Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
Eerst in den laten namiddag dringt niet zelden ook tot die hellingstations de nevel door. Op min of meer afgesloten hoogvlakten, waar de vochtige benedenlucht nog veel minder goed kan doordringen, is de stijging van de wolkenbasis nog veel sterker waar te nemen. Bijv. is het plateau van Pengalengan, dat een hoogte van 1500 meter heeft, slechts zelden in nevel gehuld; de wolken zweven er in den regel op aanmerkelijken afstand boven den grond. a an Het bijgaande diagram geeft een schematische schets der bewolking in het eerste ontwikkelingsstadium. De cumuli hebben zich nog niet tot buien ontwikkeld. Op een ingesloten hoogvlakte komt derhalve mist overdag veel minder vaak voor dan op de buitenhellingen op dezelfde hoogte. Ook is de bewolking zelve er geringer. Daarentegen komen morgennevels op de hoogvlakte dikwijls voor en zijn zij op de hellingen zoo goed als onbekend. TABEL IV. Zonneschijn in procenten. 1 N sisid. Sis la 1915 ajes SHES g|5c| 2/3 Sig, WS NIM 5 "ay ty ei œ lea] < ke O Dei Batavia 55%, | _8-8.30 | 500/0 | 619/o | 56%% | 539/ | 52%o | 65%, | 72% | 76% Pekalongan |51 8.30-9 |54 |64 |58 [58 |54 |66 |73 |73 Asembagoes | 59 9-9.30|58 |63 |60 |61 |55 |63 |72 |63 Djember 49 9.30-10/58 [64 |60 |60 |54 |61 |69 [50 Rogodjampi |49 [10-10.30/61 |63 {59 |60 |52 |54 |63 |38 Buitenzorg 46 10.30-11 |64 [62 [57 [57 147 [49 451 |29 Tamansari 35 |11-11.30/62 [61 [53 [53 {43 |45 !54 [24 Petoeng 11.30-12/59 |56 |46 |46 |36 |39 |46 |21 Omboh 39 1121230 58 |59 [44 [42 [39 |33 |4 {2i Bandoeng 44 [12.30-1 [57 160 |43 |44 |37 |34 |45 |18 Sambawa 34 1-1.30/54 [60 |42 [38 (37 |33 [45 [17 Ro 39 1,30-2-152. (58 |38 au |32 |3t [45 [MM Kajoemas!) | 43 debet ee at 140 iS 30 130 |42 |16 Kalisat 52 2,30-3 |50 |56 |33 [26 |25 |27 |41 [15 Tosari 32 3-3.30146 [53 "oe [4 [22 [6 | It 3.30-4 [39 {59 [24 |22 T iw og In de zonneschijncijfers is duidelijk een afname met de hoogte te constateeren, en tevens valt op te merken, dat het hoogvlaktestation Bandoeng gunstig afsteekt bij de helling- ') Januari en Juni ontbreken, en zijn geiaterpoleerd met het nabijzijnde Kalisat, a ` an stations Tamansari, Petoeng Omboh, !) Sambawa 2) en Goenoeng Rosa, en het hoogvlaktestation Kalisat eveneens bij de hellingstations Kajoemas en Tosari. De verschillen zijn ’s morgens betrekkelijk gering en worden voornamelijk bepaald door de namiddagen. De namiddag is op de kustplaatsen Batavia, Asembagoes vrij zonnig, na het doorkomen van den zeewind klaart de lucht niet zelden geheel op, daarentegen is het in het gebergte en in de nabijheid daarvan ’s middags in den regel zwaar bewolkt of mistig. De cijfers der tabel lichten dit verschijnsel nog nader toe. Vooral is opmerkelijk de sterke tegenstelling te Tosari tusschen den voor- en den namiddag. Vergelijking van Kalisat en Tosari met Assembagoes, alle drie stations in Oost-Java gelegen, leert verder nog, dat de bergstations, in den vroegen morgen meer zonneschijn hebben dan de vlakte. Eenigermate, hoewel minder sterk, komt zulks ook in de verschillen tusschen Buitenzorg en Batavia uit. Hoe hooger in het gebergte, des te vroeger in den morgen begint het zonneschijnpercentage af te nemen. In de tabel wordt dit verschijnsel aangegeven door de verschuiving der vet gedrukte merima. Hot wijst er op, dat de cumulusyorming vroeger begint t. Dat desniettegen- staande in de vroege morgenuren het gebergte meer zon heeft dan het laagland, is een gevolg van het veelvuldiger voorkomen van gelaagde wolken en van de sterkere absorptie van de zonne- stralen (zie hieronder) in de atmosfeer boven de laagvlakte. (Zie ook: „Verschillen tusschen de moessons”). Intensiteit der zonnestraling. De hoeveelheid zonlicht hangt niet alleen van de bewolking af, maar ook van de absorptie in den atmosfeer. Hoe geringer de hoeveelheid lucht is, die de stralen 1) Gelegen, 664 m. boven zee, op den zuidelijken bergrug nabij den ZZW voet van den Semeroe. 2) Gelegen, 880 m. boven zee, in den Z.O.-Preanger, in het bergland ten Z.O. van den Tjikorai, op 20 km afstand van den bergtop. E, an moeten doorloopen, des te geringer is het gedeelte der straling dat door den atmosfeer wordt tegengehouden. Vandaar, dat in de bergen de intensiteit van het zonlicht grooter is dan op de laaggelegen stations; vooral de ultra- unions stralen zijn er sterker. Regen. In nog sterkere mate dan de bewolking neemt de regenval toe wanneer men, uit de laagvlakte komende, het gebergte nadert. Het bekende voorbeeld van de regen- stations, die van Tandjong-Priok tot Buitenzorg op één lijn van N. naar Z. gelegen zijn, moge hier nog eens een — plaats vinden. Tg. : Mr. Pasar : à Priok, Batavia. Cornelis. Minggoe. Depok. Bodjonggede. Buitenzorg. Regenval in m.m. 1665 1831 1942 2282 3255 3514 4261 Verder naar boven toe verandert op den Gedeh de regenval slechts weinig, bijna alle stations, op den vulkaan gelegen, hebben, den bergtop zelf meegerekend, een jaarsom tusschen 3000 en 4000 m.m. Op vele andere bergen zijn de locale verschillen grooter; vooral wijken de plaatsen, waar de moes- sonwind tegen het gebergte oploopt, door hunnen grooten regenval af. Wij kunnen op deze locale verschillen hier niet verder ingaan en verwijzen dienaangaande naar de bestaande regenkaarten. Wel zullen wij hier nog de duur en intensiteit van den regen aan een nadere beschouwing onderwerpen en kiezen daarvoor de waarnemingsplaatsen op den Gedeh-Pangerango gelegen, met Buitenzorg en Batavia als vergelijkings- stations. din: Mn ien TABEL V. 1913- le Hoog- 1914-1915 1916 1916 te in Aantal) M.m. | gem | Grootste hoeveel- me- | fesen-| regen eid in millimeters uren Sper (hi ee Se Batavia 8109 1:40 4 73 28 38 40 Buitenzorg rf i Bae die 6.2 | 89 34 50 80 Patjet 1110 | 1.1 7.5 | 11.6 29 38 55 Gamblok Selong 1120 f 1.8 5.3 | 10.7 25 36 49 Tjibodas 1400} 20 | 44 | 7.1 24 35 49 Pangerango 3000 | 2.4 | 32 | 46 20 25 37 Onvolledigheid der waarnemingen en verwisseling van instramenten maakte het wenschelijk verschillende jaren te gebruiken. In de vijfde kolom der bovenstaande tabel beteekent „maximum”’, dat de getallen gelden voor dat deel van den dag, waarop de sterkste regens vallen; zij gelden voor de 2-uur intervallen 12—2 of 2—4 uur namiddags. In de laatste drie kolommen is de allergrootste hoeveelheid vermeld, die in het geheele jaar is voorgekomen. Niettegenstaande de totale val op den bergtop iets geringer is dan op de lager gelegen stations, regent het er langer, de regens zijn zwakker en naderen meer het karakter der Hollandsche buien. Het regent op den top minder sterk dan op een der andere stations, zooals in elk der laatste vijf kolommen uitkomt. De gemiddelde intensiteit is het grootst te Patjet, de aller- zwaarste regens vallen echter te Buitenzorg. Verdeeling van den regen over den dag. Als regel valt de meeste regen in de namiddaguren, en zijn de vroege morgen- uren het droogst. De concentratie op een bepaald gedeelte van den dag is bijzonder sterk op de in het binnenland gelegen laagvlakte- stations (zie in de tabel Djember, Modjowarno en Buitenzorg) en op vele bergstations (zie Kajoemas, Patjet, Gamblok Selong, Tosari). Aldaar zijn de eerste morgenuren, zelfs in het natte seizoen, zoo goed als regenloos, en kan men zelfs in den westmoesson bijna iederen morgen op eenige uren helderen zonneschijn rekenen, TABEL VI. Dagelijksche gang van den regen. 2- uursommen, uitgedrukt in procenten van de dagsom. 3 =|% o ! L S Ta ~ = - = / 1915| 3 3928| 2 leg ee E| 2/2/2138) 2 [ee §iasiay DISS es si| Sia}? sje ise < Q Ge e. lk v.m. 0-2 61 Wt. Alet Zi 34 Ahr 24: A oe 2-4 Br Ge, Se, AU 2l L F3, 2i T2 ee 4-6 ay ar er otra mier iT 6-8 di AT shr Er rt Rest A Se TI 31-31-00 tt ke 14-144) Sitz 10:12 Lei 2190S 44 4214241. | BE tit ELS n.m. 12-2 [it | Al 8| 10/15] 9i 933118128118 21 | 15 2-4 |16| 6/17 {43 | 31 | 19 | 27 | 23 | 16 | 25 | 19 | 35 | 21 4-6 [12 {11 {12 23 | 34 | 15 | 8 | 18 | 16 | 13 | 22 | 17 6-8 [15 {11 {13 | 11 {14 {21 | Al 3} 17 {10} 16 | 6 | 10 SOE 7) 24156) 4) 8. GE Ol. Ati kok Baar 8 AE E a oi Se eS Rt A ES EES SE Misser sterk is dit verschijnsel op plaatsen, waar door opstuwing van den wind een vrij sterke regen neerslaat. Dit komt, doordat de stuwingsregens veel minder aan bepaalde tijden van den dag gebonden zijn dan de buien, die aan de dagelijksche verwarming hunnen oorsprong danken en die den hoofdrol spelen, overal waar de directe stuwingsinvloed SS E van den wind gering is, hetgeen op de meeste plaatsen in Java’s bergland het geval is. De invloed der stuwingsregens is o.a. merkbaar in de regenverdeeling op den Pangerango. et minst concentreert zich de regen op een bepaalden tijd van den dag op de kustplaatsen (zie Batavia, Pekalongan, Asembagoes), welke verzwakking van den dagelijkschen gang vooral optreedt in den tijd, dat de moesson van de zeezijde waait- Uit de cijfers der tabel is ook nog af te leiden, dat de regens in het gebergte in den regel iets vroeger op den dag optreden dan in de laagvlakte. Weliswaar hebben de bergen meer regen dan de kuststations, maar het onaangename van dien sterkeren neerslag wordt er getemperd door een gunstiger verdeeling over den dag. Wind. De wind is voor het bergklimaat een factor van veel beteekenis. Wanneer men zijn huis moet gaan afsluiten tegen den tocht, en de guurheid van den wind het verblijf in een open galerij onaangenaam maakt, mag men in Indië met recht het klimaat minder aangenaam noemen, al heeft ook de wind voor dengene, die in de buitenlucht vertoeft en lichaamsbeweging neemt, veel opwekkends. In het algemeen is in het bergland van Java de wind- sterkte gering, maar waar plaatselijke omstandigheden daartoe medewerken, kan de moesson vrij krachtig zijn en op sommige plaatsen kan ook de dalwind midden op den dag vrij sterk zijn. Het zou mij te ver voeren hier een overzicht te geven van het windstelsel in het bergland van Java, ik zal mij daarom beperken tot behandeling, bij de locale klimaats- beschrijving, van het windstelsel van enkele stations. Luchtdrukking. De afname van den barometerstand met de hoogte wordt bij vrij groote benadering voorgesteld door het onderstaande tabelletje. Hoogte in meters 0 500 10001500 2000 2500 3000 3500 Luchtdrukking in millimeters 760 717 677 639 603 569 537 e: < i an Verschillen tusschen de moessons. Evenals in de laagvlakte neemt ook in het gebergte het verschil tusschen het droge en vochtige jaargetijde van West- naar Oost-Java toe, doordat de oostmoesson naar het oosten toe hoe langer hoe droger wordt. Dit droger worden van den oostmoesson heeft niet in alle hoogtezones op gelijke wijze plaats; vooral de bewolking en betrekkelijke vochtigheid vertoonen afwijkingen, waarop tot goed begrip der zaak nog de aandacht moge worden gevestigd. Bewolking. In den westmoesson is bezwaarlijk een be- paalde hoogte als de eigenlijke wolkenzone aan te wijzen. De cumuli, die zich aanvankelijk het eerst op een bepaalde hoogte op de hellingen ontwikkelen, groeien weldra tot dikke hooge stapelwolken aan, die tot ver boven den bergtop reiken, en een goed begrensde zone van sterkste bewolking ontbreekt. Anders is het gesteld in den oostmoesson. In den drogen tijd vormt zich namelijk op een hoogte van ongeveer 2000 — 2500 meter een stabiele gelaagdheid in de atmosfeer, die het opstijgen van verticale stroomingen en de vorming van wolken boven dat niveau belemmert. In Oost-Java is dit verschijnsel meer ontwikkeld dan in West-Java, in de droge jaren doet het zich over geheel Java in sterke mate voor. Een stratusachtige wolkenlaag, waar de hooge vulkanen boven uitsteken, neemt dan het niveau tusschen 1500 en 2000 à 2500 m. in. Zelfs op den Pangerangotop in West-Java kan het dan voorkomen dat den ‚geheelen dag geen wolkje aan den hemel verschijnt en in Oost-Java komt zulks veel vaker voor. In de jaren met minder drogen oostmoesson heerscht een toestand, die het midden houdt tusschen het geschetste west- en oostmoesson verschijnsel. In het algemeen mag men wel zeggen, dat in den oost- moesson de hooge toppen boven het niveau van sterkste wolkenvorming liggen. Aanvankelijk neemt in het gebergte het onderscheid tusschen de bewolking in west- en oostmoesson met toenemende hoogte af; in de eigenlijke miet wolkenzone, zooals te Tosari, (zie hierachter bij Tosari) is het verschil zelfs vrij gering, en is het zonneschijnpercentage het geheele jaar door laag. Daarentegen wijzen de zonne- schijnprocenten, waargenomen op den Yang enden Pangerango, (zie hierachter bij de locale klimaatsbeschrijving) er op, dat, terwijl op grootere hoogte in den westmoesson de bewolking eer toe dan afneemt, in.den oostmoesson aldaar de hemel helderder is dan in het niveau van Tosari. Betrekkelijke vochtigheid. Daarbij komt nog, dat de lucht boven de genoemde stabiele laag gewoonlijk zeer weinig waterdamp bevat, zoodat op de hooge toppen niet zelden een woestijnachtige droogte heerscht. ') De droge lucht komt ’s nachts met den bergwind langs de hellingen naar beneden en veroorzaakt o.a. de droge nachten te Tosari. Deze droogte in den oostmoesson is de oorzaak van een opvallend verschil tusschen het klimaat van het hooggebergte van Java en bijv. dat van Sumatra, waar het geheele jaar door de bewolking hoog en de vochtigheid groot is. Het verschil is ook aan de vegetatie duidelijk merkbaar, JoncHUHN merkt o.a. hieromtrent het volgende op: „Wir haben also hier in der nördlichen Hälfte Sumatra's in 5850' Höhe dieselben Baumgestalten, ja auch dieselben Vögel, die in ihren Gebiischen und von ihren Beeren leben, 1). JUNGHUHN vermeldt, dat tijdens zijn bezoek aan den Semeroe op den 26sten September 1844 Javaansche matten zoo uitdroogden, dat men ze tot stof kon wrijven, sigaren waren onrookbaar geworden, men leedt zeer aan dorst, de lippen sprongen. Er woei een heftige noordoostenwind. De betrekkelijke vochtigheid daalde tot 20%. (JUNGHUHN geeft aan 5%, maar die waarde is foutief, omdat, evenals bij alle opgaven van J., de hoogte-correctie niet is aangebracht). Op den Pangerango-top nam ik den 17den Augustus 1913 13% waar; er was toen weinig wind en van de droogte werd zoo goed als geen last ondervonden; mijne sigaren waren echter zoo bros geworden, dat ze uit elkaar vielen. (Zie ook: Notulen, p. 286, in deel 73 van dit tijdschrift). me 64 ze angetroffen, die auf Java z/B auf dem 8°15' südlicher gele- genen Mandalawangi gewöhnlich erst in Höhen von 9000' vorzukommen pflegen.” Resumeerende, kunnen als kenmerken van het bergklimaat worden genoemd: de lage temperatuur en de daarmede gepaard gaande geringe waterdampspanning, de lage lucht- drukking, de zonnige, droge, ochtenduren, de sterke bewol- king en nevelvorming in den namiddag. Er bestaat een kenmerkend verschil tusschen de buiten- hellingen en de hoogvlakten. De eersten hebben bn het algemeen minder zonneschijn, grootere vochtigheid over dag, droge nachten, geringe temperatuursverschillen tusschen dag en nacht. In den namiddag is het vaak mistig. ` Op de hoogvlakte is het zonniger, men heeft er ’s namiddags minder last van nevel, het is overdag droger dan op de helling, maar ’s nachts vochtiger, de morgentemperaturen zijn lager, de vroege morgenuren vaak vochtig en kil, niet zelden gepaard gaande met morgennevel. Het klimaat der binnenhellingen is gunstiger dan dat der buitenhellingen. Een heuvel op de hoogvlakte of een klein plateau tegen de binnenhelling vereenigt in zich eenigermate de klimaatsvoordeelen van berghelling en hoogvlakte. De tegenstelling tusschen de namiddag- en morgenuren is in het gebergte veel sterker dan in de laagvlakte, de na- middagen zijn er somberder, regenachtiger, guurder, de morgenuren daarentegen zonniger, droger en tengevolge van de geringe luchtbeweging, niettegenstaande de lage tempe- ratuur, niet guur. Integendeel, de stralende warmte geeft in samenwerking met de frissche berglucht aan het berg- klimaat in de ochtenduren iets buitengewoon opwekkends. Locale klimaatsbeschrijving. In het onderstaande zal alleen van Tosari en het Yang- plateau het klimaat eenigszins uitvoerig worden behandeld, als voorbeelden van een hooggelegen station op de berg- helling en op een hoogvlakte. Van enkele andere stations worden slechts de voornaamste bijzonderheden vermeld, omdat het mij te ver zou voeren meer in details te treden. Lang niet alle stations, waarvan waarnemingen beschikbaar zijn, zijn vermeld, omdat het niet in mijne bedoeling lag hier een klimatologische beschrijving van Java te geven, maar om de meest kenmerkende eigenschappen van het bergklimaat te doen uitkomen. HOOGVLAKTE VAN DEN YANG. Wat is het klimaat van het Yanggebergte? Op deze vraag is ongeveer 20 jaar geleden van twee zijden een antwoord gegeven, welke antwoorden ons niet veel verder hebben gebracht, omdat zij elkaar op de gewichtigste punten tegenspreken. Het is de bekende strijdvraag tusschen Dr. Koursrvaere en den assistent-resident van GENNEP. Sinds dien tijd is onze kennis van het Yanggebergte gelukkig voldoende uitgebreid om in algemeene trekken de gestelde vraag te kunnen beantwoorden. De volgende beschrijving van KouuBrvacr over den gang der betrekkelijke vochtigheid en bewolking (in de maand Januari) is hier in haar geheel overgenomen. „De ochtend begon meestal met een onbewolkten hemel (van 7 dagen 5); daardoor was de relatieve vochtigheid niet hoog, 60 à 70%; door de sterke dauwvorming gedurende den nacht, was veel vocht neergeslagen, dus aan de lucht onttrokken; om 8 of 9 uur kwamen de eerste wolken lang- zaam aandrijven, de relatieve vochtigheid klom dan tot 80 en 85%, terwijl de relatieve vochtigheid, zoo er geen wolken waren geweest, door de meerdere warmte had moeten dalen. De wolken trokken over ons heen, de stralende zon werd telkens weer zichtbaar, waarvan het gevolg was: een bestendig op en neer gaan der vochtigheid van 8 tot 2 uur, waarbij zij steeds hooger klom. Eindelijk werd de uit de vlakte opstijgende wolkenlaag zoo dik, dat de stralen der zon er niet meer doorheen konden dringen en de zon zelve oa ` em geheel onzichtbaar werd. Dan bleef de vochtigheid constant tusschen 90 en 100%, en bleef een bijna rechte lijn volgen gedurende den ganschen nacht om met zonsopgang vrij plotseling tot 60 of 70 % te dalen. Enkele dagen (2 van de 7), bleef deze daling weg, de lucht bleef met wolken bedekt en de zon werd eerst om 12 uur zichtbaar en dan daalde de vochtigheid even snel als anders om 6 uur ’s morgens. Daar de nachten meestal een sterrenhelderen hemel toonden, zoo zouden wij ook eene geringere vochtigheid moeten ver- wachten, maar daartegenover staat de sterke verdamping van het natte gras der weilanden; een nevelwaas lag 1 of 2 Meter hoog op het gras, de koude lucht stagneerde op deze omsloten platean’s en zoo moest de vochtigheidsmeter (1!/, M. boven den grond) wel hooge cijfers aanwijzen.” Het trof Kontsrvecr, dat de wolken bijna uitsluitend door het Daloewangravijn (dus van het noordoosten) en door de zuidelijke ravijnen opklimmen, terwijl de even diepe noordelijke ravijnen, leidende naar de vlakten van Besoeki en Kraksaän, bijna niet als wolkenpassage dienst doen. Jagers van Baderan deelden hem mede, dat al waait het sterk in deze dessa, dat dan toch op het plateau weinig wind gevoeld wordt. KoHnsrueer’s sigaren werden ook op den Yang weinig vochtig, en het zout smolt niet (in 6 dagen tijds). - Volgens van GeNNreP wordt de groote aloen-aloen door den Krintjing en Gilap tegen den fellen ZO-wind beschut. Volgens hem kan het klimaat op het plateau, niettegen- staande de groote temperatuurschommelingen, zacht worden genoemd, omdat de felle, koude, vaak gure wind, waardoor het verblijf op andere hooggelegen oorden dikwijls zoo onaangenaam is, er geheel gemist wordt. Van Genner zegt: „Op het Yang-plateau stille avonden en ochtenden; tegen 8 uur "e morgens steekt een ZO- of O-wind op, het overschot om zoo te zeggen, van den ZO- passaat, waarvoor het plateau beschut ligt door den ruim 2000 voet hoogeren muur op ruim 5 kilometer afstand, den Krintjing. eik en Een zachte, soms frissche bries, die nooit hinderlijk is, waait doorgaans overdag. ’s Avonds tegen half acht daalt een zachte koude luchtstroom van de hooger gelegen westelijke toppen neer. Voor zoover bekend, waait het nergens op het geheele hooggebergte hard, hetgeen begrijpelijk is, doordat de Krintjing met zijn breeden rug beschutting geeft’. De Heer Laner, die 3 jaren op den Yang doorbracht, deelde mij dezelfde ervaring mede. Harde wind komt op den Yang niet voor. Tijdens mijn bezoek stond op een dier dagen op den grooten aloen aloen een frissche koelte, die in de sterkste vlagen een snelheid van ongeveer 6 meter per seconde bereikte; de heer Lancs vertelde mij, dat een zoo sterke wind een uitzondering was. Zijne mij toen mondeling verstrekte mededeelingen komen op het volgende neer: „De temperatuur daalt in den drogen tijd op de vlakke deelen meermalen beneden het vriespunt. In den oostmoesson van 1915 werd 3 maal nachtvorst waargenomen, in het droge jaar 1914 was zulks midden in den oostmoesson op 30 % van het aantal dagen het geval, voor de eerste maal omstreeks half Mei. Dikke aanhoudende mist komt niet vaak voor. Eenmaal (Mei 1913) mistte het 3 dagen achtereen. Ongeveer 10 maal per jaar werd mist waargenomen, die een heele of halve dag duurde, in den regel duurt het verschijnsel veel korter, verdwijnt na een uur om soms later weer terug te keeren. In den oostmoesson is soms dagen lang de hemel absoluut wolkenloos, in het droge jaar 1914 wel een paar weken lang. Onweer komt zelden voor, 2 à 3 keer per jaar”. Van 22—29 April 1916 bracht ik mijn eerste bezoek aan den Yang. Hoewel het nog vroeg in het jaar was, stond de oostenwind reeds goed door en was het abnormaal droog in Oost-Java; ook op den Yang had het sedert een maand niet meer geregend. Het weertype, dat ik er aantrof kan als het echte oostmoessontype worden beschouwd. Het verloop van de temperatuur en de betrekkelijke vochtigheid is in de bijgevoegde diagrammen weergegeven. De hemelbedekking deed mij sterk aan de Hollandsche zomerlucht denken. Zij verschilt aanmerkelijk van de be- wolking op de berghellingen. De wolken, die bij deze laatste oploopen, dringen zich in den regel vlak tegen den berg aan en omringen alles in den nevel, hier echter maken zij zich aan den rand van het plateau van den berg los en 15° 12$ GG 12 6 2.6126, MS 1% 6 186412 © EA ED a Veal UI 0 Hi 24 sc 5. . ` > e = Ap o Gan 6 Apul 27 April Fig. 2. Temperatuur opfhet Yang-Plateau. RE B ET 6 ULT oe TOU fo ee al: i mé | A Ae Keck 23Apul 24 Aput 25 Clp 26 Gpul 27 Opa Fig. 3. Betrekkelijke vochtigheid op het Yang-Plateau. zweven in verspreide witte vlokken op eenigen afstand boven den grond verder. Zij zijn dun, en laten veel straling door. Wel bereiken ook hier meermalen bij toenemende bewolking de wolken den bodem, maar veel minder vaak dan op de berghellingen. Dit is een feit van geen geringe klimatologische beteekenis, want terwijl de nevel neerdrukkend werkt, is het afwisselende wolkenspel der lichte cumuli zelfs verre te verkiezen boven den strakken wolkenloozen hemel. pion ` SEH Behalve de op p. 75 vermelde oorzaak van de hooge wolkenbasis boven min of meer ingesloten hoogvlakten, ziet men hier nog een tweede factor, nl, de verwarming van de lucht boven het plateau, in werking treden. Berekening leert, dat 1° temperatuursverhooging het con- densatie-niveau ongeveer 120 meter doet stijgen. Men kan dit soms waarnemen, wanneer een wolk over den plateau- rand de vlakte is opgedreven, men ziet dan de onderkant oplossen en de wolk in dunne slierten opstijgen en als een ‘wazige spookgestalte zich verheffen om weldra geheel te verdwijnen of als een klein wolkje weg te drijven. Slechts bij uitzondering vormen zich wolken boven het plateau zelve; wat boven de hoogvlakte zweeft is van de berg- helling afkomstig. Als tegen den namiddag de wolkenmassa’s, die bij de hellingen oploopen, machtiger worden, bedekt zich ook boven het plateau de lucht meer en meer, de wolken dalen nu ook lager en liggen hier en daar op den bodem, Maar in den regel wordt het tegen 5 uur ’s avonds, als de zon achter de westelijke bergen (Argapoero, Smeroe) ‘verdwijnt en de afkoeling begint, eerst recht duidelijk, welke rol de verwarming overdag heeft gespeeld. Overal, waar nog wolken zich bevinden leggen zij zich tegen den grond aan en trekt de nevel door de tjemara’s. Maar slechts voor eeu korte poos, want nauwelijks is de schemering aangebroken of de bergwind komt als een nauwelijks voel- bare koelte naar beneden en spoedig heeft de dalende luchtbeweging de nevels opgelost en breekt de heldere - nacht aan. Tijdens mijn verblijf (nabij de bron van den Deloewang) kwam de wind overdag bijna uitsluitend uit het NO, in hoofdzaak de dalwind uit het Deloewang-ravijn; nauwelijks was ’s avonds de zon achter den Smeroe (een der hooge westelijke toppen) schuilgegaan of een zachte bergwind kwam naar beneden, — 9) — De warmtegraad was, zelfs in de felle zon op het open grasveld, zeer geschikt voor het maken van een flinke wan- deling, ofschoon de frissche koelte waarover ik boven sprak geenszins onwelkom was. Als de zon onder is, zinkt de temperatuur snel, en zoekt men gaarne een kunstmatige warmtebron op; bij gebrek hieraan doet de koude iemand al spoedig zijn slaapstede opzoeken, waar onder de dekens alle kou spoedig vergeten is. En wat de lage temperatuur ’s morgens vroeg betreft, zoodra de zon boven den Gilap uit is, stijgt de temperatuur zeer snel en de stralende warmte doet bovendien in de stille morgenlucht alle gevoel van koude verdwijnen. Dit gevoel van koude doet zich namiddags bij de sterkere luchtbeweging en sterkere bewolking meer gelden dan in den vroegen morgen. ') | In de ochtenduren van den drogen moesson geniet het Yangplateau het meest ideale klimaat, dat men zich denken kan. Het weer van den mooisten Hollandschen zomerdag wordt U hier dag in dag uit geboden: een zachte, op- wekkende lentetemperatuur, een stralende zon, die slechts nu en dan achter lichte wolkjes verscholen, de grasvelden in vroolijke tinten doet glansen, en een zachte koelte uit het zuidoosten, die de stralingswarmte tempert. Zoo is de morgenstemming in den dampkring, die zoo wondergoed past bij het vreedzame tafereel der tjemara’s. Westmoesson. Zooals de beschrijving van het droge weer in April 1916 als een typeering van het oostmoessonkarakter mag gelden, kan de volgende beschrijving van het weer ` tijdens mijn bezoek van 21-24 Januari 1917 als zoodanig voor het normale westmoessonklimaat dienen. In de bij- gaande diagrammen is het verloop van de temperatuur en de vochtigheid gedurende deze dagen weergegeven. 1) Men kan hier naar het voorbeeld van Davos verwijzen, waar van de lage wintertemperatuur, doordat zij met windstilte gepaard gaat, niet den minsten last wordt ondervonden. Omstreeks tegen den middag van den 21sten Januari bereikte ik den kleinen aloen aloen. De hemel was grooten- deels reeds bewolkt met een dak van weinig dikke cumuli, door de openingen speelde nog hier en daar de zon op het hoogland, alleen de hoogere toppen waren onzichtbaar. EES Sage eg At EE mn Fig. 4. Temperatuur op het Yang-Plateau. B See ts Si LETA D eeler PA E WO Ges Ha ahs Se Ss: RY PS AR GR Oe pa EE 23 Jan. Fig. 5. ëtt vochtigheid op het Yang-Plateau. Ofschoon van Baderan uit de schuimkoppen op de golven in straat Madoera waren te zien, waait hier slechts een zachte koelte door de tjemara’s. Tegen 1 uur als ik reeds den pondok bij de bron van den Deloewang bereikt heb, begint het te regenen, nu eens sterker, dan afnemend, afgewisseld door tusschenpoozen van droogte. Herhaaldelijk is in de verte de donder te hooren, die van de buien op de buiten- helling afkomstig is. Na 6 uur ’savonds houdt de regen op en worden enkele sterren zichtbaar. Blijkens de wolken, die over de westelijke bergtoppen drijven is de bovenwind ZW, beneden komt hij ook overwegend uit het ZW. Den 22sten valt tusschen 4 en 5 uur "a morgens nog een zachte regen, maar bij zonsopgang is het tamelijk helder met enkele stratocumuli, die met den W wind voortdrijven, ai SC Een helder zonnetje beschijnt weldra den aloen-aloen. Van den Gilap af gezien blijkt de geheele vlakte van Djember bedekt met een dichte laag van stratuswolken. Tegen 8 uur komen uit de richting van het Deloewang-dal de nevels den aloen-aloen op en maken weldra de zon onzichtbaar. Nu volgt een voortdurend optrekken en aandrijven van den nevel, die telkens opnieuw uit het Deloewang-dal wordt gevoed. Het weer heeft echter niets triestigs, want de mist is weinig dicht en bij tusschenpoozen is het vrij helder. Tegen 11 uur valt even een zachte motregen, maar daarna voelt men de zonnewarmte weer door het lichte wolkendak heen, al is de zon zelve ook niet te zien. Dan weer wordt de zon zwak zichtbaar en beschijnt zij het hoogland met een aangenaam getemperd licht. Tegen den middag komt zij zelfs goed door en kan ik mij in het inmiddels opgedroogde gras liggen koesteren. Nog steeds komen de nevels uitsluitend uit het O uit de Deloewang-inzinking, ofschoon de moesson- strooming NW is, zooals de wolken aangeven, die aandrijven over de hooge toppen, welke af en toe zichtbaar zijn. De nevelwolken, die ’s morgens langs den grond dreven, hangen nu op eenigen afstand boven het inmiddels verwarmde plateau. De bij de helling opgedreven cumuli stuiven in hunne vaart eerst hunnen evenwichtsstand voorbij, vallen dan boven het plateau naar beneden en lossen vervolgens grootendeels op. Na 3 uur worden de regenvlagen menig- vuldiger, de cumuli van de hellingen vereenigen zich boven den Yang tot een strakken grijzen wolkenkoepel, waaruit een zachte regen valt, de mist trekt telkens weer op en is niet dicht. Ook nu hoort men af en toe donder, maar slechts in de verte, hij is niet van het plateau zelve afkomstig. Den volgenden dag is het weer triestiger. Nu hangt "a morgens de mist nog hier en daar op het plateau, nadat ’s nachts eerst laat de regen heeft opgehouden. De stijgende zon lost deze nevels langzamerhand op, zoodat alleen een dak van hooge alto-stratuswolken overblijft, waar de zon met mat licht doorheen schijnt. Maar tegen 11 uur komt mist en regen opzetten van den Djambangan en weldra valt met slechts geringe tusschenpoozen een gestadige regen uit een egaal grijs wolkengewelf. Den geheelen middag komt de wind nu niet uit het NO (van het Deloewang-ravijn), maar drijven de nevels uit het Z aan. Het is of de westmoesson, die om den Argapoero is heengedraaid, het van den dalwind uit het NO heeft gewonnen, de wind is nu ook sterker dan den vorigen dag en de nevel bij tusschenpoozen veel dichter. De Deloewangstroom komt telkens weer opzetten, maar wordt, zoodra hij den aloen- aloen heeft bereikt, door de tegenstrooming teruggedreven. Het geheele dak van regenwolken schijnt tegen den avond lager te zakken, zoodat ten slotte alleen de lagere berg- hellingen en het lagere deel van den aloen-aloen zichtbaar zijn, voor zoover de voorbijtrekkende nevelvlagen niet alle uitzicht benemen. Maar tegen zonsondergang drijven de nevels weg en worden de hooge stratuswolken weer zichtbaar, weldra komen de sterren door en den geheelen nacht blijft het helder. De laatste dag van mijn verblijf vangt aan met een prachtigen helderen morgen. De ochtendzon is boven den Gilap uitgekomen en giet, slechts door een dun cirrusfloers getemperd, zijn licht uit over de onbewegelijk staande tjemara’s en deze vervullen het geheele hoogland met een rustige mijmerstemming. Men voelt geen zuchtje, alleen de boschhaan geeft door zijn gekraai een teeken van leven, het gandsche land ligt te droomen in de morgenzon, terwijl langs den hemel de lichte schaapjeswolken langzaam naar het oosten trekken. Maar tegen half acht verschijnen in de verte op de buiten- hellingen reeds de boden van de vlakte, eerst blijven de cumuli eenigen tijd op den plateaurand hangen, maar weldra schieten ze door de stuwkracht hunner warmte hooger op, en het is of zij de drukte van het menschengedoe van beneden meebrengen, als ze in dichte drommen komen aan- buitelen, den aloen-aloen op. Een zwakke dalwind verheft — 94 — zich uit het noordoosten, de tjemara’s beginnen zacht te ruischen en niet lang duurt het of de zon gaat schuil. Er begint nu een langdurige kamp tusschen zon en nevel, waar- in de laatste het in dezen tijd van het jaar bijna altijd wint. Mijn vertrek tegen 9 uur belette mij ditmaal dezen strijd verder te volgen, maar tijdens den één uur langen rit over de hoogvlakte bleef de mist mij steeds omringen. Den Djambangan naderend, dreef een zwakke noordooster mij een natten nevel in het gezicht. In vlokken dreef hij voort, tastbaar dicht, zoo dicht als ik hem bij den pasanggrahan nog niet had waargenomen. Nu is de omgeving van den pasanggrahan, de strook ten N. van den bovenloop van den Deloewang, door de beschutte ligging ook wel een der gunstigste plekjes van den Yang; waar de mist door den wind wordt voort- en opgestuwd is hij dichter en vochtiger. In het onderhavige geval zou de hygrograaf zeker een horizontale lijn van 100°/, hebben geschreven, wat daar ginds, waar het meteorologische station is opgesteld, slechts zeer zelden voorkomt. Een merkwaardig verschil tusschen den drogen en natten tijd vertoont de temperatuurgang ’s nachts. Men kan den eersten het koude, den tweeden het warme jaargetijde noemen. ') In den oostmoesson is de zon nauwelijks achter den Smeroe verdwenen of een koude bergwind komt naar beneden en een zeer snelle afkoeling treedt in tengevolge van de droge lucht en den onbewolkten hemel. In het natte seizoen daarentegen belemmert niet alleen het grootere vocht- gehalte der lucht de uitstraling, maar gaan ook de wolken minder snel weg en vaak blijft een hooge stratuslucht hangen, die de afkoeling grootendeels belet; slechts langzaam en geleidelijk daalt dientengevolge de thermometer en het tem- peratuursverschil tusschen zons- onder- en opgang is slechts enkele graden (zie fig. 2 en 4). 1) De schapen, die op den Yang worden geweid, worden daarom geschoren aan het begin van den natten moesson. — ob — Waarnemingen. < Bewolking, zonneschijn. Ter illustratie van het boven om- trent de bewolking vermelde worden hier de uitkomsten gegeven der zonneschijnregistraties, die tijdens mijn verblijf op den Yang werden verkregen. Op zich zelf zijn de waar- nemingen van een zoo korte reeks van weinig waarde, maar, gebruikt als vergelijkingsmateriaal met het nabijgelegen Tosari, zijn zij toch zeer leerrijk. TABEL VII. Zonneschijn in procenten. 7-8 | 8-9 | 9-10 |10-11/11-12 dei 1-2 | 2-3 | 3-4 | 4-5 | 7-5 23-27 April 1916. Y.gebergte | 100 | 100 | 99 | 83 MIM Tosari 74 | 83} 76 | 23 | 22 | 17 | 16 | 15 | 22 | 16 | 36 | 21-24 Jan. 1917. Y.gebergte | 48| 3| 8 | 5 d tli 0i OF 10 Tosari 42} 42/ 10 | 10} 13} 14; 7) Of Oj 0 | 14 Wanneer men de daggemiddelden van 23 tot 27 April raad- pleegt, (niet in de tabel opgenomen), blijkt de verandering van dag tot dag op beide stations steeds hetzelfde teeken te hebben en de eerste 4 dagen hebben, gerangschikt naar opklimmende daggemiddelden zelfs op beide plaatsen geheel dezelfde volgorde, een bewijs dat de veranderingen op beide plaatsen tot op vrij groote benadering parallel gaan. Daarom komt aan deze reeks, hoe kort zij ook is, een tamelijk groote betrouwbaarheid toe als toetssteen bij de vergelijking van het klimaat der beide plaatsen. Gedurende de oostmoessondagen van April 1916 had Tosari, zoowel ’s morgens als 's middags belangrijk minder zon dan de Yang. — 96 — Op de waarnemingsdagen in den ‘westmoesson hadden beide ’s middags na 1 uur ongeveer in het geheel geen zon |), ’s morgens vroeg stonden zij vrijwel gelijk, van 8 tot 1 uur had Tosari bijna 10 % meer dan de Yang. In den westmoesson schijnt dus Tosari iets beter bedeeld te zijn, in den oostmoesson heeft het Yangplateau verreweg den meesten zonneschijn. | Temperatuur en vochtigheid. De dagelijksche gang van de tem- peratuur en betrekkelijke voomemen, eneen over de msan- den April— December 1916,isi O-O v 2 O April-Dec | E E So we fei 4} 6} 8j ili] 2] 4] 6) 8 | 10) AIE N N VE Temperatuur 10°.5 10.4| 10.9} 16.2) 18.2) 18,3| 17.4! 16.0) 13.1) 11.5) 11,0! 10.8} 13. Betr. voch- oo, 85 | 86 | 73 | 71 | 75 | 80 | 86 | 88 | 88 | 86 | 85 | 82 tigheid | Vooral is opmerkelijk de snelle temperatuurstijging tusschen 6 en 8 uur ’s morgens. Wat de betrekkelijke vochtigheid aangaat, zij de aandacht gevestigd op het feit, dat zij in den loop van den nacht iets afneemt, waaruit de gevolgtrekking is te maken, dat de omstandigheden ongunstig zijn voor de vorming van bodem- nevels in de vroege morgenuren. De mij ten dienste staande gegevens maken daarvan dan ook zoo goed als geen melding. Vergelijking der thermo- en hygrogrammen met die, welke werden verkregen tijdens mijne beide bezoeken aan den Yang, en die hierboven zijn gereproduceerd, leert, dat tijdens mijn verblijf vrijwel het gemiddelde oost- en westmoesson- karakter heeft geheerscht, echter met dien verstande, dat tamelijk groote schommelingen naar weerskanten van dit normale tijpe voorkomen. y Zie Tosari | 2) Zie verder tabel Ill. De waarnemingen zijn na 1916 voortgezet, maar nog niet bewerkt, oat " ie Regen. Een tabel, aangevende de maandelijksche en jaar- lijksche regenval, is opgenomen onder „Diëng plateau”. Samenvatting. Van GeNNee heeft, toen hij met zooveel geestdrift den lof van het Yangklimaat verkondigde, slechts weinig overdreven. Harde winden komen er niet voor, het is er in den oostmoesson zonnig en droog en zelfs in den westmoesson niet guur. Het gunstige klimaat, gepaard gaande met het voorkomen van uitgestrekte, slechts weinig hellende terreinen en de mooie parkachtige tjemarabegroeiing, zouden den Yang tot een zeer geschikt herstellingsoord maken, mits hij minder afgelegen en gemakkelijker te bereiken was. TOSARI (1735 m. boven zee) Het geheele jaar door is te Tosari de hemel in den vroegen morgen meestal helder, ’s namiddags in den regel zwaar bewolkt. Zooals de bijgaande tabel aangeeft, neemt na 9 uur 's morgens, vooral in den oostmoesson, de zonneschijn zeer snel af in den loop van den morgen tot 11u. of 11u.30, om daarna in een langzamer tempo verder-te dalen. De oostmoesson is wel is waar minder bewolkt dan de westmoesson, maar na den middag is het verschil tusschen de beide seizoenen slechts gering. TABEL VIII. Zonneschijn in procenten. be D D OE ng bed LST B SS ré Te S Ra a : Wee fei Sle |A T RERI blei Fis ils itd Ril E E a el KG cl hd bé bm Jan | | --Febr. 45 | 58 | 65 i ln bot ba a on a se a ee Juli - Sept. 71/80/88 | 86/77 64 52/40! 35|29/29/ 27/ 24/25/22 22/20; 20: 16 í | 61/70/75 T2 |6350] 40] 32| 27 |23] 23| 21 19|19|16|15 14/1310 8 Het lage zonneschijnpercentage in den namiddag is grooten- deels een gevolg van den mist, die tegen den middag komt opzetten, en die in den drogen tijd tegen zonsondergang 7 — 98 — meestal snel oplost, in het vochtige jaargetijde dikwijls nog langer blijft hangen, al of niet gepaard gaande met regen. Hieronder is het gemiddeld aantal malen per maand aan-. gegeven, dat in de jaren 1915-1917 mist is waargenomen in de westmoesson-maanden Januari en Februari en in de oostmoesson-maanden Juli — September. 6,30 v.m] 9 12 1 n, m. 4 5 Januari-Febr. 2 3 5 9 4 11 Juli-September 1 2 6 10 6 15 Uit deze tabel laat zich afleiden, dat in den westmoesson de mist te 6u30 en 9u v.m. veelvuldiger is dan in den oost- moesson, maar dat van 12 uur ’s middags af de oostmoesson mistiger is dan de westmoesson '). Het zijn in den west- moesson vooral de ZW-winden, die den mist verdrijven. In den drogen tijd gaat de mist slechts zelden met regen gepaard. Een enkele maal is hij nat, bijna altijd echter voelt hij droog aan en maakt hij droge voorwerpen niet nat, terwijl natte voorwerpen er in drogen, hoewel langzaam ?). De gemiddelde temperatuur is te Tosari 16°.0, de jaarlijksche schommeling is gering, de gemiddelde maand-temperatuur beweegt zich tusschen 150.0 in Augustus en 160.5 in Februari. Gering is ook de dagelijksche temperatuurgang, de vroege morgenuren zijn niet koud, de middagen blijven koel. De dage- lijksche temperatuurschommeling blijft in den westmoesson eneden 5°, en overschrijdt in den oostmoesson dit bedrag met slechts enkele tiende graden. Van 8u "a avonds tot 6u’s morgens is de temperatuursverandering zeer gering, (zie de tabel). 1) Voor een vergelijking tusschen de seizoenen zijn de cijfers wel geschikt; hunne absolute waarde is niet zoo heel zeker, de lage waar- den te 4 uur bijv. zullen wel niet vrij zijn van schattingsfouten, 2) Dit droge karakter is een gevolg daarvan, dat de nevel e langzaam komt opzetten. De zeer langzaam plaats; de aardbodem is nog warm van den zonnigen morgen en de lucht, die er op rust, wordt in de alleronderste lagen door verwarming iets onderverzadigd. De kleine druppels, die men onder p op jectglas ziet vallen, verdampen zeer snel. GE SC 6E| £6) gei S6j z | OOI mi ou 84| 18| 06| 68! s8! oi vel ei 69) IL] EL eef OS; €6) r| PO} L | OOI FL] 89) IZ] 92; 68! 28! cg! es! og! co 19| £9| 9 “das -unf "AZE [ZL [P/opg |°/096 JE Giant pg 1/01 819/08 10/98 0/16 0/006 9/088 (%88 |°/o98 1/064 |/oLL 1/84 6L GER ENZ prays yyooa ayltjayxyasjag Hr T6 [TRI 88I] L6 (ZZZ [O91 ZS ESI cet vor 691 | YL SLI VOL orl Iert OSI zeef EE Ip [OELJEBIJLG (STE [ESI CPI PHL orl ecila! egl egleo PSI | Ll | Let | el das - nf VY OL [OPI EGI/ EET oss [S91] SSI) SSI oor eoleg LLLOSI | SLI 8'91 | OSL GC LoS] “sga4- uel Innje1adwa L wa] xeu upu | xeu upu xew | uro "UA 10) Me SR 9161-2161 "wous | Yyosyfijad 3eq | -ep‘wan| MRIOSIV aplop "Dia = GC Ka © x “XI THE Vib 100 A 9 J 6 zm. 100 — Het gedrag van de betrekkelijke vochtigheid is uit de bovenstaande tabel te beoordeelen. De dagelijksche gang is -in beide seizoenen gelijkvormig, maar in den drogen tijd bijna dubbel zoo sterk als in den westmoesson. Terstond na zons- opgang begint de betrekkelijke vochtigheid toe te nemen. Zulks duurt tot zonsondergang, welke gevolgd wordt door een afname, die den geheelen nacht aanhoudt. De nachten zijn dus droog en niet bijzonder koud. Een beeld van de veranderingen der betrekkelijke vochtig- heid geven de bijgaande twee diagrammen. Dat van 15/16 tE Srl ARES OD eee Pe ee "aH ae es oe ee ate i ee LS 89 SR BL WA DE, RR A CS, 1914 45 Fig. 6 Betrekkelijke vochtigheid te Tosari. POS et e SS SS Ae. Ei s EL] ce Ta Bk Oe ar ag O ET Bs y EE e EE ER E SR SE e ER PE EE REES EE pe Uk A BE EE Os Sr ve en ei KE 435 22 ECT Fig. 7 Betrekkelijke vochtigheid te Tosari. Juni 1914 kan eenigermate als het normale type worden beschouwd, dat van 1 Augustus 1916 stelt een sterk sprekend geval voor; de betrekkelijke vochtigheid daalt van 98°/o in een ITT — 101 = kwartier tijds tot 40°/, en daarna iets langzamer tot 30°/,, welke waarde zij eenige uren lang behoudt. De gemiddelde betrekkelijke vochtigheid (80°/o) verschilt te Tosari niet veel van die te Batavia, waar zij in de jaren 1912—1916 gemiddeld 82°/o was. De hoeveelheid waterdamp, die zich in de lucht bevindt is echter veel geringer dan te Batavia n.l. ongeveer de helft, omdat de temperatuur te Tosari zooveel lager is. In de droge nachten en de geringe dampspanning moet wel de verklaring worden gezocht van den Tosarischen paradox aangaande het droogblijven van sigaren. Afgezien nog daarvan, dat de nevel meestal niet vochtig is, zal de lage ‘dampspanning overdag de vochtopname belemmeren, en wat nog wordt opgenomen, wordt weer afgegeven in den drogen nacht. De regenval is in den oostmoesson gering, in den west- moesson tamelijk groot. In alle maanden blijkt te Tosari, niettegenstaande den mist en de hooge bewolking, de regenval geringer te zijn dan in het lager op de helling, op 640 meter boven zee, gelegen Poespo. (zie de tabel). ee in m.m. 