Handleiding tot de geneeskundige praktijk
Waken en slapen, beweging en rust zijn met zelden gewigtige ziekteoorzaken, als ook de bovenmatige ontlastingen van bloed, zaad, melk, speeksel, zweet, pis, dreksloffen, slijm, etter, of de terughouding van zekere af- en uitscheidingen, b. v. van den stoelgang en de pis, de onderdrukking van de maandclijksche zuivering, van haemorrhoidaalbloedingen , bet zweet, den druiper en witten vloed, bet verdrijven van lang reeds aanwezige huiduitslagen, bet uitdroogen en genezen van kunstmatige zweren, etterdragten en andere zweren, bet niet bewerk- stelligen van kunstmatige bloedontlastingen , die tot eene gewoonte geworden zijn. Het is vooral van belang al deze zaken met naauwkeurige inachtneming van den toestand der krachten te beoordeelen. Inspanningen en verwennin- gen van den geest, allerlei gemoedsbewegingen , zoowel de plotseling en hevig als de langzaam werkende, en der- zelvcr aanleidingen : nachtwaken , blokken , bezigheden en liet vormen van plannen, die boven het vermogen van den menschelijken geest in het algemeen , of ten minste boven het vermogen van dit individu gaan, spel, wellust, drank enz., moeten als ziekteoorzaken zorgvuldig onderzocht en waargenomen worden. Invloeden van de meeste kracht en van zeer verschillenden aard zijn: kwetsingen, smetstof, vergiftigingen in verschillenden graad , hiertoe belmoren ook nadeelige werkingen van geneesmiddelen en meer andere zaken. § 81. De verschillende stand van den zieken, zijne bezighe- den, zijn beroep en de daarvan afhankelijke levenswijze in het algemeen zijn niet minder belangrijk, en cene algc- meene kennis daarvan kan den praktischen arts zeker zeer aangeprczen worden. Geheel onontbeerlijk echter is voor den geneesheer, die zich aan eene bepaalde klasse der burgerlijke maatschappij toegewijd heeft, de naauwkeurige kennis van de levenswijze dezer individuen, b. v., mili- tairen, zeelieden, berg- en hutbewoners, tooneelisten enz., ook mag het schadelijke voor de gezondheid van een zeker beroep niet alleen naar de nadeelige invloeden beoordeeld worden, waaraan hetzelve de individuen blootstelt, want dikwijls zijn deze laatste door eene zekere in dien stand gehoudene dieet, en bij hen gebruikelijke voorbehoedmid- delen tegen dit nadeel meer beschermt, dan men gelooft: zoo sterven er naar verhouding minder tooneelisten en zangers aan de longtering, dan men zou verwachten, daar, ten minste de laatsten, veel zorg voor het behoud der stem, derhalve meer tot bewaring der borstorganen aan- wenden, dan men in andere standen gewoon is te doen; zoo bewaart de medicina nautica en de op de schepen in- gevoerde regelmatige levenswijze de zeelieden voor ziekten, aan welke zij anders menigvuldig zouden lijden , en voorheen ook, toen men deze voorbehoedmiddelen minder achtte, werkelijk leden. Bij de nadeelige invloeden van het beroep komt ook even zoo in aanmerking de armoede of rijkdom, die er aan ver- bonden is, de gewoonlijk in dien stand heerschende tevre- denheid of ontevredenheid , het gezellige of ongezellige leven, hetwelk hetzelve medebrengt, de graad van zede- lijke beschaving, onbeschaafdheid of pedanterie, die met hetzelve gewoonlijk verbonden is, de inspanning der ziel of van het ligchaam, of van beiden, welke het vereischt, de vooroordeelen aan den stand eigen , enz. Altijd moet men 92 ook hier, gelijk overal, in «le beschouwing v;nt «len zieken het oog op hel geheel vestigen, en raag liet niet door eene vooringenomene waarneming of hoogschatting van liet bij- zondere verdonkerd worden. Van bijzondere schadelijke invloeden des beroeps kan na- melijk gesproken worden bij berg- en hutbewoners, schei- kundigen, apothekers, vcrguldcrs , verwers , kopergieters, lettergieters, steenhouwers, molenaars, bakkers, looijers, zeelieden, soldaten, bouwlieden: door overspannende be- weging des ligchaams belcedigen zich springers, bergwer- kers, wevers, schoenmakers, boekbinders; terwijl aanhou- dend zitten in bcslotene vertrekken bij zeer vele beroepen en werkzaamheden eenen nadeeligen invloed uitoefent. Som- mige organen zijn bijzonder in gevaar bij vuurwerkers, plaatsnijders, klokkemakers , artilleristen, zangers, enz. Eindelijk is de verschillende zuiverheid en reinheid der huid bij verschillende beroepen en werkzaamheden , de warmte en koude, de brandende zon, het vuur en de voch- tigheid van zeer veel invloed op de voortbrenging van ze- kere aan sommige standen bij voorkeur eigendommelijke ziekten. § 82. Anna Giles Camper, von den Krankheiten , die sowohl den Men- schen als den Thieren eigen sind; von den Krankheiten der Armen , der Reichen, der Künstler, der Gelehrten und der Geist- lichen, von den Folgen der Schwelgerei u. s. w. In lict Duitsch vertaald en vermeerderd door Jo. Fried. Mich. Herbell. Längen , 1787, 8». .1. II. Fucns, de ajfectibus rusticorum. Duisb., 1714. Reetz, de morbis pauperum. Ultraj. 1752. Leop. Fleckles, die Krankheiten der Reichen. Wien, 1834, 8". Georg. Ern. Stahl, de morbis aulicis. Hai., 1705, 4°. Fr. Ant. May, aulica humorum cacochymia, secunda morborum genitrix. Heid. , 1709. Bern. Ramazz.iini , de morbis artificum diatribe. Mutini, 1700, 8°., en meermalen (ook in de 0/>p. omn. Gcncv. , 1717, 4°., en meermalen, liet laatst te Täps. , 1828, 12°.), in bet Duitsch vei), door J. Ciir. Gi i. Ackermann, 1780 — 1783,8°., 2 Deelen. (iKoiui. Auelmann, iiher die Krankheiten der Künstler und Hand- werker. Wurzb., 1 80.'}, 8°. Ums Maijkr, die Gesundheitsgefahren der Handwerker. Salzburg, 1811 , 8 ». ( L. Seh eitler , Abhandlung von der Gesundheit der Bergleute Chcmnits, 1770, 8”. Jo. Ciir. Gti. Ackermann, über die Krankheiten der Gelehrten Nürnb., 1777, 8". Fr. W. Ciir. IIunnhjs , der Arzt für Schauspieler und Sänger. Weimar, 1708, 8°. (i. F. Eicuiieimer, Darstellung des lUilitairmedicinaltvesens. 2 dl.. Augsb. en München, 1824, 1825, 8°. Th. Trotter , medicina naulica. Uit bel Engelsch door Erü. Wer- ner, niet eene voorrede van Christoph. Wilh. Hcfelanu. Erfurt, 1708, 8". S 83. Het zickcnonderzock kan nog niet als voltooid beschouwd worden, wanneer ook de verschijnselen der ziekte, de ver- wijderde oorzaken van dezelve, en de individualiteit van den zieken reeds onderzocht zijn; nu moet de geneesheer ook datgene vragen en waarnemen, hetwelk het beloop en de eigendommelijkheid van het tegenwoordig ziek zijn aan- gaat, als het ware het geheele beeld van den toestand, uit hetwelk de individualiteit van den zieken door den invloed der verwijderde oorzaken in de verschijning van de ziektetoevallen te voorschijn treedt. Reeds gedurende het symptomatologisehe en aeliologi- sche zieken onderzoek vormt zich langzamerhand het beeld der ziekte, dat al meer en meer in de ziel des geneesheers beschaafd en volmaakt wordt. Hij vergelijkt namelijk ter vol- tooijing van het symptomatologisehe onderzoek, de bekende ziektebeelden met de reeds waargenomene rij van verschijn- selen , en de bekende gevolgen van zekere schadelijke in- vloeden met de hem reeds bekend gewordene resultaten van het aetiologische onderzoek , om ook dit met gedurige inachtneming van de individualiteit van den zieken tot zeker- heid en volkomenheid te brengen. Yele vragen en onder- zoekingen komen alleen uit deze zoo hoog noodige /.amen- voeging en vergelijking voort, waardoor de geneesheer veel te welen komt, dal anders noch door den zieken op- gegeven, noch aan hem koude waargenomen worden. Niets is voorzeker meer in staat, het vertrouwen van den zieken en de aanwezigen te winnen en te versterken , dan wanneer de geneesheer door zijne kennis zelf tot dat- gene komt, aan hetwelk de zieke noch zijne betrekkingen zouden gedacht hebben , of wat men hem zelfs meende te verbergen. § 84. Het ziektebeeld erlangt echter daardoor het meest des- zelfs ware gedaante, dat wij de tegenwoordige duur der ziekte leeren kennen; waarbij het in chronische ziekten op maanden en jaren, in acute op dagen en uren aankomt. Evenwel is de bepaling van den reeds bestaanden duur eener ziekte niet zoo gemakkelijk, daar het begin van dezelve dikwijls zeer moeijclijk aan te wijzen is. Belangrijk is het daarom naauwkeurig te weten, na welke uitwendige aan- leidingen de ziekte zich het eerst vertoond heeft, al kun- nen ook deze niet reglslreeks als ziekteoorzaken beschouwd worden. Zoo breekt menige lang voorbereide, of van ge- heel andere oorzaken afhankelijke ziekte het eerst na eenen rijkelijken maaltijd, eene roes, eene hevige gemoedsbewe- ging en eene sterke inspanning uit; zonder dat men juist aan deze omstandigheden een aanmerkelijk aandeel aan het ontstaan der ziekte mag toekennen, geeft de kennis van een het begin onmiddellijk voorafgegaan voorval toch een helder inzien in den aard der ziekte , en dikwijls eenen zeer belangrijken wenk voor de behandeling. Even zoo belangrijk is het om te weten, onder welke verschijnselen de ziekte het eerst begon; deze reeks van verschijnselen is dikwijls zoo zuiver en onvermengd, zoo instructief en scherp leekenend, dat zij ons alleen uit het verwarde en onkenbare beeld, hetwelk de ziekte later ver- toont, bet ware doet vinden. Het plotseling of langzaam ontstaan der ziekte , bet vroe- ger bestaan van algemeene voorboden, b. v., matheid. vermindering van /.iels- en ligchaaruskrachlcn bij Jiel ge- wone werk, onverschilligheid omtrent vroegere genoegens, slapeloosheid of gestoorden slaap, ongewone gevoeligheid tegen uitwendige invloeden van allerlei aard, gebrek aan eetlust, en verkeerde smakeloosheid bij het eten, algemccne ongesteldheid (dysphorie), gevoel van ziekte zonder be- paalde pijn; verder een voorgevoel van ziekten, en eindelijk bet gemis van alle voorboden, zonder dat de ziekteoorzaak zelve plotseling gewerkt heeft, zijn voor den geneesheer hoogst belangrijke omstandigheden. Nog bclangrijker wor- den dczelveu, wanneer de ziekte reeds vroeger den lijder eens getroffen heeft, of habitueel is, of in epidemiën en endenden vcrcenigd voorkomt. In al deze gevallen mögt de vergelijking niet verzuimd worden, maar zich mede ovër het beloop en de verdere genezing uitstrekken. § 85. Voorts is het belangrijk te weten, welke ongunstige toevallen en invloeden op het beloop der tegenwoordige ziekte lot nu toe gewerkt hebben, hoe de endemische en epi-* demische invloeden, het gebrek aan behoorlijke verpleging en gepaste spijzen , het verzuim van behoorlijke geneesmid- delen, de toegediende huismiddelen , eene sympathetische. psychische wijze van behandelen , kwakzalverij , eindelijk ook de tot nu toe door eenen anderen geneesheer aangewende behandeliug gewerkt hebben. Nooit verzuime men naar de vroegere behandeling van andere geneesheeren te vragen, zich derzelver verordeningen te laten opgeven, en deze zonder eenige berispende aanmerkingen na te gaan. Vin- den wij begane misslagen , zoo trekken wij in stilte liet onze daaruit, de niet-arts behoeft niets daarvan te weten, ook is dikwijls datgene , wat ons als misslag toeschijnt slechts een afwijkend, daarom nog geen verkeerd inzigt der zaak. Alles, wat de vroegere geneesheer gedaan heeft, dient ons toch tot gemakkelijk bewerkstelligen van de diagnosis en het zeker vinden van een geneesplan, wij behoeven daarom denzelfden weg niet in te slaan, welken 'Ie vroegere geneesheer hij wijze van proeve, doch zonder gevolg , heeft ingcslagen. Zorgvuldig zoekc men ook naar het gevolg van bijzon- (J U U U w dere verordeningen, en beoordecle daarnaar of cr ook idi- osyncrasiën tegen bijzondere methoden en geneesmiddelen bestaan, of dat zulks het geval niet is; of liet gunstig en ongunstig gevolg in der daad aan de geneesmiddelen moet toegeschreven worden, of aan de andere toevallig mede- werkende omstandigheden? In hoe verre eene misschien buiten weten van den geneesheer aangewende geneeswijze de schuld draagt? In hoe verre de genezing der ziekte daardoor bevorderd of verhinderd is geworden? Of het klagen over het ongunstig gevolg van gebruikte genees- middelen, ook uit een geneeskundig oogpunt beschouwd, gegrond is of niet , want dikwijls kan de zieke iets als zeer nadeelig beschouwen, dat de genezing evenwel zeer bevordert. Altijd moet men zorgvuldig nagaan, of bet vroeger aanbevolene ook werkelijk ten uitvoer is gebragt en op welke wijze, want dikwijls heeft de halve, over- drevene, onjuiste of verkeerde volbrenging van het genees- kundig bevolene alleen de schuld van het ongunstige ge- volg, en dikwijls zijn de geneesmiddelen zelfs in het geheel niet gebruikt. § 8 6 - Ten opzigte van deze aetiologische omstandigheden is de toe- en afneming of dergelijke verandering der ziekte, de bestendigheid der verschijnselen in tijd en ruimte, der- zelver periodiciteit, hare verhouding tot dag en nacht, hare langzame of plotselinge verandering, en haar stadium te onderzoeken. Hiertoe behoort ook het onderzoek naar alle verschijnselen, die op de nadering van crises en metastasen duiden. Eindelijk behoort hiertoe de waarneming der natuur- driften, die aanwijzingen van de geneeskracht der na- tuur in ziekten, welke men zorgvuldig van de eigenlijke ziekteverschijnselen moet onderscheiden. Hiertoe belmoren 1). v., bet verlangen naar verkoelende cu zure antiseptische dranken, naar zuren , naar gezoute spijzen (als haring, ansjo- v is , enz.), naar melk, roggebrood , zelfs naar gebcel ongewone zaken als krijt, kalk, kolen, naar sommige geneesmiddelen, enz. Men zal zich hierbij vooral wachten, door trek naar genot, lekkernij , verteedering, eigenzinnigheid , zucht tot navolging, zucht om van zich te doen spreken, enz. zich te laten mis- leiden, of bij afwijkende werking van het gevoel des lijders tot een valsch oordeel te laten brengen. Verre weg niet alle zoodanige driften zijn werkelijk heilzaam, b. v., de on- wederstaanbare slaapzucht van bevrozenen , de begeerte van scrofuleuse kinderen naar brood en aardappelen, de wel- lustige begeerte van den ontzenuwden en door losbandigheid reeds verzwakten, het verlangen naar plotselinge verkoeling- en ontblooting bij zweetenden en verhitten, het onophou- delijk bewegen bij de reeds zinneloos gewordenen, de nei- ging tot eenzaamheid bij melancholischen en wat des meer zij, hetwelk ons in de beoordeeling van deze natuur- driften voorzigtig moet maken. Wij kunnen ons legen misleidingen van dezen aard niet beter bewaren, dan door de natuurdriften met de naauw- keurigste waarneming der natuur, van het stadium der ziekte en der geestelijke en ligchamclijke individualiteit van den zieken te beoordeelen; door niet op vlugtige wen- schen en voorbijgaande invallen, maar op eene bestendige, ook na het genot nog voortdurende begeerte te letten, door deze wenschen te meer gehoor te verleenen, hoe min- der zij met de gewone neigingen van den zieken overeen- stemmen (b. v. wanneer zulk een’ om wijn vraagt, die denzelven anders niet zeer op prijs stelt), en door eindelijk alleen met behoedzaamheid en voorzigtigheid deze wen— sehen te voldoen. § 87. As.na Ca is. Lokky, de praccipuia morborum mulalionibus et con- versiunibns. Opus posthummn cd J. IS' oei.. Halle. Paris, 1784, 12°. In hot Duitsch, Leipz., 178,4, 8°. Hkisr. C\r. Alex, Paofystf.ohkr, de metmtasi. HeuMh., 1819, 8". I'. L. Soi Ki. ( auct . Kit*, (ion. IUi.uirheb), de morlunnn metaschc- niatismis. Marl)., 1 71)4. Kaiu. Friedr. (iL. I deler, über die Krisen in den Krankheiten. Lcipz., 179(i, 8". (vroeger in liet Latijn 1794). Luik. Liebscu , de crisibus. Goüing., 1803, 4". \n. IIerke, Darstellung und Kritik der Lehre run den Krisen nach den Ansichten der altern und neuern Acrzte. Tv iinil». 1800, 8 U. REGEI, EN DER HERKENNING. § 88. Na liet volbragte ziekenonderzoek gaat men tot de schik- king' van het verkregene en onderzochte over, terwijl men de oorzaken en verschijnselen naar de tijdorde rangschikt, zich daarbij voortdurend aan de organen en stelsels des lig— ehaams als aan eenen zekeren leiddraad houdt, en van de oorzaken zoowel als van de verschijnselen het voor het tegen- woordig doel belangrijke en onbelangrijke van één scheidt. Men beproeve daarbij a e tiologisch , of men kan na- gaan, hoe de verwijderde oorzaken, bij de aanwezige indi- vidualiteit, de waargenomene verschijnselen konden vóórt- brengen, en beoordeele semiologisch, in hoe verre deze verschijnselen tot de opgegevene of vermoedelijke oorzaken terugvoeren, dan of zich hier tegenstrijdigheden en moei- jelijkheden voordoen , die eene nadere verklaring vereischen. Men onderscheide daarbij de onmiddellijke werkingen der oorzaken van de middellijke en afgeleide , gelijk ook de van de schadelijke invloeden zelven afhankelijke verschijn- selen der ziekte van die, welke tot de werkzaamheid der natuur belmoren. Voorts moet er onderzocht worden , of er een bijzonder orgaan lijdt, dan wel een geheel stelsel (b. v. dat der spijsvertering, der voortteling, enz.), of eene der algemeen in het ligchaam verbreide stelsels, gelijk het zenuw-, bloed- en 1 31 mph vatenstelsel , dan of er algemeen en plaatselijk lijden tevens aanwezig is. Dikwijls overtuigen wij ons daarvan dooi' liet gezigt (gelijk bij dc huid, de inondliolte, enz.), of wij laten het voorgevallene mededeelen (gelijk bij verwondin- gen), ol' wij besluiten lot bel lijden van zekere organen, toestellen en stolsels uit de pijn en verstoorde werking. Ook bier gaan wij wederom aetiologisch na, in boe verre de oorzaken op een bepaald orgaan gewerkt hebben, of meer op het algemeene, op de geheele organisatie, waarbij wij echter niet mogen voorbijzien, dat wel dikwijls eene beleediging een bepaald orgaan treft, maar daardoor het algemeene lijden opwekt (b. v. wondkoorts door ver- wondingen, gastrische koorts door indigestie, enz.); dat echter ook somwijlen een schadelijke invloed algemeen treft, en later daardoor een bijzonder orgaan aangedaan wordt, de ziekte zich als het ware tot hetzelve meer alleen bepaalt (gelijk bij koortsmetastaseu , enz.). Even zoo onderzoeken wij semiologisch, of de verschijnselen het lijden van een be- paald orgaan aanduiden, of meer het lijden van de algemeen verbreide stelsels, waarbij wel opgemerkt moet worden, dat dikwijls de verschijnselen geheel op een algemeen lijden wijzen, terwijl het slechts dat van een bijzonder orgaan is, b. v. van de lever, de maag, de hersenen, enz., en dat juist dikwijls een algemeen lijden zich op één orgaan verplaatst, b. v. op de hersenen, de longen, de maag, enz., gelijk bij koortsmetastaseu plaats heeft. Uit dit alles blijkt, dat het niet gemakkelijk te beslissen is, welk orgaan, toestel of algemeen stelsel in elk geval lijdt, en dat men slechts met groote omzigtigheid daaromtrent iets mag vaststellen. Zoekt men nu nog de soort van ziekte te bepalen , na- melijk of meer de bouw van het orgaan, den toestel en het stelsel, meer de menging van derzelver vaste en vloei- bare deelen, of meer derzelver werking lijdt; in hoe verre dit lijden meer quantitatief van het gezonde verschilt, dan qualitalief afwijkt, en neemt men daarbij de verscheiden- heden van het primaire en secundaire, idiopathische of sympatische lijden zoo veel mogelijk in acht, dan geraakt men langzamerhand tot de herkenning van den bestaanden ziektevorm. § 8 !). De eerste schrede hiertoe doen wij, door, hetwelk m de meeste gevallen niet zoo inoeijelijk zal zijn, daarop te letten, of het lijden met of zonder koorts is en in derzel- ver beloop acut of chronisch. Hij de koorlsachtige ziekten bepaalt men verder het karakter der koorts, bij de niet koortsige de langzame verbreiding door het ligchaam en de grootere of geringere deelneming der \oeding aan de ziekte. Op deze wijze doet zich een bepaald ziektebeeld al duidelijker en duidelijker voor, en wij geraken tot de kennis van de zicktesoort en den naam der ziekte, deels door veronderstelling, deels door uitsluiting. Door veronderstelling of subsumtic verkrijgen wij den zieklcvorm, terwijl wij van de meer omvattende groepen en rijen tot de meer beperkte afdalen, tot dat wij tot eene meer bijzondere, de eigenlijke zicktesoort gekomen zijn, als bet ware op eene gelijke wijze als de natuuronderzoe ker, die van het rijk tot de klasse, van de klasse tot d orde, van de orde tot het geslacht, van het geslacht tot de soort afdaalt , om een voorwerp der natuur te rang- schikken. De waarlijk praktische nosologie evenwel kent eene zoo naauwkeurige rangschikking in klassen, orden, geslachten en soorten niet; zij kent alleen groepen, rijen en vormen. Door uitsluiting of exclusie komen wij tot den juislen ziektevorm, wanneer wij langzamerhand bet niet moge- lijke, voor bet tegenwoordige geval niet passende, af- scheiden, en zoo allengs tot datgene komen, wat voor het gegevene geval het waarschijnlijkste, of ook meer of min zekere blijft. Hierbij moeten wij ons echter zeer zorgvuldig voor theoretische veronderstellingen en voorin- genome stelsels wachten. § 00. Wordt het langs dezen weg mogelijk, eenen meer of min- der eenvoudigen naam der ziekte te verkrijgen, zoo mogen wij evenwel niet gelooven , dat de ziekte zich tot eene soort i O | zou laten brengen, noch ook dal cle herkenning van de soort der ziekte voor het doel van den praktischen arts vol- doende is. De geneeskundige diagnosis van het bijzonder geval in het praktisch leven moet noodwendig individueel zijn, op het speciële laat zich nog geen geneesplan hou- wen. Geen geneesheer zal eenen zieken iels voorschrijven, van wien hij slechts hoort: hij lijdt aan syphilis of aan pneumonie; zelfs dan nog niet, wanneer hij hoort: hij lijdt aan een ulcus syphiliticum of aan pneumonia acuta , want hij wordt door deze namen toch eerst het speciële, niet het voor zijnen kuur zoo noodige individuele gewaar. Van de species morbi moet de geneeskundige diagnosis nog verder afdalen toL de soort en de wijze, hoe zich de ziekte lot het individu verhoudt: de geneesheer moet de hevig- heid, de uitgebreidheid, het stadium, de complicatie en zamenstelling, met één woord al de omstandigheden en eigenschappen leeren kennen, die aan de ziekte in dit ge- val derzelver individuelen vorm en kleur verleenen. Alleen eene zoodanige, waarlijk individuele diagnosis zal de be- trekking der ziekte tot de geneeskracht der natuur en tot de geneeskunst omvatten, en slechts op eene zoodanige herkenning grondt zich een rationeel geneesplan. § 9J. Zoodanig eene individuele diagnosis, als de zorgvuldige geneesheer behoeft, laat zich voorzeker niet in een of twee 1; iijusche woorden uitdrukken, gelijk zoo dikwijls verlangd wordt. Het geven van eenen naam kan daarom in het praktisch leven zich meestal tot de species van de ziekte uitstrekken, ten hoogste met opgave van de complicatie of van eene of andere belangrijke verandering. Beschouwt r en derhalve het geven van namen aan liet ziekbed slechts met als den grondslag van de genezing (de ongelukkigste dwaling anders, welke men begaan kan) of als de duide- lijkste verklaring der ziekte, en is men slechts overtuigd, dat niet aan elke voorkomende ziekte eenen naam kan ge- gcU'n worden, zoo is er niets legen de nosologische no- menclatuur in te brengen, zij gewent den arts aan groolcrc» naauwkeurighcid in de volvoering der diagnosis, dient lot onderlinge mededeeling tusschen geneesheeren , tot eene der wetenschap bevorderlijke terminologie, en is met de noodige voorzigligheid en bepaling, ook de medicinische Statistik dienstbaar. De medicinische nomenclatuur moet echter sys- tematisch en grammaticaal zijn, b. v. uit latijnsche, niet uit grieksche met latijnsche woorden zamengesteld worden , noch uit latijnsche woorden met eenen griekschen uit- gang. De namen van sommige ziekten, die in de volkstaal gebruikelijk zijn, moeten niet over het hoofd gezien wor- den, daar zij het wezentlijke der ziekte dikwijls beter en naauwkeuriger uitdrukken, dan de benoemingen der scho- len, en zoowel voor de geschiedenis en spraakkunst, als voor de kennis der endemiën belangrijk kunnen worden, voorzeker zal ook hier eene keuze omtrent het bruikbare even zoo moeten plaats vinden, als bij de systematische namen, die door de geneesheeren gevormd zijn. § 92. Tot de stelling der diagnosis behoeven wij in de eerste plaats een nosologisch systeem, eene zoodanige rangschik- king der ziekten, door welke derzelver menigvuldigheid zich voor onzen geest schikt, en voor ons overzienbaar wordt; slechts moeten wij niet gelooven , dat de verschei- denheden in het zieke leven in zoodanig eene schikking in vakken, veel minder in eene trapswijze afnemende verdee- ling in klassen, orden, geslachten, soorten gelegen zijn, gelijk bij de beoefening der natuurlijke geschiedenis ge- bruikelijk is, en die zelfs aan de natuuronderzoekers zoo weinig meer voldoet, dat deze integendeel reeds lang naar eene meer doelmatige verdeeling omgezien hebben. In plaats van zulk eene verdeeling van het nosologische stelsel, die dikwijls reeds vergeefs beproefd is , en altijd vergeefs beproefd zal worden, die den on verhinderden blik in het zieke leven door eene strenge en bovendien willekeurige 10 :i M-lnkkm"' m vakken verhindert , behoeven wij ccnc rang- schikking, die, om de meer bestendige en gemakkelijk herkenbare hoofdvormen van het ziek zijn, als om heh- lende punten, «Ie verscheidenheden, die geordend moeten worden, kunstmatig plaatst, en zoo een niet afhankelijk, maar zelfs vrij, met de natuur meer overeenkomstig over- zigt van het ziekcleven in deszelfs belangrijkste vormen verschaft. "Wij zullen dan alleen groepen en verwantschap- pen van ziekten kennen, beweegbare rijen, die zich aan de vastere en meer bestendige vormen aansluiten, wijdere en naauwere kringen, om deze ligt herkenbare ziektebeel- den getrokken en die omgevende. Hel geven van namen aan dezelven is een voornaam doel der werken over de al- "emeene pathologie; vele verschijnselen van den tijd geven echter duidelijke bewijzen, dat wij nog ver van de berei- king van dit doel verwijderd zijn. De jonge geneesheer beoefene daarom een hem welge- vallig nosologisch systeem , niet om slaafs hetzelve te volgen en de beschouwing der natuur beneden hetzelve te stel- len, maar om eenen leiddraad te hebben, die hem in de. dwaalwegen van het ziekcleven ten riatsnoer kan verstrek- vJ V* ken; een mijnlieht, dal wel niet in staat is den geheelen berg te verlichten , maar toch ten minste altijd bet naasl- bijliggende zoo te verhelderen , dat wij ons verder begeven en van stap lot stap voorlhelpen kunnen. Hetzelve zal , in dezen zin verklaard, ons behulpzaam zijn, om den indivi- duelen ziektetoestand meer volkomen te leeren kennen, om ons denzelven niet buiten zatnenhang met de overige ziekten ^oor le stellen, maar aan datgene aan te sluiten, wat ons reeds daarvan bekend is, en ondervinding en theorie daar- omtrent leeren. Zoo houdt ons de systematische nosologie ui een wetenschappelijk spoor , wanneer liet praktisch leven ons tot eene routine, in den gecstvaneen handwerk, dreigt te vervoeren, verwijdt den gezigtskring van den geest, die zich bij ons ongevoelig altijd meer vernaauwt en verkleint , wanneer wij ons gewend hebben, denzelven alleen binnen dc grenzen van onze kennis en ondervinding te. trekken. 104 § ÖS. Hebben wij ons op deze wijze mcl oordeel er op toege- legd , om cene zoo veel in o gel ijk naauwkeurige, wetcn- scbapjx lijk gegronde en genoegzaam overeenkomstig het individueel geval ingerigle diagnosis daar le stellen, zoo zullen wij ons loei) wel overtuigd houden, dat alle genees- kundige diagnostiek altijd onvolkomen moet blijven, deels om den betrekkelijkcn stand der geneeskunst m zekere tijden en bij een bepaald volk, deelsom de toch altijd ook belangrijk subjectief verschillende inzigten, die ten deele van de verschillende vorming en de verschillende bekwaam- heid van den geneesheer afhangen, deels eindelijk ook, om de meer of min bestendige en zekere data, die zich den geneesheer in een bijzonder geval aanbieden. Ook wordt de geneesheer al te ligt misleid door aan bijzondere oorzaken en ziekteverschijnselen te hechten, door vooroor - deelen , geliefkoosde tbeoriën, door reeds gedane herken- ningen van vroegere geneesheeren, waarmede men zich dik- wijls te bereidwillig vereenigt, of waartegen men zich soms ook te vijandig verzet, door gevoelens van den zieken en de omstanders zelven, door deszelfs bezorgdheid voor zijnen toestand , welken deze niet gaarne voor zoo gevaarlijk houdt, als dezelve in der daad is, en door dergelijke in- vloeden meer. De geneeskundige diagnosis moet voorzeker ecne herken- ning' der ziekte zijn, wat den vorm en het wezen aangaat, maar de vorm is onzeker, hedriegelijk, het wezen echter ondoorgrondelijk in de ongeziene diepte van het organisch leven verborgen. Wie zou zonder grootc aanmatiging van zich zelven durven zeggen, dat hij hij inwendige ziekten altijd weet, welk orgaan lijdt, dat hij de zitplaats van de ziekte kent, dat hij het verhand der organen onderzocht heeft, waaruit het ziektebeeld tevoorschijn treedt? Herin- neren wij ons tevens daarbij , dat overeenkomstig de inrig— ling van het Organismus, nooit één orgaan geheel alleen kan lijden, zonder invloed op de verandering van het le- ven der overigen, dal cene inwendige ziekte altijd slechts hel uitwendig verschijnen van dil verband der organen en het gemeenschappelijk lijden van verscheidene inwendige deelen is, zoo wordt liet ons duidelijk, hoe gewiglig het Aoor het geneeskundig doel moet zijn, het ziektebeeld zoo veel inogelijk volkomen en algemeen Ie vormen, en dat niets ons meer zou kunnen misleiden, dan bijzondere oor- zaken en verschijnselen eenen te grooten invloed op de beoordeeling van den toestand, te veel overwigt in het ziektebeeld te vergunnen. Daarom is bij alle aanmerkelijke inwendige ziekten liet karakter van het lijden zoo belang- rijk , dewijl dit juist de uitwendige vertooning van dat verband der organen is, hetwelk voor ons altijd onherken- baar blijft. § 04. Jo. Erk. Wichmarn, Ideen zur Diagnostik, beobachtenden Merzten mitgetheilt. l c cn2 e Deel. llannov., 1831,8°. 3® Deel llannov., 1802, 8°. Derde vermeerd. uitgave door Wilh. Sachse. 4 e Deel, llannov., 1827, 8°. (liet vierde Deel op nieuw uitgegeven: Bei- träge zur genauem Kenntniss und Unterscheidung der Kehlkopf- und Luftröhrenschwindsuchten. Met 3 pl. llannov., 1821, 8°). Wilh. Fhiedr. Dreyssig , Handbuch der mcdicinischen Diagnostik. 2 Bde. Erfurt, 1801—1803, 8°. Carl Gest. Schmalz., Versuch einer medicinisch-cliirurgischen Di- agnostik. Dresden, 1808, fol. (1812, fol. 1810, fok), vierde druk. Dresden, 1825, fol. Christoi'h. Geil. Hefeland, conspectus morborum secundum ordines naturales. Berol., 1810, 8°., aldaar 1821, 8°. Bef. vu. Kern. Glo. Sciireger (resp. Erid. Blümlein), diagnostices chirurgicae primae lineae. Erlang., 1818, 4". PROGNOSTIEK.. § 95. De kunst om de toekomst in ziekten te voorzeggen, of ten minste dezelve vooruit te weten , is het eerste, walden geneesheer moet bezig houden, nadat de diagnosis volbragt is. Dit gewiglig werk gelukte den ouderen geneesheeren 1 gelijk het .schijnt, heter dan den nieuweren, dewijl zij daarbij door meerdere eenvoud i^yl u*i<l van levenswijze, door een zorgvuldiger beoefenen van liet natuurlijk beloop der ziekte begunstigd werden, en ben een grootcr vertrouwen op de geneeskracht der natuur <mi een meer bescheiden inzigt in de geneeskunst bezielde. Evenwel wordt eene goed gestelde en door bet gevolg bekroonde prognosis honger geschal , dan de beste gene- zing; deze laatste wordt meermalen aan alles toegesch re- ven, behalve aan de kunst van den geneesheer; ook valt bet bij inwendige ziekten aan den ongeneeskundigen niet zoo in bet gezigt , wat de geneesheer gedaan beeft , terwijl tegen eene juist getroffene prognosis minder tegenwerpin- gen gemaakt worden. Verschaft aldus eene zekere prognosis den geneesheer eenen goeden naain en dankbare erken- tenis van de zijde des onkundigen, zoo bewijst zij hem ook voor zijn eigen werk aan bet ziekbed de wezentlijkste diensten, zij verschaft aan den zieken en zijne betrekkingen de dikwijls zoo noodige geruststelling en opgeruimdheid, of spoort beu in andere gevallen aan tot grootere zorg- vuldigheid in bet nakomen der voorschriften, en lot bet maken van de, in geval van doodelijken uitgang , noodige beschikkingen, die, wanneer zij volbragt zijn, niet zelden den zieken zoodanig eene tevredenheid cn rust aanbren— gen, dat dikwijls dan eerst de ziekte eenen beteren keer neemt, dan men vroeger hopen mögt. Eene zorgvuldige en juist gestelde prognosis geeft voor bet geneesplan eenen zekeren leiddraad aan , cn maakt bet overzigt der aan Ir wendene geneesmiddelen den geneesheer gemakkeiijk. Al deze voordeelen eener goed gestelde prognosis echter kan de geneesheer alleen deelachtig worden, wanneer bij bij bet werk der voorzegging met de grootste zorgvuldigheid, bij de medcdeeling zijner prognosis (die voorzeker meer- malen aan de betrekkingen dan aan den zieken zelven moet geschieden), mei opregtheid en waardigheid handelt. Want altijd eene ongunstige prognosis ie stellen, om zich zeLvcn bij eene ongelukkige uitkomst Ie dekken, cn bij eene ge- lukkige zich de eer van eene welgelukte en gowigtige 107 kuur toe te eigenen, is <!e snoode kunstgreep van den kwak- zalver, welken Cei-sus reeds zoojuist zijne plaats aanwijst: Deinde ubi gravis metns sine ccrla /amen desperahone est , indicare necessariis periclilantis , in dij) idle rem esse: nes/, vief aars malofueril , vel ignorassc vel fefellisse videalur. Sed ut haec prudent i viro nonveniunt , sin rursus hts tri om s est parvam rem a/toüere , quo plus praesli/isse videalur (V. 20, 1). Hij vindt bij verstandige ongeneeskundigen geenen toegang, en wordt al zeer spoedig ontdekt en bespot. Altijd eene gunstige prognosis te stellen, en de later daarmede niet overeenstemmende uitkomst op anderen te schuiven, is eene gewoonte van zorgelooze, onachtzame geneesheeren , of van meer voor de conversatie, dan voor de praktijk, meer voor de gezelligheid dan voor de ziekenkamer gevormde voorname routiniers, die zich geneesheeren noemen. Eene niets be- teekenende, dubbelzinnige, van veelvuldige uitwegen voor- ziene, vele achterdeuren en gewigtige voorbehoudingen stellende prognosis bevredigt den zieken en zijne betrek- kingen niet, en de gewoonte, zoodanig eene te geven, kan slechts eenen korten tijd volgehouden worden, zij geeft weldra tot belagchelijke , niet ligt weder verlorengaande anekdoten aanleiding, die voor de eer van den geneeskun- digen stand zelfs nadeelig zijn. Door eene gewaagde , al- tijd gereede, het gunstige zoo wel als het ongunstige onverschillig mededeelende prognosis zoeken gewoonlijk al- leen onkundige kwakzalvers indruk te maken, en zij kun- nen dit te meer, boe minder zij de moeijelijkheden van ■eene kunstmatig gestelde prognosis vermogen in te zien. Want hierin ligt toch juist ook de oorzaak, waarom de aanschouwende niet-arts dikwijls zoo ligt bet waagt met zekerheid de prognosis te doen, waarde wetenschappelijke geneesheer daarmede vertraagt, en moeijelijk tot een besluit geraakt. Hoe minder men gevallen van dergelijken aard kent, des te gemakkelijk schijnt het beslissen omtrent het tegenwoordige, boe meer wij al het mogelijke inzien of reeds bij ondervinding kennen, des le moeijelijker wordt liet ons ecu prognostisch oordeel te vellen. De niet-arts heelt misschien hij eenige ernstig zieken de ijlingen , liet vervallen gelaat, liet vlokkenlczen , de hik, enz., niet lang. voor den dood waargenomen, en is dus spoedig met zijne oordeelvellingen gereed, dat hier aan geenen anderen uit- gang dan den doodelijken Ie denken is; de geneesheer echter, die vele zulke gevallen van schijnbaar groot gevaar waarnam , en sommige derzelven evenwel gunstig heeft zien afloopen, die de bedriegelijkheid der ziekteverschijn- selen, de onuitputtelijke hulpbronnen van de geneeskracht der natuur heelt leeren kennen, zal een meer bescheiden oordeelvellen, zijne prognosis zal voorzigtiger zijn, dan die van den niel-arls , terwijl de laatste dikwijls tegen den ge- neesheer regt zal verkrijgen. Even zoo zullen ligte onpas- selijkheden den niel-arls dikwijls met regt geheel onbe- langrijk toeschijnen, terwijl de ervaren geneesheer, op bijzondere omstandigheden opmerkzaam, het begin van belangrijke ziekten meent te zien, die intusschen juist niet thans, maar dikwijls eerst veel later werkelijk uitbreken. Van daar komt het, dat in de uitersten de niet-arts zich meermalen op cenc juistere voorzegging beroemen kan, de geneesheer daarentegen de uitkomst tegen zich hebben zal, terwijl in de meeste gevallen, in de meer verborgene, min- der hevige, slechts den ervarenen kenbare ziektetoestan- den , de prognosis van den geneesheer gewoonlijk de betere zijn zal. Ook mag zich de wetenschappelijke geneesheer door zulke aan zijn beroep eigene onaangenaamheden niet moedeloos laten maken: hij moet naar de goedkeuring der verständigen, niet naar den lof der menigte haken. § 96. Voorzigtigheid in de stelling van de prognosis blijft ech- ter den geneesheer altijd aanbevolen, daar hij de meeste der op de uitkomst werkende invloeden, ja datgene, waar- van de gcheelc uitkomst afhangt, niet in zijne magt heeft, zoodat alle verschillende mogelijkheden daarbij in het oog gehouden moeten worden. Vooral is dit noodzakelijk, hij over het geheel zeldzaam voorkomende, nieuwe, nog wei- 10 <) iiijr bekende ziekten, hij ziekten over welker aard de ver- schillende theoriëu zoo zeer uit een loopen , in het begin der ziekten in het algemeen en vóór dat zij tot eenc crisis ko- men , hij den geneesheer nog weinig bekende individuen en familien, bij de onzekerheid omtrent de naauwkeurige opvolging zijner verordeningen en meer dergelijke om- standigheden, waaromtrent hij in het onzekere is. In acu- te, spoedig en hevig verloopende ziekten is de prognosis moeijelijker te stellen , daar men het gevolg minder be- paald kan vooruitzien; in chronische gemakkelijker, omdat men meer ruimte van tijd en verschijnselen voor zich heeft: quidam ( morbi ) breves aculique sunt , qui cito vel tolhui! hominem , vel ijpsi cito finiuntur ; quidam longi , sub qaibus neque sanitas inpropinquo, neque exdium est (Gels. 111. 1). Daarbij is in acute ziekten, die regelmatig en niet al te snel verloopen, bij welke de krachten der natuur geregeld en niet al te hevig werken, de prognosis gewoonlijk gun- stiger dan bij chronische, waarbij men vooral neiging lot inwendige ontaardingen en zenuwtoevallen te vreezen heeft. De toestand der krachten en der voeding geeft daarom bij acute, zoowel als bij cronische ziekten, de belangrijkste wenken voor de prognosis. Gedurig wederkeerende ziekten zijn moeijelijk te gene- zen, en dreigen eindelijk met ongunstige uitgangen; erfe- lijke ziekten zijn meestal ongeneeslijk. Ziekten met lang voorafgegane voorboden herstellen meestal ook langzaam en traag, gelijk tocli in het algemeen naar de vroegere stadiën der ziekten ook de latere geëvenredigd zijn, en gelijk het tegenwoordig bestendige of afgebrokene , spoe- dig of langzaam toe- en afnemen, voor bet verdere beloop eene gelijke prognosis geeft, het gemakkelijk afnemen, verdwijnen en veranderen der ziekten echter derzelver spoedigen terugkeer en den langen duur van den aanleg Ie kennen geelt. De meerdere of mindere belangrijkheid van het aangedane orgaan (hersenen, hart, maag, longen, lever, beenderen, enz.), het verschillend karakter van het lijden, de vraag, of eene alleen dynamische verstoring of (tim' werkelijk organische misvorming - plaals heeft, geeft dikwijls cencn belangrijken grondslag voor de prognosis, terwijl dc eenvoudige of zamcngestelde aard der ziekte daarbij slechts als ondergeschikt voorkomt. § 97. De bronnen der prognosis zijn in de individualiteit van den zieken, de invloeden en schadelijke werkingen, waaraan hij blootgesteld is, het beloop en het karakter der ziekte, het lijdende orgaan, den legenwoordigen duur der ziekte , de voorheen en thans aangewende geneeskundige behandeling en verdere verpleging te zoeken. Het weten- schappelijk overzigt van dit alles, noemt men gewoonlijk de rationele prognosis, terwijl men gewoon is, de uit bijzondere verschijnselen geputte prognosis eene empiri- sche te noemen. De strekking van dc prognosis is of om den duur der ziekte, den waarschijnlijken uitgang en de dreigende me- tastasen, of naziekten te voorzeggen, of zij bepaalt zich tot de mogelijkheid der genezing, en is in al deze betrek- kingen deels algemeen en onbepaald, deels met naauw- keurige opgaven van den lijd gegeven, of door meer of minder voorbehoudingen beperkt. De prognosis juist op te geven, is niet het werk van den jongen geneesheer, maar alleen dc oefening daarin is hem overgvlalen ; den geneesheer, die reeds gedurende eene reeks van jaren in de praktijk is, zonder deze bekwaamheid verkregen le hebben, ten minste zonder zich met ernst daarop toegelegd Le hebben, blijft dezelve ook in lateren leeftijd ontzegd en dc toegang daartoe afgesloten. § 98. Ciir. Vatek ' iresp. Knot), ritss, de prnesagiis vitae et mortis in aegrotis. Viteb., 1708, 4°. Dcnuo edid. S. A. 1). Tissot. Papiae, 1783, 8°. Piiosi*. Alpines, de prnesagie.nda vila et morle aegrotantiuvi. Vcnet., 1001, 4° ; c. prnefat. IIeihi. Boeiuiaave. Lngd. Bat., 1710, 4°j eil. Du. IliEiioN. (i ah ii. Lugd. IJul., 1733, 4". lliimli., 1734,4"; odid. Jo. Bern. 1’riedreilh. Nordling., 1828, 8°. Imuo. Hoffmann (rcsj). Mattiiiae), de ccrlo in morbis praesagio. liiil. , 1720, 4°. In l«et Duilsch door Uf.rmi. Wimi. Rödder. Frank f. cn Lcipz., 1775, 8"; 1777, 8". i.i I». G Ott fr. Kleim , interprcs clinicus; od. Air. de Haller. Fran- «•of on Lips., 1750, 8° ; ibid. 1820, 8. Jo. Ver. Zeviani , neu entdeckte Quellen von den Prognostiken oder Forhersagungen des Erfolgs in Krankheiten. 1 il hot Ital. Lcipz., 1700, 8°. Are. Friedr. Hecker, Kunst den Ausgang der Krankheiten vor- herzusagen. Erfurt, 1810, 8°. Jo. Nathan I’ezold, de prognosi in febribus acntis. Lips., 1771, 8", ib. 1778, 8°, in hot Duitsch, Hamb., 1705, 8°. Care. Leroy, Abhandlung von den Porhrrverkündigungen in hit- zigen Krankheiten. Ui t het F rausch inet bijvoegsels, Lcipz., 1787, 8°. II. BEHANDELING DER Z.IEKTE. § Wij zien niet zelden (en onze voorvaders zagen liet nog meermalen) verwondingen zoowel als ziekten van zclven genezen, dikwijls zelfs onder schijnbaar ongunstige om- standigheden, onder duidelijk nadeelig werkende invloe- den; in andere gevallen, onder eene gepaste verpleging en oppassing, en de noodige chirurgische en dieëtetische behandeling, zonder eenige artsenijen. Wij zijn van daar gewoon, deze genezingen aan die eigenschap van het Or- ganismus toe te schrijven, welke men geneeskracht der natuur (vis nalurae medicalrix) genoemd heeft. Een meer naauwkeurig onderzoek en eene rijkere ondervinding heb- ben daaromtrent geleerd, dat niet alleen deze zonder art- senijen, en dikwijls zelfs zonder alle andere middelen vol- gende genezing, maar ook elke andere, door artsenij vol- bragte, aan die geneeskracht der natuur moet toegeschreven worden, en dat alles, wat de geneesheer vermag te doen, 1 VI alleen daarin bestaat, de geneeskracht der natuur tot vol- voering der genezing op te wekken; dat derhalve de ge- neeskundige behandeling zelve op deze geneeskracht, en hare wijze van werken gegrond moet zijn. De geneeskracht der natuur moet echter niet voor eene bijzondere, van bet leven gescheidene, of hetzelve slechts toegevoegde, eigenschap gehouden worden, zij is bet orga- nisch leven zelf, dat bij verwondingen en ziekte tot nieuwe buitengewone werkzaamheid opgewekt wordt. Het orga- nisch leven houdt toch bet Organismus, hetwelk alle ver- eischten tot rotting rijkelijk omgeven , evenwel daarvan vrij, zoolang het eenigzins kan; bet houdt bet Organismus in eene belrekkelijke ongeschondenheid tegen allerlei vijandig indringende en werkzame invloeden , ja verandert vele der- zelven in de zelfstandigheid van bet Organismus zelf, en maakt die gelijk; bet herstelt voortdurend de door bet leven zelf uitgepulte krachten van allerlei aard, en onder- houdt eene onafgebrokenc stofverwisseling, terwijl bet de onbruikbaar gewordene stoffen onophoudelijk door nieuwe doet vervangen. Het Organismus beeft daarom de kracht, zich in den aan deszelfs individualiteit eigenen toestand te houden, zelfs zich weder in denzelven te herstellen, het vermogen nadeelen af te keeren en uit den weg te ruimen: het heeft dat vermogen, hetwelk wij geneeskracht der natuur noemen. § 100. De middelen, door welke de natuur ziekten geneest, zijn geene andere, dan die reeds gedurende bet gezonde leven aanwezig zijn: de stofverwisseling en bet herstellen der krachten , de gelijkmaking en afscheiding, liet antago- nismus en de consensus der organen, met dit onderscheid, dat dit alles in ziekte krachtiger en eigendommelijker zich voordoet, daar hier geheel andere doeleinden bereikt moe- ten worden, dan in bet gezonde leven kunnen voorkomen. Deze werkingen van de geneeskracht der natuur, dat is, de m ziekten door de natuur in bet werk gestelde middelen, kunnen tot de volgende gebragt worden: 113 1) Hot lot rust brengen der opgewekte krachten door uitputting en door onophoudelijke afwisseling, die in all«* organische verriglingen plaats hoeft. (Zoo verdwijnt d,e ontstekingaardige on krampachtigc toestand van zamon- snoering in zoo vele ziekten door het ophouden dor inge- spannen krachten, zoo eindigt do aanval van kramp, de exacerbatie der koorts , de woede, enz. door uitputting der opgewekte werkzaamheden en door verslapping, die de inspanning volgt.) 2) Vergoeding van verlorene stoffen en krachten door voedingen gelijkmaking. (Doorzweeling, callus, granulatie, herstelling hij reconvalescenten , enz.) 3) Vergoeding van verhinderde of gestoorde werking van een orgaan door vicariërende werkingen. (Zoo vervangt de eene nier het werk van de andere, de nieren in het algemeeu het werk der huid en longen , de huid dat van het stelsel der slijmvliezen, enz.) 4) Matiging der overspanning van een bijzonder or- gaan, door afleiding daarvan op een ander, welligt minder belangrijk. (Vrijwillige diarrhoeën hij hersenontstekingen, zweet en uitslag hij ziekten van het hart, der groote va- ten, hij congeslien naar andere gewigtige organen.) 5) Afleiding van algemeene ziekelijke toestanden op bij- zondere deelen. (Op de ledematen hij de jicht, op de huid hij krampziekten , op de parotis hij zenuwkoortsen, op verschillende organen hij alle goede metastasen in al- gemeene ziekten.) fl) Afscheiding van ziekelijke stoffen, die in het lig— chaam gekomen, of in hetzelve voortgebragt zijn, of van organen ontstaan, die ongeneeslijk ziek zijn. (Braken, zweet en pis hij de crises van koortsen, afstooting van schadelijke beenstukken, enz.) 7) Het krachteloos maken van zickelijke prikkels, door gewoonte en assimilatie. (De schadelijke invloeden van het klimaat, van sommige voedingsmiddelen en vergiften, van in liet darmkanaal gekomene vreemde ligchamen verliezen op deze wijze hunne kracht.) 8 1 1 ' s j Opwekking v;m versterkte en eigendonnnclijk mg< rigte organische werkdadigheid , door de grootte en liel g<— vaar van den schadelijken invloed /.elven. (Koorls, kramp, lievige ontlastingen , buitengewoon lange en diepe slaap verschijnen juist daardoor dikwijls als de belangrijkste ge- neesmiddelen.) § 101. 