Handleiding tot de geneeskundige praktijk
S 11- De orde, in welke het ziekenonderzoek verrigt moet wor- den, kan niet overal dezelfde zijn, daar reeds het gezigts- punt, waarvan men uitgaat, zoo dikwijls verschillend is, en de volgorde der onderwerpen ook meerendeels naar het individuele geval gerigt moet worden. De hieruit ont- stane verscheidenheid in de orde mag geene .wanorde wor- den, maar de hoogere wetten der kunst moeten voor den waren kenner er door heen stralen , gelijk bij de schijnbaar toevallige, maar kunstmatig gerangschikte groepen in de voortbrengselen der beeldende kunsten. Er kan name- lijk aan den jongen geneesheer niet dringend genoeg eene strenge orde in het ziekenonderzoek aanbevolen worden, wanneer hij het in dit fjewigtif? deel van zijn beroep tot kunstmatige vaardigheid brengen wil; het aan- vankelijk moeijelijke werk zal hem al meer en meer ge- makkelijk worden , de dikwijls waargenomene regel doet zich later van zelf voor hem op, en hij geraakt eindelijk 2 lut (Ir vaur<lijr|ici«l , dalgene, \v;il Inj vroeger slechts beslui trloos di mocijelijk volbragt, met zekerheid en vrijmoe- digheid uit Ie oefenen, zoo dal liet ziektebeeld, als liet ware van zelf reeds , uit het ziekenonderzoek le voorschijn I reedt. Hel best schijnt de volgende orde van het ziekenonder- zoek tol het doel te voeren. Men heproeve eerst van den zieken een ongedwongen en zoo veel mogelijk ongestoord verhaal van het gehcele beloop zijner ziekte te verkrijgen , waarbij men hem zoo weinig mogelijk , en alleen in zoo verre door vragen inde rede valt, als noodig is, om het verhaal in eenen gelijkmatig voorlgaanden , niet te zeer afwijkenden gang te houden. Hierop wijzige men dit verhaal ten opzigte van de volgorde der omstandigheden , om van het gcheelr beloop der ziekte voorloopig een goed overzigt te verkrijgen. In deze algemeene schels brengt men als dan de fijnere tinten en kleuren aan , door nu meer de bijzondere stelsels en organen van het ligchaam symptomatologisch vragende en onderzoekende door te gaan, waarbij men van de meest lijdende, (in andere gevallen van de eerst ziekgewordene) organen begint, en de andere naar den graad van derzel- ver physiologisch en pathologisch verwantschap volgen laat; op gelijke wijze handelt men met de verwijderde oorzaken der ziekte, terwijl men het onderzoek van de indivuduali- leit van den zieken aan het symptomatologische onderzoek aansluit en van dit tol de uitwendige schadelijke invloe- den overgaat. Men begint bij deze lautsten van de reeds bekende ziekteoorzaken , of ook van die , aan welke de lijder of de aanwezigen de tegenwoordige ziekte voorname- lijk toeschrijven, gaat van deze echter ook tot zoodanige ziekteoorzaken over, aan welke de zieke, van wege zijne omstandigheden, het meest blootgesteld is, en besluit eindelijk met algemeene vragen over zijne tegenwoordige ongesteldheid, vroeger doorgestane ziekten, ziekten der bloedverwanten en dergelijke meer. Terwijl aldus meer en meer een bepaald ziektebeeld voor de ziel van den genees- heer treedt , werkt hetzelve ook terug op de voltooijing um het ziekenonderzoek. hij vergelijking van bekende /iektcbccldcn met den tegenwoordigen ziektetoestand, doen zich aan den geneesheer een aantal semiotische vra- gen van groot gewigt op, en door het beloop, hetwelk de tegenwoordige ziekte van haren oorsprong af tot nu toe gehouden heeft, na te gaan, voltooit men het zieken- onderzoek zoo ver , dat de individuele diagnosis daarop gegrond kan worden. Is de ziekte reeds vroeger door an- dere geneeshecren behandeld geworden , zoo is een inzigt in de verordeningen van dczclven noodig, terwijl dit, be- nevens de vragen over de werking van eenige middelen op de geschiktste wijze het onderzoek besluit, daar de kennis van de handelwijze van eenen vroegeren geneesheer ons in de kennis van den ziektetoestand meer verwarren , dan onderrigten zou, en gemakkelijk tot voorbarige en eenzij- dige oordeelvellingen vervoeren kon. Terwijl men dus altijd van het naastbijgelegene uitgaat, en hiervan eerst tot het meer verwijderde overgaat, zal men noch den zieken en den omstanders iets overbodigs schij- nen te vragen , noch ook in den onaangenamen toestand geraken, van door eenen voor zich zei ven zeer bekom- merden zieken, of door eenen der aanwezigen aan ver- onachtzaamde onderzoekingen herinnerd te worden. De systematische gang zal ons zoowel van onnutte wijdloo- pigheid terug houden, als voor het vergeten van belang- rijke zaken bewaren; reden genoeg, denzelven , zoo veel als immer mogelijk is, streng te volgen, en bij onver- mijdelijke uitwijdingen ten minste niet uit het oog Ir verliezen. Hoe nu deze gang in bijzondere gevallen, die spoedige hulp vereischen, in toestanden, die zonder veel vragen aetiologisch en symptomatisch duidelijk genoeg openliggen , hij kinderen en onder sommige andere omstandigheden veranderd moet worden , blijft voor den gevormden en er- varen geneesheer overgelaten, altijd echter moet ook loei van het bekende en naastbijliggende begonnen worden, en lol het verborgene en meer algemeene zoo overgegaan worden dat de bovengenoemde gang over liet geheel behouden worde, en dezelve met dc ziektegeschiedenis, het syrnpto - matologische en aeliologisclie, enz., gelijk blij vc. Wanneer het punt, waarvan men uitgaat, verandert, zal het niet moeijelijk vallen , dc volgorde der verschijnselen en oorzaken mede zoo te rangschikken, dat zij gernakkelijk te overzien m wetenschappelijk verbonden blijven. Hoe echter omtrent elk bijzonder wetens waardin 1 onder- werp van het ziekenonderzoek doelmatig gevraagd , en het noodige onderzocht moet worden, zal bet best door eeue bijzondere behandeling van deze punten blijken. Wij laten daarom dezelve hier onmiddellijk volgen, terwijl wij dc symptomalologische het eerst, dan dc aetiologische , • o t (‘ii laatste de anamneslisch-nosologische afhandelen ; waarbij wel ter naauwernood eerst zal behoeven opgemerkt te worden , dat de hier gekozene orde niet als regel voor het ziekenonderzoek gelden moet. § 12. hw. Stoli. ,) Allgemeine Anleitung , Kranke zu exarnïni ren ; zum Gebrauch angehender Aerzte Marburg, 1792,8°. (na des schrij- vers dood uitgeg. Vergl. ook zijne Ratio medendi , P. A 1). .los. Friedi!. Gotthard, Leitfaden für angehende Aerzte, Kranke zu prüfen und Krankheiten zu erforschen. Mit einer Kranken - und fl itleruncjs-Rrobachtungxlabeile. Erlangen, 1793, 8°. Amakd. Wii.ii. Smitii , Entwurf eines methodisch-systematischen Kran- kenexamens , zum Gebrauch f ür angehende Aerzte und // und - iirzte. Wien, 1790, 8". (vroeger aldaar 1787). Sam. Gli. Vogel, das Kranken-Examen, oder allgemeine philoso phisch-medicinische Unteisuchungen zur Erforschung der Krank- heiten des menschlichen Körpers. Stendal, 1790, 8°, en zijne Allgemeine, niedicinisch-diagnostische Untersuchungen zur Er- weiterung und Vervollkommnung seines Kranken- Examens. Sten- dal, 1824, 1831 , 2, 8°. Grist. Ai r.. Struve, tabellarische U ebersicht zum Behuf des Kran- ken- Examens, znm Gebrauch für angehende Aerzte und ff und- ürzte. Hannover, 1800, toi. Gun. Sumieitn, das Kranken-Examen, ein Taschenbuch für junge Aerzte zum Gebrauch am Krankenbette. Merlin, 1833. 12°. § 13. De werkzaamheden van den geest eens zieken, den toestand zijner ziel te kennen, is geenszins alleen bij ei- genlijke zielsziekten belangrijk, ook bij de ligchame- lijke, van welken aard ook, kan de praktische arls geene waarde genoeg daaraan hechten, zoowel voor de behande- ling als voor het ziekenonderzoek. De verandering van de natuurlijke en anders gewone gemoedsstemming in ('ene ongewone en vreemde, het verdwijnen van vroegere gene- genheid voor zekere personen, sommige bezigheden en uitspanningen, het afleggen van gewoonten, liet onver- schillig zijn omtrent de anders geliefkoosde werkzaamhe- den, het verlies of de verzwakking van het geheugen en het denkvermogen, de verminderde kracht van eenen an- ders sterken wil, de verandering van eene vroeger vrien- delijke en vrolijke in eene sluursche en wrevelige inborst, die zich over kleinigheden vertoornt, — deze alle zijn verschijnselen, die den geneesheer in ligchamelijke ziek- ten niet onverschillig kunnen zijn, en dikwijls daai een gevaar laten gissen, waar de ligchamelijke teekenen zelve dit niet schijnen aan te duiden. Reeds daarom is het ge- zegde van celsus (in zijne Praef.) zoojuist, cum par scienl ia sä, utdiorem tarnen medicum esse amicum quant extraneum , daar elke verandering bij ons voorheen bekende personen spoediger in het oog valt. De hoop of wanhoop van den zieken, de angst, de vrees voor den dood, of zijne veront- rustende onverschilligheid omtrent zich en de zijnen, de verandering dezer verschijnselen zelve in don loop der ziekte, het parallelismus met het beloop van dezelve of de legeii- slrijdigheden , die zich hier voordoen, het periodische , toe- en afnemende daarbij zijn voor de opmerkzaamheid van den geneesheer even zoo gewigtige teekenen als de ijlin- gen en de verscheidenheid, die deze zelve opleveren. Deze laatste onderscheiden wij in hevige, woedende (detiria at roe ia s. furiosa ) , waarvan dikwijls de prognosis juist niet de ongunstigste is, en stille, mijmerende (,/. mitio , mar- 22 murantia ), die inlussehen dikwijls uok door heviec aan- vallen afgebroken worden, verder in treurige, klagende en opgeruimde, vrolijke, uitgelaten, en in aanhoudende , pe- riodisch wederkeerende, terwijl wij hierbij opmerken , in hoe verre de terugkeer met den typus der koorts overeenstemt of niet, over het algemeen of het ijlen in de exacerhatie van de koorts valt, dat gewoonlijk beter is, of in de remissie , dan oi dit zoowel in den eenen als anderen toe- stand plaats heeft. Wij moeten eiken gemoedstoestand ten opzigte van ou- derdom, geslacht, temperament en naderende of ingetre- dene tijdperken des levens en ontwikkelingen beoordeelen ; voorts ten opzigte van de bekende of onbekende, opgege- vene of ontveinsde, ware of geveinsde aanleiding tot de ziekte, want dikwijls wordt eene ligchamelijke aanleiding tot ziekte voorgewend, terwijl in der daad eene psychische aanwezig is (b. v. toorn, begeerte), of de schuld der ziekte wordt op eene gemoedsbeweging (b. v., schrik, ergernis) geschoven, terwijl er eene niet gaarne heledene ligchame- lijke aanleiding bestaat; verder beoordeelen wij de gemoeds- toestanden in voortdurende betrekking met de lijdende organen des ligchaams, waarbij wij ons herinneren, dat de hersenen , het hart en de lever die organen zijn , welke hel meest met de werkzaamheden van den geest in verband staan , van psychische invloeden het meest aangedaan worden, en van hunne zijde weder de meeste en duidelijkste psychische verschijnselen vertoonen , dat vervolgens ook de genitaliën, de maag en het darmkanaal, zelfs de longen en andere organen, onder zekere omstandigheden van niet onbelang- rijken invloed op de psychische werkzaamheden zijn. Ein- delijk komen de veranderingen in het psychische , ook met betrekking tot de krachten der natuur, in ziekten in aan- merking, namelijk de psychische verschijnselen van de ge- neeskracht der natuur zelve, Avaarvan later gesproken zal worden. De inrigting van het onderzoek des geneesheer- hij krankzinnigen, en die van dat des geregtelijken genees- heers» , bij de hem voorkomende gemoederen, vercischrn bijzondere regelen , die hier niet belmoren. § 14. .Ion. Getjns, de animi habitu , qua lis in variis morbis chrunicis observatur. Amstelaedami, 1733, 8°. Ernst Anton Nicolai, Gedanken von der Verwirrung des Verstan- des, dem Hasen und Phantasiren, Kopenhagen, 1758, 8°. J. G. Philipps, de animi affectionibus in pectoris morbis praeter vesaniam. Bonn, 1830. Jos. Bücheler , de animi affectionibus in abdominis morbis praeter vesaniam. Bonn, 1830. Andr. El. Büchner (resp. Bodenbürg), Diss. de deliriis ritarn et mortem piaesagientibus. Hai., 1750, 4°. Jon an. Nathan. Pezold, de delirio febrili. Lips., 1702, 4°. Ern. IIenr. Döring, Hippocratis doclrina de deliriis, optimum se- miotices exemplar . Marburg, 1790, 4". Franc. Em.anuel Fodéré , traité du dé lire , appliqué ä la rnèdt- cine , ä Ia morale et a Ia léqislation. Paris, 1817, 2, 8". (verg. 5 127). § 15. Slapen en waken. ïlet ondervragen naar den rüstigen of onrustigen, verkwikkenden of afmattender! slaap mag nooit in het ziekenonderzoek verzuimd worden , zoowel bij bet eerste als bij elk volgende. Reeds de zieke en de omstan- ders zouden bet vergeten van deze ondervraging als een verzuim aanzien, de geneesheer zelf beeft echter in zijne wetenschap redenen genoeg ook van zijne zijde dit onder- zoek als belangrijk en onontbeerlijk te achten. De regel- matige terugkeer van dezen raadselachtigen , voor de ge- zondheid zoo belangrijken toestand, in welken de geza- mentlijke reproductieve werkingen krachtiger en volkomener geschieden, bloedsomloop en ademhaling het evenwigt her- stellen, dat gedurende het waken zoo dikwijls en veel vuldig gestoord wordt, in welken eindelijk de dierlijke werkingen, in eene schijnbare rust verzonken, herstelling en nieuwe krachten verkrijgen, is ook in ziekten van het grootst belang. Wij letten dan bij dit onderzoek op liet gewone of onge- wone van den lijd (gelijk toch de slaap op geheel ongewone uren van den dag, ten minste bij volwassenen, nooit iets onbeduidends zal zijn), op den längeren of kortoren duur , de diepte, de rust van denzelven , in hoeverre de laatste namelijk dikwijls door droornen, plotseling ontwaken, spreken, bewegingen, zuchten, steunen, enz., gestoord wordt, of de pijn den slaap belet of verkort. Hiertoe be- hoort verder het ontwaken met volle helderheid of met een’ tijd lang nog aanhoudende dommeligheid of slaapdronken- heid , met duizeling en bedwelming des hoofds, het gevoel van sterkte bij het ontwaken, hetgeen vooral bij crisis en aanvankelijke herstelling zoo aanmerkelijk is. De ver- schillende toestanden van den zieken slaap, die eenen noch slapenden, noch wakenden toestand beteekenen (slape- righeid, sopor, halfslapen , slaapwakcn , Somnambulismus), eindelijk de slaapzucht in hare verschillende graden , en de slapeloosheid (pervigilium , agrypnid) zelve, die bij ge- zonden dikwijls zware ziekten lang voor derzelver uitbreken aankondigt , en bij herstellenden met weder instorting dreigt, somwijlen echter geheel alleen van den toestand der maag en van andere ligchamelijke organen, of van dien des ge- moeds enz., afhangt. Al deze zaken moeten wij vervolgens met derzelver duideli jke of vermoedelijke , verwijderde of naaste oorzaken in betrek- king brengen, met den leeftijd (die in menigvuldigheid en duurzaamheid van den slaap een zoo aanmerkelijk ver- schil oplevert, daar kinderen veel, en dikwijls oude lieden slechts weinig slapen, terwijl in de middelbare j aren geen dezer beide uitersten plaats vindt) , met het stadium der ziekte , met den toestand der krachten , met het aanwezige lijden der hersenen, bovenal echter met gewoonte en indi- vidualiteit, gelijk dan sommige menschen buitengewoon weinig slapen en zeer gemakkelijk gewekt of in den slaap gestoord worden. Ook droornen hebben somwijlen cenc semiotische waarde, gelijk onder anderen de incubatie bij de ouden leeren kan. l,ui. IIfbsingeu , commcntatio semiologica do varns somni vigilia- rumque condilionibus morbosis earumque in morborum el dia- (jnosi ct prognosi dignitate. Isenaci , 1820, 8°. Funi. Alg. Ammon, comment. semiol. de somni vigiliarmnque sta- tubns morbosis. Gotting. , 1820, 4°. (Verbeterd in Maur. 11as- peu nov. thesaur. semiolices pathologicae. Lips. , 1825, 8°. pag. 115 volgg., en daaruit voornamelijk Lips., 1824, 8°). Heinr. v. Brciinoi./. , über den Schlaf und die verschiedenen Zu- stände desselben; met eene voorrede van Christ. Wilii. Huie- LANI). Berlin, 1821, 8°. Jo. Godofr. Brendel, de affeclibus soporosis. Gotting., 1747, 4°, en zijne Opusc. ed. Wrisberg , Gotting., 1/09 — 1/75, 4°. Andr. Böhm, de somno vigilantium. Giess., 1705. Mich. Ern. Ettmüller (resp. Ebersbach) , de vigiliis involuntariis. Lips., 1705, 4°. Andr. El. Büchner (resp. Schenken), de salutaribus aegrotantium agrypniis. Erford, 1739, 4°. Andr. El. Büchner (resp. IIeisteuisegk) , de insomniis ut signo in medicina. Hai., 1749, 4°. Georg Friedr. Christian Greiner , der Traum und das fieberhafte Irreseyn. Lcipz., 1817, 8°. (vroeger in de Altenburger Allgem. medic. Annalen. Jaarg. 1816). § 17. De zinnen. Dij de werkzaamheid der zinnen heeft men op te letten, in hoeverre dezelve zich verminderd of qualita- tief veranderd vertoont, en in hoeverre deze veranderingen van het bewustzijn, ten gevolge van de aandoening der hersenen, van de zenuwen der zintuigen, of van de orga- nen derzelven uitgaan, omdat daarnaar de hcoordceling zeer verschillend kan zijn. De zintuigen van het gevoel, van den smaak en den reuk , staan in eene cigendommelijke betrek- king tot het orgaan der huid, de spijsvertering en de adem- haling, die ook in ziekten wel in acht gehouden moet worden; hij de twee hoogere zinnen, het gehoor cn het gezigt, bestaal er zulk eene betrekking op ccnc lagere lig- 2 <; chainelijkc werking mei, zij slaan het incest met de iiei senen en het zenuwstelsel, en daardoor met de ziel zelve in verband. Het verhoogd gevoel der zinnen bemerken wij, behalve uit derzelver van elders ontstane scherpte, dikwijls uit sommige andere verschijnselen, b. v. het afleggen van ge- wone brillen (bij oude lieden veeltijds een ongunstig teeken), lichtschuwheid, het suizen der ooren , ongewone gevoe- ligheid voor den cencn of anderen reuk , het klagen over den scherpen, zouten, brandenden smaak van het gebruikte, ongewone gevoeligheid bij cenc geringe verandering van den warmtegraad, groote vrees voor aanraking en kitteling, enz. Het verminderd gevoel der zinnen vertoont zich, be- halve in ongewone stompheid der zintuigen, ook in herhaald zinbedrog, en gaat daarom ook wel onmerkbaar in quali- tatief veranderde of ontaarde werkzaamheid der zinnen over, die in den reuk en het gevoel bet minst en weinig in bet oog loopend, in den smaak, het gehoor en het gezigt het menigvuldigst en duidelijkst voorkomt, gelijk dan hiertoe het zien van valsche kleuren, het vonkelen en muggezien, het dubbelzien, het mischen en bruisen der ooren, bet hooren van klokgelui, van muzijk, verwarde menschenstemmen , het ontwaren van eenen vreemden , niet te verdrijven reuk, de zoo menigvuldige misleidin- gen van den smaak (die inlusschen in ziekten dikwijls de juiste aanwijzingen van aanwezige ziektestoffen zijn), en eindelijk het gevoel van doofheid, mierenkruipen, spinnewebben , naalden en dergelijke meer gebragt kunnen worden. § In- liet waariic m envan den w a r m t e g r a a d is geen werk der zinnen, maar van het algemeen gevoel, de waarneming namelijk van dien toestand, in welken het geheele ligchaam of een gedeelte van hetzelve geraakt, wanneer het aan eenen zekeren graad van warmte blootgesteld is , waarom ook hier in bij ziekten de meniguddigste vergissingen voorkomen 27 Men moei daarom de juiste waarneming van de werkelijk plaats vindende verandering van den warmtegraad, deze moge van buiten gekomen of van inwendige toestanden ontstaan zijn, onderscheiden van de alleen subjectieve waarneming eener zoodanige verandering, aan dewelke niets, dat uitwendig waargenomen kan worden, beant- woordt. Alle gewaarwordingen van verschillenden warmtegraad behoort men in betrekking tot de warmte der kamer, kleeding, dekking, gebruikte spijzen en dranken, of ge- houdene uitspanningen en gemoedsbewegingen , als ook met betrekking tot den toestand der huid en het tijdperk der koorts waar te nemen, en daarom in bare blijvende of wisselende, toe- of afuemende verhoudingen gade te slaan. Van de subjectieve gewaarwordingen der koude is de lagere graad bet zoogenaamde huiveren (Plinius en Varro noemen bet alsiosum esse), wanneer de zieke zich niet verwarmen kan , voor elke togt zeer gevoelig is , of ook wanneer eene zeer zachte, met hitte afwisselende rilling hem overvalt; hierop volgt het eigenlijk gevoel van koude, de eenvoudige koude ( frigus , senstis frigoris, 4>v%i$), zon- der beven en krampachtige verschijnselen, de rilling [hor- ror. horripüatia , cppixt i), en het verstijven [rigor, ’piyoq). Het gevoel van koude zal over het algemeen meer het ze- nuw- , het gevoel van warmte meer het bloedvatenstelsel aandoen. De subjectieve gewaarwordingen van warmte nemen van hel eenvoudig ongewoon vermeerderd warm te gevoel (calor, setisus ca/oris ), tot aan de werkelijke koortshitte en koorts- gloed ( calor febrilis , ardor ) toe, zijn somwijlen geheel plaatselijk (h. v. in het aangezigt , aan de handen), dik- wijls zeer vlugtig en veranderlijk {calor fugax). De objectieve veranderingen van den warmtegraad, do- op te merken zijn, zullen hij de beschouwing der huid vermeld worden. 2K § JO. De pij u (dolor), eene plaatselijk verhoogde waarneming van gevoel, van daar nooit een algemeen verschijnsel, is overi- gens van het grootste belang, ja zelfs als eene werking van dc geneeskracht der natuur aan te merken , in zoo verre zonder dezelve de grootste beleedigingen ons zouden kunnen tref- fen , dewijl wij de schadelijke invloeden niet zouden te- gengaan, of trachten hulp te verschaffen. Zij wordt som- wijlen door den zieken te groot opgegeven, zoo als bij verteederde , zeer gevoelige , veinzende , aan vergrooting gewone lijders: somwijlen geheel verdicht, meestal die onbepaalde pijn, die nu hier, dan daar is, gewoonlijk horst- en hoofdpijn; somwijlen te gering opgegeven, zoo als bij zeer lijdzame, reeds lang lijdende zieken; ook wel ont- veinsd, gelijk bij de gekunstelde epileptische aanvallen, verborgene gebreken der geslachtsdeelen en van den aars : derhalve moeten de opgegevene pijnen, als een zuiver sub- jectief verschijnsel, altijd vergeleken worden met de oorzaken en de overige verschijnselen, namelijk, met de verstoorde werking van het voorgegeven pijnlijke orgaan; ook moet men de plaats van de pijn zich naauwkeurig en herhaald laten wijzen (niet alleen noemen), de uitgestrektheid met juistheid laten opgeven, en dezelve door oog en hand zelf onderzoeken. Wij hebben in het algemeen drie bronnen voor de her- kenning der pijn: de eenvoudige, vrijwillige of gevraagde opgave van den zieken; de aanraking der deelen, en daarbij de naauwkeurig waargenomene verandering der gelaats- trekken en beweging van den zieken ; ten derde de ge- stoorde werking van het orgaan, dewijl sommige pijnen eerst dan ontstaan, of ten minste verergeren, wanneer hel lijdende orgaan aangeraakt wordt, of derzelver werking volbrengen moet (b. v. de spieren, de longen, de maag, enz.) en daardoor dezelven meer of minder hinderen. Men kan daarom door de aanraking van het pijnlijk deel , of door hel dos zelfs werking Ie laten volbrengen, van den graad en hel aanwezig zijn der pijn de noodige ze- kerheid verkrijgen , doch heide moet met zulk ccne vooi- zigtigheid geschieden, dat de zieke altijd voor alle be- leediging en ook voor onnoodige vermeerdering van pijnen bewaard zij. De aard van de pijn is aan vele vergissingen* onderwor- pen, en de opgaven van den zieken zijn hierin zeer on- zeker en ongelijk, daar zij op meer of minder hem be- kende vergelijkingen berusten, als stekend, drukkend, knijpend, spannend, borend, kloppend, snijdend, scheu- rend, knagend, vretend, bijtend, jeukend, brandend, doorschietend, enz.; men mag daarom geene zeer groote semiotische waarde aan den aard van de pijn hechten. Meer kan men vertrouwen op de bepalingen van vaste of veranderlijke, beperkte of uitgebreide, aanhoudende of periodisch wederkeerende , toe- of afnemende pijn , zoo als ook op den graad van dezelve, die van bet eenvoudige zeer doen en de vrees voor beweging lot aan de onver- dragelijkste, de inwendig aangrijpende pijn (gelijk bij ze- nuwpijnen), of tot aan de vrees voor alle, zelfs de nog verwijderde of alleen vermoede aanraking klimmen kan , gelijk bij de ontstekingaardige pijnen. Verder zal de ge- neesheer er op te letten hebben, onder welke omstandig- heden en door welke aanleidingen de pijn verergert of vermindert, in hoe verre dit met den loop der koorts, met dag- en nachttijd, met eten en slapen zamenhangt: in hoe verre de toe- of afneming der pijn andere toe- vallen regelmatig vergezelt of niet, gelijk hij mede zal moeten beoordeclen, in hoe verre de pijn ontstoken, idiopathisch of sympathisch is, terwijl somwijlen pijn in uitwendige deelcn als gevolg van inwendige werkingen, somwijlen inwendige pijn ten gevolge van uitwendige kwet- singen en invloeden plaats vindt, of ook de pijn in een geheel ander orgaan zich vertoont, dan in bet eigenlijk lijdende. De ongevoeligheid voor pijn (anodynia) , bij werkelijke aanleiding lot pijn, kan in gebreken van het bewustzijn, .30 van hot zenuwstelsel ui hol. algemeen of bijzondere deden van hetzelve, of ook in desorganisatie en het afslerven van liet orgaan gegrond zijn. Somwijlen wordt zij zelfs hij liooge graden van pijn geveinsd. § 20. Kirsten , dc symptomalibus visus, auditus , olfnctus el guslus Vilei)., 1808. Andii. El. Rüchner [resp. Reiniiol»), de tnulalione sensalionum in morbis. Hal., 1755, 4°. Georg. Mattii. Gattenhof, caloris el frigoris febrilis examen. Hei— delh., 1700, en in zijne Opp. Acad. ed. Tabor, Heidelb., 1701, 8°. M. Friedlrnper, de calore humani corporis aucto ejusque niedela Hal., 1701. .Io. Car. Gehler, horror ut signum. Lips., 1758. Georg Wolfg. Franc. Panzer, de dolore. Altorf, 1777. Carl, Ant. Bmms, Persuch einer Theorie des Schmerzes. Rem. 1803, 8 '. § 21. Sp ierbe weging. De ziekelijke matheid ( lassüudo ) doorloopt de meest verschillende graden , van den eenvoudigen weerzin tot beweging lot aan de grootste zwakte der le- dematen en slapheid, wordt in de hoogere graden zelfs pijnlijk en gaat in verlamming over, en moet dikwijls meer uit het gedrag en de ligging van den zieken stilzwijgend waargenomen, dan door vragen onderzocht, altijd echter met betrekking tot het werkelijk gebrek aan krachten, of de hloote onderdrukking dcrzelven beoordeeld worden. Ook zal de geneesheer daarbij vooral in liet oog hou- den, dat de ziekelijke matheid in de verschillende ge- vallen nu van dc bloedmenging en het vaatstelsel , dan van het zenuwstelsel, of eindelijk van de voeding zelve uitgaat, echter dikwijls als eene werking van dc genees- kracht der natuur te beschouwen is, in zoo verre door de- zelve krachten gespaard en uitspanningen vermeden wor- den, gelijk in het begin van acute ziekten en in de le- ringzickten. 31 Verlamming (paralysis) is óf plotseling ontstaan ut langzamerhand toegenomen, zeer verschillend in graad en plaats, nu met, dan zonder verlies van gevoel, somwij- len met een vreemd gevoel, b. v. jeuken, of met ligte, van tijd tot. tijd verschijnende trekkingen verbonden, nu met, dan zonder atropine van het verlamde deel; in beide gevallen is dikwijls de warmtegraad van hetzelve subjectief of objectief verminderd. K r a m p (spasmus) is óf a anho u d end, tetanus , toni- sche kramp, óf trekkend, convulsio, klonische kramp, stuipen, en in beide gevallen meestal periodisch, na kor- toren of langoren tijd wederkeerende ; de krampaanvallen zijn kort of langdurende , zuiver zenuwachtig of met an- dere ziekten zamengesteld. Meestal zijn zij met bleekheid en klamheid der huid, waterheldere, weinig gekleurde pis en gevoel van koude verbonden , of de hevigheid der inspanning heeft deze verdrongen en door eene algemee- iie opwekking der vaten doen vervangen. Bijzondere soor- ten van kramp zijn, het pees huppelen (saltus tendi- nutn) , het menigvuldigst aan de palmvlakte van den voor- arm opgemerkt; het vlokkenlezen (carphologui , het- welk meer van de hersenen dan van de spierbeweging uitgaat; het heven {tremor'), dat nu krampachtig, dan een gevolg van groote spierzwakte en beginnende verlam- ming kan zijn. § 22. .1. A. Fischer, de lassitudine sponlanea. Erford , 1728. Sam. Farr, aphorisvii de marasnw ex summis medicis collecti. Bristol, 1773, 8°. Altenburg, 1774, 8°. Jac. Friedr. Isenflamm, Versuch einiger praktischen Anmerkun - gen über die Muskeln zur Erläuterung verschiedener ver- borgenen Krankheiten und Zufälle. Mit Kupfer. Erlangen, 1778, 8 n. Ja. Ciir. Aug. Clarus, der Krampf in pathologischer und therapeu- tischer Hinsicht. 1 Thl. Leipz., 1822, 8°. Do Pols. De pols der slagaderen (pulsus , sphygmos) wordt meestal aan de arteria rad. omstreeks den handwor- tel, somwijlen aan de arteria temporalis voor liet uitwendig oor, of aan de uilw. art. maxill. aan den onderrand van de onderkaak door den opgelegden vinger onderzocht. Dit onderzoek moet altijd legen het einde van het ziekenon- derzoek bewerkstelligd worden, en nooit terstond, daar de indruk van de koude hand van den geneesheer, of de ge- moedsbeweging van den zieken hij zijne komst den aard van den pols zoude kunnen veranderen, en ook omdat het ziekenonderzoek eerst dan zoo ver gevorderd is, dat de pols eene nuttige indicatie geven kan. Reeds Celsus (111. 0), deelt dezen raad mede : Periti medici es / , non protinus ut venit , appr ehender e manu hrachium. Sed primum residere hilari vul/u , percontarique , quemadmodum se habeat , etc.; zoodanige gevallen, waar het ziekenonderzoek ove- rigens weinig aanbiedt, zullen wel hieromtrent eene uit- zondering veroorloven , zoo als die, waarbij de gesteldheid van het bloedvatenstelsel het meest in aanmerking komt, b. v., bewusteloosheid, flaauwte, beroerte, bloedingen, groole zwakte , enz. De arm van den zieken mag daarbij nergens gedrukt zijn, en dus niet die gekozen worden , waarop hij ligt, of waarmede hij zich vasthoudt, ook moet dezelve ondersteund zijn, opdat de inspanning van het vrijhouden den pols niet verändere; wanneer hij derhalve niet te bed ligt, moet hem de eene hand van den genees- heer ondersteunen , terwijl deze met de andere hand den pols voelt, tevens buigt men de hand van den zieken eenig- zins in het armgewricht, opdat de slagader niet op het been gespannen worde. Men legt drie of vier vingertoppen (met uitsluiting van den duim) zacht op de 'slagader van den zieken, vermeerdert de drukking langzamerhand, of drukt afwisselend zachter en sterker, zoo lang totdat men omtrent den aard van den pols verzekerd is. Een al te lang voelen van den pols kan dikwijls als onkunde of kwak zal- vcrij, oon al te kort voor hgtzinnig verklaard worden; vijftig tol honderd slagen zullen ter waarneming meestal genoeg- zaam zijn; bij gebreken van den rhylhmus kan echter ook een grooter getal van slagen noodig worden, alsmede een onderzoek van den pols aan beide armen en in vergelijking met den pols van bet hart en dien der halsslagaderen. Dikwijls wordt de pols ook zigtbaar , bij eene sterke achter- overbuig ing der hand, zeer magere personen en eene sterke uitzetting van de slagader: het zien van den pols der hals- slagaderen is bij kinderen dikwijls niet onbelangrijk, daar bet zonder eene verstoring van den voor hen meestal zoo noodzakelijkcn slaap geschieden kan. Tot eene naauwkeurige onderscheiding van den pols behoort, een fijn gevoel in de vingeren, hetwelk de geneesheer moet zoeken te bewaren, opmerkzaamheid op den eigen pols bij verschillende gelegenheden en omstandigheden, en een zeker beeld van eenen regelmaligen pols in verschillende leeftij- den, hetwelk men voor den geest moet hebben en aan het ziekbed bij het polsvoelen zich vertegenwoordigen. Een secundeuurwcrk kan gemist worden, daar eene vergissing in het minder getal slagen bijna niets afdoet, en de ge- neesheer moet door zorgvuldigheid en oefening geleerd hebben, een grooter te vermijden, ook mag hij zich van zoodanig een instrument, dat men noch altijd bij zich hebben, noch overal zonder schijn van kwakzalverij ge- bruiken kan, niet afhankelijk maken. De soorten van polsen zelven mogen niet te spitsvindig onderscheiden worden , noch te talrijk zijn , anders zijn zij moeijelijk van toepassing, dat een gebrek der oudere schrijvers over de leer van den pols is; zij mogen echter ook niet te onbe- paald zijn en tot oppervlakkigheid vervoeren, b. v. , de uitdrukking pulsus spasliciis , febril is , injla mmalorius , her - Heus, incilalus , irritatus , enz., of de onbevooroordeelde waarneming vooruitloopcn , gelijk de zoogenaamde organi- sche pols van de JBorded. Men zal den pols liet liest tweeledig behandelen , eens- deels voorzoo verre een gcheele rij van polsslagen zich lor waarneming opdoet. leu andere voorzoo verre elke af- zonderlijke polsslag bijzondere eigenschappen heeft. !n het eerste opzigt onderscheiden wij het getal en den rhythmus, in het tweede de snelheid, sterkte, hardheid, grootheid, volheid, en verkrijgen zoo, terwijl wij al deze eigenschappen nn in verhoogden, dan in verminderden graad aantreffen, de volgende gemakkelijk weder te vindene polsslagen : 1. eene rij van slagen betreffende: Pulsus frequens et rarus, de menigvuldige en zeldza- me pols. aequalis et tuaequalis , de gelijke en onge- lijkc pols. 2. eiken afzonderlijken polsslag betreffende: Pulsus ce/er et lardus , de snelle en langzame pols. » jortis et debil is , de sterke en zwakke pols, » du rus et mollis , de harde en wecke pols, » magnus et parvus , de groole en kleine pols , » plenus et vacuus , de volle en ledige pols. Getal en rhythmus komen terstond en gemakkelijk voor de aandacht; moeijelijker zijn de eigenschappen van den af- zonderlijken polsslag waar te nemen. Men geraakt er echter langzamerhand toe, om deze gezamentlijke wijzigingen van den pols juist te onderscheiden, wanneer men er zich aan gewend, bij het polsvoelen elke bijzondere eigenschap op zich zelve en zorgvuldig waar te nemen, en niet op te houden, voor men omtrent, elke bijzonderheid in het ze- kere is, waarbij men tevens de meest in het oog loopende eigenschappen weet te vinden, en van de in deze gevallen minder uitkomende en geheel onverschillige te onderschei- den. Wie echter in het begin der praktijk zich gewend heeft , slechts eenen algemeenen onbepaalden indruk van de waarneming des polsen te houden , zonder op de bij- zondere wijzigingen te letten, die zal ook in latere jaren nooit daartoe geraken kunnen, om in korten tijd een juist oordeel over eenen waargenomen pols te vellen. De oefe-. ning moet van de naauwkeurige waarneming van het bij- zondere uitgaan, en tot de bevatting van het geheel als eene éénheid voortgaan ; wie liet wil omkeeren en in de oefening 1 van den leerling reeds datgene poogt , Avat al- leen de zaak van een geoefend practicus kan zijn, zal ook later dit doel niet bereiken. Voor de juiste waardering van den pols is het van belang dcnzelven, gelijk reeds gezegd is, aan bel einde van bet ziekenonderzpek waar te nemen, want alleen in ver- gelijking met al de overige omstandigheden kan dezelve lot eenige resultaten voeren, op zicli zelven alleen voorzeker wei- nig liebt verschaffen. Ook moet men alle toevallige om- standigheden, gcmoedsbcAvegingen , inspanningen van lig- ebamelijke doelen, bet gebruik van geestrijke dranken, eenen pas gehouden maaltijd, bet ontwaken uit den slaap, een levendig of langdurig gesprek, gebruikte geneesmid- delen, enz. in acht nemen ; Avant de pols is toch van de meest verschillende indrukken afhankelijk en van daar zeer veranderlijk, en met regt zegt Celsus (t. a. p.) : quas renas conspectns medici movet, quam factie mille res turban!- 1 ! Verder moet dezelve naar de verschillende individualiteit; van den zieken verklaard worden, gelijk toch reeds bet ge- slacht eenig onderscheid maakt tusschen den meer bewo- gelijken , menigvuldigen , wecken, zwakken pols van de vrouw, enden meer vasten, zeldzamen , harden, sterken pols van den man, en de leeftijd den pols van 140 slagen bij bet pas geboren kind tot 00 slagen bij den grijsaard doet afdalen , terwijl als gemiddeld getal der slagen bij de vol- wassenen 75 tot 85, bij bet kind tot aan bet zevende jaar 00, in vroegere jaren 100 tot 120 aangenomen kan worden. Het temperament levert niet minder verscheidenheid op, gelijk toch de veranderlijke , snelle en menigvuldige pols van den volbloedigen tegen den minder hewegelijken, langzamen, zeldzamen, wecken pols van den pblegmaticus , de sterke en groole pols van den cholericus, en de volle, zeldzame en harde van den melancholicus een voorbeeld daarvan geven kunnen. Verder de idiosyncrasie van cenen ook in gezonden toestand ongelijken , tusschenpoozenden, zeer gemakkelijk of zeer moeijelijk veranderlijken pols is genoegzaam bekend, 3 * en het moet den arts wcnschenswaardig zijn den pols van zijnen zieken in gezonden toestand te kennen. Mager- heid, vetheid, bloedrijkheid , gebrek aan bloed. Joop en grootte der slagaderen, verkromming van de ruggegraat, gezwellen, waterzucht en zoo vele andere zaken veranderen den pols zoo menigvuldig , dat wanneer hierop niet behoor- lijk gelet werd, men voorzeker niet Celsus kon ui troepen: vervis nimirnn eredimus , fnUacissimae rei. Bij de aanwijzing van den pols lette men op , dat dezelve voornamelijk op den bloedsomloop en den toestand der krachten betrekking heeft, derhalve op de heide algemeen verspreide stelsels des ligchaams, het vaat- en zenuwstelsel, cn ons dus omtrent den stand der koorts en krampachtige ziekten het meest en zekerst toelicht, terwijl dezelve te- vens om het genoemde verband , bij vele andere ziekten met nut onderzocht kan worden. § 24. Jo. Struthius, ars sphygmica seu pulsuum doclrina. Pat av., 1555. Basil, 1602, 8". ( iiiNTii. Christ. Scheliiammer , cpislola , qua pul sus ratio omnis dili- (jentitis expenditur. Keimst., 1000, 4°. (Franc. Solano de Lucqees) , novae raraeque observationes circa variarum crisium praedictiones ex puls». Ainstel., 1746, 8°, on herdrukt. Jo. Georg. CrMELiN ( resp . Streiff) , de tactu pulsas cerlo in morbis criterio. Tubing., 1753, cn in Jo. Ciir. Trvng. Schlegel, tliesaur. semiot. pathol. Stendal, 1787, lig. 8, Vol. 1. Tiieopii. de liouoKu , recherches sur Ie poulx par rapport au.r crises Paris, 1756, 8°.; ib. 1768, 8°.; ib. 1772, 8°. Christ. Tiieopii. Mauer , commentatio de arte sphygmica nuperis ob- servalionibus illustrata. Jen. 1771 , cn in Schlegel , tliesaur. semiot. pathol. Vol. I. Jo. Jac. Wetscu, medicina ex pulsu site systema doctrinae sphyg- micac. Vindob., 1770, 8°. Kirt Sprengel, Beiträge zur Geschichte des Pulses. Lcips. on Breslau, 1787, 8°. Caleb. Hill. Parrij, Experimental Untersuchung über die Natur , Ursache und Verschiedenheit des arteriösen Pulses und gewisse widere Pigenschaften der grossen Arterien m warmblütigen Th teren. Uit het Engclsch door E. von Emden, llannov., 1817, 8°. Met I pl. JesT. Radius ubserr. qnaedam de pulsu artenarnin , valetudinis signo. Lips., 1822, 4“. Ludnv. Formet, Versuch einer H'ürdigung des Pulses. Berlin, 1823, 8-’. 1If.ni!. Franc. Tiiijssen, de a(pwypo\oyia seit pulsuum doclrina. Leid., 1810, en in 31. Hasper ihesaur. serniot. pathnlog. Lips., 1825, 8°, Vol. I. 5 25. Heinu. Friedr. Deeius, vom nussetzenden Puls, einigen anderen Pulsarten ctc. Erlang., 1784, 8°. A n d r . El. Büchner ( resp . Trali.es), de causis pulsus inlermittenlis. llal., 1755, 4". Jo. Ern. Hebenstreit (resp. Ungerader), de pulsu inaequali ad men- tent Galeni. Lips., 1741, 4°. Bi rg. I)w. Mauciiart [resp. Camerarils), de pulsu intermillente et decrepitante. Tuking. , 1748, 4°. Herdrukt in IIalleri disp. prnrt . Lausan., 1755. lig. 4. Tom. 11, in liet Duitsch vertaald door Grell, Sammlung ncadem. Streitschriften. Heimst., 1779, lig. 8, Bd. 2. Ern. Ant. Nicolai, de pulsu celen crebro et. frequenti. Jen., 1763. Id. de pulsu magno et parvo. Jen., 1790. .1. Goiioir. Brendel, de pulsu febrili comm. I et II. Gotting., 1747, 4°., en in zijne Opusc. Gotting., 1769, fig. 4, Tom. 1. § 26. De beweging van hei hart. De subjectieve gewaar' wording van de beweging van bet hart is altijd iets tegen- natuurlijks, daar de gezonde ïnensch dit gevoel niet beeft en hetzelve ten hoogste bij sterke gemoedsbewegingen en spierinspanningen merkbaar wordt. In ziekten is bet meer of minder lastig, aanhoudend of periodisch , van zelf of bij zekere aanleidingen voortkomende, met angst, benaauwd- heid, kortademigheid verbonden of niet. Somwijlen is bet een gevoel van eenvoudig kloppen, somwijlen een gevoel van opborrelen, uitstorten, mischen, branden, drukken, steken , enz. Obj cot iel' i.s bel waar le nemen door de omstreeks de vijfde lot de zevende ril> vlak en niet te vast opgelegde hand , deels regt op, zoodat de vingertoppen tot aan liet sleutel- been reiken, gedeeltelijk dwars naar den loop der ribben. Hij vrouwen moet men de plaats onder de linkerborst kie- zen, zoodat deze eenigzins naar boven gedrukt kan worden. Het is echter altijd noodig, zich door den zieken zeer uaauwkeurig de plaats te laten aanwijzen, waar het slaan gevoeld ol over het algemeen het sterkst bespeurd wordt, en dit onderzoek moet op verschillende tijden, bij het lig- gen, zitten en staan van den zieken verrigt worden. In welk geval dit onderzoek vereischt wordt, hangt gedeeltelijk van het klagen des zieken af, gedeeltelijk worden wij door eenen op onderscheidene plaatsen des ligchaams verschil- lenden of tusschenpoozenden pols daarin geleid, deels ook door de eigendommelijke teekenen van de ziekten van het hart: angst, periodische llaauwten, meermalen plotseling afgebrokene adem, deels eindelijk dooreen door den zieken opgegeven, of door ons opgemerkt kloppen van den voor- sten buikwand. De streek van het hart, ten allen tijde, zonder bepaalde aanleiding en zonder verwonding van deze plaats te onderzoeken, moet niet gedaan, noch aangeraden worden. Waar echter zoodanig een onderzoek verrigt moet worden, moet het met bestendige vergelijking van pols en ademhaling geschieden , en er zijn over het algemeen dezelfde zaken gade te slaan, die hij den pols voorkomen; wij onder- scheiden den menigvuldigen en zeldzamen, den gelijken en ongelijken slag van het hart, waarbij de laatste zich óf een- voudig ongelijk en lusschenpoozend , óf als een golfslag undulerend en palpiterend op die wijze vertoont, dat eenige ongewoon snelle slagen kort op elkander volgen ; wat de slag zelf betreft, zoo is deze snel of langzaam, sterk of zwak, groot, uitgebreid of naauw beperkt. Het hooren van de bewegingen van het hart geschiedt deels onmiddellijk, hetgeen minder gebruikelijk en voegzaam is, deels middellijk door den stethoscoop van Lvennec , oi door den plessimeler van Piokrv, of ook door eene vorceui ging van beule instrumenten. lol deze waai nemingen la hoort echter eene gestadige oefening, ‘wanneer zij wei kei ijk van nut en niet in eene onwaardigc bedriegerij en kwakzal- verij ontaarden zullen, waarvan zij voorzeker veelal den schijn hebben. Bij de gevolgtrekkingen uit den ziekelijken slag van hel hart, zal men zich hoeden, al tc dikwijls idiopathische ge- breken van het hart te vermoeden, maar zich herinneren, Jat zeer dikwijls het hart van andere organen, zelfs van bet peripherische vaatstelsel sympathisch kan aangedaan worden. § 27. Imuedk. Am. LIen.um. 1'uciiELr, hebcrsicht der Zeichen , welche dus Herz darbietet. Eenc plaat in lohe lleidelb., lo34. En rist. Ever. Deulle, de palpitalione cordis et de arleriarnm pul- sns intennissione. Zwoll., 1755, 5". Eriehr. Lumv. Rreijsic, die Krankheiten des Herzens. 3 Deelen. Beil., 1814—1817, 8°. § 28. Het bloed. Het bij bloedvloeiingen of aderlatingen ont- laste bloed moet door den geneesheer in elk geval onderzocht worden, daarbij in aanmerking nemende den korteren of längeren tijd, die sedert het uitvloeijen verloopen is. Te- vens lette men op de hoeveelheid, de verhouding van het serum tot den bloedkoek (bet gezonde staat als 1:2), de snellere of meer trage stolbaarheid, of het volkomen gebrek aan dezelve, de vastheid, die niet van de stolbaarheid al- leen afhangt, de kleur, die gewoonlijk in de lucht spoedig verandert, terwijl óf de roode kleur door het staan verhoogt, of bij neiging tot rotting in eene groene of zwarte veran- dert. Bij het geheel verscli uilgevloeide of uitgestorte bloed valt ook de bloeddamp ( habitus sanguinis) , zeldzamer zeker de warmtegraad (de natuurlijke is van 30° 11.) waar te nemen, meer, de verschillende kracht der uitvloeijing , het schuim, dat zich op het bloed vertoont, de kleur van hetzelve en de meerdere of mindere reinheid , als ook de aard van de vreemde daarmede vermengde zelfstandig- heden. 4(1 De korst, met welke liet stilstaande bloed aan de opper- vlakte overtrokken wordt, is met betrekking tot derzelver kleur, dikte, vastheid en gedaante zeer verschillend; dit verschil hangt echter niet altijd van de natuur der ziekte en den aard van liet bloed af, maar toevallige omstandig- heden, b. v. het schielijk of langzaam uitvloeijcn, de ge- daante en grootte van het hekken , waarin het bloed opge- vangen wordt, hebben aanmerkelijken invloed daarop: van hier is de zoogenaamde spekhuid nu beker- dan koekvormig en van zeer verschillende kleur, vastheid en sterkte. Eene langzame stolling wordt het meest door den vorm van het bekken veroorzaakt (vergl. Lauer , (Jeher die K erschiedenheit des Blutes in Krankheiten, in Hecker’s Annal. d.Heilk. 1830) DÜ alle bloedvloeiingen uit inwendige doelen moet op de eigenlijke bron van het bloed de meeste opmerkzaam- heid gevestigd worden, gelijk toch b. v. bloedingen uit den mond daaromtrent zeer ligt tot vergissing aanleiding kun- nen geven. § 29. Jo. Jessenihs a Jessen, de sanguine rena secta dimisso judicium. Prag., 1018, 4". Cum notis el casligatt. denuo edid. Jo. Panos, Brcno. Noriinb., 1008, 12°. Christ. Vater ( resp . .Tormann), judicium e sanguine per venaesec- tionern missi. Viteb., 1093, 4°. Frid. Hoffmann, de judicia e sanguine per renne sectionem emissi. Hal., 1727, 4°. Car. a Bergen, de cupetTOtirxo7rtci seu judicia me die o sanguinis per venaeseclionem emissi Francof., 1740. Georg. Matth. Gattenhof, de cru&ia sanguinis inflammatoria . Hei- delb., 1700, en in zijne Opusc. Acad. Heid., 1791. Henr. Palmat. Leveling, disquisitio crustae in/l anima tori ac ejusqie rnire variantium phaenomcnorum. Aug. Vind., 1772, 8". Jos. Thadd. Klinkosch [resp. Krausse), de natura crusta injlamma- iariac in sanguine misso apparentis. Prag., 1773, en in Klin- koscii en JonN diss. riiedic. select. Prägens, Praag en Dresden, 1755. Verg. Vol. I. 