Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
Wanneer nu later bovendien de gewoonte ontstaat om de katten, die nog altijd met een langen staart geboren werden, dezen af te snijden, dan is toch het grootere percent van met stompstaarten geboren katten niet aan de overerving dezer kunstmatige verminking te danken, maar aan het bekende Darwinische principe, dat in betrekkelijk korten tijd door kunstmatige keuze een bepaalde varieteit ontstaan kan, waar- van Darwin in zijne bekende werken zoo overvloediglijk voor- beelden heeft bijeengebracht. Zoolang dus niet experimenten genomen zijn met het afstompen der staarten, en het nagaan van alle nakomelingen gedurende verschillende generaties ‚"is aan deze staartlooze-kattengeschiedenis als argument tegen Wersmanns theorie weinig waarde te hechten. 90 De anatomische eigenaardigheid van de buiging van het I laatste eind der wervelkolom is nog nooit onderzoekt. Een geheel hieraan identisch geval is de door een zekeren ` heer DiNGFELDER tegen Weismann in het veld gebrachte waar: neming omtrent honden met afgestompte staarten in sommige streken van Duitschland. Nog een ander verschijnsel uit het dierenrijk wil ik nog kort nagaan, dat ook reeds meermalen als bewijs vóór het & overerven van verkregen eigenschappen gebruikt is. Dit is- namelijk de waarneming, dat, zoo bij dieren of menschen, oi > of ander orgaan door verettering verloren gaat, bij de nako- melingen dezer verminkte individuen dit orgaan ook meer of minder gebrekkig ontwikkeld is. Een zekere koe verloor ` door verettering den linker hoorn in haar jeugd, en bracht slechts kalveren voort, waarbij de linker hoorn klein en ge > brekkig was. Een soldaat verloor evenzoo door verettering zijn linker oog, vele jaren vóór zijn huwelijk en kreeg later, twee zonen, die beiden aan het linker oog microphthalm waren. Verschillende andere dergelijke gevalien zijn bekend, en ook hier zou men weer op het eerste gezicht geneigd zijn val | eene overerving van verkregen eigenschappen te spreken. Wai is echter hier het geval. De oorzaak, dat de linker hoorn val de koe en het linker oog van den soldaat veretterde, lag juist daarin, dat die organen bij hen reeds niet normaal waren: reeds in een meer of min ziekelijken toestand verkeerden van den oorsprong af, en deze oorspronkelijke toestanden erfden op M nakomelingen over. Het eenige feit, dat deze gevallen bewij* krachtig zou gemaakt hebben, namelijk dat zij vóór de vel minking normale nakomelingen zouden voortgebracht hebben: is niet waargenomen. De kalveren hadden dus geen gebrekkige hoorns, omdat bij de koe de hoorn veretterd was, maar bij der koe veretterde de hoorn, omdat deze reeds abnormaal: ziekelijk was. Niet de zoons werden microphthalm , omdat hel oog van den vader veretterde, maar het oog van den vader gits verloren, omdat het mierophthalm of ten minste abnormaal Wa 91 Eindelijk wil ik nog eenige waarnemingen uit het planten- leven mededeelen. die tot bewijs der overerving van verkregen eigenschappen zijn aangevoerd, en door Weismanx reeds nader zijn toegelicht, De heer Detmer heeft bij verschillende plan- ten proeven genomen om na te gaan, in hoeverre hij de struc- tuur van bladeren door uitwendige invloeden kon veranderen. Het gelukte hem bijv. door de knoppen van de takjes met de dicht aanliggende blaadjes van de Thuja- occidentalis. de algemeen bekende cypres, de zoogenaamde levensboom, door vastbinden vóór het uitloopen, zoodanig van stand te doen veranderen. dat na het uitloopen de oorspronkelijke boven- kant naar onder gekeerd was en omgekeerd. Bij het microsco- pisch onderzoek bleek nu, dat deze nieuwe bovenkant, die dus morphologisch de onderkant was, ook de structuur had aan- genomen van den bovenkant, die haar oorspronkelijk niet toe- kwam , en evenzoo was het met den nieuwen onderkant. Hij trekt nu hieruit de conclusie, dat de eigenaardige verschillende bouw van boven- en onderkant van het Thuja-takje het gevolg is van een uitwendigen invloed, en voor zoover wij weten het lieht als het oorzakelijk moment dezer verandering moet worden aangezien. Daar nu, meent Dermer verder, de eigen- aardige dorsoventrale bouw van het Thuja-takje, telkens op de nakomelingen overerft, en deze bouw, zooals uit zijne proeven zou blijken, direkt door het licht zoude veroor- zaakt worden, dus door een uitwendigen invloed verkregen : zoo meent hij dat het overerven eener verkregen eigenschap hier- door bewezen is.— Een onlogischer redeneering is zeker moeilijk te vinden. Ten eerste maakt Dermer hier de grove fout niet in te zien, dat uit zijne proeven niet anders blijkt, dan dat het licht wel eene aanleiding tot, eene omstandigheid , waaronder die eigenaardige dorsoventrale bouw van het Thuja takje alleen ontstaat, zijn kan, maar dan toch waarachtig nog de oorzaak er niet van is. Maar ook zelfs, al laten wij deze - grove- fout “buiten beschouwing, dan zouden nog juist zijne proeven het omgekeerde bewijzen van hetgeen hij be- 7 92 wijzen wil. Terwijl toch het licht sedert onheuglijke tijden ` op die wijze op het takje zijn invloed heeft uitgeoefend , zou dan juist uit Dermers proeven blijken, dat het gedurende al dien tijd toeh nog niet in staat is geweest die verkregen eigen- schap erfelijk te maken, daar onmiddellijk als men den stand van het blad omkeert, dit ook zijn structuur omkeert, deze geheele bouw dus slechts nitsluitend als een individueele aai- passing is op te vatten, zonder dat het kiemplasma er ook maar eenigszins door geïnfluenceerd is geworden. Van meer belang zijn de waarnemingen van Prof. HorrMax\ nit Marburg. Uit proeven met verschillende planten genomen, komt hij tot het volgende resultaat: »1° dat door onvoldoende voeding belangrijke morphologische veranderingen verkregen kunnen worden, en wel in de eerste plaats aan de voort ` plantingsorganen (de bloesem). 2° dat deze door het individu ` »passant” verkregen eigenschappen overerven. Hier heersehl weer een begripsverwarring, die evenwel op rekening val HOFFMANN, niet op die van Weısmans te stellen is. De vraag is namelijk: hebben wij hier wel te doen met iu den zin van Wersmann verkregen eigenschappen. WEISMANN ` toeh meent met verkregen eigenschappen, uitdrukkelijk slechts — die, welke door het individu zelve, de zoogenaamde soma, gt durende het latere leven verkregen zijn, niet die, welke direkt op de kiem zelve, op het kiemplasma inwerken. Dat door verandering van de kiem overerfelijke eigenschappen kunner te voorschijn geroepen worden, daaraan twijfelt niemand. Bij de proeven van Horemaxx nu werd er niet alleen op de soma, het plantindividu, maar wel degelijk ook direkt op de kiem zelve ingewerkt. Door de onvoldoende voeding onderging ook de kiem eene verandering, die, zooals juist uit Horrmany's proeven blijkt, eerst slechts zeer klein was, daat de verandering aan de soma of de plant zelve, eerst na eenige generaties merkbaar werd. Dan eerst was de invloed val! de voortdurende onvoldoende voeding op de kiem zoo gro! geworden, dat daaruit een invloed op de soma , het plantindividt 95 ontstond. Van een omgekeerden invloed van de soma, het plantindivida, op de kiem is hier geen sprake. kan van dit onderwerp ten slotte. nog geen afscheid nemen, zonder melding te maken van het in het vorige jaar verschenen werk van Taronor Emer: »Die Entstehung der Arten aufgrund von Vererben erworbener Eigenschaften nach den Gesetzen organischen Wachsens”. Pas het eerste deel van dit werk is verschenen, en het zou veel te veel van uw geduld gevergd zijn, dit geheel te bespreken. Ik wil dan ook slechts met een enkel woord het grondidee zijner theorie trachten dan te geven. Zooals uit den titel reeds blijkt staat hij in scherpe tegenspraak met Weismaxx in de overervingskwestie: terwijl hij ook aan de Darwinscur selectietheorie slechts eene zeer bescheiden plaats inruimt. Hij gaat uit van de bekende ` beschouwing, dat het Darwinseus nuttigheidsprincipe niet het eerste ontstaan van nieuwe eigenschappen verklaart, en slechts gedeeltelijk. het latere toenemen en overheerschen er van. Vóór iets nuttig zijn kan, moet het toch eerst aanwezig zijn. Door langdurige waarnemingen. bij verschillende dieren: de muur- hagedis uit Italie, verschillende vogels en zoogdieren , meent nu Emer gevonden te hebben, dat het varieeren der dieren eener soort niet, zooals Darwin het voorstelde, naar allerlei rich- lingen als het ware toevallig plaats heeft, maar dat bij dat varieeren niets toevalligs of regelloos is, integendeel dat alle variaties naar bepaalde, op het stoffelijk samenstel der organismen berustende wetten, van oorsprong af symmetrisch gevormd zijn. Hij noemt deze verandering der organismenwereld naar bepaalde wetten: »het organisch groeien”. De richting, die dit »organisch Sroeien” inslaat, is afhankelijk van de uitwendige invloeden, en van de constitutie van het organisme zelve. Deze inwendige constitutie is in allen gevalle een zeer mystische factor, waar de natuurwetenschap moeilijk mee werken kan, en al zal ik de laatste zijn om bij de ontwikkeling der organismen een bepaalde tendenz, een bepaald doel te loochenen, zoo meen ik toch, dat zoo men een dergelijk begrip als het „organisch 94 groeien” , afhankelijk van de inwendige constitutie der organis men invoert, men niet spreken kan van wat wij in de natuur- wetenschap eene verklaring gelieven te noemen. Voor ons onderwerp van heden avond is deze beschouwing echter van minder belang, wel de groote hoeveelheid eigen waarnemit ` gen en bijeenverzamelde mededeelingen van andere schrijvers omtrent de erfelijkheid van verkregen eigenschappen, diem zijne theorie een belangrijke rol spelen. Toch ontbreken ook hier bij Emer nog altijd zekere, langs experimenteelen We verkregen en algemeen als afdoend erkende bewijzen. Hij stel echter nog bizonder op den voorgrond, dat alleen dan uitwelr dige invloeden erfelijk wordende veranderingen der organismel kunnen veroorzaken, zoo zij gedurende langen tijd voortdurenl | op dezelfde wijze op de individuen van verschillende generatie der planten en dieren inwerken. Afdoende bewijzen ger i kan ook Ermer niet aanvoeren. | Ik veronderstel, dat gij uit het medegedeelde, met mij tl de conclusie zijt gekomen, dat in elk geval de waarnemingen | die men in de laatste jaren heeft aangevoerd om het overervel | van verkregen eigenschappen te bewijzen, nog verre van over. | tuigend zijn, en dat, wanneer het ook later door onbetwist baar vaststaande feiten mocht bewezen worden, dat het wet kelijk soms voor kan komen, het toch tot de hooge zeldzaal' heden behoort. Hieruit is dan verder af te leiden , dat bij et poging ter verklaring der afstamming dit overerven van ver kregen eigenschappen of wat daarmee samengaat , de individueel aanpassing, zoo goed als niet als factor kan gebruikt worde. | Ter verklaring van het ontstaan der varieteiten, waarmede è Darwinsene selectietheorie als later reguleerend pr incipe yi | werken heeft, moet dan een ander movens, een andere wel kende oorzaak, opgespoord worden. Zooals wij gezien hebbe. meent Wersmann in de amphigone of sexueele voortplantité | een middel te kunnen vinden tot het tot stand brengen H ` variabiliteit der soorten. Hij stelt zich de kiem voor grooter | deels te bestaan uit het RR a kiemplasma, een 95 moeilijk veranderbare stof, die van geslacht tot geslacht wordt overgebracht. Dit kiemplasma zou men met een wortelstok kunnen vergelijken, die onveranderd zich gedurende eeuwen in stand houdt, en de verschillende individuen die uit de kiem opgroeien, zijn dan de verschillende uitloopers die uit den worstelstok ontspringen. -Hoewel de uitloopers soms. kunnen verschillen, de wortelstok, het kiemplasma, blijft zich zelf gelijk. Slechts door vereeniging met ander kiemplasma , dat is sexueele voortplanting, of door direkten invloed van buiten op het hiemplasma zelve kunnen wijzigingen daarin ontstaan. De nitloopers, of de afzonderlijke individuen zullen weinig of geen invloed terug kunnen uitoefenen op den wortelstok, dat is: het kiemplasma. Dit is in korte woorden het idee van Weısmann. Weismaxxs eigen oordeel over zijne theorie geeft, meen ik, de waarde er van zeer juist aan: »Voor het oogenblik schijnen de aangevoerde gevallen van overerving van verkregen eigen- schappen niet veel meer te zijn als »Wahn und Erdichtung” zooals Kaxr of als eene »Hand voll Anectoten” zooals His ze noemt. Het is echter niettegenstaande dat toch mogelijk , dat ik dwaal, dat enkele dezer gevallen toch meer zijn dan anecdoten, en dat de toekomst nieuwe feiten leert kennen, die het bewijs voor de overerving van verkregen eigenschappen werkelijk brengen. Aan den anderen kant is echter het uitzicht om, Uitgaande van de theorie van de »Continuiteit van het kiem- plasma” tot een begrip van de tot nu toe zoo geheel duistere overervingsvraag te geraken, zoo verlokkend en veelbelovend, dat deze theorie, zelfs wanneer zij later weer verlaten moest Worden, toch als eene noodzakelijke doorgangsphase van onze voorstelling kan opgevat worden. Zij moest opgesteld en zij moet doorgewerkt worden, hetzij de toekomst haar als juist of onjuist bewijze.” Nog op een enkele zaak bij de Weısmann’sche theorie wil ik wijzen. Een noodzakelijk gevolg van de voorstellingswijze van Weismaxx zou toch zijn, dat het geheele latere organisme, namelijk alle bizonderheden van den bouw, in aanleg reeds | 96 4 A in de kiem en het sperma zouden besloten liggen. Dit is eene voorstelling, die reeds in het door mij aangehaalde ge zegde van Aristoteles wordt vermeld, en hoewel zij op het oogenblik noch bewezen, noch ontkend kan worden, toch voor vele biologen een groot bezwaar zal blijven om zich bij Wais MANN aan te sluiten. i Misschien is het mij gelukt, door het medegedeelde BEE ` uwe belangstelling te wekken voor deze belangrijke vraag, die zooals ik reeds zeide op °t oogenblik eene »question brulante” in de natuurwetenschap is. Mocht gij uit uwe omgeving goel geconstateerde feiten kennen, die met deze zaak in verbant staan, zoo zou het zeker de moeite loonen , daarvan mededer- ling te doen, bijv. in het tijdschrift onzer Vereeniging. Dow het bijeenbrengen van talrijke waarnemingen, zal het eindelijk misschien mogelijk zijn, tot een beslist antwoord op deze me te komen, en wellicht kunnen wij allen hiertoe een steentje bijdragen. EUPLOCOMUS SUMATRANUS (Dub.) en EUPLOCOMUS VIEILLOTI (6. R. Gray). | DERDE BIJDRAGE TOT DE KENNIS DER ORNITHOLOGIE VAN | SUMATRA DOOR A. G. VORDERM AN. Stadsgeneesheer te Batavia. In de Bulletins de l'Académie royale de Belgique XLVIII jaargang , komt op pag. 825 de beschrijving voor van eenen nieuwen Sumatraanschen vogel door Arren. Dusois conservator van het museum van natuurhistorie te Brussel. Het is de Euplocomus sumalranus (nov. spec.), Waarover deze zoóloog tene mededeeling doet naar aanleiding van een paar, dat in het Brusselsch museum aanwezig is en van Sumatra is aan- gebracht. Deze nieuwe soort was ik in gelegenheid te observeeren toen onlangs een mijner vrienden mij een levend paar uit het Palembangsche medebracht. Beide vogels waren primitief teer schuw. De hen overleed spoedig en de haan eerst eenige maanden later. De- laatste was langzamerhand ` makker seworden, vooral nadat ik hem een gewone tamme kip had 98 toegevoegd, die in kleur eenigszins met de overleden hen over- eenkwam. Korten tijd nadat de vogels bij elkaar waren , werd de hals van den fazanthaan van lieverlede kaal, en wel doordien de kip dagelijks bij den fraaien vogel parasieten zocht en bij die gelegenheid de halsvederen uitrukte hetgeen door dezen lijdzaam werd toegestaan. Van paring was echter geen kwestie hoewel de kip broeisch was geworden. Nadat deze verwijderd was. geraakten de kale plaatsen weder spoedig bevederd. De beschrijving is als volgt: EUPLOCOMUS SUMATRANUS (Dor) 5 Naakte huid van het gelaat helderblauw: het voorhoofd met korte harige zwarte vedertjes bedekt. Het voorste ge- deelte der wangen, de kin en de keel evenzoo. Op he midden van de kruin ontspringt een kuif van harige Ve deren, die als een penseel eindigen, 5 à 4 cm. lang zijn el eene zwarte kleur bezitten met indigoblauwen metaalgloed. Nek, krop, borst, mantel en kleine buitenste vleugeldekvederen zwart met indigoblauwen gloed aan het uiteinde der vederen. waardoor die deelen een grofgeschubd uiterlijk verkrijgen Rugvederen aan de bedekte basis zwart, doch overigens helder rood-bruin met een kopergloed aan de randzoomen. Vedere van de stuit zwart met indigoglans en een bruine glanzende vlek nabij het uiteinde, terwijl enkele slechts eenen koperkleu rigglanzenden eindzoom hebbeu. Bovenste staartdekvederen sterk ontwikkeld, zwart met breede indigo-glanzende uiteinden. Slag pennen en hare groote dekvederen vaal-zwart, waarop zich hiet en daar fijn gespikkelde bandjes van rosachtigen tint afteekenel. De slagpennen der 3° orde stellen in kleur eenen geleidelijke” overgang daar tusschen de overigen en de schoudervedereu- Buikvederen, vederen van de scheenen en van het achterst gedeelte der flanken dof zwart. Die van het voorste gedeelt? der flanken, zoomede die van de zijden der horst bezitter eene zwarte grondkleur met blauwen metaalgloed aan hat 99 uiteinden. Deze grondkleur echter wordt afgebroken door roestbruine lansvormige vlekken, die op het midden van de veder voorkomen en tot aan het uiteinde reiken. De schacht is over het gedeelte, dat de vlek insluit wit gekleurd, doch overigens zwart. Deze vlekken nemen, naar gelang zij meer ter zijde van de borst voorkomen, geleidelijk in grootte toe zoodat zij soms het geheele uiteinde van de veder beslaan, waarbij dan het zwart verdrongen wordt en enkele in witte punten eindigen, Binnenvlakte van den vleugel grijs. Onderste staartdekvederen dofzwart. Het middelste paar staartpennen is effen wit. Het daarop volgende is wit met eene gedeeltelijk zwarte buitenvlag. Het aangrenzende paar is zwart met eene wit en zwart ge- warmerde binnenvlag, die nabij haar uiteinde geheel wit wordt. De overige pennen zijn zwart met indigoblauwen gloed De snavel is donker aan de basis, roodachtig op het midden en lichthoornkleurig aan de punt. De onderkaak is lichthoornkleurig. De pooten , die van zware sporen voorzien zijn, hebben een gr Bee vleeschkleur. Iris karmijn-rood. Afmetingen : Middelste staartpennen. . ; ; Ś . ‚0.220 M. Vleugel e i : ; ; «0.370.» Lengte der SE i i , h . 0.045 > Culmen rostri ; š S ri OA... Y Mondwijdte. o UD, Hoogte van den u aan de Ei o ; . 0.017 » DUS e : i ; i . 0.095 » Spoor . . an 2" Séi Middeltoon met rh à 1 i À . 0.070 » Achtertoon met id. . x » DOE. » 100 EUPLOCOMUS SUMATRANUS (Dur) © Bij het wijfje zijn alle bovendeelen roodbruin, de velden van den kop en nek effen, doch de overige versierd mel fijne zwarte zigzag dwarsbandjes. Ook de slagpennen der $ en 5% orde met hare buitenste dekvederen volgen deze kleur en teekening. Die der 1° orde met hunne dekvederen ziji meer vaal-bruin en flauw donker gemarmerd : zoo ook de alul, die in het oog loopend helder-bruine schachten aan de vele heeft. De achterhoofdsvederen zijn tot een pluimpje verlengl en steken ten getale van + 1% stuks boven de andere uik De wangen en de streek om het oog zijn kaal, gerimpeld ei van eene helder-azuur blauwe kleur waartegen de kamt roode iris sterk afsteekt. Kin en keel spaarzaam bedeeld met korte donsachtigt vedertjes. | De voorste halsvederen zijn roodbruin met witte boordsels | die van den krop zwart met breede witte zijranden terwijl 2) in eenen smallen roodbruinen zoom eindigen. De vederen, die | de borst bedekken, zijn zwart met breede, witte harige randen even als de voorste vederen der flanken. De achterste flankvederen daarentegen zijn effen vaal-zwarl en bezitten bruine en witte weinig uitkomende zoomen. Bij de vederen van den buik predomineert het wit, dal hier en daar door vaal-zwarte vlekken onderbroken is. De schenke! vederen zijn zwart met witte zoomen. Onderste ` staartdekvederen zwart met bruine eindnerl el bruine zoomen. = Staartpennen kastanje-bruin met zwarte zigzag bandjes ter wijl het zwart van hare basis scherp afgescheiden is. Pooten licht-vleeschkleurig met een knobbeltje als rudimer taire spoor. Snavel donker-, onderkaak lichthoornkleurig: Afmetingen van den Totale lengte Staart pas geslorven vogel: Be ow do aa A EEE 101 Afstand tusschen het uiteinde der samengevoegde vleugelpunten en dat van den staart . , . « . 0.127 M. MIO o FIGA: logów ob «awe rueldbaora sh zi 2081056 Visugellengtebor 195. uobuialiu ab noc. Ted end or a Lengte der mondopening . . cc. : . . . 0.055» Cuida POSEE Y Gilst ab dE ob oise ab MOSS  Tasset nobiionn oged nen hooluevciba ash OMEN Middeltoon met nagel ` . . «0.0.0. usv «0.055 » Achtertoon met vid’ 10 / „bassacialnajom 1411614022» Hoogte van de pluim op het achterhoofd. . . 0.030 » EUPLOCOMUS VIEILLOTI. (G. R. Gray.) À Synoniem : GALLUS IGNITUS, Vrervor. Galerie des oisseaux II pag: 29 pl. 207. MACAITNEYA VIEILLOTI, RricHENkach. Synops. Av. Gallinac. CCXXXIX pag. 2051-55. | EUPLOCOMUS IGNITUS, Grav. Harpwicke's Indian zoology. Deze soort is grooter dan de voorgaande. Van eenen haan, dien ik eenigen tijd levend had en die zeer tam was geworden is de beschrijving als volgt: De naakte huid van de zijden van het gelaat is helder kobaltblauw en gerimpeld , terwijl zij aan den wortel van de onderkaak tot eene lel verlengd is. Ook aan de boven- zijde vertoont zich achter de neusgaten eene lelachtige voortzetting der huid, die tot boven de oorstreek te vervol- sen is. De kuif bestaat uit dergelijke vederen als bij de 102 . voorgaande soort doch is dikker, terwijl ook de tengte en kleur der samenstellende vederen overeenkomen. Overigens is de grondkleur van den vogel zwart met indigo- blauwen metaalgloed aan de uiteinden der vederen, in welke eigenschap ook de slagpennen der 5% orde deelen. Daardoor doen zieh de mantel, de streek der kleine vleugeldekvederen en de borst als grofgeschubd voor. De achterbuik is dol roetzwart, terwijl de onderste staartdekvederen bij hare zwarte grondkleur den indigogloed aan hare uiteinden vertoonen. Ook de rug van dezen vogel is van eene fraaie roode koper- kleur, en daarbij metaalglanzend. Vooral de achterste vederen nabij de stuit vertoonen sierlijke donkerbruine glänzende rand- zoomen, terwijl overigens hare grondkleur, die door de aangrel: zende vederen bedekt wordt, aan de basis dofzwart is en nabij den bruinen randzoom blauwzwart wordt. De bovenste staart: dekvederen zijn ook bij deze soort trapsgewijze verlengd mel breede uiteinden en zwart gekleurd met indigogloed. De vederen van de zijden der borst en die der flanken zijn gekenmerkt door witte lansvormige, scherp toegespitste schaftvlekken, die tot nabij het uiteinde van de veder reiken en op enke plaatsen vooral de achterste, aan hun uiteinde een roest kleurige tint aannemen. Slagpennen met de groote dekvederen roetzwart. Bij het exemplaar, dat ik bezit, zijn twee der slagpennen van de Ex orde van den linker vleugel grootendeels wit, terwijl dit niel het geval is bij den tegenovergestelden vleugel. wit Het naastbij staande paar heeft alleen de binnenvlag wit terwijl de buitenvlag zwart is. De overige zijn zwart mel blauwen metaalglaus. Zij wijken even als bij E. sumatranus: eenigszins. liervormig uit elkaar. Pooten licht-vleeschkleurig: nagels licht-hoornkleurig. De sporen ontbreken bij dit indi- vidu, terwijl hare plaats wordt aangeduid door een stomp uit- puilend lidteeken. Bovenkaak grootendeels donker-hoornkleurig‘ onderkaak en punt van den snavel licht-hoornkleurig. Van de staartpennen zijn de middelste de grootste en ellen 105 Afmeting van het gepraepareerde individu: Middelste staartpennen : y ; 0.248 M. Vleugellengte ! 0.506 » Culmen rostri . | 0.041 » Hoogte van den bek aan de basis. : ? 0.019 + Tarsus. ; ; 3 i / ; 0.114 » Middeltoon met nagel . | i ; 0.070 » Achtertoon met id. . i i s e 0.028 » Ten opzichte van de kleur der middelste en naastbij inge- plante staartpennen. wensch ik nog eenige opmerkingen te maken. Het schijnt namelijk dat deze onder sommige omstan- digheden varieert, en dat het wit kan vervangen zijn door lichtbruin. Vox Det zs. die in de Verhandlungen der K. K. zoölogisch- botanischen Gesellschaft in Wien, in deel XXIV op pag. 527 en volgende eene bezending zoogdieren en vogels beschrijft, door Dr. Brerrexsteis op Borneo verzameld, noemt daar ter plaatse ook de Euplocomus ignitus Larm. Deze zoöloog vindt daarin gelegenheid terzelfder plaatse op de verschillen te wijzen die er bestaan tusschen deze soort en de beide hierboven be- schreven vogels. Bij de diagnose nu, van E. vieilloti. (Grax), worden door hem de 4 middelste staartpennen wit genoemd terwijl ScLaten ze als licht rosachtig genoteerd heeft. Vu tert zegt daaromtrent in zijne Galerie des Oiseaux »les rectrices intermediaires sont d'un rouge clair on blanches” en verder op: »Les couleurs ne sont par tout-à-fait les mêmes »chez tous les individus mäles, car on en remarque chez qui sle plumage tend plus au violet, dont les plumes des flanes “sont terminés de bleu et les quatre pennes intermédiaires ade la queue totalement de cette couleur.” Ook bij de aanverwante Lobiophasis bulweri , Snarre , varieert de kleur der middelste staartpennen tusschen lichtbruin en wit. hetgeen indertijd aanleiding heeft gegeven, eenen jongen 104 vogel met lichtbruinen staart te beschrijven als eene afzonderlijke soort de L. castaneicauda. Kerst later toen men in het bezit kwam van eene serie dezer vogels in verschillende stadia van ontwikkeling, heeft men deze dwaling opgemerkt en erkend. | | Batavia, 25 April 1889. E OS NACHTRAGLICHES ÜBER DIE ECHINODERMEN FAUNA DES JAVA-MEERES. VON Dr. ©. Ph. SLUITER. Vor kurzem erhielt ich durch die Freundlichkeit Prof. Dr. H. Lubwics, seine Beschreibung der von Dr. Brock im Indischen Archipel gesammelten Holothurien (Zool. Jahrbücher , Abth f. Syst., Geogr. u. Biol. von J. W. Spexerr, Bd. III, pag. 805). Ich ersehe daraus , dass der seit kurzem leider der Wissenschaft entfallene Forscher, welcher 5 Monate in der Bai von Batavia sammelte, während dieser Zeit noch ein paar Formen zu Gesicht bekommen hat, welche ich zum Teil bis jetzt noch nicht gefunden habe. ś Aus der Bai von Batavia, und zwar vonder Insel Edam her- rührend, werden vou Lupwic noch erwähnt: Holothuria difficilis Srae.), eine kleine Holothuria (sp. n.* uv»). Holothuria curiosa (Lupw.), Holothuria pyzoides (Lupw.) und Synapta beselü (Jac.). Von. diesen fünf Formen sind von mir in dem vergangenen Jahre noch gefunden: die Holothuria difficilis (Semr.) und Synapta beselii (Jac). Es bleiben also nur 5 Arten, welche ich bis jetzt noch nicht in der Bai von Batavia erbeutet habe, die von Brock aber wohl aufgefunden worden sind. Andrer- seits sind von mir noch 25 Arten aus der Bai von Batavia erwähnt worden und: kann ich jetzt noch 5 hinzufügen , welchen in der Brocx’schen Sammlung nicht vorkommen. Diese ziemlich grosse Zahl wird selbstverstándlich teils dadurch verursacht, dass ich während mehr als zehn Jahre die Tierwelt, in der Bai von Batavia beobachtet habe, teils: dadurch, dass Brock nur auf den Korallenriffen gesammelt, aber nicht gedredscht hat. 106 Als Ergänzung zu meiner frühern Zusammenstellung ist folgendes noch hinzuzufügen: GG 48 1. Holothuria pardahs (SerEskA) var. insignis (Lupw.). Bit Exemplar (N°. 676) von Ambon mit ausschliesslich halbseitigel Schnallen, was ich bei den zahlreichen untersuchten Exe plaren aus der Bai von Balavia nie fand, wenn auch i denselben öfters mehrere unregelmässige Schnallen vorkommen 2. Holothuria olivacea (Lupwie). Lupwic, 1. c, pg. SIM Von. Ambon erhielt ich ein Exemplar (N°. 650) dieser unlängst von Lupwis neu aufgestellten Art... Die olivengrime Farbe il sehr deutlich an dem. Spiritusexemplar. Ich möchte aber bezweifeln, ob es die Farbe des lebendigen Tieres sei. Die eigentiimlichen . mit zahlreichen Höckerchen besetzten Schnallen sind für diese Art sehr auffallend. | 5. Holothuria lamperti. (n. sp... Kin Exemplar aus der Bi von Batavia (N°. 669), aus einer Tiefe von 8 Faden. Das e hat eine Länge von 55 m. M. Alle Ambałacralanhinge sil konische Papillen und über den ganzen Körper verbreitet obgleich in den Ambulacren etwas zahlreicher, als in de Interambulacren. Am Vorder- umd Hinter körper sind P Papillen etwas mehr gehäuft als am Mittelkórper. Als ablagerungen der Haut kommen ausschliesslich Stühlehen o | aber zwei ganz verschiedene Arten. Erstens sieht man ME senhaft Stühlchen von 0,065 m. M. im Durchmesser wi fórmiger Scheibe ohne Dornen , mit + 16 Oeffnungen, 4 ge ohne Querverbirdungen und 5 oder 6 unregelmássigen 44 a auf der Spitze (Fig. 2): dann, aber mehr vereinzelt; , grössere (Fig. 1), deren Scheibe zu einem langen Nara gezogen ist, dessen Durchmesser 0,245 m. M. ee Stiel ist etwa eben so lang wie einer der vier Arme, hat 4 5 Stockwerken und endigt in eine gezackte Spitze. Basis des Stiels kommen 4 grosse Oeffnungen vor, indem die Ye : breiterten Enden der Arme mehrere kleine Oeffnungen oi d Auch in den Wandungen der Papillen kommen nur SIN Ti 107 und eine nicht sehr grosse Endplatte an der Spitze der- selben vor. Sonstige Kalkkörperchen habe ich nicht gefunden , nur zuweilen einige wenige Stützstäbe in den Fusswandungen. Der Kalkring ist ziemlich schwach und von gewöhnlicher Form (Fig. 5). Der Darm macht die gewöhnliche Doppelbiegung : von den beiden Lungen ist die rechte sehr stark entwickelt und reicht bis ganz vorn in den Körper, die linke erreicht nur den dritten Teil dieser Länge. (uvıer’sche Schläuche fehlen. Die Geschlechtsorgane waren noch nicht entwickelt. Von den 17 oder 18 Tentakeln sind 15 gross und 4 oder 5 klein, welche letzteren unregelmässig zwischen den grösseren ver- teilt sind. Zwei Pozrsche Blasen und ein festgelegter Steinkanal. Die Farbe ist ein ziemlich helles Grau mit feiner braunvio- letter Sprenkelung , welche am Vorderkórper am deutlichsten ist. Auch der Stiel der Tentakel ist braunviolett gesprenkelt : die tief eingeschnittene Seheibe ist hellbraun. Die Spitzen der Papillen sind gelb. — Das Tier lebt im Schlamm, wie die H.squumifera ` (Semr.), in einer Tiefe von 8 Faden, indem es äusserlich dieser Art auch einigermassen ähnelt. 4. Holothuria difficilis (Semr.). Ein Exemplar (N°. 655) von der Insel Enkhuizen, aus der Bai von Batavia. 5. Synapta beselii (Jac). Zwei Exemplare (No. 654) von der Insel Leiden, aus der Bai von Batavia. Es gleicht diese Art. der S. grisea (Semr.) áusserlich so genau, dass es fast nicht möglich ist sie von einander zu unterscheiden , ohne die Ankerplatten zu untersuchen. Ich habe früher zufälligerweise nach einander 5 Exemplare von S. grisea (Senp.) untersucht und nachher die fast völlig gleich aussehende S. beselii auch für S. grisea gehalten, ohne die Kalkkórperchen immer wieder zu untersuchen. Ich sehe jetzt, dass ich zu voreilig gewesen bin, da von Brock zwei Exemplare der S. bescht von der Insel Edam mitgebracht worden sind, und Lupwis es mit Recht auflal- lend nennt , dass ich diese Art von hier nicht angebe. Ich habe jetzt eine grosse Zahl der auf den hiesigen Riffen vorkommenden grossen 8 \ 108 Synapten untersucht, und gefunden, dass zahlreiche, der A platten wegen. zu S. beselii zu rechnen sind, vielmehr s als zu S. grisea (SEP. 6. Synapla rodea (n. sp.). Ein Exemplar (N°. 712) aus Bai von Batavia, in der Náhe der ersten Boje, ausserhalb Hafens von Priok. Von den 12 Tentakeln trägt jeder 4g lange Fingerchen. Die Ankerplatten sind etwa 1 m.M. lang von zahlreichen Löchern durchbohrt (Fig. 11). Der Rand zum Teil ganz, zum Teil aber noch in der Fortbildung begri also mit verästelten Ausläufern versehen. Die Anker (Fig. selbst sind sehr gross, 1. 5 m.M. lang. Der Grifl u mässig gezähnt, die Arme mit 8 oder 10 kleinen Zäh welche aber zuweilen ganz fehlen können. Die Anker li der Oberfläche ganz nahe, so dass sie mit dem unbewalln Ange schon leicht als halbmondförmige Schuppen an der Aus seite des Körpers zu entdecken sind, infolgedessen die Tiere Berührung sehr stark kletten. Als Hirseblittehen kom ganz kleine Körperchen (Fig. 15) vor zwischen den Ank und in der Unterhaut noch grössere, eiförmige , 0.55 m.M. | (Fig. 14.). Der Kalkring besteht aus 17 Gliedern, die Radialia sind durchlöchert (Fig. 12.) Der Darm macht d gewöhnliche Doppelschlinge. Zwei ungleich lange Pott Blasen. Die Fortpflanzungsorgane als zwei Bündel nicht $ zahlreicher unverästelter Schläuche am dorsalen Mesente iu Die Farbe des Tieres ist karminrot, nur die nach aussen he vorragenden Anker thun sich als hellere, fast weisse Papillen Y Die Tentakel etwas mehr bräunlich rot. Länge bis zu 2e d. Die Tiere leben im Schlamm, aber nur in der Nähe der Korallen =m = 7. Synapta ludwigii (n. sp.). Ein Exemplar (N°. 675 der Bai von Batavia, von derselben Stelle wie S. rodea. 12 takel, jeder mit 4 Fingern. Die Ankerplatten (Fig. 5) gie denen der vorigen Art einigermassen , jedoch bleiben sie kle 0.45 m.M. lang, und sind unregelmässiger von Gestalt. © Löcher sind etwas weniger zahlreich und gewöhnlich * 109 gezähnt. Es kommen aber mitunter auch Platten vor, von denen alle Löcher ohne Zähne sind. Die Anker sind 0.5 m.M, lang. Die Ankerarme (Fig. 4) sind unsymetrisch, etwa wie bei S. assymmetrica (Lupwic.), und an den Enden gezähnt. Der Stiel ist dort, wo die Ankerarme ansetzen , verschmälert, so wie auch eine verschmälerte Stelle am Ende des Stieles vorkommt. Der ganze Stiel ist mehr oder weniger unre- gelmässig gebogen. Ferner kommen Scheiben vor von 0.082 m.M. im Diameter, welche ziemlich regelmässig mit 10 Löchern versehen sind, welche alle gezähnt sind (Fig. 6). In der Unterhaut kommen endlich noch Stützstäbchen vor,0.071 m.M. lang, (Pig. 7) und ovale Hirseplättchen , 0.057 m.M. lang, (Fig. 8). Der Kalkring besteht aus 10 Stücken, ist verhältnismässig kräftig, und hat die 5 Radialia durchlóchert. (Fig. 9.). Der Darm macht die gewöhnliche Doppelschlinge , 2 Porr’sche Blasen und ein Steinkanal. Fortpflanzungsorgane waren noch nicht ent- wickelt. — Das Tier ist fast farblos, so wie die Tentakel, am Leben aber hat es einen rötlichen Schimmer. Länge 4 c.M. Sie leben, wie die vorige Art, im Schlamm , in der Nähe der Korallenrifte. Obgleich diese Art der S. assymmetrica (Lupw.) ziemlich nahe steht, sind doch die Kalkablagerungen nicht unbeträchtlich verschieden. ECHINOIDEA. Durch eine kleine Sendung von Ambon ist das hiesige Mu- seum noch um die folgenden Seigeln bereichert worden. 1. Phyllacanthus baculosa (Lam.). A. Asassız, »Revision of the Echini”, pag. 150, P. pe Lorıor, »Catalogue raisonné etc”, Mem. de la Soc. de Phys. et d’ hist. nat. de Genève T. XXVIII, No. 8, pag. 4. Fünf Exemplare (No. 668) von Ambon. Die Stacheln sind fast alle am Eude zugespitzt, nur ganz verein- zelt tritt einer mit abgestumpfter Spitze auf. Alle sind deut- lich weiss und violetikarmin geringt, wie auch MARTENS es bei den indischen Exemplaren fand, im Gegensatz zu den afrikanischen , obgleich pe Low auch von Mauritius zwei Exemplare mit geringten Stacheln erwähnt. 110 2. Phyllacanthus verticillata (Lam.). A. Acassiz »Revision of the Echini”, pag. 151, P. pe Loriou, »Catalogue raisonné”, pag. 10. Zwei Exemplare (No. 667) von Ambon. Bei dem kleinsten Exemplar sind die Dornkránze nur noch schwach entwickelt. 5. Beterocentrotus mamillatus (Bror.). Ein junges Tier (No. 457) mit einer nur 15 m.M. langen grössten Axe. Die Stacheln an den Seiten des Körpers verhältnismässig stark und ziemlich breit und platt, die kleineren ventralen sehr stark abgeflacht. Die dorsalen Stacheln sind breit, kurz und so sehr abgeplattel, dass der ganze Rücken fast gepflastert erscheint und einiger- massen an Colobocentrolus atratus erinnert. Die Farbe stimmt schon mit der der erwachsenen Tiere überein. 4. Echinus verruculatus. (Luerken). A. Acassiz »Revision ol the Echini”, pag. 122. P. pe Lorıor, »Catalogue raisonné”, pag. 21. Zwei Exemplare (No. 662) aus der Bai von Batavia. Die beiden stimmen genau mit der Beschreibung Luerkew's und DE Lorior’s und ich kann letzterm Forscher nur beistim- men, wenn er E verruculatus (Lre) und E. angulosus (Leske) als zwei gesonderte Arten auffasst. Die Stacheln sind an der | Basis rosafarbig, die Spitze ist weiss. Die von pe Long erwähnten feinen braunen Ringe an den Stacheln fehlen bel meinen Exemplaren. 5. Tripneustes variegatus (Krein). A. Acassız, » Revision d the Echini” ‚ pag. 155. P. pr Lorror. »Catalogue raisonné”, pag: 25. Zwei PETTAN (No. 678) von Ambon. Bei dem kleinsten Exemplar sind die Interambulacren fast nackt, was einiger- massen an Mespilia erinnert. 6. Boletia pileolus (Lam). A. Acassız, »Revision of the Echini”. pag. 167. P. pe LorroL, »Catalogue raisonné”, pag. 27 Zwei Exemplare (No. 683) von Ambon. | Batavia, 18 Mai 1889. de | ERKLARUNG DER TAFEL. 1. Holothuria lamperti (n. sp.) Grosses Stühlchen. a: Idem 5. Idem ` 4. Synapta ludwigii (n. sp.) 5. Idem 6. Idem T: Idem 8. Idem -9 Idem . 10. Synapta rodea (n. sp.) p TY. Idem “14 Idem ig 15. u. 14 Idem Kleines Stühlchen. Kalkring. Anker. | Ankerplatie. Scheibe mit 10 Löchern. Stäbchen aus der Un- terhaut. Hirseblättehen aus der Unterhaut. Kalkring. Anker. Ankerplatte. Kalkring. Hirseblättchen. EVogelzang Balavia | VULKANISCHE VERSCHIJNSELEN AARDBEVINGEN in pen O. |. ARCHIPEL WAARGENOMEN GEDURENDE HET JAAR 1888, verzameld DOOR Dr. $. FIGEE en Dr. H. ONNEN, LEDEN DER AARDBEVINGSCOMMISSIE. A. VULKANISCHE VERSCHIJNSELEN. De Vulkanen in de Preanger-Regentschappen hebben zich het geheele jaar vrij rustig gehouden. i De Heer G. W. Erxmour (N°. 67) meldt dd. 29 Januari, dat er gedurende de laatste dagen herhaald onderaardsch ge- rommel gehoord werd, soms zeer sterk, waarschijnlijk af- komstig van den Gedeh. De Heer G. J. De Kruwrr te Kosala, Residentie Bantam (N°. 10) vernam op 22 en 25 Maart gebrom in de richting van den Gedeh. Wellicht stond dit verschijnsel in verband met de door hem gerapporteerde aardbeving in den nacht van 22 op 25 Maart. De heer Wien KessLer (N°. 88) deelt mede, dat den 28°” Mei des voormiddags tusschen half 6 en half s op Tjampacca Warna, bij helder weer en onbe- wolkte lucht, voortdurend ‘uit het Noorden een onderaardsch strommel of gebrom vernomen werd, — wellicht van den 112 Papandajan. De aardbeving in den nacht van 20 December was volgens den Heer E. J. Kerknovex (N°. 68) sedert eenige dagen voorafgegaan door een donderend geluid van den kaul van den Gedeh. Op 19 December werd dit geluid door den Heer Kerkmovex gehoord, terwijl hij zich te Panoembangan, district Djampang Tengah bevond; thuis komende vernam hij dat het te Sinagar ook gehoord was. Hoogst belangrijke berichten zijn ingekomen van den Heer E. K. H. A. Hammix6 te Bojolali (N°. 525) omtrent de werk- zaamheid van den Merapi. De berichten dd. 8 Februari, 6 April, 2 Mei en 9 Juli maken nog van geene gewichtige gè beurtenissen melding. Het brommen, rooken en af brokkelen van den kraterrand was niet sterker dan gewoonlijk na de regens: de kegel werd aan den kant van Blongkeng voor een grooter st: deelte zichtbaar. Eerst den 5% Augustus maakt de e Haine melding van eene eenigszins belangrijke veranderile in den krater, bestaande in eene nieuwe scheur, die zieh ge vormd heeft aan den oostkant, ten noordwesten van den 00% sprong der opening Woro. Deze scheur was gemiddeld onst veer 20 M. van den rand verwijderd: hare lengte werd geschil op ruim 80 M., hare breedte op 40 cM.: de diepte was niet le bepalen, maar was in elk geval vrij belangrijk. Bij inst" ting zouden ongetwijfeld een 50.000 M3. of meer zand el steenen worden verplaatst. Sedert 17 Augustus beson R berg sterker dan gewoonlijk te rooken en werd des nachts eel | roode gloed zichtbaar. Volgens mededeeling van den opziener | op het etablissement Djerakah werd in den nacht van 17 op | 18 Augustus te één uur een knal gehoord, gepaard mel sterkt dreuning, welk verschijnsel zich een half uur later in z00 hevig? mate herhaalde, dat de berichtgever het huis uitliep ; hij 2% toen een zware rookwolk opstijgen: den daarop volgenden wi te 11 uur herhaalde zich het verschijnsel. Den 19°, 20° en a Augustus hield de zware rook aan; de scheur scheen aanmer kelijk verbreed te zijn; alles getuigde van verhoogde werking: hoopen steenen rolden de Blongkeng in van af den eruptiekeg® 113 die veel hooger scheen dan gewoonlijk: vloeiende lava heeft men slechts tweemaal meenen te zien en wel tusschen 16 en 20 Augustus. Hetgeen er verder gebeurde werd door den Heer Hamm medegedeeld in eene reeks van rapporten aan het Civiel-Bestuur en aan den Mijningenieur, die wij hier onveranderd laten volgen. De waarnemingen geschiedden hoofdzakelijk door den Opziener Hersr, die van den Ingenieur Gonerroy de noodige instructien had ontvangen. »29 Augustus. Merapi werkt steeds door. Eergisteravond ` »zag ik uit mijn huis, dat het aan den zuidkant van de prop »ook begint te branden. Gloeiende steenen rollen tot aan den »koolaanplant van Siesir. Den eenen avond is de branding »grooter dan den anderen, zooals gisteren avond heeft hij weer »flink gebrand en massa steenen laten rollen — gisteren weer »aschregen gehad.” (Rapport van Henst). »51 Augustus. Bestijging had plaats 50 Augustus — damp- »ontwikkeling steeds toenemende — tal van fumerolen en solfa- »laren thans te zien rookend en brandend — op 5 plaatsen »nieuwe fumerolen ontdekt benoorden kraterwand — na af- »storting van den Kegel op 28 dezer is hij weer sterk gestegen ven aan de kanten voorzien van twee uitstekende punten; hij Was over zijn geheel aan het branden , ziet er zwart uit, kleur ‘van steenkolen — kraterwand hier en daar afgestort , spits van "den wand aan den noordwestkant veel dunner geworden — »gloeiende steenen rollen reeds tot tegallan van Siesir en Teroos »(onder Moentilan) — boven zijnde hoorde ik een onderaardsch “gebrom — heden morgen flinken aschregen gehad — Merapi den »geheelen nacht door gebrand, echter geen vuur of vlam kunnen "Waarnemen — temperatuur van het bronwater variëerende van "DÉI — 68°. in den morgen en van 68° — 72° in den avond.” “(Rapport van Herst). »1 September. Prop rijst en daalt aanhoudend door afbrok- "keling en verandert elk oogenblik van uiterlijke gedaante — 114 »steenen rollen westwaarts over wanden Blongkeng, Senowo »geheel gevuld, Teliengsing bovenaan, gloeiende steenen rolden »gisteren tot even boven Tabellan. Zuidwaarts langs Senowo »reeds veel lager; noordwaarts begint Apoe te vullen, rest »valt in den krater. — Menschen Trono, Tabellan , Pentjar's „en Kadestpie daarvoor vluchten — dampontwikkeling toene- »mend — Hersr vermeent uitwerping steenen te hebben waar- »genomen — aschregen toenemend, op sommige plaatsen reeds »ruim één centimeter — water Senowo veel verminderd — op » Tabéllan trilt de bodem — nog geen zandregen — eruptiekegel " »geheel in gloed — (Telegram van ` Haus aan GoperROY »naar aanleiding mondeling rapport van Hersr). »4 September. Voor het meerendeel werd inhoud van mijn »telegram aan Mijningenieur Goperroy bij zijn bestijging »op gisteren juist bevonden, enkele punten slechts werden min- „der nauwkeurig aangegeven als onmiddellijk gevolg van de »slechte hulpmiddelen, den waarnemer, opziener Herst, ten „dienste staande. Afbrokkeling kraterwand is niet zoo belang- »rijk als aangegeven, het uitwerpen der steenmassa, dat »feitelijk eene laplosie zou daarstellen werd niet door hem »waargenomen, zaklijn is eerder stijgende dan dalende. Ove- »rigens constateert Mijningenieur met hem verhoogde werking, »die echter in verband met de verschijnselen geen onmid- „dellijk gevaar daarstelt. Het gelukte Mijningenieur van uit veen der hoogste en gevaarlijkste punten van kraterwand een »blik te slaan op ravijn Blongkeng — voor het grootste gedeelte »vinden afvallende gloeiende steenen daar langs nog hun uit- im: hetgeen echter niet wegneemt, dat ook een gedeelte »in den krater terecht komt of afvalt langs andere ravijnen >en bergruggen, zoodat voor de hoog gelegen dessa’s bijzon- »dere waakzaamheid, vooral gedurende den nacht door »ZEdGestr. werd aanbevolen. Dampontwikkeling houdt ge »lukkig aan in vrij hooge mate: bij voortduring daarvan zot »dan ook het onmiddellijk gevaar voor eene laplosie worden »voorkomen. Menschen die door bijzonder verhoogde werking 115 in den nacht van 51 Augustus jl. angstig op de vlucht »sloegen, keeren gedeeltelijk in hunne dessa's terug, dank de »kalmte waarmede de heer Herst hun in alles voorgaat — hem »valt een woord van lof en waardeering niet te ontzeggen, »zijn houding voorkomt eene paniek onder de bevolking van »Djerakah c. a.” (brief van Hammine aan Assistent-Resident Bojolali 4 September). »6 September. Bestijging had plaats 5 September — geen »nieuwe scheuren ontstaan — prop niet kunnen opnemen door »rookwolken en toenemende dampontwikkeling, die sedert 5 »dezer steeds is toenemende — den Am des middags ten 2 uur »rolden uit de prop gloeiende steenen en zand in de Teliengsing »aanhoudend door drie uur lang — "e nachts de geheele prop in »gloed — Apoe bovenkant begint te vullen. Steenen rollen tot »op één paal van Tabellan — gloed sterk en duidelijk zichtbaar — »bevolking minder op haar gemak.” (Rapport van Hersr). »9 September. Bestijging had plaats 8 September — nieuwe »scheur ontstaan aan de westzijde van het voetpad, dat van "de hut naar boven loopt op 101.50 meter afstand van den »kraterwand ter lengte van 50 meter — dampontwikkeling »steeds toenemende — Ange begint zich met gloeiende steenen »meer en meer te vullen, — temperatuur bronwater variëerende »tusschen 66° en 68° des morgens en 72° en 72'/ des avonds.” »(Rapport van Herst). »12 September. Bestijging had plaats 11 September — »nieuwe scheur ontstaan dwars nagenoeg loodrecht op den »kraterwand, in de buurt van scheur bedoeld bij nu gaand »rapport, op 70 meter van den wand ter lengte van 50 meter — »hoogte van de prop onveranderd — prop geheel gloeiend — »dampontwikkeling steeds toenemende — het afvallen van »gloeiende steenen en zand gedurende den nacht duidelijker »zichtbaar, vullen Senowo en Teliengsing aanhoudend en van »lijd tot tijd ook de Apoe. Bron van Pentjar-doewoer sedert »5 dagen opgedroogd — hoeveelheid water bron Soember opval- 116 »lend verminderd — dessa's Trono en Siesir op last van Inlandsch »bestuur door bevolking verlaten. Zells tegen haar zin (volgens »geruchten), dessa’s ressorteeren onder Hoentilan — ten onzent, »d. i. meer noordwaarts op westerhelling blijven dessa’s be- » woond, alléén gedurende den nacht werden bijzondere veiligheids- „maatregelen getroffen.” (Rapport van Herst). »15 September. Gisteren morgen ten 91, uur groot stuk van »de prop afgestort — steenen vullen Senowo en Teliengsing lol "desen Gendjiean — grasvelden in brand tot op die hoogte — »paniek onder de bevolking — menschen verlaten den tuin »Hogolele, waar zij werkzaam waren , om vrouwen en kinderen »weg le halen, na 2 uur bedaart verhoogde werking en keeren »de menschen naar hunne dessa's terug — één Javaan van »Gendjiean gisteren bij het gras snijden door gloeiende asch »en zand overvallen en als het ware de huid geheel verbrand — »berg den ganschen nacht gebromd, tweemaal angst aanjagend „ook nog eens heden morgen ten 8' uur.” Den 22% September ontving de Heer Hammixe de volgende drie berichten van den Heer Hensr: 1°. Bericht (ontvangen 22 September des namiddags te ball tweej: »Merapi flink gewerkt van af gisteren avond. Van al »heden morgen 6 uur tot heden 11 uur werkt hij aanhoudend »gloeiende asch langs Teliengsing en Sonowo naar beneden. Ook »de lucht was zwaar met asch betrokken en het gebrul van »vallende steenen aldaar hoorbaar. Geen minuut ging voorbij, »of ik zag eene aschwolk naar boven stijgen.” »2. Bericht (ontvangen 22 September des namiddags te 2 »uur): »Bij dezen moet ik UEdGestr. melden, dat de »Merapi een oogenblik zichtbaar was. Hij schijnt gebarsten. »Laat Mevrouw spoedig vluchten; naar mijne meening is anger »blijven onraadzaam. Prop zakt in; uitbarsting zal dus ver moedelijk grooter worden” „e R m + pa. ». Bericht (ontvangen 22 September des avonds te 7 uur, OP weg naar Djerakah) : »Merapi- top zichtbaar. Helft van de prop ARA LS e 117 is afgestort. Nieuw ravijn uit de prop ontstaan, breekt »door den noordelijken krachterwand, stort zich in de Telieng- »sing; deze tot Gowok half gevuld met gloeiende asch en zand. 