VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
$03 P, BONDAM, CHARTERBOEK wyfelen, of zyne bekende trouw en opmerkzaamheid zou bier op eene nuttige wyze werkzaam bevonden worden, De uitkomst heeft eerlang aanvanglyk aan die verwagting beantwoord, in de eerfle afgifte van dit Werk, behelzen» de de daartoe betrekkelyke Charters , zedert het jaar 67, tot op het jaar 1059: welk gedeelte al een Ak, van leer- zaame merkwaardigheden oplevert, De Hoogleeraar heeft zig geene moeite ontzien, om alles , wat tot zyn ontwerp behoorde, zo veel hem mogelyk was, ten volles digfte te verzamelen, en in eene juiste tydorde te fchiks ken ; de hem voorkomende Stukken ten zuiverfte,af te Fchryven3 en, in geval van verfchillende handfchriften of uitgaven, dezelven ten naauwkeurigfte te vergelyken, met gantekening der onderfcheidene leezingen, zo ver ze van eenig belang zyi, Zyn Ed. heeft dus doende- alles aan- ewend, om eene volkomen en juiste verzameling deezer tukken te leveren; dan hy heeft het daarby niet laagen berusten, maar zig voorts bevlytigd om dezelve ten uiter- fte nuttig te maaken, door bygevoegde ophelderende aan- merkingen, welken den onderzoekers deezer Charters, en beoefenaars onzer Vaderlandfche Gefchiedenisfen , in ver- Tcheiden opzigten te ftade kunnen komen; daar °s Mans oordeelkundige’ beteezenheid hun alleszins de behulpzaame hand biedt, ter betere nafpooringe van ’ geen ons deeze Stukken leeren, In dezelve tog legt de Hoogleeraar *t ‘er op toe, qm veele duisterheden,of den meesten Leezeren min bekende zaaken , duidelyk te verklaaren , of althans in het hem mogelyke licht te ftellen. Hier door verleent hy ons eene reeks van aantekeningen, betreffende de benaaming en lig- ging veeler plaatzen in die Stukken gemeld; raakende veer Je verouderde Regten.en Gewoonten, waarop in dezelven edoeld wordt; en vooral nopens veele oude gefchiedenise fen. die min of meer verward of duister geworden zyn, en uit deeze Stukken niet zeldzaam ontwikkeld, of eenige zins opgehelderd kunnen worden. Dus verleent hy ons, (om uit eene menigte etlyken op te noemen) by voorbeeld, met het plaatzen der Stukken, betreffende de van tyd tot tyd gemaakte Ryksverdeelingen, tusfchen de nakomelingen van Karel den Grooten, verfcheide ophelde- ringen dienaangaande, welken tot onze Vaderlandfche Gee fchiedenisfen in `t algemeen, en byzonder tot de Gelder- fehe zaaken , betrekkelyk zyn. —- Wat laater het Vredes- verdrag te Bon, tuslehen Hendrik, Koning vau isch, Ne et ai nd; VAN GELDERLAND EN ZUTPHEN. 203 land, en Karel den Kenvoudigen, Koning van Fraukryk bybrengende, lost hy eenige zwaarigheden, die uit hë gebrekkige afichrift, °t welk wy van dat Verbond hets ben, ontítaan, op. Bovenal do&t hy ons, met betrckkirie ge tot het Lotharingfche opmerken, hoe ’er.goede grond zy, om te flellen, dat ’er ten deezen opzigte twee onder- Scheide verdragen plaats gehad hebben. By het eerfte, het Bonfche Verdrag, kreeg dan Koning Hendrik , in gar, gen groot gedeelte van Lotharingen; en by een tweede verdrag kreeg hy, in 925, of het begin van 926, het ove- ige gedeelte, ’t geen dus ver nog aan Koning Karel had behoord; waardoor hem gansch Lotharingen, en dus ook het gebied over dat gedeelte der Nederlanden , ’t welk tot Lotharingen behoorde, te weeten, ’t geen bewesten den Rhya gelegen is, in handen viel; welk alles hy met zyoe bezittingen beoosten den Rhyn vereenigde, Hier door lost zig, gelyk de Hoogleeraar zegt, ,, van zelfs de » Zwaarigheid op, hoe Karel, na het Bonfche verdrag’, » of na 921, nog over een groot gedeelte van deeze Lan- » den heeft gebieden, en overzulks ook in 922 den be- » kenden Giftbrief aan Graaf Dirk den I. geeven kunnen.” Als eene byzonderheid van eene andere foort vin- den wy, in °’s Mans aantekeningen op een Preceptum De- narigle ‚of Brief van vrylaating eener Slaavin , eigenhoorig aan de Kerk te Elst, ten verzoeke van Bisfchop £gilbold , door Koning Zwentibold , eene verklaaring van dat gee ik,en de daar nevensgaande plegtigheid. Tevens toont Ys, dat veelen ten onregte deezen Zgilbold uit den lyst der Utrechtíche Biísfchoppen weggelaaten of uitgefchrapt hebben; met aanwyzinge, hoe hy, flegts eenige maanden dien zetel bezeten hebbende, den 25 September des jaars goo geftorven zy; ’t welk dan de vermiste aartekening van deezen Brief brengt op het jaar goo, of het laatite regeeringsjaar van Koning Zwentibold , die den 13 Augus- tus van dat jaar in een veldflag fneuvelde. — Het ge- bruik van °t woord Moneta, in deeze en geene Giftbrie= ven, geeft den Hoogleeraar aanleiding, om te doen zien, hoe men °t zelve zomtyds verkeerd betrekkelyk maakt tat het Muntregt, daar ’t ih Heh aanduidt het Wisfelregt , of het voordeel op den Geldwisfel , dat den Vorst toekwam, en ten zynen voordeele verpagt werd; doch het welk hy zoms aan byzondere perfoonen of Steden fchonk. Het Stuk naamlyk der Graaflyke Erfopvolging, en de vereeniginge dier twee Graaffchappen in °t Huis van Nw- fau, is tot nog aan veele duisterheden onderhevig ge weest; en van daar ‘heeft men zeer verfchillende wegen ingeflaagen, om de berigten des aangaande te vereffenen. Dan ’t komt den opmerkzaamen Zondam voor, dat hem, op °t inzien der oude Charters, ten duidelykfte blykt, hoe men voor heenen, by mangel van de rechte oirkoo- “den, dit Stuk niet heeft kunnen verklaaren, en dat 'er nu, by de ontdekking van verfcheiden oude Stukken, ge legenheid zy, om het zelve in een beter licht te ftellen. Zyn Ed. verledigt zig hier toe iú zyne Voorreden , als zynde dit onderwerp van te veel omflag, om ’t in cent der opgemelde aantekeningen af te handelen. In dit uit voerig onderzoek, dat veele daartoe betrekkelyke byzot derheden ontvouwt, welken ter ophelderinge der gefchie- denisfen van dien tyd ftrekken, gaat de Hoogleeraar de verfchillende onderftellingen opzetlyk na, en toont de, v VAN GELDERLAND EN ZUTPHEN. 2o5 ver onbeftaanbaarheid , met aanwyzinge van de voornaam- fte oorzaaken, die gelegenheid tot misvattingen desgan= gaande gegeeven hebben; waaronder geene van de minfte is de gelykheid van naamen, zo onder de Gelderfche als Zutphenfche Graaven. Bovenal heeft men, gelyk hy doet zien, het voor eene hoofdbron deezer dwaalingen te houden, „, dat men twee verfchillende Graaven, den ee- „ nen van Gelre, den anderen van Zutphen, welke bei- „ den één en denzelfden naam van oTTO voerden, en s» gelyktydig geleefd en; geregeerd hebben, onder één „ verward, en voor één en «denzelfden perfoon gehouden „, heeft: uit welke ongelukkige vermenging van orro van s> Zutphen, met oTTO van: Nasfau, alle verdere dwaalin- ‚gen gefprooten zyn.” De Hoogleeraar ontbindt de knoopen + welken uit deeze verwarring ontftaan, zeer ge- lukkig, door middel der kundigheden, welken hem de oude Charters verleend hebben; en levert ons daarop het volgende verflag van de, (dus ver kwaalyk begreepen ,) opvolging deezer Graaven en van de vereeniging dier raaffchappen in ’t Huis van Nasfau. Zyn Ed, ffelt dit voor, by manier van Geflachtlysten; doch wy zullen het, om plaats te winnen, in den vorm van een berigt bren- gen. ` - il Wat voor eerst de Gelderfche Graaven betreft, men houdt Wichard den IlI onbetwistbaar voor den laatften Voogd, en mogelyk den eerften Graaf van Gelre , overl. in 1061. Deeze had twee Zoons en eene Dogter, Gerar- dus de I, Graaf van Gelre, kinderloos geftorven , tusfchen “1064 en 1079. Rothardus of Rotha, Bisfchop van Pader- born, overl. in 1051 (*), en Adelheida , op den dood van Broeder Gerardus, Gravin van Gelre, en getrouwd met Otto van Nasfau, volgens fommigen overl. in 1086. Uit dit Huwelyk is gefprooten Gerard de lI, Graaf van Gelre, getrouwd met Krmengard, Dogter van Otto , Graa- ve van Zutphen, overl. 11313 en deeze hebben te famen verwekt Henrik den I, Graaf van Gelre, in wien’ het erde Zutphen met dat van Gelre vereenigd is, Raakende verder de Hamelandfche of Zutphen/che Graa- ven, zo moet men onderfcheid maaken, tusfchen i we (*) 't Zou ook kunnen zyn, dat deeze Rothardus geen Zoon, maar een Zusters-Zoon van Wichard den Ill is geweest: de Hoogleeraar laat dit in 't onzekere. / go6 Pi :BONDAM, CHARTERBOEK / welken over dat onderdeel of Comitatus van Hameland, wagrvan Deventer de hoofdplaats was; en die welken over de verdere gedeelten van Harmeland, welken naderhand het Graaflchap Zuiphen genoemd zyn, het Graaflyk ge- bied gevoerd hebben: te weeten in het tydvak, wair- van hier gehandeld wordt, behoorende de vroegeren niet tot dit onderwerp. Tot de eerften brengt men Wigman den I, gehuwd met HFrideruna; Zuster wan de Moeder van Keizer Otto den [, als mede wan Amairaia, de Vrouw van den Hamelandfchen Graaf Everhard ; overl. in 944. Deeze werd opgevolgd, door zynen Zoon Wig- man den Il, die in ’t jaar 967, kinderloos overload: Ki vroeger in den Ryksban gedaan, en zyne goederen ver- beurd verklaard zynde, is het bewind over dat Onderdeel van: Hameland door den Keizer aan anderen opgedraagen; gelyk ook dit Graaffchap naderhand in ro46, omtrent welken tyd een Graaf Wecelo het bewind aldaar fchynt gevoerd te hebben, in eigendom aan de Kerk van Utrecht is gefchonken, en dus van de overige Onderdeelen van „Hameland afgefcheiden. Gevolglyk komt ‘hier alleen voorts iñ aanmerking het overige, vervolgens. het Graaffchap Zutphen geheeten. Onder de daartoe behoorende Graa- ven heeft men, in dit tydvak, een aanvang: te nee- men, met Lrerhard, gehuwd met Amalrada, Zuster van Koningin Mathilda, als mede van de Vrouw van Wigman den 1, overl. in 966. Hy had twee Zoonen Wigman en Theodericus; de laatstgenoemde was in 962 reeds Bisfchop van Mets geworden, en Wigman, genaamd de HI, Stich- ter vañ ’t'Eltenfche Klooster, volgde zynen Vader in ’t Graaflyke bewind, en overl. omtrent cgo. Men telt van hem vier Kinderen, te weeten zyn Opvolger Wigman de IV; benevens Everhard, in zyne kindiche jaaren ge ftorven; Adzia, getrouwd, eerst met Zmed den III Graáf van Veluwe; naderhand met Balderik, Graaf van Kleef; en Lutgarda, eerfte Abdis van Elten. Deeze Wigman -de IV, gehuwd met de Dogter van den Gelderfchen Voogd, Godfridus den IH, werd in ror6 vermoord, en Tiet een Onmondigen Zoon Godfchalkus na, die voorts de Graafly- ke waardigheid. verkreeg, met eene Adelheida huwde, en tusfchen de jaaren 1059 — 1064. overleed. Uit dit Hu- welyk waren vyf kinderen. Gerhardus of Gebhardus, Op- wolger van zyn Vader in het Graaftyke bewind; Hermon- nus Abt van S. Pantaleon , overl. rr213; Rupertus, dic in dezelfde Abdye van S: Pantaleon het EREN _ VAN GELDERLAND. EN ZUTPHEN. gor helsde; Otto, die, uit de erfenis van zyn Vader, voor sig de Stad Zutphen verkreeg; en na den dood van zyn Broeder Gerhard of Gebhard alle de overige deelen van ’t Graaffchap Zutphen: by was gehuwd geweest met eene tha, en overleed in ’ jaar 1113: eindelyk was ’er ook nog eene Dogter van God/chalk, met naame Ermen- gard, die in een Klooster geftorven en voor eene Heilige gehouden is. De bovengevoemde Graaf. Henricus werd des Graaf van Zutphen, en Ermengard ver- kreeg voor haar aandeel de Stad Zutphen C. Deeze Er- mengard huwde , als boven gemeld is,met Gerard den IE, Graaf (*) Ten regten verftande hier van dient het geen de Hoog- leeraar deswegens voorheen gemeld heeft. , De Stad Zut- phen naamelyk, zo al niet met dat geheele Onderdeel van. Has meland , °t welk men oudtyds noemde den Pagus istor Jupe- rior, ten minte met eenige omliggende districten, en waar- febynlvk die plaatzen, welke thands tot het fchoutampt va Zutphen behooren, plag het erfdeel van een jonger Zoon o Dogter te weezen, terwyl het overige gedeelte van ’t oude Hameland aan den Oudften behoorde.” Volgens deeze fchik- king was een jonger Zoon, in zulk een geval,eigenlyk Graaf van Zutphen, en de Oudfie Graaf vån Hameland; maar by ’t overlyden van den Oudften verviel het geheele Graaffchap op den Jonger; gelyk dit reeds plaats had, in 't geval van Ger- hardus en Otto. In zodanig eene omftandigheid was die Jonger reeds bekend by den naam van Graaf van Zutphen, en zulks kon ligtlyk aanleiding geeven om hem ook vervolgens by dien naam te benoemen; waarmede dan, gelyk onze Autheur op- merkt, al in de dagen van Otto, Graaf van Hameland in ons bruik geraakt, en in dien van Graaf van Zutphen verwisleld iss 203 P.'BONDAM s CHARTERB. VAN GELDERL. EN ZUTPHEN, Graaf vàn Gelre; en verkreeg by hem een Zoon Henrik geheefen; in wien de twee Graaffchappen vereenigd werden, Op ’s Vaders dood, in 1131, werd hy Graaf van Gelre; met ’s Moeders overlyden, na 1134, werd hy Heer van Zutphen; cn na den dood van zyns Moeders Broeder, na 1145, viel hem het geheele Graaffchap Zutphen ten deel Dus werden de Graaflchappen Gelre en Zutphen in ’t Huis van MNasfdu vereenigd, en zyn vervolgens vereenigd ge- bleeven. a Zie daar, Befcheiden Lezer, zegt de Hoogleeraar ten befluite, een nieuw zamenweefzel der Gelderfche en Zut- phenfche oude Historie ,’t geen wy erkennen , dat ten eenen maal afwykt van het gevoelen van alle voorige Schryvers; ‘doch het geen wy ons verbeelden, dat in vele opzigten ge- grond is op egte bewyzen , voor zo ver men het uit de wei- nige van dien tyd overgeblevene Charters , welke tot nog toe ter onzer kennis gekomen zyn, heeft kunnen opmaken. , Indien dit ons zamentftel de goedkeuring van des kundi- gen zal mogen wegdragen, zullen wy ons de moeite, hier- toe aangewend, ligtlyk getroosten. Doch tevens zal men dan moeten erkennen de nyttigheid , welke men uit oude Charters en-Verdragen kan trekken, tot beter verftand en opheldering der Historie van ons Land ; en op die me pier zig overtuigd moeten houden, van hoe groot een aan belang het is, alle egte Stukken en Verdragen , tot ophe dering zo van ’t Staatsregt, Burgerlyke Wetten en Voorreg- ten, als der Historie, by een te zamelen, en, zo vell Ee > der vergetelheid en den ondergang te ontruk- en.” ; Onderzoek der oorzaaken van de opkomst. het veryal en her- Siel der Vereenigde Nederlanden. Door c. ZILLESEN, Lid van de Hollandfche raes der Weetenfchap- „pen te Haarlem. Te Utrecht, bv G. v. d. Brink Jansz - 1784. In gr. oflavo, 320 bladz. Te dit gedeelte vervolgt de Heer Zillefen zyne befchouwing der Nederlandfche Gefchiedenisfen , met eene beknopte opgave van ’t voorgevallene , zedert het jaar 1751 tot het afgeloopen jaar 1783; welk tydverloop hy in twee tydvak- ken fchikt. Het eerfte gaat, zints den dood van Prins Willem den IV in 1751 tot de vrede tusfchen de oorlogende Vorften in 17623 en de Autheur hecht ’er aan zyne Oo. u C. ZILLESEN , OPKOMST ; ENZ. DER VEREEN. NEDERL. 209 kundige opmerkingen over het gebeurde in die dagen. Het daaraanvolgende tydvak ftrekt zig dan uit tot op het afloo- pen van * jaar 1783, en de Autheur befpaart zyne aan- merkingen over die laatere gebeurtenisfen, tot het volgen- de Deel. ’Er is zulk een aental van gewigtige gebeurte- nisfen in die laatfte dertig jaaren, welken den grootften in- vloed op ’s Lands wel of kwalyk zyn hadden, dat het bezwaurlyk zy, eene keuze uit dezelven te doen, ter nieu- we proeve van dit Gefchrift ; waarin de Heer Zillefen fteeds voortgaat, met eene onbewimpelde ontvouwing van °t geen tot zyn plan betrekking heeft. Dan wy herinneren ovs in deezen, hoe wy alvoorens den Leezer medegedeeld heb- ben (*), °t geen de Autheur voorgefteld heeft, wegens de hoogere noodzaaklykheid der vermeerderinge onzer Zee- magt, dan die onzer Landmagt; en daar hy, by gelegen- heid der overweeginge van het daaromtrent voorgevallene, in ’t jaar 1755 en vervolgens, dit Stuk weder opvat, agten wy het raadzaamst. hier nog by te brengen, ’t geen hy tegen de onnoodzaaklyke vermeerdering der Landmagt aan- voert. …‚, In ’t Voorgaande, zegt hy, heb ik getoond , dat het de belangens van ons Vaderland zijn de Marine altoos in {taat te houden, en dat het nutteloos, fchandelijk en van verderflijke gevolgen vooronze vrijheid kan worden, indien wij onze Landmagt buiten noodzaake vermeerderen. Maar, zal men vraagen, dit zoo zijnde, wat is toch de re. den, dat men zoo fterk op dat ftuk blyft ftaan , en wel zoo dat zommige Provincien en Regenten, onderfteund door het Stadhouderlijk bewind, geen vermeerdering der Marine voorftellen, dan gepaard met eene vermeerdering der Land- magt? — Om dit onpartijdig te onderzoeken, moet men het eigenbelang in ieder Provincie nagaan. De Provincien zijn, wel is waar, door de Unie zoo naauw vereenigt, dat niets dan de algemeene welvaart het hoogfte doeleinde van den Staat behoorde te zijn : maar ieder Gewest op zich zel- ven Souverain zijnde, en zijn eigen lasten hebbende, waar- uit ze wederom volgens vaste bepaling, geëvenredigt naar hun vermogen, ter Generaliteit zoo veel betaalen, als de petitien op den Staat van oorlog mede brengen , zoo denkt jeder Provincie, omtrent de meer dan gewoone onderftan- den, al na dat de belangens der Provincien zich bepaalen. De Zee-Provincien en Steden, die hun welvaard uit den Koop- C*) Zie dlg. Fad. Letteroef. IV. D. bl. 35lmm 30, sie €. ZILLESEN Koophandel trekken, vordert hun belang, om de Marine niet alleen in (taat te houden, maar, bij de minst opkos mende oneenigheden, dezelve zoodanig te vermeerderen, als de befcherming van den Koophandel vereischt. Daar integendeel de Land-Provincien, geen voordeelen van den zeehandel trekkende, hun intrest wederom vinden in ver- meerdering der landmagt, om dat, haar guarnifoenen dan talryker wordende, de omloop van geld al aar vermeerdert, de winften onder de handeldrijvende burgers vergroot, en het vertier van de producten, welke het platte land ople- vert, zeer toeneemt , zo willen zij geen vermeerdering der Marine, (wijl zij 'er geene voordeelen van genieten, ) toc- ftaan, zounder dat zij gan haaren kant overeenkomftig haa- re belangen, in evenredigheid, eene vermeerdering van _Jandmagg verkrijgen ; te meer, door dien zij verftrekken tot een barriere voor andere Provincien, en daarom het eerst voor een vijardelijken aanval bloot ftaan. Het is mede het belang der Stadhouders, om de Landprovincien hierin te wille te zijn, naardien aan hun het beftuur en de bege- ving van alle militaire bedieningen is opgedraagen. Ja, door eene vermeerdering van Landmagt hebben zommige Stadhouders zich gefterkt gevonden, om meer invloed în het wetgevend gezag te verkrijgen , gelijk de gefchiedenis- fen ons geleerd hebben.” Onze Autheur laat zig daarop in, in een onderzoek, of de vermeerdering der Landmagt , diestyds , en wel byzon- der in °t jaar 1758, toen dit onderwerp ten ernftigite op het tapyt was, noodzaaklyk ware dan niet: en hy toont kortlyk aan , dat wy, de onzydigheid in agt neemende, onze Landmagt niet behoefden te vermeerderen. >, Maar, ongelukkig voor ons lieve vaderland ‚hadt men, (gelyk hy vervolgt ,) met het ingebeeld gevaar der toenmaa- lige omftandigheden zoo veel te doen, dat men de maatre. gelen tot het weezentlijk gevaar over het hoofd zag en ver- zuimde: want ter Zee, daar onze koopvaardijfchepen be- roofd , in Engelfche havens opgebragt , en tegen den inhond van alle Traétaaten verbeurd verklaard wierden s Zogt men zijn hulp in mondelinge en fchriftelijke vertoogen. — De kooplieden , die fchatten op Zee verlooren , en den fou- verein en haare koninglijke hoogheid bij Requeste om be- fcherming verzogten , wierden gepaaid met beloften , en moesten eindelyk tot hun leedweezen hooren > dat het een point d'honneur geworden was, om, zonder vermeerde- zing der Landmagt , ook niet in dat der Marine te treeden. — Dus OPKOMST ENZ. DER VEREEN. NEDERLANDEN, àit =— Dus wilde men liever dan den Koophandel , de bron en zenuw van den Staat, zien beroven en bederven van one zen zoogenaamden. bondgenoot, dan dat we onze Marine herftelden „om aan den koophandel de noodige befcherming te verleenen, is dat nu bne: met den eerften grondregel van Staatkunde, namentlijk de algemeene wel- vaart des volks? Wie zijn het, die de Marine en Land- militie voor,’t grootfte gedeelte betaalen ? Waarom geeft Holland meer dan de helft in de generaliteits lasten? De wel- vaard van zyn koophandel ,en het gene daartoe behoort , is ’'t alleen „die hun in ftaat {telt om Neerlands Staatsgebouw ftaande te houden; waar zal die Provincie de lasten uit vinden, als, door verval van Koophandel, de koopfteden in landfteden zullen verandert zyn; kunnen de landpro= vincien dan dit verlies boeten ? — kom, laaten zij „ die zoo tegen het herftel der Marine zijn, deeze vrage eens oplosfen. Heeft, na dat alle natien zich meer en meer op den koophandel toegelegt hebben, heeft de be= vinding ons niet doen zien, dat onze koophandel de groote fte voordeelen kan behaalen, als de Zeemogendheden zaa- men in oorlog zyn? —— Waarom dan verzuimt. om van die gunftige tijdítippen het noodige gebruik te maaken? Het is met Hollands koophandel niet gelijk voorheen; de meeste volken van Europa zijn thans daarin onze mede= dingers, en de zwaare lasten, die hier opgebragt moeten worden , zijn, nevens andere omftandigbeden , de oorzaak , dat dezelve van tijd tot tijd vervalt. Dit zoo zijnde , moes ten dan, buiten noodzaake, die lasten nog vermeerderen , om de Landmagt aanzienlijker te maaken? kon men uit de nutloos geworden Barrieren onze Troepen niet haalen, om, met en benevens de Hollandfche en Zeeuwfche Guar- nifoenen, de Landprovincien te dekken? Zulks zou vol- doende geweest zijn, om de onzijdigheid te handhaven , en om vreemde Troepen van onzen bodem te houden. Want om onze Landmagt te verfterken, in evenredigheid , dat Europefche magten die vergroot hebben, is onmogelijk voor de Finantie, en eene vermeerdering van 33000 mans gelijk het plan was, is, om ons te befchermen tegeng één der minfte magten van Europa, niets; wijl alles by elkander genomen dan nog maar een klein Veldlegertje zou uitmaaken , zonder dat casar iets voor de Steden overe fchoot; en wilde men de Steden zoodanig van Troepen Voorzien, als tot derzelver hefcherming noodig Was, dan zou. hij oorlog, onze Krijgsmagt al fpoedig in ’8 vijands VL DEEL. ALG, LETT, NO, 5, p : han- 812 > C. ZILLESEN handen komen; om dat de krijgskunde tot die volmaakte heid gekomen is, dat 'er geen Steden meer onwinbaar te maaken zijn: waarom men thans ook alleen zich toelegt, em meester- in het veld te blijven, daar gebruik te maaken van voordeelige Legerplaatfen , alwaar de minderheid , door Natuur en konst iora, voor magtiger Legers beftandis; of, om door kunftige marfchen en contramarfchen de vijand- den te misleiden, voordeel doende met de minfte gunftige omftandigheid, en, zijn vijand ontmoetende , en genood- zaakt wordende te flaan , dan te toonen, wat dapperheid, gepaart met beleid, kan doen. Dit is de krijgskunde van een FREDRIK DEN GROOTEN, en waardoor hij zijne wijde uitgeftrekte bezittingen, tegen de voornaamfte magten, in dit tydvak befchermt, en hun genoodzaakt heeft tot eene voor hem roemrijkfte vrede, Moet nu de bedreven- fte in de krijgskunde deeze waarheden toeftemmen , dan mag men immers met grond vragen, wat nut kan ons Vader- Tand hebben van eene vermeerdering der Landmagt? Het ftrijd ook tegen de grondregelen van alle Gemeenebestre- ; iE om de Krijgsmagt buiten noodzaake te vermeer- eren. Neen, de Vrijheid is te duure pand , en te kost- baar met het bloed onzer Voorvaderen gekogt, om niet te waaken voor inbreaken, die in tijd en wijlen in de confi- tutie onzer regeeringsvorm mogten kunnen komen; waar door het wetgevend gezag zich zou verliezen in de uitvoe. rende magt. En hoe onwaarfchijntijk: zulks voor als nog mogt weezen, elk, die geen vreemdeling in de Gefchiede- nisfen is, weet, wat de bevinding dien aangaande geleert heeft. In mijne voorige aanmerkingen heb ik getoond de rioodzaakelijkheid der Stadhouderlijke regeering; want one der pmen | een Landsbeftuur kunnen Stedelijke privilegien best gehandhaafd, en de regten der burgers voor de in- kruipende of overheerfchende magt der regenten befchermd worden. De Stadhouder, als het eerfte Lid van Staat, kan, door een voorzigtig en wijs beleid, de hand van een- dragt, tot welzijn van °t algemeen belang, tusfchen Pro= vincien en Steden, bewaaren voor fchadelijke tweedragt , of ’t eigenbelang van deeze of geene Provincie of Stad. De burgerftand geniet ook, onder een wijs Stadhouderlijk beftuur, de beste befcherming voor dn voorregten en vrijheden. Het belang van °t Vaderland vordert dierhalven, dat men geen inbreuken doet op de erfelijke voorregten der Stadhouderen , (welke niet ftrijden tegen de Stedelijke privilegie1,) maar dat zij daar bij in alle opzig- ten schaadtiaafd worden. Doch daartegen vordert ook het belang des Vaderlands, dat regenten en burgers waaken voor alle inkruipende magt der Stadhouders , waar- door zij nu, of bij vervolg van tijd, de magt zouden verkrijgen, om met ’s volks voorregten te kunnen hande- len naar welgevallen. Want, dit toelaatende, zou men de conftirutie onzer regeeringsvorm om verre werpen, en het waare doeleinde van onze Gemeenebestregeering misfen, — prag om het wetgevend en uitvoerend gezag zoodaanig te bepaalen, dat daaruit het hoogst mogelijke goed, en het minst mogelijke kwaad, voor ons Vaderland uit voort kan komen. - Dit is nu onbewimpeld het gevoelen van mijn mond, pen en hart, en dat ik nodig geoordeeld heb te melden, ten einde men geen verkeerden zin of meening aan mijn ‘chrijven geve ; als niets anders bee oogende, dan het geene zou mogen dienen, tot de hoogst mogelijke welvaard van ons lieve Vaderland.” Ps i J 214 J. J]. BIJORNSTÉHL'S ; J- 1 BJÖRNSTÄHL’s Reize door Europa en het Oasten. Vvfdt Deel. Te Utrecht, by G. v. d. Brink, Jansz. en te Amfter- dam, by de Wed. v. Esveld en Holtrop, 1783. Behalven den Inhoud en den Bladwyzer, 491 blads. in gr. oavo. Met de afgifte van dit vyfde Deel, levert men ons de Brie. ven van den Heer Björnflähl, betreffende zyne Reize door Zwitferland, Duitschland, Holland en Engeland. Die geleerde Reiziger komt ons hier, even als in zyne voorige Reizen, in- gonderheid voor, als een oplettend navorfcher van ’t geen by éen beoefenaar der Weetenfchappen bovenal in aanmerking komt. Ontdekkingen van die natuur te doen, en deswegens dantekeningen , ten nutten gebruike, te maaken, fchynt het voornaame bedoelde zyner reize in deeze Gewesten geweest te zyn. Uit dien hoofde vindt men in deeze Brieven, buiten andere gemeene reisberigten , meerendeels een verflag van zyn onderhoud met Geleerden ; van zyne opmerkzaamheid omtrent eleerde Maatfchappyen; van zyne nafpeuring van Natuur- en Kabale: en vooral van Bibliotheeken, zo die ten openbaaren gebruike gefchikt zyn, als onder byzondere Per- foonen berusten. Van dit alles geeft hy telkens een onder- fcheiden berigt , dat veelerleie geleerde aantekeningen behelst; en by uitftek van dienst is, om veele zeldzaame Schriften té feeren kennen. —= Als eene byzonderheid van die natuur, zullen wy hier mededeelen, het geen hy ons wegens de bè foemde Gouden Buile meldt, Geduurende zyn verblyf te Frankfort, bezigtigde hy ook het Stadhuis, en zag daar voor eerst de Gouden Bulle. ,„, Dezel s ve is, zegt hy, een zeer eenvoudig handíchrift op perge » ment in kwarto formaat, en niettemin is dit boek, dat »» Zúlk een flegt aanzien beeft, de grondflag van het ftaatsregt s» van Duitschland. Het is zonder alle uiterlyk fieraad, en “ss word in eene fchildpadde doos bewaard; doch ik twijfel » Íchier of dit handíchrift wel het oorfpronglijke zij. Men » vereerde ons een gedrukt exemplaar dezer bulle , nevens y, derzelver befchrijving.” Beter voldeed hem het exemplaar tè Mentz, in het Duitfche Ryksarchief bewaard; dat insgelyks in Kvarto, maar op fyner pereament, ook fraaier en beter ge- Schreeven is, dan dat te Frankfort. Onze Reiziger, dit in t algemeen gemeld hebbende , op zyne eerfte befchouwing van het Archief. geeft ons, by een tweede bezoek van hetzelve, deswegens het volgende nadere berigt. » Zij is in pergament met een overtrekzel van zwart atlas ingebonden. Op het pergament ziet men oud fchrift met het jaartal 1356 getekend, het welk dienvolgens van het zelfde jaar als de bulle is; en dit zou tot een bewijs kunnen dienen, dat dit exemplaar één van de eerfte oorfpronglijke fehriften $- Pa REIZE DOOR EUROPA, ENZ. k arg De bulle beftaat uit 29 bladen in eene foort van klein folio for- maat, en is op pergament fraai gefchreven. Men vind daarin dezelfde fpelling als in het Frankforter exemplaar: 'er komen geen tweeklanken in voor, en voor eenen zel clinker leest men doorgaans ci in plaats van ti, als eleccio in plaats van electio , e. Z. v., men ontdekt veele verkortingen en dergelijken. Al- les, zelfs de vorm der letters, verráad den tijd, waarin de monniken onagtzaame fchrijvers waren. Men vind ook nichil in plaats van nihil, het welk (chijnt te bewijzen, dat de {chrij- ver, of tem minften de affchrijver, een Italiaan geweest is. Verder komen in deze beide bullen merigmaal verfchillende leeswijzen voor: zo dra ik het boek maar open floeg viel ‘er mij ééne in het oog; ik heb in mijn gedrukt exemplaar verfcheiden wan dezelve aangetekend. De eigenlijke bulle zelve; of de ze- gelbus , is van het exemplaar afgevallen: dezelve beftaat in ee- ne zeer dunne gouden plaat, welke omtrent de dikte van een dukaat heeft; het rood wasch is insgelijks van elkander geval- jen , en de Rukken daarvan worden in de gouden doos, welke in papier gewonden is, bewaard. Dit exemplaar heeft dezelfde fiempels en merktekenen als dat te Frankfort. Op de ééne Zij- de namelijk ziet men den keizer, KAREL den vierden, in kei- zerlijk gewaad op den troon gezeten; ter regterzijde heeft men den gekroonden rijksadelaar, en ter linker eenen gekroonden leeuw met een dubbeten ftaart; het wapen van Boheme. Rondom ftaat met groote Gothifche letters of monniksfchrift, KAROLUS Quartus Divina favente Clementia Romanorum Imperator, femper Augustus et Boemie Rex. Op de andere zijde vertoont Zig €e» ne ecrepoort, of een zegenbcog, met een toorn ter wederzij- de: men zou dit fchier voor het kapitool, zo als het in zijn tijd was, kunnen aanzien ; midden in den ingang der poort {taat gefchreven Aurea Roma; rondom aan den rand leest men het waers, Roma caput mundi orbis regit frena rotundi (*). Deze bulle is in het Latijn opgefteld , en vervat de grondwetten van het Duitfche rijk, door KAR:L den IV, in tegenwoordigheid der keurvorften en ftenden, op den rijksdag te Nurenberg en Metz, in het jaar 1256, opgefteld en bekend gemaàkt. Men is in verbeelding geweest, dat 'er maar één oorfpronglijk ae plaar het vers gische,. Roma caput mundi regit orbis frena rotundi. Men zie de afbeelding des zegels, naar het Frankforver oorfpronglijke ip HENR. GUNTH. THULEMARIS tra. de Bulla aurea, etc. pP. 55. de aurea Bulla kAROLUIS TV ex autographo edita ab H. G. THULFMARIO, Heidelb. 1682 4to agter den titel. Agter het Urkunden,Buch zur puldenen Bulle, bl. 260 bij JOHAN DANIËL VAN OLENSCHLAGERS Wewe Erlaüterung der gul- genen Bulle, Frankfor und Leipzig 1766 gto.; en voor den titel van JOHe JAC, SCMAUSSENS Corpus Juris tel, Academ, Leipzig 1774 groot Evo.” 8 » C") Ik denk, dat het zijn moet, gelijk men gewoonlijk opgeeft, en f 216 J. J. BÖRNSTÄHL’S REIZE DOOR EUROPA, ENZ. plaar vån dè gouden bulle was, namelijk het Frankforter: maar dit is eene groote dwaaling: want elke Keurvorst kreeg ‘er één voor zig, het welk dus reeds zeven uitmaakt, en men kan zig ligt verbeelden, dat de Keizer ook niet vergeten zal hebben, 'er één voor zig te behouden. Te Nurenberg vind men 'er ook één. Mogelijk word 'er te Praag ook één be waard, wijl de Keizer ’er, als Koning van Boheme, zijne kan- felarij bad. Het Mentfifche exemplaar verdient egter de mees. te opmerking, wijl het, als een volkomen geloofwaardig ftuk, in de rijkskanfelarij bij den Keurvorst, welke aartskanfelier des heiligen Roomfchen rijks is, gelegd werd. Het Frankforter is noch een oorfpronglijk, noch een fraai, met één woord, op geenerlei wijze merkwaardig (luk, (choon verfcheiden geleer den zig door dit vooroordeel hebben laten misleiden, dat in de herzerten van onkundige burgers geteeld is,” De Heer Björnftähl vond in dit Mentûlfche archief ook het Eerfte oorfpronglyke fchrift van het Westphaalfche vredever, dtag, dat, op papier in folio gefchreeven , door de gevolmag- tige ministers van alle ‘de deelneemende Mogenheden , ten ge tale van 35, den #4 Oftober 1648 , ondertekend, en met elks byzonder zegel, waar van de voôrnaamfte door zyden (noe ren aan het gefohrift vastgebegt is, voorzien zyn. Insgelyks het inftrument van dit vredeverdrag, door de Koningin van Zweden, die ’er haaren naam met groote letters. eigenhandig onder gefteld heeft, ondertekend. Als mede dat door de Ko- ning van Frankryk ondertekend. Doch, naar bet inftrument, dat de Keizer zelf ondertekend heeft, verneemendc, berigtte men hem, tot zyne verwondering, dat het zelve hier, in de rykskanfelery zelve, niet gevonden werd. —— Vaorts tekent hy nog aan, dat hy het oude dokument, ’t welk in het ar- chief van Ments voor handen is, mede gezien heeft; naamlyk een diploma van den Keizer ropgwrkK den Il, van het jaar 855. Zyn naam is gefchreeven HLUDOVICUS: hy-overleed in het jaar 875, | IN mg nt Jual- en Dichtlievende Oefeningen van hèt Genootfchap ter fpreulé voerende: Kunst wordt door arbeid verkreegen. Em Prijs- waerzen, Wierde Deel, Te Leyden, by C. v. Hoogeveen junior en C, Heyligert 1783. Behalven de Voorreden en den Inhoud &- 324 plads. in re petavo, … ; hk Daa ler Prysyaerzen, ten onderwerp hebbende Gods Wysheid in szyne Werken, ftellen ons hier dit gewigtige Stuk op ’t lee- Wwengigite voor: zy noopeñ' dert Leezer om Gods werken feei met meer oplettendheid te befchouwen, en den wyzen Maa- ker, uit een gevoelig hart, te verheerlyken. De verdere Men- eldichten gaan, volgens den aart deezer verzamelinge, over Serfchiltende foorten van onderwerpen, en leveren ons cen i - l m T 3 + gid E « TARL-EN DICHTLIEVENDE OEFENINGEN. ` 2873 aantal van Dichtftukken, die ’t keurige oor kurhen ftreele Men leeze, tot eene proeve, het geen ons de Het F - =- v.d. Palm wegens de. Weldaadigheid indeezervoege onder 't oog brengt. Hij, die de laffe flavernij Van 't vuige 3élfbrlang ontwijken, ` °, En in verheven deugä de Godheid durft gelijken aa Gevoel, gevoel, hoe groot hij zij. | | Verheven doel, het lage flof , Dat zich door loutren fchijn zoo dikwerf laat verblinden, Schudt hier de flaeffche kluisters of » rt ER ' Die taen de nietige aerd verbinden, i En ziet; bezielt door de elifte deugd, Ea A %t Heelal als uit haar oog verdwijnen, Het mengt zich in den drang gloënde Serafijnen, En baedt zich in een zee van vreugd! P 4 Een > _ 213 TAEL-EN DICHTLIEVENDE OEFENINGEN. : Een vreugd, waervan het flaeuw penfeel Eens Dichters zelfs geen fchets, geen fchaduw af kan malm, Al: nam hij voor zijn dichttafrecl Het goud te baet der zonneftrasen. Geen krans die de ijdele eerzucht vlecht, ~ Geen fchat door koningen bezeten , Haelt bij het fireelend zoet, door `t geer geweeten, Aen ’t oeffnen van de deugd gehecht. Dat vrij 't wellustig ledikant Der ongebonden weelde u ’t vleiendst zoet voorfpelle, Keer flerviing, keer te rug, eer fchand' Eer wanhoop u alm verzel.e. Gij zoekt met rustelooze fchreén Uw Hse geluk in ijdele vertooning,. Maar treed in deze hut, zie in die lage wooning ~- Een fchets van ware zaligheén. Zie daar een fchaemle Weeuw, bezield Met ware dankbaarheid, zich in 't genoegen baden, Van, voor haar Redder neêrgeknield, Hem met haer zegen te overladen — Zie, hoe ze, in ’t edelst vuur ontploeid ». Daer ftem en fpraek haer thans ontbreken , Het vuurigkloppend hart, het drui oog doet fpreken, En met haer tranen hem befproeit. - Zie hoe 't dien edlen °t hart verrukt, ` Dat een onnoozel kind hem vleijende de wangen Met flamelende lipjes drukt ae En Sad e aan zijn hals blijft hangen, ie, hoe ’t weldadige ; valet Be 1 < Wen. andrer rampen het doen zwoegen , In elke teedre zucht een bron vindt van genoegen, Die moeite en fchatten ruim vergoedt. Gij zijt het, 6 Weldadigheid! Kak Die 't menschdom , door. het gif da zinbetooveringen ` ` Van ’t fpaor der reine deugd verleid, Den wellust Jchenkt der hemellingen. ` Onttrekt gij de aerde uw gnnstbewijs, “ „Zan is 3e een kuil van monflerdieren, ` Waer heerschzucht , vuig belang en rooflust zegevieren; n En Jchenkt gij *t ze is een Paradijs. Bif TAEL-EN DICHTAIEVENDE OEFENINGEN. Arg Blijf eeuwig , grootfche hemeldeugd, Blijf eeuwig in het hart van Adams nakroost wonen, Uw onbevlekte zielsgeneugt Wekke ieders hulde en denke toonen ! Dan valt het dwingende geweld; Dan blijft de onfchatbre deugd in waerde 3 Dan bloeit verdraegzaemheid, dan ziet m'alöm op aerde - Den voorfpoed, vrée, ’t geluk herfteld. Schets van Nederlands rampen door de overftroming der dijken ver- oorzaakt, in Lentemaand dezes jaars 1784, door Mr. E. J, B. SCHONCK , Rector der Latijnfche Schoolen te Nijmegen. TeNij- ` megen , by A. v. Goor. In groot octavo 16 blads. n dit Dichtftuk fchetst ons de Heer en Mr. Schonck, een leevendig tafereel van het ongelukkige lot zyner Landgenoo- ten, in de laatfte overftrooming ; hy beveelt hen, met (meek bede om Gods hulp ter reddinge, aan de barmbartige mede- deelzaamheid der vermogenden aan, en, in ‘t verzekerde vooruitzigt van derzelver onderfteuning, wekt hy de ongeluk- kigen, doch hier door gered, op tot eene hartlyke dankerken- tenis. Des Dichters taal is gemeen!yk treffend; en hy heeft zeer wel gebruik weeten te maaken van eene ver’cheidenheid van tooneelen, in een algemeen onheil; waarvan de volgende coupletten tot een voorbeeld kunnen dienen. Men tragt zig te redden, maar ’t hollend’ water maakt Zulks be- zwaarlyk: s Hier echter poogt een Boer in dezen bangen nood , Die zijne worst'ling fchijnt te tergen, Het lijf op `t rieten dak te bergen; Dan ach! de hut flort in, en hij.. hij vindt zyn’ dood! Ginds flaat een Fong'ling , door den zwaaren last bezweeken Des grijzen Vaders, dien hij fchraagt, En op zijn forfche fchouders draagt; Terwijl hij radeloos blijft in den modder fleeken. Daar klimt een huisgezin den flijlen ladder af, Om fn een’ boot het woên der baaren, En naakend doods-gevaar te ontvaaren. Doch 't vindt in dezen. boot zijn’ doodkist en zijn graf. Van een zagter aart is een volgende tooneel, dat wy daarom hier nog plaats zullen geeven, one af onnozelktid kent rampen nach Zij flaapt in haaren bangften oak: f En fpeeit op de oever van den dood, i Fa lacht in 't midden van hes heftigst wien der baaren. Gints drijft ven’ wieg!.. d bang en nooit gezien gezicht! Men durft zich tot haar redding waagen!.…. Men grijpt. zez.. °% dek wardt opgeflaagen!.…. En ziet!.. in deze wieg flaapt een aanminnig wicht! t Ontwaakt :. het lacht.. een blos ligt op de roozen wangen. Het reikt zijn handjes, blij te mol, | Al fpeelend ‘zijn’ Verlosfers toe; Die 't, uit den nood gered, met drifs in de armen prangen. De waare grootheid wan eên Volk; of vrije gedachten over de duurzaamheid, de magt en het geluk van een Staat. Te Dori- recht, by F. Wanner 1784. Behalven het Voorbericht 147 bladz. in gr. octavo. | Over de drie opgemelde onderwerpen, de duurzaamheid, de magt en het geluk van den Staat, als de grondflagen der waare grootheid van een Volk, levert ons dit Gefchrift wel - aaneengelchakelde Staatkundige bedenkingen , die door Ge- fchiedkundige proeven opgehelderd en bevestigd worden. Al- les loopt, naar 't oogmerk des Schryvers, t'zamen, om te bè wyzen, s dat de vrijheid der volken ‚gelijk ook de zekerheid „ der landlieden, in ’t geruste bezit der vruchten van hunne „ Vlijt, en in de erfnis hunner ouderen, de twee groot ‚… grondzuilen zijn, waarop het geluk van den Staat rust : van „dezen alleen hangt deszelfs magt af, welke zijne dwr- „ zaamheid moet beveiligen ; derhalven kan men zeker bewee- „ TEN, dat. cen Staat duurzaëfh, magtig en gelukkig, dat p» een Staat waarlijk groot moet zijn, wanneer de voorhanden zijnde Wetten het volk in een gerust genot van de rechten der natuur ftellen „en ’t zelve daarin bevestigen en befcher- „ men.” ’s Mans gedagten over dit onderwerp zyn hier met de vereischte bondigheid ontvouwd, en ze worden met lee- vendigheid aargedrongen. | $9 g? Verzameling van alle de voorgevallen Handelingen omtrend de Fer- Jfchislen over het Stuk van de PFagt, tusfchen Riüdderfchap e Steden de Heeren Staaten der Provincie van Overysfeis op dit binnen Deventer gehoudene Extraordinaris Landdagen van 2! _ Aug. en 17 en feqq. der maand September van den jaare 178% ziek Deventer , by L. A. Karfenberg 1783. In gr. octavo 80 blads. Deze Verzameling behoort, zeer gepast, by de Historie van bes Jagtregt in de Provintie van Overysfel door Mr. G. DUM» BAR; VERZAMELING WEGENS DE JAGT. 221 ar, Waarvan wy voor eenigen tyd gewag gemaakt heb- ben (*). Men kan hjer uit afneemen, hoe verfchillend Rid- derfchap en Steden over dit Stuk denken, en op welke gron- den zy ter wederzyde hun beweerde vestigen; waarmede men, om die gronden te beoordeelen, het bygebragte door den Heer en Mr. Dumbar, in ’t bovengenoemde Gefchrift, kan vergelyken. (°) Zie Algem. Pad, Letterof. Va D, bl. 173. Historisch Verhaal van de onwettige behandeling de Provintie en Stad van Utrecht aangedaan, in de jaaren 1672,73en 74. Ge- druks 1784. Bekalven de Voorreden 212 blads. in gr. octavo. Een naauwkevrig verflag van ’t voorgevallene in dien tyd, ‘t — welk ftrekt ter billykinge van de poogingen der in-en opge- zetenen van Utrecht, ter handhaavinge hunner Vryheid; waar- toe de Schryver zyne Landsgenooten opwekt, hen tevens ver- maanende, om fteeds met bedaardheid, zagtmoedigheid, be fcheidenheid en voorzigtigheid te werken. Redenvoering aan de gewapende Burgerij in Neêrland. Te Ut- recht, bij j. M. v. Vlooten, 1784. Behalven de Voorredens 102 blads. in octavo. Br de oplettende doorbladering deezer Redenvoeringe, hebe ben wy dezelve uitneemend wel gefchikt gevonden, om den Landzaaten, althans naar de hoogfte waarfchynlykheid , on- der het oog te brengen, waar de brorwellen van ’s Lands vere derf al of piet te zoeken zyn; en wat ‘er vereischt worde, om deszelfs geheelen ondergang voor te komen, in zo verre de werkzaamheid der Burgerye daartoe bevorderlyk kan wee- zen, door behulp van braave Regenten, onder het ftaatkun- dige beftier van ’s Lands Vaderen, dat men hunner wyze voorzigtigheid aanbevolen laat. Het onpartydige is ’er zo wel in agt genomen, als men in de tegenwoordige omftandighee den verwagten kan; de daarin gevoerde taal is fleeds vry» moedig, doch te gelyk beicheiden, en toont beftendig een recht manlyk Vaderlandsch hart, dat gevoelig aangedaan is over ’t lot onzer Gewesten, en haakt na een gunftigen keer van zaaken, waardoor Nederlands welzyn beftendig bevor- derd kan worden. Over ’t geheel genomen, heeft ons dit Stukje zo wel voldaan, dat wy deszelfs leezing den Nederlanderen wel ten fterkfte durven aanbeveelen. Ze 223 - ZEDELYKE VERHAALEN. mdm Zedeiyke Verhaalen , getrokken uit de Werken van de Heem D'ARNAUD, MERCIER en anderen der beste hedendaagfche Schry- vers. Met nieuw geinventeerde Kunstplaaten verfierd. Agthe Deel. Te Amflerdam, by A. Mens Jansz., 1783. In octan 375 bladz. | Mer levert ons, in dit Deel, weder een drietal van zeer weluitgevoerde Verhaalen, die verfcheiden nutte Zede- leeringen aan de hand geeven. Valmiers, hoe agtens- waardig door zyn voortreffelyk character , is, ongelukkig, by zyne Landsgenooten een voorwerp van minagting, zo dra hy bekend ftaat als een Vondeling. Op het ontdekken zynet Moeder kent men hem, als iemand, wiens Vader om een bem ten last geleiden manflag gevonnisd, en der gevangenisle ontvlooden is: eene nieuwe rede voor de Natie, om hem, niettegenftaande zyne braafheid, des te meer te verfmaaden. Hy is dus, hoe lofwaardig anders, een flagtoffer van ’t haat. lyke vooroordeel, dat zeer algemeen onder alle Natien heerscht; ’t welk een braaven fongeling met fchande overlaadt , om cen >- misdryf zyner Ouderen, waaraan hy volftrekt-geen deel heeft; en welke fchande, zo ze al plaats mogte hebben, hy door zyn loffelyk gedrag ten vollen uitwischt. Het onredelyke be- dryf derzulken wordt hier in ’t klaarfte daglicht gefteld ; en 't loopt te fterker-in 't oog, daar 't eindelyk openbaar wordt, dat zelfs de Ouders niet te befchuldigen zyn. De Vader is te onregt gevonnisd, en de Moeder heeft haaren Zoon, niet dan in den uiterften nood, en met de hoogfte voorzigtigheid, ten Vondeling laaten leggen. — By deeze gefchiedenis var Valmiers komt die van Sultan Masfoud, welke ons, in de wederkeerige regeeringswyze van dien Vorst, het affchuwe- Ivke der Dwinglandye, en het beminnelyke eener regtmaatige Volksbeftuuringe, ten leevendigfte afmaalt. En in de derde plaatze {chetst ons het verhaal der lotgevallen van de tederminnende Amelia, met die van haaren Minnaar Charles Dolfey, op ’t kragtigfte, welke akelige gevolgen eene niet wel overleide botviering onzer driften te wege kan brengen, Dit edele paar Gelieven, op 't hartlykfte in kuifche Min aan elkanderen verknogt, ondervond zulks ten fmertelykfte ; en, ’ geen ten aanzien der Minnedrift daaromtrent opmerkzaam is, is ’t ook omtrent alle driften, die, by mangel van eene behoorelyke beftiering, den hartstogtlyken Mensch dikwerf aan jammerlyke onheilen bloot ftellen. d £ an ALGEMEENE VADERLANDSCHE LETTER-OEFENINGEN. Mengelfchrifsen, zynde vrye gedachten over verfchillerde on- derwerpen. Door ABDIAS VELINGIUS, 4. L. M. Dr. Th. et Ph. Profesfor , en Leeraar der Hervormde Gemeen- te te Bergen op-den Zoom. Te Amfterdam, M. de Bruyn, 1784. Behalven de Voorreden, 352 bludz. in gr. octavo. 