VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
De stijl van een Fabel moet deels eenvoudig en gemeenschappelijk, maar ook tevens net en keurig zijn. Door het eerstgenoemde verstaan ik dat dezelfde niet overlaad moet zijn met leegheid, dat de schikking der woorden natuurlijk, de wijze van spreken gemakkelijk en de samenvoeging onverwacht is. Door keurigheid wil ik alle laagheid en aan zondere gewesten eigen uitdrukkingen buiten, als men alle gemaakte en kinderachtige loopjes, en verouderde schoolvadersagtige sprekwijzen. Hierbij wil ik gevoegd hebben, dat geen het woord keurig ook misschien in zich bevat, een zachte beschaving van alles, die aan het geheel bevalligheid en geest bijzet, en, hoewel meerendeels het nietwerkzelt van kunst, echter altijd de schilder van satuurkijk is. Dan niet tegenstaaande al het gezegde zijn er zommige gelegenheden in welke het verfchonomyk, ja, noodig is, de stijl te veranderen. De taal in een Fabel moet rijzen of dalen met het onderwerp. Een Leeuw, met koninklijke waardigheid ingevoerd, behoort op verhevener trant te spreken dan een Veldmuis: de Leeuw wordt dan zijn Koningin, en de dieren des velds krijgen de pas van Ouderdom, en een Schrijver die ten zelfden tijde aan onze verbeelding voordraagt en het Dier en den Person die het moet vertonen. Zo behoort de kluge dappere, kierlijke wijze van spreken te vermijden, welke de Uil bezigt ten vertoon van zijn gewaande wijze. Zonder deze welbeoordeelde verandering van stijl is het onmogelijk een recht onderscheid van Characterstekens te bewaren. Korte en zaaklijke omschrijvingen zetten aan een Fabel bevalligheid bij; en zijn wel het allergelukkigste wanneer ze het. in zich bevatten; hier van hebben wij een voorbeeld in de Fabel van den Noordenwind en de Zon; een wel uitgekikepte bijnaam is dikwijls omvatting op zichzelf „en zo veel te, aangenaamer als het ons minder ophoudt in onze navpiering van de uitkomst: Veel breedvoeriger zou ik mij over dit onderwerp kunnen uitlaten, maar misschien ben ik voor sommigen reeds al te breedvoerig geweest. Zo ik hier dit nog bijvoegen „dat gesuggesteerd en, natuurlijk uit het onderwerp voortkomende, en suggestieve gedachten, in behoorlijke ondergeschiktheid aan het hoofdzaaklijke gehouden, de waarde deze kleine Opmerkingen vermeerderen. Deze laatstgenoemde moeten echter zeer spaarzaam en met grote behendigheid gebruikt worden: weinig en tevens kort zijn. ’t Is maar nauwelijks voldoende dat ze natuurlijk uit het onderwerp gebooren worden, zodat ze pas zodanig te wezen dat ze noodzakelijke en wezenlijke delen van de fabel opleveren. En wanneer deze samengestoken „behaaglijk in zichzelf, strekken om het bedrijf van de Fabel op te heffen „brengen ze die naamloze bevalligheid voort, zo merkwaardig in fontein en weinig anderen; een bevalligheid die menschen van het beste oordeel beter kunnen gevoelen, dan uitdrukken en aan een ander mededeelen. SCHEIKUNDIGE BESCHOUWING VAN TRUK DER PLANTAGEWASSEN EN DE DIEREN. Onder op ’t werktuiglijke maakzaam van de Planten en Dieren te letten, alsmede op deszelfs verscheidendheid, beschouwt de Scheikundige maar alleen de beginstellingen, waaruit derzelver „zowel vaste als vloeibare delen, samengevoeld zijn. Elk Plant en Dier bezit vaste en vloeibare delen (partes solide & fluidae): en in de vaste vindt men de vloeibare delen. Kerere werkingen (acties), welke voorkomen in de natuur van Plant of Dier veranderen. Dus beiden met natuurlijke werkingen (acties naturales) voorzien; Zij hebben een leven gemeen; eenzelfde vermogen om yeder hare soort, voort te planten. Dit vermogen schijnt echter in den eersten opsla, uitgebreider in de Planten dan wel in de Dieren, voor zo verre de eerste zich op verschillende wijzen hier van bedienen. De verscheidenheid is echter niet zo groot; want behoudens het voorheen algemene gevoelen, dat de Dieren alleen uit zaad voortkwamen, is men het niet geheel met de gevallen van de Polypi; want uit yeder stuk, van een in stukken gekapten Polypus, een nieuw we te voorzijn komt. 'Beide in sexe overeenkomstig, vindt men daarvoor werken van mannelijke en vrouwelijke geflard, en hermaphroditische; indien men zoude kunnen toestaan dat deze laatste onder de dieren gevonden werden. Het onderscheid tussen plant en dier bestaat allemaal hierin: de dieren hebben een vermogen om zich van de ene naar de andere plaats te kunnen bewegen (C. vim loco motivam): de planten integendeel kunnen niet dooreigen vermogen dit niet doen. Schoon, wel is waar, deze dierlijke werkingen (actiones animales) aan een inwendig begin, welke dierlijk lichaam bezielt, moet toegegeven worden, kunnen wij echter die dierlijke werkingen welke een merkbaar gevoel en beweging veroorzaaken, niet geheel van de planten afzonderen, maar alleen als onvolkomenheid achten. Dit zijn de veren de mimosa, herbavoorzitter en andere. Ja bijna elke plant toont, als ’t ware, eene zekere verkiezing omtrent haar voedsel. Gezegd hebbende dat de planten en dieren bestaan uit vaste en vloeibare delen, zullen wij hier van in ’t begin met opzicht tot beide enigzins algemeen handelen; doch bijzonder de delen der planten eerst aanhalen. De scheikunde leert dat derzijner begin en grondstoffen uit eene aardachtige hoofdstof bestaan. Volmaakt gelijk met die der dieren. Deze aarde is vast op ’t vuur, en vloeit niet op zichzelf maar wel door behulp van eène zoute stof, tot eene glasachtige zelfstandigheid. Niet in water oplosbaar. In alle planten van eenzelfde natuur. Volmaakt van alle ongelijkzoortige delen gezuiverd, is zij wit van kleur, en kan als een algemeen begin van de stevigheid (firmitas) der planten aangemerkt worden. De Nieuwe Delen verkrijgen hun samenhechting (concreto). Van een zeker aantrekend vermogen der deeltjes onder elkander. Van het Flogiston of ontvlambaar beginzelen, als de oorzaak der veevigheid. Welk Flogiston zich tuschen de openingen der aardachtige deeltjes vastzet. Het waterachtig beginzelen, welk de overige tuschen ruimtens vervult, maakt zo zeer de samenhechting niet uit, als wel dat zij dezelve gematigder maakt. Want schoon de vaste deelen der Planten geheel van dit beginzelen ontbloot zijn, verliezen zij echter nog niet geheel hun samenhechting, maar worden alleenlijk broos. Dus veroorzaakt het water die taaiheid, welke de brooze lichamen buigzaam maakt. Het zoutachtig beginzelen is niet noodzakelijk voor de samenhechting. Want terwijl 't zout zich in water laat oplossen, kan men de vaste delen daarvan geheel beroven zonder verlies van samenhechting. De Scheikunde geeft hier van overtuigende bewijzen. Men kan hieruit leren dat het groot aantal van Planten, niet verschilt in beginzelen, maar wel, in werktuiglijk maakzelen. De Dieren hebben dit met de Planten gemeen, als bezittende geen andere aarde noch ander Flogiston. Geheel anders heeft zulks plaats in de metalen. Deze hebben verscheidende aarden. In deze heerscht voornamelijk de Mercuriale. Deze aarde met Flogiston verenigd maakt een metaal uit. Doch aardachtig beginzelen van Goud, verschilt zeer veel van dat van Zilver, enz. Vloeibare delen (partes fluidæ). In deze is een grote verscheidenheid indien men de sappen in derzelver verscheidende samenmenging (in concreto) overweegt. Zo ras zij echter scheikundig onderzocht worden, heeft hier weer een grote eenvoudigheid plaats, en verscheidenheid in dezen opzicht niet van 't Rijk der Dieren. Men kan de sappen van het Rijk der Planten en Dieren volgens de kookt of rauw verdelen. Bij rauw sap is dat vloeibare deel der planten, welke de kookt nog niet heeft ondergaan, waardoor het vanzelfs natuur beroofd is, tot die van het lichaam waarin het is, en waar van het een deel moet uitmaken, zoude overgegaan zijn. Dit heeft insgelijk plaats in de Dieren: alwaar het vocht uit het ingenoomen voedsel “deszelfs natuur in de maag noch niet afgelegd hebbende, ook rauw genoemd wordt. Wanneer nu dit vogue "door het vermogen der koking in verschillende soorten afgedeeld, noemt men gekookt. Deze verdeling wordt nader aangedrongen, zodanig men over- weegt, dat de Planten een vermogen hebben, van zich te voeden, te wasten en in stand te houden. De voedende stoffe heeft buiten de Plant nog niet dezelfde natuur, maar verkrijgt die eerst binnen het lichaam der Plant. Deze bezit derhalve dit vermogen van te veranderen. Gelykzaam ge- schiedt dit in de Dieren. Dat zulks waar is blijkt daar uit, omdat bijvoorbeeld 50 planten, ongelijk in werktuiglijk maakzelf, in eenzelfde grond geplaatst, daar eenzelfde voedsel indrinken. Dit voedende sap of voedsel in de plantengefindzinde, heeft over het geheel genomen, noch in al zijn zelf- e natuur, zijnde alsdan nog rauw. Wanneer echter dit sap door het lichaam van verschillende Planten vloeit; verkrijgt het naar de aard der Plant een verschillende natuur; van daar die verschillende reuk, smaak en geneeskragten der Planten. De Oculatie leert dit insgelyks, alwaar een scheut van zekeren boom ingelaten wordt in een boom van een geheel andere natuur. De Scheut kan geen ander voedsel tot zich trekken, dan welk eerst door het lichaam van den anderen boom is doorgegaan. Dit voedende sap der halve aan de Scheut komende, moet een geheel andere natuur aannehmen, en schoon in den eersten boom als gekookt aan- gemerkte, moet men het echter ten opzicht van de Scheut als rauw achten; doch moet op nieuw geheel veranderd, en overeenkomstig het sap van die boom, waar van de Scheut genomen is, herkookt worden. Men kan het rauwe sap der Planten niet ongevoeglijk als derzelver Chylaanmerken. Waar echter zal men deze vinden? De Dieren hebben een maag en ingewanden. In deze wordt het sap gekookt, en van daar naar verschillende andere delen gevoerd. De Planten hebben geen maag nog algemene ontvangplaats voor dit sap, van waar het door derzelver geheele zelfstandigheid gevoerd wordt. Men moet derhalve de Chyl zoeken in alle die delen, welke allernaast zym aan 't uitwendig maakzelt der Planten, en dus naast aan die plaats waar uit zy haar voedsel trekken. Men weet in algemeen dat de Planten in deszelfs uitwendige delen, wortel, tronk, tak, bladeren en bloemen, zekere indrink- of opslorpvaatjes (vasa bibula vel absorbentia) bezitten. Het vocht dat door deze vaatjes opgeslorpt wordt, mag men als rauw anmerken. Gelijk nu de Dieren twee soorten voedsel hebben, een dikker, welk zich uit de maag naar andere delen verbreidt, en een fijner, welk uit de dampkring in de opslorpvaatjes indringt; kan men insgelyks ook in de Planten vaststellen, dat deze „door de wortelen als 't ware, derzelver maag, een dikker en ruwer voedsel tot zich nemen; doch een fijner door de aan de lucht blootgestelde indrinkvaatjes. Er zijn drie bronnen uit welke de Planten haar voedsel trekken, zijnde als zo vele Hoofdstoffen, namelijk Water, de Lucht en Aarde. Alle deze drie Bronnen tezamen zijn niet noodzakelijk voor alle Planten. De meeste zijn met twee te voldoen. De wortel dient tot neming van aardachtig en de overige delen tot neming van lichtvoedsel. Andere planten integendewege leveren al hun voedsel voort heel of voor een gedeelte uit het waterige beginzelen of hoofd. Deze drie hoofden zitten altesamt wat een plant nodig heeft. Men mag, dankzij mij, vrijelijk vooronderstellen, dat alle beginzelen der dieren, aardgewassen en graafbare lichamen (fosfaten), door verschillende wegen op het allerfijnst verdeeld en verdund, in alle drie hoofden tegenwoordig zijn. Uit deze bronnen trekken de drie rijken der natuur derzelver voedsel, gelijktensydend dat alle zaken, door gisting, verrotting en verbranding ontbonden en verdeeld worden, en dus ontbonden "gedeeltelijk" in de aarde, in ’t wateren gedeeltelijk in de lucht huisvesten. Eindelijk dus de voorwerpen der drie rijken, op verschillende wijzen het allerfijnst verdeeld, weerom tot voedsel van hun gelijken streek. Dat er in deze drie hoofden genoegzaam voedsel is, zal men gemakkelijk begrijpen, als men maar eens overweegt, dat water dagelijks verbrand wordt, hoe veel er door verschillende bewerkingen, zo wel der natuur als kunst, vlugtig gemaakt wordt. De gistende en vooral de verrottende stoffen leveren hier overvloedig stoffen, die, terwijl aan 't laatste alle planten en dieren onderworpen zyn, door de bij onvruchtbare en droge aarde gevoegde mest, leert duidelijk hoe nuttig de verrotte delen van dieren en planten zijn. door de aan de blootftelling der lucht op nieuw bezwan- gerd wordende moederaardens ( Matrices) van verfcheide | . gna 854 ` - _ SGHEIKUNDIGE- BESCHOUWING graaf bare lighamen; tonen de aanwezenheid van °t Lucht- voedzel. h | De zekerheid van ’t rauwe voedzel dus, zo ik menes vast gefteld zynde, is ’t echter bezwaarlyk „ uit hoofde der uit- nemende fynheid dezer verdeelde beginzelen , deszekfs na- tuur te kennen. K - In ’t algemeen merkt men daaromtrent- aan : 1; Dar het verfchilt naarmate % zelve in deze of gene Hoofdffoffen huisvest. . Men mag vryelyk vastftellen dat ‘er onderfcheid is in de Zappen , naarmate zy uit de aarde , lucht of °t water hunnen oortprong nemen; en {choon wel niet zeer ten opzichte der beginzelen, ten minften in vloeibaarheid verfchillen, Het voedzel uit de Hoofdft: der aarde geeft een aardagtig Zap, gefchikter tot making der vaste delen. Dat van de wateragti- tige Hoofdít: een wateragtig voedzel. De Heofdft: der lucht eindelyk °t allerfynfte „overgaande in derzelver Spiritus -rector , of in olyagtige delen: zo nochtans , dat alles wat de Planten door deze drie Hoofdft: tot zich trekken, uit ver- £chillende beginzelen is zamengefteld. 2. Dit voedzel verfchilt ook naar de Iuchtítreek en plaats, waaronder en waarop °t zelve groeit, _ De overvloed van fyne olyagtige delen, welke de Planten die onder eene heete luchtítreek groeijen „boven die van kou- de wateragtige bezitten ; de meerdere hoeveelheid zouts, welke zeer veele aan zee groeijende Planten boven aridere in zich hebben; de meerdere hoeveelheid van Yzer-aarde of Y- zerbeginzel (terra martialis vel principium martiale )in zeer veele Planten , boven andere, tonen duidelyk dit verfchil. 3. De tyd van °t jaar brengt ook enig verfchil aan. De uitwasemingen in de Lente, Zomer, Herfst en Winter zijn zeer verschillend. Deze uitwasemingen zijn minst van allen in den Winter, wanneer, als ’t ware, “de Planten verdooven” zijn. In ’t voorjaar zijn zij overvloediger en meer zoutagtig. In de Zomer meer olvagtig. In ’t Najaar zijn de Planten niet hoofdzakelijk vermeerdering van de ontvlambaar olvlagtige beginzelen meer aan de verrotting onderworpen. 4. Het Grootste deel der wasem bevat uit water. De overvloed van water en de dagelijkse vogel- en viswaarschijnlijkheden leiden duidelijk dat er veel waters in de tuin huisvest. Omdat nu de sappen een bekwaamte vloeibaarheid moeten hebben, is het over de stellen van Boerhoven, voor zover verfetering (epileresaurves) hun bekend geweest: maar men leest bij de oude Grieken, niet van die Beenbedering, welke van het te voren aangetast merg haar oorpjes heeft. Zo dergelijke wijze wordt dit onderwerp gevangen behandeld; en met de ziekten der beenderen dit stukje, en tezelfde het tweede deel van dit werk, en de verhandeling der uitwendige gebreken tot de heelkunde betrekking, beschreven. Onze vaderlandse leerlingen in de chirurgie hebben nu gelegenheid, om in het beschouwlijke en eigenaarse van gebreken, waar aan het hun doorgaat pikt, onder te regen. Zo zullen zij er gebruik van maken, zullen zij er de schrijver, vertaler en drukker voor verplichten syn en zich erkentelijk tonen. Wenselijk ware het ons dertig jaar geleden; dat er meer gelegenheid gevonden was tot mondelijk onderwijs, in alle bijzondere stukken, de heelkunde betreffende. Behalve in een of twee voornaamste steden van ongeïmaginable provincie, waar in nog maar nu en dan enige openbare lesingen gedaan worden, zijn er geen scholen voor leergestelden. Bekwame heelkundigen behoorden in alle steden, enige vastgestelde onderwijzingen te geven, zonder justitie, door openbaar gezag, hier toe gewettigd te zijn. Hierdoor zou deze kunst bloeien, en men zou niet meer klaagen, gelijk jammer is het, met te veel recht gezegd, dat men zo weinig bekwame chirurgen in ons land vindt. Brieven van Je a. De Roller. Eerste Deel. Te Amsterdam, bij J. van Stendel 1764. In groot octavo, 108 bladspagen. De Schrijver van deze Brieven heeft zich, gelijk hij met den aanvang zijnet Voorreden te kennen geeft, voorgegegeven, enige Brieven over verschillende onderwerpen door den druk gebracht te maken, of zulks vrijkomen mochten tot verwekking van Nasmer in Mannen van Geleerdheid, Taalkunde, verheven Denkbeelden, Zeggingskracht en vloeijende stijl. Deze Brieven komen derhalve voor als voorbeelden ter navolging. En de Schrijver vertoont zich als een Meester in ’t Brievenschrijven, die de ijver van anderen tracht op te wekken. Hij verdient ten deze opzichte waarlijk consideratie, en toont ongekend talenten te bezitten; daar zullen er zeker maar weinig in de Republiek gevonden worden, zo ze ‘er nog zijn die hem evenaren; en 't zal mannenwerk wezen hem in de letterkunde te volgen. Dit DEEL, LETT. NO. Q. Een Brief. BRIEVEN VAN Brieven schrijven te overtreffen. Meteen woord 't is een Stukje dat zijn wedergeving niet heeft onder alle die geschriften, die ons door voorbeelden het Brieven schrijven leeren. Wij zullen de Lezer een en ander voorbeeld, ter betere kennis van dit gadelooze geschrift, onder ’t oog brengen. Zie hier een voorbeeld van den Wynverkooper. AMB. 6 Dec. 1762. MY HEER! Heden hebben Mevrouw E..., Heren C...... en G...., een begin gemaakt van ons los te snijden, en ben ik aan vier of vijf Schepen, (juist zo veel meer als het geheele vorige gewas, ) gevat om eigen nieuwsgierigheid, en die van mijn Vrienden, te voldoen, zonder mijn verwachting te spuwen, en al zodat 't geen eenige, met vijf kaken, durven uitzetten. Waarlijk, vindt men geen bek vol romige wijn zal zo min een bek vol schroom; ja, vele booswichten in de hoogste graad, onder welke ik hartschreeuwers vreesde, bijna een kwartier uur het mesf verdurende „en de tamelijk in 't wand, geen magere verzen, andere zijn een weinig geschroeid, geen zinst van de regen, en dus zo rad, als water, al kan ik niet toestaan, dat ze ook zo veel, en naauxliks meer, kragt hebben. Men heeft mij voor een eerst merkt 38, een ander 36, en minder wijnen 30 a 28 &% geëischt: maar, zo veel ik on weet, die deze namelijk ander werk had, is nog niets aan verkocht. De rode Bergeracque zal, zo wel als de witte, mee kunnen peelden worden; en men vroeg mij voor een somaat „dat wel eens tot 40 &% „en hoger, verkocht is 28. Zie daar, alles wat ik vooralsnog kan mededelen; die, hoe ze zich houden in 't bevriezen „én wat erin gedaan word, zal betekenen; nu een ander een dubbeltje uit de beurs ... kloppen, en dus rondwandelen; in de hoop, dat ze allemaal gezien en gegeten zullen worden; waar toe mij Verlatende, blijf met veel achting. fpreekwyzen van de Kunst,dan kan het Gemeen °t niet ver- ftaan, en de Wynverkoopers moeten ‘er op denken wat het betekent; dps vestigt men de aandagt van den Leezer, en doet hem verwonderd zyn over de bekwaamheid van den Schryver. Wy hebben deezen wel geheel willen uit- íchryven, tot een voorbeeld; doch verder zullen wy extrac- ten geeven, om dit Artykel niet te breed te maaken, en des te meer voorbeelden te konnen opgeeven. — Hoort on- zen Meester nu eens in °t hoogdraavende. Onder verschillende ladingen, viel de voorst in Texel binnen gekomen, is een door de zware vergang verbreekt, waarvan weinig te recht zal komen; twee van Bordeaux, door gelijk toeval gekraakt, worden zo veel mogelijk ontschrooten, en daar aan wal gebracht. Die stevige korst der wateren, vertegenwoordigd van de ondoorgrondelijke Wonderkracht van den God der Natuur, verandert dat vloeibare element tot zoveel een vastigheid en dikte, die ik voorledige week ruim een halve, ook drie vierde elling dik, bedreigd niet alleen die drijvende kastelen, en daar in opgefloten onafzichtbare reservoirs maar maakt storm geweldige vloed, vloed die scheurt en geweldige drang; wat dijken, wat dammen, van zeën, van rivieren, zullen daar aan een genoegzame breidel trekken? En zie hier den verbloemden stijl van iemand die zijn streng oude week. Zijn mijn gevoelens niet in alles over een dringend met die der menigte, lopen enige mij voorbij, spreken mij andere geheel tegen, ik ben des getroost, en houde het voor zeker, dat, zit de hasard spel verboden, mag men niet bluffen, is zulks een misdaad bij de rechter. Wij hebben dan nog kaart, waarop men het zien mag, het spel mee goed maken, en het bestaan tegen partijen zal enkel van de voorzichtigheid afhangen. Laat ik hierbij voegen den eenvoudige stijl van iemand, die een ongeval hem overkomen verhaalt. Gisterochtend, na het afdoen van verschillende zaken, was ik de Warmoesstraat, nabij de St. Annastraat, door het gladde flink, de benen rechts af van onder het lyve, zo ik links over, een bij toeval, op het bovenste van de pomp, met het spit in de tenen geraakt, geflingerd, zo daar door broekband en overhemd, (in haar open wat ze omvat had behoudende) voorts langs de heup tot op de korte rebben, en daarbij zo diep, met beugel en borstrok, het welke open week indrong, dat ik, krachtig, moeite had die te rug te trekken, en tot adem gekomen, in plaats van Heer T.... Zo vermeldt men zyn eigen ongeval, zie hier hoe men over dat van een ander kan schrijven. Terwijl ik van onweer naar de Beurs ging, blikte ik vanaf de Dam en zag ik van veraf, ik wist niet wat, maar een wijzigend voortgaan, dat een Vrouw van den Wind onder de Voet gefaald was, bij beurtzweven nu in een Eva voor, dan na den Val, vervormd werd, en wat ze ook deed, weerhouden, zich te decken, of te rijzen. Vermag ik zo veel onder een hitte wijde rok, dacht ik, hoe veel meer kans heeft ze in de ruimte van een Kap van een Chaise. Begeert men voorafschrijvingen van Nieuwjaar-wensen, men vindt er verhalen in deze Brief. Men ziet het volgende, ON ON GENIET dit Jaar, geniet vele Jaren, in eigen Persoon, in alle de Uwe, uit de ene genoemde Fontein van aardse en hemelse Zegeningen, den overvloed van alle harde en volle stromen, welker overloop nooit iemand treurde; als thans die van Maas, Waal en Rijn, de Clevere, Gelderse en Overijsselse streken en van waaruit de Wereld hoort niet het gejammer over gelijk ongelegenheid; ten goede van alle welke wij met geen minder hartelijkheid wensen, de wederhersteling ervan binnen haar Oevers, en dat ze achter na zelf een droog Woestijn veranderen, als den Nield in Egypten, in een ander Eden, en Huis des Heren! Geniet bovenal in een rijke mate van Geestes invloeden, zo nodig tot het kennen van al het Aardse, hoe hoog geschat in deze Wereld, in deszelfs kortstondigheid, ongenoegzaamheid, vreemdheid, tot het zoeken van Zaligheid Genietingen dan al wat den tijd heeft gegeven, en die, altijd Vers, en Nieuw, de Ziel eeuwig doen smeulen in een Zee van Goddelijke Wellusten. Ten slotte zullen we nog een voorbeeld geven uit een Brief betrekkelijk tot een Ziekte. Zo UEW. » Zulks wist uit te Vinden „my dunkt, voor een nog zo jong „ Mensch wist zyne kundigheid fpoedig raad: maar ‘zyn ’t » geheime knagingen des harten ,quellingen van den Geest, „ te onvredenheid over dit of dat; hy „die in’t hart niet zien „ kan, veél min dat kneden, èn veranderen, fchiet te kort „ met alle zyne kundigheid, en artzenyen; alleen ’t Bloed „vanden Heyland, en de Oly zynes Geestes, veyl voor » Alle die met een waaragtig berouw aangedaan ,afftand doen » van ongeregtigheid, en geen fterveling, kan ze genezen, » en die ftriemen verzagten: maar wie nam ’er te vroeg zy- » Hen toevlugt toe! | l Men kan uit deeze voorbeelden genoegzaam zien,dat on- ze Schryver van een byzonderen {maak is; en dat hy zeer goede gedagten van'zyne eigene bekwaamheden moet voe den; nademaal hy anders niet zou hebben konnen befluiten , om zodánige Brieven „als hier ten getale van 70 voorkomen „ in ’t licht te geeven. . ` bma ap a S ep d Waerelds-Loon of Stank voor Dank, voorgefteld in de Fabel van de Slang met de Boer. Te Amfteldam, by Gerrit Bom 1763. in ofavo 6o bladzyden. Ene langdraadige uitbreiding der bekende Fabel van den Slang met den Boer, op eene gemeene manier berymd. Be Autheur geeft dit Stukje op als een‚Proefje van eene ver. dere vertaaling der volgeestige werken van den Heer G. Rok. "Kenbagen; mogelijk zal het werk onder de hand beteren, maar het vooruitzicht komt ons niet gunstig voor; echter zouden we ons niet verwonderen, als er een Gemeente in maakte." "De Loge der Vrye Metzelaars besteedt. Te bekomen in Haag, en elders. 23 bladzijden in octavo. 2 DOLLAR." Het is deze Bewaarder gelukt de geheimen der Vrye Metzelaars te ontdekken; door middel van een Rokje, zegt hij, dat mijn Kamer Correspondeerde, tot op die plaats of kamer daar de vrije Metzelaars werden aangenomen; ik nam het keuke van mijn Rokje weg en werd een groot. En ik nam een onzichtbaar gat in het Lijk van een andere Rokje, en daags en boorde ik alles het geen tot aanname van een rechtvaardige leerling der Vrije Metzelaars is beoordeeld, — Men moet denken dat dat grote onzichtbare gat vervuld geweest is met rook, en zo veel tot groots verwekt heeft, dat de Bewaarder een koude gevat heeft, des hij niet wel had kunnen zien en hooren: want vrije Metzelaars, die niet minder geloof verdienen dan een bewaarderenden agterklapper, berichten ons dat de Schrijver ganz niet achter de zaak is. Dat hele Rokje is ongetwijfeld verfijnd, gelijk de hele ontdekking van zogenaamde geheimen; want het gehele Stukje behelst niet anders dan een herhaling van het geen meermaals in publicaties van die soort is opgegeven." Toejuiching aan den diepgeleerde en zinnelijke Heer Spreuken-schrijver, van de Bewaardelingen of Gedachten over de waarzijn van de dingen. Te bekomen in Rotterdam en elders. Het zoutloze beschaampeling "die geen onderscheid maakt." De Lof van den Heere de Lover, verdedigt, segens zijne Lastere- … raars en Kunstbeillers, Heldendicht. Te bekomen te Rotterdam en elders, in groot octavo 24 bladzijden. - Dit is een Stukje van gelijke soort als ’t voorgaande; doch geestiger: de spotternij echter is wat algemeen en treft daar door minder dan men van Philocalus, gelijk de Auteur zich noemt, die 't fraaije bemint, zou verwachten. De Schrijver had zich vreelig, in beantwoording aan den aart van 't gefchrift, liever Zhilomastix of een liefhebber van geestelen mogen noemen. DE Geschrift, dat eenigermaate een verwarde Roman is, bebedoelt v Ornaamlyk, zo ’t een weezenlyk doelwit van dient aart heeft, de Jezuiten af te schetsen als bondgenoten van 't Rijk des Satans. Het is onzen Schrijver, naar zyn verhalen, gelukt, een’ mondgeprek te houden met den Archivist van Opperpapierwaarder der Helle „en hij heeft door denzelfven gelegenheid gekregen om „in een klooster der Jezuiten, de aldaar bewaarde Archiven te onderzoeken”, en eenige paren van gewicht te copiëren; waar van bij nu zommige stukken in ’t licht geeft. Onder anderen vindt men hier het Verbond door den Satan met de Orde der Jezuiten aangegaan, met betrekking tot voorgenomen of dadelijk uitgevoerde Koningsmorddienst, en dergelyke stukjes meer. Het schijnt echter dat onze Auteur geen tijd genoeg had om zoveel dusdanige Stukjes te copieeren, dat het een behoorlijk hoekdeeltje vol kon maken; en dat hem zulks bewoog hem zulks te henen een verward verhaal van duivelse verleidingen waar door deze en geen mensen tot het bedrijven van wandaaden vervoerd zijn. Doch zij zijn allen zodanig, dat het der moeite niet waardig was, de Duivel in het spel te brengen, en de mensen tot zodanige verrigtingen aan te zetten. Het is gemeenlijk een teken van armoede in een Romanschrijver, als hij de werking der halve geesten invoert, daar die der mensen gehoegzaam is. Dit geheele Stukje is van die soort, dat er meer kwaadaardigheid dan vernuft, meer armoede van geest dan vindingrijkheid in doorstraat. De Auteur heeft misschien veeler aandacht nog tot zijn geschrift willen trekken, door het op te dragen aan Zijne Majestijd de Koning van Pruisen, doch men laat zich daar door niet bedriegen; het is dien Vorst onwaar dig en mag met recht een gemeen pruisten schrift genaamd worden. Antwoordt van J. A. de Chalmot, ter wederlegging van de zogenaamde Verdediging op den naam van zijn Huisvrouw uitgegeven. Te Leeuwarden, bij H. A. de Chalmot 1764. Wij hebben bij een voorgaande gelegenheid, in ’t voor.' begaan, reeds gewag gemaakt, van deze Verdediging ging (*); het hier nu op komende antwoord virekt, om den eerste Chalmot te zuiveren van de hem te laat gelegde beschuldigingen: ten welken einde hij den Lezer onder 't oog brengt, het approcemement van ’t Wohl Edele Gestrenge Krijgsgerecht de Friese en Nassaustche Regimenten, ten zekenen voordeel; als mede een andere Attestatie van allen die gemeenzaam met hem en in zijn Huisgezin verkeerd hebben; midden daar het getuigenis van den Eerwaarden Walschen Kerkenraad te Leeuwarden; welke attest daar in overeenstemmen, dat de schuld der verre gaaande onenigheid tussen den Heer de Chalmot en zijn Huisvrouw, niet zo zeer bij hem, als wel bij haar te vinden is. Verder Bericht van Papieren “raakende bet voorgevallene ter zake der Aanklacht van Ds. Cornelis Blom, aan de Ed, Achtb. Magistraat der Stad Leeuwarden. En onze laatste Bericht is ons deswegens niet meer ter hand gekomen, dan de Vyfde en laatste Brief van een Liefhebber der Waarheid. Onze Autheur vervolgt in deze Brief zyne gedachten over 't Recht der Overheid in ’t bestierende Kerk en voegt bij de drie voorgaande zyne vierde stelling, die betrekkend is tot het aanstellen van Kerkendienaars tot den vasten Kerkendienst in ee. (* Zie boven bl. 358, Nee bepaalde plaatje, en in die Kerk, welke door de Overheid voor oorgekeurd, daarom de Publiek, dat is, om zoon te spreken, de Lard: Sabakskerk genaamd wordt. Hieromtrent voelt onze Schrijver, dat beter recht om iemand daar in tot Leeraar te verkiezen, oordeelklik is, wat staat bij de Overheid, en wel in de eerste plaats bij de Spuventiaan, die dat dan ook zelf verrichten kan. Daar toe behoort een magtige als hy oordeelt vindt. Met het betoog van deze stellingen maakt onze Auteur een conclusie van het onderzoek, en de wederlegging van het gevoelen der Deductie in 't algemeen, betreffende het onafhankelijke Recht der Kerken. Hierop gaat hij over, om op een dergelijke wijze naar te gaan hunne twee verdere bijzondere stellingen in de Deductie vervat, die met hun algemene denkbeeld verknouwd zijn, te weten, dat de Kerkenraad, en vooral ook de Predikanten, als zoodanig, over hetgeen zij zeggen of doen, in zaken die de bestiering en het welzijn van de Kerk betreffen, aan niemand rekening schuldig zijn, dan aan God en Christus alleen, voor niemand daar buiten behoeven te rekenen, wie hy ook zij. Zij middenstavest dat, zij in de Bediening van hun Ambt hooft en meerder zijn dan de Overheid. Onze geachte Schrijver behandelt dit laatste niet min bondig dan 't voorgaande, toont kortelijk waar toe 't voorstellen van zulke denkbeelden aanleiding geeft, en hoe noodzakelijk het is, tegen zodanig een indringing te waakken. ——— Men mag deze Brieven, onzes oordeels, wel uitzonderen uit het gemeene lot der Twistschriften; als de zaken afgelopen zijn, werpt men ze veelal in een hoek daarheen, 't meerendeel is ook van geen waarde, doch deze Brieven zijn van dien aard, dat ze, bij andere schriften over 't Recht der Overheid en der Kerk, in de boekenkasten der Liefhebbers een goede plaats verdienen, en 't herhalte lezen waardig zijn. f MENGELWERK, TOT FRAAIE LETTEREN, KONSTEN EN WETENSCHAPPEN, : BETREKKELYK. Over de onevenwichtigheid, om, zonder onderzoek, en genoegzaam begrip van zaken te geloven, en de daarin uitvoornde bijgeloof, om allen mensen, altijd, een vrije onderzoek van de godsdienst toe te staan. Door den Heer J.VAN EFFEN. De meeste mensen weten volstrekt niet wat geloof is, zij zijn hieromtrent zelfs zo geheel onkundig, dat zij het geloof aan onze wil toewijzen, en het van onze vrijeheid afhankelijk maken. Beveelt men ons met alle dagen, dat wij dit of dat geloven moeten? Houden mensen die men anders als verstandige lieden moet ageren, niet dergelijke taal, zonder de uiterste ongerijheid te bemerken, welke in deze woorden ligt? Ja! Men moet geloven, dat geen zier, na een aandachtige beschouwing, als waarachtig aan onze geest vertoond; Men is zelfs geen meester om dit alsdan niet te geloven, omdat de overtuiging, en dus het geloof, volstrekt onafhankelijk is van onze wil, en uit het verstand alleen geboren wordt; enkel vreemd zijn, en geen betrekking tot onze vrijeheid hebben. Als men ons dan belast om zulk of zulk een zaak te geloven, onder bedreiging van anderzijds het ketterij buiten de weg der zaligheid te zijn, zo zegt men ons inderdaad, dat wij, door vrije bepaling van onze wil, onszelf dwingen, en een voorstel, zonder op deszelfs bewezenheid ageren te geven, als waar of als vals te beschouwen. ... IV. DEEL. MENQELW. No. 40, O O PEO -ee s 363 J VAN EFFEN dar de wetten die men aan daaromtrekken voorzeshryft. Het geen geene wartaal, en schrijft men dus niet aan den wil een recht toe, dat welk aan het verstand alleen behoort; Is dit niet de Menschens verplichting tot het geen volstrekt strijdig is met de Natuur der Ziele, tot het geen onmogelijk en tegenstrijdig is? Ik weet wel, dat in zwakke mensen, ontroffen en bang gemaakt door zulke gewalgsame uitdrucks, de Ziel een pooging kan doen om te zeggen, dat zij de voorstellingen aanneemt, die men haar op deze wijze opdringt; Ik weet zelfs, dat zij het zo dikwijks kan zeggen, dat zij het eindelijk zelfs te beginnen te denken, dat zij gewoon die voorstellingen te hooren, te herhalen, en te betuigen, van zich te geloven, zich verbeeldt overtuigd te zijn van zets, dat zij onmogelijk geloven kan. Ik erken, dat de wil op een of andere wijze invloed heeft op de Overtuiging, en dat deze zeer veel toebrengt, om ons een goede of kwaade overtuiging te geven. Het is de wil, die de ziel schikt en bereidt voor de overtuiging; Het is deze, die haar kan trekken uit de duisternis van de vooroordelen, en bevrijden van ’t gewoel der Driften; Het is deze, die den aandacht kan opwekken, vermeerderen, bepalen; maar ’t is hier toe ook alleen, dat haar macht zich uitstrekt. Zij bereidt het verstand de middelen ter Overtuiging, Zij verschafst die middelen aan hetzelfde, maar ’t is dan de taak van het verstand om ’er zich van te bedienen; en ’t is het verstand alleen, dat welke kan onderzoeken, hoorden, geloven overtuigd worden. Het is onmogelijk, ’t is tegengesteld iets te geloven het geen men niet verstaat of een voorstelling toe te staan, daar men geen denkbeeld van heeft. Deze stelregel is zo zeker en wijs, als de eerste gronden van enige waarheid of wetenschap kunnen wezen. de denkbeelden van zo ik bevinde, dat dezelve volmaakt zowel overeenkomen, en de eene met de andere verbonden zijn, zo begrijp, zo oordeel, zo geloof ik, dat dit voorstel Ei Waar-. OVER HET GELOOVEN. 369 is; zo ik bevinde, dat die denkbeelden met elkaar rijden, of de eene de andere om verwerpen, zo wordt er in mijn verstand een overtuiging "een oordeel een begrip "een geloof gebooren "dat zodanig een denkbeeld vals is. Ik wil, bij voorbeeld, beoordeelen, of de dood der zonen van BRUTUS, door hemzelf voorgeeschreven, een blijk van wilde daad is. Wat doe ik in dit geval? Ik beschouw met aandacht het denkbeeld van deze daad in alle zijn omstandigheden, ik beschouw vervolgens op dezelfde wijze het denkbeeld van Regtvaardigheid, ik vergelijk dan die twee zaken met elkaar, en uit die vergelijking springt het oordeel, wat welk ik over die daad velle, of het begrip "dat ik er mee van maak. Hoewel tastbaar ondersteunen de waarheid van dit beginpunt, mag toch het echter niet na, om Lieden, die geen Redekunde vertaan, en om sommige Godgeleerden zelfs te zeggen; zy beschouwen het als een rijke bron van verderfelijke ketterijen, en als trekkend, om het geloof aan de Verborgenheden van den Godsdienst te vernietigen: zo ga je niets willen geloven, zegt men, dan het geen bij je begrijpt, zo kun je de menschwording van Christus niet geloven; Dit is een Verborgenheid, en een onbegrijpelijke verborgenheid; die tegenwerping schijnt in de eersten opvlam vrij belemmerend en zelfs bevestigend, maar als men ze van nabij onderzoekt, zal men bevinden, dat ze ons opgegeven beginpunt eer bevestigt, dan om te werpen. Laat ik, bijvoorbeeld, onderstellen, dat ik me met de persoon, die me deze tegenwerping maakt van de manier die Socrates gemeenlijk gebruikte, bedien, dat ik door gepaste vragen uit hem,zelf de antwoording zijner tegenwerping haal, en dus de waarheid doe voortkommen. Hij zegt kundig van de Lehrstukken van den Godsdienst, en ik vraag hem dus rechtstreeks, of hij de menschwording van den Zaligmaker gelooft; Hij antwoordt Ja! Maar wat verstaat hij door de menschwording? De vereniging der Goddelijke met de menselijke Natuur in den Persoon van Jezus Christus, waarom gelooft hij de waarheid van dit Lehrstuk? - Omdat het zo duidelijk en helder in de H. Schrift geopenbaard is, dat het onmogelijk zij hetzelfde daar niet in te vinden. Wel nu, hoe bevat hij daaruit, dat dit Lehrstuk waarachtig zijn moet? - Omdat ik, op zeer goede gronden, ten volle overtuigd ben, dat de H. Schrift van God zelf is gekomen, en dat ik met geen rede van de Godheid kan denken, dat Hij me of anderen zou zoeken te misleiden. Maar vindt hij in de vereniging die twee Natuuren niet enige tegenstrijdigheid, bekwaam om alle blijkbaarheid die hij anders voor de waarheid van dit Lehrstuk mogt hebben, te vernietigen? Neen! Ik heb geen denkbeeld dat al dit verenigd zou zijn, ik zie daar toch geen onmogelijkheid in vinden. Zie daar juist mijn Beginsel bevestigd, en tevens denkt opgehelderd, hoe men het Zelf moet verklaren. Hij met wie ik thans onderhoud gefprooken te hebben, gelooft het Tekstuk van de menschwording met een ware en beredeneerde overtuiging. De waarheid van het Opperwezen, de Godlijkheid der Heilige Schrijftuur, het klaar en duidelijk gezicht van dit Leervstuk in de Heilige Bijbel, zijn twintig eeuwen stappen, welke zijn rede doet om deze waarheid te vinden langs eenen weg door de fakkel van het gezond verstand en de waarschijnlijkheid verlicht. Dezelfde heldere denkbeelden doen hem ook zekere eigenschappen en uitwerkingen van deze Verborgen vereniging bevatten en geloven, maar zo draagt hij aan de Natuur van die vereniging koomt, kan hij zijn denkbeelden, niet meer vergelijken, omdat hem Denkbeelden antwoorden; Een dikke duisternis bepaalt zijn verdere onderzoek, hij schort zijn oordeel op, dat is te zeggen, dat hij, zonder, ten dezen opzichte, iets aan te nemen of te verwerpen, ophoudt van bevatten en geven, omdat het hem onmogelijk is anders te doen. Een zeker bewijs, dat er waarheden zijn, waarvan men doofbare redenen verplicht is de waarheid te erkennen, en enige uitwerkingen en eigen schappen te geloven, schoon ons ligt en onze overtuiging zich niet zo verder kunt uittrekken, om het geen eigenlijk de Natuur diehier waarheden uitmaakt; ondergeschikt te bevatten. 