Algemeene Geschiedenis des Vaderlands, van de vroegste tijden tot op heden : Met platen, kaarten en portretten / 2 Van het jaar 900 tot 1581 na Christus
Op dezen valsehen grand intussehen stelden de Gedeputeerden, wier advies gevraagd was, voor, dat de Staten rechters verkiezen zouden in zulk een overwegend getal, „dat het vecht. van Holland bewaard bleef’ Alsof zoo Holland kaar reoht met de andere Provincaén gemeen mankie, de. mate waarin zij selve in dat vervreemmie recht deelde, iets tot de zaak afdeed. Op dit advies werd door de ‘meeste stemmen gotdge- venden, dat men de judioskunr.zon laten aan de Generaliteit, ander boiling :dat het meerendeel den rechters wit Halland en West-Friesland: zijn sou, v opdat almo te beter op alles gelet en het recht ven het Land en van. de gevangenen .bewaanl mecht worden.” Alsof het necht.der gevangenen, die .men verried.:en uilleverde, . met eene huichelachtige .beluiging gered ware.: Sleshis bij meerderheid.-tan stemmen; tret is l Verg. nuoo DE GROOT, Verantw. bl. 142. RSS VABERLANDS. . 319 mar; en , hiet.-eesperig ; ging: dit bealeit. door. »Eenige: leden verstonden dak men 1628+ imens do- adviezen :der . Waren. bebeorde.te.booren, -Andere laden der Vergadering Y> begrepen, -dat men eerst. verlangen: moest nader met de beschaldiging bekend. gemaakt le werden," em waarlijk dit was redelijk genoeg: immers grandde men het geheele bar sluit :op de ‚beschuldiging, en de punten van. beschuldiging waren niet ambtshalve. her kend gemaskh, ja, de bijznnderheden werden geheim gakouden. Nog anderen „ eindelijk, teiden, dat men. de rechtspraak -niot moest afstsan.* Die dit beweerden, waren de Gedeputeerden van. de'stodan Leiden ea felferdam, die elk baren pensionaris: aan heer recht. entirokken -sagen, en bovendien die van Sehiadam en van. Heors. : Tegen zulk sene krachtige minderheid dreef men de zaak vooralsnog niet daor: pals van great gemichi” werd sij tot do eersio gelegenheid. uitgesteld. i. -Twee dagen daama kwam Holland geeft men tat het besluit em de Generaliteit ic doen gevoelan, dat Holland zieh op genade aa — * aan hear geweld: overgaf, en slechta verlangde te weien,. hoever zij im hare sochtsvens Gebereliteit over. kmchüng gaan zou. Dit ie de zin van de resolutie, 200 als zij in het Rogister op 25 Januari) 1619 aangeteokend staat: »Nog gelezen een rekest van de betrekkingen "n HUGO pz GROOT. Alsnu verstaan de Edelen eu nagenoeg alio Loden, dat de. zaak zoer bedenkelijk is, te meer daar, eenige Leden zioh nie ten vole gelast. vinden, en van oordeel zijn dat het recht, de hoogheid en de sonvereiniteit van het Land wolsteskt dent béwaard te. worden. Van den anderen kant beseft men, det men zorgen moet met de andere. Provinciën niel in onmin te komen. Álzoo zal men door eenige Gede» puteerden aan de Generaliteit: doen aanzeggen, dat, naardien in deze saak zoo. ver ie goproeedeerd , dat mem de. jadscatuur aan de Generaliteit niet kan onttrekken, en men dus naar geschikte rechters zal dienen om te zien, men gaarne te voren verstaan zou, ia welke mate de Provinoiin zonden verlangen de zaak aan zich te trekken, en hoo veel mj van zins waren aan Holland te laten.” Nogmaals twee dagen later deden de Gedepu- eerden verslag van hetgeen zij van het goedvinden der Staten-Generaal vernomen had- den, De Provinciën, berichtten zij, verstonden allen zes, dat de saak niet. Holland in het bijzonder aanging. Evenwel zouden Hum Hoog Megenden zich aiet zelven als rechibank oenstitaeren, maar rechters benoemen en aan. dezen hanne macht overdragen. Ek der zes Provinciën zou twee roodanige rechters aanwijzen on Holland zou er vier, xs of soven bewoenien of zoo velo, als wearenstrent men het.cons row kunaen worden. erbij voegden zij de mededeeling, dat de rechtess. hoofdelijk souden stemmen, en dat wk Utrecht, omdat LzoxzznGs zaak méde voor- deze vierschemr zou moeten komen, op het.benoemen van meer dan twee personen aanspraak maakte. Toen do zaak zoe Verzoekschrift ver gévorderd--wus, kwam er een nieuw verzooksohwift in vam de beteekkingen van — CLbENRARNEvELS; hetwelk. de strekking had om aen de persemen van den Heor wan "E" ! Resol. Holl, 22, 23, 24 Jan. 1619. 1618— 1621. 130 ALGEMEENE GESGHIEDENIS SOMMBLEMJK , MUFO VAN HOLY en :REINIER PAUW de bevoegdheid te ontzeggen van in de zaak van dem Adrokaat mede te stemmen. De eerste, zeiden sy daarin,: had zich sedert eenige jaren herwaarts eem doodvijand betoond van hem en. zijn huis, cm zijmen haat ten laatste met gedrukte libellen werekdkandig gemaakt. Murs en rauw, begrepen zij verder, moesten noodwendig voer aanklagers'en mitsdien voor partijen van den ge- vangene: gehouden worden: hanne partijdigheid hadden zij door kwade getuigenuson in het openbaar en in het. bijzonder aan den dag gelegd, on daasenboren wist de ge- heele wereld, dat zij medesanleggers. waren van zijne imhechtenisneming en van de harde bejegening, waaraan hij sedert ten doel had ‘gestaan. — Teen. ovor dit rekest, dat de waarheid zoo onbewimpeld voordroeg, seu beraadslaagd. worden, verwijderden zich SOMMELSDIJK en NUYs (PAUW was afwezig), en nu werd als het gevoelen der Vergade- ring vastgesteld, dat bij dat verzoek aen die drie Heren ongelijk werd aangedaan, en het alzoo niet in aanmerking zon genomen worden. — Wat hadden zich de betrek- kingen van OLDENBARSEVELT reeds veel malen en onvermoeid. bij.de Staten, zoo Alge- meene ‘als Provinciale, aangemeld,. maar altijd: te vergeefs; zij hadden gesmeekt, zij hadden de waarheid onverholen gezegd, maar niets baatte, Welk.een schat van toorn moest soo doende opgegaard worden in het gemoed van wereldschgezinde menschen, zoo als de Heren van GROENEVELD en STOUFENBURG, die kunnen zwakken vader coo tegen alle recht en reden zagen bejegenen, en evenzeer hunne gebeden ab hanne eischen in den wind slaan! Waarlijk wie niet. geleerd had het Gede op te gewen en in den onschuldig geleden dood de zege der deugd te begroeten, hij moest alles vooebij zien om het schreeuwend onrecht, eenen vader aangedaan, ten minste op óénen en dan op den hoogstgeplaatsten thuis te zoeken. Eeuwig betreurenswaardig is het dat het werkelijk 200 ver gekomen is, en dat de zoons zoo ver onteardden van,de. verhevene lijdzaamheid van den vader! Bij: het afslaan van het rekest lieten de Staten van Holland het niet — maar daar het eene scherpe veroordeeling inhield van al wat tot dusverre op lat van de Generaliteit in de zaak der gevangenen geschied was, zoo moesten zij hunne velmar- digheid teonen om elke afkeuring van het bedrijf der Generaliteit te veramoren. DES VABERLANDS. 121 EER EEE Dat rekest:van: orssraannzveurs betrekkingen was recht. geschikt om de tegenwoor — 1018— diga leden van de Staten van Hellend te doen gevoelen, dat zij hun lidraatschap aan — 5 eene mik sonhilljken haat voortgesproten omwenteling te danken hadden. Verretten zij veh miot met alle kracht tegen de crkentenis van zulk cene waarheid, dan mookten zij haane plaatsen wel weder verlaten. Van mu aan derhalte hield alle bezwaar en stil zwijgend: beklag tegen den eish der Staten-Generaal ten eenen male op. » Neardien dus besloet men, de Generaliteit: de zaak der gevangenen van den aanvang aan ter haad had: genomen en zoo ver maet het .verheoren. als andersins wee gevorderd ,. det men haar de: kennis on de medejudioatunr niet kon onttrekken,’ see zou men geen hinder- paal: tegen de benoeming van de rechiers im dem weg leggen, met dien verstande, dat elke Posovineie or sea en Helland. alleen twaalf zeu benoemen, Vond men echter dit getel vab twaalf ie groot, dam zou men sich met dat van tien ja des moods van acht vergenaegen, Halland gaf alseo neg meer tee, dan de Generaliteit ten slette blijken zen te hegegen: deze, namelijk, sag er geen beswaar in, aan Holland de verkiezing van twaalf- rechtérs {oe te staan: intmers was het gemakkelijk na te gaan, dat er in dit Geszenl. wel twaalf personen waren te vinden, van wie men veor het gewenschte doel genoegzaam zeker zijn ken. Hoe het sij, de Gedeputeerden van Holland ter Ge- neraliéeAt drongin er met het aanvoeren van eenige. gronden op aan, dat men banner Provincie zen. vergunnen, twaalf rechters te stellen: met moeite slechts, zeiden zij, had men Ajekaad tot afstand der vechtspraak kunnen overhalen, en. door die inwilliging zou men eenigermate toegeven aan de slemmen, die zich van den kant van het Buitenland, wn do Séedén en van de hetrekkingen der gevangenen hadden laten hooren. Toch oor- deelden de andere Provinciën het getal van twaalf nog te groot: negen zou voldoende zijn; evenwel, stonden de Slaten van Holland op het getal van twaalf, soo zou men toegeven 1, Holland bleef bij het getal van fwaaif, en den 51"* Januari worden benoemd: Holland be- de vier Meren, dio leden geweest waren van de.Commisie tet het verhoor der gen it imet vangehen, mof nane: VAN SWIETEN, MUIS, PAUW en BBUININK, vooris mag vier leden der :Stakem:. leden win het Hof van Holland: cROMHOUT, ADRIANUS JUNIDS, COVTENÉURG VAN BELOIS en: maGOnx ROSA, Dit moesten »peutrale" rechters heeten, Onder hen stonden boren- an de samen van murs en Pauw, volstrekt tegen het rechtmatig verzoek van OLDEN- lijke homding; door deze. Stad stecds..tegen oLsansanseveLT aangenomen. Door de op: wenteling. was vam zwerven in het Lid der Edelen; ‘antares. tot het. borgemsester- schap van Haarlem.en tot. het: lidmaatschap van het Gollegie der Gecommitteerde Reden ! Resol. Hol: 30 Jan. Resa. Stat.Gen. 81 Jan. 1610. F III Dex. 3 Srur. |. 16 LI 122 ALGEMEENE GESCHIEDENIS ed 1 ei i gekomen, . Ook yan SANTEN en BRORKHOVAN hadden deze laatste bediening aan dezelfde oorzaak te danken, cn SCHAGEN was eerst na de verandering vau de. Regering te Alkmaar uit deze stad ter vergadering der Staten gedeputeerd. Hadden deze personen lol OLDENBARNEVELTS vrijspraak medegewerkt, zij zouden tevens hunme verheffing. als onrechtmatig hebben veroordeeld. Qok verdient het opmerking, dat van de vier tot rechters in deze zaak benoemde Raadsheren er twee, namelijk COUWENBIRG en BOSA, uit Zeeland waren, Evenwel, begerig naar zulk eenen last konden de bengemden wel niet zijn. Zij. ‘zochten zich allen met vele. redenen daarvan te verontschuldigen !; maar geene redenen mochten gelden: «de staat van saken,” dit drukte. men hun op het hart, vorderde volstrekt, dat zij zich niet aan die taak onttrokken. Denselfden grond liet het Hof van Holland gelden, toen het een paar dagen later verklaarde, »der ge- meene zaak tem gevalle” met de aanwijzing van vier leden uitzijn midden. tot het lidmaatschap van de buitengewone rechtbank genoegen te nemen. En teen nu de zaak voldongen was, zorgde men voor het apstellen van eene acte, waarbij Holjand zich de rechten vogrbehield, waarvan de Staten voor dit maal afstand, hadden gedaan 2. Waren de Staten van Holland voorgegaan met het verkiezen van die personen, welke reeds: met het verhoor belast geweest waren, de Staten-Generaal waren evenzeer van zins dit te doen; doch het*moest den schijn hebben dat zij daartoe op-verzoek van de Provincie Holland overgingen. Dus wist muys in dezelfde zitting, waarin hj bexieht gaf. van de inhechtenisneming van MOERSBERGEN, van de Staten van Holland den last te bekomen om de Generaliteit te verzoeken, dat zij bi de benoeming der rech- ters aan hen de voorkeur zou geren, die zich reeds van de taak gekweten. hadden om het verhoor bij te wonen. Tevens zou hij van Hollands wege den wensch te ken- nen geven, dat aan de rechters ook de rechtspraak over mORRsBERG@EN «en alles wat verder met de zaak zamenhing" werd opgedragen. Hiermede zou aan de Gedelegeerde Rechters de macht in handen gegeven worden om wie hun verder goed docht, voor hunne vierschaar te dagen: er trad daarmede eene buitengewone Macht op in den Staat, welke de handen kon slaan aan een ieder, die met de gevallen Regering ééne lijn getrokken had. Geschikter middel om door angst en schrik alle betuigingen of hande- De Staten-Ge- lingen ten voordeele der gevangenen te keer te gaan, was er niet nit te denken 3. De neraal benoemen insgelijks twaalf Staten-Generaal ; vereenigden zich met dit tweeledig verzoek van Holland en den. 6*7 rechters. : l 1 gopwexsuse voerde bepaaldelijk zijne verwantschap met de echtgenoot van pk caoot als. grand van verontechuldiging aan. Resol.. Holl. 5 Febr. 1010. wassenaar, X, bl 340 (8). somps- was vooral ongezind om de taak op zich te nemen. Hij moest met dreigementen van zijn post te ver- liezen en bovendien nog eene groote geldboete te betalen gedwongen worden (ananpt, Rechtepl. bl. 53). 2 Resol. v. Holl. 31 Jan.; 6 Febr. 1619. 3 Resol. Holl, 4 Febr. Resol. Stat.-Gen. 4 Febr. 1619.. í DES VADERLANDS. 125 Eg ea ENS MEN NNEPNVRTHEDETV HEC Februstij werden , behalve de door Holland benoemden, de Heren: VOOGT, MANMAKER, HOLTE, PLOOS, AITSWA en GOCKINGA, die reeds met het verhoor der gevangenen belast waren geweest, en bovendien van essen, ‘uit Gelderland, saumrs, uit Utrecht, van mw SADE,’ uit Friesiind, srogr en ‘vat mement, tit ‘Overijssel, en scHürrER, uit Groningen, tot de rechtspraak: gedelegeerd en gecommitteerd 1, Nog lieten de betrek- kingen ' van” OLDENBARWEVELY de zaak er niet bij. Zij wendden zich tot de Staten met het verzoek, dat eenige rechtsgeleerden, liefst door de Hoven van Justitie te benoemen, aan de reefiters werden toegevoegd 2, Doch ook dit was te vergeefsch, en den gedele- geerden werd van wege de Generaliteit aangeschreven, zich den 19** Februarij tegen- woordig te bevinden, teh einde den volgenden dag hunne commissie te ontvangen en den eed te doen. Deze adnschtijving ging gepaard met de ernstige vermaning dat zij, vinztende hoe veel ef voor de verzekerdheid van den Staat van den Lande aangelegen wes, dat dit geding niet langer werd uitgesteld,” toch niet in gebreke zouden blijven op den gezetten tijd te verschijnen 3. Toch werden de commissie en het formulier van den eed eerst den 20°" dier maand voor goed vastgesteld 4, In den aanhef der commissie herinneren de Staten, dat zij » om gewichtige redenen, ter liefde van de eenigheid en rust der Ver- eenigde Nederlánden, en tot behoud van de ware Gliristelijke Religie, en om te verhoeden dat de Unie verbroken, “de Religie veranderd, de krijgtoversten en soldaten van hunnen eed afrallig gemaakt en bij gevolg vele plaatsen van deze Landen in wanorde gebracht, tot te- genstand verwekt en'in' eer bloedbad verkéerd werden," de personen der vier gevangenen in hechtenis hadden doen nemen. eenigen mensch, hoe ook genaamd, ter zake van deze taak in eenig opzicht mocht worden adigedaat of gepoogd mocht worden aah te doen, in woorden of werken, aan ijf of ‘goed, Binnen ‘of buiten "sLands, in eer, goeden naam of waardigheid” Dat . ^ ! Resol. Stat.Gen.'8 Febr. 1619: — 3 Resol. Holl. 7 Febr. 1619. | 3 Resol. Stat.-Gen. 8 Febr. 1619. 4 Resol. Stat.-Gen. 9, 11, 13, 20 Febr. 1619. 3 Rechtstreeks of incidenter, zegt de text, `` — ee a ` - 16* 1018— 1621. Commissie der rechters. 1618— 1621. OLDENBARNE- 124 ALGEMEENE GESCHIEDENIS alles -zou zij »aanmerken als tegen haar zelre bedreven, en het alzoo moá hare. volle macht” ap den dader te huis zoeken !, — Zonderlinge tegeustrijdigheid tusschen deze belofte en de opsomming dier gruwelen in den aanhef der cemmissie! Strekke de taak der rechters in waarheid om de redding des Lande en der Godsdienst tegen zulke aan- slagen te voldingen, dan kon er inrmers geenerlei smaad of schande mede werden be- loopen. Toch verlangden de rechters zulk eene helofte, en ep die voorwaarde slechts namen zij den last aan, — alsof eene diergelijke getuigenis iets ‘anders deed dan sta- ven, dat er iets aan het eervolle der handeling haperde. Dit zagen de rechters en- getwijfeld zeer goed in, en het was hun er slechts om te doen, om de zedelijke. ver- antwoordeljkhegl van hunne dead op de Staten-Generaal te laden. Maar is het miet juist de grootste sehald, zich van zijne zedelijke verantwoordelijkheid ontheven te rekenen en als een onvrij werktuig te laten gebruiken? Hoe het zij, de rechters waren er op gesteld, dat het blijken zou, dat zij weken voor dwapg, en buitendien wonnen zij aldus de zekerheid, dat niemand hun in hun uitwendig bestaan eenig lelsel zou durven aandoen: » met hare volle macht? zou de Generaliteit het, als haar zelve aangedaan, wreken! Waarlijk de Staten van Holland hadden grond om te schroómen met de Generaliteit in » verschil, onlust of onmin” te komen: bij tegenstand zouden zij verpletterd geworden zijn. Heeft dus de acte der Staten-Generaal natuurlijk niet vermocht (wat zij niettemin voorhad) het oordeel der nakemelingschap te ver- smoren, zoo heeft zij ons toch grond gegeven om de rechters, voor zoo velen zij in de bevrediging van hunnen haat geen treurigen troost vonden, meer te beklagen, dan te veroordeelen. Toen de commissie hun was voorgelezen, verklaarden de Gedelegeerden, » dat. zij liever van zulk eene taak ontslagen waren geweest, maar, inziende, dat zij strekte tot dienst, rast en welstand van den Staat van den Lande, alle bedenkingen ter zijde stelden, en ge aannamen.” Hierop deden zij den eed. Ook de drie fiskalen verkregen goedkeurende bekrachtiging van hetgeen zij reeds verricht hadden, en wenden tegen schade en oneer gewaarborgd, waarop zij op nieuw eenen eed aflegden, die mede de belofte van volstrekte geheimhouding inhield ?. Ten overvloede verbonden de reohters zich onderling bij cede, niets van ’t geen hun voorkwam te openbaren 3. | Het spreekt van zelve, dat de gevangenen de wettigheid der rechters niet erkenden. Ms — Aes Orb»zwsanwEYELY hield hen drie dagen achtereen bezig met de gronden te ontrouwen, den aanvang van die hem noopten hun rechterlijk gezag als aangematigd aan te merken, het onraadsame het verhoor. van de handeling, die men zich tegen hem veroorloofde, uit een te zetten, en de voor- naamste geschilpunten in het lieht te stellen. Hij was een vrij ingezetene, vassal van de Grafeljkheid van Holland, en ambtenaar van de Staten van dit Gewest, die geen ! Resol, Stat.-Gen. 20 Fehr. 1619. ? Resol. Stat.-Gen, t.a. pl. 3 pe onoot, Verantw, bl. 154. DES VADERLANDS. ; 125 pu aen gezag boven. zich. erkenden, dan God Almachtig alleen, en de Overheden, in de eerste En plaats do Prins, als. Geuverneur en: Vassal van die Staten, waren bij eede verplicht hem th zoodanig te handhaven en te beschermen... En bepaaldelijk was men hem dit schul- dig, daar: men ‘hem herhaaldelijk: zao goed als. gedwongen had in zijne bediening te blijven, en niet-had overgehaald dan onder de uitürukkelijkste verzekering van bescher- ming tegen alle engelegenheid en gevaar. Eene. zeer harde zaak voorwaar zou het zijn, indion hj na dit alles, na meer dan veertigjarige dienst, na door sijne bemoeijingen het land door een vervollen vrede voor de woertzelting van een bleedigen en verderfe- lijken oorlog behoed te bebben, ep ‘zijn tweeénzeventigste jaar voor eene buitengewone mehibank te récht moest staan, en hoe zon het den goeden naam in ópspraak brengen van de Vereenigde Nederlanden en van het Huis van Oranje, soo men; na zich zoo sout tegen den Koning van Spanje verzel te hebben, thans met het aanwenden eener buitengewene rechtspleging hetzelfde deed, wat purures gedaan had en met vrij wat meer schijn van recht had kunnen doen, dan thans de Staten-Generaal. De Unie had geene der Provinciën : hare souvereiniteit doen verbeuren, ook konden de Staten-Generaal geene besluiten nemen, dan in overeenstemming met den last, aan de Gedeputeerden ter Ge- neraliteit door hanne lastgevers verstrekt: ten blijke daarvan kon strekken dat meer. dan één gewiehtig punt der Unie alsnog onuitgevoerd bleef, alleen omdat enkele Provinciën daartoe niet te brengen waren of geene er op aandrong 1. Na dit een en ander te hebben aangetoond, ging de Advokaat over tot eene bondige uiteenzetting der voor- mamsie punten van geschil, als het aannemen van krijgsvolk door de Steden, het recht der Overheid tot het uitvaardigen van kerkeordeningen, de vrije beschikking. veu elk der Provinciën over de godsdienst, Hij besloot met eene. rechtraardiging van- het aftonderlijk met Utrecht in de zaak der waardgelders verhandelde, en van de uitleg- gmg, aan den krijgsmanseed gegeven, om op al dat gesprokene het ernstig verzoek te gronden, dat tegen hem geene buitengewone rechters zouden worden gebruikt, Hier- legen was bij verplicht zich te beroepen op degenen, die de commissie aan de Rech- len gegeven hadden, of anders aan hunne Lastgerers. ! Verhooren, bl. 189—210. 126 ALGEMEENE GESCHIEDENIS IEEE ——— — —————2—2 — 1618— _ schrijfgereedschap terug zou geven en eenen secretaris toevoegen 4. Wel- heeft het den 1621. Advokaat, door de geheim gebleven of oogluikend toegelaten- bestelling van zijnen die- ngar, nooit aan papier en inkt ontbroken; maar wat hij dus schreef, was hij genood- zaakt verborgen te houden: het waren aanteekeningen omtrent de verhooren ten einde zijn geheugen te hulp te komen; kort afgebroken briefjes aan zijne betrekkmgen; ont- werpen van brieven aan den Prins, en een onvoltooid gebleven vertoog aan de Staten van Holland ?, Doch het ópstellen eener verdediging werd hem nimmer veroorloofd. Slechts werd aan ne cnoor na den afloop der verhooren een enkel vel papier en de tijd van vier ef vijf uren gegund om zijhe beginselen en gedragingen uit een te zetten. Doch deze verklaring leiden de rechters bij zieh neer. Over het algemeen werd niets van het door de gevangenen bij de verhooren gesprokene hun nader voorgehouden of er ook iets minder juist in gesteld: was 3. Zich onderling of met rechtsgeleerden te be- raden werd hun volstrekt niet vergund 4. Aizoo kan men naar waarheid zeggen, dat zij onverdedigd, ja, hoogst onvolkomen gehoord, veroordeeld zijn 5. Toch hebben zij zich de onvolkemen middelen, hun ter hunner rechtvaardiging gelaten, zoo veel doen- Jik en voor too veel ziekte en zwakte het hun toelieten, ten nutte gemaakt. Zij hebben zich niet in een verachtelijk stilzwijgen gehuld; niet aan de rechters toegevoegd, dat zoo zij hun eer of leven wilden, zij hen dan maar zonder verderen omslag tot hun slachtaffers moesten maken. Neen! zelfs OLDENBARNEVELT toonde zich boven de kwelling, die men hem aandeed, geenszins verheven; meer dan eens slaagden de rechters er in, hem zekere angstvalligheid aan te jagen. Die onzamenhangende briefjes, welke hij aan de zijnen deed toekomen, om hun, ter voorkoming van mogelijke tegenspraak, met èen - woord te kennen te geven, wat hij geantwoord had op deze of gene vraag $, zij bewijzen ons zijne bezorgdheid en hoe hij zijn best deed, dat er toch geen schijn tegen hem bestaan mocht. Ja, hij, en evenzeer zijne medegevangenen, hebben de waarheid, kunnen. goeden naam en hun leven voet voor voet en tot het laatste toe verdedigd, met alle mogelijke middelen, slechts niet met de wapenen van leugen of laaghartigheid. Bijzonderheden De ondervraging van oLvENBAANEVELT in de tegenwoordigheid der rechters begon den voyeurs ver. 11% Maart met het opwerpen van eenige vragen aangaande de geschenken, met medeweten hoor. van den Griffier axrssex ,. gedurende de onderhandelingen over het Bestand door sommigen ontvangen 7. Den volgenden dag was amassen zelf tegenwoordig en werd hij tegen den Advokaat ondervraagd. Zijne getuigenissen betroffen slechts bijzonderheden, welke met de uitdeeling dier geschenken in verband stonden, en behelsden geenerlei rechtstreek- 1 Verhooren, bl. 184, 207. 2 BRANDT, Rechtspl. bl. 131, 132. _ 3 Rechtspl. bl, 33. 4 Ald. bl. 48. 5 Ald. bl. 57, 72. ve croot, Verantw. bl. 155. 6 Rechispl. bl. 80, 81, 87—89.  —— — —rrrrnr r o— —— M — tn DES VADERLANDS. 127 GENERE EE ECR che aantijging tegen OLDESRARNEVRLTS eigene onbesprokenheid. Intusschen liepen zij lijnrecht: in tegen hetgeen de Advokaat, berbalende wat bij daags te voren gezegd had, verkharde, Amnsemx beriep zich tot slaving van hetgeen hij getuigd had op. den afge- legden eed, en voegde er de verklaring bij, dat hij geen vijendeshap ter wereld tagen den Advokaat koesterde 1. Des anderen daags bracht de gevangene de zaak zelf pog- maals ter sprake, en deed alsteen de betuiging, dat de griffier axnasan, die de saak van zijnen soon tegen hem had opgenomen, em derhalve zijn erkende wederpartijder was, geen vertrouwen. verdiende, en. slechts uit wraakzucht iets tegen hem gesocht. had. lijn goluigenissen, voegde hij er bij, betroffen slechts losse woorden en voorslagen, die volgens zijn eigen zeggen. niet waren mitgowaerd, en hijaldian zij gedaan waren, slechts ten bewijs zouden strekken, dat de grifier zoor ter kwader trouw met hem gehandeld had 2, — Het tweede pant, waarop men den gevangene anderzocht, betrof de vraag of ij» spreken en handelen niet gesirekt bad om den Prins verdacht te maken, dat hj naar de souvereinatest stond. Dit was ’s Prinsen grookste grieve. tegen den Advokaat. Maar ont- eedt men die beschuldiging van den Prins, watzegt zij dan anders dan dit, dai het gesag , door OLBENRARNEYELT in de Republiek bekleed, de strekking had om hem overtollig te maken, in zoo verre hy zich niet met de rol van een gewoon krijgsoverste en ambte- naar der Staten wilde vergenoegen? Dit was volkomen. waar; maar stxekte zulks tot be- wering en niet veelmeer tot verhooging van den roem van dem Advokaat? En lag voorts in die grieve, van den Prins, niet tevens de erkentenis, dak hj er aanspraak op maken ken meer dan leuter een militair en burgerlijk ambtenaar in de Republiek te wezen? Dus vloeide die verdenking noodwendig voort uit de omstandigheden, en lag er in baar, althans voor OLDENBARNEVELT, niets misdadigs. Toch vielen de rechters, die door hunne betrekking veroordeeld waren om de rel ven den kortzichtige le spelen, hem met een antal vragen over dit punt lastig 3. Werkelijk had oLpensaRNevzur oen bewijs van wanlrouwen tegen den Psins gegeven: bet was toen hij de Leideche Regeriag in den zacht had laten waarschuwen, dat de Prins. hot voornemen scheen te kebbes in hunne 1 Verwaren , hl, 231—233. 2 Verhooren , bl. 2&4. oLnensanneveLTs redenering is deze: was de Griffier alleen en niet in ziju gezelschap bij den Prins geweest om Zijne Excellentie van de overgezonden geschenken te spreken , dan was hij enoprecht genoeg geweest om hem dit bezoek te verzwijgen. Hij, oLpEensaanevatr, toch agu geen voorslag godaan hebbem om aan vier andere personen mededeeling van het geheim der geschenken te doen, bijaldien hij geweten had, dat de Prins reeds in het geheim was. Dus of die voorslag was niet gedaan, en Axasszw loog, of axnssen had hem misleid, en was alzoo reeds ten gebleken hem vijandig te zijn. Slechts zeer onduidelijk is deze gedachte in de Verhooren wedergegeven. E * Verhooren, bl. 213—294. 1618—- 1621. 1618— 1621. 128 ALGEMEENE! GESCHIEDENIS ed stad ‘bnverhoede de wáardgelders te: komen: afdanken $; en. dit maakte solbecmcpest van het'-verhoot uit: 2, Maar toen, had de ‘Pris ook. reeds: seor de Gontraremonaisenten partij gekesen, - hetgsen men hem terecht als het eoniga: middel om .onozssaanavanr- ten val te brengen.en zijn. Huis.'op cen ‘minder nedetiggn. vdet inde, Republiek te .dben :ophec- den, had leeren erkennen: wan.toen:man:dhed:dae Prius dat wantrouwen: maarre :te-zeer gewettigd; van. toen aan: bestond er zamenepahniag tagen de rechten der Hullindiwhe Staten. — Hoe menigmaal had outewnannsvaan, gedwongen zich tegen da ‘aantijging: vaa zamenspanning te: verdedigen, indien: hij vij mit. had. mogen. spreken, zijnen rechters te gemoet moeie voeren, dat, zea er sprake: was wan Kamehspanmieg, dese in deh ae vang alleen bestaan had in het verzet: tegen, de. regeriagsbeginselen, door hem, in vob- maakte overeenstemming met de Unie, voorgestaan, : Dach hij wilde xle. wearbeid ont- zien, en slechts een enkel maal zeide: hij onbewimpeld, waar het:op stond. Het was toen men gewaagde van: hetgeen men-eon protest van uuicbraak.3 noemde, ten. zijnen huize ontwerpen, en de vraag deed, vef sulho parkculievo vergaderingen tem: zijnen huise geen verboden. conyentikels en: louter. oepaplotpn waren, em of het niet met de Unie en de orde, in de Generaliteit in aght.te nemen, strijdig. was, dat drie Paovinciaste zamenspaiden en met een onderling beraamd. protest tegen de- andere: Leden opkwamen.” Toen tech gaf hij ten. antwoord, dat zulke vregen gansch niet te pas kwamen: hield het bewuste ontwerp een protest in van uniebreak, — tegen de Unie strijden ‘deed het niet: want wilde de meerderheid. in zaken, over. welke het niet ean de Generaliteit te beschikken stond, bij overstemming eene, laat staan dan drie Provincién-de wet stelten, dan hadden. Dat zoodra de. omwenteling haar beslag gekregen had, aan de godsdienstoefeningeo der Contraremonstranten geen beletselen meer in den weg gelegd werden, spreekt vat zelve. Te vorén waren die gödadienstoefeningen gevaarlijk: zij waren eene daad —— t Zie hiervoor, D. IIl, St. Il, bl. 761. 2 Verhooren, bl. 274, 225, 271—280. 3 Zie hiervoor, D. lll, St. II, bl. 262. 4 Ferhooren, bl. 283, 284. : ' owt "^ DES VADERLANDS, 129 GR: Wn fegqnetandivteges ‘de ‘Regering en‘ vonden:daarin voor. velen haren. prikkel, Doch 1018 ans wassdongartij. der: Contresemenstranten -de Regeringspartij geworden: eene reden — om haarvte doeet: te ‘gaan, kon er dus..niet meer bestaan;.osk: zou. dit tot. niets gediend hobbim. Bovendien: met de^ verandeting dev Vroedschappen zaten thans in de te varen Remonsteantsuhgegindo steden weldra ‘Contravemonetranten ep het kassen; Te Sdheoshoven De Contrare- en te Riiferdam wergunden de.nieuws Regenten, zoodra zij hanne bediening aanvaard pc oris n hadden, .denCetraremonstranten bij beurten nevens do: Remonsranten in: de openbare ak ae an kerken te prediken. *. In Gouda: moest de Regering, welke partij ook sedert den 1%% — kerkgebou- November in ‘kaar midden den boveatcon mocht hebben, niettemin de Remonstranten omzies, en. niet zonder de tussehenkomst van zijne Excellentie en. de Gecommitteerde Raden, deor de Contraremonstranten ingerdepen , peedikten dozen aldaar den 26°" De- cember voor het eerst in de Gasthuiskerk:?. Maer op het platte land, waar de Re- genlen nog. niet waren veranderd, en soms een: ambachtsheer. zieh tegen den nieuwen som aaskantte, hadden de Qontraremonstranten nog de gelegenheid om zich als de dolerende: partij. aan te stellen en bij de Staten om recht te vragen. Zulke verzoeken werden in menigte ingeleverd, en daarop aan. de Magistraten, ambachtsheren, schouten en gerechten gelast, het verlangen der Gontraremonstranten in te willigen. Vrij algo- meen werd dit bevel, ale der Staten ernstige meening aangedrongen, dadelijk gehoor- wmd. Deeh naar Goedereede en de Niewwe Tonge werden twee staatsleden, wires ec »uamoUT, afgevaardigd, om »des noeds bij autoriteit” de saak naar der Gontrare- moustranten wil to schikken 3. Zoo gebiedend had de vorige Regering niet durven optreden, Te voren. was het de leus der Gontraremonstranten, dat de wereldlijke Over- heid geen dergelijk gezag mocht doen gelden: den Remonstranten werd het tot eem blaam aangerekend, dat zij der Overheid gezag toekenden, — en thans oefende de Overheid eerst zocht heerschappij uit in het kerkelijke. — Doeh dit was nog slechts — cen begin. Bvenwel reeds genoeg om zonneklaar te doen blijken, dat de ontwenteling ok in-dit opsicht strekte om de regeringsbeginselen van orpensannavair te bekrachti- gen. Inmiddels waren overal de Provineiale Synoden bijeengekomen, in welke de Nationale Provinciale Kerkvergadering voorbereid moest worden. De Provinciale Synode van Gelderland was L7 Gel ! Dit geschiedde. te Schoonhoven den 8"9 Sept. ‚‚ te Rotterdam den 1 Nov. 1618. Lie BRANDT, Fist, d, Ref. 11, bl. 881, 882, 883. | 2 Resol. Holl. 27 Nov. 1618. snanpr, bl. 883, 996. 3 Resol. Stat. v. Holl. 14 Sept. 1618. 31 Jan. 1619. Zie voorts 19, 27 Oct.; 1, 16 Nov. 1618, amor, ¢ a. pl. bl. 882. i UI Deer, 3 Srox. : 17 1618— 1621. Provinciale Synode van U- trecAM. sS 130 ALGEMEENE GESCHIEDENIS eee eenen reeds in het eind der maand Junij (1618) vergaderd. Voordat zij daar zitting namen, verzochten de Remonsirantschgezinden van de Classis van Bommel, dat men hen als broeders in cmmisrus wilde erkennen, en hen ter zake der vijf punten niet bezwaren, maar hen verdragen zoude totdat de Nationale Synode beslist zou hebben. Hierop kregen zij het machtwoord ten bescheid: dat het der Synode toekwam, wetten te ge- ven, niet die van eene Classis te ontvangen. Dien ten gevolge weigerden de Remon- stranten zitting te nemen. Doch op het beklag van de Synode bevolen hun de Kanse- lier en Raden van het Hof van Gelderland de vergadering bij te wonen. Hoezeer hier zekere tien stellingen, welke de sterkste overdrijving der praedestinatieleer inhielden , bij vernieuwing verworpen werden !, viel de keuze der vier predikanten en twee ouderlingen, die ter Nationale Synode gedeputeerd zouden worden, zoo uit, dat de Remonstranten ze voor partijdig hielden. Ook schorste dezelfde kerkelijke Vergadering verscheidene Remonstrantsche predikanten; anderen zette zij af; ja, zij vaardigde eenige predikanten uit haar midden af om den toestand der Kerken door de gansche Provincie te onderzoeken en waar zij zulks noodig achtte, de predikanten met schorsing of afzet- ting te censureren. Ten einde deze geestelijke Commissie van geloofsonderzoek in staat te stellen den onwil en de verontwaardiging door ontzag voor de Overheid in bedwang te bonden, verzocht men den Kanselier en de Raden van het Hof haar met eenige bar- gerlijke gemachtigden te versterken, en dit verzoek werd gereedelijk ingewilligd 2, Uit de Provincie Utrecht, waar de Remonstrantsche predikanten verre de meerder- heid hadden, zouden ongetwijfeld uitsluitend Remonstranten naar de Nationale Synode zijn afgevaardigd geworden, bijaldien hier de Gontraremonstranteche minderheid, even als elders de Remonstrantsche, genoopt ware geweest in de Provinciale Synode zitting te nemen en zich aan bare besluiten te onderwerpen. Dit voorziende, verzochten eenige Stiehtsche Contraremonstrantsche predikanten, en daaronder een tweetal mannen, die vroeger aan de onderlinge verdraagzaamheid eerlijk de hand gehouden hadden, eene afzonderlijke Synode te mogen vormen, en niet alleen stonden de Staten ’s Lands van Utrecht dit verzoek toe, maar ook lieten zij het, bij de uitschrijving, aan ieders vrijheid over, of men, in afwachting van de uitkomst der Nationale Synode, ep de Provinciale Synode wilde verschijnen, al of niel. 2 paaxDr, Hist. der Reform, 11, bl, 880—893. DES VADERLANDS. 151 het — voordeel te laor, hetwelk hunne — im bet Sticht beloofde. M Thans toch benoemde de Contraremonsirantsche Stichtsche Synade, even goed als de l Remonatrantsche, bare afgevaardigden ter Nationale Kerkvergadering, te weten elk de helft van het volle getal. In Overijssel vormde zich in de Remonstranisehgezinde Classis van Kampen nog — Nr igdig vóór de bijeenkomst der Provinciale Synode eene afgezonderde Classis van eenige sal, Zeeland , weinige Contraremonsirantsche predikanten, die, door de Provinciale Synode erkend, — Gro- twee afgevaardigden naar deze Vergaderimg zond, en dat wel in mindering van het getal der afgevaardigden van de ongedeelde Classis van Kempen. Bij het benoemen van personen, naar Dordrecht te deputeren, ging men daarop de predikanten van Kampen geheel voorbij 1. Zoo werd door de verkondigers der rechtvaardigheid Gods de menschelijke billijkheid begrepen. Doch, daargelaten de macht van gadadienstig vooroordeel, zij stonden onder eenen invloed, aan welken het bezwaarlijk zal geweest zijn zich te onttrekken. Immers was het voorzeker niet sonder voorlichting van bekwame staatslieden in of buiten de Provincie, dat men overal met zulk een bewonderenswaar- dige behendigheid te werk ging ten einde alles ten nadeele der Remonstranten te keren, en zoo doende den uitslag der Nationale Synode te verzekeren. Toch moest volgens AERSSENS zeggen in het officieele stuk, tot de Fransche Gezanten gericht, die Synode naar behooren vrij en aan geene voorwaarden gebonden heeten 3, In Zeeland was het Gontraremonstrantsche geroelan algemeen. Ook werd aldaar in de Provinciale Synode besloten den Gedeputeerden ter Nationale Kerkvergédering in last te geven, dat zij geene verdraagzaamheid op de vijf punten of eenige andere stukken, van de zijde der Remonsiranten »op de baan gebracht", zouden toestaan. Voor Re- monstranische predikanten en hardnekb’ e lidmaten geene verdraagsaamheid; alleen voor » eenvoudige uit onwetendheid verleide gemeene lidmaten” vriendelijke terechtwijzing , dit moest hunne leuze zijn. Strafbare kwaadwilligheid of medelijdenswaardige onkunde, ziedaar wat de Zeeuwsche predikanten bij allen veronderstelden, die niet dachten, soo als zg, De afgevaardigden, door de Friesche en de Groningsche Synoden benoemd waren, bet liet zich verwachten, allen contraremonstrantsch. Onder de Friesche gedeputeerden prijkte de naam van BOGERMAN, predikant te Leeuwarden,.een man, die met aanzien- lgke staatslieden in betrekking stond en zich als een ijveraar tegen de vorige Regering had laten kennen, en onder de Groningsche die van niuLenrvs 3, thams predikant te Groningen, welken men-uit het in 1610 te Alkmaar voorgevallene had leeren kennen $, Maar gewichtiger dan in de andere Provinciën waren de Synoden in Holland zelve. | ^ — — —— 1 amsor, & a. pl. ll, bk 026—920. 2 Zie hiervoor, bl. 97. 3 smxpt, f£. a. pl. bl. 930—932. 4 Zie hiervoor, D, MI. St. IL, bl. 433. 17% 1619 — 1621. Provinciale Synode van Zwid- Holland. Bezwa- ren der Remon- stranten om al- daar te verschij- nen, 152 ALGEMEENE GESCHIEDENIS De: bepaling, volgens welke -daar waar de Glassis in tweeën verdeeht was, de: beide deólen elk een tweetat Gedeputeerden ter Provinciale Synode zouden’ senden: ^, leidde, zoo klaagden de Remonstranten, ‘bepaaldelijk. in Zwid- Holland, tot misbruik. Op plaatsen , namelijk, waar de Remonstranten verre de meerderheid hadden en zich nog. getne Gon- traremonstrantsche Classis had afgezonderd, vormden sich nu plotseling een ‘afgesdheiden Classis, ten einde alzoo ook de Contraremonstranten aldaar de gelegenheid zenden‘ hohben om Gedeputeerden af te ‘vaardigen. «Daarentegen werden op enkele: plaatsen ,- waar- af- gezonderde Remonstrantsche Classes bestonden, deze bij de beschrijving niet gekend +. Loo konden de Remonstranten er op rekenen, dat zij door hunne tegenpartij overstemd zouden worden. Geen wonder, dat zij zieh ongezind betoonden, op de .Synodale ver- gaderingen te verschijnen. De Staten van Holland, hiervan onderricht zijnde en bepaald hebbende, dat de Synode te Delft den .8°™ en die te Eskbuisen den 10** October tou bijeenkomen, besloten. den Remonstranten te gelasten, mede op die Provinciale Synoden te verschijnen, » alwaar zij in alle zekerheid zijn zouden.” Het vertoog, door hen laatstelijk ingeleverd 9, zeu op die Synoden ter tafel woeden gebracht om aldaar »rijpelijk, zonder partijdigheid en hevigheid of menschelijke hartstochten ovetwogen te worden, ten einde daarop gedaan..mocht worden, zoo als voor de dienst van Land en Kerken, mitsgaders tot redelijk genoegen der Remonstranten, sou megen bevonden worden te behooren 4’? Wat nu. was de inhoud van dat vertoog? Het behelsde de voorwaarden, die de Remonstranten als tot eene onpartijdige beraadslaging vereischt aan- merkten, voorwaarden van dien aard, dat wid hun gevoelen niet reeds veoref als ver- oordeeld beschouwde, ‘en mitsdien de Synoden tot een onwaardig bedrog wilde ma- ken, haar noodwendig als billijk moest laten gelden. Zou over een vertoog van zulk een inhoud werkelijk onpartijdig en kalm beraadslaagd worden, dan hadden de Remonstranten nog wat te hopen en konden zij gerust verschijsen!. Wel onnoozel moest degene zijn, die zoo dacht. Immers deor de wijze, waarop de Provimeiale Symoden samengesteld zijn zouden, waren de voorwaarden, die de Remonsiranten gesteld hadden, reeds miskend: hun vertoog was alzoo metterdaad reeds verworpen, en hae zou er dan nog in ernst over beraadslaagd kunnen worden? Dit gaven de-Rensoustranten op de aanschrijving der Staten, waarbij hun gelast was op de Provinciale Synoden te: versohij- nen, onbewimpeld te kenaen. Slechts als de Staten goedvenden te verklaren, dat zij 1 Zie hiervoor, bl. 63. 2 snapt, bl, 898, 800, en raIcLAND, wiens oordeel over deze zaak aldaat ter sprake komt, 3 Hier wordt de remonstrantie bedoeld, door urrensocazar gesteld, eu den Advokaat weinige uren voor zijne gevangenneming in handenagegeven. Zij is te vinden bà saxar, L, bl-808896. * Resol. Holl. 20 Sept. 1618, ssunpm, bk 808. DES VADERLANDS...”. Io de beiining saügaande de wijze, waarop de. de Synode - decr moest — aan. zieli _ zender héudeb, alsmede dat over het. vertoog son gehamdeld worden, vóórdat .de.Sy-. node zieh‘! nog: als zoodanig. geconstitaeard. had, betuigden zij zich geneigd, zich: met eenige beraadslagingen in ‘te Jaten-1, Aan dit verlangen -werd niet voldaan, ja, het verzoekschrift, waarin Ket was uitgedrukt, cerst ler tafel gebracht;toen de Provinciale Syneden ‘rbeds geopend "waren. — Op de Zuidhollandache -Synodo waren bij de opening verscheidena Remonstranische Glasses. niek verlagapwoordigd. Das verzaoht de Vergade- fing by mende van den Raaüsheer.Guowmobr, van wege de Staten. ter Synode gecom- witierd, dat Hua Edel Megenden zouden gelieven aan de -Remonstramtsohe predikanten m de Glasses van Leiden en: Woerden, uit welke. niet een enke, en aan die van Gouda, Rotterdam en den :Briol, uit welke slechts weinigen. waren verschenen ?, te bevelen, hanne: bedenkingen op de Geloofsbelijdenis en den Gatechismus aan de Synpde kenbaar te maken, ea tevens. zich rend. te verklareu: aangaande de artikelen en tegen- artikelen in de Delftsche Conferentie gewisseld 3, ten. einde ‘het des Synode niet aan de - middelen emibréken moeht om den staat der vraagstukken op te maken en by: de te houden -Natsomole Synode in te ‘leveron. Volgens dit verzoek, hun gedaan. van::de zijde van predikenten, die tegen hunae wederpartij de inmenging der. Overheid op het hard- vekkigst gewraakt hadden, gelastteri: de Staten aan do achtergebleven Remonstranten, bimen den tijd van een tiental dagen alles in te zenden wat de Synode.verlangde.. By deze gelegenheid herinnerden. de Goudsche Gedeputeerden, dat. hunne .Jasigevers niet in de bijeenzoeping der Synode bewilligd hadden, en verzochten het. nemen van een besluit ahnog uit te stellen 4,. Niet alleen dat dit niet baatte, maar oak, toen den.19°" October het vertoog der Remonstrakten, waarbij zij verklaarden niet.ter Synode te kunnen, verschj- nen, eindelik in-de vergadering ‘der Staten gelezen werd, besloten dezen, in plaats. van de rechtmatigheid der aangevoerde gronden te erkennen, hen te doen welon, hoe ver- wonderd men was, dat zij het schrijven van den 20°" September niet hadden gehoer- mamd, en-hun diensvelgens te gelasten, zieh alsnog hoe eer hoe liever op de Synode le laten vinden en aldaar hunne bezwaren mede te.deelen zonder. verwijl. Hetzelfde werd gelast aan de Bemonstranische predikanten van de Gassis van. 