Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
? In een Vertoog over den O. I. handel, bij van meteren, f. 589 b, komt o. a. voor, dat het gebruik der zee zoo vrij is als het gebruik der lucht, In het volgende jaar schreef HUGO DE GROOT over dit volkenregtelijk vraagstuk zijn beroemd werk: Mare liberum. * De voornaamste dier stukken, die voor de kennis van den toestand van handel en nijverheid in die dagen hoogst gewigtig zijn, heeft van wgrEREN opgenomen, f. 585 c—590. Zie ook, ru. X pos, 1l s. 237—244. * VAN METEREN, f, 590 c. seannin, II, p. 287. 1608. De vaart op Indië. 1608. 292 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Generaal gedeeld, bleven zonder invloed op den loop der onderhandelingen. De Staatsche gemagtigden volhardden in hunne weigering om de vaart op Indië op te geven. De Belgische gezanten daarentegen schenen even vast besloten haar nimmer toe te staan. Welligt zouden de aartshertogen, die bij dit punt minder belang hadden, zich rekke- lijker hebben betoond, indien zij alleen in den vredehandel betrokken waren geweest; doch zij waren verpligt ook Spanje's wenschen in het oog te houden, en wisten dat men daar den alleenhandel op Indië tot elken prijs behouden wilde !, De Spaansche staatslieden hadden reeds voldoende ondervinding van den ondernemingsgeest, den moed en het beleid der Staatsche kooplieden, om niet voor het verval hunner Oost-Indische koloniën en handelsbetrekkingen te vreezen, wanneer aldaar aan de compagnie vrij spel werd gelaten. Het was te voorzien dat de Hollanders, die veel zuiniger en bekwamer zeevaarders waren dan de Portugezen, de laatsten bij volkomene gelijkstelling binnen korten tijd overvleugelen zouden ?. Fucmanpor verklaarde derhalve, na langdurige maar vruchtelooze onderhandelingen, dat rizres III zijn regt op de Vereenigde Gewesten nim- mer afstaan noch hun den handel op het Spaansche schiereiland weder vergunnen zov, indien zij de vaart op Indié niet wilden opgeven 3, Daar het derhalve bleek, dat noch de koning van Spanje noch de Staten immer tot toegeefljkheid op dit gewigtige punt zouden te bewegen zijn, werd een andere weg tot bemiddeling beproefd en de vereeniging van een duurzamen vrede in Europa met een veeljarig bestand, hetwelk ten zuiden van den kreeftskeerkring gelden zou, ter sprake gebragt. De Belgische gezanten verklaarden zich niet ongenegen hiermede ge- noegen te nemen, indien de Staten zich verbinden wilden om na het einde van het bestand de vaart op Indië te staken. Doch deze wijziging vond volstrekt geen bijval. Het eenige, waarin de Staatsche gemagtigden wilden toestemmen, bestond hierin, da men eenigen tijd vóór dat einde andermaal te Antwerpen of te Brussel bijeen zou komen, om te bepalen of het voortaan in Indië vrede of oorlog wezen zou. Het was | echter niet twijfelachtig dat de Staten, die hoogst waarschijnlijk inmiddels nieuwe eo aanzienlijke voordeelen in Oost-Indië behaald zouden hebben, na dat tijdsverloop nog veel minder geneigd zouden zijn dit gewigtig gedeelte van hunnen zeehandel op te ge- ven, zoodat de Belgische gezanten dezen voorslag op hunne beurt van de hand wezen. Toen OLDENBARNEVELT, in de zitting van den 11% Maart, hun vroeg of hij aan de | Staten-Generaal moest mededeelen, dat men op dit punt tot geen overeenstemming ko- men kon, viel serwora driftig uit, dat ieder doen kon, wat hij wilde, en stond op om 1 sgannin, ll, p. 159. van per vrwcr, III, bl. 545. 2 yearn, Il, p. 153. 3 van METEREN, f. 585 c, 590 c. caorius, p. 534—536. seams, 1I, p. 110, 114, 189 ss mt- | pius, bl. 69— 70. sentivociio, bl. 763. | DES VADERLANDS, 293 GE aN EO TR a SE heen te gaan. Maar meyen ging naar hem toe en zeide, na hem een paar woorden 1608. te hebben ingefluisterd, overluid in het Latijn tegen de Staatsche gemagtigden, dat de l nacht raad zou geven, De mauperée, die nu met de overigen insgelijks opstond, voegde de Belgische gezanten in het Spaansch toe: »die alles hebben wil, krijgt niets,” waarop RIGHARDOT toornig antwoordde: » zeg dat voor u zelven, en wees verzekerd dat het u zoo gaan zal." Misnoegd en verstoord ging men uiteen 1. Jeawwmw, wiens tusschenkomst tot vereffening van dit netelige geschil herhaaldelijk van beide zijden werd ingeroepen, bevond zich hierbij in geen geringe moeijelijkheid. Hij zag met HENDRIK IV zeer goed in, dat de Staten de voornaamste bron van de grootheid en magt der Republiek sluiten zouden, indien zij aan Spanje's eischen toegaven, en het was voor Frankrijk van het uiterste belang, in haar ook na den vrede eene krachtige bondgenoote te behouden. Daarentegen werd hij meer en meer overtuigd, dat Spanje de onderhandelingen liever afbreken dan dit punt opgeven zou: en de hernieuwing van den krijg zou menprik IV in de onaangename noodzakelijkheid gebragt hebben zijne onderstandsgelden niet slechts te laten voortduren maar ook aanmerkelijk te verhoogen , indien hij er althans prijs op stelde de Republiek voor haren ondergang te bewaren ?. De vastberadenheid der Staten, die het gedrag hunner gemagtigden volkomen goed- keurden, redde hem uit deze verlegenheid, Op den 15°" Maart namen de Staten van De Staten be- Bolland eene geheime resolutie, om nimmer »eenigsints hetzij in het geheel of deel, — — directelijken of indirecteljken, te wijken, over te geven of af te staan van de vrije deris ifi zeevaart, alomme en tot alle Plaatsen van de Waereld? 3; en de Staten-Generaal ver- staan. eenigden zich eenparig 4 met dit moedige besluit. Zij hadden daarbij hoofdzakelijk over- wogen, dat de ingezetenen der Vereenigde Gewesten zich voor de vaart op Indië groote opofferingen hadden getroost, en thans niet alleen aanzienlijke winsten begonnen te ma- ken, maar zelfs de hoop koesterden om dien geheelen handelstak aan de Portugezen le ontwringen. Bovendien kon men berekenen, dat reeds tienduizend personen belang hadden bij de instandhouding der Oost-Indische compagnie. De herleving der vaart op Spanje zou aan den vijand, op wiens trouw men zich na den vrede nimmer volko- men zou kunnen verlaten, een gemakkelijk middel aan de hand geven, om de Re- publiek door de inbeslagneming van een aanzienlijk gedeelte harer handelsvloot ge- voelige slagen toe te brengen. Alleen wanneer de koning voor wedervergelding in Indie le vreezen had, kon men gerust het voormalig verkeer met Lissabon en Cadix hervatten. ! erotus, p. 636. Jeannin, II, p. 142, 166. pu. pu Bors, II, e. 106, 107. ! maxis, 11, p. 189, 199. 3 Resol. v. Holland, 1608, bl. 510. ru. pv nois, IH, s. 98. í pg, pu Bois, JI, s. 105. 294 ALGEMEENE GESCHIEDENIS DEO ÉÉOAV— 1608. Ook leverde de voortduring der vaart op Indië in twee opzigten de beste waarborgen op tegen Spanjes heerschzucht en dwingelandij. Vooreerst hield zij een aantal groote schepen in dienst, die in tijd van nood terstond als oorlogschepen gebruikt konden wor- den. Ten anderen werden de Spanjaarden daardoor van een deel der hulpmiddelen beroofd, welke hen in staat stelden de rust en vrijheid van hunne naburen te onder- mijnen. Het behoud van den Oost-Indischen handel was derhalve inderdaad voor de Republiek eene levensvraag 1. Men besluit dit Daar intusschen beide partijen geenszins geneigd waren de onderhandelingen reeds bij ——— and het eerste geschilpunt, waaromtrent zij niet konden overeenkomen, af te breken, be- sloten zij dit onderwerp vooreerst ter zijde te laten, en te beproeven of de regeling der overige vredesvoorwaarden minder bezwaar zou ontmoeten. Tot dat einde stelden de wederzijdsche gemagtigden elkander eene opgave ter hand van de onderscheidene on- derwerpen, die nog ter sprake moesten komen. De Staten hadden hun gevoelen in acht- en-twintig artikelen volledig en duidelijk uiteen gezet, en daarbij de belangen van het huis van Nassau geenszins vergeten. De Belgische gezanten daarentegen bepaalden zich in algemeene bewoordingen eenige hoofdpunten opte geven, waarover zij wenschten te onderhandelen. Daar de godsdienst hieronder was opgenomen, legden de Staatsche gemagtigden hun de vraag voor, of zij hiermede alleen bedoelden, dat aan de Spaansche en Nederlandsche ingezetenen, in elkanders land reizende of vertoevende, geen overlast ter zake van hun geloof zou worden aangedaan, dan wel of zij voornemens waren den Staten bij de regeling van de inwendige aangelegenheden der Republiek , waartoe ook de ue E kerkelijke zaken behoorden, wetten voor te schrijven. De gezanten gaven tot antwoord, dienstaangelegen- dat zij zich verpligt gevoelden hunne lastgevers nog nader omtrent dit onderwerp le — raadplegen, en stelden daarom voor, daarover het laatst te handelen, waarmede men shore: genoegen nam. Beide partijen wenschten, bij een ongunstigen afloop der onderbande- lingen, zich er op te kunnen beroepen, dat zij op dit punt waren afgesprongen: de Spanjaarden, omdat zij hoopten, daardoor niet alleen bij den Paus en de overige Katho- lieke mogendheden eer in te leggen, maar ook Frankrijk tegen de Vereenigde Gewes- ten in te nemen; de Staten, omdat zij wisten dat alle provincién, hoe vurig ook naat het einde van den krijg uitziende, de uitsluitende uitoefening der Hervormde eeredienst tot elken prijs behouden wilden 2, De opening der Bij de behandeling van eenige punten, welke thans aan de orde kwamen, bleek het Sehelde ten be echter evenzeer hoe weinig men van beide zijden tot inschikkelijkheid gezind was. De — aartshertogen verlangden dat Antwerpen weder eene zeehaven zou worden; dat voortaan 1 Jeannin, II, p. 143. pn. nu Bois, ll, e. 219. 2 VAN METEREN, f. 500 d. Grotius, p. 537. seannin, Il, 98, 132, 141, 287. saupros, bl. 76. DES VADERLANDS, 295 Ee) van de Belgische manufacturen slechts de geringe tolregten gevorderd zouden worden, . 1608. welke daarvan vóór den opstand tegen Spanje geheven werden; dat de verpligting zou "d kk cer ophouden om de in de Republiek ingevoerde Fransche wijnen te Middelburg en de van Middelburg Duitsche te Dordrecht op stapel te leggen, eer zij naar elders mogten worden uitge- —— voerd. De Staatsche gemagtigden weigerden daarentegen de Schelde te openen, noem- den de stapelregten der beide genoemde steden binnenlandsche aangelegenheden, waar- mede Spanje niets te maken had, en wilden ten opzigte der tolregten niets meer beloven , dan dat die voor vreemdelingen niet hooger zouden zijn dan voor ingezetenen 1. Om- trent de grensscheiding en de wederzijdsche uitwisseling van steden kon men het even- Ton irse min eens worden. Van de zijde van den koning van Spanje werd geenszins voorbijge- wisseling van ste- tien, dat het overlijden van den hertog van Cleef, hetwelk binnen korten tijd te ai verwachten was, hoogst waarschijnlijk eenen strijd over de erfopvolging zou doen ont- daan 2, waarbij het huis van Oostenrijk niet slechts zijne ondersteuning zou behoeven, maar die hem ook eene uitmuntende gelegenheid zou geven, om zijnen invloed en zjn gezag in Duitschland uit te breiden, en aldaar krachtdadig tot handhaving van het Katholicisme werkzaam te zijn. Uit dien hoofde wilden de Belgische gezanten niet hooren van de teruggave der door de Spanjaarden veroverde plaatsen in het Geldersche Overkwartier, die in de nabuurschap van het hertogdom Cleef gelegen waren. Zij weigerden derhalve Rhijnberk, hetwelk aan den aartsbisschop van Keulen toebehoorde, aan dien kerkvoogd terug te geven, en boden van de overige door Spaansche troepen be- zette Staatsche sterkten slechts Lingen, Oldenzaal en Groenlo aan, onder beding dat de Staten Braband en Vlaanderen zouden ontruimen en zich achter de Waal terugtrekken. Deze eisch werd echter met verontwaardiging van de hand gewezen, waarop van den kant der aartshertogen, met betrekking tot de laatstgenoemde provinciën, werd voorgesteld , dat de Staten in de door hen bezette steden garnizoen zouden behouden, doch dat het platte land tot het regtsgebied der zuidelijke Nederlanden zou behooren. Ook deze voorslag vond echter geen bijval. De Staatsche gemagligden wilden geen voet gronds van hunne Brabandsche en Vlaamsche bezittingen, die zij als een onmisbaar bolwerk voor de veiligheid van Zeeland, Holland en Utrecht beschouwden, laten varen, en werden in hun gevoelen door de Fransche gezanten gestjfd, wien mexprik IV geschreven had dat hij den afstand dier veroverde landstreken als den doodslag voor de Republiek be- schouwen zou, daar deze dan niet slechts voor onverhoedsche invallen zou openstaan maar bovendien het bezit van Brielle en Vlissingen door de nimmer te betrouwen Engelschen, die ligtelijk met de Spanjaarden tegen de Staten konden zamenspan- nen, in dat geval dubbel gevaarlijk zou worden, Te vergeefs beklaagde rrcHARDOT l VAN METEREN, f. 501 verso, seannin, II, p. 201, 205. pu, pu sois, II, s. 232. ? Hiervoor, bl, 11. 296 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1608. zich bij szanmn, dat de Staten de houding aannamen, alsof zij met overwonnenen on- derhandelden, en dat hij geenszins verwacht had zooveel hardnekkigheid bij hen te | vinden. Te vergeefs vermaande hij de Staatsche gemagtigden met tranen in de oogen, - om toch niet uit overdrevene vasthoudendheid aan hunne eischen de kans op den eervollen vrede te verbeuren, die hun thans werd aangeboden. Zij waren onverzettelijk en bleven de verklaring van de onafhankelijkheid der Republiek, de vrije vaart op Indië en het behoud hunner bezittingen in Vlaanderen en Braband als onmisbare voorwaar- den beschouwen, zonder welke geen vrede mogelijk was 1, Het uti possi- Hoezeer de Belgische gezanten naauwelijks verwachten konden, dat de onderhande- detis wordt : : grondslagvanden lingen, na tot dusverre zulk een ongunstigen loop te hebben genomen, nog tot een vrede — aangeno- pet gewenscht einde zouden leiden, wilden zij echter de hoop op die uitkomst nog niet opgeven. Zij achtten het hoogst waarschijnlijk dat zoowel Frankrijk als Engeland bj — eene hervatting van den krijg de Republiek krachtdadig zouden ondersteunen, terwijl noch ries III noch de aartshertogen wegens de uitputting hunner finantiën in staat waren, den oorlog met evenveel klem als in de laatste jaren voort te zetten ?, Zij kwa- - men derhalve met de Staatsche gemagtigden overeen, dat men het zoogenaamde wh - possidetis als grondslag van den vrede zou aannemen, en eerst nadat deze gesloten was, | met elkander, als met bevriende mogendheden, over de ruiling van eenige steden en - landstreken zou onderhandelen 3, Aan den anderen kant waren de Staten, die insgelijks - vurig naar vrede verlangden, niet ongenegen ten opzigte der overige meer onderge- — schikte punten eenige inschikkelijkheid te betoonen, indien zij slechts den handel op | Indië behouden konden en op hun regt, om de godsdienst naar willekeur te regelen, | Neren vertrekt seen inbreuk werd gemaakt 4, Daar de Belgische gezanten wisten, dat de aartsher- naar Spanje, om naderen last van togen bereid waren zelfs tot dien prijs den vrede te koopen 5, besloten zij pater NETET - FILIPS III te be- :. : ]. igi komen. naar Spanje af te vaardigen, om het eindbesluit des konings omtrent deze gewigtigt punten te vernemen. Hij vertrok den tweeden April en kon eerst na veertig dagen - \ terug zijn. 2 mamn, II, p. 104, 211, 218. 3 sEANNIN, LI, p. 230. 4 mannin, IT, p. 233, 314, 323, 358, 359. 5 annn, II, p. 146, 155, 159, 220, 236. 6 VAN METEREN, f. 502 c. crotius, p. 638. Jeann, ll, p. 251. Baupivs, bl. 78, 104. BENT yosuio, bl. 765, ome DES VADERLANDS, 297 T_T onderhandelingen verkeerd had, oefende inmiddels op handel en nijverheid een zeer 1608. ongunstigen invloed uit. Men had de voordeelen van den oorlog reeds gedeeltelijk ver- loren, zonder nog de weldaden van den vrede te genieten. In vele bedrijven was daar- door eene kwijning gekomen, die des te meer gevoeld werd, daar de belastingen nog altijd even zwaar bleven drukken !. Het was derhalve natuurlijk, dat zich overal een serk verlangen naar het einde van dien ongunstigen toestand openbaarde. De oorlogs- partij had daarvan terstond gebruik gemaakt, om te betoogen met hoeveel regt zij te- gen de nadeelen der aangeknoopte onderhandelingen gewaarschuwd had, en hoe gevaar- ljk het was die nog langer te laten voortduren. Volgens haar was het thans zonneklaar, dat de Spanjaarden geen andere bedoeling hadden dan de Republiek langzamerhand aan den krijg te ontwennen, door haar met de bcdriegelijke hoop op eenen vrede te vleijen, dien zij volstrekt niet gezind waren te sluiten. Prins waunrrs en graaf WILLEM LODEWIJK lieten niels onbeproefd, om deze meening veld te doen winnen. Zij haalden den Franschen gezant pe nussy tot hunne zienswijze over, en trachtten ook de Engelsche, Deensche en Duitsche gezanten tegen den vrede te stemmen ?, Zelfs schreef waunrrs aan xesparx IV, om hem te overreden dat deze voor de Republiek, en daardoor ook voor Frankrijk , hoogst verderfelijk zou zijn, en hem te bewegen aan JEARNIN last te geven om ins- gelijks de voortzetting van den oorlog aan te prijzen. Ten einde den Franschen koning te eerder daartoe over te halen, schatte hij de onmisbare onderstandsgelden thans op on- . geveer drie en een half millioen gulden: eene som, die wel een millioen beneden zijne vorige raming bleef, maar toch nog bijna het dubbel was van hetgeen menpa IV in de laatste jaren tot den krijg had bijgedragen 3, Jeannm liet zich echter geenszins aan het wankelen brengen, maar bleef bij zijn gevoelen, dat de voorstanders van den vrede de belangen van hun vaderland het best begrepen 4, en stelde eene uitvoerige memorie op, waarin hij de gronden vóór en tegen den oorlog tegen elkander overstelde. Van de zijde Memorie van der oorlogspartij werd aangevoerd , dat men bij den vrede de belastingen terstond aanmerkelijk ronden. vóór E zou moeten verminderen , ten einde de burgerij tevreden te stellen; dat het vertrekken van tegen den oorlog. vele krijgslieden, fabriekanten, kooplieden en Katholieken de Vereenigde Gewesten zeer verzwakken zou; dat een groot gedeelte van het bootsvolk, door hooge loonen aange- lokt, in Spanje en Portugal dienst zou nemen; dat er ligtelijk verdeeldheid tusschen de ! van METEREN, f. 600 a. crorius, p. 541. pa. pv sors, Il, s. 132. 2 mannm, II, p. 240, 252, 318. 3 JEAKEIN, ll, p. 290, 292, 297, 318. Vgl. enorms, p. 540. Hiervoor bl. 248. t mamin, lI, p. 278: »ceux qui preférent la guerre comme plus utile à leur Estat que la Pax, lesquels ne sont à la vérité en si grand nombre, ny les plus entendus au maniement des affaires,” : M Dre, 2 Srog. 38 1608. 298 ALGEMEENE GESCHIEDENIS cm MlM - provinciën kon ontslaan, en de vijand de handen vrij zou hebben , om door omkooping het ge- tal zijner aanhangers te vermeerderen , de tweedragt te vergrooten en daardoor op een gunstig tijdstip de Republiek te overmeesteren, De voorstanders van den vrede beweerden daarentegen, dat de burgerij te veel gezond verstand had, om niet te begrijpen, dat zij eerst na verloop van eenigen tijd op eene trapsgewijze verzachting der lasten kon rekenen, en te veel vertrouwen in hare regenten, om de regeling dezer aangelegenheid niet geheel aan hen over te laten, De afdanking van een gedeelte van het leger zou de opbrengst der accijnsen slechts weinig verminderen, daar Holland en Zeeland, waar deze inzonderheid in zwang waren, weinig garnizoen hadden, en de overige provinciën grootendeels door andere soorten van belastingen, waarin het krijgsvolk niet deelde, in hare behoeften voorza- gen. Voor het vertrek van kooplieden en fabriekanten had men weinig vrees te koes- teren, daar het verblijf in een vrijen en bloeijenden staat door de meesten verre zou verkozen worden boven den terugkeer naar de zuidelijke Nederlanden, en deze boren- dien, door de voortdurende afsluiting der Schelde, bezwaarlijk een gewigtig aandeel aan den zeehandel zouden kunnen bekomen. Ook de Katholieken, die bij den vrede niets te verliezen hadden en integendeel de hoep kanden koesteren bij bevestiging van orde en rust grootere godsdienstvrijheid te verkrijgen, zouden geen reden hebben om de Ver eenigde Gewesten te verlaten, en het boolsvolk, dat vooral bij voortduring der vaart op Indië geen gebrek aan bezigheid zou hebben, was te veel aan de ongedwongene en eenvoudige Hollandsche manieren gewend, om den trots van een Spaansch gezagvoerder op den duur te kunnen dulden !. Wel zou de opbrengst der tolregten, die bij den vrede voor het verkeer met België waarschijnlijk verlaagd zouden moeten worden, aane _ zienlijk dalen, en zouden de brandschattingen ophouden eene bron van inkomsten - voor de schatkist te zijn: maar behalve dat ook de Staatsche landlieden eene sints lang — ontbeerde veiligheid zouden genieten, die hunne winsten vermeerderen en daardoor ook voor den Staat voordeelig worden zou, werd de algemeene vermindering van de op — brengst der belastingen door de besparing van een groot deel der oorlogskosten meer dan opgewogen. Daar de reeds herhaaldelijk verlengde wapenschorsing in Mei weder ten einde liep, stelde OLDENBARNEVELT voor, haar nog tot het einde des jaars te laten duren en in dat geral een gedeelte van het leger af te danken. Hij wees daarbij op de omstandigheid, dat men, indien de hoop op vrede verijdeld werd, niet zonder gevaar reeds dit jaar tene hernieuwing van den krijg kon afwachten, en dat de finantién der Republiek Du reeds dringend eene vermindering der oorlogslasten vorderden. Tegen het volgende voorjaar kon men, wanneer het noodig mogt zin, weder nieuwe troepen aanwerven. Bj de behandeling dezer zaak in de Staten-Generaal, in tegenwoordigheid van de beide stadhouders en den Raad van State, ondervond hij echter veel tegenkanting. Alleen Holland, Gelderland, Groningen en Overijssel deelden in zijn gevoelen. Hoewel de Staten van Zeeland reeds eigenmagtig hef getal der tot hunnen last staande troepen ver- minderd hadden, vereenigden hunne afgevaardigden zich met de stadhouders en den Raad van State, om op eene verlenging van den wapenstilstand voor slechts twee maan- den aan te dringen, en zich tegen de afdanking van krijgsvolk te verzetten. Friesland ! Het is opmerkelijk dat seansix, waarschijnlijk in overeenstemming met OLDENBARNEVELT (Ver- ooren, bl. 151, 153) in den aristocratischen regeringsvorm der Republiek een waarborg zag voor kare rust. Zie ll, p. 308: »le Corps de cet Estat qu'on peut dire vrayement une Republique en laquelle la Souveraineté apartient universellement a tous, a neantmoins cet avantage qui doit beaucoup servir à sa durée et conservation, que le menu peuple ne se mesle aucunement des afaires, mais en laisse la charge entiere aux principaux et plus notables en chacune ville.” * nasus, 11, p. 207—317, 325 s3. 98 * 1608. De wapenschor- sing wordt tot het einde van 1608 verlengd. 300 ALGEMEENE GESCHIEDENIS —————————————————————ÀÁpunnn Uo" 1608. en Utrecht wenschten eerst het gevoelen der buitenlandsche gezanten omtrent deze aan- gelegenheid te vernemen, en de Staten-Generaal besloten hieraan gehoor te geven. Reeds had sEANNIN aan OLDENBARNEVELT gezegd, dat hij de verlenging van den wapen- stilstand voor het gansche jaar zeer afkeurde, daar het hem hoogst gevaarlijk voorkwam, den Spanjaarden op die wijze gelegenheid te geven den vredehandel te blijven rekken en welligt nog tot in het volgende jaar slepende te houden, hetgeen voor de Republiek niet anders dan schadelijk kon zijn. Toen de advokaat hem echter verzekerde, dat hij er niets tegen had om den laatsten Julij als eindpaal der onderhandelingen vast te stellen, zoodat men deze af zou breken, wanneer de vrede op dien dag nog niet tot stand gebragt was of althans naauwelijks te betwijfelen scheen, maar dat hij alleen voorkomen wilde dat de afgevaardigden ter Staten-Generaal, uit vrees voor eene hernieuwing van vijandelijkheden, waarop men niet was voorbereid, welligt te veel aan de Belg sche gezanten zouden toegeven, vielen sranmin’s bezwaren weg. Op zijnen raad ver- eenigden ook de Engelsche, Deensche en Duitsche gezanten zich met OLDENBARNEVELT's gevoelen. Maunrrs en WILLEM LODEWIJK besloten insgelijks met deze wijziging genoe- gen te nemen, en gingen te eerder daartoe over, daar de advokaat met zijn voorslag tot afdanking van krijgsvolk eigenlijk slechts bedoeld had den Franschen koning, wiens onderstandsgelden niet meer zoo geregeld werden uitbetaald, de voortdurende behoefte der Republiek aan geregelde en ruime ondersteuning te doen gevoelen !, en zich gemakkelijk liet overhalen, dat gedeelte van zijn voorstel op te geven. De Staten- Generaal besloten derhalve den vredebandel niet langer dan tot Augustus aan le houden en vooreerst het leger nog niet te verzwakken, maar evenwel de wapenschor- sing het gansche jaar te laten voortduren, indien de aartshertogen daarmede genoegen namen. Volgaarne gaven de laatsten hunne toestemming 3. Voortzetting Gedurende de afwezigheid van pater ware werden de onderhandelingen met de almere overige Belgische gezanten over punten van ondergeschikt belang voortgezet. Ook ud — hieromtrent bestond echter groot verschil van gevoelen. Men was het eens dat de we- derzijds verbeurd verklaarde en in beslag genomene goederen behoorden te worden teruggegeven; doch de aartshertogen maakten onder dezen titel aanspraak op geheele steden en landstreken, die de Staten geenszins geneigd waren af te staan, De laatsten vorderden daarentegen dat de Spaansche troepen, die zich nog in de zuidelijke Neder- landen bevonden, naar hun vaderland zouden worden teruggezonden, hetgeen micHAM- por niet zonder regt een onbillijke eisch noemde, zoolang de Staten zich van Fransche en Engelsche hulptroepen bleven bedienen. Over de behandeling der wederzijdsche ! Zie Jeannin, lI, p. 229, 263, 340. 2 yeannix, lI p. 334—349. van pen keur, III bl, 154—160. DES VADERLANDS. 301 —E——————————————Y]' A! EÍ EUR NNNA ingezetenen, het toelaten van oorlogschepen in elkanders havens, de keus der regenten 1608. in steden, die bijzondere heeren zouden krijgen, en de waarborgen voor eene getrouwe naleving van het vredesverdrag kon men evenmin tot eenstemmigheid komen. Daar men echter aan beide zijden geenszins twijfelde, dat deze geschillen eene voldoende oplossing zouden vinden, zoodra men het over de hoofdpunten, den handel op Indië en de godsdienst, eens was geworden, hadden de onderhandelingen, in afwachting der terugkomst van pater meyen, slechts tragen voortgang. De bijeenkomsten der gemagtigden werden steeds zeldzamer en hielden eindelijk geheel op, toen ook JEANNIN op den 18% Junij voor een korten tijd naar Frankrijk vertrokken was, om - HENDAIK. IV met den staat vam zaken bekend te maken en zich in persoon omtrent diens bedoelingen en wenschen te vergewissen !, De Deensche gezanten, wien zoowel de langdurigheid van den vredehandel als de onbeteekenende rol, die hun daarbij te beurt was gevallen, reeds sinis lang verdroten had, namen hun afscheid en keerden mar hun vaderland terug. Hun voorbeeld werd eerlang door de gezanten uit Munster, Cleef en Keulen gevolgd ?. Inmiddels had pater neren bij yrures III meer tegenstand ontmoet, dan den aartsher- Mid n logen aangenaam was. Naauwelijks was de geweldige indruk van de vernieling eener het Spaansche magtige oorlogsvloot in de haven van Gibraltar eenigzins uitgewischt en had de geslo- is tene wapenstilstand de vrees voor eene herhaling van mzEwsEkERk's stoutmoedige onder- neming doen verdwijnen, of men had aan het Spaansche hof berouw gekregen over de reeds afgelegde onafhankelijkheidsverklaring en besloten op dien weg althans geen stap verder te gaan. De Belgische gemagtigden kregen bevel om, ingeval zij de opening van hun uitersten last niet meer konden tegenhouden, zoowel de opoffering van den handel op Indië als de onbeperkte uitoefening der Katholijke godsdienst in de Vereenigde Gewesten teeischen, en alleen onder deze voorwaarden de erkenning van de vrijheid der Republiek bij het vredesverdrag toe te zeggen. Neren, die in Holland te veel over zijn onbe- grensden invloed op den koning en diens inschikkelijkheid had uitgewijd, om met voeg de overbrenger van dit uléimatum te kunnen wezen, werd opzettelijk in Spanje terug- gehouden, doch schreef brief op brief, waarin hij zijn langdurig uitblijven aan ziekte en anderen tegenspoed weet. Deze poging om de onderhandelingen te rekken en de Staten zoolang mogelijk om den tuin te leiden, stond in verband met een plan der Spaansche staatslieden, om nenparx lV en sacosus I door de voorspiegeling van aan- tienlijke voordeelen van de zaak der Republiek te vervreemden, en de laatste daardoor ! van METEBEN, f. 596, 606. cnorius, p. 639. sean, II p. 277, 287, 200, 296, 323, 357, 358, 350, 391. Pu. pu Bois, Il s. 120. * vax meteren, f, 607 b. cnotius, p. 540. pu. po sois, lI s. 137. 1608. Argwaan daar- omtrent in de Vereenigde Ge- westen. 302 ALGEMEENE GESCHIEDENIS cm———— M —————————————————————snmen9"?MMNS te dwingen den vrede tot den van haar geëischten prijs te koopen. Men rekende daarbij op het vurige verlangen naar rust, hetwelk door de meeste regenten gevoed werd, en stelde zich welligt voor, dat de door weren uitgedeelde geschenken en de pracht, die SPINOLA ten toon spreidde, veler oogen verblind en veler harten bedorven zouden heb- ben. Doch men vergat dat de staatslieden der Republiek te veel vaderlandsliefde en eergevoel bezaten, om ooit in zulke voorwaarden toe te stemmen, en dat JOHAN vix OLDENBARNEVELT, hoeveel reden bij had om de voortzetting van den krijg voor zijn met een drukkenden schuldenlast bezwaard vaderland te duchten, geen oogenblik wan- kelde in zijn besluit, om elk verdrag af te wijzen, waarbij aan de onaf hankelijkheid der Vereenigde Gewesten, de vrije vaart op Indië en de eigenmagtige regeling der binnenlandsche aangelegenheden eenige afbreuk werd gedaan !. Naauwelijks was sranmr naar Frankrijk vertrokken, of men ontving onderschei- dene tijdingen, die gegronden argwaan omtrent Spanjes bedoelingen opwekten. Van alle zijden kwamen berigten in, dat de Spanjaarden een geheel anderen toon begonnen aan te slaan, en openlijk snoefden dat de verklaring van hunnen ko- ning betrekkelijk de onafhankelijkheid der Republiek slechts een middel was ge- weest om de Staten tot eenen wapenstilstand te bewegen en onderhandelingen met hen aan te knoopen. Thans, beweerden zij, nu het bekend was hoezeer de Vereenigde Gewesten den vrede wenschten en behoefden, kon er niet meer aan gedacht worden hun voordeelige voorwaarden toe te staan. Te gelijker tijd vernam men dat rrurs Ill buitengewone gezanten naar Frankrijk en Engeland had gezonden, ten einde rennam IV en -JACOBUS I te verzoeken hunnen invloed te ’s Gravenhage in zijn belang aan te wenden. Daar men in Holland wist, hoe weinig men op de welwillendheid van den koning van Engeland kon rekenen, die nog altijd zoowel uit vrees voor Spanje's magt als uit in- genomenheid met de Spaansche regeringsbeginselen meer toegeeflijkheid en ontzag voor ritips III betoonde, dan met de ware belangen van zijn rijk strookte, was men volstrekt niet gerust omtrent den uitslag dezer pogingen, Ook ten opzigte van menpe IV, wien men steeds als den krachtigsten en getrouwsten bondgenoot had beschouwd, ont- stond bij velen ernstige bezorgdheid. Men vernam dat riures III dezen vorst door het lokaas van een dubbel huwelijk, waarbij de kroonprins van Frankrijk met eene Spaan- sche, de kroonprins van Spanje met eene Fransche prinses zou huwen, aan zich trachtte te verbinden, en hem zelfs met dat doel het voorstel had gedaan, dat de Fransche kroonprins tot erfgenaam der aartshertogen zou worden benoemd, indien hij wilde me- dewerken om de Vereenigde Gewesten met de zuidelijke Nederlanden te hereenigen. Het was zeer twijfelachtig of nenparx IV zulk een verleidelijk aanbod van de hand zou ! pxwriVOGLIO, bl. 767. sram, Il p. 368, 378. Vgl. I p. 249 (hiervoor bl. 262 noot 2). DES VADERLANDS. 303 eee wijzen, Men herinnerde zich dat sransiv, kort voor zijn vertrek, dag aan dag in het Haagsche bosch verscheidene uren met arcmarpor heen en weder had gewandeld, ter- wijl hunne dienaren zorgvuldig de wacht hielden, om te beletten dat hun gesprek ge- soord zou worden 1, Het was derhalve niet te bevreemden dat de oorlogspartij meer dan ooit reden meende te hebben, om tegen de Spaansche trouweloosheid te waarschu- wen, en dat zelfs vele voorstanders van den vrede de wenschelijkheid van de voortzet- ting der onderhandelingen begonnen te betwijfelen 2, Intusschen was de laatste Julij verstreken, zonder dat van de zijde van Spanje eenig bepaald antwoord was gegeven. Wegens de nog altijd verwachte terugkomst van NEYEN en de afwezigheid van szannmn hadden de Staten stilzwijgend dien dag voorbij laten gaan; doch naauwelijks was de Fransche gezant omstreeks het midden van Augustus te 's Gravenhage wedergekeerd, en had men van hem de verzekering ontvangen, dat zENDRIK IV in zijne gezindheid jegens de Republiek volstrekt niel veranderd was maar haar met raad en daad zou blijven bijstaan 3, of men besloot langer uitstel af te snij- den. OLDENBARNEVELT, wien JEANNIN van het ultimatum der Belgische gezanten, hetwelk ucHARDOT hem had medegedeeld, kennis had gegeven, wilde er naauwelijks van hooren, dat men hen nog in de gelegenheid zou stellen, deze onaannemelijke eischen uit te spreken. Hoezeer hij, op het voetspoor van prins wittam van Oranje, verdraagzaam- heid in het godsdienstige voorstond en zich bereid verklaarde mede te werken om den Katholieken na den vrede niet slechts algemeene vrijheid van huisselijke godsdienstoefe- ning maar zelfs in enkele steden openbare eeredienst te verschaffen 4, achtte hij het onmogelijk om de Staten thans tot zulk eene toegeefljkheid op dit teedere punt te bewegen. Bovendien kwam het hem onbestaanbaar voor met de waardigheid en tevens met de veiligheid der Republiek, dat de Katholieken hunne godsdienstvrijheid aan Spanje zouden te danken hebben. Eerst na den vrede kon er zijns inziens aan gedacht worden, om de strenge plakkaten tegen hunne geheime bijeenkomsten en de uitoefening hunner godsdienstige gebruiken en plegtigheden te besnoeijen of bij oogluiking buiten werking te laten, en SEANNIN, wien HENDRIK IV om dezelfde reden reeds last had gege- 1 pp, pg Bois, ll s. 125. 4 cnortus, f. 540. seam, II p. 65, 93, 94, 135, 160, 198, 370, 378, 382, 386, 303, 390. vas Dia KEMP, lil bl. 213. — Er werd ook weder gesproken over de komst eener Spaansche ar- made. pa. pu Bois, II s. 118, 125. * mamn, II p. 397. taan, IL p. 398, 426. Uit de laatste plaats blijkt, dat zijn gevoelen in dit opzigt ook door andere regenten, doch slechts door weinigen, gedeeld werd. Vgl. Verhooren van OLDEKBAR- mwr bl, 32—35, 47, 63, 65, 115, 209, 240. Waarachtige historie, bl. 190, 107, 350. 1608. Ultimatum der Belgische gezan- ten De vredehandel wordt afgebro- ken. 1608, 904 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ————————————————————————————————————————— ven de eischen van Spanje betrekkelijk dit punt slechts welstaanshalve en geenszins met aandrang te ondersteunen !, kon en wilde tegen OLDENBARNEVELT's gevoelen geen geldige gronden inbrengen. Begeerig om een bewijs te geven, dat ook hem de eer des vaderlands te lief was, om zich langer door Spanje om den tuin te laten leiden, stelde de advokaat voor, dat men de Belgische gezanten niet meer ten gehoore toelaten maar hun terstond uit naam der Staten verklaren zou, dat de vastgestelde termijn ver- streken was en derhalve thans alle twijfel aan de onopregtheid hunner betuigingen wegviel, weshalve men den vredehandel afbrak en hen verzocht te vertrekken ?. Met moeite bewogen de Fransche gezanten hem, dit plan te laten varen. Op hunnen raad hielden de Staatsche gemagtigden op den 20° Augustus nog eene bijeenkomst met de Belgische gezanten, waarin dezen hun laatste woord werd afgevraagd. Thans kon de last van rums III niet langer verheeld worden. In eene breedvoerige rede weidde micmanpor over de edelmoedigheid van zijnen vorst uit, die ter wille van den vrede niet aarzelde al zijne aanspraken op de Vereenigde Gewesten te laten varen en hunne onafhankelijkheid zonder eenig voorbehoud wilde erkennen. Doch hij betoogde tevens dat het niet meer dan billijk was, indien de Staten deze inschikkelijkheid be- antwoordden door de vaart op Indië op te geven en aan de Katholieken de vrije uit- oefening hunner godsdienst te vergunnen. Wat het eerste betrof, konden de Staten toch niet vergen, dat de koning van Spanje hun grootere voorregten zou toestaan, dan aan zijne vrienden en bondgenooten; en het tweede was niet slechts van zijnent- wege een pligtmatige eisch, maar tevens in het waarachtige belang der Vereenigde Gewesten, die anders gevaar liepen allengskens een aanzienlijk gedeelte hunner inwoners. te verliezen. De Staten, voegde nicuanvor er bij, hadden niet geaarzeld op sommige | plaatsen aan de gevaarlijke Wederdoopers vrijheid van godsdienst te laten: konden zi dan zwarigheid maken hetzelfde regt aan diegenen hunner landgenooten te schenken, die het geloof hunper vaderen waren blijven belijden 3? Een gemengd gevoel van teleurstelling en toorn openbaarde zich in de Staten-Gene- raal, toen de Staatsche gemagtigden aldaar den einduitslag hunner onderhandelingen kwamen mededeelen. De laatste gewaarwording had echter de bovenhand, en nam nog in hevigheid toe, toen de gezanten der bevriende mogendheden, wier raad terstond werd ingewonnen, tot verschooning der Belgische gezanten aanvoerden, dat deze van den aanvang in last hadden gehad vrijheid van godsdienstoefening voor de Katholieken te 1 sEANNIN, | p. $82, 466, lI p. 13, 37. 2 seansın, ll p. 309. Vgl. pm. pv som, II s. 313 (15 Julij): »Der Advokat Barnefelt lest sich zwar hören, wan man lhme folgen würde, so solle der termin nicht prorogirt werden.” 3 VAN METEREN, f. 606 d. Grotius, p. 641. seannix, Il p. 396—400. DES VADERLANDS. 308 Et eischen, doch de behandeling van dit onderwerp tot het laatst verschoven hadden, in de hoop dat de Staten te eerder tot inschikkelijkheid te bewegen zouden zijn, wanneer men het omtrent de overige punten eens was geworden. Zoo bleek het dan, — was het algemeene verwijt, — dat de onderhandelingen voor Spanje inderdaad slechts een spel wa- ren geweest, om tijd te winnen en de Staten in slaap te wiegen. Men aarzelde niet de Belgische afgevaardigden bedriegers te noemen, die onverwijld moesten worden weg- gezonden. De algemeene verontwaardiging liet geen nadere overweging meer toe. Men dacht er zelfs niet aan, om te berekenen of men wel in staat zou zijn, ook zonder vreemden bijstand den oorlog te hervatten. Zonder zich aan het gevoelen der Fransche gezanten te storen, die op inwilliging van beide de gestelde eischen aandrongen, en zelfs verklaarden dat nENpaix IV in het tegenovergestelde geval de Republiek niet meer met voeg zou kunnen ondersteunen, besloten de Staten-Generaal op den 25°" Augustus met eenparige stemmen ! den vredehandel af te breken. Zij stelden een plakkaat op, waarin de loop der onderhandelingen en de trouweloosheid van den vijand, die hen eerst met de toezegging eener onbeperkte onaf hankelijkheidsverklaring gevleid, maar later geweigerd had de daaruit voortvloeijende regten en gevolgen te erkennen, kortelijk werd uiteengezet. Het slot van dit betoog behelsde de verklaring, dat zij, op grond der onder- vondene dubbelhartigheid, niet verder met de Belgische afgevaardigden in overleg konden treden; dat het hun leed deed dat de vredehandel buiten hunne schuld geen beter. einde had genomen; doch dat zij zich voor God en de wereld onschuldig hielden aan. seam, If p. 401—407. van pen xeur, III bl. 38, 166—160, 3 mimm, I p. 201 s. UI Dear. 9 Srvx. 59 1608. JEANNIN stelt een bestand voor. 1608. De Staten-Ge- neraal besluiten over het bestand te onderhandelen. 506 ALGEMEENE GESCHIEDENIS S — zich gezamenlijk naar de vergadering der Staten-Generaal, alwaar sean uit aller naam verklaarde dat de vorsten, die hen uit belangstelling in het lot der Republiek naar 's Gravenhage hadden gezonden, om het sluiten van eenen eervollen vrede te bevorde- ren, hen gemagtigd hadden, bijaldien dit wenschelijke doel niet getroffen werd; een be-. stand voor vele jaren ter sprake te brengen. Met ernst vermaande hij de Staten zich - niet door het misnoegen, hetwelk zij tegen 's vijands gemagtigden hadden opgevat, te laten weerhouden op deze wijze althans voor eenige jaren een einde aan den krijg te maken, indien zij daarbij ten minste eervolle voorwaarden konden bedingen. In de eerste plaats behoorde daartoe volgens seann, dat het bestand met de Vereenigde Ge- westen gesloten werd als met vrije landen, waarop de koning van Spanje en de aarts- hertogen niets te pretenderen hadden. Voorts moest aan de Staten vrijheid gegeven worden om zoowel op Indië als op de zuidelijke Nederlanden en het Spaansche schier- | eiland handel te drijven, De Republiek zou bovendien al hare bezittingen en verore- - ringen moeten behouden, en de overige onderwerpen, die bij dit bestand in aanmerking | konden komen, zouden naar billijkheid geregeld moeten worden. Wel betuigde yEAxwrx | naauwelijks de hoop te durven koesteren, dat de vijand met deze voorwaarden genoegen zou nemen; doch hij drong er op aan, dat men althans beproeven zou, op deze grond- slagen een bestand te treffen. Wees de koning van Spanje dit middel tot bevrediging van de hand, dan zou het besluit der Staten, om den oorlog te hervatten, door al hunne bondge- | nooten gebilljkt worden. Weigerden de Staten daarentegen elke verdere onderhandeling, | dan moesten zij niet meer op den bijstand van Frankrijk en Engeland rekenen, dic | daarentegen bereid waren de eerbiediging van het bestand van de zijde van Spanje op | dezelfde wijze te waarborgen, als zij met betrekking tot den thans verijdelden vrede gedaan hadden, Ook was er geen twijfel aan dat het bestand , indien de Staten slechts naauw verbonden bleven en den tijd van verademing met verstand en overleg tot ver- betering van den toestand hunner geldmiddelen en van hun gebrekkigen regeringsvorm wisten te gebruiken, hun al de voordeelen van den vrede zou opleveren en allengskens : van zelf in een duurzamen vrede zou overgaan 1, Dit voorstel der bevriende gezanten, hetwelk door hen denzelfden dag ook aan de. Belgische afgevaardigden gedaan werd, werd door de Staten-Generaal terstond in over- weging genomen en gaf aanleiding tot langdurige en hevige beraadslagingen. Het algemeen ongenoegen over de handelwijze der Spanjaarden was zoo groot, dat de: oorlogspartij er niet weinig door gesterkt was. Sommige leden trachtten reeds de mogelijkheid te betoogen om, ook zonder hulp van Frankrijk en Engeland, den krijg voort te zeiten, en bragten met dat doel een plan ter sprake, volgens hetwelk 1 eamin, II p. 412—415; 419—431. erotus, p. 541. DES VADERLANDS. 307 gm men een gedeelte der Vereenigde Gewesten op zou offeren, om het overige met minder kosten in staat van tegenweer te kunnen houden !, ' Doch de meerderheid begreep, dat een bestand, op de door seannin voorgestelde grondslagen voor geruimen tijd ge- doten en door Frankrijk en Engeland gewaarborgd, inderdaad weinig van den vrede verschillen zou, dien men van Spanje niet had kunnen verkrijgen. Op den 350" Augustus kwamen de Staten-Generaal, met uitzondering der Zeeuwsche afgevaardigden, die weigerden aan verdere onderhandelingen deel te nemen, overeen, dat men den voorslag aan zou nemen, onder bepaling dat zoowel rru»s III als de aartshertogen de onafhankelijkheid der Republiek en de oppermagt der Staten voor altijd zouden erkennen ?. 