VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
» Dit nieuwe ongeluk verborg zy voor haare Moeder, en zogt te vergeefsch elders werk. Zy bleef, nogthans, geregeld uit- fan. onder voorw-ndzel van te werken; maar, in de daad, om Zich, van tyd tot tyd, te ontdoen, van alles wat zy met voeglykr eid van haare kleederen Коп misten, Maar eindivk ge- raakte alles. voort. In drie dagen hadt de edelmoedige ANNA naauwlyks ееп ftuk eeten geproefd: ° geen van het laatst ver- koste kwam, fchikte zy tot onderhoud van haare kwynende Moe- der, die zy in het denkbeeld bragt , dat de goedheid van dèn Her Voor wien zy werkte, in haar Leevensönderhoud voorzien hadt. — Eenige dagen geleden fchiep ik hoope, dat haare elenden нд есп çinde, zouden weezen ; want een Vreemdeling , wiens Pa cdel- \ ep VOORDERLEN edelmoedig hart gevoelig was voor lydende Deugd, en die de middelen, waarmede de Hemel hem begiftigd hadt, befteed- de, om de elenden te verligten van de arme ANNA, door eene ruime gifte. Maar de verregaande kieschheid van beiden wil- de, ор een nader bedenken, niet gehengen, zich die gitt toe te gigenen; zy hebben daarom allen mogelyk ouderzoek gedaan па den Schenker en diens Familie; en met de uiterfte moeite hebben zy zich laaten overreeden, om een klein gedeeke daarvan te ge- btuiken, genoegzaam, om haar voor volftrekt gebrek te be- ` waaren,” Hun, die ooit het vermaak kenden van in ’t verborgen eene gdelmoedige daad te doen, еп onbekend te luisteren па den on- gezogten lof, die hunne goeddaadigheid bekroonde , behoeft niet gezegd te worden, met welke sandoeninge eourLanD die lof- Spraak vernam uit de driftige Mason, wiens toejuiching even ongezogt als onverwagt was. en Dit, myn Heer,” voer de Jongeling voort, ,,іѕ al de onderrig- ting „welke ik u kan geeven, = Staa my nu toe, и іа het elendig verblyf in te leiden, waar tedere genegenheid zich vereenigt met hooplooze elende , om het hart tot medelyden te vermurwen , en mogt de Март, die goeddaadigheid beloont, uw hart voor voor- beeldiyke Edelmoedigheid openen. хсһооп de milde hand „ die myne ANNA eene vreemdelinge maakt in dit akelig verbiyf, de smiufte (raal уай hoope doet verdwynen voor de beoplooze мазох!" se MASON | Mason!” hernam COURLAND, bem Пегк aanziende .„ э» ЕУ gelykt zeer veel op iemand, de Waren uitgezonderd, уап dien naam, op wien ik , verfcheide jaaren geleden , een ingewik- » keld vertrouwen бее. Heette uw Vader niet JacoB ?” wn Ja myn Несг! hy woonde by den braaven Heer CAURLAND >, als Rentmeester.” an Ging hy, eenige Jaaren geleden, niet na de Qos: - Indiën ?” » Dit deedt hy, en kwam nooit weder. Schoon zyn Zoon, » Want ik moet de waarheid fpreeken, geloof ik, dat de Hemel „ s geregte wraak van misdryven peemende, hem een ontydigen s dood heeft doen ferven.’ an Wat meent gy?” hernam COURLAND, ae Myn Неегі" voer MAsoN voort, , eer zyn jonge Heer з» COBBLAND trouwde, zondt hy, door handen van myn Vader, en ееп brief aan een jonge Juffrouw ор °t land , met welke hy in eene tedere verbintenis leefde. Myn Vader hadt*de nieuws- an gierigheid, om den brief te openen, en vondt ‘er Вапкпоо- (еп in, ter waarde van vyftien honderd Ponden Sterling. » Myn Vader, fchoon men niets van hem vermoedde, was an 00011 zeer naauw gezet geweest in zyn Кепстееѕ‹сг(ећар : „ en dit was eene verzoeking, die һу althans niet kon weder” ›› ftaan. Ну verdigtte, derhalven, een anderen brief. in wel- » ken һу een Bankuoot van twintig Ponden floot, baar gelas- p» CER- DER AANSORNLIKAEID. ‚өг ъ Аф of te lamcn vam sie verdere briefwisteling: бету! de D verbinvenis,in welke hy Gendt te tweeden (fchryvende in den »» Perfoou van den Heer сорвілир), alle vertoon van gemeen- ‚э fchap voor hem onvoegelyk. zou maaken, en Zb ‚ voor dien goeden naam, welken zy, met eenige omzigtighei », се werk gaande, nog еепїрегщаме koa behouden.” „ Myn сові“ Sep de omsroerde COBRLAND ий, „dit was ze dan de oorzaak van zyn voorgewend ongenoegen еп {chie- an lyk vertrek: 0 свак, Ô Schurk! —= Doch zeg ту, wat ‘er wierd van de dubbel beledigde MARIA? waar is zy? wat ze deed: zy op het onwangen ven deezen wreeden Brief? —. » Ô Мал] туп dam allen van onze Sexe in eene verbincenis „ 75 fioodheid teges u gereeden!” De jonge mason fonde geheel verfteld, Hy vermoedde, met wien by fprak; doch kon geen ber minfte berigt wegens die ongelukkige geeves. Tes ode van гуп: Vaders vermek was by Dee vier jaaren ond, св van de evengemelde omftandig- heden was һу eest, outreos vyf earen geleden, onderrige ge- worden; wanneer eene oude Bloecverwante, зап Ae, bezor- giag by hem overgoieen , op hear e hem verhaalde, mer daarby gevoegde wasrfchuwing, dat hy uit Бес Jot зу0: Vaders moest leeren, de Deugd aan ге kleeven, en te vreezen voor de wraak, die altoos den Booswigten over эс hoofd hangt. De ongelukkige Rang was bykans ze wreed behandeld door zyn beginzelloozen Vader, als de remp- zalige MARIA, Eene kiese fom bedt hy ager gedaaten tot zy- ne opvoeding, welke de oude Vrouw daaraan befteedde, zon- der ooit iets verder te ontvangen. CousLanp wandelde, eene geruime эуе, voor- en agter- waasds јо de hevige gemoeddeweegiag. — Genadige He- se mel!" Пер Ву юй, tot welke elenden is zy verweezen! >» Waar zal ik haar zoeken? — — Waar zal ik baar vinden? — vw Doch zy is aiet meer! emme Verzegkt, dope die haar bemin- An de, —— verfaaden! — verlaten) ——— Hartzeer! Behoef- » tel Zelfsverwyt! 6 Welk een opeenftapeling! te zwaar voac. an hax, om te degen ——— Vragtiooze berinnering!’’ Hier Мей: hy voor eenigen tyd ор. Eindelyk, oogen vol traonen ten Hemel aande, boezemde hy uit: ——— Dierbaare, s» Mëtichid Goest veer аз cen oag ор de arme =- door Qp- ›› те = boere van berouw hebbende Asndoeniykheid , еп, in- ze djen gy OR — we vergeef.” ——— Zo fpreekende , greep һу den arm van MASON, en verzogt hem by ANNA te brengen, Mason gehoorzaamde gerecd, en geleidde deg weldaadigen Boc- zeling па het verblyf чап ===- Р —— Och! welke waren de aandoeningen уап COUR- ZAND, toen by het Schoone voorwerp zyner goedheid met eene кедеге bezorgdheid zag leunen over de overblyffels van die Schoonheid, die eerst zyn hert overweldigd hadt, welke de tyd nooit 92 VOORDEERLEN nooit uit zyne verbeelding kon wisfchen , en die de onlangs gele- dene verongelykingen al den voorgaanden invloed weder gaf. Ну ftondt als ееп Standbeeld, en kon in °t eerst zyne eogen niec gelooven. ` от „ O, myne waarde Moeder,” fprak de ontzette ANNa, „‚ zie „ onzen edelmoedigen Weldoener!” | De Moeder rees beevende overeinde, om hem te bedenken. Maar op ’t oogenblik dat zy zyn gelaad aanfchouwde, fchreeuw- de zy, COURLAND! en zeeg in haar ftoel neder. - an Genadige Hemel!” riep hy , voorwaards ftappende, „tis — » t is — myne beledigde, lieve, MARIA! —— en de geredde э jonge Maagd is myn Kind!” Hy drukte ze beartlings aan zyn boezem ; haar befproeiende met traanen van toegene- genheid ; terwyl zy, met gelyke tederheid, zyne omhelzingen beantwoordden, Masos’s hart nam te veel deel in dit alles, om al het ontroe- rende deezer gebeurtenisfe niet te gevoelen. Hy Попа! fpraak- еп beweegloos › opgetoogen ‚ en ftortte traanen van medegevoc- ligheid. Zo ras de eerfte vervoeringen van verbaasdheid en blydfchap eenigzins bedaard warén , verhaalde maria (op het aanttaan van COURLAND ,) de onderfcheide tooneelen van behoefte, welke zy hadt moeten doorgaan met haare Dogter, van welke zy zwan - ger was ten tyde, dat haar Minnaar baar verliet; еп in wier lof zy uitweidde met al de welfpreekenheid eener tederhartige Moe. der. COURLAND hoorde dit met verrukking. Uit het аа е gedeelte des verhaals bleek, dat de jonge MASON en ANNA eene hartlyke genegenheid voor elkander in dit verblyf. hadden opgevat. CoURLAND's eerlte zorg was (naa 2упе MARIA en Dogter uit de jammerlyke Gevangenis verlost te hebben,) ecn naauwkeurig on- derzoek te doen na de gefchiedenis, en bet charaâer van den Jongeling. Het bleek, by onderzoek , dat zyne ongelukken in geenen deele moesten: toegefchreeven worden aan ondeugd of verkwis- ting ; еп daar de edelmoedige Vader de niets beduidende onder- fcheidingen van Geboorte en Rykdom , als zy tegen Deugd ea Verftand overftaan , verfmaadde, gaf hy niet alleen zyne toeftem- ming aan.de vereeniging der twee Gelieven ; maar gaf hun ook, op den dag huns Huwelyks, ееп goed gedeelte van zyne middelen, an op dat һу, (om zyne eigene uitdrukking te bezigen ,) het vu- », maak mogt hebben, om zyne Kinderen by zyn leeven geluk- » kig te zien.” In dien tusfchentyd was hy niet onoplettend op de zaaken , die hemzelven mees ontmiddelyk betroffen. Ну verzuimde niets, °t geen kon ftrekken, om eene Echtfcheiding van zyne trouwlooze Echtgenoote te bewerken; en door den byftand van zyn Vriend ELPHINSTON » (wiens betrekkingen. zo wel als de zyne , zeer uitgeftrekt waren ,) bereikte hy welhaast zyn oogmerk, Zich ` iÇ DER AANDOENLYKHEID, 93 Zich dus ontflaagen hebbende van eene Verbintenisfe, die bem altoos moeilyk gevallen hadt, marde hy niet, om de in- fpraaken van zyn hart te volgen, door zich in den heiligen Echt te verbinden met het eerte Voorwerp zyner Liefde. Beide de Huwelyken zyn gezegend geweest met Kinderen, de Panden van wederzydíche Toegenegenheid; en de twee Fa- miliën blyven dat geluk genieten, ° welk Deugd еп weder- zydfche Genegenheid alleen kunnen verwagten in den Ech- ten(kaat. DE WINTER, Weideende Winter ! fehoon me uw flrengheid fchaars bekoort , Leert gy my `t Albeftuur , met Aide toonen, roemen; Keer vry, ор uwe beurt, van °t eeuwig koude Noord: Ik biyf u °t mild gefchenk der Боо Де Wysheid noemen. MOENS, о komt dan de trillende Winter den gefchakeerden Jaar- T. kring voltoojen hy komt droef en norsch. Verzeld van donkere Wolken en dikke Nevelen, met fombere ftappen aan. Dan ——— het zyn echter deeze, die myne Ziele tot plegtige gedagten, en — hemelfche overdenkingen, ophef- fen; ja, welkom zyt gy my , die ons heilzaamfte nut, met kille handen, fchenkt, en befchouwden wy wèleer, de bekoorlykheden der Lente, wanneer de blonde Mey zich cier- de, met jeugdig groen en frisfche Lentekransfen : de аап» genaame Zom:r еп deszelfs uitwerkfelen , de bedaagde Herfst, met haare frisfche Winden en koele Schaduwen! Dat .wy dan beproeven, om eindelyk de Winter, en alle deszelfs aan- biddenswaardige nuttigheden, insgelyks te befchouwen, op dat wy daardoor mogten opgeleid worden tot dankbaare aanbid- ding en grootmaking van Hem, wiens Grootheid, Wysheid en Magt, ontzag verwekt door de gantfche onafmeetbaare Schep- ing | Na fchynt Natuur te kwynen , ter Winterflaap gereed te Zyn, — 'de Zon ‘thans na de uiterftens van 'т Heeläl over- hellende, breid nu even den korten dag over de Waereld uit, en fchiet zyne fchuinfche ftraalen door de dikke lugt neder, terwyl гупе verflaauwde fchyf, van graauwe Wolken omgee- ven, zeer (chielyk weder ondergaat, om — de kwyneude Waereld in een langen nacht te dompelen. De fluimerende Eenzaamheid bewoont, en Woud en Velden, — de werke zaambeid verftyft, еп —— bet vâale doodskleed fpreid zich ever hes Aardryk vit; ze valt de Winter, met eenen Дек К э ЭЕ WIRTEE grukkedep at, ор ‘et Aardryk neder, wës, hee verwonde- тепзтғазта is hier weder de Масео? met die heart verande- singen! den vorigen avond zag men haar eenvoudig en zonder cieraaden 3 maar thans heeft вен dikke Rym allerwegen haare fraaibeden uiegeftort, —= de vachtert van het Schaa zyn gehecl en af ruig gemaakt, en de lokken van den Reizi ger, als ineen gekroest; de Wanden, еп de -gatttfche grond, felrynen als beftrooid mer zilver! Dan — nu zwerft de ftrenge Vorst ор barre Noorderftormen, Nu komen de dikke Wolken aan ‚zy rollen, zwaar weegende, haaren blanken wollen last voort, еп == фе Witte — de numige, Sneeuw desit in de Ше lugt, oa beneden; welk eene heerlyke verwonderingwekkende vertooning\ nergens is eenig onderfcheid van coleur, ‘alle de Velden zyn іп Winterpracht getooid, alles {Schittert van hes heer- - Iyktte wit: de bosfchen buigen haare gryze kruinen nederwaarts „ en, men ziet geen ondericheid tusfchen de gronden, tot den Ploeg gefchikt, en die — welken tot groene Weiden bewaard worden; alles ligt bewaard, ouder de kostelyke Sneeuw, en geeft zulk een fterk weerkaatfend ligt, ook in zyne gevolgen tot heerlyke einden dienende: 6! Hoe verbaazende zyn de Werken van den Grooten, den Aanbiddenswaardigen Schepper, en ==» hoe wonderbaarlyk verfcheiden. Or Winterverst , met uwe aambidiyke wonderen! varwaat komen uwe fcherpe fchatten voort! vanwaar dat geheim vérmioe geu! * welk zyn bewind over alles oitbreid! en — Wat, aan het freie en gesstigite vogr zolve nier Кав omefttappen? iammers beftast uwe verwonderenswaardige kragt in mitioenen van Госсдеенјеғ, die we onzigdbaare hackes en риме № de wateren der aarde, ja, allerwegen, door land en lugt, doordrin- gen, еп zich met die alle vereenigen. | Wanneer de {Ше avond genaderd is, еп een efnde asr den korftandigen dag gemaakt heeft, waaneer het onbewolkte uits fpanfel mer zyn hetderst Бинт vercterd is, en һе | getal van ftarreu , met eenen ongemeenen luister aan het heerlyk lugtgewest fchitteren } (daa Oort de Vorst beren doordringen- den invloed allerwegen uit; zo dat wy, by onze ontwaaking , als de morgenftond zyne oogen opent, de gamfehe natuur als veranderd zien een harde korst bedekt het ondiepe moe- sas, en de rivier weifelt in haaren loop, tot dat zy , боот haaren (оош de glaze korst gebroken hebbende , voor een korten poos weder voortfnelt; doch eindelyk, door de vermeer- derde koude, vasigekerend wordt, en іп haaren nieuwen kerker moet blyven, een allerkonftigst vlies bedekt de glassaamen onzer wooningen, daar zonderlinge vertooningen op te voors fchyn komen, еп allerkunftigfte beeldtenis(en als uitzwellen, de wrugtbaare akkers, worden als vier, en de vogtige wei- den als marmer, Alle de vloeibaare paden zyn thans eenen vasten weg voor de voeten geworden: en , daar nog korts te vooren °t gefchubde Vee als in menigte һеепеп zwom, daar wandelt nu de Mensch gerustelyk heenen. Welk een aantal byzonderheden, in den voor ens zo nuttigen Winter ; дап —— het is niet alleen de Winter , neen , alle de Saizoenen. Het is God, die, op zynen tyd , de Hemelen met Wolken bedekt , die voor de aarde regen bereid , die. het gras op de bergen doet uitfpruiten! Het is Сой, die, op zynen tyd , ons verzadigt met het vette der tarwe! Н ес 96 ` ВЕ WINTER: Het is God, die, ор zynen tyd, Sneeuw geef? 25 Wite , def Кут flrooit als asfche , het Ts heenen werpt als flukken. Looft dan, met waare erkentenis, zyne groote, zyne verhevene ‚ Wer- кеп: daar 2упе wonderlyke Kragt door Hemel en Aarde is · verípreid. O ! Gy groote en eenige oorfprong der Natuur, wiens Al- magtige en onvermoeide Vingeren de Jaargetyden wentelen en beftieren : hoe vermogende , hoe gedugt , boe heerlyk , hoe majestieus zyn uwe groote werken , die gy alle met Wyse heid hebt gemaakt; met welk eene aangenaame aandoening door- dringen zy onze ziele, die , met verbaasdheid en verwondeting з uwe onbegrypelyke wonderen befchouwd , wonderen , enkel tot ons nut, en ter bevordering van ons geluk en genoe. gen verördend ! Mogten onze befchouwingen der Saizoenen waarlyk heilzaam zyn, dan zal ieder Пар, dien wy, in het toekomende , door Gods heerlyke Schepping zullen doen , niet alleen des te leer- ryker, maar ook des te bekoorlyker, voor onzen geest zyn. ]. D. V.. a2 December. == == meea wenn аннан ANECDOTE D: Hekeldichter sot za hadt, eer hy tot Lid van de Frare fehe «Academie werd aangenomen, omtrent dit Letterkundig Genootfchap , zich op deeze fchampere wyze uitgelaaten z an Indien deeze Heeren een Zinnebeeld en Spreuk wilden heb- » ben, op hun pasfende ; men hadt flegts een aantal Aapen te „ fchilderen , die zich in een bron fpiegelden , met dit Rand- a fchrifts {181 PULCHRI, datis, FRAAI IN UUN EIGEN OOGEN." М ENGEL ИЕК К, TOT FRAAYE LETTEREN , KONSTEN ЕМ WEETENSCHAPPEN , ' BETREKKELYK. OPHELDERING VAN GAL. UE vs. 15—20. T vind in de gewoone Verklaaringen van deeze plaats ‘veele zwaarigheden. Alle de Uitleggers , die dee zelve hebben zoeken op te helderen, komen, zo veel my bewust is, daarin overeen , dat Paulus hier bet Woord Zaad op Christus toepast, en wel op den Perfoon des Verlosfers zelve. Zelf Grotius en meer andere Uitleggeren van laater dagen, zelf van den tegenwoordie en tyd, bepaalen zich hier by den Bert on des Verlos» fers. Dan hier ontitaat eene groote zwaarigheid г $, hoe kan Paulus uit een woord, dat altoos meer dan ээ Één Perfoon in gich bevat (*), ееп bewys ontleenen, an ten betooge dat de Schryver niet meer dan “één De: Ze Paald Perfoon bedoeld hebbe.” ——— Het woord Zaad wordt altoos gebezigd van de geheele Nakomelingfchap „ en die bevatte meer dan één Perfoon in: zich —`їп dit geval wordt dit woord nooit van een enkel Perfoon uit де Nakomelingfchap verftaan. — Hieronimus gê- voelde die ‘zwaarigheid alrede, en hakte, uit dien koof- de, dien knoop door, met te zeggen, dat Paulus zich ss hier flechts van deeze gelykenis bediend had hy de ‚> botte en onbefchaafde Galatiers , maar daarom ter ə waarfchuwing voor den verftandigen Leezer "er terftond as byvoegt, ik fpreek naar de vatbaarheid van menfchen, »» (хати avOpozov Aerer vs. 15). Eene uitvlucht, die, zo het my voorkomt , weinig betekent, en den Apos% tel veeleer oneer aandoet. be Ik meen dat deeze geheele zwaarigheid vervallen moet; wanneer men flechts eenen anderen weg inflaat, en door de Christus niet den Perfoon des Verlosfers, maar het” geheele Lichaam der Christenen , zo als het in Cûrigtus, als het hoofd der Kerke, vereenigd is, verltaa. — Zo wordt dit woord gebruikt: 1 Cor. ХЦ: 12, waar deeze A de" Ce) Colle&ivum. MENG. 1792. NO. 3. G gs | OPHELDERING + betekenis, naar ons oordeel , zo duidelyk is,dat er geen den minften twyfel overblyft. —— ’t Komt ‘er dus op aan of deeze betekenis’ hier ter plaatfe kan gelden, uit hoof: de van het redenbeleid des Apostels, en wat zou ons dan verhinderen om deeze Verklaaring aan te neemen. Apostel Paulus yvert hier tegen de Voorftanders van het Mofaisch Verbond еп van de Wet; deeze wilden dezelve niet alleen in de Christen-Kerk invoeren, en ook de Christenen uit de Heidenen daarmede belasten, maar daar en boven beweerden zy, dat de Jooden, uit kracht van dit Verbond en die Wet, en om dat zy Kin- deren en Nazaaten van Abraham waren, ook byzondere Voorrechten , boven de Heidenen, zelf onder het Euan=- gelie, moesten bezitten. Paulus kant zich hier tegen — alle Voorrechten, die zy bezaten, hadden zy alleen aan het Euangelie te danken, en Jooden en Heidenen hadden "er het zelfde recht op. —— Abraham zelve, die тап, die by den Jood zo veel gold, moet hem ten bewys trekken, vs. б. — alle geloovigen, ’t zy Jooden of Heie denen, waren de waare echte Kinderen van Abraham = uit dien hoofde wierden zy op denzelfden voet beweldaa- digd, namelyk niet door de Wet, maar door middel van het Geloof. —— De Wet bedreigde wel ftraf, maar be- lvofde geene belooning, dan alleen by eene volmaakte en naauwkeurige gehoorzaamheid; zodanig eene gehoorzaam- heid hadt geene plaats gegreepen; uit dien hoofde moest de Jood voor ftraffen vreezen. Christus, hoe onfchuldie , was intusfchen een vloek geworden а. i. als een misdaadige veroordeeld , en daardoor hadt hy ons (nam. de Jooden) verlost van de ftraf der Wet door zynen Kruisdood (*). Daardoor was dan het Sinaïtisch Verbond vernietigd, en met het zelve de Wet, en dus verviel ook het geheele on- derfcheid tusfchen Jood en Heiden, Dit gefchiedde, op dat de Zegen, aan Abraham beloofd , niet alleen by het Joodfche Volk bepaald zou blyven, maar ook tot de hei- denfche Waereld zich zou uitftrekken; dus, dat }оодеп en Heidenen , door de geloovige aanneeming van een en het zelfde Euangelie, іп één lichaam gebragt, en dezelfde Voor- rechten erlangen zouden, ys. 10—14. vergelyk ys. 28, — Wanneer Paulus nu hier op laat volgen, dat die zegenin- gen © Zie dit fraai betoogd door den fchranderen ness, in zyn voorteffelyk Werk over Gods Koningryk, het [Ide Deel. `N b VAN GAL. IL 15—20. 99 gen aan Abraham en zynen Zaade „ als aan één Lichaam еп шег aan Abraham en zynen Zaade als aan veelen, of als aan onderfcheiden en verdeelden toegezegt waren, hoe fchoon ftrookte dit dan met het voorgaande ? Men lette bier tevens byzonder op die uitdrukking, er, 16. Ne zo zyn de beloften aan Abraham en zynen Zgaie “ gefprooken. Hier wordt van beloften gewaagd, die oudtyds aan Abraham ея zyn Zaad naa hem gedaan zyn. Worden nu hier zegeningen bedoeld , die aan Christus toegezegd zyn? of zegeningen, die, raakende den Mesfias , aan Abo: bam teegezegd wierden? Ik meen het laatíte, — En volgt bier vit dan niet zonneklaar, dat dit Zaad niet de Christus ` zelve zyn kan. Te meer, dear uit het 29 vers wel teg allerduidelykften blykt ‚ dat Paulus hier, door het Zaad , geene andere dan de Christenen bedoelt. Zy, die in Christus gedoopt waren, en dus Christus hadden aangedaan д. 1. den Christelyken Godsdienst ombelsd hadden vs. 27, die zondes onderfcheid van Jood of Heiden alle een in Christus waren vs 28, deeze woraen уз. 20, met ronde woorden het Zead wan Abraham genoemd, waarom zy dan ook ys. 7, Abrahaus Kinderen heetten , еп vs. 8, о, de belofte aan Abraham gedaan, in u zullen alle Volken gezegend worden , betrekke- lyk gemaakt wordt tot alle die uit het geloove , d. i. die Christenen zyn ‚ als wordende gezegend met den geloovigen Abraham. Eu nu zullea wy het vervolg nog eens inzien, Ook dit ontfangt zeer. veel licht uit deeze Verklaaring. Vooral ver= t de moeilykheid van het 19 en оо vers. De Jood zeide „ de Wet bepaalt de zegeningen aan de an Jooden die de Wet houden, als het wezenlyke Zaad van es Abraham; dus kunnen die geene, die de Wet niet hou- ' ө» den , daaraan geen deel hebben.” — Paulus ontkent de kracht van dit bewys, —— Eene belofte, (*) zegt hy уз. 17, 18 „ѓе vooren van God gegeeven ‚ met beirekking tot de Christenen, kan nooit door de Wet, die vierhonderd dertig Zanen (t) daarnaa inkomt, krachteloos gemaakt warden , a ' — 777 ` Se ræ gë =т= (®) Het woord abses in de gewoone Overzerting , door verbond vertaald , neem ik hier, in overeenttemming met het Hebreeuwsch P, voor belofte, die, by een verbond altoos plaats hebbende, meermaalen in °t byzonder bedoeld wonlt 5 zie Pf. LXXIV: ao. LXXVIH. 37. — Deeze Vertaaling worde де. зтеціса door het voorgaande vers. d ({) Het gefchil over den tyd dien Israël in Egypten doore G 2 bragt, N 100 OPHELDERING ze dat zy geheel zoude te теѓе gedaan worden. Hangt dip geluk (*) van de Wet af; dan is de gelukzaligheia geen gevolg meer van de belofte ` en evenwel deeze toezeggingen zyn aan Abraham goedgunftiglyk gedaan. —— Hier toons. hy duidelyk, dat eene belofte , reeds zo lang vóór de Wet , met betrekking tot de Christenen , gegeeven , nooit afhangelyk van de Wet kan zyn. „, Maar” zou hier de Jood vraagen „, tot wat einde was dan de Wet?” Het ante. woord is, om der ongerechtigheden wille, om de zeden- loosheid en ruwheid van Israël te beteugelen, is zy, als > ware, sichen in gekomen tot dien tyd toe dat het Zaad Cnamelyk de Christenen) zou gekomen zyn aan het welk de belofte gedaan was. Israël was niet vatbaar voor dat volle enot van zaligheid, en was daarom aan de Wet als den ‘uchtmeester onderworpen ; eerst toen de volheid des tyds gekomen was, waarin de kindsheid als °t ware wierd afgelegd, was het menschdom voor zulk eene bedeeling gefchikt. Te vooren waren zy Onvatbaarer: en daar om wierd hun de Wet van God gegeeven in tegenwoordig- leid van de Engelen (|) door den dienst van den Midde- Pe bragt, kan ik hier niet aanroeren, Paulus volgt kier het ge- woone denkbeeld der Jooden, en dus beflist deeze plaats niet. .. i (*) Не: Griekfche woord xànporomia A хро онг EX nafu Hebr. eonfequi /, posfidere, betekent eene bezitting een eigendom, Hee wordt doorgaans gebruikt om aan te duiden de bezitting van Palestina, en de genieting van de gelukzaligheid, die daar ge- Ámaakt zou worden. Dit wordt vervolgens overgebragt op de gelukzaligheden, die "ег in Mesfias Ryk door den Israëller zou gefinaakt worden, die hy als zyn eigendom als eene erfbezicting aanzag. Deut. IV: зо, 21. BY. XXXVII: 18. Jef. LIV: 17, Hand. ХХ: 32e (t) In het Grieksch ftaat draraysie di шуул, — Het woord diezager wordt altoos gebruikt van Wetgeevers, Zie Philo de Mund. Орзӯ. in init, en Hand. XVIII: а. ‘'iervan hangt пи де. Vertaaling van de woorden dy ауу» volftrekt af. Glasfius, (in Philol. 5. Le І. Tra. 6. с. 13. п. 4. р. 467. ех rec, Dathit) vertaald ——— inter angelos , іп tegenwoordigheid van de En- gelen; andere willen het liever vertaalen, door den dierst der Engelen. Maar wat betekent dan het volgende, e 5:9; micirou? —— Ik omhels uit dien hoofde ber eerst gevoelen, dat hier de tegenwoordigheid der Engelen wordt te kennen ge- di e VAN GAL. II: 19-40. or jaar (*). Deeze Middelaar ftrekte tot een openbaar bewys, dat de Wet geen den minften invloed kon hebben op de Christe- nen. Zou de Wet voor hun van eene verbindende kracht Zyn, dan moest de Middelaar ook de Middelaar vau dat eene Zaad zyn, het welk hy verklaard hadt de Christenen te zyn. Maar neen, die Middelaar was niet [Middelaar] van [dat] ééne [Zaad]. Dus hadt ook de Wet gecene betrekking tot kun. Maar was de belofte aan Abraham gedaan, wel tot hun betrekkelyk ? — Ја, gewisfelyk! want die Ged, die aan Abraham die belofte hadt ge- geeven , was flechts één , en dezelfde die aan Israël de Wet hadt gegeeven. ——— Hy (Попа dus tot allen niet alleen in dezelfde betrekking van Opperheer, maar kon ook nooit door de Wet, die Hy naderhand gaf, de be- lofte, te vooren aan Abraham gedaan, te niete doen. Ik meen das door deeze Verklaaring veele zwaarigheden uit den weg geruimd worden , die zich anders in deeze 5 verfen opdoen, waarom ik het niet ondienftig geacht heb , deeze Verklaaring ter proeve gemeen te maaken, — Ook dit weinige ftrekke ter bevordering gan gezuiverde kennis der waarheid. geeven. Zie Krebs іл },, en zo wordt de met de Genitivus in dien zelfden zin gebezigd. 2 Тил. П: 2. (*) Dat men ev root mseirov niet moet vertaalen іп de han- den van den Middelaar, maar door den dienst van den Mid- delaar, daaraan zal wel niemand twyfelen. Letz, УШ: 36. Jet, XIV: 2. ХХІ: o De Middelaar is hier niemand anders dan Mofes. Hoewel hy oudtyds dien паэт niet droeg, wordt hy ons echter wat het wezen der zaak betreft, alzo befchreven by Deut. V: 5. - | | р. B. V. B.D. С 3 | VERS 302 VERHANDELING „e ee ee ee VERHANDELING OVER DEN DOLLEN- HONDS BEET. Aan de Heeren Schryveren van de Algemeene Vader- landfche Letter - oefeningen. MYNE HEEREN! „ Оу ор "ег reeds in een Nieuwspapier melding ge- 95 maakt is van het Hulpmiddel van den Poôlsch an Koninglyken Lyfartz, den Heer CHRISTIAN JACOB DE ээ MONETA , tegens den zo doodelyken Dollen - Honds Beet, en э, het nogthans te vreezen is, dat mischien eenige, en an mooglyk veele, het vermogen daarvan zullen in twyfel ax trekken, en aldus hetzelve verwaarloozen ; zo neem an Ìk, op aanraaden van de kleeren Dr, HOPMAN en j. VAN an DER HAAR, de vryheid een omftandiger verhaal daar a van, ии de Medicinisch-Chirurgifche Zeitung van ‘dez an 36 December 1790, No. тоо. mede te deelen; verzekerd an Zynde, dat, wanneer het in uw Mengelwerk geplaatst an mag worden , hetzelve meerder vertrouwen verwekken wu zal,” 1ш die hoop noem ik wy MYNE HEEREN! UWE. D. W. Dienaar ’s Bosch L 0. М. CLEVE, den 31 January 1792. Afothecar van °t Groot Gasthuis. De beet van een dol, fomtyds ook van беп fterk getergd , Dier heeft dikwyls dit treurig gevolg, dat de gebeetene , na eene hevige heete Koorts, gepaard met Razerny en Water, vrees , eindelyk in zyn eigen fpeekfel flikt. ` ` Niettegenftaande de Razerny en Watervrees van alle ty- den één en dezelfde oorzaak , en hetzelfde doodlyk einde , gehad hebben; zo heeft men echter, in fpyt der moeite van zo veele fcherpziende Geneeskundigen, in een tydperk van eenige 1000 baren, пор de natuurvan het Raas -{met, nog deszelfs werkenden aart kunnen doorgronden, veel min daar tegens een zeker Geneesmiddel uitvinden. | De Heer є. у. DE MONETA woont in Warfchau , de verzas melplaats van zo veele Grooten, die, behalven haare Huis- en Schoothonden, veele fagthonden hebben 5 alwaar teder huis= OVER DEN DOLLEN-HONDS BEET. 108 hu'sgezin een of twee .ion'en, byzonder in de Voorfte= den, houd; alwaar veele honderd Voerlieden, die daag- Iyks ter markt komen, hunne Houden medebrengen; al- waar veele Wolven de wegen ‚dikwils onveilig maaken 3 en heeft veelvuldige gelegenheid gehad, ongelukkigen , die van dolle. Honden en Wolven gebeeten waren, zelfs te behandelen , of wel door andere Artzen , behandeld te zien. Van drieëntwintig gezonde Perzoonen, van 6o tot 17 Jaaren oud, die van een dollen Wolf, twee mylen van Warfchau, op het Goed van des Konings broeder gewond waren, en welke, den volgenden dag in een Hospitaal in- genomen „ door een kundig Artz, met Scarificatien , mer- curiale Vryvingen en Houtdranken, behandeld wierden , kwam "er geen één af. Zelfs zyn die geenen, die van dolle Dieren gebeeten waren, en door den Heer ре мо- NETA іп de eerfte jaaren van zyn ргабук behandeld wier- den, alle geftorven. Het branden en uitfnyden der Won- den; de met zo veel ophef aangepreezene Meikeever in Honig ; de zo geroemde Anagallis; het vlugge Alcali;s het Poeder van Cobb: en de Spaanjche Vliegen па de me- thode van WERLHOFF, waren alle vrugteloos. Eindelyk kwam de Heer ре monera op het uit- en inwendig ge- bruik van Bier ауп met Boter, het geen zyn voormaalige Leermeester, de Heer Doctor GOTTFRIED THIESEN, iğ Koningsberg, in het Jaar 1768, opentlyk bekend maakte. Reeds één jaar van te vooren prees een weldenkend Artz, in het Dresdenfche Intelligentsblad , het uit- en inwendig gebruik van Wyngeest aan, om dat hy daardodr veele, die van dolle Honden gebeeten waren, gelukkig ge- red had, Г De Heer Hofraad рк monera bezigde nu den Bier- azyn met Boter, by zulke ongelukkigen, en Doud vers wonderd over den gewenschten uitflag. Sedert dien tyd heeft hy meer dan zestig , van dolle Dieren gebeetenen, zonder één eenigen te verliezen , geneezen; en meer Чап honderd anderen zyn daardoor gered geworden; zelfs zul- ken, die reeds de Watervrees hadden, wierden wederom herfteld. tZedert dien tyd is deeze Geneeswys ook in Warfchau zo bekend, dat men het niet meer nodig oordeelt, by dergelyke Zieken, een Doctor te haalen. Dezelve beftaat in het volgende: | | G 4 1°. Zo 104 | VERHANDELING 1°, Zo dra iemand van een dol Dier gebeeten is, moct by tertlond verfche aarde, zand, flyk of tabak, het eerlte wat hy krygen kan het beste, op de wond doen fchudden, op dat het fpeekfelgift worde inge- zogen, eer het zig aan de (oppen mededeelt; daarna kan hy de wonde met water pitwas{chen. .. Vervolgens. maakt men wat Bier-azyn warm, en doet op een quart een half pond Buter; hiermede wordt dan de wonde geduurende eenige dagen be- legd; en by aldien dezelve op deeze wyze binnen negen dagen niet volkomen geneest, zo legt men men daar op Loodwit-Zalf overdekt met Neurenber- ger Plaaster. , $°. Inwendig gebruikt de Zieke, drie of viermaalen daags, drie lood Bier-azyn met wat verfche Boter ; voor gewoonen drank , water met wat Azyn, Limonade , Bier, of Water met een weinig Wyns; en hiermede „moet men ten minften veertien dagen aanhouden. ` In den beginne moet men zig zorgvuldig van Vleesch onthouden, en niets dan Fruit, Groenten, en Schil- vruckten, eeten. Sterk Bier, Wyn, en alle verhite tende Dranken, moeten vermyd worden: hevige gee moedsaandoeningen kunnen oogenbliklyk den dood - Veroorzaaken. , , $°. By fterke volbloedige Menfchen kan men wel eene Aderlaating doen, offchoon het by veelen, zo als ook het Scarificeeren, niet gedaan is , die niettemin zyn geneezen geworden. Al het uitfnyden, het branden der wonden, en de Spaanfche Vliegplaasters, zyon onnut. Wanneer ‘de gewonde en reeds geheelde plaats wederom bezint te jeuken, pynlyk te worden , of zig te ontíteeken, en dus het Gift wakker wordt; ook als de gebeetene eene zwaarte en angst ter plaatfe van het hart, en hevige hoofde vn aan de regte zyde, gevoelt, zyn zulks opfeilbaare te- Kens ‚ (zegt de Heer DE MONETA) dat de Hond wezentlyk dol geweest is, hoe zeer men daarvan bevorens niet overe tuigd was. Verders, zeggen de Uitgeevers van de Medicinisch- Cairurgifche Zeitung ‚hebben wy het ons tot ееп byzonderen pligt gemaakt, omtrent dit voor het Menschdom zo gewig- tig Geneesmiddel, meerdere en getrouwe berigten te ver ‚krygen, en, daar ons de Heer Hofraadpr MONETA , als een waar Mentchenvriend ‚ en een waarheidlieveud Man , is op- ве. і ° 40 DVER DEN DULLEN- MONDS BEET. 108 $ Yegeeven , en daar ontelbaare Polakken verzekerd hebben , dat al het geene, wat de Heer DE MONETA hier over gefchreeven heeft, de getrouwe waarheid is; zo maaken wy dit aan onze Leezers met het levendigite genoegen bekend , en verzoeken hun, om aan den Poolsch- Koninglyken Lyf- artz , voor de bekeidmaaking van dit zo dikwert heilzaam bevonden middel, tegen een van de fchrikbaarendíte Kwaa- len, hunnen dank met den onzen te vereenigen ; terwyl ons blad aanbieden om de proeven aan te kondigen, welken ieder Artz de gelegenheid mogt gehad hebben daar mede te doen. Intusfchen ‘komt ons heden, zeer gelukkig , ter hand eene Poolfche Courant van den 26 Juny van dit jaar (1790) waar- ia wy het volgende vinden : | vn Ор de Heerlykheid Willanow , ееп myl van War- » /сһап„ viel een dolle Wolf, den то April laatstleden, an voormiddags, de ‘Akkerlieden op het Veld aan. ре ээ terlte, Jacob Fezewsky, een Jonge van 15 jaàren , wierd an terftond van hem overweldigd, en langs zyn geheele s, linker zyde-.gewoùd. Het bovenite gedeelte zyns hoofds, an еп het linker оог, waren dwars doorgebeeten ; de an Oorklier, zo verbryzeld , dat de wonde de grootte van an ten gulden hadt; op de wang, aan den hals , еп ор ›› de Schouder, zag men eenige beeten; іп de туйе, aan э» de dye, en aan het ‘bil, gelyk ook aan de handen, э» was hy fterk gekwetst. In ’t geheel hadt hy meer dan з» dertig wonden. De tweede Boer , Christoph Rudzieke, ss еп de derde, Facob Zalagowski ,die toefchooten om den an Jongen te readen , wierden insgelyks іп de handen an gebeeten , terwyl hun de Wapens ter verdediging an Ontbraken. Van de menfchen liep de Wolf па een an Zak met Paardevoeder , doorbeet en verfcheurde den- an zelven; toen viel hy eene kleine Kudde Schaapen аап, э» En ір een oogenblik hadt hy "er dertien van verfcheurd. » Ook heeft hy nog twee Boeren- Paarden, en eenig an Rundvee , gewond , die op dezelfde Weide waren. Men an weet niet, waar dit Vee, hetwelk de Boeren ter- an ftond in ftilte verkogten, gebleeven is, maar van’ de an Schaapen wierden ‘er aanftonds elf begraven ; twee an derzelven , aan welke men niet ontdekt hadt dat zy ‘as gekwetst waren , wierden, na de eerfte Volle Маап, aa nog in April dol} deeze arme Dieren fchuimbekten , з» fprongen, en (tieten den. Kop zo lang tegens eenen э; paal, tot dat de herzenen er uit kwamen, eu zy Gs ээ dood 195 VERMANDELING vn dood te neder ftortten. De Wolf zelfs, dien de an Boeren vreesden te naderen, tuimelde gantsch zwak an nog eenigen tyd op ’t Veld, en ftierf, vermoede- s» lyk, ras daarop, іп het naastby gelegen boschje. De „ drie gebeetene Boeren wierden rond naar Willanow, a in het Vorftelyk Ziekenhuis, gebragt, door den Chirur- an Буп, den Heer KLESSeR , gevifiteerd, en naar de wyze » van den Heer ре MONBTA behandeld. ‚> Dezelve beftaat hierin: дас warme Biet-azyn met a wat Boter , een klein Theekopje vol, viermaal daags, » aan den patient inwendig „{евееуеп wordt; maar uit- an wendig wordt ор alle befchadigde plaatzen de war- „ me Bier-azyn met Boter zo lang omgeflagen, tot dat » alle wonden geneezen zyn; zo als zulks in het Trac- an taatje ` —— Spofob jedyny ratowania Ludzi Ktorzy an od wfcieklych pfow , wiekow &c., het welk in den з Gröllifchen Boekwinkel te Leipzig verkagt wordt, an is befchreeven. Om zeker te zyn by den jongen, an continueerde men, uit hoofde der zo zwaare won- „ den аап zyn hoofd, en byzonder aan de Oorklier, an met het inwendig gebruik van den Azyn, nog vier ae weeken; doch men verminderde daaglyks de gifte. a Deeze drie Boeren zyn, alle volkomen herfteld zyn- > de, den 22 Mey, uit het Hospitaal gegaan. Dat dit ‚alles de waarheid is, еп dat de Boeren zig ook in an °t laatst van Juny nog volkomen wel bevonden , is door „ uitvoerige Getuigfchriften, zo van den Heer wyros- ә ZYNSKI , Prediker van het Kerfpel, waartoe deeze Lieden an behooren, als van den Heer Opper- Commisfaris ru- s DOMINA, еп meer andere ooggetuigen , bevestigd.” "sn, en den tyd of dag zy geftorven waren. —— BOERHAVE ren lang, in een geduurige ongerustheid voor Water vrees of Dolheid , leefde , еп by verfcheide Hooge Schoolen ее OVER DEN DOLLEN - HORDI BEET. zo feeds raadpieegde : om de Historie van de Watervrees te ғокооўев , ichynea foortgelyke Aantekeningen noodzaa- kelyk. Gemelde Heer gist ook, dat de toevallen van Wa- tervrees , fchoon niet altyd , zig meest , tusfchen den до en Soften dag, vertoonen. Zie zyne Waarneemingen, tweede druk , bladz. 156. °t Verdient vooral ook opmerking, of iemand door eén digt of аж ftoffen of wollen Kleed, of in een ontbloot del, gebeten is. Mertaaler. meme Vervolgens vind men вор іп de Medicinisch-Chirurgi- Jehe Zeitung, van den 26 Mey 1791, No. 42, het vol- gende Uittrekzel uit een Brief van den Heer DE MONETA, dienende tot nadere bevestiging. Myne Verhandelsng over den Dollen: Honds beet geraakte уоог- leeden Jaar ook in handen van eenige Geneesheeren te Wee- nen, aan wien dezelve niet onwaarfchynlyk moet voorgeko- men zyn, wyl men іп Hospitaal daarvan Proeven nam, met eene even gelukkige uitkomst. Dit nu maakte nog dieperen indruk; men wendde zich tot den Keizer, om, het door my verhaalde van деп Dollen-Honds beet , ооё hier ter plaatze (С Warfchau) door deszelfs Minister te Јаагеп onderzoeken: of, еп in hoe verre, zulks met myn bericht overeenftemde. Zyne Keizerlyke Majefteit gelastte hoógstdeszelfs Mi- nister te Warfchau, om nadere kennis met my te maaken, en om de plaatzen en perzoonen , die ik hem zoude op- geeven, іп perzoon te gaan zien, ten einde zelfs ооёрё- tuige te zyn van °% geen ik opentlyk had bekend ge- maakt; en in hoe verre zig dit in zyne tegenwoordigheid bevestigde, Wy zyn dus te Willanow geweest, alwaar de Inwooners opgeroepen wierden, ор dat de Minister alle die in °t voorleede Jaar gebeeten waren, waarvan hunne Lidtekenen nog getuigden, zelfs zien, en de waarheid uit deeze lieden en konde, dat zy namentlyk NIETS DAN BIER-AZYN MET BOTER, Uit- en inwendig gebruikt; geen Spaanfche Vliegen , geen Scarificatien, Aderlaatingen noch Baden, hoodig gehad hadden, en niettemin geneezen waren. By deeze gelegenheid ontdekte ik nog omftan- digheden, die my tot hiertoe onbekend waren. De Jon- ge, die 20 zeer gebeeten was, is laatstleden September gefterven. Dit verwekte nieuwe twyfelingen. Zyn Va- бег, die tegenwoordig was, verhaalde „ dat de Jonge, reeds voor het ongeval, altyd zieklyk geweest was, п і + 1083 VERHANDELING dikwyls toevallen van vallende Ziekte had ; dat hy in Sep- tember was ziek geworden, over hoofd- en ledepyn had eklaagd, ook zeer aamborftig was, dat hy veel gedron- n had, van tyd tot tyd zwakker was geworden, dik- wyls geknortst had; dat hy, volgens ° gebruik der Коот» fche Kerk, de heilige Sacramenten ontfangen hebbende, иштеп däâarna by zyn volle kennis overleeden Was, De riester van die plaats , die hem bygeftaan had , heeft hiervan eene fchriftlyke Verklaaring opgefteld , en, onder- tekend , aan den Minister overgegeeven, Daar nu die Jon- ge aan eene Ziekte is geftorven, die men niet als een gevolg der Razerny kan aanmerken, om dat er hoegenaamd geene tekens van Watervrees waren; zo ontltond de groote vraag: of de Wolf ook wel wezentlyk dol geweest ware 5 ‚еп hoe dit te bewyzen? — Vooreerst, al het geen dat ìk bevoorens van den Wolf heb opgegeeven, wierd we- derom door de Boeren, die toen op het veld waren, en hem gezien hadden, bekragtigd. Alle hielden zy hem voor werklyk dol, en toen hy zig van hun verwyderde , heeft hy, enkel uit zwakheid, getuimeld, De tòevallen, in °t ver- volg de Dieren overgekomen, en die ik toen nog niet alle zeker wist, bevestigen volkomen , dat hy dol was: 1°. 