Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 1 Van de vroegste tijden tot op het jaar 900 na Christus
Daarop lokte men hem door een voorwendsel naar Brussel, alsof het belang zijner medebannelingen zijne komst aldaar vorderde. Terwijl hij bij prckrus was, en op diens verzoek den aard der scheuring in de Nederlanden had uiteengezet, kwam de hertog van AERSCHOT binnen, Nu begreep vyrensocazat de gelegenheid te moeten waarnemen om duidelijk te kennen te geven, dat er van de Remopstranten geene medewerking le wachten was tot het bereiken der bedoelingen, die de Brabantsche Regering hebben mocht, Daags daaraan werd hij bij serxora ontboden en zeer vriendelijk ontvangen; de Markies vraagde hem naar Prins mzwpam, en sprak met zeer veel hoogachting van dezen Vorst; voorts verzekerde hij urrensocaznt, dat de Aartshertogen last gegeven hadden, hem eene jaarwedde toe te leggen. De predikant weigerde beleefd, maar stellig; doch SPINOLA wilde van geene weigering hooren. Toen nu in de maand Augustus (1620) ook de Markies pz curva hem wilde spreken, verontschuldigde hij zich; maar een her- haald verzoek kon hij niet afslaan. Hij kwam, en de Gezant scheen het toen juist zeer druk te hebben, zoodat hij hem niets zeide, dan dat hij veel goeds van hem gehoord had en’ vurig wenschte, dat hij katholijk ware: in welk geval hij goede diensten zou kunnen doen, Van deze voorwaarde, dat hij katholjk sou moeten worden om diensten te kunnen bewijzen, hadden wij nog niets vernomen. Ook bleek nu, dat zich een Spanjaard met de zaak bemoeid had, Curva, voorzeker bekend met het voorgevallene ! pRANDT, IV, bl. 27, 28, DES VADERLANDS. 599 mma) tusschen PECKIUS En UYTENBOGAERT, en duchtende, dat er voor Spanje nadeel uit zou voortvloeijen, schijnt de zaak in duigen te hebben willen werpen: immers zoo de oude voorwaarde der verandering van godsdienst op den voorgrond gesteld werd, was er aan geen verdrag te denken. Inderdaad Spanje hield Belgies geluk tegen: Belgie moest een werktuig in de hand harer staatkunde blijven. Maar al had de Spanjaard de edel- aardige denkbeelden der Brabantsche patriotten niet gedwarsboomd, de partij, die in de Noordelijke Nederlanden de zege had behaald, maakte hunne verwezenlijking thans ook van deze zijde onmogelijk. Het belang der Regering van de Vereenigde Provinciën en dat van Spanje in de zuidelijke Nederlanden trok ééne lijn om Noord en Zuid gescheiden te houden. Voor een man ik zeg niet van vuvTENBOGAzRTS braafheid, maar van zijn doorzicht, was het gevaar, dat hij voor dat lokaas bezwijken zou, niet groot. Slechts voor de blindheid des eigenbelangs of voor de vooringenomenheid eener oppervlak- kige beschouwing, bestaat erin zulk een geval verleiding. Voor uvrENBoGAEnRT bestond zij niet. Hij verklaarde onbewimpeld, dat bij niet van godsdienst kon veranderen, noch de liefde en plicht jegens zijn Vaderland verzaken. Desniettemin deed men nog eene poging hetzij om hem voor de Spaansche belangen te winnen , hetzij om hem door oneer onbruikbaar te maken; men ontzag zich niet, goud in zijne oogen te laten blinken. De pensionaris van Antwerpen, JAVARELLA, ging hem bezoeken, en terwijl hij bem van eene gunstige beschik- king sprak omtrent zekere rente, die zijne huisvrouw in Brabant bezat, doch die vóór het Bestand verbeurd was verklaard, poogde hij hem een handvol gouds in de hand te stoppen met de verklaring, dat dit eene gift was van geene beduidenis, maar dat zijne Hoogheid meer voor hem doen wilde, Urrensocarat beantwoordde deze vernederende bejegening, zoo als zij verdiende, De pensionaris ging henen met het zeggen, dat hij tot hetgeen hij gedaan had, last gehad had van serora !. Het spreekt van zelf, dat dit onwaar was. Ware het zoo geweest, bij had semoras naam verzwegen. Maar de Spanjaarden, die hier in het spel waren, wilden vyTENBOGAERT in de meening brengen, dat de Italiaansche edelman eene lijn trok met hen, en niet met de Brabantsche patriotten. Ten einde alle uitstrooisels, die uit deze ontmoetingen voortvloeijen moesten, af te snijden, diende er iets van UYTENBO- GAERTS zijde gedaan te worden. Reeds vóór het eind van het jaar 1619 was hij er op bedacht geweest om zich tijdelijk uit Brabant te verwijderen en wel met zulk eene bestemming, als welke alle vermoeden van verstandhouding met den ouden vijand der Republiek den bodem moest inslaan, Hij verzocht den Engelschen Agent te Brussel, den Heer rrumsutt, om voor hem van den Koning van Groot-Britannië de vergun- ning te verwerven van in Engeland te komen, ten einde zich bij Zijne Majesteit te rechtvaardigen. — Waren zijne bedoelingen van dien aard, dat zij voor Koning JAGOBUS aannemelijk gemaakt konden worden, die nog altijd de groote patroon der ! paanpt, IV, bl. 342—346. 1618 1621. ^ -= — 400 ALGEMEENE GESCHIEDENIS —————————————————————— JA —ÀT 1618— staatkunde, welke in Holland gezegevierd had, heeten moest, dan moest er wel niets — aanslootelijks in gelegen wezen. Doch de leiders der Staten duchtten den invloed, dien UYTENBOGAERT op den Koning kon hebben, en toen caRLETON den Staten berichtte wat hij verlangde, lieten zij hem verzoeken te willen bewerken, dat zijne begeerte niet werd ingewilligd, en »maalden” hem vuyrensocagrt bij deze gelegenheid op nieuw » met al zijne kleuren af”, dat is, zij waarschuwden den Engelschman tegen hem, als een hoogst gevaarlijk persoon. Ook canon te Londen kreeg eene onderrich- ting in denzelfden zin. Men zag hem nog liever in Brabant, dan aan het Engelsche Hof, en Prins mavrrrs liet zich thans ontvallen: » hij is wel, waar hij is, en het is best, dat hij daar blijve 1," Beletten de Staten hem alzoo eenen slap te doen, die hem in aller oogen moest rechtvaardigen, zij waren daarom niet van zins hem en zijne | medeballingen voortaan als gerechtvaardigd te laten beschouwen. Integendeel het maakte tegen de zomervergadering der Staten van Holland een der punten van beschrijving uit: » Alzoo men blijkbaar bemerkt, dat de uitgezette predikanten zich gedurig in de Landen der Aartshertogen blijven ophouden en naar groote waarschijnlijkheid met de lieden aldaar in verstandhouding staan, zoo zal er op gelet dienen te worden, of men tegen hen als zich gedragende gelijk zamenzweerders tegen den Staat, niet bij nader order behoorde te voorzien, alsmede tegen dezulken, die hunne predikatiën, welke tot oproer en opstand leiden, gaan aanhooren" ?, Wanneer men deze aantijging met de waarheid vergelijkt, doen zich de Staten hier als ten hoogste schuldig aan laster voor, Maar waar is het, dat de denkbeelden der vaderlandslievende Brabanders, met welke zich de Remonstranten tot heil en vrede der beide deelen van Nederland zouden heb- ben kunnen verstaan, het tegenwoordig Bewind met den val bedreigden, en het is niet onwaarschijnlijk, dat een curva zelf gezorgd had, dat urrensocarnT bij de Staten als zamenzweerder en als op het punt staande om katholijk te worden, werd aangebracht, Maar dat Bewind zou niet ten val komen, en men moet erkennen, dat het alle mogelijke maatregelen nam, die geschikt waren om zich te handhaven. 2 Resol, Holl. 1 Julij. Het is het 12de punt (bl, 120). 3 Zie hiervoor, bl, 16, 17. zake 4 LI a fi » e à 7 z & a ^ a , s i ti vert, b ` ‘ ! LE ? 2 Resol, Holl. 1 Julij. Het is het 12e punt (oi. 12u). * " 4460 Akata TUWA 9 awae Dwy ar- Firs LJ 4 ri £u . P" LLLI LLLI Lj Pree tie Tris iit = akk Bald} Frasse sae deterritus dh ee ten ham dor paw *- beide j — c Tithe eed DU -— LH E = | —— ^ Ye = y £ o "og l OR O halo en detriti DES VADERLANDS, 401 n———————————————————————-———————— qn!'—— lijkheden te onthouden en zich naar de gesloten accoorden te gedragen; tevens gaven 1618— zij den troepen, die zij te Embden, te Lteroort en elders hadden, bevel, zich door — geene der beide partijen tegen de andere te laten gebruiken. Niettemin waren de zaken in het Graafschap in den herfst van het jaar 1618 zoo gesteld, dat zonder tijdige tusschenkomst de partijen handgemeen stonden te worden: Landdag werd er tegen Landdag gehouden, en de eene dezer beide Vergaderingen was voornemens de andere te verstoren. Voor het einde van het jaar kwamen er al weder Gecommitteerden van . de Ridderschap, de stad Embden en een deel van den Huismansstand te ’s Gravenhage, om gezamenlijk (want Embden was thans mede tegen den Graaf in verzet) hunne be- langen en klachten voor te dragen. Zij werden weldra door afgevaardigden van den Graaf en weinige dagen later van de Steden Aurich en Norden en van het andere deel van den Huismansstand gevolgd, en op nieuw moesten de Staten-Generaal eene Commissie uit hun midden benoemen om de partijen te hooren. Terwijl deze Commissie zich daartoe verledigde, kwam er bericht uit Embden, dat de Graaf in deze stad was De Graef van aangehouden. Carreron bemoeide zich dadelijk met de zaak. Hij was, verklaarde hij, ed . volgens zijnen last verplicht de oogen geslagen te houden op den toestand van Oost- PUE genon: Friesland wegens de verwantschap, waarin de Koning van Groot-Britannië tot den Graaf stond, en verzocht alzoo de Staten hun gezag te gebruiken, opdat de Graaf, wiens lot alle Vorsten zich zouden aantrekken !, dadelijk ontslagen mocht worden. In tegenwoordigheid van Zijne Excellentie en Graaf wittem Lopewie werd alsnu be- sloten, vooreerst, dat elk der Oost-Friesche partijen éénen uit hare te ’s Gravenhage aanwezige verlegenwoordigers naar Embden zou zenden om de invrijheidsstelling van = den Graaf te bewerken; ten tweede, dat weldra eenige Gedeputeerden uit de Staten zelven naar Oost-Friesland zouden vertrekken om de nieuwe geschillen uit den weg te ruimen. De Oost-Friesche afgevaardigden hadden nu te ’s Gravenhage niets meer te ver- wachten: zij kregen hun afscheid ten einde ten hunnent de komst der Nederlandsche Commissie te gaan verbeiden, welke zamengesteld werd uit de Heren CROMHOUT, Commissarissen JOAGHIMI, SCHWARTSENBERG, GOENDERS en EUSSUM, met HERMAN VAN DULMEN, als Secre- arden taris, Verlangende met gezag op te treden, stelden deze Heren de vraag, of het niet dienstig zijn zou, dat er eenige oorlogschepen naar de Eems gezonden en eenige Com- pagniën voetvolk op de Oost-Friesche grenzen bijeen getrokken werden. De Staten lieten deze zaak aan den Prins en Graaf wittem LODEWIJK ter beslissing over. De | eerste zorg der Nederlandsche Gedeputeerden was de invrijheidstelling van den Graaf. Deze dienst, gevoegd bij de vergunning van uitstel der terugbetaling van de hem ge- ! Werkelijk ontvingen de Staten later brieven van den Aartsbisschop van Bremen en andere Vorsten uit die oorden, ja zelfs van den Koning van Zweden, ter aanbeveling van de belangen en rechten van den Graaf (Resol. Stat.-Gen. 16 April; 16 Mei, 1619). Ii Deer. 3 STUK. 51 1618— 1621. 402 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ET SE a i) leende som, maakte den Graaf niet toegefelijker jegens zijne onderdanen. Na drie maanden in Oost-Friesland vertoefd te hebben, keerde de Commissie in het midden - der maand Maart met een ontwerp van schikking tusschen de partijen te ’s Gravenhage terug. Alleen de Heer van SCHWARTSENBERG, die zich tegen den Graaf in het bezit zijner Heerlijkheid Oldersum had te handhaven, was nog in Oost-Friesland achter gebleven, Doch voordat de maand Maart ten einde was, kwam er een verzoek van den Raad der stad Embden, door den Commandant der Nederlandsche troepen en den Heer sGHWARTSENBEAG ondersteund, dat toch de Gecommitteerden ten spoedigste mochten terugkeren, daar de Graaf tegen zijne belofte de inning der belastingen belette. Da- delijk gaven de Staten aan dit verzoek gehoor, en zonden de Commissie, versterkt met eenige nieuwe leden, de Heren Grommen, voor Gelderland, VAN ZUILEN VAN NIJBVELT, Heer van Gerestein, voor Utrecht, en pruTRCOM, voor Overijsel, naar Oost- Friesland terug, met den last om aan alle onordeljkheden voor goed een einde te maken, en toen het nu Junij was geworden vóórdat dit doel bereikt was, vermaanden zij hunne Commissie in Oost-Friesland de onderhandelingen aldaar » met autoriteit’ te bekorten, of ten minste Hun Hoog Mogenden bericht te geven van de beletselen, die men ontmoette, De Graaf achtte zich door de Commissie verongelijkt, toen zij eindelijk den 1242 Junij uitspraak deed, en ook de tegenpartij meende te zeer bezwaard te zijn. Niellemin verklaarden de beide Stadhouders die uitspraak overeenkomstig de instructie, en wilden zij de partijen vermaand hebben, zich daarnaar te voegen. Na dit alles scheen men op het eind van Julij (1619) niet veel verder gekomen; want wederom verschenen er Afgevaardigden van den Graaf en van de steden Norden en Aurich en een deel van den Huismansstand, wier mededeelingen alweder overleg vorderden. De stad Embden had zich thans geschikt, en drong ten krachtigste aan op de uitvoering van de gevallen uitspraak, ten einde van hare » ondragelijke lasten en den zergelijken toestand’’, waarin zij verkeerde, verlost te mogen worden. Hun Hoog Mogenden gaven dezen wensch gehoor, begerende, dat er in het onrustige Gewest, bepaaldelijk op het stuk van de heffing der belastingen, iets blijvends tot stand kwam legen den tijd dat het Bestand zou geëindigd zijn. De Nederlandsche troepen toch moesten uit de te heffen bijdragen betaald worden, en dien eisch achtte men zoo dringend, dat Zijne Excellentie en de Raad van State den raad garen, de belastingen door middel van het Nederlandsche krijgsvolk te innen, vermits de Huismansstand anders tot de opbrengst niet te bewegen was. Werkelijk werd het Landschap bij proclamatie, door twee trompetters der Staten afgekondigd, aangemaand de belastingen te betalen op straf van door Staatsche troepen overstroomd te worden, Verre derhalve was het daar vandaan, dat alles nu vereffend en bijgelegd zou geweest zijn, De Graaf liet zich aan de uitspraak en de uitgevaardigde amnestie genoegzaam niet gelegen liggen, en die van Embden en de Ridderschap ver- klaarden niet op den Landdag te kunnen komen, zoolang er geene degelijke verzoening DES VADERLANDS. 405 had plaats gegrepen. Thans konden de Staten niet anders dan hunner Commissie den last opdragen, om, zonder op de gemaakte bepalingen en verleende inwilligingen terug te komen, de partijen tot inschikkelijkheid aan te sporen. Bij vermaningen echter bleef het niet; ook met kracht van krijgsvolk traden de Gecommilteerden op 1. Tegen het eind van September (1619) kwamen zij op twee na terug: de partijen, verklaarden zij, stonden te halsstarrig tegen elkander over, dan dat er aan welwillende uitvoering der bepalingen te denken viel: slechts de weg der » autoriteit” stond den Staten-Generaal open. Niettemin gaven Hun Hoog Mogenden den moed nog niet verloren en zetten de pogingen voort om tusschen de partijen, die hare Afgevaardigden wederom naar 's Gravenhage gezonden hadden, vrede te stichten: dag aan dag verledigden zich de Prins, de Graaf, de Raad van State en Gedeputeerden der Staten-Generaal tot het overwegen van de belangen der Leden van het ongelukkig zoo verdeelde Landje, dat ook voorzeker het juk van de Nederlandsche voogdij onwillig droeg. Eindelijk wisten zij er niet beter op dan de Ássignatoren, die den Landdag beschrijven moesten, voorloopig te raden, zulks ditmaal in het geheel niet te doen. Hierdoor toch alleen waren zij ontheven van de verplichting om te beslissen, welke der door de partijen tegen elkander verkozen Land- dagsgedeputeerden zij voor weltig hielden: zoo alleen schenen nieuwe onlusten voor- komen te kunnen worden en de verpachting der middelen voortgang te kunnen heb- ben, wier langere vertraging Hun Hoog Mogenden » een onherstelbare ramp” rekenden. In de laatste dagen van het jaar 1619 kwam er op nieuw eene beslissing der Staten tot stand, die zij, om verdere overwegingen af le snijden, besloten niet aan de ver- schillende Oost-Friesche afgevaardigden te 's Gravenhage mede te deelen, maar door dezelfde Gedeputeerden als vroeger plechtig en met gezag ten uitvoer te laten leggen. Reeds vóór hun vertrek zond een der nog in Oost-Friesland vertoevende Com- missarissen het bericht, dat de algemeene middelen thans » met alle welvoegelijk- heid” ten zijnen overstaan verpacht waren. De toewijzing dier middelen behielden de Staten zich voor: althans den Graaf, dien zij juist op nieuw door de verlen- ging van het hem gegeven crediet aan zich verplichtten, verboden zij »de han- den ter voldoening zijner aanspraak aan de verpachte middelen te slaan.” Tevens verzochten zij hem tegen den tijd, dat hunne Gedeputeerden in zijn Graafschap zouden aangekomen zijn, de Landstenden zamen te roepen. Nog vóór het einde der maand Maart (1620) vertrok de Deputatie naar Oost-Friesland. Op den Land- dag te Norden vaardigde zij » op de Oost-Friesche grieven” eene beschikking uit, die in Julij, na hare terugkomst, door de Staten-Generaal, tegelijk met de in Junij 1619 gedane uitspraak, behoudens eenige wijzigingen geratificeerd werd, en aangezien de 1 Bij het brengen van krijgsvolk in Norden vond men tegenstand en eenige burgers sneuvelden (Resol. Stat.-Gen. 6 Sept. 1619). bir 1618 1621. 1618— 1621. Bemoeljingen der Staten tot afschaffing van den Oldenburg- schen tol op de Weser. 404 ALGEMEENE GESCHIEDENIS GE ee ce a ee MUERE MESE Graaf zich over die beslissingen ten hoogste ontevreden betoonde, ja, verklaarde zich bij de eerste gelegenheid daartegen te zullen verzellen, zoo kreeg de Commandant van het garnizoen te Embden de noodige instructiën om alle geweld van ’s Graven zijde dadelijk met zijne Nederlandsche krijgsmacht te keer te gaan. Ook behielden de Sta- ten, in weerwil van het verzoek van den Graaf, wegens de dreigende houding van den vijand, hun krijgsvolk te Lieroord en verordenden de verbetering der versterkingen van het kasteel aldaar, Men scheen in dezen tijd een aanslag van den vijand tegen Embden te vermoeden en den Graaf, wiens broeder eene aanzienlijke betrekking in het leger der Aartshertogen bekleedde, verdacht te houden van het voornemen om spiNoLAs hulp in te roepen. Zulke grieven moesten den Koning van Groot-Britannië beletten zich de belangen van zijnen beschermeling tegen de Staten aan te trekken. De kosten van het langdurig verblijf der Nederlandsche Commissarissen werden aan Oost-Friesland in rekening gebracht !. Zoo traden de Staten als machthebbenden in de zaken van het Graafschap Oost- Friesland op, Zelfs op de rechtspleging ontzagen zij zich niet invloed uit te oefenen, wanneer eenig rechtsgeding hunne. maatregelen belemmerde. Vermits, zeiden zij, de onzekerheid van het recht van bezit van het Huis te Oldersum verscheidene onge- legenheden veroorzaakte, zoo stelden zij den belanghebbenden partijen termijnen en richtten alles dus in, dat de zaak binnen eenen bepaalden tijd uitgewezen zijn moest, »alles zonder prejudicie van het proces te Spiers bij het Kamergericht hangende” 3, Deze verklaring hield juist de erkentenis in, dat men het Rijksrecht dit maal niet telde. Maar wel andere inmengingen veroorloofden zich de Staten in zaken, die het Duitsche Rijk en het Rijksrecht aangingen. De afschaffing van den tol op de Weser, door den Graaf van Oldenburg geheven 3, was iels waarnaar zij steeds bleven streven. Deswegens richtten zij in Augustus, 1619, £- een schrijven aan dien Graaf, en gaven aan bunnen Agent te Heidelberg geloofsbrie- ven, ten einde hij deze zaak bevorderen zou bij de Keurvorsten, te Frankfort vergaderd, en bepaaldelijk bij den Keurvorst van de Palis. Zoo maakten zij van hunnen invloed op dezen Vorst, dien zij oneindig aan zich verplichtten, gebruik om hunne belangen en inzichten te bevorderen. Tegelijk bracht de Heer muys teweeg, dat er aan dezelfde Vergadering te Frankfort een brief gericht werd, strek- kende om de buitengewone tollen op den Rijn af te schaffen, en in geval dat niet geschiedde, met de aanwending van middelen van wedervergelding te dreigen 4, — De tusschenkomst te Frankfort ter afschaffing van den Wesertol trof geen doel. Slechts 1 Zie de Resol. der Stat.-Gen, telkenmale van 8 Aug. 1618 tot 25 Julij 1620, en voorts CARLETON, II, p. 392, 399; III, p. 6, 39, 49, 50, 118, 119, 152, 153, 244, 352, 353. 2 Resol. Stat.-Gen. 20 Nov. 1619. 3 Zie hiervoor, bl. 16. á canLETON, Ill, p. 123. DES VADERLANDS. 405 de Keurvorst van Brandenburg en de Vorst van Palis-Neuburg hadden het verlangen — 1618— der Staten ondersteund, en de Graaf van Oldenburg was in het gelijk gesteld: van de — vertoogen van den Raad van Bremen was te Frankfort niet eens naar behooren kennis genomen, De Regering dezer Hansestad liet de zaak hierbij niet berusten, Zij zond Afgevaardigden twee afgevaardigden naar ’s Gravenhage, en, herinnerende aan de alliantie met dev Brem 9 Hansesteden gesloten, die de handhaving der vrije vaart op de Oost- en de Noordzee —— te en de sich daarin uitstorlende rivieren ten doel had, verzocht zij de ondersteuning der Staten, met te meer hoop van gehoor te vinden, omdat de Rijksvorsten bij hunne beslissing klaarblijkelijk beoogd hadden, eene waarschuwing te geven aan de Vereenigde Provinciën wegens hare inmenging in de Duitsche zaken, en aan de slad Bremen, wegens de stoutheid, in het aangaan van het verbond met die Republiek aan den dag gelegd. Deze stap der stad Bremen noopte den Graaf van Oldenburg zijne zaak mede voor de rechtbank der Staten te brengen. Immers had hij alle reden om te duchten, dat het recht, hem door de Rijksvorsten toegekend, hem weinig baten zou, en er spoedig eenige Nederlandsche oorlogschepen op de Weser zouden verschijnen om hem de uitoefening van dat recht te beletten. Dus besloot ook hij Gezanten herwaarts te zenden. Zij kwamen in de laatste dagen van November (1619) aan. Hoezeer zij de aanmerking niet verzwegen, dat zelfs de Koning van Denemarken en de Hertogen van Brunswijk-Luneburg, schoon meer dan de Vereenigde Provinciën bij de zaak belang hebbende, niet tegen zijnen geringen tol waren opgekomen, was echter hun toon uiterst vereerend en onderdanig. De Graaf, dus verzekerden zij, was, wat ook de laster zeggen mocht, dezen Landen van harte toegedaan, en wilde tevens met Bremen gaarne vrede houden. — Zoo verre was het er vandaan, dat de Vorsten van Brunswijk- Luneburg legen den tol zouden opgekomen zijn, dat zelfs een hunner, de Bisschop van Minden, de zaak van den Graaf bij brief aan de Staten aanbeval, Het Stift Paderborn, daarentegen, kwam tegen den tol op, en van nog andere belanghebbende Vorsten en Steden was de toestemming nog twijfelachtig. Dit bleven de Staten niet in gebreke in hun antwoord op de verloogen van Bremen en van Oldenburg te laten gelden. Bovendien ontzenuwden zij den grond, op welken de Graaf van de Keur- vorsten de erkenning van zijn recht verkregen had, door te beweren, dat de water- bouwwerken en de vuurtoren, die hij onderhield, niet, zoo als hij zeide, tot beves- tiging van ’s Rijks grenzen, maar tot behoud van zijn eigen land strekten; voorts deden zij een dubbelzinnig licht op die erkenning vallen, door te herinneren, dat daarbij de voorwaarde bedongen was, dat de onderdanen der Keurvorsten vrijdom van den tol zouden hebben. De vroegere Keizers hadden allen aan Bremen het recht om de Weser te beschermen toegekend. Tot dus verre had deze stad de politie op dien stroom met gewapende macht gehandhaafd, Nog in 1585 had de Graaf op last des Keizers zijne oorlogschepen uit de Weser moeten verwijderen, waarover nog een proces voor het 406 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 16018— Kamergericht te Spiers hangende was. Op grond van dit een en ander vertrouwden 1621. de Staten , dat de Keizer de erkenning van den tol niet sou bekrachtigen, en ver- zochten den Graaf niet alleen, maar vermaanden hem op nieuw, dat hij »tot ver- hoeding van misverstanden en ongemakken’ van dien tol zou afzien, » blijvende niettemin in alle andere gevallen geneigd, hem tot welstand van het gemeene Evange- lische wezen te gelieven en het vriendschappeljk verkeer met hem voort te zetten.” Beiden, de Bremensche en de Oldenburgsche Gezanten, kregen na de ontvangst van dit antwoord een geschenk tot tegemoetkoming in de kosten van hun verblijf. De Gezanten van Oldenburg lieten zich evenwel zulk een afscheid niet geven zonder eene schriftelijke verklaring over te leggen, dat de Staten, in plaats van de gronden van den Graaf te wederleggen, slechts beweringen, en sommige daarvan onjuist, daartegen hadden over- gezet: het antwoord konden zij slechts tot nader rapport aannemen, en voor het geval dat die van Bremen zich daarvan in hun voordeel mochten bedienen, behielden zij uitdrukkelijk het recht van den Graaf voor. Ongetwijfeld zou deze den tol bij ver- nieuwing invoeren, en dan zouden Hun Hoog Mogenden, dit vertrouwden zij, Zijne Genade geen beletsel in den weg leggen, veel min de soevereiniteit van het Heilige Roomsche Rijk en zijne Leden willen krenken, maar veeleer het recht handhaven en overeenkomstig hunne aanbieding eene vriendschappeliĳke gezindheid jegens den Graaf betoonen, — Deze taal liet geene onderwerping van den Graaf aan het goedvinden der Staten verwachten. Slaagden de Staten te Frankfort beter in hunne poging om de nieuwe belemmerin- gen, die zoo als zij zeiden, de Rijnvaart troffen, uit den weg geruimd te krijgen? Ja, doch veel dced dit niet af. — De schippers klaagden, dat hun te Wezel vroeger onnoodige beéedigde verklaringen gevergd werden, en ook over de wijze, waarop de Klachten onzer tollen te Orsoy en te Roeroord (op Palts-Neuburgsch gebied) geheven werden, vielen SAURA : klachten. Het is gemakkelijk na te gaan, wat daarvan de oorzaak was. De oorlog 'ehe Püntollen. was in Duitschland uitgebroken en daarvan zullen de Nederlandsche schippers gebruik gemaakt hebben om de tolbeambten der Palts-Neuburgsche Overheid, die op de hand van Oostenrijk was, te trotseren, Dit moest van die zijde dubbel strenge maatregelen uitlokken, en liever dan: zich aan de verplichting te onderwerpen om eeden te zweren en hunne lading aan een scherp onderzoek bloot te stellen, bleven alsnu onze schippers liggen zonder Wezel voorbij te willen varen. Toen de tusschenkomst van den Neder- landschen Agent te Frankfort bij de drie Geestelijke Keurvorsten, die de vaart op den Rijn ongaarne gestremd zagen, alsmede bij den Keurvorst van de Palts, ja bij den Keizer zelven ondersteuning gevonden had, maar Palts-Neuburg geene wij- ziging in zijne handelwijze bracht, wenschten de Staten eene poging te doen om deze kleine Mogendheid door het voeren van een hoogen toon en het aannemen van een ernstige houding tot inschikkelijkheid te bewegen, en benoemden de Heren voor, HEINER PAUW €0 VAN ZUILEN VAN NIJEVELT om zich naar Dusseldorp, den zetel der Palts- Gezantschap Neuburgsche Regering, te begeven. Zij waren nog niet vertrokken, toen de Secretaris van D peor den Vorst van Palts-Neuburg verscheen, om inlichtingen te geven, die de geheele zending zonden. hadden behooren te doen vervallen. Doch in plaats van thans het vertrek der Gezanten op te houden, besloot men den Secretaris niet te antwoorden voordat gebleken zou zijn, wat de Gezanten te Dusseldorp zouden uitrichten 2% Van Nijmegen af namen de Heren wegens de onveiligheid van de wegen een geleide van twintig ruiters mede, met welke men hen zoo te Xanten als te Rijnberk ongehinderd voorbij liet gaan. Te Dusseldorp gansch onverwacht aangekomen, deelden zij den Stadhouder wonszerm en den aanwe- zigen Raden hunnen last mede, daartoe strekkende, dat de nieuwigheden en afpersingen , waarover zich onze kooplieden te beklagen hadden, zouden worden opgeheven. Van onze zijde werd beweerd, dat het licent te Roeroord alleenljk was ingesteld ter betaling ! Resol. Stat.-Gen. 12, 15 Aug.; 6 Sept.; 29, 30 Oct.; 4, 23, 25, 26 Nov.; 9, 10, 11, \ 14, 16 Dec. 1619. 7 Jan.; 3, 7, 8, 12 Febr.; 4, 5 Maart 1620. carreton, III, p. 205, 206, 244. 2 camLETON, lll, p. 152, 1618— 1621. 408 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ———— —————————— c ——— — van zekere soldaten, Haneveers genaamd, die in den tijd der vijandelijkheden tusschen Brandenburg en Palts-Neuburg :geworven wareh om den schépen geleide te doen. Thans hadden die vijandelijkheden opgehouden: ‘alzoo’ diende.ook de heffing van dat recht een einde te nemen; doch in plaats daarvan, werden (immers zoo spraken: onze Gezanten) de lasten te Roeroord en ‘Orsoy vermeerderd en verhoogd, in strijd met alle oude ge- bruiken, Rijksconstitutién en keizerlijke en natuurlijke rechten. Hierdoor ging de Rijn- vaart te niet tot groot nadeel van den Vorst van Palts-Neuburg zelven. Van zulk: een misbruik nu vorderden de Staten de afschaffing en tegelijk vergoeding, ten bedrage van wel duizend rijksdaalders, voor de schade, die de gestremde Rijnvaart: aan de inkomsten van hun tolkantoor had toegebracht. Handelde de Palts-Neuburgsche Regering over- eenkomstig dit verzoek, dan deed zij niet alleen wat natuurlijk, billijk, recht en met de Rijksconstitutién en aloude gebruiken in overeenstemming was, maar beantwoordde ook aan de goede. bedoelingen van den Keizer on’ van de meerderhtid der Keutvorsten. — Met zulke hooge woorden vorderden onze Gezanten vergoeding: voor schade, ons door de vrije verkiezing der schippers: toegebracht, die zich niet aan rechtmatige verplichtingen en rechten wilden onderwerpen: want de grond, dien zij aanvoerden, dat het licent te.Roeroord met den oorlog ingevoerd was en dus ook met den oorlog moest ophouden, :was niet waarachtig: het licent, te Roeroord geheven, was het oude Kleefsche recht, te voren te. Orsoy ingevorderd, van hetwelk zij, die te Lobith betaald hadden,. vrij waren; het tarief was met goedkeuring van de Staten-Generaal zelven opgemaakt,. en. het :convooigeld, gedurende ‘den oorlog geëischt, was reeds sedert eenige jaren afgeschaft: Dit bleven de Stadhouder en Raden niet in gebreke in hun antwoord te verklaren, en wat hadden zij onzen Gezanten: niet ‘te gemoet kunnen voeren, daar. zij zich als handhavers van. het Rijkérecht voordeden en op de uitvoering van den wil des Keizers aandrongen? Kon dan de Keizer hen als de handhavers’ van zijn gezag erkennen? Ontzag voor de Staten verbood den Palts- Neuburgschen Regeringsleden de volle waarheid te zeggen; maar ten aanzien van de zaak zelve bleven zij het vereischte bescheid niet schuldig. Op hun antwoord: moesten de Gezanten verklaren, dat zij ’s Vorsten rechtmatig regaal op den Rijnstroom niet: wil- den betwisten; maar, zeiden zij thans, tegen de onrechtmatige wijze: der verpachting van den bewusten tol kwamen zij op. — Ook dit was eene uitvlucht; Immers: tegen de verpachting zelve konden zij niets inbrengen, maar de tegenwoordige pactiter en visiteur stonden onzen schippers niet aan: dezen noemden hen » partijdige, infame en tegen hen ongunstige” personen, dat wil zeggen: de beambten. waren hun te strerig en te eerlijk. — In weerwil van de degelijkheid van het bekomen antwoord, verklaarden de Gezanten, dat het hun leed was te ‘bespeuren, hoe mėn, in plaats van de begeerte van Hun Hoog Mogenden in te willigen, de nieuwigheden en afpersingen zocht te rechtvaardigen, en in naam der Staten-Generaal zeiden zij den Stadhouder en Raden aan, dat Hun Hoog DES VADERLANDS. 409 — a a eee Mogenden » vast besloten waren. den handel bij alle middelen zoo te water als te land niet alleen te verdedigen, maar ook te handhaven,” en ernstig vermaanden zij hen in dverweging ie nemen, hoe groote enheilen en moeijelijkheden uit de zaak konden ont- staan: geenszins toch zouden Hun Hoog Mogenden gedoogen, dat hunne ingezetenen met die afpersingen en nieuwigheden bezwaard bleven !.. Deae bedreiging, met welke onze Gezanten de Regering te Dusseldorp, die zij waren komen overvallen, tot een voorbarige inwilliging wilden brengen, trof geen doel. Integendeel zij werd beantwoord met de betuiging van zekere bevreemding, dat de Nederlanders meer bezwaar hadden tegen. het recht te Roeroord geheven, dan tegen de tollen van Lobith, aan het Tolhuis en elders. — De zaak was duidelijk: die tollen waren in handen van der Staten staat- kundige medestanders. — Ten overvloede, dit voegden de Palts-Neuburgers er bij, zij twijfelden niet, of hun Vorst zou het licent te Roeroord volgaarne afschaffen, indien ook de tollen te Kaiserswerth, te Rijnberk, te Lobith en aan het Tolhuis werden af- geschaft, en ten slotte beloofden zij, dat, ten einde te toonen hoe hun Vorst in goede vriendschap met Hun Hoog Mogenden wenschte te blijven, de ambtenaren, over welke de schippers klaagden, uitgenomen eenen, dien zij noemden, door anderen vervangen zouden worden. — Waarlijk hiermede was den Staten wel alle mogelijke voldoening toegezegd. Doch daar de hoofdzaak bleef gelijk zij was, zoo verklaarden onze Gezanten met het antwoord geen genoegen te nemen. III Dest. 5 Srox. 52 1618— 1621. 1618— 1621. Vijandelijkhe- den door den Her- tog CHRISTIAAN van Luseburg der stad Hamburg aangedaan. 410 ALGEMEENE GESCHIEDENIS a der Resolutién vermeld staat, dan waren ook zij aanvankelgk ten aanzien van den uit- slag der zending misleid. Den 12de November waren de Geranten in deze hofstad terug om den volgenden dag rapport te doen !. — Zoo weinig veranderde de toestand, dat de Burgemeester en Raad van Wezel nog vóór het eind des jaars (1619) eenige Afge- vaardigden naar ’s Gravenhage zonden om over de maatregelen van weerwraak te klagen, die Hun Hoog Mogenden tegen Kleefsche onderdanen lieten nemen. Eenigen tijd later klaagden de schippers ook over de nieuwigheden bij de visitatie te Emmerik van wege den Keurvorst van Brandenburg ingesteld, en dreigden ook nu »den Rijn niet te zullen gebruiken.” Het schijnt, dat de Keurvorst begrepen had, van zijne zijde geen voet te moeten geven aan de aanmatigingen der Nederlanders op den Daitschen stroom. Op die klachten antwoordde de Brandenburgsche Overheid, dat als zij dat wat men nieu- wigheden noemde, niet mocht toepassen, zij liever voor een tijd van alle onderzoek en tolheffing wilde afzien, en verklaarde zich daartoe bereid, wanneer ook de Staten- Generaal hun tolkantoor zoo lang ophieven. Het Collegie ter Admiraliteit te Amster- dam, wien dit kantoor aanging, was daar tegen; doch er werd een nader onderzoek verordend om de zaak af te doen. Terwijl het verschil nog hangende was, werd den Keurvorst » uit bijzondere guns? verlenging van het hem geschonken crediet vergund 2, Ook de Vorst van Palts-Neuburg was steeds der Staten schuldenaar. De uitbarsting van den oorlog tusschen de groote Duitsche partijen, de eene door Oostenrijk, de andere door Keurpalts aangevoerd, was voor menigen kleinen Vorst, zulks bleek reeds uit het gedrag van den Graaf van Oldenburg, het sein om de uit- voering zijner heerschsuchlige voornemens tegen zwakke naburen of in zijn oog al te aanmatigende vrije Steden te beproeven. De Riksvrede was nu toch geschonden, en onder den dekmantel dat men voor eene der beide partijen een gevaar afwendde of toekomstige vijanden beteugelde, meende men de plannen van het eigenbelang mel geweld te kunnen doorzelten, Ook schijnt aan de grieven, die in dezen tijd sommigen Hansesteden werden aangedaan, de bedoeling niet vreemd geweest te zijn, om de Staten- Generaal, die zich immers ter harer verdediging verbonden hadden, te nopen voor haar op te komen, en hen alzoo te beletten hunne macht met genoegzame kracht ten voor- deele van Bohemen aan te wenden. | Uit dit oogpunt moeten de vijandeljkheden beschouwd worden, die er in dezen tijd tusschen de Hertogen van Brunswijk-Luneburg en de stad Hamburg uitbarstten, en waarmede de Staten-Generaal gemoeid werden, — De stad Hamburg maakte aanspraak op de heerschappij op de Elbe en kende niemand het recht toe zich eenige daad van ! Zie Rapport van deze zending in HS. op het Rijksarchief. 2 Resol. Stat.-Gen. 12, 15, 22 Aug.; 19, 21, 24, 26, 31 Oct.; 11, 13 Nov.; 16 Dec. 1619. 27 Maart; 6, 7, 8, 14, 15 April, 1620. DES VADERLANDS, 411 bedwang of gesag op dien stroom toe te eigenen. Zij beweerde sedert eeuwen in het bezit van dat recht geweest te zijn, haar door God en de nataur geschonken, en (in den tijd dat de Keizers nog bij de Steden steun tegen de Vorsten zochten) door Keizer op Keizer bevestigd. Evenwel reeds in het midden der vorige eeuw waren de Steden Luneburg, Stade, Buxtehude en de Hertogen van Luneburg bij het Keizerlijk Kamer- gericht tegen Hamburgs aanspraak opgekomen; de Hertogen van Luneburg hadden zich bepaaldelijk beklaagd over zekeren dijk !, huns inziens wederrechtelijk door Hamburg aangelegd met het doel om alle schepen te dwingen de stad aan te doen. In deze zaak nu was in het voorjaar van 1619 eene uitspraak gevallen, waarbij Hamburg in het ongelijk gesteld was, Zoo zeker van haar recht waande de Stad te zijn, dat zij deze nederlaag niet anders meende te kunnen verklaren dan door de ontrouw der door haar gebruikte pleitbezorgers, en zij had de noodige rechtsmiddelen aangewend om eene herziening van het vonnis te verkrijgen. Maar de Hertog craisriaan van Luneburg, Bisschop van Minden, begon in de eerste dagen van Maart (1620) met geweld de uitvoering van het vonnis door te zetten. Hij liet zijn krijgsvolk een aan Lubek en Hamburg toekomend tolhuis, drie mijlen beneden deze laatste stad gelegen, slechten, het omliggende land afstroopen, eene schans, die zeven mijlen beneden Hamburg gelegen den ganschen stroom bestreek, van grof geschut voorzien, en maakte aanstalten om den bewusten dijk te doorsteken, en daardoor vele kostbare marslanden, waaronder ook die aan Lubek en Holstein toebehoorden, onder water te zelten. Eerlang werd de dijk werkelijk op drie plaatsen doorgesloken, Deze zaak, uitvoerig door eenen Gezant van Hamburg, Doctor VINGEKTIUS MULLER, den 154" Maart ter vergadering der Staten-Generaal voorgedragen was gewichlig genoeg. Hier had een geval plaats, waartegen de met de Hanse gesloten alliantie bestemd was te waken: het recht van eene der voornaamste Steden van dit Verbond, haar gezag op eene der in de Noordzee uilstroomende hoofdrivieren werd bedreigd. Hamburg verzocht dan ook Hun. 2 Resol. Stat.-Gen. 13, 18 Maart, 1620. cameron Ill, p. 280. 52 * 1618— 1621. Gezant van o Hamburg te ? '5 Gravenhage. 412 ALGEMEENE GESCHIEDENIS 1618— al uitstelden !, zond hi, in vereeniging met eenen afgevaardigde van de Steden Lune- — burg, Stade en Buxtehude, eenen Gezant naar ’s Gravenhage, die tevens andere Vor- sten van het Huis Brunswijk-Luneburg vertegenwoordigde, juist toen de uitspraak tegen Gezant van den Hamburg gevallen was. De Gezant, Doctor GOSEWIJN MERCKELBACH, verlangde toen — — uitdrukkelijk, dat het bondgenootschap zijn beslag zou erlangen » ter verdediging van de belangen der Evangelischen en van de aloude Duitsche vrijheid.” Voltooiden, zeide hij, de Staten het in 1616 aangevangen en nog in 1618 te Bremen voortgezette werk, dan zouden nog meer Vorsten toetreden en de gemeenschappelijke macht des te grooter worden. Dit klonk schoon, en de Staten zouden zich door die taal licht hebben laten verleiden, wanneer het hun niet bekend ware geweest, dat het den Herlog te doen was om zich le verzekeren, dat hij in hetgeen hij tegen Hamburg voornemens was, bij de Staten geen beletsel mocht vinden. Als ter loops gaf MERCKELBACK dan ook, na eerst gezegd te hebben, dat de Hertog niet wist, zich iemand tot vijand te hebben gemaakt, ten slotte te kennen, dat hij van het krijgsvolk van Hun Hoog Mogenden geen overlast, maar veeleer bescherming verwachtte, wanneer het er op aan zou komen te verhoeden, dat de overtocht over de Elbe niet in verkeerde handen kwam. Duidelijker gaf de Gezant later mondeling den wensch te verstaan, dat Hun Hoog Mogenden de Stad Hamburg ernstig vermanen zouden, het te Spiers tegen haar geweren vonnis na te komen. — Aan het verzoek em bekrachtiging van het verdrag met cratsrTraan van Luneburg gaven de Staten geen gehoor, onder voorwendsel, zoo het schijnt, dat zij meer zekerheid verlangden omtrent de toetreding van den geheelen Nedersaksischen Kreis ?, en alzoo hielden zij de handen ruim om naar bevind van zaken te kunnen handelen. 2 Vgl. Resol. Stat-Gen. 4, 17 Mei, 1619. 3 Resol. Stat.-Gen. 28, 29 Junij; 9, 12, 17, 21, 26, 30 Julij; 2, 8 Aug. 1619. DES VADERLANDS. 413 zich in meer kosten te steken, dan waarop de bijstand, aan het Koningrijk van Bohemen verleend en zoo traag door de Provincién buiten Holland opgebracht, hun reeds te slaan kwam, en door het zenden van troepen naar de Elbe hunne krijgsmacht te ver- zwakken, die ieder oogenblik noodig kon zijn om de Spaansche benden van onze eigene grenzen of uit de door ons bezette Duitsche Gewesten te weren? Moesten er hulptroepen uitgezonden worden, dan kwamen de Geünieerde Vorsten en Stenden der Evangelische Unse het eerst in aanmerking. Bovendien, er bestond alle reden om te vermoeden, dat de Oostenrijksche en Spaansche partij niels liever gezien zou hebben, dan dat de Staten in de zaak van Hamburg en Luneburg tusschen beide waren gekomen, en het is le denken, dat men daarom het geschil door eene beslissing juist nu tot eene uil- harsting gebracht had: immers zouden de Staten door deel te nemen aan eenen strijd, in het Noorden tusschen Protestantsche partijen gevoerd, van Bohemen en de Palts zijn afgetrokken geweest, of zoo zij zich op beide punten te gelijk hadden laten gelden, zich licht den ondergang bereid hebben. Dus verlangden de Staten niels liever, dan dal alle oorzaak van rustverstoring in die streken werd weggenomen. In overeenstemming hiermede rieden zij ook de Overheden in het Aartsstift Bremen, de keuze van eenen Coadjutor uit te stellen, opdat de Vor- sten, die op deze betrekking aanspraak maakten, geene aanleiding meer hebben mochten om tegen elkander partij te trekken !. Doch het geweld, reeds op de oevers der Elbe gepleegd, lokte tegenstand uit. De Regering van Hamburg droeg den Kapitein sax VAN VALCKENBURCH de taak op om hier te lande een paar Compagnién voetvolk te lichten, en daar zij geen kans zag om aan ruiters te komen, verzocht zij de Staten alsnu on- bewimpeld, haar te laten ondersteunen door een paar Compagnién Nederlandsche ruiters uit de naaslgelegene garnizoensplaatsen, al ware het dan ook slechts bij voorraad en op hare eigene kosten, Niet eens het lichten van krijgsvolk binnen onze grenzen ver- mocht de Prins, evenmin aan de Hanse als aan eenige andere Mogendheid, toe le staan, daar zulks tot verloop van onze krijgsmacht aanleiding zou gegeven hebben: het eenigste wat men vergunnen kon, was de werving te laten plaats hebben in de grensgewesten, waar de Staten troepen hadden, en de manschappen in eene onzer havens te laten zamenkomen, om vandaar scheep te gaan. Maar de ruiters, wier dienst gevraagd werd, wilde de Prins beschikbaar houden om de Compagnién, in deze dagen voor Bohemen geworven, op hare reize derwaarls tot geleide te verstrekken, wanneer zij gevaar mochten loopen om onderweg aangerand te worden. Toen dus over hel verzoek van Hamburg in de tegenwoordigheid van den Prins en van Graaf wiLLEM LODEWIJK: was beraadslaagd, was het eenparig gevoelen van de Staten, dat men dien strijd moest zien te doen staken, Het was, verklaarde men, slechts eene bijzondere veete, en de algemeene belangen , 1 Resol. Stat.-Gen. 18 Maart, 1620. 1618— 1021. 1618— 1621. 414 ALGEMEENE GESGHIEDENIS Ee lM — die de alliantie met de Hanse bestemd was te handhaven, slonden niet op het spel. Alzoo achtte men zich tot geene hulpbieding verplicht; maar tot bemiddeling wenschte men behulpzaam te zijn. Dus werd aan arrsema, onzen Agent bij de Hanse, wien sedert November 1616 de hoogere titel van Resident was toegekend !, de taak opgedragen, om eensdeels aan de strijdvoerende partijen het ongenoegen der Staten te kennen te geven wegens die vredebreuk in eenen tijd, dat zij zoo hoogst ongelegen kwam en zoo uiterst gevaarlijk was voor de groote zaak; anderdeels bericht in te winnen, of er kans was, dat de Staten door het zenden van bemiddelaars iets tot bevrediging der partijen konden toebrengen, in welk geval zij een Gezantschap naar die kwartieren zenden zouden. Middelerwijl moest arrsema van den Hertog trachten te verkrijgen, dat hij den dijk her- stelde en alle verdere vijandelijkheden staakte 2. — Thans bleek den Hansesteden, wat zij reeds te voren vermoed hadden, te weten, dat de Staten zich niet zouden haasten, om haar in hare voorrechten anders dan door brieven en vertoogen tegen de eischen en aanmatigingen van den Koning van Denemarken en andere aanranders bij le staan. Of ° slraalde dit vermoeden niet door in de woorden, gebezigd door Doctor soman DOMAN, Syndicus der Hanse, toen hij in Augustus 1618, als Gezant van dat Verbond in de vergadering der Staten verschenen, Hun Hoog Mogenden verzocht, zich te herinneren, wat de strekking was van het verdrag tusschen hen en de Hanse aangegaan, en te be- denken, hoe zij daaraan uitvoering zouden geven, alleen door vriendschappelijke mid- delen, of ook langs een anderen weg ?? Het antwoord had niet bijzonder geruststellend 1 Resol. Stat.-Gen. 27 Nov. 1619. Onze Gezanten, die in 1618 naar Denemarken geweest waren, hadden een zeer gunstig getuigenis van AirskMas bekwaamheid en ijver gegeven en aange- drongen op de vermeerdering van zijn jaarwedde, ontoereikend »dewijl in die kwartieren alles met groote pracht toeging? Resol. Stat-Gen. 1 Sept. 1618. 2 Resol. Stat.-Gen. 10, 11, 16, 19, 21 Maart, 1619. 3 Resol. Stai.-Gen. 31 Aug. 1618. De taal en stijl van oman en van de meeste Duitsche Staatslieden, met de levendige en klare vertoogen van de Fransche diplomaten of ook met zoo menig Hollandsch staatsstuk van die dagen vergeleken, is ongémeen omslachtig en duister, Waar eene heldere voorstelling van den waren staat van zaken bestond, leert reeds de taal, die men sprak. Dr. vinc. MULLER spreekt duidelijker, doch niet bondig genoeg. — Voordat powan bescheid op zijne zending bekomen had, kwam hij te ’s Hage te sterven (Resol. Stat.-Gen. 30 Sept. 1618). De Secretaris van Lubek nam de taak voor hem op, en bracht bovendien van vier andere Hanse- steden, Osnabrück, Lemgo, Herford en Bielefeld het verzoek over, om mede in het verbond met de Nederlanden te worden opgenomen (Resol. Stat.-Gen. 15, 19, 24 Oct. 1618). In de Resol. v. Holl. (22 Oct.) leest men, dat in deze Provincie besloten werd, dit verzoek af te slaan, Nevens Osnabrück, Lemgo en Bielefeld leest men daar Crefelt, doch uit de bedorven schrijfwijze in de Resol. der Stat.-Gen. (Hertweerd) maak ik op, dat Herford bedoeld is. DES VADERLANDS. — A15 geklonken !, en aan hunne voorzichtige staatkunde tegenover de Hanse waren de Staten al dien tĳd getrouw gebleven 2% Ook kwam er geene verandering in den aard der zaak, toen »tot meerder bevestiging der opgerichte alliantie’, zoo het heette, in den persoon van den Advocaat Risswisck een vast Agent der Hansesteden te ’s Gravenhage erkend werd 3, Evenwel liet de Afgevaardigde van Hamburg zich nog niet afschrikken. Hij had nu ook een gemeenschappelijken brief van Lubck en Hamburg ontvangen, met het verzoek om de tusschenkomst der Staten: dus trok zich de hoofdstad der Hanse de zaak als hare eigene aan, — en nogmaals herhaalde muLLER de aanvraag om een tweetal Com- pegniën ruiters. Het vernieuwde verzoek vond bij den Prins evenmin gehoor als vroe- ger, en nu bepaalde zich de Gezant tot den zeer bescheiden wensch, dat het zijnen lastgevers vergund mocht worden hier te lande, doch niet uit de manschappen, die in onze dienst waren, cen zestigtal ruiters en een veertigtal voetknechten te lichten, Slechts op aandrang van de Staten stond de Prins dit toe, doeh onder voorwaarde, dat de werving geschieden zou zonder trompet te steken of trom te slaan €, Intusschen staakte de Hertog van Luneburg de vijandelijkheden niet, ja, er kwam bericht, dat een kapitein in Staatsche dienst met veertig man van zijne Compagnie den Hertog in het door hem gepleegde geweld behulpraam was geweest. De bedoelde kapitein echter, in persoon voor de Staten bescheiden, zuiverde sich van dezen blaam. 