Herbarium amboinense ?plurimas conplectens arbores, frutices, herbas, plantas terrestres & aquaticas, quae in Amboina et adjacentibus reperiuntur insulis adcuratissime descriptas iuxta earum formas, cum diuersis denominationibus cultura, usu, ac virtutibus, quod & insuper exhibet varia insectorum animaliumque genera, plurima cum naturalibus eorum figuris depicta /omnia magno labore ac studio multos per annos conlegit, & duodecim libris belgice conscripsit Georg. Everhard Rumphius ... ; nunc primum in lucem edidit, & in latinum sermonem vertit Joannes Burmannus ... qui varia adjecit synonyma, suasque observationes pars prima [?sexta].
DE voorgaande Dammar Batu beeft cen móde-żoorte : die wy Celebifche noemen, om datze meeft op dat Land valt , wiens boom my tot nog- toe onbekent ts, echter beb ikze albier zetten willen, om datzeveel in: gebragt werd. am Zy beftaat in groote klompen of koeken, van een voet breed en meef , van buiten meeft graauw en ftofig, dat men t voor een fchol-aarde zoude aanzien; madr qan bin- nen isze zuiver, malfyf ; balf-door/chynend , boornver- wig , dam zommige plekken fwartachtig , aan zômmige wit, als Bern-fleen of Gummi Anime, nooit zo belder , als de Amboinfche Dammar Batu, maar even bard en bryzelig , als menze klopt, of daar in byt » en boe oud de Celebi/che is, werd nooit zo boog-geel als de Amboinfches aan reuk en fmaak ver/chillenze 06k, want de Amboinfche trekt wat na de Canary-reuk ; als mente kóuwt of brant. De Celebifche beeft bykans geen fmaak , maar op koolem riektze vetter dan de Amboinfche, fobier als de Weft-In- difche Tacamahaca, met eenige goorbeid , als de pleifter ero , E mr aan fubftantie de Taca- mahaca gants niet gelykt. - Zy.brand mede ligt, en ge- Jładig „ knerft mider dan de Amboin/che , p sb prik is zo befwaarlyk niet. Die in de Provincie Manado valt, is aan baar klaarfte fiukken beel wit, en aan de andere Swart, boornverwig , welke beide coleuren men dikwils aan een ftuk ziet, maar die men van Tambucko , Banay, en Luboe brengt „trekt aan de klare ftukken meer na’t ge le én role, de reft is ook hoornverwig. „ Na rapport van eenige oog-getuigen , zoude deg boom aan gedaante meeft overeenkomen met den Amboinfchen y als zynde mede zeer boog en pyl-regt, met grooteknoeften of koppen aan den onderften Bom. De bladeren zyn avat korter , breeder, dikker , en vooren ronder dan de Am. boinfcbe , anders van de zelffle fatzoen , en mede zodanig geftreept: De vruchten insgelyks van grootte en gedaante de Lemoenen ge » en in groote fchilferen van malkan- der vallende. De bers daar van komende , kan men. over "t vuur fmelten, en in beetwater week maken, tot een bewys , datze vetter en gedweeger is , dan de Amboinfche. Zy bangt met groote klompen , zo wel aan de dikke. tak- ken, als aan den ftam, en men vind "er. ftukken. die «vel. een Picol „dat is een. hondert en yf en twintig pont wee- - Naam. In ’t Latyn Dammara Celebica. Op Maleyts Dammar Celebes en Dammar Bangay, om datze op de- zelve Eilanden 't meefte valt. De Haler noemenze ook Dammar Batu, gelyk de voorgaande , van welkers ge- Jlagi zy óok te bouden is. Op Celebes noemt. menze Dam- ma, en in-de Manado Dammar.. Omtrent Tambocko Hulo. Zommige van onze Natie willenze voor eenzoor- te van Tacamahaca houden, gelykze my ook van Mana- do toegezonden is onder den naam van. Tacamahaca Ori- entalis , met de welke zy echter aan de uiterlyke gedaan- te weinig over een komt, maar wel eenigzints in den reuk, die in de opregte Tacamahaca nog al vetter is , die nooit met zulke groote klompen valt , caller en donkerder van.co- leur i$, en brofet dàn de Dammar , waar van ziet bree der Nicol. Monardus Lib. fimplic. cap. 2. zonis Plaats. Deze żoorte van Dammar mn wafcht in de Amboinfche Eilanden niet, zo veel my bekent is, maar biede, g t groote Eiland. Celebes, en dat meeft aan deszelfs Ooft-zyde van Tambuccos diftriét, tot aan Manado, als mede in de Provincie Lübock, gelegen aan 't binnen[le van de groote Boegifche bogt , waar van daanze by zommige Dammar d enaamt werd, Zy walt mede op Bangay, en deszelfs Aa Balante , op bet groote Land, In Manado heeft menze meeft omtrent 't ium Lack, by dé Negory Dandano , in bet diftri& van ambuao , Bangay , en voorts op Celebes Ooft-kuft waft ze omtrent de flrandén, zo dat de béomen zomtyds over ’t avatér bangen , en de /choone klaare ftukken vind men over al op de firand verfpreid, Cebra Die van Bangay, Celebes, en Boegies ge- bruiken deze Dammar tot branden , dezelve eerft week ` makende in beet-water , en rollende dan met de banden ei Z 2 | dż So HERBARII AMBOINENSIS Liber II. cap; XI in craffas candelas fpithamam circiter longas , quas Nipe foliis obvolvunt , ita ut Batavicam referant Dammaram , excepto quod minores fint: Continuam atque zqualem dant flammam, nullum vero ftrepi- tum , meliusque ignem fovent. quam Amboinenfes: Manadenfes hanc liquefaciuntDammaram fupra ignem, inque tenues effundunt, arundines Bambu, quas ac- cendunt.uti apud nos candelas. Per totam porro Ce- lebem ufurpatur ad omnium armorum manubria. fir- manda, uti fupra cap. 7. de Canario Decumano fuit ictum. In Manado incruftant terrea vafa, patinas, ollas cum hac contrita , ac fuperne illinita , uti Amboinen- fes illud cum fua perficiunt. Hac quoque obducunt ligneas vaginas telorum fuorum & armorum Kriffen didorum, qua illas glabras ac fplendentes reddunt, lignique Rodi inferviunt ad manubria illorum Kriffen, trunci vero lignum non eft durabile, nec operi me- chanico utile eft. Ulteriore disquifitione forte conftabit, Dammaram Batu in Borneo. crefcentem , multo magis cum hac Celebica convenire quam cum precedente Amboi- nenfi: Corneum amittit colorem, fi diu coquatur , at- que albefcit. de gedaante van een dikke keerze , omtrent een {pan lank, dieze dan met bladeren van Nipabewinden, datze de Ba- tavi/che Dammar gelyken , bebalven datze kleinder’ zyn: Zy branden geftadig zonder knerfJen, en bouden ^t vuur” beter dan de Amboinfche. De Manaders fmelten deze Dammar over " vuur , en gietenze in dunne Bamboezen, dieze dan branden, als kaar(Jen. Voorts wertze op beel Celebes gebruikt, om alderbande wapenen in-baar ficelen vaft- te maken, gelyk boven cap. 7. van bet Canarium Decumanum gezegt is. Faça In Manado verglazenze ook de aarde potten , Jobootels; en bakken met deze gewrevene , en daar op gefineerde Dammar , gelyk de Amboineezen met de baare doen. Zo beftrykenze ook de boute fcbeede van bare: Kritzen, daar mede , om dezelve glad en glimment te maken, ent bout van de knoeften dient tot krits-begten „ maar dat van den Dam is niet durabel , en dient tot geen timmerwerk. By nader onderzoek zal men mi[fcbien bevinden , datde Dammar Batu, op Borneo vallende , veel meer met deze Cele bifcbe Dammar zal over een komen:,. dan met de voorgaan= de Amboinfche. Zy verlieft bare boornverwige coleur ; als menze lang kookt , en-wert wit. CAPUT DUODECIMUM. © Camirium, Camiri. + Amirium eft arbor craflã , fed non alta, quum ejus C truncus mox: in ramos fefe dividat, qui corticem . gerit glabrum , cinereum , multisque punctis hinc inde notatum , fragilem , ac füccofum, Folia duplicem habent formam , in junioribus enim ramis multo funt majora, triangula iege tres acutos apices divifa , fe- re inftar Hedere, fed. multo majora, plerumque fex ollices longa & lata, aliquando etiam decem & un“ Be police : Tres gerunt ac quedam quinque ma- gnos'nervos , qui ad pedunculum concurrunt , qui fep- tem & o&o pollices longus eft, rotundus, rugofus, acfi arena confperfus effet , vel etiam lanuginofus, uti & fupremi rami „ac inferior foliorum pars. Prope foliorum ortum in-ipforum pediculis binz locantur verruculz , folia autem fine ordine arte fibi jungun- tur circa ramos. AE "Alia ac maxime vulgaria folia in adultis arboribus ab inferiore parte latiffima funt, fenfimque acuminata definunt , fed nullos habent angulos , excepto quod horam quadam ad oras fint finuofa , octo novemque pollices longa, quinque vel fex lata, cum tribus in- gentibus nervis ad petiolum concurrentibus , fed pau- cis conftantia coftis, fuperne obfcure viridia , inferne ex viridi gilva. — ` Inter folia flores proveniunt brevibus, fed extenfis racemis infidentes, tres quatuorve fimul juncti, bre- vibus & herbaceis pedunculis fuffulti. Flores hi re- ferunt illos Gayang, fed funt minores, ex quinque tenuibus & anguftis petalis conftantes, in quorum centro quzdam brevia apparent ftamina antheris lu- teis inftructa ; illi autem jucundum. fpirant odorem. Fru&tus ex ipfis non progerminant floribus, fed eo loci, ubi pedunculi ` eri concurrunt, fimplices quoque plerumque proveniunt , aliquando gemini uno in pedunculo brevi ; craffo , & lignofo juncti. Singulus iterum fructus duplex eft , vel integer vel bifidus, integer formam & magnitudinem fere habet Nucis Ju- landis , fed irregularis, & fuperius obtüfo apice ïn- ructus. Bifidus formam! habet fcroti, in medio ful- catus , ier, obtufe acuminatus, ex viridi cinereus, & quafi farina & arena confperfus: Exterius putamen fimilé eft Juglandis „fed non ita colore fuo manus in- quinans, {ub hoe reconditur nux in integro fimplex, in bifido fruétu duplex, fingula vero obvolvitur tenui pellicula feu cellula, quz ab una parte ingens habet foramen, per quod nux confpici poteft, duplices au- tem vuleatiffimz funt. Nux ipfa formam habet rotundi Canarii , fed paulo magis eft plana € lata; parum comprefla, externe nigricans & rugofa- Putamen vero craffius & durius eft quam in Canariis , quod non nifi forti icttu a. jus XI. HOOFTS TUK. De Camiri-Boom. E Camiri-boom is wel dik, maar niet boog van ftam, die bem ftraks in takken verdeelt , met een effene licbt- : aauwe fchor(Je , bier en daar met eenige punttjes bejpikkeld, bros, en zappig.. De bladeren zyn van tive- derlei gedaante, want aan de jonge takken-zynze veel grooter , driehoekig, of im drie fpitzen verdeelt , bykans als die van yaf aar deer o0ter , im i gemeen zes duimen lank, en breed, zomtyds ook tien en elf duimen. 2) bebben drie , en zommige oak yf groote zenuwen, die by den fteel zamen[looten. De fteel is zeven a acht dui men lank, rond, ruig, als met zand beftróoit s of wol- achtig , gelyk ook de voorfte takken, en onderfte zyde der bladeren, Aan de fteeleń by de bladeren ziet men twee roodachtige vratje$; en ftaan de bladeren zonder ordere ` digt agter malkander rondom de takken. De andere en gemeenfte bladeren aan de volwaffthene boomen zyn agter ook breedft , en loopen allenskens fpits toe, maar bebben geen boeken, bebalven dat zommige aan de kanten een weinig bogtig vallen , acht ennegen duimen lank, e en zes breed, met drie groote zenuwen agter ` t'zamen ftootende , en voorts weinige ribben, boven don- ker-groen, en van onderen uit den groenen vaal. - Tuffchen de bladeren komt *t bloeizel voort aan korte, doch uitgefpreide trosjes , drie en vier bloempjes by mal- kander , op korte grasachtige fleeltjes. De bloempjes ge- Lyken ’t bloeizel van Gayang wat, doch zyn kleinder , en uit vyf teere en [malle blaadjes beftaande , in welkers midden men eenige korte draatjes ziet met geele nopjes, die wat liefelyk van reuk zjn. ` De vruchten komen uit de bloeme zelfs niet voort, maar aan die plaats , daar de bloemdragende ficelties t’zamen flooten y. xy komen ook ger meenelyk enkelt voort St twee by malkander gevoegt op een korte, dikke, boutachtige feel Jeder. trucht 15 wederom tweederlei „ of enkelt of dubbelt; de enkelde is in de gedaante en grootte bykans van een Walnoot „ doch wat fcheef , en na vooren met een fLompe [pits. De dub- belde beeft de gedaante van een klootfak , in demidden van agleren na vooren met een kloove „ eneen ftompe fpitze uit den groenen-graauw, en als met meel en zant beftrooit, De buitenfte bolfler is gelyk aan de Wal-nooten , doch zo verwende niet: Daar onder leid een noot inde enkelde een, in de dubbelde twee, ieder beflóoten in een dun vliesken, of buisken, "t welk aan de eene zyde een groot gat.beeft aa door men de noot ziem Ran , en-zyn de dubbelde de meefte. - De noot zelfs-beeft de gedaante van een ronde Canaris, doch wat breeder en platter, aan "t een einde wat zamen- Kani, van buiten fuvartachtig en rimpelig. De feba- e is dikker en harder , dan aan de Canaris , die — IA HD, v CM GRN SĄ gu NU SS a Se % A ZŁ III Boek. XII Hoofiff. ' Ejus interior pars repleta eft undique nucleo albo & pingui, fubftantia & fapore fimili Nuci Juglandi, fed hzc oleofior eft magisque naufeofa: In maturofructu utamen ions flavefcit ac denuo nigrefcit: Trunci fignum eft album & inutile „ in ramis fragile , medul- Ja aquofa repletum , unde periculofum eft ejus infifte- ' te ramis, quum facile rumpantur. Anni tempus. Floret in Septembri , fructus vero dat in O&obri & Novembri, fepe etiam ejus rami ex infe- tiore trunci parte progerminant , majores vero rami non ere&i excrefcunt, fed incurvi , & late fefe ex- tendunt. Wu - Nomen Latine Camirium. Malaice Camirin , Camiris & Boa Cras. Ternatenfibus Saketa. Amboinice Tara Mabu; h. e. Canarium favanum , vel quia in Java plus rimum crefcat , vel quia a Javanis ejus ufum: ac. nu- cleos primum acceperint: Econtra Amboinenfes Ricinum vocant Camirium, quum ex ejus nucleo o- jeum quoque pingue exprimatur. In Boero Sibu: & Sibut. Macaflarenfibus Sapiri. Boegenfibus Ampiri. Bimenfibus Callelli. , Mc | - Locus. Plurimum crefcit in Java & in Moluccis refertim in Batsjana Sc Mackiana: item in Bonoa Baro, ut & in Celebes parte Occidentali Macaflarens, fibus fubdita. In Amboina & Banda quaedam etiam hujus inveniuntur arbores, fed rare, nec ita magna funt oam aliis in locis. Cm VAR UO VE. tür quod manibus. tra&atur ,. donec craffitiem & fpeciem: pauxillo piperis mixtos, fed non multi fimul funt e- ciantur rius deflagret, quod mox exftin toftus | cleus .eximitur, qui ita comeditur, vel Sajore in- avant loco Calappinuclei: ! poteft eodem modo, ‘ac ex rapfata Cala medulla, i rdos', fi illuminandis, quum craffum fit ac lente ardeat : Puta- mina adhiberi poffunt ad. carbones , uti Canarii puta- mina ; quum fint pinguia , craffa , ac diuignem foveant: Eadem quoque putamina:Caffombe floribus mifcentur, ut pingue tr daro venditoris , licet emptoribus hoc obftet. EIEPLLCATIO. © Fabule Quinquageima Ofiaue, Que ramum exhibet Camiri. ek wë A. Fru&um geminum `" B. Ejus wieków dere | : ; .OBSERVATIO. Camirium à Valent. pag. 213. defcribitur , fed cjus figufa No, XL. propófita penitus diverfa eft ab illa Rwmpbii, que alioquin in omnibus partibus & fpeciebus cum re- fpondent. Nec dubito , quin. Valentinius figuras fuas ex - phianis compofuerit, vel faltem ab hujus piétoribus forte do- no acceperit, licet nullam bujus rei in preefatione fua faciat mentionem, ; ; CAPUT AMBOINSCHE KRUYDBOEK: KER) š Ze, Ss kneedende, tot de confiftentie van di ` ma neemt men de ftokjes van gefpleete Bamboezen, of Lee 1 leum excoqui etiam 181 dan met een goeden flag open krygen kan: Het binnenfte is det uitgevult met een witte oa vette beeft, van a ftantie en-fmaak-de Wal-nooten gelyk , doch wat vlyach- tiger en walgelyker: Aan de rype vrucht werd de bol- Jier wat geel , en teh Vaatften-rookachtig, Het bout van de ftam is wit em ondeugent , aan de takken bros , enmet een waterachtig bert, daarom bet op deze takken zorge- lyk te ftaan is, als kort afbreekende. + ^ . Sayfoen. Het bloeit in September , de vrucht beeft men in Otkéber en November „men-ziet zomtyds ook de takken uit den onderften fram. uitfpruiten, op de booft-takken gaan niet regt op; maar krom , en breiden zig ver uit. © Naame In "t Latyn Camirium.: In ‘trMaleyts. Cami- rin, Câmiri, en Boa Cras: Op Ternaats Pla: Op -zAmboins Yaro Mahu, dat is Canarium Javanum, ofte om datze op Java meeft valt, of om datze wan de Fava- nen bet gebruiken korrels eerft ontfangen hebben : daar en tegen noemen de Amboineezen den Ricinus Camirium, om dat quanfuis wit deszelfs korls ook een vette Oly ge- perft werd Op Buro Sibu'en Sibut: Op Macaffar Sa- piri, op” d op Bima Calleli, =- | - Plaats. Hy'waft meeft op Favas en: in de Moluccos , inzonderbeid op Batsjan en Mackjan. Als mede op Boe noa, en Buro, en op Celebes We[terdeel, onder de Ma- caffaren: ftaande. In Amboina en Banda zynder ok sont, "ge, doch niet veel, en werden zo groot met als opandere plaatzen.. Lee, S ki iw^t wd hth Í Frot „Het gemeenfte. gebruik by de Favanery si h is kaar arsien daar. uit te maken y want aiia mpide frboongemaakte korrels ; mengt deaeloe met eon mig kattoen , ofte dr cm Has beed ongel , daa leba, em rold"dezem deeg daar om als onveen Lemmet ; met de banden tot de dikte eń forme van cen kaarze , die vere rietken aanfteekt.. yi tek pra branderi vel efladig ,' maar o antis, iger dan de ongel-kaar/- [^ geven ook een onlieflyken reuk van “ri e by groote Heerén niet’ gebruikt werden, maar alleen by Slegte lieden: De Bonotrs doender minder móeite: aan; | ^ de Jlegts de binnënfte korrels aan ane oru van oezen gemaakt ‚en fleekenze zo aan, De Amboinees zen uit aangebooren traagbeid „ maken det gein werk af s bebalven datze zommige raauw ecten , met een weinig pe- per gemengt, doch men moet er niet veelwan eeten , want ey maker dronken. +". | í NOS Ct Zeekerfle is y dat men de nooten eerft in^t vuur fmytes en 20 lang brade , tot dat de buitenfte febaal in de brant raakt, die men terftond wederom uitbluft, ende gebraden beeft egen e , die men dan zo utt de bant eet , of. met ander. Sayor Rookt „in plaats vats Calappus- pit „welkers gebrek men door deze korrels vervult , gelyk ook de. T met dezelve «vaffen, in plaats van Calappus=pit. ÜYTLEGGING © Fan dt acht-en-cyfiig he Plaat, _ Dewelke ‘vertoont een Tak van de Camiri-Boom. A. Verbeelt cen dubbeldeurucht. - B. De binnenfte korrel, 2.0 AANMERKINGE. . De Camiri-Boom wert by Valent. ps 213. mede befch'eveft s doch deszelfs figuur onder No. XL. verbeeldt. verfchilt ges heel van: die van ius 5 die anders in al hun deelen en gedaante met elkander overeenkomen : En ik twyffele niet, ofte Valentyn heeft zyn figuren uit die van Rumphius ontleent, of door de Teekenaars ontfangen, fchoon hy daar van in zyn Voorreden geen gewag maakt. 82 HERBARII AMBOINENSIS CAPUT DECIMUM TERTIUM. Pangium. Pangi. D4ngium truncum gerit altiorem magisque erectum, P quam praecedens: Ejus folia funt duplicia, mul- tum a fefe invicem differentia, uti de Canario enere fuit notatum , in junioribus enim arboribus unt maxima , inque tres angulos feu lacinias divifa, pedem circiter longa, decem pollices lata & ultro, lurima autem decem pollices funt longa & novem RE quzdam ad unam tantum oram angulofa funt, quum alterius lateris angulus jam excreverit , alia u- trisque carent iftis angulis. Tenera vero folia funt ant fertis; ita ut tria quatuorve folia differentia in una confpiciantur arbore juniore: Prope foliorum petiolum quinque , in quibusdam vero feptem magni concurrunt nervi, atque foliorum ore prope petio- lum funt equales, nec finuate. Petioli autem longi funt: Folia adultarum arborum cunctos iftos amife- runt angulos, formamque habent oblongo-cordatam, novem longa pollices , feptem & octo lata , obtufo apice donata, intenfe viridia, glabra , & fplendentia, faporis ingrati & fervidi, : Flores me latent. Fructus vero fimplex dependet hinc inde ex ramo forma, & magnitudine ovi Stru- thiocameli, vulgaris vero ovi Cafuarii, plurimi au- tem funt umbilicati , ad latera gibbofi , externe ob- {cure ruffiz ac tandem ex fufco cinerei inftar Calap- i veteris, rugofi , parvisque notati punctis inftar frutas Atun , qui ex craffo dependent pedunculo , pro- fructum extenfo. Cortex externus craffus eft uti in, Malo Punico, fub quo pauca reconditur caro albi- Gans, in qua: nuces feu caftanes quafi compacte funt: He nuces funt plane, multiformes, plurime vero inftar compreffe burfulz , majores Juglandibus „ plano ` latere fibi accumbentes, angufta vero illarum pars in- trorfum fita eft, latiffima vero extrorfum , quedam craffiores funt & triangulares, alie aliam habent for- mam, plerumque unum cum dimidio vel binos lon- æ pollices , quzdam vero tres, bina enim oecurrunt 5 ecies feu varietates , una major, altera minor. cis fint faporis, fed preparandi funt, ut mox indi- cabitur; Hujus arboris lignum durum eft, folidum, & grave: Cortex vero fragilis, lignoque firiniter ad- hzret. ; Nomen. Liber HI. cap. XIII, XIII. HOOFTSTUXK De Pangi-Boom. | E Pangi-boom beeft een booger en regter ftam , da ; n D voorgaande. De bladeren zyn t«veederlei , duel dei? _ van malkander verfcbillende , gelyk van de Canari ge- egt 15, want aan de jonge boomen ynze zeer groot „en in drie hoeken of lappen verdeelt , omtrent een voet lank, en tien duimen breed , zommige meer , de meefte zyn tien duimen lank, en negen breed > xommige bebben aan de eene zyde nog een boek , zynde den bogt van de andere boek bykans Jonge zyn regt bertformig ; zo dat men drie of wierderleg bladeren aan een jonge boom ziet. By de fieel ftooten vyf. en aan zommige zeven groote zenuwen te zamen jenzyn de randen by den fteel vlak , en zonder bogt. De fteelen z lank. De bladeren van de volwa/Jene boomen bebben alle . de uitfteekende boeken verlooren , en zyn geformeert , als cen lankwerpig bert, negen duimen lank zevenen acht dito breed , met een flompe fpits , boog-groen , glad , em glimment , onlieffelyk van Jinaak, en wat beet. Het bloeizel is niet bekent. De vrucht bangt enkeld biér of daar aan de takken „ in grootte en gedaante van een voogel Struis-Ey , in "t gemeen als een afuaris-Ey , de meefte het een tepel voor aan, en aan de zyden wat bul- tig, van buiten donker-ros of tanyt, ten laaften grauw , als de oude Calappus, van buiten ruig, en met kleine ` punttjes bezet , gelyk de vrucht van Atun bangende aan een dikke fteet, die by de vrucht- een kransjen beeft, de buitenfte fcbor(je is zoo dik als aan den Granaat-appel, daar onder een weinig wit vlee/chs en daar inne zeekere nooten of Zoe Sepakt zjn, Deze nooten zyn platen van veelderlei fatzoen ; doch meeft als een gedrukte beur- ze, Wat groter dan onze mooten, met de platte zyde op malkander ende y met "t fmalle eind na binnen Me se breedfte na, buiten gekeert » zommige zyn «vat dikker, gants driezydig , en van andere fatzoen, in’t gemeen een en een balve , en twee duimen lank » en zommige drie , want men beeft "er twee zoorten van groote em kleine.» De Hei, ` ne 0 gemeenfie zoorte is in de gedaante vaneen Wal-noots door de bank driekantig , maar zommige zo verfchillend, en rond-bollig van fatzoens dat men onder tien geen tapee zal vinden, die malkander gelyk zyn. De buitenfle fchel is ruig , houtachtig , uit den fwarten grauw , rimpelig y en met uitfleekende aderen door malkander loopende, ver- werd, als een leeren zakje dat nat gemaakt 'îs en ing. krimpt, "t Groote geflagt is meeft gef ormeert als een beurs- Jes en plat, regt , favart, en veel ruiger, want de uit- Jieekende aderen loopen zo aardig door malkander , datze eenige boompjes verbeelden, of dorre takken en ftruiken door meefters band in eenig Ebben-bout uitgefneeden y en dat allegaar verbeeven Werk , waar van de kanten op zommige plaatzen zo feherp zyn , datze moeyelyk om te ban- delen zyn, en veel meer doorns gel ken doch de onder- Ste zyde is: altyd effender , en Sen ruig den breedften boek; die tegen de bolfter ziet, heeft een deurtje; zynde cen lankwerpige fcheur , dewelke geflooten is met zen dek- zel van dezelfde fubftantie, als de febel, die "er zo val in fluit, dat by niet dan met gewelt kan afgetrokken wor- den. De febaale beeft de dikte van een me; van Jubftan- tie Gc. gelykende de Tampurong aan een Calappus-noot. Daar binnen leidt. een, breede, avitte, en Platte kern, na de gedaante van de fcbaal geformeert > die zig imtavee bla- deren laat verdeelen , van Jmaak als Hafel-nooten, van Jubfiantie weeker em tayer, em als by niet ter deegen ryp ts, wat bitter, immers in Amboina- is by-zo maar op andere plaatzen valt by grooter , vetter „en zoeter, Deze „vruchten laat meh aan de boomen bangen , tot datze van zelfs afvallen, en de buitenfte fcbor[Te verrotte „ want als dan zyń de Korrels fuvart, en ter legen ryp, waâr van men “t ombangende vleefch gemakkelyk kan affchudden. De binnenfte kerm werd niet of weinig raauw: gegeten, want by beeft een duizelig- of ‘dronken-makende Most s waar van ook zommige in Javym vallen, boewel by rede- Lyk aangenaam van fmaak is, maar men moet bem toche- reiden, gelyk flraks Brest zal werden. Het bout van dezen boom ts bart , digt „en faváar. De febor(]e bros, en aan * bout vaft klevende. ei Naam. uiteewa[Jcben , andere weder zyn niet boekig. De gebeele © III Boek. XIII. Hoofi/. AMBOINSCHE KRUYDBOEK. Nomen. Latine Pangium: Malaice Pangi , Capaya, & Copaya. Javanis Poutsjong, preparatus vero ejus ci- bus vocatur Caluac & Colowac: Macaflarenbus & Ba- leyenfibus dicitur Pangy , Boetonenfibus Pany, Ter- natenfibus Bobbi & Sawan. Boeronenfibus Hami. Am- boinenfibus Any, Omenfibus Salea. Locus. Optimi plurimique hujus arboris frućtus in- veniuntur in Celebes regione , fub Macaflarenfi & Boe- genfiinperio, uti & in Java, Baleya, Boetona, Boero, & Cerama, rari funt in Amboina, & tantum hinc in- de in planis filvis, quumque non ita jucundi fint fa- poris quam in aliis locis, hinc non multum ab Am- boinenfibus expetuntur vel adhibentur , vulgusque anxium eft illos edere , quum fruétus hi habeantur no- civi. Ups, Apud Maleyenfes, Macaffarenfes, Boegen- fes, & Boetonenfes fructus hic in magno eft ufu ad cibum, fed non crudus, verum fequenti preparatus modo: Mature nuces tote in aqua ebulliuntur, dein putamina in partes contunduntur , nucleique eximun- tur, inque angufta confcinduntur frufta inftar Braffi- cz laftucariz, qua fcrobiculo inponuntur , intus re- pleto palea, dein per 24 horas macerantur in fluvia- li vel pluviali aqua, qua malignitas extrahitur , ac tum fine noxá comeduntur vel fola, vel cum Calappa nu- ce rapfata. Cum hifce incoquuntur etiam pifces, ut condimentum eorum fit pinguius , uti alias cum Ca- lappz medulla fit. Frufta hzc exficcantur quoque & confervantur, ut pluviofis menfibus cibus hifce pin- guior reddatur: a norunt ex ficcis & calefaétis nucleis inter binos afleres Oleum exprimere lampa- dibus inferviens , quod plenis amphoris fallaciter ven- -dunt pro Minjac Widjing feu Oleo Sefamino , quod mul- to pretiofius eft... - | TE " Se? Boegenfes illud oleum alio preparant modo., ĉon- tundunt nempe & in paítam manibus formant depura- tos & foli exficcatos nucleos, fenfim affundentes aquam tepidam, donec oleum fupernatet , quod aufertur. Hoc oleum, firecens, dulcefcit, & aptum eft ad pla- centas & pifces fricandos , nec ita cito rancefcit ac oleum Calappa. Arboris cortex contritus aqueque injeétus pifces enecat in ipfa natantes. Foliorum fuccus ulcerationi- bus, vel putridis inftillatus vulneribus, vermes enecat & animalcula pruritum excitantia , que circumjectam ar- rodunt carnem. Hoc autem cafu expertum fuit, quum putrefacta & a vermibus exefa caro in hifce obvolve- retur foliis, unde hi vermiculi ftatim mortui fuere, atque ex illa carne in folium tale deciderent , iftaque caro iterum rubebat , fanumque adquirebat colorem. - Hanc vero antipatiam habent hzc folia, fimulque vim omnes enecandi vermes in putrefactionibus nidu- lantes, quos enecant & prolabi faciunt: Idem quo- que preftant recentes nuclei, fi manducentur vel a- qua conterantur , & capiti illinantur, pediculos ene- cant: cavendum vero eft, ne inter manducandum fuc- cus corum deglutiatur: Gallinz quoque moriuntur , fi hos crudos vel coctos edant nucleos: Si decidui fructus nondum fifi fuerint , paleis vel aliis rebus fic- cis inponendi funt , donec putrefcant , ac nuclei tolli poffint „qui fub cineribus calidis etiam torrentur ‚dein officula eximuntur , inque cibos preparantur , uti fu- pra dictum fuit. .Sinenfes quidam quibusdam abhinc annis nucleos hofce ex Java venales adduxerunt , quo- rum decem pro ftuvero vendunt, quos toftos cum pi- fcibus edunt, non erant autem ita rugofi ac Amboi- nenfes. Si Amboinenfes hunc fructum in cibum przparant , clam id efficiunt, nec coram pluribus hominibus , cre- dunt enim, fi malevolus homo, qualem Wangis & Matta Panas h. e. Magum & Ferventoculum vocant, cafu reteriret, illosque adfpiceret nucleos , malignam qua- arem talem cibum contra&turum effe , idem quoque obfervant in preparatione filveftris Oebis: Excavata horum nucleorum putamina adhibentur pro igniario y eum adaptant: Szepius illa in mari cui operculum li & po- flu&uant, inque litus projiciuntur, unde nigra lita funt. Fru&us ex craffis proveniunt ramis , e pediculo lon- go, & incurvo dependentes , qui major , & craffior eft reliquis foliorum pedunculis. * Baleyenfes hos non edunt , N 183 Naam. Jn "t Latyn Pangium, in ’t Maleyts Pangi, Capaya, en Copaya, op Javaans Poutsjong, maar de geprepareerde koft biet Caluac èn Colowac. Op Macaf- jars en Baleys Pangy » op Boetons Pany , op Ternaats Bobbi en Sawan: Op Boero Hami, op Amboins Any, op Oma Salea. forr; Plaats. De befte en meeft van deze vruchten vind men in *t Land Celebes , onder ^t; Macaffaarze, en Boegi/che J gebiet, als mede op Fava, Baley , Boeton, Boero , en Ce- ram: Weinige-beeft men in Amboina, bier en daar in de vlakke Bo/jcben , en om datze flegter van dE zyn dan op andere plaatzen , werdenze van de Inlanders niet veel gebezigt , zynde ’t gemeene volkje meeft bang, om die te vielem > om datze bet voor een [cbadelyke vrucht bou- en. Gebruik. By de Maleyers, Macaffaren „ Boegis , eń Boetonders , is deze vrucht in groot gebruik tot de koft, niet raauw , maar eerft aldus toebereit. De rype.nooten ` kookt men gebeel in water te degen op, daar na klopt men de fchaale tn fłukken , neemt de korrels uit , en fnydze in Jmalle riempjes, als kool-falaat , legt dezelve in een korf- je, van binnen met ftroo belegt , en weektze een etmaal of een nagt in een Rivier of anders vers water, bet welkde quaadaardigbeid uittrekt, daar na kan menze zonder feba- de eeten alleen y of met gerafpte Calappus. Men kookt'er ook VifJchen en Sayor mede, om dezelve vet te maken, gelyk men anders met Calappus-pit doet: Zo werdenoak deze riempjes gedroogt, en verwaart, om in de reegen- maanden de koft daar mede te vetten. De favantn weż ten uit de gedroogde, en weder warm gemaakte kernen a twee planken een Oly te perzen, tot de lampen Or "t welk zy met potten vol bedrieglyk voor injac Widjing verkoopen , °t welk veel koftelyker is. De Boegis maaken die Oly op een ander manier ; ży ftampen, en kneeden de fcboongemaakte , en in de Zon ge. droogde kernen, allenkskens werm water opgietende , tot. dat 'er de A boven op dryft ; bet welk zy dan affchep- pen. Deze Oby vers zynde 5 is-zoet em bequaam om koek» jes en-V'iffcben in te bakken, werdende zo ligt niet gar- flig als Calappus-Oly. — M e wiet van den boom gewreven , en op water ge- ftrooit , dood de Viffchen, die daar inzyn., Het zap van de bladeren in verrotte wonden of ulceratien gedroopen , dood de Wormen, en diertjes daar in, die *t jeuken ver- oorzaaken „ en in 't oleefcb om zig vreeten, zynde dit by geval ondervonden , als men een fuk rottende en wormi vleefch im een van deze bladeren wond , daar van wormpjes terftond flierven , en uit bet vleefch op "t blad: vielen, werdende 't zelve wederom rood; em van een ge- zonde coleur. | En zulke antipatye en kragt bebben deze bladeren, om allerlei wormen in verrottinge te dooden, en doen afval- len: Het welk ook doen de ver/cbe korrels, als men de- zelve kaauwt , ofte met water wryft, en op "t booft fmeert , om luizen te dooden ; wel toeziende , dat men im + kaawwen geen zap infwelge. Ook flerven de Hoenders, ałsze van e in eeten „ bet zy raauw of gekookt: Als de afgevallene vruchten nog niet geborften zyn, zo moet menze in flroo of andere ruigte begraven , tot datze verrotten , en men de korrels witneemen; die men ook cnder heete affche braad, daar na de pitten uitneemt , en tot eeten bequaam als vooren maakt. Zommige Sineezen Lebben eenige jaren berwaarts deze korrels uit Java albier te koop gebracht , gevende tien voor een ftuiver „om gebra- den by de vifch te eeten , maar zy waren zo ruig niet als de Amboin/che. Als hu evenwel de Amboineezen deze vrucht tot koft avillen toebereiden , zo doenze 't zelve buiten "t gezigt van veele menfcben, «vant A gelooven. als een quaadaardig, menfch, diergelyke zy Wangis en Matta Panas, * dat is Tovenaars en Heet-oogen noemen, by geval daar vx hol gingen, en deze Kerns aanzagen, 20 zoude dezelve ko een fcbadelyke eigenfcbap ontfangen, "t welk zy ook ob/er- weeren in "t toebereiden van de wilde Oebis. De uitge- - bolde fcbaalen van deze korrels werden ook gebruikt, om tontel daar in te verwaren , werdende wederom een dek- zel van bout daar op gemaakt. Zy dryven dikwils in Zee, - en werden op de firand uitgefmeeten , waar vanze Jwart en mooi gefchuurt werden. De vruchten komen ook aan dikke takken voort , aan een lange kromme fleel, en grooter dan de reft aan den boom. De Baleyers zullen daar niet van eeten , of moe- ten 84 HERBARII AMBOINENSIS ¿Liber DL cap. XIV. edunt, nifi prius per aliquot feptimanas in aqua fue- rint macerati, ac priús quedam illorum portio galli- nis obfertur, ut exploretur, an fine noxailloscome- dere poffint. Recentia folia matutino colleéta tempore, quum a rore madida fint, cum pauxillo falis & Limo- num fucco contrita, ac ficce fcabiei , Cadel diéte , illi- nita, que cum pruritu proferpit, fi fortiter illinan- ` tur, illam curant. In Uliafienfibus infulis aliud addunt folium mihi ignotum. DNE feepe fit, ut vaccz in- prudenter héc comédant folia, que inde moriun- tur: In fructibus diu in terra projectis & putridis ver- miculi generantur. Ku Pangii maris foliatura convenit cum femina, fed nullos gerit fruêtus, ac plurimum in Baleya occurrit, ejus autem folia & cortex vim habent magis nocivam uam femina, unde & adhibentur ad pifces enecan- Os. Utriusque Pangii folia contrita, inque aquam pro: je&a fquillas enecaht , qua tamén innoxie edi pof- funt. | ee PEA TG Tabule Quinquagefime None, a 3 Que oma exhibet P amgii A ex quo fractus dependent, ? $ d B, Ejus officula feu nucleos Dit, j OBSERVATII O: Pamgiumi a Valentino in Amboin. defcript. pag. 213. obiter E RES SEIO „akad dia ^ ) ^ ^ É Me s MP Ni. ok: der, eons ag e ^ d AT B VARI e dis ten eet eenige weeken in "t water geweekt zyn sen dan werpenze nog cerft wat voor de Hoenders om te beproeven, of die bet zonder fchade kunnen eeten. De ver/che blade: ren s morgens vroeg afgenomen , alsze nat van den daauw zyn, met een weinig zout en zap van. Lemoen- Maas ge- wreven „en op de drooge fchurft , Cadel genaamt »gefmeert, bet welk met jeuken. zeer voortkruipt , eerft dapper ge- ayreven, geneeft,’t zelve. In de Uliafers doenze:nog een ander blad daar by, zynde my nog onbekent. Op aley gebeurt "t zomtyds dat de Koebeeften onvoorzi tig van deze laderen eeten , die dan daar van fłerven. In de vruch. ten, die lang op de grond leggen rotten, werden worm. des gegenerecrt. [y | angium 't Manneken is van.bladeren *t Wyfken ge- lyk; maar 't draagt gantfch geen vruchten, word meeft op Baley gevonden „ em is -aun- bladeren en: Jeborfe nog Jchadelyker dan ^t Wyfken, dierbalven tot ‘dooden van Viflchen gebruikelyk. MMC e bladeren van een ieder Pangi gewreeven, en in ^t water ge/mecten., dooden de Garnalen , dewelke men echa ler zonder fchade eeten kan. UYTLEGGING +. Van de wegen-en-ojftigfie Plage,’ len. A. Beduyt een vrucht in ’t grot, B. Deszelfs korrels, AANMERKINGE. De Pangi - Boom wert mede ter loops vermeldt by Valenti in de befchryving van Ambon. pag. EL WADA 4 Dewelke vertoont een Tak van het Pangium met zyn rv o a CAPUT DECINUM QUARTUM. Frućlus Mufeuliformis: Boa Affueffeng. | ¡Ruétus hic videtur effe ex genere precedentis Pan- L gii: Formam habet & magnitudinem coerulei con- chylii dehifcentis, ac forte eft Pangium monta- num hirtum , protubetantibus eminentiis & conulis fi- guratum inftar Pangii: A poftica parte; que dorfum refert, ad aliquam adneétitur partem inftar conchy- liorum , atque ab ifta parte & ad fupremum &undique ad acutum apicem fiflura eft, ach fefe aperiret, in fu- prema vero ejus parte operculum videtur adheefiffe ; quod per maturitatem. decidit, uti in Pangio fit, in interna: ejus parte. bina crafliufcula & ficca apparent foliola inftar labiorum , que in inferiore fua parte craf- fifima funt ,' aque es plurimis ficcis filamentis intri- catis conftant: In externa fructus parte aliquando pris- matica fungofa fubftantia reperitur inftar fuberis, que inter ficcas rugas facile auferri poteft, quum qua am etiam filámenta mollia fint» Siccum putamen-nigricat cum cinereo mixtum inftar Pangiorum. | Arbor ipfa ignota penitus efl. Sicca ac vacuahzc pu- . tamina in Ceramz litore inveniuntur circa Camariam & Hatifoim, uti € in Oma in fluviis.prope. Aboro „ ` nec incole norunt ex quanam decidantarbore sdicen- tes, per flumina ex altis rapi montibus. Nomen. Latine hactenus mihi dicitur Fruêtus Mu- Jculiformis , & Malaice Boa AfuelJeng , h. e. fruétus Conchylij ex ejus forma. Omenfes hunc.vocant Ay- bua Etté feu Ay Hoeamette , h. e. fructumnigrum , multi autem non perfectam habent coerulei Conchylii for- mam ,.fupérna nempe parte planam „ fed ab utraque parte compreffi funt, ita ut craffiores fint quam planis. Quidam ctiam ad fummum acute definunt , unaque pars brevior eft altera. "R .Ufus ejus nondum .notus eft,. fed quum rari fint. Ki fructus , tamquam. aliquid curiofum aflervantur, & incola: Ome illos colligunt „ut internam extrahant me- dullam.,quam clavis pedum vel ulcerationibus illorum a, inponunt, quas curat. In "€ i Atta ad TUgge a -hangtze-mede maar, ven ftuk weegs waft , gelyk de Moffelen yk.aan de Pangi ge/cbied ,' binnen ziet men twee Pr pod e zyny en wan veele gedroogde draadjes. in: malkander veravert bes Jam, Buiten: om ziet men zomtyds mog bangen een pers Sige vooze fubftantie , als kórk X, die = nes tuee dz gedroogde rimpeltjes kan uitbaalen , wanneér men: ook be- vind , dat zommige draatjes nog week zyn. De gedroog- de fchaal is fwartachtig , met wat graauw , gelyk de Pangi-orucbt. -- fu COUREE Det KE - Den-boom is nog onbekent. - Men vind de drooge en lee- ge Jebaalen op de ftrand van Ceram, omtrent ir rd en Hatifoa, als mede op Oma in de Rivieren by Aboroy zonder dat de Inlanders weten te verbaalen , van wat boomen datze komen, zeggende alleenlyk, datze door de Rivieren van *t hooge: gebefgte afgevoert werden: ` - „ Naam. By provifie masze int “Latyn heeten Fru&us Mufculiformis , of int. aleyts Boa Affuffeng , dat is Moffel-orucbt., na bare. gedaanté. ; Die ivan Oma: noe: menze Ayhua Ette of Ay Hoea Mette; dat is fwarte vrucht, veele bebben niet de volkomen fatzoen van een blaauwen Moffel; te weten bovenwaarts:plat, maar zyn gen orn en achteren gedrukt, datze: dikker zyn; dan breed. Zommige loopen ook na boven [pits ; en de eene zyde is wat korter dan deandere. ©. Simt: REZ Het Gebruik is nog niet bekent, bebalven dat menze wegens baar zeldzame fatzoen tot: een rariteyt bewaart, en dat de Inlanders van Oma weeten te zeggen, datze dere: vruchten zoeken om:’t binnenfte mêrg daar uit tekry- en , en 0p.krabben der voeten y of verouderde zeeren der enen te leggen „en die te El 1-4: 1 n | Pag. 184. Y WNN A RANK TT WEED, 77447) MQ N u À NU à M f ES SENSN NS RON GU UD ^ RU TSS BS w NU NU 5 TUM GUY Za m SA EE UA M NM / A M U d AA WNL, 4, GL LALLU, M A AA VVNL Y f, /, f, Wy 7 OND GADA, NN 4 7 M, Véi p Uu NS RU ÁS ÁS INS SNSNNSS oi IM Boek. XIV. Hooff: AMBOINSCHE KRUYDBOEK, 18; In Rumpbii M mei caput correétum & aućtumi equenti invenitur modo. Tic fructus, ut certus effem , ex quanam proveni- ret arbore , per triginta me annos occupatum te- nuit, nec huc usque recte cognofcere id potui, diu enim ejus arborem putavi effe montanam prece- dentis rangi fpeciem , quum incole nunquam mihi ejus perfectos flores vel folia oftendere potuerunt, qui femper modo depuratos & per aquam circumaćtos invenerunt fructus in Cerama ora auftrali prope flu- ininum oftia. “Donec tandem anno’ 1693. in magna Correnorum vifitatione mihi folia fruétusque perfeéti fuerint adlata ex Cerama ora, ex quibus cognovi nullam cum Pangio habere atfinitatem , fed potius montanam effe fpeciem fubfequentis arboris La&arie, feu Mange Brave, in certo enim ejus ramulo mihi apparuit, folia ejus locata eodem fere modo folitaria circa ramulos, quorum tria quatuorve fimul uno ex ortu proveniunt, ex quorum centro racemus florifer exoritur. Haujus autem folia funt minora illis Mange Brave , inferiore parte anguítata, fuperiore magis di- latata feu rotunde definentia, inftar illorum Caju-Puti, fex vel octo pollices longa, tres digitos lata , horum- que coftz transverfales funt. Flores ex fimplici brevique progerminaht rácemo , qui fimiles funt illis Mange Brave, fed multo mino- res, inque illo unus alterve modo fructus perfectus eft, illosque filveftris Catappz amulans, tres nempe pollices longus , vix unum latus, ex rotundo com- preffus, & ab utraque parte per longitudinem fulcum planum gerens, externe graminei coloris , interne duriuscula carne fructus hic mufculiformis repletur, caro hec lacte turget, uti & cuncta folia, eorumque petioli, in vetuftis vero fructibus hzc exficcatur in entam ac tenacem fubftantiam , que adneétitur oris fructuum protuberantibus: Siccus vero frućtus, qua- lis plerumque invenitur , prona parte amplam gerit fif- . furam, cui tamen nullum operculum fuit junétum, ad dorfum vero & ab inferiore parte usque ad fum- inum conneétitur, unde conche apertz fpeciem pre. fe fert: Fructus hic externe rugofus eft , apicibus pro- tuberantibus ac lineis obduétus , acfi opus topiarium effet, qua in re cum Pangio convenit, omnes autem. ejus anguli ac fovez fubftantia tenaci ac ficca replen- tur, acfi ex fubere effet confecta, que €xterne pelli- cula obducitur tenui. ei ` Intus locantur bina triangularia & ficca foliola la- biata, inferiore fua parte latiffima & craffiffima ; at- que ex plurimis ficcis filamentis adunatis & intricatis conftant: Sinucleifubftantia eradicetur, vel aque ro- tatione abradatur, tum fructus miram contrahit for- mam, qua eft, acfi arte quadam prominentiis certis effet exfeulpta , ipfique figure quedam inprefle , quzdam autem harum formarum ore funt molles & brofz. > A > BR "^ Hujus quoque fru&us varie inveniuntur forme; que forte totidem ejus funt fpecies , vulgatiffime au- tem funt oblonge inftar vulgaris conche feu mufcu- li, quedam funt breviores & rotundioreś , fed prômi- nentie harum funt majores magisque circinnate, que- dam vero funt Glandibus minores. Putaminis color eft ex cinereo nigricans inftar illorum Pangii. 