Reintje de Vos
fchien INLEIDEND BETOOG... xx fchien ook in West-Friesland, waartoe Alk- maar behoorde. Dat het Nederfkfisch van HENDRIK VAN ALKMAAR naar bet Friesch Dier -lect zweemt, is algemeen erkend. „ De geheele inhoud van het boek weder- „ legt her, dat een Franschman of Henpux. » VAN ALKMAAR de vervaardiger van dje diche- „ ftuk is. Wat wist ten dien tijde een Fransch- „ man of een Nederlander van de oude Duic- » fche Staatsgefteldheid en Reguspleging, wetar- „ van op elke zijde veel voorkomt, en waar- „in de dichter de grootfte en naaswkeurigfle „ kennis toont te bezitten,” Had Tjanen geweten, dat Hemrik VAN ALKMAAR, als der Regten Doctar (Meester) en als Lid van een Hof van Jufitie, in de Urrechtfche jaarboeken voorkamt, dan zoude hij waarfchijnlijk ook deze vraag niet gedaan hebben. Hij had echter kunnen, ja moeten, weten, dat de regtspleging we Utrecht en in Gelderland destijds, in velen opzigte met die in Duitschland gelijk flond. : De overige tegenbedenkingen vallen ‘geheel - weg, zoodra men weet, dat het verhaal sieg betrekkelijk heeft kunnen zijn tot de gebeurte” nisfen aan het Hof van Guui. Het bewijs gehaald uit het betaog, dat vers dad 4 mits tz: INLEIDEND BETOOG. mits er op de -eerfte bladzijde van het dicht- fluk , melding wordt gemaakt - van Pinkíte- ren, als den dag van het Hoffeest, dit door eenen Oostfries moest gefteld zijn, omdat de vergaderingen bij den opflalboom, ook op Pink- {teren gehouden werden, behoeft men alleen . op te geven, ‘om hetzelve te wederleggen: Wie kent een land, waar het Pinkfterfeest geen tijd is van algemeene bijeenkomften en vretigde, in het beste der Lente? Tyapen noemt deze zijne bewijzen niet alleen geelvuldig, maar ook bijna diplomatisch; ik wil her aan het oordeel van allen overlaten, of dezelve ftand kunnen houden na de gegevene oplosfimg. De grond, waarop de dichter Sorrau zijne redenering voor Bauman vestigt, bewijst, naar mijne gedachten, meer tegen dan voor dezen. Hij vraagt: „ Wat zoude de uitgever (L. ‘ „ Dietz) bij den druk van 1539, dertien ja- » ren na Baumans dood, bewogen: hebben „ den naam van van ALKMAAR te verzwij- „ gen, wanneer hij niet geweten had, dät „ deze naam door Bauman als een dekmantel „ was gebruikt?” Ik-meen te mogen vragen: wat zoude Dietz bewogen hebben, den naam van BAUMAN, zijnen weldoener, niet tot aan- beveling van zijn werk, voor de uitgaven: na 1526 _ | — INLEIBEND.-BETOOG. wrr 1526 te plaatfen, indien'het zeker ware, dat de- ze de dichter is geweest? Drerz kende de waarheid in dezen beter dan iemand anders. De bedenking door den geleerden ScheLLer aangevoerd, dat Alkmer geen Alkmar, of Alkmaar zoude zijn, alsof onze dichter daar- om niert zoude kuhnen worden dangemerkt als uit Noord- Holland afkomftig, zal even min wederlegging behoeven. Het is algemeen bekend, dat de a en e als wisfellerters gebruike werden. Vooral wan- neer deze voor een r ftaan; bijzonder in het Utrechtfche en Gelderfche dialecten, waar men älgemeen werm voor warm, ermen voor armen zegt, en omgekeerd fcharm voor /cherm, fcharp voor fcherp enz. De yraag van SCHELLER: waardoor het komt dat de Hollanders bij hunne zucht voor Oudheids- kunften , voor dezen arbeid van HENDRIK van ALKMAAR en den geheelen ReEiNAART ZOO koud zijn gebleven? als of deze koelheid een bewijs ware, dat de gemelde dichter nooit had beftaan, hecft mij meer getroffen en misfchien veel mede gewerkt om mij tot de uicgaaf te doen befluiten. Hadden: de Nederlanders in dezen te veel begeerd voor den Volksroem, gelijk zeker eenige der Duitfchers hebben ge- daan, dan zoude misfchten de uitval over die ro; An- un INLEIDEND BETOOG. Antiquitaets-kunfe hier eenigzins hebben kunnen te pas komen, maar de laatfte laten zich dunkt mij, niet mer de befchuldiging van te groote koelkeid. en’ onverfchilligheid ver- eenigen. Waartoe fmaad- en fchimpredenen , wanneer men meent. de waarheid aan zijne zij- de te hebben? Men kn immers. regtvaardig Zijn en blijven.. BAUMAN is in mijne oogen geheel vrij van allen opfpraak,:eh hij heeft een zeer verdien- ftelijk werk ondernomen door eene ten opzigt der moralifatien verbeterde en meer uitgebrei- de uitgave van den Rrvncke te Rostok te be- zorgen, welke gevolgd is geworden van vele andere uitgaven aldaar en elders. . Ik vereenig mij verder gaarne met het gun» fig getuigenis van GorrscHaps over die Mor ralifatien. „ In deze aanmerkingen — zegt bij — zal „ men een fchar van ftaat- en zedekundige 4, leeringen aantreffen. Een door het lezen „ van de beste Griekfche en Latijnfche fchrij- » vers, geoefend verltand, en een door onder- s vinding en menfehenkennis gellepen oordeel » voeren over al.de pen. : Zoo ‚fchrijft- nier „ mand, als die van jongs af tot de geleerd- »‚ heid worde opgeleid, en gedurende zijnen 7» geheelen leeftijd ı met de wetenfchappen heeft „ QM- Ad aa L INLEIDEND BETOOG, xım „ omgegam, Ook in alles, ziet men-hier de » aandoeningen van een warm, edel, deugde „ lievend en welwillend hart,” Bij de befchouwing van her werk van Hen- DRIK VAN ALKMAAR valt het dadelijk in hee oog, dat hij zelf geen aanfpraak beeft gemaakt op den roem, dat hij een eigen oorfpronke- lijk werk zoude geven. Hij zegt: „ dat er „ Onder de fabeldichters een is geweest, die ‘sy tot nut en’onderwijzivg der menfchen ge- „ fchreven heeft, eene Historie of fabel van „ Reintje pe Vos, en dat hij, opdat men „ dat boek verftaan zoude, hetzelve uit de » Waalfche en Franfche wien heeft bijeen gezocht en in het Duiesch overgebragt.” Dic Waalfche, zal zeker moeten worden opgevat, als her Zuikerwaalsch, hetwelk aan de Noord- Oostelijke grenzen van Frankrijk destijds algemeen werd gefproken, Het Duitsch is hier kennelijk her. Neder. fakfssch, (het platduitsch,) hetwelk, flaande wsfchen het Hoog- en Nederduitsch, in de veertiende en vijftiende eeuw, bijna de alge- meene taal van een gróat gedeelte van Duisschá fand was, en ook in deze landen gefproken werd.. Ja het voortreffelijk werk van onzen geleer-: den xev INLEIDEND BETOOG, den Landgenoot, A. IJrery: de beknopte Ge- fehtedenis der Nederland/che taal, is dit vol- ledig betoogd (*), en tevens, hoe de meer- dere befchaving van het Hoogduitsch zoo wel als van het Nederduirsch , destijds het Vlaamsch- Bataafsch, zoo als IJrzij het noemt, de fchei- ding of het verfchil tusfchen deze beide taal- takken grooter heeft gemaakt. En hoe veel is er nog van het oud Nederfakfisch, of plar- duitsch overgebleven in het Volks-dialect in Urrechs, Gelderland, Overijsfel , Drenthe en Groningen. Een geoefend lezer zal fpoedig bemerken, » dat het Nederfakfisch van HENDRIK VAN ALK- MAAR overhelt naar het MVederduitsch, en dat het verfchilt van het hoogere of meer Oostelijke Nederfakfisch, zoo als wij het uit de latere drukken van dit dichtftuk of uit an- dere werken, kunnen zien. Ik mag mij «thans niet tot een breedvoe rig taalkundig onderzoek inlaten. De ftel- ling dat vaN ALKMAAR in zijne moeder-. taal heeft gefchreven, en dat deze raal in zij- nen tijd zoo wel hier te lande als aan de boorden van den Rijn, ja tot aan de Oostzee al- (*) Zie bladz. 137, 172, 282, 301, 303, 368 en meer, INLEIDEND BETOOG. sry algemeen werd gefproken en verftaan , zoude met vele bewijzen kunnen geflsafd worden. Werd ik niet door vrees voor wijdloopig- heid wederhouden , dan zouden de twee open- bare gefchriften , in. de Uktrechtfche jaarboe- ken bewaard, en door mij aangehaald, waar- in de naam van HENDRIK VAN ALKMAAR VOOf- komt, kuunen worden aangevoerd; verder vele andere blijken aangaande de overeenkomst der fpelling met zijn werk, flukken tot de Gelder- fche Gefchiedenis behoorende, vooral uit de werken van Mr. G. van HasseLT, waarin veel gevonden wordt hetwelk tot het dagelijkfche leven betrekkelijk is. Pontanus zegt (*): „ de taal der Gelder- „ fohen komt zoo na aan haren oorfprong, „ her Nederfakfisch, als die van eenig ander Volk in Nederland.” En fchreef van Aık- MAAR, aan het Hof van den Hertog van Lo- haringen al niet in de gewone taal van den Vorst, hij deed het dan ten miofie in de land- taal van de Hertogin. . Het verftrekte mij tot een groot genoegen, om bij den lust tot eene juiste waardering van het (*) Hist. Gelr. Lib. 1. p. 44, bij IJezij aange- haald, xıvt INLEIDEND BETOOG, her: Werk, van onzen landgenoot de gelegefl: heid te erlangen, om exemplaren der beide öndfte drukken van de’ vroegfte vertaling id ‚ proza, té weten; die van Gonda 1479 (*), en Delft 1485 (}), te kunen vergelijken met den ‘druk naar de eerfte: ‘uitgave van zijn werk in 1498 Ik zag tie de eerstgemelde boekjes, dat de- “ Ze twee uitgaven tot in ‘de minfte kleinighe- den overeenkomen , s en dat: de vertaler bekend « „ . ' r 1 ib © be exemplaren ván dezen druk zijn ‘uiterst zeid. taan. Het eeuigfte, hetwelk zoo veel ik weet, hier te Jande bekend is, wordt bewaard in de Koninklijke boekerij, en herzeive was ‘voorheen in: eigendom van Mr. ]. Vissen: Zie MegRMaN Ordgines: Typograpkicae II. agt. _ Naar. deze uitgave is de. eerfte Engelfche vertaling vervaardigd door WırLiam CAxTON, 1481, Zie Dip- DIN, Bibliotheca Spenceriana, IV. 244, alwaar verfchei- Bene proeven. worden gegeven. (+) Van. degen ‚deuk: is flechts den etempiaar in de Letterkundige wereld bekend, te weten, in de ftads Bibliotheek te Lubek. J. H. VON Seusen heeft het eer- fte berigt hiervin gegeven, van den jare 1740. Lupe» Wie sunt, Bibliochecaris alduar , gaf een uiterst ndauw.- keurigen nadruk in den jere 1783; Vermits deze ue druk niet in den boekhandel is gebragt, komen de exemplaren zeer zelden voor, Den Heer Gaımm heeft mij verpligt, door een met aanteekeningeun voorzien san mij te verftrekken, EE, INLEIDEND BETOOG. xıvm is geweest, mer de Vlaamsch- Nederlandfche vertaling in rijm van WiLLam Die Mavock (*) On OO ver << *y Van deze vertaling zal ix weinig zeggen, oude dat er hoop is, dat het geheel fpoedig a, het licht zal worden gegeven. Mr. H. van Wijn heeft deswege de eerfte melding gemaakt, in zijne-Msstorifche avondfon- den bl. 273. Hij bezit een fragmeut, zijnde het flat van den Roman lu oë4 regels. Een grooter gedeelte is voor eenige jaren ontdekt te Comburg in Zwaben, FriepricH Davın Grären heeft hiervan berigten in drie programma’s gegeven, en la ter dit ftuk, bevattende het eerfte deel van den Ro- man, top op den tweeden Hofdag, in 3465 verzen in druk gegeven in het tijdichrift ; Odina und Tvutong, Breslau , ı8ı2. Weinige dagen na de eerfte sankondiging van mijne Poging is ber bekend gemaakt, dat er een volledig efichrift van deze vertnliag in pns- Vederland: beftaae , houdende 7746 verzen, behalve de; ‚proleghe of voor- zede van 44 regels, welke begint: Willam die madock maecte Dair hi dicke om waecte Hem iamerde zeer fraerde Ds. dio geeste van réynaérde - ‘Niet te veche- en is gefereben Een ‘deel is dais. after gebleuen Daer om dede hy, die vite zoeken Ende heeftse weten walfche boeken In duutfche aldus begonnen. Die Algemeene Konst en Letterbode, N®, 26, 23 Jan) 1826. j xıvım INLEIDEND BETOOG vermits et geftadig.rijmende. regels ‚daameic zijd overgenomen , en in de tekst ingeweven. De vergelijking van deze Nederduitfche ver- taling met de Nederfakúfche, was voor mij van ‘meer belang. Ik zag wel ten eerfte, dat beide vertalers wel hetzelfde gedeelte of uittrekfel van den ' grooten Roman de. Renard. hadden bewerkt, maar tevens dat beide zich geregtigd hebben befchouwd, om hierin naar begeerte en luim veranderingen te maken,en. hun eigen . Weg hebben gegaan. In beiden: is de bodém der zuideliike pro- vincien, vooral Vláanderen en Braband (tus- fchen. Holland en. Frankrijk) het tooneel, waarop de gebeurtenisfen zijn voorgevallen. In de Nederduirfche , is meer bepaaldelijk melding van westelijk gelegene fteden: Zierikzee’, Ant- werpen, Gent enz. In de Platduirfche, zijn te- vens meer oostelijk gelegene ftreken, b. v. het Gulikerland enz. vermeld, Ik gis, dat vermits. yAN Arzmara meerdere bouwftoffen heeft opgezocht ;: zoo wel in Waalfche als in. Frenfche haridíchriften, hij daarna dé grenzen 'van zijn tobneel heeft uitgezet, en het hierdoor tévens veroorzaakt is, dat hij gan de dieren en vogelen meerendeels geheel ändere namen heeft gegeven, dan in de Ne- ee INLEIDEND BETOOG. ux Nederduicfche vertaling in rijm en gedrukte uitgaven gevonden worden (*), Het bleek mij tevens, dat van ALKMAAR die vroegere uitgaven van 1479 of 1485 niet heeft gekend, vermits in dezelve verfcheidene aardigheden en fijne puntjes, ook eenige bree- ' dere redeneringen voorkomen, welke zeker door iemand ‚van zoo veel vernuft en fmaak niet zouden zijn voorbijgegaan, maar wel met lust en ijver overgenomen en gebruikt. SunL houdt den Delftfchen druk voor de bron of de moeder van den Lubekfchen druk in het Nederfakfisch, en verklaart den laate ften, als eene herhaling in rijm, welke met eenig, klatergoud is opgefierd ; na eene be- daarde vergelijking bleek het mij, dat deze geleerde te veel met zijn onderwerp is inge- nomen geweest, en derhalve moet ik in de uiefpraak veel van hem verfchillen. Niet al- Jeen is de vertaling van van ALKMAAR ruim een derde meer uitgebreid (4), maar ook in _ (*) De namen door den vertaler in ‘het Nederduitsch een de dieren gegeven, heb ik medegedeeld op de naamlijst der Dieren, zoo als ze in ons Dichtftuk voorkomen. (t) De Delftfche druk 1485 beflaat rra zijden, de Lubekfche 1498, 150 beide in klein quarto,, ...% An x INLEIDEND BETOOG. alles ziet men eenen meer befchaafden verfiinden toon; alles is meer kiesch behandeld, de za« ken ftaan beter op hunne plaats; eenige beel- den, in den ouderen druk, en waarfchijnlijk ook in het origineel, in ruwe omtrekken ter neer gefteld, zijn hierdoor zijn dichterlijk genie 'meesterlijik öp- en uitgewerkt. In fommige redeneringen van den Neder- duitfchen vertaler, is, wel is waar, meerdere kracht bij kortheid, en fommige deelen, voors ul de aanvallen op de kerkelijke zaken, zijn wel fcherper en vrijer, maar ook in deze dee- len ziet men meer het ruwe en onkiefche van den tjd. Hoezeer ook deze Nederduiefche vertaling — welke ik voorheen beoordeelde haar de latere drukken, of liever naar ons zoo- genoemde Volksboekje (*), in mijne fchatting door het zien van deze oudfte uitgaven veel perezen is, moet ik hog bij mijne eerfte op- vat= (*) Van dit Volksboekje beftaan er eene menigte ver- fchillende drukken; alle zijn, wat de uitvoering, pt- pier, druk en houtfneden betreft, beneden beoordee- ling; — de oudfte druk welke mij ter hand kwem is van 1607. De oude uitgave is hier bij voor meer dan een derde ingekrompen, en alzoo in vele opzi2- ten verminkt en verminderd, Veel goeds is er echter ingebleven. INLEIDEND BETOOG. Lr vatting blijven, dac dé vertaling van :Hemprır VAN 'ALKMAAR veel in waarde boven de oude- te ukgaven uicmunt, en het is aan deze meer kiefche, klare en ruimer, uiteengezerre be- werking, dat ik de voortdurende belangftelling van alle vrienden van eenen vrolijken en gees- tigen fchrijftrant, bij vele volken, : geduren. de meer dan drie eeuwen; durf toefchrijven. De gemelde overzetting in’ proza zoude zich niet zoo lang hebben ftaande gehouden in de befchaafde kringen. Een bijzondere waarde heeft, naar mijn in- zien, het werk van HENDRIK: van ALKMAAR erlangd, door de fijne toefpelingen, tot afkeu= ring van de heerschzucht, de onkuischheid en de onwetendheid der geestelijken in- die da- gen, en van bet nietige van eenige hunner leeririgen aangaande de Penitentien, bedssaur- zen, en andere zaken, welke. als: furrogateh van de zedelijke deugd werden voorgedragen , en- wel vooral aangaande her gedrag der kere kelijken in het uitventen der aflaten of «de vere gifenis-brieven, zoo van toekomende als verle- dene zonden. De Nederduitfche Vertaler heeft,’ op her fpoor van den ouden Roman, de heilige, of voor heilig gehoudene , zaken met ruwe han- a den H pr SEE — Sraa ter veel ligs mw Er: zer ze wre komm vum OC zE m ame zou veel als IEN. m Tomte geesüig- pr = mT _e tems ven Rem- —E zr las ze Am,) voor de eee ETE m DEE, en zn oordeel ee zr Im zer CR = A:=e kan hier- x moes ocrrewerit, en in velen ZS PED 6 mm Wanneer 7 zr: coerwesen. in welken tijd re TECRA dere afereelen bewerkte , er EK mr Eee, en dar in die taren de terre nemonm, vs Panten aan bet hoofd er Sri Immer, = weren: IRNOCENTIUS Nl. De vercen der Ketrermeesters, en de voorne veroorzaker der hekfenprocesfen, en A-axıucke VL (Bozaa, fchandelijker ge- nen‘ dam rist de waarde van dit een en ank zee heegen. En vermits dit boek even zee zu bervemd, als bekend werd, dan kan mem Zet wa als zeker aanmerken, dat het- Rive @ ges mer se Norren-/peelfchuit van S& Baarcr em de. der zotheid van Eras- meus &iizonder keer: medegewerkt, om de oogen vn vele menichen te openen, en alzoo, ge m m um ee INLEIDEND BETOOG. uu gediend ter voorbereiding van de groote kerk- hervorming. De aflaackraam werd hierdoor vooral losgemaakt, en toen Lurtuer en ande- ren de hand aan dezelve floegen, ftortre zij da- delijk in. | Wanneer men het werk van onzen Landge- noot, uit dit oogpunt befchouwd, dan wor- den voorzeker zijne verdienften sanzienlijk ve vere meerderd. Zijn werk werd derhalve in dit opzigt bil- lijk mer loffpraken van Lurner en MeLANCH- Ton vereerd (*). Herzelve is bij het concilie van Trenten, onder ide verbodene boeken goe fteld 4). | Ik zal mij over de menfchenkennis en over de ervarenis in zaken van regering, het Hofleven en het Regtswezen in dien tĳd, enz. niet uitlaten, vermits deze lof, waar- fchijnlijk meer aan den fteller van :het oor- fpronkelijk verhaal dan. aan. den vertaler toe- komt, maar ik mag de levendigheid der ver- 8 {ae .C) ]..G.' Mutter, Gedenkwaardigheden wit de Ge fehiedenis der. kerkhervorming in de 16e Eeuw, U. 31. © Vid. Index Librorum pro'ihitorum cum regulis confectis per Patres à Tridentino Synodo dilectes etc» Anw. 1570 pag. 91. L. Re.. nn uv INLEIDEND BETOOG: taling en de gemakkelijkheid en. losheid om de verhalen in rijm te bfengen: niet onvermeld laten. Nergens ontmoet: men hier die flijve pronk en; opfiering met Klanken, welken in de verzen van de vijftiende en zestiende. eeuw veeltijds doorftralen. In alles zien wij hier den - man, die fcherp oordeelt en. zijne gedachten klaar. mededeelt, zoo dat. men: als het ware bij de zaak wordt gebragt. Kunstmatig befchouwd, bêhoudt het geheel alzoo eene bijzondere «waarde. Met is een Satyrisch: heldendicht, waarbij de voornaamfte kumstregels wel zijn waargenomen. Zelden verliest men den Held van het ftuk. uit ‘her oog. „Hij redt. zich uie alle- zwarigheilen door zijne flimheid, en na de grootte: gevaren ee Zin dootgeworfteld, wacht hem veen -.luister- rijke zegepraal. Nergens zijn {prangen of ga- pingen,'en het geheel Isopt af binnen: den üjd. van ruim drie: maanden: Ik meen :ter. beves- tiging van hetgeen gezegd is, .nog. de gewi- genis in dezen te mogen bijbrengen van den reeds vermelden geleerde, BoUTERWECK, en doe het vooral om de ‘erkende ” waarde: van denzelven als oordeelkundige. Hij zegt: „ Het Nederduitsch gedicht is buiten ‘tegen- fpraak een der voortreffelijkfte werken voor de oude Duitfche Letterkunde... Geeg Comifche | Epo- INLEIDEND BETOOG. LY Epopé, maar aan de Comilche Epos naver. want; een Satijrisch verfierd gedicht, in welke de leer, dat, naar den loop der wereldfche za: ken, eene volgehoudene flim- of loosheid over het regt zegeviert, met zoo veel fcbranderheid in eene aanlokkende voordragt is voor oagen gefteld, dat hoezeer deze fatijre alleen tot he- vestiging van eene treurige waarheid fchijnt te moeten dienen, wij door hare helderheid met het leven verzoend worden.” „ Nooit voorzeker is de echte toon der fatijre gelukkiger getroffen, dan in dic verfierd ver- haal. Het Epifche gedeelte der zamenftelling beeft eene bepaalde eenheid, en aan verfchei- denheid van karakters en aan afwisfeling van gevallen is het even rijk. — In dit oud Ne- derfakfisch fluk werfchijnt de Nederlandfche taal in een helder licht, — De ftijl glijdt hier voort, treffend en ligt, vol kracht, doorgaans fchilderachtig, zelden veronachtzaamd, zoo dat dit werk, hoezeer in een donker tijdvak ge- fchreven, om deszelfs waarde aan het voortreffe- ljkfte eere zoude doen,” (*) Bij al den loffpraak zijn er ook tegenwer- pingen en afkeuriogen gemaakt, dan vermis ik niet weet, of deze moeten worden aange- merkt: . Ole. 2. 354 ru Lvr INLEIDEND BETOOG. merkt als tegen den geheelen Roman gerigt, of tegen de vertaling van van ALKMAAR, zal ik ze niet behoeven op te nemen. De voor- naamfte is, dat de redekaveling en de verhalen van den Vos over den gewaanden /chat en de kleinooden te veel gerekt zouden zijn. De geleerde Gessner heeft deze bedenking vole doende opgeheven, door te betoogen, dat het vertellen van fprookjes aan de Hoven destijds eene zaak van belang was, vooral tot tijdver- drijf der Vorften en Grooten, bij gebrek van eigene oefening, en dat de Conteurs, (de ver- tellers) zoo wel als de Hofnarren, aan de Ho- ven, mannen waren van gewigt. Hij brengt die verhalen als bewijzen bij voor de. men- fchenkennis van den Dichter, door den Vos zich van het gereedfte middel, het verrellen van fprookjes, te doen bedienen, om de drif- ten van Noser (de Koning) tot bedaren te brengen, waarom de vrouw van den Aap ins- gelijks, toen Hij vertoornd in her kabinet trad, dadelijk met het verhaal: van her pro- ces tusfchen den man en den ang voor den dag kwam. Hoezeer ik anders wel eenigzins als Lofre- denaar van het onderwerp dezer uitgave ben opgetreden, vermeen ik het aan mij zelven verfchuldigd te zijn, hier nag bij te voegen, dat INLEIDEND BETOOG. zw dat ik geenszins wil aangemerkt worden, zoo hoog mer dit werk te loopen, als eenige Duit- fche geleerden van vroegeren en lateren tijd hebben gedaan, hetwelk wel eens cot dweperij overging, en aan her buitenfporige, ja belag- cheliike, grensde. Ik ‘breng alleen het voor- beeld bij van Jonan WiLneLMm LAURENBERG, Profesfor te Rostock, door wien dit dichtftuk als het beste boek na den Bijbel is voorge- dragen. Naar mijn inzien is ‘het voltrekt noodzake= lijk, dat men bij de beoordeeling der waarde van het geheel, den tijd waarin her dichrftuk ten papiere werd gebragt, voor oogen moet houden, te weten in het laatfte der vijftiende eeuw. Alsdan blijft herzelve wel erkend als een dierbaar gedenkftuk van her menfchelijk ver- ftand in nog donkere tijden, maar dan’ kunnen er ook geene verkeerde toepasfingen: uit wor- den gemaakt. Wanneer men het alleen be. fchouwt als een oud fchilderij, hetwelk goeds geteekende tafereelen bevat van den Zoenma- Jigen ftand der wereldfche zaken, en den se- genwoordigen daarbij vergelijkt, wie vindt dan geene ftof tot dankbaarheid over den voortgang der algemeene Maatfchappij in kennis en be- fchaving ? ke eas 5 Voor wnı INLEIDEND BETOOG. ‚ Voor het overzigt der Bibliograpbifche Ge- {chiedenis van dit Dicheftuk, heb ik het diene ftig geoordeeld eene lijss der verfchillende druk- ken in het Nederfakfisch en der overzettingen in andere talen op. te. maken „ welke achter her werk als bijlage volgr. Behalve hetgeen er vermeld is, bij de ontwikkeling der omftandig- heden, welke aanleiding gaven, dat fommigen de eer aan HENDRIK VAN ALKMAAR verfchul- digd, aan NricoLaas Bauman hebben toege- kend, zij nog gezegd, dat ‘de Hoogleeraar von HACKMAN den naam van onzen Landge- noot niet alleen het eerst uic her flof der ver- getelheid heeft gehaald, maar dat hij ook den roem van denzelven heeft gehandhaafd in het gemeld Academisch programma van ‘den jarg 1709 (1), hetwelk hij later voor zijne uitga- ve heeft laten’ herdrukken. Wenfchelijk ware het, dat hij de verzameling van oude Duicfche fpreuken, welke hij bjj die uitgave, als in een koker vereenigd heeft. gevoegd en waardoor deze nitgaven de naam heeft erlangd : Reyneke DE Voss met den koker, niet had uitgegeven. Die verzameling wordt ‚wel eens: befchouwd, | hi als « (*) De titel is: Programma de ‘moralt apologo poe- Pico, qui nostra.vernaculg: Revnene Vos appellatur. Helmflad 1709 4 INLEIDEND BETOOG: 1x gls of. ze mer- den Roman in verband flond, Maar ftaac geheel op zichzelven en heeft eene geringe letterkundige waarde. zur Vervolgens werd de paam van onzen landgenoot voornamelĳk bekend, door den ijver van den beroemden Regtsgeleerde J. C. Heıneccıvs; die. den inhoud der Rerncre vas zeer veel belang. befchouwde voor dé kennis der vroegere Regtspleging in Duitschland. Hierddor .werd de ‘Roman: ooraf opgezocht door zulken, die zich aan de Academien op de Regtsgeleerdheid toeleiden, en eindelijk rees de vermaardheid van het: werk nog hooger, door de pogingen van den beroemden J. C. Gorrscrens. St Deze vond- zich. opgewekt, niet alleen om der ‘duden Roman uitte geven, maar ook om die uicgave te doen vergezeld gaan van eene nieuwe overzetting. van het. dichdtuk en van de voorrede - én imoralifatien- wan van ALK- MAAR en Baumann beide, eh tevens van eene zeer uitgellrekte verhandeling: over den fchrijr wer, den währen ouderdom en de groote waarde van het gedicht: Reıncke De Vos. _ Min- (*) Elementa Juris Germanict, Tom. II. "in prefa- ‘tione, uitgave van 1737. Deze getnigenisfen zijn over- genomen bij Tjaven.l. Ea 4 en volg.. ix INLEIDEND BETOOG Minder ingelicht aangaande den Franfchen vorfprong dan wij thans. mogen zijn, was het niet te verwonderen, dat hij bij zijne nafpo- ringen in vele dwalingen verviel, maar mec dit alles werd zijn werk nog als clasfiek en van eene groote waarde befchouwd; 7 federt is de Reincke vooral, een voorwerp van be- langftelling geweest in de geleerde wereld in Duitschland. Men heeft wel op de vertaling van GoTT- SCHEDE vele aanmerkingen gemaakt, maar het af keuren was altijd gemakkelijker dan het ver- beteren. De fchrijver had het genoegen, dat verfcheidene geleerden ‘van naam zijn. werk goedkeurden, en dat hieruit vele merkwaardige voor- en tegenfchriften ontftonden, waaronder met bijzonderen lof vermeld zijn twee werkjes; her eene is getiteld: Nachleze einiger nach- richte von dem alten epifchen Gedichte: Reve NEKE DER Fuchs, zoo ik meen, van GoTT- SCHEDE zelven; het tweede: Des Subrectors Gessner ,„ Bibliothecaris in Lubek, Schreiben aan GOTTSCHEDR , Reyneke Fuchs beiref- fende. Beide werkjes worden hoogelijk gepre- zen, vooral het laatfte, om dat de waarde van den Roman en de menfchenkennis van den fchrijver, hierin met veel wijsheid en be- fcheidenheid worden in het licht gefteld, Tor nog INLEIDEND BETOOG. ıxı | nog toe heb ik naar beide gefchriften te ver- geefs gezocht. De uitgaaf van GortscrEDs is voortreffe- lijk uitgevoerd, zoo veel druk en papier be- treft; zij is verder verfierd met de afdrukken der keurig geteekende en geëtfte platen van ofizen landgenoot, ALLARD VAN EVERDINGEN waarbij zeker de vinding in velen ontleend is van de oudere houtfneden, maar welke mee- rendeels uitmunten, om het karakter, hetwelk de meester in de afbeelding der dieren heeft weten te brengen. Eenige jaren daarna verfcheen er een nieuw werk, waarbij onze Roman van eene geheel andere zijde werd befchouwd, te weten, dat van JoHAN CArı Henrich Dreijer, Sijndicus te Lubek, geticeld: Von dem Nutfen des tref- fenden Gedichts Reyneke DE Voss, in Erläu- ierung der Deuifchen Rechts Althertumer. Hier wordt her dicheftuk door den Rechtsge- deerde nagegaan, en het werk [erlangt de zeldzaamften loffpraak met kennis van zaken. Weinige boeken zijn mij voorgekomen, welke zich zoo zeer door rijkdom van kennis, en. tevens door levendigheid van voorftel aanbe- velen. Ik zoude hier het oordeel van den ver- (*) Butfou und Wismar 1768. 4 Exn -INLEIDEND BETOOG. verdienftelijken GELLERT over de kunstwaar- de van het werk, als Dichtfluk en Vers haal tevens, kunnen’ bijbrengen „ doch dat van Bourerweck hebbende medegedeeld ; meen ik de andere te kunnen voorbij gaan. Het is opmerkelijk, dat GELLERT, bij de ’eerfte uitgave van zijne Verhandeling over de fas belen in 1773, een ongunftig oordeel velde over den Reineke, maar dat hij hetzelve, bij de vercenigde uitgave zijner werken, heeft in- getrokken. Hij gevoelde , zoö ‚her fchijnt, dae hij te onregte het opvolgen der kunstregels, in de werken van Grieken en Romeinen, in den besten tijd voorgefchreven of geleerd, in een werk van de middeleeuwen had verlangd, Als Dichtftuk wedervoer het werk weinige jaren daarna, de grootfte dere, dat namelijk de algemeen beminde Dichter, J. W. von GÖTHE , hetzelve, in : Duitfche Hexameters in twaalf zangen heeft overgebragt. — Een voortreffelijk werk! Men ziet in de uitvoering overal den grooten meester, maar men kan tevens zien, dat Keet oorfpronkelijke wezenlijk dichterlijke waarde moet ‘hebben ‚ door te kun- nen dienen, tor 'den grondflag van zulk een uirmuntend geheel. Sedert is de Reıneke een geliefd voorwerp voor oefening en. uitfpanning geworden bij de Duit- INLEIDEND BETOOG. tam Duitfchers. Dit dichtftuk was aangenamer en klaarder, dan het Nibelungen-lied, en het werd derhalve in meer kringen verfpreid. De lust en de belangftelling namen vervol- gens nog meer toe, na dat de vertaling van D. W. Sorrau verfcheen, welke in den luim en in den vorm van den oorfpronkelijken dich- ter gefteld, insgelijks aan zeer velen be- haagde. | Verder zijn er nog in onzen tijd, behalve twee nieuwe uitgaven’ in het Nederfakfisch, door DRreDpow en SCHELLER , eene nieuwe óver. zetting in het Hoogduitsch, om als Yolksboek te dienen, en eindelijk een Reımexe Fuchs voor de etui-bibliorheek naar SoLrTau ver- fchenen. | Zeer vele Duitfche geleerden (*) helben zich verder, als om ftrijd, beijverd, een ein= de de gefchiedenis van dic werk op te hele de- (*) Behalve bij de aangehaalde Schrijvers zijn er vele berigten bij Nasser, Worlefungen über die Ge fehichte, der Deutfche Poefie. — Koch, Compemdium der Deutfche Litteratur, Panzer, Annalen enz. Vooral in het Lexicon Deutfcher Dichter und Profaisten van K. H. Jörpens IV. B. 307—326, alwaar een keurig bewerkt overzigt van het geheele verhaal gevonden wordt, en bij F. A. Esert, Allgemeines ‘Bibliographi- fees Lexicon, B. II. 4. 603 tot 608. [xv INLEIDEND BETOOG. deren en de innerlijke waarde al meer en meer bekend te maken. Veel is er nog verder te wachten. Behalve dat wij, waarfchijnlijk, verfcheidene nieuwe toevoegfels en zeker vele ophelderingen van den grooten Franfchen Roman mogen te ge- moete zien, voeden wij de hoop, dat de be- roemde Jaco GRIMM niet geheel in zijne ver- wachting zal zijn te leur gefteld, en dat hij als nog verfcheidene zeer belangrijke bijdragen en geheel onbekende toevoegfels of navolgin- gen in het oud Hoogduitsch en Latijn (*) zal uitgeven. Komen dan de Vlaamsch Nederduitfche ver- taling op rijm van WırLem pie MapocK, en de Nederduitfche vertaling naar den druk van 1479 in her.licht, te gelijk met of na deze van HENDRIK VAN ALKMAAR, dan zullen wij Ne- (*) Volgens het berigt in het Journal des Savans l. c. is de titel van dit onbekend dichtftuk: Dialogus Ifengrinum inter et Reynardum, verfibus Elegiacis; qui Dialogus fatyricus JacoBo MenLaNpro, tribuitur a STE- PHANO BALINGIO, Wie is die, JacoBus MERLANDRUS of MEnLANpeR? Zoude het ook onze JACOB van Marz- LAND kunnen zijn? Het oud Duis/che dichtftuk is reeds gedrukt medegedeeld in de Koloxaer Codex. Pest he 1817. P. 3574200 INLEIDEND BETOOG. vw. Nederlanders insgelijks niet langer befchuldigd kunnen worden van koele onverfchilligheid, jegens dit elders zoo geliefd en geprezen boek of dichtftuk. Hiermede meen ik mijne tegenwoordige taak te hebben volbragt, en eindig derhalve dezen aangenamen arbeid, Verre er af, dar ik thans nog, na het licht, door Le GRAND D Aussi en MeEöN, over de Gefchiedenis der Renarps, te wege gebragt, zoude willen ftaande houden, dat deze Roman of dit Dichtftuk, wat de vinding betreft, een oorfpronkelijk werk van eenen Nederlander zou- de zijn, vermeen ik echter, dat het tot roem van onze Letterkunde verfirekt, dat een der voornaamfte deelen van den ouden, zoo lang vergeten Franfchen Roman, door de zorg van Nederlandfche Letterkundigen en Dichters is _beweard gebleven. Het zal verder ongetwijfeld het Vaderlandsch gevoel van velen mijner. Landgenooten, zoo wel als het mijne ftreelen„ dat men het genoe- gen, hetwelk door de menigte van uitgaven en vertalingen van het Nederfakfifche gedicht voor ontallijke lezers bijna onder a//e befchaafde ade Vol- sx INLEIDEND BETOOG. Volker, federt drie eeuwen is te wege ge- bragt, te danken heeft aan een geboren Ner derlander — aan HENDRIK van ÄLRMAAR, NASCHRIFT. He inleidend vertoog was bijnd afgedrukt, toen ik door de heuschheid van mijnen vriend , den Hoogleeraar Mr. H. W. TypEMAN, die eenen grooten invloed heeft gehad op de voortzetting van deze poging, bekend werd ge- maakt met het werk: Bücherkunde der Sas» fisch-Nederdeutfchen fprache von Dr. K. F. A. Scuraver, 1926. In hetzelve vond ik zoo veel, hetwelk be- trekkelijk is tot Reintie pe Vos, dat ik mij verpligt vind, om hierover nog eenig nader berigt te geven. Bij de vermelding van den druk van 1498 aldaar, geeft deze geleerde hergene hij in de ° voorrede van zijne uitgave van 1825, welke wij gevolgd hebben , heeft mede gedeeld, Hieruit zoude het twijfelachtig zijn gebleven, of hij wel onzen HENDRIK VAN ALKMAAR, als den vertaler erkent, of piet. Dij de vere melding van 2ijze uitgave op den jare 1825 (*), geeft * Z. €) . 454 Kann, LXVIII NASCHRIFT. geeft hij de opmerkelijke bijvoegfels , welke ik vermeen vertaald te moeten mededeelen. „» Of de fchrijver of dichter, die zich Hen- REK VAN ÄLKMER noemt, werkelijk alzoo ge- naamd is geweest, dan of hij zich onder de- zen naam verborgen heeft willen houden, is thans op geene wijze met zekerheid uit te ma- ken; het eerfte zal moeten worden aangeno- ‘men, zoo lang er geene zekere overtuiging is daargefteld , dat het laarfte heeft plaats gevonden.” „ Hoe vele namen komen er in de Gefchiede- nis voor, van welker houders of dragers men piets meer wect, dan dat zij zich alzoo noem- den.” , Wat zoude ook den vertaler of bewerker van eenen algemeen bekenden Franfchen of Waalfchen Roman bewogen hebben, eenen ver- fierden naam aan te nemen, en zich dan daar- bij: Onderwijzer en Opvoeder van den Her- tog van Lotharingen, te noemen. Dat her Huis der Vorften van Lotharingen van Sakfi- fche afkomst was, is bekend, en derhalve is het te vermoeden, dat her Nederfakfisch aldaar de taal van her Hof is gebleven, daar de Lo- tharingiche Volkstaal, vit geene fchriftelijke ge- denkftukken van dien tijd is aan te wijzen. Én werd er ook niet aan fommige Hoven van Boven- Duitschland de Sakfifche taal ge- tha- NASCHRIFT. LXIX fproken? Het kan alhier geen reden van twij: fel aan den naafn geven, dar H. v. A. een boek in her Nederfakfifche fchreef voor zijne leer- lingen, de Prinfen van Lotharingen.” „Even min bewijst de plaars van den druk : ‚Lubek, dat de fchrijver in de nabijheid zoude hebben moeten wonen. Het is nog niet uic- gemaakt, dat de uitgave van 1498 de eerfte en oudite is, en verder is de raal geenszins die van Lubek zelve, maar wel de algemeen Sak- fiche. Lubek en Maagdenburg waren toen de eenigfte plaatfen , behalve Keulen, in het Sakfifche land, waar drukkerijen waren, en ook werden te Mentz, Bazel en Augsburg, Sakfifche boeken gedrukt, zonder dat men hee daarom als zeker ftellen zoude, dat ze aldaar in die taal gefchreven waren. Uit de plaats van den druk laat zich derhalve niets opmaken ten nadeele van het beftaan van HENDRIK van ALKMAAR , en vooral niet, om aan Nicoraas Bauman de mogelijkheid der eere van den ver- vaardiger te zijn te bezorgen. Deze heeft hier- op zelfs geene aanfpraak gemaakt bij de Rostoc- ker uitgaven van 1517, daar bij dan niet zijn werk: eysz Hovesch kortwijlig lefent (een goed vrolijk leesboek) zoude genoemd hebben, om dat zulks dan naar eigen lof zou zweemen ; pro= pria laus fordet; ook heeft hij toen dit werk in te NASCHRIFT in ven geheel atider dialeer overgebragt ‚ ale de andere Lubekker Rezinere.” Eenige regels verder keurt hij het af, dat bij de uitgave der Reijneke Füchs voor de Etüi- bibliotheek , waarvan reeds melding is ge- maakt, de fabel van BauMan daarbij op nieuw ís voorgedragen, zonder met een enkel woord van de oud-Sakfifche uitgaven te gewagen. Waartoe dient het, vraagt hij, dwalingen te verbreiden en flaande te houden? Het gaf verder aan mij veel genoegen, in die werk de bevestiging te zien van mijn vermoee den, dat gemelde geleerde het echte en oude exemplaar te Molfenbuttel heeft gebruikt, en den tekst zijner uitgave zelf letterlijk daarnaar heeft afgefehreven, zonder eene lettergreep te veranderen. Het was mij tevens niet minder welgevallig, uit den aanvang van hetzelve werk, en vooral uiet de menigte van boeken, over het Radsregt , in zeer vele fteden en over-het land- regt in verfchillende gewesten; weleer in het Nederfakfisch Chet platdüitsch) gegeven, een nieuw bewijs te erlangen, dat deze raal langs den Rijn en in:een groot deel van Duitschland en de Nederlanden in de vijftiende eeuw ger fproken en gefchreven werd. Ä _ Utrecht, 28 October 1826.. rn . N As D I Nenes, Kwaliteiten, Leeuw. Koning. Leeuwin, Keningin, Panther. Hofmeester. Beer. Baron. Wolf. pmen t Wolvin. De zonen van beiden. Vos. Vosfin. Beider zonen, RBannerheer. De Das ofGrevink. De Biechtvader, Zijne vrouw. _ Kapellaan. Postlooper. De groote hond, fe kleine hond. NA MEN DER ER EN Js den Nedırfat: Aifchen drak. Nobel. Lupardus. ' Bruin. Wegrim, Fr. Gicremâd, Nummerfst, Idelhalg. Reinke. Fr. Ermeline. Reynardijn. Roefel. Grimbaert, Bellijn, Marten. Fr. Ruckenouwe, Monke. Hinze. Harmen, Metke. Lampe.. Boldewin. Rijn. Wakkerloos. In den Nederduits [chen drak, Nobel. Fyrapee) Bruin. Ufegrijm, Vr. Eerswijnde. Reiusaert. Vr. Armeljne. Reynken, Roesfel. Grimbsard, Bloppecade, Bellin. Ollewd Maarten, Vr. Ruikenag, Biftelwis. Vuilromm Hetencte, Tybaart, : Cuwaarı, Borre. Boudewijn. Rijn. - Cortoys. LIXH NAMEN DER DIEREN. Neues. De Bever. Zine vrouw. De Otter. Zine vrouw. De Konjn. In den Nederfak- In den Nederdul Afchen drak. Bokert. NAMEN DER [chen druk, Boekert. Pantacrote. Ordeghale. Lepreel. V O GELE NN De Haan. De Hen. Hunne jongen. De Ojevaar. De Kraan. De Raaf. Zijn zoon. De krasi. Zijne vrouw. De Gans, De Eend. De Reiger. Henning. Fr. Krasfevöt. Kantaart. Crayant. Barthold. Lutke. Plukkebeurs, Quakkeleer. Markenouwe. Kanteklaar. Koppe. Kantart. Krayanı, Fifelijne : Slöndepier. Corbant. Fr. Scherpenebbe. Vr. Scherpegebb Alheid. Tibbeke. Miarkward, His HINRECKS VAN ALKMER REYNKE DE FOS, Ut yulpis adulatio Nu in der werlde blicker; Sie hominis et ratio Gelik dem Fos fijk fchicket. EYNE VORREDE OVER DYT BÖR. II TIP A AM 6.1. Wor de tijd der ghebord Christi vijndes men, dat dar fijn ghewest, vele naturlijke wijfe mans, de uthvorkören un leff hadden wijsheit un kunfte, de men nomede Phijlofo- phy, dat in unfer fprake fo vele is ghefecht, alfe leffhebbers der wijsheit un der kunst. Men heeth ok etlijke van ön Poëten, dat is, dijchters efte tohopefetters hijstorien un ghe- fchijchte, efte ok bijfpröke, efte fabelen. Zz- lijke van desfen lereden demen volke dögende un wijsheijt, un jetteden öre lere flijcht in büke un in fchrifft. Eerlijke andere fijn ghe- west, de hebben öre lere uns naghelaten un- de ghefath in verfe un in bijfpröke, unde in fabelen, updat men öre lere un ören vlijd des to büth darbij [cholde beholden. Manckt desfen is cijn ghewest, de to nutte unde lere der VOORREDE VAN HENDRIK VAN ALKMAAR. Voor den tijd der geboorte van Curistus vindt men reeds dat er wijze mannen zijn ge- weest, die boven alles de kunst en de weten- _ chappen lief hadden, en die men derhalve Philofophi noemde, hetwelk in onze taal zoo veel zegt, als: Liefhebbers der wijsheid en der kunften. Men noemde eenige hunner Poëten, dat is: verdichters en bijeenbrenzers van Gefchicde- nisfen, of van [preuken of fabelen. Eenigen van dezen leerden den volke deugd en wijs- heid en gaven hunne leer eenvulig, in boeken en gefchriften. Andere zijn er ge- weest, die hunne lesfen hebben nagelaten in verzen en fpreuken of in fabelen, op dat men die lesfen en hun werk beter zou bevatten en behouden. Onder deze is er één geweest; À 2 die- C 4) der mijnfchen gefchreven heft eijne historie unde fabele van Reijnken deme Fosfe, de feer ghenoechlik is to lefen un to horen, un is ook vul van wijsheit un guder exeinpel un lere. Desfes fulven Poëten lere to lefen, un nicht to verflaen, en brochte neen nutte efte vromen. …— S II. Hirvmme dat men öm moghe lefen unde ock verftaan, Ick Hınrek van ÄLCK- MER, fcholemester un tuchtlerer des eddelen dogentliken Vorften un Heren, Hertogen van Lotrijngen, umme bede wijllen mijnes gne- dijzhen heren, hebbe dyt yeghenwerdijge bök uth Walfcher und Franszöfefcher [prake ghe- focht un ummegheftith in dudefche fprake to to dem love un to der ere Godes, un to heijl- faimer lere der de hirijnne lefen. DE ANDERDE VORREDE. s I Up aat eijn ijtlijk lefer defes bökes van REYNKEN DEME Fosse wol moghe vor- flaen, fo is to merken, dat der mijnfchen faate is ghedelet an veer flaate. © U. Cs) die tot nut en ter onderwijzinge der men- fehen, gefchreven heeft eene Historie of fa- bel van Reintje oe Vos, welke zeer verma- kelijk is om te lezen en te hooren, en te- vens vol van wijsheid en voorbeelden ten goe- de tot leering. De lesfen van dezen Dichter je lezen en niet te verflaan, Zou geen nut of voordeel aanbrengen. Op dat men dit boek zoo wel verflaan als lezen moge, heb ik HENDRIK VAN ALKMAAR, onderwijzer en zedevoogd van den edelen en deusdzamen Vorst, den Hertog van Lotha- ringen, om des bedes wil van mijnen gena- digen Heer, dit tegenwoordig boek wit de Waalfche en Franfche talen bijeengezocht en in de Duitfche taal overgezet tot lof en eere Godes, en tot eene heilzame leeringe van bun, die hierin lezen, # DE TWEEDE VOORREDE. Op das elke lezer dit boek van Reintje pe Vos wel mege verflaan, zoo is het op te merken, dat de flaat of de maatfchappij der wenfchen zich laat verdeelen in vier landen, As De C 6) $ II. De erfte is de flaat van de arbey- ders, de fijk neren öres [waren arbeydes, un bruken erer kunst mijt arbeijde, alfe bure, ampuude, un andere, de öre neringe un vö- dijnghe alfo werven. Wente God almechtigh uns in den flaat heft ghefath, un heft uns heten arbeijden, un fo unfe braed wijnnen, in der tijd, do Adam, unfer aller vader, overtrad dat gheboth, da God to öme [prak manckt anderen worden alfus: Indeme [wete dijnes anshefijchtes. fchaltu eten dijn broet, dat is, du [chalt dij gheneren mijt arbeij- de. Un bij desfem flaate [o ghelikent de meijster in desfem Boeke de arbeijdenen dee ren, alfe perde, mulen, efels, asfen, un der- gheliken. S III -Urh desfem erfßen flaate van ar beide fijn ghefproten noch dre flaate. De er fte van den dree is borgerije, un koplude, un alle de fijk erneren mijt ummeslach un leven van deme ghewijnne. Bij desfen ghe- lijzent de meijster de deren, de de leven van derne ghewunnen ghude, dat fe wijnnen un fammelen, alfe eyu deel in de erde, eyn deel in de boeme, eyn deel in de fteynrijtzen, da- rin fe [ammelen, dar fe af leven; eyn deel korn, arfete, bonen un ander goed; eyn deel söthe, eckeren, appel unde ander vrucht Ä al- (7) De eerfte, is de fland der arbeiders, die zich voeden, of van den zwaren arbeid al- leen, of van den arbeid met kunst aange- svend, met name: de boeren, ambtlieden er anderen. Want God Almachtig heeft ons in dezen fland geplaatst, en heeft ons gelast te arbeiden , om de kost te winnen, ten tijde dat ApaM, onzer aller Vader, het gebod overtrad. God fprak toen onder anderen als volgt: In het zweet uwes aangezichts zult Gij uw brood eten; dar ís: Gij zult werken om de kost. Bij dezen fland vergelijkt de Meester in dit boek de arbeidende dieren; paarden, muilen, ezels, osfen en dergelijke. Uit dezen eerften fland van arbeiders zijn nog drie andere flanden gefproten. De eerfte van deze drie, is die der Burgerij, der Koop- lieden, en van allen, die zich ophouden met omflag (handel) en leven van hat gewin. Bij dezen vergelijkt de meester de dieren, die leven van het goed, hetwelk zij winnen en verzamelen, en gedeeltelijk ander den grond, of op boomen of in fteenrotfen bewa- ren, t. w.: koorn, erwten, boonen en andere vruchten, ook nooten, eikels, appelen en der- gelijke vruchten, met name de hazen, de N4 eek- C 8) alfe de hafen, dat ekerken, kanijnen, de froijen, de fo westwart werden ghenomet , unde andere derghelijken. $ IV. De ander flaat gefproten uth deme erfien, dat is de flaat de de leven van des- [em twee erflen flaten un fijnt de gheijstlij- ken. Desfen ghelikent desfe meijster bij de- me Greviinge, de ok in etliken landen wert gheheten de das. Men van desfeme flaate en fprickt he nicht vele, doch flraffet he fe mijt vordeckeden wörden umme twey funde, ale umme de ghijricheyt, un unkeufcheijt, fo hijr na op etliken fleden werd gheroret. $ V. De drijdde Staar, de uth deme flaa- se der arbeijder is ghefproten, un is de ver- de um leste flaat, dat fijnt de Vorlten un he- ren der werlt, de fijk eddel holden. Desfe voeden fijk ok uth den twee erften flaaten. Desfe ghelikent de meijster desfes bokes bij deme wolve, un bij deme bären, bij deme losfe, un luperden, den grijpen. So fijn etlije ke heren, de de mijnre fijn in grade dan alfe de groetmechtighen Vorften, alfe banrehe- ren un derghelijken. Un desfe ghelijkent de meijster bij deme Fosfe, bij der apen, bij deme hunde, un dergheliken. Un öre bijftan- ders nude deners, rutere unde fchijltknechte, des- (9) eekhoorn , konijnen , fretten, zoo als wij ze hier in het westen noemen, en derge- lijke. 