Verhandelingen : rakende de natuurlijke en geopenbaarde Godsdienst
vs. 19. ἐν δυνάμει σημείων καὶ τεράτων. Deze woorden zijn, evenals de gelijksoortige 2 Kor. XII : 12 σημείοις καὶ τέρασιν καὶ δυνάμεσιν, in strijd met Paulus’ stellige verklaring dat hij geen wonderen verrichtte, 1 Kor. 1 : 2125, en dat de teeke- nen van zijn apostelschap bestonden in de vruchten zijner werk- zaamheid, de levende christengemeenten; zie 1 Kor. [ : 7, IX : 1, 2 Kor. [Il : 4, HI : 1. Bovendien verbreken de aange- duide woorden den samenhang en maken zij den zin duister. Zij waren oorspronkelijk kantteekeningen van wonderlievende lezers, bij ἐν δυνάμει πνεύματος, en bij σημεῖα τοῦ ἀποστόλου. J. C. Mat- thes, De Nieuwe richting, 2e dr. 208—204. | M. A. N. Rovers, Heeft Paulus zich ter verdediging van zijn apostelschap op wonderen beroepen? 1870, betoogde im hoofdzaak hetzelfde, doch strekte het vermoeden der onechtheid uit tot de verzen Rom. XV : 19 en 2 Kor. XII : 12 in hun geheel. Hij vond toejuiching bij A. D. Loman, Th. Tijds. 1870: 3323535, en werd bestreden door J. M. Assink Calkoen, Godg. Bijdr. 1870 : 837 —351, doch handhaafde zijn gissing, Th. Tijds. 1870: 606—620, en N.-T.tische Letterk. 1874, 1: 1389—141, waar hij ook 2 Kor, XII : 110 tot het later ingevoegde rekent, omdat het slechts een herhaling bevat van H. XI : 5, terwijl de woor- den: hoewel ik niets ben wel wat vreemd afsteken bij de voor- afgaande verklarimg: ik ben in niets minder dan de overgroote | Be) 09 ROM. apostelen. Intusschen had Loman meer ingenomenheid aan den dag gelegd met de meening van Matthes, dat slechts de woorden ἐν Òvv. opu. x. veg. Rom. XV : 19 en opu. x. zeg. x. δυν. ἃ Kor. XII : 12 later zijn ingevoegd. Hetzelfde beweert Scholten, Paul. Ev. 404. 400. XVI. Zie bij XV. Weisse gist dat vs. 21—24 tot Paulus’ brief aan de Ro- meinen, vs. 1—16 en 20b tot dien aan de Efeziërs — zie bij H. IX — en het overige tot de vreemde bestanddeelen behoort. vs. 1—20. Oorspronkelijk een brief aan de Efeziërs, ter aanbeveling van Phoebe. Laurent. | VS. 7. συναιχμαλώτους kunnen Andronicus en Junias niet heeten, daar Paulus op dezen tijd niet gevangen zat. Misschien moeten wij lezen: συγνηλικιώτας. Zie Gal. 1 : 14. Venema. V. vs. 19 is een kantteekening bij vs. 16, evenals vs. 22 bij vs. 23. Laurent. vs. 27. διὰ 1. X. vordert een voorafgaand, in te vullen χάρις; tenzij wij liever, met weglating van het voorafgaande τέ, op het voetspoor van Hieronymus, lezen: γγωρισϑέντι μόνῳ Oe διὰ 1. X., maar dan ook, met B, & schrappen, aangezien dit voornaamwoord in dat geval zinstorend wordt. Lachmann, N. 7, IL p. ΧΙ. 1 kon. 270 De eerste brief aan de Korinthiërs. De beide brieven aan de Korinthiërs hebben omstreeks het midden der tweede eeuw hun tegenwoordigen vorm gekregen, door samenvoeging van deels versleten en deels herstelde of bijgewerkte stukken van brieven door Paulus aan de Korinthiërs geschreven. Wij kunnen nog duidelijk drie brieven en één frag- ment van een brief onderscheiden. De eerste brief, dezelfde waarnaar 1 Kor. V : 9 verwijst en dien men ten onrechte ver- loren waande, bestond wit: 1, Kor. Io: 18, XI. ὙΠῸ ΠῚ 135 Χο τι XIL—XIV. XVI: 1—9. IV : 16—20. XVI : 10--21 en 24. De tweede bestond uit: 1 Kor. [ : 1—3(®); 9—IV : 15. IV : 21. 2 Kor. X : 1—_XI : 4. 1 Kor. XV. 2 Kor. XV : 5—6. 1 Kor. IX : 1—18. 2 Kor. XI : 7_—XIL : 21. 1 Kor, VVL Kor, lr l O0 10 Kor. Leie ee De derde bestond uit: 2 Kor. T—VIL. IX. XIII : 11---18. Het bedoelde fragment is 2 Kor. VIII. H. Hagge, Jahrb. f. Prot. Theol. 1876 : 481—581. vs. 7 1s later ingelascht en verstoort jammerlijk den samen- hang. Michelsen, Th. Tijds. 1877 : 221. vs. 12. Schrap ἐγὼ δὲ Χριστοῦ, want zoo wilden allen te Korinthe heeten. Pearce. B. Misschien moeten wij voor Χριστοῦ lezen: Kotosmrov. Mark- land. B. | vs. 15. ἐβάπτισα, ἐβαπτίσϑη en ἐβαπτίσϑητε zijn verschillende onechte lezingen. Semler. H. 441, 271 1 kon. vs. 17. οὐκ ἐν σοφίᾳ λόγου. Verbeter; οὐκ ἐν τῷ σοφίας λόγῳ. Pearce. B. vs. 21. διὰ τῆς μωρίας τοῦ κηρύγματος. Zet om: δ. τοῦ κηρ. τῆς u. Pearce. B. TE vs. 1. ἢ σοφίας. Ken kantteekening. Owen. B. vs. 4. πειϑοῖς. Grotius: gist: πειστοῖς, met verwijzing naar vs. 13, διδαχτοῖς λόγοις. P Junius: πειϑοῦς-λόγοις, met woorden van overreding. Alberti: πειϑοῖ zat ἀνθρωπίνης σοφίας λύγοις. Pasor: ἐν πειϑοῖς, ἀνθρωπίνης σοφίας λόγοις. Ik kwam niet met overredingen, woorden van menschelijke wijsheid. 8 Valckenaer leest, met Chrysostomus (en Macarius, voegt KK. er bij); οὐκ ἐν πιϑανοῖς σοφίας À., wat slechts een andere uit- spraak is voor πειϑανοῖς en in beteekenis overeenkomt met πιϑανολογία. Kol. IL : 4. Sch. 404. Venema gist hetzelfde en Kuhn is van oordeel, dat 1/OOLY een samengetrokken schrijf- wijs is voor I/O ANOIS. Verschuir stemt in met Venema, doch acht de gissing van Alberti niet geheel verwerpelijk. Immers, zoodra ἀνϑρωπίνης, gelijk in vele goede HSS. het geval is, ontbreekt, kan het volgende σοφίας licht tot een verdubbeling der > en dus tot het schriĳven van ΠΕΙΘΟΙ͂Σ in plaats van MIEIOOI leiden. ΚΓ. Dicht aan deze verklaring grenst de gissing van Cobet: Paulus schreef ἐν πειϑοὶ σοφίας, gelijk Origenes 6. Celsum 1 p. 48 duidelijk laat zien. Nadat een schrijffout, verdubbeling van de >, πειϑοῖς had doen geboren worden, voegde men ter verklaring λόγοις in en,‚ in sommige HSS., ook ἀγνϑρωπίνης. Mnemosyne IX, 315-318. Reeds Semler, Rinck en Fritzsche, Hall. Lit. Z. 1840, Ne 100, gisten ἐν πειϑοῖ σοφίας, zonder λόγοις. Volgens Meyer is ook deze meening een der vele „Aushülfen des Nicht- verständnisses*. 1 Kom. “ὦ vs. 9. “A ὀφθαλμὸς οὐχ εἶδε. Hier moet κυρύσσομεν, λαλοῦμεν, of iets dergelijks, worden ingevuld, tenzij men leze: OQ ὀφϑ. Beza. B. vs. 18. διδακτοῖς πν. Verbeter, in tegenstelling met het voorafgaande: ἀδιδάκτοις πν. R. Bentley. B. Kuenen & Cobet, ΝΡ ΤΣ πνευματιχοῖς πνευματικὰ συγκρίνοντες. Verbeter: πργευματιχῶς συνχρίνωντες Of dvaxgivovreg, gelijk in het volgende vers: srvev- ματικῶς ἀναχρίνεται. PP. Junius. B. HI. vs. 4. Onecht is de bijvoeging οὐχὶ σαρχικοί of ἄνθρωποί ἐστε; Semler. H. 441. | où σαρκικοί ἔστε 156. een invoeging van een latere hand. οὐκ ἄνθρωποί ἔστε 18. onverstaanbaar. Verbeter: οὐκ ἀνθρώπου ἐστέ 4.1. houdt gij het dan niet met een mensch ? Holwerda, Bijdr. 85. Hoekstra acht deze gissing niet aanbevelenswaardig, hoewel zij een goeden zin geeft en in den samenhang past. Paulus zou dan geschreven hebben: οὔκ ἐστε ἀνθρώπου. N. Jaarb. 1860 : 221. vs. 5. Semler verwerpt de woorden ἐστι Παῦλος τίς δὲ ’.Arrodhos ἀλλ᾽ ἤ, omdat in sommige HSS. Paulus en Apollos omgezet worden, en andere rt voor zig hebben. H. 441. vs. 10. ἐποικοδομεῖ. Herstel den econj. ἐποιχοδομῇ, evenals VII : 82 πῶς ἀρέσῃ. Naber 99. vs. 16 is een zinstorende herhaling van vs. 17b en VI : 19. Michelsen, Th. Tijds. 1876 : 80. vs. 17. οἵτινες. Verbeter: ὃς nl. γαὸς. Pearce. B. ὃ γὰρ — ὑμεῖς. Vreemd bijvoegsel. Semler. ἢ. 441, IV. vs. 1. ἄνϑρωπος wordt m het Grieksch miet gebruikt voor: ieder. Het woord voegt hier niet. Men leze: οὗτος.... ἄνϑρωπος 213 1 kon. ἀνθρώπους; een mensch zie ons aan als menschen, als zijns gelijken. Michaelis, Winl. 742. vs. 4. Achter οὐδὲν is μὲν uitgevallen. Venema. Γ΄. vs. 5. ἀπὸ. Verbeter: ὑπὸ τ. O. Naber 94. vs. 6. φυσιοῦσϑε. P. Junius gist pvorw dij. B. Erasmus: φυσιοῖσϑε, beiden om het voorafgaande ἵνα. K. | ἵνα ἐν ἡμῖν μάϑητε τὸ μὴ ὑπὲρ & γέγραπται is zuiver onzin. Er ontbreekt een infinitivus achter τὸ μὴ. Paulus schreef: .... τὸ μὴ ὑπὲρ τοῦ ἑνὸς φυσιοῦσϑαι κ. τ. ἑ. Door onachtzaamheid was ta μὴ achter τὸ μὴ ὑπὲρ gekomen en φυσιοῦσϑαι In φυσιοῦσϑε veranderd. Om zin te geven aan de alzoo verkregen woorden, werd ἃ γέγραπται aan ὑπὲρ toegevoegd. Straatman [1 : 50. Bornemann houdt de woorden τὸ μὴ ὑπὲρ & γέγραπται voor een ingeslopen kantteekening, waarin een afschrijver te kennen gaf, dat het onmiddellijk volgende Uva μὴ de partikel μή, τὸ uy, in het door hem gebezigde, wellicht minder nette, exemplaar boven de slotletter van ἵνα (ὑπὲρ &, boven de a) geschreven was, en bijgevolg daarachter behoorde gelezen te worden. Harting 52. vs. 8. ἐβασιλεύσατε of βασιλεύετε worde hersteld in βασιλεύσητε. Mangey. D. συμβασιλεύσωμεν is een schrijffout voor συνεβασιλεύσαμεν, ἃ. 1. οὕτω γὰρ ἂν (el ὑμεῖς ἐβασιλεύσατε) καὶ ἡμεῖς ὑμῖν συνεβασιλεύσαμεν. Cobet, Mnemosyne 1875, p. 112. Naber 98. M: vs. ὦ. Verdacht zijn de woorden ὁ τὸ ἔργον τοῦτο πράξας, of ποιήσας. Semler. H. 442. ἐπενϑήσατε Is een schrijffout voor ἐπεγοήσατε. Naber 98, be- streden door Berlage 88, vs. B. γὰρ ὡς ἀπὼν. Misschien, met weglating van γὰρ: ὃς ἀπὼν. Owen. B. Venema gist τὸν αὑτὸ of αὐτὸν. V, 18 Ì KOR. 274 vs. 4. ovvaydivrov. Verbeter: συναχϑόντων (συναχϑομέν ων). Stunica. B. Jac. Faber Stapulensis. W. vs. 12. τί μοι χρίνειν is een ongebruikelijke woordvoeging. Le Clerc slaat voor te lezen: Τί γάρ μοι καὶ ΤΟΙ͂Σ ἔξω; KAI MEN OTN TE τοὺς ἔσω ὑμεῖς κρίνετε. Wat toch heb ik te doen met hen die buiten zijn? Maar hen die binnen zijn, oordeelt gijzelf. Bengel zegt: dan moest er staan: Τὶ γὰρ EMOL καὶ τοῖς ἔξω; Wolfberg gist: Mirt γάρ μοι κτὰ. Pearce: τί γάρ wo τοὺς ἔξω κρίνειν ; τοὺς ἔσω ὑμεῖς κρίνετε, (τοὺς δὲ ἔξω ὃ Θεὸς κρινεῖ.) καὶ ἐξάρατε κτλ. B. vs. 19. πονηρὸν. Η. Hammond gist: πόρνον. Κι. ἐξαρεῖτε. Lees: ἐξαρεῖ τε, Deus etiam tollet seu profligabit. Glaubenslehrer. St. 247. hb vs. 1. ἕτερον. Lees: ἑταῖρον. Mangey. 8. vs. 5. Voeg in: KAI τοῦ ἀδελφοῦ, zegt Grotius. En Beza: schrijf liever τῶν ἀδελφῶν. B. vs. 6. μετὰ ἀδ. Verbeter: κατὰ ἀδ. Mangey. DB. vs. 13. De woorden ὃ δὲ Θεὸς — καταργήσει zijn later inge- voegd. S. Crell. St. 248. vs. 19. Venema gist: καὶ “OT οὐκ. V, VLT. vs. 5. Lees: εἰ μή τι ἄν, voor ἐὰν, nisi st, onttrekt u niet aan elkander tenzij dan indien (gij het doet) met onderling overleg, enz. Holwerda, U. 4. 45. Men zegt niet ἐπὶ τὸ αὐτὸ εἶναι, maar ἰέναι. Vgl. XI : 20 συνερχομένων ὑμῶν ε. τ. α. en XIV : 23 ἔλθῃ & τ. a. Hier moeten wij dus, voor ἦτε lezen: ἴτε, congredimini. Naber 99; verdedigd door Berlage 78, 275 1 kor. In plaats van het bedorven ἀποστερεῖτε leze men ἀποστρέφετε. Naber 568. vs. 6. συγγνώμην. Lees: ἐμὴν γνωμὴν, tegenover ἐπιταγήν nl. χυρίου. Zie vs. 25 en 40. Venema. V. vs. 11. χωρισϑῇ, μενέτω. Verbeter: χωρισϑὴ ἢ uevérw., Bent- ley. B. vs. 17—22 past niet in den samenhang. εἰ μὴ, vs. 17, is met te verklaren uit vs. 16. De regel, vs. 17 gesteld, werd in Paulus’ dagen, toen men Jezus’ komst zeer spoedig verwachtte, vanzelf gevolgd. Een 80 jaren later had hij meer beteekenis. De woorden τήρησις ἐντολῶν (Θεοῦ, vs. 19, zijn miet paulinisch, en ἐπισπάσϑω, vs. 18, mede onverklaarbaar in Paulus’ dagen. Het stuk is ingelascht tijdens de vervolging der Joden onder Hadrianus. Straatman, Th. Tijds. 1877 : 24—62. vs. 17—24 moet achter vs. 40 worden geplaatst. Dan staat bij elkander wat Paulus over het huwelijk zegt en hetgeen hij over de besnijdenis leert leidt gevoegelijk zijn meeningen in be- treffende de offermaaltijden. Beza. B. | vs. 25—40. Stijl en samenhang wekken het vermoeden eener inlassching, dat bevestigd wordt door den inhoud. Hier zijn geestverwanten van den rechtzinnigen Johannes Presbyter aan het woord. Hij toch wilde, in afwijking van de gevoelens door Jezus, Paulus en Petrus voorgestaan, het coelibaat bevorderen en het huwelijk noode toestaan. Behalve Op. XIV : 4, wordt de ongehuwde staat in het N. T. nergens geprezen. Wat Paulus betreft, zie men 1 Kor. VII : 2; 1 Thess. IV : 3, 4: 1 Tim. HI: 15; V : 14. Schulthess, Symb. IL p. VII. vs. 26. Lees: ὅτε, en niet Ort καλὸν κτλ. Venema. V. vs. 91. De veelvuldige herhaling van us in dit en in het voor- afgaande vers heeft de afschrijvers verleid, het ook te plaatsen vóór καταχρώμενοι, waar het geen zin heeft, daar χρώμενοι en καταχρώμενοι tegenover elkander staan. Toup. B. Voor μὴ zaray. gìst Venema: μηκέτε χρώμενοι. V, 18% 1 kor. 276 vs. 32. ἀμερίμνους schijnt niet te rijmen met het meermalen volgende μεριμγᾷ. Misschien moeten wij lezen: ἀμερίστους, in den zin van ἀπερισπάστους, vs. 35. Ik wil dat gij niet verdeeld, geslingerd wordt. Owen. B. vs. 34. ἁγία. Venema gist: ἁγνὴ. Zie 2 Kor. XI : 2. V. μεμερίσται-παρϑένος. Een later invoegsel. J. Camerarius. Κι, vs. 36. ὀφείλει γίνεσϑαι. Lees: ODELAEIN yiv. in verband met γομίζει. Si ita potius fieri debere putat ut eam elocet. Estius. B. ἐπὶ τὴν π. Lees: περὶ τ. π. Naber 99. vs. 36—37 is onverstaanbaar. ὑπέρακμος een verbastering van ὑπέγγυος, onder borgtocht, aan bepaalde voorwaarden onderworpen. Het onzinnige οὕτως ὀφείλει γίνεσϑαι is afkomstig van iemand, die Paulus niet begreep, ὀφείλει als onpersoonlijk opvatte en γίνεσϑαι nvoegde. De apostel heeft geschreven: Doch meent iemand, dat hij onwelvoegelijk met zijn dochter zou handelen, gesteld ἢ] of 2) ware verpand, — en is hij om die reden gebonden zijn woord te houden, hij doe wat hij wil; hij zondigt niet; dat zij trouwen. Maar die in zijn hart vaststaat, aan geen noodzakelijkheid is gebonden, maar over zijn eigen wil macht heeft en dit in zijn hart besloten heeft, zijn dochter te bewaren (maagd te doen blijven) hij doet wel. Straatman, Zh. Tijds. 1874 400—409. Door mj, t. a. p. 607—616 bestreden, onder opmer- king, dat Paulus spreekt, niet van een vader en zijn dochter, maar van twee verloofden en de hun passende houding met het oog op de wederkomst van Christus. Men leze, met NAB, vs. 38 yautbov,en niet ἐκγαμίζων. Men verplaatse het leesteeken achter γίνεσϑαι naar ϑέλει ; en de zin is gevonden. „Doch indien iemand meent , dat hij onwelvoegelijk handelen zou ten opzichte van zijn maagd, indien zij boven den bloeitijd is, en dus geschieden moet wat zij wil, hij doe het, hij zondigt niet, dat zij trouwen! Maar die vaststaat in zijn hart, niet onweerstaanbaar gedrongen wordt, maar macht heeft over zijn eigen wil, en dit in zijn hart besloten Oi 1 kor. heeft, zijn maagd te bewaren (d. w. z. haar niet te verstooten, noch tot zijn vrouw te verheffen, maar maagd te laten en als zijn meisje steeds bij zich te houden) hij doet wel. Derhalve, én die ten huwelijk neemt handelt goed, én die niet ten huwelijk neemt, handelt beter,“ VII. vs... Venema gist: oldauer πάντως οἱ VOOr old. Ort πάγ- ΠΣ Dit vers strijdt met vs. 7, omdat οὐ vóór πάντες is uitge- vallen. Lachmann, N. 7. II p. XI. vs. 3 worde door omzetting gelezen: ὑπ᾽ αὐτοῦ ἔγνωσται οὗτος, wat taalkundig beter is en beteekent: door zulk een wordt Hij (God) gekend. Musculus. B. vs. 10. οἰχοδομηϑήσεται zal men niet licht in een ongunstigen zin aantreffen. Misschien: ὁδοποιηϑήσεται. Tan. Faber. B. Trillerus gist: εἰχότως εἰϑίσεται. K. Michaelis: οἰκονομηϑήσεται, dat, met συνείδησις verbonden, beteekent dat de bedoelde persoon zijn ware meening verbergt en uit huichelarij van het afgodenoffer eet. inl. 742. ps. 11. De woorden ἐπὶ of ἐν τῇ σῇ γνώσει zijn verdacht. Semler. H. 442. vs. 12. τύπτοντες. Verbeter: νύττοντες, kwetsende. Mangey. B. IX. vs. 1. ove εἰμὶ ἀπόστολος, verschillend geplaatst in de ver- schillende HSS., schijnt een latere inlassching. Semler. H. 442, vs. 1—18 verbreekt den gang der gedachten en kan hier niet aan den dialektisch gevormden Paulus worden toegeschreven. Hagge. Zie boven Η. 1. ps. Ὁ, τοῦ μὴ ἐργάζεσϑαι. Later ingevoegd. Semler. H. 442, Ì Kor, 278 vs. 8. νόμος ταῦτα. Lees: vouog ταὐτὰ, hetzelfde. B. vs. 9. Venema gist dat tusschen βοῶν en μέλει uitgevallen is: uóvov; en vs. 10 achter ’H: zaì. V. Uit de verschillende lezingen gist Griesbach: ὅτ᾽ ἐπ᾽ ἐλπίδι ὃ > τε ἐξ ᾽ N - ἀροτριῶν " καὶ ὃ ἀλοῶν, ἐπ᾽ ἐλπίδι τοῦ μετέχειν. K. > Beza schrapt: ἐπ’ ἐλπίδι, zegt W. en Reuss, 86, merkt op, dat hij bij gissing las: ἐπ᾽ ἐλπίδι τοῦ μετέχειν τῆς ἐλπίδος. vs. 12 ἐξουσίας. Lees: οὐσίας. Indien anderen deel hebben aan uw wezen. 1. Voss. B. στέγομεν. Verbeter: oréoyouer. Cyprianus en Beza. B. vs. 14 is niet van Paulus. Michelsen, Th. Tijds. 1876 : 72. vs. 15. ἀποϑαγεῖν ἢ τὸ καύχημά μου * οὐδεὶς κενώσει. Paulus schreef: AIIOOANEI (ΞΞ ἀποϑανεῖν), NH τὸ κτλ. A heeft zoo 1 Kor. XV : 31 # voor vj. Lachmann,.N. T. 1 p. XII. vs. 27. ἄλλοις. Lees: ἄλλους, terwijl ik anderen als overwin- naars uitroep, nl, in den worstelstrijd. P. Faber. δ. X. vs. 2. χαὶ πάντες εἰς τὸν Moo. Venema schrijft: εἰς τὸν Θεὸν καὶ Moo. Vgl. Exod. XIV : 31. Υ. | vs. 4. Schultz is geneigd ἀχκολουϑούσης en ἡ δὲ πέτρα ἣν X. voor latere invoegsels te houden. ἢ. 411. vs. ὃ. εἰχοσιτρεῖς, door misverstand ontstaan uit εἰκοσιτος use εἰκοσιτέσσαρες. Num. XXV : 9. Musculus. B. vs. 9. τὸν Χριστὸν of κυρίον is onecht. Semler. H. 442. vs. 11. ταῦτα. Misschien: τοιαῦτα. Musculus. B. vs. 17. B. Hutter, N. 7. 1599, voegt hier bij: καὶ ἐκ τοῦ ἑνὸς ποτηρίου. Reuss 106. Venema leest, door invoeging: ὅτι QX εἷς a. V. vs. 19, De in verschillende orde voorkomende woorden: oz 279 1 Kor. εἰδωλόν τι ἔστιν, ἢ Ore eldwÂodvrov τι ἔστιν, zijn onecht. Semler. H. 449. vs. 29. γὰρ Lees: γοῦν. Mangey. B. vs. 32, ἀπρόσχκοποι, Verbeter: ἀπρόσχοπτοι van προσχύπτωῳ, Meibomius, ἢ, XI. vs. 2. μέμνησϑε. Herstel: μιμεῖσϑε, dat 9 mij navolgt. Mangey. B. vs. 5. ἀχαταχαλύπτω. Verbeter: ἀκατακαλλύντῳ, met onver- sierden hoofde; vs. 6: χαταχαλύπτεται In χαταχαλλύνεται; en vs. 7: καταχάλύπτεσϑαι. P. Junius. B. vs. 6. ἢ ξυρᾶσϑαι is van den rand in den tekst geslopen. Owen. B. Naber herstelt ξύρασϑαι, 99. vs. 10. ἐξουσίαν ἔχειν. Gothofred gist: ἐξουβίαν ε. een sluier. Toup: EEIOTSA, wanneer zij uitgaat. Atwell: ἘΞΙΟΥΣΑ͂ ANB. Voor ἀγγέλους leest Curcellaeus: ATEAAIOTS, ter wille van de massa. Le Clere: διὰ τοὺς ἄνδρας, of διὰ ἀγγελίας ; nl. ge- durende den tijd dat zij in huis prediken of profeteeren , want in de kerk mogen zij niet spreken. Toup: διὰ τοὺς ὄχλους. Een ongenoemde: διὰ τοὺς ἀδελφοὺς. W. Hen ander: ὃ. τὰς ἀγκάλας, usque ad cubitos. St. 248,, ἔθη ander: διὰ τῶν ἀγκαλῶν. V. Taylor: ἀγέλους ; Köhler: διαβόλους, obtrectatores. K. Gough wil het geheele vs. 10 achter 15 plaatsen. 5. De woorden διὰ τοὺς ἀγγέλους schijnen niet van Paulus af kom- stig, maar later in den tekst gevoegd, als een verwijzing naar den vermeenden omgang van vrouwen en engelen. Zij kunnen zonder bezwaar worden gemist. Zij verbreken des apostels betoog en maken, als tweede reden, een zonderlingen indruk na διὰ τοῦτο, vs. 9. Owen. B. Een vriend van Ab. Utrecht Dresselhuis, door dezen aangehaald en bestreden in zijn en Niermeyer's 1 KOR. 280 Magazijn, 11: 218-231, hield insgelijks de woorden ὃ. τ. «. voor een later ingeslopen kantteekening, afkomstig van iemand, die, met voorbijzien van den samenhang, door Paulus aangedrongen achtte op de noodzakelijkheid om alles te vermijden, wat de engelen, bij de vergaderingen der christenen tegenwoordig, tot afval kon bewegen. Ook ἐξουσίαν is bedorven. Lees: ἐξ ἑχουσίας en καταγγέλους. Daarom moet de vrouw, uit eigen beweging, haar hoofd bedekken, uit vrees voor de beschuldigers. Weston. 5. Het geheele vers is een later invoegsel. Lang. H. 412, en Wass. I : 66. Venema gist: διὰ τοῦτο οὐκ ὀφείλει γυνὴ κτλ.; Of: διὰ τ. ὀφείλει ἡ γυνὴ, ὑπ’ ἐξουσίαν [1]. οὐσα] ἔχειν ἐπὶ τῆς κεφαλῆς, διὰ τοὺς ἁγίους. Propter hoc debet mulier, sub potestate (ewistens) habere in capite wvelamen; propter sanctos 1. 6. credentes. Ver- schuir, die dit meedeelt, zou liever met Toup lezen: ἡ γυνὴ ἐξιοῦσα en διὰ τοὺς ὄχλους, of ἄνδρας, maar had zelf, reeds vijftig jaren vroeger, gegist wat hij nog steeds meent te kunnen verdedigen: διὰ τοῦτο ὀφείλει ἡ γυνὴ ἐξουσίαν παρέχειν ἔτι τῇ κεφαλῇ ; daarom moet de vrouw nog wanneer zij trouwt het gezag van den man erkennen door boden, hetzij al dan niet dienaren van het evangelie. De laatsten heeten ἄγγελοι in de Openb. en de man het hoofd der vrouw: 1 Kor. XI : 8. V., Lotze wil διὰ τοὺς ἀγγέλους, als van een latere hand, schrappen en lezen διὰ τ. οὐκ ὁφ. κτλ., daarom moet de vrouw geen macht uitoefenen over den man. Γ΄. Dr. Paulus houdt ἐξουσίαν voor een schrijffout. Er zou gestaan hebben: ἐξ οὐσίας, krachtens haar wezen. Maar dan moeten de woor- den een kantteekening zijn, want οὐσία komt in dezen zin in het N. T. niet voor. De apostel schreef veeleer: ἐκ φύσεως, daarom, omdat zij ter wille des mans is geschapen, is de vrouw van nature verplicht, het hoofd te dekken. De woorden διὰ τοὺς ἀγγέλους͵ in het redebeleid niet te verklaren, zijn, met Baur, voor een 281 1 kor. later invoegsel te houden. Eigenlijk schijnt het geheele vers, dat best gemist kan worden en met het oog op vs. 13 vv. geheel overbodig is, een vreemd bestanddeel in den tekst te zijn. Straatman [ : 1—12. vs. 11. Staat ἐν «volw wellicht voor χυρίως, proprie? Gos- set. B. ἐν κυρίω schijnt een ascetisch toevoegsel, dat het redebeleid verbreekt. Straatman [ : 13. vs. 16, mm den samenhang niet goed te verklaren, schijnt hier later te zijn ingevoegd. Straatman 1 : 14—25. Prins, De maal- tijd des Heeren, bl. 833, stemt dit toe, maar niet dat de invoe- ging het werk zou zijn van een joodsch-christen, die volgens Straatman, met het oog op Paulus verklaarde: indien demand nl. de apostel, strijdlustig meent te zijn, wij Korinthiërs hebben die gewoonte niet. De tekst is bedorven. De woorden ἡμεῖς — ϑεοῦ hebben geheel het voorkomen van een kantteekening, werden bij vs. 16, achter: εἰ δέ τις Òoxer φιλ. εἶναι ingelascht, misschien bij vs. 17. Zij nadat onleesbaar was geworden, wat Paulus daar werkelijk had geschreven. v. Μ, vs. 18. ἐν ἐκκλησίᾳ, in de kerk, onverstaanbaar in Paulus’ mond, moet van een andere hand zijn. Straatman 1 : 26. vs. 19. "ἵνα — ὑμῖν schijnt oorspronkelijk ter verklaring op den kant geschreven en vandaar in den tekst geraakt te zijn. v. M. vs. 21. καὶ moet niet achter, maar vóór ἐν τῷ φαγεῖν staan. Knatchbull. B. vs. 22. ...ër τούτω; οὐκ ἐπαινῶ. Mangey gist: ἕν τοῦτο οὐχ ἐπαινῶ. Β. vs. 29—88 een ingeschoven avondmaalsformulier uit het laatst der tweede eeuw. Het stuk verbreekt den samenhang. Een beroep op de instelling van het avondmaal is overbodig na vs. 22. De woorden παρέλαβον ἀπὸ τοῦ κυρίου hebben geen betrekking op eenige openbaring, maar op een reeds tamelijk oude overlevering 1 kor. 282 van den kant van of van wege Jezus. De overeenstemming met Lucas is te treffend, om niet hier en daar aan eenzelfde gemeenschap- pelijke bron te denken. „Het schuldig zijn aan het lichaam en bloed des Heeren,“ vs. 27, wijst op later dagen dan die van Paulus, toen men aan brood en wijn reeds groote sacramenteele kracht begon toe te kennen. Nu slaat σῶμα, vs. 29, op het lichaam des Heeren; maar er moest dan staan: σῶμα καὶ αἷμα. In waar- heid is dit σῶμα het eigen lichaam der Korinthiërs, die onmatig zijn, wat blĳkt als de oude aaneensluiting van vs. 29 en 22 is hersteld. Straatman [ : 38—63. Bestreden door Jungius, Godg. Bijdr. 1864: 528—5683, en door Prins, De maaltijd des Heeren. 1868. vs. 30 kan desnoods voor een later invoegsel worden gehouden. Prins, Maaltijd : 63—64, ASLI vs. 2. Gelijk mm vele HSS. ὅτε achter ὅτι is weggevallen, ver- dween uit alle het tweede ἦτε. Paulus schreef: οἴδατε ὅτι, Ove ἔϑνη ἦτε, ἦτε πρὸς κτλ. Valckenaer, Sch. 405. Holwerda acht den tekst van dit vs. onherstelbaar bedorven. Bijdr. 62. Straatman, 1 : 64—79, wil met Kuenen en Cobet lezen: ὡς ἀνήγεσϑε, maar het geheele vers schrappen, als niet passend in den samenhang en waarschijnlijk afkomstig van een jodenchristen, die de heiden-christengemeente tot ootmoed wenscht te stemmen. Voor ἀπαχγόμενοι, gist Naber, 99, ἀπατώμενοι. vs. 12. Pearce vermoedt dat Paulus schreef: ... οὕτω καὶ τὸ τοῦ Χριστοῦ nl. σῶμα. Zie vs. 27. B. vs. 13 past slecht in den samenhang, ademt den geest der naar katholiciteit strevende kerk, en is waarschijnlijk later mmge- lascht. Straatman 1 : 87. 283 1 kor. vs. 28. ἀντιλήψεις, κυβερνήσεις. Oorspronkelijk ter verklaring van δυνάμεις op den kant geschreven. Pearce. B. vs. 31. καὶ ἔτι καϑ᾽ ὑπερβολὴν ὁδὸν. Lees: καὶ EITI κ. ὑ. OAON, en wat volstrekt goed is, wijs ik u. Salmasius. B. Venema gist: zat εἰς τὶ, V. XIII. vs. 9. χαυχήσωμαι is beter dan χαυϑήσωμαι ; maar Paulus schreef misschien: fra zat αὐτὸ ϑύσωμαι. Straatman [ : 95-—96. ἵνα καυϑ. of zavy. schijnt een latere aanteekening ter verkla- ring van het παραδῶ τὸ σῶμα, dat ook zonder die bijvoeging een goeden zin heeft. v. M. vs. 7. στέγει. Lees met Cyprianus: στέργει. B. vs. 12, βλέπομεν. Beza, met Theodoretus: βλέπω. B. Venema: βλέπω μὲν. V. Zoo ook Valckenaer, die althans uit één HS. aangeteekend vond: βλέπωμεν. Sch. 405. ἐν αἰνίγματι. Misschien: ἐν ἀνεώγματι οἵ ἀνοίγματι, door of bij een deur, een poortje. ”Avoryua wordt zoo gebruikt 3 Kon. XIV : 6 (LXX). Jortin. B. XIV. vs. 2 worde gelezen: οὐδεὶς γὰρ ἀκούει TI, πνεῦμα (en niet πνεύματι) δὲ λαλεῖ μυστήρια. Pearce. B. vs. 5. Toen de glossolalie een „spreken in vreemde talen“ was geworden, vond men dat Paulus haar te ver beneden de profetie had geplaatst en voegde men, ter verzachting, in: ἐχτὸς εἰ μὴ διερμηνεύῃ. Straatm. [ : 120. Bestreden door Gronemeyer, Godg. Bijdr. 1866 : 969—975. vs. 7. Ouwe. Verbeter: ὁμοίως, of wat hetzelfde is: ὁμῶς. J. Stapulensis. Barrington leest: ὕπως, ut, omdat ouwe in den 1 kor. 284 zin van tamen hier niet voegt, als sed niet voorkomt, als pariter niet in den aanhef van een zin kan staan. B. vs. 10. γένη φωνῶν. Misschien: γένη ἐθνῶν >” Michaelis, Winl. 7458. εἰ τύχοι later ingevoegd, ter beperking van het toen niet be- grepen τοσαῦτα γένη, waarbij elke beperking door Paulus onbe- grijpelijk is. Straatm. 1 : 128. Het onverstaanbare zat οὐδὲν ἄφωνον worde hersteld in vai οὐδ. ap.‚ een ontboezeming van een later levenden lezer, uitgelokt door het voorafgaande τοσαῦτα γένη φωνῶν. Straatm. 1: 129---191, Vgl. Gronemeyer, 974. > 2 vs. 11. ἐν ἐμοὶ is onverstaanbaar. Lees alleen ἐμοὶ. Straatm. BAE vs. 13 onverstaanbaar in Paulus’ mond, in strijd met vs. 28, is ingevoegd door iemand, die de glossolalie hield voor een spreken in vreemde talen. Straatm. 1 : 122, Bestreden door Gronemeyer. Zie bij vs. 5. vs. 18. μᾶλλον is beter geplaatst achter χατηχήσω, vs. 19. Pearce. B. vs. 19. διὰ τοῦ νούς μου, of τῷ νοὶ, is een onecht bijvoegsel. Semler. H. 445. vs. 26. γλῶσσαν ἔχει. Misschien: γνῶσιν ἔχει; zooals vs. 6. In vs. 27 volgt γλώσσῃ τις λαλεῖ. Markland. B. Misschien schreef Paulus προφητείαν, dat na de inlassching van het onechte γλῶσσαν ἔχει, veranderd werd in éousyvetar. vs. 32. ὑπὸότάσσεται. R. Bentley gist: ὑποτάσσηται. B. vs. S9P—35 past miet in den samenhang, al noemt men het met de schriftutleggers een aanhangsel. De inhoud is in strijd met den aanhef van H. XI, waar Paulus zegt, hoe de vrouwen in de gemeente behooren te bidden en te spreken, maar niet dat zij moeten zwijgen. Hij stelt de vrouw hooger, Gal. III: 28, en zou zich zeker niet, gelijk hier, tegenover haar op de wet beroepen. De formule „dat zij in de kerken zwijgen“, draagt 285 1 kor. het karakter van een synodaal besluit. Het stuk is later ingevoegd. Straatm. 1 : 194-- -198, Afgewezen door Gronemeyer, 976. vs. 94, χαϑὼς καὶ ὃ νόμος λέγει. Owen twijfelt aan de echtheid dezer woorden, daar de wet hoogstens betrekking heeft op het laatst gezegde en dan nog niet rechtstreeks. Zie Gen. [l: 16. B, vs. 37 15. onverstaanbaar geworden door de invoeging van ὅτι τοῦ κυρίου εἰσὶν ἐντολαὶ, afkomstig van iemand, die meende dat Paulus met zijn γινωσχέτω — om dezelfde reden verbasterd in ἐπιγινωσχέτω — niet beslist genoeg sprak en meer dan den apostel betaamde, aan het oordeel zijner lezers had overgelaten. Straatm. 1 : 147—152. Zie Gronemeyer, 982. vs. 38. ἀγνοείτω. Mill: ἀγνοείσϑω. Zie Op. XXII : 11. XV. vs. 1, 2. γνωρίζω. Leest niet eenig HS. vragenderwijs: γγωρίσω ἢ Is het nog noodig, dat ik u mijn evangelie mededeel? Michaelis, Einl. 145. | Γνωρίζω is, volgens Holwerda, Betr. 90—94, een conjunc- tivus en moet gevolgd worden door δή en niet door δέ, terwijl de vraag doorloopt tot σώζεσϑε; Moet ik u dan, broeders! het evangelie doen kennen, enz.? Wat’ zeide ik toen ik het u ver- kondigde? Ik veronderstel, dat gij het nog weet; of het moest zijn, dat gij zoo maar geloofd hebt. τίνι λόγῳ 15 geen Grieksch. Misschien schreef Paulus: övruva. Mangey. B. el κατέχετε. Krasmus gist: ἢ, voorzeker, of í, gelijk. Muscu- lus: óv. B. De tekst is bedorven. Men leze γνωστόν of iets dergelijks, in plaats van γνωρίζω. Prins, De realiteit enz. 24. Straatman, [1 : 1—54, neemt zijn vroeger — De realiteit enz. 93—97 — wtgesproken vermoeden, dat de eerste twee verzen van dit hoofdstuk zoo goed als de negen volgende een latere 1 Kor. 286 inlassching zouden zijn, terug. Hij betoogt intusschen, dat ze in den overgeleverden vorm onverstaanbaar, zeer zeker bedorven en door invoegingen van een latere hand zoo verontreinigd zijn , dat de oorspronkelijke tekst bijna niet meer te herkennen is. Ingelascht zijn de woorden τίγε λόγῳ εὐαγγελισάμην ὑμῖν, die alleen wit vs. 9. vv. kunnen verklaard worden. Deze λόγος 15 de παράδοσις. In strijd met Paulus’ bedoeling, laat de onhandige inlasscher den apostel zeggen, waarin zijn γγωρίζω bestond, om alzoo aan vs. 9--- 11 apostolisch gezag bij te zetten. Mede later ingevoegd zijn de woorden: ὃ zat — σώζεσϑε. Τὺ εὐαγγέλιον ὃ εὐηγγελισάμην ὑμῖν εἰ κατέχετε heeft nu een goeden zin: zoo gij het evangelie dat ik u gepredikt heb, bewaart; maar γνωρίζω heeft nog geen object. Dit moet schuilen in ἐχτὸς εἰ μὴ εἰκῆ ἐπιστεύσατε. Wellicht schreef Paulus: ὅτι οὐκ εἰκῇ ἐπιστεύσατε: Ik maak u bekend, broeders, ..... (αὖ 91] niet te vergeefs geloovig zijt geworden. H. van Veen Jr., Ewegetisch onderzoek naar 1 Kor. XV : 1—11. 1870, bestrijdt Straatman en deelt, bl. 19, met toestemming van van Hengel, als diens gissing mede, dat de woorden τίγι λόγῳ εὐηγγελισάμην ὑμῖν uit vs. 2 achter ἀδελφοί In vs. 1 geplaatst moeten worden. vs. 3—11 voegt niet in den samenhang. De ontwikkeling der christelijke overlevering aangaande Jezus’ opstanding heeft hier geen zin. ἐν πρώτοις past niet in Paulus’ mond, nadat hoogstens 4 of 5 jaren zijn verloopen. De uitdrukking ὑπὲρ τῶν ἁμαρτιῶν ἡμῶν Is niet paulinisch. Paulus brengt Christus’ dood en opstanding nooit im verband met de schrift. Hij had zijn evangelie door openbaring en niet van menschen ontvangen. Hij dacht ook niet aan een herleving van Jezus’ lichaam. Zijn geloof: Christus leeft, was gebouwd op de overtuiging: hij is de Christus! Eerst een volgend geslacht heeft tot staving van dat geloof verschij- ningen van den herleefden Christus noodig; en daarna ontstaat pas het leerstuk der opstanding. Paulus kon niet weten dat 287 1 kor. Christus aan hem „het laatst van allen“ was verschenen, en evenmin zeggen, dat de hem geschonken verschijning behoorde tot de overlevering, die hij had ontvangen. Blijkens vs. 11 zou Paulus te Korinthe en zouden de twaalven overal gepredikt hebben, dat eerstgenoemde het ektrôma was! De apostel kon zich zoo niet noemen, noch zoo gering van zichzelf spreken als hier geschiedt. Het geheele stuk werd, omstreeks het midden der tweede eeuw, ingelascht, toen men Paulus, op wien Marcion en Valentinus zich gaarne beriepen, tegenover de Gnostieken tot een getuige wilde maken voor Jezus’ lichamelijke opstanding uit de dooden. Straatman [1: 57-—218. Bestreden door van Veen, Exeg. Ond. naar 1 Kor. XV : 1-- 1]; en door Scholten, Oudste Evang. 315. Paul. Ev. 351. VS. 5. δώδεκα. Lees: δέχα, want Judas was dood en Thomas afwezig, Joh. XX : 19, 24. Beza. B. vs. 6. πεντακοσίοις — p'. Lees: πεντήκοντα —= v'; want later verscheen hij te Jeruzalem slechts aan 150 personen, Hand. ls slo Beza.B: vs. 7. πασῖν niet goed te rijmen met de mededeeling, vs. 5, dat Christus reeds verschenen was aan de twaalven. Verbeter: πάλιν. Venema. V. vs. 8. τῷ. Battier leest: zw, voor zut, als een eenig ektroma. Marckius: ὥσπερ ἐν èxr., als geboren in een ontijdige beval- ling. B. vs. 23. De slotwoorden ἐν τῇ παρουσίᾳ αὐτοῦ kunnen wij veilig schrappen als een overtollige opheldering van een latere hand. Liever evenwel houden wij vs. 23—28 in zijn geheel voor een invoeging , met zijn messiaansche tusschenregeering, die in strijd is met vs. 54. Michelsen, Zh. Tijds. 1877 : 2117- 219, vs. 27. Des apostels bedoeling wordt duidelijk als men leest: ὅτι MH ἐκτὸς, of ὅτι ἐκ τοῦ ὑποτάξαντος. Michaelis, Minl. 743. ὑπέταξεν. Misschien schreef Paulus: ὑποτέτακται, doch wellicht is vs. 27°, met δῷ, voor een inlassching te houden, vs. 27b—28 Ì kor. 288 was oorspronkelijk een kantteekening. Straatman [1 : 235 241, vs. 29. βαπτιζόμενοι en βαπτίζονται. Misschien: Òasravwueror en δαπανῶνται. Wall. 8. οἱ βαπτιζόμενοι ὑπὲρ τῶν vergr hebben nooit bestaan. Zij werden geboren uit de verwisseling van α en v, en van 7' en IT. Paulus sprak van of 9. ’AIT EPTQN wveroörv, d. 1. van personen, die vóór den doop hun zonden beleden en met hun verleden wilden breken. Zie Hebr. IX : 14; X : 22, maar vooral VI : 1, 2. Valckenaer Sch. 332. vs. 91. ὑμετέραν. Verbeter: úmerégar. Paulus wijst op de ver- meerderde stof tot roem, die hij in J. C. had, daar hij ondanks alle gevaren zegenrijk werkte. Straatman [1 : 253—255. vs. 32 15 onverstaanbaar, tenzij men leze: zark ἀνθρώπων. Paulus zinspeelt op een strijd, dien hij te Efeze tegen menschen had moeten strijden en die met een strijd tegen wilde dieren kon vergeleken worden. Straatm. II : 249 —253. Reeds J. Scaliger had voorgesteld, zer’ ἀνθρώπων te lezen, omdat Paulus, als Romeinsch burger, niet met wilde beesten behoefde te vechten. B. vs. 33 worde van den doorloopenden tekst afgezonderd en 40109”, in plaats van χρηστά geschreven. Holwerda, N. J. 560. vs. 36. ἐὰν μὴ ἀποϑάνῃ. Deze woorden passen niet in den samen- hang, maken de paulinische beeldspraak onverstaanbaar en zijn wellicht ontleend aan Joh. XII : 24. Volgens Paulus sterft de korrel en ontstaat het nieuwe lichaam wt de kiem. Uit het lijk schept God een nieuw pneumatisch lichaam. Straatm. II : 257 — aen toegejuicht door Scholten, Oudste Ev. 510. vs. 87. σπείρεις komt bij vergissing tweemaal voor. Men leze: καὶ οὐ σπείρεις τὸ σῶμα τὸ yev., Of: καὶ où τὸ σ. τ. y. σπείρεις. Straatm. IL: 262, vs. 41. De woorden ἀστὴρ — δύξῃ zijn in strijd met het voor- afgaande. Zij verwarren Paulus’ betoog, dat op het verschil tusschen gegenwoordige en toekomende lichamen wil wijzen. Zij zijn een verklarende toelichting van een latere hand. Straatm. IL : 264, 80 1 kon. vs. 42b, 49, in den samenhang miet te verklaren, is een stuk van een oude hymne, waarin de opstanding des vleesches werd geleerd; vs. 44 sluit goed aan bij 422, Straatman II : 265—272. vs. 45 is een ongelukkig invoegsel, nooit begrepen of ver- klaarbaar bevonden, zelfs in de oogen van van Hengel bedor- ven, misschien een toelichting naâr Rom. V : 12 vv. Straatman 75. De ongenoemde bij Stosch, 248, wilde voor οὕτω zat lezen: καὶ γὰρ οὕτω, proinde. Venema: καϑὼς γὰρ. V. vs. 47. G. Koenius meende dat Paulus alleen schreef: ὁ πρῶτος dvd. ἐκ γῆς ᾿ ὃ δεύτερος ἐξ οὐρανοῦ. Wass. 1 : 67. vs. 48- 40. Als wij inderdaad, met Straatman, onder den eersten mensch, vs. 47, den mensch voor de opstanding en onder den tweeden mensch den mensch na de opstanding moeten verstaan, dan schijnt de inhoud van vs. 48 en 49 in den samenhang onverklaarbaar en hebben wij hier wellicht een latere aanvulling, nadat vs. 47, mede door invoeging van ó χύριος, algemeen verkeerd werd begrepen. Vaal, vs. 51. Een ongenoemde Duitscher, A° 1778, houdt πάντες κτλ. voor een nieuwer bijvoegsel. H. 445. Diestelmann, Jahrb. f. d. Theol. X, stelt voor, te lezen: πάντες οἱ μὲν où κοιμηϑησόμεϑα, πάντες δὲ ἀλλαγησόμεϑα. Studiën, amtyjdsrel878,vbL87 Origenes zet où zot). om en voegt een leesteeken tusschen beide woorden. ἢ". vs. 52. ἐν ἀτόμῳ. Valkenarr (ΞΞ Valckenaer?) vult aan: χρόνου. St. 249. Valckenaer houdt ἐν ῥιπῇ ὀφϑαλμοῦ voor een verklarende aanteekening van een vreemde hand, bij ἐν ἀτόμῳ. Wass. ΤΈΣΟΤ: vs. 55. Misschien schreef Paulus, niet vixog, maar γεῖκος , 19 1 kor. 290 contentio, zooals Cyprianus en anderen de plaats aanhalen. Beza. B. vs. 56, flauw en ongepast in een jubelzang, heeft hier slot noch zin en is, ofschoon paulinisch, zeker een leerstellige aan- teekening. Straatman 11 : 289, XVI. vs. 1. λογίας. Misschien: εὐλογίας. Zie 2 Kor. IX : 5. Gro- tius. D. ὥσπερ διέταξα κτλ. Deze woorden zijn stellig onecht. Paulus zou διετάξατο geschreven hebben. Zie 1 Kor. VII : 17. ΧΙ : 34. Michelsen, Th. Tijds. 1876, bl. 72. vs. 2 waarschijnlijk te lezen: χατὰ μίαν σαββάτου ἕκαστος παρ᾽ ἑαυτῷ τι τιϑέτω (of τι ϑέτω zie Luc. XXI : 14) ϑησαυρίζων, ὕταν (voor ὃ τι ἂν) εὐοδῶται. Holwerda, Betr. 108. Bestreden door Naber, 368, die den tekst wil herstellen door te schrijven : παρ᾽ ἑαυτοῦ. vs. 3. Wassenbergh, IL : 47, verplaatst δι’ ἐπιστολῶν achter πέμψω. vs. 10. ἀφόβως. Saravius leest: ἀφειδῶς. Trillerus: φόβος. Theophylactus: ἄφοβος. B. | vs. 19. πολλὰ ᾿Αἰκύλας. Lees: ᾿“΄πολλὼς zat ‘Axthas. Zie Hand. XVIII : 26 en, wat een HS. heeft: ᾿“πολλώ. Pearce. B. vs. 22. ἤτω is een bedorven lezing voor ἔστω. Holwerda, U. A. 45. vs. 24. μου. Paulus beslut zijn brieven niet met den wensch zijn hefde met de lezers blijve. Lees: Θεοῦ. Estius. 8. 201 2 KOR. De tweede brief aan de Korinthiërs. Semler, Paraphr. 1776, vond in dezen brief een samenvoe- ging van drie verschillende brieven, waarvan de eerste oorspron- kelijk bestond wt 2 Kor. 1—VIII, Rom. XVI : 1—20 en 2 Kor. XIII : 11—13; de tweede wit H. XXIII : 10; en de derde wit H. IX. Weber, De numero epp. P. ad Cor. 1798, herkende hier twee OREN eee Ns en Albers 11 130 200 HAK [II 10, Zoo ook Greeve, met dien verstande evenwel, dat zijn 16 brief bestond uit H. 1—VIIL Zie Meyer, Komm. Kin. Hausrath, Der Vier-Capittel-Brief des Paulus an die Korin- ther 1860, zag in 2 Kor. X—XII[ den verloren gewaanden brief aan de Korinthiërs, die in den onzen zou zijn ingelascht. Michelsen, Zh. Tijds. 1878 : 424, onderscheidt in onzen 2 Kor. twee brieven, waarvan de oudste H. Χ--ΧΠ en VIIL, de jongste H. 1-Ὶ] en ΙΧ bevatte. Hagge. Zie bij 1 Kor. vs. 4. Het tweede πάσῃ schijnt een foutieve herhaling te zijn van het eerste. Pearce. B. vs. 6 heeft geen zin. Schrijf tweemaal ϑλιβόμεϑα, ϑλιβόμεϑα en sragaxahovueda, παραχαλούμεϑα. Naber 99. vs. 11. Indien wij voor προσώπων niet mogen lezen: προσευχῶν, door veler gebeden, moet uit het voorafgaande δεήσεως worden ingevuld. Owen. B. vs. 12. ἁγιύτητι. Rückert gist: ἁγνότητι. Meyer. vs. 18. ἀλλ᾽ ἢ ἃ kvaywoorere. Hoe kon Paulus iets aan de Korinthiërs schrijven, behalve hetgeen zij in zijn brieven had- 195 ὃ. KOE. 292 den gelezen? De echte lezing is waarschijnlijk: ἀλλ᾽ ἢ & ἄν ἐγινώσκετε, dan wat gij ook zoudt weten (wanneer ik bij u was). Barrington. 5. P, Junius: ἀλλ᾽ ἢ & γινώσκετε, dan wat gij weet en erkent. B. Wall: ἀλλ ἢ & ἀναγινώσκοντες ἐπιγινώσκετε, dan wat gij, lezende, erkent. B. vs. 15. &govddugr. Misschien: ἐβουλευύμην, zooals vs. 17. Markland. B. vs. 17. ἐλαφρίᾳ. Junius gist: φλυαρίᾳ. B. Musculus vermoedt: iva MH ἢ κτλ. Markland, naar vs. 18 en 19: τὸ vat οὔ, καὶ τὸ od vat. Onafhankelijk van hem gistte Michaelis, Kint. 748, hetzelfde, als ook Naber 99, toegejuicht door Berlage 86. vs. 24. τῆς πίστεως past niet bij het voorafgaande en is er waarschijnlijk later bijgevoegd. Michaelis, Winl. 744. ΤΊ vs. 1. Voor ἐμαυτῷ is ἐν uitgevallen. Zie 1 Kor. VII : 37. Linwood 294. vs. ὁ. Lees ὑπὸ en miet ἀφ᾽ of ἐφ᾽ ὧν. Naber 94. vs. 10. Beza wil lezen: zat γὰρ ἐγὼ κεχ., zey. ὃ. ὕ. H. 238. In de aanteekeningen bij zijn N. 7. 1582, fol., slaat hij voor: ὃ zey., κεχ. δ. Ó. Peeuss, 88. | Naber, 100, gist: 9 xey., el zu zey., weydoromar Ò. ò. vs. 16. De woorden εἰς ϑάγατον en εἰς ζωὴν behooren niet tot den oorspronkelijken tekst. Wall. 8. Lees door aanvulling naar de Vulgaat: τίς ΟΥ̓́ΤΩΣ ἱκανός. Mill. 5. HL vs. ὃ te lezen: ἀλλ᾽ ἐν πλαξὶν σαρχίναις, De lezing καρδίας 293 2 KOR. was een gìssing voor χαρδίαις en dit een verklarende aanteekening. Holwerda, Betr. 109. Lachmann, N. 7. II p. VI, gist: ἐν πλαξὶν καρδίας σαρκίναις, Óf: ἐν καρδίαις σαρκίναις. vs. 10. τέλος. θοῆς: KAEOXZ, roem. Junius. B. vs. 17. ὃ δὲ κύριος. Lees: “OT δὲ x. waar de Heer is, is de geest. Graverol. B. vs. 18. εἰς δόξαν. Waarschijnlijk een kantteekening. Wall. B. [ΔῈ vs. 3. ἔστι ver. Venema gist: ἔτε x. V. vs. 4. αὐγάσαι eischt αὐτοὺς en niet αὐτοῖς. Beza. B. Venema stelt voor ὃ ϑεὸς τ. α., met het oog op 1 Joh. II : 11 en Ef. V : 11, te veranderen in ὃ σχότος. V. ἐν οἷς (en αὐτοῖς) heeft betrekking op de vs. 8 genoemde ἀπολλυμένοις. Ken kantteekenaar, en niet Paulus, schreef ter verklaring: τῶν ἀπίστων. Wass. 1 : 67. vs. 6. ὃς schijnt overbodig. Owen. B. vs. 7. Curcellaeus vult in ἢ EK τοῦ Θεοῦ, met het oog op het volgende: zat μὴ ἐξ ἡμῶν. B. vs. 10 en 11] worde ἡμῶν veranderd in ὑμῶν, gelijk vs. 12 en 15. Markland. B. vs. 17. Curcellaeus schrijft OT vóór καϑ' ὑπερβ. B. V. vs. 1. ἔχομεν. Ben schrijffout voor ἕξομεν. Naber 100. vs. 5. Daar κατεργάζεσϑαι met een acc. in het N. T. niet voorkomt, leze men door omzetting: ὃ κατεργασάμενος ELS ἡμᾶς «. T. Pearce. B. vs. 6. Venema gist zatsmeg, voor καὶ εἰδότες. V, 2 KOR, 204 vs 9. Venema vermoedt, dat achter ἐχδημοῦντες uitgevallen Ist ἐὑρεϑησόμεϑα. Γ΄. vs. 10. Michaelis gist dat verschillende lezingen aldus moeten vereenigd worden: îva χομίσηται ἕχαστος τὰ ἴδια διὰ τοῦ σώμα- τος; πρὸς ἃ ἔπραξεν. Einl. 144. Venema wil τὰ --- ἐπρ- aldus omzetten: πρὸς & διὰ τοῦ σώματος ἔπραξεν. V. vs. 11. Hare vult aan: OTK à&v9g. srad. Zie Gal. I : 10; ΕἸ ΚΟ ΒΡ: vs. 12. Owen wil twa ἔχητε aanvullen met τί λέξητε of iets dergelijks. δ. vs. 18. ἡμᾶς. Michaelis, Einl. 744, gist, met ‘toog op vs. 20: ὑμᾶς. We hebben dan hier dezelfde tegenstelling tusschen de predikers en de hoorders van het evangelie, als vs. 19. vs. 19. ὡς ὅτι. Een dezer partikels is overbodig. Ken kant- teekenaar schreef ὅτι, ter verklaring van ὡς, gwandoquidem. Beza. B. S. gist dat wij misschien moeten lezen: ὡς re. Godg. Bijdr. 1862, bl. 397. vs. 20. ὑπὲρ Χριστοῦ οὖν πρεσβεύομεν. Verbeter: “OT ὑπὲρ πρεσβ. waarvoor, nl. voor het woord der verzoening, wij gezanten zijn. Zie Ef. VI : 20. Hilarius en Mill. B. VI vs. 1. συνεργοῦντες Schijnt overbodig, óf niet te verklaren. Misschien moeten wij lezen: ouveloyovreg, Coarctantes, cogentes hortamur. Michaelis, Minl. 745. vs. 12. στενοχωρεῖσϑε. Verbeter: στενοχωρούμεϑα. Pearce. B. vs. 15. Βελίαρ. Hieronymus gist: Bedtad. W. vs. 14—VII : 1. Dit stuk verbreekt den samenhang, is in een geheel anderen toon gesteld dan het voorafgaande en onpau- linisch wat stijl en denkbeelden betreft. Het werd hier later ingevoegd, Schrader, Der Apostel Paulus 1886; wiens gissing 205 2 KOR. toegejuicht en nader toegelicht werd door Ewald, Sendschr. ἃ. PD. aul. 1857, Hölsten, Zui Ev. ἃ. P. u. d. P., 387; Straat- man, [ : 188—146; Michelsen, Zh. Tijds. 1873 : 423 en Boros 81 Rovers. N. ΟΠ letterk. 1814 1: 187. Chantepie de la Saussaye, Studiën. Th. Tijds. 1878 : 91, acht den inhoud paulinisch, maar het stuk hier niet op zijn plaats. Het kan door een latere hand zijn ingevoegd ; maar het kan ook uit een verloren brief van Paulus zijn ingeslopen. vs. 16. εἰδώλων. Misschien, evenals 1 Kor. VIII: 10 εἰδωλείων. Markland. 5. VII. vs. ὃ. In βλέπω γὰρ is γὰρ ter verbetering ingevoegd, terwijl men schrijven moet: ἔβλεπον γὰρ; maar eenvoudiger is, op het voetspoor van Hieronymus te lezen: BAEISG (βλέπων) ὕτι 5 AN ἐλύπησεν ὑμᾶς. Lachmann, N. 7. ΠῚ p. XII. vs. 9. ζημιωϑῆτε. Junius verbetert: σημειωϑῆτε. B. vs. 10. κατὰ Θεὸν λύπη. Mangey gist: x. AEON àÀ. gepaste droefheid. Zie Hand. XIX : 36. 1 Petr. 1: 6, δέον ἐστὶν. Rom. VOD dij ORL or NORA Pz ἀμεταμέλητον. Mangey: ἀμετάβλητον. Ook bij Origenes. B. VI. Dit hoofdstuk verbreekt den samenhang, draagt een fragmeu- tarisch karakter en schijnt later hier te zijn ingevoegd. Lipsius teekent bij dit oordeel van Hagge, Jahrb. f. Prot. Theol. 1876, 531, aan, dat ἢ] reeds in 1875 2 Kor. VIII een zelfstandig stuk heeft genoemd. vs. 2. χαρᾶς. Mangey gist, XPELAXS, wat goed overeenstemt met het volgende ἡ zark βάϑους πτωχεία. B. Venema leest: χάριτος. Ve 92 KOR. 206 vs. 3. Beza schrapt ὅτε en laat den zin doorloopen. B. ps. 10. où uóvor τὸ ϑ., ἀλλὰ καὶ τὸ π. Mangey gist, met de syr. vert.: où μὲν τὸ ποιῆσαι, ἀλλὰ τὸ ϑέλειν. B. vs. 11. ποτὸ ιῆσαι. Musculus: 742 ποιῆσαι. Voleindigt nu ook door te doen. B. τὸ ἐπιτελέσαι. Lees: τοῦ ἐπ. Pierce van Exon. B. ἔχειν. Verbeter: ϑέλειν. Barrington. B. vs. 19. úmò “τῶν xx. Verbeter: ἐπὶ τ. Ὁ P. Junius. B. καὶ προϑυμίαν. Herstel: KAT A προϑ. overeenkomstig. Pisca- tor. Dezelfde gissing zou G. Steenhoff willen voordragen, indien het niet te gewaagd is van de HSS. af te wijken. Daarom ver- genoegt hij zich met een wijziging der interpunctie: δόξαν. Καὶ xt). Bijdragen enz. door van Wills, IV. le stuk bl. 178 vv. vs. 20. ἁδρότητι. Verbeter: AILZOTHTI. Zie IX : 11. Man- IX. vs. 7. ἢ ἐξ ἀνάγκης verwijdert de volgende woorden van λύπης waarbij zij behooren. Oorspronkelijk een kantteekening. Wass. Ibo vs. ὃ. ἔργον. Ken kantteekening van iemand, die ten onrechte meende, dat Paulus hier sprak van eenig zedelijk goed , waaraan ἔργον ἀγαϑόν doet denken, terwijl hij het oog had op een over- vloed van goede dingen, ἃ. w. z. stoffelijke schatten. Pearce. B. X. vs. 4. Wakefield vult aan en zet om: KA1 γὰρ τὰ omda. K. vs. 5. χκαϑαιροῦντες. Verbeter: χαϑαίροντες, ewiwerende, evenals Hebr. IX : 14. Oudtĳjds heeft men zoo gelezen, blijkens een aanteekening van Zonaras en Balsamo op het VIe oekumenische concilie, can. XXII. D. Heinsius. B. 207 2 KOR. vs. 10. παρουσία. Lees: παρρησία. Grotius. B. vs. 11. δι’ ἐπιστολῶν. Een later toevoegsel om den zin van λόγω te beperken tot een geschreven woord. Pearce. 5. vs. 18. μέτρου. Verbeter: μέτρον. Musculus. B. ΧΙ, vs. 4. λαμβάνετε moet blijkbaar uit den tekst worden verwij- derd. Michelsen, Th. Tijds. 1876 : 73. ἀνείχεσϑε geeft hier geen zin. Lees: ἂν εἴχεσϑε, nl. αὐτοῦ, τ. ἑ. τοῦ ἐρχομένου, gij zoudt w met recht aan hem houden. Hagge, Jahrb. f. Prot. Theol. 1876 : 530. Aan het slot schijnt een gaping te bestaan, die wellicht het gevoegelijkst wordt aangevuld met 1 Kor. XV. Evenzoo ontbreekt iets tusschen vs. ὁ en 7. Misschien 1 Kor. IX: 1—18. Hagge. Zie bij 1 Kor. vs. 8. καὶ ὑστερηϑεὶς, où κατ. οὐδ. Verbeter: ὕστερ. οὐδενὸς, κατ᾿ P. Junius. B. vs. 23. ὑπὲρ ἐγώ. Verbeter: ὑπερεχπερισσοῦ ἐγὼ, of ὑπὲρ λίαν ἐγὼ, οὗ καίπερ ἐγὼ, of καὶ γὰρ ἐγώ. P. Junius gist: ὑπερέχω. B. ς vs. 28. Musculus vult aan: χωρὶς τῶν παρεκτὸς ΤΟΥΤΩΝ. B. vs. 29. πυροῦμαι. P. Junius gist: τυροῦμαι, πτύρομαι Of πτυροῦμαι. B. vs. 30 en 81 moeten achter 32 en 99 staan. Venema. V. OERS ARE et 47 100 On χαυχᾶσϑαι δὴ où συμφέρει μοι. Dit stuk, in den samenhang niet te verklaren, verbreekt den gang van Paulus’ gedachten. Het is later ingelascht. C. Holsten, Hilgenfeld's Zeitschrift 1874 : 588—496. Hetzelfde werd reeds een jaar vroeger betoogd door Michelsen, Zh. Tijds. 1875 : 424427, met uitbreiding evenwel van de onechtverklaring tot het geheele eerste vers en de woorden zat τῇ ὑπερβόλῃ τῶν ἀποχαλύψεων in vs. 7 van H. ΧΙ. De inlasscher zocht naar een voorbeeld van Paulus’ ewakheid, omdat hij niet begreep, dat de 2 KOR. 298 mad apostel ditmaal weinig oprecht was. Hij meende dat Paulus wel degelijk wilde roemen in zijn zwakheden en in de hem geschon- ken openbaring. Het verhaal van de vlucht uit Damascus, ont- leend aan dezelfde bron, waaruit Hand. IX : 22—25 voortkwam, was inderdaad zulk een voorbeeld van zwakheid, vooral in de schatting der 2e eeuw. De invoeging χαὶ τῇ ús. τ. cer, XII: 7, moet dienen om den apostel ronduit te laten verklaren, wat hij juist verzwijgen wilde, dat hij roemde in zijn witnemende openbaring. 