VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
fcheide en verfchillende trappen van vermogens'op den geest; op het bart, en het sherifchelyk gemoed; dan, de oorfpronkelgke plooi van den geest zul men, desnieregen[taande,. altoos nog duidelyk blyven ontdekken, en door alles zien heen firalem — De heerfchende. hartstogt biyft onoverwinnelyk, en‘ maakt het ware beeidtenis van iensmds karskter … " Po, Men mag zich 'overgesven aan alle Josbandigheden, .en wers zwolgen zyn in den draaikolk der ydetheden, de Deugd. geeft nochtans ontzag, en boezemt: een algemeenen eerbied in; ten feder moet haar hulde doen; de openbare Slaven der ondeugd weive, zó ze niet ten ecnemaal: gevoetlaos ‘zyn, moeten haat nog eerbiedigen. on res - Niets wast doorgaans weliger op, dan ’t geen de natuur zsh ve voortteelt. Zulke -fcheuten wasfen welig; terwyl de zul ken, die de kunst aankweekt, met veel mosite en arbeid-in het teven gehouden worden; ja dikwils, in weerwil van alle aan gewende vlyt en mocite, nechtans verloren gaan. ——— Ze wasfen by de menfchen ook de: natuurlyke gebreken zonder moeite fchielvk en welig op; tetwyl ze de Zaden der deugd den groei en wasdom beletten. > Bedorven hartstogten telen fchfelyk voort, werpende hun: welig Zaad in eenen bedon. ven Akker, en dragen nog flegter vrugten, dan die, van welke zy geteeld zyn. ————. Een:byzondere zamenloop van omflan- digheden ' maakt’ den bedorven Akker meer en meer vrugtbaar ; en de vrugten, die ze voortteelt, ontaarden meer en meer, - "Er zyn vele daden én ‘bedryven der menschen, welke, doer eenen valfchen luister van fchoonfchynenden glans, het zedelyk oog verblinden; dit komt. wanneer men ze bekleed met het ontroofd gewaad der deugd; op dusdanig eene wyze kunnen dikwils hemeltergende euveldaden den fcherpziendfien mensch ' 2 Mise . , » eds SEDELYKE BEDENKINGEN: Mmisteiden. ——- Zomtyds word de eenvoudige, de ftille, wel eens verduisterd , door den fchitterglans van valfchen Luis ter, die van agter het. bedriegelyk Heed van fnoode geveinsd » heid (chynt; even gelyk de Zon door een valsch ligt in ansch antluisterd word; wanneer een donkere wolk de were ing vande kragt harer.ftralen belemmert. Nochtans is de deugd, even als de Zon, onbevlekt; en is daar in vooral aan dezelve zeer gelyk, dat ze een dubbelen glans verfpreid, na dat ze eenigen: tyd is bedekt geweest: of, even gelyk ber Ligt des daags lterker en glansryker word, naar: mate ‘het hoger klimt. ' ` Het is wel zeker, dat vele zogenoemde verftandigen de be- wondering der Waereld zyn, die, inderdaad, niet meêr, dan woor middelmatige vernuften, kunnen doorgaan. —~—— Gemeen. lyk trekken zulke menfthen de verwondering na zich, die met hun verftand pronken: —— die ftout en onbefchaamd is, heeft oneindig in dit geval voor, by menfchen, die Ril zyn, en geene vertooning maken. . Men vind toch in de Zamenleving vele Lieden, die zodanig met hun verand en geleerdheid willen brilteren en uitfchitte. ren, dat ze al: den glans van anderen als verdooven ; terwyl ze inmiddels inwendig weinig geest bezitten, en gelyk zyn aan die vergulde Beelden, die al hunnen luister uitwendig, en in eenen fchoonen glans, vertoonen, terwyl ze van innerlyke waar- de ten eenemaal ontbloot zyn. : Indien men:niet altoos wil vernederd.en in de laagte blyven , indien men ook naar waren roem haakt, dan moet men niet ledig blyven zitten ; zonder de minfle moeite of arbeid daar aan ` ten koste te willen leggen. —- Die zich verbeeld, de ware: ‚Gtorie te zullen verwerven zonder daar voor moeite aan te wen- den, zal zich in ’t einde «deerlyk bedroogen vinden. oy - Niets werkt kragriger op den mensch, dan de voorbeelden van anderen; heeft men vele goede voorbeelden, men zal dra eene groote menigte navolgers vinden. Maar heeft het tegen- deel plaats, het verderf zal zeer haastig: toenemen en wel dra geraakt eene ganfche Maatfchappy bedorven. — Hier van daan dar we dagelyks zo vele buitenfporigheden zien: ———— van de Grooten, van: de Aanzienelyken. 'dahlt het af op de minderen. =. Wanneer ‘er veel bederf onder de. Aanzienelyken plaats t, is de Maatíchappy veelal weldra geheel bedorven. De uitfporigheden. der Grooten worden ras de dwaasheden der min aanzienelyken; en deze verkeerde navolging is eerlaug het bederf en de ondergang eener ganíche Natie, „er X C, V. D. Ge MENGELWERK, TOT FRAAYE LETTEREN, RONSTEN EN WEETENSCHAPPEN, BETREKSELYK. PROEVE OVER DE VERBLOEMDE EN OVERDRACT- LYKE SPREEKWYZEN IN DE HEILIGE SCHRIFT» Door den Heer w. LUDLAM, Aecior van Cockfield, in Suffolk. Quis Hiflorie Ecclefiastica peritus negaverit plura Dogma. ta sum demum fub forma, quam nunc habent , in Religios nem introducta fuisfe, cum ingenium humanum quedam Sacre Scripture loca immodesta B licentiofa curiofisase rimari cœpit, cumque determinare auf Junt homines que Christo ES Apostolis generaliter tantum ES obfcure enun- ciare vifum cst? ‚Quis negaverit, quaedam Sacra Scriptura loca, in quibus manifesta est figureta E tro- pica dictio , proprio fenfu accepta , inconditum dogma fuppeditasfe ? J. CH. SCHWAB, Verhandel. van het S:olpiaanfche Legaat, 1786. p. 9. Wanneer de Heilige Schrift over de dingen, tot cop en eene andere Wereld betrekkelyk, fpreekt, be- dient dezelve zich zeer veelvuldig van Verbloemde Spreek- wyzen en Zinnebeelden. In veele gevallen (*) kan ons geen Letterlyk berigt gegeeven worden. De Menfchen hebben, in den tegenwoordige Staat, geene denkbeel- den, noch kunnen ze hebben, welke byzonder eigen zyn. aan eenen anderen Staat; geene woorden kunnen zodani= ge denkbeelden mededeelen. Toen de Heilige pauLus in t Paradys was opgetoogen , hoorde hy onuitfpreekelyke woorden, — woorden, die het hem onmogelyk waren uit (*) Wy zeggen in veele gevallen: want in zommige zouden een Lerterlyk Verflag kunnen hebben. Was ons, by voor- beeld , den bepaalden Tyd des Jongften Oordeeldags vermeld: wy zouden het Kunnen verftaan ; doch deeze gevallen zyn zeld- zaam. Ill. DEEL. MENGELW. NO. 8. Y 28 OVER DE VERBLOEMDE SPREEKWYZEN uit te fpreeken. Hy ontving nieuwe denkbeelden , welke hy door geene woorden aan anderen kon mededcelen. Als de Heilige Schryvers, derhalven, ons van zaaken, tot de Toekomende Wercld behoorende, fpreeken, moeten zy het doen door Gelykenisfen , van de dingen deezer Wes reld ontleend , door Zinnebeelden , door Raadzelagtige Befchryvingen; zo dat wy als door cen glas donker zien, en als °t ware in ecn Raudzel, en hebben wy ons fteeds te herinneren, dat wy maar sen deele kennen. Zinacbeelden zyn, ten hoogften genomen , flegts Gely- kenisfen, en wy moeten niet verwagten, dat eene Gely- _ kenis in alle deelen doorgaat. Het oogmerk van het Zin- nebeeld wordt volkomen bereikt, als de Gelykenis beant- woordt in eenig hoofdpunt, en wel in dat hoofdpunt, ’t welk voornaamlyk beoogd wordt in te fcherpen. Dezelf- de Hoofdlcere kan ook opgehelderd en verklaard worden, door onderfcheide Zinnebeelden , naar 't verfchillend licht, waarin men dezelve plaatst, of naar gelange van de on- derfcheide deelen dier Hoofuleerc „ welke men bedoelt ons in te boczemen. Vraagt men, hoe zullen wy weeten , in welker deelen van cen Zinnebeeld de Gelykenis doorgaat? Zullen Leer- Stellingen , ons deezerwyze voorgedraagen , niet in °t wil- de voorgefteld , en van eene zeer twyfelagtige betekenis zvn? - Verre van daar. Alle Taalen vlocijen van Zinnebeeldige uitdrukkingen over, en nauwlyks kunnen wy fpreeken , zonder verfcheide Toefpeclingen en Over- dragtlyke Spreekwyzen te bézigen. Nogthans volgt daar uit in geenen decle eene onzekerheid in onze gefprekken. De ftowfte Spraakfiguuren maaken zelden onze meening onzeker, en zetten nogthans grooten klem by aan ’t geen wy zeggen. Veel min zullen wy ons verlegen vinden, om te weeten wat Letterlyk, wat Zinnebeeldig is. Dat Wy “er in een en ander voorbeeld de Proeve van neemen. an de Verdoemden leczen wy, dat han Worm niet fierft, en dat het Vuur der Helle nonit zas worden uitge- blutche, Een ieder ziet, dat de uitdrukking, hun Worm flerft niet, geenzins Letterlyk van cen Worm op aarde, kruipende „ kan verftaan, maar Zinnebeeldig opgevat moet worden. De nimmer ophoudende zelfsbetchuldigingen van een kwaad Geweeten worden, zo gepast als tek. af- vebceld door het knaagen van cen Worm, die de zelfitan- digheid, met welke dezelve zich voedt, niet {chielyk op- eet, maar langzaam afknaagt. Wanneer wy dan lezen > D , t a Ei IN DE HEILIGE SCHRIFT. £89 dat deeze Worm nooit ferft, begrypt ieder daar uit, dat de fchuld der Verdoemden voor altoos onverzoend blyft, ` en de zelfsverwytingen nimmer ophouden. Ter anderen. Indien wy het Vuur der Helle Zinnebeeldjg op- vatten , ftrekt deeze uitdrukking duidelyk, om de grootst mogelyke pyniging aan te duiden. Leevead verbrand te worden, rekenen de Menfchen voor de grootst mogelyke yniging. 't Zy wy nauwkeurige denkbeelden van de Helíche Straffen hebben, dan niet, de woorden, die ze befchryven, zyn verfchriklyk genoeg, en derzelver mee- ning lydt geen twyfel, Zegt iemand, de woorden kun- nen zo wel in eenen Letterlyken als in een Zinnebeeldi- gen zin verftaan worden, in zo verre het Lichaam zal worden opgewekt; ’t zy Zo, geene dwaaling zal "er uit volgen. Wy zullen ons nooit in gevaar van misvattin bevinden , wanneer men de woorden of Letterlyk , o Zinnebeeldig , kan opvatten: en kunnen ze alleen Zinne- beeldig opgenomen worden , dan zullen. altoos het Hoofdbedoelde zien in het Zinnebeeld beoogd, — Leea zen wy verder, dat het Vuur nooit zal worden uitgebluscht. Die Spreckwyze zet alleen het Zinnebeeld voort, en is ontleend van het Vuur door Water uitblusfchen. De Letterlyke betekenis is te klaar, om cenige fchaduw van twyfel over te laaten: en de Zinncbeeldige duidelyk, dat de Pyniging geen einde zal neemen, maar altoos duuren. Om een ander voorbeeld te neemen. Onze Zaligmaa- ker zegt : Indien een Mensch niet wedergebooren wordt, hy kan in 't Koningryk der Hemelen niet ingaan. Doch wie is er, die, zints de dagen van NICODEMUS, deeze woorden in een Letterlyken zin heeft opgevat? De Naa tuur nu van clk Dier is bepaald tot het Ras, waar van het afftamt: een Dier , uit een wild Ras, is wild en woest; cen Dier, uit een tam Ras, van cen zagten en onbefchadigenden aart. Wedergebooren te worden bete~- kent dan, van eene nieuwe of andere Natuur te worden, of veríchillende van ’t geen wy zyn, door onze natuur- lyke geboorte en afkomst. ’t Geen uit het Vleesch ge- booren is, is Vicesch; °t geen afftamt van ’t geflacht der gevallene Menfchen, heeft, door afkomst en natuur, de vleeschlyke en bedorvene neigingen, eigen aan ’t geheele gevallene Menschdom. ’t Geén uit den Geest gebooren is, is Geest. Dat geen, °t welk door de werking van den Heiligen Geest van eene nieuwe natuure gemaakt is, is van ecne heilige en geestlyke natuure, van de natuure Y a diens 290 OVER DE VERBLOEMDE SPREEKWYZEN diens Vermogens, ’t welk de verandering te wege bragt, In andere plaatzen der Schriftuure wordt gezegd, dat wie in CHRISTUS is, cen nieuw Schepzel is; dat is, als ’t ware, herfclraapen. Ten aanziene van waare Christenen leczen wy, dat zy den Ouden Mensch, die verdorven is, afgelegd, en den Nieuwen Mensch, die, naar het Beeld van den Schepper , vernieuwd is, aangedaan hebben. Dée- ze plaatzen wyzen aan, wat wy door Wedergeboorte en een Nieuw Schepzel te verftaan hebben. Een Zinnebeeld, zeer veel beduidende cn kragtig. Het duidt aan, die groote verandering in Wil en Genegenheden , in de Chris- tenen te wege gebragt door den Heiligen Geest (}). Ee- ne verander ng > zo verre boven ons vermogen om uit te werken, als het boven ons bereik is onze eigen natuur te vormen, of de natuur van eenig ras van Dieren, te veranderen; en Zo verre boven onze bevatting , als bet voor ons onbegrypelyk is. hoe clk Dier zyne byzondere geaartheid ontleent vam het Ras, van welk het afftamt. Dit Zinnebeeld eenigzins verder voort te zetten , is duidelyk treeden buiten het oogmerk , waar toe het werd bygebragt. Dus is de tyd des arbeids, bv de Natuurly- ke Geboorte van een Kind, niet lang; doch kunnen wy daar uit niets afleiden, ten aanziene van den tyd, noodig tot de Wedergeboorte , of den tyd, waar in die verande- ring, welke men Wedergeboorte gewoon is te noemen, volbragt wordt. Indien wy verder gaan, en ons dingen verbeelden, die betrekking hebben tot den tyd van de Dragt. vóór de Natuurlyke Geboorte; of de pynen eener in arbeid zittende Vrouwe, zullen wy tot nog grooter ongerymdheden vervallen. Het is openbaar , dat niets van dien aart in het Zinnebeeld kan beoogd worden. Wanneer, derhalven , de Wedergeboorte befpotlyk wordt voorgeftêld , door te fprecken van de fmarten en weeën der Wedergeboorte , ens. is zulk cen gewrongen toe- pasfing des Zinnebeelds zeer ongepast en onbctamelyk. De Gelykenis van den Verlooren Zoon is een der tref- fendfte, uit den mond onzes Zahgmankers gevloeid. Her ui- (+) De Geest treedt voor ons tusfchen beiden , door ín ens te werken ; dat is, door in de gemoederen der Christenen OD- geveinsde begeerten na Gop te verwekken, en die heilige ge- moedsgefteltenisfe , welke opgeflooten ligt in het vuurig gebed een, Regtvaardigen. Hey, en the Atonement, p. 85. Zie ook POWEL's Aerm, D. 212, Y IN DE HEILIGE SCHRIFT. ` - 291 duidelyk oogmerk komt hier op neder, om cops Bedee- ling, zo omtrent Fooden als Heidenen, als mede derzelver geaart- en gefchiktheid, af te beelden. Beiden worden zy vertoond als oorfpronglvk van ’t zelfde Gezin; de cer- ften als blyvende in zyns Vaders Huis, onder diens Zor-, ge en Beftuur; de laatíten als verlaatende cons Huis, verzaakende de Godsdienstwetten, volgende zyne eigene bedorvene genegenheden, vervallende tot eene verregaan- de onkunde (geestlyke behoefte) en elende. Beider alge- meene Vader, nogthans , ontvangt de wederkeerende Fei- denen met open armen en vol vreugde, niettegenftaande de zelfzockende Fooden, over die aan de Heidenen be. weezene. Genade, hun verregaand misnoegen betoonen. Het oogmerk der Gelykenisfe (rekt duidelyk, om die Verborgenheid te verklaaren , welke , van den beginne der wereld af, verborgen gewcest was in cop, dus de we: derkeerende Heidenen „ ondanks hunnen afval , met de Jooden Medeërfgenaamen zouden weezen, en Deelgenoo- ten van cops beloften, door het Euangelie van cuHris- Tus. Niet om aan te toonen, op welk eene wyze cop de zonde des Menschdoms vergeeft; of te verklaaren > Op welke gronden de Genade zich tot Fooden en Heidenen zou uitftrekken : naamlyk , dat carisTus ze beiden met cop zou verzoenen in één lichaam , door het Kruis; de vyandfchap te niet gedaan hebbende. Geen wonder., dat "er van de middelen deezer Bevrediging geen gewag altoos gemaakt wordt, de Gelykenis bedoelde niet dit ftuk op te helderen : en kan het ftilzwygen te deezer plaatze niet overgefteld worden tegen de herhaalde verklaaringen des- wegen, in andere plaatzen der Schriftuure. ` f Een ander Schriftuurlyk Zinnebeeld is dat van Schul. den. Nu cens genomen voer Pligten , aan coD verfchul- digd, dan eens voor Zonden, die voldaan moeten wor- den ; dan weder voor de Straffe, of wat men aan de Beer, vaardigheid van cop fehuldig is. Vergiffenis van de Straffe, aan de Zonde /chuldig , dat is, (zullen deeze woorden cenige betekenis hebben,) aan den Zondaar fchuldig , wordt Zinnebeeldig genoemd , zyne /chulden yergeeven: cn dit Zinnebeeld zeer eigenaartig gebruikt, om de Leer der onderlinge vergiffenisfe van Mensch fe- gens Mensch aan te duiden. — Maar, indien men dit gebruik des woords Schulden afleide, dat Straffe, even als Schulden van cigendom, van den Perfoon die de Zon- den pleegt, op eenen anderen kunnen worden overge- Y 3 | bragt , 292 OVER DE VERBLOEMDE SPREEKWYZEN brast , trekken wy een gevolg, nooit bedoeld, noch on- derfteund door ’t Gebruik des Zinnebeelds , of in 't Ge- bed onzes Heeren, of in de Gelykenis van den Boozen -Dienstknegt, MATTH. XVIII, of in eenig ander deel der ` Schriftuure. Dit Zinnebeeld wordt door de Apostelen nergens gebezigd , om de groote Verborgenheid der Ver- losfinge op te helderen; noch kan het, gelyk zommigen veronderftellen , verklaaren, op welk eene wyse de God- lyke Regtvaardigheid voldaan werd door het lyden van CHRISTUS, Of, langs we/k een weg zyn Dood die krast ehad hebbe , dat is, om met de Heilige Bladeren te preeken , hoe zyn Bloed, en zyn Bloed alleen, ons reinigt van alle Zonden. Een drift, om de Zuangelifche Verhor- genheden , gelyk ze genaamd worden , op te losfen, heeft rooten ondienst gedaan aan de zaak van CHRISTUS, van de dagen der Gnossiken at, tot de scheolfche Godgeleerden van onzen tyd. De woorden , Rantfven en Vrykooping , worden door one zen Heer en door de Apostelen vaak gebruikt gls Zinne- beelden, om de wyze der Verzoening , door CHRISTUS te wege gebragt, op-te helderen. De Duivel komt ons in de Schriftuur voor als de Vorst en de God deezer Wereld, in vyandíchap met den cop des Hemels, en tegen hem geftaadig kryg voerende. De Mensch was oorfpronglyk efchikt om een Onderdaan te weezen van cop, die hem chiep; maar, door het verderf zyner Natuure , door den Val, is hy een Gevangenen der Zonde en des Satans ge- worden, — gebonden in banden van elende, zittende in de duisternisfe en de fchaduwe des doods. Door het Iyden en den dood van cnuisTus is de mensch uit die Ge- vangenis verlost. Nu worden, onder de Kinderen der Menfchen , de Gevangenen gerantfoeneerd en verlost van de onderhoorigheid aan die Magt, welke ze gevan- gen hieldt, herfteld tot hunne voorige vryheid, en we- dergebragt onder dien Vorst, wiens natuurlyke Onder- daanen zy waren. Zy zyn vrygekogt of gerantfoeneerd door eenc fomme gelds , betaal aan die Magt, welke den gevangenen in bewaaring hadt, en deeze is de prys zy- ner vryheid, Ongerymd is het te veronderftellen , dat deeze Losprys betaald worde aan zyn eigen Vorst, die hem noch gevangen houdt, noch gevangen wenscht te houden , maar als zyn eigen ontvangt. In toefpee- ‚ling op dit gebruik onder de Menfchen, worden de Chris- ner gezegd van de Magt des Satans gopr vrygekogt te zyn; \ ~ IN DE HEILIGE SCHRIFT. 293 zyn 5 zy zyn cope gekogt door het Bloed van cHrISTUS, verlost van de Magt der Dufsternis/é, van de ketenen der verderfenisfe , en overgevoerd in de heerlyke Vryheid van cops Kinderen, Doch de Christenen zyn niet vrygekoet door verderflyke dingen, als Zilver of Goud, maar door het kostlyk Bloed van curistus, die zich tot een Rant- Joen voor allen gegecven heeft. — — Hier eindigt het Zinnebeeld , en alles wat het bedoelt komt hier op neder, om ons af te fchetzen, — den Staat, waar in wv ons van natuure bevinden, — onze Verlosfing door CHRIS- TUS, --- ons wederkeeren tot cop. Door dit treffend en gemeenzaam Zinncbeeld ftellen de Apostelen, de Ge- nade van cop, de Menschliefde van curisrus, en de verpligtingen van de vrygekogten des Heeren , in een hel- der daglicht. De beroemde Schryver ,- van de Zamenfpraaken tus- (chen THERON en ASPASIO, voert een der Spreekeren in; eene tegenwerping bybrengende, tegen de Leer der Vry- koopinge 5 zeggende , dat, indien het Bloed van CHRIS- cus het Rantfoen of de Losprys was , cHrIsTUS het Rantfoen (zyn Leeven) moest betaalen „aan den Duivel, die de Zondaars gevangen genomen hadt. Het antwoord, daar op gegeeven, luidt, ,, Het Rantfoen werd cope 55 betaald: dewyl de bekentenis der Heiligen in het Licht 55 is. Gy hebt ons GODE gekogt ($)! De tegen- werping is zeker dwaas, doch het daar op gegeeveni ant- woord onvoldoende. De Heiligen zyn, ia de ddad, de vrygekogten; zy zyn ook Hem gekogt , die’ hun oor- fpronglyk naar zynen beelde fchiep : — met andere woor- en, zy zyn wederom de zynen geworden. -Maar dit is geen antwoord op de zwaarigheid , decze betreft den Aan- meemer der vrygekogte Perfoonen niet; maar wie, volgens het beloop des Zinnebeelds, de Ontvanger moest weezen van den Prys, te hunner Vrykoopinge betaald? Wil men het Zinnebeeld doorzetten , de ingebragte zwaarigheid kan niet ontweeken worden. Maar de Lecrftellingen des Christendoms zyn niet ge- grond op Zinnebeelden; maar de Zinnebeelden worden gebruikt om dic Leerttellingen op te helderen. En, in zodanige ophelderingen is het geenzins noodig, dat de gelykenis in alle byzonderheden doorgaa, en dit Zinne- beeld ($) THERON en ASPASIO. Derde -Zamenfpraak. Y4 204 OVER DE YERBLOEMDE. SPRREKWYZEN beeld hier niet verder toepasfelyk. Het oogmerk, waar toe dit Zinnebeeld wordt aangevoerd , is niet om ons de wyze te leeraaren , op welke cop handelt, tot handhaa- ving zyner Regtvaardigheid; maar in de Menfchen aan te wyzen, welke verpligtingen de Menfchen aan curis- tus hebben: aan dit einde beantwoordt het Zinnebeeld volkomen , zonder voorts in elke byzonderheid te pas- en (4). W heer de Apostclen het Zinnebeeld veranderen, en, in ftede van Gevangenen door geweld genomen , en tegen hun wil vast gchouden, het Menschdom verbeelden als Wederfpannigen tegen hun wettig Opperhoofd , als vry- willige Overloopers tot den vyand, bedienen zy zich van het woord Verzoening y en laaten dat van Vrykooping vaaren. Het Bloed van CHRISTUS is dan de Prys der Verlosfing niet; maar de Verzoening voor hun Opftand; en dus worden wy met cop verzoend door den dood zyns Zoons, door wien wy de Verzoening verkreegen hebben. Zy, dic eertyds van cop vervreemd en zyne vyanden wa- ren, door ’t verftand in de booze werken, zyn zy yer- zoend in het lichaam zyns vleefches, door den dood. —~ De vernedering, het lyden, en de dood van curisTus, God en Mensch, zyn, za ongemeen, in zich zelven be- fchouwd, en van zulk een gewigt, dat men zich niet be- hoeve te verwonderen , dat de uitwerkzels , voor zo ver- re zy het Menschdom betreffen, met eene groote vere fcheidenheid van de treffendfte Zinnebeelden worden voor- gefteld. Dan, het is geen wonder, dat de Heilige Blade- ren zwygen van de betrekking, welke zy hebben op de Godlyke Eigenfchappen, of de. deelen van cons Zedelyk Beftuur, aan ons onbekend. Misfchien ontbreeken wy geheel de denkbeelden , noodig om zelfs een weinig te verftaan van de dingen, waar in de Engelen begeeren in te zien. , Behalven door Zinnebeelden , tragten de Heilige Schry- vers ons een gedeeltlvk denkbeeld te verfchaffen van de dingen der andere Wereld, dat is, door ze ontkennende voor C4) Te Verklaarders der Schriftuure behooren zeer omzigtig te weezen , om, uit ecne Gelykenis of Zinnebeeld , geene an- dere Leere, af te leiden, dan "er baarblykelyk in ligt opgeſſoo- ten. ` Zonder deeze voorzo ge te gebruiken, kunnen, gelyk zo dikwyls gedaan is, de ongerymdfte begrippen uit deeze gedeel. in der Heilige Schrift ontleend worden, d — — e — — gr a eon IN DE HRILIGE SCHRIFT. dk 295 voor te draagen, ons niet zeggende, hoedanig ze zyn, maar hoedanig zy niet zyn. Zo leezen wy , dat de Doo. den onverderfiyk zullen worden opgewekt ; dat is, niet, ge- lyk tegenwoordig , aan ontbinding onderhevig. — Dat di Sterfiyke de Onfterflykheid moet aandoen. -— Dat wy sullen veranderd worden, vinden wy vermeld; maar wat de natuur deezer veranderinge is, of, op welk. eene. wy- ze onze fterflyke Lichaamen onfterflyk en onverderflyk zullen gemaakt worden, is in °t duister gelaaten. : IC Geen wy gezegd hebben, in deeze Proeve, geeft ons een gepast antwoord aan de hand, op het zeggen der geenen , die beweeren , dat er geen Verborgenheden in den Godsdienst kúnnen weezen. Of. wy verftaan , is hun- ne taal, deeze Voorftellen, of wy verftaan ze niet. In- dien wy ze verftaan, zyn het niet langer Verborgenhe- den ; verftaan wy ze niet. dan verfchaffen zy geen voor- werp aan ’t verftand ; ze zyn voor ons van geene betcke- nis; hy, die ze ons voordraagt, fpreekt voor ons als een Barbaar , in eene onbekende taale. Dan, decze optelling is onvolkomen: wy kunnen een Voorftel noch volkomen verftaan , noch ‘er ten vollen onkundig van weezen: wy kunnen er een gedeelte van begrypen; en hepben, in deeze Prove , gezien twee wyzen van cene gedeeltlyk medegedeelde kennis, of door, Zinnebeelden , ` of door eene Ontkennende wyze van voorftellen. Maar, behalven dit, alle algemeene denkbeelden (gevormd door aftrekking van de byzondere, die alleen volkomen zyn ,) kunnen niet anders dan onvolkomen weezen; nogthans maaken wy "er in zaaken des gemeenen Lecvens geene. zwaarigheden tegen. Wy verftaan wat ’er gemeend wordt door een Staat van Geluk , en een Staat van Elende, fchoon wy geen denkbeeld hebben , waarin dat Geluk of die Elende gelegen is; noch geene byzondere fdenk- beelden van dien Staat in ’t geheel bezitten. Wanneer wy gelooven , gelooven wy alleen zo veel als wy ver{taan, niets meer: doch bemerken menigmaal, dat het geen wy verftaan , zeer nauw verbonden is met veel meer, ’t welk niet verftaan. Dus gelooven wy, dat cop de Wereld- fchiep. Dat is, wy gelooven dat de Wereld zich zelve : niet .voortbragt; dat er cen tyd was, waar in de We- reld, en geene ftoffe van eenige foort, beftondt: en wy weeten dat de Wereld nu beftaat. Dus veel verftaan wy; maar hoe, of op welk eene wyze, de Wereld, toen "er niets floflyks was, gemaakt is, begrypen wy niet. Het 5 te- coo - neesmiddelen, den eerften rang verdienen. 296 OVER DE VERBLOEMDE SPREEKW. IN DE H. SCHRIFT, tegenwoordig beftaan der Wereld , °t welk wy weeten „ is, derhalven , nauw verbonden met de daad der Scheppin- e, welke wy niet begrypen (**). En zo veel van dit {tuk , betreffende den ooriprong der Wereld , als dus kunnen verftaan, is alles wat wy voor tegenwoordig be- hoeven te weeten. En van zeer veel aangelegenheids is: dat klein ftukske der zaake, wegens eene andere Wereld, ons alleen door Zinnebeelden , en door Ontkennende wy- zen: van voordraagen , medegedeeld. | (**) Wy leezen, dat Gop Jprak, daar zy Licht, en ‘er werd Licht, aus fprak Hy en het was er, dat Hy jresoodt en het Ronde je, Dit is blykbaar eene zinnebeeldige voordragte : doch zulk eene, als ons het verheevensd denkbeeld fchenkt van cops Alvermo- gen. De werken der Menfchen worden niet dan met arbeid en moeite, volbragt. en vorderen tyd, Zodanig is het (naar die zinncbveldige voorft lling,‚) met de Werken van Gop niet gele. gen. Regtmaatig, derhalven, is het befluit, Dat de ganfche Aarde den HEERE vreeze; aat alie de Inwoonders der Aarde voor hem bee- von! , gemeene WAARNEEMING WEGENS HET NUTTIG GEBRUIK VAN DEN BRAAK-WYNSTEEN IN DEN KINKHOEST. Door * * * M. D. V at ook de oorzaak , en waar ook de zitplaats van den Kinkhoest , zyn moge , zo is het nogthans eene door de ondervinding genoegzaam bevestigde waarheid , dat alle fym verdunnende middelen eenc heilzaarge uitwer- king in deeze Ziekte hebben, en dat zelf de zagte braa- kingverwekkende middelen , onder de meest beroemde Ge- De ipe- cacuanha , de Kermes, het Sulphur. aurat. Antimon. zyn het, die nien tot dat oogmerk te recht heeft aange- preezen; -— doch, wegens het gebruik van den Braak- Wynfteen , vindt men minder Waarneemingen, en nog- thans is het cen middel, dat, in kleine giften , tot het be- doelde oogmerk het allergefchiktst is, en zeer gemakke- Ivk den kinderen kan toegediend worden. Ik heb, by den thans zo algemeen heerfchenden Kinkhoest, zeer dikwyls van dit middel, in water ontbonden, gebruik gemaakt, en ik heb daar van zulke uitmuntende uitwerkingen ge- zien , dat ik my aangefpoord hebbe gevonden > nne unst- ” D - VAN DEN BRAAK-WYNSTEEN IN DE KINKHOEST. ` 297 Kunstgenooten tot eene nadere beproevinge aan te moedi- en. — Dit toch is het eenige en waare middel, om en aart deezer hartnekkige Ziekte meer en meer te lee- ren kennen, en de beste Geneeswyze, waaraan het tot ‘ nog toe ontbreekt, uit te vinden. OO enn D ee LE d a. BRIEP VAN DEN HEER CARMOY, DOCTOR IN DE ME: DICYNEN, TE PARAY-LE MONIAL , IN BOURGOGNE, : CORRESPONDENT VAN DE ACADEMIE TE DYON, AAN DEN MARQUIS DE VICHY, OVER DEN OPKLIMMENDEN BLIXEM, (Journal de Phyfique.) Paray le Monial, 20 Oct. 1787. St my toc, myn Heer, dat ik u in uw eenzaam ver- blyf ftoorc. De laatfte keer, dat ik u verliet, vond ik u doordrongen van verwondering , over het fchrikbaa- rend, maar grootsch , vertoon , waar in het Onweer, ’t welk op onze Velden, en in onze Wyngaarden, zo veel ramps hadt aangebragt. Ik laat u hier toekomen twee Waarneemingen , door my met alle nauwkeurigheid ge- daan, en waarin gy zeker belang zult ftellen. Langen tyd heeft men gedagt, dat de Blixem alleen uit de wolken op aarde neder fchoot, *t is niet dan zeer on- langs, dat men waargenomen heeft ‚hoc de Blixem zom- tyds van de aarde na de wolken den weg nam. Niets is "er in dit ‚verfchynzel, dan ’t geen zeer wel ftrookt met de beginzelen der Electriciteit. De [Heeren CHAPPE , CASSINI, PRUNELAY, cn anderen, hebben desaangaande beflisfende Waarnecmingen medegedeeld: de twee, welke deeze Brief zal bevatten, vermeerderen dit getal. Ik bevond my in den voorleden Zomer te Zancon, een Dorp, in Beaujolois, waar, eenige dagen te vooren , een Perfoon3 die zich onder een Boom vervoegd had,. door "t Onweer getroffen, dood was nedergeftort; zyne Klee- deren waren in ftukken gefcheurd, zo waren ook dic van zyn Makker, die onder denzelfden Boom een fchuilplaats gezogt hadt , doch ‘er afkwam met cene kortftondige be- dwelming. Hunne baren waren van ’t hoofd gerukt, en zaten boven in den Boom. Een yzeren band, die ter hegting van den holsblok , van ecn hunner, diende , , werd 298 BRIEF werd tot een hoogen tak, van denzelfden Boom, opge- voerd, en hing ’er aan. In den grond, onder een Boom, op een afftand, tus- fchen de drie cn vier voeten , van den Boom, waar on- der de een zo ongelukkig zyn einde vondt, en de ander bedwelmd werd, befpeurde ik een rond gat, breed na bo- ven , en vernauwende in de gedaante van een tregter. Eenige voeten van bereden was de buitenfte boomfchors weggenomen , de binnenfte van onderen na boven opge- ligt, niet in groote ftrooken, maar by kleine afdcelingen als gefazeld. Ter zyde ftondt de Boom, onder welken het ongeluk deeze lieden trof. Hunne Kleederen , in kleine ftukjes gefcheurd , lagen róndsom dic Boomen ge- fpreid. Een zyden Halsdoek, dien de cen aan hadt, was alleen van de vernieling uitgezonderd. Het onderfte ge- deelte van dien Boom ‚hadt geen Ictzel , hoegenaamd: doch, op de hoogte van tien voeten was de Bast wegge- nomen, en hadt de Boom zelve vry groote tekens van be- Achadiging. Een groot getal lange fplinters , van beneden na boven gefpleeten , hingen aan de bovenfte gedeelten van den $tam vast. De Bladeren waren aan den eenen kant gefchroeid, aan den anderen ftonden ze in volmaak- te frisheid. Gemaklyk viel het den loop des Blixems, in dit geval, te volgen. Dezelve is, aan den voet des eerstgemelden Booms, uit den grond gekomen door den even gemelden tregter; van daar opryzende, nam dezelve den Schors weg; vervolgens ter hoogte van drie of vier voeten ge- - komen, verliet hy dien Boom, en trof de twee Lieden, onder den naby ftaanden zich verfchuilende, doodde de een, bedweimde den ander, fcheurde hunne kleederen in ftukken, voerde Mun hoofihair en den yzeren band bo- ven in den Boom, beroofde dien van den Bast, cn nam "er in °t opklimmen ftukken uit mede, ligtte de fplinters op, dic, gelyk derzelver ftand uitwyst, alleen van bene- den na boven gerukt waren. Eindelyk trof dezelve de Bladen, die zich geheel verfchroeid vertoonden , en ver- voegde zich tot de wolk, Welke deezen Blixemflag hadt aangetrokken. — Ik had vergeeten u te melden, dat, eenige oogenblikken te vooren, de Donderflag , die kort en fchor geweest was,.met een zeer zwaaren flag, zich hadt doen hooren. Zou dit cen onderfcheidend kenmerk ‘weezen eens Opklimmenden Blixems? Zou de ecríte las de OVER DEN OPKLIMMENDEN BLIXEM. 299 de Wolk van Electrieke ftof ontlast; en de tweede dee zelve daar aan weder gegeeven hebben? De gewoonte, van den Blixem uit de Wolken te zien komen, de diepe onkunde, waar in men verkeerde , ten opzigte van de Electriciteit, en de gelykaartigheid van den Blixem met dezelve, en de flelzels, gevormd wegens de oorzaaken van dit verfchriklyk verfchynzel, moesten. eigenaartig het denkbeeld, dat dezelve ook van beneden. opklom, verminderen: doch, naa dat men den loop der Electrike ftoffe kent, heeft dit verfchynzel niets vreemds. Zints langen tyd heeft men Waarneemingen gehad, die ons tot die waarheid‘ hadden behooren op te leiden. In de uitbarftingen van den Vefuvius en de Ethna, ziet men ftroomen Electrike ftoffe uit den mond dier vuurbraaken- de Bergen komen, in de wolkkolom, die zich boven de openingen verheft, dwarlen, uitfchieten, en op de naby zynde lichaamen de gewoone uitwerkzels van den Blixem veroorzaaken. De Ridder HAMILTON geeft hier van ge- tuigenis in de befchryvingen, door hem van de uitbar- ftingen dier Vuurbergen gegeeven (*). De tweede Waarneeming , welke ik u heb mede te dee- len, betreft n in eigen Perfoon, en allen, die zich met het doen van Electrifche Proeven bezig houden; zy zal u leeren geene Procfneemingen te doen, ten tyde dat ’er Onweer in de lugt is, bovenal niet als het dondert. Op den elfden van October, deezes jaars 1787, was de lust zeer ontíteld. Myne Electrifeer-Machine hadt men eenige flagen gedraaid, ik had uit de eerfte Conductor een vonk getrokken, die dezelve voor een goed deel van de laading moet ontlast hebben. Wy bevonden ons met een talryk gezelfchap in de kamer. enige oogenblikken daar naa ontdekten wy op de groote Conductor, die vyf en twintig vierkante voeten oppervlakte hebbe, een Elec- triek licht, vergezeld van eene vry fterke uitbarfting , en op °t zelfde tydftip cen zwaaren: Donderflag. Gy weet, dar myn Electrifche Tocftel zeer van alles afgelcheiden ftaat, geen lichaam is zo naby, dat het ’er een vonk uit kan haalen: het eenige dat het thans kon doen, was de knop van de Electrometer, een duim van den eerflen Conductor geplaatst, en vyf of zes voeten be- (*) Men flaa hier over naa, de Waarrermirgen over de Vuurber- gen van den Ridser HAMILTON, by den Boekverkooper YNTEMÁ, in den jaare 1784, uiigegeeven. goo BRIEF OVER DEN OPKLIMMENDEN BLIXEM, ` ) beneden de groote Conductors. Uit deeze kwam een groote uitbariting van zelve. De Vonk ging niet na de aarde , de algemeene verzamelplaats : dewyl het eenig lichaam, ’t welk dezelve daar zou hebben kunnen brengen, die nict aantrok. Zy fchoot, derhalven, in de Lugt. Wel fterk moet zy derwaards gelokt weezen door een lichaam, ten opzigte van myn Conductor, min geélec- trifeerd. - De Donderflag , die op *t zelfde oogenblik zich liet hooren , hadt een al te rechtftreekfche betrckking tot het Verfchynzel, waar van ik fpreek, om niet te gelooven, dat de wolk, die boven myn Toeftcl zich bevondt, het negatif Geëlectrifeerde Lichaam was, ’t welk de zoo ver- baazende Uitbarfting veroorzaakte, als ook den Donder- lag, die dezelve onmiddelyk vergezelde. Indien de Toeftel der Electriciteit volkomen gelaaden geweest, en iemand zich binnen ’t bereik daar van be- vonden hadt, hem zou het lot van den ongelukkigen RICHMAN hebben kunnen *wedervaaren. De Vonk, uit den Conductor getrokken, zou de Blixemftof, van bene- den opkomende, hebben kunnen bepaalen, om den weg te neemen door den Perfoon, die de gemeenfchap vorm- de. ’t Is waar, er moet veel zamenloopen, om dit ongeluk te doen plaats grypen; doch de mogelykheid is ’er: laat, derhalven, vervolgens , alle Proefneemingen met de Electriciteit ftaan, ten tyde van Onweer; dit is de raad van iemand, die u de opregtíte genegenheid toe- draagt, en de cer heeft te zyn, enz. SCHETS EENER PROEVE, OVER HET OPKLIMMEN DER DAMPEN. Door ALEXANDER EASON, M. D. (Uit The Memoires of the Literary and Philofophical Society ` of Manchester.) - Tesen het onlangs aangenomen beſpiegelend Stelzel , ' dat Damp niets anders is dan eene waare Chimi/che Ontbinding des Waters in de Lugt, brengt Dr. EASON met regt in, ‘ dat de uitdamping plaats heeft in ’t Lugtledige, — dat, volgens dit beginzel, de Wolken niet zwaarder konden weezen dan de Lugt zelve, en dus tot geene hoogte in den Dampkring opgehouden worden, — dat wy geen Regen zouden kunnen hebben , of de . N f ugt a an 7 PROEVE OVER MET OPKLIMMEN DER DAMPEN. 301 Lugt zou overlaaden moeten zyn met Water, en alleen ‚dat geen nederftorten, ’t welk het in de ontbinding niet 3 8 kon ophouden, — dat, fchoon de Hitte zeer veel tue- brenge, om Water in Damp te veranderen, die, weder door Koude verdikt, het Water, nogthans, van zichzel- ven” uitwaasfemt, en in de Lugt blyft hangen, in het koudíte Weer. | Van alle deeze Verfchynzelen, die zo langen tyd de Wysgceren zwaarigheid baarden, heeft Dr. gason eene vry voldoende verklaaring gegeeven. Hette is de groote oorzaak , waar door Water in Damp veranderd wordt; deeze Damp bevindt men 1800 maalen ligter dan onze Lugt, en moet, derhalven, opklimmen , tot dezelve ko- me in een gedeelte des Dampkrings van dezelfde. digtheid. De Hette moet in deeze bewerking niet aangemerkt wor- den als een oorzaak, die voor een tyd-werkt; een ge- deelte daar van komt in de Chimifche verbintenis met het Water, weêzenlyk behoorende tot het vormen van den Damp; en de waterdeeltjes worden verhinderd zich van. deeze verborgene Hette af te fcheiden, door de Electri- citeit des Dampkrings: want de proeven wyzen het uit, dat de Electriciteit aan dezelve een wegftootende kragt , ten opzigte van elkander, mededeelt ; dat deeze de Úit- waasfeming verhaast, en dat de Dampkring ten allen ty- de geëlectrifeerd is, niet minder by nagt dan over dag, fterker ia vriezend dan in warm weer , en in hooge dan in laage plaatzen , zo fterk by de oppervlakte der Aarde, in koude Gewesten’, als op groote hoogten in warme. — Het fchynt eene wyze voorzorg der Natuure , dat de Electrifche Stoffe, in koude Lugtftreeken, zich digt aan. bs aardryks oppervlakte vertoone, om den Damp, die an- ‘derzins door de Koude verdikt zou worden, te doen o klimmen en op te houden: daar, in warme Gewesten, de Hette der Aarde genoegzaam is, om de Dampen tot eene roote hoogte op te voeren, die vervolgens , door de lectrifche (offe, in de hoogere Lugtgewesten nog hoo- ger klimmen. Dit is mogelyk de oorzaak, waarom, in warme Lugtftreeken, de Lugt zo klaar is en doorfchy- pend. Deeze befpiegeling wordt onderfchraagd door Waar- neemingen op het vallen des Regens. Twee Wolken, die gelyke Electrifche ftoffe bezitten , ftooten elkander af; doch zyn de Electrifche ftoffe verfchillend , trekken zy elkander aan, en loopen zamen; het evenwigt wordt herfteld , en de kragt, die ze ophieldt, vernietigd. Een Wolk , * „a aoe PRORVE OVER HET OPKLIMMEN DER DAMPEN, Wolk, over een hoog gebouw of een berg gaande, kan desgelyks van haare Electriciteit beroofd worden, met of zonder Donder: van hier zyn de Donderbuyen, in ’t ge- bergte, zo dikwyls aan eene kleine plaats bepaald. Uit dit alles leidt Dr. rason af, dat ’cr geen Werk- tuig kan vervaardigd worden, om de hoeveelheid van de Vostigheid der Lugt te bepaalen; alles wat men van een Hygrometer kan of mag verwagten, is, dat dezelve aan- wyzc, of de Lugt in eene gefteltenisfe is, om de Vog- tigheid op te houden of los te laaten. In blykbaar droog Weer kan dezelve Regen aanwyzen „ en wanneer het daadlyk Regent op droog Weer ftaan. Te deezer oor- zaake is het , dat de vloerfteenen en gladde zelfftandig- heden dikwyls vogtig uitgeflaagen zyn in droog warm Weer (het duidt aan, dat de Lugt in eene gefteltenisfe is om vogt uit te laaten) 3 ook zullen die zelfde lichaa- men zich menigmaalen droog vertoonen, ten tyde dat het regent. Nevels worden voortgebragt door twee oorzaaken, zo verfchillend als derzelver uitwerkzels verfcheiden zyn. Voor cerst. Door eene Nedervalling van Regen in zeer kleine deeltjes: in dit geval is de Lugt vogtig, maakt de kleederen der geenen, die ‘er in gaan, nat, de ftraatfteenen enz. worden met vogt bedekt , ’t geen ’er zomtyds in groote druppels by neer ‘loopt. Ten anderen. Door eene Opllurping van vogt, wanneer de Lugt te droog is. Dit laatíte geval is maar al te wel bekend, aan de bewoonderen der Zeekust van Fifeshire die, geduurende de Zomcrmaanden, dikwyls gelegenheid hebben, om een Nevel in den namiddag waar te neemen, die, de Frith van Forth opgaande, met een droogmaa- kenden Oostenwind, menigmaal de Boomen en Kruiden zengt, en daarom, fchoon in eene geringe maate , ge- lykt na de Harmattan ‚in het opdroogen van den grond, en het berooven des groeienden Ryks van de noodige vogtigheid (*). : (*) Zie een Berigt van den Harmattan, een xonderlingen wind in Africa, door MATTHEW DOBSON , M. D. F, R. S. in onze Algem. Vader. Letteroef., IV D. ade Stuk, bl. 487. më dem d e rr WÉI WIR ` We Wm mm ae \ PROEVE OVER DEN GROEI DER PLANTEN EN BOOMGRW: 808 NATUURKUNDIGE PROEVE OVER DE GROEIJING DER PLANT- EN BOOMGBWASSEN. 