VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
„> Het geen de Heer Brook hier uit verder Mleidt, be- trekkelyk de genoegzaame zwaarte of dikte van Looden ftrooken ter Afleiding van den Blixem, komt ook zeer wel overeen met het geen ik hieromtrent in myne Ver- handeling over de Afleiders van den Blixem, ter beant- woording der Vraage over dat onderwerp, in het Jaar 1780, door het Bataafsch Genootfchap te Rotterdam, voor» gefteld, Cin het VI D. hunner Verhandelingen) uit de toen bekend zynde ondervindingen heb opgemaakt; te weeten, dat een reep dik Goot-lood (waar door men door- aans Lood van 8 Ponden in een vierkanten voet ver- aa van vier duimen breedte , tot Afleider van den Blixem meer dan genoegzaam is. De Heer BROOK zegr insgelyks, naar zyne bevindingen , niet te kennen gelooven „ dat ’er Biixemflagen op eenige plaats fterk. genoeg zullen vallen , om een ftrook Lood van 4 duimen breedte, ter: dikte van 8 Ponden op een vierkanten voet, te kunnen: vernietigen. l | „ De Proefneemingen , betreffende het leidend vermo- gen van het Rood Koper, met deeze Battery in ’t werk gefteld , hebben eenen verfchillenden uitflag gehad.” Dee-: ze worden opgegeeven, en vaart de Proefneemer var i y IC Ta 336 © M. VAN MARUM „ De reden van den verfchillenden uitflag deezer Proef- neemingen nafpoorende, bevond ik dezelve gelegen te zyn in de verfchillende zuiverheid van het Koper, waar van deeze Draaden gemaakt waren. Tot deeze laatfte Proef- neemingen was het Draad getrokken van Rood Koper- draad, zo als °t gewoonlyk verkogt wordt; doch tot de voorige Proefneemingen hadt de Draadtrekker (gelyk ik nu vernomen heb) het Draad getrokken van een {taafje fyn gezuiverd Rood Koper, het geen hy toen by de hand hadt: van zodanig Koper naamlyk, het geen, ter vermen- ging met Goud, gezuiverd was. Daar nu de Afleiders van gewoon of ongezuiverd Koper zouden moeten ge- maakt worden, zo is het blykbaar, dat men alleen op de laatfte Proefneemingen de berekening kan gronden van de dikte, welke men aan Rood-koperen Afleiders moet gee- ven. Volgens deeze Proefneemingen moeten dan, gelyk door de berekening blykt, Rood-koperen Geleiders ten minften de helft van den inhoud van Yzeren Geleiders hebben, om de Ele&rifche Stoffe by haaren doorgang geen meerder tegenftand te bieden. ‚> Myne laatfte Proefneemingen hieromtrent, in April eg in °t werk gefteld, ftrooken ook zeer wel met de aarneemingen van den Heer BROOK ten deezen opzigte, die my naderhand onder ’t oog gekomen zyn, uit welke hy afleidt, dat een Koperdraad van elke langte en dikte, ef zwaarte, een even goede Afleider is, als Wzerdraad van dezelfde langte en van eene dubbele zwaarte. s Offchoon dan nu het leidend vermogen van het Roo- de Koper niet zo veel grooter dan dat van het Yzer is, als uit myne eerfte Proefneemingen fcheen te volgen, blykt het egter thans, na dat het met verfchillend Koper, op verfchillende plaatzen, en met zeer verfchillende krag- ten, beproefd is, dat een Afleider van Rood-koper, even goed als een Yzeren Afleider, de Eleârifche ftroomen van eene ontlaading of van den Blixem voortleidt , wan- peer hunne doorfneden tot elkander ftaan, als de getallen x en 2. —- Daar nu de ondervinding geleerd heeft, dat een vierkante Yzeren ftaaf de felfte Blixemflagen weder- ftaan kan, wanneer dezelve + duim dik is, zo blykt het derhalven, dat de dikte van ruim 4 lynen voor Blixem- Afleiders van Roodk genoegzaam is.” De Eleérifche Stof, waar mede de Burger VAN MA» RUM, in de Proefneemingen te vooren in dit Boekdeel bl. 221 befchreeven, zich omgeeven zag, „ fcheen,” fchrvft hy, PROEFNEEMINGEN, 337 hy, s 20 overvloedig, dat ik hier uit vermoedde, dat by zodanige ontlaadingen, die door dunne draaden gaan, ligt brandbaare Stoffen, die den draad raakten, zouden kun- nen aangeftooken worden. Eerst beproefde ik dit met eene dunne lat van welgedroogd en heet gemaakt greenen hout, wåar op ik de Yzeren draad, waar door ik de ont- laading deedt gaan, vastbond, Deeze lat fcheen hier van aileen, naby de einden van den draad, een weinig gezengd te zyn. lk bedekte vervolgens den Yzeren draad met zwam „ en bondt dezelve daar op ftyf vast, op dat zy den draad des te beter zou raaken. De ontlaading der Bat- tery dan door den draad gaande, wierd de zwam langs de geheele langte van den draad aangeftooken. | » Deeze Proefneemimgen leeren derhalven, dat, wanneer men Afleiders van den Blixem langs hout of langs het touwwerk van Schepen laat gaan, men dan vooral zorg behoort te draagen, dat zy niet te dun zyn: vermids het hier blykt, dat Afleiders, die flegts zo veel dikte hebben als noodig is, om door de ontlaading , of door den Blixem, niet verbrooken te worden, egter niet dik genoeg zyn, om de Eleêtrifche Stof zodanig te geleiden, dat brandbaare ftoflen, dic dezelve raaken, daar van niet aan- geftooken worden. «s De Heer PATTERSON ‚te Philadelphia, heeft kortlings, in eene Verhandeling, aan welke door het Zmericaansch Wysgeerig Genootfchap de Gouden Eerprys is toegewee- zen , cene Verbetering aan de Blixem-Afleiders voorgefteld, door naamlyk in den top des Afleiders een ftuk Potloot in te laaten , van omtrent twee duimen langte, en uit- loopende in een fcherpe punt, cen weinig buiten den me- taalen kooker uitfteekende (*). —- Zyne bedoeling hier mede is, de fcherpe punten aan de Afleiders, die door den Blixem getroffen worden, te behouden: vermits deeze Punten, wanneer zy van Metaal zyn, door den Blixem kunnen gefmolten worden. Deeze voorflag is hier op ge- grond, dat: het Potloot niet of zeer bezwaarlyk gefmolten wordt. — - Myne Proefneemingen, met deeze Battery in ’* werk gefteld, hebben my geleerd, dat het RE ot- 00t, (*) Deeze Verbetering van de Biixem-Afleiders, door Mr. ROBERT PATTERSON, hebben wy, geheelg uit de Transaĝions of zhe American Philofophical Society avergenomen , geplaatst ia het Mengelwerk onzer Algem, Vader), Leiteroef. voor 1794 bl. 496. nZ. 338 M. VAN MARUM, PROEFNEEMINGEN, loot, waar door eene zo fterke Eie@rifche ontlaading, ale die van deeze Battery, gaat, daar door vergruisd wierdt, en dat derhalven het Potloot tot het voortchreeven oog- merk aan Afleiders niet dienen kan, » Indien ’er derhalven grond ís, om veel voordeel aan untige Afleiders boven ftompen toe te fchryven, uit hoofte van eene aanmerkelyke vermindering van de Elec- trifche kragt der Wolken, welke men veronderftelt duor untige Àfleiders te weeg gebragt te kunnen worden, zo oet men veiliger, op eenen Afleider drie of vier Punten te ftellen : op dat, ken van de punten door den Blixem gefmolten zynde, ’er dan nog twee of drie fcherpe Pun- ten overblyven.” Dan de Burger VAN MARUM beroept zich, ten flotte, op vroegere Proefneemingen door hem ge- daan, ter aantooninge dat Puntige Afleiders niet zo veet voordeels boven ftompe Afleiders hebben, als men daar- aan veelmaalen heeft toegefchreeven. B maand Vaderlandsch Huisboek, of de Verklaaringen , Betuigingen en Beloften , van den Stadhouder der Vereenigde Neder- landen , vergeleeken met zyne Daaden , meestal getrok- ken uit echte Stukken, en verrykt met de CharaBers der voornaaimfte Perfoonen, die in de Stautsgefthillen den byzonderften rol gefpeeld hebben. Door een Genootfchap van Liefhebbers der Vryheid, Derde Deel, 1793. o” zo onverwyld ons mogelyk, en met het plaatzen van andere Stukken beftaanbaar is, met. het agter. — volgend verflag des boven aangeduiden Werks voort te vaaren , neemen wy thans het Derde Deel ter hand (*). De Hoofdtaak, welke de Verzamelaars deezer Stuk- ken zich voorftellen in dit Iide Deel, gefchikt om aan te toonen de bedoelde Hervormingen van de Pa. triottifche Party, en de Verzettingen van den Stadhou- der daar tegen, bepaalt zich. tot de zes volgende On- derwerpen : — Voor I, tot den Stadhouderlyken In- vloed op „ en de ingefloopen Misbruiken in, de Zee- en Landmagt — II, in de Magiftraatsbeftelling in de niet door de Franfthe wapenen in 1672 overheerde Gewesten van (*) Zie wegens her I. D. bl, 27. eu het IL, D. bl 157, hier boven, | : l l VADERLANDSCH HUISBOEK, 339 van Holland , Zeeland, Friesland en Groningen — JIL, in de Magiftraatsbeftelling in de drie toen overheer- de Gewesten van Gelderland, Utrecht en Overysfel —— IV, in den invloed op de- Generaliteits en Provinciaale Hooge Vergaderingen — V, in den vloed op de voornaamfte Generaliteits en Provinciaale Ampten — VI, in de Aanbeveelingen. Men heeft verkoozen deeze rangfchbikking te volgen, dewyl dezelve gelegenheid gaf om dit betoog eenigzins meer naar de Tydorde der Ge- beurtenisfen te fchikken. | s Onze Leezers begrypen ligt, dat wy ons met deeze Aanduiding der Hoofdzaaken moeten vergenoegen, zon- der in °t verflag van byzonderheden te treeden. Alleen vermelden wy de Gevolgtrekking , uit dit alles, in het Werk opgemaakt. s den, als wy onderfteld hebben, dit zal willen of dur- „ ven tegenfpreeken. En, ftemt men dit toe, dan vraagen „ wy verder, óf, zo men al van hunne zyde eens wilde a ftaande houden, dat die Magt nooit misbruikt was , s» Chet geen tog tegen alle ondervinding ftrydt,) het dan „ ten mintten niet waar is, dat die Magt oneindig kan > misbruikt worden , wanneer de bezitter daar toe den ‚ wil heeft, of onweetende bedroogen wordt? En of het „, dus niet waar is, dat die Magt by geene mogelykheid „, kan worden overeengebragt met eene goede Staatsge- „ fteldheid van een vry en onafhangelyk Land, veel „ min, dat zy zou kunnen afgemaald worden , als een „ Grondzuil van den Staat, waar mede deeze flaan rd „> vallen moet, de vastigheid van onze waare Vryheids s Onafhangelykheid en Godsdienst , en foortgelyke uit- „ drukkingen meer , waarmede of de laagfte vleiery der a Regenten, of de onbefchaamdheid van den Stadhouder » zelfs, zulk een overdreeven magt, tegen beter weeten s aan, niet bloosde te betitelen ? —— En, wil deeze „ bekentenis ’er nog niet uit, men vraage dan zichzelven » opregtlyk af, of men, eenen anderen Staat zodanig be- „ ftierd ziende, denzelven vry en onafhangelyk noemen ; „ Of men, een ontwerp van cene vrye Staatsregeering wil- „ lende maaken, dit Modél verkiezen zoude ? Wy hou- „ den ons verzekerd, dat, zo niet de mond, ten minften 5 nd het hart en geweeten de zaak voor ons beflisfen „» zullen.” De zes gemelde Hoofdzaaken afgehandeld, en met decze Vraagttukken beflooten, hebbende, gaat de Opfteller over om te fpreeken van het Erfregt tot alle die Waardighe- den, waar mede, gelyk hy zich uitdrukt, „ eene Erfiyke „ bezitting van alle die Misbruiken verbonden was.” Opzettelyk hadt hy hiervan dus verre gezweegen, , ver- » mids noch Regenten, noch Burgers, hoe wederregtlyk » dat Erfregt ook ingevoerd was, zich daar tegen, ge- » duurende den loop der Staatsverfchillen, verzet, en alze » Een nieuw blyk gegeeven hebben, dat het hun waar- s lyk niet te doen was, om al het vastgeftelde by de s» Revolutie van 1747 omver te werpen, fchoon zy, uit ‚ den aart der zaak, en het gedrag van WILEEM V, daar n LOE HUISBOEK. Op dit alles laat hy volgen: Wy zouden ons beftek. » verre te buiten mn, indien wy de breede lyst der on- » tegenfpreekelyktte misbruiken, en gebreken, in het al- » gemeen Beftier der zaaken, ophaalen, de billykheid der » voorgeflagene Hervormingen in het openbaar Beftier » verder aandringen, en den tegenftand eerst van den » Stadhouder met zynen Aanhang, en naderhand de te- » genftribbelingen en tergingen van zulken onder de Re- » genten , die zig het eerst onder de banieren der Vry- » heid, tegen de wetlooze overheerfchingen des Stadhou- » ders, gefchaard hadden, in alle derzelver byzonderheden » openleggen wilden. —— Ook houden wy die taak voor » ons beftek minder noodzaaklyk, om dat ’er maar wei- » nige onder onze Leezers, ja zelfs onder Regenten, van » allerlei denkwyzen , gevonden worden , die, of niet eertyds » van de gegronde klagten over die Misbruiken en Ge- » breken by zichzelven ten vollen overtuigd geweest zyn , » Of niet ten minften nu, na dat de verblindende bitter- » heid der Partyzugt, eenigzins, bedaard is, en zy over » ’s Lands waare belangen meer onzydig , en met meer » kalmte, gedagt hebben , van agter zich te laat beklaagen, » dat de geheele Hervorming van by hun erkende mis- » bruiken, met de geweldige Omkeering, volftrekt is agter- » gebleeven.” an iettegenftaande dit, vinden wy in het Werk acht bladzyden beflaagen met eene enkel Vraagswyze optelling van dusdanige Misbruiken, —— En dan nog betuigt de Schryver : „ Waar zouden wy eindigen, indien wy alle „de misbruiken en gebreken wilden optellen , met „die van gewoone menfchelyke zwakheden afhangen, „en die, zo lang menfchen het gezag over hunne mede- » menfchen oefenen zullen, ook plaats zullen hebben 5 » maar zulke , die tegen de eerfte gronden van een vry, » Land ftrydig ; opzettelyk ingevoerd , hardnekkig vast- » gehouden, en in dit bedorven Staatsgeftel als met het » regt van burgerfchap begunftigd waren? Wy meenen s genoeg gezegd te hebben, om te doen zien, dat uit „ een bedorven Regeeringsbeftel, en eindelooze Misbrui« , ken, ook bedorven uitwerkzels moesten voortkomen. s» Wy meenen genoeg gezegd te hebben, om, als onwaar- » agtig en ter kwaader trouwe voortgebragt, te wraakcn LETT, 1796. NO. 8, Aa „ des 242 VADERLANDSCH HUISBOEK, „ des Stadhouders befchuldigingen tegen de Patriotten, in » zyne Verklaaringen van 31 Ten. 1785 — van 26 May a» 17873” welke hier aangehaald worden; doch welker bekendheid ons het overneemen verbiedt. Veel min bekends zouden wy uit dit Deel kunnen aan- voeren ; doch het ftaat alles zodanig met elkander in verband , en maakt zulk een keten, dat het, in den za- menhang , in het Werk zelve moet geleezen worden, De Uitvoerigheid laat ons niet meer toe, dan om van elk Deel den Hoofdinhoud onzen Leezeren bekend te maaken, gelyk wy dus meenen van het Derde gedaan te hebben. Rapport der Verrigtingen van de Cammisfie tot Onderzoek van het Politicq en Financieel Gedrag der voorige Re- genten „ gedaan op den 15 Mey 1796, ingevolge van het Decreet van 31 Maart 1796, van °t Proyin- ind Befluur. In den Haage, by J, Plaat. In gr. 8vo, 27 bl. Te bekend is dit Rapport, om eenige opgave in on- ze Letteroefeningen noodig te hebben. Het valt, wat de zaak betreft, niet onder de Stukken te onzer Beoor- deelinge. Alleen weete men, dat het dus afzonderlyk te bekomen is, dat het by andere Staatsttukjes van foortge- lyken aart eene plaats verdient. De zaak daar gelaatens is het Rapport met eene warmte opgefteld , die een ge- voelig hart aanduidt; en leezen wy dusdanige voordragten in Staatsftukken oneindig liever dan die voortfleepen langs den verveelenden ouden weg. — Wind in Staats- ftukken mishaagt ons ten hoogften. Vwur, naar den eisch der zaaken, mag ’er niet aan ontbreeken. | Epistel van den ouden Waereldburger syRACu» aan de Nationaale Conventie van Frankryk, betrekkelyk tot de waare belangens der famenverbonden Mogendheden, en tot de Grondtrekken yan eenen duurzaamen Vrede. Eene Vertaaling. Alom. 139 bl. in gr. 8vo. Bikers eene plaats, in °t laatst van deezen Staatkun- digen Epistel, komt de oude Waereldburger. sSYRACH voor als een Polak, en is hy, in ’t beloop des geheelen Briefs, met het lot van dat mishandeld Poolen. zeer be- NE gaans. EPISTEL VAN’ SYRACH, 343 gaan , fpreekt de ftrafite taal over hun die ’t zelve be. rokkend hebben. In eene korte voorloopige Aanfpraake aan de Burgers Reprefentanten der Fran/che Natie, geeft SYRACH te kennen, hoe de Redenvoering van den Burger Borssy D'ANGLAS , over de Staatsbelangens van eenige tegen Frankryk zamenverbondene Mogenheden, en over de Grondtrekken van eeren duurzaamen Vrede, door den druk bekend gemaakt, Europa als opgeroepen heeft om dit openbaar onderwys te leezen, te behartigen, en met aandagt te beproeven: en dat gevolglyk de Reprefentanten der PFran/che Natie belang moeten ftellen in te hooren wat de Natien. buiten Frankryk misfchien daar op beb- ben aan te merken; vermids een eenzydig berigt in be- ftreedene ftellingen de vraag nimmer kan beflisfen, „ Dit doet reeds zien, dat de Grysaart op verre na alle ftellingen van BOISSY D'ANGLAsS niet omhelst of goed- keurt, en hy, fchoon foms dezelve beamende, veelmaal reden vindt om hem tegen te fpreeken,. Om de Reden- voering deezes Reprefentants der Fran/che Natie te toet- zen , zondert hy haare groote , belangryke, onderwerpen van elkander af, en neemt ieder van dezelve in byzondere overweeging. Ten deezen einde vindt men,in ieder Af- deeling,by den aanvange,en waar het vervolgens te pasfe ERE ‚ de eigene woorden der Redenvoeringe aange- aald, Handelende over de Belangens der met Frankryk oorlog- voerende Mogenheden, treedt Oostenryk eerst ten tooneele, Eene Aantekening „by de Nederduit/che- Uitgave gevoegd , neemen wy hier als volkomen geldig over. „ Schoon de » vooringenomenheid van den ouden Vader sYRACH, tèn » opzigte van Oustenryk, zigtbaar is, behelst egter dit » Stukje zo veele gewigtige Staatkundige Refleêtien , „ dat het zeer gevoeglyk kan aangemerkt worden als. a eene gewigtige bydraage tot die Schriften, welke over » de Staatkundige betrekkingen van Europa handelen, » zonder dat men door de uitgave bedpelt, in eenigen >» Opzigte, het zegel te hangen aan de Theorie of Stellin- » gen van Vader syRACH.” , | Penftermiger met den Redenaar is de oude Wereld» burger, wanneer het Engeland geldt; en wordt het ge- drag des Hofs van Londen met welverdiende zwarte kleuren gefchetst, Laaten wy hier éen klein ftukje uit deezen Epistel, ons Land betreffende, affchryven. > Het gedrag van Engeland jegens de Republiek der S Aaa » Ver- 344 EPISTEL VAN SYRACH. sa Vereenigde Nederlanden, hoe voortreffelyk ook bete » kend voor de roofzucht der Engelfchen, kan met de s regtvaardigheid niet beftaan, Zints een geheele reeks » van jaaren, fpande het alle kragten in, om deezen » vryen Staat, die weleer zyn mededinger iñ den Koop. 3 handel en de Scheepvaart was, te beheerfchen ; ten einde s deszelfs handel te vernielen, en hem op de lyst niet s alleen der Zeemogenheden, maar zelfs der onaf hange- s lyke Staaten, uit te fchrappen. Wanneer het geen » voorwendzel vinden kon, om dit Gemeenebest onmid- s delyk te beoorlogen , bediende het zich daartoe van s vriendfchap en verbintenisfen , zondt Gezanten na ’sGra- j, venhaage, om de Regenten, aldaar vergaderd , tot den 5, Ondergang van den Staat te verleiden. ‚ De Finantien deezer Republiek zyn, door deeze Re- s genten, aan Engeland verknogt, op den rand van een á Staatsbankroet gebragt, haare Zeemagt is, zo lang En- » geland in Holland eenen beflisfenden invloed heeft, ont- > zenuwd, cn betekent genoegzaam niets. Ondertusfchen ə» zyn Hollands Burgers zeer verlicht in alles wat tot s, den Koophandel betrekking heeft. Zy befpeurden reeds a voorlang , dat de Verbonden van Engeland alleen be- a» doelden ; om Holland door Gezanten te regeeren, en 5, deszelfs Handel te vernielen; dit zagen zy nooit duide- a lyker , dan in den Americaanfchen Zeeoorlog. Enge- s land verklaarde destyds den oorlog aan de Republiek , 4, nam haare Schepen, Volkplantingen en ryke Bezittingen, a» weg, en beheerschte tevens de EN van dit Ge- a, meenebest zodanig, dat de Holland/che Vloot nimmer s in ftaat geraakte , noch om zynen Handel en zyne Be- a Zittingen te beveiligen, noch Frankryk te onderfteunen. » Deeze verraaderlyke onderdrukking hadt twee zeer a hatuurlyke gevolgen, die ieder inwoonder van Nefrland à met fmarte gevoelde, naamlyk vermeerdering van Be- s lastingen eh vermindering van Neering en Hanteering. ə» Van daar het algemeen misnoegen van ’s Lands ingeze- 4, tenen over hunne verkogte wijhe 3 Van daar deeze s algemeene Volksberoering tegen de Regenten, om wel- s, ke te fimooren Pruishfche Krygsbenden ingeroepen >» Werder, die een fchadelyk voorbeeld geeven moesten, a dat een onafhangelvk Volk door eene vreemde gewa- a pende Magt kon belet worden om zyne Huishoudeiyke > Regeering zelf te regelen, en zich door de inwendige a verbetering van zyne Regeeringsform van den onder- à gang te redden,’ | 39 Ze- EPISTEL VAN SYRACH. 345 s» Zedert de Omwenteling in Frankryk hadt een En- ap gelsch Gezant het roer der Regeering volkomen in ss handen. Het Stadhouderlyke Hot, het welk zich te- 9 en den algemeenen haat der Natie niet anders kon be- s» fchermen, dan door de Wapenen van Engeland en Pruis- » Jên, kon geen van beiden een volftrekt blinde gehoor» » zaamheid weigeren; en zo doende werd Holland ge- » boeid aan de Verbonden met Engeland en Pruisen, » welke de Pruis/iche Benden hetzelve, fchoon regelregt » tegen deszelfs belang, hadden afgeperst; uit dien hoofde » kon de Natie by den tegenwoordigen Oorlog niet » neutraal blyven ; want elken ftap tot de neutraliteit » wist Lord AUCKLAND ZO kragtdaadig tegen te werken, s» dat hy de Republiek noodzaakte van te moeten beloo= » Ven, Overal met Engeland de concert te handelen. B » gevolg moest een Oorlog van Frankryk met Engeland, s zelfs al hadt pumouriez dit gevolg niet verhaast, ale », toos tot een Oorlog met de Repub iek overflaan. En » de Republiek moest gedwongen worden tot eenen Oor- » log, die, zelfs dan wanneer dezelve tegen Frankryk wel- » gelukt was, altoos met den ondergang van Neerland » Cindigey moest, enz.” Ten aanziene van Rusland valt syrAcm den Redenaar, door hem beoordeeld, by , en voert veel, zeer veel, aan, om geen door deezen gezegd is te ftaaven, en te toonen, dat het gevaar, ’t welk het Vaste Land van Rusland dreigt , even groot, ja grooter, is dan het prar, ‘t welk het van den Zeekant van Engeland te duchten heeft, Dan de oude syracH houdt het voor eene onver- geeflyke eenzydigheid , waar mede de Redenaar van Pruisfen zwygt onder de Magten, die met de algemêene elenden voordeel gedaan hebben, en als Ruslands groote Helper voorkomt. Europa: waar in zich ftoute trekken van Volks- Mensch- en Staatkunde voordoen. Hy daalt tot byzondere Staa- ten af, en hebben wy ons bekort om, plaats te behou- „den voor °t geen hy ten deezen aanziene van Holland fchryft. „ Deeze kleine Staat, die in het beloop van deezen » geheelen Oorlog een voorwerp van Staatkundige Vry- ø heid geweest is, heeft aan Frankryk eenen nog groote- s ren zegepraal bezorgd, met opzigt tot de algemeene » denkbeelden van °t zelve, dan door den roem in den » Oorlog behaald. Frankryk hadt in Holland een party » tot vrienden, die het door eene vrywillige keus ge- » worden waren. Rusland hadt in Poofen zich voorlang s» reeds den haat der Natie op den hals gehaald , en moest » laaggeestige Verraaders omkoopen , ten einde zich van s» de verkleefdheid eener factie te kunnen beroemen. De s» Heirlegers van Frunkryk trokken, verzeld van Hol- s» landfche Vaderlanders, tegen Holland op. Benden van s Ruslands Kofakken befchermden de omgekogte Verraa- » ders voor het ftrafzwaard der Natie. De Fran/chen » beoorlogden in Holland gewapende Krygsbenden. De s Rusfen in Poolen vernielden en verbrandden weêrlooze » Dorpen, vóór nog, en ook geduurende den tyd, dat » Zy tegen heiren van Poolen vogten. De Krygslieden » van Frankryk zegepraalden, en ftaken hun zwaard in » de fcheede, De Armeën der Rusen zegepraalden, en s verzadigden naa de overwinning haaren bloeddorst aan s» Vrouwen en Kinderen , vermoordden in koelen bloede, » na de heiren reeds overwonnen en Praag reeds ftormen- » derhand bemagtigd te hebben, alles wat leeven en adem » hadt; zy offerden meer dan veertien duizend weêrlooze s» Meníchen aan hun moordlust op. De Franfche Krygs- » benden trokken zeik orda in, luidruchtige vreugdebe- » tooning omringde: hen , de lucht weêrgalmde van een ə» blyd gejuich, het dankbaare volk wilde de een den s» Ander overtreffen in de zegepraalende redders ge- s» fcherken aan te bieden, en hen gemak en rust s te verfchaffen. TAMERLAN sUWAROW en zyne hor- ss den trokken Warfthau in; de verftikkende- damp van 5» het in Praag nog rookende bloed ging voor hen heen 3 s de ftille bange wanhoop. Frankryk bemagtigt Holland, laat hetzelve zyn Re- geerings- en inwendig Staatsbeftuur, en behandelt het als een verbroederden Staat. Ausland bemagtigt Poos len, en verdrukt, verdeelt en vertrapt hetzelve. Frank- ryk is eene behoudende, Rusland eene vernielende, Magt. Frankryk verdient het vertrouwen van Europa, en Rusland deszelfs verontwaardiging. ei | „ Welke van deeze beide Mogenheden heeft voor zichzel- ven nuttiger en heilzaamer gehandeld? Frankryk ,’t welk eenen Bondgenoot veroverd heeft, die, uit dankbaarheid, geen infpanning van kragten te moeilyk vinden zal om Frankryk te onderfteunen ; of Rusland, dat ecne ge- heel verbitterde Natie, by aanhoudenheid indagtig de naamen van haare vermoordde Broederen, in ketenen gekluisterd heeft; en alle dagen een verdiende Sici- liaanfche Vesper vreezen moet? Wie kan hier in be- raad {taan te kiezen? » Geheel Europa heeft belang in het behoud van Aol. land. Ik voeg by de bekende gronden nog één , die niet minder opmerking verdient. De Kooplieden van Holland verwerven meer door fpaarzaamheid, dan door 't geen de eigenlyke handel hun inbrengt. Zy zyn flaaven van hunne bezigheden, en by gevolg flaaven van Si Aa 4 » $e 248 EPISTEL VAN SYRACH.” * 39 39) 2 3 2% 23 kd 29 29 {v 9 geheel Europa. Men vindt de Heeren HOOPE, lang na zonnen-ondergang , zelven nog op hunne Comptoiren aan ’t werk, wanneer in andere handelplaatzen min ryke Koop- lieden reeds lang aan de fpeeltafel hebben gezeten, Deeze geest van geregelde orde,van werkzaamheid, van fpaarzaamheid , en men moet ‘er byvoegen van eer- lykheid en trouw, die den Koopman van Zmflerdam kenfchetst , huisvest alleen in Holand, en is van daar in geheel Europa werkzaam door den invloed van dee- — zen Staat op den Europefchen Handel. Verliest Hol- land deezen invloed in onze werkzaamheden, dan zal de Handel overal in roof, woeker en bedrog, ontaar- ten, en hy zal meer nog door zedeloosheid, dan door het gemis van Hollandjche kasfen, verliezen. „ Voor ’t overige is het belang van Holland gemak- lyk te bepaalen. Veiligheid ter Zee, veiligheid op % Land, zyn deszelfs oogmerken. Holland moet zich van de Engelfche dwinglandy ten eenemaal losrukken, het moet alle zyne vermogens aan de Zeemagt befteeden, om in Europa dat geene wederom te worden, *t welk het vóór den Vrede van Utrecht was, Zyn Handel op de Oostzee geeft hem een wenk, om met Zwee den en Deenemarken verbonden te fluiten, en nimmer in den ondergang van Poolen, nimmer zelfs in de ver wydering van Poolen van de Baltifthe Zee, toe te ftemmen. —- Op het Vaste Land is Pruisen de Staat, die eindlooze eifchen aan Holland doet, en, zo het zelf geen eifchen heeft, vreemde eifchen laat ope koopen. Holland kan zich op het Vaste Land zonder vrienden wel eenigen tyd verweeren ; maar het kan aich nooit met een goed gevolg befchermen. Holland is tegen Pruisen beveiligd, wanneer het de befcherming van Oostenryk en Frankryk geniet. Nimmer echter 7 moet de befcherming den befchermer ten last vallen. Holland moet overleggen, waar door het de befcher. ming, die het noodig heeft, vergoeden kan, Frank- ryk, wanneer het Holland door Requifitien uitput, berokkent zichzelven de grootfte fchade. Holland is door zyn voorig flegt beftuur zodanig in fchulden ge- raakt, dat het zeer werkzaam zyn moet, om ’er zich uit te redden. Stoort Frankryk deeze poogingen, die de onvermoeide Holland/che nyverheid niet te moeilyk vallen zullen , dan is Holland voor Europa, maar ook voor Frankryk, verlooren, mmm Kon Frankryk met » EPISTEL VAN SYRACH, 349 ġ Holland alleen eene Defenfieve Alliantie fluiten, in „deeze Alliantie deszelfs nieuwe Regeeringsvorm en „ Neutraliteit garandeeren; en deeze Neutraliteit zou „door het overig gedeelte van Europa dann » worden, gelyk het tog dezelve behoorde te eerbiedi- „gen, zo het regt der Volken eenig gezag heeft; dan „zou Holland het best geholpen zyn , en het zou » Frankryk welhaast de behulpzaame hand kunnen bies „den, in zynen Koophandel en zyne Financien te her- „ftellen, °t welk de beste hulp is, die Frankryk van » Holland verwagten kan. ‘ | » Dat Holland „ wanneer het, in zyne Jaarboeken, het » tegenwoordig gedrag der Fran/chen in zyne Steden af- » fchetst, altoos daarby aantekene, hoe Rusland in het- „zelfde jaar te Praag moordde ; dat Holland dank- » baar zy!” De Franfche Catechismus, of Beginzelen van Republikein- fche Zedekunde, in Vaerzen gevolgd naar het Franfche yan LA CHAUBEAUSSIRE, eerfie Lid van het Commiitté van Publiek Onderwys, door N. C. BRINKMAN, Wed. C. VAN STREEK, Te Amferdam, by M. Schalekamp, 1796. 24 bl. et ontbreekt ons niet aan Leerboekjes , of Catechismus- fen, naar den tyd, welken wy beleeven, ingerigt. Van min en meer aanpryzenswaardige hebben wy gefproo- ken CJ. Het thans voor ons liggend klein vertaald Boeksken zagen en lazen wy , in ’t oorfpronglyke, met ver- rukking. Wy verlangden eene Vertaaling voor onze Vaderlandfche Jeugd te ontvangen, en twyfelden niet, of dezelve zou welhaast, zo niet te fchielyk , komen; de- wyl wy het zeer moeilyke, om het fraaije, kortbondige, Fransch te volgen en te treffen, inzagen. De Dichteres, die ons deeze Overzetting fchenkt, erkent cok het moei- lyke ondervonden te hebben. Over ’t algemeen, mag men zeggen, is zy redelyk wel geflaagd, fchoon in °t eene veel beter dan in het andere; dit geeft eene ongelykheid aan deeze Vertaaling, daar het oorfpronglyke zich overal 86- (*) Zie onze Vaderl, Letteroef, voor 1795, bl. 476, en hier boven, bl. 210, 450 DE FRANSCHE CATECHISMUS. gelyk is. Korte belangryke WVraagen worden elk met vier Dichtregelen beantwoord. Zie hier de twee eerfte: Wie zyt gy? Een vry en denkend mensch , Republikeinsgezind 3 Gebooren om myn dienst aan 't Vaderland te geeven — Beftemd om van myn werk, of myn vernuft, te leeven5 ’k Verfoei den Dwang , terwyl de Wet me op't naauwst verbindt. Wie heeft u gefchaapen? Dat Wezen, in wiens hand berust des Waerelds lot, _ * Geen lucht en vuur, en zee, het ftof , de menfchen, dieren, Het licht, de fterren , de aard, en vormde en blyft beftieren 5 *k Geloof aan zyn beftaan , en noem ’t, eerbiedig, coD! Algemeene Kundigheden, algemeene en byzondere Plig. ten, worden even zo in LII vierregelige Versjes begreepen 5, by voorbeeld, om nog deeze twee tot ftaaltjes aan te voeren: Wat is Vryheid? Het fchoonst gefchenk van God, dat wy niet kannen derven, De fcha des ftervelings — die haar verliest moet fterven . s.. ô Slaaven! werkt met moed, en maakt u weder vry! God bragt de Vryheid voort! de Mensch de flaverny. Geeft de Vryheid ons het Recht om alles te doen? Losbandigheid wierd nooit daor Vryheid voorgefchreeven. Zy maakt gezag en wet niet haatlyk voor den mensch: Zy doet ons billyk zyn, naar onze pligten leeven; Haar regel is het recht, de wet is haare grens, Ouders, Leermeesters , die opgeklaarde en zuivere denkbeelden der jeugdige harten wenfchen in te ftorten, zullen dit Boekje, hoe klein, voor een fchat moeten hou» den; en een ontwikkeling der hier aangevoerde denkbeel- den, gemaklyk in * geheugen te prenten, voor de oplui- kende Verftanden een allernuttigst onderhoud opleveren, Van veelvuldigen dienst kan dit klein Werkje weezen, Zedelyk Schouwtooneel der Menfchelyke Hartstochten en Daaden , of Tooneelflukken van Vernuft en Smaak. Met nieuw gein venteerde Kunstplaaten. Ifle Deel. Te AÁmfterdam, by de Wed. j. Dóll, 1796. In 8ye. 449 bl. T’ navolging van den Speðatoriaalen Schouwburg en het Ze- delyk Tooneel, wordt ons dit eerte Deel des Zedelyken chouwtooneels aangeboden, —— Gelyk de twee gemelde Ver- za ZEDELYK $CHOUWTOONEEL, 35I gamelingen van Toneelftukken met vermzak door onze Natie ontvangen zyn, en geleezen worden, belooft ook dit Deel , dat wy thans aankondigen, den Leezeren een aangenaame en nuttige uitfpanning, Hier worden ons drie Toneelfpelen gegee. ven, waar van de twee eerite van de hand van A. VON KOT- ZEBUE zyn, en het laaifte van eenen ongenoemden Schryver is. =—— Het cerite draagt den titel; De Spanjaarden in Peru, of de Dood van Rolla. De met roem bekende KOTZEBUE fchetst in dit Stuk, met leevendige trekken , de Menfchen- Volks- Huwlyks- en Kinderliefde , en tevens de blaakendfte en getrouwfte Vriendíchap , by de zogenaamde Wilden, de Peru- aanen, en legt dezeiven eene taal in den mond, die de vere heventte denkbeelden van zuivere Zedekunde aankondigt: daar- tegen ftelt hy de Wreedheden en Onmenfchelykheden van Span- jaarden, die’ zich den grootfchen naam van Christenen aan- maatigden, cn de laagheden, die hunne Heersch- en Gouddorsc ken in ftaat ftelden te begaan, Dit alles levert een allerfterkst contrast uit , en doer de bemirnlykheid en affchuwlykheid van ` beide Characters tegen elkander op ’t zeerst afiteeken. Het tweede Treurfpel: „ballino, of de groote Bandiet, is, hoe fchoon het reeds genoemde ook zy, in onze oogen nog fchoo- per. Aballino, de Hoofdperfonaadje, fpeelt hier een dubbe- len rol , onder deezen naam en dien van Flodoardo; onder den eerften komt hy voor onder eene vermomde en affchuwe lyke, onder den laacften in zyne natuurlyke en beminlyke, houding en gedaante. Van eenen aanzienlyken Stam, in Vene tien, geboortig, werd hy, door de fchraapzucht zyner nabe- ftaanden, cm meester van zyne fchatren te worden , in de In- quifitie aangeklaagd, veroordeeld, en in de Gevangenisfe ge- worpen; deaf uit ontkomen, begeeft hy zich, in Venetien, onder de Bandieten, als Aballino, en wordt dus bekend met alle hunne geheimen,waar van hy zich bedient om hun Opper- hoofd om te brengen, en hen, als Flodoardo, te doen ges vangen neemen; maar hy blyft als Aballino nog over, en is de fchrik van geheel Venetien, die den Doge zelfs, in zya Paleis, doet beeven; hy kreeg, als Bandiet, toegang in een rot van Zamenzweerders tegen Venetien , maakt gebruik van zyne ontdekkingen, en verlost die Republiek van eêne aller- gevaarlykfte Confpiratie, Als Flodoardo had hy zich weeten in te dringen in de liefde van Rofàfmunda van Corfu, Nigt van den Doge, om welke te verkrygen hy deezen dubbelen rol had aangenomen, en uitfpeclde, met dat gevolg , dat hy, de Bandieten uitgeroeid en het verraad ontdekt zynde, zich zeer verdienftelyk gemaakt hebbende aan het Gemeevebest, haar ter Bruid ontving. Uit dit kort verflag zullen onze Leezers gemaklyk zien , datde verwarring in dit Treurfpel hunne nieuwsgierigheid , tot aan de ontknooping toe, met genoeglyk vermaak en verlangen zal gaande houden, Illet derde En neel. 352 ZEDELYK SCHOUWTOONCEL. neelfpel, Liefde en Vaderland, is zekeriyk by de twee voors gaande niet te vergelyken , fchoon het ook nog al zyn waarde heeft. Maar hoe hier /uderland te paste komt, is voor ons, by de leezing, duister gebleeven. | Grootheid en Zwakheid van den Mensch, door N. C. BRINKMAN, Wed. van Ce VAN STREEK. Met Plaaten, Te Amflerdam , by M. Schalekamp, 1795. Zn gr. 8yo. 213 bh N’ eene toewying aan den Burger Mr. RBYNVIS FEITH , behelst dit Stuk de volgende 18 Verhandelingen , zo in Profa als in Verfen. 1.) Op den Dood van myn Vriend, R.R. 2.) De Rust. 3.) De waarde der Harmony (een Gedicht.) 4.) Het fmartelyk Gevoel. 5.) De Hut. 6.) De Hoop. 7.) Elifa aan Julia (een Fragment.) 8.) De Nacht. 9.) Misleide Liefde (in Verfen.) 10.) Het waare Kenmerk van een groote Ziel. 11.) Damon en Laura, 12.) Aan de Cypresfen, die op het Graf van myn Vriend geplant zyn. 13.) Rofalia en Valcour. 14.) Eene Zinfpeeling. 15.) De Twyfeling der Vriendfchap (een Gedicht.) 16.) De Avondwandeling. 17.) De Lof der Dichtkunst (in Dichtmaat.) 18.) Op den Dood van myn Echt- genoot (Dichtfluk.) mm Men vindt zeker in deezen bundel verfcheiden goede gedachten, zo wel in het Onrym,’t geen op een Dichrerlyken trant gefchrecven is, als in de Verfen, die van het Dichterlyk vermogen des Schryffters geen ongunttig denkbeeld geeven. Doch de ftyl is, over °t algemeen, voor ons wat al te gezwollen, en helt vry wat na het fentimenteele. De Plaaten ín het Werk zyn verre van fraai te zyn, en dienen niet zeer tot lof der Nederlandíche Plaatfnykonst, De Geest van Door scmasz, in de Kerk, in de Raadzaal, en in de Kroeg. Klugtig Blyfpel,. Door je A. scmasz, in leeven Med, Door., Eynde dit het eerfe Stuk van ’s Mans nagelaaten Schriften. In den Haage, by J. Plaat, 1796. In gr. 8vo, 66 bl. EE“ geestige en fcherpe Satyre , tegen de onverftandige dwee- pery van fommige Predikanten, tegen de verwaandheid en eigenbaatige heerschzucht van fommige Mounicipaalen , en de dwaaze onberaadenheid van fommige Volksverkiezingen. Het Stukje is klugtig, grappig, gefchreeven, gefchikt om iemand den lever te doen fchudden ; maar onwaarfchynlyk, geheel ou- gefchikt om ten Toneele gevoerd te worden, en doet niets af. — — — Maar zagt! laat ons hier halte houden; de Uit- geefjler , die, in °t Voorbericht, zich in eene dreigende houding vertoont, mogt ons, met den mog leevenden Vriend en Verdeedi- ger van Dr. SCHASZ , die oneindig gedugter Vyanden beftreden en overwonnen heeft, op °t lyf komen !! f ALGEMEENE ! ~“ VADERLANDSCHE LETTER-OEFENINGEN, Christelyke Gezangen voor de ad Godsdienstoeft- ningen. Te Amfleldam, by J. C. Sepp en Zoon, C.de Vries en C. Sepp Jansz., 1796. In gr. 8vo. 398 bl H“ godsdienftig zingen is, gewisfelyk, een der wec- zenlyke deelen der Openbaare Godsdienstoefeninge, In naavolging der aloude Ifraëlieten ftonden de vroegfte Christenen in dit begrip. Door alle Eeuwen heeft die Verrigting, by de openlyke Vereering van het allerhoog- eezen , ftand ien De Proteftantfche Chris- tenen, hoe zeer zy ook, en misfchien te veel, uit den ffaatelyken Eerdienst de Uitwendigheden hebben verban- nen, hebben, nogthans, dit gebruik behouden. Intus- fchen, de Christenen, voor het meerendeel, zich bedie- nende van de Gezangen, op pAvrps naam bekend, wan- neer zy het Gezang tot waare ftigtinge wilden doen die- nen, leeden dikmaals gebrek aan gepaste Liederen, voor- al wanneer zy de ziel tot voegzaame aandoeningen wilden: opwinden , berekend naar de gewigtige voorvallen hun- ner gezegende Openbaaringe, en naar de oogftanden, in welke zy zich dienvolgens moesten plaatzen. Al voor- lang hadden de Zwtherfchen dit mangel, eenigermaate, aangevuld. De Gereformeerden, hier te Lande, fchynen P dit ftuk nimmer met ernst te zyn bedagt geweest. óór drie of vier jaaren voorzag de Doopsgezinde Ge- meente te. Amferdam, vergaderende by het Lam en den Toren, in dit gebrek, door het invoeren van eenen bondel van achtenzestig Gezangen. Thans treedt de Doopsgezinde Gemeente in die zelfde Stad, vergaderende in de Kerk de Zon, in dit loflyk voetfpoor. Want, hoewel de Titel des geene aankondiging doet, het blykt uit het Voorbericht, dat de thans afgegeevene Verzame- ling oorfpronklyk en opzettelyk ten haaren behoeve wierdt vervaardigd, Zy beftaat uit een aantal van hon- derd wyfenzestig Gezangen, in drie klasfen verdeeld 5 LETT. 1796. NO, 9, B b Zy- 354 _ CHRISTELYKE GEZANGEN. zynde die der eerfte klasfe beftemd voor bepaalde, vana die der tweede voor onbepaalde — en de derde voor algemeene tyden en gelegenheden. Behalven vyftien, reeds te vooren in de genoemde Gemeente gebruiklyke, Gezangen, zyn alle de overige nieuwe Opftellen van een aantal Dichters en Dichteresfen, van welke wy alleen enoemd vinden wylen den verdienftelyken Sekretaris der Maatfchappye- tot Nut van't Algemeen, Dr. MARTINUS NIEUWENHUIZEN 5 die, egter, door zyn vroegtydig affter- vensde van hem verwagte hulp tot deezen uitgebreiden ar- beid niet heeft kunnen toebrengen. Om ook tot een nuttig Huisboek te kunnen dienen, heeft men den bondel at- zonderlyk afgegeeven zonder Zangwyzen; welke, volgens het Voorbericht, beftaan, … deels uit, de bestklinkende » En aangenaätnfte onzer gewoone Pfalmwyzen; deels uit » de zodanigen genomen uit de Pfalmen en Gezangen der » Lutherfchen; deels verder uit eenige van hier en el- s» ders overgenomen , en, eindelyk, uit eenige daartoe, » nieuwlings, te famengefteld”” -Voor °t overige wordt ons verzekerd, dat de inhoud deezer Gezangen zodanig is ingericht, »‚ dat zy door elk Christen, hoe ook zyne denk- 5» Wyze moge zyn , met ftichting zullen kunnen gezongen » worden. Men heeft althans, (vervolgt het Voorbericht) ‚zo veel doenlyk ware, alles, wat byzonder kerklyk » leerftelfel kan geheeten worden, daar in vermyd. Gee- s» ne Godgeleerde-verfchilftukken zyn in dit boek bezon- s» gen. Opzetlyk heeft men zo veele algemeenheid, als ‚ doenlyk ware, in acht genomen , om dus de mogelyk- s heid dáár te ftellen, dat door verfchillende Christelyke s» Gemeenten van dit Gezangboek gebruik zou kunnen s, worden gemaakt. Men heeft ook (voegt men ’er ne- s vens) daarom den titul zo algemeen gefteld.” Om de natuur en bedoeling deezes Gezangtoeks te doen kennen , hebben wy van ’t een en ander wel een weinig uitvoeriger willen verflag doen, Ook kunnen wy niet an- ders verklaaren, of wy hebbe, by het doorleezen , de aankondiging ván’ het Voorbericht allerwegen zien ver- vuld worden. Het beloop en de inhoud der Gezangen is, over ‘t geheel genomen, deftig, ftigtelyk en ernftig. 