VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Hun nieuwe wyz* van procedeeren fiteltf dat men , eer men ftraft , de misdaad moet prouveeren $ En dat , zoolang het feit niet klaar beweezen word^ Het vonnis daaromtrend moet worden opgefchort; Q f wil men alles maar voor goede munt ontfangen , Dan word Vr nooit een opgehangen. rflllEIVIDBS. Zm i9€i% die fchikking vind ikfuik. Aa 5 DX OVTWAAKIVO VAM IfXllItflOEfi. FATHAf. /^0r A ii»7 dBor elk virtiUeHm AKltTUS. IFaarom uw gmt dan zoo to huftUenf D*HARCO0ET« Ik hou het met de rede. rATBA9« Ik met heP cud gtkrtdk. Ik zie maar al te klaar, die gruwefjke Schryvers^ Eerlooze ontdekken ran het aygeloof^ aUeen^ Zyn de oorf prong van dit kwaad ^ ja die zjn dc eerjle dryyeri Fan die vervloekte nieuwigheen. Nadat epimenides zyo Snyder al$ Musketier, zyn Procoreur its Granedler , en zyn Notaris als Kaphein van de Nacionaale Gar- de oncmoec heefc; denkr hy niec meet aan ecne nieuwe flul- mering, maar wii een medebroeder der Franfchen zyn, en in Parys blyven: waarop het BIyfpel met een Liedje eindigt. JSoHige Bydragen voor Genie en Menfchen-gevoel. yh Stukfe. Te Utr. by G. T. vam Paddeoburg en Zoon, I790, 187 hi. im tvo. Deeze bnndel bevac wederom , gelyk de vorigcn , eenlge Profaifche Stukken, en eenige Verfen. Wy zuUeo van ieder van dezelven korcelyk verdag doen. I. Over de PoStifehe Tool; dat is , gelyk de Schryw lich zeWcn nader verklaan, 99 oiet over het onderfcbcid tusfcben „ de gedachten en aandoeningen » die een Profaisch Schf]Fver, M eu tuafcben die, welken de Poe€c, boven anderen, aiedruk- ken moet;" uok niet over de beelden, en ^Mraakfiguuren, wanr van zich de Dichcer , in onderfcbeiding van lieo Pjrofalst , bcdicnen kan en moet;Aiaar flechts over de woofdcn en ff^reek- wyzen , waarvan zich de Dichter bedicnt , ow derzelvet fchikking, over deldiotisraen van zommige taalfn^en de onder- fcheidene trappen van volkomenheid, die de Po^tifcbe ultdruk- kin;r van verfchiliende Natien bereikt heeft. Het Scukje bevac niets meer« dan eenige losfe en oppervlakkige bedcnkiogem, ea 'cr zyn *er onder ctezelven, waar tegen vce4 zou le zeggea zyn , indien men eene Verhandeling fchryven wilde. II. Over de Poetifche Compofitie van eenige Sckilderfinkken i eene korte beoordeeling van eenige bekende Schiideryen van ijroote meesters, waarvin (|e onderwerpen uli Bybelfche Ge- rchio- BTMAAOnr V06R OlHIBy 1K2. 351 fcbiedcnltfen oncleend zyn. Die Scukje bevac veel goeds, mair neenig Leezer zal wel wenfchen , dac men *cr tclkens de plaaczea liadc bygevoegd, waar deeze bcroemde Scukken cbans voor han- den zyn. III. Dt Terugroeping (ten vervolge van bl 79 , in bet ade fitukje. Lene Vercaaling van een Scuk , i)ic meiszner^s Ski%^ Min^ betwelk echtcr nocb Vcnaaler, uocb Uitgeevcrs verkoo- len hebben *er by te zeggen. Zo wy oos niec bedriegen^ was van die Stuk, zo wel als van dac> waar op hec cen ver-"- i^olge dieiic, xeeds eene overzeicing in hec Algemetn Magmfm ym H^eetefifchaf ^ Kunst en Smaak geplaatst. IV. H0yaardy en Trotschheid; eleoe Vercelling , waarvan cnabui COEMEUUS sciFio JEMiLiANus , de eenigile nagelacen Zoon van den on^elukkigen quintus Cornelius scipio metellus , die de zyde van pompejui gekozen hade > de held is. In dit Stukje zyn de Romeinfchc zedea van dac bedorven tydperk vry wel gefcbetsc. Zomcyds echcer coonc of de Schryver of de Vert^er, dac by te Rome niet al te wel te huis was; b. v. op bl. 80, daar hy met de Idus en KalenJa vreezelyk in de war is. V. Orpheus \ VI. Myn bejluit; VII. Myn tneisje; VI 1 1. Dc vergeuoegde Boer; IX. Liefde-verkiaaringt Vyf Dichtftukjes » die zo zeer van den gewoenen (lempe! ^pgn , dat de Uitgeever of Uicgeeveri zekerlyk niec ce laag iran zlch zelven dacbcen , toen zy op de rugzydc van den ti- tel van die Stukje de woorden plaacden , die juvemajlis, uic jsedlgfaeid, van zich zelven bezigc: ■■ Stuica ell dementia » cum tot ubique Vatibus occurras , peritur^e parccre chartse. X.ff^e/eer; eene aandoenlyke klachc van een* minnaar, die zyn meisje verlooren hade ; in profa. XL MifcellMnea; onder deezen tltel geefc men ons twaalf idelne Stukjes of Aantekeningen, van verfchillenden aarc. Van het belang en de nieuwheid van dezelven moge hct volgende^ dac hec negende is , en dac wy hier geheel plaaizen zullen, icr proeve verftrekken : „ De naiuurlyke Wctten des.Recbca ,9 zyn by alle menfchen niec volkoroen dezelven. De gefchle- dents geefc ons voorbeelden aan de hand van Volkeren by 9, welken het (leelen voor eene zeer geoorlofde affaire gehou* ^ den wordt.^ XII. Ache Anecdoten , waar van de volgende . die de eerfle la, misfchien met hec meesc genoegcn zal geleezen worden. ^ Toen VOLTAIRE, verfcheiden jaaren geleden , fredrik den 4, II, op Hoogcsdeszelfs reize naar ^euphalen , vergezeide, M veroorzatkce de tankomit des Koniogf , byzonder onder de boe< STDRAAOEN VOOR 6EN1E, INZ« „ boeren van hit Graaflchap Ravensberg^ ecne algemccne of» ^ wagdng. De Koning bieldc te Brakwede^ een Dorp mt% yf verre van BielefeU^ zyn flaapplaacs. Hier gebeurde hec , dac een van 's Konings Pages door eenige irouwhartige boeiea p gevraagd wierd , wie cog wel die man , in den anderen VVagen , wezcn mogc « die zich in zulk een vervaarlyk dikken Pelt verborgen hieldc! de i'age ancwoordde : Het is de Koning syn ^, /lap ^ en zy inoescen cog braaf de wagt liouden,. dac hy bun ,9 niec oiicliep. De Boeren naroen de gekkery van den page voor ernsc op ! Nu was voltaire ondercusfchen bezig ; 9, om uic hec Rycuig c« flygen , maar de boeren liecen hem hunne canden zien, en hitdeo hem op, even als of hy eea p, A^p ware, en deeden braaf hun besc, om hem weer iu \ Rytuig ce jaagen. Zinds dien cyd wierd voltaire %eer on^ tevreden met IVeitphalen , en zogc zich , in veele van zyne ^ in \ vervolg gefctirevene Werken^ door facyre ea veragting le wreeken." PiETER KLAUS , door den Fryheer van knigge. Eerfte DeeK Tc Haarlem hy F. Bohn, 1792. In gr. oStavo^ 182 bladz. Uit die eerfle Deel leeren wy pieter klaus kennen, als eea losbandigen Knaap, die daar door in verfchillende om- ftandigheden ingewikkeld wordc, en eene grooce verfcheidea* held van oncmoetingen heefc: doch hy meldc aan *c einde van *c zelve, dac hy „ op nieuw een vast voomeemen heefc, om in 't vervolg als een eerlyk man ce leeven waar van wy in t volgende Deel den uitdag ce gemoec zien. De Vryheer van xNiGGE heefc den leevensloop van zulk een Mensch zeer ei« (enaartig befchreeven, en bedienc zig van die omkleedzel, om Yerfcheiden characcers natuurlyk af ce raaalen. Wy xuilen^ den leevensloop van pieter klaus daar laacende , toe cen voorbeeld hier van , den Leezer onder 'c oog brengcn^ een ge» deelte van 't geen hy ons voordraagt, wegens eene foort van Kwakzalver , die voorwendde ingewyd le zyn in de kennis van de geheimen der Natuur. Pieter klaus, die zlg itFtank-^ fort\ in den dienst van deezen Hcer» welke den naaln van den Chevalier de Ventulair droeg, begeeven had, geeft vau hem het volgende berichc. „ Ilij wise zig , zegc hij , bij zijne geduurige teizen ^ te doen voorkomen, als iemand, die geheime gewigtige zaaken te* bezorgcn had , zonder zig over derzelver eigenlijken aarc v^rder uit ce Iaaten» Maar wanneer hij op eene plaacs kwam 9. dsn oncpaktc hij een gedeelte van zijn Kofier , ftelde gemeen* iijk voor de glazen ten coon, allerhande fleschjens mec isfen^ ftny met fpiritusfen^ poeders en miftique boeken , waariii de behandellng d'er fd^eppende Natuur , die tot nu toe den fpootr (left PIBTEt KLAUS, DOOR DEN VR7HEEA VAN KNIGGE, ften Wljsgeeren zo eerwaardlg diiister en onbegrijpelijk toege- icheenen is , door allerleie belagchelijk voorkomendc , mm naar den zin zecr gewigtige, figuurcn op papier gecekcnd wa- ren, en wel zodanig, dac ieder, zelfs de eenvoudigde mensch» zulks bevaccen kon, en zo hy 't niec begreep, dan moest hij hec aan een gcbrek van inneriijk licbt toefchrijven. Ik heb ook in *c vervolg V2n tijd oncdekc, dat die inneriijk lichtmeeat- al in de domfte menfchen huisvest, en dac zelden een man, die (lout genoeg was zijn gezond verftand te gebruiken, dee* zt boeken voor iet anders houdc, dan ontleenden onzin uic zekere oude wijsgeerige Schoolen , wier vaifche grondbegia-i felen voor lang reeds aan de oogeu der wereld onivouwd, en door nieuwere ontdekktngen wederlegd zijn, als mede uic de fchriften van dweepachdge , onkundige, zoccen in woeste tijd* vakken. Doch myn Chevalier was listig genoeg, om uit de ondervinding te weeten, hoe gemaklyk men de menfchen ,* door bet wonderbaare, bekooren kan,- dat 'er zelfs eene verkeerde fchaamte kan ingcvoerd wordcn, zodanig dat de een den an* deren nitt gaame wil belijden, als of bij de zaak niet begreep, ten einde niet voor onvacbaar gehouden te worden , en das derhalven zulk een bedrog niet gemaklijk is ce oncdekken^ Wat mij betreft, die flecbts een gemeen menscb ben, ik vind niet noodig te ontkennen, dat ik nimmer iet van deeze vod- derijen heb kunnen begrijpen, of bet minfle waare nut vooc de wereld daarin ontdekken. Ook maakte mijn nieuwe Heer^ na dat ik eerst zijn vertrouwen gewonnen had, voor mij dm van geen geheim, dat dit alles enkel een bron, om geld te win- nen , was voor zekere menfchen , en dat hy my in 't veivolg in flaat zou (lellen, om aan die heerlijke vruchcen te kunnen deel neemen, waarin bij ook zijn woord gecrouwlijk gehouden beefr. ,. Ik moec den Riddcr de eer geeven , dat bij de kunst , van met de zocte grilligbeden der menfchen voordeel te doen* meesterlijk geleerd had ; hij wist ten rechten tijd een woord op de baan ce brengen, of lets als bij geval te toonen, *t welk de nieuwsgierigbeid der lieden cot hem trok , en dan liet hij 2ig bidden, en zo veel afvraagen als hij noodig oordeelde te ontdekken. Daar mode paardc hij tevens zekere foort van Vrijmetfelarij, en beweerde bet recht xx\t Frankrijk te hebben, van vijf-en.veertig graaden voor geld in Duitschland mo^ gen uicdeelen. Kluchtig was hec te zien , hoe (lerk hec geloof der menfchen aan iet van dien aarc, en hoe gemaklijk bet is, om de menfchen ce overtuigen, dac men de waarbeid verkoo* pen , en een Monopolie van die arcikel, door onbekende Wijs- feeren, verkrijgen kan, „ Wij baalden in deeze gewescen eenen zeer hcerlijkeproogst; ik fpeelde daar bij ook mijnen rol , moest een gedeelte van de uitgeftrekce Brief wisfeling .larneemen , en w^rd fomtijds tot eeneo nabij MsnAiim woon.uden Exfefuic gezonden, die, ze 354 zo hec fcheen, de leidsman van den Heer De ventulair wtt , en hem de bevefen gaf, hoe bij zig moesc gedraagen. „ Om ce coonen, hoe verre de (loucheid van mijneB Heer ging , zal ik eene kleine Anecdote van hem verhaalea. Hij kreeg kennis aan eenen Geneesheer, die waarfchijnlijk zijnea omgang zochty om' hem uic ce vraagen; deeze verzockc hem op zekeren avond» dat zij na den eeten alleen waren, de ge- fchiedenis van zijn leven tc verhaalen, en ce ontdekktn. hoc hij cot deeze hemelfche kundigfheden gekomcn was. Mijn ge- lukzoeker , die zijnen man lAet fchrander genoeg oordeelde , xneende hem Wei iecs op de mouw ce kunnen fpelden, en be« fon^ na eenige weigering, op de volgende wijze. „ Ik zal y mijn vriend ! niecs voor u verbergen , en a mijne „ lotgevallen verhaalen. Ik ben uic Madrid geboonig, en van daar is mijne afkomst. Zeker Officier van een duicTche Gar« de , de Baron van steenbach genoemd » oncdekte op eeaen avond , t*huis komende , aan den yoec van den crap , eea ^ f)akjen " „ Misfchien in wic linnen gewonden** viel de Doctor hem in *c woord. — O gij godiooze logenaar! die is immers „ eene gefchiedenis uic Qil Bias de 6antt7/ane P^* Mijn Chevalier wilde hec woord opvatien , doch de Ge- neesheer overfchreeuwde hem , en ilorcte een zo warme loog van rpotredenen en fcheldwoorden over zyn hoofd, dac de adem hem begaf. » En gij, ellendige landlooperl** zeide hij» wile hier eerlilkc menfchen bedocten , algeiieene geneesmid* „ delen en den fteen der Wijzen leercn bereidea? fchandelijke bedrieger* gij zulc ondervioden , dac ik u reeds lang in *c 9> c>og gehad en ontmaskerd heb. Indien *er zodanige kun- digheden in wezen zijn , als die , waarvan gij u beroemc » „ dan zijn zij voorzeker niec in de handen van zulke ver- „ worpene windbreekers en beurzenfnijders; en de wein'ge meou fchen, die dezelven bezitcen , fnoeven niec alleen daar niec op, zoeken geene profeiiten te maaken, geeven geen onder* „ wijs in zodanige dingen , die uic menfchenhandcn niec kiin> „ nen ontvangen worden; maar oordeelea zig verpligt, om de „ aandachc van hec publick van deeze denkbeelden al' ce crek- „ ken, en hen dezelven als enkele befpiegelingen en harsfen- „ fchimmen af ce fchetzen , op dac niemand door een vrucht- „ looze verwachting van goederen , welken hij niec berew ken kan , misleid , een werkelooze wereJdburger worde , door voorwerpen na te jaagen, die voor hem droomen bli)- „ ven: maar de weinigen, die van de Voorzienigheid tot ze« kere dingen gefchikc zijn , oncvangen , 'c geen zij hebbea zullen. cen rechcen cijd, zonder dac zij daarcoe eerst behoe- ven aangeworvcn ce worden. Maar wacht u, om u hier nog ^^n woord van dieh aarc te laacen oncvallen ; pak uwe esfeff' „ fen op, venrek, en oniga daardoor de fchande, weike ik u „ zal berokkenen , zo gij mijne waarfchouwing niec volgc.** „ Hier. DOOt DBir TBTRCKl TAM KKIG(^ ff Hierop nun de Docter zljn hoed en rotting , itg nog etas ibec verachUng neer op mijnen Heer, en ging been. De Chevalier de Fentulair zac eenen tijd lang als roerloos » en knarfle op de landen. — Q^t la feste fetoufe I riep hij uic. — Pierre nous partons demain pour Ratisbonne. — : — (•) Hij ging vervolgens te bed , sonder een woord meer te zeggen, en den volgenden morgeu vertrokken wij naar Rt* gemkurg.* ^ Dtt de Daivel u weg voerel ■ Piitxr, morgtn vertrtkkoi Dt Man en Vrouw van Smaak. Uit het Engehch. Drie Decltn. Te jfmfterdam bj li. Keyzer, 1790. In Zvo. te zamen 790 bl. Indien de Man en Vroui^Nyan Smaak immer eenigen lust be- toonden te bebl^en, in het leezen van zodanige Vertoogen , alt hun verdandig en zedig kunnen niaaken^ dan zoudeo wy geloo- ven , dat zy dit Werkje met genoegen zouden ontvangen. Daar wy echter meermaalen opgemerkt hebben , dac Gahnce Histo- rietjes, lang uitgerekte Romans, en eenige zogenaamde fentimen- teele Schriften , alcoos , maar de Vertoogen der stceles « ad- DU09S , VAN EFFCNs , VAN ENGCLENs , enz. nimmer in hunne ban- den waren , zo twyfelen wy geenzlns , of die Lieden van fmaak zullen 9 naa het leezen van eenige bladz. dit Werkje met een ver* imaadend oog, en een verveelend harte, ter zyde leggen; als voor hun niet gefchreven zynde. Immers past het niet* aan den Blio en de Vrouw van Smaak te leggen , zo als de Schry ver, bl. 6p doet. Weinigen zullen 'er onder myne Leezers zyn» die niet meermaalen Uilskuikens en Zotskappen een gezelfchap aan *t lag- chen hebben zien helpen, en zelts over Lieden van verlland ea geest zegepraalen, door eene algemeene verbindtenis, welke ten voordeele derdomheid in die gezelfchappen heerschtef Een aantal van vier^en-vyflig Vertoogen maaken den inhoud d^ezer drie Deelen uit* Dezelve gaan over verfchiilende Onder- werpen : en zyn emdig en boertig, naar maate het met de iToife overeenkomt. De Historie van alcandbr en sppTiMus; de be- fchryving van eenige Clubs te Londen ; de reden waarom men meestal behoeftigtn helpt; de Groocmoedigheid in tegendelling van rechtvnerdighcid en andere gemeenc deugdcn befchouwd; de nietigheid der toejuichingen van 't gemeen ; hinderpaalen » voor welken men zich wagten moet , indien men zyn forcuin wil maaken; de vrtes voor dolle Honden; het zedelyk kwaad on- vermydelyk in de Schepping; Aanmerkingen over het Ondenvys der jeugd , voomamenlyk in Engeland ; deeza zyn de onderwer* pen der eerst geplaatde Vertoogen van welke men den Inhoud der overigen genoeg kan afleiden : nu en dan heefr de Schry ver eene Vertaaling medegedeeld, {ten minflen wy hebben den Roem^ een uitmuntend Dichtfhik van von mallvi, in het derde Deel » in onrym vcnaald» aaogetroSen. Leer^ 3S6 J. HAZE17, mttmju. Leerzaame Cefprtkjes, of de vkjt dtr Kinderen 9pgewekt , dwtr j. ha* ZEU, c. zooN. Mitt Plaatjeu Tweede en laatfte Stukje. Tc Jmfterdam by W. van Vliet, 1791, In 0^0 bL Gcfprekjes van denzelfden aarc, als die van *c voorige Stuk- je C*) > wdken hunne leerzaame nuctigheid bebl)en. Zo llrekt hier , by den aanvang , het gefprek van een Heer. die, door ngarftigheid , onder den Godlyken zegen , vai een Am* bagtsman , een Man van vermogen geworden is. den Kinderen » mec welken hy daar over gefpreken had, cer aanmoediginge tot naardigheid , en niec ongepasc is daarby gevoegd een Dichtllukje toe lof der Naerftigheid^ dac aldus luidc. 6 NAERSTiGHEiD ! beminlijk beeldl Gij zijc elks hulde waerd% Daar gij den mensch genoegens ceelc. En heil en voorfpoed baart: G)j doet alom uw werking zien, Te Water en te Land, En daar, waar men u tracht te ontvliia, Wordt de Armoe voordgeplanc. ♦ ♦ « Deze aarde wierdt een woeitenij , Hoe, fchoon ze ook weezen mag, 4 Dierbre naerstigheidI zoo gij Niet werkte d»g aan dag: By *t liefiijk morgenlicht Spoort gij uw mlnnaars aan , Tot de oefening van deugd en pligt; Tot heil van hun befbun. —. * « « Die in zijn frisfche en tedre jeugd Zich aan uw.diensc verbind, Gevoelt uw kracht, uwnut, uw dengd, En wordt van God bemind: Van God bemind! ■ gewislijk ja: Want God mind naerstigheid; Hij wil dat ieder« vroeg en fpa^, Zich tot haar* dienst bereid. ♦ ♦ « 6 NAERSTIGHEID i gij geeft out moed. En ijver, lust en kracht; Gij geeft aan ieder overvloed, Die deeds uw wil betracht. Blijf ons toch mec uw invloed bij; Dan (Irekc al uw genot. Tot heil van Land- en Maatfchappij^ En ook tot eer van God, C*) Zit A. V* L. voor 1791, bl. 192. ALGBMEENE VADERLANDSGHE Letter-oefeningen. De Bybei , door beknopu Uitbreidingen ^ en ophelderendi . yitnmerkingen verklaerd ; door j. van nuys klinRen- BEUG, yl. L* M. VieoL fj" PhiL D. , Hooglecraer* in d$ H. Godgeleerd^ieid en Kerkelyke Gejchiedenis , aen hit Illujtre Ailtencbum , en Fredikant in de Gemente te Am^ JierUam ; mitsgaders Lid van het Zeeuwscli Genootfchojb der Weunfcliappen , te t^isfingen. XXJIIJle Deel. 3> AmjUrdam by J. Allart, 1791. GLXXXl^en jii blaan. in gf. Svo. Dit Deel , het welk den tweeien Bri^ aan de Cortn- thiers y en die aan de Galcaiers^ Ephezufrs^ Philips pen/en en Colosfenfen bevac , is wederom op flenzelfdeh voet behandeld , als de vorige Stukken van dit Werk, welks aart wy in Vorige beoordeelingen en aankondigin- gen aan onze Lezers reeds genoegzaam bebben doen ken« nen. Wy zullen dus thans alleenlyk , tot eene proeve, aan hun mededeelen de gedachteh van den Hoogteeraar over de moeilyke plaats , 2 Cor. XII: 2: Ick kenne em menfche in Christo,voor veertien jaaren ^(of [het gefchiet zy] 'in net lichaem^ en weet ick met: God weet het) iai d$ foodanige opgetrokken is geweest tot in den derden hemeL Hy tekent hier op net volgende aan : De Apostel maekt hier melding, van eenen zekeren mensch in chriS" Tu«, welken hy kende. fly bedoclc eenen zondigea mensch , van gelyke bewegingen , als alle zyne natuur- genooten , uiaer die in christus was. — - ^ommigen vereenigen de woorden iri christus niet met hec woord mensch 9 maer in den zin van eene beeedigde betuiging^ even als Rom. IX: i , ik zeg de waerlieid in christcs^ en 2 Cor. XII: 19, zo dat de menmg deze zy: Ik ken ,9 eeneh mensch, en ik beroep my op christus zeiven^ ^9 als eenen alweetenden getuige, dat het geene ik, van dicn mensch , zeggen zal , de ztfivere waerheid zy.*' Ondertusfchen houden wy ons liever aan onze Overzet- ting, als welke meest eenvouwig is, en met de Zamen- Helling der oorfprongelyke woorden best orerewkomt* ishtT. 1792. NO. 9* B b' Maar SSt h ^Alf NUTS XLIHn9m« Maar wat is nu ten mensch in chrIstus? In eenen meer algemecnen zin , een Christen, die, door het geloov, CHRisTUS is ingelyfd. Meer byzonder evenwel wyst ons kraciit der uitdrukking naar zulken mensch , die , be- halvcn zyne geloovsbetrekking op den Verlosfer , Veike hy, met aile Gods kinderen, gemeen heeft; door de uit*^ 6efcning van de krachtigfle geloovsdaaden , in de gemeen- fchap met curistus, op eene byzondere wys, en zccr diep,^ als het ware, is ingedrongen, en daar van, in zy* nen wandcl, de kennelykfte blykengeeft, metd^nwoord^ eenen Man en Vader in christus. Maer wie is nu die mensch in christus, welken de Apostcl kende? bedoelt hy zich zelven, of eenen ande- renV 'Er zyn Uitleggers, die het, op de laetfte wys, begrypen, en van oordeel zyn, dat de Apostel het oog hebbc, het zy op den eerften bloedgetuige stkpha- Nus , die den verhoogdcn Middelaer zag Itaen , aen Gods rechtehand. Hand. Vll: 55, 56, het zy eenen anderen. Dan dit begrip rust op geenen gcnoegzamen grond. ta- mers, wat STEPHANUS beircft , deze werd wel, met eca zeer verheven gezicht , maer niet met eene Godddyke Openbaring, verwaerdigd, en *er is geene fchynbare aen- leiding, om aen eenen anderen te denken. Het is waer , de Apostel Tchynt , van eenen anderen , te fpre- ken; maer het is gansch niet ongewoon, en 'er kunnea byzondere rcdenen voor zyn, dat iemand van zlch zel- ven zo fpreke, als of hy eenen anderen bedoclde. Dit doet JOANNES, in zyn Euangelie, zeer dikwyls. Ook ftrydt de opvatting, dat paulus van eenen anderen (pre* ke, allerblykbaerst met zyn oogmerk, daer hy zyne vcr- bevenheid, boven de valfche Apostelen, betogea wilde* Gezichten en openbaringen , wet weike anderen verwaer- digd waren, konden hem geene ftof van roem opleveren. „ By ons, is 'er daerom geene twyfeling over, of de Apostel bedoelt zich zclvew. Trouwens , met het hoog- fte recht, mogt hy zich omfchryven, als eenen mensch tn christus; hy hadt niet alleen de geloovsgeffleenfcbap aen christus, met alle Gods kinderen gemeen, maer, uit hoofde van zyne verhevener gek)ovswerkzumheden^ cn zyne aenmerkelyke vorderingen in heiligheid, was hy ook een man en vader in christus* — Ook hadt by byzondere redenen, om zich zelven, op deze wys, su fprak hy van eenen anderen, te befchryven. Dit dcedt by^ deels uit nederigheid , deels uit befcheideaheid , je* BS BTBIL nTGlBlKTD EN OMlHKLDUD. 359 gens syne partyen , die welligt zoudeti zya verbitter J ge« warden , wanneer hy meer recbtuic getproken had , deels nog om dac, in die zyn voorreclit, dat hy een mcn^sch^ een man en vader in christus, was, de grond 1;^^ dat hy, met buitcngewooue gczichten, eu openbaringea vervracrdigd wicrdt. „ Het geeue dezen mensch in christus wedervarea was, wist de Apostel ten deele, en ten deele was het hem onbekend. A. Hi wisf^ dat de zodanige^ voor vegrtiin jaren^ vat opgetrokken geweest , tot in den derden kernel. Hy was , tot in den derden heml^ aiwaer God woout, in het zichtbaet teken van zyne onmiddelyke tegenwoordigbeid , de zalige verblyfplaets der Heilige £n^elen , opgetrokken ^ dat is^ Baer de kracht van het grondwoord, Kbielyk, door eenc onwederftaenbare kracht, opgevQI^rd en wechgerukt. Dit was gefchied voor yeniien jaren^ op dien zelvden tyd^ wanneer paulus te Jerufalem was, biddende in den Tempel, Hand. XXII: 17. Maer de vraeg is nog^ ot de Apostel met deze verrukking verwaerdigd zy, by zy* ne eerfte komst, na zyne bekeering, te Jerufalem» daa by zyne tweede komst aldaer? Wy brengen bet, tot de eerfte komst te Jerufalem , deels wcgens net verband vai| die verhael met Kap. XI: 32, 33, aiwaer gefproken is van des Apostels vlucht uit Damascus , eu deze gaf juist ^ienleiding tot ,zyne eerfte komst te Jerufalem , Hand* IXl ^5 9 26 , deels 00k en voomamelyk om dat de tydrekep niag vaA veertien jaren anders niet zoude uitkomcn. Maer waer toe deze tydsbepaling ? Paulus geevc 'er vaik ter zyde door te kenncn, dat hy dit merkwaerdig ge;» zicbt, veertien jaren lang, by zich zelven had opgello* ten gchouden, zonder 'er iets van, imniers in het open* baer, aen anderen te melden , en dat hy 'er ook nu nog niet van zoude gefproken hebben , was hy 'er niet tot gedrongen geworden. B. Maer, in dit geval, vondt hy zelvs byzondere ott* iiandigheden , welke hem onbekend waren; daerom voegt hy 'er, by wys van tusfchenreden , by, of het gefch/m %j in het licliaem^ weet ik nietj of buiten het lichaem^ wet ik niet; God weet liet. In het liclmnij kon de gemelde optrekking tot lii dett derden bemel gefchied zyn, op eene meer oneigenlyke^^ of meer eigenlyke, wyzc. Oneigculyk kon dit plaets ge* had hebben, wanneer God , zoader Paulus lichaem vaA Bbt di 36a W. ROMHIlffS 3, ken cciie grootc vcrtooning van GodvrHgt, en Tcfayneii „ tnderen daarin te wiUen voorby ftreeven — tot dat xy 3, op de proef komen, cn dan, in den tyd der V^r266- „ kiug, vflllen zy af.*' Het afgeleverdc Berfte Deel bevat Hoofdlhikken , die tot G^fchriften voeren: 1. Hy^ iie met God wmdilm zaly fnoet voaraf den weg des Ftedts leeren kennen. U* D$ Geld^vige is met God verzoend , en de vrede G0ds JteerrcJU in zjn germed , en zj beiden wandelen famen , iewjL A fs« avereenjtemmen. ill. De Geloevige kleeft God hartljk nan , tn wandelt met Hem in Liefde. IV. De Gtloovigi -gaat yoorjpoedig voort , zo Umg ky wandelt dwr H Gehrf^ sn ftdndvAstig vertrouwen op zjnen verzoenden God en liefi ,hebbenden f^ader. V. De Geloovige richt zyne treden naar het Woord , en wandelt met een verruimd hart op den K^^ "ninglyken weg der Godzaligfteid. VI. Des Christen wandel^ in de betrachting van zynen pligt. De dei>k- rn fchryfwyze van zyn Eem. zal zich door decze weinigc trekken doen kcnncn. Gy kunt geene waare Hefde tot God hebben, dan die ontftaat uit de bewustheid , dat hy met u bevredigd is in Christus Jefus. O! wagt u voor valfclie Leeraars; 'cr is groote rede toe. Veelen ri)feeken fterk van hunne liefde tot God, om zy« ne beniinnenswaardigheid in zichzclven. Eene gewigtige Gronddwaaling ! Myftyken, Kwakers, Nataralisten , waan- vryze Oveniaruurkundigen , en de ganfche verdoolde me- jiigte \m Zedepredikers en Dei^ten, waanen eenen vol- Itrekten God te beminnen, zonder hem te befchouwen In het Verbond der Genade , of zo als Hy zich geopen- baard beeft in de Aknschwordiug van zynen Zoon« It j^tn nrenschlyk harf op aarde, beefc ook aodanig eene ]tefde plaats gehad, lints byKrans zes duizend jaar. Adam, in het Pffradys , mogt God op tHe wyze lief hebben, jVIaar wanneer hy om de zonde uit het Paradys vcrdree- vert MFos; kon hy Hem dus niet meer beminoen, Hei beloofde Vroinvenzaad, het Woord dat Vleesch zou wor- sen, #erd foen het voorwerp van zyn Geloof, en de ^emge grond zyner Liefde." Zotfiin GOD^ voor den gevallen Mensch, naar 'sSchrjr- Vers oordeel, in zichaselven beminneiyk is, zo min bezit bok de Mcnsch iets bemi nnelyks in zichz'elven voor god : dk laatfte -den Menscfe te Ivillen Inboezeinen , behoort lot de diepten des Satans. Hy weet zegt de Eerw. «oiiMKS ^ ' hw 'fterk wy van nataure verkleefct zyu OVER DEN WANDEL DES GELOOFS. 9«S eyn aan het verbond der Werken, en dat, als fay den geloovigen flegts beweegen kan am van Jefus af te zien, met oogmerk om iets in zichzelven te zoeken of te VHulen , waaroai God hem lief zou hebben ^ als dan zyn geloof verzwakt en zyn vrede gettoord wordc. In deeze!ki ftrik heeft hy meenig kind van God gevan» gen. De verzoeking is juist gepast , naar de werking van bet overgeMeeven beginlel van eigen geregdg* beid ; zy ftreelt onze wectifche hoope ; en ze behaagt ten tuterften aan den hoogmoed van ons bedorven ban. Ceen wonder, derhalven, zo lang 'er vleesch in ons is^ zo wel als gee!st, dat deeze listige ingeeving fomtyds op deeze wyze wordt ontvangen: Bezit ik iets, waarom ^, God my zou agten en zegenen? Ik wenschte; dat ik 9, eenige beminnelyke gezindheid of pryswaardige daad 9, in my mogt ontdekken, bekwaam om my der byzon^ 9, dere gunst van God aan te pryzen. 't Is waar, ik vinde zodanige thands niet. Maar ik hoop die den eenen. of anderen tyd te zullen verkrygen. Als ik 99 llcgts meerder vlyt en oplettenheid aanwende, en meet ^, gezet en yverig de middelen der Gennde waameem, 99 zal ik welligt daar toe kunnen geraaken. Hoe 't zy, 91 het kan niet fchaaden, dat ik 'er na trachte. Ik zal „ my zciven oefenen. En ik hoop de dag zal konien. ,^ zal zyn." — Hicr heei't de verzoeking post gevat. Gclyk de Slang Eva door haare argUstigheid bedroog, alzoo zyn de zinnen van zulk een mensch bedorven, om af te wyken van de eenvoudigheid die in Christus is* De looze Slang heeft de vryheid van zulk een kind van God aangetast , en heeft zyn verftand verdonkerd , en zyn inzigt in de genade van het Euangelie beneveld. Zyn oog is thands niet eenvoudig , zyn hart is tbans niet eenvoudig, in de volbragte zaligheid. Hy is ver-' voerd tot een wettisch vertiouwcn , en ^ceft phatt tan een geest van dienstbaarheid. Wierd hy aan ziclK zelven gelaaten , de vyand Izou hem gevanglyk • weg^ kiden , naar zyneii wih De Satan bcpeert hem zeer , om te ziften als de tarwe; doch hem wordt nieB toege- hateu hem iets anders te ontneemen , dan een weinig kaf. De Heilige Geest, in wiens bewaaring hy is, ont- dekt en verydelt de poogingen des Satans. Hy brengc den geloovigen in gedachten , en leert hem gebruik maa- ken van bet geen hy te voorcn gekend-hteeft , aangaan^ de de Leer der Genade. De tegenwoordige beprocving Bb 4 vei> S&l. W. ROMAItfE vercificbt beoefening » en verfchaft gelegenheid tot nu|ti|; ' gbbruik zyner voorige lesfen. Hy had uic de Schriften waar? heden geleerd , gan&ch verfchilleDde van de inboezemiqgon ^ waar aau hy gereed (londt hec oor te leeneq. Daar in bad by geleerd, dat des Vaders liefdc tot zyne kinde- tea , geenerlei verdienden in hen onderftelt. De genad^ volgc uiet op de werken., anders was d^ gepade geeii geuade meer. De veriueziug is niet des geeaen die VfH^ noch des geenen die loopt, maar des ontfermendcn Gods^ Want wy warden uit genade gezaiigd, door bet geloof, fn dit niet uit ons, liet is Gods gave. De verluezing der genade is uit enkele liefdc, en vi:yiiiagtige gunst, eu heefc geeneriei beweegiedeuen , dan ulicen het welbehaa* gen van Gods wil. De voorwerpen van deceive wareq niet de waardigen ; maar de onvvaardigen ~ niet dc onfcbuldigc ; maar de gevallen mensch — . •Zofldaars, als zodaiiigen , in geeucrlei wy^c geregrtgd , of behoe- danigd — ^ de verioorene , de hulpiouze , de godlooze — - ja de voornaamllcn der zondaaren — — openbaare *vyandeu en wederfpai)nelingen tegen God. Zy wordeni piet gezaiigd door de werken der regtvaardighcid , welke zy ' gedaan hcbben , of kuunen doen ; op dat niemand roeme. Want de roem is ten ecnemaal uitgellooien. De zalighcid is in diervoege beraamd, o.p zuU^ eene wy- Zt uitgewerkt , en wordt zodanig toegepust , dat Uy di^ roemt, niets heeft waar in hy roemcn kan, dau in den lieere. Gcen vieesch kan roemen voor IJecp; want ui? Hem, en door Hem en tot Hem , zyn alle dingeu. VVieq alleen de lot toekomt tot in ^e^wigheid , Amen. • „ Zo draa Gods geest deezen uitncemenden rykdom der Godlyke Genade in het waare licht aan het ziels- cog voorftelt , beraerkt de gcloovige zyuen misOagf Hy ▼indt dat hy afgeweeken was van de eenvoudigheid vau het Euangche, door te denken, dat de Liefde van God op verdienden volgde , en dat hy meer bemind zou zyn aaar maate zyn wandel hem Gude aanprees. Zyn oogea worden nil geopend. De begoocheiing verdwynt, Het voIp foaakt vrye en vplftrekt onafhangelyke van 's Vaders lief* de, zo als die in de Schriit ontdekt is, wordt aan hem geopenbaard. Hy leest, en mcngt gcloof met het gecn hy losstj cn op dceze wyze geraakt hy uit den ftrik des P^uiveis. Eene Schrilhmrplaats , van deezen of ibortr Slyken inhoud , is vecltyds het middel te zyner redding. I Cotd^riiew}hiui dts heeren is van eeuw{gheid tft uu^. OVIR DEN WANDEL DES CBLOOPS. jmHgheii t over de geenen die hm vreezen Dierbaaro "woorden ! vol van ryken Troost voor hen , die verzoche ^werden om ecnjge lioedanigbeden in ziclizelven te zoe^ ^en , welken hun regc zouden geeven op de Godlyke 3iefde, en, denzelven biet vindende, bekoromerd en ver^ Jegen worden. De Heilige Geest leert de zodanigen , ^uicen zichzelven te zien, naar een voorwerp, juist ge- -^past naar hunnen (land, Hy wyst hun ep de Godlyke nroon — tot die goederticrenheid , wdke zich uitftrekt ^an eeuwigheid tot eeuwigheid , en welke haare ryk(te ^nstbewyzen uitdeelt, niet om de waardigheid van hem idie ze ontvang; , maar tot prys der Genade van den Geever. Hier wil Hy dat zy het oog op vestigen, en van daar alleen redding wachien voor hun gemoed. Uit de volbeid deezer Goedertierenheid kunnen zy altyd ont* vangen genade voor genade : want de Goedertierenheid des H^eren is van eeuwigheid tot eeuwigheid , over de geenen die Hem vreezen. Elk woord is gewigtig. Be« peins bet myne Zicl; en mogt de overweeging daar vaii u opleideq , om die goedertierenheid Gods , welke over alle zyne Werken is, te verhoogen, enz. ewz." . Wy laaten de Gevoelens van den £erw« romaime^ aan aeyne plaats ; m^ar de wyze van voordragt kvvam ons uitgerekt, omflagtig, meer woord- dan zaakryk^ en daar- om vcrveeleud, voon C^) Psalm CIII: 17. Over de Toltrantie , door hegewisch , Hocgleftaar op d$ Haoge School te Kiel. Uit het Hoogauitsch. Te Coer yorden by J. van der Schcer, en te Amjtetdam by A. IL . Saakes, 1791. 56 bl. ingr. Hvo. Het oogmerk van dit Gefchrift is, gedeeltclyk de gc* valicn te ontwikkelen, in welke, gedeeltelyk de re- .gelen , volgens welke de Tolerantie moet uitgeoefeiid worden.. De Schryver onderfcheidt vier zoorten van Tolerantie: I. Die geene, welke elke Sedie tegens alle anderen moet uitoefencn. U. De Tolerantie van den Staat, tegens de verfcheidtn Sedlen, in welke zyne Onderdaanen verdeeld zyiu Ul* Die 9 welke de 66nt pany tegens de andere eene nimmerfaalende bron van Bb 5 moet HB€E WISCH filoet in agt neetnen, in gevalle 'er verfchillende raeeofaiib tea en oneeiiighedea over de oude Leer, de oude ge« bn^ken en iiirichtingen ootftaan mugten. IV. De JTole-* rantie van den Staat tegens de andersdenkende medele*> den eener party ^ het zy dezelve de heerfchende zy of I. De Tolerantfe van dke Sedte tegens alle andcren be« ftaat) volgens hem^ uit de volgende Stukken: A. Xytenc Sedbe moet middelen van geweld gebruiken , cm het geen zy voor waarheid bond, aiklcren als zoo- d&nig op te vtlingen. Zy moet ook door geen gewetd ^ hoegenaamd ^ andere SeAen beletten hunne leeren en mee- Iringeti vry te bekennen , en een uiterlyken eerdienst te kouden, daartnede overoenkomflig. 6. Geene Secte moet zig verbeelden , dat zy aUeeil yfimc alle anderen daarom^ wyl zy een zeker leerftelzel beeft aangenomen , het recht heeft , het Burgerrecht in den Staac , cier uitfluiting van anderen te bezitten , of grootere burgeriyke Voonrechten te genieten; of dat het baar geoorloota zy, andere Seftcn het burgerrecht of ge- heel te weigeren , en weg te neemen ; of hun het zelve onder zekcre bepaalingen te doen toekomen. En vol* Ifarekt n^it meet eene SeAe daar op, dat zy eene zeke<« re Leer heeft aangenomen, de begeerte bouwen, om deii Staat aHeen te willen regeeren. C. Dan indien eene Sefte by toeval door voorgaande gebeurtenisfen het verkreegen heeft, dat zy alle burger- iyke Rechien en Privilegien in den Staat geniet^ en dat alle andere partyen daar van uitgeflooten zyn; of dat zy ten niinllen ileeze Rechten en Voorrechtcn in een hoo- Er trap geniet als anderen: (zulk eene Se4^e word de ^fchende of ^omnunU genoemd) zoo kan men dezel- ve niet vcrhinderen nodi verdenken; wanneer zy decze verkreegene Rechten en Privikgren tracht te bewaaren, het zy dat dezelve op oude gewoontcns of op een uit« dnikkelyk verdrag gegroiid zyn. D. indien 'er by ongeluk eene party is, die het grondn beginzel heeft aangenomen, dat zy, alwaar zy den nieester fpeelt, gecne anderen neffens zig diilden wil, en dwang^ middelen gebruikt, om de overige partyen tot zig over tt haalen, of zelfe te vemicitigen ; zoo is het zAerlyk tike andere party, die de overhand heeft , niet te ver» denken, dat zy tegens die heerschzugtige party op haa* re heede zy. Het i^oit gebillykt w^rdea, ab zf iu OVn Ol TOOLlRAtmS. 3(7 ^ een land, wair in nog geene , na heerichappy hat- kende, Sedlen zyn, dezelve niet vrywillig tot zig uitno ^gd. En het kan niet gcwraakt Worden, dat 2ulk '«cnc party, waar zy reeds gcvestigd is, gefnuikt, ^ haar atle gelegenheid onmoomen worde , cm groot M magtig te worden. Dan rmi kan de aanhangers vsta %idk cene bedenklyke party, die reeds in den lande ge>- •vestigd is, de vrye oefetiing van hunnien eerdknst Z(m- \deT eenigen twyfel vergunftea } ' (bhoon men wel deegelylt fdiend te onderzoeken , of het eok watr 2^ , dat eene party zuike grondbegtnzelen aanneetnt. £. Het is incegendeel 00k klafa^r^ dat dk partyen, die «iu reeds uit hoo£de van gew^te of uitdruklylce veii- tnntenisren , ^uit voorgaande feteartenisfen fpruitende ^ van het geiiot van alle of van eenige burgerlyke Rech- ten en Voorde6)en uitgeflooten zyn , volftrekt geene ge^ weMige raiddelea, of ook zulke,*die bexx)eringen in den ^aat veroorzaaken kunnen , mocten gebrUiken « om hec ^HMt genot zutker Recbten en Vooftrechten te verkry^ gen, en zig daar door um de faeerfbhende party voiko^ wen gelyk te madcen. Zy moeten dft aHeen van den -vryeta wil dcr heeifcbende party -afwagttn ; en dceze kan fligts door de oveilveeging , • dat zulks billyk en met Mt best van den Staat overeenkomftig zy , daanoe bewtyo* "gtti worden. Pi In bet byzonder, behoord het -mede tot deeire To- icrantie, dat geene party de andere wegens haare mee- itingen en gcbruiken , als bdachgelyk en zinloos vei> toone. * G. En eindelyk is het eene wezenlyke ph'gt, dat ge^- ne party de andere ligt befchuldige , dat zy iets leerd, of ^oet, het geen voor de zedekunde fiadeelig is. H. De Toterantie van den Staat ten aanzien der ver- fcl^nde Seften , in welfce deszelfe Oitderdaanen vcr- ^eeld zyn^ eischt, naar zyne gedach^en , het volgende: A. Voor den Staat zelve, als Scaac befchouvvd, is het Vtn het uiterst gewigt , ^t zyne Onderdaaiien Religf$ Mhen. Maar de Staat als Staat bcfchouwd, moet ten Sp* xig0e der verfchillende ftelzels van Teligieiife meeniffgen M gebruik^ of plegtigheden volkomen onzydig blyven ; zorgyutdig waaken , dot geene van alle de partyen eMe andere zoeke te benadeden , te beperken, of te ver* driflges. fit Wanneer de Mne andere party 4oc» voorgaande gc 3(SS HSOBWISCH gebeurteoisfen , door ftUzwygende of uitdniklyke Teibfai* tenisTen zig zekere voorrechten boven de anderen ve^ worven heeft ; zoo moet de Scaat dezelve daarby b6* fchermen, cn haar die voorrechten nooit tegens wil en dank ontneemen, nog dezelveu beperken; en wanneer het 3taatsbelans vereifchen mogt » dat de Voorrechten dee- zer beguniligde party , of gefaeel of gedeeltelyk aan alle of eeuige der andere partyen wierden medegedeeld, daa moet de Sraat de toeftemming der begunftigde party iiiet and^rs als in der minne en door zagce middelea zocke^ te verkrygen. C. Indien het in eeo land, dobr zekere omffamdighe- Jen eene grondwet geworden is , dat de reprefentantea van den Stagt eene zekere Religie bekennan moeten, das liebben deezen deeds te denken , dat zy eene dubbele perfona moralis voorfteilen : i^. din Staai ; st"". d$ mdi^ %den van die Kerk of Secte , weike zy toegedaaa zya. Zy moeten de magt, die zy als Regentcn bezitten, nim* jner gcbrulken , om hunne Sedle ten nadeele der anderea eenige voordeelen te verfchaffen. D. De Scaat moet by die Clasfen van bet Volk , di# door het bezit van meer goederen voor eene betere o(>- voeding vatbaar zyn , de ftudie der Weetenfchappen ea kenni$fen bevorderen , die den geest boven de vooroor* deelen verheffen , die hem van het hartstogtelyk aankleo* yen van meeningeo los maaken , en hem eene vaapdig* held verfcbaffen , om elk (lelzel met eene koele onparty^ digheid van alle zyden te onderzoeken, Daar door zal de geest van verdraagzaamheid by de hoofden der vcr^ fcheiden partyen gebooren worden , en dezelve zal zig al- lengskens ook over de andeVe medeleden verbreiden. III. lu gevalle onder medeleden van eene en dezelfde Keik verfcheidenheid van meeningeo ontftaac, dan moet I. yboreerst^ de Kerk tegens alle haare andersdcnkende meideleden, de volgende regeten van Tolerantie in age neemen. A, Zy moet zig niet bekommeren om het geen hwUn ii Kerk gefchied. B. Wanneer iemand in de Kerk eenige voorftelliogea doet, om oude leeren en inftellingen te veranderea, SQ moet de Kerk dezelve met geduld en bedaardheid ondes- zoeken. Zy moet het afwagten, of niet misfchien meer Kerkledcn, of niet misfchien mannen van inzichten, deezc voorftellingeu recbtmaatig vindeo. 2y iik)^c het onder* zoekt xc>^lt^ het welk bier over begonnen Is, in geenen dede tegengaan of vcrhinderen. De Kcrk moet nienrand ^cgcns lync byzondere meeningen uicftooten of in den ban doen, zo lang by d^zelven niet in de Kerk voorfteld , of der gemecnte ^oekt op te dringen, Zelfs , wanneer by enkele medele- den der Kerk in byzondere gcfprckken , of door fchrif- ten, die den Godsdienst der Kerke niet zyn toegewyd^ zyne byzondere meeningen zoekt te overtuigen ; moec zig daar by lydend gedragen. AIs dan is zy eerst l>evoegd 5 hem bet Lidmaatfchap te ontzeggen, wanneer c^^n medelid zyne byzondere meeningen in de Kerk niet Ojf> eenc zedige wyze voorfteld , maar met yver , ten ^inde dezelven de geheele gcraeente op te dringen. Dog <^^eze ontzegging iQoet niet befcbouwd worden als eene D. De Kerk moet zig zorgvuldig wagten , om die mt* ^^leden, die zig wel een tyd lang tot haar bekend heb^ *^^n , maar haar nu niet meer aankleeven , zondcr egtef eene andere Kerk over te gaan ^ als ongeloovigen of ^Is menfchen zonder Godsdienst uit te fchreeuwen^ jjVant gerustjlelling is het hoofddoel van alien Gods- dienst; en men kon van zulke menfchen vooronderftellen , zy deeze in geen kerkelyk genootfchap volkomen ^inden; maar dat zy daar toe zekere denkbeelden nodig ^^bben , waar toe de Kerk hun geene aanleiding geeft^ ue Kerk heeft geen regt, om de rust zulker menfchen llooren. 2. Maar ten anderen ia de Tolerantie 00k een pligt Van anders denkende leden jegens de Kerk. A. Geen medelid van de Kerk moet in de Kerk zelvi zyne afwykende meeningen beginoen voor te (lellen. B. Maar , wanneer iemand eenige verbeteringen van de ingevoerde Leer wenscht, dan moet by daar toe gee^ lie voorflellingen doen, als wanneer hy van de toedem- ming der meesten of der aanzienTykften zo verzekerd is, dat fay vertrouwen kan de algemeene toedemming zon- der (lerke bevve'egingen en onrust te zullen verkrygen* De gemoederen moeten daar toe lang te voren , door fchriften, die niet voor den openbaaren Godsdienst be* ilemd zyn , en door verbreiding van fmaak in bet Itzen van emftige boeken, voorbereid zyn. C. Vindt by gemoederen , nog niet ryp , om de voor- ^ftdde verbeteringen aan te neemeuj dan moet by zig van van alle verdere opeibaare pogingea, om d^^elven dxm te zetten, in de Kerk zelve, onthouden, en bet aan dit de Voorzienigbeid overhaten, wat deeze door de zia* den , in zyne fchriften en byzoQdere gefprekken uitgt- ftrooid, geliefd te werken. IV. Ten opzigte der Tolerantie van den Staat regent de andersdenkende medeleden eener party , zyn flechts twee gevallen mogelyk ; namelyk , de Kerk , waar in eenige medeleden in hunne meeningen van elkander ver- fchillcn, is of -de Staats, of beerfchende^ of bet is eenf) andere, Kerk. lu beide gevallen moet de Staat zeker« legelen volgen: A. Hy moet niet gedoogen , dat 'er eenige zoort van ftraf , ban of uitfluiting of eenige andere vervolging , die. op bet burgerlyk leven eenigen invloed bebben kan, te- gens de andersdenkenden plaats hebbe. B. Hv moet, even zoo als in alle andere dingeOt htt vry onderzoek van godsdienftige zaaken niet verhinderen^ maar bevorderen. 