VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
wenteling, en men kwam, by flappen, eindelyk, tot het tegenwoordig licht, °t welk zig over Godsdienttige kune digheden , zo wel als over de wyze om de Jeugd te on- derrigten , onder de fleerfchappy van FREDERIK DEN TWEEDEN , verfpreid heeft, In den beginne zynet Regeering, ging FREDERIK WILLEM in eigen perfoon de Hovgefchool te Halle bezigtigen, en bekragtigde haare , zo wel als de voorregten van. het beroemde Weeshuis al- daar. Zeer loflyk werdt het geoordeeld, dat de Vorst dit laatfte der Hoogefchoole inlyfde. ’t Is nimmer goed , dat ecn aanleg, van dien aart, als het Weeshuis te Halle, een eigen beftierder hebbe, uit dien aanleg zelven gekoo= zen. Laat hy de cerlykfte man van de Waereld weezen, hy kan nooit beveiligd zyn en blyven tegen het vermoe- II. DEEL. MENG. NO. 7. Vv den an Pf 088 GESCHIEDKUNDIG VERSLAG den der geenen, die buiten zvn, dat hy de goederen, ent inkomften, van zulk cene Inftelling, met meerdere juist- heid, en ‘regtvaardigheid, kon uitdeelen, dan hy, in de daad, doet. Het getal der Dorpfchoolen fteeg, onder zyne beftie. ring, tot eene aanzienlyke hoogte, en daar nog geene be- kwaame Schoolmeesters waren, telde hy ze aan. Om de Schoolen, in de Steden, in bloei te brengen, mogt nie- mand zig na de Univerfiteit begeeven, ten zy hy daar- toe, op laager Schoolen, den grond gelegd hadde. Men dulde ook geene gemeene en zwervende lieden, die zig - het gezag van onderwyzers aanmaatigden. Der Landlie- den Kinderen moesten op hun eigen Ilooge Schoolen zig oefenen, en de jonge Proponenten, na hun vertrek van de Akademie, werden verpligt zig onder het opzigt van de Geestelyke Beftierders dier plaatfen te begeeven, wer- waards zy henen trokken; en zonder een behoorlyk on- derzoek hunnes wandels, Der men niemand hunner, noch tot eenig Schoolampt, noch tot-de geringfte Kerkelyke bediening, toe, Zedert dien tyd wordt geen Schoolampt althans, op de meeste plaatfen, begeeven, ten zy de per- foon, die het zal waarneemen, eerst door eenen Geeste- lyken beproefd is. Evenwel kon men dit Stuk veel be- ter beftieren, dan het wezenlyk gedaan wordt. In het al- gemeen laat men ‘die Onderwyzers zulk een onderzoek on- dergaan, als moesten zy, eenmaal, den predikftocl bee klimmen. De toon, dien de onderzoeker aanneemt, — het onderwerp, waar over hy vraagt, ja het geheel ondere zoek moest, geheel anders, zyn ingerigt. Eigentlyk be- hoorde men een klein getal van luiden aan te ftellen, web - ken dien last geheel op hunne Schouders namen. In de Hoofdftad van elke Provincie konden daar toe eenige be- kwaame perfoonen benoemd worden, die nict alle uit Gees- telyke beftonden. Zulk een getal kon te Berlyn, te Mag- deburg , te Breslau, te Stettin, en, gelyk ik gezegd he be, in ieder Hoofdftad eener Provincie Wweczen. Dog laat ons tot het Gefchiedkundig verflag wederkeeren. De hooggelukkige Koning, uit eene zwaare ziekte her- fteld zynde, bezorgde in de Kas der IJooge Schoolen in Pruisfchen, zo hier als daar, wel honderd vyftig duizend Ryksdaalders. Deeze ftrekten ter goedmaaking van de kos- ten voor zodanige Studenten , die reeds onderftand trokken, en nu en dan eens openbaare blyken hunner vorderingen gaven. Hoe verdraagzaam FREDERIK WILLEM ook wa WEGENS KERKELYKE VERDRAACZAAMHEID,. 287 ware, waakte hy nogthans, zeer getrcuwlyk voor de zui- vere leer van het Christendom. ID verboudt het drukken en verfpreiden van alle die boeken, welke met ongods.lien- ftige gronditellingen aangevuld waren. la ’ byzonder, liet hy ftrenge bevelicariiten tegen de werken van Lippel, en de zogenaamde Bvbelgefchiedenis van WWerthheim , uitgaan. ‘Im de daad; de verfpreiding van ongodsdienttige Schriften , onder den gemeenen man, kan niet dan nadeel veroorzaaken; uitgenomen aan den Godsdienst zelven; want deeze Staat, in weerwil van alle aanvallen, onbe- weeglyk op zyne grondvestingen. En men kan ook niet logenen , (hoe groot dit nadeel voor den gemeenen hoop moge weezen.,) dat de verfpreiding dier Schriiten aan hoo- ger verltanden voordeel geetts in zo verre zy, tegen de beftormingen van zulke vyanden, dan gelegenheid hebben eenige verfchaniingen op te werpen, waardoor de Gods- dienst eerst, in zyne volle kragt, vertoond wordt. Onder de beftiering des tegenwoordigen Konings zyn deeze bevel- fchriften , zo niet vernietigd , ten minften verzaet. Alle de Boekwinkels mogen zig van Werken, tegen den Godsdienst ingerigt, voorzien, en die verkoopen, fchoon men daar niet alics moge drukken. Dezelfde Vorst veranderde de Predikwyze, die tot dus ver in gebruik geweest was. Men moet dit onvergelyklyk bevelfchrift, tot die verandering dienende, zelfs leezen, Hoe kragtig en juist wyst de tvenmaalige Alleenheerfcher den Geestelyken de paalen aan, wanneer Bet op de beoefening hunnes gezags aankomt. Ik eerbiedige de beftraffingen ecnes leeraars, wanneer zy met liefde gemengd, en door den geest van Jefus gemaatigd zyn. Dan perfonecle gevallen op den leer- ftoel aan te haalen, en zig, daar onder, zo weinig te kuns nen bezitten, dat elk toehoorder vast overtuigd worde, wie door de beftrafing gemeend zy, —— is by my eene ontheiliging van denzelven. Staande het bewind deezes Konings, waren ‘er veele Geestelyken , die , door dit mis- bruik , zo wel als door een ongebonden leeven , veel erger- nisfe gaven. Deeze werden, daarom, of în hunne hedie= ningen, eenigen tyd, opgefchort, of wel, zo de misdaad hoog liep, geheel van hunne ampten verfteeken. — Elk Artykel van dat Koninglyk Bevelfchrift, gaande , eigentlyk , over de wyze , naar welke jonge Predikanten hunne rcdenvoes fingen behoorden in te rigten, heeft mede iets voortreffes lyks. Ik weet, dat alle de Predikanten niet verkiezen zig daar na te fchikken, dan het i tevens bekend, dat het ~ 2 Gale r ‚9 GESCHIEDKUNDIG VERSLAG ianzienlykst gedeelte der Geestelykheid hunne predikwyze na deeze regelen inrigt (*). De hoogbcroemde Mannen REIN- (*) Deeze regelen verdienen des te meerdere opmerking, ver- mits zy gegeeven zyn door een Koning, die in cene verftandige predikwyze zo veel heils zag voor het volk, dat hy het zig njet. te laag rekende, om, voor eenige oogenblikken, het werk An eenen Hoogleeraar te verrigten, ten einde deeze regelen, met te meerder gezags, te bekragtigen. Ik zal uit dit Koninglyk ge- fchr:ft, in den jaare 1739, te Potsdam gegeeven, cenige Artyke: len affchryven. — „II. Art. Men moet de Studenten in de >, Godgeleerdheid aan eene klaare en overtuigende manier van vn fpreeken gewennen, in zo verre, dat hun voorftel noch laag „ En kruipende, noch hoogdraavend, verbloemd, kunftig en ge „ dwongen worde. — — Zy moeten aangefpoord word;n, om „ liever, door den tyd, den Toehoorder, in zyn verftand, te a verlichten, en in zyne neigingen te verbeteren, dan hunne ei- „ gene bekwaamheden en Geleerdheid të toonen. —- IV. Daar „ om geeve men hun eene goede handleiding, om hunne leerreden an wel te bepeinzen, en de zaaken, welke zy zulien voordraagen, ‚‚ zelve eerst ter deege te verftaan. Dan zal het hun nict moeje- ‚‚ dyk vallen daarover klaar en verftaanbaar te fpreeken. Hicrby ; is het noodig, dat jonge Predikanten hun:ie Leeriedenen geheel „ uitfchryven, op dat zy ecne goede orde daarin waarneemien, en vn geen gevaar loopen van iets onbedagts, in "rt openbaar, uit te an fpreeken. — V. Men moet hun verder onderrigten, hoe „ zy best eenen uitgekoozen Tekst, op eene verftandige wyze, an En tot ftigting der Gemeente kunnen behandelen, enz. an VI. Zyn de Teksten lang, gelyk die uit de Euangelien, en de „ brieven der Apostelen , moeten zy t'elken reize den inhoud van vn Zodanige Teksten geenszints wydloopig verklaaren; want dat „ kan een Toehoorder tog niet wel onthouden. Integendeel heb- „ ben zy maar, uit zo veel ftoffe, het een of ander ftuk der God- an delyke leere te trekken, en dat, met de kragtigfte bewyzen, te sn ftaaven; fpaarende zy de overige ftoffe, die in zulk eenen a langen tekst te vinden is ‚tot eene andere gelegenheid; vermits „ die tog alle jiaren weder voorkomt. VII. Zy moeten „ zig ook niet bedienen van donkere, en verborgene (preekma- a nieren, die we in de Profeetifche Schriften aantretfen, en die an anderen, zeer verkeerdelyk, in hu::ne Predikatien overncemen, » — en zo die, zomwylen, eens te pasfe kw:men, moeten » Zy, onder klaare woorden, derzelver betekenis openleggen. 3» IX. Ter bevordering van het cen en ander is cene a OOrdeelkundige keuze noodza'kłyk, in het aanha-len van die vn Schriftuurplaatzen, welke zy tot bevestiging van een Leerftuk, vn Of van eene Zedeleer, noodzaaklyk oordeelen. Men moet niet s, den eenen tekst op den anderen ftapelen, maar die plaatfen van WEGENS KERKELYKE VERDRAACZAAMRHEID. 280 REINBECK en JABLONSKI zullen, waarfchynlyk , tot dit ont- werp veel toegebragt hebben.. Ik zie in de opneeming der Saltsburger Vlugtlingen niet alleen eene diepe Staatkunde, maar ook vecle blyken van genegenheid, die FREDERIK WILLEM voor den Godsdienst voedde. Onder den Bisfchop van FIRMIAN, werden dee- zen, ten wreedften, behandeld, den lande uitgejaagd, in evangenisfen gedreeven, en, in alle opzigten , verftooten. fi weerwil hunner bittere klagten, en in weerwil van de fmeckende voorfpraak van het lichaam der Kuangelifchen te ` Regensburg , bleef de Aartsbisfchop by zyne voorige ftreng- heid. Negen honderd van deeze ongelukkige menfchen ftrafte hy, in den jaare 1731, met ballingfchap, welke FREDERIK WILLEM allen. mm zyne Staaten, opnam. In vol- gende jaaren, was het getal dier vreemdelingen reeds tot zeven duizend geklommen. Hen volgden de ergtolsgaad- fehe en Boheemfche Vlugtelingen , aan welke laatíte de Fre- derikftadt, in Berlyn, enkel haare tegenwoordige grootte heeft te danken. l Ecn vroege dood verhinderde deezen Monarch in de voortzetting van die nuttige ontwerpen, welke hy reeds, gedeeltelyk, te werk had gefteld. Hy ftierf in °t jaar 1740, te Potsdam, den dood van een waar Christen. En, den Hemel zy gedankt! het goede Werk, dat decze Vorst begonnen hadt, werdt niet afgebroken. , Want de thans heerfchende Koning tradt niet alleen in de voerftappen zy- nes verlichten Vaders, maar breidde de grenfen der ver- draagzaamheid , hoe langs hoe meer, uit. Hy gecft het ge- weeten de allerwenfchelyke vryheden, en zyne Onderdaa- nen mogen alles gelooven, dat zy eenmaal aan hun eisen hart, en voor den Regterftoel van God, denken te veraut= woorden. Zo menigmaalen, rechtfchaapen onder- daanen aan dit ftuk, met ernst, denken, voelen zy hunnen boezem van genocglyke en dankbaarc aandoeningen zweller. ` Ge- sw Gods Woord uitkiezen, die klaar, en genoegzaam zyn, om zig van het ftuk, dat voorgefteld wordt, een goed begrip te an Vormen. X. Eindelyk moet men den jongen Leeraars wel op het harte drukken, dat zy het waare oogmerk van het prediken, vooral in gedagten houden; en dit, daarom, nim. mer doen moeten uit verkeerde inzigten, maar in eene heili- ge vreeze, als voor de oogen des Alzienden Gods, wiens eer, en de zaligheid hunner Toehoorders, zy enkel bedoelen y moeten.” V 3 290 GESCHIED. UNDIG VERSLAG Gelukkig Pruifchen! dat zyne Godsdienstoeffeningen , zon- der eenigen dwang, zonder, daarin, door onredelyke wet- ten agtervolgd te worden , kan waarncemen, waarnee- men, naar de uitfpraak van Gods Woord, en de bevelen des gezonden verftands. Gy behoeft nict te vreezen, dat u de afwyking eener aangenomene leer ongelukkig zal maaken, dat gy, daarom, tot flaverny verweezen , in kete- nen gefmeeten, en uit de lyst van vroome burgers zult ge- Schraapt worden. Doet flegts uwe pligten. — Gy mengt, in Geloofszaaken , denken, wat u het verftand , en de Gode lyke Openbaaring, ingeeven. , Men moet, onder de naaste oorzaaken van de tegenwoor- dige sefteltenisfe des Godsdiensts ‚in ce Pruififche Staaten, de Wysbegeerte yan WoLFF niet vergeeten. Dit ons ver- flag zullen wy, gevoeglyk, met eenige aanmerkingen daar- over kunnen eindigen. WoLrF was, in cenige opzigten, den gelukkigen THO- MASIUS, aan wien wy boven gedagt hebben, gelyk. Hy heeft, niet alleen der Pruififvhe \taaten , maar ook der gan- fche Weerell, eenen uitfteekenden dienst gedaan, Worrr , gelyk de Hoer IsELIN hem, in zyne gefchiedenis San het Menschdom, befchryft, zou, veelligt , de grootfte Wysgecr geweest zyn, indien hy de befchetdenheid van LOCKE met zyn verbaazend verftand, vereenigd ‚en geloofd hadt, dat hy konde dwaalen (*). — FREDERIK DE GROOTE Wist (*) Overtuigd zynde , (zegt ISELIN, blads. 369, des 2 D. van dat Werk )d.t de Wiskundigen,tot nog, den zekerften en gemak- lykten weg gekoozen hebben, om tot dc kennis der waarheid te komcn, bragt worrr hunne voorbeelden tot zekere regelen, voer- de derzelver gebruik in de Wysbegeerte in, en ftondt in eene vas- te overtuiging, dut zyne gevoelens, met deeze vertooning van zee kerheid aangedaan, in de daad, het weezen daarvan ontvangen hadden. Ondertusfchen verfpreidde hy een verbaazend licht ovcr veele tekken van geleerdheid, welke, tot dien tyd roe, met dikke nevels van duisternis en verwarring overtoogen, en wier gronden dor en onvrugtbaar gebleeven waren. Het Menschdom zal, altoos, omtrent Hem, zeer verpligt moeten bleven, en het is geker, dat hy in de denkwyze der Noordíche Volken eene geheele verandering gemaakt hebbe. Even onbegrypelyk is hct, dat cen geest, die geen vonkje bezat van eene aanmoedigende vere beelding, en geheel ontbloot was van een vlug vernuft, —— dat een geest, die, nimmer der Bevalligheid geofferd, ooch aan de Zanggodinnen hulde beweezen, —— dat een geest, die enkel ver- {tandig fcheen te weezen, en daarom drong en ermsthaftig, zulk CO- WEGENS KERKELYKE VERDRAAGZAAMHEID, 291 wist "e Mans bekwaamheden op regten prys te fchatten 3 wagt nauwlyks was hy, éénen dag, Regeerder des Pruifi= fechen Volks geweest, of hy riep woLFF uit Marpurg te Tug, lag hem een inkomen van twee duizend Ryksdaalders toe, benoemde hem tot zyn geheimen Raad, en gaf hem volkomene vryheid alles te leeren , dat hem goeddagt. Deeze Wysgeer voerde, in de Pruififche Straten, een leerftelfel in, °t geen met de menfchelyke ziel byzonder wel overeen kwam, en, in het gemeene leeven , met nut kon te werk gefteld worden. Ik fta gereedlyk toe, dat hy wat veel van de wiskunftige bekleeding gebruik maakte, en zig op die leerwyze, die hy in het voordraagen zyner Jeer. ftellingen verkoos „te veel verbeeldde , aan dezelve alle die zekerheid gegeeven te hebben, welke men enkel aan cen welbeweezen wiskunftig voorftel kan toekennen. „Nogthans koomt hem alleen de eere toe , van de voordragtder Godge= leerde gefchillen tot eenen grooten trap van volmaaktheid gebragt te hebben; niet alleen ten opzigte van de bewyzen , met welke hy de waarheden onderfteund heeft ; maar, in- zonderheid , ten aanzien van de nauwkeurigheid, de denk- beelden, de orde, en ook de zo nuandzaaklyke bepaaling der Kunstwoorden. Buiten wort waren wy, waarfchvn= lyk, tot dien trap van zekerheid, in de leerftellige waarhe= der”. nooit gekomen. l Vóór de tyden van worLFr was de Natuurlyke Godge- kerdheid een niet zamenhangend ftuk, doorweeven met taalkundige {pitsvindigheden, en nuttelooze uitpluizingen; eer een onderwerp der geheugenisfe, dan van het verftand, Hy ontwierp daar van een geregeld Geif. voerde den wis- ‘kunftigen leertrant'in, hing alle leerftukken , die op zigzel- ve ftonden , gelyk een keten aan malkanderen, en plaatfte de gemaklyk{te voor de zwaarfte. Kortom, hy gaf aan de- zelve de gedaante eener weetenfchap. Nogthans kan het zeer wel weezen , (want dit was één zyner gebreken ,) dat deeze man, te fyn bepaalde, en dat hy, door te veel te willen bepaalen , eenige dingen zelfs op losfe fchroeven' zet- te. En, evenwel, verliest hy, daardoor, geenszints, de . cer, eene algemeene goedkeuring verkreegen, en zulk eene zigthaare overhand op andere verftanden gehouden hebbe. Want, in weer- wil van de aanvallen des nyds, des bygeloofs en der onweetenheid, voerde hy, al langen tyd, heerfchappy, in alle de hooge en lage Schoolen van Duitschland; en regeerde: het geheele Noorden met een volflaagen oppergezag. , 292 GESCHIEDKUNDIG VERSLAG eer, dat hy tot de verandering dier leerwyze, het meest hebbe toegebragt. Buiten kyf moet de zalige ReinBEcK den lof genieten, van , in de Pruijifche Staaten, de Wolfiaanfche Wysbegeerte in de Predikkunde te hebben ingevoerd. ` Hy {telde zyne aanmerkingen (*) over de Augsburgfche Geloofsbelydenisfe op in den gecst deezer Wysbegeerte, en deezen lyfde hy mede zyne leerredenen in. Mistchien was hy, in dat Ryk, de eerfte, die de toelaating van het kwaad op den leerftoet bragt. Hy fchafte eene predikwyze af, die, in de daad, al te gemaklyk , dog, zomtyds, voor eenvoudige tochoor- ders, van eenig nut is, naar welke men Schriftuurplaats by Schriftuurplaats voegt, en zo met kragt en gezag betoogt. Dit neemt, evenwel, niet weg, dat REINBECK en zyns ge- Iyken zommige ftoffen op den kantel, misfchien , wat al te fyn uitploozen. Dan wie zal alles, op eenmaal, hervor- men? En ik kan, bezwaarlyk, gelooven, dat wy SACK, SPALDING, DITERICH, TELLER, €N BRUHNE in Berlyn zouden gehad hebben, wanneer REINBECK er nict geweest was. Tot het een en ander hielp zeer veel de uitgebreide in- vloed, welken de laatfte by den overleeden Koning hadt, en waardoor hy het gezag van woLFrF’s Wysbegeerte , met . groo- (®©) Deeze aanmerkingen van den Heer ReïNBECK ontftonden , by gelegenheid dat men de gedagtenis vierde van de Geloofsbelyde- nis, door de Proteftanten te Augsburg overgegeeven; toen twee eeuwen geleden. Daar was eene algemeene begeerte, om de Re- denvoering , door hem, op dat Eeuwfcest gedaan, in druk te zien. Hy vondt het, ondertusfchen, beter, dezelve in verhandelingen te verwisfelen, en die met aanmerkingen te verryken, vermits de waarheden des Geloofs, niet wel zo goed, in eene of meerdere leerredenen, in haaren zamenhang, en met de vereischte napw- keurigh:id, kondeh voorgedraagen worden. Hiertegen kwamen verfcheiden twistfchriften op, welke rEinseck, op verfchillende wyzel, beantwoordde. Onder andere werdt daaruit geboren een Werkje, ten opfchrifte hebbende; Opheldering van het wysge rig Stel/el der zogenaamde Harmonia prestabilita, 't geen zyne Îterke zugt voor de Woifiaanfche Filofophie bu:ten tegenfpraak ftelt. Mide delerwyl dydde het getal der tegenfchriften uit , mitsgaders dat der antwoorden. Eigentlyk kwamen alle de bedenkingen, die men te- en zyne Verhandeling over de Augsburgfche Geloofsbelydenis in et midden bragt, uit een beginfel van weerzin, dat REINRECK de Wolfvaanfche Wysbegeerte in den Gedsdienst, of liever in deszelfs kerwyze, overbragt. WEGENS KERKELYKE VERDRAAGZAAMHEID. ‘0% groote kragt, onderfteunen kon. In het zelfde vorftelyk be- velfchrift , °t geen wy boven, in eene aantekening , gedeel- telyk aanhaalden, worden de Proponenten in het Predike ampt, ten fterkften, aanbevolen, zig woLrr’s Redenkunde vooral eigen te maaken , op dat zy zelve onderfcheiden , en duidelyke begrippen van de Godgeleerdheid verkryzen , en die voordraagen, in hunne verklaaring van Gods Heilig Woord, op dat zy, altoos, een geregeld ontwerp magen maaken, cn daarna de byzondere afdeelingen, in hunne leerredenen , fchikken ; — op dat zy nict, in hoogdraa- vende en verbloemde uitdrukkingen, tot den volke fpree= ken, maar op eene kragtige en wel zamenhangende wyze, die de waarheden met derzelver bewyzen, en de vermaas ningen met derzelver beweeggronden , verbindt ; kort- om, op dat alles, in eene Redenvoering, gelyk een keten verbonden zy, en het een uit het ander volge. De thans gebruiklyke wyze van beproevinge , aan welke zig de Godgeleerden, in het gebied van FREDERIK DEN GROOTEN onderwerpen moeten , is , grootendeels , uit WOLFP’S Wysbegeerte ontleend. De Heer sack, b. v.3 (dit weet ik van naby,) doet zeer veel vraagen uit de Natuurlyke Godgeleerdheid; en zelfs in die voorftellen, die cigentlyk de Christelyke Geloofslecre betreffen , dringt hy, ten fterke- ften, op bewyzen aan. Dit heeft ook plaats in de Kerkvergadering der /.utherfchen. Dan, zo doende , zouden wy op een ander onderwerp geraaken. Flet aangevoerde heeft, ondertusfchen, den aandagtigen: doen zien, dat de ‘gemoederen der Christenen , (fchoon ‘er altoos kwalykge- zinden onder loopen ,) reeds vecle jaaren herwaards, in de Prusfifche Staaten ‚zyn voorbereid geworden, om met ge- noegen te berusten in die uitgebreide vryheden , dic FRE- DERIK DE GROOTE zo mildelyk verleent. - a WAARNEEMING WEGENS DE GOEDE UITWERKING VAN DE THERAISCIEE TINCTUUR, (Land. Lig. Syd.) IN ONT- STEEKING DER OOGEN. Joor JAMES WARE. (Zie deszelts Remarks an the Ophthalm. etc. London, 1780, 8v6.) ko Vrouwsperfvon, van 26 jaaren , kreeg, in de maand November 1778, ecne zwaare verkoudheid, geprard V 5 ict 294 GOEDE UITWERKING VAN DE THEBAISCHE TN met sene hevige ontfteeking van het Linkeroog. — De Lyderesfe gebruikte verfcheide foorten van Oogwateren „ doch zonder de minfte beterfchap. — Men bragt ze vervol- ens ‚tot drie herhaalde reizen , Bloedzuigers aan de Linker- Dean van het Hoofd, waardoor de ontfteeking ook werke. lyk minder wierd. Dan, vermits de Lyderesfe we- derom op nieuws koude vattede, zo wierd in weinig tyds de ontfteeking wederom zo hevig als ze te vooren geweest was. Ja verloop van zes weeken ftelde ik het ge- bruik van de Thebaifche Tinétuur in ’t werk , en Der daar- van tweemaal "e daags, telkens twee tot drie droppels , in het oog vallen. Men befpeurde op dien tyd een vlek op de Cornua,aan den regterkant van de Pupil, welke voor een gedeelte de Pupil bedekte. De ontfteeking was toen zo hevig, dat zelf het geringfte licht zwaare pynen veroor- zaakte. Het eeríte gebruik van de Tinétuur veroor- zaakte een zeer pynlyk gevoel, ’t welk echter in weinig mie nuten verdween, en de Lyderesfe merkelyke verligting be- fpeurde. Poen ik de Lyderesfe de cerftemaal zag, was de ont- ftecking zo hevig, dat ik, behalven de genoemde Tinêtuur, nog voorftelde , drie Bloedzuigers aan de Linkerflaap te zet- ten, en vervolgens, wanneer het bloeden was opgehouden , een Spaanfche-vliegen-pleister op die plaats te leggen, — Doch vermits de Bloedzuigers niet wilden zuigen, zo liet men ook de pleister weg. Den tweeden dag vond ik de Lyderesfe merkclyk beter, en het Oog minder ont- ftoken. Ik liet met het gebruik der Tinétuur aanhou- den, het welk van zulk cen uitwerking was, dat men ver- volgens geen Bloedzuigers of Spaanfche Vliegen noodig had. De Lyderesfe konde, na verloop van drie dagen, het Oog weder openen,en,in den tyd van veertien dagen, was de ontftecking geheel verdweenen, en de Cornua zo helder, dat de Lyderesfe zo veel zien konde , als zy tot haare gee woone bezigheden nodig had. NA” WATUURLYKE HISTORIE VAN DEN MUUR-NAGTEGAAL. 29$ -am d pmm -> a - - =æ æ -n m.. m ve NATUURLYKE' HISTORIE VAN DEN MUUR-NAGTEGAAL , EN DEN ROODSTAART. (Volgens den Heer pe BUFFON.) e Muur-Nagtegaal , in ’t Grieksch aanutvnenc, in ’t La- tyn bv de Ouden Phanicurus, by de Hedendaagfchen Ruticilla, in °t Italiaansch Codirosfo, in °t Engelsch Red- Bart, in ’t Fransch Kofignol de Muraille, in °t Zweedse Roedstjest, in 't Hoogduitsch Rot-Schwentzel , in °t Poolsc Czerwony ogonek , geheeten, heeft in zynen Zang noch de fterkte noch de verfchcidenhcid der Nagtegaals , maar iets van zyne ftembuiging: zyn zang is teder en gemengd mer" icts dat naar het droeve helt: althans dezelve doet ons derwyze aan; want voor den Zanger zelve is het, buiten ` twyfel, een uitboezeming van vreugde en vermaak: de- wyl het zyne Liefde te kennen geeft, en dit innerlyk ge- voel even aangenaam is voor alle weezens. Deeze gelykvormigheid met, of liever deeze betrekking tot, den Zang des Nagtegaals is de eenige gemeenfchap tusfchen den Nagtegaal en deezen Vogel: want dezelve is geen Nagtegaal, fchoon hy den bynaam daar van voc- re: noch Geaartheid , noch Geftalte , noch Pluimadie heeft "er iets van. ’t Gebruik, egter, heeft aan deezen naam het zegel gehangen. In den Voortyd komt dit Vogeltje, met de andere over, zet zich op de toorens en de daken der onbewoonde hui- zen, van daar laat het zynen Wildzang hooren: te mid- den van de Steden weet het de eenzaamheid te vinden, zoekende altoos de hoogfte en ontoeganglykfte plaatzen s men treft het ook aan in het diepst der donkere bosfchen : het vliegt vaardig, en laat, zich nederzettende , een klein gefchreeuw hooren, fchuddende onophoudelyk den Staart met eene zeer zonderlinge beweeging nict van boven na beneden , maar horizontaal van de rechte tot de flinke zy- de. Het bemint de bergagtige landftrecken , en vertoont zich zekden in de vlakten. In zwaarte moet de Muur- Nagtegaal voor den Nagtegaal, en zelfs voor het Rend- borstje , wyken: de geftalte is tederder doch langer. Een ‘zwarte borstlap bedekt den Gorgel, het voorfte gedeelte en de zyden van den Hals; dit zelfde zwart omringt de Oogen , ° en ‚6 NATUURLYKE HISTORIE n loopt tot den Bėk; een witte ftreep bedekt het voor- te, het opperfte en het agterfte des Kops: het benedenst van den Hals en den Rug is fchitterend „doch donker grys: by eenige enkelen , waarfchynlyk zeer ouden, is dit gryze bykans geheel zwart; de donker aschgrauwverwige Wien. gelpennen hebben helderkleuriger buitenbaarden met hel- der grys geboord: boven den zwarten borstlap vercicrt een fchoon vuurrood den borst in ’t breede, breidt zich eeni- rmaate uit tot de zyden, en vertoont zich met alle hel- erheid weder in de Staartpennen, de twee middelfte al- leen, die bruin zyn, uitgezonderd: de Buik is wit, de ‚ Pooten zyn zwart; de Tong is aan het einde gefplecten ge- Jk die des Nagtegaals. Het Wyfje verfchilt genoeg van het Mannetje, om den misflag van eenige Natuurkundigen als LINNAUS €n KLEIN, die "er eene tweede foort van vormen, te verfchoonen. ’t Zelve heeft dat wit niet aan den Kop, nag ook den zwarten Gorgel: deeze beide zyn grys mct ros gemengeld , en het overige der Pluimadie van veel zwakker kleuren. Deeze Vogels nestelen in de gaten der muuren, in de Stad en op °t Land, in fpleeten van boomen en holen der rotlen : zy leggen vyf of zes blauwe eitjes: de Jongen ko- men in May te voorfchyn: het Mannetje laat al den tyd des broedens zich hooren van de punt cener rotze, of eenige op zichzelve ftaande hoogte, niet verre van de verblyfplaats zyner Gade: de vroege morgenftond is zyn geliefde zang- tyd. > Men wil dat deeze vreesagtige en agterdogtige Vogeltjes hun nest verlaaten, als zy ontdekken dat iemand het ver- vaardigen daar van waarneemt: men verzekert dat zy de zitjes, aangeraakt zynde , verlaaten : en dit is, vocst er AL- BIN by, alles niet , daar zy, in’t zelfde geval, hunne Jongen begeeven , of uit het nest werpen. Schoon de Muur-Nagtegaal digt by ons, ja onder ons, woone, blyft dezelve niet te min wild; hy komt in de ver- blyfpiaats der Menfchen, en fchynt hun noch op te mer- ken, noch te kennen; hy heeft de gemeenzaamheid nict van het Roodborstje, noch de vrolykheid van den Bastaard- Narteraa!; noch de leevendigheid van den Nagtegaal: uit den aart is hy op de eenzaamheid gefteld en wild, zyn cha- raéter fomber: in den ouderdom gevangen , weigert hy te ce- ten „en vast zich dood: of overleeft hy het gemis zvner vry- heid, dan ftrekt zyn halftarrig (tilzwygen ten blyk zyner droefheid en zyns hartzeers: nogthans kan men de Jongen uit VAN DEN MUUR-NACTEGAAL. 297 uit het nest neemende en opvoedende, het gezang deezes Vogels genieten, °t welk hy te aller uuren , en zelts in den agt, laat hooren; hy volmaakt denzelven, door de tesfen tan hem gegeeven, of ’t navolgen van andere Vogelen , digt 2y hem opgehangen. Het zelfde voedzel ‚als dat der Nagtegaalen , wordt hem segeeven , en hy is nog kiefcher. In den vryen ftaat „ leett iy van Vliegen, Spinnekoppen , Mieren , en andere Infec- en 3 ook gebruikt hy kleine Vrugtgewasfen.: In [talie pikt 1y de Vygen. OLiNA fchryft , dat men de Muurnagtegaalen , n de maand November „nog daar te lande ziet, terwyl ze, n October , Frankryk reeds verlaaten hebben. Zy vertrekken vanneer de Roodbors:jes by onze wooningen komen; dit- eeft misfchien PLINIUS doen gelooven , dat het Roodborstje , n den Winter, het zelfde Vogeltje was, als de Muurnagte- raal, in den Zomer. By hun vertrek laaten de Muurnagtegaalen, niet min lan by hunne komst, den eenzaamheid minnenden aart Iyken; nooit vertoonen zy zich by benden, zy gaan één roor één weg. Onder de Muurnagtegaalen vindt men eenige Verfcheti- lenheden, eenige deezer oneftaan waarfchynlyk alleen uit ier verfchil van jaaren; en dë ander uit dat der Lugt- treeken. ARISTOTELES gewaagt van drie Vogeltjes, die, uit hoof- ie van de benaamingen, welke hy aan dezelve. geeft, tot en allerfpreekendst kenmerk in hunne Pluimadie, het Vuurroode moeten hebben. Deeze drie Vogeltjes zyn, de Phænicurus , door cara Ruticilla overgezet; de rritha- or, door hem Rubecula geheeten, en cindelyk de Pyrrhu- as, welke hy Rubicilla noemt. Wy gelooven te mogen rerzekeren, dat de eerstgemelde de Muurnagtegaal is, le tweede het Roodborstje: in de daad, °t geen ARISTOTE- ES zegt, dat de cerfte, geduurende den Zomer, by de be- voonde plaatzen komt , cp van daar in den Herfst verhuist , vanneer de tweede foort verfchynt, kan onder alle Vogelen , n wier Pluimadie het rood eene heerfchende kleur is, niet weien dan op het Roodborstje en den Aluurnagtegaal ; doch et valt veel bezwaarlyker den Pyrrhulas of de Rubicilla te nderkennen. De Naamlystmaakers hebben in ’t algemeen die naamen oegevoegd aan den Ceudvink: doch het dunkt ons meer dan vaarfchynlyk , dat de Pyrrhelas van ARISTOTELES, en de Rubicilla van THEODORUS GARA , wel verre van de Coud- ` i yin Ge e gekte! gees ette c bb "ven EI gee taart s met y RV ae, On Loft WW jor Horb gan Rood! amt oes noekin maket, gan D ende jar dee? vogel AC? afde | D „otErËS ze % e dut daad G zes vgl ews} def l“ perteni poodfint vedit ‚in y Nagtes ALDROY ANDUS S onde EI tc D e by OË wi 3 hy P a en hy Kont gen5 maat wm de posfehe! on emeeter en de Bastard: wëlt Zafra Staat > het graat wan) verheid van oves je Aouweirene , Méi graan” Vo? dc Gut. 19 god SE op MÄ erter VAN DEN MUUR-NAGTECAAL. 299 ‘er die een fchoonen zwarten halskraag hebben,en , in de geheele Pluimadie, de leevendigfte verfcheidenheid van kleuren. De leer DE BUFFON maakt ‘er eene tweede foort van; doch wy gelvoven dat het de Mannetjes zyn; ecni- e zeer kundige Vogelaars hebben ons zulks verzekerd. e Heer BRISSON fchryft, dat de : ehelsbande Roodftaart ,. in Duitschland gevonden wordt, even of dezelve byzon- der eigen was aan dat Gewest, terwyl men overal, daar men Grauwe Koodflaarten aantreft, ook de wehalsbanden vindt. Wy merken, derhalven, den Gekalsbanden Roodftaart aan, als het Mannetje en den Grauwen Roodftaart als het Wyfje: beiden ftecken zy even zeer uit in Roodheid van Staart: maar, behalven de halskraag, heeft het Mannetje een donkerder kleur, donker graauw op den rug, graauw met bruin gevlekt op de borst en de zyden. Deeze Vogeltjes leeven liefst in bergagtige (recken, en vertoonen zich zelden in de vlakte , dan wanneer zy in den Herfst op hun vertrek ftaan. Zy komen, met de maand- May in Bourgonje en Lothàringen, vervoegen zich terftond in de bosfchen , waar zy den geheelen Zomertyd flyten: zy nestelen in het laagttaand kreupelhout, digt by den grond 5 vervaardigen hun nest van buiten met mosch , van binnen met wol en vederen, Dit nest is van ecne klootíche ge- daante , en heeft de opening na ’t Oosten , op °t best tegen ongunttige winden gedekt: in ’t zelve vindt men vyf of zes witte eitjes, met graauwe flippen. ’s Morgens vroeg , gaan de Rrodflaarten uit het bosch , vere fteeken ‘er zich op ’t heetst van den dag, en vertoonen zich wederom des avonds in de nabygelegene Velden: waar zy Vliegen en Wormen zoeken, "e nagts betrekken zy wee der het woud. Hier uit, en om meer andere trekken van overeenkomst , fchynen zy ons toe tot het Geflacht der M.ur- Nagtegaalen te behooren. Des niettegenftaande heeft de Roodflaart geen Zang; alleen laat hy een klein gefluit hooren, best uitgedrukt door Suit, welke eerfte Lettergreep hy zeer lang en fyn uithaalt; doorgaande houdt hy zich ID) en bedaará: is er aan het kreupelhout een enkel uitftecken- de tak, of die over een voetpad heen loopt, hier zet hy zich gaarne op, en flingert met den Staart even als de Muurnagtegaal , doch zagter. Zyn vlugt ie kort, en van boschje tot boschje op ’t einde van den Zomer, zyn ze zeer vet, en goed om te eeten. Zy vertrekken ini ’t laatst van October , wanneer zy eenige dagen elkander in ’t veld na- vliegen, en naa dien tyd blyft er geen in Frankryk over. HET Z v 39 e e? A e ` jes € 7y® > et UN, ritat s Mens : sn D op D mgd mien os het gros äech FENELON e 99 4 of det: ede seld fchetst cht | waarhet Ce gat D: Yi we bee zic elfs In a > i u ox GESCHETST. Sui Michzelven , zonder het te bedoelen. Iy was meer dan Nederig; want hy dagt niet dat hy het was. Om bemind en geagt te worden had hy zich flegts te vertoonen. Wy zullen eenige trekken opgoeven van die fchoone Fen- voudigheid , die menschlievende en toegeevende Deugd, welke de Aardsbisfchop van Kameryk veel beter wist te be- tragten dan te bepaalen. Een zyner onderhoorige Prieste- ren fchreef zich, in zyne tegenwoordigheid, eenige vere dientten toe; dewyl hy het danfen der Boeren op Zon- dag en Heilige dagen hadt afgefchaft. — Myn Heer,” {prak FPENELON ; > Wy willen niet danfen5 doch vergun dit a, arme Volk niet zichzelven te vermaakens laaten zy ten we Mminften , voor eenige oogenblikken, het harde lot, aa waar onder zy zugten, vergecten,”” Het zeggen eens Geleerden, wiens Boekery verbrand Was: — Ik zou maar weinig uit myne Boeken geleerd heb- » ben, indien ik het verlies derzelven niet wist te draa- an gens’ heeft men, en met reden, geroemd; dan FENE- LON , die zyne Boeken, door een dergelyk ongeval verteerd Zag , drukte zich op cene nog eenvoudiger en treffender wy- ze uit: ,„ cop zy lof, dat de brand de hut niet getroffen as heeft van eenig arm Gezin!’ Dikwyls wandelde hy alleen rondsom Kameryk. Hy tradt in de hutten der fchamele Boeren, zette zich by hun meder, luisterde na hunne klagten , en fchonk troost aan de bedrukten. Stokoude lieden, die het geluk gehad hebben om hem te zien, fpreeken nog van hem met de tederfte hoogagting. Daar,” zeggen zv, „, is de houten Stocl, aa waar in onze goede Aardsbisfchop gewoon was by ons aa te zitten. Ach: wv zien hem niet meer!" Hy vergaderde in zyn paleis het ongelukkig Landvolk, door de verwoestingen des oorlogs met huis cn hof verdreee ven. Hy onderhieldt hun, en ontving ze aan zyné eige tax fel. Op zekeren dag zag hy een Boer, die geen eeten nuta Bëde : de reden hier van vraagende, kreeg hy ten anta woord: „Ach, myn Heer, toen ik vlugtende myne hut ver- » liet, had ik geen tyd om eene Koe, die myn Gezin fjpysde 3 w mede te neemen. De vyand zal dezelve wegvoeren, en » ik nimmereene zo goede wedervinden.” FENELON, die. gen vrygeleid-brief hadt, begaf zich terftond , door één Huis- bedienden vergezeld , buiten de Stad. Hy vondt de Koe, ep bragt dezelve by den Landman. Schaamte bedekt het kangezigt der zodanigen, die dít aandoenlyk voorval van te weinig aangelegenheid rekenen om verhaald te wordefi „voor HL DEEL. MENGELW. NO. 7. gë a goe HET CHARACTER VAN FENELON eene Vergadering zo aanzienlyk als deeze, en ze waardig om ’t zelve te hooren. De Eenvoudigheid zyner Deugd behaalde een allerftree= lendfte zegepraal by eene gelegenheid, aan welke hy niet dan met genoegen kon denken. Zyne Vyanden , (want tot Ghande van het Menschdom, hadt FENELON zyne Vyam den) hadden de verloeilyke kunstftreek gebruikt om digt by hem een Geestlyke te plaatzen van aanzienlyke geboorte, met den tytel van Groot Vicaris; met oogmerk , dat deeze hem tot een verfpieder zou ftrekken. Hy, die laag genoeg van ziel geweest was om zulk een ftuk ap zich te neemen bezat E moeds genocg om zichzelven daarover te (raf fen. Naa eenen langen tyd het zuiver en vlekloos hart om ’t welk te bekladden hy last gekreegen hadt, befchouwd te hebben, kwam hy, door knaaging getroffen, tot FENE- LON, wierp zich met traanen voor zyne voeten neder, be lydende tot welk een fchandelyk werk hy zichzelven hadt baren beweegen, fmeekte om vergiffenis, en zogt zyne Schande in een afgezonderd leeven te verbergen. Maar hoe toegeevend deeze Kerkvoogd ook was omtrent de zwakheden van anderen, hy verwagtte dezelfde tocgee- venheid niet omtrent zyne eigene. Vader SERAPHIN , een Capucyner , VOOr. LODEWYK DEN XIV predikende, viel FE- NELON , toen ’s Konings Aalmocfenier , in (aan, De Predie ‚ ker, dit bemerkende , brak zyn reden af, en riep: ,, Maak en dien flaapenden Abt wakker; die blykbaar hier alleen a, gekomen is om zyn hof by den Koning te maaken !” FE- NELON vertelde dit voorval gaarne, en prees den Prediker, die zulk een Apostolifche vrymoedigheid betoond, en den Koning, die dezelve, met zyn ftilzwygen, goedgekeurd hadt. —- Hy voegde “er nog cen ander geval nevens; op zekeren dag ftondt LODEWYK DE XIV verfteld , dat ’er nies mand by den Dienst tegenwoordig was dan FENELON alleen: terwyl doorgaans een groote tocloop van Hovelingen zich in de Kerk vervoegde waar de Koning was. De Vorst vroe de rede van dit vreemd verfchynzel aan den Majoor der Lyte wagt. 9» Sirc,” antwoordde deeze, … ik heb laaten vere a, luiden , dat uwe Majefteit deezen morgen den Dienst niet an zou bywoonen. En ben gelukkig geflaagd ,om uwe Ma- as jefteit dus te doen weeten wie hier komen om hunne but, an de aan GoD te bewyzen; en wie alleen om hun Hof by a uwe Majefteit te maaken.” ` Gaf FENRLON een flegt voorbeeld aan °t Hof met onder het aanhooren eener Leerreden te flaapen, hy gaf, by eene ‚ Mix ’ `> GESCHETST. ` $03 @ndere gelegenheid, eene zeer zeldzaame les van ftrikthcid en geregeldheid. Hy vondt zieh niet benoemd tot Aards- bisfchop van Kameryk, of hy verliet zyne Abdy St. l'are- iy, a ten cinde hy,” dit was zyn woord, ss de Kerklyke an Wet, dic het bezitten van meer dan ééne Kerklyke Waars sa digheid verboodt, niet mogt overtreeden.” LE TEL- LIER , Aardsbisfchop van Rheims, door dit voorbeeld meer Betrotfen dan door de Wet, voerde FENELON fcherplyk te gemoct: Gy zult ons volftrekt bederven” ` FENELON bezat zulk eenc verregaande, en, äls "rt ware 4 zulk eene kiefche Liefde tot de Deugd, dat niets hem ons fchuldig voorkwam, ’t welk dezelve eenige, zelfs de min- Re, wonde tocbragt: Hy berigpte MOLIERE, om dat hy de Deugd, in zyne ifanthrope met een haatlyk en belach- łyk kleed van ftrengheid hadt omhangen: De beoordeeling moge inisfchien niet juist zyn; doch de beweegreden , die dezelve deedt ftryken, doet ecr aan de zuiverheid van zyn hart; en is te pryswaardiger, dewyl niemand hem kan bes Schuldigen dat hy eenig belang hadt by decze aanmerking ¢ Want de edele en toegeevende Deugd van FENELON was verre verwyderd van de ftrenge en ftuurfche’ Deugd in den Mifanihrope; FENELON , integendeel, bewonderde den Tor: tuffe. Hoe meer hy weezenlyke en ongemaakte Deugd bes minde, hoe meer hy fchynvertooning derzelve verfoeide , welke hy klaagde te Verfailles maar al te dikwyls te ont- moeten 5 hierom juichte hy de zodanigen toe, die de Schyn- deugd het momaangezicht afrukten, Hy rekende het, ges lyk BAILLET , den Dichter MOLIERE tot gene misdaad, a dat hy het Regt van ’s Heeren Dienstknegten vera ja kort hadt, met de Geveinsden te hekelen,” FENELON ieldt zich verzekerd, dat de eigenfte Perfooncri, die het meest fchreeuwen over deeze fchennis van hun regt, Ce welk in de daad het regt van elk eerlyk Man is ,) doorgaans weinig genegen of gefchikt waren om °t zelve te handhaas ven; en dikwyls maar al te wel hun eigen fchuld kendena Hy durfde zelfs in Vader BOURDELOU, Wiens bekwaamhes den en deugden hy anderszins eene groote agting toedroeg 4 berispen over ecne Leerreden, waarin deeze, met veel gea gwcts, dit heerlyk Toonecelftuk doorhaalde, — ee Toos neelftuk , waarin het onderfcheid , tusfchen Schyndeugd en waare Godsvrugt , met zulke leevendige en treffende verwen ; pefchilderd wordt, dat men niet kan nälaaten de eerfte o et fterkst te verfoeijen , en het alzins béminnelyke van de farte te zien, „, BourpeLou P zeide hy met zue ge A a Woga zet c CTER yA gEN e OP! gh ids 9 Tor? ch „ yanit gien eet, dat Di een AP fuit ise” „den onog OC? jaars CC, gt ECH zong P van dei Lege! det , ona gen oS en cen gen D ve Kamer) doof. e NELON gaí eenige \esfen aan den prins s ve hem 1 er ect- Ars, S ed € Ener, noorde. n zonderd prees ny het Gi ZP WË zyn pderdaans „dwingen om van Gods- da jenst ve d rapderch: „Gt ensch! ke mag NM widde At zyn gaals D kan eenig geza6 voeref. De Aardsbisfchop van Kameryk, dus wreedlyk verlaaten in zyn Geboorteland , mogt het eenigermaate aangezien hcb- ben als een vreemd land, toen Frankryk, uitgeput door een achtjaarigen ongelukkigen Oorlog, geheel bedorven werd door den ftrengen Winter des Jaars MDCCIX., FE- NELON hadt, ten dien tyde, in zyne Voorraadfchuuren , Graanen, ter waarde van honderd duizend Livres, Hy deelde ze geheel uit aan de arme Soldaaten , die dikwyls broods gebrek leeden; en weigerde ’er iets voor te ontvan- gen. De Koning,” fprak hy, … is my niets fchuldig 5 » en in de rampen, die het Volk drukken, is het myn s» pligt, en als Franschman en als Bisfchop, aan den Staat an weder te geeven wat ik ’er van ontvangen heb.” Op deeze edele wyze nam hy wraak van de ongenade waar in hy gevallen was. Er is eene fchoonheid in zyne Schriften , die ons dezelve dierbaar maakt: te weeten, die aangenaame aandoening van bedaardheïd en vrede , welke de Leezer gevoelt, terwyl hy fchynt te verkceren met een Vriend, die zyne Ziel, als °t ware, aan ons mededeelt. Hy verzagt, hy neemt weg, ten minften, voor een oogenblik, onze zorgen , onze be- kommernisfen , en de Menschlyke Natuur , tot het haaten van welke wy in verzoeking komen op het befchouwen der Characters van zommigen, vertoont zich nog beminnelyk, wanneer wy de Werken leczen van eenen FENELON, die de- zelve met de aanvalligfte kleuren fchetst. De weinige Schriften over de fraaye Letteren, door hem nagelaaten, zyn vol fmaaks, kieschheids en oordeels. Gekweekt door het leezen der oude Schryveren, wist hy te beter hoe dezelve naar verdienften te bewonderen; daar zyn juiste en keurige {maak niet miste ook de gebreken te ontdekken. In de Schryvers, die hy als voorbeelden op- haalt, zyn de plaatzen, die ons het meest verrukken , de- zelfde , waar op hy met zo veel genoegen bleef ftilftaan. He fchynt dan, mag ik zo fpreeken , zyn geboorte-lugt te ade- men, en omringd te zyn door alles wat eenftemmig was, met, en dierbaar aan, zvn uitmuntend hart. Zyne Zamenfpraaken over de Welfpreekenlieid, als mede zyn Brief over dat Onderwerp, aan de Franfche Acade- mie, behelzen de beste beginzels van de kunst der Over- 3 tui. GESCHET ST, a 307 BOSSUET, js hy heeft verftands genoeg om ons te doen beeven.” Dan FENELON, zyn verftand gevangen geevende aan de Nuiten der Kerke, kondigde niet alleen , gelyk algemeen kend is, de Bulle af , welke zyn Werk , de Grondregels der riligen, veroordeelde ; maar hy wilde een altoosduurend denkreken naalaaten van decze onderwerplykheid in zyne ofdkerke. Hy liet eene Zon fchilderen , onderfchraagd or twee Engelen, die onder hunne Voeten verfchcide eken vertraden; een derzelven voerde den tytel van n eigen Werk. Hy werd, ten dien tyde , te Kameryk gebannen, over de er van °t Quiëtismus 5 want by ons wordt een Bisfchop bannen gerekend, wanneer hy last krygt om in zyn dom te blyven. De Aardsbisfchop van Kameryk merk- het als geen ballingfchap aan, en hicldt het voor een lukkigen misflag, die hem, ín ’t einde, aan zyne Kerk sdergaf ; tgeen anderen een onheil genoemd zouden heb- mn, zag hy aan voor een zegen. 