VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
veertien of vijftien steden in dat gewest. Met het aflopen van deze krisis keerde hij weer naar Bagdad en stierf in zijn optocht, op den achttiende der zevende maand van het 118de jaar der Hijra, in den ouderdom van acht of negen en veertig jaar; hebbende geregeerd twintig jaren, vijf maanden en dertien dagen, of meer dan 22 jaren, zo men telt van ’t begin der belegering van Bagdad. Hij was vol van goedertierenheid, zeer zachtmoedig en mild; een groot Veldheer, door en door geoefend in alle kunsten der regering; genoeg geleerd Vorst, en begenstigd de geleerden, van welken Godsdienst zij ook vollen. De gelstrengste Leeraars der Wet oordeelden hem niet rechtzinnig, en wraakten zij naar zijn weeklagende bepictende verhalen. Abu Musleme, tot erfgenaam verklaard, volgde zijn Broeder in de regering, en had de eerste jaren inzonderlijk te streven met de oproerigen in Perzie, geleid door de Profeten Bábec, dien hij, in het 80ste jaar der Hijra, dat van Christus 836, onderbracht. In ’t volgende jaar viel de Keizer in de landen van den Khaif, die zijn wraak deswegen over die van den Keizer uitwierp; zo dat ’er ter wederzijde grote verwoestingen aangeregt werden. In het 224ste jaar der Hijra stond hij een opstand in Tabarestan; in het volgende ontdekte hij een samenzwering tegen hem gemaakt; en in het daar aan volgende bracht hij zijn algehele mening. Veldheer, uit hoofde van geheime verstandhouding met de Vijanden, om het leven. In het 227ste jaar der Hijra, op den achttiende der derde maand, stierf Abu Musleme, na een regering van acht jaren, acht maanden en acht dagen, in het acht of negen en veertigste jaar van zijn ouderdom. Het was een hoog gevaar dapper, en nauwkeurig in de uitvoering van de Godsdienstige plichten. Wâthek werd op zijn Vaders dood tot Kalief uitgekozen. Zijn niet zeer aanmerkelijke regeering duurde vijf jaar en ruim zeven of negen maanden; zijnde hij gestorven op den drie of vier en twintigsten der laatste maand van het 232de jaar der Hijra, in den ouderdom van twee, vier of zes en dertig jaar. Hij was zeer eergierig, dapper, en beminnelijk voor de wetenschappen, en verzot op de jacht. Op den dood van Al Wâthek kwam zijn Broeder Abdul Meed dwarsboom aan de regeering, en zette de verovering van zijn Broeders in Sicilië voort. In het 237de jaar der Hijra, dat van Christus 851, dempte hij een optand in Armenië; doch in het volgende jaar verwoestten de Grieken sommige gedeelten van Egypte. De Wetsfche Kalief overleed ongeveer op dat tijdstip, en werd door zijn zoon Mohammed opgevolgd. In ’t 241fte jaar der Hejra, als ook in °t daar op volgende, trokken de Keizerlyke benden al verder voort, doch einde- k werden ze door die van den Kbalff geftuit. Omtrent ezen tyd ftierf Mobammed Ebn Ibrabim, de Kbalíf van Kairwân, en werd opgevolgd: door zynen zoon Abu Ibra- bim. In ’t aÂsfte jaar der Hejra kreegen de Keizerlyken een zwaaren nederlaag ; maar inzonderheid behaalde de Kba- Hf aanmerkelyke voordeelen op de Grieken, in °t 247fte jaar der Hejra. In °t volgende jaar werd Al Motawakkel vermoord, in eene t'zamenzweering , waar in zyn zoon Al Montafer eene voornaame hand had. Hy fneuvelde op den vierden der tiende maand, in den ouderdom van 40 of 44 jaaren ; hebbende veertien jaaren en zeven, of ruim negen of tien maanden geregeerd. Hy was uitneemend fpraak- zaam, milddaadig, toegeevelyk en een groot aanmoediger van geleerde Mannen. | De Vadermoorder A} Montafer, zieh onfchuldig verklaa- rende van die euveldaad, werd vervolgens openlyk als Kba- Hf ingehuldigd; doch had geen genot van zyne verheffing dewyl hy een zwaarmoedig leeven leidde, dat hem den vyf- den der vierde maand van ’t volgende jaar , te Sarramanrata, deed overlyden; hebbende flegts zes maanden geregeerd, en nauwlyks het 25fte jaar zynes leevens bereikt. Hy was van natuure dapper, voorzigtig en regtvaardig ; doch een al te groot liefhebber van geld. ‚ | De medepligtigen in °t ombrengen van ÆI Motawakkel beflaoten , op den dood van Al Montafer , geenen zyner Broederen tot den throon toe te laaten, op dat zy niet ge- noodzaakt zouden worden rekenfchap van hun wanbedryf te geeven; en hier op bewerkten zy dat 4l Mofta'in tot Khalif verheven wierd, waar tegen de aanhang van een der zoo- nen van Al Motawakkel zich vergeeffch aankantte. In ’t a40fte jaar der Hejra, dat van Chriftus 863, behaalden de rieken merkelyk voordeels op de Mufulmannen 5 de Turk- fche troepen morden, en verwekten eene opfchudding in Bagbdád: hier by kwam in ’t volgende jaar een opftand te Cúfa, en eén andere in Tabreftán ; doch ’t geen den ed o | l Q: _— HISTORIE DER ARABIEREN. 661 boven al noodlottig was, was eene verdeeldheid der Turk-. De Bevelhebberen, en zyn gedrag bij die gelegenheid; het welk den aanhang des Bevelhebbers, die ze verongelukte oordeelden, dermate ophoiste, dat ze, in het 251ste jaar der Hejra, op eigen gezag. Al Mofta'in afzetteiden, en Al Motazz, de tweede zoon van Al Motawakkal, tot Kalief uitriepen. Deze belegerde daarop Bagdad, en met het overgaan daarvan, in het volgende jaar, vond Al Mofta'in van zijn waardigheid af; en werd, een amptloos leven leidende, in de tiende maand van dat jaar, zo men wil, op bevel van den Khalf, vermoord. Men brengt zijn regeering tot ruim drie of volkomen vier jaaren, en zijn leden op ongeveer 32 jaar. Hij was mild, decadent, ongevoelig, uitermate vreesachtig, en werd door de mensen, die om hem waren, geheel geregeerd. Al Motazz, den troon beklemdende, begoonde de Turkse Bevelhebbers uit vrees; ’t geen hunne macht nog merkbaar vermeerderde, en het vervolgens zoveel zwaarigheden baarde, “dat hy zich van de Turken probeerde te ontdoen”. Deze, dit bemerkend, kwamen hem voor, en noodzaakten hem om aftand te doen van het Abal-fiat, in het begin of op het einde der Zevende maand van het 25ste jaar der Hejra. Hij werd te Baghdad dood gehongerd, na ruim drie jaaren geregeerd te hebben, sinds den aftand van Al Mofta'in, zijnde hij boven de 22 jaaren oud; hij was zoo gehecht aan allerlei vermakelijkheden, dat hij de regering verwaarloosde, en zich meermalen beneden zijn staat gedroeg. Op zijn afzetting werd Al Mohtadi tot Khalif uitgeroepen. Onder zijn regeering bemachtigde Al Habib verstrekte territoria van Jarkman een gedeelte van Arabie en handhaafde zich in de bezitting daar van. Toen de Khalif in het 256ste jaar der Hejra, dat van Christus 869, de moedwilligheid der Turken troepen zocht te beteugelen, onderging hij een dergelijk lot als zijn voorganger. Hij werd wreedelijk in een oproer ten dood gebracht, op den zestigste dag der Zevende maand van dat jaar, eer nog het eerste jaar van zijn regeering voleind was; hebbende hij den ouderdom van om precies acht of negen en dertig jaaren bereikt. Hij was matig, godsdienstig, een beminnaar der gerechtigheid, van een zachtmoedig aard en voorbeeldig leven. De moordenaars van Al Mohtadi verhief Al Mo'tamed, een zoon van Al Motzakkel, tot Kalief. Onder deze zette Al Habib, hoe zij ook tegengezeten, zijn overwinningen voort; van waar de eerste jaren der regeering van Al Mo'tamed niets merkwaardigs behelzen; dan nadeelige oorlogsbedrijven tegen Al Habib. In het zesde jaar der Hejra, dat van Christus 874, stierf de Kalief van Kairwan, onder wiens befaam de Musulmannen in Afrika hun heerschap uitbreidden: hij werd opgevolgd door zijn zoon. In het 264ste jaar der Hejra kwam in Egypte een ongelukkig gevecht te staan tussen de Keizerlijke troepen; en in het volgende jaar een opstand in Syrië, die zich tot in Egypte uitbreidde. In 't daar aan volgende jaar, vierde Al Mo'tamed, op den negentienden der zevende maand, ongeveer vijftig jaar oud zijnde; hebbende drie en twintig jaar geregeerd. Hy beval het spel, een vroolijk omgang en het maken van goeden cier dermate, dat hy het bewind zijner Zaken geheel aan anderen overliet; inzonderheid aan zynen broeder Mowaffek, en na diens dood aan deszelfs zoon Al Mo'tamed, die den zoon van den Khalif uit te fluiten van de opvolging, en zich zelf op den troon vestigde. Brabim, die verichete aanmerkelijke overwinningen in Sicilië behaalde. In 't volgende jaar zag Al Mo'tamed zich genoodzaakt een opstand in Khoraan te bestrijden. In 'Arabie en Irak. In het 267ste jaar der Hejra, dat van Christus 893, toe, om eerdopstand in Diyar Rabi'a tegen te gaan, dat hem naar wens gelukte. Met het 285ste jaar der Hejra begonnen de Karmatieërs weer vyandelijkheden te bedryven, en de Khalif bevechtte hen, tot in 't 287ste jaar der Hejra, zo ongelukkig, dat hy van dien oorlog moest afzien: ook deden de Grieken, in 't volgende jaar, een voor hun gelukkigen inval in Kaïdans, en de Karmatieërs bemachtigden nog Haïr in Yamama. In het 28ste jaar der Hejra, op den 22sten der vierde maand, te Bagdad, in het 47ste, 48ste of 49ste jaar van zijn leven, na een regeering van omkring negen jaar en negen maanden. Zijn karakter wordt zo verschillend opgegeven, dat hij ten minste voorkomt als een Vorst zichzelf zeer ongelijk, zowel tijdens verfijningen met deugden, die hem beminnelijk maken, als bij andere gelegenheden mismaakt door de tegengestelde ondeugden. Al Mo'taded volgde zijn Vader op in de regeering, en de Kormatiërs drongen nog dit jaar door tot in Syrie; de poogingen van de Khalif om hen te stuiten, in het volgende jaar, waren vrugteloos; doch in het achtste jaar der Hejra, dat van Christus 903, behaalde hij een aanmerkelijke overwinning op dezelfde. In dit jaar overleed de Gouverneur van Kairwan, onder whose regeering de Musulmannen in Afrika bloeiden. In het volgende jaar zette de Al Mo'taded zijn overwinningen voort, bemachtigde vervolgens Syrie en Egypte, en vernederde de Karmatiërs zodanig, dat zij zich een paar jaar in rust hielden. Al Mo'taded overleed in het 29ste jaar der Hejra, op den 13de van de elfde of twaalfde maand, te Bagdad, na dat hij ruim zes jaar en zes of negen maanden geregeerd had, in den ouderdom van één of drie en dertig jaar. Hij was Godsdienstig, weldadig en natuurlijk afgekeerig van mensen-bloed te vergieten. Al Moktader beklom vervolgens den troon van zijn Broeder, eveneens Abd' allah zijn Broeder Al Mondar in Spanje opvolgde. Na eenigen tegenstand werd Al Moktader in het volgende jaar in het Kalifaat van Kairwan overgebracht in het Huis van Ali. Daar op die nieuwe Kalif zijn overwinningen in Afrika uitbreidde, en zelfs een inval deed in Egypte, in het 30ste jaar der Hejra, dat van Christus 912; daar echter zijn troepen tegen die van Al Moktader te kort schoten. In ditzelfde jaar stierde de Westerse Kalief, die door zijn Broeder opgevolgd werd, zes jaar regeerde, en van wiens dood de kleinzoon van de laatste veertig jaar in Spanje de heerschappij voerde. De Kalif van Kairwan deed in het 30ste jaar van de Hejra opnieuw een inval in Egypte, en maakte zich meester van Alexandrie. Al Káber volgde zynen Broeder op; doch werd van wgens zyne wreedheid, in het 82ste jaar der Hejra, dat is volgens de christelijke jaartelling 633, afgezet, na een regeering van ongeveer een jaar en zeven maanden; en stierf in bedelende armoede in het 338ste of 339ste jaar der Hejra, oud zijnde twee of vijf en vijftig jaaren. Hij was oploopend, wreed, gierig en zeer onregelmatig. Na het afzetten van Al Káber werd, zyn neef Al Ráž voor Kbalif uitgeroepen; en kort te vooren was de Kbalif van Kairouan Bestorven en door zynen zoon dl Kayem opgevolgd. Al Râdi, zich van alle kanten gedrongen zijnde door de rijkverweldigers, die vele landen geroofd hadden, was dermate in het nauw gebracht, dat hij, in het 325ste jaar der Hejra, niet meer behield, dan de bezittingen van de Stad Bagdad, en dat geen daarvan behoorde; en dan nog was de bestuuringsdaad van in handen van Eon Kayek, zynen Emir Al Omrd, dat is Emir van de Emirs; of een soort van Staatsdienaar die den Kbalif geheel beheerste. De macht van deze eigen raad was echter van korte duur, nadien Yabcam, de Turk, Bevelhebber van Abwáz, in het volgende jaar, zich meester maakte van Bagdad, die Staatsdienaar verdreef, en den post van Amir Al Omra innam. Deze omwenteling veroorzaakte nieuwe onrusten, die, gepaard bij de voorgaande, het Rijk bewind zeer hachelijk maakten. In het midden van die onlusten stierf Al Radi, te Bagdad, op den 16den der derde maand van het 429ste jaar der Hejra, in den ouderdom van ruim 60 jaar, na dat hij zes jaar, tien maanden en tien dagen geregeerd had. Hij was mild, bijzinnig en een liefhebber van geleerdheid. Deze Khalif was de laatste, die enig meer van wezenlijk gezag over de Arabieren oefende; geloofden zijn opvolgers weinig meer, dan de blote naam van een Khalif. Al Muktader, de zoon van een vorige Khalif, Al Muktader, werd vervolgens tot die waardigheid verheven; en Yabcam werd nog dit jaar door een partij Kurden verslagen, waarop de Khalif tot Emir Al Omra verkoos een Chorasan, die hij echter later afzette, wanneer hij Abi Razi tot die waardigheid verhief. Onder zijn regeering, trokken zich iedere geweldenaar in zijn bezittingen te handhaven, of die uit te breiden, dat het Rijk alom met oorlog vervulde. De Khalif zelf werd, in het 33ste jaar der Hejra, dat van Christus 941, uit Bagdad verdreeven, door Báradj; die nogtans na een paar maanden deze Stad weder verliet, in welke tussentijd Naseroddawla den Staatsdienaar Ebn Razi deed van kant maken, en zichzelf tot imam Al Omra aanstelde; welke bediening hij echter, het volgende jaar moest overlaten aan Tuzun, de Turk. Dit bemerkend, dat Al Muktader hem wilde afzetten, noodzaakte hij anders Bagdad te verlaten, in het 332ste jaar der Hejra; en ontthoonde de Khalif in het lente seizoen, op den 15den der tweede maand, na dat hij ongeveer vier jaar geregeerd had. Al Muktader stierf, in een onopvankelijk leven, in de achtste maand van het 357ste jaar der Hejra, oud zijnde 60 of 61 jaar. Hij was een rechtvaardig en Godsdienstig Vorst, doch, had nauwelijks enig gezag. Al Moftacfs, die door Tozún tot Kalief verheven was, regeerde feit één jaar, vier maanden en twee dagen, als wordende op den 18sten der zelfde maand van het 334ste jaar van de Hejra, als volgend uit de kronieken. DEEL, NO, 9. ZZ van het VERDE K VERSO VAN de GEREADE VERVOLG VAN de BEGEERDE BEJA, dat van Christus 946, weer afgezet, door de op den dood van Fezún tot Emir van Omra had doen aanstellen. Al Moftacfs stierf in het 332e jaar van de Hejra, het 41ste van zijn ouderdom. Op het afzetten van Al Moftacfs kwam Al Mont aan de regering, onder den laatstgenoemden Emir van Omra. De geest van de staat van het Rijk onder de laatste Kalief nam een derde nog merkwaardiger toes in een bijzondere melding van de voorgaande overwinningen en onderlagen, mogen wij het voorgevallen onder deze Vorsten wel kort en melden, als bestaande in onoplosbare onlusten in het Rijk, waar dood iedere Bevelhebber zijn onafhankelijkheid zocht te bewerken, of te bevestigen; en waarvan ook de naburige Vorsten zich bedienden, om het Muslumanse Rijk geheel te verzwakken; zodanig dat hetzelfde zijn gehele luster begon te verliezen. En die omstandigheden bewogen Sabektektn, die zich meest van Bagdad had gemaakt, Al Mott, welke aan een ongeluk van beroerte kwist was, om het Kaliefsch bestaan ten voordele van zijn zoon Al Tat; die ook daarop in de midden van de elfde maand van het 363ste jaar van de Hejra, dat van Christus 974, als Kalief begroet werd. Aan de Mots vijf de Dair al AAM, tweemaanden na zijn leven, in de ouderdom van omstreeks drie en vijftig jaar, hadden negen en twintig jaar en vijf maanden als Khalif geregeerd. Hij was van een zoeten en meer algemene aart, zedig in zijn wetten, zwaarzinnig, vriendelijk, opzettend "liefdevol" en uitermate Godvrij. Dat volbrengde van alle Godsdienstpligten. Onze geleerde Schrijvers ontvouwden dit beloop der Khalifische Geschiedenis, de verzwakking van het Ottomaanse Rijk, dat zich onder de eerste Khaliften zo breed uitgestrekt had, zeer ondersteunt; en men vindt in dit Stuk vele wetenschappelijke aanmerkingen, met opzicht tot de Ottomannische geleerdheid, in het algemeen, en met betrekking tot de hertoe behorende en lot der Christenen in die Landen, in die dagen, in het bijzonder. Het geschiedkundige verhaal is hier en daar doormengd met het bijbakkige van gemeene Arabische gevallen, die het ontvouwen der Historie vervangen, en soms als ter verlevening uitspanningen. Inzonderheid zijn onze opmerkende Autheurs ook zeer nauwkeurig in hun opgaaf van de ligging der Landen en Steden, waarvan in deze gewag gemaakt wordt. Door dit alles heeft deze Historie der Arabieren een uitgebreide waarde; die het taalgebruik in zijn breedste variëteit, en van zijn begrijpelijkheid voor ongeletterden (waarvan men veelen onverhinderd gezien loops kan beschouwen of varken) zich kan vergelden. Kun jij mij aanleveren wat je hebt? Ik wil dat je het gevecht afbeeldt van den aanleg; en het doel, volgens welke dit Werk ondernomen is, is uitgevoerd staat te worden. Ik heb je ook toen gezegd, en voorbeelden uitgenomen, en den algemene inhoop meld, om een begrip te geven van de voorstellen hoe de zaken, behandeld worden. Dit tweede deel, dat volgt van het eerste, en gaat nog over de volgende zaak, is het twaalfde Hoofdstuk, waarin wordt gehandeld van het vlees der Robben, en van de Zee-Buikdieren, Zee-Leeuwen, Walvissen, Zee-Kalver, en Zee-Honden begrepen zijn. Hieronder komt een afbeelding van de Rob bij de oren aan den kop, welke de Zee-Ber is, en de Rob met een kam van vooren aan den kop, de Leeuw. Dit dier, zegt de Schrijver, is inzonderlijk: Veel trokken van den Heer ANSON, die in 1740 naar de Zuidzee zeilde, zijn bekend geworden, Het woonde naar de Zuidpool toe, zegt de Heer LINNÆUS, en is beschreven in de Reisbeschrijving van gemelde Heer ANSON op de na volgende wijze beschreven. Zy ge yken, van gedaante naar de Zee-Kalver of Ze "Bonge", maak ik veel groter, 'hebbende de lengte van Ewa en op 't minste gepast den onder van de drie, voeder, het vijl er soms één onder van wieg. O) bibi iii ie jid ioh O An 670 __ NATUURLIJKE HISTORIE, tig voeten lang en vijf voeten dik; en deze grooter 7 de Mannetjes; die, gelijk een Haan met z'n Hennen, troepswijze leven, en dikwijks met elkaar om de voorrang vechten. De Huid is met kort glad haar bedekt, gelijk de Robben, en daar onder zit het spek zeer dik, omtijds-wel ter dikte van een worst. De Mannetjes hebben, behalve uitwas aan den neus, dat over den bek heen hangt; doch dit hebben de Wyfjes niet. Ze leven bij Zomer in 't water, en komen 's winters aan land, liggend bij geheele troepen in vlakte. Als dan brengen ze Jongen voort, gemeenlijk twee teелен dragt, die bij de geboorte reeds de grootte hebben van een ge- ga meen Zee-Kalf. Deze Dieren maken enig geluid, dat haar het gnorren van Varkens zweemt’, en soms brieffen ze als de Paarden; 't welk inzonderlijk schijnt a te gebeuren, wanneer de Wachters, die ze uitzetten, hun van enig naderend gevaar verwittigen. Het vleesch is Eetbaar, en schijnt, door gewoonte of gebrek van bescherming zelfs met 'maak gegeeten te kunnen worden; Het spek levert een goede menigte traan uit". Het Mannetje heeft een kam aan de bovenlip, zegt de Heer LINNZEUS, en twee tanden, die bijna uitgeven in de onderkaak. Onderkinnen heeft een kam aan de bovenlip, zegt de Heer LINNZEUS, en twee tanden, die bijna uitgeven in de onderkaak. Hier op laat de Schrijver volgen de Rob met de bovenste hoektanden buiten den bek uitstekende, zijnde de Walvis. De Rob met de hoektanden in den bek besteedt de Zee-Hond, waarvan verchromde voorsten worden opgegeten. “In het dertiende Hoofdstuk wordt van het geflanz der Horden gesproken, waar onder de Wolf, Vos en meer dergelijke beesten begrepen zijn. In het veertiende, van het geflan der Katten, waar onder de Leeuwen, Tygers, Luiaarden, Loeffen, en andere Roofdieren vervat zijn. Het vijftigste heeft tot opschrift, Beschrijving van het geflan der Fretters, waar onder de Echenny, of Rat van Pharao, twee Amerikaanse Stinkdieren, als ook de Siver- en Genet-Katten vervat zijn. Het zestiende handelt over het geflan der Wasbeesten; waar onder de Otters, de Veelvraat, Bontevre, Fret, het Sabeldier, en zo de gemeene Wasbeer als de Hermilijn begrepen worden. Het zeventiende van het geflan der Beeren, waar onder ook de witte Groenlandse of IJslandse; het kleine Beertje van de Hudson-Baai, de Dasen en Coati's of Halfvossen uit Amerika betrokken worden. Het achtende van het geflan, van Zevennen of Varkens, begrypende zo wel het tamme als het wilde en Chineese Varken; waar toe ook het Guinees, het Amerikaanse Muskus-Zwijn, en het Patagonsche Hoorn-Varken behoort. Het negentiende van het geflan der Armadillo's of Schildvarkentjes, onder te delen in zes soorten, naar dat ze, volgens hunne schilden, met één, drie, vier, zes, zeven of negen Gordels zijn omringd. Het twintigste van het geflan der Egel en hun verwildering van de Steekvarkens. Het eenentwintigste van het geflan der Mollen, zo de Europese, zwarte, witte en bonte, als de rode Amerikaanse, en de goudkleurige van Siberië. Het tweeëntwintigste van het geflan der Spitsmuizen, waar onder de zwarte. Virginische Molf is begrepen. Het XXIIde van dat geflanke der Philanders, zo die met een zak of beurs aan den buik, welke Buidel-Rotten "als de genen die enkel Bosh-Rotten genoemd worden. Het feest handelt van den Rhinozeros, zo den Eenhoornigen, als den Tweehoornigen. Het XXVde beschrijft het geflanke der Stekel-Varkens, zo de Afrikaanse, als die van Amerika en de Oost-Indische, in bijzonder dat van Malakka, waar in de koosbare stekels Pedro del Porco gevonden wordt. Het XXVIde van de Haazen, waar onder de Konijnen begrepen zyn, met hare verscheidenheden namelijk die van Angora, van de Kaap en het Braziliaanse "Tapeti" genaamd. In het XXVIIde is een beschrijving van den Bever, en de Muskus-Rot, als tot het geslacht der Beveren behorende. Het XXVIIIde handelt van het geflanke der Muizen, waar in, behalve de gewone, Inlandse en vreemde Bosh- en Water-Ratten, Huis- en Veldmuizen, ook begrepen zyn enige zeldzame Diertjes gelyk het Guinees Biggetje, de Lemming, het Marmot dier, de Hamster, Egyptische Springer en vliegende Muis. Het XXIXste, zijnde het laatste van dit Stuk, heeft een beschrijving van het geslacht der Inktvissen, zo wel de gemeene Europese, als de witte, zwarte, bruine, gele en gestreepte uit de andere werelddeelen, en de vliegende Inktvissen uit de Noordse landen. Gelijkt elk Dier zijn bijzondere eigenschappen heeft; vindt men in de beschrijving van de genoemde Dieren vele verwonderenswaardige zaken gemeld. Wij zullen van één of twee een voorbeeld geven. Het Stekelvarken, met vijvingerige poten en een korte rug is het Dier, welke de vermaarde Steen Pedro de Porco uitlevert, en huisvest op de Eilanden Java, Sumatra, enz. enz. Het heeft vijf vingeren, met korte nagels. Het is Been en Pooten, is sijn, kort, vrij dik en rossig. De meeste soorten van Stekelvarkens schijnen te hebben, dat in hunne Galblaas, gelijk in die der Hazen, koolte hebben, en, als zij uit de Indiën tot ons overgebracht zijn, zijn ze een weinig tijds in water te bleek grootslag van kleur; uit andere platsen van Azië komen zij voorzien met een gouden kettingtje; welke toestel tot het afsteken van de Steen dien zij op de borst dragen dient. Want zulk een Steen, eenigen tijd gelegen op, maar schuivende binnen de ondbroken schaal, die langer is. De Staart vertoont zich als plat gedrukt. Twee soorten van dit geslacht worden door den Heer Linnéus. opgegeeven, waar van de een de gewoone Bever is, de eire dere de Muskus-Rot. BrissoN heeft van ieder nog eene Verfcheidenheid, als eene byzondere foort befchreeven, De Bever met een ovaale platte Staart is de gemeene Be- ver, Deeze Dieren vindt men aan de oevers der Rivieren: en Meiren, byna over den geheelen Aardbodem 3 doch sere gens menigvuldiger dan int Noorden , inzonderheid in Ka» mda. Zy leeven zo wel in ’t water als op het land ; en houden meeft van ftille, zagtvlaeijende Stropmen ; aan wel- ken zy zich een woning bouwen met zulk een wonderbaat beleid eri konft, dat dit ftuk alleen hen onderfcheidt van byna alle andere Dieren. Echter is °t ook waar „dat zy. zulks niet dan uit noodzaaklykheid doen; want in Duitfchland en: Frankryk houden zy dikwils, gelyk de Otters, in holen huis, die er aan den oever der Rivieren en Meiren in mee mge zyn. on i , oov De Bever is tot zyn winterverblyf een wooning benoe digd, daar hy voor de koude beveiligd en tevens van. voed» zel niet alleen, maar ook altyd van’ water voorzien zy, Om. Deze reden maakt hy den aanleg aan den andere oever van een Rivier, waar de bodem vlibberig is, gelijk aan den stroomloop van Beekjes. Eene plaats uitgekoozen hebbende, gaat hy met zyn gezelschap aan ’t vellen van boomen tot hun gebruik, waar van zij de Stammen met hunne scherpe tanden afknaagen, tot dat de boom omver valt; doende dit altyd met voorzichtigheid, om door den val niet verpletterd te worden; en springende hierom, als de boom omver valt, weg; terwijl zij dit niettemin zo snel verspreiden, dat een Popelier, van een vierdeel elke dik, binnen een Kwartier uren ter neder ligge. Dikwijls gebeurt het, dat de boom door andere boomen verhinderd wordt te vallen, en als dan trachten de Bevers ook deze boomen te vellen, of de takken er af te pitten, zo ver zij reiken konden. Maar, indien zij gestoord worden, of niet tot hun oogmerk komen, zaa het de boom middenwijl droog te worden, laten zij hem dus half geveld liggen; hoedanigen men er in de Bosschen dikwijls vindt. Wanneer een boom geveld is, moet hy klein gemaakt worden, om hem naar de woonplaats te kunnen brengen. Ten dien einde kaauwen zij hem in stukken van vijf vierdeel elle lang; of, zo de boom zeer dik is, bijten zij er korte stukken af, dat welk zij, met hunne lange sterke tanden, zodanig doen konnen, als of die stukken er met een bijl waren afgekloofd. Soms laten zij dit hout de Rivier afdrijven, tot aan hunne woonplaats; soms sleepen zij het langs de aarde voort; waar toe de eene Beaver op de rug gaat liggen, met de pooten uitgestrekt; de anderen stapelen hem vol hout, en dan wordt hij bij de tanden en pooten voortgetrokken. Men wil dat het Mannetje zijn Wyfje op deze wyze als een sleeptuig gebruikt; en, wanneer er vele Bevers in een wooning zijn, zouden zij de oude Wyfjes hier toe bezigen; ‘t welk men beschouwt, als dat deze altijd haarloos op den rug bevonden worden. Eer de Bevers tot den aanleg van hunne wooning te worstelen, maken zij een dam, gebruikende hout toe dikwijks een boom, die dwars in een bocht van de Rivier is gedreeven of brengen er zelfs een op een bekwaamde plaats af; daar zij andere stukken hout in het water, schuin tegen op zetten, en dezelven vervolgens, met modder en slick toe dekken, leggende dan weer hout hier op; zo dat het een dijk wordt, van vier of vijf ellen dik, die volkomen waterdicht is en altijd duurt. Een weinig boven of binnen dien alwaar de bodem van de Rivier eerst diep is uitgegraven, wordt een andere dam of dijk in het rond gemaakt, waar binnen zij de grondvesten leggen van hun gebouw; dat uit palen bestaat, die zij dicht tegen elkander in den grond gedrukt hebben, vormende en vullende de tuimelsruimten met een mengsel uit klei en droge bladeren; ten welken einde hunne platte brede staart hun voor trofee dient. Het bestaat uit verschillende verdiepingen, waarvan de ene doorgans onder water, de tweede met het water gelijk, en de derde geheel droog is, zijnde van boven met een gewelf, uit kleine houten bestaande, die op dergelyke manier bestreken zijn, overdekt. Alles is zo gelijk en konvex gefabriceerd, dat men dikwijls van deze woningen, wat immer zij tegen den overkant aanliggen, niets ontdekken kan. "De Bevers wonen ze in op de volgende wijze. Het Mannetje en Wyfje heeft één legerstee, waar ze, met het lichaam boven water, op een droog bedde van riet of biezen- gras liggen; terwijl de Staart hangt in een waterflootje, daar altijd eenige brokken hout in drijven moeten, waar van ze de schors eten; liest van den Popelier, of Lyfters- beziën-boom. Als er wat water verandert in de boogte van het water, zo dat het hun ontbreekt, of over den dijk. heen loopt, weten ze het in te laten of af te dimmen en maken dus, dat ze nimmer gebrek hebben aan dit voor hun allernodigste Element. Ten dien einde maken ze nog andere dammen en dijkjes, daar boven en beneden, in de Rivier, die dikwils derzelver bedde zodanig verstoppen, dat het nevensliggend laag land altemaal onderloopt, waar door het houtgewas verrot, of in de winter dood vriest. Ook: Zulke woningen zijn met takken van boomen en bladeren, waar ze gras, zoaden en aarde, ter hoogte van vijf of zes ellen, boven op stapelen, met wanden van twee voet dik, zo stevig gebouwd, dat verschillende manluiden een dergelijke Bevers-hut in eenige dagen niet vernielen konden. Ook heeft men er op plakken, daar ze van onherkenbare tijden af geweefd zijn, zo groot als een geheel Boeren-huis. Soms, doch zelden, is de hut voor één paar Bevers; soms wonen er wel zes mensen bij elkaar; en men vindt aangeteekend, dat, in Kanada, twintig of dertig in één woning waren. Gemeener echter is 't, dat verschillende woningen, door middel van loopgraven of onderaardse gangen, met elkaar gemeenschap hebben, en op die wijze verzekert men, dat soms wel vierhonderd Bevers bijeen gevonden zijn. " De Land-Kaften, van zodanige Bevest, die in een verheven grond aan den oever van het water huisvesten, hebben ook een Bouwkunde, welke geenskins is te verachten; doch wij kunnen ons hierover niet uitlaaten. Deze Dieren hunne wooningen in Augustus en September voltooid hebbende, voorzien zij zich van voedsel tegen den winter. Zij kapen een menigte groen, meest Popelen- en Wilgen-hout in stukken van bekvamme grootte, en brengen ze, op de voorgemelde wijze, naar hunne hutten toe alwaar zij dezelfde diep in 't water leggen, om van het ijs niet verhinderd te worden. Vervolgens blijven zij den geheelen winter daar binnen, haalende van tijd tot tijd stukken hout op, daar zij de baai 'Kaften, en het hout ten deele gebruiken tot spaanen voor hunne legerplaats, of ook om dezelfde en de dammen hier en daar te herstellen. Wanneer het vroeg in het Voorjaar wordt, en hun voedsel begint te ontbreeken, gaan zij weerom groen hout uit de Bosschen halen; doch zodra het lang stil vliegt en zeer sterk bevriest blijft, behelpen zij zich met het sagte hout te eiken. 674 NATUURL.HISTORIE, EERSTE DEEL, YWEEDE STUK; Aan het water aan de oever, daar de hut is, heeft de Bever maar een enkel pad, dat onder water loopt: verder opwaarts heeft hij wel tien paden, welke hij ruim en schoon houdt. Zijn meeste arbeid verricht hij bij avond, houdende over dag zich stil; uitgenomen op zeer eenzame platsen, daar hem geen mensen storen; alzo hij daar bij dag uitgaat en werkt, doende ook altijd zijn gezicht buiten zijn woning. In 't zwemmen en onder water duiken plompt hij zeer sterkt, met zijn lange, brede en sterke staart; houdende zich de eerste maal, dat hij ondergedoken is, vrij lang onder, doch vervolgens maar even boven de oppervlakte van het water. Bekijkende de lichaamsgestalte, wordt dit dier gezegd, een lengte van den snuit tot aan het begin van den staart, te hebben van twee en een halve voet; de omtrek is even zo veel. De staart, die horizontaal plat is, heeft de lengte van elf duimen, in 't midden de breedte van drie duimen, en loopt aan 't einde ovaal uit. De kop is rond, en, van 't achterhoofd tot aan de neusgaten, vijf en een halve duim lang. De ogen zijn klein en zwartachtig; de oren kort, rond, van buiten haargroot, van binnen ongeveer kaal; de staart kort en dik; de beenen kort, aan iedere poot heeft hij vijf vingers, die in de voorvoeten geheel van elkander afgezonderd zijn, in de achtervoeten met het geheel lichaam, uitgezonderd de staart, die eenmaal bedekt is met schubben, waarop eenige haartjes, zeer dun gezaaid, zich bevinden, heeft een dikke vacht van zeer zacht haar, dat in sommigen donkerer, in anderen bleeker kaasbruin is van kleur. Men vindt soms, die geheel zwart zijn, in 't noorden; en het kouder het land bezochten, hoe donkerder zij van kleur zijn. Men weet thans, in 't algemeen, dat het zogenaamd cafforen of bevergeil niet aan de ballen van dit dier, maar een taamje, meerige en sterke geurende stof, in bijzondere beurzen aan het onderlichaam van de bever opgehouden. Overgenomen uit ” De nieuwe wyse ban Landbouwen, voorgefchreeven door de Heeren Tull en'&u Hamel du Monceau. Uitgegeeven deor een Genoutfebap van Liefbebberen van den Landbouw in de Vereenigde Nederlanden , en mèt derzelwer nieuwe Waarneemingen verrykt. “Te Amfleldam by F. Houttuin;. 1762. Behalve de Opdracht en Voorrede vindt men dit werkje doorlopend met genoegen en vrucht te zien; nadien 't een duidelijke onderrichting behelft, hoe men, door enkele bijzondere bereidingen der gronden, en een nieuwe manier van Zaaien, Zeer grote oogsten van Granen, Peulvruchten en Aardgewassen kan bekomen, naar aanleiding van de menigvuldige proeven hier van in Engeland, Frankrijk, Zwitserland en elders. De vijf eerste Hoofdstukken van dit geschrift handelen over de wortels, de bladeren en het voedsel der Planten, en over het geld daaromtrent met opzicht tot den Landbouw in aanmerking komt. De ontvouwing hier van dient grootlyk om grondlegging te leggen voor het vervolg van deze Verhandelingen; en in gevolg van dit wordt er als een vaist begin gemaakt, "dat hoe meer men de kluitjes der Aarde verdeelt en verbrijzelt, en dus de los- of luchtigheid van den Grond vermeerdert, hoe meer men denzelfden in staat houdt, om voedsel aan de Planten te verschaffen". De bereikking hier van wordt het ploegen, en wel het dikwijks herbekleden "boven aan aangeprèzen in het zesde Hoofdstuk. Hier aan volgt in het zevende en achtste Hoofdstuk een beschrijving van het ontginnen der Landen, zowel der die met hout staan, als die woest, dries of braak leggen, en der zulken, die al te nat en vogtig zijn; metgezamenlijk van de verschillende wijzen van de Landen te bouwen. Na dit onderhoudelijk bescheiden vindt men een duidelijke voorstelling van een nieuwe manier van het beheren en bebouwen der Landen, die hoofdzakelijk hier aan toegepast is. "Men moet eerst de Landen op een diepte van acht of negen duim inentrekken. Als de Grond nu wel bereid is, moet men die te bezaaijen; maar, in plaats van veel Zaad met de hand vrugtloos weg te werpen, moet men het Zaad op Bedden, die ver genoeg van elkaar in afstand zitten. Gelijk verdeelen, en de korrels op zulk een diepte afstand leggen, als voorzover zelve grof genoeg is. Voor geen man door middel van een zaaischijfje, vooral en zonder omzagen kan verrichten. Eindelijk, naar mate dat het graan op zijn diepte, moet men den grond, die men stuurt, de bedden open heeft geheeten, ombouwen, hetwelk gebeukt met een licht plough zonder raden, en met welk men dicht bij de bedden kan komen, zonder het graan te benadeelen. Deze manier, en het daar toe vereiste werktuig, wordt in het laatste gedeelte van het achste, en in de twee volgende hoofdstukken in het breed verklard, met een kort nevensgaand bericht van de reden om zelve aan te nemen. Verder wordt er in het elfde hoofdstuk gehandeld over het onkruid, en getoond dat men het land, op die manier bezaaid zindend, door het ploegen, veel beter en veiliger dan anders, ten grootste deel van onkruid kan zuiveren. Het volgende hoofdstuk behelst een onderrichting, raakend de keuze van het zaad; bij welke gelegenheid door proefnemingen getoond wordt, dat de graanen niet van soort veranderen, en dus de haver geen rogge geeft. De tot hier toe algemene beginregels worden, ter nadere onderrichting, in het dertiende, veertiende, vijfde en zestiende hoofdstuk, bijzonder toegepast op het teelen van raapen en grote knollen, als mede op het bouwen der aardappelen, met aantoning van het voordeel dat deze nieuwe manier boven de gewone wijze van landbouwen heeft. Hier mede gaat, in het zeventiende en achttiende Hoofdstuk, gepaard een aanwijzing van de ziekten der Tarwe, bij ons genaamd Brand, Rost of Zwart in het Koorn, om te doen zien, dat men de ziekten door deze nieuwe Landbouw geheeltek richt kan voorkomen. In de twee volgende Hoofdstukken wordt daar beneden geleerd, hoe men „op de voorsorteelste wijze, volgens deze nieuwe manier „het Sainfoin, de Haanekammetjes, en de Luierne, de Rupsklaveren, Spaanse of tamme Klaver moet behandelen. Eindelijk zit ons het laatste Hoofdstuk voor ogen, hoe groot de voordeelen deze nieuwe manier van Landbouvgen boven de gewoon zijn. „Eene geheele Boerderij, naar de nieuwe trant behandeld, geeft meer voordeel; en dat voordeel wordt niet weggenomen door de zwaardere kost te maken, tenminste dat men minder te vrezen heeft voor het onkruid, en voor de Ziekten van Tarwe, die ons anders dikwijls van twee der deelen onze Oogsten beroven”. Dit voordeel wordt ten slot toe bijzonderder aangetoond „door de vergelijking van een bouwery van 300 Arpent (*), naar de oude en nieuwe wijze behandeld. Oude Manier. | Nieuwe Manier. Uitgaaf | 500 Livres Uitgaaf 10350 Liv. Ontvangst 8000 Liv. Ontvangst 18500 Liv. Rest 3000 Liv. volgens de nieuwe man. 7650 Rest (volgens de oude man. 3000 Het voordeel van de Nieuwe boven de Oude man. 4650 Liv. Men heeft ook nog aan dit Werkje gehegt een bijzondere Verhandeling van den Heer Théodore, over het voordeel dat de Zaaykas geeft, welke men in de nieuwe manier van Landbouwen gebruikt; waar door het bovengemelde voordeel nader bevestigd wordt; nadien het volgende verklart uit proeven neemt blijk. De nieuwe Landbouw wint ongeveer twintig procent boven het enkel gebruik van de Zaaykas. De nieuwe Landbouw wint, boven het oude gebruik, honderd en vijftig procent. Het enkel gebruik van de Zaaykas, echter zonder Bedden of Rabatten gebezigd, wint ongeveer honderd procent van de oude manier van zaaien. Men kan uit deze korte schets het beloop van dit Werkje, zo wel agen, genoegzaam nagaan, en daaruit afleiden, dat er verschillende zaken in voorkomen, die de aandacht der Landbouwkundigen verdienen: we zullen, ten genoegen van onze Lezers, in 't algemeen, hier aan nog aantonen, dat geen ons in 't zelve medegedeeld wordt, raken. Men kan de grootte van een Arpent niet wel bepalen, doordien dezelfde zeer ongelijk wordt opgegeven: dezelfde komt naar aan een Gemet of half Morgen. Een Franse Livre bedraagt ongeveer tien en een half Hollandische stuiver. De dienst der Bladeren aan de Planten, dat veelen niet onaangenaam zal zijn, en sindsdien: "De Bladeren, zegt onze Scheut, Zijn Werktuiger, zoodat vele Planten niet kunnen, want het is door de Ondervinding zeker, dat een Boom, daar men alle de Bladeren afplukt, bijna altijd sterft. Ik voeg er bijna bij, om dat men dikwijls doninen Ziet, die door het Ongedierte geheel zijn afgevreeten, maar niet dood gaan. Maar ik heb er verscheidene doen sterven, door ze alle hunne Bladeren te beinden. Zou dit onderscheid hier van dan komen, om dat het Ongedierte de Bladeren niet dan allengs vermaakt, terwijl ik dezelven alle te gelijk afvloeien? Of wel, zouden er omstandigheden en een zekere toename van der Plant zijn, waarin deze beleving, en de daaruit komende belemmering of verstopping van de uitademming, haar volstrekt dodelijk zouden zijn? De Heer Krew heeft waargenomen, dat de Bladeren, die met de Leerite voor den dag moeten komen, in den Herfst al reeds geformeerd zijn in het binnenste der Knoppen. Zij zijn dan nog zeer klein, maar groot genoeg voor de kleuren van de Takken, die ze dragen. Behalve deze Bladeren, die men Herfstblad en Kodijnooij, komen er des Zomers nog andere voor den dag; want de Bomen, die men met voortdag heeft kaal gemaakt, gelijk de Moerbezie-boomen, of zulken, die de Rupfen hebben afgegeeten, krijgen hunne Bladeren weer, en zijn in den Herfst groener dan de andere, die dezelven behouden hadden. Dokter Ern zegt, dat hij, behalve zijn Net van Vast Vlees, die in het lange zijn uitgestretcht, en, om zo te spreken, de Web van het Blad maken, daar en boven verweide Blaasjes heeft waargenomen, die met Lucht gevuld zijn. En hier wil hij hebben, dat de Bladeren van de Planten als voor Longen vertrekken; dat zij de Lucht van den Dampkring ontvangen; dat deze Lucht tot nader de Wortels der Planten doordringt, en aldaar op dezelfde Sappen een gelijke werking doet, als die, welke de ingeademde Lucht in het dierlijke Lichaam op het Bloed te weeg brengt. De Heer Papillio verhaalt Proeven, welke dit Gevoelers Ik beginnen te begrijpen. Hij zegt, dat als men onder de Ontvanger van de Lucht-Pomp een geheele Plant legt, en er de Lucht vervolgens uithaalt, die er de Lucht vervolgens uithaalt, die er de Lucht vervolgens uithaalt, die er de Lucht vervolgens uithaalt. Proeven van den Heer MARIOTTE en van Dottor WOODWARD, en van Dottor HALES bewijzen, dat de bladeren die deelen zijn der planten, waar door derzek ver doorwafeling geschieden moet, en dat het grootste gedeelte van het sap hier door vervliegt. In feit, in dien men de hoeveelheid van het sap, dat door de wortels of andere delen wordt ingezogen, vergelijkt met dat, het welk door de uitwafeling vervliegt, zal men bemerken, dat het overblijfsel zich met de plant verenigt en een deel van haar zelfstandigheid vormt, dat zo er enige andere af scheiding en zuivering van het voedend sap in de planten plaats heeft, dezelfde althans zeer gebracht zal zijn, en nauwlijks in aanmerking behoort gesnommen te worden. Eindelijk weet men nog, dat de bladeren de tegelijkheid van den regen en dauw opfluiken en indrinken, en dat deze verfrissing zeer voordelig voor de plant is. Madam Tiéti wil de nuttigheid der bladeren verder uitleggen. Men zegt, dat het voedend sap, hetwelk de planten toefuigt, door de bladeren wordt opgenomen en indrinken, en dat deze verfrissing zeer voordelig is voor de plant. 