Beschrijving van den aard, de kenmerken en genezing der tusschenpoozende moeraskoortsen in het algemeen, en, in het bijzonder, van die genen, welke in Holland epidemisch heerschen ...
De Lijders lagen, zoo lang de Aanval duurde, öp ddi Rug, met üitgeftrekté of gebogen Knieën, eti open Mond. Wanneer men hen iéts aan detl Mond bragt , en drinken of geneesmiddelen wildé toedienen* dan trokken zij, naar den Graad vaii den toeftand der Slaapzucht , dien toé , of maak¬ ten Ook bewegingen , als of zij het glas öf kopjë wilden vasthouden , of floegen met de Handen , be¬ ten op de Tanden , fehreëuwden en maakten mis¬ baar, en vielen oogenblikkelijk weder in eened diepen Slaap. Wanneer men hen in die gefteldheid geneesmiddelen wiMe toedienen , dan behoorde rtiefi H & ( n6 ) zich wel in acht te nemen, dat zij het glas of kopje niet uit de handen floegen; men doet* om die reden, voorzigtig , ben de handen te laten vast¬ houden, en moet trachten met den lepel tos fchen de Tanden te komen * ten einde den drank behoorlijk in den Mond te brengen. Is er voor of ter zijde van den Mond eene Tand oir, dan kan men door deze opening de geneesmiddelen in den Mond gieten. Men moet hen, ten einde zij den drank doorfiikken , de Neus toehouden , anders houden zij dien in den Mond, laten hem weder wegloopen, fpuwen hem uil en menigmaal den Oppasfer in het Aangezigc, Dikwijls beten zij den Mond in Hukken, tpraken in hunnen Slaapzuchdgen todland in zich zelve, en fom- tijds allerhande gekkernijen , en bleven dan we¬ derom Uil en flaapzuchtig liggen. Vergezelde de Krampachtige S dj fee de pas ge« noemde Toevallen , of was zij aanvankelijk met de Slaapzucht verbonden , dan lag de Zieke uit¬ gerekt, ftijf en fprakeloos, met open Mond, onbeweeglijk en zonder gevoel, en de Borst was door de geweldige Aandoening van Kramp naar buiten uitgezet, en de Onderbuik ingetrokken. De Aars was Krampacbdg binnenwaarts ópgetrok¬ ken, zoo dat men gemakkelijk eene vuist in zijn plaats kon leggen. De Slokdarm is dikwijls kramp» achtig gefloten , en de in den Mond gebragte dranken ( n? ) kunnen niet worden doorgeflikt , beletten de Ademhaling, en veroorzaken benaauwdheden. De ingebragte Klisteeren kunnen , wegens het Kramp- achtige zamenrrekken des Endeldarms , niet wor* den voortgedreven, zij loopen, bij het in bren¬ gen , wederom af, en doen, in dat geval, geen bet minfte nut, De Buik is, onder deze Om* ilandigheden, even gelijk de Uitlozing der Urin , verdopt. Deze toevallen gaan dikwijls gepaard met ilerke Hartkloppingen 5 dampen ' met de Voeten , en bet opfpringen van het gebeele Lig’ chaarm — In dit toe val zijn de Oogen half gefloten * open , of geheel gefloten, vuil en zonder glans, de Tong aanvankelijk droog of vochtig. Niet zelden venoonen zich hier bij het beven van Handen , Armen en Voeten ; de Lijders verdraai- jen bet Gezigt , of Staroogen , fluiten den Monden Meesmuilen, Met den zich verhelfenden vollen en langsamen Pols wordt de Huid droog, en de bette brandend, de Mond en Neus droog en vuil , de Halsflagaderen flaan geweldig. Op de brandende Huid vertoonde zich een flekend heet Zweet, dat in ftroomen over het Aangezigt vloeide. De Pols werd nu , zachtjens aan , hoe langer zoo kleiner, rasfer en onregelmatiger, en het Zweet daarbij koud en kleverig, de Ademhaling foei en reutelend, het Aangezigt, dat reeds door H 3 C Iï8. ) Uitdag (*) misvormd was, nam eene blaauwe* joodverwige kleur aam No worde het gelaat eensklaps bleek, valt in, de Neus wordt fpits , de Slapen van het Hoofd zinken weg, de Han¬ den en Voeten worden koud en blaauw, het Water en de Afgang loopen van zelve af* Er ontflnac een geratel in de Luchtbuis , en een fchoimend Slijm vloeit uit Mond en Neus. De rasfe, met buitengewone beweging van de ge* heele Borst gepaard gaande Ademhaling 9 en eene fterke beweging der Neusvleugelen , wordt voor eenigen tijd afgebroken , vangt op nieuw CU Het fcherpe en brandende Zweet veroorzaakt op liet Gelaat en de Borst kleine ronde Puistjes, coelius aürelunus maakt reeds melding van dezen Uitdag , en zegt 5 de Grieken noemden bet jfonthusy het was wan¬ kleurig, rond en had veel overeenkomst met de Zweet¬ droppels in zoo verre 'het zich zoo groot en rond ver¬ toonde ais een droppel Zweet op de Huid, Castelliq* zegt daarvan : Jonthus is een klein ontflekenaardig ge» zwel, meestentijds op de Huid van het Aangezigt, ver** oorzaakt door verdikte bijeen vergaderde en ftildaande ontftoken Bloeddeeltjes. Naar de getuigenis van gale¬ nos jeukte dit ongemak niet; volgens anderen zoude het Jeuken; de Farus, een foortgelijk ongemak jeukt echter niet. Hetgeen de Grieken Jontkm noemden , was bij de Latij¬ nen Farm. Gemelde rode Puistjes zijn eene Ontfteking der Zweetgaatjes, en kunnen, bij iemand die te voren niet door ziekte gevoelloos is geworden , geweldig Jeuken« iETius , noemde de niet Jeukende Jonthus ( !I9 ) 8 weder aan ; eindelijk volgen lange tosfchenrulni» ten, waarin de Ademhaling volkomen ftilftaat, en herhaalt zij zich, dan is het eene enkele ver» poozing; de Lijder rekt zich in zijne geheele lengte geweldig uit, waarvan de laaide Uitade* ming het gevolg is, — In dezen geweldigen ver» fchrikkelijken drijd der geheele bewerktuiging ( Organismus ) liggen de Lijders twaalf, vieren» twintig, dertig, veertig oren, of dikwijls nog langer, eer zij daarin bezwijken. In eene wer¬ kelijke Beroerte verlammen eerst de Ledenmaten van de linker en dan die van de regier zijde, waarop eindelijk eene algemeens Verlamming volgt , die in den dood uitloopt. Nadat de met algemeene Stijfte gepaard gaan» de Slaapzucht reeds tot eene gevaarlijke hoogte geftegen is, komen de Lijders dikwijls plotfeling en onverwacht weder bij hun kennis, de Kram¬ pen houden op , terwijl de Pols en de hette nog altijd koortfig blijven, en de Zieke fterk Zweet. De Kramp in den Slokdarm houdt op , de Lij» ders kunnen wederom flikken. Inmiddels blijft de Ademhaling altijd nog fchielijk en reutelend. De Pols is te gelijker tijd ras, en menigmaal rasfer dan hij was» Deze Beterfchap is echter maar ; H 4 ( 120 ) fchij ti baar, en bepaalt zich alleen bij enkele teeke < nen, terwijl het geheel door deze verandering ^^ch in niets verbeterd heeft, om van duur te kunnen zijn. Deze veranderde toelland heeft mij in het begin , bij geene toereikende ondervinding, daar ik niet den loop der ziekte nog niet zeer bekend was, en omdat ik de duurzaame beterfchap zoo zeer wenschee, door cene bedriegelijke hoop dikwijls misleid; ik dacht, dat de Ademhaling zich met den Pols langzamerhand wel zoude verbeteren; ondertusfehen keerde alles , tot mijn leedwezen, fpoedig tot zijnen vorigen (laat terug; de zieke werd op nieuw Slaapzuchtig, de Stijfte kwam daarbij , en de ziekte eindigde in den dood* Het is waar, er volgde eene Aflating ( 'Remisfio )> maar eer de zieke zijne krachten herhalen kon* en men in ftaac was om kts vermogends, ter ver- hoeding van den naderenden aanval, in het werk te fielten, volgde reeds een andere PäToxyswus , waarvoor de Lijder bezweek. De afgematheid en zwakte , welke door den eerilen aanval werden veroorzaakt, waren in de meeste gevallen van dien aard , dat het ligchaam het vermogen niet bezat f om den fehle lijk opvolgenden Aanval te verdu® ren, en, volgens de teruggeblevene ver/chijnfè- len te oordeelen, zelfs, buiten eenen nieuwen Aanval , een offer des doods geworden was. — ( 121 ) §• 57* <*• De toevallen van Slaapzucht vergezelden zoo wel de Aanhoudende, als eenen rusttijd houdende Tusfchenpoozende koortfen. Deze toevallen wa¬ ren bij de Aanhoudende, wanneer zij zich in het vervolg niet de Aanvallen vereenigden, over het algemeen genomen, minder hevig, dan zij waren , wanneer zich Slaapzucht , Beroerte of Stijfte met ecne geheel gewone koorts paarde. Zij werden Tusfchenpoozende koortfen met eenen Allen- daagfchen of Anderendaagfchen loop. In het warme jaarfaizoen waren het de enkelvoudige en dubbelde Anderendaagfche koorden , die met de¬ ze kwade toevallen gepaard gingen. Bij de duizen- de van Tusfchenpoozende koortfen, die ik in de militaire praktijk moest genezen , heb ik echter nooit gelegenheid gehad eene Derdendaagfche koorts met eene aanmerkelijke Slaapzucht, Be¬ roerte, of algcmeene Verftijving waartenemen. Bij oude lieden vertooncn zich de Derdendaag¬ fche koortfen dikwijls met deze gevaarlijke toe¬ vallen , maar terwijl er bij de Regementen zel¬ den grijzaards zijn , zoo kan het daaraan wel zijn toetefchrijven , dat mij zulke koortfen mee deze verfchijnfeien niet zijn voorgekomen. Deze, de Tusfchenpoozende koortfen vergezel¬ lende, toevallen verfchenen niet op eenen bepaal- H 5 C *22 > den dag en bij eenen bepaalden Aanval , gelijk door vele Geneesheeren in andere Epidemien is waargenomen, wanneer zij zich bij den derden Aanval vertoonden. Zij kwamen vroeg, of eerst laat, nadat de Lijders reeds meer Aanvallen had¬ den doorgegaan, zelden voor de eerde drie of vier Aanvallen. Bij de eerde koorts zoo wel, als bij de terugkeerende ( 'Recidiven ) nam men deze toevallen waar in de warmte, zoo wel als in vochtig koud weder, voornamelijk echter bij het laatfte, Zeer dikwijls kwamen deze kwade verfchijnfels geheel onverwacht , en zonder zich door eenig aan¬ merkelijk in het oog loopend toeval vooraf te doen kennen. De toevallen , die de Tusfchenpoozen- de koorts vergezelden, waren dikwijls de zacht- ile eener ware Anderendaagfche koorts. Men had ze voornamelijk te duchten bij zekere lig- cliaamsgeflellen , als bij (lerke , grofledige , of, ge¬ lijk men zegt, vierkante lieden, die traag van geest en ligchaam waren. Dergeïijke menfchen , ilerke Eters, lieden wier ziel in de Maag ha¬ ren zetel heeft, worden altijd, en vooral bij zachte Epidemien , na eenige voorafgegane koortsaan¬ vallen, die noch in duur, noch in hevigheid der toevallen iets opmerkelijks hebben, en bij wien de koorts eenen behoorlijken vrijen tijd (^dpyrexiè) heeft, in het vervolg Ügtelijk door ( 123 ) zoodanige toevallen aangetast. Traag en flaperig van zich zelve, brengt de koorts, bij de natuurlijke vadfigheid ( [Torpor ) dezer lieden, gemakkelijk toe* vallen van Slaapzucht voort. Meestentijds wordt kort te vooren , de door deze toevallen vergezeld wordende Aanval, door aanmerkelijke misdagen in de manier van leven voorgegaan. Zoo herin* nere ik mij eenen Soldaat, die weinig tijds voor den Koortsaanval, welke met Slaapzucht en alge- meene Verftijving gepaard ging, met eene ver¬ bazende hoeveelheid onrijpe vruchten zijne Maag overladen had. — Ook zag coELius aürelianus deze ge¬ vaarlijke toevallen bij menfchen, die fterk aten, en bij volfappige Vrouwen, maar in den Herfst ook bij jonge Lieden en verzwakte Jigchaams* geitellen. Bij jonge zwakke perfonen heb ik deze kwade verfchijnfels, wanneer zij aan een Afloopende Apyrexie houdende Koorts lagen, niet waargenomen. Bij dezen ging de Tusfchen^ poozende Koorts vooraf in een Aanhoudende over; wanneer zich deze toevallen dan op den vijfden , zevenden , negenden of elfden dag , ge¬ durende haar Aflatend verloop , bij de verheffing van de koorts openbaarden, : ' • -■ : ’ ; ■ ■ '. 3 ; : ■ ’ / ( > §• 57“ b* Overlading van de Maag, voornamelijk mee zwaar te verteren fpijzen , kan bij menfchen , die eene Tusfchenpoozende koorts hebben, wier Ivïaag door ziekten oorzaken , en door voorafge¬ gaan zijnde Aanvallen van koorts verzwakt is? gemakkelijk toevallen van Slaapzucht en Beroerte verwekken, voornamelijk wanneer daartoe kort voor den Aanval aanleiding wordt gegeven ; terwijl geheel gezonde lieden door een overmatig ge* broik van fpijzen kort na den maaltijd flaperig woi den ,en de werking der Herslenen bij den aan vang van elke Bdroxysmus van koorts onderdrukt wordt* Zoodta no net ontdaan van zulke toevallen door de Gedeldheid des Jigchaams, en de Geaardheid der Doorgaande en Landeigene ziekten (Epidemifché cn Endëmifche Conflitutie ) begundigd wordt , dan kunnen zij, onder deze omdandigheden , zich zoo veel te gemakkelijker niet de Koorts ver* eenigen. — - Dronkenfchap, voornamelijk van Brandewijn, begundigde het ontdaan van toevallen van Slaap- zucht en Beroerte. Zoo nuttig, in lage, voch¬ tige en moerasfig e landen, het matig gebruik van prikkelende en geestrijke dranken is, voor¬ namelijk voor lieden, die aan de Moeraslucht gewoon zijn, en zich aan derzelver nadeeligeo o C 125 ) invloed vooral moeten blootheden, zoo fcbade- 3ijk is echter het misbruik. De nuttigheid van den Wijn en andere fterke dranken , vooral in Holland , en ten tijde van kwaadaardige door¬ gaande Herfstziekten , hebben p ringle en ne¬ vens hem alle Veldartzen bij ondervinding lee¬ ren kennen; inaar de Dronkenfchap is ook eene voorname oorzaak om zich de Tusfchenpoozende koortfen op den hals te halen, en ze kwaad¬ aardig te maken. Bij Soldaten , die aan het mis¬ bruik des Brandewijns zich hebben overgegeven, venoonen, wanneer zij door de Koorts worden aangetast, deze toevallen zich iigtelijk. Aan de ge« woonte van de Engelfche Soldaten , om zich dik¬ wijls, zoo niet dagelijks , eens of meermalen daags te bezuipen, moet mede de groote fterfte worden toegefchreven, welke de Epidemifche Koorts in het heete Jaarfaizoen, bij hunne laat de lan ding in Zeeland , onder hen heeft aangerigt. ( laß ) delingen, die uit een kouder of gematigder lucht* llreek in deze warmere komen , en nog lïgter die genen, welke te veel Wijn en geestrijke dran* ken drinken , door de Gele Koorts aangetast. In slpyrexie houdende en aanhoudende Koortfen , die met kwaadaardige toevallen verbonden waren $ léden ook, gedurende deze Epidemie^ voorname¬ lijk de krijgsgevangene Pruisfen i Polen en Rusfen* eo bijzonder die, welke flerke eters waren en aan het bovenmatig drinken van Brandewijn zich hadden overgegeven. Bij de geboren Hollanders, eit ook bij hun die zich aan dit misbruik niet fchuK dig gemaakt hadden, was de Koorts, in de mees¬ te gevallen , niet kwaadaardig, alhoewel de Epl demie over het algemeen erger was, dan zij ge» woonlijk pleegt te zijn, hetgeen aan boven ge mek de oorzaken werd toegefcbrevem §• 58* Als de aanval def Slaapzucht, Beroerte eii, Vëf- ftijving gelukkig geweken , en door eene werke» lijke Tusfchenpooziog ( IntefmHfia ) was opgtf- Volgd , dan gevoelden cle meeste zieken zieh zeef afgemat, neêrgeüagen en niet in ftaac om zich buiten het bed te kunnen ophouden. Echter heb ik menig Rus ? dien ik dezen aanval in doodsgevaar verlaten had , bij mijne yifnatk des ( 127 ) avonds mee eene tabakspijp in den Mond zien wandelen; hij gevoelde zich tamelijk opgewekt, hij klaagde bijna over niets, en fomwijlen was deze, naar het fcheen, den dood ontfnapte Lij¬ der, des anderendaags een lijke Van deze (helle verandering en dit bij uitftek welbevinden na den Aanval , zijn mij meer voorbeelden bekend. Ik wil mij met het verklaren van dit verfcbijnfel hier niet bezig houden , maar alleen melding maken , dat medicus (*) insgelijks een zoodanig geval verhaak, van eenen Soldaat, welke, bij het vallen van den nacht , op zijnen post door eene Beroerte werd aangetast , die of een vermende, of een met Beroerte gepaard gaande Aanval van koorts was. Men bragt hem in het Hospitaal, alwaar hem de benoodigde hulp werd toege® bragt , doch zonder eenig nut ; zijne Apoplecti¬ sche Paroxysmus hield tot zes uren ’s morgens aan. Maar naauwlijks was deze Aanval voorbij, of hij verliet zijne legerftede, en was verwon'» derd, zich in het Hospitaal te bevinden ; hij was vrolijk en opgeruimd, en betuigde, dat hem niets deerde , en hij zich geheei gezond en wel be* vond. c 1*8 ) en de zekere voorfpelling van het doodsgevaar waar in hij was, warsneer hij dezen Tusfchentijd van wehland zich niet ten nutte maakte, liet hij zich tot het gebruiken van geneesmiddelen overbalen* Deze nu, volgens zijne bevinding en alle uiterlijke reekenen, gezonde man, werd nog dien zelïdvn morgen ten negen ure lagchende door eeneo twee* den, maar doodelijken aanval, welke drie dagen duurde, en met den dood eindigde, overvallen. Bij zeer velen had geen rusttijd plaats, maar eer dat de Paroxysmus zijn einde konde bereiken , en de toevallen een weinig verminderden , volgde reeds een andere niet toevallen van gelijke of meerdere hevigheid en duur» De voorfpelling van den uitdag hing voorna¬ melijk van de hevigheid des Slaapzuchtigen toe* vals af* In den Graad van de eigenlijke Slaap* zucht (Carus') was het gevaar groot ; bij den Aanval met Beroerte nog groorer ; maar de voorfpelling bij Tusfchenpoozende koortfen met algemeene Verdij ving was de ergde , daar deze meestentijds niet den eerden Aanval doodelijk was; kwamen de Zieken den eerden Aanval ge* lukkig te boven, omdond er een rusttijd, en duurde deze vier of vijf uren, dan had men tijd, om iets met vrucht te kunnen in het werk dellen, ten einde den naderenden Aanval voortekomen , of bet zoo ver te brengen , dat hij veel minder werd 5 C i*9 ) werd , of zich als een gewoonlijke Koortsaanval , zonder deze gevaarlijke begeleiders, vertoonde* Voor het overige werd de Voorfpelling door de gefteldhdd der ligchamen en medewerkende oor* zaken enz. bepaald. Bij Dronkaards was de Voorfpelling altijd moeijelijk. §• 59« Offchoon de hoogerè graden van Slaapzucht , Beroerte en algemeene Verflijving in velé ge¬ vallen zich onverwacht openbaarden , zoo kondig« den zij zich nogtans menigmaal aan door eene Loomheid en Neiging tot flapen gedurende de voor- •* afgegane Aanvallen. Bij Menfchen van eetié natuurlijke loome en vadzige ligchaamsgefteld- heid blijft een eenigzins hooger graad gemakkelijk onopgemerkt; neemt men de Lijders in den Aanval niet met eene behoorlijke oplettendheid in acht, dan worden deze verfchijnfelen ligt over het hoofd gezien , en vallen eerst dan onder het oog , wan • neer zij reeds tot eenen hoogen trap van hevig* heid zijn opgeftegen. In de Hospitalen eh bij vele Zieken ontflippen deze Loomheid en Nei¬ ging tot flapen ligtelijk de opmerkzaamheid der Op- pasferen, en verwekken eerst dan opmerking, wanneer het getal van zulke Zieken toeneemt en den Wak eren onder het oog valt. Wanneer zulke toe- l / C 130 ) vallen mer deTusfchenpoozende koortfen vergezeld gaan dan moeten de Wakers met verdubbelde oplet» tendheid, gedurende de Aanvallen, de Zieken waarne¬ men s en, op de zorgvuldigfte wijze, bun welerva¬ ren <5 van hetgeen in de Paroxysmen voorvalt , aan deti Geneesheer medededen, die zich zei ven dikwijls van hetgeen er in den loop der Aanvallen gebeurt moet trachten te overtuigen , ren einde in tijds de noodige middelen aan te wenden, om deze kwade ver- fvhijnfelen te verhoeden en de koorts, zoo fpoe- dig doenlijk is , op de zekerde wijze te onder« drukken. Om in Epidemifche Ziekten de ontwik¬ keling en het toenemen van zulke toevallen te on¬ derkennen, dan behoort de Gtneesheer, die zelf de Zieken zelden in de Aanvallen ziet , doordien zij gewoonlijk niet op den tijd voorkomen dat hij zijne morgen en avond Vïfitatien doet, of zij moes¬ ten van boitengewonen duur, en reeds van eene kwade gefteldbeid zijn , bij de Zieken en derzel- ver Oppas ferm, nier, fléchts oppervlakkig, de fterk- te en den duur des doorgeilanen Aanvals , maar ook wel voornamelijk de enkelvoudige toevallen en der¬ mal ver geaardheid natefporen , en bijzonder naar de bovengenoemde Symptomata vragen , onderzoek doen naar alles wat betrekking heeft op het Lig» chaamsgeftel , dat aan dergelijke toevallen onder* worpen is, en van alle kanten niets verzuimen, wat hem inlichting kan geven om zulke gevaarlijk ( *3i ) ke Aanvallen te voorzien en door gepaste maat¬ regelen te verhoeden. Alhoewel deze evengemelde Toevallen meesten¬ tijds voorafgaan , en al was men van gedachte, dat zij niet voorafgegaan waren , toch werkelijk voorafge¬ gaan zijn , doordien men de Zieken in de Paroxysmen , welke zij voor de kwaden hebben doorgegaan , niet behoorlijk heeft waargenomen ; zoo leert evenwel de ondervinding , dat zulks niet altijd plaats heeft, en dat de zachte T usfche n poozen de koortfen niet zelden, zonder alle voorafgaande kenteekenen , in Koortfen met deze kwade Toevallen overgaan. Grainger (*)s (*) Grainger, Histor * febris Anotnalae , pag» 4% De toevallen der door hem Waargenomen Apoplectifche koorts, bofchrijft hij aldus. „ De Zieken werden, na eene 3, kleine huivering, koortfig , fprakeloos en ftijf; zij lagen 3, meestal met half geflotene Oogen en Mond, (want ,, forawijlen bleven de Oogleden bijna geheel of onge» „ lijk gefloten, of onbeweegbaar open), met een heet ,, Zweet over het ganfche iigchasm , op den Rug en van ,, alle gevoel beroofd, op hunne legerfteden neder. De „ lippen waren fomdjds geheel rood, dikwijls misvorm* ,, de eene vale kleur het Aangezigt; de Huid was op ,, het gevoel of brandend heet, of zeer koud; ja ik heb 3, ondervonden, dat het eene gedeelte des ligchasms heet „ was, terwijl het nabijgelegene nog door Bevingen gefchokt „ werd. Zij konden niets in den mond nemen, ert de 3, tanden klemden op elkander. Ik kon alleen door den ,, Pols, die flerk genoeg en in het begin gelijk was, als „ ook door de Ademhaling, die niet zeer geftoord was? ,, ontdekken , dat zij leefden.” — C 13® ) die in Holland, in den jare 1748, vele van zulke Zicken onder zijne behandeling had* kon noch uit de Urin , noch uit het Bloed , noch uit de voorafgegane Toevallen iets ontdekken, dat hei gevaar des naderenden Aanvals aankondigde. Zijne Zieken werden, eerst na acht voorafgaande Aanval» len , door bovengenoemde Toevallen aangetast» Bij eenen Jongeling, die flechts vier Paroxysmen had doorgeftaan^ reeds vier dagen zonder koorts was* en met zijne Makkers ging wandelen , volgde plot- feling eene met zulke Toevallen gepaard gaande Paroxysmus * en de Zieke ftierf op den derden dag® Zijne Lijders ftierven meestal reeds op den twee¬ den dag. 1 32- I 3 , ( *31 ) v vallen geklaagd hadden, in dezen deerniswaar» „ digen toefland geHort waren.” Bij de koorc* fen met Slaapzucht, die medicus (*) in het jaar 1759 had waargenomen * gaf hij als waarfchu- wende Kenteekenen , het Verlangen tot Slapen , cn het werkelijk Slapen, het gevoel van bram» ding in de Waterwegen , en den Haat van het Bloed op, welk laatfte zich voordeed, als ware het, voor het groodle gedeelte, in Stroomwater veranderd. Het Weivocht op het Bloed verkreeg dan eene helder groene , dan wederom eene donker groene kleur, en deelde aan het linnen zeer weinig van die kleur mede. Het Bloed vertoonde zich minder vast te zijn , en was doorgaans, en zelfs van onderen, helder rood; liet men het Haan , dan ging het aanflonds tot bederf over. Bij dit tee- ken behoort ook eene bruine met een verachtig Vlies bedekte Urin , die werlhoff heeft waar¬ genomen. Wat de toe Hand van het Bloed als een teeken tot Bepaling der aanflaande koorts met Slaapzucht aangaat , deswegens heb ik van het Aderlaten geen gebruik willen maken, om datgeen te vinden , wat medicus en anderen daarin gevonden hebben. Ik ontdekte daartoe geene Aanwijzing {Indicatie) * ten min Hen niet in het tijdperk, waarin de Lijders on» O 1. c. pag. 350. C 135 ) « der mijne behandeling kwamen. Degroote hetteen Hoofdpijn , die hem tot Aderlaten overhaalde , was voor mij geen aanwhzend kenteeken om daarroete befluiten,en bovengenoemde ftaat van het Bloed, was ook geen teeken, dat kon aanfporen , om de Ader¬ lating in het werk te ftellenv Deze gefteldheid van het Bloed, het daarmede verbonden verlangen om te Slapen , en het werkelijk Slapen , behoorden me» bicus eerder daarvan te hebben afgehouden. De flaardes Bloeds als teeken gaf te kennen, dat, bij de koorts eene groote Neiging tot Verrotting plaats had, en de Aderlating befpoedigde den zich reeds ontwikkelenden Zenuwtoelland daarbij nog meer. Het was eene Galkoorts van die foort , als er in den Zomer regeren; zijne Braakmiddelen , terftond na de Aderlating, toegediend, en de daarop voorge* fchreven Koortsbast maakten , gelukkiglijk, het na* deel, dat hij door de Aderlating veroorzaakt had, weder goed. — Het bruine , drabbige water (Urlna Junten * taria) geeft in koortfen eene overhelling der Vochten tot eene Rotachtige ontaarding, gebre¬ ken in de Leveren het Poortader-ftelfel te kennen. Men treft het altijd bij Rotkoortfen in het verder verloon der ziekte , geenszins echter in Zenuwkoort- fenaan, waarin het alleen dan voorkomt, wanneer deze tot gene beginnen over te gaan. * ; De Branding (*) Kurt, sprengels , Semiotik , §. 5)64. pag, 403. 14 C 136 ) der Piswegen , de fmartelijke aandrang tot Wa. teitn, de moeijelijkbeid in het Wateren ( Dyfu- rta) werden door de fcherpe Urin , die de Pisbuis deed ontfteken , veroorzaakt. Het Vet¬ achtig vlies op het Water ontlhat uit het op- florpen van Vet door de fterke koorts. Aile deze teekenen hebben enkel betrekking op het overhellen der' Vochten tot Bederf of Rotting; de trek tot Slapen, en het werkelijk Slapen geven alleen te kennen, dat het Zenuw- gt-fki is aangedaan , en dat de koorts een Ze» nuwachtig karakter heeft aangenomen, hetwelk zich gemakkelijk verder uitbreiden , en bovengemelde Toevallen veroorzaken kun. In de l Jerfstkoortlen en voornamelijk in de Aanhoudende, zijn de bruine Urm , de Branding in de Piswegen , moeijeiijke Waterlozing, ontaarding der Vochten, doorgaans zeer gemeen , niettegenftaande echter de bovenge. In o e rode Toevallen op de Zenuwen zeer zeldzaam zijn ; en al waren zij allen aanwezig , behalve de nel- ging tot Slapen, zoo verfchenen zij, ondanks dit alles , niet ligtelijk , ontbraken dikwijls in het geheel , en evenwel ontftonden deze Zenuwtoevallen. Zij zijn geene zekere teekenen , die bepaald zijn , om het verschijnen van gemelde Zenuwtoevallen aan te vvozerj ; daar nogtans de Rotkoortfen vergezeld gaan met Zenuwtoevallen, en bovengemelde ver- fchijnfelen eene Rotachtige ontaarding der Voch- C 137 ) ten re kennen geven, zoo dienen zij als reeke¬ nen , om de gemakkelijke ontwikkeling van eenen Zenuwachtigen toedand te voorzien. Gaan Neiging tot flapen en een werkelijke Slaap in de Aan¬ vallen daarmede gepaard, dan is de Zenuwachtige ftaat reeds bij dien van Bederf aanwezig. » §. 60. Alhoewel de Slaapzucht , Beroerte en algemee- ne Stijfce, in het heete Jaarfaizoen, dikwijls voor¬ kwamen , ingevalle de Lever derk was aange¬ daan , en de Toevallen van vermeerderde Galaf- fcheiding zeer aanmerkelijk waren, zoo fcheen het , als of de gedeldheid van de Lever weinig toebragt tot het ontdaan van bovengenoemde Ze¬ nuwtoevallen. Bij de Zieken , die daardoor werden aangedaan , ontbraken gewoonlijk de Galnchtige toevallen, als eene bittere Smaak, eene mee Galachtig flijm bedekte Tong, de gele kleur der Oogen enz: ten minde in het tijdperk van het verfchij«» nen dezer Symptom at a ; of zij ontdonden , nadat reeds het Galachtig karakter tamelijk gematigd of geheel weggenomen was; niet bij het begin der ziekte, maar na den derden, dikwijls eerst na den aehtden Aanval , wanneer de kenmerken dezes Galachtigen toedands ontbraken, en deTusfchen- poozende koorts zich meer als eene zuivere Ze» I 5 C 138 ) nuwkoorts voordeed. Zij verfchenen ook niet in zeer Gilachrige geitellen, maar voornamelijk bij Menfchen, wier Zenuwgeltel zeer verzwakt en gelehpkc was* Deze Toevallen kwamen ook veel* vuidiger voor bij het vochtige en koude He rfstwe- der in September en October, dan in de bran* dende hette der Hondsdagen , terwijl de onge- ileldheid van de Lever, bij vochtig koud weder, vrij gematigd was. De Iterke aandoening van de Lever, bragt veel eerder aanhoudende Tus* fchenpoozende kcortfen voort, dan Tusfchenpoo- zende koortfen met eene volkomene Apyrexle , waarbij deze toevallen op het hevigst waren ; bo* vendien zijn toevallen van Slaapzucht in Galkoort- fen zeldzamer, daar de Slapeloosheid dezelven fehler tot eeoe beftendige Geleidfler verllrekt. §• 6u Onder de Toevallen % waarvan de koorts, ge¬ durende her heete Jaarfaizoen, vergezeld ging en die verdienen, dat daarvan nog bijzonder melding gemaakt worde, behoort de Slapeloosheid en de geweldige Hoof Ipijn , waaraan de Zieken lijden, geteld te worden Laa stgemelde was, tijdens de herte van den Aanval, op het hevigst; bij vele Zk ken was zij kloppend , bij anderen allerpijn¬ lijkst en fehler onverdragelijk , zij benam hun al* C 139 ) Ie Rusten Slaap, voornamelijk tastte zij het Voor¬ hoofd herk aan, breidde zich uit boven de * Oogen en aan de Slapen van het Hoofd, wier Slagaderen geweldig klopten. Onder deze om- handigheden was zij de voorbode eener Neusbloe¬ ding, die den Zieken eenige verligting aaobragt. Deze verligting was nogtans van geenen langen du nr , doordien de ongeheldheid der eerde We¬ gen de voornaamfte oorzaak der Hoofdpijn was. Deze geweldige pijn in het Hoofd vergezelde niet alleen de koorts, maar zij ging haar ook vooruit, hield in den koortsvrijen tijd (Apyrexie) op, bleef nog eenigen tijd lang, nadat de koorts den Lijder reeds verlaten had, aanhouden, en was fomwijlen dan eerst hevig, wanneer zij op eenen gezetten tijd ( "Periodiek ) wederkeerde, en de plaats van de koorts verving. * — g §. Ó2, De gewone Anderendaagfche koortfen verlie¬ ten den Lijderen friet den derden , vijfden en zevenden Aanval. De dubbelde • Anderendaag- fcbe duurden gewoonlijk veel langer, dan de enkelvoudige. Nadat de ongeheld heid van de Lever en der eerhe Wegen over het algemeen fpoediger of langzamer was verbeterd geworden en geweken , bleef ook de koorts in vele geval- ( Ho ) len geheel weg, of week geredelijk op het gebrul- ken van verwerkende en koortsverdrijvende mid¬ delen. De Aanhoudende koorcfen weken binnen zeven veertien of een -en - twintig dagen en veranderden in gewone Tusfchenpoozende koort- fen, die in het heete Jaargetijde dikwijls Inkor¬ tingen veroorzaakten; de Aanhoudende bragten, wanneer zij niet in gewoonlijke Tusfchenpoozende koortfen , waren overgegaan , en als zoodanig wat lang aanhielden, zeldzamer Inkortingen te weeg; wanneer, in het laatfte geval, de koorts weder kwam, was zij eene gewone, eenen behoorlijken rusttijd ( Apyrexis) houdende Tusfchenpoozen¬ de koorts. §• 63. Met het eindigen der ongefteldheid van de Lever vertoonde zich de gewone Uitdag om den Mond. Deze biijnige Uitdag openbaarde zich niet d echts aan den Aloud , maar ook aan de Neusgaten, binnen in den Mond, aan het Ver¬ hemelte en op de Tong, alwaar hij den zieken zeer veel fmart verwekte : dikwijls breidde hij zich over de Kin en Wangen uit. De Blaasjes of Blijnen zijn in het eerst met een waterachtig Vocht op¬ gevuld, dat in het vervolg dik en etrerach.ig wordt, het vormt zich tot eene korst , die afvalt en dan eene C hi ) roode vlek nalaat, welke fchielijk verdwijnt. Daar die alleen een ceeken is van de fcheiding der on* gedeldheid van den Lever, maar niet van de koorts, die zelfs, na het wegnemen der Galach¬ tige gedeldheid , kan blijven aanhouden , zoo was het nimmer een zeker kenmeMt, dat de koorts niet zoude terugkeeren, Dikwijls verliet , bij deszelfs Uitbotting, de koorts den Lijder, maar ook zeer dikwijls duurde zij nog eenigen tijd lang voort, De Uitdag verdwijnt, erverfchijnt weder een nieuwe , uit hoofde dat er , na het eindigen van de eerde ongedeldheid der Lever > eene lndor- ting plaats heeft, die op nieuw door dezen Uit¬ dag ten einde loopt. Van deze Tusfchenpoozende koorefen, zijn alleen de enkelvoudige en dubbel¬ de voor- en najaars Anderendaagfche koortfen daaraan onderhevig, waarmede bijna altijd eene ziekelijke gedeldheid van de Lever gepaard gaat, §• 64. Met het afloopen van de ziekelijke gedeldheid der Lever, waarmede de koorts dikwijls geheel wegbleef, openbaarden er zich in het Aangezigt , aan den Hals en aan alle deelen des Ligchaams kleine ronde Ettergezwellen ter grootte van een Kreuzer of wel grooter. Bij andere Epidemien heb ik ze, voornamelijk bij Kinderen, in groots ( 142 ) menigte zien verfchijnen. De Etter zat onder de Huid in het CelwijsweeffeL In het begin had de Huid, ter plaatfe alwaar zij ui tb o ree den, eene ge¬ zonde kleur, maar was verheven, en men ont¬ dekte daarin eene golving, eindelijk .werd de Huid rood , tevens allengskens dunner, en de kleine Ettergezwellen braken open. Deze kleine Ab* . scesfen moet men niet verwarren met de Bloed» zweren ( Furunculf ), die na deze koortfen ook dikwijls in grooten getale voorkomen. In deze vinclt snen geen prop, als in de Bloedzweren, en zij zijn ook niet zoo hard als die, De Etter in deze kleine Zweren is dik en van eene goe» de geile id heid , ende Zweer geneest binnen zeer korten rijd, wanneer men den Etter door eene zachte drukking heeft uitgedreven. § Be Schurft was Cruhch . Bij hare LHtbotting hield de koorts dikwijls geheel op, en kwam, wanneer zij verdween , niet zelden terug. Zij openbaarde zich bij Zieken, die of van te vo* ren deze ziekte gehad hadden , en bij welken zij verdreven was, of menigmaal ook bij lieden, die daaraan nimmer onderhevig waren geweest. Het Is evenwel de vraag nog, of deze Lieden niet, kort voor den tijd, dat zij door de koorts wer¬ den aangetast , zich aan eene befmetting hadden ( »43 > bloorgefteld, Mogelijk heefc juist de befmetting gelegenheid gegeven, dat zij de koorts kregen, en bij het openbaren van de Schurft hield de koorts op. Menfehen, die de Schurftfcherpte in het Ligchaam omdragen, blijven bij Doorgaande ziekten zelden daarvan bevrijd , en zij kan , zonder Uitboeting, langen tijd in het Lïgchaam verholen blijven ; maar zoodra de werking der Huid door de eene of andere oorzaak algemeen of plaatfe- lijk wordt aangezec, komt zij ook over het ge* beele Ligchaam of op een fgedeelte daarvan, ge¬ lijk ik zoo even heb doen opmerken, te voor* fchijn, en deze Ukflag wordt gemakkelijker ver¬ dreven , dan dat zich de Schurftfcherpte laat ge* nezen De genezing van de Schurft met Zwa- velzalf* voornamelijk deszelfs onbehoorlijke aan* wending, zoodat de uitwafeming van de Huid door de Zwaveldeelen , welke de Zweetgaatjes verkoppen, te zeer onderdrukt wordt, geeft, bij koortsachtige menfehen , gedurig aanleiding tot vervvisfeling van de Koorts en de Schurft. % 66. Als Ziektefcheidend heb ik ook menigmaal waargenomen eene zekere foort van Zemelukflag QHerpes ), na welkers verdrijving de koorts te rug keert, maar die eindelijk op de Huid blijft, en • \ C *44 ) ' Waartegen niets is aan te wenden, dan dat met! CiC koorts op nieuw trachte voort te brengen# Voor de plaatlelijke behandeling, die, wanneer de koorts lang genoeg heeft geduurd 4 volftfekt noodzakelijk is, zijn de Lijders bevreesd, en wil¬ len zich daaraan niet onderwerpen, uit vrees van de koorts te zollen wederkrijgen , terwijl de Ge# neeswijze, die de inwendige en de algemeene onge- fteldheia des Ligchaams ten ctoel heeft, op zich zelve alleen geen werking doet. Ik zag dezen Zemeluitflag aan de Beenen, binnen in de Han¬ den, en voornamelijk als een gevolg van de Zeeuwfche Koorts. Bij deze Epidemie heb ik hem niet waargenomen. Deze Uitdag is gelijk aan den Koortsuitdag om den Mond, die Zemel¬ achtig wordt, en niet zeer vochtig is; er formeert zich eene korst die af vak, op nieuw terugkeert, en van tijd tot tijd jeukt ; voor het overig, hebben de Lijders' daarvan weinig last, Eene Scheurbuikige fcherpte der Vochten fchijnt dezen Uitdag te onderhouden, — — Wanneer op kort te voren genezen Zweren aan de Beenen , de koorts volgde , dan braken zij op nieuw wederom open , en daarmede hield de koorts op; terwijl zij niet zelden weder te voor- f c h Ij ti komt , wanneer de Beenen worden toege* maakt. C *45 ) §. 67. De Ongesteldheden van de Leveren eerde Wegen* over het algemeen genomen , waren wijders ziekten» fcheidend ( Critisch ) door Braken en Laxe eren , of door beide te gelijk; wanneer namelijk, na den Aanval of na de verheffing der Aanhouden¬ de koortfen, na den vierden dag zich telkens eene menigte Gal in de Darmbuis uitloosde, welke door Brakingen werd naar buiten gevoerd, of verfcheidene brijachtige Stoelgangen veroorzaak¬ te 5 waardoor de Aanhoudende koorts Tus- fchenpoozend werd. Na eenen volkomen weg¬ genomen zïekelijken toefhnd van de Lever hield de Tusfchenpoozende koorts veelal van zel¬ ve op, of liet zich gemakkelijk door verwer¬ kende en prikkelende middelen verdrijven. Was de Ongefteldheid van de Lever hevig, gefchied- den de Ontlastingen niet op eene langzame wijze* maar plotfeling, werd er een Waat van Uitmer¬ geling (Status Co lliquativus) geboren , dan volg¬ de er eene uitflorting van wankleurige, dunne, fcherpe en bedorvene Gal in de Darmbuis, die door Brakingen en Buikonrlastingen werd uitgeloosd; onder welke toevallen de uiterlijke Ledematen koud werden, het Aangezigt inviel, een koud K C 146 ) Zweet onder herhaalde fia&uwten uitbrak, en de hoogst verzwakte Lijder eindelijk bezweek. S 68. Ook maakte’ een fterk Zweet van eenen flin¬ kenden, zuren , gelen , het linnen verwenden aard, In de Ongefteldheden van de Lever, waarmede de Aanhoudende en gewone Tusfchenpoozende koorcfen gepaard gingen, eene Scheiding en daar mede bleet de koorts menigmaal geheel weg» Bij groocere Zwakte en Slapheid van het Ligchaam werd dit Zweet menigmaal uitteerend, en moest gematigd worden, — Dikwijls fcheidde de Leverziekte en de koorts door eene fterke ontlasting van Urm , wanneer de Lijders , binnen eenen zeer korten tijd , eenen gehee- leo emmer vol uitloosden. De gefleldheid der Urin was , naar het tijdverloop van de koorts, ver« fchülend, In de koude was zij waterachtig, in de bette brandend heet, donkerverwig, kwalijk- riekend, fomtijds rood; in de Aanhoudende Tus¬ fchenpoozende koortfen bruin; bij het Zweeren troebel, fcberp en flinkend, zij vormde een Wolkje, en liet een bezinkfel na als van Ajngeflo- ten rode fteen, iets dat voornamelijk eigen is in Galachtige Tusfchenpoozende koorden. Onder die iieenachtig bezinkfel (Sedimentum Lateritium) be- C 147 ) vindt zich , onder op den bodem van den pot of * het glas , een ander bezinkfel , hetgeen de z waarde tot kristal gevormde Zotitdeelen van het water , die uit eerstgenoemd bezinkfel worden nedergeploft, in zich bevat* In de gemaskerde of vermomde koortfen, waarin niet tevens de Lever is aange¬ daan, ontbreekt het meestentijds, en geeft geen zeker erken ningsteeken van dezelven aan de hand* Bij de fterke Critifche Uitlozing van Urin, i$ de* zelve waterachtig ; wordt zij onderdrukt , en volgen daarop geene uitvloeijing van Speekfel, üerk Zweet, of vele waterachdge Buikontlastin* gen, dan ontftaat er eene Waterzucht, die fpoe* dïg de overhand neenu. — ' $. 69* Waterzuchtige zwellingen der Voeten, en van den Balzak waren zeer dikwijls ziektefcheidend* Na het verdwijnen van dezelven keerde de koorts niet zelden terug, en Koorts en Watergezwellen wisfelden menigmaal met elkander af. Eene plotfelinge Huidwaterzucht, als het gevolg van eenen Haat van Uitteering en Verlamming der uitwafemende en inzuigende Vaten, was, wan* neer zij zich openbaarde, meestal in korten tijd doodelijk , indien er niet fpoedig koorts bijkwam, en het Water dooi* een aanhoudend ziektefchèi* K ft r C MB ) dend Zweet of door de Urin werd uitge¬ loosd. (*) Zie de Verhandelingen van het Bataafsch Genoct- fchap der Proefondervisdeffjke Wijsbegeerte te Rotterdam^, B. 1. pag. 433* C *49 ) Kng , en, in prikkelbare en gevoelige Ligchamen, met Flaauwten, Krampen en Raaskallingen ge¬ paard, De Pols was , bij fommigen , in den tweeden of derden Aanval ongeregeld zonder kwade gevolgen. De ziekte werd kwaadaardig, wanneer de koorts eenen Aanhoudenden loop nam. De Tong begon op den vierden, zesden of acht* flen dag op te zwellen, zoo ook het Verhemel¬ te, de Lel, en de Speekfelklieren. Naarmate het gezwel in grootte toenam verergerden de Toevallen; de Benaauwdheid, het toewringen van de Keel groei¬ de aan* Nam de ziekte eenen goeden keer, dan openbaarde zich eene Kwijiing, en hoe later de¬ ze zich opdeed des te kwaadaardiger was de ziekte. De Vreemdelingen leden het meest van allen , bij hen zwol de Mond zeldzamer op, en zeldzamer ontftond bij hen ook Kwijiing. Tijdens dat, bij de In- borelingen,de Tong opzwol, werd de ziekte bij dezei* ven kwaadaardiger , het Zenuwgeftel fterk aangedaan , zij raaskalden , kregen Kramptrekkingen , Stui¬ pen, het Gezigt viel in, de Afgang en Pis liep hun onwillig af, er ontHond Verderving, en de dood maakte, gemeenlijk nog voor den twaalfden dag, een einde aan het leven der Zieken. Som¬ wijlen verwekte de Natuur eene fcheiding door de Urin of den Afgang, of door beide te ge¬ lijk. De koorts vormde eene fcheiding op den zevenden , tienden , ook wel op den een en twin- K 3 C ,5° > tigften dag ; de Kwijling duurde tot de volkomen genezing; de Zieke kreeg, bij het wegblijven van de koorts, eerst zijne vorige krachten weder. Bij de Vreemdelingen kwam de Spruw, dan als Ziektefcheidend , dan als een Toeval ( [Sympto * mansch') te voorfchijn. — — De Ontfieking der Oorldieren ( Parotides ) was ook dikwijls Critisch « Doofheid was in de Aanhoudende koortfen een teeken van beter* ffchap. Menigmaal heb ik , bij het verdwijnen van de koorts , een Luchtgezwel ( Emphyfema ) der Ka¬ ken waargenomen. De geheels Wang of Kaak was opgezwollen, zonder ontdoken te zijn; de zwelling was op het gevoel veerkrachtig ( \Elas - tieky Matrasjes met Kruiden, of eene Stoving die uit een Aftrekfel van VJierbloemen met Geest van Ammoniak Zout bereid was , verdreven deze zwelling binnen weinige dagen. - — - $• 71' De Geelzucht (Icterus) was zeer dikwijls Ziektefcheidend, en kwam plotfeling op. Zij was eerst van eenen Critifcken aard, in het ver¬ volg en na den zevenden dag. Zij werd voorafge* gaan door Neusbloedingen en Zweet, of deze Toevallen vergezelden haar reeds in den beginne. C *5* ) In den annvang der ziekte was zij een gevaarlijk toeval, voornamelijk wanneer de Huid hooggeel fan kleur was. — Wat het ontdaan der, bij het heete Jaar fatzoen , zich opdoende Slaapzucht, Beroertenen Algemeens Ver (lij ving aanging , zoo ontftonden dezen, vooreerst ; wanneer de aanvankelijke, of eerst in het ver¬ volg daarbij gekomene , ongedeldheid van de Le¬ ver geene Ziektefcheiding formeerde, door hec ontlasten van Galdoffen, hetwelk naar den aard der ziekte een noodzakelijk vereischte is tot eene gelukkige Crifis. Hier ontbraken de kenmerkender vermeerderde Galaffcheiding ( Polycholie ) , welke bij het heete Jaargetijde zoo algemeen waren ; en , op die manier, laat zich het tegendrijdige in de ver- fchijnfelen, waarvan ik boven (§, 60) gefproken heb, verklaren. De Leverziekte doeg, bij man¬ gel van deze Ontlastingen, op het Zenuwgedel over, en verwekte het bovengemeld lijden der Zenuwen en Spieren. De Vaatkoorts werd op de Zenuwen overgebragt, en hield op, of zij breidde zich van de Vaten tot de Zenuwen uit, en vertoonde zich in de Aanvallen, als Vaat en ♦ Zenuwkoorts te gelijk. In het eerde geval ont- dond er eene vermomde koorts, waarin de ken- K 4 < t$i ) fchètfende koortstoevallen van Koude, Hecte en Zweet niet werden waargenomen. In beide ge¬ vallen waren de verfchijnfeJen zeer hevig» — Voormelde Zenuwtoevallen, ontftonden, in de tweede plaats : wanneer de Scheiding onvolkomen was, er wel eene afkleinzing van Gal plaats had, maar niet van dien aard , dat zij het oogmerk kon** de bereiken ; doordien derzelveraffcheidingeenege- fteldheid der Lever aanduidde, die , bij voortduring de koorts, en zwakte vermeerderde, en haar lijden tot het verzwakte Zenuwgeflel overbragt» Eindelijk ontbonden deze Zenuwtoevallen daar¬ door , dat de afgefcheiden Gal en Stoffen in de eerfle wegen, uit hoofde van bovengenoemde be¬ lemmeringen , in het geheel of ten minften niet op den behoorlijken tijd werden uitgeloosd ; daardoor verkreeg de ziekte eene grooteren Om- vang, er werd eene Rot* Zenuwkoorts voorege® bragt , waarvoor en Jaargetijde en Weder gunflig was* 9 C 153 ) 1 1 1. Over den Aard der Doorgaande koorts gedu¬ rende den konden en vochtigen Herfst , tot aan de drooge Winterkoude. §• 73- Dusdanig was de geaardheid der Epidemifche koorts gedurende het heete Jaarfaizoen tot tegen het unidden van de maand September, wanneer de brandende hette in eene lastige koude, ge¬ paard met regen en Herken wind, overging. Het liet zich nu aanzien, dat deze treffende weersver¬ andering op de geaardheid der Epidemifche koorts eenen aanmerkelijken invloed zoude hebben, het¬ geen ook gebeurde. Door het invallen des vocli* tig-kouden en regenachtigen weders verminderde de ziekelijke toefhnd van de Lever; deverfchijn» feien van verhoogde Galaffcheiding waren niet zoo menigvuldig en niet meer zoo geweldig, men nam niet meer zulke Galachtige Ontlastin¬ gen waar, de Huid fcheen minder geel van kleur te zijn, de Oprispingèn waren minder bitter, de Tong was niet zoo geel, de Hoofdpijnen waren niet meer zoo zwaar, de Dorst was in lang zoo fterk niet, enz» enz. Integendeel werd de Smaak K 5 C 154 3 ' « * kleverig, en de Tong met een dik /lijm overto- gen. Er werden door Brakingen meer /lijmerige Stoffen uitgeloosd, en hetgeen door Stoelgang werd uitgeworpen, was van die zelfde geftejd-, heid. Het (lijm was verfchillend van beftaan ( 'Confntentie ) en niet zelden met Wormen ver¬ mengd , het Ligchaam verdopt , of ook geregeld ; zeer dikwijls hadden de Zieken eerfen Buikloop. Hoe meer de Winter naderde, zoo veel te fter- ker veimindei de de Leverziekte, zonder evenwel geheel te verdwijnen; de Milt en Slijmklieren leden echter des te meer, en de Galachtige ge- fteldheid week voor de Slijmachtige, die, bene¬ vens de zwakte , welke oorzaak was van de veel¬ vuldige Inftordngen (Recidiverï) , aanleiding gaf, dat de Zieken in het Aangezigt bleek en onge¬ daan (Cachectisch') van kleur werden. S« 74« Wanneer de Lever bovendien nog bijzonder was aangedaan , dan ontilond er , door de geheel veranderde weêrsgefteldheid , de Aanhoudende in- ftoningen en misdagen in de manier van leven , eene onvolkomen Ziektefcheiding ; er volgde een Uit/lorting van vocht in het Parenchyma dezes Ingewands , waardoor het opzwol , en in zijne werking aanhoudend verhinderd bleef. Onder C *55 ) deze omPandigheden , zwol de Bovenbuik, dooi? de Peeds toenemende uitzetting van dit Ingewand, op; de Oogen bleven geel, kregen eenen zwakken . Opflag , het Gelaat werd bleeker en aschverwig , de Stoelgang helde over tot Verpopping; de Spij¬ zen bragten drukkingen op de Maag voort; de Eetlust verdween geheel en al; eene fiepende ongeregelde koorts met Nachtzweet benam den Lijderen allen* moed , krachten en vleesch» Met dezen voortdurenden gePoorden toePand der Le¬ ver paarde zich eene gelijke gepeld heid van de Mik, het Alvleesch ( Pancreas ) en dekkeren van het Darmfcheil. De geheele bewerking der Verdu- wing , Affcheiding en Voeding werd in wanorde ge* bragt , en het zamenPel der opflorpende Vaten QSys* tema Faforum Abforbentmri) verkreeg eenen toe* Pand van Verlamming , waarvan allerlei foorten van Waterzucht, benevens de bovengemelde langdurige ( Chronifchs } Naziekten, de gevolgen waren, — $• 75- Door den voortdurenden Chronifchen Paat van OntPekïng der Lever ontPond niet zelden in verfcheidene deelen dezes Ingewands verettering, er formeerden zich kwaadaardige Zweren, het Ettergezwel brak naar binnen door, bragt aldaar eenen Etterbuik QAscites purulentüs ) te weeg, of de Etter baande zich eenen weg door de Gal- ( ï5<5 ) bols in het gedarmte , veroorzaakte eenen etter- achdgen Doorloop (^Di&vrhctQU puvulctitct) , en in beide deze gevallen , binnen eenen korteren of längeren tijd, den dood. — S* 76. 