Handboek der bijzondere pathologie en therapie van den mensch ...
Eenvoudige laamve waterbaden met zeep zijn zeer heil- zaam bij galachtige complicatie, bij drooge en gespan neue, of zeer fletsche met gedeeltelijk en kleverig zweet bedekte huid, koude ledematen, benaauwdheid , opzwelling der maagstreek; vooral nuttig zijn zij in de eerste tijdperken der ziekte. Aromatische baden van Rad. Calami , Flor. Cha- mom. coet. of zamentrekkendc van Eiken-, Wilgenbast en derg. zijn insgelijks aanbevolen geworden ; de gevallen , liet voor alle baden, in zulke belangrijke ziekten aan te wenden, van belang, dat de arts zelf daarbij tegenwoordig zij , om den lijder waar te nemen en daarnaar het noodigc te bezorgen. Hetzelfde geldt van de koude wasschingen en begietingen, die onder gelijke omstandigheden als bij de zenuwkoorts gebruikt worden , doch hier nog belangrijker zijn, dan daar, dewijl zij evenzeer tot zuivering en op- wekking der huid dieneu , als algemeen versterkend en op- wekkend werken ; voornamelijk zijn mede de koude was- schingen van het hoofd van groot nut. l)e blaartrekkende middelen zijn ook zeer nuttig en dik- wijls onontbeerlijk, maar zij belmoren met nog meer behoed- zaamheid dan bij de zenuwkoorts aangewend te worden , daar de plaatsen , waarop men ze legt , ligtelijk in verster- ving overgaan. Men kan dit, zelfs bij groote neiging daar- toe , dikwijls daardoor vermijden, wanneer men de mosterd- pappen slechts eene geringe roodheid laat bewerken, dezelve dan wegneemt en de plaatsen met scherpere wijnazijn of 'l'inct. Cautharid. inwrijft. De plaatsen in versterf overgegaan worden met afkooksel van Kinabast , oplossing van Extr. Myrrhae , rooden wijn , houlazijn , oplossing van Chloorkalk cn derg. behandeld. Tol het uitspoelen des monds strekt Saloia , Kina, Myrrhe en derg, in geschikte vormen. De aanvankelijke herstelling komt overeen met die bij de hoogere graden der fehris nervosa , vordert het gebruik van den Kinabast, het Yzer, maagversterkende middelen, eenen langzamerhand meer en meer kraohtigcn eetregel , opmerkzame verzorging van den lijder naar lig- na— ( 02 ) «haam en ziel, cn cene doelmatige behandeling der ziekten. §. 55. A. F. HECKER, über die Natur und Ilcilart der Fauljieher. Berlin , 1 80!;). 8° J. n. PE/.0LD, Kurze Abhandlung von faulen Fiebern leipz. , 1773. 8J. K. J. Kilian , das Faul - und JA ervenßeber. Eine klini- sche Darstellung. Batnb., 1809. 8®. h.) Fehris inßammatoria. §. 56. De ontsteking koorts [fehris inflammato- ria , f. angiotemca pinel ; Cauma young) is eene aanhou- dende of aanhoudend- nalatende koorts met verhoogde werk- zaamheid der vaten , algemeene gespannenheid [strictur) , phlogistischen toestand des bloeds en groote neiging tot active bloedophoopingen , bloedvloeiingen en ontstekingen. Zij draagt den naam van ontstekingkoorts , omdat zij he- stendig de ontstekingen vergezeld, zoodra deze in het al- gemeen slechts tot zulk eenen aanmerkelijken graad zijn gestegen , dat het gehecle Organismus daarin deel neemt. Omgekeerd nogtans is de ontsteking geenszins immer de begeleidster der ontstekingkoorts, deze is dikwijls aanwezig zonder ontsteking, doch vertoont zich alsdan in eenen min- deren graad. Men heeft diensvolgens ook wel een wezen- lijk verschil in deze trapsgewijze verscheidenheid willen zoeken en daarnaar deze koorts onderscheiden in : 1 . ) Ontstekingkoorts zonder p 1 a a t s e lij ke ontsteking, zijnde een mindere, lagere graad van de ontstekingkoorts, eene prikkelkoorts [fehris Irritation , f. erethistica , synochus imputris) , zoo als zij de heete uit- slagziekten , de zinking , het rheumati sinus en dergelijke toestanden gewoonlijk vergezelt. 2. ) Ontstekingkoorts met plaatse! ij ke ont- steking, een hevigere, hoogcre graad der ontstekingkoorts, sthenische vaatkoorts [fehris sthenica , f. hypersthenica, f. phlegmonosa , synocha vera , synochus putris), waarbij de phlogistischen toestand des bloeds zich niet slechts door zijne snelle stolbaarheid, maar ook door zijne spekhnid ie kennen geeft. Zoodanig bloed noemden de Ouden sangnis putris , en diensvolgens is de synochus putris bij hen geenszins eene rotkoorts, maar de hoogcre graad der ont- stekingkoorts. Bedenkt men, dat beide graden hetzelfde karakter bezit- ten en eene volkomen gelijke, slechts naar den graad ver- schillende behandeling rcreischen , dat zich tusSchén beidd graden nog een aantal verschillende trappen van hevigheid bevinden , die de practische geneesheer even zoo zorgvul- dig onderscheiden en therapeutisch in acht nemen moet, als de beide genoemden , dan schijnt het doelmatiger te zijn , deze beide graden onder den gemeenschappelijken naam van outstekingkoorts te vereenigen en hier slechts over het algemeen daarop opmerkzaam te maken , dat zij naar verschil der aandoening in zeer onderscheidenen graad pleegt voor te komen. §. 57. De outstekingkoorts begint met eene matige kou- de, die, merkbaarder en heviger dan bij de zenuwkoortsen, minder dan bij de tusschenpoozende koorts , door eene brandende hitte ( calor arden» ) gevolgd wordt, welke door den lijder zoowel als door den geneesheer wordt waarge- nomen, en aan de hand van dezen eene niet onaangename, niet bijtende , maar eenvoudiglijk verwarmende gewaarword ding mededeelt , en in de eerste oogenblikken bij de aan-> raking het meeste merkbaar , langzamerhand schijnt af te nemen. Deze warmte staat met de verhoogde werkzaamheid des vatenstelsels, door den pols aangeduid, in eene juiste verhouding en neemt met de verheffing toe. Daarbij ver- toont zich eene sterkere levensspanning (turgor vitalis) , het aangezigt is rood, de oogeu zijn levendig, vonkelend, somwijlen pijnlijk ; er ontstaat ook wel hoofdpijn ; de huid is gespannen, droog, nergens week of ingevallen. De lip- pen , de mond en neusholte zijn droog, de afscheiding van het speeksel is gering, de dorst hevig, de tong wit besla- gen en aan de randen vochtig, de eetlust ontbreekt, de stoelgang is traag , de ontlaste stoffen hard en spaarzaam ; de pis is helder, hoogrood en wordt slechts in geringe hoe- veelheid, somtijds zelfs met pijn ontlast. De pols is matig menigvuldig , vol , groot , sterk , somtijds onderdrukt, schijn- baar week en klein. De koortsverheffingen verschijnen des avonds dikwijls zonder aanmerkelijke koude , daarbij nemen de genoemde verschijnselen in hevigheid toe, dikwijls onder bijkomende hoofdpijn , ligte trekkingen en erethistische ijl- hoofdigheid. De slaap is onrustig, wordt door opspringen en droomen gestoord. Eene afzonderlijke verheffing ver- toont bij haar nalaten weinig kritische verschijnselen, doch des te duidelijker komen de scheidingen in het kritische tijdperk der ziekte zelf te voorschijn. De bovengeschetste toestand van gespannenheid , droogheid der vaste deelen en van onderdrukking der gezamenlijke afscheidingen en ontlastingen, waaraan men den naam van ontslekingachuge ( 94 ) spanning { strictur ) kan geven , wordt , nadat hij bmnftrt längeren of korieren tijd zijne hoogte bereikt heeft door zekeren graad van ontspanning vervangen , die plaats moet vinden , ten einde de scheidingen tot stand komen. Bloedvlocijingen, vooral uit den neus, den endeldarm, de scheede en de longen, doen zich somwijlen daarbij als bij- zondere scheidingen op; het bloed, uit de ader gelaten, vertoont zijnen phlogistischen toestand, namelijk eenegroo- te geneigdheid, om spoedig zich in cruor en serum te scheiden cn eene spekhuid ( crusta inflammatoria) op zij- ne oppervlakte te vormen. Over het laatste verschijnsel, dat vooral hij plaatsclijke ontstekingen voorkomt en niet alle graden der ontstekingkoorts , maar slechts den hooge- ren vergezelt, zal uitvoeriger hij de plaatselijke ontstekin- gen gesproken worden. Met het regelmatig verschijnen der scheidingen, die wel in een bepaald tijdperk der ziekte, maar binnen hetzelve niet immer in eens voorkomen , is de ziekte zelve geëindigd en gaat in het tijdperk der her- stelling over. De duur dezer koorts is verschillend , van 24 uren, wan- neer zij één daagse h e koorts [fehris diaria , f. ephemcra ) genoemd wordt, tot drie, zeven, en veertien dagen ; die langer aanhouden gaan ligtelijk over in uitte* rende koortsen. §. 58. Somtijds gaat de ontstekingkoorts in andere ziek-» ten over en wordt door hare scheidingen niet of slechts onvolkomen gescheiden. Aldus ontstaan er bloedophoopin- geii , bloedvlocijingen, plaatselijke ontstekingen, gastrische toestanden , of het koortskarakter verandert in het zenuw- achtigc, rotachtige, uitterende, zeldzamer in dat der tus- schenpoozcnde koorts: Op zich zelve is haar uitgang zelden doodelijk en dan slechls onder bijzonder ongunstige omstandigheden , door verzuim- de of verkeerde behandeling, door hevigheid van den ontste- kingstoesland, door ongunstigen afloop der plaatselijke ontste- kingen, door gestoorde scheidingen en gevaarlijke naziek tem. §. 59, De ontstekingkoorts is óf eenvoudig, zonder plaatselijk lijden en zonder gelijktijdig aanwezen van een ander koortskaraktcr (gelijk 1). v. die koortsaclitige bewe- gingen, waardoor zich bij overigens gezonde personen het gestoorde evenwigt na hevige gemoedsaandoeningen , in- spanningen der spieren, verhitting, verkoeling en derg. meer wederom herstelt) , óf zij is zamengesteld: het meest vereenigd met plaatsclijke ontstekingen , gastrische , galachtige toestanden, heete uitslagzickten enz. of met de tnsschenpoozende koorts, zenuwachtige en rotachtige toe- standen. De verhouding der koorts tot de begeleidende aan- doening is verschillend; óf zoodanige ziekte heeft zich ge- durende het verloop der koorts eerst ontwikkeld , óf zij was reeds vroeger dan de ontstekingkoorls aanwezig, óf zelfs de oorzaak dezer laatste , zoodat zij hiernaar dan eens oorspr onkel ij k, primair , dan eens afgeleid, se - eundair is. §. 60. De v e r w ij d e r d e oorzaken der onlsteking- koorts komen grootendeels met die der ontsteking zelve overeen. Aanleiding daartoe geeft de jeugdige en mannelijk ke leeftijd, het bloedrijke of galachtige temperament, slag- aderlijke constitutie, volbloedigheid en een wel en rijkelijk gevoed en krachtig ligchaam. Strenge koude of zeer groote bitte, aanhoudende hooge barometerstand, aanhoudende noorden- en oostenwinden , epidemische en endemische in- vloeden brengen deels denzelfden aanleg voort , deels wer- ken zij onder andere omstandigheden en bij Lestaanden aan- leg als gelegenheidsoorzaken. Tot de kaatsten behooren in hel bijzonder nog onderscheidene overprikkelingen van Jig- chaain en geest , misslagen in den leefregel , verkoelingen , onderdrukking van gewone bloedvloeijingen en ontlastingen, ziekteverplaatsingen en verschillende ziektestanden. §. 61 . De voorzegging der ontstekingkoorls is veel gunstiger dan die der rotkoorts of zenuwkoorts; het ontste- kingachtig koortskarakter is het goedaardigste van allen en Wordt slechts somwijlen gevaarlijk door eenen ongewonen boogen graad van hevigheid, door al te langen duur en neiging om in eene uitterende koorts over te gaan , door bloedopboopingen en bloedvloeijingen, welke gedurende haar verloop ontstaan. Het wegblijven der scheidingen op hunnen bestemden tijd, de voortdurende, welligt zelfs toenemende menigvul- digheid van den pols , het zinken der krachten , bij deze koorts anders ongewoon , zenuwachtige verschijnselen van verschillenden aard doen eenen minder goeden uitgang verwachten. ( M j Wordt de koorts door eene pïaatselijkc ontsteking ofeènê andere ziekte vergezeld, dan hangt de voorzegen«- voor- namelijk van deze af. Hevige outstèkingkdortsen , Waarbij men in liet geheel geene plaatselijke ontsteking, geenen huid- uitslag en2. waarneemt , zijn zeldzaam en meestal zeer on- gunstig in de voorzegging, daar zij eenc verborgene, nog niet behoorlijk bekende ziekte van belangrijke deelen aanduiden. §. 02. l)e behandeling der ofttslekingkoorts bestaat l)ij haren geringeren graad, zonder plaatsèlijke ontsteking, alleenlijk in het wegruimen der prikkelende invloeden en het beperken van den leefregel ; bij rust des ligchaams en der ziel en bij behoorlijk afwachten der koortsscheidingen gaan zoodanige koortsen van zelven in genezing over, daar zij dikwijls niets anders zijn als pogingen der natuur, om zekere stoornissen in het ligclmam weder te herstellen.' Ontstekingaclitige koortsen van verschillenden graad,' welke ontstekingen vergezellen , vórderen geéne andere be- handeling, dan diegene, welke de beslaande ontsteking zel- ve vereischt, en die in dc afdeeling over de bijzondere ontstekingen zal worden opgegevën. Over de mindere gra- den der ontstekingkoorts , welke dé zinkingen , bet rheii- viatismus , de uitslagziekten enz. begeleidt, zal onder deze ziekten zelven worden gehandeld. Ontstekingkoortsen van eenen meer aanmerkelijken graad zonder plaatselijke ontsteking vorderen eene zeer zorgvul- dige navorscliiug naar de misschien aanwezige hoofdziekte of complicatie, bovendien dezelfde behandeling, wélke in de inleiding tot dé leer dér ontstekingen uitvoerig zal wor- den aangetoond: verwijdering der schadelijke en bijzonder van alle prikkelende invloeden, èenen spaafzamen, onthou- denden eetregel, rijkelijken, verdünnenden, verkoelenden drank en de aanwending der óntstekingwerende en ver- zachtende geneeswijze, zorgvuldig met den graad der koorti overeenkomende, met inachtneming der koortsscheidingen door zweet en pis. Eene bijzondére behandeling der ont-^ slekingKOorts is derhalve ter dezer plaatse overbodig. §. 63. C. G. IIOPF , tlieöriae de princijno fehrcs in- flammatorids gignente rudimentd. Tub. , 1794. 4°. A. F. LÜDEKS , über dan intermittitende JVundfieher ', seine S/jtnptome, Ursachen und Behandlung. Hamb., 1831. 8°. J. C. HEIL (resp. j. raMDACh) , de febre inßatnmatorüi simplici. Hai., 1794. 8°. ß. Hofrichter, Versuch über das Entzündungsßeber und die Entzündung. Brest., 1806, 8o. t. 