Musique et musiciens au XVIIe siècle. Correspondance et oeuvre musicales de Constantin Huygens
Letterktmde te Leiden , provenant de la vente des livres de feu lo Professeur J. Baart de la Faille a Groningen. D'apres le catalogue de l'exposition des objets concernant Vondel {Cat. der Vondel-TentoonstelHng , N°. 642), un cinquieme exemplaire se trouve dans la blibliotheque meme de la Societe pour l'histoire musicale des Pays-Bas. cxx Iff ^* gulis capitibus respondeutem. Ordinem et connexionem materiae ex argumentoram contimia propositiono , inspice , et si quid addition , demp- tum , aut mutatum velis , significa. Hactenus partim in tumultu , partim in luctu vixi; passim ad opusculi augmentum praestare potui: Interim tamen cantiones ad prelium destinavi. Ex occasione gratissimum erit versus Anglicos videre cum tua translatione Belgica. Vix apud me erunt, quin statim aliquid tentabo. Habeo de modo et usu septem notarum, aut potius syllabarum , ut, re, mi, fa, sol, la, ci , aliquid quod percuncter te, sed in aliud tempus differani , cum intellexero te in Nativis meliori otio potiri. Harlcmi , VI Kal. Junias 1642. (Suit la table des chapitres, publiee dans P. C. Hoofts Brieven, [V, 261.) XXIII. AD EU^DEM. Harlem i 12 Kal. Sextil. 1642. .... Imprimitur musica mea .... Desidero alequot versus Anglicos ut musicos reddam .... XXIV. AD EUNDEM. Harlemi 16 Kal. Oct. 1642. Sub finem Augusti tuas accepi, cum adjunctis epistolis Mersenni et Manoury: quas tota quindena rovolvi, ut mentem hominis rite assequerer. Interea invisit mo M agister Capellae Reginae Angliae D. Robert, afferens commendatitias a fratre Scurmanniae , post kalend. Graecas aliquid gratitudinis tandem mihi dicentis pro ista mea epistola cxxi 16 sorori ante biennium inscripta. Is , a Le Blon Amstelodamensi in domum raeam ductus , rogavit ut de musica liceret disserere , cujus ille mirandam ideam ex Uteris ad Scurmanniam ct doetorum virorum narratione silii impresserat. Duxi ilium ad Bibliotliecam , exhibui monochorda triplicia , explicui demonstrationibus variis rem musicam; primum intervalla sim- pliciter eonsiderata in systemate perfecto, deinde eonsonantias. in utrisque facilitates proprias flexanimas prodidi. Deinde diversitatem vocis gravis et acutae, hoc est intensionem et remissionem intervalli, cum speciali sua potestate explicui. Turn tempus et numerum, vocis formatae discriminatricem vim afferentes, oxposui. Ille in omnibus obstupescebat , et vel ex eo magi*, quod singulorum periculum aure facturus, nequiret rationem sensuum ac mentis unire, hoc est in eundem veritatis conceptum referre. Descendimus ergo in atrium inferius , ubi adhibito Clavicymbalo dubia mota enodavi , deinde adhibita Testudine (quam ille dextere tractabat) easdem aliasque difficultates , ipso rogante, explicui. Actum est etiam de linguarum acceu- tibus in cantu observandis. Primo ostendi, omnem linguam ejusque enun- ciationem fore confusam et indistinctam nisi accentus adhibeantur verbis et syllabis. Quo evicto replicuit, aliquid special e esse in lingua Gallica, quod ille satis explicare ncquibat ad captum meum. Adeoque cum dicerem mihi potius abstinendum a lingua Gallica ad mo- dulationem usurpanda, asseverabat ille praecipuum adventus sui rationem esse, ut ejus rei me moneret; nimirum quod Galli modula- tiones meas , ex scientia et arte factas , propter malam et adulterinam suae linguae pronunciationem , ignoranter et insulsc damnarent. Ecplicui itaque aliquot quaestiones de aeeentibus linguae Gallicae, ad quas sic respondit, ut inde aliquas regulas accentuum statuerem, nimirum Ac- centus quosdam esse fortes , quosdam temperatos ; et ex iis quosdam ipsis verbis singularibus , quosdam certo verbo cujusvis periodus [sic] praedo- minanti servire ; scilicet in quod spiritus pronunciationis fertur ; v. g. 'XXII cum dicitur : Que cherchez vous? accentus cadit ia if; vous; sicut verba adorable, majeste, et his similia habent accentus proprios. His auditis petiit a me ut ex tempore Rythmum Gallicum modulationi flexa- nimae (cujus exemplum vides) aptarem. Feci istud, et in singulis articulis rationes meas attuli ; quas ille attente audiebat et satis studiose menti imprimebat. Turn suam modulationem ad Testudinis concentum praebuit auscultandam , et in singulis articulis , quid legibus musicae flexanimae adversaretur, ipso percuuctante , docui. Gratias agebat humanissime, et ut Hagham excurrerem, ad opportuniorem ratiocinationem instructionem- que, instanter rogavit. Librum de cantu a se conseriptum offerebat meae censurae antequam ederetur examinandum. Addixi operam meam, quam hac septimana illi impendam ; intra paucos dies tibi dicturus hujus rei eventum , et quid G. M a n o u r y reponam. Interea banc Anglicam modula- tionem tibi consecratam accipe : Italicam Belgicamque ejusdem argumenti postea pro opportunitate exspecta. Vale , et conatus meos amplius adjuva. XXV. AD EUNDEM. Hague Comit. 18 Oct. 1642. Vir nobiliss. Ecce planctum piis manibus dilectissimi fratris tui de- stinatum tibique devotum. Inter negotia et tumultuarias occupationes fluxit seu pressus est ex calamo, adeo ut recensere non licuerit. Videbis tamen vestigium aliquod earum rerum quas commentario meo explicui. Ubi reversus fuero, tecum de boc modulamento agam libentissime .... D. Cartes hie inveni quicum ad horam XI discedo. [Son Traite du chant, Zangh-bericht, a etc publie par le Dr. van Vloten dans le torn. IV de son edition des lettres de P. C. Hooft, p. 2G6 — 273 ; mais il a omis tous les exemples.] CXXIII XXVI. AD EUXDEM. Harlemi 11 Nocemb. 1642. Astantc et expecrante Spykio hosce quaterniones perlegi , quos jam mitto, et data occasione alia capitula etiam transmittam. Interea vero libri e prelo venient tibi post quindenam circiter offerendi. Ubi ex Mer- senno conditionem Guil. Manoury intellexeris , et me certiorem feceris, addam responsionem ad literas illius . .. . . Monochordon ex meliori ligno paratur postea mittendum. XXVII. AD EUNDEM. Harlemi 10 Aprilis 1643. Ecce conatuum meorum musicorum primitias tibi dudum debitas, nescio qua Typography remora hactenus suspensas, vel protractas in anni circulum. Coram exemplaria tibi obtulissem nisi valetudo prohibuisset, cnjus reparandae nunc satago. Interea totis viribus in responsione lite- rarum D. de Manoury occupor . . . Spero intra quindenam absolntam tibi offerre responsionem , aliaque nonnulla opuscula musica , quorum copiam antehac scripto per famulum meum tibi praestandam addixeram. Haec exemplaria per manus communis amici Vander Burgii praemitto, plura praestiturus ubi jusseris. Bibliopolae vero sequenti hebdomade distrahendi exemplaria copiam faciani, nisi aliter statueris .... (P. S. T e s s e 1 a d am n a , heroina eminentissima, mihi adest , tuasque aures auscultandae musicae meae commodato petit. Quod nisi Vander Burgius coram latius explicuerit, fidem amicitiae fefellerit. Tu vero vir Nobiliss. si nobis adesse queas, maximam beatitudinis mihi partem attuleris. Vale et veni, ait mecum Tessala tua. 4^_ CXXIV XXVIII. AD EUNDEM. Harlemi 14 Mali 1643. Tua singular! humanitate fretus Testurlinem meam reformandam mitto .... Novi etiam quam liberaliter me nuper habuisti in penetra- libus tuis , mensa bospitali , et accessu apud Dominam Ogel , ubi summis deliciis mire me explevisti .... .... Quod si testudinem ad formam Teorbae ineptam aestimes, aut ea fabrica indignam , sine scrupulo remitte , vel trade latori hujus ; quidquid autem in fabrica illius expensum fuerit gratissimo animo artifici solvam, et tibi pro cura tua liberaliter impensa perpetuo gratias agam. XXIX. AD EUXDEM. 7 Decemb. 1643. Mitto quas promisi cantiones, unam duabus vocibus addita symphonia, alteram quatuor concinendas. — Rogor vel urgeor a D. Boxhornio et Elsevirio Typograpbo Amstelaedamensi , ut Tractatibus variorum do studiis recte instituendis anno 1637 editis, nunc recudendis, manum admoveam, et de Musica aliquid amplius adjun- gam. Sane in ista palaestra jam multo versatior et perfectior scio me aliquid posse praestare quod non possent alii, praecipue post tot, toto septennio , comparatas demonstrationes , liabitaque experimenta praxeos : sed quia mihi cum D. Guilielmo Manoury adhuc negotium est, nolim omnia prius detegere quam ipsius arcana, quae momentosa aestimat, perspecta liabeam. Nescio enim quid aliud vel aliter de Musiea dici vel tradi possit, quam quod jam demonstravi, et artis adminiculo comper- tum habeo, praecipue suffragante mihi in Theoricis maximo Salina, cxxv ut audactius de Graecorum veteri musica censere audeam. Sed ut Reip. bono non desim, cogitavi argumentum , quod ad Manoury uuper tran- scripsi, additis quibusdam de Monochordo , et vulgarium instrumentorum temperamento , nee non instrument perfecti fabrica , compendiose in umira Enchiridion referre, et publiei juris haec neeessaria Theoiiae artisquc vestigia omnibus tenenda sequcntibus operibus aut secuturis praemittere .. Monochordon perfecti systematis, uti et imperfecti quibus vul- garia organa constant, Amstelaedami ex ligno Norvegiano aptari curabo, et ubi rite delineavero transmittam .... .... et si quid P o s t i o credis narrandum , gratissima fidelitate , securissime , uti et clam omnibus habebo .... XXX. AD EUNDEM. Harlemi 5 Febr. 1644. .... atque nunc brevem discursum, de incertitudine rei mu- sic a e , ut apud veteres fuit , ut hodie in usu est , conscribo ; hac pau- cula principia ad certitudinem eruendam adjecturus , singulorum clarissimam et accuratissimam explicationem in Institutionibus musicis , brevi praelo dandis, promittens. Hoc modo hominum varia judicia adhuc semel tentabo, deinceps neggligam. Sed ubi Triarii Gallici? ubi Dux et Antesignanus Manoury? forte libris Doni, ad Mersennum remissis, excitabuntur. Exemplaria jam mihi ex Italia transmissa sunt, quae ami- corum usui asservo. Sed cur, virorum optime, et Maecenas integerrime , tuam de trans- missa nupera quatuor vocum Cantione mea (Die mihi , bone Jesu) sen- tentiam tuam [sic] non dicis ? aut , si quid displicet , non mones ? Addo hie carmen Belgicum, simul et Musicum, in Natali D. Cam- CXXVI penii nostri a me mediae horulae spatio compositum , scriptum , et decantatum .... XXXI. AD EUNDEM. Harlem i, 15 Feb. 1644. .... perplacet quod Magistrum Francum excitaveris , jam nimium discipulo se subtrahentem. Quidquid porro in Doni libris tibi opportunum videro, lectione resumpta signifieabo .... XXXII. (Dedicace du Zangh-Bloemzel.) AEN MYNEN HEERE CONSTANTYN HUYGENS, Ridder, Heere tot Zuylechem, Eaedt ende geheimschryver van Zyn Hoogheyt. Myn Heere, Tot uw keert mynen zangh, sprekende onze mocder- lyke tael, ende erkennende de deught, met welke uw Ed. Gestrengh, my tot zang-spraek heeft beweeglit. Want nooit en ben ik zoeter aenge- leydt, ende bevallyker bedrooghen, om yet buyten myn gedacliten in de zangkwetinge uyt te werken, als door uw Ed. vernufte bejegeninge: welke my met uytbeemscbe volken hebt, buyten voordagbt, diepzinniger van de zangkunst doen spreken en bandelen: zoo dat my door oeffeninge, die vcrnuft ende begryp oirboort, meerder klaerbcydt ende zekerheydt in bet erinderen van de zangh wetinge , ende kunst, is ontstaen: Overzulx ik my niet alleen schuldigh en kenne voor zoodaenige deughdelyke bedriegerye, maar bekenne ook gaerne uw Ed. de vruchten van dien eyghen te zyn. Van welke ik uw Ed. hier nu offere het eerste Bloemzel, exxvn m met meninghe om den kcelen plant, met wortel, ende vruehten naer- maels op te draegen. Erkennende daer mede het wys ende minnelyk beleydt , welk uw Ed. in alle vernuftige ende redenvaste dingen zoo hoogli doedt draeven : dat weynigh menschen daer van betaemelyk spre- ken, veel minder redenmaetigh oordeelen kunnen. Ik my ook in zulks onmaghtigh vindende, honde my aen dankbaerkeydt : ende ten boogsten van uw Ed. deugbt beswooren zynde, toone hier myn schuldigbste plicbt. Bidde uw Ed. dit geringe mynes arbeydts, voor deezen tydt van myne dankbaere ziel ten goeden aen te nemen, ende de andere beloofde vruehten van het Zanghbericht daer ik nu in bezigh ben, door den almoogende Godts hulpe, met den eersten gelegentheydt te verwachten. Waer over ik my kenne : Uw Ed. Gestreng Ootmoedighste Dienaer, Joan Albert Ban. In Haerlem den 1. van Bloeymaendt onses Heeren jaers 1642. XXXIII. JOAN ALBERT BAN Tot den Leezer. Als ik in myn jongheydt met een aengebooren genegentheydt tot de Zang-kunst genegen was, ende ten deelen door ongemak van goedt on- derwys, ten deele door veranderinge myns stems, niet en konde naer mynen wensch spoeden tot begryp van de Zangkunst : heb ik by geval myn handt eens gezet op eens Claeuwecimbal , zonder eenigh onderwys van handelingh ; ende hoorende eenighe aengenaemheydt van geluyden , werde beweeght om de me-klanken van ettelyke gemej'ne deunen te zoeken, volgens het aenwyzen der Zang-letteren A. B. C. D. E. F. G. op de Claeuwieren afgeschreven. Zoo dat ik by my zelve doen maekte een liedt met vier stemmen , niet wetende van eenige Zangregels ; welk exxvm my een oorzaek gaf om de Zangliwetinge , ende kunst naerder te onder- zoeken, en dieper te doorgronden. Dies ik naermaels door veel leezens van boeken, ende zamonspraek van Zang-kenners , ben gewaer geworden dat de Zangh-kunst meer in liaer liadde, als by menschen wel bewust ware. Want alhoewel ik door aengebooren lust, ende byvalligh opmerk, altoos trachte om een stemwyze voort te brengen, welke de woorden bescheydelyk zoude uytspreeken, waer op de andere stemmen moesten passen en volgen ; liet welke by veele ervaerne Zangwustige ; ende naemelyk by den uytnemende Richard Diringk mynen zonderlinge vriendt ; werde zeer gepreezen : nochtans merkte ik dat zulx van mv werde gedaen zonder eenige vaste kennisse , by enkele geluk , naer be- vallykheydt van bet gehoor: bet welke somwylen ook dwaekle, ofte onmagbtigk was wel te oordeelen, om yet beters te maken. Dies viel my in de gedacbten, dat bet menschelyk verstant yet wat moest ont- breken van de waere kennisse des Zangb-kunsts , welke in zynen aerdt moest volmaekt zyn. Want dewyl kunst is een gaeuwdaedigheydt met rechte reden alles doende. Welke rechte reden is de noodwendige oor- zaek van wel werken, dat is den werk-regel die men niet magh te buyten gaen: zoo oordeelde ik dat de Zangb-kunst ook moeste hebben zoodaenigbe vaste redenen, ende Regulcn. Ende dies te meerder dewyl ik merkte dat de Letter-kunst , Tal-kunst, Landt-meeterye , ende dier- gelyke wisse kunsten, hadden haer vaste zeekere Regels: zoo besloot ik dat de zangb-kunst, die onderbandeligb is aen de Tal-kunst, ook moeste hebben zeekere regulen in alles wat bet zingen aengaet. Ende als my yemandt zeyde, datter Regelen waeren van zamen-zangh onder twee , ofte meerder stemmen , waer inne de zangh-kunst bestonde : zoo andtwoorde ik, dat de zamen-zangh der stemmen het minste deel van de zang-kunst was. Want hoe kanmen wel zaemen zingen , als een stemme alleen niet kan wel zingen? Overzulx zoo moeste op een stemme alleen cxxix 1 7 den zangh tier woorden ofte des speel-tuyghs , eerst wel gemaekt zyn : Waerinne de meeste kirast was, om de woorden wel duydelyk te doen spreeken, ende het gomoedt te ontroeren. Ende dewyle dat men hier van genige regelen vonden, zoo besloot ik dat de zangh-kunst by de menschen nock niet wel bekent en was; ende over zulx moeste beter onderzocht werden; Ende ofte yemandt wilde zeggen van den zangh der oude tyden , welke Plutarchus , Atheneus , ende andere sckryvers melden, ende als wonderen pryzen : zoo aehte ik zulx een vreemt en oneigen bewys te zyn. Want behalven dat den Poeet zeyd : Et q u i d q u i d Graecia mendax Audet in Historia: En al wat Griekenlandt genegen tot den looghen In de gesckiedeniss' vermetelyk derr't boogken: Zoo konde my zulx niet waarschynelyk zyn, vennits de oude, welke zulx vertellen , ende de sckryvers die van de zangk-wetinge wel zorgh- vuldigh hebben gesckreven, als Ptolemeus , Euclides, Aristoxenus, Ni- comackus, Pkilolaus, jae Boethius zelfs; die alle kibbelinge der ouden heeft zoeken te vereffenen; van de zanghmaekinge , die zij Melopoeja naemden, yedtwat vermeldende, niet eens aengeweezen hebben de zee- kerheidt van eenders stems zingen, het welke zy niet minder zouden gezweegen hebben , als de zangh-weetenschap , die zy ernstelyk hebben willen beschryven, zoo men uit haer boeken bespeuren kan. Waeromme ik als noch gevoele, dat de kcnnisse van wel zingen met een stemme, dat is , het maeken van den zangh voor een stemme alleen ; welke de oude meest gebruykte onder een speeltuigh is wonderlyk geweest: ver- mits de vrye kunst van vrye verstanden, ende geleerde zielen werde geocffent , die door dagelyxe opmerkinge de bevallykheidt der ooren leerden met welsprekenheidt der woorden bekooren; ende daeromme waeren die by Heeren ende Vorsten boven de gemeine zangh-kunstenaers, hooghgeacht. Ende ofte nu door ongeluk van tyden, zoodanighe kunst- JM cxxx beschryvinge was verdweeuen, ende dat in meenige eeuwen niemand hadde gepooght om zulx te bespooren, zoo dockte my liet zelfde noodt- wendigli te zyn. "Waer toe ik twintigh jaeren rykelyk hebbe besteedt, tot dat ik ten laesten in Oostmaendt des jaers 1639 eyndelyk allesliebbe gevonden, ende met langliduirigh opmerk de zaeke doorkroopen tot deezen dagh toe. Ende van die tydt kebbe ik myne voorgaende zangli- werken verworpen, ten waere die op de nieuwe gevonden konst-regelen waeren hermaekt. Te welker tydt de Ed. Ende ik waere beraeden alle myne zuyr bewrochte kennisse by my te houden, om de moeyelykhcidt van menscken, die over myne ongewoone kunst bewys zoude mooghen ontstaen, te ontvvyken; ten waere den ge- melte Ed. Heere my anders hadde beswooren, ende ik zyne Ed. anders hadde belooft. Weshalven ik nu genoeghsaem gedwongen ben om uit te geeven deeze eerste bloemzele der zinroerende zangen (zoo ik die noeme) spre- kende in onze moederlyke taele, met die eygenschap van bewoorden, verheugen, ende beweegen: welke niet zonder reeden, den zangaerdt zelf uyt zyne binnenste geheymen, ende innighste verborgentheyden , het aendachtigh menschelyk verstandt, met handen ende vingeren vol- koomen aenwyst. Ik spreke van de zangh-geluyden die alle stemmen eyghen zyn, waer mede den Zangwyze (welke Gellius van Ciceroos welsprekendheidt meldende, Modulamentum noemt) werdt gemaekt. Te weeten stemtrappen ende stemsprongen : ook den tydt ende het getaldes tydts : Talbreekinge , ende diergelyke zangdeelen : als mede de byklanken cxxxi der woorden, die met klimmen ende daelen, ofte met verscheyde tyts tallen wcrden zoo klaerlyk uytgesprokeu dat uytheemsclie menschen onervaren in onze taele, de zelfde moeten wel uytgalmen, ende onze taele wel verkundigen. "Waer by gevoeglit de welschikkelykheydt van duydelyke zaemenzangh maekt dat den eenen stem, den anderen int zamenzingen door verscheyde woorden voort te brengen, niet en hindere. Ik geloove wel datter noch meerder in den zangaerdt schuilt, als ik tot noch toe wel bespoort, ende ontdekt hebbe : het welke my noch alle dagen kan onderthusschen voorkoomen , ofte van andere zanghlievers die hier ernstelyk op letten willen kan gevonden worden. Doch dit zyn de eerste, de gewichtighste ende nootwendighste dingen strekkende tot volkomcntheidt vande kunst : zonder welke alles maer by geval kan gedaen werden; het welke yder aendaghtigh zanghliever by zyn zelfs kan bemerken. Dit is de oorzaek waer door ik zomwylen van liefhebbers gevraeght, ende geverrecht, dat is, geperst zynde, hebbe gezeydt, dat ik geen volnoegen in andere zangen kan hebben, alhoewel die vermae- kelyk zyn. Jae myn eygene voorgaende werken, zoo nu gezeidt is, niet en kan lyden. Ik en spreke niet gaerne van deze dingen als met be- daerde verstanden : Vermits inbeeldingen van voorkookende , oft te vroeg rype zielen, eon hatelyk ofte onaengenaem dingh is welke groot ongemak baerdt, zoo den welsprekende Quintilianus zeidt. Ik en verackte, noch en veroordele ook niemandts kunst: maer houde die in eeren; want yder ten minsten yedt goedts by gevalle heeft aengebracht. Doch onder alle andere, zoo waerdere ik meest de Heere Claudio llonteverde, behalven Pomponio Menna, en Principe di Venosa: in wiens werken ik altoos yet byzonder tot mynen voornemen strekkende hebbe bespeurt. Ende in 't voorgaende jaer 1641 hebbe ik een voorreden van de Heere Monte- verde bekomen ende gelezen, in welke hy het onderscheydt van den tyd, ende de getallen des tydts waergenomen ende beschreeven heeft; cxxxu aenwyzende de Grieksclie Zang-voeten, Spondeus, die twee lange sylla- ben, ende Perichius, die twee korte syllaben heeft: de eerste vergely- kende met een heele maet «:, genaemt halfkorten , dienende tot matige en statige woorden: d'ander Perichius vergelykende met XVI dubbel- haekte zangb-merken , dienende tot alle geswinde dingen uit te beelden: met welke de oude, naer zyn gevoelen, alle veranderinge aen brachten. Het is waerlyk veel van dien grooten man gedaen , al hoewel bet inaer een deel is van de zinroerende kracbt: welke nochtans het meeste uyt- wendige geweklt, en veranderinge in de ooren brenght, gelykmen kan bepeuren op alle slagh-speeltuigh , dat geene thusschen-vallen van geluydt en heeft: gelyk Trommels, Stroo-veeldels, Rinkel-ysers, en diergelyke. Waerlyk Honteverde heeft getoont dat zyne eerste en tweedo boek der Madrigalen volgende den styl van Luca Marenzo (die een navolger was van Giaches de YVeert een Nederlander geboren tot Antwerpen zoo ick hebbe verstaen) minder zyn dan zyn tweede styl int 3, 4 ende 5 Boek. Ende wederom dat deeze boeken minder zyn als zyn laetste werk, vol- gens deze opmerken in het jaer 1624 eerstmael openbaerlyk vertoont bin- nen Venetien ende naermaels met gestadige oeffeninge verrykt, in ver- scheyde boeken van kei-k en kamer-zangen ; zoo hy daer zelfs van spreekt. Niemant van alle de anderen heeft ooyt zoo veel in de zangh-kunst bestaen als deze lofwaerdigste man. Maer hadde hy den kracht der ge- luyden , te weeten de Stem-trappen ende stem-sprongen mede zoo doorgront, hy zoude veel veerder gekomen ende wonderlyker dingen gedaen hebben. Ende misschien is zyne kloeke geest daer in noch bezigh : het welke ik int grond myns herten wensche. Want voor een oprecht weetgierige ende kunst-zoekende ziel, en is niet aengenamer, dan veel mackers te vinden in het gene hy zoekt. Ende de geestelyke ofte vernuftige dingen kan men elkander zonder schaede mede deilen , als 'er gemakkelyke en bequame verstanden zyn, die op het leeren haer voornemen aenleggen. cxxxni Do Nature is ryk en vast wetende, ende werkende in haer zelve: wy en bedenken niet nieuws buiten de natuire: maer speuren alles na. ende dit naspeuren heeft groote moeiten, ende vereischt zaemenspraek van verstandige menschen. Dock deze zaeke zal in liet hantboek van de eerste Zangh-roerende kracht (int Latyn genaemt de Primo movente rausico) klaerder aenwyzen. Hem zy nocbtans lof, ende ook alle andere geesten ende meesters: die ik yder zyne eere gaerne met erkentenisse opdraege: alboewel zommighe meynen, dat ik haer veracbte, als ik ge- vraegbt zynde, zonder eenige valscbe winipelen, de recbte waerheydt van myne wetenscbap openbaere. Maer wat myne vlyt in het onderzoeken van des zanghs zinroerende kracht aengaet, verklaere ik dat zulx alleen voor myne byzonderen yver tot de kunst was aengeleydt; ende nimmer tot kennisse van ymandt in myn leeven zoude gekoomen hebben : ten waere dat my zulx van vrien- den was sterk overgedrongen , ende door vriendtschaps macht ontweldigbt. Overzulx beminde Lezer, om uw wel te doen erinderen mynen vlyt, ende aendagbtigh betracbten van de zanghwetinge ende zangbkunst , hebbe hier een weynigh breder willen verbalen myn voornemen, vervolgb , ende uytkomstc in deze zaeke : verhoopende dat alle zangblievers hier door zullen verwekt werden, om de kunst noch meerder te onderzoeken, ende te verbreyden ; byzonder in ons lieve Vaderlandt , tot wiens welvaren ik ten hooghste geneghen ben. Ende waeromme en zoude wy immers zoo wel niet trachten om wetenscbap ende kunst te zoeken, als de an- dere volken ende geboorzelen ! Want wy zoo na zyn tot dien yver, ende dat geluk , als zy : 't en gebreekt ons aen geen kloeke verstanden , ende goede herssenen , oft wakkere geesten. Ons Vaderlandt baertse , ende voetze met hoopen : Het scheelt maer aen onze naerstigheydt ende vlydt. Geen dingen en werdt zonder moeiten , en kosten , verkreghen : Want de Gooden zelfs verkoopen alles om arbeidt, zeyd den Heydenschen schry- cxxxiv ver. Zoo wy vlyten willen, wy zullen met den tydt iinmers zoo veel voorderen als anderen; ende door oeffeningen van onderzoek tot des zangh-kunsts volmaektheydt koomen. Wat ik daer inne gevoordert hebbe, en wille ik voor my alleen niet houden: maer gelyk ik hier nu begon- nen hebbe, zoo zal ik naermaels nock meerder aen de Vaderlandscke zanghlievers gaerne mede delen: te weten een Boek van de zinroerende zanghkunst. Het welke zal zyn in onse moederlyke taele, om twe ge- wightige redenen. Eerstelyk om dat ik aen het Vaderlandt, ende myne Vaderlanders zulx voornamelyk schuldigh ben. Ten anderen op datgeene vreemde volken en roemen van haer zelf een vruchte gekoomen, ofte ontleent te zyn , welke den grooten goeden Godt in ons landt heeft laeten groeyen. Onderthusschen wensch ik dat ghy deeze staele met uw hooghste genoegen mooght gebruiken: ende als het gelegen is my wederom yet wat van uw vernuft ende arbeydt gelieve mede te deelen. Vaert wel. XXXIV. NAE-BEDEN OFTE KORT ZANGH-BECICHT. Den Drukker tot den Lezer. 1. Dezen zangh werdt by zynen maeker gcnaemt zielroerende-zangh. Want die niet by gevall, ofte enkele oorkeuringhe zonder reden, (dat is , lukt t wel , raekt 't wel ,) gemaekt is : maer zy is uit de grondt- reden van den zanghaerdt door demonstratie, dat is, wisse kunstelyke reden betoog gevonden ende zamen gezet. Den Autheur heeft hier van een boek in onse moederlyke taele geschreven ten versoeke van den Ed. Gestrenghe Heere Constantyn Huygens, Heere tot Suilechem etc. cxxxv Welk met den tydt zal in 't liclit koomen. Dogh om uw een voorsmaek te geeven van alles, let op deze weinighe regels. 2. Alle de kracht van deezen zangli is in het uitspreeken der woor- den : niet alleen om de woorden , met Sylben , in letterklank te vatten : maer ook om de beteikenisse van de zaek ; dat is den eigenschap van zinbeduidzel , te erinderen. Het welke kan geschieden met een stemme alleen : ofte met meerdere zamenzinghende stemmen. 3. Dit geschiedt eerstelyk in een stemme alleen , ende naemelyk in do scherpste; dat is de fynste, ofte hooghste stemme, welk den zangh- wyze moet voeren : vermits die aldereerst in d'ooren treft , ende door- dringlit, ende alzoo de inbeeldingbe beroert. 4. Den zanghwyze om de woorden wel uit te spreken bestaet in drie dingen. Eerst in bet klimmen ende daelen van den stemme, bet welke gescbiot met Trap-geluyden als zyn Ut, Re, Mi, Fa, Sol, La, ende Sprongh-geluydon gelyk zyn den Drielingb Ut , Mi, den Vierlingb Ut, Fa: den Vyflingb Ut , Sol: "Welker ider in 't bysonder beeft zyne eigenscbap om bet oor te vermaeken, en het gemoedt te ontroeren. Ten tweeden in den tydt, ende bet getal des tyds, welk de durentbeidt der geluyden meet. — Ten derden in de byklanken der woorden, op langbe ende korte Sylben : welke werden uitgedrukt met bet klimmen en daelen des stems : ofte ten minsten met het getal des tyds. Het welke zulken magbt heeft , dat een vreemdelingh (alhoewel bet hem onmoghelyk schynt,) onze moederlyke tael wel moet zingen, volgens deeze regels. 5. Den zamenzangh van meerder stemmen; om de woorden duidelyk te vatten , en te erinderen haer zinbeduydzel ; bestaet in deze twe dingen. Eerstelyk , dat de Meklanken , te weten Drielingh , Vierlingb , Vyflingb , Zesselingb; ende ook de Onklanken (welke ider ook bysondere zinroe- rende kracht hebben) werde gebezigbt naer de eigenschap der woorden. Ten tweden , dat den eenen stemme den andere niet en verbystere in bet cxxxvi uitspreeken van verscheide woorden ende Sylben : het welk by de zan°,h- maekers in geen, ofte in heel weinigh opmerk is geweest. Zoo gy deze dinghen wel aenmerkt, zoo zuldt ghy meerder genoegen in dezen zangh Tinden. 6. Dogli gemerkt in deze zanghen zommigke tkusschenvallen van Toonen ende halve Toonen zyn gesteldt , welke buyten gewoonlyke wyze geschikt zonderlinge zanghganghen maeken , die by de geineine zanghers beswaerlyk zyn ora voor de vuyst te vatten ; gelyk men merkelyk zien kan in de twe naest-laetste zanghen ; welke wonderlyke zinroerende kracht hebben booven alle de voorgaende: zoo zyn de zangh-zylben op alle plaetzen boven de zelfde zangh-gangen gesteldt, om alles wel en makkelyk uit te spreeken. Maer om ider grondighe en klaere kennisse te geven van deze kunst zoo hebben wy het beduydzel van den Autheur, bij veele zangh-minnaers ernstelyk verzocht, hier aen gevoeght. Leest, Erindert, en Vaert wel. KORT BEDUIDTSEL VAN DESEN ZANG. 1. Gelyk alle zangen hebben haere byzondere ganghen, bestaende uyt Stemtrappen ofte Stemsprongen : welke Stemtrappen , volgens het oude gebruyk , met deze zes zanghzylben Ut, Re, Mi , Fa , Sol , La : oft met deze zeven, Ut, Re, Mi, Fa, Sol, La, Ci, op de nieuwe wyze, wer- den uyt gesprooken. Onder de welke deze twee, Mi en Fa, aenwyzen den meerderen halven Toon; het zy op wat plaetzen die gesteldt zyn. Welke zyn de eigeno zylben die men gebruikt om zulke geluiden rechtmaetigh uyt te spreken : gelyk alle de andere zylben eigentlik uit- drukken de heele Toonen. 2. Ende dewyle men kan over all in verscheide plaetzen de halve Toonen aenwyzen met het stellen van den ronden 1?, welke bcteikent cxxxvn Fa: ofte met het dubble Jj cruisje, welk altoos den stemme, en het geluydt, een mecrderen balven Toon verlioogbt, ende klimmen doedt. 3. Zoo ist , dat alle geluiden van Toonen ende halve Toonen, op deze ongewoonlyke wyze in een liedt gestelt, moeten noodtzaekelyk met de zelffde zangbzylben uitgesproken werden. Jae dat meer is, alsmen de zanghmerken met zoodaenighe zylben wel noemt, zoo is den uytspraek dezer geluyden licbt, ende makkelik om te treffen; zoo dat men niet licbtelyk en kan missen, ofte dwaelen. By aenwyzinghe , Fa Fa Fa La Sol Fa Re Solfa Mi Fa -19- en wan -hoop voer den 't woordt. Fa Fa La Sol Fa La Sol Fa i t r~r^t t=t 3?~zg~ lest, en wanhoop voer - den 7t woordt. II. VRAEGBE. 1. Waeromme gebruikt men deze veranderingbe der trappen van heele ende halve Toonen buyten gewoonten van den daegelykscben zangb? Anhcoordt. Om eenighe wonderlyke ontroeringhe te brengen inde gemoederen van de hoorders. 2. Want gemerkt yder geluidt is een slagh des luchts, door een klinkendt licbaem veroorzaekt , welk zyn geweldt brengt in de ooren, volgens de groodtbeidt van zyn lichaem. En vermita de balve Toonen de kleinste licbaemen bebben: zoo ist dat de halve Toonen bet oor lieffe- lyker raeken, als de Toonen. Ende den minderen Drielingh Be, Fa, ofte Mi, Sol, komt aengenaemer in 't oor als den meerderen Drielingb met deze zangh-zylbcn Ut, Mi, ofte Fa, La. Insgelyx den Vyfflingb I V , Sol : Be , La , etc. is nogb beerlyker , en geweldiger in 't oor , als cxxxvm den Vierlingh Ut, Fa; ofte den Drielingeu. Ende dit is zoo wel to ver- staen van het zingen eens stems, als van meeklank in de zaemezangli, met twee , ofte meerder stemmen : gelyk wy in 't Bock van de Zinroerende zangh-krackt , in 't elffde capit. geschreven op het verzoek van den Edele Hecre Constantyn Huygens, Heere tot Zuilechem, etc. klaerlik bewyzen. 3. Overzulx gelykerwyse het oor werdt geraekt met lieffelyke, ofte geweldige klanken , ende meklanken : alzoo werdt ook de inbeeldinge beweeglit, ende bet gemoedt ontroerdt. Het welk dan meest treft, wan- neer men uyt den aengeheven zanghkreits begint to gaen tot eenighe vreemde zanghplaetzen , ofte met ongewoonlike schikkinge der trappen van halve Toonen , ende Toonen ; mitsgaeders andere vreemde Stemsprongen. 4. By aenwyzinge als men onder den zanghkreits Z>, menght enige gangen van C, ende \ : ofte anderssints , gelyk hier volght : r Sol La Sol La Fa Mi Fa Mi Eh nnn ':*£z ^Yaut het is een groto veranderinghe , alsmen zoet geproeft hebbende, bitter smaekt : ofte averechts eerst bitter , en dan zoet gevoelde : zoo mede ist een groote veranderinghe, alsmen van droefheidt komt in vro- lykheidt : ofte averechts. Het welke werdt veroorsaekt naer de verschei- dentheydt van de lydinge , ende overvallen des gemoedts : volgens den zin der woorden, die men spreekt, ende de klanken diemen zinght. III. VAN DE MOGENTHEIDT ENDE HET BUYGEN DES STEMS. 1 . De zanghvly tige zielen zullen , uit den grondt , en van den wortel , den wonderlyken kracht van wel zinghen beter vatten, ende wisser betreffen, zoo zy aendachtigh letten, ende wel erinderen, den geboor- aerdt des stems verklaert in de weinighe regels. C'XXXIX 2. De mogcntlieidt, ende het buygcn des stems, werdt gekent by gelykenisse van eencn snaer, die men op verscheide geluyden doed spreeken, alsmen die korter maekt door het grypen van de liandt, oft vingers: gelyk men op Violen, ende Luyten kan zien. 3. De Stemme werdt veroorzaekt door den windt, die de Longen met geweldt uytblaezen door den kartel-gorgel , tot in den keel aldaer met den slagh stuytende tegen het klapje, ofte dekzel des keels: ende voorts wandelende door den mondt, tegen het verheemelt ende de tanden, werdt met den tonge, ende de lippen, tot verscheide klanken geboogen, ende gestiert, ende wanneer het klapje werdt wydt geopent, zoo daelt de stemme beneden in den kartelgorgel , ende werdt groff : maer als het klapje werdt naeuwer geslooten, dan klimt de Stemme ende werdt fynder. Oversulx kan men in de kartel-gorgel den Stemme voelen klim- men, ende daelen op verscheide manieren. 4. Den kartelgorgel is de langhe holle pype, gaende tot aen de Longen daer men door aedemt, doorgaens verknocht met ronde ringen van kraeke-beentjes: ende van binnen bekleedt met een gladde huydt, ofte velletje : gelykmen aen de doode beesten zien kan , als zy geslaght zyn. Dogh het gemeene volk noemt den kartelgorgel den verkeerde keel. 5. Den keel is het hooft, ofte de doore, dat is het bovenste deel van den kartelgorgel, en het voorste deel van den hals, onder de kinne: welke als men swelgt klaerlik ziet beweeght werdon : ende is van dik krakcbeen gemaekt, en bekleedt met gladde vellcn, daer den windt, uvt de longhe komcnde, holder tegen raekt. 6. Het keelklapje is het dekzel van den keel , welk den keel ende den kartelgorgel stopt, alsmen swelght. Het is mede gemaekt van kraekebeen , bekleedt met gladde velletjes; daer den windt, uyt de longen komende, tegen stuyt, ende gebrooken werdt: welk een slagh maekt, ende overzulx gelnydt voortbrenght ; gelyk het blaezen van de mondt op de fleuyten doedt. CXL 7. De stemme werdt dan, door den windt uyt de longe, gemaekt in den kartelgorgel , ende den keele : zoo datze groff zynde daer diep in daelt , ende fyn zynde hooghklimt : zoo kan men wel vatten , dat de langlide van den kartelgorgel de maet voert van het geluydt, het welke by een snaere gelykent werdt : ende dat het klapje sluytende den keel , is gelyk de hand, die den snaer grypt op zekere maet, so men op violen, en luyten sien kan. 8. Dies om dat men den kartelgorgel in zyn gestaltenisse niet zien nochte raeken kan : zoo kan men die uytwendigh met den passer ook niet affdelen, gelyk een snaere. Maer uyt de deelinge van een snaer moet- men de deelinge van den kartelgorgel bespooren. 9. Hieromme gelyk de handt ofte de vingeren op de Violen, Luyten, ende Cytharen, de snaere overwandelende grypt, stopt, ende alzoo klein- der, ende weder loslaetende, grooter maekt, veroorzaekende fyn en grof geluydt: alzoo mede het keel-klapje op zekere maete openende, en stop- pende , den keel , ende den kartelgorgel , maekt het geluydt daelende groover, en klimmende fynder. Ende alzoo treft de stemme de natuirlyke zanghtrappen , Ut, Re, Mi, Fa, Sol, La, Ci, Ut , klimmende tot een ende wederom daelende treft averechts de selfde zanghtrappen, Ut, Ci, La, Aehtelingh : lj u-9^a~0' S Sol, Fa, Mi, Re,Ut, §=11J11=J|J u 10. Overzulx om den zangh op alio plaetzen met rechtmatige gc- luiden van Stemtrappen en Stemsprongen wel te beduyden, moet men op den Zanghleder gebruyken deze vyf teykens, te weten den ronden '? : den vierkanten B, aldus \ : het dubbeld kruysje % : het enkel kruysje x : ende het sterretje *. 11. Den ronden \> , is alleen cighen den letter, ofte zanghstoel B; (XL I om den lialven Toon boven A te stellen. — Den vierkanten S , is raede eighen aen den zanghstoel B, om boren A, een meerdercn Toon te stellen; als het zachte zaugh is gaende staedigh met den ronden '?. —. Het dubbelt kruysje % dient alleenlik tot den balven Toon in % C, % D, | F, | G: maer niet in B; welk moet met den vierkanten tl geschreven werden. — Het enkel kruysje dient alleen voor drie Zanglistoelen , te weten voor den letter x C, (waer het zelden, ofte nimmermeer ten dienste der stemmen, maer alleen tot gebruyk van Speeltuygh werdt gebezigbt.) Desgelyks voor de letter x E , in plaets van den !? ; alhoewel die \> naest het kruysje werdt bygevoeght om de oude gewoonten. — Ten laetsten voor de letter x G ; ende klimt een meerderen halven Toon boven G ; blyvende onder de letter A. Zoo dat men van F, en G, tot x G, een minder Drielingh heeft, met deze zylben Sol, La, Fa. — Het sterretje werdt gebruykt op drie Zanglistoelen , te weten onder op * D , om te passen op G onder, in een Vyflingh. Ten tweden op de letter *F welk tegen \ onder, een goeden vyflingh is. Ten derden op de letter *B, welk met *D boven , ecu volkomen meerdere Drielingh , en met G onder, een goeden minderen Drielingh maekt; beduydende, dat deeze zanglistoelen een Snipsel hoogher zyn , als de andere D jJ F, en B ; dat is omtrent het negende deel van een meerderen Toon. IV. AEXMERKINGE OP XG. 1. Volo-ens het gewoonlyk gebruyk, hebben de kunstenaers dozen halven Toon boven G, altoos geteikent, met een '-? op den Zanghstoele A, gelyk in den Zanghleder van yder stemme voorviel; zoo men hier ziet: Sol La Fa =5=^21 >-- >'. Welk werde op alle Speeltuygh gebruykt met den zelfden halven CXLII r±L toon, die boven G, met net dubbel kruysje %G gcteikent, gaet tot A. Maer deze Stemtrap is niet rechtmatigb. Want zy is omtrent een derdendeel van eenen Toon minder: over zulx moet zyne valscbeydt met bet bydoen van den minsten balven Toon verbeterd wer- den, om van F tot x G te vinden een goeden minderen Drielingh. V. BEDUYDZEL DEZER ZANGHMEBKEN VOOR DE ZANGERS. 1. Overzulx de zanghers ziende deze klankmerken x en «, moeten haer niet verwonderen : maer bier uyt leeren kennen, dat bet eenander geluydt is dat men zingbt, klimmende van » F, tot G; welk een meer- der [lisez: meeste] halven Toon is: als van * F, daelende tot E; welk een meerder heele Toon is. 2. Insgelyks van F, tot f, is een goeden Vierlingh Ut, Fa, maer van G, tot de zelfde '<? , is een valschen minderen Drielingh, aen welke te kort konit een Snipzel, dat is omtrent bet negende deel van een Toon. Welk werdt gevonden in dit klankmerk * k Aldus van F, tot $G, is een valsche mindere Drielingh ; daer aen ontbreekt den minsten halven Toon; welk overzulx moet hier bygevoeght werden, en is alzoo geteikent X G ; dat men in de zanghleder van yder stem dus aanwyst : -^ Sol Fa :::?<y *!Js: La Sol Fa Mi Re -*&=i II VI. WAERSCHOUWISGHE VOOR DE ZANGERS. 1. Dies als de zanghers deze klankmerken vinden, zoo kunnen zy die met deze zylben uytdrukken, gelyk gezeidt is. Hot welke zoo ge- makkelik is, dat het geen veranderingh zal geven. CXLIII 2. Dit is in 't kort gezeidt om de zanghlievers een voorsmaek te geven van de verseheide boeken en zangkwerken die den Autkeur van de wetensckap, en kunst des zangks, heeft bescbreven. B E s L u I T. 3. Soo yemandt breeder, ende meerder onderwys van dose dingken, ende de gautscken Sangtught begeert, die keere kem tot ket groot Zangk- bcrickt, dat ackter den Gemene-Grondstem Gedruckt is (1). Vaert wel. XXXY. Nous devons a l'obligeance de M. l'abbe J. J. Graaf la connais- sanee d'un specimen de la composition musicale de Bannius telle qu'elle etait avant qu'il eut imagine sa tkeorie. II se trouve sur une gravure de Pk. Matkam datee de 1622, qui representee une table ckargee d'instru- (I) Comme nous l'avons deja dit, la partie de basse-continue, oil Be trouvaient ces instructions plus detaillees, nous manque aujourd'bui. Quelques-unes des expressions dont Bannius fait usage demandent quelque explication : Byklanken — accents; zamen- zaagh =: concentus ; meklanken = consonances ; onklanken = dissonnances ; zanghgang = melodie ; zaaghleder = portee ; snipsel = comma ; zanglistoel = degre de la gamme. La notation des demi-tous par dieses et be-mols n'etait pas reglee alors comme elle Test de nos jours. Ce que Ban propose ici, s'explique facilement en consultant la gamme normale de Jlersenne. II s'agit d'assurer la purete de la quinte do sol, de celle de si, et des tierces mineures de sol et de fa. he lecteur qui s'interesse a la theorie musicale nous comprendra en apprenant que la seconde de l'ecbelle (re) etait congue comme mineure (9: 10), puisqu'elle se derivait par deux quintes de la tierce majeure 4:5, et que l'octave devait se diviser de cette manifcre : utl:lC 64: 75 J D 32:45*F 9: 16 [) 24: 25 i C 5: 6 a E sol2:3G 5:9*1? 15: 16 X C mi 4: 5 E 16: 25 ft G si 8: 15 t| re 9: 10 D fa 3: 4 F 5: 8 X G ut 1 : 2 C 8: 9 * D 18: 25 ft F la 3: 5 A II s'entend que les so! la fa etc. du texte de Ban ne sont pas ceux des Francais de notre siecle, reniplaeant les lettres du systeme fixe, mais ceux de l'ancien solfege. Dans la section V il y a une faute d'impression : entre ft F et G il y a 1'intervalle d'un demi-ton maxime 25: 27, et non celui d'un demi-ton majeur 15: 16, qui se trouve au contraire entre * F et G. — -. CXLIV "^ ments de musiquo, d'un pot au vin, d'uu coffret a argent, etc. Par deux fenetres on voit dans une chambre d'auberge oil se tiennent des mene- triers. Au-dessous se trouvent ces vers: Quid mundus, quid deliciae? quid vana voluptas? Foetor, tristitia, fumus et umbra, nihil. Non aurum nee ebur, cibus et potus, organa, plausus, (Cum pereant celeri tempore) juncta beant. Tempus et aeternum duo sunt quae nostra vocantur; Haec meditanda liomini, caetera mortis erunt. J. A. Baxnius. Nous dechiffrons la musique, un peu maltraitee par le graveur, de cette maniere : Canfus. J. A. Banirius. P j-jhH^^gf^Epr^E^ mt V §11 0 - Tenor. A'4- - mnia sunt ho-minum te-nu-i penden - ti a J- _ « b  - lo, i ± m jtft  subito ca - su quae - - - valu-e-re ru unt. Nous n'y avons change que ce qui suit : en A , une noire en blanche ; en B, une pause omise par le graveur; en C, un sol en fa; en D, une ronde en blanche. La gravure se trouve au musee communal de Harlem. CXLV 19 Baptiste (Le Sr.), attache aux plenipotentiaires francais pour la paix de Xymegue (Lettre LXXXIII), musicien distingue a ce qu'il parait. Faut-il croire qu'il est question du violoniste Batiste qui, dans le Dic- tionnaire de Trevoux 1), est compte parmi „ les maitres de l'art" ? Baron (MUe), d'Utrecht , estimee „ pour son beau scavoir sur le clavecin," comme dit Huygens, qui vivait dans les ineilleurs termes avec elle (Lettre LXXXVI). Etait-elle fille de ce Jean Zacliarie Baron, simple compositeur d'imprimerie a Leyde qui, un peu apres 1650, publia plusieurs tragedies et comedies ou farces ? Barre (Le Sr. de la), „organiste du Roy, et grand homme de son mes- tier", comme Huygens le qualifie (Lettre XXV). Le P. Mersenne, dans le livre VI de son Harmonie Universelle, p. 391, l'appelle, „le Sieur de la Barre, Epinette et Organiste du Roy et de la Reyne". II etait considere a la Cour de France comme un compositeur habile. II a ecrit plusieurs morceaux de musique d'eglise que le roi aimait a entendre, mais qui ne sont pas publies. II comptait cependant les editer. Le P. Mersenne qui a donne une tablature de ce compositeur a la page citee, ajoute : „I1 seroit necessaire d'avoir plusieurs caracteres particuliers pour marquer les endroits des martelemens, des tremblemens, des battemens, et des autres gentillesses , dont cet excellent Organiste enrichit son jeu, lors qu'il touche le Clavier; lesquels on aura quand le Sieur Ballard impri- mera sa tablature". Fetis, dans sa Biographie Universelle des Musiciens, torn. I, p. 253, lui donne le titre d'abbe". Cependant il a ete marie et avait meme deux fils et une fille. Le cadet des gargons avait „la main si excellente sur le luth" (Lettre XXVII), et „touchoit le Tiorbe de fort bonne sorte" (Lettre LXIII). Son frere excitait surtout l'enthousiasme de Huygens: il en parle comme d'un „jeusne garcon dont la science en 1) Yoyez 31. Edmond Tander Straeteii, Lo musique mu- Par/s-Bas avant le XIXe Siecle, torn. II, pag. 356. CXLVI musique m'est encor plus ehere que le beau chant de la sceur" (Lettre XXVI). Celle-ci etait „une belle fille de Paris" (Lettre XXV), et „une agreable chanteuse" (Lettre XXVI), en grande estime dans les Pays-Bas (Lettre XXIV), car elle excellait en son art „au de la des dernieres capacitez de (son) sexe" (Lettre XXI). Des l'annee 1G48 elle devait se rendre en Suede, ou la reine l'avait appelee „sur des appointeniens nobles et tres-Royaulx" (Lettre XXV). Huygens Fengagea par la lettre XXI a passer par la Hollande et a, accepter l'hospitalite dans sa maison. Un heureux hasard nous a conserve la reponse de la demoiselle. Nous la reproduisons parce qu'elle nous apprend le cas qu'on faisait en France des compositions de notre compatriote. Cette lettre 1), datee du 31 juillet 1648, est ainsi congue : „ Monsieur; „J'ay creu estre obligee de vous faire paroistre ici le ressentiment que j'ay de l'honeur que vous me faittes par l'estime que vous aves de moy dans la lestre (sic) que vous m'aves fait Flioneur de m'escrire, outre l'ofre si liberale que vous me faictes de vostre maison ou je me souhaitterois pour vous faire entendre ce que nous avons de vous. J'ay fait entendre vos oeuvres a monsieur Lambert 2) qui est le meillour maistre de Paris pour le chant et a quantite d'autres personnes qui s'y cognoissent qui les ont trouve admirables , J'espere un de ces jours de les 1) Unoriginal de cette lettre ainsi que de celle du pere , que nous reproduisons p. CXLVIII a ete offert a I'Acadeniie Royale des Sciences etc. des Pays-Bas par M.N. Beets, de la part de leur possesseur M. S. Muller Fz. d'Utrecht. (Seance du 14 nov. 1881). 