladz. 5. een gebrek, niet alleen in deze Ev. Gezangen, maar ook treft men dit gebrek aan in de Psalmen; in de Psalmen! heilige door Gods Geest ingegeven Liederen! Wie zoude zul een gezegde verwacht hebben van Lieden, zich opdoende als voorstaanders van regtzinnigheid? 't Genootschap vragende, bladz. 6. Kan de losbol ook zeggen: 'Ik Heb Jezus lief? Schijnt van oordeel te zijn, dat de Ev. Gezangen ook voor losbollen zijn vervaardigd en in het 6ste Gez. den toon veranderd te hebben: Heb jeus lief, zich verbeeldende dat de losbol op die wijzeeter zal kunnen medezingen, en Geen bladz. 7 gezegd wordt van de Spraakwendingen in vele der Evangelische Gezangen, schijnt mij niet ongrond, vooral als men daarbij vergelijkt de Noot op het 8ste Gezang. In de Aanmerkingen op de Gezangen zelve en de daarbij gevoegde Noten, bepaal ik mij alleen tot sommige van de 30 eerste; terwijl ik, de vervelende aanwijzing der grote menigte van misvormingen tegen taal- en spelkunde vermijdende, het nagaan derzelve aan de deskundige Lezer overlaat en aanbeval; mij ten dezen vergenoegende met de volgende algemene bedenkingen: Vele spel fouten zijn zekerlijk toe te schrijven aan de bepaling van het Genootschap, om, volg. bladz. 6 en 7, de enkelde vocaalfspelling in de meervoudige woorden in acht te nemen hierdoor zal men in meervoudige woorden, welke een dubbele e of o vereisen, een enkelde e of o en dus zovele misvormingen aantreffen. Verfcheiden taalfeilen zijn ons voorgekomen, welke niet zoo zeer aan onkunde, als wel aan overhaasting en onoplettendheid fchijnen toegefchreven te moeten wore den ; vooral bij de gemaakte Perfoonsveranderingen s daar men wel b. v. Gij voor Hij „ U voor Hem enz, ‚plaat{te, maar de werkwoorden, daarop betrekkelijk „ Onveranderd liet. Dit ziet men at aanftonds in % Ilte Gez. Coupl. 2., in 't ade Gez. Coupl. 5. en op vele -andere plaatfen meer. Ed Om niet te wijdloopig e worden, tap ik hiervan af, za en 672 AANMERKINGEN OP EENE BROORDEËLING en haast mij ,om uit een aantal aanteêkenirgen „fchier bf ieder der 30 eerfte Gezangen gemaakt, eenige weinigen ter proeve op te geven. Se eg “ -ade Gezang. 5. Hoe gemakkelijk ware de hier toor- ‘komende grove taalfeil weg te nemen geweest, door de 3 Jaattte regels dus te ftellen: 't Heelal wordt door Uw’ Joy vervuld, O God! die zijt, waart , kamen zult , En onder ens wilt wonen? eg gde Gez. 3. °t Genootfchap verkiest wap’ geliefden , voor uwen eigenen „ uw’ eengeboornen Zoon , ntiettegenltaande deze verworpene uitdrukkingen veel duidelijker ch krache tiger het perfoonlijk kenmerk des aden Perfoons aanwijs ‘zen. In de Noot zegt men: De veranderingen in di? Ge- zang zijn meest gemaakt ter wegneming der fpraakwending, ‘Maar was er ter wegneming van ééne fpraakwending wa meer dan ééne verandering noodig ? Doch er waren no andere redenen, die °t Genoôtfchap hier lever miet wil noemen. Waren die redenen misfchien niet noemens= “waardig, dan mogt men die veranderingen cok wel ache zerwege gelaten hebben. Of ontdekte °t Genootfchap in dit Ev. Gez. mogelijk eenen of meer van die vele mis= Plagen en tegenflrijdigheden met onze Leer, waarvan het im de Opdragt bladz, 2 goedvond onbewimpeld en in °t algemeen de Ev. Gezangen te -befchuldigen , dan vooral Moest men die redenen niet verzwegen, maar duidelijk genoemd hebben. Daar dit pu noch hier, noch elders gefchiedt , fchijnt die uitdrukking niet vrij van eenig- zins hatelijke verdenking. f 4de Gez. 2. Wie kan zijns naams geheimenis verklaren pf ontleden? Eene noodelooze herhaling en verzwakking wan de kracht er nadruk, zoo keurig in ’t Er. Gez. in vacht genomen. De geheimenis van Gods naam ligt zoe diep verborgen, dat ze voor ons niet alleen onverklaare baar, maar ook onontdekhaar is. Veel beter derhalve ‘het afgekeurde : Wie ontdekken, wie ontleden? 5. 6de Gezang. Geen zonnewarmte schoot nog haar licht. Ons taalkundig, daar zonnewarmte van het mannelijk geflanke zijnde, er taan moest zijn licht. Maar is ’t ook wel natuurkundig? Wie weet niet, dat de zonnewarmte geen licht schiet, maar zelf bestaat uit het licht, wat welke door de zon warmte wijze geschoten wordt? Zie daar eene dubbele verfleting van de natuurlijke uitdrukking: Geen nieuwe zon schoot nog haar licht. Misschien heeft de nieuwheid van de zon vijet behaagd, en tot deze verandering aanleiding gegeven. Doch had men in acht genomen dat het Ev. Gez. ons bepaalt tot Gods aanzien voor de schepping, men zou gedacht hebben aan de zon, die nog zoude scheppen worden, en bij haar schepping met de juistheid gepastheid de nieuwe zon genoemd mogen. 2e Gezang. Was mijn verstand op het hoogst gerezen, Vóór dan ooit van een Engel wordt, te weten gerezen wordt. Maar is dit gerezen worden van het verstand eenes engels wel zuiver Nederduitsch? In een Gezang op Gods Alwetendheid wordt: Uw wijsheid hoedt mij voor het kwade, als een verbetering van: Uw alziend oog schrikt af van het kwade, opgegeven; doch wie zal het er voor aannemen? Gezien de aarde, zee en hemel reiken, ook omdat door de gemaakte verandering: Dan hemel, aarde en zee, de kunstige opklimming van het minder tot het meerder uitgelichte uit het oog verloren wordt. Uw liefde en macht verheerlijkt zich. Het afgekeurde, dat u liefdemacht verheerlijkt, is, naar mijn gedachte, veel beter. Zade gezegd, God heeft; boot nauwkeurig! Scheppen. Een zaad voor. AANMERKINGEN OP EENE BEOORDEELING voor scheppen. Het genootschap zal toch niet aan schepping haurigen, maar aan scheppen scheppen gedacht hebben. Schoon ging ooit in vuur of water komen, voor kwam, maar dan zou het niet rijmen op klaar. Hoe gemakkelijk wordt het rijmen gemaakt, wanneer men, door zulke dichterlijke vrijheden, de woorden tegen alle taalregels willekeurig verandert! of, gelijk in v. 4, nieuwe woorden vormt, als onveranderbaar, om op doodsgvaar te rijmen! En hoe gemakkelijk had men dit kunnen vermijden, door het dus te zeggen: Gods trouw is eeuw onwankelbaar, En zal daar bij u zijn. Dit komt ons onze kleinheid niet, om ons vertrouwen enz. Het Genootschap verandert het woord Dan, in *t Ev. Gez. oordeelkundig gebezigd, in Die. De duidelijke bedoeling van het Evangelische Gezelschap is deze: Wanneer wij Gods wijs en goed bestuur over de kleinste dieren, wormen, rupslten enz. eerbiedig opmerken, dan hindert ons onze kleinheid niet, om ons vertrouwen te stellen op die God, die zelfs voor zulke geringe schepselen naauwkeurig zorgt. Het Genootschap schijnt de kracht van het hier zo veel betekenende woord dan niet gevoeld te hebben, verwerpt hetzelve en zet er dit voor in plaats, waardoor de duidelijke zin geheel verduisterd, en de Lezer in verwarring gebracht wordt. En dat heet dan nog verbeteren! 16de Gez. 5. Wat is of waar in plaats van was, Aan in dezen zin geen andere uitkomst geven, dan dat men, tegen het taaleigen, zich, om een rijmwoord te vinden, bedient van de aanvoegende wijze, daar de aantoonende volstrekt vereischt wordt. En wie zal goedkeuren, een geheel vers, om het, volgens de Noot, meer naar het oer promgelijkt hen te houden, door één woord te ontfermen? 17de Gez. 5. Het zijn voor God slechts lichte zaken, Aan zijn verheven doel gelijk, De rijken enzoo wordt Gods verheven doel aan slechts lichte zaken gelijk geplaatst!! Men laat ook op de verbetering der aangeboden regels van dit Couplet. 18de Gezang, 3. °t Genootschap. Schijnt ter bewandeling de voorkeur te geven aan met milden regen besprokte boven de met milden zegen besprojde wegen. 5. Gij ziet de kracht van ons woelen. 't Schijnt mij toe, dat niet aan onze woelen, maar aan onze lusten deze kracht moet toegegeven worden; een aandacht, dat zij ons doet woelen, en onze ziel in onrust brengt. 5e Gezang, 8. Opdat Gij ons ten Vader zijt. Op den wens in de Nocht gegeven over de in dit Gezang gemaakte veranderingen oordeelende, betuig ik niet te kunnen begrijpen, hoe een Genootschap, voor de rechtzinnige leer der Hervormde Kerk uitkomende, en nu en dan de Ev. Gezangen als niet of minder rechtzinnig in verdenking brandende, hier eenen regel in de Ev. Gezangen, die zeker zuiver rechtzinnig is, heeft kunnen veranderen in eenen, die niets minder, dan rechtzinnig, kan genoemd worden. Of, komt het met de leer der Kerk overeen, dat wij op God vertrouwen, op Zichzelfs belofte hopen, in den Godsdienst onzer tijd getrouw beseffen, opdat God ons ten Vader zij? Kunnen wij het geloof en de hoop oefenen, de heiligheid betrachten, eer wij Gods kinderen zijn, en met oogmerk op dat God ons ten Vader mag worden? Is dit de leer der Herv. Kerk? Om van het tegengestelde overtuigd te worden, lees men het 4de Artikel van de Belijdenis des Geloofs. En, evenzo dit gevoelen strijdt tegen onze Formulieren van Erigtheid, zoo ook tegen de Leer des Bijbels, waartoe ik mij alleen beroep op Eph. IV: ro. Zolte Gez., r. Laat de Heer VAN ALPHEN dit Gesang. Sang met denen {preker aanheffen}, en vervolgens ons en wij gebruiken wat doet dat hier ter zake? ’t Geav rief AAR beoordeelt immers alleen de Ev. Gezangen en niet de Gezangen, waaruit dezelve ontleend zijn. Men lese dit geheele Ev. Gez., en men zal bevinden, dat van ’t begin tot het einde wij en ons voorkomen zijnde hierdoor ’t vermeende gebrek in ’t Gezang van den Heer VAN ALPHEN reeds door ’t Ev. Gez. weggenomen. Het Gez. 9. Wenken, dat Gods raad verbrak. Ons taalkundig wordt hier het onzijdig werkwoord Zrak, waarbij het onderwerp meer lijdende dan bedrijvende ge dacht wordt, vervielfoudigd tegen het bedrijvend: verbrak, “welk hier niet te pas komt. Je hebben deze(n) Pijmklinken moeten veranderen, omdat men moet zeggen kan, de dag gaat te grond, enz. ’t Is zoo, maar ’t Ev Gezang zegt dit ook niet, blijkens het teken van verkoren ting of afnijding, geplaatst achter het woord een’, dat is eenen, Of op eenen der dagen. En waar blijft nu de noodzakelijkheid der verandering? Hoe nauwkeurig! Zz4 agfte 676 SE AANMERKINGEN. Het is vreemd, dat het Genootschap, terwijl het de laatste regel veranderende, ook het woord denken niet veranderd hield; omdat de laatste regel van ieder Couplet nergens, behalve in dit gezicht, rijmt en men door die verandering ook had kunnen vermijden, dat dit woord op zichzelf rijmt, denken op Schenken; welke dubbele rijmkant deze zwaar door het Genootschap worden afgekeurd. Hoe lichtelijk ware dit te veranderen geweest, door te zetten: Ook alle dingen geven? Weinig in de 4 laatste, doch geenszins in de 4 eerste regels, komt reeds de gemaakte verandering als verbetering voor. Men ziet duidelijk, dat het Evangelie Gezangen van de langere tot de kortere tijdperken afdaalt; ik vind daarom geen reden om die rangschikking te breken, door het plaatjes van de dagen vóór het maanden. Vandaar een lofte onderfelling in het Evangelie Gezangen, met voorzichtig beleid gekozen: Deze aarde zij een tranendal, verdriet en moeite zij het al, wat haar genot den mensch kan geven enz., maakt het Genootschap een volstrekte en algemene felling: Deze aarde is ons een tranendal, verdriet en moeite, dit is ’t al enz. Een felling, die weerpsproken wordt door de Heilige Schriften, op vele plaatjes de aardse zegeningen hoog verheffende; door de dagelijkse ondervinding van duizenden, en, dat zonderling is, door het Genootschap zelf, welke, in het even voorgaande agente Gezang de menigte, de verscheidenheid, de aanhoudendheid, het troostende, het vervrolijkende der aardse zegeningen bezongen habbende, alle die gezegden in dit goede Gezang door gemelde foute telling ronduit tegen spreekt. Het vast geloof aan Gods genad, Op Jezus bloed val Golgotha, Geeft enz. Dit duistere, overvloedige en wanluidende zou kunnen herzien en duidelijker gemaakt worden door deze verandering: Het vast geloof aan Gods genad. Gegrond op het bloed van Golgotha, Geeft enz. Ik sluit mijn aanmerkingen met de woorden van het Genootschap in het Voorbericht: Wenschelijk ware het, dat men, in eenen tijd als deze is, zoo vele aanmerkingen op eenen Bundel, waaraan een Zang- en Dichtbond Genootschap gearbeid heeft, niet had behoeven te maken. IETS, IETS, TOT RECHT VERSTAND VAN MATTH. XXI: 36. Wederom zond hij andere dienstknechten, meer in getal dan de eersten; en zij deden hun desgelijks. Het recht verstand van de beelden en teekeningen, waarvan Jezus zich bediende, om zijn leerlingen de verborgenheden van zijn Rijk, en zijn hoorde eren hun verplichting of hun gedrag en toekomstig lot voor te stellen, is ook dan aangenaam, wanneer slechts één trek, die het derde van vergelijking en zijn bedoeling in zich bevat, genoegzaam is, om wel begrepen te worden. Vooral is het noodig, in die Gelijkenissen, welke een bijna gehele overbrenging toelaten, elken trek derzelfde wel te verstaan, ten einde in de overbrenging niet te dwalen, of slechts voor voordeel aan te zien hetgene bedoeling heeft. Onder die Gelijkenissen, welker verfbeurzamer trekkens voor overbrenging vatbaar zijn, behoort ook die schoone Gelijkenis, MATTH. XXI: 33-41, waarvoor de toefel door Jezus reeds uit 2Krz. V: 16 ontleend kan zijn; en waarvan trekken in Ps. LXXX voorkomen. Vers. 36 trok daarom mijn aandacht tot zich, en het kwam mij de moeite waardig voor, te onderzoeken, of de verklaring, die onze vertaling door invulling van de woorden, in getal, aan afspraak met de wet geeft, de rechtte zij? Natuurlijk moeten wij bij de aandachtige overweging van deze trek in de teekening vragen: waartoe meer dienstknechten in getal gezonden? Daar toch de eigenaar zijn pachters niet met geweld tot hunnen plicht wilde brengen, gelijk uit de voortgezette pogingen in het zenden van zijn Zoon blijkt. Het kwam mij dus voor, dat het beter ware, een andere verklaring aan de afspraak met de wet te geven, en wel die van meerder, hoger in rang, voortreffelijker. In die bescheiden komt het woord meermalen voor; men denkt onder vele plaatsen aan hoofdstuk VI: 25. "Hetzelfde leven is meer (niet waardiger) dan het voedsel? En heeft het lichaam dan de kleeding meer waard?" Deze trek vertoont ons dan aan de een zijde den rijke dom en het aanzien van die eigenaar van de wijngaard, als hebbende niet alleen vele bedienden, maar zelfs van onderdfcheiden rang; zodat sommigen vreets gemeene faaven waren, anderen echter als opzieners boven hen verheven; mogelijk anderen nog bepaaldelijk tot huishoudelijke diensten gefitscht, en met een bijzonder vertrouwen vereerd. Terwijl wij aan de andere kant uit deze trek zien, waaraan die goedaardige eigenaar de be handeling, het eerste gezantschap aangedaan, toewijschte: namelijk aan wantrouwen aan de echtheid der bezending — aan het denkbeeld, dat die eilbers trouwelooze wegloopers mogten zijn, die de naam des eigenaars misbruikten, om zich met die te betalen pacht te verrijken. Eene bezetting van bedienden van hooger rang dan geschikt, om die twijfel voor te komen, en tevens zocht een behandeling van dezelfde. En daar ook deze niet beter bejegend werden, vatten wij nu, waarom hij tot de zending van zijn Zoon beschuit, met bijvoeging, die zullen zij ontzien, eerbiedigen als mijn gezant, naardien om het algemeen geene verdenking van bedrieglijkheid kon plaats hebben. De overbrenging van dezen trek zal dan ook natuurlijker en met de geschiedenis overeenkomstiger zijn. Want ook hierin onderscheidt deze Gelijkenis zich van andere, die slechts in zekere derde overgebracht kunnen worden, dat bijna elke trek voor toepassing vatbaar is. In de overbrenging dan zal de meerderheid van volgende gezanten boven de voorzenden bestaan in de meer duidelijke ontdekkingen, welke zij mededeelden, omringen het Koningrijk der Hemelen. In die zin toch wordt voorzeker JOANNES DE DOOPER door JEZUS aangekondigd, als de voortreffelijkste der uit vrouwen geboren, voor zoo veel hij vroegere Godsgezanten overtrof, in het meer opgehelderd en bepaalder onderricht, dat hij boven zijn voorgangers, als wegbereider van den Christus, gaf. En in die zin dus kunnen de Godsgezanten, welke, na den dood van JOAS, den 8sten Koning over Juda, hebben geleerd en aan het heil des volks gearbeid, beschouwd worden, meerder te zijn, dan hunne voorgangers. En dan ziet men in de Gelijkenis dezelfde opklimming als in de handelswijze van God met zijn volk. Eerst zond de Eigenaar (twee knechten) op zijn hoogst, opzieners over de vlakten; vervolgens bediende den van den boften rang, die tot zijn gevolg behoorde en dat uitmaakte; en eindelijk den hoogste Gazerant, dien hij zenden kon - zijn Zoon. Gelijk zoolook God trapsgewijs het plan der verlossing heeft ontwikkeld en latere Godsgezanten al meer en meer, dan vorigen, konden mededeelen; terwijl eindelijk Hij gezonden werd, die ons zoo de Vader verklaarde, als niemand Hem verklaard heeft, en van wie een JONAS de Dooper met den diepsten eerbied sprak, als zelve niet waardig zijnde, den schoenriem zijner voeten te ontbinden. Terwijl ook J. CHRISTUS, als zoodanig, alle Godsgezanten overtrof, zoo in den toon, waarop hij sprak, als door de wonderen, die hij verrichtte, zodat alleen boosheid hem kon miskennen en mishandelen; doch waaruit tevens bleek, uit welk een beginpelfde mishandeling, vroegeren Godsgezanten aangedaan, was voortgevloeid. Het verwonderde mij, dat ik bij de Uitleggers, die ik kon raadplegen, deze uitlegging, die mij zoo natuurlijk voorkomt, niet gevonden heb, daar allen aan een meerderheid in getal denken; officieus het mij meer verwonderen zal, zoo nergens deze mijne aanmerking te vinden mogt zijn. den 3 December 1808. | | WAARNEMINGEN VAN DEN HEERE HUFELAND, AAN GAAVDE DE TREFFELIJKE GENEZENDE VERMOGENS VAN DE SABINA „OF ZEVENBOOM „ IN DE JUIT ; EN VAN HET MEZEREUM, OF DE GAROUSCHORS, IN DE LANG- DURIGE PIJNEN IN HET GEBOENE DER VENERISCHE LIJDENS Voor de aanmerkelijke uitwerkingen, welke de Zeven- boom op de Waterwegen en op de Baarmoeder te wege brengt, verdient zijzelfs heilzame werking in de Jichtziekten alle aandacht; daarom in zodanige gevallen, in welke de werkzame bereidingen van Guajak in Spies- glas, en van Kwik in water te vergeefs waren voorge- schreven. Niet alleen de Jichtpijnen der ledematen, maar ook de hardnekkigste folteringen der Buik- en der Borstpijnen van deze klasse laten zich door het aanhoudend gebruik van dit heerlijk middel verlichten, zonder dat de werking der maag of der darmen daarbij enig nadeel lijdt. 680 … WAARNEMINGEN. ~- eene spoedige hulpe aanbrengt, in zoodanige gevallen, in welke de werkzame bereidingen van Guajak in Spies- glas, en van Kwik in water te vergeefs waren voorge- schreven. Niet alleen de Jichtpijnen der ledematen, maar ook de hardnekkigste folteringen der Buik- en der Borstpijnen van deze klasse laten zich door het aanhoudend gebruik van dit heerlijk middel verlichten, zonder dat de werking der maag of der darmen daarbij enig nadeel lijdt. Alleen moet men letten op de sterke werking van dit middel op de Waterwegen, waarin het veel van den aard der Spaanse vliegen bevat, zodat hetzelfde, in te grote giften aangewend, de geweldige straatroover, Nierpijnen, ja Bloedwateren en ontsteking der Blazen, gelijk ook bij de Vrouwen, geweldige Bloedvloeistoffen kan verwekken. Men vindt dit middel zeer werkzaam in afkoeling, gelijk ook in poeder van een halve tot een hele scrupel dagelijks. Het beste werkt intussiven dit middel in de gedaante zijner wezenlijke Olie, onder welke het ongetwijfeld een der krachtigste stoffen is van den geheelen geneeskundigen kostel. Dan, onder deze gedaante, is hetzelfde ook een zeer gevaarlijke, die, door misbruik, liget doodelijke toevallen kan te wege brengen. Eén druppel, met suiker gewreven, en daarvan de een helft des morgens en de andere des avonds ingegeven, is in den beginnen voldoende; kuns nende men allengs met voorzichtigheid omhoog klimmen. In een ander zeer lastig in de Praktijk dikwijks voorkomend toeval, te weten, in de geweldige Beenpijnen, die, na het wegnemen der overige venerische toevallen, overblijven, en die de werking der Kwik en andere middelen te leur stellen, kan men niets beters doen, dan gebruik te maken van den Garou of Mezereum. Niet alleen brengt dit middel hulp aan in enkele Beenpijnen van dit soort, maar onder deszelfs gebruik verdwijnen ook de Beenknobbels. Gedurende de Mercuriaalkuur van zoodanige gevallen, in welke de ziekte het gebeente voornamelijk aandoet; ondersteunt en bekort ook het inwendig gebruik van dezen bast de werking der Kwikmiddelen. Nog onlangs (1807) werd de Heer HUFELAND bij een Zieken geroepen, die reeds langer de folterende pijnen die bijna tot zinneloosheid leiden, aan het gebeente des Hoofds geleden had, met zodanig een gevolg, dat de beenderen reeds met de knobbels bezet waren, en er zich teekenen van drukking op het Herfengeftele begonnen op te doen, door de werking van aan den binnenkant des Schedels veroorzaakte Beenknobbels. De krachtigste Kwik- en Narcotische middelen deden geenerlei uitwerking meer: terwijl de afnemende krachten des Lijders een niet verre afzijden dood deden vreezen. Of dit ongemak van een fichtigen aard was, dan of men het als een venerische ziekte moest beschouwen, zulks was duister. In dezen hoogen nood schreef men een afkoeling van een half lood Garoubast met Altheeawortel woor, om dagelijks te gebruiken: terwijl het gebruik van den Koortsbast, dien men, tot ondersteuning der krachten, reeds voor lang had aangewend, werd voortgezet. Na verloop van zes dagen bespeurde men betere schap, die, nadat het middel vier weken lang was gebruikt, in een volledige herstelling eindigde. (Overgenomen uit Voyage dans les Îles Baléares & Pithiouïe, par M. GRASSET DE SAUVEUR) Het algemeen genomen, is het klimaat van dit Middellandsezeewater gematigd, Zeewinde verdelen de lucht in den zomer; doch soms gebeurt het ook in den winter, dat de Noordewind het vlakke land merklik verkoelt, en de olijfbomen van de bergen ontwortelt. Het klimaat op het Eiland wordt gematigd door die gaten, van droog putten, door de natuur gegraven, die de ontlasting der ontbrandbare lucht bevorderen, en het hunne toebrengen ter voorkomst van aardbevingen, welke er, inderdaad, bij mensen geheugen niet zijn voorgevallen. Rijke metaalmijnen vindt men op het Eiland niet; men heeft er een begin gemaakt met het bewerken van een Koolmijn, die van te meer waarde is, naar gelang het hout schaarser wordt. Overvloed vindt men er van marmer, hardsteen, kalk, en klei, van welke geen enkele gebruik wordt gemaakt. De kruidkunde zou er kunnen verrijken met vele planten tot nu toe onbekend. Vergiftige dieren zijn er niet. Minder vast is de grond in de vlakte dan op de bergen. Beter is dezelfde geschikt voor weilanden dan voor koorn, waarvan op verschillende plakken de zaden verrotten door den overvloed van water, waarvan de ontlasting wordt verwaarloosd. Die, over het algemeen, met kleine moite konde bewerkt worden. De poel de Prat, anderhalve mijl van Palma, de hoofdstad van het Eiland, gelegen, waakt over dampen uit, die de gehele landstreek onbebouwd en onbewoonbaar maken. Door het doen aflopen van dit water in de zee, die daarbij gelegen, zou dit land gezonder worden. Dit zoude ook het geval zijn van het uitgeltrekte moeras, Abufera genoemd, welks denkende uitvlogen zoo gevaarlijk zijn, dat zij ten gevolge gehad hebben de ontvolking van de nabije gelegene stad Alcudia, vroeger de mededingster van Palma, en die tegenwoordig niet meer dan achthonderd inwoners bevat, terwijl men er dorpen ontmoet, als Sant Jordi en Arta, waar welke het eene zes, het andere zevenduizend inwoners bevat. In zulk een armoedige staat is de akkerbouw, zóò schaarsch is er de mest, en zóò gebrekkig zijn de ploegtuigen, dat de koornoogst niet toereikend is voor gebruik der eilanden, die zelfs het kweken van Mais verwaarlozen, die er volmaakt wel zoude slaggen. Meer werk maken zij van vruchtboomen. Zeer gelukkig tieren de Moerbeezbomen op Mallorca ; met meer beleid in het behandelde vanzelfde zoude de zijde er aanmerkelijk kunnen kunnen uitgebreid worden, Eveneens is het gelegen met de olie, indien de olijfbomen, die een derde gedeelte van het eiland bedekken, beter behandeld werden. Voorts zoude het kweken van oranje- en citroenboomen, wier vruchten het voornaamste artikel van verzending van Mallorca uitmaken, tot grootere volmaaktheid kunnen gebracht worden. Tot het planten van den wijngaard zoude ook veel grond kunnen dienen, die thans onvruchtbaar ligt. In den tegenwoordigen toestand levert het eiland een zeer goede voorraad van dagelijksche drinkwijn. Het hoornveer van het Eiland is klein, doch genoeg voor gebruik der opgezette natuurlijke, dit geldt ook omtrent de paarden; maar de muilezels zijn zeer kloek. Gevogelte is er in genoegzaam overvloed, behalve de eendvogels en ganzen, die van de eilanders niet gegeten worden. Duiven zijn er zeer menigvuldig. Geen ander dan grijs wild is op Mallorca bekend. De visverschijnt niet diep in zee, visch is er niet zeer gemeen. Palma, de hoofdstad van het Eiland, heeft flechts een kleine haven met twee timmerwerken. Haar vestingwerken zouden geen lang beleg kunnen verduren. De Kapitein-Generaal van het Eiland en een Intendant houden hier hun gewoon verblijf. Het paleis van de Gouverneur is hier gelegen. vernieur is groot, maar feit verdeeld. De hoofdkerk is van een feine Gothicke bouworde, Van dezer soort is het Stadshuis; in een van zijne zalen hebben Aartsbisschop van Sevilla, een geboren Majorcaan, en de Bisschop van Majorca, een tekenfchool ten dienste van jonge lieden aangelegd. In de stad is een Huis-houdelijke Maatschappij opgericht, wier werkzaamheden veel nut aan het Eiland doen. Niets zonderlings bevat de aanleg der Inquisitie, dan de tegenwoordige zachtheid van deze eertijds zoo geduchte rechtbank. De straten van Palma zijn gemakkelijk gevloerd, de pleinen zeer onregelmatig, openbare wandelingen zoo goed als geen. Het Stadshuis verdient de opmerking der reizigers, vanwege zijn bouworde en beeldwerk, De zaal van den Schouwburg is in een vrij goede smaak; de decoraties zijn van een beduidende, en de stukken, die er vertoond worden, daaraan evenredig. De geheele bevolking van Majorca bedraagt niet boven de honderd zesendertigduizend zielen, en onder deze drieëndertigduizend voor Palma. Van het eerste generaal aftrekkende tweeënvijftigduizend vrouwen en zevenentwintigduizend kinderen, bekomt men feit zevenenveertigduizend inwoners, van welke nog moeten worden afgetrokken veertienduizend tweehonderd vijftig oude mensen en zwakken, waardoor het aantal der mannen in de kracht van hun leven en in staat om te werken wordt gebracht op tweeënveertigduizend zevenhonderd vijftig: onder welke men tweeduizend vijfenvijftig Kerkelijken en Monniken telt. 684 | OPMERKINGEN, In het Landschap Entro Minho e Douro gemaakt (Uit de Voyage en Portugal van den Graaf VAN HOFF-MANNSEGG.) In het Landschap Entro Minho e Douro verdient de verplichtende en belangeloze gastvrijheid der Bewoners van de oevers der Homem met vurigen dank vermeld te worden. Men vindt zich daar verplaatst in een nieuw Arcadia, omringd door ontoegangelijke bergen; de Reiziger wordt aldaar ontslagen met een onbepaald vertrouwen en onverschillige bejegening. Ten aanziene van het Landschap in ’t algemeen levert het Zuiden van Europa geen land op, waar, onder een gematigde, schoon enigemaal warme luchtstroom, zo vele valleien gevonden worden, beelden door het schoonste geboomte en bewaard door de heldere stromen. Waar ook de bebouwing van de grond en de woedende werkzaamheid der talrijke Inwoners zich vereenigen met de bekoorlijkheden der Natuur: onbeschrijfelijk groot is de minzame inborst der Bewoners van die verrukkelijk bevallige oorden. Minho, met de andere Gewesten vergeleken, bevat een opmerkelijk aantal Steden en Dorpen. Een gedeelte der bevolking is echter verspreid in afzonderlijke standen buizen. Daar zijn Concelhos (gelijk men ze noemt) van tweeduizend, ja zelfs vijfduizend Familien, bevattende de afgescheiden woningen, op eenigen afstand van de Steden. Deze bijzone derheid maakt eene der grootste aangenaamheden alhier uit. Wanneer men eene derzer rijke valleien bereikt heeft, reist men steeds voort in 't midden van mensen ; de eene woning volgt de andere; een aanhoudende schaduw van het geboomte dekt den reiziger tegen het steek van de zon, en heldere beekjes verspreiden een verfrisschende koelte, die op de hoge graad van breedte gevoeld wordt met een genoegen, onbekend aan de bewoners van Noordelijker Gewesten. De schoone vlakten in het Zuiden van Europa; bij voorbeeld die van Italië, ontleenen baar bekoorlijkheden van de hand der Kunst. Het Apennijnsche gebergte, wanneer men eenige weinige valleien uitzonderd, levert een sombere en eenzelingse vertooning op; en de bovenste gedeelten van Italië en het Zuiden van Frankrijk vrekken te zeer naar het Noorden. Volgens de beschrijving van Oude en hedendaagse Reizigers, moet het overheerlijk Tempe op eene derzer verrukkelijke valleien van de Minho geleken hebben. HET FAMILIEPORTRET. 633 HET FAMILIE-PORTRET: Een belangrijk Verhaal Toen jaar 1808 deed ik een reis door het land van het Weder-Pendom, een bekoorlijke streek, door de bezoekers der schoone natuur niet genoeg bezocht. Terwijl ik mij verlustigde in de beschouwing van de lachende landstrekken, de schilderachtige en afwisselende geziens, welke deze bevallige vallei van de Zuid onophoudelijk de bewondering van de reiziger ten biederst; vloog de dag ongemelijk voorbij, en ik zag mij van den nacht verrast, op een plaats, die mij onbekend was. Ik volgde het pad, op hetwelke ik was geraakt, niet wetende waarheen het mij zoude voeren. Nog geen viertiendelig uur was ik gevorderd, of ik kwam aan een klein dorp, van boomen en weilanden omringd, en op het lopen van een heuvel gelegen. Ik verlangde naar rust, en zag aan alle kanten naar een schuilplaats uit, toen ik, midden in het dorp, aan een huis ontdekte, dat geheel nieuw was en er wel uitzag. Ik besloot om er in te gaan en herberging te verzoeken. In een zeer zindelijk gemeubelde kamer vond ik een jonge boerin, die, zonder schoon te zijn, een zeer open en gelukkig gelaat vertoonde; het koloriet der jeugd en der gezondheid blonk op haar kaken, en de lach der vergenoegdheid op haar koraalroode lippen. Een man van vier- of vijfentwintig jaren zat naast haar, huisende een kind op zijn knieën, op hetwelke hij een vaderlijk oog hield gevestigd. Ik vertelde mijn geval aan het kleine huisgezin, en straks waren man en vrouw op de been om mij wel te ontvangen. In een ogenblik was mijn boerse maaltijd gereed, en werd opgedischt met een zindelijkheid, die de eetlust, het gevolg der vermoeidheid van den dag, nog vermeerderde. Welhaast geraakte ik in gesprek met de jonge man, die naast mij zat, en alle mijn vragen met een gulheid en openhartigheid beantwoordde, welke men zelden, zelfs op een dorp, ontmoet. Al pratend, liet ik mijn oogen rondwandelend, en konde mijn verwondering niet verbergen, toen ik een schilderij ontdekte, werpende een man, die iets bejaard was, met het beeld van SINT LODEWIJK verfijnd. "Mijn beste!" zeide ik tot de jonge boer, "zulk een schilderij had ik niet verwacht, hier te zullen vinden." 