In en om de goudstad
Na een kort stilzwijgen begon hij : “Weet u, dat ik hier vaak ga zitten? Ik ben geboren in Cumberland, ’t grote merendistrikt van Engeland. Er is hier zo weinig water in dit land, en als ik hier zit, en die grote steenbrokken zie, en die waterplas, dan ben ik weer kind — dan herinner ik me mijn ouders huis. Ik hoopte 60 met Kersmia thuis te zijn, met vrouw en kinderen. We hadden al lang plan om te gaan, maar ik wachtte op een buitenkansje — en dat is dan ook gekomen, zoals u ziet,” grimlachte hij. “0! ’t was een mooie kans. Meer dan driehonderd voet hebbsn we geboord, in een heel, heel korte tijd. Er was echter geen lucht, geen ventilatie ; maar stof! En daar kwam ’t in eens ! Ze hebben nu een mooie uitvinding ge- daan, om ’t stof te doen neerslaan; maar ik zal er niet van profiteren ’t is te laat!” Hij sprak meer in gedachten, dan tot mij, en z’n grote witte ogen staarden steeds dáár op ’t water. Ik stond op en vroeg hem mee te gaan; maar ’t antwoord was: “Neen, ik blijf nog wat, ik weet ik ben een ondeugend kind, dat in bed moest zijn, al lang, maar ik kan niet weg. Met Kerstmis zou ik thuis zijn, en in de sneeuw lopen, dat had ik me voorgesteld — mijn God— ’t is te verschrik- kelik ! Ik heb toch niet naar goud gedorst ? Ik heb alleen om mijn vrouw en kinderen gedacht, en wat levensgenot verlangd. Wat, wat, heb ik gedaan, dat ik nu . . . . ” Maar eensklaps hield hij op — “Rust wel, meneer, dank u,” zei hij na een paar se- konden zwijgens — “neen, ik blijf nog wat.” Langzaam stapte ik ’t smalle voetpad volgend de oever langs. Toen ik nog eens omkeek, zag ik hem zitten, een zwarte vlek, op ’t witte zand. Alles was donker nu in de met gras begroeide straten, geen lichtjes in de huizen, geen maan aan de hemel, alles donker, als de ziel van die arme man. 61 Mijn weg zoekend vond ik ’t hotel, waar nog licht brandde in de “bar” en biljartkamer, en vlug klom ik de trap op, naar mijn kamer. Toen ik mij de volgende dag gereed maakte om te ver- trekken, zat Mr. Payne op de bank van ’t hotel, als altijd in dezelfde houding, ’t hoofd zwaaiend, naar lucht zoekend. “Good bye,” zei hij, toen ik hem vaarwel zeide, denkende dat dit misschien de laatste handdruk zou zijn, “denk maar niet rneer aan mij — ’t geei't toch niets, ik heb honderden lotgenoten.” Toen ’t rijtuig van ’t hotel me weg zou brengen naar ’t station zat hij nog kuchende op de bank onder de veranda. Hij keek niet op, maar leunde ’t hoofd in de handen. Ik voelde naar de brief, die hij mij gegeven had voor zijn vrouw, omdat hij al in geen vier weken van haar gehoord had, en hij dacht dat zijn brieven niet waren terecht gekomen. Xog vol van al de weemoed, waarmee het lijden van die arme man me had vervuld, spoedde ik mij de volgende dag naar ,,Main Street”, de lange, eentonige straat aan de westzijde van de goevernementsgebouwen, waar Mrs. Payne haar verblijf hield. ’t Waren vier aaneengebouwde huizen, zogenaamde “cottages”, op één waarvan ik ’t nommer vond, waaraan mijn brief gericht was. Op de kleine stoep zaten een paar meisjes, netjes gekleed, stilletjes te spelen. Ze waren om- trent acht en zes jaren oud. Op mijn vraag of Mrs. Payne hier woonde, antwoordde de oudste : “Moeder is binnen.” 62 Ik klopte. Voor me verscheen een korte zeer grof ge- bouwde vrouw, met een hoogrood gelaat, die dadelik vroeg : “Wat kom je doen?” “Wie ben je?” Tegen de kleine be- gon ze terstond te kijven, omdat ze niet stil genoeg waren, ofschoon ’t mij was opgevallen dat ze zich bijna niet ver- roerden. “Ik kom u een brief van uw man brengen”, begon ik. Ze scheen eerst een weinig te schrikken, doch vroeg toen : “Van mijn man?” “Ja, van uw man, hij heeft in geen vier weken iets van u gehoord, en maakt zich ongerust over u en de kinderen,” hernam ik. Ik gaf haar de brief, die ze onverschillig bij zich stak. “Zo,” zei ze, “doet hij dat, en wat helpt dat ons? Hij heeft een heerlik leven,” (en zichzelf plotseling in de reden vallend): “Wilt u niet een ogenblik binnenkomen ?” We gingen naar binnen, in de eenvoudige eetkamer, waar alles er zindelik uitzag. Ze gaf mij een stoel en ging tegenover me zitten. “En hij rnaakt zich ongerust over ons, hê? Welikwou, dat hij daar maar eerder mee begonnen was. Wat helpt dat nu? Waarom moest hij naar de “Morgenster” en kon hij niet op de “Grootdiep” blijven? Om veel geld te ver- dienen, om naar huis te gaan, om dwaze dingen te doen, zoals hij altijd vertelde. Hij verdiende genoeg voor ons. Nu is alles voorbij. Wat gaat hij voor ons doen? Wat zal er worden van mij, en mijn drie kinderen, meneer — zeg nu zelf!” Geen enkele trelc van medelijden kwam op dat harde 63 gelaat, en ik antwoordde met een soort van bitterheid : “Uw man zal binnenkort de bestuurder van de mijn ontmoeten, hij zal trachten voor u een kleine winkel te krijgeu, of ten minste zoveel, dat u met de kinderen geen gebrek lijdt. Voor zichzelf vraagt hij niets, dan een spoedige dood, hoe eerder hoe liever.” Mrs. Payne loosde een zucht, en antwoordde : “Wel zo, dat is dan een troost, als hij ’t nu maar klaar krijgt.” Ik stond op, groette Mrs. ’Payne, en stapte, diep in gedachten, de stoffige straat door, zonder te denken aan ’t geen om me heen gebeurde. Misschien snakte die arme ziel nog naar meer dan lucht, dacht ik. Johannesburg vierde feest. Overal schitterden en blonken de Kerstversieringen, en juichte ’t in de straten van Kerst- vreugde. Men vergat, al was ’t maar voor een paar dagen z’n geschacher en z’n veten, en er toonde in elk “happy Christmas”, iets van vrede op aarde. Evenwel ging de wereld zijn beloop. Ziekte en dood stoorden zich niet aan die vrede, en het pad naar het kerkhof werd evenals alle andere dagen bereden door een- zelfde donkere stoet, langzaam maar zeker koers houdend naar die dodenakker. Mr. Payne was de vorige dag gestorven in ’t hospitaal. Zijn vrouw en kinderen waren bij hem, toen bij ’t ver- moeide hoofd neerlegde. Ik had hem nog tweemaal gezien, en met moeite ver- telde hij mij van de rivier, waaraan hij zo vaak gezeten had, van de woe3te rotsblokken, en van ’t zingen van 64 de vogels en — van zijn teleurgestelde hoop. En nu wachtte ik op de komst van de kleine stoet, die hem ter rust zou brengen. Weldra verscheen hij, en onder ’t konventionele geprevel uit een gebedeboek, blikte ik in de diepe kuil. Bonzend vielen de aardkluiten op ’t deksel van de kist. Het stof woei hoog op. De lucht was betrokken en uit ’t zuiden waaide de wind grote grijze mist over de stad. Yervuld van al ’t gebeurde verliet ik het kerkhof. In een tram vond ik een krant, die ik opnam, niet zozeer om te lezen, dan wel om mijn gedachten af te leiden. ’t Eerste waar mijn oog op viel was een advertentie: “Mijntering en Kerstfeest”. “De gevreesde vijand heeft eindelik ’n bestrijder ge- vonden. Honderden reeds genezen. Probeer slechts een paar flessen van onze mijntering levertraan en ge zult een gelukkig Kerstmis hebben ’t volgend jaar.” “Zie, dat ’t merk echt is !” De konducteur had al tweemaal “fare please” gezegd en wachtte ongeduldig. Hij keek naar mijn krant en naar mij, maar ik dacht aan ’t gesloten graf en aan ’t vrolike Kerstfeest. “HAPPY XMAS”. In de hoofdstraat van de buitenwijk heerst volle Kerst- misvreugde. Winkel aan winkel heeft zich gesierd met rode, blauwe en gele papiergierlandes, en in de vensters is alles wat 't oog van de kleinen bekoren kan, uitgestald. Er zijn driepennie poppen en apen en honden; maar ook grote olifanten en kamelen met beweegbare koppen, onop- houdelik bewegend tot weewordens toe, en die kosten wel vijf pond ’t stuk. En vóór die grote winkels lopen soms katten of tijgers, zo groot als mannen, op hun achter- poten met grote gele starende oogen rond, ogen die niets zien, in een kop, die voortdurend ronddraait, tot vermaak van de lieve jeugd, en soms ook tot vermaak van de grote mensen, die met een “wat vinden ze niet uit”, lachend willen voorbij gaan ; maar toch nog even blijven kijken. Uit de deuren kronkelt zich een eindeloze mensenslang. Dames met kinderen aan de hand, heren met pakjes, die plaatsmaken voor eene nieuwe menigte, zich naar binnen wringend door die nauwe doorgang. Op ’t smalle voetpad is bijna geen plaats meer. De straat is ook vol met wagens en karren, en slechts met moeite steekt men over, want ieder heeft wat te dragen en te verzorgen, wat niet breken of beschadigen mag. Een vrouw met een kleine op de arm, en één aan de & 66 rok, wringt zich door de dichte mensenstroom. De kleine van vier jaar, blijft voor elke ruit staan, en praat over al ’t moois. Zonder ophouden klinkt ’t: ‘'Kijk moeder, kijk toch moeder!” Met moederlik geduld blijft de vrouw stil staan, en hoort die uitroepen aan. De kleine op haar arm, klapt in de handjes, en giert om al die kleurenpracht. ’t Meisje gaat door met roepen over al ’t moois, en de kleine ogen schitteren onder de blonde krullen. De moeder is even blijven staan praten, met een kennis, die vraagt, hoe ’t gaat. Ja, hoe ’t gaat ! Haar man ver- ongelukt in de mijn — nog te kort aan ’t werk om aan- spraak te kunnen maken op ondersteuning — zelf met wassen de kost verdienen — nu hoef ik niets meer te- zeggen. Je kan ’t zelf wel begrijpen. De kennis, die met een paar kinderen met pakjes beladen is blijven staan, hoort dit alles geduldig aan en vraagt: “En nu ben je zeker uit om wat voor de kleinen te kopen, een goeie winkel, déze hier ! Niet duur ook ! Gelukkig Kerstfeest hoor!” De vrouw hoort juist weer de kleine, die vraagt, wanneer moeder nu iets voor haar gaat kopen. Die andere kleine had zo’n mooie pop. Dáár stond er een, vlak voor ’t raam “Ja, ja”, zei de moeder, “erg mooi, kijk maar, erg mooi !” “Zie eens, hoe groot is die daar in ’t hoekje, en wat mooie schoentjes, en prachtige haren, en dan diejurk.... en om tocli maar niet te denken, niet te voelen, wees die vrouw al ’t moois in ’t venster aan haar dochtertje Toen ’t kind weer vroeg, of moeder nu niets ging kopen, 67 zei ze, dat ze ’t nu niet kon doen, misschien morgen wei vervolgde ze met een snik, wel wetende dat er op Kerstdag niets te koop was. Meer in gedachten, dan met opzet trok ze de kleine met zich voort, ze moest oversteken, en op de hoek van de andere straat was een “bar”. Juist toen ze ’t kind, dat gestruikeld was, weer op- richtte, kwamen uit de open bar deur een paar “miners”. Ze waren in een echte “Christmas” stemming, en hadden juist hun eerste dronk genomen. “Hallo”, zei de ene, “ben je gevallen kleintje? zeer gedaan? Nee? Wel dat is een zegen.” De andere “miuer” had de baby een hand gegeven, en gevraagd hoe oud hij was. Hij vertelde, dat hij net zo’n kereltje thuis had. En wat had ’t meisje nu voor haar “Xmas” gehad? Niets? Wel dat was een schande!” “Kom, juffrouw, kom.” “En waar is je man?” “Dood? Een miner?” Nee, z’n naam kenden ze niet, maar dat kwam er ook geen — op aan. Zijzelf wilde niets hebben ; maar de kinderen, ja, die mochten ze wel iets geven”. Tussen de twee manneu in, ging ’t meisje de grote, grote speelgoedwinkel binnen, en toen ze er weer uitstapten, aroeg ze een grote pop, en had de ene weldoener een vet konijn dat piepen kon, in de hand, en waarvoor de kleine vreselik bang was. “Hier juffrouw” zei hij, hier is iets voor de “baby’h We zijn verd.... uit on3 humeur, dat jij niets hebben 68 wilt, maar een vrouw is nu eenmaal een vreemd schepsel. En nu gaan we nog even een kleine hartversterking nemen, en als je ons soms nodig hebt, dan zijn we klaar kom. Ik heet Jack, en mijn vriend heet George en we werken op de mijn !” “Happy Xmas!” De twee mannen gaven haar de hand, zoenden de ,,baby”, streelden ’t meisje over ’t blonde hoofdje, en vertrokken na nogmaals ’n “Happy Xmas” te hebben gewenst. De vrouw stond nog als in een droom, toen de kleine zei: “Moeder, kijk mijn pop, kijk z’n schoentjes, mamma, dat was die pop, die U mij hebt aangewezen. Die man vroeg, welke ik wou hebben, en ik zei deze, want u zei, dat hij zo mooi was !” De moeder met ’t piepend konijntje onder de arm en de kleine aan de rok, sloeg ’n dwarsstraat in, naar haar armoedige kamer. A1 wat ze had kunnen doen, was wat koekjes bakken, waarvan ze de kleinen nu wat gaf. Het meisje liep in verrukking heen en weer, haar niewe lieve- ling teder in de armen geklemd, alsof ze al jaren moedertje was geweest. De moeder, zat stil naar die twee te kijken. “Baby”, had z’n vrees voor ’t konijntje spoedig overwonnen, en solde er mee op de grond. Op eens nam de moeder een portret uit een lade, en riep haar dochtertje. “Wie is dat” vroeg ze. “Dat is vader”, zei de kleine meid onverschillig. “Ja, en als hij geleefd had, was je met hem uit gegaan, 69 en hij zou ook een pop voor je gekocht hebben, nietwaar?” “Ja”, zei de kleine; “maar niet zo’n mooie”. Zachtkens borg de vrouw ’t portret weer in de lade, en bleef met ’t hoofd in de handen geleund, naar de kinderen staren, die rustig zaten te spelen, gans onbewust van moeders smart. NAAR DE “ZOO. ’ Geelboy, Hotnot Yek ! — En Geelboy en Hotnot hadden ’t wel nodig, ’t woord van aanmoediging, gesproken door Oom Barend. Geelboy en Hotnot waren twee kleine paardjes, mager door gebrek aan haver, en ruig door ’t jaargetijde. Ge* willig waren ze, want ze trokken liun nauwe schoften tot ’t ruige winterhaar langs ’t pad wegwaaide. ’t Rijtuig wae een wonderlik voertuig, iets tuseen een schotskar en een kaapse kar, met grote wielen en zonder veren. Oom Barend had kunnen zingen : “ik heb mijn wagen volgeladen”, want daar waren : juíFrouw Barend, Sarie Barend, Koos, Andries en Baby Barend, benevens Atiem de boesmanmeid, die meegegaan was ter verzorging van de baby. ’t Pad was slecht, doch nog een half uur en dan was men in Johannesburg. Daar woonde meester Kramer, de oude schoolmeester van oom Barends plaats en daar dacht men te vernachten; want nu was ’t er eindelik van ge- komen. Maanden, ja wel een jaar lang had Oom Barend gesproken van “die Zoe”, “die dieretuin” so’s die Hollander sê. Daar was hij eens met zijn zwager geweest, toen hij Pretoria bezocht. Daarna had hij telkens verteld van al die “gediertes”, wat ’n mens daar zag: leeuws, tiers, bles* bokke, zeekoeie en klompies vóels. Hij had ’s avonds de kinderen verteld van al die grote “kamele” van die 71 “blauwapies” en die “oliíanten”, tot dat hun verbeelding tot ’t uiterste toe gespannen was, en zelfs zijn vrouw in ’t algemene koor liad saamgezongen : “Ons moet die zoe gaat zien.” En ziedaar de optocht. ’t Was al zononder, toen de kar door de Johannesburgse straten reed, waar ên de reizigers ên de toeschouwers elkander met evenveel nieuws- gierigheid bekeken. Oom Barend had een vaag idée, dat die meester ergens in Braamfontein woonde, en eindelik na lang heen en weer zwerven stond de kar stil voor ’t huis van meester Kramer, die onbewust van ’t naderend onheil de krant zat te lezen. Pas had hij tot z’n vrouw gezegd: “Wat toch een rust, als die jougens slapen. Dit ie bepaald onze gezelligste tijd. Als er nu maar niemand komt, dan hebben we eens een rustige avond”. Edoch ’t fatum wilde ’t anders. Een forse klop op de deur deed hem opspringen, meer uit vrees dat, de kinderen zouden wakker worden, dan uitlust totopendoen. "N’aánd Meesterl” Meneer Kramer, niettegenstaande zijn teleurstelling was in ’t eerst blij, de oude vriend weer te zien, doch toen de gang zich langzamerhand vulde en oom vroeg, waar hij die pêrre kon breng, toen was ’t hem bijna te machtig. geworden. Evenwel, na een uur tijd had een vriend zich over de paarden ontfermd en zat ’t gezelschap rondom de hospitabele dis van de meester en praatte men over lang vervlogen dagen — maar vooral over “de Zoo”. De grote voorkamer, anders ’t heiligdom van de familie werd de gasten ingeruimd, niet zonder een diepe zucht van de gastvrouw, die om haar mooie karpet dacht. 72 De vroege Pretoriatrein ging om zevenuur en toen de meester om elf uur de logeerkamerdeur sloot, en een laatste blik wierp op ’t kleine kamp, dat zo goed mogelik van kussens en dekens voorzien was, zuchtte hij diep. Nog droomde Kramer van onverwachte bezoeken, toen in ’t pikdonker een van z’n kinderen hem bij de arm trok en riep: “Pa, daar zijn dieven !” Pa ontwaakte met schrik en wreef zich de ogen. Hij draaide ’t elektrieslicht aan en keek op z’n horloge. Erg onrechtvaardig zei hij tot z’n zoontje : “Ga naar je bed, kwajongen !” De kwajongen droop af, doch beneden be- merkte de meester een ongewoon gestommel. Hij was te moe, om op te staan, en hoorde nog juist de voordeur dichtslaan. Op ’t Parkstation zat als een klompje landverhuizers de familie Barend in elkaar gedoken. Met suspisie had de dienstdoende politieagent ze al gadegeslagen, doch er was geen zweem van verdenking aan dat troepje. Oom Barend liep heen en weer en de anderen dommelden. Eindelik werd ’t licht en lichter. Elke trein die voorbijging was een teken van ontwaking, doch ten laatste kwam de lang verwachte. Oom Barend had al een uur bij ’t loket gewacht, om kaartjes te kopen en ze eindelik gekregen. Wat "’n verlichting toen men dan toch eindelik zat. Wat ’n vragen van Koos en Sarie over die grote witte bulten, en wat een wonderlike verklaringen van oom Barend, die zelf weinig van die dingen afwist. “Doch voor de kinderen was alles wat “Pa” zei goed genoeg. 73 De lokomotief floot. Germiston ! Oom Baread boog zich uit ’t open venstertje, toen de trein stil stond en zei opeens: “Mij mastig!” Hij opende ’t portier en scliudde de hand van neef Gjert van Buren, met \vie hij in de oorlog samen “zwaar had gekrij”. “Kom jong, ons kan nog net zo’n kleintje maak”, zei ueef Gjert en oom Barend met een blik op de trein, alsof ’t ziju schotskar was, die maar “zo’n rukkie kon staan” ging mee de “bar” in voor een iekkere “boechoe”. Nauweliks had hij de eerste slok binnen of de angst- kreet: “Pa” en de bewegende trein deed hem naar buiten snellen. Doch te laat ! ,,Hij ínocht niet meer opklim”, hij mocht z'n glas uitdrinken. Daar was “plentj7 time” vertelde men hem. Dat was waar, want om tien uur passeerde de volgeude trein naar de hoofdstad. De angstkreet van Koos was verloren gegaan in ’t schel gefluit van de lokomotief en eene algemene depressie maakte zich meester van ’t reizend gezelschap. “Wat zal Pa nou maak?” “Zal Pa ’n andere waê vat?” Ma zei niets, want ze had een voorgevoel van naderend onheil, en dat kwam spoedig, in de vorm van een kon- dukteur, die “tickets please” vroeg. Algemene stilte, “Koos” zei ma, “praat jij met die man !” Koos kreeg voor ’t eerst van z’n leven een kans om z’n engels te gebruiken. Hij begon dan ook zonder de man aan te zien : “My 74 father, you see, got the tickets. He is in Germiston. He will give jou hulle when he come !” De man bekeek ’t gezelschap en geloofde de jongen, doch zei, dat de familie in Pretoria moest wachten op de komst van de vader. In Pretoria werd hen de wachtkamer aangewezen als een soort van gevangenis en eindelik, om bij enen, arriveerde de vader opgewonden door de "paar boechoes” en ’t voorval. De familie uitgehongerd, deed zich te goed aan wat brood en een paar flesschen limo- nade, die al wandelend werden uitgedronken en eindelik stond men om twee uur voor ’t hek van de “Zoo”. Of- schoon oom Barend meende recht te hebben op vrije toegang, en zich als voortrekker en landschoonmaker, bekend maakte, toch moest er betaald worden ! Eens binnen, stormden Kees en Sarie langs de paden en waren spoedig uit ’t gezicht. Oom Barend luisterde niet eens naar z’n vrouw, die met ’n : “Kijk toch die groot wilde beest !” haar verwondering uitdrukte. Op eens schreeuwde een prachtige cacatoe een schelle kreet in Oom Barends oor. Dat deed de beker overvloeien. “Sies, jou vervloekste ding”, zei hij, “ik is al lank al vies van hier die plek”. Hij nam op een bank plaats. Ondanks al ’t praten van zijn vrouw wilde hij zich niet bewegen. Hij zat met de ellebogen op de knieën en ’t hoofd in de handen. “Waar is Koos en Sarie?” riep op eens de moeder, die gedwee was blijven zitten. Oom Barend richtte zich op en keek op zijn horloge. ’t Was over drieën. “Ons moet loop”, zij hij “en die klein duvels is weg, blij hierso,” gromde hij. Na een kwartier kwam 75 hij met ’t huilend paar aan en trok ’t gezelschap op naar ’t station. Daar zat men stil op een bank, voor nog een uur, toen de trein naar Johannesburg vertrok. ’t Was weer bijna donker toen de stoet moe, hongerig en uit z’n humeur bij de meester aankwam. ’t Was te laat om te rijden voor de kleine en de meester had drukke bezigheden in de stad en dus moest z’n vrouw de “Zoo” maar voederen, zooals hij zei. Toen hij ’s avonds om elf uur thuis kwam “dreunde die aarde”, van ’t snorken van de vermoeide slapers. ’s Morgens om drie uur haalde oom Barend zijn rijtuig en daar hij de vorige avond al gegroet had, laadde hij al ’t zijne op z’n wagen, en trok. Niemand sprak. Toen men weer buiten de stad was, en zich weer op zijn gemak gevoelde zei Koos opeens : “Pa, het Pa niet die mooi kiein blauwapie gezien, wat bij die” Yerder kwam hij niet, want Pa zei met een dreigend gebaar: “Hou jou bek”, en Koos verstond dit. Toen mevrouw Kramer de volgende morgen haar voorkamer bekeek, kwam ze met tranen in de ogen bij haar man en zei : “Kom toch eens even kijken naar ’t karpet en de mooie gordijnen” — doch Kramer zei : "ik weet ’t — zwijg gij stil.” KERKGANG Warm acheen de Zondagmorgenzon op de met asphalt bestrate laan, de plassen door de sproeikar gestort, met kleine wolkjes opwasemend. De lange “blue-gom” bomen wierpen slechts nauwe schaduwen aan weerzijde van de weg. Achter hoge heggen scholen mooie villa’s in donker- groen, met hun veelkleurige bloemen, frisse grasperken en witte tennisgronden. ’t Was een echte Zondagmorgen. Slechts ’t tjilpen van een paar mussen en een paar akkoorden van een piano, waarop een “hymn” gespeeld werd, verbrak de stilte in die lange diepe laan verweg stuitend op een boog kopje. Aan beide zijden lagen de villa’s hier en daar slechts ’t rode dak vertonend, of enkele, hoog opgebouwd met terrassen en witte pilaren, oogverbiindend schitterend in ’t helle licht. Slechts één gebouw maakte een uitzondering op die lachende omgeving. Een kerkje stond op enige afstand van de weg en was evenals de ongewijde huizen, door een heg van de straat gescheiden, en verleende toegang door een eenvoudig hek, De deftige, brede gotiese gevel, hoog en fors, met een stoer zwartstenen kruis, deed van de weg af een eerbied- waardig bedehuis vermoeden, en plotseling bekroop mij 77 het verlangen binnen te gaan. Het was “der Tag des Herrn” en ofschoon ik niet alleen was "op ’t wijde veld,” kwarn over mij die stille stemming van een Zondagmorgen uit dagen lang verleden. De Protestantse opvoeding echter protesteert nog immer bij ’t binnentreden van een Kato- lieke kerk. Ze kwamen mij weer voor de geest, die regenachtige Zondagmiddagen — na de morgenkerk, ua de Zondagschool — als ik bij hoge gunst dat dikke martelaarsboek mocht inzien, vol brauden, hangen en radbraken. Dan vloog ik ’s nachts op in ’t bed, in koud zweet, en grieselde de volgende dag, als die gemoedelike oude dorpspastoor mij wees, waar mijn knikker gerold was in de goot voor zijn huis. Toch trad ik binnen, en het stenen wijwaterbakje, in ’t portaal, met z’n eenvoudig krucifix er boven, was nu geen gifbekertje meer zoals mijn zieleherder mij vroeger mededeelde. Evenwel was ’t water voor mij niet gewijd, en ook waren de regulaties omtrent het eten van vlees op vastendagen, waarvoor de zwakken naar ’t lichaam dispen- satie verkrijgen konden, niet voor mij geschreven. Blootshoofds en voorzichtig lopend, trad ik voor de deur links. De grote gevel had mij bedrogen. ’t Kerkje was niet groter, dan een ruime zaal. De witte wanden waren van zolderplanken, en de banken van goedkoop donker- bruin hout, evenals ’t hek om ’t altaar. Er was niemand daarbinnen meende ik. ’n Flauwe geur van wierook hing in de atmosfeer. Langs de wanden, in eenvoudige lijsten, hingen twaalf schilderijen de kruisgang voorstellend, in 78 bonte kleuren. ’t Altaar, reinwit, met z’n koperen kruis en hoge kandelaars, waarin de kaarsen flauw brandden, met z’n bloemen en versierselen, was vlak voor me. Aan beide zijden daarvan stond een beeld, de Christus raet ’t bloedend hart, en de Mater Dolorosa, de armen uitgebreid. Haar beeld was met bloemen versierd en ze stond temidden van frisse rozen. Er was iets ontzachelik plechtigs in die kleine ruimte, die mij al mijn protestantisme vergeten deed. Er kwam in mij dat gevoel van een kind, dat weer van een moeder hoorde, die hij lang miste en ’t fluisterde in mij : “zou het misschien toch waar kunnen zijn.” Opeens hoorde ik een zacht snikken en bemerkte een vrouw, in diepe rouw, geknield in de achterste bank. Ze had mij zeker noch gezien, noch gehoord. De witte handen saamgevouwen, de ogen starend naar ’t Mariabeeld, de lippen langzaam bewegend, was ze ’t beeld van aanbidding. Ze was een gemeente in zichzelf. Ik durfde niet lang naar haar zien, uit vrees haar te storen, en tevens was het of ik daar niet op mijn plaats was. Langzaam en voorzichtig trad ik terug, de stoep af, naar ’t hekje, in de hete zonneschijn. Toen ik ’t opende, geheel weer teruggekeerd uit m’n overpeinzingen, trad de vrouw achter mij aan. ’t Was een eenvoudig vrouwtje. Ik nam de hoed af, en liet haar voorbijgaan. Ze ging mijn weg, en we liepeu enige schreden zamen. Plotseling keek ze mij aan en zei: “Ik ben wezen bidden, u ook, meneer?” Diepe lijnen, door droefheid daar geploegd, tekenden haar gelaat. Haar haar, ofschoon blond, begon 79 al te grijzen, en haar moede blauwe ogen stonden vol tranen. “Is er iemand ziek bij u?” vroeg ik. “Neen,” zei ze, “was dat maar zo, hij is dood weet u, dood. Twee weken al !” “Wie,” was mijn vraag, en zij als uit een droom ont- wakend, zei: “O, ja, ik vergat ’t, mijn zoon.” “Hij was mijn enigste jongen. Hij was zo goed, en verdiende voor mij en de twee meisjes ’t brood.” “0 meneer,” ging ze voort, “hij was zo’n goeie jongen. Nooit ging bij uit, al zijn geld bracht hij thuis.” “’s Avonds las hij ons voor uit de krant. En nu is hij dood, plotseling ziek geworden en gestorven,” snikte ze. “’t Was zo’n lieve goeie jongen 1” Ze veegde de tranen onder haar rouwsluier af en ver- volgde : “En nu bid ik voor hem, elke morgen. In de week heb ik niet veel tijd weet u, maar Zondags, dan doe ik ’t lang — voor z’n ziel bid ik, dat hij toch niet te lang in ’t vagevuur zal behoeven te blijven. Ik heb ’t de Heilige Maagd gezegd. — Hij was een brave beste vent. Toen z’n vader stierf was hij nog een kind, maar als een man heeft hij gewerkt voor z’n zusjes en mij. De priester zegt, dat hij niet lang zal moeten blijven — niet erg lang — maar hij was een zondig mens, en ’t neemt z’n tijd niet- waar? Ik had wel bij de dienst willen blijven, maar ik kon niet. U hebt de bank gezien, waar ik bad? Daar zat Tiij altijd, en nu kon ik niet, dat was te veel. Als hij eerst maar goed is aangeland, dan ga ik daar weer zitten, maar nu Hij was zo goed !” 80 Op de hoek van de straat verliet ze mij. En terstond begonnen haar lippen in stil gebed zich te bewegen, ter- wijl ze zich langzaam verwijderde. Waarom weet ik niet, doch ik wandelde terug naar het kerkje. Er waren reeds enkele mensen, die in devotie nederknielden. Koorknapen, met lachende gezichtjes, zetten alles recht op ’t altaar, kniebuigend, en achteruitgaand. In de sacristie blonk op de brede ronde rug van de priester ’t grote kruis. Langzaam, plechtig, smolten de orgeltonen boven mijn hoofd, en vóór me stegen de wierookwolkjes uit ’t offervat. De kerk vulde zich, doch mij scheen ze lediger dan straks. En toen eindelijk de priester zich diep nederboog voor ’t altaar, en de wierook in dikke wolken opsteeg, zag ik in gedachte weer die vrouw voor mij staan met die droeve ogen, en hoorde ik de vraag weer: “’t Neemt z’n tijd nietwaar?” Toen ging voor mij op in wierook ’t witte altaar, ’t beeld van de moeder en alleen de rode vlek van Jezus’ bloedend hart schrijnde mijn ogen. Mijn kerk was uit. EEN VISIOEN.i) ’t Elektries licht ging plotseling uit op mijn schrijftafel en gloeide daarop weer met ros stangetje in de matte bol. Ik tuurde er naar en voor mijn geest verschenen tafe- relen uit het lang verleden. Ik was weer in ’t oude Pretoria. ’t Was een winteravond. De wind gierde laugs de Marktstx*aat en ’t licht van de lantaarns bescheen onzeker de slaperige, oude huizen. Grote stofwolken vlogen over mij heen en verduisterden de schitterende lichtjes daarboven. ’t Water in de voren stroomde borrelend en slorpend voort. Bij een lantaarnpaal stond een politieagent. ’t Was een oude “Zarp”. Zijn kaffer lag bij hem en sliep. Achter enkele huizen klonk ’t eentonig gebrom van zingende kaffers, die í'ondom een vuurtje, in grote kombaarsen in elkaar gedoken zaten. Ik zag geen enkele wandelaar. Alles scheen te rusten. Boven in ’t dorp klonk bij wijlen ’t sissend hijgen van een lokomotief, met stoten de stoom uitblazend, en dan plotseling gillend als in doodsangst. Langs de rivier was ’t pikdonker en aan de overkant, langs de Daspoortrand, blonk nog een klein lichtje, dat de eenzaamheid nog groter deed schijnen. J) Geschreven naar aanleiding van een bericht, dat ’t huis van de “oude president” te hunr stond. 82 De oude klok kad juiat elf gealagen, toen ik vlak voor ’t Goeveruementsgebouw stond. Een grote, aombere steenmassa, waarvan de hoge vensters op grote inktvlekken geleken. Ik stond onder ’t voor- portaal en keek naar de zware deur en dacht aan ’t een- voudig rijtuig dat zo vaak dáár gestaan had, om die Grote man naar zijn eenvoudig huis te brengen. Ik zag weer die mensen daar omheen, om, al was ’t maar even, “die oude president” te groeten. De bruine paardjes krabden onge- duldig in ’t zand en een oude bekende figuur hield ’t portier, een previlesie, dat hij aan geen ander zou willen afstaan. Doch nu was er niets En ik staarde op die donkere deuren. Doch eensklaps ging de ene deur langzaam open en een gestalte trad naar buiten. Ik drong mij tegen de muur en hield mij vast van schrik. Ja, hij was ’tl — die grote, nu diepgebogen gestalte, die grijze haren, die moede ogen, die brede schouders ! Hij leunde op z’n stok en bleef een poosje staan, alsof hij wachtte. Eindelijk strompelde hij voort en ik volgde, ik kon niet anders, ik moest. Laugs de huizen in ’t donker volgde ik. Ik zag hem telkens stilstaan; hij beschouwde de nieuwe gebouwen in de Kerkstraat, het Postkantoor, en hij wreef met de brede hand langs ’t voorhoofd en schudde ongeduldig ’t grijze hoofd. Hoe verder hij de straat inging hoe vaster zijn gang scheen te worden. ’t Was of ’n zeker vertrouwen hem jonger maakte. 83 Hij stampte zijn stok op de grond en werd forser, groter, zoals ik hem vroeger gekend had. Hij liep midden op de weg. Bij de kerk stond hij stil. Lang staarde hij op het gebouw en even ontblootte hij het hoofd, zodat de nachtwind met z’n grijze lokken speelde. Toen keerde hij zich om en stapte rechtuit op de welbekende stoep aan. Bij ’t hek keek hij even op, alsof hij daarboven iets hoorde wapperen. Yoor ’t eerst hoorde ik het gegrom als van een gewond dier. Vlug stapte hij de stoep op, tussen de twee leeuwen door, en wilde binnen gaan. De deur was echter gesloten. Ongeduldig klopte hij met de stok op 't paneel. Behoedzaam, slechts op een kier, werd de deur geopend, en een stem sprak: Voetzek, tve don't want beggars at this house ! * * Een stroom van licht kwam uit ’t verhuurde huis. De gestalte verdween als in een mist en over mijn tafel blonk weer ’t heldere licht van mijn lamp. 