VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
WAARNEEMING WEGENS EENE LANGDUURIGE LIENTERIE , DOOR HET GEBRUIK VAN DE ARABISCHE GOM, OPIUM, EN ALUIN GENEEZEN. Door vw a e M. Dr, dan zeer de Lienterie, in meer dan een opzigt met de fluxus Celiacus overeenftemt; zo zyn dan beide deeze Ziekten, zo wel met betrekking tot de zitplaats, als ook ten aanzien van de verfchynzelen, zeer verfchillende : in de Lienterie , welker zitplaats 'voornamentlyk in de Maag 4 te 484 WAARNEEMING. te zoeken is, gaan de fpyzen, byna onmiddelyk naa dat ze genoomen zyn, onveranderd en onverteerd , uit de Maag in de ingewanden over, en verwekken eenen afgang. Hier- door , zo wel als door de groote vermagering, welke de Lyders , uit hoofde van gebrek aan voedzel, ondergaan, laat zig deeze Ziekte, van andere veel overeenkomst met dezelve hebbende Ziekten, zeer gemakkelyk onder- fcheiden. Veele der beroemdfte Medici zyn van ge- dagten , dat de oorzaak deezer Ziekte in eene verflar- ping der Maag te zoeken is , en wel voornamentlyk in ete ne verflapping van de Pylorus. Men kan ook niet ontkennen , dat , in zeer veele gevallen, by deeze Ziekte ee- ` ne verllapping van de Maag plaats heeft, het zy nu dat men deeze verflapping als een oorzaak, of als een gevolg , der Ziekte wil aanmerken. — Ondertusfchen hebbe ik zeer veel reden, om te vermoeden, dat de waare en eigentlyke oorzaak in eene te groote gevoeligheid van de Maag gele- gen is; niet alleen de afgelegen Oorzaaken, welke deeze Ziekte bepaalen, de Toevallen, die dezelve vergezellen, maar ook de Geneeswyze, overtuigen ons daarvan ten eer- en. Gewoonlyk is deeze Ziekte een gevolg van langduurige Maag-pynen , van fterke Purgeermiddelen, van Scorbut , en andere zoortgelyke ongemakken, welke in Daat zyn de flym, waarmede de Maag inwendig bekleed is, weg te neemen, en even daardoor eene grootere gevoelig- heid te veroorzaaken: de Lyders klaagen , naa dat zy eenig voedael genomen hebben, over eene krimpende pyn in de Maag , die gewoonlyk zo lange aanhoud , tot dat de Maag zig van het gebruikte voedzel weder ontlast heeft. Ik hebbe, voor eenigen tyd, een Lyder onder myne be- handeling gehad, die, reeds zedert geruimen tyd , aan deeze Ziekte gelaboreerd had „en die „door een aanhoudend en ons voorzigtig gebruik van purgeermiddelen , was veroorzaakt ge- worden. —- Alles overtuigde my „dat by deezen Lyder eene groote gevoeligheid van de Maag, als de waare oorzaak van deeze Ziekte , moest aangemerkt worden. — Diensvolgens fchreef ik Hem eene leevenswyze voor, die met dit myn denkbeeld het best ftrookte , en lietthem daarby een Medica- ment gebruiken ; beftaande uit cen once Arabifche Gom, een half lood Aluin, en agt grein Opium , verdeeld tot zes- tien poeijers; waarvan ik den Lyder "e daags drie liet ge: bruiken. Reeds naa dat hy agt dagen deeze poeijers had ingenoomen, befpeurde ik eene merkelyke beterfchap , — het voedzel bleef langer in de Maag, en verwekte oo nie WEGENS RENE LANGDUURIGE LIENTERIE. 485 niet meer zo veel pyn: —- de afgangen wierden minder, en de Lyder voelde zig in allen opzigte beter, Ik liet met het gebruik der pweijers aanhouden, en had het genoegen van den Lyder,naa verloop van omtrent vier weeken , herfteld te zien, hebbende hy geen andere Gencese middelen, dan de genoemde, gebruikt. NATUURLYKE HISTORIE DER KAKATOËSe Volgens den Heer DE BUFFON. De rootfte Pappegaaijen van het Oude Vasteland zyn de ` Pakatcës. Zy zyn alle oorfpronglyk uit, en natuurlyk eigen, aan de Lugtitreek van ’t Zuider deel van Afa. Het is ons niet bekend, dat ze in Africa gevonden wor- den; doch zeker dat ze in America niet voorkomen. ín alle Zuidelyke gewesten van Indie zyn ze overvloedig. Vol- gens het getuigenis van MANDESLo, vindt men de boomen van de Stad, Amadabat, de Hoofditad van Guzaratte , en die langs den weg Itaan van Agra tot Brampour , een weg van vyftig DuitJche mylen , een ongclooflyk groot getal Pappegaaijen „en , onder deezen , witten of paarlkleurde met een rooden kuif, men noemt ze Kakatoës: dewyl zy dit woord vry wel onderfcheiden en natuurlyk als hun zang uitfpreeken. Deeze Vogels zyn door geheel Indie zeer ge- meen; zy maaken hun nest in de Steden, op de daken der huizen, even als de Zwaluwen in Europa. Zy komen, naar °t eenpaarig berigt der Reizigeren, voor, op alle de Eilanden in den Indifchen Oceaan , op Ternate , Banda, ` Ceran, de Philippynfche en Sundafche Eilanden. Gemaklyk zyn de Kakatoës van de andere Pappegauijen te onderkennen, door hunne witte Pluimadie, hun meer gekromden en geronden Bek, doch bovenal door een kuif van lange pluimen, waar mede hun Kop vercierd is, en welken zy, naar welgevallen , overcinde zetten of neder- leggen. Bezwaarlyk leeren de Kakatoës praaten; er zyn foorten die het nimmer doen; doeh dit gebrek wordt vergoed , door hunne leerzaamheid in andere opzigten, en de gemaklyke wyze waar op zy zich baten temmen. Zy fchynen, op. zommige plaatzen, in de Indiën, Huisvogels te zyn, daar zy hunne nesten, gelyk wy zo even aanhaalden, op de daken vervaardigen. De gemaklykheid om dezelve op te Ll 5 voe. 436 . NATUURLYKE BISTORIE voeden , ontftaat uit de vatbaarheid van hun begrip, °twelk die van andere Pappegaaijen te boven Ítreeft; zy hooren , zy veritaan, zy gehoorzaamen beter: doch doen dezelfde poogingen niet om na te klappen, ’t geen men hun voor- zegt; zy fchynen dit te willen vergoeden door andere uit- drukkingen van kennis en genegenheid aanduidende ftree- lingen: in hunne beweegingen hebben zy eene zagtheid en be- valligheid , welke niet weinig tot hunne fchoonheid toe- brengt. In Maart des Jaars MDCCLXXV , zag men op de jaarmarkt te Parys twee Kakatoës , een Mannetje en een Wytje. Zy gehoorzaamden, met groot betoon van leer- zaamheid , aan "hungen Meester, door het overeinde zetten yan hun Kuif , door de aanweezenden met een- buiging des Kops te groeten, door de aangebode voorwerpen met de Tong of met den Bek aan te raaken, door op de vraagen van hun Meester tc antwoorden met het teken van toe- ftemming, °t welk eén toeknikkend ja volmaakt uitdrukt; Zy gaven ook , door herhaalde tekenen , het getal te kennen van de Perfoonen in het vertrek, van den tyd, van de kleur der kleederen, enz. Zy kusten elkander, den Bek over en weder vattende; uit zichzelven begonnen zy minnekoozery- en, ten teken van paarzugt; en Ae Oppasfer verzekerde, dat zy dikwyls , zelfs in ons land , paarden. Schoon de Kukaioës, even als de andere /'appegaaijen , zich van hun Bek bedienen, om op en af te klimmen , hebben zy dien traagen en onbevalligen gang nict; in tegendeel zyn ze vlug, en treeden huppelende voort. De Kakatoës zyn van verfchillende grootte en onderfchei- de Pluimadie; wy zullen ons tot die foortbefchryving niet inlaaten; doch alleen aanmerken, dat men Kakatoës vindt met een witte, geele, roode, en zwarte Kuif. De Heer DE BUFFON hadt er een met een geele kuif gezien te Nan- ci , toebehoorende aan eene Dame, en geeft "er ons dit berigt van. De wyze op welke deeze Kakutoe zyne blyd- fchap betuigt, beftaat in den Kop verfcheide keeren op en neder te beweegen , een weinig met den Rek te krasíen, en de fchoone Kuif over einde te zetten 3, ftreelen beant- woordt hy met (treelen ; hy raakt het aangezigt met de Tong aan, en fchynt u te likken; hy geeft zagte en fmaak- lyke kusjes: cene byzondere aandoening fchynt hy te voc- len, wanneer men de platte hand onder zyn lyf legt, en met de andere de rug aanraakt, of enkel den Bek nadert om hem te kusfen, als dan zet hy zich fchrap, flaat met de Vlcugelen, haalt den adem met den Bek half open , en | | l fchyut DER KAKA'TOÖS. 487 fchynt' de grootfte wellust te fmaaken: dit- laat men hem zo dikwyls herhaalen als men wil, Een ander zyner gelicide vermaaken is, dat men hem krauwt, hy wyst met den poot na zyn Kop, ligt de Vleugels op, ten einde men hem daar krauwe, dikwyls fcherpt hy. den Bek aan °t hout: hy kau niet- dulden in een kouw opgeflooten te zitten; doch maakt geen gebruik Van zyne vryheid, dan om zich te {chikken naar den zin zyner Meestresfe , die hy niet uit het oog veriiest hy komt, wanneer hy geroepen wordt, en gaat op `t bevel heenen 5; hy betoont zyne moeilykheid daar over door zich dikwyls om te keeren , en te kyken of het te- ken van weder te komen niet gegeceven wordt; hy is zeer zindelyk 5 alle zyne beweegingen zyu vol bevalligheid en hoogst behaaglyk ; hy ect vrugten ,„ moeskruiden - alle Soorten van meelfpyzen, eijeren , melk , en alles wat zoet, maar niet te veel gezuikerd, is. nnn BERIGT VAN DEN HARMATTAN , EEN ZONDERLINGEN | , WIND IN AFRICA, ‚Door MATTHEW DOBSON, M. D. F. R.S, CUit The Philofophical TranfaBions. Vol. LXXI. For the Year 1781. P.I De Wind , Harmattan geheeten , die op een gezetten tyd op de kust van Guinea waait, uit de binnenfte deelen van Africa na den Atlantifchen Oceaan , heeft zeer zonder- linge eigenfchappen. De byzonderst opinerkenswaardigtte yn, dat ecn allerfterkfte Droogte dien vergezelt, fchoon er altoos een Damp of Nevel mede gepaard gaat, zo dik dat de Zon er nauwlyks kan doorbreeken , dan alleen op den vallen middag. Het Gras verfchreeit als de Harmattan waait, en wordt droog als Hooy : waarom de Inboorlingen van die gelegenheid zich bedienen om den brand te fteeken in jr gras en jong geboomte, boven al na- by de wegen: niet alleen om deeze open te houden voor de Reizigers , maar ook om de fchuilplaatzen , die lang gras en digtgegroeid jong geboomte aan de loerende vy- auden verleenen, te verwoesten, De takken van ver- fcheide Boomen hangen, de Bladeren verflensfen: en, in- dien deeze Wind tien of twaalf dagen aanhoudt, kan men ze tusfchen de vingeren tot ftof wryven. De deurpaneelen ‚van wagenfchot fplyten, en de naaden van een welgetes” den ~ 488 BERIGT VAN DEN HARMATTAN. den vloer van droog hout worden wyd genoeg om Ter een vinger tusfchen te kunnen krygen : doch zy fluiten , als de Harmattan ophoudt, weder zo digt als voorheen. De opdroogende uitwerkzels van deezen Wind voelt men, zeer aanmerkelyk, op de lichaamsdeelen , daar aan bloot ge- fteld. De oogen, neusgaten , lippen, en het gehemelte des monds worden droog; en, binnen den tyd van zes of ze- ven dagen, valt de opperhuid van ’t aangezigt a de handen, en andere deelen, af. Het zwaet,door 't werken verwekt, op de bedekte deelen des lichaams, wordt zeer fcherp, en fmaakt als geest van hartshoorn , in water ontbonden. Zout van Wynfteen „aan de nagtlugt bloot gefteld, iu ftede van te fmelten , blyft niet alleen droog , maar “wordt, fchoon zu nat gemaakt dat het langs een tegel loo- pe, fchielyk droog. Uit eenige proeven door Mr. NORRIS genomen , berekent Dr, DOBSON , dat, by aldien deeze Wind een geheel jaar door waaide, de» jaarlykfche uitwaasfeming meer dan 133 Duimen zou bedraagen: die te Leverpool ‚naar zyne waarneeming , was , jaarlyks „ niet meer dan 30 Duimen, Deeze Wind, zo verderflyk voor het groeiend Leeven, is zeer gezond voor de Menfchen. Dezelve ftuit den voortgang van Rotziekten; zy, die aan Koortzen en Loop fukkelen , mogen zich bykans van cene fpoedige herftclling verzekerd houden , wanneer de Harmattan opfíteekt. % Is waar, de fchrandere Dr. LiNp {chryft een geheel an- der character toe aan deezen Wind: maar de fchadelyke uitwerkzels , daar aan ten laste gelegd, behooren, vol- ens Dr. DOBSON , toegeëigend te worden aan de nadeelige ampen , door de hette der Zonne verwekt, uit de ftortre- gens, die, in de maanden Maart en April, daar te lande vallen. MET VRAAGSTUK, WAAROM ZYN WY DR NUTTIGSTE UITVINDINGEN AAN DE EEUWEN VAN ONKUNDE VERSCHULDIGD ? BEANTWOORD, door den Heer LE PRINCE, le Jeunt. w het Vraagftuk, Waarom zyn wy de nuttigfle Uitvin- d ngen aan de Feuwen yan Onkunde verfchruldigd? te beantwoorden , zal men mogelyk zeggen, dat men, in Ty- den van Onweetenheid , zich meer toelegt op Nutte en ' Nood- VRAAGSTUK, 439 Noodzaaklyke Kunften, dan op die van Weelde en Ver- maak. lk antwoord, dat, zints den val des Romeinfchen Ryks, tot de herleeving der Letteren in Europa, de ge- denkftukken der Kunst en der Gefchiedenisfe getuigenis draagen , dat de nutte en aangenaame Kunften beoefend zyn. Tot verklaaring hier van dient, dat de Schilder- en Beeldhouwkunst, als mede die om in Edelgefteente te gra- veeren, enz. hunne Kunftenaars gehad hebben; zonder deezen zouden de werkftukken der Oudheid voor de Naa- komelingfchap verlooren geraakt zyn. Daarenboven is ’er geene ‘vergelyking te maaken tusfchen de voortbrengzels dier eeuwen, met die der beste dagen van Griekenland en Rome : eeuwen, waar ‘in de Kunftenaars de fchoone Kun- (en verrykten , met alles wat Vernuft en Smaak konden opleveren. De trekken hier van vertoonen zich nog in de Gedenkftukken, welke wy voor oogen hebben, en op wel- ken men dit heerlyk zeggen van een der Ouden kan toe- pasfen: De ftem der Vernufts dringt door den nagstyd heen , en laat zich verse in het toekomende hooren. Om de Kunftenaars der Middeleeuwen te kentekenen, fs het ge- noeg op te merken , dat hunne Werken een verbaazend mengzel vertoonen van ruwheid en befchaafdheid , van on- kunde en kennisfe, Eene zonderlinge, ftrydigheid , in de daad; ondertusfchen is deeze zeer gefchikt om te bewyzen , dat de Eeuwen van Onkunde, Mannen van vernuft in de werktuiglyke kunften kunnen hervoortbrengen : maar de Kunften, die de naavolging-der Natuure beoogen, maaken geene fpoedige voortgangeh , dan wanneer Vernuft en Smaak elkander vergezellen. Dus doen de Schoone Kunften geen eèr aan "e Menfchen Geest, dan in de Eeuwen van ALEX- ANDER €l AUGUSTUS. Wat hier van ook zyn moe e, men zal misfchien tot het ontknoopen van het Vraag- uk zeggen, dat meu, aan ’t Geval, de Uitvindingen der Middeleeuwen te danken hebbe. "Fr zyn, buiten twyfel, gelukkige Gevallen; doch deeze zyn alleen gefchikt voor groote Vernuften en zonderlinge bekwaamheden : en het geval heeft zeker veel deels in 't ontdekken van Tt Werk- tuigkandige. Slaan wy het oog op het Vraagftuk , dan heeft het Ver- nuft, door alle tyden heen, plaats gehad; vestigen eg zelve op de oude en hedendaagfche Gefchiedenis , deeze getuigt, dat a Menfchen geest niet dan langzaam voortgaat in uitvindingen, wier geboorte en volmaaking in ’t zelfde 490 VRAACTTUE, tydperk vallen, Hier uit beluiten wy dat de Verruften, gefchiket om de grenzen der Kunften uit te breiden, nict dan op zekere tydsafitanden te voorfchyn komen. In de daad, welk eene tusfchenruimte is "er niet tusfchen den eerften Uitvinder der Handmolens, tot hem die ze door Water deedt gaan (*)! Welk een afltand weder, tusfchen deezen, en die de Windmolens vervaardigde (+)! Hoe veel heeft men, van eeuw tot eeuw, niet gedaan om den tyd af te meeten ! Met één woord, hoe veele poogingen hebben de meníchen, in alle landen, niet te werk gefteld om Raderuurwerken te maaken, ondertusfchen komt ons deeze Uitvinding de eerfte keer voor in de Twaalide Eeuw ($)3 eu ‘er veriiepen omtrent drie eeuwen ‚na deeze uitvinding, tot onze Slingeruurwerken („). Deeze bewysftukken toonen , dat de overeenkomst eene ryke bron van uitvinding geweest hebbe, en men ziet, dat de za- mengefteldfte werktuigen afgeleid zyn van de eenvoudigfte; zy draagen ook: getuigenis , dat, indien vecle ontdekkin- gen den Ouden onbekend bleeven, zulks daar uit ont- ítondt, dat zy de eerfte ftappen niet gedaan hadden; de eere vinding baant den weg tot eenè andere, Men mag vrylyk zeggen, dat wy, zander het kausfen breijen, de Kunst om dezelve te weeven niet zouden bezitten , nogthans komt de eerfte vinding met de tweede nauwlyks in verge- Iyking. Het breiwerk is op zich zelve eene vernuftige vin- ding; maar het weeven, op dezelfde wyze als breijen, ver- toont ons een zamengefteld werktuig, zo kunftig als mie ` fchien ooit menfchen handen maakte. Het voert bykans al les zelfs uit, en maakt, in één*oogenblik, alle de onder- fcheide bewecgingen, die de breinaalden op verfcheide tve den verrigten. Deeze, gelyk ook veele andere uitvindin- gen, zyn wy aan de Landlieden verfchuldigd. De Natuur brengt, van tyd tot tyd, Mannen met buyitengemeene be- waarme (*) Ten tyde van JULIUS CESAR in gebruik. Zie een Epi- gram van ANTIPATER DE TILSSALONICA in het Journal des Sa- vans. Anno 1779. pP. 504, 505. CH Het oudfie tydperk klimt op tot het jaar 718. Zie HE- RINGIVS de Molendinis. p. 45 coi. 1. in 4to. 1625. ($) Zie Comm. fur la regle de St. Benoit P. D. cALMCT. Tom. I. p. 279, 280. (+) Zie een Sonnet yän GASPAR VISCOUNTE dans fes Poefies, gedr. in ’t jaar 1493. VRAAECSTUK, 491 kwaamheden voort, begaafdheden, door beoefening , eiert of geleerdheid niet te verkrygen. De verlichtte Eeuwen hebben verfteld geftaan over zulke zeldzaame verfchyuzets. ` Heeft in deeze Leuw Rome zich niet verwonderd over ZABAGLIA , een ongeletterd Man , die de verbaazendíte werktuigen uitvondt, tot het volvoeren van verrigtingen , die de Bouwkundigen als onuitvoerelyk aanzagen; maar, van alle vernuften, door de natuur alleen gevormd, eve- naart mogelyk geen aan RENNEQUIN , den uitvinder van het Waterwerktuig te Marly, die niet kon leczen. . Uit alles wat wy gezegd hebben, mogen wy dit befluit trekken, dat eene Eeuw niet verlicht behoeft te weezen om die zonderlinge Vernuften voort te brengen , welke de Natuur, in alle tydperken ‚ten nutte van het Menschdom, verwekt heeft. De Gefchiedenis der Kunften levert ons eene opmerkenswaardige zaak op, te weeten, dat veele Uit- vindingen der Ouden blyk geven van de paalen, binnen welken "e Menfchen geest zich fchynt te beperken: want meu ziet , dat dezelvc (taan bleef op een punt waar nog maar een enkelen flap te doen ftondt, om te komen tot Uitvine dingen, die de Eeuwen van Onkunde beroemd gemaakt hebben. * Zal geenzins onnut weezen in gedagten te ‘houden, dat verfcheide Volken van Europa, naa den Val des Romeinfıhen Ryks, gebruik maakten van eene menigte behulpzels waar aan zy voorheen geene kennis hadden , cn , men weet dat het nieuwe treft, en , in Meníchen van vernuft, tot gelukkige ontdekkingen aanzet. Als men hier by voegt , dat de Kunftenaars , die zekere kunst han- teeren , altoos de gefchikeften niet zyn om "er ontdekkin- gen in te doen. zal men eenigermaate rede kunnen geeven, waarom wy verfcheide gewigtige ontdekkingen aan de Eeu- wen van Onkunde hebben dank te weeten, als mede wel- ke hinderpaalen de vordering der menschlyke kundigheden belet hebben. 492 REDENVOERING gg gijn v ve d REDENVOERING OVER DE LATYNSCHE HEKELDICHTERS, HORATIUS p PERSIUS EN JUVENALIS. Door den Heer pusAuLx, op den 31 Nov. 1781 voorge- leezen in de openbaare Zitting der Academie Royale des Infcriptions et Belles Lettres à Paris. Ké IR in °t menschlyk harte , veel min erkennend het geen TC zelve ftreelt, dan opftuivend , over °t geen aanttoot geeft, dat men den waaren geest van t oude Hekeldicht, welken wy thans zullen overweegen , te zoeken hebbe: een geest, die, zints de vroegte tyden, tot onze dagen, zich vertoond heeft in alle Lettervoortbrengzelen „ gefchikt om de Menfchen te onderwyzen of te vermaaken. "tr Romeinfche Hlekeldicht , in den eerften oorfprong ruw en ongebonden, onderging allengskens verfcheide ver- anderingen. Volmaakt door Mannen van Vernuft, most het eindelyk eene School van Zeden en Smaak hecten. Het handelde over Miísflagen en Ondeugden. In °t eer- fte geval dartelend en boertend ; in °t laatfte deftig en ernftig. | Wat HoRATIUS eischt van de Reije op *t Tfeurtoneel der Ouden, komt volmaakt overeen met het hedryf eens Hekeldichters , zo als ik hem befchouw. De pligt der Reije was, het zy ze zong of (peelde Op wind- of fnaartuig; ’t zy ze een’ (peeler zelf verbeeldde, Den vroomen haaren gunst; den vrienden hulp en raad Te reiken; ’t gram gemoed te ftillen: die het kwaad, En kwaad doen, haaten, lief te hebben ; fober leeven, Geregtigheid en tugt en vrede lof te geeven: Zy heelde het vertrouwde; en riep de Goden aan, Dat voorfpoed en geluk den trotfen moge ontgaan, En by onfchuldiglyk verdrukten wederkeeren (*). PELS. Het Hekeldicht, zomtvds zo zeer gelaakt , was niets an- ders dan Zedekunde en Smaak, toegepast op der Menfchen bedryven en woorden. JuveNALis begreep het indiervoc- Er: (*) Horatius Art. Poet. vs. 195. OVER DE LATYNSCHE HEKELDICHTERS. 483 ge, diar hy verklaart, dat’ alle de roerzels der Menfehen, de ftoffe zyner Schriften uitmaakten. ‚ Quidguid agum p. homines., votum a Dier, STG, voluptas,. Gaudia, discurfus, nofsri EÈ farrago libėlli. Welk eene wyduitgeftrekte loopbuane ! Niet afte loopen voor één Mensch , in welk een eeuwe hy ook leefde, hoe oot zyn vernuft ook moge weezens dewyl een zelfde Tydperk niet alle voorbeelden oplevert; dewy! de verande. ringen der Ryksbeftuuren de Zeden en Neigingen der Vol ker veranderen; dewyl de bekwaamheid afhangt van om- ftandigheden , die invloed hebben op ’t character; en „eins delyk , dewyl elk Schryver zyn eigen byzondere hoedanig- heden bezit, onbeftaanbaar. met die van anderen, Hy, die met HORATIUS de bedaardheid bezit om niet dan van ter zyde de heerfchende Ondeugd teger té gaxn, zal geene rondborftigé en treffende taat voeren, die de Dwinge- Janden op den Throon doet zidderen, Persius, opgetoo- gen in het zoeken na ’t hoogte goed, (terk ingenomen met eene meer dan Romieitifche Vryheid, ilk wil zeggen, met de Vryheid der Stoicynfche: Wysgeeren, kon de bevalligheid niet hebben van een HORATIUS} noch de kragt van (vg, "WALIS. Kon hy» die niets anders zag dan bloed en traa- nen, met een character als het zyne, iemand anders dan de Godinne nemesis aanroepen? anders dan ónder. haaren Anvloed- fchryvery? l Die loopbaane, welke ons nu zo beperkt voorkomt; dee (el wy eenen MOLIERE hebben, was veel uitgebreider te Rome, vermids het Nationaal Tooneel niet veel betekende, Praurus en TERENTIUS vergenoegden zich om de Grieke fche Zeden ten toöneele te voeren; de ondeugden en mis. flagen hunner Medeburgeren daar laatende. Hes Hekel- ‚dicht was toen niet, gelyk tegenwoordig, door het Blyfpet bepaalds en alleen aan te zien voor iet bykomends; alle ftoffen van den Blyfpeldichter vielen den Hekeldichter in banden ; de Jaatfte was door den eerften niet voorgekomen of den voct geligt. Bom gau heeft misfchien het ftuk der Zeden maar zo even aangeroerd , om dat hy het tegen MOLIERE niet durfde waagen. l Horarios werd gebooren in de gunftigfte tyden voor de Letterkunde. Behalven de heerlyke voorbeelden, welke hy in zyn eigen land aantrof, lag hy zich , met zyn twinti jaar, te Athenen, toe, op de fraaije Letteren en de Wyse IN DEEL. MENGELW. NO. I2. Mm bee 494 . AEDENVOERING begeerte; op zyn zes-en-twintigfte werd hy door viroir- US en VARIUS aan MECENAS aangebooden; en, korten tyd daar naa, door MECENAS zelve, aan AUGUSTUS. In den fchoot des nieuw verkreegen Vredes gezeten, dien Italie in °t einde genoot, had ocravius, met zyn Mede- ftanders , noodig vermaakt en opgehemeld te worden :°t was, daarenboven , hun ftaatkundig belang de kunften te befcher- men, en boven al de Dichters aan te moedigen, als meer dan anderen in ftaat om hunne oogmerken te onderfchraa- gen: te weeten, het voltooijen van het werk der uitbanning- ge, en het hervormen der Burgeren in. Hovelingen. De bekwaamheid, die HoRATIUS by de Grooten ingang hadt doen krygen, was op zichzelve niet genoegzaam om hem in blaakende guníle te houden: hy moest kunst en behendigheid tc baatc neemen; ook bezat hy eeue groote maate van. Voorzigtigheid, de eenige Deugd, welke men kan betragten , wanneer het ongeoorlofd is andere te oefe- nen. Hoe zeer wist by zich te bedienen van Lof en Blaam, en deeze op eene waarlyk oorfpronglyke wyze onder een te mengen: men zal moeten bekennen dat hy het opregt fchyut te meénen, zelfs wanneer hy ten koste van iemand vleit, Hy verftondt de kunst, om zyne loffpraaken zo ver- - leidelyk op te ftelleú , dat de meesten zyner Leezeren nog heden dermaate "er door ingenomen worden, als of ży be- hoorden tot de aanzienlyke. Familiën, die hy, beftendig, * den wierook. der loftuiterye toezwaatt. ’ Geen dien Dichter het grootfte getal van Leeteren verfchaft, beftaat hierin, dat men hem niet te (reng deugdzaam , noch te verregaande ondeugend vindt; de ruime toegeevenheid door hem met voordagt gebruikt, maakt dat hy veeleer een Vriend dan een Berisper fchyne. l . Het werk eens Hekeldichters zou, naa norATIUS, die alles uitgeput hadt °t geen op zyue Tydgenooten kon pas- fen, niet lang aan den gang hebben kunnen blyven, indien ander tydsomffandighedeun geen nieuwe dwaasheden, of liever nieuwe gedaanten, waar in men zich verlaagde, hadden opgeleverd. De Opvolgers van Aveusrus veranderden het Tooneel, De Staatkunde van TIBERIUS geleek niet naar die van zynen Voorganger : hy bediende zich van andere middelen om zvne oogmerken te bereiken, dan van verzen , fpeelen, en fchouwburgvermaaklykheden. Deeze fombere en wreede Keizer, die zichzelve geweld aandeedt om zamtyds open- baare vermaaken te dulden, toonde genoeg, door zyn ge- WW D . "" 3 OVER DE ZATYNSCHE/HEKELDICHTERS. 495. | drie ; dat:hwy geen andere eerzugt hadt; en niets anders pogt ` dan het voltootjen -der Slavernye. des Romeinfchen e b o! 2. 7. - Het einde. deezer lange Regseringe liet Rome venige jaa- ren , zonder yerdeediging , over aan eenen Dolleman, van wien de. Krygsgemeensman CHEREA het niet verloste, dan om het over tc leveren aan een zwakhoofdigen; want het ombrengen van een Dwingeland is bykaus nooit het ver- delgen. der Dwinglandye. °t Was eerst naa den dood van CALIGULA, dat men in den Raad bedagt wierd op het here Dellen van ’t Gemeenehest; doch de-Ondeugden der Keize- ren ftrekten veelen tot voordeel. , De Regecring van dien crAUDIUS, die zich Uer beftuuw ren door eeng fchaamtlooze Hoer, en door zyne Vryge- maakten, en bovenal die van NERO „ vernederde. het cha- racter der Romeinen ten eenemaal. De geest van Vader- landliefde floeg geheel aan "tr kwynen, Aanzienlyke Mana nen, het voorbeeld volgende van LABEON, die de Vryheid van zyn, Vaderland niet hadt willen overleeven , ‘bragten, zichzelven. om. Dit gaf alleen, vaet tot die droeve en Schriklyke les, om altoos gereed te weezen dit Teeven zon- der morren te verlaaten , wanneer het geen men Noa? lot noemde, doch: met de daad niets anders was dan de grilligheid van een Mensch, het geboodt, Mismoedig , verflaagen , of bévreesd, begaven Zich de meesten, der treffelykfte Mannen, en die door hun character of bekwaamheden boven anderen uitftaken, na de Schoole van ZEND: min om te leeren leeven dan om te leeren fter- ven: eend allernoodzaaklykfte weetenfchap in zulke hachlye ke tydsomftandigheden : °t was zo zeldzaam, een Man van adelyke herkamffe, of in "e hofbewind gefteld, een hooger ouderdom te zien bereiken , dat de Gefchiedenis het opte- kenenswaardig keurt, Wanneer men in Tacitus leest, Lt CIUS PISON , fchroon Priester en Overfte van Rome, Jtierf onder TIBERIUS eenen natuurlyken doud, gaat ons eene huie vering aan: dewy} wy ons verbeelden, op het graf van één enkel Man , bet Graffchrift te leezen van eene menige te voorname: omgebragte Mannen. De. om{fandigheden , door.my bygebragt, hebben meet betrekking tot JUVRNALIS, dan tot den Schryver van wien ik nu moest fpreeken. Doch: de weinige tyd welke my everig is „noodzaakt my agter. te. houden , ’t geen PERSIUS betreft, deeze is my ook altoos voorgekomen, wat zyne Schryfwyze ganbelangt, meer. zonderling dan oosfprongtyk ° 3 =- æ , \ U 496 -7o AEDENVOERIKG 7 te weezêns ‘en, ten opzigte van zyn. Styl, eér: Kort dag nauwkeurig. Voor’ het overige heeft een ander, °t geen hy als Hekelfchryver te verrigten hadt, zo wel volvoerd , dat, zints AUGUSTUS, tot diens dertienden Opvafger , het Romeinfche Hekeldicht zonder. gaaping biyfe.. JuvenaLis onder CALIGULA’ gebooren , en meer dan tach- tig jaareh daar naa overleden „bragt drie vierde deelen langen levens door met: alle de trappen van Slaaverny en Zedebederf nauwkeurig Ha teigaan. ’t Geweld, waar mee de hy zich in zyne jeugd bedwongen hadt, maakte „dat hy, in een verder gevorderden ouderdom te heftiger uitbosst : want zeer. laat vervaardigde hy zyne Hekeldichten , waar in de oorzaaken van-de grootheid der. Romeinen, en boven al die van derzelver val, worden opgetekend: hy fchilder- de ze, en diende teffens tot een Orakel. ` Eeniglyk ingenomen met üe. verkeerdheid zyner. Eeuwe , bar hy zichzelven nauwlyks zien in ’t geheete beloop zyns Werks , waar in alle de beweegoorzaaken van de onbefien- dighcid der Menfchen, in een weegfchaal, met een vaste hand gehouden , worden opgewoogen : hy fchryft waar- heid „ doch ftreng en onverzettelyk. De Opfteller zyns Le- vens zegt, dat men mër weet, of hy de Zoon dan de Kweekcelihg’ eens Vrygemaakten ware :' dit is van geene beduidenis by allen, die getooven dat in Deugd de eenige waare Adeldom beftaat. `". C Dy heeft ons zestien ‘Hekeldichten naagclaaten , veron- derfteld zyndė dat hy ook de Maaker ży van het laarfte , dat zeer twyfelagtig is. Ze zyn met vuur en kragt ge- fchreeven. Ðe: manlyke en vrye toon daar in heerichen- de, en die Ze onderfchèidén ‘merktekent , hade geen Voor- angers, eh heeft tot’ nòg geen Náavolgers gevonden , en ik twyfél of ze zullen te voorfchyn komen: behalven dat ops Kyksbeftuur- en ‘Zeden: veel omzigtìgheids vorderen , fchroomt het Gemeen te veel op zyn zeer getrapt te wor- deu; en de Dichters ontzien, op hunne beurt , het Ge- meen, Zy willen dádrenboven genot van hunnen arbeid hebben; dëch, zoo wel mm de Kunffen als ín dè Zeden, fchynt, alles het geen niét overeenkomt oer de gewoone wyze van zicem en “vdelen ; höe uitfteekend het ook zyn moge, eer vreemd dan: zeteriswaardig, ' z , ik ‘zal de twee gemelde Hekéldichters, HORATIUS en Ju- VENALIS „ tegen- over ĉlkander elen, Naardemaal men gewoon is JŪVENALIS, om em te drukken, met RORATTOS te, vergelyker , zal ik toorieb, dat die twee Dichters het af - groo- OVER DE LATYNICHE NEKELDICHTERS. 497 „groote véld der Hekeldichten:, ’t. welk met de zeden verandert, als °t ware, onder zich verdeeld hebben: de cen zoekt al- leen te vermaaken, de andèr is geheel ernsthaftigheid. Zy hebben beiden, getrouw aan °t oogmerk, ft welk zy zich voorftelden , met denzelfden. uitlag hun loopbaan volloo- ` pen , fchoon zeer verfchillende en zomtyds rechtítreeks svàn elkander wykende wegen m aande, ` d b ‚ Om dit te doen zien, zal ’t noodig weezen , zich te binnen te brengen , in welke omftandigheden zy zeer verfchillende Zeden {Schilderen „ ef in te dringen tot Aun- ne denk- en fchryfwyze. — ` ‚ Het Werk van uoraTIwe is, gelyk die Hekeldichter rvan dat van LUCILIUS optekent , een getrouw. tafereel van zyn heerfchenden fmaak , van de agndoeningen zyner zio- le, en de lotgevallen zyns leevens, ` Deeze Dichter , eenig in zyne foort, beminde den roem niet dan in zoverre de- gelve beftaanbaar was met zyne vermaaken ,-met het op- volgen: van alle de grilligbeden zyns vernufts-.en boven al met zyn trek om van zichzeélven te fpreekent hierom vertoont hy zichzelven zozeer in zyne verzen, Als juvu- NALIS zich in de zyne trage te verbergen, Dit zou een gebrek weezen, indien hy Degts gemeene begaafdheden bezeten , gemeene. kennisfe, ‘en. laage neigingen „gehad hadde :. waar, wanneer iemand:, uit. het gemeene Volk af- komftig , “wanneer de Zoon eens Wrygemaakten; ‘zich bo- ven den middelftand verheft, en eene hooge vlugt neemt; wanneer. Jo, alle de Grodten gett uitgeftrekten::R yks ver- rukt, en een geheel Volk genoegen fchept-in. hct ophaa- len zyner Verzen , weet de Naakomielingíchap ‘hem dank , dat by vn leeven heeft weeten.te fchikkcu ep de leest der groote Mannen en overeenkomftig met de'tyden waar in hy leefde, Men is altoos-gefteld op. eene menigte van berigten , betrekkelyk tot zyne Ouders , Vrienden , Tafel- genooten , Slaaven , Landgoederen en Werken, Het zou ons zelf fpyten , wanneer hy hadt nagekaaten „ "tr geen hy zo dikwyis-doet, ons eene Schildery.te. geeven van zy- ne neigingen, van Zeng luimen; Hier door is het; dat hy, om zo te fpreeken , onder;ons leeft, em wy zo veel belangs in hem átellen , als ware hy onze Tydgenoot ge- weest. in d JouvenaLis leert alles aam!zyn.pligten op te offeren: de weelde en de dwinglándy te verboeijen :: maar. HORATIUS is beurtkings: de-Zededichter, en de Oordeelkundige, …Deeze dubbele rol fpeelende , verfchaft hy ons regelen in de Mm 3 kunst 498 rr i REDENVOERING '' ` kunst des leevens en in ’t fchryven: zyn Werk alleen kar, in zeker opzigt, de plaats van vecle andere bekleeden, Ondertusfchen, fchoon hy zich veel meer gelaat de Wys- geer dan de Dichter te zyn, en veel meer aanpryst zich toe te leggen op ’t geen in °t leeven wel luidt , dan op de welluidenheid der Verzen, is hy veel vryer en overe vloediger in °t behandelen der Letterkunde. dan der Zee den. Laat ons eerst van den Lof fpreeken. ——— JUVENA- Lis, die zyne Tydgenooten veel meer beklaagde dan agt- te, heeft ze weinig gepreezens maar den lof toegezwaaid aan alle de oude Helden van beide de Sexen, en aan alle Handhaavers der Vryheid; van BRUTUS af , die TARQUIN verdreef , tot aan hem die cesar ftraft, wegens het ver- flaaven: zyns Vaderlands. Hy komt zeer dikwyls tot dat ftuk weder’, en zyne aanfpraaken aan die eerwaardige Schimmen zyn veel veelvuldiger , dan die van HORA- TIUS, Aan zyne magtige Befchermheeren ingerigt.: Zyne Jofredenen hebben met die van den Hofdichter niets gee meEens,. - Horarius zogt bevordering: hy verkreeg ze; maar hoe , met welk een regt? Door AuGusTus op te hemelen, en hem te befchryven als een verfchynzel , `t welk men nooit gezien hadt , en nimmer weder zien zou. Hadt deeze, ervende, hem niet onder zyne Efgenaamen geteld, ik twy- fel niet of hy zou zich meermaalen beklaagd hebben, dat hy zich in de noodzaaklykheid gebragt hadt, om fchaamt- loos een Man te pryzen , die alles voor zichzelven deedt; een Man, wiens naagedagtenis nog heden ten dage te zeer vereerd wordt , fchoon het bekend is dat hy een blood- en wreedaart was: want de laatfte helft zyns leevens kan de gruwelen wan de eerfte niet boeten. Wanneer eer- en ftaatzugtige Vorften beeken bloeds hebben doen ^ "oomen , om zonder Mededinger over te blyven, zyn ze buiten ftaat zo veel goeds te doen als zy kwaads gedwan hebben ; en ik durf beweeren, dat een eerlyk Man het nooit Deugd moet noemen, 't geen, ten hunnen opzigte, niets meer is dan ` b - eeng t \ OVER DE LATYNSCHE HEKELDICHTERS. 499 eene altoos te kortfchietende vergoeding aan de beledigde naakomelingichap. Om, de eer van HoRATIUS wenschte ik wel, dat wy met AUGUSTUS hier niets te maaken hadden: doch ’t is ge- noeg hier op te merken, dat het charafter van deezen Dichter zich verëdelt, en dat de wierook zyns lofs zui- verder wordt naar maate hy meer verwydert van de altaa= ren, op welke hy dien bedoelde aan te (teeken. Wy moeten het ftuk nu van den kant der Blaame be- fchouwen. Persius zegt, dat HORATIUS, niet dan boer- tende, de misflagen zyner Vrienden aanroerde; dat hy, zonder tot het hart door te dringen, aan de oppervlakte hangen bleef: wat hier van zy, wy mogen er byvoegen , want dit is een allerkenmerkendíte trek, dat hy zich dik- wyls van de Blaam bediende, op Gene wyze, dater Lof uit de Berisping voortkwam; of ten minften dat deeze hem geen hinder kon baaren. Daarenboven, ‘wanneer hy met de eene hand flaat, ftreelt hy met de andere: zeld= zaam zult gy zien dat hy het waage zich eenen vyand te verwekken, zonder ten zelfden tyde zorge gedraagen te hebben om zich een yverig verdeediger te verfchaffen. Nu en dan fchuilt hy agter eenig groot Perfoonadie, die fchootvry was, om een pyl, op hem gemikt, te ontwy- ken. °t Is door deeze kunst, die jJuvENALIS fehynt ver- {maad te hebben, dat hy.ftrafloos zyns gelyken kon. be- lachen. Het ware te wenfchen, dat zy, die zich van het belachelyke , met een goeden uitflag , weeten te bedienen, zo veel rechtfchaapenheid van inborst, als fchranderheid , bezaten; want, in het zedekundige, moet men dit mid- del van verbetering met niet min voorzigtigheids gebrui- ken ‚ dat men zich van vergift in de Geneeskunde. be- ient. Het bygebragte is genoegzaam om te toonen , dat HORA- Tius, hoe men °t ook neemt, meer gezogt heeft te bchaa- gen dan te verbeteren , en dat hy, eenmaal opgereezen uit de armoede, welke hem zyn eerfte Verzen had doen zin- gen, alleen de gunst zogt te bejaagen van allen, die zyn leeven konden veraangenaamen, en tot zyne vermaardheid medewerken. . . . N . - ’t Is waar, dat de bloedige Omwenteling , die de Romein- febe Vryheid den laatften fnik deedt geven, tot nog de zielen met geheel vernedert hadt; een overblyfzel van goe- de zeden vondt nog plaats: men was zo algemeen bedor- ven niet als in °t vervolg van tyd. Behalven dit, wist de Mm 4. wree= goo l REDENVOERING wreede , doch (taatkundige , okTav;sus de wegen ‚die op vol ftrekte alleenheerfching uitliepen , met bloemen te beftrooi- jen: de Kunften van Griekentand , in het Capitool overge- bragt, bloeiden onder zye befcherming. Het herdenken aan zo veele burgerlyke onlusten , die fteeds weder opfla- ken, deedt den aanbrenger deezer nieuwe ‘kalmte aanbid- den. Men wenschte zich geluk , dat men niet meer te vreezen hadt,by het ontwaaken, zyn naam op de lyst der uitbanninge gefchreeven te vinden: en de Romein, in fchut en {cherm genomen, vergat, onder de fchaduw der lauw- rieren van zyne Voorvaderen in de Amphitheaters en Ren- pelen, de voorregten eens Burgers, waar op zyne Voor- zaaten , bykans acht eeuwen lang, zo nayverig geweest waren. Nooit heeft de Dwinglandy , die zich welhaast, onwrikbaar zou vestigen , verleidelyker eerftelingen aangebo- den. De begogeling was algemeen, of, indien iemand in verzoeking kwam om den nazaat van CESAR te vraagen, volgens welk regt hy den meester fpeelde , was één oogtlag des Overweldigers genoeg om hem tot zwygen te bren- gen. Horatius , zich van deeze omftandigheden bedienende, en het onmogelyk oordeelende de pligten van sen’ Gemte- nebestgezinden te volbrengen, vergat de ere van onder BRUTUS de wapenen gedraagen te hebben. Een beter Hovs- ling, dan hy Soldaat geweest was, bemerkte hy , hae hoog hy, zonder moeite, het kon brengen, door het aanwene den van het groot vermogen zyns vernufts, door hoeda- nigheden, tot nog weinig geagt by een onrustig Volk, al- toos op vermeesteringen gefteld en tot opftand genegen. Overzulks hadt de befchaafdheid , de luister , eu de heil- looze gerustheid dier kwynende Regeering niets haatlyks voor een Dichter, wiens geheele Zedekunde, wanneer men ze wel inziet,op wellust, zomtyds op meer dan Zpicuri- fechen wellust, uitliep: want daar janus twee aangezig- ten hadt, vertoonde HoraTIUS zich onder meer dan eene gedaante, nu eens was hy de Wysgeer, dan weder de an van de Wereld, nu eens een deftig Man, dan we- der een Losbol. ’t Is bekend op welk eene aanftootlyke wyze AUGUSTUS gewoon was hem boertende aan te dul- n. Deeze Proteus, die onder zyne Vrienden en Bewonder- aars telde, zelfs de zodanigen wier begrippen en bedryven hy doorftreek, fprak meest van burgerlyke Deugden of Volksgebreken, de eenige die toen flrafcos konden B. noem OVER DE LATYNGCHE GEKELDICHTERS, ` Sep poemd of beftraft worden :' maar beet: misbruik van mast en overmaat van oube:l, moest in "rt einde verontwaardi ging verwekken,en het Hekeldicht, tegen Byzondere pere foonen gemunt; in een Openbgar veranderen; hier over moeten wy nog fpreeken, en zal. de derde Hekeldichter zich in dit (tuk zeer wel kwyten, … JUVENALIS, zo zeer Waarheid fchryvende als de Ge- {chiedenis , en zich zomtyds daar m ruimer bot vierende, begon zyne loopbaane in het Hekeldicht, waar de ander de ‘zyne geëindigd hadt. Ik wil.. zeggen, hy deedt voor de Zeden en de Vryheid, wat HORATIUS gedaan hadt vaar den Smaak en de Welvoegelykheid : welke, gelyk bekend js, niet altoos veronderltelt, dat men zyne eigene waarg agting ‘bewaart met anderen agting toe te draagen. Ho- RATIUS kon zyn hals onder "e juk van een Meester krom- men en de laag(te Dwingelanden vergooden. JuveNALis verfmaadde alle foort van kunftenaaryen en verhief zich boven de wetten eener valíche befchaafdheid: °t niet gc- noeg rekenende met dezelfde roede de Edelen, die zich op het Tooneel vertoonden, en het Volk, ’t welk de on- befchaamdheid hadt om hunne fpeten by te woonen, ge- flaagen te hebben, verklaarde hy zich volmondig tegen eene aangemaatigde en misbruikte magte Onophoudelyk herinnerde hy de fchoone dagen van onafhanglykhcid den verflaafden Romeinen, die voor Zelfmoord hunne ou- de Dapperheid verruild hadden; dit was de hoofdftof zy- ner verzen opgezongen voor de verbasterde Romeinen , die , zints den tyd van AUGUSTUS tot op dien van DOMITIANUS, - geene wraak genomen hadden wegens de verdrukking, dan met geestige flagen; en die welhaast tot Regeeringloosheid zouden moeten vervallen om de Dwinglandy te ontko- men. | Zyn Charaêter was kragt , vuur en verontwaardiging 3 men merkt, nogthans, op, dat. hy zomtyds meer bedroefd , dan met verontwaardiging vervuld, is. Het valt, ondertusfchen, gemaklyk te begrypen, waar- om HORATIUS meer Voorftanders gehad hebbe dan juve- NALIS. Men weet dat de Deugd, zints lang, zonder de inmenging van eenige andere ftoffe, geen gangbaare munt geweest hebbe: dat zy, dic dezelve in haare zuiverheid leeraarden, altoos meer tegenftanders dan leerlingen von- den, eer wederzin baarden dan overtuigden. Veronder- . ftelt eens, dat dezelfde oorzaaken en hog veel flimmer dan die zo veele ‘groote Ryken en bloeiende Gemeenebes- ten ten val bragten, over ons uitftorten alle rampen die uit Zelfzoekenheid en Begeerlykheid hervoortkomen; veron- derftelt dat de Grooten en Ryken fchaamte noch Godsdienst hadden’, wanneer zulks kon dienen om nog Grooter nog Ry- ker te worden; dat het goud en de leevensmiddelen in ftede van vrylyk om te loopen ,en leeven te fchenken aan alle de \ Ce V OVER DE LATYNSCHE HEREBDICHTERS. Sos, Leden van den Staat, bedriegelyk in- andere kanaslen ger Jeid wierden; alleen dienende om de onbefchaamde wecl- de te voeden der. bedryfallen, der opgetoogen-n, der Ho- velingen ’t-zy Adelyke of uit den Burgerftand opgehe- venen, wat zou, bid ik u, het lot weezen van twee Re- denaaren , welker eene de zaak der Overdaad, en de anr dere die der Behpefte , bepleitte. "Ce blykbaar dat de eerste gemelde het zou winnen by onze CRESUSSEN , dat hy met weinig moeite een goede tafel en. een jaargeld zou krygeu, Maar de laatfte-? .... Geene dan ongelukkigen tot vrienden hebhende, zou ik voor hem beeven. , b Uit alle deeze bedenkingen zamengenomen, mogen wy opmaaken, dat HORATIUS fchreef als een bekwaam Hove- ling, JUVENALIS als een volyverig Burger; dat de eene vol. doet aan een geoefenden, kiefchen en wellustigen geest ; | 3 de ander aan een rustig en ftreng gemoed. — y mos gen Ter byvoegen, dat de omftandigheden, gefchikt om ‚groote Hekeldichters te maaken, zich verzetten tegen de ‘hervorming, welke zy zoeken te wege te brengen. Inde daad, wanneer de heerfchappy der goede zeden uit is ọn- der een Volk, en het zedelyk gevoel verdoofd, kunnen zy , wat ze ook mogen beftaan, niets uitvoeren; dewyl zy als dan op doode lichaamen werken, enn en EE tn VERHANDELING OVER °T ZELFBEHAAGEN (*). (Uit het Fransch.) ` Menfchen, die naar hes vleesch in onreine begeerlykheid wande- Jen, en ede heerfchappye veragten, die fiout zyn en zichzelven be- haagen. Petrus. Ide Brief. IIde H vs. 10. Ma verftaat , door Zelf behaagen , en moet er door ver- ftaan, eene geduurige opoffering van anderen aan ’t geen ons voldoet: deeze opoffering van anderen aan ons zel- ven is eigen'aan alle botgevierde Driften ; aan alle Ondeug- `, | o den. C*) Het Franfche Egolsme zetten wy door Zelfbehaagen over, en niet door Zelfliefde of Kigentiefde , om dus alle dubbelzinnig- heid voor te kamen; en ’t geen waarlyk eene heilzaame Eigen- {chap onzer Natuure is, niet te vermengen met eene haatlvke Ondeugd. Sot . VERHANDELING den. De Driften, die ons allen geluk doen ftellen in °t be. zit van derzelver voorwerpen , zetten ons aan, om alles te offeren tot verkryging van't begeerde. De Ondeugden, laage en ongeregelde Neigingen onzer Natuure , beweegen ons desgelyks alles "oan onzen fmaak en hebbelykheden op te offeren. ’t Schynt , derhalven , dat het Zelfbehaagen de ond uitmaakt van alle verkeerde Driften „van alle Ondeug- en, van alle onze kwnade bedryven, en ftrafwaardige be- ‚ weegingen onzes harten, - - Niets gaat zekerder. Elke Drift zet, door haare buiten- fpoorigheid en afwykingen, elke Ondeugd, door de kragt, ‘welke de hebbelykheid daar aan geeft, ons aan, om het Geluk van anderen te ftooren, ten einde wy, °t geen wy ons geluk agten, verkrygen , en maakt ons dus Zelf behaa- ers. £ Maar dit Zelfbehaagen heeft niet dan één voorwerp, niet dan ééne wyze, waar op het zich voordoet, en werkt ; het ontleent den naam van de Drift of de Ondeugd „die den mees- ter fpeelt. — Terwyl het weezenlyk Zelf behaagen zich op allerlei wyzen, en zonder eene heerfchende drift, ver- toont: het is eene in ons gevestigde Hebbelykheid, of een Stelzel dour ons aangenomen. Het kam eene Hebbe- Iykheid of een Stelzel weezen; het een zander het ander zyn; en dit is de rede, dat ik die twee foorten van Zelf. _ behaagen onderfcheide. 