VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
An Dezte tekend de ryksheerlykheid van den Mesfias, an door de vervulling deezer heilryke Godspraak, verhoogd an ten top van luister en heerfchappy over de bewooners a der waereld, na dat de volheid der heidenen, by den ‚Civil Afloop der Euangelie-strydeeuwen zal zyn ingegaan, ‚en geheel Israël van ongerechtigheid zal verlost zyn, met byvoeging van de gronden van zekerheid, genoomen an uit Pfalm 138. vs. 8. Су zult niet laaten vaaren de werken uwer handen” Ter dier gelegenheid verklaert hy den algemenen inhoud van dat Zangítuk, en wel byzonder den aert der voorftellinge vs. 8: met aenwyzing der gronden van de zekerheid der verwachtinge, dat God het werk der Euangelie predikinge ter gewenschter uit- komfte zal voortzetten. En dit doet hem, ter meerder versteringe, het oog flaen op de reeds behaelde zegenprael der Euangelie-noodiginge in de afge- loopene eeuwen, met een vast vertrouwen op de verdere vervulling der Godlyke beloften in latere даве. ——— Dus (trekt deze Verhandling, om,  hoe de kerk haar Wyd en zyds uitbreid, verwachtende, op gronden van Bybel ondekking en goddelyke. beloften, dat, hoe An zeer de kerk nog in, diepe wegen van verdrukki komen moet, God haar uit alles wys en heilig redden zal; moetende haare verdrukking ftrekken, om haaren Naasten op de noodiging tot onder den wynflok en den vygenboom te doen ingaan, tot dat die heerlyke kerk- ə» Daat zal aanbreeken, die alle de Feestvierers, ter vere » vulling van deze gelösverwachting, zal doen betuigen: 9 heeft niet laaten varen het werk zyner handen, » Nien! De Heere is by ons Несту” Laetftelyk befluit zyn Eerwaerde dit tweede Deel, even als bet eeríte, met een beftierend onderricht uit de verhandelde waerheden afgeleid; ftrekkende om den Lezer te doen opmerken, hoe hy van dit alles het rechte gebruik hebbe te maken, ter bevestiginge van het gelös, ter verfterkinge der hoope, en тег bev Orden van een Godzaligen wandel, in een geloovige gehörzaemheid aen Jezus Christus. Aanleiding ter bevordering der Huisfelyke Gelukzaligheid, door HENDRIK MATTHIAS AUGUSTUS CRAMER Predikant te Quedlingburg. Uit het Hoogduitsch vertaald. De dAmfterdam, by С. W. van Egmond, 1786. Bes halven de Voorreden, 344 bladz. in gr. oayo. "Roete gewigt en 't uitgebreide belang der Huis- lyke Gelukzaligheid heeft den Kerwärde, zyne gedachten byzonder op dit onderwerp te vestigen; en zyne aenmerkingen deswegens, onder enige hoofden, in ene geregelde orde te brengen. Hy vangt zyne leerzame lesfen nopens dit onderwerp aen, met ene allemene befpiegeling over het huislyke leven,. en de ontvouwing van enige hinderpalen van de buislyke geluk- zaligheid, Daerop laet hy volgen ene voordragt der wee _ u derkerige plichten van Wchtgenooten, van ders en Kinderen, van Heren en Vrouwen benevens derzelver Diensthoden. Verder komen ur overwegende de huislyke eendracht of vrede; de voortreflykheid der vroomheid in "t huislyke leven; de huislyke aendacht of Godsdienst; en de groote nadeelen, welke de verachting en opver- п» * * H. CRAMER, HUISLYEE GELUKZALIGHEID. 101 4chilligheid jegens den Godsdienst in ’t huislyke teven veroorzaken. Wyders handelt z 4chilligheid jegens den Godsdienst in ’t huislyke teven veroorzaken. Wyders handelt z 4chilligheid jegens den Godsdienst in ’t huislyke teven veroorzaken. Wyders handelt z 4chilligheid jegens den Godsdienst in ’t huislyke teven veroorzaken. Wyders handelt z 4chilligheid jegens den Godsdienst in ’t huislyke teven veroorzaken. Wyders handelt z 4chilligheid jegens den Godsdienst in ’t huislyke teven veroorzaken. Wyders handelt z 4chilligheid jegens den Godsdienst in ’t huis In Eerwaerde nog over ettyke byzonderheden, welker in agnememing grootlyks kan frekken, ter bevorderinge der huislyke gelukzalig. Held; te weten: de Naerftigheid in den arbeid en Werke; de huislyke Geregeldheid; de Verkwisting en Uitgaven; de Spaerzaemheid; de Matigheid; mitsgaders de Vergenoegdheid en Tevredenheid. — De Eerwaerde Cramer beredeneert deze onderwerpen zeer. onderfchei. denken, en overtuigend, met inmenging van verfcheide characters en praekverbefoldung, die de behandeling dezer stukken meermaels verlevendigen: welke ook in verfcheiden gevallen te treffender is, daer hy zyne onder- werpen, niet flechts Rurgerlyk, maer te gelyk Godsdien- о, еп met een Christelyk oog befchouwt. Velen, die reeds ene gevestigde huishouding hebben, en maer al te dikwerf over 't gemis van 't zo hoog geroemde huislyke geluk klagen, zullen hier veelligt opmerkingen in ontmone- ten, die op hunne byzondere omstandigheden toepasfelyk zyn, en waervan ze een nuttig gebruik kunnen maken, zo ze waerlyk van harte gezind. zyn, om dien weg іп te flaen, welke tot hun geluk aenleidelyk is. Bovenal zal de huwbare jeugd, door ene bedaerde overweging der alhier verleende lesfen, een goeden grondflag leggen, tot het welinrichten van een huisgezin, dat gefchikt is om waerlyk in de Huislyke Gelukzaligheid te deelen. Het gemis van kundigheden en overdenking En vant dien aert, by "t aengaen van "t" Huwelyk, is ongetwyfeld gene geringe oorzack van 't gemis van dat geluk, "twelk anders den Huwelyken." Staet natuurlyk vergezellen moet; en men heeft waerlyk reden, om, met onzen Schryver, over een vry algemeen gebrek in de opzichte te klagen, waerover hy zich in zyn Voorbericht in dezer voege vitlaet. Dat er zeer veel minder huisfelyk geluk onder de Christenen plaats heeft, dan er naar de hoedanigheid, еп verlichting van de tegenwoordige tyden: nog meer, dan er by de waarneeming van de heiligfte geboden des Christendoms kon plaats hebben, daarvan ligt de oorzaak, gelyk het my toefchynt, wel mede daarin, dat men by de overvieing, voornaamelyk in toeneemende jaaren, tot dus verre hoofdzaakelyk flechts daarop heeft gezien, om den jongen mensch voor te bereiden tot zyne aanftaande Ú openlyke betrekkingen tot de burgerlyke maatfchappy 5 maar. Tegenwoordige ommandigheden, en gedeeltelyk ook zeer onaangenaame ondervinden hem de oogen hebben geopend? Duizenden mistasten hier dan in de keuze van de middelen, om hunne wel, vaart te bevorderen, wandelen langen tyd, zelfs wel ge. duurende hun geheel leven, in de duisternis, en orden-vinden alle de lastigheden van het huisfelyk leven, zonder de genugten van het zele ooit te fmaaken. - Ik Just het over aan het overleg van kundige Ouders, en Opvoeders, of het niet wel raadzaam zyn zou, om de opvoeding van beide fekfen meer opzettelyker õп zorgwul-diger tot eene voorbereiding tot het toekomende huistelyk leven te maaken, en hoe men de zaak eigenlyk zou moeten aanleggen. | Bied opgelegd, ene Lykreden over dien Vorst uitgefproken, welke ten bepaelden Tekst had Gods tael tot David 1 Chron. XVII. 8: ick hebbe u eenen name gemaeckt, gelijck de name is der Grooten, die op der aerdc zijn, Zyn Eerwaerde merkt omtrent deze woorden, en derzelver toepasfing, niet ongefchikt het volgende aen. „Geen drom van loftuittingen, geen ydele woordenzwier was te dier tyd in (аааг om iemand boven dien Godsheld te verheffen. Deze Goddelyke uitspraak was het kragtigst bewys voor's Konings uitmuntende grootheid, —— Indien wy egter van de tyden der Israëliten tot op den tegen-woordigen of jongst vuorleedenen tydkring afdaalen, zou-den wy dan niet, zonder den roem van Koning David in eenige opzigten te krenken, deeze Godspraak ter gedagte-pis van den onverwelkbaaren roem onzes Overleedenen Konings kunnen uitgalmen? Ja zouden wy, daar wy, in den leevenskring van Frederik den II, geenen grooteren Vorst of Koning gekend hebben, niet met dankbaarheid deze uitspraak des Almagtigen over Koning David, op onzen Overleedenen Monarch, mogen toepasfange 2" De gegrondheid dier toepasfinge toont hy vervolgens, ` door een treffend Tafereel van dezen Vorst te malen, in  Redenaer in dit zyn voorftel beknoptlyk, met eene manlyke tael, zynen Toehoorderen nadrukkelyk herin- nert: welk voorftel by, zeer gepast, dezer voege be- it. Eindelyk: onze Monarch was, van den bloei zyner jeugd, tot den ftaat zyner grysheid, en het einde zyner regeeringe, zig zelf in beleid, doorzigt en schranderheid, altoos gelyk, en hield niet eerder op de Groote Frederik te zyn, dan toen zyne onfterflyke ziel van het schroedig baam schulde. Deszelfs Naam bleef egter! ——— Als de Naam der Grooten die op aarde zyn.” Voorts doet zyn Eerwaerde deze zyne Lykreden afloo- pen, met ene opwekkende vermaning, die zeer juist ge- voegd is, naer de tyds omstandigheden, vermengende in dezelve ene welvoegende aenbeveling van den tegenwoor- digen Vorst, daer hy hem omfchryst, als "den deugd- zaamen, den Godsdienfligen, den welmeendenenden - En braa- ven Frederik Wilhelm: onder wies regeering, (vervolgt) wy geene ongegronde hoop hebben, eenen langduuri- en vrede en gelukkige tyden te zullen beleeven, wyl de oflyke geaartheid van zynen vreedzaamen en menschlievenden Vader, en "e Moeders Godvrugtige, opregte en weldaadige inborst, Öп deezen Vorst, fchynen door te en.” JOHAN PETER FRANK, M. D., Geheimraad en Lyfarts des. Bisfchops van. Spiers, did van de zcademie der IVelen- | fchappen te AMentz. regelmäßig gefchreven mag heben, so is het nogtständig zerst dit onderwe opzettelyk behandelt, en in een fystematisch orde heeft voorgedragen. De algemeinen graagte waarmede dit Werk in Duitschland en elders is aangenoomen (doordien reeds een tweede dräk daarvan is uitgekoomen) — de goedkeus ring welke hetzelve by alle deskundigen heeft weggedraaten, ontheffen on reeds van de moeite, in eenen nadere anpryzing uit te weiden; te meer nog, daar men, in de Geneeskundige Bibliotheek (eene onlangs in ons Land uits gekoomen zeer oordeelkundig Tydfchrift) een zeer zaa-kelyke Recenfie van dit eeríte Deel gegeven, en waarin men de verdienften des Schryvers op haaren waaren prys geld heeft. | бо. Do Wy vergenoegen ons, dierhalven, om onzen Leezer een korte fchets van dit eerfte Deel, mede te deelen, ——— Naer een zeer gepaste Inleiding, die. alle kenmerken van echte Geleerdheid draagt ; befchouwt de oordeelkundige Schryver Den veelvermögenden invioled die de drift ter Voortteeling op opze gezondheid heeft; het nadeel, het welk de Maatfchappy in het algemeen, en elk van deszelfs leden in het byzonder, het zy hy in den Geestlyken, in den Waereldlyken stand, of in de betrekking eens Krygmans geplaatstät, door de onthouding van het werk der voortteeling lydt. Deze gevolgen die zig zekerlyk over de gehele famenleeving verfpreiden en welkers nadeel, tot de volgende geflagten doordringt, worden door den Schryver met de naturlykfte en treffendfte kleuren regt meesterlyk afgefchetst. Nicht flechts de geheele verwaltung van dezeuen fchaapen drift, maar ook deszelfs verkeerde beftuuring in de Huwelyken sichen te jonge, te oude of ongezonde perfonen, heeft voor den staat, in elk dier gehuwden, eene allernoodzaaklykfte uitwerking. Zal dierhalven de Voortteeling der Samenleeving ten meesten nutte verkärken: zullen de daaruit voortvloeijende onheilen afgeweert worden, het is de plicht der Overheden de gewichtige zaak te behartigen, en door wyze wetten en voorfchriften deeze zo natuurlyke en tot welzyn der maatfchappye inge- fchaapen driften te bevorderen en te regelen; men weere al wat de vruchtbaarbeid hinderlyk zyn kan in beide de Kunnen, en draage voor de Zwangere, Baarende en Kraam- vrouwen, еп voor derzelver dierbaare panden, eene Va. derlyke zorge. |, Zie daar de Inhoud van het eerfte Deel, waarvan wy het eerfte Stukje voor ons hebben. Om meer dan . Eine reden wenen wenen wy, dat dit Werk, niet flegts door Geneeskundigen, maar ook door Regenten en al wat eenigen Invloed op het Beftier der Maatfchappye heeft, moge geleezen, en de daarin medegedeelde: Voorfchriften mogen behartigd worden. De geleerde Bake aan wiens yver voor de bevordering van waare kennisfe, wy deeze Vertaaling te danken hebben, en die zyne verdienften Eere aandoet, hoopen wy, dat dezen op zich genoomen Taak zal vol- Voeren. Inkiding tot de Kennis der Natuurlyke Wysbegeerte, of Eenvoudige Onderrigting van de Grondregels der Proef. endervindely ke Natuurkunde, in gemeinen Gefprekken voorgedragen; door у. EsoRÉ A. L. М. Ph. Dr. en Lid van het Utrechtfche Provinciale Genood/chap van Konften en Wetenfchappen. Vyfde Deel. Met nodige: Äblichen. Te Leiden, by Е. de Does Pz. 1786. In gr. octavo 397 blads. Me dit Deel maakt de Heer Zsdré een aanvang van het ontvouwen van de Leer der Vloeiftoffen, en bepaaitzig in het zelve, na, in eene voorafgaande Inleiding, een verlag van den аіренеп inhoud en de hoofdonderwerpen dier Leere gegeeven te hebben, tot het nagaan van dat gedeelte, het welk men de Waterweegkunde noemt; ” welke, ons de Vloeiftoffen in derzelver weeging of persfing leert kennen; datis, in zo verre eene Vloeiftofen eene ftoflyke sn £Zelfältandigheid is, welke. zwaarte. heeft, eu uit dien - Ua |, 99 hoofde - zal ik dan overgaan. Esdré, hoofde eene persfende kracht uitoeffend S, ling op elkander, het zy op lichamen waar op zy an Daat, leund of wederhouden word." In de behand. Ling van dit onderwerp ílelt hy zig de volgende orde voor. In de eerfte plaats zullen wy onderzoeken, wat me te verltan hebbe, door een Vloeibaar licham, of een зей ое; waarin het onderícheid van dit foort van li chaam, met de eigenlyk genoemde vaste lichamen, gelegen is dat is, wat éigenlyk de hoedanigheid van loei. of Vliictbaarheid (Fluiditas) zy. Na een juist denkbeeld van een Vloeiftof, zo veel my doenlyk is, gegeven te hebben, In de tweede plaats, om een Vloeibaarheid in deszelfs werkzamen (ас ter overweeging te neemen; dat is, voor zo verre het zelve een zwaarte hebbende, daar door een rsfend Vermogen, of een Persfing veroorzaakt. Dezè ersfing: zal ik u leeren kennen, niet alleen zo als de- zelve onderling door de deeltjes van een zelvde, maar ook van ongelykfoortige Vloeiftoffen, uitgeoeffend word. Voorts dan D s. De Persfing onderzoeken, welke een Vloeiftof doet tegens lichamen. Die dezelve wederhouden of influen: ik meen de Persfing op de Bodem en tegens de Wanden der Vaten, Kommen of Gooten. 4. Het persfend Vermögen van een Vloeiftof op li. chamen, welke daar in gedompeld worden. Het onderzook hier van zal ons dan gelegenheid verfchaffen, om - 5. Eindelyke een zeer gemakkelyke wyze te ontdekken, om, volgens Waterweegkonftige Regelen, de soort onderfcheidende zwaarte der lichamen te konnen bepalen.” De Heer Zsdré behandelt deeze stukken tem uiterfte naauwkeurig, met een duidelyke ontvouwing van de by-zondere gevallen, die daaromtrent in aanmerking komen, welke hy door nevensgaande proefneemingen en onderrig-tingen bevestigt en opheldert; toonende te gelyk hoe de alhier verklaarde kundigheden, in veelerleie opzichten, ook in het dagelykfche gebruik te stade komen. Een of aner voorbeeld van die natur zouden wy hier gaarne overneemen, dan het schikt zig niet wel, aangezien üу, ten rechten verltande, daartoe cenige byzondere Figuuren ‘zouden behoven. Om egter, naar gewoonte, nog iets uit dit Funk mede te deelen, zullen wy den Leezer onder т oog brengen, het hoofdzaaklyke van 't geen ous hier meld wordt, wegens de oorzaak van de Wlietbaarheid der Vioeiftoffen, en wel ter wederlegginge van 't gevoelen, dat die Viietbaarheid flegts eene toevallige hoedanigheid der Vloeiftoffen zoude zyn. De Leermeester naamlyk, dit onderwerp behandelende „° onderrigt zynen Leerling, wegens het vermogen der in- dringende Vuurdeeltjes, om de Lichaamen uit te zetten, of in uitgebreidheid te doen toeneemen ; en (laat wel by- zonder gade, dat zelfs anders vaste Lichaamen, door mid, del van Vuur, vlietbaar gemaakt kunnen worden ; terwyl Vioeiftoffen min vlietbaarheid van langzaamerhand verminderen, in zo verre, dat ze eindelyk alle haare Vlietbaarheid verliezen 5. gaande zelfs het Water over tot Ys, tot een vasten Klomp, na dat het tot een genoegzaameu trap van koude verkoeld is geworden. Na deeze algemeene opmerking vervolgt het geíprek aldus. | zm Mersrer. Al het bygebragte betrekkelyk de Vloei- ftoffen in overweeging neemende, willen fommige Wys- geeren daar uit de oorzaak van de Vlietbaarheid. afgeleid hebben, ftellende dezelve in de naturlyke hoeveelheid Vuurdeelen, die alle Vloeiftoffen (zo lang zy in den Daat van Vlietbaarheid zyn) in zich behelzen, maar dezelve verliezende, ook van ftaat veranderen; van Vloeibaar Vast worden. LEERLING. Dit gevoelen fchynt my toe op gronden te fteunen. M. Ja toch! Zo de inhoud der Vuurdeeltjes al niet de eenigfte; is zy ten minfte een der voornaamfte reden der Vlietbaarheid, en zulks om het reeds bygebrag- te. : Maar hoe zeer ik genegen ben dit gevoelen voor egrond te erkennen, kan ik aan den anderen kant aan ommige Natuur kundigen niet. Toegeven, in het ftellen dat de Viictbaarheid aan Water, Oly, en meer andere Vloeiftoffen, niet dan eene toevallige hoedanigheid zoude zyn; of liever gezegd, dat men de Vasthéid voor den Na-tuurlyken of eigen (ас dier ftoffelyke Zelfftandigheden te houden hebbe. Ingevolge dit gevoelen moet het Ts de o.rfpronglyke õп natuurlyke ftaat Zyn van dat geen '*t welk wy Water noemen, en zo voort met andere, L | ‚ Wel dan befluit ik hieruit, dat geen Vloeiftof zich jn haaren natuurlyken of oorfpronglyken ftaat aan ons vertoont. M. Juist zo. ——— En zulks kan ik geenszins toe- femmen : in tegendeel ben ik van gedachten, dat . de Vlocibaarheid de oorfpronglyke en naturlyke ftaat is van Water, Oly, Syroop, Kwik enz., en dat die van Vastheid of Ts veeleer als eene toevallige hoedanigheid dier Zelfltandigheden te houden is. De reden welke my hier toe noopt is de volgende. Lichamen in dien ftaat, waarin zy zich aan ons ver- toonen, hebben eene zekere natuurlyke hoeveelheid Vuurdeelen, welke, tot derzelver oorfpronglyke famenftelling, even zo onaffcheidelyk behoore, als andere natuurlyke of stoflyke deelen. Dus heeft ook een Klomp Water, Oly, Kwik, en andere Vloeiftof, ieder naar hunnen aart, eene natuurlyke hoeveelheid Vuurdeelen ; welke, zo lang ze in den Klomp huisvesten, dezelve een vloeibaar. lie chaam doen zyn. Doch zo dra deze Vuurdeelen op de eene of andere wyze den Klomp ontnomen worden, zal laatstgenoemde niet meer eene Vloeibaare Zelfftandig- heid zyn, en g evolglyk zich niet meer in deszelfs vorigen Daat vertoonen : — de Vloeiftof word dan een vast Lichaam, word Ys. ——— Ву aldien men zulks ontkent, komt my voor met even zo veel recht, als dan ook, te konnen Dellen, dat de vastheid der Metaalen, van Wasch, Glasklompen enz., eene toevallige, ‚maar geen- zins de oorípronglyke, of naturlyke eigen ftaat der Li- chamen is ; nademaal het alleen aan gebrek van genoeg- zame ingedrongen Vuurdeelen toe te fchryven is, dat die lichamen zich als vaste Klompen vertoonen, daar ze ап: derzins, tot een behoorlyken trap verhit zynde, alle in eenen Vloeibaren ftaat zich bevinden. Ik zeg dit met even zo veel recht te konnen ftellen, als andere. Wysgeeren beweeren willen, dat de Vloébaarheid niet naturlyk eigen is, aan Water, Oly, Kwik en. maar liever de ftaat van Ys of Vastheid. Zo vreemd nu als het luid, te ftellen, dat de Metaalen en andere fmeltbare Lichamen geen vaste Klompen zouden zyn, even zo ongerymt komt my derhalven voor, te willen beweeren, dat de Vloeibaarheid niet natuurlyk eigen zoude zyn aan Water en andere Vloeibare ftof- De PROFONDERVINDELYKE NATUURKUNDE, 109 De бас van vastheid, in welken men de Vloeiftoffen by eene felle koude bevind, is aan dezelve niet natuurlyk eigen; — — zo dra ze in Ys veranderen, zyn ze andere Lichamen dan zy te vooren waren; en zulks niet alleen uit hoofde van gebrek van een genoegzaame hoe-veelheid van Vuur, maar ook (gelyk wy zulks naderhand zullen zien) worden zeer waarfchynlyk by de bevriezing een aantal Vriesdeeltjes tusfchen de deelen van de Vloeiftoff ingedrongen, „noodzaak Wy Ende dus den Klomp een ze-kere vastheid aan te neemen, Uit al het dusverre bygebragte, meen ik dan te konnen (fällen, dat de Zetbaarheid een naturlyke, en oorfpronglyke hoedanigheid is van alle die Lichamen, welke zich als loeibaare vertoonen. —— Voorts, dat de oorzaak van de Vlietbaarheid hunner deeltjes toe te fchryven is, ten deele aan de inwendige bevatte Vuure deeltjes „ welker hoeveelheid, voor dit of dat vloeibaar Lichaam, ik niet zal onderneemen te bepaalen. L. Ik heb uwe reden met genoegen aangehoord; deszelve komen my waarfchynlyker voor, dan het gemelde evoelen fommiger Wysgeeren. Als men de veelheid der ichamen in de Natuur naarfpeurt, hoe duidelyk E ich niet dat ze door den Wyzen Schepper in v ila lende ftaaten gefteld zyn; als in den ftaat van 72 А van V/lotibaarheid, enz. Die verfchillende ld-heden, onder welke men de Lichamen aantreft, mag men gewis houden voor den natuurlyken (and, in welken het den Schepper behaagt, die floffen ten nutte van het Schepzel op den Aardbodem daar te Dellen, dien het Ys de oorfpronglyke (door den Schepper verdineerde) stand van Water, Oly, enz. was, hoe zou zulks streoken met het behoud van het Schepzel? — Waar zouden. de Planten hun Vocht, waar de Dieren hun Drank konnen vinden; of hoe zouden de Vifchen konnen leven? ——— Deze overdenking noopt my verder uwe gedachten aan te neemen; zy fchy-пеп my toe meer met den aart der zaaken in te stemmen. Maar eer Gegut vortgaat, zy my gegunt te vraagen, aan welke oorzaak gy de Vlietbaarheid nog zoudt toefchryven: want, 20 ik meen wel verstaan te hebben, merkte gy de inwendige Vuurdeelen flegts ten deele aan, als eene der oorzaaken. (7 Ц. DEEL. N. ALG. LETT. NO. 3. H M. Te An de rondheid en gladheid der deelen ; aan. derzelver fynheid en Jigtheid, en mogelyk nog aan veel meer andere oorzaaken ; welker onderzoek ik van te weinig aanbelang acht, om my verder daar mede in te wikken- len.” chen Oostenryk en Spanje, — De Byenkomst te Soisfons en derzelvergevolgen. * Weener. Verdrag, — Voorzorgen ten veste van den Koodlandel, Laaken, de inwendigem. — À — *t Gedras der Staaten, by de Verkiezing van Aucusrus pen, das Tot Koning van Poolen. De Oorlog tusfthen Spanje en Groot-Brittanje. — Ovstindifche Onlusten. Het Tweede Boek (telt ons voor oogen, den Oorlog, wegens de Орvelging van Keizer CAREL DEN VI. — De Verhefing van W. C. Н. FRISO tot Erfstadhouder, бр. De laat-Be Veldtocht en Akenjche Vredehandeling, Fer:anderingen, door de Verhefing van will RM DEN IV te wege gebragt. — Algemeene Aanmerkingen, oyer het Staatsweezen „den Koophandel, де Zeevaart · de Kunflen, Weetenfchappen en Zeden, waar het Staatsbeftuur, de Land. NEDERLANDSCHE GESCHIEDENISSEN NAAR CERISIER, 111 Landen Zeemagt, de Staat der Geldmiddelen, der Handwerken, Koophandel en Zeevaart, als mede die der Kunflen en Weetenfchappen en der Kerke, onwodt wordt, met de Characterfchetzen van verfcheide Dichters, Taalbee schauvers, Wysgeeren, enz. Tot een ftaal, uit de veelvuldige, hier, op een vryen trant, befchreven Staatsbyzonderheden, verklezen wy oen en ander over te neemen uit de Afdeeling a die ten Opfchrift voert, Veranderingen door de Verhéfing van WILLEM DEN IV te wege gebragt.,, Wanneer”, zegt de Schryver, "het Staatsbietung der Werkenigde Gewesten, onvoorzigtig, deel nam in den Corlog, door den Akenfernen Vrede geeindig, was bet niet genoeg bedagt op de ge-volgen, welken zulks onvermydelyk moest hebben op hebben inwendig Stelzel des Gemeenebests. Deze verandere ring was niet naturlyk, en men moest tot het voort-brengen dier Staatsomwentelingen de zeldzaamfte raderen doen werken. Het gebeurde ‚in de Jaaren MDCCXLVII en MDCCXLVII, is tot nog toe voor den welme- nendigen en opregten Gefchiedfchryver een volkomen an rasdzel, en het is geenzins mogelyk om de weezenly- ke dryfveer der omwentelinge van ons Gemeenebest in, die tyden aan het algemeen te ontdekken. Dit blyfc , bewahrt voor de Naakomelingfchap. De raderen van , het werktuig, °t welk men ten dien tyde in ’ werk ,, beeft weeten te (tellen, zyn reeds lange verbrooken, , en men zal nog lange gisfen na deszelfs volkomen zæ . menttelling (*).^ Wy zullen, derhalven, niet veel meer kunnen doen dan de berigten opgeeven van den toe- dragt dc. zaaken, nogthans, van tyd "er in vlegtende zodanige ophelderingen, welke meer verlichte dagen verfchaffen.. | Veelvuldig „en hoogklinkend waren de befchuldfgingen doer de driftigfte Sradhoudersgezinden aan de Ariflocraa. ten van de Regeering, voor het jaar MDCCXLVIII, ten laste gelegd. Wy zullen ze verkort opgeeven, met be- tuiging dat er in veele opzigten maar te veel wasarheids in gevonden wordt; schoon de algemeheid der befchul- digingen zelve genoegzaam is om elk te doen opmerken, dát Partydigheid den mond opent, en, °t geen zeker tot maar al te veelen behoorde, aan allen ten laste legt. |. | ul „ De (9 Courier. van Europa LI. D.  middelen in de aller- aa dringendíte noodzaaklykheid, an Hoofden der Regeering niemand dan hunne Dloedver- wanten in dezelve toelieten, waren alle de Ampten aa van Vertrouwen, van Aanzien en van Voordeel, tot en eenige weinige Geflachten bepaald, De Legers an õп Vlooten ftonden onder het bevel van Kinderen, an die, verzekerd van flraflosheid, uit hoofde van 't a, gezag hunngr Naastbeftaanden, van hunne weezenlyke ss plichten een kinderfpel maakten. De Tuighuizen wer- an den verwaarloosd, de Vestingen waren ontbloot van an Bezetting, en vervielen tot puinhoopen, de Landtroe- an pen zwak en zonder Krygstugt ; het grootst getal van. s, mindere Bedieningen, uit welken men zo veele voor- an deelen voor de Republik zou hebben kunnen trekken, an door die te begeeven aan lieden, die hun leeven ge- эад, en hunne jeugd gefleeten hadden in den Land- an of Zeedienst, еп door een beroep aanzienlyk te’ тад: an ken, dat van dag tot dag onaangena amer, en, egter, an noodzaaklyker wordt, werd opgedraagen aan lieden, » die geene andere verdienften hadden, dan dat zy псп s, tyd lang den laagíten Huisdienst by eenen Magistraat an hadden. Men dagt , dat uit de algemeene gisting dier tyden eene gewenschte omwenteling zou opdaagen ; doch men be- roog zich deerlyk. De Burgerfchaar was te diep in flaap gewiegd , en de Ariflocratie hadt zich te zeer op haaren gevloekten throon verheeven , dan dat uit het een en ander de verheffing des Prinfen van Oranje niet moest gebooren worden. De Heerschzugt hadt een zo weeligen grond aangetroffen in hun, die niets meer wa- ren dan Vertegenwoordigers van het Volk , dat het zeér bereidvaardig de hand leende , om -het Stadhouderfchap , . met meer Voorregten dan ooit omgeeven , weder in te voeren „ en die Ariffocraten aan den Stoel van een zoe’ genaamd Eminent Hoofd vast te kluisteren , terwyl veelen der aanzienlykfte Staatsleden, by deszelfs vastftelling , aan zich en hunne geflachten de aanmerkelykíte en duurzaamfte ` voordeelen beloofden. De Arifornien van den flegtüten Stempel, die zich nimmer met eer welmeenend inzigt, of uit waare Vaderlandliefde, de zaak des Vaderlands aantrokken; maar alleen uit eigenbaat en zelfelang deeze zyde koozen eu'hielden, zo lang dezelve eenen anderen boeg; denkende by die verwisfling altoos eenen ganftige gelegenheid te zullen vin-den, om zich in het bewind der algemeene zaa-ken te dringen, en alle de voordeelen der Regeering. Courier van Europa I D. bl. ror. Het.gedrag der Stadhou, ders - gezinden verdeedind, en Verhandeling over den alouden en tegenwoordigen Staat enz — Ferdeediging der Stadhouderlyke Regering der Verv, op de Inl, 114 NEDERLANDSCHE GESCHIEDENISSEN" ringe, aan zich en hunne Geflachten, over te bren- gen CH | , Elk Burger", (luide de taal van een der God- fpraaken van de misnoegde Party) "moet zich verzekerd s houden, dat het algemeen belang noort ter harte genomen is door de Regeering. Regent En, schuldig aan sä het toegeven van zulk eene verkeerdheid, waren geen an Vaders, geen Befchermers der Burgeren. Zy hadden an hun- regt op de plaats, welke zy bekleedden, verlooren: het Volk tradt weder in zyne Regten en de Stadhouder moest hun Overheden geeven meer bet Volks vertrouwen waardig. Zo de geenen, die op "rt kusfen zyn gefteld, door hunne flegte be. An heering, hun regt en gezag verliezen, keert het zelle an weder tot de Maatfchappy, en het Volk heeft regt ae om zich de Opperheerfchappy aan te maatigen, en de zm Wetgeevende Magt te gebruiken, of wel eene nieuwe », Regeeringwyze op te rechten, en het Hoog Gezag, J, „waar vau het als dan meester is, in andere handen te ə Dellen, zo als het dat goedvindt. Het eenigst doelwit an Van een Мапарарарарара, niets anders zynde, dan de ээ Welvaart van ieder Lid in ’t byzonder, kan geen as Lid van het Volk afzien van het Regt, om over zyne Regeerders agt te geeven, om zich tegen hun aan te kanten, dezelve af, en anderen in de plaats te zetten, wanneer men befpeurt, · dat de Maat- an schappy onder hunne Regeering te gronde gaat. Dit an Regt, uit een pligt, van den Schepper aller dingen s Op ons gelegd, voortvloeiende, is daar door tevens an een pligt, daar wy niet van kunnen afzien, zonder an tegen den wil des Allerhoogften te zondigen Het Îээ is dan klaar, waar en waaragtig, dat, wanneer eenig Volk zynen Burgerftaat ziet vervallen, verzwakken an van buiten, en blootgefteld Årde de  1$ „ maaken, als het zal vinden te behooren. Dit zo zyn- s» de, in het algemeen voor alle foorten van Regeerin- > gen, is dit des te meer verpligtende in Durgerftaaten, an daar de Inwoonders van 't Land, zo grooten als klei- nen, zo ryken als armen , zo Regeerders als Onder- daanen , gelyklyk, aan die algemeene Wet nog door eenen ked zich verbonden hebben, gelyk dit hier te Lande plaats heeft: want wy zweeren geene On- bepaalde gehoorzaamheid, maar wel het Land houw en getrouw te zullen blyven , de Wetten, Privilegien eng, te handhaaven , alle welke uitdrukkingen als zo a veele kenmerken zyn van de toevoorzigt onzer Voorva- deren, om de Grondwet van het Zamenleeven tot de an Grondwet van hun Gemeenebest te houden (1).. vn Schoon WILLEM DE IV, zegt onze Gefchiedschryver in eene andere Afdeeling, ten Opfchrift voerende. 24/- gemeene Aanmerkingen over het Staatsweezen, enz., iu de weinige jaaren zyns onrustigen Stadhouderfchaps, zom- (+) Het Gedrag der Stadhouder Gezinden verdeedied, De Opftellers van de Grondwettige Herkelling van Neerlands Staats- weezer, deeze woorden met betrekking tot het Volksregt aan- gehaald hebbende, voegen "er met veel gronds by.,, Zo » fpreekt deeze Schryver op het gezag niet alleen van buiten- » landfche ß hedendaagfche Regtgeleerden; maar ook volgens » de Leer van onze eigen Staats- Rechts Geleerden, op wel- • ker getuigenis hy zich plegtig beroept..Deeze woorden van » den Advokaat E. LUSAC zullen genoegzaam zyn om de » Leerftelling van zekeren REINIER VRYAART te wederleggen „ » die zyne eerloosheid zo hoog doet ftygen,: dat hy met zo e veel veragting voor de Natie, als kwaade trouw voor de ‚ Waarheid, de idée » Van een Oorfpronglyk Contract, van een Volksvertegenwoordiging, eene idée, zo waar, zo edel, zo bekwaam om het goed vertrouwen en de eendragt „tusfchen hun die regeeren, en hun die geregeerd worden, te bewaarerl, durft aanranden. Maar wat kan men verwagten van Scbryvers, die van Grordbeginzelen veranderen, naar dat de omftandigheden zuiks vereifchen, aan welken het onverfchillig is, of zy voor- of tegenfpreeken, еп die het Volk en zyne Geheiligde Regten op eene laage en laffe wyze vleijen, of onbefchaamd aanvallen, naar maate ’t zelve genegen of ongenegen fchynt te zyn, om hunne byzon- dere oogmerken te helpen onderfteunem. Bladzyde 39 en s». 40.! Н 4 ГА *e ‘die de haatlykfte Familie Aristocratie vloekten. 116 NEDERLANDSCHE GESCHIEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHEDENISCHED geeringsperfonen, das ungezählt, dan ungezählt, gezählt, fchrengt de vorzüglichsten, wie in men. Zich onvoorzigtig hadt laaten inwikkelen, ob hunne re-Кето aan, en gelöst, dat een Prins, uit den Huize van Oranje, den ouden roem en voorfpoed aan den Land zou wedergeeven. Alle deze oorzaaken wrogten zeer mede tot de Staatsomwenteling; en WILLEM DE ÄУ hadt naauwlyks iets meer te doen, dan zich over te geeven aan den stroom, die hem voerde ter plaatze, waar de Zetel der Eere en des Gezags hem wagt. Het Gee meene best zag toen een verfchynzel, nooit, zints de eerfte Grondvesting, boven deszelfs gezigteinder opgan; de Stadhouder Capitein-Admiral Generaalfchappen en de Voorzitterfchappen der aanzielykte Maatíchappen opéen Hoofd vereenigd. Indien deze omwenteling de vera deeldheden, welke de onderfcheide Stadhoudefchappen natu. urlyk moesten veroorzaaken, aan den eenen kant deeden Verdwyuen, zy deedt, aan den anderen kant, eene regtmaa- tige vreeze gebooren worden, dat ze, aan éen verleend, in Dwingland zou kunnen veraarten.” Eene vrees maar al te wel gegrond, en waaromtrênt men de taal wel mag naadenken van den Raadpenfionaris SLINGELANDT, die, in den Jaare MDCCXVII fchreef, - , Een Prins, die reeds Stadhouder is van twee Provin- an Cien, geeft voorwaar eene groote zwaarigheid, om dat ► 99 het Het Volk, in ’t  was en геп; maar dat de Voorftanders van de Vryheid eenig. ,, Zins zouden contra balanceeren het gezag van den eenen ,; Stadhouder door dat van den anderen.” Naa de afgifte van dit Deel,wordt ons ter hand gefteld een Algemeen Register : tot groot gemak der Bezitteren van dit Werk, ° geen voldoet aan het Plan, 't welk de Naavolger in de Voorreden des eerften Deels heeft opge- geeven, Wy hebben, by eene voorgaande gelegenheid , op- gemerkt, dat de Naavolger in de laatíte Deelen zeer verre van den Fran/chen Schryver afwykt , dit is ook zyn geval in: het tegenwoordige : dan wie het laatíte Deel des Franfchen Werks , en bovenal bet Slot, geleezen heeft , zal zich over die afwyking niet bevreemden, - Jammer dat 'er zo veele en zo groote Drukfeilen in dit Werk zyn іпсеПоореп. 0 Tegenwoordige Staat der Vereenigde Nederlanden , Veer. tiende Deels tweede fuk, bevattende het veryolg der Befchryvinge van Friesland, Te Amfterdam , Leyden, Dort en Harlingen, by P. Schorten, J. de Groot &c. 1780. Jo gr. octavo, 741 blads. Ni dat de Schryvers ons by den angvang van dit deel ÄR eene beknopte befchryving упameland en Schier, monnikoog gegeven het befchouwie van het tweede, en te gelyk het Westelykfte, gelegene Oostergo, -Vester go 'ge-nand wordt. De aart der Landeryen van deze Dreck welks ligging en grenzing aan de nabuurige Zuiderzee geendet wordt. De aart der Landeryen van deze Dreck welks ligging en weinig Veenen vindt, ja zelfs geendet zandgronden op de oppervlakte des Äarde rys, alleen uitgezonderd den heuvel, 't roode Klif 5 over 't algemeen beftaat het uit vruchtbaar Kleiland, 't welk zelfs in de Jaagfte oorden, door inpoldering, tot voordeelig weidland kan worden gemaakt, De eerfte der.. 5 пе- umadsel; de landeryen dezier Grieteny beftaan meeren- deels uit zeer vruchtbaare Kleigronden, die tot de Graan- en Aardappelteelt zeer gefchikt zyn, vooral, die langs den ouden Zeedyk liggen, van Marfum af tot aan Wier, еп in den omtrek van Bergum, Engelum, Menaldum en Dronryp, terwyl de laager landen ook meerendeels zeer oed en gefchikt-zyn tot beste Weid- en Hooilanden. eze Grieteny heeft twofold Dorpen en een Klooster; als vooreerst Menaam, by verkorung Menaam, een Dorp, dat oud „еп groot van omtrek is, en met überlanden, die uit zeer schon Bouw- en Weidlanden beftaan, en geheel tot aan het Kerkhof van Beetgum, en voorts tusfchem Berlikum, Schingen, Dronryp en Marsfum loopt. 2. Berlikum, doorgaans Belkum of Belkum, пchoon Dorp, welks buurt de grootfte is der geheele Grieteny en twee-en veertig stemmen bevat. 3. Wier, een klein Dorp, zo van buurt als landeryen, behoorende daarouder maar tien stemmende plaatzen. 4. Beetgum, weleer Badegum gewandt, zo SCHOTANUS Wil, omdat de Zee tot aan het Kerkhof spolelde, en men zich in 't zeewater rondom ba-den kon. 5. Englum, ten zuidoosten van Beetgum gele-en, en ook niet verre van den ouden Zeedyk, waarop A rydweg van dit Dorpje uitkomt, is klein en heeft maar twaalf stemdraagende plaatzen, die. Even als Beetgum, Mit zerzehrte Landryen beftan, en meest tot Bouwakkers, Aardappelteelt, en Weidlanden dienen. 6. 