Uit ou reisbeskrywinge
Kinderen; uyt dien hoop wierden ontrent dartigh jonge- lingen 113'tgesogt die haer in tween verdelende ontrent 50 roeden van en tegen malkanderen aanstelden, hebbende ider een stuck van een brandhout of tack van een boom sonder onderscheyt regt, krom of met tacken, met de welcke ter weder zijden, soo fel en gewis op malkanderen wierpen, men sich over de vaerdigheyt, grote force en sekerheyt als over de behendigheyt en raddigheyt om die te ont- wijken en af te keeren most verwonderen, doende blijken alsoo grooten konst in wel te offeneeren als defenderen, makende soo evenmatige bewegingh met alle de ledematen van het Hghaem, zulcx niet en geschiede in het wilde en naiders sinnelijekheyt, maer nae een vasten regul, nae wélck zij dese oefeningh als op Een schreiben schreiben geleert; en dewijle desse soo sel viele gende houten, soo niet en konden werden gemyd en daar een stock, die een van haer in de linckerhandt hadt, afgekeert, of daer werte te met imandt van d' een of andere parthye geradeckt, en dat zij te saemen bevorens een weynigh brandewijn hadden gedroncken, soo wierden dese strijdende partijen soo tegen den anderen verhit, het yok ernst wordende, niet meer malkanderen mijdende, soo vinnigh wierpen om te raeken, dat haere overstens en oudste, die tot daer en toe stil hadden sitten toesien, dien strylenden hoop met gewelt en authoriteyt van een mosten scheyden. (General van Van Rheede, Kaapse argief, No. 703, blss, 19 en 50.) Deze Gom-Gom is een ronde boog van vast taai houd als olijf of yzer-hout. Dezeven word met een middelmatige snaar, byna als de second of A op de viool, bespannen, welke snaar zij zelven van schaapdarmen, of zenuwen maken. Aan het een end, daar ze aan den boog word vastgebonden, maken zy een afgesneden en gesplete penne- schacht vast, welken zy nevens de doorlopende snaar in den mond houden op dat het dreunen van de snaar haar niet zeer zou doen en aan de snaar ook den ordentlyken klank niet benomen worde, welke zy door het inhalen en laten gaan van den adem formeren. Wanneer zy een volstemmige Gom-Gom willen m Taken, zoo als men ze ook eenvoudig, slecht en op de jegenswoordig beschreve wijs heeft, zoo stekerí y aan het ander einde, een cocos of klap-per-note schaal, die daar gezaagt en van binnen ter dege uitgeholt en van alle aanklevende huidjes geven moet. Van deze cocos-noot word van boven maar een derde afgezaagt, het welk men hier wegwerpt, of anders aan een slaaf geeft, om daar uit te drinken. Het overige en grootste deel maakt men op de gemelde wys aan de snaar vast, zodanig dat de gaten niet te diep benedewaarts moeten worden geboort, welke daarenboven ook recht tegen elkan-der over moeten staan op dat de overige schaal te beter aan den boog kan sluiten. Om dat nu dë schaal of klank van de snaar daar in als in een ronde holte weerstuit er. zich vermeerdert, zod Sq klinkt het instrument niet alleen veel beteilig, maar zy konnen ook door de beweging van de gemelde cocos-schelp allerhande tonen maken, welke men op een ander instrument, zoo eenvoudig als dit, zoude konnen practiseren. Wanneer drie of vier gom-gommen van ver- scheide snaren by elkanderen zyn, en de genen die daarop spelen wel met elkanderen overreenstemmen,, zoo maakt het een zachte en aangename muziek, waar van niemand door het te hard geluid het hoofd zeer doet, maar het gehoor lieflyk gestreelt word; en weet ik my te erinneren dat ik eens na het spelen van twee Hottentotten heb geluistert, die in een stille nacht een zeer aangenaam nachtmuziek op hare wys te zamen maakten. Wanneer echter bequamer als Hottentots vingere. Daar aan quamen en eens de handeling ter dege daar van hadden, zoude de lieflykheid ver groter wezen, en dit speeltuig zoude na verloop van tyd tot meerder volkomenheid konnen worden gebragt. Behalven de gom-gom hebben zy een ander muzikaal-instrument het welk een aarde pot is, van zodanigen vorm, als zy zelven maken en elders beschreven is, en nemen zy daar toe een groten ot kleinen pot, zoo als zy willen. Zy overtrekken denzelven met een schaapvel 't welk bereid is. Zy binden het zelve met hunne riemen of zenuwen zeer vast en styf gespannen daar over; daar na spelen alleenlyk de wyven (en nooit de mans) daar op met hunne vingers, en  hunne vrolykheden en danzen voor een trom of keteltrom verstrekken moet, konnende op dezelve ook gene andere tonen worden gemaakt, als op een keteltrom, zoo als men uit de volgende muziek- noten zien kan. , r " 1 * 1.1 T— 3 __ i < I Wanneer zy dezen rommelpot gebruiken en daar op spelen, bedienen zy zich daar onder van vocaal- muziek en schreewen allen te gelyk : Ho, Ho, Ho, Ho, op de volgende wyze op noten gestelt : -^h y v -i 1 1 1 Ho, Ho, Ho, Ho, .... Dit geschreeuw duurt dikwyls een vierde deel uurs na malkanderen, of zomtijds langer, na dat 'ef liefhebbers zyn, die 'er onder danzen. Dit ge- schreeuw is voor zich zelven zeer onaangenaam, ten zy de rommelpot in behorige harmonie daar onder word geslagen en het geschreeuw in dier- voegen word geschikt, dat de tweede eerst begint, wanneer de eerste reeds eens Ho heeft gezongen, en de derde, als de twede het eerste Ho heeft geein- digt, en de vierde den derden in een behoorlyke order volgt, wanneer het nog eenigzins na een over- eenstemmende muziek gelykt. Ondertusschen valt ze den toehoorder ten laatsten verdrietig, wegens den langen teem en het hard geschreeuw, om dat zy gene andere wyze van zingen kennen. Leeu-awontuur uit Starrent se Joernaal. 193 INLEIDING. Die plaaslike regering van die O.I.K. het van die begin af sy bes gedoen om met die binnelande van die Kaapse gebied in aanraking te kommen, landbou-en mynboukundige gebied te ondersoek. Met daardie doel voor oë het die goewerneurs van die Kaap tal van sogenoemde landtogte uitgestuur — meestal in noordelike, maar ook in oostelike rig-ting —, wat gelas was vertroubare gegewens te versamel aangaande die aardrykskunde van die land, sy dierlewe, sy plantegroei, sy inwoners, sy natuur-like hulpbronne. Ander togte, weer, was meer spesiaal ingerig met die opdrag om slagvee (skape en beeste) in te ruil van die inboorlinge vir die behoeftes van die amptenare en die kasteel en Die bemanning van die verbygängende skepe. So het ons die ekspediesie van Jan Wintervogel, Willem Muller, Abraham Gabbema, Jan van Herwaerden, Jan Danckaert, Pieter Cruytoff, Pieter Everaert, Pieter van Meerhoff in die tyd van Jan van Riebeeck; van Jonas de la Guerre in die tyd van Jacob Borghorst. Ná 'n mislukte tog onder Oloff Bergh het in 1685 goewerneur Simon van der Stel self hom aan die hoof gestel van 'n verkenningsonderneming na Namakwaland en het daarin geslaag tot aan die Buffelsívier deur te dring en die ryk ertslae van die koperberge sorgvuldig te laat ondersoek. Sy seun Willem Adriaen het in 1705 opdrag gegee an Johannes Starrenburg, die landdros van Stellenbosch, om 'n nuwe Landtog na die noorde te organiser en daarvan die leier te wees saam met Jan Hartog, baas-tuinier van die Kompanjie. Die voorgegewe doel was om die land te verken en o.a. Plantkundige ondersoekinge te doen; die ware doel was om vee in te ruil vir die goewerneur — nie slagbeeste nie trouens, wat tot dan toe op daardie soort togte altyd die gewilde koopwaar gewees is, maar trek en werkosse, wat Willem Adriaen op sy plaas kon gebruik. Die rapport oor die reis deur Starrenburg is handig opgestel, sodat 'n oningewyde leser moeilik daaruit sal kan aflei dat Beëlzebub, soos Adam Tas die landdros genoem het in die belang van die Kompanjie nie. Tog het die goewerneur die bewohorden van die verslag nog te gevaarlik geworden, want o.a. sou daaruit kan geblyk het hoe sy handlangers soms nie geaarsel het nie om dwang op die inboorlinge uit te oefen en h Über met die toorn van Willem Adriaen te bedreig in geval van onwilligheid om hulle beeste af te staan. Toe hy dan ook die rapport opneem in sy verdediging teen die aanklagte van die koloniste (die,,Korte Deductie"), het hy versigtigheidshalwe 'n aan-tal volsinne daaruit weggelaat. Die tog het dieselfde pad gevolg as Simon van der Stel, maar het nie verder as die Olifantsrivier. (!) Sien 'n vergelyking van die twee tekste in Leo Fouché se uitgr.we van die Dagboek van Adam Tas, blss. 336—340. 195 gekom nie en het dus alleen bekende terrein, ont-dek. Aan 'n klein, toe droë riviertjie, wat hom ontlas in die benedeloop van die Olifantsrivier, of die Ruigerivier, is een van die toggangers, Jan Smit van Antwerpen, deur 'n Leu verras en ver-skeur geword. Dit is hierdie tragiese voorval en die daaropvolgende jag op die leu wat in onder-gaande uittreksel beskrywe word. Die teks wähnte entschieden, is die van Valentijn in sehr Beschryvinge van de l'Hazard der Goedc Hoope (Oud- en Nieuw Ost-Indien, 5de deel, 2de stuk). Die origineel beruhigende op die Ryksargief in Den Haag. Soos ons hierbo aangen, het, is daar belangrike verskille tussen die oorspronklike teks en die van Valentijn, wat sy afskrif seker van Willem Adriaen verkry het; maar die afwickende en leemtes wat in die lesing van Valentijn voorkom, het alleen betrekking op die veeruil met die Hottentotte. Dit affekteer nie die ander dein, waaronder die uittreksel wat ons laat volg, wat trou met die origineel ooreenstem. Annen en opzadelen bezig, en togen ontrent 8 uuren verder voort, den cours al langs de overkant van de Olifantsrivier vervolgende, tot ontrent den middag dat wy die verlieten en ter regterhand insloegen, langs het mizerabelste wieder, vielme het mizerabelste wieder, zu kommen, bosschen en door de mollen t 'eenemaal endermijnt; had het mij mogelijk geweest, ik zoude mijn paard gaarne gedragen hebben, want die arme beesten konden hun pooten niet verzetten, of zaten bijna tot den boegi in de molgaten en daar bij scheen de zon tot brandens toe en nergens was water te krijgen, in somma, noit heb ik verdrietiger agremiddag gehad. Eindelyk quamen wy, na 5 mylen vorderens een kraal te ontdekken in een zeer a ardig gat, tusschen hooge style klipruggen inleggende. In den regentijd is het.een riviertje dat zich in de Olifants- rivier ontlast, maar nu niet meer dan een dor, diep dal, met 3 of 4 zeer kleine brakke waterpoeltjes voorzien. Wy waren regt boven de kraal eer zy het wisten en daalden langs een zeer stijle klip rugwaarts tot hen te voet na beneden. Op het eerste gezigt wierden ze heel verbaast ; een deel ging aan de (l) bors. 197 andere kant den berg op, wyl een ander getal jonge gewapende manschap ons te gemoet trok. Eene der zelve was zoo voorbarig, dat hy bereets een pyl op zyn boog gelegt had, omme die op my, de voorste zijnde, cours te doen nemen, maar door het aanleggen van myn roer en het toeroepen van den Hottentot, die ons den weg had gewezen en verzelde, stak hy die weder op; en quamen toen met groote nieuwsgierigheid rondom ons, vraagen- de zonder ophouden aan onze Hottentots wie wy waren en tot wat einde wy zoo ver in 't land quamen, waar op geantwoord zynde, warenze wel in hun schik. Onze wagens, die een tour om moesten nemen, quamen eindelijk mede om laag, en wij sloegen onze tent ontrent een kleine Schötweg van de kraal ter neder en gingen, na alles wel bezorgt te hebben, rusten; maar wy wierden werden, gestoort, want omtrent middernacht begonden de beesten en paarden die voor de tent, tusschen de wagens stonden, te schreienen, te schreienen, waar op alle man met gewerter tent uitliep. Ontrent 30 treden voor de tent stont een leuw, die, op het zien van ons, zeerzagtinnig ontrent 30 treden verder agter een doorne boschje ging, dragende iets met zich dat iik meende een jong osje te zijn. Wij deden over de 60 schoten op dat boschje en doornagelden het dapper, zonder dat men eenig verder gewag verdam. De Z.O. wind waaide sterk, de lugt was zeer klaar en de maan scheen op 't helderste, zoo dat wy alles op die distantie zien konden. Nach den de besten weder tot stilstant gebragt werden, en ik alles eens overzag, miste ik den schildwagt van voor de tent, zijnde Jan Smit van Antwerpen, in de groene kloof bescheiden. Men riep hem zoo luid als men konde, maar te vergeefs, wyl niemant antwoordde, waar uit ik besloot dat de leeuw hem had weggenomen; 3 of 4 mannen gingen op het voorzigtigste na dat bosje, dat regt tegen over deur van de tent stont, om te zien ofze niets van dien man vernemen konden, maar quamen hals over kop weder te rug, wyl de leeuw daar nog lag, zich ophefte en begon te brullen. Zij vonden daar des schildwagts gewer, welkers haan gespannen was, en deszelfs muts en schoenen. Wy deden weder wel hondert schweren. Otten op dat bosch, dat 60 treden van de tent en maar 30 treden buiten de wagens stont en waar op men als na en doel konde schieten zonder den leeuw te verne men; waar uit wy presumeerden dat hy dood of weg moest zijn. Dit deed den wildschutz, Jan HammondszoonQ), resolveren te gaan zien, of hij er nog in was of niet, nemende een brandent hout inde een hand. Maar zoo ras naderde hy het bosje niet of de leeuw deed, onder een vreezelyk gebrul, een sprong na hem, dies hy het brandend hout na hem toe gooide; midlerwijl schoot het ander volk wel 10 schoten na hem, maar hy retireerde aanstonts weder op zyn oude plaats, agter ch. Dat boschje. Dit brandhout, dat hy na den leeuw gegooit hadde, was in 't midden van 't boschje gevallen, en door de sterke Z.O. wind aangeblazen, geraakte het in de lichte vlam, zoo dat men zeer klaar dar in- en dit doorzien konde. Men schoot er nog al geduurig in; ondertusschen verliep de nacht en de dag begon aan te breken, dat yder een moed gaf om hem alsdan regt te konnen treffen, wyl hy 'er niet van daan konde of moest zich geheel bloot geven, alzoo het boschje regt tegen een style kloof aanstont. Zeven mannen op de buitenste wagen zittende, pasten op om hem, uitkomende, waar te nemen. Eindelyk ging hy, eer het nog ter de deen licht was, met de man in zijn bek, den berg op kuyeren. Krijgende wel 40 schoten na zijn huit, zonder dat hem eene trof, schoon hem veele zeer na quamen, gelyk wy naderhand bevonden hebben. Als hem een kogel wat digt by quam, keerde hy hem al grynzende na de tent en knorrende na ons toe en lik ben van gedagten, had hem yemant getroffen, dat hij met een volle vaart op tent en volk aangekomen zoude hebben. Wy besloten dan dat hy gequetst en niet verre van daar was; hier op verzogt mij het volk 't lichaam te mogen gaan opzoeken, om hem te begraven wyl sy gelofden dat de leeuw door het gestaadig schieten, niet veel tijd zoude gehad hebben, om daarvan te eeten. Ik stont eenigen van hen zulks toe, mits een goede party gewaapende Hottentots mede nemende En oder belöft datze zich niet in gevaar zouden begeven, maar ge- staadig wel toezien en voorzichtig zijn. Daar op volgden zy met hun zevenen, geadsis- teert van 43 Hottentots, het spoor, en vonden hem ontrent een halve myl van daar, by het lichaam, agter een klein boschje, leggen. Hy sprong door het geschreeuw van de Hottentos daadelyk op en nam de vlugt, waar op zy hem alle naliepen ; ten laatsten keerde het beest zich om en quam vreeze- lyk brullende onder den hoop ; het volk, 't welk door 't loopen vermoeit was, schoot mis, op welke hy dadelyk aanquam. Den Baas, of opperste Capitein van de kraal, deed hier een trouwe daad aan 2 van 't volk, daar de leeuw het op toezette. Des eenen roer weiger- de en de ander schoot mis ; daar op sprong hy tusschen den leeuw en 't volk zoo na by, dat De een wen met de een klauw in de karos sloeg en met den bek daar in beet, meenende den Hotten-tot te hebben, maar die was hem te gaauw, liet zyn karos glippen en duuwde hem een assegaai in de ribben. Aanstonts sprongen de andere Hotten-tots ook toe en vercierden hem met hunne werp-spiessen dat het wel een yerverken geleek; even-wel hield hy nog niet op met springen en brullen, maar beet eenige der assegaastokken af, tot dat hem de wildschut, Jan Harmanszoon, een schoot in 't oog gaf, die hem deed kenteren, waar op de anderen hem verder doodschoten. Het was een vreezelijk groot beest, en hij had kort te vooren nog een Hottentot uit deze kraal gehaalt en opgepeuzelt. Ik ben hier dus langwij - 201 lig geweest, om dat my niet voorstaat oit diergeldijk assurantie van een beest gehoort te hebben en de kloekmoedigheid van dien Hottentot is mede anmerkelyk. Des mans licham was door hem van agteren met de linkerpoot aan de linkerzijde van het hoofd gedragen, met den bek in de schouder gevat, en dus voort gedragen; beide de billen en linker schouder waren opgegeten. Wy bragtenze alle beide aan de tent, en begroeven den man daar hygegrepen was, gelijck wij den leeuw mede onder de aarde staken op dat hem het vee niet ruiken zoude. Het was dien ganschen dag brandent weer en de Hottentots waarschouwden ons dat 'er nog 2 wijfjes hier ontrent waren, waarom ik des agter-middags een kraal van doorn liet maaken en op drie plaatzen of passagies volk met gewer stellen, maar vernamen dien nacht geen onraad. Woensdag den 4 dito. Maakten wy voortgang met de ruiling, daar wy de voor ige 2 dagen overgetalmt hadden. De zonnneschijn was hier by na onverdragelyk, en in de tent was het als in een oven. Des avonts brulde  om de Gonnemasche Kraalen op te zeken. 