VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
De dag is weer verbij! maar hoe is hij geweken ? Hoe bracht ik hem aan ’t eind? is hij mij nut verfireken? Heb ik met allen ernst het goede nageftreefd ? Slechts enkel voor mij zelf, of voor mijn plicht geleefd? Heb ik hem, in de vrees des Heeren, aangevangen, Met dank en met gebed? met ijverig verlangen, Om, voor mijns Scheppers oog, niet toward in blooten fchijn, Maar waarlijk kuisch, oprecht en ’s hemels vriend te zijn? Heb ik in het beroep van God mij aangewezen, Door ijver en door vlijt, hem, dezen God, geprezen ? Mij en 't gemeen gediend? elk bijgeftaan in nood, Niet flechts om menfchen lof, maar om dat hij 't gebood? Hoe heeft zich, dezen dag, mijn hart in mij gedragen! - Heb ik, in ’t eenzaam, °t oog met vreugd op God geflagen? Mijn ziel in hem verblijd, die op ons zuchten merkt? En door een vast geloof mijn hope in hem gefterkt ? Dacht ik, bij °t zoet genot der goedren van dit leven, Aan de Almagt die ze fchiep, en die ze ons wilde geven? Aanbad ik hem in °t flof ? trof zijne gunst mij 't hart? ` Droeg ik mijn fpoed met dank, en met geduld mijn fmart? En hoe genoot ik ’t zoet gezelfchap mijner vrinden ? Sprak ik tot eer van God, tot nut van deugdgezinden ? Was ’t ernftigst woord zelfs zagt, enfchuidik zelfs mijn lach, En heb ik niets gezeid dat mij berouwen mag ? Zogt ik mijn ganfche huis door voorzorg te verplichten, En door mijn voorbeeld zagt in goeddoen te onderrichten? Was ik ook traag tot hulp of troost in ramp en druk? En fmaakte ik zoet vermaak in ’s naastens waar geluk? A. V. D. BERG, PROEVEN. 48r Was mij mijn misflag leed, zoo ras hij was misdreven ? Zogt ik mijn neiging zelfs tot kwaad te wederfbreven ? En, eischt mij dezen nacht Gods vrij en wijs beftel, Ben ik dan zonder fchroom gereed op zijn bevel ? 6 God, die alles weet, wat zou ik u verheelen ? | Mijn zwak — mijn fchuld kent gij volmaakt, in'alle deelen! Vergeef me, in Jezus bloed, mijn vaak verzuimden pitcht ! Vergeef me! treed toch niet met mij in het gericht! Fa dat belooft gij hem, die zijne zonden rouwen, Op uw barmhartigheid blijf ik, in Hem, vertrouwen. Op uwe wacht en zorg vertrouw ik mij ook nu. Het zij ik leef of flerf, ik ferf, ik beef voor u. Minnezangen en Jeugdige Gedichten. Te Haarlem, by A. Loos- jes , Pz. In octavo 88 blads. eo Volgens het naberigt van den Autheur hebben gelukkige uuren van onfchuldige liefde deeze Stukies gebooren doen worden, en zyn wensch is, dat ze ook in dezelven gebruikt worden. Ze zyn by uitftek wel gefchikt, om daârdan te beantwoorden ; als behelzende op veelerleie wyzen eene natuurlyke afmaaling van de werkzaamheden der Liefde, în haare kragt voorgefteld, doch fteeds indiervoege dat kuifche ooren ’er niet door gekwetst kunnen worden. Her gewoone gebrek der Minnezangen, die veelal tot eene weeldrige dertelheid overflaan, heeft de Dich- ter ten zorgvuldigfte vermyd, in de bewustheid, dat waare Liefde altoos vergezeld is van zuivere Kuischheid; 't welk hem ook in een Dichtftukje, getyteld de Kuischheid, ’t welk hier ter proeve kan ftrekken, aldus doet zingen. Wat Hemelfchoonheid daalt beneden? __é Maagdenrei! befchouw dit beeld; Haar aanfchijn blinkt van Godlijkheden, Daar fiille vrede in de oogen fpeelt. Niet dartel maar teder Strekt zij haar hand na ’t Hemelhof : De Kuischheid daalt op °t Aardrijk neder, De Kuischheid daalt; elk zing haar lof. Per- … 482 MINNEZANGEN. Be He he Verruklijk zijn deeze oogenblikken : De kuifche meisjes treeden blij, Daar zij voor heur Godes niet fchrikken , Met vlugge tredjes op haar zij. Eén zegt er: Ìk nader s» Met fchroom, 6 heilige Godin! . a dk eer u wel, maar min te pader p Ecn braaven knaap, mijn lust en zin Hee i s Dan moet u ’t huwlijks kransje dekken,” Herneemt de Kuischheid, „, lieve maagd! » Zou ’t uwe deugd tet oneer flrekken » Dat zij een jongling liefde draagt? 5 ’k aan mijn vriendinnen » Verbieden, op een trotfehen trant, sp ern 5d die mij dient, te minnen? s» Neen: Liefde en ik gaan hand aan hand. ALGEMEENE VADERLANDSCHE LETTER-OEFENING EN. De Bybel verdeedigd, door YSBRAND VAN HAMELSVELD. Tweede en Derde Deel. Te Amflerdam, by J. Allart , 1784. Behalven de Voorredens , 798 bladz. in gr. octavo. [peevolge van het gevormde plan dezer verdediginge vangt de Hoogleeraer van Hamelsveld het tweede Deel aen, met den Bybel vry te fpreken van tegenftrydigheden 3 toonende dat die fchynftrydigheden, welken ‘het Onge= loof, het zy in de Schriften van denzelfden Schryver, of in die der Schryveren onderling, waent te vinden, zeer wel te vereffenen zyn. De overweging hiervan leid hem vervolgens vatuurlyk tot het nafpooren van °t geen het On- geloof bybrengt, als ware de. DBybel in velerleie opzichten ftrydig, met het gene welberedeneerde en gegronde kun- digheden ons aen de hand geven. Zulks doet hem ftil ftaen op de overeenkomst der Heilige Schriften met de Re- de, byzonder ten acnzien der Geestkunde; op derzelver overeenftemming met de Natuurlyke Godgeleerdheid; met de Meet-en Natuurkunde, als mede met het Regt der Nae tuure. — Tot dus verre getoond hebbende dat de Bye bel gene tegenzeglykheden, noch van de ene noch van de andere foort bevat, zo gaet hy, in ’t laetfte Hoofdftuk van ’t derde Deel, over, tot het beantwoorden der teger- werpinge, welke het Ongeloof ontleent, uit het gedrag van deze en gene Perfoonen, die in den Bybel geprezen worden, hoe zeer berispenswaerdig ze ook anders voorko- men. De Hoogleerzer behandelt dit met de uiterfte voor- zichtigheid; hy verfchoont hunne menschiyke gebreken niet, integendeel hy erkent dezelven; doch doet tevens zien dat het Ongeloof dikwerf die Perfoonen ten onregte bezwaert, en wel byzonder, dat ze niet te berispen zyn in die handelingen , wegens welken de Heilige Schryvers hen geprezen hebben. Het gehele beloop van dit tween de en derde Deel bevestigt ons in de gunttige gedachten, welken wy, op het doorbladeren van ’t eerfie Deel, van dit Werk gevormd hebben (*), nademael zyn Hooggeleer. de (>) Zie Ar. Vad. Letteroef. V D. bl, Sir, : VI. DEEL. ALG: LETT, NO. 12. Ll 434 Y. VAN HAMELSVELD de de bedenkingen der Ongeloovigen , met een welwikkend oordeel, ten bondigite tegengact. Tot een voorbeeld hier van ftrekke het door hem aengevoerde, nopens het (hilftaen der Zonne en Maen, op het bevel van Jofua, volgens Jo fua X. 12—14; waerin het Ongeloof meer dan éne onge rymdheid meent te ontdekken, gaende gedeeltelyk over de fpreekwyzen hier gebruikt, en gedeeltlyk over de zaek zelve. ý ‚, Laaten wy, zegt hy, de befchuldigingen hooren. In de eerfte plaatze heeft men het ten opzigte der fpreekwy- zen geladen, op die woorden, Zon, fta ftii! daar immers het famenftel van COPERNICUS, hedendaagsch by de mees te Wysgeeren aangenomen, ons leert, dat niet de Zon om de aarde, maar de aarde om de Zon draait, zoo wel ‘als om haar eigen as; doch het antwoord hier op is ligt; Zonder in het onderzoek te treden , wat ‘er voor het ftel- zel van PTOLOMZUS, dat de wereld doet ftil ftaan, en. de Zon rondöm de wereld doet draaïen, nog misfíchien zou kunnen gezegd worden, kunnen wy het ftelzel van COPERNICUS aannemen, en zeggen, dat Fofua fpreekt naa de gezigtkundige waarheid; ja ik denk, indien onze Wyss geeren zich verplaatften in het geval van Fofua, dat zy niet anders fpreeken zouden (*); Volgends die zelfde ge zigtkundige waarheid, zegt Fofua verder: Zonne „ fla fil te Gibeön, en gy Maan, in het dal van Ajalon; immen op geene andere wyze kan men deeze woorden begrypes, want deeze Hemel-ligechaamen waren niet eigenlvk in dee ze plaatzen. Maar hoe kon Fofua op den middag de Zon boven Gibeön, en de Maan boven het dal Afalon, zien? Hoe kon hy, geduurende het onweder, dat zoo he- vig was,de Zon „en hoe tevens op den middag , de Maan, zien? Ik weet, wat de Uitleggers hier op hebben geänt- woord, maar ik twyfel te gelyk, of het wel nodig zy, deeze bedenking wydlopig te beäntwoorden. Waar ftaat toch in den Text, dat Fofua de Zon en Maan gezies heeft? Het was op den middag, dus wist Fofua , alfchoon by (*) Dus volgt de Bybel hier wederöm niet de dwalend: Volks-begrippen, gelyk Spinoza Tra. Theol. Polit. Cap. & pag. 78. S. Tyssor DE PATOT Lettres Choifies Part I. pag. i4'. fqq. TrivpaL Christend. zoo oud als de wereld. Cap. KIT. pag. 256. enz. gewild hebben. Vergelyk la Bible enfin expliquée pag. 219. ‚Men lg ‚hier tegen R. Ouwens in Bibl. Hag. Clasf. V. paz. 149. 149? p DE' BYBEL VERDEEDIGD. 485 hy de Zonnefchyf niet zag, waar de Zon zich thas aan het oog vertoonen moest, indien zy doorfcheen, te we- ten, boven Gibeön; den nacht te voren had hy de Maan waargenomen , fchynerfde boven het dal van Ajaltn, en daaröm zegt hy: Zon fla ftil te Gibeön, eu gy Maan, in het dal van #Ajalon (*). In de fpreekwyzen derhalven is niets ongerymds, nog met de natuur der zaken ftryden- de. Wat nu het geval zelve betreft, zie hier, wat men daar tegen inbrengt. Heeft waarlyk Zon en Maan (til geftaan, en is de dag verlengd geworden, hoe ondraaglyk moet de hitte dan niet geworden zyn, byzon- ‘der in die landen, als ook in het heete luchtgewest , daar moet alles verbrand en verfchroeid zyn door de geduurige Zonneftraalen. Welk eene verwarring moet dit veröor= zaakt hebben in het Heel-Al? Indien de aarde in haa- ren loop geftuit is voor éénen dag, dan is ’er een nieuw wonderwerk nodig geweest, om te verhoedem, dat geen algemeene Zondvloed op nieuws het aardryk overftroom- de; welk eene verwarring in de Tydrekening? enz. En hoe zal men dit wonder overëen brengen met Gods wys- heid, die men niet vooronderftellen kan, zulk een vera baazend wonder zonder gewigtige redenen te hebben daar= gefteld ;, maar had Fofua dit wonderwerk nodig? Het was niet meer dan middag, de vyand in verwarring, en reeds aan ’t vlugten, ’er fchoot dus tyd over tot de vervol ging; ja, boven dien,indien de dag zon veel verlengd was , hoe kon het Israëlitisch leger, het welk, volgends vs. 9. den gantfchen nacht door, in beweging geweest was, het hebben uitgehouden, met ftryden, vervolgen en najaagen der vyanden? Zou God voor het Israëlitisch volk zulk een wonder doen, het welk het geheele famenftel der wereld veranderde, en zulks, om een leger van 6oocou» man, tegen een leger van misfchien 20 of goooo te hel- pen? Eindelyk, niet alleen dat ongewyde Schryvers van dit wonder zwygen, maar men vind ‘er ook geen fpoor van by de gewyde Schryvers, noch in de Pf/almen, nach in het XIde Hoofdftuk aan de Hebreën , alwaar men even- wel verwachten mogt, het zelve aangehaald te vinden. Nog voegt men hier by, dat de Schryver van het boek goua zich beroept op het Boek des Oprechten, maar dit cek des Oprechten word nog eens aangehaald 2 Sam, I 18. en is dus van zoo veel later tyd, waar uit en be- fluit , (*) Vergelyk HEZEL, II. Deel. RBL 39. k Li 2 486 Y. VAN HAMELSVELD fluit, dat de Opfteller van het boek Fofuq dan ook van zulken laten tyd zyn moet, en men gevolglyk op zya verhaal geen (laat kan maken (*). Sommigen van deeze tegenwerpingen zyn gemaklyk, anderen in de daad moeilyk, om op te losfen. A voorbeeld , het geen men zegt van de verwarring der Tydrekening, en van het fa- menttel van °t Heel-Al, heeft zoo veel gewigts niet; want het was alleen de daaglykfche beweging der aarde, die fil tond, dewyl de jaarlykfche haaren voortgang bleef béhouden, zodat dit op het gantfche famenftel van het Heel-Al geenen invloed had; het geen men aanmerkt van de brandende hitte, "die dit ftil ftaan der Zon zou ver oorzaakt hebben, kan opgelost worden, door te ftellen , dat wolken en winden zoo beftuurd zyn geworden , dat daar door de hitte merklyk gematigd is; de verwarring in de Tydrekening komt over het geheel hier op uit, dat het jaar, waar in dit wonder gebeurd is, een jaar van 364 dagen geweest zou zyn; het geen men bybrengt, of Fofua het wonderwerk nodig gehad hebbe, rust op voot- onderftelling , dat Fofua met het gantfche leger der ls- raëliten zy opgetrokken, en dat hy in getal van volk zoo zeer de overmagt had boven zyne vyanden; in de vraag, of de Israëliten den ftryd en vervolging geduurende ar- derhalf etmaal hadden knnnen uithouden, voorönderfiet men zonder bewys, dat zy na den togt van -den voor- gaauden nacht geen rust genomen, geen fpyze of drark gebruikt hebben, welke onderftelling zelfs onwaarfchvr- lyk is. Zou God voor /sraël zulk een wonder doen? is eene vraag, die men beäntwoorden kan door de aanmer- king, dat immers Jsraël het volk was, waar door de dienst en kennis van den eenigen waaren God op aarde moest bewaard blyven, terwyl afgodery èn bygeloof de geheele weereld hadden overmeesterd; Israël was het volk , voor het welk God zoo veele en zoo verbazende wonde- ren verricht heeft, enz. DE BYBEL VERDEEDIGD. 487 geflagen is? Men vind in de Pfalmen, en Hebr. XI geen ewag van dit wonder; maar men vind 'er gewag van, Habak. ill. 11. De Zon en Maan ftonden Rl in haare woo- ninge, enz. En wat de Pfalmen betreft en Hebr. XI vind men dan in dezelve gewag van alle wonderen, die ons in de gefchied-boeken des O. T. verhaald worden ? Kan men dus befluiten, een Schryver gewaagt niet van eene gebeurtenis, daar hy van had kunnen fpreeken, daaröm is ze onwaar (*)? — Wat belangt de tegenwer- ping, ontleend uit de aanhaaling van het Boek des Oprech- ten; men merke aan, dat dit Boek des Oprechten , of ge- lyk men met verfcheidene Ouden fchynt te moeten lezen , der Gezangen (+), eene verzameling is geweestvan histori- fche liederen , welke, uit verfcheiden tyden, daar in byëen verzameld zyn; en dit Boek van Gezangen word niet zoo zeer tot bevestiging van de waarheid der gebeurtenis, als wel ter herinnering hier aangehaald, volgends eene ge- woonte by de Oosterfche Gefchied-fchryvers nog heden- daagsch in gebruik. In alle deeze oplosfingen der Tegenwerpingen hebben wy onderfteld, dat waarlyk hier een wonderwerk hebbe plaats gehad van het.ftil (taan van Zon en Maan, en ook dan zouden de Deïsten nog niet kunnen bewyzen, dat ’er iets td in dit verhaal zy; ondertusfchen hebben veele Geleerden geloofd , dat de zin van het verhaal geheel anders kan ,ja moet, opge- vat worden , zonder dat men om zulk een verbazend won- der behoeve te denken. Zy merken aan, dat hier eene aanhaling uit een Dichtftuk voorkomt, en dat derbalven op de woorden niet te fterk moet gedrongen worden, fchoon zy het onderling niet ééns zyn, hoe men dezelve dan te verftaan hebbe. Wy zullen alle de verfchillende verklaringen niet in den Text melden, maar ze alleen kor- telyk in de aantekening (§) aanroeren, en hier alleen zeg- (*) Op deeze of dergelyke wyze heeft de Heer Prof. BONNET alle deeze Tegenwerpingen beäntwoord, in zyne Leerredenen J. Deel. Bl. 355. volgg. | C+) Vergelyk LowTH de Poèfi Sacr. Hebraor. Tom. IT. p. 463.. men leeze rwn voor wn. Venema Hist Ecclef. Tom. L. pag. 277. | | C*D Spinoza Tra. Philol. Polit. Cap. 2. pag. 22. & Cap. 6. pag. 78. denkt om eene By-zon , maar deeze kon toch niet lan- ger duuren, dan de natuur! de Zon fcheen. Is. PEYRERIUS 458 Y. VAN HAMELSVELD zeggen, hoe men allerwaarfclrynlykst de zaak zou kunen begrypen. Den gantfchen nacht was Fofua met zvn k- ger opgetrokken, om den vyänd onverhoeds te overvallen, en Syftem. Theol. ex Preadamitarum Iypothefi. Lib. IV. Cap. 5. pag. 170. denkt om een buitengewoon licht door middel van firaa!- buiging, gelyk cLrricus het nader verklaart, Comment. in lje bros Hist. V. T. pag. 23. van wien CAREL BLOUNT Orac. Rati- on. pag. Q., OTTO DE GERICKE Exper. de Vacuo , Lib. I. Ca. 8. . 14. CN BERN. PETRUS KARLIUS Bibl. Brem. Clasf. 4. p. 657. niet veel verfchillen; Maar zulk een licht, of een Noorder-licht, wadröp iemand misfchien ook de gedachten kon laten vallen, kan geen flilflaan van Zon en Maan genoemd worden. C.A. HEG- MAN Interpret. nova duor. S. S. locor. Num. XXII. 20—25. & of. X. 11—14. Hanoy. 1758. $. 8. denkt, dat PFofua, als by et vervolgen, de lucht door den wind, regen en hagelbui geheel verduisterd was, zou gewenscht hebben, dat de Zon helder wilde fchynen , en de Maan helder opkomen voor hem en zyn leger, terwyl het duister bleef voor de „Amoriten; dan ook deeze verklaring kan geen ftand houden. De Ridder mt- cHaëus in Mot. ad Lowth. de Poëf. S. Hebr. p. 459. qg. en in zyne Aanmerk. op de Bybelvertaaling ad Fof. X. ontleend zvne opheldering uit Habak. III. 11. welk vers hy vertaalt, de Zen en Maan jtonden flil in haare plaats; zy trokken voort by ’t lich zyner blikzemen enz. Mus zouden de vreeslyke blikzemen der nacht voor de Israëliten tot eenen dag gemaakt hebben; maar deeze verklaring heeft iets onnatuurlyks ; De fchitteringen van den blikzem, hoe zwaar het onweder moge zyn, geven geen licht, gefchikt om eenige handeling te verrichten, en- laten cen mensch wel dra over aan des te grooter en zwaarer duisternis. _Om van geen anderen te fpreken, onlangs is in °t Nederduitsch vertaald, een onderzoek over het fil flaan enz. door j. H. WEP- LER, Gouda 1782. welke een gevoelen oppert, niet zoo zeer verfehillende van dat van HEUMAN boven gemeld. Als Jofua, dit is zyne meening, zag, dat de Hemel betrok en met wol- ken bezwangerd werd, zoo ontftond de wensch in hem , dat toch de Zon des daags, en de Maan des nachts zou blyven fchvnen, op dat de duisternis hem nict verhinderde in het fisan van den vyänd, en dit zy dan ook gebeurd; de hagelbui ver- volgde den vyänd, maar de Israëliten hadden in den ftryá voor Gibrön helder weder. De zaak komt hier op neder; xw za! niet alleen het ondergaan der Zon des avonds beteekenen, maar vok het verfchuilen derzelve achter dikke wolken. Doch dee- ze opheldering wykt even als die van HEUMAN van het een- voudige af. Maar genoeg hier van. Vergelyk vanEmaA HEr Ecchef. Tam. I. p. 276 t DE BYBEL VERDEEDICD, ~ à$o en het belegerd Gibeön te ontzetten cap. X. 9. dan heeft men vs. 10. in het gemeen het verhaal van den veldflag en deszelfs uitkomst. Waar by de Gefchiedfchryver ees nige byzonderheden voegt, wat ’er in de vlugt der vy- anden gebeurde ys. 11. en wat ‘er by het aanvangen van den flag had plaats gehad ys. 12, 13. ter opheldering van het geen men las in het Boek der Gezangen, het welk aan- gehaald word ys. 13—15. alles zal met deeze omfchry= ving klaarder worden ys. ro. Op den volgenden dag ver- fchrikte de Heere Israëls vyänden, door zyn onweder, donder en blikzem, zodat Israël de Amoriten gemaklyk floeg met eene groote nederlaag by Gibeon, en hen ver- volgde op den weg naar Bethhoron, ja hen floeg tot Aze- ka en Makkeda toe vs. 11. Als zy op deeze vlugt geko- men waren, by den afgang of hollen weg van Beth-ho- ron, brak het onweder los in eene vreeslyke hagelbui, de Heere wierp groote hagelfteenen op de vyanden van den Hemel, die van deeze bui vervolgd werden tot Azeka toe, zodat ‘er veele omkwamen, ja dat ‘er meer door den hagel fneuvelden, dan door het zwaard der Israëllers vs. 12. Onder het merkwaardige van deezen buitengemeenen dag, was ook dit, dat ẸFofua, ziende de donderbui fa- mentrekken, vol moeds en vertrouwen op de overwinning, ten aanhooren van al het volk zeide: Zon, fla flil te Gi- beön, en gy Maan, in het dal van Ajnlon; de meening van deeze woorden, zoo vol verheven geloofs-vertrouwen uitgeboezemd, was, dat de Zon, die nu den middag om- trent maakte, niet eer ondergaan, de Maan niet eer op- komen zou, met één woord, dat deeze dag uiet ten ein- de zou lopen, of Ísraël zou eene volflagene overwinning, bereikt hebben; gelyk dit dan ook gebeurde vs, 13. He Zon ftond ftil, en de Maan bleef ftaan; de dag eindigde niet , voor dat het volk zich aan zyne vyanden met de hul- pe van God gewroken had. En juist dit is het, dat in het Boek der Gezangen, in het oude en den Israëliten bekende krygslied, dus word uitgedrukt met de verhevene ftoutheid van eenen Dichter: De Zon nu flond flil, in het midden des Hemels, en haastte niet onder te gaan, omtrent een volko- men dag, vs. 14. En daar was geen dag deezen gelyk voor hem ncch na hem, dat de Heere de ftem van eenen man [al- zoo] verhoorde; want de Heere flreed voor Israël vs. 15. Doe keerde Fofua weder, en gantsch Israël met hem, naar het leger te Gilgal (*). — —- Uit dit Lied heeft nader. an CC Dus meen ik, dat dit r5de vers ook tot de aaphaaling uit Ll 4 het pr 499 Y. VAN HAMELSVELD, DE BYBEL VERDEEDIGD, hand Habakuk, wiens gedachten ook ftout zyn Cap, IH. 1: de fpreekwyze insgelyks overgenomen, met toefpeling op de woorden van Jofua(*). Jemand, die {maak en dichter. ' lyk gevoel heeft, zal niets ongegronds in deeze omíchry. ving van het gefchied-verhaal vinden; de geleerde onder de Kabbynen , MAIMONIDES , geeft reeds deeze verklaring (+), GrRoTIUS keurde dezelve niet af ($), en ik kan niet door- zien, dat men, op deeze wyze een Bybelsch gefchied-ver- haal verklaarende , den Detsten in de hand zou werken (,); maar veeleer vallen hier door hun alle de wapenen uit & hand, en ’er blyft voor viclust zelve niet de minfte uitvlog open. Wat ’er ook van deeze verklaring zy, die niemand begeere op te dringen , ik befluite de behandeling van dit onderwerp, met de woorden van ves (}): „ Zonder in de uiterfte diepten der Natuur-kunde te tret- den, kan men, zoo ’t my voorkomt, den zin en & geloofwaardigheid van ’t geen de Gefchied-fchryver zegt, en door ’t-aanhaalen van een oud historisch krygsliedbe« vestigt, genoegzaam inzien en gevoelen.” het Boek der Gezangen behoort, anders baart het hier zwurg- heid, hoe dit vers overëen te brengen met ys. 43. Het ontbreekt in de overzetting der LXX.! Waaröm CLERICUS, HOUBIGAM, enz. het voor ingefchoven in den Text hebben sangenes, maar, volgens onze opvatting, is zulks niet nodig. (*) De hier opgegevene verklaring heeft naza in 27 Bybel over deeze plaats; (choon in deeze en geene byzone- heden verfchillende. (+) More Nebhochim Part. 2. Cap. 35. pag. 392. C$) Comment in h. L Ca) Gelyk de Prof. Horsteboe teskennen geeft Byzsiri der H. S. I Deel, bl. 436. doch men vergelyke het "mg der Nalezingen, enz. bl. 124. (4) Gefchied. der Israel. V. Decl, bl. 138. m G De denkende Christen. Derde, Stukje. Te Rotterdam, b_ J. F. Lindenberg, 1784. In gr. octavo, 119 blau [r dit derde Stukje dezer verzamelinge, van welker inni tins en oogmerk wy voor enigen tyd verflag gegeven b ben (*), ontmoet men een vyftal van Verhandelingen, 0 wezenlyk gewigtige onderwerpen. — — De eerfte p ` 0Y - (*) Zie Alg. Vad, Leteroef. VD. bl. 406, DE DENKENDE CHRISTEN. 491 over Gods onderhoudende Voorzienigheid, befchouwd » als eene voortduurende werking der magt, die alles ge- „> fchapen heeft, en de fteeds aanhoudende uitvoering van s», 'teensberaamde onderwerp, het daaulijk daar (tellen van s» de ontwikkeling der eensgevormde begintelen.” Men ontvouwt hierin beknoptlyk de bewyzen voor dezelve, met beantwoording der tegenbedenkingen , en toont te gelyk het gewigt dezer leerftellinge, uit hoofde van dezelver invloed op andere deelen van den Natuurlyken en Geopenbaerden Godsdienst. Een volgend Gefchritt behelst een on- derzoek, of de Waereld van tyd tot tyd zedelyk beter wor- de; welk onderzoek ons opleid, om ’er ten gunttigfte over te denken. —— Hierby komt ene overweging van de God- lyke aenkondiging aen Maria, als de voorfchikte Moeder onzes Heren, of ene beredeneerde verklaring van ’t verhael Lucas 1. 26-37. Wyders ene Verhandeling over de reden, waerom de Zaligmaker, op ene bovennatuurlyke , en wel op ene blykbaer bovennatuurlyke, wys, zyn oor- fprong nam, op Aerde, En eindelyk ene navoríching der reden van de afgebroken wys, 'waérop Jezus, na zyne op=. ftanding, met zyne Discipelen heeft omgegaen. Elk dezer onderwerpen word hierop zodanig ene wyze be- handeld, dat ze den oplettenden onderzoeker ter verdere - nafpooringe noopen; te meer daer de Schryvers wel eens geheel van den gewoonen weg afwyken, dat te meer aenlei= ding geeft, om op nieuw te denken. an dien aert is wel byzonder de bovengenoemde berede- neerde verklaring van Lukas 1. 26-375 waervan wy het hoofdbedoelde , om derzelver byzonderheid , kortlyk zullen opgeeven. Derzelver Schryver, opgemerkt hebbende, dat verfchyningen van, boodfchappen door, Engelen of Hemel- eesten , in vroeger tyden , byzonderlyk onder de Joodfche deeling, een der middelen en wegen waren, door wel- ken God zyne Openbaringen den menfchen mededeelde, laet er, met betrekking tot dit Euangelisch verhael op volgen. „, Men heeft egter, noch hier, noch in andere gelijkfoorti+ >> ge verhalen, nodig „zig zo geheel tipt aan den Letter te s, houden, om eene wezenlijke en perfonelijke verfchijning „> Van enen Hemelgeest; iets, °t geen ten minfte zeer on- „> begrijpelijk, zo niet tegenftrijdig en ongerijmd, moet „> voorkomen, te onderftellen; kunnende men, zonder de >» Waarheid en geloofwaardigheid van °t verhaal, in ’% ss minfte, te krenken, het zelve zeer gevoeglijk verftaan „> van ene Goddelijke. Perrukking , waarmede Maria toen Ll 5 2 ZIS 492 DE DENKENDE CHRISTEN. „ Zig, door enen buitengewonen invloed des Allerhoog- s Ren, vond aangedaan, en welke, of door den Euangt s list zelven, volgens de gebruikelijke taal en gewonen s, denktrant dier tijden, onder de Joden, op ene meer j, leenfpreukige wijze en bij wege van Perfoonsyerbeelding , s» met de daartoe behoorende bijvoegzels, befchreven „ word; of, * geen misfchien wel zo natuurlijk is, wel- „‚, ke Verrukking, inderdaad, van dien aart was, en bij >, Masia dat uitwerkfel hadde, als haar wezenlijk aan hs ‘ss TC levendigfte verbeelding het gezigt en de ftem ess » Engels kon doen voorftellen, met welken zij ene duide a, lijke en verftaanbare redenwisfeling hield.” dien grondflag, dat hier geen perfoonlyke verfchyning eens Engels plaets heeft, maer dat de natuurlyke verbeelding van Maria, te gelyk met de bovennatuurlyke verrukking , watt- mede zy toen werd aengedaen, zamen wrocht en gepaerd ging, vestigt de Schryver zyne achtervolgende werklaring dezer gebeurtenisfe; met aenwyzing waerin dezelve het Godlyke van het menschlyke, het buitengewoone van het gewoone, de Verrukking van de Verbeelding te onderfchei- den zy. En hierop drukt hy zich, na zyne gegeven ver- klaring , aldus uit. „ Dus vinden wij hier, op ene wijze zeer naauwkeu- rig aan den gehelen voordragt der zake beantwoordende; te weten, de onderftelde verfchijning van enen Engel, bij wege van ene woordelijke redenwisfeling of gefprek tus fchen enen perfoonlijken boodfchapper en Maria, de God- delijke Openbaringen, waarmede deze toen verwaardigd werd, befchreven en uitgedrukt; Egter, hoe naauwkeu- rig, in deze merkwaardige befchrijving, het een op het ander flaat, en dus een zeer gepast en overeenftemmead geheel uitmaakt, zal, °t geen wij vooraf, omtrent deze verhaalde Nika MN van enen Hemelbode, en het onder- fcheid tusfchen de Verrukking en Verbeelding van Maria, of het Goddelijke en het Menfchelijke , hebben opgemerkt, ons hier, op nieuws, het eenvouwige, naakte en ware, van de bijgevoegde belleedzel: gemakkelijk doen onder- fcheiden, en ons doen begrijpen, dat alles, wat hier word aangeduid, kortelijk daarop uitkomt. „ Maria, op zekeren tijd, mogelijk wel terwijl zij zi in den Gebede had afgezonderd, vind zig, door den Ge delijken invloed, in ene buitengewone Geest verrukking gebragt, waardoor zelfs hare uiterlijke zinnen, op ene vreemde wijze, worden aangedaan. —_— De ee ED, DE DENKENDE CHRISTEN. 493 den, haar ingeboezemd , maken enen zo fterken indruk op haar gemoed, dat zelfs oog en oor daarin betrokken word. ——— Zij ziet, zij hoort zeldzame dingen. — Op een- maal rijst de duidelijke en meest verzekerde bewustheid in haar op, dat zij de Moeder van den Verlosfer zou wezen. Thans getuigt Gods Geest met haren Geest, meer dan ooit, hoe zeer zij in de gunst van Jehovah ftaat. Het is of iemand uit den Hemel zelve haar komt zeggen, dat zij de gelukzalige Maagd is, van welke Fezaias geprofeteerd hadde, en dat de grootfche en heerlijke beloften, aangaan- de den verwagten Verloster, aan David, Daniel en aude- ren gedaan, eerstdaags, door middel van haar, zouden vervuld worden: zo vast hield zij zig thans hiervan ver- zekerd. — —— Zij durft egter zig, in een denkbeeld zo vleijende, zo heerlijk voor haar, niet terftond te veel toegeven, daar het niet alleen nooit te voren in haar op- rees, maar ook weldra enigermate tegengehouden werd, door de te gelijk in haar opwellende gedagten, niet alleen van haren geringen, maar bijzonderlijk van haren onge- huwden ftaat. En ware deze laatfte zwarigheid niet bij haar opgeloscht, veelligt zou zij de Hemelfche inboezes ming voor eene vermetele Verbeelding van haar zelve ge- houden hebben. - Dan om zulks voor te komen ontving zij, onmiddelijk, ene twede Openbaring, die haar ten teken en waarborg van de egtheid en zekerheid dezer eerfte konde dienen. — —— Haar word van God zelven, en op gelijke ontwijfelbare en zinnelijke wijze ontdekt, % geen niemaud der menfchen , buiten Zacharias en Elizabeth tot dus verre geweten hadde, dat, namelijk, deze hare Bloedverwante, fchoon hoog bejaard, en dus tegen den -loop der Natuur aan, Zwanger was. — — — Nu kan zij begrijpen, dat haar maagdelijke ftaat gene tegenwerping op- leverde. Bij God was alles mogelijk, zij kan, zo wel kuisch en ongehuwd, Moeder worden, als de verouderde en onvrugtbare Vrouw. Dus twijfelt zij niet langer, of het denkbeeld en de bewustheid bij haar opgerezen, komt van God, en zij geeft een blijmoedig en verzekerd geloof aan de Openbaring haar heden gedaan; een geloof, welk, zelfs na de Verrukking, zulke diepe indrukken bij haar overliet, dat zij, van dat uur af, zich haastte, om hare Nigt te bezoeken, en zig dus, door middel van het aange- wezen teken, meer en meer, in het zelve te verfterken,” Wy vinden deze verklaring vernuftig uitgevoerd, doch wy kunnen nict zien, dat ze de verhaelde gefchiedenis in | een 494 DE DENKENDE CHRISTEN. een duidelyker licht ftelt, dan de gewoone, op den grond- flag ener perfoontyke verfchyninge enes Engels. Men kan zich hier, onzes agtens, zeer wel aen den Letter houden: “ is waer, de Schryver duid aen, „, dat het ten minfte ə onbegrijpelijk, zo niet tegenftrijdig en ongerijmd meet , voorkomens” dan hy verleent ons hiervan geen het min- fte bewys. Veelligt zou ene opzetlyke Verhandeling van den Schryver over dit onderwerp, ftrekkende om te onder- zoeken, in hoe verre de verfchyningen der Engelen , in de H. Schriften gemeld, al of niet perfoonlyk te verftaen zyn, piet ongevallig wezen. ° CorneLIUS de Hoofdman , in drie, Boeken. Met Plaaten. Te Haarlem, by A. Loosjes Pz. 1784. In gr. octavo. Eere leerzaame voorftelling der gefchiedenisfe van Corne- iius den Hoofdman , door Lucas geboekt Hand. X.; welke, naar de verfcheidenheid der behandelde onderwer- pen, in drie Boeken verdeeld is. In ’t eerfte Boek geeft Cornelius aan zyn Huisgezin, en eenen Jood, met naame Jofeph , die in ’t heimelyke met hem verkeerde , verflag van zyne Godsdienftige denkwyze. Zyne Dochter Cornelia is ’er zeer mede ingenomen; maar, op de over- weeging der Godlyke goedertierenheid , openbaart zy eene twyfeling, ontftaande uit het wedervaaren der goeden ea kwaaden in dit leeven. Cornelius erkent, dat’er ook voar hem duisternis zy in deeze wegen der Voorzienigheid; doch hy merkt tevens op,dat een enkele zwaarigheid ons geene welgegronde waarheden in twyfel kan doen trekken. Hy zondert zig voorts van °t gezelfchap af, en zendt in ftille eenzaamheid zyn gebed ten Hemel , om meerder Lichts- Zyn gebed wordt verhoord; een Engel verfchynt „en dee- ze gelast hem, Mannen naar Joppe te zenden , om van daar te ontbieden een zekeren Petrus, die hem de Leer der Waarheid zal verkondigen. Cornelius zendt daarop zynen getrouwen Amilcar met nog twee Knegten derwaard. Intusfchen was ’er eene ontmoeting geweest van Cornelia en Jofeph, waarvan zy haaren Vader berigt geeft. Fofeph had aan Cornelia zyne Liefde voor haar verklaard, en wilde, om haar bezit, der Joodfchen Godsdienst ver- Jaatende , dien van haaren Vader omhelzen. Cornelis fcherpt zyne Dogter lesfen van voorzigtigheid in , en vort- dert een uitflcl van drie dagen, eer hy met Pofeph daar- - over CORNELIUS DE HOOFDMAN. 495 over fpreeke. Ten derden dage, (en hiermede be- gint het tweede Boek ,) ontbiedt hy Jofeph tot zig, om, in de tegenwoordigheid van Cornelia, met hem te fpree- ken. Jofeph betuigt hem zyne hartlyke genegenheid voor Cornelia, en openbaart hem tevens een droom, die hem tot den Christelyken Godsdienst , als fooden en Heidenen vereenigende , fcheen te roepen; waarop Cornelius hem ook de verfchyning des Engels aan hem verhaak. Hy neemt hieruit aanleiding, om Jofeph: te verzoeken, dat hy hem den oorfprong en de natuur van den Joodfchen Gods- dienst oftvouwe. Zulks doet Pofeph, met een beknopt verflag van de lotgevallen zynes Volks; maar zonder een woord te fpreeken van de verwagting der Jooden op de komst van den Mesfias. Cornelius leidt hem tot dat ons derwerp , en dus tot dien Fefus, die zig onder hen den Mesfias genoemd had. Fofeph meldt deswegens zyne dub- bing; doch- te gelyk den invloed, welken de opgemeide droom by hem had. Ook geeft hy, op de vraag vaa Cornelius na Petrus, dien hy ontbooden had, te kennen, dat ’er onder de aanhangers van dien Je/us een Petrus was3 doch dat men moest afwagten of. de benoemde perfoon deeze of een ander ware. En hierop wil hy weder van zyne Liefde voor Cornelia fpreeken; dan de Hoof\lman {tuit hem terftond, zeggende: ,, Uwe belangen verpligteg „, mij u vaderlijk te waarfchouwen voor eene liefde, die > uaradeelig en hoogstverderflijk wezen zou. Het onder- s» feheid tusfchen ons is nog te groot; en uwe voorge- s, flagen overhelling tot den mijnen is alleen een uitwerk- a, zel van drift, die mogelijk wel dra bekoelen zal”... Dit gefprek werd afgebroken door de komst van Petrus, en ‘hier mede loopt het tweede Boek ten einde, Het derde of laatfte Boek behelst het onderhoud van Pe- zrus met Cornelius, waarin die Apostel byzonderlyk den Hoofdman een verflag geeft van ’s Heillands Godlyke zene ding, deszelfs lotgevallen , en den inhoud zyner Leere, Dit heeft ten gevolge, dat Cornelius en de zynen, mits- gaders dé Joodfche Jongeling, den Christelyken Godsdienst omhelzen, en vervolgens het Doopzel ontvangen ; waarop de Hoofdman ook zyne toeftemming geeft tot de vervul ling der wenfchen van Jofeph en Cornelia. Laastlyk wordt dit Stuk beflooten met eene melding van de onderhouding des Avondmaals,by welke gelegenheid Petrus zig in dezer- voege uit. » Groote God! Vader van Jefus Chris- „> tus , den Zaligmaaker der Waercld! Hoe gelukkig ge » Uwe 496 CORNELIUS DE HOOFDMAN. Uwe Genade het Menschlijk Geflagt! Niets dan Liefde, ” niets dan Genade bewijst Gij een gevallen Menschdom, is Den Jood , van zijnen Vaderlijken Godsdienst bijkans af geheel ontaart, vericheen uw eigen Zoon. Den Heiden, a den Dienaar van °t Veelgodendom, verlicht de heldre je glans van Uwe Openbaaring. Jaa, hoe het no afkeerig vs Joodendom ons vloeke , het Heidendom onzen dienst 27 dwaasheid rekene » Gij, o God! zijt met ons, gelijk Gij * waart met uwen Zoon. De Leer van onzen Meester >, breidt zich uit tot de Afgodifche Volken der Aarde , en zal éénmaal den glans haarer ftraalen uitfpreiden , zo ds ver het Zonnelicht het Aardrijk befchijnt. Jooden en s Heidenen zullen bekeerd worden , in den Naam van s, Christus den Gekruisten,” Men heeft dit Stukje inzonderheid gefchikt tot een Ge- fchenk voor de Jeugd, waarom het ook met drie Plaatjes vercierd is. Het kan aan dezelve met nut in handen gegee- ven worden, daar het een voor hun verftaanbaar en indruk- lyk berigt behelst zo van den Natuurlyken als Mozaïfchen en Christelyken Godsdienst; terwyl het voorts uitgevoerd is op eene fchryftrant, die zyne gevalligheid heeft. Inwijings Redevoering van J. VAN NUYS KLINKENBERG, A. L. M. Th. et Ph. Dr. mitsgaders Predikant te Am. Jterdam ‚by het plechtig aanvaarden van het gewoon Hoog. leerampt in de H. Godgeleerdheid en Kerkelyke Gefch:eze. nisfen, openlyk uitgefprooken in het Atheneum Illustre te Amfterdam. In °t Nederduitsch vertaald, door w. cpe- VALLERAU, Predikant te Reeuwyk. Te Amfterdam , by J. Allart, 1784. In gr. octavo, 74 bladz. fet onderwerp dezer Redenvoeringe is , de verderfiyke Hives van het Ongeloof op het Gemenebest ; en wed handelinge van het zelve „ verklaert de Hoogleeraer eerst- lyk wat nader, wat hy verfta, door de poogingen en den __änvloed van het ongeloof; vervolgens bewyst hy overtui- tuigend, dat alle die poegingen des ongeloofs een allerver derflykften invloed op het Gemenebest hebben; ruimende tevens ene en andere bedenking uit den weg; waarop hy zyne Redenvoering met de gewoone plichtsplegingen ten einde brengt. Zyn Hoogeerwaerde fchetst hier ten levendigtte en eigenaertig het character der Ongeloovigen , in hunne oogmerken, en de verfchillende manieren door hea J Ve Ne KLINKENBERG , INWIJINIGS REDEVOERING. 497 hen in °t werk gefteld , ‚om den bedoelden invloed te ver- krygen; oogende, in dit zyn voorftel, niet zo zeer, op dien algemeenen zwerm van zogenaemde Vrydenkers, die de opmerking van een ‚verftandig Man naeuwlyks waerdig zyn, als wel op de Zodanigen , die men in zekeren zin predikers van ’t Ongeloof mag noemen, die het voetfpoor van een Tindal, Edelman, Voltaire en dergelyken volgen, Hy maelt ons een treffend Tafereel van den Christelyken Godsdienst , als gefchikt ter bevorderinge van ’t geluk van een Gemenebest. Hy ftelt daer tegen den heilloozen inə vloed van ’t Ongeloof , welks hoofdbedoeling is dien heil zamen Godsdienst, uit de gemoederen der Menfchen, uit te rooijen. En doet dan te gelyk zien, hoe derzulker poogingen maer al te veel gefchikt zyn om allen Gods- dienst , ook den natuurlyken , te verbannen; waermede dan alle zaden van Deugd verftikt worden , °t welk niet anders dan ten uiterfte verderflyk kan zyn voor een Gee menebest; en wel inzonderheid, gelyk de Hoogleeraer op» zetlyk toont, allernadeeligst is voor de Vaderlandliefde en dén Koophandel; welke beiden een krachtigen, fteun vins den in den Godsdienst in ’t algemeen, en vooral in den Christelyken Godsdienst, die gefchikt is, om de daer toe vereischte gefteldheid, door een Volk ter deugd te bren- gen, te bevorderen. „ẹ Dan, het is niet genoeg alleen den waaren weg tot de deugd aan te wyzen; maar het is vooral noodzaaklyk, de nadruklykíte beweegredenen aan te voeren , gefchikt om menfchen, die van natuure niet alleen traag, maar ook afkeerig zyn van waare deugd, op den rechten weg te brengen, en daarop volftandig te doen blyven. » De oude Wysgeeren hebben dit zeer wel begreepen ; maar hoe zwak , hoe flaauw waren hunne drangredenen ! zy ontleenden dezelve, van de innerlyke fchoonheid , het aangenaame en het nuttige der deugd. — —_— Dan hoe ‘weinig vermogen deeze drangredenen ter verbetering van ?s Menfchen gedrag en hart? De H. Schrift daarentegen ftelt ons geheel andere, zeer veele, en wel de alleriterk- fte beweegredenen voor, ter beoeffeninge van allereie Christelyke deugden. Geene uitneemende gelukzalighe- den kunnen wy ons voorftellen, dewelke den oprechten Christen, die God in waarheid vreest en dient, niet wor- den beloofd en toegezegd; en om deeze troosrvolle uitbiedingen des te aanneemlyker, des te dierbarer voor ons te maken, leert ons de H. Schrift duidelyk kennen , het ydele en verganglyke, het bedrieglyke en onbeften- dige van alles wat de waereld geeven kan. En daarte- gen ftelt ons de Godlyke Openbaring op het ernftigst en allernadruklykst voor ogen de onfeilbare zekerheid, het ontzachlyk gewicht, de eindeloze. duurfaamheid wan alle die rampzaligheden , waar in de verachters van Gods gebo- den „ide verwaarlozers van zynen dienst „zich onherftelbaar nederftorten. Dit met menigvuldige bewyzen en voorheel- den op te helderen en te (laven, zou zeer gemaklyk zyn. m Om alles, in één woord, ’t zaam te trekken, ’er is geen deugd tot welker betrachting de H. Schrift niet op het krachtigst aanfpoort;s ’er is geen ondengd, waarvan zy niet op het nadruklykst afmaand ; 'er zyn geene bedek- te ondeugden, geene verborgene neigingen van het ver- dorven hart , waartegen niet de H. Schrift-ons op het krachtigst waarfchuwd en vermaand. „‚ Hoe gelukkig, hoe voorfpoedig zou dan zulk een Ge meenehest zyn, waarin ieder leefde naar de heilige voor- Schriften van het gezeegend Christendom! waarin ieder een God zo oprecht diende, zo vuurig beminde, zo hartelvk vreesde „op Hem zo gerust vertrouwde ; een Gemeene- best van menfchen, die hunne ongeregelde hartstogten 20 be- INWIJINGS REDEVOERING., - 499 beteugeklen, en zieh in alles aan Gode onderwicrpen ; die zo maiig, kuisch, oprecht, zachtmoedig, nedrig waren, als het. Euangelium vordert! Hoe gelukkig, hoe luisterryk zou zulk een Gemeenebest zyn!” | ma a a oo e e aa Uitgeleezene Verhandelingen over de Wysgeerte en fraaije Letteren, getrokken uit de Werken der Koninglyke Akade- mie der Weetenfchapren te Berlyne En uit het Fransch vertaald. Vierde Deel. Met byvoegzels vermeerderd, door . FR. HENNERT, Hoogl. in de Wysg. en Wiskunde , Lid van de Maafchapryen der Weetenfchappen, te Haars lem, Vlisfing.n, Rotterdam en Urecht. ‘Te Utecht by A. v. Paddenburg en |. v. Vloten 1784. Behaiven het Voorwerk, 407 bladz. un gr. oËlavo. Ne den aart der inrigtinge deezer verzamelinge, behelst dit Deel weder eene verfcheidenheid van Leerzaame Verhandelingen, die, elk in baare foort, den oefengraa- gen geest aangenaam bezig kunnen houden, en aanzetten om de hier vverwoogen onderwerpen verder na te fpoo= ren. — —— By den aanvang betoogt ons de Heer Siula zer „ dat een mensch zomtyds werkzaam is, en oordeelt, niet alleen zonder reden van zyn doen te kunnen geeven maar zelfs,tegen dringende en overtuigende reden aan. ———- Ín een volgend Stuk ontwikkelt de Heer Formey het denkbeeld van den: Smaak, welken, volgens hem, in % algemeen is: , de kennis, van-weike fchoonheden het „ OOk zy, die in de werken der Natuur en der Konst s» verfpreid zyn, voor zo verre deeze kennis met eenig „, gevoel gepaard is.” Hierby. komt eene Verhandeling van den Heer Merian over de Begeerte, ter onderzoekin- ge of dezelve een goed of een kwaad, een vermaak of eene fmerte zv. Zyn Ed, befchouwt dezelve als een kwaad, maar hy bezeft tevens, dat er, zonder dit kwaad, byna niets goeds voor ons zou zyn: dat dit zelfde be- zinfel, de verltoorder van onze rust, de. bron ís van de peeste aangenaame oogenblikken; die wy genieten; en lat, fchoon de begeerte een kwaad zy, de geheele ver- rietiging onzer begeerten nog grooter kwaad zou wec- en. — - Verder ontvouwt ons de Heer Suter her ut der Tooneel- Dichtkunde ; — en van die zelfde hard ‚ hier een Vertoog over de vermogens der Ziele, wan- eer zy gewaar werdt en voelts — mitsgaders eene Pív- VI. DEEL: ALG: LETT. NO. 12e Mm clic- Soo UITGELEEZENE VERHANDELINGEN. chologifche overweeging van den Zedelyken Mensch. Wyders ontmoeten we een Kort Ontwerp van den Heer Formey, over het ftelzel der vereffeninge van het goed en kwaad in deeze waereld; met eene aanwy- zing, », dat ieder verlicht en deugdzaam mensch, die s, Zich de best mooglyke denkbeelden der vereffeninge „‚ vormt, en die de gefchiktfte middelen om daartoe te s, geraaken in't werk ftelt, zich een onfeilbaaren en vol- „ maakt goeden uitlag mag belooven.” Op dit Stuk volgt eene Verhandeling van den Heer Tousfaint , over de gevoeligheid voor anderen, die ons doet deel neemen in de aandoeningen, waarmede wy hen zien aan- gedaan, zo in blydfchap als in droefheid, indiervoege dat wy niet alleen weenen met dezulken die weenen , maar ook lachen met de geenen die blyde zyn. Zyn Ed. ftelt zig voor, die werkzaame gevceligheid, welke ons in de belangens van anderen doet deel neemen, op te wakkeren; ten welken einde hy den Leezer doet opmerken, welke de gebreken der ziele zyn, die ’er de gevoeligheid buiten houden ; en door welke middelen men dezelve in ons kan doen opkomen, en in ons behouden. Hier nevens zyn gevoegd Aanmerkingen van den Heer Sulzer over den wederzydfchen invloed van de Rede op de Taal, en van de Taal op de Rede. By dezen komt eene Proeve over de Eigenliefde, als een zedelyk beginzel be- fchouwd; welke proeve men wil dat opgefteld zou zyn door den Koninglyken Schryver der Memoires de P Histoire de Brandenbourg. Eene daaraanvolgende Verhande- ling behelst ‘een onderzoek der Vraage , of alle opvolging een begin moet influiten? welke vraag de Heer Cochius in ’ ontkennende beantwoordt; brengende zyne voorftellin= en deswegens, voor het oplosfen der tegenwerpingen , ortlyk aldus te zamen. „, De vraag is niet, of s, ‘er ooit opvolgingen geweest zyn, die begonnen zyn? » maar de vraag is deze, of het denkbeeld yan opvol- „> Zing het denkbeeld van begin zoo noodzaakelijk in ə», Zich fluite, dat dit laatfte in het cerfte begreepen is, s Zodanig dat eene opvolging zonder eerstbeginnenden term eene tegenftrijdigheid is? Men heeft gezien , dat ə» het denkbeeld van opvolging in zich fluit de denkbeel: ə» den van veelheid en van orde, welke niet dan eene be- ə» trekking is; dat het denkbeeld van veelheid niet in zich s, fluit het denkbeeld van eenen term, °t zij eerften °t zij s» laatften; dat de betrekking niets gemeens heeft. 