Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 1 Van de vroegste tijden tot op het jaar 900 na Christus
9 Resol. Stat.-Gen. 3 Mei; 3, 6 Junij, 1622. 89* 708 ALGEMEENE. GESCHIEDENIS 1 m den Gelderschen Landdag bezochten, gunstige berichten omtrent de vaderlandslievende en manhafte gezindheid van de leden dier Vergaderingen !. De berichten van rauw Toestand enen BAESDORP omtrent hun wedervaren op den Landdag van Friesland waren niet zoo stemming der ; e i ; gemoederen in gunstig ?. Deze Provincie bezat slechts een zeer matige opgewektheid om met de Staten een Generaal mede te werken. Zij was ijverzuchtig op Holland, en begreep, dat het be- paaldelijk deze Provincie was, welke al die inspanning ten oorlog van de andere Leden der Unie vergde, en dat die oorlog meer bijzonder strekken moest om Holland voor den ondergang en bij het behoud van den door haar in de wereld veroverden rang te bewaren. Wel had zij zich begerig getoond om denzelfden weg van welvaart en ont- wikkeling in te slaan, toen zij met Groningen in 1618 Holland en Zeeland verweet, dat de andere Provincién van de baten der Oost-Indische Compagnie buitengesloten waren, en niet alleen de verlenging van het octrooi dezer Maatschappij slechis onder beding van deelgenootschap aan hare voordeelen verklaarde te zullen inwilligen, maar ook op de oprichting der West-Indische Compagnie aandrong, alsof deze haar eene gelegenheid geven zou, die vroeger verzuimd was ?. Doch de rechte grondslag tot zulke pogingen ontbrak in Friesland. Er waren geene sleden zoo machtig en met zulke vermogende burgers als in Holland. De Edelen met het platteland en het Hof hadden er een groot overwicht, en die misten de vereischte belangstelling in handels- ondernemingen en duchtten veeleer de uitbreiding van het gezag en den invloed der ‘Steden. Dit bleek ten duidelijkste in 1622. — Behalve te Leeuwarden en te Franeker, werden de Regeringen in de Steden benoemd door den Stadhouder en het Hof, in het- welk de Steden slechts door drie van de twaalf leden vertegenwoordigd waren. In dat jaar nu verordenden de negen Steden, volgens het haar voorbehouden recht, dat voortaan hare Magistraat zou benoemd worden door den Stadhouder, de drie vertegenwoordigers van de Steden in de Gedeputeerde Staten, en door hare drie vertegenwoordigers in het Hof. 2 Resol. Stat.-Gen. 7, 12 Mei, 1622. 3 Zie hiervoor, bl. 249, 250, 251. 4 AITSEMA, t. a. pl. bl. 211, 212. DES VADERLANDS. 709 enten wolden, om over het vierde Lid, de Steden, te klagen !, De Staten-Generaal erken- nende, dat »de dienst van "t Land in dit hagchelijk tijdsgewricht ten hoogste aan het herstel der eendracht was gelegen," noodigden de Steden uit om ook hare Gedepu- teerden naar ’s Hage te zenden, ten einde de zaak » met Gods hulp” mocht bijgelegd worden ?, De Gedeputeerden verschenen; de zaak werd onderzocht, eene schikking beraamd; maar de vertegenwoordigers der drie Leden namen er kennis van met de verklaring, dat zij wel wisten, dat hunne lastgevers ze niet zouden aannemen. Aan- wankelijk vernamen de Staten-Generaal deze verklaring met ongenoegen en zij ver- zochten de Stadhouders de hand aan de zaak te willen houden, opdat de voorslag, door Hun Hoog Mogenden gedaan, mocht aangenomen worden. Doch op een schrif- telijk vertoog der drie Leden sloegen zij een kalmer toon aan: het was slechts een voorslag: de meening was niet, de Staten daaraan te binden, en men zou ten overvloede nog Gecommitteerden der Generaliteit naar Friesland zenden om te trachten het geschil geheel en al naar genoegen bij te leggen 3, — Bij zulk eene stemming der gemoederen in Friesland maakte dan ook in dezen tijd de Admiraliteit te Dokkum in vergelijking met de geweldige krachtsinspanning van de Hollandsche Admiraliteiten en van de Zeeuwsche Admiraliteit eene droevige vertooning. Zij klaagde slechts over in- krimping harer middelen, mede ten gevolge van de handelwijze der Admiraliteiten van Rotterdam en Amsterdam, die zekere haar toekomende inkomsten aan zich trokken *. — Op deze wijze laat zich de traagheid van Friesland in het vervullen harer aan de Unie verschuldigde financieele verplichtingen verklaren. Niet dat daarom bij dit Gewest het denkbeeld zou opgekomen zijn om zich met den vijand te verstaan. O neen! maar Friesland meende, dat zij zich zelf met hare eigene krijgsmacht wel zou weten te ver- dedigen. Beschikten de Generaliteit en de Prins ter uitvoering van algemeene krijgs- plannen slechts niet over de Compagnién, die zij wel ter harer repartitie wilde houden en dan ook binnen hare Steden in garnizoen wilde laten, zoo zou zij wel voor hare eigene verdediging zorgen. Zulke denkbeelden brachten te weeg, dat de Staten van Friesland nog en wel zeer ernstig moesten aangemaand worden om de Compagniën, die zich in hunne Provincie bevonden, in genoegzaam aantal te laten uittrekken, toen 1 Resol. Stat.-Gen. 11, 23 Aag. 1622. 2 Resol. Stat.-Gen. 25, 29 Aug. 1622. | 3 Resol. Stat.-Gen. 27 Sept.; 6, 7, 11, 12 Oct. 1622. å Resol. Stat.-Gen. 27, 28 April; 7 Mei; 28 Junij, 1622. 1621— 1825. 1621— 1625. Staat der zake in Groningen en Ommelanden. 710 ALGEMEENE GESGHIEDENIS p-————— — P————————————O[O————— ————————— de Prins ze tot verdediging van den JJsel noodig had, en dat daarbij van de zijde der Generaliteit de verzekering gegeven moest worden, dat zij zich niet verder van de Friesche grenzen zouden verwijderen !. Ook de Provincie Groningen en Ommelanden was achterljk in de voldoening van hare schuld aan den Staat der Vereenigde Landen. Hier evenwel bloeide eene stad, die op een roemrijk verleden kon bogen, en waar het nooit aan machtige burgers had ont- broken. Jammer slechts, dat deze Stad het nooit met de Ommelanden eens was. Steeds had zij haar belang gezien in het bedwang over die Ommelanden uit te oefenen, en nog in 1622 stonden de geschillen tusschen Stad en Land over de heffing der be- lastingen de vereffening van de rekening der Provincie met de Generaliteit in den weg. De partijen lieten zich bewegen om Gecommitteerden naar 's Gravenhage te zenden, waar over haar geschil eene uitspraak zou gedaan worden, aan welke men willens was zich te onderwerpen 2. : Een dergelijk geschil, dat evenzeer het zijne toebracht om de opbrengst der quole tegen te houden, was er tusschen de Ridderschap en de Steden van het Kwartier van Nijmegen. De twist werd door de Gecommitteerden VAN BEVEREN en GERESTEIN büge- legd 3; maar niettemin bleef de zaak der quote van Gelderland, en, in weerwil van de gunstige berichten vroeger gegeven, ook die der quote van Overijsel, nog altijd onafgedaan, waardoor niet alleen eenige Compagniéh onbetaald bleven, maar ook de Voorslag tot bewilliging der buitengewone lasten achterbleef, Deswegens verschenen de beide Stad- voorloopige vast- stelling der quote van Gelderland en Overijsel, houders en de Raad van State, den 29sten Junij 1622, ter vergadering der Staten-Ge- neraal, en verzochten gemachtigd te worden om ten minste voorloopig en voor dat jaar alleen de beiden quoten bij uitspraak te mogen bepalen: later zou de zaak na een opzettelijk onderzoek aangaande de middelen der beide Provinciën blijvend geregeld kunnen worden. Deze machtiging werd verleend, en de quote van Gelderland op 4%, die van Overijsel op 2% bepaald. Wat op deze wijze nog te kort zou komen (immers was de begrooting opgemaakt in de veronderstelling, dat de volle quote der laatste ja- ren betaald zou worden), zou uit het subsidie van Venetië en uit de brandschattingen gevonden worden. Dit besluit werd genomen in weerwil dat die buitengewone inkomsten grootendeels reeds voor andere uitgavan, bepaaldelijk voor de aannemers der fortifica- tiën *, die om betaling schreeuwden, bestemd geworden waren. Maar hiermede was de zaak nog niet afgedaan. Eerst kwam Groningen op tegen de toegefelijkheid aan Gelder- land en Overijsel betoond, Deze Provinciën, dus spraken de Groningsche Gedeputeer- 1 Resol. Stat.-Gen. 12 Mei; 30 Aug. 1622. 2 Resol. Stat.-Gen. 19, 20 Mei, 1622. 3 Resol. Stat.-Gen. 9 Junij, 1622. Toch hield de oneenigheid niet dadelijk op. Zie v. p. ca~ PELLEN, I, bl. 132, 133, 135, 136, 137. $ Resol. Stat.-Gen, 14 Jan. 1622. DES VADERLANDS. 711 den, zouden, vermits zij een groot aantal vaste steden bezaten, hare vorige quote wel kunnen betalen, zoo rij slechts de algemeene middelen van consumptie verkozen in te voeren. Kon Groningen het genomen besluit niet keren, dan was zij toch niet gezind bij te dragen tot de uitgaven, die het te kort moesten dekken: veeleer aou zij zelve. op vermindering harer quote aanspraak mogen maken. Daarna verklaarde zich Friesland in gelijken zin, maar met vrij wat meer bitterheid: berustten de Provinciën bij de uit- spraak van Zijne Excellentie, zoo zou Friesland zich gedwongen zien, hare quote mede te verminderen !. — Geen wonder, dat bij zulk eene weerbarstigheid eene klacht ge- hoord werd, als de Raad van State tegen het eind van Julij slaakte. De Raad, heette het, wist niets anders te zeggen, dan dat het wel een bedroefde en beklagelijke zaak was, dat de Provinciën zich den grooten nood van het gemeene best niet meer aantrok- ken: op deze wijze was het onmogelijk den staat op te houden ?. En hoe was het in dezen tijd met onze hondgenosten gesteld? Hadden wij van het Buitenland eenigen bijstand te hopen? — Zoolang het reces van Bremen van onze zijde 1621— 1625. Gezindheid an Denemarken niet was bekrachtigd 3, was er op geen subsidie van Denemarken, en in de tegenwoor- apen pa dige omstandigheden op geen deelmeming van deze Mogendheid aan den oorlog te rekenen, en na dat schrijven aan vizreLr, in November 1621, of het nu voor Dene- marken de tijd niet was, om met Engeland en onze Republiek een drievoudig verbond te sluiten $, schreef Koning crmisriaan brieven, van dien aard, dat de Staten ten einde den slechten indruk, dien zij maaken moesten, te voorkomen, besloten ze geheim te houden 5, Niet minder engunstig moest worden opgenomen, wat onze Agent, PIETER rsaäcs, te Koppenhagen berichtte, te weten, dat zijne Majesteit voerhad met den Koning van Spanje in onderhandeling te treden om zijnen onderdamen gedurende den oorlog handelsveordeelen te verzekeren 4, Trouwens, dat de Koning zich geenerlei ongelijk van onze zeevaarders zeu laten welgevallen, bleek hieruit, dat zijn Admiraal in den zomer (van 1623) drie Hollandsche schepen voer goeden prijs verklaarde en te Koppen- hagen opbracht 7, Wat den Keurvorst van Brandenburg betreft, in Februarij (1622) kwam zijn staats De betrekkin- met den dienaar, de Graaf van SCHWARTSENBERG, te 's Gravenkage, om de vroeger 5 onbepaald £, — E gebleven punten af te handelen. Weldra was men het op die. punten eens en werd de alliantie den 10#e8 Maart geteekend om ten bestemden tijde geratificeerd te worden, Evenwel werden in Jung de Heren woonpwux en joacuna naar Emmerik. afgevaardigd 1 Resol.. Stat.-Gen. 29 Junij; 1, 14, 15 Julij, 1022. 3 Resol. Stat.-Geu. 27 Julij, 1022. 3 Zie hiervoor, bl. 658. 4 Zie hiervoor, bl. 68h. 5 Resol. Stat.-Gen. 10, 11, 17 Dec. 1621. 6 Resol. Stat.-Gen. 24, 25 Febr. 1622. 7 Resol. Stat.-Gen. 11, 15 Aug. 1622. ® Zie hiervaor, bl. 647, 648. Brandenburg na- der geregeld. 1621— 1625, 712 ALGEMEENE GESCHIEDENIS meteen om met SCHWARTSENBERG, vóór zijn vertrek naar den Keurvorst ! , over de uitvoering van sommige artikelen te spreken % Later werd de Heer GrssBERT van BOETSELAAR, Heer van Rouweel, als Geldersche Edelman aan die beiden toegevoegd, omdat de belangen van Gelderland hier in aanmerking kwamen, daar er gezorgd moest worden dat het traktaat de accoorden, vroeger tusschen Gelderland en Kleef aangegaan, niet ontze- nuwde 8, Het traktaat strekte naar luid van den aanhef, om het recht van den Keurvorst op zijn aandeel in de Guliksche en Kleefsche Landen te verzekeren en be- paaldelijk om te voorkomen, dat geene plaatsen in dat Gebied bezet werden door de- zulken, die niet verzocht waren of mochten worden om dat recht te handhaven. In- derdaad moest het dienen om ’s Keurvorsten gezag in de door of voor hem ingenomen Landen te verzekeren of eigenlijk eerst geregeld in te voeren. Zoo bepaalde het, dat Hun Hoog Mogenden den Keurvorst behulpzaam zouden zijn tot de invordering der be- lastingen, en zouden te weeg brengen, dat zijne Hoogheid de helft van alle domeinen en van de inkomsten van alle rentmeesterschappen in al de Guliksche en Kleefsche Eanden ontvangen mocht, en dat geene ambtenaars werden aangesteld dan die hem aan- genaam waren. Zóó eerst kon het bezit voor den Keurvorst eene waarheid worden, en de Staten hadden tot zulk een doel zelfs opofferingen over, vermits anders de vij- andelijke partij zich lichtelijk overal die Landen op hunne grenzen zou hebben uitge- breid. Aldus van de noodige inkomsten verzekerd, verbond de Keurvorst zich een re- giment van 1000 man en voor het eerstvolgende jaar nog 500 man daarboven te onderhouden. Bekwam hij of zijne opvolgers al de Guliksche en Kleefsche. Landen, of stond hij zijn aandeel af, dan was hij of zijne opvolgers verplicht nog 20 jaren lang 3000 man te onderhouden, waartoe de Staten dan insgelijks de opbrengst der belastingen waarborgden. Op deze wijze zou ieder Bewind, dat zich hier vestigde, om van de baten des Lands verzekerd te zijn, beschermeling en afhangeling der Staten moeten wezen. Eindelijk, wilden de Staten de eene of andere plaats bezetten, die de Keurvorst nog niet meester was, zoo zou het hun vrijstaan zulks met hun eigen krijgsvolk te. doen, zonder eenige medewerking van den Keurvorst, die niettemin een derde der kos- ten voor zijne rekening zou nemen. — De zending der bovengenoemde Heren moest strekken om te bewerken, dat in de Kwartieren, die alsnog in de macht van den Keur- vorst waren, middelen van consumptie werden ingevoerd op den voet van de Generali- teit of van Gelderland, of zoo dit niet doenlijk was, dat op eenige- andere wijze voor 1 De Graaf had haast, want hij moest tegenwoordig zijn bij eene ontmoeting tusschen zijnen Keurvorst en dien van Saksen. l 2 Resol. Stat.-Gen. 10 Febr.; 1, 29 Maart; 28 Mei; 3 Junij, 1622, 3 Resol. Slat.- Gen. 2, 6 Junij, 1622, DES VADERLANDS. al Gems C de geregelde ontvangst van genoegzame middelen werd gezorgd, en dat uit die streken ; welke in handen van Spanje of Palts-Neuburg waren, contributién werden getrokken op den voet, waarop de Staten ze in Brabant en elders hieven. Voorts, dat al die hef- fingen door beambten van Hun Hoog-Mogenden zouden mogen geschieden, opdat, heette het, de ongunst van de strenge invordering niet op den Keurvorst mocht neérkomen; maar inderdaad, opdat Hun Hoog Mogenden van de aanwending der schatting ten be- hoeve van het onderhoud des krijgsvolks, en niet tot andere einden, verzekerd zouden zijn. Ook wenschten de Staten dat krijgsvolk in hunnen eed gebracht, en de officieren door den. Prins van Oranje, evenwel uit » bevoegde ingeborenen" van de Kleefsche of Guliksche Landen, benoemd te zien 1. — De Graaf van scHWARTSENBERG zag onoverko- melijke zwarigheden in de invoering der middelen van consumptie, die, zeide hij, niet dan met dwang zou kunnen geschieden, en de andere punten noemde hij meeren- deels nieuwigheden, waaraan ten tijde van het sluiten der.alliantie niet was gedacht, verklarende, dat hij noch van zins noch bij machte was om zich in eenige nieuwe handeling in te laten; Het aanbod om de belastingen door Nederlandsche beambten te laten invorderen, sloeg hij af als strekkende tot » verkleining’ van zijne Doorluchtig- heid, en niets meer wilde hij toestaan, dan dat telkens een afschrift van de rekening der ontvangst aan.den Prins van Oranje werd medegedeeld. Het. punt van de benoe- ming der officieren door den Prins werd evenmin verkregen, maar uitgesteld, totdat de Keurvorst daarop gehoord zou zijn. Van hunne zijde bleven de Staten op de meeste punten geenszins het uiterste yorderen; maar zij stelden zich tevreden met bepalingen, die ten minste eenigen waarborg gaven. Het overige beloofde scHWARTSENBERG aan de nadere overweging van den Keurvorst aan te bevelen. En van dien Vorst had men reden alle inschikkeljkheid te verwachten. Zijn streven was het Hertogdom Pruisen in zijn Huis te verzekeren, en over dat Gebied zijn gézag, nog ruim zeo onzeker als in het Kleefsche, te vestigen. Daartoe had hjj geld noodig. III Deer. 3 Stuk. - 90 1621— 1625. 1621— 1625. stand. Houding van den Hertog van Savoye. Verzoek van Genève om bij- 714 ALGEMEENE GESCHIEDENIS WEE EEE de domeingoederen van Kleef, Emmerik, Rees, Lobith, Ravestein, Gennip en an- dere plaatsen te verpanden, en met dit aanbod wendde hij zich tot Holland. De zaak werd aanvankelijk zeer geheim en niet in de volle Vergadering der Staten van dit Ge- west behandeld, maar enkele leden, door de Vergadering aan te wijzen, werden door den Raadpensionaris uitgenoodigd, daartoe in een geheim onderhoud te treden !. Ook was de vraag gewichtig genoeg. Liep men geen gevaar, dat de Keurvorst die plaat- sen op onze Grenzen aan personen te pand zou geven, die ons verdacht moesten zijn? Was men dus niet bijna genoodzaakt, het aanbod aan te nemen? en zoo men dit in beginsel aannam, zou zulks van wege de Generaliteit, of van wege Holland, of einde- lijk van wege Nederlandsche bijzondere personen geschieden? Op deze vragen, hun in de zitting van Maart medegedeeld, zouden de Staten van Holland zich bedenken. Maar de meerderheid, vond het, wegens de » groote benaauwdheid van den Staat en de kort- heid der financiën,” onraadzaam om van Staatswege die pandschappen aan te nemen, en de zaak werd aan bijzondere personen overgelaten 2, Een andere natuurlijke bondgenoot, die ons echter slechts offers vergde, was Genève. Den 154" December, 1621, verscheen rvanETINvs, door deze Stad afgevaardigd, in de’ Staten Generaal, om haren gevaarvollen toestand af te schilderen 3, Hij liet het hier niet bij, maar wel wetende, van waar de hulp komen moest, verscheen hij eok voor de Staten van. Holland. Wier stelde hij op nieuw met levendige redenen voor, dat de vernietiging van het Protestantisme to Genève mede behoorde tot de plannen van algemeen herstel van het Katholicisme, thans beraamd. Aan den Hertog van Savoye scheen de taak toegewezen om die kleine Republiek te onderdrukken, en om hem daarioe aan te moedigen opende hem de Keizer de glansrijkste uitzichten. Hij dreigde Genève met een beleg, en gaf als reden op, dat zulks moest dienen om uitvoering te geven aan het recht, dat zijn zoon, Prins Tommaso, als bisschop, op het Bisdom Genève van den Paus gekregen had. — Dadelijk besloten de Staten van Holland, de Stad, waar zoo vele Nederlanders hunne opleiding gekregen hadden en kregen, en die zij vroeger reeds ondersteund hadden, ook ditmaal niet te laten varen. Zj bepaalden, dat hunne Gedeputeerden ter Generaliteit gouden voorslaan, aan Genéve de som van 20,000 gulden te schenken met belofte van ruimeren onderstand, als de nood nader kwam, en tevens eenen brief aan den'Hertog van Savoye te schrijven hem, zoo mogelijk, van zijne vijandelijke plannen te doen afzien. Een geraimen tid ! Dit was de zaak, die verhandeld werd in de »secrete communicatie" van 11 Dee. 1621. Er waren in dezen tijd meer zulke geheime bijeenkomsten, 3 Resol. Holl. 23 Maart; 21 Apr.; 10 Mei, 1622. 3 Zie hiervoor, bl. 677. DES VADERLANDS. 715 hield het aan, eer men in de Staten-Generaal tot een besluit kon komen om te mid- den van onzen nood alweder geld, en dat waarschijnlijk te vergeefs, ten offer te brengen. Intusschen verleende men den Geneefschen Afgevaardigde bij voorraad eene aanwijzing om bij den Ontvanger-Generaal 10,000 gulden te bekomen, waarvoor de Provincie Holland borg zou blijven. Doch Holland verlangde, dat eerst de andere Provinciën zich bereid zouden toonen om zich de zaak mede aan te trekken, en de aanwijzing bleef onbetaald. Dat de hoofdstad van het Calvinisme in haren nood wegens de karigheid of armoede der Provinciën, die kort te voren in den naam van het Calvinisme eene revolutie tegen Holland hadden doorgedreven, hier te lande thans geen 10,000 gulden zou kunnen bekomen, die schande was te groot, en alsnu werden de 20,000 gulden ten volle toegestaan, ja de Prins stelde voor, die bijdrage met nog 10,000 te verhoogen, -hetgeen echter voor het oogenblik te veel gevergd was. Turrermus evenwel wilde nog eene poging wagen om het subsidie tot 50,000 gulden vermeerderd te krijgen. Hij verscheen den 11den Maart, 1622, andermaal voor de Staten-Generaal. Thans wist hij te verhalen, dat de Hertog van Savoye een leger van ongeveer 50,000 man op de been had, waarmede hij reeds tot Thonon op vier of vijf mijlen afstands van Genéve was voortgerukt. Op Italië had hij het niet gemunt, want de Paus was zijn vriend, en deze beijverde zich om de oorlog van Jtaliës bodem te weren. Neen, de Keizer en Spanje stookten hem op tegen zijnen zwakken nabuur: dat hij troepen uit het Graafschap Bourgogne} trok, bewees, dat hij het met Spanje eens was. Zijn Gezant te Parijs spande zamen met den Pauselijken Nuncius om het Fransche Bewind tot de zijde van Spanje en het Katholicisme over te halen,-en had gezegd, dat het thans de tijd was om de Hugenoten te vernielen. Was de Hertog tot zulk een doel in Zwitserland dienstbaar, dan kon hij er op rekenen, dat hij de Waalsche Protestantsche Cantons tot zijn loon onder zijn gebied zou brengen. Reeds had hij den titel aangenomen van Luitenant- en Commissaris-Generaal van den Heiligen Stoel tot herstel van de Roomsche Godsdienst en het Bisschoppelijk gezag te Genève. Die van Bern versterkten dan ook reeds hunne stad, en lichtten troepen onder den Graaf pg LA suse ?, Geen andere reden dan het geloof kon er zijn, dat een vorst, met wien Genéve in eenen voor God en de menschen bezworen vrede leefde, deze Stad dus bedreigde. Al was het nu ook, dat de Vereenigde Provinciën voor de gemeene zaak ontzettende lasten droegen; een kleine Republiek, als Genéve, kon alleen den gemeenschappelijken vijand niet afweren. Aan haar behoud en aan dat van hare school was allen rechtzinnigen grootelijks gelegen. Zij was de band tusschen de rechtgeloovigen 1 La Franche Comte. 2 Niet lang geleden had echter sunno verklaard, dat Venetië xABEL EMMANUELS vorstelijk woord had verkregen, dat hij tegen Bern geene vijandelijkheden aanvangen zou (Resol, Stat.-Gen., 31 Jan., 1622). 90* 1021— 1625. 1621— 1625 Genèves ver- zoek toegestaan. Betrekking bos schen onze publiek en ye. selié. 716 ALGEMEENE GESCHIEDENIS in Frankrijk, Zwitserland en Dustschland. Dus moesten wij in dezen vreeselijken storm het scheepje een touw toewerpen, hetgeen het groote schip geen nadeel doen zou, maar het kleine voor vergaan zou bewaren. Na de inspanning zeu de redding komen, welke zij hoopten en verwachtten van den eeuwigen Zoon Gods, die zich, zoo bad hij, den beschermer dezer doorluchtige Provinciën zou betoonen. — Zoo sprak de Hoogleeraar der Geneefsche Godgeleerde School in de vergaderzaal der Staten-Generaal en vier dagen later voor de Staten van Holland tot de mannen, van wier moed en kracht de zaak van de Gereformeerde Godsdienst in dezen hangen tijd afhankelijk was, en dadelijk was de meerderheid der Staten van Holland geneigd om ter Generaliteit voor te stellen het subsidie tot 50,000 gulden te verhoogen, en daarenboven nog 10,000 gulden in de maand te beloven voor het geval, dat de stad werkelijk belegerd zou worden. Spoedig werd dit met algemeene stemmen besloten. Doch Gelderland, Friesland en Overijsel gaven tot deze buitengewone’ uitgaven evenmin machtiging, als tot zoo menige andere, zoolang de zaak der quote niet uitgemaakt, of de inwendige tweespalt niet bijgelegd was. Intusschen werd een brief, gericht aan den Hertog van Savoye, aan LANGERAK toegezonden, dat hij dien den Gezant van KAREL EMMANUEL zou overhandigen, zoo hij verwachten kon, dat zulks geen verkeerden indruk op det Hertog zou maken. — Lang bleef de verwachte toestemming der nog achterlijke Provinciën uit, en TURRETINUS moest zijn verzoek herhalen. In het midden van April echter werd besloten tot de verlangde verhooging van het subsidie, hoezeer Friesland zich nog niet verklaard had. Eindelijk werd het tijd den Geneefschen Afgevaardigde zijn afscheid te geven, en nu besloot men, dat hij de belofte van een maandeljksch subsidie in geval van het beleg zijner stad mede zou krijgen. Het schrif- telijk antwoord, hetwelk rvrmerinus zijnen lastgevers moest overhandigen, hield in, dat, hoezeer de Staten in eenen zoodanigen toestand verkeerden, dat zij, ronduit gezegd, niet wisten waar het geld vandaan te halen, zij niettemin hunne belangstelling in den Staat en de Kerk van Genève hadden willen toonen: zij schonken die som en gaven die belofte onder voorwaarde, dat Genève van hare zijde deed, wat zij vermocht, en het voorbeeld volgde, hetwelk zij, Staten der Vereenigde Provinciën, haar gaven. Dankbaar werd het besluit door runaETINvs en later bij een ee nen door de Syndici en de Raden van Genève erkend 1, De eenige bondgenoot, die nog iets toebracht om onze geldelijke bezwaren te verlich- ten, was Venetië, hetwelk met het jaar 1622 werkelijk aanving het bij de alliantie be- dongen subsidie van 050,000 gulden ’s maands uit te keren. Niet dat de Provincie Holland zich nog bijzonder gehaast had om te zorgen, dat de betrekking van Neder 1 Resol. Stat.-Gen., 7, 25 Jan.; 1, 10, 12, 14 Febr.; 11, 18, 26 Maart; 1, 14 April; 12, 24, 27, 28 Mei; 8 Aug. 1622. Resol. Holl., 20 Dec. 1621; 18 Jan.; 15, 24 Maart, 1622. DES VADERLANDS. 717 landsch Ambassadeur aldaar vervuld werd. : Nog herhaaldelijk moest zij daartoe worden 1621— aangemaand door de Staten Generaal, die op hunne beurt door sumrAwo en den Prins — werden uitgenoodigd om eindelijk eenen Gezant te zenden, vermits de komst van een Venetiaansch Gezant herwaarts en de betaling van het subsidie daarvan afhingen. Tot in January (1622) toe namen sommigen in Holland, niettegenstaande sommELspisk in bijna gemelijke bewoordingen zijn weigerend antwoord herhaald had l, het voorkomen aan, alsof men bij zijne verontschuldigingen niet behoefde te berusten en alzoo de Am- bassadeur reeds als werkelijk benoemd kon.worden aangemerkt. Te eerder kon Holland de zaak op de lange baan schuiven, omdat de Prins middelerwijl gemachtigd werd om een koopman tro CALENDRINI met een geheimen last naar Venekë te zenden. Wat carenpuxt er aldaar te doen en te zeggen was, en dat betrof bepaaldelijk de zaak van den Palts- wed cah graaf, voor wien men geld verlangde, zulks kon carewparm wel afdoen ?. In weerwil, bovendien, dat de Gezant nog niet benoemd was, kondigde sumrano aan, dat het subsidie niet langer zou achterblijven, en de Staten namen de noodige maatregelen om het in ontvangst te nemen. — Intusschen was door de Venetianen de edelman manco ANTONIO _ mogosrnr tot xoRosINT, laatstelijk hun gezant bij den Hertog van Savoye, tot gewoon Ambassadeur re Rage te ^s Gravenhage aangesteld. De Italiaansche Republiek aarzelde thans niet, door zulke beroemd. sprekende daden voor de Nederlanders partij te trekken. De toestand der zaken in Europa dreef haar daartoe. Immers de Hertog van Savoye bleek hoe langer hoe meer ge- rind te zijn om met Spanje en Oostenrijk mede te werken, en hij behoefde op dit tijdstip niet te duchten, dat hij bij zijne ondernemingen in den rug door Frankrijk zou be- moeijelijkt worden. Hij dreigde in den Zuid-Westelijken uithoek van Zwitserland het Protestantisme te fnuiken en van dezen kant den toegang tot Italië alleen voor Spanje en hare handlangers open te zullen houden. Intusschen was deze zelfde Mogendheid in Graauwbunderland volkomen meester geworden. De Spaansche Goeverneur van Milaan gebood daar als opperheer 3, Zoo had Spanje in den Zuid-Oostelijken uithoek van Zwit- serland het Protestantisme bedwongen, en tevens den toegang tot Italië door Valtellina in haar uitsluitend bezit gekregen. Dus stond voor iedere Mogendheid, die in Italië nog op zelfstandigheid prijs stelde, de gemeenschap te land met Frankrijk en Duitschland, waar toch nog antispaansche ‘elementen aanwezig waren, afgesneden te worden, en Italië scheen aan Spanjes heerschzucht voor goed te zijn overgeleverd. Zoo ooit, was het derhalve voor Venetië thans zaak om zich naauw aan de Republiek te verbinden, die om haar te hulp te komen, geen toegang te land noodig had, en wie geene Alpen ! Resol. Stat.-Gen., 10 Jan. 1622. Zie hiervoor, bl. 670—078. 2 pe JoncE, Nederl. en Ven., 141, 142. Resol. Slat.-Gen., 20 Febr. 1022. 3 Resol. Stat.-Gen., 31 Jan., 1622. 718 ALGEMEENE GESCHIEDENIS EEE RE ats den weg versperden, daar zij met hare vloten eene brug over de zeeën had geslagen en hare tallooze koopvaarders op alle punten der Middellandsche zee met talrijke oorlogschepen beveiligde. Juist toen suntano die mededeeling deed, was er orde gesteld, dat er eene tweede uitrusting geschieden zou om de handelsvloot naar de Levant te begeleiden, en, was zulks bij de eerste uitrusting verzuimd, dit nieuwe convooi kreeg den last mede om den vijand, waar zij dien vonden, zooveel mogelijk , afbreuk te doen, Tegen het eind van April lagen voor Wight vier oorlogsbodems, gereed om 43 koop- vaardijschepen naar de Levant te vergezellen. Verre de meeste dier koopvaarders — want sommige ontdoken het bestaande reglement — waren ten oorlog toegerust : te zamen voerden de schepen dezer vloot 720 stukken geschut en hadden 1572 man aan boord), Dus laat het zich verklaren, dat Venetië thans alle bedenkingen ter zijde stelde en voor het Graaswbur- 00g der wereld zich met de Vereenigde Provinciën verbroederde. Maar hierbij liet — are zij het niet: van nu aan trok zij zich de zaken in Graauwbunderland krachtiger —— aan, en weldra bleek de uitwerking: want in de maand Mei (1622) brak aldaar een den. opstand uit tegen het Spaansche gezag : met stokken en spaden sloegen de ongewapende land- lieden de soldaten dood, zij belegerden Meyenfeld, verjaagden de troepen, door den Goeverneur van Milaan tot ontzet gezonden, en maakten zich van de vesting meester ? Nu was het geraden aan de nieuwe orde van zaken in Graauwbunderland de hand te houden; Venetië deed zulks inderdaad met nieuwe kracht, en de Staten werden daartoe weldra aangemaand, zoo van den kant van sunraro, als van de Protestantsche Zwitsersche Cantons, bepaaldelijk van Zurich, en van de »drie Bonden in het oude vrije Rhaetu” zelven. Het ontbrak den Staten echter niet aan goede redenen om dat aanzoek af te slaan. Suntano zag zelf, zeiden zij, hoe hard ons de vijand van vier kanten aantastte met de uiterste kracht en macht, en wat lasten wij te dragen, wat uitgaven wij te doen hadden, om ons voor den ondergang te bewaren, verre boven ons vermogen °. Intusschen kon nu ten minste de benoeming van een Gezant, naar Venetië bestemd, niet langer uitgesteld worden. Reeds scheen de toezending van het subsidie weder ver- Geruchten van traging te ondervinden wegens zekere geruchten, die er in Venetië liepen, dat er kans a was op het tot stand komen van een wapenstilstand. Tot deze geruchten bestond onge — — twijfeld eene aanleiding. De Prins had niet opgehouden te Brussel geheime openir gen te doen en te ontvangen: hij bediende zich daartoe voornamelijk van dezelfde He vrouw TSERCLAES, die vóór het afloopen van het Bestand in 1621 zijne mededeelingen had overgebracht, Niet dat hij in ernst op het sluiten van vrede of bestand bedacht 1 Resol. Stat.-Gen., 29 Jan.; 14 Febr.; 4 Mei, 1622, Resol. Holl., 13 Jan. 1622. 2 Resol. Stat.-Gen., 7 Junij; 4 Julij, 1622. v. pen carzLLEN, t. a. pl., bl. 52. 3 Resol. Stat.-Gen., 20 Mei; 4, 25 Julij; 15, 30 Aug. 1622. DES VADERLANDS. 719 was. Zulks was hij evenmin als de vijand. De Spanjaarden meenden al te veel grond pem te hebben tot de hoop, dat zij met het Protestantisme in Duitschland de Republiek der Vereenigde Provincién ten val zouden brengen , dan dat zij haar zulk eene uitkomst zouden hebben willen gunnen. En de Prins van zijnen kant was te goed met deze gezindheid des vijands bekend, dan dat hij op eenig voorstel van verdrag een ernstig onthaal zou hebben kunnen verwachten, — al had hij zulks ook gewenscht, hetgeen het - geval geenszins was: want hij gaf den moed niet op, evenmin als de dappere Hollanders en Zeeuwen. Maar hij wilde door het aannemen van den schijn, alsof hij door de oor- logspartij in Holland eenigermate gedwongen den oorlog voerde, het vertrouwen behou- den dergenen, die in Brussel geneigd waren om met de vredelievend of verradelijk gezinden in de Provinciën zamen te spannen. Hij hield de draden der verstandhouding in handen om te beletten, dat men zich niet, buiten hem om, rechtstreeks met zekere personen in de Grensprovinciën in betrekking stelde 1, Deze houding nu van den Prins kon aan de Venetiaansche diplomatie niet verborgen blijven, en er bestond re- den genoeg, dat de Staten aan hunnen Agent te Venetië, rsaäc Luz, te verstaan gaven, dat wij het subsidie hoog noodig hadden, want dat er niet de minste kans was op wapenstilstand, welke geruchten er ook mochten worden uitgestrooid 5, ~ Zoo brachten de Gecommitteerde Raden van Holland de benoeming van eenen Ge- Benoeming van zant naar Venetië onder de Punten van Beschrijving der lentedagvaart van 1622. Doch Se T emirent den persoon kon men het niet eens worden, en toch aan den Prins in overleg "sar Venetië be- met de Gecommitteerde Raden en de Gedeputeerden der Provincie ter Generaliteit wilde men de keuze niet overlaten. De Dagvaart ging voorbij, zonder dat er iemand be- noemd was, en reeds spoedde de zomerdagvaart ten einde, toen men eindelijk tot een afdoend besluit kwam, en NIKOLAAS VAN DER BORKHORST, Heer van Noordwijk, vroeger onder den naam van Heer van wiwwENUmM bekend, van wege Hun Edel Mogenden werd gepolst, of hij geneigd zou zijn, die betrekking te aanvaarden. De Heer van NOORDWIJK verontschuldigde zich, en bleef ook bij eene herhaalde uitnoodiging wei- gerachtig. 220 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1621— gekozene. Zoo de Heren van Dordrecht hem ontsloegen, dus verklaarde hij, was hij 1025. bereid den post aan te nemen, mits hij niet langer dan voor drie jaren in die betrek- king ‘gelaten en na zijne terugkomst weder tot Pensionaris van Dordrecht of wel iot lid van den Hoogen Raad werd aangesteld. Juist op denzelfden dag was camreTox in de vergadering der Staten Generaal verschenen om op grond van: brieven uit Italië bij de Staten aan te dringen op het zenden van eenen Gezant naar Venetië. Anders liep men gevaar, dat momosinr, in plaats van herwaarts, naar Spanje ging en zijn geheele Huis en aanhang tot de Spaansche partij zou overgaan. — Nu Holland hare keuze gedaan had, moesten de Provinciën verzocht worden zich met die keuze te vereenigen. Dit. verlangden zij niet te doen zonder dat de vrijheid harer benoeming ten: minste voor den vorm gehandhaafd werd. Zij verlangden eerst elk haren candidaat te stellen, opdat uit al die genoemden de keus mocht geschieden. Evenwel Utrecht, Friesland, Overijsel en Groningen zagen af van haar recht; Gelderland noemde nanpwisx; Zeeland, JOHAN BOREEL, Heer van Duinbeek, die met senck een drietal vormden, uit hetwelk nu de laatste werd gekozen }, . Loodanig was de aard van het bondgenootschap tusschen Venetië en ons Vaderland. Venetië had er grooter voordeel van dan wij. Immers moest het een iegelijk, die hare zelfstandigheid te na wilde komen, ontzag inboezemen, dat zij ieder oogenblik hare macht met de scheepsmacht der Vereenigde Provinciën kon verdubbelen, terwijl wij niets anders van haar zouden erlangen, dan eene som gelds, waarvan het uitzicht aan- vankelijk slechts tot te meer uitgaven verleidde, daar men te eerder besloot de midde- len van 'sLands verdediging te vermeerderen, omdat men in de verpanding van het geld, dat uit Venetië te wachten was, een gereed middel bij de hand had. . Dus stond dan onze Republiek nagenoeg alleen tegen Spanje. Werkelijk was het geval daar, door wANsrELDs afgevaardigde voorspeld ?, dat de Spanjaarden geene tegen- standers meer hadden, dan de Turken en de Vereenigde Provinciën. Maar was het zoo, dat ook de Turken tegenstanders der Spanjaarden waren, wat beleite ons dan, van die omstandigheid gebruik te maken, om hen tot een werkdadig optreden over te halen, hunne strijdkrachten tot een geregeld bevechten van Spanje te brengen, en onze macht op de kusten van het Schiereiland met hun zóo gevreesd geweld te verdub- belen? Met zulk een doel in het oog zette men zich over alle bedenkingen heen en nam voor, de vroeger gestaakte vredesonderhandelingen met Algiers weder aan te kno- Betrekking pen. Met het Hof van Constantinopel zelf stonden wij steeds, dank-onzen bekwamen acd ef. TU Orteur HAGA , die zich had laten bewegen zijnen post nog een tijd lang te beklee- 1 Resol. Stat-Gen., 17 Dec. 1621, 24, 27, 31 Jan.; 26 Maart; 2, 6, 24 Mei; 1, 19, 29, 31 Julij; 1, 8, 12 Aug. 1622. Resol. Holl., 13, 20, 21, 24 Jan.; 12 April; 7, 13 Mei; 5, 14, 23, 28, 29 Julij 1622. 2 Zie hiervoor, bl. 696, DES VADERLANDS, 721 Deze Gezant begreep dat het raadzaam was zich de gunst van den Sultan en de Rijksgrooten blijvend te verzekeren, en daarin bij Frankrijk, Engeland en Venetië niet achter te staan. Hij stelde in het najaar van 1621 den Staten den !, op een goeden voet. voor, van den tegenwoordigen Grooten Heer, ornmar II 3, de vernieuwing en, zoo moge- lijk, de uitbreiding van de voorrechten en vrijheden, bij de vroegere Capitulatiën of trak- taten bedongen, te verzoeken, en tevens zond bij lijsten over van de geschenken, bij de vernieuwing der Capitulatiën door de Gezanten der drie genoemde Mogendheden aan den Sultan en de Rijksgrooten vereerd. Met het oog op de onderhandelingen, die men met Algiers voorhad, en opdat uit Constantinopel geene bezwaren of beletselen daartegen in den weg gelegd mochten worden, toonden zich de Staten gezind aan macas wenk gehoor te geven, en wezen voor den aankoop der geschenken eene som aan van 3000 gulden, die echter weldra eerst tot 8000 gulden, de aanvankelijk voorgestelde som, en eindelijk op naderen aandrang van macas herwaarts gezonden Hofmeester, LAMBERT VERHAER, tot 12,000 gulden verhoogd werd 5, Deze afgevaardigde van onzen Gezant in Turkije droeg buitendien verscheidene belangen voor. Hij verlangde, dat de Staten onze schip- pers in de Turksche zeeën verbieden zouden een andere vlag dan de Nederlandsche te voeren, hetgeen zij zich niet ontzagen te doen ten einde de betaling van de rechten te ontgaan *; vooris verzocht hij, dat aan den Gezant de gelden, door hem op der Staten last tot loskoop van slaven voorgeschoten, terugbetaald, en een predikant voor de Hol- landers in de Turksche hoofdstad aangesteld mocht worden. Eindelijk wenschte de Gezant, dat het Ambassaderecht van anderhalf weder op twee percent mocht gebracht, en dat het Opperconsulaat te Aleppo, tot bevordering der vriendschappelijke betrekking met de consuls, onder de Ambassade te Constantinopel mocht begrepen worden. De Staten stonden alles toe, behalve de laatste twee punten, die zij nog in bedenking hielden 5. De Hoofd- of Groot consul van Aleppo, connetis pauw, was toen ter tijd in het vader- land ?, en het voorstel van maca deed blijken, dat hij niet van zins was naar dien post weder te keren, geljk hij, nu de Gezant te Constantinopel zijne betrekking nog niet nederlegde, ook niet als Gezant naar Turkije terug zou gaan. — De toegestane geschen- ! Verg. hiervoor, bl. 367. Ten genoegzame bewijze ‚ dat HAGA zich getroosten zou nog eenigen tijd te Constantinopel te blijven, strekte, dat hij zijnen Hofmeester, die in 1622 herwaarts kwam, mede helastte met de taak om per procuratie voor hem een huwelijk te sluiten. De Hofmeester noodigde uit macas. naam een lid der Staten-Generaal ter bruiloft te Delft. Doch de Staten ver- ontschuldigden zich, daar zulk eene vertegenwoordiging op een bruiloft niet gebruikelijk was. Resol. Stat.-Gen., 15 Aug. 1622. 2 Lie hiervoor, bl. 358. 8 Resol. Stat.-Gen., 15 Jan.; 17, 18 Maart; 27 Mei; 18 Aug. 1622. l 4 Zie hiervoor, bl. 357. 5 Resol. Stat..Gen,, 18 Aug. 1622. € Resol. Stat.-Gen., 6 Aug. 1622, Zie hiervoor, bl. 357. III Derr. 5 Srur. | 91 1621— 1625. 722 . ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1621— ken zou Sultan oruman II niet meer ontvangen. In den oorlog tegen Polen, dien hij 1025. mede op aanstoking der Staten Ì ondernomen had, door zijne onderdanen, bepaaldelgk door de Janitscharen, slecht ondersteund, had hij een roemloozen vrede moeten sluiten, en de Koning van Polen was door niets meer verhinderd geweest, keizer rernrsaxn Il hulp toe te zenden. Hierover vertoornd, had oruman zich op de Janitscharen willen wreken, en zich uit zijne hoofdstad willen verwijderen om aan het hoofd van een gehoorzamer leger terug te komen. Doch vóórdat hij zijne reize kon aanvangen, ont- stond er een oproer; de Sultan werd verwurgd, en zijn half krankzinnige te voren door de Janitscharen afgezette oom musTAPHA in zijne plaats ten troon verheven 2. Betrekkingen Ook met Marokko was het zaak bevriend te blijven. Heerschte Spanje op de Zuid- met Marokko: Westkust van Europa en op de Noordkust der Middellandsche zee, met uitzondering van de Turksche stranden en van de Golf van Venetië, de Nederlanders zouden bondge- nooten vinden langs de geheele Zuidkust dier zee en de Noord-Wesikust van Afrika. Hier, in het Rijk van Marokko, zoo nabij Spanje en voor Spanjes invloed zoo bloot liggend, was het raadzaam te verhoeden, dat deze Mogendheid door met de eene of de andere partij in den Staat te heulen, ons geene vijanden op den hals haalde. Daarom gaven wij Koning muLEI SAIDEN alle mogelijke genoegdoening. Door een misverstand, zoo het schijnt, van den kapitein was het schip, dat die Koning verzocht had hem toe te zenden ?, niel in de haven van Saphi aangekomen. Zoo namen dan de Staten in het voorjaar van 1620 den noodigen maatregel om dit verzuim te herstellen *, en hoezeer zij recht zouden gehad hebben om den losprijs voor eenige slaven, die hij vrijge- laten had, op afrekening van de gelden, welke hij hun schuldig was, onder zich te houden, zoo betaalden zij niettemin de gevorderde som, ja, gaven bevel, met de afle- vering van eenige stukken geschut, voor den Koning gegoten, niet tot de aflossing dier schuld te wachten: alles om zijne Majesteit tevreden te stellen, daar hij aan onzen goeden wil om hem ten dienste te staan en de alliantie na te komen was beginnen te twijfelen 5. Ja een oorlogschip had men over om die stukken naar Marokko te bren- gen, en toen PALLACHE in het najaar (1620) vertrok, was hij bereid om zijnen Meester van de goede gezindheid der Staten te hemwaarts te verzekeren; de loslating der 55 nog te Tetuan en elders in slavernij zuchtende Nederlanders, waaronder niet minder dan 15 of 14 Enkhuizenaars, te bewerken, en te zorgen, dat voortaan het verdrag be- 1 Zie hiervoor , bl. 359. 2 Resol. Stat.-Gen. 7, 9 Jalij, 1622. Zie hiervoor, bl. 358. nanxe, Die Osmanen u. die Span. Mon. 3'* Aufl. S. 86—88. 3 Tie hiervoor, bl. 359. 