Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 2 Van het jaar 900 tot 1581 na Christus
52 * 412 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ER 1618— al uitstelden !, zond hij, in vereeniging met eenen afgevaardigde van de Steden Lune- is burg, Stade en Buxtehude, eenen Gezant naar ’s Gravenhage, die tevens andere Vor- sten van het Huis Brunswijk-Luneburg vertegenwoordigde, juist toen de uitspraak tegen Gezant van den Hamburg gevallen was. De Gezant, Doctor GOSEWIJN MRRCKELBACH, verlangde toen on — uitdrukkelijk, dat het bondgenootschap zijn.beslag zou erlangen »ter verdediging van de belangen der Evangelischen en van de aloude Duitsche vrijheid.” Voltooiden, zeide hij, de Staten hel in 1616 aangevangen en nog in 1618 te Bremen voortgezette werk, dan zouden nog meer Vorsten toetreden en de gemeenschappelijke macht des te grooter worden. Dit klonk schoon, en de Staten zouden zich door die taal licht hebben laten verleiden, wanneer het hun niet bekend ware geweest, dat het den Hertog te doen was om zich le verzekeren, dat hij in hetgeen hij tegen Hamburg voornemens was, bij de Stalen geen beletsel mocht vinden. Als ter loops gaf MERCKELBACH dan ook, na eerst gezegd te hebben, dat de Hertog niet wist, zich iemand tot vijand te hebben gemaakt, ten slotte te kennen, dat hij van bet krijgsvolk van Hun Hoog Mogenden geen overlast, maar veeleer bescherming verwachtte, wanneer het er op aan zou komen te verhoeden, dat de overtocht over de Elbe niet in verkeerde handen kwam. Duidelijker gaf de Gezant later mondeling den wensch te verstaan, dat Hun Hoog Mogenden de Stad Hamburg ernstig vermanen zouden, het le Spiers tegen haar gewezen vonnis na te komen. — Aan het verzoek om bekrachtiging van het verdrag met CHRISTIAAN van Luneburg gaven de Staten geen gehoor, onder voorwendsel, zoo het schijnt, dat zij meer zekerheid verlangden omtrent de toetreding van den geheelen Nedersaksischen Kreis 2, en alzoo hielden zij de handen ruim om naar bevind van zaken te kunnen handelen.’ Eindelijk kreeg merckerBaca het eenigzins dubbelzinnig antwoord, dat, als Hamburg zich niet aan de uitspraak wilde onderwerpen, »de Vorsten en Steden zien zouden, dat Hun Hoog Mogenden zich nu niet minder dan te voren aan den vrijen handel op de Elbe gelegen lieten liggen”: wilde Hamburg eene schikking aangaan, dan zouden zij daartoe gaarne medewerken 3. 2 Vgl. Resol. Stat.-Gen. 4, 17 Mei, 1619. 3 Resol. Stat.-Gen. 28, 29 Junij; 9, 12, 17, 21, 26, 30 Julij; 2, 8 Aug. 1619. DES VADERLANDS. 415 nnn rich in meer kosten te steken, dan waarop de bijstand, aan het Koningrijk van Bohemen verleend en zoo traag door de Provinciën buiten Holland opgebracht, hun reeds te slaan kwam, en door het zenden van troepen naar de Elbe hunne krijgsmacht te ver- zwakken, die ieder oogenblik noodig kon zijn om de Spaansche benden van onze eigene grenzen of uit de door ons bezette Duitsche Gewesten te weren? Moesten er hulptroepen uitgezonden worden, dan kwamen de Geünieerde Vorsten en Stenden der Evangelische Unie het eerst in aanmerking. Bovendien, er bestond alle reden om te vermoeden, dat de Oostenrijksche en Spaansche partij niets liever gezien zou hebben, dan dat de Staten in de zaak van Hamburg en Luneburg tusschen beide waren gekomen, en bet is te denken, dat men daarom het geschil door eene beslissing juist nu tot eene uit- barsting gebracht had: immers zouden de Staten door deel te nemen aan eenen strijd, in het Noorden tusschen Protestantsche partijen gevoerd, van Bohemen en de Palts zijn afgelrokken geweest, of zoo zij zich op beide punten te gelijk hadden laten gelden, zich licht den ondergang bereid hebben. Dus verlangden de Staten niets liever, dan dat alle oorzaak van rustverstoring in die streken werd weggenomen. In overeenstemming hiermede rieden zij ook de Overheden in het Aartsslift Bremen, de keuze van eenen Coadjutor uit te stellen, opdat de Vor- sen, die op deze betrekking aanspraak maakten, geene aanleiding meer hebben mochten om tegen elkander partij te trekken !. Doch het geweld, reeds op de oevers der Elbe gepleegd, lokte tegenstand uit. De Regering van Hamburg droeg den Kapitein san VAN VALCKENBURGH de taak op om hier te lande een paar Compagnién voetvolk te lichten, en daar zij geen kans zag om aan ruiters te komen, verzocht zij de Staten alsnu on- bewimpeld, haar te laten ondersteunen door een paar Compagnién Nederlandsche ruiters uit de naastgelegene garnizoensplaatsen, al ware het dan ook slechts bij voorraad en op hare eigene kosten. Niet eens het lichten van krijgsvolk binnen onze grenzen ver- mocht de Prins, evenmin aan de Hanse als aan eenige andere Mogendheid, toe te staan, daar zulks tot verloop van onze krijgsmacht aanleiding zou gegeven hebben: het eenigste wat men vergunnen kon, was de werving te laten plaats hebben in de grensgewesten, waar de Staten troepen hadden, en de manschappen in eene onzer havens te laten zamenkomen, om vandaar scheep te gaan. Maar de ruiters, wier dienst gevraagd werd, wilde de Prins beschikbaar houden om de Compagniën, in deze dagen voor Bohemen geworven, op hare reize derwaarts tot geleide te verstrekken, wanneer zij gevaar mochten loopen om onderweg aangerand te worden. Toen dus over het verzoek van Hamburg in de tegenwoordigheid van den Prins en van Graaf wrLLEM LoDEWIsK was beraadslaagd, was het eenparig gevoelen van de Staten, dat men dien strijd moest zien te doen staken. Het was, verklaarde men, slechts eene bijzondere veete, en de algemeene belangen, — ! Resol. Stat.-Gen. 18 Maart, 1620. 1618— 1621. 1618— 1631. 414 ALGEMEENE GESCHIEDENIS a die de alliantie met de Hanse bestemd was te handhaven, stonden niet op het spel. Alzoo achtte men zich tot geene hulpbieding verplicht; maar tot bemiddeling wenschte men behulpzaam te zijn. Dus werd aan arrsema, onzen Agent bij de Hanse, wien sedert November 1616 de hoogere titel van Resident was toegekend !, de taak opgedragen, om eensdeels aan de strijdvoerende partijen het ongenoegen der Staten te kennen te geven wegens die vredebreuk in eenen tijd, dat zij zoo hoogst ongelegen kwam en zoo uiterst gevaarlijk was voor de groote zaak; anderdeels bericht in te winnen, of er kans was, dat de Staten door het zenden van bemiddelaars iets tot bevrediging der partijen konden toebrengen, in welk geval zij een Gezantschap naar die kwartieren zenden zouden. Middelerwijl moest arrsema van den Hertog trachten te verkrijgen, dat hij den dijk her- stelde en alle verdere vijandelijkheden staakte ?, — Thans bleek den Hansesteden, wat zij reeds te voren vermoed hadden, te weten, dat de Staten zich niet zouden haasten, om haar in hare voorrechten anders dan door brieven en vertoogen tegen de eischen en aanmaligingen van den Koning van Denemarken en andere aanranders bij te staan. Of straalde dit vermoeden niet door in de woorden, gebezigd door Doctor soman nomas, Syndicus der Hanse, toen hij in Augustus 1618, als Gezant van dat Verbond in de vergadering der Staten verschenen, Hun Hoog Mogenden verzocht, zich te herinneren, wat de strekking was van het verdrag tusschen hen en de Hanse aangegaan, en te be- denken, hoe zij daaraan uitvoering zouden geven, alleen door vriendschappelijke mid- delen, of ook langs een anderen weg *? Het antwoord had niet bijzonder geruststellend 1 Resol. Síat.-Gen. 27 Nov. 1619. Onze Gezanten, die in 1618 naar Denemarken geweest waren, hadden een zeer gunstig getuigenis van AiTSEMAS bekwaamheid en ijver gegeven en aange- drongen op de vermeerdering van zijn jaarwedde, ontoereikend »dewijl in die kwartieren alles met groote pracht toeging? Resol. Stat.-Gen. 1 Sept. 1618. 2 Resol, Stat.-Gen. 10, 11, 16, 19, 21 Maart, 1619. 3 Resol. Stat.-Gen. 31 Aug. 1618. De taal en stijl van pomax en van de meeste Daitsche Staatslieden, met de levendige en klare vertoogen van de Fransche diplomaten of ook met zoo menig Hollandsch staatsstuk van die dagen vergeleken, is ongemeen omslachtig en duister, Waar eene heldere voorstelling van den waren staat van zaken bestond, leert reeds de taal, die men sprak. Dr. vixc. MULLER spreekt duidelijker, doch niet bondig genoeg. — Voordat poman bescheid op zijne zending bekomen had, kwam hij te ’s Hage te sterven (Resol. Stat.-Gen. 30 Sept. 1618). De Secretaris van Lubek nam de taak voor hem op, en bracht bovendien van vier andere Hanse- steden, Osnabrück, Lemgo, Herford en Bielefeld het verzoek over, om mede in het verbond met de Nederlanden te worden opgenomen (Resol. Stat.-Gen. 15, 19, 24 Oct. 1618). In de Resol. v. Holl. (22 Oct.) leest men, dat in deze Provincie besloten werd, dit verzoek af te slaan. Nevens Osnabrück, Lemgo en Bielefeld leest men daar Crefelt, doch uit de bedorven schrijfwijze in de Resol. der Stat.-Gen. (Hertweerd) maak ik op, dat Herford bedoeld is. DES VADERLANDS. 415 geklonken !, en aan hunne voorzichtige staatkunde tegenover de Hanse waren de Staten al dien tijd getrouw gebleven 2. Ook kwam er geene verandering in den aard der mak, toen »tot meerder bevestiging der opgerichte alliantie’, zoo het heette, in den persoon van den Advocaat miuswick een vast Agent der Hansesteden te ’s Gravenhage erkend werd 3, l Evenwel liet de Afgevaardigde van Hamburg zich nog niet afschrikken. Hij had nu ook een gemeenschappelijken brief van Lubeck en Hamburg ontvangen, met het verzoek om de tusschenkomst der Staten: dus irok zich de hoofdstad der Hanse de zaak als hare eigene aan, — en nogmaals herhaalde muvLLeR de aanvraag om een tweetal Gom- pagnién ruiters. Het vernieuwde verzoek vond bij den Prins evenmin gehoor als vroe- ger, en nu bepaalde zich de Gezant tot den zeer bescheiden wensch, dat het zijnen lastgevers vergund mocht worden hier te lande, doch niet uit de manschappen, die in onze dienst waren, een zestigtal ruiters en een veertigtal voetknechten te lichten. Slechts op aandrang van de Stalen stond de Prins dit toe, doch onder voorwaarde, dat de werving geschieden zou zonder trompet te steken of trom te slaan 4, Intusschen staakte de Hertog van Luneburg de vijandelijkheden niet, ja, er kwam bericht, dat een kapitein in Staatsche dienst met veertig man van zijne Compagnie den Hertog in het door hem gepleegde geweld behulpzaam was geweest. De bedoelde kapitein echter, in persoon voor de Staten bescheiden, zuiverde zich van dezen blaam. Evenwel zouden de Staten iets doen, dan leed zulks thans geen uitstel. Dus kwam men ien aanzien van de afzending eener Legatie naar Hamburg tot een vast besluit: reeds werden sommigen genoemd als voor dit Gezantschap bestemd; het ontwerpen eener instructie werd aan zeven Gecommilteerden, uit elke Provincie één, opgedragen en de Hertog verwittigd, dat hij die Nederlandsche Heren te wachten had 6, Doch het ver- irek der Gezanten werd opgehouden, toen tegen het eind van April een brief van den Bisschop, Hertog van Luneburg, het bericht bracht, dat hij zich met Hamburg en Lubek verstaan had. Dit bericht mocht waar zijn, maar de staat van zaken in die corden was nieltemin hoogst bedenkelijk. De Koning van Denemarken toch liet zich gelden. Deze Vorst beoogde niets minder dan de uitbreiding van zijn gezag over het gebied der Hanse. Daartoe ondersteunde hij de onbeschofiheid van den Graaf van Oldenburg tegen den Aartsbisschop van Bremen, en zocht hij zijnen zoon in dit Aarts- bisdom in te dringen; daartoe was hij er op bedacht om S/ade ten koste van Hamburg groot te maken ĉ, welke stad zich aan zijn beschermheerschap poogde te onttrekken ' Resol. Stat.-Gen. 25 Oct. 1618. 2 Zie b. v. Resol. Stat.-Gen. 5 Sept. 1619. 3 Resol. Stat.-Gen. 30 Dec. 1619. 4 Resol. Stat.-Gen. 23, 24, 27 Maart, 1620. 5 Resol. Stat.-Gen. 30 Maart; 6, 7, 8, 9, 10, 11, 13 April, 1620. ë CARLETON, lll, p. 205—207. 1618— 1621. De Koning van Denemarken zendt oorlogsche- pen op de Elbe. 416 ALGEMEENE GESCHIEDENIS a EE en hem gaarne door het tot stand brengen van een kanaal ter verbinding der Oder en — der Elbe een aanmerkelijk deel van de winsten, die de Sondtol hem opbracht, had willen benemen. Thans was hij begonnen aan den mond der Elbe eene sterkte te - houwen, die hij Gläckstadt noemde. By het ten uitvoer brengen van die plannen had — hij niets zoozeer te duchten, als dat de Vereenigde Provinciën het hem zouden be- letten. Toen derhalve dat geschil tusschen den Bisschop van Minden en de Stad Ham- | burg den Staten eene aanleiding scheen te zullen geven om oorlogschepen op de Elbe en troepen op de oevers dezer rivier te brengen, was het voor hem de tijd om te © toonen, dat hij niet gezind was aan eenige Mogendheid zijn gezag op die streken prijs - te geven. Derhalve versterkte hi -zijne krijgsmacht en zond eenige oorlogschepen op de Elbe. Zouden de Staten dit gelaten aanzien, de Hansesteden aan de willekeur van den Vorst overlaten, die haar meer dan een der Duitsche Prinsen in hare vrijheden bedreigde, en zich zelven afhankelijk maken van al wat Koning CHRISTIAAN in die kwartieren zou verkiezen te verordenen? Ware hetgeen thans voorviel, vijf jaren vroeger gebeurd, de Elbe had eene Nederlandsche vloot zien opdagen, en Hamburg ware tegen den Koning van Denemarken, even als toenmaals de stad Brunswijk tegen haren Hertog, gehandhaafd; doch thans verbood de partij voor den Koning van Bohemen gekozen elke verdeeling onzer macht, en het eenig doel moest zijn om curisrraan IV in zijn al te geruchtbarend optreden tegen te gaan. Kon men hem bewegen om mede voor de Bohemers partij te kiezen, dan had men alles erlangd, wat men op het oogenblik wenschen kon. Dus wilde men hem gaarne de verzekering geven, dat men niet gewapend op de Elbe tusschen beide zou komen: zoo zou hij dan zijne schepen kunnen terugtrekken, en, al was dan ook de zaak der vrije Steden kwalijk- gehand- haafd, men kon haar wijzen op de verademing, die het wegzeilen der Deensche scheeps- Er vertrekt en Macht haar verschafte. Ziedaar wat de strekking was van de instructie, alsnu aan de om Gos Legatie, zamengesteld uit de Heren vooar, muys en scHArPER, mede gegeven. Bemoeijingen Ten einde den Koning van Denemarken daar te brengen waar men hem hebben van Engeland in wilde, betoonde zich de Engelsche Gezant te ’s Gravenhage bijzonder werkzaam. Had | CHRISTIAAN op het aanzoek van Koning zacosus om geldelijken onderstand ten behoeve van FREDERIK V van de Palts geantwoord, dat hij zijne middelen zelf noodig had om gewapend te zijn tegen de Staten, zoo dezen hem de uitvoering zijner plannen op de Elbe beletten wilden, canrerow stelde hem gerust, door hem te laten weten, dat de Staten ‘volstrekt geen voornemen hadden om hem te bemoeijelijken: zelfs geen sloep, DES VADERLANDS, 417 —————————————————————————— "Á —— — schreef hij, werd er tegen hem uitgerust. Den 1sten Junij (1620) werd er een brief van den Koning van Denemarken aan den Keurvorst van Saksen aan de Staten-Generaal mede- gedeeld, waarin hij dezen Vorst vermaande geen partij tegen den Koning van Bohemen le kiezen. Dus moest men leeren begrijpen, dat men in de tegenwoordige tijdsomstan- digheden in crmisrraan een bondgenoot te ontzien en geen vijand te bestrijden had. Dezelfde strekking had de mededeeling in groot geheim door den Advokaat srrick, den Deenschen agent te "s Hage, aan den Prins en aan een zeker lid der Staten ge- daan, volgens welke zijn Meester geneigd zou zijn een verbond met de Vereenigde Provinciën te sluiten, Deze gezindheid kwam de Prins van Oranje met alle bereid- willigheid te gemoet. — Het spreekt van zelf, dat bij deze stemming hunner lastgevers de houding onzer Gezanten tegenover de verlegenwoordigers der Hanse niet zeer ge- makkelijk was, Spoedig moesten dezen bemerken, dat zij geen ondersteuning hadden le wachten tegen den Koning, in wien zij nu een vrij wat dreigender vijand zagen, dan Hamburg in den Hertog van Luneburg gezien had, en dien zij dus met alle middelen besloten hadden te wederstaan. Hamburg rustte oórlogschepen uit, en de Hanse was bedacht den Graaf van sorws, haren krijgsbevelhebber, en hare andere officieren uit de dienst der Evangelische Unie, in welke zij getreden waren, terug te roepen, Deze laalste maatregel was een reden te meer om de voorstanders eener krachtige voortzetting van den oorlog, door Bohemen tegen Oostenrijk gevoerd, de uitbarsting van eenen strijd op de oevers der Elbe te doen duchten, en hen te doen wenschen, het kostte wat het wilde, zulk een strijd te smooren. De Hanse begreep zeer goed, dat zij daarbij min of meer zou opgeofferd worden, en hare gemachtigden ontveinsden niet wat zij duchiten. Onze Gezanten wisten de rekenschap, die zij hun noode weigeren konden, eenigen tijd te verdagen door een uit hun midden, met name den Heer vooar, naar ’s Gravenhage te zenden, om mondeling nadere inlichtingen te geven en nadere orders te bekomen. Hoe langer men hem met voegzaamheid hier kon houden, des te langer was men van de verplichting ontheven om den Hansesteden stellig antwoord te geven. Eene ongesteldheid van den Heer voor kwam hiertoe niet ten onpas. Intusschen werden de gemoederen al meer en meer voor den Koning van Denemarken gewonnen. Zijn agent verscheen den 8*te Julij ter vergadering der Staten- Generaal met een brief van Zijne Majesteit, uit Crempe, in Holstein op weinig afstands beneden Glächstadt, geschreven. Die van Hamburg, dit was de inhoud van dat schrij- ven, hadden ten onrechte uitgestrooid, dat hij den vrijen handel op de Elbe wilde belemmeren. Zulk een laster kwam hem vreemd voor, en van zijne schuldplichtige onderdanen had hij zulk'eene vermetelheid niet gewacht. 418 ALGEMEENE GESCHIEDENIS en 1618 — volken vrij en ongehinderd gedreven werd. Niettemin, al hadden die van Hamburg, WL wien hij niet het minste eigendomsrecht op de Elbe kon toekennen, eenige kastijding verdiend, toch zou hij hun die in dezen hagcheljken tijd niet toedienen: slechts wenschte hij, dat de Staten aan de uitstrooisels der Hamburgers geen geloof zouden slaan. Deze brief, in een zeer wellevenden toon jegens de Staten gesteld, was als uit den geest dergenen geschreven, die zich in het belang van den grooten strijd niet om de zelfstandigheid der Duitsche Steden bekommerden. Veel echter was er toe noodig om de jaloezij der handelaars te bevredigen, die niet zonder reden duchiten, dat met al die schoone betuigingen de Koning de gelegenheid waar zou nemen om, door tegen Bremen partij te kiezen, de Weser, en, door zijne maatregelen tegen Hamburg, de Elbe in zijn bedwang te krijgen, geljk hij reeds de Sond in zijn bedwang had, en alzoo den ganschen handel op oostelijk Duitschland en Polen aan zich cijnsbaar te ma- ken. Carreron poogde eenigen tijd later den indruk van dien brief te versterken, door een anderen brief, bij hem ontvangen, mede te deelen, waarin cuarsriaar al weder betuigde, dat het er hem niet om te doen was, met zijne maatregelen tegen Hamburg Hun Hoog Mogenden eenigzins te bezwaren. Middelerwijl bleef voocr steeds te ’s Gra- venhage en nog na de eerste helft der maand Julij liet hij weten, dat hij eerst na tien | of twaalf dagen aan de terugreize naar Hamburg denken kon. Dit oponthoud maakte - eindelijk de aldaar achtergebleven Gezanten en onzen Resident arrsema ongeduldig: zj vraagden ronduit, of zij de bemiddeling moesten laten varen al of niet. De Staten ant- woordden op eene wijze die geschikt was om hen te doen begrijpen, dat zij een voor- wendsel moesten te baat nemen om de zaak nog slepende te bouden: zij moesten zich. nader laten inlichten omtrent de rechtmatigheid van de wederzijdsche eischen van Lune- burg en Hamburg, voorts den Gedeputeerden op den Hansedag verzekeren, dat het de oprechte bedoeling van Hun Hoog Mogenden was de alliantie te onderhouden , en eindelijk zich wegens het tegenwoordig bescheid ten beste verontschuldigen. — Maar het geschil tusschen Hamburg en Luneburg was reeds geheel op den achtergrond geraakt: deze partijen, begrijpende, dat waar de meerdere komt, de mindere moet wijken, verlangden niets liever dan den twist voorloopig bij te leggen. Dus had vooor alle reden om de Staten te laten weten, dat een antwoord, volgens hetwelk die zaak als van nieuws opge- zet moest worden, een slechte uitwerking zou doen. De gemoederen waren alreede maar al te zeer tegen de Staten ingenomen. Blijkens een lateren brief van de Gezanten, | geschreven uit Boitzenburg, liet men zich in die kwartieren hoogst ongunstig over de staatkunde van Hun Hoog Mogenden uit; de tegenstanders der stedelijke vrijheden schep- ten moed, en de Hertog van Brunswijk begreep, dat hij thans hervatten kon, wat hij zich in 1615 door de ruiters van Prins zenpark belet had gezien: ten minste zag zich de stad Brunswijk door feitelgkheden van zijne zijde bedreigd. Evenwel had de Haagsche Regering zich intusschen met den Koning van Denemarken goed genoeg verstaan, al had men ook DES VADERLANDS. : 419 set goedgevonden dat voocr den Koning volgens eenen wenk, van zijnentwege 1618— gegeven, op de terugreize een bezoek bracht. Hoe het zij, cmmisrraaN besloot in TEM de laatste dagen van Julj zijne oorlogschepen de Elbe te doen verlaten: slechts één chip bleef er voor Gläckstadt en aldus op de kust van 'sKonings eigen grond- gebied liggen, — en de indruk dezer gebeurtenis was zoodanig, dat ten einde den Koning alle voorwendsel te benemen om zijne oorlogschepen terug te laten keren, Hamburg en de Bisschop dadelijk vrede verlangden te sluiten. Dus stond alsnu niets vrede tusschen het werk der bemiddeling, door onze Gezanten ter hand genomen, in den weg. Den mee in Im ijden Augustus was het beklonken, en den 20sten daaraanvolgende namen de Nederland- “eins. sche Heren hun afscheid !. De mededeeling aangaande den staat van zaken in Brunswijk liet de Staten niet on- Nieuwe on- verschillig. De Heren muys, scHarrza en arrsema hadden Hun Hoog Mogenden geraden — — dadelijk als scheidslieden tusschen den Hertog en zijne onderdanen op te treden, en "^^ rd oot Lj»e Excellentie, van wien de Stad Brunswijk alles goeds zeide te verwachten, over te wijk. halen, zijnen invloed op den Hertog te laten gelden. Diensvelgens beslóten de Staten aan den Hertog een beleefden brief te schrijven, en de Stad Brunswijk te vermanen zich ver- zoeningsgezind ie betoonen en in het veorstaan harer belangen niet te zeer aan kleinig- heden te blijven hangen. In het begin van September verleenden zij hunnen Resident AITSEMA geloofsbrieven aan de beide Hertogen van Brunswijk, opdat hij zich, daarvan voorzien, bij de Gedeputeerden der Hanse voegen zou, ten einde dezen met te meer gezag tegen de inbreuken op het verdrag van Stederborch ? zouden vermogen op te komen. Alvorens echter de zaak te aanvaarden, moest arrsema onderzoek doen, of deze slap den Vorsten van Brunswijk wel aangenaam zou zijn 3, De tijd der stoutmoedigheid was op dit gebied voorbij: men kon vooral Hertog rasnzark ULnICH $, verwant van den Koning van Denemarken, en zwager van xmwsT casimm van Nassau, sedert Graaf wrr- LEK LOBEWIJKS dood Stadhouder van Friesland en Groningen, niet ongunstig stemmen , ! Resol. Stat.-Gen 17, 20, 22, 23, 25, 27, 28, 30 April; 1, 4, 5, 7, 11, 12, 16, 23, 26 Mei; 1, 13, 15, 17, 19, 30 Junij; 3, 7, 8, 18, 14, 16, 17, 18, 25 Jalij; 14, 19, 28 Aug. 1620. cameron, IlI, p. 288, 289, 291, 292, 302, 303, 310, 311, 319, 325, 326, 335, 350, 360. 2 Zie hiervoor, Il] D. St. 11 bl. 576. 3 Resol. St.-Gen. 25 Julij; 28 Aug.; 1 Sept. 1620. * De Hertog van Brunswijk had reeds in December 1618 eenen zaakgelastigde, HERMAN TITZE, genaamd scHLUETER, naar 's Hage gezonden, om hier te resideren. Hij verklaarde reeds toen meer dan vroeger geneigd te zijn om tot de Evangelische alliantie toe te treden (Resol. Stat.-Gen. 20 Dec. 1618. 2, 12 Jan. 1619). Reeds sedert April 1619 was de uitspraak der Staten in de herrezen geschillen tusschen den Hertog en zijne Stad door deze laatste ingeroepen. In October van dat jaar verscheen hier een Gezantschap van de Stad Brunswijk (Resol. Stat.-Gen. 3, 20 April; 12, 14, 17 Oct. 1619). 55 * 1618— 1621. 420 ALGEMEENE GESCHIEDENIS — ———————————————————————— JÁo—Á—— | en de uitgebarste oorlog deed der Vorsten aanzien weder rijzen. Of waren zij het niet, die de huurlingen, die men tot den krijg behoefde, zouden moeten aanvoeren ? Het laat zich gemakkelijk denken, dat de Keizerlijke en Katholijke partij in Duitsch- land haar voordeel trachtte te doen met den toestand van zaken en gemoederen in het Han- segebied. De Steden, ziende dat zij aan de Graven en Hertogen en aan den Koning van Denemarken werden opgeofferd, zouden, zoo scheen het, lichtelijk voor den keizer te - De Keizerlijke winnen zijn. Dit was de grond der zending van zekeren afgevaardigde, vroeger raads- partij tracht de Hansesteden op hare hand te krij- gen. heer van den Hertog van Gulik, thans in de dienst van den Aartsbisschop van Keulen en van den Hertog van Palts-Neuburg, eenen man, volgens carLerons getuigenis, zeer ervaren in de zaken van het Rijk. Hij kwam van wege den Aartshertog Ausgur dadelijk na het uitbreken der vijandelijkheden tegen Hamburg, en zijn doel was de Hansesteden over te halen den Keizer bij te staan of ten minste onzijdig te blijven: als de voor- naamste drangredenen bezigde hij de diensten, die de Keizers en de Vorsten uit het Huis van Oostenrijk aan die Steden bewezen hadden, de voordeelen, die zij voor haren handel in de Landen van den Koning van Spanje te wachten hadden, en de gevaren , die haar bedreigden, als zij de tegenovergestelde partij kozen !. Uit dit gezantschap blijkt rechtstreeks, dat de Katholijke Vorsten in westelijk Duitsch- land, naburen van de Republiek der Vereenigde Provinciën, den loop der zaken niet onverschillig aanzagen. Inderdaad, het was niet anders te verwachten, dan dat in de eerste plaats de Aartsbisschop van Keulen, Prins-Bisschop van Luik, Bisschop van Hil- desheim, Munster en Paderborn, en broeder van maxnnrraan van Beijeren, het hoofd der herrezene Liga, van zijne aardrijkskundige ligging en uitgestrekte macht gebruik zou hebben willen maken om zoo mogelijk de gemeenschap tusschen deze Republiek en hare vrienden in Duitschland te bemoeijelijken. Dat de omstandigheden eenmaal de vernedering der Republiek mochten medebrengen, niemand kon het vuriger verlangen Grieven vandan Aartsbisschop renomanp. Of veroorloofde zij zich niet, zich het lot zijner gere- den Aartsbisschop van Keulen tegen formeerde soms weerbarstige onderdanen te Paderborn 3 en te Luik aan te trekken, en de Vereen. Pro- vinciën. zich bij brieven tot de Stenden van Keulen, Munster en Paderborn te wenden, alsof 1 caRLETON, IlI, p. 281. 2 DOMAN, de Afgevaardigde der Hanse, richtte tot de Staten-Generaal de vraag, of zij zich de klachten der Gereformeerden te Paderborn niet zouden aantrekken, en de Staten van Holland stelden voor, den Aartsbisschop te schrijven, dat hij deze zijne onderdanen billijker zou bejegenen (Resol. Stat.-Gen. 31 Aug. 1618. Resol, Holl. 16 Oct. 1618). Ook de Koning van Denemarken, die de uitbreiding der macht van den Aartsbisschop van Keulen met leede oogen zag, en vreesde dat hij eenen Katholijk in het Aartsbisdom Bremen dringen mocht, gelijk hij zich zelven in het Bisdom Paderborn ingedrongen had, poogde de Staten tot tusschenkomst ten behoeve der Gerefor- meerden te Paderborn te bewegen (Resol. Stat.-Gen. 4, 7, 16 Mei, 1619). DES VADERLANDS, 421 dezen eene soevereine macht nevens of boven hem uitmaakten, en met het kennelijke doel om hun een voorwendsel te leenen, waarvan zij zich bedienen konden om, zoo de Keurvorst bijdragen tot buitengewone krijgstoerustingen van hen vraagde, ze hem te weigeren? !, Vooral de zaak van zeker Gereformeerde, inwoner van Luik, maar in dienst van deze landen, hadden de Staten op hoogen toon voorgestaan. In Maart, 1619, besloten zij een » kloeken" trompetter van het garnizoen van Breda met scherpen eisch van dadelijk antwoord naar Luik te zenden, ten einde niet alleen recht voor dien persoon te vorderen, maar ook over de »tirannische’’ maatregelen in het algemeen te klagen, die de Prins-Bisschop tegen de Gereformeerde Religie verordende. De Keurrorst antwoordde, dat het den Staten, die zoo streng tegen OLDENBARNEVELT en zijne aanhangers te werk waren gegaan, weinig voegde zich de gerechtelijke ver- volging van verraderlijke ingezetenen van een vreemden Staat aan tetrekken, en tevens verklaarde hij tot zulk eenen maatregel te hebben moeten overgaan, omdat hij op zijne hoede meende te moeten zijn, daar het gerucht had geloopen, dat de Staatsche troepen er op uit waren om, met behulp van verstandhouding van binnen, de stad Luik te verrasschen, In het eind van het jaar was de zaak nog niet geeindigd, Immers ver- zocht ’s Keurvorsten Agent van DER VEKEN, den 1742 December (1619), uit zijns Meesters naam, dat de Staten zich toch niet tot uitersten zouden laten overhalen door de klachten van eenige onvergenoegde Luikenaren: hij bood aan, zijn best te doen, dat zij in het gelijk gesteld werden. — Dit, antwoordden de Staten, verlangden zij dat hij doen zou en wel zeer spoedig ?. — Bij deze grieven kwam de overlast, dien des Aartsbisschops onderdanen leden van het Nederlandsche krijgsvolk, dat steeds voor den Keurvorst van Brandenburg zijn aandeel aan de Guliksche erfenis voor aan- randing van den kant der tegenpartij bewaarde. In de tegenwoordige omstandigheden was het voor de Staten van het grootste gewicht zulke uitgezette posten in Duitschland te bezitten, en eene dreigende krijgsmacht gereed te hebben tegen elken Vorst, die in deze streken hetzij den naar Bohemen bestemden hulpbenden den doortocht zou hebben willen beletten, hetzij troepen ten behoeve der tegenpartij op de been bren- gen. Dus moesten zij niels liever wenschen, dan dat de nog van tijd tot tijd opkomende plannen van schikking tusschen Brandenburg en Palts-Neuburg 3 geene uitvoering kregen, ten einde de reden waarom zij hunne troepen in het land lieten, niet mocht komen te vervallen. Voorzeker moest men daarbij niet vragen, hoe het verblijf van vreemde soldaten den landzaat smaakte, De geweldenarijen, door de Staatsche ruiters ! Lie hiervoor, bl. $15, en verg. CARLETON, Lil, p. 227. 2 Resol. Stat.-Gen. 5, 6 Maart; 3, 5, 6 April; 17 Dec. 1619. 5 Febr. 1620. ! In de Resol, Stat.-Gen. 18 Dec. 1618 wordt weder van zulk een plan van schikking gewaagd. 1018— 16231. Klachten over de gedragingen der Nederland- sche soldaten in Duitechland. 1618— 1621. 432 ALGEMEENE GESCHIEDENIS A aL NN DNI MEINEM en soldaten aangericht, lokten gedurige klachten uit, niet alleen van de Palts-Neuburg- sche en Keulsche, maar ook van de Brandenburgsche zijde 1. Zelfs de bevelhebbers gedroegen zich soms als boven de Justitie verheven ?, De eenmaal tegen zalke mis- bruiken uitgevaardigde en soms verscherpte plakaten schenen niet te baten. Tegen het eind van het jaar 1618 begonnen al die klachten en vruchtelogze maatregelen de Staten- Generaal in die mate te verdrielen, dat zij de herhaalde uitnoodiging aan Zijne Excel- lentie en den Raad van State om op de tucht der soldaten orde te stellen besloten met de herinnering, dat de eer van het land met de zaak gemoeid was, gelijk dan ook Hun Hoog Mogenden »tot hunne ontlasting voor God en de menschen" die aanmaning reeds zoo menigmaal tot den Raad van State gericht hadden. Toen sedert al weder nieuwe klachten ingekomen en aan den Raad van State ter kennisneming toegezonden waren, kon dit Collegie bij zijn antwoord zijn ongenoegen deswegens niet ontveinzen: de Staten-Generaal, dus luidde het, schenen wel verkeerd ingelicht, en de klagers be- hoorden niet te verzwijgen, wat van wege den Prins van Oranje en Graaf HENDRIK tot handhaving der krijgstucht gedaan was: bovendien, won men: nadere berichten in omtrent de punten van beklag; dan bleek doorgaans de opgave onjuist of overdreven te zijn. Toch bleven de klachten aanhouden, en nu besloten de Staten-Generaal de zaken door hunnen Fiskaal op de plaats zelve te laten onderzoeken, hem tegen de overtreders strenge straffen te doen verordenen, en de onverdiende schade te herstellen. Gok over de Landen van den Aartsbisschop van Keulen strekte de Fiskaal zijn onderzoek uit 3, Toch betoonde de Keurvorst zich ook ten aanzien zijner grieven over het gedrag der Nederland- sche soldaten nog geenszins voldaan, toen hij in de eerste maand van het jaar 1620 eenen Gezant naar ’s Gravenhage zond, Deze zending moest strekken om de Staten door de voor- stelling van het billijke zijaer grieven van-dadelijke vijandelijkheden terug te houden, die de Katholijke partij gedwongen zouden hebben tot eene voorbarige aanwending en verdeeling der macht, welke zij tot het slaan van een beslissenden slag gereed maakte. Gezant vanden De man, dien de Keurvorst daartoe koos, was de Heer van aocaoutz. Waardig en Aartsbisschop van Keulen te ^s Gravenhage. ~ toch niet kwetsend was zijn voorstel en in goed Nederlandsch vervat, waartoe hem de hulp van ’sKeurvorsten Agent, VAN DER VEKBR, te slade zal zijn gekomen. Dadelijk bij den aanhef deed hij gevoelen, dat de Staten geen recht hadden zijnen Vorst als eene vijandelijke Mogendheid te beschouwen: zijne onzijdigheid was erkend en door hem 1 Resol. Stat.-Gen. 14, 26 Sept.; 9 Oct.; 21, 26 Nov.; 21, 22 Dec. 1618. 3 Jan.; 2 Febr; 14 Maart; 9, 24 Mei; 19 Junij; 15 Nov.; 4 Dec. 1619. 27 Jan.; 4, 31 Maart, 1620. Ook de Gezanten naar Dusseldorp moesten meer dan eens zulke klachten aanhooren. 2 Resol. Stat-Gen. 7, 18 Sept. 1618. 18 Julij; 8 Aug.; 4 Dec. 1619. 3 Resol. Stat,Gen, 22 Dec. 1618. 8, 16 Febr.; 13 Jalij; 8 Aug. 1619. DES VADERLANDS. 425 EEE steeds geeerbiedigd , maar door de Staten geschonden, wanneer ten minste de geweldige overlast, dien zijne onderdanen van doortrekkend Nederlandsch krijgsvolk leden, niet, zooals hij evenwel vertrouwen wilde, aan misverstand of kwaadwilligheid van enkele personen te wijten was. Met de dreigende brieven (en hiermede kwam hij tot zijn eerste punt van beklag), door Hun Hoog Mogenden aan de Keulsche, Paderbornsche en Munstersche Stenden geschreven, hadden zij, zelfs de inhoud daargelaten, tegen alle regelen gezondigd: zeuden zij het niet kwalijk nemen, zoo de Keurvorst zich niet tot hen, maar tot hunne onderdanen wendde? Zoo iets moest tot ondermijning van het gezag van den Landvorst strekken, en was dus als eene verdachte zaak te beschouwen. Niettemin had de Keurvorst steeds op hun schrijven geantwoord. Maar in die brieven hadden zij zich ook beklaagd, dat hij in zijne landen krijgsvolk had laten werven, zonder hun daarvan bericht te geven. Inderdaad, bij wist niet, dat de betrekking van goede vrienden en geburen, die er tusschen hem en de Staten-Generaal bestond, hem de verplichting opleide, om Hun Hoog Mogenden van al zijn doen en laten rekenschap le geven. Van hen ten minste zou hij soo iets niet verlangen. Bovendien zijn Agent had hen, naar hij meende, bericht daarvan gegeven. En wat de zaak zelve betrof, dat werven van krijgsvolk kon hem, evenmin als eenigen anderen Rijksvorst, ten kwade geduid worden, of was hij niet van Gads- en Rechtswege verplicht om in de tegen- woordige tijdsomstandigheden op de bescherming zijner onderdanen bedacht te zijn, al ware het alleen tegen het uit deze Landen over zijn grondgebied doortrekkende bande- looze jonge krijgsvolk. Ten overvloede was die door hem op de been gebrachte krijgs- macht thans weder afgedankt. Maar veinzen wilde hij niet: de Boheemsche zaken werden steeds dreigender. Dus had zijn broeder, de Hertog van Besjeren, hem ver- zocht, die afgedankte manschappen in dienst te mogen nemen: niet dat deze met iemand in oorlog was: maar de strijd werd zoo nabij zijn land gevoerd, dat hij gedwongen was voor de veiligheid zijner grenzen te waken. Om alle misduiding te voorkomen had zijn broeder hem verzocht, Hun Hoog Mogenden zulks beleefdelgk te verklaren. — Een tweede grief was de handelwijze der Staten-Generaal ten aanzien van Luik. Zij hadden tich op het ongepaste aanzoek van eenige uilgewekenen en naar goed recht uitgebannen inwoners dezer stad tot de Luiksche Regering gewend, en in plaats van met het bekomen antwoord genoegen te nemen en die personen maar hunne rechtmatige Overheid te ver- wijzen, schenen zij thans het voornemen te hebben om tegen de arme en onschuldige Luiksche onderdanen krijgsgeweld te gebruiken. Zulks kon hij van Hun Hoog Mogenden niet verwachten. Het Stift Luik was een vrij Stift, aan niemand dan aan den Keizer en het Heilige Roomsche Rijk onderworpen: dus zouden alle onpartijdige Mogendheden zulk eene handelwijze van de Staten moeten laken en ze tegen alle onzijdigheid en- goede nabuurscbap strijdig achten; maar gingen zij niettemin daartoe over, hy zou zich deswegens bij alle Mogendheden moeten beklagen en niets onbeproefd laten om er zich 1618 — 1621. 424 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618— tegen te weer te stellen, — Ten slotte kwam de Gezant op de geweldenarjen van het — Staatsche krijgsvolk terug. Bepaaldelijk de ruiters wisten paspoorten te verkrijgen om zich voor een tijd uit hun garnizoen te verwijderen. Zulke manschappen vereenigden zich dan met anderen, en wanneer men hunne komst niet afkocht, zwierven zij van het eene dorp naar het andere !, — Zulk eene krachtige taal van den Gezant van een Vorst, dien zij zich niet anders voorstelden dan bevend voor hunne krijgsmacht, door welke hij steeds bedreigd werd, baarde eenige bevreemding bij de Staten. CanrzTON, die eenigzins verstoord was, dat de Heer vin sucHorTz, die den Resident van Venetië ging bezoeken, en met den Franschen Gezant vertrouwelijk verkeerde, zich volstrekt niet met hem inliet, zal de Nederlandsche Staatslieden niet gunstiger voor hem gestemd hebben en hen in zijne stoutheid het gevolg der inblazingen van pu maunrer hebben willen doen zien. Trouwens de Keurvorst had zich niet over saconus te beroemen: immers, waren de uitgeweken Luikenaars van verstandhouding met de Vereenigde Provinciën verdacht, erger was het, dat er brieven van dien Koning onderschept waren, welke de ter dood veroordeeling en terechtstelling van een Luiksch onderdaan ten gevolge gehad hadden 7, — Terwijl het antwoord, aan den Keulschen Gezant te geven, met gedurige raadpleging van den Prins werd ontworpen, gewijzigd en herzien, werden dadelijk be- richten ingewonnen omtrent het misbruik, volgens den Gezant door onze ruiters in Duitschland van hanne paspoorten gemaakt, en voorts kennis genomen van de opgave der door ons krijgsvolk op het grondgebied van den Keurvorst aangerichte schaden en van de processtukken der gevonnisde Luikenaren. — In het begin der maand Februarij was Antwoord der het antwoord gereed. De Staten vingen aan met de betuigiog, dat zij, erkentelijk voor dui eme het aanbod van voortdurende onzijdigheid, daarbij ook van hunnen kant wenschten te vol- harden, » zoolang als hun en hunnen bondgenooten geen oorzaak gegeven werd? om daar- van af te wijken. Ten aanzien van hun schrijven aan de Stenden der drie Stiften ver- ontschuldigden zij zich door te verklaren, dat zij daarmede niet bedoeld hadden het soeverein gezag van Zijne Hoogheid te kwetsen, maar alleen om in deze gewichtige tijden die Stenden rondborstig te waarschuwen, opdat zij, door zich met hunnen raad eerbiedig tot Zijne Hoogheid te wenden, hunne. 2 CAALETON, lll, p. 267, 258. Daar ter plaatse deelt caaukron een niet onbelangrijk gesprek tusschen den Prins en BucmoLTZ mede. ~ 3 Later schreven de Staten niet meer aan ’s Aartsbisschops onderdanen buiten zijne Hoogheid om. Ten minste weigerden zij om op verzoek van den Raad van Bremen aan de Stiften en Raden benevens het Domkapittel van Munster en Paderborn te schrijven (Resol. Stat.-Gen. }1 Febr. 1020). DES VADERLANDS. 425 ee — en booplen de Staten, dat hij, »tot welvaren van zijne Landen” bij die bedoeling volhar- dende, ze slechts binnen zijne landpalen zou gebruiken. En wat de te Luik gevelde vonnissen aanging, Hun Hoog Mogenden hadden nooit begeerd zich met de toepassing der Justitie in naburige Landen te bemoeijen; maar hier betrof het eene beschuldiging van samenspanning tot verraad en plundering, in verstandhouding met onzen Staat ge- meed, Daar geenerlei openbaar feit dat verwijt had gestaafd, zoo hadden zij alle reden gehad om voldoening te eischen, gelijk zij nog steeds deden, opdat hunne Rege- ring voor de geheele wereld van zulk een verfoeijelijken blaam gezuiverd worden mocht !. Voorts was het gebeurde te Lusk door Zijne Hoogheid ten oprechte gelijk gesteld met de onlusten, hier te lande »door ongeruste geesten 2” verwekt: immers was hier het vonnis wereldkundig gemaakt, zoodat een ieder van de gronden, waarop het steunde, kennis kon nemen. De klachten eindelijk over het gedrag der Nederlandsche ruiters en welknechten deden hun leed in zooverre zij gegrond waren, en geene gewelddadigheden van het krijgsvolk der Aartshertogen of van manschappen, ten dienste des Keizers of des Konings van Bohemen geworven en zich voor Nederlandsche troepen uitgevende, aan onze soldaten te last werden gelegd. Bleken de onzen inderdaad schuldig te zijn, 200 zou men er op nieuw orde op stellen, hetgeen voorzeker met beter gevolg zou kunnen geschieden, als Zijne Hoogheid de onzijdigheid en vriendschap even op- recht als Hun Heog Mogenden in acht nam, en hunne eer volkomen voldoening deed weervaren 3, — Ziedaar een antwoord, welks bitsheid de ware gezindheid der Staten ten aanzien van den Aartsbisschop genoeg deed blijken. Ten aanzien van het laatste punt, het gedrag der Staatsche troepen in Duitschland gelegerd, scheen het wel, dat èn de Nederlandsche soldaten sints den oorlog minder streng aan de tucht gehouden werden, en de Vorsten, die te voren uit ontzag veel verduurd hadden, thans luide durfden klagen. Dit bleek vooral uit den stouten toon, dien een lid van het Vorstelijk Huis 1618— 1621. Nienwe klach- van Brunswijk-Luneburg, pme siGmmuxp, Bisschop van Osnabrück en Verden, zijnen relied abs opzettelijk naar ’s Gravenhage gezonden afgevaardigde, WERNER VAN MERODE, deed aan- * in Duitsch- slaan. Met de hoogste bevreemding en ongenoegen, dus sprak deze Gezant, bemerkte 1 In April (1620) wachtten de Staten nog op eene verklaring van den Aartsbisschop betreffende deze zaak (Resol. Stat.-Gen. 4 April 1620). * Terwijl de Staten de voorstanders der gevallen staatkundige en godsdienstige richting tegen- over den Aartsbisschop met den naam van onrustige geesten bestempelden, wisten zij zeer goed, dat zij aldus op hen den blaam wierpen, die bij de Duitschers juist aan de streng Calvinistische richting werd aangewreven. Zoo beweerde moz vow mozwEcc, de Hofpredikee van den Keurvorst van Saksen, dat van den »onrustigen Calvinistischen geest" meer onheil te vreezen was dan van de Papisten (zie pristen, Gesch. d, Teutsch. IV. S. 446). 3 Resol. Stat.-Gen. 10, 17, 18, 20, 28, 26, 27, 31 Jan.; 1, 4, 5 Febr. 1620. HI Dmm. 3 Srox. 54 1618— 1621. 426 ALGEMEENE GESCHIEDENIS cess um — ux e ET I  zijnen onderdanen door de Staten verleend, niets baatte. Dagelijks werden zij meer uitgemergeld. Langer kon hij zulks niet toezien, zonder tot - andere middelen over te gaan. Opdat echter de uitvoering van ziju voornemen niet aan willekeur mocht geweten worden, zoo gaf hij vooraf bericht van de meer dan vijandelijke bejegening van ons krijgsvolk, met verzoek om teruggave van de duizenden, die de soldaten zijnen onderdanen in dit jaar hadden afgeperst, en stelde voor, dat de Staten hem verlof zouden geven, de ruiters, die van valsche passen gebruik maakten, ge- vangen te houden, totdat de overtreders door hen zelven gestraft zouden worden. — De klacht werd zonder tegenspraak door de Staten aangenomen en den Vorst toegestaan, de soldaten, van geen voldoende passen voorzien, aan te houden en ze naar den krijgs- raad van de naaste grensplaats op te zenden 1, Terwijl de oorlog zulk eenen invloed op de betrekkingen tusschen de Nederlanders en hunne Duitsche naburen uitoefende, liet de Koning van Bohemen niet na, de Staten Gezant van gedurig tot krachtige ondersteuning aan te zeiten. Omstreeks het. midden van de maand den Koning van Bohemen ’s Gravenhage. Jafuary (1620) kwam hier weder een Gezant van razDeRix V, met name Doctor xo- ssuLvs, Hij dankte voor den bijstand, reeds door de Staten verleend, en verzocht hen, met de maandelijksche bijdrage niet alleen voort te gaan, maar ze zelfs eenigzins te verhoogen, daar de kosten van het onderhoud van drie legers door Zijne Majesteit alleen niet te dragen waren. Voorts strekte de rede van den Gezant tot verontschuldiging , dat de afgevaardigden, die de Koning achtereenvolgens naar Engeland gezonden had, de reis niet over Holland genomen hadden, noch de Staten genoodigd waren zich op den Evangelischen Bondsdag te Nurnberg te laten vertegenwoordigen. Geenszins echter kwam men voor de waarheid uit. De werkelijke oorzaak van het eene was, dat sacosvs zijn gemis aan goeden wil om zijnen schoonzoon te ondersteunen voor de Staten ver- borgen wilde houden; die van het andere dat de Geünieerde Vorsten en de Stenden niet zeker genoeg waren van hunne zaak, om openlijk voor het Rijk te willen of te durven erkennen, dat men den raad en den bijstand van de Republiek der Vereenigde Provinciën inhaalde, Wel was de Koning van Denemarken, zeide de Gezant, tot die Vergadering beschreven geweest, doch slechts als Hertog van Holstein; Zweden, daar- entegen, en de Evangelische Zwitsers had men ook niet genoodigd. Ook ten aanzien 1 3, 7 Febr. 1620. Eenigen tijd later werd van wege de Manstersche Raden verzocht, dat de soldaten, die zich aan geweldenarijen schuldig maakten, herwaarts ontboden en door den Fiskaal tegen hen geprocedeerd mocht worden. Hun Hoog Mogenden besloten, met goedkeuring van den Prins, hunnen Fiskaal naar de plaatsen te zenden, waar de ergste kwaaddoeners zich ophielden, om ze aan te houden en herwaarts te brengen, opdat zij, anderen ten voorbeeld, gestraft werden. Ook verscheidene officieren werden door den Raad van State gedaagd (Resol. Stat Gen, 16 Maart: 3, 4, 7 April 1620), en verschenen werkelijk in den zomer van dit jaar. DES VADERLANDS. | 427 van de betrekking tot den Hertog van Beijeren werd de waarheid vergoelijkt. Deze 1018— Vorst legde, dus liet de Gezant zich hooren, een bijzondere vriendschap jegens Zijne — Majesteit aan den dag, en de Unie scheen te mogen verwachten, dat bij zijne wapenen * niet tegen haar zou keren, — en dit verzekerde men op een tijdstip, dat waxrurraan van Beijeren reeds het vooruitzicht had om voor zijnen bijstand, aan den Keizer te verleenen, FREDRRIKS verbeurde rechten op de Keurvorstelijke waardigheid van de Palts le bekomen. — Toch verzocht de Gezant, in overeenstemming met den waren staat van zaken, maar in strijd met zijne eigene voorstelling, dat Hun Hoog Mogenden op grond der alliantie op den beloofden bijstand bedacht zouden zijn, ten einde de Unie nin geral van nood” daarvan niet verstoken zijn mocht. Ook gaf hij zijns Meesters wensch te kennen, dat de Staten door hunne Gezanten hunnen invloed zouden uitoefe- nen, behalve op den Koning van Groot-Britannië, dien men dus zelf erkende nog niet voldoende gewonnen te hebben, vooreerst op den Sultan, dat hij geen vrede met Spanje sluiten, maar, Polen, Moscovië en Zweden tegen alle vijandelijkheden tegen Bohemen waarschuwen mocht; voorts op den Koning van Frankrijk, dat hij aan de staatkunde zijns vaders gedachtig mocht zijn; verder op de Hansesteden, de Nederland- che niet uitgezonderd, dat zij openlijk tot de Evangelische Unie mochten toetreden, en eindelijk op de Venetiaansche Republiek, dat zij de gunstige gelegenheid niet voorbij zou laten gaan om in Frioul haar voordeel te doen. Zoo trachtte de Koning de Staten dienstbaar te maken aan zijne begeerte om de geheele wereld voor zich in beweging le brengen, terwijl hij in Duitschland zelf misleid of flaauw ondersteund werd. Nog één De oorlogzuch- ding was er, dat hem voorkwam de algemeene ontbranding, in het belang der hand- ^ pe. gis haring van hetgeen hij in Bohemen verworven had, te zullen bevorderen, namelijk, de oP'ichting „van spoedige oprichting der West-Indische Compagnie in de Nederlanden. Deze zou de macht Compagnie. 