Herbarium amboinense ?plurimas conplectens arbores, frutices, herbas, plantas terrestres & aquaticas, quae in Amboina et adjacentibus reperiuntur insulis adcuratissime descriptas iuxta earum formas, cum diuersis denominationibus cultura, usu, ac virtutibus, quod & insuper exhibet varia insectorum animaliumque genera, plurima cum naturalibus eorum figuris depicta /omnia magno labore ac studio multos per annos conlegit, & duodecim libris belgice conscripsit Georg. Everhard Rumphius ... ; nunc primum in lucem edidit, & in latinum sermonem vertit Joannes Burmannus ... qui varia adjecit synonyma, suasque observationes pars prima [?sexta].
5,5 3 Ye AMC NG VAN DE MEEST BEKENDE Boomen, Heefters, Kruiden, Land- en Water-Planten, DIE MEN IN AMBOINA, EN DE OMLEGGENDE EYLANDEN VIND, Na haare gedaante, verfcheide benamingen, aanqueking , en gebruik: | M ID SE A D KRS VAS EENIGE INSECTEN EN GEDIERTENS, | Voor 't meefte deel met de Figuren daar toe behoorende, Allen met veel moeite en vleit in veele jaaren vergadert, en befchreven in twaalf boeken, DO QR GEORGIUS EVERHARDUS RUMBHIUS; Med. Do&: van Hanau, Oud Koopman en Raadsperfoon in Amboiná, mitsgaders onder de naam van Plinius Indicus, Lid van de Illuftre Academia Naturae Curioforum; in °t Duitfche en Roomfche Ryk opgerigt, Nagezien en uitgegeven door JOANNESBURMANNUS, Med. Doët. en Botamces Profeffor in den Hortus Medicus te Amfterdam, Medelidt van bet KEYZERLYKE QUEEKSCHOOL der onderzoekers van de Natuurkunde ; Die daar verfcheide Benamingen, en zyne Aanmerkingen heeft bygevoegt: DERDE DB E ENE Te AMSTERDAM, By Frangors CHANGUION, JAN CATUPPE, HERMANUS ÜgTWERE In 's HAGE, By PIETER Gosse, Jan NEAULME, ADRIAAN MOETJENS; ANTONY van Dott. de UTRECHT, By Steven NEAULME. M. DCG SEA GEORGII EVERHARDI RUMPHII, > Med. Doct. Hanavenfis , Mercatoris Senioris, & in Amboina Confulis, nomine is i ; PLINII INDICI celebris, & Membri Inluftris Societatis. Aca- Pra =: demiae Naturae Curtoforum Germaniae , | E: HER D A;R TRM AMBOINENSE, Plurimas conple&ens Arbores; Frutices , Herbas, Plantas terreftres & aquaticas, QUAE IN AMBOINA, ET ADJACENTIBUS REPERIUNTUR INSULIS, Adcuratiffime defcriptas juxta earum formas, cum diverfis denominationibus, cultura, ufu, ac virtutibus, Quod & infuper exbibet VARIA INSECTORUM ANIMALIUMQUE GENERA, Plurima cum naturalibus eorum figuris depicta. Omnia magno labore ac ftudio multos per annos conleta, & dúodecim confcripta libris. <a — aei tn E ge: pe = RÓ Aim Nunc primum E ucem edita, & in Latinum fermonem verla, Cura & Studio JOANNIS BURMANNI, MED. DOCT. ET IN HORTO MEDICO AMSTELAEDAMENSI PROFESSORIS BOTANICI, ACADEMIAE CAESAREAE NATURAE CURIOSORUM SOCII; Qui varia adjecit Synonyma, fuasque Obfervationes. PARS T IR TICK 1 x | I ‘Apud FRANCISCUM CHANGUION, JOANNEM CATUFFE, WILLIS DAN : 3 HERMANNUM UYTWERF. "EC ITIS T UE PETRUM GossE, JOANNEM NEAULME, ADRIANUM Ma MOETJENS, ANTONIUM VAN DOLE. ULTRAFECTI, Apud STEPHANUM NEAULME, M DCG ALIIL H BOR BAR TI AMBOINENSIS LIBER QUARTUS, Arbores continens filveítres, quarum pars aliqua fabrilis eft. | kar) Pag. 1 HET AMBOINSCH KRUYD-BOEK; HET VIERDE BOEK, Handelende van de wilde Boomen , waar van men Timmerbout beeft. CAPUT PRIMUM. | Ebenus ; Caju Arang.. nes mihi hucusque oblate adeo inperfećte fue- runt atque incertz , ut ex iis neutiquam vera ejus forma dignofci potuerit: SCH itaque favente for- tuna hifce in infulis ipfam Tepius viderim" non tan- tum, fed etiam ipfe eam coluerim, hinc ejus hifto- riam luculenter & plenarie exhibebo , non tamen ul- terius, quam in hifce Orientalibus infulis fuerit ob- fervata & nota; Lector interim facile percipiet a ve- terum defcriptione máxime differre; Ejus itaque tres primo detexi fpecies, que proprie Ebeni nomine in- digitantur, exceptis binis tribusve fpuriis fpeciebus: Prima autem fpecies eft vera feu nigra Ebenus, que jn hoc defcribetur capite, fecunda fpecies eft Terna- tenfis , tertia vero alba Ebenus. Crer Ebeni defcriptiones, ejusque delineatio- . Vulgaris Ebenus arbor eft altiffima & erećta, co- mam gerens anguftam ; cujus truncus non omnino eft rotundus, fed angulofus , ac prope radices parum quafi alatus. Trunci cortex haud craffus eft, fed du- fus ac firmus, externe ex nigro & viridi fufcus, feu nigricans, quo facile ab aliis filveftribus dignofcitur ribus, - ITO er; ac fiflus interne fu- {cus eft, folidus, & ficcus, fub hoc. durum ndi tur lignum, folidum;& album ; tenuibus & nigricanti- bus venis hinc inde variegatum , quz quo propius ad cor feu meditullium adcedunt, eo frequentiores fefe obferunt: Loco autem cordis interni craffa hec & fo- lida, gravisque nigra fubftantia excrefcit , qua lignum Ebenum proprie dicitur, totum occupans truncum , craffioresque ramos, inequali tamen proportione , re- fpećtu albicantis ligni, in junioribus enim arboribus crus circiter craffis, nigrum hoc cor vix pollicem craflum eft, in adultis vero arboribus, quas vix bini ampleéti poffunt viri, albicans lignum non ultra qua- tuor quinqueve digitos eraflum eft, reliqua pars ni- gra obfervatur , hec autem proportio variat ratione loci & foli, quod occupant he arbores, quarum ra- dices externe itidem nigricant, nigrum quoque ge- rentes cor, que vero vix pollicem craffz funt, illo deftituuntur. : ; TE In juventute hzc arbor elegantiorem & lete magis viridem gerit comam quam in feneétute , que ex mul- tis componitur longis flagellis , quz folia gerunt arcte fibi juncta fed irregulari Ordine locata breviflimis in- fidentia petiolis, quatuor pollices longa, binos digi- tos lata, in obtufum apicem definéntia ; inferiora ve- ro femper funt breviora, rotundiora, craffa, firma, oris & apice deorfum inflexis inftar cochlearis feu cymbz , nullas notabiles premis coftas, fuperne in- tenfe viridia, glabra, & fplendentia, fulco per me- dium decurrente, inferne funt gilva feu flava , paucis tenuibus pertexta venulis. Juniora folia prope ortum Guodamimodo rubent uti & petioli: In vetuftioribus arboribus non ita elegantis funt forme, fufca enim funt nigrisque maculis notata, quz venulas inferius o gerunt notabiles grę: w , plurimumque deci- int, ita ut eafum ramuli fint nodofi , incurvi, & nädi, bina tantum ternave gerentes folia ad ipforum hie Sh arbores vero; que folo locate funt are: nofo vel molli, folia gerunt multo majora & tenuio- ra, P liis quodammodo fimilia, non multum in- curvata, fed magis extenfa, qualia folia gerunt om- nes tales arbores, que in hortis plantatz funt. Tom. III, Flores + fpronk wat roodachtig , ge E. HOOFDSTUK: Ebbenbout. Lle befchryvingen en afteykeningen , die iktot nog A toe gezien bebbe van den Ebbenhout-boom, zym zo onvolmaakt eń zo onzeker, dat men daar uyt de[Jelfs regte gedaante geenfints. begrypen kan: Dewyl my dan bet geluk dient, dat ik bem in deeze Eylanden niet alleen genoegzaam gezien, maar ook opgevoet. bebbe, zoo zal ik defjelfs Hiftorie uitvoerlyk ofte volkomentlyk alhier ter neder zetten , nogtans niet breder , dan by in deeze Oofterfche Eylanden bekent is: Zullende den Lezer wel konnen bemerken, dat bet zelve van de befchryvinge der ouden al wat ver/chilt. Ik bebbe dan voor eerft drie zoor- ten daar van aangemerkt , die men eigentiyk Ebbenbout noemt, met nog twee a drie baftaart-zoorten; de eerfteis "E eygenityke af zwarte Ebbenhout, die wy in dit Ka- pittel befcbryven , en de tweede bet Ternataanfche , ende de derde "t witte. Het gemeene Ebbenbout is een zeer boogen en begten boom, met een fmalle kruin, en de flam niet regt ronds maar wat boekig , en by. de wortel met kleene vlerken: de fcbor[Je des ftams is niet dik , dog bard en ftyf , var buiten uyt den fwarten en vuil groenen gemengt , of legis fwartachtig, waar aan men bem onder andere hos-boomen ligt kent, ruig, en fyn gefcheurt , van binnen bruinacb- “alt „en ics daar onder,leyd een bard, digt, en wit bout , met fyne fwarte adertjes bier en daar doortogen , die boe nader °t bert boe meerder zyn 3 In plaats van bet middelfte bert groeyt die barde [warte en fware fubftantie , die men bet Ebbenhout noemt , door den gebeelen [Lam en dikfte takken gaande, dog in ongea lyke proportie tegens bet omleggende witte bout , want im e jonge boomén ; die omtrent een die dik żyn, vint mem dit [warte bert niet. boven een duim dik, maar in de vola «va[Jen boomen , die twee mannen pas omvademen konnen, is bet witte bout niet boven vier en vyf vingers dik, de reft allegaar. fwart , boewel deeze proportie , na den grond, daar ze flaan, verandert, de wortels zyn van buiten ook fwart, en bebben een [wart bert, dog in die genes die niet boven een duim dik zyn; ziet men 't niet: In zyn jeugt beeft dien boom een fcboonder em blyder. loof , dan in zyn ouderdom ; beftaande uyt veele lange ryskens, daar aan de bladeren digt op malkander , dog zonder order ftaan, op zeer korte fleeltjes, vier duimen lang , twee vingers breet, met een flompe fpitze , dog de agterfte 25h altyt korter en ronder s dik s ftyf , met de kan, ten eń fbitzeń onderwaarts gekromt, in de gedaante van een lepeltje , uf [cbuytje, zonder merkelyke ribben, boven boog groen , glad „en glimmende, met een doorgaande Voo- ren in de midden , van onderen vaal of geel, met wei- nige fyne adertjes; de jonge bladeren zyn by baren oor- elyk oók de fleelen 5 aan de oude boomen zyn ze veel onzientyker , want zy worden grauw en met fanartagtise plekken bezet, bebbende adertjes van onderen kennelyker ,. en vallen meeft af, zo dat de takjes als dan krom, knoeftig , en bloot ftaan, alleenlyk twee d drie bladeren by bet einde ; doch de boomen , dewelke op Zen zandige Plaats of weeke gn ftaan, bebben veet grooter en weker bladeren , de Peren-bladeren wat gelyk, niet veel gekromt , maar meer uitgebreid , gelyk ook alle die gene zyn, die men in de boven plant. 4 A Het 4 HERBARII AMBOINENSIS Flores pufilli-admodum funt, feffiles fere, non ad- modum numerofi ; ad foliorum ortum progermifian- tes, füntque primo parva albicantia capitula, quz du- ris conftant apicibus , que fefe in tria aperiunt brevia & acuta, albicantia petala , que quedam parva gerunt ftamina, inodora penitus , admodum caduca; totus autem flofculus non major eft femine Porri, unde nec miram eft, quod adeo raro in confpedłum veniat, incolisque plurimum ignotus fit, unde & quidam mihi perfuadere conabantary hanc arborem floribus defti- tutam effe, alii Contra miros & irregulares ipfi tri- buebant & adleribebant flores, que omnia credere debui tam diu, donec ipfe arbores tales plantaverim, & colüerim , qux mihi flores exhibuerunt , quos quinto poft fationem anno in ipfis obfervavi; In &ofculo hoc tripetalo tanquam in calice primo fefe obfert glaucum capitulum Lini caput referens , fed multo minus eft, quod in fructum excrefcit pau: lo majorem nuce avellana ; qui bafi infidet ftellatz feu (telliformi , primo oblongus , oviformis dein fuperne planus &quafi compreffus atque umbilicatussin centro tenuem gerens apicem. Fructus hi maturi funt aurei ać tandem rúbentes, multumque conveniunt cum Bonga Tanjong’ fructibus. Sub externa, fragilique pellicula pauca reconditur, tuffa ;mucofa sfarinaced „ac dulcis caro, que edulis eft, fed fauces conftringens sintus tria continentur oblonga, dura, & offea officula , magnitudine illorum Caffe Fiftule , fed parum trigona, que acutiore latere in- trorfum declinarit, funtque nigra, fufca , őz fplenden- tia; aliquando vero quatuor & quinque talia in orbem locantur ; fupremoque apice fibi adcumbunt , quz ve- ta arboris femina furit, atque facillime progerminant terram tangentia. | Boeronenfis arboris lignum nigrum penitus eft , non tamen adeo nigrum ac fplendens , quam fi elaboratum fuerit, fed obfcure nigrum eft inftar carbonis diu fub terra conditi, fplendorem enim Jumm & elegantem conquirit colorem poliendo & fricando. Leg - Uti hoc lignum per totam plurimum crefeit Orien- talem plagam , fic & colore ac fubftantia diverfum eft, nigerrimum enim, politiffimum , ac proinde optimum ex Aethiopia adfertur, unde Dedanite primum ad lacum rubrum ;ac dein Tyrum venale adducunt, & hodie Portugalli illud emunt. Mofambigu ;:noftrates v : : à cf > > N male veroin Mappis Geographicisdo Cirne vocata,h.e. Cycnea infula a frequenti Dod-aarfenorum copia , qua certa matinarum avium fpecies eft, quas Cycnos puta- bant, quam infülam noftrates diu occuparunt hujus ligni gratia: Hoe lignum fubfequitur illud , quod in veteri occurrit India, dein Boeronenfe, quod tamen Mauritiano iñ pretio ac virtute cedit, praeterquam enim quod craffioribus conftet fibris, facillime itidem rimas agit longitudinales, fpuriumque gerit cor ma- gnis depravatum fiffaris, unde non latos przbet affe- fes:: Ta hujus autem cauffa mihi videntur ipfi noftra- tes, qui hefce arbores non fatis adultas ¿ nec jufto cedunt tempore, que enim -haud multum viro funt craffiores; non legitimam adquifiverunt craffitiem , qua- rum lignum minus viride atque fuccofum facillime finditur ; fi czedantur,.lápfuque ipfo rimas itidem a- gunt: Preter hzc excifores alium etiam comimittunt érrorém ; quod cefas nempe arbores nimis cito albo fpolient ligno, denudatumque cor pluviis ac foli ex- ponant, unde adeo facile.rimas contrahit: E contra conduceret cefas has arbores cortice exterñoque li- o obduétas per aliquot menfes in filvis deponi, uti mtelligo illud obfervari in-infula Mauritii per tres menfes, donee externum inutile albaftrum fere com- putruerit, . KAC Alia porro occurrit difficultas, que alicui dubium e fnoveret; an nempe hodiernum noftrum Ebenum u- num idemque fit, quod'veteres defcripferunt, ejus enim odor, qui Dio/coridi libr. 1. cap. 3. ejusque pla- giariis gratus habetur, fi carbonibus ignitis fuerit in- ofitum ; qui vero in hodierno tam Mauritiano quam Índico neutiquam jucundus eft; fed fubacidus dur dum autem lignum carbonibus inpofirum acrem fundit odorem fumumque oculos vellicantem , licet quosdam ciftiarios narrantes audiverim, ejus odorem inter ela- borandum ipfis vifum fuiffe de Pipere participare : Ita quoque noftrum Ebenum igni inpofitum non ita yea um E. Liber IV. cap. I. Het bloeizel zyn zeer kleene bloempjes , bykans zonder fteeltjes , weinig in "t getal, by den oor/Bronk der blade- ren voortkomende , eerftelyk kleene witte knopjes , met barde. fpitsjes , dewelke baar openen in drie «orte dikke en witte fpitze blaadjes, binnen met eenige korte draatjes ; zonder reuk, en ligt afvallende ook is vet gebeele bloempje niet veel grooter als een Ajuyns-zaad , en daaromis 't geen wonder, dat bet zelden gezien wordt, en by de Inlanders meet onbexent is, en waar van eenige my ook wys maðk- ten, dat dezen boom geene bloemen en badde , boewel ande: ren daar en tegen weder wonderlyke en onbekende bloemen aan dezelve toefchryven „al "7 welk ik beb geloven moeten, tot datze door myn eygen banden geplant , opgekomen zyn, en bloemen gedragen hebben, ^t welk my in 't vyfde jaar na baar zaajing gelukt ts. In dit driebladig bloempje, als in een kelkje , komt eer ft een blaauw-groene knop Voort, gelykende een vlas-knop , dog veel kleender , daar uit de vrugt wert, wat grooter, dan een bgzelnoot , op een gefternt of [ter gel ykent voetje ftaande, eerft langwerpig en ey-formig, daar na boven wat plat en ingedrukt, en im ^t naveltje een kort fpitsje vertonende: De rype worden gouge! , en ten laatften rood , en bebben groote gemeenfchap met de vruchten van Bonga Tanjong. A Onder "t buytenfte en brofJe buydeken leyd cen weinig, ros, fmerig , meelacbtig , en zoet. vlees , bequaam om te eeten „dog de keel wat vringende ; binnen [taan drie lang: werpige fteen-barde korls „in de groote als die van Callia Fiftula, dog waż drieboekig , en met de fcherpfte kant na binnen ziende , fwart, bruin, en glimmende , zomtyds flaan er ook vier en vyf altyd in de rondte. en met de voorfte fpitzen tegen malkander , en deze zyn 't zaat van dezen boom, dewelke zeer ligt opkomen, als zy maar de aarde raaken. N : Het,bout van den Boeronezen boom is regt [wart, dog geenen zo fiwart en glimmende, gelyk men 't gearbei out ziet, maar doof fwart, gelyk een koole , die lang onder de aarde gelegen heeft. bekomende zynen glaus. em booge koleur door polyften en aanfmeren.. = Gelyk nu dit bout door den gebeelen Ooft meeft ver- fpreit. waft, zo verfchilt bet ook e >. ubjiantie em coleur , want bet fwartfle, fynjte, em dierbalven ook bet befte komt uit ZEtbiopie ,van waar beide Dedaniten eer[E = 't roode Mear sen daar-na-te.-Tyrus -tekoopoehraat heli 97490 shat fofambique , « e op bet Eiland Mauritius, by de Portugexen llla de Cisne (6n. Nu ts daar nog een andere favarigheid, dewelke iemand zoude doen twyfelen , of ons bedensdaagze Ebbenh een en 't zelfde zy, met bet gene de oude befcbr. ben, te weten de reuk, dewelke by Diofcor. lib. 1. ca 3. em zyne nafebryvers lieffelyk op glimmendeof branden- de kolen geftelt werd, dog die in bet bedendaagze , zowel Mauritiaanfcbe , als Indiaan/cbe bevonden werd, geen- zints aa m , maar veel meer goor im. bet rauwe bout , en op kolen gelegt zoete met een bytende rook, boewel ik zommige Kiftemakers boorde verklaren, dat bun dien reuk in °t werken. voorquam, als pepers - is ook ons Ebbenbout op-'t-vuur zo olyacbtig - ie mg ; ) "E caver IV. Boek. I Hooftft. fum eft, nec ita ruffefcit, fi fupra porphyritim conte. ratur, uti Diofcorides id de fuo teftatur. Non tamen dubitandum eft, quin hodiernum unum idemque fit ' ac illud antiquorum , uti illud quoque doctus Mattbio- lus in Commentariis fuis ad illud caput confirmat , quum aliis in qualitatibus conveniant , nec Theopbraftus nec Plinius de odore quidquam commentati funt. Addo infuper Ebenum /Ethiopicum quandam forte poflide- re qualitatem , que in Indica non obfervatur , nec etian Boeroneníe cum illo Indie. veteris, colore convenit , plurima. enim pars nigricat, fed inve- niuntur quoque frufta , que amplas gerunt ftrias al- bicantes ac vortices, quz non ita bone funt fubftan- tie, fed elegantioris adfpectus , ac forte conveniunt cum illo, quod Diofcorides Ebenum Indicum vocat, & fub hoc titulo defcribit, quod autem nigrum eft, ab omni tempore graviffimum omnium lignorum habi- tum fuit, atque aque inpofitum fundum petit, quam vetuftum & Tes etiam fit, unde concluditur, con- ftare ex partibus tenuiffimis & folidiffimis, e contra quo magis ad cinereum vergit colorem , quoque plu- res gerit venas albicantes, eo levius eft, fed tamen femper in aqua fundum petit. Curiofitas me inftigavit , ut femel quosdam perdo- latos afferes fexdecim vel feptendecim graviffimorum AMBOINSCH KRUYDBOEK, 3 werd ook niet zo ros, als men 't op een [leen vryft, ge- lyk Diofcor. van 't zyne bebben wil: Egter beboeft men geenzints daar aan te twyffelen, of ons bedendaagze zy een en 't zelfde met bet Ebbenboud der oude, wA 00k den ‚geleerden Matthiolus in zyne aantekeningen op 't voornoemde Kapittel wel zegt , om datze in andere eigen- Jebappen met malkanderen over een komen , en om dat ook Theophtaftus en Plinius van den reuk niets vermelt beb- ben: Ik doe daar nog by, dat mi[fcbien het AEtbiopifche iets beeft; bet welk men aan bet Indifche niet en vind ; voorts is bet Boeronee/che en dat van oud Indien ook niet van eenderley coleur ; want bet meefte is wel doorgaans {wart , maar men vind bet ook , daar brede witte firepen en vlammen onderlopen, "t welk wel flegter van juhftan- tie, maar fraayer van aanzien is sen milfchien bet zelve, gelyk Diofcorides zyn Ebenum Indicum befebryft ; "e geen doorgaans favart is , beeft men van alle tyden ge- bouden voor bet favaarfte van alle bouten, ’t welk in ’t water zinkt „boe droog en oud bet ook is, waar uyt men afneemt , dat °t van zeer fyne en digte delen moet gemaakt zyn,daar en tegen boe graauwer bet is, én hoe meer wit- te ftreepen bet beeft , boe ligter bet bevonden werd , even- wel nog altyd in °t water zinkende. De curieusbeid beeft my ook eens daar toe gebragt, om eenige glad gefcbaafde n van 16 à 17 der /waar- lignorum, que in Amboina crefcunt, ponderarem, fte bouten in Amboina «wa[Jende, na te wegen, om de ut gravitatis proportionem detegerem , quum exper- proportie van haare fwaarte uyt te vinden, wanneer ik tus fui, Boeronenfe Ebenum gravitate fuperari ab bemerkte „dat bet Boeroneeze Ebbenhout aan favaarte over- Hotoenfi, quod in Leytimora crefcit, ac fere con- troffen wierde van 't Hote/che ,'t welk op Leytimor waft , en venit cum Mangio ferreo , fieri tamen poffet, pro- tennaaften by overeenkomt met bet Mangium Ferreum: Eg- portionem a me obfervatam alio experimento aliam ter zou °t wel konnen zyn, dat de proportien by my ges obfervari, quum, quantum memini , quzdam ligna. (telt, by nader onderzoek anders gevonden wierden, om non rite effent ficcata: Arborem Boeronenfis Ebeni ligni non multum dif- ferre a Mauritiana, atque hanc ipfam forte non ab Ethiopica, oculares teftes mihi fan&a adfirmarunt fi- de, dicentes folummodo , Mauritiane arboris folia, quantum recordari poterant, paulo effe majora illis, qua in Boeronenfi obfervabant, fed in vetuftis quo- ue arboribus effe cinerea, rugofa , ac plurimum ca- ulum; Sic . Mauritiana hanc habebat qualitatem, ejus corticem paulo magis effe cinereum: uum Boeronenfis multas conquirat- arbor perfeéte fit adulta & ad cedendum apta, que. tante crafitiei tum temporis eft , ut duo vix viri. eam comple&i poffint. Francifous Pyrardus aliter fuam delineat Ebenum cap. 8. quam obfervavit in Africa & Madagascara, quum ipfi tribuat formam: & altitudinem Olez, folia Salvia , floresque albos inftar Rofarum &c. quz fi vera fint, arbor Africana multum a noftra differt , quin Salvie fimilitudinem de- duxerit a cinereo colore ac rugofitate vetuftorum fo- diorum, hunc vero auctorem aliis in rebus obfervavi Jonge petitas componere fimilitudines , que itaque curiofis Africanarum regionum inveftigatoribus inda- ganda relinquuntur. p 5 - Uno ore veteres binas Ebeni fpecies obfervarunt, juas Diofcorides loc. cit. in JEthiopicam & Indicam diftin zit: ` Theophr. Hifl. pl. lib. 4. cap. 5. illud divi- dit in Ebenum verum ac fpurium, quem fequitur Pli- mius Hift. Nat. lib. 12. cap. 4. ubi fpurium dicit effe fpeciem fruticofam forma Cytifi, per totam crefcen« tem Indiam, bini hi aućtores dicunt Ebenum folum- modo in India crefcere. Herodotus apud Plinium. boc. cit. illud tantum in /Ethiopia ponebat , Diofcorides vero ex utrisque illud petit regionibus, quod etiam verum eft. uid jam veteres per fruticofum Ebenum intellexe- rint, quod ex eorum opinione maculatum eft, leve, fcriptor neotericus nobis longe: dat na myn erinneren zommige bouten niet ter degedroog waren. - Dat nu den boom van "t Boeroneeze Ebbenboud niet veel is verfchillende van de Mauritiaanfche, en dezelve ook mifJcbien niet van de Æthiopifche , bebben my geloof- qaardige ooggetuigen genoegzaam. verzekert , alleenlyk daar by doende, dat de bladeren van den Mauritiaanfcben - boom, na baar ontbout , wat grooter waren dan die zy op Boero zagen „dog mede aan de oude boomen graauw ; ruyg, en meeft afvallende: Zo badde ook den Mauritiaan/chen die eygenfchap , dat de fcbor[Je wat ént zynde dan CR Bey te-plerkenbekomt , wanneer dent boom volkomen oud , en tot kappen bequaam is: bebbende als dan de dikte van twee mannen omvademens. FrancilCus Pyrardne, cen Mewwen Schryver cap. 8. maald ons zynen Ebbenbout-boom, die by in Africa em Madagascar gezien beeft, beel anders af, gevende bem de gedaante en hoogte van een Olyf-boom , de bladeren die van de Zalie,en witte bloemen de Rozen gelyk, fc: bet welk waar xynde, zo moet den Africaanzen boom van den onzen veel verfchillen, of by moet de gelykeniffe van de Zalie genomen bebben „van de grauwe verwe en ruigheid der oude bladeren; dog dien Autheur beb ik in veele an- dere dingen bevonden zeer ver gebaalde gelykéniffen te maa: ken, bet welk aan de curieufe ercer der Africaan- ze landen verder aanbevolen blyft, De ouden hebben eenparig twee geflagten van Ebbenbońt geftelt , dewelke'Difcotides op dé aangebaalde plaats noemt Etbiopicam © Indicam: Theophtailus Hift. Plantarum lib. 4 €. 5. verdeelt bet in opregt en flegt Ebbenbout , gelyk ook Plinius doet , Hift. Natur. lib. 1. cap. 4. alwaar by bet flegte zegt te zyn een Jeruytagtis gellagte in de ge- daante van Cytifus, door gebeel Indien ver/preidt waf» Jende: Deze t«vee zeggen ook , dat bet Ebbenbout alleen in Indien waft. - Herodotus by Plinius, loc. cit. baalde bet alleen uyt Ethiopia , Diofcorides uyt alle beide, "t welk ook waar is. | Nu wat de oude door ^t firuykige Ebbénbout verftaan hebben, "t welk na haar meyninge geplekt, ligt, en van ac vilis pretii, me huc usque latet, a fide enim dignis geringe waarde zoude geweefł zyn, is my nop onbekent , teftibus omne Ebenum, quod hic in India crefcit,ab want uyt geloofwaardige getuigen weet ik, dat al bet excelfis & ingentibus colligitur arboribus, intellexi au- Ebbenbout hier in Indien waffende, van fwaare en grove tem fimul, unam Ebeni fpeciem vilem &levemexora boomen komt; dog bebbe ik mede verftaan; dat "er eénzoorté Cormandelenfi deduci , quod fine dubio ex diverfaerit gering en ligt Ebbenbout van Cbofmandel komt, bet welk arbore, que inquirenda porro eft: In ea fere efem ` buten twyfel een diverze boom zal wezen , en nog te ons fententia, fupra defcriptam Novellam nigram feu Caju ` derzoeken fraat: Ik zoude bykans in die meyninge komen,. Obfervatum quoque fuit Ebeni arborem in primis quatuor annis nigro deftitui corde , quam magna etiam atque excelfa fit, dein per annum quiefcit nec ex- crefcit, fed nigrum format cor. Sexto dein ac fub- fequentibus annis de novo vegetat. In adultis cortex e eet) in inferiore trunci dimidia parte nigricans, rugofus, ac fiffus , fuperior vero pars eft cinerea & ma- gis zqualis, quoque magis fit cinereus hic cortex, eo maturior habetur arbor,majusque cenfetur ejus cor, uti & fi fupra radicem truncus fit alatus: Hoc autem intelligendum eft de arboribus in loco natali crefcen- tibus, in plantatis enim vix decimo etatis anno tale obfervatur cor. D MICIUIC s >» que DUES nit tis, & tam vili pretio, ut certe mirandum fit, “Tn Zeylana circa Trinkenamale ha arbores ingen- tes admodum & copiofe quoque occurrunt, fed ibi non ita ab incolis expetuntur quam a litoreis populis, immo fepe ex hoc palos clauftrorum formant; circa Johoram, Siamam, & Cambodjam itidem invenitur, quod in Chinam defertur, ibique fatis vili venditur retio, licet etiam in ipfa provincia Cantona crefcat. 1 Moluccis porro infulis, ac prefertim in Boerone fatis frequens eft, cineream vero Molucca fpeciem tanquam: diyerfam fubfequenti defcripfimus capite , cujus nigerrima plerumque fpecies occurrit in. Mana- do & Gelolo inter cinereum mixta: Lignum vero Boeronenfe a noftratibus primum detectum fuit circa finum Kajeli anno, 1641. ac dein in Occidentali ejus- dem infule parte Dalatetto di&a, verum arbores ibi jam ita funt excife, ut poft annum 1670. fere nulla vetuíte amplius inveniantur arbores. Noftra natio illud quoque detexit lignum in infulis ad Eurum fitis, refertim in Timora Laut, uti quoque in anteriore Na Guinee parte Onin diéta, forte ibi porro per totum tractum Auftralem occurrit, uti & in infulis ad mare magnum Auftrale fitis. In quibus faltem itine- rariis Occidentalibus narratur illud: detećtum fuiffe in quibusdam infulis ante.Chili & Peru fitis, uti & ego uoque intellexi, illud reperiri in infula St, Helena, fed pauca copia nec bona note. Paponenfes inful® illud quoque exhibent, binis diverfis coloribus diftin- Gum „.cujus nigra fpecies convenit cum. Amboinen- fi, cinerea cum Ternatenfi, cujus primum circa litus, > Sean vero lignum in ipfis montibus Mefloale cre- cit. ' Anno 1666 furculos ex Boerone deferri juffi, quos in hortis circa caftellum Victoriam plantavi , qui om- nes fere late progerminarunt, precocesque admo- dum, quinto nempe & fexto anno , quam trunci vix brachium craf eflent, exhibuerunt fru&us, qui Se ' ; cidui . gyn [warte ko + müffe, daar "t gevonden werd: De Kufte Chormandel is Liber IV. cap. 1. Maar dewył Diofcorides de twee laatfte eygenfchappen zyn befte Ebbenhout , en de twee eerfbe bet flegte toe/chryft, zo kan ik bier van niets vaft befluiten.. Men beeft ook aangemerkt , dat den Ebbenboute-boom in zyne vier eerfte jaren gant/ch geen fwart bert beeft, by mag zo boog en breet opfchieten als by wil,,daar na rujt by wel een jaar en p; niet op, maar formeert ^t warte bert: [n "t zesde en devolgende jaren Jchiet bydan wederom op; aan de volwalfene ziet men de fcborffe, aan de onder[le belft des fhams, fwartagtig ruig, en gebor- fien, de bovenfte grauw en evener „ en boe grauwer werd, boe ryper , en met grooter: bert men bemacht, als mede wanneer by boven de wortel kleine vlerkjens zet: dit is te verfiaan van boomen, die op baar eygen grond groeyen, want aan de geplante ziet men in "t niiu mg geen fwart- bert. l aam. In ’t Latyn den boom Ebenus, en bet bout Ebenum; In’t Duit/ch Ebbenhout, in tArabtfch Abanus en Abenus, men fchryft bet in ^t Latyn en Grieks ook met een adfpiratie Hebenum, dog min gehruykeiyk, alle welke woorden afkomftig zyn van 't oude Hebreeufche Hobnim , Ezechiel 27. vs. 15. alwaar gezegt wort, dat de Dedanitifcbe Koopluyden (dewelke bewoonden: ^t uitterfte deel van Arabia Felix by den ingang van’troo- de Meyr , daar nu de Stadt Aden leyt, als mede: tegen over "t deel van Africa, dat men Trogloditicam noemt: ) dit bout, nevens groote Leen gie N #: eg d: em ebragt naar s welke zy buiten twyfel gebaalt beb- = oa de Zee eg van het naafte ZEtbiopia : SCH be- densdaags Melinde en Mofambique zyn: De: Maleyers noemen’t in *t poe Caju Arang, datis Kool:hout , van eur , gelyk ook de Boeronezen Aymiten em Aymetten , dat is Swart-hout; Op Ternaten en. Fidora Botolino , Chinees Oubak, dat is, iets zo [wart als inkt. - Plaats. Het befte als boven gemelt , wiert eertyts ge- baalt uit ZEtbiopia „en ingefcheept tot Minis da y& bet nog gefchiet ; de onze brengen bet uit t Eiland Mauri- tius, bier boven befchreven, als mede uit: Madagascar y ` de reft „op dat ik met Diofcorides fpreeke „is door gebeeb Ooft- Indien verfpreidt , dog "t eene [warter en digter dam t andere, en komen dagelyks nog veele, plaatzen: tn: ken imzonderheidt daar rykelyk mede. woorziem si: daapsd: Inianaers ullerbande- curieus werk .. nia FU 3 banken y tafeltjes van makemy dezelue met lof en beeltwerk kon» flig-uitfnydende , en dat 29 veerdig „ en met zo geringen Br molo ` "gorootfchap. ook vonr zn kleinen Drys „dat het te verwone deren 15. i Op Ceylon omtrent Trinkenamale , heeft men. deze boja men. ook zeer groot en overvloedig , dog werden aldaai 't Landvolk zo veel niet gebefigt , pev Zap, vend | ufi, ja. maaken zomtyds Pali/Jaden van haare Fortre Get Item omtrent Fobor, Siam, en Wodja, bet welk im China vervoert wert, en aldaar redelyk goed koop is hoewel "bin de Provintie Canton zelfs waft. Voorts is * in de Moluxe Eylanden en inzonderbeidt op Boero re- delyk gemeen, dog van *t-eygentlyke graauwe Moluxe: bebben wy een byzonder geflagt gemaakt s. (waar van im ^t volgende Kapittel ) vallende ^t [warte doorgaans in Manado en Gelolo , met bet graauwe ti : Be- roneze is by de onze eerft gevonden omtrent bogt Kajelé, Ao. 1641., en daar na.ob de weftboek van ”t zelve Bis landt , genaamt Balatetto, dog zyn de hoomen nu zo vit=: gekapt, dat men na ^t jaar 1670. (chier geen oude. boo-- men meer beeft. konnen vinden. De onze bebben ’t ook quuni. de Zuyd-oofter Eilanden , inzonderbeidt op imor. La: as mede Pr % voor fie Ce van Nova Guis nea, genaamt Onin, mifcbien: gaat bet daar voor door, "t geheele Zuyd-landt „en de Eilanden van de groote Zu zee. Immers men vint gefcbreven in eenige Wefterfe Pos yagien , datze bet igo bebben ficte Bin. dem voor Chili en Peru leggende, gelyk ik ook verftaan: bebhe , dat men % vinden zoude op "t. A p dog weinig, en niet veel bezonders. De Aen d Eilan-: den leveren bet ook uyt van-tweederley koleur , het fwarte: met "+ Amboinze „en grauwe met bet Ternataanfche over’ cem komende , waar van ^t eerfte omtrent de Ce „en bet andere meeft in °t gebergte waft op Meffoal, ` In bet jaar 1666. heb ik de jonge fpruytjes 1 laten Romen , en die in de Paga bio P m ria geplant, of planten laten y welke meeft alle gelukkig” opgekomen zyn > dok zeer vroeg (te weten in % vyfde em zesde jaar 3 de flammen pas een arm dik Vos ei | … gaven, en qc en mn WANA tr TTW IV Boek. 1 Hoofif. cidui alteros iterum emittebant furculos, unde didici, in Amboina has arbores facillime transplantari & pro- pagari pofle, íi diligens adhiberetur cura, quod in faxofis inprimis locis fieri oportebat , ubi lignum fem- per durius crefcit. Ujus. Ebenum ab antiquis jam temporibus in ma- gno fuit pretio, fed olim multo carius erat quam ho- die: apud Plinium enim 1. c. legitur, JEthiopes Per- fie regibus omni tertio anno tanquam tributum folve- re debuiffe centum Phalangas Ch, e. frufta) Ebeni, ut & aurum ,atque Elephantum dentes: Licet apud Herodotum in Thalia notetur ducenta fuiffe fegmen- ta, qui mos ad fuum usque tempus obtinebat. Unde & mirum mihi videtur, Tbeopbraftum lib. 4. cap. 5. nul- lam /Ethiopis facere mentionem, fed putat omne il- lud lignum ex India deferri , ubi ejus popularis Alė- xander Magnus id invenit , quum tamen ex epiftola Candace regina Merox ad Alexandrum data conftet, fefe ipfi (quem vocat Pelleum juvenem) dono trecen- ta Ebeni fegmenta mififfe, uti id legitur in adnota- tionibus Bodei a Stapel in libr. 4. cap. 5. Theopbrafti: Hoc infüper confirmatur ex ifto Exeebielis loco, Dæ- danitas némpe id fine dubio petiiffe ex vicina ipfis Ethiopia, Tyrumgue venale adtulife, unde & apud Poétam Lucanum, Meröetica Ebenus vocatur, quod vulgaria exemplaria vitiofe legunt Mareotica: Dedanita enim ab, utraque lacus rubri parte fita eft. ` Hocque quartum pretiofum eft lignum , quod in facra fcriptu- ra numero plurali occurrit ,. cujus fupra libr. 2. in ca- pite de Agallocho rationem dedimus, primum enim eft Sittim , fecundum Achalim „tertium Almugim , quar- tum Hobnim. ` —— Pur vent. vo modo | opera feri arja tam extra quant in &-edhibcatur, non memora- bimus , fed illis artificibus commendatum fit, folum- modo id adnotantes , Ebenur recens elaboratum co- Joris effe opaci, nec fplendere „fed illum conquirere poliendo & fricando. Tinétio hac fit ope optimi a- tramenti, in quo quidam Ligni Sappeni ramenta & parum aluminis excoquunt , ut nigredini fimul pur- pureum fplendorem addant; Hoc bis terve tali modo fricatum lignum poliendum:eft primo: duris dein mol- lioribus penicillis, ac demum pannis laneis & pauca cera. Ciftiarii. hoc elaborantes Qu narrarunt, hujus ligni rafuram cutim tangentem pruritum exci- tare: Experti quoque fuere lignum Mauritianum mul- to magis politúm poffe elaborari „fed facillime frangi inftar vitri, carbonibusque inpofitum , veligni injeum inflar falis. ftrepitum excitare , e contra Boeronenfe zamenta magis exhibet, craffioribusque conftat fibris, "ac ferra melius elaborari poteft quam Ternatenfe: Utramque hanc fpeciem obfervavi ignem facile con- cipere, fed lente ardere , ae facillime exftingui, fed optimum ac durum exhibere. carbonem , qui diu is gnem fovet. | “Tn re Medica apud Indos non magno eft in ufu, vires. czterum poflidet detergentes , quum particu- lis conftet tenuibus ac fubtilibus , fine notabili calore, p fed parui Here. > paca non po KSM pro fpe- cie Guajaci habetur: Qui dis magnates uti dictum fuit, ex illo pa ta formant ri a vires adfcribunt cuncta venena. & incantamenta ener- vandi & depellendi) ex quibus coctam Oryzam alios- que cibos jejunii diebus JEthiopes edunt: Alii pro arcano habent hujus arboris radices propinare ad fan- £uinem illorum depurandum , qui malignis laborant ulcerationibus ac fcabie, vel quedam Luis Venerez ;habent: Hunc in finem primo illorum fanguis adtentandus eft decocto Ligni Sappan dicti , & Belz Swangi, dein hujus radices tenuiter fciffe , & in aqua decoćte ipfis propinantur „inftituta more folito tenui dieta: Scabies porro atque ulcerationes eluendz funt forti decofto ipfius ligni rafure., fed cum aqua non bene AMBOINSCH KRUYDBOEK. 5 gaven, dewelke afvallende » wederom andere fpruytjes voortbragten , waar uit ik bemerkte, dat men in Amboina deze boomen zeer ligt verplanten, en vermenigvuldigen kan, als men er neerftigbeid toe wilde aanwenden, en "t welk dan ook op fleenagtige plaatzen moeft gefchieden ; daar altyt harder bout voortkomt Gebruik, Het Ebbenbout is al van oude tydenin groo- te agting gebouden, dog eertyds was ’t veel duurder , dan bedensdaags: want by Plin. loc. cit. ftaat, dat de ZEtbiopiers des zyn [warte Mooren) aan de Koningen van Perfie alle drie jaren tot tribuyt moeften opbrengen 100 Pbalangas (dat is moten) Ebbenbout nevens gout; en Olipbants-tanden: Hoewel men by Herodotus in Tha- lia leeft, dat "t 200 moten zyn geweeft, welke manier nog tot zynen tyd duurde. Daarom ik verwondert ben; dat Theophrattus lib. 4. cap. 5. niet met al rept van ’t ZEtbiopifcbe , maar meynt dat ’t allegaar uit Indien komt, daar °t zyn Landsman Alexander Magnus , gevonden beeft; daar nochtans uit den brief van Candace , Konin- inne tot Meröe, aan Alexander blykt, dat zy aan bem zelfs (by baar den Pelleifchen Fongeling genaamt) tot een verering 300. moten Ebbenbout gezonden beeft , gel yk men leeft in de Annotatie van Bodzus à Stapel , op cap, 5: lib. 4. Theophrafti: Als mede uit de voorfz. In de Medicyne werd *t by de Indianen niet zonderlyk ebruikt: bet is anders van däer: Jubtile, en afvagende ragten, zonder merkelyke bitte, maar wat opdrogende , daarom bet niet mba by de Geleerde voor een a pega te van bet ee uajacum gebouden word. Zommige Grooten van Indien, als gezegt > maken ’er bekers en fcho- tels van (dezelve toefchryvende de kragk om alle toveryen en quade belezingente verydelen) waar uitze den gekook- ten ri „en andere koft in de Moor/cbe vafteneeten : An- dere bouden *t voor een fecreet Meefterftuk met de worte» len van dezen boom bet bloet te zuiveren, aan die gene, wiens lichamen veel guade Ulceratien en [74^ bebben ; ja zelfs die eenige Wani van de pokken onder de lean bebben:. Tot dezen einde moet men bun eerft bet bloet vers dunnen „met de decottie van Sappatibout „en Boeloe Swan- iim water, daar na geeft menze deze wortelen kleen ges neden ende in water gekookt „te drinken , onderhoudende na amponi > een [chrake dieët; de feburft en Mee des 3 "e ” 6 bene mifcetur quam tenuiter etiam fit trita hec rafu- ra, que mox fundum petit, fi non crafla ex hac componatur puls; quo modo autem Ebenum fit præ- parandum & adhibendum ad Collyria, ut pupilla de- puretur , aciesque oculorum confervetur, ex Euro- peis conftat libris. Contra puerorum abdomina du- ra & tumentia purum eligitur Ebenum fupra porphy- ritim contritum cum aqua, pauxillo Anifi, Cumini, Coriandri, & Aluminis in pultis formam, que abdo- mini illinitur, quzdam interim Nucis mofchatz gra- na cum tantillo falis, lactis cochleari infufa infanti propinantur. , fwol HERBARII AMBOINENSIS Liber IV. cap. 1. moetmen wó/jcben met een flerk afkookzel van de fpaan- deren dezes bouts; andere [meren "t fyn gevrevene bout met water daarop, boewel ’t zig met °t water niet wel laat vermengen, boe fyn "t ook gevreven werd, maar dá- delyk te gronde zinkt , of men moefte een dik papje daar van maken. Hoe men 't Ebbenbout bereiden en gebrui- ken zal tot oog-waters om den Oog-appel te reynigen , en bet gezigt te verklaren, kan men zien in de Europifcbe boeken; tegens de gefwollene buyken der kinderen neemt men ongebezigt Ebbenbout ‚en vryft bet zelve op een [teen met water , een weinig Anys, Comyn, Coriander , en een Jebyjje ajuyn , alles tot een papje, en fmeert bet op de ge- ene buyk, men geeft bet kind ook te drinken eenige ` greyntjes note-mufchaten met een korltje zout , in een lepel Ebeni folia igni injeéta ftrident vehementer, que comburuntur, ut ftrepitu fuo glires, ferpentes , alia- que fugent ex hortis animalia. De Ebeno in Madagascara crefcente O. Dapperus in Africa fequentia fcribit , ubi indigena lingua vocatur Hazon Mainibie, h. e. nigrum lignum, ar- borisque cor eit, unde hoc Ebenum conligitur, ingens autem arbor eít parvis gaudens foliis inftar Myrti obfcure viridibus , éjus cortex nigricat „atque tres vel quatuor ejus obfervantur fpecies. EXPLIGCATIO Tabule Prime , Qux ramum exhibet Ebeni vulgaris, ubi Lit. A. ejus florem tripetalum. B. Ejus f um. CC a feminalia denotant, OBSERVATIO. +, De hoc ligno vide porto Thef. nofi. = pag. 91. ubi * ejus Synonyma, virtutesque medicatz ex aliis porro aucto- ribus adnotantur, vocaturque haec arbor Ebenus Indiae Orien- talis Fagi ampiioribue foliis, Anonz dulcis fructu coronato. magno eduli in P/ukz. Manti(]. p. 66, &c. Ebenus vulgaris, cjusque fpecies a Vale i 22. conmemorantur , a mai aN . „ak vol melk. De Ebbenbouts-bladeren in ’t vuur geworpen , knerzen geweldig , en werden gebrand, om de rotten en ander ongedierte van [langen &c. uit de tbuynen te verjagen. an 't Ebbenbout op Madagascar groeyende fchryft O. Dapper in zyn Africa aldus: Het werd aldaar inde ge- meene landtale genaamt Hazon Mainthie , dat fwart bout wil zeggen, en is de boom, daar van °t Ebbenbout komt, welk bet bert van den ftam des booms is: Het iseen groo- te boom met kleene bladen, gelyk die van Myrthus, en donker-groen, de fcbors is /wartachtig, daar is drie of vierderley flag. £ UYTLEGGINGE Van de eerfte Plaat , Dewelke vertoont een Tak van het gémeene Ebbenhout. Alwaar Letter A. deszelfs driebladige bloem. B. Deszelfs ut, . € : C. C, dé Zakiri aantoonen. AANMERKING. Over dit hout ziet verders onze Thef. Zeylan. pag. 913 alwaar deszelfs benamingen ; en Medicinale. Kragten wit, ans dere Schryvers verders aangetekent werden ; en wert deze boom van Plukm. in zyn Mant. + 66. genaamt Orien- taalíche kbben-boous, 1 ce Mec ide ame EE à dog grooter, én een groote gekroonde vrugt als van de zoete Anona, die ook eetbaar is &c. Het gemeene £ en deszelfs zoorten werden mede by Valentyn vermeldt, en het eerfte op de Plaat onder No. XLII, verbeeidt, , en net CAPUT SECUNDUM. Ebenus Molucca. Caju Arang Ternate. Inerea Ebenus Molucca majorem gerit truncum C altioremque illo Boeronenfis, immo plerumque craffior eft, comamque gerit latiorem. Ejus cor- tex magis cinereus eft, fed in vetuftis arboribus ma- culas contrahit nigras, hujus fpeciei folia furit multo longiora illis Boeronenfis ultra novem nempe pollices longa, quatuor quinqueve pollices lata, ac fuperius latiffima, ubi in brevem definunt apicem , inferius au- tem anguftiora, magisque leta virent quam prece- dentis Tbeciei » inferiore parte gilva funt, ibique paucas intricatas ac vix notabiles gerunt venulas , fu- periore autem parte funt jar. & juxta medium ` 1 nervum fülcata, qua petiolis infident curtis & con- tortis, h&c autem folia fine ordine in ramulis locan- tur, que copiofe circa ramos fefe erigunt. Inferiora autem feu vetufta folia quinque modo fexve pollices funt longa, vix tres digitos lata , obtufo apice & oris retrorfum flexa , in medio elevata , inftar illorum vulgaris Ebeni , ita ut vetuftiffima & breviffima hujus fpeciei cum maximis & junioribus vulgaris conveniant, funt autem tenuiora & flaccidiora quam in vulgari Ebeno. e Foliorum fapor primo dulcis eft, fed mox adftrin-. 