Herbarium amboinense ?plurimas conplectens arbores, frutices, herbas, plantas terrestres & aquaticas, quae in Amboina et adjacentibus reperiuntur insulis adcuratissime descriptas iuxta earum formas, cum diuersis denominationibus cultura, usu, ac virtutibus, quod & insuper exhibet varia insectorum animaliumque genera, plurima cum naturalibus eorum figuris depicta /omnia magno labore ac studio multos per annos conlegit, & duodecim libris belgice conscripsit Georg. Everhard Rumphius ... ; nunc primum in lucem edidit, & in latinum sermonem vertit Joannes Burmannus ... qui varia adjecit synonyma, suasque observationes pars prima [?sexta].
In Weft-Indien verdeeld men ze ook in 3. hooft-geflag- ten. 1. Pacovos de kleenfle, en 2. Bananas Lee gelyk alreede boven in de naam gezegt is,. Op Fava en in de Amboin/che quartieren bebben wy de volgende 20014 ten aangemerkt. | z ; i. Piffang Tando , of gehoornde Piffang „is de groot- De van alle in de grootte en gedaante van een koe-boorn, Jcbier een arm dik , bet vlee/ch is wit ‚en wrang van Jmaak, Den tros van deze xoorte beeft iets byzonders, want by komt voort als een grooten Poege/pitften zak , van 2 groote en bruyne fchorffen gemaakt , dewelke baar opes nende vertonen ftrax en Se alle de ryen ‘en boffchen van binnen y dewelke geen byzondere fchubben. tuffcben beyde bebben ; gelyk andere zoorten , 00k voor aan geen bert of Djantong: doch den gebéele tros beeft maar twee of drie Sickats, af boffchen , en ieder bofcbmaar vier of vyf vruchten, want meer vruchten bebbende , kan den tros weiniger Sickats voeden, dies men de onderfle affnydy' op dat de boven[le tot perfe&kie komen. De vruchten «opa den niet groen, maar firax wit-geel , en men ziet ze dik- wils geborfien , ook xomtyds twee aan malkander ge VOLL BS na^ GE el SE 50i ae CELIA £ ^ Verders moet mén merken ‚dat deze en meeft alle de vol. gende zoorten twee veranderingen bebben: wyfken en mans neken, xynde bet wyfken ^t geene meeft geel werd , en weeker van merg is: bet manneken word langer , barder; en in de volgende zoorte groender. Piffang Tando werd niet gegeten, wegens bare wrangigheid, maar in water gezooden of gebraden, en zy moet wat lange zieden of braden, eer ze gaar word. Zy is goet voor die geene, die loslyvig zjn, en in ’t gemeen een koft woor flegte lieden. In 't Ternataan/ch biet ze Cojo Cofi Malauw, dat ás Piffang zonder bert, om reden als boven, Het onder/cheid tuffcben Bananasen Bacovos, bebikten duydelykflen befcbrewen gewonden in de Hiftor. Roche- fortii Antill. cap. 9. daar aldus flaat : De wrucht Ba- nanas (die wy giffen onze Piffang Tando te zyn) is 12 en 13 duymen lang, by de fpitze wat krom, fcbier een arm dik. De Bacovos is wel de helft kleender , maar ` 6 duymen lank. De Bananas-boom draagt niet meer als 25 of 30 vruchten aan eenen tros, en dan nog wat wyd van malkander ; maar de Bacovos dragen 100 en 126 vruchten , en die zoo digt,datze malkander drukkers De Bananas bebben een droogsen bard vleefch , alleeni, tot kooken bekwaam, of onder de affche te braden, ook in den oven of Zonne te droogen en te bewaaren ; maar de Bacovos zyn wegens bare vettigheid, tot alle deze ge- bruyken onbequaam. Den tak , die deze vruchten draagt, moet men met Gaffels onderftutten , dat by wegens de fwaarte der- zelve niet breeke , ook moet men niet wagten , tot dat de- ze vruchten alle te gelyk geel worden. Ieder tros geeft een ; dragt voor een man; ook zegt dezelfde Hiflorie „dat in de Antillis ieder vrucht een kruys vertoont. -x ST Men VIIL Boek. 11 Hoofzf. “Hic Piffang Tando copiofe provenit in infulis Key; unde quotannis in Bandam venalis defertur , atque hinc ibi vocatur Piffang Key, & Piffang Swackan. : Ad Piffang Tundo pertinet Piffang Carbou feu Pis- fang Ocky Ocky, qui fruétus ultra ipithamam vel pe- dem longus eft, plerumque virefcens, intus carnem gerens albam & mucofam, que aufteri & ingrati eít faporis, Quum unus tantummodo frutas ex uno ra- cemo feu Sickat dependeat, pedis craflitiem adtin- git, fed plerümque dehífcic. “Aliquando etiam, bini fimul concrefcunt, bini tresque fructus fimul unum formant Sickat, inque toto corymbo tantummodo bini tresve, & ad fummum quatuor fafciculi feu Sic- kats , quod in cun&is obtinet Pifang Tando. + Secundo Piffang Gabba Gabba haud multum differt a precedenti, fed minor eft, non craffus, fed lon- gus, atque per maturitatem ex albo ‚flavefeit ; ejus- que fubftantia omnium ficciffima eft, inítar nempe pongiofe medulle ramorum .Sagus Gabba Gabba di- éte. Non crudus editur hic fructus; fed fub cineribus calidis toftus , vel in fartagine fricatur, atque falubris cenfeturiis, qui Diarrhza quadamlaborant. Dividi- tur in marem ac feminam ; cujus prior fruétum gerit longiorem & viridiorem.. > | ©, bitu ertio Piffang Crobo feu Cro. In Banda Piffang Ubi; mediocris eft longitudinis; fpithamalis nempe, non rotundus , fed plerumqueangulofus vel quadragonus , externe virens; ac tarde flavefcens , ejus medulla al- bior eft quam reliquorum , duriuícula , & acidula: Tres habet varietates primo enim eft Crobo Param- an vulgaris feu femina. Secundo Crobo Backi Lacki eu mas, cujus EN ette ac femper virens; Tertio Cróbò Batu viridis quoque eft ; fed mature. feens flavefcit; ac {ubftantiam habet duram. ^ Tenera uoque ejus folia fufcas quasdam gerunt maculas feu rias. , ; Quarto PifJang Djernang , feu acuum Piffang , fructum berit fpithamam breviorem, ac fere trigonum, quiin longum porre&us eft apicem , ubi filamentum feu. vena adparet; floris refiduum , unde & nomen obti- nuit; Hujus cortex medulla magisadheret, que ruf- fefcit, & cransverfim diffraCtus hic fructus interne fplendet inftar faccharl, ;;Matürus molliffimus eft zat- que fapore cum Piffang Medjé convenit , fed .magis a: <idulüs -eft. Hec fpecies corymbum. gerit feptem pedes longum, atque ipfi iricrefcunt fepremdecim fa- fciculi feu Sickats, continentes circiter ducentos & quinquaginta fructus, qui tarde maturefcunt. ` uinto Piffang Culit Tabal , feu.Piffang Baratsjo, ac "proprie. Ternatice Cojo Coratsje , h. e. Piffang. Maas, noftraque nationi Piffang Bolvanger , uc &. Piffang _Warangan , omnium craflifimum gerit corticem , ‚cu- jus caro pallide ruffefcit, A inftar Cere mollefcit, eftque externe fere pentagonus, cujus interior ora emper elt anguttiffima „ Done bene fit. maturus hic Arens erudus edi poc ty ceteroquin torretur & fti- "Cat? o cho ee Mes cere ibe ck ro Hee Sena. Sexto Mufa: Menfaria y feu’ Piffang Medji. Omni- Dm fpeciefum optima eft, cujus fructus rectus: eft, "palmam & aliquando fpithamam longus, plerumque. rotundús ; atque quinque obfcaris dorfis adeo: diftn- &us ac divifus, ut magis trigonus effe videatur. Fa- "Cile matürefeit; ac flavefcit, & mollis eft ad ta&um, "facileque decorticari: poteft, Ejus medulla albicat, ^& mollior eftquamaliarum fpecierum , fplendetque in- Star faechati coniformis, quum frangatur, faporis dulcis *& delieati ;-aéfi aliquid aque Rofarum effec admixtum. ^ Uti facile: maturefcit ; fic: E facile» putrefcit , “átque crudum edere eum oportet ; unde & menfis jnponitur cum tfagematibus „atque hinc nomen obti- ¿ Non valet ad torrendum vel fricandum “quin femi maturusfit. Ejus ftipes paulo altior excrefcit iis" fpeciebus , at: folia fufcis maculis adfperfa t copiofis. “Hujus fpeciei mas externe nigras gerit ^maculás. "In .Banda’-vocatur Piffang Radja, Baleya Byo Cobibu. - N A idee. inue feu Pi ang Radja y priori fie - "milis eft quoa "fior 5 vix digiti longitudinem habens , ac pollicis cras- ‘fitiem, glaber; equalis, ac tenuiorem ‘habet corti- “tem, faporis dulcioris & delicatioris precedenti y un- de Bataviz hic fructus palmam gerit , qui crudus edi- „Bir, aspe inponitur, uti in Amboina, ubi = D . e. antiam & formam . fed multo mi- Tom. AMBOINSCH KRUYDBOERK. 13: - Men vind deze Piffang Tando overvloedig in de. ylanden van Key, van. daar. ze jaarlyks in Banda werd te koop gebragt, daarom men ze aldaar-Piffang Key noemd, en pee a „for de Pilläng Tando geboord-de Piffang Carbou,o Piflang Ocky Ocky, ruym een fpan of en voet patel meeft groen biyvende, binnen. met een wit Jlymerig vlees, amper , en Jlegt van fmaak. > Als. er een vrucht alleen aan eenen Sickat hangt; werd ze zo dik; alseen been , en gemeenlyk geborften. Daar waffen ook dikwils twee aan malkander vaft, twee, en drie Piffangen maken een Sic- kat, en aan den gebeelenitros maar twee, dries en ten boog ften vier Sickais ^t: welk alle Piffang Tando doen. 2. Piffang Gabba Gabba ver/cbild niet veel van. de voorgaande „dog is kleender , niet dik, meer lank, word in baar rypbeyd wit-geel, de droog fte onder alle van fub- Jtantie, gelyk bet fpongieufe merg van Sagu-takken Gab- ba Gabba. ` Ze werd ook niet raauw gegeten , maar in beete a[Jcbe gebraden , of in de panne gebakken, werd ge- zond geagt voor die geene, die eenigen: Buikloop bebben. Ze is verdeeld in wyfken en manneken, Zynde bet man- neken langer en groender, 4 t f 5 3. Piflang Croho of Cro. In Banda Piffang Ubi, is van middelbare lengte, te weten van een fpan , niet rond, maar meefb boekig of vierzydig y van buiten grasgroen ; en langzaam geel werdende, bet merg is witter. dan aan andere, bardagtig , en rin/ch van fmaak , beeft drie ver- anderingen y want men beeft 1. Croho Parampuan, de gemeene , of bet wyfken. 2. Croho Lacki Lach, bet manneken „is wat langer „en blyft altyd groen. 3. Cro- ho Batu is mede groen, maar de rype word geel en. bard van merg. De jonge bladeren bebben eenige bruine pleks ken of firepen. >. , Be f . 4. Piffang Djernang, of naalde Piffang , is korter dan een [pan , fchier driekantig , voor aan met een lange tuit, en daar aan een. draadje of „ader, zynde bet overblyfzel van bet bloeizel, waar van ze denaam beeft. . De Schelle kleeft wat vaft aan "t. merg bet: welk naar den.ro[fen trekt, en over dwers gebroken glimd als Zuiker. De ry- pe word zeer Week, en aan fmaak komt ze met de Piffang Medji overeen, dog nog al rinfcber: Deze zoorte draagd een trotze zeven voeten lank, en daar aan in zeventien Sickats; omtrent vyftig vruchten; die langzaam rypen. 5. Piffang Culie Tabal; of Piffáng Boratsjo, maar eygentlyk in ^t. Ternataans Cojo Coratsje „dat ís Piffang Maas, by onze Natie Piffang Bolvanger, anders Pis- fang Warangan , beeft de dikfte fchel van al, mede ligt- ros van vleefch, en ledig als wafch, van buiten (hier vyfzydig. De binnenfte zyde is altyd de fmalfle ; ter de» gen ryp zynde, kan men ze raauw eeten , anders-werd ze meeft gebraden en gebakken. 2.25% Hf Gh Weer) PD sib ` 6; Mufa Menfaria , of Piffang Medji. Tafel- Piffar, d$ dé Wfleoidm alle zoorten y var een band die Gerd tyds ook een pan , meeft rond , en met vyf donkere rug- gens zodanig afgedeeld „dat ze meer driezydig fcbynd. Zy werd ligt ryp, en is geelagtig , en zagt in ?t aantas- ten, kan ook ligt afgefchildt werden. Het merg is wit- agtig; en murver dan aan andere, glimmende als Broot- zuiker, zomen bembreekt, zoet en koftelyk van fmaak, als of er wat Roozewater onder gemengd was. +. Gelyk ze ligt ryp. werd, zoibederft ze ook ligt; en moet raauw gegeten worden , daarom men xe.meeft op tafel onder bet: Bancquet-werk opzet ; waar van ze de naam beeft. =: Tot bet braden en bakken diend ze niet wel, of ze moet maar balf ryp zyn. De [lam werd wat boger dan andere middelzoorten, en zyn blad is vol bruine: ken. “Het manneken bier van gewind van buiten Zwarte. Jproeten en plekken. In Banda biet ze Piffang Radja in. Baley Byo Cohihu. om e 7- Mufa Regia » of Piffang Radja, is de voorgaande gelyk van fubftantie en gedaante; dog veel kleerider , in «de lengte fcbaars van een vinger „ven dikte van een duim; ‘even, glad, en dunner van febelle, nog zoeter en aan genamer van fmaak dan de voorige , dierbalven men op Ba: tavia deze den prys geeft. amraauu te ecten , enop tafel te zeiten d gelyk men in Amboina , daar men deze 2 nie 132 defideratur fpecies, PifJang Medji ejus loco adhibetur, atque ambz he fpecies forte illa erunt, quas Portu- galli Cenorins ; & 1n India Occidentali Bacovos feu Paco- vos vocantur. ; ; Oétavo Piffang Mera, Piffang Cutsjupau, vel pro- ptie Purjoe Pau, quoad formam cum Piffang Medji conveniunt, quum primo progerminent , externe ex purpureo :colore fuíci ,. intermixto croceo feu luteo colore , medulla autem alba eft, faporisaciduli, que eruda eft inftar Piffang Medji, nomen vero gerunt a teneris Mangz foliis, vel a veftimento quodam fi- milis coloris ac nominis; quod nempe purpureo fu- fcum eft, quod Indis vulgare. eft. Ejusdtipes, fo- lium ab inferiore parte, ac corymbus purpureo gau- dent colore, feu ex purpureo viridi. "Nono. Piffang Salpicado -fructum gerit breviorem ac rotundiorem illo Piffang Medii,qui externe flavus eft, & :pun&ulis ınigricantibus -diftin¢tus y uti veftimenti dam genus Salpicado diétum, quod parvas & rubras gerit minimasque maculas in fundo albicante , acti granulisfalinis effet adfperfum ; Plerumque crefcit in Ternata, raro in Amboina, crudique ejus fructus e- duntur inftar Piffang Medji. Decimo Piffang Swangi fructus eftbreyisac craflus, femi pedem longus, binos craffus pollices, externe protuberantibus -dorfis inequalis, unde & angulofus eft, fed inregulariter , unum: enim alierumve latus {femper anguttius eft reliquis...Ejus medulla intenfe lutea eft „feu ruffa,:duriu{cula, mucofa, & acidula, ac parumper auftera, unde hic fructus crudus non e- ditur, fed fricatur vel pinfitur, ac puerorum puls ex éjus preparatur medulla. Cor feu Djantong modo progerminans in hac: fpecie brevius eft ac craflius quam in reliquisfpectebus, Omnium viliflimus habe- tur hic fructus, Deet cum Piffang Crobo fit ufitatifli- inus ad puerorum cibum. Ejus ftipes altior eft quam reliquarum Mufarum , corymbus autem ejus paucos nn Sickats. > Pig xd dia AN d < Undecimo. Piffang Batu, feu Piffang Bidji quoa formam cum precedenti , convenit Ed Spon adco craffus eft, at rotundior „externe femper virens, caro e- jus interna mucofa quoque eft ; fed dulcis ac mollis ,- totaque repleta officulis duris, & nigricantibus inftar Peonie feminum , quz inter edendum exfugenda funt, raro autem crudi eduntur hi fructus , fed torrentur ad ufüm Medicum. Ejus ftipes altus eft, rami ac folia viridia, atque per prolem feu furculos adeo multipli- catur, ut intra breve temporis fpatium magnum ob- SE locum. à * Duodeeimo. Piffang Abu; Piffang Soldado , & Pis- ‘ex rotundo. plani feu compreffi, digitum longi, vix tres lati, externe ex albo flavefcenres, feu emerei, interne vifcofi , faporis fatui, aptiffimi tamen funt, qui torrentur & fricantur, < soe Decimo Tertio, ‚Piffang Bombor, Amboinice Kula Keker , & Ure Rerel fructus gerit brevitfimos , magnitu- dine ovi Gallinacei, digitum longos, feu inftar fru- £tuum Pandani litorei Keker dicti, glabros, & zequali cortice obductos, qui tamen trigoni vel quadragoni font , fupra obtufi, apti, qui crudi edantur , quum mathi fint, alioquin enim nimis funt. aciduli.& au- feri, tumque torrere illos oportet. bs Decimo Quarto. Piffang Canaya Puti, fructus gerit ulo minores illis Bang Medji , vix pollicem cras- os cum apice papillari, unde & aliis dicitur Piffang Suu, angulofus eft hic fructus & flavefcens , ejus medulla duriufcula eft& acidula, que melius torretur & ft "quam ut ‘cuda edatur, inter viliffimos nu- aneratur. - i folium parum: differt a reli- quis, tenerum. enim farina. quafi adfperfum videtur , uz fi abraditur, fübtus fufcum eft, qualis et ftipes efe obfert, quum ejus exterior pellicula deglubatur. _ Hujus vel przecedentis fpeciei videtur efle-Baleyenfe Byo Lutton, feu Simiarum Piffang, qui ibi e fru- &us omnium minimus , femi filveftris , & a Simiis quam maxime Mari 3 s as ; Des into. Pifana inne Kiessl: E i fibus Tena Pelle dictum , humi CS Eoinn > minimaque folia, qui viri circiter altitudinem adtin- git -Ejus fru&us rotundi funt , inflar digitorum , feu paulo-craffiores, horum cortex eft luteus, glaber tenuiffimus , fragilis, nec facile integer decorticari poteft, BS eor Po kr a > Caro HERBARII AMBOINENSIS zeer. dum, bros, en laat zig. kwalyk geheel affek Liber VUL cap; Ik niet heeft , met de Piffang Medji doed: Doze A zoorten zullen mifjchien die geene e » die de ade Cenorins , en in Welt-Indien.Bacovos of Pacovos noga men. 8. Piffang Mera. Piffang. Cutsjupau , of e Putjoe Pau, is aan gedaante de Piflang Med Rn, zy eerft opkomen, van buten. wit dem purpuren bruins als zy. ryp zyn wit den bruinen; en dovir«geelen gemengd, Het merg is wit, rinfchvan.jmack, en men kan ze raguay eeten, als Piflang Medji , baren naam bebben zy van de Mangas-bladeren , of van een flofje van derelffie coleur en naam, te weten purpur-bruin , °t welk by de India- nen een ftadige dragt is, Zyn flam , bet blad van onde: ren, en den tros, zyn allegaar bruin , of bruin-groen, 9. Piffang Salpicado is korter , en ronder dan Piffang Medji, van buyten geel , met zwartagtige plekjes ge- Jpikkeld, gelyk zeker kleedje Salpicado , vol kleene en roode fpikkeltjes op een Witte grond , als of bet met zout korreltjes gepickeerd was. Ly waffen meeft in Ternaten; = nig in Amboina, en werden raauw gegeten; gelyk i *» 67 g Medji: 10. Piffang Swangi is kort en dik, een baloe voet lank of minder, twee duymen dik, van buyten met uytftees kende rubgens , die ze boekig maken , dog irregulier , avant een. of twee zyden zyn altyd fmaller dan de andere, Het. merg is boog-geel of ros , bardagtig , . [merig ‚en rinfch van Jmaak , en.daar by wat wrang, onbekwaam om raauw te eelen , maar goed.om te bakken , en kinder- pap daar van te maken. Het hert of Djantong van. de- ue zoorte eerft uytkomende, is korter en dikker dan-aan andere. Men houd ze «oor de flegtfle van alle , boeweb bo o A de getruyelykfie tot -kinderkoft. er. dan gon guder i mie Bi hat 0g Ense t5 re i I SE Can cM ETT Leno EST eren | . 11, Pilfang Batu, of Pifling Bidji és aan gedaante dé voorgaande gelyk, deg zo dik niet, en ronder , buyten altyd groen blyvende, binnen mede met rig vleefch, dog zoet en week; maar gantfob uytgevuld met zwarte agtige korrels, gelyk de zaden van Peonien,, die men in teeten uylzuygen moet , dog zy werden-weynig raauw gegeten , maar gebraden tot Medicyne, ` Zum boom i boog van fram, takken ,. en bladeren gras-groem, en vet menigvuldigd zyne kinderen zo zeer, dat by in t ort een groote plaats beflaat. or Hea -.12.-Piflang Abu,.Piffang Soldado, en. Piffang AL iru, ag. kleene, kortey.en dikke-PifJangen , uyt den gest plat, of gedrukt , een vinger lank,-fchaars drie PH Die th qoit-pedl , na den graauwen… > binnen fmerig „en laf va , Zeer bekwaam tot: zieden:en ae A > 13.-Piflang Bomber, ín.'t Amboins Kula Keker , ep Ure. Rerel.is aan vruchten de kort/te van, allen, in de grootte van een Hoender-ey, een vinger lank, of als de “vruchten van Pandanus littoreus, Kekergenaamt „gla en even van fcbelle , dog. vierboekig , vooren-ftomp ,.be- kwaam om raauw te ecten, als ze,ryp is, want anders is ze te rinfch en zuuragtig, ep moet gezoden werden. ` 14. Piffang Canaya Puti , beeft vruchten wat kleen- der als Piffang Medji , /ebaars 5 duym dik, met-een tuyije voor-uyt , als een tepel, daarom by andere Piflang Suflu genaamt,, mede wat hoekig , en lichtgeel bet merg is bardacbtig , en rin/ch, bekavamer tot bet bakken en braden, dog raauw te eeten, en werd onder de Zegtfe gereekend. Het Mad oan dere zoorte verfcbild wat ; de andere, ‘wat jonk dei tti E LE en als men ^t. zelve, afveegd»s fchynd- bet van: onderen. bruynacbtig , gelyk ook den flam is, als men. bem de buy- tenjle buyd aftrekt. Van deze of de voorgaande zoorte Jebynd te zyn bet - Balifcbe Byo Lutron , of Aape Pis- Jang, zynde-aldaar de kleenfte van allen, balf wild, € van de Aapen zeer gezogt. EE ` is. Piflang Canaya Kiesjil , war de Lubuneezen Te- na Talile genaamt , is de laag fle van flam s en Kl van bladeren, ontrent eem: man. :boog. De Piffangs 2% rond, als een.vinger „of dikker, de fcbelleisgeel, gots e VIII Back, H Hoof. Caro eft inftar Piffang Medji; fed durior , acidula, & faporis grati, atque aque incocta Ficuum faporem habet. Fructus hi tam humiles ex ftipite excrefcunt, ut ore avelli poffint, nihilominus tamen adeo copio- fi, & compacti corymbo infident , ut ducenti fepe in unico numerentur corymbo. ortos amat filveftres ac montes; ubi terra eft pinguisac fufca , lapillis mix- ta, atque intra quartum vel quintum plantationis men- fem fru&us. producit, fed paucos emittit furculos, feu prolem. Amboinenfes hanc plantant Mufam fem- er in maris receífu, ut ftipites ac fructus fint parvi. Prolem ejus voco ftipitis ftolones ex radice propullu- Jantes juxta morem hic ufitatum , quique a Malaien- fibus vocantur Anack. Videturque hac fpecies effe degeneratio Batavice Piffamg Radje. ecimo Sexto. Piffan, Salons trang folia gerit, ramos, ac ftipicem flavefcentem „ fructum-vero albi- cantem, qui per noctem colorem reprefentat lune plenz , quum hzc nempe radiis fuis illum inluminet & inluftret. - He jam fpecies funt maxime note , fuerunt vero hor- torum cultores Batavie , qui gloriabintur , fefe in hor- tis fuis octoginta Mufarum fpecies feu varietates pos- fe demonftrare, AMBOINSCH KRUYDBOEK: 133 Hot vleefchis als Piflang Medji ‚dog barder rin/ch, en goed van Ce in water gezoden, cs na P e Jina- kende. Zy groeyen zo laag aan den flam, dat men ze met den mond kan afbalen, niet te min zo vol en diet aan baar tros , dat men twee bonderd aan eenen geteld beeft, Zy willen liefft in de bofeb-tuynen ftaan , en in t gebergte, daar een vette bruyne. aarde, is met Been emengd, alwaar zy in de wierde of uyfde maand van are planting dragen, maar weynig kinders voorthren- gen. De Amboineezen planten ze altyd by laag water op dat bomen en vruchten kleen zullen E, Tk noe- me kinders de afzetfels van den ftam uyt de wortel vöort- komende , na de bierlandze manier van de Maleyers geleerd, die ze Anack noemen. Het fcbynd dat bet een naboot- zing wil zyn van de Batavifche Piffang Radja. 16. Piffang Bulang trang is licht of geel groen van bladeren, takken , eu ftam, de vrucht avitagtig , by nacht de :coleur van de volle Maan. hebbende ; te weten, als 'er die op fcbynd. 5 . Dit zyn nu de meeft bekende 2oortenz maar daar zjn Liefbebbers van Tuynieren op Batavia geweeft, roemen- de, dat ze in bare Tuynen 80. zoorten van Piffang konden oonen. ; CAPUT TERTIUM. Locus 1 Cultura 5 Ufas; ac Vires. | - Mufarum, T Ges. Licet cun&z memorate fpecies non in una obcurrant regione, ipfarum tamen genera per ` "'ealidam mundi partem difperfa funt. Indiam e- Him utramque Orientalem , feu intra & extra Gangem fitam , ab antiquis jam temporibus puto ipfarum fuiffe - patriam ; ac forte quoque Orientalem Africe partem, ex Plinio enim demonftravimusy ipfius Palam crefce- te in intima Indie parte, fique nota jam fuiffet in Occidentali mundi parte; curiofi Greci, & Romani longe lateque dominantes ejus; etiam feciffent: men- tionení. Inde autem fenfim devenerünt fine dubio fab ditione Aethiopum in Perfia, Syria, Arabia; & JEgypto, in quibus locis itineratores teftantur, hafce antas Coli tanquam raras & exoticas in hortis, atque harum , > Ode reirare & curiofe , faciuntmentio- nem, uti Bellonius libr. 2. obferv, cap. 25. Rofettz in fEsypto ,"& cap. 205. Antiochizin Syria, & Gabr. Sio- nita m defeript. Arabie cap; 1o. Tripolis in Syria ob- fervarunt. ` RS - Guinea, & Zephyrez Africa partes forte naturale erunt ipforum folum , unde Portugalli in Brafiliam, & Hifpani ex Canaria in Americam illos deduxerunt, uti id in precedenti capite ex Oviedo demonftravi- mus. "Atque binciterum itur opiniones Chriftia- norum Orientalium nullis fundamentis niti; qui Mu- fam pro Adami pomis habent, quin cuncti ftipites per diluvium ex Paradifo evulfi fuiffent, & in Indi- am transplantati, quin cum aliis inperitis ftatuerent, Pafadifum in Zeylona fuiffe. »"Minotem vefi fpeciem praebet opinio ifta ; quam Ms ee magnas illas fuiffe uvas, quas inve- Ttigatores populi Ifraëlicici- fecum. duxerunt ex valle Efcol; üti id videri poteft Numers 13. vers 24. Que Forte inde mata eft, quia in India fepius viderunt binos viros geftantes Mufie corymbum in humeris, pd fcriptores de Mufa Botrum vocem adhibeant, que Belgice tros dicitur, +. i Inter hafce Orientales infulas hulla reperitur, que non a 1 Mafe fpeciem proferat, quarum que- dam indigenz quidam 'exoticz „ atque aliunde de- dude funt, immo in frequentioribus obcurrit Mufa locis, ipfa Calappo, licet bere tam neceflaria fit ad incolarum victum & amiétam, illud autem cauffatur pet facilem Mufe propaPationem , que etiam per fruftum radicis ex majore ftipite abfciffum fieri poteft. ` jus cultura fequenti peragi modo ;, Radicum fto- tones primo Tongum acuminatamque referunt cornu; quod ad altitudinem binorum triumve pedum fefe pri- mo * HL HOOFDSTUK. Plaats, Queeking , Gebruyk , en Krag- .. ten van de Mufa. i Laats. Hoewel nu alle de voornoemde zoor juif T niet in een land gewonden werden, zo Soe re geflachten door de warme wereld ver ver/preyde De beyde Oofterfche Indiën , boude ik van ouds voor baat regte vaderland , en mifJcbien ook het Oofterdeel van A- frica; want wyt Plinius bebben wy beweezen; dat by zy- ne Pala baald uyt bet binnenfte Indiën, en waren zy doenmaals in de Welterlyke delen des werelds bekend geweeft , de curieufe Grieken , en wydbeerfchende Romey- men, zouden daar meer gewag van gemaakt. bebben. Van daar zyn xy allenskens gebragt buyten twyfel, onder de beerfebatpy van de Moren in Perfien, Syrien ; Ara- bien, en Ægypten, in welke plaatzen onze Reyfigers gee tuygen 5 dat ze voor een raare plante in de boven ge» bouden werd, gelyk zy dezelve ook als iets byzonders aanteekenen; Als Bellonius lib. 2. obfervat. cap. 25. te Rofetta in Ægypten, en cap. 205. te Antiochia in Syrien, en Gabr. Sionita inde befchryving van Arabie bebben deze te Tripolis in Syrie gevonden.. In Guinea, en de Zuyder-deelen van Africa zullen xy miffcbien inlandig zyn, van waar ze de Portugezen in Brafil, en de Spanjaarden uyt Canarien in America ge- bragt bebben, gelyk wy in "t woorige capittel uyt Ode. dus getoond bebben. Hier uyt volgt dam nogmaals , dat de meeninge der Orientaalfe- Chriftenen geen fleunzel heeft, dewelke de ns voor Eegen boudeñ , of alle de ftronken moeften metde zondvloed uyt bet Paradys gerukt, en in Indien gefineten-2yn, of zy moeften met andere onervarene meenen , dat bet Paradys in Ceylon ge- aech zy. s Nog minder fcbyn van waarbeyd beeft bet geen zome mige gelooven ,-dat bet groote Druyven geweeft zyn, die de verfpieders der kinders Ifraels met bum beyden aam een ftok uyt bet dal Efcol droegen, zegge gehaald bebben Num..13- vers 24. Miffcbien om dat zy in Indiën dike wils gezien bebben, twee mannen een tros PifJang aanee- nen ftok dragen, of om dat de Schryvers in D Latyn Bo» trus, en in % Duyts: tros gebruyken, van den Piffang- boom. Onder deze: Oofterfebe eylanden is geen žo gering ing ; dat niet eenige zobrten van PifJang voed Gi: van des ge inlandig, zommige ingebragt zyn, ja op meer plaatzen te vinden2zyn don den Calappus-boom , boewel die zo no- dig is tot bet onderbout van de: Inlanders , °t avelk komt oan zyne ligte- voortplanting ‚dewelke ook met een fluk * de wortel gefcbieden kany wan een ouden flam afge en. ^ Jm Hare aanqueking is aldus; De afzetzels van de wor-. tel, gelyken meeft een lank taegefpitften boorn., "7 welkindé boogte T twee of drie voetenzig eerft uytbreyd in blade- Be rens 134 imo in folia explicat, atque hoc a matrice abfcindi- tur, atque in foveolis , ubi defideratur y transplantaturs in quibus primo cinis deponitur, vel quedam cre- mantur ficce herbe. Quidam preterea aliquid calcis addunt, quo fructus cito progerminent; Mufalocum amat calidum in folo rite preparato, quod fi pingue modo fit, lapillis mixtum efle licet, quale plerum- que eft in Amboinenfium hortis filveftribus. Nullibi autem tam lete & luxuriofe crefcit quam in planis ave campis, ubi folum eft molle ac pingue argilla- ceum, ubi & arundo faccharifera pinguiffima eft. Si circa edes defidererur, in nullo aptius plantari poteft loco, quam ubi quevis fordes ac projeétilia ejiciun- CUL $ Quum jam jufto crefcat loco, plerumque decimo menfe fuum emittit corymbum, Piffang Crobo autem fexto, & parva Canaya quarto menle. Reliqu& Mu- fe fpecies poft fesqui annum fructus producunt, im- mo quzdam ferius, ita ut nullum certum fructifica- tionis tempus ftatui poffit. Corymbi, uti dictum fu- it, tam diu in ftipice non fünt relinquendi , donec omnes penitus lutefcant fructus, quin fuperiores pu» trefcant, vel a vefpertilionibus aliisque furibus aufe- rantur, antequam inferiores maturefcant, fuperiorau- tem fafciculus feu Sickat abfcinditur, ac reliqui fuc- eeffive, quum fint maturi, vel totus abfcinditur co- rymbus, cui in abfciffa parte calx fuperlinitar, atque in zdibus fuspenditur; tum quotidie quidam mature- fcunt fru&tus. Qui per mare iter faciunt, illum a- quz inmergunt marinz, atque in navibus fuspendunt. -Quuín cafu. quodam vertex amputetur , vel primum progerminans abrumpatur cor, ad ftipitis latus co- rymbum per fiffüram quafi emittit, vel fi ejus vertex amputetur, nec cor progerminans vulneretur, nudus tamen ftipes fuos furfum emittit fructus, qui tamen non perfecti excrefcunt vel maturefcunt, à déen alium. preferibunt. modum plantandi Mufam , ejus:enim cornua feu ftolones fumunt , aù- 4equam fele in folia explicent , quos non reéte fed xblique in terra fepeliunt, tum ad latus novus excre- fcitfurculus ; qui in veram excrefcit arborem, dicunt quoque: cunctas Mufas poft meridiem effe plantandas ad maris reditum. À uum Mufa femel fuos produxerit fructus, recor- dart oportet ; ut vetuftus abfcindatur ftipes, utfurcu- Ji feu.ftolones liberiorem adquirant äerem, fique ni- «mis fint copiofi ac denfi, ipforum quidam funt exftir- ts : Amboinenfes vero non tantos inpendunt la- "bores in hortis preparandis quam Javani, quos ple- rumque ad montium pedes exftruunt, cunctas ibi her- ‘bas , ac fruticulos cremantes , folumque leviter mo- ‘do conmoventes, in quo Mufe furculos deponunt plerumque ere&os , ac fepe inter hos alias herbas “Oleraceas , vel ipfarum radices: edules. em Ufus, Natura; & Virtutes. Ut Mufarum ufum ci- barium: brevibus expediam verbis, indicandum mihi eft, hofce fructus Incolis quotidiano infervire cibo, quo vitam aliquamdiu. fuftentare valent, eftque hzc ‘arbor tam neceffaria ad hominum victum quam Ca- jappus, que non ubique crefcit, ubi Mufa obcurrit. Immo homo fuam incipit vitam cibo horum fru- ‘€tuum, faltem apud incolas Indie aquofz, quibus O- : frumenta non tanta funt copia quam in India veteri. v ~ Hunc in finem potiffimum eligitur tertia fpecies infantum. Indorum per primos enfes ; donec fenfim Oryzam, ali- osque tolerare & devorare: Spe- HERBARII AMBOINENSIS Liber VIII. cip. fff, ren, dere fteekt men dan vande hooft-wortel af, en vèr: plant ze in byzondere kwyltjes, daar men ze bebben quil. eerft wat affcbe daar onder [mytende, of wat ruygte daar in brandende. Zommige doen "er ook een weynig kalk by, bet welk de vruchten baaftig doed voortkomen ; Piffang wil ep een warme plaats -flaan, in een wel bearbeyde grond; als by maar vet is, mogen er wel fleenen onder. loopen, gelyk meeft zyn alle de Bergtuynen der Amboines zen. aar nieuwers fbaan zy zo /cboon, en weeldrig , als in de vlakke velden van Fava, daar ten mille, bruy- ne, en vette kleygrond is, alwaar ook bet vetfte zuyker= riet groeyd. Als men ze omtrent de buyzen wil bebben, kan men ze niet beter planten, dan op plaatzen , daar men alderbande vuyligbeyd en uyivaagzel heeren fmyt. Als xy nu op baar beboorlyke plaatze ftaan, zo begin- nen zy doorgaans in de tiende maand baren tros uyt te geven, de Piffang Croho in de zesde , de kleene Canaya in de vier: de maand. De andere ftaan anderbalf jaar, eer zy dragen;en zommige langer , xo dat mengeen regte tyd van baar dragen Stellen kan. De troffen ; als gezegt , moet men o lange. aan den boom niet laten bangen, tot dat de vruchten allea gaar geel worden, om dat dé boven[le verrotten, of van de Vleermuyzen s. en dieven berooft zoude werden, eer de onder fle rypen , maar men fnyd de bovenfte bos of Sica kat af , en laat de andere vervolgens rypen , of men fnyd den gebeele tros af, fmeerd "er wat kalk op, en bangt bem zo op in de buyzen , zo kan men alle dagen een par- tye rype vruchten bebben. - De Zeevarende dompelen bem in zoutwater , en-bangen bem zo in badre Scbeepen op. Als men by geval/de khuyn afkapt „of het eerft uytko- mende bert afbreekt, zo berft by ter zyden aun den ftam uyt met zyne vruchten, of zo bem de kruyn afgekapt werd, dat bet op/chietende bert niet geraakt werde, zo ziet men de blooten flronk, egter zue vruchten boven wyt/Looten , die dog niet wel tot perfettie komen... .. - De Baliers leeren, een ander manier de Piffangen te Ge want z»y.neemen. E hoornen; eer ze bun in bla- deren openen, vergraven. die niet regti, maar fcbuynsin de aarde, zo komt ter zyden u dor via: "ett 1 welk den regten boom werd. - Zy willen ook-bebben, e men alle Pifangen na den middag-zal planten, en. by waffent water. fp dur Ht P. Als den Piffang-boom nu eens gedragen beeft, zó moet men indagtig wezen , den ouden fironk-af te kappen , op dat de jonge erfgenamen te beter lugt krygen, en 20 de. zelve te digt [baan , moet men mede een party daar van uytgraven. De Amboineefen doen zo veel moeyten niet met bun tuynen te maken; als de Favanen „dewelke by ge meenlyk in "t bangen der bergen maakt, alle de ruygte a » en den grond maar een weynig embakkende, daar by dan de Piffang-plantjes-inzet-overendy en dikwils andere Hofkruyden , en eetbare wortelen daar tuffen. — Gebruyk, Aard, en Kragten. Om bet gebruykin de koft met korte woorden te zeggen, zo diend deze vrucht den Inlanders tot een dagelykze koft, waar mede by bet leeven een tyd lank onderhouden kan y zynde een alzomo- dige boom tot ’smenfcben onderboud , als den Calappus- boom , die men ook niet overal heeft, daar de Piffang ge» : vonden werd. ‘Fa den menfcb begind zyn leeven i ae Piffang , immers onder de Inlanders van Water-Indiön, daar den Ryft, en andere Suyvel zo veel niet te bekomen is, als in Oud: Indiën. t e Hier toe verkieft men meeft- de derde. zoorte-Piffang Croho, dewelke onder de af]che: gebraden zynde, (waar toe zy de bekwaamfte is) neemd de moeder een ftukjedaar van in de mond, em geknaauwd zynde, ftrykt bet als een pap. bet kind in de mond, en als ^t zelve vaakerig is, of. niet gapen wil, zo brengen zy 'teerft aan t buis len, én als den pap nog niet door wil, zo mypen zy be zoetjes in de zyden, wil bet dan niet avorgen, zo mock bet een brok injlikken. te 3 © Dit is de koft der Indiaanze kinders inde eerfte zeven of agt-maanden , tot dat zy allenskens: Raf, en andere bo Joeren verdragen. Wat Gg KE deze Inlanders. niet mogen zeggen , Mufa mihi princi- pium , en met. Ovidius. rite lib, 4 Eleg. 10. gratia Mufa tibi. quid vivo. . En 20. bet waar was, gelyk dien fnaakfe Franciscaner Monnik by. Garzias meend, dat de vrucht van. Mufa van de Godinnen Mujen: ba ren naam bebben on E Sr zoude deze Inlanders Mufen opg van. kindsgebeente af in. evoed. zjn. = , De VIH Boek. III Hoof. Species fexta , feptima, decima quarta, & quinta fructus prebent aptos , qui crudi edantur, quibus in- cole plerumque addunt fruftum Sagus, Bagger, & Canarii. Belge, qui illos adquirere poffünt, fruftum anis & cafei cum ipfis comedunt. Reliquz fpecies magis acidule fub cineribus torrentur, vel. aque in- coquuntur, non autem tam gratum praebent faporem; uique fructus funt magis aufteri, in oleo vel buty- ro fricantur, prius in longa fcifli frufta , ac farina obvoluti , quum delicatifffmum adquirant faporem, fique in rotunda fcindantur fegmenta, cum ovis fri- cantur , alii toftos conterunt fructus cum cochleari, quibus admifcent butyrum , faccharum , & Cinnamo- mum, quod ex ovis praeparatum videtur. Siccz fru- &uum fpecies in longa cinduntur frufta , & a qui- busdam incolis ad folem vel ín furnis exficcantur, & ad cibi ufum confervantur. ; Cibus eft facilis digeftionis , qui tamen magis fa- lutaris eft incolis quam Europzis, eftque quam maxi- me delicatus iis prefertim, qui ex itinere marino ads pellunt, vel qui per mare iter faciunt, fecuinque to- tum ducunt corymbum; qui vero diu in hisce vixe- runt, & habitarunt terris non magni hunc faciunt. Fru&uum natura ac vires varie funt, ratione varia- rum fpecierüm ; dulces enim, qui crudi eduntur , fa- cilem prebent digeftionem , ac valde temperatam habent qualitatem, fed hoc laborant vitio; quod fa- cile putrefcant, praefertim pleno ftomacho: Adpeti- tum quoque exítinguunt per vifcofitatem , atque ab- dominis elevationem feu flatus excitant. Vires ipfo- rum medicinales hic proponemus ex Arabibus feriptos ribus Avicenna nempe libr. 2. caps 484. dicit; Mufa corpori paucum prebet nutrimentum , quod facile in biliofam degenerat pituitam ,' ac ventriculum cor- rumpit, conducit aütem calidis pectoris vitiis, pulmo- ni nempe, renibusque, urinam enim facile promovet. Rbaxes libr. med.3. cap. 20. teftatur, Mufam ven- triculo noxiam effe, appetitum profternere, alvum laxam reddere, ac raucedinem tollere. Serapio cap. 84. idem fcribit, fed addit embryonem in matris core pore nutrire, renes purgare ;& concubitus adpetitum excitare. Conducunt quoque hepati zftuanti ;ac vi- res. haberit emollientes & maturantes: > i Prima, fecunda, & undecima fpecies vires habent conftipandi alvum, unde torrentur vel leviter fricans tur, talibusque exhibentur pro cibo , qui Diarrhea quavis laborant. Incole Mufam permittunt edere in febribus ardentibus, in aliis vero, qua febres humos rales vocantur, meo quidem judicio nocent, ob ra- tionem fupra ex Avicenna ädlegatam , quod & expe- rientia comprobavit ; efum nempe dulcis Mufe in Dy- fenteria epidemica malignos auxiffe humores. Serofus vifcofüsque liquor ubique ex Mufa exftil- lans fordidas cauffat maculas in quibusvis veftibus læ- to colore fplendentibus. Si flamma quzdam fit exci- tata, magna cum admiratione obfervatum fuit , quum totius Mufz ftipes, ac prefertim folia in flammam conjicerentur, quam maxime inminutam fuiffe , la ta enim ejus folia per frigidum ventum flammam exftinguunt , atque in hanc Liens tantam emit- tunt aque copiam , ut ignis fuffocetur. Quum va- riolz {int mature & dehifcant, zger in viridibus deponendus eft Mute foliis, que optimum cauf- fant refrigerium , nec adherent. Si fructus adquifi- verunt formam in corymbo, reliquum cor feu Djan- tong abícinditur , quod totum fupra carbones tor- retur, exteriorque abjicitur cortex, ac germina fub- pofita fructuum fimul cum adhzrentibus craffis flori- bus, ac reliquo corde fimul minutim confciflain pin- gui coquuntur carnium jure vel Calappi lympha, quod .olus prebet haud contemnendum. Hunc in finem optime convenit Piffang Crobo, & Piffang Swangi, Piffang Medji enim cor parum amas ticat. Medulla granulorum,Piffang Batu, ac cortex Turi fimul contriti , expreffi, & propinati faucium ar- dorem curant. Folia viridia ab incolis loco mantilinm adhiben- tur, quz quovis convivio renovant. Sicca, a vento nondum lacerata, lapillo glabro, vel concha Porcel- dana majore, que aliis Concha Veneris ‚ac quibusdam Belgice Klip-kouffen dicitur , poliuntur , quod opus Bilalo vocatur, atque inde conche ifte Bia Bilalo. Hoc AMBOINSCH KRUYDBOEK. 43 De zortét 6,7 ¿14 én 15 zyn bequaam om raauw te eéten , daar den Inlander gemeenlyk een ftuk Sagu, Baga gea, en Canaris byvoegd. Den Hollander (die bet beb- ben kan) eet ze met brood en kaas. De andere zoorten die rynjcber zyn, werden onder de üffcbe gebraden of in water gezoden, doch die fmaaken 200 sl oit en die wranger zyn, moet men in olie of boter bakken erft in lange ftukken gefneden, in meel gewenteld , wanneer zy «vel op "t. fmaakelykfte werden, maar tot ronde Jtbyven gefneden , werden onder eyer-ftruyf gebakken ; andere wryven de gebradene kleen met een lepel, doen "er boter met zuyker en caneel onder, "t welk lykt een roerom van eyeren. De drooge zoorten worden ook in lange flukken gefneden, by zommige Eylanders in de Sonne of oven gedroogd; en tot de koft bewaard, Het is een koft ligt om te verteeren „doch gezonder voor den Inlander , dan voor de Europeanen, Zy is zonderlyk aangenaam voor Luyden , die vaneen Zee-ryze komen ‚of die ter Zee varen, en geheele troffen met bun voeren, maar die lange in ’t Land gewoond bebben; maken er weinig werks van. Haren aart en kragten zyn verfcbeiden na de verfcheie de zoorten, want de zoete , die men raauw eet , zyn die geene ‚die ligt te verteeren zyn, gantfcb getemperd van eygenfchap ‚doch bebben dit aan bun , dat zy ook ligt vera rotten, zonderlyk in een gevulde mage. Zy verdoven ook den etensluft met bare flymerigbeid, en veroorzaken een opblazinge in "t lyf. Aangaande bare Medicinale krach- ten, zullen wy die bier flellen uyt de Arabifche Schry- vers. Avicenna libr. 2. cap. 484. zegt: Mufa geeft bet lichaam weinig voedzel , bet welk ligt in een galach- tige flym veranderd, en de mage bederft , maar ze is gezond in beete gebreeken van de borft, long, nieren, en doet gemakkelyk piffen. Rhazes lib. med. 3. eap. 20. getuygd, dat Mufa de mage tegen zy, den appetyt uytblu(Jcbe, den buyk week make, en de beefchbeyt beneeme. Serapio cap. 84. fcbryft bet zelfde , daar noch by doende , dat ze de vrucht in ^r Moeders lyf. voede, de niere zuyvere, en den byflapens luft bevordere. Zy zyn ook goed voor een verbitte lever, hebben een week en ryp makende kragt, d De eerfle, tweede, en elfde zoorte , hebben een floppen- de kragt ; werden daarom gebraden of droogjes gebakken ; die geen te eeten gegeven , die eenige buykloop hebben. De Inlanders laten de zoete Piffang toe in heete koortzen, maar in andere koortzen , die men Febres humorales noemd, zyn zy myns oordeels fcbadelyk, om reden bier boven uyt Avicenna gefteld; gelyk ook de ervaringe ge- leerd beeft , dat bet nuttigen van zoete PifJang, in i. Jenteria Epidemica, of algemene bloedloop, de quade bu- meuren vermeerdere. De weyachtige flymerigheid , over al uyt de Piffang- boom druypende , maakt leelyke vlakken in allerhande kle- deren van lichte coleur, Als "er eenige brand ont/taat , 200 beeft men tot verwonderens toe groote baat gevonden by den Piffang-boom , als men den gebelen ftronk met bla- deren en al daar in fmyt , of daar mede in devlamme flaat, want de brede bladeren met baren koelen wind, verdoven de vlammen ,en daar in gefmeten, geven zoo veel water uyt , dat bet vuur uytgaat. Als de kinderpokken ryp zyn, en opbreeken , zoo moet men den Patient op groene Piffang- bladeren leggen , dewelke zeer verkoelen „en niet bard aan- bakken. Als de vruchten baar volkomen fatzoen aan den tros bekomen bebben , zoo /nyd men bet overige Djanton, of bert af, braad bet geheel op koolen, fmyd de buytenfte Jcbor[fe weg , en kookt die daar onder leggende fchepzelen van Piffang met bet daar aan hangende dikke bloeyzel, en verder bert kleen gefneden in Fen vette zop of Calappus- melk, "t welk een moes geeft geenzints te veragten. Hier toe dienen beft Piffang Croho, en Piffang Swan- gi, maar bet bert van Piffang Midji vald wat bitter. Het merg van de koris van Piffang Batu, en de fcbor[Je van Turtt’zamen gevreven, uytgeperft, en gedronken, geneeft den brand in de keele. De groene bladeren worden by den Inlander tot fervet- ten gebruykt „die zy by ieder maaltyd weder vernieuwen, De droge, die van de wind nog niet veel gefcbeurd zjn werden met een gladde een „of bet Zee-borentje Porcel- Jana major , anders Concha Venerls, en by oer in °t Duytfch Klip-kouffen genaamd, glad geplaneerd , welk werk men Bio en daar van de voornoem- de horentjes Bia Bilalo. : Hier 136 HERBARII AMBOINENSIS > Liber ML zen Im Hoc opere zqualia & glabra funt inftar tenuis fu- [coque chartz , quibus Tabacum ficcum involvi- tur, ex quo Bonckos formatur, qui funt volvuli par- vi, quinque fexve digitos longi , qui in fuperiore parte,igni admoventur., atque in ore tenentur, ac fumantur , ad hos autem volvulos non adhibenda funt folia Piffang Medji, quz nempe amaricant. : Eadem quoque ficca folia in ufu funt ad quasvis res iis involvendas , prefertim faccharum , ejusque placentas, quz tali modo aliquando in Europam de- feruntur. Epiftole etiam iis in{cribi poffunt, fed que non longum perdurant tempus. 