VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
3°. De groote Schaapherders Hond , die mede van den Wolf was gebeeten , wierd ook zes Weeken daarna dol (*). ` | 4°. Юе («) De Heer VAN DER MAAR zegt, 'dat het zeer te wen/ches ware, te westen ‚op welk een tyd of dag de Smesziekten zig vertoon- den (* ‚Van den Dollen-Honds beet by menfchen , of verfchillende Huisdieren, kan men dit meest altoos zeker weeten , en zou vag veel belang konnen worden. Jersaaler. C) Gemeen en Heelkundige Waarncemingen, Tweede Druk, blads. 1 5 9 n ө OVER DEN DOILEN*IONDS ВЕЕТ, 109 4°, De drie Koeibeesten , door de Boeren verkogt, zyn mede dol geworden , om welke reden zy dan ook het geld moesten terug geeven, — Dat dit alles zo gebeurd zy, hebben de Boeren, in Бугуп van verfcheide getui- en , aan den Minister verklaard, het geene vervolgens oor hem is opgetekend. — ík geloof niet, dat men hiertegens ou jets meer zal kunnen inbrengen; daar ik het genoegen heb, dat de waarheid, van ’t geene ik opgegeeven heb, doer zo eene aanzienlyke buitenland- fche Commisfie , is bekragtigd geworden. Doch ik had zulks eerder van het Koninglyk-Pruisfifche Colle- gium Medicum, aan ’t welk ik myn Tractaat op- droeg, als van de Weener Academie, verwagt. Voor- zeker een bewys, dat ik by het eerfte geen volkomen geloof gevonden heb; want dan immers zouden mg, ne andere Waarneemingen reeds meer indruk en over- tuiging gemaakt hebben, daar ik tog zeker weet, dat zy, zo wel by Geleerden als Ongeleerden , overal dezeltde uitkomst hebben zullen, als ik heb opge- Seegen, ‚ PROEVE, OVER DE VEKANDERINGEN DES BAROMETERS, CUit het Engelsch van den Heer RICHARD KIRWAN.) (Vervolg en Slof van AL 72.) Over den Invloed der Dampen, Г den Winter, іп tegendeel, is de boven Lugtítroom voornaamlyk gerigt na het Zuidlyk half hemelrond , en vandaar ontftaan de grootfte hoogten van de Kwik in dat Saifoen. Dezelve hoopt zich overal op waar de Ko- Jommen van de beneden Lugt kouder, en byvolge kor- ter zyn; dus zal het zyn, over dat geheele gedeelte van Afia, °t welk zich verder dan 35 uitftrekt, еп van bet Oostlyk Gedeelte der Caspifche- Zee (*) tot de Ys- Zee, over het Vasteland van Noord- America, ’t geen ik elders bee (*) Zie de laatst voorgaande Noot, op bl. zt, 10 ФКОЕУЕ beweezen heb veel kouder te weezen , dan het oude Vas- teland, en eindelyk over alle Pool- Gewesten. "Er vormen zich ook opeenhoopingen іп de zuidiyke Gee deelten van het oude Vasteland ; by voorbeeld ор de Bergkete- пеп van Thibet , van Tartarye , van Turksċh Europa „чап Afri- са, еп, in zekere maate, op het Æpi/the en het Pyrense/fche Gebergte. Wanneer de verdunning in de Noordlykíte deelen van Europa veelvuldig of proot is,’t zy door den overtogt van de Noordlyke Lugt in America, °t zy door veele en zwaare Noorderlichten , komt de Lugt van die zuidlyke Landen het evenwigt herftellen 5 еп zo lang die Lugtftroom duurt, en tot het evenwigt herfteld is, moet de Barometer in de tusfchen beide gelegene Gewesten daalen ; zo dat de daa- ling van de Kwik nooit het uitwerkzel is van een Zuiden Wind ; maar die daaling en die Wind zyn zamengaande uit- werkzels van eene verdunning in de Noordlyke Streeken, voortgebragt door oorzaaken, waarvan wy. hier boven ge- {prooken hebben. Van den anderen kant, ryst de Barometer doorgaans met een Noorden of Oosten Wind; om dat, gelyk wy reeds gezegd hebben, de boven Dampkring voornaamlyk opge- oopt is in die Gewesten van ons Halfrond waar deeze Winden gebooren worden; en die opeengehoopte Lugt gaat met dezelve na het Zuiden. Ren zeker bewys, dat deeze opeenhooping de waare oorzaak is yan derzelver hoogere digtheid , beftaat hierin, dat, wanneer de Noorde ind , | over (*) Phil, Transaâ, Philad. р. 142. d ——— 1770. р. 148. 0) = Рима. р. 99. OVER DE VERANDERINGEN DES ВАКОМЕТЕВЗ. 111 averwonnen wordt, door een Zuidwesten , de Kwik daalt; dewyl als dan de Zuide Wind eene verdunning in de hoogere Gewesten te wege brengt (*). Het blykt, dat de koude alleen niets uitwerkt in de verandering, door dien wiad veroorzaakt, hiervan heeft men veele uitmaakende voorbeelden (+). Desgelyks, wanneer de Kwik zakt vóór een Onweér, ontftaat die zakking en dit Onweêr beide uit eene groote verdunning , ter plaatze waar het Onweêr zich heenen wendt, en die verdunning komt voort uit de verminde- ring, of de verwoesting, in den boven Dampkring te wege Daar de hoogere ophooping bovenal tot ons komt uit Noord - America ,. waar dezelve zeer dikwyls tot het Mart, mum klimt, ontftaat hieruit dat de veranderingen des Ba- rometers doorgaans zich їп Zuropa beginnen ге openbaa- ren in het Westen , en dus allengskens na het Oosten voortgaan. 20 als de Heer PLANER waargenomen heeft, die van en Weenen vergelykende (|), en zich vertooe nen bykans op denzelfden tyd , op zeer wyd van een де» legene Breedten ; maar niet desgelyks op de Lengten : indedaad de vloed der hoogere opeenhooping kan op de Kusten van Europa uitgebreid weezen; maar moet na het Oosten voortgaan. In den voortyd, begint de boven Lost, ftroom zich na het Zuiden te verfpreiden ; in den Herfst keert dezelve te rug; vandaar de Stormen ten tyde der Nagtäveningen, en de veelvuldige veranderingen des Da rometers in die tyden des Jaars. De hoeveelheid van Lugt des Equators, over ons Hait, rond verfpreid, is alle Jaâren niet dezelfde, en even zo is "rt gelegen met de hoeveelheid in de Noordíche Gewesten verteerd: te deezer oorzaake is de gemiddelde hoogte des Barometers , in onderfcheide Јаагеп, ongelyk. Eene naauw- keurige reeks van Waarneemingen van de veranderingen , die alle Jaaren voorvallen tusíchen de Keerkringen, vere geleeken met die plaats grypen ів de Noordíche еп tuns- fchen beide gelegene Gewesten, zou de duisterheden vere dryven, welke hier nog gevonden worden, Barometers op ge AA Zie de Wasrneemingen van ованлм, IV PL Transaò, ~ abr. Р. И. р. 71. ( D LA, Transaê. abr. р. 4» Wi б. УШ Phil. Transa. Р, 614. РА. Zranieë, 1778. р. 574. Фин, de Раг. 1709, р. 30%. ({) Ephem, Palas. d і 11% PROEVE gemiddelde Breedten geplaatst, zouden ons onderrigten wee ens de hoeveelheid van Lugt over ons Halfrond gebragt; andere Barometers, gefteld іп de Poolgewesten , zouden ons leeren hoe veel Lugts daar verteerd wierd, maar, de- wyl die Waarneemingen ons ontbreekea , zullen wy ons vergcnoegen met een algemeen overzigt, van "rt geen de voornaamfte oorzaak fchynt te weezen, van die onderfchéie депе jaarlykfche veranderingen. In zommige jaaren is de opeenhooping, welke gefchiedt op de bergagtige Landen van het Zuiden van /4ба en van Europa, en van het Noorden van Africa, veel grooter dan in andere, en misfchien moet zulks toegefchreeven. worden aan een veelvuldiger of vroeger vallen van Sneeuw 5 in dit geval is de Lugt van het Noorden veel ligter, en die van het Zuiden veel kouder dan gewoonlyk ; als dan heerfchen де Zuide Winden, voornaamlyk, іп de Noord- fche Gewesten , еп, dewyl deeze doorgaahs aan eene veel ftrenger Koude onderheevig zyn , moeten de Zuide Win- den daar, in vergelyking , veel warmer weezen. Dus heeft men dikwyls opgemerkt > dat, wanneer de Winter zeer ftreng is in °t Zuiden van Europa en Afia , dezelve zeer zagt valt in de Noordlyke Gewesten, еп de Barome- ter laag daalt, Schoon op wolken en regenvlaagen, menigmaal, het daa- len van de Kwik volgt , is ondertusfchen die daaling geen Onmiddelyk uitwerkzel van die wolken en regenvlaagen ; in tegendeel klimt de Kwik dikwyls geduurende den regen. Maar het verdunnen des Dampkrings , die het daalen van ` de Kwik veroorzaakt, en ontítaat uit de wegdryving der hoogere ophooping, is gunftig aan het vormen van wolken; terwyl een zwaare Dampkring , fchoon dezelve de reeds gevormde Dampen onderíchraagt, de uitwaasfeming belet : wanneer, derhalven, de zwaarte des Dampkrings vermin- dert, en de uitwaasfeming vermeerderd is , wordt dezelve welhaast in de hoogfte Lugtgewesten verzadigd , en ’ is als dan, dat zich de wolken vormen ; maar de Regen fchynt den oorfprong verfchuldigd aan eene onttrekking van de Eleêtrieke {toffe , die , wanneer de Lugt vol Dam- pen is, gemaklyk па de aarde gevoerd wordt. Ву vast en helder Weer, (ааг de Kwik doorgaans hoog , om dat de groote ongefteldheden des Dampkrings verbonden zyn aan den ftaat van verdunning, die doorgaans verre af is, als de boven ophooping groot is. - Men begrypt, natuurlyk , dat de veranderingen van de og- OVER DE VERANDERINCEN DES BAROMETERS, 113 hoogte der Kwik veel grooter zullen weezen, aan het war terpas der Zee, dan op een groote verhevenheid daar boven. Want, als wy veronderftellen, dat de Kwik by “ waterpas der Zee ftaat op zo Duimen , en ор een zee kere hoogte boven dat waterpas op 25 Duimen, zal, ine dien het gewigt des Dampkrings d verminderd is, de Kwik by °t waterpas der Zee ,„ van 30 Duimen = 0.30 van een Duim daalen , en de Kwik, op zekere hoogte , zal res Van 25 Duimen = o,25 van een Duim zakken. Maar men heeft waargenomen , dat op hooge Bergen de veran- dering , naar evenredigheid veel kleinder is dan by ’t waterpas der Zee, Men is tot nog toe onkundig geweest van de oorzaak deezes onderfcheids; egter verdient dezela ve alle aandagt. MENG. 1792. NO. 3. 114 РАОЕУВ dit gebeurde niet dan by warm en helder weêr , ор pur ten van Rotzen verwarmd tot een meerder graad, dan der- zelver hoogte medebragt, en dus de omringende Lugt verdunde, of op winderige dagen, die de Lugt niet toe- Heten ftil te blyven hangen , of cindelyk, wanneer есп Zuide Wind boven waaide, zonder zich na beneden uit te (trekken. Het is door eene verdikking van dien aart, welke men meent waargenomen te hebben, by het meeten van den Berg Hackluyt op Spitsbergen , dat de Generaal Roy afleide, dat de Lugt aan de Poolen, fchoon van de- zelfde Gefteltenisfe en by eene gelyke drukking , foortlyk gwaarder was dan die der gemiddelde Wereldriemen ; dit kan, ftrikt gefprooken, niet waar zyn: деуі het zeker gaat, dat de Stormen, aan de Poolen, de Lugt moeten vermengen met den algemeenen Dampkring. Ik moet nogthans niet werheelen , dat de met regt be- roemde BOUQUER een hier mede ftrydig werflag uitbragt: want eenige Proeven, welke hy deedt met een Slinger, deeden hem befluiten, dat de Lugt ор de hoogfte Bergen, naar evenredigheid, veel veerkragtiger en min digt was dan by ’s Aardryks oppervlakte; maar een zyner vergelykende Proeven, die hem tot dit betluit bragten , werd gedaan in de vogtige Lugt van Popayan, met een Slinger, beftaande uit geftrengelde vezelen van den Aloë; en ik heb van een bevoegd Regter is het Пик der Hygrometers en Slin- gers (*), аг deeze Aloë-vezelen de vogtigheid zeer aantrek en: zo dat, derzelver gewigt veel vermeerderd zynde, het geenzins te verwonderen is, dat de flingeringen vertraagd зуп in eere veel grooter evenredigheid dan ze anderzins zouden geweest zyn. Naardemaal ik altoos veronderfteld heb, dat de verdun- ping des Dampkrings іп de Poolgewesten voortkwam van de Noorder- еп Zuiderlichten, welke ik aanmerk als eene verbranding der ontvlambaare Lugt, veroorzaakt door de Ele@riciteit, zal ik deeze Proeve БеПийеп met het һу” brengen der gronden , waarop men deeze veronderftelling la rusten. І. ’t Is zeker, dat de ontvlambaare Lugt m °t byzom der wordt voortgebragt , tusfchen de Keerkringen , door verfchefde natuurlyke werkingen, als de verrotting van dierlyke en groeiende zelfftandigheden , de Vuurbergen , еп2,, (*) De Heer wnrgetLap, Zie ook nRaBERT de rg Р. 15. ` OVER DE VERANDERINGEN DES BAROMETERS. 115, ens. als mede dat die Lugt veel ligter is dan eenige an- dere, еп gevolglyk de hoogfte plaatzen іп den Dampkring beflaat: van hier heeft de Hoogleeraar pg saussure, en anderen, op de hoogfte Bergen de Lugt min zuiver ge- ponden dan in de vlakten, ер derzelver Eletriciteit veel rker. Ц. Dr. HALLEY, en anderen, die over de Pasfaatwinden gelchreeven hebben, beweeren, dat de hoogstdryvende Lugt tusfchen de Keerkringen zich na de Poolen verfpreidt, em ìk geloof dat zulks genoegzaam beweezen is: het із, der- halven, de ontvlambaare Lugt , die zich bovenäl na де Poolen uittrekt. | UL Het gaat vast, dat de Noorderfichten de hoogfte zyn van alle Verhevelingen, fchoon zy zomtyds vry laag in den Dampkring daalen: en het gevoelen van FRANKLIN, die де- zelve uit de Elericiteit doet voortkomen , wordt thans door alle Weêrkundigen bykans algemeen aangenomen. Ik zal thans niet treeden in eene opgave hunner redenen, dit zou my te breed doen uitweiden. ` IV, Het is zeker, dat, na het fchynzel van een Noot- derlicht, de Barometer gewoonlyk даай. De Heer maniso is de verte die deeze Waarneeming in America gedaan heeft(*),en ik vind dezelve elders bevestigd Ct). Deeze Ver- Schynzels gaan ook doorgaans gepaard met hooge Winden (1) veeläl uit het Zuiden komende ; ееп vastgaand bewys op- leverende, van eene verdunning der Lugt in de Noordlyke Gewesten. Deeze Noorderlichten vertoonen zich ook veel menigvuldiger in Voord- America dan in Europa , op dezelfde Dreedten. Capitein MIDDLETON merkt өр, dat men ze bykans alle nagten zag in Hudfons-Baay, op de Breedte van 59°, terwyl merze te Petersburg veel zeldzaamer waarneemt: dit dient tot verfterking van het denkbeeld, waarin ik ftaa , dat de bovenvloed der Lugt zich in grootere hoeveelheid over Noord- America , dan over het oude Vasteland, ver _ fpreidt. (*) Phil. Transa&. Philad. р. 142. (1) Journaux de Г Acad. de Berlin, 1783, 1784. (4) VIH Phil. Transa8. abr. р. 463, H 2 ЧА: 116 NATUURLYKE HISTORIE, ENZ. NATUURLYKK HISTORIE VAN VERSCHEIDE VOORTBRENG- ZELEN DES GROEIENDEN RYKS, IN, JUDEA. (Volgens den Abbé MARITI) an alle de Voortbrengzelen van Jeriche is de allerge- meenfte de Balzem-boom, die gezegd wordt byzonder eigen te weezen aan Fudea; doch dit wordt door eenige Rei- zigers tegengefprooken. Ik zelve heb met eigen oogen ge- zien, dat dezelve, in grooten overvloed, gevonden wordt omftreeks Mecca en Medina , en wy leezen by JOSEPHUS , hoe men te Jericho, in ’t algemeen geloofde , dat die Plant door de Koninginne van Sheba te Jerufalem gebragt was. Een gevoelen , °t welk te aanneemelyker werdt als men op- merkt, dat de Balzem-boom , zonder eenig behulp der kunst, in Arabie natuurlyk groeit; terwyl men іп Paleftina veel .zorgs moet aanwenden om de verbastering te voorkomen. Romeinen kweekten gien Balzem-boom naa de verwoes- ting van Ferufalem, tot den tyd, dat de Egyptenaars , Meesters van dit Land geworden, denzelven na Babylors overvoerden. Deeze Boom groeit ter hoogte van een Granaat-boom - met welke dezelve groote overeenkomst heeft, zo ten am- zien van de lange Takken als de Bloemen. De kleine bla- deren zyn fchoon groen, en gelyken veel op Wyrruit. Het hout is rood en gomagtig. De witte kleine bloem geeft een lieilyken geur. De vrug? beftaat in сеп kleine Noot, overe dekt met een droog en bruin vlies, °t welk een Zaad in heeft, en zomtyds een tweede Noot , vol van een fcherp, bitter, geelagtig vogt. In de Maanden Juny , July en Augustus , maaken de Arabieren daarin een ligte infnyding, waaruit eene foort van lymerig vogt vloeit. De Natuurkundigen merken op, dat het gevaarlyk zou weezen deeze infnyding in de Boomen van Paleftina met een yzeren of ftaalen werktuig te doen, Меп bedient zich daarom van een fcherpen fteen, een ftuk been, of glas. Daarenboven moet deeze infnyding niet dieper gaan dan de bast; raakt het " hout, dan loopt de Plant groot gevaar van te verdorren; doch, om de Takken te verkorten, mag men een Snoeimes gebruiken. —= Het vogt, uit deeze Plant gehaald , draagt den naam van Opo-bal/amum; de vrugt heet VAN JUDEA. 117 heet el ha ive en het Hout Xslo-bal/amum. Het Opo-balf/amum is het volkomenfte gedeelte. Het is wit, wanneer het uit den Boom komt, vervolgens wordt het groen, en eindelyk krygt het een goud-kleur: doch meer verouderende, gaat die glansryke kleur weg, en het ver- toont zich als honig. De reuk, fcheon fterk, is aange- naam : het wordt dik, gelyk de Terpentyn van Cyprus. Het Ope-bal/amum , °t welk wy uit Arabie krygen, is dikwyls met deezen Terpentyn vermengd , volgens de berig- ten door de Inboorelingen my, des betreffende, gegeeven. Eene groote hoeveelheid daarvan wordt ?з jaarlyks na Eu- ropa uitgevoerd, er nogthans brengt de Plant in °t Land maar zeer weinig voort. Het wordt vermengd en ver- valscht door de is of Turkfche Bédevaartgangers, op hunne te rug reize van Mecca. Ter plaatze zelve wordt men zomtyds bedroogen , wan- neer de Inwoonders voor Opo-balfamum ееп уор verkoo- pen, т welk met vuur geftookt wordt uit de Takken van het hout,-en de vrugt: een vogt, veel minder van ‘waarde dan het geen uit de infnyding verkreegen wordt. Gereedlyk, nogthans, kan men beproeven, of de Balzem zuiver is, door dezelve in een kom met water te doen. ‘Zuiver zynde , wordt dezelve geel , melt, en vereenigt zich met het water; vervolgens zich van het water aficheiden- de, dryft het op de oppervlakte, en wordt wit als Melk. Integendeel, wanneer er vervalfching plaats hebbe, zinkt het па den grond, en blyft "er liggen, zonder van kleur te veranderen, — De Heer Lemery noemt deezen Boom den Balzem-boom van Judea; daarin de dooling volgende van alle de Schryveren, die gelooven dat dezelve byzon- der eigen is aan die Landitreeke. De Palm-boom was niet min algemeen іп de vlakte van Jericho. De Hebreeuwen noemen denzelven Thamar ; in °t Grieksch heet hy Phenix, еп by de Arabieren Nach- la. Deeze Boom groeit weelig in Syrie, en bereikt, naa of zes Jaaren geplant te zyn, de hoogte van een an. - De ftam is zeer. fchubagtig , °t welk, voortkomt uit het veelvuldig afhakken der Takken ‚ terwyl de Boom jong is, om denzelven te fchielyker te doen opfchieten. Deeze Boom heeft geen Takken dan aan den top, en de bladeren hebben de gedaante van een zwaard. De Takken hangen alle па de aarde, uitgenomen de middelfte fchoot, en die | H 3 zelfs 318 NATUURLYKE HISTORIE, ENZ. zelfs kromt zich eenigzins, naar gelange de Boom in hoog- te toeneemt. Onder de Takken, en byzonder onder die het voor- de Jaar zyn afgelfneeden, komen groote blaaren , wel? e de bloemen bevatten. Door dezelve met eenige be- hoedzaambeid te openen , worden ze droog zonder vaa den Boom te vallen. Deeze bloemen, die zeer veel o die van onzen wilden Jasmyn gelyken , zyn de een by den ander geplaatst, en hangen met zeer dunae fteeltjes aan een gemeen voetftuk. \ leder bloem verandert in een vrugt , die іп °t eerst good is, vervolgens gróen wordt, tot dat dezelve de helft wan haare grootte gekreegen heeft; in °t einde wordt ze geel of bruin, naar den aart des Palm.booms. Versch, is dezelve zuur ‚ de fmaak wardt zoeter onder het droogen, Men goemt deeze vrugt Dadels. - De kruin van den Palm-boom is bedekt met eene self- ftandigheid, het brein des Booms geheeten, welke niets anders is dan het Zaad. Men mag het met regt verge- Ivken by het donsagtige vat een Distel; alleen is het wier, aangenaamer van (maak , en heeft een melkagtig ap in. | Pe Palm-boom is van uitfteekenden dienst. Geen ge- deelte van denzelven, af de Oosterlingen waeten het tot ee- pig nuttig einde te bezigen. Нег hout, fchoon vol po- rien, is nogthans goed tot timmerhout , dewyl de ve- zels groote vastheid krygen en vermogen om wederftand te bieden. Manden, bakken у om Koopwaaren іп te ber- еп, gefchikt voor afgelegene Gewesten , als Wierook, yrrhe, Ryst, worden van de bladeren vervaardigd. — De Takken gebruikt men om Kouwen, Doozen, en zelfs Bedfteden ‚ van te maaken. — Een aangenaam vogt vloeit uit den top, ’t welk men, zonder eenig inmengzel, kan drinken, de Ínboorelingen noemen dit vogt Lebbi; °t welk zo veel zegt als de Traanen yan den Palm-boom. —- Zelfs de Deenen uit de vrugt zyn Biet nytloos; men bewerkt ze als been еп ууоог, en wel zo, dat menigmaal het Kundigst oog er door bedroogen wordt. De Makomethaa- пеп draagen "er handcieraaden van. Г Vericheide Schryvers ftemmen overeen, іп te bewee- ren, dat de Palm-boom van Jericho en Egypte dezelfde eigenfchappen hebben als die van Indie; maar vermids de Indiaanen vìytiger zyn дап de Inwoouders van a меккеп zy veel meer voordeels van dien Воот, Van het hout VAN JUDEA. «ap hout maaken zy Schepen en Maan: zy fpinnen den bast en vezelen , en vervaardigen "er Touw en Dekklee- den van; naa het vogt uit de vrugt genomen te hebben, weeten zy koppen en vaten van dezelve toe te {tek len. … Met één woord,” zegt HERNANDEZ, ‚„ de Pailme > boom verfchaft Andie Brood en Wyn.” Dos telt negen-en- veertig foorten van Palm-boomes op. Eenige, van die ik ав, waren by uisttek groot, andere laager en dikker van (tam; eenige draagen vrugten gonder Йеепеп „ andere brengen eene zagte vrugt voort van eene langwerpige gedaante; en zommige hebben een en zeer harde vrugt. Onder de Palm-boomen van Cyprus merkte ik ’er een ор by de Stad Salines, welke my zeer Opmerkenswaardig voorkwam, uit hoofde van ćéa der Takken, die in dikte den Dam evenaarde. Uit deezen voornaamen tak kwamen werfcheide kleinder voort, bedekt met bladeren als die ор den top, en welke Dadels voortbragtèn, terwyl al het overige van den Boom ouvrugtbaar was. Ik zag, teg- thans „ een groot aantal blaaren aan den bast van alle de Takken deezes Palm-bearss;, doch men berigtte my, dat de bloeizels daarin vorderden , zonder ooit vrugt te geeven. Marurori verzekert ons, op °t gezag van THROPRRAS Tus, dat de Mannetjes en Wyfjes Palm-boomen even vrugte baar zyn; doch men gelooft zulks niet op Cyprus еп ів &yrie. іп deeze Landen vindt men eenige geen vrugtdraae gende Balrm-boomen „Mannetjes geheeten, die men zo noodig rekent tot het bevrugten van alle de overigen ‚ даг. door de» zelve weg ге neemen, de vrugtbaarheid der geheele Pianta- die verdwynt, Dit is eene zekere waarheid, ik had er een beflisfende proeve van omftreeks Larnic. , De Palm-baem wordt voortgeplant «toor fcheuten nit deg wortel voortkomende ; door het zaaijen van de fteenen uit de Dadeis; of het planten van den bovenften top, het brein geheeten. Dezelve heeft een warme lugtttreek noodig 3 een vogtigen zandgrond, met falpeter bezwangerd. Nieuw- lings geplant zynde, worden de wortels omringd met zout en asch, om ‘er fderkte aan te geeven, en den groei te be- vorderen; doch men moet omzigtig zorg draagen, om alie vette of rottende zeifftandigheden weg te weeren , als hoogst nadeelig зап deeze Plant. l Geen Boom is ‘er bekend, die in duur en fterkte den Palm-boom evenaart. Al de ftrengheid van het Weër доог: ftaande, behoudt dezelve de, jeugdige fterkte , verfcheide Feu- 4 wen 120 NATUURLYKE HISTORIE, ENZ. wen lang; zodanig, dat de Inwoonders zich niet herinne- ren eenen Palm-boom te hebben zien verdorren, ten zy dezelve door eenig werktuig befchadigd was. Wanneer dit gebeurt, wordt de Воот by den wortel afgehakt, en ter plaatze, waar dezelve ftondt , verbrand ; men overdekt de asfche met een laag aarde, uit welker midden wel- haast eene fcheut te voorfchyn komt, die, in °t verloop van weinige Jaaren, fterk wordt. Naardemaal de Pole boom zomtyds їп de Schriftuur den naam van Phenix draagt, - komt het my niet onwaarfchynlyk voor, dat het fabel- vertelzeltje eens Arabifchen Vogels van dien naam, die uit zyne аѕ(сһе zou herleeven, fteunt op deeze byzonderheid, den Раіт-роот eigen. ` | Deeze Boom, gelyk bekend is, is het zinnebeeld ge- worden van alles wat groot en wonderlyk is onder de Menfchen. Ре Palm-boom beduidt Overwinning , Zege- praal, Duurzaamheid, Onfchuld , Regtvaardigheid, en by- zonder de Vrugtbaarheid van Judea. Toen de Romeinen Jerufalem vermeesterd hadden , vervaardigden zy eenige Gedenkpenningen, op welken eene fchoone Vrouw zat, beneden een Palm-boom, беп zy met haare traanen bevog- tigde, en onderaan deeze woorden: Judea capta, а. 1. Judea vermeesterd. In de vlakte van Jericho, en de omliggende plaatzen , vond ік een Воот Zaccon of Zaccum geheeten (=), niet vermeld by een der Oosterfche Schryveren , с geen my doet gelooven, dat zy onkundig waren van de heilzaame Olie, uit de vrugt gehaald. De Zaccon heeft groote gelykheid op den wilden Dro, snen-boom. Пе Takken zyn bezet met prikkelen of doorns, tusfchen de vier en vyf duimen lang; de bast is knobbelig en oneffen, groen van kleur, terwyl dezelve aan den Boom is; doch wordt, by het droogen , geel. Het hout is gelyk dat van den Brix-boom, en, fchoon het dezelfde hardheid niet ħebbe, krygt het, onder het be- а wer- (®©) Zeccon , eene foort van Pruimen-boom, groeiende іп de vlakte van Jericho, ontleent den naam van de Kerken van ZACCHEUS. digr by welken dezelve gevonden wordt. Van de vrugt, eene foort vau Pruimen, groen іп 'ї eerst, doch, ryp хупде. geel. maakt men eene Olie , die gebruikt wordt om koude Пушегісе vogten te ontbinden, Zie Manuel du Natu- faliste. VAN JUDEA 125 werken , dezelfde gladheid en glans. De bladeren zyn gee Iyk aan die van den Olyf-boom, doch fcherper, fmaller, en van een fchooner groene kleur. Dezelve brengt een witte geurige bloem voort ; de vrugt is eene foort van eikel , zonder kelk , en beflooten іл een vlies ; dezelve heeft een kleine kern, en verdwynt, van den Boom gen nomen, bykans tot niets; doch bevat cen fteen met een pit, die, gekneusd, in Olie verandert. De Arabieren {chatten deeze Olie zo hoog, dat zy dezelve den voorrang geeven boven de Balzem van den Balzem. boom ter geneezinge van inwendige kneuzingen en won- en. Wanneer de Christen- Caravaanen te Jericho komen, ziet men boopen Vrouwen hun te gemoet treeden, om den Bedevaartgangeren deeze heilzaame Olie aan te bieden „ die zy in kleine zakjes, van huiden gemaakt, verkoopen, Naardemaal men, egter, ontdekt heeft, dat deeze Zaccon= Olie zomtyds vermengd wordt met Olie van Olyven, is het beter, dat zy, die dezelve willen koopen, ze laaten drukken іп hun byweezen; kost zulks iets meer, men is verzekerd van de onvervalschtheid. Op de volgende wyze zag ik die Olie maaken. Eene genoegzaame hoeveelheid van de vrugt des Zaccon -booms , volkomen гур, werd gedaan in een groot Vat, waarin men dezelve met huid, kern , fteen en pik verplette, en, naar gelange de Olie; daaruit droop, verzamelde men de- zelve in een ander Vat. — Het overgebleevene werd met de hand gedrukt tot het droog werd, naderhand in een Ketel met kookend water geworpen, om ‘er alle de Olieagtige deelen uit te trekken; deeze zich op de opper- vlakte zettende , liet zich gemaklyk wegneemen’, zonder een enkelen drup te verliezen, Dan die Olie is veel min- der dan de eerfte. De Zaccon- Olie heeft den fmaak en kleur van zoete A« mandel- Olie; met veel moeite wordt dezelve helder; de- wyl de уте, waarop men ze maakt, ze niet van heite zuivert, — [К nam waar, dat de Arabifche Vrouwen, onder het drukken , alle deelen des lichaams ’er mede fmeer- den. Reden hier van vraagende , gaven zy ten antwoord, dat zy zulks zeer heilzaam vonden: dewyl de Olie de fter- ke uitwaasfeming, door de hette der lugtítreeke veroor- zaakt, en die haar zeer verzwakte, belette. De Heer Lemery befchryft de Zaccon- Olie als dienftig ter ontbinding van dikke еп koude vOgten, === QUARE- 5 St EI NATUURLYKE HISTORIE, ENZ. SIMUS zegt, dat dezelve, op een oogenblik, de zwaarfte ‚ Kolyken (tilt, en voegt er by , zelve dit vermogen daarvan ondervonden te hebben. — Ik kan ook van de beelende kragt getuigenis draagen; tegenwoordig geweest zynde by eene geneezing daardoor toegebragt aan cen Venstiaansch Reiziger. Deeze Man, verzeerd door een val van zyn paard, voelde zwaare pyn ia de borst, die ‘hem groot ongemak veroorzaakte; doch den raad gekreer gen hebbende, om de verzeerde plaats met Olie van Zac- con te beftryken, en inwendig iets daarvan in te neemen , volgde hy dien raad, en, in weinige dagen, waren zyne wonden geheeld, en de pyn was уе.. "Ee groeit in de tuinen van Fericho cen Heestergewas , in °t Hebraeuwsch bekend, onder den naam van Oopher , en door de Latynen Cyprus geheeten. ч Zelve 15 op dat Eiland zeer algemeen, en Kenna genaamd (*). Men vindt in de Velden van Jericho ook Roozen; doch van сене veel minder foort, dan die, waarvan, in den Ву» bel met zo veel roems gefprooken wordt , ‘welker bloe- men eenige Liefhebbers voorwenden in hunne Kabinet- ten te hebben. De Roos van eich is een kleine Plane met een dikken wortel, omtrent één en eene halve duim lang. Dezeivè heeft eene menigte van uitfpruiezels, die zich van den grond verwyderen ; ze hebben weinige bla- п; maar ze zyn owerlaaden mét bloemen, die, op "Е uiebreeken ftaande, rood зуп; maar , by het verder open- gaan, bleeker worden, en eindelyk geheel wit. Deeze bloemen hebben veel geïykheids ор den Vlierbloem, met dit ouderfcheid , dat ze geheel geen geur hebben. De gitfpruitzels komen nooit meer dan vier of vyf duimen bo- чеп den gro Deeze Plant fchiet haare takken en bloemen, en ver- droogt. De takken krommen dan in °t midden, en, by elkander in den top vereenigd, vormen zy eere foort van kloot. Dit gebeurt geduurende de groorfte hette, doch, by vogtig en regenagtig Weit, fpreiden zy zich weder apen. In dit Land van Onkunde en Bygeloof, befchouwt het Volk het beurtlings openen en fluiten van deeze Plant, met geen Wysgeerig oog; zulks ‘dunkt het zelve, een op зуң ` t : (*) Onder dien naam hadt de Abbé maarr, Cyprus befchry- yende, over deeze Plant gehandeld, , `: ~ VAN JUDEA: ` es tyd wederkomend Wonderwerk, door den Hemel gewrogt om de gebeurtenisfen deezer Wereld bekend te maaken. De Inwoonders wan de omliggende Brecken komen deeze Rozina- planten raadpleegen, als zy eene reis zullen on- derneemerf, eene verbintenis aangaan, of eene zaak van aanbelang fluiten, of by de geboorte van een Zoon. In- dien deeze Plant openftaat , twyfelen zy niet aan het welgelukken ; maar dezelve geflooten vindende, houdèn zy het voor een kwaadfpellend teken , en ftaaken daarom "de volvoering , indien het niet te laat Б. | Deeze Plant is niet onderworpen aan verrotting of ver doren. Dezelve kan het verplanten verdraagen, en tiert, zonder verbastering, in alle gronden.. Ik weet niet waar- om dezelve , bepaald , de Reos van Feriche genaamd is, dewyl ze niet oorfpronglyk in die vlakte groeit. Ik hel over, om te denken, dat de Reizigers, die Ter deezen naam aan gegeeven hebben, onkundig waren, dat dezelye uit Steenagtig Arabie herwaards gebragt wierd. Ik nam іп deéze Landftreeke verfcheide andere Planten waar, die aanmerking verdienden, uit hoofde van derzele ver nuttigheid, of den geur der bloemen, Ik verzamelde een groot aantal van dezelve, welke ik, by myne te rug reize , aan Doctor MANETT5s gaf, Ну deelde zyne bé- denkingen, daarover, mede op de openbaare Vergadering van де Wysgeerige еп · Kruidkundige Societeit te Fio- тепсе. Met één woord, het ontbreekt deeze vlakte aan geene Voortbrengzelen in het Plantenryk , om het zelve ryk ей gelukkig „te maaken: behalven alle die gemeen Zyn in Europa, worden er veele gevonden, aan deeze Plek by- zonder elgen. Josermus fchryft deeze groote vrugtbaarheid toe aan де hette des Dampkrings еп den overvloed wan Water been doet de Planten zich uitfpreiden, geene verfrist de- zelve. De vlakte van Jericho is tegenwoordig ook bedekt met ryke Velden van Tarw en Gerst, die, onftrent het einde van April, ryp wordt, 124 BESCHRYVING ‚ BESCHRYVING VAN DE WOONINGEN, GEWOONTEN EN ZEDEN , DER INWOONDEREN VAN HET EILAND MAN. (Overgenomen uit TOWNLEY's Journal in the Isle of Man.) О” het Eiland Man komende, zagen wy verfcheide Huizen in een {maak boven dien van gewoone Land- huizen gebouwd; en veelen, die blykbaar alleen tot Boe renwooningen. moesten dienen: eenige deezer waren re- delyk goed aangelegd, en konden tot draaglyk gemaklyke Wooningen dienen; doch zeer deedt het ons aan, ten zelfden tyde zulk een aantal van de elendigfte Hutten te ontdekken, byeen onder deeze betere Wooningen. Dit gaf ons een allerongunftigften indruk van de armoede dee, zes Rilands , en maakte ons medelyden gaande шег de Bewoonderen deezer jammerhartige Hutten. De rook kwam uit een kleine fpleet, of een vat daar op gezet, doch veelal alleen ter deure uit; een klein venftertje dien- de om eenigé ftraalen van het daglicht іп te laaten, — Vrolykheid , nogthans, woont ‘er zomwylen , en wel te vredenheid , geloof ік, meest altoos: want deeze is een der zegeningen van de armoede, die de Godlyke Voorzienig- heid zeldzaam den gering{ten der Stervelingen onthoudt 5 en waardoor de Vader van allen hun eene vergoeding fchenkt, voor de geluks- еп gemaksgoederen, welke zy anderzins derven, De Wanden van deeze elendige Verblyfplaatzen , zelden meer dan zeven voeten hoog, beftaan zomtyds uit ruwen ongehouwen fteen ; doch doorgaans uit aardzoóden. De Daken zyn alle van froo: doch ’er zo dun opgelegd, dat zy, om dit ligte dekzel op de plaats te houden, vee- le van ftroo gevlogten koorden daarover heen haalen, en met pennen in de zwakke Wanden vast fteeken. _ Gelyk het vertoon van zulk eene menigte flegte Woo» ning п voor Menfchen, als over alle deelen van dit Ei land verftrooid zyn, een algemeen denkbeeld van de groot- fte armoede opleveren, zo krygt men dat van onvrugt- baarheid , door het gebrek aan timmer- en hakhout, en zelfs aan groeiende haagen. Meest alle hunne landfchei- dingen zyn fmalle aarden ophoogzels, nu eens geheel on- beplant , dan weder met eenige in ’t. wilde opfchietend kreupelhout begroeid. De grond, van welken deeze Sa 00 VAN HET EILAND MAN. 185 hoogzels zyn zamengefteld , is van eene losfe zelfftandig- heid , zo dat ze geduurig afvalt , en fteeds herftelling behoeft. In den besten ftaat zyn ze nog flegte befchermmiddelen van eigendom: ingevolge hiervan zouden veelvuldige overloo- pingen tusífchen "duer aan elkander liggende Nabuuren , moeten voorvallen , die aanleiding tot pleitgedingen gaven, indien zy de voorzorg niet gebruikten om alle hunne Schaapen te merken, еп ook veelal hunne kleine Paarden. Het Gemeene Volk op dit Eiland is, zeker, van een luijen en werkloozen aart. Zy liggen tot zeer laat in den morgen te bedde , еп, door noodzaaklykheid daar uit op- ftaande „ begeeven zy zich, met een blykbaaren wederzin , aan hunne onderfcheide bezigheden, Dit Character wordt eenpaarig gegeeven van het Werkvolk op dit Eiland in ’ algemeen , door de zodanigen, die hun langen tyd gekend hebben. Nogthaus ftemmen zy allen toe, dat Ter eene foort van bezigheid is, welke zy met de grootfte vaardig- heid aanvangen; te weeten, de Haringvisfchery. Geduu- rende dat bezig tydperk ontdekt men geen het minfte teken van traag- of luiheid onder allen die zich met die Visch- vangst bemoeijen ; integendeel ziet men een onaflaatend vlytbetoon, een werkzaamen en onderneemvollen geest het Volk bezielen, ’t welk bezig is in dat vermoeiend en zom- tyds gevaarlyk werk, Niet minder dan vierhonderd zeer welgemaakte Boots (toebehoorende aan het Volk deezes Eilands) worden ’s jaar- lyks tot de Haringvisfchery gebruikt. Deeze zyn met ftou- te Zeelieden bemand, vy › zes, zeven of acht in ieder. De winst dier Visfcherye is zomtyds verbaazend groot; doch , als dezelve flegt uitvalt, zeer gering, en naauwlyks toereikende om de kosten der uitrustinge goed te maaken 5 nogthans is de ftreelende hoop om een hoogen prys te trek- ken, gelyk іп alle. Loteryen , genoegzaam om hun Vische lust wakker te houden, goed en leeven te waagen in deeze by hun alleen geliefde bezigheid. | Zo ras de Vischtyd geheel voorby is, keeren zy elk na hunne Wooningen te rugge , om de vrugten van hunnen arbeid te fmaaken. Zy geeven zich, op de onbepaaldfte туге, over aan de eenige vermaaken des leevens, welke zy najaagenswaardig keuren, en om welke zy een korten tyd in "© zweet huns aangezigts arbeiden, Onmaatigheid, Slaap, Ledigheid, In den bedwelmden ааг, uit deeze inwilligingen van lust gebooren, blyven zy zo lang "er iets van de ge- maakte winften overfchiet: eer deeze geheel verteerd zyn, is 126 '"БЕЗСИАҮУІҚС is het volftrekt vergeefíche arbeid veelen tot den gemak- Iykften en zelf noodwendigen arbeid te krygen: zy wei~ geren, volgens egte befcheiden, de band ге leenen om de ten des Velds in te zamelen, zelfs in den voordee- ligften Oogsttyd. , Om deeze redenen hebben veele verftandigen en door- denkenden , bovenal die Lamderyen bezitten, wel ge~ wenscht, dat de Haring, in derzelver Zuidlyke uittoch- ten, eenen nieuwen weg nam, еп den Jaarlykfchen loop verre van de oevers van het Eiland Man verwyderde, dewyl zy gelooven , dat, indient de gemeene man dit mid- del van werkzaamheid en beftaan miste , gemaklyk zou gebragt worden tot een hebbelyker vlytbetoon , nútter voor °с gemeen, en van zekerder winst voor hun zelven. Het gevolg hiervan zon weezen, eene betere bebouwing van alle de Landeryen op het Eiland, een meerderen аап- was van de Veeteelt, en uitbreiding van de tegenwoor- dige Linnenweevery, еп mogelyk het mvoeren van ande- re voordeelige Handwerken, die het Biland min afhange- lyk zouden maaken van andere Landen, ten opzigte van veele Leeverisnoodwendigheden, en een geest van werk- zaamheid onder het Volk in °t algemeen opwekken. Waren deeze gevolgen zo zeker als hier opgegeeven en gehoopt wordt, ik zou my, fchoon enkel een doortrek- kend Bezoeker deezes KEilands, vereenigen met deezem wensch; maar, wanneer men met bedaardheid ovetweegt , hoe hoogstbezwaarlyk het valle lang (Капі gegreepen heb- bende gewoonten en vooroordeelen te onder te brems gen; gewoonten en vooroordeelen zelfs , die tastbaar on- gerymd en fchadelyk zyn. = Hoe moeilyk het is, om gevestigde kwaade hebbetykheden , bovenal die van Omè maatigheid en Luiheid, uit te rooijen , en eene geheele verandering te veroorzaaken, in de geneigdheden van een geheel Volk — zal de vervulling van dusdanig een wensch waarfchynlyk met zeer flegte , en misfchien zeer fchadelyke „ gevolgen cpaard gaan. Want, beroofd van die gewoone ron des beftaans, zou het arm en arbeìdend gedeelte det Eilanderen zich opgewekt vinden om den loop der Harit- gen te volgen, en zich іп eenigen meer vrugtbâäare® oord neder te flaan, Gehegtheid aan den geboorte-grond , dat befchutzel der Voorzienigheid tegen geftadige vet- plaatzing, zou op hun, in de omftandigheden waarin zy zich geplaatst vinden, van weinig of geen indruk weezen3 hunne elendige Wooningen kuunen niéts aantrekkelyk: 8 ene VÁN MET ЕЛ АКЪ MAN. 149 drebbens want ży kunnen naauwlyks eklers Педієг gchuie, vest zyn : zelfs al werden zy, voor eene wyl , genood- zaakt Medebewoonders der Dieren te worden іп Bosfchen , ` jn Holen en Rotsfpelonken. — En wat de weezculyke middelen van Leevorsonderhoud aanbelangt, zy vinden zich van alles, wat Kafelweekde mag heeten, zo verre verwy- derd als eenig volk op den Aardbodem. Heun Brood, die {kaf des evens, wordt , van ruw Gerftenmeel of flegte Tar- wekoeken geknetd, gebakken. Voorts beftaat ben voed- gel uit Aardappelen en Karnemelk ; en wanneet de Huismoe- der сепз lekker zal opdisfchen , doet zy er twee of drie roode Haringen by. Dit laatfte is ook, mag ik afgaan op het getuigenis van geloofwaardige Lieden, het eenig omt- haal, dat de Landbouwers іл bet bergägtige gedeelte genie- ten, negentien van de twintig dagen. Vleesch komt nooit in hume Huizen, dan op twee vast bepaalde tyden, Kers- tyd en Paafchen. Indien de Landëigerraars етно wenschten de arme Boeren van, gelyk zy thans zyn, laie, tot werkzaamė én nutte Le den der fchappye te bekeeren „moeten zy dit k werk beginnen, met den toeftand diet elendigen te verbeteren; smet voor hun gefchikte Woorringen te bouwer , hun tot werkzaamheid uit te lokkem, door de aanbieding van дейаз- n arbeid , die, in den aanvang , uiet te zwaar is, en web- er beloning geëvenredigd is aan de behoeften тише huisgezinnen. Veele foorten van bezigheid doen zich zeer duidlyk op aan het befpiegelend oog, іп de onderfcheidene en noodige verbeteringen van Droogmaskeryen, Afdammingen , het zuiveren van den grond. Decze nutte verbeteringen zou- den genoegzaamen daaglykfchen arbeid werfchaffen aan een dubbel getal van arbeideren, die zich thans op dir Kit bevindt. Droogmaakeryen , waar een overvloed van wâtet is, die меп grond verkoudt en den groei belet, ftrekken tòt grond- flagen van alle weezenlyke verbetering in landen van dien aart. Hoe veele honderd. Acres van wel bearbeidbaar land doen zich op in de Valei, boven het Klooster, geheel met Riet en andere nutlooze Waterplanten begroeid, die noch tot Weiden Kunnen dienen, noch hooi opleveren. Dit is de deeriyke toeftand van meest alle de vlakke gronden , asn de oevers van beide de ftroomen, zich op een grooten af- {tand tot het gebergte uitftrekkende. Nogthans zouden deeze gronden „ nas cone behoorlyke -Droogmaskery, DY- zans. 128 BESCHRYVING kans onfchatbaar worden door het fynfte hooi op te leve? теп. Duizend en duizend Acres van moerasfige gronden, die zich nu allerwegen op het Eiland vertoonen, vorderen dezelfde behulpzaame hand. Hoe veele Landeryen worden geheel nutloos, door in poelen te veranderen, by gebrek van behoorelyke omdyking, еп ze te befchutten voor de overftroomingen der Riviere in regenagtige tyden. Eene betere wyze van de Eigendommen af te perken, zou tendeels ftrekken om de veelvuldige thans heerfchende efchillen tusfchen Vrienden en Nabuuren te doen op= ouden, die thans niet zelden het leeven verbitteren, en kostbaare pleitgedingen veroorzaaken. Het zeer groot voordeel, van zo veel thans onbruikbaar land bruikbaar te maaken , is al te in ’t oog loopend om eenige verdere verklaaring te behoeven. Egter moer ik hier byvoegen , dat het geld, aangelegd tot eene verbete- ring van dien aart, of eenige andere hier boven aangewee- zen, zou , met oordeel gebruikt, het capitaal opbrengen in een land, waar het dagloon zo laag is; en de voordeelen van verbeterde landen zou fpoedig volgen : dan het beftendigen arbeid bezorgen aan den armen Eilander moet het eerst en heerfchend oogmerk weezen. Zo lang zy in hun tegenwoor- digen jammerlyken toeftand blyven , niet beter gedekt tee gen de ongenade der Jaargetyden dan de Beesten des velds , die rondsom hunne Hutten zwerven „еп naauwlyks beter gevoed dan Huisdieren, zo lang zal moedloosheid onder hun heer- {chen , zo lang zullen zy allen prikkel tot werkzaamheid derven. Doch laaten zy eens betere Wooningen betrekken , Woouingen voor Meníchen gefchikt; laaten zy eens eenige der verkwikkingen des leevens fmaaken, zy zullen welhaast ten arbeid zich aangefpoord voelen om deeze aangenaamhe- den te behouden, en, in °t kort, door een eerlyken hoog- moed aangeprikkeld , zich benaarftigen om ze te doen toenees ` men; en deeze zegeningen welke zy zo zeer behoeven, еп helaas! nog niet kennen, over te planten op hunne Nako- melingfchap. 