Verhandeling Over den Nederlandschen Versbouw
Over het gepaste gebruik der samengestelde woorden en het uitwerksel van ’t al of niet beklemmen eener wisselende syllabe kan de volgende plaats uit BILDERDIJKS epos licht verspreiden. De dichter spreekt van Cain: | Hier zeeg hij spraakloos neêr, in tranen als versmoord. Men zegt, een engel stortte op ’t uitgesproken woord Een hemeldaauwdrop op zijn voorhoofd, die het teeken Des bloedvleks, als een schim bij d’ochtend, deed verbleeken , En ’t uitgewischt had, had aan ’t wraakgeschrei der aard De vloek zijns vaders zich bij ’t misdrijf niet gepaard. n Onze taal, zegt hierop Da Costa, is rijk in zamen- gestelde woorden, en leent zich volgaarne tot de vermenig- vuldiging harer schatten door zamenstelling. BILDERDIJK heeft van die eigenschap een stout en onbekrompen, maar tevens kiesch en smaakvol gebruik gemaakt. Hem daarin navolgende , raadplege men toch vooral bij dergelijke woordvorming een fijn en geoefend gehoor. In hemel- — 96 — daauwdrop valt voorts den klemtoon op daauw; dus is: Een hemeldaauwdrop op zijn voorhoofd, schilderachtig ter uitdrukking van den droppel. Over ’t effect van het dubbele had, het eene toonloos, het tweede beklemd, hebben wij reeds gesproken, D. I,. blz. 263. Buiten eenige der hier voorgedragen wijzigingen, deele, zoo wel in rhythmische als in metrische verzen, het accent der- zelver voeten af. De syllaben, waarop de toonverheffingen vallen, die dus bestemd zijn om in ’t vers sterker uit te klinken dan de achter- of tusschengevoegde syllaben, zijn natuurlijk dezulke die den hoofd- of klemtoon ontfangen, als tot de stamsyllaben behoorende. Stamsyllaben zijn zulke, die 't zakelijke deel der woorden uitmaken, en bij declinatie en conjugatie hunne wortelen niet zien af- of wegknotten (1). Het zal voldoen hier ten slotte bij te voegen, dat zoo de regel des accents in onze taal niet bestendig doorgaat, dan is 't: 1°. Dewijl het woord meer samengesteld dan afgeleid is: in welk geval ieder deel van 't compositum op den klemtoon aanspraak kan maken, en dien werkelijk metricé ontfangt: bijv. in misdaad (misdoen), dfgöod, àfgiúnstig, welke woorden geene derivata, maar composita zijn. 20, Dewijl het ter afleiding dienende voorvoegsel meer of minder scheidbaar is; zoo dat het mede eerder een samen- gesteld, dan afgeleid woord uitmaakt. 80, Dewijl’tafgeleide woord door middel van een bastert- uitgang is gevormd, in welk geval het zijnen nederduitschen oorsprong, juist door die verkeerde beklemming, verraadt, en de regel geldende maakt; krachtens de oude spreuk: exceptio firmat regulam: zoo als in meesteres, heerschappij en dergelijke meer. (1) Zie Srecenseex, Verh. over de Spelling, blz. 106, be- nevens Kıvır, Ten Kare en Huypecoren in de aanteekening aldaar aangehaald; alsmede Britt, Holl. Spraakleer, en JoNCKBLOET , Over middenned. epischen versbouw , blz. Go. TWAALFDE HOOFDSTUK. Over de metrische Versmaat (Prosodia). lde D. ~l TWAALFDE HOOFDSTUK. OVER DE METRISCHE VERSMAAT (PROSODIA). § 1. Over de metrische Versmaat in 't algemeen. Wij hebben gezien, hoe, na vrij ongelukkige proeven op erbarmelijke stelsels gebouwd, de prosodische sceptici in Holland eindelijk tot dat punt zijn gekomen, dat zij aan de mogelijkheid van goede metrische verzen gelooven, al- thans die mögelijkheid niet durven ontkennen. Dat die mislukte proeven een nadeeligen invloed op dit vraagstuk hebben uitgeoefend, is klaarblijkelijk. Bij deze eene komen er nog twee andere oorzaken. Het volstrekt verwaarloozen der oorspronkelijke ger- maansche maat, of ’t Nevelingvers en de daaruit ontsproten verzentrant, had eindelijk Nederland aan een versbouw gewend, welks regelmatigheid zelve als een gebrek aan levendige beweging kan beschouwd worden, maar dat, door dichterlijke geniën bewerkt, in de verscheidene vormen of bewegingen, (vooral bij den Alexandrijn, waaraan BILDERDIJK en KINKER de laatste hand legden) tot eene levensvolle prosodische volmaaktheid is opgeklommen. Zie- daar de eerste oorzaak, die de metrische versmaat achter de rhythmische heeft doen plaatsen. De tweede meenen wij te vinden in de poogingen van KINKER, om in de metrische versificatie den klemtoon gedeeltelijk van zijnen scepterstaf te berooven. Beschouwen wij dit nader. Eens, toen men besloten had op 't spoor der Franschen of Italianen, of welke andere — 100 — ongermaansche natien ook, verzen in te voeren met een en 't zelfde getal syllaben gebouwd, verving die wezenlijk ééntoonige gang de beweging en verzenval, welke alleen der dichterlijke taal ziel en leven bijzetten, en ze naar den eigenaardigen gang van beelden en aandoeningen, naar de volheid van 's dichters gevoel verplooien en ont- wikkelen. Het iambismus der alexandrijnen te slaafs waargenomen verwekte dus (even als bij slaperige muziek) eene onver- draaglijke eentoonigheid, en verkeerde de jonge zuster der germaansche versificatie in eene stijve pedante, in eene Muse zonder zwier, bij welke de verzen der oude klassieken, die van den Nibelungen-bard en der dietsche middel- eeuwsche epos-dichters, als levendige beelden bij stijve mummién afstaken. Verscheidenheid was echter voor 't genie, reeds bij ’t standvesten der rhythmische maat, waarin de syllaben nu geteld werden, het hooge woord : want het genie wilde, bij een minder vrijen vorm, toch zoo veel mogelijk vrij in wen- ding en uitstorting, naar den aandrang des gevoels, blijven. Om die verscheidenheid te bekomen was het eigenaardig verplaatsen der sneden en de oversprong ontoereikend: ’t Gevoel schreef voor en het oor wettigde het voorschrift : » Een vers is een welluidend afloopende regel, waarin het rhythmus vrij en vrank ’t metrum als het oor zulks niet afkeurt, mag overheerschen.” Van geistich, zoo als de Duitschers zeggen, van zinrijk, innig, dat onze maatregeling was, half geistich geworden, had zij haar zin-, en dus innig spraakeigen, immers hare wijsgeerige toonmelodie verloren. En hoe kon ’t anders zijn, als zij, de dochter van 't zelfstandig Noorden, zich moest buigen en schikken naar eene uitheemsche, niet oorspronkelijke taal, en wel naar de fransche, waarin, bij gebrek aan alles wat wij bezitten, de syllaben moeten geteld en niet gemeten kunnen worden? Die verpletterende onderhoorigheid van den versbouw aan den vreemde hadden de eerste zangers, die er zich al of niet gedwongen aan onder- wierpen, zoo als de groote VONDEL, gevoeld en doorpeinsd , en zij, die nog lang daarna 't eeuwig dreunend getiktak — 101 — dat in Vlaandren met Cats was ingedrongen en voort bleef heerschen, in ‘t aan hoogeren zanggloed gewoone Holland wilden invoeren, hadden in hunne koele, doode ziel zeker nooit een begrip van de beklemtoonde Noorder- talen, en daaruit geboren zangerige poëzy opgevat: Bir- DERDIJK, in meer dan een opzicht de waardige zoon VONDELS, deed wat vroeger de dichter had gedaan, dien VONDEL zijn zoon noemde: zijne kunst deed allen die, als versbouwketters, met het stijve iambismus besmet waren, vergeten. Met al de bevoorrechte zonen der nederlandsche Poëzy in Noordnederland, wendden die hoofdzangers een vrijen versbouw aan, die uit en met het gevoel voortstroomde, en trachtten aldus, zoo veel mogelijk, de getelde-syllabenmaat tot de volmaaktheid der gemetene op te voeren. Zoo als wij in 't historische gedeelte dezer laatste versmaat (wij drukken op ’t woord) zagen, bepaalden zich velen dier onderscheidene dichters tot het geven van eenige bloote liefhebberij-proeven daarin: de onbepaalde heer- schappij, die, bijv. een BILDERDIJK over het rijm had verworven, deed hem niet gaarne ook aan de kracht van dictie, welke ’t zijner dichtkunst bijzette, vaarwel zeggen. Ondertusschen was Duitschland rustig op het eerst door Kıorstok meesterlijk ontsloten maat- en dichtspoor der oude klassieken voortgetreden, ter zelfder tijde dat men ’t Nevelingenvers deed herleven. Dit laatste werd, ook in zijne moderne bewerking, door Nederland als over ’t hoofd gezien: het trok de aandacht van geene enkele maatschapppij tot zich. Het andere was gelukkiger, of, wil men, ongelukkiger : de heinde en ver vliegende roem der jongere duitsche barden, die allen schier, van de hoogte van hun genie, de Klopstocksche dichtnieuwigheid (welke een wereldberoemd epos had voortgebracht) huldigden, bewogen eene beroemde maatschappij hare bezorgdheid voor die versbouwschep- ping te toonen. Men weet, dat, op den aanroep der Bataafsche maat- schappij van taal- en dichtkunde (later de Hollandsche maatschappij van fraaije kunsten en wetenschappen) — 102 — KIvKER de Proeve eener Prosodia schreef (1); even als vroe- ger HESSELINK. Eene ongemeene eer bekroonde den wijs- geerigen dichter: bij den gouden uitgeloofden eerepenning, bood het genootschap, ten blijke van zijn bijzonder ge- noegen, aan KINKER een buitengewoon geschenk van zilver aan. En, inderdaad (wie zoude `t ontkennen?) zijne uitgewerkte verhandeling bevatte, ontwikkelde tot in ’t oneindige schier een schat van innige taal- en dichtkennis, en van wondere toonmelodie. Wij bepalen ons hier tot het aanmerken, dat facto zijn stelsel verviel. Trouwens de uitkomsten zijner maattheorien konden ’t oor der metrische dichters niet bevredigen: hij liet, als in de gewoone versi- ficatie, het metrum door ’t rhythmus of de cadans over- heerschen, en verbrak t’ eener tijde den staf des klemtoons. Dit stelsel was ongermaansch, en werd (voor zoo verre wij weten) algemeen door metrische dichters veroordeeld. allen bleven KLOPSTOCK, met minder of meer klankver- betering , getrouw. Die bekrooning, welke een grooten name te beurt viel, was dus allesins noodlottig voor den hier verdedigden vers- bouw, die reeds-aan Duitschland zoo vele vertaalde en oorspronkelijke meesterstukken had geschonken. Men zou zich echter bedriegen met te gelooven dat de taal- en letterkundigen, die het kernachtige dier verhan- deling konden waardeeren, er ook het zwakke gedeelte niet van kenden. Reeds tijdens KINKERS leven dorst, praemissis praemit- tendis, VAN KAMPEN den theoretischen dichter een vollen wierookzwaai ontzeggen (2): » Tot de onderwerpen (zegt hij), welke na  Prosodie, oordeelkundig gegrond op en door het gehoor getoetst aan de uitspraak onzer taal door het beschaafde gedeelte onzer natie, en toegepastop het rythmus en metrum der ouden, in zoo verre beiden in onze hollandsche dichtkunde zouden kunnen worden in- gevoerd”. (2) Gesch. der ned. lett. en wet., in 1822 verschenen, H, 447. — 103 — hielden, behoorde de theorie der taal, vooral in een muzi- kaal opzigt; en men mag zeggen, dat gelijk BILDERDIJK in de afleiding, dus KiNKER in de klankkunde der taal den eersten rang bekleedt. Hij gaf hiervan een schitterend bewijs door de geleerde verhandeling eene proeve van hollandsche prosodie bevattende » toegepast op het rythmus en metrum der ouden, in zoo verre beiden in onze dicht- kunst zouden kunnen worden ingevoerd `" eene verhandeling, waarbij de schrijver met het fijnste gehoor tot in de diepste schuilhoeken der gesprokene taal doordringt. Hij verklaart zich stellig voor de mogelijkheid der invoering van den hexameter in de nederduitsche taal: doch wij moeten er- kennen, dat de door hem zelven gègevene voorbeelden in eene metrische overzetting uit het zesde boek der Aeneis, naar ons gevoel, verre beneden de kunstrijke hexameters, wij zeggen niet van VIRGILIUS, maar van Voss zijn gebleven. » Men oordeele uit een bij 't opslaan des boeks ge- nomen voorbeeld : Anderen slagten ’t vee: dezen vangen 'tbloed in de schalen ` ` Laauw en nog gudsende op. O Proserpina, de achtbare Aeneas Doodde u ter eer eene onvruchtbare koe, om verder de moeder Der razernijen, de nacht, een zwart lam plegtig te slagten. Daarop begint hij ’t nachtlijke feest aan Pluto geheiligd, Doet door ’t vuur ’t ingewand zijner runderdieren verteren, En roostend telkens met het geurigste olijfsap bedruipen. De laatste regels vooral zijn in het begin hoogst onwel- luidend,” Men ziet inderdaad in dien laatsten regel dat de dichter, krachtens de cæsuur, de ongeklemde beklemt, en in den voorlaatsten het omgekeerde verricht: zoo dat de gewoone uitspraak vooral in die regels geweld lijdt, en de hexa- meter verdwijnt, wanneer men ze niet naar 't metrum plooit, terwijl het metrum  dat Kıs- — 104 — Wij hebben die onbetwistbare wet reeds bij 't spreken over de trippelmaat herinnerd. _ » Het verwondert mij geenszins, schrijft mij een kunst- vriend, dat tot heden toe de metrische versmaten der ouden. bij ons, Nederduitschers, weinig toegang vonden. De bekroonde Prosodia des geleerden KINKERS heeft zoo veel onheil gesticht als de onzalige proeven door zijn valsch systeem in ’t leven geroepen. » Eene Prosodie [zoo als van ALPHEN reeds betuigde} mag zich nergens verwijderen van de eigenaardige uitspraak der taal. Wie metrische verzen leest, moet niet verpligt zijn de taal te verwringen. Eene lange syllabe moet natuurlijk. lang, eene korte kort gelezen worden. De wankende syl- laben, die in grooten getalle voorkomen, moeten in der wijze geplaatst worden, dat zij in ’t vers niet meer wankend, maar bepaaldelijk kort of lang zich bij den eersten oogslag aanbieden. Dat is de gansche kunst.” Bij het beoefenen der metriek, naar deze hoofdregelen ingericht, zal ’t spoedig blijken, dat onze taal niet minder dan de hoogduitsche geschikt is, om de grieksche en latijnsche schrijvers in hun eigenaardig metrum over te brengen. De tijd is voorbij, dat men met anders geleerde mannen » in alles wat naar het Duitsche zweemde, niets dan verderf en ondergang in onze letterkunde zag (1)” en zoa dit belachelijk vooroordeel, ten minste opzichtens den KERS navolging van het Ovidiaansche Parve, nec invideo, ten minste » in 't eerste vers op meer dan eene plaats haperde”. Boekje, ga naar Romen , maar zonder uw rampspoedigen dichter. Men moet waarlijk toegevend zijn, om 't tweede beter te vinden en er een pentameter in te hooren : Ach, op uw reis mag hij u niet vergezellen ! ga dan ! Ook heeft de heer Davin geen vrede met Kankens lyrische proe- ven, waarin dezelfde haperingen voorkomen. (1) Van Kampen, H. 479. — 105 — metrischen versbouw, nog ergens voortwortelde, kan ’t slechts -bij dezulken zijn die met den graad van volmaakt- heid, waartoe PLATEN (om ons bij dien naam te bepalen) dien versbouw gebracht heeft, nog onbekend zijn. Tot hen mag men, met VOLTAIRE, zeggen: Au lieu de blâmer notre Dieu, Contentez-vous de ne pas le connaître. De hardnekkigste bestrijders van dien vorm moeten be- kennen dat hij, bij uitnemendheid, geschikt is, om de onsterfelijke dichtmodellen der oudheid in hunne oorspron- kelijke eigenaardigheid weêr te geven, zóó dat eene goede metrische vertaling het beste commentarium der schoonheden vanden text în zich besluit. Deze rede alleen ware geldend, om op de lier der ouden onze snaren te stellen; om de strengere metrische vers- regeling na te gaan. Die studie, zoo als wij voorloopig aanmerkten, is ook voor onze gewoone versificatie zeer nuttig, en zal niet weinig tot hare zachtvloeiendheid bij- dragen, daar zij de eigenlijke prosodische waarde der syllaben doet kennen. Men ziet, dat wij niets over- drijven. Een enthusiast van dien versbouw, in °t cement geleid (zoo als VONDEL spreken zou) van de wijsgeerig - beklemtoonde Noordertalen, zou kunnen beweeren, dat hij boven den griek- schen en latijnschen model-versbouw het voorrecht bezit der geistichkeit (wij zagen °t woord reeds vroeger): daar syl- laben die hoofddenkbeelden voordragen gelijk de wortel- syllaben in onze metrische verzen, als gestalten in een tafereel op den voorgrond staande, uitsteken; en wij zien niet wat men tegen dit logisch en psycologisch voordeel met grond zou weten in te brengen. Dan, wij moeten aan onze koele onpartijdigheid getrouw blijven, en beknoptelijk zien, wat zij die het metrum, dat zij bestrijden, niet durven verwerpen, en daarom niet ontkennen wat zij miskennen, daartegen ingebracht hebben (1). (1) ScHLEGEL, in zijne Geschiedenis der oude en hedendaagsche at — 106 — Bepalen wij ons tot hetgeen deswege voorkomt in de Prosodie door Prof. Davro, uit de werken van BILDERDIJK (hebben wij 't wel) samengesteld (1). » De hexameters en pentameters, zoo als die in de schriften der ouden voorkomen, bestaen eigenlyk niet in onze nederduytsche Poézy. Deze verzen behooren tot eene tael, waarin de quantiteit der woorden door zich zelve bestaet, en dus onveranderlyk altyd even zeker, zich zelve gelyk, en volstrekt onafhankelyk van den accent is, welke integendeel door de quantiteit wordt bepaeld. Maer in onze tael is het gansch omgekeerd, vermits den toon zoo- danig de maet overheerscht dat hij eene korte lettergreep lang maekt in de uytspraek, en dat het volstrekt gebrek aen accent haer voor kort kan doen houden, schoon zy anders in zich zelve lang is. Ja, eene lange lettergreep of woord kan kort worden, omdat het volgt op eene letter- greep of woord, waer den heerschenden toon op valt. Hieruyt is al gereedelyk op te maken dat wy dikwyls moeyte hebben om onze spondeën voor dusdanig in de uytspraek te doen gelden.” Men antwoordt daarop, dat de quantiteit of syllaben- maat in verscheidene spraken, volgens hunne eigenaardig- heid, door verscheidene grondregelen wordt vastgesteld ; verder, dat de beklemde overheersching van den toon op de maat in accentive verzen alleen t huis behoort; eindelijk, dat de natuurlijke uitspraak van den spondeus (hij moge dalend of klimmend zijn) wel degelijk den spon- deus laat hooren (zoo als in de afwisselende uitspraak van stadhuis of stadhuis; opsteeg of steeg op); ook zelfs in een Letterkunde , zegt dat, wat lof men aan den vreemden vorm ter vol- making der taal (als versbouw) moge toestaan, de keus der gemeten- syllabenmaat nooit tot een episch nationaal gedicht dient.aan- gewend te worden. Na eenige bedenkingen tegen den hexameter (die wij wat verder goeddeels wederleggen , waar °t de gevoelens betreft door professor Davin weérgegeven), voegt hij er bij: » Zeker was, ook volgens 't onderwerp zelve, Kıorstocks Messias niet bestemd om algemeen begrepen te worden.” (1) Nederduitsche Spraekkunst (Mechelen, 1835), D. II, bl. 117. — 107 — woord uit drie eensyllabige: sabstantiva samengesteld (zoo als in stadhuiswoord). De professor vervolgt: » Immers in eene reeks van dry of meer in zich zelven lang zynde syllaben, kan de accent op eene van die vallende, de andere betrekkelyk kort maken; waermeé dadelyk al de maet van ’t vers overhoop ligt; de spondeën dus inderdaed tot trocheên of jamben wordende.” Die betrekkelijke kortheid brengt, gelijk wij zoo even zagen, in den klimmenden of dalenden spondeus eene rhyth- mische, maar geene metrische verscheidenheid te weeg: Ook dezelfde woorden nemen zelfs in de gewoone maat door de syllabenpositie eene verschillende beklemming aan (Zie hierna blz. 117). Nog zegt de professor: » Met woorden van eene letter- greep is de moeyelykheyd zoo groot niet, omdat deze geenen anderen toon hebben dan welken de spreker daeraen geeft, volgens ’t belang dat hij er in stelt. » Eene zwarigheid bestaet hierin, dat onze toonlooze lettergrepen niet volkomen gelyk zyn in duer van de uyt- spraek. De eerste van vorstin, bijv. verschilt hoor- en voelbaer in langte van de, te, en is echter niet lang genoeg om nevens de laetste van ‘tzelfde woord op te meten: ook kan dat woord nooyt als een spondeus gelden.” Men weet, dat Kınker (niet HESSELINK) eene klank- ladder heeft samengesteld, die de lengte of kortheid der syllaben, volgens een fijngesponnen onderscheid, in ver- scheidene klassen rangschikt; in de metrische poézy, die even als de latijnsche en grieksche, slechts lange, korte en wankende syllaben erkent, is die klankladder van geen onmiddellijk nut, althans niet wetgevend. De heer Davip zegt hierachter: » Voeg hier nog by de algemeene veranderlykheyd der menigte woorden als voor- zetsels, voeg- en voornaemwoorden, die geene bepaelde lengte in zich hebben, maer wier quantiteit te eenemael van den accent afhangt.” Men merke aan, dat niet alle deze woorden tot de ancipita (of wankende) behooren ; en dat zij alle zoo niet eene bepaalde, dan toch eene prosodisch-geregelde quantiteit door hunne plaatsing kunnen bekomen. — 108 — Ten slotte komt de gevolgtrekking van den prosodist : » Zoo wordt het duydelyk, dat de versmaet der ouden aen onze tael gansch oneigen is. Niettemin heeft men onder- scheydene verzen der ouden in onze tael meer dan eens nagebootst, en wy zullen er derhalve eenige voorbeelden van geven [voor de hexameters komt hier ‘t vrij zuivere metriek fragment van BILDERDIJK , zijnde de aanvang van 't IVde boek der Aeneis: zie hiervoren D. I, bl. 96]. Men zal ligtelyk opmerken, dat zy somtyds door de spondeën voor- alin de war geraken ; want met de dactylen schikt het zich beter, om dat deze voet overeenkomt met dien der trippelver- zen, welke zoo gemakkelijk in onze tael te maken zijn (?).” Deze schrijver heeft den metrischen versbouw veroordeeld, of ontraden, wil men ’t zoo, volgens 't stelsel van KINKER (in een paar eigenaardigheden, hier in de vertaling der Aeneis blijkbaar uit krigsheld en uwe, gelijk aan dat van BILDERDIJK): doch er kunnen volmaakter stelsels en beter proeven dan de gene dier beide dichters bestaan. Volgens ons bestaan zij, en wij vinden ze bij de Duitschers, die sedert Kıorstock nietopgehouden hebben dien versbouw met voor- liefde, en metstrenger geworden keurigheid, te bearbeiden. De grondstoffen van Hoog- en Nederduitsch zijn, pro- sodisch gesproken voor ons nagenoeg dezelfde; en daar men onder de Prosodiën der Hoogduitschers die van Heyse (1), wegens beknopte nauwkeurigheid, onderscheidt, willen wij naar deze, met opgave van enkele afwijkingen, eene neder- duitsche versleer aanbieden. § 2. Beknopte Prosodia. De Dichtkunst, die, even als elke andere kunst de schoon- heid tot grondwet heeft, kan enkel door de overeenstemming van inhoud en vorm haar doel bereiken. Daarom ook moet de vorm der Dichtkunst, of de spraak, schoon, d. i. (1) Achter de Deutsche Schullgrammatik, Hannover 1842, 13de druk. — Herse is schoolbestuurder te Maagdeburg. — 109 — naar de kunst gebouwd zijn, om aan den inhoud te beant- woorden: de kunstmatige spraakregeling wordt door het rhythmus (verstact bij de Duitschers) ten volste bereikt. Over ’t algemeen verstaat men onder dit woord elke beweging, naar zekere tijdmaat ingericht, afgedeeld ; of wel de vaststelling des tijdgangs door geregelde zinlijke teekens bewerkt. Het rhythmus is dan ook niet alleen der sprake eigen, maar laat zich mede door bloote bewegingen waar- nemen, voor 'tgezicht (zoo als in 't dansen en gaan); of voor ’t gehoor door eenvoudige toonen (zoo als in 't gelui eener klok, in ’t dorschen en smeden, in den maatgang der muziek enz.) ; terwijl het in den polsslag zelfs voor 't gevoel tast- baar wordt. Wij hebben reeds in den beginne van dit werk, op verscheidene plaatsen [vooral D. I, blz. 115], eer wij tot het opzettelijk handelen over de syllabenmeting overgingen, doen zien wat onderscheid er is tusschen rhythmus en metrum : die plaatsen mogen hier aanvullen, wat wij anders daar- over hadden mede te deelen. Ook gaven wij reeds de omschrijving van Dichtkunst en Versleer (metriek) [Zie Inleiding blz. rel, Deze gaan wij nu behandelen, na het hier en daar ter voorafgaande opheldering bereids verspreide licht over dat onderwerp. | DE METRIEK, De Metriek bevat en beschouwt als hare deelen: 1. De Prosodie of Syllabenmeting, die de lengte of kortheid der syllaben bepaalt; 2. De Versvoeten; \ 8. Het Vers-zelve of de Verssoorten ; 4. Het Rijm, waarover wij reeds gesproken hebben. Wij gaan tot de nog onbehandelde deelen, in hunne volgorde, over. In de grieksche en latjnsche spraak ligt de quantiteit, d. i. de tijdmaat (lengte of kortheid) der syllaben in het geluidsgehalte (Lautgehalt). Een lange zelfklinker of een tweeklank maakt eene syllabe, ten opzichte der quantiteit, lang; een korte zelfklinker maakt ze kort, wanneer er niet twee of meer medeklinkers op volgen, die aan eene syl- labe, een korten zelfklinker bevattende, een langen tijd- duur geven. Op de grootere of geringere zinwaarde of be- teekenis (Bedeutsamkeit) der syllaben wordt bij de bepaling hunner tijdmaat even zoo min gelet, als op het syllaben- accent, hetwelk in die spraken zoowel op eene korte als op eene lange syllabe vallen kan, en derhalve menigmaal in strijd met het metrum geraakt. Hieruit volgt, dat de be- paling der tijdduring uitgaat van eene stoffelijke of licha- melijke weging der lettergeluiden. In de nieuwere talen, buiten de hoogduitsche en daarmede verwante nederduitsche, heeft het overwegend accent, de klemtoon, bijna elk spoor van ware quantiteit zoodanig doen verdwijnen, dat men ze accentueerende of beklemtoonde talen noemt, Niet de beteekenis, maar ’t spraakgebruik , beslist in die talen, gelijk in de oude, op welke syllabe het accent valt. Even als de hoogduitsche taal, houdt de onze een mid- den tusschen de oude en de overige nieuwe spraken: zij bezit evenzeer syllabentoon als syllabenmaat; maar onder- scheidt zich hierin van de oude spraken, dat over het al- gemeen ‘t accent of de klemtoon met de lengte overeenstemt, _ en dat de prosodische tijdmaat der syllaben niet door hare stoffelijke lengte, maar door hare grootere of geringere inhoudswaarde (beteekenis) wordt bepaald. Ook wordt het hoofdzakelijke door lange syllaben en het onderhoorige (nebensächliche) door korte uitgedrukt. Uit dien hoofde mag men onze syllabenmeting te recht eene geestvolle (geistige) noemen; als enkel rustende op de inner- lijke beteekenis: zoo als blijkt uit stád, stede, stédeling, stedelingen. In ieder woord valt de hoofdtoon op de wortel- of stam- — 111 — syllabe Naar de inhoudswaarde der syllaben richt zich altoos de beklemtooning, en naar deze, wat de hoofdzaak betreft, de prosodische tijdmaat; zoodat iedere betoonde syllabe van een meersyllabig woord ter zelfder tijd proso- disch lang moet zijn. Als zij nu waren gekomen ter plaats, waar de meesten en sterksten Stonden om "Temps zoon, den dapperen rossenbetemmer , Digtgedrongen, gelijk aen rauwverslindende leeuwen. Cracco, Vde zang der Ilias. Doch, hieruit mag men geensins besluiten, dat omgekeerd de syllabe die den klemtoon niet heeft kort moet zijn. In samengestelde woorden, b. v. hoogmoed, kinderspel, heeft wel slechts ééne syllabe den hoofdtoon, namelijk de stam- syllabe van ’t bepalend woord (hier dus hoog, en kin in kinder), maar de grondwoorden moed en spel behouden hunne volle lengte, al komt die door den dalenden neven- toon iets verduisterd voor. Hier druischt het, hiervoren D. I, blz. 106, reeds aan- gehaalde vers van denzelfden dichter (doch, blijkens andere plaatsen, stelselmatig) tegen aan: Zoo als het vygesap ylings de sneeuwwitte melk stremt, die vloeibaer Schuimt: want met windsnellen spoed wordt zy omgekeerd door den vermenger. Ib. Op welke hexameters wij uog straks zullen terugkomen. De syllabenmaat of prosodische syllabenwaarde richt zich in onze taal niet naar de lengte of kortheid (uitrekking of scherping) der vokalen, maar uitsluitend naar de beteekenis- waarde der syllaben. Woorden of stamsyllaben met eene enkele vokaal, b. v. zat, kop, hut, lip, zijn niet korter dan zulke wier vokaal lang of uitgerekt is, b. v. zaad, koop, huur, leed (Zie hiervoren, blz. 90). Ten blijk daarvan strekke het vers van denzelfden dich- ter in 't eigen fragment: Dus sprak Zeus, en beval aan Pairon hem te genezen. — 112 — En wat verder: Hese baëdde hem dan, en trok hem het sierlijk gewaëd aen. Alle syllaben in onze taal zijn òf lang (tweetijdig), òf kort (ééntijdig), òf tusschen lang en kort wankend (middertijdig). Het teeken der lengte is een —, dat der kortheid eene ~, en dat der middentijdigheid een .. Die syllaben, welke uit haren aart enkel lang of enkel kort kunnen zijn, heeten oirlange (urlänge) of oirkorte (urkarze) syllaben; terwijl de van natuur middentijdige syl- labe, naarmate zij door hare plaatsing lang of kort wordt, basterilange en bastertkorte wordt genoemd. Wij duidden reeds aan, dat de kortheid als één tijd, de lengte als twee tijden beschouwd wordt: zoo dat twee korte syllaben met ééne lange syllabe gelijk staan (b. v. vreugd- zang, minnende). 2. Syllabentoon. De prosodische grondregels daarover zijn: 1. Alle geklemde syllaben, als oirlange , zijn lang. 2. Alle toonlooze syllaben, als oirkorte, zijn kort. 3. De neventoonige syllaben zijn ten deele noodwendig lang, ten deele middentijdig. Aldus laat zich gemakkelijk de syllabenwaarde van een- voudige meersyllabige woorden kennen: namelijk daaruit ontstaat de volgende regel: In alle eenvoudige tweesyllabige woorden is altoos eene syllabe lang en eene andere kort (b. v. léven, zónder, óver, weder, genóeg, gesprek). Er is geen tweesyllabig woord dat uit twee korten bestaat [met uitzondering echter bij ons van de onscheidbare voorzetsels over en onder, zoo als i in v Wf = overwegen, onderhouden]. — 118 — Eenigen hebben ook het tweesyllabig pronomen possessi- vum van dien regel willen uitzonderen. Ja, de onverpoosbare kwelling verbiedt hare leden te rusten, zingt BILDERDIJK naar VIRGILIUS; dat wel niet zeer stuitend is, maar niettemin met de natuurlijke uitspraak onbestaanbaar, die, ook dan als een woord om den zin den nadruk niet ontvangt, toch zijne eerste syllabe iets langer dan de tweede doet hooren. Er is ook geen eenvoudig tweesyllabig woord dat wit twee lange bestaat. Zulke woorden met twee lange syllaben zijn alleen de samengestelde (b. v. zeevaart, kerkhof). Enkel de hoogte of diepte des toons in den klank der stamwoorden brengt hier onderscheid te wege; het bepa- lende woord heeft eene toonrij zende, het grondwoord eene toondalende lengte (b. v. koornveld , maanlicht , opklom ; omgekeerd is het in klom op; kom hier, ga heen). Men wachte zich de toondalende lange als eene korte syllabe te beschouwen (Zie hiervoren bl. 106). Af te keuren is derhalve de hexameter van BILDERDIJK: Immer herdenkt zij den krijgsheld, en immer den godlijken oorsprong Zijnes geslachts. Alsmede het stelselmatig gebruikte sneeuwwitte in den boven aangehaalden hexameter van CRACCO: Zoo als het vijgesap ijlings de sneeuwwitte melk stremt, die vloeibaar Schuimt. Vroeger had dezelfde in een zuiveren en vloeienden hexameter geschreven: Als zij waren gekomen ....,.,.... Bleef daer staen, en riep dan de sneeuwwitarmige Hese. Wat de éénsyllabige woorden betreft en die syllaben, welke een neventoon kunnen hebben, zijn er nadere be- palingen noodig, die in de volgende regelen vervat worden: Ide D. 8 — 114 — I. Lang of tweetijdig, als oirlengten, zijn over het alge- meen alle stamsyllaben en daaruit gevormde grondsyllaben ; in ’t bijzonder: 1. Alle éénsyllabige stamwoorden, die hoofdbegrippen aanduiden; alzoo zelfstandige naamwoorden en bijwoorden: hoog, diep, lang, klaar; en werkwoorden in alle eensyllabige vormen, b.v. staan, gaat, ging, valt, stond, met uitzondering der hulpwerkwoorden, waarover hierna. Men vindt een voorbeeld van dien regel in ’t laatst aan- gehaalde vers (riep). 2. Alle éénsyllabige stamwoorden die hoofdbegrippen ` bevatten in meersyllabige woorden ‚ hetzij die eenvoudig, samengesteld of afgeleid zijn, b. v. weldaad, goudgeel, daar- heen, + kerkhofemuur , bezingen, ontzeggen, ontmoedigen, believen, liefderijk. 3. Alle met werkwoorden scheidbaar vereenigde (en der- halve klemtoonige) voorzetsels en bijwoorden; namelijk als ze eensyllabig zijn, als: Af, aan, op, uit, bij ‚ daar, door, in, heen, om, voort, los, enz.; b. v. afdanken, aanvangen, opstaan, heenkomen, voorttrekken, omloopen, loslaten, inzien, daarstellen, enz. Zoo ook in de scheiding: trekt voort, sta op, ga uit, doe aen, laet los. Deze regel nam VONDEL niet bestendig waar, en hoe wanluidend dit, achter eene toonlooze syllabe, vooral bij den afloop van 't vers, klinkt, kan men gemakkelijk in de plaatsen ontwaren, waar hij er tegen zondigde. Zoo schreef Horman,op den Hoogmoed (Zie ons D. I, bl. 163). ’k Zal uw gevolgen zoo verderfelijk opzingen. II. Kort of eentijdig, als oirkorte syllaben, zijn over ’t algemeen alle nevensyllaben voor of achter de stamsyllaben, wanneer ze toonloos zijn, in ’t bijzonder: 1. Eenige eensyllabige woorden die nevenbegrippen uit- drukken, namelijk: de lidwoorden de, des, den, het, een (niet het telwoord); de onbepaalde persoonwoorden het, men; — 115 — de persoonlijke voornaamwoorden me, ge, ze, we, voor mij, gij, zij. wijs het voorzetsel te voor werkwoorden; het bijwoord er voor daar, en. het voegwoord zoo, b. v.: zoo hij ’t wil, 'tmag geschieden. De keurige Boxman gebruikt er meermalen als beklem- toond in den alexandrijn , zonder dat het stuit; onder anderen in zijn prijsvers ’t Vermogen des ijvers, waar hij van de bijen sprekende, zingt: En bij het talloos tal heerscht er nog overvloed. 2. Alle verbuigingssyllaben der declinatie, conjugatie of der vergelijking; bijv. des geestes , de kinderen der vadren, de kalvers, schoonere, sukkelt, °k bidde, geprezen, lovend, huichelende, Even zoo ook de toonlooze eind- en afleidings- syllaben: je of jen, jes of jens, ken, de, e, el, els, len, em, en, end, er, ers, ren, ig, sel, te, den, tig d enz. ; bijv. bankje, bankjes, tafelkens, liefde, zangers, zangrig , aardig, raadsel, grootte, “moeder, rustig, dertig. 3. De voorsyllaben be, ge, her, er, ver, ont, zoo als ook: om, door, vol, in zoover deze laatste onscheidbaar zijn, bijv. bestaan, ontfangend, gelukken, herdenken, erkennen, verruilen, omzeilen, doorkruissen, volbrengen. Het ontga den lezer niet, dat om en door lang zijn in scheidbare koppelingen, alwaar zij den klemtoon hebben; bijv. omreizend, omgaan, doorvliegen; ant heeft mede den hoofd- toon en is dus lang; zoo als in antwoord (Zie ons D. I, bl. 146). De samentrekking (contractio) van twee korte syllaben brengt natuurlijk geene lange voort ; alzoo geven het, geven 't (oudtijds gevent), over het jaar, over ’t jaar. III. Wankende (middentijdige, twijfelachtige) syllaben en woorden, die in de versmaat door hare plaatsing tusschen lange en korte syllaben (door syllabenpositie) hare bepaling nu als bastertkorte, dan als bastertlange ontfangen, zijn: — 116 — 1. Alle eensyllabige voornaamwoorden, als: ik, du, hij, zij, wij, gi , my, di, hem, haar, ons, u, zich, die, wie, dat, wat, mijn, dijn, zijn, hun, haar, enz. 2. De eensyllabige vormen der hulpwerkwoorden, als: ben, is, zijn, zijt, zij, was, heb, hebt, heeft, zal, zult, worde, wordt, enz. Het saamgetrokken waart zou moeilijk als kort kunnen gebruikt worden. 8. De eensyllabige voorzetsels, bijv. aan, bij, in, van, tot, door, om, enz. Echter mogen zij niet als adverbia geplaatst zijn; want alsdan zijn ze lang; bijv. het komt er op aan, hij draagt er toe bij. 4. Eenige eensyllabige bijwoorden, die niet tegelijker tijde bijvoegelijke naamwoorden zijn, als: waar, niet, ja, sints, of, nog, ook, wel, dan, als, vóór, naar enz. 5. Eensyllabige voegwoorden, bijv. als: daar, dat, want, en, ook, wijl. 6. Eensyllabige uitroepingen, bijv. ach! at! ei! ha! 7. De neventoonige eindsyllaben: baar, eid, heid, lei, lijn, lijk, ling, mis, zaam, schap, dom, oed, ing; bijv.: wonderbaar, arbeid, luiheid, allerlei, kindelijn, billijk, jonge- ling, droefnis, langzaam, broederschap , rijkdom, armoed , verduistering. Aanmerking. De uitgang in of es der vrouwelijke sub- stantiva is bestendig geklemtoond, (hoewel de Duitschers den uitgang in wankend maken). Volgens sommigen zou men te scandeeren hebben : Vriendin bevalt het u hier? ’s lands Koningin praalt op haar zetel. Ook schreef Spanpaw (2de uitgave zijner Gedichten, IV, 101) den hexameter: Koningin van het feest, de bruid eens gelukkigen konings. Dat zij het verkeerd achten vriendin of koningin te lezen, — 117 — keuren wij niet goed. Vriendin kan genomen worden als een spondeus, doch rhythmisch is vriendin een iambus; de uitspraak brengt intusschen de eerste lettergreep der voorgaande woorden, met den beklemtoonden uitgang iz, even toonloos uit als in bodin. Ook geeft de uitspraak aan het woord opvoeding de waarde van eenen dactylus. De voorsyllabe on is vóór zeifstandige naamwoorden, bijvoeglijke naam- en bijwoorden beklemtoond, en gevol- genlijk lang; bijv. onzin, onschuldig; vóór participia en ad- jectiva, op baar, kjk en-zaam, als. ze van werkwoorden afstammen , middentijdig : onbeloond, onverschrekken, onken- baar, onmerkelijk, onvoegzaam. De voor- en nasyllabe al is eveneens middentijdig, bijv. almachtig, overal; zoo als ook de voorsyllabe oor of oi”, wanneer zij niet (gelijk in oorspro Ong , oordeelen) hoogtoonig is: bijv. oorspronkelijk. De voorsyllabe mis is middentijdig, als zij met een werk- woord verbonden, en gevolgelijla neventoonig is, bijv.: misdoen, mislukken (zie ’t voorbeeld hiervoren blz. 91); zij is lang in scheidbare werkwoorden, alwaar zij den hoofd- toon heeft; bijv.: misgrijpen, misslaan; en in zelfstandige en bijvoegelijke naamwoorden; bijv. misslag, mismoedig. Lengte of kortheid eens middentijds hangt in de versmaat van hare verbinding met andere prosodische syllaben af. Hieromtrent geldt de volgende hoofdregel: Wil men een middentijd kort gebruiken, dan plaatse men dien tusschen twee syllaben van meer prosodische waarde; wil men daarentegen een middentijd lang gebruiken, dan plaatse men dien tusschen syllaben van minder prosodische waarde (Zie hiervoren bl. 104). Hieruit volgt: 1. Een middentijd kan kort worden, geplaatst zijnde tusschen twee oirlengten; bijv.: hoor mij aan; zingt in ’t — 118 — woud, stil en bang; vreeslij k suist de storm door 't veld; spaarzaam leeft; de herdrin vlood; de jongling sprak; — z — Yon droefnis overal, enz. 2. Een middentijd tusschen twee oirkorte geplaatst kan naar denzelfden regel lang worden, bijv. ülend door het woud ; en hoe geschiedde het? wonderbare wereld, hindernissen, eigendomlijk , zondigt onbewust , tevredenheid bezaligt, reken- schap gegeven, duisternis bedekt, vrolijkheid verkwikt , jongelingen, enz. Men neme bovendien de volgende regelen in acht. 3. Tusschen eene oirlange en eene oirkorte syllabe geplaatst, kunnen de meeste middentijden kort worden; bijv. heerscher is God, wie koen zich verheft, kom in het woud, warm was de lucht, jongling verneem, wonderbaar groot, de priesterschap vreest, duisternis dekt, dapperheid zegepraali, een jongeling vlood, dooding der ziel, oefningen, — L VS . La KÉ — 9 =, — hd vreesbaar verhief, droefmssen dooden, rijkdom verwerven. Aanmerking: De zwaardere middentijden der Duitschers heid, schap, dom, dulden de kortneming niet, wanneer eene oirlange syllabe voorafgaat en eene korte volgt, die zich als verbuigingssyllabe aansluit; onze taal, integendeel, wil: vriendschappen, waarheden, rijkdommen; en geensins: vriend- — Ww vo. LV “4 = w schappen , waarheden, rijkdommen, enz.. 4. Ieder middentijd wordt lang, als hem twee oirkorte syllaben volgen of voorafgaan; bijv. heeft het gebliksemd, hoe de vergankelijkheid ‚ vrijheid te bestrijden, twintiger lei ‚ enz. — 119 — Van de Versvoeten. De versvoeten (pedes) of rhythmische maten zijn de gele- dingen der versmaten (metra). Zij worden samengevoegd naar de in elke maat heerschende toonbeweging. Om het rhythmus van een vers te bepalen, moet de versmaat in zulke geledingen worden verdeeld. De verssoorten bestaan of uit ongelijke tijddeelen, lange en korte syllaben; of uit gelijke tijddeelen: bloot lange, of bloot korte syllaben. Elke samenstelling van ongelijke tijddeelen tot eenen vers- voet moet derhalve of in den toon dalen, wanneer de lengte voorafgaat en de kortte volgt (bijv. schuldig, vred ; ; of zich verheffen (bijv. geweld , gezond). De versvoeten der eerste wijze zijn vallende of dalende; der tweede, rijzende of klimmende versvoeten. Versvoeten die uit gelijke tijddeelen, bijv. twee lange of twee korte, bestaan, laten de beide bewegingen ‘toe: de vallende (bijv. hoogmoed) of de rijzende (bijv. schalmei). In versvoeten die meer dan twee tijddeelen bevatten, kunnen de beide rhythmische bewegingen vereenigd zijn. Dezen zijn dan rijzend-dalend (bijv. gedachten) of dalend- rijzend (bijv. wandelstok). Men onderscheidt de versvoeten gewoonlijk naar het getal der tijddeelen (syllaben in de taal genoemd), waaruit zij bestaan. Er zijn twee- drie- vier- en meerdeelige (of syllabige) versvoeten. Allen hebben zij grieksche namen ; doch velen er van hebben reeds, ten minste bij de Duit- schers, inlandsche namen verkregen. A. Tweesyllabige voeten. 1. — — Spondeus (gelijkstapper) : kerkhof; viertijdig , / / / dalend: wijnstok, of rijzend: staat op, loop heen. — 120 — 2. — ~ Trocheus of choreus (walzer, valler, eigenlijk lichte voet): vader ; drietijdig, dalend: menschen, dankend, hemelsch. 3. © — Iämbus (springer, eigenlijk zware voet (1): gezang ; drietijdig, rijzend: geduld, vernoegd, omhoog. 4. vu Pyrrichtus (looper, danser), tweetijdig; nage- noeg geen tweesyllabig woord bestaat er in onze taal uit twee korte (Zie hiervoren, blz. 112). De pyrrichius be- vindt zich echter in meersyllabige naast eene lange, b. v.: vrien-delij k, vreug-dige. B. Driesyllabige voeten. 1. — + Dactylus (vingerslag, eigenlijk trippelvoet): broe- deren; viertij dig ‚vallend: Loningen, machtiger, heiligen. 2. ~v — Anapestus (opspringer): vergezeld; viertijdig, rijzend: het verlies, ik ontvlucht, majesteit. 3. — ~ — Creticus (vastvoeter): bardenzang ; vijftijdig , dalend - rijzend : oogenblik, aangezicht, gaat er heen. 4. ¥—~ Scolius (zwakvoeter): gezangen; viertijdig, rijzend - dalend: geliefde, hervinden, hi újlde. D. {v — — Bachius (opstormer): gezangschool ; vijftijdig, rijzend: het bergland, zij vlucht snel, de springbron. 6. — — … Antibachius (zwaarval): kerkhoven; vijftijdig , vallend: stormwinden ‚ luid dondert. 7. — — — Molossus (zwaarstap): brandwijngeest; zes- tijdig: hoogtijdfeest, ‘t dreunt ver heen, schouwspeelkunst. (1) Van Dare in zijn Tyd-verdryf (D. II, blz. 12) noemt den trochæus kluchtvoet, den iämbus heldenvoet. — 121 — 8. vvv Tribrachys (snellooper), drietijdig; bestaat niet in onze taal als driesyllabig woord, maar wel in verschei- Ld e e Ce v w w _—~ dene woorden of in nabuigingen, b. v.: dui-zelen er heen, — vw uU vrien-delijker. C. Viersyllabige woorden, die door menigvuldige samenstelling der vorige gevormd worden. 1. — — — — Dispondeus (dubbel - gelijkstapper): boekweit- meelstof; achttijdig : zeestormönheil, wild loer’ ’t roofdier, 2. — Yv — Choriambus (choreus en iambus): morgen- gebed ` zestijdig, dalend-rijzend: jubelgezang; klokkengelui. 3. ~ — — ~ Antispast (tegentrekker): gelukzalig; zestijdig, rijzend-dalend : triomphzangen, terugschouwen, de zee golfde. 4. v—v— Diiambus (dubbelspringer) : gezondheidsdronk ; zestijdig: de vreugde sterkt, bevestingwerk. 5. —v —v Ditrocheus (dubbel-trocheus): zonnestra- “len ; zestijdig: zweeg en weende, toovergaarde. 6. — — vv Tonicus a majori (de dalende ionicus): eer- waardiger ; zestijdig: vriendschappelij. k, krijg woedende, 7. vv — — Lonicus a minori (de rijzende ionicus): de gemeenzin; zestijdig: de geleidsman, hij begon krijg. De volgende voeten, wier namen onnoodig zijn, kunnen aldus aangewezen worden: 8. v — — — Geduldproefsteen, de woudstroom ruischt. \ — 122 — 9, -v — Zonnenopgang , Hee toonkimst, keer des heelals. 10. — — v — Volksvreugdefeest , afscheidsgezang, aanvang der nacht. 11, — — — v Krijgsheirstraten, eikloofranken, zwijgt zee- stormen. 12. — vvo Vluchtigere, vriendelijker, vriendlijkere. 18, v — vv Geweldiger, verdedigen, het aardigste. 14. vv — Alabaster , begeleiden, en verhief zich. 15. vvv- Religieus, de begeleider , vluchtigeren dans. 16. vv vv Vriendelijkere, de gebenedijde. Gelijk de bovenstaande voorbeelden dat bewijzen, laat elke versvoet zich samenstellen (met uitzondering der vu, vvv en vv vv ) door een enkel woord, of door verscheidene naar zin en toon nauwverwante woorden (zoo als lidwoord en zelfstandig naamwoord, voornaam- en werkwoord), welke te samen dén toonwoord vormen, ofschoon ze spraakkundig meer woorden uitmaken. Een aldus saamgestelden versvoet” noemt men een woordvoet; dergelijke woordvoeten zijn: helder ‘(trochwus), verlies, de dag, hij sprak (iambus), verhouding, hij zei het (amphibrachen), het gevoel, hi verzonk (anapmsten) enz. Nogtans vorlangt het rhythmus geensins, dat elke vers- voet door cenen woordvoet volledig uitgemaakt worde, zoo dat met elken versvoet ook een toonwoord eindige: het is veeleer cen vereischte dat van tijd tot tijd een woord- voet binnen een versvoet eindige, zóó dat zich beide wederkeerig doorsnijden; waardoor eene schoone samen- vlechting van het rhythmus ontstaat. Bijv. de woorden — 123 — waarde | vader ‚ drukken twee trochæen door twee tro- chaïsche woordvoeten uit; de woorden kom be-minde zijn ook twee trochæen, doch de eerste trochæus trekt de eerste syllabe van den amphibrachischen woordvoet beminde naar en aan zich. In de volgende verzen wijken de versvoeten geheel en al van de woordvoeten af: Verdeeling naar versvoeten (scandeeren) : — U — Nw _— VU — vy — u u u Liefde ge/vest in het / hart verge/zelt hem in / sombre ge/peinzen. Naar woordvoeten : Liefde / gevest in het hart / vergezelt hem / in sombre / gepeinzen. Van het Vers en de Verssoorten. Een vers is eene door woorden uitgebrachte reeks van rhythmisch opvolgende tijddeelen, die een geheel vormen. Eenige schoongerangschikte verzen, die te samen een rhythmisch geheel vormen en in hetzelfde aantal, in dezelfde orde meermalen wederkeeren, noemt men eene strophe. Het vers verdeelt zich in rhythmische leden of versvoeten. Met deze mogen de woordvoeten waaruit een vers gebouwd wordt, niet overal overeenstemmen (zoo als hierboven werd "Aangestipt), maar zij moeten vaak binnen dezelve eindigen; opdat in de rhythmische beweging verscheidenheid besta. Gebrekkig is dus: Lieflijker / zingen de / vogelen, / luisterende / ooren ver/rukkend. Beter : — — — v vlo v, v — v '_ Uv vla vw Hoor! reeds / heft zich / der vooglen / gezang [in de bosschen [en Velden. Maar ook onderling moeten de woordvoeten veelvoudig zijn; want door het gestadige wederkeeren van denzelfden woordvoet wordt het vers eentoonig: De vo/gels hup/len vro/lijk, zon/gen me/nig lied. — 124 — Beter: Ze hupplen blij / de vogels, / zingen blij / hun lied. Daar waar een woordvoet binnen eenen versvoet eindigt, ontstaat eene insnede of cesuur (incisio). Vele dezer cesuren zijn onwezenlijk en worden nauwelijks bemerkt, wanneer de zin niet, na 't einde eens toonwoords, door eenig zinteeken de rust noodig maakt. De meeste lange verzen hebben eene snede (gewoonlijk omtrent het midden van ’t vers). De snede, voor het rhythmus onontbeerlijk, heet rhythmische hoofdcæsuur, terwijl de onwezenlijke insneden voetcæsuren genoemd worden. De rhythmische hoofdcæsuur is, ook zonder zinsnede, bij 't bloote einde eens betoonden woords hoorbaar. In de volgende verzen is zij met | geteekend : Als zich het onweér heft, | hoe beeft, hoe siddert de booswicht! Schrikvol dreunt in zijne ooren | de machtige donder des hemels, En hij herkent niet de stem | zijns teeder beminnenden Vaders, Die zijn kinderen allen | met liefde verschrikt voor het kwaaddoen. Men merke aan, dat men de cesuur mannelijk noemt, wanneer zij uit eene lange syllabe, vrouwelijk wanneer zij uit eene lange en korte syllabe bestaat. Van de bovenstaande verzen hebben dus twee de mannelijke, twee de vrouwelijke cesuur. Eindigt een woord tevens met een versvoet, dan ontstaat er eene vers-afsnede, die werkelijk van de insnede (of woord- cæsuur) verschilt. Ook deze vers-afsneden zijn grootendeels onwezenlijk ,en worden slechts dan werkelijk, als met dezelve tevens eene zinsnede plaats grijpt: doch er zijn eenige vers- soorten , tot welker rhythmus dergelijke vers-afsnijding (ge- woonlijk in ’t midden van ’t vers) noodig is; waardoor ’t vers alsdan in twee halfverzen (hemistichen) verdeeld wordt. B.v.: Een liefde die, zoo rein // als frisch ontloken roozen... Hel klinkt vogelgezang // ginder in ’t lommerig dal. Elk vers moet met een geheel woord, elke strophe, zoo veel mogelijk, met eene volledige zinsnede sluiten. Houdt een vers met eene lange syllabe op, dan heeft — 125 — het een mannelijken uitgang; maar houdt het met eene korte syllabe op, waarvan de voorafgaande eene beklem- toonde syllabe is, dan heeft het een vrouwelijken uit- gang, b.v. God zal u roem en eer en magt En elken zegen geven; Een vrolijk hart bij dag en nacht, Een lang en vreedzaam leven. TOLLENS, naar CLAUDIUS, De versvoeten waaruit een versregel bestaat, zijn gelijk- of ongelijkaardig : in ’t eerste geval noemen wij die eenvoudig, in 't tweede gemengd. Naar het getal voeten is een vers twee- drie- vier- vijf- zesvoetig, enz. Naar het getal verzen, heet eene strophe tweeregelig (distichon), drie-, vier- tot acht- en meer- regelig. A. Eenvoudige Verssoorten, die uit gelijkaardige voeten bestaan. 1. Trochaische verzen (— v). Het getal versvoeten in dergelijke versregels gaat niet gemakkelijk boven de vijf. Deze behooren niet loutere trochæen (— v) te zijn; de trochæus mag somwijlen met den vallenden of dalenden spondeus (Dichtkumst, Bad Ber ) verwisseld worden. B, v.: Geef mij / kracht door / uwe / diepe / wonden, Godmensch, / als de / zalig/ste der / stonden , — enz. Men ziet hier in den vierden voet eenen pyrrichius (v v) in plaats van eenen trocheus opgenomen: eene onregel- matigheid, of, wil men, prosodische vrijheid, door den in °t bewerken dezer prosodische regels op het spoor gevolgden duitschen schrijver (Heyse) afgekeurd. Dergelijke afwijking is in onze alexandrijnen, vooral in den derden voet niet zeldzaam, en is geensins af te keuren wanneer zij 't rhyth- mische gevoel van den versregel niet hindert. — 126 — Het meest gebruikte vers der frochaïsche afdeeling is het viervoetige, hetzij bij afwisseling mannelijk en vrouwe- lijk, b. v.: Toen ik nog een knaapjen was, Sleet ik stil mijn blijde dagen: ` Want mij kon het minste gras, Mij de minste bloem behagen. Hetzij, bij afwisseling vrouwelijk en mannelijk, b. v.: Ik sleet stil mijn blijde dagen, É Toen ik nog een knaapjen was; + Elke bloem kon.mij behagen, Mij beviel het minste gras. 