VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Mochten eindelyk myne waerde Landsgenooten bedem, ken, dat de Koophandel , de eenigfte grondflag ter volmae- kinge van hun heil „eene tedere Plant zy; die lichtelyk haer Saedt in een ander gewest overbrengdt, en dan te gelyk ор haere oude ftandplaetfe verwelkt. с na Tyrus, Carcha- oz па Corinthus , Alexandrie en Brundifium , den bloey des Koophandels verkregen hebben. Dat die, fchuw voor de oorlogen en akelige verwoestingen van Italien , zich van daer na Conftantinopolen, en daer uitteerende, wederom na Venetien en Florence verplaetst heeft. Dat door het ontdekken van het Oosten, eerst Sluys , Damme en Brug- e, en vervolgens Antwerpen „ het Pakhuys van "e Aerdryks E oopmanfchappen geworden zyn. Dat het eenhoofdig ge- zag en de Geweetensdwang, deeze laetfte machtige (аас tot eene eenzaemheidt gebracht hebbende , de Koophandel haere zitplaetfe in Amfteldam gevestigdt heeft. Dat reeds verfcheide takken van dien vruchtbaeren boom zyn uitge droogt. Door dien de vreemden, tot voordeel van weinige byzonderen , die hun zulks tot fchaede van het algemeen eleerdt hebben, zelvs oumiddelyk op allerleie gewesten Bandelen. Dat eindelyk het hoofdzaekelyke, het geen ons nu nog is overgebleeven , flechts daer in beftaet, dat het geldt van andere handeldryvende volkeren door onze’ han- еп gaet: om welke hoofdtak te bewaeren en Schatten en Crediet noodig zyn. | Men neeme dan daar benevens wel ter harte, dat, door de pracht onder het algemeen, het eerfte ontbreekende, en het laetíte daer door traps-gewyze ook ophoudende , en Pronkers en prachtige Gebouwen, in hunne oude Moeras- fen verzinken zullen: wanneer eene betere nakomeling- fchap , dit landt eens bezichtigende , zal verwonderdt (Goen. over de mogelykheidt, hoe zich aldaer wel eer zoo veele duizenden, met zoe groot ере macht hebben konnen er- жее PUJOL VAN ERNE KRAMPTREKKING: rj neerén : of, zoo het gaheugen van Neerlands prachtige levenswyze tot haer is overgebragt , haer oog op. het Lande Uaende , zal zeggen ` waerlyk in godaenig een Landt voegs de eene geichikte Levenswyze; maer vooral geen Bracht, PHILOPATRIDES.. { i ‚ { EEN ALGEMEENE KRAMP - TREKKING OF ЅТҮРТЕ DES ° LICHAAMS. , Door den Heer vujor, M. D. en Geneesheer van de ` Hospitaalen van Castres CA Е Dogter van Jaques Anq, een tuinier in.deeze [tad zestien jaaren oud , van een bloedryke gemaatigd- heid, wel gegroeid еп tot dus verre altyd gezond , voelde in het begin van de maand Ápril laatst, eenige ftyfheid it de onder-Kaak. Deeze verftramming vermeerderde langzaar merhaud, tot aan het einde van de maand; op deezen tyd haar huiswerk doende ; kreeg zy „ fchielyk , ееп ongemaklyk evoe] in haare leden, waar op dergelyke verftyvingen als in de Kaak volgden: zy wilde bukken; en de moeilykheid om zich weder op te regten deedt haar vallen. De Ouders begonnen nu bekommerd te worden over haar gebreke Men leidde haar te bed, en het ongemak maakte, in veer- tien dagen , grooten voortgang, Om deezen tyd. geroepen Eynde , vond Ik deeze ellendige Dogter zo ftyf-als ееп Deepen beeld, Het lichaam was regt uit geftrekt; het hoofd, de hals, de romp en de geheele onderfte ledemaaten {chee« nen maar één ftuk te wezen: als Ik de voeten wilde oplig ten , rustte het geheel lichaam. op het achterhoofd; en als Ik het hoofd opligite , fteunde het alleen op de hielens Om te maaken dat zy zich niet bevuilde „hadt men gevou- wen doeken onder haare billen gelegd; en haar -hoofd ор een kusfen liggende „ maakte de romp een foort ván een brug „ waar onder men de handen vtyelyk kon doorfteekens armen , insgelyks {tyf zynde , waren tegen de borst edrukt; de fpieren (сһеепеп hard еп gezwollen; de kaa- сеп A onbeweeglyk zynde , de есп van de andere een еп ееп halve iyn verwyd; de buik was- plat en onbuigbaars тед kon er de rigting van de regte fpieren aan onderfcheiden. Met al myne kragt kon Ik de ftyve leden niet buigen; теп En: So (*) Zonrm de Med, Mars 7e d da 215 7 PUJOL zou ze eerder gebroken hebben. De oogen, de tong en dë Vingers var de handen waren de eenige deelen welken van deeze ftyve kramptrekking vry waren. De ademhaaling was:vry , het oordeel onbelemmerd , de oogen wat ontftce= ken, droog en gevoelig van fterk licht. De pols was niet wakker of ras , maar vol en hard; de warmte en ook de pis waren natuurlyk; de afgang federt veele dagen opgeftopt 3 en de huid was overal vogtig als van een doorzweetende dauw „en bleef zo zonder tusfchenpoozing , meer dan ééne week. Van dat zy bedlegerig was geweest, hadt zy geen. flaap gehad, wegens de geweldige en pynlyke trekkingen, welken de fpanning der fpieren haar іп de beenen veroor- zaakte. Haare руп verminderde telkens als men de zoolen der voeten met geweld drukte. , Men verhaalde my dat men, toen men haar neergelegd hadt, aan de regter zyde van den hals ееп onpynlyke zwel- ling hadt gezien , welke ten eerfte wederom was verdwee= пеп: inmiddels hadt de Lyderes als een koude wind langs den ruggraat voelen kruipen, welke zich over het geheele lichaam hadt verfpreid. Hier na was de kramptrekkende Spanning zeer verzwaard. k werd ook gewaar dat deeze Dogter nog noit haare Stonden hadt gezien; dat zy voor haare ziekte meer dan naar gewoonte gegeeten hadt; dat haar geliefde voedzel was geweest meel-pap van Maïs; dat zy van natuure uiter- maate vreesagtig was; en eindelyk, geduurende den win- ter, welke hier zeer guur is geweest, veel koude gelee- den hadt. Dus onderregt aangaande de ziekte, verbeeldde Ik ту, dat hier een merklyke volbloedigheid plaats hadt , met eene taaiheid der vogten als in Ontfteeking , terwyl het zenuw- wogt, welk ’er uit afkoomt , op gelyke wyze ongefteld zyn- de, ту toefcheen door zyne overvloed en taaiheid tot de bloedige verkropping van het Spiergeftel medetewerken. Ik beval twee aderlaatingen , op den dag, een klisteer , ееп openende en verkoelende drank om ruim te drinken , met een Zweetdryvend en op de zenuwen werkend lepel- drankje ‚ ° welk Ik wat pynftillend maakte door byvoeging van een flaapverwekkende Tinétuur. Deeze middelen ga- ven eenige verligting , zorider flaap of eenige ontfpanningen te bewerken ; des anderen daags als Ik merkte dat zy eenige benaauwdheid gevoelde omtrent het hol van de maag , Ik de Braak-Wynfteen (*) met eenig vogt, welke haar nier С") Tartarus Emeticut, VAN EENE KRAMPTREKKING. 219 ЬЯ | Een naar beneden ontlastte. De aderlaating en de middelen van den voorgaanden dag werden vernieuwd, met ccnige verligring ; maar terwyl Ik drie of vier dagen, om een an- dere zieke, van haar af moest blyven, had Ik, by myne teregkomst, het ongenoegen, dat men, geduurende myn afzyn , geene middelen gebruikt hadt; en de kwaal was ` grootlyks verergerd; de ftyfheid der leden was nog meer- dan te voren, de trekkingen der beenen waren nog ge- weldiger 5-het keelgat was achterwaards getrokken, zo dat ze niets zwelgen kon dan by druppen, en met vreeze van te zullen flikken : Ik wilde vleeschnat inbrengen door mid- del van ееп klisteer;s maar de billen waren zo vast tegen malkander geflooten, dat het onmooglyk was de рур van de klisteer intebrengen, of afgang uittelaaten. De pols was minder vol en rasfer; zy hadt eenige pynen langs den rug- graat gekreegen; de Lyderes ademde niet dan om een jam- merlyk gefchreeuw te geeven, ’t welk haar de pynen der beenen. uitperften ; met één woord, men verwagtte niets anders dan het oogenblik van den dood. | Ondertusfchen gemoedigd door de e6fte Spreuk van de 2 Afd. en de 6 van de 5 Afd. van HIPPOCRATES , en nog meer door de voordeelige gemaatigdheid van de Lyderes durfde Ik nog eenige hope opvatten en geeven. Ik deed baar by vervolg aderlaaten. De goede uitwerkingen van de aderlaating deeden my dezelven hervatten ‚ verfcheiden da- gen achter een, eens of tweemaal op een dag. Zo dra zy eenige buikopenende middelen kon doorzwele gen,deed Ik haar eenigen van de zastíten neemen „met een dag tusfchenpoozing. Omtrent het einde van de maand was de zwelging geheel vry, de kaak beweeglyker, еп de beenen minder ge pannen. Zy begon ook eenige flaap te A zy kon zich оуегепф houden ontreut het midden van juny, doch kreeg de volkoome vryheid. van baare, be- wegingen niet weder vbor bet einde van die maand. Zy is _ егт volmaakt gezond geweest. De aderlaatingen waren ] | ber kragtigst geneesmiddel ; еп de zweetdranken waren ook van veel nut ars da" Naauws 20 „ЖЕМЕ ONTSTEERING | Naauwlyks kon de Zieke haaren mond een weinig сре» nen, of zy wilde eeten; zy verzekerde my dat het gevoel ` van honger, geduurende haare ziekte , niet by haar vere ‚ minderd was geweest. Het verwonderlykfte in deeze Ziekte is , dat, na eene uitputting van kragten , welke zulk eenftrengeenlangduu- rige leefregel, zulke heftige en geftadige рупеп , fchreeus “wingen , aanhoudende flaapeloosheid , zweetingen , en ane dere geftadige еп menigvuldige ontlastingen , zulk een gee | weldige fpanning van byna alle de fpieren moesten veroor- zaaken; het is te verwonderen , zegge ik, dat er nog 20 veel overvloed van levensvogt ware om een zeer fterke ` koorts te verwekken. De fpanning der {pieren alleen was ` ‘wel in Daat om den fterkften mensch af te maaken in min dan drie Ouren, e м R H ` + EENE ONTSTEEKING IN DE LEVER МЕТ ONGUNSTIGE - TOEVALLEN, Door ROBERT SMITH, Chirurgyn te Edenburg, Г nu te Leicefter. CPbihfopbic. TranfaB, Vol. ІМТ.) Ene Juffrouw Morton , fchraal en klein van geftalte , klaagde ‚ іп den Zomer van het jaar 1750, geftadig bver руп in haar regterzyde.. Omtrent het midden van Ju ly, des zelfden jaars „kreeg zy, op een geweldige braaking еп руп in haare maag, een heftige koorts, met eene аап- houdende diepe руп, in haar regterzyde , onder de valfche Hbben: was laager dan de fteekende руп van een Pleuris , in een van beide zyden, doorgaans , gevoeld wordt. Ruime áderlaatingen „ tot zestig uncen en meer , een Spaanfche -vlieg - plagster op de pynlyke plaatfe , en ‘ine wendige borstmiddel ligting. 4: _ Ор haare klagte van een ondraaglyke руп inde maag , groote ongemaklykheid, en fnyding in’t gedarmte, werdt gaven , voor een tyd , eenige vere aar een middel gegeeven, beftaande uit pulv. Stann. Cora- lin. enz. waar op zy , den volgenden dag , een grooten Lintworm loosde ‚ een half duim breed , en meer dan zes ellen lang. ` E En NDE LEVER, aan Den т Auguftus , ontdekte men , by onderzoek, еей aanmerklyk gezwel, naar de plaatfe en voorafgegaane toe- vallen te oordeelen , geformeerd in het voorfte gedeelte van de Lever, langwerpig over dwars den bovenbuik bes (aande, zeven duimen lang. , "` De Lyderes was nu zeer verzwakt door de groote onte lastingen en de koorts, welke voortduurde , zo dat zy alle edagten van herftelling hadt opgegeeven. Ik ftelde nan р. Je DUNDAS , die haar Бу gelegenheid bediend hadt, voor, eene opening te maaken in het gezwel , ‘fchoon dé vitlag, in de tegenwoordige omftandigheden , zeer wel felagtig ware. De Doctor keurde het voorftel goed , de Lyderes en de vrienden gaven ook haare toeftemmine ; оп» der voorwaarde echter, dat men het-gevoelen van de voor- mamfte'Heelmeesters der ftad , aangaande de raadzaamheid der Operatie , zou іппестеп, om gls dezelve van ect: on- gelukkig gevolg mogt zyn , voor nafpraak bevryd te we- zen. | , | ` Men gebruikte nu {terke rypmaakende middelen , іп dè gedaante van Pappen aangelegd, waat door het gezwel, іп twee dagen, merklyk meer uitpuildes zeerdiep voelde men eenige {chommeling. Op het laagfte gedeelte naar achteren werdt een groot bytmiddel gelegd; en eenige uuren hier na eene infnyding: gemaakt; waar uit veel ftoffe, eerst ейегі- ge, dier na Hvmge 5 naar, het wit van een еі gelykende , uitftroomdes fchoon met дей vinger wel rond voelende, kon men geene vasthegting aan het buikvlies befpearen. Men droeg zorge.voor een bekwaam verband , еп in ’t byzonder voor de plaatfing van het lichaam der Lyderesfe 5 үғоогеп en zilveren platte.pypjes, ín de opening gehou- den, waren van veel dienst, zo om infpuitingen van bal- (атеке. middelen te doen, als gelegenheid ter ontlastinge van de-ingehouden rottige ftoffen te verfchaffen. Den der- den magt па de opening, werdt zy ylhoofdig. Dit tocval en de verzwaaring der koorts, en Zwaare hoest ‚ gaf wei- nig of geene hope van herftelling ; temeer, wylde uitloo- е nu zeer dun was, donkerer уап kleur en zeer finkesd, ‘Ik-verbond haar, hierom, nu tweemaal op een dag, en deedt telkens warme infpuitingen , famengefteld Dt een af kookzel van Vygen en Althee-wortelen , waar іп een gedeelte Balf, Сорпіо. werdt ontdaan , en , als de koorts Weinig.was , wat Calom, ppt. werdt bvgevoegd. Onder- tasíchen werden geen inwendige middelen , om de koorts < den hoest tegen tegaan, verzuimd; ей zy nain , nader- © 4 ‚ hand, Sai BONNET | hand, daaglyks ‚ als haare maag en andere toevallen hef wilden verdraagen , een flap aftrekzel van de Koorts-Bast. Met deeze middelen voortgaande, verkreeg men „den ar dag ла de opening , een goeden etter; maar. den 23 kwam Yer een groote ontlasting van dunne ftoffe , erger dan de vorige, en zeer ftinkende. | Tegen het einde van de.maand liet zich het geval wedere om wat gunftiger aanzien , doch ‘er kwam een derde en vierde uitberfting , op den 1 еп 15 September, en de ftoffe was fcherper , zo dat ze de uitwendige deelen raauw maak- te en de inwendige deedt ontfteeken. Niet tegenftaande dit alles, is, met aanhouding van de gemelde behandeling, aa verloop van tien weeken, de wond met een vast lidteee ken geflooten , en een volmaakte herftelling gevolgd , na dat nog eènige Pillen met Kwik gebruikt waren, : De Vrouw is nog in leven (1766) te Londen, en geniet жеп maatige gezondheid, alleen heeft zy fomtyds , om de drie, vier of vyf maanden, wel eens buikpyn en een ре» brekiyke verteeringskragt. Dit werdt de laate reize doar- eenige Pillen met Zeep geftild. | BENIGE MERKWAARDIGE BYZONDERHEDEN , WEGENS DE ВЕ» VRUGTING VAN DE KONINGIN DER BYEN . HET LEGGEN HAARER EYTJES, DE STAATKUNDE DEEZER DIERTJES у EN HUNNE BEKWAAMHEID IN HET TOESTELLEN DER HONIGRAATEN, Door den Heer BONNET. (*) Eermaalen hebben wy onzen Leezeren , uit de 99 Schriften van den beroemden BONNET , CeRig »› aangenaam en nut onderhoud verfchaft , zelfs over zoe an danige onderwerpen , die gemeen en genoegzaam bee an kend, in den eerften opflage, voorkwamen: 't oog van ‘a, deezen vlytigen Waarneemer der Natuure ontdekte ge- as heimen, voor anderen geheel verborgen, of maar ten a, halve zigtbaar, zy zullen, 20 wy vertrouwen , in °t vol ә gende ftukje ееп nieuw blyk hier van aantreffen.” Het fchynt, een algemeen aangenomen denkbeeld , dat in liefdensgevallen en minnehandel , het Mannetje eerst aan ` CO eher Conf, far les Corps Orgenifde , .. « VAN DE KÉNINGIN DER BYEN., bep tanzoek moet of behoort te doen. Doch in de wondere baare maatfchappy der Byen is het {tuk omgekeerd , en het Wyfje verpligt het Mannetjé om haare drift te voldoen. ч 15 tegenwoordig elk bekend , dat, bykans een geheel jaar , іп ieder Bykorf maar één Wyfje gevonden wordt: deeze uitfteekende By draagt den naam van Koningin , in wroegeren tyde, toen men de huishouding deezer Diertjes zo wel niet kende, noemde men ze den Koning. Duizend- maalen ben ik ooggetuigen geweest van de zonderlinge gee hegtheid der Byen aan deeze Koningin , en durf vrylyk en „ dat alles wat de Heer DE REAUMUR des aan- gaande verhaald heeft, verre is van eenigermaate vergroot te weezen. Doch decze Koningin, die geduurig het voors werp is van de opwagtingen , beleefdheden еп minnekoo- зегуеп der andere Byen , doet alles wat zy kan , om het Mannetje, °t geen ze tot minnehandel zoekt op te wekken, зап te prikkelen, dit blyft langen tyd onadndoenlyk voor ere tederheden. Zy plaatst zich tegen over ’t zelve, likt het met haar {nuit , biedt het honig aan , ftreelt het met baar pooten , vliegt rondsom, alles doende om de wes, derliefde gaande te maaken , door allerlei (oort van liefde- betooningen. In ’t einde wordt het als gedrongen om zich їп eene gelkalte te plaatfen gefchikt om baare verliefde neie ging te voldoen, ze klimt ор zyn rug , voegende het ag- terfte gedeelte haars lyfs aan dat van het Mannetje. Deeze vereeniging , indien ze zo mag heeten, duurt, even als die der Hoenderen , maar een oogenblik, en wordt verfcheide malen herhaald. `t Gebeurt niet zelden dat het Mannetje dit met den dood bekoopt; en de Koningin, haare minne- koozeryen verdubb&lende , fchynt het leeven te willen her- roepen , terwyl ze geheel onverfchillig is omtrent de nog keevende Mannetjes , die de plaats van deezen overleden Eanfteling zouden kunnen bekleeden. De Heer DE REAUMUR ftelt het niet vast, dat hier eene wezenlyke vermenging plaats hebbe. Doch de wonderbaa- re toeftel der deelen van het Mannetje, zich buitenwaards in gedaante van twee vry lange hoornagtige ftrookjes ver- toonende ‚ te midden van welke-een klein: naar boven ge boogen lichaam zich opdoet, een witagtig vogt, dat aan deeze deelen komt, met één woord „ elke byzonderheid, hier boven aangehaald , fchynt te toonen dat alsdan de vermenging gefchiedt. Daarenboven vereenigen zich de" Hommels , die tot het geflacht der Byen behooren, en daar mede zeer veel overeenkomst hebben. Dan, hoe het hier © 5 mede e 823 a ` , SONNET теде ook gelegen zy , wy vindensin de Koningin der Deeg Eene andere byzonderheid, Wanneer ze ééns bevrugt is, jk veronderftel in de Lente, houdt zy niet op тех vrugt- baare eytjes te leggen, tot het einde van de volgende Len- te. Een volkomen bewys hier уап (trekt, dat ‘er korven eweest zyn ‚ waar in men geduurende al dien tyd geen annetje gevonden heeft, en de Koningin gaat niet uitde korf. Haare vrugtbaarheid gaat haare onmaatigheid in деп ‚minnehandel nog te boven: op ’t einde van het jaar mag de maatíchappy 20, 30 of до, ооо inwoonders tellen , die allen hunne geboorte aan haar verfchuldigd zyn; want zy Б in de daad de Moeder, en de eenige Moeder van dit tal- volk,. ТУ» Gemeenebest, of liever de-alleenheeríching der Byen, levert my ftoffe op om nog eene zeer aanmerklyke afwyking van den algemeenen regel der Natuure in aanmerking te neemen. Onder meest alle foorten van Dieren zyn ze al- len Mannetjes of Wyfjes , of van beiderlei Sexe te gelyk. Onder de Wespen en Byen is het grootfte gedeelte van gee- ne Sexe mm geheel: zy hebben geen teeldeelen , maar zyn voorzien met ledemaaten om honigraaten te maaken en tot andere verrigtingen ; waartoe de Natuur hungefchikt heeft, Men heeft dit foort den naam van Muilezels gegeeven, doch ten onrechte ; want die hebben een Sexe ; men mag er liever den bynaam уап Geenerleie of Onzydige aan toevoegen, Het eyernest der Moederbye bevat derhalven drie foor- ten van eytjes, waar uit drieërlei foort van Diertjes voort- komen. Koninginnen, Mannetjes еп geenerleie Byen. De Mannetjes zyn doorgaans vyf of zes honderd , ja zomtyds wel duizend in getal. De Koningin houdt overzulks een ferail van Mannen. Uit hun groot getal kunnen wy afleiden waar- om de Natuur hun zo koel gemaakt heeft: waren zy zo heet en driftig van gefteltenisfe als het meerendeel der Dieren, de Koningin zou geen tyd hebben om eytjes te leggen. - Het getal der Koninginnen , die in elke korf voortkomen, is altoos zeer klein : °t zyn deeze jonge Koninginnen , wel ker geflacht bewaaren , еп, mag ik dus fpreeken , nieuwe voikplantingen uitmaaken. Weinig tyds, na dat ze gekipt en opgewasfen zyn, vliegen zy ter korf uit, vergezeld van eenige duizend onzvdige Byen , dit word zwermen genoemd. Elke Zwerm heeft zyne Koningin , en:zy begeeven zich, onder haar geleide, aan °t werk. De arbeidzaamfte zwerm, van haare Koningin beroofd , laat het werk vaaren , en vangt het niet weder. аап voor dat zy haar wedergegcevea VAN DE KONINGIN. DER BYEN. . 225 $s, °t Schynt ook dat de arbeidzaamheid уап de zwerm geëvenredigd is aan haare vřugtbaatheid. Ное zy meerder eytjes legt, hoe er meer honigraaten vervaardigd worden, In deeze legt de Moederby haare eytjes , ze zyn als wie- gen, waar in de jongen gekweekt worden, Doch , naar= demaal er drie foorten van die ééne Moeder voortkomen , ` ouderfcheiden- van maakzel, vervaardigen de werkbyen ook drie foorten van huisjes, wier afmeetingen altoos рсёуеп» redigd zyn аап °t verichillend maakzel der drie onderfchei- dene foorten. De Moeder, door de Natuur onderwee- gen, weet welk {oort van eytje ze zal leggen , en mist піплпег іп de keuze van het daar toe ge{chikte huisje. De geenerleie Byen moeten niet alleen honig en wasch verzamelen en verwerken, maar ook de jongen opvoeden, , hun za wel als aan ’t overige gezin °t noodige verzorgen, Alles overtreffend is de tederheid , die zy voor de jongen Jaaten blyken; jongen , die zy niet voortgcbragt hebben, De Koningin is in °t geheel ontflaagen van dit oppasfen , met eytjes te leggen heeft zy haar werk afgedaan , gelyk ook de Mannetjes па de bevrugting niets meer te verngten hebben. Zy kunnen dus maar voor een tyd van dienst weezen , en die tyd is zeer kort. Wanneer dozelve ver- ftreeken is, worden ze door de werkbyen omgebragt , en па ’t verloop van eenige dagen blyft er geen één Mannetje in de ganfche korf overig. Alle de jonge Koninginnen hebben geenzins het geluk om aan het hoofd van een’ zwerm uit te trekken „ veele komen in de korf om, Ор welk eene wyze dit ook toegaa , zeker is het dat de overtallige Koninginnen tot flagt-olfers {rekken , en, jet noit-meer dan ééne in de korf overblyft. Schaan wy dan geene ziel aan de nyvere By toetchry- ven , mogen wy haar een gevoel toekennen , maar geen ig gevoel, veel min eenige wiskunde. а De Koningin doet, misfchien , de reuk of eenig ander zintuig der Werkbyen аан, op de zelfde ‘wyze als de Die- ` теп in ’t algemeen, wanneer ze loops зуп. Му dunkt dat de indruk, dien de Koningin op haar maakt, enkel natuur- lyk îs еп haar tot werken aanzet, De jongen maaken waarfcirynlyk een dergelyken indruk ор deeze werkzaame beesten , welke hun beweegt om in die huisjes dat vogt te ontlasten , °t geen tot een eigenaartig voedzel dient in dien tederen Gaart, · , | - De eytjes verfchillen in dikte, de Moeder kan voelen welk- gereed is--om-uit te gaan, en. dit-gevoel-kan gepaard we wees ГА 26 BONNET VAN DE KÓNINGIN DER ФҮЕМ ` weezen met een ander gevoel , °t welk de keuze van het huisje bepaalt. Worden de Mannetjes geflagt , zulks ontftaat mogelyk daar uit, dat zy op zekeren tyd een reuk van zich geeven, ‘onverdraaglyk voor de Werkbyen , ° geen hun tot die vore nieling aanzet. De Koningin wikkelt zich misfchien іп tot een tweeftryd met eene andere; zy zyn gewapend met een fcherpen an- gel „еп de overwinfter blyft mogelyk meesteres van de korf. Eindelyk moogen wy aanmerken , dat de kunftige en meetkundige zamenftelling der honigraaten enkel het gevolg is van de zintuiglyke gefteltenis der Byen, en van het ver- maak, gehegt aan het te werk ftellen der zintuigen. De zes zyden der honigraaten zyn niet gelyk , twee kleinder дап de andere zyn ‘er altoos tegen elkander over geplaatst. De afmeetingen der huisjes veranderen naar maate van de werfchillende foort, die er in ftaat uitgebroeid te worden. De zelfde Byen bouwen ze alle; de bodem van ieder-huis-" je is pyramiedswyze , gevormd van drie gelyke ruiten: met deeze te maaken vangen zy het werk aan, en voegen ‘er vervolgens de zyden op. Dit werk wordt dikmaal ge- ftaakt en weder aangevangen 7 deezen hollen het uit, an- deren geeven er de gedaante aan , nog anderen voltooien den arbeid.. Wat zal ik hier meer van zeggen! de huisjes voor de Koninginnen zyn veel grooter, dikker, en geheel anders- van maakzel dan de overige huisjes. Alle deeze byzonderheden bewyzen, ten vollen, datde ‘zamenftelling der honigraaten het uitwerkzel niet is van. eene zo ruwe werktuigkunde, als de Heer BUFFON en ее» піде andere Natuuronderzoekers orderfteld hebben. алараа аала R, BERIGT VAN DE GROOTE UITBARSTING VAN ОЕМ BERG VESUVIUS у op den 1oden O&ober 1767.. Dear den Heer WILLIAM HAMILTON , buitengewoon 4/ тат des Konings van Groot Brittanje by | den Koning van beide de Sicilien. ээ Г het Mengelmerk van het Ш, Deel дег Saderlandfhe ээ A Lesteroefoningen deelden wy onzen Leezeren een bee эз 181 mede wegens den Berg Geier en deszelfs gen ‘ зә braan 1 GROOTE UITBARSTING VAN DEN BERG VRSUVIUS. 249 s» braakingen , opgemaakt ‘uit het Werk van den Eerw, » Vader DE LA TORRE OI het zal, zo wy vertrouwen s an onzen Leezeren behaagen , dat wy een echt berigt, an wegens de laatfte fchriklyke uitbraaking , gelyk die door › деп Heer HAMILTON is waargenomen ‚ hier plaatfen 3 s dus luidt de Brief van dien Waarneemer.” ` ` Dewyl ik tegenwoordig u niets anders van belang te be- geren heb, zal ik my bevlytigen om u een kort еп nauw- keurig verhaal te geeven van eene Vuurbraaking van den Berg vesuvius, die, fchoon ze kort van duur was, voor de fchriklykfte gehouden wordt , by menfchen geheugen voorgevallen. Reeds eenigen tyd geleeden had ik deeze Uitbarfting voorfpeld, ik had van myn landgoed de fchoon- fte gelegenheid om alles wat er op den Berg omging waar ` te neemen ‚ en de aannaderingen van het dreigende gevaar op te merken; wat gy daar van in de Nieuwspapieren ge- teezen bebt, waren uittrekzels van myne brieven aan den Lord SHELBURNE. Ор den igden October zag ik, "a morgens ten zeven uu- теп, een ongewoonen rook , met groot geweld, uit den mond van den Berg opgaan , die zich in de gedaante van ееп? pynboom vertoonde, onder welke gedaânte PLINIUS den rook ook befchryft, welke de Uitbaríting , waar in zyrt Oom omkwam , voorging : ik oordeelde hier uit, dat 'ет eene Vuurbraaking op handen was, еп, met de daad, zag ik, eer ’t acht nuren geflagen hadt, den Berg geopend en een vuurftroom ‘vloeiende uit een fpleet naby den тор; doch, dewijl deeze zyn weg nam naar den kant van myn langgoed af, bekroop my de nieuwsgierigheid om ten ор te klimmen , en alles van naby te bezigtigen. Vermits het tyd en arbeid kost deezen togt te doen , was het reeds omtrent elf uuren eer ik het rechte gezicht van den Vuurftroom kreeg , die , zich іп twee takken verdee- lende, van den Berg afliep. Ik had niemand tot myn ge- zelfchap dan een Boer , die op den Berg woonde , terwyb ik bezig was met het doen myner waarneemingen , kwam, ор den middag ‚ zeer onverwagt , de groote Uitbarfting „ omtrent een vierde myls vande plaats, waar ik my bevondt, In * eerst vertoonde deeze zich als een fontein van vloei-. baar vuur , die eenige voeten hoog in de lugt op{prong, hier op borst de vuurftroom , met een fchriklyken flag , los „ en kwam na óns toe, Om fneller te kunnen vlugten wierp © i Sai GROOTE UITBARSTING ik myn bovenkteed af, en gaf het den Landman, wy lies pen zonder ftilftaan , wel drie mylen voort. Midlerwyl nam het geraas en gekraak fterk toe, en de opftuivende asfche veroorzaakte bykans eene geheele verduistering 3 op het voelen der aardbeeving oordeelde ik het raadzaam Og verder te vlugtens t’Huis gekomen zynde ontdekte ik een anderen vuurftroom, die Zyn koers nam na Torre del An- nonciata „ en іп minder dan twee uuren , vier mylen voorte liep. Ons landhuis fchudde dermaate ; en de zwavelftank was zo fterk, dat ik best oordeelde na Napels te gaan: en waarlyk de vrees en ontfteltenis van het gezin was zo groot; dat het niet wel op °t landgoed kon blyven. ’s Konings Paleis, fchoon verder van den Berg Vef/uvius afgeleegen dan ons landgoed ‚ is egter niet bevryd van de vuurftroomen „ die na beneden vloeien; daar zyn "er niet minder dan zeven , de een by den ander onder het Paleis. Ik rekende het myn pligt het Hof te waarfchu- wen van het dreigende gevaar, en raadde den Marquis saNucct om den Koning te beweegen, dat hy terftond na Napels zou vertrekken: maar myn raad werd niet of gevolgd; om welke reden is my nog onbekend; doch °t evolg daar van was, dat, de Vuurftroom tot op een myl of anderhalf het Paleis naderende en het geraas ѓоепеег mende , *t geheele Hof , in de grootíte verwarring , te midden van dien zelfden nagt, zich genoodzaakt vondt tę vlugtens | De Uitbarftingen van den Bratidenden berg veroorzaak- ten 20 groot eene drukking еп zamenperfing van lugt, dat de deur van ° Konings kamer te Portici open borst, ook was ееп deur ih ’t paleis „сооп wel geflooten „ losgefpron= еп: dit zelfde zag men mede, ° geen nog verbaazender S, op verfcheide plaat{en te Napels ! De Geng woedde, by vlaagen ‚ drie dagen agter сеп, elke vlaag duurdë vyf of zes uuren , en dan was alles weder in rust; Geduurende een geheele week zagen wy de zon niet; en de asfche viel in zo groot eene menigte te Napels , dat de huizen en flrad- ten Ter meer dan een duim dik mede overdekt waren. °t Is verbaazend na te denken, welk eene veelheid van {toffe de Berg іп zo kort een tyd uitbraakte, Des Donderdags hiel- den de vuurftroomen op met loopen, еп ik zou derzelver grootheid niet hebben kunnen gelooven „als ik ze met шуп „eigen oogen niet gezien had. Van de plaats, waar ik zag dat de Berg opborst, tot de plaats waar de vuurvloed, by Portici , ophieldt , is ongetwyfeld zeven mylen; vyf ie VAN DEN BERG VESUVIUS - ` 49+ Бер dezelve af in twee игеп, langs den zelfden weg dien ik ging, en deeze ftroom is, op eenige plaatfen , wel twee mylen breed; en veertig voeten hoog: hy nam zyn’ weg door een groot water, ‘tgeen omtrent vier honderd vocten. diep is, en dit was, op zommige plaatfen , met die ftoften opgevuld. Vervaarlyk groote fteenen werden uit die fchirik- like opening omtrent één myl jn de hoogte opgeworpen 4 en vielen, op den а апа van ten minften ееп halve myl', neder. Мет Са woord, "© is onmogelyk een zo luisterryk als verfchriklyk fchouwípel te ре(сһгууеп. Terwyl "rt zelve duurde was Napels opgevuld met ommegangen , de vrou- wen liepen met hangend hair en bloots voets, het bvge- loof heerschte. De gevangenen bragten hunnen bewaarder om hals,en zogten uit te breeken. Men hadt de poort van den Cardinaal Aardsbisfchop in brand geftooken, om dat hy St. JANUARIUS niet wilde voor den dag brengen : еп wanneer die Heilig des Donderdags vertoond werd, fprak еспе groote menigte van het gemeene Volk allerlei fmaad- redenen tegen hem uit, от dat hytoegelaaten hadt dar de Vefuvius hun dermaate ontfteld hadt. Hunne fpreekwyzen waren: Су zyt, іл de daad , een [choone Befchermbeilig ! geel. bakkes van een knaap als gy zyt! (want het zilver , waar mes de het aangezigt van dien Heilig overdekt is, ziet er vry geel en morfig uit.) Wanneer de woede van den Berg bes daarde , vielen zy op hun aangezigten neder, dankten hem voor het wonderwerk , gingen na de hoofdkerk om zynen lof te zingen, en zyne goedheid te pryzen. 7 Geloof van zeker Man in dien Heilig was zo groot, dat, wanneer hy voor den ommegang, іп ’tgezigt van den Berg , kwam, zyn agterfte ontblootte ‚ en zeide :kus dit, want hier komt Ge- nariello аап, Hoe vreemd u dit alles moge voorkomen „?ї is waarlyk gebeurd, en ik zou eenige bladen kunnen vullen wilde ik u alles wat ‘er van dien aarts in deeze laatfte week, hier is voorgevallen, befchryven. ` | De Vefuvius is nu geheel in rust, en ik geloof dat voor: tegenwoordig deeze Vuurbraaking uitgewoed heeft; maar ben geenzins van gedagten dat het de laatfte zal geweest zyn, en dat de Berg alles uitgeworpen heeft. Intusfchen , verheug ik my, dat hy zo veel uitgeworpen „еп Genariello dit niet eerder belet heeft: want dar hadden, wy zeker eene aller, verfchriklykfíte , en alles verwoestende aardbeeving gekree- gen. Deeze laatfte Vuurbraak heeft ten vollen myne nieuws- gierigheid, omtrent dit ftuk , voldaan , en het zou my aan- genaam weezen als de Vefuvius honderd mylen van dee ze oofdftad айар. | VER- — чо . VERHANDELING EE, VERHANDELING OVER DE DWERGEN (*). Е ‘Reuzen fchynen de andagt der Menfcheti doore gaans meer getrokken te hebben dan de Dwergen ; mogelyk heeft de ісһгік , natuurlyk verwekt door weezens van een grooter en fterker maakzel, niet weinig daar аап toe gebragt. Nogthans hebben verfcheide Schryvers zo Oude als hedendaagfche van de Dwergen gewaagd. De Heer morAND heeft, door een voorval, "t geen wy Drake zullen melden, gelegenheid gehad om na te gaar wat Ter dus lang over dit onderwerp gezegd was , en eerie Historie der Dwergen of ten minften van de gevoeleris der geenen, die ?ег over gefprooken hebben, zamen te (ellen : want men moet bekennen, dat-in alles wat de Ouden ons, ten ор2істе van dit onderwerp, nalieten, meer ongerymde еп ongelooflyke vertellingen , dan nutte waarneemingen , voor- Котеп; en hier over behoeven wy ons niet te verwonde- ren ‚de Dwergen gingen voor wonders der Nätuure ‚еп elk weet hoe zeer het wonderbaare de zinnen kan betoveren. — — Maar baten wy ter zaak treeden , en een aanvang maaken met het geval ° geen den Нёег MORAND gelegene heid gaf tot het opftellen der Verhandelinge van welke wy fpreeken: en waar uit wy het voornaamfte zullen plaatfen. De Academic gaf, іп den jaare 1749 , een verhaal vat de zonderlinge gefchiedenis van een jong kind , NICOLAAS FERRY geheeten , die, ter wereld komende ‚ geen negen duimen lang en maar twaalf oncen zwaar was , іп деп ou- detdom van vyf jaaren hadt hy zyn’ vollen wasdom „ niet meer dan tweeëntwintig duimen bereikende. Deeze zelde zaamheid lag den grond tot het geluk van dit kind. De geweezene Koning van Poolen , Hertog van Lottarisgen, zag "tr zelve ‚en vereerde het met гупе gunfte. Van dat 00- genblik af verliet BeBe , want dus noemde hem de Koning, Zynen Weldoender niet, en ftierf in zyn Paleis. De Gra DE TRESSAN zondt een verhaal van dit wonderlyk kind аза de Academie „ en dit fpoorde den Heer Morann aan tot het opftellen zyner Verhandelinge , die іп de openbaare byeenkomst den 14den November 1764 geleezen werd,en vergezeld ging van de beeldtenis van BERE in wasch , met ееп pruik van zyn eigen hair en met de eigen kleederen aal, C) L'Hist, de l'Acad. des Se, Paris 1764. OVER DE DWERGEN: aart ` t or hunne oogen hadden, |. Wy zullen hier іп °t kort te nederftellen , zo °t verhaal van den Graaf ре TRESSAN, als de aanmerkingen уіп def Heer MORAND. | ЕС КОХ __Nicóraas FERRY werdt te Plaisne gebooren. Zyn Va- der еп Moeder waren gezond en welgefchaapen; Hoe klein hy was by zyne geboorte hebben wy reeds vermeld; maar wy moeten nog iets van Zyne tederheid zeggen. Hy werd ten doop gebragt op ееп fchootel met vlas bedekt, en een holsblok diende hem tot wieg. Door de kleinte vaú zyn mond kon hy de tepel van de borst zyner moeder niet vat ten noch haar zuigen: men zogt een Geit die hem tér Min- ne zou ftfekken , dit gelukte, en het beest fcheen zeer op hem gefteld te werzen, Zes maandén bereikt hebbende; kreeg hy de kinderpókje$ ; Geitenmelk was op dien tyd zyn eenigst voedzel „еп ook het eenigfte geneesmiddel. In деп ouderdom van achttien maanden begon hy te fpreeken 5 op zyn tweede jaar ging hy bykans alleen, toen kreeg hy voor eerst fchoenen , die achttien linien ling waren. Het tuwe voedzel der dorpelingen zyns lands „ 21$ boonen, aardappels en fpek gebruikte hy tot den ouderdom van zes jaaren, еп hadt gedpurende dier tyd verfcheide ziektens en ongemakken , waar van hy egter gelukkig herftélde. °` » u komen wy tot het aangelegenfte tydperk van FERRT’s leevensloop. Koning STANISLAUS ‚йе TiTUS onzer eeuwe, hoorde van dit zeldzaam kind fpreeken , en begeerde het re zien. Ну werd te Lunevillé gebragt , en hadt kort daar naa geene andere verblyfplaats dan het Paleis van dien wel» daadigen Koning a ор wien hy zeer gefteld was , fchoon anderzins geheel van geen aanminnig geftel 2упае; de Vorst gaf hem den naam van BEBE. — Welke moeite men ook aanwendde tot Stage opvoeding ; °t was onmogelyk hem te brengen tot eenig bepaald gebruik zyns verftands en oordeels. , geene denkbeelden van Godsdienst konden hem gegeeven , noch hy іп (ааг geteld worden om over есійе onderwerp te redenkavelen : zo dat гупе zielsbe- kwaamheden niet veel meer waren dan die van eenen wel ` opgebragten Hond. Ну fcheen fmaak te vinden in de Mus vk, ook floëg hy zomtyds de maat met eenige juistheid ; zyn danten ging redelyk , doch °t was alleen zo lang hy met aandagt na zyn Meester keek , en dus alle fchreeden en alle beweegingen inrigtte volgens de tekens die hy van hem ontving. Eens in een grasveld wandelende „ waar П. DEEL, MENGELW. NO, 5, К. het pn ‚ 20 dat zy, die deeze zittinge bywoonden > BEBE als e ew ` „1 у, , М, о 232 VERHANDELING het gras hooger gegroeid was dan hy zelve, dagt hy in eert ‘diepte- gevallen te weezen ‚еп fchreeuwde om hulp : hy was miet vry van driften ‚ zyn toorn en jaloefy werden ligt gaande gemaakt ‚ en іп zoddánige gevallen was doorgaans alles wat hy (prak zeer verward. Мег één woord, hy toon- de alleen die foort van aandoeningen te hebben , welke uit de omftandigheden, de voorkomende voorwerpen, en de oogenbliklyke zinnelyke gewaarwordingen gebooren wore den. ‘Geringe ftaaltje van redelykheid „ ‘tgeen hy liet flikkeren , ging. het In(tinét van zommige Dieren niet te bo- меп. De Princes van TALMOND tragtte hem eenig onder- wys te geeven ; doch al haar vernuft kon niets vernuftigs in ВЕВЕ opwekken, ’t Eenig natuurlyk gevolg van haare gemeenzaamheid was dat hy zeer op haar gezet , aan haar verbonden, en dermaate jaloers op haare gunstbewyzen wierd, dat hy , ziende hoe die Princes een klein hondje meer dan hem aanhaalde, ’t zelve met woede uit haare han- den rukte, en buiten het venfter wierp , zeggende „„ Waare ә» ОШ bemint У hem meer dan my!’ Tot het чуб ende jaar hadt вкпе zyne zintuigen volko- men , en zyne geheele kleine geftalte was net en aartig ge- gvenredigd „ hy bereikte de hoogte van negenentwintig duimen, Op deezen tyd begon de huwbaarheid zich te gpenbaaren ; doch deeze poogingen der Natuure waren voor hem ten uiterften nadeelig. Het laatfte jaar zyns leevens fcheen hy geheel magtloos te worden. Het wandelen viel hem zwaar , de buitenlugt hinderde hem groptlyks , of het moest zeer heet weer Wes , B Ja A IP "ә OVER DE DWERGEN. 233 Weezen , de zonnefchyn verkwikte BeBe ; maar hy kon nauwlyks honderd treden wandelen , zonder te mocten rusten. In de maand Mey 1764 werd hy ziek , gevolgd van eene verkoudheid en koorts, waar by eene foort van flaapziekte kwam; doch die by tusfchenpoofen afliet, {choon hy zonder Гргеекеп bleef. Geduurende de vier laat- fte dagen zyns levens kwam hy weder tot zyn kennis ‚ en р › tot verwondering van allen, die rondsom hem waren, lyken dat zyne denkbeelden meer aan een hingen, dan ze ой te vooren gedaan hadden. Ну lag langen tyd in doods- nood , en ftierf den gden Juny 1764, omtrent drieëntwin- tig baren оца, en bereikte toen de hoogte van drieënder- ig duimen. DE y het openen van zyn lichaam ‚ ° geen op °5 Konings bevel, door den Heer PERRET , 2упеп еегйеп Chirurgyn , efchiedde „ onder °t opzigt van den Heer ReNNow , eer- n Lyf-arts, vondt men gezet water in de borst, en de longen zaten op eenige plaatfen vast aan ° ribbevlies. De ribben waren aan de eene zyde ronder dan aan de andere, die ook korter waren, alles overeenkomftig met de ongere- gelde Борї , welke de ruggegraad hadt aangenomen. De ingewanden waren gezond. ‘t.Geraamte van BELE levert eene zonderlinge vertooning uit, Ор ’t eerfte gezigt ver- toont het zich als dat van een Kind van vier jaaren 5 maar int geheel wel befchouwd zynde , blykt het іп alle de evenredigheden het geraamte van een volwasfen Mensch te zyn. | De gefchiedenis van BEBE bragt den Graaf DE TRESSAN ingedagten die van BROWSLASKY, een Poolsch Edelman, dien hy te Luneville gezien hadt , en naderhand te Parys De Vader en Moeder van deezen Dwerg hadden zes Кіп- deren : de oudfte was welgemaakt en maar vierendertig duimen lang; de tweede , van welken wy {ргеекеп „ kon "er flegts achtentwintig haalen , en was toen tweeëntwin- ig baren, Drie jonger Broeders van deeze twee , welke en één jaar in ouderdom van elkander verfchilden , Wwa- ren ieder vyf voet en zes duimen. De gelykheid tusfchen BEBE en BROWSLASKY beftaat alleen in Ze kleinheid van geftalte. De laatstgemelde heeft ап» derszins van de natuur veel meer ontvangen : hy geniet gene frisle gezondheid , is vug en leevendig , hy wordt. 2 niet 4 * s34 VERHANDELING niet ligt vermoeid, en tilt met gemak eene zwaarte op, die zeer gtoot is , zyne kleinte in aanmerking genomen zyn- de. Doch *t geen hem, op eene nog uitmuntender wyze , wan BEBE onderfcheidt, beftaat daar in , dat hy geêstig , vast van geheugen, en goed van oordeel is. Hy leest en fchryft zeer wel, verftaat het Hoogduitsch en Fransch , wel- ke twee taalen hy ook met gemak fpreekt; in alles wat hy by de hand neemt ftraalt zyn verftand door, en hy is niet min fcherp in zyne antwoorden dan bondig in zyne redeneee ringen: met één woord, BROWSLAsKY тас, gelyk de Heer DE TRESSAN het uitdrukt, aangemerkt worden als een, vol- komen Man, fchoon zeer klein ; terwyl Bebe dien naam ‘niet kan draagen. En wy zullen ons over dit verfchil niet zeer verwonderen „ wanneer wy aanmerken , dat BEBE’S Moeder van hem verlost werd in de zevende maand , naa eene zeer wonderlyke zwangerheid , die zy in °t eerst er niet goot hieldt; daar BROWSLASKY voldraagen ter wereld kwam. Men zal derhalven geen vreemder onderftelling maaken, dan er dikwyls zyn aangenomen, als wyftellen , dat BEBE in ’s moeders lichaam reeds gebrek geleden hadt „ en dus, wat het harsfengeftel betreft , niet volfchaapen was. · De twee Dwergen, van welken wy dus verre fpraaken „ fpoorden den Heer MORAND аап om byeen te verzamelen wat de Schryvers , ten aanzien van dit onderwerp , haddeù te boek geflaagen. De oudfte Dwergen , waar van men gewag gemaakt vindt, zyn de Pigmeen; doch dit volk , zo berugt wegens den ftryd met de Oijevaaren , heeft moge- tyk noit beftaan. Ten minften zyn "er nimmer , ор die plagtfen , waar men wil dat ze gewoond hebben , eenige overblyfzels van gevonden. ? 15 overzulks hoog waar- fchynlyk dat dit geheele Volk zyn gewaand beftaan vef- {chuldigd is aan eenigen vreemden naam ‚ door de Grieken verkeerd uitgelegd, gelyk wy van dusdanige misflagen ver- fcheide voorbeelden hebben. 