Friesische Rechtsquellen. 1
Van echtscap buten landes. f.17. Item echtschap, die geschiet buten 10 landes, buten der olderen wille ende naeste vrende raedt, den machmen geven wat men wil onbekruent. Echte kinder van beide parten. $.18. Item 5) of daer echte kinder weren van 15 beide parten, so mogen kinder verbeden van delinge des guedes den toebrenger, ende den personen onmachtich to maken voer dat gerichte, of des negeste vrenden van der kinder wegen in een open gerichte. 20 Van rebelle kinderen, f. 19. Item of daer kinder weren, het weer knecht of maget, die rebel weren, ende gingen die olderen to oneren, de mogen die olderen geven, soe voele alsse willen, of die negeste 25 vrenden. Van mumbers toe setten. §.20. Item kinder sonder vader of moder, die salmen setten munbers, oorber mans, wth gekoren mitten rechte binnen iaertydes; ende 7) 30 sollen sweren niet to versetten of to verkopen der kinderen guede, ende daar alle iaer reken- schap van to doen voer den twalven ®) gesworen des landes. Ende weert ock sake dat niemant orbaer ?) enweer van den !?) negesten vrunden, 35 so moegen die twalve !?) vor schryvene daer to 3) B. „nich? manen.” — 4) B, „binnen 5) B. „klagen.” — 6) B.: „Item, of daer twee personen in echte vergaderen, die beyde kinderen hebben, of eenich van hem, soo salmen schuldich wesen die kindergudern stellen under voermunders und vogheden, und die olders of steefvader of steefmoder ensullen daer gheen administratie van hebben, ten weer dat by die voermunders und vogeden also verdragen werde up oer perickel,” — 7) B. fügt hinzu: „und sullen vaa der kinder guder inventaris maken.” — 8) B.: „voor den richter.” — 9) B.: „orbar of nutte.” — 10) A. „des”; B. ,den." — 11) B. „die richter.” — 33 * — 900 — Das Westerwolder Landr. kesen onbesproken mans in den lande, de dat goet bewaren tot behoef der kinderen, kost und al to beschryven, in gelecht en wt gelecht. Als een wyf sick versatet. 5 §.21, Als een wyf sick versatet mit enen anderen manne, soe sollen die kinderen heb- ben voermunders, van de negeste vrunden, die nutte ende orber sint, binnen den iare geko- ren; is?) des niet, soe moegense die twalven 10 kesen mitten richter wth den gemenen lande, Van bruetschat. $.22. Een iegelick bruetschat, he sy van mannen of van wyven, die sal bewys hebben int begin?) der echtschap by tuge der overlude; 15 ende dat gevet, den dat an gaet. Die kinder moegen niet versetten der olderen guet, $.23. De olderen beholden al tyd oeren an- deel in guederen der kinder, und den hinderen 5) 20 heert; ende de kinderen mogen niet versetten der olderen guet, beholden den olderen dat halve huis und den hinderheert, der kinder der uitherende. Van latinge der guederen. 25 — $.24. Een vader mach dielen syne guederen, soenen und dochteren na hylickes vorwarden, den oldeste soene beholde dat huys*); als dan die vader is doene die latinge des guedes; sal- men by eisschen die kinderen 5), eu dan die 30 soens mede to laten die gueder, en of die soens die medelatinge niet endeden, soe sal die latinge des vaders vullenkomen ende buntachtich wesen. Of die vader onverstandich weer. 6.25. Item weert ock sake dat die vader 35 onverstandich weer, soe salmen daer to nemen Das Westerwolder Landr. die negeste vrenden, wes die tosamen sluten na hylickes vorward, daer salt by blyven. Of die vader mit die kinder niet muchte leven. §.26, ltem Weert ock sake dat die vader niet muchte leven milten kinderen in den huse rustelycken, soe mogen dat die negeste vreuden kennen, dat die olders geerne ruste hebben myt meer guedes, off hy aff varen wolde na ge- boerte des guedes, Van den lateren kinderen. $.27. Item den lateren kinderen salmen hel- pen na vermoegen des huses, ende na hylickes vorwarden beyder parten van den eersten kinderen. Van bruetschat, $.28, Wel bruetschat schuldich is, und bie- det den wth toe Meye 6), uud laet den staen, den de geboden wort to sunte Iacob, soe sal he hem noch ontfangen sonder wederseggen. Of die olderen met die kinderen niet over een muchten, §.29. Item off die olders mit die kinder niet muchten over een, soe moegen die olders dat halve guet nemen, und die halve schult betalen; ende sy moegen ock den hinderheert holden; of hem des nyet genoechde, soe moe- gense eerst nemen dat halve tilber guet, und na der tyt dat seste deel, ende die vader?) sal dat guet niet versetten off verkopen ten sy hem lyves noot, dat to bewysen myt syne vren- den, twe off dre of veer £); ende dan sal ge- schien die versettinge in der kinder hant off negeste bloet, in bywesen des richters und der twalff gesworen 5). 1) B.: „ten weer dat die vrenden duchte oer van noden tho wesen, twelck sie den richter sollen mogen an geven.” — schrieben „kinderen heert”; B. „hinderheert.” — reppelicke und tilber guderen.” — ghene den staen, den di etc.” — 9) la B. fehlen die letzten vier Worte. — 2) B.: „binnent iaers by tuge der overladen und der ghenen den dat am gaet” — 3) A. ver- 4) B.: „dat huys und arve tho den huse behoorende mit alle 5) B. „anderen kinderen,” — 7) B. „vader of moeder.” — 6) B.: „tho Meye tho betalen, und laet die 8) B. „negesten vrenden, drie of vier.” — — 261 — Das Westerwolder Landr. Van den olderen gerack toe doen. $.30, Item weert sake dat die kinderen den olderen geen gerack endeden na hoeren ver- moegen, en die olders lam, blint of onmach- tich worden, und die kinder vacke vermaent worden van vrenden rade, alsoe mogen de olders vermaken oer guederen by consent oere negeste vrenden, en dat sollen kennen die !) gesworen des landes, ende die kinder sollen daer niet meer op spreken mit genen rechte, en alsoe moegen die olders nemen enen vremden. Of die olders kranck weren. $.31. Item off die olders kranck of onmach- tich weren, sollen onbedwongen wesen boven macht, wesse willen doen toe gueder wys toe des huses behoef. Van een kint iarich toe wesen. $.32. Item een kint van vyff und twintich iaren sal wesen vul in allen saken, Of een man guet an storve. $.33. Item ?) off een man guet an storve, dat mach hy geven welcken kinderen dat hy wil, in den dat hy na der tyt daer niet van ennempt; sonder nemet hy na der tyt daer wat aff, soe moegen die kinder ter lycker schei- dinge gaen, na den dattet over laten is. Of een arve verlaten weer. $.34. Item 5) of een arve verlaten weer, und die kinder aff gebodelt weren, behalve ene sete op avonturen, unde dat huys ver- storve; soe mach die gene dat huys beholden, und geven den anderen aff dat hem gelevet were. Dat anderde Capittel, Van naerkoep. Das Westerwolder Landr. daer een ander negerkoep to wolde wesen, die solde dat ontfangen over den wynkoep, ende solde daer lopen van stonden als hy dat wuste; ende vonde hy een peert in den tudder, dat mach he up lossen und ryden daer na, und seg- 5 gen den koep op, ende betalen den wynkoep, ende brengen dat peert weder up syn pas, soe veer als hy dat weet van den kope; off he ock des nyet enwiste, sal he des onversumet wesen to dartich iaren, ende weer hy binnen 10 landes, soe solde hy van stonden an ontseggen, en of hy des ock niet enwiste, soe sal he daer voer doen twalf manne eden. Of een arve verstorve. $.2. Item of een arve verstorve, dat to 15 boedel gegeven weer, dat sal daer weder in komen, daer dat wt gegeven is, des sollen alle boedel doen, Van arven die verstarven. §.3. Alle arven die verstarven, die sollen 20 komen in de negeste hand, daer dat wth ge- komen is, sonder wederseggen. Van een arve toe verkopen. f. 4. Item off een man verkopen wolde een arve, so mogen die negeste vrenden den ne- 25 gesten koep hebben, die daer vreuden sint van der arfsydt de dat verkopen wil. Van heelsibbe. (. 5. Heelsibbe is van vader ende van moder van rechter echtschap, die voertastet 30 halffaibbe van an gestorven guederen, ten weer sake dat daer weer vorwert geschien, die sal- men holden. Van kinderen van een bedde. $.t. Off*) daer een arue verkoft worde, (.6. Item 5) kinder van een bedde of echt- 35 1) B. dafür „die richter," — 2) Dieser §. fehlt in B. — 3) B.: „Item of daer ein arve verlaten were van den olderen up den oldesten sone, und die kinder af gebodelt weren, uyt besondert ein sone van den sulren arve noch onberaden sate, und alsdan die oldeste sone sonder echte kinder aflivich worde; soo sal dat huys und arve hebben und beholden die sone, die ungebodelt seten gebleven is, und geven den anderen af dat hem gelevet," — 4) B.: „Item alle naerkoop sal geschien binnen iaer und dach als mae groninger landtrecht, wol verstaende dat men den koop binnens iners drie maael up verscheyden sondagen nae den anderen openbaer in de kercke, daer dat erve ofte goeth gelegen is, onder de hoemesse verkundigen sal, und die koper und verkoper sullen by oeren eede verklaren woe die koop is." — 5) Dieser $. fehlt in B. — — 262 — Das Westerwolder Landr. scap sollen gelyck wesen geboelt, dat weer sake dat van een kinde muchte komen grote orbaer of eere to hulpe den anderen, dat staet in den olderen wille vry daer mede toe doen, 5 sonder euyger hande to seggen. Van arve toe vergeven. {.7. Item gene olders moegen oere arve Ì) vergeven buten oer kinderen vulboert, dat sy. sake dattet kint so wanwittich of een tobren- 10 ger des guedes weer, ef die geweldige hant geslagen in die olders. Van ontarven. §.8. Dat kint mach nyet ontarven, de ol- ders beholden al tyt oer recht in der kinder 15 guedt. Van een vry spoelkint, $.9. Een vry spoelkint van moder, dat?) boert syn moder guet, dat weer sake dat daer echte kinder voer weren of na, 20 Van een spoelkint. $. 10. Item 5) off een spoelkint voer an teelde echte kind, dat weer soen of dochter, die oldevader hadde arfflick guedt, und lete de echten kinde die guederen, so mach dat kint 25 die guederen hebhen sonder argelist, na den dattet kint der olderen verwaren in hoeren noeden. Van verstorven guederen. $.11. Alle verstorven guederen vervallen in 30 dat negeste lit. Van olderlose kinder. §. 12. Alle olderlose kinder, und *) noch niet to iare sinnen gekomen, die guederen sollen onbekummert ende onvermindert blyven 35 tot hoer iaertyden. Van arfnisse. $.13. Item weert sake dat een man hadde 1) B.: „oer principael arre." 2) B.: 4) B. „die” für ,, und." — gerade." 1) A. $) B. fügt hinzu: ,gelt" — 5) A. „„heert weder" ändere ich naeh B. in „herwede.” — 6) „van”; aus B. nehme ich dafür , und" auf. — Das Westerwolder Landr. een dochter, und hadde anders geen kint, und die vader storve, soe sal die dochter des va- ders cleder und herwede 5) beholden, ende sollen blyven up den heerde daerse getuget sint; ende des gelycken of de moder een soene hadde, und de moder storve, soe sal die sone der moder gerade P) und clenode up de heert blyven. Van gewyeden. f.14. Off daer weren broeders ende genen. susters, und?) ene van den broders gewyet were, soe nemet die gewyede der moder cle- der und alle syringe ®). Dat derde Capittel. Van kopen mit onmundigen kinderen. $. 1. Nemandt moet kopen off verkopen myt onmundigen kinderen. Van toe borgen onmundigen kinderen. f.2. Item alle wel geborget hevet?) onmun- dige kinderen, dat is verloren. Van hanteringe mit onmundige kinderen, $.3. Alsoe wel heft enyge hanteringe mit onmundige kinderen, dat sal wesen onmachtich. Van die voermunders. f.4. Item of die voermunders versumeden die kinder in den gerichte, of anders waer in sekeren guede, dat sal de kinderen nyet scha- delick wesen, sonder die voermunders. Als die kinderen mundich sint. $.5. Item als die kinder sint mundich ge- worden, soe sollen de voermunders rekenschap doen in allen dingen. Van die voermunderen, $.6. Die voermunderen sollen gene kopen- schap hebben myt den kinderen, doen sy daer over, dat sal onbundich 19) wesen. „dat sal syns moeders erfnisse horen gelyck die echte kin- deren, beholden die echte kinderen die e prineipeel herde of arve nae landrechte.” — 3) Dieser $. fehlt in B. — B. „kleder und 8) B. fügt hinzu: „und nicht meer.” — 10) A. ,onmundich"; ich ändere nach B. in ,onbundich," — — 90$ — Das Westerwolder Landr. Van koep der kinderen guet. $.7. Item of daar weren verkoft van der kinder gueder beneden vyff und twintich iaren, dat mogense weder an spreken !) myt recht, alsoe veer alst hem schadelick is, und butent gerichte geschien is, Gene vrouwe mach voermunder wesen, §.8. Gene vrouwe mach wesen voermunder tot oer kinderen, wanneer sy enen anderen man nemet, alsoe sal die moeder rekenschap doen van die guederen. Of die soene koep slagede, §.9. Item of daer weer een man, und hadde een soene, den he geen guet gelaten hadde of syn boedel niet toe gesacht hadde, of die soene koep slagede, daer sal de vader geen doen mede hebben, dat weer sake dat die vader dat mede hanteerde. Dat veerde Capittel. Van marckscheidinge. §.1. De marckscheydinge sal wesen und geschien na olde kunde, ende bewys myt kun- dige mans, olt van iaren, guet van geruchte of kunde daer van, of wt breven, of bewys (mith) 2) sloten, graven, busschen, of anderen manieren, datse weten of hebben gehoert van olde mans die nyet partyelick enweren, die sal tuech sweren dat dit altoes soe gewest is. Van palen toe setten, $.2. Nemant sal palen setten of graven tus- schen lantscheydinge, of anders teken maken de schadelycken moegen wesen den luden, of niemant machse up trecken, of dammen maken, sonder consent beyder parten, of gene lant- scheydinge doen, sonder kunde ende weten der negeste buren, die daer reden und recht toe hebben, dat weer cleyn off groot, in wa- ter off in lande, dat weer hemelick off open- 1) B.: „an spreken, recht sam des nicht were ghedaen, alsoo etc.” — 3) B.: „in vier entwintich marcken.” — 5) Diese eingeklammerten Worte nehme ich aus B, auf, in A, fehlen sie. — hat verstellt: „brieven, mith bewys sloten etc," — 60, 70, iaren.” — ten”, ich ändere nach B. in „marcken.” — Das Westerwolder Landr. baer; wel daer over dede, sal den gerichte in broke vervallen wesen van vyff 5) marck. Waer een korffstal is, $.3. Item waer een korffstal is, dat bewys- lick is van den olden kunden, of boven dach- tenisse older luden die tegenwoerdich sint bo- ven tachtentich *) iaren, die daer tugen doer dat hem kundich is, ende hebben gehoert van hoeren olders dat hem kundich was, datse plegen des toe bruken; (die sal daer bliven) 5). Noch van korffstalle. §.4. Item korffstalle moegen gene schuttinge of upholdinge des waters hebben myt plancken off myt soden, dan enen dunnen tuyn, Van een gemene graft. 15 $. 5. Eene gemene graft des dorpes sal nie- mant voer den anderen bekummeren myt korve off myt tune, ende weert sake dat emant voer den anderen wolde meer rechtes hebben, dat moegen die gemeente behinderen sonder scha- 20 de, ende die stroem sal vry wesen tot allen tyden, Von wateren toe schutten. $.6. Ghene wateren salmen schutten up marcken ©), of in stegen, of in Ae; al sollense 25 vry wesen sonder toevinge. Van water toe leyden. (.7. Nemant sal leyden syn water over een andermans grunt, dat ensy sake dattet ene gemene water is, of yan menschen dencken 30 soe is gewest. Noch van water. f.8. Item waer water sint up gemene grunde, daer orber van komen mach, die machmen ruymen ende wt vlieten laten myt consent twyer 35 parten, souder broke, Van water toe toeven. {.9. Nemant mach dat gemene water toe- ven, by vyf marck toe broke. 2) „mith” fehlt in B.; und A. 4) B.: „boven 6) A. „marck- — o — 904 — Das JV'esterwolder. Landr. Van eigendom. $. 10. Nemant mach eigendom maken myt wateren, wagen of voetpaden over eens ander- mans grunt. 5 Van wateren toe schutten. L 11. Item wel daer wateren schuttet, die dan schade doet enen anderen, die mach spre- ken up synen schade toe verbeteren, dat D he bewysen kan. 10 Van aenthoevede. §. 12. Alle aenthoevede van boulande sollen vry wesen myt ackeren by den hogeste broke ?), ende syne wateringe vry. Van hoftuinen. 15 $13. Item alle hofftuine ende gaerden sal de heer daer van vryen und bevesten, daer he gene beeste mach 5) penden of slaen, Van waer des landes. f.14. Alle waer des landes machmen bre- 20 ken den enen arm of palmavent, of in der weke daer na, ende niet weder to maken eer sunte Bartholomeus, doch men salse ock up uemendes grunt leyden. Die wyde van den ware. 95 $15. De wyde van den ware sal wesen boven van elven voeten, ende dat waer *) mach hebben een kolck boven ende beneden. Van visschen in eens anderen water, §. 16. Nemant sal visschen in eens anderen 30 mans water myt selen tot enygen tyden. Van een sloet toe leiden. $. 17. Off daer een sloet of een grave worde geleidet in een andermans water, deu dat water toe hoert, die mach nemen di up sty- 35 gende visch, de daer by 5) geet wth der Ae in den sloten by der Ae over, Das Westerwolder Landr. Water sal vry wesen. $.18. Alle water up ende neder sollen vry wesen van allen tollen, ende gene schepe toe toeven. Van graven. 4.19. Een iegelick man mach graven syn watertocht soe deep ende wyt als hy selven wil, ende wil syn naber nyet met hem graven, soe mach he dat gerichte toe spreken, hem daer bystandicheyt an toe doen, Dat vyfte Capittel. Van gevonden guet. $.1. Weert sake dat een man vonde in synre hofstede eens andermans guet bewracht of onbewracht, dat mach hy uiet zerigen of misdoen zonder schade. Van gevonden guet, $.2. Off een man vonde eens anderen guet up syn hofstede by nachttyden, [dat 6) mach hye holden up sinen schaden, weder tho lossen sonder weygeren. — Item of ein man vonde eines anderen mans guet by dage in synen korne of hoye,] dat mach he holden up syne schade, toe lossen und kundich toe doen synen heren by der sonnen schyn, of hy des muchte by dage; anders?) he de to holde up den an- deren dach und schade, of by die voederde, hem dat an to recken ®), den here der beeste. Noch van gevonden guet. {.3. Item wel een andermans guet vonde by nachte in koren of in hoy, of in syne eckel, die mach die beeste holden up syn meesten schaden, dat wer sake dat hy die beesten verloren hadde of ontiaget weren, ende he ock des niet aff soeken enkonde met syn huysgesinne des bewyslick weer. 1) B.: „na den dat P bewysen ‚kan ende mach.” — 2) B, fügt — » tho wetene vyf marck.” — 3) B. „over mach." — „maer”, welches * in , waer" ändere, da B. ,Warre" — 5) la A verstellt: „by de daer.” 6) Die eingeklammerten Worte fehlen in A., ich ergänze sie aus B. — 7) B. „anders hie die nd bolden op den anderen dagh up schaden.” — da B. ,rekenen." 8) A. „trecken”; ich ändere in „recken”, Das Westerwolder Landr. Van butenlandes beesten. $.4. Off?) daer een butenlandes beest queme lopen, dat salmen (holden) ?) up recht; ende up des mannes schaden, die dat versocht, vry weder geven tot allen tyden; ende soe solde he dat den rechte kundich doen, ende kundi- gen laten to kercken, die dat geschuttet hadde. Van an slagen guet. $. 5. Item off daer guet of schepen an sloege, alsoe dat men guet ende schepe weder geve 5) to allen tyden *) sonder wederseggen 5), in den daer waerachtigheit van is of kunde, daer men dat up holden mach tuych to brengen; ende of daer niemant ®) brochte tuych of bewys des guedes, soe”) salmen dat guet halff geven in de hillige kercke, daer dat guet in den kar- spel gevonden, ende halff dat gerichte, Van gelt toe vinden, $.6. Item wel daer ®) gelt vindet in synen gronde, hoert hem toe. Noch van gelt. , {.7. Item wel gelt vindet in eens ander- mans grundt, nyet myt voersate versocht, dat hoert hem half, ende den heren des grun- des ?) half, Noch van gelt. {.8. Op hillige steden, dat hoert daer to !^), daer dat gevonden wort. Noch van gelt. §.9. Item !!) of hy dat vonde upter straten, dat salmen kundigen over die kercke, wel daer een teken van brenget, die salt nemen sonder aff trekken. 265 Das Westerwolder Landr. Noch van gelt. $.10, Item 12) wel daer vint gelt 15) of gel- des weerde buten wegen verhut of verloren, daer niemant kunde van hevet, dat hoert den vinder to, daer niemant of claget. Van een zwarm. 6.11. Item of emant vonde een zwarm, ende volchde hem, ende een ander in den wege weer, dat hem de zwarın over vloege, die mach ock den zwarm volgen halff to holden; mer wel van der syden komet, die hevet daer nyet an. Van een zwarm. f.12. Item wel een zwarm vindet in velde of up een boem, die sal daer een teken by laten, al eer hy weder komet; anders hoert hy den vinder toe, de hem laest virdet. Noch van een zwarm. §,13. Of daer een zwarm vloge up een andermaus holt off grunt, soe machmen daer een penninck by leggen, und laden den zwarm sonder broke; wanneer he volget, ist syn zwarm. Van ymen. $.14. Item of daer welcke ymen verdriet deden den anderen, den salmen stueren, na den dat die here dat weet, of !*) wel die schade an kompt. Van een zwarm. $.15. Off daer emaut syn eigen zwarm volgede van synen ymen, ende he dat bewy- sen konde, und vlogen in een andermans ymen, daer sal he den eersten zwarm weder wth hebben, of weer dattet geen zwarm hadde 13), soe sal dat wesen half und halfl. : 1) B.: „Item of daer een butenlendich beest queme lopen, dat salmen holden op recht, und nae drie kerckspraken, die ghedaen sollen worden van acht tho acht dagen, salt den heren vervallen; die dan geholden sal syn den beschadichsten syn kosten und schaden toe entrichten, ten weere dan dat hie dat beest daer voor den beschadichten wil laten.” — 2) ,, holden” fehlt in A. — 5) B. fügt hinzu: „beholtlick den heeren syn berchgelt” — „soe sal dat guet of schepen den heeren verfallen sya.” — B.: „den heren des grundes"; in A.: „des heren grunt” — up der heerstraten, dat hoort hem half und den beren half, 3) A. „ geven.” — 4) „to allen tyden" fehlt in B. — 6) B.: „niemaut binnen iaers.” — 7) B. nur: 8) B. fügt hinzu: „verholen schat und.” — 9) Aus 10) B.: „den kercken tho." — 11) B.: „Item Item wie dat vint gelt ofte geldes weerde up syn of up een andermans grande, up billigen steden of op herenstraten, die zal dat verkundigen over der kercken; wie daer ein teicken van bringet, die sal dat nemen sonder af trecken” — 14) B.: „of wie men den schaden an komet." — »ginL" — 12) Dieser §. fehlt in B. — 13) A. 15) B.: „of wer dat genen sworm enhadde." — 34 20 25 30 Das Westerwolder Landr. Noch van een zwarm. 6.16. Item !) of daer een vonde een zwarm by een andermans ymen, de zwarm sal daer af wesen soe veel he mit een hamer aff war- $ pen kan over der luchteren arm, eude hy sal dat mytten luchteren hant holden an dat vor- der ore; weren daer gene ymen neger, soe mach he den zwarm nemen. Van lockhuven toe setten. 10 Lu, Daer ensal niemant gene lockhuven setten in dat moer off velt, of in dat broeck by synen halse; welse vindet, machse den ge- richte 1*) toe seen laten. Van ymen toe volgen. 15 6.18. Item wel daer na volget ymen, alsoe lange als he hem volget, soe hoert he hem toe waer hem vindet, in wes bomen of stede, Van wilde beesten, §.19. Alsoe ist myt alle wilde beesten, ist 20 dat een mans wiut iaget een wilt, alsoe lange dat he hem myt den winde volget, vinget een ander mit syn winden, dat hoerde den eersten toe; dede hy anders, dat weer deverye. Van getemmede beesten. 25 §.20. Item wilde beesten die getemmet sint, alsoe lange alsse aff sint ende weder komet, wel die henet?), die breket gelyck die tem- mede beesten. Van beesten. 30 $.21. Nemant sal ander beesten to sick trecken of locken, se weren tam of wilt, by broke der beesten. Van wolven toe vangen. $.22. Item weert sake dat iemant iagede 35 den wolf! myt syne hunden, een swyn of een ander beest, dat solde blyven synen heren; geschede dat anders, weer deverye. Das Westerwolder Landr. Van behessen. $.23. Nemant sal eens mans velt behessen mit kuylen panden, van dat hem sonderlinge to kompt. Van iachte. L 34. Item in die ghemeue marck in den lande machmen jagen, waer men wil 5). Dat seste Capittel. Van een betene hunt. §.1. Item of een man hadde een gluyp be- tene hunt, die twe hadde gebeten, bethe he den derden, den solde hy boeten, gelyck of hy dat sevlen gedaen hadde *). Van een duime hunt. $.2. Item of een man hadde een duime hunt, den salmen doden, alsoe veer die here dat weet; of he des versumen wolde, wes he na der tyt bethe, solde die gene betalen den die hunt toe hoert. Van een stotene bulle. $.3. Of een man hadde een stotesche of netelen bulle, of een ander stotesch beest die enen mensche gestot hadde, wes schade hy na der tyt dede, daer sal hy vul voer doen, ge- lyck of he dat selven gedaen hadde, Van een slaende peert. §. 4. Item off daer een hadde een slaende peert, die salmen een belle in die start hangen toe eenre kunde, Van een beest stotesch toe maken. $.5. Item of emant beest stotesch makede, “die 5) sal dat beest betalen. Van een duim beest. $.6. Of een man iagede syn duime beest to vanc, dedet dan verdriet, des endervede hy niet betalen, Van een beest. {.7. Dede emants beest emande verdriet, 1) Dieser 5. fehlt in B, — 1*) B, ,richter." — 2) A. „heret”; da B. „honet”, ändere ich in „henet.”— 3) B.: „item in die ghemeine mareken des landes machmen behoorlycke ingen waer men wil, wanneer die here des landes niet tegenwoordich is; alst averst der here im lande is, sal niemant dan der heer alleine iagen; doch worde als dan van iement jet mnversiens gefanghen, dat salmen den heren praesenteren.” Dieser Zusatz wird in dem Publications- patent von B. ausdrücklich als der Revision v. 1567 angehürend bezeichnet, — 5) Aus B. „die”; A. hat dafür „ dat.” — dat geweten heeft.” — 4) B. fügt hinzu: „in dem hie — 267 — Das FF esterwolder Landr. ende eer der tyt nie gedaen hadde, dat mach he van stonden an van sich slaen sonder be- teringe der beserichden, des mach die serichde dat beest an sich nemen of hem belevet voer syn hoen. Van een schadelick beest. §.8. Item off emant hadde een schadelick beest, dat mach een iegelick doen den heren (kunde) ), daer na gert dat beest up schade des heren. Van een wreet beest. $.9. Item wel een wreet beest hadde, dat sloge of stote, epde brochtet by een ander dat hy wal wuste, dat steyt up des brengers schaden. Die een beest verhongeren liet. {.10. De een beest verhongeren lete, die solde daer beteringe voer doen, na dem dat he dat gevangen off geschuttet of gepandet hadde. Van een beest toe slaen. f. 11. Item of een man sloege een mans beest in den velde, daer sal hy beteringe voer doen; of ist verdorven, soe sal hy dat betalen ?). Van bloetwonden. $.12. Nemant sal syne denstlude bloet won- den, sonder broke des rechtes; ende des sollen gelycke de denstluide den heren. Van vuir an toe steken. $.13. Item wel daer vuyr an steke an velde of an holte, daer schade van queme, den sal hy up staen. Van syn heren guet toe versumen. $.14, Item knecht of maget de daer ver- sumet hoers heren guet, ist bewyslick sal daer voer staen. Van hemelycke kulen. (.15. ltem wel hemelycke kulen maket, 1) „kunde” fehlt in A; steht in B. — „of” — fehlen in B. — 2) B. fügt hinzu: „und sal by nacht dubbelt wesen.” — 4) B.: „Item zegel und breve sullen bundich wesen in erflicke goederen” — 6) In A. steht: , billiger." — 7) In B, statt $. 5 und 6 Folgendes: „Item in allen saken die Das F¥ esterwolder Landr. daer quaet van geschien muchte in menschen off in beesten, die sal daer voer vul doen. Van een beest toe slaen. §.16. Soe wel daer sloege een mans beest, dat dragende weer een ionck, unde dat mis- 5 droege unde 5) verdorve, dat sal he betalen na gueder mannen seggen. Dat sovende Capittel. De buntachtige breven. $.1. Item *) of een man hadde breven de 10 buntachtich weren, sollen onstrafbar wesen mit segel und tuige in arfflycke guederen. Van schelinge. $.2. OMS) twe mans scheelachtich weren, daer besegelde breve van weren ende vullen- 15 komen tugen, .daer mach ene voer staen myt syner twalfter hant. i Van des landes segel §.3. Nemant sal des landes segel gebruken, daer sinnen by die twalff gesworen, ende van 20 een ytlick karspel twe! vogeden der hilligen ©) kercken. Van versegelen. (.4. Men sal geen lantsaten versegelen dan twe reyse des iaers, als op sunte Lucien dach 25 ende des saterdages na Pinxteren; daer na sal- men dat segel brengen int slot. Van cen doem. $.5. De?) een doem begeert in schriften, die sal dat segelgelt betalen. 30 Van des landes segel f. 6. Item wel des landes segel begeert up enen breeff, de sal daer voer geven xx krumstert, Van testamenten. §.7. Alle testamenten die buntachtich syn, 35 sint stede ende vast toe holden. 3) B. 5) Die $5. 2—4 des heeren zegel begeert, die ensal niet meer geholden wesen tho geven voert zegel dan einen olden schilt, und voert schryven vau enen doem drye groninger stuver," — 34 — 268 — Das Westerwolder Landr. Van testamenten. $.8. Een testament buntachtich to wesen, sal wesen besegelt ende beschreven van synen bichtvader, daer by geeysschet twe tugen P). 5 Dat achte Capittel. Van tuinstaken. §.1. Een tuynstake salmen scharpen of hou- wen up twe syden. Van tuinen. 30 $2. Item wel een tuyn by der straten tuinet, de aal die roden van buten om steken, Van hoven. $.3. Een man die daer heft een hoff, ende hevet den up geschoten, die?) sal den hoff 15 worcken, Van bomen, $.4. Of een boem stonde tusschen twen landen, den de twe deel toe hoert, so 31 mach den boem toe sick nemen. 20 Van een boem toe houwen. §. 5. Item of een man wolde houwen een boem, die boem eget syn val, sonder he sal daer hulpe to nemen, soe dat he niemant schade dede na syn vermoegen, dat bewyslick is. 25 Van een boem toe houwen. 6.6. De daer een boem houwet, die sal toe seen, dat he gene schade doe in kinderen of in beesten; geschege daer over schade, sal *) he richten. 30 Van hofftuin. {.7. Gheen hofftuyn mach worden ontho- veden 5, dan he bevracht is, dat weer sake dat hem de gemene buren wes vorder kenden. Van bomen. 36 f. 8. Item of een boem hanget off wasset up eens anderen mans grunt of up syn tim- mer, soe machmen staen up die ploechrade, ende verhouwen den boem myt ener bylen, Das FVesterwolder Landr. dat ©) helff up enen dumeelle lanck, of up den timmer staen. Van timmer. (.5. De gene die een timmer bouwet, die sal dat setten dre voeten van een andermans grunt, dat de ledder moge staen up syn eigen grunt, ende ock de druppe van den timmer moege vallen up syn eigen grunt. Van hofgrunt toe scheiden. §. 10. Item of daer welcke luide weren, die hoffgrunt off ander landen scheyden wolden, die sollen dat middeh ontwe delen off graven of tunen; ende wolde die ene piet mede graven, soe mochte he dre voeten graven van des an- deren grundt, ende schietent upt syne, ende sal den sloet tot elcken ende worcken, Van emant in syn holt toe vinden. (. 11. Item of een man een persoen vonde in synen holte, und”) hem schade dede, den mach he verclagen voer gewalt, ende den hoenen vul doen voer dat holt, Van holt toe poeten. £.12. Item wel daer holt potet up een an- deren mans grunt, die verlust dat holt und dat arbeyt, Van holt toe poten. $.13. Item of emant holt potede up die gemene grunt, dat mach hy niet houwen of bruken, dat ensy mitter buren wille. Noch van poten. f. 14. Item wel daer holt potet dat den an- deren schade doet, die onnutten drup hevet, die mach ®) den nutten drup hebben in hoffgrunde. Van hoppe. $. 15. Item wel daer hoppe hevet up synen grunde, ende wasset over eens anderen mans grunt, die mach die rancken toe sich trecken, was hem volget to den wortelen, dat mach he 1) B. fügt hinzu: „und nemant sal meer moghen bespreken dan ein engelsche marck, dat is soeven embder gulden” — 4) B. „den sal hy entrichten.” — lanck.” — 7) B. „die.” — 5) B.: 2) Aus B. „die”; A. hat „den.” — ,Unthovedt, dan die bewracht is,” — 8) B.: „mach orck den.” — 3) B. „die mach den boom an sich nemen.” — 6) B.: „dat helf einen ellen Das Westerwolder Landr. holden, dat ander mach die gene hebben daer hy boven syn grunt wasset. Van gemene holt toe houwen. $.16. Nemant sal oerloff geven in dat ge- mene holt toe houwen, dat ensy by consent der gene, de dat mede to kompt; geschege dat anders, dat men dat holde up gewalt, Van een oven toe setten. $.17. Item wel enen oven settet by een anderen mans grunt, die ?) sal hebben off af setten dre voeten van des anderen grunt, ende keren dat open up syn eygen. Dat negende Capittel. Van voervluchtige vogel. $.1. Voervluchtige vogel salmen worken dre voeten hoech, ende *) vloge daer over, soe salmen dat binden; geschege des niet, sve salmen hem syn recht doen. Van gansen, 6.2. Item of daer gansen gingen in cens mans koren, dat salmen den genen kundich doen, den sy toe hoert; of he des niet enachtede, soe machmen die ganse by die voeten up han- gen, dattet hovet mage an der eerden hangen; ende die aent salmen up hangen in een clove- den stock, ende speren oer up den beck, undse daer niet van to nemen sonder oerloff. Van hoender. La Een?) hoen mach gaen buten syns heren hoff, soe veer als een vrouwe myt ene vorder ploechyser mach warpen binnen die doere staen, ende warpen tusschen die benen wth. Dat tynde Capittel. Van der bure wilkoer. (.1. Alle buerwilkoer is vry; waer die twe deel hen willen, daer sal die derde volgen, dat enweer dat de derde deel *) mede verdor- 1) B.: „die sal hem af setten,” — 2) B.: „und vlogen sy daer over, soo salmen sie binden," — 269 Das Westerwolder Landr. ven worde, dat 5) die richter ende twalven mede kennen, ende sollen dat dan maken, dat het ene gemene orber worde, Van wilkoer. f.2. Alle buren mogen sulvest oer wilkoer richten, sonder broke, Van graven. 6.3. Nemant mach graven enen wech in der buermarcke voer 6) em sonderlinge te hol- deu, noch niemant sal eygendom maken in der buermarke, sonder consent den buren. Van een moele. $.4. Item off twe of dre ene moele tosa- men hadden, ende een deel oer part niet ma- ken wolden; die oere part makeden, moegen die moele besaten laten voer die gene die oer part niet maken willen, niet toe bruken hen ter tyt toe, datse hoer part gemaket hebben. Van lyckwegen. $.5. Alle Iyckwegen und bruggen sollen wyt wesen ses voeten. Van kerck wegen. $.6. Alle kerckwegen sollen breet wesen twalfl voeten. Van heerstraten. $.7. Alle heerstraten sollen breet wesen twe und dartich voeten. Een ionckwech. $.8. Een ionckwech?) off een stege sal breet wesen sestyn voeten, wel die niet maket ®) ende helpet, sal de ock niet gebruken buten oeren willen. Een gemene wech. §.9. Off ene gemene wech ock niet gebru- ket worde in voele iaren, salmen hem och daer niet mede verliesen. Wel een knecht wint. $.10. Item wel ene knecht of maget wint, „Item, in den hoenderen in andermans laude schade doen, dien salmen mogen doodt slaen, als die here eins ver- maent is, die nieht enwil sturen.” — twalf goede mannen sullen kennen.” — 8) B.: „maken helpet.” — 4) A. hat: „derdeel”, für „derde deel.” — 6) B.: „voer einen sundergen tho holden.” — 5) B.: „dat die richter und 1) B. „iockwech.” — 3) B. : wv 15 25 35 — 270 — Das WVesterwolder Landr. endese die wynkoep ontfangen, soe sintse schuldich to denen; weert sake datse hem die deenst niet hilden, soe sollense den heren dat loen geven; of een herese niet ontfangen wolde, 5 sal he hem dat loen geven. Van denstboden, $.11. Item?) of een denstbode niet queme in synen denst na vorwarde, dat sal staen in des heren genade. 10 Van denstboden toe ontwinnen. §.12. Item weert sake ene?) queme ende ontwonne ene synen denst, ende die denst na der tyt sick verenichde myt synen heren, dat mach he doen sonder gebreck, in den he in 15 enen anderen denst nyet weer in gegaen, Van denstboden versumenisse. $.13. Item of ene denst synen heren wat versumede dat bewyslick weer, daer sal hy vul voer doen. 20 Van een denst, {.14. Item of een dengt syn lyf verlore in syns heren denst, so machmen hem syn loen op syn bort5) leggen, daer is hem vul mede gedaen. Noch van denst. 95 §.15. Verlore een denst syn lyf in een an- dermans wark, soe salmen hem lonen na der tyt. Of een denst kranck worde. §.16. Item of een denst kranck worde in lange suycken, soe sal hem die here holden 30 veertien dagen up syn kost, ende soe sal hem die denst soe lange nae denen, off in den lone ontfallen, na gelegentheyt der tyt; off weer he langer kranck, soe mach he hem die kost be- talen, meer he sal den heren vul doen voer 35 den kost 5*). Van buerschap. £.17. Off een huysheer een buerschap *) hadde, ende hadde anders niemant, die mach Das Westerwolder Landr. wesen godinges vry ende seendes, in den he daer sulvest niet toe doene bevet. Van beesten. $. 18. Item of een beest in den dreck queme in tegenwoordicheit des heerders, daer sal die heerde dat beste by doen; ende konde hy daer niet to doen, soe solde he den heren des bees- tes dat van stonden an kundich doen, soe sal de heerde onbelast wesen; na den dattet be- wyslick weer, dat he des niet kundich endede, soe solde he daer voer vul doen, Van een wolff. §.19. Item of een wolf bethe een beest tegen den heerden wille, daer sal die heerde onbelast mede wesen, in den dat bewyslick were. Van een hunt. $.20. Off een hunt in groeve of in bethe; graft he in, soe salmen hem den voet aff hou- wen; ist anders, der snuten, Wel sen hunt doot slacht. €. 21. Item of ene des anderen hunt wrede- liek doot sloege sonder schult, dat bewyslick weer, soe 5) salmen den heren des hundes be- talen voer veer marck 6). Van een hunt toe steken. (.22. Steket ene een hunt voer an, daer misdoet hy neet an, meer steke hy hem van achteren an, soe sal he hem gelden als voer schreven is, Van een denstknecht. §.23. Item of ene hadde een denstknecht, den hy bevole syn buerschap?), die salmen anders geen warck bevelen; bevelmen hem wark, dat hy bewysen konde, wat schade daer over geschege, solde die here des huses voer staen. Van een denstknecht. $.24. Item of een denstknecht lemede een beest ofte verdorvet, dat sal he betalen. 1) In D. fehlt dieser Paragraph. — 2) B. „dat een” — 3) B. „borst — 3°) B. ,dienst" — 4) B. „burherschop.” — 5) B. „den.” — 6) B. fügt hinzu: , ltem ein marck sal geestimeert und betaelt worden mit sesthien groninger stuyvers," Ein Zusatz welcher im Publicatiouspatent des Landr. v. 1567 ausdrücklich als solcher bezeichnet ist, — 7) B. „buerlerschap.” — Das Westerwolder Landr. Van een heerde. $.25. Item of een buerschap hadde een ge- mene heerde, die schade dede, ende den schade niet verleggen konde, daer sullen die buren voer staen, Van een heerde. $.26. Een heerde is vielich by vyff marcken, den gelycken een aent up syn poel. Hoe een richter sal gestalt wesen. $.27. Item 1) een richter des landes, geko- ren van den gerichte, und believet van den gemenen lande, sal wesen echt ende recht ende van gueden geruchte, een vryarvet man, Wo- nende in den karspel Vlachtwedde of Onswedde. Ende wel in enen richter gekoren wort, die sal des ock niet weygeren een iaer lanck, by pene vyf marck den gerichte. Van bloetwonden. f.28. Soe?) wel een richter bloet wondet, dat is veer marck, ende of he enen doot sloege, dat is (dubbelt boete und broke) 5). Van bloetwonden. $.29. Item *) of een richter enen bloet won- dede, dat is veer marck; ende of he enen doot sloege, dat is (dubbelde boete unde broke) 5). Of die ene heerde den anderen sloege. {.30. Item of die ene heerde den anderen sloege, daer is gene broke af, dat weer datse sick bloet wondeden, ende die hoene clage, is twe marck, Dat elfte Capittel. Van godinek toe holden. $.1. Een 5) iegelick lantman, de verstandich- 271 Das Westerwolder Landr. sten van den huse, sal toe drey tyden des iaers syn godinck holden, als des saterdages na hillige dre koningen, ende des saterdages voer Mey, ende des saterdages na sunte Michel, toe Vlachtwedde; ende een iegelick sal daer wesen toe tyn uren,in den dat he noet hadde buten, ende binnen landes is. Van scheltwoert. $.2. Als ?) die richter dan hevet an gerich- tet dat gerichte, soe veerbiet he scheltwoert, sondige achte niemant syn selves toe bewarene, hy enhebbe des gerichtes moet, by vyff schil- lingen, den schillinek voer een braspenninck. Van cluchten. $.3. Item 9) als dat is geschien als voer schreven is, soe mach die richter dat lant cluchten in veer cluchten, wel daer dan niet enis, die is den richter vervallen in vyff schil- lingen. Van broke. f.4. De den richter vervallen is in vyf schillinck, van wat sake dattet io queme ?), soe mach die richter den gebieden up enen euckenden dach by vyff marck den gerichte to broke, in den die richter daer over claget. Van verclagen. f. 5. Item 19) wel in dat godinck wil een man verclaghen, die salt hem kundich doen des dages tovoeren, anders endarff hy hem niet antwoerden. Dat x11. Capittel, Van clagen. f.1. De ??) dagede in dat gemene godinck, 1) B.: „Item als die heere hem rechters sedt, daer sie ghene upsprake up hebben, solden die ondersaten daer mede thovreden wesen, beholdelick dat die richter wesen sullen in die lande geseten, und behoorlycken gearft und gegudet, achter volgende der undersateu privilegien.” — 2) B.: „Item wie einen richter bloet wondet buiten recht und nicht omme rechtes willen, dat is vier marek; und wordt hie doodt geslagen, sal wesen dubbelt boete und broke, und dit sal interpreteert worden na die na volgende artikulen van den doodtslagen.” — 3) Diese eingeklammerten Worte fehlen in A, — 4) B.: „Item of die richter cick einen bloedt wondede, buten rechte und nicht umme rechtes willen, dat is vier marck, und wordt hy doodt gesingen, sal wesen dubbelde boete uude broke." — 5) Diese eingeklammerten Worte fehlen in A. — 6) Dieser §. fehlt in B. — 7) B.: „Item als de rechter dat recht an hevet, so sal niemant scheldewoorde gebruken by vyf schellinck tho broke, und ensal niemandt spreken sonder des richters orlof by die selve pene.” — 8) Dieser $. fehlt in B. — 9) B. „dattet is.” — 10) Dieser $. fehlt ia B. — 11) B.: „Item die klaghe voer den richter is vry etc, — 5 25 30 — 272 — Das FVesterwolder Landr. is vry sonder broke, sunder den richter een krumstert, dat enweer sake dat daer ene cla- gede den richter over gewalt, dat weer vyff marck; of bloetwondinge, dat weer twe marck, 5 Van een voersprake. §.2. Een clager sal!) bidden den richter om ene voersprake, ende die richter sal hem niet weygeren, ende die voersprake sal oerloff bidden van den richter des mans woert toe 10 verwaren, ende die dar verclaghet ?) wort, die sal den richter eysschen dre warff over dat gerichte ?*), ende dan soe sal he antwoerden mit oer voersprake als vor schreven is; ende weer he dan daer niet, de 5) verclaget wort, de sal 15. nedervallich wesen syns rechtes, in den hem des anderen dages is kundich gedaen mit twe mans. Van een ordel. $.3. Als *) een clager heft geclaget, ende 20 daer up is geantwoert als vor schreven is, soe sal die richter bestellen an enen gueden man die onpartyelick is, de sal dat ordel brengen in dat gemene lant, en daer dat ordel toe wysen, ende die richter sal die parten daer aff 25 dryven. Als dan dat lant hevet gewyset dat ordel, soe sal de brenger to sick nemen twe tugen, die myt hem an den gerichte gaen een orkonde to doen voer dat opene gerichte van Das Westerwolder Landr. den lande, Ende dan soe sal die richter voer sick laten komen beyde parten dat ordel toe verstane; weer dan daer emant, de dat ordel niet engenoechde, de mach dat beschelden eer he dat angesichte van den richter keert; ende he sal daer van stonden an borge setten den gerichte voer vyf schillingen, ende den twalven en sestyn een tunne beers ende enen vetten weer, ende sollen die sake ordineren toe rechte. Van godingen. $4. De 5) achtergodingen 5) sollen wesen dre weken na den rechten godingen, ende daer to komen die des toe doene hevet. Van rechtdagen. 