VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
In de befchrijving van het eerfte vuur van het kasteel is veel poëzij, aan het onderwerp wèl beantwoordende. Hier en elders geeft zich de Dichter wel eens wat veel moeite op zamenftelling van woorden, die niet altijd even gelukkig bai DE CITADEL VAN ANTWERPEN. 537 iss zoo als vuurbooggeflonker „ Alverzorgeraar , (voor Al- verzorger, want het werkwoord is immers niet verzorgeren , maar verzorgen) lichtflroomvlucht, nevelfloerskleed van graau- we folverdampen, en elders fmeekknikkend, ook fmeekfnik- kend, Opperharpfnaarzanger, Bloeiinaands-echtomarming enz. of op zamenvoeging van beelden, die zoo hard en duister is, als b. y. D. I, bl. 79, waar ket brein van beelden over- vloeit, die °t hart, tot boete en ernst geftemd, în ’t klank- gareel van vaerzen klemt: en kan een pekkrans eene zuil, in bloed gegrondvest, oprigten; kan die zuil zijne wortels fchie- ten, met een lijktrofee ommuurd, zoo als men bl, 166 in éénen adem gezegd vindt? en wat is, bl. 169, de dooden- baar van 't vloertapijt (lees vloertapeet, volgens de aan- teek, bl. 216) der Englenfchaar?! Men zegt bij dit alles onwillekeurig met HORATIUS: n Projicit ampullas et fesquipedalia verba.” Gepast en goed is daarentegen over *t geheel, in den twee- den Zang over het Beleg, het Krijgslied der Belegerden , de Vrijheidszang der Vlotelingen , en de Lijkzang op Lewe VAN ADUARD; doch minder gepast het Vrijwilligers-lied in den vijfden Zang, daar er, volgens bl. 277, geen vrij- willigers op het kasteel geweest zijn. Ook verder zijn er in deze Zangen zeer goede plaatfen en echt dichterlijke be- fchrijvingen; doch de drie laatfte zijn aan het flot flaauwer en prozaïfcher, komen ook meer en meer tot dezelfde woor- den en fpreekwijzen terug , dragen, met één woord , blijken van vermoeijenis en uitputting: maar geen wonder! kan het wel anders, wanneer men alles zoo lang en zoo breed uit- halen wil? Van die zelfde langgerektheid en verflaauwing meent Rec, ook vooral in het tweede Deel blijken te vinden, misfchien gedeeltelijk veroorzaakt door de betrekkelijk mindere belang- rijkheid der behandelde onderwerpen. Zoo is het ftuk, be- zingende de Overgaaf , over ’t geheel flaauw. Zoo is de Romance op den edelmoedigen EVERS, en die op SOETER $, den held van Liefkenshoek, op zichzelve wèl; maar zij val- len af en moesten afvallen bij al het vorige: hadde de Dich. ter hiervan in het eerffe Deel korte epifoden gemaakt, zij zouden welligt veel beter doel getroffen hebben. — De Elegie op Bastioen Alva, dat is op de aldaar begravene ge- 538 DE THOUARS fneuvelden, is niet verwerpelijk; maar komt in eene Elegie wel die gedurig, ja zeer dikwijls afgewisfelde maat te pas, welke de Dichter hier , gelijk overal elders, gebruikt? (Bl. 100. Hij, die onze erf}chuld heeft voldaan. Waartoe hier deze onbijbelfche uitdrukking?) — De Onthoezeming op de Puinhoopen laat zich wat al te zeer in akeligheden uit, waarvan fommige zonder noodzake, b. v. dat van den gods- lasterlijken VERTIN, hetwelk weinigen zullen verftaan, zouder de lange noot daartoe behoorende, Zoo zijn ook al- daar, bl, 132, de volgende regels duister: Waar zijn (Gods) gunst niet wilde laven , (Het is ons beurtgezang , Bataven!) Schiep dij geen vatbaarheid voor dorst, — De Terugkomst der Dapperen was voorzeker eene verblijdende gebeurtenis, ‘waardig in eenen hartelijken Nederlandfchen zang uitgedrukt te worden; en dat DE THOUARS hiertoe zeer wel in ftaat is, heeft hij getoond door zijnen Welkomstgroet der Feeste- lingen, die eenvoudig vrolijk, natuurlijk en dichterlijk te- vens is, b. v. bl. 144: „ Treedt nader, door eerpoort, festoenen en boog ! „ Door groenende kroonen, zacht welvende omhoog ; „ En jubelt met de echo ons volksgezang meê: „ Lang leve de Koning, zijn heir en Chasfé!” „ Treedt nader, hier wappert, met vorstlijken zwier, „ Naast Vlaggen en Wimpels de ontrolde Banier ; „ En daavrend weêrgalmt langs de Hollandfche reê: „ Ter eer van den Koning, zijn heir en Chasfé!” Doch des te meer jammer is het, dat het vorige, de eerfte tijding der nadering, en het volgende, de vreugde over de wederkomst, zoo hoog opgefmukt is, dat men, wegens het onnatuurlijke. en overdrevene, bij al de poging des Dichters, om den Lezer in vuur te zeten, koud blijft, daar men ziet, dat het gefchilderd en hoog opgekleurd vuur is, en het die bastaard-verhevenheid wordt, welke men gezwollen- beid en hoogdravendheid noemen moet, Slechts enkele ftaal- tjes, niet beter voorwaar, dan de onwelrwalmen van het ge- folterd hart, bl, 142! Één proefje maar uit bl, 146 en 147, die geheel zoo zijn: Strand en bergvallei webtgalmen’t lied door Englen aangehoord, Dat het windjen op zijn wiekjens, eens uit Edenspalmloofpoort , DE CITADEL VAN ANTWERPEN. 539 Tot den Opperharpfnaarzanger in den Hemel overbracht, En nog weêrklank wekt daar boven: „'tlicht ontfpruit in d'af- zijnsnacht !” Wat er bij die gelegenheid door outervieren, die in den walm van de offerfchaal vlammen en knetteren, bl. 149, en door den vreugdepfalim der PRIESTEREN, bl, 154 e. v., moet ver- ftaan worden, is moeijelijk te begrijpen; even als wat 4al- lelnoten"zijn, bl. 155; of een zetel, geflicht op flarplavei- fels, vloeiend licht ; (wat zonderlinge zamenvoeging van beel- den!) of pleiten, bij dropplen wit Gods hemelwel, op ’t bloed van Edens Hoflangveller, bl, 1563 of wat in Gods pleitzaal werd voldongen, bl. 1575 of hoe 't lied voor Vader, Geest en Zoon, waaraan Nederland de fchokkende orgeltoon huwt, bl. 158, hier te pas komt, — Het komt ons voor, en ver- wondert ons waarlijk niet, dat de Dichter hoe langer hoe meer vermoeid en uitgeput raakt, van zijn onderwerp , zoo waardig en goed, te veel heeft willen maken, en hierdoor gedrongen en gedwongen wordt, Hiervan moet Rec. ook uit het Beflwit nog enkele blijken aanvoeren, opdat het niet fchijne, dat hij te veel zegt, en men zich niet aan ijdelen klinkklank vergape en dien als echte Poëzij bewondere, Van zijn Gedicht zegt DE THOUARS, bl, 162: °k Heb den boezemklem ontfloten, Zoo deze fpreekwijze al goed te keu- ren is, past zij dan hier, waar van geen boezem-beklem- mende zorgen gefproken wordt? — ’t Zwaard des rechts, nooit in °t wandlen botgefchaard, bl, 163: past dit bij elkan- der? — Ook is aldaar het voegwoord dat te ver van dan- ken, bl, 162, verwijderd, zoodat de zin duister wordt; ge- lijk mede bl. 166, coupl. 2, de conftructie gebrekkig is, daar bij de woorden, was nog nooit een proef te zwaar , het vroeger ftaande Holland in den derden naamval zou moeten ftaan, maar bij het onmiddellijk voorgaande en volgende niet anders dan in den eerften pasfen kan, — Verheven fchij- nend, maar duister-en zonderling, is verder het volgende , bl. 167: Jn het wolken van hun galmen Blijv’ mijn ziel de lucht doorwalmen , En bazuin’ dit Slotgezang ; en in de Hymne aan God, bl. 169: De bergreus (wie is dit hier?) beeft, als van uw throon De wil van Vader, Geest en Zoon , (waar- om dit ook hier?) Door vleuglen van d'orkaan gedragen , Op de aarde neêrdaalt enz., en niet minder, bl. 171:. Wij zwij- gen, Heer! eerbiedig (til, Bij *t /nerpen van uw geesfelroeden Om de witgeloopen Waereldfpil; (welk eene platte, barde en 540 DE THOUARS, DE CITADEL VAN ANTWERPEN, onwelvoegelijke vergelijking!) en past het den mensch, tot God te zeggen, bl. Trekken wij alles kortelijk zamen, dan komt het ons voor, dat de Marquis pe THOUARS in deze Cytherklanken de zoodafige heeft doen hooren, die goed, ja fchoon, en, wat niet weinig zegt, vaderlandsch klinken, en zeer waardig zija gehoord te worden; maar dat het geheel welligt veel fchoo- ner had kunnen zijn, indien de fpeler zich toegelegd had, om ten minfte de helft, zoo niet twee derden korter, en hier en daar met minder gedruisch te fpelen, opdat alzoo de belangftelling des hoorders in een den Dichter waardig vaderlandsch onderwerp, zonder vermoeijenis van befde zij- den, nog meer tot het einde toe mogte onderhouden worden, Je We GEFKENENA,W.VAN APPELTERE,PLEITREDENEN. 541 pn EA Sn den ennn De regtsvraag: zijn de bepalingen van het Code Pénal, over de ongeoorloofde Genootfchappen of Vergaderingen, toepasfe- lijk op godsdienftige bijeenkomflen en godsdienstoe feningen, in Nederland? in eene Pleitrede behandeld , door Mr. Je W. GEFKEN, Advocaat te 's Gravenhage. Te Amfterdam, bij W. Mesfchert. 1836, In gr. 8yo. IV en 54 bl, f: - 50. Pleitrede in de zaak van H. P. SCHOLTE, gewezen-Predt- kant der Hervormde Gemeente van Doveren, enz. cum fuis, _Appellanten van een vonnis, door de Correctionele Regtbank te Gorinchem, op ‘den T Oct. 1835, te hunnen laste gewe- zen. Uitgefproken in de teregtzitting van het Hoog Geregts- hof te `s Gravenhage, Kamer van Correctionele Appellen, van den 2 Dec. 1835, door Mr. A. We VANAPPELTERE, fubftituut Prokureur - generaal bij hetzelve Geregtshof. In Gravenhage en te Amfterdam, bij de Gebr. van Cleef, 1836. In gr. 8yo. IV en 84 bl. f :- 80. | Beide aeze Pleitredenen heeft Recenfent met aandacht en belangftelling gelezen en herlezen, Het regt fchijnt hem toë aan de zijde van het Openbaar Ministerie te zijn: want, hoe men ook moge denken over de billijkheid en doelmatigheid der bepalingen van het nog in werking zijnde Wetboek van Strafregt; dat die bepalingen nog moeten worden toegepast, en geenszins door de Grondwet zijn afgefchaft, heeft de Heer Mr. VAN APPELTERE voldingend bewezen, Dit ontneemt echter niets aan het verdienftelijke van den arbeid des bekwamen Pleitverzorgers GEFKEN: want hij heeft ten voordeele van de zaak der Appellanten alles bijgebragt, wat mogelijk was, en meer kan er met redelijkheid nooit van een’ geregteliĳk’ verdediger worden gevergd. Voor het ove- rige fpreekt het van zelve, dat elk regter flechts vermag te wvonnisfen overeenkomftig de beffagnde wet, en deszelfs uit- Spraak dus onafhankelijk moet zijn van het perfoonlijk ge. voelen, zoo over de innerlijke waarde dier wet, als over het al of niet aannemelijke van de feerflellingen van hen, die befchuldigd worden de beftaande verordeningen te hebben overtreden. Als Recenfent echter zijne meening hierover mag ge kennen geven, dan ziet hij evenmin, als de Heer vAN 542 je W. GEFKEN EN A. We VAN APPELTERE APPELTERE, €r eenig fpoor van gewetensdwang in, wan- neer ieder, gelijk thans, zijne denkwijs door middel der druk. pers mag openbaren; daarvoor uitkomen in gefprekken met iedereen; dezelve belijden en verdedigen in alle vergaderin- gen, die niet op een’ bepaalden dag en tot dat bepaalde oog- merk zijn bijeengeroepen, mits flechts daardoor geene in- breuk op de gelijke regten van anderen en op de orde in die vergaderingen worde gemaakt; en eindelijk in zamenkomften op daartoe beftemden dag, doch niet zóó talrijk, dat de vei- ligheidsmaatregelen der ftrafwet kunnen worden toegepast, De vrije mededeeling der denkbeelden wordt daardoor in gee- nen deele belemmerd; maar de wijze, waarop zij gefchiedt, alleenlijk onderworpen aan een’ heilzamen maatregel van po- licie, die in geenen welgeordenden Staat, vooral in het te- genwoordige tijdperk, kan worden gemist. En wat wijders de leer der zich noemende Gereformeerden onder het kruis betreft , daarmede heeft de Regtsmagt niets te maken; maar, offchoon die afgefcheidene Gereformeerden zeggen zich te houden aan de bekende, door de Synode te Dordrecht in 1618 en 1619 gehandhaafde, Geloofsbelijdenis en aan den Hei- delbergfchen Catechismus, ìs zulks ten minfte zeer twijfelach- tig. Hunne manier van fpreken over godsdienftige onderwer- pen, en de wijze, waarop zij de te Dordrecht aangeno- mene of volgehoudene ftellingen opvatten en toepasfen, heeft meer van het Quiëtismus van Pontiaan van Hattem en zijne aanhangers, dan van de ftelfelleer van Calvinus en Gomarus. Thadeus de Herrezene. Naar het Fransch van MICHEL RAYMOND. TI Deelen, Te Amflerdam, bij j, M. E. Meijer. 1835. Zn gr. 8vo. 657 bI. f 6-60, Drie vragen ftelt zich de Nederduitfche Vertaler van dit boek voor: of het gefchiedkundig waar is, of het eenig goeds zal te weeg brengen, en of het eenig genoegen ver- fchaffen zal, Het eerfte fchijnt hij zelf te betwijfelen, offchoon , vak gens hem, voor dit gevoelen pleiten zou, wat zijne Bader: wijzers hem in zijne jeugd geleerd hebben, dat namelijk een verhaal befchouwd wordt dat eener werkelijk plaats gehad hebbende gebeurtenis te zijn, wanneer daarbij opgegeven wordt de tijd wanneer en de plaars waar zij is gefchied, benevens den naam van den bedrijver of lijder van het gebeurde. — Of dit echter de toetsfteen zij, waaraan Romantifche verha- len, met name de Franfche onzer dagen, beproefd moeten worden, betwijfelt Rec, grooteliĳjks; en hij durft er het wel voor houden, dat in het thema van dit boek, hetwelk van het begin tot het einde eene aaneenfchakeling van hoogst onwaar- fchijnlijke ontmoetingen en uitkomften is, al zeer weinig waars wordt gevonden, De goede zedelijke uitwerking der lectuur er van laat zich, wederom volgens den Vertaler, daaruit voorfpellen, dat men nu en dan onder de lezing zal uitroepen: Foei, dat is in- faam! O, dat is edel gehandeld! en dat dus het gevoel voor het edele en onedele zal worden aangedaan. — Tot de eerfte dezer uitroepingen nu vindt de lezer overvloedige aanleiding; want het is op vele plaatfen , vooral in het IIde Deel, zóó infaam, dat men zich dikwijls niet verbeelden kan, de daden van redelijke menfchen — zelfs van Parijfche menfchen — gefchilderd te zien. Het edele is dunner ge- zaaid ; er wordt veel voor uitgevent, wat Rec. er liever niet voor gehouden zou hebben; althans de helden der vertelling, sh M. RAYMOND, THADEUS DE HERREZENE. bij welke het dan gevonden zou moeten worden, hebben het bij den echt- Hollandfchen Lezér , door verregaande ligtzin- nigheid en het inwilligen van gevaarlijke hartstogten , vroeger zoozeer verkorven, dat zij ook al vrij wat edels verrigten moesten, om zijne belangftelling nog eenigermate te blijven verdienen, Bij dat alles,fchijnt het, dat de Schrijvers — want volgens de Noor, achter het.IIde Deel gevoegd, heeft de Heer RAYMoNpD een’ medehelper in den Heer A. LUCHET gevonden — geen onzedelijk, maar, altijd op zijn modern- Fransch, eenigermate een moreel doel met dit gewrocht hun- ner , dikwijls vrij opgewondene, verbeelding gehad hebben. De vraag blijft dan nu nog over, of de lezing eenig ge- noegen verfchaffen zal, Dit nu moet natuurlijk van de foort der Lezers afhangen. De telkens gaande gemaakte nieuws- gierigheid, wat er nu weder gebeuren en hoe alles afloo- pen zal, doet fommigen zeker het boek ten einde toe uitle- zen, indien zij zich de mesthoopen (men vergeve dit woord) gelieven te getroosten, welke zij langs en over moeten wan- delen, om het ftichtelijk fterfbed van den Held te bereiken, die, na eenmaal eenen algemeen vermeende dood te zijn ont- komen, (aan welke omftandigheid wij de mystificatie op den titel danken) ten laatfte voor goed fterft, ’t Is ons natuurlijk onbekend, of de Vertaler zijn onderwijs in de fpelling en wòordvoeging van het Nederduitsch aan de- zelfde Onderwijzers te danken heeft, die hem het onder- fcheid tusfchen een verhaal en eene vertelling hebben leeren kennen, en of het hunne of wel zijne fchuld is, dat hij van het een en ander geen beter en oordeelkundiger gebruik heeft gemaakt. In den titel onderaan bl, 509 hier boven moet ftaan: Cor- respondance inédite; verder: avec autorifation 3 Tome II, in ftede van P. I, en, op bl. 510, 516 pag. Voorts moest, reg. 9 van ond., het getal 10 zijn weggelaten. BOEKBESCHOU WING. ‚Het Evangelie van Johannes, in deszelfs fchoonheid befchouwd. Voor befchaafde Bijbellezers. Door c. H. VAN HERWERDEN, C. HZ. , Theol, Doct. en Predikant te Groningen. Ifte Stuk. Te Groningen, bij W. van Boekeren. 1835. Zn Er 8yo. VIII en . 222 bl. f 2-: Si eenigen tijd heeft men de aandacht voornamelijk gevestigd op het voortreffelijk Evangelie van Joannes, Reeds vroeger heeft dit gefchrift velerlei aanval moeten verduren, maar heeft het zich ook uitnemend gehand- haafd. De gefchriften van STRONCE, VAN GRIET- HUIZEN €en BORGER zijn bekend. Van het oogen- blik, dat BRETSCHNEIDER met zijne Probabilia den aanval op dit Evangelie hernieuwde , zijn , behalve in Duitschland STEIN, HEMSEN en anderen, ook op uitnoodiging van Nederland twee Duitfchersin de bres gefprongen, CROME en HAUFF. Als bijdrage ter verdediging van het Evangelie is het onderhavige werk bij uitftek wel gefchikt. Befchaafde Bijbelle- zets ‘hebben menig woord opgevangen, welk tegen het werk van Joannes is -woortgebragt. Dit moge dienen ter aanbeveling van ‘het werk „dat wij aankondigen, het- welk het inwendige: bewijs voor het Evangelie veelal gelukkig voert, offchoon de wijze, waarop dit gefchiëde; niet dezelfde is, als welke STRONCK en BOR GER gevolgd zijn. ` De Schrijver, „ een groot liefhebber van al wat tot het gebied der fchoonheid en der kunst: behoort, plagt deze in oudere en nieuwere. ongewijde Letterkunde op te fporen , zóo lang hem nog de vrije keus zijner ftu. diën gelaten was; maar finds hij zich openlijk aan de prediking van Christus verbonden had, meende-hij, zonder nogtans zijne vorige òefeningen geheel te laten BOEKBESCH. 1836. No. 13. M m 546 C. H. VAN HERWERDEN, C. HZ. „ varen, deze, immers grootendeels, op dat kostelijke „ Boek ‘te móeten overbrengen ‚ hetwelk in. een’ ande- „ren zin, dan het eertijds van den zanger der Iliade „ gezegd werd, de altijd vloeijende bron blijft, waaruit „ de Godgewijden: hunne ftroomen fcheppen.”” Voor- rede , bh I-verv. Dit Evangelie wordt hier aesthetisch befchouwd. Zulk eene onderneming heeft:altijd iets gewaagds , omdat ner- gens: meer de /ubjectiviteit zich laas gevoelen, dan juist hier. Over (maak en gevoel kan men niet redetwisten. Ook is de fmaak van den eenen de maat{taf nooit voor dien van anderen, „Ware dit het geval, dan -zou juist die fmaak en dat gevoel, als. aan alleni gemeen , voor bewijs moeten gelden. Men zegt dan ook maar, hoe- danig de zaak ons voorkdnit, maar men moet toch ook fteeds den--fmaak van anderen eerbiedigen. Van belang is het dus altijd, eerst alles grondig te proeven voor zichzelven , opdat het aesthetifche de noodige onderda- nigheid betoone en nefgens oppermagtig beflisfe. Het fpreekt van zelve, dat ons verflag niet in bij- zonderheden mag trede. Hetgeen door BORGER (*) is opgemerkt, verbiedt dit uitdrukkelijk. Hiér zuilen wij-die woorden vertaald mededeelen : Indien het mogt „gebeuren, zoo als ik vermoed dat niet zelden: zal j plaats- hebben ;. dat; mijne lezers vân,mij:in gevoelen y :verfchillen „zoa: beloof ‘ik „ dat ik dit verfchil van ‚ meening geduldig zak dragen; maar ik verzoek we- wderkeerig, dat zij mij eenig regt zullen laten weder- » varm, en danook niet altijd.naar hun gevoel mijn „ oordeel. afmeten, …Toen ik toch het plan van mijn » gefchrift vormde, fchreef ik mij de wet voor, dat ik: mij van het kunftelen zou onthouden, en niets op- se nemen, of. het moest zich van: zelve aanbieden; want „ ik: vreesde: dat door. fijnheid: van kunst het zuivere wen ongerepte gordeel des gevoels zou wonin omge- KO De conanti et aegpabiji Jas Christi indole, doetrind ac docendi ratione. Praefat. pag. XIH et XIV.. . 4 TEG atia A a HET EVANGELIE VAN JOHANNES. 547 „ kocht, en meende , dat zulk een oordeel, als de` ftem „ der natuur, alleen moest worden gehoord. Wanneer „ de Lezer, naar mijnen wensch, ook voor zich, bij het » oordeel over mijn gefchrift, die wet volgt, dan ben „ik voor zijn vonnis niet grootelijks beducht. Indien » ik toch dwaal, dan is het dwaling van het gevoel ; » en juist omdat ik niet anders gevoelen kan, zal voor- » zeker de teregtwijzing van hen, die met mij in ge- » voelen verfchillen, met befcheidenheid gepaard gaan.” Het is dan ook natuurlijk, dat alles, wat in dit ge- fchrift voorkomt, niet algemeen zal worden goedgekeurd en aangenomen. Wanneer men zich zet, zoo als de geleerde Schrijver, tot aesthetifche befchouwingen , dan brengt men fomtijds het een en ander te pas, dat an- ders niet, althans niet van zelve, zou te pas komen. De meer koele en op dit punt onpartijdige beoordeelaar. deelt dan ook niet overal in hetgeen de ingenomenheid des Schrijvers meent gevonden te hebben. Het gevaar, dat het gevoel te veel beflist, beftaat juist bij dit op- zettelijke telkens, en verhindert niet zelden de noodige onpartijdigheid. Hetgeen de Schrijver als nadruk aan- grijpt, omdat het gevoel heerscht, wordt bij den beoor- deelaar vaak aangezien voor iets, dat, hoezeer gepast, den ophef niet verdient, welke er van gemaakt wordt. Het is als met zenuwachtigen , die overal erg vinden, omdat hun gevoel overfpannen is. Het opzettelijke ver- ergert de kwaal, | De Schrijver volgt den gang van den Evangelist, om de “befchouwingen niet te verfnipperen. Hij heeft zee kere affcheidingen gemaakt, Moofddeelen genoemd, die dan weder in Afdeelingen onderfcheiden zijn, zonder ver- dere fplitfing. De vier eerfte Hoofdftukken uit het Evan- gelie van Joannes worden hier behandeld. Het eerfte Hoofdftuk komt voor als Inleiding, met het opfchrift : Algemeene verklaringen en getuigenisfen omtrent deñ Perfoon van Jezus Christus. Hij zelf treedt té voors fchijn, maar niet openlijk , en flechts om zich leer linie gen te vormen. Hier komen de volgende Afdeelingen M m 2 548 C.H. VAN HER WERDEN, C. HZ. voor: l; Verklaringen en getuigenisfen van den Schrij- wer en van Johannes den Dooper , vs. 1-18. 2. Na- dere verklaringen van den Dooper. Jezus wordt ge- zien, vs. 19—34. 3. Jezus vormt zich zijne eerfle leerlingen. Hij fpreekt en handelt zelf daarbij, vs. 35—52, Op deze Inleiding, welke bl. 1—94 beflaat, volgt van bl. 95—222 het eerfle Hoofddeel , met het opfchrift: Jezus treedt in onderfcheidene , meest kleine kringen, als Leeraar , met of zonder zijne leerlingen, op. Hij verrigt een en ander tecken, De eerfle firijd zusfchen Hem en zijne vijanden. H. H. II—IV. Men vindt hier de zes volgende Afdelingen: 1. Jezus, als Leeraar, met zijne leerlingen in kleinen kring. Hij werrigt een tecken, H. IL: lll. 2. Jezus, als Leeraar, in grooter kring, met zijne leerlingen. De eerfte firijd tusfchen Hem en zijne vijanden, H. Ik 12—25. 8. Jezus alleen in gefprek mat eenen Leeraar Israëls. H. III: 121. 4. Nog eene getuigenis van Johannes den Dooper. H. IL: 22—36. 5. Jezus in ge- fprek met eene vrouw uit Samaria. Gedeeltelijk zon- der , gedeeltelijk met zijne leerlingen. Uitwerking van dit gefprek. H. IV: 1-42. 6. De zoon eens hoyec- lings op Jezus woord genezen, H. IV: 43—54. „ Ove- „ rigens” Woorrede, bl, IV volg. „ftel ik mij voor, „ dat men deze mijne befchouwing lezen kan, zonder „den Bijbel zelven daarbij telkens te raadplegen. Ik „ heb daarom ook geene aanhalingen van Hoofdftukken „of Verzen daartusfchen gevoegd, gelijk er over het „ geheel. geene aanhalingen in gevonden worden , daar „ ik mij verbeeld, dat het een werk zijn moet niet voor „ geleerden, maar voor befchaafde Bijbellezers, gelijk „op den titel is uitgedrukt. De eerften zouden regt „ hebben, naar bewijs en gezag te vragen: van de laat- „ften kan men niet verwachten, dat zij het zouden „ willen. Daarom is er ook geen bewijs voor afwij- „ king der vertaling in fommige Bijbelplaatfen bijgebragt. „ Deskundigen, dacht mij, konden dit ‘zien; anderen „zou het ftoren in hun lezen. Dit moet, ftel ik mij HET EVANGELIE VAN JOHANNES. 549 » voor, een lezen tot vermaak, maar ftichtelijk vermaak »„ zijns een lezen tot verhooging va onze waardering » des dierbaarften kleinoods, dat wij bezitten; een le- » zen, waarbij men niet alleen naar den geest meer ge- » fcherpt wordt, om het Evangelie te verftaan, maar » ook naar het hart gedrongen, om het lief te hebben „en er in te leven.” Bij ons verflag zijn wij hier eenigzins uitvoerig, omdat hetgeen nù wordt aangevoerd ook dienen moet bij het beoordeelen der andere Stukken, die ‘wij hartelijk. wenfchen dat niet zullen achterblijven. Hetgeen hier geleverd wordt, is voor geen uittrekfel vatbaar. Men moet alles in zijn geheel lezen. En of- fchoon men hier en daar het een en ander zal aantreffen, dat aan hooge ingenomenheid, wij zouden haast zeg- gen aan overdreven gevoel, zijn aanzijn fchijnt vers fchuldigd te zijn, zoo onthouden wij ons toch van ons oordeel in bijzonderheden op te geven, omdat dan wel» ligt de eene /ubjectiviteit voor de andere zou in de plaats komen. En de gustibus non est disputandum. De fmaak van den eenen is nooit maatftaf voor het oordeel des anderen; want hier vooral proeft ieder met ei gene tong. Het is ons bij het lezen meermálen voorgekomen, dat de Schrijver het werk van den Evangelist niet fcherp genoeg onderfcheidt van het eigenlijke onderwerp in dit Evangelie, en dat hij aan kunst toefchrijft , wat alleen aan de eenvoudigheid des verhaals moet worden toege- wezen. Men oordeele uit hetgeen bl. 55 volg. voor- komt: „ Men treft in deze tweede Afdeeling , die wij „ nu gaan befluiten , wederlegging van dwaalbegrippen , „ meer ‘regtftreekfche of zijdelingfche, flechts zelden „aan. Maar de Schrijver had in de cerfle Afdeeling „ ook reeds veel ter wederlegging gedaan, en de too- „ neelen , die hij in deze tweede voor oogen ftelt , kon- „ den meer dan alle redenering werken. Wij zien voorts. „de kleine, gevoelvolle trekken , welke hier aanwezig „ zijn, zamenloopen tot het ééne groote doel, hetwelk „ de Schrijver beoogt, en befeffen , hoe hij langzamere 550 C. H. VAN HER WERDEN, C. HZ. „ hand al hooger en hooger denkbeelden omtrent Jezus „ doet geboren worden. Hoe er ook in de derde en „ laatfte Afdeeling eene fchoone opklimming plaats heeft; „‚ hoe ook daarin de onderdeelen van het geheel in eene » juiste verhouding tot het oogmerk des Schrijvers ftaan; » hoe dus een gevoelvolle geest, fteeds met zijn hoofd- » Onderwerp vervuld, het geheel bezielt, dit wenfchen »„ wij thans nader aan te toonen,” Wanneer men nu nagaat, wat op dien voet verder aangetoond is, dan zal men ontdekken, dat het van lieverlede ontwikkelen van dit alles én de zaken zelve gelegen is, welke de Evangelist mededeelt , zoo eenvoudig hij kan. Dit Zaat- fte is zijn werk ; het overige behoort aan het onderwerp, dat hij behandelt. In den loop van het Stuk, over het- welk wij fpreken , vindt men meer dan ééne proeve van dien aard, welke wij niet willen aanwijzen, maar welke door den Schrijver en door iederen bezadigden Lezer _ gemakkelijk zal worden opgemerkt. Het gevoel, alleen geraadpleegd , brengt en houdt op den doolweg. Wan- neer men voetftoots, zonder voorafgaand kritisch en exzegetisch onderzoek, zich op het pad van aesthetifche befchouwing begeeft, dan mist men vasten grond ; den noodigen ftaf en fteun heeft men weggeworpen, en men laat dan den Schrijver zeggen , wat men wil, of liever, wat ons door prikkeling aangezet gevoel meent te ont- dekken. Zelfs KRUMMACHER'S aesthetifche Befchou- wing der Evangeliën gaat eenigzins aan dit euvel mank. Men mag hier wel ten ftelregel volgen: niets worde acs- shetisch behandeld , wat niet vooraf de kritifche en exe- getifche proef heeft doorgeflaan. Zonder deze voorbe- „reiding komt alles op woordenfpel uit. (Dit zeggen wij meer voor jeugdige Bijbelonderzoekers , dan voor den ge- leerden Schrijver van dit werk.) Met vermaak en ge- makkelijkheid zet men zich aan het werk; het grondige , tegen hetwelk men , als droog en fmakeloos , blijft inge- nomen , ontbreekt , en zonder fondament wordt niets ge- bouwd , dat degelijk is. De fpijs, die goed {maakt , HET EVANGELIE VAN JOHANNES. 551 moet. ook voedzaam zijn 5; door enkel lekkernijen wordt de gezondíte maag eindelijk geheel bedorven. bij: het algemeene van dit verflag zullen wij het thans : leen hebben, gemaakt, houden wij terug: Als bij- drage ter handhaving vanhet Evangelie van Joannes te= gen BRETSCHNEIDER geldt ook dit, ‚gefchrift, en moet als. zoodanig welkom, zijn,, zelfs. bij hen „wier, ge- voel in. de aesthetifche befchouwing. des haaks aks bri meent te moeten berusten. > + Nikodemus, of Pora befchouwing yan. Johannes „Ill: 1—16, door Ga BENTHEM REDDINGIUS; Th. Dr. en Predikant te Asfen: Te Groningens by : W. Zuidema. 1836. . LAN 8vo. 90: bl. K te db, : Hai D. nuttig werkzame. REDDINGLUS. „doet met: ps uitgave wan dit-werkjg:, wederom eene poging, om het regt verftand en gebruik des Bijbels te bevorderen ; en dit oogmerk is voorzeker, lofwaardig, Hiertoe ‘heeft hij eene Bijbelfche-pericope, gekozen: die, den Uitleggers ten allen tijde veel moeite. gemaakt heeft, misfchien wel te vee} , omdat zij er in zochten, wat er niet in te vinden is, en zich niet genoeg wisten, te verplaatfen in den denk en fpreektrant der Joden wan dien tijd. — Het eene deel van den titel, NIKODEMUS, zou doen ver- wachten eene befchouwing van het karakter , of althans man vindt opgetekend ; maar de verklaring, die er in het andere van gegeven wordt, godsdienftige befthou- wing over yon. lll: l-—-16, toont, dat het onderwerp is het bekende gefprek van jezus met NIKODEMUS: Het had even goed kunnen heeten Leérredenen. over enz. want het zijn. inderdaad vijf zoodanige, die de Schrijver zegt van haren vorm ontdaan te hebben , doch die overe al nog ten flerkfte doorkijkt, zoo zelfs, dat men bl.. 50 gezegd vindt: … Broeders en Zusters! de viering van 552 G. B. REDDINGIUS » het Avondmaal, die ons in deze dagen weêr ten deel » mogt vallen, ftrekke- ons” enz., en hierover, als in eene nabetrachtingsleerrede , uitgeweid wordt. Rec. houdt niet van verminkte preken, of halfflachtige befchou- wingen, daar zij de eigenaardigheden van elk genus di- _éendi vernietigen, of met elkander verwarren , en tot volmaking van geen derzelve iets toebrengen. In eene breedvoerige opgave en beoordeeling van de uitlegging der bewuste plaats, doorarREDDINGIUS gegeven, kunnen wij hier niet komen : het zij Rec. Rechts vergund, met terzijdelegging van alle Commentatoren , alleen met den grondtekst voor zich , eenige bedenkingen mede te deelen, die, onder het lezen van dit ftuk , bij hem zijn opgerezen! — De zamenhang van het eeríte_ antwoord van jezus (vs. 3) met het gerfte zeggen van NIKODEMUS, (vs. 2) en dus ook de zin daar- van, zal verfchillend begrepen worden , naar mate men verfchijlend denkt over het oogtmerk van NIKODEMUS met dit zeggen, en wat men uit deszelfs vermoedelijk plan meent te moeten invullen. Doch zou het ook een- voudig kunnen zijn, dat JoANNES flechts de hoofd- zaak opgeeft, maar NIKODEMUS, naar Hebreeuwfche dramatifche voorftelling , fprekend invoert, waarvoor wij in onzen ftijl zouden zeggen: Nikopemus kwam met jezus (preken over deszelfs Goddelijke zending , en de ftrekking daarvan? Dat hij jezus nog niet voor den Mesfias hield , (gelijk RroppiNerius meent) dit zegt hij niet; dit volgt ook niet noodzakelijk uit zijne rede, en jezus fchijnt er ook niet op te doe- len. =— Vs, 3. Dat het wedergeboren worden, waarvan jezus hier fpreekt , ook als zoodanig nog tot alle men- fchen behoort, wordt door REDDINGIUS, ook in het practifche, wel gefteld, maar niet bewezen: het Joodfche gebruik van dit woord , ten opzigte van Gods- dienstverandering, en dat van jezus zelven, MAT TH. XIX: 28, en van PAULUS, TIT., Ili: 5, moet hier wel. degelijk in aanmerking genomen worden. —. Betee- kent Act Koningrijk van God zien hier „ inzien , van en. | A NIKODEMUS. ”’ 553 » welken aard het Godsrijk van jezus zjn zou” (bl. 15)? Is het, en volgens het Hebreeuwf{che fpraak- gebruik, ez volgens den zamenhang, niët gelijkluidend met het meer gewone ingaan in het Koningrijk der he- meleh, dat jezus ook vervolgens (vs: 5) gebruikt, namelijk daarin toegelaten worden, daaryan de voor- regten genieten? Kan men op dat gewaande onder- fcheid practifche aanmerkingen bouwen, gelijk hier bl. 17 es v.? — Vs. 5. Zou jezus hiermede hebben willen te kennen geven, dat NiKODE:MUus zich door Hem óf zijne Apostelen (discipelen) moest läten doopen ? Is er eenig ander blijk, dat je zus dit toen gevorderd heeft ? Zou Hij niet zinfpelen op Joannes den Doo» per, en deszelfs getuigenis omtrent Hem, dat hij zelf wel met water doopte, maar zijn Opvolger met geest zou doopen? Dus met andere woorden: Wie de leer en den-Dóop’ van JOANNES en mijne door- Goddelijke teekens bevestigde leer niet aarintemt-, kan de voorregten van het nieuwe Mesfiasrijk niet genieten. — Vs. 7. » Gijlieden, Waarfchijnlijk Nrkopemus en zijne » vrienden” (bl. 28). Waarom niet liever de Joden in het algemeen, die zich op hunne geboorte naar den vleefche , op hunne vleefchelijke afkomst zoo veel lieten voorftaan? — Bl. 40. „ De geestelijke geboorte bij „» den mensch ís niet verklaarbaar :” (is dit in morelen En waar?) ‚maar zij leert zich kennen door vrijheid - „en door kracht, welke hare onderfcheidende eigen- „ fchappen zijn; en daardoor is zij eenigzins gelijk aan „ den wind , dien gij hoort.” Is dit de zin van vs. 8? Is de zinfpeling: niet genomen van de dubbele beteekenis van het Hebreeuwsch -Griekfche woord, dat en voor geest en voor wind gebruikt wordt? En zou hieruit deze zin niet ontftaan: Die geestelijke opneming in het Mesfiasrijk maakt- geen onderfcheid van tijd of plaats of volk, maar zij behoort, gelijk de wind, tot alle he- melftreken? — Vs. 9. „ Zijne vraag [van nieuwsgie- » righeid] fcheen mede uit ongeloof voort te komen” (bl. 53). Is het-niet veeleer de taal der- verwondering , 554 Ge Be REDDINGIUS dat men op zulk eene wijze over het Mesfiasrijk denken moest? — Vs. 1l. Beteekent wij hier „ de vroegere „ Gezanten van God’? En waaruit blijkt het, dat jezus over dezen meer met NIKODEMUS gefproken heeft” ? (bl. 57.) Waarom niet eenvoudig: JoAN- NES de Dooper en ik? En dan laat zich dat ge- zien hebben, ten opzigte van beiden, eenvoudig en let- terlijk verklaren van de Goddelijke inwijding van JE zus tot zijn ambt, door beiden gezien. — Vs. 12, „ Aard- » Sche dingen, de noodzakelijkheid der,geboorte door » den geest; dingen, die hier op aarde door de men- » fchen moesten ter harte genomen worden 5. hemelfche s » die in den hemel bepaald, maar nog niet aan de men- „ {chen bekend waren, het Goddelijk plan der verlos- » fing van zondaren” (bl. 584 59). Maar behoorde dit laatfte niet onaffcheidelijk bij het eerfte? ; En was er als zoodanig niet reeds opening van gegeven? ‘Zou het niet zijn: Dingen, op-aardíche wijze, door aardíche zinnebeelden opgehelderd, — en verhevene , geheel rede- lijk, zuiver geestelijk voorgeftelde zaken? (*) — Vs. 16. Men weet, dat fommige Uitleggers vs. 16—21 voor woorden van JoANNESs houden: REDDINGIUS zondert vs. 16 hiervan af, en houdt dit nog voor woor- den van JEZUS: „ het woordje want in vs. 16,” zegt hij, „fchijnt hetzelve naauw met de voorgaande verzen „te verbinden; terwijl het tweede want, vs. 17, niet » Onduidelijk fchijntaan te wijzen, dat JOHANNES daar » Zijne eigene redenering aanvangt.” Hoe deze redene- ring fluit, betuigt Rec. niet te begrijpen : hij ziet ook geene reden, waarom het niet, tot vs. 21 ingefloten , woorden van jezus kunnen zijn; ja zoa heeft, in zijn oog, alles nog veel meer kracht en ronding, en eindigt op eene treffende wijze, geheel in den denk- en fprcek- trant van den grooten Leeraar en Redenaar,, die waardig (*) Zou ó &v v ră oùpzvij, waarin ook cenige varietas lectionis is, geen randglosfe zijn, naderhand in den tekst ge- flopen, om, daar jezus nu ten hemel verhoogd was, aan zin en periode nog meer ronding te geven? NIKODEMUS. 555 en krachtig van zijn onderwerp wist af te treden. — Nog iets, maar dat den Schrijver van dit {tuk alleen niet raakt; en dan zet Rec. een punt achter zijne mis- fchien noch nieuwe noch gewigtige bedenkingen. De eene Uitlegger zegt het den anderen na, dat Je zus met de vergelijking, die vs. 14 voorkomt, op zijne kruifi- ging ziet: maar is djt hier wel het punt van vergelij- king? is het niet veel meer jezus een perfoon, op wien men ziet, dat is, aan wien men gelooft, tot ze- delijke, gelijk Zsraë/ op dat opgerigte flangenbeeld tot ligchamelijke genezing ? De practifche aanmerkingen en vermaningen, die de Heer ReppiNertus achter de uitlegkundige behande- ling van elk gedeelte gevoegd heeft, zijn wel niet bui- tengemeen , maar zeer ftichtelijk. Sommige van dezelve zijn ook te dezen tijde bijzonder gepast; b. v. wat bl, 66, 67 gevonden wordt over „ de verdonkering van die „ hoofdleer van Gods woord,” welke JEZUS voor- droeg, maar de Joden niet verdragen konden, daar „Hij » vermaande tot bekeering , tot godsvrucht, tot liefde , » tot het ftreven naar zedelijke vrijheid en kracht ;”’ of die op bl. 87, 88, over het „ vermengen van de reine „ leer van jezus met menfchelijke bijbegrippen ,” b. v. bij de vergelijking van jezus met de koperen flang ; bij de beteekenis van de woorden geloof en wereld , in de hier behandelde rede van jezus, enz. ~— Als zoo- danig dan vooral wenfchen wij, dat dit werkje, naar - het doel des Schrijvers , nut ftichte. Beknopte Handleiding tot de Natuurlijke Gefchiedenis van het Dierenrijk, door j. VAN DER HOEVEN. Te llaarlem , bij de Erven F. Bohn. 1835. In gr. 8vo. VIII en 198 bl. f 1-80. 3 D. mensch kan niet regt gekend worden , wanneer men hem flechts in den mensch zoekt te kennen.” (Ta- fel van het Dierenrijk, door j. VAN DER HOEVEN.) `- 556 J- VAN DER HOEVEN Eene beknopte Handleiding tot de Natuurlijke Gefchie- denis van het Dierenrijk te fchrijven, vooral voor de jeugd, is geene gemakkelijke taak, . De Schrijver zelf achtte dit moeijelijk ; weshalve hij niet verkoos, dit op den titel aan te kondigen. Offehoon niet bij uitfluiting voor de jeugd beftemd, is zij evenwel voor haar gefchreven. Of het echter noodig was, dit werk niet, als bepaalde- lijk voor de jeugd gefchreven, aan te kondigen, omdat de Schrijver de bekwaamheid zich niet durft toekennen, om in den regten trant voor de jeugd te fchrijven , deze reden achten wij meer een uitvloeifel van ’s mans zedig- heid, Wij hebben niet kunnen ontdekken, dat hij de gaven zoude ontberen, welke voor zulk eene taak ver- eischt worden. De Schrijver heeft intusfchen in eene wezenlijke behoefte voorzien. Zijne bedoeling was niet flechts goed, de witvoering beantwoordt aan het doel. Dat het hem poch aan lust, noch aan ijver ontbroken hebbe, om nuttig te zijn, daarvan getuigen vele blad- zijden. Dat hij zijn werk dienstbaar wilde maken tot eer des grooten Scheppers van het Heelal, blijkt uit aanleg en uitvoering. Met die gevoelens begint hij zijn werk ; met dezelve eindigt hij, in verhevene bewoordingen, zijne taak. Ja, menfchen van aarde en flof , wanneer gij zoo denkt, zoo fpreekt, zoo fchrijft, dan és uw geest van Gods geflachte ! - Deze proeve — laat zij ook niet volkomen wezen — zal niet flechts den weetlust der aankomende jeugd vol- doen ; menig volwasfene, dien het aan g&egenheid ont- broken heeft, in vroegeren leeftijd zulke kundigheden op te doen , zal door haar bevredigd worden; menig meer- gevorderde zal haar met voldoening, al ware het ook flechts ter herinnering, in de hand nemen. Meerdere nitvoerigheid ware wenfchelijk geweest; maar de duide- lijkheid is niet aan de beknoptheid opgeofferd. De Schrijver maakt indachtig, dat dit werk niet be- fchouwd moet worden als eene verkorte uitgave of en- kel uittrekfel uit zijn vóór eenige jaren van de pers gè komen Handboek der Dierkunde. Dit werd met een HANDLEIDING. _ 557 ander doel opgefteld, Wij houden dit boek meer voor eene uitbreiding der Tafel van het. Dierenrijk, met bij-. voeging van de kenmerken der klasfen en orden, te Leyden, bij Je Ce CijF VEER, 1829. De verdeeling , aldaar aangenomen, ligt ook hier ten grond{lage. Deze Handleiding wordt met eene Inleiding aan de jeugdige Lezers geopend; een kort maar krachtig woord, voortgevloeid uit een warm harte. Ook hier is eenvoum digheid het zegel der waarheid. Ja, de menfchelijke kunst , hoe veel zij ook vermag, is arm en nietig , als zij tegenover de almagt der natuur wordt gefield (bl. 2). 