VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
About Google Book Search Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web a[nttp: //books . google. com/| эт ke, e t Le й. ` С ar d и e, = e е е 9, kän, 7 .* y * ^* ` e, Bä. , E Й е 3 * . D e s …. - - Й , " 1 Ре à ‚ ' А . , , ^ H $ ^ ' Sr D a D .- - ~ a , D е b ^ > Ы ` . D e D з / ‹ A А A D * А P е "a - м \ D 4 * > 9 ^ A.. « и. ~ veen. ` 9 pestis РЕ и eT И a e „7 Pad —. ы." Vas VE "A ese Wer wi d - " 4 е м. D g S S —2 ~< e oo ж е • >, + D H b — zs p H E a , 4 + ` - * e ` mf ' ' e.. ^ a - А à ` H + D " D D P D H 72. Ba , Мы i Sne mm "EX 4 e~r Ре ^ ` Pa #. Yy * $ WW. ғ + H D ‚ ar 4 * » D E А + Kä \ "I „ё LETTER-OEFENINGEN. ' VOOR 1791. -+ ~ е KN 4 хаф" be ALGEMEENE VADERLANDSCHE LETTER-OEFENINGEN, WAARIN DE BOEKEN eN SCHRIFTEN, DIE DAGELYKS IN ONS VADERLAND EN ELDERS UITKOMEN , OORDEELRUN- DIG TEVENS EN VRYMOEDIG VERHANDELD WORDEN, BENEVENS MENGELWERK, tot Fraaije Letteren r echt) en Westenfchappen, EERSTE STUK, VOOR 17 9 I. Met Plaaten. > а a ————À —————"— AN * + + tt + + A Tt AMSTERDAM, By A. van DER KROE, |^ en , By Jp. YNTEMA | 17914. ALGEMEENE | VADERLANDSCHE LETTER-OEFENINGEN, | VO OR. 1791: | WAARIN T d BOEKEN zx SCHRIFTEN, P ELDERS UITKUMENS OORDEELRUN. Н t . DIG TEVENS EN VRYMOEDIG ‚ VERHANDELD WORDEN. 4 er Verhandelingen, raakende den Natuarlyken en Geopenbaarderi Godsdienst y Bit deor TEYLER'S Godgelcerd Ges nootfehap. ` Te Haarlem by J. Eufchedé en Zoonen; eri J. vin Мане 1790. Behalven het Voorberigt, 219 blade; B» gr. quarto. >. | | Н“ Prys-voorftel ta dit Deel ovérwoogen luid : ;; туп зэ EI voldoende bewyzen voor de Onftoftykheid der з Menschlyke Ziele ? Zo ja, wat kan men er uit afleiden 5 з; ten opzigte van derzelver duuring , gewaarwording e ag werking, na den dood des lighaams, m haaren afgezon- ae derden Staar?” Van de Verhandelingen , ter beantwoors dinge dezer Vrage ingeleverd , heeft men een viertal door den druk genfeen’ gemaakt; welker Opftellers zich bevlytigd ` Hebben, ott dit; in meer dan éém opzicht ; duister onder- Werp , naer hun vermogen у. ёе omewikkelen. "t 13; ot hoofde dezet ‘daistorheid, niet vreemd, dat de Schryvers der Verhandekmgen , die alleszins toonen dat ze geen Йаеѓ- [che navolgers vau déngetomen denkbeelden zyn, maer vry- moedig op zichzetven durven: denken, als de enige weg om tet de waerheid , of ten minften tot een voor hun hoogen тар van waerfchynlykheid te komen ; zich dacrover niet eenflemrmig verklaren. ` | '. ` De-Schrytet der eerfte' Verhandelinge, aen wien de Gou- den Berprys i$ toegekend, omvouwt aenvanglyk , met ene ЕТТ. 1791. NO. ji; A. naeuw- - в, VERHANDPLINCEN = ^ naeuwkeurige onderfcheiding , de gevoelens derzulken die de floflykheid der Ziele beweren, mitsgaders vin de zoda- nigen , die het zelfitandig beítaen der Ziele ontkennen, Tegen de denkbeelden van de ene en andere foort voert hy, op een naeuwkeurig geregelden redeneertrant , zyne bewy- zen voor dag beftaen en de onftoflykheid der Ziele aen; trach- tende te doen zien, dat'er, zullen wy iets buiten ons ge- waer worden, behalven onze uiterlyke zinnen , in ons moet zyn een gewaerwordend Wezen van alle {toffe geheel onder- fcheiden: als mede dat de Ziel niet befchouwd kan worden als ene Kracht of Eigenfchap der ftoffe: welke bewyzen hy voorts verdéedigt tegen de bedenking, ontleend uit de ge- ` Iykfoortige verfchynzelen in 't Lichaem, en 't geen men de Ziel noemt. Hieruit leid onze Schryver af, dät de Ziel, (hangende deszelfs daedlyke onftervelykheid af van Gods wil, waervan de overweging tot het tegenwoordige onder- werp niet behoort,) natuurlyk aen gene ontbinding van deelen , en even zo min aen ene vernietiging onderhevig kan zyn; als zynde het eerfte onbeftaenbaer met de оп» ftoflykheid , en het laetfte geen uitwerkzel van het ftoflyke s of der natuure. De flooping des lichaems kan des den ọn- dergang der ziele niet veroorzaken, en ze moet natuurlyk , na den dood des lichaems, in een afgezonderden ftaet over- blyven. Op dit beweerde gact hy verder na, hoe ver men zich al of niet een gegrond denkbeeld kan vormen, van derzelver gewaerwording en werking : waeromtrent hy enige Natuurkundige overwegingen te berde brengt, Dan ’t blykt dat dezelven ons, °t zy men de Ziel als bekleed of ont- kleed befchouwe., buiten het bezef van de mogelykheid ` van gewaerwording en werking , niet meer dan gisfingen. aen de hand geven. Laetstlyk hecht hy hieraen nog enige Zedekundige bedenkingen, die, onder verfchillende befpie- gelende leidingen , ons verfterken in de verwachting van cen toekomenden ftaet, waervan ons alleen de Openbaring volkomen zekerheid kan geven. | Wat het hoofdonderwerp der Vrage , de Onftoflykheid der Zicle, betreft, deze ftaet by den Schryver der tweede 'erhandelinge insgelyks vast; doch hy vind de gewoone bewyzen voor dezelve niet voldoende; en na de ontwik- keling hiervan ontvouwt hy den redeneertrant van dem Heer Mozes Mendelsz. deswegens; welken hy, met beant- woording der voornaemíte tegenbedenkingen, als voldoende poogt aen te dringen. Hierop beweert by, dat de Ziel, als onítoflpk zynde , niet ontbonden kan worden, en dus na |. en VAN 'YEYLER'S GOBGEL: GENOOTSCHAD, 3 den dood des lichaems in wegen gal blyven. ’t I$ waet Geds Almagt zou dezelve kunnen vernietigen 5 dan het lopt, gelyk hy vervolgens doet zien , tegen alle waers Schynlykheid aen, dat dit immermeer Gods oogmerk zoude zyn 5; des het denkbeeld van de onfterflykheid der Ziele daer uit ten volle aesneemlyk zy. Zy blyft des beftaen , en heeft еве beftendige duuring, in cen afgezonderden зеб van 't lichaem ; dan wat heeft men nu van derzelver ge» waerwording en werking, in dien toeftand , uit hoofde van de erkentenis der beftaenlykheid der onftoflyke Ziele te деп» ken. Onze Autheur vermeet zich niet daerover op ene be flisfende wyze te fprekeng maer hy tracht te toonen, dat "er min of meer waerfchynlyke reden zyn, om deswegens de volgende denkbeelden te vormen. —— De Ziel heeft als dan gene uitwendige gewaerwording , en oefent dus ook gene daer uit voortvloeiende werkzaemheden ; als waer toe zy het lichaem noodig heeft; maer de inwendige gewäert: ` wording en werking der Ziele , als haer wezenlyk eigen, blyft ftand houden. Zy kan zich des het voorleden һепп+ neren, al het daertoe betrekkelyke nadenken , eu met die kuudigheden werkzaem zyn, dat, іп 't vooruitzicht op haep toekomend lot, tot haer geluk of ongeluk moet dienen. qrderfteund word, door de leerwyze der Openbaringe, ie ons, nopens de wedervereniging van Ziel en Lichaem,. volkomen verzekert, e , Een gansch anderen weg, dan beiden deze Schryvers be- wandeld hebben, (laet de Opfteller der derde Verhandelinge A e є 4 | VERHANDELINGEN in. Het komt hem voor, dat de diepzinnige overnatuurs lyke befpiegelingen , wegens dit onderwerp , het Ruk eef verduisterd dan opgehelderd hebben; en hy agt, dat het beilisen van dit verfchil veeléer behoort aen de gemene ondervinding; 't welk hem doet befluiten , om langs den . eenvoudigen weg van wysgerige nafpeuring voort te gaen. Ingevolge hiervan ftelt hy zich voor, een opmerkzaem on- derzoek van zyn beftaen en zyne werkingen, waer voor ieder Mensch vatbaer, en waerover hy een bevbegd Regrer is, indien hy maer zorgvuldig op zickzelven begeert te leten: welk onderzoek kortlyk hierop uitkemt. —— Сеен afgetrokken redenering, maer innerlyke bewustheid en ui- terlyke gewaerwording , doen onzen Schryver bezeffen , dat hy en een lichaem en ene ziel heeft, welken zo onderfchei« den werkzaemheden uitoefenen, dat ze hem tot het ftoflyke wan het eerfte en het onftoflyke van de laetfte doen Бейш» ten. ` Dit nader opgehelderd , geftaefd , en zyne denkwyze door de beantwoording der voornaemíte tegenbedenkîtgen , rfterkt hebbende, toont hy wyders dat het gevoelen van e onftoflykheid der Ziele ten nauwíte verknocht is, met - ` dat van derzelver natuurlyke onmogelykheid van ontbirte ding; des ze te befchouwen zy, ais natuuriyk onfterflyk z kunnende , uit hoofde van het onontbindlyke, niet van haet beftaen beroofd worden, of dezelfde Magt, die haer voort4 | bragt, moest haer vernietigen, 't welk alle waerfchynlyk- heid tegen zich heeft, Men kan йиз, ‘gelyk- de Autheus vervolgt, uit de onftoflykheid der Ziele, gegrond tot hare matuurlyke duuring befluiten , en er door opgeleid worden tot hare beftemming voor de eeuwigheid , tot ееп toeko- menden ftaet van Belooning en Straf, wanneer zy weder mee een Lichaem verenigd zal worden. Ook geven deze kun- digheden genoegzame aenleiding, om te beweren , dat de Ziel, in dien afgezonderden ftaet, beftendig hare gewaer- wording zal hebben, en ene verftandlyke werkzaemheid zat oefenen ; doch buiten dit algemene verleent ons de onftof- ]ykheid der ziele „ voer °t overige, geen voldoenden grond , om daeromtrent. ie£s vast te fteller; als gaende dit buiten de palen der Menschlyke kennisneminge, binnen welken de Autheur zich moet houden. | ' . De ‘tot dus ver befchouwde Verhandelingen ' komen , fchoon zé in dé manier van bewyzen, en zommige be- fpiegelingen , verfchillen , echter daerin overeen , dat men аё Ziel voor onftoflk te houden hebbe; maer by dezen komt sen рее nog ene Verhandeling ,. welker Autheur dit po- | à. ' voe. МАМ TEYLER'S GODGEL. GENOOTSCHAP. ^ » waelen gausch niet aenneemlyk voorkomt. Zyns oordeels EB uit der Mentchen gefteldheid.en werkzaemheden duide- lyk op te maken „ dat alles zich zeer wel laet. verklaren zonder-zyne toevlucht te nemen , tot een onftofiyk begins zel, waeraen vele verfchynzelen zelfs niet beantwoorden, des de voorounderftelling hiervan geen behoorlyken. grond hebbe, Dit aenvanglyk voorgedragen hebbende, tracht h verder te doen zien, dat de fteling, die ons den menge voordraegt , als beftaende uit twee: deelen , een ftoflyk lichaem en ene onftoflyke ziel, ten naeuwtte aen elkandes ren verbonden, Zo vele onverkiaerbare duisterheden bevate tén, dat het ons eer belemmere dan dienst doe; mitsgaders dat de bewyzen voor de onftoflykheid dezer ziele verre van beflisfend zyn; en dat het denkbeeld, van den mensch als één enkel geheel te befchouwen, aen, mindere zwa ен onderhevig zynde, tevens ongelyk beter aen de Ondervin- dinge beantwoord; -=== Uit hoofde van dit beweerde heeft de Opfteller dezer Verhandelinge niets te doen met het ge- deelte der Vrage , dat tot den afgezonderden (oer der Ziele na den dood des Lichaems behoort, dewyl dit denk- beeld langs dien weg vanzelve vervalt. Echter vind hy het niet geraden , dit onderwerp geheel onaengeroerd re laten. Op de vraeg, wat er dan van den mensch na ’t fterven overblyft, moet hy antwoorden, ik weet het niet dan deze onkunde baert ћет geen ongerustheid, dewyl de Openbaring hem verzekert dat 'er een leven na dit leven’ із ; welke verzekering. hem de Openbaring alleen kan ge- ven; des dezelve ten hoogíten: te waerderen zy. Ну vind wyders het geen de voorítanders van de onftoflykheid der ziele aenygeren ,: -wegens.de aenhoudende werkzaemheid dezer ziele, na den dôod des lichaems geenszins voldoen- de. En -eindelyk Weck hy, met betrekking tot de Op- ftanding, ten aenzien der eigen bewustheid of Ikheid van дев opgewekten mensch, ene gisfing , van een overblyvend gedeelte y dat zich by de algemene ontbinding des lichaeme met gene audere ftofdeelen vermengt, en ten laetíten dage weder met zulke deelen vereenigd word , dat het gefchi zy , om menschlyke werkzaemheden te hervatten. Zulks komt hem aenneemlyker voer dan het gewoone denkbeeld; doch hy ziet het niet hooger aen dan als ene gisíing, en berust voorts volkomen in de welverzekerde l:uaifelieleer van een leven na dit leven. | VOOR 1791. ё ) C. РН. BANDER , Gewesten , enige Proteflanten zich van de Gesond ha rekenwvze bleven bedienen, moest dit nopilwendig ten де» volge hebben, een veríchil in de bepaling van den Paesche dag; `t welk reeds tweemael in deze Eeuw placts gehad heeft, te weten, in de jaren 1724 en 1744 3 waarby ook ene andere bedenkelykheid kwam „ in jaren 1771 en 1778; waeromtrent zyn Eerwaerde het volgende bybrengt. oe in de twee Jaaren, namentlyk 1724 en 1544, was het, naar de juiste Sterrekundige Berekening ,.op Zaturdag den Siten April 1724, en op rdag den o8ften Maart 1744 doch naar den Gregorsaan/chen Tydwyzer, den 91e» April e - den 29e» Maart , Volle Maan. Hieruit ontftond eene vere chillendheid van Tyd, op welken het Paaschfeest moest gen vierd worden , en vervolgens vau alle de beweeglyle Feesten , die van *t vieren vau het Paaschfegst af hi › in het Duits Sche Ryk, tusfchen de Proteftanten en de Roomsch-Catholyke. Christenen. Dit moest natuurlyk ook veele ongaugena3m. heden , tusfchen die beide veríchillende Geloofsbelyders , . veroorzaaken , dewyl het Paaschfeest , door de Preteftanten „ acht dagen vroeger wierd gevierd , dan zulks by de Roomsch Catholyken gefchiedde. En, hoewel ор den Ryksdag te Re- ensburg , den 23ften Fawuary 1723, en den »6tten Fanua i^ 3, op. den Ryksdag te Frankfort , cen Befluit daaromtren onder de Proteflant/che Ryksflenden was genomen, ook de ` Keizer zelf zich in het eeríte geval er mede bemoeid had, en daarwan aan de Vorften van het Ryk beloorlyk was ken» nis gegceven, met vergoek het zelve aan te neemen, wierd nochtans dit Befluit, door de Roomsch-Cstholyke Ryksleden , in hunne Staaten en Landen, tegengefproken, en de uitvoe» ring daarvan verboden.. oa In het Jaar 1743, fchreeven de Proteflant/che Ryksflen- den, in dien tyd te Frankfort vergaderd, een Brief, gedag- tekend den 26!ten S'angary , aan Н. Н. M. de Heeren Staaten eneraal der Vereenigde Nederlanden , (het.welk ook in het aar 1723 was gefchied,) als ook aan de Preteftantfche Can- tons in Switzerland, om het Paaschfeest in hunne Landen, in het Jaar 1744, op den 29%% Maart те laaten vieren. ——— · Doch, in de Landen der eerstgenoemde Mogendheden, is hierin , in beide dic Jaaren , geene Verandering gemaakt , maar , den Gragoriaan/chen Tydwyzer volgende, door gehecl Neder- ` land „op den чеп April van het Jaar 1744 , Paa/chen gevierd. De laatfte integendeel, de Switzerfche Cantons, hebben het otis der Proteftantem aangenomen, en op den ag'ten Maart van ber Jaar 1744, het Paaschfeest gehouden. Tx "Y OVER DE ZON- EN FERÉTDACEN., 9 Dus vierde mep het zelve ш de Vereenigde Nederlanden , in her Jaar 1744, acht dagen laater, dan het in de Switzer/che ' Cantons , еп in andere Proleffant/che Gemeentens, wierd vird, eroe st oe ° gen In het Jaar A ‚ Was Бегор den әдбеп Maart, zynde Хашт баж , des Namiddags, ten 4v. 18m, , Volle Maan , en dewyl alsdan het Chrirtelyk Paaschfeest met het Paaschfeest der J'ooden , op éénen dag zoude moeten gevierd worden , is hierover wederom eenige bedenking by de Vergadering op den Ryksdag eest, en voorgefteld, om het zelve acht dagen uit te ftellen, naar de Kerkvergadering te Nicaea go- houden (*). Doch dit was van geen verder gevolg, en in het Jaar 1771 , wierd het Paaschfsest , overal, ор den 3oftea Maart evierd. ` (*) Het gedrag der Afiaeifche Christenen, welken bet Paesch- јел gelyktydig met de Jooden vierden, was den Christenen der esterfche Kerke zeer tegen de borst: men beweerde dat het wanvoeglyk ware, dat de Christenen hun Расса nuttigderr, op denzelfden tyd, als de geflagen vyanden van Christus hun efcha aten. De daeruit ontftaende onenigheden hielden Gand, tot op de Kerkvergadering van Nicaea, welke de gewoonte der Afaijchen aflchafte, en vastílelde, dat de viering Can 't Pafcha, ш alle Christen-Kerken, op denzelfden dag bepaald zou worden, Beer ene diestyds gemaekte inrichting ; wel uitdruklyk gadeflaen- de, dat de Christenen het Paeschfeest niet gelyktydig met de Fose бп zouden vieren. | (t) Van deze Ryksbefluiten, en daerop gevolgde aenfchryvin. реп, buiten het Duitfche Ryk, met derzelver verfchillenden uit. fag, worden ons bior in de Byvoegzelen etlyke byzondere Stuk- ken aen de band gegeven. Het voorgevallene in Silefie en te ‚in 't jaar 1744. toont, dat zelfs de Duitfche Proteftanten alomme daersen niet verbonden › maer hunne Christelyke 3 dp 10 PHILADELPHUS PHILADELPHUS aan тулеп Broeder, dem Wel Eerwaardigen Heere N. Predikant te T. ... in V. Ter verantwoor. ding zyner Leere, aangaande de Godlyke Verbonden, de Kerk en den Kinderdoop , tegen de Brieven van den Heer ALETHOPHILUS. Alom te bekomen, Behalven de Voosre- den, 339 bladz. In ET, ectayo. * chtervolgens de bepaling van `t veríchil, tusfchen deze d N twee Schryvers, door Alethophilus opgegeven, is de vraeg niet, ,, of ‘er eene algemeene aanbieding van het ver- э, bond plaats grype ?” maer, p, of alle verbondelingen zyn as еп blyven, die het verbond inftemmen, ^t zy ze zulks wn oprecht doen of niet , en °t zy ze zulks bevestigen of ze niet?” Alethophilus ontkent dit, tegen Philadelphus , die deze ftelling beweert, zo als hy het gefchilftuk voor- draegt (*). Dan hier tegen merkt Philadelphrus in dit Ge. Schrift aen, ,, dat Alethaphilus noch den (ааг des gefchils , s» noch zijn waar gevoelen voorftelt , gelijk het een en ander an wezenlijk is." Ну tracht des die voorftelling te verbete. теп, еп Zegt. ,. De vraag tusíchen den Heer А. en my is: an Of het ooit gebeurd zij, en of het nog gebeure, dat God ээ Zijne genadige handelwijs verbondsmatig uitvoere, alleen y, Met men/chen › die allen tot zaligheid uitverkoren , en ,, kragtdadig wedergeboren waren , of hog dadelijk zijn? з» Dan wel; Of die verbondsmatige handelwijs oudtijds be- э» troffen hebbe alle befneden Israëliten , en tegenwoordig s> alle gedoopte Christenen? Dat is, met andere woorden, an die bij mij volmaakt hetzelfde betekenen: Heeft God eer- , » tijds zijn Oud Verbond , en tegenwoordig zijn Nieuw ээ Verbond, alleen, met tot zaligheid uitverkoren ep kragt- 3? Vryheid hielden. In Silefe vierde men, gelyk ín de aengren- zende Koningryken , Poolen, Pruisfen , enz. het Paeschfeest naer den Gregoriaenfchen Tydwyser , op den sden April , terwyl het in Brandenburg , Saxen, en in het Ryk, naer de Sterrekundige bere- kening, op den 2o!len Maart gevierd werd. Hiertoe befloot men ook in het Ee/urtfche, als oordeelende, dat de rust dae:door best bewaerd werd; 't welk zelfs een herdruk der Almanachen aldaer te wegen bragt; dewyl de Almanachen, in de Kuangelifche Bock, drukkeryen te Arfurt , reeds naer de íchikking der Ewangelifce Stensen gedrukt waren. (*) Zie N, dlg. Vad. Leiterosf. IV. D. bl, 421—403. OVER DE GOBLYKE VERBONDEN, ENZ. 11 „ dadig wedergeboren menfchen opgerigt; Of heeft hij dat » gedaan › eertijds met alle befneden lsraéliten, en tegen- , woordig met alle Gedoopte Christenen? —— Ik heb mij a» hierop rondelijk verklaard, Ik heb de eerfte dezer vragen p ontkend , en de tweede beweerd , en zoo blijf ik nog an doen ?" ——- Zyn Ed. ftelt dit zyn gevoelen in een duidelyk daglicht, met ene zo krachtige beantwoording der bedenkingen van Alethophilus, voor, dat zy , die dit twiste eding onpartydig beichouwen , (als oordeelende a dat fie Leer der Verbonden niet tot den Bybel, maer tot de Syftematifche Godgeleerdheid , behoort ,) € over rede zullen vinden , om nieuwsgierig te vernemen, of Alethophilus nog lust zal hebben, om het twistgeding op nieuw te hervatten 3 terwyl Philadelphus aenduid van oogmerk te zyn, het hier by te laten berusten, ——— Wy maken іп dezen, (terwyl wy het verder onderzoek van dit gefchil den Liefhebberen overlaten ,) te eerder ae? van het Syftematifche , om dat Philadelphus in zyne Voorreden uitdruklyk genoeg te kennen geeft, dat hy het Syftematifche hier meer in "t oog gehou- den hebbe, dan by op zichzelven wél genégen geweest zou zyn , ‘om enige toegevenheid jegens zyne Tydgenooten te ge- bruiken. Dec zelf toch is niet voor het Sy/lemati- fche; zulks heeft hy in een voorigen Brief al te kennen де» geven, en wel zo, dat Ælethephilus hem deswegens beris te; hetwelk hem aenleiding geeft, om zich deswegens , in deze zyne Voorreden, nader te verklaren; welke ophelde- ring wy niet ondienftig agten den Lezer ter dezer gelegene hei mede te deelen. hy, ui һј 99 cer А. neemt, , uit mijn gefchrijf, we- geus de Systemaas en de Sen Ch Godgeleerdheid af, dat de Systemata, naar mijn oordeel , eer /chadelijk dan voordeelig zijn. Dit nu heeft hij wel gevat; eu dat hij daarin van mij verfchilt, geloof ik gemakkelijk genoeg, па zijne Brieven te hebben gelezen. |. an Alle wetenfehappen (fchryft hy) worden immers best » in verband en famenbang befchouwd; daarom is "er gee- , ne wetenfthap, of men heeft "er Systemata van, om s Leeraar en Leerling in het onderwijs te hulp te komen. » Waarom mag de leerdheid ook dit niet hebben ?” am Dit alles ftem ik volkomen toe. en Maar ik houde ook voor toegeftaan , dat de Systemata van alle wetenfchappen moeten gebouwd zijn op Beginfels, tot die wetenfchappen behoorende; en niet op zulke posty- lata of asfwmtiën, niet op vulke flellingen of regels, wek en ie PHILADELPHUS ken men van elders aanneemt, en vordert, dat de ‘zullen worden toegeftaan , om daaruit in eene wéteníchap te re- denecren , welke met die ftellingen niets gemeens heeft, ef waarin Zij geen gezag van gevolg kunnen hebben. , In de Metaphyíica, en Natuurlijke Godgeleerdheid is de gezonde Rede, buiten twijfel, en het geen daar toe behoort , het beginfel , waaruit men alle wettig afgeleide gevolgen erkennen moet. б » Maar de geopenbaarde Gadgeleerdheid, dat is, die wetenfchap, welke ons leert, welken weg God. van den beginne aan gehouden heeft, nog houdt, en door ons da- delijk gevolgd wil.hebben, opdat de zondige mensch hier wijs. worde tot zaligheid, en namanls eeuwig gelukkig, deze heeft haar eigen, еп éénig beginfel , en dat is de BIJBEL. an Niet dat ik deze twee wetenfchappen in tegen(telling beíchouw ; dat zij verre! Ik weet zeer.wel, dat zij niet alleen behooren Cíamen te gaan y en nooit tegen elkander ftrijden kunnen, maar ook dat de eerfte in de Jaatíte on- derfteld wordt. Dog dit belet niet, dat de wegen, die God vrijwillig en naar zijne wijsheid heeft ingeflagen, om de menfchen van tijd tot tijd te onderwijzen, te beíchaven , gelukkig en zalig te maken , eene afzonderlijke gefchiede- nis uitmaken, en alleen afhangelik zijn van Gods welbe- hagen, en niet van ons oordeel, zeden en gebruikelijkhe- den. -Waruit ik befluit, dat het geheel buiten 't fpoor is, wanneer men elkander in de kennis van deze Wegen, Handelwijzen of Huishoudingen Gods, wil onderwijzen "t zij uit de Regusgeleerdhel e 't zij uit eenig ander be- ginfel, dan uit de H. Schriften, tot dien tijd behoorende, van welken wij fpreken. - „> Ik ben ook op de Akademie geweest; ik heb ook een vrij groot getal van Corpora Theologie, Systemeta , Compen- dia, Doürine, Medulle, Idea, Aphorismi , enz. geraad- leegd , dog door den.tijd bevonden , dat men op dezen Regel juist dien aandagt niet. gevesugd gehouden, heeft, dien dezelve verdiende, Waar tog is een Systema Theologie Revelata te vinden, dat іп de leerftukken , die eigenlijk , dat is, tot de kennis yan Gods genadigen wil en weg om- trent den armen zondaar behooren, flipt en alleen bij Gods Woord blijft, zonder eenig inmengfel. van redeneeringen , uit vreemde en willekeurig aangenomen beginíels ontleend ? ^ »». Zie daar de reden, waarom ik de Systemaas eer fcha- delijk dan voordeelig арте. Deze handelwijs ftrijdt tegen i | e OVER. DE GODLYEXE VERBONDEN, БГ, 14 welke van tijd tot tijd in zijn Heiligdom Gehouden heeft, en welke en men it, voor ons en den i ijd, wettig kan en moet afleiden oordigen », Ik zou nooit geloofd hebben, dat een. kundig en ge- leerd rde mij, in dezen tijd, hierover ter veram- woording zou geroepen hebben , zoo. vast verbeeldde ik mif dat alle kundigen, 200- ај niet in de praktijk, ten minften in.de theorie, hierin eens d waren, indien de Heer A. BROES, die den Hoogleeraer, even als de voorige Schrye vers in een ongunftig licht befchouwt , neemt "er gansch geen genoegen in: maer vordert ene leeríleMige verkla- Ting. — Opfteller der voorheen gemelde ingen heeft zich verledigt tot ene nadere overweging van des Floogleeraers Voorreden , in vergelyking met de Leer der Bybels en der Hervormde Kerke aen de ene туйе, en met die der Buitenland/the Schryveren STEINBART en anderen, aen de andere zyde, ер tracht te doen zien, dat de Hoogleeraeet de laetfte leerwyze begunftigt. Zulks doet hy op ene foort. gelyke wyze, als hy voorheen gefchreven heeft, door des oogleeraers uitdrukkingen , die hy betuigt niet te verftaen , in een zekeren zin op te vatten, welken hy daeraen geeft 3 dat, gelyk we reeds aengemerkt hebben, geen regtmatige manier van befchuldiging is. Nat affchryven kwam hem . de Bekendmaking іп de Boekzael onder °t oog, en deze be- handelt hy op ene onheufche manier. —— Wyders is ons ter hand gekomen een ftukje, dat ten opfchrift heeft reg, Gedagien , door E. c. м.; welker inhoud genoe zaem өр ene foortgelyke verdenking uitloopt , ganschlyk fteutende op zodanig ene verklaring van des Hoogleeraers fpreekwy- zen, die intusfchen als raedzelachtig befchouwd worden, =s Tegen zodanig ene behandeling dient het geen ons voorge« fteld word in een Gefchrift, behelzende, Eenige losfe aan- merkingen , wegens het gefchil over de Voorreden ; welker Schryver het ‘er inzonderheid op toelegt, om te toonen hoé verkeerd het zy, juist een haetlyken zin te geven aen fpreeka wyzen die men betuigt niet te ver(taen; te: meer daer het, gelyk hy poogt te doen zien, zeer wel mogelyk is, dezel- ven ір ееп goeden zin te verítaen, —— Op ene dergelyke L ma- VAN DEN HOOCLEERAER BRORÉ. 19 manier denkt "er ook over de Welmeenende Raedgoever , naer zyne voorílellingen ia dat Weekblad Ne. 25; mitsgaders de’ opíteller van eén Dichtftuk , onder den van den Hervormden Godsdienste ——- Buiten deze Geíchriften, die dit onderwerp exnftig behandelen, is "er ook nog een flukje ven, genoemd Myne Gedachten., dat een zamen- weefzel behelst van ernst en boert, ten aenzien van 't Dä, wiotismus en 't Godgeleerde , 't welk niets ter zake doet. En even zo is in. dit geval van gene wezenlyke betekenis „ eue zogenaemde Verantwoording der Voorreden; als welke zonder oordeel en gansch gedwongen opgefteld is. —— Ter dezer gelegenheid (aert ons nog te melden , dat ook het licht ziet ene Twede Voorreden voor deze Leerredenen , in welke derzelver Opfteller zich breedvoerig uitlaet over her leerbeleid en de rechtzinnige denkwyze van wylen den Hoogleeraer CURTENIUS., In een daernevensgaend bericht geeft de Autheur te kennen, dat zodanig ene Voorreden „ zyns oordeels, beter geíchikt is, naer den aert dezer Leer- xdenen , dan die van den Hoogleeraer BROSS. — Zy derhalven , die het daerin met hem eens. зуп, kunnen deze zyne Voorreden in ftede van de afgekeurde plaetzen, indier ay zulks mogen goedvinden ; waerom ook het nevensgaende Bericht afzonderlyk gedrukt is, zo dat het onvethinderd. weggelaten kunne worden.. Nederlandfche Infetn , до z. cH. SEPP, Te Anfierdam by J. C. Sepp, 1790. In Quarto. " == > et aanhoudende oplettendheid de Heer M zyne keurige navorfching der ee АСА en zulks heeft hem op nieuw іп ftaat gefteld, om drie Plaa- ten met derzelver befchryving af te geeven, welken aan ’t oog en de opmerkzaamheid der Liefhebberen, in alle opzig- ten, voldoen. —— Eerst komt ons voor de Basterd- Rups, zo genaamd, om dat zy eene flerke verhevenheid , die eenigzins naar een Hoorn gelykr, op het agtereinde of den (aart heeft. Schoon dit Infect in de Afbeelding geene, fterk in °t oog loopende fchoonheden hebbe , is egter. de - Vlinder, in natura befchouwd, met veele fraaiheden vere derd, ,, Onder anderen heeft, (zegt de Heer Sepp ,) de » zwarte kleur, welke het grootíte gedeelte der Vlerken s, bedekt, eenen zeer aartigen rooden, of liever purperen s» weerfchyn en gloed, al naar mate het Licht op dezelve s an {chynt p ~ swarte en derten je bandén ; em op de groenagtid zwarte ‘hoofdkleur Ger bovemete'ken des. Vlinders, fteek€ een ongemeeit fchoon rood, dat ook de koleut der onders vlerken is, ten flerkften ‘af Men noemt dien den St. Fa Сог Vlinder, om;dat deszelfs Rups zich inzonderheid op het $t. Jacobs Kruid ontüoüdt, ——. 1а de daarneveng. gaande. Pirat: wordt ons. sene -Rups , met haaten Vider énz. ,'afgebeeld , welke den mam draagt van de bruine Eénftuurr-Rups, ter oorzavke dit men cene undere foort van-Rupfen, al vroeger.gorheld uit hoofde dat ze aai hes achtereinde van 't Lyf twee боме ріехеп seen, de gtoote en ` kleine.. Tweeftaart: heet 1 waar tegen- deezé maar ééne Staartipits heeft. Zo wordt voorts, by onderfeheidnre ; de: bruine Капаш: genoemd,’ таг derzelver. braine kokeur ӯ em dat ‘er eene foortgelyke- Eénftaart is; diè zig geelagtigi of kaneelkleurig vertoont , welke -onze-Schtyvet vervolgens nog zal afbeelden, en haar den naam van de geele PXin- ftaart geeven. Raakende haare. manier van het voedzel te - matigen „-werdt ju deeaen als iets pyzoüddre:opgemerkt у dat zy, daar de meespe-Rapíen doorgaans zigd, адп de on- derzyde der Bladen ophouden, zig integendeel gemeenlyk op. de bovenzydé plaast; en meermaals fpóm zy нес Mad, waar op zu zit, met: étlyke Пере draaden, Бута tok els. kander; waarop. zy: бап, in: dit eenigzins te zamen gefpom: - nen Blad, ` haar verblyf houdc; vredtende alléen. de kanten’ van dit Blad, tot zo lang ais hetzelve voor haar toereie kende of versch genoeg is. Van zulke draaden bedient zy zig ook ter verfterkinge van haar verblyf, ats zy in. eene Pop Daat te уетапдетель ‘Zy fpint zig, naamlyk ; tusfthert een Blad in, en bevestigt het buit geddelke уап het:te: zamen gefponmen Blad, met zeer dikke en domkargeele draaden , om du ber" Blad. als ° ware, voor. bpearolters te beväiligen., — E ' , 4 >. а,» Ма ©. sTOLL, VAN SPOOKEN, ENZ 1? C ——————— ET Natuurlyke еп naar "t leeven naaawkesrig gekleurde Af beels. dingen en Befchryvingen der Spooken, Wandelende Bia- den „enz. By een verzameld en befchreeven, door c. STOLL. dn "t. Fransch en Nederduitsch Te Amfterdam, фу). С. Sepp, 1799. dn gr. quarto. ГАХ die 219 toeleggen op de nafpooring det InfeGen, ‚ zullen, op het inzien vån dit Stuk, tover reden heb- ben, om hum genoegen over den verderen voortgang vau dit Werk te betuigen, daâr men fteeds dezelfde naauwkeus righeid уай uitvoering in 't oog houdt. Een aantal van : 22 lufecten, die onder de zogenaamde Spooken en Wandea lende Bladen behooren, worden hier naar den eisch be- fehreeven , en met veel juistheid gemaald „ nu en dan ook , met afbeelding van byzondere merkwaardige deelen, те? welker rechte befehouwinge de hulp van het Vergrootglas gevorderd- wordt. Under deezen is ook het Wandelende Blad, vån die foort, welke men Mantis Religiofa, Oratoria of Precaria en Bidpaapje, noemt; omtrent welke benaaming de Autheur de volgende Aanmerking heeft. ,, Deze Bes » naamjng komt welligt daarvan , dát allen van dit Ge- эз flacht, in den rustenden ftand, den Kop en het Borst- » ПОК regt opwaarts houden, еп de twee Vangpooten als an zaamgevouwen tegens 'elkander en in de hoogte plaats p zen." f Waardoor dit Infect alsdan eenigermaate eene biddende veftalte heeft, die de opmerkzaamheid van "e Bygeloof tot zig ttekt.] A Deze geftalte heeft ook aan« » leiding gegeven voor de onkundige Inwoonders dief » Landen; in welke deze Infecten worden gevonden, dat vw dezelwé aldaar Louva- Dios , Prega Dion of ook wel » Wegwyzers heeft genoemd 3 maar deze 20 genaamde a Vroome houding komt ten eenemaal miet het ftilzitten vw дег Spinnen in hunne Webben, еті der Miere- Leeuwen » (Formica-Leo of Myrmeleon) in hunne tregterwyze gaten » in het запі, overeen. Zy wagten naar Aas en Voeds ‚zel, het zy eene Vlieg , Mier of eenig ander [nfe&, vw t welk zy дап ras de oorzaak van hun flilzitten doe „ gewaar worden” LETT. 179i. NO. fi B Na- r$ NAGELATEN WERKEN — - . Nagelaten Werken van FRRDERIK DENTI , Koning van Pruite Jen. Uit het Fransch. Derde Deel. Те. Amflerdam , Dur- . drecht en Leyden, by J. Yntema, de Erven P. Meijer en . С. Warnars , P. Buste еп L. Herdinglr, 1790. Behalven het Voorwerk, 429 bladz. in gr. одаме. Вот" wy de twee voorige Deelen deezer verzame« linge, van de Werken des Koninglyken Schryvers, als ten uiterfte nuttig , voor hun die zig op het Gefchied- Staat- en Krygskundige toeleggen, wy vinden geen minder reden, om dit derde Deel in dat leerryk gezigtpunt te plaatzen. Het zelve‘ behelst den aanvang van 's Voríten berigt, (dat voorts vervolgd (taat te worden ,) nopens den zevenjaarigen Oorlog in Duitschland; die, terwyl uit een zamenloop 'veeler omttandigtreden , boven andere Oorlogen, by uitftek aanmerklyk was, eenen witgebreiden invloed op de Gefchie- denis van genoegzaam geheel Europa һаа ; waardoor de Staatkundigen aan alle Hoven onledig gehouden, en tot het vormen van weloverdagte maatregelen aangezet werden ; terwyl opmerkzaame Krygslieden, geduurende denzelven „ onophoudelyk, herhaalde lesfen van een fchrander Oorlogse beleid , zo in voor- als tegenfpoed , ontvingen. De ont- vouwing van het diestyds voorgevallene, en wel op zulk eene wyze, dat het den Nakomeling, in ’t een en ’t ander der gemelde opzigten, van nut kunne zyn „is de pennevrugt van den beroemden FREDERIK; welke ten dien einde, op -het afloopen van ieder Veldtogt, als hem het gebeurde nog ten leevendigíle voor den geest was , zyn gefchiedverhaal des- wegens opftelde; met nevensgaande Aanmerkingen over de wel of kwaalyk genomen en uitgevoerde raadflagen; mitsga- ders de oorzaaken , welken rechtítreeks of zydlings een guuitizen of ongunftigen invloed op de maatregels der we- derzydfche Partyen hadden. ` | Om deeze zo gewigtige gebeurtenis in het duidelykfte licht. te plaatzen, gaat vooraf eene beknopte melding van des Ko- nings voorziening ter bevorderinge van ’s Lands welzyn, па. 't fluiten der Dresdenfche Vrede in 't Jaar 17455 terwyl hy teftens bovenal bedagt was, om zyn Leger en "t. verdere vereischte, indien Ter een nieuwe Oorlog mogte ont{taan , wel te bezorgen, en zig in een ontzaglyken ftaat van tegen- weer te Dellen, Te gelyk wordt ons hier berigt, hoe ‘er aan de Oostenrykfche zyde geene mindere oplettendheid plaats had, om zig tot een gedugten Oorlog met Pruisfen tg berecie * VAN PREDIRIÈ DEN Н. $9 den ` Hierain ie verknogt een onderfcheiden berigt van den woeftand der zaaken van Staat en Oorlog , van ’t bar 1746 tot op het Jaar 1756. In het zelve wordt ons het voortzet- ten van den Oorlog tusfchen Oostenryk en Frankryk, tot op de Akenfche Vrede in ’t Jaar 1748, befehreeven; en verder de toenmaalige geíteldheid der voornaamíte Hoven gan Eu, ropa onder 't oog gebragt; met invlegtinge van den invloed, die het een en ander op het Pruisfilehe Hof had. Na dit als gemeene kemt onze Koninglyke Schryver bepaalder ter zaa- ke, met opzigt tot de omítandighedeu, waaruit de zeven- jaarige Oorlog ontítond, | Reeds in den Jaare 1755, hadden de oneenigheden tus- fchen Engeland en Frankryk de gemoederen dermaate vera bitterd , dat er, in "t Jaar 1756, een Oorlog te wege gebragt werd, waarin ook andere Mogenheden deelden. Men was den Koning vàn Pruisfen wederzyds aan geweest, en ten juatíte had һу zig voor de zyde van Engeland verklaard. Het by die gelegenheid geflooten Verdrag nam Frankryk geer euvel op; en ‘er volgde wel dra het aangaan van een Verbond, tusfchen de Hoven van Weenen en van Verfailles , waarop Ook dat van Petersburg zig met het Weener Hof vereenigde. "Er verliep maar weinig tyds , of de Rusien en de Oostenrykers maakten, aan de eene en andere zyde, zodanige Legeríchikkingen , en verdere Oorlogstoebereidze- ^ Yen, dat hunne maatregels, gelyk, ook die van den Keurvorst van Saxen, den Pruisfifchen Vorst verdagt moesten voorko- men; еп hy ontdekte wel dra, dat men 't op zyne Starten gemunt had, doch de vyandlykheden tot het volgende Jaat. "wilde uitftellem Ор deeze ontdekking nam de Koning iu beraad, wat betér ware, de vyandlykheden af te wagten, of die voor te komen; en tot het laatíte befluitende, gaf hy zulks аап het Weener Hof te kennen ; terwyl hy tevens zyne Legermagt inrigtte om zig van Saxen meester te maa- ken, en in men in te rukken, dat ook fpeedig werklyk gefthiedde, Van diem tyd af behelst dit Deel een agtervol« gend verhaal van de onderfcheiden Veldtogten , geduurende Jaaren 1256, 1757, 1753 en 1759, tet op het begin van 1760, Men ontmoet in dit verhaal een naauwkeurig verflag van beraamde еп in 't werk geftelde Staatkundige raadfla- gen , waardeor men ter: wederzyde elkanders oogmerken tregrte те dwarsboomen en te verydelen: van herhaalde krygsverrigtingen , zo in rt beleggen, als ontzetten , het in-. neemen en verlaaten van Steden of andere gevestigde plaat- zen; het flag leveren en T ontwyken van denzelven; iret £9 NAGELATEN WERKEN opzetlyk of toevallig verrasfen van de eene of andete pare ty, en wat meer van dien aart, in zodanige Veldtogten, plaats hebbe, met de gevolgen, die uit het wel flaagen of mislukken natuurlyk voortvloeien. Het wisfelvallige. van . den Oorlogskans, de weifelende uitflag der Staatkunde, en. het bedriegelyke der Staatse en Krygslisten , vertoont zig hier van alle zyden ; en men ontdekt meermaals , dat de groote Frederik, hoe fchrander en doorzigtig, in zyn Oor- ogsbeleid te kort fchoot; als mede dat niet alleen onbee zonnen, maar ook doorkneede Staatkundigen en welgeoe- fende Krygsbevelhebbers, aan de andere zyde, hun doel' misten, Van dit alles › zo gelukkige als ongelukkige on- derneemingen , geeft de Koninglyke Schryver , eene oor- deelkundige ontvouwing, met eene leerzaame onderwyzing nopens de oorzaaken, die zulks te wege bragten of mede» werkten; naar maate dat de overmagt, of het beleid, of de misleiding , enz. aan de eene of andere zyde grooter ware, en zomtyds een toevallige zamenloop van omftan-” digheden deeze of geene party min of meer begunftigde. Verfcheiden ftaalen van die natuur zouden wy hier kunnen bybrengen ; maar, om niet uit te weiden, -zullen wy ons bepaalen , tot een treffend voorbeeld, in zyn verhaal van den flag by Kunersdorf, in den omtrek van Frankfort aan. den Oder gelegen ; waarin hy, onder andere opmerkingen van dien aart , toont, niet te ontveinzen, hoe party hem wel eens in benarde omftandigheden bragt, en dat hy zyne herftelling aan derzelver wanbeleid dank moest weeten. a Het Pruisfifche Leger, (dus luidt het verhaal,) (loeg den weg van Reppen (*) in, en fchaarde zich in bet bosch naby de Pechftange (1), in linien, welker eerfte drie beftonden uit Voetvolk, en de twee laatfte uit Ruiterye. Geduurende deezen "red, deed de Heer van Finck (6) zyne batteryen met alle magt fpeelen; de vertooning maakende, als of hy de dyken, welke hy voor zich. had, wilde langs trekken. Hierdoor werd aandacht des Heeren van Soltikow zo wel op dien kant gevestigd, dat des Konings Leger den zoom van het bosch bereikte, zonder dat hy het beipeurde, Terftond maakte men groote | . ate (*) Reppen. Eene Stad, niet verre van Frankfort. Ct) Pechftange. Eene hoonte, of verheven grond, dus geheeten. ($) De Heer van Finck. Een Pruisfisch Overfte, die alvoorens post gevat bad, op eenige hooaten, welken den Rusfen de kennis der beweegingen, die de Pruisfifchen zouden maaken, onttrokken. VAN FREDERIK DEN M. ' af batteryen op twee heuveltjes, welke den rechter vieuget der Rusfen (*) beftreeken. Dit gedeelte hunner verfchan- finge werd door de Pruisfifche batteryen zo wel omvane: gen en omfingeld, als een veelboek in eene geregekle be- legeringe kan zya. Alles nu in gereedheid zynde, rukte de Heer van Schenkendorf, onder de beícherming van zestig vuurmonden, voorwaards tegen de fchans, en ver- overde dezelve bykans in den en aanval. Her Leger volgde hem. De beide takken der verfchanfinge, welke op dit роп uitkwamen, in de zyde aangegreepen zynde, was het niet anders dau eene verfchrikkelyke flachtirg onder het Rusfisch Voetvolk, tot aan het Kerkhof van Kunersdorf , het geen de linker vleugel der Pruisfifchen met eenige moeite veroverde, De Heer van Finck, wel ken men mu in den aanval reeds was voorbygetrokken , ruimde zyne dyken op, en voegde zich by de overige benden. Reeds bad meu zeven redouten , het kerkhof , en honderdéntachtig ftukken gefchut veroverd ; de vyand was, in eene groote verwarringe, en had een verbaazend aantal volks verloren. De Prins van Wurtemberg , die ongeduldig werd over de werkeloosheid der Ruiterye, viek ondertusfchen, te onpas, op het Rusfifche Voetvolk aan, het geen binnen de veríehamfinge op het Jooden-Kerkhof was. Hy werd, het is wanar, te rug geflagen , maar tet gelvker tyd verlieten de vyânden eene groote battery , welke zy naby dit Kerkhof hadden. Het Pruisfifche Voete volk , dat ‘er niet meer dan achthonderd fchreden van verwyderd was, deed eene uiterfte pooging om ’er zich meester van te maaken (men zie wat eene overwinning beflisfe ,) het was 'er nog flechts henderdénvyfüg fchreden af, wanneer de Heer Laudon , den. misílag befpeurende „ welken de Kusfen begingen met аерге battery te verlaaten, "er met zyne waarborgs-benden. heen rukte, en de Pruis- fifchen. eenige minuten voorkwam. Ну deed terftond dit · gefchut met fchroot laaden , en op de Pruisfi(chen^los- randen. Dit vuur bragt dezelven in, wanorde. Schoon men ‚ &) ,, De Rusfifche Bevelhebber Soltikow, naamlyk, bad zich » by Kunersdor£ pedergeflegen. men, indien de Heer van Prittwitz hen niet met honderd Husfaaren had aangegrepen, om den Koning tyd te-geeven tot het doortrekken der engte, Het gros der Ruiterye week te rug langs denzelfden wech, langs welken het des morgens gekomen was. In dit certe oogenblik was de verfiagenheid der benden zo groot, dat bet Voetvolk , het Seen men ор de plaats gyner voorige legeringe in orde ge- fchaard had, op het enkele gerucht van Kofakken , meer tian duizend Fchreden ver vluchtte , eer men het konde iten. . , De Rusfen wonnén, wel is waar, deezen veldílar ; maar die winst kwam hun duur te (зап. Zy verlooren "er, vol- gens hunne eigene erkentenis, vieséntwihtigduizend тап ‘ay ‘hernamen al hun gefchut , en daarenboven noch tach- tiz ftukken van de Pruisfíchen, en maakten drieduizend krygsgevangenen. Des Konings Leger vetleor im dit ge- vecht tienduizend man, zo dooden, als gevangenen en ge- kwetften. De Koning a die zich gevleid had de overwin- ning te behaalen, had den Heere van Wunsch gelast, ge- duurende den fkg, Frankfort te bezetten, om den vyand den hertocht af te {nyden. Deeze dappere Officier had "er zich mecster van gemaakt, en vierhonderd -krygsgevange- men bekomen : maar Iw ongelukkige uitflag van het gevecht noodzaakte hem de ftad te verlaaten . en na Reitwein te keeren, alwaar het Leger zich nederíloeg, na weder over den Oder getrokken te zyn. mE „Des avonds na het gevecht, had men nog naauwelyks tienduizend man byeen vergaderd. Indien de Rasen van . hun. 