Herbarium amboinense ?plurimas conplectens arbores, frutices, herbas, plantas terrestres & aquaticas, quae in Amboina et adjacentibus reperiuntur insulis adcuratissime descriptas iuxta earum formas, cum diuersis denominationibus cultura, usu, ac virtutibus, quod & insuper exhibet varia insectorum animaliumque genera, plurima cum naturalibus eorum figuris depicta /omnia magno labore ac studio multos per annos conlegit, & duodecim libris belgice conscripsit Georg. Everhard Rumphius ... ; nunc primum in lucem edidit, & in latinum sermonem vertit Joannes Burmannus ... qui varia adjecit synonyma, suasque observationes pars prima [?sexta].
Hec fpecies hisce in terris nulla vel rara admodum emittit fila ex ramis , excepto- quod ex crafliflimis hinc indé filamenta rara excrefcant, quz terram non ädtingunt, contra ejus rami quam longiffime extendi poffunt, quique nimis alte excrefcunt, per pondu adpenfum deprimuntur , atque ad extremum gravif- fimorum ac longorum ramorum pali feu poftes fub- ponuntur, ne nimis deorfum vergant, atque in tér- ràm radices émittant. Hic porro delineata eft arbor, que in Amboins officina lignaria per aliquot annos ftetit, ejusque in- ternam aream occupabat raris fuis gyris & finibus, cujus lati rami inftar prafepis erant formati, ita ut nautz per noctem in iis dormirent , atque. per dies hirci ejus ramos perambularent, ad tenera ipforum folia depafcenda. Obfervatum eft, elegantem hanc arborem anno 1672. menfe Januario per nimbum effe eradicatam , uno die poft illum, quo homo ifte fepultus füit , qui illam ante triginta annos planta- verat. Nomen. Lätine Arbor Conciliorum, ac Belgice Pits- jaar-boom , in veteri autem India noftre nationi dici- tur Pagode-boom & Drommel-boom. Malaice & Macafla- ticé Caju Bodi, aliis vero Malaienfibus Colodjo, Ja- vanis & Baleyenfibus Antsjac, in Mattarama Bandira, Amboina Aymabu & Ay Pacca Fava, Banda Camibelo, Ternata Hate Fava, Loehoea Titawey, h. e. um- brofa, Malabara Areti, in Horto autem Malabarico parte prima Fig. 27. Arealu, Bracmanis Bipoeloe. Locus. Elegantiffime & maxime hujus fpeciei ar- bores inveniuntur in Java, Baleya, & Celebe , atque inde, quantum videtur, per ftipites hic in Amboina & Banda funt propagate, unde & arbor Javanica ab incolis vocatur, in (ES ZE raro obcurrit, ac pul- cherrima, quz in officina lignaria locata erat , uti di- ćtum fuit, anno 1672. per fortiorem ventum dejecta eft, alteraque in Hitoea per diluvium anno 1674 raptata. Ufus. Quantum novi, hzc arbor nil exhibet, quod tignis infervire poteft, contra folia ac fructus pabu- lum prebent hominibus, vaccis, hircis , capris, avi- bus, vefpertilionibus , & Elephantis, qui pofteriores ćunćta Varinge folia maxime expetunt, tenera autem & mollia ejus folia ab hominibus eduntur tam cru- da, uti alia Se, quam coéta, cetera folia, (non + autem niuis verufla) ab animalibus: FrUCUS HUmirlIDUS " conducunt ; bus, ac prefertim vefpertilionibus, nutrimento infer- vientes. , : Muliercule Amboinenfes craffiffimum ex trunco di- veilunt corticem, quem conterunt cum Oryza & flo- ribus Manori in pultem, quam faciei & corpori in- liniunt ‚ad cutim poliendam & depurandam , fepe au- tem tam ruditer truncum hunc tractant , ut tota pereat arbor, hi enim populi adeo rudes & pigri funt , ut in pofterum nil curent, fi modo ifto tempore, quum aliquid defiderańt , illud conquirere poflint ; folia ab illis cruda quoque eduntur noctibus feftivis, quum ex more fuo per totam noctem ipfis fit can- tandum, ut claram reddant vocem. Eadem quoque tenera folia cum corticis frufto aqua incoćta illis profunt, quibus pectus lentis fputis & catharris eft obpreffum & repletum , unde maturefcunt, & ad er: pettorationem praparantur. Hec’ porro arbor, meo quidem judicio, per totam Indiam nota eft; uti id mihi adfirmarunt illi, qui eam in India veteri, Gouzeratta, & Perfia obfervarunt, immo penitus convenit cum ingenti Laarz arbore, poft Gamrou in Perfia feu veteri Carmonica deferta fita, cujus cuncta itineraria mentionem faciunt , fub cujus umbra & copiofis gyris aliquot millia hominum latere poffunt, uti inter alia Mandelflo in mirabilibus Orientalibus libr. 1. cap. 6. & doctus Oliarius in Com: mentariis fuis ad id caput de hac fcribunt. Dixi AMBOINSCH KRUYDBOEK. enitus maturi, hisce oblectamento , avi- ujus lkanderen l E malkanderen langzaam rypen s zo ze anders van de Voge len ruft bebben, «vant die te gemakkelyker op den procy vallen, als ze de befien aan de kaale fleelen zien; by ftaat ook zomtyds gebeel kaal als of by ganfch heftorven was, en Veene een Koraal-gewas gelyk, en daar na ge* wind by aan alle kanten jonge bladeren en vruchten; de oude afgevallene bladeren worden fart. Dit geflacht in deze landen geeft geene of ganfch wets nig draden uyt zyne takken, a > > piti ziet men bier en daar eenige drummelen afbangen , die tot de aarde niet raken , daar en tegen kan men zyne takken uit- rekken zo lang men wil , en die te boog febieten , moet men met gewigt befwaren , ook onder de eynden van de Jware lange takken eenige Balen zetten, datze niet te veel neerwaarts buygen, en in de aarde wortelen. Hier nevens ftaat uyigeteekent een diergelyke boom „die op de Amboinfche timmerwerf lange jaaren geftaan beeft, en deszelfs binnen-pleyn fchier gebeel befloeg met zyne zeldzame krullen en bocbten , bebbende de breede takken als een kribbe gefatzoeneerd , zo dat "er de Matrozen's nagts in fliepen, en by dage de bokken op zyne takken wandel- den om bet jong loof daar af te eeten. Men beeft aangemerkts dat die [choone boom Anno 1672. in January door eem. barde wind uyt zyn wortels is gewaayt , voorvallende een dag na dien, op dewelke die man begraven was, de- avelke bem voor 30. jaaren geplant badde. Naam. Int Latyn Arbor Conciliorum, en zo in é Duytfcb Pitsjaar-boom , doch in oud Indien biet by by onze Natie Pagode-boom en Drommel-boom. Op Ma- leyts en Macaffaars Caju Bodi, by andere Maleyers Ca- lodjo. Favaans en Baleys Antsjac , in Mattaram Bandi- ra ër eg Aymalu en Ay Pacca Java. Bandaafcb Ca- mibelo, Ternaats Hate Java, Loeboes Titawey , dat is Jcbadusvacbtig. In ’t Malabaars Areti, maar in Horto Malab. part. 1. Fig. 27. Arealu , Braminees Bipoelo. Plaats. De fcboonfte en grootfte van dit geflacht vind men op Fava, Baley,en Celebes , van daar zynze , xo "t Jcbynt , met [Lokken bier in Amboina en Banda gebracht, en daarom Favaanze boom by de Inlanders genaamt, in Amboina vind men ze weinig , zynde de /choonfte , die op de Timmerwerf [tond, Anno. 1672. als gezegt , door een wind omgeworpen „en de ander op Hitoe door een Water- vloed Anno 1674. weggefpoelt. Gebruik. Myns wetens beeft men niets van dezen boom tot timmeren bequaam , daar en tegen de bladeren en vruchten geven voedzel voor Menfchen , Koeyen , Bokken, Geyten, Vogels , Vleermuyzen „en Olypbanten , welke laatfte de bladeren van allerbande Waringin geern ceren y want de jonge en malze viaderen eeten voor eer ft de men- Johon, as wel TAGUW , gelyk ander Ulang, als gekookt, de andere bladeren (doch niet te oud) de refteerende bee- ften. De vruchten zyn voor de menjchen bequaam , als ze geer ryp zyns doch meeft tot plaizier , anders de Voge- en en Vleermuyzen tot voedzel, De Amboinfche Vrouwtjes balen dikwils de dikfte Jcbor[fe van den ftam af, wryvende dezelve met rys en, Manoor-bloemen tot een pap , denwelken zy verfch op bet aangezicht en lyf fmeeren , om de buyd glad en zuyver te maken , maar zy bandelen dikwils den foam zo onbefchey- den, dat den gebeelen boom uytgaat, zynde deze land- volkeren zo onaardig en luy , dat ze na t toekomende niet vragen „als ze maar op die > „als zy iets vannoden beb- ben , maar gerieft werden. De bladeren etenze ook raauw by baare nacht-feeften, als zy na "s lands manier de ge- beelen nacht over moeten zingen en quinkeleeren, om een klaare [lem te krygen. De zelfde jonge bladeren met eem fiuk van de bor (je in water gekookt , belpen die geene, die de borft met taaye fluymen en Catbarren vervult beb- ben, want zy maken dezelve ryp, glad, en tot wytwere pen bequaam. Voorts is dezen boom, myns oordeels , door gant/ch Indien bekent „gelyk my die geene verzekeren „die bem in oud Indien , Gouzeratte, en Perfien gezien bebben, ja zelfs overeen komende met den grooten boom van Laar, achter Gamrou in Perfien, of oud Carmonica deferta ge- legen, waar van alle Ooft- Indifcbe Voyagien vol zjn , en onder wiens fcbaduwe en veelvoudige bogen eenige duy- de men/chen kunnen fcbuylen , gelyk onder anderen Maiello in de wonderen van ’t Ooften, in 't eerfte Boek Kap. 6. en den geleerden Oliarius in zynen Com- mentarius over tzelfde Kapittel fcbr yven. a S 3 144 HERBARII AMBOINENSIS Dixi nationem noftram hanc arborem vocare Pa- gode-boom & Pitsjaar-boom , quum ad binos primarios ufus plantetur , in veteri nempe India ubique ad vias & in areis, ubi umbra defideratur , fique elegantes & magne fint, Indoftani gentiles plerumque diabo- licam formam idolorum fuorum feu Pagoden iis in- onunt in cellula quadam ; ipforum enim Magi phi- ofophantur , genios nullam arborem magis inhabitare hacce, quod & Amboinenfes de cunctis Varingis cre- dunt, quum adeo umbrofa & ramis fuis fint intrica- te, qua in re optime naturam & genium cimmeria- rum & intricationum exprimunt & imitantur. Talis Cadju Bodi quondam in Macaffara erat loca- ta, que , quantum videbatur, a Demone etiam inha- bitabatur , ex relatu enim incolarum cuncti , qui eam malo animo quodam inftrumento ledebant, in perl- culofum incidebant morbum, vel in inopinatam 1n- ruebant mortem, uti id Belgo adjutori adcidit, qui non ex vera fide,fed temeritate quadam demonem iftum obpugnare ac lacefcere aufus fuit. In Baleya hanc tam ample norunt extendere, ut elegantes elaboratigue poftes ac lapidee columnz fub iis exftruantur; quibus elegantes porcellanz pa- tine inponuntur loco fpeculorum: Ipfius fructus cru- dos comedunt, fi fint maturi vel fufci, ipforumque nuclei interni granulofi & arenofi abjiciuntur, reli- quaque maffa cum Santang in olus coquitur, alii fe- mi-maturos fumunt fructus, in frufta confcindunt & exficcant , quos dein Oryze adcoquunt,ut eo magis ventrem repleant, fi illa deficiat, fructus vero con- triti & cuti inliniti ejus pruritum tollunt, uti & puls ex contrito arboris cortice praeparata. Nobis & adfirmare ftudent, zque in hac arbore am in Varinga e intel cop. 1. defcripta , aliquando rgenteum reperiri florem forma Angreci, quem tan- quam pretiofam gemmam fervant, quum ex ipforum opinione poflefforem divitiis cumulet , uti fupra indi- catum eft. Macaflarenfes hanc arborem multum pros agant per ftipites ad fepes , atque unam alteramve Eu excrefcere ad tenerorum foliorum ufum , atque ibi veteres arbores quotannis fua dimittunt folia, menfibus nempe pluviofis, qua ibi per aliquot men- fes foliis penitus funt orbate, uti aliis in regionibus id hyeme obtinet , quodque huic arbori peculiare eft pre aliis Indiz arboribus. i : Et licet hec arbor Pitsjaar diéta, & in aquofa In- dia crefcens parum differat ab Indoftana & m ex ramis fuis plurimas emittunt columnas, quod in illa non obfervatur , una eedemque tamen funt zm quum folia fruśłneque inter fefe conveniant. ic quoque melius quadrant cum defcripriane veterum Ficus Indice, que ex Plinii teftimonio libr. 12. cap. . folia gerit inftar Amazonidum Pelte, que parva Jant tricuspidata fcutula , fubtus éz fupra in obliquos apices definentia , & inftar crefcentis lune cornuta, ac fuperius excavata, quam figuram hec folia quo- dammodo emulantur, unde & Poëta Virgilius Ænei- dos libr. 1. canit: Ducit Amazonidum lunatis agmina Peltis. Fru&us teftatur Plinius fimiles effe Fabe , & Theo- phraftus Ciceri, quod cum hisce Varingis etiam con- venit. Arealu defcriptio in Horto Malabarico exhibita non multum a noftra differt, excepto quod Arealu folia in longum ac anguftum definant apicem, qui in no- ftre arboris foliis non obfervatur, illius fructus ma- turi ex auctoris relatu non nigrefcunt, uti in noftra, uos forte auctor nunquam maturos obfervavit , in ifto capite memoratur, Indoftanorum gentilium ido- lum Piftun fub hac arbore creatum effe , unde & huic arbori divinam tribuunt gloriam, atque apud noftra- tes Demonum arbor vocatur , ipfi autem virtutes adfcribuntur , radicis decoctum propinatum capitis vertiginem tollere, fanguinem depurare , febresque lentas curare. Cortex vero in aqua contritus & inli- nitus Ulcerationes depurat ac phlegmonem tollit. In quibusdam itinerariis inveni hanc arbor - dico vocabulo denominari Cafta , ac Perfico Lal, in- ter alia nobilis Gallus Legous addit in tomo fecundo Itinerarii cap. 17. Cau Nams famulum fub hac quies- cere erfica, _ Liber V.cap. V] Ik bebbe gexegt, dat bem onze Natie Pagode-boom eniPitsjaar-boom noemen , om dat by tot tavee principale gebruyken geplant word, in oud Indien over al aan de wegen en op pleynen , daar men [chaduwe hebben wil en zo ze [choon en groot zyn , [tellen de Indoftaanfe Hey- denen gemeenelyk de Duyvelze gedaante van baare P 0- den of Afgoden daar onder in een Kapelletje , want baare Pbilofopben of Braminees leerenze , dat de geeften in gee- ne boomen liever woonen dan in deeze ; SL de Amboi- nezen ook van alle Waringen geloven , om datze zo feba- duwachtig en verward van takken zyn, waar in zy ook den aard van den geeft der duyfternifJe, en alle verwer- ringen zeer wel treffen. iergelyke Cadju Bodi ftond ook eertyds op Macaffer (zo 't been) van een boozen duyvel bezeten , wani nà zeggen der Inlanders, alle de geene „die bem uyt een euvel gemoet met eenig geweer quam te quetzen, verviel in een fwaare ziekte of baaftige dood, gelyk ook aan een Nederlands Adfiftent zou gejsbied zyn, die niet uyt een vaft geloof , maar uyt vermetelbeid dien duyvel dorft ter. en. 5 Op Baley wetenze bem zo breed te leyden , datze fraaye uytgebouwene ftylen, en fteene pilaaren daar on- der fiellen , daar in zy dan fcboone porcelyne Schotels metzelen , in plaats van fpiegels. De vruchten’ eetenze raauw als ze Typ zyn, of als ze nog bruyn zjn, werdende de binnenfte zandige korls «veggefmeten , en de reft met Santang tot een moes BCE andere nemen de balfrype vruchten, fnydenze kleen, en droogenze , die zy daar na. by de ryft koken om den buyk te meer te vullen, als "er Jcbaarsbeid van dezelve is. De vruchten gewreven en opgefmeert , verdryft bet jeuken des buyds , als mede een pap van de gewrevene fcbor(fe gemaakt.. Zy willen ons ook verzekeren, dat op 'dezen boom, 20 wel als op de Varinga latifolia, in *t eerfte Kapittel be. Jcbreeven , zomtyds een zilvere bloem zal gevonden wor- den, in de gedaante als t Angre, dewelke zy als een koftelyk juweel bewaren, om dat zy (20 ze geloven) den: vinder rykdom toebrengen , zo als boven gezeg, De Macaf- Jaren planten bem veel tot tuyn - [taken , latende bier em daar een opfcbieten tot geryf van de jonge bladeren, al: daar averpen de oude boomen ook meeft jaarlyks baare bla- deren af , te weten in de regen-maanden „eń [taan als dan. eenige maanden kaal, als overwinterende , ^t welk dezen boom dan byzonder beeft onder andere Indiaanfche bomen, “Of nu wel dezen Pitsjaar-boom in water-Indien waf- Jende , een weinig verfchild van de Indoftaanfe en Pers fiaanfche , dewelke uyt baare takken rondfom veele pilaren zetten , en deze niet, zo moet men ze evenwel voor een geflagt bouden , aangezien de bladeren en vruchten over een komen. Zo accorderenze ook beter met de befchryving van de oude Vicus Indica, die na ^t zeggen van Plinius in't 12. Boek Kap. 5. bladeren heeft als de Amazoonfe Pelte ,’t welk zyn kleyne driekantige fcbildekens , onder en boven met een fcbuynze fpits , als een boorn van een waffen- de maan toelopende „en boven mede uytgebolt alseenbalve ‘ maan ,«vaar na deeze bladeren vry wat gelyken , en waar van den Poeët Virgilius Æneidos lib. 1. zingt- Ducit Amazonidum Lunatis agmina Peltis, , De vruchten zegt den zelven Plinius, zullen gelyk zyn een boone, en Tbeopbraftus "een Cicer , ^t Welk ook met deze Waringen overeenkomt. ~ i De befcbryving van Arealu in Horto Malab. ver/child niet zonderlyk van de onze , bebalven dat de bladeren van Arealu een lange fmalle fpitze hebben, dewelke men aan de onze niet ziet, De vruchten, volgens den Autbeur, 2 ook niet [wart im baare rypbeid , gelyk de onze, de- welke den Autbeur mifJcbien nooit ryp gezien beeft; im gemelde Kapittel vind gy dat der Iniofiaanfe Heydenen Afgod Viftun, onder es boom geboren i5 , en dier bal- ven de Heydenen dezen boom Goddelyke eere aand en by de onzen Drommelboom genaamt word ; bem wer» den aldaar de kracbten green , dat bei afzietzel van de wortel gedronken , geneeft de duyzeling des boots» zuyvert ^t bloed , en belpt tegens de vafte en dngewortel- de koortzen. De fchorffe in water gewreven en opge/meer' geneeft de Ulceratien , en belpt tegens de rovze.. In zommige reis-boeken beb ik gevonden , dat dezen boom in "t Indiaanfeb bieten zal Cafta, in ^t Perfiaanfcb Lul, onder anderen doet dem Franfchen Edelman eg ZA daar by in 't tweede deel van zyn Reis-boek , Kapitte = V Boek. VII Hooft/. cere quum fiftula fua ludit: item Ram juffiffe hanc . arborem colere ob mirum crefcendi modum , qui cultus poftea in idololatriam degeneravit, ifti enim puli femper vulgus admonuerunt tales coleré res, ue miram & vulgo incomprehenfibilem naturam. & crefcendi modum habent, In Herodoto & Curtio etiam legitur Bracmanes hanc coluiffe arborem , un- de iftius fuperftitionis antiquitas patet. In Guzaratta incole ne folium hujus arboris audent decerpere , timentes intra annum fefe hanc ob rem morituros. Tabula Nonagefima Prima Arborem exhibet Concyliorum , miris gyris-& expanfis ramis fefe extendentem. Tabula Nonagefima Secunda, Ramum exhibet Arboris Concyliorum , ubi in una rami parte folia, in altera fructus conipiciuntur, ` A. Folium majori repræfentat forma. B. Fructum gemellum. d e TO. ‘Supra in textu a Rumphio adnotatur, hanc effe Arealu H. Malab. part ı. Tab. 27. que in hotis ibi vocatur Ficus Malabarenfis folio cufpidato , fru&u rotundo , parvo , gemino, ut & a Plukn in Almag. p. 144 To 178. Fig. 2, & Boerb. Ind. H L Bat, part. 2 pag. 158. Vocaturque Ficus foliis cordatis, integerrimis , accuminatis H. Cif. p. 471, & Re- jeni El. Leid. prodr, p. 212, Noo eż i AMBOINSCH KRUYDBOEK. dat .Cau Nams-d s ‚Lau Nams-dienaar daar onder rufte, als by op z Ruyt fpeelde: Als mede dat Ram Bi ud eae nd te eeren, wegens zyne wonderlyke manier van groeyen , : welk naderband tot Afgodery vervallen is, want die uyden bet wolk altyd vermaand bebben , zodanige dingen te eeren ‚die een żeldzame , en voor bet gemeene volk onbe. grypelyke natuur en wasdom badden. In Herodotus en — vind men ook, dat de Bracbmans doorgaans dezen oom eerden, waar uyt men de oudbeid van die Juperfti- tie bemerken kan. In Guzaratta durven de Inlanders niet een blad daar van plukken. uvt vre 7 ge P » Uyl vreeze datze binnen na zullen flerven. De een- en negentig fle Plaat Vertoont de Pitsjaar-boom met z ne takken en ő bogten zig verfpreydende. z wonderlykä De twee- en negentig fle Plaat Vertoont een Tak van de Pitsjaar-Boom , alwaar in de eene tak de bladen , in de andere de oroke vertoont * werden. Ha | EZ A. Wyf aan een blad? in grooter gedaante, B. Een dabbelde vrucht, cet AANMERKING. Boven Daat in de Text van Rumphius aangetekent, dat deeze boom is de Arealu van de Hortus Malab. eerfte deel Tab, 17. welke in de aantekening aldaar genaamt wert de Malabaaríche Vyge-boom met een puntig bladt , en een kleyne ronde, dubbelde vrucht , zoals ze mede van Plukner genaamt wert in zyn: Almag. pag. 144. Tab. 178. Fig. 2. en van Boer. have in het tweede deel van de Index H. L. Bat. pag. 248. Verders weıtze in de Hortus Chffort. pag 471. genaamt de Vygeboom met hertformige , heele , en puntige bladeren, gelyk ook van de Heer van Royen in zyn El, Leid. prodr, pe 214.. CAPUT SEPTIMUM. Caprificus Amboinenfis.Goudal.Habuol. Am quzdam defcribemus genera , quz ad Caprificum J magis adcedunr , ac cum Varinga nullam aliam ge- runt adfinitatem , nifi quoad fructus & lac: Bing ejus inveniuntur fpecies , que mihi dicuntur Capri- few efculenta, & Caprificus Cbartaria. Rs as Primo Caprificus Amboinenfis Ejculenta ,multas ite- rum habet varietates , ex regionum varietate , quas omnes comprehendo fub binis fpeciebus, latifolia nem- pe & anguffifolia. sinen, Latifolia Goudal alta eft arbor, fatis craffum gerens tfuncum , cortice pallide cinereo & glabro obduétum, qui prope radices in magnas & finuofas alas dividitur, ejus coma gravis eft & ample extenfa , paucos ta- men gerens majores & incurvos ramos, qui in fum- mo in plurimos minores dividuntur: Rami autem majores nodofi funt, & in brevia divifi genicula , cir- culi vero geniculorum non undique ramum ambiunt. Nodi hi in junioribus etiam obfervantur truncis," ubi fruétus dependerunt , fic & ramuli quoque nodofi funt, in minora genicula divifi , ac viridi obdufti cortice, atque interne albo & aquofo repleti corde feu medulla inftar Sambuci, hisce folia infident ar- fl cte fibi jun&a, longis infidentia petiolis, hec autem funt magna, drëtte quorum quzdam funt ro- tundiora, quzdam acutiora, & inferius rotunde au- riculata, prope petiolum quinque nervi concurrunt, ad oras autem non funt ferrata, fed integra, palmam longa & lata, Juniorá vero folia longiora funt & majora, pedem nempe & ultra longa, novem & de- cem pollices lata , ad oras parum ferrata , rugofa , flac- cida, fuperne pilis firmis fcabra & hirta, ac prope petiolum rubra macula notata, uti & nervi ibi quo- dammodo rubent. Vetufta autem folia glabra funt & zqualia,ac fine ordine ramis infident, qui in pluri- mos breves ac pingues dividuntur ramulos mE. co zc a" VI. HOOFDSTUK. Dc Amboinfche wilde Vyge-Boom, YU zullen wy eenige geflachten befchryven , die de N Caprificus nader komen, en met de Varingen geen ander gemeenfebap bebben, dam aan de vruchten en melk. “Men beeft “er twee geflachten van, die ik noeme 1. Caprificus Efculenta. 2. Caprificus Chartaria, Eerftelyk:. Caprificus Amboinica Efculenta , heeft wederom veele veranderingen na de verfebeidentbeid der landen, die ik allegaar begryp onder twee zoorten , lacis folium en anguftifolium. Lipy ZO ~ Latifolia of breedbladige Goudal werd een bogen boom, met een redelyk dikken ftam, een ligt-graauwe en effene Jtbor[fe , die bem by de wörtel in groote en bochtige vler- ken verdeelt; de kruyn is fwaar en wyd wytgebreid , dog met weinige en kromme boofd-takken , die bun aan 't uyt- terfte in veele takjes verdeelen. De booft-takken zeifs zyn knoeftig , en in korte leden verdeelt , doch fluyten de kringen van de leden niet gebeel rondom ; dezelve knoeften ziet men ook aan de jonge [tammen , daar de vruchten ge» bangen bebben, desgelyks zyn de korte takken knoeftig, in korte leden verdeeld , en met een groene febörffe. bedekt, binnen met een wit waterachtig bert , als Vlier „daar aan aan de bladeren, digt aan malkanderen op lange flelen, dezelve zyn groot , bartformig , zommige ronder, zommige fpitzer , achter met ronde ooren, en by dem fleel ftooten vyf zenuwen t’zamen , aan de kanteń ongekerft , een [Laan- de band lang en breed. De jonge bladeren zyn grooter en langwerpiger , te weten een voet en meer lang, negen en tien duymen breed, aan de kanten een weinig gezaagt, rimpelig , flap, aan de bovenfte zyde met ftyve haartjes bezet, en by den fleel ten rood plekjen hebbende, gelyk ook de zenuwen aldaar wat rood zyn, De oude bladeren zyn glad en efen, en ftaan zonder ordre rondom de tak» ken, die bun in veele korte en vette zyde-takjes verdees len. Deze 46 HERBARII AMBOINENSIS Liber V.ap vy Hec arbor flores non producit, uti nec omnes Va- ringe fpecies, ejusque fructus ex trunco progermi- nant, atque ex vicinis ipfi craflis ramis, Immo fepe tam humiliter, ut ex radicibus elevatis excrefcant , plu- rimi vero fimul dependent ex brevibus racemis in- {tar Uvarum , craffis brevibusque infidentes pedun- culis furfum incurvatis. Formam quoque gerunt ac magnitudinem femi perfectorum Ficorum feu Groflu- lorum , vel inftar majorum fclopeti globulorum, quo- rum quidam minores funt, ex rotundo plani feu com- che ac fuperius profunda notati foveola feu um- ilicati. Excerne pallide rubent , feu incarnatufn gerunt colorém, albis maculis feu pun&ulis notati funt , non protuberantibus, fed planis & glabris, intus alba re- pleti funt ac dura carne inftar Raparum feu Nucum avellanarum recentium , cui ad interiorem partem ad- herent plurima granula more Ficorum, fed ficciora funt, in illorum centro cavitas invenitur rhomboides, fi fructus hi incidantur. | feud enitus maturi funt, non ita rubent, fed fla- vi feu Brdide albi funt, nec fapor ipforum etiam ita valet, femi-maturi enim rubentes efui quam aptiffimi funt, ipforum vero fapor eft fatuus, & aquofus cum lévi adítridtione, quafi effet mixtus ex Caftaneis.& Rapis , indigeno ftomachó & ori fatis gratus, noftra vero nationis ftomachum gravant, atque obpreffionem cauffant. Fru&tus porro, folia , & cortex fauciati, præ- fertim ille trunci copiofum emittunt lac album, dul- ce, ad Vaccinum lac fapore, & colore. proxime ad- cedens, fed magis adftringens, atque mox vifcofum eft, fi aliquamdiu fteterit: Bacca autem raro tur- gent lacte. | Rio: Anni tempus. Fruétus potiffimum Junio & Julio ob- fervantur, quo tempore juniora plerumque demittit folia, ac brevi poft nova regerminant: Trunci lignum eft album, molle, fuccofum, at recens-grave, ita ut in aqua fundum petat; fed facile exficcatur, at- que ex plurimis: volvulis fibi adunatis videtur effe compofitum, ita ut non fit folidum, fed fungofum , & copiofo turgeat fücco, quo fenfim exficcato hoc lignum leve eft. pow ficcum aquz injectum per aliquod tempus in ipfa fupernatat, fed fenfim hanc inbibens gravefcit, ac fundum petit. Ale folidius erunt lignum , venarum vorticibus intricatum , ac fini- E Dis elegantes formant crateres & cellulas, inqui. bus aqua pluvialis ftagnat. Valles amat frigidas, per quas rivuli decurrunt, ut & planas © umbrofas filvas in quibus foluin ett faxo- fum, in Lariques regrouc talia decurrunt flumina in- ter montium pedes, ita ut ibi fit via quafi inter duos altos muros exítructa, ubi plerumque hzc arbor re- peritur, que pluviofis menfibus fructibus adeo eft onufta, ut totus truncus ruber adpareat. Secundo Caprificus anguftifolia fimilis eft arbor , bre- vibus & geniculatis ramis. ornata , qualis & junior truncus elt, ejus folia funt longiora & anguftiora , in- Dar oblongi cordis formata, inferius parvis ac fubro- tundis auriculis donata, in medio autem latiffima funt, fex, feptemque pollices longa, quatuor & quatuor cum dimidio lata, juniora vero novem polices lon- ga funt, quinque cum dimidio lata, glabra. penitus , nec iftis rubris maculis prope petiolum .notata , ubi tres nervi in his concurrunt, zqualia quoque funt nec. ferrata in hac fpecie , tam vetufta quam juniora ; rami, quibus infident, externe viridesfunt, & medullaalba repleti , inftar Sambuci, atque ubiquelacalbum emite tentes, uti in priore fpecie. Rog Fru&us eodem modo ex trunco progerminant ra- cemofi, fed magis vagi, & rariores, majores & pla- niores quam in precedenti , inftar cafeoli, feu femi- plani & compreffi Fici, fuperius magna fovea in. preffi ; pallide virentes, externe gabri s necalbis ma- e culis notati, nec rubentes, fed fenfim fquallide lutei, nec unquam molles, in ficcis tantum. ménfibus ma- culas quasdam contrahunt rubentes , intus vero reple- ti funt alba & dura carne, granulaque & cavitas funt uti in priore , nec crudi ita edules funt: Contra te- nera hujus fpeciei folia ad cibum magis expetuntur quam precedentis, tam cruda quam coćta, quz fa- porem gerunt fatuum & Rapaceum, Sub Deze boom bloeyd mede niet gelyk alle Varin de vruchten komen voort uyt den flam, en de "E 5 en takken, 20 laag , dat men ze zelfs op de uytkfke i ale telen wind. Zy bangen aan korte getakte trosjes "t gens kanderen > gelyk druyven , aan korte dikke fteelt Ka ne? waarts gekromt. Zy bebben mede de gedaante w, r van balf-volwaffene Vygjes , of van een groote Mus, wi kogel „zommige ook kleender „uyt den ronden plat E i en voor met een diep kuyltje. Van buyten zyn ze liat ukt, of incarnaat , met witte plekjes of puntjes, PR E kende, maar effen en glad , binnen een wit bar ift vleefcb, als Rapen of verfche Hazel-noten; aan re na binnen toe kleven veele kleene korltjes, na de Re der Vygen, dog drooger „en recht in de midden Pai cen holligbeid , die meeft ruyts-gewys ir, ais dés zy open /nyd. | De geheel rypen verliczen veel van bare rodigheid , en werden geel of vuyl-wit, dig aan de fmaak geenzints beter, want de balf-rype, die nog rood zyn, agt men bequaamft om te eeten, baar [maak is laf „en Waterach. tig , met een kleene zamentrekking , uit die van de Caftan. gien en Rapen gemengt , voor een [nlandfe mond en maa redelyk aangenaam , dog by onze Natie drukkenze de maa: wat, en maken deszelfs krop benauwt. Voorts Zoe, ten, bladeren , en fcbor[fe gequetft , inzonderbeid de chers - Jedes flams, geven een overvloedige witte melk uit „zoet ende Koe-melk aan fmaak en coleur zeer celyk , dog meer zamentrekkende , en. word. flraks kleeverig „als: "t hwat Staat , de bezien. bebben;maar weinig van deze melk) ` Sayfoen. De vruchten ziet men meeft in Funy en Yu ly , "om welken tyd by ook meeft zyne jonge bladeren wega werpt, en kort daar na. weder jonge gewint: "t. Hout des Sams is wit, week; zappig,'en verfch zynde zwaar , zo dat bet ook in't water zinkt y- maar droogt ligt op; em Jebynt van vele rollen over malkanderen gewonden te zyn zo dat bet niet digt is, maar voos, en vol vogtigheid Re- kende , dewelke metter tyd opdrogende, dit bout gant/ch ligt maakt. ‚Dit droge bout dan weder in water komen- de, zal er een tyd lang op dryven, maar t water inge- zogen hebbende , wat zwaarder , dan 't groene, en gaat te grond. De vlerken hebben een vater bout , met eeni- e drayingen van aderen , en maken met bare bogten ver- Ücheide bakken , en celletjes "zo dat bet regenwater daar in ftaan kan. - Hy waft gaarne in koude valeyen, daar revieren door- lopen, ook in alle vlakke en [chaduwachtige Boffchen, daar een flenige grond is, in 't diftriét van Larigue lo~ pen diergelyke revieren, tu[Jcben de kloven der bergen, zo dat men daar doorgaat., als tulfcben 2. boge muuren y en daar vind men pemeenelyk deze bomen flaan, eninde regen-maanden zo vol vruchtén bangen, dat den gebe- len ftam rood foon. Ken SÉ 2. De fma padres Vyge-boom is een diergelyken boom, ook met korte en gekniede takken, pelyk den jongen ftam eenigzints is, de bladeren zyn fmalder , alseen langwer- Pig hart, achter met kleene ronde ooren, dog im de mid: den zynze.breedjl, 6. en 7. duimen lang , 4. en 43. breed, dog de jongen zyn 9. duymen lank, st, breed, gebeeb glad, en zonder voornoemde roode plekjes by den feels alwaar 3. zenuwen t'zamenftooten, zjn ook effen, en zonder eenige tanden aan den rand , 20 weljonge , alsou- de de takken, daar ze aan ftaan, zyn buiten groen, ook met een wit bert, als Vlier , en over al witte melk uyt- gevende , gelyk ’t voorige, ` s De vruchten «va[fcben. op dezelffte manier uit den ftam, en aan trosjes by malkanderen, dog ydeler , en weiniger in't getal, Ge en platter dan de vorige, gelyk cen kaasken, of balf plat gedrukte Vyg , voor met een groot kuiltje, ligt- of, appel-groen, van buiten glad, en zon der wittepunttjes , niet roód werdende, maar metter tyd vuyl-geel , dog nooit week, alleenlyk in de droge-maan- den. gewinnenze eenigé ligt roode plekjes , van. binnen bebbenze een wit bartachtig vlee/ch , greyntjes en een bol- ligbeid , als ’t voorige, zo bequaam niet, om raauw Te ecten, daar en tegen de jonge bladeren van deze zort, werden meer tot de koft gebruikt, dan de voorgaande, 20 wel rauw, als gekookt zynde, van fmaak lap en Raap- acbtig, 8 D Onder V. Bock. VII. Hooff, AMBOINSCH KRUYDBOEK. Sub externo trunci cortice ambe ha fpeciesac po- tifimum ultima alium folidum & lentum gerit corticem feu librum ligno incumbentem , qui nulla vi diffringi, fed in longitudinem & latitudinem extendi &- deduci poteft, uti poftea id ulteriusindicabitur. Totus vero cortex dulcem gerit faporem inftar tenere Pinange; Anni tempus & folum cum antecedenti convenit. Ambz propagantur tam per Craflos ramos, quam er maxima granula, que per avium fecefium hinc inde projecta in hortorum areis fepe progerminant. Nomen. Latine Caprificus Amboinica, prima latifo- lia, altera anguftifolia ,-Belgice Wilde Vygen van Ooft- Indie, Malaice Gaudal, Javanice Condang , aliis ve- ro Malaienfibus. & Macaffaris Birani & Virabi voca- tur. Ternatice Tsjorro, Amboinice in Hitoea Habu- ol & Malabuol , in DE HIA Malabuur : ultima vero fpecies feu anguftifolia peculiariter vocatur. Sacca, quod nomen potiore jure fubfequenti tribuo, in Loe- hoea Mattabe & Mattabu Malamabo,& Malamabulo;Ma- caffarenfes quidam hanc quoque vocant Krótje , angu- ftifoliam nempe , in Banda Burang , in Baleya Haat dicitur. Locus, Hee arbores per totam aquofam Indiam no- te funt, plurima vero in Orientalibus obcurrunt in- fulis , & licet in quibusdam locis varietas quedam in hisce obfervetur , ad has tamen binas fpecies commode reduci poffunt. Exempli gratia Birani in Macallara crefcens eft ex anguftifoliis , ejus vero fru&us funt magni & rotundi, ac fenfim obfcure ru- bentes, qui coqui etiam poffunt & edules funt, ejus folia quoque minora funt & oblongiora Amboinenfi, ad Varinge folia magis adcedentia. | U/us. Hoc lignum recens gravius eft, fed molle, nullique tigno aptum, iis dutem conducit , qui conti» nuum alere ignem tenentur , qualis ad Arace & calcis exuítionem requiritur & defideratur , fi enim fere fit ficcum, lente ardet inftar cefpitis , fique femel ignem conceperit , conftanter liunc alit & fovet , aliis vero li- gus addendum eft, fi clara defideretur flamma; Ru- ori fructus tam latifolie Amboinenfis , quam angufti- folie Macaffarenfis apud vulgus magno in nfi funt ad cibum , ac potimmum tempore penuriz & famis: Crudi eduntur cum Sale, Canariis , & ficcis pifcibus, . meliores autem funt diffeti , & a granulis depurati , quz abjiciuntur , reftansque alba & duriuscula caro ‘cum aliis herbis in aqua ebullitur, Baleyenfes confciffos & depuratos ficcant fructus , quos fervant: in ufum penuriz tempore, quos fimul cüm Oryza coquunt, ut copiofius exhibeant nutri- mentum; fepius cum admiratione confpexi incolas . tantopere hosce expetere fructus, ac tam avide illos comedere, quum Europzorum ftomachum adeo ad- avent, ac tam difficile digerantur quam panis ab mboinenfi. Tenera autem prefero ac mollia folia, quz a cunctis hisce indigenis eduntur tam cruda cum Bo- caffan & pifcibus, quam co&a cum viridi Cadjang; fEthiopes Hitoenfes trunci lac propinant pueris, qui incipiunt laborare variolis Amboinenfibus , ut melius erumpant , rubri quoque hujus arboris fructus feu po- ma antidotum funt. pifcium noxiorum , ac prefertim Utricularii, fi incaute comefti fuerint. In infula Bandenfi Poekeron di&a hec arbor co- piofe obcurrit, que radicibus fuis ac alis fupra ter- ram mirum in modum concrefcit , multasque format foveas & crateres, in quibus femper aqua pluvialis ftagnat, quz optimum hominibus prebet potum, ex quo vivunt. ujus radices etiam eduntur tanquam antidotum, fi venenati quidam fructus vel pifces co- mefti fuerint, Ex dicto cortice lento, qui ligno incum- bit, Alphorenfes Boeronem & Ceramam inhabitantes norunt ope fubaćtionis & extenfionis tenuem forma- re texturam , ex qua Tsjedakkos feu campeftria fabri- cant, que circa medium circumvolvunt corpus , ac porro nudi funt. Quum Tsjedakkos hec Amboinice vocentur Sakka, hinc quidam hanc arborem Sakka vocant , ac cum fubfequenti confundunt, Ejus cortex comeftus, vel agua incoétus, ac pro- pinatus vim habet refrigerandi in febribus & Dyfen- teria fiftenda, quem-in finem Amboinenfes quidam Tom, III. hanc Onder de buitenfte Jchorffe des ftams bebben bei. Mt zoorten, dog voornamentl yk deze Ger een ee cal en taye baft, naaft *t bout leggende , die Met geen gewelt in ftukken getrokken , maar wel in de lengté „en breedté van malkander uitgerekt kan werden, gelyk wy bier na SC en. Den gów bajt is zoet van Jinaak , als inang. Sayfoen en ; , A de mai 1 A yi grond żyn een en 't zelf- eyde worden ze voorigeplant , zó door dikke takke door de root [le van de reyntjes „die door den win tyo vegelen bier en daar gefmeten werden > en ook dikwils op de bedden van de Thuynen opkomen. Naam. In't Latyn Caprificus Amboinica, d'eerfte latifolia, en de tweede anguftifolia , in *t Duits Wilde Vygen van Ooft-Indién, op Maleyts Goudal, op Fa- vaans Condang , by andere Maleyers en Macaffaren Bi. rani en Virahi, op Ternataans lsjorro, Amboinfch op Hitoe Hahuol en Malahuol, op Leytimor Malabar dog de laatfte zoorte of anguftifolia noemenze in ’t by- zonder Sacca, welken naam ik met beter reden de naajt- Së? geef. Op Loboe Mattahe en Mattahu Mala- maho , en Malamahulo ; zommige Maca[Jaren noemén bem ook Krötje ‚te weten de anguftifólia. Op Bandanees Bü- rang. Baleys Hadt. ° © Plaats: Deeze boomen Zyn bekent door gebeel water- Indién , dog wel de meefte in deze Oofterfche Eylanden , en alboewel men bier en daar eenig ver/cbil onder dezel- ve ziet, 20 konnenze egter Bevoeglyk onder deze twee zoorten gebragt worden. By voorbeeldt , de Birani op Ma- ca[feris een anguftifolia; maar baare vruchten zyn groot en rood, ja metter tyd donker of bruyn-rood , beguaam om te koken, haare bladeren zyn ook wat kleender en lang- werpiger dan de Amboinjche, en de Waringen gelyker. Gebruik. Dit bout verfch zynde is wel fwaarder , dog week, en tot geen timmerbout bequaam , maar wel voor die gene, die cen gefladig vuur moeten bouden , ge- lyk by ’t Arak en kalk branden, want wind-droog zynde brand bet langfaam, gelyk turf , en eens ontvonkt zynde gaat ‘t niet ligt uyt, dog men moet "t altyd onder ander out mengen, als men een ligte brand bebben wil: De ge Weed? ES van E latifolia bier in tan Lei van de anguftifrlia op Macaffer, zyn by. 't flegte Volkje zeer in gebruik tot ali E may ced reni en e ber bebulp in bongersnood. Zy werden raduw gegeeten met zout, Canaris, en droge viffchen, maar beter zynze, als menze opfnyd „de binnenjte korl «veg /myt , en bet refte- rende witte, en bardacbtige vleefch met ander Sayor en water wat opkookt. De Baleyers drogen de opge/nedene en gezuyverde vrug- ten; en bewarenze tegen de duren rys-tyd ; om als dam te zamen:onder rys te koken, ep dat dezelve te meer ftrek- ke. Ik bebbe dikwils met verwonderinge aangezien „dat de Inlanders zo veel werk van deze vrucbten maken , en dezelve zo graag eeten, daarze nochtans een Europeaanze maag zo merkelyk befwaren en drukken , of immers zo qua- lyk bekomen als een Amboinees bet brood eeten. Meer boude ik van de jonge malffe bladeren , welke by alle deze Eylanders gegeten worden , zo rauw met BocafJen en vi[Jcben , als gekookt „onder groene Cadjang. De Moo- ren op Hietoe, geven de melk uyt den fram de kinderen die de Amboinfche pokken beginnen te krygen , em dezelve uyt te dryven, zo werden ook de roode appeltjes voor een tegengift gebouden , tegen de fcbadelykbeid van den vifch Opblazer genaamt , als men daar van gegeten beeft. Op 't Bandaaze Eyland Poekeron vind men deze bomen zeer veel, dewelke met bare wortelen of vlerken bovende aarde wonderlyk tot malkander waffen, en veele kuylen en bakken maaken , waar in altyd regenwater [laat , dat goed verfch drinkwater geeft, daar van men kan le- ven; men vind zulke kuylen dewelke altemet een pot wa- ter inbouden. De wortelen werden ook gegeeten als een tegengift , als men eenige venynige villcben of vruchten gegeeten beeft. Uyt de voornoemde taaye baft, die tegen t jm aanleyt , weten de Alphoerezen van Boero en Ce- ram , alleenlyk door kneden en rekken ‚een dun geweef te maken, waar uyt zy baare Tsjedakkos maken, en die zy om 't middellyf gewonden dragen, en voorts naakt lo- en. Dewyl men nu deze Tsjedakkos in't Amboinfch Sakka noemt , 20 komt bet , dat zommige dezen boom Sakka noemen, en met de volgenden vermengen. De daf gegeeten, of in water gekookt en gedron- ken, beeft een verkoelende vr in koortzen, en flopt de roode-loop , tot welken einde bem dan zommige Amboi- T nezen Ld 148 hanc prope ædes fuas plantant, cieterum hic cortex cum Siri & calce mafticari poteft defeétu junioris Pi- nange, cujus faporem optime zmulatur. In Banda pifcatores ejus lignum ficcum multum adhibent ad ignem fovendum in navigiis fuis, pali etiam ex hoc ligno fabricati in aqua marina & litore quam durabiliffimi funt. Fructus femi-maturi tam cru- di quam coéti cibo inferviunt , penitus enim maturi rubedinem perdunt, fqualide lutefcunt , & infipidi funt. | Tertia hujus generis fpeciés eft omnino filveftris, nec ullius ufus , unde & hanc tantum conmemoro , ejus folia illis anguftifolie funt fimilia, fed paulo la- tiora , obfcure virentia, externe rugofa , faporis ama- ricantis, unde funt edulia, in Hitoea vocatur Tollat. Apud Hitoenfes alia infuper Habuol obcurrit fpecies, forte eadem cum Macaffarenfium Birani. Ejus folia aulo funt acutiora, firmiora, & glabriora illis Ha- buol , fere inftar illorum Ovifere , inferius binas ge- rentia auriculas totundas, que tam arête fibi incum- bunt , acfi folii petiolus cum ipfis concretus effet. Altiffimz funt arbores , ipfarumque fructus illos Ha- buoł referunt, fed fant majores, ex fufco nigrican- tes, quique femi-maturi edules funt, maturi enim & nieri arenofi funt & infipidi. Lignum eft inftar illius Habuol „fed folidius, cortex craffus eft, lentus, & la- Ctefcens, qui cum Pinanga mafticatur contra Diar- rhzam. Ex fruftis nodofi ligni & alarum muliercule patinas formant parvas, quibus fila conglomerant. Habuol radices aque incotte & propinate acrimo- niam & ardorem Gonorrhez temperant , radix autem Accar Cuffu cum Siri Pinanga fimul mafticanda eft ac fuccus deglutiendus. * Peralu Hort. Malab. part. 1. Fig. 28. defcripta hujus videtur effe fpecies , ipfarum varietas potiffimum hac in re fita eft, quod Goudal noftra fructus gerat race- mofos ex ipfo trunco & radicibus, nec longa ifta fila ex ramis emittat, uti Peralu. Sic etiam mihi non ob- ftat filveftres hasce Ficus Sycomorum Indicam vocari, uti commentator in iftud caput adnotat. € abula Nonagefima Tertia Ramum exbibet Caprifici Amboinenfi " ovatis integerrimis obtufis, caule inferne radicato Liz», H. e. p. 411. ubi & huic jungitur. Ficus Bengalenfis ; fabrotundo, fructu orbiculato. Comm. H. Amft. part. 1. p. 119. T. 62. & Ficus Americana, latiore folio venofo: N Curacao, Pisk. Almag. p. 144. T. 178. Fig. 1. CAPUT inenfis , que eft Ficus foliis HERBARII AMBOINENSIS Liber V cap. vit nezen by baare buyzen planten , anders kan men dezelfde Jcbor[fe met Siri en kalk eeten , by gebrek van jonge Pie: nang , wiens fmaak by zeer wel naboot/t. In Banda gebruiken de Viffcbers dit drooge bout veel 3 em vuur daar mede in baare Praauwen te bouden. Dê palen van dit bout gemaakt „zyn in zeewater en op firana zeer durabel: Tot ’t eeten "t zy raaww of gekookt, moet men altyd de half rype vruchten kiezen, want de gebeel rype verliezen baare roodigbeid, worden vuyl-geel en on- Jmakelyk. Daar is nog een detde zoort van dit geflagt „doch ganftb wilt, en van geen gebruyk , dierbalven ikze maar tot me- morie bier ftel. De bladeren zyn die van anguftifolia ge- lyk, wel zo breed, donker-groen , van buyten rwyg. van wat bitter, en dierbalven niet eetbaar; op Hitoe noemen ze bet Tollat. By de Hitoeëzen is nog een zoorte van Hahoul , en miflchien ’t zelve met der Macafaren Birani. De bladeren zyn wat N > flyver „en gladder dan die van Hahuol , bykans als die van Ovifera , agter met twee ronde ooren, zo digt op malkander gefloten dat bet fchynt of den fteel onder aan 't blad vaft waft. Het werden zeer hooge boomen ; de vruchten zyn als die van Hahuol , wat grooter ; uyt den bruynen na den fwarten toe trekkende , die men half ryp raauw eeten moet, want ryp en fwart geworden zynde , wordenze zandig en on- Jmakelyk. Het bout is als dat van Hahuol, doch wać vafter, den baft dik, taay „en melkig ‚dewelke gebruyk6 word met Pienang gegeten tegens de buyk-loop. Uyt dé Stukken en ’twarrige bout van de vlerken ‚maken de Vrou: wen kleyne bordjes , waar op zy garen winden, De wortelen van Hahuol in water gekookt en gedron- ken; verzagten de fcherpigbeid en brand inde Gonorrbea, doch men moet de wortel Aere Cuílu met Siri Pinang daar by knouwen, en "t zap daar van inzwelgen, Peralu in Hort. Malab. part. 1. Fig. 28. be/chreven, Jcbynt een flag bier van te yn , beftaande’t ver|chil mee/é bier in , dat onzen Goudal zyme vruchten troswys by malkander draagt , zelfs aan den [tam en wortelen , ook geene lange draden EN zyne takken geeft , gelyk van Pe- ralu gezegt werd. Zo beb ik er ook niet tegen, dat men deze wilde Vygen voor een CR Cé dica beude s gelyk den Commentator op *t zelfde Kapittel ook toeftemt, De drie-en: negentig fle Plaat Vertoont een Tak vän de inftbe wilde Vyge-boom ; Wels ke is de Vygeboom met heel breede , en ftompe bladen , wiens ftam zig van onderen in veele wortelen uytfpreydt by Lim. in de Hort. Cliffort. p. 471. alwaar deze ook toe- gevoegt wert den Bengaalíche Vyge-boom , met een ronde achtig bladt , en een tonde vrucht van Commel. in de Hort. Amft. eerfte deel. p. tig. Tab. XCII. Pag. 148. Mil | W ] H U WAŁU WA — er 5 MUUN, 7 RU NNN N NSN N WI NS Eee IE SSS NN y NN GAT = <= A NIN AU NN N N NNN NIN AN NNN ANN V Bock. VII Hooftff. CAPUT 0 CHA ZUM Caprificus Chartaria. Sakka, N precedenti capite indicatum eft, latifoliam fpe- ciem Amboinenfibus itidem vocari Sakka, hoc ve- ro nomen huic proprie arbori competit, quam hic defcribemus, & que cum utrisque prioribus fpecie- bus magnam gerit adfinitatem, praefertim cum angu- ftifolia; eft enim adulta arbor, corticem gerens gla- brum & albicantem , raras PE alas prope radi- ces & ad ramos, qui glabro ac viridi obduéti funt cortice, ex quo album ac dulce exftillat lac, fi vul- neretur, rarius autem ex trunco, quodque alba lin- tea fufcis inficit maculis. Ejus folia minora funt illis Malabuols prima fpeciei, ex oblongo cordiformia , plerumque feptem , decem, & undecim pollices longa, quinque ,- fex, & feptem lata, ac fenfim in apicem anguftata, magisque flave- fcentia prioribus , prope petiolum tres majores nervi concurrunt , longisque infident petiolis inordinata circa ramos. In junioribus arboribus oblongiora funt, undecim nempe ac duodecim pollices longa, feptem lata, & integra, quedam vero ex vetuftioribus bre- viora funt & rotundiora, femper vero pollicem lon: giora funt quam lata, Fructus plani funt Fici, fuperius profunda fovea notati feu umbilicati, illis precedentis latifolie om- nino fimiles, externe pallide virentes, paucisque al- bis maculis variegati , maturi vero flavefcunt. Hi fructus non in trunco obfervantur , uti in prioribus bie nis Habuol fpeciebus , fed in ramis inter & poft folia. 