Geographie van Nederlandsch-Indië
; yt GEOGRAPHIE NEDKRLANDSCH-INDIE. D'. J. PIJNAPPEL i a OQt3 »» gj DO II ■ *S GKAVENHAGE, MARTINUS NIJHOFF. 1863. 3lo5 3 ^3 Digitized by Google Digitized by Google Bij MARTIiVUS MJHOFF te ’sGravcnhagc zijn vcrschcnen de volgMidc werken over IVcderl. Indie : AanteekenSogen betreffende eene reia door de Molukken van Zijne Kxc. den liouverneur-Generaal Mr. A. J. Dutmaer vak Twist , in Sept, en Oct. 1855. 185C. Gr. 8vo. f 1 60 Banka, Malakka en Billiton, Verslagen van Dr. J. H. Croockewit Hz., nan hot bestuur van NeerK Indili. Uitge^even van wege het Kon. Inst, voor de taal- , land- en volkenk. voor N. Indie. 1852. Gr. 8vo. f 1. — Cbinesobe Aanteekeningen omtrent Ncdcrlandsch-Indie. 1858. Gr. 8vo. Met chjomoliihogr. titeJ. In carton. f 1. — Over bet opeostellen van kustbavens voor den al^cmecnen handel , in Ncdcrlandsch-Indie, door Mr. P. Mijrr. 1859. Roy. 8vo. f 1. — De vrije arbeid op Java, behandeld in *PeIix Meritis door Dr. W. R. VAN Hocvell cn Dr. W. Bosch. 1860. Gr. 8vo. f 1.90 Vrije kultuur en vrije arbeid op Java, in vorband met art. 56 van bet Rej^erin^s-reglement en de pnblicatie van 1838, door Bartholo. 1860. Gr. 8vo. f 0.50 De ambtenaar bij bet binnenlandscb beitnur in Oost-Indic , meer bijzonder de kontrolonr by de landelijke inknmsten en knltnrea. Kenip'* los.se schetsen cn opmerkingen door Bartholo. 1861. Gr. 8vo, f O.CO Volkstelling in Nod. Indie, door T. J. Willer. 1861. Roy. 8vo. f 1.25 Deportatie in verbnnd met strafregt en koloniaal belang, door Jhr. Mr. P. A. VAN DEN Velden. 1861, Gf. 8vo. f 0.80 Nederiandiob Indie in de Staten-Generaal sedert de grondwet van 1814. Kcnc bijdrage tot de gcschiedents der koloniale politick in Nede»- land , door K. dr Waal, vroe^er fungerend Algemeen SehretariSf laatsi Direkteur der Middelen en jJomeinen in Nedertandsck Indie. 1860— 6 U 3 decleu. Gr. 8vo. f 17.50 Bijdrageo tot dc "esebiedenis van het koloniaal beheer, gotrokken nit <ic nagclaten pnpieren van wylen den Minister van Staat Elout. Oud Commissnris-Generaal over Neerlands- Indie. 1861. Gr. 8vo. f 2.50 Hoe Indie geregeerd wordt, door H. J. Lion, Oud-Ofjicier van het Indisck teger. Mot zos bijlagcn over spoorwegen in Ncderlundsch Indie cn Britsch Indie. 1861. Gr. 8vo. f 1.90 Dc politieke en strategisobe toeitand van Nederland en zijne Ov«- * » zeesche bozittingen getoetst aon eigenbelang en zelfbehoad. 1862. Gr. 8vo. Met een kaartje. f o.70 » Indrukken van Java, medegedcold door Jhr. Mr. J. K.W. Quarles van ITfpord. 1862. Gr. 8vo. f 0.70 De opkomst van het Nederlandsche gezag in O. Indie (1595 — 1610). Verzamcling van onnitgegeven stukken uit het Ond-koloniaal archief. Uitgegeven en bewerkt door Jhr. Mr. J. K. J. de Jokoe. 1g deel, 1862. Gr. 8vo. f 3. 60 1« bet weder io^^iende wetsontwerp betreffende de cultnnrondernemin- gen in Netl. Indie vollcdig? door Mr. W. B. Berosma. 1862. Gr. 8vo. f 0.50 Mijae ervarlng als fabriekant in de binncnlanden van Java , door B. R. P. Hassblman. 1862, Gr. 8vo. f 0.8O Een oude zaak. (Dc Banka rijstlcveranlie ) Door E. de Waal. 1862. Gr. 8vo. f0.50 Maleische tpraakkunst voor cerstbeginnenden , door Dr. J. Pijnappel Gz. Post 8vo. f 0.50 Winkelgeiprekken in bet Hollandsch , Engelsch cn Japanseb. Bewerkt cn met voorkennis van Z. K. den Minister van Kolonien Jhr. J. P. Cornets de Groot van Kraaijenburg , nitgegeven door Dr. J. Hopf- HANN , translateur van het Ned. IndUch Gouvernemeni voor de .Tapansche taaL 1861. 12mo. oblong, f 1.75 Digitized by Google Do J*ptta«olie traktaten met Nederland , Rnsland , Engelond , de Ver* eenigde Staten en Frankrijk in 1858 te Jedo gesloteii. Fac-simile van den Japanscfaen tekst. (Met voorrede van Dr. J. Hoffmann.) 1862. 4to. f 6.— Verslag van het beheer en den staat van Nederlandsch Cost- en West- iNDie over 1859 en 1860. 2 deelen. Gr. fol. f 5 . — Catalogvt der Sarinaamsche koloniale bibliotbeek tc Paramaribo. 1862. Gr. 8vo. f 0.80 Catalogue d*nne belle collection de livres nnciens et roodernes snr les possessions N^crlandaiscs aux Indos Oricnialcs et Occidentales , Plnde Biitann., la Chine, Ic Japon , la Cdte de Gninee et le Cap de Bonne Kepdrancc. Kn vcnte anx prix marques chez Martimcs Nijhoff. 1863. (1235 nnmmei's.) Gr. 8vo. Koloniale Jaarboeken. le en 2e jaarg. 20 afl. fl3. — . 3e jaarg. afl. 1 — 4. Prijs per jaarg. van 12 afl. f 7.80. De Koloniale Jaarboeken verschijnen gcregcld in roaandelijkschc afleveringen van 4 blad kompr. druk of 64 bladz. telkens in het l>egiii der maand vdur het vertrek der mail. De prys is voor Nederland f 7.80 per jaarg. en voor Ned. Indie , franko per mail , bij vooruitbetaling f 12. —. Bij denz. is het dep6t gevesligd van de volgende werken en tijdschriden , die te Batavia het licht zien : StaaUblad voor Nederlandsch-Indie voor het jaar 1857 — 62. OfBc. nit- gave. Per jaarg. bij inteek. f 5. — . Afzonderlijke janrg. f 10. — Verslag van den hnndel , de scheepvaart en de inkomende en uitgaandc regtun op Java en Madtjra over 1856 — 60. 5 din. Gr. 4to. Per deel f 5, — Overaigt van den handel en scheepvaart in de Nedcrlandsche bezittingen in Oost-Indie, bniten Java en Madura, over de jaren 1846 — 56. 3 din. Gr. 4to. Per deel f 5. — Algemeen verslag van den staat van het schoolwezen in Nederlandsch- Indie. A. Voor Enropeanen en inlandscbe Christenen opgemaakt door de Hoofd^Kommis.sic van onderwijs. B. Voor inlanders opgemaakt ter algcmeene sekretarie, over de jaren 1834 — 59. 10 din. Gr. 8vo. f 14. — Almanak en naamregister voor Nederlandscb-Indi^ voor het jaar 1862. Gr. 8vo. f 5. — Verbandeliagea van het Bataviaasch genootschap van knnsten en weten* schappen. Deel I — XXVIII. Met platen, Deel I— XX. in-8vo. Per deel f 4. — Deel XXil — XXVIII. in-4to. Per deel f 0. — Tijdsohrift voor Indische taaU, land- en volkenkunde , uitgegeven door het Bataviaasch genootschap van knnsten en wetenschappen. Deel I— XI. I. 2. f 6- Jaarlljks versebijnt een deel in 6 stnkken. Natourkuodig tijdsohrift voor Ncdeilandsch Indie , uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige vereeniging in Nederlandsch Indiii. Deel I— XXIII. 1—3. Gr. 8vo. Per jaarg. van 6 afl. f 6.— Aota societatis regiae scientiarmn Indo-Neerlandicae. Vol. Per deel. I— VIII. Gr. 4to. f 6.— De Moluk.ohe eilanden. Reis van Z. E. den Gonv.-Geneiaal Charles Ferdinand Fahud door den Molukschen Archipel . door P. VAjr dur Crab. Roy. 8vo. f Digitized by Googli GEOGRAPHIE VAN NEDERLANDSCH-INDIE. Digitized by Google OKtiBUKT BIJ GEBB. OIUNTA 1)*ALBANI. Digitized by Coogle GEOGRAPHIE NEDERLANDSCH-INDIE. DOOR V. J. PIJNAPPEL GS O ^i gX c . . j •SGRAVENHAGB, MARTINUS NIJHOFF. 1865. Digitized by Coogle I N H 0 U D. I^atuurkuiidig gedeelte. LIGG1N(; KX l'ITr,ESTBF.IlTHF,ll>. Bl. 1 HET LAND . ^ >. 3 HF.T WATER » li l)F. I.UCHT » l i V. VOOnTBnEXGSELF.N » 11 PEANTENRIJK • 18 DELFSTOFFEXRIJK » M D1EREHRIJK » itl Staatkundig gedeelte. 1. BEVOLimi; » 2ili IL JAVA. » Ifi IIL SGMATRA ■ . ■ » 00 GOCV. V. SUMATRA’S WF-STEFST » 02 BENGKOELEN. . » 1115 FALEMBANG » 103 LAMPONGSGHE DISTRIKTF.N » 108 OVERIG GEDEELTE » 100 OWLir.GENDE EILAXDEN » Hi BANGKA EN BLITOENG » 1 1 3 BIOPW ■ . . . . » Hi Digitized by Google VI I N  . » 12B GOUV. V. CELEBES. » 132 GOUV. V. D. 1 5-i OMLIGGENDE 157 VI. .MOLUKKEN » 133 TERNATF. > lifl AMBOINA >■ L13 IIAMIA n 1 -tfi VII. KLEINE SDE.NUA-EILANDEN « 113 33i.ivoegsel . .... • Ifil XUOBDELIJIi 6EDF.ELTE VAK BORNEO. .... • » SOLLOK-EILASDEN » Ifil PHILIPPINES » 1113 ■MA1.EISCI1 SCHIRREII.AWD » IfiS AanteekeniTigen.. ... » 171 Digitized by Google VOORREDE. Wanneer hel dezen of genen goedgunsligen lezer welligt verwondert, dat ik alleen eene geographic van Nederlandsch- Indie gecf, geene ethnographie , zoo als de naam van het vak, dat ik geroepen ben te onderwijzen, de land- en volkenkunde dier gewesten , alligt kon doen vcrwachten ; dan gelieve hij twee redenen ter verontschuldiging aan te nemen, de eene, dat ik er nog wat tegen op zie om eene ethnographie van Nederlandsch-Indie te schrijven — ofschoon dit mij niet beletten zal daarover nu toch ernstig te gaan denken — en de andere, dat, al deed ik dit niet, ik toch nimmer twee zaken zou willen vereenigen, die in den grand verschillen en gewoonlijk zeer ten nadeele van elk van beide vereenigd worden, terwijl zij toch beide cvcnzeer, ja de meest ter zijde gestelde, de ethnographie, eigenlijk nog het meest, regt hebben op eene zelfstandige bchandeling. Digitized by Google VIII V 0 0 R R F, D E. Heeft nu het weglaten van een der elementen, die in zulk een werk als het mijne steeds vereenigd worden, den omvang van deze beschrijving zeer doen verminderen, tot de meerdere beknoptheid heeft ook dit bijgedragen, dat ik venneden heb in bijzonderheden te komen, die men elders even goed, ja veel beter zal vinden, dan ik ze bier had kunnen geven. Het werk van Dr. J. J. de Hollander, Handleiding bij de beoefening der land- en volkenkunde van Nederlandsch Oost-Indie, waarvan in 1861 het eerste deel uitkwam, cn het Aardrijkskundig en Statistisch woor- denboek van Nederlandsch-Indie naderen hunne voltooijing. Ik meende dus, dat, zoo ieniand meerdere uitvoerigheid begeerde, bij tot een dier beide werken zijne toevlugt zou kunnen nemen. Ook is in het eerstgenoemde voor de volkenkunde, in het andere voor de statistiek gezorgd. Wat dus bijzonderheden belreft, die in het tweede gedeelte van mijn werk op hunne plaats hadden kunnen zijn, heb ik mij bepaald tot hetgeen mij zoo al het belangrijkste voor- kwam, en op dat gebied ook de strenge afscheiding van land en volk, die in de werkelijkheid niet bestaat, niet la ten gelden. Mijn hoofddoel is derhalve geweest eene betere voorstel- ling van de geographie van den Indischen Archipel in het algemeen en , voor zoo ver de schaarsche en gebrekkige bronnen het toelieten , ook van de bijzondere gewesten te geven. Tegelijk heb ik echter eene korte schets willen Digitized by Google V O O R n E I> E. IX leveren van hetgeen die Archipcl, met het oog op zijne lievolking, helangrijks aaubiedt, eene schcts, die ook den student eene aanlciding tot verdere studiK kan zijn. Ik wanhoop aan eene grondige kennis van Nederlandsch- Indic, zoo lang niet wcl voorbereide eii liefst opzettelijk daartoe besteinde rcizigers het onderzoek van verschillende landstreken ondernemen, een onderzoek, dat in vele opzig- ten mkschien niet veel minder moeijelijk zijn zal, dan het voor Dr. Barth geweest is zijne ontdekkingstogten in Centraal- Afrika te maken. Ik vrees dat anders de tijd eenmaal daar zal zijn, dat iNieuw-Holland beter hekend is dan onze Dost. Het eiland Java is er betrekkelijk schraler afgekomen dan andere eilanden. Oin er heel wat van te weten is, door de overstelpende menigte wcrken , die wij er over liezitten , niet moeijelijk; maar eene goede geographie van Java be- hoort nog tot de pia vota; om van eene ethnographie nog niet eens te spreken. En toch zou een vreemdeling in die literatuur dit van Java ten minste anders verwacht hebben. De heer Junghuhn had het plan om bij zijne groote kaart van Java tevens eene topographische beschrijving van dat eiland te geven, maar hij heelt zijn plan niet kunnen volvoeren. Wat de Aanteekeningen betreft , heb ik dikwijls met moeite besloten om die niet uitvoeriger te maken of haar aantal niet te vermeerderen , maar aanteekeningen mi^en Digitized by Coogle X V 0 0 n R E I) E. niet dc hoofdzaak worilcn, zoo laiig zij niet als commcntaar op den tekst dienen. Ik verzoek op aant. 34 te letten en daarnaar enkele opgaven in den tekst te verbeleren. Delft, J. PIJNAPPEl Ge. Maart 1863. 3 aU lan 9r.' fn k\\ nil van sc\ k; C. |. 0 (i ! 1 I I 7. a I) Digitized by Google NATUlIRKlINDir. GEDEELTE. I. Liggins en TJitgestxekth.eid. 5 1. Moil kan den Oosl-Indischcn Arcliipel l>eschomven als gelcgen ten Zuid-oosteii van Azie en ten IVoord-weslen van Australic, tus.“chen 20' N. en 11” Z. B. en tusschen 93” en 153” 0. L. van Greenwich. (Zic verder § 160 en de Aanin. bij § 4 en § 176.) 5 2. ZM be|iaald is hij genoogzaani ingesloten in hot kwadrant, dal met ccn siraal van 30” van den Evcnaar nil zijnc noordelijkstc punl wordl gelrokken. Een derde van die ruiintc wordl allecn door Sumalra en hel Maleische schiereiland hencvens een klein gcdeelle van de kusl van Kanihodja en van Borneo en overigens geheel door de Cliiiiesclic zee ingciioincn. De heide andcre derden lievat- ten in hel iVoordeii de Philippincn, in hel Zuiden de overigc eilandcn van den Arcliipel mel ccn gedeellc van Nieuw- Guinea '. 5 5. Ten Noord-weslen van den Indischen Archipel ligt Achter-lndie; ten A'oorden liggcii de Chincsche zee en China; ten Ooslen de Groote Oceaan en de eilanden van Aiistralie; ten Zuid-westen en ten Zuiden hel vaste land van Australie; ten Zuiden en ten Ooslen eindelijk slroonit de Indische Oceaan. § 1. De oppervlaktc van alle eilanden van den Archipel zal mini 56000 vierk. inijlen , d. i. bijna 4maal zooveel als die van Frankrijk, hedragen. Neeinl men nog eens hel Iwven lieschreven kwadrant als basis, dan kan men aan- i Digitized by Coogle 9 nenien, dat de verhouding van het land tot hel watei' is als van 1 tot nagenoeg 4|. Aanm. Id hct verdere gedeelte van (lit werk wordt ecnvoudigheids- halve de bcnaming van Oost'Indischcn Archipel gebruikt zon- der daaronder de Philippinen mi^de te begrijpen. In een bij- voegsel za\ dozen regt ges^biedcn. Ook Nieuw-Guiiiea en de Papoe$che cilanden 160) rekeu ik cr niet toe. § 5. Onder dc vele hoiidcrdeii van grootcrc cn klcinerc cilanden ziju er in den Oost-lndischen Arcliipel vier, 1. vv. Borneo, Sumatra, Celebes en Java, die met bun vieren vijlinaal grootcr zijn dan alle andere tc zainen. Timor, dat in groolte op Java volgt , ofscboun bijna viermaal klciner, overtreft daarin nog ons Koningrijk. In ’t gehccl zijn er 9S die eene grootcrc oppervlaktc beslaan dan onze provincie Noord-Holland Wannccr men ons land gclijk 1 stelt, dan is Java bijna 4, Celebes ruim 5^, Sumatra ruim 13 en Borneo bijna 29. § 6. De gedaante der eilandcn is, bij de grootcrc, mcestal langwerpig, bij een cnkcl, zoo als Borneo, massief, bij eenigc, zoo als Celebes, Halmaheira en Soembawa, sterk ingesneden. Hierdoor komt het , dat de lengtc der kustcn van Celebes toch bijna even groot is als die van Borneo , ofschoon dit eene bijna viermaal grootere oppervlaktc heefl. In dit opzigt wint dal eiland het zclfs nog van Europa cn staat Borneo mdt Zuid-Amerika gelijk. § 7. De Oost-Indische Archipel laat zich vrij natuur- lijk in zes groepen verdeelcn , die der vier Groote Soenda- eilanden, gelijk men ze nocmt, Sumatra, Java, Borneo en Celebes, elk met de eilanden die daar omheen liggen, die der Kleinc Soenda-eilanden en die der Molukken. Men zou Sumatra , Java , de Kleine Soenda-eilanden en de Zuidelijke Molukken ook wel, met het oog op den boven getrokken boog van een cirkel , Buiteneilandcn , en dc andere , die meer naar het middelpunl liggen , Binneneilan- den kunnen nocmen*. Digitized by Google II. Het Land. § 8. .Ian dc vorming van hct land in den Indischcn Archipel licbben neplunische krachteu het grootste aandeel, maar aan den westelijkeu en zuidelijken rand en in hcl oostelijk gedcelte hebben vulkanische daarmcde zamengc- vverkt. Enkcle meer of minder groote oppcrvlakten van andere eilanden niet medegerekend , kan men zeggen dat alleen op Java de gcologische slructuur des eilands in baar geheel vrij wcl bekend begint le warden. Uit de onder- zoekingeii , die daarloe op dit eilaiid hebben plaals gehad, is het gebleken, dat | cr van nil tertiair gebergtc bestaan, hetwclk op zijne beurt hoofdzakelijk uit klei, mergel en zand- steensoorten , nu met kalk, dan met kwartsen vermengd, gevormd is, en het overige tusschen alluviaal en vulkanisch terrein gelijkelijk verdceld is. § 9. Ofschoon, zoo als bij voorbeeld op Sumatra en Borneo, ook granict en dergelijk gesteente gevonden wordt, zoo vervuilen toch de kalk- en zandsteengebergten in den Indischen .Irchijvel eene voorname rol in de zamenstelling des lands. Men trefl ze op de meest verwijderde punten aan. In de eersle verdienen , bchalve de somtijds zoo zonderlinge vormen der ge'isoleerdc massa's, vooral de holeu en grotten, die men er veelvuldig in aantreil , en ook die merkwaardige , phantastische druipsteengewelven , die ook in Oost-Indie niet zelden voorkonien, de aandacht. Zulke holen vindt men bijvoorbeeld zoowel op Sumatra, in de Padangsche bovenlanden, als op het eiland Timor; op Java, waar zij onder den naam van vogelnestklippen , om de eet- hare nestjes der salanganen, die zij bevatten, bekend zijn en zoowel aan het strand van den Indischen Oceaan , te Rongkop en te Karang-bolong bijvoorbeeld , ab in de binnenlandeu van Buitenzorg en elders gevonden worden, niet minder dan op Borneo, waar aan de Oostkust, te Digitized by Google Rangkalaan, eene 3 uur gaans lange en 90 voel breedc iiatuurlijke tunnel door eene kalkrots loopl , waar een riviertje doorheen stroomt en duizcnde zwaluwcn hare eet- bare nestjes bouwen. Van de druipstcen- grotlcn is die op het eiland Noesa-kannbangan , aan de zuidkust van Java, bet nieest bekend ; men beeft baar den naam van do Sleenen- moskee gegeven. Andere beeft men op Amboina , de Baloe- lobang, en bij Maros op Celebes, de Boeloe-sepong. In die grotten buizen gewoonlijk eene groole menigte vlcder- muizcn , wier mest de inlanders tot bet bereiden van salpeter benuttigen. 510 . Het alluviaal terrein , dat op Java een vijfdc van de oppervlakte dcs eilands uitmaakt, is op Sumatra van zeker niet minder en op Borneo van waarscbijnlijk nog grooter uitgestrektbeid. Op Java vormt bet aan do noordkust eene breede strook van Djapara tot aan Straat Soenda, en komt het, behalve bier en daar aan de zuid- kust, ook in het Oosten des eilands, voornamclijk in de residentie Soerabaja, voor, waar het aangcsiibde delta van de rivier van dien naam eene aanzienlijke oppervlakte bc- slaat. Putboringen hebben doen zien dat het te Batavia en te Samarang eene dikte beeft van minstens 930 voet, terwijl men ook berekend beeft, dat sedert do Hollanders op de eerstgenoemde plaats gevestigd zijn, het alluvium aldaar jaarlijks niet minder dan 93 voet is aangegroeid. Op Sumatra vindt men het aan de oostzijde, waar het zich bier en daar zeker diep landwaarts in uitstrekt. Op Borneo acht men dat de helft van het geheele slroomgebied van de Baritoe, de grootste rivier van bet eiland, uit albivialen grond l)estaat, en beeft men ook in dat van do Kapoeas en andere groote stroomen zeer veel alluviaal terrein ont- dekt. Een mcrkwaardig gcvolg van de vorniing van dit terrein is hel onderling vastgrocijcn van cilanden. Zoo was vroeger Djapara met zijncn berg, even als do nicest westelijke en noordwestelijke uithocken van Bantam , een Digitized by Google 5 afzonderlijk ciland; zoo ook hot schiereiland Tandjoeiig- pinang op Bantam, en mcUertijd zal men hctzclfde waar- schijnlijk van het ciland Madoera zcggen. § H. Ook de koraalvonning heeft haren invloed op hct ontstaan of de vergrooling van yele , vooral van kleinere eilanden gchad of blijft dien nog uitoefenen. Zij doet dil cvenzeer op de vernaauwing van vaarwaters , zoo als in Slraat Torres. Hoever echler die invloed werkzaam is gc- weesl, is nog nict op te geveu. § 12. De verheffing van den grond is zoowel in horizon- tale als in vcrtikalc rigting zecr ongclijkmatig. De vorin der eilanden wordt gewoonlijk door de rigting der l)crg- ketcns bepaald, die hen van hct ccne tot het andere einde doorsnijden, en het is daardoor dat men in de lange rij eilanden, die aan den omtrek van den boven beschreven cirkelboog liggen, eene aancengeschakelde bergreeks meent te zien , die wederom over enkele eilandgroepen in de golf van Bcngale zich voortzettende met het meest weste- lijk gebergte van Achtcr-Indie zou zamenhangen. Evenzoo heefl men reeds tusschen de bergen van Borneo en de meer oostelijke van het genoemde schiereiland een verhand gczocht. Maar daargelaten nog onze geringe kennis van dc geologische zamenstelling dier gebergten, die, zullen onze beschouwingen over hunnen onderlingen zamenhang waarde hehhen , behooren vooraf te gaan ; op Borneo kan men althans in de rigting der bergen geen sleim voor die Itewering vinden. Deze schijnl mij hier namelijk niet uit 6en middclpunt divergerend, hetgeen toch reeds moeijelijk met die veronderstelling zou zamengaan , maar veeleer van het .\.-0. naar hct Z.-W. .slrekkende te zijn, ter we^rszijden van vvelke hoofdrceks links en regts ver- scheidene takken naar de kusten uitloopen. En ook de rigting van de ccrsl bedoelde, meest xvestclijke, keten, die men verondcrstcll te bestaan , ondergaat op hct ciland Soeinbawa on verdcr groote storingen. Het is echtcr juist Digitized by Google (> in de?e keten dqt men dc meestc vulkanen vindt. Vender oostwaarts, waar deze raeestal nog slechts hier en daar, als kleine cilandjes , de kruinen boven de zee verhclTen , zou men zeggen, dat de lijn, die hen verbindt, zich eersl en dan miii of meer N.-W.waarls door de Molukken benen wendt, lot zij in bet IVoorden van Celebes vveder een geheel vulkanisch landscbap vomit, van waar men ze dan nog vender in eene noordelijke rigting tot buiten onzen Archipel vervolgen kan. Indicn nu eebter de berg van Zuid-Celebes vroeger een vulkaan was , betgeen men ver- moed heeft, en ook bet noord-weslelijke Borneo er in den Kinibaloc of andere zulke aan te wijzen mogt hebben, wal evenwel minder waarschijnlijk is, dan is de verspreiding van die vuurbergen in den Archipel niet zoo eenvondig. § 13. Op Sumatra verdient het gebergle, dat het eiland langs de weslkust in de lengte doorsnijdt, ten voile den naam van bergketen. Ook loopen daar soms over groote afstanden twee en misschicn zelfs drie kelens evenwijdig nevens elkander, waardoor lengte-dalen worden gevormd. zooals bijvoorliceld in het znidelijk gedeclle dcr rcsidcntic Tapanoeli plaats heeft. Op Java is dc hoofdketen otizamen- bangend en vormen dc kleine bergketens somtijds, zooals bijvoorbeeld in de Preanger-liegenLscbap|icn, een moeijelijk le ontwarren net. § 14. Het maximum bunner verhelling bereiken de Oosl- indischc bergen op Java en een paar eilandcn ten Oosten daarvan gelcgen. Op bet cerste eiland is de Smeroe bijna en op Lombok is de Pick ruim 12000 Rl. voet hoog. Op Sumatra zal dc DemiX) missebien bet digtst daarbij komcn, dien men op 10000 vt. boogtc scbal. Op Celebes is de Lom|)o-baltang, dezelfde berg, dien ik boven bedoel- de, almede even boog. Maar op Borneo is 6000 a 7000 voet al de groolstc boogte, die de bergen bereiken, al- •ihans wanneer men zicb tot de Aederlandsebe beziltingen bcpaalt en den Kinibaloe, die daarbuiteii ligt, niet mede Digitized by Google / rckcnt. Mag men van Java op andere eilanden besluiten, dan verdient het vooral opmerking, dat het neptunische gebergle zich aldaar nergens boven die hoogte verheft; dit zou dan eene reden tc mcer wezen om den genoemden hoogslen berg van Celebes voor een ouden vulkaan te hou- den *. — Hoogvlakten kent men verscheidene vrij uitge- strekte in dc gebcrgten van Sumatra , vooral in het Noorden van onze bezittingen. Java hceft er weinige, eigenlijk slechts het plateau van Bandong, van aanzienlijker omvang. § 15. Onder de vulkanen in Oost-Indie behooren verreweg de meeste tot de «oude» of « uitgebluschte » : eene dikwijls zeer gewaagde en gevaarlijke benaming, zoo lang zij niet de duidelijke kenteekenen van volkomene vemieling aan- bieden. Rekent men alles mede wat den naam van vulkaan mag dragen, alle bcrgen, waarop een krater nog is aan te wijzen, alle plaatsen, waar zulke kraters bestaan, al liggen deze niet op de toppen der bergen, maar aan hunnen voet — een paar zulke vindt men op het eiland Java — , dan mag men hun aantal wcl op nabij de 150 stellen. Een derde daarvan komt Java toe. Maar er zijn er nog geen 20 op dit eiland, die men onder de werkzame vulkanen kan rekenen en buitcn Java niisschien ook niet veel meer*. § 16. De vulkanen van Java — van andere hebben nog maar enkele hunne beschrijvers gevonden — hebben hun vorm, den kegelvorm, met vele andere vuurspuwende ber- gen buiten den Archipcl gemeen, maar daaraan toch dit bijzondere, dat zij, deze meer, gene minder, de Soembing het fraaist, van den top tot den voet van diepe vorcn doorsneden zijn, die naar alle zijdcn in den vorm van stralen omlaag loopeii en zich in een steeds grooter aantal takken verdeelen “. Een meer bclangrijk verschil bieden de uitbarstingcn der Javaansche vulkanen met die van andere, niet-Oost-Indische, vergcleken. Het is dit, dat zij geen lava uitwerpen, althans tegenwoordig niet meer. Oude lavabanken getuigen uit vroegere tijdperken anders. Wat Digitized by Googif 8 zij uilwerpen is alleen asch, zand en groolcre of kleinere stecnen. Daarbij komt nog dit, dat men in vclc kralers nieeren vindt, die daar door regcn ontslaan zijn en zoolang de kraters nog niet uitgedoofd zijn een ziircn sinaak fiel)- ben door bet zwavclzuur of do zwavelzure aininaarde, die zij opgelosl bevatten en die bun water tevens eene witte kleur mededeelt. Bij uilbarstingen nu worden die inceren uilgeworpen, en bun water, zich met die vaste stoffen tot modder vermengende, overstroomt bet omiiggende land^. § 17. De graad der werkzaambcid van de vulkanen is zeer verschillcnd. Er zijn er, en onder dozen bohoorcn oj) Java juist de kleinste, de Lamongan, die slechts 5000 vl. boog is, en de grootste, de Smeroe, die soms lango tijden, maanden en jaren acbtereen, zand en steenen iiilbraken; maar de geringe beteekenis van die nitbarstingcn voorkomt de verscbrikkelijke gevolgen, die men andcrs van znlk eene aanhoudende werkzaamheid verwacbtcn zou. Anderc vulkanen, zoo als een Goenoeng Goentocr «de Donderberg i> , de Merapi en de Keloed, insgclijks op Java, hebbcn in den loop dezer eeuw reeds mcnigmaal angst en verwoesting rondom zich vcrsprcid. De incest hevige empties hebbcn cchler dikwijls uit zulke bergen plaats gebad, waar men ze — omdat men zc in volkomen rust waande — bet minsl van vcrwachtte. De Galoenggoeng, in 1822, en in de vorige eeuw de Pepandajan, in 1772, leverden daarvan de Ireurige be- vvijzcn’, en bet onvergetelijkste zeker van allc de Tcinbora, op bet ciland Soembawa, in 1815. V66r dit jaar was deze de reus dcr Oost-Indisebe berggevaarten : zijne boogte be- droeg misschien bij de 14000 voct. Een derde daarvan is bij de uitbarsting van dat jaar inge.stort. Volgcns de laatsle opgaven kvvamen er nieer dan 10000 meiischen bij die ge- bcurtenis om ’t Icvcn en verloor bet eiland dooi' de gevolgen m«er dan 80000 bewoners, die of door gebrek omkwaincn, 6f bet land verlieten. llet vec — waarvan op Soembawa voortrelTelijke paarden een groot deel uitinaken — stierf Digitized by Google 0 tot op cen vicrdc uil , cn (ic schadc aaii het vruchtbarc land cn dc lioonien door dc asch cn stccnen toegcbrachl, was zoo groot , dat zij zelfs nu nog bij langc na iiict ber- slcld is. Dc a sell , door ecu znid-ooslcn wind voortge- dreven, vicl, zcgt men, nedcr tot Bengkoelen op Sumatra, Pontianak op Borneo cn Palos op Celebes, cn bet geluid dcr onlplolTmgen liel zicb nog verdcr booren, terwijl versebei- dene weken lang dc gebcelc Arcbipcl bijna onopboudelijk op zijne grondvesten sebudde. § 18. Maar komcn zulkc bevige uilbarslingen gelukkig zclden voor en sebijnen dc nadcclcn, die dc nicer gewone te wceg brengen , zicb tot ecn meer bejierkten onUrck te bcpalen; in den loop der'tijden is tocb bet gcvolg van al die ascb- cn zandoverstroiimingcn uil zoo vele vulkancn nict aebterwege gcbleven cn dc vruebtbaarbeid van den grond zou er zecr veel door gclcdcn bebben, indien die niel wedcr door anderc oorzaken ware bevorderd gewor- den •. § li). Dc vulcaniciteit van den grond openbaarl zicb ook in den Arcbijicl nog in andere verscbijnselen , name- lijk in gas- en mineraalbronncn cn in aardbevingen. Tot dc gasbronnen zijn dc salsen , slijk- of moddeiiironncn , te lirengcn, waarvan men op cen eilandje, digt'bij dc kusl van .\edcrlandscb Timor, Poclau Kambing, een zecr merk- waardig voorbeeld beefl. In cenc vlakle, rondom door steilc rot.scn ingesloten, verhelfen zicb daar cen Iwaalf of veerlien kegelvormige lieuveitjes, van 10 lot 23 cn inecr vocten boogte. Op den top bebben zij een of twee galcn, soms ook nog van ter zijde, nit wclke om de 30 of fO scconden zicli ecnc zware lucbtbel vcrbefl, die, met een dof gcIuid uilccn- barslende, eene gcringc bocveelbcid week slijk uitslort, dal in dc luclit s[)Ocdig droog wordt cn waarvan dc sinaak diiidelijk bet aanwezen van zout vcrraadl. Ook oji Java en in de Minabassa beeft men plaalscn, waar men iets dcrgclijks waarnecrnl, op Java inzonderbeid bij Koewoc Digitized by Google 10 in Grolwgan. Daar is ecne horizontalc vlakte , Blcdocg gchccten, die van tijd tot tijd in den vorm van blazon omhoog rijst. Deze blazon krijgcn allengs mecrdcrc uilgc- brcidhcid on barstcn cindclijk met een dof geluid, als dat van een in de vertc afgestoken stnk gcschut, terwijl de inoddcr ter hoogtc van 20 tot 30 voet en tot op een afsiand van 30 voet in alle rigtingen wordt weggeslingerd. Hit de blazon ontsnapt bij de ontploflTing con donkcrblaauwe, vvaarschijnlijk iodiumdainp, die in de rigting van den wind over de inoddervlaktc hcontrckt en langzainorbaud verdwij- nende eene benaauwde lucht achtcriaal. Tcgelijk met den inodder wordt con ziltig water uitgeworpen , waaruit de Javanen jaarlijks 12000 en nicer pik'oels zout uildampen. Door de zon wordt een groot , deel dozer vlakte zoozeer ofigedroogd , dat bet voor den voet een vasten , ofschoou golvenden bodcm aanbicdt. — Ecne andcre soort van gas- bronncn zijn die, waar koolzuur uit den grond opstijgt, zoogenaamde stikgroticn . Ook van zulkc levert Java mcer dan een voorboeld, waaronder de Pakaraman «dc heiligc pick" , door vcle overdreven verhalen, die baar zelfs den naam van Doodendal hebben docn geven , eene alge- mecne lickendheid verworven bcefl. — Merkwaardig is ook op Java die plaats tusschcn Demak en Pocrwodadi in de rcsidentie Samarang, waar een brandbaar gas uit den grond konit, dat bij tijden van zclf ontvlamt. — Dat ook aard- olie, naphta, onder al die verscbijnselcn van vulcaniciteit niet zal ontbroken, mag men verwachtcn. Zij koinl op Java als eene dikke olie voor, die in de nabijheid der vulkaneu uit den grond sijpelt en op modderplassen drij- vende of aan allcrlei voorwcr|5en klevendc gevonden wordt. § 20. In een naauw verband met de gasbronnen staan de niincrale bronnen, waarvan men nog op den duur nieuwe ontdekt. llet aantal der op Java bekend gcwordenc zal wel reeds de bonderd naderen. Vole daarvan houden iodium in, en men heefl berekend, dat dc bereiding bier- Digitized by Google u van op Java jaarlijks cene hoeveclheid van minstens 2000 Ned. ponden zou kunncn oplevercn. Onder dc minerale bronncn is die van Gebangan, in Kendal, residentie Sama- rang, ook bier te lande door haar water bekend. § 21. De aardbevingen zijn in den Oost-lndischen Archipel wel zeer menigvuldig , zoo zelfs , dat er geen maand voor- bijgaat, waarin men er niet in bet cene of andere gedeelte van den Archipel eene heeft , maar gewoonlijk zijn zij er niet hevig, en aardbevingen, zoo als die uit andere strekcn dcr aarde ons bekend zijn, die gansche steden verwoe.stcn, hebben in Oost-Indic, voor zoo ver wij weten, nog nooit plaats gehad. Zij staan nu eens met de uitbarstingen van vulkanen in verband, dan weder zijn zij daarvan geheel onafhankelijk. HI. Het water. § 22. Tot die andere oorzaken, in § 18 bedoeld, waar- aan de vruchtbaarheid van dc Oosl-Indische cilandcn moet worden loegesclircven , behoort vooral dc menigte rivicren, die door het land stroomen. Niet ovoral cchter is haar aantal zoo groot en op vele klcinere cilandcn onlbreken zij wel eens geheel , zoodat men er voor drinkwater van pnt- tcn of regcnbakkcn afhankelijk is. Ook droogen er in den zoogenaamden droogen mocson vele uit, en zelfs dc meeste groofere worden bij aanhoudcnde droogte ondiepc beekjes. Met die enkelc echter, die ook in Europa den naani van aanzienlijke rivicren zoiiden vcrdiencn, is dil natuurlijk niet bet geval, doch slechts op Borneo en Sumatra worden zulke stroomen van mcer belang gevonden. De grootste zijn, op het eerstgenocmde ciland, de Baritoe, dc Kapoeas en dc Mahakkam , ook wel de rivicren van Bandjerniasin , van Pontianak en van Koetei genoemd , en op Sumatra de rivicren van Palembang of dc Moesi en die van Djainbi. Van deze komen die drie van Borneo onzen Bijn in lengte nabij en is de .Moesi eene rivier als de Seine. De Solo- Digitized by Coogle 1 ^ rivicr, die de grootsle van Java is, zal iiicl meer dan 70 luijlen lang zijn, ongevecr als de Moezel. § 2o. Het verval der groole riviercn op Borneo — en op Sumatra zal 't wcl nict anders wezen, onidat er daar dezelfde reden voor beslaat — is uiterst gering , en zij zijn , zoo als dit bij de mecsle rivieren in den Archipcl plaats hecfl, aan hare mondingen bezel met banken, die den loegang dikwijis zeer bernoeijelijken. Ook is de deltavor- ining iti de alluviale streken zeer algeincen on storleii zieh vele rivieren door cen aanlal inondingstakken in zee. llel lage land van Borneo staal in den regenlijd heinde en verrc ondcr water, hctgeen langs de rivieren eene inenigle meeren en kanalen heefl doen ontslaan, waarvan de eerslen voor de vischvangsl gewoonlijk van belang zijn en de anderen nultig voor de .scbcepvaart , door do mogelijkheid , die zij dikwijis aanbicden, om langs ben de tallooze kronkelingcn van bet rivierbed t(; vcrmijdcn. Eigenaardig is bij vele, vooral bij de grootste Oost-Indisehe rivieren, het ontbrckcn van inaglige zijtakken , zoodat dan ook haar slroonigebied weinig ontwikkeld is. Dat van de Bariloe bijvoorbeeld is naauwclijks de belft zoo grool als dat van den Rijn, met welke zij , gelijk wij zagen , in lengle overcenkoint. De, beide bovengenoeinde rivieren van Snniatra niaken daarop eene nilzondcring. Zeer vele rivieren ontslaan nil de ver- ecniging van twee groole takken, en de Maleijers onder- scheiden die simpaug's , gelijk zij ze noenien , in linker en regler en passen die benaming jnisl andersom toe dan wij. 5 21. Behalve aan zulke meeren van bet vlakke land , als wij in de vorige 5 Icerden kennen, en aan kleine berg- meeren en inoerassen (zoogenaamde ratca's), is Oosl-Indie aan meeren niel rijk. De grootste liggen op Sumatra. Het zijn de meeren van Toba en Siugkara, die zoo grool znllen zijn als bet gewezcnc Haarlemmermeer. Andere zijn op dal (diand de meeren Maniudjan cu Ranau , en op Digitized by Google ir. OIpIm's (lie \:iii Tondano cn Tempe, om hel noK weinig bekendc ineer van Kinibaloc^ op Borneo, en andere even- min bekende in Celebes’ binnenlandcn iiiet te noemen. § 95. l>e IndLsche Arcliipel Is als i. ware ceiie groole zecstraal lii-ssclien Azic en Aiistralie, waardoor dc Indische en de Groole Oceaan le zamcn in verbinding staan. In lict Noorden cn A'oord-we.sten beet deze laalste dc Chineschc zee. Deze is door de straal van Malaka incl den Indi- schen Oceaan vereenigd. Tiisschen dc vicr Grootc Soenda- eilandcn ligl de Java -zee, door den nog onvolkonien bekenden arcliipel ten Zuiden van Celebes met de Banda-zee, ten Zniden door een aantal .slraten met den Indiscbeu oceaan, ten A'oorden tiisschen Sumatra en Borneo met dc Chineschc zee en door dc sli'aat van Makassar met de z(X' van Celebes (ook vvel de zee van Borneo of van Sollok geheeten) zami'n- hangende. In het Ooslen cindelijk ontmoeten beide Oceanen elkander in de zeeen van de Molukkeii, vvaarvan de zuidc- lijke als zee van Banda, de middelsle als Ceramsch(! zee en dc beide noordelijkc, die ten Weslen van llalmabeira als Moluksche zee cn die ten Oosten van dat eiland als zee van llalmahcira bekend is § 9G. Dc Java-zee is onder die allea te beschonvven als eene binnen-, eene middcllandschc zee, cn de vcr.schijnselen, die zij opievert, kenmerken haar als zulk eene aan den ervaren zeeman Omlrent de Oost-Indische zeeen in 't algemeen , hare diepte, hare kleur en doorschijnendheid, haar zout- gehaltc, haar golfsiag en vvat daarmede in verband staat, schijnt weinig cigenaardigs te vermeldcn le zijn. De zoo- genaamde «Witte zec» in het verre Ooslen van den Archi|jel schijnt daartoc te lichopren, een naam, dien dal gedeelle dcr Banda-zee verschuldigd is aan dc melkwitle kleiir, die hot water aldaar in de naebten der maanden Junij tot Auguslns somlijds aanneemt. — Hoog w ater beeft men in den Arcliipel over hot algcmia;n slechls ccniuaal daags. De eenige slandvastigc slrooni is dc Aequaloriaalstroom. Van dc perio- Digitized by Coogle u (lif'kc .sirooinoti zijn vooral die, wdke lusschcii de eilanden l«‘OOslen Java loopen , zeer sterk. rV. De Lucht. 5 27. In de keorkringslanden is nict ineer de warmte de hoofdfactor van hel verschil dor jaargelijden, maar zijn hot de periodieke winden cn de daarmede in verband staande regen en droogte ; zoodal liet jaar aldaar in slechts twee tijdjjcrkcn verdccld wordt, dal van den Oost-, gewoon- lijk tcvens den droogen, en dat van den West-, gewoonlijk den natlen mocsou 5 28. De temperalnur blijft zich tusschen de breedte- graden , waar de Archipel gclegcn is , gedurende de tvvaalf inaanden des jaare bijna gelijk. Te Batavia is, door elkan- dcr, April de warmste maand en de hoogtc van den ther- niomcler van Celsius is dan bijna 27*. Januarij is er do koudstc cn toch slant de therinomcler dan gcmiddcld slechts 1.17" lager. De gcmiddeldc jaarlijkschc warmte is tc Batavia ecn 80" Fahr. Waarnemingen van dicn aard zijn cr voor den gcheelen Indischen Archii>el nog maar betrek- kelijk weinige gedaan cn zoo is bet dan ook , slrikt geno- men, nog niet uitgcmaakt welk jaargetijde, hot drooge of het nalte, voor bet warmere inocl gchouden worden. Te Batavia is het cerstc icts warmer, doch elders heeft bet tcgendecl plants. — Dat gcringc verschil in thermomc- terstand van alle maanden des jaars nccml nict vveg, dat het verschil op een enkelen dag .somtijds vrij aanzienlijk is. In den natten mocson is het kleincr dan in den droogen, in welken lijd het wel eens 15" C. bedraagl. In het natte jaargetijde is de lempcraluur over T algcmeen ook nicer constant en het kwik van den thermometer minder aan rijzing en daliiig onderhevig dan in het drooge. — Ilagcl en , op de hoogere lierglopiicn , rijp en ijs zijn somtijds waargenomen. De sneeuwgrens hcreiken de bergen nergens. Digitized by Google 15 § 29. Tusschen de kecrkringcii , in het gebied der standvastigc winden, van den Noord-oosl-passaat in het IVoorden, en den Zuid-oost-passaal in het Zuiden van den Evenaar, heeft in Oost-Indie gedurende het zomerhalfjaar een aan die van den passaat tegenovergestelde rigting van den wind plaats. Het eene halfjaar , van October tot April , heerscht er dus , ten Noorden van den Evenaar , een noord- oosten- , in dc andere helft dcs jaars een zuid-westen- , en in het Zuiden van den Evenaar, in dat eerste , ons winter-, daar het zomerhalfjaar, een noordwesten- , en in hot andere een zuid-oostenwind. Die periodieke winden hceten naar een Arabisch woord moeson. Dc maanden April en October, die op de nachteveningen volgcn, zijn de eigen- lijke maanden van ovcrgang , maar zoowel in den juisten tijd waarop de moesons invallcn ak in de juiste windrig- ting is veel verschil. Olschoou elders die overgangen schok- kender mogen wezen, zoo is toch ook in den Archipel dc kentering, gelijk zij heet, door duidclijke werkzaamheid in den dampkring gekenmerkt. Er heerscht dan nu eens wind- stilte, dan weder een hevige wind, die door alle punten van het kompas been loopt; de invloed van den wind op den regen is gebroken^ de onweders zijn talrijkcr dan anders. In de Java-zee hebben al deze verschijnselen vooral bij de najaars- kentering plaats. Hooger dan 6000 voet waait het geheele jaar door meestal slechts de pas- saatwind, zoo als dit blijkt uit den rook der vulkanen die, in den Noord-west-moeson vaak tegen den wind in achijnt te waaijen. In de binnenlanden vervalt, door plaatselijke omstandigheden , ook dikwijls die periodieke verandering van den wind. Zoo heerschen er bijvoorbeeld in den oost- hoek van Java, tusschen de vulkanen, het geheele jaar door zuidewinden. In Probolinggo heetcn doze gending, in Pasoerocan gronggong. Zij waaijen alleen over dag ; ’s nachts is er bijna volkomene windslilte. 5 50. De tijd dat de Noord-west-moeson waait, is. Digitized by Google 1(i 1 I in I nigompoii gosproken, lict luilto jaargrlijdc. die wan- iH‘er de Ziiid-oosl-inoosoii heersclil , liel. drooge. Dooi’ plaatselijke invloeden is eeliler doze regel aan inenigvuldige ^ iiitzonderingen onderlievig. Op Java regent hel dikwijls in den droogen moeson. Te Batavia is hct aantal regcndagen I gcmiddeld \M in hel jaar eii komen daarvan slechts hijna 100 op het natte jaargetijdc. In Buitenzorg regent het > veel meer, in het Ooslen van Java veel minder. Op Timor vail it) den droogen moeson dikwijls in vele maanden geen regen. Op de Zuid-wester-eilanden is er in Mei nog^een zoogenaanide kleine regenmoeson. Op de Aroe-eilanden vail er hnilen de kenleringen vveinig regen. Daarenlegcn vail op de Banda-eilanden, Ainhoina, de zuidknsten van Ceram en Boerop, hct zuidclijk uileinde van Celehes , ten Zuiden van hel hoogc Loinpo-hattang gehcrgle, cn in de landeii rondom de golf van Tolo de mccsle regen gcdiirende den Znid-oosl-inoeson en is de IVooi’d-wesl-nioeson daar wcder- keerig de di(M)ge. In de Minaha.ssa zijn de moe.sons in ( luinnen inviocd op regen en droogle wederoin aan die op Java gelijk, en zoo is het ook op de znid- en vveslkust van Borneo, op Bangka en in I’alemhang '®. Op geringe hreedtc ten A'oorden van den Evenaar zijn door den aequatorialen sliltengordcl do winden nog ongcregeld. In het iVoorden van onze hezillingcn, op Sumatra, vvaait er cell Noord-vvesl-moeson in het zomcrhalfjaar cn is dit de regenlijd In den Rionw-Lingga-archipel zijn dc moesons ook nog niel zoo hestendig als op meer noordelijke hreedtcn; in November en December heeft men daar met noordelijke winden een groole en in Jnlij en Augu.stus een kleine regenlijd. 5 ol. TerwijI hct gcmiddcldc aantal regendagen in Oosl- Indie over T gehecl mi.sschien minder is dan bij ons, zoo is de massa water, die vail, or veel grooler. V’olgens waarne- iningen, le Soerabaja gedaan, is de massa regen, die daar jaarlijks nederkoml, 50 maal grooler dan die in ons land. Digitized by s .OOgIc 17 § 52. De onwedcrs zijn in Indie vcel heviger en menig- vuldiger daii in onzc strcken. Orkancn heerschon slechts in de Chinesche zee; men noemt ze daar tifoon^ naar een Chineesch woord, dat Icttcrlijk «groole wind* beteekent. Plaalselijke wervelwinden , die soms tot vrij hevige .stormcn aangroeijen, komen echler nu en dan ook in den Archipel voor. 5 55. Land- en zecwinden waaijen, de eersten ’snachls, de anderen over dag, ineer of minder geregeld in de na- bijhcid der kusten. Oost-Indie heefl dal verschijnsel met alle landen der aarde, vvaar de plaalselijke gelegenheid dit medebrengt, gemeen. § 54. Omtrent een aantal andere verschijnselen in den dampkring zijn de waarnemingen nog verre van volledig, of liever naauwelijks begonnen. Daarloc behooren de voch- tigheid, de zwaarte, de cleclriciteil , de zuiverheid en de helderheid van de lucht. De hooge mate dezer laatste is daaruil op te maken , dal , naar men verzekert , de planeet Venus soms op bet midden van den dag aan den hemel te zien is en men 's naehts vvel eens bij haar lichl kan lezen. En van de eleclrieiteit verhaall men, dal soms, zonder dat bet onwecrt, licblblaauvve vonken zich op de uitslekende ijzerdeelen van bet luig der schepen nederzetten. V. Voortbrengselen. 