Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
ag | haare | de kapok en ten 6 ure me wë | In de voorgalerij der pasangrahan vond ik een aan | ł wa Pelabocan-Ratoe, 19 Juni 1885. Heden ochtend W reeds ten 5 ure uit 251 gedaanten op een rij naast elkander uitgestrekt die de ingeslapen koelies bleken te zijn welke onze Koewoe vooruit besteid had maar die naar het scheen een gedeelte van den nacht daat hadden doorgebracht. Ook het kamponghaofd en zijne beide onafscheidelijken vergezelden ons. Het terrein aan den overkant van den Tji Gadoeng, die door- waad moest worden, is woest, met fraai geboomte begroeid en daarbij zeer geaccidenteerd. Op het hoogste punt dat weldra bereikt was kon de Indische Oceaan als een blauwe streep aan den horizon worden waargenomen, hoewel flauw, aangezien het heijig was. Achter ons hadden wij de hellingen van den Gedeh en Salak met hunne voorgebergten; westelijk van ons den Halimoen en het tusschenliggend gebergte welks valleien” met nevelwolken waren opgevuld, terwijl zich in het Oosten de bergen der Djampangs scherp afteekenden tegen de heldere lucht. Eerst nabij de Tji Djarian daalt de weg, en is het aan den als dijkjes opgestapelden kalksteen te zien dat men eene plaats bereikt heeft die rijk is aan petrefacten Verderop - gaat het weer stijl naar boven eu loopt de weg om den Passir Soeren ` heen op welke bergrib een signaalpaal der trigonometrische opname staat ter hoogte van 255 meters boven zee. bits | Eenmaal deze rib omgetrokken daalt het pad weer tol aan den Tji Tarik, die fraai overbrugd is, gelijk reeds in de verte ontdekt wordt. Dicht ` bij de rivier treft men de kleine kampongs Tji Koret en Pandjalaän aan alwaar onze Koewoe met zijne trawanten afscheid nam terwijl een andere van Pelaboean ons stond op te wachten (natuurlijk weer met twee Kekollots). Nu ging het voort over een vrij vlak terrein waar de weg Sous dicht langs de rivier liep, dan weder er van verwijderd Was, en trokken wij door de kampongs Tji Saät, Tegal Legen en Tji Barengkok terwijl wij bij den daarop volgenden kam- Pong Tj Boerian voor het eerst linksaf den vrij breeden 252 Tji Mandiri rustig en kalm zeewaaris zagen stroomen. b steile oevers dier rivier doen zich daar ter plaatse vooralsle ` staande uit losgespoelden kleigrond. Bij paal 95 ligt kampong Tji Djajanti en maakt de weg noordelijke richting eene kromming om tusschen de bergjes | Tangkoebn Prahoe en Djajanti naar de hoofdplaats te loopen f Eerst trokken wij nog door Tji Angejar waarna Wij Ink | omsloegen en een breede rechte laan voor ons zagen met net gt- ł geschoren levende paggars en witte pilaartjes. Hieraan ber het te bemerken dat Pelaboean Ratoe bereikt was en welin stapte ik in den pasangrahan af die zich aan den ingang de plaats langs den ruimen aloen-aloen bevindt. A. die te pi zijnde de plaats reeds ten 10 ure bereikt had, was al mat het zeestrand geweest en had daar het visschen mel b trekzegen bijgewoond. Hij werd dan ook op den hiel oi door eenige Soendaneezen die ons voor spotprijzen hunne vi aanboden. E Na een goed rijstmaal waaraan natuurlijk dit laatste at niet ontbrak werd de tijd besteed met uitpakken en niq” zoodat wij tegen den middag eingeburgert waren; = pó namiddag de wandeling konden doen naar het md | Onderweg ontmoetten wij den Tjamat, een oudachtig ke den stereotypen platgedrukten Soendaneeschen hoofddoek è -= fatterige badine. Hij was ons reeds "e morgens We hs "3 legemoet gereden en nu vergezelde bij ons op de w D? De fraaie breede hoofdallée is aan weerszijden m nette inlandsche huizen bezet en loopt loodrecht 0P het si aan waar zij besloten wordt door eene opeenhooping m A warongs en vuile krotten en een vieze vischlucht N Aan het strand gekomen beloont het uitzicht de we | de reis. Te Pelaboean zelf staat zelden of nooit CH echter wel noordelijk en zuidelijk van de plaats. a ER kleine vlerkprauwtjes lag op het drooge in het W | terwijl slechts één grootere vlak bij voor anker lag. wg ` Eenige dagen geleden hield zich hier eene groote Bat“ | 335 mayangprauw op voor de vischvangst, doch deze was juist den vorigen dag weggezeild. Die prauwen bezitten hier eenen bijzonderen vorm, afwijkend van die welke de Bantamsche mayangprauwen ter noordkust hebben. want niet alleen loopen de voor- en achtersteven hoog op maar steken zij als gekromde sabels, naar boven uit. Doordien de plaats, waar wij ons bevonden juist door een voorbijtrekkende wolk beschaduwd was genoten wij des te meer van het fraaie panorama dat zich aan ons óog opdeed. De belichting der verschillende bergribben die de noordelijke en zuidelijke grens der reuschtige baai daarstellen, en van den Indische Oceaan aan den horizont door de avondzon was fantastisch te noemen. Overbodig te zeggen dat wij in het kalme heldere zeewater een heerlijk bad namen. Het was juist ebgetij. Aan het strand vluchtten duizende kleine krabben voor ons uit, wier kleur niet te onderscheiden Was van het zeezand. Deze diertjes graven zich bij eb holen in het vochtige zand en wel op onderling vrij regelmatigen afstand. Het uitgegraven zaad wordt in groote korrels cirkels- gewijze om hunne schuilplaats gedeponeerd doch zoodanig dat meerdere cirkels elkander spiraalsgewijze omsluiten en immer het kleine hol het middelpunt blijft. Doordien zich hier millioenen dezer crastaceën ophouden ziet het vochtige deel van het zeestrand er geheel uit als met regelmatige arabesken beleekend. Het is hoogst interessant. Bij iedere vloed gaat het kunstwerk verloren, maar bij "iere eb daarentegen wordt het door de onvermoeibare diertjes weder opgebouwd. De wetenschapppelijke naam van dit diertje is Ocypoda “ratophthalma Parr. Op het Bataviaasche strand komen aan- verwante krabbetjes voor 0. pallidula; hun plaatselijke naam IS daar kepiting angin maar bij eb nam ik er nooit die arabes- ken waar die zulk een eigendommelijk aanzicht geven aan het zuiderstrand. Op onze wandeling naar huis kwam een inlander den Tjamat ` 254 een pas aanbieden voor twee geregistreerde ronggengs en hen ` tevens toestemming vragen dien avond te Pelaboean te moget spelen. Voor de goede gemeente was zelfs de aankomst vil twee dansmeiden een evenement van belang want sedert & pakhuizen aan het strand zijn opgeheven is de plaals 0% in verval. . Zij heeft trouwens vóór onze vestiging aldaar in | 1855 nooit iets beteekend en is thans druk op weg weder ` geheel te slinken. Des avonds na het vallen van de duisternis hoorden wij I eenen grooten boom op het erf het bekende geluid van da javaanschen grootstaart-geitenmelker, Caprimulgus macrowti Het vangt aan met een geknor als dat waarmede de Wa zijn geroep begint kó-0-0-0-0-0r. waarna een luid mr men in patria hoort wanneer ’s winters een steen Op wordt gegooid terwijl ik er meer overeenkomst in vind mi het geraas, dat op Batavia de rondloopende Chineesche smol? maken wanneer zij met een rammelaar uit ijzeren 17" bestaande, de aandacht willen trekken. ale De Soendaneezen noemen den vogel even als de mat | Caprimulgus affinis, die echter een ander geluid geelt, (Gang (2). Des avonds liet de tjamat de ronggengs voor den j gl grahan op den aloen-aloen spelen terwijl hij si he bezoek bracht. Hij hield poeasa, want wij zijn ™ p“ hamedaanschen vastentijd, maar erg nauwlettend ** | hij overigens niet te zijn ten opzichte van de voorseh | van zijnen godsdienst, ten minste het eene glas wijn dat gr i presenteerden verdween na het andere. Hoewel de sa : in vollen gang was zoo hadden wij weinig last Van dea À (1) Verhandelingen van het Bataviaasch Genootschap van kunsten el W | schappen Deel III, (1761). ing (2) De beschrijving dezer vogels die te Batavia tjabak e: Vu zenoemd worden is te vinden in het Natuurk. Tijds, Ned. Ind. ** 235 godsdienstoefeningen, immers wij hoorden hier niet even als op Bandar-Gadoeng uit de missighit een gebrul opstijgen dal meer overeenkomst had met krijgsgeschrei dan met eenen litanie. A. zat in de voorgalerij met den Tjamat te spreken en naar het tandakken te zien terwijl ik binnen mijn journaal bijwerkte. Van lieverlede had zich om de dansende ronggengs al hurkend een zwijgend en genietend inlandsch publiek ver- zameld doch het geld is schaarsch te Pelaboean en de bevolking te dun om veel mannelijke partners te leveren voor den dans. Te vergeefs rammelden de ronggengs met het weinige kopergeld dat een liefhebber hun geschonken had; zij hadden het rijk alleen. Eindelijk trad een danslustige, jeugdige Soendanees uit den groep toeschouwers te voorschijn , die bij het ngibing zulke komieke gebaren maakte dat uit het stille auditorium plotseling ten luid gejubel opging, hetgeen mijne aandacht trok. Ik moet dat ook bekennen dat de man potsierlijk aan den sang was. Vooral in het schudden van zijn bekken op de Maat van den gong was hij een baas, maar nu en dan maakte hij erg gemeene gebaren en juist die waren het die hem luide toejuichingen deden te beurt vallen. Een fraaie les voor de talrijk aanwezige kinderen. Ik vernam hier een voor mij nieuw Soendaneesch woord. Gelijk bekend is bezitten merriepaarden , op hooge uitzondering na, geen haaktanden. Komt dit echter een enkele maal voor dan wordt zoo’n merrie »rodamala” genoemd. Ook bij andere leren vindt dit woord eene toepassing. Alleen de mannetjes rhinoceros bezit ‘een neushoorn; wijfjes missen dien; wordt nu bij uitzondering een wijfje aangetroffen dat een rudimentairen hoorn bezit dan spreekt men ook hier van rodamala. De plaats waar te Pelaboean vroeger de pakhuizen aan het “eestrand stonden, de kazerne der pradjoerits, zelfs de plek Waar eenmaal de vlaggestok de eer onzer natie ophield zijn 236 og enkel aan de steenen fondamenten herkenbaar, Sedert de koffieafvoer langs den staatsspoorweg geschiedt is de betrek- king van pakhuismeester zoowel hier als te Tjikao opgeheven, zijn de pradjoerits afgedankt en zoo voort. Van het havenhooll dat op palen in zee was uitgebouwd komen bij eb nog enkel dezer laatsten te voorschijn. Dicht bij den pasangrahan stat nóg onder het geboomte een steenen muur in den vorm van eel vierkant. De inlanders noemen die plek »bekas benteng” maar het bleek dat hier het kettingkwartier is geweest, dat ook al geraseerd is. | Hoewel de rechte hoofdlaan van Pelaboean uitmuntend — onderhouden is zoo wijst er toch alles op hoe die plaals e verval is; zelfs onlangs trok zich de Wedana van hier Iert? en cultuur door Europeanen gedreven bestaat er niet, dat de omgeving te onvruchtbaar is. Ook de inlandsche Geng van widjen waarvan hier vroeger werk werd gemaakt is biji tot mul gereduceerd. Van lieverlede verhuizen enkele huis” zinuen naar elders zoodat het vertier er niet beter op W Het beste bewijs voor de betrekkelijke armoede dezer plaa en van de omstreken is dat het tot dusverre niet gelukt À hier een passar op te richten. Herhaaldelijk heeft het beste er zich mede bemoeid, doch de verkoopers en de Kuff?" weg. Stel U voor een javaansche districtshoofdplaats weekmarkt! Het moet echter overal elders langs de zuidkust der Pres” hetzelfde zijn, om niet eens te gewagen van zuidelijk o 3 | Heeft Pelaboean Ratoe dus een tijd gehad van bloet 3 | ia, scheep Y het zeer in verval. De ligging der baai voor m -mantent producten en voor het debarqueeren van troepen E = maar binnenslands js het vertier gelijk nul. i BER Het eerst Is de aandacht op het belang der wb! ; gevestigd toen men in 1800 te Batavia booze dagen * De Engelschen namelijk waagden in dat jaar en Mam om Java te bemeesteren. SG 257 Daartoe zeilde in Juni eene Britsche flotille op eene geheime expeditie uit van Madras, welke flotille bestond uit de schepen CENTURION, DAEDALUS, LA SYBILLE en Braave. Aan boord was een detachement van het 12% regiment infanterie sterk 127 man, inclusief de officieren. Eene grootere expeditie zoude later volgen om aanvallender wijze te werk te gaan maar de laak dezer vaartuigen bestond om voorloopig Batavia te blok- keeren tot dat de andere vloot zoude zijn aangekomen. Het eskader nu ankerde den 23%" Augustus van dat jaar ler reede Batavia. De Cexrurtox en de Darparus werden omtrent vier duitsche mijlen van de stad gestationeerd om de reede te blokkeeren; La Syste moest gestadig af- en aanzeilen ten einde alle nadering van kleine vaartuigen tot de stad te verhinderen, terwijl de Braave bij Onrust plaats koos. Dit eiland werd bemachtigd en geplunderd, waarbij enkele Hollandsche schepen die er in reparatie lagen den vijand in handen vielen. Op deze wijze had de communicatie, die Batavia ‘ver zee met elders had, opgehouden te bestaan. Toenmaals was het met de rijsteultuur in de ommelanden anders gesteld dan tegenwoordig. Van de uitgebreide sawahs tusschen Meester-Cornelis en Bekassi bestond nog niels. Bijna alles was woeste grond. Om de stad van rijst te approvian- deeren, moest deze over zee van Pekalongan , Cheribon of Sa- marang worden aangevoerd, maar juist door de scherpe blok- kade der Engelschen werd dit belet. Het schijnt dat de pak- huizen in de stad weinig van dat artikel in voorraad hadden en daar men natuurlijk niet kon weten hoe lang die toestand zoude aanhouden, nòch wat de verdere gevolgen zouden zijn, 200 was men er in de eerste plaats op bedacht Batavia langs Anderen Weg van rijst te voorzien. Tot tweemalen daags vergaderde toen de Raad van Indië bij den Gouverneur-Generaal in het kasteel om raad te schaffen " deze benarde omstandigheden. “Het oog viel toen op de Wijnkoopersbaai aan de zuidkust, die tot dien tijd slechts bij naam en in strekking bekend was. 258 Ware het mogelijk de Hollandsche schepen daar rijst te don ` lossen en bestond er tevens gelegenheid dit artikel daarm ` overland te vervoeren, dan was men wat den aanvoer van rijs betrof, voorloopig gered. un Tot de door de Engelschen genomen schepen, behoorde ok de »Herroc van Brunswijk”, waarvan de Commandant Lt | Baaxe zich te Batavia bevond. De keuze der regeering Wd toen op dien practischen zeeman, die reeds eene eervolle ei riere achter zich had, zoodat hij in commissie over land va Buitenzorg naar de zuidkust werd gezonden, met het del te onderzoeken of de Wijnkoopersbaai eene geschikte gelegenhe aanbood om daar met schepen en barken ten anker le kome! en de ladingen, uit rijst bestaande, aan wał te brengen pó loodsen op te slaan, om daarna naar het landgoed Builenz0 le worden overgevoerd. Hem werd tevens opgedragen u passant” de landsgesteldheid tot de voornoemde baai na te gaan, gelijk ook de kampongs en de volkrijkheid aldaar. ‚De Commandant van het landgoed Buitenzorg, FRANS Cau zoude zich daar bij hem aansluiten en hem daartoe de noodig inlichtingen moeten geven. N De instructie waarnaar Baaxe zich te gedragen had is e artikelen groot en te vinden in de Divisie Instructie va! 17% tot 1805 in het gouvernements-archief te Batavia. Aan p werden nog toegevoegd den krijgsgevangen geweest A) Sous-Lieutenant ter zee Opperman en den Korporaal eer | Bast vertrok onmiddellijk naar de zuidkust. Uit > van de Secrete Resolutien des jaars 1800 (mede im jan archief aanwezig) blijkt dat op Vrijdag 5 October pal jaar in de zitting van den Raad van Indië, door den pali | Edelheid a neur-Generaal van Overstraeten een bij ‘zijne i Zee Jax CorseLis BAANE gedateerd Tjeringe 50 = de Wi” 239 - Deze brief was e avonds ten 7 ure den 50 September van Tjeringin aan den mond der Tjimandiri verzonden en reeds op 5 October werd zij in den Raad van Indië behandeld. Wanneer men nagaat hoc toendertijd de communicatie-middelen en de wegen waren, dan moet bekend worden dat men over de ver- sending geen gras heeft laten groeien. De copyen der brieven die Baaxe van uit den Wijnkoopersbaai den Gouverneur-Generaal zond volgen hieronder. Zij geven een blijk hoe een practisch teeman als hij was, met weinig hulpmiddelen de handen uit de mouwen wist te steken met het resultaat dat tegen- woordig nog zijne zeilaanwijzigingen waarde bezitten en hij reeds den tweeden dag van zijn verblijf aan de zuidkust, de eenige reede gevonden had, die tot zijn doel bruikbaar was. De omstandigheid dat in een brief aan den Gouverneur- Generaal die de belangrijkste rapporten inhield tevens om een vaatje boter uit ’sCompagnies voorraad gevraagd wordt en in eenen anderen vriendelijk om een vischnet verzocht wordt dat bij zekeren Van Borknonst te koop was, teekent ten lijd toen men meer op daden lette dan op fraaien stijl en veel geschrijf. an den anderen kant werd dan ook geen tijd verbeuzeld met het inwinnen van consideratiën en adviezen of met het nasnuffelen van vroegere resolutien, maar nog in dezelfde Vergadering waarin de eerste brief ter tafel was gebracht Werd besloten. 1°. den Gouverneur van Java te Samarang resideerende aan te schrijven ten spoedigste rijst op vracht naar de Wijnkoopers- ? te zenden. 2. Baaye vooreerst in voornoemde baai te doen verblijven. ®. naar Bantam aan te schrijven om den koning te verzoe- ken Onmiddelijk 500 man naar de Wijnkoopersbaai te zenden om noodige pakhuizen te bouwen. ei om meergemelden Baaxe twee vischzegens toe te en. Dat was nog eens zaken behandelen! Die vischzegens doen 240 de deur toe en toonen hoe de Hooge Regeering ook op praclisck kleine verzoeken lette zelfs wanneer zulke belangrijke zake in het spel waren. Jan Corneris BAANE was overigens geen onbekend persoon. In 1780 in Indië gekomen als lichtmatroos mel hetzelll schip dat den heer van OvERSTRAETEN naar deze gewesten voerde had hij het in 20 jaren tot kapitein ter zee gebracht op eend Compagnies vaartuigen na eerst in 1784 de groote expeditie WÉI | Malakka en Riouw te hebben medegemaakt. Later had hi zich op roemvolle wijze onderscheiden door in Straat Gospo ‚met zijn schip de Curisropnorus COLUMBUS, twee Fransche fregit len te attaqueeren, waarvan hij het eene op de vlucht dre en het andere overmeesterde. Na zijnen dood in 1825, gaf een zijner vrienden het rela van een gedeelte zijner soms avontuurlijke reizen uit, doch de blokkade der Engelschen en van zijne zending mar À Wijnkoopersbaai wordt daarin geen gewag gemaakt. () Door de welwillende aanwijzingen en de gewaardeerd van den heer Mr. J. A. van DER Chis, hoofdambtenaar KI met de bewerking van het rijks archief te Batavia ben ik 105% gesteld hieronder de kopijen te doen volgen van Baars I ven, door hem uit de Wijnkoopersbaai verzonden. Ik pr meend geene wijziging in de spelling te mogen aanbreng ` evenmin de namen der kampongs te mogen verbeteren den de lijst van Cnamson voorkomen. No. 1. HoogEdele Gestrenge Heer! ze H riveert P: ` »gelieven te excuseeren, dewijl het geleent papier »Heden middag circa 125 uuren arriveerde wij ® () Reis door een gedeelte van de Nederlandsche bezittingen 1 | door J. C. Baase Amsterdam bij G. J. A. BEIJERINCK, 1826. 241 ‚rustplaats Zjaringe, om 4 uuren begaf ik mij naar het strant , „met verwondering vond ik alhier een allerijselijkste groote »baaij, welke openlegt van "1 ZW.H.W. tot het W. % Nè., het vlakke strant is alhier ongenaakbaar met vaartuigen van "wat fatsoen dezelve ook mogte zijn. De ZW. zee, die uit den "Zie Oceaan hier op aanschiet is aller verschrikkelijks. Zo ver »ik heden hebben zien ingaan, is de Oostwal steijl en zonder »voorstrant waar mijn meeste hoop geweest was de ontscheping "Je doen, terwijl de schepen aldaar onder opperwal hadden * ‘kunnen leggen, en met veel gemak weder de baaij uitzijlen. ‘Een oude Inlander heeft mij gezegt, dat aan de W. kant >en plaats was waar vaartuigen aan de wal zoude kunnen “koomen, genaamt Palaboeang Raita; ik ga morgen op reijs naar »dezelve, en hoope ik zo gelukkig zal zijn UwHoogEd. een >gunstig berigt van ’t zelve te kunnen geeven, dan ik vrees, »dat aldaar de scheepen veel gevaar zullen loopen, en ook „moeilijk van daar de baaij weder uit te zeijlen en zal mij onmo- "gelijk zijn een distincte kaart van de baaij te kunnen formeeren , "dewijl hier niet dan klijne praauwtjes zijn, waar men gevaar- lijk zonder zig veel te roeren met zijn drie persoonen in kan ‘zitten, tot een ware en accurate opneem, die men in deze "haai die ik gis, zijn inkomen circa 7 mijlen breed is, twee *Sgoede zeijlschuijten te hebben waarin men het loot en de com- "Passen op zijn gemak kan gebruiken of wel groote praauwen, ‚dan 20 ik zoo gelukkig kan zijn een goede landingplaats te "Vinden, zal ik door twee prauwtjes aan elkanderen te hegten , "de rheede voor de scheepen opzoeken en de peijling van dezelve “met een schets van de baaij UwHoogEdelheijd toezenden. Ik Pe de baaij meer dan 52 mijl diep is en zoo ver ik zien kant "8 de baaij zonder klippen of droogtens, zo ik van den Inlander “Vernoomen heb variëeren de winden hier weinig, maar blijft mees , 1040. waardoor men met de scheepen de Oostelijk van is baaij na kan neemen , als men bij het loot zal oordeelen. “Wel Jammer is het dat alhier voor de mond van de rivier S daaromtrent geen afscheep kan geschieden, want de gele- 47 242 »genheid zoude verder beter gaan dan ik veronderstelt heb, mel »praauw of vlotten zoude men dezelve kunnen transporteert »tot 212 mijl ’t rivier op, en dan zoude het circa 15 palen „met draagbeesten moeten gebragt worden tot dat dezelve o »pedatties konde geladen worden. De Heer (HAuBON welke bi »mij is, zal vervolgens indien wij zo gelukkig zijn, een landing »plaats te vinden de verdere schikkingen over de weegen maket, »dan dezelve zijn reeds redelijk wel. i »Ik zal UwHoogEd. een nader berigt zenden van de volkrijk »heid der campongs welke ik gepasseert ben, dan hetzelve à »zeer gering, in vergelijk van de Javasche en Cheribonstl »bovenlanden, » Des nagts kan men alhier van den Inlander niet veel Me »om door te reijzen, dewijl de tijger onder dezelve zijn © »speelt welke alhier in meenigte zijn als ook de Renosters. »Verder niets UwHoogEd. attentie meer waardig wegtent »te melden betuige met haast en alle eerbied te zijn (Ouderstond) Uwe HoogEd. Dw. Dienaar, ` (w.g.) J. €. BAANE. dą »(in margine) Tjaringe aan de Z° zee den 29 September ! des avonds om 7 uuren. | No, 2. HoogEdele Gestrenge Heer ! »Heden morgen vroeg ben ik naar meergemelde plaat g p | »genaamd Palla boeang Ratta. Bij hetzelve is een We? »van welke naam de Campong draagt. Ik nn es »mijn groot genoegen een goede londingplaals w we‘ »gaande kaartje aangeduid ; ik informeerde aan een oude je »die alhier woonde of de zee hier altijd zo slegt we" 3 »zulks verzeekerende, dat in deeze mouson het altijd ed »ook dat des nagts landwinden waaijden, en bij = pić »’t welk ik ook in deeze twee dagen geobserveert he E ga »twee klijne praauwtjes aan elkander vast maken r «b »mede naar zee en zogt een rheede voor scher" | 245 »vond zo als ik in °t kaartje gezet heb, ik heh ‘t zelve zo „accuraat gemaakt als mij mogelijk geweest is, wijl in gemelde »praauwtjes altijd een beweging is en de compassen dus niet »al te stil staan, dog ik twijfele niet of een zeeman zal op de "uitlegging van gemelde de ankerplaats vinden, wijl er land- ‚en zeewinden waaijen konnen de scheepen of vaartuigen weder suit de baaij, dan zo er sterke winden uit het Z.W.t.W. »waaijen denk ik het alhier gevaarlijk leggen is. De verdere ‘dieplens van de baaij zal ik nader zien op te neemen, dog zo slang ik geen groote prauwen kan krijgen, kan ik niet veel »verder in zee, dewijl de javanen niet verder durven, zo wij »ongelukkig omver vielen, waren wij weg, dewijl de gantsche »baaij vol van grote haaijen is , die hier reeds verscheijde Javanen weg genomen hebben. Alhier is ook digt bij ’t strant een goede Plats om een pakhuis op te slaan en digt bij de weg naar » Tjegedang tot alwaar de pedaties konnen komen, van deeze »plaats kunnen de draagbeesten in een dag op gemelde Gampong- plaats komen, zo dat deze plaats zeer voordeelig voor het »lransport ligt ook zal alhier maar een pakhuis nodig zijn en "ook zal de rijs niet behoeven het rivier opgevoert te worden , ‘welk veel menschen zal verschoonen en een zwaar werk uit- "Winnen. Teffens dient UwHoogEdelheijd in °t oog te houden ‚dat het reeds Octobermaand is en in November somtijds de "Westelijke winden wel willen doorkomen , dus zo Uw Hoog-Edel- "ed resolveerde de scheepen of vaartuigen herwaards te zenden TT geen ogenblik tijd verloren dient te worden. Heden middag "heb ik de Oostkant van de baaij opgenomen , dog alhier hebbe "ik geene bekwame plaats tot ontscheeping gevonden, ‘Lis al- "lemaal stijle klippen en hoge branding door de N. W. deijning "die op dezelve staat. Omtrent de wegen en volkrijkheid der "Campongs zal de Heer Cuawsox UwHoog-Edelheijd van berigt "Wenen, „De ontlossing alhier kan met boten van de scheepen of "Prauwmaijangs geschieden of welke vaartuigen er mede gebragt "worden, onverschillig welke soort. Ten dien eijnde zal ik trag- 244 »ten een hoofd te leggen waaraan de geladen vaartuigen kunnen »leggen om gelost te worden. »Indien Uw Hoog-Ed. mogte resolveeren eenige scheept »of vaartuigen herwaard te zenden, verzoek ik UwHoog-l. „mij te willen ordonneeren wat mij verders te doen sua »eijnde ik de Edelheer Commissaris Exceruanp volgens miji »instructie hiervan kan verwittigen. »De winden gisteren en heden zijn land- en zeewind gewel »met mooij weêr, het is alhier op de stranden brandend heeten „achter dezelve leggen grote rauwaas zo dat ik veronderstel hl „alhier niet extra gezond zal zijn. De baaij is zeer visrijk en „indien Uw HoogEd. zal goedvinden dat ik alhier zal verblij »tot het klaar maken van alles zo is mijn vriendelijk verzoek om een visnet of zeeg welke bij de Heer L. Boexnorst te »koop is; die hebfënde. ben ik in staat de arme Jg) „welke alhier zullen zijn tot het klaar maken van alles en ook »lossen van de se heepen of vaartuigen met dezelve te speijzig®! »welk en groot voorregt voor die arme zielen zal zijn. »NB. de gem. nette behooren aan de heer HeRBRUGGE. »De scheepen en vaartuigen van de Oost komende ge: »niet wel de baaij missen en verdere observatien kan »alsnog niet geeven als hetgeen ik reeds in gemelde kaar »afgeschets hebbe. »Zo ik alhier alles moet klaar maken, verzoek ik Uw mg ` »dat de Aria van Buitenzorg alhier mag blijven tot a) »adsistentie , wijl ik alhier de taal niet magtig ben. »Ik ben met ware eerbied w Hoogkdelhetjds Dw. Dienas, (w.g.) J. C. BAANE. 245 Aan zijn HoogEdelheid den HoogEdelen Gestrenge Groot ` Agtbaren Heer Mr. Prerer Gerarpus VAN OVERSTRATEN Gouverneur en Oud Commissaris Generaal van Ne- derlands- Indië. WelEdelen Gestrengen Groot Agtb: Heer! "Met nederige Eerbied neemende de vrijheid Uw HoogEdelheid »bekent te maken dat ik weegen van de zeekant tot de groote ‘Weg van Tjanjoer na Buitenzorg hebbe opgenomen en bevonden, »dat over twee weegen van de campong Paluboean Ratoe waar “landing plaats is de rijst zoude kunnen gebragt worden, de eene "weg over de haltplaats Bagenilangen en de andere over Tjiegiedem «tot bij deezen plaatsen moed de rijst met draagbeesten gebragt *worden van daar kunnen buffels karren gebruikt worden of ook verder met draagbeesten getransporteert worden. Van Zeekand »af tot Buitenzorg zoude de rijst 6 à 8 dagen onderweeg blijven als hij met karre van benoemde plaatsen afgehaalt wordt, dog “met merri paarden in 4 à 5 en met buffels in 5 à 6 dagen »kunnen getransporteert. worden. | » Waarmeede verhope aan UwelHoogEdelen Gestrenge Groot »Achtbare Intentie voldaan te hebbe recommandeere mijn ver- ‚der Uw HoogEdelheid Hoge Protectie. HoogEdele Gestrenge Groot Agtb: Heer Uw Hoog Edele Gestrenge Groot Agtb: Onderdanige Dienaar, (w. ei FRANS CHAMBON. “Buitenzorg, den 3° October 1800. van Buitenzorg E na "Tjibolang 15 man 9, 15.. » "ehalang, 17, | Walt 330 » | deese 655 woonen in het digt bij. | | gelegen district. rada » Ballasarte , 4 man __»Tjelottoe , 6 » de andere weg over Bagindangm. » Tje Pettier , 5 » Souniawang. »Pitjien Boger , 5 » Pamor-anjang , 5 man » Tjeserowa , 2 » Lio0u-gounong, 5.2 » Tjekidang , 10 » Leri Lioun, 5» » Prakkomdelo , 5 » Tjeparij, 43 » Bankalong , 1 » Bagindangan. Gë, » Tjemandaija . 1 » Panler-gabang, Zug » Tjepattoe , 5 » Parang-donkel, +53 » Tjenangie, 2 » Van hier ist rivier Tjemandaw | »Tjekoemoening. ` 4 » bevaarbaar. » Bomawangie , 6 » Tonjong, Kann » Tjemango , 7 > Tieringe, (RAA » Tjegansa , 4 » Mer loopt het rivier Tjemandiee. »Balaboean-Raltoe. 2 » in zee. No. 4. Hoog Edele Gestrenge Heer! »Heden reeds Zaterdag avond zijnde, hebbe tot heeden 1 »geene antvoort op mijn voorige ontfange waarom ik de Y 4 »gebruikt hebbe aan de Edele heer Commissaris over W | »ander te schrijven indien het plan mogte doorgaan. we? »meer vind ik de baaij en legging voor de scheepen Ze d »quaam in deze mouson , want dagelijks zijn de winden hier »en zeewind ‚ik heb in deesen twee laatste daage ook g0% al »dat de brandingen merkelijk minder waren dan bij mun "alhier. Ik ben bezig met een acurate kaart te formeer? = »mogelijk zal zijn, ik laat ook een groote Cano aanmaker”, rik met mijn officier en twee van mijne jongens, welke als »zen met mij gevaren hebben zullen konnen geborge” p »want de javanen alhier durven niet ver van de wal en?" kan ik de baaij niet opnemen, morgen zal ik naar »van het Bantansche met de Canotjes gaan, al waar le »gehergte een haaijtje geobserveert hebben zo het diep LE 4 3 247 »was zoude men alhier in de West mouson een schuilplaats »hebben. De baaij is zeer visrijk en krielend vol grote haaijen, »die men door de helderheid van het water zeer diep kan zien, »waarvoor de javanen zeer bevreest zijn, zij vangen er veel en »men vind tuis geen andere olij dan die zij uit de haaijen koken, »Zij maken hier kostbaar zout, welke zo wit als sneeuw is sen op een eenvoudige manier; *t land is dor en brengt niets »yoor ten nauwernood een rietje, *t is bij dag alhier hrandent sheet, dog des nagts kout. Alwaar ik van sints ben het pak- “huis te plaatsen is een kleijn spruijtje welke uit het gebergte skomt, hetgeen een groot voorregt voor 't volk zal zijn, »wijl men het anders verpligt zoude zijn *t uit de Tjimandierie *herwaards te brengen. »Groote Rauwaas leggen agter het voorstrant dog thans droog “t welk mij doet denken het alhier in de reegentijd niet "extra gezond kan zijn. Het regend thans hier niet en alles is »verdroogt zelfs kan ik geen gras voor onze benodigde paarden »krijgen, de tijgers zijn hier in meenigte, zelfs komen zij volgens “zeggen van de Inlanders des morgens vroeg op het voorstrant »familjaar kuijeren, ook zijn hier veel renosters waarvoor den “Inlanders, schijnt zeer bevreest te zijn. De rivier alhier zijn *vol Caaijmans, waardoor geen Inlanders in °t rivier durft gaan, "tij zijn van een schrikkelijke groote ik heb dezelve nimmer ‘groter gezien, onlangs heeft een derzelve een buffel welke aan »de kant graasde in 't rivier gesleept, en indien men hem niet ‘ontzet hadde zou dezelve een prooij van hem geworden zijn. *De baaij is een der fraaijste die ik immer aan een openbaare "tee gezien hebbe zij is omringt van een muur van bergen ; ‘Omtrent in de midden legt een stijle klip waaronder het “hol is en duijzende van klijne vogeltjes in logeeren en ook vogelnesjes in te vinden zijn, dog gevaarlijk om uittehalen zijn. "Ik heb er reeds eenigte gekregen waarvan ik heeden een “goede soep heb laten koken dewijl ik uit gebrek hier anders "niet en had en hier ook niets te krijgen is. Geen uitloopende "rivieren heb ik hier langs het strant gevonden, welk eenig 248 »naam mag hebben als zijnde heele klijne spruijtjes, dog in "de regen tijd zullen dezelve merkelijk groter zijn. Aan k "kant van 't Jompangsche gebergte is alles klippen en gevaarlijk »bij t zelve te komen, ik zal alles zo nauw opneemen akt »voorzigtigheid toelaat zo ver ik heb kunnen bespeuren ist »niets in de baaij te mijden , en een wel bezeijlt schip of vaarlık »zal het makkelijk in en uit laveere. Heden morgen ant: — »Bantamsche kant loodende is het loot tusschen de klippa — „blijven zitten en wat moeite ik aangewent hebbe, konde lek | »zelve niet los krijgen, dus ik aan Uw. HoogEdelheedens en „ander loot en lijn ben verzoekende, als ook indien ik alie mogte blijven, zoude ik Uw HoogEdelhd verzoeke een vaal | »boter uit " Comp: voorraad, want hier is niets ja ba | »droptje klapper olij en aan vis en aardappelen zal het ni » mankeere maar. wel aan wat boter. LA »Indien ik het verzogte net van Uw HoogEd: kan me »denk ik in staat te zija alle de werkende Javanen met Wer ate spijzigen, welke een groot voorregt voor die arme duijyeś “al zijn, want alhier. is volstrekt anders voor -hun nies. : »Dewijl deeze negorij te ver is van de landing plaats 20 belle »ik mij een plaats op de vogelsklip verkoozen van waar Ik! »gantsche baaij kan overzien en alles observeere en het allie »vrij gezonder zal zijn als tusschen de moerassen. + Val wi »klip zal ik de vlag baten waaijen om de scheepen de ah | »plaats er door aan te wijzen, zo als ik in het in den »geschikte Kaarte de pijling afgeteekend hebbe, waartoe ik w Uw HoogEd: 5 stukke wit en 5 stukke ‘rood en 5 ® | blauw vlagge doek ben verzoekende, teffens zoude ik Unidos ` »Edelheid verzoeken om aan de alhier naar toekomende scheer” | >of- vaartuigen cen seiju te bepalen, die zij bij het MÉ | "van deeze baaij konde laten waaijen waardoor ik zoude kun“ à »weeten of het vrienden waaren. - De. Heer Jansen 5 rn »en vertrekt weder morgen die ook de plaats goed ge : heeft, dezelve verzekerde mij. dat: van, daar de rijst H »dagen op Buitenzorg konde zijn. 249 „Ik -heb met alle eerbied. (Onderstond) Uw HoogEdelheids Dw. Dienaar (was geteekend) J. €. BAANE, »(in margine) Tjaringe den 4 October 1800 "e avonds om 7 uuren. ` No. 5. Hoog Edele Gestrenge Heer! “Heden Zondag avond zijnde hebbe ik tot heden toe nog “sene verdere orders van Uw HoogEdelheid ontvangen. „Heden morgen vroeg ben ik met drie Canotjes aan elkanderen »gesjort in zee gegaan, dan dit volk is alles behalven zeeluij en *zouden door hunne stommigheid, iemand schielijk lot een »ongeluk brengen, de verdere opneem van de baai zal ik moeten »staken tot mijn prauw zal klaar zijn, anders zouden wij “mogelijk met deze zeeluij, zoo ver gebragt worden dat de »haaijen aan ons een ontbijt zoude krijgen, ik heb nimmer »stommer volk ontmoet en zij zijn direct confuus en welke taal zij *spreeken is mij onbekent. Ik ben dan gelukkig wederom kunnen vaan land gekomen. Het baaitje waarvan ik gisteren aan Uw »HoogEdelheid mentie gemaakt hebben is zoo groot niet als "het zig van ver vertoonde en is in dezelve schoone zand strant "due de grond is zeer stijl; voor een NW. wind zoude men “beschut leggen dog zeer digt aan land alwaar 10 V® zand ‘grond is. Door het verliezen van mijn loot en een end lijn "hebbe ik niet meer dan 40 Ve grond kunne looden. De Oost “Wal heb ik nog niet kunnen opnemen dewijl aldaar geen vaar- "tuigen ziju en ook niet in zee kunnen gebragt worden door "de hoge branding welke aldaar jegens loopt. Ik neem de “Vrijheid Uw HoogEdelheid dit kaartje toe te zenden °t welk | Boes accuraat door mij mogelijk is opgenomen , de zeeluij welke "alhier komen twijfele ik niet of zulks zulle bevinden. Zoo Uw HoogEd. hetzelve late afcopieeren heeft, verzoek ik om *t "EN lerug te mogen hebben, ten einde de verdere bevinding |," dieptens in "t zelve te plaatsen. Heden is de branding "heviger seweest dan ik dezelve nog bij mijn aanweezen be- 250 »speurt hebbe dog op de landing piaats ts zij dezelve gebleeven »alwaar ik denk nimmer branding van aanbelang staat da »wanneer de weste winden woeden. Heeden meest den geheel »dag hebben wij gestadig reegen gehad ook is de rivier, Ù »Tjemandieri sterk gezwollen, morgen denk ik vast verde „Orders van Uwe HoogEd. te ontvangen. »Ik ben met alle eerbied. (onder stond) Uwe HoogEdelheid Dw. Dienaar (was geteekend) J. C. BAANE. »(in margine) Tjuringe den 5 Nov. 1800 om 7 uuren des avonds No. 6. Beschrijving van de Wijnkoopshaai. »De strekking van de baai van de Oosthoek naar de Wet | »hoek is meest N.N.W. t. Z.Z.0. en naar binnen maar Ù »0.Z.0.t. W.N. W. Aan de W. wal is het zeer diep ad „De baai is omringd van zeer hoog gebergte circa in 't »is een stijle klip waar "1 water met kragt tegen a! vaan de Oost en Westkant zijn altemaal klippe waar ai" | »branding tegen aan staat, in °t midden is 't altemaal IP »zand strand waar een hoge Z. W. t. W. Z. W. rolling j” »aan staat, welke een schrikkelijke branding maak en da gn "bet strant ongenaakbaar maakt. In ’t N. O. van de bais” | »klein imhamtje waar de eenigste plaats is waar e ai »landen, bij hetzelve loopt een klein spruijtje uit U at | "Waler genaamt Tjigansa, bezuijden de meergem: gr | »rivier de Tjemandiri uit in de baaij welke voor de lis | »zelve een bank gelormeert heeft waarop hooge "0 || »brandings loopen. paaij Ë | »De scheepen van de Oost komende boegen N- E ge: ` j “lot dat zij de vogel klip in °t Oost hebben alwaar ER "Van zal waaijen, vervolgens het te diep vindende WI | "regt op de klip aan tot op de diepte die begeeren * »als zeeman goed vinden. 251 »Vervolgens moeten zij wat Noordlijker afhouden om naar de »landing plaats te komen, indagtig zijnde niet al te Noordlijk »te koomen, wijl men het seer subiet zoude diep vinden. »Meede zoude ik oordeelen de scheepe vooral welke niet zoo »digt bij de wal konnen leggen dat zij zig vertuijden met het »daags anker in °t Z. W. t. W. en het tuij anker in’t O. t. N. »dewijl men dan altoos zeker van een anker is, wijl men met »onklaar zeer schielijk driftig raakt op zand grond, zoo als shier is en als ook indien het sterk begon uit zee te waaijen »men het derde anker moest presenteeren als dan de ankers "mt elkanderen laagen en alle drie dragtig kon gebragt worden. »De land buijen die somwijlen hevig door komen zoude men »seer schielijk van grond afdrijven en vertuijd leggende zoude »men van ’t zelve zo veel gevaar niet loopen. De zeewind is »gemeenlijk N. W. van daar loopt hij rond tot het O. en O. Z. 0. »met frisse C°. des nagts is de wind gemeenlijk O. t. N. O. labb. »C., dog wakkert jegens den morgen tot frisse C°. en loopt ‘vervolgens door "1 N. naar °t N. W. met stilte, dat is wat "ik tot heeden dagelijks geobserveert hebbe. »In meergemelde baai den 5 October 1800. (w. g.) J. C. BAANE. Te Pelaboean Ratoe nu heerschte in het begin van November 1800 eene groote drukte. Een gedeelte der rijstschepen was reeds gearriveerd ; loodsen waren opgeslagen en het lossen was in vollen gang toen Baart van den gecommiteerden voor inlandsche zaken ENGELRARDT ten schrijven ontving de lossing te staken. De reden daarvan was dat op den 10d November de En- gelsche schepen plotseling verdwenen waren, zoodat de blokkade dus feitelijk opgeheven was. Die flotille namelijk was terug seroepen daar de groote expeditie der Engelschen niet kon door- San aangezien in Britsch-Indië een opstand was uitgebroken en men dus daar de handen vol had. 252 Ik ben van meening dat de oorspronkelijke naam der Wir koopersbaai afkomstig is van de Portugeezen, echter niel woot- delijk maar wel in beteekenis. Op eene zeer oude kaart va die streken las ik eens den Franschen naam, » Baie des vigneron” In de bibliotheek van het Bataviaasch Genootschap van kunsten en Wetenschappen is eene andere oude kaart van Java voorhanden en wel een curieus stuk dat vermoedelijk uit het einde de — 17% eeuw afkomstig is. Als titel draagt zij het volgend op ` schrift: Insulae Javae , pars occidentalis edente Haprıano Rean, | dein pars orientalis. Beide stukken zijn aan elkander vet: bonden en stellen eene groote landkaart daar van Java waa) ook voor enkele plaatsen de diepte-loodingen der omringend zee zijn aangegeven. Geraro van Keuren aan de nieuwe brig | te Amsterdam was de uitgever (met privilegie). i Het zeldzame stuk schijnt mij toe eene compilatie le 24 van de toenmaals bestaande Portugeesche en Hollandsche kaarlel, immers op 3 á 4 duitsche mijlen bezuiden Tjilatjap wordt op de kaart een eiland aangetroffen in den Zuider Oceaan in grootte en vorm zoowat overeenkomt met Noesa Kambang en wel onder den naam Nordra canibaz , vermoedelijk eel Portugeesche verbastering van den Javaanschen naam, Ae Kambangan. Dit laatste eiland staat echter ook op de kat aangegeven en wel op de richtige plaats. Het blijkt wer toen reeds de Segara Anakan bij laag water gedeeltelijk droog Het gehergte der Djampangs heet daar Wijnkooper va Mij komt het waarschijnlijk voor dat de zuidkust Van e daar ter plaatse het eerst door de Portugeezen is opgenome, (Nordra canibaz) en dat het hunne aandacht niet onlgaal dat langs de Djampangsche kust overal legen en dus ook toer” (palmwijn) verkr ijgbaar was. Die streken staan bekend w ` groot aantal arèn- en sagueer-boomen dat daar aang”. | wage Bee tegenwoordig stelt de fabricatie van aren” ult legen een belangrijke bron van inkomsten daar ep: l hevolking, Eenmaal door de eerste ontdekkers den ma E Wijnkoopersbergen aan de Djampangs gegeven, 200 ligt Wi i N | 355 de hand dat zij de aangrenzende baai als Wijnkoopersbaai hebben betiteld. De kust nabij de Djampangs is op die kaart aangelood en de Wijnkoopersbaai is er reeds vrij goed aan- gegeven onder dezen naam. Hoewel deze beschouwing in strijd is met hetgeen Prof. Verw in zijn bekend werk over Java mededeelt omtrent den oorsprong van den naam der baai, zoo houd ik toch mijne verklaring voor meer aannemelijk. Pelaboean-Ratoe, 20 Juni 1885. Heden vroeg nam ik een inlandschen jager in dienst om mij boschvogels te bezorgen. Daarna maakten wij een uitstapje naar de Goea Tjandi, een hol dat in een rots aan het zeestrand bezuiden de hoofdplaats wordt aangetroffen. welke rots door Baaxe de vogelklip ge- hoemd werd. Bij het binnenloopen van de baai dient deze plaats nog immer als verkenningspunt voor de schepen die de reede op- toeken. De afstand van den pasangrahan tot de Goea zal on- seveer 21, paal bedragen. Gedurende het traject viel het ons op welk een verschil vlak naast elkaar gelegen plaatsen aan het Strand kunnen opleveren, ten opzichte vande branding. Deze Werd veroorzaakt door de deining die uit den Indischen Oceaan kwam want zee stond er niet en er woei zelfs een frissche landwind. Terwijl nu op Pelaboean zelf in het geheel geen branding stond zoo sloeg de zee op één paal zuidelijker met ont- zaglijke rollers tegen het strand op: daarna volgde in dezelfde tichting voortgaande, weder eene plaats waar de branding gering Was totdat dicht bij de Goea Tjandi de rollers weder met kracht legen het strand beukten. Het geraas dat zij maken is $ nachts tot in den pasangrahan hoorbaar. 