Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
In de duisternis en bij den nacht zijn deze inlanders aeer vreesaclitig , daar zij meenen, dat alsdan booze geesten rondzwer- vcn. Zij voorzien zicli derlialve, wanncer zij bij duisternis nitr gaan, steeds van licht, dat , naar hunne meening, dergelijke geea- ten verdrijft. Ook voor donder en bliksem leggcn zij groote vrees aan den 168 dag, en stnppen hunne ooren toe, om de donderelagen niet of minder sterk te hooren. De oorzaken Tan donder en bliksem tijn hon onbekend , en nj meenen , dat booze geesten in do lucht nilks te weeg brengen. Feesten njn bij deze inlanders evenvoel in zwang,aia bij de strandbewoners , en bezigen zij daartoe alle alechta eenigzins bij* aondere gebeurteniasen , zooals: geboorten, huwelijken, sterfge- Tallen , het geren Tan namen , TerVisselen Tan namen , verlovin- grn en dergelijke. Die feesten bestaan in zang en dans, en het nnttigen Tan apijzen. Hon sang ia eentootrig, en wordt begeleid floor tffiVs, en de dansen njn dezelfde ala bij dc strandbewoners. Geestrijke dranken worden daarbij niet ioegediend , daar ook nj geene aagueer en sleehts weinig klapperboomen bezitten, en nit de laatstgemeide geen Tocht weten te tap|>etL In het maken Tan tifa's uit een uitgeholden boomstam, met een slangenhuid of leguanenvel overtrokken , hebben sij een ae- kere Taardighekl en ruilen de door hen gemaakte tegen andere goederen bij de strandTolken Tan Doreh en Ifansinatna, die, van alien arbeid afkeerig, mitadien ook geene Ufa a venraardigen willen. Uese tifa a hebben orer het algemeen eene lengte Tan 2V % Toet, borrn en onder eene doorsnede van 6 duim en loopen naar het benrdmcinde naauw toe, om dan weder wijder uit te loopen, aoodat de boren- en benedenranden genoegzaam even wijd njn. De handgreep, waarmede men deze tifa's Ta*thoudt, u met snijwerk Toonrien, en ook aan den boTen- en benedenrand is <enig tafverk uitgesneden. Een door dm I leer Ton Rozenberg Trnraardigde aibeelding Tan dergelijke tifa komt voor op de ala bijlage Letter V V bij het veralag OTergelegde teekening. Opperhoofden hebben dear bergbewoners in den warcn zin dea woorda niet Wanneer een der hoofden Tan Doreh zulka goed Ttndt, dan benoemt hij den een of ander inlander, die hem eene dienst heeft bewezen, tot kapitein of singadji, achenkt hem bij die gdegenheid een hoofddoek , lout een geweerschot en de TerhfAng tot den gekozen rang is daannede Tolbragt Iletaldus aangertelde boofd heeft echter niet het minute gezag bij njne g tomg enooien , en kan zich alleen boren de oTerigen Terheifen door moord of daden Tan geweld jegens vijanden. Geiijk hierboTrn reed* met een enkel woord is grzegd, maken dear inlanderi geene gerangenen , maar Snellen hen , die bij oor- logen in bonne handen Tallen, den kop. Slaven njn mitadien 11* 164 bij hen onbekend. Intusschen kan van hen worden gezegd, dat zij minder wreed zijn, dan de strandbewoners , en dat alleen wraak over aangedanen lioon of den moord , op een hunner stam- genooten gepleegd , hen tot daden van geweld vervoert , welke zij eehter nimmer jegens de strandbewoners van Doreh, waarvoor zij groot ontzag hebben, zullen plegen. De inlanders van Aijambori herkomstig zijnde van den stain, dcr bewoners van het noordelijk gedeelte van het Arfak-gebergte zoo zijn de zeden en gewoonten dezer laatsten bijna geheel ge- lijk aan die der eerstgenoemden , en worden mitsdien alleen de meest in het oogvallende verschillen in hunne gebruiken met die van Aijambori hier vermeld , ten einde in geene nuttelooze her- halingen te vallen. De huidkleur der bewoners van den Arfak is gelijk aan die van Aijambori, maar hunne gelaatstrekken, ofschoon eene zekere mate van sclierpzinnigheid aanduidende, toonen meer ruwheid, en hun stemgeluid is holler en heeft door de gewoonte van im- mer te schreeuwen , eene voor het gehoor onaangename heeach- heid verkrcgen. Hun blik is open, en met hunne helder zwarte oogen sen zij den hen aansprekende vrij in het gelaat. Het zwarte wolligc, sterk gekrulde hoofdhaar dragen zij op eene karakteristike wijze. Enkelen krullen het in bosjes bijeen en binden het vervolgens z66danig op het hoofd, dat de bolachtige gedeelten daarvan na- genoeg 2 duim verheven boven den schedel staan. Velen hebben tot 10 van dergelijke bosjes over het geheele hoofd. Anderen hebben daarvan een minder getal , maar binden alsdan juist boven op de kruin een gedeelte van het liaar in cenen regt opstaanden pluim bijeen. Nog anderen verdeelcn het hoofdhaar in drie groote bosses, waarvan twee aan wcerszijden der slapen horizontaal eenige dui- men ver van het hoofd afsteken, terwijl een derde bos, insge- lijks horizontaal , van het midden des achtcrhoofds uitsteekt Bij zulkc kaj)sels wordt ook de bij deze inlanders gebruikelijke drie- puntige kam aan de achterzijde van den regts van het hoofd staan den haarbos gestoken , zoodanig , dat een groot deel der lange tanden en de geheele steel zigtbaar zijn. KS5 Dese verachillende eigenaardige kapsels geven aan het gelaat eene uitdrukking van woesthcid, welkc nog vergroot wordt door het dragen van een of meer, aommigen zelfs van 5, plat uitge- slepen ronde zeeschelpen op een lap van boomschors vast ge- hecht , welke voor het voorhoofd wordt gebonden , en , indien er meer dan 8 schelpen aid us voorgebonden zijn , het geheele voor- hoofd en de slapen bedekken. Dese schelpen hebben eene dikte van een Nederlandschc f t\ stuk en zijn van die of mindere grootte, naargelang van het aantal, dat gebezigd wordt In het midden is een rond gat, ter grootte van een 25 eta stuk, en om den rand zijn kleine figuren regelmatig zwart ingebrand. In het regteroor dragen dc mceaten drie of vier aan elkander hangende dunne ringen, ait koralen, schildpad of schelpen geaneden, en in de opening van het oor steken zij gewoonlijk een inlandsche sigaar (roko). ()m den boy en- en beneden arm dragen zij ringen van zee- schelpen en rotting, en om het been, de kuit en om den enkel insgelijk* ringen van zeeschelpen. Ai deir vcrsierselen worden alleen door de mannen gedragen. I)e vrouwen krullen het hoofdhaar in elkander, waardoor het hoofd eene onnatuurlijkc grootte verkrijgt en het aanzien geeft, als ware het door eene ruige muts gedekt Sommigen dragen eene enkele scheip van de hierboven besch re- verie soort , doch eenigzin* kleiner, voor het voorhoofd en slecht* enketen hebben rottingbanden om den bovenarm. I let tatoucren der huid heeft bij deie inlanders in het geheel met plaats en ook het branden van vlakken op de borst en arm en is bun onbekend : trouwens de oorzaak , waarvoor die van I)oreh sulks doen (reiien over zee) , bestaat bij hen niet. Dese bergbewoners huizen niet bijeen. Hier en daartreftmen op het gebergte eene woning aan, doch beneden H00 & 1000 voet hebben sij hunne verblijven niet opgeslagen , uit vree* voor aanvallen van strand bewonende volken, hoofdzakelijk van die van de bogt van Wandammen (in het zuidclijk gedeelte der Gedvinksbaai.) Slechta qaarzaam vindt men twee huizen in elkander? nabij- bekl , en elke woning is gebouwd tegen tie helling van renen Ijerg- rug zoodanig, dat men slecht* van eene zijde kan naderen. Die huizen zijn, even als die van Aijamhon, cip palen of lievrr bootntakken en tefselider hoogte tut den grond gebouwd, doch 166 overigens beter geconstrueerd. De bevloeringen, ofschoon alechts van bamboezen te zamen gesteld, zijn met rotting aan dkander verbonden en in sommige huizen zelfsmet boomschors belegd. De wanden zijn van boomschors en het dak is met zorvuldig- Iieid in elkander gezet en met atappen of nipabladeren behoor- lijk gedekt. Langs de beide wanden, in de lengtc van het geheele gebouw, vindt men eene doorloopende stookplaats en , met uitzondering van 66r\e afschutting, voor al de bewoners tot berging van het ge- ringe huisraad uit aarden potten en pannen bestaande, benevens van een klein door atappen of nipabladeren ajgeschut kamertje, waarin de vrouwen zich somtijds ophouden , is de geheele inwen- dige ruimte van het huis zonder afdeeling in vertrekken , wes- halve al degenen , die daarin verblijf houden , hun nachtleger op- slaan : enkelen op matjes , anderen sleclits op de bevloering. — Tot het huis verkrijgt men toegang, aan de achterzijde , door eenen bamboezen ladder, welke in tijden van nood naar boven gehaald wordt. Aan de voorzijde, welke steeds zeewaarts ia ge- keerd, heeft men, even als op Aijambori, eene kleine gaanderij, van waar men een vrij uitzigt heeft over de zee, den geheelen omtrek en op het eenige, tot de woning toegang hebbende pad. Van eene der woningen op dit gcbergte is door den heer van Asperen eene teekening vervaardigd, waarvan de door den heer von Rozenberg gemaakte kopie als bijlage Letter II hiernevens is gevoegd. In een der bezochte woningen had den vorigen dag eene be- vailing plaats gehad , en de kraamvrouw was , na op gelijke wijze als te Doreh in hare bevalling te zijn bijgestaan , met den jong- geborene overgebragt in een , op weinige voeten van het woon- lmis daartoe ojizettelijk opge$lagen, verblijf. Het was insgelijks op dunne palen ter hoogte van 14 voet opgerigt; had eenelengte van 6 bij eene breedte van ruim 3 voet en eene inwendige hoogte van de bevloering tot aan de nok van het atappen dakje van naanwelijks 4 voet. Wanden en bevloering bestonden uit ge- vlocliten bamboes: de laatste, rustende op bamboezen, welke over de breedte van hot gebouwtje zijn gelegd; en in dit, niet ved meer dan eene groote doos gelijkend , verblijf lag de kraamvronw met liaren znigeling op een matje, beiden in den staatdematnur, uitgestrekt en moest daarin gedurendc eenige dagen hate her- stelling afwachten ; haren eclitgenoot allcen des nachts bij haar ontvangende , die zich tot dit arendsnest , waarin geene vensten 167 njn, en waar slechts aan ^e"ne arijde eene opening is, door welke men daarin kruipen lean , — den toegang verscliaft door middel nun ecnen regtstandigen , met inkappingen voonrienen , bamboes. Zonder beschutting van eenigen daarom staanden boom, is het in dit verblijf des daags ondragelijk heet , en des nachts door de koele brrglucht tamelijk koud , soodat men ook uit dit oogpunt bntrhouwd, sich ten hoogste verwonderen moet over eene ge- woonte ,omkraamvrouwen aldns te behandelcn. De afaondering, waarin nj op die wijze wordt gehouden, is echter z66 groot, dat hei aan niemand, behalve den echtgenoot, vergund is, op den beganen grond binnen eene op 4 voet rondom de palen, welke hei huisje schragen , geplaatste afheining van dunne ;4okktfn te dringen. Geeetrijke dranken gebruiken dese bergbewoners weinig en t ofrrboon de sagueerjialm in hunne lagere bergstreken groeit , Up- prn »j dien boom leldzaam. Van godndienst is bij dese inlanders geen spoor, en de op A jam- bori nog hier en daar in huizen aangetroffen Korwaai , is hier voUtrekt niei in gcbruik. Van geiag voor of ondergeschiktheid aan hoofden of eenig opperheer is bij hen gelicel geen spntke; wel treft men hier en daar een aoogenaamd hoofd aan , met den titel van kapitein , maar de aoodanigen hebben volstrekt geen gesag en het regt van den aierk>te geJdt bij hen als wet Zrlis de op Doreh, Amberbakin en enkele eilanden van de Geelvinksbaai 100 gevreesde Tidorexen boezemen de Pa|>orm's van den Arfak 106 weinig ontxag in , dat uj bij het aan hen grbragte besoek , hei eer*te , dat aij van Kuropeanen ontvingen , i irh om de daarbij aanwezige Tidoresrhe hoofclen , insgelijks de refyten dier natie, die den Arfak bestegen, in liet geherl nirt brkonmefden en geen de minste blijken van hulde of eerbied aan hoi betoonden. Hei Lid der Comtniasie voor Nieuw Guinea , (r. g.) van dee Goes. Gezien: de Commumie voor Nieuw Guinea, (». $.) RougE. - Beckham. * l>. J. IL Cboocuwit, Hz. Bijlage, Letter CC. AANTEEKENINGEN NOPENS DE HUMBOLDT8-BAAI EN HARE BEWONERS. De Humboldts-baai , den inlandschen naam voerende van TV lokh Lentjoe, zonder dat is kunnen worden ontdekt, van waar deze herkomstig , of door wien die naam gegeven is 9 heeft aan zijne nagenoeg 1£ mijl breede monding twee ongeveer 800 voct hooge kalkrotsen tot grens, waarvan die ten oosten den naam draagt van kaap Bonpland. Het westelijk gedeelte der baai wordt begrensd door het Cy- cloop-gebergte ; het zuidwestelijk gedeelte door de laatste heuvel- rijen van die bergketen, en het overige zuidelijke deel is laag land , op den achtergrond door tamelijk hoog gebergte begrensd wordende. Het oostelijk gedeelte der baai vertoont, tot op eenen verren afstand, mede laag land, dat aan den horizon bekroond wordt door het hooge Bougainville-gebergte. In het zuidwesten der baai is eene 400 Ned. ellen breede straat, den toegang gevende tot eene tweede of binnenbaai, waarin het grootste gedeelte der bevolking is gevestigd, verdeeld in vier kampongs , resj>ectivelijk den naam dragende van : Oengramo. Tobaddi. Todoes. Wawah , terwijl in het westelijk gedeelte der buitenbaai zich nog twee kampongs bevinden , waarvan de namen onbekend zijn gehleveiL Deze beide laatsten zijn klein en bestaan nit weinige huizen, even als de kampong Oengrauw in de hinnenbaai, maar Todoes 169 t* groot en Tobaddi met Wawah zijn seer groot, terwijl alle Ulrijk en de beide laatstgenoemde kam pongs zeer sterk bevolkt zijn; kunnende hot totale eijfer dor bewoners van de beide baaijen naar gissing op ruim 5000 zielen wonlen geschat: een getal- strrkte nergens op Nieuw Guinea's zuidwestkust in een zoo klein bertek gevonden. De ftpoea's van de Humboldfe-haai zijn over het algemeen donkerder van huidkleur, grooter, nieer geapierd en forschervan gentalte, dan die van elder*. Intusaehen vindt men onder de jongere mannen velen , die ligter bruin van kleur zijn. Alle mannen gaan geheel naakt zonder eenige minute bedek- king, en alechts enkelen onder hen verbergen een gedeelte van het schaamdeel in een kokertje , uit de gedroogde schil van eene kleine kalabassoort venraardigd , in welk midden eene rondo oj>e- ning is gnnaakt Aan de beide uiteinden loopt dat kokertje spit* toe, en is in zijn geheel niet ongelijk aan den knop van een ge- wonen kurkentrekker. Het hoofdhaar bij mannen en vrouwen is zwart, wollig en sterk gekruld. Vennita evenwel eerstgenoemden de gewoonte hebben, om het met fijn gestampte roode kleiaarde, daartoe vooraf gebakken , te bestrooijen , zoo heeft het haar bij velen eene roodarhtigo , bij anderen eene donkerroode kleur bekomen,en is hot vermoedelijk aan dit voortdurend boHtrooijen toe te srlirijveii , dat vole oudeu van dagen eene kale kruin hebben: iets, hetwelk nergens elders op Nieuw Guinea zoo veelvuldig is aangetroffcn. Over het algetfieen wonlt het haar korter afgesneden , dan bij de Papoea's van Doreh de gewoonte is , ecnigermate op dezelfde lengte al* bij de strand bewoners dor Zuidwestku>i, Enkelm erhter laten de haren op het achterhoofd zeer lang groeijen , on maken dan daarvan eene vleclit, welke om het hoofd gelegd wonlt en , het voorhoofd veel korter makendo,aan do gelaat«trek- erne onaangename uitdrukking geeft. Zeer gesteld op versier>elen f dragen de meesten vederen van den een of anderen vogel in hot haar, terwijl enkelen daarin bloemen steken, of die om het voorhoofd winden. Sommigen hebben om het hoofd gewonden om dikken band van ka!»uara- haar, hetgeen bij dengeno, wien* haren rood govomd zijn, vreemdsoortig afsteekt. C)ok velen dragen in het haar een bamhoezni kam.nagenorg getijk aan dien, welke elders op Nieuw Guinea wordt gebengd. 170 maar met veel langere en fijnere punten. Sommigen binden aan het uiteinde van (lien kam een blad , eenige grashalmen , of een stukje fijn uitgeslagen boomschors. Kinderen en jongelingen wordt het hoofdhaar afgeschoren of kort afgesneden, met uitzondering van een twee vinger breede streep over het midden van het hoofd , van voren tot acbter loo- pende, waarop het haar, op de gewone lengte groeijende, aan het hoofd der zoodanigen het aanzien geeft, nagenoeg als lag daarover de harige kam, welke vroeger de helmen der Neder- landsche kurassiers bedekte. Overigens is het voorhoofd hoog en breeder dan bij anderePk- poea's , maar de jukbeenderen zijn meer vooruitstekende. De wenkbraauwen zijn dik en gewelfd; de zwarte oogen zijn nict groot, maar duiden bij velen schranderheid , doch tevens listigheid met eene zekere mate van woestheid aan, en missen over het algemeen, ofschoon zij dengene, die hen aanspreekt, driest in het gelaat zien, die goedhartige uitdrukking 9 den IV poea's van Kaimani en de Argoenibaai mcest alien eigen. De neus is breed en plat met wijd uitstaande vleugels. Het kraak- beenig iniddenschot is doorboord , en alien dragen daarin een stuk bamboes , een rond gesneden stuk hout , of wel een langwerpig rondgeslepen steen (quarts). Deze neus-versierselen hebben eene lengte van 2 tot 4 duim bij eene gemiddclde diktc van een ge- wonen mans pink , doch er is ook een aangetrofTen van J duim Bijnlandsch dik. Zij zijn van steen, z66 zwaar, dat het verwon- dering moet baren , hoe deze inlanders dergelijke steenen in den neus kunnen dragen. Een daarvan is bij weging gevonden 4 lood (amsterdamsch getfigt) zwaar te zijn. Sommigen hebben in den doorboorden neus twee met een touwtje aan elkander verbonden varkensslagtanden , welke alsdan, met de scheqjc uiteinden naar boven gekeerd en tot onder de oogleden reikende , het gelaat eene zeer woeste uitdrukking bij- zetten. Dc lippen zijn dik; de tanden regelmatig en bij de jongeman- nen Mit, daar het gebruik van sine en kalk slechts bij ouderen bestaat. Dc kin is scherp en puntig; de ooren zijn van gewone grootte en in de lellen dragen alien dunne schildpadden-ringen van 2£ $l tiduiin middellijn, waarin dan bij enkelen nog een of twee kleinere ringen mede van scliildjMid liangen. Knevels dragen deze manncn niet, maar velen hebben eenen kort afgesneden baard om wangen en kin. 171 De tiem b schor, een gevolg van hot altijddurend sclireeuwen. Enkelen hebben do borst met haar bewatnen , doch het tatou- eren der huid of het branden van vlekken er op, is aeldiaam oader de mannen. Om de bride annen dragen alien den gevlochten rottingband , obk elders op Nieuw Guinea gebezigd wordende , edoch niei zoo naauwaluiiend aLi op de Zuidwestkust. Zij , die tich allecn met dien liand vendercn , steken daarin af- hangende halmen van eene welriekende grassoort of wel boom- bUderen. Yerreweg de rueeste mannen hebben echtcr y behalve de voorargde rottingbanden f nog eenige ringen uit seeachclpen vervaardigd , om den boveuarm , bij noinmigeu ten getale van vijf, den een boven den anderen, om iedercn arm. ()m den liab dra- gen alien eenig versicrsel. Zij , die daarvoor geene welriekende graahaimen besigen , hebben een collier van kleine zeearhelpen of varkenstanden aaneen geregen : bij den een eenigzin* idui- trode, bij anderen tot op de borst nederhaiigende. Velen dragen bovendien een bont versiersel, uit groote var- kenrtanden te lamen grateld, ter lengte van een halve tot drie vierde voet y bij eene breedte van 4 tot H duim , van onderen Mnal en naar boven breed uitloopendc , waar tuwjehen in hetmid- <iefi op de helft der breedte en over de geheele lengte regelma- tige figuren lijn ingelegd van roode en zwan> kleine ronde boon- tjen, van de soort, welke in het noordm van Celebes en de Molukken bij de inlander* aldaar gebezigd worden , om stofgoud te wegm en daar den naam dragen van »Saga." Onbenchrijfelijk is dc varieteit in deie boretvensirrselen , welke alien grtuigen van eene lekere *oort van smaak : daanloor rn door eene menigte andere zaken het bewij* grvende, dat deae inlander* op eenen hoogeren trap van ontwikkcling *taan , dan de avenge bevolkingen %*an Nieuw Guinea; mitagaders ilat zij veel vaftbaarheid bexitten voor de beoefening van liandwerkrn en kunstrn. Kenige mannen dragen nog om het midden van het lijf eene soort van buikband, van arhtcreii ter hreedte van 4 & 3 duim en voor smal toeloopcndr , bestaande uit aan elkander grregm regt op ataande dunne *tukj<* bauihoc*, onder en hovrn met kleine i*chrlj>en vemerd ; of wel ivn twrr vingeren brrcden band van rwart geverwd gevlochten Unit, kun»tig mH mrWmatige figuren belegd met zeer kleine witte t^helpjca, hetgeen daaraan een bevallig aanzien geeft I)r vrouwen zijn alien welgetnaakt , middebnatig vaa geetaite. 172 minder donker van kleur dan de mannen , en hebben, bij sprekende zwarte oogen, schoone witte tanden en regelmatige, niet onbe- vallige gelaatstrekken. Jonge meisjes gaan geheel naakt, maar de geliuwden bezigen voor dagelijksch gebruik als schaambedekking een nit gestagen boombast vervaardigd kleedje , dat van de heupen tot op de helft der dijen afhangt. Sommige dezer kleedjes zijn met regelmatig zwarte figuren , niet onbevallig volteekend. Bij feestelijke gde- genlieden gebruiken de vrouwen echter schaambedeksels van seer fijn geknoopt of gevlocliten draadwerk , uit de fijne vezelen van den pisang koflbboom , met zwart gekleurde strepen of andere figuren doorweven en versierd aan het ondereinde metafhangende schelpen. Bij het loopen slaan deze tegen elkander en geven alsdan een klinkend geluid, even als dofle bellen. Het hoofdliaar dragen de vrouwen gevlochten in kleinetressen, welke, aan alle zijden afhangende,een niet onbevallig aanzien hebben. In de ooren dragen alle vrouwen groote schildpad-ringen , van 3 tot 4 duim middellijn , waarvan het aantal naarmate van den ouderdom toeneemt, zoodat er bij oude vrouwen tot 20 in ieder oor zijn geteld. De oorlellen worden daardoor lang uitgerekt en de gaten daarin zeer groot. Meisjes dragen in de ooren geene ringen, en sommige vrouw e n hebben door het middenschot van den neus, eene zwarten draad gestoken , waaraan bij enkelen eenige kleine koralen of schelpjes zijn geregen. Het tatoueren is bij vele vrouwen in gebruik , hetgeen alsdan op de borst, rug en armen gescliiedt. Enkelen branden rich figuren op de huid , en onder deze was eene vrouw , die over de beide zijden der borst, der schouders en van den rug twee regel- matig geteekende en evenwijdig loopende figuren had gebrand, zoodanig, dat de huid ter dikte van een Goudschen pijpensted opgezet was. Hoewel vrecmd , was deze versiering echter niet onbevallig. Om hals en armen dragen vrouwen of meisjes geene versierselen. De wapenen dezer inlanders bestaan in pijlen en bogen. De pijlen zijn meest alle van rotting of bamboes en varieren in lengte tusschen 3 en 6 voet. De punten zijn lang , van zeer hard hout ; meest alle van wefo- haken voorzien , en enkele dezer zeer kunstig uitgesneden, zoodat men , bij het zien daarvan , ook liierin liet vernuft en het gednld dezer inlanders moet bewonderen. 178 De bogen zijn van buigzaam hout met eene pees van rotting en hebben eene lengte van 6 k 7 voet. Met deze bogen en pijlen sehieten zij irer ver met veel juist- heid m , bij eene daaromtrent genoinen proef , troffeii tie pijlen op 100 paasen een niet dikken boom, van seer hart! hout, en dron- gen meet dan 2 duim door de schors. IVangs of andere ijzeren wapenen zijn dozen Fapoea's geheel onbekend , en lansen bij hen zeer sehaarsch. De enkelen, welke onder hen gezien zijn, waren van ijzer- hout, ter lengte van 10 & 12 voct, uit <$en stuk vervaardigd , met eene acherpe, van regelmatig en kunstig uitgesneden wetrhaken voorxiene, punt; aan het ondereinde loopen dergelijke lansen dun toe. Behalve deze wa|>enen hebben zij ook noc? eene soort van dolk of ponjaard , welke in den linker rotting armband worth gedragen. l)fie dolk is uit een varkens|>oot of een mensrhelijk dijbeen ver- vaardigd en aan de punt zeer seherp geslepen. Schietgewcer is hun ten eenenmale onl>ekeiid. Zij leggen voor het lo*branden van vuurwajienen grooto vrees aan den dag, doch zijn volstrekt onbekend met de doodelijke uitwerkselen van een srherp sthot. I)r praaowen dezer inlanders zijn uitgeholde hoonudammen en hebben over het algemeen eene lengte van 10 tot 30 voet. Men kiest daartoe geene te zware boomen , en ontdoet ze *lerht* van een vierde van hun dikte, zoodat de overige drie vierden, welke, na te zijn uitgehold, eene praauw daarstellen, die niet meer owning van boven hebben, dan om er in te *taan, met het eene brum voor het ander; terwijl door die wijze van bewerking alle praau- mi op het mklden der hoogte een buik hebben. Deze praauwen voeren maar eene vlerk aan die zijde, waar ze op het water ligt, eenure voeten verder uitstekende, dan bij praauwen met twee vlerken, en waarvan de steunbalken aan tie UigenovergeMelde zijde insgelijk* 2 & # voet buiten de praauw steken , doeh niet op het water rusten. • Dergdijke vlerk is gehee] van l>ekapt hout, en op het over de praauw liggende gedeelte is eene hevlciering van bamboea, wmarop dr opvarenden hunne pijlen en bogen leggen, henevens een houten bak met eenig zand daarin , om vuur te hranden. YoorU zitttti zij, die niet roeijen, iiiKgvlijks daarop, en, tijdros het aanwezen der Etna in de Iiumboldt*-baai, hadden deze inlanders ook hunne * koopwarcn op die bevloering gelegd. 174 Voor roer bezigen zij een langen riemspaan, en de riemen, waaiinedc naar welgevallen zittende of staande geroeid wordt, hebben eene gemiddelde lengte van 5 voet, met breede langwerpig ronde uiteinden of lepcls , alle van fraai regelmatig snijwerk en relief voorzien. Wijders loopen deze praauwen achter en voor spits toe, zonder hoog opstaande stevens, doch op vele praauwen is op een der uiteinden eenig lofwerk aangebragt, meestal een vogel of visch voorstcllende , regelniatig uitgesneden en rood , zwart en wit ge- schilderi Deze praauwen voeren een mast, gemiddeld ter hoogte van 8 a 10 voet, en bij velen aan den top versierd met een bosje k»- suaris-haar. Als zeil bezigen zij een uit den pandamus vervaar- digde mat , langwerpig vierkant van voren. Mast en zeil worden naar willekeur naar de windzijdc gekeerd , zoodanig dat het ge- gedeelte der praauw, waar de vlerk op het water ligt, aan lij is. Meest alle praauwen zijn op de zijden met regelmatige figuren ingebrand en zwart geschilderd. Het getal der opvarenden is zelden meer dan 4 of 5 , en de roeijers weten die vaartuigen met eene tamclijke snelheid over het water te voeren. Gelijk hiervoren is gezegd wonen deze Papoea's in geregelde kampongs in de binnen- en buiten- Humboldtsbaaijen. De talrijklieid der woningen in ieder der kampongs, waarvan die met name Tobaddi uit 90 huizen bcstaat, zoomede de bouw dier verblijven en liet aanwezen van tempels voor hunne Gods- vereering bewijzen almede, dat deze inlanders geene Noma- den zijn. Deze kampongs zijn over eene groote uitgestrektheid gebouwd en , ofschoon in het water staande , hebben alle huizen gemeen- scliap met elkandcr door bruggen, of door kleine pleinen (omze zoo eens te noemen) , welke bijna om ieder huis zijn afgelegd door paallunderingen , en het bevloeren van de daarover liggende balken met nibonglatten. Ofschoon A geen bepaalde regclmaat in het nevens of achter elkander plaatscn der huizen bcstaat, kan men toch aannemeu^ dat ze meer of inin in twee rijen zijn gebouwd, waarvan de tweede of achterstc rij de minste huizen bevat , en het geheel eeni- gcrmate in den vonn der figuren van een trictracbord (^>^-s^v) is d:iargest<4d. Alle huizen in ifderc kam]K)iig liebben den hoofdingang naar dezeliUe zijde, en in het midden der negorij is de tempel ge- 175 boowd: eenigtins afgetonderd staande, doch met verschcidcne op eenigcn afstand ran daar staande huizeji door een groot plein rondom den Impel gemccnsichap hcbbcnde. Twee kampongs aid Wawah in de binnen- , en erne andere in de buitenhaai, xijn 100 digt nabij den vasten wal gebouwd, dat nj daarmede gemeenarhap hebben, door middcl van kleine, maar tameiijk goede broggen. IV' Tier overige kainpong* liggen op 100 fc 200 el uit den wal en vomica mitstiien eilandcn, alle door vaaHuigen te rtaderrn , doch waardoor en door de onderlinge gcme<f mchap van alle huiaen met eikander de vlugt met praauwen , althana voor vrouwen en kinderen, bij vijandclijkcn aan- of nachtelijken uverval, naar het digt bijgelcgen strand hegun»tigd worrit, en t» deae misaclnen de oorzaak, waarom op de voorzcgdc wijie de kamjjongbuuw u gcvolgd. Alle huixcn staan op palen. Die paalfundcringen zijn tamclijk «lik en de boveneinden daarvan staan omstrecks -1 voet boven boog water. (her dexe fandering liggen ruwe onbckaptc, minder dikke boouutammen , of zwarc takken ak dwarobalkeu en hicrop hgt , binnen en buiten de huizen , de lievloering van nibonglat- ten , digt nevem eikander en met touwen *t«Tig vastgebonden , zoodat men nch gcmakkclijk daarover kan bewegen. ()|) de dwanhalken der fuitdcring xijn de ytcunpalen aange- bragt, waarop, ter hoogte van 3 voet boven de bevloering, an- dere balkea xijn bevcatigd , welke het dakgcwelf jchragcn. Tmarhen de eet>te steniijmlcn in de otnwanding aangebragt , hntaande in de meestc huizen uit gabba-gabba : in *ommigc uit gevbchten bamboea, in het algcraccn, gelijk geaegd ia, eene hoogte hebbende van drie voet. In die otnwanding xijn twee openigen of deuren , icts minder berrd dan boog, aangebragt lict in- en uitgaan w cchter moeije- lijk door het niim een voet over die opcningen hangctidc dak. Bade opcnim/en xijn mrt tegroovcr eikander en van uabt*- irahha of bamboc2eii deuren voorxien, welke aan de binnenzijdc gnioten wordeti door middel van touwen. I>e fUken van alb* huizen zijn hoog, *«pit4 oploo|»end , voor kleine huiaen vierkant; voor grootere woningcn ze>- of arlttkant, en van fie laaL<*tgetnclden bij sotiimi«.;rii 40 voet hoop. In enkcie huiaen ateunt dit hoogc tiprtue dak op eenen in het midden der wooing uit het water oprijxenden paal, waaraan, naar 176 gelang der hoogte van het dak , op een of twee plaatsen dwars- balken aangebragt zijn, om het geheel teschragen, en verbonden zijn aau de zes of acht schuins oploopende dakbalken, stevig, uiet regelmatig ineengezet. Maar verreweg de ineeste dier hooge liuizen hebben geen pail in het midden, en alleen eene of twee, op eenigen afstand boven elkander van nit de 6 of 8 buitenbalken naar elkander toe- loopende, dwarsbalken, zoo kunstig en stevig ineengezet, dat ze den bouwmeester tot eere strekken en eenigermate aan het binnenwerk der torenspitsen in Europa doen denken. Alle balken , voor het dakgewelf gebezigd wordende, zijn meer of niin vierkant bekapt. De daken zijn gedekt met atappen , goed aaneengeregen , even als op de Ambonsche eilanden, en zelden ziet men een huis, waarvan de dakbedekking in verwaarloosden staat is. Vensten zijn in dak noch omwanding dier woningen aangebragt, en het weinige licht, dat daar binnen dringt, komt door de lage deur- openingen en door de reten der bevloering en omwanding. Het is mitsdien, zelfs midden op den dag, in deze liuizen duister, doch door de hoogte van het dak en den bouw boven het water niet benaauwd binnen. In het huis vindt men , naar gelang der grootte , een , twee of meerdere kamers van gabba-gabba wanden zonder soldering, doch met eene deur , insgelijks van gabba-gabba aigesloten, waar- in zich de vrouwen en meisjes ophouden. Langs de wanden binnen 's huis hangenvarkenstanden, varkena- koppen en bladen schildpad, niet van die in den handel onder den naam karet bckcnd , welke liier zeldzaam zijn : enkele aar- den pannen en groote aarden potten (martevanen) , een en ander door hen zelf uit roode kleiaarde zeer net gevormd en goed ge- bakken wordende, en eindelijk eene stookplaats, een houten bak met zand gevuld, waarboven in vclc liuizen een bamboezen toe- stel is aangebragt, niet ongelijk aan het boveneinde van eenen zel (?) schoorsteen , maar met eene bevloering van bamboezen lat- ten , om daarin visch te rooken. In groote huizen zijn twee of drie dergelijke stook- en rook- plaatsen. Voorts .leggen zij limine pijlen en bogen langs de wanden of ate- ken ze in de omwanding. Matwcrk , om op te slapen , is nergens aangetroffen , doch om het hoofd te steunen , als zij rusten , bezigen deze inlanders een 177 rtytr houten lat van 1 a 1 % iluitn brmlte on lang 2*3 voe- trn iut*t twee houten pwten aan wederzijden ter hoogte van 5 2k 6 ciuim. Zooab uit het vooraigaaude blijkt, heeft iedere kamjKHig «»en tempel. Dergejijk gebouw is o|>getrokken in den achtk antigen vorni tier gruote huizen, maar met een veel hooker dak, waarvati cle met mien vogel of eenig ander tiguur versierde »pitt» 00 Uit 70 voet hoogte Ixiven de bevloering heeft. Ue daken der groote temjM'ls l>estaan uit twee deelen , wnarvan hrt boven*te op het onderste is geplaatst, niet ougelijk aan de daken der tnahomedaansche Mizzighita. liij tempek van deze bouworde steken op de aeht zijden , aan den onderrand van het bovenste dak, versehillende tigun k ti van vogelen en beaten uit, gesneden uit hout, en gmhilderd of althami gekleurd. Die beelden zijn van natuurlijke grootte en voor looveel xij bekende viervwtige dieren , viswhen of vogelen voorttelien, tamelijk juist nageliootst. Tuaachrn deze beelden hangen guirlande?* van klnpjierbladen en halmen van welriekend gran; terwijl bij alle t4*tii|M*l^ de, t^^n voet over de omwanding, uifcstekende < la k rand liehangeu is met guirlande* van gedroogde vruehten en uitgehlazen schddpad- rijeren. I)e daken van alle tein|»eh« zijn met atapjien gedekt , eu in de 3 voet hooge gabba-gablia omwanding zijn vier in de rigting der wiixbtrcken ongealoten o|>emngeti gemaakt. Het binnenste der temjK'l.* in een groot achtkant niim ; bij en- kelen met eene uit het water tot in de npifo van het dak oprij- uende paal in het midden en alxlan omliangen met lialmen van het loo even genoeuide welriekende gnu*. I«ftng* de wanden binnen het gebouw ziet men guirlande* in den vonn van zware kettiiigeu van Inizelfde gnu»; voort> var- kmskoppen en varkeiifelagtanden , pijlen en Uhjtii en liier en dmr bminhoezen fluiten van allerlei grootte en dikte. Twer of meer uitgeholde «ttikkeu hout, eeniirennate den vonn van praauwen hebliende, hangeu op eenigen af tand van de wan- den . en zijn daar, even aU iingelijk« op-jrlumgen tifa'j* van ver- •rhillende grootte, oin door it op W >laan geltnden van vitm-IuI- lrode toonen voort t«- hrengen. Aan de wanden liaugen %oort* no* bogen en pijlen en in de hevloerinir zijn op cemgen aktand van, doth evetmijdlg tu.vtehen de vier deun>| eumgeii , vierkante 12 178 gaten van 10 & 12 voet bespaard, waarin houten bakken zijnge- plaatst van nagenoeg den voet diepte. Deze bakken zijn bestemd, om daarin vuur te stoken, doch zulks schijnt alleen bij gods- dienstige plegtigheden of wel des nachts plaats te hebben, daar bij geen der bezoeken in eenigen tempel ontstoken vuren zijn gevonden, wel de asch van uitgebrande of nitgedoofde vuren. Rondom die stookplaatsen in de ligplaats der jongelingen , die deze tempels bewaken, en de daarbij staande toestellen , oin het hoofd op te doen rusten, getuigen dat de bewakers niet alien slapeloos blijven. In eenen tempel was in het midden aan het gewelf opgehangen een langwerpig rond schild van boombast of ligt hout vervaar- digd en , aan de zigtbare zijde , wit geschilderd met langwerpige roode en zwarte punten langs de zijden. Uit een anderen tempel stak boven den hoofdingang een liggend mannelijk beeld, met het aangezigt naar beneden gekeerd en met een onevenredig groot geslachtsdeel. Het geheele beeld had eene lengte van omtrent 3 voet en was overigens zeer regelmatig ge- sneden. V66r alle tempels is aan eene zijde eene door bamboezen bogen met klapperbladen behangen omheining of wel eene afechutting van atappen, eene soort van voorhof daarstellende , welke men moet doorgaan, om in den tempel te komen; en eindelijk is rondom alle tempels, zelfsom die, welke midden in het water staan, een plein of opene ruimte, waarvan de bevloering, even als die in den tempel en in de huizen , uit nibonglatten bestaat. Welke de Godsdienst is, die deze Papoea's belijden? Welk wezen en hoedanig zij hetzelve aanbidden ? Deze zijn vra- gen , die door gebrek aan de kennis der taal dezer inlanders on- beantwoord moeten blijven. Uit hunne weigering , om toe te laten, dat bij bezoeken in dezen tempel op eene der fluiten ge- blazen of op de tifa's of praauwen gestagen werd, kan worden afgeleid, dat het voortbrengen van geluiden op die instrumenten, met hunne Godsvereering in verband staat en het vermelde in het verslag der Commissie, bij gelegenheid van het steken eener Nederlandsche vlag uit het dak cles tempels in de kam- pong Tobaddi, toont aan, dat het toen plaats gehad hebbend blazen op nuiten en het dansen daarbij eene hunner tempel- diensten is. Dat intusschen alle voorwerpen in den tempel eene zekere 179 mite van heiligheid in rich bevatten , ia» (laardoor pebleken , dat bij herhaalde bezoeken in verscheidenc te m|>els alle verzoeken , oro een dor iluitau tepen eenige hun dieustige voorweqieii in ruiliiu? te mopen medenenien , bejualdelijk van de hand werden geweaen, en aanhoudend minnelijk aandrinpen daarop van de rij- 6c der bcsoekcni in het laatot met toornigc blikken werd be- antvoonL In den morjren van 2 Julij slaagdo evenwel ecne heroieuwde poking tenzelfden einde beter. Men stond het medeiiemeii van rene fluit rindelijk toe, maar nict dan met drinpend verioek (door teekenen duiddijk tekennen gefreven),om het voorweqi in eenen doek te wikkelen ; na aldus verborgen , buiten dm tempi €9i in de sloep te brengeiL En toen hieraan was voldaan , en de aloep wilde a&tekcn, sprong een der Pa|>oea's uit den tem|>el daarin, en bet, aoo lang men rich in de binnenbaai bevond, niet toe, dat dit instrument uit den doek en van onder de bank, waar het peborgeu was, werd te voorschijn jrebnurt Er is dus aan die fluiten en welligt ook aau de overipe in den trmpel voorhanden voorweqttn icts pebeimrinni|(s verbon- den , waarvan de opheidering tot meeniere bekemUcliap met de aeden en pebruiken van dit volk moet wordeii verschoveu. Welke de hoofdberigheden zijn der inlanders kan met vnlkomeii aekerheid niet worden medepedeeld. De jatft op wilde varkens, door mkldel van pijlen en l**>p, behoort daartoe. Het proot aantal varkemitantlcn en koppen, aller- wegegeriea, bewijstdit,en depespierde forsche houding der man- nen, de pued ontwikkelde pestalten tier vrouwen, htaven het, dat betden veel dierlijk voedsel nutttipeu. Ook op vofrelen maken zij jairt. l>e vedercn, welke r.ij in hunne haren steken, de bo*jea casuarishaar , door hen teiiMeraad de marten der praauwen of om het hoofd gewonden , duiden , dat hunne pijlen en Ixjop ook derpehjke vopelm weten te treflen. Voorts wordt de vischvanirst sterk door deae inlanders be- oefend. Zy bezi|fen daartoe veelsoortipe netteu, kun«tip d<*>r hen peknoopt uit draden van de vezelm de* priiemoel>uoui» vr»*- tnaakt. en aan welke netten men % om le te dorn linkeu , pruoti* *•*•- *cbel|M»!i bindt. \\ ijder* weten wj den vi*ch met piji en Imup , met eene hrwonderemwaardure jui>theid, in het watrr t«* trefteii ; en eindebjk bedienen ay aich van el|fers, om pn*»te vuschen 180 of sehildpadden te steken. Deze elgers zijn eigcnlijk niet anders, dan een bundel digt aaneen gebonden pijlen met lange, zeer scherpe punten van zeer hard Lout en niet voorzien van we£r- haken. Land- of akkerbouw staan bij deze inlanders cenigermate op den achtergrond , rijst, djagong, noch suikerriet teelcn zij, eu het voornaainste , dat zij kweeken, zijn, voor zooveel is kumien blijken, kladdie, olie en pisang, benevens klappcrboomen eu tabak. limine tninen voor den aanplant van aardvruchten en pisang, zijn ompaggerd op eene wijze, van limine zorg daarvoor ge- tuigendc. Overigens veivaardigden zij, of limine vrouwen, potten en pannen nit de, aan alle zijden de Humboldtsbaai omringende, roode kleiaarde , en liebben zij daarin eene gvoote mate van bedre- venheid : getuige de groote martevanen , welke in hirnne huizen gezien zijn. Maar, behalve het opgenoemde, honden zij zieh nog bezigmet snij- en beeldliouwwerk, gelijk uit de besclirijving hunner pijlen, praauwen en tempels kan blijken ; en hebben zij het daarin tot eene mate van volkomenheid gel)ragt, welke verwoiulerenswaar- dig is, vooral wanneer men in aaninerking neemt, dat hun de daartoe vereischte instrumenten geheel ontbreken en zelfs gewone messen uiterst schaars bij hen zijn. In het hartste ijzerhout snijden zij desniettegenstaaiide de meest regelmatige figuren en bootsen menschcn of beesten tame- lijk natmirlijk na. Het snijwerk, op de bamboezen kokers, waarin zij hunnen ta- l>ak bergen; op klappernoten uit louter tijdverdrijf — , zou eeu handwerksman in dat vak in Euiopa tot eere btrekken. Boven dat gemis aan ijzeren instrumenten voor snij- en beeld- liouwwerk, bezitten zij ook voor het bewerken van grootere stuk- ken hout, voor hunne praauwen of voor den bouw hunner huizen en tempels , niets dan steenen bijlen uit groensteen (seq>entijjn) vervaanligd, aim welke zij, door ze lesJijpen, eene tamelijke mate van seherpte weten te geven. Voor teekenkunde hebben zij een bepnalden aaideg, want gaf men lmn een potlood en een stuk papier in handen, dan teeken- den zij , die dergelijke voorwerpen zeker ninmier te voren gezien hadden, met de n iterate naauwkeuriglieid en met vaste hand, 181 eenen Togrl of visch op eene wijze , ilat hot ieders bewonde ring opwekte. Welke do bezi^heden der vrouwen zijn, behalvo dm hiiisarbeid, i.« met kiutnen blijken. Wellifrt tlat zij zith onlcdijr houden met hot knof>|K*ii van zakkon van allerlei jrrootto, om hot wn of an- der in to be«aren, en zonder nelken zak peen man zijn huia vrrUat ; zoomedo met hot kiioo|ien van m luuunt< , dpk>rl* voor fee>telijke tfehvenheid , wrlkr eon en under uit do tot d radon pe- >|*onnen vezelen van den pisajiir-koflbboom worden iremaakt. Yeldarboid H-hijnen do vrouwen evenwel niot of althan* woinig to verrurten , daar liare lifftere huidkleur on do weinige ruwheid harer lianden zulks zouden sdaven. lit hot \nren>taande kan woideit affreloid, dat wilde varkens, TinHrn, vwrh, welke laat>te zij om ze to bewaren , zeer pood weten to rooken, benevens kladdio, olio, pisan^ on klapijerno* ten, een jrroot deel van hot voodsol dozer inlanders nitmakoii. Zij oton voortn «uro, vermoedelijk al* pap (jui|>eda), daar |*amien , om *a^okoeken to hakken, niot zijiiaaiiiretrotTeii; maar, hoedanij? xi) hunno overiiro .■•pijzen liereideii , 1* niot kunnon )>lijk<*n , maar *<*!, dat 7Jj pirn zout of efiiij? surnnnuit daarvau kotmon. ()ok zij leven du> on zijn weharende zonder dit, volijon* MMiimigrn, \oor don men?*eh onontheerlijk zilt to nuttiiren. S}Aan>oho jiejier jrroeit hior niot on wordt million door doze inlander? almodo hij him voedsel niot irehruikt. (iee*tnjke dranken, zelfc cafrueer, zijn hier onliekend, on als tiiuzijkin>trumenteii zijn in do t<*m)>eh< do Ijovenvermelde !>amboe- »•!) H in ton en Ufa'* pevonden. l>o laat>te zijn nit oon dikkr Unilx^ of oon uitirohold *tuk hont vervaardiird tor lenjrte van 1 1 a 2 voii hij eene doorMtode van V duim tot 1 voet ; rept op rn neder, on vonrta zondor handvat^el of erniif Miijwerk on aan het bovonoindo bodokt mot eene hyuanenhuid of oon >tuk uitpe- tlagen boom* lion*. We lko ziokton ondor dozo inlander* been* hende zijn , w niot grhlokni. IV huidziokto, bokond ondor don naam van oa>cailo, i«* ook hinr vernprriil. maar minder alirenioeii ilan elder* en ondor cle vrouwen komt zij zelf* zoldzaam v»or. Cienei>- of heelkunile kennen rij intu**rhon niot , <Liar vorM-heiden mannen met jrroote en kleme wonden zijn pezien, nelke zelfs met enm tegen den mvloed dcr lucht of * hadehjko in*eeten betlekt «aren. 182 Hunne dooden begraven zij op het gebergte, maar op welke wijze is niet kunnen blijken. Tijdrekenkundc is hier niet gcheel onbekend , daar zij bij maan- maanden weten te rekenen, en daarmede tijdsbepalingen voorde toekomst en het verledene vaststellen. Of zij echter van den loop der zon, de maan en de stcrrcn eenig begrip hebben, deie alle of sommige bij naam kennen, is niet bekend geworden. In het tellen hebben zij het tot grootcre volkomenheid gebragt, dan op de meeste plaatsen van Nieuw Guinea, daar zij honderd- tallen en welligt hoogere cijfers kennen. Van hunne hcrkomst kunnen hoegenaamd geene berigten wor- den gegeven. Het kort verblijf in de Humboldtsbaai, maar voor- al het gebrek aan taalkennis, lieeft het inwinnen van berigten daaromtrent onmogelijk gemaakt. Geheel onbekend met de voorwerpen uit de beschaafde wereld, kennen deze inlanders ook gecnen spiegel. Maar het verdient opmerking, dat waar die elders aan Papoea's vertoond werd,deze eerst met verwondering en gespannen aandacht, daama met wel- behagen lmn beeld in den spiegel teruggekaatst zagen. De Pa- poea's van de Humboldtsbaai daarentegen waren daarvoor bevreesd, wendden hunne oogen van den spiegel af en gaven immer door teekenen te kennen , dat men dit voor hen onbegrijpelijke glas moest wegnemen. De vrees overwon alzoo de hun andera aan- geboren nieuwsgierigheid. Hoofden hebben deze inlanders, en voor zooveel is kunnen worden nagegaan , &£n in iedere kampong. Omtrent zijnen titd en zijne magt zijn echter geene inliclitingen kunnen worden ver^ kregen, doch het is wel voorgekomen, dat zijn gczag van weinig beteekenis is. Het regt van grondeigendom, of althans op de aanplantingen van den grond, is onder deze inlanders bekend en het opdeAm- bonsehe eilanden gebruikelijke verbod tegen het plukken tan vrucliten aldaar , bekend onder den naam van *Sassf\ is ook in de Humboldtsbaai in zoovcrrc in zwang , dat v66r of om vrucht- dragende lx>omen door den eigenaar een klappcrtak, of een stok, met ecnige klapperbladen daaraan gebonden, wordt geplant tcr wering van anderen. Uit het voorafgegane blijkt alzoo , dat de bekende voortbreng- selen van den grond zijn eenigeaardvruchten, sago, pisang 9 klap- pernoten en tabak. Ook djamboe is hier gevonden en eena an* 18$ der* vrucht , van de grootte van eenen appej t even rond , groen van achil , wit en ocnigzina aicht van vlecsch , maar zeer arom*» tiach en van een aangeiuunen , loeten smaak. De Papoea'a gaven aan deze bij iedereon op de bride sehcptn trlfs bij den Hoekom van Manainama (Uoreh) onbekende vrucht den naani van "kokko.** \Vil<le muskaatnotrn zijn dezen Papoea's oul>ekend, en komen clu* veimocdelijk op dc gebergten rondom de Hum bold tsbaai niet of Mrrhta 5ciiaam voor. Wilde kantel (koelit lawang) en nuu*ooi- I *a>t wordt er ilaarentegen gevonden , doeh of l)eiden of ct'ii de- xrr voortbreng»elen bier in groote hoevedheid voorkomen, knn niet worden medegedeeld. Karetschildjiad is zeldzaam in de Humboldtabaai en van het aanwezen van tripang is niets ontdekt. Het vorenstaande zal eenigennnte kunnen aantoonen, dat de Papoea'n van de Huml>oldh<baai op eenen veel hoogeren trap van otitwikkeling staan , dan de overige lievolkingen van Xieuw-Gui- nca, en tlat zij, ondank* hunne afzondering en het volstrekt ge- mi* aan orogang met meer licseliaafde volken, de Paj>oea's van Porrh en der Zuidwestkiut in elk opzigt verre achter zieh laten. Firr, stoutmoedig en vermetel , treden zij hunnen vijand *tout te gnnoet of wreken zieh op hem, die htm ««ehade toebrengt. AIji brwijs daarvoor kan onder anderen atrekken, liehalve het mede- grderlde in het vmlag der CommisMe iio|M'n.<< het gel>etirde met den kommanderenden oftirier van Z. M. ytoonwhip Ktnn, dat pen Papoea, voorzien van eenen elger, daarmi*de door de gm|,en- de patnj5j)Oort van de hut do nftieier* van admini*tnitie van grmelden bodem, tenrijl deze de* middag* in die hut ter niMe lag , irt* willende ontvreemden , in de iiitvoerimr werd gestoord door gemelden offieier, die, het feit bey|x-urende, dm elger aan- vattr rn eenige punten daarvan afbrak , dorh te gvlijk moeite cirrd, om dat voorwerp den Pajioea nit de hand te trek ken. De dief lirt echter van zijnen kant niet lo«, en toen deze mor- stelmg om het bezit van den elger eenige oogenhlikken geduurd had, nam een andere in dezelfde praauw Maande Pajxiea renen pijl , »tak daarmede meergemelden oftirier in twee vinirerm en noodzaaktc dezen alzno den eltrer Ion te laten , maarmede de Pa- ixW* zirh toen verwijderden. 