Het mikroskoop, deszelfs gebruik, geschiedenis en tegenwoordige toestand
Zoo b. V. zal men in cen correclieglas van deze zamen- stelling ecn middel vinden, om den invloed der dekplaatjes tegen te gaan; en alleen de ondervinding zal kunnen leeren of deze baudelwijze al of niet de voorkeur verdieut boven de beide andere , die tegenwoordig in gebruik zijn , en vvederora op bunne beurt naauwkeurig met elkander zul- len moelen vergeleken en getoetst vvorden , alvorens te be- slissen, welke bunner de meeste voordeelen aanbiedt. De baudelwijze van Ross, bestaande in de verandering van den afsland der voorste lens van de beide audere, die bet stelsel zamenstellen , is voorzeker eenvoudiger dan die van Amici, welke bet gebruik van een grooter gelal achfomati- sche lenzen vordert, en scbijnt, na de daariu door Smith gemaakle verbetering, in even ruime mate als deze voor bet gebruik van dekplaatjes van zeer verscbillende dikte geschikt te zijn. Dit ecbter kan men met zekerbeid zeggen, dat ieder mikroskoop gebrekkig is, waarbij op dien invloed der dekplaatjes geen acbt is geslagen, en dat die invloed des le merkbaardcr wordt, naar mate de beide aberratien volle- diger zijn opgebeven. Met betzelfde meermalen genoemde Amicische stelsel van 8,7 millim. brandpunlsafslaud , waar- medc de 8’*° groep van bet proefplaatje nog kan vvorden wie sie in England verfertigi warden seyn solle/if yelwren gewiss zu don sleclitesten dioptrischen Machwerken,” Wat zal men clan zeggen van ob- jectieven, welke eenen dubbel zoo groolen openingshoek bezilten, gelijk zij thans alclaar vervaardigd , en met voile regt als de zegepraal der kunst beschouwd worden. 280 lirr ZAMENGESTELU DlOPTIUSCfl MIKIIOSKOOP. opgclost, wanncer er cen dekplaaljc van een millimeter dikle opgelegd is, zijn nog sleclils de streepjes der O'*' groep on- derscheidbaar, iodien dit dekplaalje verwijderd vvordt. Bij minder deugdzame stelsels is dit verschil wel is waar ge- ringer, maar middelmaligheid kan Dimmer bet doel van eenig slreven zijn. 424. Eindelijk zoude de vraag kunncn onlslaan, of er voor don verscbillenden abcrralietoesland der oogcn van verscbil- lende personen geene verbeleringsmiddelen aan bet mikros- koop bebooren te worden toegevoegd. Het oog en bet mi- kroskoop maken tocb te zamen een optiscb gebeel uit, en daar bet niet te betwijfelen valt, dat bet oog niet volkomon / aplanatiscb is, zoo mag men bet ais meer dan waarscbijn- lijk bescbouwen , dat er in dit opzigl tusscbcn bet oog van den eenen en dat des anderen versciiil zal bestaan, en bij gevolg ook dezelfde aberraliotoestand in bet mikroskoop niet oj) alle oogen eenen gelijken invloed zal bebben. Werkelijk beeft men van lijd lot lijd gclegenbcid op te merken, dat sommige moeijelijk zigtbarc bijzonderbeden , bij bet zien van twee personen door betzelfde mikroskoop, door den eenen volstrekt niet meer bespeurd worden , terwijl de ander de - zelve nog even kan waarneinen. Dit kan niet geweten wor- den aan een verscbil in den accoraodalieloestand van de oogen der beide vvaarnemers, dewijl men bierin door dc fjjne instelling voorzien kan, nocb ook aan de mcerdere of minderc gevoeligbeid van bet netvlies, daar men bet verscbil waarneeml bij personen die voor elkandcr niet onderdoen in scberpte van bet gezigt onder gewonc omslandigbeden. Waarscbijnlijk raoet men dus bier denken aan eene mcer- dere of minderc overecnslcmming lusscben bet oog en bet TEKCGI5I.1IC. VElUiETRU. VOOU VERSC1HI.L. OOGKN. WERKT. INRIGT. 287 ulikroskoop , zoodat de in beide tegcngeslelde aberralien zicb bij den eencn vollediger wcdcrkeeiig ophciTen dan bij den an- dcren. Amici is hierop reeds bedaclit gevveest (z. bl. 21o), docli j of de ronddraaijing der gebeele inikroskoopbuis 'om hare as aan zulk een doel kan beanlvvoorden, schijnt voor bet minst twijfelacblig. Waarscliijnlijker is bet dat bier der- gelijke raiddelen zullen kuunen belpen^ als die welke slrek- ken ler veronzijdiging van deu invloed der dekplaaljes, cn dit zoo zijnde, dan zal een gering verscliil in de dikle do- zer laatslen voor ondersclieidcn oogen moeten plaats bcbben , en dikwerf voldoende zijn oni bet evenwigt le herstellen. Dit bewijst echler op nieuw van boeveel belang bet is, dat ieder zijn eigen mikroskoop bestudere, zonder onbepaald af te gaan op de door den maker daarbij gevoegde aanwij- zingen. Deze kunnen volkomen naauwkcurig wezen voor diens eigen oog, maar bet in mindere mate voor dat ecns andercn zijn. 423, Indicn men moot aabuemen , dat bet optiscb ver- mogen der zamengestclde mikroskopcn nog steeds voor bc- langrijke verbeteriug valbaar is, dan is bet auders gelogen met bun werktuiglijk gedcelte. Voor die soort van onder- zoekingen allbans, waartoe tcgenwoordig bet mikroskoop wordt aangewend , voldoet de werktuiglijke inrigling door bet mee- rendecl der makers aan binme vverkluigcn gegcven , nict al- leen volkomen aan dc beboeften van den weteuscbappelijkeu waarnemer, maar men treft zelfs in soramige gestellen, vooral die der engelscbe vervaardigers, cene weeldrigbeid aan in bet aanbrongen van allerlei kunslmalige bewegingsmidde- len, wejke, boe vernuflig ook uitgedacbt, boc keurig en meesterlijk ook uilgevoerd, tocb mcerendecls als overtollige verfijningcn kunnen bescbouwd worden. 288 IIF.T ZAMCNGHSTELD DlOPTmSCH MIKUOSKOOP. Welke de hoofdvereiscliten zijn van ecu goed geslel voor cen zamengesteld mikroskoop, is reeds in liet 1*“ Deel van dit werk, § 165 en vervolg. , met de noodige uitvoerigheid bcsproken, en ik kan dus hier daarheen verwijzen. In het algcmeen kan men aannemen, dat alle in de laatslc §§ van dit hoofdstuk besclireven gestellen daaraan op eenc min of raeer volledige wijze voldoen. Een overzigt van de wijze, boe zulks door den eencn op doze door den anderen op gene wijze gedaan is, zoude mij echler hier in le ve!e berhalingen doen vervallen, belgeen te minder noodig is, omdat ik reeds hier en daar kortelijk lieb aangewezen, in welk opzigt deze of gene inrigting doelmatig of gebrekkig is. Welligt zullen soramige lezers vervvachten, dal ik, aau het einde dezer beschrijving van het zamengestelde mikroskoop, mijne meening zal le kennen geven aangaande degenen on- der de tegenwoordig levende vervaardigers van mikroskopen , wier werktuigen, mijns inziens, boven die van anderen de voorkeur verdienen. Ik onthoud mij echter van zulk een oordeel, omdat het onmogelijk geheel billijk zoude kunnen wezen, en moot er zelfs hier ter plaatse op aandringen, om nit de vroeger medegedeelde uilkomsten van het onderzoek van verschillende mikroskopen goeu voorbarig besluit op te maken, ten aanzien van de hoogte, waarop derzelver vervaar- digers het in liunne kunst gebragt hebben. Allecn dan zoude het oordeel eenigen billijken grond hebben , wanneer verschillende werktuigen , die nagenoeg op hetzelfde tijdslip de werkplaats hunner makers verlalcu hadden , onderliug w'erden vergeleken, maar ook zelfs dan nog moot men het als waarschijnlijk aannemen, dal di^ vergelijking van twee later vervaardigde werktuigen, tot andere uilkomsten kan geleidcn. TERUfiBLIK. AANTAE BEK Al'LASATlSCllE MIKROSKOPEN. ^81) A1 hebben de vervaardigcrs van mikroskopeu ook ecu ineer of min vast modol gekozcn voor bunnc gestellen, zoodat bunue werkluigeu , vvat den uilweudigeii vorm en de inrigling van bet gebeel betreft, elkandcr telkens gelijken, anders is bet met bet optiscb gedeelte; dit poogt ieder steeds meer en ineer te volmaken , zoodat er tusscben de inikroskopen van denzelfden maker afkomslig, maar met tus- scbentijdcn van verscbeideue jaren , steeds een veel grooter verscbil in optiscb vermogen bestaat, dan tusscben gelijk- tijdig door verscbilleude makers vervaardigde werktuigen. Het is gedeeltelijk aan bet niet in bet oog bouden van dezen regel, dat bet verscbillend oordeel meet worden toe- gescbreven, betwelk door onderscbeiden personen over mi- kroskopen wordt geveld, die afkomstig ziju uit dezelfdc werkplaats. Hier komt nog bij, dat de meesten zeer geneigd zijn bepaaldelijk aan dat raikroskoop de voorkeur boven an- dere te geven, waarvan zij zich zelve sedert eenen geruimen tijd bedienen, iets betgeen zeer natuurlijk is, daar elk zijn eigen werktuig bet beste kent, en er reeds daarom alleen bcter door zal waarnemen dan door een ander, waarvan bem de deugdcn en gebreken nog nieuvv zijn. Dit ecbter kan men veilig bewereu, dat, zoo ook niet alle werkplaatsen op dit oogenblik voikoraen op gelijke lijn kunnen geplaatst wor- den, bet verscbil evenwel niet zoo merkbaar is, of verreweg bet groote raeerendeel der nasporingen, waartoe rnikros- kopiscb onderzock gevorderd wordt, kunnen -met 'onze nieu- w'ere aplanaliscbe mikroskopen, onverscbillig door wien der bekende en bovengenoemde makers zij vervaardigd zijn, met nagenoeg gelijke mate van zekerbeid en naauwkeurigbeid verrigt worden; en bet is alleen in sommige gcvallen , zoo als b. v. bij nasporingen, die de ontwikkelingsgescbiedenis der elemen- III. 19 290 IlET ZAMENCESTEI.D DlOPTniSCII MIKROSHOOP, tairc organisclie deelcn belrefl'cD , dat dc hoogsle graad van bcreikle opliscbe volkomenbeid wenscbelijk is, Eindelijk maak ik liier iiog ten slolle opmerkzaam op iiet groot getal der mlkroskopen , welke, scdert dc uitvinding dcr bandelwijze om hen aplanalisch te makcn , reeds ver- vaardigd zijn. In Londen zijn van 1856 lot 1848 door Ross, Powell en Smith, bebalve de kleinere werktuigen, 856 zamengestelde inikroskopen van den eersten rang afge- leverd (1). Oberhauser, die in productivileil alle andc- ren overlreft , zond raij , op bet laatst van 1 848 , zijn 15S0“" mikroskoop. Voegt men nu hierbij die, welke uit andere werkplaalsen afkomslig zijn, dan kan men bet ge- heele getal van aplanalische zamengestelde mikroskopen, die op dil oogenblik in Europa verbreid zijn, veilig op mins- tens zes of zevenduizend schallon, en aannemen, dat dit cijfer jaailijks met drie of vierbondcrd nieuwe vermeerderd wordt. Welk eene aanwinst voor de wetcnschap, indien met elk dier mikroskopen slechls eene enkele nieuwe ontdek- king gedaan werd! (1) Quekett, 1. c. p. 46. HET ENKELVOUDIG KATOPTRISCU MIKROSKOOP. 426. l^at de ouden soinvvijlen gebruik maaktea van hel vergrootend vermogen der holle spiegels, is reeds vroeger aangetoond (bl. 11). Het eerst echler, dat wij een soort van mikroskoop door middel van eenen hollen spiegcl ge- vormd, vermeld vinden, is in de laatstc belft der zeventiende eeuw. In het meergeraelde in 1685 verschenen vverk van Zahn (1), viudt men de beschrijving van zulk een werk- tuig, bestaande nit eenen hollen spiegel, geplaatst in cenc vierkante houlen kast, welke van eene opening voorzien was, waardoor men de voor den spiegel geplaatste voor- werpen vergroot zag. Het behoorde tot de zoogenaamde Microscopia curiosa, en was beslemd om prenten of groo- tere voorwerpen, zoo als bloemen enzv., vergroot te zien. Evenwel hadden reeds vroeger, blijkens het getuigenis van Zahn zelven, .Gervasius Mattmiiller, dien hij Opticus Caesareus noemt, alsmede P. Traber, de schrijver van den Nerviis opticus in 1675 uilgekomen, dergeiijke werk- tuigen vervaardigd. Later wendde ook Stephen Gray cene holle spiegeicnde oppervlakte als mikroskoop aan, en wel op de volgende zecr vernuftige wijze (2). (1) Fund. III. [H 113. (2) Philos, transact. 1697. p. 311. 19* 299 IIET ENKELVOUDIC KATADIOPTniSCH MIKROSKOOP. Hij gebruiklc daarloe cen klein koperen ringelje a (z. PI. X, fig. 1), waarvan de binnensle omlrek eencn doormeler van hooglens y ^ duim bad, Dit ringelje bestreek hij met eene opiossing van salpelerzuur kwikzilver, en bragt cr vervolgens een droppel kwikzilver in. Vervolgens plaatste hij den ring met den daarin bevatten droppel op den rand van eenen kleinen hollcn cylinder waardoor de aanvankelijk biconvexe droppel eene holle spiegelende oppcrvlakte aan- nam, en een op den vereischten afsland geplaatst voorwerp zich sterk vergroot vertoonde. Tot opname van bet voor- werp diende een doorboord plaatje c, dat aan den genoem- den cylinder door middel van een slaafjc bevestigd was, en door eene schroef hooger en lager kon gesteld worden. Doch, hoe vernuflig ook uitgedacbt, kon dit werktuigje slechts van weinig dienst zijn, daar zich de voorwerpen naluurlijk zeer gebrekkig veilicht moesten vertoonen, Hiervoor is beter ge- zorgd in een katoptrisch mikroskoop, dat door Selva, een Venetiaan, in 1769 aan de fransche academie werd aange- boden (1), en waarin de holle spiegel van 6 lijnen straals bevat was in eene groote glazen lens, welker eenige dienst echter bestond in het verlicblen van bet voorwerp. Het scbijnt niet, dat men zicb later op bet vervaardigen van enkelvoudige katoptriscbe inikroskopen heeft toegelegd. Ook zijn dezelve nit bunnen aard weinig tot ander gebruik (1) Uistoire de V academie , 1769. p. 129. De beschrijving is zeer kort, doch er wordt uildrukkelijk gezegd , dat het een zuiver katoptrisch mi- kroskoop was. Santini, Tcorica dcgli Stromenti oitici, II. p. 197, dcelt mede, dat de zoon van Selva, die een werk over optica [Dialoghi ottici, Venezia 1787) geschreven heelt, daarin verhaalt, dat zijn vader reeds in 1740 een gregoriaansch telesknop in cen zeer goed mikroskoop had veranderd, waarvan hij in 1761 do hcschrijving gaf, terwijl hij het later in den vercenvoudigden vonn aan de fransche academie aanhood. 295 ' ZAUN. MATTMULLEK. TRABEK. GRAY. SELVA. geschikt, dan ora den waarneraei gelegcnheid te geveii, zijne eigene oogen bij eene sterkere vergrooting te beschouwen, rets dat trouvvens zelden te pas korat. Voor onderzoek in bet algeraecn zijn lenzen ontegenzcggelijk veel doelmatiger, want bet ontbreken der kleurverslrooijing bij holle spiegels weegt niet op tegen de vele andere bezwaren hunner aan- wending. HEX KATADIOPTKISCH MIKROSKOOP. 427, lie reeds vroeger opgemerkte gebreken der zamen- gesteldc dioplrische mikroskopen , en de moeijelijkheid om deze le verbeleren, waren oorzaak, dat men, ler vervangiog van bet dioplrische objeclief, zijne loevlugt nam tol katop- triscbe bulpmiddelen. Men weel dat Newton een der eersle (1) geweest is, die leriigkaatsende verrekijkers heeft vervaardigd. Hij was ook de eerste, die bet denkbeeld geopperd heeft, om een kaladioplrisch mikroskoop zamen te slellen. In twee in 1679 aan Oldenburg Secrelaris der Royal Society geschreveu brieven (2), onlwikkelde hij zijne meening omtrent de wijze, hoe een dergelijk werktuig behoorde le worden ingerigt. Editor blijkt bet niet, dat hetzelve door hem of onder zijn toezigt werkelijk is uitgevoerd. Het doel van Newton was eenvou- dig, in de plaats van het voorwerpglas in het zamengesteld mikroskoop, eenen hollen spiegel te bczigen met zijneu hollen kant bovenwaarts gekeerd. Daarboven zoude bet voor- werp op den vereischten afstand van den spiegel geplaatst, en nu door middel van een oogglas voider vergroot worden. (1) De eerste die eeii spiegel -teleskoop vervaardigd heeft, was Nico- laas Zucchius, wiens pogingen daartoe van 1616 dagteckenen. Z. Ni- colai Zuchii, Optica Philosophia. Lugduni 1652. p. 126. (2) 11 re water, Life of Sir Isaac Newton, p, 311. NEWTON. UAHKEH. SCAni.ET, 295 Doze inrigting ondersclieidde zicli dus van hel zameagesleld dioplrisch inikroskoop hoofdzakelijk daarin, dat hot eersle bceld, in slede van door een enkelvoiidig dioplrisch mikros- koop, door een cnkelvoudig kaloplriscli mikroskoop word ge- vorrad.^ Daar nu hot op dcze vvijze gevormde beeld niet on- derhevig was aan de chromalische aberralie, zoo inoest bet zicb belcr eu scherper begrensd vcrtoonen , dan in bet za- inengesteld dioplrisch inikroskoop. Werkelijk zijn er inikroskopen naar dit voorslel van Newlou vervaardigd , ofschoon hel mij niel gebleken is door wien , even min als de jnisle lijd vvanneer. Men vindl er een afgebeeld en beschreven in hel reeds meermalen aangehaalde Vollstdndiges Lehrgebdiide dor ganzen Optik. (I). De geheele inrigling (z. PI. X fig. 2) beslaal nil een voelstuk a, vvaardoor eene schroef gaal,waarop de holle spiegel b bevesligd is, en daar- mede hooger en lager kan gesleld worden. Op hel voelstuk staan twee stijien c en d, in e*enc van welke zich een klein beweeglijk armpje o bevindt, dat in eene spits uilloopt, om hel voorvverp op vast le sleken. De beidc stijien zijn ver- eenigd door eene schijf fg^ in welkcr midden bet oogglas is geplaatst. Hoe hoogst gebrekkig deze inrigting was, waarbij zelfs niet van eene buis was gebruik gemaakt om hel over- tollige licht buiten le sluilen, vail dadelijk in hel oog. In 1736 bedacht Robert Barker (2) eene andere inrig- ting van een kaladioplrisch mikroskoop, hetvvelk naar zijne aanwijzing door Scarlet werd uitgevoerd. Het bestond uit twee holle spiegels, namelijk eenen grooteren die in het midden doorboord was, en eenen kleineren, wclke diendc, (1) P. 389. Tab. II. fig. 7, overgenoraen uit de deide iiitg.ive van Bion Mathematische Werkschulc, die in 1726 versclieen. (2) Philoi. transact, 1736. p. 259. 29G llET KATADIOI’TUISCH MIKUOSKOOP. oin (le stralen , die van het voorwerp op den groolen spiegcl waren opgevangen en weder leruggekaalsl, door de opening van dozen been naar het oculair over le brengen , dat nit twee glazon bcstond, waardoor bet vergroote beeld wcrd ^ vvaargenomen. De kleinsle spiegel was geplaatst in de as ecner buis, welke in eene tweede wijdere buis gleed. Door middel eener scbroef, konden deze buizen over elkander bewogen worden, ten einde den juislcn afstand lusschen de twee spiegcis daar te stellen. Het gebeele werktuig was op eenen voet geplaatst, volkomen.op de wijze van cen Gre- goryaansch Icleskoop, waarmede de gansche inrigting dan ook zeer groole overeenkomst had (1). Een bijzondere voor- werpplaat of andere toeslel om het voorwerp op te plaatsen was niet voorhanden , en de brandpunlsafstand bcdroeg 9 tot 24 duim. Deze groole brandpunlsafstand, waardoor bet bier bescbre- ven werktuig veeleer tot de reeds ineer genoemde mikros- kopiscbe verrekijkers, dan tot de eigenlijke mikroskopen be- boorde, doet reeds dadelijk inzien, dat van hetzelve weinig te wacblcn was. Veel doehnaliger ingcrigt was bet kata- dioptriscb mikroskoop door. Smith van Cambridge in 1758 nilgedacht (2). Het beslond mode (zie de afbeelding in door- snede PI. X. fig. 10) nit twee boven elkander geplaatsle spiegels ab en erf, docb waarvau de onderste bol en de bovensle bol was. Zij waren in bun midden doorboord, en de kromming der oppervlaklen zoodanig berekend, dat de (1) Barker zelf zegt in de besclirijving , dat zijii mikroskoop gemaakt is D on the model of the Newtonian Telescope dil is ecliter blijkbaar onjuist. Bat Selva vier jaren na Barker een dergehjk kaladioptriscb mikroskoop vervaardigde , is reeds gezegd. Zie de noot op bl. 292. (2) Zie de uitvoerige bcschrijving in iijn System of Optics. 11. lie- marcs. p. 87 et seq. SMITH. HIENKS. 1>97 spliaerische abcrratie werd opgchcveu. Het voorvvcrp werd geplaatst onder den benedensten spiegel in o, waar bet op de gewone wijze bon verlicht worden , cn deszelfs beeld , door de terugkaalsing der beide spiegelende oppervlakten gevormd, word door een biconvex oogglas ef vcrgroot ge- zien (1). De vergrooling bedroeg 300 maal. Brew- ster, (2) die gelegenhcid had een op dergelijke wijze vervaar- digd werktuig te onderzoeken, zegt daarvan, dat het verwon - derlijk wel voldecd, en dat men daardoor de streepjes op somraige proefvoorwerpen met groole scherpte zien kon (5). Hier te lande zijn katadioptrische mikroskopen van ge- lijke zamenstelling nog voor weinige jaren vervaardigd door S. J. Rienks, geboren te Hallum in Friesland, een man die het mechanisch genie, dat aan het Friesche volkskarakter eigen is, in liooge mate bezat, en, even als zoovelen onder zijne stamgenooten (4), zonder eenig eigenlijk onderrigt in de (1) Even als Barker het teleskoop van Gregory rich hij rijn mikros- koop tot voorbeeld had gesteld, zoo vinden wij in dat van Smith de inrigting van het teleskoop yan Cassegrain terug. (2) Treatise on the microscope. 1832. p. 88. (3) Ook B. Hlartin schijnt rich met het vervaardigen van katadioptri- sche mikroskopen te hebben berig gehouden, want van hem bestaat eene verhandeling: On the use of the reflecting telescope as an universal per- spective for viewing every sort of objects , voorkomende in rijne Optical Essays, die in 1770 verschenen zijn. Ik ken deze niet, en in zijne in 1759 uitgekoraen tweede uitgave der Philosophia Brittannica, p. 49, worden alleen de vroeger bekende inrigtingen van Newton en Smith vermeld. Te oordeelen echter naar den titel van bovengenoemde verhande- ling, schijnt Martin alleen op het oog gehad te hebben een katadioptrisoh werktuig , dat zoowel als teleskoop als ook als raikroskoop kon gebruikt worden, op eene dergelijke wijze als zijne polydynamische mikroskopen. (4) Ik ben de mededeeling aangaande de mikroskopen van Rienks verschuldigd aun den heer J. J. B r u i n s m a te Leeuvvarden , die mij te gelijker tijd» nog de namen heeft opgegeven van eenige andero Eriezen , dio, even als Rienks autodidakten , zich op de vervaardiging van mi- kroskopen hebben tocgelcgd , als: R o e 1 o 1 II. H o ni m e ma te St. ,\nna 298 MET KATAOIOI'TmSCll JUKKOSKOOP. natuur- noch werkluigkuude genotcn le bebben, zicb, in verecnigiug met ccnen anderen Fries lloelofs, beeft loe- gelegd op de vervaardigiog van verschiliende oplische work- tuigcn , inzonderbeid van spiegelleleskopen , waarondcr twee van dertien voetcn lengte , vvclke , ofschoon door latere werk- tuigcn overtroffen , tocb in 1 82S toen zij op de tenloonslel- ling van ualionale nijverheid te Haarlem prijkten, aan hunne vervaardigers eenen welverdienden roem deden verwerven. Op eene in 1844 te Leeuwarden gehouden tentoonstelling van Friesche nijverheid bevonden ?icb, behalve eenige diop- triscbe mikroskopen , ook vier katadioptriscbe mikroskopen door Rienks vervaardigd. De commissie ter beoordeeliug zeide er van in baar verslag : » bij een scboon en belder licht veroorlooven zij de toepassing eener sterke vergrooting , en voor ondoorscbijnende voorwerpen gelooven wij niet, dat deze mikroskopen ligt door anderen zullen overtroffen wor- den.” Zij beroept zicb bierbij op eene vergelijking met een aplanatisch mikroskoop door Chevalier in 1829 gemaakt. Voor doorschijnende voorwerpen, gaf zij de voorkeur aan dit Parochie ; Worp van Peyina, vroeger landbouwer te Tenaard , tlians kolonist in Koord - Amerika ; Arjen Roelofs Roelofs te Hijum ; Einze Bents Gelder, moJenaar te Beetguraer - molen. Eeze namen mogen 'voldoende zijn ter regtvaardiging van het in den tekst gezegde be- treffende de eigendommelijke gescbiktheid en lust tot het daarstellen van physiscbe instrumenten , die het friesche volkskarakter kenmerken , een ka- raktertrek , vvaarvoor overigens nog eene menigte andere bewijzen zouden kunncn worden bijgebragt. Wanneer ik onder het schnjven van dit werk dikvvcrf den stilleii vvensch heb gekoesterd, dat onze landgenooten den vroegeren roem wederora raogten handbaven in do kunst der vervaardi- ging van het door een’ bunner uitgevonden vverktuig, dan, ik beken het hier gaarne , hebben mijne gedachten zich daarbij doorgaans naar het IVoorden van ons vadcrland gewend, en werd tevens de hoop in raij le- vendig , dat deze bladen te eeniger tijd in handen van eenen dier in slille met volhardende vlLjt voortarbeidende Friezen gerakcn , en hem welligt ten wegwijzer worden lulleii. AMICI. laalsle; inaar voor ondoorschijneade vooiwerpen, bij opvallend licbt gezien, bleken daarenlegea de spiegelmikroskopen van Rienks de voorkeur te verdienen. 4S8. De inoeijelijkheid echter, oni katadioptrische mikros- kopen te vervaardigen en den glans der spiegels ongeschon- den te bewaren, schijnt de oorzaak geweest te zijn, dat bun gebruik nimmer algemeen is geworden. Toen echter de pogingen, om achromatische dioplrische inikroskopen tot stand te brengen , aanvankelijk schenen schipbreuk te zullen lijden , ondernam ook Amici (1) de vervaardiging van katadioptrische mikroskopen, welke gedurende verscheidene jaren eene regt- raatige beroemdheid genoten. In het I“° Deel bl. 238 (2) is dit mikroskoop reeds van uit een theoretisch gezigtspnnt beschouwd; wij willen liet bier beschrijven, zoo als het door Amici vervaardigd is. Het is afgebeeld in PI. X fig. 5; ab is de mikroskoopbuis; in a bevindt zich een elliptische holle metalen spiegel, in b het oculair. De lengte der bins is 1 2 E. duimen , haar door- meter en tevens die van den spiegel bedraagt 1,1 E. duim. De afstand van het digstbij zijnde brandpunt is 2,6 duim , van het verst vervvijderde 12 dnim. De ellips, waarvaii de spiegel een deel uitmaakt, heeft derhalve de volgende af- metingen : (1) Memoria di Microscopi catadiottrici , Modena 1818. Vergelijk Gilbert’s Jnn. 1820. LXVI. p. 253; Ann. de Chem. et de Phys. 1821. XVII, en Giovanni Sant ini, 1. c. II. p. 197. (2) Aldaar is eene misstelling ingeslopen , welke ik hier verbeter. Het kleinc spiegeltje bevindt zich namelijk niet juist in het brandpunt des grooten , niaar zooveel nader by dezen , dat de afstand daarvan , vernieer- derd met den afstand van het voorwerp , gelijk is aan den brandpnntsaf- stand. 300 HET KATAD10PT151SCU MIKROSKOOP. de halve groole as . . . 7,300 E. duim. « » kleiDC » . . . 4,274 » » » excenticiteit bedraagt 0,044 » » Aau hel in de huis geplaatsle slijltje e is een eirond spie- gellje bevcstigd , onder eenen hock van 45" ; dit spiegellje is de schuinscbe doorsnede van een metalcn cylinderlje van i duim in doormeter. Deszelfs afstand van bet midden van den grooten spiegel is 1,5 duim. De buis heeft vlak onder den kleinen spiegel eene opening d, om de lichtslralen te ontvangen van hel in o op de voorwerptafel geplaatst voor- werp; deze voorwerptafel wordt door middel van een rond- selwerk met den geranden knop t op en neder bewogen langs den vierkanten stam, waarop de mikroskoopbuis rust. De gewone afstand, waarop de voorwerpen van de opening d moelen gebragl worden, bedraagt iets minder dan een duim. Voor de verlichting met doorvallend licht dient een holle glazen spiegel 5, voor opvallend licht de lens Z, of een klein hoi spiegeltje (in de figuur niet afgebeeld) hetwelk aan hel benedengedeelte f van de schroef v wordt geschroefd, en waarin eene opening is voor de lichlstralen, die, van de voorwer- pen komende, door de opening d de buis binnenlreden. De ver- schillende vergfootingen worden verkregen door verwisseling der oculairen; de sterkste dier vergroolingen bedraagt 1000 malen. De helderheid en scherpte van dit mikroskoop meet zeer groot geweest zijn , vooral in vergelijking met die der toen- malige zamengestelde dioptriscbe mikroskopen. Docb, daar de deugd van zulk een katadioplrisch mikroskoop gebeel be- rust op den naauwkeurigen ellipliscbcn vorm des spiegels, zoo kan bet niet verwonderen, dat andereu, die later dit mikroskoop namaakten, niet allijd even gelukkig slaagden ,als Amici. Daarloc beboorl Cli.] Chevalier, die vrocger CllEVALlEn, CUTllBERT. PKITCUAUD. 5(J I bij zijiie groote horizontale mikroskopen (z. PI. V. fig. 5) ook de bids van cen gehcel naar bet Amicisch model ver- vaardigd katadioptriscli mikroskoop voegde, helvvelk dan bij h’ op den slam werd vastgezet , nadat de buis van bet dioplrisch mikroskoop verwijderd was. Een in 1829 door bem ver- vaardigd werktuig van dien aard bleek mij ecbler zeer ge- brekkig te zijn, zoodat bet de meeste proefvoorwerpen wei- nig beler vertoonde dan een zamengesteld dioplrisch mikros- koop mel gewone niet achromaliscbe objectieven. Intusschen beeft later Culhbert in Engeland bewezen, dal bet niet alleen mogelijk was Amici op zijde te streven, maar ook te overtreffen. Op een tijdstip (1857), toen bet zamengesteld dioplrisch mikroskoop, door de aplanaliscbe ob- jectiefstelsels, reeds lot eenen boogen trap van volkomenbeid was geraakt, beschreef Goring (1), onder den naam van Amician Reflecting Engiscope , een werktuig , dat onder zijne leiding door Pritchard vervaardigd was, maar waarbij verscheidene metalen objeclicfspiegcltjes beboorden , welke door Cutbbert, die zich lang bad bezig gebouden met de vervaardiging van Gregoriaansebe teleskopen , geslepen werden. Het hoofdpunt, waarin zich dit katadioptrisch rai- kroskoop ondersebeidde van bet oorspronkelijk door Amici vervaardigdc, beslond daarin , dat het katoptrisebe objec- tief kon verwisseld worden met andere van verscbillen- den brandpuntsafsland , gebeel op de wijze der dioptrische objectieven. Bovendien sleep Cutbbert elliptiscbe spiegel- tjes van merkelijk korleren brandpuntsafsland en grooleren openingshock dan Amici gedaan bad, gelijk blijkl uit bet volgende tafeltje der katoptrisebe objectieven , welke bij dit mikroskoop beboorden ; (t) Micrographia . p. 1 et »eq. 502 IIET KATADIOPTIUSCH JllKllOSttOOP. RrandpunUarstand. Upciiingshoek. N“. 1. 2 E. duim. (50,8 milliin.) ■> 15^0. 4 .. 2. 1 « (25,4 “ ) 18*°. » 5. 0,8 u » (20,5 » ) 27i°. » 4. 0,5 - ( 7,G » ) 5Gi°. » 5. 0,4 » » (10,2 « ) 41|°. » 6. 0,5 1) » ( 7,G « ) 55°. Eene afbeelding van zulk een katoptrisch objeclief, volgens de werkelijke grootte, wordt gezien in PI. X fig. 12. Bij c bevindt zich de elliptische spiegel, bij d bet kleinere vlakke spiegeltje , /* is de opening daaronder. De naauwere buis , die de beide spiegels bevat, is gescbroefd aan eene wijdere, welke op bare beurt aan bet uiteinde der mikroskoopbuis (zie de veel verkleinde afbeelding in PI. X fig. 9) bevestigd wordt. Wanneer bet objectief buiten gebruik is, dan wordt de eene buis, waarvan de rand bij h gezien wordt, uitge- trokken, zoodat bet buisgedeelle e over de opening f komt ter bescbutting der spiegels. De mikroskoopbuis rust op eene ronde zuil , waarop eene scharnier a aan den top gelegenbeid geeft tot verandering der helling. Langs de driekante staaf p schuift de spiegel en de voorwerptafel op en nedcr, terwijl voor de fijne in- slelling der laatsle de scbroef k dient. Bij ditzelfde gestel voegde Pritchard ook aplanaliscbe objectiefslelsels met een daarboven geplaatst regtboekig prisma, die op dezelfde wijze als de kaloptriscbe objectieven werdeu gebruikt, zoodat bet geheel derhalve zoowel een zamengesleld dioplrisch als een katadioplriscb mikroskoop daarstelde. Dit werktuig staat op de prijscourant van Pritchard gc- noleerd voor cC 18 tot cC 55 (/"SlG — Z' 420). Met bet Yolledige slcl katadioptriscbe objectieven , zooals boven is op- ClITllBERT. PRITCHARD. POTT. TOLIEY. 505 gegcven, was het echter reeds in 1857 niet meer te beko- men, daar Cuthbert, de eenige die tot hiertoe elliptische spiegelljes van zoo korten brandpuntsafstand vervaardigd heeft, ten gevolge cener verzwakking van het gezigtsvenno' gen, daartoe buiten staat was geraakt. Wat het optisch ver- raogen van dit katadioptrisch mikroskoop betreft, zoo deeit Goring mede (1), dat bij , met een katadioptrisch objectief van o5° opening en 0,5 d. brandpuntsafstand, al de ver- schillende soorten van streepjes op de schubbetjes van Pie- ris brassicae met groote duidelijkheid kon zien. Ook heeft Goring doen opmerken, dat men door eene opening in den elliptischen spiegel te maken, en daarin een zamengesteld dioptrisch mikroskoop van geringe vergrooting te plaatsen, dit als zoeker zoude kunnen gehruiken, ten einde de voorwerpen in het midden van het gezigtsveld te brengen. 429. Nog een groot aantal andere katadioptrische mikros- kopen zijn in de laatste twintig jaren hetzij vervaardigd of alleen voorgeslagen. Ik zal dezelve hier achtcreenvolgens ver- melden, voor zoover zij ter inijner kennis zijn gekomen. In 1852 beschreef Pott (2) een zoodanig werktnig, het- welk van de vorigen daarin afweek, dat (z. PI. X fig. 7) de voorwerpen in de buis zelve (bij a) geplaatst werden. Ei- genlijk is deze inrigting das dezelfde als die, welke oorspron- kelijk door Newton was voorgeslagen, alleenlijk in zooverre gewijzigd en verbeterd, dat hier de lens I voor de verlich- ting met opvallend licht was aangebragt, terwijl de lens r en het platte spiegeltje s voor de verlichting van doorschij- (1) MicrograpMa , p. 1G3. (2) Edinburgh Journal of Science , 1832 N®. It. p. 61. oUi UET KATADIOPTRISCH flUKROSKOOP. iiendc voorwerpeii dicndeu.'j^ Later heeft Pott (1) den Spie- gel ook ciliptiscli gemaakt,'en de wijze besebreven, waarop bij er dien] vorm aan gegeven beeft. Brewster (2) roemt dit mikroskoop als bezitlende buitengenieea veel belderheid en sclierpte. Do moeijelijkbeid echter om de voorwerpeu , die zullen worden waargenomen, binnen in de buis le bren- gen, zal bet praktisch gebruik van zulk een kaladioptrisch mikroskoop wel allijdj zeer beperken. Ook William Tulley, wien wij reeds vroeger (bl. 176) vermeld hebben als dengenen, die bet eerst achromatisebe objectieven in Engeland beeft vervaardigd , heeft verscbil- lende soorten van katadioptrische mikroskopen uitgedacht, welke door Goring zijn besebreven (5). Afbeeldingen der doorsneden van dat gedeelte der buis, waarin de spiegels bevat zijn , ziet men in PI. X fig. 4 en 0. De daarbij te bezigen oculairen zijn op de gewone wijze zamengesteld. Het eerste (fig. 4) komt nagenoeg overeen met bet zoo- even besebreven werktuig van Pott. A is de elliplisebe spiegel, in e bevindt zieb bet voorwerp, in a een klein vlak spiegeltje voor de verliebting van betzelve. Het tweede (fig. 5) heeft eenen spiegel, met eene opening in bet midden, even als die van een Gregoriaanseh teles- koop. Hierdoor valt bet liehl regtstreeks op bet in a ge- plaatste voorwerp. Het is dus allcen gesebikt voor bet zien van voorwerpen bij opvallend licht, ofschoon bet niet moei- jelijk zoude wezen deze inrigting met de vorige te verbin- den en baar ook voor de waarneming van doorschijnende (1) Ed. Journ. N<>. XII. p. 228. (2) Treatise, p. 82.. (3) Micrograpliia , p. 40. rULLEY. HREWSTEU. voorwerpen geschiU te maken. Opmerkiog verdient hct ecli- ter dat dit mikroskoop het eeuige is, waarbij men voor- werpen met eenen daarop loodregt vallenden bundel van pa- ralelle stralen kan verlichten, terwijl bij alle andere verlich- tingswijzen van ondoorschijnende voorwerpen de stralen in eene schuinscbe of convergerende rigting daarop geworpen worden, en ofschoon deze voorzeker , uithoofde der daardoor ontstaande schaduwen, in de meeste gevallen de voorkeur verdient, zoo is bet echter waarschijnlijk, dat zich soinmige bijzonderheden juist bij zulk loodregt paralcl licht bet best zullen vertooneri. Beide deze vormen van het katadioptrisch mikroskoop heb- ben echter het nadeel, dat het voorwerp binnen in de buis geplaatst is. Beter daarom is de derde mede door Tulley uitgevoerde inrigtirig, in fig. 6 afgebeeld. Het voorwerp be- vindt zich in v builen de buis, on zendt zijne lichtstralen naar den elliplischen hollen spiegel a; deze kaalst ze terug naar den eironden vlakken spiegel A, welke eene opening heeft ter doorlating van de stralen , die van het voorwerp komen , en hen onder eenen hock van 4S° naar het oculair terug* kaatst. Hoewel beter dan de vorige, doet deze inrigting echter voor de Amicische onder, daar het katoptrisch ob- jectief bier moeijelijk van zulk eenen korten brandpuntsaf- stand kan vervaardigd worden, als daarbij raogelijk is. Door Brewster (1) zijn tweederlei katadioplrische mi- kroskopen voorgesteld, doch, voor zoover mij bekend is, nimmer wcrkelijk uilgevoerd. Het eerste (z. PI. X fig. 8) is slechts eene wijzigiug van dat van Amici, daarin bcstaande, dat, in stode van het :i() (1) Treatise, p. 91—93. ITI. 500 HEX KATAUIOPTIUSCH MIKROSKOOP. vlakke spiogcllje , een klein achroinalisch prisma p in d« huis wordl gcpiaalst, waardoor de van het voorwerp komcnde stralen op den spiegcl r vvorden overgebragt, terwijl liet voorwerp zelf op cene schuins staandc onderlaag a wordt gelegd , om beler bet licbt le kunnen opvangen. Meer beloovend is ecbter de Iweede door Brewster voor- gestelde inrigling, afgebeeld in PI. X fig. 11. In a is een doorboorde elliptische bolle spiegel, in b een klein vlak spie- gellje. Dil ontvangt het eerst de stralen van bet voorwerp c, en kaatst deze lerug naar den elliptischen spiegel «, welke in het versle brandpunt p het beeld vormt, dat dan door het oculair nin verder vergroot wordt. Daar bet mikroskoop vertikaal staat, zoo geschiedt de verlichting van doorscbij- nende voorwerpen op de gevvone wijze door eenen spiegel, terwijl een klein bol spiegeltje Jc voor de verlichting van on- doorscbijnende voorwerpen dient. Het gedeelte bak is der- halve een katoplrisch objectief, dat afwisselend met andere en ook dioptriscbe objectieven kan gebruikt worden, en in- derdaad schijnt deze inrigting onder de velen, die zijn uit- gedacht, de meeste voordeelen in zich te vereenigen. Eindelijk heeft in Engeland nog voor eenige jaren Gu- thrie (1) eene wijziging van het Amicisch mikroskoop voorgeslagen , die ecbter niet zeer veel schijnt te verschillen van die, welke reeds Pott en Tulley daarin hadden ge- maakt. Hij heeft namelijk mede het vlakke spiegeltje ver- wijderd, en het voorwerp in de buis geplaatst, doch daarbij het gedeelte der buis, dat zich nabij den spiegel be- vindt, weggenomen, en daarvoor drie zuiltjes in de piaats gesteld, aan een van welke de voorwerpplaat is bevcstigd, (1) Microscopic Jcurnal 1841. I. p. 1.'). I GUTHRIE, CAVAULERI. BAUNABITA. 507 (lie door cene schroef naderbij of verder van den spiegel kan gebragt worden. 450. In Italic bebben zich na Amici nog andereu op de vervaardiging van katadioptrische raikroskopcn toegelegd, namelijk Cavalleri (1) en Barnabita (9). Uit de beschrij- ving hunner vverktuigen schijnt echter te blijken, dat of bciden schier te gelijker tijd op hetzelfde denkbeeld zijn ge- komen, of, hetgeen waarschijnlijker is, dat de laatste bet voorbeeld des eerslen met eenige wijzigingen gevolgd heeft. Hoe dit zij , zie bier de beschrijving hunner werkluigen , van welke zij echter gcene afbeeldingen bebben gegevcn. Dat van Cavalleri, boogleeraar te Monza, bestaat uit ccneu vertikalen glascylinder van 9'" (bijua 2 centim.) in doormeter. De onderste naar bet voorwerp toegekeerde en daarvan T" verwijderde basis des cylinders is buitcnwaarls hoi, en bestaat uit eene spbaerische holte {calolta) in bet mid- den, welke omgeven is van eene andere spbaerische opper- vlakte van geringere kromming, welke, even als de eerste, haar middelpunt in de as dcs cylinders beeft liggen. De bovenste oppervlakte van dezen wordt door twee overeen- komstige gedeelten gevormd; cene in bet midden gelegcn holte van zwakke kromming is namelijk omgeven van eene bolle vlakte, De holte aan de basis en bet bolle gedeelte der bovenvlakte zijn met bladtin verfolied, zoodat de eerste cenen bollen,*het laatste eeuen hollen spiegel daarstelt. (1) Mohl’s Micrographie p. 248, overgenomen uit Atti della sesta reunionc degli scienziati italiani 1845, p. 42. (2) Notizen aus dem Gehiete der Pfatur- und Ileilkunde , 3“ Reite, 1847. No. 7. 8. 103; overgenomen uit het Giornale doll' J. /?, instituto lomhardi e hihlioteca italiana , fase, 36. 20* 508 HF.r KATAUIOPTIUSCII JIIKIIOSKOOP. Dfi vcivnardigcr zelf hecft doen opmerkcn , dat zijn rui- kroskoop nicts anders is, dan een naar kicincn inaatstaf uitgevocrde Cassegrainschc vcrrekijker. Hij kan bet van ccne lengte van 4 duim maken, en daarbij nog eene slerke vergrooling verkrijgcn. Een van bet voorwerp uitgaande licbt- straal bescbrijft binnen in bet glas cenen uit drie regie lij- nen beslaande gebroken weg, cn ondergaat bij de in- en uiltreding geene merkelijke breking, door dat bij in-beide gevallen oppervlakten Ireft, waarop bij nagenoeg loodregt valt. In de boofdzaken stemt de bescbrijving , vvelke Barnabila van zijn mikroskoop beeft gegeven, biennede overeen. Ook dit bestaat uit een cylindriscb sluk glas, waarvan de naar bet voorwerp toegekeerde grondvlaklc bol is, met eene krom- raing welke afbangt van den afstand des voorwerps. In bet midden bevindt zicb eene kleine diepere bolte, waarvan de kromraing door berekening bepaald wordt, en welke met spiegelfolie bekleed is. Het boveneinde van den cylinder is bol en desgelijks verfolied ; ook bier moet de kromming door rekening gevonden worden. In bet midden dezer opper- vlakte is eene kleine niet verfoliede bolte, waarvan de krom- ming bepaald wordt door den afstand van bet beeld van dat- gene, betwelk gevormd wordt door de slralen, die van den on- dersten kleincn spiegel bovenwaarls teruggekaatst worden. Het gevormde beeld wordt vcrvolgcns op de gewone wijze, door een oculair uit twee glazen bestaande, verder vergroot gezien. Uit deze laatsle regelen der bescbrijving blijkt bet eonige ondersebeid tusseben de beide mikroskopen. Cavalleri bezigt namelijk zijnen glascylindcr met deszelfs twee spiegelende op- pervlaktcn, op de wijze van een enkelvoudig mikroskoop. Bar- nabila daarentegen beeft er een katadioptriscb objeclief in een zamengesleld mikroskoop van gemaakt. Ook is bet blijk- CAVALLEIU. RAUNAniTA. DOPPI.EU. 500 baar, dat het met voordeel van eene vcel geriugerc groolte kan vervaardigd worden, dan Cavalleri zulks heeft gedaan. De weg der stralen in zulk een kaladioptrisch objcclief is dan de volgende, Het voorwerp , door cenen spiegel op de gewnne wijze verlicht , werpt zijne stralen ongcbroken door de bencdensle bolle vlakte op de bovenste bolle; bier worden zij teruggekaatst, zo'odat zij op den kleinen bollen spiegel der onderste oppervlakte vallen, vandaar weder door het bolle gedeelte der bovenvlakte ongebroken opwaarts gaan, en daar- boven dan het vergroote beeld vormen. Het denkbeeld, dat aan deze inrigting van het kaladiop- trisch mikroskoop tot grondslag ligt, is voorzeker vernuftig te noemen , en een hoofdvoordeel van kaloptrische objeclieven van dit maaksel zoude vvelligl daarin beslaan , dat zij van zeer geriuge afmetingen , en gevolglijk met een aanzienlijk vergrootend vermogen, kunnen vervaardigd worden. Echter is het le betwijfelen , of zij wel immer ingang zullen vinden , uithoofde der groote inocijelijkheid , welke schier aan onmo- gelijkheid grensl, om aan de holle en bolle glasoppervlakten , die bier voor spiegels inoelen dienen, eene clliptischc krom- raing te geven, zonder welke echter aan geene voldoende verbelering der sphaerische aberratie te denken is. 451. Ten slotte moel ik hier nog gevvag maken van eeneu voorslag van Doppler (1), waarover reeds vroeger (P‘° Deel § 171) gosproken is, voor zoo ver de theoretische gronden betreft, waarop die voorslag berust. Doppler namelijk rneent uit zijne beschouwingen te moelen afleiden , dat nicl een (1) Cliristian Doppler, Deber cine wesentlicho Vcrhcsserung der hatadioptrischen Mikroskope , Pr.ig. 184.5. 310 hi:t katauioi'thisch mikboskoop. der scbcdelgedeelten , maar ecn audcr lusscbenliggend deel van de oppervlakte eener ellipsoide , de meest gescbikle krom- ming bezit voor den spiegel van een katadioplriscb mikros- koop, en gaat zelfs zoover van tc gclooven, dat hierdoor een beeld zoude gevormd wovden zoo scberp eu zuiver, zoo volkoraen vrij van alle aberratien, dat bij in goeden ernst bet voorslel doel, ora een gebeel buis opzelteiijk voor zulk een raikroskoop le bouwen, en daarvan ook eene afbeelding in doorsnede beeft gegeven, Daaruit blijkt , dat dit buis zoude bestaan uit twee verdiepingeu. In een vertrek, aau bet einde der benedenverdieping , bevindt zicb de voorwerp- tafel, waarop de voorwerpen verlicbt worden door raiddel eener zeer groote lens, die bet licht concentreert eener by- drooxygeengasvlam op kalk. Een laboratoriura ter bereiding der gazen wordt naast bet voorwerptafel - vertrek gezien. In de zoldering van dit laatste is eene opening, waardoor de stralen van bet voorwerp vallen op den scbuins geplaats- ten elliptiscben spiegel , die zicb derbalve op de tweede verdieping cn wel aan bet uiteinde eener lange gang be- vindt. Deze gang vertegenwoordigt bier de mikroskoopbuis; aan baar ander uiteinde is namelijk bet oculair geplaatst, waardoor Doppler de voorwerpen 20000 raalen vergroot wil zien. Ilet zal wel niet noodig zijn over bet al of niet uit- voerbare van zulk eenen voorslag bier iets te zeggen. Had Doppler bij zijne tbeoretiscbe kundigbeden een weinig praktische kennis van bet raikroskoop bezeten , zijn plan , vergezeld van eene oproeping aan de duitscbe vorsten, tot oprigtiug van zulk een reusacbtig katadioptriscb raikroskoop, zoude wcl achterwege zijn gcblevcn. TERUGBLIK. 511 45i2. Uit het in dit hoofdstuk behandelde blijkt, dat men velerlei cn ten deele zeer uileenloopende pogingen heeft in bet werk gesteld, ten cinde zich de eigenschappen van den hollen spiegel ten nutte te maken , door dezen als katoptrisch objecticf te gebruiken, eu dat sommigen zelfs in den aller- laatsten tijd, nu het dioptrisch objectief tot zoo hoogen graad van volkomenheid is gebragt, den moed niet hebben opgegeven, om dit door het eerste te vervangen. De voor- en nadeelen van beide soorten van objectieven zijn reeds in het r" Decl § 175, op gronden aan de theorie en aan de ervaring ontleend, uitcengezet, en daaruit het besluit afge^ leid, dat het niet waarschijnlijk is, dat de dioptrische raikros- kopen allhans vooreerst door de katadioptrische zullen worden verdrongen. Bij de aldaar aangevoerde gronden voor dit gevoelen, voeg ik alleen nog de volgende. De sphaerische aberratie is in het beeld, gevormd door eenen volmaakt elliptischeu spiegel, wel is vvaar, geheel opgeheven , doch het spreekt van zelf, dat dit, ofschoon in theorie waar, praktisch slechts bij benadering mogelijk is, Werktuigen, die met eenige zekerheid den werkman in staat stellen aan de kleine spiegeltjes, die hier gevorderd worden, eene vaste kromming te geven, bestaan er niet, en het is niet vvaar- schijnlijk dat deze, zelfs wanneer zij uitgedacht werden, hier immer aanwendbaar zullen zijn. Alles komt derhalve aan op het geduld en de handigheid des vervaardigers; men kan er zelfs bijvoegeu : op het toeval , dat hem gunstig of ongunstig kan wezen. Anders is het met de dioptrische objectieven , zoo als deze thans vervaardigd worden. Ook hier heeft de maker het, wel is waar, slechts tot op eene zekere boogie in zijne magt de aberralien in de enkele dub- bellenzen te verbeteren; doch, dit gedaan zijnde, vereenigt 512 MET KATADIOI'TBISCU JlIKUOSKOOP. hij twee , drie of zelfs vier dicr zelfde nog gebrekkig verbelerde dnbbellenzfen tot een stelsel; hij wijzigt dan hunneu onder- lingpn afsiand zoolang, totdat zij blijken to zamen cen scherp cn zuiver beeld to geven, cn bet dioptrisch objectief is ge- reed , voorzeker binnen een veel korter gemiddeld tijdsbeslek dan bet mogelijk is een katadioptriscb objectief daar te stel- len, van gciijke betrekkelijke volkoraenheid, Hier komt nog bij, dat men niet verwacbten kan immer katoptrische objec- tieven lot stand te brengen, van zoo korten brandpuntsaf- stand en zoo grooten openingshoek , als bet tbans gelukt is aan de aplanalischc lenzenstelsels te geven. Het meest ver- grootende door Cutbbert vervaardigde spiegeltje had eenen brandpuntsafstand van 7,6 millim. en eene openingshoek van 85°, terwijl men tbans lenzenstelsels daarstelt, waarvan de brandpuntsafstand vier tot vijf malen kleiner, en de ope- ningshoek meer dan dubbel zoo groot is. DE BEELDMlKROSROPEIf. 433. II ij hebben reeds meennalen gelegenbeid gehad eenige algenieen verspreide dwalingen omtrent de gescbie- dcnis der mikroskopiscbe werkluigen aan te toonen. Zoo zagen wij b. v. : boe eene verkeerde vertaling oorzaak ge- weest is, dat aan bet eerste mikroskoop van Hans en Za- cbarias Janssen eene monsleracbtige lengle vverd loege- schreven (bl. 1 1 9) , — boe de door Leeuwenhoek uitgcdacble holle spiegeitjes voor de verlicbting van ondoorscbijnende voorwerpen ten onregte als eene iiitvinding van Lieberkiibn worden opgegeven (bl. 44), — verders dal Frauenbofer, die algemeen als de eerste vervaardiger van acbromaliscbe ob- jectieven voor mikroskopen bescbouvvd wordt, door twee onzer landgenooten bierin was voorgegaan, van welken altbans de een eene bescbrijving van zijn mikroskoop bad doen druk- ken (bl. 170). 