Het Museum-Boijmans te Rotterdam
Zelfs stukken, die in den Catalogus der veiling van 1 8 1 1 op den naam van den schilder stonden, die ze gemaakt had, werden verdoopt. De handteekening van B. van der Helst verdween op twee portretten, die nu werden gesteld op den naam van Govert Flinck. Is ’t wonder, dat Boijmans’ kabinet te Utrecht, waar dit ailes bekend was, een slechten naam had, en dat Burgemeester Van Asch van Wijk het hield „voor een prullenboel”, zooals Kramm schrijft. Boijmans wilde zijn verzame- lingen schenken aan Utrecht, op voorwaarde, dat „zij „zouden geplaatst worden in een afzonderlijk gebouw, „dat zijn (niet-adelijk) wapen zou dragen, en waarvan „hij Directeur zou zijn.” Hij meende, dat zijn wensch vervuld zou worden, toen het oude gasthuis Leeuwen- borch, dat als kazerne dienst deed, ontruimd werd en de soldaten de in 182g gebouwde Willemskazerne 43 betrokken. Maar het gebeurde niet en Boijmans was woedend over de teleurstelling. Vol gens Kramm, kwam Burgemeester M. C. Bichon van IJsselmonde bij Boijmans denzelfden dag, waarop dit gebeurde, en hun gesprek had — gelijk reeds gezegd is — tengevolge, dat Boijmans besloot „zijn plan voor Utrecht te laten „varen, en zich nu tôt Rotterdam te wenden.” Onderhandelingen van den Burgemeester van Rotterdam met den heer Boijmans. Het Gemeentebestuur van Rotterdam had geen gebouw tôt zijn beschikking, waarin de kunstverza- melingen konden gebracht worden. Op het bericht dat het Gemeenelandshuis van Schieland te koop was, schreef Boijmans op 21 Maart 1841 aan Burgemeester Bichon, „dat nu een bij uitstek bekwame gelegenheid „zal worden aangeboden, om onder medeweten en „hooge Protectie van Z. M. den Koning, de zaak wegens „het van stadswege aankoopen van zoodanig’ gebouw „als tôt bewust einde noodzakelijk is, finaal te regelen, „want, hoezeer ik 00k van harte geneigd blijve om „in mijn voornemen ten gunste van de tweede stad „in rang van ons Vaderland te blijven volharden, zoo „is echter deze mijne wensch sedert een zoo geruimen „tijd zonder het minste gevolg gebleven, dat ik ein- 44 „delijk een vaste termijn heb moeten bepalen met „den heer Rose.” (Rotterdam’s Gemeente-architect W. N. Rose, die, kort voor ’t schrijven van dezen brief, namens Burgemeester Bichon bij Boijmans was ge- weest) „na verloop waarvan ik bepaald ben om mijn „uiterste wil te veranderen ten behoeve eener andere „Gemeente.” „UEdA. kan zich zeer gerustelijk ampel en breed „over de bewuste acquisitie en over mijn persoon „met den Koning inlaaten, zijnde aan Z. M. niet „onbekend.” ') Waarom Boijmans den Koning hier bij sleept, is moeilijk te begrijpen tenzij hij er mee bluffen wilde, dat zijn verzamelingen aan Z. M. niet onbekend waren. Zonderlingen indruk maakt de geheimzinnigheid, waar- mee „de zaak” behandeld wordt. Zeer duidelijk echter is het dreigement, dat hij zijn testament zal veranderen, en zijne verzamelingen aan een andere Gemeente legateeren, indien Rotterdam het Gemeenelandshuis niet koopt voor zijn verzamelingen. Dit dreigement maakte indruk. Op 7 December 1841 werd het Gemeenelandshuis van Schieland (huis, koepel, tuin, erf) gekocht voor _/50.ooo. Boijmans wilde nu weten of het Gemeenelandshuis geschikt zou zijn voor een Muséum. De Gemeente- architect Rose was bij hem geweest, en Boijmans *) Rotterdam’s Archief. 45 schreef den 5den April 1842 aan Rose, dat hij, volgens de afspraak, om eenige groote schilderijen over te zenden „ter meeting en passing wegens het in te vallen „licht,” verzond: „i^. een schilderij van Gaspard „de Craijer^), dat gevoeglijk verdoekt, in aile geval „met beleid moest schoongemaakt en belijst worden; „2®. een capitaal stuk ' van H. Goltzius^), hetwelk „indertijd wat scherp schoongemaakt is en behoeft een „kleine, luchtige glasure en een lijst; 3®. twee por- „tretten, mans- en vrouwafbeeldsels van Van der „Helst^), die moesten slechts een weinig in de lucht „staan, met voorziening van een klein scheurtje, en „dan gevernist, desnoods belijst worden ; 4®. een vrouwe- „portret, hetwelk behoorde tôt de elders geborgen „ schilderijen, — dit stuk heeft geleden en ben er niet „genoeg mede bekend om er over te kunnen oordeelen „(hebbende hetzelve elders tôt bewaring gegeven) ; „hier dient het om de belichting te beproeven, en zoo „het voor verdoeking vatbaar is, kan het van veel „effect zijn.” Men kan Boijmans geen onvoorzichtigheid verwijten. Wat hij zond, verkeerde in geen besten staat. Voor- ') De „Afneming van het kruis”, in 1864 verbrand. De Mythologische Voorstelling, twee meter breed, in 1864 verbrand. De portretten van 1646, die nog in ’t Muséum zijn, en eenigen tijd Govert Flinck werden gedoopt. Het „scheurtje” is nog te vinden in het mansportret. 46 zichtig was hij ook ten aanzien der te maken kosten, die moest Rotterdam betalen ; de Burgemeester moest hem een bewijs van ontvangst zenden, waarbij erkend werd, dat die stukken Boijmans’ eigendom waren, en beloofd werd ze hem terug te zenden, wanneer hij dat verlan gde en „in cas van restitutie der gemaakte „ kosten.” Vermoedend dat men de lijsten te Rotterdam zou laten maken, deelde hij meê, dat hij die maken liet te Brussel, waar hij niet meer betaalde dan „één „gulden de voet, maar het goud is min of meer ge- „kunsteld,” en hij verzocht dat „een en ander nopens „zoodanige bestelling niet verder wereldkundig worde.” Bij gelegenheid zal hij eenige monsters van lijsten sturen, omdat „ten aanzien van grote schilderijen de „duurte in Holland verschrikkelijk” is. In een post- scriptum vraagt hij: „Hoe groot is nu het capitaal, „hetwelk van stadswege tôt aankoop van moderne „schilderijen disponibel is gesteld? Wanneer men louter „passief is, zal men achter het net visschen ! men ziet „dat ik vooruit wil, maar ik verzoek daadzaken, geen „beloften.” Het onderschrift van dezen brief, „in haast ge- „schreven, daar de schipper dadelijk vertrekt,” wordt opgehelderd door een brief van den Architect Rose. Bij zijn gesprek met Boijmans had deze gezegd, dat hij zijn verzameling Oude Kunst, die 7^30.000 waard was, wilde schenken, als de stad y'25 à y'30.000 dis- ponibel stelde tôt aankoop van moderne meesters. 47 Nu komen wij aan de geheime zitting van Rotter- dam’s Gemeenteraad op Zaterdag g April 1842, waarin Boijmans’ voorstellen werden behandeld. Op voorstel van Burgemeester en Wethouders werd besloten, den Burgemeester te verzoeken: „i”, den heer Boymans ofjficieel, namens den Raad, te bedanken „voor zijne toezeggingen, waarin de Regeering deser Stad heeft ingestemd, „en daartoe het gebouw heeft gekocht. „2®. Den heer Boymans te verzoeken, eenige schilderijen ter proef te „zenden, ter beoordeeling of in het gebouw genoegzaam en geschikt „licht voorhanden is, dan of en welke veranderingen daartoe behooren „gemaakt te worden. „Ingeval de proef gelukt, den heer Boymans te verzoeken om zijne „verzameling schilderijen en teekeningen over te zenden, om dadelijk, „nog in dit jaar, alhier onder de benaming van Muséum Boymannianum „te worden ingerigt. „Dat andere groote werken, als het nieuwe Gasthuis, Armhuis, enz. „op dezen oogenblik niet toelaten een uitgaaf van y 25.000 beschikbaar „te stellen, maar de Raad zich genegen verklaart om, te beginnen met „het jaar 1843 een som van y 10.000 op de begrooting te plaatsen, en „daarmede voort te gaan in 1844 1^45? som te besteden tôt „aankoop van schilderstukken van moderne meesters, onder directie van „een Commissie uit den Raad, geassisteerd door bevoegde kunstkenners, „vermeenende de Raad, dat op deze wijze de verzameling van des „heeren Boymans schilderijen, aangevuld door goede moderne stukken, „in roem verhoogd en in luister vermeerderd zal worden en een belangrijk „geheel kunnen vormen.” Slechts ééne kantteekening bij deze resolutie; Op den gden April besluit de Raad den heer Boijmans te verzoeken wat deze den 5<ien April reeds had gedaan! 48 ^ Burgemeester Bichon wilde, blijkens een briefje van den heer Rose dd. 1 1 April, zelf aan Boijmans bren- gen het bewijs van ontvangst der schilderijen, en waarschijnlijk tegelijk met hem praten over de besluiten van den Raad, maar hij kreeg denzelfden dag een briefje van den Wethouder P. H. Tromp, waarin deze hem te spreken vraagt „des avonds of den volgenden „morgen vroeg, omdat hij een zeer belangrijke zaak „omtrent het Kabinet Boijmans vernomen heeft, en „het een volstrekt vereischte acht, dat dit (den Bur- „gemeester) bekend is voqr hij na Utrecht vertrekt, „ja wellicht de oorzaak zou kunnen zijn er niet heen „te gaan.” Wij vermoeden, dat hier zich iets doet hooren, door Kramm nader vermeld. Volgens dezen, zat de Raad „als verplet met het aanbod” van Boij- mans, „die voor hen een vreemdeling was, begreep „de Raad niets van de ware bedoelingen, en nog „minder wat die kunst wel zou zijn, zoodat hij besloot „ Boijmans te antwoorden, dat hij eene Commissie van „deskundigen zou zenden, om de kunstvoorwerpen te „bezigtigen. Dat was (voor Boijmans) gekwetste maje- „steit, achterdocht, dat hij, die de eerste kunstkenner „in ons land en ook daarbuiten was, als ’t ware gecon- „troleerd moest worden ! Zoodat zij daarop geen mais „antwoord ontvangen hebben.” Of was het niets dan Boijmans’ ongeduld, waarover de Wethouder P. H. Tromp den Burgemeester schreef in een brief, den i^den April medegedeeld aan de Wethouders? Boijmans 49 was „verwonderd dat men na zoo langen tijd — hij „sprak van vijf jaren — niet verder was gekomen, en „men zoo kruimelig en zoo bekrompen was voortge- „gaan. Wat wilde, wat kon men toch meer willen? „Hij toch schonk een kabinet schilderijen, teekeningen, „enz. Wat had men a^n de andere zijde gedaan? Ja, „men had een huis gekocht, doch dit was nooit weg- „gegooid geld, want het kon voor andere doeleinden „dienen.” Een onverdiend verwijt. Immers de Raad had den çden April besloten Boijmans te verzoeken, om zijn schilderijen enz. over te zenden, ten einde nog in dat jaar het „ Muséum Boymannianum” in te richten, en had dan ook dat jaar de zalen in het gewezen Gemeenelandshuis niet beschikbaar gesteld voor de tweejaarlijksche Tentoonstelling van levende meesters, die er van 1836 af gehouden werd. Boijmans, die al 75 jaar was, moest nog langer wachten ; hij moest wachten tôt hij een ander testament had gemaakt — naàr den zin der Rotterdamsche heeren, en zonder dat deze behoefden uit te geven de som van y'25.000. Boijmans had geen familie; Rot- terdam alleen gaf hem uitzicht op de vervulling van zijn vurigsten wensch: dat zijn verzamelingen in haar geheel zouden worden een Muséum, met zijn naam in top. Men schoof dus ailes op de lange baan, en trachtte hem te houden in gunstige stemming. In 1844 werd 4 50 weêr de Stedelijke Tentoonstelling van Levende Meesters gehouden in het Gemeenelandshuis. Burgemeester en Wethouders noodigden den heer Boijmans om op 19 Juli de opening der Tentoonstelling en het daarna te houden middagmaal bij te wonen. De heer Boijmans bedankte ; hij kon niet komen „wegens aanhoudende ongesteldheid”. De heer Kramm bezocht deze tentoonstelling. Daar ontmoette hem de heer J. van Harderwijk Rz., Voor- zitter van het Schilderkundig Genootschap en autoriteit op kunstgebied te Rotterdam. Deze verzocht hem om een onderhoud „over een vreemdsoortige en tevens „belangrijke zaak. Op den bepaalden tijd waren er „vier heeren bijeen, en zij deelden mij” — zoo schrijft Kramm — „de geheele loopende zaak (van Boijmans) „mede, waardoor ik voor het eerst vernam den stand „van deze zaak. Zij wisten niet wat zij doen moesten : „aannemen of niet, daar zij wisten dat de heer „ Boijmans voor een origineel en wispelturig mensch „werd gehouden, (en vroegen) of zijn kunstschat aan- „nemelijk was, en wel om er een muséum voor te „stichten volgens zijn eisch, en daar ik van Utrecht ,^was, met de kunst bekend, zouden zij het hoogst „aangenaam vinden, mijne opregte meningen” te ver» nemen. Kramm vert eide hen al wat er in Utrecht met Boijmans en den Burgemeester aldaar was voorge- vallen, en hoe hij dacht over Boijmans’ verzamelingen. Dit kon de heeren geruststellen, die door de loopende ^ ‘ r. ^ ■■ i^ic»’:,-:;- ' *;'^ ^ ' ' '■ ;'%i;6rîs,sæg*;ït£v'a ^ , ■.. -^0|."^'■:r• p- ^ ^ :'V'7 mm-wam v:.j--f ■‘ "f :> '" It % ■■•■>?: '■ SP- ' ‘ ■■■ \ ; ' ■•■ r;-' ' V -ri'M ■'■ ■ . ^^'--‘'^-V,:-,.- .., , Het Gemeentelandshuis van Schieland. J. de Vou, 1694. 51 geruchten en wellicht ook door de qualiteit der op proef gezonden schilderijen, twijfelden of Boijmans’ verzameling dienstig was voor een Muséum. Korten tijd na zijn bedanken voor de uitnoodiging om de opening der Tentoonstellîng bij te wonen, op 2 Augustus 1844, schrqef Boijmans aan Burgemeester Bichon „dat zijne verzamelingen zich in een „eminent „gevaar” bevonden, ni. „om een prooi der vlammen „te worden. De stal achter en bezijden zijn woonhuis „(was) verhuurd aan een wagenmaker, en het koets- „huis met een gedeelte van den stal aan een kuiper, „en de hooizolder aan een stalmeester. — Gaarne zag „(hij) eerlang iemand Uwentwege, b.v. den heer Tromp „uit ul. midden te gemoed, om met mij zoodra doenlijk „deswege te aboucheeren.” Burgemeester Bichon zal dezen brief kalm naast zich hebben gelegd, wetend dat die panden eigendom waren van den heer Boijmans ; dat er van ’t verhuren geen woord waar was, en dat dit schrijven slechts een poging was om àan te dringen op het overnemen der verzamelingen, zonder wijziging van testament. Burgemeester M. C. Bichon van IJsselmonde werd, op zijn verzoek, den lô^en Maart 1845 eervol ont- slagen. Toch zond de heer Boijmans hem den i8den April daaraanvolgende dezen zonderlingen brief: „Ik bevind mij in den ongelukkigen toestand van volslagen verval „van krachten, dat binnen weijnige dagen een eijnde zal makeii aan „mijn leven. Zoodat ik UEdA. bid, om, nu het nog tijd is toe te slaan 52 „en het bewuste gebouw dadelijk te koopen. De Notaris Schermbeek is „mijn buitengewoon Exécuteur en daar de stad Rotterdam onder zekere „bepalingen mijn universeel erfgenaam en UEd. tôt mijn algemene „Executeur benoemd is, zoo lieeft UEd.Geb. eerlang de tijding van mijn „overlijden te wachten ; men make zich den korten tijd ten nutte. „P.S. Ailes blijve voor het publiek een volslagen geheim ; hetgeen „ik schrijve is à governo. Ik heb niet vernomen of UEd.Geb. er den „Koning van gesproken heeft.” Het dreigen met zijn dood baatte den heer Boijmans niet meer dan zijn waarschuwing voor ’t gevaar van brand. De talmpolitiek werd voortgezet. Had men hem daarom ook niet medegedeeld de aankoop van het Gemeenelandshuis, of was hem dit ontgaan ? Den 5 den December 1845 schreef de heer Bichon hem, dat het Gemeenelandshuis „thans aan de stad behoort.” Twee dagen later antwoordde hij met een gelukwensch, „daar ik mij vicie een Muséum daargesteld te zullen hebben met „verdere hulp dezer vermogende stad, hetwelk met ieder ander in onder- „scheiden betrekkingen zal kunnen wedijveren, waarover ik binnen weijnige „ dagen de eer zal hebben UEd.Gr.A. nader te onderhouden, want de „stad zal nog eenige opofferingen moeten doen. „Er waren onder de hand twee concurrenten opgekomen, weshalve ik „niet weet, welk een goede Genius een einde gemaakt heeft aan krui- „melarijen, die reeds al te lang geduurd hebben, en waardoor eene geheele „teleurstelling zoude zijn veroorzaakt, want de aan mij gedane voor- „stellen waren zeer aanlokkend, om iets grootsch daar te stellen, trouwens „hierin zal, hoop ik, Rotterdam ook niet ten achteren blijven. UEGestr. „gelieve dan toch uw veel vermogenden invloed aan te wenden, dat men „niet kruimele en de zaak zoodra mogelijk zoo al niet geheel, althans „gedeeltelijk in werking gebragt worde; doch, alvorens ik UEG. hierover 53 ^^eerstdaags nader schrijve, moet er ook dadelijk gezorgd worden voor „de inrigting van het gebouw gansch en uitsluitend voor een muséum „van kunst: — zalen voor Moderne, Oude en Antieke schilderijen — „zalen voor kunstkasten van Moderne, Oude en Antieke teekeningen, „prenten etc. Hiertoe verlang ik eerstdaags een kort begrip te erlangen „van den staat en toestand der vertrekken van het gebouw — zonder „oponthoud de platte grondep nauwkeurig geteekend en gelithogra- „pheert — om de inrigting daar te stellen — en 2 projecten, het e'e'n „met en het ander zonder de helichting van hoven, — dit laatste zou veel „verkieslijker zijn.” Wij weten niet of Boijmans de platte gronden heeft ontvangen, en met den heer Bichon nog heeft gecor- respondeerd. Anderhalf jaar na den meegedeelden brief op II Juni 1847 maakte Boijmans een testament, geheel naar den zin der Rotterdamsche heer en ^). Met uitzondering van eenige kleine legaten in eens of jaarlijks uit te keeren, zoo als y 5 per week aan de dienstbode Cornelia Elling, enz. maakte hij Rotterdam erfgenaam van „al zijne goederen, zoo roerende als „onroerende”. Het heette, dat hij dit deed „gedrongen „door de gedachte, 'dat in die stad gevestigd is de „Verblijfplaats tôt Zedelijke Verbetering van jeugdige „misdadigers,” maar wij kennen de redenen, die hem inderdaad daartoe bewogen. Hij verbond aan zijn legaat de voorwaarden : „dat zijne verzamelingen zouden 1) Boijmans had van 7 Maart 1841 tôt 16 Juni 1847 vier olographi- sche testamenten gemaakt en vernietigd. (Mededeeling van notaris Mr. J. G. Brouwer Nijhoff te Utrecht, bewaarder van het Nieuw Notariaal Archief). 54 „strekken, om aanleiding te geven en op te wekken „tot het daarstellen van een Muséum; — zelf voor- „gesteld te worden als de Stichter van dat Muséum; — „daaraan zijn naam te hechten, met bijvoeging van „zijn familiewapen, te plaatsen boven den ingang der „eerste zaal; — dat dadelijk na het vernemen van „zijn overlijden, het bewuste daartoe aangekochte „locaal wordt ingericht, enz. om binnen den kortst „mogelijken tijd al zijne voorwerpen van kunst voeg- „zaam en ruim te plaatsen.” Hij verklaarde, dat hij „geen de minste aanwakkering of opwekking (had) „ondervonden, waaruit (hij) bij de regeering van Rot- „terdam eenige begeerte tôt aanwinst of eigen bezit „of roem in het verwerven van voorwerpen van oude „en nieuwe kunst (heeft) kunnen ontwaren. (Hij) vlei(t „zich) echter dat die begeerte zich ontwikkelen en de „ regeering aile moeite en kosten aanwenden zal, welke „tot verdere uitbreiding kan leiden, waartoe de ten- „toonstelling der voorwerpen in een ruim locaal voor „het publiek zeer zeker dienstig zal zijn.” Ten slotte bepaalde hij: „aan een ieder zij de toegang tôt ge- „dacht Muséum vergund tegen betaling eener matige „retributie, ten voordeele van zeker bepaald doel, ten ^nutte van het fonds der jeugdige gevangenen ; dat „de stad steeds zorge voor behoorlijk onderhoud en „inrichting. (Hij) begeer(t) uitdrukkelijk, dat de retri- „butie op de bijdragen der stad nooit eenigen invloed „uitoefene maar dat ailes jaarlijks stipt verantwoord 55 „worde, opdat met de meeste juistheid blijke, in hoe- „ver dit te crëeeren fonds door aanmoediging van de „regeering en particulière contribuanten gestijfd wordt, „en door het scheppen van nieuwe bronnen de oude „behoed worden voor vermindering.” Zijn laatste voor- waarden luiden : „Blijven er na uitkeering der legaten „en betaling van onkosten, gelden over, dan moeten „deze tôt uitbreiding der verzameling worden ge- „bruikt,” en „in geval anderen schilderstukken schen- „ken, dan moeten deze afgezonderd van de (zijne),. in „een bijzonder vertrek worden geplaatst.” Tôt execu- teuren benoemde hij de heeren J. H. van Schermbeek, Notaris te Utrecht; Mr. J. J. van der Hagen van den Heuvel, Raadsheer in het Hof te Utrecht — die ook tôt exécuteurs bij zijn vorig testament waren aange- wezen, — en den heer P. H. Tromp, oud-wethouder van Rotterdam, die de plaats innam bij een vorig testa- ment toegewezen aan Burgemeester M. C. Bichon van IJsselmonde. Acht dagen na het passeeren van dit testament, op 19 Juni 1847, stierf de heer Boijmans, den 24sten Juni werd hij begraven. De regeering van Rotterdam, waarvan de heer Johan Frederik Hoffman nu het hoofd was, talmde niet. Den dag na de begrafenis deelden B. en W. den Gemeenteraad het testament mede en werd besloten, den Koning te verzoeken machtiging tôt aan- vaarding der erfenis en vrijstelling van successierecht. 56 Op 24 Augustus werd de machtiging verleend ; op 8 October de vrijstelling geweigerd. Nu zou men eindelijk te weten komen wat die erfenis beduidde. Burgemeester en Wethouders besloten haar te laten inventariseeren en taxeeren. De exécuteur P. H. Tromp werd uitgenoodigd daarbij de Stad te vertegenwoordigen ; aan den kunsthandelaar-schilder Arnoldus Lamme werd de taxatie opgedragen. De heer A. Lamme was reeds op leeftijd en liet zich bijstaan door zijn zoon, den kunsthandelaar-schilder Arie Johannes Lamme, oud 35 jaren. Het drietal ging den lôden September naar Utrecht. Wat vond het in Boijmans woning? De verzameling schilderijen, in 18 ii groot 487 stuk- ken, was nu een massa van 1193 stukken ; de verza- melingen teekeningen en prenten waren niet minder vermeerderd, en er was nog bij gekomen een hoop porselein ! De schilderijen stonden in den stal, in vijf kamers, op den zolder (70 stuks), in het meidenkamertje, op een zolderkamertje, meest in rijen tegen elkaer. Van die 1193, door de heeren Lamme geschat op y'76.883, werden slechts 239, ter waarde van geschikt geacht voor het Muséum ! De teekeningen waren geborgen in 116 omslagen en boeken; de prenten in 37 omslagen. Met haar toe- behooren, een kleine kunstkast, enz. werden beide samen geschat op een waarde van y* 19.97 2. Maar slechts 3 verzamelingen teekeningen van oude meesters,y3. 140 57 waard, en 3 verzamelingen teekeningen van levende kunstenaars /6.720 waard, werden goed geacht voor het Muséum. Het porselein werd door een ander getaxeerd op y4.634.73. Ailes te zamen zou waard zijny 101.489.73. Maar de schilderijen, teekeningen en prenten, voor het Muséum dienstig geoordeeld, waren nog geen vijfde van de schilderijen, geen negentiende der teekeningen en prenten! En dan nog/6720 voor teekeningen van levende kunstenaars, die vijf en twintig jaren later grootendeels niet de helft waard zouden zijn ! De taxatie van de heeren Lamme geeft een aardigen kijk op de kunstwaardeering van dien tijd. De hoogste prijs, /^ooo, werd toegekend aan het gezicht op het kasteel te Bentheim, van Jacob van Ruisdael. Diens Korenveld werd op y 1000 en de Zandweg op y 5 00 geschat. Het binnenhuis van J a n S t e e n, waar Tobias de oogen van zijn vader opent, werd geprijsd y 3000; zijn Sinterklaasfeest y 1500 en zijn Keisnijder y 800. Na deze twee kwam P h. Wouwerman: zijn Dorpsplundering werd y 2500 waard geacht. Het groote landschap van Hobbema y20oo ; het Ver- gezicht, van P h. Koninck y 1 200 ; het Italiaansch landschap van J. B o t hy 1 000 ; de F a b r i t i u s, toen nog Rembrandt geheeten, slechts y 1000; ’t Riviergezicht, van A. Cuijp, y7oo, diens Schimmels y40o; ’t Witte paard, van Paulus Potter /700; de Kantwerkster van G. Do U, nu aangezien voor een werk van 58 E. van der Neer, /300; Frans Hais’ portret van P. Bor,y5o! Maar de landschapjes van Ommeganck, gestorven in 1825, /600 en /800, en een landschap met rundvee, van Jan Kobell, die te Rotterdam over- leden was in 1838, y2ooo! Het huis, waarin Boijmans had gewoond, werd op 12 Februari 1848 verkocht voor /8.250; een huis, dat hij bezat aan de Oostzijde van de Neude, werd opge- houden voor /'4.125, en ’t kleine, hem toebehoorend pand, achter ’t vorige gelegen in de Lange Slagtsteeg, deed yiooo. De inboedel werd geschat op y4. 182.60, en de effecten 0py22.667.27 ^2. Burgemeester en Wet- houders hadden op 20 October 1847 den Gemeenteraad overgeiegd een rapport betreffende Boijmans’ nalaten- schap. Daarin werd het huis op de Neude met het pandje in de Lange Slagtsteeg niet genoemd en de inboedel pro memorie vermeld. Voor het successierecht werd gerekend /'18.260; voor bereddering van den boedel y 2. 500 ; voor transport en plaatsing der kunstver- zamelingen y 2000; voor diverse kleine uitgaven y 360; te zamen y23.i2o. Na kennisneming van het rapport, besloot de Gemeenteraad op 28 October 1847 de erfenis te aanvaarden onder het voorrecht van boedelbeschrij- ving, en op 24 November werden de kunstverzame- lingen afgegeven. Wij gelooven niet, dat Burgemeester en Wethouders of de Gemeenteraad spijt hadden over het bruusk weigeren van het legaat Verstolk van Soelen. Wij 59 gelooven het niet, omdat het veel onaanzienlijker legaat Boijmans toch verscheidene fraaie werken bevatte van Oud-Hollandsche meesters van den eersten rang, en het op dit punt niet verwende Rotterdam licht tevreden zou zijn. Ten tweede gelooven wij het niet, omdat de verzameling Verstolk v^.n Soelen eenig geld zou heb- ben gekost, en men de verzameling Boijmans kreeg voor niet. Of de nazaat ingenomen zou zijn met deze ^kruimelige” opvatting, dàt is eene andere quaestie! Den heer Boijmans mogen wij wel dankbaar blijven. Het is de vraag, of zonder hem Rotterdam ooit een Muséum van Beeldende kunst verkregen had! De verzameling-Boijmans te Rotterdam. Burgemeester J. F, Hoffmann deelde den g^en De- cember 1847 d^n Gemeenteraad mede, dat aile kunstwerken van den heer Boijmans waren aange- komen in het Geméenelandshuis ; en zeide, dat dit huis dus in behoorlijken staat moest worden gebracht, de voor het Muséum bestemde lokalen behoorlijk ingericht, en de schilderijen geplaatst. Hij wenschte deze werkzaamheden op te dragen aan eene Commissie van vier Raadsleden. Het viertal werd benoemd en aanvaardde de opdracht. Voor wij verder gaan, een kort woord over het gebouv/, waarin de verzamelingen werden geplaatst. 6o Tôt de oprichting er van besloten Dijkgraaf en Hoog- heemraden in 1662, toen voor groote, statige gebouwen de Renaissance-stijl met Grieksch-Romeinsche motieven verkozen werd boven den nationalen stijL Jacob van Kampen (1598 — 1657) was de voornaamste vertegen- woordiger van het Klassicisme in ons iand, en paste het toe bij verscheidene bouwwerken, o, a. het Raad- huis te Amsterdam. Pieter Post was de tweede groote architect, die, minder eenzijdig dan Van Kampen, het Klassicisme huldigde. Hij voitooide in 1647 het pa- leis van Prins Johan Maurits van Nassau te ’s Gra- venhage, waarin nu geherbergd is het Koninklijk Kabinet van Schilderijen. De beste architect, dien Rotterdam bezat, was Jacob Lois (1620 — 1676), tevens Hoofdopzichter van Schielands dijken. Aan hem droegen Dijkgraaf en Hoogheemraden het bouwen van het nieuwe Gemeenelandshuis op. Hij volbracht die taak in overleg met P. Post, en daardoor wordt verklaard, dat het Gemeenelandshuis in vele opzichten overeen- komt met het Prinsmauritshuis. Op den 3isten October 1662 werd de eerste steen gelegd; drie jaren later hielden Dijkgraaf en Hoogheemraden er zitting. Het bestuur van Schieland had grond gekocht ten Westen van den Schiedamschen dijk. Een klein stuk was gebracht ter hoogte van dien dijk ; dit zou dienen als voorplein, en daartegen verrees het gebouw, dat 350 besloeg, 50 meer dan het Prinsmaurits- huis. Het kreeg drie verdiepingen. De grondverdieping. 6i bestemd voor den kastelein, de bedienden, de berg- plaatsen ; de benedenverdieping, als de hoogste „de Kapitale” genoemd, kreeg een ruim voorportaal, dat toegang gaf tôt de bureaux, de Vergaderzaal, de Vierschaar en de eetzaal ; de eerste verdieping, minder hoog, had ook een ruim voorportaal, waarop uitkwamen de vertrekken, bestemd o. a. voor logies van de elders wonende Hoogheemraden, wier bedienden sliepen in kamertjes boven deze verdieping, met ramen aan de zijgevels. De voorgevel werd opgetrokken uit Bentheimer steen, en versierd met Jonische pilasters aan de beneden- en Korinthische pilasters aan de eerste ver- dieping. Boven de ramen werden bloemfestoenen ge- beiteld. De meeste zorg werd besteed aan het veertig voet breede en ruim drie voet uitspringende midden- gedeelte, met den hoofdingang. Dit kreeg dubbele pilasters en zuilen op de hoeksn, werd hooger opge- trokken en gedekt met een driehoekig fronton, versierd met gebeeldhouwde Cupidos en bloemfestoenen. Voor den hoofdingang op de benedenverdieping kwam een bordes, overdekt met een balkon, rustende op vier ronde kolommen en aan de gevelzijde op vier pilasters. Tegen het balkon werd geplaatst het wapen van Schieland, vastgehouden door een arend, en boven de deur kwam een kunstig, gesmeed traliewerk. Ook de zijgevels werden met pilasters versierd, en, volgens de waterverfteekening door Jacob Kortebrandt in 1739 62 gemaakt, werd ook voor het middengedeelte van den zijgevel aan de Boijmansstraat Bentheimersteen ge- bruikt. Daar was de ingang voor den kastelein en de bedienden. De achtergevel was de eenvoudigste, daar hij grensde aan den, door een hoogen muur omgeven en met lindeboomen beplanten tuin. Er bestaan verscheiden afbeeldingen van het Ge- meenelandshuis. De jongste zal wel zijn die door Matthijs Maris geteekend, door H. W. Last ge- lithographeerd en door K. Fuhri uitgegeven werd. De fraaiste is de teekening in waterverf, door Jacob Kortebrandt in 1739 gemaakt, maar op de teekening van den voorgevel komen bordes en balkon minder uit. Daarom geven wij de voorkeur aan de kopergravure van J. de Vou, behoorende bij den plattegrond „Rotterdam, met al syn gebouwen” enz., uitgegeven in 1694. Het rapport van de heeren Lamme over Boijmans’ kunstverzamelingen was voor Burgemeester en Wet- houders een teleurstelling. Misschien, zoo zullen zij gedacht hebben, was de inspectie in het sterfhuis te Utrecht wat haastig gedaan, en zou een nader onderzoek gunstiger uitslag hebben. Zij schreven op 22 December 1847, ook namens de door den Raad op 9 December benoemde Commissie, aan de heeren Lamme: „Wij wenschen van uwe voorlichting en hulp gebruik te maken, „althans wat de schilderijen en teekeningen betreft, zullende nadat ailes „behoorlijk is geplaatst, nader in overweging worden genomen wie tôt „bewaarder zal worden aangesteld. 63 „Bij de inzending der lijst van schilderijen hebt u te kennen gegeven, „dat er onder de als dienstig geoordeelde wellicht een enkel zich zal „bevinden, dat ter zij dient gesteld te worden, en onigekeerd. Wij zouden „ verlangen dat het volgende werd in acht genomen : „ I aile schilderijen nogmaals nauwkeurig nazien en sorteeren, en „voorloopig ter zij stellen ailes wat naar uw oordeeb niet dienstig is „voor tentoonstellen ; , „2°. de schilderijen, welke dienstig zijn, te sorteeren in drieën: „a. die alleen schoongemaakt, gevernist en in behoorlijke lijsten ge- „plaatst moeten worden; „b. die bovendién ook geretoucheerd moeten worden ; „c. die verdoekt moeten worden. „Deze zullen dadelijk opgehangen kunnen worden, naarmate zij gereed „komen. „Wat de teekeningen betreft, ook deze nogmaals nauwkeurig nazien „en sorteeren in hetgeeu waardig is om tôt kunstbeschouwing te kunnen „dienen, en dat wat als minder waardig terzij kan worden gelegd. „Eindelijk van ailes een zoodanige lijst, catalogus of beschrijving „opmaken, dat daaruit naderhand een behoorlijke catalogus kan worden „samengesteld en in druk uitgegeven. „Waren wij particulieren dan zouden wij geen oogenblik aarselen om „alles onvoorwaardelijk aan u over te laten en wij zijn verzekerd dat „ naderhand over het honorarpim, door u te verlangen, geen verschil zou „bestaan, maar als administratie moeten wij u verzoeken vooraf honorarium „op te geven.” Twee dagen daarna zonden de heeren Lamme hun antwoord. Zij zouden het sub i en 2 verlangde doen ; de „circa 8 à lo.ooo teekeningen nauwkeurig nazien, de ware namen „der meesters opgeven, en de teekeningen sorteeren in : voor kunst- „beschouwing geschikte, voor kunst of geschiedenis belangrijke, en de „minder dienstige ter zijde leggen; de prenten nauwkeurig nazien en 64 „rangschikken volgens hunne tijdvakken en scholen; behoorlijke cata- „logussen maken van schilderijen, teekeningen en prenten, de eerste zôô „dat hij in druk kan worden uitgegeven, de twee andere zôô dat „die des noods ook gedrukt kunnen worden.” Zij rekenen hiervoor twee jaren noodig te hebben, zoowel om den omvang van den arbeid, als „omdat „de verdoekte en gerestaureerde schilderijen een jaar „moeten rusten voor zij vernist en tentoongesteld „kunnen worden.” Voor deze werkzaamheden hadden zij gedacht een salaris van yôooo, te betalen in twee jaren naar verkiezing. Voorloopig vroegen zij y'iooo voor retoucheeren en verdoeken. „ Indien ons” — zoo eindigden zij — „de ftooo voor aile werkzaamheden „ worden gegeven, dan zijn wij bereid de directie voor „genoemd kabinet schilderijen, teekeningen en prenten „zonder honorarium te blijven waarnemen.” Dit antwoord was zeker Burgemeester en Wethouders welkom, maar een andere regeling scheen hun ver- kieslijk, wat de betaling betreft. Op den 13^611 januari 1848 werd door den Raad eene regeling goedgekeurd, waarbij het salaris voor sorteeren en catalogiseeren werd vastgesteld op y'4500, te betalen in twee ter- mijnen, de helft één jaar nadat de werkzaamheden waren aangevangen, de wederhelft nadat deze ten genoegen van den Raad zouden zijn afgeloopen. De kosten van retoucheeren, verdoeken, enz. zouden af- zonderlijk berekend worden. Het nader onderzoek had tengevolge, dat bij de 239 schilderijen, reeds te Utrecht geschikt bevonden, nog 122 kwamen, die, wegens den zachten aandrang van Burgemeester en Wethouders, nu ook geschikt geoordeeld werden, en 45 stukken hielden de heeren Lamme onder zich, die zij geschikt zouden maken. Op 21 September 1848, en op 8 Maart 1849 dienden de heeren Lamme eene nota in voor het verdoeken van telkens tien schilderijen, en op den laatsten datum tevens eene nota „voor het noodige werk aan ruim „zestig schilderijen.” Twintig verdoekt, zestig hersteld — er waren nog vrij wat zieken onder de uitgelezen schapen van Boijmans’ stal! Had de heer Boijmans verwacht, dat het geheele gebouw tôt Muséum zou worden ingericht, de Com- missie dacht eerst, dat drie vertrekken op de eerste verdieping voldoende zouden zijn. Op 21 September 1848 deelden „Burgemeester en Wethouders en andere „leden der Commissie voor het Museum-Boijmans” — een titel, dien wij hier voor ’t eerst ontmoeten — den Gemeenteraad mede, dat drie vertrekken meer noodig waren dan aanvankelijk was geraamd, en dat de heeren Lamme voorstelden om ook de gang rondom de trap — d. i. de vestibule — geschikt te maken tôt het plaatsen van schilderijen. Bovendien was gebleken, dat het licht in de groote middenzaal oiivoldoende was, zoodat er een vallicht moest worden gemaakt, en dat de trap beneden moest worden afgesloten. Voor een en ander werd y'5600 gevraagd, en door den Raad toegestaan. 66 Zou men eenigszins voldoen aan de bepaling, door den heer Boijmans in zijn testament gemaakt, dat „al „zijn voorwerpen van kunst” zouden worden geplaatst „ruim en voegzaam”, dan bleek, dat men tenminste de geheele verdieping noodig had. Waarom deze al- leen? Omdat niet aile door Boijmans nagelaten kunst- werken, maar van zijn 1193 schilderijen slechts 406, zouden geplaatst worden; de geschikt geoordeelde teekeningen en prenten grootendeels in portefeuille bleven. En — omdat de Gemeenteraad het gebouw 00k voor andere doeleinden wilde gebruiken. In April 1848, vijf maanden na de ontvangst van Boijmans’ verzamelingen, besloot de Gemeenteraad in de kapitale benedenverdieping een afscheiding te laten maken, zoodat daar althans voorloopig konden blijven het Commissariaat van Politie van het eerste kwartier en de Chirurgijn voor de publieke vrouwen. Op 7 Januari 1849 waren er nog de bureaux van politie, die in den zomer werden overgebracht naar een gebouw op de Kaasmarkt. Daarna werd een gedeelte der grondverdieping voor de woning van den Concierge van het Muséum en de overige vertrekken aldaar met de geheele beneden- verdieping bestemd voor de op te richten „ Academie in kunstvakken”, die op den October 1851 ge- opend werd. Toen de vertrekken in orde waren, werden de schilderijen opgehangen, de teekeningen en prenten, voor zoover zij gereed waren, en het porselein geplaatst, 67 de katalogus der schilderijen gedrukt. Volgens dien katalogus waren er 372 schilderijen, waarvan 361 uit Boijmans’ verzameling. In het eerste vertrek, rechts van de trap, hingen de Oud-Nederlandsche en uitheemsche stukken ; in de twee volgende vertrekken en in de groote middenzaal de Oud-Hollandsche en Vlaamsche werken. Het vijfde vertrek, aan den kant der Boijmansstraat, herbergde de „ moderne” schilderijen; het hierop volgend zesde vertrek bevatte de teekeningen en de prenten, „in nette mahoniehouten kunstkasten, en in sierlijke „omslagen alphabetisch geordend,” en in het zevende vertrek, wat smaller dan het voorgaande omdat daarvan de zoldertrap was afgeschoten, werd de „kostbare „verzameling Japansch en Chineesch porselein „zeer net „gerangschikt in verschillende kasten.” Het achtste vertrek, uitziende op den Schiedamschen Dijk, was voor den Directeur bestemd. In het portaal rondom de trap hingen 00k schilderijen. Een en ander blijkt uit een exemplaar van den katalogus, waarin aan- geteekend is de bestemming der vertrekken. Nu besloot de Gemeenteraad het Muséum te openen. In Juni 1849 stelde hij vast den datum der opening, den prijs van den katalogus, het loon van den Concierge, het aantal en het loon der opzichters. „Wat hoofd- „ directeur, hoofdopzichter of bewaarder van het Muséum „betreft,” werd geen besluit genomen „alzoo de heeren „Lamme, die nog altoos aan de teekeningen werkzaam „zijn, nog vooreerst gevoegelijk het toezicht kunnen 68 „blijven en ook ongetwijfeld kosteloos willen houden.’' Die goede heeren Larnme! Twee advertenties werden geplaatst in de dagbladen. Een behelsde de Bepalingen omirent de toelating van kunstenaars. Deze mochten, om te studeeren, het Muséum kosteloos bezoeken op Donderdag, Vrijdag en Zaterdag, mits zij een kaart aanvroegen door „tusschen- komst van den” (nog ontbrekenden) „ Directeur”. leder, die zich kunstenaar noemde, teekende een adres ter dankzegging voor deze „milde bepalingen”. Men vindt dit adres met goeddeels vergeten namen o. a. in de Nieuwe Rotterdamsche Courant va.n 7 Augustus 1849. De tweede advertentie maakte bekend de Bepalingen omirent de Bezichtiging van het Muséum. Toegang werd verleend „tegen betaling van 5 centen des Zondags „van II tôt 3 en des Woensdags van 10 tôt 4 uur, „en tegen betaling van 25 centen des Dinsdags, „Donderdags, Vrijdags en Zaterdags van 10 tôt 4 uur.” Op Maandag bleef het Muséum gesloten om de wekelijksche schoonmaak. Voorts konden „bekende personen” voor y^i.50 een kaart voor het loopend jaar krijgen aan de Stedelijke Secretarie en aan het Muséum. Hadden de „bekende personen” niet de eer bekend te zijn aan de opzichters, dan mochten deze van hen vorderen „dat zij hunnen naam teekenden ten einde „dien te vergelijken met de naamteekening op de „kaart.” Beide Bepalingen werden opgehangen in het voorportaal. 6g Toen de teekeningen en de prenten beschreven waren, werd de bezichtiging daarvan toegelaten op de kwartjes- dagen tegen betaling van een kwartje extra. De portefeuilles bleven dus ongenaakbaar voor ieder, die niet op een kwartjesdag kon komen en voor allen, die geen twee kwartjes /konden betalen. Op Dinsdag, 3 Juli 1849, werd het Muséum geopend zonder eenige plechtigheid. De Verordening op het Museum-Boymans. De heeren Lamme bleven drie jaren werkzaam aan het in orde brengen van eenige schilderijen en het catalogiseeren der teekeningen en prenten. Verscheiden schilderijen werden o. a. verdoekt, waarbij toen lijm werd gebruikt, niet ten voordeel van het schilderwerk. Zij catalogiseerden 2960 teekeningen en 3364 prenten. De Beschrÿving der teekeningen, zeer beknopt als zij was, kon eerst in 1852 gedrukt worden. Als deze arbeid was volbracht zouden de heeren Lamme uit het Muséum verdwijnen en niet langer daarop toezicht houden. Burgemeester en Wethouders maakten dan 00k eene Verordening, die op 10 Juni 1852 door den Gemeenteraad behandeld werd. De voor- naamste bepalingen luiden: De zorg voor het Muséum wordt opgedragen aan 70 eene Commissie en den Directeur. De Commissie bestaat uit den Burgemeester, voorzitter, twee Wethouders, twee Raadsleden en twee leden uit de Burgerij. Bij deze bepaling veroorloven wij ons een opmerking. Dat de Burgemeester, bij zijne omvangrijke werkzaam- heden, nog die van het Voorzitterschap der Commissie wilde aanvaarden, is een eer voor het Muséum. Maar waarom, nevens hem nog zes leden? De ervaring leert, dat Commissies minder beduiden, naarmate zij talrijker zijn, en de aanwijzing wie de leden zouden zijn, bewijst dat hier niet de bedoeling was het lidmaatschap te maken tôt een eeretitel, die, zooals bij groote Muséums in het buitenland het geval is, aangeboden wordt aan millionnairs onder de van zelfsprekende voorwaarde, dat zij voor belangrijke aankoopen aanzienlijke sommen beschikbaar stellen. Twee Wethouders en twee Raads> leden zouden in de Commissie komen, — wie heeft ooit gehoord, dat bij de benoeming van de eerst- genoemden en bij de verkiezing van de anderen gevraagd werd of zij belangstellen in Beeldende kunst ? En wordt niet door deze ambtshalve gedane benoe- mingen de keus verkeerdelijk beperkt, en de benoeming van erkende belangstellenden in kunst noodeloos ver- ijdeld? Misschien diende de aanwijzing van twee leden „uit de Burgerij” om tegemoet te komen aan deze bezwaren. Wij laten den hier gebruikten titel rusten, al komt het ons voor dat hij meer in den Regententijd thuis behoort dan in onzen tijd, maar vragen, in de 7 onderstelling, dat deze twee werkelijk belangstellenden zijn, wat zij in de Commissie beduiden tegenover de vier ambtshalve benoemden en wellicht niet belang- stellenden ? Er gebeurde weldra iets zonderlings met die twee Burger-leden der Conimissie. In het voorwoord van den Catalogus der Schilderijen, die in Januari 1859 verscheen, werden zij vereerd met den titel „des- kundigen”. Waarom? Had de Directeur A. J. Lamme last gehad van betweterij der ambtshalve benoemde leden, en wilde hij nu doen uitkomen, dat deze geen deskundigen waren? Of gaf hij deze onderscheiding aan dit tweetal, omdat het meer belangstelde in het Muséum dan de overige leden ? In elke nieuwe uitgaaf van den Catalogus werd de onderscheiding gehand- haafd, en verdween eerst in de uitgaaf van 1892, omdat zij in strijd was met de Verordening. Wij keeren terug naar de Verordening. Volgens haar werd de Commissie belast: i^. met het toezicht over aile kunstwerkén en voorwerpen, in het Muséum Boijmans voorhanden ; 2^. met de zorg voor de getrouwe naleving van de door den Raad gemaakte bepalingen omtrent de openbare bezichtiging van het Muséum en omtrent de gevorderde toeganggelden ; 3 met aile ontvangsten en uitgaven, het Muséum betreffende ; 4®. met het doen van aile zoodanige voorstellen aan den Raad, als zij in het belang van het Muséum noodig acht, terwijl zij 00k daarop door den Raad wordt 72 gehoord; 5^. met de benoeming van aile suppoosten, bij het Muséum in dienst. Wat den Directeur betreft, bepaalde het ontwerp : I®. dat hij moest zijn „een deskundige in de beeldende „kunsten” ; 2®. dat hij „zijne betrekking, uit belang- „stelling in deze inrigting, onbezoldigd waarneemt” ; 3®. dat hij „door den Raad, op voordragt der Commissie, „benoemd wordt voor den tijd van vier jaren en her- „kiesbaar is.” De eerste bepaling stelt iets vast, dat van zelf spreekt; de tweede stempelt de betrekking tôt een bijbaantje, van te weinig belang dan dat eene bezoldiging noodig zou zijn, en bewijst hoe weinig begrip B. en W. hadden van hetgeen een Museum- directeur heeft te doen ; de derde bepaling zondert den Directeur af van aile overige hoofdambtenaren der Gemeente, die niet, zoo als hij, om de vier jaren op den schopstoel worden gezet. Het volgend artikel noemt wat „aan den Directeur is opgedragen” : „om, onder toezigt der Commissie, „de kunststukken in het Muséum steeds in de beste „orde te doen houden; 2^. om, desgevraagd, de Com- „missie van berigt en raad te dienen omtrent ailes het „ Muséum betreffende; 3^. om aan de Commissie die „voorstellen te doen, als hij in het belang van het „ Muséum noodig acht.” De eerste bepaling is ver- makelijk. Moest een schilderij verdoekt, geregenereerd of belijst worden, dan mocht de „ deskundige” dat doen onder toezicht der niet-deskundige Commissie ! De 73 tweede bepaling onderstelt, naar het schijnt, dat de Directeur kon weigeren de Commissie van bericht en raad te dienen, wanneer zij hem hierom vroeg, en is dus bepaald onnoozel. Volgens de derde bepaling mocht de Directeur wat hij noodig achtte in het belang van het Muséum, zooals verplaatsen van schilderijen, aan- koopen van kunstwerken, voorstellen aan de Commissie, en kon deze zijn voorstellen van de hand wijzen naar eigen, zeker beter, inzicht, en om andere dan financieele redenen. De Commissie van niet-deskundigen werd dus ook op kunstgebied, geplaatst boven den deskundigen Directeur. Bij de behandeling van dit ontwerp in den Raad, stelde de heer F. van Vollenhoven voor, dat de Directeur zou zijn lid der Commissie. Hij zou dus geplaatst worden op één lijn met de overige leden en stem krijgen in het kapittel — dàt was den standengeest der meerderheid van den Raad te kras. Met i8 tegen 14 stemmen werd het voorstel verworpen. Onder de voorstemmenden vihden wij de heeren Joost van Vollenhoven, H. van Rijckevorsel, Mr. A. Veder, A. van der Hoop Jr., C. E. Viruly, van wie sommigen later zitting namen in de Commissie voor het Muséum. De heer C. J. Thooft meende, dat den Directeur eene bezoldiging moest worden toegekend. De meeste Raads- leden vroegen zich af; waarom betalen wat men voor niet kan krijgen, en verwierpen het voorstel met 2 1 stemmen tegen 9. Het ontwerp van B. en W. werd 74 onveranderd aangenomen. De Directeur kwam dus onder de voogdij van onbevoegden te staan, en men zal zich herinneren wat J. Bosboom daarvan dacht. Op den isten juii werd de Commissie benoemd; op den 8sten September de Directeur. Overeenkomstig de gegeven beloften werd de heer Arie Johannes Lamme Directeur. Hij was toen veertig jaren oud, schilder van nu lang vergeten stukken, voornamelijk kunst- handelaar. Het laatste werd toen nog niet gerekend een minder gewenscht beroep voor een Museum-directeur. Het had trouwens dit voordeel, dat hij meer kunst- werken te zien kreeg dan de overige ingezetenen. Hij was aanhanger van de toen heerschende Romantische richting, en stond in kunsthistorie en kunstcritiek — beide toen nog niet wetenschappelijk beoefend — onge- veer op hetzelfde peil als zijn tijdgenoot J. Immerzeel Jr. Het Muséum verscheen nu ook op de Gemeente- begrooting met een crediet van y 2000, zegge y 2 000, voor onderhoud der lokalen en verzamelingen. In 1855 werd dit krediet verhoogd met y 5 00. Op de begrooting der Commissie natuurlijk geen cent voor aankoopen. Boijmans’ uitschot. Wij hebben gezien, hoeveel schilderijen, teekeningen en prenten van den heer Boijmans, ook na herhaalde inspectie, onbruikbaar bleken voor het Muséum. De A. J. Lamme, Directeur van het Muséum, 1852 — 1870. 75 Commissie stelde in 1852 voor dat ailes te verkoopen, den verkoop op te dragen aan den kunsthandelaar- directeur, en dezen hiervoor toe te staan eene provisie van 9 ^2 percent. De Gemeenteraad keurde een en ander goed, De heer A. J. Lamm'e verkocht nu op zijn veiling van 9/10 November 1853 driehonderd schilderijen van Boijmans; op zijn veiling van i Maart 1854 weder driehonderd schilderijen, 167 koopen teekeningen en studies, te zamen 3592 stukken, 55 kunstboeken en 80 omslagen met prenten, ailes van Boijmans. Het opge- houdene en overgeblevene werd op zijn veilingen van 8/9 November 1854 en 12 October 1855 van de hand gedaan. De netto-opbrengst was / 12.815.36. 