Brieven van Lionello en Suriano uit den Haag aan Doge en Senaat van Venetie in de jaren 1616, 1617 en 1618. Benevens verslag van Trevisano betreffende zijne zending naar Holland in 1620 ..
Ritornato il Principe Mauritio gliene parlerò et in tanto lo imprinterò in qualcheduno di questi del Governo Sabbato ricevei (come ho significato alla S. S.) le sue lettere dei 5, et Domenica andai à compiere al comando di Lei con il Ambasciatore straordinario di Francia, dovendo sempre ubidire prontamente ai suoi comandi et sodisfeci con questo Signore di quella maniera, che stimai propria della dignità di quella S. R. Rep., se ben anche prima era stato da lui à l'occasione della visita, che li fece l'Ecc. S. Ambasciatore Donato. Mostrò di vedermi volontieri et di gradire il testimonio della devota volontà di Lei verso S. M. Cristo, et poi fece meco scusa di non mi aver rivisitato, pregando mi creder ch'il fine suo non era stato perchè non stimasse la mia persona come ministro Als Prins Mauritio terug is, zal ik er hem over spreken, en middelerwijl zal ik het aan ieder lid der Regering te verstehen geven Zaterdag heb ik (zooals ik U. D. te kennen gegeven heb) uwe brieven van den 6e ontvangen, en Zondag ben ik uwe bevelen gaan nakomen bij den buitengewone Ambasciatore van Frankrijk, daar ik altijd uwe wenken vaardig moet gehoorzamen, en ik heb mij bij die Heer op zulk een wijze gekweten, als ik overeenkomstig achtte met de waardigheid der D. Rep., ofschoon ik ook het eerst ten zijnent geweest was bij gelegenheid van het bezoek, hem door Z. Exc. den Ambasciatore Donato gebracht. Hij verklaarde , mij met genoegen te zien en de betuiging van uwe toegenegenheid jegens Z. Allerchr. Mat. aange- naam te vinden, en daarna verontschuldigde hij zich, dat hij mij geen tegenbezoek gebracht had, mij verzoekende wel te willen gelooven, dat geone mindere achting voor mijn persoon als Minister der D. Rep. er de oorzaak van 888 della S*^ V'^, ma perchè l'anima sua era alienissima di ceremonie , et che credessi pure ch'egli era uno di quei vecchij servitori della Corona di Francia, che poteva attestar al mondo et à se med"^" esser stata sempre la Ser™» Rep^^ sola et costante fra Principi nelle pros- pere et averse fortune verso il bene del Regno di Francia , et però come buon francese si cognosceva in obligo d'impiegarsi sempre in servitio di V. S*'% che lo adoperassi che lo haverei veduto in effetto. Io lo ringratiai et mostrai che non haverei già mai mancato di complir al mio debito coli' E. S. et honoraria , come Ministro di tanta Maësta , et passammo poi buon pezzo di tempo in varij discorsi, tra quali parlandosi delle cose d'Italia et venendo a proposito , non tralasciai di con- siderarle quanto restasse interessata S. M. Christ'"*, non effettuandosi da Spagnuoli quanto ne have vano pro- was, maar dat hij zeer afkeerig was van ceremoniën en dat hij toch geloofde een van die oude dienaren van de Kroon van Frankrijk te zijn, die voor de wereld en voor zichzelven konden getuigen, dat der D. Rep., eenig en bestendig onder de Vorsten, in voor- en tegenspoed het welzijn van het Koningrijk van Frankrijk steeds lief was geweest, en dat hij dus, als goed Franschman, zich ver- plicht erkende zich altijd te beijveren ten dienste van ü. D. en dat hij de gelegenheid zou zoeken om het u metterdaad te toonen. Ik heb hem dank gezegd en be- tuigd , dat ik nooit zou nalaten mijn plicht jegens Z. Exc. ten vervullen en hem te vereeren als Minister van zo groot een Majesteit, en wij hebben een vrij langen tijd onder verschillende gesprekken doorgebracht. Toen wij onder anderen over de Italiaanse zaken kwamen te spreken, heb ik niet nagelaten op te merken, hoeveel belang Z. Allerhoogste Majesteit daarbij had, vermits de Spanjaarden niet volbrachten wat zij bij het vredesverdrag hadden beloofd. Hij strengde zijn schouders op, toen hij dat hoorde, en zeide: "Dat hebt u wel gezegd, maar wat kon de Koning doen, als die van Spanje niet hielden hun woord?". Daarna liet hij volgen: "Mijn Koning, Mijnheer, heeft geduld gehad; maar als hij op zekeren tijd, als het pas geeft, zal zien dat de beloften der Spanjaarden niet uitgevoerd worden, zal hij besluiten zich met de Republiek te verbinden (goede woorden, als zij waar zijn in hun ware betekenisse). Ik antwoordde: Zij Majesteit zal niet lang moeten wachten met een besluit te nemen, zijn grootheid en waardigheid te tonen, omdat hij zeker zijn kan, dat de Spanjaarden, als hij hun de tanden niet laat zien, niet tot de uitvoering der beloften zullen besluiten. Hij hernam: wij hebben het versche voorbeeld van Vercelli. Na deze gesprekken heb ik afscheid van de Heer de Boissise genomen. Se l'E.E. VV. si compiaceranno, potranno intendere dell'aggiunto traslato di lettere scritte da Milano dal bassaeurs en Ministers van Vorsten aan dit Hof, bij Prins Maurits, bij allen van het Huis van Nassau, en bij allen altri essere, tutto uit eerbied voor U. D. En daar het strekt tot eer en roem van XY en van de D. Rep., gelijk het inderdaad het geval is, zoo zal ik niet in gebrekke blijven wat ik plichtmatig en bescheiden gewonnen heb, te bewaren, en zoo ik het bezoek nagelaten of uitgesteld had, zoo geloof U. D. dat zulks niet te wijten is aan persoonlijke eerzucht, maar aan de begeerte om den roem der D. Rep. op te houden. In allen geval evenwel bid ik mijn tekortkoming te vergeven, en in 't vervolg zal ik niet nalaten met die Fransche Ministers de volkomenste vertrouwelijkheid aan te kweeken, gelijk ik vroeger altijd gedaan heb. Zoo het U. Exc behaagt, zult gij kunnen zien uit de hierbij gevoegde vertaling van brieven, uit Milaan geschreven door den Ambassadeur della Cueva, hoe hij de Ambi' della Cueva, come egli traehe alla Ser Rep. Il Pasini (e' mai cessato a servirla) ha cavato di mano a chi l'aveva, e non lo ha mandato perchè l'invii alla Ser Rep. A Amsterdam ci è avviso che la fiotta di Spagna, ch'è allo Stretto doveva partir e fare viaggio, ma non si sapeva per dove, se ben si credeva che dovesse passar a Napoli una buona parte di essa per unirsi con li vascelli d'Ossuna e passar nel Golfo di V. S., cosi viene scritto da qualcheduno, ma Ella deve averne migliori avvisi. Dall' Haya a di 23 Ott. 1618. Di Sertà, l'humil'o et dev' serv', Christoforo Suriano. D. JRep. SMAADT. PASINI (en nooit meer houdt hij op de Rep. te dienen) heeft hem denken aan die hem had uit de hand genomen en hij heeft hem niet verzonden opdat ik hem aan U. D. zou zenden. Te Amsterdam is er bericht, dat de Spaanse vloot, die bij de Straat is, zou uitzeilen; maar men wist niet waarheen; toch meende men, dat een goed deel daarvan naar Napels was om zich met de schepen van Ossuna te vereenigen en in de Golf van U. D. te verschijnen. Zoo schrijft zeker iemand; maar gij moet er betere berichten van hebben. Uit den Haag, 23 Oct., 1618. van U. D. de nederige en toegenegen, dr. Christoforo Suriano. RELAZIONE DI GIROLAMO TREVISANO, ANNO 1620. Ecc. Mo Principe e Illi e Ecc. Signori! Se io mi persuadesi di poter in breve spazio di tempo e in poca scrittura riferire a questo Ecc. Senato le cose da me viste e osservate nel corso di poco meno di cinque mesi, che ho servito alla Ser. Vo. quasi del continuo viaggiando nell' Amb. agli Sig. Stati Gnali delle Provincie Unite dei Paesi Bassi, troppo VERSLAG VAN GIROLAMO TREVISANO, TEN JARE 1620. Doorl. Vorst en Heeren! Zoo ik waande in korten tijd en in weinig schrifts aan den Doorl. Senaat bericht van de zaken te kunnen geven, die ik in weinig minder dan vijf maanden, dat ik U. D. gediend heb , nagenoeg gedurig op reis in mijn gezantschap tot de Heeren Staten-Generaal van de Vereenigde Provin- ciën der Nederlanden gezien en waargenomen heb, zou 25- 388 ardirei; ma se confuso per la varietà et multiplicità delle medile io mi astenessi di soddisfar à quel obligo , che dalle leggi è imposto à chi ritorno di cariche di questa natura , altrettanta sarebbe la nota et il biasimo, che io ne dovrei riportare. Ho però eletto, posso dir, a pena gionto , incontrando in questo la publica volontà, di soddisfar al meglio, che io potrò, à questa ultima parte della mia ambasciata e per levar ò diminuir il tedio air Ecc''^ replicherò assai brevemente l'operato da me per l'essecutione delle publiche commissioni, essendone Elle restate dalle mie riverenti lettere di tempo in tempo distintamente avisate. Le cose, che contengono in sé qualche curiosità per non esser cosi commune a tutti i paesi e che credo possa esser con piacere intese, saranno da me con brevità raccontate, riservandomi al dilatarmi al e al stoutmoedig zijn; ma indietro, se io, oppresso dalla diversità e molteplicità di questi fatti, in breve manco riuscivo a soddisfare la verplichtung te vervullen, quale per la legge è imposta a chi di una missione di questo genere si è carico, sarei colpevole, ma doppio grande, poiché sto condannato a perdere per sempre la seconda metà di questa missione, ciò che a me più cara e per l'importanza che riveste più interessante, è una terribile punizione per un'amfì sventura da me commessa. Dus heb ik, nachtwelfe teruggekeerd, mag ik zeggen, om den wil den Staat na te komen, verkozen naar mijn beste vermogen mij van dit laatste gedeelte van mijne gezantschapstaak te kwijten, en om de verveling van U. Exc. te voorkomen of te verminderen, zal ik vrij kort het door mij ter uitvoering van den mij door den Staat opgedragen last verrichte herhalen, daar gij daaromtrent van tijd tot tijd door mijne eerbiedige brief nauwkeurig onderricht zijt geworden. De zaken, die enige belangrijkheid in zich bevatten, om dat zij niet zoo gemeen aan alle landen zijn, en die ik vertrouwen mag, dat met genoegen zullen vernomen worden, zal ik kortelijk verhalen, terwijl ik mezelf voorbehoud. Dirò adunque, che partito di questa città circa alla metà di Agosto passato , presi il camino per l'Holanda per la via del Tirol et della Germania, non havendo potuto per le commotioni, nate in quel tempo nella Valtelina, condurmi , come haveva dissegnato, à Basilea , per goder lungamente la navigatione del Reno, onde transferitomi prima in Augusta, de là passai à Francforte. Ne mi accade ad veder altri delli Principi d'Allemagna, che in Aidelberg la Ser™* Elettora Palatina, madre del Re di Boemia et il S^* Duca di Bipont, cognato del medesimo et qui per lui teneva il governo del Palatinato. Il termino con che fui ricevuto et trattato , eenigszins breeder uit te weiden over die, welke van gewicht kunnen zijn voor het belang en den dienst van den Staat en tot verstand van hetgeen voordeelig kan zijn voor onze regeering. Derhalve zal ik zeggen , dat ik , omstreeks half Augustus uit deze stad vertrokken, den weg naar Holland genomen heb over Tirol en Duitschland, daar ik wegens de be- roerten, toen ter tijd in de Valtelline ontstaan, mij niet, zoo als ik van plan was , naar Bazel heb kunnen begeven , om lang de vaart op den Rijn te genieten. Vandaar ^) eerst naar Augsburg gereisd zijnde, ben ik voorts naar Frankfort getrokken, en het is mij niet gebeurd iemand anders van de Duitsche Vorsten te zien , dan te Heidelberg de D. Keurvorstin van de Palts, de moeder van den Koning van Bohemen, en den Heer Hertog van Twee- bruggen, bloedverwant van denzei ven, en die voor hem het bewind over de Palts voerde. De wijze , op welke ik 1) D. i. van Tirol. 390 10 rappresentai con mie lettere fino dall'ora all'Ecclesia Viva, poiché in vero mi è riuscito più scarso assai di quello, che ho visto altre volte usarsi da maggiori Principi di quella Provincia verso li Ambasciatori di Serenissima se ben 11 medesimo ho saputo essere stato tenuto con l'Ambasciatore Arsenio dei Eccelsi Signori Stati, nel suo passare per di là di là di ritorno da questa città, et pure et per l'alleanza, che hanno li suoi Signori con essi Principi, et per li aiuti, che oltre l'obbligazione pongono al Re di Boemia, pare che avessero dovuto riceverlo con maggior abbondanza di onori. Molti dei altri Principi dell'Unione erano poco lontani con l'esercito dal camino, ch'io tenni, et vorentieri avrei incontrato l'occasione di vedere loro et le loro armate; ma ogni dilazione, che io avessi in ontvangen en behandeld ben, heb ik toen ter tijd in mijn brief aan U. Exc. voorgesteld, dat zij mij vrij schraler ten dele is gevallen, dan de ontvangst, die ik op andere tijden door grootere Vorsten van die Provincie jegens de Ambasciatori van U. D. heb zien toebrengen, — ofschoon ik vernomen heb, dat dezelfde wijze gevolgd is ten aan-zien van den Ambascateur Aerssen van hunne Exc. de Heeren Staten, bij zijn doorreize van hier; en toch en wegens het verbond, dat zijn Meesters met die Vorsten hebben, en wegens den onderstand, dien zij boven 't geen zij vertrouwen, den Koning van Bohemen verleenen, schijnt het dat zij hem met overvloediger eer hadden moeten ontvangen. Velen van de andere Vorsten der Unie waren met het leger op weinig verren afstand van den weg, dien ik volgde, en gaarne zou ik mij de gelegenheid geboden hebben gezien om hen en hun leger te bezoeken; ma 1) D. i. van Venezia. 391 terposto al viaggio, haveria potuto causarmi qualche impedimento in esso, poiché posso dir di esser cami- nato sempre con li esserciti à fìancho, havendo il Spinola occupato Crucignach , che fu il primo luogo , che prese nel Palatinato la notte medesima, ch'io mi trovavo à Magonza, non più lontano che doi o tre leghe , ch'essendo io capitato à Baccarach sopra il Reno per alloggiare quella notte istessa, che aspettavano l'invasione del inimico, onde trovai tutti in fuga et in confusione et li soldati et il Governatore più pre- parati ad aprir le porte che alla difFesa, oltre che difficilmente potevo capitar di questa parte senza correr rischio di incontrar anco nell' escercito del Marchese, chi era tanto vicino e sopra il mio proprio camino; ma ne passai perciò a drittura et celeremente all' ese- elk oponthoud op mijne reis zou mij eenige verhindering hebben kunnen voroorzaken, omdat ik zeggen kan altijd met de legers nevens mij gereisd te hebben, daar Spinola Kreuznach bezet had , hetwelk de eerste plaats was , die hij in de Palts heeft genomen, in den nacht zeiven, dat ik mij te Mainz bevond, niet verder dan twee of drie mijlen. Te Bacharach aan den Rijn ben ik aangekomen om te logeeren, in den nacht, waarin men den inval van den vijand verwachtte; dus vond ik daar alles aan het vluchten en in ontsteltenis, en de soldaten en den Goe- verneur meer gereed om de poorten te openen, dan tot de verdediging: bovendien kon ik moeilijk van dien kant aankomen zonder gevaar te loopen nog het leger van den Markies ^) te ontmoeten, die zeer in de nabijheid en op mijn weg was. Daarom ben ik rechtstreeks en met spoed 1) Spinola. cuzione dei ordini dell’Eccelsi verso li Ecclesiastici. Sig. Stati. Giunto al campo dell’Eccellenza, S. Principale d’Orange, in vista di Vesel, luogo tenuto da Spagnoli per nome del Principe di Neuburgo, di ragione del Ducato di Cleves, fui ricevuto e trattato con quel honore verso la Serenità che ne restò Ella dalle mie riverenti lettere avisata, che certo non poteva essere maggiore. Si afaticò questo Principe in corrispondenza dell'ufficio che passai seco per nome di questo Eccellenza Senato, di farmi pienamente constatare la sua perfetta volontà verso la Serenità della Repubblica mi fece godere della vista del suo splendido esercito, tutto armato prima in squadroni negli propri quartieri di tutte le nazioni, poi facendolo passare a file avanti il padiglione; mi onorò con strepitissimo saluto e di moschetteria e di artiglieria replicatamente; volle ch'io dessi il nome all'arrivo dell'artiglieria nella terza formazione. In het legerkamp gekomen van Zijn Exc. de Prins van Oranje in het gezicht van Wezel, een plaats bezet door de Spanjaarden voor de Vorst van Neuburg, in het gebied van het Hertogdom Kleef, ben ik ontvangen en onthaald met zoo groot een eer jegens U. D., die ik trouwens de eer had daarvan in mijn brieven te berichten, dat zij voorzeker niet groter had kunnen zijn. De Prins putte zich uit ter beantwoording der beleefdheden, die ik hem bewees in naam van de D. Senaat, om mij zijn volmaakte toegenegenheid jegens de D. Rep. ten volle te doen blijken. Hij gunde mij het gezicht van zijn zeer welgedaan leger, geheel in de wapenen, eerst in afdelingen in de eigen kwartieren van al de naties, daarna liet hij ze voor zijn paviljoen de revue passeeren; hij vereerde mij met een groot gedruis van herhaalde saluutschoten van musketten en kanonnen; hij wilde dat ik het leger zag, en mij het geboekt armata, en mij giovò renitenza alcuna, et in fine con termini ben di soldato, maar però zonder lasciar che desiderava manco in buon corteggiano, adeempie alleli numeri di stima e rispetto verso l' Ecc^ V^. De cavallerie was partiet onder het bevel van Zijn Prins Henrik naar Auemagna, zodat ik van haar niet kon zien meer dan slechts vier compagnieën, die er waren, van de schoonheid van de cavalieren en van de wapenen kon ik het best begrijpen, dat de andere perfeclie was, zo ook van het leger als geheel, hetgeen ik uit de middelen getuige kon maken van de perfecte disposition van de Ecc^S^i Staten en van alle Provincies en steden, wat ik in alle plaatsen, waar ik me is geoccuurd, van heeft aangetoond; zodat nooit iets is vergeten, wat conform de eenvoud van het land, van waaruit iets zou kunnen blijken om te worden gecontroleerd, en het concours van het volk was altijd zo frequent, dat in welke ook grote solenniteit in dezezelfde populatissige stad niet kan worden gezien. Het parool aan het leger gaf ik aan het leger, en mij baatte geen tegenstand, en ten slotte met soldatentermen, maar toch zonder te kort te doen aan hetgeen de hoffelijkheid enigermate verwachtte, toonde hij in de hoogste mate zijn achting en eerbied jegens Uwe Excellentie. Dezelfde blijken van de volmaakt gunstige gezindheid van de Staten-Generaal en van alle de Provinciën en Steden heb ik overal bespeurd, waar ik ben aangekomen : immers is nooit iets verzuimd, in verhouding van de eenvoudigheid van het land, waaruit die gezindheid kon blijken, en de toeloop van volk was altijd zoo groot, als bij elke denkbeeldigere, in manier dat niet kon basten aan de autoriteit der magistraten, nee de kracht der ministers, om mij de weg te openen, welken ik gaan moest. De vleugels van applaus en respect voor de Serene Republie, met de gelukkige aanblijven voor de nieuwe alliantie die uit het hart van elk persoon naar buiten sprong, maakten mij en alle anderen die ze voelden, volledig gelukkig; maar dat wat mij helemaal tevreden stelde, was dat in zulke grote mensenmenigveld, zo'n geluidsoverlast van kanon- en moschetterij, dat je het niet kunnen uitdrukken, pur ten minste schade te zijn gebeurd, nee zelfs aan een kind, en het tijde, tegen het gewone van de seizoen en van het land, in dit bijzonder met verbazing en verbijstering van elk mens, altijd goed voor de zijn deel gewandt, om deze eer en deze applausen nog meer te grooten, en mij altijd te begeleiden. De toejuichingen van mijn persoon, en de kreten van ingenomenheid met de D. Rep., gegeerd aan de gelukwensen met de pas gesloten alliantie, die uit aller hart opwelden, bevredigden mij en allen anderen, die ze hoorden; maar wat mij een volkomen genoegen gegeven heeft, is dit, dat bij zulk een rumoer van mensen, zulk een onuitsprekelijk gedruisch van geschut- en musketvuur, niet het minste ongeluk is voorgekomen, zelfs niet aan een klein kind, en het weer, tegen hetgeen seizoen en klimaat gewoonlijk mede brengen, tot ieders verwondering en verbazing, altijd schoon, heeft van zijnen kant die eerbewijzen willen verhoogen, en door mij altijd ook op mijne terugreis te vergezellen, het ongemak verminderen. D. i. Venetië. Hora capitato all'Haya et ottenuta l'audienza delli Eccellenze Signori Stati, representai le lettere dei Signori Serenissimi, passai l'ufficio, che teneva in commissione, et col consegnare li capitoli dell'alleanza, firmati nel modo solito della Repubblica, diedi compimento a quello, perchè io fui dall'Eccellenza Venerable spedito a questa Ambasciata, nel modo che più particularmente ne restò la Serenità avisata dalle mie lettere. Mi affaticai ancora, quanto potei, in un'altra espressa audienza, in esecuzione delle comunicazioni, capitate mi in lettere di questo Eccellenza Senato, resi mi dal Residente Suriano, di render informati quei Signori dell'importanza delli affari della Valtellina, di farli capaci ch'il loro interesse in questo grave negotio non fosse minore di quella della Repubblica, et che convenisse alla loro prudenza mandar subito es. En mijn taak en de bedoeling van Uwe Excellentie begustigen. Dankzij mijn aankomst in Den Haag, zijnde een audiëntie van de Heeren Staten bekomen, heb ik de brieven van U. D. overhandigd, de beleefdheidsbetuiging, die mij was opgedragen, overgebracht, en door de artikelen der alomtegehecht, op de gewone wijze bekrachtigd, over te leveren, wat volbracht is, waarvoor ik door U. Exc. was afgevaardigd, op de wijze die aan U. D. door mijne brieven is bericht, Ook heb ik mij beijverd, zooveel ik vermocht, bij een andere opzettelijke gevraagde audiëntie, uit te voeren wat mij uit brieven van den Senaat, mij door den Resident Suriano medegedeeld, gelast was, te weten de Staten het gewicht te doen gevoelen van de zaken der Valtellina; hen te doen beseffen, dat hun belang bij die ernstige zaak niet geringer was dan dat der Republiek, en dat het hunner wijsheid betaamde dadelijk een bijzonder Minister in Zwitserland te zenden voor inspanning al socorro di Grisoni, loro confederati, et fais-les conoscer loro importantissimi interessi col somministrali qualche Capo da Guerra di autorità et qualche ajuto de denaro, acciò non abbandonassero la causa della loro libertà, et non lasciassero aperta la strada a chi, sotto falso pretesto di Religie, non aveva in effetto altra mira, che d'impossessarsi di quel importantissimo passo con altrettanto proprio vantaggio, quanto pregiudizio di quelli, chi vogliano conservar se stessi et li proprii Stati. In questi concetti mi estendi assai et prese, quanto maggiormente per me si pote, vedendo quanto premeva con ragione questo negotio all' Ecc. V^, et se bene la risposta non riuscì conforme al mio desiderio, restò pero quieto nell'animo di non aver certo mancato a cosa veruna per ottener l'intento. Ma come si è fin dal l'ora annunciato alla Serª Vostra l'assenza del denaro Minister naar de Zwitsers affezionati a inviare per loro bisogno di aiuto alle loro alleanze (Grauwbunders) al risveglio, e ha riconosciuto il loro più importante bene a riconoscere ai loro una guerrafinanza da gagliardamente sostenere il Re di Boemia, e tener viva l'insurrezione nell'Allemagna, dal quale pretendono che derivi la loro e nostra sicurezza, aggiungendo che se le Eccª V® rimarranno ragionevolmente armate, certamente i Spagnoli distratti in molte altre parti, cesseranno di travagliarle, et che, se concorreranno all'aiuto del Re Palatino, faranno il proprio e comune servizio. Non mi è bastato per rimuovere loro da quei concetti, la considerazione dei propri interessi della Repª per il vicino fuoco. Ho di conseguenza e in nome della Serª Vostra detto e scritto che sarebbe la più saggia e prudente decisione di mandare subito il nobile Signore il Principe d'Orange con i fondi necessari per sostenere le operazioni belliche, rimuovere il peso dagli uomini l'uno ai quali è stato dato tanto da guidare e mantenere le truppe, e agli altri di provvedere al loro mantenimento, e di concorrere con la sua presenza, con i suoi consigli, ed al suo esempio a infondere coraggio nelle anime debole, speranza negli sforzi dei loro Stati, e a mantenere intatta la loro lealtà verso di Vostra Serª Maestà. Ho inoltre di recente informato Sua Altezza il Principe d'Orange della mia risoluzione di mandarlo subito in Spagna con i fondi necessari per sostenere le operazioni belliche, rimuovere il peso dagli uomini l'uno ai quali è stato dato tanto da guidare e mantenere le truppe, e agli altri di provvedere al loro mantenimento, e di concorrere con la sua presenza, con i suoi consigli, ed al suo esempio a infondere coraggio nelle anime debole, speranza negli sforzi dei loro Stati, e a mantenere intatta la loro lealtà verso di Vostra Serª Maestà. redelijk gewapend zullen zijn, de Spanjaarden, in vele andere streken bezig gehouden, voorzeker op zullen houden U te bemoeilijken, en dat, als gij tot ondersteuning van den Koning-Keurvorst zult medewerken, gij je eigen en het algemeen belang zult bevorderen. Het heeft mij niet mogen gelukken hun deze denkbeelden te benemen, met de voorstelling van het belang, hetwelk de Republiek heeft, in de Valtellina, en door het dienst van torbido, die door Constai ging, kom wat hier was ben noto, omdat veel al het eerste insisteerden, dat deze was de weg om verdwijnen te divertirlo, en wat het andere aangaat, mij overwegingen, die er waren ben bekend, omdat ik wel beschouwde, dat het niego was al het eerste, dat moet worden geëindigd; toon ik groot senso, dat terwijl ik hoorde, dat er dank was voor hetgeen het zijn Ambassadeur te Constantinopel in die zaak verricht had, later ongenoegen van den Ambassadeur Nani werd voorgewend, dat hij altijd alles verricht had op aanraden en met toestemming van die Ambassadeur, die er de aanlegger van was, dat hij inzag, dat niet anders gehandeld worden kon. Waarop vielen verschillende antwoorden en tegenbedenkingen, gelijk U. D. er bericht van bekomen heeft. Ten slotte hebben de Heeren Staten mij opgedragen, 2) Te weten de Nederl. Ambass. Haga. 399 Questo suo sentimento all' Ecclesia, come li promessi di dover fare et hora eseguito. Adempito, ch'io abbia, l'ufficio et eseguita questa pubblica volontà, pensavo licenciarmi dall' Haga per andarmene privatamente a vedere la città di Amsterdam, et far in essa le necessarie provisioni per il ritorno; ma convenni cedere al desiderio delli Eccellenze Signorie Stati et contentarmi di andarmi non solo in quella città con quei onori che la Sereenza Vostra intese essermi stati fatti, ma passarmene a vedere il restante della Provincia di Holanda verso tramontana, detta comunemente North Hollandia, che mi ha causato qualche dilazione et incomodo nel ritorno per le giornate brevi, in che ho incontrato et per conseguenza grave interesse. Mi liberai però con questa particolare ragione dall' andare nella Frisia et altre Province vicine, come averli desiderato et lo feci con loro soddisfazione. Ho avuto nondimeno l'intenzione di dirlo loro, come ho fatto con le altre Signorie delle Province dove sono stato, che mi avrebbero molto onorato se venivo a vederli. Na mijn officiële taak te hebben volbracht, dacht ik mijn afscheid van de Haag te nemen, en als bijzonder persoon de stad Amsterdam te gaan zien en daar de noodzakelijke voorraad voor de terugreis op te doen; maar het betaamde toe te geven aan de begeerte der Heeren Staten en mij te laten welgevallen, niet alleen naar die stad te gaan met alle eerbewijzen, die U. D. vernomen heeft dat mij reeds aangedaan waren, maar ook het overige van de Provincie Holland ten noorden, gemeenlijk Noord-Holland genaamd, te gaan zien, hetgeen mij eenig uitstel en ongemak veroorzaakt heeft op de terugreis, door de korte dagen, waarbij ik bijgevolg groot nadeel ondervonden heb. Toch heb ik mezelf op die grond verontschuldigd van naar Friesland en andere naburige Provincies te gaan, gelijk zij gewenscht hadden, en ik heb zulks gedaan met de bedoeling om per gelegenheid via Zeeland naar de Polder te gaan, en de magere partij van het land door te reizen, havend gevoeld per het ritornò di strada per la Francia meer lang en dispendiezer, maar meer veilig en minder incommoderen in de winter, die mij voorstond. De reden waarom wij hebben willen dat ik mezelf langs het land doorreisde, is, geloof ik, wel om in alle delen van het land geëerbijrd te zijn in persoon, maar evenzo geloof ik dat er is de intentie gevoeld om in alle steden en plaatsen een grote indruk van de macht en naam van de Republiek te doen vallen, om al die volken te consolen met de alliantie gesloten, massiem in tijden dat zij zich zo dicht bij de afloop van de wapenstilstand bevinden met onzekerheid over wat er van de continuïteit van bestaan zal zijn - in dat zeker hebben zij de intentie, poché van de uiterste blik en van de stemmen van het volk, en van de tevredenheid die uit al daad en woord blijkt. in mijnnen persoon overal eer te laten bewijzen; maar evenzeer geloof ik dat het hun doel geweest is in alle groote steden en plaatsen een hooge gedachte te geven van de macht en den naam der D. Rep. om al het volk ingenomen te doen worden met de bekrachtigde alliantie, vooral op een tijd, dat zij zoo dicht bij het einde van het Bestand zijn, bij de onzekerheid van hetgeen volgen moet uit deszelfs voortzetting. En dit doel hebben zij voorzeker bereikt, vermits uit al die uitwendige teekenen en uit de algemeene stem des volks anders niet bleek dan hoezeer nond si sentiva che benedizioni et applausi a questa Unione con concetti pieni di speranze. Hora, Serio Principe, dovendo io passare a dire alcuna cosa della natura e condizione del paese, della forma del Governo di quella nascente Rep.', delle sue forze et rendite, dell'istituti et costumi di quei popoli, delle amicizia, che tengono, e di ogni altro particolare da me stimato a proposito, credo che convenga una brevissima narrazione delle principali, delle turbolenze in quelle Provincie e et della cause di esse, da che nel spazio di 42 anni di una crudelissima guerra ne è derivata la loro grandezza, essendosi sostratti del Dominio del Re di Spagna et postisi in libertà. Pretendono quei popoli esser stati sempre liberi Daar ik thans, D. Vorst, moet overgaan iets te zeggen van de natuur en den aard des lands, van den vorm der Regeering dezer opkomende Republiek, van hare middelen en inkomsten, van de instellingen en gebruiken des volks van hunne vriendschapsbetrekkingen en van alle andere bijzonderheden, waarvan het mij passend dunkt te spreken, zo meen ik, dat hier een zeer kort verhaal voegt van de beginselen der troebelen in deze Provinciën en van hunne oorzaken, waaruit in den tijd van 42 jaren van een allerwreedsten oorlog hunne grootheid ontstaan is, daar zij zich aan het gebied van den Koning van Spanje ontrokken en in vrijheid gesteld hebben. Dit volk beweert altijd vrij geweest te zijn en zich met Werken. N°. 37. 26 haversi governato con li loro privilegi et leggi poco differenti da quello, che fanno al presente; essere stati amici et confederati, non sudditi del Imperio Romano, et che li Principi aviano avuto sopra di loro il dominio molto limitato et ristretto, se ben li Duchi di Borgogna vi si erano avanzati assai di autorità et doppiamente di loro Carlo V, ma più Filippo II procurarono di farlo medesimo, da che sono nati i principi d'una lunghissima et crudissima guerra nel paese. Havendo durato 42 anni continui, come si è detto, terminò finalmente l'anno 1609 nella tregua, che seguì fra la Corona di Spagna, l'Arciduca Alberto et l'Infanta Isabella da una et le sette Provincie dall'altra parte, che nel progresso delle guerre per la comune difesa s'erano unite insieme, essendo rimaste le altre sotto il comando degli Spagnoli. hunne privilégien en wetten, weinig verschillend van hetgeen thans bestaat, geregeerd te hebben, en vrienden en bondgenoten, geen onderdanen van het Romeinse Rijk geweest te zijn, en dat de Vorsten over hen een zeer bepaald en beperkt gezag gehad hebben, ofschoon de Hertogen van Bourgondië hun gezag vrij wat hebben uitgebreid, en na hen Karel V, maar meer nog Philips II, zich toegelegd hebben even zo te doen. Hieruit zijn de beginselen ontstaan van een zeer langen en zeer wreeden oorlog in het land, die, 42 achtereenvolgende jaren geduurd hebbende, geëindigd is in het jaar 1609 met het Bestand, gesloten tusschen de Kroon van Spanje, den Aartshertog Albert en de Infante Isabella aan den eenen, en de zeven Provinciën van den anderen kant, die bij den voortgang van den oorlog tot de gemeenschappelijke verdediging zich met elkander vereenigd hadden, terwijl de overige onder het gebied der Spanjaarden bleven. L'origine delle turbolenze in queste parti pare essere nata principalmente dall'aver voluto gli Spagnoli impedire i principi e il progresso della nuova Religione nel paese, e dall'aver procurato sotto questo pretesto nuovi vescovati per formare di questa maniera l'Inquisizione severa, distruggere i privilegi, impedire la riduzione degli Stati, acquistarsi dominio sopra quei popoli e introdursi; ma sia come si voglia, la verità è, che essendo tutte queste cose universalmente abhorite, causarono grandissime commozioni, che aggiunte poi e ricevendo fomento dalla mano severa del Duca d'Alva, che con autorità suprema era stato mandato Governatore di quelle Provincie, sotto il governo del quale si afferma che fino a cinquanta mila persone sono state castigate di ferro e fuoco per il rispetto della Religione o sotto questo colore, e fra queste molte di gran sangue e eminenti condizioni, proruppero in. De oorzaak der troebelen schijnt voornamelijk gelegen geweest te zijn in den toeleg der Spanjaarden om de beginselen en den voortgang der nieuwe Godsdienst in het land te beletten, en daarin dat zij onder dit voorwendsel nieuwe bisdommen hebben ingesteld, om op deze manier de strenge Inquisitie in te voeren, de privilegiën of te schaffen, de vergadering der Staten te beletten, heerschappij over het volk te bekomen en er zich te nestelen. Doch hoe dit zij, de waarheid is, dat al die zaken, algemeen verafschuwd, de grootste beroeringen hebben veroorzaakt, verergerd door de gestrengheid van den Hertog van Alva, onder wiens bewind men verzekert dat tot 50.000 personen toe ter zake der godsdienst of onder deze dekmantel, en daaronder velen van aanzienlijke geboorte en hoge rang, met het zwaard en den brandstapel zijn gestraft. — Zoo zijn die beroeringen tot een openbare opstand uitgebarsten. Prins Willem van Oranje, libero ed indipendente dominio nelle Stati Generali di quelle Provincie. Longo sarebbe da contare le successi e le azioni seguite in su gran corso d'anni, che durò la guerra, di quali sono pieni tanti volumi; ma basta dire che combattendo quei popoli per la libertà e per odio particolare contro Spagnesi, hanno tentato e eseguito imprese più tosto impossibili, che difficili, e che, con la loro povertà e angustia di stato, circondato e fraposto con quelle dell'inimico, hanno potuto e sostenersi e avanzarsi di tanto quanto possono Vedere compreso da quel poco, che io so per dirle della loro grandezza e della felicità, che gode tutto il Paese. Le sette Provincie, godute dagli Signori Stati, sono così ristrette, che non vi è luogo in esse, dal quale en onafhankelijke heerschappij bij de Staten-Generaal dezer Provinciën gevestigd. Het zou te lang zijn de gelukkige uitkomsten en krijgsdaden gedurende een zoo grote reeks van jaren, dat de oorlog geduurd heeft, te verhalen; vele boekdelen zijn er vol van; maar het is genoeg te zeggen, dat dit volk, strijdende voor de vrijheid e uit bijzonderen haat tegen de Spanjaarden, ondernemingen, die men veeleer onmogelijk dan moeilijk mag noemen, gewaagd en voltooid heeft, en bij de armoede en bekrompene omstandigheden van den Staat, niet alleen omringd, maar bekneld door vijandelijk land, zich heeft weten te handhaven en zoo hoog te stijgen, als Uwe Exc. zullen kunnen begrijpen uit het weinige, dat ik U nu zeggen ga van 's volks grootheid en den voorspoed, dien het gansche land geniet. De zeven Provinciën in het bezit der Staten-Generaal zijn zoo klein van omvang, dat er geen plaats is, waaruit men niet in slechts zes uren over de grenzen kan komen. Non si può uscire nel spazio di sei sole bore. Sono però altrettante abitati, frequenti di città grandi mercantili e riempiti di gente; onde se per l'angustia di che convengono cedere all'ampiezza delle restanti possedute dai Arciduchi, le avanzano però di molto di tutte le altre condizioni. Abbondano per propria dote di pascoli e animali così fecondi, che per il più le pecore fanno due o tre agnelli in un parto, e quelle, che ne fanno un solo, come inutili non si conservano, et le vacche ancora ben spesso fanno più di un vitello, da che ne deriva una grandissima quantità di burri e formaggi, che non solo consumati nel paese proprio, ma altrove esportati, le rendono una immensità d'oro. Producono particolarmente nella Frisia e in Holanda numero grande di buoni e belli cavalli, adatti alla guerra, da dove, con gran commodo del Paese, si provvede gran parte dell'Allemagna e della Francia ancora. Sono doppio strong popolati, con molte grandi città e pieni di inuitanti, perciò, se si riconosce in ampiezza di spazio per le province dei Aartshertogen a scendere, denno in ogni altro aspetto molto al di sopra, vanno. Hanno per parte loro un'overload di pascoli e così fecundi animali, tale che più solitamente le pecore fanno due o tre agnelli in un parto, e quelle, che ne fanno uno solo, come inutili non si conservano, e anche le vacche ancora ben spesso fanno più di un vitello, da donde ne deriva una grandissima quantità di burri e formaggi, che non solo consumati nel paese proprio, ma altrove esportati, le rendono una immensità d'oro. Producuono particolarmente nella Frisia e in Holanda numero grande di buoni e belli cavalli, adatti alla guerra, da dove, con gran comodo del Paese, si provvede gran parte dell'Allemagna e della Francia ancora. Zij brengen, bepaaldelijk in Friesland en Holland, een groot aantal goede en mooie paarden voort, zeer geschikt voor den oorlog, vanwaar tot groot voordeel van het land zich een groot deel van Duitsland en ook van Frankrijk. Harmp quantità difinissimi lini, quali, insieme con altri che cavano da paesi vicini, fabbricano quantità grande di finissima teleria e di lavoro esquisito, che non ritrovono pari al mondo. Di grani sono assai scarse universalmente, se ben alcune province ne producono a sufficienza ed anche d'avvantaggio; e di vino assolutamente mancano, che per ciò beve ognuno ordinariamente birra, ma di questo si provvedono in abbondanza dalla Francia e dalla parte del Reno nel' Allemagna, e li formenti li cavano da Danzica in grandissima copia, oltre li vini di Spagna e moscati di Levante; onde ne degli vini, ne degli altri vi è mai ne mancamento, ne strettezza. Het land is bijna geheel vlak, voor hetgeen gemeenlijk, waarom dan ook te bruggen zeker terrein, van hun genoemd turbide, dat gekapt uit palen en bevredigend van paarden voorziet. Zij hebben een overvloed van het fijnste vlas, van hetwelk zij, met ander vlas, dat zij uit de naburige landen bekomen, een grote hoeveelheid van het fijnste laken, van uitgelezen fabrikaat vervaardigen, zodat men dergelijke ter wereld niet vindt. Koren wordt er over het algemeen niet overvloedig voortgebracht, hoe zeer de een of de andere Provincie het in genoegzame mate, ja meer dan dat, voortbrengt; wijn wordt er ganschelijk niet verbouwd: dus drinkt ieder er gewoonlijk bier; maar van wijn voorzien zij zich in overvloed uit Frankrijk en van den Rijnkant in Duitschland; en de tarwe halen zij uit Dantzig in overgrote hoeveelheid, behalve de wijnen uit Spanje en den muskaatwijn uit de Levant. Dus is er nooit gebrek of schaarschte van wijn of andere artikelen. Het land is nagenoeg geheel vlak, waardoor het algemeen gebrek heeft aan hout: dus brandt men een zeker soort van grond, die zij turven noemen, die, uit de poelen gehaald en goed gedroogd, gemakkelijk in de behoefte aanvragen. Maar ne la sola abondanza delle cose che produce il paese lo rende felice, nè la strettezza di quelle, di quali manca, nuoce; perchè la felicità sua besteht in het zijn voor misschien nog wel het grootste gedeelte van andere gewondd; poché, als ho detto, elke vijf of zes mijlen van Italië vi is een stad, die hebben van dertig, veertig en tot vijftig duizend ziel en d'vantaggio; si zien de fabriken in elkee landstreek groeien dagelijks, en de steden per het meest vergroeden. Niet veel palazzi, die fabrique is kostbaar, maar gemakkelijke en goede woningen en ingericht met behendigheid; goede en kerkelijke kerken, die de godsdienst van hun grooten aanwijzen; zijn echter nu gestript van al hun rijkdommen, al het alleen om het excerceren van de Religie, die zij belijden. Sono soliti dire per scherzo, che questa gran frequenza di gente nasce dal non aver nel paese persone inutili, come sono li frati e monache, ma che maritandosi si trova. Maar noch de overvloed alleen van hetgeen het land voortbrengt, maakt het gelukkig, noch de schaarschte van hetgeen er gemist wordt, schaadt, omdat het voordeel van deze Provincie hierin bestaat, dat zij misschien meer dan eenige andere bevolkt is, daar er, gelijk ik gezegd heb, op iedere vijf of zes Italiaanse mijlen een stad is met dertig, ja tot vijftig duizend zielen en meer; daagselijks ziet men in alle plaatsen de gebouwen vermeerderen en de steden groter worden; er zijn niet veel paleizen, wier bouw kostbaar is, maar gemakkelijke en goede, vrij sierlijke woningen; wel zijn de kerken schoon en groot, hetgeen de vroomheid hunner voorouders bewijst: thans zijn zij naakt en alleen dienstbaar aan de oefening van den Godsdienst, dien zij belijden. Men is gewoon schertsend te zeggen, dat die volkrijkheid daarvan komt, dat men in het land geen nutteloose lieden heeft, als geestelijke broeders en nonnen, maar dat, daar allen ogni uno moltiplica il popolo, che se ben fosse in tanto numero e ristretto in cosi angusti termini, per la propria industria, per l'applicazione ch'ognuno ha alle cose del mare, per la commodità e facilità di trafficare per tutte le parti del mondo, et per il studio, che et nel pubblico et nel particolare si mette per conservare e aumentare li commerci, se può dir che habbi tutto il mondo per territorio, et goda raccolto tutto quello ch'è altrove disperso. E cosa mirabile et è pur vera, che non vi è persona in tutto il paese, che non abbia commodità di vivere bene conforme alla sua condizione: nessuna cerca alemosine, ne chi volesse saprebbe a chi darla. Non vi sono richezze eccessive in particolari soggetti, eccettuati molti mercanti; ma il Paese è universalmente commodo, che e quello, che giova mirabilmente al servizio pubblico per ogni rispetto. 