Waarnemingen aangaande de besmettelijke zenuw- en hospitaal-koorts ...
Er ligt wijders zeer veel aan gelegen , om alles , wat ter verontreiniging van den dampkring der lijders zoude kunnen bijdragen , zorgvuldig van hem te verwijderen. Dit dit oogpunt befekomvd, is het ook ongemeen kl 3 nut- — nS — tuttig, de legerbeden telkens te doen ver wis Polen , de meestmogelijke reinheid daarbij in het oog Ie hou- den , geene vuile kleederen en linnengoed in de zie- kenkamers te gedogen, alle, niet volflrekt noodige be- zoeken, bij de zieken af te weren , en de waterpotten bij de zieken in gebruik, dagelijks onderfcheidene lei- zen met de meeste nauwgezetheid te laten reinigen. Befmetlelijke typhm - lijders moeten dikwerf \an lin- nengoed verwisfelen, en luchtig gedekt worden. Het is zeer doelmatig , de veren bedden uit de zieken ka- mers te weren, omdat dezelve de dierlijke uitwale- mingeri gemakkelijk opnemen , en door dien zij moeijclijk te wasfehen zijn, ter verfpreiding dier ziekte, ligt ge le^enheid geven. Hel beste middel is deihal\e,dc Ie gerfteden der lijders van ftromatrasfen te voorzien , en de hoofdkusfens met fnijdfel of hooij te vullen, het- welk men buiten groole kosten kan verbranden, en met nieuw ftroo verwisfelen. De wolle dekens, waar- mede de lijders zich toedekken, moeten van tijd tot tijd, even als de ftroozakken, waarop de lijders leggen, worden uitgekookt, en in de zon le luchten gehangen. De ziekenkamers, de drinkvaten, de bedfteden, dc vensterbanken, de tafels, ftoelen en deuren moeten dikwijls gereinigd en afgefchrobd worden, en over het algemeen kan men met betrekking, lot alles wat t.c lijders omringt, niet Ie zindelijk zijn. Hoe veele lijders zoude men niet her Rel d , hoe veele perfonen niet voor de befmetting in groote zieken - buizen , voorna- melijk in Militair - Hospitalen , behoed hebben, wan- neer men deze regels méér ter harte had genomen , en minder geloof had gehecht aan dien flelregel, dat liet. verband, het doen van kunstbewerkingen, en de toediening der geneesmiddelen dc hooldzaak ware. Van alle deze maatregelen, wier gewigt uit een fiaafc ßaatkundig oog befchouwd , wij nader meer bij/onder zullen ontwikkelen , moeten wij liier als geneeskundi- ge befchoüwd, gewag maken, omdat zij daarheen [trekken, de ontwikkeling der befmetting (anßtchingö prosesse') te beteugelen, en de op nieuw van zelfs plaatshebbende befmettingen de* lijders , welke door de verontreiniging der hem omringende voorwerpen, zeer begunstigd worden , zoo veel mogel ijk, in den weg te liaan. Voor de meeste typhus - lijders is het veelvuldig ge- not van eenen houden Irisfcken drank, van een ligt wel gegist bier, of van het gewoon bronwater , of van koude koemelk, of van water met azijn vermengd, zeer verkwikkend en heilzaam. Bij eene plaatshebben- de bedwelming, en bewusteloosheid ficlijjuen de lijders zeer onverfchillig, welken drank men hun toediene, indien men dezelve maar koud genoeg, en in groote hoeveelheid toediene. Naardien de minde lijders in ftaat zijn , denzelven te verlangen , zoo is het volftrekt nodig en doelmatig, dikwerf drinken toetedienen, en men zal ondervinden dat de lijders hetzelve doorgaans zeer begerig nuttigen. Zoodra de beterfchap toeneemt t « en de lijders wecler beginnen onderfcheid maken , dan zal men bcfpearen , dat verre cle meesten een wel gegist bier het liefst verkiezen Anderen geven de voorkeur aan liet koude bronwater , nuttigen hetzelve in eene groote hoeveelheid, en ondervinden geen nadeel daar- van. Andere verkiezen den drank telkens te verwist feien, en begeercn nu eens de melk, de gekarnde melk,' het broodwater met een weinig wijn , de limonade , azijn met water, azijnlioning met water, boven alle andere dranken. Sommige dranken, koud, en in te groote hoeveelheid genuttigd, hebben eenen buikloop ten gevolge, waarvoor men echter niet behoeft te vre- 31 4 zen 3 zen , zoo lang deze niet bovenmatig fterk is , en den lijder meer voor den nadeel toebrengt. Deze intus- Teilen heviger wordende , moet men zijne toevlngt nemen tot de bekende middelen, en den drank met eenen meer doelmatigen verwisfelen. Van den wijn heb ik mij over het algemeen bijdebe- fmettelijke Zenu wkoortfen, z el den ofin het geheel niet be- diend. Hel ichijnt mij derhalve toe, dat men zeer dwaalt door te beweren: dat de wijn een der meest vermogende middelen in de Zenuwkoorts zij, terwijl het niet alleen mij, maar ook veele anderen heeft mor gen gebeuren, om een groot getal trjo/ms-lijders , zon- der eenen druppel wijn te hebben gebruikt , gelukkig te heriiellen. Er zijn mij vele gevallen van belmeuelijke Zenuw- koortsen bekend, in welke het gebruik van den wijn niet allen geen nut aanbragt , maar de koortsbewegin- gen deed vermeerderen, en door deszells prikkelende krachtoefening op de hersfenen, de verhoogde wer- kingen (ex cesfive Actionen ) hiervan meer deed klimmen. Jlet is builen tegenlpraak , dal deze drank in Sommige vormen van toeval! igen typ hus , door plaat lelijke ziek- te, door koudvuur, door uitputting enz. veroorzaakt , vollirekl nuttig bevonden is. Maar hebben wij met belhiel lelijke Zenuwkoortl'en te doen , lot welker her- flelling de koude, en bloedontlastingen , zich zoo heil- zaam hebben doen zien , dan is liet niet waarfchijn- lijk, dat een fterk prikkelend middel, waaraan hel grootst getal der lijders, namelijk van het noorde- lijke Duilschland niet gewoon zijn, door cene goede uitwerking konde achtervolgd worden. De ervaring hepl’t in deze J'pide/nie , en voornamelijk in de twee ra lie tijdperken van de Zenuwkoorts, de fchadelijk- heid daarvan, ten rollen geftaald. Jiel 12 1 Het fehijnt mij toe zeer doelmatig en noodzakelijk te zijn , den wijn liij den befmetlelijken ty- phus , bij de meeste lijders die aan dezen drank niet gewoon zijn , niet als eenen dagelijkfchen drank, maar alleen als een ver Herkend genees- middel, in bijzondere gevallen , in eene behoor- lijke hoeveelheid , en met in achtneming der werking na deszells toediening , te bezigen. Hier toe breng ik die gevallen, waar de in der daad nitgeputte lijdar eene aanhoudende begeerte naar zoodanigen drank doet blijken, en wijders wanneer de fnel alloopende ziekte meer eenen kiependen Haat van zwakte nadert ; wanneer bij de plaats hebbende lievige buiklopen, zweet en andere ontlastingen , eene wezenlijke uitput- ting en vermagering ltand grijpen, en wanneer de. ont- Heking door het doorleggen veroorzaakt, koudvuurig is geworden , en ft ofver pl aatlin gen in verettering zijn ovei’gegaan. De tijdperken derhalve , in welke dit middel het meest aangewezen is, zijn die, waar de ziekte vermindert , de wederh^rftelling een aanvang neemt, en de voorziening in de behoefte eener lierke- re prikkeling en krachtheritelling (restauration) reeds meermalen plaats vind. In zulke tijdperken is een krachtige, zuivere en geestrijke wijn een onfehatbaar middel wiens giften van herhaalde toediening, men naar de eigendornmeiijkheden van ieder bijzonder geval , naar den ziektevorm zoowel , als naar de jaren en de gewoon» te van den lijder aan geestrijke dranken , moet afmeten. < Het verdient naauwelijks eenige opmerking, dat de floppe, verdunde J'ranJ'che wijnen, tot dit einde vol- 11 rekt ontoereikende zijn, en dat men bij onLftentenis van echten geestrijken wijn, aaneenen fpecerij ach Ligen brandewijn, aan vlees chnat , krachtig bier, fpecerij - II «5 ach- achtige loepen van bier, welke de heritellen de lijder» het meest verfterken, verre weg den voorrang moet toekennen. Van den azijn kan men , als drank befchcuwd , zich hij deze lijders ongemeen wel bedienen , offe'uoon deszelfs onfeilbare krachten , dat is te zeggen , het vermoede lijk rottingwerend vermogen, nog niet. genoegzaam bewe- zen is. Ik heb lijders gehad, die aan dit middel de voorkeur gaven, en daarvan aanmerkelijke hoe- veelheden nuttigden, zonder eemge nadeeüge gevolgen te befpeuroti. Daar zich onder de liandwcrkslieden en bedienden fommige lijders bevonden , die voll trekt geneesmiddelen begeerden , offehoon dezelve overbo- dig waren , zoo liet ik hun niet zelden wijnazijn met water en met <le een of ander lieroop gekleurd, in eene groote hoeveelheid drinken , en beljieurcle daarvan geene de minste nadeelige gevolgen. Ik heb intnsfehen nimmer ondervonden, dat heL gebruik van den wijn- azijn, of van eenig ander mijnftoüelijk of planten- zuur, tot d* herftelliiig v n deze zenuwkoorts, iets wezenlijks heeft afgedaan , dat is te zeggen : do inwen- dige bron der kwaal onmidclclijk heeft geflopt. Hoezeer men dit op nieuw weder Heilig beweert, zoo kan ik daaraan, ingevolge mijner waarnemingen geen onbepaald geloof hechten ;• naardien , ondanks het ge- bruik van deze middelen, dc ziekte zijnen gcwoor.eu loop behield, en ook, zoo als reeds gezegd is, eeu ougelijk grooter getal van onze lijders , zander het gebruik van zuur en voornamelijk zonder azijn, fpoe- dig en gelukkig her helden. I let. vleeschnat , de eijeren en J'pecerijachii<re foepen , welke bij echte ast/isnifche ziekten, waar wezenlijke zwakheid en uitputting plaats hebben, de meest ver- mogende geneesmiddelen vervangen, waren onze lij- de.- ders eer de volkomen e fcheidmg der koorts plaats had , niet dienstig. J>e lijders kregen niets te ee~ ten, zij hadden een volkomen gebrek aan eetlust, en zouden naar alle waarfchij h 1 ij kheid het reeds genuttig- de niet verteerd hebben, liet is buiten twijlfel zeer ïïadeelig, aan znlke zieken de fp ijzen te willen op- dringen, of bij hun in die tijdperken der ziekte, waar de aanwijzing tot voeding geene plaats vind , en waar bedaarende middelen heilzaam zijn, met verf erkende foepen de levenskracht te willen onderhennen. Ge- dnrende de hevigheid der koorts is dit niet raadzaam, ten minsten overbodig, en kan zeer nadeel igc gevolgen hebben, naardien de toevallige tyjohus, aan Avelken deze behandeling voordeel kan toebrengen, met den heimel- te Lij ken ly-plius niet in alle opzigten kun worden gelijk geheld. In liet tijdperk der t vederherfielling moet men met de toediening der fpijzen zeer omzigtig te werk gaan, naardien het maar al le waar is : dat de geriuglie overladingen zeer nadeelige gevolgen hebben , en doodelijke wederinllorLingen kunnen veroorzaaken , het terugkeren van de natuurlijke eetlust een all er ge- wen seht verfchijnfel opleverende, is men ook zeer genegen , denzelven te bevorderen , en den lijder tot het nuttigen van ligt 1c verteeren Jpijzen aan te Ipo- ren , ook wel zelfs zonder trek iets te nuttigen; dit moet ik als ten hoogfien nadeelig afkeuren; want de vrijwillig terngkeerende eetlust is hier alleen welkom, en deze verfchijnt van zelfs , zoodra de koorts ge- heel verdwenen is. Zoodra de geringe overblijffelen der vaal koorts, welke men zoo dikwerf over het hoofd ziet, volkomen zijn geweken, herfteld zicli de eetlust van zelfs, welke men door geneesmiddelen , voorna- melijk door bittere en fpecerijachtige , liier zoo dik- werf werf nutteloos verfpild, moeijelijk kan dwingen; het is uit dien hoofde liet raadzaamst, den terugkeerenden eetlust gerust af te wachten. De algemeene koorts dikwerf langer als naar gewoonte durende , zoo is ook de afwijking (anomalie) der we rkdad igheid van liet darmkanaal in het eene geval van eenen längeren duur, als in liet andere. De koorts volkomen verdwenen zijnde , bellaat de ge- wigtigfte aanwijzing in de voedingen verfierhing. Indien niet bijzondere toevallen der ziekte het gebruik van ar tfenij middelen gebiedend 'vorderen , zoo kan een ligt te verteren en krachtig , voornamelijk dierlijk voed fel , zonder eenige geneesmiddelen , volkomen aan deze aan wijzing voldoen. Bij plaatshebbende inllortingen , hij dikwerf terugkerende en uitpuilende buiklopen, was eene zorgvuldige voorziening der behoefte van voeding en verflerking het meest dringende, en des niettegen- fiaende duurde het bij fommigen lang, eer zij volko- men op hun verhaal konden komen. Wanneer de herftel lende lijders eerst in zoo verre hunne krachlen herkregen, dat zij in de friiclie lucht bewegingen kon- den maken, zoo was de herftelling te fpoediger, wel- ke echter naar gelang der during der ziekte , eu den trap van her plaats gehad hebbend gevaar , zeer verfchillend was. Bijzondere per Ponen , reeds A'oor de befmetting door andere ziekten zeer verzwakt zijnde , werden niet zelden maanden vereischt eer zij volkomeu her- .(lelden, en in deze gevallen icheen het dagelijks ge- bruik van goeden wijn uitnemende diensten te doen. De naz.iehf.en der befniettelijke Zenuwkoorts, en derzelv e r behandeling. Al- Alle beete ziekten, wier oorzaak eene fmetHoife is, Schijnen eene bijzondere voorbefchiktheid tot na ziek- ten te hebben, liet fchijut, als ol' men bij de gene- zing derzelveu , de natuur ol' de kunst moge deze daar- Hellen , tevens op de verwijdering eener lioilelijke oorzaak, deze mag nog zoo lijn zijn, het oog moet vestigen. Wij kennen deze Hof alleen uit bare zinnelijk waar ten einen uitwerkingen; echter worden wij door fommige daadzaken genoopt , liet aanzijn derzelve aan te nemen, olTchoon de wijze van gene- zing zeer twijfel achtig zij , ingevolge welke men de vermindering en verwijdering dier bolle poogt te be- werkllelligen. De beimettelijke Zemiwkooi ts deed in dit jaar ook vele bedenkelijke nazLekten ontdaan , tot wier geheele verwijdering veel moeite en Lijd vereischt werd. JSiel zelden belpeurde men eene Jlepende matheid met eenen verfoeiden pols , vermagering en cte ver- fchijnfelen eener ziekelijke verhoogde prikkelbaarheid en gevoeligheid Dit kwalijk bevinden had fomwij- len den vorm van eene fiepende Zenuwkoorts ( /eb ris ncrvofa lenta } , welke bij fommigen eenen aanmerke- lijken trap van gevaar bereikte, en de meest vermo- gende middelen trotleerde. Wij hebben lijders her- lleld, bij welke deze nieuwe ziektevorni over de drie maanden duurde; dit had het meest plaats bij den vorm van den typ hun , wiens beloop op zich zelf onre- gelmatig was , Waarmede zich bovenmat ige ontlastingen vergezelden en meerdere inflortingen elkander opvolgden. Dij fommigen waren gceiie wezenlijke aanleidend« oor- zaken te ontdekken; daar men ia tegendeel bij anderen later belpeurde, dal eene aanhoudende en onaangena- me gemoedsaandoening de volkomene herfielling had moeijelijk gemaakt. J let verdiende opmerking, dat fommige bedenkelijke en zeer gevaarlijke lijders, wel- kt 12b kc ia der tijd doelmatig werden behandeld, *oo fpoc- clig verkwamen, dat zij dikwerf binnen de 14 dagen hunne vorige krachten herkregen , en dat in tegenover- helling wederom bij andere , wier ziekte op verre na zoo bedenkelijk niet was, dikwijls maanden werden yereischt ; om zich volkomen te herftellen. De genezing dezer fiepende matheid koude men niet verhaasten ; want bij de meesten was het beloop van dezen toeftand zeer langzaam , offchoon de meest ver- mogende middelen daartegen werden beproeft. Som- wijlen ontdekte men fporen eener beginnende beter- fchap, dan wederom hadden nieuwe inllortingeii plaats. Met het gewenschle gevolg lieh ik mij foimvij- len bediend van den peruviaanfehen bast, de kolumbo- wortel, tb-; bittere uittrekfels , de ijzer aftrekfels en den ouden wijn; meer uitwerkingen deden de warme / 'baden, de frisfche lucht, de beweging en eea dierlij- ke leefregel, liier was het juiste tijdperk, waarin de phyjijihe hulpmiddelen ter opwekking en onderhou- ding eener opgeruimde gemoedsgeiloldheid ; de beste uitwerking deden. Onderfcheideue andere naziekten , b. v. de hal- ve verlamming , het verzwakt gezicht ; aan- merkelijke hardhoorendheid , doolheid, zwakheid der vingeren van de eene hand, tegen willige pisvloed, fcheele hoofd pijnen , beroerte, duizeling, fiepende braaklnst, buikloop enz. welke wij niet zelden ontdekten, • fcherten voornamelijk hunnen oorfprong te hebben in feene algemeeue of gedeeltelijke zwakheid der zenuwen, De meesten werden herfield, hielden echter fom wijlen ee- nige maanden aan , en weken doorgaans na het gebruik van tterke en vlugge zenuwmiddelen , na kunstmatige verzweringen , na het aanhoudend gebruik der war- mt me baden , de druipbaden en cle imviijvingen van Vlugge en geest* ijke middelen. Jn de zeldzaamfte gevallen befpemde men ; als eene opvolgende ziekte van den typ hm , zoo wel dort toeliand van mijmering , als van krankzin- nigheid ( wakn/inn ) welke op onderlcheidene voor- werpen betrekking koude hebben; en reeds hebben wij daar van gewaagd , dat typhus- lijders niet zelden vatï Geneesheeren en Heelmeesters uit de ft ad voor zinne- loos werden gehouden, en ons in het gekken huis zijn opgezonden. Er waren ook bijzondere perfonen, welke na den typhus , zinnenloos werden , en over en- kel voorwerpen ijlden , offchoon de heete koorts reeds volkomen verdwenen was ; «ogthans werdén al- le deze lijders herlield. Herhaalde braakmiddelen, door kunst verwekte verzweringen , de llörtbaden , de verpligting tot de ligchamelijke beweging, droegen zeer veel bij Ier herlielling. Eindelijk hadden ook verfchil lende plaatfeüjhe ziek- ten der bewerktuiging, als opvolgende ziekten van deze koorts plaats. Op die wijze lieten de ontftekin- gc n der oorklieren lekkende verzweringen terug ; bij fommigen werden vrijwillige ettergezwellen en bloed- vinnen, op liet haarige deel van het hoold en op meer andere plaalfcn der oppervlakte geboren , waarbij men eene vooraf plaatshebbende ftofverplaatfing niet kon- de in t wijffel trekken. De gevolgen liier van waren veeltijds verzweringen, gepaard met verfchijnfelen ee- ner Jfierke ontlasting van ichor , en koudvuur, waar door 'fornmige lijders op nieuws in gevaar werden ge- dompeld. Deze verzAveringen genazen op verfchillen- de plaat. Pen, terwijl op andere Avedcrcm . nieuAve te , voorfchiju kwamen; niet minder hardnekkig waren de bloedvinnen. Het 123 i let is mij niet duidelijk- genoeg gebleken, welke de gelegenheid "evcnde oorzaken zijn konden , tot bet 6 ö ö 7 , ontdaan van deze opvolgende ziekten , nogthans heb ik menigwerf ontdekt, dat zoodra deze plaatfelijke ongemakken hadden Rand gegrepen, het algemeene lij- den in dien graad verminderde , dat men gegronde hoop op een fpoedig herltcl koude voeden, kiene zuivere en gemakkelijke legerliéde, een zorgvuldig en dikwerf ge- noeg vernieuwd verband, de meest mogelijke zuive- ring van den dampkring in de vertrekken, eene goede oppasfing, de verilerking der lijders , door fpijs en drank, hetwelk zij thans het meest bcnoodigd waren , hebben dikwerf liet op nieuw ontdaan gevaar ver- hoed, en keanelijk tot de hertlelliug medegewerkt. / O V£RS — 139 OVERZIGT &ER MEESTVER MOGENDE HlJlf- middelen, om den oorsprong der BES M ETTELIJKE ZEND \7- EN H O S PI- TA AL- KOORTSEN, DERZELYER VER- SPREIDING EN BUM ETTING TS VOORKOMEN. I. De befmettelijke Zenuwkoorts ontßaat door een ei- genaardig bederf van den dampkring, en dit word liet meest veroorzaakt , door dat men eene meniste adem- laaiende iixdividuH , voornamelijk men lelie n en dieren , bijzonder zieken , in eene , naar evenredigheid, te kleine ruimte, te lang opfluit. Dit bederf van den dampkring word derhalve het gemakkelijkst voortgebragt , wan- neer de hospitalen door te veel kranken worden op- gepropt, of wanneer men de gevangenhuizen , de nood- zakelijke zuivering van den dampkring daarin ver- zuimd wordende, met te veel gevangenen op vul d. I 2. Men voorkomt bij gevolg de ontwikkeling der befinet- leiijke Zenuwkoorts, zoodra men dit bederf van deu dampkring, voornamelijk in Hospitalen , verhoed, liet beste middel hiertoe is: het getal der lijders naar de plaatfelijke hoegrootheid van het Hospitaal te brpa«; len . aan eiken zieken eene genoegzame ruimte van lucht te bezorgen, en de kribben zoodanig te plaatfe* dat dezelve zij delingfche tusfclienr ui mten, eene breedte iiebben van 2X tot 3 voeten, en de ruimte der voet- l eiu- «inden tnsfchen twee elkander tegenoverfiaande krib- ben , (de ruimte van het vertrek dit gedoogeude ). 6 tot 8 voeten Lellaat. rr o» Koortfi^e zieken vereifchen eene groot ere ruimte , als fiepende ; de zoodanigen, die zwaargewond zijn, fterke verettering ondergaan, met koudvuur , rooclen- loop en buikloop beliebt zijn , vereifchen meerdere ruimte als die ligt gewond1, en door die hinkende ont- lastingen niet aangetast zijn. Lijders aan Zenuw- Rot- en Hospitaal kooi t (en ziek leggende , vereifchen over het algemeen, de hoogde, de groot He, de meest heldere, en luchtige vertrekken , mardiVv» ij mpk ring , waar- in zij zich ophouden, het fpoedigst helmetten. 4- Om den dampkring der zieken zuiver te onderhou- den. word de meest moegelijke reinheid vcreischt. Het noodifakelijkfte is om gedurende den gebeden dag en des nachts de ven fiers aanhoudend te laten openzetten. In grooterc ziekenkamers, bij morslige lijders, bij de- zulken welke door heet c knort l'en zijn aangetast, moet meneenigeof meer van de boven fle vonders , geduren- de het. geheele faifoen , aanhoudend open laten liaan; en waar men het met ongezeggelijke lijders of met on- oplettende oppasfers te doen heeft *, moeten «Ie ven- flers geheel worden uitgenomen weggezet. Ventilators , rdicikundige berookingen e. z. v. kunnen deze volko- jnetie wijze van luchtzuivering niet vergoeden. 5. Vï ziekenkamers moeten , van tijd tot tijd, op den rei «1 af, geheel worden opgeruimd ; om dezelve des te be- ter te kunnen uitje hrobben en luchten, tlke zieken** kamer moet , naar mate der plaats gehad hebbende ver- ontreiniging, wekelijks, een ook wel twee reizen, de - gelijk worden gereinigt , en tot dit einde moeten de vloeren, de venfiet banken , de taièls , floeleu en all® overige gereedfehäppen , welke eenigzints kunnen wor- den gereinigd, met water en zeep worden afgewas- fclien , en de reiniging derzelven reeds langer verzuimd zijnde, met klei en zand worden afgefchuurd. In zul- ke Hospitalen, die zoodanig zijn overkropt, dat men tot berging dier lijders, welke fomwijlen uit da te reinigen vertrekken moesten verwijderd worden , geene ruimte genoeg had, zoo moet men nogthans het fchrobben der vloeren niet verzuimen, en al ware het ook dat zelfs geene de minste ruimte tot een kort ver- blijf voor de daarbij belanghebbende zieken voorhan- den zij moeten nogthans de kribben der lijders van. tijd tot tijd zoodanig worden verzet, dat men alle hoeken van het vertrek kunne reinigen. Het nadeel, het welk de uitwafeming des pas gefchrobde vertrek- ken , wel ligt aan fommige . bijzonder prikkelbare , lijders zoude kunnen toebrengen , kan op verre na niet opwe- gen tegen het onberekenbaar onheil voor vele lijders, die uit het verzuim eener behoorlijke reiniging der vloeren zoo wel , als der omringende voorwerpen onvermijdelijk voor de zieken zouden voortvloeien b. De klederen , welke de lijders gedurende hun ver- blijf niet volftrekt benodigd zijn , worden hun ontno- men en gewasfeheu zijnde, bewaard, vuil linnengoed word in de ziekenkamers niet gedoogd, \ eerebeddera I 2 wsl* welke de fmetftolfen aan zich trekken , gedurende eeni* gen tijd bij zich houden, en zich wederom van dezel- ve kunnen ontdoen, worden niet toegeit aan. De zie- ken liggen op itroo of hooimatrasfeii , en worden met enkele of dubbelde dekens, naar gelang zij warm leg- gen moeten, toegedekt, 7- In geen een vertrek word zand geit rooit, naar dien hetzelve de vuile plaatlen van den vloer bedekt , en onkenbaar maakt , de uitwafeming en verwijdering der onzuivere vochtigheden verhindert, en het ftuiven vermeerderd , hetwelk aan vele lijders , voornamelijk die liet op de oogen en op ho-rst hebber» , ongemeen nadeel toebrengt. 8. De berookingen der vertrekken en vloeren met rook- poeder, met azijn, met jeneverbesfen , doen niets af, naar dien de daar door bewerkfielligde verbetering van den reuk des damp kring s , niets bijdraagt tot de zuiverheid van denzelven, welke altoos meer daar bij verliest als wint. t 9- Tot onderhouding van eenen zuiveren dampkring in de Ziekenkamers , diene verder , dat men de nacht ßoelen, waar van de tinne of ij zere potten van welfluitende en met pik bethieêrde dekfels moeten voorzien zijn, en van welke men zich in de ziekenkamers bediend, dagelijks 2, 3 tot 4 reizen op het naauwkeurigfte laat reinigen en uitfpoelen, en eindelijk dat de kwispel- dooren, waterpotten en glazen en de onderlteekfels ; dagelijks onderlcheideue reizen worden nifgewaslchen. 10. t33 io. De fecreten en nacht (loeten in de gangen en alko- vens geplaats , moeten wel bepikt en van handvatfels Voorzien zijn, in welke men door bijzondere daartoe aangeftekle perfonen (krijgsgevangenen) laatjfclioon hon- den, late men dagelijks des morgens en des avonds onder behoorlijk opzigt, nitdragen en uitfchrobben. De ontlastingen moeten in een naburig Rroomend wa- ter , of bij ontftentenis daarvan , in bijzondere daar- toe diep gegravene kuilen, op eenen behoorlijken af- [tandvan het Hospitaal , worden niigegoien Die genen welke hier over het opzigt hebben , moeten op hunne verantwoordelijkheid zorg dragen, dat deze rei- niging dagelijks, en met de meeste naauw keurigheid t plaats hebbe. ïi. Hat linnengoed der zieken , moet over het algemeen alle 8 dagen, en bij de zulken, welke zich dikwerf bevuilen , om den anderen dag ol dagelijks, eenige reizen, wor- den verwisfeld. IN iet minder uopdzakelijk is het , dat bet beddegoed , hetwelk op het naauwkeurigst en on- der ftreng opzigt moet worden gewasfehen , naar ge- lang der verontreiniging der zieken , alle 8 tot 14 da- gen of alle 4 weken , worden verwisfeld. De wolle dekens en fi roozakken , moeten , naar mate zij vuil zijn , alle 8 dagen of om de 4 weken worden gewasfehen; die erger vuil zijn naar de volmolen gezonden , en de kribben , van welke men de onderlagen het doalma- tigst met grof linnen bedekt, ’t welk men gemakkelijk kan uitnemen en reinigen , voorzien , in de open« lucht laten brengen , uit elkander nemen , en zorgvuldig met zeepwater afgefpoeld worden. 1 i 1 2. i34 12. In Hospitalen , waar men eenen te geringen voorraad van dusdanige kribben bij dc hand heeft • is het ver- kiesfchjker om -de zieken , gedurende eenige dagen , >p zui- ver itroo, zonde” d<kc s en zonder linnejigoed te la- ten liggen, als hare reiniging te veronachizame . , en het gelieele ziekenhuis en de menigte der lijders aan het gevaar der ontwikkeling van eene bc-fi nel te lijke hos pitaa koorts bloot te Rellen. De ondervinding heeft bevestigd , dat in zoodanige ziekenhuizen in welke men met de meeste oplettendheid voor de reinheid zorge, nimmer eene befmettelijke hospitaalkoorts zich ontwikkeld; eu ofjfchoon men in dezelve belhietteiijka typhiit-lijdiTra «mi vangt , nogthans de verfpreiding üev fmetfloffe word verhoed. , 13. Om de ontwikkeling der befmettelijbeZenuwkoortfenpvi de Hospitalen te voot komen , moeten wijders in ■' lk Hospi- taal bij zonde re kamers worden afgezonden, om cle lijders te ontvangen en te t einigen, waar doormen voorkomt, dat de eigenlijke ziekenkamers niet worden verontici- nigd eu de mededeeling en verfpreiding der in het hospitaal aanwezige fmetftofle moeijelijker word ge- maakt. 14. ïn deze vertrekken vergadere men alle typhu9- lij- ders , of. alle de zieken welke men als verdacht be- fchouwd ; late dezelve ontkleden, reinigen, wel af- drogen , van fchoon linnengoed voorzien , en zoodra deze eerfte reiniging naauwkearig heelt plaats gehad; verdeelt men ze naar den oudtrfcheidenen trap en aard aard van «Ie koorts, in de daar toe aangewezene zie- kenkame: s. In groote Hospitalen moet men zorg dra- gen voor ten grooter aantal van zoodanige vertrek- ken, welke men van onderfcheidene badkuipen, fchoo- ne kribben , de benodigde gereedschappen , en van een genoegzaam aantal waschvrouwen voorzien , welke alle onder liet opzigt van eenen Geneesheer moeten liaan. De nitgetrokkene , verdacht voorkomende en verontreinigde klederen, monteringen en linnengoed, laat men dadelijk naar de beltemde plaats ter verdere reiniging en bewaring brengen, eu gedooge volltrekt niet, dat deze klederen, al ware bet ook datmengee- ne bijzondere verfchooning voor de lijders in voor- raad bad, naar de zieken kamer worden medegeno- men. Het is zeer doelmatig, alle de zieken, de ge- wonde, aan liepen de ziektens bikkelende lijders, de venerilche en de Schurftige, welke uit andere Hospi- talen berw aards worden vervoerd , in bijzondere ver- trekken te ontvangen , dezelve aldaar te laten kam- men , wasfchen en baden , en hunne monteringen flaande deze behandeling, behoorlijk te laten zuiveren, 1 5. Om de fmetßojfe der Zenuwkoorts , welke zoo wel door zieke als wederberfl ellende , en door hunne met deze bolle befmette klederen , in de Hospitalen word verfpreid, te verdrijven , worden de volgende midde- len volbrekt vereis ob 1 ; klederen van mindere waar- de, dezelve mogen uit wol, katoen, zijde, linnen, leder of vilt beftaan, moeten dadelijk worden ver- brand; klederen integendeel en linnengoed van waar- de, monteringen enz. kan men behoorlijk laten reini- I 4 gen, 136 gen, en vervolgens daarvan , zonder eenig nadeel, we- derom gebruik maken. 16. De klederen der door de 7cnmvkoorts aangetaste lijders; de nugelatene goederen der overledenen enz. Iaat. men op zolders en in vertrekken bewaren , alwaar ecne aanhoudende d<>ortocht van lucht kan plaats hebben. Deze vertrekken worden afgefloten , en de klederen en monteringen van de overige zieken be~ .waard men op eene andere plaats. l7* Indien men uoglhans klederen van mindere waarde en vodden mögt bijeen vergaderd hebben , moeten dezelve op eene opene plaats van het Hospitaal , on- der geregteltjk opzigt worden verbrand, naar dien het vervoeren daarvan door de ftad en buiten de poort met veilig en ook overbodig is; en het verbran- den in de lot dat einde gemaakte kuilen, zonder eenig nadeel, kan wórden bewei klielligd. 18. Klederen van waarde , en welke eenig vermoeden van bef nelling doe i ontdaan; dezelve mogen uit wol, katoen of linnen vervaardigd zijn, kan men , zoolang het koude jaarfaifoeu duurt, liet best daar door zui- veren, wanneer men d zelve in bijzonder daartoe ge- fchikle vaten, van welke mei in elk groot Hospitaal een genoegzaam aantal moei bij de hand hebben, in ijs koud water of fneeuwwater gedurende 72 a ioo puren laat doorweeken , en iu de open lucht droogen J3ij ßij een warmer jaaiTaiToen laat inen de goederen in dezelfde vaten met kooieend water en zwarte zeep , gedurende 48 uren liaan broeien. Men kan zich ook ter reiniging van katoene en linneklederen , tevens Van eene bijtende loog , uit asch beftaande, met voordeel bedienen. *9- KleclingsFlnkken van leder, pelterijen en vilt, even als de monteringllukken , welke door ongedierte ver- ontreinigd zijn , (het welk men door eene vochtige hitte, en door loog niet met zekerheid kan doodeii) , zuivert men door dezelve aan de aanhoudende hitte, van eenen daartoe ingerigten bakoven bloot te hellen, e» van welke ovens groote Hospitalen moeten voor- zien zijn. 30. De kledingfiukken , en voornamelijk de bevuilde, om liet even of vau reeds overledene of van nog levende lijders , moeten door de wasch vrouwen in het wasch- huis der typhus kranken opgerigl. , met kokend water .en zwarte zeep, behoorlijk worden uitgewasfehen. 31. Naardien de ondervinding bewezen heeft, dat door het eenvoudig beroken der befmette klederen van ty~ pAws-Iijders , met de overzuurde zoufzuure dampen, gene volkomene reiniging word bewerklielligd ; zoo ïoehoort men de reeds medegedeelde zuivering niet ijs- koud wal er , of kookend water, of door daarop\olgende heete droging niet te veronachtzamen. Het fchijntnog- fclians niet geheel ondoelmatig, de goederen op dusdanige 1 5 138 wijze gereinigd, eer men van dezelve wederom gebruik maakl , in bijzondere vertrekken aan de zoo veel mo. gelijk lierke berokmgen van overzuurde zoutzuur» dampen , andermaal gedurende 48 uren , bloot te Hellen. 33. Naardien alle deze maatregelen zuivere geneeskun- dige bedoelingen hebben; is het ook aan den anderen kant pligtmatig , dat de Geneesheeren , die het be- ll uur der militaire Hospitalen in handen hebben, voor de uitvoering derzelver waken; en fleeds zorgen: a Dat deze reiniging behoorlijk, aan het oogmerk beantwoordend , en onder uaauwkeurijj opzigt ge~ fchiede. b Dat de van Zenuwkoortfen herftelde lijders, hunne gereinigde klederen niet eerder terug bekomen, voor dat het tijdperk van hunne wederherileliing ver- Itreken is , en men voor eene genoegzame reiniging der huid, en van het haar, welke gedurende dit tijd* perk de ünctftofle bij aanhoudendheid voort planten , bij gevolg ook de te vroegtijdig t eruggegevene klede- ren wederom befmetten , door voldoende en herhaald® reiniginsbaden heelt gezorgd. 33. De fmetftofte, welke de lijders voortplanten , kan men het zekerst ten onder brengen , en onfchadelijk maken , door het ligchaam van den zieken dagelijks herhaalde reizen met 'valer af te wasfehen, de baden te doen gebruiken , door de koude frislche lucht , wel- ke aanhoudend door de openliaande venhors indringt en b)j fommigc omllandigbeden door eeueu voorbe- dach- dachtelijk veroorzaakten luchlftroom , waardoor de dampkring va.i den helers bij aanhoudendheid word vernieuwd Tot dit einde werd de beroking met «ver- zuurd zoutzuur aangeprezen , we ke men zoo wel ia de ziekenkamer en de portalen, ais ook in de kamera Waar men de lijders ontvangt en reinigt, en in de doodenkatner dagelijks eeuige reizen moet herhalen Ingevolge mijner waarnemingen , zijn deze berokingen minder yoidocnde } om het gif der befmettelijke Ze- nuwkoorlfen ten onder te brengen, als de reiniging door behulp van water, koude en verteile lucht en tocht. I \ / 34. De wel tuigen rande pl an tenkool , onlangs als een uitnemend luchtzuiverend middel aangeprezen, kan men nog niet met verzekering van goed gevolg aanbe- velen , om dat derze! ver vermogen den dampkring van eenen beft nette lij ken typhus^lijder orifchadelijk te ma- ken, door de ondervinding nog niet genoegzaam be- vesligd is. Op generlei wijze kan dit middel geene hoofd middelen tot verdelging der fmetliofle , welke zich aan bet ligchaam der typ/iws-lijderen, aan kle- deren enz. vasthecht, overbodig maken. u5. Ter bereiking van hetzelfde oogmerk is liet vol- ftrekt noodzakelijk , dat men liet flroo, fnijdfel en hooij den zieken tot ligging verflrekt habbende, naar mate hetzelve naar de verfcheiden heid der ziekten word verontreinigd, onder naauwkeurig toezigt, om de 5 10 - 14 dagen laat verbranden t en met zuiver verwisselen. 56. Kranken, welke de befmeltelijke Zenuvr- of Hospi- taalkoorlfen hebben doorgeftaan, zijn verpligt , naar gelang van de langdurigheid der ziekte , gedurende hunne wederherstelling , nog 14 tot 21 dagen in het Hospitaal te vertoeven, en moeten gedurende dien tijd om den an- deren dag de Reinigingsbaden gebruiken , om dat zij , baande bet tijdperk van hunne wederherltelling , de befrnetting nog voortplanten, en zonder deze voor- zorg te vroeg weggezondeu , der maatfchappij veel 0nheil kurwien berokkenen. Hieruit laat zich rok ver- klaren hoe dat vele militairen van Zenuwkoortsen her- Jleld zijnde en te vroeg wo rden de weggezonden , bij de inlegering Ia burgerhuizen, deze befrnetting dik- werf over eene geheele flreek hebben verfpreid. 27. Zal de Zenuwkoorts bef metten , dan is de ontnidde- lijke aanraking met typhus - lijders of met zoodanige voorwerpen , die de fmetfioffe aanklecft , eene noodzakelijke vereischte. Hiertoe moet men brengen de aanhoudende aanraking van de huid, van den adem, des onmiddelijk omringenden dampk rings , der uit- werpfelen, der urin, van het zweet en van de ont- lastingen des lijders ; wijders de voortdurende aanra- king der klederen , der bedden , der kribben , der nacht f loeien, der borden, der drinkbekers, meteen woord , van alle omringende voorwerpen aan welke de finetriolïe is medegedeeld, en met dezelve voor eene längeren of korteren tijd , (hoe lange is nog onzeker) bezwangerd geweest zijnde , wederom aan gezonde voorwerpen mededelen. Do dampkring van een ruim, koel en zuiver gehouden vertrek , huis of plaats, waar- in typ hun ~ lijders zich ophouden, is niet befmettend. • * , 28, Het eenig en zeker middel , gezonde voorwerpen of andere lijders voor eene befmetling der Zenuwkoorts te beveiligen , beltaat derhalve in eene zorgvuldige vermijding der middelijke of onmiddelijke aanraking der zenuwkoortlige lijders, liij die zoodanige lijders volftrekt mijd , loopt geen gevaar van belinet te wor- den. Koortachtige ongefteldheden , gewoone , niet be- fmettelijke Zenuwkoortfen , door het jaarfaizoen , door de -waciogeftsldheid , door verkoudheid, vermoeijenislen , zorgen , gemoedsaandoeningen enz. voortgebragt , kunnen elk een aantasten , maar deze ziekteoorzaken zijn uit haren eigen aard nimmer be- fmettelijke Zenuwkoortfen, en kunnen even min als de Pest , de Pokken en de ware Veepest , uit foortgelijke ziekteoorzaken hunnen oorfprong hebben. 39* De dagelijkfche ondervinding heeft bewezen , dat fommige geitellen meer, andere minder vatbaar zijn voor de befmetling der Zenuwkoorts , en dal: zelfs eenige weinige zeer moeijelijk, of in het geheel niet , befmet worden ; eene verfcheidenheid des aanlegs Lot de besmetting , welke, zoo als men weet, ook toepasfelijk is op de Pest, de Pokken , de Ye- nusfmet enz JngeAudge mijner waarnemingen bevei- ligen ons n»ch dc grijze ouderdom, nocli de kindfchfl jaren, noch vooraf plaats gehad hebbende ziekten, noch aanmerkelijke magerheid , noch buitengewone — l42 — Vetheid, noch plaat lelijke ongemakken, b. v. htrick ziekten , voor de belmetting der Zenuwkoorts. Regt gezonde , wel gevoede, volbloedige en in den bloeden- den leeftijd van 20 tot 40 jaren zijnde voorwerpen , moeten het meest voor deze ziekte zwichten , oilchoon onder deze ook fommigen worden gevonden , ehe nimmer befmtt worden. In een tijdvak van o tot l5 jaren, kan men door deze koorts twee en (bic tei- len worden aangetast veel zeldzamer bo nen een korter tijdperk , b. v. van een. ge maanden , twee malen woi den aangetast, waarvan ik voorbeelden kan aan- halen , terwijl wij qpheteenetijdllip méér vatbaar voor de belmetting zijn , aks op een an Ier. £r beft aan onv.lKv..^- , waar de Imetftoffe wel is waar word opgenomen, maar door de eigenaardige ge. el d liet d van lie' ligcliaam der- zelver fchadelijke uitwerkingen worden gefnuikt , en op die wijze de volkomene 1 e'metiing word voorge- komen; en alsdan Lebben maar geringere, on met minder gevaar vergezelde ziekten , b. v. duizeling- geringe koortsaclitige toevallen; loosaclitige opzwellin- gen van enkele delen , en eene bijzondere Hcderge- druktheid en matheid plaats. Zo. Het is van allen grond ortbloot , dat men zich door eene zorgvuldige opgeruimdheid van geest , door het bovenmatig nuttigen van Ilerk prikkelende Ipijzcn en dranken, door het veelvuldig gebruik van wijn en brandewijn , door eene zorgvuldige onderhouding der hniduitwasfeming , door zuren , door gebruik maken van de zoutzuure berokingen in de voorver- trekken , door onthouding van zekeie moei; el vL \cr- 143 werteren voedfels b. v. van meelfpijzen , van bet var- kens vleesch (hetwelk zoo als men weet zeer ongezond is) , voor de bel’metting der Zenuwkoorts zoude kun- nen vrij waren. 3i.' Kunstmatige verzweringen en etter dragt en zijn evenmin beveiligende. Door ondervinding voorgelicht, heb ik befpeurd , dat vele van diegenen , welke zich hier door veilig waanden, befmet werden, dat der- halve kunstmatige verzweringen niets afdeden, en vele lijders die met fchurft , daauwwormachtig witflag , hoofdzeer en andere verzweringen behebt wa- ren, donv fto bpfmPtting werden aangetast. Het is ook algemeen bekend , dart van de gewonde , en door geftokenë , gehouwene en gefchotene wonden verminkte lyders, welke nu eens meer dan eens min- der aan aamnerkelijker veretteringen kwijnden , en bijzonder met de zoodanigen , welke etterdragten had- den , konden worden gelijk gelleld ; zeer vele in de militaire Hospitalen voor de befmettig der Zenuw- koorts moesten zwichten , en bij gevolg door de et* termaking ( eiterungs-proces ) niet beveiligd werden. 52. Om de verfpreiding derhalve der befmettelijke Zenuw- koorts , zoo wel in Hospitale», als op plaalfen al- waar deze gevestigd zijn, te voorkomen, is geen maat- regel zoo gewigtig , als de zorgvuldige afzondering der befmettelijke fyp/Wlijders , zoowel van de overige zieleen , als van de gezonde. In alle Hospitalen , waar men wezenlijke befmettelijke typhus-ïij ders ondei zij- ne behandeling krijgt , moet naar de reeds medegedeel- de V - de Toorfchrifïen , een bijzonder Hospitaal voor Zc» nuujkoortfi're lijxers , en derzelver gelieele afzondering worden geregeld Hetzelve dient om alle typhus- lijders te ontvangen , dezelve te reinigen en te herliellen , en eerst, na eene volkomeue reiniging hunner klederen, linnengoed enz. en het volkomen verdwijnen va» het befmettend vermogen , dezelve weder aan dfc maatlchappij terug te geven. % 33. De geregfelijke Opzieners moeten al hunne» zorg be- lleden , om de typ hu s-lijders , op die plaats aanwezig , te ontdekken, en dezelve s»»r» <-1t» p*|jjr.]ii ov<m- te leve- ren. Een bijzonder wakend oog moet men derhalve vestigen , op de openbare gellichten , alwaar vele jnenfchen met elkander in aanraking komen, b. v do kafernen , de gevangenhuizen, de werkhuizen, de weeshuizen , de herbergen , kroegen , fcholen en nachthuizen, enz. De typÄws-lijders uit eenen meer voornamen kring, moeien zich eene bijzondere op- fluiting in hunne huizen laten welgevallen. Jn klei- ne lieden en op het plalle land, alwaar men geene ziekenhuizen heeft , moeten de groot üe gebouwen , op kosten van de gemeente tot qarantaine gefhchten , worden ingerigt; en waar deze maatregel onuitvoer- baar zijn mögt, moet men ligte, boute en ruime lootten en teuten laten ppflaan , welke vooi befmel- telijke -lijders , zelfs gedurende het koude jaar- faifoeu gefcliikt zijn, en aan het bijzondere opzigfc Van het beftuur zijn aanbevolen. JBij de Inrigting eh hei Beßüur der Quarantaine Ge~ f lichten moet men voornamelijk daarop bedichl zijn , een genoegzaam ruim vertrek te hebben, om de dubbelzin- nige en twijfelachlige kranke, eii weder heibellende lijders, welke men behoorlijk van elkander moet af- zonderen, te kunnen bergen. Of een ons t wij lel ach lig voorkomende lijder, door het gif «er Zenuwkooïts is aangetast, en deze ziekte inderdaad krijgen zal, kan men eerst, na den lijder gedurende 9 of • o dagen miauw- keurig te heliben opgemerkt , beoordelen , naardien de fmetlümeu over het gènieeu , zitlk een tijdperk tot de behoorlijke rijpwording en voortbrenging van kenne- lijke koortsachtige verlchij n leien , benoadigd waren. Zulke lijders die pas van de befmettelijke Zenuwkoorts zijn opgekomen , zijn verpligt noch 21 dagen het huis te houden , dm door de dagelijks herhaalde remiginsbadèn , van de fmet dolle, welke zich aan de huid en het haar vast hecht , volkomen te wo rden en zuiverd. Niet minder noodzakelijk is het, de klederen en het linnengoed, van die génen , welke men verdacht houd, of die ziek geweest zijn voor hun vertrek, niet alleen door fclieiknndige berokingcu, maar ook door nauwkeurig uitwasfchen , te doen reinigen , naar- dien , zonder deze voorzorg , de bloote reiniging van hun ligchaam , en hunne klederen door de zoutzurige i e o- kingen , de zoodanige met welke zij na hun vertrek weder in aanraking komen , niet beveiligd. Wijders moet mén in deze geflächten daarop bedacht zijn , dat de twijfelachtige en min of meer verdacht voorkomende voorwerpen, welke met het gif der Zenuwkoorts noch aan hunne ligchamen , noch aan hunne klederen waren befniet , voor dat men dezelve in dit gebouw ontvangt » — 145 — <ii gedurende hun verblijf, daarin genoegzaam bevei- ligd Wanneer deeze gedichten aan het gewigtig oog- merk daarmede bedoeld, zullen beantwoorden, dan moeien dezelve van genoegzame ruimte voorzien zijn , de tegenwoordigheid van wel onderwezene, niet deze öinilandiglieden bijzonder gemeenzame geneesheren , niet onlbieken, het oppertoezigt eeniglijk aan geneeskun- dige worden l oever trouwd, en door militairen opzie*? ners worden vervangen. 35. 