Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 1 Van de vroegste tijden tot op het jaar 900 na Christus
Hij geloofde in dezen tijd, dat sacosus er in zou slagen, de vereeniging van Engeland en Spanje tot stand te brengen, en dat de zuidelijke Nederlanden alsdan der Spaansche Prinses, aan de zijde van den Prins van Wales, zouden toegewezen worden. Voor dit geval was het raadzaam zijne waarborgen te nemen, opdat Spanje mocht begrijpen, dat men niet zonder ons over België zou kunnen beschikken, en Engeland niet te eenigertijd meester mocht worden van eene haven, wier sterkte en bloei met het bestaan van de Republiek onvereenigbaar scheen. — Wat de Prins niet dan van Gods hand kon ver- wachten, gebeurde. Werkelijk werd de uitvoering der onderneming belet. Even voorbij 1 v, p. CAPELLEN, bl. 113. à v. D. CAPELLEN (bl. 126) zegt, dat de Prins met 160 Compagnién voetvolk te Dordrecht onder zeil ging. 3 Mem. de Fred. Henri, p. 17, 18. Zie over deze Gedenkschriften, het leven v. Fred. Hendr. 's Gravenh. 1737. Voorr. III—V. Over den mislukten aanslag spreekt de schrijver van dit werk op bl. 54, 66. 4 wassenaEn, Hist. Verh. IV, fol. 73. DES VADERLANDS. 785 eN ERGE Willemstad gekomen, kon de Prins den tocht niet voortzetten. Storm, vorst en ĳĳsgang 1.49). maakten den vereischten spoed onmogelijk en brachten de schepen in gevaar. Den 64 Hole December ontvingen de Staten-Generaal bericht van den Prins uit Willemstad, dat zijn voornemen mislukt was !. Nu men alzoo ien minste vooreerst van alle krijgsondernemingen moest afzien, was het voor ons ook van weinig belang, dat in het leger van den vijand de muitzucht ‘uitbrak bepaaldelijk onder Italiaansche soldaten. Een troep muiters wierp zich in Huisen Spaansche mui- en stelde, zoo als gewoonlijk, een hoofd aan onder den naam van Etecto. Daarop werden zij — door de onzen in bescherming genomen, of zij soms een kern konden worden van een belangrijken afval van de Spaansche zijde. Maar van den anderen kant plaatste zich een hoopje Brandenburgsche soldaten, te Goch genesteld, onder de bescherming van de Spanjaarden, en brandschatte heren en landlieden van onze zijde. Zelfs die van Huisen begonnen, om in hunne behoeften te voorzien, in de buurt oorlogsbelasting te heffen. Dus was de eerste indruk, dat men de oproerlingen van Huisen zou doen vertrekken. Maar weldra begreep men voor hun geregeld onderhoud te moeten zorgen, ten einde het kwaad te voorkomen en tevens het gehoopte voordeel niet te verliezen. Evenwel de Prins verklaarde na den mislukten aanslag, dat het hem onverschillig was, wat de Staten ten dien aanzien besluiten zouden: hij begeerde zich verder met de zaak niet te moeijen. Dit was genoeg gezegd, en de Raad van State adviseerde dan ook den troep te ontbinden, en de Gedeputeerden van Gelderland ondersteunden dit voorstel; maar de Staten-Generaal verkezen daarin vooreerst niet te treden, te meer daar het getal, ook door de overkómst van eenigen uit Goch, scheen toe te nemen ? In der tijd was de schans, genaamd de Papenmuts, opgeworpen en bezet om een De schans Pa- vast punt te bieden, van hetwelk men gebruik zou kunnen maken om in gemeenschap — met de Engelschen vijandelijk tegen de Kerkelijke Duitsche Vorsten te werk te gaan, en daardoor de macht van het Katholicisme te verdeelen. Nimmer had sacosvs openlijk tegen die Bisschoppen willen optreden; dus was dat vaste punt tamelijk onnut geble- ven; en thans nu die Koning door het geheele verlies van de Palts niet te bewegen bleek te zijn om zich gewapend te doen gelden, was de bezetting van dien verwijder- den post niets dan een nuttelooze last. Vandaar dat het niet bevreemden kan, zoo hij in dezen tijd werd opgegeven. Nadat het fort nog in ’t begin van het jaar 1622 rijkelijk van mond- en krijgsbehoeften was voorzien, vernam men in de lente van dat jaam, dat het laatste hooge water niet alleen de vestingwerken, maar ook de benoodigd- heden van allerlei aard, daar voorhandeh, aanmerkelijk beschadigd had, zoodat de ! Resol. Stat.-Gen. 6 Dec. 1622. arrsewa, I, bl. 122, 132. v. n. careLLEN, bl. 124, 120, 127. 2 Resol. Stat.-Gen. 28, 30 Nov.; 7, 13, 20, 23 Dec. 1622. 4, 6, 11, 20, 21, 23 Jan.; 4 Febr. 1623. v. p. capevsen, bl. 122, 123, 128, 133, 139. IIL Deer. 5 Srvx. 99 1621— 1625. 786 ALGEMEENE GESCHIEDENIS plaats, vooral bij het klein getal soldaten, aldaar onder den Commandant marzrar in garnizoen, gemakkelijk zou kunnen genomen worden. Dit was, als het ware, eene tijdige voorbereiding op het bericht van de overgave. Toch zou de te Keulen geve- vestigde Nederlandsche Agent BILDERBEEK op nieuw maatregelen nemen om de schans van het noodige te verzorgen. Niettemin klaagde de Commandant weldra daarna over slechte betaling van zijne manschappen. Maar, als hij zich gewelddadige handelingen tegen de naburen veroorloofde, ten einde zich van ’t noodige te voorzien, werd hem dit ten strengste verboden. Ofschoon dus de Staten voor de ordelijkheid van het garnizoen zorgden, was het verblijf van Nederlandsch volk in die schans niettemin aan de lieden van de omstreek zoo hatelijk, dat de boeren uit het Bergsland, door eenige soldaten onder- steund, haar in den zomer (1622) kwamen belegeren. Dit evenwel bracht geen emstig gevaar aan, en toen ter tijd was het nog altijd mogelijk dat men van dit versterkte punt partij zou kunnen trekken. Doch in den volgenden winter veranderde zulks, en in de eerste dagen van het nieuwe jaar (1625) vernam men, dat Kapitein zarzrau de plaats den 29sten December aan Graaf HENDRIK VAN DEN BERG had overgegeven. De Staten-Generaal verlangden verklaring van dit feit. Het blijkt, dat Hun Hoog Mogenden met de gegeven inlichtingen genoegen hebben genomen: ten minste klonk het niet ongerijmd, dat Jonker van marzreLp binnen weinige dagen daarna op belooning vox zijne diensten aanspraak maakte, op grond eener belofte hem bij officieéle acte verleend. Zeker is het, dat het garnizoen, niet vernieuwd, weinige gezonde manschappen telde !, Zoodanig was de toesland tegen het begin van het jaar 1625, dat van geenen kant eenige belangrijke uitkomst scheen te kunnen komen, dan van de zijde van Frankrijk alleen. Engeland was op het punt van zich met Spanje ten naauwste te verbinden; de Gerefor- meerden in Duitschland waren gansch ontmoedigd door de veroveringen van den Keizer; de Koning van Denemarken zag bijgevolg de kans niet schoon om het doel zijner heersch- zucht te bereiken, die alleen hem kon overhalen om in Duitschland tegen den Keizer op te treden; Zweden was te zwak, en te zeer door Polen bezig gehouden; Venetië gaf slechts een weinig gelds om in een grondelooze schatkist te werpen; de Barbarijsche Staten, hoe geneigd ook om door vereeniging met onze scheepsmacht feller dan ooit den ouden wrok tegen Spanje botte vieren ?, boden geenen grondslag tot een geregelde machts- 1 Resol. Stat.-Gen. 20 Jan.; 2, 14, 15, 16 Maart; 21, 25 Apr.; 14, 20, 21 Mei; 1,2 Junij; 9, 15 Aug. 1622. 4 Jan. 1 Febr. 1623. Resol. Holl. 15 Maart, 1622. v. p. capeus bl. 67, 140, 141. 2 Na 130 jaren waren de te Constantinopel gevestigde uit Grenada verdreven Mooren nog begerig om voor den val van die stad wraak op de Spanjaarden te nemen. Onze Ambassadeur naca nam hen in den arm, dat zij hunnen invloed in Tunis aanwendden, om het verbond met onzen Staat te bevorderen, waarvan men de tuchtiging van Spanje verwachtte (v. n. capgLLEN, bl. 119). Wer- kelijk heeft pisvacker de uitwerking dezer bemoeijing ondervonden, DES VADERLANDS, 787 ontwikkeling aan. Gelukkig scheen er werkelijk hoe langer hoe meer grond te bestaan om van Frankrijk op elk gebied krachtdadige ondersteuning te verwachten. Zoo ver konden Frankrijks bestuurders nimmer van den weg der echte vaderlandsliefde afdwalen, 1621— 1625. De aansluiting Frankrijk dat zij, waar Spanjes macht zich ontwikkelde, met deze Mogendheid innig verbonden wordt inniger. zouden hebben kunnen blijven, om door haar overschaduwd en te gelegener tijd over- vleugeld te worden. Maar daaruit volgde niet, dat al de vijanden van Spanje juist Frankrijks vrienden moesten zijn. Integendeel Frankrijks regeerders verdachten de Gereformeerden in Duitschland en vooral in de Nederlanden, en konden niet anders dan gelooven, dat zij, zoo zij triomfeerden, gemeene zaak met de Hugenoten zouden maken om ’s Konings bewind omver te werpen. Vandaar de vriendschap voor Oostenrijk en den Paus, van wier jaloezie tegen Spanje men partij hoopte te kunnen trekken. Maar toen nu de Gereformeerden in Duitschland gefnuikt waren, en de houding van den heer van som- MELSDIJK in Engeland genoegzame waarborgen gegeven had aangaande hetgeen men van zijnen geduchten persoon en, voor zooveel van hem afhing, van de Republiek der Ver- eenigde Provinciën te wachten had; toen daarentegen Spanje en Engeland met de Hugenoten schenen te willen zamenspannen; — toen scheen voor Frankrijk, waar boven- dien na Luymes dood resprauremes den verheven post van Connétable bekleedde, de tijd gekomen om zich met de Nederlanden te verbinden en den Gereformeerden in Duitschland zijnen steun te verleenen, hetgeen tevens den Hugenoten alle voorwendsel om tegen hunnen Koning op te staan benemen en alzoo het middel wezen zou om hun meester te blijven en hen tot eenen goeden vrede te nopen. Het eerste wat de Staten stellig gunstigs van 's Konings gezindheid ten onzen aanzien vernamen, was het bericht, door LANGERAK in September 1622 overgezonden, dat hij hoop mocht voeden op de ontvangst der ons ten vorigen jare beloofde 400,000 kroonen, dat is, 1200,000 gulden. Zekere advokaat pg r’ALoverrE zou hierin behulpzaam zijn, en, vonden hun Hoog Mogenden zulks goed, dan zou hij zich, van dezen vergezeld, naar den Koning te Lyon begeven, om die som te verkrijgen. Weldra daarna kwam de tijding, dat er uitzicht op binnenlandschen vrede was en de Koning dus meer ruimte van mid- delen stond te erlangen, die hoop versterken. Werkelijk kwam de vrede tot stand, en van nu aan scheen Frankrijk met betrekking tot de buitenlandsche staatkunde zijn besluit genomen te hebben. Sumiawo verscheen ter vergadering der Staten-Generaal, en kondigde aan, dat ereen verbond op handen was tusschen Venetië, Savoye en Frankrijk, en het herstel van den oorspronkelijken staat van zaken in ‘Graauwbunderland het eerst te bereiken doel der alliantie was. — Nu vicrom AMApEus van Savoye bespeurd had, dat hij van den Keizer niets had te hopen, maar dat Venetië en de Koning van Frankrijk, zijn schoonbroeder, hem tot een tocht tegen Milaan, die wellicht zijn gebied zou vergrooten, ter zijde zouden willen staan, was hij natuurlijk een vurig deelgenoot van het te sluiten verbond. — Zijn zoon KAREL EMMANUEL zou zich in persoon naar LODEWIJK xu begeven; 99 * Verbond tus- schen Frankrijk , Venetié enSavoye. 788 ALGEMEENE GESCHIEDENIS TWaarls verzellen, en de Gezant pesaro, bij het Hof van Frankrijk gevestigd, de bijeenkomst mede komen bijwonen. Nu verzocht de Resident, dat Hun Hoog Mogenden hunnen Ambassadeur mede last zouden geven om aan de te openen onderhandelingen deel te nemen. — Het laat zich denken, dat zij niet in gebreke bleven, dit te doen. Werkelijk begaf LANGERAK zich in het begin van November uit Lyon naar Avignon, om aldaar den — te Koning af te wachten. Hij vond er verscheidene Grooten en staatslieden beter dan ooit oignon, — de Venetiaansche Gezant, monostm, bij dien Hertog geaccrediteerd, zou hem de te voren gestemd ien aanzien van eene naauwere verbindtenis met de Republiek, mits deze door daden deed blijken, dat op hare vriendschap met volkomen vertrouwen te rekenen viel. Den 19%2 had hij gehoor bij den Koning. Hij beschreef Zijne Majesteit het gevaar, waarin onze Staat verkeerde, en de ontzaggelijke legermacht, vereischt om dit gevaar afte weren. De kosten, op welke ons deze toestand te staan kwam, konden wij, zeide hij, zonder 's Konings bijstand niet langer dragen. Bij Spanjes door de geheele wereld lẹ- kende zucht om zich van de algemeene alleenheerschappij meester te maken, was het nu of nimmer de tijd, dat Frankrijk bedacht was ons te ondersteunen, nu wij ons nog krachtig en zonder nadeel geleden te hebben deden gelden onder de wijze leiding van dien onvergelijkelijken aanvoerder, den Prins van Oranje, wiens vurige wenschen, zulks kon hij Zijne Majesteit verzekeren, evenzeer als die van de Staten, de uitbreiding van 's Konings gebied ten doel hadden. — Deze rede werd gunstig door den Koning opge- nomen, gelijk duidelijk bleek uit de vriendelijkheid van zijn gelaat, die alle omstanders trof: herhaaldelijk verklaarde hij, dat wat hij besluiten zou, den Gezant genoegen zou doen. De Hertog van Savoye, bij deze gelegenheid door onzen Ambassadeur gesproken, verklaarde, dat hij gereed was tienduizend man voetvolk en tweeduizend man paarderolk te velde te brengen, en, zoo de Staten den Graaf van mansreLD wilden overhalen met twintigduizend man naar Valtellina te trekken, hij deze krijgsmacht op zijn eigen kosten zou onderhouden. De Koning van Frankrijk, zeide hij, had plan 15,000 man, Venetië 10,000 te leveren. Voegden zich daarbij de hulpbenden, die de Cantons Bern, Zurich, Basel en eenige katholieke Cantons, welke hij tot dienstbetoon zou weten te bewegen, op de been zouden brengen, zoo verkreeg men, ook zonder mansreLps leger mede te rekenen, eene krijgsmacht van 50,000 man. Gelukte de onderneming in Graauwbunder- land, dan zou het leger naar het Milanesche kunnen oprukken en aldaar Spanje een groot verlies toebrengen, mits onze legermacht den markies serrora in de Nederlanden bezig hield en hem belette zijnen Meester in Italië te hulp te komen. Om dit alles ten uitvoer te brengen, moest men den Koning van Frankrijk tot een spoedig besluit bewegen, ten einde den Spaanschen Ambassadeur den tijd niet te laten om den Koning Meening vandoor zijne redenen om te zetten. — Hierop kwam het inderdaad aan. Er waren in de oude ministers : — van nENpaik IV, 's Konings Raad dezulken, met name de oude ministers van HENDRIK rv, de beide DES VADERLANDS. | 789 SILLERYS en JEANNIN, die geneigd waren de aanbiedingen aan ie nemen, door Spanje gedaan. Fizes IV, namelijk, verklaarde thans uit vrees voor die alliantie, den Koning tegen die van Rochelle te willen ondersteunen, en die staatslieden achtten deze hulp meer vertrouwd en natuurlijker, dan de ondersteuning, welke de Nederlanders, op wier bedoelingen zij nog steeds niet volkomen gerust waren, den Koning tegen hunne geloofs- genooten zouden verleenen. — Om den Koning te overtuigen, hoe weinig hij op de Nederlanders aan kon, konden zij wijzen, niet alleen op de omstandigheid dat aan Rochelle nog steeds oorlogsbehoeften werden toegevoerd door Nederlandsche schepen, van echte paspoorten der Staten, ten minste naar het voorgeven der kapiteins, voorzien, maar ook op hetgeen de Ambassadeur van Spanje op hoogen toon verzekerde, dat zijn Meester het in zijne hand had om wanneer hij slechts wilde met de Republiek vrede te sluiten. Wat de Spaansche Gezant sprak, steunde op de dubbelzinnige houding van Prins mavairs, en deze was allezins geschikt om bedachtzame staatslieden , die den Prins van ouds kenden, op hunne hoede te doen zijn. — Hoe het zij, wat thans te Avignon aangevangen was, zou in een volgende bijeenkomst te Lyon, waar men het eindbesluit van Venetië zou vernemen en ook afgevaardigden van eenige Zwitsersche Cantons tegenwoordig zouden zijn, tot zijn beslag komen. — Bij al deze uiterst belangrijke en op zijn verzoek stipt geheim te houden berichten, voegde de Gezant nog deze tijding, dat er te 's Hage een buitengewoon Fransch Gezant te wachten was om aan alle vroeger misverstand voor goed een einde te maken !. Kort voordat de inhoud van dit schrijven aan de Staten-Generaal was medegedeeld, was DU MAURIER in Holland teruggekomen en (den 94" December) in de vergadering verschenen. Bij deze gelegenheid verzekerde ook hij, dat het meerendeel der Grooten in Frankrijk en zij, die den Koning het naaste stonden, op de hand waren van onze Republiek, en Zijne Majesteit, zeide hij, was evenzeer als zijn groote vader tot bevor- dering van haren welstand genegen. Deze rede echter was niet zonder inmenging van eenigen wanklank. Immers gaf de Ambassadeur te kennen, dat de Heer van LANGERAK de reis naar Lyon had aangenomen tegen den raad van den Kanselier, den Heer pz siLLERY, en van den President sranmin, die het niet gepast hadden gevonden, dat hij derwaarts vertrok in een tijd, dat de binnenlandsche vrede nog niet volkomen gesloten was. — Wat den Kanselier en den President hierin bewoog, is ons zoo even gebleken. — Evenwel nu Was dat bezwaar uit den weg geruimd: want, voegde pu maunren er bij, thans was de vrede wel degelijk beklonken, zelfs de kerken in de omstreek van Parijs waren den Protestanten teruggegeven. — Een tweede minder aangename zaak, door den Gezant aangevoerd, was deze, dat hij op nieuw aandrong op de voldoening van die Franschen, welke op de Nederlandsche Oost-Indische Compagnie schade te verhalen 1 Register der ingekomene brieven uit Frankrijk, in de jaren 1622—1625. Op het Rijksarchief. Resol. Stat.-Gen. 12 Sept.; 17 Oct.; 4, 16, 26 Nov.; 27 Dec. 1022. 1621— 1623. 790 ALGEMEENE GESCHIEDENIS eee 1621— hadden. — Deze lastige aandrang, op nieuw aangevangen, was voorzeker bestemd om de Am. xus sterdamsche kooplieden te eerder het voordeel van den toevoer van krijgsbenoodigdheden aan de opstandelingen te doen opgeven, als zij zagen, dat men slechts door een oprecht vriendschaps- verbond met Frankrijk ontheven kon worden van de ongelegenheid, dat bijzondere pers. nen in hunne overdreven eischen van Regeringswege ondersteund werden. — De Staten deden ijverig hun best, dat de klachten door inwilligingen tot zwijgen gebracht werden, Bovendien waren er Fransche schepen van Calais door de onzen opgebracht, en de Koning vorderde hun dadelijk ontslag onder bedreiging, dat hij anders al onze koopvaardijschepen te Bordeaux zou laten aanhouden. Reeds vernam men, dat er in Frankrijk schepen in beslag werden genomen. — Doch dit vermocht de groote zaak der naauwe aaneensluiting van de beide Staten niet te keren. Waren eral, ook hier te lande, en daaronder, zoo het schijnt, de Prins zelf, die haar nog niet met een onverdeeld hart konden goed heeten, en ze misschien nog wat verschoven wilden zien, de Venetiaansche Resident stond haar openlijk voor; door zijn optreden in de Staten-Generaal maakte hij aan alle achterhoudendheid een einde !, en hij maande Hun Hoog Mogenden aan, om spoedig door eene bezending naar Frankrijk van hunne zijde al het mogelijke te doen, opdat dit Rijk zich liever aan onze Provinciën, dan aan Spanje mocht aansluiten. Werkelijk besloot men-al vast eene : instructie voor de te benoemen Gezanten te ontwerpen ?. Grond van DE SILLERY en JEANNIN, wij zagen het, waren ongezind aan ons Land hun volkomen hunne meening. vertrouwen te schenken en helden over tot een vertrouwelijke aansluiting aan Spanje, om alzoo deze Mogendheid van het verbond met Engeland af te trekken. Wat kan het geweest zijn, dat hen jegens onze Republiek zoo achterdochtig maakte? Er was geene Mogendheid, die ons krachtdadig bij kon staan, behalve Frankrijk, en was het dan te verwachten, dat wij onze eigen redding wegwerpen, en niet trouw vasthouden zouden aan het eenig plechtanker van ons behoud? Bovendien de houding van Amnssen in Engeland, een jaar lang en in zulke hagchelijke en beproevende oogenblikken vol- 1 Het schrijven van LANGERAK uit Avignon van den 21 Novemb. werd later dan het ontvangen was, aan de Staten, aan welke het gericht was, medegedeeld. Den 27eten Dec. werd het in de Vergade- ring gebracht, en toen heette het juist ontvangen te zijn. Intusschen blijkt uit cene mededeeling, vier dagen te voren (d. 23*e Dec.) aan de Staten gedaan, dat hetgeen LANGERAK uit Avignon bericht had, reeds toen bekend was. Die mededeeling behelsde juist het eenige uit de depêche, dat on- gunstig over Frankrijks gezindheid kon doen denken. Zoo de Venetiaansche Resident niet van zins was geweest het verhandelde te Avignon in de Staten-Generaal mede te deelen, zoo als hij werkelijk den 29**» Dec. deed, zou die brief wellicht nog langer achtergehouden zijn. Men zal wel- licht meenen, dat de bekendmaking door ’s Prinsen afzijn is belet geworden. Maar neen! reeds den 9dea Decemb. was de Prins van de Willemstad terug (zie Resol. Stat.-Gen. 9, 23 Dec. 1623} 2 Resol. Stat.-Gen 9, 16, 23, 27, 29 Dec. 1622. 2, 3, 9, 14, 18, 23 Jan.; 4, 6 Febr. 1623. DES VADERLANDS. 791 gehouden, had alle wenschelijke waarborgen gegeven omtrent de welgemeendheid der 1621— betuigingen door dezen staatsman aan Frankrijk gedaan. Dus kan niemand anders dan TS de Prins van Oranje de grond geweest zin van het wantrouwen, door de Fransche staatslieden, de oude vrienden van HENDRIK IV en OLDENBARNEVELT, tegen onzen Staat gekoesterd. De houding, die de Prins tegenover de katholieke Mogendheden aannam, Hoe Prins alsof hij onmisbaar was ter breideling van de Calvinistische elementen, zij was dien Staats- Zi vert, lieden niet onbekend, maar zij meenden haar als een voorwendsel, dat heerschzuchtige /4"*72*- bedoelingen verborg, te moeten aanmerken. Nu scheen hij zich in den laatsten tijd, tegen den zin en het belang der Nederlandsche kooplieden en zelfs tegen de staatkunde van AERSSEN, met JACOBUS te verstaan: dus was hij dan evenzeer als deze Koning Frankrijks vijand, en, heulde sacozus openlijk met de Hugenoten, wat was er beters van Prins mavarrs te wachten, van hem, op wien van ouds de oogen der Fransche Cal- vinisten gevestigd waren, als den steun van hun geloof in Europa, als hunne toevlucht in den strijd, dien zy tegen Koning LopEwisk te voeren hadden? Wie dus in Frankrijks. begrepen, dat geene aansluiting aan Spanje raadzaam, maar een trouwhartig verbond met de Nederlanden noodzakelijk was, — en aan de zijde van hen, die zoo dachten, stond niemand geringers dan RICHELIEU, — hun was tot verwezenlijking van hunne staatkunde alleen Prins mavnrrs in den weg. Maar kon de Prins hun dan werkelijk zoo geducht voorkomen? Was de steun van eenen Jacosus geen zwakke steun? Zoo deze Vorst zijne vriendschap met Spanje volhield en door het huwelijk van zijnen zoon voltooide, liep hij dan geen gevaar om zijnen troon te verliezen? Men kan er in Frankrijk niet anders over gedacht hebben dan in ons land, en hier meende men, dat het te vreezen stond, dat op ’s Konings heulen met Spanje een opstand in zijn Rijk zou volgen, ja hier liep weldra het gerucht, dat sacosvs door zijne onderdanen gevangen genomen en de Prins van Wales vermoord was!: zoo weinig, oordeelde men , kon het Engelsche volk die zamenspanning met Spanje dulden. Maar stond sacorus troon zoo wankel, wie zou bij eene omwenteling in Engeland het eerst kunnen winnen? Was het niet de Prins van Oranje, alsdan het eenig aangewezen hoofd van de oorlog tot steun van het Calvinisme in Duitschland en Frankrijk, door de vereenigde macht van Groot-Britannië en van de Zeven Provinciën te voeren? Zoo zou de algemeene oorlog eerst recht ontbranden, onder voor Frankrijk allerongunstigste omstandigheden. Ten slolte was Prins maumrrs nog altijd en thans vooral in de oogen van bedachtzame Fransche staatslieden een hoogst gevaarlijk persoon. Hij moest, als het ware, het voorwerp worden van nICHELIEUS geheime ver- wenschingen. En aerssen dekte den Prins niet meer. Deze slaatsman was te Londen lang genoeg in de gelegenheid geweest om tot zijne verbittering te ondervinden, dat zijne staatkunde en die van den Prins niet meer zamen konden gaan, en de gunstige 1 v. p. CAPELLEN, p. 116, 164. 792 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1621— meening van dezulken in Frankrijk, die met agnssen in briefwisseling stonden, verloren cis te hebben, was voor den Prins veel verloren.. En elders in Zoo had dan de Prins bij geduchte personaadjen in Frankrijk sterken tegenzin opge- het Been, wekt, Daar stond geene gunst bij anderen in het buitenland tegenover. Hoe de Vorsten der voormalige Duitsche Unie zich over hem uitlieten, daar zij hunne nederlaag almede aan zijnen verkeerden raad en aan het gemis van genoegzame ondersteuning van zijne zijde weten, laat zich gemakkelijk denken. Voorts, de Hanse zag zich, sedert mavais onbeperkt gebieder scheen geworden te zijn, door onze Republiek verlaten, en crsraar ADOLF was verstoord, dat men van datzelfde tijdstip aan de heerschzacht van canrs- TIAAN IV voet had gegeven. En in het bin- En hoe stond de Prins intusschen hier te lande aangeschreven? De kooplieden bemerkten a duideljk genoeg, dat hij hun vriend niet was; evenwel zij bleven op een goeden voet met hem, omdat zij hem niet vreesden, daar zij, in dezen tijd van schreeuwende oorlogs- behoefte over de beurs beschikkende, de wezenlijke meesters waren van het land. Maar niettemin verwekte de Prins hier te lande geweldig veel kwade vermoedens tegen zich, en verloor hij gaandeweg der ingezetenen achting en vertrouwen. Van den afloop van het Bestand aan had men niet geweten wat van den Prins te denken. Het was bekend geworden, dat hij,steeds door Mevrouw rsencrars te Brussel onderhandelde; het bevreemdde ten hoogste, dat hij, hoezeer daartoe, meende men, de gelegenheid meer dan eens schoon stond, Gulik niet ontzette of Wezel niet innam !, Toen Gulik was overgegaan, waren er die dachten, dat de Prins dit opzettelijk had laten geschieden, om den trots der Nederlanders neér te slaan en hen te gereeder tot een verdrag met den vijand te doen besluiten, daar hij zelf, zeide men, na de vol- doening behaald te hebben van de binnenlandsche twisten zonder bloedstorting te bedaren, warsch was om in een nieuwen strijd zijn ouden krijgsroem en de inkomsten van zijn in het buitenland gelegen goederen te wagen % Later toen de van Bergen op Zoom aftrekkende vijand niet werd vervolgd; toen de Papenmuts werd overgegeven, en dit verlies niet werd vergoed door het bezetten van de stadjes Vreden en Boekholt, waartoe de Prins werd aangemaand en de kans schoon stond; toen daarentegen de Heer van ANHOLT met zijne Beijersche benden blijkbaar door hem gespaard werd, kregen zulke vermoedens nieuw voedsel 5. Die verdenking van eigenbelang, ja van omkoop- baarheid trof de krijgsbevelhebbers, welke onmiddellijk onder ’s Prinsen orders stonden, den Overste smeLTsinG, te Deventer, MARQUETTE, die bovendien als vreemdeling en bloedverwant van vELAsCo weinig vertrouwd was, ja, Prins FREDERIK HENDRIK zelven *. Bij de beraadslagingen over den staat van oorlog ter vergadering van de Staten van l v. D. CAPELLLEN I, p. 11, 12. 2 v. D. CAPELLEN, I, p. 14, 15, 18, 22, 23—25, 84. 3 v. D. CAPELLLEN p. 106, 107, 148, 151, 153, 154, 175. 4 Dezelfde bl. 47, 84, & DES VADERLANDS. 795 Holland in den winter van 1621 op 1622, vielen er zeer vele »vrijmoedige discoursen, die niet dan met groote ondienst openbaar konden gemaakt worden," en Hun Edel Mogenden besloten, dat die geruchten niet buiten de vergadering gebracht zouden wor- den. Niettemin zou naar alles wat gezegd werd uitgelekt te zijn, onderzoek worden gedaan. In het volgende voorjaar werd er dan ook eene Commissie benoemd om naar het beheer der krijgszaken onderzoek te doen, » opdat de leden eenmaal gerust mochten wezen, dat daarin niets gedaan werd, dan het volstrekt noodzakelijke 1,” Bij den druk der oorlogsbelastingen en het weinige, dat met de land- en zeemacht werd uitgevoerd, mom- pelde ‘men al meer en meer, dat het er op werd toegelegd, de ingezetenen naar vrede te doen uitzien, om van dien ondragelijken en bovendien, naar hetscheen, nutteloozen last verlost te worden ?. De meening dat het gerucht van die Spaansche armade ? werd uitgestrooid om de neiging tot vrede te bevorderen, vond geloof 4%. Tegen het eind van het jaar 1622 kwam het uit, dat die van de Neder-Betuwe afgevaardigden naar Brus- sel gezonden hadden om de Infante vergiffenis te vragen voor de aangenomen vij- andelijke houding, en haar voortaan alle goede diensten aan te bieden. En wat ver- nam men nu daarbij? Dat de Prins hun vergund had, heimelijk te onderhandelen, om door het Hof te Brussel, tegen betaling van contributie, van alle vijandelijkheid ontheven te worden, en dit terwijl toch de kosten van den aanleg van wijkschansen gemaakt waren, ten einde die streek vrij te houden van het opbrengen van oorlogsbe- lasting aan den vijand 5. De Staten-Generaal, wien die handeling van sommigen uitde Betuwe ter oore gekomen was, schreven deswegens aan de Heren VAN BEVEREN en GERESTEIN, die op nieuw gedeputeerd waren naar de Staten van Gelderland om hen tot grooter ijver voor de zaak des Lands te bewegen. Deze Heren moesten bewerken, dat diergelijke verstandhouding met den vijand gestraft werd. Doch wat was er van de Staten van Gelderland te wachten, bij wie de gezindheid, welke dien stap had inge- geven, door talrijke leden vertegenwoordigd was, terwijl zij, die de zaak der Genera- liteit voorstonden, verdacht werden dit slechts om eigen voordeel te doen 6, Van sosnor 1 Resol. Holl. 7 Dec. 1621. 19 Apr. 3 Zie hiervoor, bl. 754. 4 v. D. CAPELLEN, p. 122. J 5 vAN DER CAPELLEN, p. 134, 135, 136. 6 v. p. CAPELLEN, p. 137, 138. III Deer. 5 Sruk. 100 1621— 1625. 1621— 1625, 794 ALGEMEENE GESCHIEDENIS zelven ging immers de sprake, dat hij met het Hof te Brussel in verstandhouding stond l en zelfs de Staten-Generaal waren niet volkomen zeker van hunne zaak. Ten minste zou dat voorstel om aan de Staten van Gelderland te schrijven nog eerst aan het oordeel van Zijn Excellentie worden onderworpen, of bij er wat tegen hebben mocht. Met zoo weinig kracht had zich de Generaliteit in het vorige jaar op den Gelderschen Land- dag doen gelden, dat de Heer Genzsrer eerst geweigerd had de Commissie op nieuw aan te nemen, omdat »de bezending tot niets anders zou strekken dan tot bespotting van Hunner Hoog Mogenden Gedeputeerden.” Slechts onder voorwaarde, dat hun instruc- tie degelijker dan vroeger gesteld zou zijn, liet die Heer zich de taak welgevallen. Dit- maal toonden zich Hun Hoog Mogenden krachtiger: zij schreven, dat de zaak van de onderhandelingen te Brussel streng nagespoord en tegen de schuldigen zonder oogluiking geprocedeerd moest worden; dat de door den Commandant van ’s Hertogenbosch ingevor- derde contributie niet mocht betaald worden, en, wat het hoofddoel van de zending der Gedeputeerden aanging, dat zij dadelijk moesten herwaarts komen om verslag te doen, wanneer het zich liet aanzien, dat de Landdag scheiden zou zonder de behoorlijke op- brengst der aan de Unie verschuldigde gelden verzekerd te hebben. Werkelijk kwamen VAN BEVEREN eN BERESTEIN terug, om te getuigen van de vruchteloosheid hunner be- moejingen. Den Staten-Generaal schoot niets anders over, dan den Staten van Gelder- land zoodanige maatregelen aan te raden, als waaruit blijken mocht, dat zij niet onge- negen waren om naar hun vermogen »tot de gemeene defensie te contribueren ” gelijk zij bij de Unie beloofd hadden, en voorts Hun Edel Mogenden te verzoeken Gedepu- . teerden te zenden om de geschillen, welke de opbrengst der belastingen vertraagden, te ’s Hage aan hooger macht te onderwerpen 2. Eene houding nu als deze van Gelderland en van de andere Provinciën, buiten Hol- land, Zeeland en Utrecht alleen, zou niet mogelijk geweest zijn, wanneer hare verte- genwoordigers in de Staten-Generaal meer vertrouwen genoten hadden, en de waan niet bestaan had, dat de oorlog slechts voor de leus werd volgehouden, terwijl wapensü- sland of vrede op handen was. Die meening vond haren voornaamsten grond in hetgeen men van den Prins van Oranje vernam en oordeelde. — Dat zij, die met eene diergelijke slapheid gediend waren, ’s Prinsen karakter verdedigen zouden, was niet te denken; en van hen, die aan de plichtmatigheid en mogelijkheid eener krachtige oorlogsvoering geloofden, was dit nog veel minder te verwachten. Dus ontbrak het den Prins aan allen zedelijken steun, wanneer immer de hand eens belagers tegen hem mocht worden opgehe- ven. Hij stond alleen, met talrijke vijanden en zonder innige bondgenooten in het bui- 1 Zie hiervoor, bl. 705. 2 Resol. Stat.-Gen. 24, 28, 30 Nov.; 16, 20, 27 Dec. 1622. 2Jan. 28 Maart; 13 April, 1623 V. D. CAPELLEN, l. p. 132. DES VADERLANDS. 795 tenland: zelfs Koning sacosus kon hem niet vertrouwen. En evenzeer stond hij alleen te midden van zijne landgenooten. Hij was, zoo als hij het zelf, zegt men, uitgedrukt heeft, door God verlaten !. Orpersanreverr is gevallen door een menschelijk gericht; Prins maugırs heeft zijne staatkunde door eene meer dan menschelijke rechtbank te schande zien maken. En werkelijk werd in dezen tijd de hand eens belagers tegen hem opgeheven, en tot vermeerdering van het grievend gevoel, dat hem vervullen moest, zag hij, als het ware, de schim van den op het schavot gestorven staatsman, in het verfoeijelijk bestaan zijner zonen, om wraak tegen zich opstaan. Reeds meer dan eens had de vrees van zamenspanningen tegen het leven van den Prins het Gerecht gaande gemaakt; doch het onderzoek had telkens de ijdelheid der zaak . aan het licht gebracht. Zoo waren in April 1620 vier Walen gevat en op de pijnbank gebracht, doch van geenerlei schuld overtuigd ?. In Junij van hetzelfde jaar bleek de beschuldiging van zekeren PIERRE LAMBERT tegen eenen JOHANNES FRANCOIS, alsof deze eenen aanslag tegen den Prins in den zin had, mede uit de lucht gegrepen te zijn ?. In Februarij van het jaar 1621 werd de aandacht weder op hetzelfde onderwerp bepaald door een bericht, uit Vlaanderen ontvangen, dat aldaar het gerucht liep, dat de Prins was omgebracht. Weldra kwamen ook van elders dergelijke berichten in, en de kapi- tein van ’s Prinsen lijfwacht werd ter vergadering der Staten-Generaal bescheiden en ernstig vermaand om den persoon van zijne Excellentie zorgvuldig gade te slaan en te beletten dat iemand vreemds hem onder eenig voorwendsel mocht naderen. Bepaaldelijk waarschuwde men toen tegen eenen herwaarts overgekomen weggeloopen monnik *. Doch het gevaar zou niet van buitenslands noch van de zijde der Katholieken komen. Dezen konden, zoo zij ten minste den waren staat der zaken kenden, geenerlei reden hebben om ’sPrinsen dood te wenschen. Het gevaar kwam van den kant dergenen, die foor - zich zelven of hunne betrekkingen het voorwerp geweest waren van de onrechtvaardighe- den, bij de omwenteling van 1618 gepleegd. Bij de zonen van OLDENBARNEVELT had het gevoel, dat hun vader het slachtoffer geweest was van het schreeuwendst onrecht ; dat zij ‘zelven onteerd en van hun rechtmatig goed beroofd waren, voornamelijk door het toedoen eens mans, wiens houding tegenover den vijand in hem zelven waar scheen te willen maken ‚ wat de laster tegen hunnen vader verzonnen had; die met de wapenen in de hand liet verloren gaan, wat in den vredestijd van het Bestand door OLDENBARNEVELTS sioutmoedigheid en beleid gewonnen was 5, — dat gevoel had bij ! BRANDT, Hist. v. d. Rechtspleg. van J. v. Oldenbarnevelt enz. bl. 252, 253, Noot F. 2 caRLETON. III, p. 297. . 3 Resol. Holl. 22, 25 Junij, 1620. 4 Resol. Stat.-Gen. 27 Febr.; 5, 8 Maart, 1621. 5 Vergel. v. n. cAPELLEN, I, p. 155. 100 * 1621— 1625. 1621— 1625. 796 ALGEMEENE GESCHIEDENIS hen alle ontzag voor Prins mavarrs uitgeroeid, en de bewustheid, dat zij een bloed- _schuld op zich laadden, als zij hem het leed, dat hy hun had aangedaan, betaald zet- ten, ten eenenmale verstompt. De Prins was geen achtbaar hoofd van den Staat in hunne oogen, maar een geweldenaar. Overtuigde hen nu, in de eerste plaats, een blik op den staat der gemoederen hier te lande, dat de Prins wel vijanden en tegenstanders, maar zelfs onder zijne medestanders geene trouwe vrienden bezat; kwam weldra uit het buitenland het een en ander ter hunner kennis !, waaruit zij moesten opmaken, dat de Prins de in Frankrijk gewenschte oplossing der verwarde betrekkingen in Europa in den weg stond; dan moesten zij den tijd gekomen achten, om hem wat hij aan hen verdiend had, te vergelden, zonder dat zij, alom van stilzwijgende medeplichtigheid verzekerd, en op het dadelijk herstel van de in 1618 gevallen partij rekenend, voor hunne misdaad ernstige vervolging of straf zouden behoeven te duchten. Hoe langer hoe meer maakten zij en degenen, met welke zij zich verstanden, zich gemeenzaam met het denkbeeld, dat de Prins omgebracht moest worden: het werd bij hen een vaste overtuiging: » hij moet voort, al de wereld wil het zoo hebben,” en menig remonstrant, al had hij een afgrijzen van moord, kon niet wenschen eenen maatregel ie beletten, die strekken zou (want zoo sprak men) om »het Rijk Israels in Nederland weder op te richten" en de » vrijheid” te herstellen % Vandaar een toeleg met zooveel 1 In de maand Julij, 1622, werden te Lilloo brieven onderschept van muco DE GRoor uit Parijs, waaronder een aan OLDENBARNEVELTS oudsten zoon, GROENEVELD, en eenen aan zijnen anderen zoon sTOUTENBURG: de eerste, heette het in de vergadering der Staten van Holland (14 Juli, 1622), hield eenige bedenkelijke bewoordingen in; de ander was op vele plaatsen in cijferschrift ge- schreven. De stukken werden gezonden aan het Hof van Holland, de beide Heren ontboden, de een opdat hij die uitdrukkingen verklaren, de ander opdat hij den sleutel van dat cijferschrif geven mocht. Men vond echter geene reden tot vervolging, en pg croor schreef kort daarna am de Staten van Zeeland, dat die brieven geen ander geheim behelsden, dan de zaak van het drukken zijner Verantwoording, waarmede men toen ter tijd hier te lande bezig was. 2 aitsema, I, bl. 108, 169, 185, 187. Deze auteur oordeelt tamelijk koel over den moordaan- slag. Hij houdt het er voor, dat , hoezeer de toenmalige orde van zaken alles behalve rechtma- tig, en de toorn der verongelijkte partij gegrond was, de aanslag eene dwaasheid was, eensdeth omdat hij gevaarlijk was, anderdeels omdat geduld beter tot het doel leidt, dan geweldig verzet Immers nadat hij (bl. 176) vermeld heeft, dat status (een der zamenzweerders) beweerde, dt het geoorloofd was, eenen tiran om te brengen, voegt hij er bij: »Doch al schoon dat wat DES VADERLANDS. 197 lichtvaardigheid en onvoorzichtigheid aangevangen, als misschien nimmer eenige zamen- 1621— zwering gekenmerkt heeft. — Den 6%= Februarij vervoegden zich vier matrozen, met name JEROEN EWOUTS, JAN — FAASSEN, PIETER JANSZOON BROEK en JAN ENGELEN, bij den Prins van Oranje te Rijs- den Prins ont- wijk, waar hij dagelijks heenreed. Zij kregen toegang tot hem op de verzekering, dat — zij hem iets gewichtigs mede te deelen hadden, en verklaarden dat hun geld was gegeven, hetwelk zij toonden, en wel ten einde zjj zich tot eenen hun niet geopen- baardem aanslag zouden laten gebruiken. Reeds hadden zij in het belang der zaak een koffer van Rotterdam naar ’s Gravenhage gebracht en aldaar in een herberg besteld. Ook droegen zij kennis van nog andere lieden, tot uitvoering van het stuk aangenomen en mede in den Haag, doch in een andere herberg, aangekomen. De Pring bescheidde hen bij zich op het Hof in den Haag, waar hij zich dadelijk heen begaf. Hier ontbood hij den President en eenige Raden van het Hof. Dezen lieten dadelijk de beide aange- weren herbergen bezetten. In de eerste vond de officier den koffer geopend met nog eenige pistolen er in, en voorts ander wapentuig onder het bed verstoken. In de andere werden vier personen verrascht, KORNELIS GERRITSZOON van Woerden, schrijnwerker te Rotterdam, zwager van HENDRIK SLATIUS, gewezen Remonstranisch predikant van Bleis- wijk, die evenwel toen met de Remonstranten in onmin was; voorls HERMAN HERMANS- ZOON, JAN KLAASZOON €N DIRK LEENDERTSZOON. Deze laatsten drie, insgelijks matrozen, waren even als de vier aanbrengers van het feit, door KORNELIS GERRITSZOON en SLATIUS met geld overgehaald om de behulpzame hand te bieden ter afwering van onraad, als de Prins om het leven gebracht zou worden. sLatius was een verwaand mensch en was, soo volghde niet, dat d’applicatie goet was. Men weet wel dat in alle regieringen het ghe-. meenlijck gaet volghens het woordt: aliquid juris, aliquid facti. De wagen kan altijt niet effen ende recht gaen, maer daerom terstont te willen beginnen sulcken feyt, ende soo vol gevaers, dat koste niet als voor eene groote dwaesheyt gheacht worden. De politycke regel heeft ook plaats: mulla ab initio non valent, quae tamen facta tenent. Ende: bonos imperatores optandos , qualescunque ferendos. Het Huis van samwEvELT was veel overghekomen, ontellijcke veel — waren om haer eere, staet ende welvaren ghekomen; maer als de wraeckgierigheydt qualijck wert aen- ghelegt, soo doetse meer quaet als goet. Deur lijdtsaemheyt ende gedult hebben veel van die parthije noch daer na — contentement ghekregen; maar dezen aenslach was loutere dwaesheydt.” Tegen deze zich zelfs boven de zedelijkheid verheven wanende wereldwijsheid van bet nu een- maal gebeurde feit en het geduldig laten gaan van hetgeen eenmaal niet anders kan, steekt de geest en toon zonderling af, met welken wasssmAER, in zijn Hist. Verh. IV B., de zamenzwering verhaalt. Bij dezen man, die de zaken blootelijk naar den uitwendigen schijn beoordeelt, vol vooroordeelen en in tegenspraak met zich zelven, treft men een valsche geestdrift aan, die zich lucht meent te geven in gemoedelijke toespraken, welke bij hem met ongepaste geleerde uitwei- dingen afgewisseld worden. 1621— 1625. 198 ALGEMEENE GESCHIEDENIS E" auteur van een schotschrift, in het geheim gedrukt en alstoen nog niet uitgegeven, de klaarlichtende fakkel getiteld. In dit geschrift werden den Prins verscheidene zware verwijten gedaan, onder.anderen dat hij de muiterij te Utrecht, in 1610, gestijfd had, en op grond van zulke grieven werden de ingezetenen, met name de Remonstranten, aangezet om zich met »de schrikkelijke wapenen hunner handen van den dwingeland en den goddeloozen hoop der tegenwoordige Regenten te verlossen.” Evenwel had men in hem noch in zijnen zwager de eersle aanleggers: zij waren in den aanslag betrok- ken door ADRIAAN ADRIAANSZOON VAN DIJK, afgezet Secretaris van Bleiswijk, en van DIJK. stond weder in verstandhouding met DAVID KORENWINDER, gewezen Secretaris van Berkel. Buitendien hadden KLAAS MICHIELSZOON BONTEBAL, gewezen Secretaris van Zevenhuizen, met zijn vrouws stiefvader, KORNELIS OLSHOORN, en KLAAS JANSZOOY VAN ALPHEN, gewezen Schout van diezelfde gemeente, allen derhalve slachtoffers van de wederrechtelijke afzetting der rechterlijke ambtenaren, geld geschoten om handlangers voor de beraamde misdaad te vinden. De eigenlijke drijver van de zamenspanning was STOUTENBURG, tweede zoon van OLDENBARNEVELT, en des Advokaats oudste zoon, Gror- NEVELD, had, hoezeer met tegenzin, zijn krediet verleend tot het opnemen der benoo- digde gelden. Ja, de naam van Prins FREDERIK HENDRIK was gebruikt, alsof hij kenni had van den toeleg en het geheime hoofd was der partij. Onder degenen, die vax pisk tot bevordering der zaak had pogen te winnen, waren JAN BLANSAART, saaiwerker — te Leiden en proponent bij de Remonstranten, en zijn broeder apnanam, benevens wi- LEM PARTEIJ, mede een saaiwerker, welke beiden laatsten zich onder de Remonstranten als stoutmoedige personen hadden bekend gemaakt door de gelukkig volbrachte uitred- ding van den op de Voorpoort ie ’s Gravenhage gevangen predikant wetanc, welke onderneming zij op uitnoodiging van den Remonstrantschen predikant sr&muii DWINGELO te Leiden op zich genomen hadden. Doch dezen drie, de beide pramsaaars en PARTRIJ, verklaarden later, dat zij van pix om den tuin geleid en hem slechts geld hadden willen afzetten. Den dag voordat de aanslag zou worden uitgevoerd, ver- trokken zij uit Leiden naar den Haag, gelijk zij in het verhoor zeiden, om den toeleg te ontdekken, niet wetende, dat dit toen reeds geschied was. Hoe het zij, zulks onder weg vernemende, begaven zij zich op de vlucht. 