Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 2 Van het jaar 900 tot 1581 na Christus
4 Resol. Stat.-Gen. 20 Febr. 1620. Latere aanzoeken van denzelfden persoon sloeg men af (Resol. St-Gen. 9 Sept. 1620). Nog in het volgende jaar hoopte bij wat geld te verdienen door aan te brengen, dat OLDENBARNEVELTS weduwe zekere goederen aan de verbeurdverklaring onttrokken zou hebben (Res. Stat.-Gen. 20 Jan. 1621). 5 Resol. St.-Gen. 6 Mei; 9 Junij, 1620. carreton, III, p. 309, 322, 343. DES VADERLANDS. 410 EES dat er geregeld jacht op hen gemaakt werd !, De gewezen predikant van Heusden, GREVIUS, werd op last van den kolonel urznnove, die te Emmerik bevel voerde, op Kleefsch grondgebied, wegens den invloed aldaar door hem geoefend en de gesprekken door hem gehouden, in hechtenis genomen, en, door de Brandenburgsche Regering uitgeleverd, met soldaten naar ’s Hage gevoerd. De predikanten sAmveL DE PRInce en BERNER VESEKIUS werden binnen het land verraden en aan het Gerecht overgeleverd; de eerste in den Haag, en de Gecommitteerde Raden leverden hem aan het Hof van Holland 3. De aanbrenger van den laatsten was niemand geringers dan saviwmimx. zelf. In het dorp Kudelstaart kreeg hij, in zijnen wagen gezeten, den banneling in het oog, en dadelijk liet hij hem door zijnen voerman in de herberg grijpen en door den baljuw van het dorp in verzekerde bewaring nemen. Dit was een vangst, van welke hij zelf in de Staten-Generaal verslag deed; doch op het loon van 500 gulden voor den aanbrenger maakte hij, hoezeer op verre na niet rijk 3, voor zich zelven geen aan- spraak: zijnen voerman beval hij daartoe aan. De Staten van Utrecht, tot wier gebied dat dorp behoorde, leverden den gevangene op aanvrage uit onder acte van non-pre- judicie, en zoo kwam vesexius, even als de anderen, te?s Gravenhage in de gevangenis, om daar door commissarissen van de Staten-Generaal, onder welke de Heer murs niet ontbrak, verhoord te worden. Vesexrus was halsstarrig: hij weigerde de rechters te antwoorden, in weerwil dat men hem met verzwaring zijner gevangenschap bedreigde: liever dan door zijne ‘bekentenissen zijne vrienden te bezwaren, getroostte hij zich alles uit te staan. Intusschen werd ansentus, gewezen predikant te Blankenheim, te Kampen aangehouden, en almede onder acte van non-prejgdicie door de Magistraat dezer stad, naar ’s Hage gezonden. Vssekivs werd veroordeeld om, behoudens de » welwillende’ beschikking van Burgemeester en Regeerders van Haarlem, in het tuchthuis dezer stad geplaatst te worden, »om aldaar te raspen en behandeld te worden als een gemeen tuchteling, onder voorbehoud dat zijne krachten het lijden mogen en het zijn leven niet verkorte, tot tijd en wijle dat bij zal willen antwoorden.” Maar carvrus, die de hem gestelde vragen wel beantwoord had, werd veroordeeld om, in weerwil van de zeer aanzienlijke kosten, die daar op liepen é, gebracht te worden in » het sekreet tuchthuis te Amsterdam, ten einde aldaar zijn leven lang als andere tuchtelingen be- handeld en bewaard te worden.” Zijn vonnis bevatte de volgende grieven tegen hem: dat hij, met een schriftelijken last van de hoofden der uitgeweken Remonstranten in 1 cagLgrON lli, p. 270. 2 Resol. Holl. 11 Maart, 1620. 3 pnanpt, Hist. v. de Rechipleg. bl. 200. * Bij het eerste inkomen 800 gulden, en voorts jaarlijks 160 gulden (Resol. St.-Gen. 23 Mei; 15 Aug., 1620). Er werden hier personen opgesloten, wier verwijdering uit de maatschappij eenige opoffering waard was (smampr, IV 245). N 60 * ET 1618— 1621. 1618— 1621. 476 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ee, het land gekomen, meer dan eens te Kampen in de huizen gepredikt had; dat hij te Antwerpen eene vergadering had bijgewoond, waar gehandeld was over de wijze, op welke men de bedrukte gemeenten hier te lande door bezoek en prediking zou in sland houden, en over de vraag, of de ballingen zich naar Staden zouden begeven ! en tot die verhuizing eenige ingezetenen der Vereenigde Provinciën zouden zien over te halen; eindelijk, dat hij te Wezel ergerlijke taal tegen dit Land en de Religie gevoerd had, — Met de noodige voorzorgen, ten einde allen oploop te verhoeden, werden de veroordeelden in de tuchthuizen te Haarlem en te Amsterdam bezorgd. De prince volgde vesekius spoedig naar een tuchthuis mede te Amsterdam ?, Arsenius werd, na tegen de andere gevangenen gehoord te zijn, volgens het verlangen der Magistraat naar Kampen teruggezonden, om daar te recht gesteld te worden 3. De kanselier en Raden van Gelderland waren minder naijverig op het privilegie om de predikanten, die in hunne handen vielen, te recht te stellen. Ten minste verzochten zij de Staten-Generaal, den predikant ngmAvTIUS, die, zeide men, te Bommel en te Tiel gepredikt had, voor- loopig in Holland of Utrecht in een tuchthuis op te laten slaiten » om aldaar te raspen: aangezien zij in hunne Provincie van zulke tuchthuizen niet voorzien waren 4.” Het laat zich denken, dat de andere Gezindheden, die in allen gevalle geacht moes- ten worden nog verder dan de Remonstranten van de leer der zaligheid verwijderd te zijn, al ware het alleen welstaanshalve, niet zachter dan vroeger behandeld konden ! Blijkens het op die vergadering te Antwerpen verhandelde, verlangde de Koning van Denemarken voor de toelating der Renfonstranten te Staden: dat zij eene bepaalde Geloofsbelij- denis zouden opstellen. De Remonstranten waren ongezind om hetzij een eigene Confessie op te stellen, of zich aan eene bestaande Confessie aan te sluiten. Res. Stat.-Gen. 16 Mei, 1620, pranor, Hist. d. Ref. IV, bl. 43, 44. carreton, 299, 300. : 2 BRANDT. Hist, d. Reformatie, IV, p. 244. 3 Res. Stat.-Gen. 24 Maart; 22 Apr.; 1, 4, 6, 8, 9, 12, 15, 16, 18, 19, 21,23,25 Mei; 2, 3, 4, 5 Junij, 1620. caaveton, 111, p. 279, 297, 323. Na eenigen tijd te Haarlem gezeten te hebben, verklaarde vzsEki0s zich bereid om de vragen te beantwoorden: hij werd daarop in een ander vertrek van het tuchthuis geplaatst; ook crevius kreeg te Amsterdam een ruimer vertrekje. Aan de huisvrouwen der gevangenen werd slechts onder beperkende voorwaarden toegang tot hen verleend. Toen de Staten-Generaal een gunstig woord voor de vrouw van cRevivs gesproken hadden, werden zij door de Regenten van het tuchthuis te Amsterdam vermaand, dat zij zich niet met hunne directie te bemoeijen hadden. Hun Hoog Mogenden verontschuldigden zich ootmoedig (Res. Stat.-Gen. 14 Mei; 6, 10, 13, 19 Junij; 3 Julij; 4, 24 Aug. 1020). * Resol. Stat.-Gen, 31 Julij, 1620. semavrivs ontkwam echter de gevangenis door de vlucht (BRANDT, t. a. pl. 282). Ook vesexios, DE prince en GRRViUS raakten, even als WELSING en SAPMA, die ook gevangen waren, mede door list op vrije voeten. sranpr, t. a. pl. 577, 578, 584. DES VADERLANDS. 477 RR worden. Zoo werd dan bij de vrijheid, die de Lutherschen zich te Bodegraven en in den Haag veroorloofden, bepaald, dat men hun, »in de tegenwoordige gesteldheid van tijden en zaken, geen grootere vrijheid zou toestaan, dan zij vroeger genoten hadden.” ! Aan de plakaten tegen de Roomschen werd de hand gehouden; bedevaarten in het Noord-Brabantsche tegengegaan; aan den Resident van Venetië en den Heer van aMOND te ’s Gravenhage scherp verboden, geene andere dan huisgenooten tot hunne godsdienst- oefening toe te laten; de armoedige kerkplechtigheden der Roomschen op Urk en te Emmeloord met den naam van »afgoderij" gebrandmerkt en als een gruwel geweerd 2. Alleen de Joden leden, te Amsterdam len minste, geen overlast: want dit verhoedde het belang dier stad. Ook de Mennonieten werden geduld: want zij schenen naar gee- nerlei wereldsch gezag te streven: zelfs kochten zij de verplichting tot bedieningen af, waarnaar de heerschzucht en ijdelheid van anderen dongen. Te midden van deze vervolgingen van allen, die anders leerden dan de Contraremon- strantsche Gereformeerden, genoten de predikanten dezer laatsten een ontzaggeljk 1018— 1621. In Hollan? laten de Staten bun gezag tegen monopolie; maar het beheer der kerkelijke goederen was in wereldlijke handen; van ĉe , predikanten gelden. giften aan de Kerk, als zedelijken persoon, kon geene sprake zijn, en de kerkedie- naren, als huisvaders in de bemoeijingen van het burgerlijke leven gemengd, dienden zich een bestaan verzekerd te zien en konden van geene zijde de vervulling hunner behoeften verwachten, dan van die van den Staat. Aan die behoeften wenschten dan ook de Staten van Holland, erkentelijk voor den steun, dien de bescheidenheid der predikanten tegenover de tegenwoordige Regering hun verschafte, zoo veel mogelijk te gemoet te komen. De levensmiddelen stegen in prijs, en de beperktheid der hulpmid- delen in de kleine steden en de dorpen dwong de leeraars met verhoogde kosten zich van boeken en hunne kinderen van onderwijs te voorzien. Dus was het alleszins billijk, dat in de eerste plaats de jaarwedden der dorpspredikanten verhoogd werden. Maar de Staten van Holland lieten op eene zeer behendige wijze de sobere uitbreiding van der predikanten stoffelijke middelen met eene aanmerkelijke beperking hunner geestelijke be- voegdheden gepaard gaan. De Nationale Synode was bijeengeroepen onder de leus van de eenheid van alle Gereformeerde Kerken in Europa en bepaaldelijk in de Vereenigde Provinciën. Welnu, in Julij 1620 vraagden de Gedeputeerden der Zuid-Hollandsche Synode, of zij niet, volgens zekere bepaling der laatste te Leiden gehouden vergadering, in correspondentie zouden mogen treden met de Kerken van Utrecht en ze uitnoodigen, naar hunne Synode afgevaardigden te zenden, welke dan op ’sLands kosten in Holland zouden verblijven: wanneer de Zuid-Hollandsche Synode, voegden zij er bij, afgevaar- digden naar Gelderland en Groningen zond, hielden hen de Staten dezer Provinciën 1 Resol. Holl, 28 Jan.; 14 Maart 1620. * Resol. Holl. 28 Febr.; 11, 16 Mei, 1619. Res. Stat..Gen. 19 Nov. 1620. \ 1618— 1621. 418 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ommen vrij. Ziedaar wel een bescheiden toepassing verlangd van een beginsel, dat de tegen- woordige Bewindslieden, toen zij tot de tegenstanders van de Regering behoorden, met zooveel nadruk hadden verkondigd. Toch begeerde men het verzoek niet toe te staan. Men zou het, dus werd geantwoord, in bedenken houden tot dat de kerkeorde eenmaal vastgesteld zou zijn. Doch dit was slechts eene uitvlucht, en om de bitterheid van zulk eene bejegening van een billijk te achten wensch te verzoeten, stelde men dadelijk bij de Staten de verbetering van het onderhoud der kerkedienaren aan de orde, en, hetgeen mede dienen moest om de predikanten te bevredigen, men besloot de Dortsche kerkeorde, des noods zonder de andere Provinciën, goed te keuren en vast te stellen. Doch het was er verre af, dat men de kerkeorde wilde aannemen, zoo als zij daar lag. Ook de wijziging van verscheidene punten in den arbeid der Dortsche Synode zouden de predikanten zich moeten laten welgevallen, en het was voor de Staten slechts de vraag, hoe op de minst aanstootelijke wijze het doel te bereiken. Konden de mannen der Synode het gevaar niet afwenden, dat de Dortsche kerkeorde aan eene herziening werd onderworpen, zij verzochten de Staten, dat er ten minste geene wijzi- gingen ingebracht werden zonder dat de Zuid- en de Noord-Hollandsche Synode er in gekend werden. De Staten antwoordden hoogst beleefd, en, wel mochten zij dit, zij prezen de predikanten om hetgeen zij deden tot de rust en het welzijn der Kerk; maar intusschen onthield men hun, om hunne aanmerkingen af te snijden, elke schrifte- lijke mededeeling van de voorstellen ter wijziging. Middelerwijl vertrouwden zij de voor- stellen aan eene Commissie uit hun midden, welke in last kreeg haar advies te geven, op welke wijze men de Hoven van Justitie en de Synoden van Zuid- en van Noord- Holland »allergevoegelijkst mededeeling doen zou van de voorgestelde wijzigingen, om niet te geraken in disputen,” en van nu aan besloten zij, dat zekere Steden zich in het armwezen niet aan de kerkeorde zouden behoeven te houden; dat geene Synodale acten iemand zouden verbinden, zonder door hun Edelmogenden bekrachtigd te zijn, en dat voortaan geene klassikale vergaderingen zouden mogen gehouden worden, dan in de hoofdsteden, die gedeputeerden in de Statenvergadering hadden; eindelijk, dat alle predikanten voor de Staten eenen eed zouden moeten afleggen. Zoo bleek zonneklaar, welke eenheid in kerkelijke zaken, en welke zelfstandigheid voor de Kerk te verwachten was: de klassikale vergaderingen op het land waren een middel tot bereiking der be- doelingen van de raddraaijers der thans zegevierende partij geweest: reden genoeg om ze alsnu te verbieden, — Welke manier van mededeeling der wijzigingen voor de » gevoegelijkste’’ gehouden werd, bleek spoedig, toen men voorstelde, ze met de ver- hooging van de jaarwedde der behoeftigste predikanten gepaard te doen gaan, en later nog meer bepaald voornam, die verhooging dan toe te staan, wanneer de kerkeorde zou goedgekeurd zijn, Dus zou de Synode haren armen ambtsbroederen het brood uit den mond houden, wanneer zij zwarigheid maakte tegen de wijzigingen, die de wille- DES VADERLANDS, l 479 1618— keur der Staten in de Dortsche kerkeorde bracht 1. — Zoo trachtte men de kerkedie- ia naren in deze zaak tot gehoorzaamheid te dwingen, en ook in alle andere opzichten brachten de Staten hun aan het verstand, dat zij geen overlast of machtsaanmatiging van hen zouden dulden. Toen de Zuid-Hollandsche Synode, te Gouda vergaderd, het onderzoek naar het geloof van vossrus wilde voortzetten 2, gaven de Staten haar te kennen, dat zij »om te ontgaan meerdere disputen, die er (God betere het!) slechts meer dan te veel in den Lande geweest waren," de zaak van vossrus aan de Theolo- gische Faculteit te Leiden zou’ overlaten 3, Toen voorts de Gedeputeerden van de Noord-Hollandsche Synode eene aanmerking betreffende zekere bepaling der huwelijks- verordeningen maakte, antwoordden de Staten, dat in de politieke ordonnantie de zaak was uitgemaakt, en zij niets daarmede in strijd zouden toelaten 4; en eindelijk werd op het verzoek van de Zuid-Hollandsche Synode om een uit haar midden naar de Utrechtsche Synode te mogen afvaardigen, kortaf geantwoord, dat in dezen » gebleven zou worden bij den ouden voet, zonder voor alsnog op het stak der correspondentie verder te gaan.” 5, By deze stemming van Holland sprak het wel van zelf, dat er niets komen zou van Het vraagstuk de herziening der Unie ter versterking van den godsdienstigen band tusschen de Provin- ne Pos ciën, In de handelingen der Staten-Generaal is er geen spoor meer van eene dergelijke is re voordracht; slechts moest men in Holland sommige onnoozelen nog een enkel maal paajen met eene aanbeveling dier zaak. ? Zie hiervoor bl. 389. 3 Resol. Holl. 12 Aug. 1620. * Resol. Holl, 28 Aug. 1620. 5 Resol. Holl. 14 Sept. 1620. ê Resol. Holl. 20 Maart, 30 Junij, 1620. Gelderland nam in Julij van dit jaar de Dortachio kerkeorde, niet belangrijk gewijzigd, aan (snarpt, Hist, d. Ref. IV, bl. 288). 2 480 | ALGEMEENE GESCHIEDENIS -——————— —— — ————Á—————————nÓwmie 1618— aanneming der Dortsche kerkeorde wenschelijk of mogelijk achten, terwijl men ze in Holland zelf slechts gewijzigd en niet volstrekt algemeen kon ingevoerd krijgen? Op- merkelijk zijn bovendien in die verklaring der Gecommitteerde Raden de woorden zonder ontbinding der Unie. Werd Holland dan verdacht van den toeleg om den band der Unie los te willen maken, en dat terwijl deze Provincie een voorstel deed, hetwelk alleen de ver- sterking van dien band kon bedoelen? — Dit juist niet; doch het was maar te duidelijk dat dit voorstel tot versterking van den band ijdel was, en daarentegen bleek het maar al te zeer dat er bij Holland veeleer de begeerte schuilde om de Unie in het belang der vrije beweging en heerschappij dezer Provincie los te maken. Van veel vertrouwen op de gemeenschappelijkheid van belangen tusschen de Provinciën getuigde het althans niet, dat Amsterdam onder verscheidene andere voorstellen »tot verbetering van den staat," vrij geheimzinnig aan de Staten van Holland aangeboden, ook dit punt te berde bracht: »dat om den luister van Holland en West-Friesland te bewaren, niemand cor- respondentie zou mogen houden met andere Provinciën, noch gifte of gave ontvangen.” — Onder die punten behoorde mede, dat geene personen tot eenig ambt bevorderd zouden worden, dan die de ware Gereformeerde Religie beleden en dat dezulken (deze toe- voeging verzwakte het voorstel ongemeen), wanneer het overige gelijk stond, boven anderen zouden verkozen worden. Hoezeer die Amsterdamsche voorstellen, in Maart gedaan, op de punten van beschrijving ter zomervergadering zouden gebracht worden, werd de behandeling met die van het voorstel van Haarlem, zeggen de Resoluties der Staten, van zitting tot zitting uitgesteld 1, Het voorstel van Haarlem was geen ander dan dat ter herziening der Unie. Alzoo schoven de Staten van Holland, in weerwil der verklaring, die zij door hunne Gecommitteerde Raden aan de Staten-Generaal had- den gedaan, zelven de zaak op de lange baan. Het werd er op aangelegd, haar in het vergeetboek te brengen, en ook den laatsten nagalm van de leus der omwenteling in het niet te doen verloren gaan. Welhaast waren de Staten van Holland zoodanig in zaken van oorlog en vooral van financiën verdiept, dat er naauwelijks voor het noodigste onderwerp van anderen aard tijd en aandacht overschoot. Want de Duitsche oorlog zou ons Land tot deelneming medeslepen. — Toch ontbrak het ons Bewind evenmin aan gronden als aan aanzoeken, om lot stipte onzijdigheid over te gaan. Jacosus bleef nog altijd werkeloos, en nu deed ook Frankrijk eene poging om ons tot de staatkunde over te halen, die hare houding tegenover de in Staat van zaken Duitschland strijd voerende partijen bestuurde. Van den kant der Oostenrijksch-Spaansche PUTES partij waren alle maatregelen ontworpen om den Keurvorst van de Paliz te tuchtigen en hem buiten staat te stellen in Bohemen eene voldoende macht tegen den Keizer te velde te brengen. Daartoe moest de krijgsmacht der Geünieerde Vorsten belet worden 1 Resol, Holl. 12, 20 Maart; 20 Julij; 15 Sept. 1620. DES VADERLANDS. 481 mogeljkheid verschaft worden om zijn leger den Keizer toe te voeren. Dit doel kon slechts dan bereikt worden, wanneer tegen den tijd, dat de dienst van het leger van bertog MAxIMILIAAN in Bohemen zou gevergd worden, de Duitsche Unie door een nieuwe krijgsmacht en wel door die van serNoLa , uit het Gebied der Aartshertogen opgetrokken , werd bezig gehouden. Frankrijk moest op de hand van Oostenrijk zijn, omdat het meende niet te kunnen dulden, dat door de vestiging van den Keurvorst van de Palts in Bohemen het gelal der Protestantsche Keurvorsten voortaan dat der Roomsch-Katho- lieken te boven ging, waarmede het evenwicht in Europa ten koste der Roomschen verbroken scheen te worden. Dus ondersteunde het de rustige volvoering van dat krijgs- plan. Van ééne zijde scheen het beraamde ontwerp nog krachtdadig gedwarsboomd te kunnen worden, namelijk, van die der Vereenigde Provinciën: zonden dezen tijdig eene belangrijke macht naar Duitschland, dan was de uitkomst voor het minst aan eene hagchelijke kans blootgesteld. Dus kwam het er op aan, dat de Nederlanden sich van zulk eene tusschenkomst onthielden, en geene andere Mogendheid kon in dien zin invloed op de besluiten der Staten-Generaal trachten uit te oefenen, dan Frankrijk alleen, Gelukte het dit Rijk om de Vereenigde Gewesten weder zoo naauw aan zich te verbinden, dat van die verbindtenis eene gemeenschappelijke staatkunde het gevolg moest zijn, dan was men naar wensch geslaagd, Ditmaal trachtte men geenszins zulk een oog- merk te bereiken door omverwerping der tegenwoordige Regering: men achtte ze van nu aan te stevig gezeten om daaraan te denken: althans men begreep de bestaande Regering en zelfs den Heer vaN sommeLspijkK door inwilligingen tot aansluiting te moeten overhalen. Sedert Mei (1620) kwamen er brieven van LANGEBAK uit Parijs, waarin bij er op hem naar Bohemen ter hulp te snellen, en daarentegen den Hertog van Beijeren de isis— 1631. Voorkomend- heden van de aandrong, dat men er alsnu toe zou overgaan om een buitengewoon gezantschap der- zijde van Frank- waarls te laten vertrekken 1, Wat gaf dit anders te kennen, dan dat Frankrijk een” " openlijken stap van vertrouwelijkheid aangenaam zou vinden, en dat ’s Konings raadslieden geneigd waren zich ten aanzien der personen, die met de zending belast zouden worden, met onze Regering te verstaan? Zelfs kwam het Fransche Bewind er in dezen tijd toe om hier onder de hand zekere mededeelingen te laten doen. De Staalsman, die zich laarbij op den voorgrond plaatse, was de tot nog toe proteslantsche hertog, maarschalk ÆSDIGUIÈRES, Hij liet een zijner edellieden, den Heer pe sgLLUsoN ?, de berichten van ANGRRAK naar 's Gravenhage overbrengen, en deze Heer gaf den Griffier der Staten — 1 Res. St-Gen. 14, 28 Mei, 1620. 2 Bij cameron heet hij pr BELLEAUIUIN; doch in de Resol. der Stat.-Gen. vindt men den naam ia eenige weifeling in de spelling (zoo als gewoonlijk als er een nog onbekend persoon optreedt) indelijk gespeld pe BeLLuion. Maar seLLUJOoN is de ware naam van den edelman, uit de brieven an MORNAY aan LESDIGUIERES bekend. UI Deri. 5 Srux. E. 61 ` — 1618. 1621. 482 ALGEMEENE GESCHIEDENIS Generaal ter mededeeling aan deze Vergadering te verstaan, dat de meening van den Koning en zijnen Raad aangaande onze Bewindslieden, door toedoen van den Maarschalk , zoo zeer veranderd was, dat, zoo men thans de gelegenheid waarnam, een buitengewoon Gezantschap alle kans had om met de meeste welwillendheid ontvangen te worden. Men zag thans zelf in, dat Zijne Majesteit verkeerd was ingelicht geworden, en dat Hun Hoog Mogenden en Zijne Excellentie in hetgeen men te voren bad afgekeurd, met wijs beleid gehandeld hadden, — Dit was niets minder dan eene volstrekte verlooche- ning van de tot dus verre gevolgde staatkunde en van den persoon van DU MAURIER, en eene volkomen erkenning van de Regering, die alhier na den val van Frankrijks ouden vriend was opgekomen; ja, het scheelde niet veel, of azrssen zelf werd thans in het gelijk gesteld. Ditmaal nog, gaf szLLUJON te kennen, wenschte de Koning zekeren persoon van het Gezantschap uitgesloten te zien, maar na deze reize zouden Hun Hoog Mogenden als Gezant kunnen gebruiken, wien zij maar wilden 1. Dus werd aan Annssan het uitzicht geopend om eenmaal weder als Gezant in Frankrijk op te treden. — De Prins was niet gezind de uitwerking dezer poging van Frankrijk iets in den weg le leggen: immers kon hem die inwilliging ten aanzien van den persoon van zijnen gun- steling niet anders dan genoegen doen, en bovendien was de Fransche edelman de overbrenger eener schikking tusschen den Prins van Condé en hem betreffende het Prinsdom Oranje. Dus was het met zijne goedkeuring, dat de Staten een beleefden brief aan zesprauikans schreven. Meer deden zij voor het oogenblik niet, daar zij in aanmerking namen, dat de geheele mededeeling zonder openbaren last geschied was: zelfs ontzagen zij het den gedienstigen bode eene vereering te geven om DU MAURIER niet te grieven 2, Ook was het buitendien de vraag, of men er toe zou kunnen be- sluiten, aan de zoete woorden van Frankrijk het oor te leenen. Wel gaf Frankrijk veel toe, en, sloot men eene vernieuwde vriendschap met die Mogendheid, men kon te- genover de ingezetenen als reden daarvan opgeven, dat zij nu ook alles goedkeurde wat tegen OLDENBARNEVELT verricht was; bovendien de mededeeling, uit naam van LESDIGUIKARS ge- schied, scheen eene vermindering van Lurxes invloed aan teduiden, van wien deze Staat niels goed verwachtte, en dien Prins waunrrs vooral gaarne moest zien vallen, vermits zijn onbegrensde eerzucht ook op het Prinsdom Oranje vlamde. 2 Resol. Stat.-Gen. 10 Junij, 1620. canreron, IHI, p. 315, 321, $28, 324. DES VADERLANDS. 485 St met dat Frankrijk vereenigen, onder welks bedwang men zeide dat OLDENBARNEVELTS 1618 staatkunde ons had willen brengen. Zoo zou men zich al de vervloekingen op den hals — halen, waarmede de openbare en bedekte tegenstanders van den Koning van Bohemen van den predikstoel werden overladen, en hoe kon men dan nog de vervolging volhouden der baljuws, die men uit den weg ruimen wilde, en die, daar de beschuldiging van Spaanschgesindheid voor de leugen zelve te leugenachtig was, als gevaarlijk wegens hunne Franschgezindheid waren voorgesteld? Neen! de daden der menschen hebben noodwendige gevolgen en, eenmaal vrij uitgevoerd, leggen zij den dader aan banden. Doch ook in Frankrijk was het er ver af, dat men kracht en vertrouwen genoeg zou bezeten hebben om eene openlijke vriendschapsverbindienis aan te gaan met de Protestantsche Republiek, De Regering rag steeds in de Hugenoten hare vijanden, en, verwachtten de Gereformeerde geestdrijvers de uitroeijing der Papisten, de Roomech- Kathelieken legden het, met meer voorzichtigheid maar met niet minder hardnekkigheid, toe op de fnuiking der ketters. Rrcusrrsv oefende wel reeds invleed uit, maar hij stond nog niet aan het hoofd der zaken. Dus kon het tusschen de beide Staten voor alsnog niet tot een opreehte aansluiting komen, en, werd de buitengewone zending naar Frank- rijk steeds noodzakelijk geacht, zij zou de wegruiming van de misverstanden, die den handel tusschen de beide Staten belemmerden, tot hare voorname bedoeling heeten te hebben !. | Werkelijk bleven er voor onze handelaars op Frankrijk steeds bezwaren te vereffenen Gepaard aan over, Nog altijd was de zaak van de aangehouden kisten suiker hangende, en wederom eenn legde mcmeL zusTACHE, wit kracht van brieven van de Admiraliteit van Rouen, beslag °°" op de goederen van in Frankrijk gevestigde Hollandsche kooplieden, ten einde zich recht te verschaffen tegen de Nederlandsche Oost-Indische Compagnie, door welke hij zich steeds verongelijkt achtte 2, Ook betroffen, in weerwil van de vertrouwelijk heid dier onderhandsche mededeelingen, de epenbare onderhandelingen in dezen tijd slechts de tusschen bijzondere personen gerezen moeijelijkheden. Juist toen de Heer pe BEL- Luzon te ’s Gravenhage was, kwam er een brief van den Koning van Frankrijk in antwoord op de verklaring der Staten, betreffende de klachten over den Vice-Admiraal LEGER. Hij had ze, schreef de Koning, met genoegen vernomen, en rekende er thans op, dat Hun Hoog Mogenden hunnen onderzaten niet meer souden toelaten, iets op de Fransche kust in het gezicht van de havens van Zijne Majesteit te ondernemen, alsmede , dat zij de goederen, door Leeren genomen, » met het geheele schip of de waarde van dien" zouden teruggeven. De woorden, door pv wavnmm bij de overhandiging van 1 In dezen zin spraken de Gedeputeerden van Holland in de vergadering der Staten-Generaal, den 16de Sept. 1620 (Zie Resol. ald.). 2 Resol. Stat.-Gen. 11 Mei; 3 Juli; 19, 29 Aug.; 2 Sept. 1620. 61* 1618— 1621. 484 ALGEMEENE GESCHIEDENIS dezen brief gesproken, strekten veeleer om den gunstigen indruk te verzwakken dan te versterken. Hij bestempelde het tegen nIGHARDIERE gepleegde feit met den naam van een roofsiuk, en herinnerde, dat het eigenlijk voorbeeldig gestraft had behooren te worden. Voorts vorderde, zeide hij, de waardigheid des Konings, dat de teruggave van de genomen goederen, of zoo zij niet meer voorhanden waren, van hunne waarde en van die van het schip geschiedde ter plaatse, waar het schip prijs gemaakt was, of ten minste te Parijs. Evenwel ten slotte verklaarde de Gezant, dat Lecer recht zou mogen zoeken tegen hen, op wier aanwijzing hij beweerde het schip prijs verklaard te hebben, en dat, zoo ntcHanpréae bleek zich werkelijk aan zeerooverij te hebben schuldig gemaakt, de Koning hem deswegens zou laten tuchtigen. — Dadelijk namen de Staten maatregelen tot het opsporen en begrooten der terug te geven goederen of waarden, te meer daar het genoegzaam bleek, dat bet der Fransche Regering ernst was met den gedanen eisch !, Toen de inventaris gereed was om aan DU MAURIER overhandigd te worden, gaven de Staten-Generaal hem, tegelijk met de verklaring dat de Koning over het bedrag kon beschikken, een antwoord op zijne laatste propositie. Met genoegen, dus betuigden zij daarin, hadden zij gezien, dat hun vorig antwoord (hetwelk zij met al zijne onderdanige uitdrukkingen herhaalden) den Koning aangenaam was geweest. Ten gevalle van Zijne Majesteit zouden zij order stellen, dat hunne onderdanen voortaan niets meer tegen ’s Konings wil op de kusten van zijn Rijk ondernamen, en nederig verzochten zij bem, zich verzekerd te willen houden, dat zij nooit verlangd hadden zich eenig recht op zijne kusten aan te matigen. Alleenlijk hadden zij gemeend, de zeeroo- vers, die vijanden van het menschelijk geslacht, tegen welke zij alleen nu reeds sedert zoo vele jaren eene groote oorlogsvloot in zee hielden, ook in de havens der Vorsten, die bij hunne uitroejing belang hadden, te mogen vervolgen, hetgeen de Koning van Groot-Britannië toestond. Niettemin, zouden zij, daar sij niets liever wenschten, dan Zijne Majesteit te behagen en te dienen, niet in gebreke blijven de bewuste voldoening . te geven om ’s Konings gunst en genegenheid te behouden, die zij hoopten zich meer en meer waardig te zullen maken, — Dus schenen zij van hunnen kant de toenadering der Fransche Regering, zoo deze daartoe meer openlijke stappen mocht willen doen, niet af te wijzen, en waarlijk bij de onbeschaamde trouweloosheid van Engeland, die juist in deze dagen op nieuw ten duidelijkste bleek, konden zij het geval vooruitzien, dat zij geen andere toevlucht zouden hebben, dan een naauwer verbond met Frankrijk. De kans daartoe scheen nog niet verloren: want nog denzelfden dag was een brief van den Hertog ne Lespicuréngs met betuigingen van dezelfde strekking, als zijn zaakgelas- tigde hier gedaan had, aan de Vergadering medegedeeld 2% Voor het overige moet erkend worden, dat de Staten Frankrijk niet misleidden: want nog onlangs hadden zij ! Resol. Stat-Gen. 12, 22, 25, 27 Junij 1620. 3 Resol. Slaf.-Gen. 29 Junij 1620. DES VADERLANDS. - 485 den Gezant opening gedaan, wat zij, ingeval er eene legermacht van de zijde der 1618 Aartshertogen in beweging kwam, van zins waren te doen !. Ontveinsden zij derhalve Ie voor Frankrijk niet, dat aij de Boheemsche zaak getrouw bleven, zij bleven van den anderen kant gaarne waarborgen geven, dat zij de oproerige onderdanen niet tegen den Koning wilden opstoken. Immers in Julij kwam herwaarts de Heer pz Luc met het verzoek om een oorlogschip, dat hem naar Brouage zou voeren, eene vesting bij den mond der Charente. Daar was hij tot Goeverneur benoemd, maar, zeide hij, over land kon hij wegens de tegen den Koning vijandige gezindheid van die streken in zijn Goevernement niet komen. Tegen de inwilliging: van dat verzoek maakte men geene zwarigheid, en zoo zou wederom een aanzienlijk koninklijk ambtenaar met een Staatsch oorlogschip voor het oog dier Protestantsche bevolking verschijnen 3, Sedert het midden van Mei (1620) was het uit de lichting van voet- en paardenvolk , door de Aartshertogen verordend, duidelijk, dat hunne macht bij de oorlog in Duitsch- i land niet werkeloos zou blijven. Dadelijk verboden de Staten den uitvoer van paarden, om hun van onze zijde de oprichting hunner benden ruiters niet gemakkelijk te maken 3. Maar, wat meer zegt, ’s Prinsen plan was genomen om de Nederlandsche krijgsmacht Mud — een veldleger te laten betrekken op onze Oostelijke grenzen. Zijn doel was, de bewe- op de grenzen te gingen der uit Brabant oprukkende macht gade te slaan en den vijand tot nadenken te ioa brengen en bem wellicht terug te houden, zijne troepen verder te zenden. Ook zal de Prins niet vreemd geweest zijn van het denkbeeld om, wanneer zulks geraden zijn mocht, door het plotseling afzenden van een deel des legers, een beslissenden slag te slaan. Doch het was bij den binnenlandschen toestand gevaarlijk het land bijna geheel van troepen te ontblooten. De Stedelijke Regeringen konden niet ongewapend blijven tegen het ongenoegen van zoo vele, aanzienlijken en geringeren: de uittrekkende soldaten moesten door anderen vervangen worden, en wel door waardgelders, die de Provinciën voor den tijd dat het leger le velde zijn zou, in dienst zouden nemen. Dadelijk werd bepaald, hoe velen van het geheele getal van 4000 zoodanige soldaten elke Provincie zou werven en bekostigen, Evenwel de naam waardgelders had sedert het jaar 1618 een te kwaden klank, dan dat die nu kon behouden worden, en de te werven soldaten kregen den naam van garnisoenhouders. Holland ! Resol. Stat.-Gen. 24, 25 Junij 1620. 2 GARLETON, lll, p. 353, 354. In de Resol. van de Stat.-Gen. vindt men niets van dit bezoek van den Franschen Heer, dat toch opzien genoeg baarde. Thans kon men zulke dingen beklinken, zonder de Staten-Generaal er in te kennen. In OLDERBARNEVELTS tijd zou er van de zaak een schandaal gemaakt zijn. cameron noemt den Franschen Heer Mr. pr Łuc. Het zal TimoLkon D'essimaY geweest zijn, Heer van Saint-Luc, Graaf d'Estelan, Maarschalk van Frankrijk en zoon van den dapperen sAINT-LUG. 3 Resol. Stat.-Gen. 14, 16, 18 Mei 1620. 486 ALGEMEENE GESCHIEDENIS e a 1618— leverde meer dan de helft der manschappen. Omstreeks het eind van Junij waren zij 1631. reeds in de wapenen, en alzoo juist op den tijd, dat, volgens de berichten, de troepen der Aartshertogen marschvaardig zouden wezen !, De Prins zorgde tegen denzelfden tijd gereed te zijn en voorzag zich van de noodige wagens en trekpaarden, alsmede van bootsvolk om de soldaten langs de rivieren opwaarts te kunnen voeren 2, Het liep even- wel tot in het eind van Julij of het begin van Augustus, eer sprnota, die van den Paus eenen standaard met zijnen zegen ontvangen had, uit Brabant optrok, en Prins maumrrs zich, vergezeld van eenige Gecommitteerden te velde, te weten vier leden van de Staten- Generaal en drie van den Raad van State, naar het leger op de grenzen ‘begaf. Naar hetgeen men CARLETON opgaf, voor wien men echter reden had onze macht gering te doen voorkomen, bedroeg het leger te velde ongeveer 10,000 man voetvolk en 2400 ruiters .5, Bij deze belangrijke toebereidselen ten oorloge waren het voornamelijk twee dingen, die den Prins en de Regering zorg moesten baren: de houding van Engeland, en de moeite, die het inhad, vooral bij de geringe volvaardigheid van sommige Provinciën, om aan de noodige gelden te komen. Houding van Onze Staat had, behalve de rmaandelijksche (oci gol aan Bohemen en de Unie, de Engeland bij het gevaar, dat ge ontzettende kosten van het te velde brengen van een leger veil; van dat leger zou wel- Pale bedreigde. Jicht een deel ter verdediging van de Palts met sprvoua slaags raken, en zie, JACOBUS roerde sich niet om den bijstand aan de Unie te verleenen, waartoe hij zich bij de Alliantie verplicht had, en zijnen schoonzoon bij te springen, ja, ernstiger dan ooit, en canon meldde zulks uitdrukkelijk 4, werd met Spanje over het huwelijk van den Prins van Wales met eene Spaansche Prinses onderhandeld. Wel had men in het voor- jaar van het lichten van eenige troepen in Engeland ten behoeve van Bohemen verno- men; maar dit geschiedde slechts door de bemoeijingen van bijzondere personen: het eenige wat de Regering daarbij deed, was, dat zij zulks niet uitdrukkelijk verbood: bovendien zij rekende er op, dat die troepen over de Nederlanden naar hunne bestem- ming zouden vertrekken: zoo raakten zij met de vele andere soldaten, die daar voor Duitschland geworven werden, vermengd, en de ergernis was voor Spanje des te gerin- ger. De Staten hadden gaarne gezien, dat die Engelschen over zee naar Bremen waren - gezonden en vandaar de reize naar Bohemen hadden aanvaard 5; doch dit kwam met En- gelands bedoelingen niet overeen. Intusschen hoe zou sacosus den aandrang en de gegronde 1 Resol. St.-Gen. 20 Mei; 9, 13, 15, 29,30 Junij, 1620. Resol. Holl. 22 Mei; 15, 24 Janij 1620. De voorname Steden van Holland, zelfs Gouda en Alkmaar, leverden 200, Amsterdam alleen 400 man. CABLETON III, p. $11. .. ? Resol. St.-Gen. 11, 19, 20, 27 Junij; 1 Julij, 1620. 3 Resol. St.-Gen. 6, 18 Julij; 3, 6, 11 Aug., 1620. carreton lll, p. 328, 340, 361, 366. 4 Resol. St.-Gen. 8 Junij, 1620. 5 Resol. St.-Gen. 7 April, 1620. DES VADERLANDS, 487 CEE EE NES verwijten van de Nederlanders beantwoorden? Wat hun te gemoet voeren, zoo zij dreig- den, hetgeen zij werkelijk deden, dat zij zonder Engeland de ondersteuning van de zaak van FREDERIK V zouden moeten opgeven i? — Wederom was sacosus er op bedacht eene moeijelijkheid op te werpen van dien aard, dat de Nederlanders, ten einde de zaak slechts door de inschikkelijkheid des Konings bijgelegd te zien, sich gaarne van alle lastige aanzoeken zouden onthouden. Ditmaal was het eene vijandelijke ontmoeting tus- schen de Nederlanders en de Engelschen in de Oost-Indiën, welke saaorus te baat nam. Vorderde hij daarvoor voldoening, dan waren, docht hem, de Staten genoegzaam in het naauw gebracht om van hem wat door de vingeren te willen zien. Door een schrijven van cagon, hetzelfde, waarin hij van de zwarigheden meldde, die sacopus maakte met het ken- neljke doel om zich van het verleenen van hulp aan de Duitsche Unie te verontschuldigen, waren de Staten reeds verwittigd, dat er in Engeland over die ontmeeling in de Oost geklaagd werd en de door de Engelschen geleden schade op niet minder dan 50,000 pond sterling werd begroot % Dit, gevoegd bij de nog altijd hangende zaak van de Hollanders, die wegens nitvoer van gemunt edel metaal vervolgd waren 3, scheen genoeg om de Nederlanders prijs op ’s Konings goedertierenheid te leeren stellen. Toen dan nu den 25*«» Junij eene Deputatie van vier leden der Staten-Generaal tot GARLBTON gezon- den was om hem plechtig te verwittigen, dat het leger van spinoza. het op de Palts gemunt had, en van hem te vernemen, welken last hij deswegens van zijn Hof bekomen had, en, in geval hij nog geenen last ontrangen had, hem te verzoeken, ten spoedigste daarop aan te dringen, vermits de zaak haast had, — toen was het voor Engeland tijd om aan zijn hatelijk voornemen gevolg te geven. Op die stellige vraag had de Gezant niets anders te antwoorden gehad, dan dat hij nog geenen » openbaren” last van zijne Ma- jesteit had ontvangen, hoezeer bij er herhaaldelijk om geschreven had, gelijk hij nog- maals doen zou. Voorts had bij de Heren verzocht in den namiddag terug te komen. Toen had hij eenen brief van Zijne Majesteit, van Maart laatstleden, opgedolven, waarin hem gemeld was, dat de Koning Gezanten naar Duitschland zou zenden om in veree- niging met de Fransche Gezanten den vrede tot stand te zien te brengen, maar dat, bijaldien de vijand intusschen de erflanden van den Keurvorst van de Pals mocht aan- randen, Zijne Majesteit zich daartegen verzetten zou. Nu wisten de Staten genoeg, en zij besloten den Koning te schrijven, dat de lichtingen van den vijand zoo buitengemeen groot waren, dat hunne macht alleen onmogelijk toereikend was om hem te keer te ! canzetor, lli, p. 336, 339. 2 Resol. St.-Gen. 8 Junij, 1620. 3 Resol. St.-Gen. 4 Mei; 8, 29 Junij; 4, 13 Julij, 1620. Canon had geaccordeerd, dat de zaak geschikt zou worden voor een bedrag van. 60,000 pond sterling, aan Zijne Majesteit te betalen. Yan deze som verzocht hij nu nagenoeg een vierde van de Staten. Doch de Staten van Holland keurden het accoord gestrengelijk af (Resol. Holl. 13 Julij, 1620). 1618— 1621. 488 ALGEMEENE GESCHIEDENIS a gaan: weshalve zij Zijne Majesteit ernstig verzochten en vermaanden dadelyk een moe- Opgeraapte dig besluit te nemen om de verdedigers van de Palts bij te staan, Het besluit tot het priiis a afzenden van dezen brief was voor canrizTON het sein om in de Staten-Generaal met — iN zijne klachten voor den dag te komen. Terwijl de Engelsche Regering, sprak hij, bij de Oost bedreven, de gewelddadigheden, die hare onderdanen op zee van de onzen te verduren hadden, met ons handelde als met goede vrienden, buren en bondgenooten, te weten door mid- del van vredelievende vertoogen, gingen de onzen voort met hunne gewone daden van vijandelijkheid, alsof zij met verklaarde vijanden te doen hadden. Nu hadden zij weder te Bantam en elders in de Oost-Indië vier schepen en eene pinas, aan de Engelsche Oost-Indische Compagnie toekomende, genomen, en dat wel niettegenstaande het bericht van het tusschen de beide Compagnién gesloten accoord reeds tot hen gekomen was, en de Engelschen bezig waren vreedzaam peper in te laden op de reede van Tecco: acht en twinlig personen waren daarbij gedood, en de overigen beleedigd en uitgescholden en in boeijen geslagen. Deswegens verzocht de Koning spoedige voldoening en schade- loosstelling, — Deze taal jaagde den Staten niet veel vrees aan: ook zij hadden berich- ten uit de Oost, en zij wisten, dat, op het tijdstip der ontmoeting, ten minste de tijding van het traktaat van vereeniging der beide Compagnién aldaar onmogelijk bekend had kunnen wezen, en hoe konden de Engelschen zoo onbeschaamd zijn zoo veel ophef van die zaak te maken, aangezien er sedert Sir THOMAS DALE met eene vloot in de Oost gekomen was, een openbare oorlog tusschen de Engelschen en de Nederlanders was aangevangen 1? Dus ging de brief aan saaoBus af, en canon kreeg daarbij den last om hem den Koning in persoon te overhandigen, en bij hem aan te houden op een spoedig krachtdadig besluit »ten einde bij tijds alle onherstelbare ongelegenheden te voorkomen.” Canreron gevoelende, dat hij met dat gezochte bezwaar van het voor- gevallene in de Oost niet ver zou komen, wist er niet beter op, dan op nieuw de zaak van de haringvisscherij op te halen, en ontzag zich niet, voor de even heersch- zuchtige als faaghartige bedoelingen van sacoBus met onzen Staat nagenoeg onbewimpeld uit te komen. 2 Resol. St.-Gen. 22, 23, 24, 25 Junij, 1620. carueron III, p. 326, 327, 344—340, DES VADERLANDS. 489 ed en de Republiek zich daardoor geenszins onvoorwaardelijk ter zijner beschikking gesteld had, hij geweld zou gebruiken, om haar naar zijnen zin te zetten. Aangezien nu Jacosus op zich zelven niet sterk genoeg was, zoo lag in die bedreiging de beteekenis, dat hij zich met Spanje tegen ons zou verbinden. Werkelijk openbaarde hij in dezen ijd aan Spanje zijn voornemen om den Prins van Wales met troepen naar Holland te zenden, ten einde de Hollanders tot reden te brengen !. — Zoo de Vereenigde Pro- vincién door Engeland aan Spanje geleverd werden, zou de Prins van Wales eenmaal al de Nederlanden als bruidschat der Spaansche. Prinses, naar wier hand hij dong, kun- nen erlangen, en er bleven, dus droomde men, slechts twee machtige Koningen over, dubbel machtig door hun verbond, sacosus van Groot-Britannië en riries van Spanje. — Liedaar welke bittere vruchten en welk een vreeselijk gevaar voor het Land het heulen met Engeland medebracht, waaraan zij, die thans aan het Bewind waren, zich hadden schuldig gemaakt om OLDENBARNEVELT ten val te brengen, die steeds begrepen had, dat de Republiek zich tegen Engeland moest versterken. Intusschen had de zekerheid, dat de tocht van senora geen ander doel had dan een aanval op de Palts, indruk op den Koning van Groot-Britannië gemaakt. Hij werd er door bewogen, de lichting van vierduizend man, in zija Rijk ten behoeve van Bohemen ondernomen, openlijk toe te staan (zoo althans liet hij het aan de onzen voorkomen), en vaste zaakgelastigden bij de Geünieerde Vorsten en bij den Koning van Bohemen aan te stellen, Hiervan kreeg caRLETON dadelijk bericht, en hij deelde het den 27%% Junij aan de Staten mede. Hij voegde er de tijding bij, dat er in Engeland in haast twintig schepen legen de zeeroovers werden uitgerust. 2 — Wat had dit te beduiden ? Was de zaak eensklaps zoo dringend geworden, dat de Koning, die zoo noode tot be- langrijke krijgstoerustingen overging, zich genoodzaakt gezien had tot die onderneming te besluiten? — De reden zal deze geweest zijn. In de maand Februarij waren uil onze havens dertien oorlogschepen uitgezeild om de zeeroovers in de Middellandsche zee in ontzag te houden; tevens was bepaald, dat in Maart daaraanvolgende weder drie schepen zeilree moesten zijn, en dat die dertien bij hunne tebuiskomst in het najaar dadelijk dertien andere gereed zouden vinden om hen te vervangen: hovendien zouden steeds drie schepen tot beveiliging van bet Kanaal in dienst gehouden wor- den 3, Deze sterke oorlogsvloot in de nabijheid der Spaansche havens was allezins ge- schikt om Spanje vrees in te boezemen in egpen tijd, dat de omstandigheden eene vijandelijke ontmoeting tusschen hare krijgsmacht en die van de Staten in Duitschland konden medebrengen. Konden de Nederlanders die schepen niet gebruiken om zich van ! Dit deelt x. cacuzr mede uit de Corresp. des Archiducs, in het Arch. v. Belgie. Zie Lettres ined. de p. P, RUBENS, Introd. XXVI. l 2 Resol. Stat.-Gen. 27 Junij, 1620. . 3 Resol, Stat.-Gen, 24 Febr. 1620. 