VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
menfchen by hunnen pligt te houden, === Elk is. overtuigd „ . wat + — —— —— — — MENGELWERK, TOT FRAAYE LETTEREN , KONSTEN BN WEETENSCHAPPEN BETREKKELYK. BEDENKINGEN OVER DE VERWANTSCHAP TUSSCHEN DE ZEDE- EN STAATKUNDE „ door den Baron CAREL VAN DAHLBERG , op de Academie der Weetenfchappen te Erfurt voorgeleezen. Aan de Heeren Schryveren der N. A. Vaderl. Letteroeff. MYNE HEEREN » | | D Mr herhaald en daar door verdubbeld genoegen , Ae heb ik meermaalen geleezen de uitfteekende Ant- a Woorden, op het voorftel der Beftuurderen van het s Molpiaansch Legaat: Dat er in de Christlyke Zedekun- » de geen gebod zy, waar door of elk byzonder Burger in an de behartiging van ayne welvaart; of de Hoofden des ja volks in de befuuringo van het Gemeenebest , volgens de s» Regelen der Staatkunde, verhinderd worden. Bovenal „ die van den Hoogleeraar Mr. H. C. CRAS, en van den s» Heer P. VERSTAP JUNIOR, met zo veel regts om den s door °t lot beflisten Eerprys dingende. Het on hoofdoogmerk van dit Voorftel was: buiten bedenking de 10 Rellen , dat de Kunst, die men Staatkunde noemt , en s, dier beneeminge waardig is. dat is de Kunst van waare ss en Zuivere voorzigtigheid, het zy in hek Husishoudelyke , „ het zy in het Burgerlyke, nooit tegen den Godsdienst so aanloope.. Die Beltuurders verlangden. aangetoond te » hebben, dat de hoogfte Voorzistigheid, en de hoogfle s» Chrithyke Deugdzaamheid, samengingen; en dat zy, sy die deeza, door haaren aart zeer nauw verbonden, van „ Can fcheiden , door ceno verderfiyke dwaaling Voorzigtigw » heid verwarren met arglistige Kwaadaartigheid , en met s» cene booze of geweldige najaging van een voor het tegene „ woordige vermakelyk voordeel, dewelke eindelyk niet min» w der wor den Ondeugenden zelve, dan voor de algemee- y ne ‚zo Burgerlyke als Menschlyko , Maatfchappy nadechg Ul. DEEL. MENGELW. NO. 4. K 99 Ze — | TUSSCHEN DE ZEDE- EN STAATKUNDE. 117 ¢yne beginzelen; alles dunkt hem geoorlofd , wanneer het ten voordeele zyns Lands kan ſtrecken. De hoop, om de toejuiching zyner Vrienden te verwerven , de voor- beelden uit de Gefchiedenisfen , ftreelen hem ; de loop der zaaken , de roem, alles fleept hem weg. : Indien dit Gefchrift, in handen van dit flag van Lee» zren komende, hun aftrekt van het valfche licht, *% welk hun doet afdwaalen , langer te volgen, en hun de Waarheid ontdekt , zal ik myn hoofddoel befchooten ebben. De Zedekunde, uit een algemeen oogpunt befchouwd, is de Kunst om zyn Leevenskoers zodanig te regelen, dat men voldoet aan zyne Pligten omtrent zynen Schep- ` per, zyn Naasten, en zichzelven, en ter volmaaking voortftreeft. De Staatkunde leeraart , in °t welweezen van den Staat te voorzien. - De Staatkunde is een gedeelte der Zedekunde , die het goed bepaalt in de Maatfchappy » den Staat geheeten. Waar uit volgt, dat de Staatkunde uiet in tweeftryd is met de algemeene Zedekunde : de- wyl de Staatkunde een gedeelte van de Zedekunde uit- t. Maar de Staatkunde heeft haare waarheden , welke niet opgeflooten zyn in andere deelen der Zedekunde: dewyl zy byzondere betrekkingen vormt. Bygevolge kan ’t een Ítrydig is met de algemeene Zedekunde, geen Staat- unde weezen , en de Staatsman heeft zyne byzondere ‚Pligten , onderfcheiden van die eens Huisvaders , eens Burgers, eens Vriends, Deeze waare groridbeginzels zyn dikwyls, ten grooten nadeele des Menschdoms , miskend. Volgens da algemeene wyze van fpreeken, noemt men Zedekunde de Beginzels, naar welken ieder Mensch zyn leevensgedrag; moet regelen. In dien zin is de Staatkunde geen Zede= Kunde, Maar, volgens wysgeerige begrippen , is het lichaamlyke van het geestlyke onderfcheiden. Tot het lichaamlyke brengt men de hoedanigheden van Weezens, waar in men geene kennis van ?t goede befpeurt , en tog het geestlyke , den Wil en de Daaden van verftandige Wezens. Men heet het een Natuurlyk , het ander Ze+ e o 1 Ik noem algemeene Zedekunde de Beginzels, die waar zyn in alle Zedekundige Betrekkingen ; derhalven belioo- . 2 ren aif o r DE VERWANTSCHAP ren de Staatkundige Betrekkingen tot het Ryk der Za» dekunde. | De Algemeene Zedckunde heeft het welweezen des Menschdoms op ’t ooge. 't Geen iets. toebrengt aan ’t welzyn van allen., onder alle betrekkingen , werkt ook tot welzyn van °p geheel. Dit is cen beginzel der alge- meene Zedekunde. In djen zin is de Staatkunde onder- worpen aan de Beginzelen der Algemeene Zedekunde. Nu vraag ik, of er Beginzels zyn der Algemeene Zede- kunde , die even zeer Beginzels der Staatkunde mogen heeten, die kortlyk uitdrukken, en als een zaadbeginzel in zich vervatten, alles wat men te doen hebbe? — Ik hou my des verzekerd , en zie hier het bewys opge- De Algemeene Beginzels der Zedekunde zyn., 1. Alles te doen wat de Dienst en de Liefde des Schep- pers, de Eeuwige Oorfprong van ons beftaan, van ons afvorderen. a. Anderen te behandelen gelyk wy wenfchen behana deld te worden. Behoudenisfe bed 3. zyne eigene Behoudenisſe bedagt te zyn. * Na de Volmaaktheid te ftreeven. e y fiet eer{te Beginzel fchryft de Pligten des Staatsmans , ten opzigte van den Godsdienst, voor. Het tweede leert hem, wat by zynen Medevaderlande- ren en Vreemden verfchuldigd is. | ‘ Het derde geeft hem maatregelen. van Voorzigtigheid en Standvastigheid aan de hand. Het vierde toont hem het groote, het verheevene, i welk men antdekt in de Meesterftukken der Sraat- unde. Indien de Staatkunde den Godsdienst verwoest, ondere mynt dezelve den grondflag van den Staat, Indien de Staatkunde bedrog en onregt tocftaat., brengt zy haat en rampen voort, dic het oogmerk der Staatkune de niet kunnen weezen. Indien zy verwaarloost den Staat te bewaaren, zal het Staatsgebouw inftorten. . | * Indien de Staat niet na Volmaaktheid ftrecft, zal zy al- toos in een middelftand hangen blyven, en nooit het Ge- luk erlangen, waar voor de Menschlyke Maatfchappy., wanneer dezelve haare kragten infpant , vatbaar is. Het gaat desgelyks vast, dat eene bedrieglyke State, dé ' . UR» denn pg KL TUSSCHEN DE ZEDE~-EN STAATKUNDE. “BQ ‘ante den naam van Staatkunde niet verdient. Zy werkt gan tegen ‘het duurzaam welwtezen van den Staat. ‘Er zyn misdryven , die den misdaadiger gelukkig fchy- net te maaken, en die voor Meesterftukken in-’t Staat- kundige doorgaan, in ’t.oog der misleide menigte; maar dat men de moeilykheden berekene , welke Zy kosten, eer ze gelukken ; de menigte van Menfchen', die daarom’ ly- dei, en de weinig wenschbaare gevolgeh ! Die berekening zal uitwyzen > hoe veel de ichyn van het weezen ver schilt. - Fe ' . C WEN Het kan bejammerenswaardig fchynen , een ‘heerlyk vooruitziët-van °t welzyn eens ‘Staats op te offeren. Ver- beeld u e:n Man van vernuft, die, ten‘ welzyn van den Staat, leeft, -Het goed geluk biedt hem een zamenloop wan omftandigheden aan , die in den afloop van eene Eeuw fiet weder keeren. : Boor ééne daad van Geweld’, door ééne Bedriegery , door eene Onregtvaardigheid, kan hy den Staat éen groot voordeel aanbrengen. «Met hoe veel fehoonfchynende dekmantels kan men- gie flinksheid niet bedekken Y Hoe veel vermag het vindingryk vernuft niet? Welke Stadt heeft zich geheel niets te"verwyten? Her bverwigt des voordeels is 20 groot; deeze gelegenheid , eens verzuifnd , ‘komt niet weder. Men moet zich van de omftandigheden bedienen. Eén dag wagtens, en er walt -niet meer tan te doen, Nu of nooit. Elk handelt naar zyne overtuiging. Het Tchaadt niet het te beproe- ven. —— Men heeff dikwyls myne twyfelingen bewon- derd, en flagen in dé Staatkunde zoeken te regtvaardie gen. o Dat men de gevolgen overweege, wanneer zelfs alles ‚naar wensch gelukke. Is men verzekerd, dat men Naa- - Komelingen en Tydgenooten zal bedriegen? Een Staat, van welken men weet, dat dezelve zich alles veroorloft , laadt zich den haat, de jaloezy, de wraak, het mistrou- wen, van andere Staaten, op den halze. Deeze gevoe- ligheden, als onder de asfche verborgen, ontvlammen in 't vervolg. Wie kan borg weezen, dat het verworven voordeel, teffens, met veele ande% , niet zal verlooren Een Staat, die langs alle wegen zich alles veroorloft , qntmoet ook den grortften tegenftand. Zo ras deszelfs maatregels bekend worden, fpant er alles tegen zamen. "+ Vernuft vermag veel; goch wat vermag her,:zondef 3 Er: TUSSCHEN DE ZEDEr EN STAATKUNDE. 12T dieper in den verfchriklyk gaapenden afgrond, die den Regtvaardigen Man van den Misdaadigen afícheurt, án welks diepte hy niet vindt dan hartknaagend berouw , ’t welk hem duizend verwyten doet. Zodanig waren myne overleggingen. Wat zullen ze te wege brengen? Zo weinig als de redenen , die men aan- voert by een Mensch, dronken van Eigenliefde , om hem te betoogen, dat zyn drift buiten ’t fpoor holt. De Eer- zugt is zo wel de bron der grootfte Deugden, als der fnoodfte Ondeugden. Zy zou het geluk des Menschdoms uitmaaken , indien de denkbeelden van Eer over ’t alge- meen welgeregeld en gezuiverd waren, zo dat de Men- fchen hun wierook niet ontftaken voor de valfche Go- den, wier Onregtvaardigheid hunne Voorouders verdruk- te, indien zy het groote, het buitengewoone, niet be-. wonderden , dan wannter het ten openbaaren Nut ftrekte. *t Is eene beweeze. zaak , dat de Staatkunde wel zamen- ftemt met de Grondregelen der Algemeene Zedekunde. Men vraagt» wyders , waar in zy verfchilt van de Byzon- dere Zedekunde ? Elke Betrekking onder de Menfchen heeft haare eigene - Zedekunde. - Vergeleeken met andere Betrekkingen , vere deelt zich die byzondere Zedekunde , en heeft haare per- ken; doch niets tegenftrydigs. De Ouderdom, de Rang, de Geboorte , de Bekwaamheid, de Omftandigheden , be- paalen dit verfchil van Pligten. De bepaaling wordt nood- zaaklyk , wanneer men tusfchen onderfcheidene Pligten tene keuze moet doen. Hy, die zich in ’t geval bevindt, om verícheide Pligten waar te neemen, moet zyne ver- mogens en zyn tyd tusfchen dezelve verdeelen, en zulks in vereischte evenredigheid. Staat hem te kiezen , hy vervulle. den gewigtigften. De oude BRUTUS is Burge- meester en Vader. Zyne Kinderen Zen Staatsmisdaadi- ers, Blyft het misdryf ongeftraft, Rome is in gevaar. Burgemeester doet zyn Pligt, de Vaderliefde zwygt. Alles is in de Natuur en jn de Zedekunde bepaald, Deugd is geen Deugd meer, als zy de grenzen overfchzeedt. De Deugd wandelt langs eenen engen weg, met rotzen omgeeven. Aan wederzyden wykt men af, nu door te weinig, dan door te veel te doen. Dikwyls blyft een Pligt onvolbragt » of men begaat door overmaat eene on- we vaardighei. e Pligten ftryden niet. De Staatkunde vordert geen os 4 ne ` 122 DE VERWANTSCMAP * Onregt. Van hier de Wet, dat elk zyn eigendom: moét, opofferen, wanneer het Algemeen Welzyn zulks vordertz maar dat hem eene vergoeding toekomt. . | | Even zeer hebbe men zich te hoeden van flapheid en avermaat. Deeze beide verwyderen zich van de Deugd. De Billykheid is de fcheidslinie, zo in de Staatkunde, als in de Zedekunde. .. In de orde der weldaadigheid hebben de Staatkunde „ de Vaderliefde , de Pligten van een Burger, van cen Broe- der, van een Vriend, verfchillende voorwerpen. De Staatkundige neemt het geluk der grootíte menigte in aanmerkings de Amptlooze denkt om het heil der gee» nen, die hem naast beftaan. De Staatkunde is, in andere opzigten, een Amptloos Man. Hy is Zoon, Vriend, Broeder. Indien hy beurtlings deeze Betrekkin+ en opoffert, of indien hy ze alleen verwart, is by niet fanger de waardige Man. Hy vervulle elken Pligt met alle mogelyke zuiverheid , en doe alles zamenftemmen. ’t Is in de zuiverheid der daaden, dat de fchoonheid van Character beftaat. Wanneer de Staatkundige zyna byzondere inzigten, zyne zinnclykheden, in Staatszaa- ken mengt, zullen zyne befluiten veranderlyk worden, en zal zyn taal zonder klem weezen. Hy denkt op mid. delwegen, en loopt den kortften weg mis, dien de ma» tuur der zaake en de waarheid hem afbaakencn. De miss ftappen vermenigvuldigen. - Hy heeft infchiklykheid voor de misflagen van anderen: dewyl hy zelve iníchiklykheid behoeft, Het gezigt van zyne eigene zwakheden is hem haatlyk, en de wierook der -vlciers, die hem omringen, verhindert hem zulks fpoedig te bemerken. Hy verbeeldt zich regtmaatig te handelen, dewyl hy gelooft twee zaa ken te doen zamenftemmen , het Welzyn van den Staat, en zyn eigen Voordeel. In den grond der zaaken ge hy zich als een kleinmoedige, even als of het (of des vergetelnisfe- zyne daaden zou, bedekken, als die van zo veele anderen. Doch veeler oogen zyn op een Staatsman gevestigd, Zyne misflagen worden welhaast ontdekt, Schoon woorden , en‘eenige op zich zelven ftaande trefe f-lyke daaden, behoeden hem niet voor minagting ; des wyl de zaaken van Staat beter konden gaan. Het middel om deeze klippen te vermyden , is het fchuwen van clke gedagte, die geen trek heeft van het welweegen des Staats, zich zelven te wantroywer, en dt te TUSSCHEN DE’ZEDE» EN STAAPUUNDE, - 128 te ontdoen van, alles, wat naar bezonder belang zweemt, Deeze pooging verfterkt de ziel, de loop der zaaken wardt eenwoudiger , de.hebbelykheid van arbeid baart gemak. De aanhoudende ondervinding fchenkt zekerheid van bet voorgeftclde oogmerk te zullen bereiken , en, ver- meerdert het fohrander doorzigt. 'Br-is flegts een op- as van het oog noodig, om alle mogelykh te ontr dekken. Niets belet het volvoeren. -Perfoonlyke ingig- ten, die beletzels . voor..lnage zielen, liggen r hem verbrooken. e De Staatsman laat , ondertusfchen , niet na, Egtgenoot, Vader en Vriend te weezen. Rust en Uitfpanning zyn voor hem te begeerlyker , daar ze een verheevener {maak i s*door den voorgaanden arbeid, en i mg. Dat hy zyn tyd befpaare „ en zyne uuren verdeele, niet naar grillige: invallen, maar volgens een vasten Te- gel. Dit ftuk is van: weezentyk aanbelang in een werk- zaam leeven, voor hun, die het miet genoeg is, fchoo- ne ontwerpen te vormen, zonder dezelve te volbrengen. Eene goede befchikking op den. tyd, laat hem gendet over, tot het betragten der Huislyke Pligten. -Dat~ity als dan -geheel een Vader des Gezins, een Egtgenoot » een Vriend. zy! Ten allen tyde hebben recktíchaape Staatsmannen Perfoonlyke Pligten , met die van hunnen - Rang, weeten te vereenigen, en nog Ichooten-hun uu= ren over, am dezeive der. Weetenfehappon te wyen, — der Weeten{chappen , die .getrouwe Gezellinnen van alle welgevorinde a Frere Zielen. 1 -. Hoe fehitr het let eens Staatsmans moge 'weezen, zal dit een: bezwaár voor hem zyn, wanneer hy, van eenen verpligtenden “aart, genoodzaakt js, met eene otl- verwinnelyke ftandvastigheid , wederftand te bieden aam de driften van anderen; indien hy, met een teder hart, de opgevatte hoop moet vernietigen van eerlyke Lieden, door een altoos ‘hurd Neen; indien hy, ondanks de zui- verlte inzigten, niets dan ondank en blaam behaale, De Deugd ‘heeft egter haar ftryd, Wie vordert het. onmo- gelyke ? Hoe zeldzaam zyn de gevallen, waar in mab eng moct weezen omtrent Bloedverwanten en Vrien- den? En wie kan het den Staatsman euvel duiden, dat hy door anderen een ptigt laat uitvoeren , tegen welken de Menschlykheid zou opkomen. j Eindelyk , dat een ieder zich zelven onderzoeke. Hy, | Rs i wiens 124 DE VERWANTS. TUSSCHEN DB ZEDE-EN STAATK. wiens geest niet in ftaat is,om bedaard en met fchrandere heid te oordeelen ; wiens hart geene gevoelens van Mensch- liefde koestert; wiens traagheid tegen eenen middelmaati- _ gen arbeid opziet, die zyne driften niet weet te. beteu- gelen, of met beftendigheid tegen het kwaad te verzet- ten , die met geene ftoutmoedigheid en onvermoeidheid | onderhardelingen kan aanvaarden, moet zich in eene ar» dere loopbaane begeeven. Elke Leevensftand is agtens- waardig 5 doch men moet de Pligten , daar aan vast, vor brengen. | (Het Vervolg hierna.) - l - WAARNEEMING WEGENS HET NUTTIG GEBRUIK VAN HET LICHEN ISLANDKUS IN DEN KINKHOEST , DOOR *** M. D. D: beroemdfte Geneesheeren zyn het daarin volkomen eens, dat de zachte Braakmiddelen uit de Zpecacuan- ha. en :de bereidingen van het Spiesglas, de beste en ze- kerfte Geneesmiddelen zyn, in deeze Ziekte, en de on- ‘ dervinding heeft reeds lange deeze Geneeswyze bevestigd. Ondertusichen gebeurt het niet zelden, dat, naa het ge- bruik dgr zachte Braakmiddelen, de Hoest blyft aanhouden, ‘en in dit geval moet men op andere middelen. bedagt zyn ; op middelen, welke , door eene zachte zamentrekking , de aag en andere verflapte deelen verfterken, en te gelyk de aanweezige fcherpte verzachten. Tot dit oogmerk heb ik geen» bekwaamer midde} gevonden, dan een atkookfel van het Lichen Islandicus: herhaalde Waarneemingen heb- hen my geleerd, dat, by een aanhoudend gebruik van dit ` middel, de hardnekkigfte Kinkhoest geneezen is, en ik zoude aan het gevoel van mynen pligt te kort doen, in- dien ik pies, door de mededeeling van myne ondervinding, de aandacht myner Konstgenooten, tot het heilzaam ge- Vruik van dit middel, in deeze Zigkte meer bepaalde. ` 0 WAAR. WAARNEEMINGEN , OVER HET DIERTJE JERBO. 128 Be en | ` WAARNEEMINGEN 'OP HET VIERVOETIG EGYPTISCH DIEBTJE JERBO. Door den Heer SONNINI DE MANONCOURT, . Cfournal Phyfique.) Greer de veelvuldige Waarneemingen over de Natuur- lyke Historie gedaan op myne Reizen, dunken my die over de Gerboifes van Africa zeer gefchikt, om het licht te zien, te meer, om dat de Heer DE BUFFON geen deezer Viervoetige Diertjes heeft kunnen krygen, en ‘er alleen, volgens onvolkomene naarigten , van fpreekt. | Het eerfte, welk ik bevonden heb, naa eene aandagtige waarneeming, en zorgvuldige befchryving van veele dee- zer Dieren, was de volle verzekering, dat er geene ver- Icheidenheden van dit Dierenfoort in Egypte beftondt 5 een land, egter, waar in zy fterker dan in eenig ander vermenigvuldigen : een groot aantal , op verfchillende plaatzen en onderfcheide tyden waargenomen , heeft my geene verandering in gedaante of kleur vertoond. Om °t gemak der uitfpraake, zal ik den naam van Fer- bo, door BUFFON aan dit Dier gegeeven , behouden , fchoon zyn waare Arabifche naam Jerboa zy. Het is de Ferbo van CORNELIS DE BRUIN , (p. 406. T. p. 410.) de Gerboife van PAUL Lucas, (Tom. Il. p. 73. T. p. 745) de Jerboa van Dr. sHaw, (Cp. 248. T. p. 2493) ‘de Mus Faculis pedibus pofticis longisfimis , cauda extremi yil- lofa wan HASSELQUITZ ; de Gerbua Van EDWARDS 5 de Berg- muis met twee Pooten, door de Arabieren Ferbo geheeten, Van MICHAELIS (Quzft. 92,) en, zo als ik vervolgens zal aantoonen, ook de Alayiaga der Mangon/che Tartaa- ren, door den Heer GMELIN omíchreeven, Caniculus pu- milio, faliens , cauda longisima , (N. Comm, Academ, Petrop. vol. V.) en eindelyk de Caniculus, feu Lepus In- dicus Utias diAus , van ALDROVANDUS, Hift. Quadr. p. 395» Dat Reizigers, zonder denkbeelden van de Natuurlyke Historie, en, bygevolge zonder fmaak voor waarneemin- gen van dien aart,op het eerfte gezigt,en, zonder verder onderzoek , verkeerde naamen aan vreemde Dieren gegee- ven hebben, ontleend van eenige overeenkomften, °t zy in de gedaatite , ’t 2y in de leevenswyze „met hun bekende Dieren , kan geene bevreemding baaren. Hunne wyze van en x6 `- WAAKNEEMINGEN o. 4 befchouwen was oppervlakkig, en gelyk am die des gé- meens; gebreklyke naarigten moesten onvermydelyk daar uit gebooren worden. Dan, wy hebben reden om dis te verwonderen, dat Mannen, die men-Natuurkundigen van Beroep zou mogen noemen ,'dat een HASSELQUITZ by voorbeeld , de Kweekeling van een beroemd Man, tot de- zelfde dwaalinge is vervallen- Hy is des te minder te verontíchuldigen , dewyl hy zich tot het noemen niet he- ‘paalde, dan haa een'lang en tot kleinigheden dfdaale onderzoek ; doch hy had , gelyk zyn Leesmeester , de Ridder LINNZUS , de dwaasheid, om Weezens, door de Natuur “bp een grooten afftand van elkander verwyderd; in herzet- de Géflacht te brengen. Decze vereeniging , van zo wyd van een gefcheidene voorwerpen , was alleen gegrond op eeni- ge nabykomingen in de uiterlyke gedaante ; naby- omingeh, die op zich zelven ftonden, onvast waren en by geval werden opgevat, en zo weinig beftendig, dat ‘men ze kon laaten vaaren, en met de daad dikwyls vaaren liet, om andere, niet min onWwis, in itede te neemen’: waar door het zelfde*Dier ‚naar. ’t welbehaagen des Naam- Iystmaakers , van -plaats in de Rangfchikking en van Qe- lacht verwisfelde. l. 7 - Elke gedaante in °t byzonder op te noemen, ze met ‘elkander te vergelyken, de geâartheden en lcevenswyzt naa te gaan, in de waarneemingen geene vooringenomen- ‘heid of Stelzelliefde’ mede-te brengen, de zaaken te zien gelyk ze Zyn; en niet, zo als men ze gaarne zou zien, is et Character van een rechtfchaapen Natuurkundigen : het Character integendeel van een Naamlystmaaker is, alles te verwarren. De erbo verfchäft ons een voor- beeld van deeze verwarring in de kennis der Natuur : ceni e gelykvormigheden elk op zichzelven genomen , hebben Sic Dier doen vergelyken met een Haas, een Korn, een Rat, een Muis, enz. hoewel het zo blykbaar van deeze alle verfchilt, dat een jeder, fchoon niet bedreeven in dé Natuurlyke Historie, doch met gezond verftand begaafd; ze noeit zou verwarren, Ondertusíchen zyn die ongepas: te nammen van Haas, Konyn, Rat, Muis; enz. alle aan de Ferbo gegeeven, zo door de Natuurkundigen als door ‘onkundige Reizigeren : °t is der opmerking waardig, dat Geleerdheid , zonder verftand, zomtyds dezelfde uitwerkt gels te wege brengt, als Onkunde. | - , l *t Is bovenal in de brandende Lugtftreeken van Africa gat dẹ Natuur vermaak fehynt gefthept te ‘hebben „ o , | de OVER HET DIERTJE JERBO. 137 fe gedaante der Dieren daar beftemd , op eene geheel zon- derlinge wyze, te veranderen „en af te wyken van de rege- len en evenredigheden , die zy elders volgt, indien men anders de blyken van eene onuitputbaare rykheid afwy= kingen mag noemen. In die heete Gewesten, vindt men de Giraffe of Kameel - Pardel , opmerketyk door de oneven- ` ` redige hoogte der Voorpooten; dezelfde onevenredigheid der Pooten vindt men in den Ferbo; doch is het tegen- beeld van de Kameel-Pardel: dewyl de Achterpooten overe allig tang en de Voorpooten naauwlyks zigtbaar zen: deeze Achterpooten dienen: den erdo alleen, om zich te beweegen , terwyl de Voorpooten , die men als kleine handjes zou kunnen aanmerken, hem ‘in ’t loopen in ’t ge- heel niet te ftade komen. Hy fpringt op de 'wyze der Vogelen ; en deeze wyze van pringen , welke allerlastigst zou weezen voor alle andere Viervoetige Dieren , is den bo zo eigen, dat hy zeer vlug en vaardig loopt, of ever huppelende weg Ípoedt. Geplaatst op den eerften trap des overgangs van de eene tot de andere , maakt de Jerbo de cerfte afwyking van de Viervoetige Dieren, en de eerfte nadering tot de Voge- len. De beroemde Man, wiens vernuft de Fakkel der Wysbegeerte overbragt in het heiligdom der Natuürc , heeft de eerfte die verheevene cn gewigtige waarhcid aan den dag gebragt , dat het werk der Natuure niet afscbroo- ken is door afgemerkte tusfchenftanden , noch door fchie- lyk ontftaane overfprongen; maar dat alles zamcnhangt: at de overgang van Rang tot Rang, van Geflacht: tot Geflacht, van Soort tot Soort, allengskens toegaat, en dat die Rangen, die Geflachten „die Soorten , voor " oog des Wysgeers „ nicts meer: waren, dan tekens, gefchikt om den geest te hulp te komen, en verdeelingen , om het geheugen te onderfchraagen , en geenzints afbeeldzels van onderfcheide werken der Natuure. ` Schoon de overgang van de Viervoetige Dieren tot de Vogelen nog niet volkomen ontdekt is, fchoon men alle de punten daar van niet kenne, hebben wy, niettemin , pond „om dat verband , als daadlyk beftaande , aan te mer- en: wy vinden het beginzel in de Jerbo, en den uiter- {ten overgang in de Vleddermuis. “Er is alle reden om te gelooven , dat de reeks der rangíchakeeringon zich vok Q- OVER RET DIERTJE JERBO. 159 dat ze, op eenigen afftand bezien, kaal fchynen. Van buiten zyn ze wit aan het benedenfte gedeelte, en voor t overige graauw, en binnen, gelyk ook de zyden van den Kop , zyn ze helder geel , met graauw en zwart door. ` ‚ mengd, omtrent op een derde. van de langte krommen zy zich om, zo dat ze juist de gedaante van een muts aan- neemen. Deeze fchikking der Ooren moet in deeze Die- ren het vermogen om te hooren vermeerderen , en boven 4 al het gehoor befchutten tegen vreemde lichaamen , die er in zouden kunnen komen. Het Lyf is eenigermaate langwerpig , breeder van ach- teren dan van vooren, en wel voorzien van zeer lange zate zydeägtige hairen. Die het Bovenlyf en de zyden bedekken zyn bykans in derzelver geheele langte asch- uw, en helder geel na de punt, die zwart is; maar, dewy! het aschgraauwe gedeelte zich niet vertoont , kan men zeggen, dat de huid helder geel is, met zwarte nes» Zigezaagswyze loopende. Deeze eenigszins don- kere tinten fteeken fchoon af by het fchitterend wit van het geheele Onderlyf. ` De Voorpooten zym zo kort, dat ze nanwlyks buiten de huid uitfteeken, wit, en hebben vyf vingeren, waar van de duim, of de binnenfte vinger, zeer kort aan *t einde afgerond , en zonder nagel is De vier andere vin-. gers, van welken de tweede van buiten de grootfte is, zyn lang , alle gewapend met groote kromme nagelen. De Hiel fteekt Poog uit, het binnenfte- van den voet is kaal en vleeschkleurig. Ik heb reeds aangemerkt , dat men de Voorpooter voor handen kan houden; in de daad, ze dienen den Ferbe niet om mede te loopen; maar al- leen-om fpyze te neemen, welke hy daar mede aan den bek ae? ook bedient hy ’er zich van ont te graa- ven (f). De Achterpooten zyn bedekt met lange geele en witte hairen, die lange Pooten ($) zyn bykans geheel kaal, bovenal aan den buitenkant, ‘t welk niet anders zyn kan, dewyl het Dier, in beweeging of rust zynde , altoos zich van die Pooten bedient. Deeze Achterpooten hebben drie vingeren, welker middelfte de grootfte is; alle drie zyn ze gewapend , met korte, doch breede en ftompe , nage- kn. Aan den Hiel hebben zy daarenboven eene foort van fpoor , (t) De geheele langte der Voorpooten is + Duim en 7 Lynen, (5) De Achterpooten zyn 6 Duimen en 2 Lynen lang. vie ` WÁARNEEMINGEN ef liever het eerfte beginsel van cen vierden yma ger, t welk de Jeróo van Egypte naby brengt aan de Alastaga van Tartarye , door den Heer GMBLIN beíchree- - ven ; en waarfchynlyk aan BDWARDS @R HASSELQUITZ ontglipt is. Voor het overige zyn de Vingers en de Hiel van onderen voorzien met lange graauwe hairen, na *% geele trekkende , behalven die, welke men by den wor tel der vingeren vindt , die eene zwarte kleur hebbem Alle de Nagels zyn vuil wit. De Staart , dien ik, met EDWARDS en HASSELQUITZ , niet driemaal langer dan het Lyf, maar alleen wat meer dan de helft langer gevonden heb, is. nict dikker dan een zwaare fchryfíchagt; doch dezelve is vierkant; donker en graauw van kleur, van boven naa beneden , en voor- ` zien met hair tot aan het einde, *t welk uitloopt in cen bosch lange zydeägtige baren, half zwart, half graauw. Deeze befchryving vergelykende met die, welke de Heer GMELIN gegeeven heeft van de dlagtagas, zylien wy zien, dat de Jesbo met de Alagiaga veel overeen komsts heeft. Zy hebben beide het zelfde getal van vine geren aan de Voorpoeten , fpooren aan de Achterpooten , en dezelfde’ langte van Staart, enz. Hier uit worden twee zaaken beweezen; de eerfte, dat de Ferdo en de Alagtar ga een en het zelfde Dier zyn, gelyk de Heer DE BUFFON veronderftelde ; en de tweede , dat, de Befchryvingen „ tot nog toe van den Jerbo gegeeven, niet zeer nauwkeurig waren. ’t Geen de Heer pe BUFFON deedt twyfalen, em de Ferbo en de Alagtaga tot één Dier te maaken, Daar het verfchil der Lugtftrecken door den een en den ander bewoond. Maar dit zou het eenigst voorbecid van dien aart niet weezen. Verfcheide foorten van Die- ren zyn verfpreid in de bevroozene Noordfche, en de door hette gefchroeide Zwidlyke , Landen. De Ratten leeven zeer wel in heete Gewesten, en men vindt ze in ’t Noorden van Zweeden; de Haazen bewoonen desgelyks de brandende Zanden van Africø, en de befneeuwde oor- den van Lapland, Siberie en Groenland. De Wvfjes hebben acht prammen , welker plaatzing zeer zonderling is. Zy ftaan veel meer buitenwaards: dan by andere Viervoetige Dieren. Het eerfte paar doet zich op boven de kreuk der fchouderen; het laatfte paar ftaat meer aan ’t been dan aan den buik; de twee overige paa- ren, op een zelfde ry geplaatst, komen eer aan de zyden dan aan ’t onderlyf. De Scheede der Baarmoeder fteekt zeer 9 OVER HET DIERTJE JERBO. 13%. geer uit,-en heeft pene wyde opening. —— De Maw netjes zyn eenigzins kléinder dan de Wyfjes, doch dit. verfchil is van weinig beduidenis; de kleur van de huid der Mannetjes is ook meer donker. De balletjes vertoo- - nen zich niet buitenwaards. De roede, in den gewoonen (taat, is verborgen in een vry dikke fcheede, doch is, gefpannen , vry groot ; de opening van het hoofd der roede wordt gevormd door twee kraakbeenige kringen, De voorhuid heeft, in het bovenfte gedeelte twee kleine kraakbeenige haakjes , die, zich voorwaards ksommende byna den kant des voorhuids bereiken: deeze haakjes $ | vry groot by derzelver ‘inplanting, loopen in een puut uit, boven *t welk een klein geel knopje komt, niet on“ pel k aan de Stampertjes, in eenige Bloemen. De ge- | heele voorhuid is, daarenboven, bezet met kleine witte kraakbeenige puntjes, na den wortel.der roede gekeerd; -Ingevolge van dit zonderling maakzel, is er alle reden, om te gelooven, dat de paaring deezer Dieren , even als die der Katten haare fmertlyke oogenblikken hebbe, ja, dar zelfs het hoofd der roede, in de fcheede geklemd , Yer niet, dan naa zekeren tyd, kan uitgehaald worden, gelyk by de Hónden. De leden, ter paarin e gefchikt , zo kloek in evenredigheid met de geftalte der Jerbos, geeft allen grond van vermoeden, dat ze zeer paarziek Derzelver vrugtbaarheid blykt : want zy komen zeer veelvuldig voor in Arabie, in Syrie, in Egypte, en Barbaryen. °t Is waarfchynlyk, dat in ber Noorden die aardrift verzwakt. Ik gis zelfs, dat zy in die wereld- ken, geduurende het ftrengfte van het Winterfaizoen, flaapen, en dus veel min fterk vermenigvuldigen dan in de Zuidelyke Gewesten. ` Het onderzoek der Inwendige Deelen heeft. my niets zonderlings opgeleverd; allcen heeft het gediend , om my te verzekeren van eene byZonderheid, waar vanik by- kans reeds verzekerd was, door het waarneemen der Lee- venswyze : naamlyk, dat de Ferbos niet herkauwen, ge- lyx de Geleerden overhelden, om te gelooven (4), de zaak is uitgemaakt, de. Jerbos hebben maar. ééne “Maag. De Ferbos onthouden zich doorgaans in Neder-Egypte, bovenal in Balfre, of het Westlykfte gedeelte. De naam no. , ` , van í (1) Zie les Tablettes inſtructives des Vovageurs, que le Rot de | Dememark A envoye en Orient, par gf. MICHAELIS, Quait, 92. ' DL DEEL. MENCELW. NO. ge E | :: . OVER HEP DIERTJE JERBOe .. 133 gins, dat het "et miet befkaat. Nogthans „hel ik zeer over om zulks te gelooven: dewyl.de Ferbo niet verbeeld ` wordt im het onnoemelyk getal van Beeld{praakigé Cha- racters , daar bewaard. ’t Is, in de ‚Fand hoogstwaar- fchyalyk > dat de Priesters van het Oud Egypte, waar in, Se end is, toen niet begrecpen was t geen be- n Mempkss ligt, niet zouden nagelaaten- hebben, zich te bedi¢nen in hunne Beeldfpraaken , of in hunne Verbor- genheidvolle lesfen, van een. Dier, zo zonderling, wan» neer het by hun beftaan hadt; en dit. te meer, om dat zy geen beter Zinnebeeld zouden hebben Kunnen kiezen voor de Zamenlecvings-deugden... l De zanden cn ruinen, rondsom het hedendaagsch Ale xdbdrie , worden Sterk bewoond door de Jerbes. Zy leeven by benden, en maaken te ‘gader holen, welke zy met de nagelen en tanden graaven: zy weeten zelfs door die middelen heen te werken door den Tufftcen, die on- der de zandbedding gevonden wordt. Zonder volftrekt verfcheurend genaamd te mogen worden, zyn ze van een onrustiger gart. Het minfte geraas, of eenig nicuw voor- weep ‚doet ze. met {nelle vaart naa hunne holen fpoeden, Niet dan by verrasfing, kan men ze dooden. De Ara- bieren weeten ze leevend te vangen; door de onderfchei- ' de toegangen tot de holen, op één na, toe te fluiten y en ze dan te dwingen daar uit te komen. Het Volk in eet has vleesch der Jerbos; doch het wordt geen- zins voor de beste fpyze gehouden. De Huiden dienen tot gemeen Bontwerk. ` | Ik heb in Egypte eenigen tyd zes van deeze Diertjes in een yzerdraaden Kooy gehouden. In den eerften nagt hadden zy de houte tc zeer afgcknaagd, en ik moest de verblyfplaats van binnen met blik laaten beflgan. Zy atqn koorn, ryst, nooten, en allerlei foort van vrugten. Veel vermaaks fchiepen zy in den zonnefchyn; zo ras men ze Haar uit nam, kroopen zy, digt. by elkander, en fcheenen de berooving der koesterende warmte noode te lyden. - De Reizigers hebben opgetekend, dat de pertos over dag, en nooit by nagt fliepen 3. wat my belangt, ik heb volflaagen het tegendeel gezien. In den ftaat der id ontmoet men ze menigmaal, op vollen dag, rondsom hunge onderaardfche wooningen ; die ik voedde , waren nooit wakkerder, nooit vlugger , dan by helderen zonnefchyn. Scheon zy veel vaardigheids in hunne be- weegingen hebben , {chynt paguartigheid en gerustheid '. 2. IN - un WAARNEEMINGEN OVER DE SCHEEPVAART. 135 xy herinneren , of ik las ’er in, het verhaal van een of meer Schepen, in Zee aangetroffen , met water onder in "tr zelve , zonder eenig Man. Ondertusfchen leeren die zelfde berigten ons , dat deeze Schepen niet té min be- houden gebleeven, ergens in eene Haven binnen gebragt, of, zo zy geene andere Vaartuigen ontmoetten , niet zel- den in dien ftaat o nd gefmeeten zyn. ` De Manfchap , die deëze Schepen verliet, om zich met de Boots te redden, wordt zomtyds ontmoet en behou- den door andere Schepen , zomtyds bereiken zy de kust, zomtyds hoort men er geen taal of teken van. " De zodanigen, die de reden opgeeven , waarom zy hunne Schepen verlaaten hebben, zeggen, in °t alge- meen, dat zy groote lekken gekreegen hadden > dat zy, naa lang pompen, het water zagen toeneemen., en, wan- hoopende het Schip voor zinken te ‘bewaaren, het be- fluit namen , om ’er zich van af te begeeven , tot red- ding van hun leeven. De uitkomst, nogthans, -leert, dat deeze vrees niet altoos gegrond was. Ik heb na de oorzaaken onderzogt , welke eene zo fchielyke moedop- geeving te wege brengen, en zie hier, welke my de al- gemeenite voorkwam. — Wanneer een Schip een Lek krygt digt by de kiel, komt ’er het water in met al het geweld , ontftaande uit ‘het gewigt der kolom waters van buiten, en die kragt is geëvenredigd aan ’t verfchil, tusfchen de oppervlakte van het water buiten het Schip, en die van het water in ’t hol. "Er kunnen andere oorzaken zyn, onaf hangelyk van 3 E / vry mue ua YUU wyar want GUY UG muerte ~v de OVER DE SCHEBRYAART. ss” de Wilerampring in het landen, welke daar” uit zen opp aan; ondertusichen denk ik, dat dit nadeel zou ver- goed worden doer de vermindering van het geld, tot vere. zekering ig, en door den meerderen prys , welke de , | Pesfagiers zouden geeven y die zich liefst op een zo bes zorgd Schip zouden infchepen ; maar onze Zeelieden zyn Routmoedig , en verwerpen dergelyke.voorzorgen te hun- ner behandenisle ; : zy ayn alleen Poltrons in dien zin, en dat sy vreezen voor bieden door te gaan, die eenige yreas ° 2 - Behalven het verlies der Schepen door zwaare Lekken , kunnen zy in Zee omkomen -— door te: zwaaren Wind, ef mecr Zeil te hebben.dan het Schip kan voeren, —— door Brand „veroorzaakt by toeval, of door verzuim, — door den Blixem , — door overzeild te worden van een ander Schip by nagt, — door in den mgt Ysíchotzen aan te treffen. Staa my toe, van elk deezer “Doevallen iets te zeggen. r ~ Wat het Omverzeilen aanbelangt; aan dit ongeluk zyn, Saar myne ontvangene berigten , geene Schepen meer blootgeſteld dan de Kaapors, ‚als zy eerst in Zee Gecken, Be dubbele begeerte, om ecn zwakker vyand, dien zy vervolgen spin te haalen,.en een fterker vyand, die hurt maret, te ontzeilek , beweegt hun, om hooge-masten op te zeeton „en zo veel zeils te voeren als mogelyk is : daar- enboven met een groot aantdl Manfchap voorzien, welks meerendeel nooit op zee geweest is, gebeurt het ligt, dat zy, zich op ’t dek bevindende, wanneer het Schip fehi over den -lykant geworpen wordt, allen na ly- boord gan, en door dit bedryf de zwaarte aan die z aanmerkelyk doen toeneemen, waar uit het: om len entitaat “Men behoort, derhalben, zeer te letten op de oorzaar 2 van ecn zo verfchriklyk toeval, en des te meer; de- wyl het voordeel der zeer hooge Masten nog grootlyks in twyfel hangt. Men weet, dat hooge Zeilen de mees- ` tó “werking doen, dm een ` Schip te doen hellen, onder- tusíchen is die ver over zyde hangende ftand de gefchikt- Re niet om {nel te! zeilen. Hierom gebeurt het , dat Schepen , de Bramftengen verlooren hebbende, en geene ndert dan de laagere Zeilen kunnende voeren, onver- hate met voor- of tegenwind, zo gelukkig weg fpoed- din, dat de Scheepslieden des verftel ftonden. Doch- men- moet wohemmen a dat in het hedendesgiche E 4 m zu d OVEN! DE‘ SCHEEPVAART. | 139 tende, onderfteunt dezelve de Canoe op eene twyze, dat ze bykans altoos recht biyye > hoe groot ook de kragt des winds moge weezen. Wanneer zy ten oogmerk hebben eene verre reize te doen met hunne Pros, welke zy roei- jen, hegten zy ‘er twee zamen met dwarshouten, die ze op eenigen' afitand van’ den anderen houden, " geen het omvallen bykans onmogelyk maakt. : De Ondervinding outbreekt ons, hoe verre deeze han- delwyze dm twee Schepen zamen te voegen, volvoerbaar zou weezen. Ik weet flegts van ééne Proeve, ten dee- zen opzigte in Zwropa, omtrent honderd jaaren geleeden ; genoomen door den Ridder GUILLAUME PETTY. Hy vere vaardigde een dubbel Vaartuig van deeze foort, om tot een Paketboot te dienen van Zerland op Engeland. «Het Modél van die Schepen , dus vereenigd, is nog in weezen, en te zien in het Mu/eum van de Koningiyke Societeit , te Londen. Uit de berigten, ons medegedeeld, blykt het, dat dit Dubbel Schip: volmaakt beantwoordde aan 't geen men van deszelís maakzel wagtté, dat het verfeheide zeer gelukkige overtochten deedt; het vérging eindelyk ; naar alle waarfehynlykheid ontítondt deeze ‘ramp’ niet uit een gebrek van zamenftelling , maar’ door den ftorm waar in t zich bevondt , van zulk eene heftigheid , dat ten zelfden tyde een groot aantal Schepen, ‘van ’t gewoone maakzel , fen gronde ging. De voordeelen van zulk een Dubbel Schip beftaan hier in, dat het geen Ballast noodig ` hebbe , waar door het te fneller zeilt en grooter Laading D _ kan bergen „als mede , dat dé Reizigers zich dermaate niet belemmerd vinden met het flingeren. ‚Waar by men Zou kunnen voegen, dat een Vaartuig, op die wyze toe- gefteld en'met kanon voorzien, een veel gevaarlyker vuur zou maaken : naardemaal het veel beftendiger in een hori- zontaalen -ftand zou leggen i, dan de gewoone Schepen. Voor ’t overige geloof ik, dat men het Model, waar van ik gefprooken heb, meer volkomenheids zou geeven, door de binnenzyden der twee Schepen beide vlak te maaken, en de twee buitenzyden.alleen naar den gewoonen trant te boeijen, gelyk Fig. 10. uitwyst. Wat hier van zyn mo- £e:-dewyl het zamenftellen, van zulk een Dubbel Schip , veelmeer ‚zou kosten, met, betrekking tot de Laading, welke het zou kunnen voeren , dan de op de gewoone wy-,. Ze gebouwden , kan die meerderheid van die keeten alleen t in zwang. brengen kunnen verhinderen. Het vergaan der Schepen, door Brand; wordt. in ’t al- L 5 ge- OVER DE SCHEEPVAART. 4i de gedeelte niet haalde van de tegenwoardige; ten dien tyde waren de Sghepen op den Oceaan veel minder in getal, en by gevolge’ min blootgefteld aan ’t overzeilen. Zints lang heeft men in °t Kanaal de gewoonte gehad, om een Licht op ’t voorfchip te branden; maar men fchynt in volle Zee dit gebruik niet te hebben. Men kan ‚ miet naalaaten die voorzorge in den tegenwoordigen ftaat der Zeevaardye voor van aanbelang tc rekenen; het getal der Schepen die den Oceaan overfteeken , fteeds vermeer- derende , zal ook dit. middel van verkenning daar vol- ftrekt nodig worden. Deels kan men dit onheil aok voor- komen , door, im donkere nagten „ dikwyls tc trommelen of een zwaare klok te luijen.. Eindelyk ziet men, op de bank van Terra Neuve , dik- wyis Eilanden van Ys, en de Schepen, die uit Noerd- America na Europa fkevenen, ontmoeten ze dikwyls: over dag ontgaat men ze gemaklyk, uitgenomen by zeer dik mistig weer. lk herinner my twee voorbeelden yan - Schepen op deeze Ys-cilanden een ongeluk beloopende het eerfte verloor zyn Boegfpriet, zonder eenige andere avemenswaardige fchade : het ander ftootte op het ge- deelte van een Ys-eiland, door de warmte der zee bene» den de oppervlakte gefmolten , een ander gedeelte ftak er boven uit, °t welk waarfchynlyk het Schip, reeds verre op *t Ys gefchooven , redde : tegen dit laatfte gedeelte Der de Bezaansmast , en {choon deeze daar door viel, werd de vaart van het Schip gebrooken : met ve moeite kwam het ’er af, en, zonder veel hinders, ter beftemde plage, Dit voorval toont „ hoe zeer mogelyk het is, dat , tegen decze vervaarlyke Ysklompen annzeilende , Jer by nederzinken. Ik heb eene dier Ys-eilanden ge- zien, °t welk, naar onze gisfing , zeventig voeten boven het water uitftak , en, by gevolge, achtmaalen zo veel onder ’t water. Daar is, overzulks, aller reden om op zyne hoede te weezen, en uit te zien, fchoon op eenen merklyken afftand van die kusten, waar men cen dergelyk gevaar, waarfchynlyk , te dugtan heeft. WW , . Over de Roci- Vaartuigen. "Is der opmerkinge waardig, dat Volken, door ons voor Wilden gehouden , de Zeil-, en Rocikunst, in veele opzigten , verder dan wy gebragt hebben. Wy heb- ben nog geene Zeilvaartuigen, die in fnelheid kunnen haa- Jen by de Pros van de Zuidzee; wy hebben geen Rock d | vaar- OVER DE SCHEEPVAART. — 143 aan denzelven was een kruk, waar door één mensch in Daat was de wieken te doen draaijen. Ik heb dit werk- tuig niet dan op eenigen afltand gezien , en kan dus de afmetingen niet naauwkeurig opgeeven : dan de Wieken fcheenen my toe meer dan vyf voeten langte, en omtrent twee en een halve: voet breedte, te hebben: De twee Mannen , die beurtlings deeze Wieken in beweeging brag- ten, verpoosden elkander dikwyls , waaruit ik Lech dat. dit werk één,enkel Man zeer. zwaar moest vallen 5 ondertusfchen moet de werking van de Lugt op de fchuiníche oppervlakte der: Wieken vry groot geweest zyn: want het over- en wedervaaren des, Vaartuigs fcheen my toe, zeer vaardig te gaan; en ftaat hier by aan te merken, dat, ondanks den ftroom, ’t zelve aan- kwam te zelfder plaatze waar het was afgevaaren. , Veele ontwerpmaakers, in:’t werktuiglyke , hebben ver- Scheide keeren voorgefteld y Vaartuigen en zelfs Schepen te doen beweegen door draaijende Riemen , of liever door Schepraden aan een Rad geplaatst, en geftadigd rond» gedraaid 3; deeze Schepraden aan wederzyden van het aartuig geplaatst zynde ; doch deeze wyze om voortgang te geeven , fchoon menigmaalen beproefd , heeft. nooit eenen uitflag gehad , ge ukkig genoeg , om dezelve te doen aanneemen. Ondertusíchen herinner ik my niet, dat men ’er ooit reden van gegeeven hebbe. Ik weet niet of ik het regt heb; dan het fchynt my toe, dan de waare reden hier in gelegen is , dat een groot gedeelte van de be- fteedde kragt zeer weinig aan de beweeging des Vaar- tuigs toebrengt. Dus zullen, by voorbeeld, in Fig. Bie da koers ‘Kutinén rigten'y mu met de eene hand ' Men fmeert dikwyls de Sehepen van 'onderen met Vet, em ’er meer fnelheids aan te geeveñ , en flaagt in dit oogmerk: dan, hoe algemeen dit in gebruik is, weet ik niet, dat iemand zich verledigd hebbe om de oorzaak vit te leggen. Men verbeeld zich, in den eerften opflag „ dat, fchoon men de wryving van een hard lichaam, ’t welk over een ander hard lichaam heen gaat , verminde- re, door het zelve met Vet te beftryken , zulks geen plaats zat vinden, als het een lichaam betreft, ’t geen zich in een vloeiftoffe, als het water , beweegt. Nogthans is ’erniets zekerder , dan dat dit doorgaat omtrent de Sche- pen, en overzulks een ftuk door Proeven beweezen , em van niemand in twyfel getrokken wordt.—— Ziet hier mise fchien de waare reden. De waterdeeltjes trekken elkane der aan , deeze aantrekking oefent ook haare kragt tus. fchen het Water en het Hout, en verfcheide andere zelfe ftandigheden ; doch heeft geen plaats omtrent het vet: het blykt zelfs, integendeel, dat de Water- en Vetdeele tjes elkander afítooten: zo dat men zelfs in twyfel zou - ` ' Une BERICHT, WEGENS DEN HEER J. C. MOHR. 147 . i ‘BERICHT, WEGENS DEN KUNDIGEN WEER- EN LUGTS« GESTELTENIS WAARNEEMER, DEN HEERE J. C. MOHR 3 door den Heer * ****** A Het niet kunnen misfen, veelen onzer Leezeten te verwonderen , met de Maand Mei, des voorleden Jaars 1787, onze Maandlykíche opgave der Lugtsgefieldheid te Amperdam, zo plotsling , afgebrooken té zien. Een ons zeer fmertend overlyden van den keurigen Waarnee- mer, die er ons mede verpligtte , en, van tyd tot tyd, in ons Mengelwerk , zyne breedere Befpiegelingen daar over mede deelde , is de oorzaak ; de Heer J. c. MOHR ontviel ons door den dood” Wy hoopten een ander te vinden, die deeze Taak zou opvatten; zyn wedergade aan te tref- fen, konden wy ons niet belooven; met minder zouden wy Ons niet vergenoegd hebben; en daar zulks ons niet heeft mogen gebeuren , verkozen wy, gevolglyk , van die voor veelen zo gevallige Maandlykíche Waarneemingen , te zien. + Gelukkig rekenden wy ons, in dit ongeluk, dat wy zo langen tyd de Waarneemingen , voor een groot gedeel- te, van die juiste hand mogten plaatzen; dat wy meer dan Negentien Jaaren , welke eene MaanskifMmmende Knoop- maaken , waar in de Liefhebbers der Weerwaarnee-- mingen eenig belang ftellen , vol hadden. 