Beschryving van's Graven-hage
i.Z' mmn ^'€G f. ^mR ix . M»i ifl H R WtU ^B Hm^itv. i^' ' ^spk ^^H^^^H^^^'^^^ m UTJnHHH m ^^^^ ^mmmk \HRS l(iC^ LSLIfAWi ^^^^^KOp^^^f '^/^XMi£l^; vTify riT'r rf/. iteaiCJ&szltesCAesras^J^&siniess:: "% Robert E. Gross Colleflion A Memorial to the Founder of the Jz^c/7(ee</ S^.ff^f^M' ^or/iorufi imi L Business Administration Library' H Los Angeles |3 BESCHRYVING VAN s GRAVEN -H AGE. TWEEDE DEED V O O R R E D E A A N DEN BESCHEIDEN en WEETGIERIGEN J—/ XL i i X_i XV» Anneer ik , nu tien jaaren geleden , • uit- gaf het eerfle Deel van deze Befchry- °vinge , behelzende de Stigtinge , Aan- groci , Gebouwen , en 't geen verder tot het Lighaam van '5 Graven -Hage be- hoort , in mcninge , gelyk ik in mync Voor-r6de betuigde , van ook cene Befchryvinge dcr Regeerings-beftellinge , Lyften der Regeerderen , Hand- vellen en andere zaaken , welke de beftieringe dezer Stede betreffen , te laaten volgen : dagt ik niet , dat 200 lang een tyd verloopen zoude , eer ik aan dezel- ve myne belofte zou konnen voldoen. Maar men hoopt alles van den toekomenden tyd ; fchoon men doorgaans van den voorledenen niet vol- daan is. My is dit ook wedervaren. Want hoewel ik de materialen doe al gereed had , en dus hoopte , die binncn cen bcknopten tyd te zullen in ordre brengen, ben ik in de bcwerkinge van dien voornamentlyk ver- hindert , door eene taaye ongezondheid en knagende pynlykheden , jaaren lang ondergaan , en waarvan ik 2elfs weinig uitkomft zie. Die ik ook niet melden zoude , dagt ik niet , dat ze my billyk zullen ontfchul- digcn by alien , die weetcn , wat het inheeft ernftig en geduurzaam bezig te zyn met een pynlyk lighaam , zondeiling in jaaren , die al den naam van ouderdom dragcn moetcn. * 2 Ik . Ik bcii niettcmin ten eiiide gcraakt van 'c gccii ik gcmecnt hcb wezcntlyk tot myn beliek le gehoorcn. En hoopc nu , dat ik zal bctoogt hcbben , 't gecn ik voor had ; namcntlyk dc gcftaltc der aloudc en hcdcn- daagfchc Magillratuure. De aanzienlykhcid dcr Bailliuwcn en Schoutcn , van dc cerfte tyden af , wannecr 's Gra- vcn-Hage mcer gelieft als geagt wierd. De wiflel- valligheid , welke dczc Regceringe ondergaan heeft , eer zc erlangdc dat vaft bcftel , waar toe ze thans gcraakt is : dat niet wcinig toebrengt , cm Mannen van deftige Familieii aan te moedigcn , om dezelvc Magiftratuure , zoo wel als van die der groote Stedcn te zoeken. Waarby ik ook gcvocgt hcb 't gcen in opzigt van de oVroedfchappen en Rykdommcn en derzelver vermogen in onze Ste- dcn , mitsgadcrs de bczorginge der ouderlooze Weezen voormaals plaats had ; bencvens de beginzclen van on- ze Weeskamers , in hct algemeen , en die van 'i Gra- ven-Hage in 't byzonder , met alle de my voorgekome- nc Ordonnantien van dezclve. Wyders mede hoe , en wat men , tot voorkominge van bedrog zegelde , in ty- den , waarin lees - en fchryf - kunde , zclfs onder gocde burgers ongcmcen was. En meer andere zaaken , wel- ke ik hier , gelyk in 't voorige Dcel , uit oude Hand- veftcn , Charters en byzonderlyk mede uit de Mcmoria- len van den Hove van Holland , heb getragt klaarder te bewyzen , als , myns weetens , tot nog toe gefchied is. En men zal in dit Dcel weder vinden ecn gctal van ruim twee hondcrd vyftig Authentyke Stukken, die, bo- ven dc geringer gcdecltens van andercn , waaruit ik me- de bcwys gcnomen hebbe , geheel , of voor het grootfte gedcclte , voor 't eerft hier ter drukperfTc gebragt zyn ; onder icder van welke ik , ter beveftiginge van derzel- ver egtheid en ontwyffelbaar gezag , naaukeurig heb aan- getekcnt hct Rcgilkr , waaruit icder dcrzelve door my gctrokkcn of imniers te vinden is. Bchalven dat dczelve my mv f''clcg;entheid hebben verfchaft tot vciTcheide aanmcr- kingcn , wclkc ter ophelderinge onzcr oudhcden verflrek- ken zullen , dog waarvan ik alhier geen verhaal maken zal. £n nadien alle die de oudhcden der middel-eeuwe, ganfch onvoorzien van goede SchryverS , nafpeuren , hoe langs hoe meer ondcrvindcn de nuttigheid der oorfpron- kelyke Handelingen , Adten , Hantveften , cnz, , waarvan de gcduurige zorge der geleerden , in het opzoeken en uitgeven van oude Charters , en het verklaaren derzelve > onwederfprekclyke getuigenilTe geven , hoop ik iets ver- dicnt te zullen . hebben by myne Landsgenooten , door het aan den dag brengen van ontrent vyf honderd tot nv-^g toe onbckcndc Stukken , al had ik het geluk niet, dat myn eige arbeid de goedkeuringe der Kenners mogte gcvv'innen. Eindelyk heb ik ook agter dit werk gevoegt de Coflu- men van den Hage , bevoorens door Gysbert de Crctfer vol misdellingen en drukfouten uitgegeven , dog nu door my. tegcns andere affchriften nagezien , vermeerdert met on- uirgegevene , mitfgaders door aantekeningen op veele plaatzen verftaanbaar gemaakt. Ik weet wel, dat veele die aanzien , als waren 't beu- zelingen. Op wat grond , is my nog niet gebleken. Zy komen in 't algemeen uit op byna gelyke Coflumen , hier te Lande eertyds in gebruik geweeft ; eenige zelfs nog niet geheel verdweenen. En waarom , zoo men onzydig han- delcn wil , zoude niet zoo wel gelooft werden , dat te dien tyde , in 'i Graven -Hage ^ zuike gevvoontens voor regt gchouden zyn geweefc , wanneer Magiftraats-perfoo- non , Secretariilen , f Taalhiiden , enz. , in vereifchten getale daarvan getuigen ; als men het voor bewezen regc houd , 't gcen van dien zelven aard , en met geen meer- dere picgtigheden belegt , voorkomt onder de Coflumen van andere Steden of Didriaen ; gelyk de Handveflen, Keuren , cnz. der ..Stad Amflerdam defwegen aanmerkelyke ♦ voor- • t Procureurs. voorbccldcn nan dc hand c;cven. EG;ter heb ik iilet voor, dcrzclvcr agthaarhcid alhicr breeder re bcweeren. Dae oordcel blyve aan de Rcgtbank. iMaar die de Ikfchry- vingc van ^cn Hage zullen gelievcn tc lezen , zullen ook tcflfens zien , dat ik verfcheide , en al goede omftandighe- den de Regccringe betrclfende , uit die. zoo zeer veragre Codiimen heb opgeheldcrt, cenige Bailliuwcncn Schouren onrdekc, en vooral vcele Burgemecdcrcn , Schepenen , Vrocdfcliappen, cnz. van vrocge jaaren , daarin gevonden, die iknietweer, dat men elders ontmoct. Datwasgenoeg voor my , om ze , met goeden grond , ngter dit werk te plaatszcn. Dit is , 't geen ik vooraf kortelyk te bcrigten hcK Ea ik wenfch, dat deze verzamelinge mogc erlangen de goed- ketiringe van zulke, aan welker oordcel ik my gaarne zal gcdraagen ; kundige namentlyk en onzydige onderzoekers van onze Vaderlandfche Cofiumen en gebruiken , die de waarheid wel zekerlyk een gunftige hand zullen bieden. Vaart wel. Gefchreveii in (len Hagi dm 14 Septemb. 1739. m,^-^'-^ ^ KOR- KORTE INHOUD D E R, HOOFT-STUKKEN. XXVl^H HOOFT-STUK. HEt Bailliuws en Schout -J[mpt 'can den Hage meejl door een , zomtyds door tivee perfoonen hedient. Aanzien en magt der Bailliuwcn, 0/2- dirfchciden 'vermogen van den Bailliuw en i:an den Schout. Eer'igt van de oeffcninge der Crlmineele Jurijditiic in den Hage. roorregten en luifler der Baiiliuwen. LjJIe dcrzehe zcdert den jaare mcccliv. bladz. i. XXVII. Van den Schout van 'j Graven -Hage , voanneer die pleeg te zsn een byzonder perfoon , en vsaarin zyne bedieninge beflaan hebbe. fan den, Schout van Scheveninge , die aangejlelt vuerd door den BailUu van den .Hage. Lyjle der geene die het Schoutjcbap van, den Hage hebben be- dient afzonderlyk van het BaUiaJ'chap. 56. xxviii. De inftellinge van Burgemeefleren bier te Lande in V algemeen jonger ah die van Schepenen. Eerjle inflcUinge van twee Burgemeefteren alhier i/71559. Een derde ini'^gi. daartoe gevoegt. Derzelver Injlrutlie. Ma- giflraats-beJlelUnge alhier, u^anzien en voordee/en der Burgemecilcren. 6^. xxix. De ond/le Magiftratiiur alhier , die van Schepenen, al bekend in 131 1. Magtiginge derzelve in 1325. cm met 's Graafs Hofmeejier Keiiren te mogen maken. Oudtyds aangejlelt door den Baillimv , zander bepaalinge van tyd , tot dat by Hantveft van 1407. de tyd der aanjlellinge en V getal der perfoonen hepaalt is. Fereijibte hoedanigbeden am Schepen te konnen zyn. Bevoegtheid om eene nominatie te maken door de Staaten bevejligt. De Schepen van Scheveninge ivaarfcbynlyk al in 1407 in het Gerecht geplaaljl. Zyn aanzien voormaals grooter als jegenwoordig. 71. xxx. De opkomfl der CoUegien van Raadcn of Vroedfchappen onzckcr. Wie door de Rykdommen /« de Stcden verflaan wierden^ en ivat aandeel die hadden in de beflieringe van zaakcn. Ollrooien tot bet getal en verkiezinge der Vroedfchappen behodrende, van tyd tot tydeenigzintsverandert. Van het ampt -der Vroedfchappen in ''t algemeen ; en byzonder lyk der Haagfche. Verminderinge van derzelver vermogen in 1 560. 84. ^ * 2 XXXI. KORTE INHOUD DER ' HOOFT - STUKKEN. XXXI. TVaanicm!n<!:c dcr hedieninge /o/^j^/Treforierfchap hehoorende. Onzekerywan-^ necr afzondcrhke Treforiers in den Hage zyn gejlelt. Hun gctal en bet doen V(iH der zehe'r rcken'ingc. Rcgulcringc, hoe en, imr ii'kn dezekr jnarhks te doen. IVanm'cr en h 'xien dc Treforiers te vcrkiczen^fils mcde derzelvei- In- jlndlic. Jni^'y6. opecngebragt ,die naby deJVet aangejitllwerd, Bladz.95. Xanm-Lxfle der Burgemceftcren , Schcpenen , Vroedfchappen en Treforiers van VGravenhage, viitfgaders HiJIoricIe aan-.vyzinge der irranderingen in de nominatie en aanJlelUnge vmi de Magijlraal ge-vallen. 99. Naam-hfle der Perfooncn, die bet Klerk- of Schryf-Ambagt, ttu bet Secre- tarisfchap van den Hage bekleed bebben zcdert denjaare 1350. 179. • XXXII. Ondcrzoek^ ii-anneer de Wees - Meefteren bier te Lande., en nvel inzonderbeid in 'j- Graven-Hage zyn opgekomen ; Over ivien zy zyn gtjlelt ; en -iVat van dcrzc/ver bcivind en verrigtinge zy. 187. Ordonnantic van de Weeskamer, en AmpUatien en Alter alien van dien. 193. Xaam-Lyjlc der Wees-Meefteren van VGravenhage, zedert 1480. 215. XXXIII. Van bet Zegel van V Graven-Hage, en de zege/inge a/daar, mitsgaders van bet JFapcn dcrzclve Jlede. ^ 22 r. XXXIV. llet Colkgie van de Societeit ivannecr en by iveike gclcgenthcid albier is opge- regt ; uit ivat Leden bet zelve bejlaat ; eit ivat zaaken onder defzelfs bebee- ringe en bejfieringe, ah mede 'H'at ampten ter bcgevinge van V gemelde Col- kgie bebooren. 234 XXXV. Dc Kecring-en Ainbagt docnde Gildcn , en andere Broederfcbappen in den Ha- ge , boe bejlaan. U^annecr dczelvc aldaar zyn opgekomen , onbckent. Mad- den in voorige tydcn baunc altaarcn in de St. ^Jacobs Kerk. Jaar-pcnninky en ondcrfcbeide benaaminge der Gildcn. ' 284. Privilegien, Handvejlen , OBrooien en Placaaten; als mede Keuren, Ordonnanfieny Refoiutien en Sententien van den Hove van Holland; mitfgaders Gift en, Commiffien , JnPruUien en andere voornaame Alien , betreffende 'i Graven- Hage en dejzelfs JurifdiHie, dienende mede tot Bylaagen. 293. Korte inboudder Handveflen , Privilegien ^Oifrooien , Placaaten en Ordonnantien , mitfgaders C.ommifjicn , Refoiutien en andere voornaame Stitkken , zoo in V iverk (lis daarna by vcyzc van Bylaagen afzondcrlyk in V gebeel gedrukt ; gejlelt na de ordrc der jaarcn. 497 • Cqjlumcn van ^s Graven Hage. i. BE- Rip;. I BESCHRYVINGE VAN' 'sGRAVENHAGE. ^|fi» ♦^is* m^ ^is» €*» «iJ» €!«♦ ♦sfl^ «f i2» ^s^ m^ ^i^ €§«♦ ^1^ ♦^is* ♦^i^ XXVI. HOOFTSTUK. He( Bailliuws en Schout-ampt van den Hage meejl door ecn , zojntyds door twee perzoonen bedient. Jtanzien en magt der Bailliuwen. Onderfcheiden vermogen van den Bailliiiw en van den Schout. Berigt van de oeffeninge der Crimineele Jurisdidie in den Hage. Voorregten en lidfter der Bailliuwen. Ly/le der zelve zedert den jaare 1 3 54. [A dat wy in het eerfle deel dezer onzer Befchryvinge van 's Graven-Hage, als in een Tafereel hebbenten toon geftelt , en daarinne , zoo verre de gering- heid onzer kennifle heeft toegedragen, aangetoont deszelfs opkomfte , vergrootingen , benaaminge, en hoe het by de Lands-Heeren van tyd tot tyd is aan- gemerkt geworden ; als mede deszelfs vermakelyken Hand en gele- gentheid, zoo buiten als binnen; deszelfs overheerlyke gebouwen en pragtige huizen , zoo tot den Geeflelyken en Werreldlyken Itaat, als tcrinwooninge veeler aanzienlyke en hoogverhevene Per- zoonaadjen gelchikt ; en verders al 't geene deeze zoo glansryke plaatze alomme vermaart maakt ; zoo (taat ons vervolgens in dit tweede deel te verhandelen op wat wyze dit overheerlyk Lighaam geregcert en beftiert vverd ; als mede met wat Handveflen , Privi- legien en andere vocrtreffelyke Voorregten de ingezetenen door de Graaven en 's Lands Hooge Overheid begunltigt zyn geworden j vvaarinne wy dan voor eerlt zullen aanmerken uit wat Lcden de Haagfche Regeeringe te zamen is gellelt. Want 't is onder alle, die de kennifle van Landen en Steden zoekcn, voor eene bekende vvaarheid aangenomen, dat het befte en edellte gedceltc van dien daarin is gelegen, dat men weete hoe de Magiih-aaten van ieder Land beitaan, welke derzelver magt en waardigheid zy, en waartoe dezelve ten dienite van het gemeen zyn verpligt , zoo ten opzigte van het Staats-beftier, als ook ten aanzien van de handhavinge eener ongekreukte geregtigheid, zoo wel den armen als den ryken. Hoe de Befchryvers van eenige Landen kundiger waren van hunnen pligt , hoe zc ook meerdcr werks maaktcn van dc geiValte der regeeringe te ondcr/ocken en //. Deel. A voor llctBail- liuws en Schout- ampt van den Hagc dan door ecn, dan door twee per- foonen bedient. TTct Bail- liuws ampt wicrd in vvoege tyden door ccn aanziene lykman bcklcet. 2 BESCHRYVINGE van voor te dragen; en men vind nnamvlyks eenig gcdccltc van dcr- zelver gefchntten zoo uitvoerig bchandck, als hec gccne deze zaa- E<^ter zal het onsvverknietbehoeventc zyn, in het breede uitte leeacn, wat het ampt zy van een Hailliu, Schout,Burgemee{ter ot Sche- pen ; want dat is in het algemeen overvloedig bekent. Maar wy /ullcnalleenpogenaantevvyzen, vvanneer m s Graven -Hage die ampten hebbcn beginnen plaats te krygen, en wat daarontrent, on- zcs aetens, in het l:)yzondcr ikat aan te merken. Ket geen wy ons eetei niet vermeeten te doen met die netheid , dat wy het juill be- gin van elk Lid der regeeringe zouden weten aan te toonen: want alle die ooit eenig gedeclte onzer Vaderlandiche Oudheden on- derzogten , weeten hoe onbezonnen het zoude zyn zig des te wil- len vermeeten. Maar hier voor durven wy blank llaan , dat wy niets als zeker zullen voortbrcngen , waarvan wy niet duidelyk be- Icheid gezien hebben. En nadien 'cr in het opdelven van begravc oudheden altoos eenige plaats aan giiiingen moet werden overge- laaten zoo zuUen wy dezelve altoos van bevonde waarheden on- derfcheiden. Om van de byzondere Leden der Haagfche regermge te fprc- ken, eifcht de ordre, dat wy eerll gewagen van den Bailliuw enScHOUT, welke twee ampten, fchoon merkelyk verlchillende in magt en waardigheid, wy egter bevinden, dat niet alleen in dc eerile tyden , maar tot in de vyttiende , ja zelfs nog in de zellien- de eeuw , en wanneer de Hage nu van een Dorp, reets tot een Vlek was uitgedegen , zomtyds door een en den zelven perzoon , en dan weder door twee verlcheide perzoonen zyn bedient gewor- den, (a) 't geen niet zeldzaam is , en nog heden op vecle plaat- zen gebeurt. Maar vreemd is het , en in het byzonder aan te mer- ken , dat in de vroegite tyden , waar van men de heugeniffen heeft over behouden, de Graaf het Bailliuwfchap van den Hage heeft doen bedienen door iemand , die daarenboven eenig andcr ampt van meerder aanzien waarnam , waarvan wy vermoeden de rede deze ■ te zyn geweelt. Dat aan de eene zyde het gering gctal van onver- mogende Buurluyden zoo weinige zaaken uitleverde, dat de Bail- liu van dat ampt alleen niet zoude hebben konnen beitaan ; en dat aan de andere zyde egter de Graaf heeft gewilt , dat de Bailliuw van een ftreek en plaatze, daar hy zelfmeeltzyneHerbergehield, - en welker ingezetenen hem en zynen Hove veele dicnilen, en on- der anderen die van den aanvoer der proviande fchuldig waren , zoude zyn een man van aanzien, en door wiens beilel de behoef- tcn ( rt ) Zie hierna de Lyfte der BaiHiuwen en Schouten. En derhalven twyffcl ik of het wel juift is 't geen men vind in 't Berigt van den Hove van Holland, P^S- 33- ^^ vyeten , dat de Scboiit m den jaare 1370. Bailliii. zoude zyn gehccten. Want daar uic zoude ligt iemand befluiten , I. dat voor derden honderd ze- \-cntig de benaaminge van Bailiiu ontrent den Hage geene plaats zoude hebben gehad. II. Dat alleen, als by misbruik, aan den ChUcn Schuiit van den Ha- ge, de hooge titel van Baill'm gegunt, of by hem gcnomen zoude zyn; fchoon hy het wezentlyke van dien, de crimincle regtsvordcringe , niet zoude hebben jjehad. Egicr zal het tegendeel , in opzigte van beiden , blyken. 'sGRAVEN-HAGE, XXVI. Hoofts. 3 ten van den Hove des te gemakkelyker zouden konnen werden vcrzorgt. Dog welke cok daarvan de rede zy geweeft , het fchynt voor Onsre- eerlt, dat 'sGraafs Hofmeeller in den tyd van Graave W'tllem den twyffelc derdeti het ampt van Bailliuvv van den Hage heeft bekleed , dewyl ^<,gSs^ de gcraelde Graaf by Handved van den jaare dertien honderd vyf Hofmee- entwinrig(^) door den zelven Hofmeeiler met de Schepcnende- ftcr. de doen het geene in die tyden , zoo lang een plaats geene Jiurge- meeileren had, eigentlyk was het werk van Baiiliu en Schepenen, of 00k van den Schout en Schepenen. Zeggende namentlyk , „dat „ wi onfen lieven en getrouvven luden uter Haghe alfulke gratie „ gedaan hebben , dat die Scepen uter Haghe med onfen Meyfter „ uter Haghe, die onfe Hof aldaer verwaert, maken mogen voir- „ boden op wyn , op broet , op bier , op voeder coirn , en op voy- „ der ten paerde, en alfulke Coere en Voerbode als fi maken ful- „ len, foe wie die brake, die verboerde tieghens ons drie pond „ Hollants, alibe dicke als hi et dede; Voert zoe wat Keuren dat „ die Scepen med onfen Meylter van onfen Hove voorfz. maken „ fullen op vveghen , op Itraeten en op weteringhen , die houden wi „ gellade, enz. Behalven dat niets van dat alles den dienfl van het Hof in het byzonder was betreffende, zoo wierd in der waar- heid door dat Handveit aan den Hofmeelter met de Schepenen van den Hage gelaaten het beftel van genoegzaam alles, wat indie klein- heid van het Dorp kan werden gerekent te zyn geweeft van het vereifch der Burgerlyke beltieringe ten dienlle der Buurluiden. Want het is kennelyk ,dat het keuren over lyftogttot onderhouden van de leden der gemeenfchap, en over wegen, llraaten en wete- ringen , tot gebruik en gemak van de ingezetenen , zaaken zyn die onder de allereerfle noodzakelykheden van een gemeenfchap mo- gen getelt werden. En het zyn zodanige zaaken, die tot het be- Itel van de Magiftraat behooren, en 00k naderhand aan Baiiliu, Schout en Schepenen zyn aanbevolen geweeft. Want by het zesde artikel van de Inflruftie, (f ) welke in den jaare vyftien honderd zellig voor dc als toen nieuwelyksgeiteldeBurgemeeltersvan'sGra- ven - Hage wierd gemaakt , werd onder anderen geordonneert , „ dat die Baiiliu, Schout, Burgemeeileren en Schepenen by advy- „ fe van den Vroetfchappe, als 't noot was, zouden maeken gene- „ ralicken alle de Keuren en Ordonnantien de Politie en 't welvae- j, ren van den Hage aengaende , als op den Brand en Brandfchou- j, we, de befchouwinge van de Straeten, Plaeten, Wegen, Ka- „ den, buiten en binnen den Hage , op 't Brood, Coorne,Vleyfch, „ Vifch, Bier, Wyn, ende andere provianden, Coopmanfchap- „ pen, Maeten, Gewichten, en diergelyken, Itellende daar op „ alfulke boeten en breucken, groot en kleyn, alshenluydengoet- „ duncken zoude, ende als tot hier toe by den Baiiliu , Scout en „ Scepenen van den Hage gedaen es geweeit. Invoegen dat al- daar werd gezegt door den Baiiliu, Schout en Schepenen gekeurc te (^) Hierna in geheel gedrukt onder de Bylaage, No. I. (0 Zie deze In{lru(5lie hierna onder de Bylaage. No. XL VI I. ■ //. T>eel, A t- BESCHRYVINGE van Danrna door den Rent- Mr. van Noord- Holland , die uit dicn hoofde ook Bail- liu van den Hage was. Zyn mage en ver- te zullen vvcrdcn bovcn veelc andcrc laaken meer , ook over die poincen, wcikc in het gemekie Handvell vandcnjaarcdcrticn hon- dcrd vyfcn tvviniig werden gellelt onder het gezag van den Hof- mccllcr ende Schepenen. '/-ulks dat Schepenen wevdcnde geoc- tro^^eert, omme met den Hofmeelter te keuren, zonder dat eenig gewag van Bailliu of Schout word gemaakt , ( alhoewel het zeker IS, dat 'er in den jaare dertien hondert zeltien al een Schout in den Hao^e was , gelyk hierna onder het Hooftftuk van den Schout na- der\al werden aengetoont , ) daar uit aftenemen is, dat die Hof- meeiter de fun die van den Bailliuw en Schout in deze hecft waar- genoiren. Dit noemden wy nu wel een giflinge, om van een zcer oude en ongewoone zaak niet al te fterk te fpreeken, maar 't fchynt oBseg- tei'toe, dat die gillinge genoegzaam tot een vol bewys werd ge- bragt , als men overvvcegt dat 'Philips 'van Leydcn , Iprekende van de tyden der Hertogen fVillem en Aalbert van Beyeren , die hy be- leetde (</), dat is van den jaare derthien honderd vyftig af en ver- volgens tot in derthien honderd tagtig duidclyk gewaagt van den Bailliu van den Hage (<'), maar teffens ook getuigt (/), „ dat „ voorheen de Rentmeefter van Noort-Holland uit kragte van het „ zelve zyn ampt pleeg te zyn Bailliu in den Hage , alhoewel (zegt „ hy) by onze tyden die twee (ampten) gefcheurt en gefcheiden „ zyn , en milTchien qualyk , dewyl die aaneenhegting is uitgevonden „ geweeft , en ly door de zamenvoeginge van wedden verknogt J, wierden, op dat de Heer-dieniten te ligter aan den gewoonen 5, Paleize en des Graven Hove zouden konnen werden gedaan en- 3, de de bedieninge van de algemeene behoeften eneetwaerenniet „ verdeelt zoude zyn. Waaruit te zien is , dat 'er al voor zyne tyden een Bailliu in den Hage is geweell , en dat die Bailliu was de Rentmeefter van NoorthoUand, een Amptenaar, toen enzedert altoos van meerder aanzien, als de kleine omtrek van 's Graven- Hage in die tyden fchynt vereifcht te hebben , indien niet de Gra- ven daarvoor een byzonderc zorge hadden willen dragen. En dat het Bailliuwfchap van den Hage in die tyden door een aanzicnlyk Amptenaar is bekleet geweeft , waarvan het eigentlyk zynen luilter had , zal aanflonds nog nader daaruit blyken , dat wanneer het Bailliufchap van het Hofmeefterfchap of van het Rent- meeflerfchap van NoorthoUand gefcheiden was , het zelve dan is gegeven geweeft aan perzoonen , vvelker benaminge iets gerings medebrengt , en te kennen geeft , dat men die aan den anderen Amp- I (i) Hy fiad in 1379. zyn huis en wooning alhier in de Papenflraat en flierf den 6. Jiinii dertien honderd tagtig te Utregt. (c^ In zyn tradlaat Ae Cwa Rcipubl. Cafti LXXXF. pag. 297. (/) Cafii XXXII. pag. 93. Deszelfs woorden zyn weder zeer aanmerke- lyk : yJliiul ct'iam cxcmplum ponas , ttt qui ^— — •. Fcl qui receptor fit in aliqnibus partibus co ipfa Balivus habeatur in certo loco , ut ejfe confnevit de Reccptore Nurt - Hollan- die , qui eJfe Balivus eo ipfo confucvit in Haga , licet temporibus nojlris quamhque ilia dm fecla fint Q feparata ., ^ furjitan male , cum anncxitas ilia adiwjenta fuit ^ Jripendio- rum amjungcbantur copula, ut fervitia dominica facilius folemni Palatio S Coillitis Cmi(S adhibitentur , nee de coinmodis t^ anmnis publicis divifafnret adminijlrmio. 'sGRAVEN-HAGE, XXVI. Hoofts, 5 Amptenaar hecft willcn ondcrvverpen. Dus wierdin denjaareder- thien honderd zcs en vyftig door Hertog JV'tlkm van Beycren het Bailliufchapvnn den Hage op aanpryzinge \mHQQ\- Clayfe den Hert , Prieltcr en Rent-MecitervanNoorrholland bevolenaaneenenG^vj- ken van jimmers { g') ■, dog met zoo weinig gezags , dat hern de Hertog belall „ dat hi eenen Scoute zal zetten in 't Hageambocht, „ foe wien onfe Rentemeefter wil, mitsgadcrs alle ambochten die „ tot 'er voeriz. Bailjufcip en Scout-ambochtbehooren,alleScepcn „ tefetten, Kerkmeylters, Heylich Geeftmeeiters , Boden ende „ andere dienflen ; dat hi dien fal ietten , ofdoen , aendoen en „ vernicuwen alfoe dicke als 't oirbaerHc es ende ct onfen Rent- ,, meelver voeriz. oerbaerlic dunken zal. Zulks dat wel de voorn. Ghysken den naam droeg van Bailliu, dog dat de klem en luiller van het ampt was in handen van den Rentmeefter van Noorthol- land, 't geen het verhaal van ^Philips van Leyden grooten nadruk byzet. En de rede waarom niet Heer Clays den //<?r^zelf hetBail- liufchap bediende , doed zig van zelfs daardoor op, dat hy een Priefter zynde niet konde bedienen een ampt , waarin hy zoude konnen verpligt zyn geworden, orame te vorderen verbeurte van Jid of lyf , en zulks het vergieten van bloed te eyfchen , dat den Geeltelyken niet geoorloft en is. Wanneer 00k Hertog Aelbrecht van Beyeren-, als Ruwaart in het jaar derthien honderd vyf en tzeventig {h) den Schepenen en Schot- baare luiden in den Hage veroorlofde zelf hun fchot te zetten en den Schepenen om zelf het te innen, zoo gaf hy teffens bevel, niet aan den Bailliu van den Hage, maar aan den Rentmeefter van Noort- holland, om van de onwillige zulks uit te panden door zynen Bo- de, 't geen al mede doed zien, dat den zelven Rentmeeiter wierd gelafl te doen, dat anderzints zoude zyn geweefl het werk van den Bailliu, indien 'sGraven-Hage als toen een afzonderlyken Bailliu gehad hadde. Terwyl wy nu bewyzen,datvermoedelykeer{t 'sGraafsHofmee- iler, en zekerlyck daarna de Rentmeeiter van Noortholland zyn geweelt Bailliuvven van 'sGravenhage , zoo is te gelyk gebleken, van wat tyd af men kan vail ttellen , dat 'er iemand geweeft is, die het Schoutampt of Bailliufchap oeff'ende, namentlyk van de tyden van den goeden Graave IVillem af. Dog wy durven niet bepalen, wanneer een Bailliu is aangeilelt voor de eerllemaal , hoewel in een Handvelt van Hertog WUlem van Beyeren den vyfden van diennn^imf (/) en zynde van den jaare derthien honderd vyftig woordelyk van den Bailliu van den Hage gcmelt werdende , en blykende dat Adam van Ber'-jvairde in derthien honderd vier en vyitig ( ^ ) en Ghysken van Ammers in derthien honderd zes en vyftig (/) Bailliu- wen Stelieen Sublti- tuic, als hy ccn Geefte- Ivkper- foon was. Dogb!y- V ende tie klem van de regee- ringe in zyne han- den. Te zien in Ghys- ken van Ammers. Onzcker wanneer voor de ccrfte- maal een Bailliu is aange- ilelt. Dog zc- ker ze- derci35o. (g) De commiffic van Ghysken van /Immers is tc \'indcn agter het ecrfle ck-el Bylaage E. E. pag. 839. (h) 7aq het Handvefl in 't geheel hierna onder de Bylaage No. V. (/) By Ant. Matthcus ^wfl/. vet. cevi torn. Vl. pag. 105. (k) Zie in 't vcrvolg de Lyftc der Bnilliwwen. (/) Zie dezclve Lyftc, die vervolgens de fucceflie der BaiHiiKven al vry vol- komen zal uidtveren. J 3 BESCHRYVINGE van RcJc, waarom hctBail- liufchap cnSchoiiC amptdoor twee pcr- zooncn ^vicrdcn ■vvaaigc- nomcn. Adam van Berwacr- de , ccn man van aanzicn , in 1354- totBailliu enSchout gccom- mittcerc. P'teterfz in 1389. Sellout. wen zyn gcweelt; uit dat allcs zeker fchvnt , dat van doen af aan een valt en bekend peizoon dat ampt hccft bckleet gehad. Wy mocten vervolgcns onder/.oekcn of het Bailjuvvfchap en Schout-ampt door ecn of door twee pcrzoonen zy bedientgeweeft. En dit fchynt zeer vlottende en zonder vaften regel door de Graa- ven of derfelver Gunllelingen te zyn behandelt, na maate dat zy den Bailliu mccr of min aaniicn , of mcer of min profyts gunnen vvilden, Kn vvanncer de Ampten van Rentmeeller van Noorthol- land en Bailliu van den Hage door een perzoon bedient wierden, zoo is te verraoeden, dat die Rentmeeller het Schoutampt, als te gcringzynde, niec zal hebben bekleed , maareenenanderenSchout zal hebben aangeltclt. Wanneer ook de Rentmcefler van Noort- holland ecn Geeltelyk perzoon was, kon hy het Bailliuws-ampt cm de bevoorens aangehaalde rede, en het voorbeeld van Heer Claes den Hert nict bedienen. Dit kan men niet zien, nog in den brief waarby Hertog W'tUem •van Beycren het Schryfambagt van den Hage in het jaar derthien honderd vyftig beveelt aan T'teter WUlem Ifaaks zoon ; (m) nog in een verbod (;/) uitgegcven in den jaare derthien honderd zes en vyftig, ten einde niemand over de Beek of Graften van den Ho- ve zoude hebben te komen op het Hof. Want in die beide werd vvel gemelt van den Bailliu , dog zonder eenige andere byvoe- ginge. Maar in den jaare derthien honderd vier en vyftig vereerde de- zelve Hertog j^dam van Berwaerde , een man van goeden aanzien, en zoo ik meen, zynen Raad en Cancelier (0) met opene brieve het Bailliufchap uter Hage en Schout-ambagt tot zynen wederzeg- gen. En de gemclde yidam van Berwaerde moet het niet lange bedient hebben , nadien uit het hiervooren (/>) beweezene reets kenbaar is, ^^iGbyskenva^i Ammers in den jaare dertien honderd zes en vyftig tot Jiaiiliu verheven wierd; en wel zoo dat hy eenenzul- ken tot Schout zoude moeten zetten als het Heer Claes den Hert Rentmeefler van Noortholiand zoude welgevallen. Nopende den tuflchen-tyd tot den jaare veerthien hondertnegen, is ons tot nog toe niets anders gebleken , als dat eenen Engel Tie- terszoon in den jaare derthien honderd negen en tagtig tot Schout zynde aangellelt , om 't zelve Schout-ambocbte te bedriven en te be- ivaeren onder den Bailliu van den Hage , in den zelven jaare veer- thien honderd vier door Hertog WiUem, wanneer hy na 't overly- den van zynen vader Aelbregt aan 's Lands bellier geraakt was, onder anderen mede in dat bchoutampt beveftigt wierd , in de Lyftc der Schoutcn breeder te melden. En wy meenen buiten tvvyftel te zyn , dat toen en vervolgens altoos het Bailliufchap en Schoutampt zyn geweelt zekere ampten, die zonder aanmerkelyke tullchen-pozinge , nu door een dan door verfcheide perzoonen zyn («0 Zie zyne Commiflie in \ geheel hierna in de lyfT: der Secntar'iJ[en. (n) Gedrukt te vinclen in 't eerfte did IF. Hoofjf. pag. 108. (11) Zie zyne Commiiric in de lyftc der BmlHtnvcii , op 't jaar 1354. (P) Pag. 4. 'sGRAVEN-HAGE, XXVL Hooftst.' 7 zyn bedicnt geworden, 't geen 00k in 't vervolg (^) nader zal blyken. Wydersftaat ons aan te toonen , vvaarinne het ampt van den Bailliu ten opzigtc van de gcmeenfchap van 's Gravcnhage hebbe beiiaan gehad. Daar toe zal het niet nodig zyn alhier anxtelyk uit te pluizen , wat eigentlyk zy van het befchik van een Bailliu , en vvat het vverk van een Schout; want behalven datfulks vry vvelbe- kent is , zoo moet 00k dat elders werden nagefpeurt ( r }. Maar men moet den Schout niet aanmerken voor zodanig een, als menthans ziet de Onder-Schouten of Schouten ten platten Lande, die geen commiffie krygen van den Souverein, maar aangellelt werden of door bezondere Heeren , Leenmannen zynde van den Prins , ofte ook ouds tyds, voor het verkopen der Ambagts-Heerlykhedenwe- ^ens haar Ed: Gr: Mog: door de Bailliuwen der groote llreeken, als zyn Rynland, Delfland,enz. plegenaangefteltte werden. Want van EngelTieterfzi^ zoo even gebleken, dat hy , fchoon allecn- lyk Schout genaamt, een commiffie van den Graaf haddc. Maar dewyl deGraaven den Hage aanmerktenals een Heerlykheid> zoo hebben zy 'er zodanige Amptenaaren geplaatll, als men in hooge Heerlykheden vind. Een Bailhuw namentlyk, voor zoo veel de Hooge en Lyfflraffelyke gerigtsdwang aangaat, en een Schout tot waarneminge van 't geen betreft de middele en laage gerigts- dwang. En dit verbeelden wy ons, dat in het algemeen zoude mogen werden valtgellelt, tenwaare men gezien hadde, dat door de Hee- ren Raaden van den Hove in der zelver Berigt {s) I'i beweert ge- worden, dat h€t Geregt van den Hage voor denjaarederthienhon- derd zeventig niet zoude hebben gehad eenige lyfflraffelyke ge- rigtsdwang : en dat zodanig een flellinge in een uitvoerig werk ge- maakt, verdient naaukeurig te werden overwogen. Want behal- ven dat hier vooren (?) is gebleeken, dat al in den jaare derthien hordert elf, dat is maar zes en vyftig jaaren na de dood van Ko- ning Willem werd gefproken van Schepenen van den Hage , en 2ulks wel mag gezegt werden, dat die ade aan de gemelde Hee- ren Raaden niet bekend zynde geweelt , de inllellinge van den Schepenrtoel van den Hage veel te jong aan dezelvc Heeren moet voorgekomen zyn , wanneer by het gemelde Berigt {v) gegift werd, dat die wel honderd jaaren na de dood van Koning Willem eerll plaats zoude hebben gegrepen. Zoo geeft de benaminge van het Baill'mfihap uter Hage, 't welk in de bereids aangehaalde com- miffie van Adam van Berwaerde al in den jaare derthien honderd vier en vyftig voorkomt , vry eenig bedenken , dat de Schepenen van den Hage als doen ook wel zouden mogen hebben gehad Cri- mineele Jurisdidie. Dog ( (] ) In de Lyllen der BaiWwwcn en Schouten hieragtcr te voegen. ir) Men zie hierop na Spelman , du Cange , en aiidere Schry vers. {sS Fag. 10. (t) 7. Deel. VI. Hmftft. pag. 174. en BylaageYjals mede hierna onder hec XXIX. Hooftfl. van de Schepenen, (v) Pag. 8. Waavin het Ampt van Bail- liu hebbe beftaan. En vvaar- in hcc Schout- ampc. Ofhcc Geregt van den Hage voori370. Crimine- lejurif- dittie hebbe gehad. In 't Be- rigt van den Hove, hcttegen- decl be- weert ; immers niet als de Graaf of zyne Ge- zellinne daar te- genwoor- digwus. 8 BESCHRYVINGE van Uitde aanllcl- lingc van ecu Bail- liii volgt ni'Jt, dat Schepc- ncn met hem in 't Criminccl te rcgt hcbben gczcten. Denllaag als ccn Hccrlyk- hcid aan- gcmcrkt ; Dog hoe groot ook zoude mogqn 7,yn de waarfchynlykheid , vvelke 'er ontllaat uit de aanllellingc van ecn Amptenaar , die de hooge en criminele Regtsvorderinge kondc oefienen , die waar- jchynlykheid bewyfl egtcr in gcenen decle, dat de Schepenen van den Hage ook zouden hebben gehad het vermogen, om met den Bailliu in zodanige zaaken te regt te zitten. U ant het volgt geen- zints, om dat er een Bailliu is geweelt, dat daarom het Geregt ook hooge en criminele Jurisdiflie zoude hebben gehad , maar in legended is bekent, dat de Regters (•x') van eens Bailliuws Hof of Vierfchaar in de Bailliufchappen en opene plaetzen of hooge Hecrlykheden eigentlyk zyn, niet Schepenen, maar Welgebooren Mannen. Kn zoo bevind men ook dat de Bailliu van den Hage met zodanige Welgebooren Mannen alhier Qx) mcde te regtheetc gezeten , en dat dezelve nog tot ontrent den jaare veerthien hon- derd (to) H. de Groot, InW. tot de HoJl. Regtsgel. I. Boek 14. Deel aa.n 't einde. S. van Leeuwen, Roomfch-Holl. Rcgt. I. boek 2. deel No. 25. en 9. deel No. 16. ( .%■ ) Dit is kennelyk uit verfcheide Sententien , Appoin6lementen en ande- re A6lens , vvaarvan wy 'er flegts drie ter bevefliginge alhier zullen bybren- gcn : als e'erfl een Declaratoir , vi^aarby het Hof voor goed verklaart het vry gelei door den Bailliu van den Hage verleent aan eenen , die een manflag in Brabant hadde begaan , dog dewelke egter by den Procureur Generaai was ge- apprehendeert. „ Waarop die vrienden van den voorfz ^an van Corel verant- „ woirden en feyden , hoe dat Heer Evei't Bajlaht van Hollant , Bailliu van den „ Hage, men defe faeken mitten Mannen van den Lande die kennijje toekhoeren zoude , „ indien datter misdaen wair , gelyc die claegers feyden , den voirfz J'an van „ Corel goet , vry , vafl en zeker geleyde gegunnet en gcgeven hadde , &c. zynde van den xx. April veertien honderd agt en veertig ; geregtftreert in 't Sententie - boek gequoteert A. fol. 67. Ten tweeden een Appoinftement by het Hof verleent den 1 6. Septemb. veertien honderd vyf en vyftig , waarvan het begin aldus is luidende : „ By den Hove van Hollant foe is op huyden „ partyen gehoirt zoe veer yegelicken dat aengaen mach , als Dire Janjz Gla- „ femaker an die eene , en Joos de Briiyne Bailliu van den Hage , an die andere „ zyde , roerende der bruecken en boeten van thien ponden , dair voir dezel- „ ve Bailliu den voirfz Dire alhier verwonnen hadde voer den Mannen van den Lande , „ om der quetfinge en leemte wille by hem gedaen aen den perfoon van ^an „ Kewpe &c. geregiftreert in 't Sententie - boek van den I love , getekent E. fol. 87. En ten derden een Sententie, waarby het Hof zeker proces , waar- van de Eyflcher , als hebbende twee of drie vonnifTen van Schout en Schepe- nen van den Hage voor zig , hadde geappelleert aan den Hove , dog waarje- gens by de Verweerders was gefuftineert 't zelve te behooren aan den Bailliu en Mannen van den Lande in den Hage , renvoyeert aan den Bailliu en voorfz Mannen. En waaruit gevolgelyk biykt , dat ter zelver tyd in den Hage w^a- rcn twee afzonderlyke Vierfchaaren of Rcgt-banken , beftaande de eene uit deii Schout en Schepenen , en de andere uit den Bailliu en Welgebooren JNIannen. De woordcn van de gemelde Sententie zyn deze : „ Gczien by den Hove van Hollant dat proces declinatoir vuytflaende en „ hangende tuflchen Dirk Boudinfz cyfTcher an die eene zyde , Geryt Symonjz „ Deiirwaerder van den voorfz Hove, en Jan Com van Wyngaerden Baiijii van „ den Hage eyflchende dat renvoy van die Verweerders an die andere ; fpnii- „ tende ter caufe van zckere huyre van lant , daervan dat de voerfz eylTcher ,, feyde twee of drie vonniffen tot zynen proffyte gehadt te hebben, die by den „ voirfz Bailliu en Mannen van den Haige niet en hchoeren gereformecrt te ixierden , „ rnaer by den voorfz Hove , en weike vonnilfen dat gewefen warcn by den „ Schout en Scepenen van dm Hage, dairjegens dc voorfz Verweerrcrs die contra- „ rie en 0VC1-- •sGRAVENHAGE, XXVI. HooStst. 9 dcrt zeven en negentig in den Hagc in wezen en in bedieninge zyn gebleven (y). Endcv^yi, gelyk getoont is, dc Hage door dc zu'.ksal- Graaven is'aangemerkt als een Heerlykhcid, zoomoetlietookdaar [1^''[,."'^ voor vverden gehoudenj dat aldaar heeft plaats gehad, het geen in vJer-'''^^ andere Heerlykheden wierde gepleegt, tot dat het tegendeel met fdiaarge- goede befcheiden werde bctoogr. plaatlt,en Dit „ rie fuftineerden mit meer andere feyten en redenen by den voerfz eyfTcher „ voergefeyt en geproponeerc , ende dairop dat die zelve eyircher vcrfocht te „ hebben recht en dair van hen!, op huyden dag beteykenc is , over recht te „ hooren. 't Voirfeyde Hof mit rype deliberatie van Raede ovcrgewegen „ alle 't gunt dat tot defer materie dicnende was in den naeme en van wegen „ myns genadichs Heeren en Vrouwen \'an Oiftcnryk en van Bourgondien , „ Grave en Gravinne van Hollant, Zeelant en Vrieilant , gefeyt en gewyfl; ,, heeft, feyt en vi'yfl voir recht, dat mit recht en veele redenen de voirfz ,, Bailliu dat renvoy van dien geeyfcht heeft, remitteremk dairommc dat berecht ,, van defer faeke vnor den Bailliu en Manncn van den Lande van den Vierf chare van den ,, feken Ba-il/iii, nmme aldair herecbt te ivefen die proceduuren by den voirfz Geryt Sy- „ nionfz en Dirk Buudyufz aldair begonnen , condemnerende den voirnoemden „ Dirk Boudynjz in de coflcn , die de voirfz Bailliu en Geryt tot defe inflantie ,, gedaen hebben , ter tauxatie van den zelven Ho\'e. Aftum den xxv. En of we] de voorfz Sententie niet en fpreekt van eenige Criminele proce- duuren , maar in tegendeel fchynt mede te brengen , dat het gcfchil hebbe be- llaan in een civile aftie , als fpruitende ter oorzaake van landhuur , zoo kan men nogtans daaruit \'olkomen befluiten , dat men in den Hage heeft waarge- nomen zodanjge manier van regcspleginge, als men gewoon was te houden voor hooge Vierfchaaren , 't zy van llynland, Delfland, enz. of andere Heer- lykheden, diehooge, middele en laage Jurisdiftien zyn hebbende. Zie S.van Leeuw. Coftuim. voji Rynland pag. i"] '^. in notis ^. 13. en Merula , Pract. Civil. lib. IF. Tit. 3. Cap. i. Num. 3. Dog om alle verdere twyffelingen weg te jienien , die men nog zoude mogen maken , of wcl de Bailliu met Welgeboo- ren INIannen de hooge en Criminele rcgtsvordcringe alhier hebbe geoeffent ge- had, zoo kan tot o\»ertuiginge dienen zekere A6le, welkc men geregiftreert vind in 't tweede Memoriaalb. van Rofe, getekent A. 2. lo. ful. 200. by ons om derzelver groote hierna gebragt onder de Bylaage. No. XIX. , waaruit te zien is , hoe de Bailliu \'an den Hage in den jaare veerticn honderd zes en dcrtig niet met Schepencn , maar met JVelgebooren Mannen heeft geprocedeert tegens een perfoon , dien hy wegens diefflal gevangen en op de Voorpoorte ( als toen de gewoonlyke gevangen-plaatze van den Hage ) gezet hadde , al- waar hy zig zelven met eene potfcherf dc keel had afgcfnedcn. Hier toe kan 00k nog dienen een Sententie van den Hove in der zaake van den Procureur- Generaal eiiTcher tegens Lievyn Cats Bailliu van den Hage , die een van des Pro- cureur-Generaals Dieners gevangen gezet had, om dat dezelve een van 's Bail- liuws Dieners vafh gchouden had , tervvyl een ander hem quetfle , 't geen de voorn: Bailliu beweerde te bercchten mit Mannen van den Lande &c. zynde van den 22. Odiob. 1477. geregiflr. in 't Memoriaalb. van Sententien gequot. R. fol. 95. Men voegc hier nog by , zcker appointement , waarby dc Raad ver- klaart , dat deliften , die in den Hage buiten 's Gravcn-hof gefchieden , ftaau ter corfettic xdsi \ Geregt van den Hage , mede hierna te vindcn onder No. XVII. 