VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
(T) Kies, Stuiver , van der Laan.) Eigeh namen van Burgemeesteren der Stad, VAN HAARLEM. ` zor (Men opent , op een teken dar by geeft , ven Cordyn, en : men ziet een doodbaar met ean zwart kleed overdeks.) ` H A / S8 8 E L A A Re Barbaar ! VAN Y* LI E T, Dorst gy zo wreed dat-edel bloed vergieten? , TOL EDO, Jer zyde. » Myn zege is reeds gewis, ik zie hun traanen vlieten, BREDERODE, zich op bet At werpende, 6 Roem van Nederland, en aller deugden Vrind! % Is dan in zulk een’ far dat ik u wedervind ! Ó Ripperda! "t was zoet voor 't Vaderland te fletven, Maar mogt ik aan uw zy’ dat noodlot niet verwerven ? Ach! ‘wist gy dat uw Vriend zo fchoon een dobd befchreit: - ` Uw fchim vergeev’ het my ; ik volg u , °k ben bereid, VAN VLIET, na dat by inmiddels ter zyde met de Raaden gefprooken heeft. | mM | *'k Heb u verftaar, EM 8 TOLED o l Vergeefs verbergt gy my uw tramen, . Dus moet ik u in "t eind tot uw behoud vermaanen. Dat fchouwfpel was gefchikt. . . . . … B EDER ODE, /chielyk naderende. Zo ’t my gelooflyk fcheen. . . , T 0 L E D © Wat wederhoudt myn’ arm? fpreekt , wilt gy leeven? | VAN VLIET, driftig. N een. Uw woede is my bekend; Maar naauwlyks kan ik denken, ‚ Dat ge ons in ftdat gelooft om dus enze eer te krenken, Hoe! zouden wy, geknield voor een’ Baarbaar als gy, Vergeeten wat de pligt van Neêrlands Helden zy! Wy, fmeeken om genade, en onzen haat ontveinzen? Gy zoud die muuren zelfs van fchrik te rug zien deinzen, Of denkt gy 't zulk een ramp dat ons een dood genaakt, Die onzen roem bekroont en ons onftetfflyk maakt ? Verwys, Ontziel ons vry: ge ontrukt óns niets dan "r leven: ' Maar, wreede ! °t Hemels hulp zal Neérland nooit begeeven, ` . OT — 406 "T BATAAFSGH ATHENE. nr Is Neérland , dear welhaast, in 'r eanzien van 't Heelil; - De Vryheid haaren troon voor-eeuwig vesten zal. _ My dunkt ’k zie Spanje reeds aan al zyn recht verzaaken , En roepen: zo veel deugd moet u Verwinnaars maaken, Myn Vrinden, daaten wy met zulk een hoop in 't graf. Gy, Zoon van Alva beeft; uw inborst zj uw (raf! TOLED © Leid hen ter dood. | "Er zyn, by gelegenheid van dit Tooneelftuk enige loste papieren verfpreid; doch ze zyn; als niets byzonders. vån enig belang behelzende, geen verdere melding waardig. gege sr Bataafsch Atbene , Voorfpel ; gevolgt door de Liefde van MERCURIUS en HERSE „of de Herfchepping van AGLAUROS. Ter gelegenbeid der verjaaring Van H. K. H. SOPHÍA FRE- DERIKA WILHELMINA. Door M.G. DECAMBON géboren v. d. WERKEN. In 'sGravenbage , by J. du Mee i770. In groot otavo 40 bladzyden. , Ejuffrouw Decambon geeft hier mede ene wel inge- richte navolging der ‘Herfcheppinge van Aglauros, door Ovidius befchreven; welke zy op ene niet ongevoeg. lyke wyze ten Tooneele gefchikt heeft: met een Herders- voor.en nafpel, betrekkelyk tot den heuchlyken verjaérdag van Hare Koninglyke Hoogheid, die als °t ware invalt op een plechtig feest van Minerva, by hoedanig ene gelegen- heid Mercurius op Herfe verliefde, Het een en *t ander toont een vindingryken en levendigen geest , die onzet Tooneeldichtfter tot lof verftrekt: en ieder braef Nederlander juicht ongetwyfeld de tael van Mercurius toe , wanneer hy hier, op de aenkondiging, Dit jaar zal noch de boop voldoen van Nederland, aldus voortvaert. Voed nu 't verlangen dat de Hemel zelve vleit , En min sorHIA met een hart vol dankbaarheid. ' SopuiA die altoos uw Zegenfter zal weezen, In wie de wysheid en de deugt zich zien gepreezert. En gy ô Lieveling der Goon! ô Heilvorftin! Vermaak uw groote zlel in 'svolks getrouwe min: Lang moog 't U, en uw Vorst zyn hulde en eerbied wyden, | Volbreng °t geluk waar in "t zich hoopend durft verblyden ! t. . | D DE KOOPMAN VAN SMIRNA. 4099 De K oopman van Smirna. In een bedryf. Gevolgt na bet Fransch van den Heer DE cnaMPFORT, In 's Gravenbage e by J. du Mee 1770. In octavo 39 bladzyden.. En Tooneelftukje welks vinding niet onaerdig is , en ‚4 dat ten Schetfe zou kunnen ftrekken van een uitvoerie ger Spel, waer in men meer ruimte had, om de characters uit te werken. Het hoofdonderwerp is, de gelukkige vry. kooping van een Christen- Slaef, door een Turk, eertyds door een Christen gelost; te gelyk met den verrasfenden koop ener Christen Slavinge, door deszelfs Huisvrouw , welke gevallig de Beminde van den Christen -Slaef is. Dit. onderwerp, met enige welpasfende byvoegzelen den ‘Turkfchen Slavenhandel rakende,word hier fchetswyze in ene geregelde orde, doch wat. min onaendoenlyk , ten Too- neele gevoerd; dat ten deele aen de uitvoerigheid der byvoegfelen ‚en ten deele aen "t bepaelde beftek , te wya ten fchynt. Les Vicisfitudes de la Fortune , Ouvrage orné de Figures en Taille douce, A, Amflerdam , & fe trouve a Paris, ches de la Lain & le Jay 1769. Deux Tomes de 65x pb. in oGavo, Sans 1 Avertisfements Nder den tytel van De Wisfelwalligbeden der Fortuin, behelst dit Werkje ene verzameling van levensgeval- len, waer in ons perfoonen van verfchiltende om(tandighe- den voorkomen, die met onderfcheiden wederwaerdighe- den hebben te worftelen. Deze meerendeels rampfpoedi- ge kampingen , met een weifelend of gansch ongun(tig lot, worden hier, op een gefchikten trant, in een leven- digen ftyl verhaeld , en te gelyk op ene leerzame wyze - voorgedragen; zo dat het aengename en nutte elkander in deze verhalen gemeenlyk vergezellen. Ze zyn ten gee tale van zes; en dienen om voorbeelden van kloekmoe- digheid onder 't oog te brengen , het wisfelvallige van 't ondermaeníche te fchetzen , en tevens de edele aen- doeningen van medelyden en goedwilligheid te verleven- digen ; mitsgaders alleszins te doen opmerken , dat de weg der Deugd de enige weg is , langs welken men op een beftendig geluk kan hoopen , en dat de afwykingen hier van uit eigen aert gefchikt zyn , om ons onheil te _ IV. DEEL, Ne LETT. NO. 9. d bes Ap -— DE WISSELVALLIGHEDEN bewerken ; 't geen in velen dier vertellingen duidelyk doorftraelt. —— Jn ’t doorbladeren van dezelven is ons, aen "t einde dezer verzamelinge , een geval voor- gekomen, welks later gedeelte aen te merken is, als een vervolg der onlangs voorgeftelde gefchiedenis van Rena- ta Corbeau (*) ; "t welk ons bewoogen heeft deszelfs in- houd, ter voltooijinge dier historie , alhier plaets te ven. De opgave van tyd en plaets , als mede de ftoeming der perfoonen, en wat meer van dien aert zy, ftaet, wel is waer, hier niet gelyk; doch men weet dat dit in foortgelyke verhalen juist niet te eifchen zy. Genoeg zy 't den Lezer te onderrichten, dat de twee Gelieven in dezen den naem dragen van Gudule en Wanderflel : dat het fiabuurig Brabant hier het tooneel van dit bedryf is; en eindelyk dat het wezenlyke dezer vertellinge eenftemmig is , met het voorheen gemelde bericht, tot op het voltrok- ‘ken Huwelyk van Wanderflel met Gudule; waer omtrent Ons voorts, rakende de verdere lotgevallen, dier Echtge« nooten , in 't hoofdzaeklyke het volgende gemeld word. Wanderftel zag zyne Gudule in die dagen aen als de Go- dinne zyner behoudenisfe, en Gudule verheugde zich in haer lot. Dan 'er verliepen naeuwlyls drie jaren, of het ` zelve nam een jammerlyken keer. Wanderftel gerackte, op den dood zyne Vaders, ene aenzienlyke bediening te Antwerpen verkregen hebbende, in de waereld , en gaf eerlang blyken, dat zyn hart lichtvaerdiger was , dan men tot nog vermoed zou hebben. Gudule fpande alle hare vermogens, met ernst en tederheid, in, om haren bemin- den Echtgenoot weder te recht te brengen en te behou- den; doch vruchteloos: des zy, na herhaelde vergeeffche ogingen , ten einde van drie jaren , befloot haer troost by hare Famille te Leuven te zoeken. Hier trof haer na weinige maenden een nieuwe flag: haere geliefde Moeder ftierf, eri in die eigenfte dagen ontving ze een Brief van Wanderftel , die , onder de fterkfte betuigingen van leed- wezen en erkentlykheid, haer fmeekte „om hem te redden . .uit de handen zyner fchuldenaren ; waer toe ene fomme van niet minder dan 1oooo Gulden vereischt werd. De . teergevoelige Gudule kon geen tegenftand bieden ; verkocht .haere kostelykfte cieraden, verpandde haere Moederlyke erfenis, en was blyde, dat zy nog tot dien prys de vry- heid van haren Gemael mogt koopen , en zyn hart herwin- | ner. (*) Zie boven A, 319. DER FORTUIN. | áti fier. Ze genoot té Antwerpen enige maenden de gewensch- te vruchten harer edelmoedigheid; dan de wufte Wander. Stel, een ondeugend hart in den boezem dragende, vergold dezélve wel dra met de affchuwelykfte ondankbaerheid. ; Gudule zag zich, na verloop van enige maenden, ge- noodzaekt, om weder te keeren naer Leuven, ter oorzake van ’t flerfgeval haers Vader^ ^'^" tQ 7 07 heid dompelde Wanderftel zi leven, en liet zig vervoerer zich Meester te maken van verdichte befchuldigingen , ter te doen zetten. Gudule zonder te weten waerom, í meer nademael de Kloostert de van Wanderftel was. 1 door middel van hare mec heid te hebben, van aem hi derzelver ‘antwoord te ont uiterfte veróntwaerdiging , hier van de oorzaek was, D ene blakende wraekzucht , werk te ftellen, toen zy, he ven verftond, dat Wander ft: geyen , dat hy Gudule als Ka SEN Daer penevens LI el, de erfenis magtig fchikte, om naer Holland!. éne Toneelprinces te trouwen, waer op hy fmoorlyk ver- Hefd was, en waer mede hy openlyk verkeerde. Op dit bericht is Gudule enkele woede; zy fhelt in manlgk ge- waed naer Antwerpen; laet zich als een Vriend by Wan- derflel aendienen; word in ene Kamer geleid; ziet-twee Ledikanten, eertyds naer haer eigen fmaek ingericht, en nadert haren trouwloozen Echtgenoot al bevende. Op dat oogenblik heeft het medelyden nog de bovenhand; maer ’t hooren van ene hoestende ftem, op de andere rustplaets, en 't zien van een vrouwlyk gewaed op een daer by ftaenden ftoel, zet de ontftooken driften aen; Gus dule fchiet in woede op Wanderftel toe, trekt een Pis- tool uit haer zak , en fchiet hem door den kop heen , zeggende: ,, Rampzalige! erken ene Vrouw, die door uwe wreedheden en trouwloosheden tot wanhoop ge- bragt is. " —— Het ftroomende bloed op het bedde bluscht terftond het wraekvuur van Gudule; ontfteltenis 2 en "X 412 DE WISSELVALLIGHEDEN DER FORTUIN. en erberming nemen plaets in haer bart: en zy valt in ' onmagt neder. Dit bedryf van Gudule had ten gevolge, dat zy in 's Rechters handen geraekte; men erkende wel dra de wet- tige Vrouw vau Janderflel : ieder nam deel in haer lot; en ’t Gemeen billykte hare buitenfporige wanhoop, door de buitenfpoorige losbandigheid van Wanderftel in de vergely- king te brengen. De Rechter was'er mede verlegen, en gafde zaek over aen den Raed van Mechelen. Gudule verfcheen hier volgens dit verhael] voor de eigenfte vergadering, in wel- e Zy, nog maer weinig jaren geleden, op de vryfpraek an haren Minnaer had aengeftaens en vertoonde nu, op verkregen vryheid, met geen minder kracht van welfpre- kenheid, welk een haetlyke t° zamenloop van omftandig- heden haer tot die uiterfte wanhoop vervoerd hadden, De ongelukkige Gudule (telde dit ten nadruklykfte voor; niet, gelyk ze te kennen gaf , om dit haer gedrag’ te rechtvaerdigen , maer om haere eerlykheid als Echtge- noote te verdeedigen , tegen alle voorgaende en volgende verdenking ; betuigende ten laetften , de uitfpraek van den Raed onbevreesd af te wagten, met verzoek van t medelyden van brave en gevoelige zielen. —- De Raed was ‘er dermate over aengedaen, dat bet vonnis euigen tyd opgefchort wierd, en velen: bedienden zich van de- ze gelegenheid , ten voordeele van Gudule; ’t welk wn uitflag had, dat men haer genade bewees, op voorwaer- de dat zy zich in een Klooster , volgens hare eigen ver- kiezing , zou begeven. Gudule, hare keuze gedaen hebe bende, verfleet. ‘er twee jaren, in een kwynenden Daer, - en flierf; bewenende het noodlottig oogenblik , in *t welk zy had begonnen gehoor te geven, aen de gerst opkos mende bewegingen der wraekzucht. M NIEUWE VADERLANDSCHE LETTER -OEFENINGEN. Pbilofopbifcbe Aanmerkingen omtrent de Cbristelyke Religie, Van G. FR. MEIER , Profesor in de Pbilofopbie te Halle enz. Uit bet Hoogduitsch vertaald. Door J. W. van HAAR. Der- den Deels Tweede Stuk. In ’s Gravenbage, by P. v. Cleef 1770. In groot octavo 208 bladzyden, (Y Tier mede befluit de Hoogleeraer Meier zyne Aenmere kingen, waer in hy zich voorgefteld heeft ene proef te nemen: ,, of het niet mogelyk zy, door hulpe der Phi- lofophie , de geheele Christelyke Religie en de voornaamfte Leerftukken derzelve, in een nieuw licht te plaatfen, en daar aan eene meerder redelyke waarfchynlyk eid te gees ven”. Ten dien einde heeft hy de voornaemfte van den Christlyken Godsdienst met een Philofoophisch oog befchouwd , en dezelven op zodanige gronden getracht te verklaren ; waer mede hy in dit laetfte Stukje gepaerd doet gaen , ene overweging van de zwaarigbeden der verdega diginge «an den Cbristelyken Godsdienst, den pligt der men- Jcben, om de Cbristelyke Religie aan te neemen, mitsgaders de middelen tot verbeteringe van bet Systéma der Christelyke Religie; aen welk alles hy ten laetíten hecht ene beknopte ontvouwing der begrippen vanden gebeelen Christelyken Gods - ‚dienst. — Wy hebben , onder de herhaelde melding van dit Werkje, meermaels te kennen gegeeven, dat het zelve verfcheiden ftellingen behelst, die der nadere overweginge waerdig zyn, ’t welk ook in de hier opgemelde Verhande- lingen plaets heeft $ doch, behalven dat het veel al langs wylig en niet klaer uitgevoerd zy , zo konnen wy niet zien „ dat de poogingen van den Hoogleeraer den Christelyken Godsdienst, over."t algemeen , zo veel dienst gedaen hebe ben, dat ze denzelven in een helderer en redelyker licht ftellen. De byzondere Philofoophifche gronden waer op . de Autheur bouwt , zyne overhellende neiging voor ene bepaelde Gezindheid der Christenen , heeft hem, (gelyk het vermoedelyk een ieder zal doen, die ‘er ooit de proef van neemt, ) waerfchynlyk belemmerd ; en meer aenleiding gegeven, om deze en gene denkbeelden met elkanderen: eenftemmig te doen voorkomen, of dezelve indiervoege IV. DEEL. Ne LETT. NO. 10, ^ Ee . te - Leerftukken ` AN EN te ftaven, dat ze, volgens des Autheurs manier van’ den. ken; aenneemlyk fchynen , als wel om eenvoudig en on- partydig de waerheid te zoeken en re vinden, — Vry- moedige onderzoekers der waerheid , en ernítige Voorítan- ders van onzen redelyken Christelyken Godsdienst, die, fchoon hy het onderwys der Rede te boven ga , derzelver onderrichtingen echter, volgens het eenparig gevoelen on. zer Protestantfche Godgeleerden nimmer tegenfpreekt , kunnen hier van inzonderheid oordeelen , als ze het oog vestigen , op de t'faemgetrokken Stellingen van den Hoog- leeraer, zo als ze aen 't einde van dit Werkje, door hem zelven , opgegeven en nader verklaerd worden. Ten ge- valle van hun, die dit Gefchrift niet bezitten, zullen wy ten dien einde de hier bygebragte Stellingen op zich zelven voordragen; te meer daer ze het hoofdzaeklyke der voo- rige Verhandelingen behelzen, en toonen, hoedanig een begrip men zich , volgens onzen Hoogleeraer , van den Christelyken Godsdienst heeft te vormen ; des men daer in een kort verflag van "t geheel kunne vinden, I. wn God heeft zich in de H. Schrift niet alleen voorgefteld als een Wezen , "t welk bezit een allervolkomenst verítand en wille, als zynde alweetend , almagtig , alomtegenwoor- dig , volkomen , heilig , goedertieren en rechtvaardig ; maar ook als den Oorfprong van *t Heelal, van wiens eeuwig Raadsbefluit alles in de waereld af hangt , zonder wiens Raadsbefluit niets gefchied, die in alle dingen onmiddelyk werkt, en door zyne beftendige medewerking alles in de waereld , zo als het voor en na volgt, ter uitvoer Delt, En dan heeft Hy inzonderheid van zich geopenbaard , dat fyne geheele Godlyke werkzaamheid van eenen drieledigen aart js , en dat hy derhalve gezegd moet worden , Vader, Zoon en Geest , in een onverdeeld , onaffcheidelyk en onzigt- baar Wezen te zyn.. IL ‚> God de Vader is de eenige waare God, voor zo verre Hy, als de Oorfprong der waereld, en als de hoogíte Op- erheer van alle fchepfelen , beftendig en onmiddelyk werkt. y is derhalve de waare God, voor zo verre Hy van eeu- wigheid af, door een onveranderlyk en algemeen Raads befluit, beflooten heeft, dat juist deeze en geene andere waereld in der daad zyn zal, en dat juist deeze en geene . ane ` PHILOSOPHISCHE AANMERKINGEN, 415 andere reeks der fchepfelen , en derzelver veranderingen , die te zamen deeze geheele waereld uitmaaken , voor en na tot in alle eeuwigheden werkelyk worden zal; en gevolge lyk vervat ook dit Raadsbefluit in zich, de toelaating der Zonden, het befluit van het werk der Verzoeninge, en de verkiezing der Genade. Hy is ook de Uitvoerer van dit Raadsbefluit, en gevolglyk is God de Vader,voor zó verre Hy. de waereld gefchapen heeft, en onophoudelyk voort- brengt de handelingen, die, te zamen genomen, de alge- meene en eeuwig -aanhoudende Voorzienigheid der wae- reld uitmaaken. Des is dan ook God de Vader, voor zo. verre Hy de magt als Opperheer en Rechter over de men- fchen oeffent, aan hun Wetten geeft , wegens hunne Zona den ftraft , of dezelven aan hun vergeeft, en eenigen na den dood zalig maakt, en de overigen aan de verdoemenis door fynen toelaatenden: wille overgeeft. III, ‚> God de Zoon is de eenige waare God, voor zo verré Hy is de oorzaak van dat gedeelte der Godlyke Voorzie- nigheid over de waereld, waar door Hy het werk der Ver- zoeninge begonnen en volbragt heeft , als mede voortzetten zal. Gevolglyk is God de Zoon, voor zo verre hy zich met den meníche Jefus van Nazareth , al terftond by de _bovennatuurlyke ontvangenis des laatílen tot in alle eeu- wigheid in Perfoon vereenigd heeft, en door deeze ver- eeniging in denzelven , alle kennis , befluiten en"vermogens, almagtig werkt; zonder welke deeze mensch niet zou heb- ben konnen werken het geen van fynen kant tot het werk des Middelaars vereischt werdt, fchoon men ook toeftaa, dat hy de allervolkomeufte krachten der menschlyke ná- tuure gehadt heeft. In deeze vereeniginge is de mensch- lyke natuur van Christus , van haaren eeríten ooríprong af, volkomen onzendig ; en God heeft door deezen mensch het werk der Verzoeninge uitgevoerd , terwyl Hy door fyne handelingen als Middelaar, lyden, fterven , opftan- ding enz. niet alleen, alle fchaade, die alle toegelaatene zonden van alle menfchen in het Ryk van God veroorzaakt hébben, ryklyk vergoedt, en weshalve Hy van den men- fche zelven deeze vergoeding niet vordert , en ook niemand deswegen ftraft; maar terwyl Hy ook tevens den meníchen veríchaft heeft de middelen, waar door fy komen kennen tot dien trap van zedelyke goedheid , zonder welken fy na den dood niet zouden konnen gebragt worden in den Jr | ie 2 an 416 G. F. MEIER ftand eener zuivere gelukzaligheid. God is derhalve de Zoon, voor zo verre Hy, in fyne perfooneele vereeniging met de menschlyke natuure , den menfche bekend gemaakt heeft de waarheden, die tot dit einde noodig en genoeg- zaam zyn, en de magt als Wetgeever en Opperheer beoef- fent over die geenen, die fyne Leer behoorlyk aanneemen en ter uitvoer Dellen, als mede over die geenen, die dit niet doen , en deswegen ílrafbaar handelen. Gevolglyk zal hy ter fyner tyd „als Rechter , de eeríten, na den dood,. brengen in het genot der zuivere Gelukzaligheid, daar in onderhouden, en als hoogfte Opperheer heerfchen; doch de anderen aan de verdoemenisfe overgeeven, en daar aan fyne befluiten ter uitvoer Dellen: alle welke befluiten aan ons niét geopenbaard zyn. IV. an God de H. Geest is de eenige waare God, voor zo verre Hy dat gedeelte der algemeene Godlyke Voorzienig- heid werkt, waar door de Christelyke vroomheid in den meníche voortgebragt, voortgezet en vermeerderd wordt. God is derhalve de H. Geest, voor zo verre Hy de nasste middelen deezer vroomheid werkt; gevolglyk terwyl Hy de waarheden der H. Schrift aan de fchryvers van dit boek. ingegeeven; en aan hun geopenbaard heeft, waarheden, die {y natuurlyker wyze niet weeten konden : en terwyl Hy , by het gebruik van de Schrift en Sacramenten , boven- natuurlyk werkt in zodaanige menfchen, die voor deezen fynen invloed vatbaar zyn. Hy is de H. Geest, voor zo verre Hy het zaligmaakend geloof in den meníche voort- brengt, en in de geloovigen voor en na werkt alle recht- matige handelingen, waar in hun geheele ftaat der genade beftaat , en waar door fy niet alleen in de Christelyke vroom- heid geduurig onderhouden worden en toeneemen ; maar ook in ftaat zyn alle opzettelyke: zonden te verhoeden, en fleeds meerdere en grootere goede werken te doen. En terwyl Hy in deezer voegen de Voorzienigheit over enkele geloovigen oeffent, zo oeffent hy dezelve ook over de ge- heele menigte derzelve teffens , welke/menigte men de waare Kerk noemt, , | V. vn God heeft de waereld niet alleen gefchapen op eene met fyne hoogíte: Wysheid en Goedheid gepaste wyze, maar ook op deeze zelfde wyze heeft Hy dezelve tot hiet , toe e , PHILOSOPHISCHE AANMERKINGEN, 412 toe beftuurd, en zal dezelve nog verder tot in alle eeuwig- heden beftuuren. Des is dan Gods oogmerk by de fchep- pinge en voorzieninge, "t welk Hy zekerlyk bereikt, dat - buiten Hem , in alle fchepfelen, in den geheelen omtrek van fyn Ryk, voortgebragt worden de grootíte volmaakt- heid en de hoogfte gelukzaligheid der eindige geesten , die, zonder krenkinge van de regels der hoogfte Wysheid en Goedheid, in de waereld mogelyk is. Derhalve geíchieden,. door de toelaating van God, in de waereld flegts zo veele zonden, zo worden ook in de waereld alleen zo veele en groote andere toevallige quaäden tot ftand gebragt , als met het volkomen bereik van dit Godlyk oogmerk beftaan konnen ; en God laat dezelve gefchieden , om dat met deeze zonden en quaaden zo veel goeds gepaard gaat, dat, zo Hy dezelve hadt willen verhinderen, Hy ook verhin- derd zou hebben het goede, zonder het welke evenwel ‚zyn volkomen oogmerk niet zou hebben konnen bereikt worden. VI. an God moet, om en van wege fyne hoogfte Gerechte, heid , ( 1.) alle zonden op het evenredigfte ftraffen, niet, om dat Hy een génoegen heeft in het quaad der ftraffe , als een quaad aangemerkt, maar om dat uit de zonde natuur- lyker wyze het quaad der ftraffe volgt, en Hy eenen zon- daar filet zo zeer beminnen, en gevolglyk ook adn denzele ven niet zo veel goeds bewyzen kan als aan eenen onfchul- digen; en om dat Hy, door het ftraffen , of den zondaar, . of anderen, of beide, teffens , verbeteren kan. Daar en boven veroorzaaken alle zonden en derzelver natuurlyke ftraffen in bet Ryk van God nadeel , de afweezigheid eener ` volkomenheid , die daar in zou geweest zyn , indien de zonde niet gefchied ware. Gevolglyk moet God , om en van wege fyne Gerechtigheid , (2.) deeze veroorzaakte fchaade den zondaar toerekenen , en deeze heeft dus, van wege fyne zonden, eene fchuld, ingevolge van welke hy verpligt is, deeze fchaade , door het voortbrengen eener andere en geévenredigde volkomenheid , te herftellen , (3. ) Wanneer de zondaar dit niet doet, of niet doen kan; dan zondigt hy op nieuws, om dat hy van dit fyn onvermogen de oorzaak is, en gevolglyk moet ook Gods ftrafoeffenende Gerechtigheid hem wegens deeze zonde {trafen ”, | Ees ! . VII. 418 €. P. MEIER VIL s» God heeft den mensch recht gemaakt. Doch de mensch zondigde door de toelaating van God. Na den zondenval van den eerften menfche hebben alle fyne nako- melingen , die natuurlyker wyze van hem afftammen, al terftond , wanneer fy ontvangen zyn, de erfzonde; en zo dra fy na de geboorte gekomen zyn tot het gebruik van het verftand en van den vryen wille, dan beginnen fy daadlyk te zondigen, en konnen in dit leven het dagelyks zondi- gen niet geheel nalaaten. En fchoon fy natuuriyker wyze veele goede en deugdzaame handelingen doen konnen, die Gode aangenaam zyn , die hy ook beloont, en die eene gelukzaligheid veroorzaaken , evenwel kan geen mensch natuurlyker wyze dien trap van deugd en zedelyke goed- heid verkrygen , waar door hy, deels , eenigzins zou kon- nen vergoeden de fchaade, die hy, door fyne zonden, in ber Ryk van Gode’ veroorzaakt heeft; en deels, eindelyk eens gefteld zou konnen worden in den toeftand eener zui- vere gelukzaligheid. Gevolglyk zouden alle menfchen na den dood verdoemd worden, indien Gods Gerechtigheid hen enkel en alleen naar hun eigen vry gedrag oordeelen - wilde. » De oogmerken van God omtrent het menschlyk ge- flacht zyn van een tweeledigen aart. De eerften konnen in het tegenwoordige leven bereikt worden , en beftaan in alle zodaanige volkomenheden , die een mensch, door fyne natuurlyke bekwaamheid en deugd; in zich zelve en bui- ten zich voortbrengt, en waar door hy niet alleen fyne ei- ene tydlyke gelukzaligheid werkt, maar ook tot de vol- komenheid van het geheele Ryk van God , zo veel toe- brengt, als met Gods hoogíte Wysheid gepast is. Maar, vermits de zielem der menfchen eeuwig leeven, zo heeft God , ten tweeden , de zuivere gelukzaligheid van een gedeelte van het menschdom na den dood, ten doele der fcheppinge van het zelve gehadt , en heeft beflooten de _ verdoemenis van het overig gedeelte toe te laaten. In dee- ze verdoemenisfe zullen fy meer of minder volkomen zyn, en eene meer of mindere vermengde gelukzaligheid genie- ten , naar dat hunne natuurlyke bekwaamheid en deugd zulks medebrengen zal, IX. Ter PHILOSOPHISCHE AANMERKINGEN, | 419 IX. - s, Ter bereikinge van deeze oogmerken, heeft God niet alleen het werk der Verzoeninge in Christus uitgevoerd;. maar ook de Christelyke Religie onder de meníchen be- kend gemaakt: (1.) tot vergoedinge van alle fchaade, die de menfchen , door alle hunne zonden, in zyn Ryk vere oorzaakt hebben. Gevolglyk kan een geloovige, door de behoarlyke kennisfe van het bericht aangaande dit werk der Verzoeninge, levendig overtuigd zyn,\dat hy na den dood deswegen niet de geringfte Godlyke ftraffe te vree- zen hebbe , dewyl hy door alle zonden , die hy geduu- rende zyn tegenwoordig leven‘doet , aan het Ryk van God eene fchaade toevoegt , die hy zelve niet in (taat is te her- Rellen , en dat dus fyne aanftaande zaligheid daar door niet verftoord zal worden, om dat hy zou moeten denken, dat eene fchuld op hem ligge , waar van hy nog niet bevryd is geworden. Des weet hy zeker , dat Christus de fchuld en raffe van alle fyne zonden op zich genomen , daar aan voldaan en geleden heeft. (2.) Ten einde hy den menfchen bekend zou maaken alle middelen , door welker gebruik fy in dit leven komen konnen tot dien trap der zedelyke goedheid, waar door zy in ftaat gefteld worden, terftond na den dood over te gaan in den toeftand der zuivere gee. lukzaligheid , en deeze trap kan door het woord, Christee lyke vroomheid, verftaan worden. \ Xe :, Het wezen der Christelyke vroomheid beftaat in het blymoedig verlangen naar de gelukzaligheid in dit leven , en naar de zuivere gelukzaligheid na den dood, van God te verkrygen, om en vàn wege het werk der Verzoeninge van Christus. 8 | XI. | | an Het eerfte begin der Christelyke vroomheid is, een bovennatuurlyke verandering des menfchen : of om dat het zelve is een gevolg der kennisfe van zulke waarheden, die God op eene bovennatuurlyke wyze geopenbaard heeft ; of om dat het zelve zulk eene verandering des meníchen is , tot welker wezendlykheid hy zelve niets op eene daadlyke Wyze toebrengt , maar by welker. opkomst hy zich, ten tyde wanneer dezelve ontftaat , enkel lydelyk gedraagt , en die dus onmiddelyk en alleen door God gewrocht wordt. Derzelver aanhouding en vermeerdering is, of, onder de | e 4 - - 490 Ge F. MEIER PHILOSOPHISCHE AANMERKINGEN. algemeene medewerking van God, eene werking , die de vroome voortbrengt , door fyne eigene natuurkrachten , die door het eerfte begin fyner vroomheid verbeterd zyn; of, zy kan mede in zich vervatten eenige veranderingen , die, met betrekkinge tot den vroomen zelve , enkele: lydens zyn , die God alleen en onmiddelyk , geduurende fyne vroomheid, voortbrengt. ,; De rechtvaerdiging van eenen vroomen Christen voor God beftaat in het befluit van God , hem niet te verpligten, zelve te vergoeden de fchaade, die hy, door fyne zonden, in het Ryk van God veroorzaakt heeft,en hem deswegens niet te ítraffen , om dat hy zelve deeze vergoeding niet bewyzen kan, en wel deswegen, om dat Christus, door zyne Verzoeninge deeze vergoeding op het volkomenft gedaan heeft”, De vier hier aen nog volgende Stellingen behelzen ene ontvouwing van de zedelyke verbetering des menfchen, : wanneer de Christelyke vroomheid in hem ontíbet , bee nevens ene verklaring van de wyze, hoe dezelve door da- gelykfche boetvaerdigheid en heiliging word voortgezet; als mede hoe dezelve, door de Heilige Schrift en de Sa, cramenten , als middels , word voortgebragt, voortgezet en vermeerderd. Onze Hoogleeraer hier omtrent genoegzaem dé gemene leiding der Godgeleerden , inzonderheid der ` Broederen.van de Augsburgfche Confesfie , volgende , is 't niet noodig daer op afzonderlyk (taen te blyven; waerom wy ten laetften nog maer zullen melden, dat hy al het bo- venftaende met de twee volgende Stellingen befluit, ~, De geheele pligt van een Christen beftaat hierin, dat by door het behoorlyk gebruik - maaken van de H. Schrift en Sacramenten , zo veel het mogelyk is , toelegge , de Christelyke vroomheid in zich te onderhouden, en te ver- meerderen „ en dat hy alle Godlyke wetten , in alle fyne vrye handelingen opvolge, en daar toe de beweegredenen voornaamlyk uit het werk der Verzoeninge afleide. Door de voortzetting en vermeerdering der Christelyke vroomheid, en door de. zorgvuldigfte opvolginge van den- geheelen Christelyken pligt tot aan den dood, wordt cen hristen voleindigd , terwyl hy na fynen dood zelfs van dé erfzonde ontheft, en in den toeftand eener zuivere en on. ophoudelyke gelukzaligheid gebragt wordt". Di Je Je ZIMMERMAN VOORTR. VAN DEN CHRIST. GODSD. 42% De Voortreflykbeid des Cbristelyken Godsdiensts , vergeleken met de Pbilofopbie van Socrates, door den wydvermaarden Je Je ZIMMERMAN. Met eene breedvoerige Woorreden en een Aanbangzel , door P. HOFSTEDE , S. S, Tb. Hist, C9 Antiq, Sacr. Prof. Hon. en Predikant te Rotterdam, Lid van bet Zeeuwfche Genootfchap te Vlisfingen. Te Rott. by J. Bosch en R. Arrenberg , 1770. Lle ernftige Voorítanders van den Christelyken Gods- dienst zullen met vermaek zien, dat deze Verhande- ling van deri beroemden Hoogleeraer Zimmerman, ook in °t Nederduitsch, door den druk gemeen gemaekt word; na- demael dezelve alleszins ftrekt, om den luister van dien Godsdienst te verheffen. Doch *t zal velen fpyten , dat derzelver uitgave vergezeld gaet van ene Voorreden en een Aenhangfel , betreklyk tot Gefchilfchriften; en dat het ge- fchil over het character van Socrates aenleiding heeft gee geven, om deze Verhandeling, zo al niet in 't wezenlyke, ten minfte in den vorm, enigermate te veranderen, en 'er enige zaken uit te laten. Dit ftuit natuurlyk alle dezulken die niet veel op hebben met dat gefchil 5 of, wat ze oo van t ge(chil zelve oordeelen, achten dat het nooit braef genoemd kan worden , ene Verhandeling op die wyze , naer zyne zinlykheid , te hervormen; ten gevalle van een twist- geding , waer in de Schryver party zou zyn van den Uitge- ver. — Dan, wat zal men zeggen? buitengemene mannen - maatigen zig meermaels buitengemeene voorrechten aen : en hoe ’t zy,de Verhandeling behoud hare nuttigheid , ter aenpryzinge van den Christelyken Godsdienst. ` ' De Hoogleeraer Zimmerman, door veler fterk opgeven van de kracht der Rede, zonder behulp der Openbaringe, bewogen , om na te gaen hoe ver de verítandigílen onder de Heidens hunne 'Godsdienftige kundigheden , alleen door 't Redenlicht, gebracht hebben, heeft by die gelegenheid ook wel byzonder 't oog geflagen op Socrates. Dezen toch ziet men gemeenlyk, voor al in dit opzicht, aeb, als den voortreffelykften en voorbeeldigíten aller Philofophen 3 weshalven men hem, op dien grond , ook hebbe te bee fchouwen , als den genen, in wiens Godsdienftige kundig- heden, de uitmuntendfte blyken van de kracht der Rede, onder het Menscbdom bekend, moeten doorftralen. Dit zo zynde, heeft zyn Hooggeleerde het der moeite waerdig geoordeeld, de Philofophie van Socrates eens in vergely- Ee 5 king 49e Je J- ZIMMERMAN king te brengen met de Leer van J. Christus en deszelfs Apostelen; om te zien hoe hoog de Philofophie van dien beroemden Wysgeer , alleen door "t Redelicht geleid , te fchatten zy ‚in vergelyking met de Christelyke Leer, welke door ene Godlyke Openbaring verkondigd is. Om dit ten klaerfte en op ene geleidlyke wyze voor te ftellen , bepaelt hy zich in de eerí(te plaets ter ontvouwinge van den onderavystrant zo van Socrates als van Christus, en deszelfs Apostelen; en toont ,, dat de leerwyze van Socra- tes, indien men op de Philofophifche netheid het oog flaat, veel fcherpzinniger dan die van Christus en de Apostelen : geweest is; maar dat die van Christus veel meer tot ver- betering der menfchen gefehikt , en veel voortreffelyker was”. -—— Daer benevens komt hier wel byzonder in aenmerking de zogenaemde toegevenbeid van Socrates voor de beerfchende gevoelens van zynen tyd; en de Hoogleeraer doet zien, dat men ook hier uit de voortreffelykheid der Christelyke Religie kan afleiden. ,, Christus naamlyk en zyne Apostelen hebben nooit eenige zodanige gevoelens, die tegen het eeuwig belang der Zielen inliepen , eenigzins verzwegen of geduld, veel min goedgekeurd; daar Socra- tes de bygelovigheid , die toen de overhand had, en de fchadelyke gevoelens omtrent de veelheid van Goden en derzelver dienst , niet alleen openlyk niet verworpen , maat zelfs met zyn eigen voorbeeld goedgekeurd heeft". —— Dit afgehandeld hebbende verledigt hy zich , om.de leer en ` lecenslesfen van Socrates, met de drangreden ter betrachtinge , te overwegen, en ook hier omtrent ene vergelyking met den Christelyken Godsdienst te maken. Wanneer men dit nagaet, befpeurt men ten duidelykfte; ,, dat Socrates de byzonderfte Hoofdleerftellingen van den natuurlyken Gods- dienst gekend , en in dat deel vele andere Philofophen overtroffen heeft; maar 't is tevens niet minder blykbaar , dat de Christelyke Religie die eigenfte zaken veel klaarder en beter tot ieders overreding ontdekt heeft; en voor al is sr buiten kyf dat deze Leer van Socrates verftoken was, van die allervoortreffelykíte drangreden ter Godvrucht, die de Christelyke Religie ons aan de hand geeft”. Dit be- | toogt. NOOR TREFL, VAN DEN CHRIST. GODSDIENST. 423 toogt onze Aütheur wel afzonderlyk, met opzicht tot de gewisfe hoop op ene zalige oníterflykheid, de verzekering onzer verzoeninge met God ,en de onwankelbare verwach- ting van de Godlyke onderfteuning in het behartigen der Deugd. —— Hier aen hecht de Hoogleeraer ene vergely- king van Socrate zelven met onzen Godlyken Zaligmaker en zyne Discipelen, in welke hy toont dat Socrates , wiens gee, leerdheid en deugdzaemheid hy hoog fchat ,/(fchoon hy tevens erkenne' dat Zommigen in enige byzonderheden te hooge gedachten van hem gevoed hebben, ) ,, dat Socra- tes , voor hoe groot een Man ook anderfins gehouden, niet alleen Jefus Christus niet evenaarde, maar zelfs verre be- neden de Apostelen was ". Dit doet hy zien, door ene vergelyking van alles wat als uitmuntend in Socrates voore - komt, met het voortreffelyke 't geen in 's Waerelds Heil- land plaets heeft; wel byzonder ftaet hy by die gelegenheid flil op de wonderwerkende macht van Jefus Christus , mitsgaders van zyne Apostelen , die, fchoon ze minder natuurlyk doorzicht en fcherpte van verftand mogten bee zitten dan Socrates, hem nochtans verre overtroffen , in overvloed van uit den hemel gefchonken gaven, wondere werken en onbevlektheid van leven. Daer benevens doet hy ons opmerken , dat Socrates, hoe overtuigende zyne redeneringen waren, ter aenpryzinge van de Deugd, ech- ter niet leeren kon, gelyk Jefus Christus, als een Wetge- ver, wiens geboden een verbindend gezag hadden. Hier by komt nog ene befchouwing van 't gedrag diens’ Wyse geers in zyn laetfte, en der oorzaken die hem het vonnis des doods hebben doen ondergaen; het welk, in vergely- king gefteld zynde, met het gedrag en lot van Jefus Chris- tus en deszelfs Apostelen „ baerblyklyk toont , dat de laetften boven den eerften te verheffen zyn, —— Eindelyk neemt onze oplettende Verhandelaer ook nog in overwee ging, de magt, die de leer van Socrates op der men/cben ge- moederen gebad beeft , en daar en tegen de onbegrypelyke kragt der Leere van Cbristus en. Deze lezenswaerdige Verhandeling gaet vergezeld van ene Poorreden, waer in de Hoogleeraer Hofftede , na een beknopt verflag van den inhoud der Verhandelinge, en van *t geen hy omtrent de Vertaling enz. te melden heeft , het oog laet gaen over ettelyke Geíchriften, die, ter gelegen- heid zyner Beeordeelinge van den Belifarius en verdere Pr. dediging , het licht gezien hebben ; en wel inzonderheid dezulken , die tegen hem gericht zyn : welken hy ftuk voor {tuk als niets beduidende afmaelt. Behalven deze Voorreden is 'er nog, achter de Verhandeling , gevoegd een Aanbang fel tegen bet tweede Stuk van den Heer c. No- ZEMAN ` behelzende , buiten ene beantwoording van vere Scheiden byzonderheden, die tot het hoofdverfchil dezer twistende Heren niet behoren , inzonderheid een aandrang op ene boven al in 't oog loopende plaets van Plato, waer in de Hoogleeraer zeer veel krachts ftelt , en die de Eer- waerde Nozeman gepoogd heeft te ontzenuwen, ’t welk zyn Hoog-Eerwaerde in dezen tracht te doen zien, vruchtloos endernomen te zyn. — De Hoogleeraer is , zo wel in die Weorreden als in dat Aanbang fel , dezelfde Schryver , die hv zich in zyne voorige Verdediging betoond heeft te zyn , en dus zich zelven gelyk. Men ziet 'er een Man in wiens bes lezenheid zeer uitgebreid is ; en die ene uitftekende be, kwaemheid heeft, om zyne Partyen, op ene geestige ina- nier, meesterachtig, als verachtlyk ten toon te ftellen; en : te gelyk, onder 't maken van veel omílag, weinig of niets uit te voeren, dat ter zake dient. — Lezers die fmaek. hebben in zulk ene foort van Schriften, (al was het maer em zich te vermaken, met te zien, hoe een Hoogleeraer „ een Verkondiger van 't Euangelie , zyn party kan havenen ; en daer uit af te leiden wat denkbeelden zy hebben te ma- ken van de Zedeleer des Euangeliums, of ten minften van %* begrip dat een Voorftander van dezelve 'er van vormt, ) zullen het een en ’t ander met gretigheid lezen , ja ook wel herlezen: maer zy, die hunnen tyd ter oefeninge kostlyk fchatten , zullen 't, fchoor ze nog hier en daer iets vin- den, dat hunne aendagt vestigt, veelal niet wel konnen uithouden. ’t Heeft ons althans, die "er door onze opge=' nomen taek toe genoodzaekt waren, meer tyd en moeite gc ! d VOORTREFL. VAN DEN CHRIST. GODSDIENST. 425 gekost, dan wy 't per flot van rekening waerdig konnen oordeelen. leerden of Vernuften te zyn: en ze is boven al in onze dagen geftaefd. in "t voorbeeld van den beroemden Wol. ` taire. Een groot Dichter , die de verhevenfte denkbeel. den, met ene levendige verbeeldingskracht, en een juist oordeel, in ene zuivere tael en cierlyken Del, zo beval- | lig 426 ^J JOODSCHE BRIEVEN lig en treffende’ weet voor te dragen , dat hy naeuwlyks zyns gelyken heeft, en althans in deze Eeuw door niee mand overtroffen word, Had dat uitmuntend Vernuft zich bepaeld tot de Dichtkunde , en 't behandelen van Onderwerpen , waer in °t geoorlofd is de verbeeldings- kracht min of meer den teugel te vieren , en °t vernuft te laten fpelen, waer toe hy by uitnemendheid gefchikt is; ongetwyfeld had hy een onbezwalkten lof als Schry- ver alomme weggedragen. Maer neen, deze Sphere fcheen voor zyn hoogvliegenden Geest te eng, hy moest ook inzonderheid als Wysgeer ," als Historiefchryver en als Godgeleerde, met de daer toe, ten minften in fchyn, vereischte kundigheden voor den dag komen. Hier door ondertusíchen heeft hy, in verfcheiden opzichten , zyne zwakíte zyde onvoorzichtig bloot gefteld ; en men vind zich , zyne fchriften over onderwerpen van dien aert doorbladerende, meermaels gedrongen , om ‘met den be- roemden Hoogleeraer "s Gravezande ‚(toen de Heer de Val- taire ^s Mans oordeel wenschte te hooren over zyne Els mens de la Pbilofopbie de Neuton,) uit te roepen, Gy zyt een. groot Dichter , Myn Heer! waarlyk gy zyt een zeer groot Dichter ! Die begerig is , hier van enigermate ene nieuwe Proeve te zien, die fla deze Joodíche Brieven op; en hy zal wel dra gewaerworden , dat de Heer de Voltaire ene voor hem ongefchikte taek genomen heeft, wanneer hy zich onderwonden heeft de Joodfche Natie in een haetlyk daglicht te ftellen , en hunne Godlyke Schriften op ene fmaedlyke wyze te behaudelen: nadien % ten duidelykíte blykt, dat het hem, buiten de haetlyk- heid van 't ontwerp zelve , en de onoprechtheid hier en ` daer in de uitvoering doorftralende, aen de vereischte be- kwaemheid en kundigheden, om over de Joodfche Natie, en boven al om over hunne Godlyke Schriften te oordee- len, mangelt. ——- Hier van levert ons deze Verzameling van Brieven de handtastelykfte bewyzen ; en men ontmoet "er by die gelegenheid verfcheiden aenmerkingen in „die de Joodíche Natie betreffen, benevens ene reeks van beden- ingen over deze en gene Schriften deë Ouden Verbonds, en etlyke plaetfen in dezelven; die de Heer de Voltaire en zyas gelyken meermaels gewoon zyn jammerlyk te verdraai. jen, of op de onrechtmatigíle wyze als befpotlyk te doen voorkomen; dat hier alleszins op ene oordeelkundige wy- ze word uitgevoerd : uit welken hoofde dan ook dit Stukje geteld mag worden; onder de nuttigíte Schriften, die ge fchikt | AAN DE VOLTAIRE: 42? fchikt zyn om den Nederduitfchen Lezer tegen zodanige ` handelwyzen te wapenen; en hun onder 't oog te bren- gen, op hoe losfen grond men in die fchimpende manier te werk gaet. Dit ftukje naemlyk behelst etlyke Brieven , die op den naem van Portugeefche en Hoogduitíche goden gaen, ftrekkende ter wederlegginge van enige valiche denkbeel- den, die de Heer de Voltaire, in zommigen zyner fchrife ten, van de Joodfche Natie heeft voorgefteld 5 mitsga- ders van enige misduidingen hunner Godsdienftige Lee. re, en averechtfche verklaringen van, of haetlyke gevol. en ten onrechte getrokken uit, fommige plaetfen hunner odlyke Schriften. In de eerfte plaetfe komt ons hier voor ene opzetlyke verdeediging van de Joodíche Natie in tegenftelling van °t haetlyk character ; dat de Voltaire aen dezelve in 't algemeen toeeigent. Daer aen volgen enige Brieven, welken de echtheid der vyf Boeken van Moles, en de waerheid der Gefchiedenisfen daer in ver- vat, ftaven, met aeumerkingen over de Schryvers , die de Voltaire bybrengt , als zulken , die deswegens vera fcheiden zwarigheden ingebragt of derzelver inhoud be- ftreden hebben : waer mede nog verbonden word ene beantwoording van een verwyt door de Voltaire den ou- den Jooden gedaen , als of de vermenging met de Bees- ten onder hen gemeen geweest ware. Hier by komen eindelyk nog verfcheiden ophelderingen van etlyke plaet- fen der Schriften des Ouden Verbonds, door de Voltaie re misbruikt ter flavinge van haetlyke denkbeelden van de Joodíche'Natie; mitsgaders. ene naekte ontvouwing van de ongegrondheid veler ftellingen , die ten dezen opzichte voorkomen , of in de bekende Schriften van dien Heer, of in zulken , die ten minften op zyn naem gaen, en met zyne erkende Papieren vermengd zyn. 