veld ssennederland 01
(33) De afspraak, te Venetië gemaakt, werd in maart 1934 bekrachtigd door een nieuwe afspraak te München. De leden van de Steirische Heimatschutz zouden overgaan naar de (nog steeds illegale) Oosten- rijkse NSDAP. Het lidmaatschap van de eerste organisatie werd gelijkgesteld met dat van de NSDAP; bij benoeming van functionarissen zou er geen onderscheid worden gemaakt. De NSDAP zou de ver- plichtingen van de Steirische Heimatschutz overnemen. De NSDAP bleek zich echter weinig om haar verplichtingen te bekommeren (P 36; zie ook nr. 74). Rauter verzwijgt hier - maar het blijkt al enigszins uit zijn eigen tekst — dat het samengaan van de Steirische Heimatschutz en de NSDAP bepaald niet van een leien dakie liep; strubbelingen waren er voortdurend. Zo hield de Kampfgemeinschaft van nov. 1931 het maar twee maanden uit (Pauley, Hahnenschwanz und Hakenkreuz, p. 131-136; deze auteur ziet Rauter als vermoedelijke initiatiefnemer van de definitieve overeenkomst, p. 175; Winkler, Diktatur in Oesterreich, p. 38). (34) Hermann Reschny, geb. 15 juni 1898 te Stammersdorf (bij Wenen). Onderwijzer. Leider van de SA-Gruppe Oesterreich. De rivaliteit, die er in de Heimwehr-beweging was tussen Starhemberg en Fey, vond in het nazi-kamp een getrouwe weerspiegeling in de verhouding tussen Habicht en Reschny. Beiden trachtten dan ook achter elkaars rug om met één van de Heimwehr-leiders tot gezamenlijke plannen-smederij te komen (Grossd. Reichstag, verder de bronnen in noot 1 genoemd). (35) Sinds het verbod van de NSDAP in Oostenrijk in 1933 was er in Duitsland een Oesterreichische Legion gevormd, een paramilitaire organisatie, die aan de Oostenrijkse grens was gelegerd en als politiek intimidatiemiddel werd gebruikt. Daarnaast was de hier door Rauter genoemde en onder zijn leiding staande civiele Kampfring opgericht met een dergelijk subversief doel. Na de staatsgreep van juli 1934, waarbij Dollfuss vermoord werd, gooide Hitler het roer om: de subversieve koers (en daarmee Habicht; zie noot 28) werd losgelaten, en Hitler begon ten opzichte van Wenen een ‘legale’ politiek te voeren. De Kampfring schrompelde ineen, het legioen werd verplaatst en verloor — althans voorlopig — sterk aan betekenis; de organisatorische banden tussen de Oostenrijkse nazi’s en de Duitse NSDAP werden door- gesneden, en de partij in Oostenrijk werd min of meer aan haar lot overgelaten. Hitler gaf aan Roden- bücher (zie volgende noot) de opdracht de Landesleitung Oesterreich van de partij te liquideren en een NSDAP-Flüchtlingshilfswerk te organiseren, dat zorg moest dragen voor hulpverlening aan Oostenrijkse nationaal-socialisten, zowel aan de naar Duitsland uitgewekenen als aan hen, die nog in Oostenrijk verbleven en hun gezinnen. Hoewel Hess (Hitlers plaatsvervanger als partijleider) uitdrukkelijk verlangde, dat geen enkel illegaal middel gebruikt zou worden, blijkt uit Rauters Personalakt toch duidelijk, dat de hulpverlening in Oostenrijk zelf geheel ondergronds plaatsvond (Documents on German Foreign Policy 1918-1945, London, 1959, Series C, III, No. 149, 165; P 1: 5732-49). (36) Alfred Rodenbücher, geboren 29 september 1900 te Schopfheim (Baden); beroepsmarine-onder- officier. Had reeds in 1931 een hoge SS-rang; het volgende jaar leider van de SS-Abschnitt Bremen; begin augustus 1934 benoemd tot leider van het NSDAP-Flüchtlingshilfswerk (Grossd. Reichstag). 450 INR. 1] einzugeben, was aber nie erfolgte. — Ich selbst drang auch nicht darauf, da ich mir von der SA-Führung nichts erbetteln wollte. Im ‘Steierischen Heimatschutz’ bekleidete ich den 2. höchsten militärischen Rang (Brigadeführer!). 37 Seit dem Jahre 1919 habe ich im Heimatschutz über 2.500 Versammlungen, darunter der Grossteil in marxistischen Hochburgen, gehalten. Am 1. Mai 1933 gelobte ich mit Pg. Kammerhofer® und Ing. Pichler? dem Führer in der Reichskanzlei Treue. HANNS RAUTER Am 20/2 1935 wurde ich vom Reichsführer-SS zum SS-Oberführer z.b.V. in seinem Stabe?° ernannt u[nd] überwiesen. P * RAUTER BDC P 1: 5636-5640. Oorspronkelijk (fotokopie RvO) (37) Stellig een typisch voorbeeld, hoe de SS gebruik wist te maken van domheden en tactloosheden van NSDAP en SA; Kammerhofer, Rauter en Meyszner, uit nazi-oogpunt zeer waardevolle lieden, kwamen nu in de SS terecht. Rodenbücher konstateert op 19 februari 1935 in een brief aan Himmler op dankbare toon, dat Himmler het onrecht, dat de leiders van de Steirische Heimatschutz door de partij en de SA is aangedaan, weer goedmaakt door de betrokkenen in de SS — en met een vrij hoge rang — op te nemen (P 36: 9436; na de oorlog levert Rauter een voorstelling van zaken, die veel fraaier voor hemzelf eruit ziet: hij ging naar de SS over, omdat die veel idealistischer was, omdat de SA-leiding zo corrupt was en ‘die Kameraden bei der SA so schlecht behandelt wurden’ (Verkl. Rauter I, p. 15). (38) Konstantin Kammerhofer, geboren 23 januari 1899 te Turnau (Stiermarken). Koopman; na de mislukte Putsch van Pfrimer werd hij leider van de Steirische Heimatschutz. Hij werd tegelijk met Rauter en Meyszner in 1935 in de rang van Oberführer in de SS opgenomen. Zijn verdere carrière lijkt ook op die van Rauter: onder meer was hij van 1941 tot april 1942 leider van de SS-Oberabschnitt Flandern (dit hield voornamelijk het toezicht op de Vlaamse SS in); korte tijd Höherer SSuPF in Azerbeidjan, en sinds 1943 Beauftragter des Reichsführer-SS (praktisch eveneens: Höherer SSuPF) in Kroatië. (Grossd. Reichstag; SS-Dienstaltersliste 1944; P 35: 9383-4; P 36; N 31/3 IS 1855.) (39) Ing. Franz Pichler, plaatsvervangend leider van de Steirische Heimatschutz. Hij werd om verder onbekende redenen niet ın de SS opgenomen (P 36: 9436-7). (40) Een aanduiding, die weinig te betekenen heeft; men kon Rauter toen niet zo gauw formeel bij een bepaald onderdeel van de algemene SS indelen. Over het algemeen betekent de aanduiding beim Stab RFSS of iets dergelijks, dat het SS-lidmaatschap van de betrokkene een min of meer honorair karakter heeft; zo bijv. bij Seyss-Inquart, Bormann of Ribbentrop, een strikte regel is dit dus bepaald niet, zoals uit de gevallen Rauter, Kammerhofer en Meyszner blijkt (vgl. nr. 66, noot 1). (b) De laatste zin in hs. van Rauter. Zie noot 2. (41) Dit is het begin van de zo gunstig verlopende carrière van Rauter in de SS, gevolg van het vertrouwen, dat zijn chefs en vooral ook Himmler in hem stelden. Rodenbücher beoordeelt hem in mei 1935 met een lawine van lovende superlatieven; een greep hieruit moge volstaan: ‘Charakter: Tadellos, verbindlich, ehrlich, treu. Wille: Zäh und stark. Energisch. Zielklar... Logisch und weitblickend. Welterfahren ... Entschlussfreudig, sehr intelligent. Überzeugt und gefestigt. Kämpferische Natur... Führt gutes Fami- lienleben’ (in het SS-milieu zeer hoog genoteerde eigenschappen). Hij eindigt met de opmerking: ‘Starke Neigung zum Polizeiwesen.’ (P 1: 5643). Heydrich zag wel iets in Rauter in deze richting. Hij meende in maart 1938, toen de Anschluss van Oostenrijk een feit was geworden en het Flüchtlingshilfswerk dus 451 INR. 1] afgewikkeld kon worden, Rauter als Polizeidirektor te kunnen gebruiken, en een jaar later dacht hij aan Rauter als Polizeipräsident (P 1: 5685, 5697). Het liep iets anders. Tot november 1938 bleef Rauter zijn werk bij de vluchtelingenorganisatie ver- richten, daarna werd hij Stabsführer van de SS-Oberabschnitt Südost (Silezië). Zijn nieuwe chef, de leider van dit SS-territorium, SS-Gruppenführer von dem Bach-Zelewski, beoordeelde hem eveneens in zeer prijzende zin: *. .. jeder Situation gewachsen... Besondere Verdienste hat sich SS-Oberführer Rauter bei der reibungslosen Durchführung der Judenaktion am 9./10. Nov. 1938 erworben.’ (P 1: 5663). Wat Rauters aandeel in de Kristallnacht te Breslau is geweest, weten wij niet, maar de gunstige indruk, die zijn activiteiten bij deze pogrom op zijn meerderen maakten, droeg in ieder geval bij tot zijn bevordering tot SS-Brigadeführer. Aan zijn wens om zich op politiegebied te bekwamen werd ook toegegeven. In februari en maart 1940 kreeg hij gelegenheid zich intensief met politiezaken bezig te houden door een detachering achtereenvol- gens bij de Inspekteur der Sicherheitspolizei en bij de Inspekteur der Ordnungspolizei in Silezië (P 1: 5698-5705). Toen in mei 1940 Nederland werd bezet, dacht Himmler voor de post van Höherer SS- und Polizeiführer aan Bach en Rauter. Hitler gaf de voorkeur aan Rauter (zie nr. 21 en de annotatie daarbij). De betiteling Generalkommissar für das Sicherheitswesen moest een zekere onderschikking van Rauter aan de rijkscommissaris Seyss-Inquart uitdrukken. In werkelijkheid trad Rauter vijf jaar lang geheel en al op als Himmlers Höherer SSuPF (vgl. de andere stukken over Rauters benoeming: nrs. 22 en 23; vgl. ook nr. 49). Hij deed zijn werk in Nederland tot volle tevredenheid van Hitler en Himmler, hetgeen duidelijk tot uiting komt in de brieven van de laatste, en voorts ook in Rauters bevorderingen: in april 1941 wordt hij SS-Gruppenführer und Generalleutnant der Polizei, in juni 1943 SS-Obergruppenführer und General d.P. (zie bv. nr. 407). Het volgende jaar zou Rauter zelfs weer een militaire rol gaan spelen: in juni 1944 werd zijn rang uitgebreid tot SS-Obergruppenführer und General der Waffen-SS und der Polizei; inderdaad was hij in het najaar van 1944 commandant van een zeer heterogene strijdmacht, die de Veluwe en de IJsselovergangen tegen vijandelijke parachutisten e.d. moest beschermen. Dit was nog maar tweederangswerk, maar in februari 1945 kreeg Rauter het bevel over een legerkorps aan de Rijn (zie nr. 597, noot 5). Zijn rol als bevelvoerend generaal over een legermacht was echter snel uitge- speeld: op 6 maart 1945 vond de bekende aanslag bij de Woeste Hoeve op hem plaats, waarna de Duitsers als represaille honderden Nederlanders fusilleerden. Rauter werd zwaar gewond in een ziekenhuis opgenomen, en verhuisde al spoedig naar een Duits hospitaal. Daar werd hij na de ineenstorting van nazi-Duitsland door de Britten gevangengenomen, en begin 1946 aan Nederland uitgeleverd. In april 1948 stond hij terecht voor het Bijzonder Gerechtshof te ’s-Gravenhage. De Bijzondere Raad van Cassatie behandelde zijn zaak in oktober van dat jaar en beves- tigde de doodstraf, reeds in eerste instantie geëist en uitgesproken. Gratieverzoeken — niet door Rauter zelf ingediend — werden afgewezen. Op 25 maart 1949 voltrok een Nederlands executiepeloton het vonnis aan Rauter door de kogel (P 1: passim; Proces Rauter, p. XXXV-XXXVID. 452 2; AUTOBIOGRAFISCHE NOTITIE VAN E NAUMANN! Dresden, den 10.4.35 LEBENSLAUF Ich bin am 29. April 1905 in Meissen geboren. Von 1911 bis 1917 besuchte ich die erste mittlere Bürgerschule in Meissen.? 1921-1933 stand ich im kaufmännischen Beruf, zuerst als Lehrling, dann als Angestellter, später als Prokurist. Seit November 1933 bin ich in der SA tätig. Am 1.11.1929 bin ich in die NSDAP, am 1.2.1930 in die SA eingetreten. Am 1.4.1930 wurde ich zum Scharführer, am 10.10.1930 zum Truppführer befördert. Mit der Führung des Sturmbannes IV/s wurde ich am 13.9.1931 beauftragt und am 1.1.1932 zu dessen Führer ernannt und gleichzeitig zum Sturmbannführer befördert. Nach dem Tode des Standarteführers 101 wurde ich am 1.11.1933 mit der Führung der Standarte 101 und kurze Zeit später, am 17.11.1933 mit der Führung des SA-Hochschulamtes Dresden beauftragt.? Diese Dienststelle habe ich, nachdem sie nach Übernahme zum Chef des Ausbildungswesens® als Hochschulverbindungsführer beim Chef AW weiterbestand, heute noch inne. Am 25.3.1934 bin ich zum Obersturmbannführer befördert worden. Ich bin verheiratet und habe einen 3} Jahre alten Sohn.° ERICH NAUMANN BDC P 3: 8240. Afschrift (fotokopie RvO) 2 - (1) Men zie voor hem de uitstekende biografische schets van de hand van A. E. Cohen: ‘Schuldig slachtoffer: de derde Befehlshaber der Sicherheitspolizei und des SD in Nederland’, in Studies I, p. 192-210. Naumann bekleedde de genoemde functie van september 1943 tot juni 1944. (2) Na het doorlopen van de Untersekunda (de derde klas) verliet Naumann de school (P 3: 8221). Wat hij tussen 1917 en 1921 heeft uitgevoerd, is onbekend. (3) In 1933 stond hij voor de keus: zijn bijbaan bij de SA of zijn commerciële beroep opgeven. Hij koos het laatste, vooral omdat hij en zijn vrouw ‘aus Meissen herauskommen wollten, weil uns die bürgerliche Enge der Kleinstadt doch irgendwie bedrückte . . (Verkl. Naumann, p. 4). Deze Sehnsucht naar een grotere stad verklaarde hijzelf door de sfeer, die hij in de Bündische Jugendbewegung had leren kennen. Een SA-Hochschulamt was een studenteneenheid van de SA aan een hogeschool (in dit geval de Technische Hochschule te Dresden en een in de buurt gelegen mijnbouw-hogeschool), die met geca- moufleerde hulp van de Reichswehr (zulks in verband met het verdrag van Versailles) voor para-militaire training zorg droeg. (Vgl. Heinrich Bennecke: Die Reichswehr und der ‘Röhm-Putsch’, München, 1964, p. 28). (4) Van de SA namelijk: deze instantie was een royaal door de Reichswehr ondersteunde centrale van de SA voor de para-militaire training van de SA-mannen; in de zg. Röhm-Putsch koos de Chef AW de kant van het leger tegen Röhm. Desalniettemin werd de organisatie begin 1935 opgeheven, waardoor Naumann gedwongen werd zich op zijn verdere carrière te bezinnen (vgl. noot 3 en de daar genoemde bron; zie ook p. 53, 54). (5) Naumann schreef deze autobiografische notitie kennelijk, omdat hij met de rang van SS-Sturmbann- führer een functie bij het SD-Hauptamt te Berlijn kreeg aangeboden. Een jaar later werd hij SD-Ab- schnittsführer te Neurenberg, waar hij al snel in oppositie tegen Gauleiter Streicher raakte, hetgeen hem, 453 [NR. 2] zeker in SS-kringen, bepaald geen kwaad kon doen. In 1937 werd hij leider van de SD-Leitabschnitt Stettin; van maart tot augustus 1938 leidde hij de nieuwe SD-Leitabschnitt Oesterreich om daar het SD-werk te organiseren; een aanbod om de hele politieke politie, Gestapo en SD, in Oostenrijk te leiden, sloeg hij volgens zijn naoorlogse verklaring om technische redenen af, en stelde zich tevreden met de functie van Inspekteur der Sicherheitspolizei und des SD (IS) te Berlijn; inmiddels had hij het reeds tot SS-Oberführer gebracht. Van 2 september tot eind november 1939 fungeerde hij echter tevens als chef van de Einsatzgruppe VI in Polen. Na de oorlog zei Naumann, dat hij in die tijd /dS te Posen was. De mogelijkheid is groot, dat Naumanns Einsatzgruppe - later omgezet in een geregelde Gestapo-Leitstelle en een SD-Leitabschnitt in Poznan en omgeving — toen al oorlogsmisdaden heeft begaan. (Vgl. Szymon Datner, Janusz Gumkowski, Kazimierz Leszczyński: Genocide 1939-1945, Warszawa, Poznan, 1962, p. 13, 43; Doc. Occ. IV, p. 44, 45). Al gauw onderbrak Naumann alweer zijn bezigheden te Berlijn: van mei 1940 tot maart 1941 deed hij dienst bij de Waffen-SS, voornamelijk in Frankrijk. Met de rang van Oberscharführer der Waffen-SS afzwaaiend, kon hij zich weer aan zijn ambt van /dS wijden. Maar in november 1941 werd zijn werk weer onderbroken, doordat hij nu een speciale opdracht kreeg, die hem na de oorlog noodlottig zou worden: hij werd commandant van de Einsatzeruppe B, die samen met drie andere dergelijke moord- colonnes in de bezette gebieden van de Sowjet-Unie in korte tijd tussen één en twee miljoen mensen ombracht, voornamelijk joden, ook zigeuners, partizanen, communistische kaderleden, enz. Onder zijn voorganger had de Einsatzgruppe B reeds meer dan 45.000 mensen geliquideerd; voor hoeveel slachtoffers Naumann verantwoordelijk was, is niet bekend, doch dit aantal moet minstens in de duizenden bedragen hebben: alleen al in de periode van 6 tot 30 maart 1942 liet hij ruim 3.500 mensen fusilleren. In maart 1943 keerde Naumann, inmiddels tot SS-Brigadeführer bevorderd, naar Berlijn terug. Een half jaar later, in september 1943, kreeg Naumann een nieuwe functie: hij volgde Harster (zie voor hem nr. 5) op als Befehlshaber der Sicherheitspolizei und des SD (BdS) in Nederland. Eén van zijn eerste daden was het geven van instructies over de te voeren Silbertanne-actie, de contra-terreur, die men voortaan tegenover de anti-nazi’s zou hanteren (zie nr. 467, noot 4). Maar met name wat deze actie betreft raakte hij al gauw in conflict met Rauter; het was trouwens niet de enige conflictstof, en de positie van Naumann werd tenslotte onhoudbaar (zie o.a. Proces Rauter, p. 167, 196, 198). In juni 1944 vertrok hij om /dS te Neurenberg te worden, in feite een lichte degradatie. Na de oorlog wist hij zich eerst twee jaar schuil te houden, werd toen gearresteerd, en in 1948 door een Amerikaans militair tribunaal te Neurenberg wegens de door hem en zijn Einsatzgruppe bedreven massamoorden in Rusland ter dood veroordeeld. In 1951 werd het vonnis met de strop voltrokken (P 3; Trials Am. Trib., Case 9, IV, p. 3-588; Verkl. Naumann; Proces Rauter, p. 167, 188-200; Bayle, Psycho- logie SS, p. 94-98, met een psychiatrische analyse van Naumann). 454 3. AUTOBIOGRAFISCHE NOTITIE VAN H. E. NOCKEMANN! LEBENSLAUF Am 16.11.1903 wurde ich, Hans Emil Nockemann, zu Aachen als Sohn des Kaufmanns Walther Nockemann und seiner Ehefrau Maria geb. Härtel geboren. Ich habe sechs jüngere Schwestern, bin preussischer Staatsangehöriger und evangelischer Konfession. Von Ostern 1910 an besuchte ich die Vorschule und das humanistische Kaiser-Wilhelm- Gymnasium in Aachen, wo ich Ostern 1922 die Reifeprüfung bestand. Im Herbst 1918 habe ich zehn Wochen als Jungmann in der Etappe in Frankreich gearbeitet. Im Anschluss an meine Schulzeit widmete ich mich an den Universitäten Bonn und München dem Studium der Rechts- und Staatswissenschaften. Als Werkstudent arbeitete ich in den Semesterferien 1922 und 1923 bei zwei Aachener Baufirmen und dem Ausbau des Sport- platzes der Technischen Hochschule in Aachen. In anderen Semesterferien verschaffte ıch mir bei einer Aachener Privatbank einen Einblick in das Bankwesen und machte mich in dem Geschäft meines Vaters, einem umfangreichen Handelsvertretergeschäft, mit kauf- männischen Arbeiten vertraut. Während der Separatistenherrschaft? in Aachen wurde ich wegen Teilnahme an der Abwehrbewegung von der belgischen Besatzung festgenommen und nach einigen Tagen Haft zur Rückkehr nach Bonn gezwungen. Längere Zeit war ich — als Angehöriger der Bonner Burschenschaft Alemannia — im Vorstand der Bonner Studen- tenschaft und anderen studentischen Gemeinschaften tätig. Im Juli 1927 bestand ich am Oberlandesgericht in Köln die erste juristische Staatsprüfung. Am 13. August 1927 zum Gerichtsreferendar ernannt, wurde ich bis Anfang 1931 am Amts- und Landgericht Aachen sowie am Oberlandesgericht in Köln im Ausbildungsdienst als Referendar beschäftigt. Am 26. Juli 1929 promovierte ich an der Kölner Universität auf Grund der voll-befriedi- genden Arbeit “Einige Streitfragen aus dem Kohlenwirtschaftsgesetz und den dazu ergan- genen Ausführungsbestimmungen und ihre Beurteilung in der Praxis der ordentlichen Gerichte und der Organe der Kohlenwirtschaft’ zum doctor juris. Am 3. September 1931 bestand ich in Berlin die grosse Staatsprüfung mit gehobenem Prädikat (sogen. Aktenvermerk) und wurde am 10. September 1931 zum Gerichtsassessor ernannt. Vom ro. Oktober 1931 bis zum 20. Februar 1932 war ich bei einer Zivilabteilung des Amtsgerichts in Aachen beschäftigt und anschliessend für etwa 3 Monate zu weiterer kaufmännischer Ausbildung in das Geschäft meines Vaters beurlaubt. Vom 6. Juni 1932 bis zum Frühjahr 1933 war ich bei den Staatsanwaltschaften in Aachen und Köln tätig und zwar seit dem 11. Juli 1932 mit Beschäftigungsauftrag. Anschliessend 3-(1) Deze korte autobiografische schets van de eerste Befehlshaber der Sicherheitspolizei und des SD in Nederland is ongedateerd, maar is vermoedelijk in november 1935 geschreven. (2) Na de eerste wereldoorlog hadden de geallieerden Duits gebied ten westen van de Rijn bezet; boven- dien werd van 1923 tot 1925 het Roergebied door Franse en Belgische troepen bezet. Separatistische groepjes trachtten herhaaldelijk een afscheiding van het bezette gebied van het Duitse Rijk te bewerk- stelligen. Ondanks Franse en Belgische steun konden zij hun doel echter niet bereiken, daar zij bij het merendeel van de bevolking geen sympathie voor hun streven konden verkrijgen. Bezetting en separa- tisme werden integendeel beantwoord door illegale activiteiten, lijdelijk verzet en sabotage. 455 [NR. 3] nahm ich an einem Wehrsportlehrgang des Reichskuratoriums für Jugendertüchtigung im Munsterlager teil, den ich mit dem sogenannten C-Schein, d.h. als Hilfslehrer für den Geländesport, mit der Befähigung, Leistungsprüfungen abzunehmen, verliess. Mit dem 10. Mei 1933 ging ich als Justitiar und politischer Sachbearbeiter zur Regierung in Aachen über. Zugleich wurde ich Leiter der Staatspolizeistelle für den Regierungsbezirk Aachen. °? Meine Beschäftigung ın der inneren Verwaltung erfolgte zunächst probeweise. Mit Wirkung vom I. November 1933 schied ich aus dem Justizdienst aus und wurde unter gleichzeitiger Ernennung zum Regierungsassessor mit dem Dienstalter vom 3. September 1931 end- gültig in die allgemeine Staatsverwaltung übernommen. Vom 8. bis 16. März 1934 nahm ich im Sennelager an einem Reichswehrkursus zur Ausbildung von Ersatzführern teil. Mit Wirkung vom 1. Juli 1934 wurde ich zum Regierungsrat ernannt. Am 23. Februar 1935 wurde mir, nachdem ich im gleichen Monat von der allgemeinen Verwaltung zur Ge- heimen Staatspolizei überwiesen worden war, die Leitung der Staatspolizeistelle Aachen endgültig übertragen.* Am r. April 1935 wurde ich unter gleichzeitiger Versetzung mit der Leitung der Staatspolizeistelle für den Regierungsbezirk Köln betraut. Zugleich übernahm ich bei der Kölner Regierung? das politische Dezernat. Am 1.9.1935 wurde ich unter Rückübernahme in die allgemeine Verwaltung an das Oberpräsidium in Koblenz versetzt, wo ich das persönliche® und politische Referat übernahm. Zu diesen Referaten hinzu wurde mir am 1.11.1935 unter gleichzeitiger Wiederübernahme zur Geheimen Staatspolizei die Leitung der Staatspolizeistelle für den Regierungsbezirk Koblenz übertragen, die zugleich zur Leitstelle für die Staatspolizeistellen der Rheinprovinz bestimmt wurde.” Am 18. April 1935 wurde ich zum Feldwebel der Res. ernannt und dem Infanterie- Regiment 37 in Osnabrück zugeteilt. In der Zeit vom 23.4. bis 11.5.35 leistete ich bei der Infanterieschule in Döberitz den ersten und in der Zeit vom 22.8. bis 10.9.35 bei 11/37 in Osnabrück den zweiten Teil meiner dritten Übung ab. Der NSDAP habe ich mich im Oktober 1931 angeschlossen. Damals übernahm ich die (3) Dit is niets bijzonders: de chefs van de Staatspolizei(leit) stellen, de regionale bureaus van de Gestapo, waren altijd tevens de politische Sachbearbeiter van de regionale bestuurshoofden: de chefs van de Stapo-Leitstellen waren dat van de Oberpräsident van een Pruisische provincie, van de regering van een land of van een Reichsstatthalter; de chefs van de Stapo-Stellen (zie voor het geringe verschil tussen deze Gestapo-instanties noot 7) vervulden deze functie bij de Regierungspräsident van een Pruisisch Bezirk, bij de regering van een land van kleinere omvang, of ook bij een Reichsstatthalter. (Best, Deutsche Polizei, p. 63; The German Police, p. 56). (4) Negen maandelijkse rapporten, die Nockemann tijdens zijn verblijf te Aken voor de Gestapo-leiding te Berlijn opstelde, zijn afgedrukt in: Bernhard Vollmer: Volksopposition im Polizeistaat. Gestapo- und Regierungsberichte 1934-1936, Stuttgart, 1957. Uit deze rapporten over de grensstad Aken en omgeving blijkt, dat Nockemann ook veel gegevens over Nederland en België kreeg en doorgaf. Het is zeer wel mogelijk, dat in mei 1940, toen na de capitulatie van Nederland allerlei Duitsers als ‘kenners’ van het pas-veroverde gebied werden beschouwd en aangezocht, Nockemann vanwege deze kennis voor de functie van BdS in Nederland in aanmerking kwam. (5) Bedoeld wordt dus niet het Keulse stadsbestuur, maar het bestuur van het Pruisische Regierungsbezirk Keulen. (6) Persönliches Referat: afdeling personeelszaken. (7) In wezen is er geen verschil tussen een Stapo-Leitstelle en een Stapo-Stelle; de eerste instantie heeft geen bevelsbevoegdheden ten opzichte van de tweede, alleen bepaalde coördinerende bevoegdheden (Best, Deutsche Polizei, p. 63; The German Police, p. 58). De chef van een Leitstelle was ook één rang hoger geplaatst dan zijn collega’s; voor Nockemann betekende zijn overplaatsing zeker een promotie. 456 [NR. 3] Rechtsberatung und Rechtsauskunftsstelle bei der Kreisleitung Aachen-Stadt. Seit April 1932 bin ich eingeschriebenes Mitglied der NSDAP unter der Nr. r 107 551. Von Mai bis November 1932 war ich Mitglied der SA., aus der ich jedoch auf Bitten des Kreisleiters ausschied, um mich von da ab vornehmlich in der Kreisleitung mitzubetätigen. Im Bunde nationalsozialistischer deutscher Juristen, dem ich unter der Nr. I 745 angehöre, hatte ich zeitweilig das Amt des Gaufachberaters für Länderbeamte im Gau Oberlandesgerichts- bezirk Köln inne. Zeitweilig war ich auch stellvertretender Schulungsleiter des Kreises Aachen-Stadt der P.O., Ratsherr® der Stadt Aachen, Mitglied verschiedener städtischer Ausschüsse, Vertrauensmann der Kreisleitung im Vorstand des Luftschutzbundes der Stadt Aachen und des Kolonialvereins sowie Justitiar der Bezirksgruppe Aachen des Deutschen Luftsportverbandes. Unter Nr. 264 225 bin ich seit dem 1.8.35 Untersturmführer der SS im SD RFSS, besitze das Deutsche Sportabzeichen und das Reiterabzeichen in Bronze.° NOCKEMANN BDC P 52: 9957-9959. Oorspronkelijk (fotokopie RvO) (8) Ratsherr: lid van de gemeenteraad van een Kreisstadt (stad, die zelfstandig een Kreis uitmaakt) tijdens het Derde Rijk. Overeenkomstig het leidersprincipe had de gemeenteraad in die tijd tegenover de burgemeester alleen adviserende bevoegdheid. (9) Nockemanns lidmaatschap van de SD is een formele zaak geweest, zoals bij alle Sipo-ambtenaren, die tevens lid van de SS waren (zie p. 32). Duidelijk wordt dit gedemonstreerd door de volgende passus uit een beoordeling van Nockemann uit 1936 door zijn superieur, aan wie bekend was, dat Nockemann in vroeger jaren niet altijd even goed met andere instanties vermocht samen te werken: ‘Es wird ange- nommen, dass die bestehenden Differenzen ihre Ursache darin gehabt haben dürfte [sic], dass N. als Stapostellenleiter und SS-Führer im SD sowie gleichzeitig politischer Dezernent des Oberpräsidenten Terboven in seinen Entschlüssen und Verhalten beeinflusst war... Zur Zeit bemüht sich N. jedenfalls ehrlich, reibungslos mit dem SD zusammenzuarbeiten.’ Het is opvallend, hoe het woord SD hier eerst in de formele, uitgebreide zin wordt gebruikt, de tweede keer in de eigenlijke beperkte betekenis (P 52: 9961). Wellicht is Nockemann voor de oorlog nog Gestapo-leider van Düsseldorf en omgeving geweest (zie Verkl. Rauter VII, p. 21, 22). Wanneer de handtekening onder bepaalde stukken uit P 33 en P ııı de zijne is, zou hij zelfs meer dan dat, namelijk Inspekteur der Sipo und SD van Düsseldorf geweest moeten zijn; in het laatste geval — waar echter allerminst zekerheid over is — zou het een uitstekende voorbereiding geweest zijn op zijn functie en zijn werk in Nederland. Ook persoonlijk beschikte Nockemann, volgens dezelfde beoordeling uit 1936, over de nodige kwalificaties: ‘strebsam, ehrgeizig, peinlich genaue Pflicht- auffassung, dabei sehr kritisch’, maar ook ‘kompliziert, skeptisch’ (P 52: 9960). In 1939 had hij de rang van SS-Standartenführer bereikt. In mei 1940 (vermoedelijk op de 23ste, zie nr. 23) benoemde Himmler hem tot BdS in Nederland. Lang zou hij deze nieuwe functie niet houden. De gebeurtenissen op ‘Anjerdag’, 29 juni 1940, of beter gezegd een verslag, dat Nockemann van deze massademonstratie tegen de bezetter maakte, hadden tot gevolg, dat hij snel uit Nederland verdween, en een typische bureaufunctie kreeg: hij werd chef van Amt Il: Organisation, Verwaltung und Recht van het Reichssicherheitshauptamt. Formeel wellicht een promotie, in werkelijkheid uitdrukking van een mislukking (P 52: 9953, 9968; CDI 75 E; zie ook nr. 38, en noot I daarbij). Hij werd trouwens op de meest letterlijke wijze door het ongeluk achtervolgd: in 1941 veroorzaakte hij een verkeersongeval met dodelijke afloop; een proces wegens dood door schuld werd opgeschort, maar daarvoor moest hij als SS-Untersturmführer bij de SS-divisie ‘Das Reich’ naar het Russische front vertrekken, waar hij in november 1941 sneuvelde (P 52: 9953, 9955). 457 4. AUTOBIOGRAFISCHE NOTITIE VAN E! SCHÖNGARTH? Dortmund, d. 26.9.36 LEBENSLAUF Ich bin am 22.4.1903 in Leipzig geboren. Nach dem Besuch der Volks- u. Mittelschule wurde ich Ostern 1914 in die Quinta? der Städt. Oberrealschule zu Erfurt aufgenommen. Ostern 1922 habe ich die Schule mit dem Reifezeugnis verlassen. Von 1922 bis 1924 war ich auf der Deutschen Bank Filiale Erfurt in Erfurt beschäftigt. Im W.S.* 1924 liess ich mich auf der Universität in Leipzig als Student der Rechts- und Staatswissenschaften einschreiben. Im W.S. 1926/27 setzte ich meine Studien an der Universität in Greifswald u. im SS. 1927 in Halle/Saale fort. Die erste juristische Prüfung bestand ich am 12.7.1928 am Oberlandesgericht in Naumburg/Saale. Nach meiner Ernennung zum Gerichtsreferendar arbeitete ich bis Weihnachten 1928 wissenschaftlich am Institut für Arbeitsrecht an der Universität in Leipzig. Meine Promotion erfolgte am 29.6.1929 durch die juristische Fakultät der Universität in Leipzig. Von Januar 1929 bis Dezember 1931 war ich als Referendar bei dem Amts- u. Landgericht in Erfurt u. dem Oberlandesgericht in Naum- burg/Saale beschäftigt. Am 6.6.1932 bestand ich die Grosse Juristische Staatsprüfung in Berlin, wurde zum Gerichtsassessor ernannt u. war bis Oktober 1933 als Hilfsrichter bei den Landgerichten Magdeburg, Erfurt u. Torgau tätig. Am 1.11.1933 trat ich in den höheren Verwaltungsdienst der DRP° u. war bis Oktober 1935 im Bezirk der RPD Erfurt beschäftigt. Am 1.11.1935 wurde ich in den Dienst der Geheimen Staatspolizei übernommen. Nach kurzer Tätigkeit in der Presseabteilung des Geheimen Staatspolizeiamts wurde ich Leiter des kirchenpolitischen Referats im Gestapo. Mit Wirkung vom 15.5.1936 wurde ich zum Leiter der Staatspolizeistelle für den Regierungsbezirk Arnsberg in Dortmund bestellt. Von 1916 bis Kriegsende habe ich freiwilligen Hilfsdienst geleistet u. dafür am 7.3.1918 das Eiserne Jungmannenabzeichen als Auszeichnung erhalten. Den Kapp-Putsch® habe ich als Angehöriger des Freikorps Thüringen mitgemacht. Nach kurzer Zugehörigkeit zur Knappenschaft des Jungdeutschen Orden? u. ähnlicher völkischer Organisationen im 4-(ı) Soms wordt als voornaam aangegeven Karl Georg Eberhard, meestal alleen Eberhard. (2) Men zie voor hem de biografische schets van A. E. Cohen: ‘Een onbekende tijdgenoot: de laatste Befehlshaber der Sicherheitspolizei und des SD in Nederland’, in Studies 1, p. 170-190. Schöngarth oefende de genoemde functie uit van juni 1944 tot het einde der bezetting. (3) Tweede klas. (4) W.S.: Wintersemester. SS, (even verderop in dit stuk): Sommersemester. (5) Deutsche Reichspost; RPD: Reichspostdienststelle. (6) In maart 1920 bezette een marinebrigade onder leiding van Kapitän Ehrhardt Berlijn; de regering week uit naar Dresden, daarna naar Stuttgart. Een zekere Oost-Pruisische grondbezitter Dr. Wolfgang Kapp riep zichzelf uit tot rijkskanselier. De Reichswehr had geweigerd gewapenderhand op te treden tegen Ehrhardt, maar wenste hem ook niet te steunen. De Kapp-Putsch mislukte, ook doordat de Berlijnse arbeiders een algemene staking ontketenden. De brigade-Ehrhardt vertrok na enkele dagen en Kapp vluchtte naar Zweden. Hij overleed in 1922 in Duitsland, nog voordat een proces tegen hem begonnen was. (7) Een uiteraard rechts geöriënteerd vrijkorps, dat zich echter in een meer gematigde richting ontwik- kelde: geen bestrijding van de regering, propaganda voor Duits-Franse samenwerking, waarbij men de gedachte aan een revanche-oorlog zou moeten opgeven. 458 [NR. 4] Jahre 1921 trat ich bei der Gründung der Ortsgruppe Erfurt der NSDAP am 5.11.1922 dieser bei.? Nach dem Verbot der NSDAP in Preussen war ich Mitglied der Ortsgruppen in Gotha, Koburg u. zuletzt in München. Am 9.11.1923 befand ich mich in Koburg bei der Aufmarschleitung, die in Händen des jetzigen SA-Obergruppenführers Major a.D. Kühne lag. Nach dem Zusammenbruch musste ich nach Erfurt zurückkehren u. wurde festge- nommen. Das gegen mich u. meine Kameraden eingeleitete Verfahren wegen Vorbereitung zum Hochverrat wurde eingestellt, da es unter die Amnestie fiel. Im Frühjahr 1924 stellte ich mich mit mehreren Pg. der Reichswehr auf Wunsch zur Verstärking der Westgrenze zur Verfügung. Wir wurden dem Inf. Rgt. I/15 in Giessen zugeteilt. Im Herbst 1924 mussten wir wieder aus der Truppe ausscheiden. Ich nahm jetzt mein Studium auf u. trat der Deut- schen Burschenschaft? (Germania Leipzig) bei. Am 1.3.33 trat ich offiziell in die NSDAP u. SS wieder ein.!® Ich habe der 14. u. 67. SS-Standarte angehört u. bin Anfang 1936 in den SD der RFSS übernommen worden. 1 12 SCHÖNGARTH BDC P 8: 8627-8628. Oorspronkelijk in handschrift (fotokopie RvO) (8) In dezelfde maand werd hij lid van de SA, en bleef dat tot een onbekend tijdstip in 1924 (P 8: 8617, 8621). Het is niet duidelijk, waarom hij dit feit niet in deze autobiografische schets vermeldt. Wellicht staat dit in verband met zijn in noot 10 vermelde leugentje. (9) Een nationalistisch ingestelde studentenvereniging. (10) Dit is maar half waar: lid van de SS was hij blijkens zijn Personalakt nooit geweest, wel lid van de SA. (11) Dit zegt weinig: het lidmaatschap van Gestapo-lieden van de SD was een formele aangelegenheid: zie nr. 3, noot 9. (12) In het kort verloopt Schöngarths verdere carrière als volgt (voor meer détails zie men de in noot 2 genoemde studie van Cohen): voor de oorlog is hij achtereenvolgens chef van enige Stapo-Stellen (Arns- berg, Bielefeld, sinds 1938 van de Stapo-Leitstelle Münster); eind 1939 krijgt hij de meer coördinerende functie van /nspekteur der Sicherheitspolizei und des SD (HS) van Wehrkreis IV (grofweg met Saksen samenvallend) met Dresden als zetel. Men vergelijke dit deel van zijn loopbaan met die van Harster, de hoofdpersoon in het volgende document. Evenals Harster stijgt Schöngarth snel in de SS-hierarchie; in 1936 is hij SS-Untersturmführer, begin 1943 SS-Brigadeführer. Hoger komt hij niet (P 8: 8626). De veldtocht tegen Frankrijk maakt hij mee als reserve-tweede-luitenant bij de luchtdoelartillerie. Van 1 januari 1941 tot 1 juli 1943 bekleedt hij de belangrijkste post van zijn loopbaan: die van Befehls- haber der Sicherheitspolizei und des SD (BdS) van het Generalgouvernement, het niet geannexeerde deel van Polen. Zijn standplaats is Krakau. In deze periode blijkt hij twee maanden lang, in juli en augustus 1941, Chef einer Einsatzgruppe z.b.V. in der UdSSR geweest te zijn (P 8: 8622). Of dit betekent, dat hij twee maanden lang massa-executies heeft geleid, is niet bekend. De formulering lijkt er op te wijzen, maar kan misschien ook slechts inhouden, dat Schöngarth zelf de leiding had bij het uitgroeien van zijn machtsapparaat over de Poolse gebieden, die in 1939 door de Russen waren bezet, en die nu door de Duitsers bij het gouvernement-generaal werden gevoegd. (Enige aanwijzingen hiervoor in Doc, I Menten; men zie voor de betekenis van de woorden Einsatzgruppe en Einsatzkommando ook p. 112, 113). Bij de beruchte zg. Wannsee-conferentie op 20 januari 1942, waarbij Heydrich de grote lijn van de ‘Endlösung der Judenfrage’ aangeeft, is Schöngarth één van de twaalf aanwezigen, kennelijk omdat de massale uitroeiing voornamelijk in zijn ambtsgebied moet gaan plaatsvinden. Zijn rol beperkt zich volgens het Besprechungsprotokoll tot die van gehoorzaam luisteraar (FOSD 1512: 372024-38, fotokopie aan- wezig in het Joods Historisch Museum te Amsterdam, tevens afgedrukt in: Documenten van de Joden- vervolging in Nederland 1940-1945, Amsterdam, 1965, p. 14-28). Hij raakt in Polen echter gemengd in de machtsstrijd tussen de Generalgouverneur Frank en de Höherer SS- und Polizeiführer Krüger, zodat hij bij Himmler in ongenade raakt. Hij wordt medio 1943 van zijn post ontheven, en na een paar maanden van gedwongen werkeloosheid — vermoedelijk als straf — als officier bij de 4. SS-Polizei-Panzergrenadier- 459 5. AUTOBIOGRAFISCHE NOTITIE VAN W. HARSTER! LEBENSLAUF Am 21.7.1904 wurde ich als erster Sohn des damaligen Bezirksamtsassessors Dr. Theodor Harster in Kelheim (Niederbayern) geboren. Nach dem infolge der Versetzung meines Vaters an die Polizeidirektion München? erfolgten Umzug besuchte ich in München von 1910-1913 die Volksschule und trat 1913 in das Ludwigsgymnasium ein. Am 1.11.1914 fiel mein Vater als Oberleutnant d.L.? II und Komp. Führer im 17. bayr. Reserve-Inf. Regt. bei Wytschaete. Nach Absolvierung des humanistischen Gymnasiums besuchte ich von 1922-1926 die Universität München und studierte Rechtswissenschaften. Nach Ablegung des Referen- darexamens 1926 begann ich meine Vorbereitungszeit, promovierte 1927 zum Dokter der Rechte an der Universität Erlangen und machte im Frühjahr 1929 das Assessorexamen. Am 16.10.29 trat ich als beurlaubter bayr. Regierungsassessor beim Polizeipräsidium Division geplaatst, voorlopig achter het front. In het voorjaar van 1944 verblijft hij met zijn onderdeel in Noord-Griekenland, vermoedelijk ter bestrijding van partisanen (H 129: 2349-57; P 8: 8663, 8673; Doc. I Schöngarth 7, 8; Doc. I Menten 12; Klietmann, Waffen-SS, p. 124). In juni 1944 ving Schöngarth zijn werk in Nederland als BdS aan. Zeer kort daarop werd de Duitse rechtspraak in Nederland opgeheven, en door willekeurige fusillades van de Sipo vervangen, waarbij de slachtoffers in de eerste plaats uit gevangen verzetsstrijders, die naar het oordeel van de Duitsers toch al Todeskandidaten waren, werden uitgezocht (zie p. 117-119). Schöngarth is bij uitstek de man, die de Duitse terreur van het laatste oorlogsjaar vertegenwoordigt. Na de aanslag op Rauter in de nacht van 6 op 7 maart 1945 liet hij honderden Nederlanders fusilleren. Zelf werd hij onmiddellijk plaatsvervangend Höherer SSuPF. Men bedenke hierbij, dat hij in zijn ‘Poolse periode’ medeverantwoordelijk was voor de dood van duizenden of tienduizenden mensen, zo niet nog meer: de zwijgzame toehoorder bij de Wannsee-conferentie had ook een bepaald (moeilijk exact vast te stellen) aandeel in de resultaten ervan. In 1946 werd hij door een Britse militaire rechtbank in Duitsland wegens het laten neerschieten van een geallieerde piloot ter dood veroordeeld en opgehangen (Doc. I Schöngarth 7). 5-(1) Deze korte levensschets heeft Wilhelm Harster, de latere opvolger van Nockemann als Befehls- haber der Sicherheitspolizei und des SD in Nederland waarschijnlijk rond oktober 1937 geschreven; 23 juli 1937 is de laatste datum, die genoemd wordt in dit stuk, dat kennelijk vereist was voor Harsters bevordering tot SS-Untersturmführer. Dit laatste vond plaats op 9 november 1937, op de verjaardag dus van Hitlers mislukte staatsgreep in 1923. Dagen als deze en Hitlers verjaardag werden vaak gebruikt als data voor bevordering, amnestie-verlening, e.d. Er is over Harster tengevolge van de processen, die na de oorlog tegen hem zijn gevoerd, nogal wat materiaal (voornamelijk in P 2 en Doc. I Harster), minder overvloedig dan over Rauter, maar meer dan over zijn opvolgers Naumann of Schöngarth, en zeker meer dan over Nockemann. Een korte studie van deze intelligente, correcte en bekwame vakman, die later zichzelf als medeschuldig aan de dood van meer dan 80.000 mensen moest bekennen, zou de moeite waard zijn. (2) De vader was een zeer verdienstelijk Polizeijurist en moet wel baanbrekend werk in zijn vak verricht hebben, waardoor hij in vakkringen enige naam had. Harster vertelde na de oorlog, dat zijn vader naar München was gegaan om een Erkennungsdienst bij de recherche van München op te richten. Vlak voor het uitbreken van de eerste wereldoorlog werd hij door Beieren aan Württemberg ‘uitgeleend’ om in dat vorstendom een centrale recherche op te richten. Als kind had Wilhelm Harster al belangstelling voor deze dingen, hij groeide volgens zijn zeggen in ‘eine gewisse Umgebung kriminalistischer Arbeiten’ op (Verkl. Harster I, p. 2, 4). De vaderfiguur was voor hem kennelijk in meer opzichten belangrijk: zie noot 4. (3) der Landwehr, d.w.z. reserve-personeel boven de 35 jaar. 460 [NR. 5] Stuttgart ein. Dort war ich zunächst bei der Kriminalpolizei tätig und wurde vor allem in den kriminalistischen Gebieten ausgebildet. Im Frühjahr 1931 kam ich zur politischen Polizei beim Polizeipräsidium. Am 16.7.31 wurde ich zum Regierungsrat ernannt. Als nach der nationalen Erhebung die politische Polizei selbständig wurde, blieb ich bei ihr als stellv. Leiter. Vom 15.1. bis 22.5.1934 war ich Leiter der Polizeidirektion Tübingen und der dortigen Aussenstelle des Politischen Landespolizeiamts. Seit 22.5.1934 bin ich wieder Stellvertreter des Leiters des politischen Landespolizeiamts, jetzt Staatspolizeileitstelle Stuttgart. Nachdem ich im Jahre 1920 dem ‘Freikorps Oberland’ in München beigetreten war, machte ich nach dessen Auflösung die verschiedenen Zwischenstufen (zeitfreiwilligen Komp. usw.) durch bis zum “Bund Oberland’, bei dem ich in der 1./I. bis 1926 war.* Vom 1.10. bis 4.11.23 war ich Schütze bei der 4. (M.G.) Komp. I.R.g9 in München. Meine neben diesen Beschäftigungen verbleibende Freizeit verbrachte ich als Jugend- führer im bayr. Wehrkraftverein von 1921-1929 und als Sportlehrer in den Übungslagern der Chir. Klinik München in Hohen-Aschau (jetzt Hohen-Lychen). Am 30.9.1930 habe ich geheiratet. Aus der Ehe gingen 2 Söhne Klaus geb. 5.8.33 und Gerd geb. 23.7.37 hervor.° HARSTER BDC P 2: 8274-8275. Oorspronkelijk in handschrift (fotokopie RvO) (4) Merkwaardigerwijs vermeldt Harster in dit stuk niet, dat hij in 1933 tot de NSDAP en de SS toetrad. Voor die tijd was zijn houding, zoals hij na de oorlog te kennen gaf, uit hoofde van zijn beroep die van een objectiverende beschouwer. Het lijkt er veel op, dat Harster net als bv. de Gestapo-chef Müller het nationaal-socialisme aanvaardde, omdat het op een gegeven moment de staatsfilosofie was. Desalniette- min zou men reeds voor Hitlers machtsaanvaarding de keuze van deze man, die meestal conservatief- nationaal stemde, bij een polarisatie van de politieke situatie hebben kunnen voorspellen. Na de oorlog zei hij zelf hierover (weergave hier in ongecorrigeerde spreektaal): ‘... und nach der Art und Weise insbesondere wie die erste Nachkriegszeit sich nun mit den Menschen beschäftigt hat, da ja mir mein Vater das Ideal gewesen ist, war ich in einer sehr scharfen Ablehnung zu der sozialistischen, insbesondere natürlich zu der kommunistischen . . . aber auch nach der allgemeinen roten Linie zog mich gar nichts, im Gegenteil stiess mich das ab...’ Betekenisvol ook: ‘... dass man gerade in dem Apparat, auf den ich los wollte, nämlich den staatlichen Apparat, so er zu einer Gleichmacherei kam, das hat mich jeden- falls abgestossen .. .’ (Verkl. Harster, I p. 9). Het is in overeenstemming met zijn mededeling, dat hij op historiografisch gebied niet van ‘Abhandlungen’ hield, maar van biografieën, van lectuur over persoon- lijkheden. Tegenover de democratie was hij kennelijk kritisch, maar blijkbaar niet met een fanatieke afkeer ingesteld (Verkl. Harster I, p. 10, 12). Zijn aansluiting bij de nazi-organisaties in 1933 mag men dan ook wel zien als een aanpassing bij een systeem, waartegen hij overigens geen overwegende bezwaren had. (5) In verband met een eventuele bevordering tot SS-Führer (SS-officier) wordt er eveneens in oktober 1937 een beoordeling van Harster gegeven, die weliswaar gunstig is, maar toch nogal mager en kleurloos is in vergelijk met het gebruikelijke pakket loftuitingen voor SS-leden, die op de nominatie voor bevor- dering stonden; men zie bijvoorbeeld de zeer prijzende woorden over Rauter in nr. I, noot 41. Harster heet ‘gefestigt, strebsam’, ‘zielbewusst, energisch’; achter de gedrukte woorden ‘gesunder Menschen- verstand’ schrijft zijn superieur: ‘vorhanden’, bepaald een understatement voor Harsters onbetwistbaar grote en praktische intelligentie. Op ideologisch gebied heet hij slechts ‘einwandfrei’ (P 2: 8276). Ook indien men in aanmerking neemt, dat persoonlijke instelling en stemming bij de beoordeling een rol hebben gespeeld, blijft men de indruk houden, dat Harster als persoonlijkheid en als nationaal-socialist 461 [NR. 5] weinig markante trekken heeft vertoond. Hij was in de eerste plaats, ook volgens deze beoordeling, een “äusserst fähiger Beamter’ (P 2: 8277). 