Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 1 Van de vroegste tijden tot op het jaar 900 na Christus
waar na zeven uren zoo veel volks werd binnengélaten, als het bevatten kon, en alwaar uit ruwe oude planken een schavot was opgeslagen over de trap der groote zaal, in dier voege, dat de vensters tot doorgang dienden om er gelijkvloers op te komen. Daar stortte men een hoop oud graauw zand neder. Maar men had vergeten een doodkist te bezorgen. Dus werd er een gemeene kist gehaald van het gewone schavot op de Plaats, welke bestemd was geweest voor een Franschman, die een manslag kad begaan, | maar van den Prins vergiffenis’ had bekomen. Op die doodkist zag men twee soldaten zitten, spelende (zegt men) wie de ziel van orpxwsAnwEvELT zou hebben, God of de duivel. Even vóór acht uren kwam watagvus den Advokaat waarschuwen, dat het tijd begon te worden. Dadelijk was hij bereid om te gaan, en nadat een der predikanten nog eerst een gebed gedaan had, nam warazvs, die hem niet op het schavot zou vol- gen, afscheid van hem, en zeide hij de beide andere predikanten, den Provoost, zijnen knecht en de twee soldaten, die bij hem gewaakt hadden, vaarwel met het geven van de hand. Zoo ging hij tot voor de kamer der Rechters, Maar de Heren waren nog niet gereed, en de veroordeelde moest weder voor een half uur naar zijne kamer terug, waar hij den pijnlijken tijd doorbracht met in zijn Fransch Psalmboek te lezen. Toen men hem eindelijk voor goed kwam roepen, en hij de kamer verliet, had hij nog een vriendelijk woord voor den Provoost: » Heer geweldige, zeide hij, ik ben u altijd een goed vriend geweest’ Welk woord de man met meêwarigheid beantwoordde. Nu werd hij beneden op de Rolle van ’t Hof gebracht, waar de vier en twintig Rechters gezeten waren met de drie Fiskalen en den. Secretaris pots, Voorts stonden er eenige leden der Staten-Generaal als toeschouwers in de zaal, De Secretaris las de sententie De sententie hem voorgelezen. voor. Dit stuk is voor dengenen, die-de ware beteekenis en toedracht der daarin op- _ gehaalde feiten kent, eene “aaneenschakeling van valsche soms lasterlijke beweringen’, van nietige aanmerkingen en van aantijgingen op grond van openbare door nooddwang ge- vorderde handelingen, bij welke hij, al waren zij strafbaar geweest, de wettige Regering van twee Provinciën tot medeplichtige zou gehad hebben 1, Men dichtte hem daarin 1 Een on andermaal gewaagt de -seutentie van oLpmNBARNEYELTS cemplieen, Des noods zou nren daardoor de andere gevangenen’ of enkele voortvluchtigen kunnen verstaan, maar, waar het ge- bearde te Utrecht vóór het afdanken der Waardgelders wordt opgehaald, wordt gesproken van HOCEMOEETS, 6RQTIU en eenige anderen. Was dat feit zoo misdadig, en volgens carcetors mede- deeling (ILL, p. 84) had het de sehaal tot het uitspreken van het vonnie des doods, zelfs bij eenen Junius, doen overslaan, dan. hadden die andere, en — — TORENVLIET van Leiden, mede terecht behooren te staan. 29 * 228 ALGEMEENE GESCHIEDENIS PR EEE EA 1618— op een paar plaatsen een aanslag toe tegen de veiligheid van het Land en het opzet 193. om de Kerk en de Staatsregeling in verwarring te brengen; maar men had den moed niet van zamenspanning met den buitenlandschen vijand te gewagen 4. En op zulke overwegingen, dit was het besluit, veroordeelen de Heren Rechters den gevangene »om gebracht te worden op het Binnenhof ter plaatse daartoe bereid, en aldaar geëxecuteerd te worden met den zwaarde, dat er de dood na volgt. En verklaren alle zijne goederen verbeurd.” Geen wonder, dat men onder het lezen van dit lange stuk den Adrokaat zich op zijn stoel had zien keren en wenden, en somtijds oprijzen als om iets te gaan zeggen. Hij voelde zich gedurig genoopt verklaring te vorderen, of zich over misduiding te beklagen, of eene volstrekte ontkenning tegen hetgeen bij hoorde beweren over te stel- len. Doch de Secretaris las voort, totdat bij aan het gruwelijk besluit van al die drog- redenen en onrechtvaardige beoordeelingen gekomen was. Toen besloot de Advokaat al wat hij had willen zeggen in deze woorden: »De Rechters zetten veel in mijne sen- 1 Had men van zamenspanning met het Buitenland gewaagd, spoedig had men kannen verwach- ten, door de een of andere Buitenlandsche Mogenheid tot rekenschap geroepen en voor het oog van Europa beschaamd te worden. Daarom liet men dien laster aan onderhandsche mededeelin- gen over, en gaf te verstaan, dat er nog misdaden ten laste van OLDENBARNEVELT waren, die niet in de sententie stonden. In de aanteekening ten dage van den 134€ Mei in het Register der Resol. van Holland, staat, dat de Advokaat is onthoofd »om redenen in zijne sententie uitgedrukt. en andere.” En camLETON schrijft (111, p. 83) tien dagen na oLpensanneveLTs dood, dat de brief, dien de Staten-Generaal aan de Provinciën schreven, iets meer dan de sententie bevatte. »Het bewijs,” voegt hij daarbij, » van de verstandhouding van BAANEVELT met den vijand, is, naar ik verneem, een zeker pakket met brieven en andere papieren in eijferschrift, waaruit schijnt te blijken, dat hij vóór het Bestand eene geheime onderhandeling had met een aanzienlijk koopman » die in het vijandelijke Land woonde, en wiens weduwe na den dood van haren man die brieven en geschriften voor den dag gebracht heeft, Zij behelzen de gansche reeks der plannen en maat- regelen ten behoeve van het Bestand, en verscheidene dingen, die aanleiding geven om te gissen, dat BARNEVELT met de veranderingen, die hij sedert het Bestand in de regering ingevoerd had, reeds toen het voornemen had de Provinciën onder het juk van Spanje terug te brengen,” Stel- liger bewijs kan men niet verlangen van de ongerijmdheid van den laster, die den Advokaat als schuldig aan landverraad wilde doen voorkomen. — In de sententie wordt gezegd, dat de Advo- kaat, »zonder voorweten van iemand van de Provinciën, zekere notable aangeboden alliantie, waaraan de Republiek ten hoogsten was gelegen, had afgeslagen.” Hiermede kan, gelijk het mij voorkomt , niets anders bedoeld zijn dan eene alliantie met de Fransche Prinsen tegen het Bewind van de Regentes. Zoo zou er toch eenige zinspeling in de sententie voorkomen op de betrekking tusschen den Advokaat en den afgedankten Gezant te Parijs, agRssen, van wiens grieven voor het overige in de sententie geen gewag wordt gemaakt, zeker om niet te verraden dat die veete niet weinig had toegebracht om de zaak zoo ver te brengen. DES VADERLANDS. 2 29 tentie, dat zij uit mijne bekentenis niet sullen trekken. Dat men die daarbij voege.” _ 1618— De vergelijking, meende hij, tusschen hetgeen hij bekend had en hetgeen- hem hier te — !9?*- laste gelegd werd, was voldoende om de onrechtmatigheid van het vonnis te bewijzen. Dat hij ter dezer zake niet meer woorden gebruikte, getuigt van eene verbazende zelf- beheersching. Voorts zeide hj: »Ik dacht, dat zich de Heren Staten-Generaal verge- neegd zouden hebben met mijn ljf en bloed, en dat zij het goed, dat er is, mijne huisvrouw en kinderen zouden hebben laten behouden.” Het was niet mogelijk zijnen dood duidelijker eene voldoening te noemen, niet voor de Justitie, maar voor de Staten- Generaal, en te kennen te geven, dat de Rechters zich als werktuigen hadden laten gebruiken om hun die voldoening te verschaffen. En eindelijk in het volle gevoel, dat, — terwijl al wat hij gehoord had, slechts van vergrijpen en misdaden en van zijnen haat tegen het welzijn van zijn Land gewaagde, — als de slem der waarheid en des rechts hier had kunnen klinken, zijne liefde en opoffering voor de Republiek geroemd, en al wat hij goeds en groots tot het behoud der Provinciën en ter verzekering van haren bloei en haar aanzien verricht had, niet verzwegen zou zijn, — in één woord, dat hij dank verdiend had en geene straf, riep hij uit: »lIs dit het loon voor drie en veertig jaren dienst, die ik den Lande gedaan heb?" Dit was OLDENBARNEVELTs vonnis over zijne Rechters, en het is niet te verbergen, wie der beide partijen de rechtvaardig ge- vonnisde was, hij of zij! Reeds hadden de Rechters genoeg gehoord. Ook stond, nadat hij dit gesproken had, een hunner op, het was de Heer vooor, en zeide: » Uw sententie is gelezen,” en met de hand wijzende, voegde hij daar bij: » Voort, voort!” Er behoorde een zeker soort van moed toe om OLDENBARNEVELT, dien men dagelijks op het tooneel van zijne grootheid gezien had, dus de deur te wijzen, die hem op het schavot zou brengen. — En OLDENBARNEVELT ging. Hij wist, dat niet een nietig mensch hem verwees, maar dat hij thans moest toonen te kunnen sterven. Tegen dat hij het schavot naderde, gaf zijn Zine houding bediende hem den arm, en bij den aanblik van den slechten toestel van zijn geweldigen — dood, zeide hij nogmaals, thans meer op een toon van bittere scherts: » Dit is een schoone belooning voor mijn drie-en-veertigjarige trouwe dienst, aan de Landen gedaan!” Inder- daad, hier had een wonder plaats, of mag het geen wonder heeten, dat eene natie zich zoo ver laat vervoeren, dat zij den man, die alles voor haar heeft veil gehad, en haar eer en schatten heeft doen verwerven, na hem zijn goed ontnomen te hebben, het schavot tot loon verleent. Dat wonder te zien, en niet aan de eeuwigheid te gelooven, is het werk van een redeloos dier en niet van een mensch. — Een der predikanten, die hem naar het schavot verzelden, het was LA moTTE, sprak, toen hij hem die woorden hoorde zeggen: » Mijn Heer, het is nu geen tijd om daarvan te spreken; maar bereid a tot God!" Zou bij waarlijk in ernst gemeend hebben, dat er voor hem nog een bijzondere voorbereiding tot de eeuwigheid noodig was? — OLDENBARNEVELT zweeg. Op zijn stokje 230 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618— Steunend en, thans niet meer geleund op den arm van zijn knecht, ‘het schavot .betre- Aes dend, sloeg bij de oogen ten hemel, en zeide: ».0 Ged, wat komt er:van den mensch: |"? Hij dacht niet meer aan zich zelven: hij daeht slechts aan het gemeene lot der mensche- ljkheid, in een ongeval als het zijne geopenbaard. Dat was een roerende. gedachte! En dan dat volk te zien in dichte rijen om zijn schavot gesehaard , en die Nederlandsche soldaten, door de. veerkracht, die hij in de Republiek wekte, in staat gesteld om in zoo menigen strijd tegen de Spanjaarden aangavoerd te warden, — De aanblik van eene schare, door eenig voorwerp van openbaar vertoon bijeengebracht, ‘heeft altijd iets dat een soert van medelijden opwekt hij den man, die voor de schare, maar niet met haar voelt. En voor welk een sehouwspel was zij hier bijeen! Geen wender dat OLDENBARNEVELTS gansche houding van ontroering getuigde: hij zeeg met zijne armen op de leuning van ket schavot, en zeide tot zijnen dienaar: » Is er geen stoel of kussen — om te knielen.” Tegenover de grootheid Gods, in dit éénig oogenblik aan zijnen geest geopenbaard, kon hij niet in staande houding blijven. Voordat er een stoel of kussen kwam, knielde hij reeds neder op de bloote planken. Nu kon ra morre toetreden en de gelegenheid waarnemen om op zijne wijze te bidden, omtrent pen vierendeel uurs lang, terwijl OLDERBARNEVELT onder het geknield liggen door zijn dienaar werd opgehouden, Toen de stem van den Predikant ophield, rees hij op: de ontroering was voorbij, en » Mannen" zeide hij tot de schare, »gelooft niet, dat ik een landverrader ben: ik heb oprecht en vroom ge- handeld, als een goed patriot, en die zal ik sterven!” — Door goed pafriet verstond hij dengenen, die door geen zelfzucht of sectegeest im. de behartiging van de belangen des Vaderlands op een dwaalspoor wordt geleid, Zoodanig eemen, zeide hij, heb ik mij betoond, en als zoodanig zal ik sterven. — Nu was zijn laatste afscheid van zijn Land en Volk genomen, en hef oogenblik. daar. Hij liet zich. doer zijn knecht van zijne bovenkleederen entdoeB, en op den beul wijzende, zeide hg: »dat die niet aan mij kome!” O kinderlijke kieschheid van den ouden man, die sich nimmer met zulk slag van menschen, zelfs niet in de gedachte, gemeenzaam had gemaakt! Duarna eischte hij de dankerkleurige fluweelen muts, die hij zijnen knecht tot. dat einde had laten mede- nemen, én trok se zich met trillende vingeren ever de oogen, zeggende: » Heer, wees mij, uwen aomen zondaar, genadig.” Naar het. zand gaande, sag hij op nieuw ten hemel met de woorden: nJzzus onaistus šal mijn leidsman zijn. Heer, ontferm u miner! Heer God, bemelsche Vader, ontvang mijnen geest!’ Toen hij nu wilde ne- derknielen, was alles nog niet naar behooren, Hij moest zich naar een anderen kant richten, opdat de zon den beul niet in de oogen zou schijnen. Alstoen den slag wach- Zijn dood en tende, zeide hij, » Maak het kort! Maak het kort!” en tem onloechenbaren bewijze, — dat hij met eene fiere. houding en met moedig biddend opgeheven handen den dood ontvangen had, hieuw de beul hem met he& hoefd enkele vingertoppen af, Zijn bloed werd door de naaste omstanders met hunne neusdoeken opgenomen, of met het zand DES VADERLANDS. 351 ee er en stukken hout, van de planken en de leuning afgesneden, medegedragen. Het ligchaam en het hoofd werden in de gemelde doodkist gelegd en in de hofkapel ge- bracht. Ook meldt canrzron, dat hij zich in het uiterst oogenblik de muts met zulk een driftige woede over de oogen trok, dat hij zich met de nagels in het gezicht kwetste, en dat de toeschouwers dit zijn beven en zijne bleekheid meer aan verontwaardiging en woede, dan aan vrees en zwakheid toeschreven. Wederom eene beschouwing, uit dezelfde bron geweld. Woede legt geene nederige en geloovige gebeden, maar hatelijke en onwijze woorden op de lippen. Bauparar geeft er ons een bewijs van. Hä schrijft (Memor. XI, 61.), met betrekking tot de omstandigheid, dat de beul den terechtgestelde tegelijk met het hoofd eenige vingertoppen afbieuw: » Velen hebben geoordeeld, dat dit door een rechtvaardig oordeel Gods was geschied, als aanwijzende en straffende BARNEVELTS meineedigheid, die den eed was te buitengegaan, dien hij met uitgestrekte vingeren den Landen had gedaan, maar niet gehouden.” — In het Register der Resol. van Holl. staat op den 13° Mei 1619 het bericht der terechtstelling aangeteekend met het opschrift: » Onthoud de memorie!” d. i. bewaar de gedachtenis, Dit bericht eindigt met de woorden: »een man van grooten bedrijve, besogne (d. i. vruchtbare werkzaamheid), memorie (d. i. verstand) en directie (d. i. beleid), ja sin- gulier in alles. Die staat zie toe dat hij niet valle, en zij God zijne ziele genadig, Amen!” Verhevener is een gebed van den stervende voor de achterblijvende moordenaren, dan van de achterblijvende voor den gestorvene, wiens plaats men heeft ingenomen of gereed is in te nemen, — Voor hem na 1618— 1631. 232 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Ee Toen OLDENBARNEVELT door dien roemvollen dood aan de staatszorgen was ontheven, was het de voornaamste zorg der Rechters en der Staten-Generaal, hoe nu met de drie Bejegening der andere Gevangenen te handelen. Het wenschelijkste was voorzeker, dat zij vergiffenis andere Gevange- nen. vraagden. Daardoor zouden zij zich zelven schuldig erkend, de maatregelen tegen hen genomen gerechtvaardigd, en de Rechters ontheven hebben van de noodzakelijkheid om op den weg der wreedheid voort te gaan. Ten dien einde moest men den Gevangenen de uiterste vrees aanjagen, en door het bevorderen van de meening, dat geen ander lot dan dat van OLDENBARNEVELT hun deel zou zijn, ten minste hunne betrekkingen trach- ten te bewegen om voor hen vergiffenis te vragen. Daartoe moest dienen, dat men het schavot liet staan en de beulen in den Haag hield en den Gevangenen zonder de minste verzachting de terechtstelling van OLDENBARNEVELT en het vonnis tegen LenerseRGs lijk liet ter oore komen !, Terwijl de noodige tijd gelaten werd om deze middelen te laten wer- ken, deden de Staten-Generaal hun best om den laster tegen den persoon van den te- rechtgestelde meer algemeen ingang te doen vinden. Dit doel meenden zij te bereiken met het schrijven van een brief aan de Provincién. De toezending, namelijk, van de sententie van OLDENBARNEVELT aan de Provincién deden de Staten-Generaal vergezeld gaan van een brief, waarin zij meldden, dat hun van wege de Rechters opening gedaan was van verscheidene andere punten ten zijnen laste, waarvan in de sententie geen gewag ge- maakt was. Die punten, zeiden zij, »hadden groot bedenken gegeven, dat hij zijne oogen wel naar den vijand zou gehad hebben, en niet alleen zijne gedragingen er op had ingericht om den vijand geen aanstoot te geven, maar hem veeleer begunstigd had.” Slechts had dit, bij gebrek van in rechte geldende bewijzen, niet uitgemaakt kunnen worden dan door den beklaagde op de pijnbank te brengen, hetgeen men echter en om zijnen hoogen ouderdom en om andere redenen — voorzeker om het verbod van Graaf WILLEM LODEWIJK — had nagelaten. Toch was men, daar de uitspraak geen langer uitstel leed en de punten, in de sententie vermeld, genoegzaam waren, er toe overgegaan, om in zijn persoon een voorbeeldige straf te stellen. — Dus erkenden zij zelven, dat er slechts vermoedens bestonden, en waar zij tot het omschrijven van de misdaad komen, kunnen zij geen andere woorden vinden, dan die deels eene lofspraak inhouden (immers is het een lof den vijand in vredestijd geen aanstoot te geven), deels eene in hare on- zijnen dood te bidden had OLDENBARNEVELT aan zijn knecht verboden. DES VADERLANDS. 255 bepaaldheid onzinnige aantijging behelzen. Hoe toch en waarin kon de vijand begun- 1618— i T " , : e: 1621. sligd zijn door den voornaamsien slaatsdienaar eener Republiek, die ten spijt van den vijand in bloei was toegenomen? Doch hoe gebrekkig, ja gansch nietig hunne redeneringen ook waren, men had een voorwendsel noodig om het voltrokken doodvonnis te vergoelijken. Ook aan Frankrijk was men zoo al geene rekenschap, dan ten minste eene met redenen omkleede mede- deeling verschuldigd van den onherroepelijken maatregel, waartoe men in weerwil van — den gegeven raad gekomen was. Dit deed men bij eenen brief aan den Koning, in Bericht van os- welken men denzélfden toon volhield, dien men steeds in antwoord op Frankrijks ver- terechtetelling — toogen had aangeslagen: ook was hij weder door aznmssmw gesteld, Zijne Majesteit, dus nu me schreven de Staten, was niet onbekend met de stoornis der rust, sedert jaren reeds in de Republiek veroorzaakt door de vermetelheid van eenige weinige personen, die, hunne bediening en der Staten goedertierenheid misbruikende, eene verandering in den Staat hadden aangevangen, welke tot zijnen ondergang moest leiden. De uitvoering van zulk eenen aanslag hadden zij verhoed door de hoofden aan het Gerecht over te leveren. Maar zijne Majesleit was van eenige hunner aanhangers, vrienden en bloedverwanten, vijanden van de rust en den welstand van den Staat, aangezocht om tusschen te treden ter hunner verlossing, en, hoezeer hij hierop door de Staten behoorlijk was ingelicht, had zijn Gezant zijn heftig voorspreken slag op slag herhaald. Hieruit bleek, dat de Koning de geheele zaak niet goed had begrepen: immers zou anders zulk een rechtvaardig Vorst piet ten aanhooren van gansch Europa de voorspraak hebben willen zijn van zulke gruwelijk misdadige handelingen, van denzelfden aard (dit is de strekking van de beschrij- ving der aanslagen hier ter plaatse in den brief ingelascht) als die welke de Koning bij de opstandelingen in zijn Rijk kon waarnemen. Reeds had paaneverr die gruwelen met de doodstraf geboet, en thans hielden de Staten zich verzekerd, dat zijne Majesteit, beter ingelicht, hanne voorzichtige standvastigheid zou prijzen, en zijnen Ambassadeur zou verbieden, voortaan met zoo weinig bescheidenheid en geheimhouding als hij tot nog toe gedaan had, diergelijke of andere factien in deze Republiek te ondersteunen tegen zijnen schuldigen plicht en zijns Meesters koninklijke bedoeling aan. — Wanneer men dit schrijven leest, moet men agnssen de geluigenis geven, dat hij zijn vernuft heeft weten op te voeren tot de hoogte van zijne treurige taak, welke hem dwong gruwelen te aanschouwen te geven in handelingen, die niet alleen niets misdadigs hadden, maar tot roem en welvaren des Lands gestrekt hadden, en niets tegen zich hadden, dan dit, dat zij in een anderen zin en door andere personen verricht waren, dan zijn belang medebracht. — Doch al die woorden troffen geen doel. Frankrijk had gedaan, wat het gemeend had te moeten doen, en veranderde zijne meening niet, terwijl het zich getroostie zoo weinig geslaagd te zijn. Du mauren kreeg weldra een brief van zijn Hof, waarin zijne Majesteit en hare Raadslieden zich eenstemmig uiterst verstoord ver- III Dzzr. 3 Srur, | | 50 1618— 1621. 251 ALGEMEENE GESCHIEDENIS E s — klaarden, dat men zoo weinig acht had geslagen op hunnen welmeenenden en gematig- den raad: de beide Gezanten (zoo pu wAvnrER als sorssise) hadden niets gedaan, dan overeenkomstig den hun verstrekten last; ja, pu maunren had nog niet eens van al de vrijheid gebruik gemaakt, die hem verleend was om in deze zaak krachtdadig op te treden, en, wat dat laatste schrijven der Staten aanging, men vond er geen spoor in van den eerbied, met welken men vroeger den Koning gewoon was te bejegenen. Ook herkende hij en zijne raadslieden er lichtelijk den stijl in van dat zelfde onwaardige voorwerp, dat uit Parijs was weggejaagd, en zijn best deed om verandering te brengen in het verbond, waarmede Zijne Majesteit hen had vereerd. Hiermede bedroog die persoon kennelijk hen, die op hem vertrouwden, en zij zouden de bittere vrachten plukken van de slinksche en vermetele maatregelen, in welke bij den Staat inwik- kelde !, — Voorwaar er behoorde moed toe om zulk eene verdiende bejegening te trotseren. De middelen, beproefd om de overige Gevangenen tot het vragen van genade te brengen, baatten niet. Evenmin zij, als hunne betrekkingen, wilden zich dus onteeren. De huisvrouw van tuco pe Groot zeide van haren jongen man, van den vader harer kinderen: » men sla hem ’t hoofd af, zoo hij het verdiend heeft.” En mocxzasExTS verklaarde aan drie van de Rechters: » Indien mijne huisvrouw en kinderen voor mij vergiffenis verzoeken, zal ik daartegen protesteren. Ik behoef geen vergiffenis. Laat de Sententie van justitie plaats hebben. Denkt niet, Mijne Heren, dat ik met vergiffenis te verzoeken, DE GROOT, uwe handelingen tegen mij zal rechtvaardigen 2.” — Dus moesten de Rechters met hen tot eene beslissing komen. De sententiën van De GROOT en HOGERBEETS werden op- gesteld, en den 18%" Mei lieten zij eerst pr GROOT als een misdadiger op de rol ko- men, waar hij, gelijk hij zelf zegt 3, »de eer der jastitie zoo dikwijls bewaard had." Hier werd hem zijn vonnis voorgelezen, waarin hem geen enkele andere handeling kon verweten worden, dan die hij als ijverig en bekwaam dienaar op last en in den geest van bevoegde Overheden verricht had, en waarbij hij niettemin, als ten spot van alle recht en rede, veroordeeld werd »tot een eeüwige gevangenis en dierisvolgens gebracht te worden in eene verzekerde plaats, door de Staten-Generaal aan te ‘wijzen, en aldaar zijn leven lang gehouden en bewaard te worden.” Als tot toegift verklaarden de Rechters al zijne goederen verbeurd, en beroofde men mitsdien hem en de zijnen van zijne bezittingen, die, schreef hij later, » weinig waren en zoo eerlijk gewonnen als eenige in het geheele Land 4.” Deze uitspraak was in zekeren zin nog ‘wreeder, dan die welke orpenBARNEVELT getroffen had. Het lange roemrijke leven van den Advokaat 1 gaanpr, Rechtspleg. bl. 185—191. 2 BRANDT, Rechtspleg. bl. 206. 3 Verantw., Opdracht bl. 11. 4 Verantw. t. a. pl. DES VADERLANDS. 259 WE had men niet kunnen te niet doen; maar pm GBoors leven vernietigde men met dit vonnis: men verbrak den band, die hem met het werkelijke leven en met zijn Vader- land verbond, men doemde hem tot de rol van den letterkundige, die geen gedachte uitspreken kan, wier openbaarmaking niet van de willekeur van kwaadwillige of onbe- voegde keurmeesters afhangt, — Onder het aanhooren van het vonnis sprak pz GROOT geen woord. De aandacht, met welke hij luisterde, en die de scherpte van het oordeel raden deed, aan hetwelk zijn onoverwonnen geest de redenen der Rechters onderwierp, was voor hen beschamend genoeg, zoo zelfs, dat velen hunner onder het lezen de oogen van hem afwendden. In zijne kamer teruggebracht, was zijn gevoel van de machteloosheid dergenen, die slechts het aardsche leven konden dooden, zao diep, dat hij zeide: » Er staat in de sententie van een eeuwige gevangenis; maar ik ken geen slraf voor eeuwig dan de hel? 1, Bovendien pg Groot was jong, en zijn blik voorzag voorzeker gebeurtenissen, den dood van Prins maurits, den invloed van Prins HENDRIK, het ontwaken uit den roes, die thans de geesten bevangen hield: kortom hoe veel kon er voorvallen, dat aan die zoogenaamde eeuwige gevangenis een eind kwam maken! Daarna zou aan HOGERBEETS het vonnis voorgelezen worden. Vooraf vraagde hij iets in het midden te mogen brengen. Hij was voornemens de Heren te verzoe- ken eerst nog kennis te nemen van de aanmerkingen, die hij op zjn eerste en tweede verhoor gemaakt had, en hem te kennen te geven, welke punten uit zijne bekentenis men hem te last wilde leggen, opdat hij zich daarover met advokaten beraden en daarna zijne behoorlijke verdediging inbrepgen mocht, Bepaaldelijk zou hij diegenen onder de Rechters, wier partijdigheid hen onbevoegd maakte, alsnog hebben willen vermanen, hun geweten niet met deze handeling te bezwaren. = Doch men weigerde hem het woord en ging terstond over tot het doen voorlezen der sententie, die niels anders bevatte dan eene herhaling van het tegen pE Gaoor uitge- sproken vonnis met weglating van al wat van de voorgewende misdrijven van dezen staatsman niet op hem toepasselijk was. Slechts twee bijzonderheden had men gevonden om die ledige vakken te vullen: namelijk dat hij »uit eigen beweging in besprek ge- ` weest was om de stad Woerden te doen verzekeren, en dat met nieuwe soldaten, over welke hij achite dat de Magistraten van de steden beter gezag hadden, en van welke zij meer verzekerd waren dan van het gewone garnizoep.” Het is waarlijk alsof de Rechters met de opgave dier beweegreden van de als misdaad aangerekende handeliog zich ten taak gesteld hadden om zijn doen te rechtvaardigen: immers hadden HOGERBEETS en de geheele partij van de Edelen en van de meerderheid der Steden van Holland toen ter tijd alle reden gehad om de gewone troepen te mistrouwen. De andere bijzonderheid is deze, dat men in November 1617, toen hij, na twintig jaren lang 1 c, BRANDT, Hist. v. °t Leven v. B. pz cRoor, bl. 207. 50 * 1618— 1621. Sententie van HOGERBEETS. 1618— 1021. 236 ALGEMEENE GESCHIEDENIS als raadsheer in den Hoogen Raad een toonbeeld van een rechtvaardig rechter ge- weest te zijn, te Leiden in de Regering gekomen was, aldaar op middelen bedacht _ was geweest om den Prins, van wien men grond had eenen aanslag te duchten, uit de stad te houden. Dit voerde men aan zonder eenigermate te doen blijken, dat mocza- BEETS meer dan zoo vele andere leden der Leidsche Regering, die men ongemoeid liet, de verantwoordelijkheid van dat besluit moest dragen. Toch eindigde het vonnis met de verwijzing tot eeuwige gevangenis en verbeurdverklaring van goederen. HoczmsxETS vermocht zoo veel onredelijks niet te verduren. Hij zeide zonder omwegen: dat men in meer dan één punt eene onware uitlegging aan zijne bekentenis gegeven had, en verzocht, dat men dit herstellen zou. Men beval hem te zwijgen. Toen verklaarde hij de Rech- ters voor leugenachtige beschuldigers, terwijl hij, met de hand op de borstslaande, een tweetal versregels van den Latijnschen dichter nonatrus aanhaalde, waarvan de strek- king is, dat de bewustheid van onschuld en de gerustheid des gewetens een onoverwin- nelijk bolwerk moet geacht worden !. Hij ging henen, en liet de Rechters ontsteld achter. Twee Leden van de Staten-Generaal kwamen nog dienzelfden avond bij hem en onderhielden hem scherp over de woorden, die hij na het vernemen van het vonnis gesproken had, en ontzagen zich niet hem en de zijnen met wraak te dreigen, Dit was den man te zwaar om te dragen, dat hij in zijne vrouw en kinderen, die hij na negen maanden smachtte weder te zien, zijne vrijmoedigheid zou-moeten misgelden. Hij be- greep, dat hij voor de boosheid zijner vijanden bukken moest, en schreef een briefje aan de Staten-Generaal, waarin hij zijn leedwezen over de gesprokene woorden betuigde en daarvoor vergiffenis verzocht, terwijl hij als oorzaak dat hij zich dus had uitgela-” ten, van ontsteltenis en verrukking des verstands gewaagde ?, — Met dit briefje gewa- pend, strooide men uit, dat mocxRsEETS nu zelf de rechtmatigheid: van het vonnis erkend had. Dit lag echter ganscheljk niet in zijne woorden, en ten overvloede legde de veroordeelde eene schriftelijke verklaring af, waarin hij die uitlegging, aan zijn briefje gegeven, ten stelligste verwierp 8, Loves Hic murus aéneus esto: Nil conscire sibi, nulla pallescere culpa (mosar. Epist. Lib, I. Epist. I, v. 60, 61). ? Deze woorden verrukking des verstands doen denken aan de ongesteldheid, van welke boven gesproken is bladz. 85, Noot 3: memorie in de daar aangehaalde woorden beteekent geestvermo- gens, en CARLETON verhaalt werkelijk, dat moozmsERTS toen teekenen van waanzin zou gegeven hebben: hij sprak, namelijk zijne kinderen aan, alsof zij tegenwoordig waren, en handelde alsof bij in zijn huis was. Doch later herhaalde zich zulk eene verbijstering niet, en men hield het er voor, dat hij zich opzettelijk dus-had aangesteld, om te eerder de oppassing der zijnen te ver- krijgen (cantetos 11, 379, 380 lll, p. 10). 3 BRANDT, Rechtspleg. bl. 219—229. -. Nd ALGEMEENE GESCHIEDENIS ‘u zu. ch n imn MMEA tare mm amma FE renee ea ITTITMMM an LJ rr LTT eT an EELEE] eenen — [J Li EEE san H VAN = 1 HII BEER SEHE Pertti HER teehee TE iu SEC Kekésten p oon LET PLE Digitized by Google DES VADERLANDS. i 257 aaa eee Nu bleef het lot van den Heer van MOERSBERGEN nog te beslissen. Niets minder 1618— dreigde hem, dan DE GROOT en HOGERBEETS ondergaan moesten: ja, het scheen dat het — lot van OLDENBARNEVELT ook hem zou treffen. Het schavot bleef staan, en kon alleen voor erlangt vergific- hem bestemd schijnen. Niet dat men hem voor schuldiger kon houden, dan de anderen; d integendeel men redeneerde aldus: DE GROOT, HOGERBERTS en LEDENBERG waren de werktuigen geweest van OLDENBARNEVELT, €N MOERSBERGEN wederom het werktuig van LEDENBERG; dus was hij, als het ware, een graad verder van de oorzaak der schuld verwijderd. Maar daartegenover stond, dat de Staten een vonnis dienden te laten vellen genoegzaam in verhouding tot den stap, waartoe zij gekomen waren, toen zij hem op vreemd grondgebied hadden laten oplichten, Niet het recht van den beklaagde, maar de noodzakelijkheid om het onrecht van den aanklager te vergoelijken, moest ook hier het vonnis uitwijzen. Doch mornsBERGEN was de man niet van dezelfde kracht van beginselen, als de anderen, en hoe zou hij kracht gehad hebben om kloekmoedig te sterven? Toen hij door het venster van zijne gevangenkamer het volk op de daken zag OM OLDENBARNEVELTS lerechtstelling te aanschouwen, zou hij, cArverox deelt het mede, zoo wanhopig geworden zijn, dat hij zijnen dienaar drong hem door verwurging het leven te benemen. Deze stemming was wel geschikt om de Rechters, die de kalmte en onwrikbaarheid der anderen te recht als eene beschuldiging tegen hun bedrijf aan- merkten, tot inschikkelijkheid ten aanzien van den zwakken man te bewegen. Men stond zijnen betrekkingen toe hem te gaan troosten, en nu kwam spoedig het besluit tot rijpheid dat hi vergiffenis zou vragen. Dit deed hij, zich beroepende op de diensten door zijnen vader aan de zaak der vrijheid bewezen en op de eer van zijn geslacht, en ootmoedig verklarende, dat al wat hij in overleg met de Hollandsche staatslieden ge- daan bad, vergrijpen waren, tot welke hij zich had laten verleiden. Immers moest hij niet alleen zijnen persoon en goederen verbinden ten waarborg dat hij zich voortaan stil zou houden; maar bovendien werd hij gesteld onder het bijzonder opzicht van Graaf xaxer casnmg, die hem door soldaten liet bewaken, terwijl hij zich op zijn huis Moersbergen bevond om zijne zaken in orde te brengen, en daarna ge- 258 i ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618— noodzaakt het grondgebied der Vereenigde Provinciën te ruimen om na verloop van EAS zes jaren slechts met uitdrnkkelijk verlof der Staten-Generaal en der Staten van Utrecht terug te keren 1, — Eansr casmm maakte zich hiermede en met andere diensten zoo aangenaam, dat hem, nadat hij zich tot bet bekomen van eenige gemoetkoming bij zijne verachterde zaken tot de Staten-Generaal gewend had, eene vereering van 40,000 gulden verleend werd 2. Veroordeding Buiten deze: hadden er nog andere rechtspraken plaats tegen mannen, in de staat- vm DE HAAN: kundige gebeurtenissen van vóór de omwenteling betrokken. Tegen :omamwes pE HAAN 9 was den 18% Maart (1619) een last tot inhechtenisneming uitgevaardigd, en daar hij zich buiten het bereik der gerechtsdienaren bevond, werd bij gedagvaard voor de Gedelegeerde Rechters op boele van ballingschap en verbeurte van goederen. Hij verscheen niet, wetende dat hij zich daarmede slechts over zou gegeven hebben aan zijne vijanden MEINERTS, PAUW en MUYS, die hem in den tijd toen zij nog voor den triomf der Contraremonstranten streden, met openbare bedreigingen hunne boosaardigheid betoond hadden; maar in brieven en vertoogen aan de Staten, Zijne Excellentie, de Rechters en de Magistraat van Haarlem bepleitte hij zijne zaak en stelde hij het onre- delijke en onrechtmatige zijner vervolging in het licht. Den 24*"* Mei spraken de Rechters, zonder eenige misdaad in zijn vonniste noemen, het oordeel eener vijftienjarige ballingschap over hem uit, en verklaarde de helft zijner goederen verbeurd. Hij bevond zich toen in Holstein, waar de Hertog hem tot zijnen geheimen Raad aanstelde, welke betrekking hij tot zijnen dood, voorgevallen in het najaar van 1624, bekleedde ¢, Uyrensocarnt, herhaaldelijk ingedaagd 5, was niet verschenen: wanneer zijne eigen wijsheid het hem niet ontraden had, de smeekingen zijner vrienden en geloofsgenoolen ; de waarschuwingen zijner edele beschermster, de Prinses van oranze, en zelfs van Prins mavsırs, zouden hem teruggehouden hebben. Maar het het zich verwachten, dat Brief van vr- hij zich niet onbetuigd zou laten, Hij schreef uit het oord zijner ballingschap eene ds aoe ee verantwoording aan de Staten-Generaal, die met eene treffende voorstelling eindigde van de gevaren, welke de onpartijdigheid der Rechters bedreigden. Het was, zeide hij onder anderen, het was geene geringe zaak, die de Rechters zich onderwonden, van te rech- ien over zaken, waar zoo vele hartstochten van groot en klein onder gespeeld hadden. De Rechter te Jerusalem, hoezeer zxzvs onschuld kennende, liet zich evenwel door andere inzichten van het recht aftrekken. »Hij was een heiden, maar wat wij al of 1 canteton, III, p. 66, 79, 80, 84, 85, 91. snanpr, Rechtspleg. bl. 287—242. 2 Resol. Stat. Gen. 2, 6, 7 Febr.; 22, 23 Maart, 1619. Resol. Holl. 6 Febr, 25 Apr. 1619. 3 Zie hiervoor, bi. 68. 4 saanpr, Rechéspleg. bl. 242256. 5 Zie hiervoor, bl. 187. DES VADERLANDS, 259 niet zijn mogen van belijdenis, van nature zijn wij menschen, Staatszucht, nijd, jaloezij, heimelijke vijandschap, de gedachtenis van vroeger wel cens veracht of onvriendelijk bejegend te zijn, zoo men meent, door hen, wie men nu voor zijne voeten ziende het onder deksel van recht betaald kan zetten, dat zjn alle kwade raadgevers. Toch willen zij bij ons indringen; eens, twee malen, drie malen buitengesloten, laten zij niet na weder te komen, en eindelijk sluipen zij binnen, eer men ’t weet, door reien en spleten, — De waarschijnlijkheid gaat dikwijls boven de waarheid, omdat zij het veld eerst inheeft on het oog lichtelijk, zonder eenige moeite van onze zijde, van zelve ontmoet, terwijl de waarheid zoo diep Ngt, dat men ze zoeken en er naar bukken moet, hetgeen sommigen te pijolgk en te gevaarlijk is. Velen ook vreezen haar te grijpen, om niet van haar gegrepen te werden, — Waarom roept de Prediker: Ik zag den steel der gerechtigheid en daar was ongerechtigheid? Zulks kan nog gebeuren, Beide het vrijspreken van de schuldigen en het veroordeelen der onschuldigen is een gruwel, zegt de Heilige Schrift. Men meent somtijds, dat er de rust vah een Land aan hangt, det er dén sterve voor het gansche volk. Gasarmas niet alleen had toen in dat zwarte boek gestudeerd, maar oek velen nu. Om een beweren, dat men sterk gedreven heeft vel te houden, moet men soms schijn van recht zoeken voor de ge- meente. Ware deze geen boosdoener, zeiden zij, wij seuden hem niet overgeleverd hebben. De Koningen van Egypte deden de Rechters bij eede zweren, dat zij zelfs om geene bevelen, door den Koning zelven hun in strijd met hunnen eed gegeven, een haarbreed van hun ‘geweten afwijken zouden. Maar best is het, dat de Rechter dat in zich zelven zwere. Hem kan ‘een met zijnen eed strijdig bevel van binnen komen, hetwelk hem eer verleiden zal, dan een bevel van buiten. Die dat te voren uit zich zelven niet weet, en er door lange praktijk niet aan gewend is, zal het kwalijk leeren in een uur uit een voorschrift, dat hem van elders komt, Het opsteken van de vingeren bedwingt de hartstochten niet: daar behoort vrij wat meer en ‘wat anders toe. In het kort, gij zijt Goden, maar God is een Rechter over de Goden, zegt bavio. Zoo zullen dan allen, die nu zitten om te oordeelen, staan om geoordeeld te worden. Daarom, Mijne Heren, ziet toe, wat gij doet: gij houdt het gericht niet den mensch, maar den Heer, en Hij is met u in het gericht” ‘Deze taal, zoo besloot hij, mocht stout geacht worden; maar de nood en zijne goede conscientie deden hem spreken. Zijne conscientie alleen was zijn Rechter: indien het vonnis van Hun Hoog Mogenden daarmede overeenkwam, dan zou hij het toejuichen; maar viel het anders uit, hij zou sich niet aan het vonnis van Hun Hoog Mogenden, maar aan dat van zijne eigene conscientie houden, Hij kende zich zelven het best, Een dienaar van camistus zijnde, meende ‘hij als zoodanig Hun Hoog Mogenden te mogen aanspreken: immers had hij onder velen van hen zoo vele jaren als herder en leeraar verkeerd, en.bij dezen meende hij al vrij wat te mogen zeggen. — Waarlijk het heeft den Staten-Generaal en den 1618 — 1621. 1618— 1621. Zijn vonnis. 240 ALGEMEENE GESCHIEDENIS gedelegeerden Rechters niet aan waarschuwing en ontdekking der waarheid ontbroken! Maar deze smaakte zoo weinig, dat vyTENBOGAEATS vrienden hem meenden te moeten waarschuwen, dat men er op uit was om hem, waar hij zich bevond, om het leven te laten brengen. Daarop schreef hij aan den Prins van oransje een roerenden en be- schamenden brief. »Hij had niet gedacht, dat de Prins (zoo als onlangs op een ge- rucht, dat hij in den Haag was) zijn kapitein des armes en zijne garde zou hebben laten gebruiken om hem te vervolgen. Zijne Excellentie geliefde den vorigen tjd, zijne ootmoedige diensten en grijze haren te gedenken, en hem die gerust in het graf laten brengen. Waartoe was het, dat zijne soldaten, die hij in het veld geleerd had, uit- gingen om hem op de wegen te verspieden en na te jagen?’ — Den 24**" Mei werd zijn vonnis vastgesteld, waarin, even als bij het vonnis van DE HAAN, tegen het erkende gebruik in de Nederlanden, maar, zoo als vrrexsoaaeRT zelf opmerkte, volgens het gebruik der inquisitie in Spanje, de misdaden om welke men hem veroordeelde, niet stonden uit- gedrukt. Hij werd daarbij ten eeuwigen dage uit het gebied der Staten-Generaal geban- nen, en al zijne goederen verbeurd verklaard. Er was sprake geweest om hem in beeld- tenis te laten ophangen, zoo stellig, dat de Prinses van onanse er den Engelschen Gezant over onderhield; doch zelfs canteton gevoelde, en dat zegt veel, dat deze wraak, op. den onkreukbaren godsdienstleeraar genomen, hoe gewenscht ook door hen, die bij in hun gewelen getast had, wegens overmaat van laaghartigheid onuitvoerlijk -was !. Hocrrserts Weinige dagen na het uitspreken van het vonnis tegen HOGERBEETS €D DE GROOT en DE GROOT naar Loevestein voerd. ge- werd aan hunne betrekkingen vergund, hen in de gevangenis te bezoeken, Den bis Junij werden zij 'snachts om elf uren met een geleide van soldaten naar Loevestein vervoerd, waar zij hunne straf zouden moeten ondergaan. De Majoor der vesting be- handelde hen beleefd, en de huisvrouw van HUGO DE GROOT en desgelijks de vrouw en kinderen van HoGERBEETS mochten vrijelijk tot hen komen. Doch dit duurde niet lang. Nog had men de hoop niet opgegeven, dat de veroordeelden vergiffenis zouden vragen, Maar daartoe moest men hen de gevangenis niet al te dragelijk maken. Ten dien einde werd de bewaring der gevangenen den Majoor der vesting ontnomen, en opgedragen aan den Luitenant der aldaar in bezetting liggende Compagnie, met name PROUNINCK , eenen zoon van dien PRouxINCEK, welke onder Leicester le Ulrechi zulk eene 1 pmamDT, Rechtspleg. bl. 254—258, 201—264. carreton lll, p. 85. — DANIËL TRESEL, eerste klerk der Staten-Generaal, werd mede ingedaagd. Uit vrees voor pijniging en gevangenis niet ver- schenen, werd hij voor twee jaren gebannen en met eene boete van 2000 gulden gestraft. Ten zijnen huize had het mondgesprek plaats gehad tusschen de Utrechtsche afgevaardigden, die in last hadden om over de afdanking der waardgelders te onderhandelen, en de pensionarissen van Haarlem, Leiden en, Rotterdam benevens den burgemeester ne Lance van Gouda. Doch hij was daar natuurlijk niet bij tegenwoordig geweest. Zie pe croots Veraníw. aangeh. bij BRANDT, Rechispl, 267, 208. DES VADERLANDS, 241 o l rol gespeeld had. Deze bejegende hen hoogst onbeleefd en kwelde hen door betoon van achterdocht. Het schriftelijk verkeer met de buitenwereld werd bemoeijelijkt; een sober daggeld werd hun toegewezen, hetwelk irouwens hunne huisvrouwen nooit hebben aangenomen, daar zij hare echtgenooten liever wilden dienen van hetgeen haar van haar goed over was gebleven, Thans mochten ook hunne bloedverwanten hen niet meer zoo vrij bezoeken. Hunne huisvrouwen zouden, dus verordende men, bij hen opgesloten moeten blijven en de gevangenis niet zonder bijzondere vergunning mogen ver- laten. Na herhaalde weigering en langdurig uitstel werd haar eindelijk vergund, twee- maal in de week iemand uit te zenden of zelven uit te gaan, ten einde voor de ge- vangenen het benoodigde aan te schaffen 1, Hoaznszers gade stierf in de maand October van het volgende jaar (1620) in den kerker, Hij zelf bleef zich beijveren zijn lot met onderworpenheid te dragen, totdat hij, na Prins mavnrrs dood, op voorspraak . van Prins PREDRRIK HENDRIK werd overgebracht naar zijn eigen huis te Weer bij Wassenaar, waar hij verder in bewaring zou worden gehouden. Doch reeds vijf weken na zijne aankomst aldaar kwam hij in vierenzestigjarigen ouderdom te overlijden 2, Huco pz aroor bracht zijnen tijd op de edelste wijze door. Hij wijdde zich geheel aan wetenschappelijk onderzoek en schreef eene reeks van uitstekende werken. Hier vervaardigde hij zoo menige onovertrefbare vertaling van Grieksche dichtkunst in La- tijnsche versmaat; hier schreef hij zijne zes Boeken van de Waarheid der Christelijke Religie in Nederlandsche verzen, en verscheiden stichtelijke liederen; hier hield hem de Hollandsche Rechtsgeleerdheid bezig, die, ware hij in het Land gebleven, van hem voorzeker eene volledige systematische bewerking zou hebben erlangd, welke nu moest achterblijven; hier eindelijk verrijkte hij de uitlegkunde van het Nieuwe Testament met nog te waarderen aanteekeningen op de Evangeliën 3%, Dus was zijn geest gelukkig en vrij in den kerker, en van de hoogte, op welke hem de wetenschap en de dicht- kunst gedurig opvoerden, kon hij zijn lot met kalmte, ja met voldoening beschouwen. Hi had zich, schreef hij later in zijne Verantwoording, met groote voorbeelden te troosten. » Waar zijn ooit," dus vraagde hij zich af, » personen geweest, die belang- rijke diensten bewezen hebben, inzonderheid in Republieken, of zij zijn gedood, ge- vangen of gebannen?” — »Inzonderheid in Republieken"! — Dezen regeringsvorm derhalve moest hij laken, en van zijne antimonarchale dwaling was hij teruggekomen? Neen! Aan de zaak, eenmaal door zijn Vaderland aanvaard, vertwijfelde hij niet om zijn eigen ongeval. » Die vorm van regering,’ dit laat hy onmiddellijk op die woorden volgen, » is daarom niet te verachten: de andere hebben ook hunne nadeelen, Wie ’s Lands vrijheid 1 snanpt, Rechtspleg. bl. 232—235. Mr. m. vorvennoven, Broeders gevangenisse, Dagboek v. W. de Groot betreff. het verblijf v. zijnen broeder op Loevestein. ’s Gravenh. 1842. 2 WAGENAAR, X, bl. 414. Xl, 45. snanpt, Rechtpleg. bl. 234. 3 BRANDT, Rechtspl, bl. 237. III Deer. 5 Srvx. 31 1618 — 1621.. DE GROOTS werkzaamheid te Loevestein. 242 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618— wil voorstaan, moet gelroost zijn de zijne daarvoor te wagen. Ik wil het mijn Vaderland VOEL piet wijten, daar ik niet van mijn Vaderland, maar om en met mijn Vaderland lijde” 1, — Ware hij in de gevangenis gebleven, bij de van lieverlede veranderde stemming in de regeringskringen van het Land, zou het ten laatste onmogelijk geworden zijn den voor- treffelijken man aan eene onrechtvaardige straf ten prooi te laten, en hem eene volkomen genoegdoening te onthouden. Zoo zou, wat het ook kosten mocht, de zaak van de slacht- offers der omwenteling eervol gewroken zijn geworden, en ne Groot, verzoend door de tegemoelkoming derzelfde Regering, die hem veroordeeld had, in de dienst van den Nederlandschen Staat zijn teruggekeerd. Maar hij bezweek voor de verleiding en maakte gebruik van de gelegenheid om door list uit den kerker te ontvluchten. De Hij ontvlucht kist, welke diende om hem van tijd tot tijd nieuwe boeken te bezorgen en de gebruikte — geleerde werken terug te zenden, verbergde eens den geleerde zelven, en voordat men hem vermiste, had hij sich, in een metselaarspak verkleed, ongemerkt naar Frankrijk op reis begeven 2, Ongeduld om nog op het toorieel der wereld eene aan zijne gaven geévenredigde schilterende rol te spelen benevelde zijnen blik en deed hem het oor leenen aan het denkbeeld, dat in den geest zijner vrouw was opgekomen. De gevan- genis, die hij, al had zij wijd open gestaan, niet ongenoodigd en zonder openlijk eer- herstel had moeten willen verlaten, ontsloop hij thans op eene. wijze, die hem aan erge ongelegenheid en grievende beschaming blootstelde, en, losgerukt van den natuur- lijken bodem zijns Vaderlands, op welken hij alleen waarlijk uitblinken en gelukkig zijn kon, begon hij een leven in vreemde staatsdienst, dat rijk was in zorgen en karig in ware voldoening, terwijl hij tot loon voor de wraak, die hij zich door het uitgeven zijner voor het overige uitmuntende Verantwoording op zijne, vijanden verschafte 3, zich ten eeuwigen dage den terugkeer in Holland afsneed. Loo was dan de wraak der vijanden van OLDENBARNEVELT en zijne partij geboet. De regerings- Trok men nu te velde tegen de beginselen, die de om het leven gebrachte staatsman sides E niet had gehandhaafd? Werd de Godsdienst nu aan de vrije beschikking der Provincién onttrokken? Het gezag der Generaliteit in bepaalde gevallen boven dat der bijzondere Gewesien verzckerd? Aan de Steden het recht om gewapende manschappen te lichten 1 Verantw. bl. 276, 277. 2 c. BRANDT, Hist. v. H. de Groot, bl. 242—251. 