VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Deze ziekte wordt zeer dikwijks veroorzaakt door een koude drank als men zeer heet is; en is soms zo heftig dat men den Lyder in drie uren tijds heeft zien sterven. Het is niet zeldzaam, dat ze in drie dagen doodlijkt. Soms verdwijnt de pijn, en de Zieke klaagt minder; maar zyn Wezen verandert, wordt bleek en vaal, zyne ogen staan dof, de Puls wordt slap; dit betekent een verandering van de stof naar de Longen, en is bijna altijd doodlijk. Deze ziekte is zeer gemeen en zeer gevaarlijk, zowel uit eigen aard, als door een verkeerde behandeling onder het Landvolk. Het vooroordeel dat alle ziekten door zweeting genees worden, bepaalt bij hen de geheele geneeswijze van de Pleuris; en zo draagt iemand een steek in de long krijgt, is men aanstonds weer met heete middelen. Deze verderflijke doling vermoordt meer mensen dan het Buskruit en is zo veel te gevaarlijker, om dat de ziekte zo schelijk voortgaat. Geen oogenblik mag men hier verliezen, alles hangt af van de eerste uren. "De Geneeswijze, zegt de Heer Trasor, is, in alle opzichten dezelfde als van de Longontsteking, waarvan hij tevoren gesproken heeft. De aanvallige Aderteding, inzonderheid, zozeer wat groot is, vermindert doorgaans de pijn, en doet ze dikwijks geheel overgaan; maar gemeenlijk komt ze, na enige uren weerom, op dezelfde plaats of op een andere, welk laatste voordeelig is, inzonderheid als de pijn, welke zich, in het begin onder de Longen hadt doen voelen, zich laatst heeft naar de Schouders, den Rug of den Hals. Als de pijn niet of weinig vermindert, of verminderd gewest zijnde, met gelijke heftigheid, en op dezelfde plaats weerkomt, moet men de Lating hervatten; maar zodanig dat de pijn vermindert blijft. En de andere toeval ook bedaart, aan men ze nalaten; hoewel het doorgaans voorzichtiger is nog een Lating te doen, dan de Lyder in het gevaar te laten, dat alles weerom verheffelt. Maar in zware gevallen moet men ze dikwijks herhalen, zo er pijn omstandigheden zijn van gevoeligheid of ouderdom, welken het verbieden. Als de ziekte niet zeer zwaar is, heb ik ze dikwijls in weinige dagen genezen door een enkele Aderlating, en een weifel van Vlierbloemen als Thee ruim te vaten drinken, met bijvoeging van wat Honig. In zulk een geval heeft men het trekvel van de zwavelsche Wondkruiden met wat honing, ook wel olie wel zien gelukken; maar het eerstgenoemde is beter. Een drank welke men maakt van water en wijn, en waarbij men Theriaan, Peper, Kaneel etc. voegt, vermindert alle jaaren een menigte Landvolk. In een droge Pleuris, waar in de Steek, Koorts en Hoofdpijn zwaar, de Puls hard en vol is, met een ongekende droogte van de Huid en Tong, moet men de Latings zeer schelijk op malnieder doen volgen. Deze nemen dikwijls de gehele ziekte weg zonder enige andere ontlasting. Voorts merkt de Schrijver aan, dat een Pleuris, zo wel als enige andere diepe Ontsteking, kan overgaan tot een Etergezwel, Koud Vuur, of Verharding, en dikwijls eenigen aanwas van de Longen aan het Borstvlies laat, wat wij hem nu niet verder zullen volgen. Van de Koortsen met tussenpoozing, in eenander Hoofdstuk, zegt hij; ‘deze zijn Koortsen, welken na een aanval van enige uren, wederom allengs verminderen, en eindelijk met alle haar toevalen geheel ophouden, maar in 't gevolg, met een nieuwen aanval weer komen. Vergezichten van dezen zijn er, welken na menens ontvangen van de tijdsorde, waarop zij zich wederom verheffen. Komt er alle dagen een nieuwe aanval, is het een ware dagelijkse of dubbele anderendaagse Koorts. Men kan de een van de andere onderscheiden; in de dagelijkse zijn de aanvallen gelijk en alle aan zichzelf gelijk; deze Koorts is niet zeer gemeen. In een dubbele derdaagse zijn de aanvallen minder lang, en men heeft om de andere dag een zwaardere en mindere Koorts. In een anderendaagse verheffen de aanvallen op de tweede dag. In een derdaagse alleen op de derde dag, en de Klachten heelen twee vrije dagen; De andere vormen zijn zeer zeldzaam. Ik heb een ware tweedaagse gezien, en ook een ware zevendaagse welke alle weken weerkomt. De eerste aanval van een tussenchttpoonzende Koorts komt dikwijls als men zich zeer wel bevindt. Maar bij anderen gaat een gevoel van koude, misselijkheid door de ledematen vooraf, een paar dagen, eer zich de Koorts openbaart. Ze begint met gevoelens, moeheid, krachteloosheid, koude, bevingen; de vingers worden bleek, er komen walgingen en soms braken. De Puls is snel, zwak en klein, en de dorst zeer groot. Na een uur of twee, soms drie of vier, valt er een warmte, welke toeneemt en eindelijk een grote hitte maakt. Middelweg wordt het lichaam rood, de benauwdheid vermindert, de puls wordt sterker en vollere, de dorst onverdraaglijk, de lymf klaagt over geweldige hoofdpijn, pijn door alle de ledematen, en valt in een sterke zweet een aantal uren lang. Alle deze toevallen verminderen weerom, en er volgt bij elkmaal een flappe, waar na de Zieke ontwaakende zich zonder Koorts bevindt; hij heeft alleen eenige vermoeidheid en zwakheid over behouden. Bij sommigen is de Puls, na het aflopen van de Koorts natuurlijk; soms eens een weinig te hard dan in de gezondheid, en krijgt haar voorgaande langzaamheid niet weer dan eenige dagen na den laatsten aanval der Koortsen. Een der blauwbaarste tekenen van een tussenpozen Koortsen is de natuur van de Puls, welke op het afgaan van de Koorts gelooid wordt: ze is rood, en geeft een bekindgevoel naar geklopte rode tenen gelijkende; soms is ze schuimende, en vertoont boven een vliesje, dat welke zich af van de randen van het glas vast zet, enz. Wyders spreekt de Heer Tissot, na deze duidelijke beschrijving en afbeelding, 'welke voor ieder een vatbaar is, van de onderscheidende deze Koortsen in Lente- en Herfstkoortsen. Het volgende is een algemene voorspelling aangaande deze Koortsen. Eenige aanvallen van deze Koortsen, zegt hij, zijn niet te vreezen, Het gebeurt wel dat ze iets goeds uitwerken voor de gezondheid, en enige kleedende ziekten weg nemen. Maar men bedriegt zich als men ze in het algemeen heilzaam aanmerkt. Wanneer ze een langen tijd aanhouden, en de verheffingen lang en zwaar zijn, verzwakken ze het lichaam, ontvelallen alle de natuurlijke werkingen, en inzonderheid de Spijsvertering; ze doen de Votten scherp worden, en veroorzaaken kleedende ziekten, Geeloopen, Waterlopen, Aambeengheid, en uitdroogende Koortsen. Oude en zwakke mensen sterven soms in een aanval van de Koortsen; en als dit gebeurt, is het altijd in de koude van de Koortsen. Hier na gaat de Schrijver over tot de Genezing van deze Koortsen, waar in wij hem niet kunnen volgen, om dat ons bevocht het niet toelaat, schoon wij het anders met vermaak zouden doen, om dat ons de schrijfwijze, de klaarheid en bondigheid, beschreven bij de duidelijke aanwijzing der Genezing van de Ziekten, welken verhandeld worden, zo behaaglijk voorkomt, dat wij niet kunnen nalaten te zeggen, dat ons dunkt, dat van alle werkjes, welken met zulk een oogmerk geschreven, in het licht en tot de kennis van de Geenzen gekomen zijn, het Lijden de 2e. dit bet beste zy; en bekwaam, om van het onkundige Ge- meen- niet flegts, maar obk van geoeffenden, met hut gele- zen te kunnen worden. Alles zy echter gezegd zonder vei- achting van iemant; wy erkennen de waarde van eenigen, als de gezuiverde Geneeskonst van J. de Gorter. Van de Leger- ziekten door den Baron van Swieten. De Geneeskunde gemak. Jyk gemaakt door eenige voornaame Mannen in Frankryk, om van geen anderen te gewagen. Os Na het affchryven van dit}Berigt wordt'ons kennis gegeeven, dat de Boekverkooper R. van Arrenberg. te Rotterdam, eerst- daags eene Nederduitfche versaalinge van dit fraaije werk aan zyne Landgehooten zal bezorgen. … >: re ; a gronem : i : mmm 0 Nieuwe Handleiding tot de manier van Brieven fchryven. Uit _ bet Engelsch vertaald. Te Amfterdam, by S. J. Baalde. - MDCCLXIIL. Behalven de Voorreden enz. 176 bladz. in Bvo. TNEeze Handleidingis indiervoege ingerigt,dat ze onder fchriften van deezen aart eene plaats waardig zy ; voor: zover de hier opgegeevene Voorfchriften van Brieven „over verfchillende onderwerpen ,gemeenlyk aande natuur der ftof- fen zeer wel beantwoorden ; des het leezen daar van dien(tig konne zyn, voor dezulken, die geen geregelde leiding van rief{chryven hebben: te meer, daar ’er ‚voor iedere foort van Brieven eene byzondere aanwyzing. gegeeven wordt , van het geen men in dergelyke Brieven heeft in agt te nee- men’; dat den zodanigen inzonderheid dienftig-kan weezen. = De ondertitel van hun, die denkten dat het niet noodzakelijk was hier om te redeneren, gaat vooraf aan een algemene Verhandeling van de noodzakelijkheid van Brieven schrijven en de stijl, waarin getoond wordt, dat het van welzijnlijk belang is, op hoe dan ook een wijze men zijn Brieven schrijft, waarin een ontvouwing van den Brieffystijl is vereist. Hierop volgt een kort voorstel over de deelen eenes Briefs, en vervolgens een behandeling over de Brieven van in ’t algemeen trekkende om te doen zien, wat er in Brieven van verschillende soort vereist wordt. Eindelijk geeft de Verzamelaar een reeks van voorstellen over verschillende onderwerpen, met een korte voorafgaande aanwijzing, als reeds gezegd is, van ’t geen men in zodanige Brieven heeft in acht te nemen. Zie, hier, tot een voorbeeld, “het geen hy ons voorstelt wegens Brieven van Vertroosting." "In dit soort van Brieven moet, zo als wij in het algemeen ondertitel gezegd hebben, het hart schijnen aangedaan te zyn, en zonder behulp van het vernuft te spreken. Laat ons, ons zelfs bij zulke gelegenheden minder schraalder zyn, als aangedaan betoonen en gebruik maken van natuurlijke uitdrukkingen, verwerpende alle bestudeerde woorden. Er is geen lovelijker gewoonte als malkander in droefheid te vertroosten: Het ongeluk kan ons langs zo veel wegen ellendig maken, dat het onmenselijk zou zijn elkander niet te vertroosten. Als de persoon aan wie wij schrijven, overschrijnen is van droefheid, zo moeten wij in plaats van den vloed van zyn tranen te stuiten, zeggen: dat wij de onzen met de zijnen vermengen. Wij mogen wel van de verdiensten van de Vriend of Bloedverwant die hij verloren heeft gewag maken, maar te gelijk aanwijzen dat er niets ongekomen is in dat Sterfgeval, zoals wij door verhalen voorbeelden die hem niet onbekend zijn, zou kunnen aantonen, dat is te zeggen, wij moeten trachten hem ongemarkeerd zyn oogen te doen vestigen op gebeurtenissen die door de verzwaarde omstandigheden die dezelfde vergezellen, veel ondraaglijker zyn. Als men scheapte van groot verstand en kloekmoedigheid, kunstig wij onze gevoelens uit te drukken, zeggend dat buitenspoorige klagten niet betamelijk zijn; dat het onverschrikkelijke zyn zoo, in de Wet, die ons allen straf tot de dood veroordeeld, een uitzondering te willen maken, die de grootste Monarchen nooit hebben kunnen wagen. In Brieven van Vertroosting is het ons bijzonder vergund ernstige zedenles en Godgebrukt opmerkingen te maken, mits dat de zulven geschikt zijn naar de Jaaren, de stemmingen en de levensfase van de geadresseerde." In hoedanigheid, zo wel van den Schrijver als Hem of Haar aan wie men schrijft. Doch wij moeten die sterke drangredenen vermijden, als wij aan Menschen schrijven, die wij verzekerd zijn, dat ze in hun hart over het Sterfgeval verblijfd zijn. Ook beloofden degenen die ons in dergelyke gevallen de dood van een nabestaande bekendmaken zich van al te zware uitdrukkingen te onthouden, om hunzelf niet belachelijk te maken, en zelfs te schrijven met den Allerhoogsten en al wat Heilig is den spot te drijven: want wat kan er lacher en aanstootlijker zijn, dan dat de Heer U bekend maakte dat zijn oom van wie hij een zoon erfde, na een lang duurig verdwijnen van levenskracht in het Sieppe Faar-zijn Ouderdoms Siegfried is ontslaan. Ik durf bijna niet na te schrijven, dat het mijn plicht geacht is u wel edel van dit droevig toeval kennis te geven. Wensende dat de Allmachtige (ik durf het bijna niet na te schrijven) U Wä Ed. en uw zelfs geachte Familie vele jaren voor dergelyke Smartelijke Sterfgevallen wilde voorbehouden enz. Doch in zulke gevallen staat het aan ons, bij ons antwoord niet vrij te zeggen het geene wij denken, de welvoegelijkheid verbiedt ons zulks, en ik houde best daar geheel stil te zwijgen. Maar daar het anders gelegd is, mogen wij breedvoerdig zijn, omtrend de erfenis, die onafzijdiglijk aan de Menschelijke staat verbonden is. Kort beschrijving van de Colonie de Berbice. Uit de Aanteekeningen van een voornaam Heer opgemaakt, die ten tijde van zijn reizen op de Kolonie zijn verblijf gehouden heeft. Te Amsterdam, by S. J. Baalde MDCLXI behalven de Voorrede enz. 40 bladzijden in quarto. DE onlangs voorgevallen opstand in deze Kolonie heeft aanleiding tot het opstellen van dit geschrift gegeven, Aan in-zyne voort goed is voor het Gemeen, hetwelk in der-gelijke omstandigheden Zulk voort van Schriften veel aandacht leest. Het bevat een verzameling van algemene kennis, betreffende deze Kolonie, en den bewusten opstand; en om 't zelf nog enigszins te vergroten, heeft men 'er eenige Aantekeningen bijgevoegd over de levenswijze der Amerikaanse in die Landstreken, en de bereiding van deze en geen producten, overeenkomstig met het geene men inde beschrijvingen der West-Indische gemeenschap gemeenlijk ontmoet. Het Boere-Krakeel, in al zijn omstandigheden, van het Begin tot het Einde in XLIV Verhalen. Naauwkeurig beschreven door de Schoolmeester van het Dorp. Te Amsterdam, by Dirk Swart 1763. Behalven het Voorbericht enz. 256 bladzijden in octavo. Dit Stukje behoort eenigermaat tot die Poëzie, welke men gewoon is Burlesque te noemen, waarbij men, op een geestige wijze, grote zaken bij kleinere vergelijkt, of als kleiner behandelt, en dus ook personages van aanzien doet spreken en handelen als gewone lieden. In die smaak wordt hier het beleven van den onlangs gevoerde Oorlog, tussen de machtige Vasten van Europa, ontvouwd bij manier van een Boere-krakeel, met en . Ingeving van de redeneringen der Boeren over ditzelfde, die, buiten het kraakpje zijnde, onder hun pijn en glaasje in de kroeg zitten. Het is eerst flutigewijze, van maand tot maand, als een gedeelte van het voorwerk van den Staats-Secretaris uitgegeven, en, met het aflopen van den Oorlog overzien en nader beënschadigd zijnde, wordt het halve bij een verzameld in één Boekdeeltje uitgegeven; met een naatsgaand Register, waarin de verziende benamingen der Persoonlijkheden, Landen en Steden, die indit geschrift voorkomen, en hier of daar wat duister mogten zijn, verklard worden. Het is in zyne voort redelijk wel uitgevoerd, voorzover men het Burlesque, dat niet zeer aan te prizen, maar echter niet geheel te laakken is, kan goedkeuren; men ordeloos hier van eenigszins uit het volgende gesprek, waarin Joost op nieuw zyne rede aldus aanvangt. "Ees boor, Vriend Symen, jou is wel indachtig, Dat ons Akkoort is verlang, Dat je, als ter iement, ons te machtig, Ons aanvalt, en ons Land door dwang Vermijdert, ons te buik naar loopen? Ik weet niet, of dat wel mag, Zei Casper, want hier leggen knopen, 'k Bin ook met Symen in verdrag, Dat 's waarheid, en dat slaat ertegen, Zei Symen, maar ik bin bereid, En zal de zaak eens overwegen Maken Joost, en geven dan bescheid. Dat boeft niet eens, zei Geurt, we weten, Dat Casper Joost heeft aangevallen, Des overal men bemachtigen, Onrust stokken, helpen, dat gaat vast. Ik weet, hoe zwaar ik dat moet tillen, Maar Geurt, zei Symen; maar ik heb Ook nog een Appeltje te schillen Met jou, daar 'k geen vermaak in heb. Voor Entermans, (*) zo opgeblazen. Als beschermd, ontzien gij vriend Of vijand, maar zí willen bazeren Van elk zij, men ondervindt, Laat ze overal buiten vijand fluiten, Maar niet buiten vriend, dat is te flechten, Want ik had laten zien partij buiten, Verzeld van Durfman (f) onze Knecht, Om 6 Vee te melken, uitgezonden, Dat me altijd vrij hield, maar toen die An (f) Atermans, d'Engelsman, (f) Durfman, Dedel de jonge Kapitein. Na een paar uur, of zo, 84 HET BOERE-KRAAKBEEK ENZ. Nauw in de vrije vloot waren, vonden Zij daar een Atermans of twee, Die in buiten Emmen wilden kijken, Maar Durfman wou dat niet verstaan; En deed ze mis de riemen wijken, Waarop ze dodelijk zijn gegaan, Om zes of zeven Karmenatten Te bluip te roepen: Durfman vloek Wel pap, maar moest buiten winden lachen, Want bij 't getal te groot bevond. Dech was 'er een of twee gekomen, Zie dan verzekerd, Macht, dat bij Heer van den drommel had de ene dromen, Maar kijk nu was beter gij partij, Toen naam ze bij, naar wat vlagen, Met al de Schuiten meel en hoor, Wyl ik dus rede had van klaagen, Eis ik 'er vaderfiguur voor. Hoor Symenbuur, zij Geurt, die zaak Zal ik ten eersten op je last, Doen onderzoeken, en vervolgens Dat jij voldaan zult zijn, dater dat vast. Wel, ik laat me dan gezeggen, Zeg Symen, en vertrouw je woord. E heuchelde vereering van dit Gilde heeft de Heren Overlieden doen besluiten, tot een triomfantelijke Feestviering op hun kosten; en ter nagedachtenis van dit feest heeft men een kort verhaal van die plechtigheid opgesteld; waarin wel bijzonder het zinvolle Deserto beschreven en in zijn betekenis verklaard wordt. Ook heeft de Heer Joan Stouth aan die gelegenheid in Dichtmaan laten horen, over het nut van de Drukkunst en het voordeel van de Gilde, met aanmoediging van de Boekhandelaars, en een dankbare erkenning aan de gunstvolle Regeering van de Stad. Papieren, raakende de nu zo veel geruchten makende vallei van de spinnen. Een zeer groote menigte van Papieren zijn ons over dit onderwerp ter hand gekomen; doch wij hebben er geen gevonden, die de aandacht der Natie verdienen. HENGELWEEK TOT FRAAYE LETTEREN, KONSTEN EN WETENSCHAPPEN, BETREKKELYK. ZEDEKUNDIGE WYSBEGEERDE. Door DON PAOLO FRISI. Reguliere Klerk van de Congregatie van St. Paulus, Lid van de Koninklijke Academie der Wetenschappen te Parijs, Professor in de Wijsbegeerte op de Universiteit van St. Aloysius in Milaan, enz. Het eerste en voornaamste wetenschap, zegt SENECA, is die der Zeden; Een mensch behoort eerst Rechtmaking, wijs en deugdzaam te leren worden, eer hij zich tot zodanige bepieklingen begeeft, die vreemd zijn voor zijn nieuwsen. gierigheid en wetenschap dienen kunnen. Hij leert eerst zijn art en driften regelen, zodat hij zich niet verliest in de doolhof "in de kronkelpaden en struikgewassen der afgetrokken weetenschappen. Dit was de grondregel der oude Wijsgeeren, van Socrates en Rome in de tijden van eenen Pericles, van eenen Augustus, in die verlichte tijden, toen de studie der wijsheid begeerde zich voornaamelijk tot de Zedekunde bepaalde, maar door welken noodlottige zwaai daar, wordt dit gedeelte der weetenschappen in onze dagen, en onder ons huidige taal, zo dierlijk verwaarloosd? De huiselijke opvoeding en onderwijzing wordt door de beoefening der Taalkunst geheel verzwegen, en met verlies van zijn eerste en kostbare jaren, om een dorre kennis van enkele klanken te bekomen. De onvergelijkbare feiten hebben overvloed aan Regelinggeleerden, Geneeskundigen, en Bewerkers der fractie. In geen enkele ontmoet je geenen, die de jeugd onderwijst in de plagen, welke zij als mens, als Burgers, als Edellieden hebben waar te nemen. Dit voordeel, dat welk men aan de andere zijde der Bergen en Zeeën, zo wellustig geniet, zou zelfs geheel onbekend zijn in Italië, zo niet een Zanotti, een Stellini, een Genovese die geest der oude Wijsgeeren nog enigszins leevendig onder ons gehouden hadden. Zonder hunne talenten te hebben, kan men hun voetspoor echter van verre navolgen. Als verwonderaar, niet als mededinger hunner verdiensten, heb ik, sedert zes jaar, dat ik met het onderwijs der studerende jongelingenschap belast ben, geoordeeld, dat ik dezelfde, in plaats van alle nutteloze of schadelijke zitsvindigheden der Aantallet, Dialepse enz. De beginselen van hun plicht en zegelijk gedrag moest leeren. Eenigen mijn vrienden waren begeerd mijn beginstelsels te weten, en mijn rede-tractant te zien; en om het bonte wetenlust te voldoen, heb ik besloten een kort Systeem hier van in het ligt te geven. EERSTE AFDEELING. DAT GELUK, OF GENOEGEN HET UITINDE VAN ALLE MENSCHEN DAADEN ZY, Vermaak, genoegen is een aandoening die de ziel liever wenscht te genieten; dan niet te genieten. Verdriet integendeel is een aandoening, waar de ziel van wenscht, om aangestoken te worden. De oogenblikken van vermaak worden gelukkige oogenblikken, de oogenblikken van verdriet ongelukkige oogenblikken genaamd. De geheele som der gelukkige oogenblikken, heet Genoegen, die der andere, Ongenoegen, en het zuivere overschot, dat er na aftrek, der tegenstelling, overblyft, wordt met de benaming van Geluk of Ongeluk uitgedrukt. Alle Wisegeeren zijn het met den Heer MAUPERTUIS eens, om het vermaak, het genoegen, het geluk op deze wijze te bepalen, waaruit ik befluit, dat gelijk het vermaak het voorwerp is van onze nasporingen, het zelve ook het uiteinde onzer daaden zy. Zy, die tegen het vermaak uitvaren, kunnen niet loogeren, dat zy het niet, even als andere, bejagen, zelfs terwijl zy 'er tegen uitvaren en schrijven; zy vermaak zich met hunne veroordeelingen; en de Kardinaal de Polignac, een zo groot Wijzgeer als Dichter, na bijna een geheel boek van zyn bekend Dichtstuk besteed te hebben, aan de wederlegging van dit onmogelijk beginpunt stemt einde-lijk toe dat men evenwel geen ander oogmerk in zyne op bedryven kan hebben, en, dat het genoegen het hoogste goed is, als men te recht opkomt, waar het het ons toe moet vloeien. Die zucht tot zelfbehoud, dat verlangen om die goederen en vermaak te genieten, welke met onze natuur overeenkomen, en welke PUF FENDORF als een uitwerkzel van onze zwakheid aanmerkt, is dat geen natuurlijk gevolg der menschelijke gesteldheid; en uitwerking die drif, welke alle onze begeerten in dat van het vermaak doet te sauna loopen. Die Kerk trek, welke wij tot de verkeering met onze medemenschen hebben, is die niet weer ondergeschikt aan het? KAN ik dat zeggen. De sapmenleven, uit de veendichap, uit de weldaadigheid en de welsibbestaan, en de liefde, en alle andere bedrijven en omstandigheden weg, en je kunt geen mogelijkheid springveer ontdekken, waarom wij het een gronddan het ander verkiezen afbedoelen zouden. | paas Het bekende begin van Hobbes, van tijdens zelf te beschermen, te leven te bewaren, komt dit al weer niet op ons stelregel uit? waarom verdedigt men zich? waarom verzet men zich tegen alle vijanden en oorzaaken van vernieling, dan uit aanmerking dat wij dus ons eigen welzijn, ons genoegen betrachten? Hobbes heeft de genoegen onderscheiden te aanleiding tot onze eigen verdediging en behoudenis alleen bepaald; dewijl diezelfde drift, van wraak of andere woeste hartstogten vergezeld, ons soms wel verblindt, dat wij er ons verderf doornemen, onze vernietiging door verhaasten. Lucretia, Curtius, Cato, en zoveel anderen waren, even als alle andere mensen, natuurlijk geneigd tot vermaak zo wel als ten behoud van hun leven; maar een verblinde wraak, een dol genoegen van eenen belegerd om te brengen, ons zouden dood op de tong des volks te leven, of de genade van een zegevierenden vijand te ontduiken, deed hen de handen aan zichzelf vallen. | Woelf aan Kalker beweren, dat gelijk het lichaam door werktuiglijke wetten in zyne bewegingen geregeld wordt, zo de Geest ook door zedelijke wetten geleid moet worden: Maar waar zullen wij deze wetten vinden, of hoe zullen wij ze kennen? De eerste wet, zeggen zij, is, naar uw aard ze leven, "doet alles", is hun voorfchrift, wat uw stat volkomenste kan maken, vermydt alles, wat den zelden kan verlagen. Dit begin, waar in het gemeen zo veel te gemakkelijker berust, als hetzelfde minder beschrijvend kan geen wijsgeerige geest voldoen, als waarin het feit zo veel andere aangename stelregels "onverschilbare voorkomt; ... Wolf bepaalt de volmaaktheid te zijn een overeenstemming in de vercheidenheid". Zijn voorbeelden zijn duidelijker dan zijn bepaling. Uit zijn vergelijking van een uurwerk, "waar van de volmaaktheid ten minste een verzameling van stukken; die alle ten navolgen de eenvormigheid van deszelfs bewegingen uitmaken, uit die vergelijking kan men duidelijker, dan uit zijn bepaling zelf zien, dat hij volmaakt poogt alles, dat geen mis, zo als het wezen moet. ZEDEKUNDIGE WYSGEKTE Wat mij betreft; ik noem volmaakt „hetgeen bevat"; en heet dat wezen volmaakter, het geen meer vermogens of eigenkappen heeft. Alle de bepalingen komen hier op uit; maar het zy de volmaaktheid bevat in het getal en de voortreffelijkheid der eigenkappen, of in de eenheid, en enkelvoudigheid, gelijk de Heer Gegenwärtig meent; of in de overeenkomst van het wezen met zyne verordening, men zal altijd aan de Heer Wolff vraagen, hoe wij onze verordening, hoe de voortreffelijkheid onze eigenkappen, hoe de eenheid en enkelvoudigheid van ons wezen kunnen leren kennen? Hij zal antwoorden, dat de mensch in de keuze der voorwerpen, welke met zyne Natuur overeenkomen of strijden geleid en bepaald wordt; door de begeerte tot, en een waardeering van het geluk „hetwelk langs denzen of geenen weg te bekomen is; dat hij zal betrachten wat hem voordeelig, vermijden wat hem schadelijk is. Dat hij door deze beginselen in alle zyne daden wordt bepaald, dat het vermaak spruit uit de bewustheid onze volmaaktheid, het verdriet uit de bewustheid onze onvolmaaktheid enz. Vele nutteloze omwegen om op hetzelfde beginsel te komen, dat wij hebben neergelegd; vele woorden, om niets meer te zeggen, dan wat geen men met weinige had kunnen uitdrukken! Hoe vele dingen bevorderen inderdaad ons vermaak niet, zonder enige betrekking tot onze volmaaktheid of onvolmaaktheid te hebben, in wat redelijk en verstandbaar zin men die uitdrukking dan ook mag gebruiken. Zo Wolff en Käbler de bepaling van het vermaak al te naauw bepaald hebben, Ashly, Sykes en Woollaston trekken ze niet veel verder uit, wanneer zij beweren, dat het vermaak de prikkel is der deugd, of van het onderhouden van de wetten der Natuur. ... De mensch, zeggen zij, is vrij; maar gelijk hij dus geschaapt is, opdat hij goed zou doen, zo moet hij een vaste en onveranderlijke regeleder zijn daden hebben; deze regeleid, van gedrag nu bevat hier in „dat wij leven overeenkomstig met de voorzichten der Natuur" of met andere woorden, die verstrekte betrekkingen, welke de dingen tot elkaar hebben, aanvaarden, betrekkingen, welke de voorzichten der Natuur aanwijzen. De Burgerlijke wetten zeggen ze, zijn niet anders, dan de betrekkingen, waarin de Vorst en Onderdanen, Burgers en Vreemdelingen, ouders en kinderen enz. tot elkaar staan; maar hoe weten wij, dat de burgerlijke wetten, om mij van de uitdrukkingen van Woolaston te bedienen, de wezenlijke waarheid der dingen zijn? zal men zeggen; dat het vermaak, dat wij in het onderhouden van die wetten hebben, de beweegoorzaak van onze daaden is? Ja gewisselijk! maar dit vermaak kenden wij niet, voor dat er die wetten waren. Hoe hebben wij dezelfde dan voor dit vermaak gevonden? Zie hier ons tot mijn begin weer teruggekeerd! De zorg voor ons geluk zelf heeft ons doen zoeken en vinden; zij zijn daarom, heilzaam en verplichtend, omdat zij ons onontbevelbaar zijn voor onze veiligheid, rust en genoegen. Hier moeten wij weer den Mensch wat dieper beschouwen en zijn Natuur in aanmerking nemen, om de wetten des Natuur te leren kennen. De Mensch zoekt het vermaak, het genoegen of geluk met een ouderwetse menselijke trek, maar gelijk hij denkt, redet wens en voorziet, zo kan hij licht bevroeden, dat hij niet alleen heden, maar ook morgen, en zijn geheel leven lang en altijd diezelfde zorg zal hebben, om gelukkig te zijn, en dat hij derhalve het toekomende niet geheellijk aan het tegenwoordige moet opofferen. Die bedenking leidt hem vanzelf, om het één niet het andere te vergelijken en niet zijn vermaak te bejagen, 't geen hem vlekt voor eenige oogenblikken zou te vrede kunnen stellen en misschien daarna kwelling en verdriet berokkenen, maar zodanig een wise van leven en gedrag aan te vangen, welke hem vooraltoos, over het geheel genomen, het grootste genoegen of de meest gelukkige oogenblikken of het wezenlijkst geluk kan aanbrengen. En als wij nu, bij het tegenwoordig genot van dit leven, het denkbeeld voeden van een toekomend leven, hetwelk eeuwig duuren zal, zo zullen uit die regel, van ons hoogst geluk, van ons meest waarachtig genoegen te bevoorderen, deze twee gevolgen voortvloeien. Voor eerst, dat wij ons voor een gelukkig eeuwigheid bekwaam maken, en de vermaakken van het toekomende leven steeds in aanmerking moeten nemen. Vervolgens, dat wij in dit tegenwoordige leven ons derwijze gedragen moeten, dat wij... TWEEDE AFDEELING DE WAARDEERING DER VOOR- EN NADEELEN DES TEGENWOORDIGEN LEVENS. Amasis Koning van Egypte, die verbazende voorzienheid houdend, vertelt met welke Polycrates, die zich tot Alleenheer van Samos had opgeworpen, zijn zaken steeds had voortgezet, riep plots uit; "het is niet mogelijk dat dit alles met een gelukkig einde begint, de uitkomst zal hem bedriegen, daar zijn hem rampen en tegenspoeden naakten, evenredig met den voorzienheid die hij tot nog toe gehad heeft, en ik weet geen deelgenoot van zijn ongelukken zijn, Hy zal, ingevolge zijn overtuiging, een afgezant naar Samos zenden, om het verdrag op te zeggen, dat welke hij met hem had aangegaan en de onderlinge verbintenis te breken. De uitkomst wettigde de vrees van Amasis, en Polycrates vond ongelukkig. Als ik dit geval in Herodotus las, begon ik, mijn gedachtes hier verder op te laten gaan, en bevond inderdaad dat er een geduuring evenwicht van goed en kwaad, van voort en nadeelen van gelukken en ongelukken in dit leven plaats had; Ik liep, om wegens de waarheid van deze opmerking verder te gaan. overtuigd te worden, de beroemde geschiedenisveteraan door, en ik vond altijd, dat dezelfde mensen de schitterendste gunsten en de wrange tegenwielen van de fortuin gehad hadden, en dat de minst ongelukkigen de zodanig waren, die zich vergeven schenen te hebben, Ik zag, onder de Romeinen, eenen Paulus Scevinus zorgvuldig van Macedonië met de dood ziner kinderen te betalen; ik zag in China den Alden Keizer den loop eener lange voortpooien met een reeks van tegengewonden: In Egypte de overwinningen van Sesostris afgebroken door den opzwarvend van zyn Broeder; in onze dagen de veroveringen van Grotevus Vafa door duizend rampen gevolgd. Cyrus, Alexander, Augustus en de beroemde veroveraars hebben alle die Beurtelingse verhalen van of ongeluk, op de een of andere wijze - door de Godheid op een bijzondere wijze begiftigd waren, Zijn niet vrij gebleven van deze schatting der schatten, welke ieder sterveling aan de natuur, om zo te spreken, moet betaalen, en welke een onverwacht gevolg schijnt van de onbedrieglijkheid der menschelijke zaken, Ziet een Mozes, Joseph, David, Salomo en anderen aan allen hebben zij in dit gemeen lot: der menschelijkheid gedeeld. Daar, op hoeden i een wijze zullen wij nu die genoegens en vermaaksspullen van dit leven waardeeren of weerloos? Het kwaad gaat het goed te boven. Dit geloof ik met den Heer de Maupertuis, en dit is het juist, wat bewijzen moet worden, maar gemelde Schrijver bewijst het op ten minste wijze, die mij niet voldoet. Zyne rede, daar hij dit afsluit uit trekt, is dat de mensen zo wel in hunne bezigheden als tijdverdrijvingen alleenlijk zoeken zichzelf te verwekken? Hoor boe? de uren, die men op de jacht doorbrengt, ik men aan, het spel aan een vriendelijke verkeering, aan een aangestamde Tafel besteedt, zijn dat geen ware vreugden en genoegens? ons leven, voegt er de Heer Maupertuis bij, loopt ten einde met verlangen, en een gesduurde pooging om van staat te veranderen. Dit heeft mijn gedachten dan geleid om dit bewijs in de gaakenzelf te zoeken, en dit heb ik met mezelf begonnen; een wijze geest, die met zichzelf, om zodoor te spreken leeft, en die zijn leven tusschen zijn studies en vrienden verdeelt, digt dus buiten het bereik van een schitterend voorwerp is, moet geplagen lelijk voor bijzondere tegenstanders gevallen zijn. Sinds zes-en-twintig jaar, dat ik is wezen ben, heb ik, na alle mijn aangename en onverwachte oogenblikken, mijn leven, zo veel mogelijk geteld, en alle mijn gebeurtenissen en verdrietelingen gewogen te hebben, bevonden, dat de beurtelingse opvolging vrij standvastig, maar het kwaad echter een weinig meer was dan het goed; het is nog, niet lang gelede, dat ik onderteekende... ...den... ZEDERKENDE WYSGEESTE voa d fteeds met 't eene of andere ongenoegen te vermengen. Ik had die twee beroemde vraagstukken "over den voortgang der Equinoxen, en het evenwicht van den As der aarde opgelost, en 't was mij gelukt dezelfde met de beïnvloeding der zwaartekracht overeen te brengen. Dit was voor mij het allerwezenlijkst vermaak, maar dat welhaast werd afgebroken door het smartelijk verlies t'welk ik in den dood van den Marquis de Maffei leed, wiens omgang en vriendschap mij boven alles dierbaar waren. Zo dikwijls ik het geluk van andere mensen heb getragen te zien, heb ik dezelfde bittere bedenking altijd in hun leven opgemerkt en bevonden, dat zij altijd wat meer kwelling en verdriet dan vermaak hadden. Laaten wij eens twee treffende voorbeelden der oudheid beschouwen. Koning Salomo in de gewijde, en Pomponius Atticus in de ongewijde Geschiedenis, waren misschien de gelukkigste mensen, die men zich op aarde verbeeld kan. Maar het fortuin van Salomo, zyne Rykdommen, de vrede en beftendigheid van zyj Koningryk, was dat alles wel zo veel waard voor hem, als men het {chat ? dat Ís te Zeggen, gaf dit alles hem wel dat gënoegen en vermaak, als we'ons verbeelden ? De throon was een allerwênfchelykst voor- werp, was een bron van geluk voor een Herder gelyk als David ‚maar dezelve verloor oneindig van zyne- wadde Goor zyn zoon en opvolger , die in'’t purper, om zo te Ípreeken, pebooren, ¢n wiens gezigt, van zyn eertté geven af ang fien glans gewoon, daar voor ongevoelig geworden was. Das vid proefde de zoetigheden van den vrede, omdat hy dien, ħa langduurige oorlagen „ aan zyne onderdaanen bezor k: den hebbe, hoe het den Hemėl behaagt r ‘om myn AE a hadt; Saloma hadt ’er minder genot van naar maate hem de- zelve minder hadt gekost. Twee-en:vyftig duizend Paars ‚den ,zo veele Paauwen van Saphir, het Paleis van Jerufalem, zeshonderd Koninginnen én driehonderd Bywyven > zouden een Vorst van een min verhéven geest, waarfchynlyk meer geftreeld hebben; men meet groven zinnelykén wellust bes minnen , men moet min gevoelig zyn voor de vermaaken van den geest , dari ik denk, dat Salomo was, ‘om de regtê fmaak in dit alles te hebben; dog laat áns eens ‘toegeeven, ‚dat hy alle die geneugteris tegt geproefd, dat hy eral het lekker van genooten , ‘dat hy alle zyne voordeelen gekend en gefmaakt hebbe; maar Jaaten weer zyne kwelfingen eń verdrietelykheden tegenftellen. ` De opftand van Jerobeam, het verwyt van gierigheid en ondankbaarheìd; dat hy van gen Koning van Tyrus ontving, het morreu zyner onderzaa- Ve ee Dr mr - en. TER “DOOR DON PAOLO FRIS ` 98 ten over Zyne véelwyvery, het vooruitzigt wegens de ver- deeling Zyner ftaaten, de tegenftribbelingen díe hy vondt; eer hy det throon beki | die zyne laatfte ‘dagen bitter maakten. Voeg ‘hier by het ongeriàk ”t welk zo veele vrouwen, die altoos heerschzuge tig zyn , onvermydelyk vergorgaaken moesten, en ’t welk inderdaad zo veel invloed hadt op zynen geest, dat hy, om zigyan haar lastig aanzoek te ontfląan „ of om haar te belig- ven, zig voor haar. Goden nederboag. blyven. Men moet derhalve een komend leven vaststellen, waarin het geluk, volgens Cumberland en Rousseau, zal bestaan in de bevrijding der lichamelijke pijn en de verlossing der ziels-verdrietelijkheden. Dit is een wettig befluistering uit onze voorgaande aanmerkingen en ondervinding, als wij in een God en Voorzienigheid geloven: En wat dit tegenwoordige leven betreft, men moet de som der gelukkige ogenblikken zo veel mogelijk vergroten, en vooral, die der aangename, immensen konde, en de ongenegenheid, zo veel mogelijk verminderen. Men moet zich toeleggen om vermaak te bekomen, maar nog meer, om verdriet en kwellingen te verzoeken, en om met nog andere woorden uit te drukken: men moet zich meer bevestigen, om minder ellendig, dan om recht gelukkig te worden. DERDE AFDEELING. VAN DE VOORNAAMSTE MIDDELEN TER VERBETERING VAN ONZEN STAAT, EN VAN DE BEOORDELING EN HOORSPRONG DER MAATSCHAPPIJ. Sterveling beschouw zelf randsom met een oppartig oog. Bloot besteld voor de ongemakken der lucht, onderworpen aan duizend toevallen; overvallen door de onvoorziendheid. Gelladigheden des weders, dikwils beroofd van poosde be- aan, aan ons zelven overgelaaten, waar is 't heil, waar is heel, dat we in zulk een ellendigen en eerstelijnen toestand ouden kunnen vinden? Wy moeten diepen gewisselijk met allen mogelijke spoed verlaten; men moet zich orde lijn verbinden, en verenigen, om elkanderen te helpen, en in eene welgekozen samenleving de verzagting van ons lygen, en de vervulling onzer behoeften zoeken. Welk een rampzaalig leven leiden de Wilden, die de oevers van de rivier der Amazonen bewonen, in hunne barbaarse bos- Scheden; Men kan zonder vernedering, zegt de Heer de compagnie in het verhaal zien, hoe weinig een mensch zichzelf over laat, en van de voordeelen der opvoeding verstrekt, van de eerste verhalen? Wie zal onze welbevinden landen, onze beschaafde steden, onze gezellige verkeering boven deze droore woestijn en barbaarsheid verkiezen? 't is de Maatschappij gewisselijk, welke de aarde, het water, de lucht zelf, die we ademen voor onze behoeften schikt, en bekwaam maakt; 't is door haar dat alle de ontdekkingen, die we afzonderlijk doen, ten dienste van anderen gemeend en voor allen nuttig worden; dat elk van de voort vloeiende bekwaamheden, den arbeid van anderen voordeel trekt; 't is de verkeering en gezelligheid, welke ons in de oneinmaking van dit leven vertroost, die ons opbeurkt en behoedt, als we ons zelven ten last zijn geworden. Zodanig was het denkbeeld , dat zig de eerfte menfchen hier van maakten , en ik ben verre af van te denken met Hobbes en Spinofa, dat de Natuur-ftaat der menfchen een {taat van vyandfíchap en oorlog is. Pufendorf merkt te regt aan,dat zy dit gevoelen vande oude Egyptenaaren ontleend 5 7 OO ED: : POORDPN PAQLO PRISL Mr hebben; welke beweerden, dat de-aarde. eopsklaps met men- fechen wierdt bedekt.. Maar laaten wy, volgens het berigt dat 'er ons het H. Woord van gefr, vastitellen , dat dẹ- wereld allengskens: bevolkt is, waar gal de oorlag dan eerst beginnen , of waarom zal ze gevoerd worden? Zullen de. Eerste man en vrouw elkander in beweging? Maar wat opzak van krakeel kugnen zij hebben, die niet binnen denzelfden dag wordt afgedaan „door de noodzaakelijkheid „die-. Zij over en weer van elkaar hebben, door onderlinge hulp of vermaak? Of zal het spechen hunne kinderen wegen? maar het voorbeeld en gezag der ouders zal die verdeeldheden wel haast beïnvloedden; zal het dan onder de kinderen voorvallen? maar dan is er al een maatje gemaakt, dan is die gewaande staat der Natuur reeds ten einde. Waar zal den, vraag ik nogmaals het juiste tijdsperk, van die gevreesde oorlog van allen tegen allen bepaald; worden? Hobbes en Spinoza zullen, geloof ik, moeite hebben, om dit nauwkeurig aan te wijzen. Maar laten we nu eens met hen onderstellen, dat de wereld eensklaps bevolkt is geweest; de pas ontloken res zal dan zeer gebrekkig zijn geweest. Het denkbeeld van gezag en heerschzucht is al te vroeg afstelbaar, en daar lopen te veel andere denkbeeldens in, om zich zo aanstonds aan der menschen geest te vertonen. Maar 't is de zaak der mensen eertijds denkbeeld dat hun kracht of dat hun zwakheid zij geweest „ zij hebben gewiselijk een begrip van vermaak geopend hebben, en gelijk de ontdekking hen wel haast, dat zij voor vermaak vatbaar, ja daarvoor geschikt waren. Zo moest de rede hen tevens doen opmerken, dat allen hetzelfde recht tot die aangename aandoeningen hadden „ dat zij er allen even naar waren. Het onderscheid, dat tussen de mensen is, is een uitvlocht hunner opvoeding, verkeering, en verbeeldingskracht. Alle de kinderen in alle landen hebben natuurlijk wijze dezelfde gevoelens, en dezelfde neigingen. De invloed, welke lucht- en Land-streek ten dezen opzichte heeft, is zo groot, dat het der moeite niet waardig is, om met den Heer de Montesquieu, de mensen in soorten te onderscheiden, en, als de Dieren, in verschillende klassen, te verdeelen. Ar, om deze voordeelen, welke hen allen gemeen zijn, en welke zij dus allen aan elkanderen betwisten konden, met vermaak en ruimte te genieten, waren zij verplicht, om met elkanderen een onderling verdrag ganz te gaan, en ziedan het begin eener Maatschappij. Adressen. Wat was dan de grondwet van deze eerste verbintenis, of van dat eerst bedacht? Gelijkheid en een evenmatige verdeling van alles. Was toen, dat het Gemeenebest van Plato werkelijk bestond. De verdeling der gevangen dieren, der vruchten enz. geschiedde in gelijke porties, en men kwam overeen, om den Land-arbeid op dezelfde wijze te verdelen; Dit was die goede eeuw, welke de Dichters, Geschiedschrijvers, Wijsgeeren zich allen niet zonder eenigen grond hebben verbeeld, want de misdaad en ongeordendheid had toen nog geen tijd genoeg gehad, om zich over het aardrijk te verspreiden. De onkunde, zegt Justinus, waar in de Scythen waren ten opzichte der ondeugd, was hen voordeel, om wel te leven, dan de kennis, welke de Grieken hadden van de deugd. Hoe minder de vermogens der Ziele ontzwaaid waren, hoe beperkter tevens de driften waren, hoe lichter te voldoen, en hoe lichter derhalve de werken zelf te vrede te stellen, en gelukkig te maken. Het beïnvloeden van den Geest, het boeten van kennis en wetenschappen vermeerderd de rusteloze begeertens met de kundigheden, gelijk de Aziatische Praxis aanwijst. Maar laten we den draad weer opnemen. De eerste staat der mensen is een staat van vrede, gelijkheid, en Maatschap. En zodan de Maatschap, in het vervolg enige keer, een betrekkingen die gelijkheid verminderd heeft, daar blijven genoegzaam gewichtige over. De verplichting, die thans op ons ligt, om sommige mensen boven anderen, te eerbiedigen, belet niet, dat we ze allen moeten beminnen; de trotsheid en verachting strijden gevolgelijk zowel met de wet der Natuur, als de beledigingen en verongelijkingen. En nog zondigt men: daarenboven tegen die gelijkheid, met zich een uitfluitend recht boven anderen aan te matigen. Die eerste regel derhalve in de Staatkunde der Ouden, welke beweerden, dat de mensen elkaar kunnen beoordeelen, was strijdig met het Natuurlijk recht. En zy, welke Alexander in het hoofd bracht, om de Grieken als zijn vrienden en de barbaarden als zijn vijanden te beschouwen, spoorden hem aan om de wetten der gelijkheid te schenden. VIERDE AFDEELING. Het officiële en erkende mag een maatschappij. De wereld moest, gaar maar zeker meer bevolkt worden, noodgedwongen. Koning, hoor je ons? Wij behoef je niet meer. Door Don Paolo Friij, goed wendig veranderen, de verdeling der landen was een gevolg van de vermeerdering der huisgezinnen. De talrijkheid der families bracht de verdeling der Volkplantingen, de ouderafdeling der Staaten en volkeren met meë. Gelijk de mensen het Land onder zich gefaalden hadden, zo konden zij zich eveneens van de zee bedienen, zodat zij er byzondere voordeelen uit haalden konden; en op die grondslag merkten zij ook deze als een byzonder eigendom aan. De zee was voortaan niet meer een vrije doortocht, die voor alle volkeren eveneens open stond, maar hing van de bezittingen der landen en kusten af en werd aangemerkt als een eigendom, het welke aan dezelfde was verknogd. Ieder volk eigende. 