Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 2 Van het jaar 900 tot 1581 na Christus
1 samt, LIT, bl. 581—597. Echter hield vorsrius zich, niet zonder gedurig gevaar, tot in het jar 1622 binnen Utrecht of in den omtrek van deze stad verscholen. Toen begaf hij zich naar Frederikstad, het toevluchtsoord, door den Hertog van Holstein den Remonstranten in zijn gebied geopend; maar nog voor hij zich daar gevestigd had, kwam hij op het slot Tonningen, aan dien Vorst toekomende, te sterven. pranpr, IV, 828—830, 839 — 843. 198 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1018— Waarlijk de groole wereld had alle reden om met de Kerk feest te vieren! — Het 3931. vermoeijende voorlezen van de Canones en van de sententie werd voorafgegaan door een gebed van den President in de Latijnsche taal. Op het tafereel, in den aanvang van dit gebed opgehangen, hae God met de Vaderen geweest was, volgde de klacht, dat er een ander geslacht was opgestaan, hetwelk den Heer had vergeten. Boamamas had ge- lijk: slleen)ijk vergiste hj sich in de personen, die al en die niet getrouw waren gebleven aan den geest der Mozessen en Jozuas van de Republiek, — Na het lezen der sententie werden de toehoorders verblijd met het bericht, dat de Geloofsbelijdenis en de Cate- chignus eenstemmig tegen alle aanmerkingen beproefd waren bevonden, en alles werd beslolen met een tweede even lang gebed en dankzegging, waarbij de voorganger niet verznimde aan de Vorsten en Overheden, die hunne afgevaardigden ter Synade hadden gezenden, gedachtig te sijn, in de eerste plaats aan den »grentmachtigslan Koning JACOBUS, Koning van Groot-Britannië, door wiens goddelijken ijver, vurig mededoogen en echt koninklijken arbeid God de leden der Synode zoo menigmaal in hunne zwa- righeden verkwikt had 1.” Na deze feesiviering hadden de Heren Gedeputeerden der Staten ter Synode nog eene hun eenigzins onaangename taak te vervullen. Zij hadden den Gedaagden hunne - sententie bekend ie maken, Humerva Jas ze hun in de tegenwoordigheid der Heren voor. Daarna werd hun op nieuw aangezegd, Dordrecht niet te verlaten. Hierop nam zco- PTUS het woord en zeide: »Is dit alles? Welnu, mijne Heren, wij danken God Almach- tig en JEZUS GHRISTUS, onzen Heiland, dat bj ens waardig geacht heeft, ook deze smaadheid en schande om zijnentwil te lijden. — Wij zijn veroordeeld, omdat wij tot nog toe de waarheid, die naar de godzaligheid is, bij monde en bij geschrifte hebben verdedigd. — Wij hebben het onze gedaan, — De Heren zullen allen te zamen, elk voor zijnen persoon, in dien grooten dag rekenschap geven, waarom ons dit werd aan- gedaan. Alleeplijk wenschen wij, dat U Edel Mogenden in dien dag zulken Rechter niet mogen vinden, als ons hier in deze Synode door U Edel Mogenden gegeven is. Van haar oordeel beroepen wij ens op dien grooten Rechter, die de levenden en de dooden oordeelen en rechtraardig oordeelen zal, En wat aangaat, dat wij hier nog moeten blijven, wij zullen met Ged en onze conscientie te rade gaan; en daarin doen, gelijk wij in goeden gemoede verstaan zullen te behooren.” Tot eene bepaalde belofte dat zij te Dordrecht zouden blijven, konden de Heren hen niet brengen. Zij beschouw- 1 Acta Syn. Nat. bl. 363—371. »mawpr, Lil, bl. 590—603. Resol. Stat.-Gen. 7 Mei 1619. CARLETON (III, p. 69.) laat het verhaal van de plechtigheid in de kerk te Dordrecht onmiddellijk voorafgaan door ‘t bericht dat het toen Haagsche kermis was. Daardoor waren, zegt hij, alle zaken gestaakt, Toch maakte hij zich deze vakantie niet ten nutte om mede naar Dordrecht te gaan, DES VADERLANDS. 199 Fe den den band tossohen sich en hunne gemeenten door het onrechtvaardig vonnis der $mode geenstins als verbroken, en achtten tich dus van de verplichting jegens die gemeenten niet ontslagen, — Eene kopij van de sententie wilde men hun, ook op hunne herhaalde ernstige aanvrage, niet geven !, Men vreesde de verontwaardiging, die dit suk bj de liefhebbende gemeenteleden der afgezette leeraars zou verwekken, vóórdat de schrik van OLDENSARNEYELTS schavot zijn heilsame werking zou hebben uitgeoefchd. Den 9** Mei, het was hemelvaartsdag, ontvingen de Uitheemschen in eene openlijke 1618 1621. Afscheidsfeest . aan de Uitheem- vergadering een dankzeggend afscheid van den Voorzitter der Politieke, waarna sij schen gegeven. oitgeneodigd werden om in den Haag door Hun Hoog Mogenden zetten bedankt te worden en van hen hunne afscheidsbrieven aan hunne Vorsten en Overheden te ont- nogen. Boczmmas eindigde ook deze plechtigheid met eene lofspraak op de Synode: het had, gaf bij met vele woorden te kennen, het had onbedenkelijk veel ingehad om het zoo ver te brengen, dat de Synode bijeen kwam, en nu zagen zi hare gewenschte uitkomst met hunne eigene oogen, Welk een stef tot vreugde! Thans was alles ge- . wonnen, de stoutheid der vijanden gebreideld, en na tijdelijke verdoistering kwam de Kerk weder, gelijk de maan, door het volle zonlicht beschenen, helderder dan ooit te worsehjn 2, Alleszins gepast werd deze blijdschap over den val van den tegenstander met een maaltijd bekroond. Keur van spijsen en Rijnsche wijn verheugden de harten; de ooren werden gestreeld door het snarenspel en de slemmen van toonkunstenaars en hier gordijnen verborgen toonkunstenaressen, uit de omliggende steden ontboden, m — men dacht niet aan de Remonsiranten, en hunne betrekkingen, wien men den bitteren beker der vervolging en het sobere brood der ballingschap bereid had. — Des anderen daags gingen de Heren Politieken de witheentsche Godgeleerden aan hunne huizen begroeten en hum den gouden penning overhandigen, waarmede de Staten hen ter eeuwige gedachtenis aan de Synode begiftigden 3. Bovendien kregen zij een ruim reisgeld mede €, Diegenen humer, welke niet naar den Haag gingen, namen bij deze gelegenheid de afscheidsbrieven aan hunne Vorsten en Overheden aan. De anderen reis- den daarna af naar de hofstad, niet onbewust, det hun daar eene belangwekkende rertooning, de terechistelling van den Advokaat, bereid was. ! waxpr, LIT, bl. 007—610. 1 Aela Syn. Nat. bl. 375. ! Op de eene zijde van den penning stond de Synode afgebeeld met de woorden: religione asserta (de godsdienst gehandhaafd) en op de andere zijde de tempel op Sion van alle kant door de winden bestormd, en door den Naam Gods beschenen, met. dit opschrift: eruné sicut mons Sion (zij zullen den berg Sion gelijk zijn). Deze woorden, aan den 125 Psalm ontleend, moesten, volgens de verklaring van den Heer murs in,de vergadering der Staten-Generaal, tevens eene zin- speling zijn op de volharding der heiligen. Resol. Stat.-Gen. 22, 24 Maart, 1619. t manor, lll, bl. 613, 614. Resol. Stat.-Gen. 27 April; 9 Mei, 1619, 200 ALGEMEENE GESCHIEDENIS EAR ee a A DL m rem 1618— Werkelijk stond de doodstraf, bij sommigen lang over hem besloten, maar tot dusverre em uitgesteld, thans weldra uitgevoerd te worden. Reeds op het eind van Maart bad canrz- TON geschreven: » Men vermoedt, dat de zaak der Gevangenen opzelteljk slepend wordt gehouden, opdat de uitspraak der Synode over de nieuwigheden in de Godsdienst hunne veroordeeling voorafga: immers zijn hunne aanslagen om de Godsdienst te veranderen een der voornaamste stukken der aanklacht tegen hen, en de uitspraak der Synode moet doen blijken, waarin die verandering bestaat 1. Men redeneerde aldus: door het vonnis der Synode tegen de Remonstranten is door de bevoegde kerkelijke Macht het bewijs geleverd, dat er verandering in de Godsdienst beoogd is, en dat die verandering straf- baar was, Aan den aanslag tot die verandering staan de Gevangenen voornamelijk schul- dig: dus kan men hen thans gerust veroordeelen. De rechters erkenden alzoo, dat zonder het kerkelijk bewijs tegen OLDENBARNEVELTS staatkunde alle andere bewijzen te- gen hem onvoldoende waren, en van welke kracht dat kerkelijk bewijs was, is niemand onbekend, die eensdeels doorgrondt, dat de kerkelijke uitspraak niets anders was dan de uitspraak van de wereldlijke Macht zelve, en anderdeels weet, aan welke zijde de afval was van de ware beginselen der Godsdienst en der Hervorming. Zoo was dan nu het vonnis der Gevangenen ieder oogenblik te wachten. Toch gaven hunne vrienden het nog niet op. Bepaaldelijk de Fransche Gezanten bleven tot het Staatkundige laatste toe der Gevangenen voorspraak. Er bestaat alle grond om te vragen: hoe dre met was het mogelijk, dat de Fransche Regering hun dit niet verbood, hun het zwij- gen niet opleide en den eenen zoowel als den anderen niet terugriep? Inderdaad, de Staten waren in dit tijdsgewricht zonder voorbehoud op de hand van het Bewind des Konings van Frankrijk, en gezind hem tegen alle zijne tegenpartijders zonder onderscheid te ondersteunen. Zij vergunden den uitvoer van wapenen, bepaaldelijk ten behoeve des Konings en zijner veldheren ?; zij gelastten den met verlof, hetzij in Frank- rijk, hetzij in Engeland of elders afwezigen officieren van de Fransche troepen in onze dienst zich tegen eenen bepaalden tijd bij hunne regimenten of compagnién te vervoegen ?, en beletten hun alzoo tegen de Fransche Regering zamen te spannen; zij verklaarden zich bereid, die benden, ja, nog andere meer, op de eerste aanvrage der Fransche Regering te laten vertrekken $; zij waren niet ongeneigd schepen naar het eiland Ré te zenden, en opdat het aan geen openlijk teeken ontbreken mocht, dat zij in de op nieuw uitgebroken burgeroorlog voor Lonewisk XIII partij kozen, gaven zij hunnen Gezant het bevel, dezen Koning op zijnen tocht naar Blois te volgen ^, 1 canteton, III, p. 46. 2 Resol. Stat.-Gen. 13, 14 Februarij; 18 April, 1619. 3 Resol. Stat.-Gen. 2 Maart, 16 April, 1619. 4 Resol. Stat.-Gen. 3 April, 1619, er ten de Koningin-Moeder eenige dagen vroeger zich vandaar met vijandige bedoelingen Im verwijderd bad. Wat kon dan de Fransche Regering meer verwachten? Vreesde zij dan niet, dat zij de Staten, door hen lastig te vallen met vertoogen ten voordeele der Gevangenen, van zich afkerig sou maken en hen voor de Koningin-Moeder, die daar de gelegenheid gaarne toe open stelde, en voor de Calvinisten partij zou doen kiezen? Was haar, nu zij van de nieuwe Regering niet minder erlangde, dan vroeger van de gerallene staatslieden, de zaak van OLDENBARNEVELT roo dierbaar, dat zij daarvoor de kans wilde trotseren om de ondersteuning der Staten te verbeuren en alzoo hare binnen- ndsche tegenstanders onbedwingbaar te zien worden? Werkelijk moeten de raadslieden mn LopgwIJK XIII, zoo zij de zaak der Gevangenen tot het laatste toe door zijne Gezan- ten lieten bepleiten, nog iets anders beoogd hebben, dan deze rechtvaardige zaak zelve. Dat 25, wanneer het er op aan kwam, de Staten vrij zouden laten om met die Ge- vangenen te handelen naar hun goeddunken, en de kostbare alliantie met de Vereenigde Provinciën daarom niet zouden verbreken, dit wist íxmsse maar al te wel. — In — en zijner berichten schrijft tancerax !, dat de Fransche Regering alle betaling van der achterstallige de achterstallige en loopende soldij der regimenten en compagniën in onze dienst vol- tan re srektelijk weigerde, zoolang de oorzaak van haar ongenoegen op Hun Hoog Mogenden, n dat is hunne weigerachtigheid om aan de vertoogen ten voordeele der Gevangenen gehoor le geven, voortduurde. Zou zij dan soms met die vertoogen niets anders bedoeld heb- bn, dan een voorwendsel te vinden voor hare nalatigheid in die betaling? Neen! om de Staten niet al te lastig op de afdoening van die schuld te doen dringen, daartoe | DES VADERLANDS, 201 ware eenige inschikkelijkheid in het stuk der Gevangenen een veel beter middel ge- west, en bij de moetjelijkheden, waarin Frankrijk thans weder verkeerde, waren er waarlijk geene voorwendselen voor het verzuim van schuldaflossing noodig. Het vraag- tuk van de betaling der achterstallige soldij was van ondergeschikten aard, en met bijzon- dere bedoelingen, zoo het schijnt, werd het thans weder opgeworpen. Die openstaande chuld van Frankrijk, namelijk, was een geschikte gelegenheid om den Nederlandschen Gezant aan den eenen kant het leven aan het Fransche Hof onaangenaam te maken, en hem van den anderen kant te 's Hage van gemis aan ijver en bekwaamheid te doen beschuldigen. Deze tweeledige uitkomst werd bereikt, zoo de Gezant uit ’s Hage ge- h:t werd telkens op nieuw op de betaling aan te dringen, en dit zijn aandringen vruchteloos bleef, Nu deden de Fransche Gezanten te *s Hage den 20" Februarij de mededeeling , dat zij niet konden begrijpen, waaraan het mocht haperen, dat de ach- lerstallige soldij van 1615 nog niet was aangekomen: reeds voor geruimen tijd was de noodige som aangewezen: voorzeker lag de schuld aan rawaEBAx, die de zaak niet ge- noeg scheen te bevorderen, Diensvolgens werd er een vermanend schrijven aan den 1 Resol, Stat.-Gen. 22 Maart, 1619, Ill Deer. 3 Sruk, 26 203 |» ALGEMEENE GESCHIEDENIS dn 1618-- Nederlandschen Gezant gericht. Den volgenden dag echter werden de Gezanten door 1091. de Staten, die thans beter ingelicht waren, verwittigd, dat de zaak niet aan LANGERAK haperde, maar wel degelijk aap de Fransche Regering. Intusschen was de vermaning aan den Nederlandschen Gezant afgegaan. Ten minste schreef deze, omstreeks het midden der maand Maart, dat hij zulk eene felle berisping niet gewacht had: zoo weinig had het hem aan jjver ontbroken, dat » men hem ten laatste wegens zijn lastig aandringen met spijtige woorden bejegend had, soodat het hem een groot kruis was aldus te leven: alles kwam voort uit de berichten van de Fransche Gezanten te ’s Hage: die dreven hem tot uitersten.” In weerwil van dit schrijven besloten de Staten hem alweder te gelasten, met het aanhouden om betaling voort te gaan 1, — Zoo doende was de Gezant te Parijs aan onaangenaamheden blootgesteld en zijne betrekking bijna moede gemaakt, en tevens was hij tegen de Ambassadeurs notssise en pu mAURrER en de berich- ten die zij overbriefden, ingenomen. Door niets konden de openlijke en geheime be- doelingen van agrssen beter in de hand gewerkt worden, Maar ‘zoo het punt van de betaling der soldij slechts stof gaf tot een tusschenspel, wat bewoog dan toch de Fransche Regering de zaak van OLpENRARNEVELT niet op te geven? Zeker was zuivere liefde voor het recht, was ware hoogachting voor de Gevange- Ware reden van Den bij pu mauran de voornaamste drijfveer; maar niettemin moest hij een grond hebben, eha eg voor. dien hij bij zijn Hof kon laten gelden, ten einde een herhaald tusschentreden als raad- DAE. de zaam te doen voorkomen, en dien grond ontleende hij voorzeker aan de mogelijkheid, die er nog altijd scheen te bestaan, dat oLpRNBARNEVELT vrijgesproken werd of de Prins tot een ander gevoelen oversloeg: gebeurde dit, kwamen de Gevangenen eens weder tot eer en invloed, hoe zou men dan de houding van het Fransche Bewind in hunne oogen goed hebben kunnen maken, bijaldien het hen, zijne trouwe vrienden, in den sleek had gelaten? Dus was het goede staatkunde, die de Fransche Regering aan den eenen kant eene vriendschapsbreuk met de Staten op het zorgvuldigst deed vermijden, ja, haar zelfs zoo ver deed gaan van sorsaise terug te roepen; maar haar van den anderen kant pu maunrem deed vergunnen tot het uiterste voor de Gevangenen tusschen te treden. 2 In Februari) 1619 klagen kooplieden uit Rouen en verzoeken recht, omdat de schepen der Nederlandsche Oost-Indische Compagnie hen gedwongen hadden de Hollanders, die op hunne schepen vocren, over te leveren, en hen Îlzoo belet hadden in de Oost-Indién zaken te doen. DES VADERLANDS. 205 vers tegen Nederlandsche koopvaarders moesten voor de reden doorgaan, dat een of meer Nederlandsche oorlogschepen zich in de wateren van Ré zouden gaan vertoonen !, Maar was dan Fraskrijk zoo laag gezonken, dat het eene vreemde scheepsmacht be- hoefde om zijne eigene onderdanen het plegen van zeeroof tegen eene bevriende Mogend- heid te beletten? Deze vraag lag voor de hand, en alzoo moest er eene reden worden opgespoord, die Frankrijk hebben kon de Nederlanders niet tegen Fransche zee- roovers te beschermen, en die bescherming, des noods, aan de Nederlandsche scheeps- macht zelve over te laten, Zulk een reden vond men ia de geweldenarijen, welke Nederlanders op hunne beurt tegen Fransche koopvaarders hadden bedreven. Werden deze niet vergoed, dan zou de Fransche Regering ook de zeerooverijen door Fransche onderdanen gepleegd, niet beteugelen. Vandaar in dezen tĳd al die klachten. Met den staat van zaken ten volle bekend, ontwierp 1aAwmGzRAE eene memorie aangaande do middelen om de zeerooverijen te keer te gaan, van welke de strekking was, dat er oorlogschepen naar de wateren van Rochelle zouden gezonden worden. Met deze me- morie gewapend zond bij zijnen secretaris naar ’s Hage. Doch wat deed men? De memorie werd in handen gesteld van de Staten van Holland en door dezen weder in die van axasexy. Van dezen slaatsman was wel geen gunstig oordeel over een ontwerp van LANGERAK ie wachten. Dus werdt die memorie ter zijde gelegd; maar daarom de zaak der zeerooverijen niet vergelen; neen! deze moest thans dienstbaar gemaakt wor- den aan azassens bijzondere eerzucht. De Pensionaris rauw wordt door de Staten van Holland gelast, de aandacht der Staten-Generaal op nieuw te bepalen op de alles te bovengaande verliezen, door de Hollandsche kooplieden van de Fransche zeeroovers ge- leden. Laxcxaak, dus raadt hij, moest met groote kracht bij den Koning. ran Frank- rijk aanhouden, dat Zijne Majesteit de processen, reeds op eenige plaatsen. ter herkrij- ging van de geroofde goederen ingesteld of in te stellen, voor sija Hof trok; ‘Wijders, Later klaagden kooplieden uit Dieppe en St. Malo, dat twee schepen van hen te Bantam door de onzen ‘waren aangehouden, waarbij de opvarenden waren verongelukt. Ja, de Koning zond twee afgevaardigden herwaarts om schadevergoeding ten bedrage van 800,000 kroonen, en om recht voor het ombrengen van Zijner Majesteits onderdanen ten getale van tweehonderd. Comp., even als in het geval der kooplieden uit Rouen, volkomen in haar recht geweest ter hand- having van haar octrooi; de andere zaak zou hier te lande aanhangig gemaakt worden. Zie Secrete Resol. v. 1615—1634, 18 Apr. 1619. en Resol. Stat.-Gen. 21 Febr.; 6, 23, 25 Maart; 13, 18 April; 10 Mei, 1619. 1 Zie hiervoor bl. 110. a $ 96* 1018— 1621. 1618— 1621. 204 ALGEMEENE GESGHIEDENIS £00 gaat t bi voort, vinden de Staten van Holland, dat als van wege Hun Hoog Mogenden een buitengewoon Gezant aan den Koning van Frankrijk gezonden zal worden, den zoodanige onder andere punten ook opgedragen worde, krachtiglijk herstel van al die dus beloopen schaden te verzoeken. — Hieruit blijkt, dat de zaak gebruikt werd om de zending van een buitengewoon gezant aan te bevelen, Wie die gezant zijn wilde, is niet onduidelijk. — Dat werkelijk de aanbeveling van een buitengewoon gezantschap een voornaam doel van eauws voordracht was, blijkt hieruit, dat de Staten-Generaal op zijne mededeeling besloten, ter zake van de buitengewone zending met Zijne Excellen- tie in nader overleg te treden 1. De Gezant LANGERAK, dit vernemende, wist evenwel zijn eigenen raad te doen zegevieren. Nadat hij in eenen brief van den 11% April het denkbeeld eener buitengewone zending ter zake van de zeeroovergen in het alge- meen had-toegejuicht, voegde hij er bij wijze van naschrift het bericht bij, dat hij langs een geheimen weg vernomen had, hoe de Fransche rechter te Rochelle in last had den Hollandschen kooplieden geen recht te verschaffen, voordat de Franschen beter recht in de Vereenigde Provinciën erlangden. Hierom gaf hij alsnog in bedenking, »om een oorlogschip of twee op de kusten en omtrent de havens van Frankrijk, inzonderheid Dieppe, Rochelle en het eiland Ré en daaromtrent als tot convooi en beteugeling van zulke onlijdelijke en barbaarsche zeerooverijen te zenden”: hij had, zeide hij ten slotte, een trouw en ervaren persoon, die al de Fransche roofschepen wel kende en aanbood zich op onze oorlogschepen te begeven, ten einde die zeeroovers aan te wijzen. Be- sloot men tot dien maatregel niet, dan, vreesde hij, zouden de schaden dagelijks ver- meerderen, zonder dat er eenig recht tegen gedaan zou worden ?, Hiermede was de raad van LARGERAK en de zin der Fransche Regering zonder het uitstel, hetwelk die buitengewone bezending zou medegebracht hebben, doorgedreven. 2 Deze depéche van Laxoznak berust in het Secreetboek det Stat.-Gen. ten Rijksarchieve. 3 Resol, Stat.-Gen. 16 April, 1619, 4 Zie hiervoor bl, 112, 113, 116. DES VADERLANDS. 208 SEEN EE val tegen de Fransche Gezanten den indruk trachtte weg te nemen. In dezelfde mate 1618— als dezen en de door hen aanbevolen zaak in de schatting rezen, in dezelfde mate Us daalde de ingenomenbeid met den Engelschman en den raad, door hem gegeven. Daarom poogde hij zijn geschokten invloed te herwinnen door de woorden, die bij den 25". Februarg sprak bij gelegenheid dat hij van zijn Hof bevelen had om de Staten over andere staatkundige belangen te onderhouden. Geen vreemde Vorsten, zeide bij toen, Hatelijke uit- moesten zich met hunne bijzondere zaken bemoeien, en het voorbeeld van anderen zou — eee den Koning, zijnen Meester, nimmer doen afwijken van zijne gewone bescheidenheid, ages ija noch hem verleiden om partij te trekken van hunne tegenwoordige geschillen ten einde zich eenige inbreuk te veroorlooven. op hunne vrijheid en souvereiniteit in eene zaak, die buiten kif tot de rechtsmacht der Vereenigde Provinciën behoorde: deze ried hij hun aan ongeschonden te bewaren zonder haar te laten verkrachten, betzij door binnen- landsche aanslagen, hetzij door buitenlandsche bemoejingen, en hij was steeds bereid haar te helpen handhaven met raad en daad. »Ik weet, voegde bij er bij, dat de verlegenwoordigers van andere Vorsten u dezelfde aanbiedingen doen. Daarop ben ik volstrekt niet naijverig. Alleenlijk bid ik u met uwe gewone wijsheid onderscheid te maken tusschen hen, die zich tot de beschermers opwerpen van bijsondere personen en van eene staalspartij, en hen, die het welzijn van den Staat en van uwe regering bedoelen,” — Zoo trachtte hij de Fransche Gezanten te bezwalken met de aantijging eener fout, aan welke hij zich zelf schuldig gemaakt had. Maar alzoo maakte hi het toch te grof: zijn eigen Bewind laakte zijn gedrag. Hij verontschuldigde zich deswegens met te verzekeren, dat er van zijnen kant niets was voorgevallen, wat den Gezanten mishaagd had: zijn vertoog toch was slechts mondeling gehouden en niet schriftelijk overgeleverd !. Het was geheel overeenkomstig met het belang van de Fransche Regering, dat zij, tegelijk met het bericht van de ontsnapping der Koningin-Moeder, aan hare Gezanten te ^s Hage het bevel deed toekomen om in de zaak der Gevangenen met matiging te werk te gaan, ten einde de Staten niet te ontstemmen 2% Geene week na die gebeur- tenis werd soissises terugroeping geteekend, die trouwens niets liever gewenscht had. Boissier terug- Hij had om zijn ontslag gevraagd, met de woorden: »Wat doe ik hier? Mijn blijven Etroepen. nevens DU MAURIER brengt slechts te weeg, dat Frankrijk dubbele schande ondergaat 3.” Weinige weken later had de staatsman zijn afscheidsgehoor bij de Staten-Generaal. Bij deze gelegenheid verhaalde hij korteljk den Staat van zaken in Frankrijk: de Koning 1 Daaraan is het te wijten, dat wij de Propositie niet in de Resol. der Slat.-Gen, terug vinden. In de uitgave van caateron (IIL. p. 16, 17) zijn feilen ingeslopen: tweemaal leest men op bl. 16 Provinces, waar Princes staan moet. Men zie cantetors verontschuldiging, lll, p. 55. 2 cameron III, p. 23. 3 ouvi, p. 298. 206 — ALGEMEENE GESCHIEDENIS ee eeen ee 1618— verwachtte eene gelukkige uitkomst; maar, mocht het kwaad zich soms verder uit- 1591. breiden ‚ dan was hij. voornemens de regimenten, die bij hier te lande had, terug te roepen, en rekepde hij er op, dat de Staten hem volgens de alliantie bij zouden staan. Hierop verlangde hij ten spoedigste bun antwoord te vernemen. Intasschen verzocht hij, dat zij de krijgstucht bij die troepen zouden bewaren en onder geenerlei voorwendsel aan de bevelhebbers verlof zouden geven. om zich te verwijderen ten einde misschien in Frankrijk de tegenpartij des Konings te gaan versterken. Dat hij vertrekken zou zonder een woord ten behoeve der Gevangenen te spreken, was wel niet van hem te wachten. De Kening, zeide hij, meende nog altijd, dat hij den Staten geen beter raad kon geven, dan dien hij steeds gegeven had: want, daar de oorzaak van het kwaad, dat hunnen Staat verontrustte, in meeningen en opvaltingen gelegen was, zoo zouden zachtheid en overreding meer vermogen, dan geweld. Reeds wit de lange gevangen- schap, die de vermeende staatemisdadigers doorgestaan hadden, bleek dat zij onschuldig vraren aan de hun te last gelegde gruwelen. De Staat was niet in gevaar; geen hunner onderdanen beklaagde zich over de gevangenen; bloed was er om hunnent wil niet ge- stort. Dus ried hun de Koning alsnog, het volk niet te verbitteren door een streng vonnis: want nimmer moest de straf de schuld te boven gaan, — Na nog een kort woord ten behoeve van de Fransche onderdanen, die voor het in de Oost-Indië geleden onge- lijk recht zochten, nam sorssmm afscheid, dankende voor de ondervonden beleefdheden, en zich op eene ‘oprechte en uiterst eenvoudige wijze verontschuldigende wegens zijne gebreken, die, zeide hij, opgewogen zouden worden door zijne blijvende genegenheid !,. Alvermogen Het antwoord op dit Voorstel zou, dus besloten de Staten, ontworpen en vastgesteld dit tijdsgewricht. worden met advies van Zijne Excellentie 2. Wat dit in dit tijdsgewricht zeggen wilde, is duidelijk, Buiten den Raad van State om had de Prins sedert de stoute wending, die aan de zaken gegeven was, zijne raadslieden. In staatsstukken werd gesproken van die van den Rade van Zijne Excellentie. Lekere huishoudelijke beschikking in belasting- zaken werd bij de Staten van Holland voorgedragen op den vertooge van de Raden van Zijne Excellentie. 3 Resol. Holl. 8 Febr., 1619. Resol. Stat.-Gen. 26, 29 Nov., 1018. 18 Febr. 1619. DES VADERLANDS, 207 niemand anders dan de Heer yan sommenspisx. Deze dan zou het antwoord aan sorssmR 1618— ontwerpen, en uit deze handen gekomen, zou het onwederstaanbaar gezag van den SEM Prins het allen tegenstand bij de Staten doen trotseren. Het is waar, breed had smorsstse niet over de Gevangenen uitgeweid; men begreep, dat hij slechts.om aan zijn bekend gevoelen niet ontrouw te schijnen van hen gewaagd had. Maar niettemin had hij dui- delijk te kennen gegeven, dat hunne lange gevangenschap, gedurende welke geen be- rwarénd feit tegen hen was ‘uitgekomen, genoegzaam bewees, dat het hier niets betrof dan staatkundige beschouwingen, waaromtrent men straffeloos van meening kan verschil- len 1, Naarmate dit onwederlegbaarder waar was, moest dit onbeschaamder weérsproken worden, en daartoe moest AERssEN zich aan het werk zetten, te meer, vermits dat ge- voelen op eene onrustbarende wijze veld won, zelfs bij personen, die den grootsten in- vloed op den Prins hadden. In dezen tijd, namelijk, was Graaf wiem LODEWIJK len Graaf winLEM volle overtuigd geraakt, dat het een schreeuwend onrecht zou zijn, de Gevangenen op — te offeren. Hij sprak in dezen zin met de Friesche Gedeputeerden 2, en besloot al het NEvELTS behoud. mogelijke te beproeven om hen te redden, Ten dien einde ontbood hij den Fiskaal purk bj zich. Na wel twee of driemaal met hem geraadpleegd te hebben, hoe den »ouden man, die zoo vele diensten gedaan had,’ het leven te redden, werd ten laatste tusschen hen beraamd, dat pur den Prins zou spreken, Deze, na de zaak herhaaldelijk in beraad genomen te hebben, ontbood zijnen neef en num te zamen bij zich, Zij had- den een langdurig geheim onderhoud, en de uitkomst van dit gesprek schijnt geweest le zjn, dat, kon men OLDEKBARNEVELTS zonen er toe bewegen om voor hunnen vader vergiffenis te vragen, de Prins zich zou laten overhalen om ze hem te verleenen. Nie- mand scheen die trotsche mannen met meer hoop van slagen tot dien stap te kunnen brengen, dan de Prinsesse-Weduwe van onanse. Dus bewoog Graaf WILLEM LODEWIJK de Vorstin om daartoe eene poging te doen. Zij sprak de echtgenoot van den Heer VAN GROENEVELD ^s Àdvokaats oudsten zoon; doch kreeg, nadat deze haren man en &hoonbroeder gesproken had, het fiere antwoord, »det zij daarvoor geen voet zouden verzelten, al moest hun vader het met zijn hals bekoopen 3,’ Weldra daarna vertrok de Graaf naar Friesland 4; maar zijn geweten liet hem geen rust: hij schreef den Prins een brief 5, waarin hij als de voorspraak van den Advokaat optrad, en dezelfde gronden gebruikte als de Fransche Gezanten steeds bij de Staten-Generaal hadden doen gelden. Bovendien schrijft hij: het welzijn, het herstel der rust van den Staat is de a ! cameron, Ill, p. 44, 49. 2 Archiv. de la Mais. d'Or. S, II, T. 11, p. 567. ! muspr, Rechtspleg. bl. 134, 135. á CARLETON, II, p. 44. * Deze brief is na xwr door GROEN VAN PRINSTERER uitgegeven in de Archiv, de la Maison d Orange S. II, T. II, p. 664—807. 208 ALGEMEENE GESCHIEDENIS GERNE NEE EE 1618 hoofdzaak, Dit doel nu werd beter door goedertierenheid, dan door de uiterste sireng- 1621. heid bereikt. ’s Prinsen leven zou aan dubbel gevaar worden blootgesteld, indien hij behalve den buitenlandschen vijand nog de wraak eener zonder genade behandelde binnenlandsche partij tegen zich wapende. Van eenen man van OLDENBARNEVELTS wijs- heid en karakter was niet te wachten, dat hij de hem bewezen goedertierenheid zou mis- bruiken: al wilde hij zulks, bij zou er niet toe in de gelegenheid zijn, en al was het ook dat sommigen niet gerust zijn konden, wanneer de Advokaat in bet leven bleef en de Prins vóór hem kwam te sterven, mocht men om zulk eene reden een mensch om het leven brengen, en verried zulk een drijven geen gemis aan vertrouwen op God, die immers na ’s Prinsen dood zijne zaken wel even goed als nu zou weten te redden? Dus moest men in geen geval tot pijniging overgaan, veel min mocht eenig bloed vergoten worden. Geschiedde dit, zoo zou deze overdreven gestrengheid door de geheele wereld aan den Prins geweten worden, terwijl het zijner Excellentie tot lof zou strekken en door de - gansche wereld voor een groot werk gehouden zou worden, indien deze zaak zonder bloedstorting kon worden gevonden. — Werd de Prins aldus door zijnen neef toege- sproken, dan behoefden de Fransche Gezanten, die zeker door de Prinses van ORANJE onderricht zullen geworden zijn van hetgeen er omging, hunne zaak volstrekt niet op te geven, en dan had van den anderen kant Arnssen alles te vreezen. Hij is het, dien de Graaf in zijuen brief bepaaldelijk op het oog heeft, waar hij spreekt van dezulken, die voor het geval beefden, dat de Prins vóór den Advokaat kwam te vallen. Dan, dacht hij, den Advokaat en zijne aanhangers naar zijn eigen wraakgierig hart beoor- deelende, ben ik en al mijne medestanders kinderen des doods 1. De Prins was denge- nen, die de omwenteling doorgedreven hadden, het eenig plechtanker hunner hoop. Ontviel hij hun, zoo was de tegenomwenteling, docht hun, niet te keren. Zij sidderden op het denkbeeld dat hij in dezen tijd mocht sterven, hetzij een natuurlijke dood, hetzij het staal van een moordenaar aan zijn leven een einde maakte. Vandaar die thans weder herhaalde aanmaningen van de Staten-Generaal, dat de Prins toch voorzichtig zija mocht en zich van eene lijfwacht trouw mocht laten bewaken 2, Maar in allen ` geval, de Prins. was sterfelijk, en agrssen dacht met den Psalmdichter: vertrouw niet op Prinsen; gaat hun geest van ben uit en keren zij weder tot de aarde, zoo vergaan hunne aanslagen met hen, — en in plaats van met Graaf wittem LODEWIJK derhalve op God te vertrouwen, wilde hij het zekere voor het onzekere nemen en OLDENBARNEVELT uit het land der levenden bannen 3, Bij alles wat agassen in dezen tijd bezorgd maakte, 1 Zie zijne woorden bij srannt, Rechtspleg. bl. 133. 2 Resol. Stat.-Gen. 23 April; 9 Mei, 1619. 3 camLETON, III, 61, »Le plus grand nombre de voix va à prendre le mesures les plus sûres,” DES VADERLANDS. l 209 a a EM MNUIEENN) kwam nog dit, dat verscheidene van de Rechters niet ontveinsden, geene genoegzame E gronden te vinden om over OLDENBARNEVELT het vonnis des doods te vellen 1, en genoeg deden blijken, dat zij, naar de vergunning ọm hem het leven te redden, als naar eene verlossing uitzagen. Hoe vele stemmen had axassen derhalve te smoren in het antwoord, dat hij stellen di oe zou op Bosssises afscheidsrede, wier taal de kreet van bijna aller harten was geworden! sses afscheids- Het stuk vangt aan met de ruimste toezegging van bijstand, ingeval 's Konings gezag in — Frankrijk door de nieuwe onlusten ernstig bedreigd mocht worden. » De Staten hadden 10 groot eene liefde voor ’s Konings dienst en zulk een belang bij zijnen voorspoed, dat zj tegen zich zelven en tegen den plicht der dankbaarheid zouden sondigen, zoo ij (in dat geval) niet in allerijl toeschoten om met al hunne macht en, zonder eenige nadere aanmaning af te wachten, met der daad te voldoen aan alle bepalingen van het bondgenootschap, zoo zeer, ja! meer dan hunne eigene zaken het zouden toelaten.” Deze sterke taal wordt echter aanmerkelijk verzwakt door hetgeen er volgt aangaande de krijgstoerustingen der Aartshertogen en des Konings van Spanje, die de Republiek moplen hunne troepen, ook de Fransche benden (natuurlijk in haar eigen land) onder de vanen te houden, en vooral door de bedreiging, die er schuilt in de herinnering, dat, zoo de door Holland voorgeschoten soldij niet voldaan werd, de Koning licht zou kunnen sien gebeuren wat hij gaarne vermeden zag. Doch zulk eene dubbelzinnigheid behoorde, zal arnssen gedacht hebben, tot den eisch eener fijne staatkunde, die zelfs niet behoefde terug: te deinzen voor eene twijfelachtige waarheid, zoo als het gerucht van krijgstoerustingen in Spanje, hetwelk, en aznssex moest het weten, onlangs van wege het Collegie der Admiraliteit te Amsterdam zelve op grond der jongste berichten was geloochend 2, Niettemin meende de steller van het antwoord met die eerste toe-. UI Dea. 3 Srvx. 27 1618 — 1621. 210 ALGEMEENE GESCHIEDENIS nnn dat hij van de beëedigde Rechters geen oneerlijk vonnis zou wachten, Dus moest Zijne Majesteit het voor den geheelen Staat onteerend vermoeden afwijzen, alsof de Gevangenen sich niet aan cen gruwelijke misdaad hadden schuldig gemaakt. De lange duur hunner gevangenschap verdiende veeleer aan zachtheid en lankmoedigheid te worden toegeschre- ven, daar hij hun tijd gaf tot boete en berouw, ` Beter ingelicht, zou Zijne Majesteit het geduld én de billijkheid toejuichen, door hen in acht genomen bij het bestaan van pene gamenzwering, hoedanige gewoonlijk door-de terechtstelling der verdachten zonder voorafgaand onderzoek onderdrukt werd 1, Zoo zou Zijne Majesteit én de zamenzweer- ders zelven veroordeelen én degenen, die bevonden zouden worden hun raad en toevlucht verleend te hebben, ten einde hen te helpen de vrijheid en het Vaderland te gronde te richten, Zij gaven toe dat er een verschil van meeningen en opvattingen onder liep, en voor zoo verre het kwaad van dien aard was, hadden zij werkelijk den weg van zachtheid en overreding ingeslagen door eene Synode bijeen te. roepen en haar de uit- spraak over te laten, — Dus sprekende misleidde men dubbel: want waar soissiszE van verschil van meeningen en opvattingen had gesproken; had hij juist en uitsluitend de staalkundige gevoelens der Gevangenen op het oog gehad, en ten anderen: op de Synode liet: zich waarlijk niet als op een zacht middel van overreding wijzen! — Doch (zoo gaat het staatstak voort) de andere grond van de onrust in den Staat, te weten, de toeleg om zonder eenige reden of recht en alleen om aan de breidellooze eerzucht en het boos opzet van eenigen te voldoen, de Unie, de Godsdienst, de Justitie en het ge- heele gezag der Regering om ver te werpen, en bijgevolg den ganschen Staat in het verderf te starten, die toeleg had hen genoopt de beslissing van 's Lands wetten zonder eenig ontzag en toegefelijkkeid in te roepen. Dit doende hadden rij in geenen deele de wraak van hunné onderdanen te duchten, die in allen gevalle, noodig hebbende met klem bestuurd te worden, voorzeker veel gehoorzamer zijn zouden, als zij bespeurden, dat hunne Overheden en Meerderen zonder aanzien des perseons recht deden; en tevens gou aldus de Republiek beter in staat zijn om haren bondgenooten, met name Zijner Majesteit van dienst te wezen. — Na deze laatste wending wordt. DES VADERLANDS, 211 EEEN pedgekeurd, en de Heren vooor en maanus benoemd om het den Ambesadeurzsorsms — !55— an te bieden, tegelijk met den gouden keting, ier waarde van 4000 gulden, dien. hij meger geweigerd had aan te nemen !. Toen der Staten Afgevaardigden bij den Ge- ant ontvangen werden, was ook pu maunrsn daar fegenwoosdig. .Zij lazen het stuk wor, en dadelijk bleek: dat bet der Gezahten hooggaand ongenoegen wekte. Geen De Fransche wonder! Hoe konden zij een stuk met welgevallen of maar met geduld aannemen, in € =a — hetwelk zij- selven als voorwerpen van het verdiende misnoegen van hunnen Koning "? te nemen. werden voorgesteld: immers waren zij niet onduidelijk bedoeld, waar gesproken werd van degenen, die den samenzweerders raad en toevlucht verleend hadden. Zij verklaar- den zich heftig tegen de strekking van het antwoord. Zij vorderden, dat Hun Hoog Mogenden onvoorwaardelijk beloven zouden de Fransche troepen te laten vertrekken, en dat ‘de plaats gewijzigd zou worden, waar gezegd werd, dat ’s Konings tusschenkomst en behoeve der Gevangenen hem door dé inblazingen van kwaadgezinde personen was gedwongen, Werd dit een en ander niet gewijzigd, zoo konden zij zulk een antwoord niet aannemen, en ten bewijze, dat zijne ontevredenheid ernst was, wilde zormtss het lem aangeboden geschenk evegmin. aanvaarden. Hij was een eerlijk man, en had er de opoffering van zijn eigen voordeel voor over niet medeplichtig te worden aan de dubbelzinnigheid der Staten, die tegelijk schenen te willen beleonen en te-bestraffen, Uit eerbied, zeiden de Heren vooor en macnus, voor de Vergadering brachten zij de re- denen der Fransche Gezanten niet eens in al hare hevigheid aan de Staten over. Reeds hadden zij het advies van Zijne Excellentie en zonder twijfel tevens dat van aERSSEN in- gewonnen, én de Prins had verklaard, dat het Hun Hoog Megenden tot schande zou verstrekken, indien zij, tegen alle. gebruik aan, iels veranderden in. een na rijp overleg vastgesteld en niets dan waarheid behelzend staatstuk. Dus stelde hij seor, het te laten 100 als het was, en het, buiten de Ambassadeurs om, aan LANGERAK te zenden met den last het den Koning aan te hieden. De Staten vereenigden zich met dit advies, en bouwende op den staat van zaken in Frankrijk, besloten zij de Fransche Gezanten te trotseren. Alleenlijk souden zij in eene afzonderlijke acte eene nadere verklaring afleg- gen, dat zij de troepen zenden zeuden, wanneer Zijne Majesteit die tot hare dienst zou begeren 2. Evenwel wilden zij nog eene poging doen, of somstse soms nog tot moer- dere inschikkelijkheid was over te halen. De Heren vooor en maames deden hem wit- geleide tot Rotterdam, hetgeen hij de vorige reize versmaad had 3, en boden hem nogmaals het antwoord en het geschenk aan. Doch hij bloef een en ander weigeren: alleen den recredentiebrief aan Zine Majesteit nam hij aan. Alsna werd bij buitenge- gen buitenge- wonen bode bet antwoord aan dem Nederlandscben Gezant in Frankrijk toegezonden p neas Freng: rijk over. 1 Resol, Stat..Gen. 29 Maart, 1619. 2 Resol. Stat.eGen. 1 April, 1619. 3 Zie hiervoor, bladz. 49. 