Tobasche spraakkunst : in dienst en op kosten van het Nederlandsch Bijbelgenootschap
13 V. o.). Zelden in plaats van asa (zie boven bl. 123) voor 't substan- tief in een vergelijking. — Als bijwoord is t^an i (daarop, vervolgens) veel in gebruik, en wordt dan van een zin gevolgd, die vaak met asa ^ begint. — Overgenomen uit M. (zie hier onder) schijnt toding, dat dikwijls te gelijk met een andere praepozitie in gebruik is, vooral waar dehatd een plaatselijke beteekeuis heeft, zoodat het he- den gelijk staat met tonga (§ ICO); b. v. tijan toding debata-di-tonga , van de mdden'toereld. M. bezigt teman, timan, Hmon, seman (Noord); tingon en f^on (Zuid). — In de a, bezigt men iodingion of tadinghon, dat een passieve imperatief moet z\)n van manadingion, en das eigentl^jk worde aêhier gelaten ('t volgende) be- teekent. B^ een comparatief bezigt het ulang (§ 164), pado of ampodo, welke beide laatsten uit 't Men. {pada, ^) overgenomen z:yn, en in de ver* ]^><^ sierde taal ook toding; b. v. alé bqfó ama ni puttd bt^o na dangol ni andnng toding si-adosanmu na dua tolu, O gij Ama ni pusta! man, die armer is dan Uwe vele broeders. D. bezigt nari in de eerste beteekenis, maar achter 't sabetantief , waarvd^r nog i komt, zoo het een plaats, en bai (bl. 813), zoo het een persoon voor» Vgl. nung, dung en nng en boven, bl, 174 in M, 820 «telt; b. V. > béiffoi nari = Hjan boffoê; bangku nari = tijtm au, — In de twee4« beteekoiii heeft het rap; b. ▼. rap düe, waar laingtf; rap pangatêêm (Ib., bl. 221» r. 5), Umgê em naai. Met een compftTatief of bt| 't opgeven ▼tn yeitehil beagt het ripada, dat nit 't Mal. is overgenomen (dari pada, Sifd)» g^olgd weder door bai, soo 't volgende substantief een persoon voor- stdt, en tevens met uari achteraan; b. v. ripada hoi daèëru iuta ena nari (ne boven, bl. 123). BQ 't opgeven van Terschü wordt nari ook weggelaten (Ib., bl. 28, r. 20 en Wdb) of ook dékH gebeiigd (zie boven bl. 188). hêntja nari is all conjnnetie (sedert dat) in gebmik (Ib., bl. 28, r. 15). » l^f Jont, Het is waaxBoh^nlgk, dat iijan een a%eleide praepozitie is (rgl. ƒ Aid. it)i en even loo nari (D.), dat met 't Malebehe dari orereenstemt. § 160. Jfu/eleide praeposUieê maakt men l^ Fan een noemend hiftcoord van plaats (§ 166), door het 't zij doornt en een ander substantief, 't zQ door een pronominaal aanhecbtsel te laten volgen; b. v^ di toru ni urur, onder de dakaparren; dipudU ni ba- gas ^» achter 'êhuis; dipudina^ achter hem, haar of het; di atas nipa» pan , op de vloer; di-baen ma tu atas ni hortas inon (Ib., bl. 267, r. 1) , hjj plaatste het op het papier; enz. B^' de bijwoorden, die door 't aanhechtsel an afgeleid zijn (§ 156), kan ni wegbl^'ven; b. v. di haga- san huta », in die huta; di bagasan parindahanan, in een rijstbuidel; enz. Op te merken is 't gebruik ran tonga na een praepozitie voor een subst. dat een ruimte voorstelt. B\j 't gebruik van dit woord, wordt ni in de gevallen die reeds boven (§ 169, op bl. 817) vermeld zijn, tot n verkort; b. v. di iongat-Umbak ^ in 'tbosch, tu tongai-tombak na beguon (Ib., bl. 6, m.), breng mij naar het akelige bosch; di tongaUlavi (§ 15), op zee; di tongan-dalan^ , op reis, op den weg (Ib., bl. 283, r. 6). Meestal is tonga zoo in gebruik, waar de ruimte van 't voorwerp onbepaald is, zoo als die van de zee, van een bosch, een te beganen weg, enz., of waar men van een plaats zonder nadere bepaling spreekt; b. v. tu tonga ni uma {naar H veid, vgl. boven bl. 318), maar tu haumana i (naar z'^n ak- ker). Dat tonga ook een meer letterlijke beteekenis kan hebben, en dus op een punt slaat in een ruimte, die meer in 't midden ligt, spreekt ^ In plaats hiervan kan men ook de di huduk ruma bezigen (Ib., bl. 157, r. 1). M. bezigt ook huruk ruma en verkort rui-ruma (bl. 62, «.). ^ Bit gebroik van tónga is ook de reden, dat men di parsitongdn ni dalan bezigt, om op halfweg uit ie drukken. 321 wel van zelf; zoo zegt men, vooral in versierde taal, zelfs iu Umga ni hagas {Twist van, S, M. en D, 2>., bl. 18, r. 14 en bl. 19, r. 7) en di tonga ni éjabu * (Ib., IV, bl. 198). Van daar ook vaak tonga bij een substan- tief, een ruimte voorstellende, die niet behoeft bepaald te worden; b. V. di tonga ni alaman (Ib., bl. 198, r. 17 v. o.), op de alaman (vgl. al- daar, bl. 176, r. 10 en 18); madekdek ma tu tonga m alaman ', z^ vielen op de alaman (Twist van S. M. en B. i)., bl. 26, r. 11); in welke voor- beelden het gebezigd is, omdat, van zelfs blijkt, van welke alaman men spreekt; zoo ook zeggen wij ik kom te huisy omdat wij er mede bedoe- len in mijn huis, a, Een sabstantief, dat y66x zich geen praepozitie behoeft, en slechts door *^ 1< ^Kó achterplaatsing ?an ni praepozitie wordt, is ala; b. v. marbada ma nasida ala ni boru-ioru i, gij twistten wegens of om die vrouw (een ander voorbeeld in *t Ib., bl. 288 r. 17 v. o,). Janm. Dat ni wegbleven kan achter de by woorden op an, is toe te sehrQ- ven aan de locatieve beteekenis van dit aanhechtsel; waarnit alweder blijkt, dat m eigentlijk i is, daar an in 't passief in plaats van 't aanhechtsel i optreedt. /' £n zoo is ook in tu pudian on ($ 157) en tu djolowan an 't aanhechtsel an te verklaren als denzelfden zin te hebben als ni, zoodat zQ letterlijk aan de aehter- kant van dit (tijdstip) en naar de voorkant van dit (tijdstip) beteekenen. Aant. Ook in 't Javaansch kan 't aanh. an in adverbiaal gebezigde woorden ^ als een praepozitie verklaard worden; b. v. atusan, hij honderden, ewon {ewu -f- / an), hij duizenden, rong sasen {rong sasi •\- an), hij de twee maanden, cdz. Het is dus waarschynÜjk, dat 't aanhechtsel eun in 't Sand, nit een vroeger an verduisterd is; zoo vindt men in die taal nog di hareupan naast di hdreupeun ^ als praepozitie (póór iets). De overeenkomst in beteekenis van dit aanhechtsel eun met 't Bataksche ni ziet men uit de vergelijking van b. v. ka-tukangeun kami (ga achter mij) met tu pudikku (§ 151). 2°. Van een ander woord door aanhechting van &on; b. v. donok- kon (naast of naby iets) van donók. Deze wijze van praepozities te ma- ken, is slechts tot eenige woorden beperkt; zoo is mij b. v. daohon van yj^ 'Lit Van daar alhier ook «» niet verkort. Met alaman bezigt men naast tonga ook pogu (zie Wdb.); b. v. asa mada- <hu ma losung i tupogu ni alaman (Twist van S. M. en D. D,, bl. 25, r. 4 v'. o., vgl. ook bl. 26, r. 9). In de JHirad bl. 11 vind ik dié ook als bijwoord. /. f/ltli 323 daó nooit yoorgekomen. Andere voorbeelden s$n hambwrlumy laokkom^ rappm (rap), dotêom (da$), larékfm^ tokttMtm (ioktang), en êU9Paiekon («ir- watkf). üit ta^nghm (M., zie bl. 819) zonde men opmaken moeten, dat diergelijke praepozitiea eigentlijk imperatieven zqn, zoodat b. v. doHokkom oorspronkel^k weei nah^ het of iets diergdijks heeft beteekend. a. Zoo seh^nt toihmy waarnaast êongon (( 80, XY), uit suwaikon ontstaan te sQn. M. bezigt ramghm (bl. 26, II, Aanm.) ook = doAot (( 161). D. besigt todëtiin {todés = iudós) = doUon; b. t. hakum. aku todëtiin kene nniërëm ÜU ngo aku malot ku-hHoh gércar kémpungku idi (Ib., bl. 213, r. 12 T. o.), w4Êt mij hêtrefi, ik be» gèl^k Mm mUêdên, de menigte; ik weet den naam van dai mijn kleinkind mei; rèbakkën (rHak =£ rap) = rappon, enjs. — In plaats Tan ionga beeft men bier tëngak, tend)! ni vömr *t snbetantief meestal niet gebezigd wordt (bl. 318); b. v. i-dokktèn mo i-padjëkkën napaeona djeréten i *^. jUngahkèê «•»; hij beval gijn bedienden een slagipaal op de dUman op ie rigien. — ' * ' ; "^ In plaats yan iu of di gindjang ni berigt men babo (bo?en, bl. 313). I 161. Als praepozities treden ook andere woorden op; b. v. a. dokot (§ 159, op bl. 811), dat als bijwoord mede, ook, als werk- / woord mede gaan of mede doen, en als conjunctie en beteekent. Met de beteekenis van ons door en wegens heeft men b, di-haen (zie bov., bl. 158, 190, 195 en 196, ond.), dat de derde persoon van H eerste passief is van tnambaen, waarvan de nominale vorm of passieve imperatief, namentlijk e. baen, als praepozitie iat, bestemd (voor iets) beteekent; b. v. baen ahém, wo tot toot is het?; adóng ma i baen svnondukmuna, dan zjj die tot uwen man (andere voorbeelden boven, bl. 183 en 192). Deze prae- pozitie is vaak in een passief van mambaen te gelijk opgesloten; b. v. dirbaen ma sukkU solmna, k^ maakte een sukkitblad tot st^n vaartuig; di- baen djolma ni kakana i (Ib., bl. fö), k^ maakte kaar tot vrouw van zign ouderen broeder; eaaggo na tarbaen do imbidu ni gidik^gidikkón boni su^ wan damang tu Aaumatta i, maar zoo deee m^ne oksdkaren gébesigd kun- nen worden tot zaad, ga ze dan in uw akker planten (vgl. bov., bl. 181). Men bezigt ook, maar zelden, umbaen of mambaen (IMst van 3, M., bl. 19, r. 18 V. o.), en verder lage; h,v,dikomai borukki bage tuwan-borém, aan u zig m^ doek- . ter tot uwe vrouw. Dikw^ls bezigt men in 't geheel geen praepozitie ; b. V. asa addng ko ikkaju (Ib., bl. 206, r. 18.), opdat g^ er tot toespps 8SS Tan enz. moo^t zijn; êiJSüpi nihut i ma buUmg'bulang soda di datu inon telGtar-rudang'Tudang^ di-leqn aada piso ei-tadjom (Ib., bl. 255, r. 12), de principaal gaf aan dm daiu een hoofddoek als BOUian'rudang en een mee als ei-tadjom. Vooral eae en tau zijn zoo voor een sabstantief in ge* broik; b. y. eae boni m kaumakkt^ voldoende tot zaad van m^ akker; na tau pagar (Ib., bl. 87, r. 11), die vogel kan gebezigd worden als be- hoedmiddel. Over pangtdu zie boven bl. 187, r. 2. binaen ni (^eplaaést, gemaakt, vaêtgeMd door) kan als praepozitie (polgene een verdrag, enz.) optreden; b. v. kaumakku i amdng binaen ni hataita tm' bodari (Ib., bl. 285 , m.), dat ia mijn akker volgene onze qf- epraak van gisteren avond; waarmede vergelijk anggo eongon na hu-dok i tutu binaen ni padatta (aldaar bl. 252, r. 16 v. o., maar zoo Hgeen door onze afspraak is vastgesteld werkelijk zoo als ik zeide is). d, lambung (zie Wdb.); b. v. di lambung ni tinopotna i, bij die zij be- zoekt; di lambukkt , bij my (Ib., bl. 32, r. 11 en 13); ro dcli-doli tu lambung- na (Ib., bl. 1, r. 6 v. o.), een jongeling kwam b^ haar; ook zonder ni; b. V. di lambung lubang-lubang (Twist van S. M. en D. D., bl. 10. r. 10 V. o.), b^ 't vloergat. e» tinoppa ni wordt als songon gebezigd (zie Wdb. onder ada I.). ƒ. tinudu ni (zie Wdb. onder tttdu), Verder bezigt men gaarne een werkwoord in 't actief, dat een volgend substantief beheerscht met een beteekenis, die wij met een praepozitie zonden wedergeven. Be kens van zulk een werkwoord hangt af van 't voorwerp, voorgesteld door 't substantief , dat door zulk een werkwoord, als praepozitie, in betrekking gesteld wordt; zoo zal men umbegé (hooren) bezigen, om ons over in men was verwonderd over 't gezang van dien vogel (Ib., bl. 193, r. 4 v. o.), en mamida of mida (zien), om ons voor in hij' was bevreesd voor dat ding uit te drukken; b. y. nunga balim mabjjar ibana mamida sumur i (Ib., bl. 70, r. 8 V. o.), hij werd meer en meer bang voor die pui; A. P. vlngtte naar 'tboscb, nunga mat^ar mamida anggina, want hjj was be- vreesd voor zijn jongeren broeder; kapé mólo ast rohdm mida au (Ib., U. 118, m.), maar zoo gij medelijden met mij hebt (terwijl bl. 119, t,1, di in plaats van mida gebezigd wordt); mab^ar do hami mida hamu (Ib., bl. 31, r. 18 V. o.); ma^'ar halak mida hami (Ib., bl. 147, r. 8 v. o.). Ons tegen (b. y. in tegen iemand str^'den , in een geding «optreden enz.) drukt men door mangalo of maralökon ($ 6S) uit; b. y. umpi au radjanamt mangalo SU raéüaUa B. R. £. (Ib., bl. 160> r. 16 v. o.), «^ t»t^' 6^ Forstl tegen Forst D. R. B. (ygl. ook boven, bl. 298, onder); tnamuêêu ma amok ni n-hombing fnaraloko» htUa toruan dolM panggabean^ de marga ei-hombing voerde oorlog tegen de huta toruan en panggabean margaa. Zoo is ook V kumal^ang een actief ({63); b. v. na hwntd^ang hutana i (Ib., bl. 28, r. 6, o.), die zijn huta omringden (die om sqjn huta gelegen waiten); dida ma na di hajangan nunga humaH^ang êopo ni radja i (Ib., bl. 80, m.), ky zag die in Hblok waren de acpo va» den vorst omringen (h\j zag de gevangenen rondom de sopo van den vorst geplaatst adjn). Zoo ook bezigt men mandapotton van een brief (^erigt aan iemand), en ook in plaats van ro di na sakat (Ib., bl. 71 , r. 16), terwijl mandók, als praepozitie, zoowel tot als van (iemand spreken) kan beteekenen. In de eerste beteekenis bezigen sommigen er nog tu achter (b. V. Ib., bl. 318 , r. 9 v. o.). Met de beteekenis van naar (iets den naam dragen) heeft men mangihutton (zie Wdb. onder ihut)^ en marajak (§ 164) met die van naar den kant van (iets); b. v. mareak (§ 17) huta haroroanna i (Twist van S. M. en D. D., bl. 10, r. 16 v. o., bl. 24, r. 20), naar den kant uit van de kuéa, van waar hjj gekomen was ({ ISO). Ook door een passief kan, zoo als w\j reeds uit di'baen gezien hebben, een praepozitionale betrekking aangeduid worden; b. v. di-^onggom èonang manalu do i di 8i4qppion inon (Ib., bl. 317, r. 6 V. o.), die verschillende ingrediënten werden door manalu-garen op de sU'toppion omvat (zij lagen binnen een krans van manoZn-garen op dé aiteppion); zoo ook di-tolon parbubean parèalijan (Wdb. onder tolon)^ ingealokt door de buitenste rijstzak (binnen de buitenste rotzak). Ook wordt vaak een substantief zoo gebezigd, dat w^ het met een.praepozitie zonden wedergeven, zoo b. v. wordt dongan ^ in de poda gebezigd in de beteekenis van met en en^ ter- w^'l het in de gewone taal dikw^b met een pronomin. aaah. , of n» en een subst.» met (een persoon) beteekent; b. v. ya gabe eogot a«, ho ma dongattu gabe, zoo ik eenmaal (in de toekomst) gezegend word^ dan zuU ^ Vgl. 't Mal. dongan, dat in 't Men. nog medgeeel beteekent» maar van een dattf all Tersachtende nitdmkking gebezigd wordt. Als praepoz. bezigt men in *\ Men. 4J^enj waarnaast ook é^en (ae bl. 73, XV. Aant, 2). 3S5 ffij mei mij gezegend z^ (dat gij met mij gezegend moogt zijn); dohot ma hamuna tu si dongannami manopoi (Ib., b1. 172, r. 3), ga gif mede dertoaarU met ons; dongaUu tuóu, het is met mij geboren(ziQ Wdb.); en X even zoo H passief' van mandongani; b. v. di-dongani poso-poso i ma bahi mangan di palakka i (Wdb. onder dongan); een voorbeeld van 't passief van mangaio, zie beneden, bl. 3S4. OYcrpanading (bl. 187) zie Wdb. Uit 'tMaleisch */a 4 * < oveiigehomen zijn daiang (zie Wdb.), en sa-pandjang (zie Wdb.); b. v. sai mangandung sa-pandjang dalan i, ti] weeklaagde steeds gedurende de geheele reis. M. wijkt niet af. Het gebriukt ook mangaiigi = mamida (Ib., bl. 134, r. 2); mandokon (zuid) = mandok (Ib., bl. 199, r. 2); tvwa ni halakint (hl. 225) ning i halak sudena mandók- Aalakt na duwa (Ib., bl. 290, r. 15), hoe gelukkig jt^ zijl zeiden de Heden allen, sprekende van ken tweeën; paninggal (vgl. pa- nmding in T.) kan hier ook de beteekeais hebben van gedurende de afwezigheid van iemand; b. y. paninggalna di-fangko, ehi. (Ib., bl. 128, r. 12 v. o.), gedu- rende Mare afwezigheid nam M, M. B. baar kind beimelgk weg. sa-pan- djang kan hier ook van de diepte zijn van beteekenen; b. t. sa-pandjang eme, zoo diep als eett-rijstaar (was zijne wonde). Het gebroikt ook djadi = boen; b. V. nada ra hami baeononmu djadi anakmu, wij willen door u niet tot uw kind gemaakt worden (vgl. bov., bl. 231). D. heeft mahan (van bahan, en dns een actieve vorm, vgl. bl. 322, r. 5 V. o.) = baen (bl. 185), pemahan (bl. 187, e.) en verder bakinoï makin (bl. 189) = dubaen; tnërëntaü v^r een substantief, dat dan een groote hoeyeel- heid of een meerv. voorstelt; b. v. mërëntati djukut, hij zich dragende veel vleesch, d, i. met veel vkesch (Ib., bl. 279, r. 12 v. o.); mërekutkH^{}\ï., bl. 118, r. 9 V. o.), op verbrand waren ie gelijk met Hhois zi)n slaven allen; lako wordt in verbinding met een andere praepozitie gebroikt (bl. 315). In pi. s.mar- nida bezigt men midah (=s mida, § 63); b. v. higgo mo aku ku-dkap tëdoh midah ^ keue (ib., bl. 107, m.), ik verlang naar ulieden; m}frkëbijarhi kene midahsa (Ib., bl. 1JJ7, m.), gi^ieden hebt iemand te vreezen in hem (vgl. bl. 136, o., alwaar ha%a in plaats van midahsa gebezigd wordt). In pi. v. mandók hezigt men veelal ëztbangiën; b. v. nina ëmbangkën aku(lh.f\i\. 210, r. 9 v. o.), zeidt zij 'tot mij; mëndokkèn hai = mandók tu (bl. 324); b. v. idi mo kata ni gaman smëndokken bangku (Ib., bl. 211, r. 4 v. o.), dat waren de woorden der gamans tot mij. — In pi. V. lamhung bezigt men dësing; b. v. rok mi dësingëndene ena (Ib., 16 y/43 / 326 bl. 199» o.), komende m^' mUéiem kier. Ook hier éürngtm, en in pi. t. wumdongMu^ wOrdëmffM^/M); K r. dèmfernkm (boven, M. 307); i^perdhtfftm kono mMm (boven, bl. 280, r. 5 e» 1 t. o.): «m mhu détÊ^mmm mëasüranA (Ib., bl. 15, m.). opdai ik mei kern e^ke. tiAekem <bov., bl. 261). } 161* Dikw^ls bezigt men in 't geheel geen praepoeitie; xoo l^ in een adoerkiale hepdU$^ von pfjjiopgaDe ; b. ▼. A49kor apatpukt na talu i, hij koekt den overwonnene voor 40 sp. matten; di4ukor babi m do- nganna kuia i dmoa r'ijar^ k^ kocki een varken mm sffn kniafenooi voor 2 realen; tartukor hiia do na sa i^ kunnen wij kei voor zoo ved koopen? 2^. in een adverbiale b^aUng van doel, door een ae^f uiigedrttkl (bl. 194, a.), daar een praepozitie aleclits een sobstantief of als subst. optredend voornaamwoord kan in betrekking atiAUen; h, v, lao ma hom toppid ii'purpuron maridi, Meerou» T, 8, ging om ziek te baden; lao ma naeida mardtUan, z^ gingen op reie; tu d^ kuAogikon amakkdn marmusu (Ib., bl. 177, r. 15), weruHurU zal ik mi^n zoon, die Mer is, geleiden om oorlog te voeren (vgU ook r. 23); zyn noeg^s winst was niet mew toe- reikend mamggarar uUmgna i (Ib.» U. 69, r. 9), om. sijn eekidd te bela^ len. De werkwoorden met 't voorhechttel pa, die alleen in 't actief kon hebben (§ 66), treden in dit geval meestal tonder aanhechtsel op; b. ▼. paboa na mamunu naada (Ib., bl. 254, r. 18 v. o.), om te kennen ie geven dat zü vijanden gedood kadden (vgl, aldaar, bl. 184, i. 8, 285, r. 4); ^o- eiding ibana (boven, bl. 184), om kern te ontmaken (vgl. § 121, 2''.). 3^. in een bepaling van de êhf, waaruit iets bestaat of vervaardigd is; b. T. titün mae, een ring van gond («ie Ib., U. 7); 200 ook, waar 't substantief, de stof voorstellende, als praedikaat <^reedt; b. v. bain do f, dat is van zteen, 4"". in een adverbiale bepaling van gel^ktjfdigkeid, b$ ons door een dei^lwQord van den tegenwoordigen t^d uitgedrukt of wel door een praepozitie met een substantief, dat den sin heeft van een infinitief; b. V. bek4 ma nkma inatta manéffah na ku4ongoê t, koedanig was 'i doen van rnün moeder bij de ontvang si van of ontvangende ketgeen ik zond? pittór mekkel do nazida manMlo, «ff laekte bij de o^vangzt; boU ma ninna si^jonafia makktding (Ib^ U. 325, r. 4), zoo waz Hze^en van 2^. sprekende (vgl. bl. 287, r. 1 v. o.); mmga talu kamidi-baen ko nkwa- bung (Ib., bl. 160, r. 4), wjj zijn door 1» bij} het hattenJüoppen overwonnen: boti ma ninna si-djonaka mangalusi kaia nipangulu, inon (Ib., bl. 230, r. 8 V. o.)> aldns was H zeggen van I)j. beemtmOordende de woorden van den 327 scheidsregter. In dit geval kan men na ook voor 't werkwoord bezigen; b. V. èoh ma dudok radja % na mattang^ang^ zoo zeide de Forst tot de ^oden smeekende. En zoo kan men mandóky wanneer tu er achter komt (bl. 324), ook rerktaren. 5®. In op dkander volgende adverbiale bepalingen vam plaats iaat men vaak in een volgende bepaling een praepozitie weg, soo zij in de voor- gaande reeds gebruikt is; b. v. tu tongat4ombak na begwm (tu) lambung ni sómbaon radja tumording (Ib., bl. 6, m.)> naar *é èetooverde woud, naar de nab^keid van den sombaon R. T.; di toru ni urur na tumording (di) af-as m papan, enz. (Ib., bl. 88, r. 4), onder de gereide daksparren en op de planken vloer. Zoo wordt di zelfs met na, dat een adjectieve bepaling moet inleiden (§ 149), weggelaten, waar V($or 't subst.^ door die adjeotieve bepaling gevolgd, reeds een praepozitie is; b. v. tian kart- ara (na di)' djuki ni tapian inon (Ib., bl. 292, r. 8), van denfieuéboom, die aan de bovenkant van de badplaats i3(vgL aldaar, r. 12, te kariara na di djulu ni tapiaUa inon, naar den fieusboont, die aan de bergkant van onze baé^laats is). Dit weglaten van na is ook gebroil^elijk in den vocat.; b. v. pangülu di huid (Ib., bl. 88, r. 2 v. o.), nuiRipangulu ni huté, a. Een adverbia bepaling, b\j ons uit een praepozitie en een infinitief be- staande, woccU door .een^ bijzondere con^oct^ wodergegeven (bi. 193).. b. Zulke aitdrakl^ingen ale talu gogo X%n krwiht onder dqe^) yatte m^n ala mmengestelde woo:cden op^ . , , 6°. Een praepozitie mag nooit voor 't voórnaÉimw^ na plaats nemen (§ 115, en bl 197, 209 en 243, 8".); zie ook § 58 op bl. 117, 8^ M. wijkt niet «f«^ft«t betigt tuk&r ni wel etens ais praepodtie bQ^ecn )IÉ)|8- opgave; b. t. iukdr itf kapur i (Ib., bl. 8, r^ 11), tfoor die kanjer (voor'^'tgm dre kamfer bad «pg^bnagt). — ^ VöPdeir jte/WnAi' ^ bg^umjai}^,^ M* 3»^ r. li V. d.), zeg aan oneeh vader: Tiipi S.d.'M. it mol; ae]iter'geblcveif,!om:AM^ buisje ieregt te btmgen. - 't - ' " '^ : '' D. öok niet; b! V. mdhi 4^hu»ai aH^ dhmHJttr* P^u r^dr ëngpêUtèk^ mhtokor (Ib., bl. Itö), ik kéin hmk VMlr zh'reiién niét 'Hemen; 'mt^.YQ^:4ne teil ik kern koopèH; tumandakin aên réuf a inggö (th.; \A, 4^ , mJ^i^omieeenf 'nenic geven, étai ik tl^WfH geniere èm) MT^M^ rM^MHT Wku^nt^nOHpiónamo (fb., bi. 26, r: ie), aè'iè k^^^ti^remW'fkm^m'^ta^'U U'^Mam-: '/>-« .v ^' • U'OO •: ,:',".' ' • * Yrv pat(mtu(konfziéf^)övéti\A}\r^Q ixt^:, to'i 66. • - t':l> ,^m' v* 16* 328 VIII. CONJUNCTIES. {162. Van woorden, die zinnen met elkander in betrekking stellen; maakt 't Bataksch een spaarzaam gebruik. Er z^n daarom weinige woorden» dié alleen als coiyunctiês optreden; zoo is b. ?. ai, dat w^ als bijwoord boven reeds gehad hebben ($ 1&8, 19*.) ook een conjanctie, die wij met ons taant kunnen wedergeven; b. v, indd iunff pala pantan i di ho^ ai ao ^i-%/(lb., bl. 151, r. 13 v. o.), die kan op u immers niet verstoord worden ^ want zjf hoort het niet (een ander voorbeeld in § 106). -*-* Ook een praepozitie kan een zin op zolk een w^ze verbinden, dat w\j in de plaats er van een conjunctie of wel twee zinsneden zouden gebruiken; b. v. di bagasan ni hami na makiata gora on na so djadi marhada napehamuna (Ib., bl. 226, r. 13)^ binnen onsy die deze aangelegenheid bespreken y is hit niet geoorUn^d dat gij nog ttcist (terwijl we deze zaak in handen hebben» moogt g^ nog niet m^t elkander .twisten). In dit geval i^eegt mm 't sulg'ect (hami) voorop te plaatsen , en door een a4jective zinsnede (na makkaia eta,) te bepalen (vgl. boren» bl. 844, onder). Zöo kan ook ala (bl. 321 , a) zonder ni als conjnnctie optreden ; b. v. aia adóng hata na litu (Ib.; bl. 289, r. 6 V; ó.), otndat er een woord is, dat dwaalt, enz. (omdat meb' zich 'soms onvöortSgtig 'uitlaat, enz.); mate angitta di sen ala dt'pan^an parbuwe ni tuH-iuri malam (Ib., bl. 1Ö6, t, 6 t. o.), m^n Jongere broeder is hier gestorven, omdat hjj een vrucht van dé t, m, heeft gegeten (vgl. ook^ Ib., bl. 175, r. 12). Onze conjunctie dat, waar- mede wij /eenjdnsnede, als substantief, doen optreden, wordt door na wedergegeven (boven, bl. 244, 5°.), maar dat voornaam w. kan ook weg- gekijtea .w:drdeti; b. y,, dipima^ro Mi^it^laffA^ng^^a Qh.^hl, l, o.), i^i:droomêe dat er ^en Jongeling bjj haar kwam: paUfiw^ma dibana laht- i&hi dó nti ttdiu 4, vertel' hem ;, dai het ^eemoori.isitf die fi^foren is. (xfiM hemt.hei ift een maaneliijki yffr^oon die. geboren js}i, — 7-* Onze con- junctie ofy waar zij een substantie ve zinsnede in^idt* wordt door na (hl,'2Mi a°:) wedeigegeyen., zoo 'tpraedikaat in,die zinsnede voor staat, terwijl /zij, tva&aeer \bet -sobifeQt vooi^aan komt,: we^elaten wordt, en dodroc^aq^ier/t subject, waïdt.^Ter^angeAs,b» y.^manukJJB^n sombaon, Aami doynimm^ )ju^ppuna^ hauma. 0b^ -U. i^9S^^ r* $), ^o^m 'den.somóapn te ondervragen^ if wij , na(m^)jsij».sfiggen^ i^ dien, ^fïlfeir aansprcuik H^ben, Verder door barang, dat in 't zelfde .g^Vfll ookfjvoqj iepni.vfiiflg\ii?y>ord. ^koet^ ge- * bl 329. plaatst worden (§ U7 op bl. 283). Dit harang kan ook als conjanctie substantieven verbinden; b. v. anakna harang boruna (zie Wdb.)« Een onderscheid in de volgorde der woorden naar mate een conjunctie een afbankelijken zin inleidt of niet, zoo als b. v. b^ ons tosschen een zin als toant hij U ziek en imdai k^ ziek is, is onbekend. De be- trekking tusschen twee zinnen is nog het best te zien uit een bij- ssonder woord ter uitdrukking eener negatie ($ 153*); zoo is b. v. in iee ho, sowada hthboto ^ (ik weet niet, wie gij z^f) 90»ada een teeken, dat ite ko een afhankelijke zinsnede is, want bezigde men de gewone negatie {indadongy enz. bl. 265, c), dan zoude voor 't vraagw. (ise) nog iarang moeten gebezigd worden, en de afhankelijke zinsnede achteraan moeten staan (mdaêmg hu-èoto, harang iêe ko); even zoo di-huwai hegu aka, so ku-hoto (Ib., bl. 91, r. 2 v. o.), ik wed niet, door waé ding kei weggenomen is (vgl. ben., bl. 886, ond.). Zoo vindt men sowada ook aan 't begin van een hoofdzin, die op een oonditionelen volgt, zoodat wij het met da» niet hebben weder te geven; b. v. zoo de datu de gesneu- velden niet op die flaiten hoort blazen , sowada oio he i fnariuhol na mate inon (Ib., bl. 254, r. 1), dan zuüen die dooden waarsek^nl^k niet gewroken worden, Ook 't bezigen van 't zelfiie woord in op elkan- der volgende zinnen, stelt ze met elkander in een betrekking, die w^ gewoon zijn door een conjunctie uit te drukken;, b. v. di si lomó ro^ kakktt midjur, di si au midjur (Ib., bl. 172, r. 13 v. o.) , zoodra ik lust kS naar beneden te komen, kom ik heneden (letterlijk: op dat t^dstip is mjjn gemoed genegen beneden te komen, op dat tijdstip kom ik beneden); djadi tnas ningon, djadi do tutu. (hoven, bl. 280). Zoo de hoofdzin met sai begint, behoeft 't woord niet herhaald te worden (zie een voorbeeld boven, bl. 281, r. 9 v. o.). Op dezelfde wijze herhaalt men sada of een substantief met 't voorhechtsel sa, om twee voorwerpen, wegens ver- schil in 't geen 'tpraedikaat uitdrukt, tegen elkander over te stellen; b. V. sada t^ó, sada liiók, sada di s^ambirang, sada di s^amun (Ib., U. 330 uUtyi di ótü^n, ninna^ pidoug (Ib., l^. 211, r. 4), zoo me» bidian op em voffêl met het blaasroer acktei^ zegt k^. Hier heelt 't gebruik vali 't derde passief denaelfden zin als bij ons de omgekeerde vdgorde der woorden in een b\jzin, zoo wi^j een ooignnctie verzwijgen; b. v. schiet men huUm op een vogel ^ trekt men kei uU^ beveelt men ket te slaan ^ enz. Zeer dikw^ls geeft men 't verband tnsachen twee zinnen aan den hoorder of lezer slechts te raden; zoo b. t. laat men alai weg, en plaatst slechts do of ma achter 't praedikaat van den adversatieven zin (zie voorbeelden boven, bl. 161 en 884). 't Yoomaamw. na heeft vaak coi^unctieve kracht conder dat men echter bepalen kan, met welk een conjunctie w$ het hebben weder te geven; b. v. aka ma gararku tutu di kamuna, na pogos do au (Ib., bL 219, r. 12), wat zoude mijn betalmg aan u werkd^k tijn? wnnt ik ben arm {die arm m, ben ik); na oio son- dot goramnna o», ku-pasondot kami (Ib., bl. 826, r. 8 v. o.), zoo vlieder str^dsaak kan ten einde gebragt worden, zmüen w^ kaar ten einde bren' gen; na sowada gararku napé di ko (Ib., U. 217, r. 7 v. o.), maar wjjn betaling aan u is er nog niet (maar ik kan u nog niet beialen); zie ook de voorbeelden op bl. 242 en 243, onder, en bl. 846, 7*. Een bloot tegenMlende zin wordt gekend nit de plaats van 't subject voor 'tprae*- dikaat, terw^l het in den vorigen zin aditer staat; b. v. horu ni djdma do f, kUa beg» (lb., bl. 10, r. 8 v. o.), een doekter van menseken is die, wij zijn geesten (wjj daarentegen z^n geesten). Dit geschiedt, wanneer de tweede zin een verschfl in praedikaat heeft, zonder echter de waar- heid van den eerste op te heffen. Sommige bijwoorden kunnen een hoofdzin aankondigen (§ 168, 3*. b,), en verliezen als zoodanig hunne oorspronkelijke beteekenis. Zulk een b^woord is ook pittér (bl. 274), daar het dikw^ls sleehts een hoofdzin inleidt, die op dung ni (bl. 226) of een anderen t|jd-voorzin vol^; b. v. duugnipiltér gondók do panaÜina (Ib., bl. 8, r. 5 v. o.), dat gedaan zijnde, was kaar oogopslag ter uedergebogen (keek ziü van verslagenheid naar beneden); in welk voorbeeld asa in plaats van piilAr had kunnen gebezigd vKa- den, zoo als büjjkt uit Ib^, bl. 4, r. 13 v. o. Met dezelfde beteekenis bezigt men mMgor en wel toi vervelois toe (^ Ib., bL 220, r. 18 > 16 en 21), terwyl mamittor meer een Dairisme is (inenter, bl. 40, K. II). Zulk een conjunetirf bjjwoord ^ is ook y ^ Zulke bijwoorden noemt men bij ons bijwoorden van H zinsverband, omdat zij , hoewel bgwoord , 't verband tusschen twee zinnen tevens uitdrakkeo ; zoo b. 381 ' duHff of een zqner bijvormen (b1, 276), daar het niet alleen een voomn inleidt, die gevolgd wordt door een vaak met mo aanyangenden hoofdain (bl. 888), maar ook met de beteekenia van nadai voor een achterzin plaats neemt; b. v. dung ro di Ma ninanai(\h*i bl. 150, r. 16), nadat hij i» de hwta van zijn moeder gekomen was (zie oök Ib., bl. 5 , r. 1, bl. 9, r. 19 V. o.). Vaste regelen omtrent 't gebruik der con- ,; juncties, of als zoodanig optredende woorden, op te geven,. is ondoen- lyk, daar vele dier woorden met elkander verwisseld worden (zie bij atik en aaa). De woorden die, als ccmjnnctie, een opzettelijke behandeling ver- § 163. dienen, z^n: 1°. dakU (§ 159 en 161), dat substantiven verbindt; b. v. radja mar- pojung langU hapé gowama di-baen damang dokot dainang (Ib., bl. 19, r. 14), R. M\ L.ia dm zijn naam gemaakt door vader en moeder; bott ma ninna inana i dokot ninna amana i (Ib., bl. 28, o.), aldus was H zeggen van zijn moeder en 't zeggen van zijn vader, Vc^or substantieven, die als object optreden, herhaalt men H werkwoord; b. v. nunga ro ho manun- djnngi é/jolmamt dokot manundjungi anakmt (Ih,, bl. 174, o.), g^ zijt ge^ komen om uwe vrouw en uwen zoon te zoeken. Ter verbinding van zin- nen, die opeenvolgende handelingen vermelden, wordi het niet gebe- zigd, daar zulke zinnen zonder conjunctie op elkander volgen; b. v. di4apa radja % ma badak f, di-èuwat ma ate-atena (Ib., bl. 117, o.), de vorst sneed den rkinoeeroe open, en nam z^n kart; lao mapanduda % tu óagaSf di-pahowa ma tu raê^a i (Ib., bl. 121, b.), de rijststampster ging naar kuis^ en meldde ket aan den vorst (vgl. IL, bl. 129, r. 20 v. o.). In op deze w^ze op elkander volgende zinnen kan men dokot ook gebrui- ken, maar dan is het b^ woord; b. v. ro ma kaèa-kaia, ro ma dokot .udan, een storm kwam^ en ook regen (vgl. Ib., bl. 91, r. 14 v. o., 126, r. 4 v. o., 127, r. 14 v. o.). Op zich zelf als werkwoord beteekent het medegaan y terwijl het voor een ander werkwoord de beteekenis van ons mede heeft, en, als praedikaat, van dat werkwoord gescheiden kan wor- den; b. V. molo lao ko^ dokot do au^ molo mate ko dokot do au mate, molo mangolu ko dokot ma au mangolu (Ib., bL 137, r. 14), zoo g^ gaat, ga ik Y. hezigeD wQ dan, dat by woord van tQd (»» dat geval, aUdan) is, in een hoofdzin, zoo de voorgaande b^sin met taanneerof ais aanvangt (ak h^ ziek is, dan ga ik hem opzoeken). Zoo zijn ook lat^sowada en maituwa êowada (bl. 298) Gonjanetieve b\j woorden. 332 meée^ zoo gij sterft ^ èietf ik mede^ indkn gjj leeft, lew ik mede. Staat het andere werkw. als praedik. voor, dan is het weder 6jjwoord: b. v. eonang ma dohotpargoUi dohci na torop (Ib., bl. 38, r. 5 v. o.), ook de muzfkau- ten en de menigte kielden op, Als di^unetieve eonjunetie bezigt mea baraug (bl. 328), en eowada om ons noek — noch uit te drukken (bL 266, r. 12 7. o.). 2®. alai, maar (voorbeelden zie 1)07., bl. 284, 285). Het wordt ?aak weggelaten (bl. 830), of door een ander woord vervangen (§ 158, 17°.)- Door Maleischen invloed ook tapi (vgl. M. op bl. 840 en D. op bl. 341). 8°. umbaen is eigentlijk een actief werkwoord (boven, bl. 124, 6.), dat als praeposdtie den volgenden zin , die vaak met na aanvangt (bl. 244, 5".), beheerscht; b. v. di-haen sowada di-boto mandók êongon t, t ma umbaen na kn-talnkon, door dat k^ niet tmt gelijk dat te zeggen, dat maakte dat ik hem keè overwonnen. In dit voorbeeld ziet men, dat na ku-taUtkon als object optreedt van umbaen. Dit als coi\junetie op- tredende werkwoord duidt een gevolg aan; b. v. aka ma na ni-ulém umbaen na ro hamü tu kuta on (Ib., bl. 217, m.), watistoek, datg^, wiU uitvoeren , veroorzakende dat gij in deze kuta komt (wat wilt gij doen , dat gij herwaarts komt?, vgl. Ib., bl. 227, r. 4 v. o.); niolo ni-duda na ung masak, indd umbaen na malala (Ib., bl. 298, r. 13), zoo men stampt wat reeds gaar is, keeft kd niet tot gevolg, dai ket popperig wordt? Zoo men met umbaen een voorzin inleidt, moet er achter 't praedikaat pe (§ 165) gebezigd worden; b. v. umbaen na rope kami tu kutamón, na martunggu tna kami tu ko, dat w^ kier in uwe kuta komen is omdat w^ bjj u komen manen; waarin het komen 't gevolg is van 't plan om te manen. In dit geval kan het weggelaten worden (vgl. ro pe au tu 'san, Ib., bl. 1, r. 2 V. ó., met umbaen na rope, lb., bl. i21, r. 2 v. o.). Men gebruikt echter ook di-baen (§ 161), dat een passief is, en dus eigentligk alleen de oor- zaak moest aanduiden; b. v. o^ ma ni-ulamma di-baen na ro tu kar- bangon on (Ib., bl. 134, r. 4 v. o.), wat is kei toek wat gijUeden wilt uitvoeren, dat gij by deze poort komt? (vgl. boven, r. 15); na di^bur- sik do au, dp^aen na mate, ky ke^ my beften ten gevolge waarvan ik ^ierf. Heden echter duidt het, zooals men ziet, zoowel 't gevolg als de oorzaak aan; b. v. moto di-^aen i di-baen na léleng ko, denggdn do i, zoo ket daardoor is, dat gij lang we^ebleven zyt, dan is het goed; i do na hu- dok di hamü di-^aen ro au^ dat is het, dat ik u zeggen wUde, waarom ik S33 kom; i do di-èaen na Ideng au (Ib., bl. 98, o.)) dat ia de reden, tcaaroM ik lang ben weggebleven. Soms wordt het gevolg uitgedrukt door een sin, die met nunga ($ 158, 9^.) aanvangt, voorop te zetten; b. v. 4^. asa (ook : aso) heeft verschillende beteekenissen , die allen te herleiden zijn tot een oorspronkelijke, welke vervolg-aanduidend moet geweest zijn. Het geeft a. een doel te kennen, zoodat wij het met opdat kunnen wederge- ven; b. V. sikkang ma baJbiüa soda, asa ta-sejat, asa adóng ikkaju »»»- dakan bowanotta tu huta ni amak-tuwam (1b., bl. 5, m.), trek een onzer varkens van de poolen, opdat we het slagten, en opdat er toespijs zij b^ de gekookte rijst, door ons naar de huta van uwen oom te brengen, In dit geval zelden door di-baen na vervangen (boven, r. 9), of weggelaten ; een voorbeeld patuduhon hamü rupamuna, hu'ida, toon uw gedaante, opd^t i^ die zie. De negatie hier te gebruiken is unang (§ 164), waar- voor asa ook weggelaten kan worden; b. Vr mandjorbing malabi si-bo" lang di baba ni ruwang i unang ruwar dekke i, de si-^ótang schildpad ging dwars voor de opening van 't hol liggen, opdat de visschen niet uit konden komen; dija ma ihotna hu-baen, a^a unang mangaruUa akkintng, waar is wai ik om hem te binden (boven, bl. 816, r. 4) moet bezigen, opdat hy straks zich niet losrukke? Ook na unang (Ib., bl. 227, r. 15.). b. Een vervolg van 't geen in den voorgaande zin vermeld is; van daar vaak, waar de voorzin met dung {hl. 276) aanvangt (vgl. ook bl. 319, 4**.); b. V. dung matoras eme, asa tuèu ma na di dalom laut, toen de rijst rjjp geworden was, werd die in de zeegwas geboren; nung ni, asa lao ma nasida mardalan (Ib., bh 177, r. 7 v. o.), dat gedaan z^nde, gingen z^ op ra& (aldaar, r. 20, bl. 176, r. 21 en r. 6 v. o.). Het sub- ject kan voor asa geplaatst worden; b. v. attk léleng au asa ro, mis- schien bl^ ik lang weg (§ 155). Zeer dikwijls wordt het weggelaten; b. V. dung ni, di-tahop radja i ma 7nusé(\h., bl. 159, r. 7 v. o.), dat ge- daan zijnde, omvatte de vorst D. E. B. weder (zie ook Ib., bl. 176, r. 8 V. o.). Zoo als men ziet is asa hoofdzin inleidend, en kannen wij het met een comma wedergeven (zie ook § 168, 2**. op bl. 279). Waar het met X 334 een comparatief gebezigd wordt», heeft het dezelfde vervolg aanduidende beteekenis; in dumejak napé utanffna asa tarop m o6ui (boven, bl. 123), wordt iorop ni obuk door a9a als iets dat later genoemd wordt, aangeduid. Met dezelfde beteekenis leidt het een zin in, die op een voorgaanden niet alt^d uitgedrukten sluit, zoodat w^ het kunnen / wedergeven met ons zoo!; b. v. asa gadong enz. (boven, bl. 800), zoo/ I ^ dan heelm die dingen dus "gadong** (vgl. ook bl. 301); aêf nunga di4tegé hamü dié atndng hata ni opptdta mariuwa somóaon (Ib., bl. 294, r. 8), nu dan f gylieden vaderdes/ hebt H zeggen van omen heer den hmUgen êomóaon gehoord. Als zulk een zin te hebben kan het ook of^evat worden, wanneer het aan 't begin van een geschrift of een formulier gebezigd wordt (Ib., bl. 1), zoodat de er door ingeleide zin op een te veronderstellen verzoek, een verhaal b. v. te doen, als 't ware sluit. c. Een gevolg, zoodat het met umbaen en di-baen gelqk staat, met dat onderscheid alleen, dat de volgende zin niet met na aanvangt; b. y. i maaea mate ibana, dat umu de reden, waarom hjf *tier/{yg\, boven, bl. 193, r. 2 V. o.). Zoo ook in een zin na een vraag naar de reden; b. V. pardihdm i om hppaommu panganonni (boy en, bl. 232, a., en bl. 311, onder). 't Gevolg wordt ook door d^'cu^ uitgedrukt; b. v. djadi madabu ma ibana (Ib., bl. 140, r. 2), zoodat hij viel (vgl. aid. bl. 181, r. 20, en 11 v. o.). Minder vaak 'toer- volg (Ib., bl. 80, r. 4). Verder ook door mmga (bl. 838); dung ni manimbung ma nasida tu alaman, di^h naeida ma masitafpulan, nunga sai ripae do dirbaen naeida aUma i (Ib., bL 183, r. 5 V. o.), daarop sprongen zjj op de alaman, en vochten met 't zwaard tegen hen (de vijanden); zoodat hunne tegenetanders steeds door hen snee/den (vgl. aid. bl. 182, r. 12 en boven, bl. 245, T.). 6**. molo is conditioned (voorbeelden, { 168, 12''.), en wordt vaak weggelaten; b. v. nung sun tarduda enz. (boven, bl. 165); indaong oio sun (lb., bl. 225, r. 6 v. o.), kan de zaak niet geëindigd worden, enz. 