Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 3,1 Van het jaar 1581 tot 1795 na Christus ; 1
2 Verhooren, No. 7. bl. 14. 3 De Heeren DE GROOT, HOGERBEETS en HAAN, 4 Tie wacknaan (X, bl. 210—215), die hier en bij alles, waarbij in dit tijdsgewricht de Utrechtsche Heeren betrokken waren, van geschrevene Verbalen en Verhooren gebruik gemaakt heeft. Zie voorts m. pe caoot, Verantw. bl. 244—252. Verhooren No. 5, 7, 8 (bl. 11, 13, 15). In zijn antwoord op de vraag No, 23 (bl. 25) verwijst oupexBARNEVELT naar de notulen van de vergadering der Staten van Holland van den 13% Juli. Het Register der Resol. bevat niets van hetgeen de Regters bedoelen. Het schijnt dat zij de bijeenkomst, van welke OLDENBARNEVELT No. 7 (bl. 14) gewaagt, ten onregte voor eene Statenvergadering gehouden hebben. DES VADERLANDS, 821 gen, waarbij zij de weigering der Staten hunner Provincie om tot de uitschrijving eener 1618. Nationale Synode over te gaan op het zachtste voorstelden, en het uitzigt openden, dat de Staten bij hunne eerste bijeenkomst op deze weigering terug zouden kunnen ko- men !, Wat LgpzNsERG bewogen heeft niet met den Prins over de afdanking der waardgelders te spreken, is ligt na te gaan. Het was gemis aan vertrouwen en de vrees, dat bij het afspringen der onderhandeling de indruk op het Utrechtsche garni- zoen, zoowel als op de waardgelders zelven noodlottig zou hebben kunnen wezen. En toen nu dè Utrechtsche Gedeputeerden het onraadzaam achtten stappen te doen, die tot de afdanking zouden hebben kunnen leiden, wilden die van Holland niet, dat alleen het bezwaar van de kosten hen daartoe deed besluiten, en zij boden aan, die kosten op hunne rekening te nemen 2. In weerwil van alle onderhandelingen buiten de vergadering, konden de Staten van Hol- land de maatregelen der Generaliteit, die tot afdanking der waardgelders leiden moesten, niet als regtmatig laten gelden. Daar nu aan den Raad van State met Zijne Excellentie en Graaf WILLEM LODEWIJK de taak was opgedragen om een advies in te dienen, hoe die af- danking te bewerkstelligen, zoo kwamen zij den 16% Julij in een ernstig schrijven aan den Raad van State daartegen op. Niettemin had de Raad van State den 20° het ver- langde advies gereed. De Prins van Oranje en zijn neef werden uitgenoodigd het met dat Advies van den Collegie in persoon te komen aanbieden, Het hield in dat, vermits het bleek, hoe » ter epic en aangaande het af- oorzake der waardgelders het inbrengen der consenten meer en meer op de lange baan danken der | waardgelders. werd geschoven”, de Raad » goed, dienstig en noodig achtte, dat zij met gevoegelijke mid- delen en manieren ten eersten werden afgedankt:” daartoe zouden de Staten-Generaal hetzij door middel van brieven, hetzij door het zenden eener Deputatie de Staten van Utrecht en van Holland vriendelijk nopen, terwijl de steden, waar de afdanking zou hebben plaats gehad en zulks noodig zou bevonden worden, dadelijk voorzien zouden worden van zoodanige compagnién inheemsche soldaten, als meest geschikt geoordeeld zouden worden »tot beveiliging der steden, tot handhaving van het gezag der Ma- gistraat en tot verdediging der goede burgers tegen alle kwaad en moedwil.” Met dit advies vereenigden zich de vier Provinciën, met dien verstande dat zij aan het zenden eener Deputatie boven het schrijven van brieven de voorkeur- gaven. De Gedepu- teerden van Utrecht waren afwezig. Die van Overijssel konden mede met de af- danking genoegen nemen; doch vermits die van Holland beweerden, dat zij streed tegen hun souverein regt, zoo verzochten zij de afvaardiging der Deputatie uit te stellen, minstens totdat zij het advies aan hunne lastgevers zouden hebben medegedeeld. Nog altijd toch waren de Overijsselsche Gedeputeerden in het onzekere omtrent de 1 Resol. Stat. Gen. 19 Julij, 1618. 2 m. pe GROOT, Verantw, bl. 215, 246, 252. ouvré, p. 282. A 822 . ALGEMEENE GESCHIEDENIS |o | 1018. eigenlijke strekking van hunnen last, Wel waren er telkens nieuwe medegedeputeerden aangekomen, doch dezen hadden zoo weinig inlichting kunnen geven, dat zij eert om nadere verklaring geschreven hadden en, toen dit niet gebaat had, de Heeren mreruana en sLOET uit hun midden gezonden hadden om te verzoeken, dat er eene bijeenkomst van de Ridderschap en de Steden mogt plaats hebben. Daartoe was echter nog geene gelegenheid geweest, en de genoemde Heeren waren onverrigter zake teruggekeerd. Laatstelijk evenwel had de Drost van Salland geschreven, dat de Landdag nu binnen een dag of twee zou vergaderen, en het besluit van deze Vergadering wenschten de Overijsselsche Gedeputeerden af te wachten !, De Staten-Generaal verleenden evenwel den 20% Julij slechts uitstel tot den volgenden dag, en verzochten de Hollandsche Gedeputeerden middelerwijl met hunne principalen over de zaak te rade te gaan *. Toen dien volgenden dag, het was een zaturdag, het advies’ van den Raad van State in de vergadering der Staten van Holland ter tafel kwam, waren de Edelen en de meeste Steden van oordeel, dat de daarin voorgeslagen zaak van zoodanig gewigt was, dat men in de Generaliteit het nemen van een besluit deswegens behoorde uit te stel- len, totdat de Utrechtsche Gedeputeerden weder zouden zijn aangekomen, hetgeen na De tegenpartij een viertal dagen het geval zijn zou, Doch die Leden, welke het met de Provinciën — — eens waren, hadden een middel bedacht om aan de Staten van Holland elken tegenstand voortzetting de- zer vergadering te beletten. te brengen, onmogelijk te maken. Zij drongen aan op het scheiden der Vergadering . van de Staten van Holland, minstens voor tien of twaalf dagen (binnen dien tijd reken- den zij, dat alles wat men voorhad te doen, zou afgeloopen zijn) Reeds waren van Amsterdam alleen de Heer pr vars, en van Enkhuizen alleen de Heer T&OwPzR tegen- woordig; die van Edam en Purmerende waren allen weggebleven. Toen nu de Edelen en de andere Steden beweerden, dat de Vergadering in deze gewigtige oogenblikken niet uiteengaan mogt, maar bijeen behoorde te blijven om op alles wat er voorvallen tegen de maatregelen, die de Staten-Generaal voornemens waren eerstdaags ten uitvoer kon, te letten, en herinnerden dat bovendien niet al de punten van beschrijving waren afgedaan, begrepen desniettegenstaande de Gedeputeerden van Dordrecht, Amsterdam, Schiedam en Enkhuizen, vermits de meeste hunner medegedeputeerden reeds waren vertrokken, en zij zelven insgelijks op hun vertrek stonden, daar zij noodzakelijk naar huis moesten om verderen last te bekomen, dat de Vergadering als tijdelijk gesloten moest worden aangemerkt: deed men haar niettemin voortgang hebben, zoo zouden zij van onwaarde houden al wat er zou worden gedaan. Van deze verklaring verzochten zij aanteekening tot hunne ontlasting. Wat de zaak, die nu aan de orde gesteld was, betrof, zoo waren zij van oordeel, dat de Deputatie, van welke in het advies van den ! Resol. Stat.-Gen. 18 Julij, 1618. ? Resol. Stat.-Gen. 20 Julij, 1618. DES VADERLANDS. . 823 Raad van State gewag gemaakt werd, voortgang behoorde te hebben, en dat wat de Edelen en de andere Steden daartegen zouden inbrengen, niet op naam der Staten, maar slechts als een bijzonder gevoelen mogt worden voorgedragen. Eindelijk wendden zij nog eene poging aan om de afzending der brieven aan de Mogendheden over de zaak der Nationale Synode te keer te gaan !, en hiermede liep de vergadering van dezen dag ten einde 3, | Den volgenden maandag (den 235" Julij) vatte men in de Generaliteit het stuk der waardgelders weder op, waar men het den voorgaanden vrijdag gelaten had. 1618. Alstoen begrepen de vier Provinción, dat men moest overgaan tot benoeming van Benoeming van e Deputatie Afgevaardigden naar Utrecht om de Staten dezer Provincie over te halen tot afdan- der Staten-Gene- king der waardgelders, tot inwilliging der Nationale Synode en tot bespoediging van raalomte Utrecht de afdanking der het inbrengen hunner consenten en van de betaling van hun aandeel tot het onderhoud waardgelders tc der Fransche troepen, en »daar het hier eene zaak van aanbelang gold," zoo wil- den zij Zijne Excellentie als Stadhouder en Gouverneur van Utrecht verzocht hebben, zich mede naar Utrecht te willen begeven om met en nevens de Heeren, die derwaarts afgevaardigd zouden worden, de zaken te bevorderen. De Gedeputeerden van Holland verzochten, dat men het nemen van een besluit in deze zaak een vijftal dagen zou uitstellen, totdat hunne lastgevers een besluit zouden genomen hebben betreffende het advies, den 20" door den Raad van State uitgebragt: tegen dien tijd hoopten zij, dat ook de Utrechtsche Gedeputeerden terug zouden zijn. Die van Overijssel stemden dit- werken. maal weder voor het advies van Holland, in de verwachting, zeiden zij, dat de Heeren — van Holland eenen weg zouden weten te vinden om tot de afdanking der waardgelders te komen. Doch men bleek geene voorstellen of voorwaarden van de Staten van Hol- land te willen afwachten, en ging tot de benoeming der Deputatie over. De Heeren BOETZELAAR, VOOGT, MANMAKER, SCHOT, SCHWARZENBUBG, OOSTERZEE, SCHAFFER En GOCKINGA werden verkozen, en er werd besloten, den Staten van Utrecht van dit besluit kennis-te geven, met verzoek hunne Vergadering in afwachting van de komst der Depu- tatie niet uiteen te laten gaan, of zoo zij reeds gescheiden was, haar op nieuw te willen beschrijven 3, Toen oLpErBARNEVELT hiervan kennis bekomen had, liet hij, begrijpende dat de zaak geen uitstel duldde, de leden der Staten van Holland tegen den volgenden dag bijeenroepen. De vergadering evenwel was, zoo als zich.na het den 21“* voorge- vallene wel denken liet, geenszins voltallig, Men besloot nevens de gewone Gedepu- ! Reeds herhaaldelijk hadden de vier Steden (Edam en Purmerend waren absent) zich tegen deze zaak verzet (zie Resol. Holl. 19 en 20 Julij). 2 Resol. Holl. 21 Julij. Verhooren v. Oldenb. No. 11, bl. 16,17. m. De cnoor, Verantw. bl. 253. 3 Resol, Stat.-Gen. 23 Julij, 1618. 824 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618. teerden verscheidene andere leden ter Generaliteit af te vaardigen, om er nogmaals op aan te dringen, dat men de Deputatie naar Utrecht mogt uitstellen, ten minste to 1 er eenig antwoord van de Staten van Utrecht op de laatste missive zou zijn ingeko- men, en in geval dit werd afgeslagen, dat men van de instructie, die de Deputatie mede krijgen zou, inzage mogt vergunnen, om daarvan een. punt van beraadslaging te Vertoogen van maken. De Gedeputeerden kweten zich op eene krachtige wijze van dezen last. Zi — — verzochten uitstel ook op grond, dat de Staten van Holland, die na een dag of twee weder bijeen zouden zijn, eerst een besluit behoorden genomen te hebben op het advies van den Raad van State, aangezien »zij uit kracht van de Unie en andere bijeondere traktaten gehouden waren mede voor die van Utrecht te zorgen," en ten einde hun verzoek om opening van de instructie der Deputatie naar Utrecht aan te dringen, voerden zij aan, dat de zaak hen zeer van nabij raakte, vermils men wat te Utrecht zou gedaan worden, spoedig ook in Holland zou willen doen plaats grijpen. — Die van Holland verlangden, dat er van de zijde der Staten-Generaal niets geheims geschieden zou; dat men met zijne plannen openlijk voor den dag zou komen, gelijk zij rond uitkwamen voor alles wat zij voornemens waren, Kon er duidelijker verklaard worden, dat zij zich verpligt rekenden, Utrecht met alle oorbare middelen bij te slaan, dan door dat openlijk beroep op de Unie, die wilde, dat de Provinciën »ten eeuwigen dage vereenigd zouden blijven alsof zij maar ééne Pro- vincie waren, zonder zich door eenigerlei verbond of handeling, van wat natuur ook, van een te laten scheiden 1.” Vielen de andere Provinciën van de Unie af, door hare beginselen en bepalingen niet te tellen, dit was slechts een grond te meer om zich te naauwer aan de eenig overgebleven trouwe Provincie aan te sluiten. DES VADERLANDS. 825 — " te komen tot de afdanking der waardgelders, maar ook tot de bevordering van de zaak 1618. ' der Nationale Synode, der consenten en der betaling van de Fransche troepen.” Die van Overijssel zouden de Deputatie uitgesteld hebben willen zien; doch bespeurende dat de meeste Provincien haar verkozen door te zetten, zoo lieten zij zich den maatre- gel welgevallen en benoemden thans ook eenen Gecommitteerde uit hunne Provincie, den Heer scmeEgL, om deel der Deputatie uit te maken, en in die betrekking alles wat men verkrijgen wilde, te helpen bevorderen, behalve de zaak der Synode, »aangezien zij op dit stuk niet gelast waren 1.” Zoo zou de zaak voortgang hebben. Alleenlijk kregen die van Holland de belofte, dat de taak der Deputatie voor alsnog zich tot Utrecht bepalen, en zich niet tot de steden van Holland, die waardgelders aangenomen hadden, uitstrekken zou. De weigering om in overleg over de Instructie te treden, veront- schuldigde men met de verklaring, dat aan de Deputatie geene Instructie medegegeven zou worden, maar dat de stukken, bij de vorige bezending in de zaak der Utrechtsche waardgelders gebruikt, tot Instructie dienen zouden 3, Toen de Hollandsche Gedeputeerden met het berigt van de wijze, waarop men in de Generaliteit hunnen voorslag beantwoord had, in de vergadering der Staten hunner Provincie terug waren gekomen, werd aldaar „besloten, dat men van wege deze Vergadering mede eene Deputatie naar Utrecht zenden pie van Holland zou, voorzien van geloofsbrieven aan de Staten van Utrecht en aan Zijne Excellentie, Dennen. en met den last om de zaken ‘te Utrecht »tot de beste accommodatie te helpen belei- frech. den.” Ook zou men die Deputatie brieven mede geven aan de bevelhebbers van de Compagniën, te Utrecht in garnizoen, maar ter repartitie van Holland staande, waarbij zij vermaand zouden worden, niets te doen tegen de besluiten van de Staten van Hol- land, maar de Staten van Utrecht te eerbiedigen en de thans met bijzonderen last over- gezonden afgevaardigden, als de vertegenwoordigers van hunne betaalsheeren, volgens hunnen eed te gehoorzamen. Niet dat er plan was deze troepen tot dadelijkheden en bloedstorting te bezigen; neen! men verlangde niets anders dan dat zij, wanneer de Prins hun tegen den wil der Staten bevelen mogt de wapenen af te leggen, dit op grond van de strijdige orders der Staten bedaardelijk en standvastig weigeren zouden. Een besluit als Holland nu nam, vloeide voort uit de verbindtenissen, die er tusschen Holland en Utrecht bestonden. .Bij de door hen voorgestane en luide verkondigde ge- voelens en beginselen konden die van Holland dat wat er te Utrecht stond uitgevoerd le worden, niet rustig aanzien noch zonder eenige bemoeijing van hunne zijde laten ge- schieden, Het besluit was wettig genomen: de leden der vergadering, het is waar, wa- ren niet in vollen getale bijeen, maar, al waren de Staten geheel gescheiden geweest, de Gecommitteerde Raden hadden immers het regt om in afwezigheid der Staten te 1 Resol.. Stat.-Gen. 24 Julij, 1618. 2 Zie hiervoor bl. 741. III Deez. 2 Srvx. 104 826 ALGEMEENE GESCHIEDENIS c-———————————————————————— I 1618. handelen. Bovendien is het toen genomen besluit later herhaaldelijk door de meerder- heid in de volle vergadering goedgekeurd geworden. En wat de brieven aan de krijgs- bevelhebbers aangaat, de Staten van Holland hadden de legermagt in den aanvang niet op de been gebragt, noch onderhielden die legermagt bij voortduring, om er een wapen van te zien maken, waarmede men hen zelven tegen hunnen zin zou dwingen. De soldaten, het is waar, zwoeren gehoorzaamheid aan de Staten-Generaal en aan Zijne Excellentie, maar tevens aan de Staten der Provinciën en aan de Regenten der steden: geen wettig bevel kon door de Staten-Generaal gegeven worden, dan in overeenstem- ming met den wil der Provinciën, in hare Vergaderingen gebleken, en de Stadhouder ontving van die Provinciën bevelen. Ontstond er in zaken, die den grondslag der Unie raakten, een onverzoenlijke tweespalt tusschen de verschillende staatsleden, dan was de Generaliteitsarmee, als zoodanig, uit den aard der zaak als niet meer aanwezig te be- schouwen, en de troepen keerden terug tot de beschikking van hen, die ze hadden geligt en ze bezoldigden. Dus begrepen het de Heeren van Holland, en het zou slechts lafhartigheid geweest zijn, zoo zij dit inzigt niet hadden doen gelden. Alzoo gingen zij dadelijk over tot de benoeming der personen, die met de zending naar Utrecht be- last zouden worden. Benoemd werden uit elk der drie steden, Leiden, Rotterdam en Gouda, één Gedeputeerde, te weten, HOGERBEETS, HUGO DE GROOT en DIRK JACOBSZ, ‘SCHOONHOVEN. De beiden eersten hadden zich gaarne van de hagchelijke taak veront- schuldigd gezien; doch, op hunnen eed gewezen, namen zij ze op zich: alleen begeerde HOGERBEETS niet zonder burgemeester der stad Leiden te vertrekken, en werd des- wegens de burgemeester rorenvLIer mede benoemd. De croor wenschte voorzeker de toekomst, die hij zich droomde, niet te bederven door zich nog meer ongevallig aan den Prins te maken, en mocenBEETS vreesde, dat hij door de Magistraat der stad, wier pensionaris hij was, later in het ongelijk mogt gesteld worden. Deze zelfde vrees deed ook mwxERMAX verklaren, dat hij niet in het bijzonder gelast was om tot het genomen besluit mede te werken. De Heer nrenuour, eindelijk, herinnerde bij deze gelegenheid, dat de stad Gorinchem, bij haar gevoelen bleef, en de waardgelders niet ten laste van het gemeene Land gebragt wenschte te zien. In weerwil van deze bezwaren vertrok de Deputatie nog denzelfden dag en alzoo vroeger dan Zijne Excellentie met de door De Prins ver- de Staten Generaal benoemde Gecommitteerden, die eerst den 26** Juli op reis gin- — or gen. De Prins nam al de voornaamste officieren, die in den omtrek van den Haag waren, naar Utrecht mede. Graaf WitLem LonEwiuk bleef te ’s Hage om bij alle moge- lijke gebeurtenissen bij de hand te zijn !. Dat aan de Staten van Utrecht de stap van die van Holland niet ongevallig zijn zou, bleek spoedig. Den 28* toch verscheen de Heer van MOERSBERGEN, door hen afge- 1 Resol. v. Holl. 24 Julij, 1618. Verhooren v. orpens. No. 11, bl. 18, 19. canreron, 11, p.274. DES VADERLANDS. 827 vaardigd. Hij zeide in haast naar 's Hage te zijn afgezonden op het berigt van de 1618. komst van Zijne Excellentie met de Gedeputeerden der Staten Generaal en van hetgeen — SIM ERSBERGEN tè dezen in last hadden. Dit was eene zaak, die de Souvereiniteit van Holland, zoowel ’s Hage. als van Utrecht aanging. Steeds hadden de Staten van Utrecht gunst gevonden bij de Provincie Holland, zonder welke zij hunne vrijheden en regten niet zouden hebben kunnen bewaren. Dus hadden zij voorgenomen, in dezen niets te doen, dan ten over- staan en met advies van Gedeputeerden uit Holland en verwachtten zij door eene aan- zienljke Deputatie uit deze Provincie met raad en daad bijgestaan te zullen worden. Vernomen hebbende, dat aan dit verzoek-reeds voldaan was, zeide de Heer van morrs- BERGEN der Vergadering dank. Een antwoord, meenden de Gedeputeerden van Dordrecht na zijn vertrek, konden de Staten hem niet geven: daartoe was de Vergadering niet talrgk genoeg; gaf men niettemin eenig antwoord, zoo kon dit slechts voor het bijzon- der gevoelen van enkele particulieren gelden, gelijk ook het besluit van gisteren niet voor de uitdrukking van den wil der Staten gelden mogt. Zoo bleven de Gedeputeerden der wederspannige steden hun plan getrouw. De Vergadering woonden zij slechts bij om tegen hare maatregelen te getuigen, en weldra, door den Prins daartoe uit Utrecht uitgenoodigd, zonden zij Gedeputeerden uit hun midden derwaarts om ook hier tegen de vertegenwoordigers van de Staten hunner Provincie op te treden en 's Prinsen han- delingen te ondersteunen. | Doch welk eenen loop namen de zaken te Utrecht? Toen de Hollandsche Deputatie Bedrijf der Hol- den 26 Julij des morgens te acht uren aldaar was aangekomen, kwam op haar ver- rg zoek de Secretaris nzpENsERG bij haar, Zij maakte hem bekend met het doel harer komst en verzocht hem, voor haar bij de Staten gehoor te vragen. Dit werd haar ver- leend, en pg enoor hield in de Vergadering eene toespraak, strekkende om het onmis- kenbaar regt der Staten tot het in dienst houden der waardgelders en de onregtmatigheid der door de Staten-Generaal tot afdanking dezer soldaten beraamde maatregelen te doen uitkomen, en hun allen mogelijken bijstand van Holland tot handhaving van hun regt aan te bieden. Terstond daarna werd de Deputatie voor den Raad der stad toegelaten, en daar werden dezelfde redenen gesproken. — Het doel was ongetwijfeld om de Staten tot moedig verzet tegen den eisch der Staten-Generaal aan te sporen: slechts na de sterkste waarborgen, dat hunne regten en hunne waardigheid gehandhaafd zouden worden, bekomen te hebben, wenschten die van Holland, dat de Staten van Utrecht in de afdanking der waardgelders zouden bewilligen, en tot het toestaan der Synode vilde men hen in het geheel niet zien overgaan. Daartoe moest men den Prins door een onizagwekkend vertoon van militaire magt doen begrijpen, dat hij hier niet, alste Nijmegen , door van zijne zijde eenige posten met krijgsvolk te bezetten, alles in bedwang houden, den Raad afzetten en de zaken naar zijnen zin zou kunnen drijven. 828 | ALGEMEENE GESCHIEDENIS Land van Utrecht en op de grenzen dezer Provincie met eene genoegzame magt bezet werden. Schoonhoven was door die van Utrecht, Woerden door die van Holland, be- paaldelijk door die van Leiden, als een geschikt punt voorgeslagen om krijgsvolk te ontvangen, MorasBERGEN, door UYTENBOGARRT op verzoek van HOGERBEETS over deze zaak onderhouden, had over het bezetten van Woerden aan uenuxsEnG geschreven, en daarbij gevoegd: »dat men ook de Huizen te Duurstede, ter Eem en te Abkoude behoorde te bezetten.” 1 Thans ried pz Gnoor met geen ander doel de Magistraat om de wacht aan de Witte-Vrouwenpoort te versterken, opdat de Prins geen nieuwe troe- pen in de stad mogt brengen, en maakte gebruik van de vrees voor woelingen om die van Utrecht tot het trouw bewaken der posten binnen hunne stad te bewegen. Er hepen, namelijk, geruchten, dat de Contraremonstranten van zins waren zich van een kerkgebouw meester te maken, en dat velen uit Holland, benevens verscheidene personen, vroeger om hunne onrustigheid ter stad uitgezet, gekomen waren om hun daartoe de behulp- zame hand te bieden. Tegen dergelijke bewegingen gewapend en in het algemeen op ecne eerbiedwekkende wijze toegerust, wenschten die van Holland dat men den Prins De Prins en de zou ontvangen. Deze kwam nog in den avond van den 26"* aan, werd dadelijk van Afgevaardigden uit de Generaliteit wege de Staten begroet, en verscheen des anderen daags met de Gedeputeerden uit de dragen dragen anne" Staten-Generaal in de vergadering van Hun Edel Mogenden. Zij waren gekomen, das luidde de rede hier gehouden, om eenige zaken voor te dragen, waarvan de minsle zelfs uiterst belangrijk was. 2 Provinc. Utr, Archief. DES VADERLANDS, 829 zwarigheid tegen de afdanking gemaakt worden !, Het laat zich denken, hoe deze 1618. toespraak den Prins moest smaken, die met geen ander doel gekomen was dan om eene eganing e zoodanige verandering in de Regering door te drijven, dat de bedoelingen der Contra- patatie door den remonstranten voortaan in Utrechi geen beletsel meer zouden vinden. Ook bezigde hij tegen de Hollandsche Heeren woorden, die maar al te zeer verrieden, hoe vooringenomen hij was en wat hij in het schild voerde: » Men zou de Magistraten wel beschermen, als men maar eerst wist, hoe zij regeren zouden, en wat hadden zij tot nogtoe bedoeld? Vijf valsche punten hadden zij ia de godsdienst willen invoeren, en hem, den Prins, had men willen afzetten en het land uitjagen. Doch hij wist daar raad op, met vijf Provinciën en zes Hollandsche Steden op zijne hand. In Utrecht moesten de Contraremonstranten ook kerken hebben, en de waardgelders, erger dan de Spaansche kasteelen , moesten afgedankt.” Tegen zulke woorden viel niet te redeneren. Wilde men zelfs de handhaving der vijf punten voor strafbare ketterij doen gelden, en de kiesche vraag omirent de grenzen der bevoegd- heid van de Staten ter eener en van den Stadhouder ter anderer zijde, in zulk een ^ groven vorm voorstellen, alsof het er om te doen was, den Prins het land uit te jagen, dan bleef er voor Utrecht en Holland niets meer over, dan voor het geweld te wijken. Stond pz axoor den Prins voor het oogenblik waardiglijk te woord, en deed hij, toen deze zich had laten ontvallen, dat de Advokaat de schuld van alles was, hem hierop bescheid met te zeggen, dat, als de Advokaat dood was, zij allen zich verpligt zouden rekenen ^s Lands geregtigheid voor te staan ?, toch begrepen de Hollandsche Gedeputeerden nu wooral, dat hunne komst weinig goeds zou uitrigten, en zij verlangden van de Staten van Utrecht te mogen weten, of zij goed vonden, dat zij vertrokken. Dezen antwoordden, dat zij hun vertrek ongeraden achtten, en de Gedeputeerden bleven, voorzeker met nog eenige hoop in het hart, dat de Prins door de krachtige houding der Regering en der bezet- ting van Utrecht belet zou worden, zijne plannen te volvoeren, en wel besloten, daar- toe al wat zij vermogten moedig in het werk te stellen. — Na de meening van de — ps Vergadering der Staten van Utrecht verslaan te hebben, maakte LEDENBERG HUGO recht. DE GROOT daarmede bekend, en op zijn verzoek stelde deze hun antwoord op het voor- stel van de Gedeputeerden der Staten-Generaal 3. Rijpelijk gelet hebbende, dus luidde dit staatstuk, op hetgeen voorgesteld was door zijne Excellentie en de Heeren, die uit de Gedeputeerden van vijf Provincien tot hen waren afgezonden (aldus erkende men de Deputatie niet als wettige vertegenwoordigster der Staten-Generaal), verzochten de Sta- ten van Utrecht » zijne Prinselijke Excellentie vastelijk te wien gelooven, dat Hun Edel 1 Resol. Holl. 27 Julij, 1618. Verhooren v. oubennamxEveLT. No. 16. bl. 22. 2 wacenaan, X, bl. 223, 224, uit zekere geschrevene aanteekeningen van pg GROOT zelven. 3 Veraniw. van u. DE GROOT, bl. 268, 261. 1618, 850 ALGEMEENE GESCHIEDENIS mermeer zouden nalaten, ze bij alle mogelijke middelen van dankbaarheid te erkennen en hem te handhaven bij het gezag, hetwelk hem als Gouverneur bij commissie van Hun Edel Mogenden zelven was opgedragen, vertrouwende op hunne beurt, dt zijne Excellentie overeenkomstig die commissie niet nalaten zou Hun Edelmogenden als wettelijke en opperste regeerders van den Lande van Utrecht tot voorstand van hunne autoriteit, hoogheid en geregtigheid tegen een ieder de goede hand te bieden” Insge- lijks verzochten zij »de Heeren Staten van de naburige Provinciën mede vastelijk te gelooven, dat zij de verbindtenissen, met hen aangegaan, opregt zouden nakomen en hen diensvolgens met raad, lijf, goed en bloed bij hunne vrijheden en geregtigheden zouden handhaven, verlangende dat zij hun bi alle voorkomende gelegenheden desgelijks doen zouden.” Ter zake komende, verklaarden zij nog altijd de vroeger medegedeelde gewigtige redenen te hebben om hunne Provincie nader te verzekeren tegen alle geweld en moedwil van eenige onrustige personen, die door de straffeloosheid, welke zij in naburige plaal- sen ondervonden, aangemoedigd, de droevige gelegenheid dezer tijden misbruikten om zich al stouter en stouter te lalen gelden. Hun regt tot zulk eene beveiliging der orde was onbetwistbaar. De Unie hadden zij aangegaan, niet om van dat regt iets af le staan, maar om het zich te beter te verzekeren, gelijk ten overvloede uit de Instructie, in der tijd aan den Raad van State gegeven, ten duidelijkste bleek. Wilde evenwel Zijne Excellentie of de Heeren Gedeputeerden eenige voorslagen doen, die tot rust en eenigheid der Provinciën met behoud van hun Souverein regt konden strekken, zoo wer- _ den, aangezien de Provincie Holland van ouds niet alleen door vriendschap, maar ook door traktaten aan die van Utrecht in het bijzonder verbonden was, en Holland, waar dezelfde orde op de verzekering der rust in de steden gesteld was, in deze zaak eren- zeer als Utrecht was betrokken, zoo werden, zeiden zij, zijne Excellentie en de Gede- puteerden verzocht, die voorslagen kenbaar te maken aan de Staten van Holland te ^s Hage, werwaarts zij willig en bereid waren tegen den te bepalen tijd hunne Gedepu- teerden, met volmagt toegerust, te zenden. Alzoo verzochten zij de Provinciën in plaats van tegén regt en wet zulk eene Synode op te willen dringen, den voorslag, onlangs door Holland gedaan, in overweging te willen nemen. Wat de vermaning betrof tot het inbrengen der consenten, deze achtten zij onnoodig, aangezien zij zich in dit stuk van de dagteekening der Unie af tot E DES VADERLANDS. 851 dezen huidigen dig toe zoo vaardig, getrouw en onbekrompen, als iemand, gekweten 1618. hadden, en wat eindelijk de betaling der Fransche troepen aanging, daarover onderhan- delde men met zijne Majesteit den Koning van Frankrijk, en een buitengewoon Gezant stond uit dat land aan te komen: de mededeelingen, door dezen te doen, zouden zij afwachten, voor dat zij in deze zaak een besluit namen 4, Ziedaar voorwaar krachtige taal als van mannen, die van hun regt en van het onregt hunner tegenpartij volkomen verzekerd waren. — Met dit antwoord ware de taak van den Prins afgeloopen geweest, De Prins blijft wanneer hij tot niets meer gemagligd geweest ware, dan zijn openbare last luidde, om, — d namelijk, de Staten van Utrecht over te halen tot vrijwillige afdanking. Dit doel bleek niet bereikt te zijn, en toch bleef de Prins, De Staten-Generaal, onderrigt van het ant- woord der Staten van Utrecht, gaven hem geen-naderen last 2, en lieten hem dus de handen vrij. De Staten van Utrecht bespeurende, dat de Prins geene aanstalten maakte om hunne stad te verlaten, begonnen te duchten, dat hij tegen hunnen zin, de waardgelders zou afdanken, en begrepen, dat dit het sein zou wezen tot eene omwenteling, die andere personen op het kussen zou brengen, gereed om aan de eischen der Staten Generaal gehoor te geven, De vraag, wat in deze omstandigheid te doen, bragt verdeeldheid. van gevoelen, onrust en verwarring in de Vergadering te weeg. Sommigen wilden, dat men den Prins geen beletsel in den weg zou leggen; anderen begrepen, dat de soldaten weigeren moesten ’s Prinsen bevelen te gehoorzamen. LzpxxBERG was ijverig in de weer, om ingeval de Prins troepen naar de stad mogt laten oprukken, ze door tegenbevelen terug te houden. Den 30°" Julij hadden er voor en na den middag op den huize Zuslestein, het eigendom van den Heer van Renesse, bijeenkomsten plaats van aanzienlijke Regeringspersonen, waaronder de Utrechtsche Gedeputeerden ter Gene- raliteit. Hier onderhield men zich over de vraag: hoe de bevelhebbers der waardgelders en der schutterij zieh zouden houden. Hanrevetr, de oudste kapitein der waardgelders, verscheen hier zelf, en bevestigde hier wat hij reeds te kennen gegeven had, dat hij en de zijnen’ niet begeerden tegen de Staten Generaal en den Prins te dienen, eene verklaring, die hem scherpe aanmerkingen en verwijten op den hals haalde, en mede- bragt, dat FREDERIK VAN BAEXEN, Heer van KONINGSvRIJ, in zijne plaats werd aange- steld 3%, Ook de Hollandsche Gedeputeerden gaven aan geene moedeloosheid toe. Daar hun meermalen tegemoet gevoerd was, dat zij geen regt hadden zich voor Gedeputeer- den der Staten van Holland uit te geven, maar slechts afgezondenen waren van het Col- legie der Gecommitteerde Raden, zoo verzochten zij, reeds den 27*"*», dat de Staten van ! Prov, Utr, Archief. 2 Resol. Stat.-Gen. 31 Julij, 1618. 3 WAGENAAR, X, bl. 227—220. 1618. 852 ALGEMEENE GESCHIEDENIS —————————————Y—————Á——— Holland, hun nog andere afgevaardigden zouden toevoegen, opdat het onmiskenbaar blijken mogt, dat zij werkelijk het karakter bezaten, hetwelk men hun wilde betwisten, en bemerkende, dat aan de bevelhebbers van het Utrechtsche garnizoen bevelen zouden gegeven worden, in strijd met den verklaarden wil der Staten van dat Gewest, zoo drongen zij er tegelijk op aan, dat aan Graaf ERNST VAN wassav, aan den General HORATIO VERE en de verdere krijgsoversten en kapiteins bij brieven gelast werd, zich naar hunnen eed en pligt te gedragen. Aan dit verzoek besloten de Staten van Hol- De Hollandsche land te voldoen. Zij vernieuwden den last der Gedeputeerden, benoemden de Heeren Deputatie sterkt. WESSEL VAN BOETSELAAR, Heer van Asperen 1, MAARTEN RUIGHAVER en JAN JANSZ00N ENGELSMAN, om zich te Utrecht aan hen aan te sluiten, en schreven en verzonden brieven aan de genoemde bevelhebbers, waarbij hun bevolen werd » niets te doen of le attenteren, of te laten doen of attenteren tegen de Resolutiën van de Staten der re- spective Provinciën, in welke zij gebruikt werden." Toen de Stalen van Holland dit besluit namen, verklaarden de Amsterdamsche leden, dat men besluiten mogt nemen, zoo veel als men wilde, maar dat het toch niets afdeed, en de Heer murs van HOLY, op dit oogenblik binnentredende, voer heftig uit tegen het genomen besluit. De Gedepu- teerden van Amsterdam en Dordrecht lieten het hier niet bij; maar zij beleiden in den namiddag eene soort van vergadering ten huize van den Heer wrrsz, waar ook de Heer van purvenvoorne uit de Edelen verscheen. Hier leverden zij eene acte in, waarbij de Deputatie naar Utrecht en de afzending der brieven aan de krijgsbevelheb- bers werden gewraakt. In den loop van den avond werd dit stuk nog door den Heer TROMPER van Enkhuizen, en door twee burgemeesters van Schiedam onderteekend ?. Door de Staten van Holland (die in deze dagen ten getale van soms meer, soms min- der dan dertig leden en dus talrijk genoeg bijeen waren), in weerwil van allen tegenstand ondersteund, deden de Hollandsche Gedeputeerden al wat in hen was, om te weeg le brengen, dat de Prins, zoo hij iets tegen den zin der Staten van de krijgsmagt vergde, een weigerend antwoord zou bekomen, Hvao pe cnoor schroomde zelfs ni&, HARTEVELT een lafaard te noemen. Zij gaven de brieven hunner lastgevers aan de officieren over, na alvorens (zoo weinig spanden zij geheime aanslagen) den Prins medegedeeld te hebben, dat zij de uitvoering van dit gedeelte van hunnen last tot dusver hadden uitgesteld, maar nu daarmede niet langer dralen mogten. De Prins antwoordde, dat zoo zij den soldaten betaling weigerden, hij andere Afgevaardigden uit Holland (doelende op de Deputatie van Amsterdam en de vijf andere steden) tegemoet zag, die daarvoor wel 1 De Heer van Asperen was den 30% Julij nog niet te "s Hage aangekomen, om vandsr de reize aan te nemen; dus sloeg men toen voor, OLDENBARNEVELTS schoonzoon, den Baron van WESENBURG (BREDERODE) in zijne plaats te zenden (Resol. Holl. 30 Julij). ? ' Resol. Holl. 28 Julij, 1618. DES VADERLANDS, 855 a zorgen zouden, Thans leed het geen twijfel meer, of de Prins zou van de waardgel- ^ 1618. ders eischen, dat zij de wapenen zouden nederleggen. De Engelsche Commandant oczz, ; Spe die reeds voorlang met het ongenoegen van zijnen Koning bedreigd was, zoo hij den F acsi Staten van Utrecht mogt verkiezen te wille te zijn 1, kwam nog den avond van den 30" de Hollandsche Heeren raadplegen, wat hem te doen stond 2. » Draag voor het minst zorg, was hun antwoord, dat het tot geen bloedstorting kome.” Indien alzoo de Utrechtsche bezetting hunnen zin gedaan had, zou zij "s Prinsen bevelen niet gehoorzaamd , doch, zoo deze alsdan tot maatregelen van geweld overging, zich onderworpen hebben. Maar zou de Prins, wanneer hij bij die bezetting onwil aangetroffen had om zijne be- velen te gehoorzamen, voor geweld teruggedeinsd zijn? Het tegenovergestelde mag men afleiden uit de beschuldiging, naderhand tegen de Hollandsche Staatslieden, die de slagtoffers worden moesten, ingebragt, dat hunne handelingen gestrekt hadden »om de stad Utrecht in een bloedbad te verkeeren?" Dit toch zou alleen hebben kunnen geschieden ten gevolge van de maatregelen van den Prins, zoo hij, in geval de Utrecht- sche waardgelders en bezetting zijn bevel niet gehoorzaamd hadden, voor hunne lijdelijke houding (want eene aanvallende rol van hunne zijde kon nimmer te pas komen) niet ` had willen wijken. — Doch Gode zij dank! tot een bloedbad zou het niet komen. De Prins was zeker van zijne zaak. De krijgsoversten en soldaten, hoe konden zij anders dan ’s Prinsen bevelen gehoorzamen? Aan ’s Prinsen zijde was al wat tot het verstand, in staatkundige vraagstukken onervaren, en tot het gemoed van den soldaat moest spreken. Kwam den Prins gezag toe, ja of neen? Waren de Staten-Generaal minder dan de Staten eener Provincie of de Magistraat eener stad, het geheel minder dan een enkel deel? Zoo redeneerde de soldaat, en daarbij, de Prins was omgeven, de stad vervuld van vreemde edellieden met militaire rangen. Dezulken hadden nooit begrip gebad hoe het mogelijk was, dat een Vorst, als maurits, een ondergeschikte rol in. het land kon vervullen. Zoo goed als hunne koningen in hun vaderland ontleende in hun oog de Prins hier te lande een onvoorwaardelijk regt van wege hem zelven, zijne geboorte en zijnen rang. Zij zouden niet geschroomd hebben, die lastige burgerheeren, des noods gevoelig, tot rede te brengen. Nu het genoegzaam gebleken was, dat de Prins voor geene overreding zou zwichten, en de kans om in onderhandeling te treden geheel en al was afgesneden, begrepen de Hollandsche Gedeputeerden, dat hunne taak te Utrecht was afgeloopen. Zij besloten te pe Hollandsche eerder tot hun vertrek, omdat de meeste leden der Regering, en LEDENBERG met hen, ni as — de stad verlaten hadden uit vrees dat men zich niet ontzien zou hen te doen boeten voor de houding, door hen aangenomen. De Hollandsche Heeren hadden alle reden om 1 canLETON, ll, 82—84, 104, 247, 248. 2 CERLETON, ll, p. 201, 202. Verantw, v. acco pe Groot, bl, 207. wacenaar, X, bl. 236, 231. III Derr 2 Sruk. 105 1618. 854 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ————————— —————A—á)———HHÜn!— niets minders te duchten. Immers vernamen zij later, dat zij geen half uur langer in Utrecht hadden moeten blijven, of men zou hen in verzekerde bewaring genomen heb- ben. — Op het oogenblik, dat zij uit Utrecht afreden, zagen zij de afgevaardigden van de zes Steden van den wagen stappen !. Daags voordat de Prins tot een beslissenden stap wilde komen, had hij als een ervaren krijgsoverste en man van beleid, gelijk hij was, de toegangen tot die plaatsen der stad, waar iets van belang zou hebben kunnen ondernomen worden, door het gewone gari-. zoen en eenige vaandels, die hij, ter sterkte van drie compagniën 2, in de stad had laten rukken, doen bezetten. Den 31* Julij, 'smorgens vroeg, vergezeld van de - Gedeputeerden der Staten-Generaal en den ganschen stoet der hooggeplaatste offi- - cieren en edellieden van zijn gevolg, begaf hij zich naar de Neude. Hier vond hj | eene compagnie waardgelders in de wapenen, die den vorigen nacht aldaar de wacht De waardgel- gehad had. Hij gebood hun dadelijk, de wapenen neder te leggen, en — zonder ders leggen wapenen af. ° eenige tegenspraak gehoorzaamden zij. Thans werd de trom geroerd om de overige compagnién te doen opkomen en ze alsdan mede de wapenen te doen nederleggen. Zj verschenen op de oproeping, en boden den Prins uit eigen beweging aan, de wapenen af te leggen, verklarende ze te zullen bewaren tot nader order en last van Zijne Excel- lentie 2, Toen de zaak aldus was afgeloopen, kwam eene Commissie van de Staten — van Utrecht, uit zes leden bestaande, waaronder hun Advokaat Hamer, om den Prins | dank te zeggen voor hetgeen hij verrigt had, en hem te verzoeken, met hen op de — andere punten, die de Deputatie in last had te behartigen, in onderhandeling te treden. Nadat de felste voorstanders der Remonstrantsche partij den moed hadden opgegeven, hadden thans de aanhangers van de zaak, die de Prins voorstond, de meerderheid in de Staten van Utrecht, en dezen wraakten wat er gedaan was om de afdanking | der weardgelders te verhoeden ¢, Niets belette alzoo van nu aan den Prins om de om- wenteling te Utrecht volkomen te maken, Den 3°" Augustus verscheen hij met de © Gedeputeerden der Staten-Generaal op het Raadhuis, waar eenige burgers, zich noemende gemagtigden van de gemeente, kwamen verzoeken dat de stedelijke Regering veranderd mort worden, De Prins verlangde niets liever, en droeg aldaar een ontwerp voor betreffende | pranpt, II, p. 810—817. In hun verslag van den 3de Augustus ter vergadering der Staten van Holland, zeggen de Gedeputeerden van Dort, mede uit naam van die der vijf andere steden, dat zij te Utrecht komende, de waardgelders reeds afgedankt gevonden hadden, Ook zijn de Holland- sche Gedeputeerden eerst bij het aanbreken van den dag van den 31° vertrokken. 2 Resol. Holl. 1 Aug. 1618. 3 Resol. Stat.-Gen. 1 Aug. 1618. 4 Resol. Holl. 3 Aug. 1618. DE r on =F e 4" * M ' qq 76 4m oe @ - sb « tarv ^» * T Ix ders wapt — — + E - — & ow MID —-- — mee » - E — = — = — — —— ms * = — "a e m LL" 3 — a E = " - "- - -— z» ——- i e > = — — = o T EE SS — € ——E — EM — pa " zw = m - = Er —— en —— ag EV. - —— — - ^1 - ai — a ze = - ~ = — »- - = - NEC o a 4 CUR c» v^ i. NIMM : m — = : — L TEF, Naar de Scbedderu wan IC Droog stoot - £f443rtt (2 i u S — — Lof Ha £ t que se . , e DES VADERLANDS, 835 | de verandering van de keur der Magistraat, strekkende, onder anderen, om hare leden 1618. De Regering te Utrecht ver- werp werd door den Raad aan de Staten van Utrecht medegedeeld, en Zijne Excellentie anderd. voortaan niet jaarlijks te doen aftreden, maar voor hun leven aan te stellen. Dit ont- verzocht met de Deputatie voor Hun Edel Mogenden te verschijnen. Alstoen werd het concept door de Geëligeerden en de Ridderschap, onder zeker voorbehoud, doch door de kleine Steden onvoorwaardelijk aangenomen, en diensvolgens de Regering veranderd, in dier voege, dat de nieuwe Vroedschap, veertig leden sterk, gekozen werd uit den ouden Raad en eene lijst van zestig personen, waarvan de Prins twintig had opgegeven !. Vier dagen later drong de Deputatie met den Prins aan het hoofd bij de Staten van Utrecht op nieuw aan op de aanneming van het voorstel betreffende de byeenroeping der Nationale. Synode, en het antwoord was, dat men eerstdaags Gedeputeerden ter Generaliteit zenden zou met last om in deze zaak tot het gevoelen der vijf Provinciën toe te treden. Aangaande het stuk der consenten en de betaling der Fransche troepen zouden zij het kandschap nader beschrijven. — Ook in de beide eerste Leden der Staten, te weten de Geéligeerden en de Ridderschap, geschiedden later aanmeakelijke veranderingen. LepexserG nam zijn ontslag als Secretaris. De tegenstanders van de staatkunde der Generaliteit werden door andere Heeren vervangen, terwijl de Ridderschap reeds door zeven nieuwe Edelen vermeerderd. 