VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Het zyn dan dat men ploegt of met de spade steekt, of met de plage-hak wendt, men behoeft, zoolang geen oer zit aan den grond ten minsten maar even te ontblooten, opdat het zaad vreugd in de aarde vallen moge; dit bespaart vele kosten en daarenboven is de bovenste laag eener onverzorgde aarde, (en nog meer als 'er bosfellen geweest zijn), altijd de beste en vruchtbare, welke men dus verliezen zoude, als men, deze diep onderbracht dewijn de sparrenboomen vele zijwortels uitflikken; treft men hier of daar stukken van oude verteerdene wortels aarde, men zal, om diezelfde rede wel doen, van daar zaad te werpen; die verrotte wortels zullen, de jonge en teder worteltjes der gezaaiden boompjes tot een zachte en heilzame mest verstrekken, en deze zullen 'er beter dan op andere plaatsen groeien. De beste tijd om te zaaien is het voorjaar, zodra de aarde open is, en eer deze alle vochtigheid van den winter verloren heeft. Men werpt het zaad vreugd op de aarde neer, en zodan dit maar tamelijk ruig is, behoeft het niet, onder geëcht geworden; het is genoeg, dat men er een bos doorn doet overfleepen, om het een weinig te bedekken, zonder het te bedelven: Het begint dikwijks in veertien dagen of zo het nog koud is, in een maand, reeds uit te spuiten. Men kan niet wel bepalen, hoe dik of hoe snel men zaadje moet; de gewoonte brengt mee, dat men op een stukje van drie voeten in het vierkant, of van negen vierkante voeten, zo veel werpt, als men tussen duim en vinger houdt; dit is zekerlijk te dik, dewyl de boomen wel een voet twee of drie van elkander mogen staan, maar daar is al veel los zaad onder het geen men werpt, het welk niet opgaat; ook raak er altijd goede zaadjes door deze of gene oorzaak verloren, en eindelijk, hoewel de jonge boompjes, tot een zekere hoogte, al wat heel dicht op elkaar staan, dit kan weinig kwaad, ja zal misschien goed, veroorzaaken. De sterke zullen de zwaksten ongetwijfeld overgroeien, en hen dus doen verdwijnen, en derzijlen hout en wortels zullen, na verloop van tijd, beide ten voordele van de overgeblevenen komen, en hen tot mest verstreken. Men moet, voor alle dingen, zorg dragen, om het bezaaid stuk met een goede sloot of heining tegen de schapen, paarden, koeien, grof wild, en bovenal, herten, te verzorgen; want hoewel die laatsten, de jonge Sparrenbomen, zo ze niet door een geweldigen honger gedrongen worden, niet zullen aantasten of eiken, zo vertrappen en breken ze nogtans dezelfde, terwijl ze er door lopen, of rukken ze met hunne hoornen uit, terwijl ze bukken, en de koppen weder ophaalen of heen en weer vingeren. In een grote hitte is het, als uw land voor de brandende zon open legt, noodig, althans zeer dienstig, om het zaad, en, vervolgens de jonge spruiten, met kleine takjes en blaadjes. de bestraten', om ze voor de verzengende stralen te beschutten; dit is minder moeilijk en kosten, dan het scharp peinen kan die kleine takjes allerwijden van zyne boomen en bijzonderlijk ook van Sparren- en Denenboomen bekomen, en gelijk zy de jonge planten eerst voor de zon beschutten, zo doen zy haar naderhand een merkwaardige dienst aan haar worteltjes; ondertussen moet men echter wel bedacht zyn, om ze op deze wyze het voordeel van de lucht niet geheel te beneemen, of er te veel hout en bladeren in te brengen, en, als het land een weinig schaduw van nabije geachte bomen heeft, is deze voorzorg zelfs in het geheel niet noodig. De Sparren groeien langzaam, en in het eerste jaar komen ze niet boven een vinger hoog uit den grond, en te nauwer nood kan men ze onder de ruigte of het onkruid bemerken. Als ze groot beginnen te worden, moet men zich wel voorzorgen van ze te verplanten, en, zo men dit volledig genoodzaakt is te doen, zo moet men ze in hun vroege jeugd uit den grond haalen en verzetten, eer ze, boven de drie voeten hoog zyn, men moet dit verzetten met veel voorzorgen doen, de wortels met veel aarde, of, grote kluiten opneemen, en ze vervolgens niet te diep. plaat fen. Zo de wortels geheel van hunne aarde ontbloot worden, zullen ze doorgaans sterven. Ook {O4 HET ZAAIEN EN ONDERHOUDEN. "Ook zal men zorg dragen van deze bomen niet te veel besnijden, om dat het hars door de afgeflaagde takken uitloopt, de bomen raakken daardoor aan het kwynen, en sterven daar door uit, of de minste rotting, welke zich in die wonden vervuurt, van binnen, daarenboven schieten ze geen andere takken weder uit, de boom blijft dus vol knoppen of khoesten, en daar groeit nooit een stam van, welke van meerwaarde dienst is. Wanneer men integendeel deze takken vanzelf laat vallen, het geen altijd gebeurt, als de bomen ouder wordende, vijftien, twintig, of vijfentwintig jaar bereiken, en dicht gehouwen zijn, zo wordt de stam zo schoon en glad dat men eindelijk nauwelijks meer kan zien, waar de takken geweest zijn. Als men evenwel de takken voltrekkelijk van boorden heeft, gelijk de Koolbranders, bijvoorbeeld, daar meerdere maal gebruik vat maken, zo moet men ten minstens altijd die voorzichtigheid gebruiken, van ze niet nader dan op een voet afstand, ten minstens, van de stam af te vallen, om wel toe te zien, dat die stompjes in het afhouden en vallen der takken, niet komen te splitsen, en scheuren tot aan de stam toe, te maken. De zoom of buitenste rand van een Spuwbosch is altijd zeer leelijk en haveloos in het aanzicht, om dat de boomen daar een volle vrijheid hebben, om hunne zijtakken uit te spreadingen, weshalven deze boomen dan ook niet goedgezond zijn, dan om brandhout van te maken; men moet echter ook deze zorgvuldig behouden, om dat ze als een borstwerking en noodige beveiliging maken voor de andere boorten, die dichter in het bos staan, en, buiten dit, het geweld der Winden zo veel meer te vrezen zouden hebben, welke onder tussen veel minder gevaarlijk zijn voor die buitenste regel, aanzonderlijk hunne wortels naar die eenen kant vrij en onverhinderd hebbende kunnen uitspreaden, veel beter staan dan de binnenste boomen, welke elkaar dit voordeel betwist en benemen hebben, dewijl ze daar ten uiterste dicht en gedrongen op elkaar staan. Men begrijpt leicht, dat alle deze mensen nu niet even eens vorderen en groeien, en dat de sterkste den zwakkeren Het gemene voedsel onttrekkende, dezelfde allengs doen verdorren en vergaan. Dit dorre en doode hout nu, moet men weg nemen, om dus aan de gezonde boomen des te meer lucht en ruimte te geven, en tevens het onaangeneem gezicht dier doode boomen te vermijden, telkens dat men zijn bosrijke doorziet. En dewelke zij dus geen ruimte krijgen, dan raar maakt dat zij groter worden, en dezelfde meer van nood hebben, zo zullen zij afsterven genoeg blijven, hunne takken des te beter laten vallen, en eindelijk een bos van een volmaakte schoonheid maken; Het is genoeg, dat men het bos elk drie jaar eens doorzoekt, om het te ontlasten van sparren, welke al verdor en geplet zijn, en waar van een verandert huisruiter nog een goed gebruik weet te maken; maar het is noodig, om buiten deze drie jaarlijkse en algemene zuivering, het bos meermaals te bezien, of er ook bomen door geweldige uitwendige oorzaken ontdaan zijn? Want, zo er bij voorbeeld enige boomen, die aan de zoom of binnen in het bosch, door den wind zijn neergevallen, zo is het van veel belang om dit beschadigde hout, voor het begin van den zomer, af te houwen, of het ten minste de bast af te schillen, want zo men dit verzuimt, zo wordt er straks, als de zon in het voorjaar haar hoogste klimt en men meer warmte krijgt, een worm tussen de bast en de stam uitgebroed, dewelke, na de bast door boord te hebben, vleugels krijgt, en wegvliegt, (waarvan hij zijn naam van vliegende worm ook zal bekomen hebben, ) hij tast zelfs de nabuurge boomen aan, en vermenigvoudigt op zulk een verhaagende wijze, dat men, in kassen tijd, ver- plikt is, om geheele streken, welke door zichzelf beschadigd en verdorren zijn, weg te hakken. Als de sparrenboomen hunne grootte hebben, en tot een volmaaktheid zijn gekomen, het welke, naar de aard van het grond is omstreeks de zestig, zeventig, of tachtig jaar, of dat zij hier en daar in de kruinen beginnen te verdonkeren, zo is het tijd, om ze neer te slaan. Nog moet men in het hakken vertrouwen, om hier en daar eenige bomen te houden, daar men altijd zaad van kan bewaren, bij wanneer zulks enigszins geveegd is, het is altijd een belangrijk, goed zaad te hebben, daar men op kan vertrouwen en dat in uwen grond gewassen is, daar... VERBETERDE MANIER hetzelfde weer in wilt werpen en dit is zo veel gemakkelijker te hebben, om dat vergroeide, ongelijke, boosaardige bomen net even goed zijn, om tot dat einde te laten staan als beste bomen; dit leert de ondervinding ten opzichte van Sparren en Dennen niet alleen maar ook ten opzichte van genoeg zaad van alle Planten, zonder dat ik er nog enige uitzondering op weet. Gelijk er in een hoog en dicht bos van Sparren- en Dennehouten geen onkruid groeien kan, en de grond daaronder bovenal gestrekt is van boven, zo is er weinig teel noodig, om, zodra de oude bomen weg zijn, traks weer om andere in derzelver plaats te zetten, en men mag zich alsdan zekerlyk een goed gewas beloven, daar men, inderdaad, dit gezaaid, vreemd eenige weinige jaren, uit te tellen e, de grond weer met groente zou beflenagen zien, en verplaatgd zou zijn, om veel meer onkosten ter bereiding te doen. VERBETERDE MANIER, OM DE BLOEMEN EN PLANTEN DERWYZE TE DROOGEN, DAT MEN DERZELVER NATUURLYKE GEDAANTE EN KLEUREN BEHOUDE OF HERSTELLEN, EN DEN REUK ZELFS VERNIEUWEN KAN. "Zeven hebben voorheen onze Lezeren een Proefnemming medegedeeld, welke door den Heer Joseph Monti te Boulogne genomen, en in de Gedenkschriften der Academie te vinden is, "belangende in een nieuwe manier om de bloemen en planten zodanig te drogen, dat dezelve alle hun natuurlijke kleuren niet alleen, maar zelfs de gedaante en schikking van haar delen "bladeren" enz. volkomen behouden. In de maand Augustus des jaars 1760 is de E. Broeder Paulus van Marseille te Parijs gekomen, met deze uitvinding, die hij zeer fraai in het werk geveld had. Hij heeft daar bloemen laten zien, die op de keurigste manier ge-droogd waren, maar hij heeft zijn manier van behandelen niet willen mededeelen. Eenige mensen hebben hem gepoogd na te volgen, en hebben daar ook in gefaald, maar hij heeft het boekje geopend. On bloemen en planten te droogen, 107 Zij hebben de middelen, daar zij zich van bediend hebben, mee geheim gehouden. Gelijk betreffende onderhouden blijkt is, om de Maatighappy alles mee te delen, wat tot haar volmaakking of verfrijaging strekken kan, zo hebben wij be- flooten, om die manier, waar wij ons met zeer goeden uit- lag van bediend hebben, om de bloemen en planten in haar natuurlijke stand en kleuren te droogen; eenvoudig bekend te maken. De Heer Monti bedient zich van een wit rivier-zand; hij laat dit eenige reizen door een zeef loopen, om het zeer fijn te hebben, vervolgens wast hij het zorgvuldig, om er alle aardachtige deelen uit te krijgen, waar na hij het volkomen droog maakt, voor dat hij er zich van bedient. Waar ons belang is, wij bedienen ons van het fyne wit schuurzand, en wij wasten het zo lang, tot dat er wat water klaar afkomt, vervolgens laten wij het te drogen, en dan is 't goed om te gebruiken. Het witte fijne Strandzand kan ook gebruikt worden, nadat men het wel gewassen heeft, om er al het zout en de aardachtige deelen die er in mogen zijn, uit te krijgen. Als men de bloemen wil droogen, moet men met zijn gewasfche en vervolgens wel gedroogd wit schuurzand, een glazuurde bokaal, of een aarde of porcelaine pot, naar dat men voorheeft meer of minder bloemen tevens te droogen, geleidelijk vullen; dan zal men de stam in het zand zetten, zorgvuldig dragende, om de kleine zijtakjes en blaadjes in haar natuurlijke staat te houden, vervolgens zal men door een teemsje of eenig ander werktuigje van dergelyken soort, het zand zo aan en een paar in dat glas, of die pot laten loopen; als men kan, hetzelve voorzichtig rondom de bloem latende vallen, tot zo lang dat alles daarmede gevuld, en overdekt is; men moet er evenwel niet meer dan een vinger breedte zand overleggen; dit verricht zijnde zet men zijn glas of pot met zand en bloemen in de zon, als het zomer is, of in een stroove of kaggel als 't winter is. Het is vooral noodig wel in acht te nemen, dat men niet dan gene gematigde warmte bezig is; als de hitte te groot was, zouden het zand, dat een dicht lichaam is, de bloemen schroeien en bederven. Deze waarneming is van belang voor zeer heete landen, gelijk Afrika, verscheidene streken van Asia en Amerika. In deze luchtstreken is het niet waarschijnlijk, dat men de planten, die men wil droogen, in de zon zal behoeven te zetten, en de enkele warmte der lucht zal denkbeeldig genoeg zijn, ont het zand in staat te stellen, van alle de vogelachtigheid die het uit de planten of bloemen overneemt, uit te wasfemen en een volmaakte droogte voort te brengen; de ondervinding zal allengs verder leren moeten, welke bloemen of planten een hooger of lager trap van warmte noodig hebben. De gunstigste tijd om te drogen is, als de lucht tegelijkertijd warm en droog is, en door de wind in geduurige beweging is. De heer Rouke heeft in zijn farmacie duidelijk getoond, dat om planten welke men wil drogen, ter bewaring goed in haar vorm te hebben, men dezelfde snel drogen, zodat voor de zon en wind tevens blootstellen moet. Als de wereld weet, dat het hooi wel gewonnen, zo als men het noemt, dat is te zeggen, snel droog en droog geworden, zyn frisse groene kleur veel beter behoudt, veel smakkelijker voor de beesten is, en dezelfde veel meer voedzaam en kragten verzekert, dan of het drogen langzaam en sukkelend is toegegaan. Als de bloemen ter droog zijn, zuiverd men ze van het zand met ze het onderste boven te houden, licht te schudde en met de veer van een pen of een penseel hier en daar af te strijken, dit is zo veel te gemakkelijker, omdat het zand minder hecht aan de bloembladen. Daar zijn bloemen, welke den glans hun kleuren, door het droogen verliezen, maar daar zijn ook middelen voor handen, om dit nadeel te verhelpen, en die kleuren even frisch, als ze natuurlijk waren, op te halen, Wy zullen dezelfde mededeelen. De gese kleur houdt best stand. Sommige viooltjes en enige rode kleuren behouden hun levendigheid ook vreevrij weg. de roze kleur is verwelkt of verandering onderhevig. Om deze dan haar vorige luister weer te geven, "moet men" rozen bloot stellen voor de wasvrouw van aangebrachte zwaavel, gebruikend evenwel zeer veel voorzichtigheid in deze werking, want het vlugge zwavelsazuur, welke de kleur levendiger maakt en opheldert, als het matig werkt, zou zelfs vernietigen, als men het in te grote hoeveelheid, of te lang liet werken. Ditzelfde middel nu kan men ook voor alle tedere rode kleuren gebruiken. 'Levendige rode kleuren, gelijk als Pongon, Karmijn, waren weer helder, met Zeen bloot te stellen voor de wasvrouw van een ontbinding van salpeter, gelijk die, daar men zich van bedient, om geler ben te verven. Om deze ontbinding te maken, zal men in een glas doen zo veel vijzel van tin, als men tussen duim en vingers houden kan. Daarop doet men daarop een lepeltje vol sterkt. water, zodra nu dit zuur het tin zal aantasten, zal er een dampopgaan, daar het genoeg is om de rode bloemen voor bloot te stellen om haar verkleuringen helderheid en levendigheid weer te doen krijgen. Om de groene kleur van bladeren en bladeren te helderen, zal men een ontbinding maken van vijzel van staal in het zuur van vitriool, dat men gemeenlijk noemt, oleum vitrioli, en men zet de bladeren en bladeren bloot stellen voor de wasvrouw, welke van dit mengsel zal opgaan. Aan de mensen die bloemen zal blootstellen voor de wasfem van zwavel, zo zal men zich voorzien van een klein aardpotje of een lampje van gedaante, ongeveer als die welke men voor de illuminaties gebruikt, en het welk er in dit opzicht alleen van zal verstenen, dat het met gefmolten zwavel, in plaats van vet of olie gevuld is. Als men er zich van bedienen wil, zal men het pitje aan te zien en men zal de bloemen, wier kleuren men wil verlevendigen, voorzichtig blootstellen voor de wasfem, die van zal opgaan. Men moet deze werking in de open lucht doen, om geen ongemak van de zwaveldamp te hebben, welkezelfde damp ook verfchilde waauwe, en verfchilde violette kleuren zeer wel verlevendigt. De bloemen, daar het ons tot hier toe best mee gelukt is, zijn de halfdubbele; mits dat ze niet af te blauwen zijn; Het heeft ons tot nog toe niet willen slaagen, met de dubbele Renonkels, couleur de feu (Fuurkleur). Het drogen en bewaren der Anemoonen is volmaakt wel gelukt. De Aurikels, Kruidnagels, Violieren, Herfstbloemen, de bloemen van allerlei soorten van Kalk, de Narcissen en de Fonguilles, slaagen zeer wel. In droogt de anjehieren wat verschillende; men heeft ze tevoren blad voor blad afgetrokken, maar wy zullen twee middelen aan de hand geven, om deze moeite te kunnen spaaren, en niet genoodzaakt te zijn, dit nadeel aan de bloem te doen. Het eerst middel is, de kelk van boven tot onderen te openen en wel tot aan het kleine halsje, welke dekel van onderen omringt. Men zal een gedeelte van den kelk in het lang afleggen, en dus zal het onderste gedeelte der bloembladen minder gepakt en geflooten zijnde, ligtelijk droog genoodzakelijk zijnde, zal men de opengevulde en afgelopen den van den kelk, weer tegen de bloembladen aanleggen, en vervolgens met wat gom in haar natuurlijke Situatie vast lijmen. Het andere middel is verscheidene openingen in den kelk over dwars te maken, inzonderheid om laag, en alles vervolgens op de eigen wijze als in het vorig middel te behandelen. Gelyk het droogen van de bloemen haar aangename geur geheel of gedeeltelijk goed verkiezen, zo zullen wij nu nog een middel aanwijken, om diezelfde aan sommige soorten weer te doen komen. Bij voorbeeld, als men een Anjelier, na het droogen, wil parfumeeren om die bloemen te doen rieken, zo moet men, voor en achter de gespleten stukken van den kelk weer samenvoegen, het onderste deel der bloem- bladen bevogtigen met de essentie van kruidnagels, en volgens de deelen op de gezegde wyze samenvoegen. Als het een roos is, die men parfumeeren wil, zo zal men, in het midden van die bloem, een of twee druppels roozeravioli gieten, en op dezelfde wyze zal men gemakkelijk veescheide sFsums vinden, welke gelykflagtig zijn met den geur van bloemen, die men wil doen rieken. Zij, welke na deze onderwegingen aan deze aangenaame en nuttige Liefde, hebzucht willen werken, worden ernstig verzocht om ons hunne nieuwe waarnemingen en verbeteringen te willen zenden, opdat wij dezelfde aan het gemeen mogen mededeelen. Het is buiten twijfel een aangenaam vermaak, maar het is boven dat, een zaak van grootste nut en belang voor de kruidkunde, dat men allerlei bloemen en planten met haar natuurlijke kleuren, niet alleen, maar ook in haar natuurlijke sturing en gedaante kan bewaren, en malkanderen uit verre landen toezenden, daar die gedaante integendeel, naar de gewone wyze van droogen geheel, en de kleuren dik- wills, ten grooten deel, verloren worden. Nog is 'er voor de liefhebbers een andere bedenking, welke hen behoort aan te zetten om deze uitvinding te voltooien. Zij doen met zware kosten vreemde planten uit heete landen komen, en bewaren deze, met oneindige moite en zorg, in warme fornuiken, maar zij kunnen ook deze wyze met veel minder kosten, en zonder moite of omzorgen, de zelfde planten bij hen in hun vertrekken houden, en ‘er al het cieraad, al het vermaak, al de leering en het nut als of zij leefden, van baten. MENGELWERK TOT FKAATE LETTEREN, KONSTEN EN WETENSCHAPPEN, BETREKKELIJKT. PROEVE OF? IN HOE VERRE? EN OP WAT WYZE? HET DEK CHRISTENEN VRY STA, SCHATTEN TE VERGADEREN OP AARDE. Het laatste onderwerp, dat wij ons eindelijk voorstellen te overweegen, en op te helderen, was, of zij in hoe verre, en op wat wyze betten de Christenen vry staan Schatten op aarde te vergaderen. Dit wordt door den Zaligmaaker zo uitdrukkelijk verboden, dat het voor elk Christen der moeite wel waardig is, om dit eens aandachtig te onderscheiden. Elke verstandige lezer zal gereedelijk met mij erkennen, dat de Christelijke Godsdienst de Natuurlijke Godsdienst geens waar geenswel opzichten kan vervangen, dat Gods Zoon onze Heiland zijn navolgerszelf geene pligtten heeft voorgegeschreven, noch door zijn Apostelen doen voor schrijven, welke met rede en billijkheid strijden, of de Maatschappij, in enig opzicht, benadeelen zouden. Die waarheid is zo duidelijk en zeker, dat men die als de grond van ons allerheiligste geloof kan beschouwen, en dat dezelfde te ontkennen of twijfel te trekken, onzen redelijken Godsdienst alle steun en vastigheid beneemt zoude. Want, om op een bondige wijze overtuigd te kunnen worden, dat God door de Zoon zijner Liefde, het leven en de onsterfelijkheid waarlijk heeft gebracht, en dat de Christelijke openbaring geen bedrog of verciering is, zo mochten we derzelver voorchriften en leerstukken aan de Natuurlijke Godsdienst toetsen, en zien, of er ook iets in wordt voorgehouden, of belast, dat met waarheid, dat met de eeuwige en onveranderlijke voorchriften van deugd en rede strijden zoude; zo dit plaats hadt, of konde hebben, zo zouden we deze openbaring Zonder verder beraad moeten verwerpen, dewijl het zo zeker is, dan dat de God der waarheid, die ons de rede en het gezond verstand geschonken, en ons pligt reeds door de stem van de natuur bekend gemaakt heeft, niet met zichzelf strijden, noch zyne eigen voorchriften weerprevel kan. Indien de Zaligmaker bij voorbeeld in plaats van moedigheid, liefde, verdraagzaamheid, zyne volgelingen belast hadt, om elkaar ten gevolg van hun geloof te haten, te kwelen, te vervolgen; indien hij, in laatste van een redelijken Godsdienst, welke boven alles op inwendige verbetering des harten aandringt, slegt Ceremonies, of een bepaald getal van Leerstukken voorge schreven, om een waardig Christen te zijn „hoe vele, hoe verbaasende wonderwerken hij daarop vooorgewend of gedaan mogt hebben „nooit zoude een verstandig en bedachtzaam dien redelooze Godsdienst hebben kunnen omvatten. Ik zie vast, en meen ik in de gen van de algemene goedkeuring van alle verstandige mensen, dat het wellicht zal komen, dat elk menscher, sedelijker wijze, verbonden is, om zijn nood in dit leven langs alle geoorlofte wegen te verderen, zodat tijdelijke middelen en ruime bezittingen, ondanks anderen, zeer dichtbij zijn, om dat oogmerk te bereiken. Hoe naar en moeilijk kan een bekrompen leven vallen, hoe bang het is om niet voldoende genieten van zijn dagelijks brood, te zwoegen, maar, met dit alles, ook zichzelf na alles en schraal te komen verzorgen, en zijn tijden van ziekte en ongemak, een waarde huisvrouw en lieve kinderen aan gebrek en ellende te moeten overgeven, of buiten staat te zijn, om hen, naar behooren, bij te staan, hoe hard dit valt, weet elk, die het immer ondervonden heeft, of nog bevindt. Hoe vermaakelijk het daarentegen is, om, zonder zorgen, boven het noodzakelijke, enige verkwikkingen te genieten, en in staat te zijn, om anderen dienst te doen, weet niets flechts de vermogenden, maar kunnen ook de overvloedigen, door eigen tegenstrijdige ondervinding, getuigen. Is dit nu zo, en bedoelt het barmhartige Aardse wezen, dat wij ons verden, en goed doen zullen in ons leven, dan wijst het zichzelf vrij Huidelijk aan, dat het niet alleen vrij staat, maar in ziekte. Zelfs een plicht is, om door geoorloofde en redelijke middelen te hopen, te vergaderen op aarde. Daarenboven is elk Lid van een Maatschappij of samenleving, maar allen verplicht, verbonden om het algemeen welzijn naar zijn vermogens te bevorderen; maar hiertoe al weer om en moet elk, krachtens zijn omstandigheden dit mee brengen, zich op een geregelde wijze te verenigen op de wereld. Altogether hebben wij, zoals andere volkeren, een vrij groot aantal van mensen, welke arm en behoeftig zijn, door het vermogen der burgers; het zullen dan met verzorging van arbeid en genoegzaam gewin, het zullen met liefderijke aalmoesen ondersteunen moeten worden aatgesproken. Er zijn ook zeer veel rijken, welke hebben plicht in deze te schenken, en, hoewel het goed der wereld hebbende, hunne broeders te grooten doodzieken onder te zien lyden, en buitengevaar voor de fluitten, zo waar dit ook uit voort mag komen, dit was altijd zo in de wereld, en zal altijd zo blijven; dus zal er gevolgelijk ook altijd gelegenheid zijn, voor vermogende lieden, om hun interne mildelijk op te doen voor hunnen broeder, die arm is, en moeten zij derhalve, die verlangen, om edelmoedig het handen tot welzijn hunner medemenschen te brengen, ook niet afkeerig zijn, om te vergaderen op aarde. Door het vermogen ook der inwoners wordt een Maatschappij in haarzelf versterkt, en voor uitwendige en innerlijke verdrukking en slaan beveiligd. Uitwendige vijanden schroomen een staat of volk, dat door zijn schatten de getreden wereld, om zo te spreken, kan bewegen. Inwendige Cybernetica schroomen Ingezetenen, "die door hun vermogen onafhankelijk zijn geworden, en van daar hunne voordeel, om eerst de gemeente te verarmen, en daarmee naar hunnen zin te leiden. Die en ge hoe de Deugd eindelijk van die soort moet zijn; dat zij, zonder nadeel of verwarring, van alle menstenden kan worden, zo laat ons voor een oogenblik onderstellen, "dat de mensch de rijkdommen verwaarloost, dat is te zeggen, dat niemand meer verzamelt dan hij voor zichzelf en zijn huisgezin strikt van noodzaam had, dan zoude er gewisselijk over het geheel te kort moeten komen, koos men, om dat er genoeg en onvermijdelijk een grote menigte mensen voorhanden is, welke, om verschillende redenen, geen genoegzamen voorraad opleggen. En waar zoude het inzonderlijk als dan met ons Gemeenebest, waar met onze vrijheid, met onzen koophandel, met ons zelf heen? Wie zoude dan de kosten der uit- en inwendige veiligheid dragen? Wie ons lieve vaderland beschermen? Gelijk 'er dan het Gemeenebest ten uitersten aan gelegen is, vermogende Ingezetenen te hebben, en wij verplicht zijn, om het algemeen welzijn te bevorderen, zo blijkt dan ook ten alle kosteten, dat wij schatten vergaderen mogen, ja, in zekere zin, moeten. En Gods woord eindelijk, wel verre van dit doorlopend te verbieden, schrijft de rijken verschillende plichten voor, die zij bijzonderlijk te betragen hadden, hetwelk immers niet te pas zoude komen, bij allemaal het een Christen niet vrij rond schatten te verzamelen of te bezitten, even weinig als dat de Zaligmaker zelf, volgens het verhaal van Lucas, in zijn behoeftigheid, tot enkele vermogende vrouwen toevlucht zou genomen hebben, en door dezelfde ondersteund zou zijn. Maar op wat wijze moeten dan die uitdrukkelijke voorzuren van onzen Goddelijke Wetgever verstaan worden? Hier komt de zelfde aanmerking weer te pas, welke ter opheldering der vorige bijzonderheden heeft gediend. Het was gewislijk de Apostelen, "het was der eerste gelovigen zaak niet, zij met het vermeerderen hunner tijdelijke bezittingen te bekommeren; zij moesten 'er in tegendeel hunne harten geheellijk aftrekken, om dat zij alle ogenblikken op het punt stonden, om ze te verliezen, ja door, op het eigen ogenblik, dat zij den Christelijken dienst omhelsden, dezelfde wezenlijk verloren, zij wierden uit hunne goederen en bezittingen verdreven "hadden geen vaste woonplaatsen, maar moesten als ballingen 's Lands omzwerven. Al wie geen moed genoeg had, om dit noodlot rustig te ondergaan, om zich armoede, gebrek en ellende te getroosten, kon geen onderdaan van het koninkrijk, nog beller van zyn Godsdienst zijn; hoe noodig het derhalve hoe tydig was het, dat de Heiland en zijn Apostelen, de Geloovigen Zielen geheellijk van aardse voordeelen zochten los te maken, dat zij hen vermaanden om geen schatten te vergaderen op aarde, om niet te zorgen, wat zij aten, of wat zij dranken, of waar met zij zich kleedden zouden, zich niet te bekommeren over den dag van morgen, nie te zorgen. Koken de dingen, die beneden waren, de vogels des Hemels te aanzien, welke, schoon niet zegende of maakende, of verzamelende in de schuren daar God echter gevoed werden, zagen ook alle hunne bekommeringen op den Schilder te werpen, als welke voor ben zorgde. Het kwam toen zeg ik, inzonderlijk te pas, om alles wat van deze soort was, in de allerfijnste bewoorte dingen voor te dragen, en dit is de eerste oplossing van deze bevelen des Zaligmakers. Maar daar moet een andere bij komen. Vergadert u geen schatten op de aarde, maar vergadert u schatten in den Hemel, wil zeggen, 'bevrygt u niet te zeer' om uw tijdelijk als eeuwig geluk te verzekeren; houdt altijd in gedachten, dat gy voor den Hemel en de eeuwigheid geschaapt zijt'. Op dezelfde wijze, als de woorden van den Apostel, bedenkt de dingen, die boven zijn, niet die op aarde zijn, zekerlijk niet te kennen willen geven, bemoeit u volstrekt niet met de wereld of wereldsche zaken, maar 'bedenkt niet te zeer de aardse' als lichte dingen'. En maar op welke eenheid mag men dan schatten vergaren op aarde, zonder des Zaligmakers bevel te overtreden? Het beantwoorden van deze vraag, zal dit onderwerp verder de noodige klaarheid bijzetten, en een gevoegd stuk voor onze drie Zedekundige en Godgeleerde Proeven. Geef gerust een goed gebruik ten aanzien van die goederen, welke de Opper-Zegenaar ons reeds geschonken heeft. Met rede wenscht men een Rentmeesterchap van twaalf talenten, om een evenredig genadig loon voor zijn moeite en deugd te ontvangen; maar welke een dwaasheid, geen zes talenten wel te kunnen aanleggen, en ster boven deze, nog zes andere te vorderen, om zijn schuld en straf te verzwaren. Men toont vooraf, door een lofelijk gedrag, geschikte voorwerpen te zijn voor de Goddelijke zegeningen. Men toont, door naastzijigheid, tevredenheid, edelmoedigheid, onbeperkte liefde en een deugdzaam gedrag in het algemeen, dat het ons niet enkel te doen is, om rijkdom op te spappen, huis aan huis, land aan land te heggen, om op 't laatst een darftele leegte te voeden, of ongeregelde driften op te volgen, of zichzelf te laten Verstoop yourself over zyne medemensen te verheffen. In het woord, men maakt zich, eer men om de vermeerdering van zyner schatten denkt, deugdzaamheid hebbelijkheden eigen, op te men niet ziel wordt, als bes vermogen onbedriegelijk aanhangt, en' er geen part niet op zet. Voorwaar, het nu van zulk een gemoedsgevoelens natuurlijk te verwachten, dat men zich met de vermeerdering van zyuren middelen goed eindelijk voorzien zal hebben; let hier, M. L. op uw gemoedsgevoelens, en onderzoek, of je met uw rijkdommen uw waarlijk zulk oogmerk voorziet, als het braave mensen, als het inzonderheid Christenen betaamt? De goede Vader van het mensenheden fchint ons zyne gaven, om er zelf een redelijk genot van te hebben, en er den Zorgerigen mee te spuwen, den dorstige te leven, den naakten te kleeden. Dit zyn barbarykelyk de twee hoofdlijnen toe verordening zyn. Wij volgen dan de liefde-rijke inziens van onzen gemeene Vader niet vermetelijk dwarsbomen, zo moeten wij Ons, aan een kant, voor gierigheid, aan de andere, voor ongeordend wellust wachten, zo moeten we een dankbaar en vrolijk genot van onze bezittingen nemen. Men gelukkig door maken, zo moeten wij ons verblyden, en goed doen in onszelf leven, en rijk worden in goeds werken, gaarne mededeclareren en gemeenzaam. TEN DERDEN, moeten wij steeds in ’t oog houden dat geld en geluk ouderlijke dingen zijn, dat ons vermaak eigenlijk niet in rijkdommen bestaat, maar dat deze flegelijk als middelen, ter bevordering van ons genoegen; moeten dienen. S moeten wij de schatten nimmer om haar zelf zoeken, nog ons kwelgen, wanneer ze ons niet te beurt vallen. Wat is het uiterste doelwit toch van alles? om door deugd hoog te gelukkig, hier na deze zalig te worden. De rijkdommen zijn flegta middelen, om ter verkryging van het eerst samen te werken „en men kan ze zelfs daar toe zeer wel misgebruikt; maar welke een dwaasheid derhalve, daar wij in alle levens staan „tevreden zynde, gelukkig kunnen leven, ons lust echter, door een gemor, even ondankbaar als dwaas „te stotten. Op deze wyze is het zoeken naar, en vergaderen van schatten, zekerlijk ten aller uitersten te wreken, op deze wyse, maakt dat middel, *t welk gefchikt was, om ter bevordering van ons genoegen mede te werken, ons ten uitersten rampzalig, en leggen de rijkste Lieden onbedenklijk veel achter bij die verstandige Zielen, welke geleerd hebben tevreden te zijn in ’t geen zij zijn, en zich in armoede zelf te verheugen in den God hunnen beil. EINDELIJK moet deugd en godsvrijheid alle krachten poogingen om te vergaderen op aarde. WEGENS SCHATTEN TE VERGADEREN OP AARDE. in de vergadering van schatten bepalen en hebbende wij voor alle dingen zorg te dragen, dat deze zorg ons nimmer denkbeeld ons pligt vervoeren, tot onrechtvaardigheid en wreedheid, tot verraderij, tot vrektheid, tot onmaatige ijver zelf verspelen, en als ons hoogste goed hier naderlijk doet verliezen, dat we ons op deze wijze niet haasten om rijk te worden, opdat wij niet aan verzoeking vallen, en in de strijd aan het vocht: dwaas en schadelijke begeiligdheden, welke de mensen doen, verzinken in verderf en ondergang. Op deze wijze nu, en met die voorbehoedsmiddelen kunnen en mogen wij schatten vergaren op aarde, gelijk wij met de voorheen gemelde bepalings, de wereld liefhebben, en een vernoegd en vrolijk leven in dezelfde zoeken uit te ogen. Dus is Gods Woord met zichzelf beschrijfelbaar; dus staat onze Christelijke pligt met de voorzorgen van Rede en gezond verstand; en dus vertoont zich de zachtheid, de vriendelijkheid, de aanvalligheid van onzen redelijken Godsdienst in volle luister. EEN SAMENVATTING. NIEUWS ONTBEKENDHEDEN EN VERBERGT GERINGEN IN DE WETENSCHAP DOOR, PUBLIEK GEZAG. "Vervolg van bladzijde 19." HET VASTE LAND VAN AFRIKA, Wij hebben de voornaamste ontdekkingen, die ter zee zou denkbaar zijn, opgegeven, maar daar zullen wij daar niet blijven. anderen, die ook te Lande gedaan zouden kunnen worden, zeker verdienen dat men ze ondernemt. Dat ongekende vaste Land van Afrika, gelegen tussen de schoonste klimaaten des Werelds, eertyds bewoonde door de krachtige, vermogende Volkeren met de pragtigste Steden en geprojecteerd dit geheel vaste Land is ons bijna even weinig bekend als de Zuid-Landen; wij komen op de oevers, maar wij Zijn Hoog ooit tot in het binneste des Lands doorgedrongen. Als meer nog in aanmerking neemt deszelfs ligging in des zelfde Tugurien, als die plantfaten in Amerika, welke vrugtbaarst in goud en zilver zijn, als men denkt aan die grootste rijkdommen der oude wereld, welke daarmee getrokken zijn naar het goud zelve, dat eertijds voor hen van Wille- rijk-Status te brengen, zo kan men daaruit opmaken, dat de ontdekkingen, welke men in het vaste land van Afrika doet, niet vreemdeloos zouden voor den Koophandel, Als men leest of geregeld voorbij wordt geleerd van de oude Historiën ons baringten van de kennis en wetenschappen der Volkeren, welke het bewoond hebben; als men overweegt de verwonderlijke gedachten, die men er nog van ziet, zodra men op de kusten van Egypte aanlandt, zo kan men niet twijfelen, of dit Land zoude onze nieuwsgierigheid zeer wel waardig zijn. PYRAMIDEN EN KUILEN. Het is niet buiten rede, dat men die verbaasde gevaren tens van aarde en fteen, waarvan het gebruik ons echter: Zo beuzelagtig voorkomt, of ten minsten zo weinig bekend Is, onder de wonderen des werelds rekent. De Egyptenaars, in plaats van andere Volkeren te leeren, (schijnend eniglijk bedacht geweest te zyn, om dezelfde over hen verwonderd te doen staan. Het is niet zeer waarschijnlijk, dat die ontzag- gelyke Pyramiden eniglijk gemaakt zyn, om voor graftom- bes van één Lijk te dienen, zy verbergen misschien de dier- baarste overblijfselen van de Gefaeldenissen en Wetenschappen der Egyptenaaren. Men verhaalt, dat een CALIF, hier nieuwsgierig naar zynde, het verre deedt graaven en wieren. Ken, dat men eindelijk een kleine weg open kreeg, welke naar een Zaal geleidde, daar men nog een marmere Coffer, of één soort van Doodkist ziet; maar welk een gering ge- deelte van het geheele gesticht bevat het geen men ontdekt heeft. Is het niet ten hoogsten waarschijnlijk, dat ’er ook veele andere dingen in zullen blijven zitten? Het gebruik van het buspoeder zoude het tegenwoordig gemaklijk maken, om zulk een geheel gevaart om te keeren en groter. De Heer zou deze geleidelijk op de minste nieuwsgierigheid eens Koning van Vrankrijk. Ik wenschte wel, dat de Koning van Egypte, die miljarden van mensen, "die ze gebezigd hebben," om deze gevallen in de lucht op te trekken, hadden gebruikt, "om holen en grote kuilen in de aarde te graven, wier diepte evenredig ware geweest, met het verーメlk Groote dat men thans in hun werken vindt. We weten niets van de inwendige gesteldheid der aarde; onze diepste mijnen komen naauwelijk haar bovenste korst; zo men tot het hart zelf konde, zo is het zeer waarschijnlijk, dat men een ganz aparte soort stoffen zoude vinden, die niets hebben met de genen die we kennen, en zonderlinge verschynzels ontdekken. Dat vermogen, daar zo veel over getwist is, het welk in aller lichamen verweefd, de Natuur zo wel verklaart, is nog verder niet bekend, dan door Proefneemingen op de oppervlakte der aarde gedaan; het zou te wensen zijn, dat men deszelfs verclaringen in deze diepe kuilen onderzoekt. COLLEGIE VAN BUITENLANDSCHE WEETEN Daar is niet aan te twijvelen, of verschillende der verstevigde Volkeren hebben vele kundigheden, die wij ontbreken, en die ons edchter zouden zijn. Als men die lange reeks van eeuwen beschouwt, geduurende welke de Chinese; de Indiaanen, de Egyptenaars de wetenschappen beoefend hebben, en de kunstwerken gade laten, die ons uit hun Land zijn aangebracht, zo kan men zich niet wederhouden van zich te beklaagen, dat er niet meer gemeenschap is tussen hen en ons. Een Collegie waarin men alle de bekwaamde Leden van alle Volkeren, wel onderregt is wegens de bijzonderheden van hun land, en onzer taal kundig, bij elkaar bracht, zoude buiten twijfel een fraaie Instelling zijn, en die niet Zeer moeilijk zoude zijn; misschien zelfs zoude men hier de allerwoeste Naties, of de Wilden niet moeten uitfluiten. LATIJNSE STAD Alle Volkeren van Europa komen overeen wegens de noodzakelijkheid om een Taal te onderhouden, welke, alhoewel reeds dood, sinds een geruime tijd, nog heden echter de meest voorkomende van alle talen is, maar die men dikwills bij een Geestelijke of Geneesheer moet gaan zoeken. Als eenig Vorst dit wilde, zo zoude het hem gemakkelijk vallen, om deze taal weer levendig te maken; hij behoefde hiervoor, zelfs al het Latijn van zijn Land in een Stad te bepalen, en te belasten, dat men daar niet prekte, niet pleitte, geen Schouwburg opende en speelde, dan in 't Latijn. Ik denk wel, dat het Latijn, dat welke men daar zou spreken, niet hetzelfde zoude zijn als aan het Hof van Augustus, maar het zoude ook niet hetzelfde zijn, als dat der Poolse en de jeugd, welke uit verschillende Landen, naar zulk een Stad, zou komen, zou daar in één jaar meer Latijn leeren, dan de onze in vijf of zes in de Gregoriaanse leert. Het schijnt, dat men geen genoegzame voordeel heeft getrokken uit die pragtige Observatoria, uit die uitmuntende geledingen, uit dat groot getal bekwaamde waarnemers, welke men in verschillende plakken van Europa heeft. De meeste der Sterrekundigen geloven hunne kennis eindig te zijn, en neemen verlangt door een soort van gewoonte; de waarnemingen wegens de hoogte van de zon, van de maan, en van enkele andere Sterren, met hunne passages door de Meridiaan, die waarnemingen hebben wel haar nuttige; maar het zou te wensen zijn, dat de Sterrekundigen, Buiten die beperkingen gingen. 