Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
En bovendien! Ware het tot eene uitwerping der Remonstranten gekomen, wat zou de Gereformeerde Kerk door die scheuring verzwakt zijn geworden! Het getal der Roomschen, Lutherschen, Doopschgezinden en andere niet-Gereformeerden te zamen, met dat der Remonstranten vereenigd, zou ligt sterker zijn geworden, dan de overgebleven Gerefor- meerden, en op de Gereformeerden toch steunde voornamelijk de kracht van den Staat 1, En zoo zou mede het anker zijn weggezonken, waarop hij zijne hoop geres van het gevoelen der Remonstranten te wachten. lmmers had de Synode van Groningen reeds in 1606 besloten de revisie der Belijdenisschriften, die de Staten-Generaal aan de Nationale Synode ten taak gesteld hadden, niet te zullen dulden (vyrexsocazar, bl. 466). De Synode van Harder- wijk in dit zelfde jaar (1612) stelde een formulier van onderteekening van de Confessie en den Catechismus, hetwelk alle aankomende kerkedienaren van het Vorstendom Gelder en Graafschap Zutphen gehouden zouden zijn te onderteekenen; en de leeraars, die te Nijmegen, Bommel en Tiel aanvankelijk eenige ingenomenheid met vonsrius hadden doen blijken, namen hiermede genoegen. Toch vonden in en om deze steden, alsmede te Arnhem, de gevoelens der Arminianen vele aan- hangers (saupazat, 1, bl. 80, 90), en urrensocagat liet het niet aan pogingen ontbreken om de vooroordeelen tegen de Remonstranten ook in Gelderland weg te nemen: zoo schreef hij in 1611 naar de Synode te Nijmegen eene missieve, inhoudende eene regtvaardiging van hetgeen er in Holland in kerkelijke zaken was voorgevallen (Resol. v. Holl. 1611, bl. 406). Wat er te Buren in 1610 gebeurd was, zagen wij boven (bl. 470), Ook in Overijssel, bepaaldelijk te Deventer en te Kampen waren Arminiaansche gevoelens doorgedrongen (BAvpAxRT, bl. 91); maar Z en Vriesland hielden zich over het algemeen getrouw aan de Contraremonstranten. Dat in de stad Utrecht de Remonstrantschgezinden in dezen tijd de overhand hadden, is reeds vermeld. 1 Zie Verhooren N°. 37, 38, 48, 47, 50, 61, 93 (bladz. 32, 34, 38, 41, 45, 52, 67). Io Ne. 37 der Verhooren (bladz. 32) zegt hij, dat »de gereformeerde religionsverwaniet DES VADERLANDS. 505 P tigd had, dat eenmaal het verschil van godsdienst ook tusschen Roomsch en Onroomsch in ons vaderland minder scherp, en de toetreding der altijd gevaarlijke »Papisten’’ ge- makkelijker gemaakt zou kunnen worden, De strenge praedestinatieleer, meende hij, was de voorname hinderpaal, die de niet-Gereformeerden van verzoening met de Gerefor- meerde Kerk afhield !, Dus moesten eerst de gemoederen zijn voorbereid om aan den eisch der billijkheid en het ware belang van Kerk en Staat gehoor te geven, en vóór dien tijd geene Provinciale Synode! Ze toe ie staan ware in OLDENBARNEVELTS 00g slraf- baar geweest, wanneer het, namelijk, in den staatsman strafbaar heeten moet, de belan- gen te verwaarloozen, die aan hem zijn toevertrouwd. Maar, wat alles afdeed, eene Synode bijeen te laten komen zonder eenige verzekering, dat zij in den geest der Regering zou oordeelen, dit zou Zoo veel geweest zijn als de hand te leenen tot eene gevaarlijke nederlaag van den Staat en tot den triomf eener heerschzuchtige partij, aan wier ver- antwoordelijkheid hij maar al te zeer gevoelde het beleid der binnen- en buitenlandsche Slaatkunde niet te kunnen toevertrouwen. Daar gelaten, dat verscheidene staatslieden het streven der Kerkelijken tot bereiking hunner oogmerken misbruikten, de zaak der Contraremonstranten. was niets heiliger, dan die der Remonstranten. Eene Godsdienst, die heerschen wil en hare heerschappij niet bloot aan God en aan de kracht der waar- heid en der liefde overlaat, moet zich getroosten, eene heerschzuchtige partij te zijn en te heeten: de ware gemeenschap der geloovigen heeft tegenover de wereldlijke Overheid geene andere aanspraken te doen gelden, dan ieder vrij burger. Dit gevoelt de Staatsman in zijne tegenstelling tegen eene hartstogtelijk op regten pleitende Kerk, en OLDENBARNEVELT putte uit dit bewustzijn en uit zijn eenvoudig geloof ? moed en kracht om standvastig bij zijne beschouwing te blijven tegenover hen, die zich beroemden kinderen Gods en de ware Israelieten te wezen, en voorgaven, dat hunne zaak Gods zaak was. 1 Verhooren, N°. 43 (bladz. 38). Ne. 63 (bladz. 46) zegt hij: »de opinie van de Remon- stranten in de vijf punten bekwaem geacht te hebben om veel goede ingesetenen tot deselve gere- formeerde religie te trekken." 2 Zie dit geloof aandoenlijk uitgedrukt in de Verhooren, No. 64 (bl. 54) en 38 (bl. 36): » Wesende voor zijn particulier al over vijftig jaren van opinie geweest, dat een goed christen simpel en eenvoudig behoort te geloven, dat hij is gepraedestineert ter zaligheyt, en ook zijne kinderen in haar kindsheyt stervende, houdende het bloetvergieten, lijden en sterven onses saligmakers Jesu cmusm cragtiger ter zaligheyt, als Godes toorn ende de zonde van aam en Eva ter verdoemenisse." 8Zijne vijanden zeiden van hem, dat hij gezegd had dat er geene Synode Nationaal zou ge- houden worden, zoo lang als hij leven of zijne oogen open staan zouden (Verhooren N°, 61, bl. 51). III Daer. 2 Srox. 64 1612. 1612, Betrekking = Staten tot Kerk in de dis ' tijden. 506 ALGEMEENE GESCHIEDENIS mamm Á —— —— —————— — — —— beproefd worden om de scheuring zoe onschadelijk mogelijk te maken en de rust in den Staat, wier handhaving hij voor des staatsmans voornaamste taak hield 1, zoo veel mogelijk te waarborgen. Hiertoe wendde hij een nieuwe poging aan, en deze poging bestond in de invoe- ring van de kerkeordening van 1591. Wat is er van deze kerkeordening , en welke is hare strekking? Om deze vraag te beantwoorden, moelen wij een weinig hooger opklimmen. Het ligt in den aard der zaak, dat in de eerste tijden van den oorlog tegen Spanjede > belijders van de Gereformeerde Religie van de zijde der Staten geene belemmering onderron- den, wanneer sj zich door aaneensluiting en kerkelijke vergaderingen en verordeningen trachtten te versterken: de triomf der Gereformeerde Godsdienst was nog niet voldongen, en zulke handelingen van hare belijders gaven de grootste kracht aan den tegenstand tegen den Spaanschen dwang. Dus werd in 1574 eene Provinciale Synode te Dordrecht ge- houden, niet door de Staten des Lands, maar door de predikanten beschreven, en man de hier ontworpen kerkeordening verlangden de Staten niet eens kennis te nemen, en in 1878 kwam in dezelfde stad eene Nationale Synode bijeen zonder verlof, maar ook zonder tegenspraak der Staten-Generaal ?, Ook toen de Roomsche Godsdienst blijkbaar de nederlaag geleden had, waren de Staten gezind om den Kerkelijken alle vrijbeid te laten, immers lag, wal men van de Spaansche Regering ondervonden had, nog te vench in het geheugen, dan dat men op zijne beurt de godsdienstige vrijheid eenigzins 10 hebben willen beperken, Vandaar dat-men de predikanten volkomen vrij liet 3, en de Staten in 1579, bij gelegenheid dat er te Leiden ten gevolge der geschillen tusschen coorsan en PIETER PIETERSZOON over het ambt en het gezag der burgerlijke Overheid in ker- kelijke zaken twist gerezen was, den predikanten bevolen, uit het Woord Gods in ge schrift te stellen, wat gemeenschap en onderscheid er was tusschen de burgerlijke e de kerkelijke regering 4, dat is, wat de grenzen tusschen beiden waren. In 1582 be grepen de Slaten van Holland de Provinciale Synode van Haarlem te moeten later houden zonder er Gecommitteerden van hunnentwege heen te zenden 5, ja een jaar te voren hadden de Staten-Generaal aan de predikanten, die hen verzochten eenige uit de hunnen ter Nationale Synode, door de Kerken te Middelburg beschreven, af te var digen, het volgende ten antwoord gegeven: »dat zij het voornemen (om sulk eene 1 Zie Verhooren, N°. 50, bl. 45. 2 BRANDT, list. der Reform. Y, bl, 554, 603. 3 Evenwel waren de Prins van Oranje en de Staten van Holland, zoo als zij in 1612 verklaren (zie Resol. 1612 bl. 943), reeds in 1577 bedacht op het ontwerpen eener kerkeordening op IX! voorbeeld van andere Evangelische Vorsten. 4 BRANDT, t. a. p. bl. 649. 5 praxpt, l, bl. 683. DES VADERLANDS, 507 NEN NEN n Synode te houden) niet anders dan christelijk en goddelijk konden vinden. Vooris, dat zij de predikanten verzochten, geene Gedeputeerden van Generaliteitswege te verwach- ten, vermits de Staten geen ander vermoeden hadden, dan dat zij alle hunne hande- lingen tot Gods eer en stichting der Kerk zouden schikken.” Eindelijk bedankten zij hen hoogelijk voor de kennisgeving van hun voornemen !, Maar van lieverlede begonnen de Regenten te begrijpen, dat, zoo men zich liet welgevallen wat de kerkelijke verga- deringen der Gereformeerden goed vonden te besluiten, de Regering zich al te zeer de handen zou laten binden. De Gereformeerde Godsdienst was in de oogen harer belijders en leeraars de volstrekt ware, de waardige plaatsvervangsier der onwaardige Roomsch- Katholijke Kerk; zij kon handhaving tegen goddeloozen en ketters, dat is niet alleen legen Roomschen , maar ook tegen Lutherschen , Doopschgezinden en anderen eischen ?, en de, Overheid moest haar daarin van dienst zijn. Zoo zou dan de Overheid hier te lande ten behoeve der Gereformeerde Kerk volkomen hetzelfde moeten doen, wat de Spaan- sche Regering ten behoeve der Roomschen gedaan had. De onwil om zich hiertoe te leenen, is nooit sterker uitgedrukt dan door de Regenten van Leiden in eene Remon- strantie tegen de besluiten der zoo even gemelde Nationale Synode van Middelburg. In dit Vertoog verklaren zij het een onbehoorlijken eisch te achten, dat de Overheid de ware Godsdienst met hare magt voorsta: zulk een dwang was de regte moeder des l BRANDT, t. a. p. bl. 673. 2 De afkeerigheid van gewetensdwang, die de groote staatslieden bepaaldelijk in de eerste tijden van het bestaan der Republiek kenmerkte, straalde ook door in de wijze, op welke zij de Luther- schen en de Doopschgezinden behandelden. In 1578 verleende wureu l aan de laatsten vrije gods- dienstoefening en vrijdom van eed en wapendienst. Te Woerden, hetwelk dan ook tot in 1617 in Pandschap toekwam aan eenen Duitschen Vorst, den Hertog van Brunswijk, kregen de Luther- schen in 1580 vrijheid tot openbare godsdienstoefening, zelfs met het gebruik der groote kerk. Toen in 1504 deze staat van zaken voor de uitsluitende openbare prediking der Gereformeerde Godsdienst plaats had moeten maken, en de Lutherschen der stad zich deswegens beklaagden, zou OLDENBAR- srveLt (volgens een handschrift van cosreaus, aangehaald in: Bijdragen tot de Gesch. der Ev. Luth, Kerk in de Nederl., verzameld door scnuutz JACOBI en DOMELA MIEUWEXHUIS, St, III, bl. 113. — tot hunne afgevaardigden gezegd hebben: »gij zijt goede patriotten: de Staten zijn niet van meening, u in uw geweten te dwingen,” en bij eene andere gelegenheid (in 1603): » Mannen! uwe zaken zijn hoog overwogen; gij zult mogen prediken; maar als gij te Woerden komt, roept dan geene victorie dat men het hier in den Haag hoort!” (vergel. saanpr, lI, 24, 27). In 1604 werden er pogingen van wege de Zuid-Holl. Synode aangewend om de Lutherschen te Woerden met de Gereformeerden te vereenigen (zie het werk, vermeld in Bibl. v. Pam/fl. Ne, 1021), een doel, dat men reeds vroeger bedektelijk had pogen te bereiken, Doch te vergeefs. Den Doopschgezinden hield Prins mavnits in 1593, de hand boven ’t hoofd, zeggende dat hij het re- delijk en billijk vond, hun de eenmaal gegunde vrijdommen te laten behouden (snawpr, I, bl. 781). 64 * 1612. Remonstrantie van Zeiden te- gen de besluiten der Nat. Synode van Middelburg. 508 ALGEMEENE GESCHIEDENIS NE | 1612. Pausdoms geweest, en zij zouden met den ezel zoo wijs zijn zich niet te stooten aan den steen, - die het Spaansche Bewind ten val had gebragt, Niet om eenige particuliere religie al- leen te beschermen was de oorlog gevoerd en hadden de belijders van verschillende gezindheden allen even dapper gestreden. Wel was het wenschelijk , dat allen der ware Godsdienst waren toegedaan, maar door dwang kon men geene eenigheid, wel een we- reld vol booze huichelaars en kwaadwilligen verkrijgen, die de Gereformeerde Religie evenmin zouden eerbiedigen, als het Pausdom door de Gereformeerden geëerbiedigd was, Derhalve zouden zij zich door geene Synode nieuwe strikken laten aanleggen. Het fon- dament der Religie was eenmaal gelegd en daartoe behoefden niet alle drie jaren ! Nationale Synoden gehouden te worden: hieruit zouden ten laatsle zulk eene menigte decreten ontstaan, dat hunne kinderen weder met een nieuw Canonisch Regt te doen zouden krijgen. Namen zij aan, wat er in de Synode verhandeld was, zou zouden jj haast niets anders dan vasallen van de Synode wezen. Daar de Overheid volgens de Synode slechts in zoo verre de goedkeuring der door de Gemeente benoemde predikan- ten, armenverzorgers en schoolmeesters bekwam, als zij zelve de Gereformeerde Religie beleed, zoo zou de Overheid dat regt slechts bezitten als lid van een ligchaam, van hetwelk de Synode het hoofd was, en tot Overheid zou niemand toegelaten mogen worden, dan de » creaturen ” van de Synode, Tot geenen religiedwang, hoe klein ook , dus verklaren zij ten slotte, verkozen zij te besluiten; geen boeken zelfs zouden zij verbieden, daar, ge- lijk het licht in den duister, de waarheid nevens de leugen geplaatst slechts te klaarder scheen. 2, Doch zulke denkbeelden waren te ver gevorderd voor den tijd; zij behelzen eenen kiem, die twee eeuwen noodig zou hebben zich te ontwikkelen. In dien tijd toen de grondslagen van den Staat, als het ware, nog bloot lagen, kwam er mede menige fond- mentsteen aan het licht, waarop eerst latere eeuwen zouden bouwen. Maar thans moest de Nederlandsche aristocratische antikatholische Staat worden opgerigt; gevoelens, als die der Leidsche Regenten, zweemden naar hetgeen toen Libertijnschap heette, Geene onverschil- ligheid ten aanzien van de Godsdienst harer onderdanen mogt aan de Overheid verweten kur- nen worden. Maar kon zich nu de Overheid niet door de Kerk laten binden, zoo moest de Kerk, evenwel met al den eerbied, haar verschuldigd, door de Overheid gebanden worden: er moes Kerkeordening , : è e ontworpen oplast van Overheidswege eene Kerkeordening tot stand komen. De Prins van Oranje, gewaai- e — rins schuwd door de verderfelijke gevolgen van de bemoeijingen der Kerkelijken in Vlaande ! In de Nationale Synode te Dordrecht van 1678 was besloten, dat er om de drie jaren cert Nationale Synode zou gehouden worden, 2 UYTENBOGAERT, bl. 216—210. sraxpr, I, bl. 678—680. DES VADERLANDS. | 509 res en door het ongenoegen, hetwelk de besluiten der Nationale donde: van n Middelburg hadden doen ontslaan, verklaarde den Slaten van Holland, dat, »tenzij met behoor- lijke orde daarin werd voorzien, het geschapen zou zijo, dat de Gereformeerde Religie en let Land beiden verloren zouden gaan." Hierop magtigden de Staten den Hoogen Raad, benevens den Heer van waruenss, Mrs, ADRIAAN WENSEN, JOHAN VAN OLDENBAR- NRVELT, WILLEM VAN DER MEER, FRANCOIS MAELSON, en wie de Steden hun zoude wen- schen toe te voegen, om te 's Hage bijeen te komen, de handelingen der Middelburg- sche en andere Synoden te herzien en daaruit eene zekere kerkelijke en politieke orde le ontwerpen. Deze taak was in het volgende jaar vélbragt. Maar de moejelike tijds- omslandigheden, de moord van den Prins en de komst van rzicEsTER beletteden, dat deze kerkeordening, die men trouwens slechts bij provisie had willen invoeren, tot uit- voering kwam 1, In 1586 verzochten de Kerken rzicEsTER bewilliging tot eene Nati- onale Synode. Hij verleende ze zonder bedenken, en, zonder de Staten daarin te kennen, deed hij deze vergadering te 's Gravenhage beschrijven. Hier ontwierpen de Kerkelijken 1612. Kerkeordening van de Nation. eene kerkeordening, die den stedeljken Overheden slechts de approbatie overliet van synode te ’s Gra- de door den kerkeraad verkozen predikanten, ouderlingen en diakenen, en, onder ande- ren, op nieuw inhield, dat om de drie jaren eene Nationale Synode zou gehouden wor- den, zonder dat er gewag gemaakt werd van eerst verlof aan de Overheid te vragen. De predikant, die weigerde de Belijdenisschriften te onderteekenen, werd met schorsing en eindelijk met afzetting bedreigd, Ook de professoren in de theologie en de » school- meeslers" “moesten die zelfde geschriften onderteekenen, en wenscheljk verklaarde het- zelfde artikel, dat ook de andere professoren dit deden. Voor ’toverige behelsde deze ordening nog de bepaling, dat de plaatselijke Magistraat, des verkiezende, een of twee uit hun midden, zijnde lidmaten der Kerk, de vergaderingen van den kerkeraad konde doen bijwonen om over de voorvallende zaken mede te beraadslagen. Deze kerkeordening werd door LEICESTER, buiten de Staten om, goedgekeurd en bekrachtigd, ja, ten minste te Utrecht, tegen de predikanten van de St. Jacobs-Kerk toegepast. De Staten van Hol- land keurden haar in December 1586 insgelijks goed, doch tot wederzeggens toe en onder voorwaarden, » dat de Staten, Edelen en stedelijke Magistraten zouden blijven bij hun regt en oud gebruik nopende het aannemen en afzelten van kerkedienaren en schoolmeesteren, mits zij niemand, dan die zuiver was in leer en leven, tot de kerke- dienst riepen.” Voorts zouden de Stalen door deze kerkeorde in hun regt en gezag in het burgerlijk bestier niet worden verkort, en alle kerkelijke personen hun onderworpen zjn, gelijk andere burgers en inwoners. Eindelijk mogt in deze kerkeorde niets veran- derd worden zonder voorafgaand wettelijk verlof der Staten 2. ! paannt, t. a. p. I, bl. 685, 686. 2 BRANDT, t, a. pl. ^a 714, 715, 718, 720, 721. vrrensocazat, bl. 220—237. venhage in 1586. 1612. Kerkeordening van 1591 Haar inhoud. 510 ALGEMEENE GESCHIEDENIS C M l Daar het noodig wes de slechts bij provisie en voorwaardelijk aangenomen kerkeorde: ning door vaste bepalingen te vervangen en de predikanten, den 14%% Mei 1887 te `s Hage bijeengeroepen, mede zeer daarop hadden aangedrongen 1, zoo bewerkte orbes- - BARNEYELT, dat de Staten van Holland de kerkeordening, in 1883 ontworpen, in Februarij en Maart des jaars 1591 door acht Heeren, leden. van de Staten of de Geregte- hoven, en acht predikanten deden herzien. Onder de politieke Heeren, die de herziene kerkeordening ontwierpen, was OLDENBARNEVELT zelf, onder de predikanten vrraxsocamrt, die toen nog minder stellige gevoelens omtrent het gezag der Overheid in het kerkelijke koesterde, en anmintus, toen nêg te Amsterdam. Echter ontbraken er onder de acht geene regtzinnige predikanten. In den boezem der Vergadering zelve waren de gerot- lens op de vraag, bij den aanvang eerlijk door den Advokaat gesteld, »of men ook verslond, dat het den Hoogen Overheden elk in zijn land toekwam kerkelijke wetten en ordonnantién te maken,” reeds dadelijk verdeeld, Evenwel, men werd het eens uit aanmerking, dat zoo de Overheid der Kerk geene wetten kon stellen, » sonder den mond Gods raad te vragen,’ of de Kerk daarin te kennen, beide hier plaats greep, aangezien men elke vergadering met plegtige gebeden aanving en hier de Kerk door een genoegzaam aantal harer dienaren vertegenwoordigd was 3% De ontworpen ordening was gesteld in 41 artikelen, handelende van de verkiezing van kerkedienaren in de steden en ten platten lande; van de examinatie en den eed der kerkedienaren; van het aanstellen van ouderlingen en diakenen en de door hen af te leggen beloften: van den doop, het avondmaal, en de feest- en bededagen; van het huwelijk en het bezoeken van kranken en gevangenen; van de kerkelijke vergaderingen, als kerkeraad, classicale vergaderingen en Provinciale Synode; van de kerkelijke censuren, en einde- lijk van het aanstellen van f schoolmeesters” en het uitgeven van drukwerken 5. Me betrekking tot de verkiezing van predikanten werd bepaald, dat zij geschieden zou door vier gemagtigden van burgemeesteren en regeerders gezamenlijk met vier gemagtigden van predikanten en ouderlingen. De verkozene zou door burgemeesters en regeerders moeten goedgekeurd worden, en, werd hij niet goedgekeurd, zoo zou men tot eene nieuwe keuze moeten overgaan. 2 spon, Boek XXVIII, fol. 22 recto, 3 Men vindt de geheele kerkeorderdening bij son, t. a. pl. fol. 22 recto tot 25 verso. DES VADERLANDS, bil eee | lingen en diakenen in de steden zouden voor twee jaren verkozen worden door de. bur- gemeesteren en regeerders uit eene nominatie, opgemaakt door vier gemagtigden van de Magistraat en vier van den kerkeraad, en na de verkiezing aan de gemeente worden voorgesteld, om zoo binnen veerlien dagen » geen wederzeggen gedaan werd," wettig aangesteld gerekend te worden. Ten platten lande zou hunne verkiezing met de noodige wijzigingen volgens denzelfden grondslag geschieden. Na zijne eerste beroeping zou de leeraar geëxamineerd worden door een der Leidsche hoogleeraren in de godgeleerdheid en twee predikanten, daartoe jaarlijks door de Synodale Vergadering gecommitteerd, ten overstaan van twee Gecommitteerden der Staten en twee van de plaatselijke Overheid. Des verkiezende kon men van een leeraar ook bij eene volgende beroeping het examen vergen. Voorts werd ten aanzien der kerkelijke vergaderingen bepaald, dat het der Magistraat van steden en dorpen vrij zou slaan, den wekelijkschen kerkeraad door iemand uit haar midden te laten bijwonen, die het regt zou hebben om zijn advies te geven, Ook in de viermaal ’sjaars te houden classicale vergadering kon zich de Magi- straat der stad, waar zij gehouden werd, laten vertegenwoordigen. Zonder nadere be- schrijving zou er jaarlijks op den tweeden woensdag na pinksteren eene provinciale Sy- node van Zuid- en Noord-Holland te 's Hage gehouden worden, waarin zitting cn slem zouden hebben de hoogleeraren in de theologie van de Leidsche Universiteit met twee predikanten en eenen ouderling uit elke classis, ten overstaan van Gedeputeerden der Staten, Wat op eenige Provinciale Synode bepaald was, zou kracht van wet heb- ben, zoolang als hetzij op eene andere Provinciale, helzij op eene Nationale. Synode niet anders besloten was. Wat de tucht betreft, zoo zou de afsnijding uit de Kerk slechts met consent der burgerlijke Overheid kunnen geschieden; weigerde deze dit consent, zoo had de kerkeraad beroep op de Provinciale Synode. Om openbare grove zonden , waaronder ook ketterij gerekend werd, zouden kerkelijke personen door den kerkeraad, met advies van de Magistraal, geschorst, en door de Provinciale Synode afgezet worden. Eindelijk zou- den slechts dezulken, die openbare belijdenis deden van de Gereformeerde leer als »schoolmeesters? kunnen aangesteld worden, »op boete dat indien bij conniventie van de Officieren onbevoegden tot de scholen waren aangesteld of gedoogd, deze Officieren deswegens arbitralijk zouden gestraft worden." Deze kerkeordening, aan de geregtshoven en de Staten — werd door hen volkomen goedgekeurd. Niettemin bleef de uitvaardiging achterwege, vermits de steden Delft, Gouda, Rotterdam, Hoorn en Medemblik beweerden, dat daarbij aan de Kerken le veel werd toegegeven. Daarentegen waren verscheidene predikanten van oordeel, dat zij aan de burgerlijke Overheid te veel regt toekende; ja, eenigen uit de Synode van den Briel wilden de ‘predikanten, die aan het ontwerp mede hadden gearbeid, deswegens gecensureerd hebben. Dit uiteenloopend oordeel was wel geschikt om de Staten van de billijkheid van het ontwerp te overtuigen; ook liet orpENsARNEvzrT het niet 1612. 1612. Hare strekking. B12 ALGEMEENE GESCHIEDENIS LE CO PSC NC MEM MM eR EEE aan pogingen ontbreken om de genoemde steden te bewegen hare toestemming tot de uitvaardiging te geven !. Doch toen nu de kerkelijke geschillen al hooger en hooger gestegen waren, begreep hij, dat eene eerlijke toepassing der vermelde kerkeordening een geschikt middel zou zin om die twisten, zoo niet dadelijk te bedaren, ze ten minste spoedig .minder gevaarlijk te maken, en de predikanten eindelijk aan verdraag- zaamheid te gewennen. Onmiskenbaar is in het ontwerp de strekking om aan de plaatse- lijke Overheden allen invloed op de kerkelijke zaken harer gemeente te verzekeren. Kon deze met beleid geoefend worden, dat is, wisten de Heeren der dorpen, de natuur- lijke patronen en scheidslieden der landbewoners, en de stedelijke Magistraatspersonen , die in geene andere betrekking tot hunne burgers stonden, den zin hunner gemeenten te bespieden en zich daarnaar te regelen, dan zouden er eensdeels in haren boezem geene grove oneenigheden ontstaan, en anderdeels zou het gevolg wezen, dat weldra in de eene gemeente kerkedienaars van deze, in de andere van gene der beide rigtin- gen de overhand hadden. Vermits aan de eene gemeente geen oordeel over de andere toekwam, zoo zouden de leeraars uit verschillende gemeenten elkander wel moeten erkennen en verdragen; en de besluiten der classicale en provinciale Vergaderingen zouden van deze noodwendigheid de blijken dragen. Zoo zou de godsdienst meer en meer eene zaak van als het ware huiselijk belang van elke burgerlijke gemeente wor- den; het denkbeeld .van eene volstrekt- ondeelbare Katholieke Kerk, door de geheele wereld, voor zooverre die niet in dwaling en. zonde lag, te erkennen, en deor de algemeene Lands-Overheid met het zwaard uit te breiden en te wreken, zou allengs komen te vervallen, in één woord, alles wat de Staat van de Kerk slechts wenschen kan, zou tot stand gebragt, alles wat hij van de Kerk te duchten heeft, zou afgesneden worden. Geen wonder, dat oLDENBARNEVELT, bepaaldelijk in 1612, op de invoering van de kerkeordening van 1591 aandrong. Reeds op het eind van het jaar 1610 (22 December) was door de Staten van Holland besloten, dat het dienstig wezen zou deze kerkeordening in de eerstvolgende bijeen- komst tot een onderwerp van onderzoek te maken, en haar daarna, zoo mogelijk, te arresteren en in te voeren. Dit echter gelukte toen niet, aangezien eenige steden verstonden dat de zaak nog uitgesteld diende te worden, totdat de kerkelijke geschillen beslecht zouden zijn; men nam zich voor desaangaande in de volgende bijeenkomst tot een besluit te komen 3, In de zitting van den 21%" Februari tot den 24°" Maart 1612 werd dan ook besloten, dat die steden en dorpen, welke de kerkeordening van 1591 met betrekking tot de wijze fan benoeming der leeraars, ouderlingen en diakenen 1 BOR, t, a. pl. fol. 25 verto. 2 Resol. v. Holl. 1610, bl. 235; 1611, bl. 244, 381. DES VADERLANDS, 515 | touden wenschen toe te passen, dit »op naam en bij autoriteit van de Staten zouden mogen doen, zonder iemands wederzeggen, alles bij provisie en tot anders zou verordend wezen”, In de maand Augustus werden de Gecommitteerde Raden gelast en gemag- tigd om tegen de aanstaande bijeenkomst der Staten de steden, die zwarigheid gemaakt hadden zich te conformeren met de middelen tot herstel van de rust in de Kerk, door de meeste leden voorgeslagen, daartoe alanog te bewegen, en werd de toepassing der kerkelijke ordonnantie van 1591 ook vergund op het stuk »van het houden en assisteren van kerkelijke en classicale Vergaderingen” !, Dat de Contraremonstranten deze bepalingen geenszins in dank aannemen zouden, liet zich verwachten. Tegen het beginsel zelve, eene kerkelijke ordonnantie van over- heidswege in te voeren, konden zij niet wezen. In Zeeland, waar de Contraremon- sranten de overhand hadden, was in 1591 eene kerkeordening door de Staten ontwor- pen en ingevoerd, en de Staten van Groningen en Ommelanden, waar insgelijks het Remonstrantisme niet was doorgedrongen, voerden er eene ten jare 1594 in 2, Doch zij hielden alles verdacht, wat in dezen tijd van de Staten van Holland kwam. Hoe weinig evenwel deze kerkeordening de Remonstrantsche partij begunstigde, blijkt hieruit, dat zelfs sauparnt 3 erkent, dat er eenige punten in voorkwamen, niet naar den zin der Remonstranten, en dat dezen daarom op hare aanneming zoo sterk niet drongen. In Utrecht, waar de Remonstranten toen de meerderheid hadden, werd in de maand Augustus 1612 in eene kerkelijke Vergadering, waarin urTENBOGAExRT Voorzitter was 4, eene kerkeordening ontworpen, die in zooverre aanmerkelijk van de Hollandsche van 1591 verschilde, als daarin uitdrukkelijk niet alleen alle bemoeijelijking wegens Armini- aansche gevoelens was afgesneden, maar zelfs de Remonstrantsche voorstelling van de praedestinatie was gehuldigd 5, Hoe het zij, met een gerust geweten konden de leden der Staten, die de invoering van de kerkeordening van 1691 doorzetten wilden, de uitwerking van dezen maatregel afwachten, Hun, die in Holland de staatkunde, door de Regering, ten aanzien van de kerkelijke 1 Resol. v. Holl. 1612, bl. 943, 955, 956. 2 saanpr, 1, bl. 774, 799, 3 BL 88. 4 saupazat (bl. 89) acht het ongehoord, dat een predikant uit eene andere Provincie hier Voor- zitter was, Maar UYTENBOGAERT had de beroeping naar 's Hage slechts aangenomen, » onverminderd zijne verbindtenis aan de Kerk en Gemeente te Utrecht.” Dit verklaart hij openlijk in de Staten van Holland (den 13%" Jan. 1612), bij gelegenheid dat hij zijn ontslag verzocht om het beroep naar Utrecht te volgen. Dit ontslag werd hem niet verleend. * Lie deze kerkeordening genoteerd Ne. 1026 van de Bibl. v. Pamfl. De voorname inhoud wordt medegedeeld door sranpt lI, bl. 172—176. Zie voorts vyrENBOsAERT , bl. 545, 546 , 594—596. HI Deer. 2 Srux. 65 1612. 1613. 614 ALGEMEENE GESGHIEDENIS zaken gevolgd, niet sterk genoeg meenden te kunnen veroordeelen, en niets liever wenschten, dan hem, die de ziel dier staatkunde was, ten val te zien komen; hun was het onbekend, hoe naauw de toestand van het Buitenland, bepaaldelijk van Frankrijk, met dien van de Republiek der Vereenigde Nederlanden zamenhing; hoe kiesch de betrekkingen tusschen deze beide Staten waren; van welke hagchelijke gevolgen het voor Frankrijk, ja, voor geheel Europa had kunnen worden, 200 OLDENBARNEVET was afgetreden, of zich eenig deel van zijnen invloed had laten ontwringen. Zoo zijne maatregelen, in het Binnenland genomen, niet alreede in sichzelven onberispelijk ge- weest waren, zou deze bedenking alleen reeds genoegzaam zijn geweest om hem in de oogen van verstandige beoordeelaars te regtvaardigen. LII L4 one Tere Hee T [IPLILL babsen. = Peet) TIE pd Trego edd Api SURGE oe Li Lad —— E FTT muammumu = CEELTEELE EEE dommom morcm LLCLLCH HER EEE — — EE zeen — — de npe (ics * Pet SU dade s: | WF n T o qup. aud eh T U nocie, dci "m "m ` A : t" tod ts 95 60 a ` ivj’ (, c tT ste Qo re CV 22 4 Qu tae. t 3 epo 2060146 Adad othe Gon wenende staat sIUL et Ok ML ` ch oo; van bot Bos ie: og Lepe BO el el aan JEAN ON 17,7127 US e nit deze ker ket lec MT AT Y Baar fr ecl 2 ' « Jtt wet "gl, TM CDS bt: s. a nU Qiu edm of * Y uhi 02 = CE OO a Bee al apt e gor dandhoudris n Miseni < " ds ondes: — Ya. oT, n ro venge ditio bien du ; rete festa sho er veen, ep reve boel, Res de —— d ded ds dert z i t ia fh. ls A 2; ref ee Woo ose — 6Grzan T^ GE io > cer Fran 7 — ,° b "t, nn ; dan UT M e 07" gen ange i asa i , D, aa De der Stace Rik, AJ m ww ome m n o “axe CU: Bra IPO De RT” OG. . PED APN teder gr GEE: td at i0o00rfrbs Le — m TTE 2 2 ler re ae 9i. ARNGVELTS FSLAATMODC. NBMI. € E ;5—-EK40 f$ €. Sor TY t r tal eade lU daar m “WR ty, BGC? ven plu us : o J se SOUP ASE a EZA iE VSN os Ey Gate Ey: , ute CUS g su, den ol cT Y QN A SL C (HP fe PP puo 7 * a : MN, ‘ D À i! [EE at — Mail s hy à gas Cy EE. Cis (1. ii ti r je Dc (aX vir en C. dra, Je ie Zeer ot de let s pri, Alt. Saar ha ook gun ve. Zu house, en Gon 53 ws p PE dhans ie” 3, Waarmede bar inci feu. ER emptor der drie per cate difuo 66 qYiai. uad mesensewerbt otl tà: da ^ E 7 oat "A sas] geleen had: Y: aar eles ^ . , t , ~ A M . a ove ts er (Y 1 i de e hg fate o J nic t ` e Yos. VOD ‘ fol s og Hx 2 OC eto uU bE Wod teary bi hen Zij ge ONZE ° F — 1 1 ` «^ dic ë h. nins cr Lt IT hoan os bera STUN hem 1ckerd te ce vorden ipn Eet alyemean, os pamm s 90:-genooten staat in bt hizo. sis Dec o g pt TM ss ede Het AN rOUt;nOs hod minem He: mig | nocache, Tussesen accen en de Yer. meng gre ded, OQ). de Repubhiek waren urne oven verzen neet haar bewerkte, aid hij het ver- lef ten —— ve.locr, getin hij, omgekeerd, Keent eR nir ch vetbacden nield door de Hugeneten wenvil- enmane nden daat Het ach dict pecaau, doe gewigtig te Pare, Brsead zien ep dezen post eer Sen, tete dah met mes Rind staat- Proesa. kad F; i sche rem peg uvoul avu en tevens oroartast- to Soet oer nan het vertrouwen zijner "m. z v 1613, De Fran gering sche ver- gt AERSSENS : " ugroeping. — t>. „ . 'i$ e .* ” : . " X, hd. . . al. x * ` e * mE a in .:, >% 4." ^ », 3 . .. ae «A È. . D ` * «. ' t 4 + t . .. ‘ * " a . , a . > ,. a E . ^. E +e `. ^ * — is. A "f. ` E e. B . * lg . DEN. N D. a * ‘ Pl f e` we wet. 7 ep) ete. r (I eux ca 1w A Ld ae DES VADERLANDS. 513 — ————— ——————— — Ja ———————— Á—. 1613, VU FDE HOOFDSTUK. LAATSTE JAREN VAN OLDENBARNEVELTS STAATSDIENST. 1613—1618. De laatste instructie, den 25%" April 1609 door mexprix IV, Koning van Frankrijk, aan den Heer pz rréavx naar Holland voor zijnen afgezant srannin medegegeven, hield deze woorden in: » Maar het zou dienstig zijn, den Heer van arnssen terug te roepen * E ae en door eenen anderen Gezant alhier te vervangen, om de redenen, die den Heer langt axnssens bs PREAUX mondeling zijn medegedeeld. Want zijn vroeger gedrag geeft zeer slechte — verwachtingen voor de toekomst, en het schijnt, dat, waar hij ook zijn verblijf houde, hj nimmer zooveel kwaad zal kunnen doen als waar hij thans is" 1, Waarmede had de Nederlandsche Gezant te Parijs, de diplomaat, dien micHxumv een der drie groot- sle hem bekende staatslieden noemde; de man, die immers zoo ijverig had medegewerkt tot het sluiten van het Bestand, aan hetwelk de Koning zijn zegel gehecht had; waarmede bad hij dit scherpe oordeel verdiend? Hoezeer de redenen mondeling en met de grootste omzigtigheid aan JxAxwix alleen moesten medegedeeld worden, blijken zij genoegzaam én van elders én uit deze woorden, die de Koning er bijvoegt: hij acht hem gevaar- lk, zegt bij, »én wegens al hetgeen hem bekend is geworden in het algemeen, én wegens de verstandhouding, waarin hij met zijne geloofsgenooten staat in bet bijzonder. Ook na de onderwerping van den Hertog van xourrow had Henna nog steeds het drijven der vurige Protestanten in zijn Rijk te duchten, Tusschen dezen en de Ver- eenigde Provinciën bestond er een natuurlijke band. Op de Republiek waren hunne oogen voorldurend gevestigd. °s Konings bondgenootschap met haar bewerkte, dat hij het ver- touwen der Hugenoten in zijn Rijk niet ten eenenmale verloor, gelijk hij, omgekeerd, de gemoederen in de Republiek aan zich verbonden hield door de Hugenoten welwil- lend te bejegenen. In deze omstandigheden laat het zich ligt vagaan, hoe gewigtig de betrekking was van Gezant der Staten te Parijs, Bevond zich op dezen post een voorstander van diegenen der Fransche Protestanten, welke zich met mennarks staat- kunde niet konden verzoenen, dan had hij een hoogstgevaarljken en tevens onaantast- baren tegenstander in zijn eigen Rijk, en zoolang deze man het vertrouwen zijner mende ! usus, Negoc. 1, p. 77. 65 * 1618. 516 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ————————————— — NN" Meeslers genoot, was het te vreezen, dat de Staten door zijne inlichtingen en raad- gevingen tot eene staalkunde overgehaald zouden worden, met Frankrijks belang geheel en al in strijd. Dit geval nu schijnt de Koning in den persoon Yan FRANÇOIS VAN AERSSH, een man zoo bekwaam en fijn, als stoutmoedig en volhardend, verwezenlijkt geacht te hebben. De eerste aanleiding tot *s Konings ongunstige stemming ten zijnen aanzien schijt - men te moeten te zoeken in de zijns oordeels min bescheidene wijze, waarop hij sich in 1607 van den geheimen last gekweten had, hem opgedragen bij gelegenheid eener reize, die de Gezant naar Holland ondernam 1, De voorstellen, namelijk, die van 's Konings .- wege waren overgebragt, hadden algemeene ruchtbaarheid gekregen 2. Van AERSSEN van zijnen kant weet de schennis van het geheim aan hen, die het Bestand hadden door- gedreven, en alzoo in de voornaamste plaats aan OLDENBARNEVELT 9, Wat hiervan zijn moge, het verirouwen, dat hij aan het Fransche Hof genoot, was gekrenkt, en leed | nog meer, toen hij op een tijdstip, dat men in Frankrijk nog geen vrede tusschen de Republiek en Spanje begeerde, wegens de betrekking, waarin hij stond tol des griffier der Staten-Generaal, die van den aanvang aan de hand in de vredesonderhande lingen gehad had, verdacht werd, bijzonder met het sluiten van een vredesverdrag tt zijn ingenomen *, Dit was het geval echter niet 5, en zoo de reden van HENDRIE! misnoegen, in zijn schrijven van den 26" April 1609 opgegeven, eenigen grond ge- had heeft, is het veeleer te denken, dat hij met de vurige Gereformeerden het Bestand met leede oogen heeft aangezien: zijne vijandigheid tegen oLpensBaRNeveLT, dien hy in zijne brieven vleide, maar wien hij te Parijs zooveel mogelijk afbreuk trachtie te doen 6, moest het hem alleen reeds onmogelijk maken een opregt voorstander van den vrede te wezen, waarvan OLDENBARNEVELT al de eer zou toekomen. De grieven, voor welke men rond kon uitkomen om aznssEns terugroeping te begeeren, werden door eene verklaring, die voldoende gerekend werd, uit den weg geruimd ?, en 3 Zie hiervoor bl. 248, en wacenaar, EX, bl. 261—265. 2 sEANNIN, I, p. 26, 334. 3 Zie ouvak, Aubéry du Maurier, p. 208, waar uit van agnssens vertoog, den 20" October 1613 in de Staten-Generaal gehouden, zinsneden worden aangehaald, die niet teruggevonden wt den in het stak, zoo als het gelezen wordt in de Resol. der Staten-Generaal, op den 19% Ne — vember 1613. Dus blijkt vax agassan die zinspeling achterwege gelaten te hebben, toen bij die rede op verzoek der Vergadering op schrift stelde, 4 sanar, I, p. 90, 367; LI, p. 524 5 Jann, I, p. 332. 5 amı, I, p. 439; III, p. 235. 7 seansın, I, p. 123, 132, DES VADERLANDS, $17 hoezeer men in Holland er over gedacht had hem zijnen post te doen verlaten! , 1613. hj bleef te Parijs en verkreeg zelfs na het sluiten van het Bestand den rang van Ambassadeur, daar hij tot dusverre slechts Agent of Resident geheeten had. Doch de troonsbeklimming van LopEwuxk XIII onder het Regentschap van de Koninginne- © moeder, MARIA DE MEDICIS, veranderde den stand der zaak. Deze Vorstin, naar Spanje overhellende, moest, meer dan haar voorganger, voor de woelingen der Pro- teslanten bedacht zijn, en eenen in zoo menig gevaarlijk geheim ingewijden, met de hoofden der Hugenoten vertrouwden Staatsman aan haar Hof te hebben, kon haar niet aangenaam zijn, Maar geene bloote vermoedens boezemden de Regentes tegen- tin legen VAN AERSSEN in. Hyg berispte bij alle gelegenheden hare daden; hij sloot zich openlijk aan den tegenstand der Hugenoten aan, en trachtte de oneenigheden tus- schen hen bij te leggen, ten einde hunne partij sterker te maken, en als de Koningin hem verweet, dat hij het land in vuur en vlam zette, zeide hij, dat het wel slecht met het Rijk gesteld moest zijn, zoo een bijzonder persoon dat vermogt te doen ?, De Fransche Regering moest alzoo zijne verwijdering wenschen en eenen geschikten weg trachten in te slaan om zich van hem te ontdoen. Maar was men in de Nederlanden ge- neigd hem te ontslaan? De vraag of men hem zou terugroepen, al of niet, was wel geschikt om hier te lande de gevoelens te verdeelen, Zou men den trouwen wachter staatkunde der van het Protestanlismus op dien belangrijken post opofferen aan eene Katholieke met inm hin Spanje heulende Koningin? Deed men dit, dan scheen men zelf met Spanje te heulen, «53. De toestand in Frankrijk was hagchelijk, en zoo de Hugenoten, met den Hertog van ROUILLON en den Prins van conpé aan het hoofd, zich daar niet krachtig-deden gelden, tou Frankrijk geheel onder Spanjes invloed raken en voor de zaak der Republiek ver- loren zijn. Tegen deze beschouwing stond die van bezadigder staatslieden over. Het was der Staten zaak, zoo redeneerden dezen, het wetlig gezag in Frankrijk te ondersteunen. Wilden zij zelven als een geregelde Staat erkend blijven, soo moesten zij niet heulen met de partij der wanorde in Frankrijk, Deze partij was Protestanlsch- em Anti-Spaansch- gezind, het is waar, doch ook een Katholieke Regering zou ap den duur hare zelf- slandigheid tegen Spanje moeten handhaven en dit wel weten te doen. Ook een purressrs- MORNAY was op de hand van den Roomsch geworden nENpAI tegen den Protestantschen Hertog var xoviLLow gebleven, en had in het behoud van het leven van dien Koning het behoud van den Staat gezien ?; het was het belang der Koningin om met de Repu- bliek in vriendschap te blijven, ten einde Spanje in ontzag en een groot deel harer onderdanen welgezind te houden; had bovendien de Koningin niet de voornaamste van de raadslieden ! scassi, I, p. 433. 2 ouvak, t. a. pl. p. 206. 3 oovaÉ, p. 131. 