Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 1 Van de vroegste tijden tot op het jaar 900 na Christus
Werd deze weg eenmaal ingeslagen, waar zou men dan blijven staan? Dan zou zich de Oost-Indische Compagnie haren geheelen handel zien afsnijden. Hadden de Franschen klachten, zij konden den weg van rechte volgen. Eusracue had immers zelf eene rechtsvordering bij de Admiraliteit van Zeeland ingesteld, en de zaak van die van Sé, Malo was door Hun Hoog Mogenden ter uitspraak aan bepaaldelijk daartoe aangewezen Ge- committeerden onderworpen 4. Wat de eisch van rorestærR aanging, het was de vraag of die voor eene Hollandsche rechtbank af wel voor het Parlement van Parijs te huis behoorde, hetgeen de Fransche Regering beweerde 5; maar in allen gevalle behoorde ook deze zaak door het gerecht en niet door geweldige maatregelen van schadeverhaal uitgemaakt te worden. Wilde men in Frankrijk zulke handelingen niet staken, dan zouden ook de onzen »provisiën van arrest" op de personen en goederen van de Fran- schen hier te lande moeten verzoeken, en dit zou niets dan wederzijdsche aanrandingen 1 canLETON, III, p. 140, 161, 164, 165, 167, 186, 187. 2 ouvak, t. a. pl. p. 306. 3 Zie hiervoor, bladz. 102. 4 Zie hiervoor, bl. 202 en 203, Noot 2. 5 Resol. St.-Gen. 29 Julij, 1619. DES VADERLANDS. 323 ———————————————————————————————————————— Á—Ü9 ten gevolge hebben, die de gemoederen, door de zeeschuimerijen der Franschen reeds al te zeer ontstoken, slechts nog meer verbilteren zouden !. — De zeerooverij door Fransche onderdanen gepleegd, wij hebben het gezien ?, was het voorwendsel geweest, waarvan de Fransche Regering zich bediend had om het vertoon eener Nederlandsche scheepsmacht in de wateren van Rochelle te kunnen verkrijgen. Maar neemt men een- maal tot zulke dubbelzinnige middelen de toevlucht, dan wordt de bedoeling wel eens min of meer opzettelijk misverstaan. Hoe het zij, wonder was het niet, dat sommigen den weg van rechte thans straffeloos meenende te kunnen verlaten, de proef namen, of zij met geweld spoediger en zekerder het doel konden bereiken, en van de eene of andere autoriteit zoogenaamde provisiën van arrest wisten te bekomen 3, — Het laat zich denken, dat reeds vóór de openbare mededeeling van orroxws en pauw de zaken, door hen vermeld, ruchtbaarheid gekregen hadden. Reeds was, zoo het schijnt, de Heer van LANGERAK deswegens ernstig onderhouden. Op een vertoog, door DU MAURTER ingediend, ten bewijze, dat de zaak van ronestren, behoudens ’s Konings soevereini- teilsrecht, niet bij een Hollandsch Hof aanhangig blijven kon, was » met expressen bode” een antwoord aan LANGERAK toegezonden. Deze zaak nu was zoo dringend niet, maar bij dezelfde gelegenheid werd onzen Gezant eene andere zaak aanbevolen, en de ver- maning met de betuiging besloten, dat Hun Hoog Mogenden deswegens »zeer verwon- derd waren, achtende dat er manquement van devoir plaats had om zulke inconvenien- ten voor te komen" 4, Met die »inconvenienten” kan niets anders verstaan zijn dan de represailles, tegen de Nederlandsche kooplieden genomen of te nemen, en aan LANGERAK schijnt met die woorden verweten te zijn geworden, dat hij de Fransche Regering niet duidelijk genoeg had doen begrijpen, dat het geweld, door onze koopvaarders van den kant van de Franschen geleden, wel een voorwendsel wezen mocht, maar daarom niet aange- moedigd mocht worden. 3 Resol. St.-Gen. 16 Mei, 1619. 4 Resol. St.-Gen. 31 Julij, 1619, 5 Resol. St.-Gen. 3, 8 Aug., 1619. 41 * 1618— 1621, 1618— 1621. Nota van be- klag door pu MAURIER ingele- verd. 524 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ee | lijkheden baren: want men begreep zeer wel, dat zij, die men daarvoor in aanmerking zou willen doen komen, in Frankrijk niet aangenaam zouden zijn. Daarom had men de beantwoording dezer vraag opzettelijk uitgesteld en intusschen last tot het ontwerpen der Instructie gegeven 4. De man, dien men in de eerste plaats met die zending naar Frankrijk wilde belasten, was Arnsser, en nevens hem noemde men MARQUETTE en VOSBERGEN, mede een der bijzondere raadslieden van den Prins; maar men begreep, en weldra gaf pu maunre& onbewimpeld te kennen, dat men in Frankrijk even min de beide laatsten als den eerstgenoemde verkoos te ontvangen 2, LANGERAKS pogingen verhinderden niet, dat gusrACBE, van de hem verleende mach- tiging gebruik makende, een Zeeuwsch schip te Caen liet aanhouden, en voor de loslating van den schipper een waarborg van 6400 gulden vorderde ?. Maar weldra verklaarde zich het Fransche Bewind nader, bij eene nota, den 20°" September door pu mavnier ingeleverd, Die nota sprak van ’s Konings rechtmatig ongenoegen over de eindelooze klachten, dagelijks door zijne onderdanen ter zijner kennis ge- bracht, wegens de onwaardige en onlijdelijke behandeling, die zij op zee aan deze en aan gene zijde der evennachtslijn bij alle gelegenheden van Nederlanders on- dergingen, en wegens de weinige moeite, die men nam, om hen recht te doen weder- varen. Zoo hadden de kooplieden van Sí, Malo en musrACmE te vergeefs herstel gezocht bij den rechter: men had hen tot nog toe met allerlei uitvluchten recht onthouden, en dien ten gevolge had de Admiraliteit te Rouen zich genoodzaakt gezien voorloopig ver- lof tot den bekenden geweldigen maatregel te geven, Op belofte van den Nederlandschen Gezant dat van nu aan het recht beter zou behartigd worden, had de Koning de uit- werking van het op de Nederlandsche goederen gelegde beslag wel gedurende vier maanden willen opschorten, en dit uitstel konden de Staten zich ten nutte maken om op eene billijke schadeloosstelling bedacht te zijn. Maar er was bij al de oude een nieuwe grieve gekomen. Drie maanden geleden had zich bij de havenstad Treguter in Bretagne een ergerlijk voorval toegedragen. 1 Resol, St.-Gen. 8, 13 Jalij, 1619. ? ouvert, p. 305. carreton, HI, p. 121, 140. 3 Resol. St.-Gen. 13 Sept., 1619. 4 Zie hiervoor, Deel Ill, Stak IL, bl. 627, 628. 1618 162) Nota * klag doc MAURIER verd. m e n 1 " " a 1 "mW iri i ren AA ma 4-4 can * "lows 4 ‘ — Pri ee k rh = = bs. ui A ET eA — ~ '4 W - | 1 Least i A i f M ER | 4 7 Wiad 7 E s ar: É- j — 3M | ECT. do z i he 4 " — ina ENT ONN > t EN SM ceri ra | 3 Ts] i fl z 1J Pe L i ] : v == ja E J JS : à " | = 4 = T *. 1 Ik y m per w 4 — tL. — AT a ba E. — UE"... M. ae — i ^ UA JUST en Á ! i - FA - ye a e | ee er f ` i F " d "d 7 = E Ut k " ae ted b ws ` E ¥ li | r 3 V d > " i P 3 per q E i * zi L L i i ! J, = i re ite Mar mr j. a 7 À N i n" "Wu nM i | " — sa) owe aL ^ m tm Toit : LN | * sy re ‘effi MEM UU le JE meet Chpecmer ee T2 — s es -— 2 No" ^: Mn. E. Paty CL D M) ad "s RS”, in sth Bin p Ph. 5 "he A |. j Nt + 4 z + if f i fa MUNT — Una. — E a 7-7 T k-. t = wn $ Ae - ^ pu. M ud latere OVERWINNING YAN EEN FRANSCHEN ROOVER, DOOR KAPT C, DANIELS, g » " [ f > f D E EN: 4 é ¥ [| Y ) YITIZTAN hw 8 gt A ] D (ONZ ed b y Ww 3 AN Digitized by Google DES VADERLANDS. 325 FE Voor beide aanslagen vraagde Zijne Majesteit thans tegelijk behoorlijk herstel 1, — Tref- fender bewijs kon er niet geleverd worden, dat de bestraffing der zeeroovers slechts een voorwendsel geweest was, hetwelk dienen moest om Nederlandsche schepen in de wateren van la Rochelle te bekomen. Immers, nu er werkelijk een zeeroover vervolgd en ge- nomen was geworden, kwam men met allerlei aanmerkingen aan. De groote grieve was, dat die van Rochelle thans bleken het er voor te houden dat de Nederlandsche schepen niet gekomen waren om den Hugenoten ontzag in te boezemen, maar om de zeeroovers in ernst te tuchtigen. Uit een bericht, namelijk, van cARLETON aan zijn Goevernement weten wij, dat die Zeeuwsche kapitein de zeeroovers vervolgd had op verzoek van die van Nantes en van la Rochelle, en dat hij wegens zijn bedrijf niet alleen door hen bedankt en beloond, maar door ’s Konings ambtenaren zelven hoogelijk geprezen was geworden 2% Geen wonder dat agnssen, die den waren staat van zaken doorzag, en wist, dat de Fransche Regering, zoo zij al te fel op voldoening aandrong , duchten moest, dat de Staten toch nog eindelijk voor de Koninginne-weduwe en de Protestanten partij zouden trekken, weinig gewicht aan die ingediende memorie hechtte. Ook toonde zich de Prins zoo onverschillig ten aanzien van het gebeurde, dat pu mav- RIER deswegens naar zijn Hof schreef, dat nooit een Vorst minder rechtsgevoel aan den dag had gelegd, Gaarne had pu mauRreR in plaats van klachten denzelfden ruwen toon door zijne Regering tegen de Staten zien aannemen, dien, meende hij, de Engelschen met goeden uitslag tegen hen hadden gebezigd 3; doch hoe zou men de Staten hebben durven tarten? Wederom hief, al te spoedig na de bevrediging, de Koninginne-weduwe klachten aan en kwam met trouwelooze hervormingsvoorslagen voor den dag. Zij bleef met den Hertog van zrzmgwow verbonden; werd meer en meer het middelpunt, om hetwelk zich de partij der Prinsen en Grooten vereenigde; het volk verwachtte, als hare partij aan het bewind kwam, van de gehate belasting op het zout ontheven te worden, en, wat hier het meeste afdeed, zij deinsde niet terug voor een verdrag met de Gereformeerden, die sedert den 25" September te Loudun vergaderd waren 4, Hoe kon ’s Konings Bewind in zulke omstandigheden de Staten anders dan zorgvuldig ont- zien. Toch kon men niet nalaten te pogen zich te wreken op den man, wiens be- kendheid met de wonden van Frankrijk hem zoo geducht maakte. Aan hem weet men alles; op hem kwam alle wrok neder. Maar AERsseN bekreunde zich daarover in geenen deele. Toen men hem mededeelde, dat de Koning zelf zich over hem bij LANGERAK beklaagd had, antwoordde hij: » gij zijt wel onnoozel, dat gij daaraan eenig gewicht hecht: men heeft veertien dagen noodig gehad om hem veertien woorden tegen mij van buiten te laten leeren." En zoo pu maunien den Prins verweet, dat hij dien mensch 1 Resol. Stat.-Gen. 20 Sept. 1619. à canLETOX, lll, p. 140. 3 ovvak, p. 308. 4 range, Frans. Gesch. B. 11. ovvaé, p. 310. 1618— ‚1621. 1618— 1621. 526 ALGEMEENE GESCHIEDENIS begunstigde, antwoordde maunits: »hij vermag hier nicts, en th bemoei mij slechts met de krijgszaken 1." De Staten haastten zich niet om de nota van pu mavarer te beantwoorden: zij stel- den ze aan de Gedeputeerden van Holland ter hand, en zoo kwam de taak om ze te beantwoorden als van zelve in agassens handen. Om hen te beter aangaande de ware toedracht der zaak te onderrichten, kwamen twee leden van het Collegie ter Admirali- teit te Middelburg de Staten-Generaal nader inlichten, en nu werd het antwoord, dat men aan DU MAURIER, die ernstig op bescheid aandrong, geven moest, eerst recht het onderwerp der beraadslaging. Die van Holland waren van oordeel, dat, aangezien de zaken van Sf. Malo en Rouen, van zusracnre en ronestreR, door de Staten van Holland aan den rechter waren opgedragen, daarin niets veranderd kon worden. Op den aanstaanden Landdag zou men die zaken ter hand kunnen nemen, en dan zouden zij, gelijk zij hoopten, ten genoegen van Zijne Majesteit beslist worden. Ten overvloede zou, naar zij vertrouwden, alle misnoegen door de buitengewone Am- bassade, die men voornemens was naar Frankrijk te zenden, uit den weg geruimd worden. Na dit advies werd besloten, dat men nogmaals na zou gaan, wat reeds vroeger over de bedoelde zaken aan den Koning geschreven was, en zich intusschen bij pu Antwoord der MAURIER zou verontschuldigen, dat men zoo spoedig niet antwoorden kon. Eerst negen Staten nota. op die dagen later was het antwoord na ingewonnen advies van Zijne Excellentie vastgesteld. De Staten betuigden daarbij hun leedwezen, dat zulke klachten nog herhaald werden, daar zij door de laatstelijk gegeven antwoorden Zijner Majesteit reeds voldoening verschaft meenden te hebben. Voor het overige was het antwoord geheel overeenkomstig het door de Gedeputeerden van Holland gegeven advies. Voorts legden zij betreffende de daad van CORNELIS DANIELS een verslag van de Staten van Zeeland over, en ten aanzien van den kapitein JAN JANSSEN gaven zij te kennen, dat bij bg zijne terugkomst ontslagen was en op een Venetiaansch oorlogschip dienst had genomen 2. Het spreekt van zelve, dat men in Frankrijk met een zoo weinig bevredigend ant- woord geen genoegen kon nemen. Men zag er het werk van AERSSEN in, die de Staten, dacht men, geleerd had, hoe weinig men.zich om Frankrijks verbolgenheid behoefde te bekreunen. Dus duurde het ongenoegen voort, en men bereidde eenen aanval voor, bepaaldelijk op aArrssen gemunt 3, te stouter omdat de partij van den Koning weder meer moed was beginnen te scheppen. Gevoelende, dat hij met zijnen aanhang zonder nieuwen bondgenoot op den duur niet tegen de Koninginne-Moeder opgewassen zou zijn, had oyns den Prins van cowp&, die onder de heerschappij van die Vorstin ge- vangen gezet was, in de maand October zijne vrijheid hergeven, en hem alzoo voor 1 ouvne, p. 307. 2 Resol. Stat.-Gen. 24 Sept.; 7, 9, 10, 18, 19 Oct. 1619. 8 Resol. Síat.-Gen. 18 Nov.; 7 Dec. 1619. DES VADERLANDS. 927 den Koning gewonnen. Dus versterkt zou, meende men, de Koning, bij het minste blijk — 1618— van moed en kracht in zijn gansche Rik gemakkelijk de bovenhand behouden. Zoo — * verscheen dan pu mavaten.den 30°" December’ (1619) in de vergadering der Staten- uM eV rs Generaal: het was de eerste maal na OLDENBARNEVELTS terechtstelling. De vrughteloos- Aerssen gemunt. heid, zeide hij, der pogingen, die de Koning gedaan had om zich en zijnen onder- danen recht te verschaffen, dwong hem alsnog voldoening te vragen. Zij hadden een voorbeeld moeten stellen aan den eersten den besten, die zoo vermetel was geweest, hunnen schatbaarsten bondgenoot te beleedigen. Doch het was er zoo ver af, dat zij dit gedaan hadden, dat de Franschen op al de zeeën, waar toch de onderdanen van Zijne Majesteit even goed als andere Europesche volken recht hadden handel te drijven, zich prijs gegeven zagen aan de beleedigingen der Nederlanders. Overal waar dezen de sterksten waren, pleegden zij geweldenarijen tegen de Franschen: de paspoorten en commissies van den Groot-Admiraal van Frankrijk werden niet geteld. Een iegelijk, die een greintje menschelijkheid bezat, rezen op ’t bloot verhaal van al de gepleegde wreedheden de haren te berge. Daar er misschien in de vergadering waren, die dat alles niet wisten, vermits het hier te lande niet ontbrak aan listige personen, die hun de waarheid ontveinsden, zoo zou hij de voornaamste grieven nogmaals ophalen, ten einde de kwade trouw derzulken te beschamen, die, het bedreven kwaad verkleinende, opzettelijk de daarvoor te verleenen vergoeding verschoven. — En hier trad de Gezant in een verhaal, hoe twee Fransche schepen te Bantam, op welke plaats (zeide hij) toch de vaart voor alle natiën open stond, waren aangehouden, omdat een drieëntwin- tigtal Nederlanders, genaturaliseerde Franschen, een deel der bemanning uitmaakten. Deze manschappen had men de Fransche koopvaarders gedwongen uit te leveren, en zoo was de tocht gansch mislukt. Zulk een bedrijf lokte de vraag uit, of de voor- rechten, die hunne Oost-Indische Compagnie zich aanmatigde, ook erkend moesten worden door alle andere natién, bepaaldelijk door de Franschen, wier groote Koning EENDRIK [V toch de vrije vaart op de Indiën voor de Nederlanders bedongen had, en of alzoo geen drie en twintig Nederlanders op een Fransch schip gebruikt mochten worden , terwijl zoo vele Fransche soldaten hun bloed in Nederlandsche dienst veil hadden, Van de schade, den kooplieden van St, Malo aangedaan, behoefde hij niet uitvoerig te spreken; maar, wilde men weten, waarover zusracue zich beklaagde, de kapitein van een schip der Oost-Indische Compagnie had de door hem overhandigde volmacht van den Groot- Admiraal in zee gesmeten, ja, den kapitein met veertien man van het scheepsvolk doorstoken, en andere door pijnigingen willen dwingen, de plaats aan te wijzen, waar het kostbaarste deel der lading te vinden was. Eo boven dit alles had de Gezant rekenschap te vragen van een nieuwen aanslag: een Vlissingsch kapitein, met name LEGIER, had een Fransch schip, gevoerd door kapitein RIcHARDIÈRE, uitgeroofd en ver- brand, zoodat de Admiraliteit van Luçon een vonnis tegen Lean had uitgesproken. 1618— 1621. 328 | ALGEMEENE GESCHIEDENIS qun EIE eee GIU UD mE MUNI EU CÓ ANC UN EN C IC IUCUNDE Weigerden zij nu voor deze en andere dergelijke feiten den Koning, waar hij voor de onderdanen optrad, wier bescherming God hem had toevertrouwd, voldoening te geven, zoo zou hij zich die zelf moeten verschaffen. Liever evenwel zou hij zien, dat zij zich van den plicht van goede bondgenooten kweten: ook weet hij bun gedrag voornamelijk aan de vergiftigde inblazingen van dezulken, die hun best deden om hen van Zijne Majesteit te vervreemden. Hiermede betoonden de zoodanigen zich de ergste vijanden van hunne Republiek: immers kon men haar geen feller wonde slaan, dan door in den persoon van den Koning van Frankrijk haren grootsten weldoener tegen haar in te nemen, en hem in den aanvang zijner regering eenen onuitwischbaren ongunstigen in- druk te geven. Hunne wijsheid had alle reden om dezulken verdacht te houden; die door bedekte kunstgrepen en door, hun gewoon bedrog en laster hen afkerig zochten te maken van hetgeen hun het dierbaarst wezen moest, Gelooft mij, mijne Heren (dus ging de Gezant voort), het doel van zulke pesten, uit hunne dubbelhartigheden en uit de beleediging, die zij zijner Majesteit aangedaan hebben, u genoeg bekend, is geen ander, dan den band, die u met uwen voornaamsten bondgenoot verbindt, los te maken, uit vrees, dat als gij tot uwe vroegere staatsmaximes terugkeerdet, de valschheden, die zij in het openbaar hebben durven verkondigen en waarvoor tot heden toe nog geene voldoening verschaft is, hen eindelijk de verdiende straf zouden doen beloopen, die zij niet ontgaan kunnen, zoo gij ten minste het verwijt ontziet, dat gij bijzondere personen, die zooveel kwaad stichten, voortrekt boven zulk een groot Koning, die u zooveel goeds bewijst. Ten slotte, de Koning zou voor der Staten belangen waken, zoo zij tot hunnen vroegeren eerbied jegens hem terugkeerden en zijnen onderdanen het recht verschaften , dat hij hun niet langer onthouden wenschte te zien. Een expresse bode wachtte hun antwoord, en het was hun geraden dit te geven vóór het einde der vier maanden, ge- durende welke Zijne Majesteit de uitwerking van het beslag, op hunne goederen en schepen gelegd, had opgeschort 1, — Waarlijk de Gezant gaf aan zijne bitterheid tegen AERSSEN al te zeer toe, en hij vermeerderde door zulk eenen aanval slechts het gewicht van den aangeranden persoon. Doch hij wilde de Nederlanders bang maken, opdat zij in den angst ArnssEn zouden opofferen, wien de Franschman nog altijd den toeleg toeschreef om met ’s Konings binnenlandsche vijanden zamen te spannen. Ware het Axassen maar vergund geweest, | Resol. Stat.-Gen. 30 Dec. 1619. DES VADERLANDS. 329 zelf als buitengewoon Gezant naar Frankrijk te gaan (en bij iederen dergelijken aane — 1e18— val van de Fransche zijde drukte men de zaak der buitengewone zending aan de daar- "er toe gestelde Commissie met ernst op het hart 1), hoe spoedig zou hij in een gemeen- zaam gesprek het vertrouwen hebben kunnen herwinnen! Doch slechts mondeling en in vertrouwen kon hij zich uiten, en pu mAURIER was niet gestemd om i hem iets anders dan leugen en bedrog te onderstellen. Bij de Provincién buiten Holland en Zeeland slaagde de Ambassadeur werkelijk in Indruk door zijnen toeleg. Hy maakte ze bang. Zi waren minder ingewijd, dan een Armssxw en nad * PAUW, in de geheimen der staatkunde, en het verdroot haar door den -overmoed der Hollandsche en Zeeuwsche schippers en kooplieden in zulke moeijelijkheden met een Rijk als Frankrijk gewikkeld te worden. Toen den 3i"* December de Propositie van DU MAURIER by de Generaliteit ter sprake kwam, werden Holland en Zeeland van wege de overige Gewesten vermaand, de waarschuwingen van Frankrijk ter harte te nemen ter voorkoming van zoo vele ongelegenheden, aan welke zij, de andere Provinciën, ver- klaarden piet schuldig gehouden te mogen worden, Maar de Hollandsche staatslieden achtten zich sterk genoeg om alle zwarigheden op te lossen: alleenlijk, om den Gezant naar den eisch te antwoorden, was er tijd noodig; en er werden eenige Leden belast met de taak om den Ambassadeur te verzekeren, dat men ijverig met de zaak bezig was en de hoop koesterde, dat Zijne Majesteit met hun antwoord genoegen zou nemen. Wilde men echter de Provinciën van de mogelijkheid en gepastheid overtuigen om AERSSEN niet aan de eischen van Frankrijk op te offeren, zoo was het volstrekt noodig , dat enkele mannen, die het vertrouwen der Provinciën genoten,-in het geheim werden ingewijd, en werkelijk werd den eersten Januarij (1620) in de Generaliteit besloten : » nademaal eenige zaken van hoog belang ziju voorgevallen, de dienst van den Lande grootelijks betreffende, die geheim gehouden dienen te worden," uit elke Provincie één Lid aan te wijzen, aan welke Zijne Excellentie de noodige opening doen zou. De aangewezene zeven Leden waren: visem, sorKHORST, Heer van Wimmenum, JOACHIMI, PLOOS, LIJCKLAMA, SLOET en SCHAFFER. — Van de meerderheid dezer Heren kon men verzekerd zijn. — Op den nieuwjaarsdag brachten murs en macnus tegelijk met der Staten zegenwenschen hunne verontschuldiging wegens het uitstel der beantwoording zijner Propositie aan den Heer pu mavnien over. Hij bejegende hen met alle beleefdheid, maar beval niettemin ernstig aan, dat men hem nog deze week (de nieuwjaarsdag viel op woensdag) antwoord op zijne laatste voordracht zou geven: langer toch kon hij niet wachten 2, Intusschen zorgde men, dat er sprekende bewijzen geleverd werden, die een ieder moesten overtuigen, dat, hoezeer de schijn ook tegen ons was, de Nederlanders zich ruim zoo zeer over Fransche geweldenarijen 1 Resol. Stat.-Gen. 31 Dec. 1619. 2 Resol. Stat.-Gen. 31 Dec. 1619; 1, 2 Jan. 1620. UI Deer. 3 Srog, 42 330 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618— te beklagen hadden. Nog denzelfden 2°" Januarj kwam er een rekest in van Amster- ISL damsche kooplieden, wien voor omtrent drie jaren vier karaveelen, met suiker geladen, door Fransche zeeroovers aan deze zijde van de linie (kennelijk een weerklank op de uitdrukking door pv maunigzx gebruikt) ontnomen waren. — De week, door den Gezant als termijn ter beantwoording zijner Propositie gesteld, was voorbij, en de ongerustheid van sommige der vertegenwoordigers van de andere Provinciën nog niet geweken. Zij vermaanden die van Holland en Zeeland wederom ernstig, dat men pu mavamr toch „tevreden zou stellen, Wederom werd eene Commissie naar den Ambassadeur gezonden om hem te verzoeken nog een korten tijd geduld te willen nemen. Doch dit belette hem niet op woensdag, den Seten Januarij , »tusschen dit en vrijdag eerstkomende ten allerlaatste” antwoord te verzoeken: anders was hij van zins de Franschen, die herwaarts met hunne klachten overgekomen waren, naar Frankrijk te laten vertrekken, vermits de tijd van vier maan- den, door Zijne Majesteit Hun Hoog Mogenden ter verschaffing van voldoening gesteld, was verstreken. Op den vrijdag evenwel was het antwoord nog niet gereed, en in plaats daarvan werd de Vergadering bezig gehouden met een rapport van den Pensionaris Pauw betreffende de zaak van ronestrex, om welke pu maunren » zoo vele en zoo hevige pro- positién en instantién’’ had gedaan. Vier dagen later was het antwoord, doch slechts in ontwerp en in de Nederlandsche taal, gereed; maar alweder kwam er een soort van antwoord op de Fransche klachten in den vorm van een rekest van Portugesche koop- lieden uit Amsterdam. Dezen verzochten, den persoon van xusrACHE en anderen, zijne medestanders, hier te lande tegenwoordig, te mogen laten gijzelen, als zeeroovers, die hunne goederen in zee hadden genomen, en zes dagen later kwam muys in de ver- gadering met eene uitspraak in de zaak van vonestren door de beide Hoven van Hol- land gewezen, ten bewijze van den ijver, door de Staten in dezen aangewend 1, Den 21"^ January werd het antwoord eindelijk, doch nog slechts in het Hollandsch vervat, Antwoord opdoor de Staten vastgesteld. hoogte der Kaapverdische eilanden, het eerst de felste vijandelijkheden aangevangen, en toen het deswegens wettig was bedwongen, was het gebleken een zeeroover te zijn, die reeds menig Engelsch, Hollandsch en Portugeesch vaartuig had genomen. Niettemin wist men niet, dat er ecnig nadeelig woord tegen den Koning gesproken of eenige wreedheid tegen het scheepsvolk begaan was. Daar het nu alleen aankwam op de be- ! Resol. Stat.-Gen. 6, 7, 8, 10, 14, 17, 20 Jan. 1620. DES VADERLANDS. 551 grooting der schade, die de Franschen zeer hoog en de-onzen zeer laag stelden, zoo was de weg van rechte de eenige, die open stond, te meer daar nog anderen behalve de Oostindische Compagnie hier te lande schadevergoeding op zusracme hadden te ver- halen. Toch was door het Gerecht alhier nog geen lijfsdwang tegen rustacmeE of zijne geassocieerden verleend, gelijk men hier en in Frankrijk uitstrooide. De zaak was aan de Admiraliteit van Zeeland opgedragen, en deze zou reeds uitspraak gedaan hebben, als do Franschen selven zich niet teruggetrokken hadden. Wat de dadelijkheden aan- gaat, wegens deze zaak in Frankrijk tegen Nederlanders aangevangen, zoo konden Hun Hoog Mogenden niet begrijpen, hoe men de beklaagden buiten de plaats hunner inwo- ning in rechte had kunnen betrekken, ja, tegen hen een vonnis had kunnen verkrij- gen, zonder dat zij gedaagd, veel min gehoord waren of hadden kunnen wezen. Zoo iets wierp alle rechtsgebruiken omver, en in weerwil van de seer groote schaden, door Nederlandsche kooplieden geleden, had men hier te lande niet aldus tegen Fransche onderdanen gehandeld, maar in Frankrijk recht gezocht. — Al deze gronden pleitten : ook in de zaak der grieven van die van St. Malo tegen de Oostindische Compagnie. De gemachügden dezer Maatschappij stelden het feit, waarover sprake was, geheel an- ders voor. Zij verzekerden, dat zij den Franschen op hunne reize behulpzaam waren geweest, en daarvan konden zij de getuigenissen overleggen. Niettemin waren Hun Hoog Mogenden ten gevalle van Zijne Majesteit gezind den weg van justitie te bekorten en de zaak aan een der Collegies ter Admiraliteit of aan den Hoogen Raad of het Provinciale Hof van Holland ter beslissing zonder beroep op te dragen. — Wat de zaak van die van Dieppe tegen dezelfde Compagnie betrof, Hun Hoog Mogenden hadden wel gehoopt, dat Zijne Majesteit met het vorige antwoord genoegen zou genomen hebben. Dat Nederlanders op vreemde schepen naar Oost-Indië voeren, was bij plakaten verboden tot handhaving eener Compagnie, die het eerst met opoffering van zoo veel bloed en schatten den weg naar Indië gebaand had. De Nederlanders, welke die plakaten over- traden, moesten zich hunne toepassing laten welgevallen, en hier had men bovendien | den bewusten manschappen eene weldaad bewezen, daar zij tegen hunnen zin door be- drog en bedreiging op het Fransche schip gekomen en gehouden waren, en, zeide men dat door onze schuld een der Fransche schepen verongelukt was, dit was niet waar: integendeel, nadat de Nederlandsche opvarenden verlost waren, had men de Franschen voortgeholpen. — Wat voorts de in beslag genomen kisten suiker aanging, bad vrre- quien de zaak, die hij zelf voor het Hof van Holland gebracht had, slechts voor deze Rechtbank willen laten, hij zou lang recht gekregen hebben. Om aan het geschil een eind te maken, hadden Hun Hoog Mogenden de zaak alsnu buitengewoon aan den Hoo- gen en den Provincialen Raad opgedragen, en deze Hoven hadden dezer dagen op rechisgronden uitgemaakt, dat over het vraagstuk verder niet in Holland zou gepleit worden, maar dat de Amsterdamsche kooplieden hunne zaak moesten behandelen -voor 42* 1618— 1621. 552 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618— zoodanig Parlement of zoodanige rechters in Frankrijk, als zijne Majesteit goed zou S vinden. — Eindelijk was het niet moeijeljk op de nieuwe klacht van den kapitein RICHARDIERE bescheid te geven. Hij vorderde tenuitvoerlegging van een vonnis van.de Ad- miraliteit van Luçon, die last had gegeven den kapitein Leren aan te houden, als bij niet binnen drie dagen verscheen en schadeloosstelling verleende. Was het dezen kapitein ten laste gelegde feit waar, Hun Hoog Mogenden zouden tot niets bereidvaardiger geweest zijn dan om aan zulk eenen misdadiger een afschrikkend voorbeeld te stellen. Dus hadden zij den persoon van Lecer dadelijk ! ait Middelburg ontboden. Hij was acht dagen te voren naar zee verlrokken; maar de Admiraliteit van Zeeland had hup een uittreksel medegedeeld van zijn journaal, hetwelk hij hun overgeleverd had. En wat bleek nu uit dat journaal? Dat Lecer uilgenoodigd was door de Magistraat van Alle Flotte ? om eenen zeeroover, die hun veel kwaad gedaan had, te kastijden, en dat sommigen uit die plaats hem vergezeld en gebracht hadden bij het schip van nrcuaRDIÈRE. De be- manning van dit schip was op dat oogenblik aan land: derhalve had Leeren het niet aangerand, maar het aan die van la Rochelle gelaten, die beweerden er recht op te hebben. De Maire van la Rochelle had hem doen bedanken voor de dienst aan de Fransche Kroon bewezen, en had, buiten zijn weten, het schip laten verbranden. Dus ^moest nrcmAnprkaE zich om schadevergoeding kever tot de Magistraat van Alle Flotte en tot die van la Rochelle wenden, en Hun Hoog Mogenden hoopten, dat pu maunren dien kapitein te recht zou zetten, opdat bij verder geene geruchten mocht uitstrooïjen , zoo valch als het verzinsel, dat tear van Hun Hoog Mogenden last gekregen had om te handelen, zoo als hij valschelijk gezegd werd gehandeld te hebben 3, — En van zulk een feit had de Fransche Gezant met zooveel ophef rekenschap gevraagd! De zaak evenwel was duidelijk, Om de zeeroovers te bedwingen, zoo heette het, waren er Ne- derlandsche schepen in de wateren van Ré aangekomen. 2 Dus staat er te lezen: op het eiland Ré ligt een plaats la Flotte. 3 Resol. St.-Gen. 21 Jan. 1620. 4 Zie hiervoor, bl. 204. DES VADERLANDS. | 333 Toen men het antwoord, welks overbrenging in het Fransch nog een dag ophield, ein- — 1618- delijk den 25%° aan pu maugwær overhandigde, zal hij minder gestemd geweest zijn om s zich verder te beklagen, dan om met schaamie over de dubbelzinnigheid en zwakheid der Fransche Regering en over den list en de onaantastbaarheid der Nederlandsche be- windslieden tot zich zelven in te keren. Eene wijze van handelen ten zijnen aanzien vol- gende, die reeds eene gewoonte geworden was, liet men de overzending van het ant- woord niet aan den Gezant over, maar zond een afschrift bij expressen bode aan den Heer van LANGERAK om het aan den Koning of de Ministers te overhandigen !. Eene beschaming, als pu mAuRIER nu weder ondervonden had, was recht geschikt om hem zijn verblijf in Holland nog onaangenamer te maken, dan het hem reeds was. De groote moeijelijkheid echter om voor hem eenen opvolger te vinden, bracht te weeg, dat zijne Regering hem hier moest laten. Misschien is door de Hollandsche Bewinds- lieden gevolg. gegeven aan den wenk van LANGERAK ?, en is van hunne zijde op de zending van DU AGEAN aangedrongen; doch van de Fransche zijde zal de mededeeling , alsof die persoon werkelijk in aanmerking kwam om herwaarts afgevaardigd te worden, niet oprecht gemeend zijn geweest: wellicht moest zij slechts strekken om eene verkla- ring van de zijde der Staten uit te lokken, die den invloed van dien staatsman bi de raadslieden der Kroon vermeerderen kon. Immers kon Luynes de zaakkennis van eenen DU AGEAN niet missen, en zoolang die Hertog in Frankrijk zijnen invloed behield, zou hi zijnen trouwen dienaar niet herwaarts laten gaan 23, — Doch ook de genoegelijkheid van Lanozraxs LANGERAKS betrekking nam geenszins toe. Hij had zich van den last, hem gegeven $, — k n gekweten, en op zekere Fransche Heren, natuurlijk met geschenken, invloed trachten uit te oefenen. Hiervoor bracht hij een bedrag van 17,000 carolusguldens in rekaning, en de beoordeeling van dezen post werd aan de Staten van Holland overgelaten, in wier midden Arnssen zitting had. Men kan denken, of er ook aanmerkingen zullen gevallen A zijn over de wijze, waarop hij die som had besteed. Deze aanmerkingen werden hem mede- gedeeld, maar hij schreef terug, dat die gelden »deugdelijk en rechtvaardiglijk ver- schoten waren op uitdrukkelijken last en tot groote dienst van den Lande," en dat hij dus geene zwarigheid met de voldoening gemaakt wenschte te zien 5, Maar mocht deze onaangenaamheid al zonder geldelijke schade voor hem afloopen, de voorstander eener zaak, die omkooping noodig schijnt gehad te hebben om zich aan te bevelen, wint 1 Resol. St.-Gen. 22, 23 Jan. 1620. 2 Zie hiervoor, bl. 213. 3 naxxr (Franz. Gesch. Bd. 11, s. 219) noemt pu acar (wiens naam bij hem pRAGEANT geschre- ven wordt) een van die bureaucratische geesten, die ook in eene ondergeschikte betrekking door het vertrouwen, dat zij zich bij hunne meerderen verschaffen, beslissenden invloed weten te krijgen. 4 Zie hiervoor, bl. 212. 5 Resol, Stat.-Gen. 24 Oct.; 28 Dec. 1619. 1618— 1621. Gerucht van een buitengewoon Fransch Gezant- schap. 534 ALGEMEENE GESCHIEDENIS daarbij nimmer in achting en vertrouwen, en, wat hem vooral nadeelig was, zijnen vijanden alhier had hij een wapen tegen hem in handen gegeven, toen hij, hoe gebeim dan ook, van dien vertrouwden persoon geschreven had, die de ware zeeroovers aan onze schepen wel zou weten aan te wijzen 1. Dit aan de Raadslieden des Konings mede te deelen was toereikend om hem ruim zoo hatelijk bij het Hof te maken, als aznssen ooit geweest was.. En dat men hem van deze zijde noch oprechtelgk zou handhaven, noch gezind was hem eenigzins te ontzien, was hem uit zoo menige onheusche aan- merking gebleken, en ook daaruit dat men, zonder hem daarin te kennen, het kasteel Loevestein, waarover hij Goeverneur was, tot gevangenis voor de veroordeelde slacht- offers der omwenteling had gekozen, zoodat aan den Sergeant Majoor, die over het slot en wat zich aldaar bevond gesteld was, het gezag en bijna de noodige ruimte tot berging van LANGERAKS goederen was ontnomen ?, De man, die bi die moeijljkheden met Frankrijk ten slotte het meest gewonnen had, was juist hij, dien pv mauga ten val had pogen te brengen. Immers was AERSSENS triomf te grooter, naarmate de aanval heftiger was geweest. En wat konden diegenen nu verder zeggen, die steeds de bescheidenheid van Frankrijk tegenover de onbeschoftheid van Engeland gesteld hadden? Ja, werden aan sacosus heerschzuchtige bedoelingen ten aanzien der Republiek toegeschreven, dat Frankrijk ook niet geheel vrij was of ten minste geweest was van den toeleg om ons aan haren leidband te laten loopen, dat zou, meende men, kunnen blijken uit de briefwisseling tusschen VAN DER MIJLE en LANGERAK gevoerd. In dezen tijd werden dan ook de brieven van van per az, welke in LANGERAKS handen waren, opgeéischt, — eene zaak almede hoogst onaangenaam, ja, hagchelijk voor dezen laatste, — en werkelijk schijnt aan deze opeisching het doel niet vreemd geweest te zijn, om daaruit te doen blijken, wat men, volgens cARLETONS schrijven, er al dadelijk in meende gevonden te hebben, te weten, het bewijs dat men dezen Staat »onder de plak” van Frankrijk had willen brengen 3. Loo werd tevens aan de overwonnen partij en aan de Remonstranten een uitnemende grond, waarop zij gewoon waren hunne staatkunde te bepleiten, de roem op Frankrijks belangeloosheid, benomen. — Maar eensklaps liet het zich aanzien, alsof Frankrijk zich door een opmerkelijke daad op nieuw den naam wilde verwerven, de voorkomende bevorderaar en bemiddelaar van der Provinciën hoogste belangen te wezen. Omstreeks het midden van de maand December 1619, ontving de Prins van Oranje van LANGERAK onder het zegel der geheimhouding een bericht, dat de Nuncius van den Paus en de Ambassadeur van Spanje in Frankrijk van den Koning en zijnen Raad hadden weten 1 Zie hiervoor, bl. 204. 2 Resol. Stat.-Gen. 26, 27 Junij; 1 Julij, 1619, 3 CARLETON, lll, p. 225. Resol. Stat.-Gen. 8 Nov. 1619. ° DES VADERLANDS. 355 te verkrijgen, dat twee voorname leden van het Ministerie, de Heren pr mopène ! en DE BULLION, benoemd waren om als buitengewone Gezanten naar ’s Gravenhage te ver- trekken, en aldaar over de verlenging van het Bestand te handelen. Van eenige aan- zienljke personen, schreef naxaxmak, had bij zulks vernomen onder voorwaarde, dat bij het niet aan de Staten zou schrijven, en de reden, die den Pauselijken en den Spaanschen Gezant tot dien stap zou bewogen hebben, was de zucht om niet door ver- nieuwing van den oorlog in de Nederlanden belemmerd te worden in hetgeen men tegen Bohemen voorhad 3. De waarheid van dit bericht werd in Holland niet in twijfel getrokken: want zonder tegenspraak werd in de vergadering der Staten van Holland, den 194€ December, in tegenwoordigheid van sommerspnisk, gesproken in de veronder- stelling, dat er Ambassadeurs uit Frankrijk herwaarts komen zouden 3 Zulk eene tijding kon niet aangenaam zijn. Daar gelaten, dat zij voor aznssen in het bijzonder onaangenaam zijn moest: hij had nog altijd hoop om als buitengewoon Gezant ter ver- nieuwing der alliantie, die met het Bestand ten einde liep 4, naar Frankrijk te vertrekken , en nu moest die geheele zending vervallen en het was alsof Frankrijk ons liever wilde voorkomen, dan genoodzaakt wezen zijnen gehaten persoon te Parijs te dulden. Kreeg Frankrijk eens al de voorslanders van eenen op nieuw verzekerden vrede op zijne hand, hoe zou men dan den aandrang kunnen weerstaan en er in slagen om Frankrijk verdacht te doen blijven; hoe kon in dat geval Engeland langer de verge- ljking uithouden, daar het ons tot den oorlog aanzette en zelf vrede zocht, terwijl Frankrijk, zonder dadelijk belang te hebben bij het behoud van den vrede in Duitsch- land of in de Nederlanden, ons door een schitterend Gezantschap den vrede kwam bieden? — Van den aanvang aan derhalve legde men het er op toe om de bedoelingen van Frankrijk met dat buitengewone Gezantschap bij den koopman verdacht te maken: voorzeker, zeide men, is het er op gemunt om ons de vrije vaart op de Oost te be- nemen en de belemmeringen, waarmede wij den handel van Antwerpen nog altijd drukten, op te heffen 5, en bij de Contraremonstranten kon men, ten einde alle aanbod 1 De Baron de mopènE was een der krachtigste steunpilaren van ’s Konings gunsteling LUYNES, 2 canLETON, lIl, p. 220. 3 Resol. Holl. 19 Dec. 1619. 4 Resol. Stat.-Gen. 22 Febr.; 1 Maart, 1619. 5 cameron, III, p. 221, 224, 231. Resol. Holl. 19 Dec. 1619. 1618— 1631. 1618— 1621. 356 ALGEMEENE GESCHIEDENIS € a gs ee, van vrede in een ongunstig daglicht te plaatsen, op de omstandigheid wijzen, dat de Remonstranten grootendeels naar het grondgebied der Aartshertogen uitweken en daar vertrouwelijk ontvangen werden: dus, zeide men, staken de Jezuiten en de Jezuiten- vrienden de hoofden bijeen: wat was daarvan voor het behoud van dezen Staat te wach- ten: het moest zijn, dat men in den vrede den ondergang van de ware Gereformeerde Religie zag, anders zou men ons dien toch niet van die zijde komen aanbieden. Doch niet lang zou de spanning duren. Reeds in een eigenhandig naschrift bij den brief, die zjnen Koning het bericht dier buitengewone Fransche Ambassade brengen moest, meldde CARLETON, dat DU MAURIER, over de zaak onderhouden, hare waarheid ont- kende 1, en reeds den 21sten December vernamen de leden der Staten van Holland, dat het gerucht van de komst van buitengewone Gezanten uit Frankrijk was gebleken ongegrond te zijn 3% Toch was de zaak niet uit de lucht gegrepen geweest; maar de kracht der hier te lande heerschende partij, die Frankrijk met eene nieuwe beschaming bedreigde, gelijk aan die, welke sorssrse had moeten verduren , en de vrees, dat die partij, wier val men beoogde, zich mocht wreken door voor MARIA DE MEDICIS en de Hugenoten partij te trekken, schijnen van den maatregel te hebben afgeschrikt. Men hield het er thans voor, dat aan de zaak slechts zekere ruchtbaarheid was gegeven om de proef te nemen welken indruk zij hier zou maken 3. Wel was de Regering le ’s Hage besloten, geene begeerte -hoegenaamd naar de ver- lenging van het Bestand aan den dag te leggen, ja men had reeds voorgenomen, met zekere hooge eischen aan te komen, wier bevrediging, hoe moeijelijk ook, men vóór Middelen van alle verdere onderhandeling vorderen zou. Groot mocht de schade zijn, door verscheidene der Staten zijde aangewend om de verlenging van het Bestand te bemoeijelijken. Nederlandsche kooplieden geleden, die hunne schepen met manschap en goederen in de havens van Spanje en van de Spaansch-Italiaansche Provinciën hadden zien aanhouden; maar wat was daaraan meer te doen, wat daartegen doeltreffender te ondernemen, dan hetgeen in de jaren 1617 en 1618 gedaan en ondernomen was? Toen had men van Spanje schadeloosstelling geëischt, en sedert had men eene ontzagwekkende scheeps- macht naar de Middellandsche zee gezonden om bij de hand te zijn, ook wanneer de Spanjaarden zich iets tegen onze koopvaarders mochten veroorlooven *, Het is waar, de vergoeding, ten minste voor een gedeelte der geleden schade beloofd, was achter- gebleven; maar het was lichtelijk na te gaan, dat de reden daarvan minder in. onwil dan in onvermogen gelegen was. Kon de Spaansche Regering nog wel in buitengewone uitgaven voorzien, wanneer zij door de standen, die nog vermogend waren, vooral door de Geestelijkheid ondersteund werd, — hoe aan geld te komen, dat als schadevergoeding 1 GARLETON, III, p. 226. 2 Resol. Holl. 21 Dec. 1619. 3 GARLETON, lil, p. 237. 4 Zie hiervoor, bl. 5, 7. a DES VADERLANDS. >. 557 ee, uitbetaald zou hebben moeten worden aan vermetele ketters, die waarlijk niet bloot 1618— de lijdende partij waren? Dat orpEwBAnwEvELT de schuld van de geleden schade niet PH zonder grond aan onze kooplieden zelven geweten had !, moesten, toen hij gevangen zat, de Staten-Generaal zelven erkennen, Den 15ten Maart, 1619, namelijk, besloten zij de Collegies ter Admiraliteit aan te schrijven, hunne kapiteins op boete van lijfstraf te verbieden, wat zij in Spaansche havens misdeden. Velen dier kapiteins, bevelhebbers van ’s Lands oorlogschepen, deden niet alleen, zoo schrijven de Staten, de Spaansche havens lichtvaardig aan, en bleven daar een geruimen tijd onder voorwendsel van mond- behoeften in te nemen en het schip schoon te maken; maar namen Jading in van koopmansgoederen en van geld en zilrer in groote hoeveelheden, hoezeer de uitvoer van deze artikelen op zware straf verboden was. Dus benadeelden zij niet slechts den koophandel en rekten hunnen tocht onnoodigerwijze ten koste van ’s Lands kas; maar laadden een zware blaam op onze oorlogsvloot en stelden zich bloot aan het gevaar van prijs verklaard te worden, Wat moesten, dus verklaarden de Staten ten slotte zelven, in zulke omstandigheden de klachten uitwerken over de schaden in Spanje aan onze kooplieden aangedaan 2? Smokkelden de bevelhebbers der oorlogschepen op zulk eene wijze, waaraan zullen de koopvaarders zich al niet schuldig gemaakt hebben? Zoo kon dan de zaak der » beschadigden," — want aldus noemde men hen, wier schepen en goederen in de Middellandsche zee last hadden geleden, — billikerwijze als afgedaan beschouwd worden, en zoo men het Spaansche Bewind sedert nog met dezelfde eischen bezwaarde, het was met het doel om de onderhandelingen over de verlenging van het Bestand reeds in de geboorte te bemoeijelijken, De zaak der in de havens van Spanje en van de Spaansche Provinciën aangehouden Betrekkingen met de Aartsher- Nederlanders was door den Kóning van Spanje onvoorwaardelijk aan de beslechting der togen. 