VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
DE HISTORIE DER QUAKERS door den Heer DE VOLTAIRE, DE Quakers rekenen hunnen eerftenaf komst van Jefus Christus , die naar hun voorgeeven, de eerfte Quaker was. De Godsdienst zeggen zy, wierdt bykans aanftonds na zyn dood bedorven „en bleef in dien ftaat van verval, om- trent 1600. jaaren. Daar waaren egteraltoos eenige heimely- ke Quakers in de wereld , welke zorg droegen „om het heilig vuur, overal êlders uitgedoofd „te onderhouden, tot dat dit licht zig in Engeland in den jaare 1642. begon te verfprei- den.. Het was in een tyd als drie of vier gezindheden Groot- Brittanje door burgerlyke oorlogen, in Gods naam aange- vangen, verwoesteden , dat een zekere GEORGE Fox,uit het Graaffchap van Leicester, Zdon van een Zy-weever, in ’t hoofd kreeg, om als een regt Apostel, zo als hy voor- gaf ‚te gaan pre iken „dat is te zeggen zonder dat hy leezen of fchryven konde. Het was een jongman van vyf-en-twin- tig jaar, van onbefprooke zeden, en op eene heilige wyze krankzinnig. Hy was van ’t hoofd tot de voeten in leer ge- kleed, hy-ging van Dorp tot Dorp, predikende of liever fchreeuwende tegen den oorlog en de geestelykheid. Had hy zig aan het eerfte alleen gehouden , en flegts de lieden van den Degen, aangetast, zoude hy niets te vreezen hebben ehad, maar hy raakte ook de mantels aan. Men zettede fem derhalven wel haast gevangen „en bragt hem naar Darby voor een Vrederegter. Fox verfcheen voor zyn Regter met zyn leere muts op ’t‘hoofd, Een Diender gaf hem een goe- den flag; Vagebond zeide hy, weet je niet, dat je bloots- hoofds voor myn Heer den Regter moet verfchynen! Fox keerde hem de andere wang toe, en badt hem, dat hy hem, om Gods wil, daar ook een flag, op wilde geeven. De Reg- ter van Darly , wilde hem den eedafneemen, eer hy hem ~ verder ondervroeg. Je moet weeten myn vrind, zeide by; En, \ - Ri \ \ | DE HISTORIE DER QUAKERS. 129 aan den Regter, dat ik den naam des Heeren nooit ydelyk gebruik. De Regter bemerkende, dat ‘dit menfch hem ak toos met je bejegende, zondt hem naar het Simpelhuis van Darby, om hem daar te laten geesfelen. George Fox gin al zingende en den naam des Heeren loovende naar het Bor huis,daar men niet verzuimde om de Sententie van den ter met alle ftrengheid uit te voeren. Zy, welke dit ter uitvoer bragten, waren ondertusfchen niet weinig verwon- derd, toen zy ophoudende, den Patient hoorden verzoes ken, dat zy hem, ten nutte zZyner ziele, nogeenigeroeden geeven wilden. Die lieten zig nietlang bidden; Fox kreeg dubbel deel, en bedankte zyne beulen zeer hartelyk. Eerst Jagtte men hem uit, vervolgens luifterde men naar zyne reden, en gelyk de geestdryvery eene ziekte is, die altoos befmet , zo wierden ‘er verfcheide overtuigd, en zy, die hem gegeesfeld hadden , wierden zyne eerfte Discipelen. Uit zyne gevangenis verlost, liep hy met een twaalftal Pro- felyten door het land, predikende geftadig tegen de Geeste- Iykheid, en dikwils gegeesfeld wordende. zekeren dag aan de Kaak ftaande, predikte hy met zo veel nadruk, dat hy meer dan vyftig toehoorders bekeerde, en de overi derwyze in zyne belangens bragt „dat men hem met gewe verlostte van de plaats daar hy was. Men zogt een zeke- ren Geestelyken, die de voornaame oorzaak zyner veroor- deeling geweest was,op , en zettede dien in zyne plaats, aan e kaak. Hy dorst zelfs eenige zoldaaten van croMweL bekeeren, welke de wapenen verlieten, en weigerden den eed te doen, CROMWEL hadt geen zin in eene gezindheid, die niet veg. ten wilde, en vervolgde dezelve dus met al zyne magt. De gevangenisfen wierden allerwegen met nieuw bekeerden op- gepropt, maar die vervolgingen dienden, gelyk altoos ge- beurt, flegts om ’t getal der Profelyten te vermeerderen. Zy kwamen uit hunne boeijens te voorfchyn, verfterkt in het Geloof, daar zy om geleden, en gevolgd van hunne be- waarders, die zy bekeerd hadden. Maar zie hier , waar door deze Sette nog het meest wierdt voortgeplant. Fox ver- beelde zig, door Gods Geest te worden aangeblaazen, en meende derhalyen opeene verfchillende wyze van die deran- deremenfchen te moeten fpreeken. Hy zette het op een bee- ven , maakte allerleie draaijingen en fratfen , hieldt zyn adem in, of liet dezelve met geweld uitgaan; de Priesteres van Delphos zoude het in alle deze konften niet beeter heb- ben kunnen klaaren. In weinig tyds kreeg hy eene natu `» ly. 130 DE HISTORIE DER QUAKERS. Iyke gewoonte en heblykheid van dit foort van inblaazing; en welhaast konde hy op geene andere wyze fpreeken. Dit ‚was ook het eerst, dat hy aan zyne navolgers mededeelde. Zy deeden welhaast ter goeder trouw alle de kuuren van hun- nen meester na, zy beefden „als zy de inblaazing ontvingen, met al hun magt, en het is hier van, dat zy den naam van Quakers of Beevers kreegen. Het gemeene volk hadt ver- maak om dit na te aapen , men beefde , men praatte door de neus, men bootfte hunne ftuiptrekkingan na, en men wierdt bekeerd ; men ontving den Heiligen Geest, Thans ontbraken ’er nog wonderwerken aan deze gezind- heid, en zy deeden'dezelve. De Patriarch Fox, zeide o- penlyk tot een Vrederegter , ten aanhooren eener groote meenigte; Vrind, zie voor je, wat je doet ; God zal je ftraf- fen, voor dat je zyne Heiligen vervolgt. DieRegter waseen dronkaart, die zig dagelyks in bier en brandewyn verliep, en aan eene beroerte ftierf; juist eenigen tyd na deze bedrei- ging van den Propheet, juist twee dagen, na dat hy eene order getekend hadt, om eenige Quakers vast te zetten, die het land beroerden. Die fchielyke dood, een blykbaar uit- werkzel van zyn aanhoudend zwelgen , wierdt door alde wereld, als een gevolg der voorzegging van den Heilig aan- ‚gezien; en dezelve maakte meer Quakers ‚ danduizend Pre- dikaties, en even zo veele ftuiptrekkingen, zouden hebben kunnen doen. Cromwel ziende, dat hun getal dagelyks toenam, wilde ze aan zig verbinden; hy bood hun geld aan, maar Zy waren onbuigzaam, het geen hem t'eeniger tyd deedt zeggen, dat dit de eenigfte Godsdienst was, dien hy voor Guine’s beftand hadt bevonden. Zy wierden onder CAREL pe Iide zomtyds vervolgd niet ter oorzaak hunner begrippen, maar om dat zy den Geestelyken geene tienden wilden geeven, omdat zy den hoed niet ligtte voor de Magiftraatsperfoonen , en den eed, die de wetten vorderen, weigerden te doen. ROBERT BARCLAY, eindelyk, een Schotsman , lever- de in 1675. zyne verdeediging ‘der Quakers by den Koning in. Dit werk is zo wel geíchreeven, als het kan zyn. De opdragt-brief aan Carel de Ilde bevat geene laage vleijery- en, maar rustige waarheden , en goede raadgeevingen. le » hebt, zegt hy tot den Koning, op het einde van de op- » dragt, zoet en bitter, voorfpoed, en bangen tegenfpoed » gefmaakt ; je bent gebannen uit het land, daar je thans -~ heerscht 5 je hebt de wrangheeden der verdrukking ge- y proefd „en je behoort te weeten, hoe haatelyk de verdruk: ers » e YE HISTÓRIE DER QUAKERS. r3 y kers in de oogen van God en de menfchen zyn. Indien je „ derhalven, na zo veele beproevingen en zegeningen, je „ harte nog dwaasfelyk verhardde, en dien God kwaamt te » vergeeten, die je in je wederwaardigheden gedagtig is ge-. „ weest, zo zouden je misdaaden grooter dan die van ande- „ren, en onvergeeflyk worden, Luister dan niet naar de » vleijende tongen , die in je hof zyn, maar luister naar de ftemme van je geweeten, die je noit zal misleiden. » Ik ben je getrouwe Vrind en Onderdaan BARCLAY”. Dat het merkwaardigst is in dezen. Deze brief door een onbekend gemeen man, aan een koning op deze wyze ge- fchreeven, bragt eene gewenschte uitwerking voort , en de vervolging hieldt op. ` Omtrent dezen tyd verfcheen de beroemde WILLIAM PEN, die de magt der Quakers in America vestigde, en die dezel- ve in Europa in agting gebragt zoude hebben; byaldien de menfchen de deugd onder een belaggelyk voorkoomen eer- biedigen konden. Hy was de eenige Zoon van den RID- DER PEN, Vice Admiraal van Engeland, en Gunsteling van den Hertog van York , naderhand Jacobus de IIde. William Pen trof in den ouderdom van vyftien jaaren „eert Quaker te Oxfort aan, daar hy ftudeerde, Die Quaker o- vertuigde hem, en gelyk hy een levendigen inborst, natuur- lyke welfprekenheid , en een inneemend voorkoomen hadt, gelyk zyn omgang daarenboven altoos. en nog verpligtend was, zo konde het niet misfen, of hy moest ecnigen zyner makkers overhaalen. Men regtte allengskens een genoot- fchap van jonge Quakers op, welke by hem vergaderden, zo dat hy, in den ouderdom van zestien jaren „reeds Hoofd ee- ner Secte was. Tegen den Vacantie-tyd by zyn Vader te huis koomende, in plaats van hem naar het gebruik der Engelfchen „ om des- zelfs zegen op zyne kniën te bidden, kwam hy by hem met den hoed op ’t hoofd „en fprak „ik ben wel verheugd, Vrind, dat ik je in goeden welftand âantreffe. De Vice- Admiraal , meende eerst dat zyn zoon gek was geworden. Hy bemerk- teegter welhaast, dat hy Quaker was. Hy gebruikte alle mogelyke middelen, orn hem te beweegen van op dezelfde wyze als andere meníchen te leeven. De Jongeling gaf geen ander antwoord aan zyn Vader, dan vermaaningen om ook vaker te worden. Eindelyk bepaalde zig dezelve om zyn gen niets anders te vergen „dan den Koning, en den Her- tog van York te gaan opwagten met den hoed onder den arm, en dezelve als fatfoenlyke lieden, en niet met je en ou 133 DE HISTORIE DER QUAKERS, dou aan te {preeken. William antwoordde, dat Zyne Cons fcientie hem dit niet toeliet „en zyn Vader met verontwaar= diging vervuld , en wanhoopende hem te regt te bren- gen, joeg hem uit zyn huis. De jonge Pen dankte God, voor dat hy hem reeds verwaardigde voor zyne zaak te ly- den, hy ging in de Voorftad prediken , en bekeerde ’er veelen. Het getal der toehoorderen in de Kerken wierdt dagelyks minder, en dewyl hy jong, fchoon, en welgemaakt was, zo kwamen de Dames van het Hof, en uit de Stad in mee« nigte om hem godsdienstiglyk te hooren prediken. De Pa: triarch George Fox kwam uit het hart van Engeland naar Lon- den, om ooggetuige van zyn roem te zyn. Zy zagen mal- kanderen, en beflooten om bezendingen naar vreemde Ge- westen te doen, zy ftaaken zelve naar Holland over, nadat zy een genoegzaam aantal bekwaame arbeiders in des Hee» ren Wyngaard te Londen, hadden aangefteld, Hunne reis hadt te Amfterdam een zeer gewenfchten uit- flag. Maar dat hen tot grooter eer trekte, en dat hunne Christelyke nederigheid in grooter gevaar bragt, was het gunftig onthaal dat zy vonden by ELIZABETH, Princes van de Paltz, Moeij van George den Iften Koning van Engeland; eene Vrouw beroemd door haar verftand, en geleerdheid’; waaraan Cartefius den Roman zyner wysbegeerte hadt op- gedraagen. Zy was toen in den Haag, daar zy de Vrinden zag, want dus noemde men de Quakers in Holland. Zy hadt verfchei- de byeenkomtften met dezelve 3 zy predikten dikwils by haar, en zo zy ‘er geene volkoome Quakeres van maakten, zy verheugden zig ten minften, dat zy niet verre af was van * Koningryk der Hemelen. De Vrienden zaaijden ook in Duitschland , maar zy maaijden ‘er weinig. In een Land daar nsen*niet anders dan Hoogbeeden en Genades kent, kon het je en dou geen opgang maaken- Pen ftak op de tyding , die hy wegens zyus Vaders ziekte kreeg, weder na Enge- land over, hy kwam daar juist om deszelfs laatften zegen te ontvangen. De Vice- Admiraal verzoende zig met hem, en omhelsde hem tederlyk „fchoon van een verfchillenden Gods: dienst. Maar William vermaande hem te vergeefs, om het Nagtmaal niet voor zyn dood te vieren, en om Quaker te fterven, terwyl de Vader hem even vrugtloos aanraads de „om knoopen aan zyn rok , en een lis aan zyn hoed te fi -William erfde groote goederen van zyn Vader, waar on er DE HISTORIE DER QUAKERS. 133 der fchulden waren van deKroon voor verfchot door den Vi- ce-Admiraal in Zee-togten gedaan. Geene gelden ftonden in dees tyd wankeler, dan die men van den Koning hebben moest. Pen was meer dan eens genoodzaakt Carel den IIden en zyne Ministers te gaan vrienden om betaling te erlangen. De Regeering gaf hem in 1680. in plaats van geld, den ei- gendom en de oppermagt van eene Provintie in America, ten Zuiden van Mary-land. Ziedaar dan een Quakerfchen Vorst. Hy ging naar zyne nieuwe ftaaten met twee Schee- pen, gelaaden met Quakers, die hem volgden. Men noem- de toen het land PENSYLVANIE, naar den naam van PEN. Hy ftigtte daar de ftad Philadelphia, die thans zeer bloeijende is. Hy begon zyne regeering met eene verbintenis aan te gaan met de Americaanen zyne buuren; Dit is het eenigfte verdrag tusfchen deze Volkeren en de Christenen, dat niet bezwooren, en niet gefchonden is. De nieuwe alleenheer- fcher was ook de wetgeever van Penfylwanie ; hy maakte zeer verftandige wetten, waar van ‘er na hem geene ver- anderdis. De eerfte derzelver was, van niemand ter zaa- ke van den Godsdienst te mishandelen, en alle menfchen die in God geloofden , als zyne Broeders te befchouwen. Naauwelyks hadt hy zyne Heerfchappy gevestigd, of ver- fcheide kooplieden van America kwamen zig in deze volk- planting nederzetten. De Inboorlingen des Lands ,in plaats van zig in de bosfchen te verfchuilen , gewenden zig allengs kens aan den omgang met de vreedzaame Quakers, zo zeer zy de andere Christenen, veroveraars en verwoesters van America vervloekten, zo hartelyk beminden zy die'laatst- gekomene. In korten tyd kwam ’er eene meenigte dier ge- waande Wilden, bekoord door de vriendelykheid, dier nieu- we buuren, aan William Pen verzoeken, om onder °t getal zyner Vasfalen aangenoomen te worden. Het was een wonderlyke vertooning waarlyk! Een Vorst, wien men al- toos met je aanfprak, en met den hoed op °t hoofd ondere. hieldt; Eene Regeering zonder Priesters , een volk zonder wapenen; Burgers zonder verfchil van rang op de Overig- heid na, en buuren zonder wangunst. William Pen kon zig beroemen de goude eeuw, daar men zo veel van gefprooken, maar die waarfchynlyk nooit dan in Penfylvanie beftaan heeft, op aarde gebragt te hebben. y kwam in Engeland wegens eenige zaaken van zyn nieu? wen ftaat. Na den dood van Carel den Iden hadt Koning: JAcosus, die den Vader altoos bemind hadt, dezelfde ge- hegenheid voor den Zoon, en befchouwde hem niet langer s 134 DE HISTORIE DER QUAKERS: als een onbekend Setaris, maar als een zeer groot man. De ftaatkunde des konings kwam in dezen met zyne verkiezing volmaakt wel over één. Hy wilde de Quakers vleijen, door de wetten, die ‘er tegen de Nonconformisten waren , te ver- nietigen, en langs dezen weg de vryheid voor de Roomfch- gezinden, en hunnen Godsdienst zelven in te voeren, Alle de gezindheden in Engeland zagen dien ftrik, en wagtten ter zig voors Zy zyn altoos tegen ’t Pausdom, den gemee. nen vyand, op hunne hoede. Maar Pen meende zyne be: inzels niet te moeten verzaaken om de Proteftanten , die hem haatten , te draagen tegen een Koning , die hem be- minde. Hy hadt de vryheid van geweeten in America vaft- efteld, en hadt geen luft, om den fchyn te maaken, als of fy die in Europa vernietigen wilde. Hy bleef dan aan Jaco- bus den Ilden zo vaft verknogt, dat hy in ’t algemeen be- fchuldigd werdt een Jefuit te zyn. Die lafter fmertte hem ge- voelig en drong hem om zig in openbaare gefchriften te ver- deedigen. De ongelukkige S aorus de [lde ondertusfchen die gelyk alle de Stuards, een zamenweefzel van grootheid en zwakheid was, en gelyk zy, altoos te veel of te weinig deedt , verloor zyne kroon , zonder dat men bykans kan zeggen, hoe dit bykwam. : lle.de Seten in Engeland ontvingen van WILLIAM den Ilden en van zyn Parlement, die zelfde vryheid , welke zy uit handen van Jacobus den Iden niet hadden willen ont- vangen. Toen was het, dat de Quakers, uit kragt der wet- ten, die vrydommen begonden te genieten, die zy nog be- zitten” Pen, na zyne fecte eindelyk zonder tegenzeggen in zyn Vaderland gevestigd te hebben gezien , vertrok naar Pen- fylvanie. De Americaanen zo wel als zyne Geloofsgenoo: ten ontvingen hem met traanen van vreugde, als een Va- der, die zyne kinderen komtzien. Alle zyne wetten wa- ren geduurende zyn afweezen, heilig onderhouden , het geen voor hem aan geen wetgeever gebeurd was. Hy bleef eenige jaaren te Philadelphia; Hy ging ’er eindelyk zynson- danks van daan, om te Londen nieuwe gunften en voordee- len voor den koophandel zyner Onderdaanen te verwerven; Hy zag dezelve nooit weder, hy ftierf te Londen in den jaare 1718. | | Ik durf niet voorzeggen;wat het lot van den Godsdienft der Quakers in America zal wezen; maar dezelve vérvalt te Londen dagelyks. In alle Landen verzwelgt de heerfchen- de Godsdienst, als dezelve flegts niet vervolgt, ten langen leste alle de verfchillende gezindheden: De Quakers kunner gee: Pd peene zitting hebben in het Parlement, nog eenig ampt bes jeeden, om dat zy dan een eed zouden moeten doen; et zy niet willen zweeren. Zy zýn derhalven eeniglyk be- | peald , om geld door middel van den koophandel faim té chraapen. / O. ` . o? hd . hi -2 s.’ 2.. ? >. > LOFREDE op den Heer RICHARDSON, Schryver van de PAMELA; CLARISSÄ en GRANDISON: y = : : -e . POE, . - © à i DE uitmúntende Richardfón is onder onze keurige Vä- derlanders te wel bekend, door zyne onvergelyklyke `hara&ter-en Zedetafereelen ; de Pamela, Clarisfa en Gran- ifon, (welke den geest tot eén edel vermaak, het oordeel tot oefening, hét verftand tot opheldering , en, ’t welk het meeste is, het harte tot Zuivering en vérbetéting ftrekken 3 terwyl zy de deugd bekoorlyk, gemeenzaam, navolgbaar „en, Zoo dit immer door eenig menfchelyk geïchrikt gelchieden konne, onweerftäanbaar,maken :) dan dat de volgende Lof- - fpraak, welke een onmidlyke uitwerking is van den fterken indruk ‚welke deeze onwaardeerbaare fchriften van dien ver- hevenen Engelfchman op een gevoelig hart en eén fevendi- gen geest moeten maaken, niet met veel vermaak van hen zoude ontfangen worden; als eene plaats verdienende by de beredeneerde verhandelingen over de waarde en het gebruik deezer fchriften , welke ons de begaafde Heer STINSTRÀ in LOFREDE OP RICHARDSON, 135 hes zyne Voorredens voor de vertaalde Carisa heeft gegeeven, en welke meer in een aaneengef{chakelden en bezadigden Nee derlandfchen denkingstrant bevat zyn ;dgar dé tegenswoor- dige Lofrede meer het vuur eener getroffene verbeelding van den Franfchen geest uitdrukt; ook koomt zy inderdaad uit eene Fran{che pen, en ftrekt dus téffens tot eere van deeze þefchaafde Natie, welke in allen gevalle ,ook itr haare vyan- dende verdienften weet op’t'hoogst te waardeeren , ter be- fehadmifrge van deù wilden aart van hup, die niet dan op I. DEEL. MENGELW. NO. 4. L eon < 136 LOFREDE een afgunftigen en verwaanden toon kunnen fpreeken vant geen in hunne nabuuren lofwaardig is. Doch wy gaan over tot het ftuk zelf. Terwyl wy, dus vangt de Abt Arnau! aan (*), het pors trait van Richardfon lieten {nyden, hadden we voorgenoo- men eenige waarneemingen te geeven over de genie van de- zen oorfpronglyken Schryver’, en over het karakter zyner werken. Het geval heeft ons hier in beter gediend, dan al- le onze poogingen zouden gedaan hebben. Onsis in han- den gevallen een Engelsch exemplaar van de Clarisfa, ver- zeld met gelchreveng aantekeningen , waar van de Schryver wie hy ook zy, noodzaaklyk een man van veel geest moet zyn, dog waar van een man, die niets bezat dan veel geest, nooit de Schryver zou wezen. Deeze aantekeningen draa- gen overal de merken van een fterke verbeelding en een zeer evoelig hart; zy hebben niet kunnen gebooren worden dan in die oogenblikken van verrukking , waar in een tedere en diep getroffene ziel toegeeft aan den dringenden nood, van de: gevoelens, waar onder zy als verdrukt is, naar buiten uit te ftorten. Zodanige gelegenheid duldt zonder twyffel geene koude en ftrenge aaneenknoopingen eenes juist gere- gelden fchryftrant : ook laat de Schryver zyne pen dwaalen naar het welgevallen zyner verbeeldinge. … Ik heb regelen daar heen gefchreeven, zegt hy zelf, zonder verband , s zonder uitzigt,en zonder orde, naar maate Zy my inge- , „> geeven werden onder de ontroering van myn hart”. Dog midden door de wanorde en beminlyke agteloosheid van een nfeel dat zig toegeeft, ontdekt men ligtelyk de vaste en undige hand van een groot Schilder. Het vuur der genie fionkerde op zyn aanzigt toen hy affchilderde „ de wreede a» nyd den menfch vap verdienfte vervolgende totop den kant s, van zya graf, dog daar verdwynende er plaats maakende a VOOr de geregtigheid der eeuwen. Doch wy moeten het ongeduld van onze Lezers niet _voorkoomen , nog langer ophouden. ’t Is de Lofrede- naar van Richardfon die het woord gaat voeren. Door een Roman heeft men tot onzen tyd toe verftaan } een aaneenfchakeling van herfenbeeldige en beuzelagtige ge- beurtenisfen , wier leezing gevaarlyk was voor den imak en voor de zeden: Ik wilde wel dat men een anderen naam vondt voor de werken van Richardfon, die den geest ver- hef- 5: C) Journal Etranger, Janv, 1762. p. 24, & fuiv. ed. d'Am- a | ete tek pe + ` ~ P : eop “, ~va DP RICHARDSON: 132, hêffert , die de ziele roeren , die overal de liefde tot het goede ademen , en welke men ook Romans noemt. Alles wat Montagne , Charon, la Rochefaucault en Nicole in leerfpreuken gebragt hebben „heeft Richardfon in daad ge- bragt; dog een man van geest, die met opmerking Richard- fon's werken leest, kan ‘er zig de meeste fpreuken dier Ze-. defchryveren uit opmaaken, en met alle die fpreuken zous de hy geen bladzyde van Richardfon opmaaken. Een leerfpreuk is een afgetrokken en algemeene regel van gedrag, waar van men ons de toepasfing laat maaken. Uit zig zelve drukt zy geenig tastbaar beeld in onzen geest: maar hy die werkt, dien Ziet men, men ftelt zig in zyne plaats of aan zyne zyde ; men maakt zig driftig voor of te- gen hem ; men treedt in zyn rol, als hy deugdzaam is, men wykt ’er van af, met verontwaardiging, als hy onregta maatig en ondeugend is. Wien heeft niet het Character van een’ Lovelace „van een’ Tomlinfon doen yzen? Wie is niet met verontwaardiging aangedaan over den hartstogtlyken en waaren toon , over den Zweem van opregtheid en deftig- heid, overde doortrapte könstenaarye waar meede de eer- fte den rol van alle deugden fpeelt? Wie is het die niet in’ binnenst van zyn hart tot zig zelven gezegd heeft , dat men uit de famenleeving moest vlugten, en naar het diep- fte der bosfchen vlieden, indien ’er een merklyk aantal van menfchen ware van zulk eene geveinsdheid? O Richardfon! men neemt, in weerwil van zig zelve eer rol in uwe werken; men mengt zig in defgefprekken ; men keurt goed, men keurt af, men verwondert zig, men ftuift op, men word met verontwaardiging aangedaan. Hoe mes mgwerven heb ik my zelve betrapt, gelyk het den kindere ebeurt, die men voor de eerfte keer in de fchouwplaatfen rengt, uitroepende, geloof hem niet, by gaat u bedriegen … indien ge daar gaat, zyt ge verloren,' Myne ziel werdt in een geduurige beroering gehouden. Wat was ik goedhartig ! wat was ik regtmaatig! wat was ik voldaan over my zelven! het ging my wanneer ik ophield met u te leezen , gelyk het een mensch gaat op het einde van een dag , welken hy ` befteed heeft met wel te doen. , Ik had in den tusfchèntyd van weinige uuren een groot deel der omftandigheden doorgeloopen, welke het lang- fte leven naaulyks in zyn geheelen loop uitlevert. Ik had de waare redewisfelingen der hartstogten gehoord, ik had de dryfveeren van belang en eigenliefde op honderderlei wy- zen zien werken; ik was aàn chouwer geworden van eene a , mees 138 LOFPREDE “ mfieenigte van gevallen; ik voelde dat ik ervarenheid aange? wonnen had. Wat is-de deugd? Zy is, onder welke gedaante men haar befchouwe „eene opoffering van zig zelve. De opoffering van Zig zelve die men in verbeelding doet „is een welgepaste ge- fchiktheid om het inderdaad te doen. | Richurdfon zaait de beginfeten van deugd in de harten, wel- ke daar eerst ledig en {til leggen : zy zyn er in ’t verbor-’ gen tot 'er zig eene gelegenheid voordoe die ze beweege en doe uitbotten. Dan ontwikkelen zy zig; men voelt zig tot het “goede dringen, met eene- drift waar voor men zig niet vatbaar kende. Op ’t gezigt der onregtvaardigheid onders -vindt men een opftand in den geest, waar van men aan zig ‘zelve geert reden kan geven. Het is om dat men met Richard- {on verkeert heeft; het is omdat men omgegaan heeft met ‘den mam van deugd, in oogenblikken „ waar in-de onvoor- ingenomene ziel open lag. voor de waarheid, k erinner my nog de eerfte maal dat Richardfons werken in mynè handen vielen: ik was op ’t land. In welk een verrukkend vermaak bragt my deeze leezing. Op ieder oo- enblik zag ik myn geluk één bladzyde verminderen. Wel “haast ondervond ik dezelfde gewaarwording, welke onder- vonden zou worden door men{chen van een uitmuntende Teo . VEI- OP RICHARDSON. 139 werkeering , welke, na langen tyd famen geleefd te hebben, huop het punt zouden {taan om van een tefcheiden. Op het eind ‘fcheen het my eensklaps , dat ik alleen geblee- ven was. | Deeze Schryver doet u onophaudlyk wederkeeren tot de gewigtige voorwerpen des levens. Hoe meer men hem leest, hoe meer vermaak men vindt in hem teleezen. Hy is het die met den fakkel tot in het diepst der fpelan- ke voorlicht 3 hy is het die leert de fyne en ongevoeglyke be- weegredenen te onderkennen, welke zig verbergen en ver- fchuilen onder andere beweegredenen, welke welvoeglyk zyn, en die met allen haast zig eerst tragten te vertoo- nen, Hy blaast weg de fraaie ichim welke zig voordoct by den ingang der fpelonke , en de lelyke moor dje daar mede vermomd was „vertoont zig. Hy is het die de hartstogten weet te doen fpreeken: dan eens met dat geweld °t welke haar eigen is, wanneer ze zig niet langer kunnen bedwingen; dan eens met dien konftigen en gemaatigden toon, welken zy by andere gelegenheden aan- neemen, Hy is het die aan menfchen van allerlei ftaat, van allerlei rang, in allerlei verfchillende oinftandigheden des levens, eene taal doet voeren welke hen ontdekt. Indien ’er in °t binnenst der ziele van den perfoon welken hy ten tooneele voert, een geheime agterhouding plaats heeft, luister wel toe, en gy zult een wanklinkenden toon bemerken die het ontdekken zal. Het is om dat Richardfon geweeten heeft, dat leugen nooit volmaaktelyk naar waarheid kon gelyken, om dat dit waarheid, eu dat leugen is. Indien het van ’t belang der menfchen is, overtuigd te Zyn ‚dat wy ,ovk onaf hanglyk van alle uitzigt welke verder gaat dan dit leven, niets zekerder in ’t werk kunnen ftellen, òm gelukkig te zyn, dan deugdzaam te zyn, welk eenen dienst heeft dan Richardfon aan ’t menschlyk geflagt niet gedaan? Hy heeft deeze waarheid niet betoogd , maar hy eeft ze doen gevoelen: by ieder regel doet hy het lot van de‘onderdrukte deugd, de voorkeur geeven boven het lot der zegenpraalende ondeugd. Wie doch zou Lovelace wile _ len Zyn met alle zyne voordeelen ? Wie zou niet Clârisfa Willen zyn’, ondanks alle haare ongelukken? , Dikwerf heb ik onder ’t leezen gezegd: ik zou gaarne myn leven willen geeven , om naar deeze te gelyken; liever waa- re ik dood , dan dat ik die was. Indien ik, ondagks de belangen ; welkg myn oordeel kyn- . 3 nen P - + 140 LOFREDE nen verbyfteren ,myn veragting of myn hoogagting naar de de juiste maat der onzydigheid weet uit te deelen, °t is Ri chardfon aan wien ik dit verfchuldigd ben. Myne Vrinden, herleest hem, en gy zult niet langer geringe gaaven in top heffen, om dat zy u van voordeel zyn; gy zult niet langer groote begaafdheden veragten, welke u, in den weg zyn „of welke u vernederen. Meníchen, komt en leert van hem u te verzoenen met de rampen des levens; komt, wy zul- len famen traanen ftorten over de ongelukkige perfonagiën van zyne verfiering, en wy Zullen zeggen: indien het lot ons nedervelt , de braave lieden zullen ten minften ons ook befchreijen. Zoo Richardfon zig voorgefteld heeft ons belang te doen neemen, het is in ’t lot der ongelukkigen. De men- fchen zyn in zyn Werk ,gelyk in de wereld , in twee Clas- fen afgedeeld: zy die genieten, en zy die lyden. Het isal« tyd aan deeze laatsten dat hy my verbint 5 en het gevoe. len van mededogen raakt gaande en verfterkt zig, zonder dat ik het bemerke. | Hy heeft my eene droefgeeftigheid veroorzaakt, die my aan- genaam, en die duurzaam is; zomtyds flaat men hier agt op, en men vraagt my: wat fcheelt u? gy zyt niet zoo als pleegt, wat is u wedervaaren? Men vraagt naar myne gezondheid, naar myn beftaan, naar myne bloedverwanten, naar myne vrinden. O.myne Vrinden! Pamela, Clarisf« en Grandifon zyn drie groote Tooneel-Stukken. Van het lee- zen derzelven àfgetcheurd door noodzaaklyke bezigheden , {maakte ik een onverwinlyken af keer; ik liet mynen plicht daar , en ik hernam het boek van Richardfon. Wagt u wel van.deeze betoverende werken op te laan, wanneer gy iets noodzaaklyks te verrigten hebt. | Wie is hy die Richardfon’s werken geleezen heeft , zone der vuarig verlangen van deezen man te kennen, van hem tot broeder of vrind,te hebben? Wie is hy die hem niet al lerlei zegeningen toegewenfcht heeft? O Richardfon ‚„Richardfon, onvergelykelyk mensch in myne oogen! gy zult ten allen tyde van my geleezen worden. Ihdien myn vrind, geperst door dringende behoeften, tot gebrek ver- valt, indien de fchraalheid van mynen ftaat niet toereikt om de nodige zorgen te befteden aan de opvoeding van myne kinderen , dan zal ik myne boeken verkoopen, maar gy zult my overblyven: gy zult my overblyven pp de zelfde rye met omerus, Euripides en Sopbocles, en ik zal u famen beurte- inge eczen. - - oe fchooner ziel, hoe fyner en zuiverer fmaak , hoe naauwe (. OP RICHARDSON. AAI amuwkeuriger kennis der natuur, hoe meer liefde tot de ` waarheid men heeft, hoe meer men de werken van Richard- on agt. Ik heb mynen Schryver zyn juist verflag van zaaken voor Yangwyligheden hooren verwyten: wat Is myn geduld ge- plaagd door deeze verwytingen! Wee den man van vernuft „die de grenspaalen overtreedt welke de gewoonte en tyd voorgefchreeven hebben aan de voortbrengtelen der konsten, en die de vaderlyke vastftel- lingen en ontzaglyke gebruiken durft met den voet treeden. Lange jaaren zullen ’er naa zyn dood verloopen, eer hem het verdiende regt gedaan worde. | Ondertusfchen laaren wy billyk handelen. De boeken van Richardfon mocten langwylig fchynen by een volk dat weggefleept wordt door duizend uit{panningen, by welk de dag aan zyn 24 uuren nict genoeg heeft voor de vermaakeh waarmede het gewoon is dien te vervullen. ’t Is om dezelfde reden dat dit volk reeds geen Opera meer heeft, en dat ‘er binnen korten tyd op de andere Schouwburgen niet gefpeeld zal ‚Worden dan afgebrokene Tooneelen van Bly en Treur- pel. Myne waarde medeburgers, Índien Richardfon’s Romans ulangwylig fchynen , waarom verkort gy ze niet? Zyt u zelve in alles gelyk. Gy gaat immers zeiden in een Treut- fpel , dan om ’er het laatfte bedryf van te zien. Spring dan ook eensklaps op de laatfte twintig bladzyden der Clarisfa. Richardfon's verflag van zaaken mishaagt en moet mishaa- gen aan een beufelagtigen en verftrooiden geest; maar ’t is met voor zulk eenen dat hy gefchreven heeft ,’t 1s voor een bedaarden en {tillen geest, die de ydelheid van het gewoel lr de vermaaken der waerelt heeft leeren kennen, en zig vermaakt in de {chaduwe der afzondering, en in de nuttige indrukfelen der ftilte. Gy befchuldigt Richardfön van langwyligheden! Gy hebt dan vergeeten hoe veel moeite, hoe veele zorgen , hoe vee- le beweegingen het kost om de minfte onderneeming te doen (laagen „om een rechtsgeding te eindigen , een huwelyk tefluiten, eene verzoening te weeg te brengen. Denkt over die byzonderheden zoo als ’t u goeddunkt ; maar zy zullen gewigtig zyn voor my „zoo ze waarachtig zyn „indien ze de liften gaande maaken, indien ze de Characters aanwyzen. Het is gemeen, zegt gy 3 men ziet het alle dagen! Gy be- driegt u: het gebeurt alle dagen onder uwe oogen, en gy e ziet het nooit. Let’er op; gy verzet u tegens de grootíte L 4 Poë- an tst 142 ' ŅÇOFREDE Poëten, onder den naam van Richardfon. Honderd maalen hebt gy het ondergaan der Zon en het opkoomen der Star- ren gezien; gy hebt het veld hooren weergalmen van het fchel gezang der vogelen ; maar wie van u heeft bemerkt dat het geraas van den: dag de ftilte van den nagt verruklyker maakte? Wel nu, het is eveneens met u gelegen omtrent de zedelyke verfchynfelen als omtrent de natuurlyke : de klanken der driften hebben dikwils-uwe ‘ooren getroffen’; inaar gy Zyt wel verre van alles te kennen wat ’er fchuilt in håare toonen en uitdrukkingen. Daar is geen hartstogt, die niet zyn eigene wezens-trekken heeft 3 alledeeze trekkén vol- genelkander opin eeù en °t zelfde aangezigt , zonder dat dit ophoudt het zelfde te zyn; de konst van een groot Poëet en vaneen grôot Schilder beftaat in u eene vlugtige omftart- digheid áantewyzen welke u ontfrapt was. © -> _ Schilders, Poëten , luiden van fmaak , luiden van deugd, leeft Richardfon, leeft hem Zonder ophouden. > © +7 Weet dat van deeze menigte yan kleine zaaken de bego- cheling afhangt: daar hoort zeer veel toe om ze uit te denken ,‘en nog veel meer om ze ter neer te ftellen. De gebaarden zyn zomtyds zoo verheven als het gezegde , en verders alle deeze waarheden zo uitvoerig behandeld, zyn het, welke de Ziel bereiden voor de fterké indrukfelen van gtoote gebeurtenisfen. Wanneer uw ongeduld tegengehou- den is geweeft door die oogenbliklyke vèrtraagingen , welke het zelve voor Zoo veele dammen verftrekten , met wat een geweld zal het niet zig uitftorten op’t oogenblik als het den oëet behaagt dezelve door te fteeken!dan is het dat gy tèr neer geflagen van droefheid of vervoerd van vreugde niet meer de magt zult hebben uwe traanen nu óp °t punt van af te rollen „op te houden „en tegens u zelven te zeggen :maar mooglyk is dat niet waaragtig. Deeze gedagte is allengskens van u verwyderd, en zy is Zoo verre weg geraakt, dat ‘zy zig niet vertoonen: zal.” Oe et volgende denkbeeld is eenige maalen in my opgekoo- men, terwyl ik. detrillende fchudding niet gezien hebt welke hen beving op het geraas der raderen van den wagen, welke het Lyk van hun flagtoffer voerde: toen was het dat de fombere ftilte , welke midden ‘onder hen heerfchte , gebrooken werd door de {nikken van den vader en de moederj toen was het dát de waare ftraf vån deêze affchuwlyke Zielen begon, en. dát de {langen zig Kronkelden in ’t branenft van haar hart en het verfcheurden. Gelukkig zy die traanen konden ftor- ten (f). (*) Onze Lofredenaar fpreekt tegen zyne Landsgenooten , en ‘tgeen hy van de vertaaling hier en in 't vervolg zegt, is op de Franfche en niet op onze Neerduitfche toepaslyk. (h) Dit Treurtoneel wordt in de Franche vertaaling niet ge- vonden. ' pe eae AANMERKING OVER DE ZWAARTEKRAGT , EN BEWYS TE- GEN DE EEUWIGHEID DER WERELD, getrokken uit. FERGUSONS Aftronomy. E Zon en de Planeeten trekken elkander onderling , en “ vermogen, waar door ze zulks doėn, noemèn we Lwaartekragt (*). Of nu deeze kragt werktuigkundig zy , dan niet , wordt zeer betwift. Het is zeker dat de Planeetén i minne ande daar (*) Gravity. oy ! L g 8, N44 ` AANMERKINGEN daar decor in hunne beweegingen verfchillen , en dat dit af- neemt maar maate van de wierkanten der afftanden van de Zon en de Planeeten : gelykerwyze het licht, dat we wee- ten ftofly'k te zyn, ook doet. “Hierom zou de Zwaartekragt {chynen te ontítaan uit de werkzaamheid van eenige fyne ftoffe , voortvloeijende van de Zon en de Planeeten, were kende, gelyk alle werktuigkundige oorzaaken, door aanraa- - king. Maar, als we aan de andere zyde in overweeging neemen, dat de graad van werkzaamheid net evenreedig is met de hoeveclheid der ftoffe in die lichaamen, zonder ee- nig opzigt tot hunne masfa of grootheid van oppervlakte , werkende zo wel op de innerlyke als uiterlyke deelen, dan {chynt dit het werktuigkundige vermogen te boven te gaan ; en te zyn of eene onmiddelyke werkzaamheid der God- heid, of het gewrogt eener Wet, door dezelve oorfprong lyk vaftgefteld en aller {tofe ingedrukt. Maar zommigen houden ftaande dat de ftof , gansch werkeloos zynde, zulk eene ingedrukte wet niet kan ontvangen , zelfs niet door een Almagtig vermogen: en dat gevolglyk de Godheid de Planeeten geduurig moet voortftooten na de Zon „en dezel- ven beweegen met die zelfde ongeregeldheden èn verande- ringen, welke de zwaartekragt zou veroorzaaken, indien ’t mogelyk waare te vooronderftellen , dat dezelve beftond. Doch, indien iemand het waagen mag om zyne eigene ge- dagten in ’t openbaar mede te deelen, (en waarom de een zo wel niet als de ander?) het komt my voor dat ‘er geen rooter ongerymdheid is, in te vooronderftellen , dat de odheid zulk eene wet, of wat wet hem behaagt, der ftoffe kan indrukken, dan in te vooronderftellen dat hy magtig is om dezelve in den beginne te doen beftaan. De manier van beiden is even onbegrypelyk voor ons; maar geen van bei- den fluit eene tegenzeggelykheid in in onze denkbeelden „en ‘t geen niet tegenzeggelyk is, is binnen het bereik van ’t vermogen der Almagt. Zien we niet dat een meních een ftaalen ftaafje zo kan bereiden, dat het naalden en vylfel van yzer tot zich kan trekken; dat hy ’t kan verhinderen en ook weder doen werken zo menigwerf als °t hem. behaagt ? Te zeggen dat de Handwerker eene nieuwe kragt inftort in het ftaafje is te veel gezegd; nademaal de naalden en het vylfel, waar aan hy niets gedaan heeft, het ftaafje ook we- der tot zich trekken. En hier uit blykt, dat de kragt oor- fpronglyk ingedrukt is in de ftoffe, waar uit het je, de naalden en ’t vylfel t’zamengefteld zyn; maar dat dezelve niet {chynt te werken, voor dat het zafje dogr den kunfte- OVER DE ZWAARTEKRAGT. 148 naar behoorlyk is toebereid : zynde dit eenigermaate gelyk aan een opgefchooten touw in een fchip, het welk noit cen boot, of iets anders, tot zich zal trekken , zo niet het eene einde aan °t zelve, en °t andere emde aan dat geene liet welk opgehaald moet worden, gehegt zy: en als dan is’ evenveel aan welk einde de vaarensgezel trekt; want het zal gelykerwyze ftyf gefpannen ftaan , en het {chip en de boot zullen zich tot elkander beweegen. heid gegeeven is, is blykbaar. Want, nadien de ftof nim- mer zich zelvé in beweeging kan brengen, en alle lichaamen bewoogen konnen worden in wat ftrekking men wil; en dat nogtans alle de Planeeten, zo bovenfte als benedenfte , zich beweegen van °t Westen na`t Oosten, in genoegzaam gelykgeftelde vlaktens 5 terwyl de Komecten zich beweegen In allerleie trekkingen, en in vlaktens die ver van elkane der verfchillen; zo kan men deeze beweegingen niet toes eigenen aan eene werktuiglyke oorzaak of de noodzaaklyk- heid, maar aan de vrye verkiezing en magt van een verftan- dig Weezen. , Wat ook de Zwaartekragt zy ,„’t is duidelyk dat ze op alle oogenblikken werkt: want indien haare werkzaamheid op- hield, zo zou de voortftuwende kragt op het eigenfte oo-. genblik de Planeeten in rechte Iynen wegvoeren van die plaatfen hunner wegen daar de Zwaartekragt hun gelaaten ad. Maar, eens in beweeging gebragt zynde, is ‘er geen noodzaaklykheid voor eene nieuwe voortftuwende Kragt , of ze moeften eenigen tegenftandin hunne wegen aantreffen , noch voor eenige herftellende hand, of ze moesten elkan- der onderling verwarren door hunne onderlinge aantrek- kingen. | Meg 346 AANMERKINGEN Men vindt dat ’er veranderingen zyn in de beweegingen der Planecten , ontftaande uit hunne onderlinge aantrekkin: gen, wanneer ze'in het zelfde gedeelte des Hemels zyn: en at onze jaaren niet altyd naauwkeurig van dezelfde lengte zyn. Behalven dit is ’er reden om te gelooven dat de Maan nu eenigzins nader aan ons is, dan eertyds ; zynde haare periodifche máanden korter dan in voorige eeuwen. Want onze Aftronomifche tafels, welken den tyd der Zon en Maan-Eclipfen met de uiterfte naauwkeurigheid in onze da- gen toonen, beantwoorden niet zo wel in zeer oude vere uisteringen. Hier uit blykt dat de Maan zich niet beweegt in een medium vry van allen tegenftand; en daarom moet zy, zynde de voortftuwende kragt een weinig verzwakt, terwyl ‘er niets is dat hare Zwaartekragt vermindert, trapsgewy- ze den Aardkloot naderen; befchryvende in ieder omloop kleinder kringen , en ‘voleiridigende haaren periood fchiely- ker; hoewel haare weezenlyke beweeging, met opzigt tot de geheele ruimte, niet zo fnel zy als voorheen. Van hier” moet ze eindelyk tot de Aarde komen ; zo niet dat Weezen, het welk haar in den beginne eene genoegzaame voortftu- wende kragt gegeeven heeft, haar iets meerder fchenke ten vereischten tyde. En, daar alle de Planeeten zich bewee- en in eene ruimte vol van ether en light, dat ftoflyke zelf- flandigheden zyn „ zo moeten Zy ook eenigen’ tegenftand ondergaan. En daarom, indien’ noch hunne Zwaartekragt verminderd , noch hunne voortftuwende kragt vermeerderd worde , zo is ’t noodzaaklyk dat ze dė Zon nader en nader komen, ten laatste in dezelve vallen, en zich met haar ver- eenigen. | 7 Dit verleent ons een fterk bewys teger de eeuwigheid der waereld. Want, had dezelve van eeuwigheid beftaan, en was ze door de Godheid overgelaaten , om beftuurd te wor- den door die vermengde werkzaamheden van de bovenge- melde kragten of vermogens, gemeenlyk Wetten genaamd, ze had reeds overlang een einde genomen. Eri ïs de waereÑ nu daar aan overgelaten , zo moet ze een einde hebben. 