Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?IndieI? / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?IndieI?.
Extract der Rekening en Verantwoording van den Penningmeester over het jaar 1903. ONTVANGSTEN. UITGAVEN. I. Saldo in kas op 1 Januari 1903. uf 3876.05 E BMR nsen‘ | f E II. Gouvernements-subsidie. . „ 2000|— I. Toei .-. .|, 1589/17 III. Contributién . . .|, 2778— | II. Wetenschappelijke doelbinden |, 500/60 IV. Rente van belegde golden; + |, 502/48] IV. Vergaderingen en populair- | V. Aandeel huurpenningen. . . |, 755— wetenschappelijke voordrachten lm 351/84 | VI. Verschillende ontvangsten. . |, 5465| V. Gebouwen en verlichting. . , 370508 3 Vi,  1903. . |, 914 585 S | | | f 9966/185 f 9966 18° AFDEELING SOERABAIA. Jaarverslag over 1903. Op Maandag 24 Augustus 1903 had in het Gebouw der Loge de oprichting plaats van onze afdeeling. Er waren destijds 13 leden der Koninklijke Natuurkundige Vereeniging te Soera- baia gevestigd, doch staande de vergadering meldden zich 21 nieuwe leden aan, zoodat de nieuwe afdeeling kon beginnen met een ledental van 34. Gaandeweg nam dit aantal toe tot 64, doch verminderde wederom een weinig, zoodat op ultimo December 1903 het aantal leden 60 bedroeg. De vergadering verkoos de heeren Dr. K. H. MERTENS, J. C. Rippers en M. F. ONNEN resp. tot voorzitter, penning- meester en secretaris van het afdeelingsbestuur. Eene regeling werd getroffen om de tijdschriften, die de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging geregeld ontvangt, ook aan de leden onzer afdeeling ter inzage te verstrekken. Aan deze leden werd een rondvraag gericht, welke der periodieken zij ter inzage wenschen te ontvangen en naar aanleiding der ingekomen antwoorden, werden de periodieken verdeeld in drie trommels, n.l. één voor Physika en Chemie, één voor Land- en Volkenkunde en Cultures, en één voor Geneeskunde en Natuurlijke Historie. Einde October begon de circulatie dezer trommels, welke nog als een voorloopige moet worden beschouwd; met 1 Januari 1904 kan eene definitieve regeling hiervan worden getroffen. Het is te hopen, dat elk lezer voor zich alsdan zal medewerken tot eene geregelde circulatie. In het afgeloopen jaar had ééne lezing voor de leden der afdeeling plaats. Het lid A. C. Kuur behandelde op den BEER 3 : gu ieu a SE = x SE dii Chi Lisa ETA NITTI TE E E E EE S ST A O a > T WA a ió "ate dida 19°" October het onderwerp: „Het essayeeren van goudertsen”, welke voordracht door een 30-tal leden der Vereeniging met belangstelling gevolgd werd. De financieele toestand der afdeeling is bevredigend, zooals uit de hieronder volgende Rekening en Verantwoor- ding blijkt. Aldus goedgekeurd door de Algemeene Vergadering op 6 Januari 1904. De Voorzitter, Dr. K. H. MERTENS. o 40: = EAT E ein Al de lu Y REKENING EN VERANTWOORDING OVER 1908. DEBET. CREDIT. Aan geïnde contributiën van 46 nieuwe leden Kosten van vergaderingen, lokaal- | over het 2e semester 1903 ad f 6.— per lid. .|f 276/—] huur, f 38110 Eee: Advertentitn sonvoctibiietten met porto's daarv 4 4808 Aanmaak ec voor tond: zending. „ 29— Transportkosten bodbentrotimil i naar Weltevreden (uus y qut. ES 2/50 ohraa » 10— Diversen, als schrijfbehoetten, drake werken, ereicht kosten voor ums 7 en ens. . i l, Bü aldo in ; ; = a. pe re de I. S. en — ì alhier ; 100) — ër b. Contanten in kas. . » 57/65 I, 157/65 TOTAAL If 276|— TOTAAL, | j 276|— | BEGROOTING VOOR HET JAAR 1904. ONTVANGSTEN. UITGAVEN. Te innen contributién van 60 leden à f 12.— TOTAAL.. f 720 Af. 790— Restitutie aan het Hoofdbestuur de helft der contributién. at 2 Yo ee over f 130. — Kosten Vergaderingen Lokaalhuur voor 6 vergaderingen f 15.— Oe lezingen, diteutenle honoraria daar à f 20.— Advertentiën en Qua atie-biljetten voor de vergade dem alsmede no SR ee á 7 " P 1 A op 12 trommels à f 2.50. Schrijfloonen, globaal. .. Diverse kleine uitgaven, als ‘schrijf- behoeften, bediendenloon, innings- cana Eg des trommels, Tr Mep vitgaven, siens ToTAAL. | | . |f Sr 40f 345 210 = Ki 60 PERIODEN IN DEN REGENVAL OP JAVA DOOR Dr. S. FIGEE. In deel XXIV der Regenwaarnemingen in Nederlandsch- Indië, jaargang 1902, zijn op blz. 480 en volgende, in Tabel VIII een reeks van getallen opgenomen, die den gemiddelden regenval voorstellen op Java voor elken dag der periode 1879—1902. Zij zijn verkregen door het gemiddelde te nemen van den gevallen regen op elken dag voor zooveel stations als waar- voor volledige waarnemingen voor de betrokken maand beschikbaar waren. Waar een enkele dag, of slechts een paar dagen ontbraken, werd zoo goed mogelijk geinter- poleerd. Het aantal dier stations, telkens aan den voet van genoemde tabel opgegeven, is in den loop der periode lang- zamerhand toegenomen; als men de eerste maanden van het jaar 1879 niet mederekent, van 70 tot 110. Een tweede tabel, welke waarschijnlijk in den volgenden jaargang der Regenwaarnemingen zal worden opgenomen, geeft, voor elken dag eveneens, het aantal stations, pro mille herleid, waarop het dien dag regende. Die getallen zijn dus een maat van de uitbreiding van den regen over Java, men zou ook kunnen zeggen van de regenachtigheid van den betrokken dag. Hier zullen zij ,,regendichtheid” worden genoemd. Verder werden, in dienzelfden jaargang, in de tabellen IX, X, XI en XII maand- en halfjaars-gemiddelden, alsmede gemiddelden voor elken dag des jaars medegedeeld, voor den regenval zoowel als voor de dichtheid. = Doordat al die getallen gemiddelden zijn voor een groot aantal stations (100 ongeveer) is aan te nemen, dat j 3 3 i | 1 : | : È E 1 i A e A plaatselijke en toevallige invloeden grootendeels geélimineerd zullen zijn. De regenval op de verschillende stations van Java loopt zeer uiteen, niet alleen wat de hoeveelheid regen aangaat maar eveneens, hoewel in mindere mate, wat betreft de verdeeling in intensiteit over het jaar. Die verschillen worden veroorzaakt door verschil in ligging in lengte en breedte en in hoogte, door plaatselijke gesteldheid, nabijheid van bergen, ligging aan noord- of zuidkust enz., zoodat aan de beide laatste tabellen, de daggemiddelden voor elken dag des jaars, geen klimatologische beteekenis kan worden toegekend. Wanneer men evenwel den invloed van algemeen werkende oorzaken wenscht na te gaan, invloeden bijv. van kosmischen aard, dan wel wil onderzoeken of het eene jaar van het andere verschilt wat betreft den regenval en waarom, dan zullen deze getallen bruikbaarder zijn dan die voor een enkel station zooals Batavia, ook al zijn de waarnemingen op zulk een plaats op de meest onberispelijke wijze verricht, omdat, zooals reeds gezegd, alle toevallige en lokale invloeden uit de gebruikte getallenreeks zijn verwijderd. Daar de waar- nemingen zich uitstrekken over 24 jaar en over 100 stations mag de waarde der verkregen resultaten gelijkgesteld worden aan die verkregen voor een station gedurende 24 eeuwen. De regenval en regendichtheid houden te zamen vrij wel gelijken tred; zij nemen gezamenlijk toe en af, doch loopen niet geheel parallel. De verhouding (R/D) verandert in den loop des jaars als volgt: Jan. Febr. Mrt. April. Mei Juni. Juli Aug. Sept. Oct. Nov. “Dee. 530, 529, 519, 483, 453, 465, 441, 411, 438, 494, 520, 522 of van 456 gedurende Mei/October tot 519 gedurende November/April. Sterker nog is natuurlijk die verandering in verhouding wanneer men haar berekent voor de afzonderlijke halfjaar- lijksche perioden van oost- en westmoesson voor elk jaar van het tijdvak 1879—1902, zooals uit tabel I hierachter blijkt. Hieruit volgt de regel: naarmate er over Java cen grooter hoeveelheid regen valt, valt die regen ook dichter, d.i. over Led een grooter gedeelte van Java, het laatste neemt evenwel iets minder snel toe. Met die onderlinge afhankelijkheid is rekening te houden bij het afleiden van bepaalde resultaten, daar van wege die afhankelijkheid de resultaten met het eene element verkregen, ook per se met het andere zouden zijn bekomen; zij bevestigen elkander dus wel, maar de waarschijnlijkheid van het resultaat wordt er niet door verdubbeld. In de onderstaande tabel zijn gegeven de grootste dage- lijksche waarden voor de beide elementen in de verschillende maanden waargenomen. Maand-Maxima. Hoeveelheid. Per dag. Dichtheid. 1883 10 Jan. 28.9 m.m. 1879 16 Jan. 971 gl 1885 9 Febr. 984. ,, 1879 5 Febr. 960 ,, 1885 11 Maait314 „ 1885 11 Maart 969 ,, 1896 14 April 25.1 ,, 1887 22 April 881 „ 1879 11 Mei 235 „ 1879 11 Mei 918 „ 1882 18 Juni 254 ,, 1879 25 Juni 863 „ 1895 3 Juli 264 „ 1895 31 Juli 802 „ 1879 7 Aug. 936 „ 1879 11 Aug. 961 „ 1893 25 Sept. 918 ,, 1879 26 Sept. 789 ,, 1894 . 31 Oct. 264 ,, 1894. 31 Oct. 894 ,, 1894 t Nov. 985A, 1894 1 Nov. 905 ,, 1885 22 Dec. 938.8 „ 1894 18 Dec. 962 ,, 1883 11 Maart 314 „ 1879 16 Jun. NI, De grootste hoeveelheid regen, 31.4 m.m., viel dus den 114er Maart 1883 (over een uitgebreidheid van 556 pro mille), terwijl de regendichtheid het grootste was, 971, op 16 Januari 1879 (met een hoeveelheid van 18.9 millimeter). Perioden van te hoog en te laag. In de bovengenoemde tabel VIII van deel 1902 der Regenwaarnemingen zijn de waarden welke hooger zijn dan de vijfdaagsche gemiddelden (voor den betrokken dag uit tabel XI afgeleid) met een "s asa sterretje geteekend. Langere of kortere perioden van te laag en te hoog wisselen met elkander af. Die perioden van te hoog en te laag worden zeker veroorzaakt door zeer algemeene invloeden welke over het oostelijk deel van den aardbol werken en zouden wellicht nader aan te geven zijn door de bestudeering van synoptische weerkaarten voor dat gedeelte van den aardbol en waarschijnlijk zou die studie aanleiding kunnen geven tot voorspelling, langeren of korteren tijd van te voren, van natte en droge perioden. Dergelijke kaarten zijn evenwel niet ter beschikking, zoodat van een voorspelling van te veel of te weinig regen, van hoeveel waarde die ook voor deze gewesten zoude zijn, voorshands geen sprake kan zijn. Hieronder evenwel zijn eenige resultaten medegedeeld van een onderzoek naar eenige algemeene eigenschappen dier perioden van te hoog en te laag. In de eerste plaats wat de frequentie betreft. In de tabel II vindt men, voor het droge en het natte jaargetijde afzonderlijk, opgegeven hoevele malen perioden van verschillen- den duur van te hoog en telaag zijn voorgekomen gedurende het tijdvak 1879—1902. Men ziet daaruit dat de natte tijd, November tot April, veel minder afwisseling vertoont dan de droge tijd, Mei tot October. De langste periode van te veel regen in den westmoesson was eene van 16 dagen, tegen eene van 47 dagen in den oostmoesson. De langste periode van te droog in het eerste tijdperk was eene van 36 achter- eenvolgende dagen, tegen eene van 125 dagen in den drogen tijd. Uit de tabel ziet men dat perioden van een enkelen dag te hoog of te laag het veelvuldigste voorkomen en dat de andere perioden des te zeldzamer zijn, naarmate zij langer duren; hun aantal volgt de gewone wet der waarschijnlijkheid. In de ommestaande tabel vindt men de waarschijnlijkheid van het voorkomen van elke periode, tot in percenten afgekort. Er is dus meer dan 50 percent kans dat een periode te hoog of te laag niet langer dan twee dagen aanhoudt. De waar- schijnlijkheid dat een periode van te veel regen vier of meer PME ou dagen zal aanhouden is minder dan 10 °/,, dat het tien dagen achter elkander te veel of te weinig zal regenen slechts een tegen honderd enz. Waarschijnlijkheid van den duur eener periode. Regenval, | Regendichtheid. Perioden Mag E p Jaar. "M EN Jaar. April. Oct. Apr. Oct. 1 dag. 33 | 30 %| 39 | 31 Yo) 24 %| 28% 2 dagen. 20 20 20 17 17 17 3 e 15 10 13 12 11 12 E 9 7 8 9 8 9 kn 6 5 6 6 6 6 B ua  en meer 2 12 6 side | 10 dagen. | Ten einde na te gaan of de perioden van te hoog geleidelijk in die van te laag overgaan en omgekeerd zijn de beide volgende tabellen opgemaakt, welke verkregen zijn door de perioden van 3 dagen, van 4 dagen enz. afzonderlijk bij elkander te voegen en te middelen. Voor perioden langer dan 8 dagen was het aantal niet groot genoeg om eenigszins betrouwbare gemiddelden te verkrijgen. SA Sat " Wa epp O MT C Gemiddelde hoeveelheid regen op Java op elken dag  | 10.0| 5.4 10.8) 4.9 | 10.7) 5.0 ge ,, |12.0 5.7|12.4] 5.3 |13.7| 4.2 11.9| 4.2 | 13.1| 3.6 | 11.8| 4.3 3 , [109, 6.5|11.9 5.3 13.6| 4.0| 11.3 4.4 | 19.1) 3.9 | 12.5) 4.2 dui 11.0 6.4 | 13.6 4.6 | 11.8| 4.2 | 19.7| 3.6 | 19.6| 3.6 ge Us 11.8 5.5 | 12.7| 4.5 | 12.3] 3.4 | 14.1| 3.4 Be 10.1| 5.2 | 19.7, 3.7 | 13.5| 3.4 9j 11.3| 5.0 12.6) 4.4 e 11.2| 5.2 Gemidd. |11.9, 6.2 11.2 5.8 12.8 48/113 4.7 | 12.1| 4.0 12.4 4.2 Gemiddelde regendichtheid  281 | 636 | 942 | 637 | 250 | 591 | 235 d'a 542 | 336 | 615 | 250 | 641 | 268 | 633 | 235 e s 565 | 312 | 623 | 277 | 639 | 227 I" 543 | 323 | 556 | 950 ge 508 | 323 Gemidd. |563,372 375 | 338 | 586 | 305 608 268 610 271 580 | 256 m d ue Men ziet hieruit dat de overgangen niet geleidelijk zijn; terwij de regenval, en ook de regendichtheid, slechts weinig meer is in het midden eener periode van te hoog dan aan het begin en het einde daarvan, is er steeds een groote sprong, van gemiddeld 6 millimeter en 184 °/o. bij den overgang van te hoog tot te laag en omgekeerd en zulks onverschillig welke de duur is van-de opvolgende periode. In de volgende tabel vindt men die grootheden voor den eersten en den laatsten dag der periode gemiddeld, waarbij dus de perioden van een en twee dagen ook nog konden gevoegd worden. Gemiddelde regenhoeveelheid en regendichtheid voor den eersten en laatsten dag eener periode van te hoog of te laag. Hoeveelheid regen Regendichtheid PERIODE. ius , e Hoog. | Laag. | Verschil. || Hoog. | Laag. | Verschil. | 1 dag 8.9 58 | 31 464 371 93 2 dagen 10.1 5.4 4,7 488 350 138 2 5 10.8 6.5 4.3 544 385 159 4.7.4 10.3 6.3 4.0 548 | 370 178 E 11.5'| 5.6 | 5.9 | 538 | 341 | 197 Bu 10.1 5.3 4.8 534 312 222 T Ux 10.7 5.0 5.7 547 308 239 hos 11.0 | 5.1 | 6.0 | 521 | 301 | 220 | Gemiddeld [11.7 | 5.6 | 6.1 | 526 | 342 | 184 į | | Deze gemiddelde hoeveelheden van te hoog en te laag zijn - blijkbaar vrij standvastige grootheden, waarvoor gemiddeld 11.7 en 5.6 voor den regenval en 526 °/oo en 342 */,, voor de regendichtheid kan worden aangenomen. De verschillen evenwel nemen geleidelijk toe. POG EE es ae REGEN. te hoog te laag verschil verschil i M, ee Om na te gaan hoe het met die grootheden gesteld is in de verschillende tijden van het jaar zijn de tabellen III en IV opgemaakt, welke de gemiddelde hoeveelheid regen en regendichtheid geven voor telkens twee maanden en voor de beide moessons. Hoewel die getallen voor dezelfde maand- groep eenigszins verschillen voor de kortere of langere perioden, komt het toeh waarschijnlijk voor dat zij wijzen op een standvastige grootheid, het aantal perioden is evenwel te klein om die standvastigheid goed tot recht te laten komen. Duidelijker komt die uit in de serién voor de halve jaren. Wij mogen voor dat standvastige getal de algemeene ge- middelden nemen aan den voet der tabel opgenomen en hieronder weergegeven, n.l.: DICHTHEID. te hoog te laag Deze gemiddelde waarden nemen geleidelijk af naarmate men dieper in den oostmoesson komt, opmerkelijk ook is dat de verschillen tusschen te hoog en te laag door het geheele jaar slechts weinig veranderen, zoodat die twee reeksen van getallen evenwijdig loopen. Uit het vorenstaande mag het volgende besluit getrokken worden: De regen over Java valt in perioden van te hoog en te laag van langeren of korteren duur, die van korten duur evenwel zijn verreweg het veelvuldigst; zij gaan sprongwijze in elkander over met een verschil in den regenval van 6 millimeter gemiddeld. Gedurende die perioden valt gemiddeld per dag een nagenoeg standvastige hoeveel- heid regen, onverschillig welke de duur dier periode mag LXIV. 4k ? E AA md 8 im AP Sen e vide i Jan.Febr. Mrt.jApr. MeijJuni. JuliAug. Sept.Oct. Nov/Dec. Nov./Apr. MeijOet. 15.6 12.8 8:9 6.2 13.6 14.0 9.2 BS. 6S I8 . 00 18 s0 b6- 18 1.4 7.0 7.1 5.6 6.5 7.6 8.4 1:9 761 668 511 355 400 675 7103 431 513 388 145 58 102 371 422 96 248 280 366 297 298 304 281 336 TT zijn, welke hoeveelheid slechts met den tijd des jaars ver- andert. Alleen in het midden der periode is een kleine verheffing (resp. vermindering) waar te nemen. Hetzelfde geldt voor de regendichtheid. Op een dergelijke wijze kan men uitzoeken de afwisselende perioden van te hoog of te laag yan een maand, twee maanden en meer duur. Het blijkt alweder, (zie bijstaande tabel): f oA iin REGENVAL. DICHTHEID. van a | as + | i 1 maand BE SUM de: | .94 2 maanden eo eg Ba poa 3 a 11 uil .] 54 4 2 3 IL £ 9 5 i 4 ES RA 6 x 1 8 oi 1 9 7 " 9 1 3 1 8 i 1 en | 1 2 9 ” gen 1 | Se Ber 10 D a 2 | u i p — — | SS 12 ” M Sm | FEF Er 13 de La ra 1 Totaal maanden Mi DI | ii 144 dat de kortere perioden van te hoog en te laag verre de. overhand hebben boven die van langeren duur. De kortste periode, die van een maand, komt verreweg het meeste voor, de waarschijnlijkheid van voorkomen van deze staat tot die van twee maanden als 32 tot 9. Het aantal perioden van E 415 te hoog en te laag is voor het tijdvak 1879 tot 1902 vrij wel hetzelfde (141 tot 147), voor de regendichtheid geheel en al (144 tot 144). Hieruit volgt, dat langdurige droge of natte perioden betrekkelijk zeldzaam voorkomen, zooals ook nog blijkt uit bijstaand lijstje, voor perioden van een half jaar en langer opgemaakt. 1879 achtereenvolgens 7 maanden te veel. 1883 ii 9 i te weinig 1888 W 6 b te weinig 1889 m 8 a te veel 1890 E ' 6 = te veel 1891 e 10 m te weinig 1896 » 7 n te weinig 1900 W 7 is te veel. 1902 is 11 5 te weinig (Januari 1903 incl.). Verband met het voorkomen van zonnevlekken. In de tabellen V en VI vindt men de afwijkingen van het algemeene maandgemiddelde voor elke maand der periode 1879 tot 1902. Zij geven een overzicht van de veranderlijkheid van den regen in verschillende jaren, welke veranderlijkheid nog grooter in den drogen dan in den natten tijd blijkt te zin. De schommelingen, d.i. de verschillen tusschen den grootsten en den kleinsten regenval, bedragen toch in de twaalf maanden 147, 192, 176, 218, 214, 283, 322, 212, 162, 234, 198 en 201 mm. Waaraan deze enorme verschillen zijn toe te schrijven is een vraag, waarvan de beantwoording- zeer gewenscht, maar moeielijk te geven is voorloopig. Zeker is het dat bij zulke groote variaties, zooals blijken zal, de veranderingen van algemeen kosmischen oorsprong vrij wel in het niet verzinken. De tabel VII geeft de afwijkingen van de regenelementen in pereenten, zoowel voor den drogen als voor den natten moesson, welke tabel een beter overzicht over die perioden Rz — 5 e ER geeft dan de getallen in de laatste kolom der tabellen V en VI voor het geheele jaar. . Tevens zijn in die tabel VII gegeven de Wolfsche betrekkingsgetallen voor de zonne- vlekken en de afwijkingen van den gemiddelden barometer- stand voor de periode 1879 —1902 te Batavia waargenomen. Men merkt bij de natte moessons (November— April) een langdurige periode van te veel regen op, van 1883 tot 1888, gevolgd door een even lange te droge periode, van 1888 tot 1893, wederom gevolgd door een zeer langdurige periode, in 1897—1898 even afgebroken, van te veel regen van 1895 tot 1902. Deze langdurige perioden van te nat en te droog zijn uiterst merkwaardig en daarvoor moet zeker een oorzaak zijn te vinden. Het is niet waarschijnlijk dat zij met het bedrag van het aantal zonnevlekken samenhangen, gelijk onmiddellijk blijkt uit de vergelijking met de getallen in de kolom zonnevlekken, waarvan die grooter dan de gemid- delde vet zijn gedrukt. De perioden van 5 à 6 jaar toch coincideeren in geenen deele met de perioden in den regenval. Ware het dat het zonnevlekkengetal inderdaad zulk een overwegenden invloed uitoefende, dan zoude die ook zeer zeker merkbaar moeten zijn bij den regenval in den drogen tijd, Mei tot October, maar juist in die maanden omen de in den natten moesson zoo scherp aangegeven natte en droge perioden veel minder duidelijk te voorschijn en loopen zelfs tegengesteld aan die in den drogen moesson. Om deze zaak nog nader te onderzoeken heb ik uit de tabellen V en VI de maanden uitgezocht overeenkomende met verschillende toenemende waarden van WoLr's zonnevlekken- getallen, deze laatsten ontleenende aan de nieuwe serie die door WOLFER onlangs op meerdere plaatsen, o.a. in Meteorologische Zeitschrift 1902 op blz. 193, is gepubliceerd. De groepen van vlekkengetallen zijn van vijftig tot vijftig genomen, en daarna nog eens in hoofdgroepen elk van 250 bij elkander gebracht. In de tabel VIII vindt men, in extenso, het resultaat dier groepeering, voor de droge en natte moessons Ari ME alsmede voor het geheele jaar. Het resultaat is inderdaad niet veel zaaks. Voor het geheele jaar, dat is voor alle maanden te zamen genomen, zou gedurende den tijd van een zonnevlekken-minimum (0—250) meer regen vallen, en over een grooter uitgebreidheid, dan gedurende de periode van grootere zonsactiviteit. Maar wanneer men de resultaten van de beide moessons afzonderlijk beschouwd, blijkt het dat deze diametraal tegenovergesteld zijn; November— April geeft een minus, Mei— October een plus gedurende de minimum- periode. Het kan toeval zijn, dat in den drogen moesson de minimum-jaren een overmaat van regen brengen en in den natten moesson niet, het kan evenwel ook zijn dat in den natten tijd andere oorzaken een meer overwegenden invloed uitoefenen en den invloed van de zonnevlekken bedekken. In elk geval zijn de uitkomsten niet zeker daar hiervoor het materiaal zich niet als het onderhavige over slechts twee zonnevlekken-cycli, maar over meerdere dient uit te strekken. Er kan wellicht bedenking tegen bestaan om bij een onderzoek als het bovenstaande gebruik te maken van de maandelijksche afwijkingen, daar toch het bedrag dier afwijkingen onderhevig zoude kunnen zijn aan in den loop van het jaar veranderlijke invloeden. Dit zal wel zoo wezen, want het gemiddeld bedrag dier afwijkingen, voor de verschillende maanden is niet hetzelfde. Deze toch bedragen in de twaalf maanden in millimeter uitgedrukt, 36, 40, 40, 43, 42, 78, 59, 36, 45, 64, 44 en 44. Slechts de maanden Juni en October vertoonen grootere afwijkingen, overigens zijn deze tamelijk gelijkmatig en het komt mij derhalve geoorloofd voor om de methode toe te passen op de afwij- kingen in stede van op de maandsommen zelve, die toch ook aan den veel grooteren jaarlijkschen gang onderhevig zijn. Het aantal zonnevlekken is over de grootere groepen, nl. die van 0/250, 251/500, 501/750 en 750/rest tamelijk on- regelmatig over de maanden verdeeld, behalve in de eerste groepen, a fortiori in de kleinere groepen van 50 nog on- regelmatiger, zoodat een invloed van de zonnevlekken- periode of een verband daarmede door de jaarlijksche variatie zeker zoude worden bedekt. De methode is ten overvloede ook nog toegepast op de maandsommen, met het hieronder- staande resultaat, het aantal malen voor elke maand periode der 1879/1902 is daarbij gevoegd. Mei - Oct. Nov.— April. Mei—Oct. Nov.—April. Jaar. i Aantal  212, 251/500 | 59.5984 54.1, 4, 5$ 81108, 573 | 204, 50/750 |.4, 3, 8, 4,10, 5 3, 2, 4 6, 7, 8 90, 203 327, .610 200, 151/rest| 55.5 1 3| 3, dA, 61790, 323 559 | 190, In de onderstaande tabel zijn de uitkomsten, langs beide wegen verkregen, naast elkander gesteld en het blijkt dat deze over. het algemeen vrijwel met elkander overeen komen, zooal niet in grootte dan toch wel wat het teeken tref betreft. Uit afwijkingen. Uit maandgemiddelden. Zonnevlekken- Regen Dichtheid Regen Diehtheid getal. Dan, n D Nov. —- April 0-30, — 4 — ' 6 —5 251—500 — 7 — 9 — 3 m6 501 - 750 +20 +19 +26 +31 51—rest + 0 + 3 — 16 — 20 Mei— October. 0— 250 +15 +31 16 +32 251— 500 eil — 22 — 8 —20 501—750 —17 — 25 —20 —38 A 751--rest —17 —30 = A —18 Jaar. 0—250 +6 +14 +6 +16 251—500 — 8 —16 — 2 — B 501— 750 + 2 — 5 — 6 —18 Dezelfde handelwijze heb ik toegepast op materiaal voor- komende in een publicatie van Guipo LAMBRECHT, eene Wissen- schaftliche Beilage zum Jahresbericht des Gymnasiums zu Bautzen, Ostern 1897, getiteld: Wetterperioden, waarin de schrijver maandsommen produceert van den regenval voor een zevental landstreken, waaronder als 6° en 7° voorkomen Sumatra met 20 stations en Java en Madoera, Celebes, Borneo enz. met 66 stations. De tabel IX bevat de uitkomsten van dat onderzoek. Uit de uitkomsten voor het geheele jaar zou volgen dat, voor alle landstreken, behalve voor Italië, gedurende den tijd der minimum-zonsactiviteit, er meer regen valt dan gedurende de maximum-periode. Neemt het zonnevlekkengetal evenwel zeer hooge waar- den aan dan neemt de regenval wederom iets toe, hetgeen het duidelijkste uitkomt voor de beide afdeelingen van Pruisen. De percentages verschillen voor de onderscheiden landstreken aanmerkelijk, zij zijn het grootst voor de afdee- lingen Java— Celebes enz.; er moet evenwel worden opgemerkt, dat de percentages voor Java en Madoera hierboven ver- kregen, aanmerkelijk minder zijn. Het algemeene gemiddelde der percentages voor alle landstreken hier beschouwd te zamen is voor de vier groepen der vlekgetallen: 2.7 %, —2.5%, —2.2% en —0.7%. De loop dier getallen doet denken aan meer dan een invloed, waarop ook het onderzoek van Dr. BucHax: The rainfall of Scotland in relation to Sunspots, in Symons Meteor. Magazine, Aug. 1903, blz. 116 wijst. De uitkomsten voor de twee seizoenen voor de hierboven genoemde landstreken, neergelegd in tabel IX geven weinig overeenkomende, zooal geen tegenstrijdige resultaten. Of dit nu moet worden toegeschreven aan het werkelijk niet bestaan van eenig verband tusschen zonnevlekken en regenval, dan wel aan het bestaan van twee tegengestelde invloeden hierbij, is voorshands niet uit te maken. Zeker is het, dat de invloed van de zonnevlekken op den regenval zoo gering is, dat zij niet mag worden verantwoordelijk gesteld voor misoogsten, hongersnood en meer dergelijke rampen. (Een volledig overzicht over de litteratuur ‚betreffende het verband tusschen regenval en zonnevlekken wordt gegeven door PAUL SCHREIBER in Das Klima des Königreichs von Sachsen, Heft VII, die Schwankungen der jährlichen Niederschlagshöhen und deren Beziehungen zu den Relativzahlen für die Sonnenflecken, uitgegeven in 1903. Dit werk wordt gerefereerd in Gaea, Februari-nummer 1904, blz. 65. Zie ook nog KLEIN in Gaea 1897, blz. 548, Gaea 1903, blz. 476 (Sonnenflecke und Regen, en Sonnenflecke, Barometrische Depressionen und Niederschläge). Krein maakt gebruik van de getallen in de bovenaangehaalde verhandeling van Gupo LAMBRECHT en vond eveneens dat in de jaren van minimum-zonnevlekken meer regen viel dan in de maximum-jaren. BucHan vond, in de bovenaangehaalde verhandeling, eene dubbele periode in den regenval gedurende een vlekkenperiode van 11 jaar, welke dubbele periode anders van aard was voor de stations in Schotland dan voor die in de zuid-oostelijke Engelsche Graafschappen. Dit laatste onderzoek kwam ter sprake bij de Afdeeling Astronomy and Meteorology van de Vergadering van de British Association te Southport in 1903 gehouden, en er werd aldaar een sub- comité gevormd om deze zaak nader in studie te nemen. . Zie Nature, November 12, 1903, blz. 43). Verband met den Barometerstand. Blijkens tabel VII is er niet het minste verband tusschen de veranderingen in den luchtdruk en de meerdere of mindere hoeveelheid regen, tenzij men wil aannemen dat dat verband in den natten tijd juist tegenovergesteld is aan dat in den drogen tijd. In de laatste periode toch (Mei—Oetober) komt een surplus van regen overeen met een te lagen lucht- druk in 19 van de 24 gevallen, terwijl in den natten tijd (November— April) in 16 van de 23 gevallen een overmaat van regen met te hoogen luchtdruk, of omgekeerd, samen- Wel oo o EE ni, x 4 È È $ Invloed der maan op den regenval. Het onderzoek naar den invloed der maan op den regenval heeft zich bepaald tot: apogeum en perigeum, 2°. maansphasen of schijngestalten en 3°, maansdeclinatie. Apogeum en perigeum. Dit onderzoek is geschied door uit te zoeken en bij elkander te voegen de dagen van apogeum en van perigeum der maan, waarbij dan ook nog werden genomen de daaraan vooraf- gaande en de daarop volgende dagen; hierbij werden wederom de beide jaargetijden afzonderlijk gehouden. De uitslag van dit onderzoek is neergelegd in onderstaande tabel: Apogeum (318 dagen). Perigeum (319 dagen). REGENVAL. Nov./April. 9.94 m.m. 10.33 m.m. per dag. Mei/Oct. $59. QAM . noo Jaar. 6.13. , D V cu. x DICHTHEID. Nov./Aprll. 578 pro mille. 590 pro mille. Medea; di. ro. Jaar. 405 ” m 408 5 ” De uitkomst is dus, dat de afstand der maan tot de aarde geen merkbaren invloed heeft; gedurende de 319 dagen van het perigeum werd in den regentijd 0.39 m.m. meer regen gemeten dan gedurende de 318 dagen van het apogeum. In den drogen tijd evenwel werd daarentegen 0.05 m.m. minder opgeteekend. Voor de geheele periode 1879—1902 (637 dagen) bedroeg ` het verschil apogeum min perigeum slechts — 0.16 m.m. Voor de regenuitbreiding zijn die verschillen (in denzelfden zin) resp. —12 "foo, 7 “foo en —3 °/oo- Maansphasen. In 24 kolommen werd opgeschreven de regenval waar- genomen op de dagen der verschillende maansphasen en j ehi ue octanten, benevens de regenval waargenomen op den daar- aan voorafgaanden en daarop volgenden dag, waarbij niet alleen wederom de beide jaargetijden, maar ook twee perioden van elk twaalf jaar afzonderlijk werden gehouden. Het resultaat van dat onderzoek, dat ook is toegepast op de regenuitbreiding, is neergelegd in tabel X, waarin men voor elk der 24 phasen de afwijkingen van den gemiddelden correspondeerenden dagelijkschen regenval en regenuitbreiding vindt. Deze gemiddelden zijn aan den voet der tabel gegeven, terwijl daarin tevens te vinden zijn het aantal lunaties voor elke periode. Een invloed, zelfs een vrij sterke, is niet te miskennen vooral ten tijde van den natten moesson, alsook in de beide perioden van twaalf jaar, en deze invloed openbaart zich zoowel in den regenval als in de regenuitbreiding. Die invloed komt evenwel eerst zeer regelmatig te voorschijn, wanneer men alle waarnemingen bij elkander voegt. Voor de 297 lunaties vindt men dan, thans in percenten van de midden-dag-waarde uitgedrukt: Phase. | Regen. er , Phase. | Regen. a % oo % % pe 4.6 i9 — 1.8 0.2 N.M 3.7 3.4 V.M. 2.5 1.3 FE 2.8 2.7 e 3.7 0.1 ~ 2.6 ds | = 3.2 1.2 1° Oct 3.2 2.2 3° Oct. | —1.5 eat uem 2.6 Io cum —2.6 — 6 = 0,0 — 0.7 e — — 2.9 EK — 4.3 —17 | LK — 6.2 —2.6 -c T gs n = cag 08 — | —40 | —28 | — —38 | —15 2° Oct. | 07 | —04 | 4° Oct. | —3.8 —0.7 o «LU —0.2 | 2.4 1,4 a 59 — Ten tijde van nieuwe en van volle maan valt er dus . meer regen en over een grootere uitgestrektheid dan ten tijde der kwartieren. Dit verschil bedraagt tusschen nieuwe maan en laatste kwartier gemiddeld 7.4 °, van den gemid- delden dagelijkschen regenval en 5 % van de gemiddelde regendichtheid. Hoe belangrijk dit percentage ook is, een praktische waarde kan men er niet aan toekennen, daar 6 °/, van den gemiddelden dagelijkschen regenval slechts 0.4 mm. bedraagt, welk bedrag in het niet verzinkt of onmerkbaar wordt tegenover de groote buien die men hier opteekent. Voor de praktijk is de invloed der maanstanden: Nihil. Maansdeclinatie. Het onderzoek naar den invloed van de declinatie der maan op den regenval werd op de volgende wijze ingesteld. Uit den Nautical Almanac werden gezocht de datums op welke de grootste aansdeclinatie viel, en die datums werden tot Batavia herleid, daarbij rekening houdende met het tijds- verschil tusschen Greenwich en Batavia, en tevens met de omstandigheid dat de regen op Java gewoonlijk wordt ge- meten des morgens ten acht uur ongeveer, en dus de opgeteekende hoeveelheid en derhalve ook de gemiddelde hoeveelheid voor Java betrekking heeft op de ten acht uur van den betrokken dag verloopen 24 uur. Die datums wer- den aan het hoofd van opvolgende kolommen ingeschreven en daaronder de gemiddelde regenval voor dien dag en voorts verder naar beneden, die van de volgende dagen tot en met den 28%" dag toe. Daar de tropische omloopstijd der maan bedraagt 27 dagen, 7 uur en 43 minuten valt de 28* dag meermalen samen met den datum boven aan het hoofd van de volgende kolom geschreven, zoodat om die reden de regen van den ggsten dag meermalen tweemaal wordt gebruikt, hetgeen ter zake evenwel niet afdoet. Op den eersten dag dus heeft de maan de grootste noordelijke declinatie, die gedurende de volgende dagen afneemt, op den Vier dag nul is en van noord an BO en tot zuid overgaat, den 144° maximum zuid wordt om daarna wederom af te nemen, den 215" wederom nul en van zuid noordelijk te worden en den 28??? ongeveer wederom maximum noord te worden. Hetzelfde werd gedaan met de regendichtheid. De getallen in dezelfde horizontale rei der naast elkander opgeschreven kolommen werden opgeteld, waarbij wederom de beide jaargetijden alsook de verschillende jaren uit elkander konden worden gehouden. In de laatste tabel worden de gemiddelden gegeven, voor de twee seizoenen en voor de geheele periode voor den regenval zoowel als voor de regen- dichtheid. Het is duidelijk dat de meeste negatieve getallen vallen na het midden der periode; wanneer dus de maan zich van het zuiden naar het noorden beweegt valt er minder regen en over een kleiner uitgestrektheid dan wanneer de beweging is van noord naar zuid. Gedurende de maanden November tot April schijnt de verandering dubbelperiodiek te worden. De getalleu loopen evenwel niet zeer gelijkmatig, zoodat de maansinvloed ook in dit opzicht zeker niet groot genoemd kan worden. Hierbij moet nog worden opgemerkt dat de maansdeclinatie in het tijdperk 1879 tot 1902 verandert van 19° tot 29°, zoodat eigenlijk, wanneer de kolommen zonder meer bij elkander opgeteld worden, de aldus verkregen uitkomsten slechts een gemiddelde geven en geen regelmatig verloop met de maans- declinatie mede. Daar de jaren met groepen van twee afzon- derlijk werden opgeteld is het eenigszins mogelijk geweest met deze omstandigheid rekening te houden en de middenwaarden voor de verschillende waarden der maansdeclinatie bij elk- ander te voegen. In; de hierachtervolgende jaargroepen, telkens van 24 lunatién, verliep de maansdeclinatie als daarachter aangegeven. 1879—1880 van 27°—24° 1884—1886 van 19"— 18^ 1880—1882 , 24—21 | 1886—1887 , 18 —20 1882—1884 „ 21 —19 |1888—1889 „ 20—23 SOT S EUN 1889—1891 van 23*— 26^ | 1895—1896 van 299—927? 1879—1880 , 23 —26 |1896—1898 , 27 —25 1891—1893 „ 26 —28 1898—1900. „ 25—22 1893—1895 , 28 —29 1900—1902.,, 22 —19 Naar aanleiding van die waarden zijn de bovenstaande jaargroepen tot twee hoofdgroepen gecombineerd, de eerste groep voor een maansdeclinatie van 18 tot 23 en de andere groep voor een maansdeclinatie van 23 tot 29, waarbij de jaar- groep 1898 tot 1900 zoowel bij de eene groep als bij de andere werd genomen. Het resultaat dier combinatie vindt men in de beide laatste kolommen van tabel XI, zoowel voor den regenval als voor de dichtheid. De variatie is in de beide “gevallen dezelfde, bij de beweging van zuid naar noord werd minder regen geconstateerd, de getallen loopen evenwel niet regelmatig genoeg om er eenige gevolgtrekking omtrent de amplitude van het verschijnsel uit te kunnen trekken. Taper |. VERHOUDING TUSSCHEN REGENVAL EN REGENDICHTHEID. Taper N. AANTAL MALEN DER PERIODEN VAN TE HOOG EN TE LAAG. E E nee | MEI —OCTOBER. | Regen. —— MÀ mji m.m. 29 — D Kal ke EA © | x | | NOVEMBER Amt: Dagen. | | Dicht- | | | Di | heid. | R/D. | | Regen. xd ni °/oo | | i mm. °/oo 80 | 0.364 | 1889—1890 | 954 | 538 110 | 0.397 1897—1898 | 257 | 532 107 | 0.410 1882—1883 | 262 509 108 | 0.419 1890—1891 | 978 | 549 155 | 0.387 1889—1890 | 285 | 562 140 | 0.437 1892-1893 | 285 228 | 0.381 1879 —1880 | 290 173 | 0.343 1891—1892 | 290 193 | 0.401 1888—1889 | 290 | 234 | 0.448 1894—1895 | 300 220 | 0.470 1898—1899 | 300 | 298 | 0.469 1900—1901-| 301 | 253 | 0.468 1880—1881 | 302 279 | 0.439 1896 —1897 | 307 290 | 0.440 1901—1902 | 310 274 | 0.479 1899—1900 | 314 983 | 0.474 1886—1887 | 315 337 | 0.444 1883—1884 | 318 292 | 0.515 1893—1894 | 318 341 | 0.480 1887—1888 | 329 330 | 0.507 1884—1885 | 332 370 | 0.461 1885—1886 | 336 369 | 0.491 1895 —1896 | 342 451 | 0.461 ege NOVEMBER— APRIL. | MEI— OCTOBER. REGEN. | DICHTHEID. REGEN. Hoog. | Laag. | Som. | | Hoog. | Laag. |; Som. Hoog. | Laag. | Som. 1 |212| 195| 407 146 179 | 325 111 | 125 | 236 2 | 134) 109 243 74,107 | 181 95, 65 | 160 3 87 | 95 | 182 71| 59 [130 45, 31¡ 76 4 52| 57|109 48 48, 96 36| 23| 59 5 41| 36, 77 37| 29| 66 18| 23| 41 6 25| 20| 45 33| 16| 49 20| 14| 34 T 33, 20, 43 23; 14| 37 111 201 31 11| 22| 33 15| 14, 29 A 171: 26 11, 23; 34 12| 16| 28 12| 14| 26 41-01. 18 10| 12| 22 6 5| 11 4 73 LE 9 5, 14 6 5| 11 1 5 6 6 6, 12 5 3 8 3 4 7 7 1 8 3 4 7 6| 3 4| 4| 8 3 3 6 1 1 2 X 2) 9 gi 2 4) 2 6 5 2 7 2 7 9 am 1 1 1 1 2 2 3 5 um 2 2 aj 4 = 61:6 —| 1| 1 aa =| -3| 2 ~| 8| 3 1 5 “rl eit id md 1 ti 3 4 —|-|- E 11 s —|-|- lello 1 — 1 3| 1| 4 —-—|—|- E 1 Li en 1 — | — — zj — 1 1 3 dii] 1 — 1 T7 4| 4 ut 1 1 — || — 1 1 —|—|— — = 1 I a bod oF C) DO + 0) ra iI: N Ol ra rd bi Va Ot ml | DICHTHEID. ‚Hoog. Laag. Som. 167 — ` bel DO Pa bei ER e ri be bi Ein 3 On Ot C | MEI— OCTOBER. Hoog. Laag. | Som. | se - (Vervolg). DICHTHEID. NOVEMBER—APRIL. AANTAL MALEN DER PERIODEN VAN TE HOOG EN TE LAAG. REGEN. | Hoog. Laag. Som. | i | | | Dagen. [PIE IV ILL LIE SARRI S 4° 1) 0L 0 d rl & 198 Vp gp ELLE ELLE te en | | t { | N | t 2 1 I 520 525 11045 | ‚619 619 1238 ERR EEDE GEen 2 3 6 T 8 9 1 6 7 48 9 0 1 54 7 3 1 2 87 90 91 101 125 : GEMIDDELDE DAGELIJKSCHE HOEVEELHEID REGEN BIJ TE HOOGE PERIODEN VAN VERSCHILLENDEN DUUR. OF TE LAGE TE HOOG. TE LAAG. PERIODE. Jan. | Maart| Mei | Juli | Sept. | Nov. | Nov. | Mei Jan. | Maart| Mei | Juli Sept. | Nov. | Nov. | Mei Febr. | April. | Juni. | Aug. | Oct. | Dec. | April. | Sept. Febr. | April. Juni. | Aug.  12.1: 12.6) 5.1 9.6| 7.8| 3.8| 1.7, 2.8| 8.2| 8.6| 2.9 2 dagen 15.3| 12.0 8.1| 44| 5.9, 13.5) 13.8, 6.4 9.51 66) 3.21 151 2.6| 7.6| 821 26 3 y 15.01 12.2) 9.11 5.7) 7.1) 13.3) 13.4! 7.3 9:11 A6 3.11 1:31 2.6| 69| 7.5| 2.6 A 15.4 12.61 9.7| 5.8| 6.8| 13.4 13.8] 7.4 8.44| 7.1| 2.5| 1.2| 2.3| 6.4, 7.3| 2.0 B ag 16.31 13.7, 7.9| 5.8| 11.2 14.6 14 8| 8.3 701 6.4| 3.0} 1.0] 2.0| 6.2| 6.6| 2.1 6 17.1) 12.2! 7.6| 4.1| 7.1|14.5| 14.9) 6.9 8:2: 60| 2.2) 191 1.9) 6.3, 6.6| 1.9 (gig 16.31 13.5) 7.5| 7.1| 8.2 13.7 14 4| 7.7 71.61 4.1) 9.4| 0.6| 1.3] 7.2| 6.7| 1.5 8 y 17.1 14.5! 8.9| 4.9 | 10.6) 13.1| 14.3, 8.2 81 61] E810.7| L6| 5.9| 6.6) 1.3 9 4 16.0, 148 11.0; 5.9| 5.9 15.0| 15 5| 7.2 si 591 £31 0.9) 1,51 5.1, 6.1| 1.3 10% 17:8 13.9 10.8 6.8| 8.1 10.3) 13.0} 9.2 6.6| 6.4| 2.11 0.7} — | 5.4| 6.1| 1.2 31 5 16.0 10.8 9.6, 6.1| 10.6, — | 13.4 8.6 8.7| 3.9] 0.71 0.8] 1.5| £6| 4.7| 1.1 B j — | — | 8.9 5.8| 8.3| 15.7) 15.7| 7.5 7.1| 42| 14| — | — | — | 5.4) 1.4 8 75 — 114.8, 10.7| 6.9] — | — |14.8| 9.5 7.9| 2.9| 2.2| 0.3| 1.8| 5.2 5.3 | 1.9 14 T 15.9 19.1; — | 5.6| 6.9: 14.6, 14.8, 6.5 5.9) 5.8| 1.61 0.9| — | — | 5.8| 14 36 j 13.5 92 =|=|— 135 9.2 —|-—|—|—i|—|—145|— el. meer | — | 15.7] 10.0] 7.7 112.3! 14.11 14.7) 9.6 7.21 aal 1.0| 0.5! 0.9! 45] 4.7| 0.7 | | | e À | * Alg. gemidd. 15.6 19.8. 8.9| 6.2 m 13.5 14.0 9.2 | 8.2 |  