Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 2 Van het jaar 900 tot 1581 na Christus
Veel heeft BOGERMAN van zijne medeleden moeten hooren over de wijze, waarop hij den Remonstranten hun afscheid gegeven had, en de Bremensche Godgeleerde Professor caocrus merkte te recht aan, dat er, in plaats van eenige bittere woorden van een enkel hartstochtelijk man, een door de gansche Vergadering vastgesteld plechtig formu- lier van afscheid had behooren uitgesproken te worden. Met volkomen recht en dieper beteekenis, dan hij zelf kon meenen, verontschuldigde zich de Voorzitter op dezen grond, dat de Politieken hem gelast hadden, de zaak dadelijk af te doen. Werkelijk, de President en al de Geestelijken waren niet vrij: terwijl zij, zoo als rerscorrus klaagde, tirannij op de Remonstranten uitoefenden, had hun hartstocht hen tot de slaven gemaakt 25 * 180 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618— eener politieke partij, die op hare beurt, hoezeer schijnbaar alvermogend, de baan ten 1031. einde toe moest afloopen, die hare strafbare staals- en ijverzucht haar geopend had. — Toen de President zijn laatste woord gesproken had en terwijl hun nog door de Politieken toegeroepen werd zonder hun verlof niet uit de stad te vertrekken, stonden de Remonstranten op, en verlieten de zaal. Eprscorrus zeide onder het henen- gaan op kalmen toon: »Ik zal met mijnen Zaligmaker, 3zzus cunistus, op dit alles zwijgen, en God zal tusschen ons en de Synode oordeelen.” Iets dergelijks zeiden ook anderen der Remonstranten, en HOLLINGERUS, onder de toehoorders gekomen — in dezen tijd waren er als bij eene openbare terechtstelling ook vele vrouwen onder —, zeide tot zijne medebroeders, die vóór hem gingen: » Gaat uit de Vergadering der boosen!" 1 De Staten-Ge- Wat geschied was, moest door de Staten-Generaal bekrachtigd worden. Daartoe ver- ae specie trokken de Heren BREDERODE en murs met den Assessor FAUKELIUS en den Scriba restus der Synode goed. Sommrus naar 'sHage, en deden den 17%" verslag aan de Staten in tegenwoordigheid van den Prins en van Graaf wittem LODEWIJK, In de resolutie, naar aanleiding van dit verslag vastgesteld, werden de besluiten, die de Politieken en de Synode tegen de Remonstranten hadden genomen, met den naam van meer das billijke decreten bestem- peld; de houding der Gedaagden als van alle rondheid en eerlijkheid onidaan gebrand- merkt, en zij zelven als schenders van het openbaar gezag van den Lande gekenschetst. Op grond van deze beschouwingen werden alle maatregelen, aangaande hen door de Synode en de Politieken verordend, volkomen goedgekeurd ?,— Dus waren nu de Re- monstranten in het vrijgevochten Nederland om des geloofs wil, nog vóór de kerkelijke rechtspraak en zonder dat zij zich aan het minste vergrijp tegen hunne eigenlijke pa- tronen en Overheden hadden schuldig gemaakt, tot arrest veroordeeld in de stad, waar de Vergadering zetelde, die met hunne personen niets meer te doen wilde hebben 3, Niet geheel en al echter zweeg de stem der billijkheid. Marsenzsse was nog altijd lid van de Staten-Generaal — eerst met den aanvang der maand Mei trad de reeds in het begin van Februarij door de Staten van Holland benoemde Heer van wrimuzaxum in zijne plaats op 4 —, en bij deze gelegenheid kon hij zich niet onthouden te zeggen, dat de Gecommilteerden zich niet schenen te vergenoegen met de rol van rapporteurs, maar dat zij ook als beschuldigers optraden. Ja, zelfs de Prins, niet volkomen gerust bij den weg, dien men bewandelde, zeide, dat hij niet begeerde, dat men iemand zou dwin- 1 sraxpr, ILI, bl. 289—299. 2 Resol. Stat..Gen. 17, 18 Jan. 1619. 3 Niet alleen had men het voornemen niet om hen nog op eenig punt te hooren, maar zelfs belette men met de meeste zorgvuldigheid, dat er zich Remonstranten onder de hoorders bevinden mochten. Zie paanpt, III, bl. 396. 4 Resol. Slat,-Gen. 1 Mei. Resol. v. Holl. 2 Febr. 1619. DES VADERLANDS, 181 ——————— ——n—————————————— 'AÉ——————— gen, of iemand in eenige zaak , die de conscientie aanging, zou lastig vallen. Op zulk eene 1618 wijze hiet hij zich uit, dat marzaxsssn naderhand van hem verklaarde, dat Zijne Excel- 1621. lentie toen de zachtsle en gematigdste geweest was van alle leden der Vergadering, die vrij dorsten spreken !. Het was-de oude eerlijkheid van den Prins, doch die hem niet belette, als de invloed van anderen of de drang der omstandigheden hem te machtig werden, zelf de onbilljk bejegende partij te treffen of ze door hare tegenpartij te laten treffen. Den 21** Januarij werd den Remonstranten te Dordrecht, voor de Politieken ontbo- den, die Resoluüe voorgelezen. Zij verzochten daarop, dat het verzoek, hetwelk zij reeds een paar dagen vroeger gedaan hadden, hun alsnu werd toegestaan om eenigen ait de hunnen naar 's Hage te zenden, ten einde hunne onschuld en de oprechtheid hunner handelingen te bepleiten. Het werd hun ontzegd. Maar, en dit was voorzeker een gevolg zoowel van 's Prinsen gebleken verlangen, als van de blijkbare afkeuring, die de bejegening der Remonstranten bij het publiek en bij de Uitheemschen vond, twee dagen later werd hun door de Politieken aangezegd, dat, alhoewel zij van alle verdere Synodale handelingen waren uitgesloten, en de Synode gemachtigd was, hun gevoelen uit hunne geschriften te beoordeelen, de Heren nogtans, om hun alle oorzaak van p, Politieken klagen te benemen, toestonden, wat zij nog verder tot verklaring en verdediging van Gebs = hunne vijf Artikelen bij te brengen hadden, binnen veertien dagen den President —— nog der Politieken ter hand te stellen. Met deze vergunning waren de Remonstranten hoo- verdedigen. geljk ingenomen; zij achtten, dat men hun daarmede nagenoeg alles verleende, wat zij begeerd hadden; alleenljk klaagden zij, dat de tid, dien men hun stelde, veel te kort was. Toch namen zij op zich, tegen den bepaalden tijd in die mate, als zulks mogelijk zijn zou, gereed te wezen. Intusschen wendden zij zich bij brieven zoowel lot de Staten-Generaal, als tot den Prins van Oranje, om de ware toedracht der zaken aan Hun Hoog Mogenden en aan Zijne Excellentie mede te deelen, en over het onrecht te klagen, door hunne herderlooze Gemeenten en alle Remonstranten in het land gele- den. » Al ware het, schreven zij aan de Staten, dat zij van de Synode mochten ver- oordeeld worden, nogtans vertrouwden zij, dat Hun Hoog Mogenden niet zouden toelaten , dat hunne goede zaak onderdrukt werd, en dat men den heerlijken roem, dien de be- scherming van de vrijheid der conscientie Hun Hoog Mogenden de geheele wereld door - had doen verwerven, nu in de zaak der Remonstranten niet zou laten bevlekken,” In den anderen brief zochten zij door eene onbewimpelde voorstelling van hunne grieven op ’s Prinsen rechtvaardig gemoed en mededoogen te werken. Op geen dezer brieven echter, in kopij aan de Politieken te Dordrecht toegezonden, is immer eenig antwoord gevolgd 2, 1 paaspt, ILI, bl. 401. 2 panD, Ill, bl. 402, 411, 412, 415—418. Resol. Stat.-Gen. 29. Jan. 1619. 1618— 1621. 182 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ed Op den bepaalden termijn leverden de Remonstranten een geschrift in, meer dan tweehonderd bladen groot, hetwelk nog slechts over de eerste twee Artikelen handelde. Naauwelijks hadden de Politieken het ingezien, of zij bestraften de Remonstranten we- gens verschillende vergrijpen: zij hadden in de voorrede, die zij aan dit geschrift hadden vooraf laten gaan, de Synode op nieuw beschuldigd; zij hadden zulk een uitvoerig werk geleverd en toch nog niet alles op den bepaalden tijd afgehad, en, eindelijk, hadden zij zich veroorloofd, ook het gevoelen der Contraremonstranten te weerspreken. Evenwel werd hun voor den arbeid, 263 verbazend groot in gewicht en omvang bij de naauw- keurigheid, die zij zich voorstelden, dat zij zelfs hunne nachtrust veil moesten hebben, van tijd tot tijd nieuw uitstel verleend. Toch haastte men hen gedurig en gewaagde meer dan eens op eene hoogst onkiesche wijze van de kosten, op welke zij het land jaagden !. Het laatste van alle door hen gestelde geschriften, werd door hen aan de Politieken overhandigd in eene zoo moedige en lustige stemming des geestes, dat men duidelijk zien kon, dat zij de voldoening smaakten van mannen, die- hun geweten ge- kweten hadden en boven alles verheven waren wat het gevolg van hunnen stap kon zijn. Hun slotwoord luidde aldus: »Laat nu deze Nationale Synode over deze zaak raadslagen en vonnis strijken; laat haar ons afzetten en in den ban doen; niettemin be- tuigen en verklaren wij oprechtelijk, als in de tegenwoordigheid van den oppersten Her- der, voor wiens rechterstoel wij en onze wederpartij zullen verschijnen, dat wij de leer- punten, die wij tot nog toe bestreden hebben en alsnog bestrijden, alleenlijk uit een eerbiedige vreeze Gods verwerpen; en op dit getuigenis der goede conscientie steunende, zullen wij onzes Meesters voetstappen drukken, en dengenen, die rechtvaardigliĳk oor- deelt, onze gansche zaak aanbevelen.” — Slechts welstaanshalve nam de Synode van deze geschriften kennis, en de adviezen over de artikelen waren, in het algemeen gesproken, reeds vastgesteld, voordat de verdediging der Remonstranten gelezen was 3, Na de uitzetting der Remonstranten gingen de zaken in de Synode over het algemeen voorspoedig en vlug van de hand. Alles wat belemmeren, afleiden of opspraak verwek- ken kon, trachtte men zoo veel mogelijk te vermijden. » De Synode,” schrijft mares aan CARLETON, »gaat nu voort geljk een uurwerk. De voornaamste raderen, die het Beklag over de geheel in beweging brengen, zijn het minste in het gezicht: want alle zaken van ge- Vire — pos wicht worden in geheime zittingen verhandeld. DES VADERLANDS, 185 vand er dit op, dat telkens als de Synode bijeenkwam, iedereen ingelaten werd om — 1618— het schouwspel der vergaderde Heren te genieten: de toeschouwers mochten blijven fot ims dat het gebed was gedaan, maar moesten dan weder vertrekken. — Toen men begonnen was de oordeelen over de vif Punten voor te lezen, kwam er beklag tegen die gewoonte om met gesloten deuren te beraadslagen. De Engelsche Godgeleerden, die voor het publiek verantwoord wilden zijn, dat zij de overdreven uitdrukkingen, waarin de Cal- vinisten vaak hunne stellingen begrepen, geenszins goedkeurden, lieten zich dus hooren , dat de oordeelen der Collegién (in welke de Vergadering naar den landaard en de Pro- viciën verdeeld was) zoo niet in het geheim behoorden gelezen te worden: er was huns bedankens voor de eer der Synode grootelijks aangelegen, dat dit zoo openlijk mogelijk geschiedde: het moest den schijn niet hebben alsof men reden had te schroomen, dat eenig verschil van gevoelen aan het licht zou komen. Doch de Engelschen lieten zich overreden, zij berustten in de beschikkingen van den President, in overleg met de Pelitieken getroffen, en de gansche Vergadering vereenigde er zich desgelijks mede !. Groot echter was de invloed, dien deze Engelsche Godgeleerden op den loop der Invloed door de zaken in de Synode uitoefenden. Door hun toedoen is meer dan eene ergernis voor re — uitbarsting behoed. Zij behartigden hunnen last, en die schreef hun voor, te zorgen, — a dat de Staten in de Synode een gewillig werktuig en in hare handelingen geene belemmering 3° uitgeoefend. of stof tot beschaming zouden vinden. Tot het bereiken van dit doel leende hun canzeron gedurig de behulpzame hand, zoo zeer dat deze Gezant van den Koning, wiens ware gezindheid jegens de Republiek genoeg bekend is, een hoofdbeleider der in de Dort- sche Synode verrichte zaken genoemd mag worden. Toen er tusschen mARATINIUS, eenen der Godgeleerden uit Bremen, en aomanus een twist was uitgebarsten over de wijze, op welke cunistus het fondament der Verkiezing was, en de felheid van den laat- sten het ergste deed vreezen, riep de Bisschop van Llandaff eene bijzondere zamen- komst der uitheemsche Godgeleerden ten zijnent bijeen, om maarinzus tot toegefelijkheid le stemmen, en verkreeg van hem de verzekering, dat er ler zake van zijne meeningen geene oneenigheid in de Synode zou ontstaan. Opmerkelijk is de wijze, op welke de Bisschop van deze zaak in een brief aan cARLETON melding maakt: » Gisteren, schrijft hj, heb ik mij een soort van bisschoppelijk gezag aangematigd. Ik heb een der voor- naamsten van ieder Collegie der Uitheemschen laten komen, en wij hebben ten mijnent een kleine Synode gehouden. Ik heb hen doen gevoelen, hoe noodig het was, dat wij het onderling eens waren, en welk een schandaal er uit zou kunnen voortsprui- ten, zoo er verschil tusschen ons bestond, — Zonder bezwaar verzekerden mij allen, dat hun oordeel over het eerste Artikel met het onze overeenstemde, en men bedankte mij zeer, dat ik dit middel had gevonden om hen overeen te brengen. Dit was zoo veel — ! ppaxpT, lll, bl. 425, 440, 497—499. 1618— 162]. 184 ALGEMEENE GESCHIEDENIS gewonnen voor de Synode, Evenwel één was er, die zwarigheid maakte (te weten MARTINIUS), en om hem tevreden te stellen was de bijeenkomst voor een deel bestemd. Hij scheen zich vast te klemmen aan zekere dingen (de Bisschop bedoelt het woord !, dat God zijnen eeniggeboren Zoon in de wereld gezonden heeft, opdat een iegelijk , die in hem gelooft, niet verloren ga); maar (voegt hij er bij) wij hopen hem ten laatste wel stil te krijgen. Wij hebben hem bij ons ten eten gehouden en hem met liefkozin- gen overladen. Men zal niet in gebreke blijven hem te vleijen ten einde hem te win- nen, en hem gronden bij te brengen ten einde hem in te lichten. Ons doel is de Synode voortgang te geven, en meenen hier in twee of drie uren meer gedaan te hebben, dan men in verscheidene zittingen gedaan heeft’? ?, Werd mantimus hier met streelende middelen bewerkt, een andermaal werd hij door bedreigingen tot rede’ gebracht, en die bedreigingen kwamen van niemand geringers, dan van Graaf WILLEM LODEWIJK zelven, en eenige anderen uit den Haag, die hem waarschuwden, dat hij zien zou wat hij deed om niet in ongenade te vervallen: klaagde men over hem bij de Magi- straat te Bremen, dan liep zijn bestaan groot gevaar 3. Deze waarschuwingen gewerden hem bij gelegenheid van een fellen aanval op hem gedaan door stBRANDUS LUBBERTUS, hoogleeraar te Franeker, ondersteund door aomanvs en sauurerus van Heidelberg. De woede, welke aomarus toen liet blijken, was zoo groot, dat de Bisschop van Llandaff er eene vermaning op liet volgen, die het den Voorzitter betaamd had te doen, en het ongenoegen der Bremensche Godgeleerden steeg zoo hoog, dat zij op het punt stonden | de reize huiswaarts aan te nemen, niet zonder het voornemen van in een openbaar | geschrift rekenschap te geven van de wijze, op welke zij behandeld waren. Dit schan- — daal moest op alle manieren verhoed. Wederom werden daartoe de Engelsche Godge- leerden in den arm genomen, hoezeer de Bisschop zelve door comanus beleedigd was. Men schreef aan canrETON, of het niet mogelijk was, dat hij zelf over kwam om den » brand te blusschen.”? BarcanquaL verwitligde den Prins en Graaf WILLEM LODEWIJK van den staat van zaken, en dezen haalden den Gezant over, om een ernstig woerd aan BOGERMAN, dien hij van nabij kende, te richten, en hem te vermanen, dat hij het twistvuur zou tegengaan, in plaals van het aan te blazen door zamen te spannen met LUBBERTUS en GOMARUS, die door de Engelschen als mannen van een onverdragelijk humeur gebrandmerkt werden. Deze brief was van uitwerking; van den anderen kant was MARTINIUS gewaarschuwd, en zoo werd de twist bijgelegd 4. Later werd scuLTETUS op last van zijne Groot-Britannische Majesteit door caRLETON gewaarschuwd, en aan het 1 Evang. van Joh. 8: 16. 2 CARLETON, lIl p. 4, 5. snaxpt, lI, bl. 409, 410. 3 pranpt, lll, bl. 460, 461. 4 pranpt, llI, bl. 451—454, 458—400, 543. canteton, III, p. 20—22 DES VADERLANDS. . 185 G bevel herinnerd van zijn Vorst, den Keurvorst van de Palis, in wiens dienst hij was 1. Wanneer de ervaring, dat het gevoeleb, hetwelk men zich gerechtigd achtte als hoogst gewichtig te beschouwen, ten laatste toch niet zal zegepralen, eenigen grond geeft van wordt door de 1618— 1621. Het gevoelen GOMARUS lot misnoegen, dan had Gomaavs alle reden om hoogelijk misnoegd te zijn. Hij dreef Synode geenszins de stelling, dat God den mensch bij het besluit der Verwerping had aangemerkt niet toegestemd. als gevallen, maar vóór den val. Dit gevoelen nu miste van den aanvang aan alle kans van aannemelijk gevonden te worden. Intusschen, verwierp men die stelling, dan mocht men wel geheel tot de zijde der Remonstranten overgaan, want wie stelt, dat God, behoudens zijne rechtvaardigheid, niet besloten kan hebben den mensch te straffen, zonder hem als schuldig of gevallen aan te merken, hij bindt de Praedestinatie ter Ver- werping inderdaad aan eene voorwaarde, en op hem zijn ten slotte al de aantijgingen van Pelagianisme, met welke men de Remonstranten brandmerkte, toepasselijk. Dus kon het gevoelen van aomanvs niet rechtstreeks veroordeeld worden, en terwijl men jaren lang hardnekkig geweigerd had, zich met de Remonstranten te verstaan, wist men thans het verschil tusschen Benedenvaldrijvers en Bovenvaldrijvers te bemantelen, en eene inkleeding van het leerstuk te vinden, waarbij geen der beide meeningen ontkend werd, en waarin alzoo de beide parlijen konden berusten *. Zoo leverde de Synode zelve het bewijs, dat de door oLpENBARNRVELT aanbevolen onderlinge verdraag- wamheid, in zich zelve uitvoerljk, slechts door partijzucht onmogelijk gemaakt was, Of zou de liefde niet hebben kunnen tot stand brengen, wat hier door den gemeenschap- pljken haat tegen de Remonstranten, en door de noodzakelijkheid om tegen hen een» semmig te zijn, werd uitgewerkt? Terwijl men alzoo over en tegen de Remonstranten beraadslaagde, werd het hun dikwijls bang, gedurende hun lang voortgezet gedwongen verblijf te Dordrecht, bij de gedachte aan de bekommerde huisgezinnen en betrekkingen, die zij achtergelaten hadden. Toen de Utrechtsche predikanten onder de Gedaagden, rrepeRici en meLLUSs, plotseling bericht kregen, dat zij waren afgezet, — de eerste vernam er nog bij, dat hem zijn buis tegen een korten termijn was opgezegd, — drongen zij bij de Politieken aan op het bekomen van verlof 3, Nog smartelijker was het gevoel van den Hoornschen pre- dikant sapma, mede een der Gedaagden, toen hij tijding bekwam, dat aan zijne zwan- gere vrouw van wege de Magistraat bevel was gegeven haar huis binnen acht dagen le verlaten. Ten einde zijne echtgenoot in dien druk niet aan zich zelve over te laten, versmaadde de predikant natuurlijk al de gronden, die de Politieken aanvoerden, om hem het vertrekken naar huis te beletten, te meer omdat blijkbaar deze Heren — — — — ! caareron, IlI, p. 37, ? praxpT, 111, bl. 600, 501, 503, 504, 506, 507, 620. 3 prot III, bl. 407, 468, Ill Dem, 5 Srux. 24 SAPMA begeeft zich naar Hoors. 1618— 1021. Onlusten aldaar. 186 ALGEMEENE GESCHIEDENIS zelven zonderling gestemd waren bij die terechtstellingen, door stedelijke Overheden uitgeoefend tegen personen, wier zaak hangende was voor eene rechtbank, op het ge- zag der Staten-Generaal bijeengeroepen. Eenen grond van bijzonder gewicht deed hij gelden: uit dat opzeggen van zijn huis bleek, docht hem, dat hij afgezet was: afgezette - predikanten mochten, volgens de beslissing van de Staten-Generaal, niet onder de Gedaagden optreden: bij gevolg mocht hij zijne medebroeders niet langer behulpzaam zijn, en stond het hem in alle opzichten vrij te vertrekken. Hij vertrok. Te Hoorn gekomen, werd hem terstond door de Magistraat de last toegezonden, dat hij zich van alles. had te onthouden wat eenige oproerige vergadering van gemeenteleden ten gevolge kon hebben, Weldra kwam er van wege de Staten van Holland bevel, dat hij dadelijk naar Dordrecht terug moest keren, en hij maakte dan ook aanstalten om in stilte de stad te verlaten. Maar de Magistraat wilde, zoo het schijnt, aan zijn vertrek het voor- komen van een gedwongen uitzetting geven, op het gevaar af, dat dit onlusten kon verwekken. Zij deed op een later uur van den morgen den stadswagen openlijk voor zijn deur komen. Toen sarma dien met vrouw en kind bestegen had, begonnen som- mige Contraremonstranlen het volk te tergen met te zeggen: » waar zijn nu de Armi- nianen? Waarom staan zij nu hunnen valschen leeraar niet bij?" Hierop grepen eeni- gen uit den hoop de paarden bij den toom, sneden de zeelen aan stukken, haalden den predikant met de zijnen van den wagen, en braken de wielen. Daarop rukten de soldaten aan, die de Overheid reeds een paar uren vroeger in de wapenen had laten komen; zij werden met het werpen van pannen begroet, daar de straatsteenen vast ge- vroren lagen. Schieten met los kruid baatte niet. Toen kregen andere soldaten, het waren Zwitsers, het bevel om met scherp te schieten, en er vielen zes of zeven lijken bij een veertigtal gekwetsten, De baldadigheid dier soldaten bedreigde of trof daarna nog meer dan éénen vreedzamen burger, terwijl sapma met de zijnen op een anderen wagen niet zonder levensgevaar werd weggevoerd. Ware de gemeente der Remonstran- ten, in den luin van eenen afgezetten burgemeester vergaderd, het was op een zondag , niet door hare voorgangers teruggehouden, de soldaten zouden aan de wraak der bur- geri niet ontsnapt zijn. vrijheid hunner conscientiën gelegd worden, of zij en hunne nakomelingen zonden al- tijd slaven moeten zijn van den Calvinistischen geest. De Gedaagden te Dordrecht oor- deelden evenzoo. Uyrensocazat bleef raden in denzelfden zin, maar hij wenschte, dat men de leden der verdrukte gemeenten ernstig afvragen zou, of zij den beker wel drinken wilden, dien hun Meester gedronken had, en opofferingen over hadden ook tot verzorging van hunne weldra door den Staat niet langer bezoldigde leeraren. Vooral wilde hij hen herinnerd hebben, dat het hun niet te doen moest zijn om deze of gene meening te handhaven of wereldsche partijschap onder het dekkleed der godsdienst te voe- den, of om iets dat wereldsch was, maar om een recht godzalig leven onder de menschen te planten, ‘en alzoo een ruimen toegang te verkrijgen in het Koningrijk van srzus CHRISTUS 2, Dus schreef vyrensocarnt, terwijl hij als een misdadiger eerst voor den kerkelijken, straks voor den burgerlijken rechter gedaagd, zijn huis in den Haag be- waakt, zijn goederen verbeurd verklaard werden 3, Dus trachtte hij, terwijl de Dortsche Vaderen doode verstandsvormen smeedden, en de Kerk tot een werktuig ter bereiking van wereldsche bedoelingen leenden, in het vrije Nederland eene gemeente van ware belijders in stand te houden. Waar de Regering in Holland geen anderen dan zulk eenen tegenstand tegen over zich had, kon zij zich rustig gevestigd achten. Bovendien van de hoofden des volks was men sints lang verzekerd, Hadden de Staten van Utrecht en Overijsel reeds in de maand September van het vorige jaar nieuwe Raden van wege hunne Provinciën in de Collegiën ter Admiraliteit te Hoorn of Enkhuizen, te Rotterdam en weldra ook te Amsterdam aangesteld, met intrekking van den lastbrief der oude ! saasot, lll, bl. 472—477. Resol, Holl, 4, 7, 11, 12, 13, 21, 26 Maart; 30 Apr.; 1 Mei 1619. Resol. Stat. Gen. 2, 18 Maart, 1619. canteton (111), wiens bericht op bl. 33 te vergelijken is met zijn nader en juister bericht op bl. 41, 42. ? puxpr, III, p. bl. 480—495. De brief van uvtznsocarEnt wordt aldaar aangehaald, bl. 496. 3 castor, lll, p. 43, 91. Resol. Stat.-Gen. 18 Mrt. 6 Apr. 1619. 24* 188 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618— leden 1, in Holland maakte de zuivering van de Deputatién ter Generaliteit en ten 1621. Rade van State een der met advies van Zijne Excellentie ontworpen punten van be- schrijving uit tegen de bijeenkomst der Staten in den winter van 1619 2. In de steden was men door de verzetting der Wet zeker, dat men in de Magistraat gewillige werktuigen vinden zou, en oordeelden deze stedelijke Overheden meer gezag of bijstand te behoeven, zoo hadden zij zich slechts, volgens besluit van den 16% Maart, tot de in OLDENBARNEVELTS tijd zoo naijverig bestreden Gecommitteerde Raden, tot Zijne Excel- lentie, of tot het Provinciale Hof te wenden, die gelast waren haar de hand te bieden, en haar met raad en daad bij te staan, »alsof de Vergadering der Staten zelve bijeen ware" 3, En waar men aan de bevolking geene wapenen toevertrouwde, en zulks veilig geschieden kon, ging men tot eene verandering over van de bevelhebbers der Schutterijen, gelijk men deed in den Briel, in de maand November (1618), en te Woerden en te Alkmaar, in Maart en April 4, Had de Regering alzoo geen geweld te schroomen, des te meer was er haar aan gelegen, dat de aanhangers van het vorige Bewind als gevaarlijke vijanden van het Vaderland Regeringscom- verdacht bleven. Daartoe kon de maatregel dienen, dien de Staten van Holland om- missariesen WP streeks dezen tijd verordenden, en die hierin bestond, dat in verscheidene Noordholland- Holland uitge- zonden om Room- schen plattelandsgemeenten, waar nog veel Roomschkatholieken onder de Regenten wa- sche Regenten af te zetten. ren, » bij autoriteit,” zoo als men het noemde, en onder dezelfde leus, die de omwen-. teling tegen Spanje gevoerd had, de bevordering van de ware Religie, zulke Regenten door anderen werden vervangen. In dezen zin besloten de Staten van Holland, den Pisten Maart, op verzoek van den Kerkeraad en de Vroedschapsleden van de ware Religie te Warmenhuizen, eenen burgemeester van Amsterdam en van Alkmaar te »committeren en te autoriseren,” zich naar die Gemeente te begeven, en aldaar, » ten overstaan van den Ambachtsheer en de Magistraat al zulke orde op alles te stellen als de rust zou vorderen, met zulken verstande dat zulks geschiedde zonder praejudicie van het recht van den Heer of het Dorp’ Den volgenden dag, toen de Staten gescheiden waren, werd op de begeerte van » zijne Vorstelijke Genade wegens de tegenwoordige gevaarlijke tijden en geruchten van de uitrasting van den Koning van Spanje en van de lichtingen van de Aartshertogen acte van autorisatie verleend aan den Heer witsz, lid van het Collegie der Gecommitteerde Raden, zich te begeven naar Texel, Vlieland en Terschelling en naar het Dorp Huisduinen, en aldaar de Magistraten te veranderen, en aan te stellen » bevoegde eerlijke personen van de ware Christelijke Gereformeerde Religie 1 Resol. Stat.-Gen. 3, 7, 14, 15 Sept. 1618. 2 Resol. Holl, 29 Dec. 1618. 3 Zie Resol. Holl. 16 Maart 1619. á Resol. Holl, 9, 15, 16 Nov. 1618. 20 Maart; 11, 15, 24 April 1619. DES VADERLANDS. 189 en liefhebbers van het Vaderland, met last voor een iegelijk hem in zijne hoedanigheid te eerbiedigen en hem allen bijstand te verleenen.” Eene afzonderlijke dergelijke acte kreeg hij van »zijne Vorstelijke Genade." — Op den laatsten dag der volgende maand (April) werd in de vergadering der Staten van Holland de mededeeling ontvangen, dat » Zijne Excellentie goed zou vinden, dat men tegen den tweeden Pinksterdag iemand zond naar Noordscharwoude op Langedijk om aldaar bij autoriteit die van de Religie ie maken het meerder gelal.” Hierop kwamen twee afgevaardigden van die Gemeente ia de vergadering, en zij kregen de belofte, dat men volgens het goedvinden van den Prins handelen zou. Werkelijk werd aan den Heer wrrsz geschreven, dat hij bij zijne terugkomst van Huisduinen zich tot die taak vereenigen zou met den Heer vaN DER BURG, die weldra, belast met eene andere dergelijke commissie, naar Noord-Holland stond te vertrekken. Immers daags daaraan werd, mede op advies van Zijne Vorstelijke Genade, denzelfden vaN ner BURG, met den Meester van de Rekening Jomaxwmzs sasius en den Fiskaal xiwscHOoT, de last opgedragen om zich met den Heer van purvevoonne te ver- eenigen, die met twee Raadsheren naar Alkmaar vertrokken was om de godsdienstige bijeenkomsten der Remonstranten te beletten. De vier Heren moesten zich gezamenlijk naar Egmond en de onderhoorige dorpen begeven, len einde aldaar alle regenten en ambte- naren te ontslaan en in hunne plaats, hetzij bij herkeuze of bij nieuwe benoeming, aan te stellen » bevoegde personen, professie doende van de ware Christelijke Gereformeerde Religie of ten minste liefhebbers van dezelve en van den Staat en het welvaren van het gemeene land: alles alleen voor deze reize en zonder praejudicie van eenige rech- ten.” Ook het eiland Wieringen moesten de Heren wrrsz en vAn per sura bezoeken, om daar » hetzelfde te doen, wat zij te Noordscharwoude gedaan hadden.” Zoo was Noordholland vervuld van Commissarissen der Staten, die aldaar handelen moesten alsof onder OLDENBARNEVELT de ware Religie gevaar had geloopen, en gelijkelijk optraden tegen Roomschen en Remonstranten, alsof dezen evenmin als genen voor ware lief heb- bers des Vaderlands te houden waren. Groot gevaar van tegenstand schijnt er voor die Commissarissen bij het volvoeren hunner taak niet te duchten geweest te zijn. Evenmin als in Holland maakten zich de Remonstranten elders aan oproerig verzet tegen het geweld schuldig. Wel kwam er omstreeks het midden der maand Maart be- richt van de Politieken uit Dordrecht, dat het volk te Kampen dag en nacht zamenrotte tegen de »rechtgevoelende Gemeente,” en dat aldaar eene Luthersche Gemeente was 1 Resol. Holl, 21, 22 Maart; 25, 30 April; 1, 8, 9, 10 Mei, 1619. 1618 1621. 190 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1018— opgericht, die het met de  brief aan de Magistraat dier stad geschreven hadden, kwam er een schrijven terug, waarbij de Regenten van Kampen verklaarden niets van zulk een zamenrotting vernomen te hebben: ook was er huns wetens geene Luthersche Gemeente opgericht. Zij verlangden, schreven zij ten slotte, dat de namen van hen, welke diergelijke onwaarheden verbreidden, hun kenbaar ge- maakt mochten worden, opdat zij dezulken naar verdienste mochten bestraffen t. De Geloofsre- Geregeld was in de Synode de mededeeling der Oordeelen van de verschillende Syno- gelen door de Synode gesteld. dale Collegién over de vijf Artikelen voorlgegaan, en thans kwam het aan op het stellen der Geloofsregelen. Hoe eenstemmig de besluiten ook tegen de Remonstranten geweest waren ?, bijna had de door den Voorzitter voorgestelde wijze om de Geloofsregelen te stellen tot nieuw ongenoegen geleid. Bocerman, namelijk, had reeds eenige Canones, die de uitspraak der Synode zouden inhouden, in gereedheid, en deze wenschte hij, behoudens de door de Collegién noodig gekeurde wijzigingen, aangenomen te zien. In dit plan zagen voornamelijk de Uitheemschen eene onlijdeliike aanmatiging van den President, en men dreef door, dat aan hem en zijne Assessoren eenige zoo uitheemsche als inlandsche Godgeleerden werden toegevoegd om de Geloofsregelen te ontwerpen. Desniettemin achtte BarcanquaL de zaak der billijkheid en der redelijkheid aldus nog niet genoeg verzekerd, en hij schreef aan CARLETON, dat, »indien deze zich nu niet beijverde, dat er goede raad tot het maken der Canones gezonden werd, het dus of zoo stond, dat men de Synode voor alle eeuwen ten spot zou stellen 3,” — Hoe zouden deze Canones uitvallen? Ziedaar thans de vraag. De gevoelens herroepen, de uitdruk- kingen wijzigen en als het ware uitwisschen, die men zoo langen tijd tegen de Remon- stranten had gedreven, dat vermocht men niet, Zoo toch zou men die verbitterde te- genstanders ten slotte nog gelijk gegeven en met de daad verklaard hebben, dat het land in rep en roer gebracht was om een geschil, dat met een weinig inschikkelijkheid op te lossen was geweest. Dus was het belang der inlandsche Godgeleerden er groote- ljks mede gemoeid, dat de Geloofsregelen wel degelijk eene duidelijke veroordeeling van de gevoelens en stellingen der Remonstranten inhielden. Zulk een belang dreef de 1 Resol, Stat.-Gen. 14, 15, 22 Maart, 1619. 2 Van deze eenstemmigheid werd hoog opgegeven. Den Daa Maart getuigde de Heer murs daar- van in de vergadering der Staten van Holland, en den 24sten dier maand berichtte diezelfde Heer in de vergadering der Staten-Generaal, dat drie dagen te voren de laatste Oordeelen over het laatste Artikel gelezen waren en de zaak »met eene zeer gewenschte en ongeloovige overeenstem- ming besloten was.” Zoo staat er te lezen in de Resol. d. “Stat-Gen. Men schijnt te hebben willen zeggen ongeloofelijke overeenstemming. 3 paaxpr, llI, bl. 539—545. canzeron, Ill, p. 46, 47. DES VADERLANDS. 191 ES Uitheemschen niet, en daarom was van hen meer billijkheid te wachten. Doch waren er onder hen, die tot dusverre geloofd hadden aan de mogelijkheid om de Canones alzoo te stellen, dat de Remonslranten er zich mede hadden kunnen vereenigen, zij zullen in den tusschentijd, die er vóór de vaststelling der Canones verliep, wel ingelicht geworden zijn omtrent de noodzakelijkheid, die gebood den invloed van den President bj het ontwerpen te lalen begaan. En de Remonstranten zelven verlangden thans in geenen deele de uitspraak der Synode dus te zien uitvallen, dat zij er zich aan zouden hebben kunnen onderwerpen. Zij waren te grievend beleedigd, dan dat zij geene eer zouden gesteld hebben in de rol van onderdrukten, die de onbillijkheid hunner tegen- prij hun had opgelegd. Zouden zij thans hunnen vervolgers de hand moeten toereiken, en ten slotte erkennen: gij zijt toch niet zoo onbillijk, als wij u verklaard hadden te wezen? Neen! dan werden zij liever tot den einde toe mishandeld, opdat de wereld zien mocht, hoedanig hunne tegenpartijders waren. Er was, docht hun, geen heil mo- gelijk dan in de overmaat der kwaal. De breuke moest niet bewimpeld, maar recht gapend gelaten worden, Voor het beginsel, dat zij gevoelden te vertegenwoordigen, zou het gevaarlijk zijn, met de zegevierende richting een vergelijk aan te gaan, en die richting mocht, dit gunden zij haar, ondervinden, hoe ver zij het, aan zich zelve overgelaten, brengen zou. — Denkt men zich aldus de stemming der Remonstranten, dan laat zich de moed en fierheid, in dit tijdsgewricht door hen aan den dag gelegd, ten. volle verklaren: zij zegepraalden in de nederlaag; hunnen zielen, dus drukten zij het met Davids woorden uit, hunnen zielen zou het bang gevallen zijn te wonen bij de- genen, die den vrede haalten !. De Canones dan werden met groote eenstemmigheid door alle leden goedgekeurd, en daaraan een Besluit of Narede toegevoegd, waarin, op voorstel der Engelsche Godgeleer- den, eene reeks van harde manieren van spreken, die zich sommige Gontraremonstranten veroorloofd hadden, gelaakt werden 2, Gaarne hadden de Engelschen en andere Uit- heemschen die reeks uitgebreid gezien; doch niet al te zeer kon men de rol van zaak- waarnemer der veroordeelden op zich nemen 3, Het was den 22t= April, toen over dat Formulier van harde manieren van spreken beraadslaagd werd, en thans wenschten de Staten, dat de Synode ten aanzien van de veroordeeling der Remonstranten ten spoedigste tot een eindbesluit kwam 4 Het was tid, dat er eindelijk uitspraak gedaan werd over het lot der Gevangenen, en hiermede wachtte men totdat de Synode met het voornaamste deel harer taak gereed was. Reeds had men de gemoederen des volks tot het gewichtig tijdstip, dat het vonnis over oLDEN- MaNEvELT zou geveld en uitgevoerd worden, willen voorbereiden door-het uitschrijven ! saaxpr, LL, bl. 549. 2 Acta Syn. Nat, bl. 817. 3 ppanpr, III, 553—558. í manr, LIT, 542, 657. 1618— 1021. 1618— 1621. Een Vast- en Bededag schreven. uitge- 192 ALGEMEENE GESCHIEDENIS —————————— ———————————————————————— umm van een plechtigen, algemeenen Vast- en Bededag. In den uitschrijvingsbrief heette het, dat »eenige eerzuchtige menschen, tot bevordering hunner bijzondere oogmerken, de geheele Godsdienst in de Nederlanden vernietigd en het Land ten eenen male le gronde gericht zouden hebben, ten ware men de Nationale Synode bijeengeroepen -en het wettig gezag der Regering en der Justitie hersteld had." Het laat zich denken, dat menig predikant bezwaar vond om de gemeente op eenen Bededag, op zulke over- wegingen uitgeschreven, voor te gaan. In Gelderland en Utrecht en in de stad Kam- pen liet men dan ook bij de uitschrijving de aanstooteljke uitdrukkingen weg. Maar toen de. uitschrijvingsbrief in Holland onder het volk bekend was geworden, grepen er hier en daar onordeljkheden bij de godsdienstoefening plaats. Te Nieuwpoort, dus kwam de predikant rrprus van Oudewater bij de Staten van Holland aanbrengen, had er onder de predikatie groot getier en moedwil plaats gehad. Te Zevenhuizen had op den zondag vóór den biddag (die op woensdag den 17%* April stond gehouden te worden) de predikant zijne preek niet ten einde kunnen brengen, en het liet zich aanzien, dat er, ten ware er orde op gesteld werd, op den Biddag niet gepredikt zou kunnen worden. Te Hazerswoude ontstond er op zaturdag, den 13°", onder aanvoering van een jongen, die een half vat als trommel gebruikte, een oploop voor de kerk, waarbij eenige baldadigheden gepleegd werden. De Staten namen de noodige maatregelen. Den predi- kant van Oegstgeest lieten zij naar ’s Hage komen om zich te verantwoorden wegens de wijze, op welke hi sich tegen den uitschrijvingsbrief verklaard had. Men wilde hem doen bekennen, dat hij zich door anderen had laten opstoken, want steeds was men begerig vat op mannen als arevincHoven te krijgen, en toen hij niemand be- zwaarde, werd hij door een deurwaarder op de gijzelkamer gebracht om door het Hof nader gehoord te worden 1. Te Gouda en te Rotterdam zag men door de vingeren dat de predikanten den uitschrijvingsbrief of niet, of niet zonder verkorting of protest, van den predikstoel aflazen. Maar de predikant van pen RORRE van Leiden werd wegens zijne weigering om dat stuk in zijn geheel te lezen uit zijne bediening gezet. De Politieken onderteekenden ze niet, dan alleen met deze woorden: » Dat dit alles over de vijf betwiste hoofdartikelen der leer alzoo besloten is, getuigen wij €" Dezelfde leden der Synode, die met het stellen der Canones belast geweest waren, ontwierpen eok een Formulier van het Synodale vonnis tegen de Remonstranten. Dat ontwerp be- stempelde hen niet alleen met de namen van dwaalleeraars, schenders der godsdienst en scheurmakers, maar ook met die van beroerders des Vaderlands en der Republiek. Deze laatste benaming echter werd bij de herziening weggelaten, op grond, dat het der Synode niet toekwam, hen ook als staatkundige misdadigers te veroordeelen. Het von- nis, strekkende tot afzetting der Remonstranten van alle kerkelijke en akademische ambten, werd slechts door de Inlandschen en eenigen der Uilheemschen goedgekeurd. De Engelsche Godgeleerden, alsmede die van Hessen en Bremen, begrijpende, dat zij over Nederlandsche staatsburgers niet hadden te oordeelen, keurden de sentenlie nog goed noch af. Zij waren dus ook niet gezind ze te onderteekenen, en opdat nu het ontbreken hunner handteekening geen opspraak mocht veroorzaken, schreven slechts de 1 praxpt, III, bl. 701—710. 2 canLETOS, III, p. 62. 3 De geheele VII Psalm verdient met toepassing op de Gevangenen nagelezen te worden. 5 smr, lil, bl. 560, 602. Acta Syn. Nat. bl, 320. III Deer. 3 Srvx. 25 1618— 1621. Sententie tegen de Remonstran- ten. 1618— 1621. 194 ALGEMEENE GESCHIEDENIS beide Secretarissen der Synode, pAmaMAN en Hommrus, hunne namen er onder. De Secre- taris der Politteken onderteekende ze met de woorden: »tot getuigenis dat dit alzoo ge- passeerd is 1” — Nu de zaak der Remonstranten en mitsdien der Gedaagden beslist - was, ontbrak verder ale voorwendsel om hen te Dordrecht op te houden. Op een re- | kest, den 26e Maart aan de Staten-Generaal aangeboden, en op een schrijven aan den - Prins, waarbij zij verzochten uit hun arrest ontslagen te worden, hadden zij een af- wijzend antwoord bekomen ?, Maar thans rees de vraag hoe met hen te handelen, met nieuwe kracht. Deze vraag deden dan ook de Politieken den 26“ April bij monde hunner afgevaardigden ter vergadering der Staten-Generaal, waar ook de Prins tegen- woordig was. Near aanleiding biervan werd denzelfden dag eene buitengewone verga- dering der Staten van Holland beleid. Daar de zitting den 21ste Maart gesloten was, waren thans slechts de Gecommitteerde Raden bijeen, en in zulk een belangrijke zaak | begreep men de Staten buitengewoon zamen te moeten reepen. Echter kwam alleen | een grooter getal Edelen, dan gewoonlijk de vergadering der gecommitteerde Raden bijwoonde, en SOMMELSDIJK en MARQUETTE ontbraken niet. Voer het overige ‘verschenen geene vertegenwoordigers der steden, dan die, welke tot het Collegie der Geeommit- teerde Raden behoorden. Grootendeels waren de aanwezigen tevens rechters in de saak van OLDENBARNEVELT, en dat muys als afgevaardigde der Politieken uit Dordrecht tegenwoordig was, spreekt van zelf, In deze vergadering dan werd de vraag herhaald en de overweging er bijgevoegd, dat het voor de rust van het Land en van de steden, | waar zij gediend hadden, niet geraden was, dat men hen liet vertrekken. Hierop werd — besloten, dat men uit naam der Staten van Holland in de Generaliteit zou voorstellen, — den gedaagden Hollandschen Remonstranten *s Gravesande als plaats van hun voerloopig verblijf aan te wijzen, totdat de Staten van Holland volkomen van alles onderricht | zouden zijn: sij zouden aldaar intussehen hunne jaarwedde blijven genieten en het noodige tot hun onderhoud bekomen, mits zich aldaar stil en rustig houdende. Den | volgenden deg besloten de Staten-Generaal, dat de Politieken den Gedaagden, wanneer hun vonnis afgekondigd en hun medegedeeld zou zijn, gelasten zouden, tot nader order van hun Hoog Megenden te Dordrecht te bijven 3. 1 paanpr, lll, bl. 560, 501, 564. Acta Syn. Nat. bl. 323. muao pm aRooT, im zijme Veranbw. bl. 84, vindt het vreemd, dat de Staten,- zoo ze niets anders aangaande die sententie getuigden, daarop eehter zulke harde plakaten gebouwd hebben, door bloedige terechtstellingen gevolgd. BRANDT (111, 602) weerspreekt dit niet, Doch beiden bedenken niet, dat de Staten de handelingen der Synode in het algemeen uitdrukkelijk goedgekeurd hebben, bij Resol. van den 23e» Julij 1619, opgenomen in de Acta Syn, bl. 323, 824. 2 pranoT, III, bl. 545, 546. Resol. Stat.-Gen. 5 April, 1619. 3 Resol. Holl, 26 April, Resol. Stat.-Gen. 26, 27 April, 1619. DES VADERLANDS. 19% In dezelfde vergadering vaa den 27'^* April werd ook bepaald, dat alsna de Neder- — 1018— landsche Geloefsbelijdenis en de Heidelbergsche Catechismus in de volle Synode gelezen, n, — en zoowel de Uitheemsehen als de Inlandschen gevraagd zonden worden, of zij daarin — oe iels strijdigs met Gods woord hadden opgemerkt. Alleenljk souden het 31°° en het keurd. 52 Artikel der Geloefsbelijdenis later deor de Inlandschen alleen onderzocht worden, vaangezien in die Artikelen over de kerkelijke orde gehandeld werd, en sommige Uit- heemschen in dat stuk van de onaen versobildep." Reeds den volgenden dag, vadat de Politieken in de Synode de begeerte der Staten, dat de belijdenissohriften zauden onder- zocht werden, badden kenbaar gemaakt, begon men de omvrage over de Confessie, en nog denzelfden dag, den 30%% April, hadden allen, zoo Inlandsche als Uitheemsche Leden verklaard, dat zij niels daartegen aan te merken hadden. Den 1'** Mei werd de Heidelhergsche Catechismus voorgelezen en in de namiddagvergadering voor onverbe- terlijk verklaard, — Zoo wisten dan voortaan de Nederlandsche Godgeleerden, waaraan ij sich len aanzien hunner wetenschap op den predikstoel en niet minder op de Hooge- scholen te houden hadden; zoo was van nu aan de Gereformeerde Kerk in Nederland aan formulieren gebonden; zoo werden geschriften, opgesteld in het geloof, dat de geest die hen ingaf, geen menschelijke hulp behoefde, en hestemd om van eene bestaande eenheid van overtuiging rekenschap te geven en allerminst om eenige overtuiging op le dringen 1, onder de bescherming der Staatsoverheid geplaatst, opdat zij al wie niet bj ben zwoer, in Kerk en School yervolgen en straffen macht. — Bevreesd gewarden voor zijne vrijheid, had het Nederlandsche volk zijnen eigenen geest aan banden gelegd. — Dat gewichtig werk kwam haastig genoeg tot sland. Van de aanmerkingen der Remon- santen, op de -Belijdenisschriflen ingeleverd, nam men geen ernstige kennis: immers hoorde men hen daarover niet; ja zelfs werd alles met gesloten deuren afgehandeld 2, Had men nu besloten op de bedenkingen der Remonstranten geen acht te slaan, van de leden der Synode waren in de tegenwoordige omstandigheden geena ernstige aanmer- kingen te wachten, en inderdaad zoo weinig wachite men tijdroovenda beraadslagingen op dit stuk, det de dag, op welken de openbare afkondigieg der Synodale Casones zou geschieden en milsdien alles afgeleopen zijo moest, reeds te voren in overleg met de Staten bepaald was 3. Toch moest vóór den tot die plechtigheid bepaalden dag nog tjd overschieten voor een ander werk, aan de Synode op te dragen. Het betrof de ker van vORSTIUS. Wel wetende, dat het de wensch des Konings van Groot-Britannië was, vonsriUs, den hij als zijnen persoonljken tegenstander aanmerkte, eindelijk uit de Republiek ver- bannen te zien, had men begrepen, dat dit niet beter dan ten gevolge eener veroordee- ! Men vergelijke hier, wat Prof. n. raum opmerkt en aanhaalt in de Gids van Maart, 1860, bl, 389, 390. 2 saaxptr, lll, bl. 574, 678, 579. 3 Reaol. Stat.-Gen. 1 Mei, 1619. 25 * 1618— 1621. De leer van vorstius door de Synode ver- oordeeld. 196 ALGEMEENE GESCHIEDENIS A ling door.de Synode kon geschieden. Maar men vreesde, dat de behandeling zijner zaak een onafzienbaren tijd zou kosten. Daarom liet men in de maand Maart den Engelschen Gezant polsen, of het niet kwalijk zou genomen worden, zoo men in ge- breke bleef vorsrrus en sERTIUS le dagvaarden en de geschriften van veNaTon, die onlangs te Orléans gestorven was, te onderzoeken. De laatsten twee vermeldde men er bij om canLETON te doen gevoelen, dat men niet de zaak van vorsrrvs alleen naliet in het bijzonder te behandelen. De Gezant antwoordde met het Latijnsche spreekwoord: » het gerecht schenkt vergiffenis aan de raven, en is meêdoogenloos voor de duiven” 1, De duiven, die hij bedoelde, waren de Remonstranten, en zijne aan- haling moest dienen omde Staten te doen gevoelen, dat, zoo zij ter hunner voldoening onschuldigen of, ten hoogste, geringe overtreders hadden getroffen, er ter voldoening van GARLETONS Meester wel een erger schuldige mocht getroffen worden. Hierop lieten de Staten bij hunne vertegenwoordigers ter Synode vernemen, hoe men aldaar de zaak van vonsTIUs met het minste tijdverspil zou kunnen ter hand nemen, en canzEToN schreef naar zijn Hof: »de manier laat ik aan hen zelven over, mits het Land maar van zulke menschen verlost worde, en de Synode over hunne leer vonnis velle 2,’ Van nu aan was yorstius zaak verloren, Hem schoot geen beschermer meer over dan de Heer van MATHENESSE, die, Curator der Leidsche Hoogeschool tijdens zijn beroep uit het vreemde land herwaarts, zich verplicht rekende voor zijn onderhoud en vrijheid te zorgen. Toen de toenmalige Curatoren bij de Staten van Holland hadden laten vragen, hoe verder met vonsTius te handelen, die tot dus verre de jaarwedde als Hoogleeraar had genoten, had bij de handelwijze, die men tegen hem voor had, met den naam van tirannij be- stempeld 3. Doch wat vermocht die Heer in dezen tijd? Hem in zijnen gunsteling te grieven was slechts een prikkel te meer. Den 27" April derhalve, toen de Staten-Generaal de voornaamste eindbeschikkingen betreffende de Synode namen, werd ook bepaald, dat er een uittreksel uit de schriften van voRsTIUS, zijne verderfelijkste stellingen behelzende, in de Synode ter tafel zou gebracht worden, en dat men zijne gevoelens, zonder hem in persoon te hooren , daarop zou oordee- len 4, Vonsrrus, hiervan reeds kennis dragende, schreef denzelfden dag aan de Synode een brief, die geschikt is om tot in onzen tijd toe een ieder te overtuigen, dat de Synode zelfs tegen hem onrecht gepleegd heeft. Maar niets mocht baten. De Engelsche Godge- leerden bepaalden zich er niet toe, hem het ambt van hoogleeraar onwaardig te verkla- 1 Dat veniam corvis, vexat censura columbas. 2 CARLETON, llI, p. 42. Resol. Holl. 17 Maart. Resol. Stat.-Gen. 27 Maart, 1619. 3 Resol. Holl. 17 Maart, 1619. cantetox, III, p. 63. sranpr, 1I, bl. 590. 4 Resol, Stat.-Gen. 27 April, 7 Mei, 1619. canterox, LIL, p. 63. DES VADERLANDS, 197 EE ren; maar wilden zijne boeken uit den handel geweerd en zijne verhandeling over de eigenschappen van God op last der Overheid openlijk en plechtig verbrand hebben, gelijk dat in Engeland geschied was, Hoezeer men op dit laatste punt niets besliste, had de Synode reeds den 4% Mei de sententie tegen vonsrrus gereed, waarbij hij op grond van ergerliĳjke dwalingen het ambt van hoogleeraar onwaardig verklaard werd, en de Staten-Generaal gebeden werden, de Nederlandsche Kerken van zulk een schand- vlek te zuiveren, Eenige weken later (den 27" Junij) bekrachtigden de Staten van Holland het gestreken vonnis, ontzetten hem van zijn ambt en verbanden hem uit hun 1618— 1631. Hij zelf uit het Land geban- Gewest. De Staten-Generaal breidden, den 514" Agustus 1619, dit vonnis in zoo verre gen. ut, dat zij hem het geheele grondgebied der Vereenigde Nederlanden ontzegden op boete van anders naar goeddunken aan den lijve gestraft le worden. De schande, dat een vreemdeling, om den roem zijner bekwaamheid ingehaald, om zijns geloofs wil werd uitgeworpen, was in dit lijdsgewricht nog over Nederland bestemd! Hoe be- schamend was voor ons de handelwijze van dien Graaf van Benthem, die »alzoo helaas (dus schreef hij) in de tegenwoordige Nederlandsche troebelen en onderlinge twisten vele vrome en onschuldige lieden uit schrik en vrees voor der tegenpartijderen onbillijk geweld (gelijk zulks altijd en niet anders bij zulke droevige gelegenheden placht te geschieden) tot hunne en hunner betrekkingen veiligheid wijken en vluchten moesten,” den in Nederland bedreigden geleerde een toevluchtsoord op een zijner kasteelen had laten aanbieden 1! Met de veroordeeling der leer van vonsrrus was dat gedeelte van het werk der Synode afgedaan, waartoe de hulp der Uitheemschen vereischt was, en mitsdien was de tijd dar om -hun een beleefd en eervol afscheid te geven. Van de openbare afkondiging Openbare af- der Canones en der sententie tegen de Remonstranten maakte men eene plechtigheid, cii IM die mede het hare toebracht om hun verblijf ter Synode feestelijk te eindigen. Den der Sententie. 6^ Mei hield de Synode eene openbare vergadering in de groote kerk. Eene talrijke «hare, zoo vrouwen als jonkvrouwen, jongelingen en mannen uit alle oorden des lands ramengevloeid, woonde ze bij. Te midden van het groot aantal Edelen zag men ook Graaf ERNST Kasimir VAN NASSAU Onder de hoorders. Het was een waar feest en on- geveinsde opgeruimdheid straalde van aller gelaat en sprak in aller houding. Immers was men thans van die rustversloorders verlost, van die lastige onderzoekers, die nim- mer voldaan schenen te willen wezen, alsof de waarheid nog steeds te verwerven was. 