VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
Huic Undae Veteres pofuerunt nomina prima , Haec miti nascenti patria terra fait, Ik herinner mij niet, dat mij ooit iets. anders van zijne gedichten, in druk, ontmoet is. Ondertusfchen bezit ik, federt reeds zestig jaren, eene aanzienlijke verzameling van die gedichten, in zijn eigen :handfchrift, in eeb boekje én octavo. Of dit weleer in het bezit’ ván zijden, Levensbe- fchrijver geweest zij, weet Ik niet; (het zou dan door een’ geheel andeten weg, dan eene menigte van andere papieren 642 TWEE ONBERENDE GEDICHTEN uit de nalatenfchap der BRANDTEN, tot mij gekomed móeten zijn) maar dit weet ik, dat het niet te verwonderen zou zijn, Zoo het motijelijke, om het fchrift te lezen, oor- zaak geweest was, dat men er, tot hiertoe, niets van beeft uitgegeven, — Ik kreeg onlangs aanleiding, om dit boekje eens weder in handen te nëmen, én te beproevén, of ik ef (hetgeen mij vroëger altijd mislukt was) nièt eën en ander ftukje geheel uit zou kùnnen afféhrijven; en nu flaagde ik daarin naaf wensch met verfcheidenen, Ik plaats er een paar van hier Onder, of Ze U ook genoegzaam , tef opneming ir uw geacht Letterwerk, behagen môgen. Zoo neen; ik zat echtet met achting blijven Uw Ed, zeer dienstw. Dienaar en Vriend Rotterdam , ADR, STOLKEE, Augustus r826; | Ad JOARNEM UYTENBOGARDUM 4 Hornam , publica Ecclefiae caufa, absque oculorum afectorur munimine , profectum, anno 1594, Octobri menfes uae rellicta domi tuae dolebas Petfpicilla, oculis futura fcutum Vim contra aéolicamque pulveremque s Transmictit tibi, quae tibi vel ipfis Caris luminibus mage est amata. o Te terque quaterque, Jane ! fausto Natum fydere, cui dedere Divi - Talem ducere conjugem , mariti Curat provida quae fui falutem „ Abfens five fit ille, five praefens, « Securo tibi ducere hanç licebit : Vitam „dum tibi erit fuperftes illà ġ Quae tam folicite , licet remoti Éx ocúlis , óculis cavere novit. Vale et me redamare perge amantent y „Et magnum mihi praefidem falucal - Veftros ille beët pios labores Succesfu facili, cui dicastis Vos veftramque operam, pótens Jefust VAN JACOBUS ARMINIUS 643. Ad GERARDUM HERMANNUM amicisf. Oda Eucharistica pro donis hortenfibus. Quae tibi diva dedit Pomona paterque Lyaecus; Dona, tuo dono noftra „ Gerarde , facis, “Ella quidem uxoris gratisfima dona palato , Ast utinam ftomacho fic quoque fana forent! Won quod iis divis matefana libido nocendi Infit, fed fumi fobrio ab ore volunt, Hoc utinam uxori donum det diva dearum Sobrietas , magħo fahe utriusque bonò ! Sed quas interea grates tua dona merentur s Reddere pro voto jam mihi fata negant. y e Quin neque, quod petis, hoc posfum , nam Bibliothecam Funebris exornat concio nulla meam , „Hac una excepta, qua debita fumma Tofanus Fredrici magni manibus exfolvit, Hanc igitur tibi habe, fruere, ùtere , dum tibi Parca Parcit , et alterius funera flere dabit. Quin etiam precor hoc, Divum par nobile ut hortum Quottannis repleânt fructibus hisce tuum, VERBAZENDE ONKOSTREKENING VAN HET DEZER DAGEN TE LYÒN OPGERIGTE BRONZEN STANDBEELD VAN LODEWIJK XIV. Rt ©, A den [leer LeMoT (den Beetdhouwer) 349,000 - Onkosten van het leggen des eerften fteens 7,636 -46 Aan Brons : : “o f 7 a 33,750 - 60 Vervoer, ontlading en oprigting . ° > 38,779-12 Gedenkpenningen « - 173547 - 35 Gift adn de werklieden des Heeren LEMOT . 1,000- Schâvergoeding aan de weduw van MUGUET, te Parijs verpletterd door den val van hert _ Standbeeld ý Å . . . Ld 3,450 « Voertftuk , meefelwerk , bekleedfel , enz. . e 50,000- Onkosten van de plegtigheid der Inwijding . 18,000% Traliehek en beftrating ° ° . e 25,000- Kleine onkosten der Commisie . š . 2,785-97 — m Geheel 537,959. 644- ALS HET TIJ VERLOOPT, MOET MEN DE BAKEN VERZETTEN, ALS HET TĲ VERLOOPT , MOET MEN DE BÄKEN VERZETTEN: (Meester Hans fpreekt.) ) D: tijden loopen fchraal ; van hangen of van worget Wordt naauwlijks meer gerept ;— verleden jaar niet één lun, Maar ’k dacht het lang vooruit: dat komt van al dat zorgen Voor beter onderwijs van °t NUT VAN 'T ALGEMEEN! Meester Leeuwen- en Beerentemmer fpreekt,) Mijn vriend ; gij hebt gelijk; ook ik gewoel uw grieven. Hoe goed ik in mijn vak altijd heb opgepast, — Och , tis met ’t land gedaan , — °k zie roöwers meer noch dieven; Mijn huis (taat bijna leeg; er komt geen enkle gast! (Don Hans fpreekt.) Wel , maat „hoe klaagt gij zoo ? … Breek op ; kom bij mi) wonen; „Ik heb volop te doen::bij mij is nooit gedaan Kom. hier; hier ziet ge ons vak op % Jiheraakt beloont ‚Pas hang ik d’ eenen op, of de andre moet er sane (Don Leeuwen- en Beerentemmer fpreckt.) Ook gif heft klagten aan „ want ledig raake mw wonig: Wel, vriend, bij al mijn werk loopt mij de kop op bk Maar, ’k weet wel, waar het ligt; her hapert ago uw’ Koniù: Kijk, de onze is.eerst een man; die maakt mijn hokken! JP.» }. MENGELWERK. NADER ONDERZOEK , OMTRENT DË OVERLEVERING WEGENS BAUSIN JOANNA ; TË ONREGT VOOR WAAR GEHOUDEN IN DE LATERE MIDDELEEUWEN, Í, et in de Gefchiedenis een onderwerp; waarover ius- féhen Roomfchen en Onroomfchen met veel fcherpzine nigheid, en voorwdar te warmen ijver, van den tijd des Hervorming af tot onzen leeftijd, werd geredetwist , dant zeker was het over hetgene men wegens de Paufin jo~ ANNA, op gezag der harigten, en van Het blind geloof der Middeleeuwen , omtrent hare lotgevallen , voor waar of onwaar te houden hebbe, In eenen fellen ftrijd, met wederzijdfche bitterheid gevoerd, wordt elke duimbreedte ` gronds niet flechts op het fcherpfte verdedigd , maar ruimt men gok noode het veld, hoezeer in het oog van onzij= digen de overwinning moge geacht worden zoo goed als beflist te zijn. Zoo Was het almede met dit geding , waars. bij de zucht, om aan den Paufelijken Stoel eene zwarte vlek aan te wrijven , of dezen daarvan zuiver te houden ; veel meer de gemoederen opwond en ganvuurde , dan wel anders het belang der zake zou verdiend hebben, Reeds voorlange heeft men dus over dit historisch ges fchilpunt alle mogelijke bewijzen te voorfchijn gehaald , elk derzelven mert de uiterfte naauwkeurigheid uitecenge= zet, voor en tegen getoetst en gewogen, ja zulks met de meeste fijnheid van oordeel en overgrooten rijkdom van geleerdheid. Trouwens, waar, behalve vroegere mane hen van naam, cen sPANHEIM en deszelfs latere Uit- gever, L'ENEFANT, ter eene, een BAYLE (*) en diens navolgers, BOWER EN VENEMA ,ter andere zij- de optraden , zal men hieraan niet twijfelen , maar veel. eer zich overtuigd houden, dat er wegens het al of niet „ C*) Dict. Hist. et Crit. art. Papesfe en Polonúse MENGELW: 1826, NOs 14e Vv 646 NADER ONDERZOEK ; OMTRENT DE OVERLEVERINCG beftaan der Paufin geen nieuws meer te zeggen vâlt, en Recenfent van LLORENTE’s:werk over de Pausfen zich alzoo met goed regt beroepen mogt op laatstgemelde Schrij- vers, met welke hij inftemde. Bij dezen toeh, alhoewel zij het verhaalde nopens JoANNA onder de fabelen der Middeleeuwen rangfchikken , waaraan men te Rome en elders yoormaals te dwaasfelijk geloof hechtte , werd wel erkend „dat er duisterheid en eenige ftoffé tot wederfpraak overbleef , vermits men buiten ftaat is, de aanleiding tot het gerucht op te delven ; maar zulks belette hen nogtans niet ‚om hun gevoelen op eenen zoo hoogstwaarfchijnlijken grond uit te brengen , als men te dezen voor genoegzaam ‚ vast en verzekerd houden mogt, . Anders, het is zoo , hebben zich de beroemde mo% BEIM en SCHRÖCKH hierover geuit in hunne Ark gefchiedendsfen; zij kiezen den veiligen weg, die gewis tegen alle wederfpraak waarborgt, en fchorten hun oors deel op , dewijl men tot geene volledige en aan allen kant rondftaande zekerheid komen mag. Naar die zijde helt desgelijks over de achtingwaardige Schrijver der Bede kingen omtrent het beflaan der Paufin JOANNA, met de letters G. H. M. D. te R. geteekend , en onlangs opgenomen in dit Mengelwerk (*). Men ontwaart, hoe kleen verfchil er zij tusfchen de eerfte en laatstgenoemde vermaarde Protestanten; genen zien er geheel van af, om den Stoel van Rome, waarop buitendien te dikwerf vuile ondeugden en monfters geze- teld waren, ook de fchande aan te wrijven, dat dezelve door eene vrouwelijke Paus ontluisterd wierd; dezen, daarentegen , willen alsnog niet geheel het veld ruimen; deinzen wel terug, waar zij zich door kracht van redee nen benaauwd vinden; maar (tellen ,zoo ik achte , te veel gewigt in het geloof der Middeleeuwen , of in de moei- jelijkheid , die er is, en immer blijven zal, om hetzelve volkomen op te losfen. Intusfchen , hoewel ik wenfchen moge , dat vroeger of later een helderder licht opga over hetgene in de achtfis C°) Vaderl, Letteroeff. voor 1826, bl. 310 env. ` WEGENS PAUSIN JOANNA., 647 Eeuwe te Römie voorviel, en het fprookje wegens de Pau- fih ter bane bragt, die zwarigheid , nogtans , wederhoudt mij niet, het gezegde in reeds gedachte Recenfie (*), nu dit voegzaam is , nader aán te dringen of te ontwikkelen , en reden te geven; waarom men, onzes oordeels ,op het fpootr van BAYLE, BOWER CN VENEMA, de zaak in gefchil voor beflist te houden heeft. Zeer onnaauwe Keurig toch doet zich aan mij de grondftelling voor ‚ waare. Op MOSHEIM zijne redekaveling over Paufin JO ANe Na reeds ván den beginne doet rustën. „ Gedutende de » vijf volgende Eeuwen (zegt hij) werd deze gebeurte= į nis in ’t algemeen geloofd, en een groot aäntal Schrij= # vers geven getuigenis van de waarheid (4).” Mert weet „ namelijk , dat die Schrijvers ällen van latere leef» tijd geweest zijn; en, zoo men niet vooraf de zekerheid tái hetgene bewezen moet worden aanneemt , of de waar» heid Vert het gebeurde thet de vrouwelijke Paus vooruit« ftelt, laten zich van de vijf genöëmde Eeuwen ten mirt- fte de twee eerften (van 350—1050 loopende) afdingen; Daarna, in de laattte helft der elfdë Peuwe ; leefden de Kronijkfchrijvers MARIANUS S@OTUS € SIGES BERT VAN GEMBLOURS, die meteen enkel woord ; of korte zinfnede, van joanna zouden gewaagd heb- ben, zoo men de echtheid der plaatfen bij elk hunner hiet zeer betwijfelen mogt C}). Veel later , zoo hef fchijnit ; kwam hét fprookje ter bane, of won tech minfte het ge= tucht veld, en trad de overlevering wegens de Paufin ; tet menig bijfieraud, dls eene wezenlijke daadzaak voor den dag. Zoo vindt ten het verhaal bij crRvASiÛS Tilberienfis (of GER V A18 yan Tili ‚ een plaatsje aan den Teems) en in de Kronijk van MARTINUS FOLONUSS die beiden in de dertiende Eeuw te huis behooren ; en wier opgaven van woord tot woord eensluidend zijn, Maar wederom is het onzeker, of deze het verflag van eerste C*) Vaderl. Letteroeff. vdor 1826, bl, 5 en 6. CÍ) Mosneim, Kerk. Gefch. D. III, bl, 2166 (43) BAYLE, art. Papesfe , nôten B, en Cs Yva 6;3 NADER ONDERZOEK ; OMTRENT DE OVERLEVERINOG genoemden ontleende , dan wel, of hetzelve , door dienst. _ vaardigheid van Affchrijvers , en ter meerdere uitbreiding van de Kronijk des laatften , van, elders zij ingelascht (*). Hoe dit zijn moge, om de geloofwaardigheid te toeren van hetgene wegens JOANNA (laat aangeteekend , zal het voegzaamst zijn, dat wij ons houden aan de oudfte oorkonde, die voorzeker al vroeg in de fchriften van POLONUS gelezen werd, indien dezelve niet van dier Paufelijken Biechtvader haren oorfprong had. Zi is van volgenden inhoud, blijkens het te, hieronder biges voegd (1): | (*) Venema, in Hist. Ecclef. Tomo V, Sec. 9, § 40% Verg. vosst1us, de Hist. Lat. Lib. II, Cap. bo. Opp. Tom. IV, p. 152 4, alwaar die Geleerde het gevoelem uit en bè- pleit, dat die eeRVASIUS, van welken PoLONDS if de Voorrede getuigt, dat hij in zijne Kronijk zeer veel onte leend had, niet GER vasius Riccobaldus, maar de GER vasrus Tilberienfis zou geweest zijn, Stemt men hiermede in, zoo zouden wij weten, bij wien POLONUS vermote delijk ter markt geweest zij in dezen, Berus men daaris niet, zoo laat zich vermoeden, dat Affchrijvers , aanleiding nemende uit den nfm cervasius, als eene van zijo: bronnen, door-rorLONUS opgegeven, al vroeg zich gt teend zullen hebben, om met die Anecdote van de Pass, bij cemRvASIUS voorkomende, het werk van den Biechte vader te verrijken, waarin dezelve, naar hunnen waan, piet behoorde gemist te worden. Voor het overige, hoezeer de echtheid der plaatfe in de Kronijk van Por on us betwij- feld wordt, en ook betwistbaar is, mag men opmaken vit BAYLE, art. POLONUS, noot B. e sE » Joannes CIX, » Post hunc LEONEM JOANNES ANGLUS, natim Margantinus , gui alibi legitur fuisfe BENEDICT U s terúts, fedit annis duobus , menfibus quinque , diebus quatuor. Et ezja- vit Pontificatus menfe uno, Mortuus est Rome, Hic, st as feritur, femina fuit. Et quum in puellari etate, a quedat fuo amafio, in habitu virili, Athenas ducta fuit, in divofs fcientiis ita profecit, ut nullus fibi par inveniretur z adeo wl post Rome trivium legens: magnos magistros discipulos et aud tores haberet- Et quum in urbe vita et fcientia magnae t à ye `~ WEGENS PAUSIN JOANNA, 649 „JOANNES DE CIX. » Nà dezen LEO heeft JOANNES ANGLUS, van aäkotnst een Mentzer, die elders gezegd wordt BEN E- DICTUS DE [Il geweest te zijn, twee jaren , vijf maan- den en vier dagen gezeten, en de Paufelijke Stoel eene maand ledig geftaan. Hij is geftorven te Romé. Deze, gelijk beweerd wordt, is eene vrouw geweest. En wan- neer zij, nog een jong meisje zijnde, door zekeren min» naar van haar, in mansgewaad, naar Athene vervoerd was, is zij in verfchillende wetenfchappen alzoo gevore derd , dat haars gelijken niet gevonden wierd; ja zoos. dat zij daarna, in het openbaar te Rome les gevende, groote meesters onder hare leerlingen en hoorders telde, En vermits er in de ftad wegens haar leven en kennis een groote dunk was, wordt zij eenpariglijk tot Paus ge- kozen. Doch, Paus zijnde, wordt zij bezwangerd van den man, waarmede zij van den beginne gemeen{chappe lijk verkeerd had. Onkundig echter van haren tijd, overs valt haar de fmarte onder eenen optogt van St. Pieter naar het Lateraan , en verlost zij tusfchen het Colifeum en de kerk van den H. CLEMENS, En daarna overle den ziĳnde, is zij (gelijk gezegd wordt) aldaar begraven. Vermits nu de Heilige Vader dezen weg altijd mijdt, wordt van fommigen vastelijk geloofd , dat zulks bijkome wegens ergernis aan dat voorval. Ook wordt zij daarom niet: op .de naamlijst gebragt der Heilige Vaders , dewijl zulks evénzeer de vrouwelijke fekfe, als de aanftootelijks heid van het gebeurde, verbiedt,” nionis esfet, in Papam concorditer elegitur. Sed in Papatu per fuum familiarem impregnatur, Verum tempus partus ignorans , quum de Sancto Petro én Lateranum tenderet , an. gustata, inter Colifgum ef Sancti CLEMENTIS ecclefiam peperit. Et postea mortua, ibidem (ut dicitur) fepulta fuit. Et propterea quod dominus Papa eandem viam femper oblie quat, creditur omnino a quibusdam , quod ob detestationem facti hoc faciate Nec ideo ponitur in catalogo Sanctorum Pone zificum , tam propter muliebris fexus, quam propter defarmè- patem facti 650 NADER ONDERZOEK p OMTRENT DE OVERLEVERING Aleer wij zelve nu ons oordeel over de geloofwaardig- heid van dit medegedeelde verhaal voordragen, acht ik niet overbodig , zoo veel doenlijk „ ons te verplaatfen in den geest en toeftand der Middeleeuwen , opdat wij de redenen doorgronden , waarom de waarheid der Gefchie- denis van de Panfin toenmaals in de Kerk , en ons we- relddeel, zoo algemeen erkend en boven allen cwijfel verheven geacht werd, als ons de ervarenis getuigt, en nog onlangs door den Heer n. in deszelfs Bedenkingen is aangewezen. Want, daar ons gevoelen wegens de Pau- fin zoo geheel verfchilt van dat der vroegere Eeuwen, leidt zulks ons tot het onderzoeken en aantoonen van den losfen grond, waarop men toen , ‘gelijk wij meenen , te roekeloos gebouwd heeft, en welken wij dus niet kunnen en mogen vertrouwen, I. Het is een doorgaand en wel erkend zwak der men- fchen „dat eene opgave of voorftelling „als zij de nieuws- gierigheid opwekt en ftreelt , of naar hetgene ongemeen en zonderling, ja zelfs wonderbaar is, trekt, bĳ vele lezers fteeds opgang maakt. Achteloos in. het toetfen van, of nadenken over den inhoud, ziet de wereld eni ge onwaarfchijnlijkheden ligtelijk voorbij ‚ of fcheldt zj, ger gunfte van den verhaler, andere hem kwijt , die haat te onderhouden en te behagen weet. Dagelijks nog ver- gaapt zich eene domme en ongeoefende volksíchare aan het gezwets en de ftoutheid van den man, die haar mis- leidt en blindhokt. Weinig anders is het bij den flecht geoefenden hoop der fchaarfchere Lezers in tijden , wan- peer verftandsbefchaving kwijnt, onderdrukt en afgetrok- ken wordt. Achtbaarheid van naam en fand des Schri- vers doet bij de zoodanigen fchier alles af, die, gewoon te gelooven op gezag, hierdoor te traag of zorgeloos zijn, om waar en onwaar te onderfcheiden. Men verden- ke ons niet, dat wij de Middeleeuwen met te donkere kleuren fchetfen, wanneer wij ons dezelve dus woorftel- len. De Hierarthij van Rome, op de puinhoopen van aard{éhe grootheid gevestigd, en zich verder en verder uitbreidende, hield zich {taande , door de Christenwereld WEGENS PAUGIN JOANNA. fellen, in den voorouderlijken luister, die op hen afs 652 NADER ONDERZOEK, OMTRENT DE OVERLEVERING ftraalt, te handhaven en zuiver te houden, laat zich ge looven , oplosfen , en uit de Gefchigdenis aantoonen. Maar de Opperpriesters van Rome, althans de fchandvlekken, de verwijfden en monfters, die in de negende Eeuw, en die haar volgde, den Heiligen Stoel onteerd hebben , kon- den dezen zich ergeren aan den vermeenden Joannes ANGLUS, om zijne geleerdheid vervolgens geroemd, en door de Kerk met ftandbeelden vereerd? of leed hun- ne grootheid en aanzien daarom iets bij den blinden hoop , dewijl men bij de keuze van eenen Voorganger zich had verfchalkt gezien (*)1 Neen! de Gefchiedenis van jo» ANNA, de waarheid eens onderfteld zijnde, mogt te Rome kortftondige ergernis baren, dit wederfpreken wý niet; maar zij kon geenen aan{taot geven aan latere Op- volgers op den Paufelijken zetel, die tot haar in geene betrekking ftonden, of deelden in ‘hare fchande. Zeer bedriegen wij ons, dat meer is, indien niet veeleer de Staatkunde ten Hove, waar men zich in ondeugden vers liep , daarin eenig belang vond, om het verhaal te helpen verbreiden „en om alzoo de aandacht van het tegenwoordige af te leiden tot voormalige ergernisfen. Hoe dit zij, vroe mere en tot godvruchtigen ernst geftemde zielen erken- den ligt in het buitengewoon uiteinde der Paufin eene geftrenge Hemelwraak , of wel de inblazing en ontrouw van dien boozen Geest, waaraan het Bijgeloof in de Mid- deleeuwen verbazenden invloed toekende, Reden genoeg misfchien, waarom zelfs de achtbare, dan toch weinig wijsgeerige , PoLONUS zich verpligt Kon achten, om , in de Kronijk, de overlevering wegens de Paufin op te nemen, gelijk dezelve toen verhaald en bij velen geloofd werd, Maar dit in het voorbijgaan, Welligt had het er- gerlijk leven en de losbandigheid der Pausfen uit de ne- gende en tiende Eeuw den grond gelegd, om dezen of genen Paus, van eene Vrouw beheerscht , met den fchimp- naam van Paufin te betitelen ; welligt was zulk een fmaad den verwijfden en laaghartigen BoNnIFACIUS III beje gend; welligt had woeste dartelheid en onkiefche fpom (*) Verg. der Middeleeuwen. Genoeg, PoOLONUS zwijgt er van, en wij met hem. - Alleen wij twijfelen , of men , in hete gene van de bedoelde. plegtigheid bij latere vermaarde Schrijvers (taat opgeteekend, zich over hunne diepe verblinding , dan wel over de bitterfte befchimping der Paufelijke waardigheid, het meest te verwonderen hebbe bij een zoo lastervol fprookje. l Intusfchen , ontbrak het toenmaals bij aanzienlijken dan ernftige waarheidsmin, en helden zij over, om, op ge- zag van anderen, te gelooven aan elke losfe overleve- ring , zao mag men het met reden daarvoor houden, dat huurlingen en Affchrijvers naar dien bedorven fmaak der Eecuwe gedienftigliĳjk zich gefchikt hebben. Zoo lang men dys geen rond{taand bewijs kan aanvoeren van een Paules 654 NADER ONDERZOEK , OMTRENT DE OVERLEVERING Jk verbod om van JoOANNA te gewagen, is het biik- baar, dat zij, hunnen eigen’ dommen {maak volgende, en den wensch van hunne begunftigers aan-de hand gaan. de, de Gefchiedenis der Paufin met den meesten ijver verbreid , en wel eens, om haren ongemeenen inhoud, zullen ingelascht of aangevuld hebben in ftukken , waar hunne onkunde of baatzucht vermeende , dat dezelve eene plaats had mogen vinden. Een enkel voorbeeld diene tot flaving van hetgene wij zeggen. Nog zijn er enkele hande Schriften aanwezig van de Levens der Pausfen, door ANASTASIUS, den Boekbewaarder, in de Eeuw opgefteld , waarin het verhaal wegens joann4á met de eigene woorden als bij GERVASJUS en Po rLONus voorkomt, en alzoo blijkbaar verraadt een bi woegfel te zijn van latere hand, Want die onzekerheid, waarmede men vierhonderd jaren later de overlevering wegens de Paufin te boek bragt, logenftraft ten meesten de echtheid der plaats bij ANAs TASIUS, den Tüdge goot. Want deze, de waarheid van eene zoo merkwaare dige Gebeurtenis vaoronderfteld zijnde , konde zich daare van volkomen vergewisfen, en zou haar dus op eenen wasteren toon vermeld hebben. Geen ander daarom , dan Ëit fowendig bewijs, fchijnt er noodig te zijn , om, Op „goed gezag, het bedoelde verhaal in de Leyens der Pois- fen door te ftrijken , of als een blijk te befchouwen van den dommen ijver der Affchrijvers tot verrijking van hun werk met dat ongemeen verflag; alhoewel van elders ook, en door vergelijking van betere handfchriften , deze wervalfching op oordeelkundige gronden te voldingeù valt (*). (*) Men vindt dezalve uitvoerig bij BAYLE, art. Paper fe, noot A, en aldaar ook de befchuldiging wederfproker, op nieuw, en waarlijk op eenen te bitfen toon, door LLO RENTE ter bane gebragt tegen de Uitgevers van den anas TASIUS,te Mentz, in het begin der zeventiende Eeuw. Z} waren Jezuiten ; maar is dit genoeg, om dezen en genen Ge leerde uit die Orde van moedwillige ontrouw en de uiterk domheid gevens, ook na verloop van Eeuwen, buiten fè WEGENS PAUSIN JOANNA. 655 Doch keeren wij van dezen uitftap terug ter voortzet» ting der begonnen taak. Heeft, namelijk , het ‘geloof der Middeleeuwen, hoe vast men te Rome en elders in Eu ropa zich ten laatfte overtuigd hield van de Gefchiedenis der Paufin, geenen hechten grond, waarop men zich verlaten mag, zoo behooren wij thans alleen uit eigene pogen te zien, en aan de regelen van gezonde wijsbee geerte dat narigt bij po L owu s te toetfen, °t welk als het voornaamfte en eerfte, zoo niet éénige , getuigenis in: dezen gelden moet. Herlezen wij des , tot dit ooge merk , de oorkonde, reeds medegedeeld , en thans in ha- re bijzonderheden door ons na te gaan en te ontleden, noegzaam bewijs, te verdenken? En gefteld, de Uitgevers hadden, gelijk men wil, op gezag van enkele bandíchriften , de Gefchiedenis der Paufig , woordelijk, en zoo als dezelve luide in de door ons medegedeelde oorkonde, in den gedrukten ANASTASIUS ingelascht, dan zoude er nog , uit hoofde van den inhoud, bij ons veel twijfel wegens de echtheid der plaats zijn overgebleyen; behálve dat ook onderfcheidene. bandfíchriften ons nopen konden, het tuk als ondergefcho- ven te verwerpen en door te (trijken, Veilig meenen wij dug den twist over het gedrag dier Jezuiten te mogen daarlaten ; {choon wij wel verre zijn van hen iu dezen met LLORENe TE aan te graauwen, (Zie bee wesk over de Pausfen, De ly bl. 311, 312.) -~ (Het vervolg hierna.) mnd a EENIGE OPMERKINGEN VAN EENEN NEDERLANDER WEGENS HET HERTOGDOM NASSAU EN DEN NEDERRHIJN. Wervolg en flot van bl, 621.) W inkel is een groot dorp , achter Miztelhcim, Hier is de opgang naar den beroemden Johannesberg , vermaard door zijnen uitftekenden Rhijnjfchen wijn, en de uitne- mende gezigten , die hij oplevert. «Deze berg, voorheen in het bezit der Abten van Fulda, naderhand in dat van 656 OPMERKINGEN WEGENS HET HERTOGDOM NASSAU den Franfchen Maarfchalk KE LL ER MAN N , als gefchenk Van NA PSL E ON, is thans in handen van den Zwrkeryriend METTERSICH,die zich op dit oogenblik (Aug. 1826) op denzelven bevindt, waarfchijnlijk om nieuwe heillooze plans tegen de vrijheid der volken en het geluk van Eu ropa uit te broeijen. Zoo lang Asj aldaar niet is ‚mag men hem bezigtigen. Deze vergunning is. echter geenszins on- baatzuchtig (hoe zou Jiberaliscit in METTERNICH kunnen vallen 2): warft Zijne Hoogheid verkoopt aan die bezoekers, des verlangende, den echten verzegelden Jo kannesberger , uit zijnen welvoorzienen kelder , tegen vijf en cen halven gulden Rhijnsch courant., (omtrènt zes gulden Hollandsch) de flesch. De Schrijver van dit opftel , die gelukkig op den Johannesberg geen” bijzonderen dorst had, hoorde dit des avonds te Rudesheim van eenen etre lijken Duitfcher , dien men op deze wijze opgeligt had, en die betuigde, dat de wijn zoo veel gelds niet waard was; dat een glas echte Rudesheimer hem even goed fmaakte, dien men voor een gulden bekomen kan, De opgang naar den Johannesborg is zeer gemakkelijk. De berg is geheel met wijn begroeid , tusfchen. welken zich fmalle voetpaden heenflingeren. De wijn wast overal gan ftaken, riaanwelijks van manshoogte, die digt naast elkander taan; zoo zijn geheele bergen en velden daar- mede bedekt. Drie paden geleiden „het eene naar dé voor- naamfte hoogten des wijnbergs,een ander naar de buiten- ts van een’ rijken Frgskfort/chen Particulier (as UN 3) het derde naar het eigenlijke kasteel, hetwelk met een’ toren voorzien is „en alle blijken draagt van eene vorfte» lijke woning. Niets echter evenaart het uitzigt van het groote Balkon. Wij werden door verfcheidene donkere kamers geleid, ‚en ftonden nu op eens in het gezigt van cen landfchap, waarvan de befchrijving, al kwam die uit den welfprekend{ten mond, niet dan een fraauw denk- beeld zou kunnen geven. Men verbeelde zich het ver- sukkelijke Rheingau, aan beide zijden met rijkbebouwde , glooijende bergen gezoomd, met zijne wijngaarden en vruchtboomen en korenvelden; tusfchenbeiden den zilve EN DEN NEDERRIIJN. 637 ten Rhijn met zijne eilanden en kronkelingen ; in het vera fchiiet links de kromte , waaraan Biberich ligt, en zelfs , bij zeer helder weder, de torens van Mentz; regts hee gebergte, ’t welk ftraks den RAyn naar het noorden zat dringen, met de Rochus kapel (Bingen kan men niet gien , daar het achter den berg ligt) en den hoogen Niee derwald op dezelfde zijde als de Johannesberg. Tusfchen den Niederwald' en den Rochus- berg verliest zich de Rhijn, en de bergketen fchijnt aaneengefchakeld, gelijk zij waarfchijnlijk ééns was, eer eene omwenteling der Natuur, het Bingerloch en de verdere bedding des ftrooms tusfchen de rotfen. uitgroef, Het kasteel was eenvoudig gemeubeleerd. Men zag geene tapijten , maar gladde „ingelegde vloeren , en flechts twee afbeeldingen, die van Keizer F RA Ns, en van het Weener Congres in 1815, met de portretten van alle de daarop aanwezige Gezanten. De zalen zijn zeer tuim. Achter Winkel volgt aan den Rhijn het vrij aanzien- lijke ftadje Geifenheim , en daarop Rudesheim , mede door zijn’ voortreffelijken wijn en heerlijke Natuur bekend. Het gedeelte langs den Rhijn heeft vele fraai gebouwde huis zen, waaronder zich bijkans alle Logementen bevinden 3 maar wanneer men den ftap naar de landzijde zet, zoo ontmoet men weinig, dan ellendige hutten. De bediÊning in de herberg de Adelaar is zeer goed en goedkoop. Met genoegen zag de Schrijver van dit opltel aldaar op het vreemdelingenboek de namen onzer verdienftelijke Dichs - ters He H, KLIJN EN ’SGRAVENWEERT, die daags te voren aldaar vertoefd hadden, en zekerlijk in deze fchoone Natuur nieuwe beelden voor hunne fantafie en nieuw voedfel voor hun gevoel hadden opgedaan. Rudesheimn bezit nog een’ ouden burg aan den Rhijn. Hier zijn verfcheidene oudheden en natuurlijke zeldzaam heden bijeengebragt. De Rudesheimer wijn is algemeen beroemd. Het vertier van denzelven is echter door de bezwarende tolwetten van Pruisfen, dat zijne eigene Rhijnfche (Bacharacher-) en Maoczel- wijnen zoekt te bevoordeelen , zeer verminderd 653 OPMERKINGEN WEGENS HET HERTOGDOM NASSAU geworden. Zoo ik mij niet bedriege, verhaalde de waard uit den Adeldar, die zelf wijnlanden had „dat de morgen _ Jands van den besten Rudesheimer f 10,000 moest gek den , wanneer alles goed ging; doch nu waren de tijden te flechte Achter Älddesieim verrijst de ftatige Niederwald, in den hoek der Rhijn-bogt; vlak tegenover den Roché, berg en Bingen, Perfonen, die zich niet kunnen of wik Jen vermoeijen , beklimmen dien op ezels, welke daars voor ; tegen een gulden, in gereedheid worden gehouden; Dit dier gadt een’ ftevigen en vasten , hoewel langzamen tred „en is voor de bergen veel gefchikter dan het paard, Zoodra hij te zwak voor het klimmen begint te worden; flaat men hem dood, hetwelk onder het landvolk alhier het zonderlinge denkbeeld heeft doen geboten wòrden 4 dat de ezel yan nature niet flerft , maar doodseflagen moet worden. Men klimt, eerst tus{chen wijngaarden door 5 __tusfchen kreupelhout van eiken, beuken enz;, een uu verre naar boven tot &enen Tempel , waar zich het eerfte treffende uitzigt vertoont. Men beklimt dien met trapá pen, en dan weidt hef oog over het geheele westelijke Rheingau; de JFohannasberg verrijst vóór ons aan ded oever des ftrooms, wiens talrijke dorpen en ftadjes het titzigt over de wijngaarden en bouwlanden verlevendi- gen; foms wordt deze plek door muzijk nog bekoorlijs ker; een paar dorpsvirtuofen fpelen den waldhoorn. Van den Tempel wendt men zich regts, en ontmoet nu, meet dan een half uur lang , een groot bosch van ftatige bew- ken , dat naar een jagthuis geleidt, waar men weder een uitnemend gezigt over de andere zijde des RAijns, op Aschmannshaufen , Dreyeckshaufen en andere dorpen heeft; Hier kronkelt de vloed reeds tusfchen de bergreeks , die hem van Bingen af beknelt ; weshalve het uîtzigt hier wel finder ruim, maar toch ook nog fchilderachtiger ís dan aan den Tempeh Aan dit huis is eene (terke drie- of Vierdubbele Echo. De bliksop het Rheingau wordt wel door de tusfchenlig- | gende hoogten belemmerd; maar men heeft den Rochus- berg met zijne kapel, en Bingen aan deszelfs voet, den loop der kronkelende Nahe, die zich daar in den Akin ftort, tot Kreuznach toe, en in het verfchiet den Dore nersberg, verder het Bingerloch, den Muizentoren, dert Rupertsberg, de ruïnen van Pfalzberg en Rheinflein em den verderen loop der rivier „tot Dreyeckshaufen aan den linker- en Lorch aän den regteroever , aan laatstgenoemde zijde nog het dorp Aschmannshaufen , waar een uitmun= tende roode wijn groeit, en het oude flot Ehrenfels, op de helling van den Niederwald, aan zijne voeten. Nietig en klein zijn, van dit tooneel af befchouwd , de menfchen en hunne gewrochten ! Geladene vrachtkarren zijn op des zén afftand naauwelijks te onderfcheiden; de vrij breede ftraatweg, die langs den Rhijn, aan den voet van het gebergte , kronkelt „ is een nietig , fmal ftreepje ; de rivier zelve eene zilveren ader, die liefelijk affteckt bij de groes ne bergen en de donkere fteden of dorpen. Één trek nogtans , die ons op den Drachenfels achter Bonn en ook elders op mindere hoogte bijzonder getroffen had , misten wij hier; de verfcheidene foorten van bouwland, die het veld even als eene ftaalkaart vertoonen: want ale les is Aier wijnland of bosch. == Men behoeft zich niet lang op den Niederwald op te houden, om met opklim- men en nederdalen drie uren door te brengen, Om verder naar beneden te reizen , verliest men in een gefloten rijtuig te veel; ja zelfs een open rijtuig vertoont het geheel der beide oevers te weinig. De waterdiligence tusfchen Mentz en Keulen, een vaartuig, in prijs en its 66o OPMERKINGEN WEGENS HET HERTOGDOM NASSAU tigting wel eenigzins naar onze fchuiten gelijkende , doch zonder onderfcheiding van ruim of roef} gaat wat fpoe- dig voorbij: het verkieslijkfte is dus; wanneer drie of meer perfonen bijeen zijn, eene bedekte fchuit, of zoo- genaamde aak, te haren , waarmede men naar verkiezing op fchoone of merkwaardige punten kan aanleggen, En deze punten vertoonen zich hier op iederen voerftap, bij ‘iederen golfflag. Men behoeft fiechts rond te zien, om eene merkwaardige ruine van een of ander Ridderkass teel, om ftoute rotfen of bevallig opgaande bergen, met wijnloof gekroond,om eene flangenbogt der Rivier , die, als °t ware ‚met behendigheid tusfchen de rotfen ; die has ten loop dreigen te ftuiïten, moet weten door te dringen; te aanfchouwen. Sommige derzelven: hebben wij reeds op- genoemd. Op den regter- of Nas/auer oever is het oude flot Sareck boven het vlek Lorch, Guttenfils boven Kaub, de Katz boven St. Goarshaufen , en na daarbij de Lurley - rots, die de bedding des Rhijns het meest van allen verengt, (er is hier eene merkwaardige Echo) de Maus of torenberg ‚de kasteelen Sternberg en Liebenfleing wegens derzelver nabijheid en gelijkvormigheid de twe gebroeders genoemd, boven Bornhofen,-de Marxburg boven Braubach,en Lahneck boven OberlaAnflein merke waardig. - Aan de linker- of Pruisfifche zijde des ftrooms ziet men, van Bingen af, de ruinen Rheinflein , Könige ficin, Falkenburg , Sonneck, Schönberg, of Schomberg s boven Oberwef/el , (het ftamhuis van dien vermaarden Veld- heer, die onder wiemeMm III zoo dapper het Protes tantismus tegen JAKOB II verdedigde) het fterke Rheim fels boven St. Goar , een’ ouden Ridderburg , eene nieu- were vesting, door de Fran/chen gefloopt , doch waar van zich nog zeer grootfche overblijffelen vertoonen, Rhenfe, den Koningsftoel, en Capellen, (merkwaardige tooneclen in de Duitfche Rijksgefchiedenis, waar vele Keizers verkozen en Keizers afgezet zijn) Stolzenfels bo- ver Capellen, enz. Alle deze plaatfen „ vooral St. Goar en de omtrek, zijn in zoo vele reisbefchrijvingen en handboeken van den Rhijn befchreven , dat het overtok EN DEN NEDERRHIJN, 661 lige moeite zou zijn, daarbij té vertoeven: Een of twee tooneelen flechts ; welke. ons bijzonder getroffen hebben, kan ik niet voorbij te vernielden. _ Voorbij het aanzienlijke vlek Boppard. maakt de Rhijn eene zeer fterke bogt , en fcltijnt bijna , door de westelij- ke bergen teruggedrongen, haar zijnen oorfprong te wil- ten terugkeeren, Het i$ hier vooral; dat men hem een mer tasfchen de bergen kan noemen. De Schrijver van dit opftel heeft veertien bergen op den linker. lendar , Bendorf cn Engers (die wij echter , de andere zijde volgende, flechts van verre gezien hebben) , de dore pen Hesfclheim, Sebastian en Kalten- Engers op den linker- of westkant, Voortreffelijk vertoont zich het ftad4 je Neuwied (op den fegteroever) vân de andere zijde des Rhijns. Deze ftad, het verblijf van den voorheen onafs hankelijken, thans aan Pruisferi ondérworpënen Rijksvorst van Wied, i nog geene twee Eeuwen oud , en volgens een goed ontwerp, met breede ftrateh , die elkander in regte hoeken doorfnijden , gebouwd. Zij is door de ver- draagzaamheid, welke de Vorften federt hare ftichting zich altijd tot wet fteldèn ‚(en die toen hog ver van als gemeen was) fpoedig omhoog gerezen. Onder anderen heeft de Broedergemeente (of de zoogenaamde Hernhutters) MENGEEW. 1826 NO, 14. Xx Ó6a OPMERKINGEN WEGENS HET HERTOGDOM NASSAU hier eene ‘beroemde (tichting , vereenigd met eene voor. treffelijke kostfchool , hetwelk ook wel uit ons Vaderland wordt bezocht, en een goed Logement, De Prins ma XIMILIAAN , bekend door zijne reizen naar Brazi- Jië „ heeft hier een belangrijk Kabinet van Natuurlijke His» torie, vooral wegens de Zuidarmerikaanfche voortbreng- felen bezienswaardig. De weg rijst allengs tot het bee koorlijke Maontrepos , een Vorftelijk lust{lot , omtrent een uur van de ftad, van waar men een liefelijk overzigt heeft naar den Rhijn en deszelfs welige oevers. Aan den overkant is. Weisfenthurm, of de witte torem Hier maakt de Rhijn weder eene groote kromte , tot Æ dernach, het oude Romeinfahe Antonsacum , waar nog gene oude poort blijken van Romeinfchen oorfprong draagt , gelijk er een overblijffel is van een kasteel, door LOD E wijk den WVromen gefticht. De ftad zelve is zeer ellendig , met naauwe en morfige {traten ; doch de haar omringende Natuur is goddelijk, Men ziet uitde ftad zelve een’ hoogen groenen berg, met welig geboomte op den top „aan de overzijde ‚des Rhijns, die hier eene bekoorlijke bogt maakt, door welke het groote vlek Leudesdorf, aan den regteroever , den voorbijreizenden uit onderfcheidene verrasfende gezigte punten in ’t oog valt. Van Aydernach af begint de grond duidelijke fporen van volkanieken ooriprong te vertoonen, zoowel duiffteen (Tuffein), als meer benedenwaarts ġa- Jalt ; uit eerstgemelden wordt de hechte tras vervaardigd „ die men in Nederland, federt Eeuwen , voor gebouwen en groote fluis- en waterwerken gebruikt, en die gee pe overdrevene zucht voor het inlandfche , tot blijkbaar gevaar voor de ingezetenen , met een kunstcement van zeer twijfelachtige en door deskundigen betwiste waarde moest hebben verwisfeld, Deze volkanieke grond duurt langs den Rhijn voort tot aan het Zevengebergte, waarvan de Drachenfels in zijne fpits toeloopende gedaante wel eenige ‚blijken van een’ ouden vuurberg vertoont ; en aan de west- zijde ontdekt men in het Lacher - meir (der Lacherfee), waarheen men met vele moeite opklimt, op den top eens bergs , den ingeltorten krater van een’ ouden Volkaan. F } EN DEN NEDERRHIJNs 663 De bafalt vertoont zich in ftoute kolommen allerduides lijkst, zoo wel te Mammerflein , (een oud kasteel op een’ berg, met de beide dorpen --Qber- en Nieder- Hammera ficin) waar zij loodregt en bijna overhellend den regter Rhijn -oever zoomt, als tusfchen het ftadje Remagen en de overzijde van Unkel ,-waar-het gefteente, tot in den Rhijn voortgedrongen; voorheen de fcheepvaart zeer moet belemmerd hebben , tot men den grooten Unkelftein deed fpringem Nog ziet men echter eenige groote ftee= nen in: den Rhijn, doch digt. bij den linkeroever , zoodat, het vaarwater thans vrij is, De geheele ftreck tusfchen Andernach en Unkel wordt door deze afwisfeling van bee groeide bergen en rotfen , die nu eens den ftroom,nadea ren, dan weder daarvan afwijken , allerbekoorlijkst. Het karakter derzelve is wel niet dat grootfche , dat eenparig. verhevene, °t welk tusfchen Bingen en Koblentz onafges broken heerscht; maar de verfcheidenheid , die-hier het landfchap kenmerkt , heeft ook hare treffende fchoonheide Ook ontbreekt het hier niet aan Ridderkasteelen; Reina eck , Apollinausberg , Hammerftein, hoewel zij zekerlijk niet dat grootfche bezitten als ten zuiden wan Koblentz 4 en ook op verre na zoo menigvuldig niet zijn. Daarens tegen heeft men hier de goede of aanzienlijke plaatfen „ Leudesdorf , Hönningen, Lintä en Unkel, aan den rege ter Rhin -oever , gelijk Breyfig, Sinzig, Remagen en. Oberwinter op den linker. (Dit woord aanzienlijk moet men echter flechts betrekkelijk verlkaan , en daarbij vooral dan geene Jlollandfche dorpen of vlekken , aan geen JJ» phen , Bodegrave, Boskoop of Beverwijk „laat (taan Maase fuis of Vlaardingen, denken. Het zijn Keurvorflelijke Keulfche of Trierfche plaatsjes geweest , waar geene godse dienítige of burgerlijke vrijheid beftond , en men ziet dit duidelijk in de weinige vorderingen der nijverheid en wels Vaart. De menfchen bleven onder deze geestelijke herders Eeuwen lang goede fchapen , die op: hunn’ tijd gefchoren werden, en zich voorts flechts om hunne weide bekome gore ~ Achter -Uike en Oberwinter verandert het at Axa 664 OPMERKINGEN WEGENS HET HERTOGDOM NASSAU Daar veriijzen de ftatige zeven bergen voor ons oog. Het ís alsof het gebergte, eer het van den Reiziger affcheid neemt, zich aan denzelven nog eens in zijne volle groot- heid vertoonen wil, Deze plek kan volkomen mer de ftreek van Bingen wedijveren, De Wolkenburg , de Stroom- en Leeuwenberg, maar bovenal de vlak aan den Rhijn ftaande Drachenfels ,en aan de overzijde de Rolandseek , tnet het bekoerlijke eiland Nonnen- of Rolandswerth ‚maken als 't ware den eenén, gelijk de Rochusberg en de Nie- derwald den anderen hoekfteen van het gebergte uit ‚door “ welk de Rhijn zich nu van Bingen heeft heengellin. gerd, De Rofandseck (het eigenlijke tooneel van sc HIL. ŁER?’s aandoenlijke Ballade: de Ridder van Toggen- burg) fchiet echter bj den Drachenfels en nog meer bij den Leeuwenberg verre in hoogte te kort. Het gezigt van den Drachenfels is; na dat van den Niederwald,en mis- chien van den Johannesberg, welligt het heerlijkfte van den Rhin, Men ziet er het eiland Nonzenwerth y ruim een half uur in den omtrek , met de witte muren van zijn voormalig klooster, thans voornaam Logement, als een klein rond en groen plekje voor zich liggen, en den Rhijn als een zilverdraad; ook ontdekt men den Gø- desberg , Bonn, en , bij helder weêr , Keulen. Het is een genot, zoo als men zelden in zijn leven fmaakt! Aan den voet des bergs ligt het nette ftadje Königswinter. Het gezigt heeft hier zelfs de weelfoortige bebouwing „ die zulk een heerlijk vertoon oplevert, boven het eene vormige groen van den wijnbouw op den Niederwald vooruit , hoewel de Drachenfels ook wijnteelt bezit. De veel lagere Godesberg op den linker RAijn-oever heeft nogtans eene belangrijke ruine (nog beter-in ftand gee bleven dan die op den Drachenfels), die de Nederlan- ders een tijdlang met heldenmoed tegen de Spanjaarden en Keulenaars, ten behoeve van den Protestantíchen Keurvorst GEBHARD TRUCHSES, verdedigden. De wandelingen zijn hier uitmuntend,en vlak in de nabijheid zijn goede minerale wateren, en meer dan één voortref- felijk Logement, met heerlijke uitzigten op het Zevenge bergte. i EN DEN NEDERRHIJN. 665 Doch nu betreedt men de Nederland/che of Neder- rhijnfche vlakte. De weg tusfchen Bonn en Keulen is eentooniger dan in onze kwartieren, en die tusfchen Keue ler en Kleef is op vele plaatfen eene dorre heide , eene barre zandwoestijn , waar nergens treffende partijen voore komen. Het onderfcheid. met de tooneelen , die men vere laat, is geen zachte overgang, maar een ' afftekend cone trast. In dit zand fchijnt dan ook de Pruisfifche Regering noch moed noch lust gehad te hebben, ftraatwegen aan te leggen, die anders , van Amflerdam tot Bazel, bijra den geheelen loop des RAijns zouden volgen. De gaping is tusfchen Kleef en Keulen; dezelve wordt thans echter door de floomboot en door een’ ftraatweg op den regter- oever over Dusfeldorp aangevuld. Het zware zandalhier , de zandbergen van Kleef, Elten en Ni ymegen (die niets rotsachtigs of primitiefs hebben), de geheële zandftreek , die zich nu verder in Westfalen, en in Noordbraband , tat niet verre van den uitloop der Dintel of Merk. lij den Oudenbosch, uitftrekt , geven eenigen grand aan het vermoeden, dat hier eenmaal oever der zeeis geweest, en dat de genoemde zandbergen, gelijk de heuvelen van Arnhem tot Amersfoord , aorfpronkelijk duinen waren, die door lengte van tijd, federt de terugwijking der zee, welke haoger opklimt dan alle Gefchiedenis dezer lars den, begroeid en gedeeltelijk bebouwd zijn geworden, Daar ons oogmerk zich niet bepaaldelijk tot wetene fchappelijke inrigtingen, en nog minder tot het bezoek van vestingwerken uitftrekte , zal ik van de nog jeugdige en reeds zoo bloeijende Hoogefchool van Bonn, mèt ruim goo of 1000 ftudenten , hare aanzienlijke verzamelin= gen , vooral van delfftoffen , haren fchoonen kruidtuin ache ter het bekoorlijke flot Poppelsdorf , (de woningder Hooge leeraren in de Natuurkunde) van de Oudheden harer Muna fler-kerk , die men (waarfchijnlijk te onregt) aan HELE NA, Moeder van KONSTANTIJN den Grooten, toefchrijft x van de vestingwerken te Keulen, en vooral te Deutz , aan de overzijde des Rhijns, niet fpreken. Dit ééne” fechts van beide (leden: de Reiziger verzuime te Bara ‚666 OPMERKINGEN WEGENS HET HERTOGDOM NASSAU, niet, zich naar den auden Tol (den alien Zoll) te dóen geleiden, waar hij, aan den Rhún,het heerlijkfte uitzigt heeft over een gedeelte der ftad, den regteroever , met de ftad Siegburg en den mond der Sieg, en het prachtige Zevengebergte; — en wanneer hem, te Keulen, na de befchouwing der éénige Domkerk (zoo zij voltooid ware 3 de grootfte kerk der Christenheid, zelfs boven Sé. Pic- ter te Rome),van de aloude Maria in hes Kapital; zoa men wil nog van Romeinfchen oorfprong, van de prach= tige PFezuiten, en van de Goryons- kerk met hare Byzan- tijnfche bouworde, nog tijd overfchiet, zoo ga hij over de: lange fchipbrug naar Deutz , en geniete daar, in den tuin der herberg das Marienbildchen, een uitzigt, ter lengte van een uur gaans , op Keulen ; een gezigt „ zoo rijk en bevallig, als de {tad van binnen treurig, fomber en onaangenaam is, Het deed ons leed, dat ons Reisplan ons belette, de talrijke Romeinfche Oudheden in de oude, fchoone kerk te Xanten (het Castra Vetera van TACITUS)en die geheele , voor de Gefchiedenis der Batavieren zoo klas Beke, ftreek , van Gelb (Gelduba) bij Urdingen af tot den Calcarberg , waar onlangs nog Romeinfche Oudheden ge vonden zijn, te bezoeken. Naar alles, wat wij daar: van gehoord hebben, mogen wij zulks echter wel den Reiziger aanbevelen, die alsdan van Kleef op Urdingen moet reizen, welken weg ook, een der post- of fnelwa- gens tusfchen Kleef en Keulen in(laat, Kleef, het nor plus ultra van de togten onzer meeste Hollanders , is genoeg bekend,. 