Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
mend aanmerkten, en tot afwering van gewelddadigheden krijgsvolk in dienst mogen nemen. Tegen hetgeen de stedelijke Regenten tot uitvoering der Resolutiën doen zouden, zou geen beklag zijn toegelaten, anders dan bij de Staten: wat door eenig Collegie van Justitie of anderzins daartegen mogt gedaan worden, zou nul en van onwaarde zijn. Al wie in eed of dienst der Staten of Steden was, zou gehouden zijn de hand te bieden. tot het afweren van dadeljkheden tegen het gezag dier Overheden. Aan de Bevelheb- bers van het krijgsvolk zou bevolen worden, den Heeren Staten of in hunne afwezigheid den Gecommitieerden Raden en den Magistraten der steden (ook niellegenstaande eenige andere bevelen) getrouw en gehoorzaam te wezen, en alle dadelijkheden zonder uitzon- dering te helpen weren, op straffe van cassatie, — Dit was het, waarop de Staten des Prinsen goedkeuring verlangden. Alle punten, waaromtrent zij het met hem oneens ware, werden in dit stuk in hun voordeel uitgemaakt. Op geen andere voorwaarde was hun het regeren mogelijk, en voor dwang en geweld uit de regering te wijken , dit begrepen zij om des Lands en om huns zelfs wil niet te vermogen. De resolutie, welke toen in ontwerp aan den Prins werd medegedeeld, heeft na hare uitvaardiging den naam van scherpe Resolutie bekomen. Zij was evenwel niet strenger, dan de omstandigheden volstrekt vorderden. Wanneet de Regering haren pligt kende en daarvoor niet terug- 92* 1617. 1617. 122. | ALGEMEENE GESCHIEDENIS deinsde, móest zij zich aldus wapenen. Maar hoe nam de Prins hèt ontwerp op? Dit Was niet lang twijfelachtig. Hij ontveinsde zijn misnoegen niet, en gaf te kennen, dat dit ontwerp hem voorkwam te strekken tot eenige verniindering van zijn gezag over het krijgsvolk, Hierop trachtte men den Prins te doen begrijpen, dat dit gezag door de Resolutie in het geringste niet verminderd werd, en toen men hem, als roeds zoo dik- wijls te voren, regtstreeks afvorderde, het’ gezag der Overheden te handhaven , antwoordde hij ronduit, dat dit gezag ongeschonden zijn zou, zoo lang men het niet gebruikte om de godsdienst te onderdrukken. Een afdoend antwoord gaf'hij echter niet, maat ver- langde den volgenden dag nader in de Vergadering te worden gehóord !. Werkelijk De Prins in de verscheen Zijne Excellentie den 5** Augustus in de Vergadering. Hij zeide van eenige vergadering van den Sden Aug. leden, die bij hem geweest waren, vernomen te hebben, dat de Vergadering van plan was uiteen te gaan. Dit kon hij niet goed vinden: immers was er niet eens veorloopig in de bestaande zorgelijke omstandigheden eenige orde gesteld, Das scheen hij het hem gisteren medegedeelde ontwerp als niet eens in aanmerking komend te beschouwen. Evenwel hij gewaagde er van; doch slechts om te vragen, wat de meening der Verga- dering was ten aanzien van dat hem gisteren, » zoo hem doeht, in groote hevigheid” medegedeelde stuk. Hij scheen zich: dus van een besluít in overijling en drift genomen -'ep het beter oordeel der Vergadering te beroepen. Zoo begeerde de: meerderheid der Vergadering zich niet te laten bejegenen. ’s Prinsen voorstel kom niet im overweging genomen worden. Enkele leden namen het woord, maar zonder orde. Toen oupEnmam- NEVELT op 's Prinsen roeping om de Magistraten te ondersteunen, aandrong, viel een der Amsterdamsche Gedeputeerden, het was de Burgemeester Reinen Pauw, hem in de rede, met te zeggen, dat dit het advies was van den Advoeaat en van eenige an- deren, maar dat: Zijne Excellentie dit niet voor het gevoelen der Vergadering moest houden, Deze ‘uitval deed den Advocaat het geduld verliezen, en het kwam tusschen hem en den Amsterdamschen Burgemeester tot bittere woorden. Dit gaf den Prins de gelegenheid om als vredestichter op te tteden en naar aanleiding van den twist te zeggen, dat toen hij zijnen eed gezworen had, zij het allen eens waren „ bepaaldelijk op het stuk der Godsdienst, maar dat hij thans zich wachten zou om uit insekikkelijk- heid voor eene partij iets te doen, dat in strijd kon zijn, hetzij al of niet regtstreeks, 1 cARLETONS berigt (I, p. 343) is niet geheel juist. Het waren niet les Députés des Villes qu: ont résolu d'avoir un Synode National, die de Vorstelijke personen waren gaan spreken, noch was hét le lendemain de la séparation des Etats, maar den dag vóór die scheiding. Zie voorts urTensocagnT, bl. 807. Resol. v. Holl, 4 Aug. 1617. In een later berigt aan den Koning herhaalt hij deze onhaauwkeurigheden niet. Wel zegt hij hier (Il, p. 31) dat 15 of meer Gedeputeerden uit de Staten van Holland de Vorstelijke personen gingen bezoeken, Het kan zijn, dat zich boven de drie benoemden meer leden aan de deputatie hebben aangesloten. DES VADERLANDS, — — 733 GREEN NR met zijnen eed aan' allen gezworen !, En hiermede verliet hij-de Vergadering. Dat argument evenwel, hoe uitnemend geschikt ook om ’s Prinsen aftogt te dekken, over- tuigde de Vergadering niet. Immers wist men, dat de tegenpartij nimmer onoverwin- neljk zeu geweest zijn, zoo de Prins haar nist bad willen atijven, en dat hij alzoo het regt niet. had zich op iets, dat het gevolg van.zijn doen was, als op de beweegreden van zijn.doen te beroepen. Hoe het zi, na zijn vertrek werden de Resolutie, het antwoord gan de Provinciën en de Publicatie ter regivaerdiging van der Staten gedrag. 2 bij meerderheid van stemmen vastgesteld, De Gedeputeerden van Dordrecht verzochten aanteekening, dat zulks in strijd was met hunnen last, Amsterdam en Enkhuizen prolesleerden en verlangden, dat dit hun protest mede openbaar gemaakt zou worden, en Edam en Purmerende zouden hunne lastgevers van al het gebeurde een verslag doen, zoo ongunstig, als het hun voorkwam te verdienen. Zoo was dan de oorlog ver- klaard. tusschen de meerderheid der Staten en den Prins, met de minderheid der Hol- landsche Steden en de meeste der Provinciën op zijne zijde. Sedert de scherpe- Reso- latie, schrijft caazeron 3, beleden sommigen van OLDENBARNEVELTS ijverigste vrienden, dat zijn oordeel, zoo al niet door hoogmoed, dan toch door slijfzinnigheid werd verblind. Lij die zoo oordeelden, moeten menschen van niet zeer degelijke zedelijke beginselen geweest zijn, daar zij schenen. te meenen, dat men de behartiging van hetgeen men zijn pligt acht, moet opgeven, wanneer men het vooruitzigt kwijt is om er voldoening - mede te behalen, Zoodanig was OLDENBARNEVELT niet. Niet alleen spcht hij geene voldoening, maar zelfs schroomde hij niet te sterven voor zijne zaak, Niets schroomde hij, dan de zaak van zijn Land, die hij met de eer der Lands-Regering gemoeid achtte, lafhartig te verzaken. Gaf hij toe, zoo was zijne zaak zeker verloren; hield hij vol, zoo kon hij de vrijheid -en het leven er bij inschieten, maar toch ontbrak niet alle kans op. de zege: hij wist, dat de tegenstand het werk was van weinigen, die juist niet algemeen als orakels van wijsheid en toonbeelden van belangeloosheid werden aange- staard, en moest het ergste gebeuren, het gevoel zal hem niet ontbroken hebben, dat eene zuivere zaak door de zelfopoffering van hem, die haar voorstaat, slechts winnen t cansuvon, ll, p. 32, 2 Deze publicatie kwam dadelijk in het licht met den titel: Verclaringhe van de H.H. Staten van Holland ende West-Vrieslant, waer by hare Mo. Ed. int kort verthoonen die oprechte goede sneeninghe die sy altijdts ghehadt- hebben ende noch hebben omme neffens die vrijheyden ende rechten der Landen ende Steden van H. ende W.-Vr. die ware Christel. Gheref. Religie in suy- verheydt (e behouden; ende waeromme hare Mo. Ed, toekompt kerchelijcke wetten te maecken ende doen onderhouden. Lie Bild. van Pamfl. 1617, No. 1244 en 1353. Het is een stuk, waarin men de geleerdheid en bondigheid van eenen m. DE caooT erkent. " ‘6 3 CARLETON, II, p. 67. 1617. 1617. Bezending naar den Briel, 734 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ES a eT ee Oa a MEUM QNEM UNE ken. Wie geen begrip heeft van.selfopoffering voor een beginsel, verklaart, even als GARLETON deed !, de beweegreden van zulk eene standvastigheid niet te kunnen be- grijpen, of hij zoekt ze in eene ondeugd. Osbenpanwuverrs volharding aan hoogmoed te wijten, lag voor de hand, Immers had hij er het uiterlijk van. Die zekerheid en dat gezag, waarmede bij zelfs de meeijelijkste vraagstukken aanpakte; de hooge toon, dien hij de Staten leerde zelfs tegen Koningen en Vorsten te voeren; die altijddu- rende ernst, het kenmerk van den man, die, vol van de zaken van den Staat, geene behoefte heeft aan vertrouwelijke ontboezemingen; die kalmte, welke slechts zelden door eenige meerdere warmte in het voorstaan of verdedigen van een gevoelen werd afgewisseld: ziedaar genoeg om hem: door — ‚ die hem niet begreep, van hoog- heid te.doen verdenken ?. NE In dezelfde vergadering van den 5“ Augustus kwam, na ’s Prinsen vertrek, nog een hoogst gewigtig getal ter sprake. De Gedeputeerden, namelijk, van den Briel achtten zieh verpligt mededeeling te doen van een gerucht, volgens hetwelk de dolerenden in hunne stad op morgen zich van de Engelsche of Gasthuiskerk wilden meester maken, ten einde die voor hunnen prediker te gebruiken. Dit gerucht was, docht hun, niet van grond ontbloot, eh, gebeurde werkelijk zoo iets, dan kon daaruit »gtoot rumoer en zwarigheid tot bloedstorting toe’’ ontstaan. Alzoo verzochten zij hulp en bijstand. Op deze mededeeling werd besloten, twee leden uit het Collegie der Gecommitteerde Raden, de Heeren RCTGHAVER en MEERMAN, naar den Briel te zenden, ten einde te zorgen, dat, overeenkemstig de pas genomene Resolutie, de officieren en soldaten aan de Magistraat in het handhaven det orde de behulpzame hand boden en bepaaldelijk alle dadelijkheden van het inbezitnemen van kerkgebouwen en openbare plaatsen te keer gingen, en die krijgslieden, welke weigeren mogten deze diensten te doen , dadelijk gecasseerd werden. Ook dit besluit ging natuurlijk niet sonder tegenspraak door: er waren er in de vergadering,. die de afgevaardigden van de Brielsche dolerenden, tegenwoordig in den Haag, eerst gehoord en vermaand. wilden hebben zich wan zulk een bedrijf te onthouden. Evenwel de Gomimissárissen: begaven zieh naar den Briel: drie kapiteitis, wien een nieuwe eed, dat zij de Magislraat handhaven zouden, gevergd werd, zwoeren zulks zonder eenige zwa- righeid. 2 Zie over OLDENBARNEVELTI'S karakter en manieren ook canteTon, 1, p. 996, 311. 11, p. 26. DES VADERLANDS. 733 EE EE EE van State in de Staten-Generaal. Hier zelte hij de bezwaren uiteen, die zijns-insiens verbonden waren aan den nieuwen eed, op last der Hellandsebe Staten van het krijge volk gevergd: zoo werden burgers en soldaten tegen elkander opgezet en dezen. tot werktuigen gebruikt om de gewetens van gonen te dwingen. Jn bet bijzonder beklaagde hij zich over het gebeurde in den Briel, en besloot met to vragen, dat de Staten van Holland door de Staten-Generaal zouden worden vermaand van het vorderen vah dien nieuwen eed af te zien en zich tevreden te elellen met het oude eedformulier, volgens 1617. Nieuwe eed hetwelk de krijgslieden trouw zwoeren aan de Steten-fseneraal, aam Zijne Excellentie en — heee aan de Steden, in welke zij in garnizoen lagen. Dit voorstel vanden Prins gaf aanleiding en ve tot langdurige en levendige woordenwisselingen. Er waren er, die verlangden, dat de Gene- raliteit of de Raad van State den nieuwe) eed, door de Staten van Holland gevorderd, vernietigen zouden; doch dit kan moeijelijk geschieden, aangezien die zoogenaamde nieuwe eed slechts de toepassing was. van den ouden eed op een bijzonder geval 1, Wat daarentegen het casseren der weigerachtige krijgslieden deor de Staten van Holland aan- belangt, deze Overheid ken slechts de betaling ontkeuden ean de soldaten, welke op de repartitie harer Provincie stenden, en , deed zij dit, alsdan zouden spoedig de steden, die het piet met de meerderheid eens warem, de soldij. voorschieten met het plan om dese hare schade bij de opbrengst der provinciale belastingen te verhalen. Dus. was er aan de eene zijde niet veel tegen don maatregel van: Holfsnd te doen, en aan den anderen kant had zij zoo veel niet te beduiden. Ook verklaarde onpENBAmWEYEST zieh sterk tegen 's Prinsen voorstel: hoe konden, zeide hij, de Helandsche Gedeputeerden ter Generaliteit medewerken tol het veranderen vam eon besluit, doar de Staten hunner Provincie genomen? Evenwel beloofde hij, dat de Staten van Holland zich zoo souden weten ie gedragen, dat men geen gremd van klagt zou hehben.- Tech ging het voorstel met meerderheid van slemmen door ?, Van hunnen kant bleven die van Holland die verpieawing van den eed niet vorderen; zij hadden reden ona te dashten, dat zij slechts weigering van de soldaten zouden uitlekken, Bij eene algemeene menstenng meesten zelfs eens de Commissarissen, wilden zij de onheusche bejegening, waanméde zij bedreigd werden, ontgaan, zich haasten te verklaren, dat zij niet gekomen waren om den eed te wijzigen. Slechts te Schoonhoven werden eenige Engelsche offieiegen, die hier in garnizoen lagen, op het stadhuis geroepen, en in plaats van hun hier een nieuwen eed te vergen, deed men hen slechis beloven, de Magistraat bij te staan 3, 1 Zoo dacht zelfs wuigw Lonewux; zie Archiv. t. a, pl. p. 534. 2 CARLETON, l, p. 839, 340. Het verhandelde in de Staten-Generaal werd niet in het gewone Register der Resolutiën opgenomen, maar in het Secreetboek aangeteekend. Zie voorts Resol. v. Holl., 5 Aug. 1617. 3 cARLBTOS, ll, p. 23, 24, 33. 1617. Plan der Hol- landsche ring. Rege- 136 |J ALGEMEENE GESCHIEDENIS n———————— ————————————má—— nap (y Met dit al was de Regering van Holland van zins, het reces der Staten als haar laatste woord beschouwende, te beproeven, hoe ver zij het met de uitvoering der Reso- lutie van 4 Augustus zou kunnen brengen. Het was thans haar plan, zich zonder veel ophef de stoffelijke kracht te verzekeren, die vereischt was om in voorkomende gevallen haar gezag te doen gelden. Intusschen zou zij geene pogingen meer wagen om een- slemmigheid tusschen de Leden der Provincie te verkrijgen: de bijeenkomst der Staten kon in deze omstandigheden slechts strekken om de onmogelijkheid van gemeen overleg op eene ergerlijke wijze aan het licht te brengen; dus wenschte men, zoo lang het eenigzins geschieden kon, de zitting der Staten te verdagen. Ja de Regering zelve wilde zich, zoo veel mogelijk, op den achtergrond houden; oupenBARNEVELT besloot, om den wil zijner gezondheid, eerst naar Vianen, dan maar Amersfoort en Utrecht te vertrekken. De Hollandsche Gedeputeerden bleven terug uit de Staten-Generaal. Zoo liep men het minste gevaar om tot maatregelen gedwongen te worden, die men vermijden wilde, en bij de tijdelijke verwijdering der meest gehate personen, zou de verbittering eenigzins kunnen bedaren; van lieverlede zou men zich aan den toestand gewennen; men zou beginnen in te zien, dat de Regering zich toch ook op regt en billijkheid beroepen mogt, en dat van al de gruwelen, waarvan men de Regering verdacht hield; niet één begaan werd. In één woord, men begreep de zaken een tijd lang aan haren natuurlijken loop te moeten overlaten en na al wat voorgevallen en besloten was, zoo min mogelijk te moeten verrigten 1, Het liet zich wel denken, dat de tegenstanders van de staatkunde der Hollandsche Regering haar bij dit plan geen rust zouden laten. Zij zou, daarop had men het gezet, zich niet schuil houden; integendeel, zij zou zich hebben te verantwoorden, en tot oplosing van de spanning, al ware het tot hare eigene veroordeeling, medewerken. Plegtig protest Den eersten stap deed de stad Dordrecht, Den 29"* Augustus verscheen er eene acht- van Dordrecht tegen de Resolutie Aug. van 4 bare Deputatie van de Regering dezer stad voor het Collegie der Gecommitteerde Raden, om tegen de Resolutie van 4 Augustus plegtig te protesteren. Zij begonnen met hun leedwezen te betuigen, dat zij het Collegie zoo zwak vonden. Inderdaad waren er, overeenkomstig het plan der Regering, slechts twee leden tegenwoordig. Niettemin kweten zij zich van hunnen last en verklaarden, dat hunne stad, ook na de moeite door de Heeren van DUIVENVOORDE en HUGO DE GROOT uit naam van de Gecommit- teerde Raden aangewend om haar over te halen, de bewuste Resolutie niet kon goed- keuren, maar ze moest wraken, eensdeels omdat zij niet kon strekken tot wegneming van de tegenwoordige zwarigheden, anderdeels omdat zij genomen was bij meerderheid van stemmen en bij afzonderlijke beraadslaging, buiten de vergadering vooraf ont- ! CARLETON, Il, p. 25, 47, 48, | DES VADERLANDS. 737 | worpen, — Wanneer voor het overige de resolutie behoorlijk in stemming gebragt was, 1617, kon dit geen grond van niet-geldigheid opleveren: in de Staten-Generaal gingen de vier Provinciën evenzoo te werk en beraamden vooraf wat zij in de zaak van de bijeenroe- ping der Synode besloten wenschten te zien 1, Hoe het zij, op deze gronden verzochten de Dortsche Gedeputeerden, dat de Resolutie niet mogt worden ten uitvoer gelegd: anders waren de Heeren van Dordrecht, zeiden zij, genoodzaakt, zich met raad en daad daartegen te verzelten. Veertien dagen later verschenen er Gedeputeerden van de Protest van vier andere steden, Amsterdam, Enkhuizen, Edam en Purmerend, en protesteerden — € mede, doch in. vrij wat heftiger bewoordingen: waardgelders ten koste van het Land aan te nemen, daar men het gewone oorlogsvolk kwalijk kon betalen, was ondienstig, en onnoodig, zoo het niet was om de eene partij er mede te onderdrukken. Evenmin konden zij toelaten, dat men het krijgsvolk door nieuwe verbindtenissen aan het bevel van Zijne Excellentie trachtte te onttrekken. Eindelijk, dat men den Collegien van Justitie de hand deed sluiten, was tegen orde en gebruik des Lands en buiten alie reden , te meer als dit strekken moest om aan de goede Gemeente Remonstranten op te drin- gen ?. In deze mate hadden die vier Stedén alle verschooning ter zijde gezet. komst te voorkomen, was HUGO DE GROOT opzeltelijk naar Zeeland geweest. Doch zijne overtuigingskracht had ook hier gefaald. Wel was hij en de Edelman, die hem verge- zelde 6, beleefd door de Zeeuwsche Heeren ontvangen; maar het volk te Middelburg gaf duidelijk blijken, hoe ongunstig het over de Hollandsche Staatslieden en het doel hunner overkomst dacht. Het schoolde in zoo grooten getale voor het Stadhuis zamen, terwijl de Hollandsche Heeren aldaar ter vergadering waren, dat dezen geraden vonden 1 casteton (I, p. 203) zegt zelf: nies Députés des quatre Provinces, qui — consultent en common, ont résolu premiérement de traiter cette affaire dans l'assemblée des Etats-Généraux. 2 Resol. v. Holl. 29 Aug. 12, 13 Sept. 1617. 3 Bibl. v. Pamfletten, No. 1245. 4 canLETON, II, p. 64, 65. 5 canLETON (lI, p. 24, 25, 33) noemt hem niet. Iiet zal de Heer vay DUIVEKTOORDE geweest zijn. III Deer. 2 Srux. 95 1811. 758 ALGEMEENE GESGHIEDENIS « SE IY Ea er Ee d — — — — deor een achterdeur te vertrekken, en te Veere bij het scheepgaan moesten zij zich haasten om niet in het water gedrongen te worden, en toen zij van wal slaken, ging er een gejuich op, alsof men zich gelukkig achtte, menschen, die een walg en een afschuw waren, kwijt te zijn. Zoo had men het volk opgezet tegen mannen, die het onbevoegd was te beoordeelen, en waarop het Land regt had en nog heeft roem te dragen. In Holland zelf was het niet beter; in den Haag trachtte men zijne verachting tegen UFTENBOGAERT door de grofste baldadigheid, tegen zijn huis gepleegd, te ken- nen te geven; te Haarlem werd door zeker persoon eene weddingschap gedaan en eene taal gevoerd, die van zulk een haat tegen den Advocaat getuigde, dat de Rege- ring niet kon nalaten, de zaak bij de Staten aan te geven, Doch wat was van het volk te wachten, wanneer een Amsterdamsch Burgemeester zich niet ontzag orbzs- BARNEVELT in de vergadering der Staten verachtelijk te bejegenen 1? Den 31° Augustus verscheen de Heer soacuimr, een der ervarenste Zeeuwsche Staatslieden en lid der Staten-Generaal, voor het Collegie, om van wege de Staten van Zeeland, dagelijks bezig, zeide hij, met het bedenken van middelen om de kerkelijke ver- schillen in Holland bij te leggen, te vernemen, tegen wanneer de vergadering der Staten dezer Provincie zou gehouden worden. Dan wenschten zij met hen in overleg te treden. Was er geen tijd bepaald, waarop zij weder bijeen zouden komen, zoo vraagde hij, of er geene opzettelijke beschrijving zou kunnen geschieden. — Het was er blijkbaar op toegelegd om den Hollandschen Staatslieden het volhouden van hun stelsel om eenigen tijd zonder Statenvergaderingen te regeren, een stelsel waarvan de tegenstanders voor hunne zaak weinig goeds verwachtten, onmogelijk te maken. De Gecommitteerde Raden antwoordden, dat werkelijk de tijd, waarop de Staten bijeen zouden komen, niet was bepaald en zoolang de Advocaat afwezig was, wel niet bepaald zou worden. Zonder dringende zaken zou die Staatsman nog wel eenige dagen afwezig blijven. Intusschen zou men hem van de boodschap kennis geven ?. l Den 9** September, toen de Zeeuwsche Gedeputeerden hunne geloofsbrieven, die zij nog niet ingeleverd hadden, kwamen overhandigen, en op nieuw hun verlangen te ken- nen gaven, dat de Staten beschreven mogten worden, vraagden hen de Gecommitteerde Raden mededeeling van het voorstel, dat zij gelast waren van wege de Staten hunner Provincie in de vergadering, zoo zij bijeen gekomen zou zijn, te doen. Dit diende men te weten, wilde men de Staten »met kennis” bijeen roepen. De Zeeuwsche Heeren ontveinsden niet, dat zij dit alweder voor eene uitvlugt hielden, Evenwel had- den zij, ook na herhaald verzoek, ondersteund door de bitse aanmaning der Gedepu- ! Resol. v. Holl. 8, 23 Aug. 1617. cameron, l, p. 342. uytensocagat, bl. 804. 2 Resol. v. Holl. 31 Aug. 1617. DES VADERLANDS. 739 ————————————————————————— _ teerden van de Noord-Hollandsche Steden, vier dagen later nog geen bepaald antwoord. Toen zij den 15% derzelfde maand op nieuw aandrongen, dat de vergadering der Staten met den eersten belegd, of hun ten minste een afdoend antwoord gegeven mogt worden, kregen zij ten bescheid, dat men nader over de zaak beraadslagen en binnen korte dagen antwoorden zou. Hiermede niet tevreden, dwongen zij de Gecommitteerde Raden zich te verbinden, binnen drie of vier dagen aan hun verlangen te voldoen. Zoo moest dan aan het uitstel een eind komen; er moest raad geschaft worden, en de tegenwoordige leden durfden de,verantwoording niet langer op hunne schouderen nemen. Dus werden de Heeren megaman en witrensz naar Utrecht gezonden om OLDENBARNEVELT te gaan spreken. Intusschen zouden de andere leden van het Collegie hunne lastge- vers gaan raadplegen om te vernemen, of zij in deze omstandigheden nog verlangden vol te houden. Volhouden, ziedaar het bescheid, dat zij van OLDENBARNEVELT en van het meerendeel hunner lastgevers inwonnen, Alzoo kregen de Zeeuwsche Gedeputeerden, volgens een besluit bij meerderheid van stemmen door het Collegie genomen, den 23° September ten antwoord, dat er met hoop op goede vrucht geene vergadering der Hollandsche Staten kon belegd worden, ten ware zij zich nader geliefden te verklaren aangaande ‘hetgeen zij voor te stellen hadden, waartoe men hen alsnog vriendelijk uitnoodigde. De Zeeuwsche Gedeputeerden verklaarden hierop, dat zij gelast waren, hun voorstel slechts in de vergadering der Staten zelven te doen, en dus was aan alle verdere bemoeijing een einde gekomen !, | Doch toen was de groote vraag reeds weder voor de Staten-Generaal gebragt, en de houding der Hollandsche Gedeputeerden in die Vergadering was van dien eard, dat de Zeeuwen genoegzaam van de gezindheid van de meerderheid der Leden van deze Pro- vincie onderrigt konden worden. | Reeds vóór de zoogenaamde Scherpe Resolutie had de stad Rotterdam waardgelders, ten getale van tweehonderd man, ter handhaving van haar gezag tegen oproer binnen hare veste aangenomen ?. Thans ging ook Leiden over tot het ligten van vierhonderd man tot hetzelfde einde 3, Dit liet de Contrarenionstrantsche partij met den Prins aan haar hoofd zonder tegenstand geschieden. Maar toen de Staten van Utrecht zes compagniën waardgelders geligt hadden, meende men, dat niet rustig te kunnen aanzien, Hiermede, oordeelde men, namen de Staten dezer Provincie eene al te zelfstandige houding bin- nen de Unie aan, Waartoe dat krijgsvolk uitgerust buiten medeweten van de Generaliteit, wanneer het niet dienen moest om den zin der Utrechtsche Bewindslieden door te drijven, 1 Resol. v. Holl. 9, 13, 16, 23 Sept. 1617. 2 CARLETON, 1, p. 202. 3 CARLETON, II, p. 46. 1617. Waardgelders te Utrecht geligt. 740 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1617. des noods ook tegen de Generaliteit? Wat had Utrecht voor, dat buiten gemeen overleg met de andere Provinciën zulk eene aanzienlijke magt op de been moest gebragt en gehouden worden? Maar binnen Utrecht had het Remonstrantisme gezegevierd ; in Utrecht had vrTEN»OGAERT een grooten aanhang; hier was nog onlangs eene vergadering van Ar- minianen gehouden, om, wie weet wat, te beramen !, en, bovenal, hier hield orgs- BARNEVELT sints eenigen tijd zijn verblijf: hij bleef weigeren zich weder naar Holland ie begeven: zou hij welligt hier den zetel vestigen willen van eene nieuwe Unie, wier kracht, terwijl hij Holland door eenige weinige zijner handlangers liet regeren, van De Prins ver- hem. te Utrecht uitging? Geen wonder, dat, waar tot zulke vragen grond scheen te — dar- bestaan, de Prins zich de zaak aantrok. Hij verscheen den 16% September met den Raad van Stale in de vergadering der Staten-Generaal, De ligting, door de Provincie Utrecht ondernomen, verklaarde hij, was eene zaak van groot gewigt en veruilziende gevolgen. Diensvolgens verzocht hij Hun Hoog Mogenden daarop te letten. en een besluit te nemen, zoo als zij veer het gemeene beste en de verzekerdheid van den staat van den Lande zouden bevinden te behooren. Voor zijn advies en dat van den Raad van State draalde hij niet uit te komen. Immers op grond dat door de Provincién, zonder voorkennis van de Generaliteit, geen krijgsvolk behoorde te worden aangenomen, vermits dit tot verwarring in den staat van den Lande en in de financiën, alsmede tot naijver onder het krijgsvolk leiden zou, stelde hij voor, dat de Staten van Utrecht van wege de Staten-Generaal verzoeht zouden worden, de redemen op te geven, die hen tot de be- wuste ligting hadden bewogen, en met deze ligting intusschen niet voort te gaan. Op dit advies vatten de Utreehtsche Gedeputeerden, de Heeren DE GONER en VAN MOERS- BERGEN, het woord, en gaven te kenner, dat zij tot dus verre van die Kgting niels zekers vernomen hadden, maar duzfden verzekeren, dat zij geschieden zou tot dienst van de Generaliteit en tot beveiliging van de Provincie en de stad Utrecht tegen dezul- ken, die na de muiterij van 1610 der Regering nog een kwaad hart toedroegen. Ook waren de » Papisten” aldaar talrijk, en moest men niet vergeten, dat de wervingen ten behoeve van den Koning van Spanje en de Aartshertogen aan de sterkte van ons leger afbreuk deden. Dit waren slechts uitvlugten, waarmede de Gedeputeerden zich voor het oogenblik behielpen. De ware odrzaak -der ligting was deze, dat de Staten en de Magistraat te Utrecht zich en hünne stad en Provincie niet medegesleept wenschten te zien in de contraremonstrantsche omwenteling, die al dreigender en dreigender kwam opzetten. Op die gronden evenwel verzochten de Heeren VAN MOERSBERGEN en DE GOIJER, dat de Staten-Generaal betreffende de ligting niets besluiteu zouden, voor en aleer de Staten van Utrecht deswegens waren gehoord. Niettemin besloot de Vergadering aan de Staten dier Provincie te schrijven, dat de bewuste ligting Hun Hoog Mogenden te vreemder ! canLETOS, II, p. 45. DES VADERLANDS, 741 voorkwam, omdat zij bij de zorg, die de Staten van Utrecht steeds voor de rust en 637. orde in hunne Provincie gedragen hadden, zich niet konden voorstellen, dat er thans een bijzonder gevaar dreigde. Bij gevolg verzochten en begeerden zij, dat zij de lig- ting zouden staken, tot dat zij.hen onderrigt zouden hebben van de redenen, die hen tot dien maatregel hadden bewogen. Spoedig kwam er antwoord van de Staten van Utrecht op dit schrijven; maar het werd onvoldoende bevonden, en op advies van Zijne Excellentie en den Raad van State werden er vier Gecommitteerden benoemd, de Gecommitteer- - leden van ditzelfde Collegie VAN RANDWIJK, VAN DRIEL ! en LYCLAMA, en de Tresorier- — d echt Generaal pr sæ, om naar Utrecht te vertrekken ten einde de Staten en de Magistraat te bewegen de ligting te staken, en verder niets te doen, dan op order en met toestem- ming van Hun Hoog-Mogenden. Bovendien werd aan den Colonel ocLs, Commandant van het krijgsvolk te Utrecht, die zich op het oogenblik te Dordrecht bevond, gelast, zich. terstond naar Utrecht te begeven, en in gemeen overleg met de Staten en de Ma- gistraat aldaar te zorgen, dat alles in die stad »in goede orde, rust en stilligheid. ge- handhaafd werd", en er geene »nieuwigheid" toe te latem, Eerst nadat lang over dit woord nieuwigheid geredetwist was, werd het in de instructie opgenemen, op grond dat men meende te welen, dat OLDENBARNEVELT een bevelschrift bij zich had, strekkende om | de Hoofd-Officieren van de repartitie van Holland, te Utrecht in garnizoen, den Staten van Utrecht trouw te laten zweren ?. Werkelijk was den 26" September bij de Ge- committeerde Raden van Holland veorgesteld, om op verzoek der Staten van Utrecht, tot voorkoming van ongelegenheden tusschen het oude en het nieuw aangekomen gar- nizoen binnen Utrecht, aan de Officieren van de soldaten, die ter repartitie van Holland stonden, te schrijven, dat zij zieh te gedragen zouden hebben naar de bevelen van de Staten en de Magistraat van Utrecht, gelijk zij naar hunnen eed schuldig waren. Toen had wrrsz zich daartegen verklaard en de. Vergadering, zoe het schijnt, in een onlevreden stemming verlaten. Den volgenden dag was Prins maurits met het plan tot dat schrijven bekend gemaakt en Het bij eenige leden van het Collegie der Gecommitteerde Raden voor aich komen, die hij verzocht, dat men veor alsnog zoo iets niet schrijven zou, noch het doen sou, zonder hem daarin te kennen 3, — Den 3% October waren de Gecommitteerden te ’s Hage terug, en in tegenwoordigheid van Prins waunmrTS en den Raad van State deden zij verslag van hun weêrvaren in de Staten-Generaal. Alles —— — 3 der Staten van was vervat in een schriftelijk antwoord der Staten van Utrecht. Met bijzonder genoegen Utrecht. \ 1 Oud-burgemeester van Rotterdam, sints Mei 1617 lid van den Raad van State. Zie Resol. Stat.-Gen. 1 Mei, 1617. i 2 Resol. Stat.-Gen. 18 Sept. 1617, canterox, Il, p. 63, 64, 73. 3 Resol. v. Holl. 28, 27 Sept. 1617. 1617. 742 ALGEMEENE GESCHIEDENIS l ÁÁ Ál l —— — —— — en erkentelijkheid (zoodanig was de strekking van dit antwoord) hadden de Staten in de tot hen gekomen Commissie een blijk gezien van de belangstelling der Staten-Gene- raal, en zij twijfelden niet, of, gelijk dezen hen in het jaar 1610 tegen het oproer gehandhaafd hadden, zoo zouden zij hen ook thans niet beletten zich tegen het oproer te wapenen, en zich in staat te stellen om hunne bondgenooten tegen gewelddadig verzet bij te staan. Het gebeurde in 1586 en 1610 had bewezen, hoe noodig het was zich bij tijds gereed te houden, en de straffeloos gepleegde wederspannigheid, die de Staten van Holland moesten verduren, had hen op eenen maatregel bedacht doen zijn , die hen behoeden moest voor de noodzakelijkheid om op hunne beurt voor geweld te bukken. Tot dien maatregel waren zij volkomen bevoegd wegens het regt van Souve- reiniteit, hetwelk hun in hunne Provincie alleen toekwam en dat zij sedert de afzwering van den Koning van Spanje bestendig hadden doen gelden, een regt, dat de Staten- Generaal, volgens het eerste artikel der Unie (waarop het bestaan der Generaliteit ge- grond was), gehouden waren met raad, lijf, goed en bloed voor schennis te bewaren. Deze Souvereiniteit bragt in de eerste plaats mede, dat elke Provincie het regt had, ` zich tegen dreigend geweld te wapenen. Haar dit regt te willen benemen zou regt- streeks strijden met de bezworen beloften, en de Gedeputeerden der Provinciën ter Vergadering der Staten-Generaal zouden met geene mogelijkheid wettig gemagtigd kunnen zijn om dat regt tot een punt van onderzoek te maken. Ook Lijne Excellentie, als Gouverneur van Ufrecht, zou tot het ontnemen van dat regt niet begeeren noch wettig vermogen te adviseren, aangezien hij bij commissie en instructie, bij hand en eede bevestigd, beloofd had, de ordonnantién en resoluliën, door de Staten van Utrecht gemaakt en nog te maken, zoo op de religie als anderzins, uit te voeren en te doen uitvoeren, na te komen en te doen nakomen. Eindelijk ook de Raad van State zou evenmin tegen datzelfde regt kunnen optreden, dewijl bij.een afzonderlijk artikel van zijne instructie uitdrukkelijk verklaard was, dat de Staten-Generaal noch de Staten der Provinciën van hunne Souvereiniteit afstand hadden gedaan, maar ze zich in alle zaken, . in die instructie niet in "t bijzonder genoemd, hadden voorbehouden. Hun regt, der- halve tot het nemen van den bewusten maatregel was boven alle-bedenking verheven, en wat hunne beweegredenen daartoe betrof, niemand kende den staat hunner Provincie beter, dan zij, noch was meer geneigd om haar geene onnoodige lasten op te leggen. Doch de haar thans opgelegde last van het bezoldigen dier zes Compagniën was maar al te noodig: immers ging er geen dag voorbij, dat men niet van het uitslaan van op- roerige taal en van het uitgeven van schotschriften tegen hunne regering hoorde; ja, men streefde kennelijk om der Staten regt en gezag anderen in handen te spelen, en ontzag zich niet, luide eene omwenteling le voorspellen. Wat het bezwaar betrof, dat het garnizoen over de nieuwe ligting ontevreden kon zijn, dit mogt niet gelden, -yermits de krijgslieden volgens hunnen eed gehouden waren, zoolang zij in de stad, DES VADERLANDS, 745 | de steden en in het gewest van Utrecht gebruikt werden, de Staten van Utrecht te — 1017. eerbiedigen en te gehoorzamen. Waarom zou men ook thans meer bezwaar zien in den onderscheidenen eed door deze en gene troepen gezworen: zelfs krijgsvolk, door de Generaliteit betaald, diende op verscheidene commissién en eeden, Ten slotte, de / staat van oorlog zou bij hunne ligting niet lijden, daar zij van zins waren hunne ge- dragen consenten boven het onderhoud der waardgelders even goed op te brengen als de andere Provinciën, — Ziedaar voorwaar ronde taal. In geenerlei opzigt ont- veinsden de Staten van Utrecht, dat het drijven der Contraremonstranten in Holland in hun oog niets anders was dan oproer, en dat zij evenmin gezind waren voor zulk een onweltigen dwang te wijken, als zij er behoudens het onwedersprekelijkst regt toe ge- dwongen konden worden. Geen wonder, dat men in zulk een staatstuk de hand van OLDENBARNEVELT meende te herkennen !, — Na het lezen van dit schrijven werd het advies van Zijne Excellentie en den Raad van State gevraagd, die daarop antwoordden, dat zij raden zouden, den Staten van Utrecht op nieuw ernslig te schrijven, en te trachten hen met goede redenen, die dienen mogten om hunne bezwaren op te lossen, zonder hunne Souvereiniteitsregten te na te komen, te bewegen »bij deze gelegen- heid en bij de tegenwoordige geschillen in religiezaken" de gedane ligting te willen laten varen, en zich bij het meerendeel der andere Provinciën en bij Zijne Excellentie en den Raad van State te voegen. Duidelijker kon wel niet te kennen gegeven worden, dat men de vraag van het regt ter zijde liet, maar de Staten van Utrecht aanmaande, eene door den eisch der tijdsomstandigheden te wettigen staatkundige partij te kiezen. De meerderheid omhelsde dit advies, en de Raad van State zelve (niet zoo als vroeger een lid der Vergadering of de Griffier der Staten) werd verzocht zulk eenen brief te ontwerpen, die dan in de Vergadering zou vastgesteld worden. De Hollandsche Gede- puteerden keurden het herhaalde schrijven af, daar de ligting toch reeds voltrokken was, en legen het tevens genomen besluit om aan ocŁe bij vernieuwing den last op te dra- gen, dat hij alles »in stille zou houden,” deden zij gelden, dat dit een zonderlingen blaam op de stad wierp, aangezien alles te Utrecht nin stilte? was, De Utrechtsche Ge- deputeerden verklaarden rondborstig niet te kunnen goed heeten, dat men de Staten hunner Provincie op nieuw lastig viel, terwijl zij niets anders deden, dan wat zij naar eed en pligt gehouden waren te doen. Terwijl Utrecht zich zoo gelden deed, had ook Holland zich in de Vergadering der Hervatting der Staten-Generaal dapper gekweten. Den 21*** September herinnerden de Zeeuwsche Ge- ip are inen deputeerden, hoe in Junij laatstleden bepaald was, dat de beraadslaging over de bijeen- — — roeping eener Nationale Synode binnen twee maanden aan de orde gesteld zou worden ?. zone Syno- — 1 Resol. Stat.-Gen. 19, 26 Sept. ; 8 Oct. 1617. cameron, 1l, p. 73. 2 Tie hiervoor, bl. 726, 727. 1617. 744 ALGEMEENE GESCHIEDENIS mmm Deze termijn was ruim verstreken, en weder waren buitengewone Gedeputeerden in den Haag, en de staat der godsdienstige zaken was sedert niet verbeterd, maar werd integendeel met den dag erger, en er kwamen hoe langer hoe meer staatkundige be- langen in het spel. Diensvolgens drongen zij aan op de dadelijke hervatting der toen uitgestelde beraadslagingen. Aan deze aanmaning werd onverwijld gevolg gegeven. Den volgenden dág zouden de gevoelens verder gehoord zijn geworden, wanneer de Holland- sche Gedeputeerden niet op nieuw een dag uitstel verzocht hadden. Maar den 25"*, onder ‘het Voorzitterschap van den Heer van MALDERÉ, wiens heftigheid tegen de Remon- stranten naauwelijks grenzen kende !, zou er dan ook doorgetast worden, De adviezen werden verder ingewonnen, en onder anderen het voorstel gedaan om eenigen uit de Ver- gadering te committeren ten einde de bemoeijingen, ten jare 1607 ter bijeenroeping eener Algemeene Synode gedaan, weder op te valten en eenige artikelen, behelzende de orde, tijd en plaats van zulk eene Synode, te ontwerpen. Ook namen ‘Sommige van de Provinciën aan, hare adviezen op schrift te brengen, ten einde de President daaruit een besluit zou opmaken. /Doch wederom wisten die van Holland uitstel te erlangen: zij hadden, zeiden zij, op de uitgebragte adviezen nog iets in het midden te brengen, hetwelk zij zich verbonden in te leveren. Niettemin werd met meerderheid van stemmen bepaald, dat de Provinciën hare adfiezen schrifte- lik zouden overgeven. In den namiddag van denzelfden dag beraadslaagden de Ge- committeerde Raden van Holland over het dien morgen in de Staten-Generaal voorge- vallene, en de uitslag van hun beraad was, dat zij de Heeren vaw DER DUSSEN en VAN TEILINGEN gelastten, »zich in stilligheid eens naar Utrecht bij den Heer Advocaat te vervoegen om zijn raad en advies, en om hem te verzoeken zoo spoedig mogelijk te huis te komen." Eerst den 26%" konden deze beide Heeren verslag doen van hun bezoek bij OLDENBARNEVELT; dus te laat om daarvan partij te trekken voor de zitting van dien dag. Men wist evenwel de beraadslagingen in de Staten-Generaal nog een dag te doen uitstellen, door in deze Vergadering een verzoek in te zenden om hand- having van het openbaar gezag der Provinciale Overheid tegen volksberoerten. Dus kregen de Gecommitteerde Raden tijd om oLpENBARNEVELTS advies in overweging te nemen. En hoedanig was dit? Een stellig besluit tot het houden eener Nationale Synodé moest men » bij alle goede wegen" te keer gaan, maar aandringen op het committeren van personen van beide partijen, belast met de taak om den staat van het 1 Hij had zich laten ontvallen, dat zoo men zes of zeven Remonstrantsche predikanten aan een galg hing, de zaken haast geaccommodeerd zouden wezen (urrensocazat, bi. 802). DES VADERLANDS. | 740 ————————————— Hán! /nnÀM vraagstuk te stellen in die Provincién, waar godsdienstgeschillen bestonden; daarna moesten er Provinciale Synoden bijeenkomen, en moest men zien, hoe ver men de zaak daar brengen kon, om zoo eindelijk tot eene Nationale Synode over te gaan. Zoo de Provincién evenwel eene Nationale Synode zonder die voorbereidende maatregelen door- dreven, moest Holland daartegen protesteren en de nietigheid van zulk een besluit bij in te leveren acte slaven. Dadelijk kwam muco pe anoor in de Vergadering der Gecom- mitteerde Raden, evenwel bi afwezigheid van de Heeren wrrTEkMszZ en VERDAM, met een ontwerp van zulk een » protest van nulliteit” voor den dag om in geval van nood, 1617, Ontwerp-pro- est van nulli- te gebruiken, maar de vaststelling werd nog een dag uitgesteld, en toen nu den vol- teit. genden dag het ontwerp op nieuw voorkwam, gaven de Heeren wrrTENSZ en WITSz hunne goedkeuring niet. Werd ooit zulk eene acte ingeleverd, zoo zouden zij uit naam hunner principalen eene verklaring daartegen over stellen, waarvan zij het ont- werp reeds dadelijk ter tafel bragten. Doch de boodschap der Gecommitteerde Raden aan OLDENBARNEVELT had ook gestrekt om hem aan te sporen ten spoedigste "huis te komen. Aan dit gedeelte van het ver- zoek had hij geen gehoor gegeven: de Afgevaardigden bragten dienaangaande het berigt mede, dat hij »nog gansch zwak en ongeschikt was tot het behandelen van Staats- aangelegenheden” !, | Op den 27" van de maand September zou de groote zaak zonder verder uitstel in de Staten-Generaal ter sprake komen. Maar toen had het voorstel van Holland den voorrang. Het strekte daartoe, dat, aangezien de Provinciën zich op den ingeslagen weg ten aanzien der kerkelijke geschillen niet hadden kunnen verstaan, zij zich rond zouden gelieven te verklaren aangaande de handhaving van het openbaar gezag, zoo in het kerkelijke als in hel staatkundige, hetwelk in Holland zoo in het oeg loopend ge- schonden was. Dit gezag verzocht Holland in de eerste plaats op grond der Unie door Holland eischt andhaving van de Generaliteit gehandhaafd te zien, en in de tweede plaats verzocht het, dat de Pro- haar gezag op vinciën zoodanige middelen zouden gelieven voor te slaan, welke tot herstel van rust en eenigheid, tot voorkoming van verdere zwarigheden en in het bijzonder tot stuiting van scheuring zouden kunnen dienen en met algemeene stemmen zouden kunnen worden aangenomen. Ziedaar op welk een terrein Holland thans de vraag wist te brengen. Voorwaar, OLDENBARNEVELT was niet te vergeefs geraadpleegd. Het was of de Regering dezer Provincie nieuwe kracht bekomen en nieuwe kans gekregen had om in den zwa- ren strijd de overwinning te behalen. Immers waren thans de vier Provinciën met hare twee Gouverneurs en den Raad van State genoodzaakt om er vooruit te komen, dat zij het wettig gezag in Holland niet tegen gewelddadig verzet verkozen te verdedigen en de verpligting, door de heilig bezworen Unie hun opgelegd, niet telden. Geen — 2 Resol. v. Holl. 23, 26 Sept. 1617. III Daer. 2 Srvx. 94 grond der Unie. ? 46 ALGEMEENE GESCHIEDENIS. 1617, wonder dat na deze krijgsbeweging in het kamp van den tegenstander een weinig verwarring ontstond, Toen op Hollands voorstel omvrage gedaan was, waren de adviezen der Provinciën zoo uiteenloopend, dat er geen besluit kon genomen worden. Maar men Voorstel der 4 Provinciën tot bíjeenroeping eener Nalionale Synode. Tegenvoorstel van Jlolland. 