Over eenige nieuwe zoogdieren van Borneo
OVER EENIGE NIEUWE ZOOGDIEREN var BORNEO, DOOR D. S MULLER, Lid der Natuurkundige Commissie in Oostelndie, Onder de Zoogdieren, welke wij in den laate ten tijd van Borneo hebben leeren kennen, zijn vooral merkwaardig ; drie nog onbeschrevene Qua- drumanen van het geslacht Semnopithecus, voorts twee nieuwe Carnivoren, eene Pachysoma, twee ‘Seturi, en een groot wild varken. Geen dezer negen dieren is door mij op een ander eiland van den Indischen Archipel waargenomen, dan al- leen eene der eekhorensoorten , die ik ook op Su. matra heb aangetroffen. De ontdekking van eeni- ge nieuwe apen in een gewest, dat reeds eeuwen door Europeanen bezocht wordt, moge bevreeme den; zij vindt intusschen eene bevredigende ver- klaring in de ontzaggelijke uitgestrektheid van Borneo, en de slechts zeer oppervlakkige ken- nis, welke wij, tot nog toe, van deszelfs phy- sische gesteldheid en voortbrengselen hadden, f 135 Welke duistere begrippen heerschen zelfs niet, in vele opzigten, nog steeds omtrent deszelfs he- woners; en hoe onzeker, verward en met menig- vuldige fabelachtige vertelselen doorweven, heeft zieh niet, ten deele tot op den huidigen dag, de geschiedenis van den orang oefan in de mees- te zoologische schriften voortgeplant! De door ons bijéénverzamelde aanzienlijke reeks huiden en ‘geraamten van dit allezins belangrijke dier, waaronder zich twaalf min of meer volwassene individuën, van tusschen de vier en vijf voet hoogte, bevinden, gelijk ook onze waarne- mingen nopens deszelfs levenswijs in den vrijen natuurstaat, stellen ons in de gelegenheid, zijne eensoortigheid en zijne huishouding, met vele bij- dragen op te helderen. Het is echter mijn doel niet, om thans eene uitvoerige verhandeling van een dier te leveren; maar de volgende regelen hebben alleen ten oogmerk, om eenige nieuwe voorwerpen, voorloopig, door korte beschrijvin- gen, meer algemeen bekend , en zoodra moge- lijk, aan de wetenschap dienstig te maken; doch tevens ook, om, bij de steeds allerwege voort- gezette natunronderzoekingen en den spoed, waar- mede men in andere landen gelegenheid heeft, de verkregene resultaten in het licht te geven, eene soort van wetenschappelijk beslag op onzen arbeid te leggen, ten einde ons de geringe vol- doening te waarborgen, van den voorrang der ontdekking, omtrent welken geen reiziger onver- schillig kan wezen, dewijl hij denzelven dikwerf met zoo velerlei opofferingen koopen moet. 136 1. Semnopithecus frontatus. Nov. sp. Deze fraaije soort overtreft in vlugheid en sier- lijkheid van gedaante, de meesten van hare ove- rige geslachtsverwanten. De Bejadjoe-Daijakkers op de zuidkust van Borneo, kennen dezen aap onder den naam. van Sampoelan, en de aldaar wonende Maleijers onder dien van Djirangan goenoeng, hetgeen berg-djirangan beteekent, ter onderscheiding van den Semnopithecus cris- tatus Rarrr., welken deze inlanders, maar eenvoudig Djirangan noemen. Uit deze naam- onderscheiding blijkt het reeds, dat onze Seme nop. frontatus, bij voorkeur de hoogere streken bewoont, terwijl de Semnop. cristatus meer be- paaldelijk de lage, vlakke bosschen tot verblijf verkiest, ‚ De Djirangan goenoeng is bijzonder slank van ledematen, en zoowel door deze eigenschap als door eene hooge, maar smalle kamachtige kuif, welke zich op de kruin van zijn kop verheft, en over het achterhoofd tot in den nek afdaalt, zeer karakteristiek gekenmerkt. Buitendien heeft hij eene groote kale huidvlek boven den neus op het voorhoofd, die blaausvachtig melkkleurig is, en uit hoofde dezer lichte kleur, scherp af- sleekt tegen het kleine, dof zwarte gezigt, dat aan weerszijden op de wangen, door cenen lan- gen zwarten baard omzoomd wordt, Het haar van den ouden Djtrangan goenoeng s, over het algemeen, donker rookkleurig; op den rug, vooral op het voorste gedeelte van den- 137 zelven, is de kleur het lichtst, min of meer in het geelachtig graauwe trekkende. Op het ach- terste gedeelte van den staart, en den buiten- kant van de ledematen wordt de kleur naar onderen toe, allengs donkerder rookzwart, en gaat eindelijk op de handen in een bijna zuiver zwart over. De keel, borst en het geheele on- derlijf is geelachtig graauw. Iris bruin, e Bij een volwassen mannetje bedraagt de lengte van het ligchaam 1° 7” (Parijssche maat) en die van den staart 2’ 3” 6%, 2. Semnopilhecus rubicundus, Nov, spe ~ Even als Semnopithecus melalophus Rarru. van Sumatra, meer bergbewoner is, dan minnaar van de lage streken, zoo vindt men ook deze nieuwe soort, die ik in het hoogere zuidoostelijke gedeelte van Borneo ontdekte, slechts zeldzaam in de vlakke:strandbosschen. De Banijerezen noemen dezen aap Kalahte (a), ende Bejadjoe- Daijakkers Kalaste. Bij de oude individuën is het geheele ligchaam met den staart, donker bruinrood; de handen zijn steeds donkerder, dewijl hier zwartachtige ` haren tusschen de bruinroode in gemengd zijn. Op het houfd vormen de haren eene kringswijze kruin, waardoor zich deze soort van alle ans (a) Kalahie beteekent gevecht, strijd, twist, in het Maleitsch, uit welke taal vele woorden in den banijereeschen tongval zijn overgenomen. 138 dere Semnopitheci van den Archipel, gemakke- hjk onderscheidt. Den achterkop versiert eene tamelijk hooge kuif, die kamachtig tot in den nek afdaalt. Bij een oud wijfje vond ik de lengte van het lige chaam 1’ 7’ 3”, die van den staart 2’ 2’, en van den kop 3” 10”, 3. Semnopithecus chrysomelas. Nov. sp. o Het is een in het oogvallend verschijnsel, hoe beperkt het eigenlijke vaderland van sommige dieren, is, en hoe afgesloten en onveranderlijk hetzelve, zonder buitengewone storende oorzaken , gedurende eeuwen binnen denzelfden kreits be- paald blijft. Hiervan levert ons de soort, welke wij thans behandelen, een nieuw en treffend bee wijs op, Ik heb dezelve nergens in het zuidelijke gedeelte van Borneo waargenomen , en geen in- boorling wist mij aldaar iets van haar bestaan te zeggen, terwijl zij op de westkust van dit groote eiland, bepaaldelijk in de binnenstreken van Pontianak, geenszins zeldzaam schijnt te zijn. De Heer Fritze, Chef van de geneeskundige dienst in Nederlandsch Indie , heeft de goedheid gehad van mij een oud wijfje van dit dier af te staan, dat Z. Ed. kort te voren van een’ officier van gezondheid van Pontianak ontvangen had, Drie andere individuën heeft de Heer Dranp in dezelfde landstreek verzameld, welke zich thans in het Rijks-Museum van Natuurlijke Historie te Leiden bevinden, 139 Het volwassen dier van deze soort heeft: de grootte van Semnopithecus entellus Fa. Cov., en is ook, even als deze, vrij slank van leden. Het geheele ligchaam met den staart, is éénkleurig zwart, met uitzondering van den binnenkant der voorarmen, bet achterste gedeelte van den buik en de benedenzijde van de basis des staarts, waar de haren okergeel zijn. Van deze laatstgenoemde kleur, vindt men eindelijk nog eene scherp be- paalde streep, welke langs het achterste ge- deelte van den binnenkant der achterbeenen, van boven tot aan de hielen toe afloopt. Ook op de handen en voor de borst zijn enkele-gele haren tusschen de zwarte gemengd. Over het algemeen is echter dit individu vrij slecht in het haar, even als of het in een’ ziekelijken staat geweest was, toen het gedood werd. ‚ Naar de meening van den Heer Scureaen, zou- de de Semnopithecus auratus Tem., waarvan zich het eenig bekende voorwerp in het Museum te Parijs bevindt, groote gelijkenis hebben met het zoo even vermelde lichtkleurige wijfje. Sem- nopithecus pyrrhus HorsrieLn, schijnt echter, naar de teekening te oordeelen, welke deze ge- leerde reiziger, in zijne Zoological Researches, van genoemd dier heeft medegedeeld, bepaalde- lijk van onzen gelen chrysomelas af te wijken, en zich veelmeer, volgens zijnen habitus, voor zoo ver men denzelven uit de zeer middelmatige afbeelding kan opmaken, aan den Semnop. maue rus aan te sluiten, 4, Potamophilus, Gen. nov. Het dier , waaruit ik dit nieuwe genus vorm, staat tusschen de geslachten Paradoxurus eu 141 Zutra in. Terwijl het ten naastenbij de korte pooten en het stevige roode ligchaam van de laatste heeft, is echter het haar van zijne vacht, niet’ glad aanliggend maar, even als bij de Para- doruren van eene eenigzins wolachtige hoeda- nigheid , doch tevens zeer An en zacht voor het gevoel. De vorm van den schedel komt over het alge- meen veel overeen met dien van Paradoxurus typus. Dezelve is echter eenigzins smaller, en daarbij een. weinig langer. Het voorhoofdsbeen heeft zijdelings geene lamelachtige apopAyses, gelijk de schedel van Parad, typus laat zien, maar alleen eenen kleinen afgeranden knobbel, ongeveer even als men zulks bij Procyon lotor viudt, Het gebit is van een bijzonder fraai, in el- kander grijpend zamenstel. Hetzelve Ed in 't geheel 40 tanden; als: snijtanden $ >, hoek- tanden = en baktanden e=, De me snij- tand aan iedere zijde der beide kaken, is cen weinig grooter dan de 4 middelsten, die tamelijk klein zijn. De hoektanden zijn van middelbare lengte en van eene kegelvormige gedaante. Van de 5 baktanden, welke zich op iedere zijde der beide kaken bevinden, zijn in de boven- kaak 3, en in de onderkaak 4 valsche kiezen, Deze zijn eenigzins hooger dan de achterste ware baktanden. Zij staan in regelmatige af- standen, door kleine vrije tusschenruimten van elkander gescheiden; de voorste is het kleinst. De valsche tanden in de bovenkaak, hebben de 142 punten een weinig achterwaartsBebogen, maar die der onderkaak zijn daarentegen eenigzins schuins naar voren gerigt. De 3 ware kiezen der bovenkaak, hebben bijkans volmaakt denzelfden vorm, als die van den Procyon lotor: de 2 ach- terste, aan elke zijde, hebben 3 kleine knobbel- tjes, doch de daar voor staande eerste ware bak- tand is met 4 knobbeltjes voorzien, waarvan de twee middelste de grootste zijn. De 2 ware kie- zen op iederen kant van de onderkaak, hebben 5 kleine knobbeltjes, en vertoonen boyendien eenige korrelige oneffenheden. De eenige soort, welke mij van deze nieuwe groep bekend is, noem ik: Potamophilus barbatus. Nov. sp. Ik heb mij slechts een enkel oud mannetje van dit zonderlinge dier op Borneo kunnen verschaf- fen, hetwelk een van mijne Javaansche jagers, niet ver van het zeestrand verwijderd, op den oever eener rivier heeft geschoten, waar hetzelve rondliep, om voedsel te zoeken. De Bejadjoe- Daijakkers noemen het dier Mampalon. Volgens het zeggen dezer inlanders, houdt zieh hetzelve meest in de nabijheid van het water op, duikt ook wel nu en dan onder, maar zal ook tevens boomen bestijgen; eene leefwijze, waardoor zich de Mampalon even karakteristiek aan den eenen kant met de visch-ottersen aan den anderen met de Paradoxuren vereenigt, als deze dubbele over- gang ook duidelijk in zijne gestalte uitgedrukt is, en zich tevens in zijn voedsel bevestigt. Het 143 laatste bestaat voornamelijk in visschen, krab- ben, muizen, vogelen enz.; maar hèt dier zal ook te gelijk minnaar van vruchten zijn. De Mfampalon is stevig van ligchaam, heeft korte stevige pooten, die met sterke kromme nagels voorzien zijn, een’ tamelijk korten, digt behaarden staart, en eenen eenigzins platten, ot- terachtigen kop, waarvan vcoral het voorste ge= deelte tamelijk breed is, De lengte van het lig- chaam bedraagt 1’ 11”, die van den staart 7” en de kop is lang 5”. Het ligchaam is met wolhaar en langer borstel- achtig haar digt bedekt. Het is vaal geelachtig bruin, en ook de langere borstelharen hebben van onderen deze kleur; maar in het midden zijn dezelve geelachtig wit, en aan het voorste ge- deelte zwart, waardoor de vacht een zeker, over en over licht bespikkeld , graanw-zwartachtig aan- zien bekomt, dat door deze onderling afgeschei- dene vermenging van lichte en donkere kleuren ontstaat, De keel, benevens het onderlijf, is meer éénkleurig zwartbruin, doordien op den buik slechts enkele verstrooid staande, langere haren witachtige punten hebben. De ledematen zijn aan den binnenkant donkerbruin, en van buiten, naar onderen toe, zwartbruin, Het achterste ge- deelte van den staart heeft dezelfde fijn geelach- tig gestipte, graauw-zwartachtige kleur als de rug, maar de voorste helft van denzelven is meer eenkleurig donkerbruin. . De oogen zijn bruin; de haren der oogleden, benevens die van den snuit, zijn donkerbruin; de 144 bovenlip cn de kin, alsmede cen klein vlakje bo- ven ieder oog, is vuil witachtig geel; de neus is zwartachtig; aan de zijden der bovenlip draagt het dier een' zwaren baard, die uit stijve geelach- tig witte borstels bestaat, waarvan sommige ome trent 5” lengte hebben. Deze geduchte knevel verwekt vooral eene zeer eigenaardige physiog- nomie. Achter en boven deze lange lichtkleurige borstels, staan nog meer dunnere en kortere borstels, die bruin zijn, even als diegene, welke boven de oogen zich bevinden, Eindelijk versie- ren nog twee bundels lange, witachtige bor- stels, de wangen, en 8 tot 9, insgelijks lichtkleu-. rige, staan onder de kin. De ooren zijn sterk afgerond en aan den achterrand zacht uitge- groefd; aan den buitenkant zijn zij met korte zwartachtige haren bedekt, maar van binnen bijna kaal. Zij zijn 9% van onderen breed, en even zoo lang. 5. Viverra Bote. Nov. sp. Deze nieuwe civetkat bestempel ik met der naam van eenen mijner ongelukkige reisgenoo- ten, wiens weemoedige nagedachtenis aan die zware offers herinnert, welke onze ontdekkingen, in den Indischen Archipel, zoo noodlottig ken- schetsen ! Het eenige individu, dat ik van dit dier gezien heb, is door den Overste von Henarcr, aan de oostkust van Borneo gevonden geworden. Naar de tanden te oordeelen, schijnt het een volwassen 145 voorwerp te zijn, let is een weinig kleiner, dan de Viverra rasse, Rarru.; bedragende de lengte van het ligchaam 1’ 9”, en die van den staart 11” 5”. De kopis vrij lang en loopt naar voren tamelijk puntig toe; de neus heeft eene snuit- achtige verlenging, op de wijze als bij Mydaus orientalis. De vacht van dit dier is van boven geelach- üg graauw, van onderen eenigzins lichter, vuil okergeel, welke kleur op de ledematen, vooral naar de voeten toe, allengs in het geelachtig bruine overgaat. Den rug bedekken vijf groote, zwartbruine dwarsbanden, die omtrent tot op de zijden van het ligchaam reiken, en door de heldere grondkleur onderling van elkander afge- scheiden zijn. Even zoo bevinden zich ook twee zwartbruine strepen op den hals, die achter de ooren beginnen en van daar tot op de schouders afdalen, waar zich dezelve, aan weéerskanten, met twee kleine dwarsstaande vlakken, van de- zelfde donkere kleur, vereenigen. Eene andere zwartbruine lijn loopt over het midden van het hoofd tot in den nek, en eindelijk verstert nog. eene soortgelijk gekleurde streep de zijden van den kop, die zijnen aanvang bij den neus neemt, en zich van daar achterwaarts, de oogen inslui- tende, tot onder de ooren voortzet; ook het on- derste gedeelte van den achterkant der ooren, alsmede de voorste helft van den staart is zwart- bruin, De nagels zijn witachtig. MAT. Tijoscn. D. V. St. 1, 10 146 6. Pachysoma brachyotis. Nov. sp. Deze: soort is ruim een derde kleiner, dan Pa- chys. tülhecheilum, bedragende de lengte van haar ligchaam 3” 41“, die van het dunne kale staartje 3“, en der vlugtwijdte 1’ 4” 3“. Haar kleed komt overigens overeen met dat van Pachys. tithecheilum, voornamelijk wat de kleur van het ligchaam betreft, maar de vleugels zijn bij Pachys. brachyotis aanmerkelijk donkerder, na- genoeg roetzwart, terwijl het vleugelvlies bij P. tithecheilum min of meer geelachtig bruin is. Het haar van den kop en op den rug is bij de onde individuën van onderen lichtgrijs, en aan de punten lichter of donkerder geelachtig bruin, maar bij de jongere dieren trekt deze laatste kleur min of meer in het zwartachtig bruine. Het onder- jf is bij de volwassene voorwerpen geelachtig graauw; de eenigzins langere haren van de keel, en vooral die aan de zijden van den hals, zijn bleek geelachtig rood. De oogen zijn bruin, en de 7” lange, aan den bovenrand stomp afge- ronde, ooren hebben de dof roetzwarte kleur van de vleugels. Ik trof deze soort slechts eenmaal, ver in de. binnenlanden van Borneo, aan, waar dezelve, in vrij groote menigte, eene diepé kalksteen-spe= lonk bewoonde, welke in eenen zich wijd uitstrek- kenden rotswand, aan den oever van de rivier Dewej gelegen is. De mij vergezellende Maleijers noemden dit dier, even als alle kleine vledermui- zen, Ärawar, maar de Bejadjoe-Daijakkers, “a s 147 kennen hetzelve onder den naam van Pandan, terwijl zij de eigenlijke Vespertilionen, Pandan lieli heeten. i 7. Sciurus ephippium. Nov. sp. De Datjakkers van de Doesen-rivier op Borneo, noemen deze soort Marauw, maar die van den Bejadjoe-stam heeten haar Mengkas, Ik heb dit dier nergens anders in den maleitschen Archipel dan op genoemd eiland aangetroffen , waar het zieh voornamelijk in de groote bosschen ophoudt, wel- ke het ver uitgestrekte, lage, alluviale land bedek- ken, dat, aan de zuidkust van Borneo, vele hon- derden geographische mijlen oppervlakte beslaat, In grootte komt de Mengkas zeer nabij aan den Sciurus hypoleucus van Sumatra, maar ten opzigte van het gewaad, onderseheiden zich bei- de soorten gemakkelijk van elkander. De vacht van het eerstvermelde dier , heeft door- gaans eene iets helderder en valere kleur, hetgeen vooral op de beneden deelen van het ligchaam zeer in het oog vallend is. : Op den kop, den hals en den bovenrug, hebben de bruine haren roodachtig gele ringen; naar achteren toe ver- dwijnen deze ringen somtijds gedeeltelijk , en het haar is alsdan meer &énkleurig donkerbruin, De haren van den staart zijn aan de beneden-helft vaal geel, en aan de punten donkerbruin; som- wijlen echter zijn dezelve naar voren toe nage- noeg éénverwig donderkleurig, en worden zij aan de punt van den staart bruinrood. Op de sehou« ders en aan den buitenkant van den bovenarm, 10 * 148 alsmede langs den rug, en op het achterste ge- deelte van den bovenschenkel, zijn de haren aan de basis graauwbruin, en aan de punten geel- achtig, met gedeeltelijk bruine ringen. Het ge- heele beneden lijf is éénkleurig lichtgeel, bij ver- schillende individuën, min of meer in het rood- achtige, of in het meer heldere witte trekkende, De nagels zijn bruin, maar hebben hoornwitte punten, De lange snuitharen, waarvan sommige 31” lengte hebben, zijn zwart. De ooren zijn van binnen slechts dun met haren bezet, maar aan den buitenkant zijn zij digt daarmede be- dekt, waarvan de kleur, even als op de wangen, roodachtig geel is. Hierdoor onderscheidt zich de Mengkas standvastig van den Sciurus hypo- leucus, bij welken de ooren van binnen wit, en aan de buitenzijde zwart zijn. Lengte van het ligchaam, van een oud Menge kas mannetje 1’ 1”, van den staart, 1’ 6% 8. Sciurus exilis. Nov.:sp. Dit aardige diertje heeft naauwelijks de grootte van eene huismuis, bedragende de Jengte van zijn ligchaam 2” 7” en die van den staart 2” 3”, Bij ccn oud mannetje zijn alle bovendeelen van het ligchaam bruin; op den kop en de schouders gaat deze kleur min of meer in het geelachtig bruine over, maar op den achterrug is dezelve, door tusschenmenging van enkele lan- gere zwarte haren, eenigzins donkerder, Het be- nedenlijf is vuil witachtig graauw ; de haren van den staart zijn van onderen zwart en aan de pun- 149 ten roestgeel, doch meer naar voren toe wordt deze laatstvermelde kleur allengs roestrood. De staart is overigens, even als bij den maar weinig grooteren Sciurus melanotis , slechts onregelma- tig, lig; langs zijnen benedenkant zijn de haren rood. geel. De oogen zijn bruin, en ook de nagels heb- ben ten naastenbij deze kleur. Van dit kleine eekhorentje heb ik mij slechts één individu, in de bergachtige streken der laaut- landen op Borneo, kunnen verschaffen, en een ander schoot ik in het hooge woud van den berg Singalang op Sumatra. en geenszins scherp afgescheiden, tweedee- 9. Sus barbatus. Nov. sp. Dit is het zoogenaamde witte varken, gelijk hetzelve gewoonlijk door de Europeanen, die Borneo bezocht hebben, of op dit eiland wonen, genoemd wordt. Deze benaming is van de, witach- tige kleur ontleend, welke zijn ligchaam op eene min of meer heldere wijze vertoont, hetwelk vooral in het oog valt, wanneer men dit dier, op eenigen afstand in het donkere bosch ziet loo- pen, en zulks te meer, daar de andere wilde zwijnsoorten van Indie, eene zwartachtige vacht hebben. Van een oud wijfje, dat ik daarvan medegebragt heb, is de kop vrij lang, boven de oogen eenig- zins hol ingedrukt, en naar voren toe wordt hij tamelijk smal. Het ligchaam is slechts dun met borstels bedekt, zoodat bijna overal de ruwe, vuil geelachtig bruine huid doorschijnt. In den ach- 150 terhals en langs de ruggestreng, waar de borstels het digtst staan en tevens het langst zijn, hebben zij eene vaal okergele kleur, maar aan de zijden van het lijf en op den buik, zijn dezelve gedeel- lijk zwart. Eigenaardig en karakteristiek voor deze soort zijn de lange, harde en op verschil- lende wijze, maar vooral in eene achterwaart- sche rigting gebogene borstels, welke op de zijde van den kop, hoofdzakelijk langs de onderkaak staan, en aldus eene soort van zwaren bakkebaard vormen. Het voorhoofd en de achterkop zijn bes dekt met korte borstels van gele en zwarte kleur. Voor ieder oog staat een bundel van gele borstel» tjes, en een weinig verder naar voren toe, nage- noeg boven den mondhoek, bevindt zich een an- dere bundel van korte borstels, die bruine pun- ten hebben. De ooren zijn spaarzaam met haren bedekt; het digtst staan dezelve van achteren langs den rand heen, De staart eindigt met eenen dikken kwast van stijve borstels, die, even als de snuit, de voorpooten en de onderschenkels, zwart zijn. De lengte van het ligchaam bedraagt 4’, waare van de kop l’ 4” inneemt; de staart is 11” lang. B. 