Kawi oorkonden in facsimile, mit inleiding en transcriptie
heeten te beantwoorden aan vier zijden van den steen — voor, links, achter en rechts: eene volgorde, in 't voorbijgaan gezegd, die slecht schijnt te strooken met de richting van 't schrift van links naar rechts ! — ; terwijl de steen van Minto volgens nader inlichting slechts aan drie zijden beschreven is, en bovendien de verhouding in omvang tusschen die vier deelen der vertaling, zijnde voor de zij- vlakken ongeveer de belft van dien der voor- en achtervlakken , bezwaarlijk over- een te brengen schijnt met de thans ontvangen opgaaf der afmetingen. Deze nadere gegevens — en meer dan dat ! — danken wij hoofdzakelijk aan den hulpvaardigen ijver van Prof. Kern en van den Engelschen Orientalist Sir Walter Elliot , een bloedverwant van den tegenwoordigen Lord Minto (voorheen Sir Gilbert Elliot). De eerste schreef, op mijn verzoek, in October 1874, aan zijn' vriend John Muir te Edinburgh, om te vernemen naar de mogelijkheid om van de geheele inscriptie eene getrouwe afbeelding te bekomen. Deze navraag werd overgebracht aan, den heer Elliot, die juist eenige dagen op Minto House, nabij Hawick, in Schotland, zou gaan doorbrengen, en vandaar, reeds onder dagteekening van 29*October, een voorloopig verslag van bevinding overzond, met de meest welwillende aanbieding van zijne hulp en die van den eigenaar, om, hetzij door middel van photographie of van papier-afdruk , ons de gewenschte facsimile's te bezorgen : een aanbod van te meer waarde door de bijgevoegde verklaring, dat de schrijver zelf, gedurende een veertigjarig verblijf in Britsch Indie, langs den eerstbedoelden weg bijna twee duizend opschriften verzameld had! Ofschoon dan ook met de erkentelijke aan- neming niet gedraald werd, duurde 't eenige maanden, eer wij iets meer van de zaak vernamen. En reeds waren wij in beraad over de mogelijkheid van eene reis naar Schotland, toen wij verblijd werden met een nader schrijven van den heer Elliot , van 24 Febr. jl., ten geleide van eenige photogrammen , met bericht , dat de hoogst ongunstige weersgesteldheid oorzaak geweest was, zoowel van de ver- traging als van het min voldoende der overgezonden proeven, waartoe de eerste heldere dag — ■ ongelukkig buiten toezicht van den schrijver — was waargenomen, maar dat hij , des verlangd, gaarne zorgen zou, er betere te laten volgen. Daar de eerste inderdaad niet alleen al te klein waren — wat trouwens niet verhindert, met behulp van een vergrootglas de best geplaatste deelen te lezen — , maar vooral ook de zijkanten te veel in het duister en in verkorting vertoonen , is terstond te- ruggeschreven, met verzoek om, voorloopig op onze gezamenlijke kosten,een tiental photogrammen van verschillende deelen van den steen, op grooter schaal en in de gunstigste standen, te laten nemen. In afwachting dus , dat daardoor , zoo wij hopen , gelegenheid zal verschaft worden , deze reusachtige oorkonde in haar geheel bekend te maken, meen ik thans te moeten weerstand bieden aan de verleiding tot omstandiger mededeelingen uit da belangrijke brieven van den heer Elliot, en mij bepalen tot de opgaaf, dat de INLEIDING. XVII steen, in Engelsche maat hoog 5 voet, 3 a 4 duim, breed 4 v. 1 d., en dik 1 v. 1 d., nagenoeg geheel bedekt is met dicht ineengedrongen , maar duidelijk en over 't geheel goed bewaard schrift, waarvan de voorzijde 38, de achterzijde 45 regels tellen laat; terwijl ook de linkerzijde beschreven, de reenter daarentegen ledig bevonden is; dat het fragment van Yon Humboldt herkend is in regel 19 — 23, dus omstreeks bet midden, van de achterzijde, en de lezing van eenige twijfel- achtige plaatsen daardoor nog juist intijds opgehelderd werd, toen ik de drukproef van dat stuk ter verbetering in handen had. XXX, A. Q. 865 (AD. 947 a 48)? of 895 (AD. 977 a 78)? naar een hand- schrift in piano, n°. 2180 van de boekerij der Hoogeschool alhier, afkomstig nit de nalatenschap van den Hoogleeraar T. Roorda , en vermoedelijk geheel of ten deele van de hand van den Sultan van Soeynenep (denzelfde als bij n°. XXIX .bedoeld); bevattende, op elf vellen groot papier, elk aan eene zijde beschreven, en over 't midden in den rug verbonden, het uit de hand met gewone inkt ge- teekend facsftnile van waarschijnlijk even zoovele metalen platen, en tusschen' de regels, in roode inkt, een afschrift in hedendaagsch Javaansch (of Madoereesch) schrift, waaronder, weder in zwarte inkt, eene Javaansche vertaling. Het facsimile mag in zoover dien naam wel dragen , als het de gedaante van 't schrift — ongeveer gelijk aan dat van ons n°. Ill of V — over 't algemeen met blijkbare zorg en tamelijke getrouwheid wedergeeft, maar vertoont toch ook me- nigvuldige sporen van minder nauwlettendheid , verwarring tusschen verschillende teekens, uitlatingen en dergelijke. Het Jav. afschrift, hier niet overgenomen, getuigt doorgaans van juiste lezing, soms zelfs met verbetering van blijkbare fouten in 't facsimile, maar is er toch ook zelf gansch niet vrij van. Zoo is b.v. de bh nagenoeg geregeld als tj , de i als ng , en diensvolgens het bekende bhaidra als tjangdra gelezen: afwijkingen, die geene aanduiding zouden verdie- . nen dan tot toelichting op de vertaling. Deze laatste , in de taal gekenmerkt door eenige Madoereesche eigenaardigheden — als de verbale uitgang 4 voor i , de h aan 't slot van sommige woorden (als gawik) , die ze in 't Jav. mis- sen, en omgekeerd (b.v. sawa voor sawaJi) — , zou ik geneigd zijn aan eene andere, minder kundige hand toe te schrijven. Ze vertoont althans in ruime mate het karakter, dat wij van inlandsche tekstverklaringen gewoon zijn: dat van eene machtelooze poging om uit eenige min of meer bekende woorden of klanken een zin te gissen, die zelf veelal nauwelijks dien naam verdient, en met den waren zin van 't oorspronkelijke zelden iets wezenlijks gemeen heeft. Ik meende daarom ook aanvankelijk te volstaan met er enkele, b.v. van de eerste, regels, als proeve van mede te deelen; maar zulk eene proeve had toch nooit kunnen .bewijzen, dat de vertaling, hoe avontuurlijk ook, niet hier of daar op een bij ons onbekend woord eenig bruikbaar licht werpen kon. Deze overvveging heeft mij c XVm KAWI 00RK0NDEN. genoopt, de vertaling in baar geheel over te nemen, en wel bij voorkeur in Jav. schrift, dewijl dit zich tot eene duidelijke plaatsing tusschen de regels nog het best leende. Nocbtans beeft men, om de verklaring zooveel doenlijk vlak onder de overeenkomstige tekstwoorden te brengen, beiden soms wat ongelijkmatig uit- een moeten drukken, terwijl in 't handscbrift , zooals beboorde, eerst bet FS. on- afgebroken doorgeschreven is, en alleen de regels wijd genoeg uiteengebouden , om er vervolgens transscriptie en vertaling in kleiner letter tusscben te scbrijven ; wat ecbter slecbts bij benadering onderscbeiden laat, waarop elk deel der verkla- ring betrekking beeft. Hoe weinig overigens zoowel de teekenaar van 't FS. als de vertaler — betzij dan beiden al of niet in een persoon vereenigd waren — besef bad van de eiscben van zijne taak, blijkt reeds genoegzaam daaruit, dat de platen, ondanks de volgcijfers, waarvan ze voorzien waren, in schier reddelooze verwarring door, elkander zijn geraakt, en de vertaler niettemin onvervaard door dik en dun is voortgeworsteld , zonder zicb door de berbaalde zinstoringen te laten*belemmeren ! Green twijfel, of bij bad er even dapper op los vertaald , al bad men bem bet stuk van acbter naar voren te lezen gegeven. In 't bandscbrift zijn de folio's van 1 tot 11 genommerd, en bevatten elk acht regels tekst, dus met afscbrift en vertaling 24 r. scbrift, bebalve fol. 1, dat slecbts 4, en fol. 11, dat slechts 2 regels tekst en toebebooren bevat. Opper- vlakkig scbijnt dus elk folio te beantwoorden aan de twee zijden van eene plaat, met vier regels aan elke zijde, behalve de eerste en de laatste plaat, die slecbts aan eene zijde bescbreven zouden zijn. Dat bet inderdaad oorspronkelijk zoo be- doeld is geweest, laat zicb ook afleiden uit de opengelaten ruimte aan 't eind van fol. 1 en 3. Gelijk ecbter daaruit, in verband met bet aanvullingsteeken in fol. 1, regel 2, blijkt, dat reeds van den aanvang afde oorspronkelijke regelscbei- ding verwaarloosd is , zoo is dit in 't vervolg ook met de afscbeiding der platen , gescbied, zoodat zicb nog slecbts gissen laat, waar de eene eindigde en de andere begon. Aan die, scbijnbaar zoo onscbuldige, vrijbeid danken we nu een raadsel, waarvan de oplossing voorsbands aan gelukkiger navorscbers blijft voorbebouden. Tot gemoetkoming daarin strekken, nevens de evenbedoelde verdwaalde aanvullingstee- kens, bier en daar te midden van een regel voorkomende, inzonderbeid de oorspronkelijke volgcijfers, die op de platen zelve naar gewoonte op zij van den tekst, maar over- dwars , geplaatst waren , en in 't facsimile ten deele weggelaten , ten deele in den tekst zelf, tusscben of in de regels, zijn opgenomen, gelukkig althans in den oorspronkelijken stand, dus als 't ware op den rug liggende , en daardoor duidelijk onderscbeiden van cijfers die in den tekst tbuis bebooren. Zoo vindt men op fol- 4, onder regel 1, bet cijfer to; fol. 5, onder r. 1, <e; fol. 6 , in r. 1, o> (of <^o?);« fol. 7, onder r. 6, ux, en fol. 8, onder r. 5, ^: wat zicb echter in druk slecbts XNLEIDING. XIX onVolkomen laat afbeelden. Een ander hulpmiddel tot herstel van den oorspron- kelijken samenhang ligt in eenige, blijkbaar ten halve afgebroken woorden, waar- van de wederhelften soms elders te herkennen zijn. Wanneer bv. fol. 6 begint met mburat , blijkbaar de tweede helft van 't woord kasambnrat, waarvan de eerste helft Jcasa ditzelfde blad besluit en nergens anders te vinden is , ligt de onderstelling voor de hand, dat hier de twee zijden van de plaat in omgekeerde orde geplaatst zijn, en dus het einde van de tweede en 't begin van de eerste zijde omstreeks het midden van dit blad schuilen moet , waar ik het echter vruchteloos zoek. Aan 't eind van fol. 1 , Tcahyangan-iJca , schijnt zich het halve woord (ka)nuruhan aan 't einde van r. 5 op fol. 4 (pi. 2) wel te kunnen aansluiten, en dus ook hier, blijkens het cijfer 2 in regel 1 , de eerste zijde van pi. 2 na de tweede geplaatst te zijn. Voor 't slot van fol. 7 (pi. 5?), hanuruy is de noodige aanvulling te vinden in 't begin van fol. 9, r. 5: han pinghe; terwijl het onmiddellijk hieraan vooraf- gaande slot van r. 4 : angalora ngidula, zich blijkbaar aansluit aan 't begin van fol. 11: ngetana ^igulwana , en derhalve tot de voorlaatste (10de?) plaat zou moetenbe- hooren: dus fol. 9 half tot pi. 6 en half tot pi. 10? en dat terwijl fol. 6 aan de geheele pi. 6 (of 9 ?) scheen te beantwoorden ? Trouwens , daargelaten nog de on- zekerheid van dit laatste cijfer, geeft niets ons recht, de aansluitingspunten juist alleen aan 't e i n d van een blad of een regel te zoeken , en kunnen ze even goed schuilen te midden van sommige der geheel onbekende woorden of lettergroepen , waarvan de lezing of woordscheiding alle zekerheid mist ; terwijl bij dat alles nog de vraag komt, of er geene platen ontbreken. Na vergeefsche pogingen tot verder ontwarring van dit kluwen — inderdaad een tamelijk gewaagd ondernemen zonder beter inzicht in 't algemeen beloop der rede — bleef mij dus ten slotte slechts de keus, om het als onbruikbaar abraca- dabra terug te houden, of het te geven, zoo als ik het vond, en ook anderen in . de« gelegenheid te stellen , er hunne krachten aan te beproeven. Zoo ik tot het laatste besloot, was het vooral ook uit overtuiging, dat het stuk, zelfs in dezen gebrekkigen vorm, toch altijd nog als eene wezenlijke aanwinst te beschouwen is , en tevens om de aandacht te vestigen op meerdere stukken van gelijken aard, die nog op onderzoek liggen te wachten. In 't zelfde handschrift bv. , waaraan ons n°. XXX ontleend is , liggen nog eenige losse vellen met facsimile enz., echter van een geheel afwijkenden schriftvorm. waar ik nog niets van weet te maken. — Nader aan onze verzameling verwante stukken zijn, naarikmeen, te vinden in n°. 42 en 43 van 's Gen. Jav. handschrif- ten, het eerste met opschrift: Toelissan boeda darie Soeltan Soemenep , d. i. „oud .Jav. schrift van den Sultan van Soemenep'; en een aantal dergelijke, waar- schijnlijk grootendeels van denzelfden oorsprong, in 1862 in het India Office te XX KAWI OORKONDEN. Londen door mij aangetroffen , vindt men beschreven in mijn opstel: „Nog eenige bronnen voor de taal-, land- en volkenkunde onzer Ind. bezittingen in Bijdr. 2e r. VI, 149 volgg. ; o. a., op biz. 159, een facsimile, waarvan 'tschrift, volgens de proeve, die ik er voor mij zelf nit aanteekende, zoo volmaakt gelijkt op dat van ons n°. XXVIII, dat bet wel hoogst waarscbijnlijk aan dezelfde oorkonde ontleend moet zijn, en die wellicbt in baar gebeel geeft: altbans de weinige letters van mijne proeve — luidende sjiapdta — komen in bet door Baffles medegedeelde fragment , niet voor. Ongelukkig is, volgens tbans ontvangen bericht , de Mac- kenzie Collection , waartoe die papieren beboorden , sedert zoo verscbikt , dat bet nog niet gelukken mocbt ze terug te vinden. In afwachting dat, naar wij bopen, een nader onderzoek dat alles weder aan den dag moge brengen, vinden we bier nog aanleiding tot eene andere vraag: wat er namelijk mag geworden zijn van de bescbreven platen zelve, de origineelen van al die Soemenepscbe facsimile's, waarvan zulk eene inderdaad verbazende menigte — en tocb waarscbijnlijk nog wel niet alle — zoo langsrverscbillende wegen tot onze kennis gekomen is? Zouden ze den weg gegaan zijn, door Hageman in de boven (biz. vm) aangebaalde woorden bescbreven, of, ten deele altbans , nog in 't bezit der erven van den letterlievenden Sultan gebleven zijn , en wellicbt tot beden scbuil gebouden uit vrees voor onbescbeiden aandrang tot afstand? In deze onderstelling behoeft bet wel geen betoog, dat de kans om tot zulke verborgen oorkonden toegang te erlangen, grootendeels zal afbangen van bet vertrouwen dat men den eigenaars zou weten in te boezemen , van niets meer te verlangen dan gelegenbeid tot kennisname en openbaarmaking. Eerst onder bet drukken van deze Inleiding komen mij 's Gen. Notulen van 't vorig jaar ter band, en blijkt mij daaruit (XII, 82: 7/7 II, o), dat wij in T. B. G. van Dr. H. N. Van der Tuuk een verslag te wacbten bebben van nog twee oorkonden, die mij nog onbekend bleven: nam. twee platen, door den Regent van Bandjar-negara (Ees.tie Banjoemas) aan 't Gen. gescbonken (Not. XI, 91: ,6/6 73, V), en acbt platen , beboorende tot een stel van oorspronkelijk elf stuks , van A. Q, 851, in 1858 door den Eegent van Kendal (Semarang) uit banden van een koper- slager gered, en aan Z. K. H. Prins Hendrik der Nederlanden ten gescbenke ge- zonden, gelukkig met behoud van een facsimile, betwelk, schoon „wel wat gebrekkig", door de ijverige zorg van den beer K. F. Holle, met eene proeve van transscriptie van zijne hand, in 's Gen. bezit kwam (XII, 38—40: ,4/4 74, II, p, q). Terecbt evenwel bet belang inziende van een nader onderzoek van de oorspronkelijke stukken zelve , beeft 's Gen. Bestuur mij , bij een brief van 21 Nov. 74, in bedenking gegeven, mij te dien. einde tot Z. K. H. te wenden : eene aan wij zing, die ik mij gebaast beb te volgen, tot beden ecbter belaas zonder, vrucbt. Een deswegen ingediend verzoekscbrift mocht zelfs nog geene beschik- INLBIDING. XXI king erlangen; doch uit ingewonnen inlichtingen meen ik te mogen afleiden, dat de platen slechts wat al te wel geborgen en dientengevolge nog niet terugge- vonden zijn. Yoor 't overige blijkt uit de voorafgaande mededeelingen , dat wat mij van Kawi oorkonden op metalen platen in 's Gren. bezit bekend is , voor verre 't meerendeel , zoo niet alles, eerst sedert 1842 is aangewonnen, en er hoogstens enkele onder kunnen zijn overgebleven uit de verzameling van verscheiden platen , door Baffles in 's Gen. Museum aangetroffen ('). — Buiten eene van die platen, voor een deel bekend uit bet FS. op plaat 85 van zijn' Atlas (ons n°. XXVIII), maakt bij t. a. pi. uitdrukkelijk melding van een n°. 3 en n°. 9 — waarschijnlijk nommers van de verzameling, niet van de platen zelve? — , en geeft in Verh. VIII de transscriptie van n°. 5 en 6 (opgegraven nabij Soerabaja), die met de twee eerstgenoemde tot .een stel scbijnen behoord te bebben, altbans eenige persoons- en plaatsnamen ge- meen bebben, die in onze oorkonden niet voorkomen. Wanneer nten intusscben bedenkt , boeveel van die platen sedert weinige jaren in verscbillende deelen van Java als bij toeval zijn opgedolven, en dat er wel geene reden scbijnt te bestaan om te onderstellen , dat zulke vondsten voorbeen zeldzamer zouden geweest zijn, kan men eenigszins nagaan, wat menigte van de belang- rijkste gedenkstukken sedert eeuwen reeds of vernield of weder verborgen moet zijn. Met evenveel waarscbijnlijkbeid laat zicb evenwel ook vermoeden, dat er allengs nog veel van dien aard weder te voorschijn komen zal; en daar elke aan- winst bet bare bijdragen kan tot verbeldering en uitbreiding van ons nog al te gebrekkig inzicbt in de taal en den zin dier oorkonden, beboeven wij zeker niet te wanbopen, ze met der tijd even volkomen te leeren verstaan, als dit op ander taalgebied met veel ouder en meer gebeimzinnige gedenkstukken gelukt is. 0m daar toe te geraken komt bet ecbter in de eerste plaats aan op de juiste lezing der voorhanden teksten ; en deze moet — waar de oorkonden zelve buiten ons bereik zijn — baar grondslag en toetssteen vinden in de getrouwheid der af beeldingen , welke die oorkonden vertegenwoordigen. In dit opzicbt laten onze facsimile's , boeveel zorg er aan besteeed zij , uit den aard der zaak altijd nog al iets te wenscben over. Al bieden ze voldoende waarborgen tegen velerbande fouten, waaraan gewone afschriften, vooral bij veelvnldige her- haling, onderhevig zijn, ze staan toch mede aan min of meer belangrijke feilen (1) History of Java, II 63, na vermelding van beschreven steenen : „ Inscriptions of the same"" [Kawi or ancient Javan] ^character have likewise been found on copper, very beautifully executed, and in a high state „of preservation. The date of one of these has been ascertained to be 735, and on another, 865. I found ^several collected in the Museum of the Society of Arts and Sciences at Batavia. [See a facsimile of one of „them in the Plate.]" — Verg. de boven (biz. vi, noot I) aangehaalde woorden uit zijn Discourse, waar die ver- zameling voorgesteld wordt als toen reed9 voorlang in 't Museum aanwezig. XXII KAWI OORKONDEN. bloot, waarvan ook deze uitgave niet vrij mocht blijven. Met alleen de teekenaar, die 't hem onbekende scbrift werktuigelijk door- of natrekt , maar ook de corrector, die het leest en eenigermate verstaat, loopt, ondanks de meest ingespannen oplet- tendheid, gevaar, nu en dan het een of ander, inzonderheid losse aanhangsels, klankteekens en dergelijken, over het hoofd te zien. Sommige fouten van dien aard zijn reeds in de transscriptie aangeduid (') , andere — ook in die transscriptie zelve — zullen in de Errata hare plaats moeten vinden , maar zeker wel meerdere zich ook daarvoor nog te lang schuil houden. Een drukwerk van eenigen omvang geheel van schrijf- en drukfeilen te zuiveren, schijnt wel schier even hopeloos als de quadratuur van den cirkel! Nog vrij wat ernstiger gevaar voor de betrouwbaarheid der facsimile's is echter dat van mislezing tengevolge van onduidelijkheid van 't oorspronkelijke. Nooit toch kan dit in een steendruk als den onzen zoo volkomen werktuigelijk worden we- dergegeven, dat ook twijfelachtige trekken zich daarin, ondanks verkeerde opvat- ting, eenvoudig zoo zouden vertoonen als in 't oorspronkelijke zeif. Grelukkig zijn zulke twijfelachtige trekken, althans in de inschriften op metaal, betrekkelijk zeldzaam. De meeste van deze stukken, en daaronder sommige van de oudste, schoon waarschijnlijk eeuwen. lang in den grond bedolven geweest, zijn voortreffelijk bewaard gebleven, vele met zorg bewerkt, ten deele zelfs ware toon- beelden van schoonschrift ; maar ook in deze ontbreekt het zelden of nooit aan sommige letterteekens , die zoo weinig van elkander verschillen, zoo licht door eene nauwelijks kenbare wijziging in elkander loopen, dat men soms in twijfel staat, welk te lezen is. Zulk eene onduidelijkheid laat zich, wanneer men er op verdacht is, in 't FS. wel eenigermate nabootsen, of des noods uitdrukkelijk er bij vermelden; maar heeft men eenmaal de eene lezing aangenomen, zonder op de mogelijkheid van eene andere te letten, dan gaat die mogelijkheid in 't FS. maar al te licht verloren, of althans de gelegenheid om bij later opkomenden twijfel zich van de ware lezing te verge wissen. En waar, gelijk in sommige minder goed bewaarde stukken, vooral ook op de beschreven steenen, de trekken grootendeels uitgewischt of van de toevallige oneffenheden der oppervlakte niet duidelijk te onderscheiden zijn, blijft — bij de ongeschiktheid van den steendruk voor uitvoerige afbeelding van alle overgangstinten (2) — veelal werkelijk niet (1) Zoo b.v. in XXI, 3, b, tweemaal in twee opeenvolgende regels het ontbreken van de u in rumban en marumbai, hetgeen eerst door Prof. Kern werd opgemerkt bij 't vergelijken van 't FS. met een vroeger door mij genomen afschrift. Gelukkig was hier het oorspronkelijke onder bereik, om ons te overtuigen van de juistheid van dat afschrift. (2) De pogingen b.v. in FS. IV, XVIII en XIX, om zulke duistere, als 't ware bewolkte, plekken aan te duiden , geven dan ook slechts eene zeer gebrekkige voorstelling van den waren toestand. Vooreerst moesten zij zich doorgaans , zacht uitloopend, veel verder uitstrekken , en ten andere laten ze in 't FS. veelal het schrift nog veel sterker uitkomen dan op het oorspronkelijke 't geval is, hetwelk men soms in alle richtingen wenden moet, alvorens eenige min of meer kenbare trekken te ontwaren. INLEIDINGr. XXIII anders over, dan of geheele plaatsen open te laten, al zijn er voor een scherpziend oog nog sporen van schrift te herkennen, of zich eenigermate door gissing te la- ten leiden in de keus van wat men meent te moeten lezen. Dat in zulke gevallen het FS. slechts een zeer bedrieglijken grondslag voor de lezing , inzonderheid van min gewone woorden of duistere uitdrukkingen , opleveren kan, ligtin den aard der zaak, en ontneemt te meer aan zijne waarde, daar deze iuist hoofdzakelijk daarin gelegen moest zijn, om ieder in staat te stellen, de juistheid der voorgestelde lezing te toetsen. Waar deze boven alle verdenking verheven is , zou een bloot afschrift ten naaste bij dezelfde diensten bewijzen, en heeft bet FS. weinig ander nut dan als afbeelding van den scbriftvorm , waartoe des noods alphabetten en kleine proeven van enkele regels uit elk stuk zouden volstaan. Voor hetgeen men meer verlangen zou. biedt de photograpbie een middel aan, Jietwelk voor de meeste gevallen volkomen bevredigend zou mogen beeten , ware 'fc niet, dat bet, in kostbaarheid en gemis van duurzaambeid , zijne eigene be- zwaren medelfrengt (*) , waarvoor nog geene voldoende oplossing scbijnt gevonden te zijn. Aan 't laatste bezwaar komt wel is waar de photolithographic tegemoet; en met het oogmerk om hare hulp te beproeven, werden in der tijd van een aantal der beschreven platen te Batavia photogrammen genomen, die mij hier bij elke herziening van de tekst nog steeds de uitnemendste dien- sten bewijzen, ja de oorspronkelijken zoo volkomen vervangen, dat zelden of nooit aanleiding zou bestaan, dezen nog te raadplegen, al had ik ze onmiddellijk bij de hand. Zij hebben daarboven zelfs het voordeel, van veel kleiner , lichter en daardoor gemakkelijker in de behandeling te zijn. Van enkele dier pho- togrammen zijn aan de heeren Simoneatj en Toovey te Brussel, wier inrichting voor photolithographic toen als de beste geroemd werd, cliches gezonden, en daar- van proeven in lichtsteendruk ontvangen, die, hoezeer in helderheid en zuiverheid .merkelijk bij de photogrammen achterstaande , toch redelijk wel voldeden; maar de voorwaarden waren helaas van dien aard, dat men ook van dit hulpmiddel heeft moeten afzien. (1) Wel te verstaan voor vermenigvuldiging in groote getallen, waarbij de kosten van arbeid en van som- mige stoffen , voor een goeden , duurzamen afdruk benoodigd , te zwaar drukken op den prijs van elk exemplaar. Anders is het echter, wanneer men zich bepaalt tot een klein getal ex. ten behoeve van enkele belangstel- lenden. Al komt zoo natuurlijk elk ex. nog wat duurder te staan dan bij. levering in 't groot, die kosten schijnen bezwaarlijk te kunnen opwegen tegen ""t nut, dat zoodoende van de photograpbie kon verwacht worden: te minder wanneer men eenmaal in 't bezit is van de photographische cliches, gelijk het Gen. van de meeste zijner platen tot zijne beschikking heeft. In dien zin wenschte ik dan ook van de diensten der photographie door 't Gen. wat ruimer gebruik gemaakt te zien, en zoo mogelijk als regel gesteld , van elk inschrift, dat er zich gevoegelijk toe leent — om van andere voorwerpen nu niet te spreken — , zulke cliches te doen vervaardigen en gereed houden tot levering van afdrukken , op gelijken voet als met dc boven vermelde pho- togrammen van Jav. Oudheden geschiedt , tegen een vasten prijs of in ruil aan al wie 't verlangt , of ten geschenke aan wie geacht mocht worden daarop aanspraak te hebben. Dubbel jammer althans , dat de een- maal vervaardigde photogrammen van beschreven metalen platen niet in die verzameling opgenomen en zoo- doende eenigermate onder elks bereik gebracht zijn! XXIV KAWI OORKONDEN. De geschiedenis van deze en andere pogingen om tot vermenigvuldiging der inscrip- ties te geraken op eene wijze, die de juistheid der afbeelding zooveel doenlijk onaf- hankelijk zou maken van persoonlijke opvattingen, zou hier te lang ophouden. Genoeg , dat de ervaring ten slotte geleerd heeft , de eischen voorshands wat lager te stellen; dat diensvolgens besloten werd, genoegen te nemen met de diensten, welke de gewone steendruk, onder bekwame handen als die van den heer M. L. Huajrt te Batavia en den heer T. Hooiberg alhier, en onder mijn toezicht, leveren kon {Not. VIII, 43: 5/4 70, VIII), en dat bij mijn vertrek van Batavia, in October 1871, al de facsimile's reeds gereed lagen bebalve die van n° I en XIX, welke in mijn afzijn te Batavia werden op steen gebracht of afgedrukt (Not. IX, 66: 3/10 71, HI, g\ en X, 18: ,3/2 72, XI) en XX— XXII, waarvan ik de laatste drukproeven bier ter inzage ontving. Om daarbij althans nog zooveel doenlijk te behouden van de onscbatbare waar- borgen van zuivere objectiviteit , die aan licbtbeelden , van 't oorspronkelijke ge- nomen, eigen zijn, hebben wij ons ook moeten getroosten, die inscripties , met uitzondering van enkele van al te groote afmetingen, op de ware grootte weder te geven, daar bij die enkele proeven van verkleining de nauwkeurigheid te veel schade bleek te lijden. Zelfs in de afbeeldingen op ware grootte is wel de gedaante van 't schrift over 't algemeen met tamelijke getrouwheid wederge- geven, maar toch, door het over 't algemeen te grove en zware der trekken, aan de calligrapbische verdiensten van sommige stukken , als b.v. n° VIII, slechts onvol- komen recbt gedaan. Dit zou waarscbijnlijk beter gelukt zijn door gravure op steen, als die van Von Hedemann in de verkleinde facsimile's van n°. XXIII — VI in T.B.G. XVIII, waarin trouwens weinig ofgeendik en dun te onderscbeiden viel. In de, mede gegraveerde, tafel van 't alphabet uit n°. XVII, gerangscbikt naar het Sanskritsch alphabet, behalve in zoover de klinkers en tweeklanken ach- teraan geplaatst zijn — kan van de „onzeker" gelaten teekens n°. 2 geschrapt worden , als zijnde wel buiten twijfel nggu. N° 1 meen ik voor het cijfer 6 te moeten houden, zonder dit evenwel nog volkomen zeker te durven noemen. Daar- entegen kan onder de cijferteekens bij 8 het vraagteeken mede wegvallen, maar in plaats van 4 ? leze men 2 — zonder vraagteeken — , en in plaats van 5 ? — vooralsnog met behoud van het vraagteeken — 4 ? In afwachting dat het mij gelukken moge , nog een meer volledig overzicht van de hier voorhanden schriftvormen te doen volgen , zal overigens deze tafel reeds grootendeels volstaan tot leiddraad bij de lezing ook van de overige en van andere gelijksoortige stukken, en tevens het door mij gevolgde stelsel van trans- scriptie doen kennen. Slechts op enkele punten ben ik daar sedert van afgeweken; door namelijk de v te vervangen door w , en sj door s, zoodat nu al de zoogenoemde INLEIDING. XXV lingualen door een stip van de klankverwante dentalen onderscheiden zijn, en j alleen nog voorkomt in de palatalen, tj , dj en nj. Zulke dubbelteekens voor enkele letters mogen niet gewenscht zijn, maar schijnen mij toch minder hinderlijk dan bv. het gebruik van c voor tj. 't Is waar, voor de ingewijden is het tame- lijk onverschillig , en om anderen behoeft men zich in eene uitgave als deze weinig te bekommeren; maar liefst houd ik mij toch aan eene spelling, die ook de laatsten voor al te grove misvatting behoedt. Vooral ook met bet oog op bet Javaansch, dat hier tocb wel bet eerst in aanmerking komen mag, en waarin de tj niet de minste verwantscbap toont met de gutturalen, komt mij dat gebruik van de c al zeer weinig eigenaardig voor. Om dezelfde reden meen ik ng te moeten bebouden voor den anuswdra, die in 't Jav. doorgaans de gutturale nasaal ver- tegenwoordigt ; scboon zoodoende in de transscriptie bet onderscbeid tusscben schrijf- .wijzen als «m<m en verdwijnt. Trouwens scbijnt bet toch wel hopeloos, alle bijzonderbeden van de oorspronkelijke schrijfwijze in de transscriptie kenbaar te willen maken, en z6*u dit ook in de bestaande Jav. drukletter slecbts onvolkomen geluk- ken. Zoo heeft men b.v. in de Jav. verklaring van n°. XXX sampun op de ge- wone wijze moeten drukken omdat het , volgens den zetter althans , on- mogelijk was, gelijk in 't bandscbrift, ^ onder de ^ te plaatsen. Evenmin zou men met die letter bv. liantM kunnen drukken als in 1 , 3 , 21 , of hhaiiwdngga als in XXVI, 15, of de onderscbeiding behouden tusschen d en Ah, le en le enz. Wat deze laatste onderscbeiding aangaat, gelijk e anders beantwoordt aan den langen pepet, aangeduid door vereeniging van den gewonen pepet (°) met den zoogenoemden raswa of raswadi (*) — als in geng — , zoo vertegenwoordigt le in onze transscriptie een le (^) met eene dubbele bocht in den neerhaal (als in IV, 2 b, 3: dalem) , en re (in I, 2, 7 : were?) eene dergelijke wijziging in re, scboon 't slecbts een bloote onderstelling is , dat die afwijkingen van den gewonen > vohn met het ondersoheid tusscben e en e samenhangen. Alleen om de eigenlijke. e nog wat duidelijker van e en e te onderscheiden, (1) In Roorda's Jav. Qrammaiica , § 74 , heet het ras-wadi , waarop ik den schrijver, bij een brief van Aug. 1853, deed opmerken , dat Wintek het raswa noemde, en dus althans het streepje wel diende weg te vallen. Tevens meldde * ik hem o. a.3 dat suku mendut (de naam van het teeken van it ^) door Winter geschreven werd met no in pi. v. anw Het een zoomin als het ander heeft evenwel eene plaats mogen vinden in de aan mijne brieven ontleende verbete- ringen en aanmerkingen , waarvan zijn j.Voorbericht"" melding maakt; en zoowel in de onlangs verschenen „tweede, verbeterde uitgaaf v. d. Jav. Gramm." als in den nog ter perse liggenden herdruk van 't Jav. Woordenboek zijn alleen de oude benamingen onveranderd behouden; wat ten aanzien van suku mendut te meer bevreemding wekt, daar het woord mendut met zoo het al bestaat, niet afzonderlijk in het Woor- denboek te vinden is, met an daarentegen wel, en in eene beteekenis — „in- en uitbuigen" — , die op den gewonen vorm van het teeken zoo juist mogelijk past. Trouwens is er van mijne mededeelingen en op- merkingen aan den schrijver wel meer ongebruikt gebleven, wat misschien grooter aanspraak had op zijne ■aandacht! — P. Favre , Grammaire javanaise , Paris 1866, en Dr. W. Palmer van den Broek, Lajang Parama-sastra Djawa , Batavia 1866, hebben beiden (*^m^Q> mnsnj^ d XXVI KAWI OORKONDEN. heb ik de eerste met een accent e of e gescbreven , zonder ander onderscheid tus- schen die beiden dan naar de tamelijk willekeurige regels, die voor de Jav. uitspraak gegeven worden, dus bv. hen voor ^mmp dene voor ^m^mw Om zoo strikt mogelijk de oorspronkelijke schrijfwijze , en niets dan deze, weer te geven, hadden eigenlijk ook de woorden van een zindeel niet mogen gescheiden worden, en zou dan meteen een groot gevaar van waarschijnlijk veelvuldige dwa- ling vermeden zijn, doch ten koste van 't voornaamste doel der transscriptie , het- welk niet zoozeer daarin gelegen is , om de letters in ons schrift over te brengen , als wel om rekenschap te geven van mijne lezing van den t e k s t. Ook beeft die woordscbeiding , zelfs in bare feilen, te minder wezenlijk nadeel, omdat de lezer, eens voor al van baar gebeel bypotbetiscb karakter onderricbt, steeds vol- komen vrij blijft, om ze eenvoudig weg te denken en naar eigen opvatting te wijzigen. Hij gelieve daarbij ecbter in 't oog te bouden, dat, zoo bij de afdeeling wel eens min of meer op de gis te werk is gegaan, aan den anderen kant bet ontbreken van woordscbeiding niet altijd beteekent, dat ik de gebee^e groep voor een woord aanzag, maar alleen dat de ware scheiding mij niet genoegzaam duide- lijk was. Mag ik bovendien van den lezer de billijkbeid verwacbten, van bij 't op- merken mijner feilen ook eens te denken aan die, welke reeds moesten ontgaan worden om bet tegenwoordig standpunt te bereiken, dan zal wellicht erkend wor- den, dat deze weinige bladzij den transscriptie meer — en, zoo ik hoop, nuttiger — arbeid vertegenwoordigen , dan zij oppervlakkig vertoonen. Wie eenmaal de eerste, weinig beduidende, zwarigbeden van 't scbrift te boven is, zal zich al spoedig zelf in staat vinden tot eene over bet geheel tamelijk voldoende transscriptie, al- thans van de duidelijkst gescbreven oorkonden. Inderdaad bad ik er dan ook reeds voor jaren eene gereed liggen — met uitzondering van de laatst bijgekomen stukken — , die oogenscbijnlijk weinig van de tegenwoordige verscbilde. Maar eerst na uit die eerste transscriptie van n°. I — XXVIII al de woorden — of wat ik er voorloopig voor aanzag — verzameld , alpbabetiscb en zooveel doenlijk ety- mologiscb gerangschikt te bebben, met aanwijzing en korte uitteksels van al de plaatsen, waar zij voorkwamen, bezat ik een vasten grondslag, die tal van twijfe- lingen hielp opbeffen, feilen verbeteren, en tot dusver raadselachtig gebleven let- tergroepen in woorden ontleden , zoo al niet de beteekenis gissen. Zijn er dan ook nog te veel van die „onopgeloste nevelvlekken" overgebleven , tocb mogen we, meen ik, zeggen in die oplossing reeds ver genoeg gevorderd te zijn, om van voortgezet onderzoek van meerdere oorkonden en vooral ook van verwante talen de verdere volmaking onzer tekstlezing met vertrouwen te gemoet te zien. Is derbalve de woordscbeiding hoofdzakelijk als mijn eigen werk te beschouwen,. de zin scheiding daarentegen is zoo streng mogelijk naar het oorspronkelijke INLEIDING. XXVH ge volgd : de gewone scheiteekens steeds door een comma , grootere door een punt , gevolgd van eene hoofdletter, wedergegeven; terwijl overigens zelfs blijkbare eigen- namen zonder hoofdletter geschreven zijn. Zeker heerscht er in 't gebruik van die scheiteekens in de meeste oorkonden veel willekeur en achteloosheid , en zijn ze niet zelden blijkbaar misplaatst, maar missen daarom toch over 't geheel niet alle waarde voor de kennis van 't verband, en heeft het zijne beteekenis, wanneer bv. te midden van eene meermalen herhaalde reeks van woorden, door zinteekens van elkander gescheiden, enkele altijd of gewoonlijk zonder scheiteeken verbonden voorkomen. Om die beteekenis echter in al hare waarde te behouden, moesten dan natuurlijk ook de voorkomende onregelmatigheden worden geeerbiedigd. Om dezelfde reden heb ik gemeend door een punt in de bovenlijn te moeten aandui- den, waar een paten (wirdma) gebruikt is, in plaats van de volgende letter als pasangan met de vorige te verbinden, zoodat bv. mas'ku beantwoordt en daarentegen mas hu aan (ehoji\. De zoogent)emde ahsara-lahu of samensmelting van woorden, daarin bestaande dat de slot-medeklinker van 't eerste met den aanvangsklinker (of alleen geadspi- reerden klinker) van 't volgende als tot eene lettergreep verbonden wordt, is in de transscriptie aangeduid door een verbindingsstreepje , bv. in VII , 6a , 2 : tumon- ing-adoh-apare VOOr asr^ rj (eji i (d <t~i no t tun tut aji w Hetzelfde streepje doet ook dienst als koppelteeken tusschen de deelen van eene verdubbeling of samenstelling , als sowang- sowang, ling-nya(x); en eindelijk, naar gewoonte, als afbrekingsteeken aan 't eind van een regel. Waar de ahara-laku — gelijk soms plaats heeft — zich uitstrekt over eene eind- en aanvangslettergreep , waarvan de eerste eindigt met denzelfden medeklinker waarmee de tweede begint, en die dan slechts eens geschreven wordt, duidt de transscriptie dit aan door dien medeklinker tusschen haakjes te herhalen, als in II*, 11 b, 4: tlafsj-sinurat (^S^n^). De apostrophe vertegenwoordigt soms eene door samentrekking uitgevallen vo- caal — als in XXIII, 3 : pradd 'mmisa voor pradd animisa — , elders eene in de uitspraak onmisbare e — als in Jcbo voor hebo — maar is in ieder geval zonder beteekenis voor de oorspronkelijke schrijfwijze. De rechtstandige streepjes in den tekst beteekenen 't slot van een regel in 't oor- spronkelijke, en de links ter zijde geplaatste cijfers hebben betrekking op den (1) De halfslachtige aard van 2ulke samenstelling, het midden houdend tusschen volkomen woordeenheid fen bloot redekunstig verband j zonder veelal duidelijk daarvan onderscheiden te zijn, brengt mede, dat zij licht naar ieders opvatting met een van beiden verwiaseld, en bv. ons putu-ni of als een woord, puiuni, of ftls twee, putu ni geschreven wordt. Ik was zelf reeds geneigd, naar het voorbeeld van Prof. Kern, de laatste schrijfwijze aan te nemen, doch werd hiervan teruggebracht door de opmerking, dat in het dikwijls "voorkomende rama*ni de eerste a nagenoeg altijd kort geschreven wordt, zonder ni daarentegen even stand- vastig lang: rfima, zelfs ook in rdmanta. XXVIII KAWI 00RK0NDEN. daarbij nieuw aanvangenden regel; de zwaarder cijfers en de letters op de platen en zijden. Geheel onleesbare of door verminking verloren gegane woorden of teekens zijn door stippen vervangen, en wel — ter onderscheiding van 't gewone punt — door minstens twee, waar oogenschijnlijk slechts eene letter ontbreekt. Bij grooter ga- pingen is daarin slechts op het oog — zoover het nog gaan kon — eenige ver- houding in acht genomen. Een streepje onder den regel beteekent z. v. a. sic: dat nam. het oor3pronkelijke werkelijk heeft, wat er boven staat, en wat anders licht voor een fout van trans- scriptie kon worden aangezien, zonder dat ik het daarom nog altijd als eene fout van den schrijver der oorkonde wil beschouwd hebben: bv. in VIII, 4 b, 4, jpudjat, waarvoor elders pudjut. Van pogingen tot tekstverbetering heb ik mij overigens in de transscriptie na- genoeg geheel onthouden, en die voor nader afzonderlijke behandeling bewaard. Wat men dus hier en daar tusschen haakjes met vraagteekens ingavoegd vindt , heeft — tenzij er uitdrukkelijk L , d. i. „lees" , bij staat — uitsluitend betrekking op de vraag wat er werkelijk geschreven staat, niet wat er behoordete staan. Waar soms in parenthesi eene andere lezing van FS. — het facsimile — is bijge- voegd, is deze als eene te laat ontdekte afwijking van 't oorspronkelijke te be- schouwen. Alleen in XXVIII en XXX, waarvan ik het oorspronkelijke zelf niet heb kunnen vergelijken, heb ik mij soms veroorloofd blijkbare fouten van 't facsi- mile te herstellen, maar er dan ook uitdrukkelijk melding van gemaakt. Na het hiermede volbrachte voorbereidingswerk , de uitgave der oorkonden zelve met transscriptie, zou thans de eerste zorg moeten zijn , het alphabetisch register naar de laatste verbeteringen der lezing te herzien en uit de laatst bijgekomen stukken aan te vullen. Of het daarna echter verkieslijk zal zijn, het in zijn tegenwoordigen staat , d. i. voorshands zonder woordverklaring , wellicht zelfs met eenige bekorting in de aanhalingen, in het licht te geven, of wel vooraf te beproeven het zooveel doenlijk aan de verklaring dienstbaar te maken, kan vooralsnog in beraad blijven, daar mijn naderende terugkeer naar Indie mij tot mijn leedwezen verplicht, het voorloopig bij het thans geleverde te laten. Bij voorraad heb ik evenwel van 't register twee afschriften gereed gemaakt, met het voornemen er een bij den Hoogleeraar Kern achter te laten, het ander in handen van Dr. H. N. van der Tuuk te stellen, in de hoop op beider krach- tigen bij stand — hetzij dan aan mij in persoon of op eigen gelegenheid — in 't zooveel gewichtiger werk dat nog te doen blijft. Inmiddels is het mij een aangename plicht, hier ten slotte aan den eerstge-, noemde mijne erkentelijkheid te betuigen voor de zeer welwillende hulp, die ik XNLEIDINGr. XXIX reeds van hem ondervinden mocht, inzonderheid ook in de zorgvuldige doorzage van mijne transscriptie , die daar aan menige verbetering te danken beeft. Van enkele nuttige aanwijzingen, die ik ook van den laatste ontvangen mocht, is mede dank- baar gebruik gemaakt. Leiden, 6 Mei 1875. A. B. COHEN STUART. MASCHB3 FT. Op biz. v van de Inleiding, bij r. 3. v. o. : „alleen in II, 9 aan beide zijden herhaald," behoort als noot: Althans in 'tFS.; want in 'tphotogram is alleen op de tweede zijde een duidelijk cijfer zichtbaar, op de eerste slechts een flauw spoor, als ware 't daar bij vergissing geplaatst, en opzetteiijk zooveel doenlijk uitgewischt. Op biz. xvi, r. v. o. Onder het afdrukken komt mij, door tusschenkomst van Prof. Kern , een nieuw stel photogrammen van den Minto-steen ter hand , ten ge- tale van negen: nam. vier van de voor-, vier van de achter- en een van de lin- kerzijde, die slechts ten halve, met vijftien regels, beschreven is. Het schrift blijkt op sommige plaatsen meer geleden te hebben, dan oppervlakkig scheen; en bovendien laten ook de nieuwe photogrammen nog al te wenschen over, zoodat zelfs de kleine, vroeger ontvangen, hier en daar in de lezing nog te hulp komen. Aan de uitgave van facsimile's valt dan ook voorshands niet te denken ; en schoon het mij, met.veel moeite, gelukt is, het grootste gedeelte te ontcijferen, vrees ik ook van eene tekst-uitgave — die in ieder geval ver van volledig zou zijn — ■ 'vooralsnog te zullen moeten afzien. Van 't jaartal is alleen het eeuwcijfer 8 te herkennen. Op biz. 8, in Inscr. II, 5a, 2, tanpdrabyapara , lees! td°, of liever ta*)npa6 (zie de noot op biz. 38); want het teeken bij de t heeft veeleer het voorkomen van een verdwaald aanvullingsteeken , dan van een raswa , even als dat in 7a , 1 : bu*)yut, en in 10^, 4: ityewa*)ni-adi. Op dezelfde biz. 8, n, 6a, 4, bij matjuringa in te voegen: (FS.° rP). KAWI OORKONDEN. TEKST. I. 1, 1. Swasti gaka-warsatita 841 grawana-masa tithi dwadaci 9ukla-paxa(FS. 