Beschryving van's Graven-hage
Van 's Gravenhaeg te ontleen, En al de duifterheen van zyn gebeurteniflen Hebt trachten op te vifTchen. Elk zal u roemen, o, de Riemcr, wiens vernufc In gene zaken fuft, Dat ge al wat herelyk en waerdig is geweten Aen eene guide keten Van uw gefchriften hebt gefchakelt, hecht en fterk. Ik dank u voor dit werk Dat zelf de Haeg verplicht, de ziel der zeve Staten, Met al haer onderzatcn. En reik u, voor uw dienft en yver, bly te moe. Dees kians van lettren toe. H E N D R I K SC H I M. KORTE KORTE INHOUD D E R HOOFT-STUKKEN. E I H O O F T-S T U K. Erfie aanleg van 'sGraven-Hage ; oorfprong van deszelfs naam, en hoe het in zyne eerjte begmzelen door de Opperbeeren van tyd tot tyd is aangemerkt geivoV' dm. bladz. I. I I. Gelegentheid en plaatzelyke befchryvinge van ^s Graven-Hage , mitsgaders van de Dorpen Eikenduinen , Loosduinen en Scheveningej ^Is mede van de Adelyke Huizen en Lujihoven onder Haag-Ambagt gelegen. 13, I I I. Stigtinge, oudeverdeelingen, verfcheideneuitzettingenofvergrootingenvan 'sGra- ven-Hage, mitsgaders omgravmge met water-vejien en tyd ivanneer zulks zy ge- fchied. Deszelfs jegenwoordige uitgejirektheid engroote wegen ter aankomjie. Me- nigte enaanzien van Inwoonderen. jo, I V. Befchryving van het Hof-gebouw , deszelfs kameren en haar gebruik. Van de Beek en Hof-gragten. Orde van S'. Jacob of door Graaf ¥\oxis den V. ingeflelt zy. Algemeene Utaats-vergadermge in den jaare 165 1 gehouden op degroote Zaal van '/ Hof. Van de Staats en andere Vergaderingen der Kollegien aldaar , zoo de Pro- vmtie van Holland^ als de Generaliteit betrejfmde. Rade van de Domemen der Heeren Prin§en van Oranje. Kaftellanye van den Hove. Poortiers van de Hof- poorteu. Hof-beer^ oorfprong en verdeelinge van dien. Binnen-Hof. Bmten-Hof. Gevangen-poort. Cmgcl van den Hove ; eenige omjlandigheden aldaar. Stadhou- ders tuin nu het Plem. 106. V. De Marh-Kapel ten Hove befchreven. Daarin door Hertog Willcm van Beyeren gefiigt ecne Vikarie ter verzoeninge van de dood van Heer Gerard van Waterin- gen. Daarna door Hertog Aalbregt van Beyeren aldaar opgeregt een Kapittely bejlaande in cen Dcken en fji'aalf Kanufinikken. Hunne Voorregten , Vrydommen , goederen en aanzien. Namen der Dekens en Kanunmkken^ met hetgeen van leder m '/ byzonder aangetekent iverd gevonden. Verfcheide alt a ar en m dezelve Kapel. Begraaf-plaatzcn van Vorjlelyke en andere aanzienlyke Perzoonagien aldaar. j B 3. V I. Onderzoek door wien en 'ui'anneer de S'. Jacobs Kerkgejligt zy. Rampen en onheilen dezelve overgekomen. Hoe ze zig van bititen en bmnen o^doed, Gefcbilderde glazen. ^###^## 2 He^ KORTE INHOUD bladz: Het Choor. Ve 'li'apmen van de Ridders van V Guide Flies ^ en verhaalby wat e eke eni held dezelve aldaar zyngeplaatji. Uitmnntende Towbens en andere cierlyke <verbev€tie graftckcnen. Infcriptien. Wapenen. Orgel. Tafereden van GildenSi itanneer en om ijuat oorzaak daar gehangen. Broederfchappen van S\ Jacob, 't Bedige hit is j 't H. Sacrament en andere. Getyde enH. Geeft-Meejlers eertyds m deze kerk in acmzitn. Groot getal der Altaaren. Beeld-Jlor?mng m deze kerk. Namen der Pajloors m de Roomjch-Katholyke tyden , hunne aanzienlyke woon- plaatze , genaamt de Paftoors- Warande -, en Leeraars na de Reformatie. Verhan' delinge hoe het Kerkelyk bewinden bejiiertans befiaat. KerkmetJierSy Rentmees- ten en K after by ns:ien voorheen en tans aangeftelt is; or den. lyd van de inwydinge •van de Kerk. Ferfcheide Kapellen, en onder anderen die van de Heeren van Af- lendelfc. Ferhaal van een aanmerklyk voorval m den jaare 1 5 24 m deze kerk ge- beurt. 273' V I I. Sint Yinccnts-Kloojier en Kerk door wien en wanneergeftigt. Wierd in 1403. dooft dm Abt van Middelburg tot een Convent zyner orde aangenomen. Door Frouwe Margarera van C\cve,Jltg/ier van 'tgebouwy eer(l en naderhand door anderen metgoederen en voorregten begiftigt. Naamen der Triors. Termynen of Predik- beurten aan het nieuw Convent toegewezen. Hoedanigh'id engejialte van deKerk. Broederfchap van S\ Vinccntius Ferrcrius aldaar opgeregt; en plegtige omme- gang ter zyner eere. Begraaf-plaatzen van Vorjlen, Ldelen en andere aanzienlyke Perzoonagien. Groot getal van Kapellen m en aan deze Kerkgebouwt. DeSa- crtjiie afgebrant en door Vrouw Anna van Boffm iteder opgettmmert. Dekerk zedert de Reformatie tot den jaare 1617 tot een Arzenaal gebruikt. Hoe en by wat gelegentheid dezelve in den gemelden jaare weder tot de oejfemng van den Gerefor- mttrden Godsdienjt is geopent. fVierd in den jaare 1625 aan de Magifiraat in eigen- dom overgelatcn: dog onzeker, of die 'ui^el oott in V bezit is geweeji. Naamlyjle van Kerkmccjlers en Rentmeefters. Hoedanigheid van V Kloojier. In 'tzelvewier- den voorheen 's Lands Privilegieny Charters, enz. bewaart en in kijlcn en kafjen opgejloten. Niewwe kamer door de Staten van Holland in den jaare 1558 aange- timmert tot het hoitden van hunne Vergadermgen. Door ivien zy aldaar izierden befchreven, enhetemdewaartoe. Ditregtu;ierd hen naderhand bet'U'i/l. 't Kloof- ter in den jaare 1576 door de Staten m eigendom gegeven aan V S*. Nicolaas Gaft- huiSy en de Kerk tot behoefvanden H. Geefty Leprooshuis en V Corpus van den Hcge. Naderhand het Kloofter voor 't groot ft e gede cite afgebrooken. 't Voorhout door Keizer Karel in den jaare 1536 beplant. Aanzienlyke huizen aldaar. 364. VIII. De Ntewwe Kerk, wanneer en door wiengeftigt. Begrooting deronkoften van den ganfchen opbouw. Geftalte van de Kerk. Cterlykgefchildert orgel. Grafjchnft van den Prefident Pauw. Befchryving van het Nieu'Ji' kerk-hof 398. I X. t)e Franfche kerk, voorheen de Kapel der Graaven, wanneer en ten wiens behoeve •weder tot het gebritik van dengezmverden Godsdicnji geopent. IVierd eerjt bedient door de Plaagjche , en daarna door byzondere Leeraars. Joh, Uitenbogatrt de cerfie Predikant, die in de Franfche taale aldaar ^redikte. De kapel kreeg daar door den D E R H O O F T-S T U K K E N. Blad2. 4en naam 'van deFranfche kerk. De eerjie Kofiers na de Reformatie by de Staten aangejlelty en hunne jaarlykfche beloonmge. Hoe de dienfi aldaar verrigt '■ji'erd, en aan ■wien het beroepen der Predikantm fiaat. Naamlyjie derzehe, zoo ordmaris als txtraordinaris. De Engelkhe en Hoogdiiitfchc ^er^ , eertyds de kapel van" (Sa- craments Gildehms. fVierd eerfi aan de Engelfchen mgcruimt, en daarna aan de Hoogduufche gemeente mede ter oeffemnge van haaren Godsdienfl toegejlaan. l^er- Jirekte ook m denjaare 1617. tot eene vergaderplaats voor de afge zander de gemeen- te. Tans "ji'erden daar in ook verrigt de oejfeninge derjeugt, zoo die in de fondamen- ten van de Religie onder-^ezen 1 als die m de LatynfcheSchoolen tot de Letter en op- getrokksn iverd. 40 2. X. J)e Lutherfche Kerk in denjaare 1620 voor een gedeelte gejligt , dog naderhand voor debelfi vergroot. Bejchryvmg van het gebotiw ^ zoo binnen als buiten. Oerlykor- gel, Graffchrifien en naamen der Predikanten. Rcmonllrantfche Kerkyiz'anneer geftigt- Geftaltevanhetgebouw. Kort bertgt van de geweze Vergaderplaats der Doops-gezmden of hlcnnomzcn. 416. X I. yan de Roomfch-Katholyke kerken. Verblyfvan den jegenwoordigenFaJioor . Kerk voorheengenaamtder jd'ai-icn, tans gejloten. Nieuwe kerk der janzeniHen. An- dere Roonifche kerken. 4^3. X I I. Befchryving van deSynagogen der ]ooden. 425^ XIII. Het Suit Nikolaas Gajlhiiis ,het allerondjle onderde Geeflelyke gebotiwen ■,door '■jvien^ •wanneeren ten isDiens beboeve gejiigt , naawjvkeung onderzogt. Is door Her tog Aal- brecht van Beyeren allereerjt bcgiftigt met de Kooren-rnaat y IVaagen Elle-maat ^ en door de volgende Graaven en ook door de Staaten van Holland m 't zelve regt van tyd tot tyd beveftigt. Geene wolle lakcnen tut te fnyden of verkoopen dan binnen 's Graaven-lVanthuis . De Beyaart, ivaar toe voorheen gebruikt. Door izien het zelve hiiis befiiert werd, en naamen der Regent en. De Kapel daar over Jlaande , door den voornoemden Her tog ten dienfle van het bovengemelde Godshnis gebowx't , en beide door den Abt van Aliddelburch bekrachtigt. De Kapellanye , eertyds door M'. J oris m de S\ Jacobs Kerk gefundeert , van daar in de voorfz Kapel over- gebragt. In laater tyd de Kapel tot een Koorenhms en Waage gemaakt ^ en eindelyk in denjaare 1615 aan de Magifiraat verkogt en zederttot een Vleefchhal gebruikt. 428. X I V. Befchryving van de vier Frouwen Konventen: als I. van Sinte Barbara of Betlehem- Prortie Konvent. IVaar geflaanheeft. Van voat orde deze Nonnen warcn. Be- gaven zig in denjaare 1496 onder den Abt van Middelbnrg. Haare armoede. Door M'. Hugo van Ailcndelfc merkelyk begiftigt. Verftrckte m denjaare 1553. tot KORTE INHOUD. Bladz. etn Geregtshof voor den Inquifiteur Generaal der NederUnden. Jlamnerkelyke proce- duuren tegetis Heer tngel Willemfz Mcmh ^Priefier te Heenvliet, over kette- rye befchiddigt , aldaar gehouden. De goederen van dit Snjlerhuis ten tyde van de Reformatie by de Staten van Holland aangejlagen tot onderhond van de Conventua- len en Predikanten, en 'tgebowiv verkogt en in iji'oonhiazen verandert. In denjaare iGij.tot een predikplaats gehuurt by den geenen die zig van de publieke kerk had- den afgezondert, dog by de Magtftraat daarin verhindert. II. Van »y;«f^Elizabets Konvent; "d.'aar voorheen gejtaan heeft ; is in laater tyd afgebroken en ten deele tot een iji'eekelykfche Markt-plaatsgemaakt. Verhaal van de onmaatige giertgheid en vuu- rige begeerte der Geejlelykheid door ganfch Holland tot rykdojn. Hoe Philips van Bourgondie zig tenlaatfle daar tegenftelty een ntetiw Reglement tot miet/gelmg deed ontit'erpen en den Geeftelyken voordragen. Werd by hen alien ver'-jvurpcn , tut- gezondert by de Ziifterenvan S". Elizabet alhter. III. Fan Sinte i\gncra Kon- vent, tanshet fVeeshius. Dat 'ernog een ander Konvent ter eere van S". A{;nes in den Hage zoude geftaan hebben , vyederlegt. IV. Fan S". Maria in Galilea Kon- vent in de Pooten , 'tgeen ookgenoemt "-ji'erd het Sufterhiiis op V Spui. Is nader- hand afgebroken J op dengrond huizen gebowx't , en vantlandgemaakt de Kalver- markt, Turf en Hout-markt met de dwersftraaten daar op mtkomende. 45 1. X V. Verhandelinge van verfcheide Kapellen-, ah I. S". Maria kapel op de Sptii-bnigge. IL S'. Jacobs Kapelleke m de S'.Jacobs-ftraat. III. S'. Cornelis Kapel en Leproos- huis aan 't Sieken^ wanneer geftigt , onderzogt. Inwydmg van 7 altaar m de zeli/e kapel, die in laater tyd tot de vergaderplaats der Regenten gemaakt is. Onderzoek opde Leproozen, alvoorens zy m 'f huis ontfangen wierden, eu "jveder uitgingen. Placcaat tegens de bedelarye en ongeregeltheden der door het land loopende Leproozen. Inbreng der zieken in V huis en middelen tot derzelver onderhond. Plegtige omme- gang eens 'sjaars door den Hage metfoppen, als mede door het ganfch e IVeftland. Onder de voorregten van 't huis, was de vtjfcherye van de Vyver en ivateren om het Hof, mitsgaders de beplantnig van den Ryswykfchen "jveg. Is tans een Vroveniers- hitis ; deszelfs beftier, en naamen der Regenten. IV. Het Kapelleke vant Vrouwtje met de Ys.x\x\V.tx\;'waar geftaan heeft. V. De Kapel van V Sacraments Gilde-huisi iji'aargelegen, en waar toe tans gebruikt werd. Het Broederfchap van 'tH. Sacra- ment, m denjaare 1450 door den Abt van Middelburg en den Paftoor van den Ha- ge beveftigt. Stond onder een Dekcn en vier Hooftmannen. Plegtigheden en dienfien by het zelve verrigt. Vereifch ter aanneminge van 7 zelve. Hunne Vergader- plaats. Was al van oude tyden een Gaft ofProveniers- huis. Naamlyfte der Regen- ten. VI. S'. Anthonis-Kapel,eenderotidftegeftigtenindenHage. TanshetDoU en Peft-huis. Hoedanigheid van 'tgebouw , en by wien het zelve gercgeert werd. Een twcedeorde van S\ Anthonis, genaamt de Krepels, in denjaare 1488. ver- niettgt. y 11. S'. Anihonis Kapel in' t Bojch. . 475. XVI. £f« Weeshuis wanneer alhier eerft en by wien gejligt. Bevoorens in de Nobelflraat aangelegt. Naderhand het S". Agnieta Convent den JVeezen toegevoegt. Deszelfs benaming. Wat kinder en daarin ontfangen werd en. Voorregten aan den Weezen by de eerjie injiellinge vergunt y mitsgaders begif tinge van goederen en vrydommen. Regeeringe. Aanjiellinge der Regenten. Het oudc Vrouwen en Kinderhuis vande Dia- DER HOOFT-STUKKEN. Bhdz: Diakonie. Ouwelings 'uerjcheide zoorten van armen in den Hage; daar onder de Hmszitten-armen ; ijuie die wartn , hoe en door wien bedeelt. De Huiszitten-Meef- ters by wien aangefielt en ivaarin hun voornaamjie dienji bejlond. De Diakome-aV' men'in derzelvei ■ plaatze gekomen. Hoe die m 't begin uejtonden. Aankoop van bet hnis tot inwoomng der arme IVeezen. Hoedanigheid van tgebonw en waar gelegen. Is m denjaare 1687. merkelyk vergroot. Kledmg der kmderen en 'tgetal dergeali- menteerden in V huis. Hoe en door wien het voorheen en tans bejiiert werd. JVaarin de dienJi der Regent en en Regentmnen bejiaat , en mtrjL^at middden het huis onder- houden lijerd. Giuartier-Mecfters en hunne verrigtmgen. Aanmerkelyke liefdadigheid der mgezetenen ten behoeve dezer armen. en, XVII. Befchryving van verfcheide hefdadige Gejiigten y of zoo genaamde Woijcs ; ah I. het H. Geejihuis; wanneer en by wien geboiiwt. De H. Gerji.neefters m den Hage al inzeervroegetydenbekent. Uerzelver aanzien; ivaarm hun dienfi bcjtond; by in'ien voorheen en nu aangefielt iverden. JVie de H. Geejl-armenwaren. Getalder- zelvetndejaaren 148 1 en 1483. Hoe dezelve bejlonden en waarnit zy bedeelt wierden. II. Het Hofje van den Heer van Nieuv/koop ; bywiengeftigt. Beloop der onkojlen van den opboifu:, en aanmerkelyke makinge van goederen door den Fon- dateur. III. V Hofje vanjuffrouiv Cornelia van Wouw ; waar gelegen, en voor vjiengebowwt. IV. 't Hofje van den ^iddtvvznWony}/. V. '^t Hofje van Wzn Dam , voorheen bekent met den naam van V oude Wytkens-huis van die v^an Dam, is het oudfle van alien. By wien, wanneer en ten wiens behoeve aangelegt. VI. */ Hofje van den Heerv^n Hooglande, m de Boekhorftraat. VII. 't Hofje van Bourgonje , op de Geeji. V III. Het Gefligt ter eere van de H. Drievuldigheid , tn de Zand- ofNieuwe Herdenrme-Jlraat. 5 60. XVIII. Onder zoek wanneer en door wien het tegenwoordige St adhuis geboiiwt zy , en ofer voorheen nog een ander ter zelver plaatze gejiaan hebbe. Hoedanigheid van V ge- bouw. Deszelfs cierlyke voor-gevel. Vierfchaar. Btirgemeeflers-kamer en ver- trek, en oude Schilderyen aldaar. Schepens-kamer , Secretarye^ Weeskamer , Tre- vor it en Verpondmg-kamers . Geregts-plaatze der misdadigen. 582. X I X. De nuttigheid der fublieken Schoolen in V algemeen aangetoont, en waar zem vroege tyden gehouden wierden. Eerflegewag van de Schoole in den Hage m denjaare 1 394. Dezelve behoordeaan het Kapittelten Hove, zonder welkers toeflemmtng niemand alhier Schoole vermogt te houden. Opkomfi der by-fchoolen en verbod tegens dezelve. Verklaring dat die van den Hove en Suppooften de Ordonnantie op de Latynfche Schoole niet zyn onderworpen. Verloop en herflellmge van de Publieke Schoole in den jaare 153'?. Artikelen by de Magiflraat ten dien emde opgefielt. Gefchil tujfchen de Magiftraat en het Kapittel over het aanjiellen van Schoolmeefters. Nader verbod te- gens het houden van part iculiere Schoolen, ten zy voor teder kind elk vierendeeljaars den Rector van de Latynfche Schoole betalende tienjlutvers. Vrydom van V voorfz verbod voor de Heeren van den Rade en Rekemnge met derzelvcr famiUen. Hoe en wanneer het regt van de Schoole aan de Magiftraat gekomen is. Onder de RcHores van de Latynfche Schoole m den Hage waren vermaard Wilhelmus Gnaphicus en ******#* 2 Mr. KORTEINHOUD Bladz, M'. Wourer Woutersz van Wyk. fVaar deSchook voorheen 'was en tansftaat. GeJleltenijTc en regertnge der Schoolen . By ivien de Scholar cben iji-erden aang ejlelt , hagetal derzelve eu naamen derjegen'oi'oordige Curateuren. 5 88. X X. Verhandelnig van de Anatomie of Ontked-kamer ter oefeninge van de Chirurgyns. Hoedamgheid van'tgebowj^' en gejlcltemjj'e van het Theatrnm Anatomicum. Ge- raamtens. Boekerye. Hoe dit Broederfchap beflaat en wat vereifcbt iz'ei d , eer te- mand in 7 zelve kan aangenomen -ji'erden. Ten luiens overjiaan het e x amen gefc hied. IFetten en P^oorregten. De openbaare lejjen door iz'ien voorheen aldaar gedaan '■jvier- den. Daar toe m denjaare 1668. een vajie Leeraar aangejtelt met den titel van Profeffor-Anatomico-Chirurgicus. Naam-lyjte der gtenen die het zelve ampt ze- dert tot nn toe beditnt hebben. 604. XXI. Befchryving I. van de Vleefch-hal } gifte van dezelve aan den Hage. In den jaari 1 544 een hius by de Magijlraat daar toe aangekogt. Uit hoeveel banken deze halle bellond. Afzonderlyke Vleefch-jl alien voor die van den Hove en Suppoojlen in de yoorpoorte . Wanneer die van daar zyn geritimt. De Kapel van '? i5' ^ N ikolaas Gaftbtus in denjaare 161 5 gekogt en tot een Flecfch-hal gemaakt . Kturen in Or- donnantien op de Vleefch-hoti'weii s , zoo die in de Halle hunne banken hebben als die voorheen van buiten opde Markt-dagen komende^ in V openbaar met vleefch te hop fionden. II. VandeLzkcn-hiA^ vanouds hef^'oWQW&xwhms. Waargefiaan heeft. Biiiten bet zelve mogt geen lakenen uitgefneden '■jverden. De Lakendrape- rie^in voorige tyden albier zeer florizant^ was de booftneering van V Graven-hage. Kctiren en Ordonnantien dien aangaande. Plegtige verkiezmge der JVaardyns, by ivien , en ivaarm him ampt bejtond. fVat zoort van laken alhier bereid 'wierd. Da- ze neennge is naderband van tyd tot tyd verloopcn en de oorzaken daar van. III. Van het j^rooc Boterhuis > vuanneer geftigt en hoedamgheid van 't gebon-jj. Lof van de boter alhier doorgaans^ en in gtooten overvloed te koop gebragt ii-erdende. Ofigemeene toeloopvankoopers. IV. Fan deWaa^-, vi-'aar voorheen gejiaan heeft en aan iji-ien het regt owuvlings toeqnam. Het Collegium Pharmaceuricum of Broe- derfchap der Apothekersmet derzelver kamer, zynde boven het voorengemclde Bo- terbiiiscn IFaag, befcbreven. V. ^«^f/klein<?f ftukken Borcr-huis. Wl.Fan het Kooren-huis. Hoedamgheid van 'tgeboww. IVaar voorheen de Kooren-markt plagt te iu'ezen. Verhandclmg van het Konftgenootfchap van Piftura , hebbende zyne vertrekken boven het Koorenhins. Uit '^•at Led en het beflaat. Dcrzelfs voor- regten enregeering. 611. XXII. Een Tugt o/SpIn-huis wa?ineer alhier en waar toe gebows.'t. GefleheniJJe van dat bins. De cnminele misdadigers '■jvierden voorheen op de Foorpoorte van den Hove geplaatji, en die aangenngere misdryvenfcbuldig 'iz-arcn m den Dki-^tengezet. iVaar dezelve fiond. Is in denjaare 1601 by de Magijlraat verkogt. Bank van Leaning, iz'aar tans gehonden '■ji-erd. 't Regt daar van matigden de Graaven eer- tyds zig aan^ die het zelve aan deze engeene by OHrooi onder zekere crkentenijfe verleenden. IVanneer zodanigen Bank in den Hage allereerji is opgeregt. Moeite van de Staaten van Holland en Zeeland by deGouvernante aangewend tot ontflagm- DER H O O F T-S T U K K E N. Bladz. ge van deze proekeraars. Refolutie by dezelve Staten naderPjand op 'tjluk van de Lombaardengemmm. H Regt van Bank te houden zedert door de Steden aan haar getrokken, en het oogmerk daar van. Keuren en Ordonnantien zoo van de Staten in 'talgemeen als van de Magifiraat van den H age m Y by zander gemaakt tegens de zwaare Sta-gelden en dengeenen die goederen bmten de pubheke Leen-banken belee- nen. 645. XXIII. Ferhandeltnge van de t'wee DoeJens, als I. van de S\ Joris Doele, By wien en wan- neer deze Schutteryeis opgeregt. JVapen-oeffenmg y Uittogten^ Voorregten ^ Privi- legien dezer Schtitters ^en gifte van denSchuttap. IVie daarvan vry war en. In den jaare 1584 wierden zy met de Suppoojlen van den Hove onder twee Vendeh veree- fiigt; dog naderhand weder van den anderengejcheiden. De Suppoojlen, van ouds gewoon met de Burgers te waken ^ zyn in laatere tyden by verfcheide gelegentheden onder een afzonderlyk lichaam m de wapenengebragt tot befchermmge van den Hage. Hoe de Confrerie van S'. Joris bejiaat engeregeert werd. Haar Feejl en maaltyd. Hoedamgheid van 'tgebouw. II. Fan de S'. Sebaftiaans flf Nieuwe Docle. De oudhetdder Schtitters hier te Lande, verfiheidentheid hunner wapenen-, oeffeningey kledmge en waar toe zy gebrnikt wierden, in *t algemeen aangetoont. JVanneer en by wien deze Schtitterye is wgejielt. Hoe dezelve in den begmne bejlond, hoe ze van tyd tot tyd IS vermeerdcrt en tans beJlaat. Gebruik, naam-oorf prong en gefieltenis der Doelens. Hoe het Papegaai fchieten aldaar is ingevoert. De mettwe Doele by • wiengejiigt. Haarege/lalte zoo vanbuitenalsvan binnenbefchreven. 659,' XXIV. 's Lands Gefchut-huis , wanneer , waar enbywat gelegentheid gebouwt. Hoeda- mgheid van 't zelve. Voorheeu wierd het gefchtit m V Choor van de Kloojier- kerkgegoten. Het Kruit-magazyn, waar voorheen Jlond -, is m den jaare 1690 gefprongen. Oorzaak van dat onheil en deerlyke verwoejiinge daar tut gevolgt. Het Ammunitie-Magazyn, wanneer en by wiengeJligt en waar ter^laatze Jiaat. Voorheen was \r nog een ander , dog waar gelegen , onzeker. 711. XXV. Behelzende verfcheide byzortderheden en aanmerkingen zoo Hi(lorifche als andere, be- trejfcnde de oude, adelyke en andere aanzienlyke huizen, vermeld in deonde Kaar- te van V Graven-hagc , zoo als het was m den jaare 1 5 70 , f« van eenige andere wei- nige daarm met gcvonden werdende. 717. ********# BERIGT BERIGT AAN DEN BOEKBINDER Om ck P LAA TE N^ met ftrooken in de rug gepbht , op haare behoorfyke plaatze te zetten. EERSTE DEELS EERSTE STUK. bladz. bladz: I A Fbeeldingvan deKerkvan i8 Het wapen van Philips 'van ^ XJL Eikendumen in den jaare Bourgondie. - 285^ I ^^6. - - 20. 19 Twee plaaten met de wapens .,2 Ruinevandezelvekerkjin 1729.26. ' van de Ridders van 't guide 3 Afbeeldingevant5V^ft;f//«g<r, in Vlies. - - 286. 1^70. - - l^' 2oTombe vandenAdmiraalO^^^w.289. 4 - van Schevelmgey in 1729. 38, 21 Dc Sark van Randerode , gezegt ^5 't Huis den Binkhor[i. 60. van der Aa. - 293. 6 te }Ve(lerbeek. 64. 22 Tombe van den Prins van Hej'- 7 , ter Noot. - 67. ^ fen-Philipstal. - 299, 8 Afbeelding van ^sGravenhage , ^ 23 Tombe van den VitttGerrit van 2 bladen aan een te plakken. 70. Ajfendelft. - - 353^ 0 Afbeelding van den //<2^^ in 1 5 60. 84. .24 Afbeelding van eenig zilver- 10 vandenzelvenin 1570.-85. werk enz. in 1729 in de S'. I I yiiftekeninge van den platten Jacobs kerk begraven gevon- grond vandenHtf^^in 1729.-98. den. - - 360. ^ 12 'tBinnen-Hof. - 108. 25 Kloofter-kerk. - 364, 13 Pleitrolle van den Hove van ^ 26 Nieuwe kerk. - 398. Holland. - - 121. 27 Engclfche en Hoogduitfche 14 DeTreves-kamervande Staten kerk. - - 413. Generaal. - 116. ^. 2% Grd-iektn\^nD\Schelhammer.^i^ 15 DeVergader-kamer vandeSta- ,29 Nieuwe Synagoge der Portu- ten van Holland. - 149- geefche Joden. - 42^. ^' 16 't Buiten-Hof. - 166. 30 S'. Nikolaas Gafthuis. 4e8. 17 Y)cGxootQoi^\ Jacobs- Kerk. 273. 31 Leprooshuis. - 476. EERSTE DEELS TWEEDE STUK. bladz. bladz; 1 'tT X TEes-huis. - 511.^11 De Vleeshal. - 618. ^2 VV 't Arm-huis van de ^«2 *t Groot Borer-huis. - 631. Diakonie. - 550. / 13 't Klein Borer-huis. - 639. ^3 't H.Geeft-huis. - 560. /'I4 'tKooren-huis. - 640. 4 W\oi)cvds\ Niewuvkoop. 572. .15 't Spin-huis. - 645. 5 -~ vzn Corn, van fVoww. 578.^16 S\ Jons Doele. - 678. ^6 vail Fan Dam. 579' /^7 ^^ Nieuwe of S'. Sebajliaans 7 — van Hooglande. 580. Doele. - - 708. 8 Afbeelding van 't Stadhuis. 584.^18 't Gefchut-huis. . - 711. 9 Oud gezigt van dePlaats, over 19 'tHuis van denGraaf van ^^ de Vyver, Vyverberg, en feriaar,HecrevanObdam^cnz.'/2j 'sGraven-Hof. - 585. 20 't Huis van Asfendelft , nu hct 10 Afbeelding van 's Gravenhagc l^oivzn Spanje. - 747. zoo als dczelve in den jaare ,21 't Oude Hof. - 751. 1553 zig opdecd. - 586. 22 't Huis van Pnns Maiirits. j^^. BESCHRY, De waa- re oor- Pag, t BESCHRYVING VAN sGRAVEN-HAGE. I. HOOFTSTUK. ^Jie aankg *oan ''s Graven-Mage ^ oorfprong van des zelfs naam , en hoe loet in z)'ne eerjie beginzelen door de Opperheeren van fjdtot tyd n aangemerkt geworden. >Nder verfcheide andere zaaken , weJke door de on- kunde der voorgaande eeuwen alcoos met veele on- zekerheden zullen bedolven blyven , is een van de iproiig voornaamfte , de aanvang of ftigting van Steden. 'i^f^tc- Waarvan de rede fchynt te zyn ', dac dezelve ten JVui-^ grooten deele zyn gefproten uit zoo geringe be- iter, en ginzelen \ als zyn de bouwinge van een hegt huis , vcrieit door eenig Heer, magtig en ryk onder de zynen , onder wiens be- \ln^^l^^ fcherminge visfchers of huisluiden, gewoon in hutten of ten fcJioon- ooriaak ften in houte huisjes hun verblyf te vinden > zig begaven ; of bequa- daarvan; me plaats om af en aan te komen ; of wel vrugtbaarheid of aange- flaamheid van landsdouwen; vifchrykheid van een ftroom ; nabyge- lege heuvels, waarop men zwellende zee of rivier ontvlugten kon ; bequame gelegentheid om eenen vyand buiten 's Lands te houden, immers , mogt hy al indringen , door een Iterke vefting in zynen loop te lluiten. Zulke en meer andere , 7elfs gevaJlige omftandighe- den , hebben te met eenige Jiuisgezinnen t"" zamen getrokken : en die kleine gemeenfchapjes van laage luiden , lang onbekent zynde geble- ven J is eindelyk nun lot gelyk geweefl met dat van nederige fami- lien , die naderhand tot ftaat gerakende w^einig of geene kennifle Jieb- ben van hunne voorouders. Want de gemelde kleine gemeenfchap- pen langzaam tot Dorpen, Vlekken of Steden zynde verheven , en deze weder , na verloop van eeuwen , haaren duifteren oorfprong ontworftelt, en geworden zynde tot glanlfende leden van den Staat, waar onder zy behooren , is 'er genoegzaam nooit iemand meer te vinden , die zelfs by onzekere overleveringe den tyd der eerfte be- ginzelen weet aan te wyzen. Het geen dan gelegentheid {a) gaf A aan (<») Seneca, Natural, quaji. lib. v\i. cap. i6: ^idam incredihiVmm rclatucom' fHendationem parant % fs* h&erem aliud a^urumy fi per quotUlima ducirefur , miraculo eiidtant. BESCHRYVING Dat hcttt ook pSaats ontrent 'sGra- loihage, Oude overle- veringen van des- 2elfs aan- vang. Dc plaats daar de nu Icgt, oudiyds bofch. aan yemufcen, die het wonderb:iar bemlncfen, om de' fligting van de eencrftad toe te ichryven aan 'c verblyf van eenen Heilig en deszelfs gedaane mirakelcn ; van de andere aan ecnen yfselyken en wreedcn Reus; (want, hoe zelden men ook een man van reusagtige lengce zag, geloofde egter hec gemeen dat ""er die in menigte waren) of wt\ aan eenen magtigen Ridder , die eene Jonkvrouw den ouderen ontvoert, en te 7.ulk.cr plaatze een fterk kalVel zoude hebben gebouwt , om zig tegen den regtmatigen toorn des vaders van zyne irefchaakte bruid t6 dekken, en door het uitftaan van een langduurig ht\t^-i den zeke'n tot verzoening te noodzaaken. Waarin zy zomtyds tot des te Jigter aanneminge hunner beuzelingen geJiulpen zyn , door dien in of on- trent zodanige plaatze, in zeer veele ja;u'en niets was voorgevalltn, waar door dezelve in de weinige Sdiryversdiertydtn hadden behoe- vcn gedagt te werdcn. Zodanigen gebrek van geheugenifsen ontmoeten wy ook in opzigt van 'sGraven-hage. fn men kan dierhal ven niet anders doen , als uit hetgeenzekeris, deizelfs onzekeren ooiTpong by giiTingnate fpcu- ren. De overleveringen brengcn ten dien opzigte mede, dat deftreek, waar in ''s Graveii-Hage gclegen is, voorJieen t'eenemaal uit bofch en geeftzoude beftaan hebben, en dat de Graaven door de aangenaamheid der plaatze gelokt, ook door overvloed van wild derwaarts als ter jagc genodigt, aldaar een jagthuis zouden hebljen gezet, aan de noord- zyde van het plein, dat tans de Plaats genaamt werd. Alwaar vee- len nog moet neugen , te hel^ben gezien de herberge de Zivaan , een zeer oud en van bimien duifter gebouw, vertoonende door dikte. van muuren en kelderagtige donkerheid, den fmaak en trant der aloude huisbouwingen hier te Lande , en niettemin teffens geloofbaar maken- de , dat het in een zeer geldeloozen tyd , en wanneer gemeener lui- den huizen ilegts van hout waren, niet anders kon zyn als het werk van een Heer van meer dan gemeen vermogen. Dog die herberge is geheel verdweenen, als zynde in 'teinde der voorlede eeuwetegron- de toe om verre gefmeten, en op den grond van dien twee goede en riette huizen getimmert. Dat oude gebouw wilde al verders de over- levering, (want oud of egt befcheid hebben wy daar van nooit ont- moet) dat geweeft zoude zyn het gemelde jagthuis, en daarin dc eerile aanleiding voor anderen om hier een wooninge te zoeken , en alzoo een lighaam van bewconers, dat is een Dorp te doen groeien. Men heeft ook vaft geftelt uit oude vertellingen, dat het gebruiken van dat huis en 't bezoeken van deze plaats tot jagt-vermaak geduurt zoude hebben , tot dat IVdkm de tiveede van dien naam , Roomfch Ko- ning geworden, alhier in den jaare 1170 zoude hebben gebouwt dat (^op die tyden gedagt werdende ) in der waarlieid Keizerlyk Paleis, welks uitgeftrekt beflagen nog duurende vaftheid>de magt van eenen Hollandfchen Graaf in die vroege tyden, niet aJs met verwondering kun doen bezefFen. En die overleveringen hebben, indiennietinalles, zekerlykinveele opzigten haare waarfchynlykheid, ja goeden grond. Want d:tt de Hnge-, of immers 't oofter-deel van dien bofch zy geweeft tot aande Plaats tot ^ isbaarblykelyk uit de geftalte van het Foorhout, Fyver- berg , en alle de beplantingen, die ooftwaart op, ids ook agter den Hove, dat ii ten ooften van dien, nog tot in de icftiende eeuwe zyn over- On- waar- VAN 'sGRAVEN-HAGE. I. Hoofts. 3 overgebleven, enisbovendicn Jiet zclve zoouic oudc kaarten, alsbe- lendJngen , die in Handvelkn werden uitgedi ukt , kragteljk te beweercn. Endeplaat2,inge vanhec Hof, zoo digc aan en wel voordeWildernilfe, welke men uit laatere Handveften en andere befchciden (/>_) gilFen mag, dat, indien niet aanftonds, immers daarna Hage-bouf genxMixt is geweell, geven duideljk te kennen, dac Koning Willem deze bofcli- agdge llreek Jieeft uitgekozen , cm eenen aangenamt n zetel voor zig en zync HoveJingen te Jiebben, en te gelyk wat nadcr te zyn aan de ileden, en meerder in 't land, ids wel te 's Graven-zande. Dog hoe het in de alJereerfte tyden onzer Graaven met den Hage tn Hage - hoiUe moge zyn geftelt geweell: , 't geen wy in 't onzeker llellen: men vind 'er die het zeker houden , dat lang voor de bou- fchyae- winge van het Paleis door Koning Willem , de Graaven ecne vafte !/^'^^^ verblyf-pkuts alhier, en de Huge een burgerlyk beftel van inwoon- in lopf. deren en Afagiftraaten zoude hebben gehad ; willende zig ten dien aieenbe'- cinde , ware 't mogelyk , veftigen op het bekende Handveft van '^^^^'^^ GraafFLORis, de Vette gcbyna'^nmt , in den jaare 1097 alhier, zoo 2ou?yn ze meenen , gegeven ( r ). \Velk Handveft door de kenners ( d^ on- gcweeii. zer oudheden wegens deszelfs aloudheid niet alleen hoog g^roemt werd, maar ook werd aangehaalt (^e") ten onbetwiftbaaren bewyze van het wezen en benaminge van eene plaatze alhier. Eene ilellinge egter welke ons geenzints voldoet. Eensdeels, om dat het eene be- kende zaake is, dat de Prinfen in die tyden zeer veel rond reizende door hunne Landen, ten deele om regts-gedingen te houden , overal _,• wierden nagevolgt door die geene, die iets van hen poogden te ver- ^ krygen , en daarom ook verfcheide Handveften zyn gegeven op plaatzen , daar de Graaven flegts voor een zeer korten tyd verbleven, ja daar dezelve alleenlyk doortrokken ; en dat dien volgende uit Jiec geven van een Handveft alhier niets minder bewyflelyk is , als dat A X deze {h) Place, op V Haagfche Bofch van den 18 Juny I4p8 by Merula "van deffilder- nijfen pag. i 57. jilfoo dat onfcn Bofch cndi Wilder nijfe "van den Haag-hcut in onfen Lande van Hollant., enz. en pag. 1 36. Item cnde aljoo wy ook geadveriecrt zyn , dat de fnippen in onfen voorfchrcvenHaghe-hout zeer groote fchade doen in den zelven Bofch ^ mits &c. en de zelve benaminge ziet men in de Renovatien van hetgemelde Plac- caar , van den tweden April dcs juars i f 29 naar fchryvcn van den Hove van Hol- land > en van verfcheide volgende jaaren , mede te vindcn by Merula., pag. 1 38. 141. 144. 147. ifo. I f I. en if7. En in een giftc-brief van 20 mergen vccnland, gelegen ten cinde Haghe-hout door Hertog Aalhcrt -van Beyeren in dezer vocge : „ Myn Heer heeft gegeven Berwout Willemszoon en Pieter Bat , den ej'gendom „ van 20. en een halve morgen vcenlants van feftig morgen die Jan Dircs Jaghers- „ zoon van minen Heer te leene hout , overmits verfoeke en noettruft van Jart „ voorfz. dat hyze nutft vercoope bi oerlove van myn Heer, welk land voorfz. „ gelegen is t'ende Haghe-Houte, binnen zulken mcrkten als Berwouts en Pieters „ brief inhout, Sec: zynde deze rcgiftratie van den jare 1376. Zoo ook in eerj brief gefz. St. Andriesdag des jaars 1453. een buys in '/ Foorhout., an die oofizyde dat Hage-bout. En eindelyk in een brief van den jaare 1464. een fiuk lands gelegen by zuyden Hage-Hout an Coman Willemslaen See. {c) In 't Groot Placcaat-bock , z. decl p. 161 5. Oudenhov. Befchyv. van Zuitboll.p. 370. Boxhorn, Theatro llollandia p. 121. en in het Duitfch pag. 93. en elders meer te vinden. {d) By Boxhorn, ter aangehaaldc plaatze. («) Door den Heere Menfo Alting ,»"« parte altera, Notitiit Cetmanioe inferioris^ vsce H A G A. 4 BESCHRYVING deze plaats 7,oude zjn geweeft, niet een enkel verblyf tot dit of dac venniiak van den Graave gerigc , maar dat al ter dier tjd alhier zoude liebbeii beltaan ecn burgerlyk Lichaam , voorzien van Magi- ftraaten , Keuren en zodanigc -verdere beftelling , aJs tot het wczen van eene burgerlyke gemeenfcliap werd vereifciit. Anderdeels, om dat \vy niet gdoven , dac iemand ligtelyk eenig getuigenilfe van groot of klein oelang zal kunnen te voorfcJiyn brengen , buiten dc eenige tekening van dat Handveft , waarinnc de Hage zoude zyn ge- meld voor den jaare 1250, dat is meer dan hondert en vyfcig jaaren na dat Handveli , veel min nog , dat de Hage zoude voorkomen als een Dorp of Heerlykheid , en zulks als eenig burgerlyk beflel heb- bende. Een zaake in 't algemeen t'eenemaal onbedenkelyk in opzigc van een plaats , daar de Graaf zelfs zyn verblyf van tyd tot tyd zoude hebben gehad. En in \ byzonder voor al onaannemelyk on- trenc den Hage, als men inziet datna den jaare ix8o byna geduurige heugeniffen van den Hage voorkomen ? waaruit de aanwafch van deszelfs burgerlyk lichaam duidelyk te befpeiu-en , en teffens baarbly- kelyk is , dat voor den aanleg van het Graavelyk Paleis , te dezer plaatze niet anders dan een warande, en ten beften genomen daar in een jagt-verblyf te vinden is geweeft. Waar Het beginzel en aanleg van den Hage dus geftelt werdende op den van'den' jaare ix5'o J zoo lal men bevinden, dat de oude Jaarboeken metee- Haagin ne aanmerkelyke eenpaarigheid (/') op dat jaar vermelden, dat het liyo Paleis alhier door W XL LEM de/i twede/iy onzen Graaf, en Roomfch bouwea K^'ning, is gebouwt. Welke bouwinge van zoo grooten zwaartc, van't egter nog niet verre gebragt zynde, door deszelfs nederlaage in den Paleis. jare 1x5" 5". zodanig fchynt geftuit en geflremt te zyn gewerden, dac vanlen ^^ voogden van den jongen F/oris aldaar geene zetelinge voor het Hof by Ko- van den Graave hebben kunnen veftigen , en 00k niet hebben kunneii rii"S of diu'ven daar aan zoo veel te koft leggen , als de aanleg van zoo tweden' ^y^ uitgeftrekten en zwaaren gebouw vereifchte. Waarom 'er na Graaf" dien tyd weder zoo diep eene ftilzwygenheid van den Hage en van vandien het gcbouwdc Paleis zig opdoed, als of 'er nog 't een nog 't ander "^'""" te vinden zoude zyn gevi^eeft. Zulks dat na alle waarfchynlykheid Floris de vjfde namaals het aangelegde. Paleis , door zyne Voogden traaglyk aangebouwt, zelfs zal hebben vokooic, en begonnen zal hebben zig aldaar te onthouden, na dat hy het hadde gebragt tot be- woonbaarneid voor hem en voor die van zyner herberge waren , om in de tale dier tydente fpreken. En 't is vermoedelyk daarom, dat de Schryvers niet alleen vermelden, dat F/oris by 't gebouw, door zy- nen vader aangelegt, een grooter Hof, Kapelle en andere gebouwen tot vermaak gevoegt heeft, maar datze aan hem zelfs toefchryven het bouwen van voornaame Paleizen in Fogelefang en 'mdtnHage. (g) Dog Dit is zeker en uit menigvuldige Handveften in den Hage als in zy- der'Vio- ^^ '^ooninge gegeven, te bewyzen, dat hy in den jaare 1284. enver- lis den volgens V. ei- gentlyk (/) Veldcnxir,/)^7g. 43. Groote Kron. van Holl. </m/I 18. <•<!/>. i }. Beka, /» zyn we- ^,>^ Otfonis III. EpiJ'copi ^Cpag. 80. Joh. a Lcidis , Chron. Belgic. lib. 25. cap. beftc*!" ^ ^* ^^^ronica de Hollant ij ejus Comitatu apud Ant. Matthcum Jnal. Vet. AL'Ji cekre- '*""• ^^fi^g- I Of- ^C- gen. (/) Zie Joh. a Lcidis, lih. 24. })ifior. cap. 17. <i</7f». , navolgende en gcnoegzaam uitlchryvende Jo. Bcka, in vita Joannis II. Epifcopi ^o.p. 98. St". VAN 'SGRAVENHAGE. I. HoOfts. y volgens alJiier menigmaar Zyn verljlyf Jieefc gehad (by En zoo t ■waar is, dat die zelve GrAnf F/oris in den jaare 1290. alliier Jiebbein- gerteJc de Ridder-orde van St. Jacobs ge^yk onze Schryvers vuftftel- Jen CO 5 zoo zal het geene twyffcl Jaebben, of het Pafeis alleenniet, niaar nog veele andere gebouwen, die de Ridders en hunnen trein konden bevatten, was 'c niet met gemak, immers in engte, zullen iiier al geplaatft zyn geweefl ; want anderzins had die Graaf over- vloedige gelegentheid, om liever daar toe Leiden oi wd Haarlem , 'i> bevoorens al roemryke Steden, te konnen verkiezen. Men voege 'er .,.i!i^fiv by, dat hy zyne Ridderfchap willende vermeerderen , gezegt werd, ri^iizh veertig van de Rykfte en Eerbaarfte huisluiden, op eenen lieiligen '^i^''' -^ Kersdag by hem ten Hove in den Hage ontboden te hebben, dathy -vm"- met die veertig goede mannen hogen hof zoude gehouden, en in 't i.mDaij einde van der maaltyd hen alle Ridderen gellagcn zoude hebben (/t). .-^ "-'' Waar by eindelyk gevoegt, dat zyne Gemalinne in den jaare 1296 '.:,'^ alhieroverleed(/), zpolevertdataJIesuitgevoegelykeenklaare bcwy- b 2en , niet flegts van een verblyf, maar van eene vafte liofhouding al- hier. Op deze wyze meenen wy, den waareii tyd van den aanleg van ''sGraven-hage toe een Dorp, Vlek ofStad (want wi€ ;z,al regt bepaalen Jiet oogmerk van Koning "Willem: ) zoo klaar en zoo zeker te nebben aangewezen, als de duifterheid der tyden toelaat^. Verder ftaat ons kortelyk aan te merken , dat gelyk 's Graven-Hage 't Am- ten voorfchreven tyde een bewoonde vlekke geworden is , zoo 00k ^^gtvan het ambagt van den Hage alin 1291. zyne geltalte en benaminge ge- gebe-*" kregenhad, gelyk daaruit onbetwiftbaar is, dat deAbtvan ""t Kloof- kent in ter Echout te Brugge ,(/;/) als voorflander van de Regten de Cillercien- ^^''•' fer Orde toebehorende , in het gemelde jaar, by eenen brief bekent maakt aan de Priefters en Kapellaanen van Noord-Holland , en in 't byzonder aan Heer Pieter Cureit tot Leiden , dat hem ter ooren was gekomen, dat eenen Philips van Duvenvoorde , een leek, door het •werreldlyk geregt tragte zig meefter te maken van zeker land met zyn toebehooren, gemeenlyk genaamt 5/woA/;-to/p , en leggende in den A 3 Ambagte (h) In 1184. een Handvcft aan Dordregt by Bilen^pag. 436. en ccn aan AI- phcn, Randcnburg, Boskoop 6cc. by S. v. Lecuwen, Handvefi van Rynland pag. 16 J. In iz8f ccn bctreffendcden fluis tot Sparendam, het kiezcn en eeden van Heemradcn, enz. by den zelven van Leeuwen, fag. f. 6.e»j. dog 't geen aldaar zeer veikeerdclyk werd gcdagtekent namiddag na St. f^alcntyn , als moetende, ge- lyk ons uit authcntyk befcheid geblcken is , gelezen werden , mancndag na St. Fahntyn^ als mede, dat in plaatze van de woorden , ten dezen van opmerkingc, in onfe ivoninge in den Hage., had moeten gcfchrcven zyn, in onze 'wooninge ter Ha" ghc. Een bevel van daar uitgezonden aan zyne Bailjuwen tuflchen Maas en Zypcj ten behocve van Delf in den jaare 1 287. is by Boxhorn, I'oneel van Holland p. 181. In 1188 een Handv. aan die van Drcchterland gegeven , agter de Handvell. van Medenblik, pag. 48. In izSp. een Handv. aan die van Rodcnrys, Groot-Plac- caat-b. f. deelpag. jl6. (/) Boxhorn, Theair. Holl. pag. <5}. 64. en in 't Duitkh pag. 48. 4p. De Rouck, Ncderl. Heraut pag. 162. Ant. Matth. ^nal. Vet. JEvi torn. i. pag. jfij. .563. Zie daar van in het breede in het volgende vierdc Hooftdeel onder het arti- kel van de Zaal. (k) Oude HoU. Kron. 18. divif. cap. zo.fol. iSt. (/) Melis Stoke, Rym-kron.in Floris dey.pag. n6, (m) Ant. Matth. j^naJ. vet. avi torn, vx.pag. ji. 6 BESCHRYVING Nade dood vaiiFlo- ris den V. heb- ben ei- gentlyk deGraa- ven al- daar , a!s inhunne dagelyk- fche hui- 7inge , verblyf gehou- den. ^4mhagte van den Hage (n)y waar van het Kloofter te Loosdiiinen was gcweefl in vredig be/it vecrtigj ja tot zeflig jaaren, enz. Na de dood nu van Graaf Floris den V, en cer zyn zoon Jan uit En2;e):md Jierwaarts quam, dac is in den jaare iipf en I2j;6j was al« hier het verblyf van denGraave van Cleef (o), die zig de regeeringc aaniTjatigde, tot dat liy door Graaf Jan van lienegouwen van daar vertlreeven wierd. ip) Dat Graaf Jan de eerfle , die de laatfte was uit den HoIIandfclien Huize, alhier zyn Hof gehouden liebbe, isuitde Schryvers onzerou- de gefchiedenilsen gemakkelyk te bewyzen. ( </ ) En dat de volgendc Graavenuit de Huizen, zoo v;in Henegouwen als van Beyeren , wan- neer zy in Holland verblyf hidden , nergens meer woonllede hebben gehouden vertrouwen wy zoo bekent te zyn> dat wy 't zelve met geen byzondere geiuigenifseii behoeven te bevefligen. De aloude naam van 's Gr^^'yfw-i/^^^ , die (gelykuit debereidsaan- getrokke getuigenifsen te zien is) eenvoudiglyk was die Hage (r) i; ft;.!> («') In^Latyn ftaat, in Officio dc Hagha: wclk woord Officium men wcct in tic taale van die eeuwen menigmaal te bctekcnen zulk eene llreeke lands , die toea ook ecn Ambagt gcnoemt wierd , en nu nog zodanig werd gchcten. Zie Ant. l^\\\tx\\. Anal. let. avi iom. w. pag. 417. en in cen brief van den jaare ii66hy den zelven Matth. u^tial. torn. vi. pag. 100. Coniulimks in ckmofynam totam tcr- ram qua vulgar iter gemecnte nuncupatur in Officio de Monflre juxta Hckendumn,^ (0) Zoo zegt duidclyk Bcka d. loc pag. 99. Comes vero Clii-cnfts recepit extunc in ttitclam totam Nott'-Hollandiam hahitans in H A G A j en de Goudfche Kronyk pag. 7f . op 't einde, vcrhaalt hcbbende de ftraffe tcgen de ombrengeis van Floris den V. gcocfl-tnt: , laat daar op volgen: daarna tooch die Graave "Van C lee f in den H A A G H , ende onderwant hem HoUatuJt. Zie ook Melis Stoke , pag. 1 3 5'. {p) Uus fpreekt de Goudfche Kronyk ^<z^. 76. Daarna tooch Graaf Jan in den Ilaegb , ende vcrdreef den Grave van Cleef .y ende regeerde Hollant tot zyns Neven be* huef. enz. iq) Joan, a Leidis, Chron. Bclg. Lib. if. Cap. 11. Nam cum qirndam vice Joan- tics Comes apud curiam in Hagha quicfcemt ., 6cc. 't geen hy fchynt te hebben gevolgc uit Willelnius Monachus & Procurator. in Egmond. Chron. apud Matth. anal, vet. avi torn. iv. t)ag. 17.1. dus fprckende : Interea cum quadam vice Comes Jcaifncs apud Curiam fuam., qua Hagha dicitur^ quiefcercty &c. Men ziet ook in dc Goud- fche Yixonyk peg. 81. tot tweemaal toe, dat de Graaf uit den Hagegereift, tot verrigtingc vanzaakcn, telkens derwaarts wcderkcerde, als tot zyn dagelyks ver- blyf. (r) Men voege cgtcr daar by de volgcnde: in cen brief van den jaare 1318, ■waar by Graaf Willem de derdc een rtoop wyn tot zankwyn vereert aan het Kloo- Iter te Loofduinen , zegt hy, dat dien fal geven onfe Meyfier uit onfen Hove in die Haghe ende ivaert dat geviele , dat in onfen Hove in die Haghe geen vjyn en ware^ enz. In een brief van den zelven Graaf in i jii. gefchreven a_an die van Staveren, Zegthy, JVyfendentot U jindriefe van Witte ■, die U defen brief bringct , onfe ScoU' te te fine in onfe poorte van Staveren voorfz. , want ivinc onfe Scoute aldaar gemaect hebben^ bi aire dcr gecnrc wille die voir ons vuaren in die Haghe van onfer poorte van at aver en. Ende in 't flot, Gegbevenin die Haghe des Vridaghes na Meyendaghc in 'tjaer ons Heeren cio. ccc. tivie en tivintich. by Ant. Matth. .Jnal. vet. avi torn. "VI. pag. 69. 70. te vindcn. Een brief, waarby Graaf Willem de dcideaan dea Abt van Middclburg gunt, om de kapclleric te Fikcnduincn, met toellcmming des Bidchops van Utrcgt , tc vcrheffen tot ccne Parochiekerk, houd te zyn ge- gevcn in dig Haghe des andadagcs na Jaarsdajje ia 't jaar on* Hccren i^itJ. En ia een VAN 'sGRAVEN-HAGE. I. Hoofts. laat t'eneemaal onzekei* van waar dezelve genomen zy. Indien men dezelve zoude afleiden van een hage, dac is, een betuininge offchei- dinge, welke gefchied door middel van eenig gewafch, 'c geen zoo digc toegroeit, dat Jiet geen doorzigt laatende, voor een heininge verfoekken kan'(J)3 zoo zoude dezelve fchynen te zjn gegeven uic Jioofde een bricFvanden Abt van Middclburg , verledcn in 't zelvc jaar, vcrklaart dieAbr, ■dat de Kanunnik, die de Kcrk van Eikcndu;ncn voortaan zoude bcdicnen, geen regt eifchen nog hebben en zal van dcr provcnde in die Haghc tc halen, cnz. Zoo was ook de lailbrief voor eenen Jan Arenr Smcetszoon , cm 's Graafs Lcidckkcr te zyn, gegeven in die Haghe des donredacchs na Ste. Alaitynsdach in 't jaar i 328. En een verklaiing van den Graaf , dar de Proolt van Koningsveld gcregtigt was tot de coUatie van de prebendc van 't Gallhuis tot Delf, gegeven in die Hagbe des an- dcren dages na Aiccntien dngh in 't jaar 1330. Een Handvcii: door den zclvcn Graaf in c jaar 1559. gegeven den Vifchkopers uter Haghe wcrd medegedagtekent te zyn gegeven in die Hagbe des donresdaghcs na Sente Niclais dacli in 't jaar M. ccc. XX XIX. ibid. pag. 107. Een andcr ibid pag- 117. word op dcze wyze bclloten : „ Gegeven in die Haghe des fonnendaeches na Sente Vidoeis dach in 't jaer ons Heeien cio. ccc. vier en twintigh. Zoo ook  Haghe : 'Rnpag. i4f. in Jan den eerftcn. Ende met defen Voer hi voert in die Haghe. En nog /)i2^. 160 en 16 j Maar onder Hertog Willem den vyfden, en vcrvolgens vind men al doorgaans gclprokcn van den Haghe. Agter een brief van den zelven by Matth. d. torn. vi. .Jn.il. pag. 18. gegeven in den Hagbe des woensdaghes voor Ste. Thomas dach in 't jaar M. ccc. lii. In een anderen hierna te vinden , en ook by den gcmclden Ivlatth. d. torn. vi. pag. lof. van i3fo vind men, in onfen Durpe 'van den Haghe ^ en onje Eailju van den Haghe. Nog in een anderen, van 't zclve jaar, ibid. pag. 