VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Men verhaalt van een ander uitidit Volk, die in grc bchoeite zynde van klcederen , en mcest naakt , eei wolle kogt. De Koopman ovcrlcidde by zichzelv 't Is waar, de juistc prys van myne Wolle is zo v( 9, dat ik *er twee maaten koorn voor kan neenicn ; .di „ ik wil 'er niet van afftappen , dan voor tweemaal „ veel , acht maaten wil ik er voor neemen.'* De K per kon op den eisch niet afllaan. Hy moest hetGeld taalen. Nu," fprak de Vcrkooper, „ ben ik in flait Koorn te koopen !" Hoe , gaf de ander hem verftasn, Hcbt gy Koorn van nooden? Ik hcb eeni{ voorraad , Gy zulc misichien over den prys eenigx verwonderd ftaan. Gy weet , dat bet , ter oorzaake i 9, den hongcrsnood, zecr duur is. Gcef my myn Geld „ riigge , en gy zuU 'cr ddne maate Koorns voor hcbbc cn geen graankorrel meer, al ware het dat zulksuk „ belioeden van door gebrek te fterven.'* 'Er ontftondt een Pestziekte ondcr deeze Trogloditen^ rigtte haurc vernielingcn aan in dit ongelukkig Land. \ voortgang der Kwaale werd geftuit door de aankomst \ een buitenlandsch Genecsheer, die zyne Gencesmiddel zo kundig wist aan te wenden, dat elk, die zich tot b vervoegde, genas. Toen de Pest geweeken was, ging by de gcneezenen rond, ter ophaalinjse van de verdicn penningen; doch hy kon 'er geenc krygen van die ondat baaren, en moest na zyn land te rug kccrcn , met bet kn lendst hartzeer wegens de vrugtloos gcdaane moeite kosten. ■ ■ ■ 't Lecd niet lang , of dc Pest begon BBR TROGLODITEN. woeden , en fleepte , met mcer gewelds dan voor- te menigte ten grave. Mv^u foieekc , op \ ernitigst ^ leesbcer om wcder tot hun over te komen ; duld- en zy in 't afwagten van dien Helper, zy zonden p booden cm hem zyne komst tc doen verhaasten. been," was zyn woord , elendige en ondank- Sooodaarts , waar van wenschte gy geneezcn te I ? Een veel vcrfchriklyker en ysfelyker vergift geeo uwc Lichaamcn aantast , befmet uwe zelf- it en vcrkankerde Zielen ! Gy zyc een langer tbiare .last voor de aarde, daar Regtvaardigheid suchlykheid van oiider u verbanuen zyn. De Rbben u gedoemd tot Qgn fpoedig verderf. Laa* eien hurne regtvaardige Wraak volvoeren. 't Is Ilk niet daar tusrclieu beiden te komen/* kten warcn niet noodig om zulk een Geflacht te De ondcr 't zelve heerfchende Onregtvaardig- ■noegzaam om dc Trogloditcn te vernicien. jonchten , nogthans » bleeven 'er over , twee Ge- ;«flhmmende van Voorzaaten, die onder zulk all VV^onderen rni\G:ten aangezien worden! — — Mtbnen, die ^ic'i bevlyti.:?den in alle werken van veodheid , d'c de voorrdirifcen des Regts heilig 0 de bekoorlykheden der Deugd gevocldsn: ^ven yderd van de algemeene ojunarting en boosheid, DC Landgenoocen heerfchciule , waren zy ^ door age braafheid luinner Inrten , met den nauwften ipaband vereenigd , ti\ beklaagdcn met gelyken M naderend verderf, 't welk dc overige Troglo- 1 op den lialze haalden. Zy leefden te zamen lefcegen, maar gclukkigen, piek gronds, die, ver- in de tooneelen des onregts en der verdrukking, arbeid dier deugdzaame banden bewerkt , hun r overvloed van het noodige en verkwikkende Zy kenden geen gefchil, geen twist » en poog;- clkandcr voorby te ftreeven in het betoon vaa idea* Hiin belang was 't zelfde ; en de arbeid snen kwam den anderen te (lade. Hunne dagen venmaatig voort. Alles was rust , alles vrieud- nnden liunne Vrouwen , en werden weder door ^liefd. liuu hoofdbezorgheid was bunne Kinde* iliefde in te Tchcrpen , en hier op bevlytigden zy onafgebrookeu aandagt. Steeds hielden zy hun L. MENGELW. NO. 5« P VOOf ftIO DB CESCHIEDKMIS j voor oogen de elenden van het zich in rampen dompelen^j Vaderland; en boezemden bun geftadig deeze les in , diT I liet belang van byzoudere Perfoonen begreepen is in hcrl belniig van 't Algemeen : dat deeze belangen niet tegen ctl kander (Ireeden „ Volksdcugd dus luidde bun groDd»l 9) gel 9 Volksdengd is algemecne Geruscheid : weest legr-l vaardi^ jegcns anderen , en gy zulc uw eigen vooidcdl „ behartigen !" I De moeite, door bun aangewend, bleef niet ongezmid.1 De Kinderen waren zo deugdzaam als de OuderSt en nte-l gen eene Naakomelingrchap bun gelyk. Zy troQwdeo, am vermenigvuldigden. Hun Deugd, in ilede van.|e*fmwaM ken , werd door den tyd (lerker , en boe mea Itnn ptafl toenam , boe meer voorbeelden *er opllonden , on het voM gend Geflacbt ter Deugd aan te fpooren. efile te bejegenen. • Deeze waren de groote Ze- icen^die de Godsdiendigheid der Trogloditcn dc;i He- flmeekcen, eii oai welke ce eriangen zy zich inedorig^ *t altar boo^^en. Knielde eene Klaagd , offcrde zy !edcr bart opV Het eenig ^oed, cm 't welk zy hnare bes opwaards zondt, w^s, Laat ik hec vermogea iheo, om een braaf Man gelukkig te maaken." IflD avoDd « naa dat de Kindcrcii verzameld waron , pemoeide Os van *t juk ontheeven was , hadden zy ^oonte van by hoopen te vcrgaJeren , en den dag k* fmaaklyken maaUyd te belluiten; onder denzelv^en M^J^ Zedenzang aanheifende. Zy haalden , in dee- giiy de Onregtvaardigheid en Rampen op van de ^fij^UtHien ; zy roemden de opkomst van het nieuw l;i»,.deszelfs Deugd en Gelukflaat; en lieten de ver« k toonen klinken ter eere van dc Onllerflyke Go- „ Hoe lieilig," zongen zy, „ is der Godea \woordiglieid \ Hoe gundig zyn ze om bylhnd te lakA un de zodanigen , die denzelven affoneeken ! jfentd om met h4nne goedkeuring dezulke*i te ver* it, die zich bezorgd aanftcllen om dezelven te ver- fflf Maar hoe fchriklyk is hun misnoegenl OBomkomelyk hiinne wraaki" Zy weiddea len lof van het Landleeven ; een Leeven van on* in Vrede. Zo fleeten zy hunne avonden , lot ter Tuste gingen, en in den flaap wegzonken, door tiftcn of zorgcn ontrust of afgebrooken. n de daad, niets was *er 't gcen hun zorg of kom* ltde. De Nntiuir was hun zo gunflig als hunne t gemaatigd ; in dit gezegend Gewest was fchaars- gierigheid even onhekend. Veelculdig gaven zy :en ; en hy , die zich in dc gelegenheid bevon(ft ander te verpligten , kon zich verzekerd houden dat n een gelukki^? Man zou agten. Zy leefden als ia in; hunne KiidJen licpen op eene gemeene weide» inig onder een , dat het elk bezwaarlyk viel zya n te onderkennen ; en ook dit was eene zaak van ig aanbelangs , dat nauwlyks zich iemand des ont- f bekommerde. 50U het verveelen voorbeelden van hunne Deugd op a? Een TroglodU zeide „ Mvn Var»er is icemens morgen in zyn Land te arbeiden. Hy zal te leur gelleld vinJen , want ik zal twee uuren Pa 9> vroe. sift DB OBSCHIBDENIS 99 vroeger dan by opftaan » en wanneer by komt om C ^9 werk aan te vangen , zal by bet afgedaan vinden. 9, Myne Zuster,"/ fprak een ander, „ fdiynt my toe, 0 ne^enheid te hebben tot dien Jongeling van onze Fandb 99 P^^ogt dezelve te verbergen ; docb te vergeefscb. t 9, zal voor haar by myn Vader fpreeken , en by zal bet W een Huwlyk brengen." Een derden werd verhaald , dat Roovers van zyn Ve geftoolen badden. Hct Tpyt my»" was zyn woord» 99 *t was een melkwitte Geit onder, die ik ten offer voor di 3, Goden gefcbiki bad." ,9 Ik meet 9' hoorde men een ander zeggen , tc^Tempi 99 opgaan, om myne dankzeggingen uit te (lorteo, voot d herflcliing van mynen Broeder. Was Iiy gedc^ven, wd een Broeder zou ik in hem verlooren hebben! Eii myn Vi der ! Hoe zou zyn gryze kruin deezen flag bebbenkamici verdraagen ! Hy was zcker van bartzeer met hem le 39 grsive gedaald! 9, Ik beb beflooten /' betuigde een ander op tai van myns Vaders grond eenige Boomen te plaoten; fk volk, in bet Land daar naast werkende , vindt ridiil 39 dagen blootgcfleld aan de brandende bettc der ZdDPe 3, ik bejammer het dat zy geen lommer hebben ooi uch 1 „ deuzelvcn te verfrisfen." In eene Vergadering der Trogloditen , fprak een cud ill met ftrengbeid over een Jongeling , dien hy verdagt fakM van het pleegen eens misdryfs. Wy kunnen/' zeidenffl jonge medemakkers, ons niet .verbeclden ^ dat hy rchui „ is : maar is hy fcbuldig , dat by dan het ongeluk heHi 3, om de laatfte van zyn Gezin te fterven." Een Troglodit hoorde , dat zyn buis belioolen , en n huisraad ontledigd, was door Vreemden. „ Ik moet9**lH 2yn woord, te onvrede op bun weezen om hunne omcfl 9, vaardigbeid ; anders zou ik bun geluk wenrcben met h 3, verkreegene, en dat zy bet langer en met meer geiioe|l 5, mogten gebruiken , dan ik gedaan beb." Zodanig was de Deugd , zodanig het Geluk , der Ti^H ten. Maar hnn geluk kon den nyd niet ontgaan van, hoc hunne Deugd bun dekken voor, 't geweld van 't Volk. eenige bygelegene landdreeken , 'c welk verzamelde « a onder valfche voorwendzelen , befloot , iiun van bun Vee berooven. De Trogloditen hoordeti van bun befluit , en vai digden terftond Gezanteh af , die de volgende aanlpn: deeden» OtR TROQLODITEN. tl] „ Wat hcbben dc Trogloditcn gedaan om uwe vyandfchap „ op tc wekken? Uebben zy uue Vrouwen weggenomen? » Hebben zy uwe Kudden wcggedreven ? Hcbben zy uwe p Landen vcrsoest? VVy zyn niet in ilaat tot het pleegcn p van ZDike misdryven ; wy eerbieden de Goden. Wat I begeert gy meer van ons? Is het Wolle om ii te klceden? , Is het Mclk om u te voeden ? Of hebt gy de Vrugten des p veMsnoodig? Lcgt uwe wapencn neder, en kom onder , ons als Vrienden. Uwe behoeften zullen gereed en ruim vervuld worden. Maar, indien gy poogt u zelven I door yyandiykhcden voorraad te verfchairen » dan zwee<- » TO wy, by de Onfterflyke Goden ! by alles wat heilig is I oi dierbfir ! dat wy geen koelbloedige aanfchouwers zul- I Ira weezen van zodanige misliandelingen : wy zuUen ge^ \ wrijl aiet (^eweld keeren ; u aanzien als een woest en » hgW^glig Volk , en u poogen te verdelgen , even als wy I Wafcq en Tygers dooden. Dtttt unfpTaak werd met veragting bejegend , dezelve ipo deeze Barbaaren niet beweegen, om een onbefchadigend ;«k met rust te laaten ; een Vulk , *t geen zy dagten dat radiflzyne onfchuld ter verdeediging hadr. Mmt zy vonden zicli deerlyk bcdroogen. De Troglodiun MNfcn gereed om hun te ontvangen , bezield met den ufanditen heldenmoed ; onverfchrokken , iflettegenllaande tnoral hunner vyanden; doch verbaasdover hunne On* tviirdigheid. Zy hadden hunne Vrouwen en Kinderen \ midden des Lcgers geplaatst. Zy hadden het vast be* om zich tot iixi toe te verdeedigen. Niemand dagc of veiligheid , of voelde eenige bezorgdheid we- ft xyn tigen lot. Elk oiferde zich op voor een ander. Zooo haakte om zyn bloed voor zyn Vader te (lorien. Mannen booden zich aan tot flachtofftrs voor Vrouw en leren. Gaarne wilde een Broeder voor zyne Broederen keven aflegecn. Niemand , of hy voelde zich door den m Geestdrirt van Vaderlandliefde gedreevcn. Te (Icr- TOor een Vaderland ! te fterven voor het Trogloditisch U was in aller oog een roemryke en begecrlyke dood I *er een , zyn plaats was tcrftond door een ander aaiige- 9 en zyn Opvolger , wel verre van den moed ce laaten en , voelde zich aangevuurd met te meerder drifts om dood zyns Landgenoots te wreeken. ^at kon zulk een Heldendrom wedeiftand bieden? Ilun- iairbaarfche vyanden nicr. Onregt was niet beftand tegen ^cne Deugd. De laaghartige Roovers vloodeu. Zy « P 3 die ti4 DB GBSCHIBDEKIS (^ie zich nier gerchnamd h;idden onregtvaardig aan te fc^inamden zich ook niet om de vlugc te neemen ; zy zich onbekwaam om de dapperheid der Trogloditen te iiian , fchoon zy ongevoelig waren voor hec edel hi \ welic dezelve inblies. VVanneer, iiaa verloop van xy A ^ At Trogloditen ^ c tnlrvk Volk werden , kreegen zy hei in den tXn K illing te kiezen. Eenpaarig waren zy van oordfee de Kroon opgedraagen nicest worden aan iemand, d boven andercn hade doen uitmunten in hct handtaaai Regt. Zy riemden ook overeen in de keuze de^^ Ecn oud Man , die de grysheid op den weg ddjr ,t vondcrn hadt , e^rwaardig in zyn voorkomen cx^f^ uas de Man, die elk het geicbiktfle toeicheen. t liadc geweigerd de raadpleegingen by te wooneli : pei:>zehd in zyne wr)oning, en overllelpt met druk. Afgevaardigden , om hem zyne Verkiciing bekend ken.» trnden by hem in. Helaas!" I'prak by , koi fj TroglodUen niemand banner keuze waardiger y „ Ben ik van alien de Man, die^ onder een zo r (\\% en deugdzaam Volk , verdien voor den regt' (ten en deugdzanmden gehonden te worden? I>e „ verhoeden bet, dat dit waarheid zou weezen! oi zuik een trots , en anderen beledigend, denkba koestcren! Maar, indien gy, beflooten li „ de Kroon op te dringen dan wil ik dezel „ vaarden ; doch die ontvangen met een hart da 5, van de fmertende gedagtcn , dat ik lang genoeg heh, om te zlen, dat myne dappere Landgenoot „ de Trogloditen , afftand doen van hnnne Vrybeid Hicr op bedekte een traanenvloed zyne wange by voer voort „ Ongehikkige J die ik ben » ooit gedagt hebben deezen dag te znllen beleevci Zyne flem klom, en flrcngheid flraalde hem ter iiit, als by fprak. „ Ik gis maar al te wel „ aangezet heeft tot dit befiuit. Uwe Deugd word) „ last. Gy zyt onverduldig om 'er u van te onidoe ontdekt dat dezelve in dien flaat, in welkcn gy t toe geloefd hebt, volftrekt noodzaaklyk is; dat g ^, der dezelve niet knnt beftaan ; dnt gy, daar van b ,^ in de rampe!) ei? het verdcrf nwer ongelukkige V „ deren zult nederftorten. Maar gy wenscht u v< gevaar , op eene pemaklyke wyze, te befchutien: It oQderwerpjng aaa cen Vor^t, in llede van aan de I MR TAOnLOOITEN. H loot gchoorzaainheid aan Wetren , min bepaalende dan H Gewoonten en Zeden , die gy liuslangc volgde. h Ecrzugt , Rykdora , en Wellust beginnen bekoorinpen M by u te krygen; gy verlangt in een (taiid gedeld ce wor* lydtDi waarin gy deezc ydele bcguo^-lingen kunt najaa* M geflj waarin gy na grootlieid kunt ftrecven , Rykdonn- 99 JNO zoeken , Wcllustige neigingen voldoen ; waarin n flr de bezorgdheid om Deudzaamer te weezen kunt ter 1 2|de zetten, mits gy maar zorgvuldig vermydt , open- > tare cn gevaarlyke niisdryven te plecgen/' Hier ^prong op nieuw een Traanenvlocd , en zy biggelden langs m cerwaudige kaaken neder. Hy hieidc een oogenblilc I; docb vervolgde „ En welke is de natuur der Redieoinj* welke gy my oplegt? Is bet gebied voeren ? Wicn of wat zal ik gebieden ? ZaI ik een Troglodit ge- bieden Deug;d2aam te weezen ? Wat kan ik hem gebie- den, welk zyn eigcn geaartlieid hem niet vooraf reeds inboezemt; en kragtiger dan myn bcyel aanzet om te volbrengen ? Helaas , myne Vrienden ! in ben bykans tot bet cinde myner dagen gckomen , verfleeten en af- gematl Myn tyd onder u kan niet dan kort weezen. Welbaast zal ik van dit tooneel aPtrceden ; welliaast zal ik keeren tot iiwe braave Voorvadcren , die agtenswaar- d^, die vroome, Mannen! Hoe zeer zal bet hun grieven ran bunne verbasterdc Naakomclin^fchap te hooren ! Hoe sal ik hun verhaalen dat hunne Zoonen zich voor allcs , tiebalven voor de Deugd, kunnen vemederen!'' ONTBTT VAN DEN HERTOG VAN ALBA » TE RUDOLSTAD. J. soFFiNcs, Rti in Eccltfia et PoMca Christiana gesta^ ab Ao. 1503 nd /Itinum iCco.) kere Dultfchc Dame , gcboortig uit een hufs dat zich rccds verfchciden Ecuwcn door heldeninoed uitgetekend , cn her fchc ryk ccncn Keizcr gcfchonken had , deed den vrccslykcn og van Alha ^ door haar manmocdig befluit , byna beevcn. 1 Keizcr karel de Vdc, na den Slag by MuUherg I547» ryoen togc naar Frankenland en Schwaben , door Tlmrii^en n , wist' de Gravin cathartna van schwarzburg , gcbnrcn tin VAN HENNENBERG, ccnc Wcduwc, ZOO vccl op dicn Vorst jTwinncn , dat zy ccn Sauvcgarde- brief' van hem vcrkreet', 9 •ns wolken hy beloofdc , dnt hunne ondcrdaancn nicts , van [oortrckken des Spaanfchen Lcgers, zoudcn te lydcn hcbbcn. p 4 Daar 2lCi ON'TBYT VAN DEN HERTOG VAN ALBA 9 Paartcgen bcloofde zy Brood » Bier , cn andcre lcvensmid4dc tegcns gocdc bctaaling, uit Rudoljlad^ aan dc Saalbrug tc zendc ten cinde de Spaanlchc rrocpen , weike daar overgczet 2M wordcn , van hct nooJipc ic voorzicn.- Na hct vcrtrek van EA gebruiktc zy cchccr dc voorzicliiij^heid , om gcmcldc brug,wd digt by de Stad, over de Saal lag, fpocdig af tc laaten bred: en, op ccn veel verdcrcn afitand , over dczclfdc rivier tela; Icggcn, op dat dc nabyhcid dcr Stad de roofziichtigc gasccn al te vecl in vcrzoeking mu.ixr brcngen. O 'k iVjiid zy den wooneren van allc plaatfcn, door vvcikcn hct Lcgcr trekken mo toe, zich mct'hunnL: bcstc mcubcicn , op hcL RiMfta^n^ te bergen. Intusfchcn naderde de Spaanfchc Voldovcriie, door den He HENDRIK VAN BRUNSWYK. CH dc.SZClfs ZOOHCH VCFgCZCJJ, dC Si cn verzogt door ccn vooruic gczoiulcn Bode, de cer le IkW om by dc Gravin van sciiw.vrzbu'<^j op lie: cnibyt te k« Zuik ccn bcfche'den \"c;"Z()ck , aan hct hoold van ccn Lego daan , kon nicr fr-nvcx^/rd wordcn. Men aiitwourddc f men on zou zoticn wac dc gc!(-'gcnhcid van hct nuis toelieti dat, in. lien zync E'.ciiciitic dit voor lief w'iidc nccnicn , hem z vjJv.- opw ..-iun. !ntJs^chc:i lict men niei naa, y:.^r\ Sa gardc-biici noj; ccio tt. lyjrinncren , cn den Spaanlchcii Vcid lien zync vcrph'chtlng, dien aangaandc, op her hart tc dmU Ecn vrj'cndci}:v gchni, cn ccn wclvoorzicnc disch, verwa den Hertog op hct 8i(.L Uy mocst crkennen, dat dc Tkm Dame ccn zccr gcnj.le kciikcn hicid , cn dc cvr der gastvr vcrftond. Doch naauwclyks had men zich aan tafcl gczet, ! kwaiTj ecn Bode dc Gravi'n uit dc Zaal rocpen. Men meldde 1 dat dc Spaanfche Ibldaatcn, in ccnigc Dorpcn, gcweld gepU cn liet Vcc van dc Bocrcn wc^gcdrccven haddcn. Kath^ was ecne Mocdcr haarcs Volks , cn hct gcen dc armftc I; Ondcrdaanen wcrdt aangcdaan, wcrdt haar zclfs aangcdaan. uitcrfic ontiust door hct vcrbrdccn van hct gcgeevcn woord t haarc tc^cnwoordigheid van gccst bch.oudcndc , beveelt zj haarc Dicnsikncchtcn , zich in alien haast cn ftiltc tc wajK cn de Poorren van hct Slot wcl digt tc fluiten , terwyl a; zich wcdcr naar dc Zaal bcgccfc , waar dc Vorftcn aapi Hicr klaagt zy hen, in dc hartrocrendftc uitdrukkingen, sdlc men haar zoo even bcfigt had ; cn hoc flegt men hct geg woord dcs KciZAirs, by hct Ix:ger, ondcrhicld. Men antwo haar Ia'^"chcndc: dat dit Krj'gsgcbruik was; cn dat men, I doortrckkcn van ccn Lcgcr, zulke klcinc roevallcn nietl vcrhociien. „ Dat zullcn"^ wy dan zicn" antwoorddc zy in fchap. „ Mynen armen Ondcrdaanen moot hct hunnc wo jTccvcn wordcn , of, by Gocl ! (tcrwyl zy drcigendc item vcrhicf) Vorllcnblix^i zai voor Osfciibl.'Hid flroomen I vicczc LxUio^iiC v;MkI;;i;nn£ vcriict zy -11 Za«i , welkc in \ Ifi RUDOLSTAD- :^17 oogenblikkcn door gcwapcndc Licdon vcn'iild wcrdt, die, met hcc ^nraard in de hand , doch met vecl ecK^ied tcvcns , z:cii aciiter dc ftodcn dcr V<T(lcn piaiitficii , en hen aaii tafel bcdicndcn. By hei intreedcn dcozcr gcwapende fchaar, vcrandordo dc iIei:og van i^ib gcheel van klcur , terwyl do Vorfien clkandcr Ucm en werbaasd za!cn aan te kykcn. Af^eiiicdcn van Iict Lcjcr ; f-m- riiigd door ecne lalryke Velijefpierde mcnigre ; wat biecl* hen in dit gcv'al vccl over, dan gcduld te necmen, cn, op wcik'j voor- ivasrden hct ojk wczen nn;gt , de bolcediLiJ.e Dan^e verzue- ncn, Hendkik van B.<UNi>\vY:c vatte hct ecrst wecr ivivcd , cn cegosc tc fchateren van lagchcn. Hy koos den vernLiicJ ^cn nit- W<^i omailcs, wat 'er gebciird Wiia, in het bocrtii^e te verandc- icn; cn hidd een lange l^lVpraak over de land^inoedenyke zorg, cn bcioondfe klockm jedis'l^.eid der Gravin. Hy verzop:t ijaar, /.Icli zolvc geru.1t te liellen en nam op zich , om dcii Hcrtog van Alh^t tot allcs war billyk w:is , over tc haalcn. Ook bra^t hy het by dcii laatllen wezcii'yk Z4)o ver , dat dcezc daadclvk een bcvd aan |ict LeL;cr afzond , oin het i^eroofde Vce den eigonaais terfiond walcr te doen geworden. Zo dra dc Gravin verzekerd vraj van bcviilene teriii'; gave , bcdanktc zy haare gastcn op h<it plegtigst; v/eiku vcr\«»iiieJio ot^k een zeer wellevcnd aireheid %'aD har nam jr.. fo'ttn t\v\!rel wi-: I'.l ^'ejze omilundigheld, \ve!kc de Gravin CATTuai.vA v\N SLiiWAR/.iUKG deii bynaani van dc IMtmftigQ iiccft doen vcrkry;;L'n. Men rueint i^og hcden haare ftandvahtige. watzaamheid , o:n do IJervorminj.^ in haar land te bevorderen , dier&^s door ha:iien Cvinaal, Gr.tai hendkik de XXXVIIiK-, daar was ingo'oerd ; als ojk cm dc Monnik-ordcns at' tc fchaflen, cn ^ Ondmvy.^ in dc Schoolen tc verbctercn. Vccic Protcfiant- fcheUeraars, weiken oni den Godsdienst vcrvoigd wicrden, h'ct zy bofchcnning en onderftcuning verfchafTen. Onder deeze was <wt ecnzckere Caspar aquila, cen Prcdiker tcSaalveUi^ die, in zyn jonge jaajTjjii , hct Lcger van den Keizer, als Veldpi-eekcr, naar dc AedtffliJndcn gevolgd was. Doeh gcweigcrd hcbbendc om een Ka- nonskogel tc docpen, haddcn dc brooddronken foldaatcn h.:m in clmi nwnier gefiopt, met oqrmerk om hem in dc lugt tc fehieten ; een noodlot dat hy nog geliikkig ontkwam , door dien hct kriiid gcen vfam vatte. 'I'hans was hy ten rvvecdcmaal in Icvcnsgcvaar , cn pr>'s van 5000 gulden was op zyn hoofd gcfteld , nadlijn hy, <f den Kanfel , met verachting van 'sKeizers Interim gefprokcn had. Catmarina Iict hem, op verzouk dor Saalfdders ^ heimelyk by zieh op hct Slot brengen, alwaar zy hem verfchciden maanden verborgen Md, cn met de grootllc menschh'cvenheid van alles voor/ag, tor hy zich weer , zonder gcvaar, dor^^t vcrtoonen. Zy (tied*, van iwicr vcrejrd en bctrciird, in ln^t ^J^ItC J-ai haares ijvj!:-., rn hec *9rt3 hiu-er re;;oorip-.!: : zvivlo h-.n 7 ::y'Mj e?val mjt .ijn JTirtoj^ van .U.i in den j... ^ 15.^- ■ Lii... ^jv. ..j li. in Kcrk le RwLljUJ. 21 9 GEICHIBDENI8 6ESCHIBDBMS VAN DSN PLAATSNTOER SCHMIS, TE DUSS£LDOW« Door McvTOuw von la roc he. {UU J. O. ME USE L , Muff urn fur Kunstlcr und fur KunstUchhaher n Sr. yil. bU S30 twaalf jaaren kwam ccn jonge Bakkersknecbt by den Hee Hof- en Kamerraad kkahe, eerfte Opziener van het beroein Kabinct van Schildcryen , tc Dusfeldorp, Dceze perfoofi Aaaldi een boek uit zyn zak, gaf het aan den Hcer krahe* en wzog dcnzclven , om het te waardecren en te koopen. De Opzichtei opende het , en zeidc : Het is het Gebcdcbodc dat Keurfors' KLEMENS AUGUSTUS vin Kcukfi hecft laaten maaken , en mc Plaaten doen vcrfieren. Hoe komt gy 'er aan ? De Bakker glimlagchte, en zeide: ik hcb het afgefchreven. — Op dit antwoord bcfchoqwde krahe het naauwkeuriger » verge leek het met ccn Origineel, en bevond, dat een ongeoeffend oo] mocite had , o:n de Plaatdruk van het affcMft , zo als het d( Bakker nocindc, te onderlchcidcn. Met eene vToIyke verbaazing zcide hy : Myn Vriend ! hoe kost gy met zulke bckwaamhedei ccn Biikker wordcn ? Gy moest voelen dat gy tot Plaatfnyder gie bi?ren zyt. Ik 7X)\\ het gaarne geworden zyn, nadien ik altyd zeer gaar no token Jc. Alaar myn Vader is een arme Bakker, die veellOn dcicii iVjjJc. Dat handwerk kost hy my voor niet leercn , en il iL^kciidc dan op Zon- en Fecstdagen voor myn vermaak. Thau; ben ik voorneeincns om re gaan reizen, mjn Vader kan my nice niede geevcn; en n.idlcn gy het tekenen bemint, dacht ik datg] myn bnek mogelyk wel zoud willen koopen.' o! Myn Vriend! zeide krahe, kom morgen avond hier wecr: doch verziiim lict niet I Den volgenden morgen trok kr.mir naar Keizerswaard , by een ryk en we!daadig mcnsch, die Zyn Vriend was, en geen Kinderen had. Dcezc vcrhcugde zich over dit bezoek: doch de OpzichW zegt daadelyk: waarde Vriend! ik moet bckennen, dat ik heden tot een gehcel ander oogmcrk hier ben gekomen. — Hy ver- hanlt vervolgens zyne ontmoeting met den Jongeh'ng , en vertooflt hem hci bock, en het Origineel. Zcud gy, myn Vriend ! niet een paar hondcrd daalders aan deczen Jongolin r vvillcn tc koste Icggen ? Hy zal zekeriyk een uinniintend mcnsch wordcn , en in ftaat komen om 11 w vcrfchol wCw^cr te vergocdcn. Ik ncem op my , om zync Taleinen te Iciden. De RaadshcxT gcclt , met edele vreugde , drie honderd Dnulders. Krahe kcjmt te rug , en vertclt den Jon^rcling hy gcdiian hceft , cu wat hy verder doen wii. ScriMis wordi VAV DEN PLAATSNTDIR SCHVIS. 21(> cntrocrd, verlaat zyn handwerk, tckcnt volgens de grondbcginzc- kDt leert de Mce±unde , en od'ent zich zelvcii in dc Gefchie- denisfcn. Na eeuc onafgebroken vlyt van twee Jaarcn , zcide krahe : Thaitt mjTi Vriend ! hebt gy gclecrd wat Dusfeldorp u Iccrcn kan, Nu inoet gy naar Parys , by den Hecr wille f om uwc be- Tnn'aaiDbeden tot volkomcnheid to brcngen. ScHMis volgdc deezen raad , vertrok naar Parys , doch ging te voce, om daar door het gcid , dat men hem gegcevcn had , te fpomL Hy k^vam 'er ziek aan, herinnerdc zich ccn zckcT kloos* far, in het wclk hy cen Monnik lets mocst zeggon. Hy ging 'er ia» en de Monnik bczorgdc hem met raad en hulp. - Na xyne berfldUng ging hy, gchcel drocfgcestig, wandelcn, cn ont- moecte t\v8r Garde du' Corps: van wclke de ecn liem aanip-ak. Is Myu Hecr geen Duirlcher ? — — Ja. Uit welk Ge- wesi? — Van K^izerswa^rd. Ei , dan zyt gy myn Lands- man. Wat doet gy hicr? Schntis vcrh ialde hem allcs, en bcUaagde zich op het cinde , dat zyne ziekre hem tyd cn t^ckt ekosi had ; dat hy zyn weldoencrs niet ten last wilde verllrek- fasnienz. De Soldaat dcnkt alles na. — — Ja , myn Vrend zegt Iiy ♦ wat zaJ Ik u raaJcn ? Dan , indicn gy myn voorbceld Wilde Tulgen , dan /oud gy klccdercn cn brood vinden, cn iiwe brastfannen voortzcucnr Myn kapiicin heett juist icnvmd noo- A'g. Gy^zyt c*cn knap Kaerel ; hy zal ii daadiyk nccmcn. Wyirordai goed betaald, de dienst is iigt, en gy hebt 'cr veele ScHMK nam dit aan. De Kapitein hoorde zyne Gcfclilcdcnis , *D bragt hem zelis by WiLle geevende hem zo vecl vry- Wd als de dienst maar ccnigzins wildc gcdoogcn. Zo arbeiddc Wdicndehy vier jaaren, en krce;^ zyn ontflag. Twoo jaarcn, Wdd hy zich enkcl met zyne kunst bczig * cn kwam , met goede g«uigcnisfen , zo van zyncn vlyt als Icvensgcdrag, te rug, Kmahe ftond vcrhaasd over het werk van deczcn man , cn fcldebem voor het Kabinet aan 't wcrk. Schmis wcrktc vl>i:is « Weld ecnc geichikte Icvcnswyzc. K^vam ncrgen.s dan in net W» van zyncn ccrficn Lcermecsier. Die duurdc wcdcr twee jaaren. Op zckcren mnrgcn zcide krahe: schmis, kom van avond wt Welyk t'huis. fk heb Cc-n klcin fecsr , daar ik alJc myne Vricn- wnop wil z'en. Schmis komt, ontmcwt verfche^dcnc Vricndcn; tt hoort dat het aantckenmaal , tot ccn Hu\wlyk voor de.oudrte dochtcr, gegecvcn wordr. Men zfct hem nict meer. • Den andcrcn morgcn komt hy in de Galicry om te werken , ^och i Opzfcner kcnt hem hanst niet. Wat fcbeclt 'er aan , Myn IL-er -schmis ? Ik ben ongelhkkig, myn Wcldoener. Wair^ 220 C^CHIEDEKIS VAN CEN PLAATSMDM SCIIMIf. Waarom? Wat is 'er gcbcurd? Ik * bcmindc uwc henriette , zcdcrt den cerften avond daC uwe licfde gezcgt ? — Nooit. Hoe Kondc ik dat doen — zonJcT tytcl , en zondcr middelcn de Dochtcr van mjfD Wcldocncr van licfde fprecken ! Ik was gelukkig genocg haar le * zien. Ik went^chtc nicts mecrdcr. Maar thans ben ik oil gelukkig. W'aardc Vricnd , ftel u gerust , Gy zyt my zo lief als myi Zoon, maar met he.nriette is het te laat! — — Na ditgc/p» wicrd de Piiiailhydcr ziek , en ging vier maanden lang tusfcoen der dood en de krankzinnigheid in ; kwain in 't geheel niet uit z>t I huis , en genoot alle liefdc en onderfi^jid van kiahe. Afcn fpoAx \ hem in *t geheel niet van henriette ■■■ maar men l^|reekt ma j haar over hem, nadien zy hem wilde bezoeken. De BruidegoiB , was naar zyn familie vertrokken, wcike zwaarigheid in dit Huwo* lyk maaktc. Dcczc had den nioed niet om het te fchryven : roair henriette mcrkrc het, en gaf hem zyne Vr}'hdd weder ont- ving haare brieven te rug, en zeide toen tcgcn haaren Vader: Gy hade scHMis gaenie tot uw Zoon gehad. ■ Zeg hem f dai HENRI lite de zyne is, wanneer hy haar nog tot zyn geluk nood^ mecnt te hebben. Met d't berigt gaat de Vader by hem, z^t liet hem ; doch deca i vrcugdetoon had hem byna zo ongeliikkig gemaakt , als de po* j gemcldc drocvige tyding. Hy fuilebolt, aan den arm van KRAHip • naar henriette , en zyn geluk klimt op 't Jioogfte. Hy blyft dfll geheelen avond by haar , maar den volgenden morgen hoorcn JJ niets van hem, dan dat hy, mct^iet krieken van den dag, otf ■ alle zyn Plaatcn en Tekeningcn , in een rytuig met vier PaaricDt is vcrtrokkcn. Welk een angst voor krahe en henriette ! mcB achttc hem krankzinnig tezyn , en hoorde, geduurende eenige dh gen, in 't minlle niet van hem. Op den negenden kwiffl hy met het Decreet ecner Jaarwedde van /6oo - ; - : van Mumkh * alwaar hy zich , voor de voeten van den Keurvorst van PalB- Beycren nedergeworpen had ; dcnzelven zyne omftandighedcn €fl liefde veneld, en zyne getuiglchriften en werkcn gctoond ioi* I De Keurvorst had de waarheid zyner gefchiedenisfe en bekwiam* heden aan zyn hart gevoelt, en schmis kwam by krahe tcrugi zeggcnde : nii ben ik henriette waardig ; nu kan ik ook opeenijp inkomflcn rckenen- ^ En dit was in January 178^! ^ ik van Parys te rug kwam, en — ander! L;evc Vriend ! hebt ach I nu leeft zy voor oeq gy myne dochter iets van Z£DELTKX BEDSNKINGEN. ill ZEDELYKE BEDENKINGEN* trikd Menschlykc Schriilen zyn rcflbaar, en aan dwalingen nderfaevjg ; dierhalveii zyn ze geene zekcrc baak » waar op oos vertrouwen vestigcn kunnen, of volgcns wcike wy on- fvenskoers te rigten hebbcn. Dan de Openbaring alleen is cRiekerfte en vciligde baak , naar welkc wy onze koers » en allc onze bedryven lliiuren moetcn. De Open- illeen faalt niet , en daarom kunnen wy 'er ons veili'g op n; — derzelver glans fchittert, in wcerwil van alle duis- . en donkcre nevcls van onkunde, van dricste onwetcnheid. De Godlykc Openbaring is eene glansryke fakkel , die met igtende flralen allc donkere nevels van ongcloof en onvcr« doec q)klaren. - Zy is eene glansryk voile Zon , die ens van donkere wolken omgeven word » welke den glans Ibalen een poos konnen hinderen , om zich wyd en zyd ce eideiiy die door novels van ongeloof omgeven, weerhoiidcn liaar glansryk fchynzel uit te breiden, maar die, van dot wolken zich vcrtooncndc , ecnen nieuwen glans , en als Berlyken , cen treffcndcn, Luister ten toon fprcid, — die on- sld vcrfchyncnde, ctfne verdubbelde heerlykhcid laat zicn. — jest ongeloof moge zich door Ipiisvondige bedenkingen , als een eo dikken nevcl tegen dc Openbaring opwerpen ; het moge , senigen tyd , derzelver glans verbergen agter het zwart van »ep^te wolken , wclke uit de bedorvenhcid der fnoode be- en der Godlykc Openbaring opryzcn, welken die lichtende aan ons geziet pogcn te onttrekken : Maar alle die novels ynen wel dra"; — do opcengepakte wolken fcheuren ; en lar bet Jicht veftoont zich in zyn vollcn glans , in zynen 0 luiscer. De mensch van een gezond verlland wlicht, ziet alle laevcls opklaren, en den glans dor waar- met harcn vollcn Luister , als aan eenen onbewolkten He- Jntteren. opmerkzaamheid is nuttig in alle zaken ; indien wy niet kzaam zyn, weldra begaan wy de grootfte, de onverfchoo- le, misftappcn. • Een reiagcr, niet opmcrkzaam op dpn welke hy te gaan hebbe » dwaalt wel dra van dcnzelven m wordt gcbragt op bypaden , die hem van het rqpe fpoor in , en mcer en meer doen afdwalen. — Dan is dc op- aamheid nuttig in alle zaken, nergens word ze mccrgcvor- dan omtrent zich zolvcn. ^ De dwaas ziet altoos Klvcn voorby, en gecl't nimmer agt op zyne daden. Hy is zaam , en vestigt zyne aandagt nimmer , waar hy dczelve St vestigen moest , dat is op zichzelven. Indien wy tusfchen ons zelven vergcien , en nimmer agt geven , wat ons te -verrigten ftaat, waar xnede we ons groodyks kunnen %22 ZEDELTKE BKDENKINGEN. bcnadec!cn, onzcn cigen vvelvaart mec dc voeten ftooten, en ons c'lgcn geluk vcrwjcsten, dan zyn wy dc dwaasflL* der vclingcn, wy zyn onze ciijen vyaiiden, cn bcrokkcnen langs weg Ipocdig ons eigen verdert'. - - Hoe vccle voorbe< van zulkc dwaze handelingcn zien wy intuslchcn dage.yks c dc mcnfchcn plaats grypcn. Hoe velen werken eigen vcrdcrf ulc — — Hoe vclcn ftorien zicli in eenen van jammcrcn, waar uit zy zich in ccuwigheid niet redden ncn, allccn omdat zy geene genot^zame opmcrkzaamheid lair den omrrcnt zich zclven. Op gelyke wyze vcroorzukt een min opmerkzaamheid op zich zelven , dat vele oieofibe de zamcnicving een bcfpottelyk gedrag hebben. De ped dc vcrwaande becld zich in , hoedanighedcn te bczittcn y hem verhcfTcn , en bown zypcn cvcnmcnsch docn uiticMtt Dog een wcinig oplettenhcid , op zich zclvcn aangewend , hcni wcl dra docn Iceren, dat hec niet andcrs is» dan ieddc Avaandheid , glory en trotfche hoc^noed , welke hem by ; wcrcid bcrpoticiyk ma«ikt. Waarlyk vclen , wannec zich met zo cen onzydig oog kondcn befchouwcn , als Z) p.ndcrcn belchouwd worden , zoudcn om hjnne eigene dwa den lagchcn , cn zelvc niet kunncn b^rypen , hoe hel moj ware , dat ze zich verhctren op iets , " dat hen bclagchlyk r by a! dc wereld. Dc Trotsaart gaat daar henen fta in een waan , dat hy nergens zyns gclyk heeft. — Hy vi den kop en buigt de Icnden : — cenc byzonderc gunsc is i\'anneer hy zich venvaardigt zyne natuurgcno^en , welke hj bcncdcn zich rckent , aan te zien, of eenigc burgerlyke bd lieid te be^\ yzen. ~ Hy is in eenc vaste waan , dat al w hccft vcel betcr is, dan *t gcen een andcr bezit , en is hoogmocdig op dcze ingcbeelde voorrcgtcn , fchoon ze de n betrekking niet hebben op de innerlyke waarde van den ma fchoon hy zei fs 'er geen andcr dcci aan heeft, dan d 'cr door zyn gcid bezitter van geworden is. De verfta; man bclagt zuike dwaashcden , cn zc.zyn doorgaans de be ting van dc gehccie wereld. Zelfs hoort men niet zt den eencn trotsaart den anderen bcfpottcn. Dc Zelfkennis is een Vereischte , 't welk in icder mensci vordcrd word ; maar 't is een Vereischte dat men zeer zeld. by de mcnichon onideki. Het is byk.ins cone aJge gcwoonre hot karakrer van cenen anderen te bclhidcrcn , en trcnt zyn e-gen onagtzaam te wczcn. Men 's j^cmccnzaam anUere : maar dooi^aans vreemd , zeer \7cemd , met zicli zc zbdelyke bedinkingbn. 32} enkent andercn grondig* en men kcnt zich zelven in 't geheel %. - Wanneer men zich gcwcnde , dagdyks rekcnfchap n rich zdvcn af te vorderen, en te onderzoeken, in hoe verre en zyn pligc betragt haddc , zo onitrenczy ncn Maker , die als :bepper en Onderhouder dag aan dag zorgt voor alle zyne dKpaden, en inzondcrhefd voor den mt^nsch; als omtrent zicli adfen, en in betrekking tot zynen evenmcnsch. — — Wanneer neo 80 gctrouw omtrent zich zelven handelde » gcftadig tragtte itf feen te verbetcren , het geen verkeerd wras , cn regtftreck* imRep t^cn onze verpligting , dan zou men van zich zelven soe nadere kennis kr}^gen : men zou zync deugden cn gebreken mn kennen , cn de eerfte aankwcekcn cn dc laatfte verbeteren n tegcn gaan. Hoe vcle verkcerdhedcn zou men niet in zich Edmi ontwaar worden , die we nu over het hoofd zien , fchoon wj SB dagelyks in onzcn evenmenscli ontdekken , en afkeuren. — Hoe zouden wy oiis benaarftigen om niet in de oogen van nieien te wezen, 't gecn andercn nu zo vaak in onze oogen zyn I — wy zouden ons gedrag inrigten naar een andercn regel, CB lict te vrcdcn zyn » zo lang men zyn ph'gt jegens God » zich aditn , en den evenmcnsch , niet vuurig tcr harte name. ■ - Dtt zoa men de rcgtc kennis van zyn cigene gefteldheid krygen — en a'ch niet vieijcn met iedele voorregten , welke men niet beft: fflaar men zou die voorregten , die men vv^aarlyk bczit, ten meesten nutte voor het algemeen leeren aanleggcn. — Men &X1 teeren zicn wat men had te laten » wat men te doen had^ « wit men behoorde aan te kwecken ? Kortom f men zou voor God leeren leven , en nuttige Leden der Maatfchappy pogen te Wonfen. Hetis'er zeer ver van daan, dat icder, die waant vcrftandig wezen , het inderdaad zou zyn. Men vind eene grootc mc- %e menfchcn , .wclke die kocrs wel heen willen ; dog met hun Being al aanftonds , wanneer zy zich wat opentlyk vcrtoonen, tame onkunde aan den dag Icggon , cn ras doen zien , dat zc tef wat anders zyn , dan zy vertoonen te willen wezen. Winnccr men dc wereld befchouwt met dat oog , gelyk men ^vc behoort gade te flaan , dan moet men met den grooten Silqmo zeggen: „ Alles is ydelheid." Het ccn komt voort, 'enryl het ander vcrdwynt. — Het ecn maakt plaats voor het "Her, en uit het gecn we uit het oog verliczen, komt weer iets ^crs te voorfchyn. — De glansryl^e Ichoonheid is flegts ecnc fchaduwe , cn al haar Luister is niet nicer dan voor een oogeiv Mik. — — XI wat hoog , al wat verhcvcn is, daalt eenmaal in ^ laagte. De Vrcugd verandert vaak in rouwe. — Hier vcr- %nt men op het toneel dcs ievcns , daar treed men 'er weer af , ^ het gordyn valt neer, tcrwyl een nagt van zwarte donkcrheid ^ al het licht volgi. Ryst des morgens de Zon uit de Oosterkim- men ZEDELYKX B£D£^KI^CEN. men op, dos a\onds daalt ze wecr, cn gaat in het Wcsten oada Dc blydc dagoraad, die alio morgen aanbrcekt^ maakt aln wcer plaats voor dc avondichemeringen » en dezc worden wb4 vcrvaiigcii door dc dikkc duisternis van een pekzwartcn .nagL — Waar rvzcn dc vermaken die beftendig zyn ? 2^ zyn flcgis oqgeo- blikkcni cn verdwyiicn; zy hebben kort by zicli hunnc grenzen, eo eindpnlcn. — Allcs wat wyzicn, allcs wat ons ontmoet, alks wat op aardc dcii nionsch bcjegent, alies rocpt, met luidc ftemmen: Ydellieid dcr ydelliedcn , 't is alles ydelhcid.'* Wclkc is de l:r()nJ:'n^ van alien Godsdicnsc? Is deezenietde eenigc, dat 'cr ecno ci.icsrcgccrcndcy ecne aiwyze, almagdge» oo- eindige, ccn ccnigc en alomcegenwoordige Oorzaak aiJer difigen zy, van wclkc alles nf hangt, die alles regeert, entutdealier- wyslle einden bcl liert ? Vcrlangen dc nicesic mcnfchcn nice met dc grootdc hictigheidt en jagcn zy nict met eenc ontetnbarc gretighcid, fchatten en ryk- dommcn na , mcc voorbyzicn van huniie ccuwi^c » hunne wezenti lykc, bclangcns; tcrwyi rykdommen cn ichaticn hen vaak iolia vttrdcrf flepcn , ten minftcn in vcrdriet , kwclling , zoi^ cn node- lykheden wikkelen? Zo vcrkpcrd wcrkt men nict zclden, terwji men het voornaamdc over 't hoofd zicr. Men paait zjch met bcuzelingen, vervvaarloost zync ware belangcns, en jaagt dingm jia^ die gecn wezen hebben. Het waarnemcn onzer pligren gecft aan cen iedcr de line- lendllc genoegens, cn vei fehaft hem de uitgebreidfte, de wezeot- lykfte, vermaken. Anderen wcl tc docn welk cen gioxB* gen kan hier by halen ' Zynen Naasren in nood , en ver- Icgenheid, by te lla:in , Ichenkt een vermaak, dat allcs rc bovco gaat. Terwyl onzen pligt tc v:Twaarloozcn , zynen evenmcmcl te bcnadeclen, de grootHe kwclling , de fd/lc wrocging* in bet hart baart. 