VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
de aandacht van iederen vaderlandíctien’ Zeeuw’ zich tot deze mishandeling bepalen, Eene toevallige’ melding daarvan, ia eenen brief van den Heer Mr. N. C. LAMER ECHTSEN VAN RITTHEM aan den Heer Luitenant - Admiraal vân Kins- BERGEN, had het edelmoedig aanbod van den laatstgenoeme den ten gevolge eener zoodanige fom, als tot herftel van het Praalgraf noodig konde ‘geacht wordên. ` Van dit aanbod, ech- ter, om bijzondere redenen, geen gebraik gemaakt wordende, leende zich de Heer: Gouverneur der Provincie, jn. $CRO- RER, op des eerstgenoemden verzoek, tot eene voordragt san Z. M. den Koning ter berftelling en overbrenging van dat Gedenk{tuk ‘naar de Nieuwe-kerk, waarin Hongstdezelve bij befluit van ‘3e April 1816 bewiltigde. Dit werk’ door den Steenhouwer w. VAN UYE. aangenomen en in dit loopende Jaar 1818 voltooid ‘zijnde, oordeelde het Zeeuwfche Genoote - fchap der Wetenfchappen, aan dit herfteb.een openbaar aan- deel te moeten nemen, Met goedkeuring der Hoogère Magt, befloot men tot eene ‚openlijke. inwijding op 18 Maart dezes jaars, wèlke dan ‘ook, in tegenwoordigheid eener talrijke en achtbare (chare, plegtítatig verrigt werd. _ Het is de‘ Redevoering, te dier gelegenheid door den Heer DE KANTER gehouden, welke wij thanus met volkomene tof- prijzing aankondigen. Hárè wijziging is zeer doelmatig door hare eenvoudigheid, De inhoud is belangrijk ván wege der ontvouwing van’ de dienften, door de beide Helden den vs- derlande bewezen, en der opgaven van derzelver doorluch- tig geflacht, waarvan wij met gevoelige deelneming verse men, dat de mannelijke linie, bij het overlijden van da Heer C. CROMSTRIEN EVERTSEN, in °s Gravenhage op I4 Junij dezes jaars 1818, is uitgeftorven, Een vooraan ge- vplaatfte ftoute Lierzang van den Dichter M. C. VAN HALL, de dichterlijke wending van den Spreker zelf voor het twee- de gedeelte, de edele Feestzang van den Dichter A. VAR DEINSE, en de eenvoudige dichterlijke Toefpraak van den Heer CORN. SCHUTTERS, zetten eene: wezenlifke waarde bij dan deze plegtige en ftatige feestviering 3 cerwijl de mede. gedeelde Afbeelding van het Praalgraf zelf ons de dagen van alouden roem en vaderlandfche kunst met eerbied herinnert. Met gevoelige ‘deelneming lezen wij alter de hulde, doof den zeer verdienftelijken Luit. Adm. VAN KINSBEKGEN aan den Zeeuwfchenheldenroem bewezen, in het doen vere vaar REDEVOERING. - . 677 vaardigen, op zijne kosten, eener creffelijke Afbeelding van den Admiraal De muirer door den Middelburgfehen Kunstfchite der J. P. BOURJÉ, thans in het Huis der Marine te VJisfin= gen tusfchen de Beeldtenisfen der Gebroeders EVERTSEN geptaatst. Niet minder verheugt ons het berigt, dat het Zeeuwfche Genootfchap een oorfpronkelijk Afbeeldfel van den gen, Admiraal DE RUITER, in den jare 1667 door den - beroemden Schilder Bor vervaardigd, en tevens onder des. zelfs oudheden een Touwflagers- wiel bezit, welk gezegde Admiraal, als jongen, in de Lijnbaan der Heeren LAMPSINS te Vlisfingen, voor eenen fchelling weekloon gedraaid heeft, De herinnering des bezits van zoodanige voor den echten vae „derlander onwaardeerbere fchatten- kan niet anders, dan het gemoed van den echten [Vederhander met de eerbiedigfte. aan» doeningen vervullen. | 4 Het Verbond der. Edelen, Treurfpel, door Mr. j. VAN °s GR Ao VENWEERT. Te Amflerdam, bij J. van der Hey. 1818. Jn ki. 8yo. 68 BI. f :-8-: Wak eene hoogte de Dichtkunst, in het algemeen, ook in ons Vaderland moge bereikt hebben, het is niet te ontken- nen, maar zeer te bejammeren, dat: wij in het Heldendicht en de Tooneelpoëzij, bij vergelijking, weinig hebben voorte gebragt, en dat wij daarin met andere Natien niet kunnen wedijveren. Deze opmerking, hoe zeer ook onze eigenliefde wel geneigd zoude zijn om derzelver gegrondheid in twijfel te trekken, is te dikwijls gemaakt, dan dat het noodig zou- de zijn er bij ftil te ftaan, Wij vonden haar, nog onlangs,. herhaald in de, dezer dagen in hee licht verfchijnende , en, in zoo vele opzigten, allezins voortreffelke, Galerie Histoa rique des Contemporains, ou Nouvelle Biographie, (waarvan eene aanprijzende aankondiging in dit Tijdtchrift is gedaan) en wel in het tweede deel, waar de fteller van het artikel Bilderdijk, dat ons toefchijnt met even veel waarheid en grondige kennis, als met keurigheid en goeden fmaak gefchre- ven te zijn, zich, te dezen aanzien, dus uitdrukt: „ On peut dire en efèt que la poëfie hollandaife a, de nos jours, atteint une hauteur qui peut lui faire foutenir la comparate Jon , non -feulement avec tout ce qu'actuellement on publie dans BOEKBESCH. 1818, NO, 15. Yy ce 673 Je VAN È OREVENWEERT ce. genre, fiir dhiers points de PEurope, maf p - Are wle avec ce qui a para ailleurs ayant cette epoque, Â Pon en ex- cepte la polfe dpique et dramatique, genres duns lesquels ele we pest citer des noms faits pour entrer en: parallèls avecke TASSE, MILTON, VOLTAIRE, RACINE, CORNEILLE, MOLIÈRE et autres génies d'un ordre fuperieùr.” Wa de Tooneepoöij bijzonder betrefc, het gebrek aen oorfpronke- lijke Trourfpelen (en in het Biijfpel zijn. wij, waarlijk, neg armer) wordt, van tijd tot:tijd, meer gevoeld en opgemerkt. Dit fchijnt dan ook de Tweede Khsfe van liet Koninklijk Nederlandsch Infticuut bewogen te hebben, om eenen 2an- zientijken: eereprijs uit te fchrijven voor het beste, en in zich: zelf meest voldoende , oorfpronkelijk Nederduitsch Treur- Apel. Deze pogiig is, aanvankelijk, met geenen ongunftigen uicflag bekroond geworden, daar er, reede voor de eerie maal, een getal van niet minder dan tien oorfpronkelijke {lukken , ter mededinging, is ingezonden, waaronder ook Het Keibond der Bdélen van den Heer VAN ’s GRAVENWEERT. Geen der ingekomene ftukken is, nogtans, deh uitgeluofden prijs waardig gekeurd. Ten aanzien van bet thats door ons aangekondigde, heeft de Commisfie uit de Kiasfe geoordeeld, dat het een. goed Dichtftuk, maar-geen Treucfpel was. Dit berigt ons de Schrijver zelf, Hij voegt ex bij: „Het verfchijne zoo fpoedig na deze uitfpraak in het licht, niet, omdat de vervaardiger zich, als‘ ware het, op het Publiek wil beroe- pen, van eene oordeelvelling , die waarfchijnlijk juist is; mar ‚op uitooodiging van een’ der Heeren Leden dier. verdiesfe lijke Kommisfie zelve.” Wij keuren deze uitgave goed, @ wenfchen , dat de Schrijvers van de drie, door de Beoot- deelaars met de meeste onderfcheiding genoemde, ftukken het voorbeeld van den Heer VAN ’s GRAVENWEERT DO- gen volgen. Zoo. Zeer wij toch het uitloven van den gemet- den eereprijs toejuichen, even zeer zouden wij die giichrij- ving gaarne wat anders gewijzigd-zien. Wij zouden, neme- lijk, verlangen, dat de Klasfe, een meesterfluk — ew ook alleen een meesterftuk — bekroonende, tevens de eem of andere goedkeurende belooning fchonk aan „voortbreng{elen van mindere verdienfte, welke eenigzins op den naam vaa goede Treucfpelen nanfpraak kunnen maken; dat zij zoodami- ge, laat het dan zijn middelmatige, ftukken in het licht deed _ verfchijnen, en gepaste middelen beraamde, daz dezelve ook ‘ tea i BEE. FBREGND. Dak EDLER.. _ B7Ì een: telommels. wièrden gevóerd;: Men : moet toêh, naar ons inzien), par de omftandighedea: të werk ” gin, eh kan, op eens „geene: meesterftukken verwachten. ` Ook bekoort men de geneesgidsehen maar de kwaatiin te rigtên.- Wij bezitten eenige, waùslijk goede, Treueipeten; docir het ombreeke ons aan voorsad, Te werk gaamte,-roo ale twij zouden wer- Fchen, zoude: men, lasgzanterband, sten tijnftk dragelijkt Treustpeikn.bbkomen, die ‘van tijd zot tijd (voorsl,: wanneef de Klasfe van het In@weuut: het ‘Gouvernement cot medewer: king. konde Wewegel)-:zo0 vele: uitheemfche misgebeorcen zouden: kimnen ‘vervangen. : Ben’ zoude de mmijver: orider de wedertandtehe Dichters worden opgewekt; dan Zouden de Acteurs - geldgetiheid verkrijgètr, om zich ín de „zoo jammer- ijk verwaarloosde, kúdsé van declamatie te oefenen; mei zou, dlengekëne, meer produkten ‘in: die vak zien verfchij- nen, en eindelijk, de kunst volmakende, meester ftufiken bee komen , die meesterlijk werden uitgevoerd. ' ‚ Wat m het voor vit liggead ftuk aabgoit, wij vermeten bus niet: ve beflisfti, of het den naam vin “Treurfpel af oF wiet verdient. wekken: van fchrik' en medelijden, neemt mèn de Franfthe Ruken. vans. dén besten tijd tot modellen, wii men CO R- NEILES @M RACINE hebben nagevolgd, ‘dan ‘kunnen wij ons ligtelijk voorftellen, dát dit ftuk,:bij de Heeren Beobr- deeláars, den naam van Treirfpel bez waarlijk: verdfënde. Hot het kiermede: zij; het komt ofs voor ; dat dit voortbrengfel van dën-Heer VAN 's GRAVE NWEERT wezenlijke verdien- teh en venst grove gebreken heeft. ’ De Cominiüsfe noemt det een goed Dichtftuk; en dit is waarlijk geen geringe lof, Het is, in ons oog, het eerfte en groote vereischte van ieder Freurfpel „ zonder ‘hetwelk dit edele vak tot een bloot ver- saal van ware of verdichte gebeurcenisfen wordt vernederd, ót ‘een fpel, waarin de eentieid flechts historisch, niet diçh- erlijk: is; en waar (zoo als onze BILDERDIJK zegt) bet tuk ‘om, de daid’ is, en niet de’ daad om het dicbtftuk. Wan- veer ` her ‘Gan “alie eigenficháppen y van een goed Dichtítuk aan, lit werk toekent,’ doet mèh , indèrdaatd, reels veel; en wan- y ya neer 63o J.VAN 6 GRAFENE ERT . neer man, dagrenboven, ‘nog’ askent, gelijk wij. voigame doen, dat het nog meer is: dev een goed Dichttuk; det hee ook onderfcheidene vereischten van het Treurfpel, als een heid van daad, tijd en plaats, gefohikte. verdeeling ia bedrij- ven, goede voorftelling ven karakters (*), handeling enz., bezit, dan doet. men alles,, wet de Heer van % GRAVEI- WEERT, billijkerwijze, kao. verlangen, enden sal hij zelf moeten toeftemmen, dat dk alles nog niet voldoende is, os het (tuk een gped Treurfpel;te noemen, Wij zullen rondborftig,-doch met. befcheidenbeid, opge ven , wat wij op dit kunstwer hebben asn te merken, wij houden het er voor, dat het te weinig dramatisch bee lang (éntérét dramatique) bezit.. Wij. {phrijven dic gebrek meer toe aan de bewerking, dan aen het-onderwerp, het Vérbond der Edelen, dat op zichzelve stlerbelangrijkst ie. Maar een verbond, of, zoo men wil, eene zamenzwering, is een werk van onderhandeling en overeenkomst; en on zoodanig onderwerp voor het Trourfpel gefchikt ce maken, daartoe wordt, naar ons inzien, veel kpnst vereischt, Het doel der verbondene Edelen, de haofdigkond van het fuk, js de „affchafing der Jngquifstie; de uitkomst ie, dat de Land- vaogdesfe, dezelve fchorst., Deze. uitkomst was van zeer veel gewigt voor het land; maar, omdat zij hier aleen uit dak oogppnk wordt voorgefteld , levert zij, voor bet Trean fpel, geen, genoegzagm belang ope Om dit te verwekken, was het niet, genoeg, den beeldftosm te doen _sitbacfies, vóór nog het fmeekfchrift der Landvoogdeste, is aangebode, en de mare daarvan, dadelijk na de aanbieding, ie Bruid bekend te doen worden, : Dit iss, evénwel, eqoa der best partijen van, het fuk, waarop opk de ontkoopping rom. .Dè Dichter had, naar onze meening,, meer moecga dosp, Hij had zhe Treurig wezenlijk reig moeren meken. -kiif dod & o NaF " (”) Ôp ‘dat van vrei nog al de eene en andere bedenking vallen. Zou b. v. deze flinme en (lastkundige man ‘zoo onvoorzigtig zijn geweest, om, in, dar sijdfip san de Lendvoogdesfe te zeggen, hetgeen de Dichter. hem. (bl. 24} in den mond legt ? Het karakter van, de Landyoagdesfe : íchijns ofs wat al te gunftig voorgelteld, en en een hoofdsnek ‚ haar doa monnikengeloóf, niét genoeg, uiti te, l komen, Fn" Pl ? . all z Jy HET VERBOND DER EDELEN, 68r er de eene--afrandere treffende epifode moeten invlechten, waartoe de. gefchiedenis zoo ‘gereede aanleiding gaf. HY had, bovenal, den, aanfchouwer ‘het verfchrikkelijk kwaad, de gevloekte Inguifitie, welker-opheffing “het doel van het Guk: is, -nadrukkelijker en zinnelijk moeten voorftellen. : Het gevaar van een land, het- onheil van de geheele maat{chap-. pij, kan wel het hoofdonderwerp van een ftuk zijn; maat de Dichter, zoo hij anders dramatisch: belang wil verwek- ken, moet de rampen en ellenden van bijzondere perfoven op het. tooneel brengen, De mensch hecht zich aan den. mensch. Wanneer -de handelende perfonaadjen den- veagen toeftand van het land, op eene :krachtige wijze, fchetfen, reft. dit wet den aanfchogwer; mgar de voorftelling is te al- gemeen, Het onheil van bijzondere perfonen, daarentegen „ betwelk hem op het tooneel voor oogen wordt gefteld, werkt individueel,- treft dadelijk zijne zinnen, vervoert zijn, hart, en fleept het mede tot dat gevoel, dat de Dichter in were king wil. brengen, In één. woord, men mget een voorwerp hebben, dat men ziet lijden, met hetwelk mer lijdt, waare. ian. meg zich ‘hecht, en san welks Jot-meg,:als ’t ware, rijn eigen lot verbindt. -Om flechts iets te poemen : hoezeer tou, bet niet de deelneming van,den gaofchouwer. ten hoog-. Ren ‚top, hebben gevoerd, wanneer de Dichter b. v. een tdel, braaf en algemeen - vereerd, flagtoffer der Znguifitie , in den kerker zuchtende, ieder oogenblik den dood. verwach- ende; ten tooneele had gevoerd; wanneer deze, met meer indere .ongelukkigen, werkelijk zeeds, ten daod gedoemd. lan, in det Gchrikkelijk oogenblik, het doel der Verbondee: en. gelukte, de. fchorfing. der Znguifitte door ‚de. Landvoog- lesfe werd. uicgefproken, en daardoor deze rampaaligen ges, ed en behguden werdenb Door: de, invlechting van deze of oortgelijke epifzde zou de „Dichter tevens in;ftaat zijn gee Beest, om; pene. bevredigende ,‚ontkvooping, waerop het zoo teer aankomt, aan zijn ftuk te geven, Zob als dezelve hans. ifo.: 34 de toefchonwer niet met voldoening den blie. Yy 3 e . fchouw. Hr =- AET VERBOKD DER: EDELEN, fchiouwburg verlaten. Hij ziet, dat er flechts eene. fobo der Inquifitie plaats heeft; kij wet, (zoo hij , asthans, ziet gedeel vreemdeling ís ín de gefchiedenis van- ziju lasd, es voor zoodanig een’ héeft het'onderwerp nog minier being) det de:Landvoogdésfe daartoe gedwongen werd; -eat & ver eeniging Feehts fchinbaat en vóor een” korter tijd was; ea Kð felt zich, ten zeïfden tijde, at de jammeren en stelt. heden, welke gevolgd zijn, voor den geest. Dit moetk | natuurlijke uitwerking’ zijn van het tuk, daat het seese | gemeene landsbelangen teri onderwerp beeft: mear wordt de toefchouwer tevens door het lijden van bijzondere per- fońen geroerd en verteederd, mag hij zich hechten, met ge- heel zijne ziel, san het loe van” ongelukkige Mezrofèrs der Inquifitie, en ziet hij, dat zij san derzeWer cijdelfjke Thot- | fing hunne volkomené redding èn bevrijding verfchuidigd zijn, dan ze Hi zich geheel bevredigd over de uitwas gevoelen. ` OT De “De Dichter żal gevoelen; dat wij-vrij wat gewigt a è zé bedenkingen ‘hechten. Wij durven hem zelfs ‘verzóekes, dezelve: ter hatte te nemen; dr; fchoon wij onè wel zet | vleijen mogen “tet de hoop’, dt’hij de moeite zoa wiee nemen, ont in den geest ‘van dezêtve zijn ftuk om te we ken, Zouden wij ‘toch der! wiarhèit geene hulde does, i» dièn wij zeiden, ‘dat wij dit -hié heimelijk wenschten. J, wij moger hee wenfchett want wij zijn overtwigd , èn ker fonds vah hèt werk goed is, en dat het, op deze dg¥ wijze omgewerkt, (en met een weinig mêer intrigue ™ andere kant, wadttoe!, shisfchlen, de een of andir gevens Spanjaard; op: den biĳgeldovigën geest van maRrdanzrak werkende, dem Schrijver betèr zou te ffsdè kôrten, datt BARLAIMONT) een echt: en gòkd' Treorfpel Eeò-Wörden, den der fchóonfte vaderlandtehe bedäjver levenig kouflesde „ vol werkingen bezieling, «de TRerknte tuteogten A KAG brengende, de “vrees en 'hét-aftdelijden opwekkende, de edelfte geestdrift in den aanfchotwek' verhoogtnde, Kets naat de- onzekere ontknooping, tet Needs totnemeide BeNngftel- jing, doende :reikhalzen, en zijhd ziel, door We" ÉndAijkė witkomst, mét: een bevredigd. gevol wervurtendk. >" ' DeHeer VAN 's GRAVENWEERE, wiets Mheafijk? verl dienten wij hobgfchatten, en wiet Wij -ttencdpriRE toe kennen om een goed Trourfpek te” rerveardigeisf holde oud deze heufche en welgemeende gamerkingen ten goëdel ` - STUKKEN, RAKENDE NAPOLEON, 683 P) rzameling van oficieele Stukken, betreffende des Gevangenen Pp Sint Helena, met de Aanmerkingen op de Anufpraak van Lord:BatuunRstr, in de Kamer der Pairs, op den 18den Maart 1817 gedaan, wersegeld toegönòndin wan Sir HUDSON Lowe, aan het adres van Lórd LIVERPOOL; op den pden October 1817. „In No, 1 ontmpet men, in de: eerte p'áats, de, op den titel, laatst gendemde Aanmerkingen op de Aânfpraak van Lord BATHURST, tot. beftrijding eener Motie van Lord BOLVARD, watin over de behandeling van den: Gevangene Yy 4 op 684 | STUKKEN op Sint Helena heftig geklaagd was. De overige frukken, ten getale van elf, van meer of minder belang en uitgebreid. heid, en daaronder een brief, welke:door NAPOLEON %8 den Graaf vqn Las Casas, na deszelfs gevangenneming, zal zijn gefchreven, zijn voornamelijk als bijlagen tot de Aanmerkingen te befchouwen. De Schrijver der laatften (zoo piet mede NAPOLEON zelf, dan waarfchijnlijk Graaf BER- TRAND, of Graaf MONTHOLON) maakt hier sistrekfek uit de danfpraak van Lord BATHURST, en laat op elk der- zelven volgen, wat hij daarop te zeggen heeft; doch de ` uietrekfels zijn veelal zoo kort, dat men ze niet genoeg ver- faat, en dus de Aanmerkingen, wier (tijt daarenboven hier en daar duister is, niet kan beoordeelen. Zoo men.den lezer hiertoe in ftaat had willen flellen, had men hem eerst de Motie en dan de Aanfpraak, in haar geheel, moetén geven De geest der Aanmerkingen is ten uiterfte bitter; alles wordt geweldig overdreven, en men kan, om de buitenfporige grootfpraak, hier en daar geen glimlach onderdrukken. Dit alles wekt geen vertrouwen van geloofwaerdigheid. Dir ziet men klaar, (en wie begrijpt het niet van zelf?) de Geven- gene heeft het, op Siet Helena, in het geheel niet naar zij- nen zin,. Zijne buitenfpozige pretenfiën , zijn kwaad humeur , omdat men daaraan niet voldoen wil, en zijne hoofdigheid, in, van hetgeen meu hem toëftsat, geen gebruik te willen maken, omdat het minder is, dan hij vorderc, doen bes Zichzelven zijnen toeftand hoogst onsangenaam maken., Hir mag bijkomen, dat de Gouverneur Sir HUDSON LOFI, {aan wiens bewaring hij is toevertrouwd, en die zoo ua met hem, als met de geneu, die hem omsingen en met hen overeenftemmen, deeg kan doen) door het verachtelijk afwij- ` zen van zijne beleefdheden, en de hem, bij alle gelegenhe den, aangedane beleedigingen, nu en das aijn geduid ven liest, (en wie zou dat, in zulke omftandigheden , wt) en wel eens dit of dat weigert, of bepaalt. hetgeen bij, bi) be Scheidener gedrag des Gevangenen, zou toeftssn, of vrijla ten; hetwelk dan eenigen grond tot billijke kisgt kan ge ven: maar dit, dat de-Gevengene zich in zijn lot niet, sà een groot man, kan of wil fchikken, en er zich, met kwd» aardigheid, tegen verzet, ‚dit maakt hem dat lot boven alles hard. De hoofdgrond der klagten gaat uit van het beginfel, dat s zine gevangenis zelve onregtvasrdig is, dat men zich, te í b RAKENDE NAPOLEON. Elon. houfe niet, en men zou zes of acht faren noodig heb- ben ‚om het te ftickten, En wat kon er, in dien tijd, niet Yy 5 ge- 626. nen KEUREN agbepren? Hij begeerde, het dascom niet. Men wilde Lap weod. vergrooten ga -verbelgren; man -dit werd afgewea, qudat, men dan ta, veel Jagt wan het weskvolk had. Ma verkoos. dus te blijvon, dapr.men was, eu te blijven kiages, dat meu er Was. —, Ban wigrde hopfdppat van klagt i, def men den Gevangene gyer. het eiland nier overal, en i, dan ouder opzigt, wil Igtau wandelen en paardrijden, was hij verkiest, — een vijfde, gat men an hem en zijn gest Schap geene geflotena. briefwisfeling wil toeftaan, mer us ‘ij in de- wijde wereld goedvinden, — een zesde, das me hem op geen zoo, kostbaren voet onderhouden wil, als bi wenscht, — een sergnde, dat, Sir He LOWE de magt beeft, em alle de bepalingen me maken, welken hj} noodig acht, om te zorgen, des de Gevangege niet optkome, eaz. — Dit alles brengt nu te weeg. dat de Gevaagem van A de hea gelsteue vrijheid geen gqbruik belieft te maken, dat hij zich zelven gplluit, geene brieven wil fchrijven, geepe breva wit ontvangen, enz, en dat hij aanhoudend tegen den Gee verneur- uitvaart, en hem allerlei kwade namen geeft. Hot „yvsegmd pu het hart agk zijn moge vaà wraakzucht teges. een’ man, die, jaren lang, alle regten, ten aanzieg van cee gsook „deel des menschdams,. kwaadaardig en meédoogeloos vestrapke en zo daardoor allen voor zichzelf werbeurd heeft, kan. men zich toch ‚niet anders, dan ergeren, over za g0 fehreeuw van regtsvechortipg 49 zijnen gansien,. Qpis tint Gracchos, de feditiana. querentes? Waar heeft. de. Gefchiedent iemand aan te wijzen, die zoe veel leeds san zap cu pot deel der wereld brouwde, zoo vele duizenden, onfdiät, in, kerkers degd verfmachten, zoo vele honderdduizend® geed, omkomen? — çen’. man, die, pa zijne regtvaardige ver pedering» : 3790. eerloos misbruik maakte vende vrijheid, wek ‘ke men. hem Qnverdiend gelaten had, die ap oieaw zoo veel pnrust--verwekte, zao week. bjoadp. deed Aaw, too Wo, en ongelukkig maakte, er die, ‚na apdegmaal:in de magy 8 Geregis gekomen te zijns met zoo:vela verfchoonende gdelmogdigheid behandeld werd? — Rano. gnia cen mas zal pp, nog (chreeuwen, alsof hij yermaord. wierd, omdat men hem ‚in de ruimte gevangenis, waarin. dat Las CASAS, op deù togt van Ostende naar Frankfort, afs eeu boosdoener, mek den ‘dood worftetende, door. hèt Koningrijk der Nederlanden, en vervolgens doar. eet. dect van Duitschland , gelleept is, en te Frankfort kwam, toen hij op het punt ftond, om, onder de ongemakken des ligchaams en de kwellingen der ziel, geheel te bezwijken, Zeker is er toen een wonderwerk aän den man gebeurd, dewijl hij, op den dag zelf zijner aankomst, in ftaat was, om den hier mg. de geplaatften brief tan 28 bladzijden aah Zord BATHURST ee Schrijvan, ‘Die: brief behelst zijn beklag over de hem dangedane behandeling ,, ew zijne eifehen van voldoening dess wege, welke wij vreezen’, dat niet veel gehoor zullen vinden? „De brief aan LUCIEN BONAPARTE, Van ruim so blad. zijden, bevat een verbaal van al het aan NAPOLEON bejes gehde „` federt hif, de /biacfte maal, afftand van de regering ded, tot ep de.dagrbekeuing des briefs, in September 1816; Mien. verzeit hem. nyag ét te Rochefort, leest, hoe Mj hot- daar e- OTUEREN, RAEENDE NAPOLEON; daar onmogelijk: vond ‚„-om, door de Engelfche kruifers been; (naar Amerika, zoo als men voorgeeft) te ontfnappen; hoe ` hij, oa onderhandeling met den kommandant van de Bellers. phon., zich aan zijn boord begaf, aan den Prins Regent fchreef p naar Engeland Gevende, daar verpligt werd op de Norskass- _ Öerlgnd over te gaan, en naar Sint Helena vervaerd werd; zijn protest daartegen ,- zijne leefwijs aan boord, de aankomst op het eiland, wat-op hetzelve, tot aan bovengemelden tijd, voorviel, hoe hij. daar leeft, hoe flecht hij bet er beeft, enz. enz, Het fpreekt. van zelf, dat dit alles weder doot weven is met aanmerkingen, in denrelfden geest als al bet overige, en dat Sir. Lower er weder niet in gefpaard wordt, == Kortom, de twee bundels raken elkander gedurig in dezelfde punten , en de veelvuldige herhaling van dezelfde bijzouderbe- den en dezelfde klagten maakt de lezing van dien bundel» welken men het laatst ter hand neemt, onsangenaam, De over eenftemming is evenwel uiet altijd vplkomens want (bij voor beeld’) volgens den brief, dien NAPOLEON san LAS CASAS heet gefchreven te hebben in-den eerften bundel, was die, welke aanleiding gaf tot: het in verzekering nemen van gem. . Graaf, aan eene vriendin te Londen gefchreven; maar, Vol- gens, den laatften, was het de brief. san LUCIEN BAN An PARTE. 7 ' En, De gevolgen der Deugd en der Ondeugd, of zedelijke Grok- flelhingen, toegepast op het hart,’ door Vertellingen, pe de tweede Hoogduitfche uitgave van den Hofraad VON EC KARTSHAUSEN. Te Leiden, bij J: W. van Leeuwen. 1818. In gr. 8yo. saio Blf 1- 16: D. edele inborst van den Heer VON PCKAKTSRAOSEN en zijne goede bedoeling; is in dit gefehrift: geenszins te mise ‘kennen. Zijn oogmerk is, om aam, „ de weinigen, die het der moeite. waardig. echten dikwijls-over- hunne ‘daden na te denkeu, en de gevolgen van het goede en het kwade op te merken, eenen wenk te geven, om hun'te doen opmerken» dat geene daad in het menfchelijk teven onbeduidend is; det elke hare gevolgen, de eene vroeger, de andere later, heeft.” Tot dat einde felt bij, in de Inleiding, een santai grondftek - to ON ECKARTSHAUSEN, ORVOLGEN DEB DEUGD ENZ. 609 ngen vooraf vast. Daarop volgt eene opgaaf van de hoofde ndeugden, waaruit bet ongeluk der menschheid ontftaat, dan komen svertelkisgen; en eindelijk oorfpronkelijke karake prfchetfen , die wij echter niet inzien, waarom ze niet onder e rubriek der vertellingen geplaatst zijn. — Die. grondftel- ngen; waarvan eene geheele lijst wordt, opgegeven; wieg \eariezing geenszins onderhoudend is, zijn yoor een gedeel» | e niet in den baak, en komen voor een grooter gedeelte iet te pas. De Schrijver wil, b. v., den mensch, enkel oor de` kesinis van de deugd, deugdzaam hebben; en, wan- eer de mensch de grondwet der menschheid: „ de waarheid tide ons tot het goede, en de valsehheid sat het kwade,” uidelijk leert kennen, is dat vorming — opvoeding van den lensch. De grondftelling: „ maat, tijd en ruimte zijn toe- landen der verandering van ligchamelijke voorwerpen, en ronden zich op de beperking onzer zinnen, of op de in irukken, die zij ons veroorzaken,” zal bezwaarlijk op het art kunnen toegepast worden, En zoo heerscht in deze st, in °t algemeen, droogheid, afgetrokkenheid‘ en koude, Jeze vinden ook plaats bij de opgave der’ hoofdondeugden, vaaruit het ongeluk der menschheid ontftaat, alwaar de Schrij- er zich inlaat op fchetfen, díe in kinderboekjes goed mog- en zijn, maar geenen volwasfenen van eenige lectuur ondere \ouden of onderwijzen kunnen, , 7 In de vertellingen èn karakterfchetfen heerscht zeer: veel verdrevens, maar ook oppervlakkigs;. welk laatfte fommige an deze ook wel tot de kinderboekjes konde dóen verwe. en worden. De Schrijver is bijzonder vol — en dat met egt — van dè behandeling, welke dé meisjes daor de man- len ondergaan; en zijne waarfchuwende ‘vertellingen zijn chiil genoeg, én met zZedekundige aanmerkingen doorvloch- en, die den loop der ‘vertelling dikwijls ontijdig ftoren. Cieschheid. vonden wij gekwetst in deze plaatfen: Bl. 30, ‚ Zij beoordeelde den man niet naar ‘de breedte zijner fechou- ers, noch naar de grootte van zijn ligchaam: zij kende eene rootere waarde, die onze meisjes inderdaad niet kennen.” in bl, 143. „ Men vindt mannen, welke de waarde van en meisje, hetgeen hunne lusten wekt, met vleeschhouwers agen berekenen, en vrouwen, die gan de ‘breede Schouders n dikke. kuiten van den man de voorkeur geven” Hoezeer wij dus de form van voorfteller, bij den Heer ML VON [ - A FON REWA ANS KIVIEN, GEVOLGEN DEE DEUUD IA WER Shar tswounan, i TAV- opzigten , net rat pifi poo wadiëhen- echter, aan den anderen kent, ‘sam Vrntige aflever. vn de. Zedelooskeid ; zijue hoogachting wet Te Ohbedorvenen onder ket vrouwelijk gefuebt, zijn zedelijk voel deh hoogftet:idfs én, van dezen kant befchoesd, iehtchen wij Kec: 'bookjo vele lezers en lezeresfen ioè, t hier, diir Her toek ook deniert onderhoudende zijde heeft. TAN Sh re ie wedr of dn aen de isch, Uis bes Boegdsisai ‘san JO AFPERZELLER. Fe Groningen, dj w. Wes’ - tÈfe, nord. Ji sr: aad tig Be f-tenr- D: o opening van het. ‘Benkner Linth: kanaal, 17 Apri rê1ó, „Was „inderdaad ‘hoogstbefangrijk voor ` den Zwitfer „ en als ° ware, een - ‚vaderlandsch feest, ter blijde herinnering wasrazz zen gedenkfchrift. welkom iSe Voot den nitlander is bs ech Aer: van minder belang ; doch het gefchrift voorhanden is ook geen gefchiedkundig yerllag, maar bet bevat de uicboezemia- gen van gen voor vaderland en. vriendfchap gevoelig ban, zoodat men het averal , ‚als zoodanig „ met hetzelfde genoegen Zal lezen. Het heeft zeer eenvoudige en toch onverwachte wendingen, en menig huisfelijk tooneeltje, fiksch en mif geteekend. De fchrijver reist met vrienden, bezoekt mie. en, en keert onder vrienden terug. Voorrede en opdat ‚wijden dit gefchrift aan vaderland en vrienden, ten ber en aandenken ván ’s Schrijvers getrouw en liefde zt ‘Onder de weinige aanmerkingen is eene uitvoerige, & $ yende een roerènd dichtftuk uitde Herinnering sfiederen va KAREL GRASZ,’ aan de vertaling van hetwelk de Nède- ‚duit{che c óverdérter zich niet heeft gewaagd, maar dat echter ons hier in het oorfpronkelijke WELKOM was. „ JW veser- "zien," "zegt de` titel; en dit doet'ons uit het boekje cene Vanmerking afféhdijvèn , ` die ons, gelijk vite andere , Wijzon- ‘der trof: Als wérfthijningen’ ontmoëten wij hier beneden ads dris verwante wezens, Wij leéren elkander kennen, — Bemië- vien elkanier, én féheide dah TOT WEDERZIEN. Gelukkig voir ons, dat wij het laatfle vaarwel niiet altijd veoraf weten, en hét hart niet Merker Jaat ‚ wanneer het de laatfie waal bh ‘dat de liefdevolle’ òmarbing’ voor hetielve mêer witdjuks, -de svclfprekedäfte taal van teedere e` 3 ‘riëndfchap ¥ jn fäst? is Sk Hend ‘doen l | JANREOM EN. er ridboek ‘voór all Leefijden} i Nienvjaarsbeftlink volk alle: Vrienden van Wiarhéid en” Dez ; or fpřronkelijk kis een oud Indiaansch Handfchrift in verfcheidene Talen 5 lagsftclijk uit het Fransch in het, Nederduitsch, avergebsagf door Je W..$TATIUS MULLER, Leeraar. bij de Evang, Zuthesfche Gemaanto te Amflerdom,, enn. : Fe Amfterden, bij J. van. der -Heu 2016, Do ramo, 163 Blf zoge: > Pi td! Nn ' uD ederlandiche Muson - Almanak. 1819 -Te Rotterdam , bij $ iammerzeecl, mu. 176 Dif 3-105: : eE 4 ao: te S a Jeranok, ain Bevalligkeid: en. Deugd gewijd. 1819: Pe' Arno flerdam , bij. M. Westerman. gy Blf reyes “hont | EE DE T L : E aarboekje, doer Kriendfchap aan Kunst gewijd; voor ‘1819. Te Amftordam ‚bij J. C. van Kesteren, raa: BA, f 1-ges en re ar fri den jaré 1770 verftheen bij ALBERT VAN DER KROE, e Amflerdam, de derde druk van herin der tijd algemeeh \ekende en geachte boekje: De verlichte Bramin, naar eerie Engelfche Vertdling. Hetzelfde werkje, naar eene Fránf:he pverzetting gevolgd, verfchijnt thans, ondet den titel van Handboek voor alle Leeftijden, Wij bedanken deh Eerw. sT 4- PIUS MULLER, dát bij bet, in een’ zoo bevalligen vorm, van nieuws deed verrijzen. Het bevat de belangrijkfte cn auttigfte lesfen van ware levenswijshid, en mag álzoo te regt sen gepast MNieuwjaarsgefchenk heeten voor alie Vrienden yan Waarheid en Deugd. To : Maar zelden werd, immers bij onè, verwachting hoggër gefpannen, dan door de aankondiging der op handen zijnde witgave ‘van den Vederlandfchen Muzen - Almanak. Dezè vér wachting te overtreffen, was fchier onmogelijk ; ‘haar te bê- vrediger, wel het hoogfte, dat men redelijkerwijze kon ver- langen. - Wij omtvangen din hier inderdaad een vaderlaúdsch verzenbundeltje, even keùürig in inhoud als vorm, De namen van een’ FEITH, BILDERDIJK en zijne Gade, TOLLENS, LOOTS, SPANDAW, de KLIJN's; WARNSINCK, en aan- tal andere Lievelingen der: Nedertatdfehe Muzén ,” tvaarborg- den ons het eerte, en de fijne fmaak van den Dichter im. ME Re p den ‚JAARBORKJES: MERZEEL, ss Uitgever, verzekerde ons bij voorraad vss het laacttes Letter- , Teeken- en Graveerknust wedijveren om den. voorrang. — In bijzonderhedeu mogen wij niet treden. Anders zouden wij kunnen aanmerken, dat de prentjes naar VAN bij enz., hoe keurig uitgevoerd, meer en min ín de ‘onvermijdelijke fout deelen, dat geene Prentkunst in ftaat is, het eigenaardige van eenen vermaarden Schilder; in koloriet, draperie en wat dies meer zij, te doen kennen, waarin toch dikwijls het bijzonder kenmerkende en voortreffelijke. boven onderwerp en voorftelling, gelegen is. En mogen wij, ei delijk, niet voorbij, met een enkel woord nog te gewagen van het kunstjuweeltje van den inde vaderlandíche Romance fchier onovertrefbaren TOLLENS, getiteld: DIRK wit- LEM &Z;, waaromtrent ons echter dunkt, dat, in hee gruwel- ' bedrijf zelve, zoo als def ip den Marzelaarifpiegel der Doop» gezinden ftaat vermeld, die van geen’ vrijwilligen beul in den geredden zelven' gewaagt, “de daad van den onmenfchelijkea wachter even veel in duivelachtigheid verliest, tis de Romance bij deze getronwere voorftelting , als zoodanig , misfchien zou misfen, die nu echter tevens, bij de treffende fchilderiag, iets pijnigends achterlaat voor het gevoelige hart, det voor eene herlezing bijkans doet huiveren.. Ook zouden wij, in fpijt der teekenpen van een’ one VAERE, hier verre den voor rang toekennen aan het prentje van Vader LUIKEN, in ftraks gemelde werk bij deze gebeurtenis te vinden, Van het Jaarboekje van WESTERMAN zeggen wij æ leen, dat hetzelve, naar onzen dunk, in verfcheideskeid van inhoud, netheid van uitvoering, en vooral in keurigheà van teekening en gravure, dat van bet vorige jaar nog over treft ;'ja, dat zelfs de Muzen - Almanak zich wel fchrap mag ‚zetten, om hetzelve, in laatstgemelde opzigt, te evenaren. En nu nog Noe 4 Hoezeer deze, te vorea, zijnen mang, te midden der gewone Almanakken, zeer wel zou weten te handhaven, mag hij echter niet in vergelijking komen bi een? ‘der in.het hoofd dezes aangekondigde. Anders is de in- houd, voor dusdanig boeksken, niet kwalijk gekozen, wel- gefchikt, en der goede zeden geenszins hindertijk. De beel- den op de plaatjes zijn wat groot uitgevallen. Wij wenfchen, dat de Kunst het offer, haar door de Wriendfchap zoo wel meenend - sangébodėn, niet zal verfmaden, 30 EKB Es CH ouw ING. inder zoekingen naar den aland des Christendoms in Luid » Afrika, getrokken uit de Reis van den Eerw. Heer y CAMPBELL, Predikant te Kingsland bij Londêi, en uit :de Brieven der Zendelingen tot heg einde van “ket: jaar 18i5, door je WERNINCK, Fh. D: Ned. Pred. te:Londen enz. Te Groningen, bij Je Gòmkens. 1817. Zn 'gr. 8yo, VHI en 416 BI. Ha ‚eene Kaart. f 3- da: ee T. midden der onkunde van Éuropo aan verreweg het ropt(te::gedeelte van het derde , of „-in tijdsorde van bee rolking , waarfchijn)ijk tweede,. Werelddeel , waaraan iet zijne vroegftd befchaving voor, een goed.gedeelte te lanken heeft; se midden van de ongelukkige pogingen ler Europeêërs: welke, door- het-vernielende klimaat en »mhêrbergzame Volken gedwarsboomd, reeds het leven iekost hebben 2an- een” ganfchen drom van martelaars ler wetenfchap, onder welken ‘PARK EN HORNE- KANN, benevens de. manfchap yan den ongelukkigen. PUCKEY,tot nu toe de lagtíte „ en gegnszins de minst belangrijke zijn, =-= last nogtans de onvermoeide weet- ast. zich niet affchrikken „ om:dien digten fluijer op te igten , en aan ons Werelddeel de kennis van het vadere and.der mot(ters zoo wel jals der. uitftekendfte gatuure pracht, meer dan flechts langs de kust, te doen kene pen. Nieuwsgierigheid is echter niet de éénige drijf. veer dier pogingen: een edeler roerfel, meer verwant met onze, zedelijke natuur ‘drijft velen daarheen, aan welken men, tot roem onzer eeuw en befchaving, waarlijk den naam ván gelukzoekers niet kan geven, De verbetering van- het lot der Zonen van, Afrika — mis- Schien het ongelukkigfte, meest verwaarloosde gedeelte des menfchelijken huisgezing -= heeft den maed-van vele “: BOEKBESCH, 1618. NO. 16. | Zz dier C er d ` ég _ _ Je WERNINCK _ č ” dier. édele Reizigers ontvlamd, en han de hette der t Reefklingkzon, de koortfer-vin den regentijd, aè woestheid der bewoners doen tarten. Uit het Noords, wit het Westen , zelfs uit het Oosten is men in Mrils gedrongen, om, zoo mogèlijk, een middel te zeker, om deszelfs ingezetenen tit ‘hunnen vernederden ftp tè heffen; maar vooral ùit het Zuiden. Deze weg b veelt zich ook ‘verreweg hek meest -boven allen = Hier blijft met iw de (suidelijke) gematigde luchtftrek; het Hlimdat is doorgaans: gezond’; de nabijheid cener deeds. oùde en magtige Europefche Volkplasting geeft en’ krachtigen ruggefteun gan den ondernemer, die van hier wil doordringen ; het Zslamismus ,’ welk overal de vorderingen van den geest fchijnt te Kremmen, e3 overät „met’ det AAvërvif een” vjdadigen, of versos- Iker bloedverwatit; ‘het Christetidom tečugion, i Mier ofibekend ; de Volkel, die zich hier opdoen, ʻA prootendeels. zachter; éh. door veijheid. vam. ingewortek de voorädtdeelen oneindig gefshikeer , sm: aas ber Eran» gelië — dat groowegvalgëniede middel vas bichaving en volksgeluk — d& tenime, Jar de woeste Mar der. Westin , df zelfs dé door hem reeds met bigotti befniette Niger vén'Tombursoo en Bambarra. Herken hebben ziëh dan o6K bij voorkeur, federt een wtf tal jaren, dié mantiën gewend, welke van. de ir ding des Christetrdoms onder de Heidenen. hunne 19% naamfte bezigheid maken,en, voor Engeifche rekening, ten deèle uit Groot» Bristanje, ten deele uit ons Va derlând, daarheen vertrokken zijn. Mentwesardig i$ het contrast tusfchen den uitlag hanner ondernemingen en die der enkel aardrijkskundige Zendelngen aan de Westkust. Terwijl deze, met alle de even opgenoemde belemmeringen woórftelende, de meedigfte helden der wetenfchap ziën bezwijken, zonder iets van belang tot heil det Negers wiet te werken , breidt zicht: van de Kaap koötonte, éven als uit een” brandpunt ‚hét Christendom; ‘miet dën- liem ‘eigenen + dat is fillen, weinig. ops» hérktéh'=- garig , voods in een’ zeer aanmerkielijken in ed s. e. der, en beginnen wij met het laatfte , met de vorderine gen der wetenfchap. De Heer CAMPBEEL geeft ons in dit werk kennis aan verfcheidene Volken en plaatfen, die wij voorheen niét, aan andere, die wij naauwelijks bij name kenden, en waarvan: hij fommige zelf bezocht , van andere flechts berigten ontvangen heeft. Wij zullen -dezelvé in eene geregelde orde doorloopen , beginnende van het uiterfte Noorden. -Langs de Groote of Oranje. rivier, die, reeds buiten ` de grenzen der Volkplanting, hare fatige vloeden tuse fchen rotfige oevers verfchuilt, fchaars door een’ mena fchelijken voetftap betreden, ligt aan de Zuidzijde het kleine, aan de Noordzijde, het groote Namacqua-land; ` Volken, ons eenigermate bekend door vAILLANT, BARROW en LICHTENSTEIN. Zij kennen van het Opperwezen den naam, meer, niet; de onfterfelijk. heid der ziel is hun onbekend, (een bewijs van diepe barbaarschheid) maat zij gelooven aan tóoverij. Onver- fchitligheid omtrent het zedelijk gedrag: hunner kinde- reti, die -zij anders Schijnen te bemihgen , ‘teelt minach- Zaza ting _ Ed 696, serrgun- Je. WERMINCK- | ting van dezen voorde ouders. Zeer vreemd is &ss. njer van ‚aanneming der toga virilis: men work gn man , dan. door het vet-van een geflagt beest epix hoofd en am den hals te. binden, tot het verrot alur zaam afvalt, door het infmeren der ingewanden w dit djer in- zijne. huid, door infnijdingen in de borst, ir - eene: gevangenis van acht dagen in eene hut, mdr | het onthouden van alle: voedfel gedurende dien tilt halve koemelk. Waarlijk! de naam van sas wa daar ten duren: prijze gekocht, Zij zijn, gelijk de Ãġ fers en andere Natiën in dien gord, Herdervolken, a hunne oorlogen ontítaan ‚meestal door hun vee. Ta Noorden van het groote Nanacqua- land is dat der Da maranén, mede een Herdervolk , door rijkdom en ze moede in twee, fcherp afgedeelde klasfen verdeeld, ras- van de eer{te zich in koehuiden kleedt , de andere makt is. Zi hebben eenige kennis aan de- bewerking va per en ijzer, _en.kweeken zelfs. tuinen aan ; hunpe tai, gedaante en kleur zweemt naar die van Mofankigs. op de Oostkust, bijna, op dezelfde breedte , gelegn. De Schrijver zegt, dat de Damaranen zoo wel ast Namacquas eene groote vrees koesteren voor de aas dering des ‚doods, waarvan niemand de oorzask mt te zeggen: maar, is deze vrees dan niet nsari, vooral bij men{chen , die niets aan de overzijde aag kennen? — Nog meer Noordwaarts dan de Daar … sen wonen, de Kabben„ die: ook in ijzer werken, & meer landwaarts de Navisfen , een zeer talrijk en mf: tig Volk, (De zeer geringe keggis asn deze drie Jesi Natiën is men alleen aan berigten.der Namasquas vete fchuldigd.) Tusfchen deze Volken en de Kaap-kolo nie ligt eene groote zandwoestijn, nogtans met enkele bronnen afgewisfeld : de grenzen der Volkplantinge brek den zich naar dien kant van tijd tot tijd uit, ende woning der Europefche landlieden zijn in een’ menfchenkefil (volgens berigt van een’ ouden Hottentot) van vijf tot + venentwintig, dagreizen van de Kaap-ftad uitgebreid. (Zi | bl. 260, vergel. met bl, 276.) Tusfchen de Nanut : tra e r ril ` TOESTAND DES CHRISTENDOMS IN ZUID - AFRIKA. 697 eh Griquas. (Bastaard - hottentotten) fchijnen de boor- ‘den der ‘Oranjerivier geheel onbewoond te zijn: alleen zwerven hier, op den zuideroever , de niet zeer talrke Côrannas, ook een: Volk van Veehoeders', door geefie behoeften aan ‘arbeid gewoon, en'die dus het groot- fte gedeelte van’ hún leven verflapen, ook geheel vet- “dierlijkt zjn, en zich weinig om de hun toch zekèr ‘vreemde komst van het talrijke gezelfehap der Zèndelin= -geh bekommerden. De namur brengt‘ hier‘wìit , blaauw en purper marmer, en asbest (fteenvlas of pluimaluirt) “van: verfcheïdene kleuren voort. Onder de nàtuurvere fchijnfeten “in deze barre oorden behooren vogelnesten vah drië en vier-ellef in den omtrek, vân gras gemaakt door een vogeltje , niet ongelijk aan den goudvink , en eene “geheele ‘kraal of dorp van vogelen in zich bevattende, ‘Het eette Volk, °t welk men nu (behatve de Boschjes. “mannen , waarvan ftraks ‘nader) ontmoet, ‘zijn de Grt- quas , die'reeds’, naar ’t Fchijht „ eenige beginfelen van “befchaving bezitten.’ Zij bewonen omtrent het midden eyan den Yoop der Grootè Rivier, en meer Noordwaarts ‘op “van hen vitldt men de Matchappezen , cen ftam van ‘het uirgeftrekre ‘en; met de omliggende Natiën vergele- ken, vrij ‘befchrùafde Volk def Boofchuanas „ bij L TCHS PENSTEIN di hèn ook bezocht heeft; Beërfuanas genoemd; Cdezè noemt den: ftam der Matchappézen bok Máatjapings ;) én het gezegde vaft den Vertaler, of Ne ver Redacteur „dezer berigten „den Eerw. WER NING Ks alsof hurine:ftad Zattakoe den Nederlanderen” geheel Onbekend zou zĳn, is niet volkomen juist: men zie de Ned. vertaling van LICHTENSTEIN®s Reizen’, TVde D. bl. 265 enz. vooral bl. 2$1. Men herkent duidelijk ÍNLICHTENSTEIN’s Koning MULIHAWANG den MALLYABANGVaN CAMPBELL , thans overleden, en door'zijnen neef MATIEB(METHIBObLICHTE N. STEIN)opgevolgd. Aan-de onbemaurde ftad Lattakoe 2 de hoofdplaats van dit Volk, geeft CAMPBELL 1500 huizen en 750, LICHTENSTEIN flechts 6eo hni- zen en 5o00 inwoners. Maar LICHTENSTEIN zelf Sf | Zz 3 was Ed 608 Je WERNINEK was in zijn bezoek dezer ftad en omftreken door de Zeg- „delingen voorgegaan, die hem daartoe als °t ware dea weg gebaand hadden. Vrolijker ,, lyidruchtiger, faap- ‚achtiger Volk, dan deze MZatchappezen zijn , zal men ‚bezwaarlijk elders aantreffen. De jonge lieden hebben geene bezigheden, maar zwerver roud door de ftad; de meisjes en vrouwen houden zich bezig met, befpot- ‚telijk. opgetoaid „, door de (tad te danfen en te zingen. De vrouwen nemen den landbouw waar. Zelfs de Ko- ningin fpit den grond om met andere, waartoe zij het _hopweel gebruiken. Ook bij dezen zwaren arbeid be- geeft haar de gelukkige iuchthartigheid vanaard niet (die zij met vele andere. inboorlingen van Afrika gemeen hebben, doch in grootere mate) ; alle zingen onder den arbeid, en fpitten den grond om op de maat, zoodat zij den arbeid tot een vreugdebedrijf maken. Eenvos- dig zijn hunne zeden; het onderfcheidingsteeken van den Koning is, dat, hij het digtst bij den pot met boo- nen zit, en de eenigíte is, die eenen lepel heeft; de Prinfesfen fnìjden het morfige vleesch voor. Olifanteg, Jeenwen-, tijger-, kameelpgarden-, woudezel- vleesch enz. wordt met veel {maak gegeten. De vrolijkheid es eenvoudigheid dezes Volks belet hen echter niet , fos tijds wreed, ja verraderlijk: te zijn omtrent vreemdels gen, en onverfchillig pmtrent het leven der hans (Zie bl.. 160 dezer berigten.) Van. de zee hebben Ñ geen denkbeeld, zoo min als van fcheepvaart; de bode ten zijn. in hun oog groote houten hakken. Hert blijkt, dat Zuid- Afrika, van het land der Avorcduorar af go rekend, vrij fterk bevolkt is,en dat daarin meer of mma befchaving heerscht, gelijk er-ook kopere en üzermjnen gevonden worden, waartoe «zij misdadigers Schijnen te gebruikeg. Noordoostwaarts van.de Matchappezen wo- nen de wreedere Wanketfen, die zich fehuldig gemaakt hebben aan den moord van Dr. cooae, die door bun land reisde, maar voorts althans niet minder befchaafd en in den landbouw bedreven zijn ,dan de Bootchuans. Voor (Dat zulks geene tegenftrijdigheid is ,-blijks aan bet ` rd TOESTAND DES CHRIDIENG Onis ÍN'ZUID- AFRIKA. 699 voorbe dër- Mesikánen Uri Amerika, die dok wreed; heid en befehaafdheid paarden.) “Túsfchen hen en de Miatchöfpozen liggende Môrokóngén ondergekerén mi Ou s< so, en bewonen eene llad Wari--wel ‘11 of Tatoo if- woners; (Qoók dezen iken Lit HTENSTEIN dfidetf den naam: vän Muruhlongh “Voor i overigeverfchide de- opgave But Bootchudha < Rammen Vij dezen CIVde- Ds bl. 3387 unb onzen Schrijver” aaninerkelijk ht [ommige hamen; terwijl zij in ander pge de‘ Tamökkasi; Maks zoanen- -of 'Maquinis enz: ; Weder overeenkoméñ:y Dè Zendelingėn bezochten vök: de: ftad Malapietfid,” veel kleinef dan? Lástakoe ;-E nóg" nooit door Eubopanien bezocht, --Ovér 2 talgerieen fchiönt het Volk: der Boos chuengs eene meerdere bevolking én grooterd' begiefelen Chaving wart den \inaatfètiippetijken Criiet zedelijk ken)" tand in -het biütiemland: van Afrikd' te doek vermoëdei , da meri tdthiertbe '#eddcht bhd , tèn mi ftt federt Het origeloof aan’ de Wiijkbaar opgefmukte. Bork tuge}eKeberigten. Ten 'Zuidbusten van deze dûs‘ vrB bitgebreide Narie: hebben dė- Boschjesmannen hdfiieh _ zétel- onrftreeks” dé’ oòrfprongën- der Oränjerivich, de Maistarin', de" Gile', det Alesvander: dti Craddocks- tå pieren ; {in cèbige Womaniskó, bekoorlijke ftreken:) Wi Eénnen: dâ€: Volk - reeds - Vrij beouwkeurig , vootal uit BARROW eh EIO TENS PEINS nogtans zijn de bės rigter der -Zendefingen, die zelfs niet aan de verbete: tg van dit zeer’ diep gezonkene,' bijna verdierlijkt& menfchenras wanhopen, van belang. Hun volkomen gebrek: an: ontwikkeld sedelijk gevoel, zélfs aan het ŝin- flinct der kiriderliefde, blijkt ook hier uit vele proeven; Wanneer de Boschjesmannen eenen aanval van leeu wen fiet ontgaan kunnen, werpen zij hunne kinderen ne der, ten einde zich door de vlugt te redden, terwijl het wild gedierte dezelve verfcheurt. Weigeren de vas ders voor de kinderen te zorgen, zoo brengen de moe- ders. dezelve om °t leven. ‘Een jonge Boschjesman ; die met de reizigers mederrok, kon in het eerst geen denkbeeld bekomen van goed of kwaad; tot het laatfte Z224 Te. - yso emut- on Je WERNINGH. o crer ces rekende hij, althans-.niet-het-doodlaan zijner: landgeoe- ten. Ook;de troep van den-Heer CAMP BELL verwe eenen wagrdigen reisgenoot door de vergiftigde pijlende zer Barbaren, die; vanden, „Oceaan bij -den mond der groote Rivier af „‚tot-haren oorfprong toe ; het land der befchaafdere, Boothuaugs omgeven, en „metde nè stef e+ 4 werpen, die echter. Onmiddellijk aan deze flrijdbare en vpor.de valkplantes lastige. Natie grenst het Diftrikt Uitenhage der Kio nie ; waarvan het westelijke gedeelte, vaormaals £+ veld, of het land, der niet meer beftaande Gansuêi - thans Albanië genoemd wordt; en de nieuwe plaa Grahamsftad (federt 1811) en het nog jongere zende lingsoord Theopolis. Vandaartotde Kaap is alles bekend. 