VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
In den beginue heb ik Flenel gedraagen , niet om dat afhangt t;tT DSN DAMPKRINC OPGBSLURPTi I^nlg dcnkbeeld had van deszelfs cigenfchappen ; maar cntel op 't aanpryzen van een zeer bckvvaam Gencesheer (Sir RICHARD JEBB) ; en toen ik dc hier vermelde Procf- ifccmlngen begon, dagt ik weinig dc natuurkundige oor- I zaak re zullen ontdekken van de goede uitwerkzelen , door my ondervonden , cn geen denkbeeid in 't rainfte , om tot deezB byzonderlieid te komen. Ik zal my, egler , gelukkig agFen , indien 't geen ik gezegd en ge- daan heb, anderen beweegt, om de Procve te neemen fan 't geen ik met zo vecl voordeels oildervond , en 't geen ik yertrouw dat zy bcvinden zullen , dat zeer veel toebrcngt aan de Gczondhcid, cn gcvolglyk tot alle de genictingen en geneiigten des leevens. Ik zal dan deeze Proeven , hoe gering zy ook mogcn fchynen ^ tellen on- dcrde gelukkigfte en gcwigtigfte , ooit door my genomen; Wat het oorlpronglyk voorwcrp deczer ProcYneemingen lanbelangt , de ontdekking van de betrekking , welke ik dagt, dat mogelyk beftondt tusfchen de Warmte der gc- mcldc Zelfftandighcdcii , ter Kleeding gebezigd, en der- zdvet vermogcn , om Vogt uit den Dampkring te trek- ked; of^ met anderc woorden, tusfchen de hoevcclheden van Water, daar in begreepen, en derzelver Geleidend ▼ermogen, ten opzigte van de Hctte, kon ik niet vinden^ dat deeze cigenfchappen , op eenigerlei wyze , van elkan- der afhingen, of met den anderen verbondcn wareni De uitilag myncr Proefneemingen , over dc Geleidendd Vcrmogcns deezer Zelfftandigheden , bewaar ik tbt cene volgende mcdedeelinge, ft. ' ' • • .'I ■ . ' BERIGT , WEGENS LIGHT VAN ZICH GBBVENDE BLOEMEN. Door dcn Heer haggren. Lector in dc Natuurlykc Historie. (Uit het Zyvtedsch Journal de Phyjique ') By toeval ontdckte ik, in den Jaare MDCCLXXXIli^ ^ een zwak fchinfterend Licht op den Goudshloem ( Ca^ lenduJa Officinalh^ ; ik befloot hier op nadere Proeven te riecmen. Om my te verzckcrcrt dat ik my niet bedroog,' nam ik iemand met my, hem verzoekende, my cenig te- ken te geevcn, op het oogcnblik, dnt hy Licht zagj eri * iVi DEKL. MENCELW. NOi «. E i& BERJCT 5 VAN LIGHT OEBVENDB BtOBMKN. ik beb opgemerkt,* dat hy altoos gdyktydig nevens i zelve waarnaro* • Dit Licht is zigtbaarst in dc na Vuur-gecl trckk Gondsbfoemen ; en bykans onmerkbaar iii de bleekei kJeiirde. Menigmaal kan men bet Licht twee of drie keeren elkander 2ien op denzelfden Bloem: doch veeltyds fpeurt men 't niet , dan naa 't verloop van eenige mi ten; en, indien vcrfcbeide Bloemen by elkander ft ontdckt men 't Licht ten zelfden tyde , en kan he eenigen afftand zien. ■ Men neerat dit verfchynzcl waar in de Maanden en Augustus, by het ondergaan der Zonne, en een uur daar naa, by eene heldcre Lugt; doch als deeze wateragtige dampen is , of bet over dag geregcnd he is *er niets van te ontdekkcn. De volgende Bloemen gceven een meer of min : Licht van zich af, in de volgende orde: i. De G( Uocm (fiakndula Officinalis), a. De Capucinc (Tn lum majus). 3. Y^tKoodeLelic (^Lileum bulbiferum). 4 Indifche Anjclier ( Tagetes palula & erecta ). Zom heb ik het Licht 00k gezien op de Tournefol OieUar anntiui). Maar dc geele Vuurklcur is in 't algemeen : dig, om dit Licht te veroorzaaken : nooit heb ik het ¥ genomen op Bloemen van eene andere kleur. Om te ontdekken, of eenige klcine Infecten, of j mende Phosphorike Wormen , *t zelve veroorzaakten , ik zulks met zeer goede Microscoopen onderzogt, der ze ooit te kunnen vinden. Men mag uit de fchielykheid , met welke dit Lid voorfchyn komt , befluiten , dat 'er lets Electrieks ii verichynzel plaats heeft. 't Is bekend, dat op het genblik, wanneer het Styltjc {Piftillum) van een Bl bevrugt wordt , het Zaad door zyne Veerkragt uitba dit deedt my dcnken , dat de Electricit6it zelve gep ging met die Veerkragt; maar naa dat ik dit Licht waargenomen op de Roodc Ldie , waar de Relmtjes ( thcrd) vry verrc van de Bloembladen afftaan , heb Ul dekt, dat het Licht op de Bloembladen zelve was niet op de Helmtjes. Dit deedt my denken , dat ditt triekc Liclit veroorzaakt wordt door ZaadftofFe, die^ barftende , zich overal op de Bloembladen werpt. UmOB BTZONDKKH. K AKBNDS DCN OROOTEN HALLBR. 67 ttHICE BVZONDERHEDBN, RAKENDB DBN GROOTBN HALLER. (Uit BLUM£NBAeH*s Medic'in. Bibl. JI B. pag. 179.) r|«s oognierk is niet , alhier eene voUcdige Levensbe- yJ fchryving van haller te geven , maar flegts eenige kytoadertieden , den wyden omtrek en de uitftekendheid lyner verdienfien betreffende. ■ Het merkwaardigfte zyncr Levensgefchiedenis rerhaalt HULER zelf , in her 2de Deel van zync Biblioth. Ana* IM, p. 195 enz. ; en de raocilykheden , welkc hy, by- londer als Schryver en Recenlent , ondergaan heeft , feUldert hy ondcr den naam van oblfu , in het 3de Boek van tJfmg^ p. 227-133, Ook vindt men verfchei- deae interesfante berichten , aangaande zyne jcugd , zy- nc opvocding, levenswyze enz. , in dc vergelyking tuii- fchen hagedorn's Gedichtcn en de zyncn , in het 3de Ded van zynf kleine Duitfchc Schriftcn , p. 337. Keo p«ar woorden echtcr , over den kring en de groot- van zyne verdienften , en over de middclen, waar ioor by dezelve heeft verworven , komen hier , vooral tot een leerztam voor beeld voor vele jongc Lezers , niet te onpas. Het is veel gezegd doch , zoo als ik geloof , niet te vcel — — wanneer men (lelt , dat hallpr de grootfte was van afle de nieuwere overledene Geleerden , die men zedert den dood van lpirnits in Europa gezien heeft. Dc grootfte Gel^erde, zoo wcl ten opzichte van menig- vuliKgheid en omtrek, als van grondigheid in kundighe-* den. Het is veel gemaklyker , die weinige vakken van menschlyke wctenfizhappen op te noemcn , waarin hal« iSR zich minder diep neeft begeven , dan alle die genen op te telleti , in dcwelke hy zich zoo zeer als Meester fteefc doen kennen. Tot de eerften , in het ryk der Ge« mces- en Natuurkunde behoorende , zoude ik , volgens xyn tigen getuigenis , de Chcmie en Mineralogie bren<- ten ; en voor 't overige de konstkundigheden ; of liever At gecne , het welk door geene moeite en vlyt te ver^ krygen is 9 wanneer dc gefchiktheid hiertoe niet is aan- Mtboreny het konstgevoelnnmelyk; hetgeen men zomtyds £ B « \ 6t BENIGE BYZONDERBEDBN ) in het oordeel van haller over konstwerken meent t< inislen. Daarentegen kan men den onmetelyken omvang vti zyne grondige kundigheden , in alle overige en menig viildigc takKen van wetenfchappen , niet gemaklyker ei ovcrtuigender ontdekken , dan uit het gene hy tot d Gotting. gel. Anzcig. en tot de groote Dictionn. Encj chpidiquc heeft toegebragt* Zyne bydragen tot dit laat fte Werk vindt men in de twee eerfte fupplement-deelei der groote originele Paryfche uitgave in tolio , van A to E : voorts in die van Yverdon , door den Heer felioi bezorgd , van F tot Z ; en doorgaans in de fupplemen ten , welke tot dcze zeer veranderde uitgave behoorcD Alle de ontclbare , dqor hem vervaardigde , daarin vooi konicnde artikelen zyn by 't flot met de letters H. D G. gctcekcnd : en zccr vcle zyn met eene ongcmeen treffende geestigbeid uitgcvoerd, welke hem anderzins i: zyne overige ernftige Werken, vooral in zynen meer ge vordcrden leeftyd, niet zeer cigen was. Dat in de Gbuing. gcL Anzcig. omtrent twaalf dui zend recenfien uit haller's pen gevonden worden , i onlangs reeds gemehi. Van den 24 April 1747 aan , wa ren byna alte Geneeskundige artikels , behalven een on noemlyk aantal in andere vakken, door hem vervaardigd By zyn dood, die in het jaar 1777 voorviel, was 'er no zoo groot een voorraad voorhanden, dat zyne laatfte re cehfie eerst in het a4fte ftuk der VMgabcn , van het jaa i?79, kon gcplaatst worden. Zy betrof juist een werk over welks inhoud weinigen zulke bevoegde rechter konden geoordeeld worden, als haller, daar hy zicl cigenlyk het grootfte dec! van zyn geheele leven met di onderwerp hadt bezig gehouden : qu" est ce qui est reqm dans Fart (Tghferver ? wat wordt 'cr in de kunst vai ^ waameemen vereischt? Het is desgelyks veel gezegd • en evenwel , zo< als ik wederom durf hopen , niet te veel indiei men beweert , dat de Geneeskunde twee werken , ii twee van haarc gewichtigfte vakken , aan haller t danken heeft ; op hpedanigcn zich , wat volledigheid met diepzinnige bondigheid gepaard^ betreft, geen andc ▼ak der Litteratuur kan beroemen : zyne Bibliothi ca Medica , welke tot op het flot van het praktifche ge deelte geheel voleind was , en zyne groote PhjfiohgU Heer van haller zelf echter hieldt dezelve niet voo d RAKftNDt DEN StiOOTETf HALLBR; ie gcwichtigfte van zyne Werken ^ maar gaf deze voor- teur ukdrukkelyk , op ecne plaats in de fioning. An^ teificn, aan zyne Icones /fnatomha^ en Opera minor a. \ Den verbazenden omtrek zyner kundighedcn hadt hal* I m zich meesien eels door cene belezenhcid venvorven, die zod uitgeftrekt was . dat zelfs een zyner bcste cii fciranderfte vrienHen , de Heer bonnet, vreesde, dat zc raisfchien den vryen loop van zyne genie belemmerd hait. S'il av(dt moim coufuhd hi attteun , fchreef hy lang vooFHALLER'sdood aan hunnen gemeenfchaplykcn vriencC SPALLANZANI , jV auroit plus conftihd fa t6t(t , // attroit pbsm^Jii^j et tlus ddcouvert encore. Indien hy andere Schryvers minder geraadpleegd hadt, zou hy nicer met zyn cigen hoofd te rade gegaan zyn ; hy zou zelf meer gcdagt, cn nog metfr ontdekkingen gedaan hebben/* Ik iiril dit gewis niet alzoo duiden , als of de Heer bonnet, /tcrwyl hy dit fchreef, niet belacht hadt, dat het even zoo hachelyk is , zich , zonder groote belczenheid , op ontdekkingen in de Natuur te willen toelcggen , als dc uitgeftrcktfte doch bloote belezenhcid , zonder eigcne waameming der Natuur, een zecr bekrompen en gehccl . niet uitftekend talent zy. Dit laatfte was de font van DJcnig eerlyken verzamelaar, vooral in 't laatst dcr vori- ge en het 'begin der tegcnwoordige eeuw , die dlkke boe- ken nit andere dikke famenftelden , zonder hierby hunne wctenfchap met dc geringfte nuttige aanmerking te vcr- rykcn. Door het eerfte echter hebben zich vcle Gences- I kimdigen en Natuur-onderzoekers bloot gegeven; gelyk, by voorbeeld , dc voor 't overige gewis vcrdlenstvolle oude RUYSCU , die wel heerlyke Preparaten vervaardigde, maar dikwcrf dc allerbckcndfte dingen voor nicuwe ont- dekkingen opgaf , omdat hem vcel terra incognita , of onbckcnd land, zyn moest, het geen hy, by eenc groo- tcre belezenheid , tcrllond voor lang ontdckt lj\nd zou erkend hebben. Hoe gelukkig echter een cigen geest van navorfchina: net uitgebreide fchoolgelcerdhcid gepaard gann k^n . ci; hoe zcer de laatfte den voortgang des eerften te (lade koast, heeft haller julst door zyn eigen voorbceld on.-? wederfpreeklyk bewezen. Het vcrwyt van zommige rain doorzichtige li(Jden , die HALLER^s voomaamfte verdlenften in zyne groote iPhvfv* ologie in coiimilereu meiiid^n te vinden , noodzaaktc b^m tot cen' ftap , ook door andere berocracfe ontdek- E 3 kcrs BKVICX BYZCWDBilHBlMtN kers voor hem , zelfs zondcr dcze aanlciding , gedtta dat hy namelyk cene lyst van die ontdekkingcn » wati mede hv alleen dc Phyfiologie verrykt hadt , in 't lick gaf. men vindt deztlve aan het cinde der Voonrcde van het 6de Deel der Element. Phyfiolog. , of van he jfte der omgcwerkte uitgavc in 8vo. Zy levert ons ec taferecl, het geen men niet render cerbied voor een ge« befchouwen kan, die al, wat voor hem in zyu vak v« richt was , bevat en kcnt , eo aldus voorbercid, zich toe Icggen kan , om , door cigen genie van onderzock geleLd dc nog blyvende gapingen te vullcn , over donkere vow wcrpen licht te verlpreiden , de grenicu van het gehci nit te breidcn, cnz. Om zich echtcr een denkbeeld te kunnen vormen ^ ii« cen man, die geene zeventig jaren bereikt heeft, en 6 wiens fchouders, van zynen mannelyken oudcrdom « tot aan zyn graf , dc menigvuldiglle beroepsbezighedf Tustten , flegts den tyd , tot het verkrygen eencr m onbepaalde geleerdheid , tot zoo ontelbare eigene proe ncmingen , ontledingen , Botanifche reizen enz. , kon ui vinden; behoort men onder 't oog te honden, dat hai tea's gcheele Icven eene flegts zeldcn afgebrokenc kete van ooophoudelyken arbcid was ; en dat mislchien weinige geleerde lieden de groote winst, uit het ten ni maken van enkele, anderzins verloreoe, qiiartieruurenic minuten, in de oeconomie van den tyd, zoo wel wistc te waardeeren en aan te leggen , als haller. In G4 tingen zyn nog vele lieden , die hem op (Iraat , o'p c wandeling , of aan tafel , zagen lezen ; zclfs zyne hyp chondrifchc landsman ritter. verhaalt, dat hy, op trouwdag, in de difFerentiaal-rekening gewerkt hadt. D laatfte echtcr zal, vertrouwe ik, by een man van haI ler's aart en gevoel, enkel uit verftrooijing van gedacl ten, in cen ongeduldig wachten, gefchied zyn, en -a kerlyk nict zyn voortgefproten uit cene nicer dan dii dubbele pedante en belachelykc ftudeerzucht , too a die van ecuen m. wcsenbscius » en een paar andere b mcrgelccrdcn van dat flag.- By dezc onvermoeide werkfaamheid vocgde hallv ook nog, bchalven zyne gelukkige natuurgaven van ee buitengjewoon vatbaar en getrouw geheusen , het gebrai van zefer gcwichtige Mechanifcbe hulpraiddelen y tot ve Kgtlng van zyn werk , gelyk by voorbccld zyne dgeii manier 6m te excerperen* Voor RAKfNDE SEN GHOOTEN RALLER. 7l Voorts verdicnt ook aangemcrkt te wordcn,' Jat hal* UB 2yne byzondere lotgevallen cn levensomftandigheikn pwis reer te ftade kwamcn. Hy getuigt zelf , dat het mUtten van zyn vadcrland , hoe gevoelig hem zulks ook hi dcB beginne was, hem vervolgcns zeer voordeelig gc- vem zy, cn eene bron van menigvulriigc kundigheden fcrfchaft hebbe , die hem in zyn vadcrland onbekend KKiden gcbleven zyn; en dat waarfchynlyk j.uist dit het wrvaardigen van alle zyne volgende fchriftcn (f) ^en ge. folge gelud hebbe. Hoe roemryk dit getuigenis ook voor &5ttingea zy, even zoo bekend is *t ook van den ande- itn kant, hoe oneindig veel die Univerfiteit aan dezen haren onvergetelyken Leeraar te danken heeft. Om flegts een voor alien aan te roeren , zoo zyn *t toch eigenlytt met (fam twee dingen , die 't eerst den naam van Gottin-* Eboiten Duitscbland algemeen in aanzien gebragt hcb- , te weten: haller's Irritabiliuii ^ met zyn betoog nn de gevoelloosheid der pezen en van verfchcldene au- dcTC deelen van het dierlyk lichaam , welke men te vorcm TOT zeer gevoelig aanzag; en de Mani-tafelen vnn t. n&tEii. Ook zal niet ligtelyk eenig gelecrd Gcnootfcbap ecM lui5teiTyker intrede in de geleerde wercld gedaan bebben , dan het Gottingfche , het geen hallkr zclf opgerigt en geregeld hadt; daar terftond, in de eerfte (nikeQ van deszelfs Verhandelingen , hallbr dc parti* ks corporis humani fenjibitibw c$ irritabilibus , en may^iRI iihilarum lunarium ujus in invest iganda longituditie maris ^ m(cheaen« Einddyk behoort men ook onder 't oog te houden , om d* uitfocring van al 't groote en menigvuldige, het geen HALLER verricht heeft, te kunnen begrypcn , d;it eene kracfatige drvfvcer licm aanfpoorde tot die rustelooze werkiiuunheid , cn tot het yverig gebruikmaken van alle {eooemde hem te ftade komende gunftigc omftnndighcdcn, te weten ^ eene niet zeer beperktc cerzucht. Het billyke zelfgevoel van verdienftcn hadt dezelve zckcrlyk reeds by ]jem moeten verwekken ; dan zc niocst echtcr vervolgens jctcr veel voedfel ontvangen , door het aanzien en 't crfc- fttct, het geen hallrr by het vcriichte dcel van gclieel £iiTopt gevoelde te bezitten ; en door die yverzucHt*^ Ct) ft: vollcdigftc lyst van dezelve , tot liet janr toe, vifHic men in de Epistola 'dd hallerum jcripta^f P^oU VI. pag. ,57— ' E 4 ^ BHNIOB BYZONDSBHBDElf waarmede buitenlanders na zyne gpedkeuring reikhalsden^ J Wy brcngen hiervan flegts 66n voorbeeld by. Hall^ ' j hadt, by het laatde dccl zyner groote Phyfiologie^ teoe s lyst gevoegd dier Schry vers , van wclke hy in dit mik | gebruik gcmaakt hadt; cn om dezelve eenigzins nuttig te I maaken , hadt hy die genen , welken hy voor de bestctt 1 hicldt,met een llarretje getcekend. Twee beroemde Fraa* . 1 fche Genccskundigen , petit cn portal , geraakceo ce? , : nigen tyd daauia in twist; en 't gevoeligfte, 't gcen FOi- ■ ? TAL zyne party wist te verwyten , was , dat halleb. in de gemclde lyst , by ecn van retit's werken , gcen ' llarretje gevoegd hadt. Dit veroorzaakte een groot alarm. ^ EIke party hadt haren aanhang ; en eindelyk Kwam 'er in | \ licht: Latrd de M. duchanoi 4 M. portal, y«r criflque quHl a fait dcs outrages anatomiques dc M. PBTlTt : - waarin de Schry ver breedvoerig trachtte te bcwy^cn, dtt > het ontbrcken van dat ftarrctje cene louterc druktbutwasj f waarvoor haller dan ook de beleefdheid hadt het opeo?" i lyk te verklaren. i 'Dat echter de zucht na rocm, dcze zoo veel vermo* 1 ende drytvcer tot alle groote en edele dadcn , .volgef^ ' en algemeencn loop dcr dingen, ook voor haller eei^ bron van zecr vi;le vcrdrietelyke oogenblikken heeft nia^' ten opleveren , bchoeven wy niet te herinneren. It "5 ipchrecf zelf aan zynen vriend boomer, in 't jaar i74fr • dat vergcnocgen by hem eene zeldzame zaak was;" ^iertoe brenge ik ook , ten minften voor 't grootfte deel- ^ het geen hy in eene Voorrede voor zyne Gcdichten zegt^ ^, dat zya leven, van zyne vroegfte jeugd af, meer aar^ imnier opcnbaar zal worden, door tcgenfpoed verbittenJ- zy." Hieruit ontftondt dan ook die, op zyn gewoone fpreuky paria tucri^ pasfende gcvocligheid voor tegenfpraak, be^ nevens zyne menigvuldige geleerde twistcn ; in welke by echter de vooroceldigfte welvoeglykheid fteeds onder i' 90g hieldt. Nog" behoort men onder de verdienften van haller Ceft k ge.en, naar myn inzien, gewis niet een zyner minflea is , ) te tellen , dat hy geenzins , in navolging vaa zoo vele andere voor. 't ovcrige verdienstvolle raannen, de ^ellevenJheid aan zyne kamcrgelccrdhcid opofFerde; maar ayne. iiitrpiinning, cu dc herhaling vAn zyn wej:k, in den gezelUgen omjang en in 't vrolyk genot dcs levens zogt. Zdfs' in zyne hiatfte jarcn , toca zyne langdurjjfe ziekte ' ' ' " hcn^ HAKEMDK DSN CR OOTSN HALLIR* .7) teo Ocgts zelden veroorloofde syne kamer te verlaten, Ueef 'er toch ieder dag in de week, ten roinften €in uur, tot den gewoonen omgang met zyne vrienden , of met zyn geOicht, bepaald; behalven de ontelbve uren, weike by ner 't ontvangen van bezoeken van reizigers enz. door- kngt. Maar vooral was de eerde dae van het jaar eea festdag voor hem > wanneer zyne elf kinderen , twintig kiodskinderen, en twee agterkindskinderen > als 't gefchie* den kon, alle te zamen by hem moesten fpyzigcn. Welk een innemend man haller voorts , in den bloei lynes levens en in zyne mannelyke jaren , in de verkering was , hebbe ik door vele van zyne gewezene alhier wo- Mde tydgenoten meermalen luid en eenftemmig horen roe« ■eo; het geen ray 00k anderen bevesrigd hebben, die B4U.ER iu t jaar 1757 te Laufanne hadden aangetroifen ; venvaards hy met den Raadsheer bonst£TTen van Bern Vtt afgezonden , ter verbetering van de inrichting der Academie in die plaats. Voltairb bevondt zich ter zelf- der tyd aldaar, en beiden troffen elkander dikwyls in go* aellchtp aan; — ~ voltairb meest in een cirkel van Heeren, haller daarcntegen midden onder de Vrouwen, die hem kau cammc U jour^ zo fchoon als den dag^*' looden. OHDERZOBKf WBGENS DE ZEDELYKR UITWBRlLSBLBN VAN HET TRBURSPELf (Ult The Lounger.^ Niers fcbynt ¥an grooter gewigt te zyn , om de gemoe[« deren der Menfchen te vormen « en hun Gedrag te lef^len, dan een bekwaam (lelzel van 't geen men Huis- Ijkc Zcdtkunde zou mogen noemen ; de kennis van die 'betrekkelyke Pligten , die niet alteen tot byzondere Oof- -ftandigheden , groote Schatten, verheeveii Rang, of wyd- ftrekkenden invloed, maar tot die Rol en Character , in \ leeven behooren , welke bykans ieder moet fpeelen ea «ptaouden. By alien ^ die boven de laagere rangen verheeven zyn'^ Mjtj alleh , die eisch maaken op \ geen tot een weto^ge- vocd Heer beHoon , wordt de Kennis van die Wecten. ichap icgeboezemd door Huislyke Voorfehrifien en V<x>r- ^ - • ^5 bee> 7f OVBB. DB 2BPELTIE UITWIUZILBII btelden, of men tragt deceive door Leezen in te floitftt De Werken , van welken men zich , in 'c laatfte gevil, bedienc, zyn of enkel onderwyzend , en fpreeken de tiai van gezagvoerende Wysheid, of Gefchiedkundig; , die de Toorbeelden van vroisgere gebeurtenisfen aan bet oordee! voorhouden : of ze zyn van die foort , welke gefchikt zyt om hec I-Iart en de Zeden te verzai^ten door middel dei Verbeeldingskragt. Van deeze laatde foort zyn de Rmm en Toonce^ukken. Ten opzigte van de laatfte , en we bepaald het Treurfpel » heb ik my thans voorgefteld ii een OnderzoeW te treeden. De werkingen, van welke het Treurfpel zich bedtent^ om Zedelyk Onderwya te verfcbaffen , zyn de Drtfien* De Vadtr der Tooneel-oordeelkunde lieeft gezegd , da* ^» het Treurfpel de Drifcen zuivert , door dczelve op « 99 wekken.*' Een voorftelf 't geen door kortbondige wy ze van zeggen eenige duiaterheid heeft. Een bedendaagad Schryver.verklaart « in zyne verdeediging van het Tieut* Qiel, ala een Zedeleerende Vertooning, de meefting» dooi •de overeenko^ist met de Spariaanfche gewoonte , om id £laaven dronken te maaken , en ze in dien ftaat hnnnei Kind^ren te vertoonen , ten einde deezen eene verfoeijin| van de Ondeugd der Onmaatigheid in te boezemen. Maar indien dit bygebragt wordt , om ons eene opheldering ti geeven van 't zeggen van aristotrles, vrees ik, dat he niet zal helpen , om het Treurfpel als een Zedefchool t< doen aanmerken. Uit de voorop ^^evatte veragting, van rang en zeden van den Dronkaart , moest de Spartaanjfck Jeugd zyn oordeel over de Dronkenfchap vellen, De on deugd van een S/aaf kon nauwlyks iets anders dan afkee by hun verwckken; maar hadt men hun de Ondeugd zelv vertoond\ hoe veragtel^k en vernederei>d ook m haaf eigene natuure ^ in een Perfoon van meer rangs en aan stens , wat zou het gevolg geweest hebben ? Het best :antwoord mag men ontleenen uit de ervaarenis in die hw 4en , waar vrye lieden zi«h in den drank verloopen , waa Kaadsheerea en Legerhoofden eich aan dronkenfchap fcbul dig maaken. De Jongelingen , die deeze voorbeelden be lien^'gvuldigst aanfchouweut zyn de roinst gefchiktfte nie om dezelve naa te volgen. Ik vree* , dat het even z* .mef * het Trcurfpel zal gedeld weezen. . TooHeelen, Driften en Ondeugden vcrtoonende, waa over de Dichtcr het flocrs van Grootmocdigheid verfpreid< welke by ppcien door bet becoverende van zyne vet zen YAK B£T TKZVUnU 7^ UUf en dc kragt der weirpreekeudbeid , maaken bet hart imeeazaani met derzelver voorkomen , en neemen dien ntottilyken afkeer weg, welken de Misdryven , in derzelver iingeboorene gedaante vertoond , zouden verwekken» Wieedheid, wraak en moord zyn dikwyls de hoedanigbe* deo ran deu Held : want by , op wiea bet boofdbedryf nidoopty moet altoos de Held weezen. Welke Ilraf zyn sisdryf wagt^ wat ongeluk 't zelve vergezelt , doet weinig tot de zaak : indien de Snoodaart bet uUfleekendst figuur in hStvk maakte, zou by de Held van bet Tooneeiftuk wee- zei| evto al5 de Roover, die gebangen flaat te worden , de Held is der Regtspleegiog en der Strafoefening. ■ > Maar geeft zelfs, in edeler Characters, de Zedelykheid van iDgeboezemd ^voelen 't niet dikwyls gewonnen aati de Zeddoosbeid der omftandigheden ? Verraad is dikwyls dc Tmgt van Scbranderbeid en Kloekberaadenbeid; Moord eea bitflldn van Moed, en Zelfsmoord de uttvlugt van lydende Ikittd. Men bedenke, dat bet niet 90 zeer \g uit bet tteq diluld zegt, dan wel uit bet seen by doet, dat de indruk ontleend wordt* De berouwhebbende re gels , die catO ftenende uitboezemt, worden nooit met aandagt gadegcflaa. CCD. *t Is de dolk alleen, welken wy ons berinneren, waar door by van ketenen bevrydde, en onderflykheid kogt* Msar de beerfcbende Drift van 'c hedendaagscb Toopeel is eeoe Drift, op welke AaisTOTaLEs nauwlyks gcdagt kan bebbent dat zyn Grondles zou worden toegepast . dewyl neo dezelve in *t oude Treurfpel nauwlyks kende. Ik roeen de Drift der Liefde. De Maatfcbajppy en Zeden der heden* dat^e cyden bragten noodwendig deeze veranderiqg op betTooneel te weege. Want de waarneeming, door eenu feSchryvers gemaakt, is volkomen regtmaatig, dat de ge^ voeleas van den Schouwburg altoos van dien aart zyn^ dat ze vfeeleer de VolkS'Zedeq en Volks-gebreken ftreelen din verbeteren : Bygeloof in Griekenlatia ^ Galantery in Fronkrji 9 Vrybeid en Moed in Engdland. De lieih'gheid en eerwaardigheid des PredikHoels is niet vry van dien in* vioed. Iq befcbaafde Kapellen wekken de Predikers tot Zc^ deknnde op; in voile Kerken, waar L.ieden van mindet rang den grooten hoop uitmaaken , weiden zy uit over Leemukken , over Geloof en Heiligmaaking. Docb bet bei* /ban des Schouwtooneels hangt .af van bet denkbeeld des Oemeens • *t weik bet niet meet zoeken te hervormen , maar te bevredigeu. Dr. johnsoh's ftelregel gaat door : Zv^ \ pi OVER X>B*£BDEt7K^ UITV^SHicZELEN „ die Iceven om te vcrmaaken , moetcn vcnnaakcn om t? „ Iceven/* Aan deeze npodzaaklyke gelykvormigheid met de Zeden der Toehoorderen , moei hec Invoeren der Liefde in mecst ^ile onze Tooneelfpelen toegcfchreeven worden; en dje* waarin deeze Drift zich ten (l^rkden vertoont , vallen , se^ ijfk ligt te denken is ^ me^st in den Tmaak der Jeagd. &% was deeze , die , toen het by Lieden van Fatloen dc node was , om na Treurfpelea te luisteren , zulk eene menigte Volks heendrecf na leed*s Theodofius , cm oa . brydi'.n's Anthonius en Cleopatra; Spelen, in welken dc langte der rollen , en de fchaarsheid van voorvallen , voce hun zo verveelende zouden geweest zyn als eeii uitgereb te Leerreden ; doch dit werd geweerd door de tederbeid en buitenfpoorigheid van die Drift , welke ieder Maagd meendc, dat zy kon voelen, en geloofde te begrypen. ■ Over de Zedelyke Gevolgen van dusdanige TooneeUlai$» ken zai geen twyfel vallen. Overal , waar deeze Drift gezuiverd en ten uiterflen verfynd wordt , is ze gevaarlyk^ JiUe Schriften, *t zy Romans , *t zy Tooneelfpelen , die de d^nige gelukzaligheid des leevens in welflaagende Lief- de flellen, (Irekken om de fterkte van een jeugdig GemoeJ te verzwakketi » en de zuiverheid van 't zelve te vermfn-^ deren. Dan wordt de Liefde het eenig voorwerp van dc ^rzqgt en naajaaging der beide Sexen, en dient gevolg- lyk. oiQ alle andere Zlelsaandoeningen tc verzwakken en te onaerdrukken. ^^ulks vermeerdqrc eehc bron van zvalcheid cri zedebederf , welke het de zaak eens goeden Ond^rwy- 2eTS is , te (loppen » door aan den geest zyner Kwec^linv gen andere voorwerpen , andere volmaaktheden , aSuj tie bieden , die van een edeler cn rain zejfzoekende ft)ort ^fyn* Mair met dat geweld en overheerfchend vermogen ^ met welke de Li&fde in veele onzer Treurfpclen beklced Is. wordt alle Deugd en Pligt ovcrheerd. De verpljgtinjjc^^ van Regtvaardigheid en Menichlykheid moeten 'er voor otider doen. De Koiling^ de Veldheer, de Patriot » ver* Seet zyn Volk , zyn Leger , ?yn Vaderland ; terwyl Out- ers en Kinderen van de dierbaarOe voorwerpen nunner natunrlyke verknogtlicid alleen v^rmelden , om ze ^u^ dc zcgepraal hunner Ltefde om te voeren. ■ »t Is de zaak des Trenrfpels de Driften , of •t gceri' bp ^t zelfde uitkomt , de Zwakheden der Menfchen tc ver^- toonen. Het oode Treurfpel voerde dezelve , op eene ^nvoudige wyze, ten Toouecle; Deugd ea Ondeugd wa« ret^ VAITHST TRBURSPBL. ff m fterk en zeer ondcrfchcidend iiitgemerkt ; Wysheid en Pmiasbeid deeden zicb onmiddelyk keiinen voor 't geen xe wen , en de aanfchouwcr kou a]co<^ s elks Character bntdekken. Maar in het tcgenwoordig Tooneeirpel Js 'er cene onwisfe foort van cmtrek , eene vermengde kleoF- fcbkeeriog; waar door men bet onderfcbcid deezer voor- werpen menigmsral uit bee ocg verliest. De verfynder finaak der bedendaagrche Toehoordercn vbrdert fchaduwea van Qwracter, kiefcber, dan het Tooneel oudtyda oplever- dc; Ket gcvolg is , dat de grcnspaalen van Rcgt en On* regt dikwyls zo onzeker uitgeroerkt worden, dat men ze niet gemaklyk kan onderkennen : en , indien de kragt der Dkhtkunfte , of het verinogen der Welzeggenskunst, aan de syde des Onregts is , zal he: eene grooiere vastheid van gee&t vorderen , om 'er wederdand aan te bicdcn , dan de KUgdige onervaarenbeid bezit. De Rede veroordeeit alle foort van zwakbeid ; maar Drift, GcestvcTvoering, en vcrzagtende Gevocligbeid, hcb- ben zekert zwakbeden den bynaam van beminnelyk toege^ vocgd , cn de Jeugd , onder wclke 'er eenigc daar voor ^atbaar zyn , en anderen zich zulker wyze aanftellen , re- kest bet zich ecn cer , onder de beerfchappy dier zwak* heden te ftaan. In het Treurfpel en in Schriften , in den Treorfpeh'gen trant opgedeld , treffen zy menigmaal zoda- nfge Characters ter naavolginj; aan. Zulke Characters^ vol verirchcidenheid , zamengefteld , en ongeJyk aan zich zelven , voegcn bet Treurfpel best. De Dicbiers zyn niet in gebreke gebleeven , om zich deeze byzonderheid ten mitte te imaaken ; hunne Spelen zyn opgevuld met dat flag vin Characters , die van kleur veranderen , naar maate de omftandigfaeden verkeeren : ook met Characters « die on* der de hand des Dicbters die lifrtveranderlykbeid krygen, en die veifcheidenheid baaren. Wysheid en Deugd , een* voudig, eenpaarig, en onveranderlyk, kunnen alleen door Kunfteiiaars vertoond , en door veiheeve zielen atleen net genoegen aanfchouwd worden. De hooge Helden-deiigd , welke wy in bet Treurfpel ifgefchetst vinden , verbit de Vcrbeelding , en doet het Han zich vcrhcffen i maar beeft , op zulk cen verren af- fbind, verwyderd van de gewoone aandoeningen en weilc- saamheden des Jeevens ^ myns oordeels , maar luttel in- vioeds op het gedrag. In legendeel mag men vrylyk twy- ftlcn, ot dit fpeelemeyen der Verbeelding, in de ingebeet de veJden van Deugd en Goeddaadighdd^ hit betoon dier 7S OVER DE ZtOBLTKBi umrStKCELftlf boedinlgheden in het daadlyk leeveo niet vermindeit. y docilis pri'fata l9qui^^ zeide lucanus vaa CiBftAR : zal 9 iu xckere maate ^ iemand , die door en door bet veu is in Treurtoooeel-rpreekwyzcn , in de swdiende ivan medelyden , van edelmoedigheid , dankbaarheiil. fiefde ^ in den loop der zamenleevinge met zyne M •oeBfchen ^ nicts dergelyks aantreffende , zo gereed zyn aiec openen voor de eifchen van deszelfs gevoel, di Ewoone ongelegenheden zyns Naasten, of de a1i{tii crekkingen des leevens hero voorftellen. In Tooi Mgelukken, in uitgedagte Lydensgevallen, bedekc be kleedzel de gcdaante des Ongelukkigen ; weezenlyke hoefte , in een gansch nederigen en onopgecierden fta froorfcbyn treedende, mishaa^t het oog, 't welk tra Bftort hadt over den Held in Tooneel-elende , en ovei anelaar in Roman-ouheil. Weezenlyke elende (loot de wanflaltigbeid haars voorkonens, en wordt datrom ten Toonede gevoerd: \ zelve vertoont daarenugeo aaakte fmerten van een kiercben aart en barcvercedei Aandoenlykheid. De Treorfpeldichter fpant zyne kragten in , om zyn \ in ongelegenneden re dompelen , ten einde hy 't ban Toekykeren roere. *t la zyne zaak niet , het hartenlec evenredigheid te brengen met de ramp, die *er aanle toe gieeft; alles, wat by vertoont, bekleedt by met dc ffiadea der Dichtkunst^ en maalt het met de (lerkfte ! ren der Verbeelding; en, indien de ongelykheid niet biDteofpoorig is , nl 'er de Leezer of Aanfchouwer aanftootfyka in vinden. ■ In dit geval fchynt Treurfpel te ftrekken, on onze Ziel voor ons eigen 1 tt verzwakken, zonder deztlve:voor 't lyden van and le opeaeo. De weezenlyke rampen, welke de deftig des Tooaeels voor onze oogen verbergt, zyn die, ivelke wy ia onze Naasten met medelyden moeten we tfin^edaan; de ingebeelde jamroeren , welke zich op 't ve in voile grootte vertoonen , vieren wy ligt in ons zc hot. In deezer voege vermeerdert het Tooneel de ^st ttr Ilampen , daar zy die onzer Deugden vermindert. Gelvli het Treurfpel de Elende waardigbeid byzet, verheft het ook de daaden der ten Tooneel gevoerde foonadien , bunne Deugden en Ondeugden. Maar dit wydert de Deugd op een grooter aflland van ons , en bi de Ondeugd nadet by; bet beurt de Deugd op tot ^gte, bovea gnze natvoigittg vtrhecven, ea veredsl VAN HET TABUASFIt* / fff Meogd tot een trap , dat ze oozen affcbrik ontwykt* SaAKiiSPKAAE , die doorgaans de goede en flegte hoeda^ Big^ieden zyner Characters fterk onderfcheidt , heeft^ nog^ tkioiy eea Macbeth^ een Tyran en Moordenaar, zodanig moond , dat wy eer overhelien , om medelyiien met hem te tebben , dan hem te hsaten. Het hedendaagsch Too* ^ oeel , (fchryfc een hedendaagsch OordeeIkundige,)u meev ^een School van Deugd i^eworden, dan het oude, door ,^aeer het Tooneel van Drift te weezen : een OtheUo^ ^door jaloufy vervocrd , om zyne onfchuldige Vrouw ta vermoorden ; een J^ficr^ door gevoeligbeid en befaoeftt jiveriokty om zich m eene zamenzweering te mengen^ I, ea daar op met naberouw vervuld en in *t verdeit ge« p fiortj een Siffrcdi^ door het bedrog van hem, te werh ^gefteldy tot Vadetlands heilbedoelende oogmerken, ver« SI Diefiog brengendtt over alien, die hem dierbaar warent ^ deeze zyo de voorbeelden , weike het Tooneel thans tea toon fpreidt • als middelen , om de Menfchen tot eea ^ bchoorelyk befluur der Driften aan te zetcen/' ^ ftntes, dat 9 indien wy, by het flot van een dier Stub* ken, ODS beioepen op de aandoeningen der Toehoorderen, vy bet hier veronderftelde uitwerkzel i)iet zullen ontdek'* keo. Wy hebben eer roedelyden met de Jaloufy van OiheU by dan wy bem haaten als een Moordenaar. Met 3^ajgigr en diens Eedgenooten treeden wy oogetwyfeld in verbio* tfeais tegen de Regeerders van Vcnetic ; en zelfa de tronwi 01 ttderheid van Bchidera doet ons haar nauwlyks het onKtekkcn van bun geheim vergeeven. De gevoelens vaa Sifrcii^ hoe wys en rechtmaatig, worden vergeeten, als ay de ovennagt der Liefde verhinderen. Zyn bedrog , t geen wen voor 't zedeleerende van het Spel faoudt , worde gewraakt, doch gewraakt, om dat het de iKreeniging nn Tancrcdo en Sigismunds verhinderde , welke , van den aaovaog des Spels af« het voorwerp is, waarin de Leezer of Aanichouwer belang ftelt. In den aanleg van een verraad , en te midden eener ver« Icbeidenbeid van omSandigheden , waar 2wakbeden gevleii •a Driften ingewilligd worden « terwyl, tenzelfden tyde« 2kh Deogdeii venooaeo ^ ea Pligtea betngt woidea, aal het 1« >9VBa Dtf 2BDttLYK^ mTWBaKZBLBN b^t eene gedeelce der Leezeren het vermank genieten v: de eerfte op te merken; en zy, die dit onderwys mm behoeven , zullen de lesfen van de laatde aanneeme V\/ tinnter Marcus (lerfc voor zyn Vaderland, zullen Dames in de Loges zyn dood alieen aan merken als li middel , om de hinderpaal des Huwelyks , van zyn Brc der Fortius met Lucia ^ uit den weg te ruimen. Zo wel in het Treurrpel als in cen Roman » die zoi tyds eene foort van Treurfpel is , moet de Schryver n nigmaal , om zwakke Characters te regtvaardtgen , fle^ verheffen , of althans een betoverend voorkomen en i oeemende hoedanigheden byzetten. Lovelace krygt e Character, 't geen de roeeste jonge JufFrouwcu bewonc ten : buiten zulks was de verleiding van eene Clarisfe n te verdeedigen. Lothario j fchoon verre beneden hem, eenigzins in dienzelfden vorm' gegooten om het misdryf v Calista te verminderen. De Gefchiedenis zou anders gc ne waarfchynlykheid hebben toegeftaan; doch, naar { hnge de kunst des Dichters , of Romanfchryvers , bet flaagt 9 om die waarfchynlykheid aan zyn (luk by te z< ten , vermeerdert hy het zedebedervend uitwerkzel , ws over wy klaagen. Gelyk de tusfchenvallende gebeurtenisfen , overeenkoi fiig met het Character en de omftandigheden van de fprc kende Perfoonadien gevormd moeten worden ^ zo is b ook gelegen met de gevcelens» welke zy voordraagen: zyn daar mede overeenkomftig ; doch niet met de wett der- Deugdy of de lesfen van Voorzigtigheid. Om 'er < eigenaartige aan by te zetten, moeten het mcnigmaal v< decdigingen van Ondeugd en Bedrog wcezen , of iets I lachlyks tegen Deugd en Eerlykheid behelzen. 't Is n genoeg , tot verdeediging hier van aan te merken , da indien de Perfoon , die dusdanige gevoelens uit , in d loop van 't Spel , of op \ einde , geftraft wordt , zul genoegzaame vergoeding fchenkt: want, indien dusdani gevoelens , ten tyde des voordraagens , wel overlegd met nadruk voorgefleld zyn , zullen zy eene kragtige u werking op het hart baaren , en indrukken naalaaten ^ W( ke door de (Irafuitdeelende Dichterlyke Regtvaardigheid fc zwaarlyk zullen uitgewischt worden. In dceze Dichterlyke ftrafuitdeelende Reetvaardigh< ftel ik , in de daad , zo veel nict als eenige Schry vers { dftan hebben. Ik hel over tot het gevoelen van een m ner VoorgaDgeren» dat wy veelal ods meer opgewekt vc ▼AN HST TABURSpEU St ko om de Deugd te beminnen en de Ondeugd ce h^ntcn, waooeer de Deugd ongeiukkig is 9 en de OnJeugd geluk- U|« dan ieder belooning naar verdienften ontvangt. Maar Ik fchryf mecr toe aan trcffcnde tusfcbenkomende Voor- fallen , aan de gevoelens , welke hec gebeele Stuk door keifchen , dan aan den algemeenen indruk der ontknoo- piog, De Heer d'alrmbkrt zegt , dat in cenig loort van Tooneelfpel^ 't welk den Dichter ineer vryheids lat dan bet Treurl'pel , uit de Gefcbiedenis ontleend « in «cn Opera 9 by voorbeeld , de Schryver niet ligt verfchoo- oing moet vinden, als by de Ondeugd ongeftrafc laat been pan. „ Ik herinner my,*' vcrvolgt by, eene Opera in ), fcbrift gezien te bebben, getyteld : jitreus ^ waar doc 19 Monder omkomt door een Donderflag t uitroepende^ M met eene woeste voldoening : „ TonneZj Dieux impuisfansi 99 Frappez; jc fuis yeng^l i> Dit zou een der beste ontknoopingen weezen , ivelkt )i met mogelykheid bedagt zou kunnen worden/' ^ Wat de uitwerking op bet Tooneel betrefc , (Icm ik ten VQlleo in d'alembbrt's gevoekn ; doch wat liet Zedely'- U aaobelaogt , kau ik bem niet by vallen. De regeU 9 door hem aan^ehaald , fcbitterend , (lerk en (lout , zou^ den by de Toeboorders overblyveb > niet om zich Jc ftnfe des misdryfs te berinneren , maar om hec vcrmak der wraake te bezeften. Doch bet is niet allecn uit de Gebreken of Onvolmaakx* bedeo der Treurfpel-cbaracters , dat wy te vreezen bebbcn voor "t gevaar , om or.s gemeenzaam te naaaken met ^ tflQQadering des Kwaads , of den groei der Dwaaling te bevofderen. Derzelver Deugden zelfs « dugt ik , zyn (oe^ oigmaal gevaarlyk om de beginzels te vormen « of da naa* voiging der Leezeren uit te lokken. Hunne Deugden zyu zo zeer die uuttige en daadlyk werkende Deugden niet dc$ bugerlyken le&veus , als dc fcbitterende en belichynenJe boedanigbeden , weike de toejuiching trekken , of ydoJ- ziooigheid der bedagtloozen (Ireeien. Het uitcrile , de S^tdrifc zelfs van eene loflyke genegenbeid , neemt vai ^e nuttigbeid voor anderen weg, cn onunrt in eene b)in« de ea roeklooze botvieringe des bedryvers. ► In bet grootlk gedeeke onzer bedendaagfche Treurfpelen r.yn dee- *«de boedanigbeden der Perfoonen, in weIke hctGemcoi ^ meeste behaagen fcbept. Hoe gemceazaaui lict Treur<» jV. Dft&Lf MfiNeZLW* NO. a. P ipci OTId DC ZEDBLYKB UITWERKZELSN fpel ook met Ongelukken zyii moge ^ zyn lydende Braif* heid, Voorzigtigheid , om rampen te vermyden, of Mocd; pin dezelve le verduurcn , geen Treuri'pel-Dcugden ; bet is grootsch , zlch in droefheld toe te gecven , traanen , zonder bedwang van rede , te ftorten , of te fterveo om te leurftellingen , weike VVysheid zou hebben kunnen voor* komen. 'Er is cen lydperk in 't leeven der meesre jonge JLrieden, en wel der beminiienswaardigfte, waarin die alles hunnc geloofsbelydenis van Uiilleekendheid , Edclineedig- heid en Heldendeugd, uitmaakt, eene gcloofsbelyde* Dis, onileend uit de Romans en de Treurfpelen. In de aanraerkingcn, wcike ik dus verre over de Zede. lyke Uitwerkzelen van het Treurfpcl gemaakt litb , ben ik uiogelyk verder gegaan , dan de voorzigtigheid den Schry- ver van ecn VVeekblad nanraadt , die zich van de goeda gunst des Gemeens wil verzekeren. De zodanigen, wier dagelyklche geliefie Icezing van Romans of Treurfi.e'en le k^er gegaan wordt door royne hccfenkingen , zullen mis- fcbien vraagen , of ik alle Romans en alle Treurfpelen wil verbannen ? of wclke foort van bcide die Schrifien ik rer lee^inge veroorloove, en aan welk flag van Leezcrs ik bet ter hand neemen dier Werken locvertrouwe ? r. IJen zodanigen wil Ik , in •t algemeen , aniwoorden , dat, indien ik gezags' genoeg bezaie , om de lysl dier beid« foorten van Boeken op tc korten, door die bepaaliiie: noch f[oede zeden, noch imaak, iers zoiid^n te lyden bebben. k heb de grootfte gevaaren , waar aan hcc leczcn van vee^ le de Leezers blootllelt, aangeweezen. Verre is het , egier , dai ik ongevnclig ben voor dc waardy, en misfchien ben ik al te gevoelig voor de kragt dier voortbrcngzelen van Verbeelding of V^ernuft. Ook ben ik zo zecr niet verkJeePl aan de gevoelens , door my beweerd, dat ik ontkenne de nuttrghedcn, de edelc nut* tigheden , welke zodanige voortbrengaels kunnen u wege brengen . te midden van de gevaaren , aan welke zy hun- ne Leezers blootftePen. Het ryk van verheeven Deugd, van gfpotfbhc Gevoeiens, waarin zy ons overvoeren, kan zeer veel kragfs oefenen , om de koude en gevoeflooze ge^ fteltenis van veelen te vcrandercn ; het hart des Onver- fthilligen en des Baaizugiigen kan , door de vercieniig van' clende, en de wclfpreekcndheid van *t gevoel, vcrwarmd en uitgebreid worden. In de tegenwoordiije Eenw, ea onder zekeren rang van Menfchcn , zyn OnverfchilH^hcid tn Buatzoekendheid e^ne foo/t van Deugden ^eworden, en t VAN B&t TRBUIISML. jegewoonte heeft zoratyds dejcugd geleerd , sich te ver- kffen op boedanigheden, aan dezelve zo oneigen. Voor Lieden, van deezen bardvogtigen ftempel kunnen Romans en Treurrpelen van dienst zyn ; geheel onwaardig cn ver- toterd moeten zy weezen , die door deeze verfchikkingen Diet opgewekt worJen , en op die tederbeden niet ffflcl« feo. 