Herbarium amboinense ?plurimas conplectens arbores, frutices, herbas, plantas terrestres & aquaticas, quae in Amboina et adjacentibus reperiuntur insulis adcuratissime descriptas iuxta earum formas, cum diuersis denominationibus cultura, usu, ac virtutibus, quod & insuper exhibet varia insectorum animaliumque genera, plurima cum naturalibus eorum figuris depicta /omnia magno labore ac studio multos per annos conlegit, & duodecim libris belgice conscripsit Georg. Everhard Rumphius ... ; nunc primum in lucem edidit, & in latinum sermonem vertit Joannes Burmannus ... qui varia adjecit synonyma, suasque observationes pars prima [?sexta].
De planken daar van gemaakt , werden ligt krom, als haar de Sonne raakt, en fcbeuren ligt en lélyk. — - Naam, In 't Latyn Arbor rubra fecunda: Op Anie boins i po Boppo, dat is, % wilde, om dat bet op wilde plaatzen waft , of om dat zyn natuur wilder fcbynt, dan de andere. Doch Boppo in "t byzonder is nog een = boom , boewel mede wyt de maag/cbap van Caju era. Zo beboord ook bier onder Arbor rubra faxatilis of Aycau Hatulale , om dat bet altyd op fteenachtige plaat- zen, ja dikwils uyt enkelde Deenen groeyd. Dit Ma maar een lage boom, heeft wat fmalder en ee blad, dan’t voorgaande, vuyl-witte vruchten, als kleene m boezen , onbequaam te eeten; een bard bout als Neflat. Het derde Arbor rubra in "t Amboinfch genaamt , Ay: cay Bugulawan , na de gelykeniffe, die zyne vruchten bebben met de nagelen, doch te onder/cheiden van Bugu- lawan Aycay, ’t welk is de wilde Nagel-boom, boven Lib. 2. befcbreven. Het werd geen boogen boom, int gemeen een man dik, met een donkere graauwe gefcheur- de en Mosacbtige /chor{Je, maar aan de takken isze eve- ner en roller. De takken-en ryskens zyn bochtig , kort , are Dap De bladeren zyn korter enronder , dan aan andere Aycaus, die van ^t Mangium Cafeolare eenig- zints gelyk, vier en yf duymen lang , twee en een half en drie breed, vooren rond , met weinige fubtiele adertjes, dikacbtig , ftyf , twee en twee tegens malkander , en wei» nig in t getal. e vruchten zyn de Nagelen zeer gelyk, doch korter en dikker, aam diergelyke &roontjes Javaa: te weten, drie en drie by malkander , met booge voetjes op een ge- meene feel. Als zig bet boofdeken of kabelette opent, zo vertonenze een vlok van witte draden , naar «velkers af- vallen ziet-men op *t boofd van ieder bezie twee circulen, in welkers midden een ftyve fpitze Daat, en de vier boe- ken van "t boofdeken fluyten baar niet, gelyk andere Na- gelen, maar blyven zo open Hoen, De bezie zelfs werd nad dik, en ten laatften bruyn, gelyk een Moer-na- get, - Ce 3t i Het bout is mede uyt den bruynen, donker-graauw of aardverwig , doożs van coleur , langdradig „en ligt Jcbeurende , en-werd tot den buysbouw weinig gebruyko- De fchor(Je des flams , werd op dezelffte manier tot taa- nen IV Bock. XLII Hooff. AMBOINSCH KRUYDBOEK. 5; majora ufurpatur, uti in precedenti fuit dictum ca- er rubra quarta five latifolia, Malaice Caju Me- ra daun Befaar, Amboinice Aycau Lau Ila, quia in- ter omnes Aycai fpecies maxima gerit folia, humilis- que eft arbor, truncum gerens incurvum, nunc bifi- dum nunc trifidum , inftar fruticis, cum Jambofa fil- veftri libro primo defcripta tantam gerit fimilitudinem, ut vix inter fefe diftingui ac dignofci poffint, ambae enim funt arbores humiles & incurve, ampla mag- naque gerentes folia, illis Jambi fimillima, cortex vere hujus Aycau ex more fuo femper magis ruffefcit quam filveftris Jambofe, ejufque folia funt rotundio- ra & latiora, crafliores gerentia coftas ac venas, ma- jores formantes finus quam in Jambofa, ac contrita ingratum prebent acidulum faporem atque odorem. lores quoque albent uti precedentium, vagis ex corymbis provenientes. Fructus fimiles funt Antho- phyllis Caryophylli filveftris, fed rotundiores funt, formamque gerunt brevium Olivarum, quatuor ge- rentes fquamas fuperne concurrentes, & umbilicum formantes , uti in Jambofis; Sub externa carne acidu- la inftar inmaturarum Jambofarum ficcus reconditur nucleus , externe albus, interne purpureus. Lignum magis albefcit quam reliquarum priorum fpecierum , ipfi Jambofz fimile, nulli ufüi aptum. Locus. In cunctis crefcit locis planis inter reliquos humiles frutices, fed potiffimum circa litora. - Ufus. Nullum peculiarem pr&bet ufum, excepto . quod ejus cortex aliquando adhibeatur ad Oebat Pa- peda feu pultem ex ipfo preparandam , uti fupra de pluribus aliis fuit dictum arborum corticibus. ren T WINNERS Tore ees nen van groote netten gebruykt, gelyk in ’t voorgaande Capittel gezegt is. Het vierde Arbor rubra ofte de breedbladige , in 't Ma- leyts Caju Mera daun Befaar; Amboins Aycau Lau lla, dewyl * onder alle Aycaus de grootfte bladeren beeft, blyft een lagen boom , met een bochtige flam, zomtyds in tween of drien verdeelt , gelyk een ftruyk, met de Jam- bofa filveftris Lib. 1. bejcbrevem , zulke gelykeni [Je bebbende, dat menze qualyk onderfcheiden kan, want beyde zyn lage en kromme boomen , met groote breede bla- deren, die van Jamboe zeer gelyk , doch de fcbor (Je van dit Aycau is naar zyn gewoonte altyd roffer, dan de wil- de Jamboe, en de bladeren zyn wat ronder en breeder, met grovere aderen, die merkelyker boogen maken dan de Le gewreven zynde onlieffeby& zuur van reuk en maak. Het bloeyzel is mede wit, als aan de voorige, aan y. dele kroontjes ftaande. De vruchten zyn de Anthophil- lis van de wilde Nagelen gelyk, docbronder , in gedaan- te als korte Olyven, met vier [cbubben, die vooren tza» men ftooten , en een navelmaken , gelyk aan de Jamboes. Onder "t buytenfte vleefch, ^t welk zuur is, als onrype Jamboefen, leyd een drooge korl , van buyten wit , bin- nen peers. Het Hout is witter dàn aan alle de voorgaande , dat van de Jamboes-boom gelyk; tot niets gebruykelyk. Plaats. Het waft op allerbande vlakten, onder de la» ge ruygten , doch meeft omtrent het ftrandt. Gebruik. Het beeft geenzonderlykgebruyk, bebalven dat zyn fcborffe zomtyds genomen werd, tot Oebat Pa- peda daar wan te maken, gelyk boven van meer andere gezegt is. y o CAPUT QUADRAGESIMUM SZE s RT IU M. Arbor Facum major. Cajus Lobe. Rhor Facim duplex eft, major & minor. " Primo: Arbor Facum major mediocris eft ar- |] bor , ad fummum crus, plerumque vero pedem cralfa , rectiffime adfurgens , corticem gerens glabrum ex cinereo fufcum: Ejus rami ramulique funt quoque rei, tenues, firmi, equales, rotundi, glabri, & obfcure fufci, adeoque duri & lenti, ut minimus e- tiam ramus pollicem modo craffus adultum fatis juve- nem fuftinere valeat: Foliorum vero rachides facilli- me abrumpufitur, atque he in ramulis in plures ali- as minores dividuntur, ita ut hec arbor denfam con- ftituat comam. Hifce brevibus rachidibus vix cul- mum craflis, folia*infident folitaria, inordinata, fe- re feffilia, (Que funt fcabra, craffiufcula inftar per- ameni, fuperius glabra, equalia, & lete viridia, nferius paucisobliquis, incurvis, & protuberantibus : coftis pertexta, fingula feptem vel novem pollices longa: Amboinenfis vero fpeciei tres, quatuor, & quinque pollices longa funt, binos lata digitos, ner- vus autem medius fuperne parum protuberat, nullum notabilem habent faporem , ferefilveftrem , attamen penetrantem: In Boeronenfi fex pollices longa funt, tres digitos trahfverfales lata, fuperne penitus glabra & zqualia, faporis refinofi, ad Canarium adcedentis: Ex arboris forma & fufco ramulorum colore videre- tur adfinis effe precedenti arbori rubra, feu utris- que Caryopbyllaftris , foliorum vero fitus , ipforumque coftz & fapor alia declarant. Flores funt pufilli, albi, tres, quatuorve fimul uno ex corymbo Kies Oz, hofce folitarii plerum- ue infequuntur fructus, aliquando vero quinque vel ex fimul magnitudine ovi , feu fructus Bonga Tanjong. Qui externe quum funt obfcure viridi & molli pu- tamine inftar Canariorum, multo vero tenuiori, ma- turi vero fruétus viridem habent inftar pomorum co- lorem, fub ifto vero putamine nux reconditur Cana- Tlum referens, qua putamen gerit durum , quod ictu aperiendum eft, exhibetque nucleum nigricantem edulem. ee Arboris inum albicat, tenuibus conftat fibris, eft- que durum & folidum , adeoque lentum & fiexile, ut arbok hec alta & gracilis non frangatur , licet tonia: , " ribus porami XLIIL HOOFDSTUI De groote Toorze-Boom. Rbor Facum is tweederley, groot en kleen, —. A Eerftelyk; Arbor Facum major, is een middels bare boom , op ’t boog fte eeh dye, maar gemeen een been dik, zeer regt opfchietende , met een evene fcbor(fe , wyt den graauwen bruyn. Zyne takken en ryskens zym ookregt dun, fiyf seven, rond, glad „en donker-bruyn , zo bard en ftyf van bout, dat de minfte tak van een duym dik, een kloeken jongen dragen kan, doch de rys- kens breeken kort af, dezelve [taan wel aan de takskens, al wederom in veele andere mindere verdeelt, zo dat hy een dikke kruyn maakt. Aan deze korteryskens, dewel- ke qualyk een ftroo-balm dik zyn, flaan de bladeren en- kelt , en zonder order , op zeer korte voetjes. Deze zyn Jtyf , dikachtig , als perkement , boven glad, even, en blyde-groen , van onderen met weynige [cbuynze geboge- ne en uytbuylende ribben, aan teder zeven en negen: ‘Aan een Amboinfch geflacht zynze drie, vier, en «yf duymen lang, twee vingers breed, en de middelzenuwe buylt boven een weinig uyt, zonder merkelyke fmaak, of wat wild, niet te min doordringende. Inde Boeroneeze zynze zes duymen lang , drie dwersvingers breed y boven gantfcb even en glad, van [maak «vat bersachtig, na Canari trekkende. Het fat/oen des booms, em de bruyne coleur der ryskens inziende, zoude men zeggen, dat by wyt de maag [chap van de voorgaande Arbor rubra, of van de beyde Caryophyllafters ware, doch den ftand der bla- deren, baare ribben, en fmaak, wyzent anders uyt. Het bloeyzel beftaat uyt kleene witte bloempjes , drie en vier aan een kroontje voortkomende, Hier op volgen meeft enkele vruchten, zomtyds ook vyf en zes by mal- kander , in de grootte van een vogel-ey, of alsde vrucht van Bonga tanjong. Buyten bebbenze een donker-groe- ne en welke bolfter , gelyk Canary noten, doch veel dun- der, dewelke in baare rypbeyd appel-groen werden, daar onder leyd een nootje, gelyk een Canary, met een harde fchaal , dewelke men opkloppen moet, zo vind men daar in een zwarte beeft , die niet eetbaar is. Het bout is witachtig, digt, hard; en fyndradig, zo taay en buygzaam , dat deze hooge en ranke boomen met breeken , al werdenze door een harde wind been en weer K 5 ge $ HERBARIIAMBOINENSIS LiberIV.cap. XLIII. ribus ventis commoveatur ‚immo licet per fortiorem vim truncus findatur , attamen non feparatur , nec fa- cile etiam eradicatur , quia profunde ejus radices terram petunt, ac firmiter ipfi infiguntur. | Lignum hoc fubtili guogue pinguedine fine dubio inpr&gnatum eft, guum femi-ficcum ignem cito con- cipiat, tarde ardeat, & folidos exhibeat carbones ; ficcum vero in longa fiflum fegmenta inftar facis ar- det & fplendet. Nomen. Latine Arbor Facum major , juxta Malaienfe Caju Lobe. Amboinice Ayefi & Zant, qua omnia nomina facum arborem denotant. ernatice Hate Safoe,h e. Malaice Caju Siffit , h. e. peétinum lignum. In Boerone Habeam & Reymban vocatur. Locus, In nudis crefcit montibus ut, & in vallibus, in levibus filvis. In Amboina quoque obcurrit & Ley- timora, majori vero copia in Boerone non procul a litore , quz fpecies , uti diétum eft, majora gerit folia Amboinenfi, unde & arbufculas accepi, quas horto conmifi, que lete progerminarunt. Ufus. Trunci vix pedem craffi durabiles exhibent palos ac trabes zdium tectis: Truncorum lignum op- time quoque focis infervit, ac potiffimum in longas finditur partés, quarum tres quatuorve conligantur, fuperius adcuminate, quod Virgilio dicitur Ska faces: Ha ad apices adcenduntur , adeoque claram prebent flammam ac faces, quas illi manibus tenent, qui per noctem defluente mari in litore cibum fuum uerunt ex pifcibus, cancris, ac conchis: Hoc opus mboinice & Malaice vocatur Lobe , quod fignificat, facibus lucem prebere, quz alioquin rećte Malaico vocabulo Sulo vocatur, a quo itaque opere hzc ar- bor fuum obtinnit namen um &jus lignum fit tenue, lougitudinalibus Con- ftet fibris , ac durum fit, pećtines ex hoc formari pof- funt, uti apud nos ex Buxo fit, unde & nomen Ter- natenfe fuam habet originem. | Rumpbii Adpendix hisce auctus eft. Amboinenfem Caju Lobe ulterius fic defcribo; in Leytimota Lape Lape vocatur: Ejus truncus paulo major eft illo Calappi , corticem gerens tenuem da brum, & firmum, qui decorticari facile poteft. Fo- lia vix differunt ab illis Boeronenfis arboris , excepto quod hujus fint paulo longiora, brevibus infidentia petiolis , ad oras non ita finuofa, ac de Canarii fa- pore participantia. In ramulorum fummo, & ex alis fuperiorum folio- rum corymbi excrefcunt nodofi , ex innumeris parvis capitulis conftructi, que obfcure pallentes feu fumeos exhibent flofculos , ex duodecim acutis petalis conftru- ćtos, cum totidem ftaminibus, in quorum centro pi- ftillum locatur: Ex iisdem corymbis frućtus excre- fcunt, prope folia folitarii, prope corymborum di- vifionem bini ternive fimul, digiti articulum longi, & acuminati inftar fructus Capfici junioris , quorum apex incurvus eft, externe vero nigricant , molles- que & lanuginofi funt, fi tangantur. Sub gluma ex- teriore tenui putamen reconditur aliud tenue & li- gnofum inftar illius nucis avellan& , atque in hoc nu- cleus albicans. Floret Februario. Arboris lignum eft fubtile & longis conftat fibris, citrinum inftar pallidi Machili , atque graviffimum eft, unde Amboinenfes illud raro ad zdificia adhibent, carbonarii vero hoc aliis admifcent lignis, ex quibus carbonesexurunt: Recens lignum igni admotum facil- lime flammam concipit , claramque illam fovet, unde & facibus quam optime infervit. Quidam Amboinenfium illud vocant Aypaloulan , h. e. ardens lignum , quod nomen commune gerit cum flamma filvarum, que frutex eft libro fexto de- fcriptus, bine enim he arbores fibi adfines effe vi- dentur. Trunci cortex aque infufus, maceratus, & propinatus prodeft Hydropicis , quique cortex exter- ne etiam zdematofis inlinitur partibus. Altera Caju Lape Lape a fuperiore Caju Lobe diver- fa rectum gerit truncum, qui ramulos emittit rectos firmosque, ex quibus folia peculiari excrefcunt mo- do, bina nempe fimul brevi infident petiolo, ex ip- forum vero centro petiolus ifte aliquando elongatur , ejusque fummo infident bina alia folia longiora & majora geflingert , ja al moet een ftam door eenig geweld ber Bes, 20 blyft by evenwel aan malkander bangen, en laat zig ook niet witwortelen, dewyl by diep en vaft in de aarde flaat. Het bout moet ook met een fubtiele vettigheid befwan- ert zyn, want het half drooge ontfangt ’t vuur , brand ngfaam, en zet vafte koolen; maar bet drooge in lange ftukken gefneden, brand zo belder als een toortze. Naam. In ’t Latyn Arbor Facum major, naar ’t Maleytfche Caju Lobe, en ’t Amboinfche Ayefli en Ay- laueffi , alle vier toortzen - bout beduydende. Ternaats Hate Safoe , dat is in "t Maleyts Caju Sifüt ; dat is Kammen-bout. Op Boero Habeam en Rymban. Plaats. Men vind ’t op kaale bergen , en ook op de vlakte , daar een ligt bofcb is. Men beeft bet in Amboina, op Leytimor , dog in meerder quantiteyt op Boero, niet verre van ftrand , "t welk „als gezegt , wat grooter blade- ren beeft dan bet Amboinfche , waar van ik kleene boomp- jes beb laten balen, en in myn Tuyn geplant, dewelke gelukkig opquamen. Gebruik. Het geen dat niet dikker dan een been is, geeft durabele fparren en balken, tot "t dakwerk im de buyzen. Het bout van de ftammen is een van de befte brand-bouten , dog " werd meeft tot lange fiukken geklo- ven, waar van men drie of vier t zamenbind , en vooren wat fpits maakt, bet welk Virgilius noemt Infpicare fa- ces. Deze dan by 't Ditze eynd aan[lekende , branden za belder als een toortze , dewelke die geene in bun banden dragen, die s nagts by afloopent water op ftrant baare koft moeten zoeken , in kleene visjes , krabbetjes en fcbul- en. Dit werk noemt men int Amboinfch en Maleyts che, % anelk heduyd ligton mot een toortze , en de toortze zelfs, die men anders in goed Maleyts sulo noemt, van _welk werk dan deze boom zyn naam beeft. Dewyl Teen fyn, regidradig, en bard bout is, zo kan men kammen daar van maaken, gelyk wy met Bux- boom doen, waar van den Ternataanzen naam komt. Het Byvoegzel van Rumphius is hier medo vermeerdert. Pan bet Amboinfche Caju Lobe, geef ik deze nadere befchryving. Het biet op Leytimor Lape Lape. Den fiam werd ruym zo groot als een Calappus-boom , met een dunne , effene , ftyve [tborffi, die zie laat affcbillen. De bladeren ver/chillen niet JA t Bożrórieże Í ise dat deze laatfte wat langer Zyn, op korter voetjes ruften- de, aan de kanten zo niet gekrult „en iets van de Canary- finaak mededelende. | Aan ’t uitterfte der ryskens, en uit den [choot van de voorfte bladeren , komen bolachtige kroontjes voort, ge- maakt van ontelbaare kleene knopjes, dewelke vertoonen kleene rookverwige bloempjes van 12, (Ditze blaadjes ge- maakt, met zo veel draatjes, en een middel-ftyletje daar in; aan dezelve kroontjes komen de vruchten voort , by de bladeren enkelt „en by de kroontjes 2.en 3. by malkander, een lid van een vinger lang, en toegefpitfb als een jong ritsje, met de [bits wat krom ftaande , van buiten groen, en wat zagt of wolachtig in "t gevoelen, Onder de buy- tenfte dunne buyd , leyd een andere dunne dog boutacbti- ge febaal , gelyk als aan de Haze-noot „en daar binnen een witachtigen beeft. Het bloeyd in February. Het bout is fyn en langdradig y ligt-geel , als bleeke Makilan , en een van de andis + Sc bet de Am- boinezen zelden tot den buisbouw gebruyken ; maar de Keolbranders mengen "t onder ander bout”, om koolen van, te branden. Het verfche bout een weinig in " vuur ge- bouden , brand ligt en klaar, daarom bet bequaam tot Loorzen 15. Zommige Amboinezen noemen 't Aypaloulan, dat is brandent bout, een naam gemeen met flamma filvarum, welk anders een firuyk is in ^t 6. Boek Prev avant bet fchynt dat deze twee boomen van eenderly maagfchap zyn. Jebor/Je des ftams in water gedaan, gezsoden, en gedronken , belpt den genen ‚die waterzuchtig zyn „en Jmeeren dezeloe fchor(Je van buyten op de zuchtige leden. Een ander Caju Lape Lape, ver/cbillende van "t bo- venftaande Caju Lobe, beeft mede een regte flam , en daar aan regte ftyve ryskens, aan dezelve de bladeren op een byzondere manier, te weeten twee en twee by | kander op een kort fleeltje, dog uit baare midden wert zomtyds bet fieeltje langer , en aan zyn uitterfte twee Zab. XLIX., Tom. LIL. M See u EZ CR TÄ 7 NŚ Ls = SE EE NS N N == == “Pag. 79 + W RN LL AS AN W N N SAAN Sy N NNN GAN NN UD N NN NA A FE D PN 000 Ad MN ON: A (o N O GC U Ei WAU MM N j Ze Zo WA JI H HA GEH S BAY, 4 4 4 IV Boek. XLIV Hooft/. AMBOINSCH KRUYDBOEK ‘ora binis inferioribus, quinque nempe & fex polli- ao nea, vix binos lata vulgaris forme, inftar illo- ees ATIS Varinge, que finuofas gerunt coftas, ex irs ortu folitarius provenit racemus , qui plures tinet fructus inftar illorum Tsjeramele, eleganter a hi rubent, quum alii virides fint, ac dividuntur SC, angulos, inter quos fuleus decurrit, fuperius vero lati funt & umbilicati. | - = Maturi fruttus fefe aperiunt juxta iftos angulos in tres partes, quarum quevis pars binas dimidias con- tinet cameras, in quibus tres oblongi & nigerrimi re- conduntur nuclei, hilum luteum gerentes, Ricini fru- Aus referentes, horum quivis in bina divifibilis eft fegmenta, & intus viridi repleti funt medulla, ficca- que inftar fabarum. — . 1 : ‚Nomen quoque gerit Cicadarie feu Caju Lapy ; uum cicadas generet: Ejus fructus cum cortice con- tufi, & concavis rupibus intrufi pifces enecant. Tabula Quadragefima Nona Ramum E arboris, qua Arbor facum major Row puro & Caju Lobe incolis vocatur. \ d "Tabula Quinquagefima Ramum. exhibet arboris, que Caju Lape Lape dicitur, Ubi. Lit. A. integrum exhibet fru&um trigonum. b. Ender apertum, ut ejus Camere feu cellule confpician- tur. a 19 bladeren, langer en grooter dan de twee agterfte, te we- ten 5. en 6. duimen lang, fchaars twee breed , van ge- meen fatzoen gelyk die van de eetbare Varinga , met bog- tige ribbens. „Uit baaren oorfpronk bangt een enkelde tros, en daar aan veele vruchten, gelyk die van Tsjeramela, dog deze zyn fcboon rood, daar de andere groen zjn, ver- deelt in 3. ruggen, dog tufJcben beyde is een keep , boven zynze breedft , en maken een kuyltje. | De rype openen baar langs de ruggens in 3. deelen , bebbende ieder dzel twee halve kamertjes ‚en verbergen 3. s ES Pik-[warte korrels , met een geel vratje , ver- beeldende de vruchten van Ricinus, waar van ieder zig in tween laat deelen, van binnen met een groenachtig pe s droog als dat van boonen. y beeft mede den naam van Cicadaria of Caju Lapy, om dat by Sprinkbanen voortbrengt; zyne vruchten tza- men geftampt met de [cbor[fe „en onder de bolle klippen gee Joke, doet de vi(jcben dood voor den dag komen. De negen-en-veertig fte Plaat Vertoont een Tak van een Boom, welke de groote Toorze= Boom van Rumphius, en Caju Lobe van de Inlanders ge- - naamt wert. De vyftig [fe Plaat Vertoont een Tak van een Boom, welke Caju Lape Lape genaamt wert. Alwaar Lett, A. deszelfs drieboekige vrucht in "t geheel vers beeld. B. Dezelve geopent, op dat deszelfs holligheden gezien kun- nen werden, CAPUT QUADRAGESIMUM AAR TUM EN Arbor Facum minor. Ec arbor videtur adfinis effe Caryopbyllaftro y ] humilis enim eft arbufcula, truncum gerens re- ^" Gum; cujus coma in plures breves ac foliofos dividitur ramulos. Ejus folia funt parva, quorum PERU digiti articulum , alia binos pollices longa nt, transverfalem digitum lata, in longum acu- .tumqué apicem: definentia, ac vix notabilibus venu- lis pertexta, quz ad oras in finus concurrunt , funt- que lete viridia, glabra, & fplendentia, inordinato modo ramulis infidentia. cs EA Lignuth tenuibus conftat fibris , duris, & gravibus, quod Toranis aptum cenfetur: p. e Nomen Malaicenfe eft Caju Lobe Daun Kitsjil , quum ejus lignum potiffimum ad faces adhibeatur gt præ- cedentis. Im Amboina ignota eft hzc arbor, fed cre- feit in Boerone. a Tabula Quinquagefima Prima Ramum exhibet Arboris facum minoris, quee Caju Lobe Daun Kitsjil Malaice: vocatur. XLV. HOOFDSTUK, Kleyne Toorze-Boom, Rbor Facum minor /cbynt uyt de maagfchap van A ‘Caryophillafter te zyn, want bet blyft een kleyn boompje, niet te min met een regte flam, wiens kruyn zig in veele korte en wel geblade ryskens verdeelt. De bladeren zyn kleen , zommige een lid van een vinger, zommige twee duymen lang, en een dwers-vinger breed, met een lange fmalle fpitze, en pas kennelyke adertjes, dewelke aan de kanten met bogtjes t'zamenloopen , jeug- dig groen , glad, en blinkende , zonder order aan de ryskens [Laande, | “ Het bout is fyndradig, bard, en fwaar , tot Toranen beguaam. Mu wa De Maleyt/che naam is Caju Lobe Daun Kitsjil, om dat zyn bout mede tot toortzen gebruikt werd, gelyk ’t woorige. In Amboina is 't onbekent , maar "t valt op Boero: De een-en-vyftighe Plaat Vertoont een Tak van de Aleyne Toortze- Boom, welke Cajú Lobe Daun Kits il op Maleyts genaamt wert. CAPUT XLV. 80 CAPUT OUADRAGESIMUM QUINTUM Perticaria Ferrea. Lolay. Erticaria Ferrea non vafta eft arbor, ac non ultra P crus crafía, nempe inftar Pinange, plerumque vero pedis tantum craffitiem habet, dividiturque in latifoliam & anguftifoliam. Primo: Perticaria ferrea parvifolia feu vera Lolay; fimplicem ac rectum gerit truncum, pedem plerumque crallum , vix Pinanga craffitiem habentem , qui cortice obducitur tenui, glabro, ex cinereo viridi, & mu- fcofo, in ramis fiflo ac rugofo, quique facile decor- ticari poteft. ; | A Truncus ab inferiore parte tenuibus cinétus eft ra- mulis feu flagellis inftar Caryophylli, truncus vero ipfe re&us eft, quatuor & quinque ulnas altus , qui faperius ordinatam format comam „late viridem , Gin firmos expanfus eft ramulos; Tho ambos" Folia bina fibi obpofita locantur brevibus infidentia petiolis , fed rara & vaga, quz ex alis fuis alios e- mittunt tenues ramulos, qui bina ternave fuftinent foliorum paria , optime referunt folia vetufte Ebeni, funtque craffa , fcabra, glabra , őz fplendentia, bi- nos tresve pollices longa, binos transverfales digitos lata, in longum firmumque apicem definentia , qui in vetuftis foliis deorfum infleétitur, ut & ipforum orz, uti Ebeni folia, multaque vix digiti articulum longa funt: Nervus medius in fuperiore folii parte fulcatus eft, inferius vero acute protuberat , multasque te- nues parallelas emittit venas ad foliorum oras inferius vix notabiles, nec veros formant finus: Saporem ha- bent fatue dulcem ad Caryophylli folia quodammodo adcedentem. | Flores ex hrevihus dependent racemis „ qui Hoer Ji funt albentes. Fructus parvos referunt Lanfü fru- &us, bini tresve fimul dependentes ex laxis racemis, inferius lati, fuperius acuminati inftar ovorum , pri- mum ex ceeruleo virides, dein rubri , in ficca farinacea medulla durum recondentes ofliculum, inftar mino- ris Nanarii, efui ineptum. | Ejus lignum eft folidum , firmum, albicans , fed ficcum citrini coloris, recens vero durum ac grave eft inftar Ebeni ac transverfaliter cefum quosdam ex- hibet circulos, qui annos denotant: Lympida aqua adeo inpregnatum ac refertum eft, ut copiofe exfluat, fi incidatur. Hinc Amboinenfes recens cefos palos nolunt ob pondus domum deferre , fed aliis adponunt arboribus in.filvis, corticem deglutientes, quos ita exficcant. Nomen. Latine Perticaria ferrea parvifolia. Amboi- nice in Leytimora Lolay, & ad diftinétionem fubfe- quentis Laun Maun, h. e. arvifolia. Locus. In Ce, crefcit in minoribus filvis, cir- ca Caju Poeti arbores, inter alias arbores in filva dicta Hagana circa Caftellum Victoriam fita. U/us. Trunci non ultra pedem craffi, decorticati, & , uti fupra dictum eft, ficcati , ad palos adhibentur, craffiores vero ad xdium poftes , quibus , quum dura- bile fit lignum , optime infervit, non frequenter ve- ro obcurrunt, atque Amboinenfibus nimis laboriofum eft ex filvis illud petere. Secundo. Perticara Ferrea latifolia , erronee meo judicio ab Amboinenfibus tanquam diverfa habetur arbor, ac peculiari nomine Aytaél Lay Ila, h. e. la- tifolia Metrofideros, ab aliis vero magis erronee Sa- ley Lau Ila vocatur , quum nullam habeat adfinita- tem cum vera Saley, intra libro fexto defcripta, Ejus truncus ejusdem elt altitudinis & craffitiei cum pra- cedenti, fed non ita rectus, at incurvus , finuofus , & frutefcens, corticem gerens glabrum , nec adeo mu- fcofum. Ejus folia funt craffa éz fcabra , tres quatuor- ve pollices longa , binos lata, tenuibus pertexta ve- nulis , infra vix notabilibus, quzque in obtufum de- finunt apicem: Bina fibi obpofita funt, brevibus in- fidentia petiolis, ac rara brevibus in ramulis. Fru- étus me latent. Lignum eft admodum durum. fo- lidum, & grave: Arbufcule vix pedem craflz tignis inferviunt, craffiores vero poftibus. In HERBARII AMBOINENSIS ` Liber DN. cap. XLV, XEV. HOOEDSTUR 1 Lolay-Boom. Erticaria Ferrea werd geen groote boom , en niet bo: ven een dye dik, te wetem als een Pinang-boom , do . in ’t gemeen blyft by maar een been dik; verdeelt in kleenbladige en groodbladige. k. Eerftelyk: Perticaria Ferrea kleenbladige, of % ey- gentlyke SC Jcbiet met een enkelde en regte ka op, in 't gemeen cen been dik, zelden als een Pinang - boom, bekleed met een dunne, effene, uit den groene-graauwe , en mosachtige [cbor[Je , aan de takken fyn gefcheurt , of rimpelig , en die baar ligt laat af/chillen. ) De ip is van onderen op bezet met dunne takskens of ryskens, gelyk den Nagel-boom , dog den ftam zelfs is regt, vier en vyf vademen boog , makende boven een wel- getakte kruyn, vol fbyve ryskens, en een blyde loof. De bladeren [taan twee en twee tegen malkander , op korte voetjes, dog weinig in *t getal, en uit haar fchoot andere dunne ryskens voortbrengende , daar aan ook maar twee a drie paren fiaan; xy gelyken zeer ma de bladerer van de oude Ebbenhout-boom, te weten, dik, ftyf, glad, en blinkende, twee en drie duymen lang, twee dwers- vingers breed, met een lange ftyve fpitze, bet welk aan de oude bladeren nederwaarts gekromt fłaat, als ook de kanten , gelyk aan de Ebbenbouts-bladeren , en veele zyn niet boven een lid van een vinger lang. De middel-zentawe maakt aan de boven-zyde ten grove , beneden puyltze fcherp uyt, en zent veele fyne parallele adertjes na de kanten, die men beneden pas kennen kan, en geen regte bogen fuyten; van fmaak laf-zoet , en wat na de Nagel- bladeren trekkende. Dat A Het bloeizel bangt dan korte troffen, zullende kleene ` Witte hloempjes zyn. De vrüchten zvn als kleene Lanzeng twee en drie by maikandor hangende, aan ydele p des agter breetfi , en vooren wat toege/piift., gelyk Vogel- eyers, eerft blaauw-groen »-daar na rood verbergende in een droog meelacbtig merg een barden Deen, gelyk een kleenen Nanary , tot ^t eeten onbequaam. ~ - „Het bout is digt, maffief , dog befterft bleek-geel, bet ver/che zo bart en fwaar als Ebbenbout , dwers doofge- kapt, vertoont eenige circulen of jaren; bet is met een klaar water za overvloedig befwangert , dat "t rykelyk daar uit loopt, als men *t doorkapt. Hierom willen de Amboinezen de verfch gekapte fparren , wegens baare Jwaarte niet na buys gentes > maar ftellenze overeynd in "t bofcb , tegen een ander boom, [chillen de baft af en la- tenze zo uytdroogen. Naam. In 't Latyn Perticaria Ferrea parvifolia: Amboinfch op Leytimor Lolay, en tot onderfcheyd van "t volgende Laun Maun, dat is kleenbladige. Plaats. Het aroeyd op Leytimor in digte boffcben ,om- trent de Caju Puti boomen, onder anderen in 't zo gê- naamde Haag [cbe - bofch, gelegen ooft-noord-ooft van 't Kafteel Vittoria. Gebruik. Deze Dommen die niet boven een been dik zyn,ge/cbilt en gedroogt als boven ftaat „werden tot fpar- ren gebruykt, de dikkere tot ftylen aan buyzen, daarze zeer durabel zyn, dog zy zyn in geen meenigte te vine den, en de Amboinees ontziet de moeyte , om ze uit ’t bofch te dragen. Tweede: Perticaria Ferrea groodbladige , werd myns oordeels , abufivelyk by de Amboinezen voor een verfcheide boom gebouden , en ook met een byzondere naam genoemt Aytaél Lay Ila, dat is groodbladigen Yzer-boom , by an: dere nog qualyker Saley Lau Ila, als bebbende geen ge- meenfchap met °t regte Saley , bier na in ’ 6. Boek be- Jebreven. Zyn ftam is van de voorgaande boogte en dikte, dog zo regt niet, maar krom, bogtig , en _flruykachtig > even van fcbor[Je , en niet zo mosacbtig. De bladeren zyn dik en fiyf , drie en vier duymen lang , twee breed, met fyne parallele adertjes , die men beneden pas kennen kans en een flompe fpits. Zy [taan twee tegens malkander op korte voetjes, en weinig in "t getal, aan korte ryskens. De vruchten zyn my onbekent. Het bout is zeer bard, digt, en fwaar. De jonge boompjes nog geen been diks werden tot fparren gebruykt , de dikkere tot [tylen. Het = Lag. 82. wa IN NN NN E ES Y HH WE la MM (HH 1411414 UE GE WA GEWAN, ALINA NON NIN pur 00 OS NU N NN SAY WRAY W SSS SSS INS ARTEN GO ÉS NN RUN NN NS N SW E RUDI N SS N NNN NN N SN) RA = N === > IV. Bock. XLVI Hoof. AMBOINSCH KRUYDBOEK. In Leytimora quoque crefcit in levioribus filvis, maximeque convenit cum Nani Macaffarenfi, in Au- &uario meo defcripta, hzc vero latiora & rotundio- ra gerit folia, ipforumque petioli paulo longiores funt. Tabula Quinquagefima Secunda. Ramum exhibet Perticarie Ferree Lolay dicta, SI Het groeyt mede op Leytimor in 't ligte bofcb „en j Deef c groote gelykeni(fe met * Nani Macafiar, VK myn rl Ctuarium befchreven , dog dit laatfte beeft bredere , en voo- ren rondere bladeren , en baare voetjes zyn «vat langer. De twee- en vyftig fle Plaat Vertoont een Tak van de yzer Perticaar-Boom Lolay ges , naamt, 3 eg “CAPUT QUADRAGESIMUM mo xX TO MM Fambofa Litorca. Ruttu Pya. Rbor eft craffa , litorea, Jambofis adfinis, fed filveftris penitus nature, unde & ab aliis ejus ~ fpeciebus libro primo defcriptisfeparata; Trun-. cum gerit craffum, humilem, finuofum, ac plerum- ue inclinantem, quali & albicante cortice obdu- um, comamque ampliorem reliquis Jambofz fpe- ciebus. Ejus folia funt magna, glabra, fcabra, pau- co numero fibi obpofita & oblique cruciata, non au- tem ultra tria foliorum paria ramulo infident Ve- tufta fuperius funr rarında, fev n*tove pollices lon- a, quatuor & quinque lata, fere feffilia in ramis, glabra, non expanfa, fed contracta, ac finuofis oris quafi abrupta: Vene inferius protuberant , inque fi- nus excurrunt uti in Aycao, fummumque folii par femper longiffimum eft & acutiffimum, infimum ro- tundius & brevius. Contritorum foliorum odor eft acidulus, gravis & ingratus, ut & recentis ligni. “Flores in corymbis excrefcunt, uti in Caryophyllis, fed vagi, tres nempe fimul communi ex petiolo, ac quindecim toto ex corymbo , & adillos Cuajavi magis adeedunt quam Jambofe: Quisque vero craflo viridi- . que infidet calici, ex quatuor apicibus formato, ip- feque flos ex quatuor tantum albis & concavis con- ftat petalis, quorum medium repletum eft denfis, tenuibus, & albis (taminibus , intricatim dependenti- bus, odoris aciduli , matutino tempore haud ingrati: Poft horum ftaminum lapfum viridis calix intumefcit, formamque obtinet minoris oblonge Jambofe, qui femper albet , externe dura conítat carne, ineduli ; excepto quod quidam hanc ad temporis lufum man- ducent, quum fub dentibus ftrideat, cateroquin fa- . porem baier falfum & acidulum. . Lignum pallide cinereum gerit colorem , glacialem fere, ficcumque magis album eft, folidum , fatis du- rum, grave, multifque tenuibus diftinétum peétini- bus intricatis , atque hinc inde ftrias formantibus , ad navigia durabile eft, non facile enim poliendum eft. Stipites excifi facillime progerminant, novofque emittunt ramos, qui in arbores excrefcunt. Nomen, Latine Fambofa Litorea , Malaice zoe Pantey feu Fambu Laut, & Amboinice Ruttu Pya & Luttu Pya ,Sojenfibus Kepu , in Luhua Sabika, Baleya Calampoack. Z . Locus. In cunctis Amboinz infulis obcurrit , potif- fimum vero in parva & magna Cerama circa litora, a quibus ad lapidis jaétum diftat. In infulis ad Eu- rum fitis aliifque itidem nota eft hec arbor. Ufus. Poft Cofaffum hoc lignum ufitatifimum -eft © optimum ad navium exftrućtionem apud Amboi- nentes, ex quo tam afferes quam coftas formant na- Viglorum fuorum, Corre Corren di€torum, ad afferes vero re&as eligunt arbores a litore parum remotas, A enim ipfi vicine funt, incurvz crefcunt: Lignum b cile elaborari poteft ferra & dolabra ob pectinum pu Ob tenacem ejus fubftantiam non facile Hives. ED rimas agit, quod quam maxime prodeft fbr: wéi feriniario itidem conducit, fi rite fit e dolabra enim poliri poteft, intricatzque ve- ad esoe oftentant, licet non facile poliantur , que odor diu fupereft. y pertinet Pambofa filveftris alba feu pro- v Huc prie ambo > n é Y “Tom. LIL, Silveftris , que non in litore, fed EU ¿LVL AO EF DS TUK. De Strand Famboes-Boom. Er is een dikke Strand-boom, wel wyt bet geflacht der Jamboefen, doch van gant/ch wilden aardt, en dierbalven buyten baare vergadering Lib. 1. gefloo- ten. Hy beeft een dikken, niet hoogen s maar bochtigen ` en meeft overbellenden flam, een witachtige evene fcbor[fey en een breeder kruyn, dan éenig Jamboes-bom. De bladeren zyn mede 2 glad, ftyf, weinig in "t ge- tal, tegens malkander , en een fcbuyns kruys makende, doch niet boven drie paren aan een rysken . De ouder: vooren rond , zes en acht dwymen lang, vier envyf breed, bykans zonder fleelen, digt tegens de takken aan zittende, glad, niet uyigebreyd, maar gekronkelt , of met bochtige randen afgebrooken. De aderen buylen van onderen uyta et “en loopen met boogen t’zamen, als aan de Aycaus; voorfte paar is altyd bet lang fte en /pitfte, bet agterfte ronder en korter. "De Mig de a GE is zuurachtig , flerk, en onlieffelyk, als mede van't ver- Jebe bout. ` De bloemen flaan in kroontjes, gelykde Nagelen, doch ydel, te weten, drie en drie ob gen gemeenen Del, of vyftbien aan een kroontje, en zyn die van Cujavus gely- ker, dan die van Jamboe: Jeder ftaat op een dikken groe- nen kelk, van vier fpitzen pst, en de bloem zelfs heeft vier witte en gebolde blaadjes , zynde bet middelfte uyigevult met digte, fubtiele, en wittedraatjes , inver- werde lokjes bangende , mede zuuracbtig van reuk, doch in de morgenftond niet onaangenaam. Na bet afvallen van deze locken, werd de groene kelk dik, en krygt de edaante van eenkleene langwerpige Jamboes , altyd wit Iyvende: Buyten met een hardacbtig vleefch , onbequaam om te eeten, bebalven dat 't zommige om tyd-verdryf knouwen, om dat °t tuffchen de tanden knapt, anders Bine en zuur van fmaak. et bout is ligt-graauwof ys-verwig , befterft witter, digt , redelyk bart, zwaar , met veele fyne kammen, die verwert door malkander loopen, en bier en daar eenige ftreepen uytmaken, aan vaartuygen durabel, en laat zig niet ligt polyften. De al aprte firuyk fcbieć ligt weder nieuwe takken op, die weder tot boomen wer- den. Naam. In 't Latyn Jambofa Litorea, z '"t Maleyts Jambu Pantey o gen Laut, zo in 't Amboins Rut- tu Pya en Luttu Pya, by die van Soja Kepu, op Lu- bu Sabika, op Baleys Calampoack. Plaats. Men vind bem ín alle de Amboinfche Eylan- den, doch meeft op Groot en Kleen Ceram, omtrent de randen, niet boven een fteen-werp daar van af. Im de Zuyd-Oofter en ändere Eylanden is by mede bekent. Gebruyk. Dit is naaft de Cofaflu bet gebruykelykfte en bequaam[le bout tot den Scheeps-boww by de Amboine- zen, waar vanze zo wel de planken, als inbouten em ribben tot baare Corre Corren maken, doch tot de planken zoekenze de regte boomen uyt, die van bet firand wat afftaan , want die regt op firand waffen, zyn meeft bog- tig: Het bout laat zig gemakkelyk bewerken door de zaag en fchaaf , wegens kortbeyd der kammen: Wegens zyne taayigbeid fcbeurt en fplyt bet niet, "t welk cen noodige eygenfchap is voor den Scheeps bouw: Men kan bet ook tot Schrynwerk gebruyken, als bet ter degen cado avant bet laat zig even fchaven, en de verwerde en wertonen eenige B aaybeid, hoewel bet geen polyften aan- neemt , en den żuuren reuk bem lang byblyft. Hier toe beboort de Jambofa filveftris alba, of ey- sepilyks wilde Jamboes, die men niet op firand, — 82 HERBARII AMBOINENSIS Liber IV. cap. XLVII. bus crefcit, ac potiffimum ubi flumina decurrunt: Ejus truncus eft humilis & incurvus, pallide cinereo obduétus cortice , acutaque gerens inftar Aycai folia: Ejus fructus funt albi, fubrotundi, veris Jambofis fi- miles, fed minores, aquofi & adftringentis faporis, efui itaque inepti, ejus lignum vetuftum ruffefcit ni- gricantibus permixtum venis , & inftar Agallochi varie- gatum, acrecens gratum etiam fpiratodorem. Baley- enfes illud quoque vocant Calampoack, foliaque in a- qua conterunt, qua ulcerationes depurant & curant. Alii ambas has arbores communi vocabulo vocant Famboe Utan, primamque litoream habent, alteram terręftrem , confupduntque has iterum cum Aycay Boppo, que Kepu in Leytimora vocantur. Tabula Quinquagefima Tertia. Ramum exhibet Jambofa litoree. in de valeyen vind, meeft daar rivieren doorloopen De m blyft laag en krom, met een ligt-graauwe Jcbor [fe , en fpitze bladeren, als Aycau. De vruchten zyn wit, rondachtig, de regte Jamboefen gelyk, doch kleender , van een waterachtige, en wat zamentrekkende fmaak, en dierbalven tot "t eeten niet zeer bequaam , zyn.oudt bout. werd ros, enmetzwartachtige aderen gemarmert als Agallochum, gelyk bet verfche ook eenigzints wel riekt, De Baleyers noemen bet mede Calampoack , en wryven de bladeren in water , en wa[Jcben daar mede de ulceratien, om te zuyveren, en te beelen. Andere noemen deze beyde boomen met een gemeene naam Jamboe Utan, boudende’t eerfte voor een ftrand- zoorie, em taveede voor een land-zoorte , en vermen» genfe wederom met Aycay Boppo , beyde Kepu noemen- ae op Leytimor, De drie- en vyftig fle Plaat Vertoont een Tak van de fraud Famboe-Boom. ———————Á CAPUT QUADRAGESIMUM SEPTIMUM Arbor Nollis. Caju Cuning. Mamelen. r gne. CEP ISA | E n ex centro fuo song ac craffi culum pro- ue oblongos, qui cülicius fuis ali Infident in- a compaćtis, que in butyro vel oleo fricantur , dd eu globuli farinacei vocantur; ho- m guaque colorem pra fe fert , ex fufco nempe lu- teum , intermixto fordide cinereo colore, intus vero albicat & mollis eft inftar carnis maturi pomi, fed ma- gis pinguis, folidior, nec concavus eft, intufque mi- nimis initar arene repletus feminibus, odorem gerens Galange teu Lanquas , acfaporem ingratum noftre fal- tem nationi , elt'enim ex acido aufterus cum quadam amäritie, montanis vero populis edulis eft hic fructus. Siom is hic fru&us externe forma & odore fuo homi- nes adlicit, eo magis abiis contemnitur, fi guftetur. Foliorum fapor ex acido amarus eft, raroque exe- fa funt, plerumque integra, zqualia, & glabra. Li- um exterius binos trefve digitos craffum eft, album, c molle, atque interne luteum & zqualis fubftantiz, exceptis vetuftis arboribus, quz circa cor concave funt, molles, nec durabiles, dum luxuriofo refertz funt fucco, qui tarde exficcatu Ma- XLVIL HOOFDSTUK De Nagt- Boom. It werd een boogen en redelyken dikken boom, met een regte ftam; de takken verdeeln bun in lange, regte , en grocueryskens, daar aan de bladeren regt tegens malkanderen in ryen flaan, by zes enacbt paaren, dezelve zyn groot, en die van Canary gelykende, doch veel grooter > breeder, en flapper, aan de jonge boomen twaalf en veerthien duymen lang, zes en acht breedt y aan de oude korter, in de midden breetft , agter en vooren tond, en de voorfte by baren, oonfpronk nog twee kleene blaadjes in % Kruys hebbende, diergelyke men aan t uyte terjie der ryskens ziel, em de gedaante van een. taksken a tuljcben dezeloe , als uyt eem fcheede, komt cem knopje voort, waar uyt de bloemeu en vruchten werden; want Be get Sien) tot formele bladeren geworden zyndes gone uyt ‚derzelver midden, op een dikachtige lange eel, een enkelde ronde bol, in de grootte. van een bass koegel , digt bezet met langachtige bloempjes , met baare balzen, op een andere ruyge. binnen-knop ftaande, in de grootte van een Hazel-noot, waar uyt de vrucht averdt. De bloempjes openen bun in vyf geele en pas. kennelyke Jbitzen, Waar uyt witte draden kyken, die den gebeeleń bol wit maken, en een zoete: reuk hebben. Men zietze im December; Uyt.yder bol werd cen.enkelde vrucht, als een appel; in de grootte van een Eenden-Ey, en kleenders enkelt, op eem lange houtachtige fteel , bangende uyt de midden der voorfchrevene bladeren, eerft in de grootte van een Pruym, bard, graauw-groen, met eenige ruyg- heid, als met bruyne fchubben bedekt , die men ten laat- fien kan afwryven, als grof zandt. 