Verhandeling Over den Nederlandschen Versbouw
— 39 — Beeckzangh aan Katharine getiteld, aan welke hij toefluistert: Zwemje in lachjes en genughjes ? Leeft uw geest in zoete kluchjes? Springht uw zieltjen in uw lijf ? Erfje niet als heil en zegen ? Benje juist van pas geregen, Niet te los, nogh niet te stijf? Is het wel dezelfde VonpEL, die hier, als de ‘Tityrus » een veldliedjen op een tengeren halm speelt” en aan de- zelfde beek, het sieraad der hofstede van LAURENS BAECK, een stukjen richtte, aldus aanvangende: Doorluchte Beeck, van bloeient loof bedeckt, Die menighmael verstreckt Een spiegel voor de fiere Katarijn, Daer zy den zonneschijn Ontschuilt, en zinght op uwen waterval, Met liefelijck geschal; Wanneer ’t bekoorde en vrolijk pluimgediert Daaronder tiereliert. Is het wel dezelfde VONDEL, die, nu in eene lyrische maat, bij stoute woordkoppeling (éénen bombastischen regel daar- gelaten) zijn hooggestemden groet den » Hoofdvorst der stroomen van Euroop” toebrengt, als hij zingt: O onvermoeide molenaer , O stedebouwer, schepedrager , O rijksgrens, schermheer in 'tgevaer, Wijnschenker, veerman , oeverknager, Papieremaker , schaf-papier , Daer ik uw glori op magh schrijven: ‘ Uw water dat ontvonkt mijn vier (1); (1) Met dat vier raakten meer goede dichters, zoo als bij ons Hoort, in zijne wat overgeestige Erotica, wel eens in de war. Zelfs de smaakvolle Racine wist er zich niet vrij van te houden in een treurspel, waar Prannus zegt, bij eene scheeve metaphora: Brulé de plus de feux que je n’en allumais. — 40 — Mijn zinnen in tw wedde drijven (1), En spelen als een dartle zwaen, Verleckert op uw wijngertblaên. Gy schijnt een aerdsche regenboogh, Gekleet met levendige kleuren, En tart den hemelschen omhoogh, Die hierom nijdigh schijnt te treuren. De blaeuwe en purpre en witte druif Verciert uw stedekroon en locken, En muskadelle wijngertkuif; De vlieten staen met wijngertstocken Rontom u, druipende van 't nat, En offren elck hun watervat (2). Zulke sterk gekleurde, beeldrijke poëzy vordert zeker een anderen toon dan die van Smits: de Rhijn is de Rotte niet; doch hoe breed gevleugeld de zang klimme, bestendig moet hij aan de poëtische harmony getrouw blijven. De Geschiedenis (want vooral voor Belgie is de geschie- denis des lands ook de geschiedenis der taal) verduidelijkt ons, wat het verval dier oude taalzangerigheid heeft in de hand gewerkt (3). Van eene practische zijde beschouwd, levert de beoefening der oude fijnoorige dichters de vraag op: Ware het niet mogelijk eenige der oude vormen te doen herleven, die zoo veel naïviteits geven aan de dichtkunst der middeleeuwen ? De stelselmatige DELECOURT begint zijn pleit op dit onder- werp met het pleonastisch-negative en. Hij vroeg in 1844 (het wanneer doet hier veel ter zake): hoe ’t begrijplijk ware, dat geen enkele vlaamsche schrijver nog gebruik van dit expletief hadde gemaakt, dat men zoo gaarne in (1) Eene omzetting, waarvan de herinvoering wenschelijk zoude zijn, ook in ’t lyrische (zie hiervoren blz. 27, n. 1). (2) Poezy, I, 339. (3) Een woord daarover vindt men bij den genoemden Deuecourr, La langue flamande enz., blz. 45. — 41 — Cats ontmoet, en nog dagelijks in de gemeene spraak verneemt (1); en vergat niet te zeggen, dat reeds vier jaren vroeger een Catsiaansche dichter een verweerschrift of plei- dooi op rijm, ten voordeele van dit expletivum, eer facto dan jure (men vergeve de stadhuis- of balietaal) in Holland uit het schrift verbannen, in WILLEMS Museum had laten verschijnen.” | Zeker is 't in alledaagsche stukken, sermoni propriora , gansch'niet af- maar veeleer goed te keuren: elders zoude t over het algemeen de volheid, die aan verhevener verzen eigen is, benadeelen, In het kapittel over de in te voeren wijzigingen, zegt die brusselsche letterkundige verder: » Waarom ziet men in de hedendaagsche verzen niet mijnes vaders, sijnes (aanvangende met eene s volgens des mans of mannes stelselmatige spelling) geestes, voor mijns vaders, zijns geests. Ik blijve, du blijves enz., geredded, geplaged, verdelged, voor gered, geplaagd, verdelgd? Deuged en jeuged in plaats van deugd en jeugd. Waarom gebruikt men zoo zelden het imperfectum in de, ik settede, reddede? Deze oude vorm, die langs de andere zijde der Ems alleen koers heeft, stemt met het dialect van Vlaenderen overeen, die ’t imperfect in dege maakt; hij hoordege, voor hij hoorde.” Wij hebben niets tegen den naamval mijnes, bij onze dichters vrij laat tot mijns ingekrompen, noch tegen geestes: ook deuged en jeuged is even goed te verdedigen als 't dagelijks gebruikte maget. Ik blijve, en ik zettede moet niet eens verdedigd worden: ze zijn zoo wel in Noord- als Zuidnederland gebruikelijke vormen, tegen welke zeker geene verjaring bestaat. In het hoofdstuk over de dichter- lijke vrijheden zullen wij BILDERDIJK ik zuchtede, gij vergastede, hij bespiedede in poëzy, duidelijkheidshalve, zien gebruiken vóór woorden met medeklinkers aanvangende. Wat verder VANDEN HOvEN zegt over ’t partikel des, (1) Zie deswege ook BiLnERDUK , daar hij enkele woorden in °t midden brengt over een stukjen door Cars nagevolgd (Cupido verl. in de Versch., IIL, 282), > — 32 — JONCKBLOET (in zijn meermaals genoemd werk, blz. 90) betuigt te rechte, dat het middennederlandsch (onze taal in de middeleeuwen) veel zachter is voor het gehoor dan onze tegenwoordige schrijf- of kanseltaal, doordien het ook in 't schrift de euphonische aansluitingen opnam, die bij ons uit de taal van den gemeenen omgang [niet] zijn verbannen. De invloed van dit gebruik op den versbouw (voegt hij er bij) laat zich reeds a priori gissen, en geeft er eene vrij- heid aan, die men in de middelhoogduitsche vruchteloos zou zoeken. BILDERDIJK , die de oude taal met zekere hartstochtelijke voorliefde beoefende, gevoelde zeer wel, waarin zij de voor- keur boven de hedendaagsche, meer ingekrompene, ver- diende, Hij ijverde meer dan eens tegen die hortende uit- spraak, welke trom-len, daaf-rend, herin-ren, eig-ne of een-ge uitbrengt, met onderdrukking der scheva of stomme, samenbindende e, » zoodat konsonant tegen konsonant stoote, en er geen de minste zweem van ’t dactylische of anapæs- tische (dat onze taal eigenaartig is, en waar al hare zoet- vloeiendheid aan hangt) overig blijft. En ik zeg (vervolgt hij) even hetzelfde ten aanzien van den eersten persoon in de werkwoorden, als: ik word, ik bid, ik spreek, ik zwijg, en dit vooral in de zoogenaamde toevoegelijke wijze, als: opdat ik hier met te veel over hoop haal. De belache- lijke en alle taal verwoestende dolheid van deten opzichte van den klank altijd onvolkomen, en hoe langer hoe meer bedorvene schrijfwijze of spelling (1) te willen naspreken, heeft oneindig veel toegebracht, om onze heerlijke moeder- spraak van de haar eigenaartige kracht, nadruk en wel- klank te ontzetten, en brengt onze verzen allengs tot een louter geweld doen aan `t teeder, echt nederlandsch gehoor, dat van ouds nevens het Italiaansch het meest zangerig gevoel van alle Europische natien had.” Tets dat, hoe vreemdluidend het den bevooroordeelde klinke, onze oude volksliederen mogen getuigen. (1) Men denke aan de nutteloos tusschengeschovene letter g in lag-chen en j in bloei-j-en. — 33 — In zijne aanteekeningen op ANTONIDES (blz. 70) komt BILDERDIJK daarop terug met een smartelijk gevoel: » Wat is thands (vraagt hij) het Italiaansch bij de tijden van Tasso en vroeger, en wat ons Hollandsch geworden bij dat van de tiende en veertiende eeuw, en nog bij dat van den aan- vang der zeventiende ?” Er zijn menschen, moet men Lies gelooven, welken dat zachte, ja, al te zachte der vaderen hindert, en onder dezen zouden ook de Hoogduitschers behooren, die daarom zulk een vooroordeel tegen onze taal hebben, daar zij hun te verwijfd, te weinig mannelijk voorkomt (1). Zonderling genoeg zegt hierop die geleerde schrijver: » Dit over het hoofd gezien, weet ik niet, wat hen, die de taal der ouden regt verstaan, in den aard der tale hinderen kan.” Juister zeide hij, ten minste als sprekende in 1812: » Onze tijdgenooten zijn de werken hunner voorvaderen niet gewend, van daar dat zij (de oude taal) hun walgelijk voorkomt (2).” Had de eerwaarde oudheid de hulp van geene spraak- kunsten, waarvan wij een te groot getal hebben, en waarvan de stelselmatige inrichting niet zelden de eigene studie des taalminnaars verhindert, die oudheid raadpleegde de taal in hare levende volksbron; iets dat wij te veel verzuimd hebben. Ook wordt nog ten huidigen dage over 't algemeen de westvlaamsche taal in den dagelijkschen omgang zoo gesproken, gelijk ze met hare vloeiende be- valligheid in Vader MAERLANT voorkomt. M. STOKE, wiens rijmchronijk niet later dan in den jare 1288 voltooid werd, was zijn tijdgenoot, en zijne taal onderscheidt zich door dezelfde eigenschappen (3). (1) Zie mede Ferras Brieven, in de Rotterdamsche in-8°. druk van 1824, II, blz. 9. (2) Geschied. der nederduitsche Tale, blz. 341. (3) Men zie daarvan een voorbeeld in IJpris beroepen werk, blz. 336, waar ’t verhaal medegedeeld wordt aangaande den moord aan Wen II door de Westvriezen gepleegd (B. III, vs. 1541), waarachter IJreis voegt: » Hoe onkunstig, hoe eenvoudig, natuurlijk IIde D. 3 — 44 — Verkeerdelijk zeide dus van HOOGEVEEN-STERCK, in De slag van Nieupoort (1), Voorzang, blz. vur, van den schilder, dien hij emphaticè bezingt: Hij is de trots der eeuw, waarin hij werd geboren, Keursteen der kroon des lands, waar hij het licht zag gloren. Wellicht was die Epos-nabootser verleid door de opmer- king, dat alexandrijnen , krachtens den weêr uitvloeienden adem, zeer goed met eene sterkgeteekende syllabe wel eens aanvangen. Waarover elders. De Zoetvloeiendheid wordt mede verhinderd door het tegenovergestelde gebrek, dat is door syllaben, die te snel zijn om den klemtoon te ontvangen, en die als 't ware niet goed zijn ingelijst. Zoo stuit het vers van LEDEGANCK, in zijnen Lof op de Schilderkunst : Wanneer gij beider daên in het geschiednisboek Met goud of bloed gestaefd, vereeuwigd op uw doek (2). Het gebrek der te korte of te lange, te snel of te zwaar geplaatste syllaben is niet altijd even stootend. De prosodist HESSELINK, over deze stof handelende, valt den regel aan: Tot prooi van vuur en strijd, moórd en bloeddorstigheden , en wil dat deze regel niet behoorlijk te lezen is, om het beklemde moord en het daarop volgende nadruk-ontbeerende woordje en. (1) Een boekdeel verschenen te Antwerpen, 1844. (2) Is het eerste hemistiche van dezen regel door den goeden smaak te verdedigen? WırLems vangt Fénelon en de Koe aldus aan: Een ander zing’ den strijdbren moed Van overwonnen helden, En doop’ zijn pen in menschenbloed. De verwaande, gebrek- en talentvolle Jan Vos, in een Vredezang , bromde : Een andre doopt de punt van Freedrix staale degen In een helmet vol bloeds, om zijn beroemde zeege. Wij vragen zeer nederig op al die mooie dingen: Quid juris? — 45 — Naar ons gevoelen is die aanval niet gegrond; het hemistiche valt goed, in die maat, met eene beklemde syllabe in; hier doet zelfs die beklemming ten koste van ‘t volgende saamkoppelende artikel de ijsselijkheid des moords te sterker in het tafereel uitkomen. Ook keurt hij dit vers van Smits af, voorkomende in de Rottestroom: . Zie haar stroomstoet zwoegen, zweeten. Waar toch de zware gang des regels met het afgebeelde zwoegen overeenstemt. Als hij beweert, dat van MERKENS’ veps: De stad beschérmd wordt, is mijn naeste bloedverwant, door dit wordt een zeer onaangenamen gang verkrijgt, kunnen wij hem dat niet onvoorwaardelijk toegeven. Zeker ware de vloeiendheid bevorderd geworden door op het als driesyllabig klinkende beschermd geenen medeklinker te doen volgen; maar de rust, die hier achter wordt invalt, bevoordeelt den overgang tot is, met eene halve beklemming uitgebracht. Op grond van dezelfde aanmerking, zou het volgende trippelvers gansch niet onwelluidend zijn: De vader verbleekt, rent hervoort als de wind. (Naar Erlenkönig.) Zeker — en dit houde men wel in ’t oog — moeten alle verzen (gezwegen nog van den algemeenen eigen- aardigen verstrant eens dichtstuks) niet dezelfde Vloei- endheid bezitten. Verscheidenheid in den versbouw is een hoofdvereischte, en moet eene gepaste afwisseling voortbrengen. L’ennui naquit un jour de l'uniformité. Moeten wij hier aan HOMEER en VIRGIEL herinneren, die aan hunne epische verzen een snellen of stroeven gang, vleugels of teugels gaven, naar mate de aart der zaak — 46 — dit vorderde ? Schoot ook hierin de eentoonige trompet van den bombastischen CrLAUDIANUS bij die van Maro, één en verscheiden als zijn model de natuur, niet verre- weg te kort? Mano verzuimt de ineensmelting, om den zwaren arbeid der reuzen of den diepen rouw var "t nederstortend [ium te schilderen, en ook onze Ferra durft hem hierin na- volgen (1). De zanger van Aeneas vermenigvuldigt op menige plaats de spondeën, met opzettelijke bedoeling, en ook hierin blijven onze groote dichters bij hem niet ten achter. Drukt BAKKER de trage beweging der rijzende koe niet eigenaardig uit: De trage koe rijst, rekt zich uit, en loeit. Zal men de bedoeling om effect voort te brengen by BILDERDIJK betwijfelen, als men in zijne Starrenkennis leest : Ginds zien we een schittrend beeld, dat ruimer veld beslaat: De SLANGBETEMMER, die, van ’t sijfflend dier besprongen, ’t Ineen gekronkeld lijf ontwikkelt uit zijn wrongen , En met gestrekten arm uitéénrekt / en bedwingt , Daar ’t monster ’t hóofd vast draait en door zijn handen wringt. Vooral, wanneer men dezelfde maatgreep met hetzelfde woord ziet aangewend in zijnen Kallimachus, blz. 50: Van verre volgde en traag, de Aezopus die vast kroop, Sints dat hem 'tbliksemvier geroost had, buiten loop. Zoo ook bij Fern, in een regel die twee effecten zoer gelukkig paart: Hier rups, tráag kronklend, loom, daar vlinder, ligt van vlugt. En welk eene uitwerking, wat schok brengt de wel voor- gedragen slotregel eener strophe van KIvKER niet te weeg, in het dichtstuk, waarin hij, ditmaal meer uitstortend, dan (1) Zie verder 't hoofdstuk der Dichterlijke Vrijheden. — 47 — bespiegelend dichter, met echt lyrischen gloed de verlos- sing en herstelling zijns vaderlands bezong : De dwingland ziet van Kremlins tinnen , Met ’s werelds schande en vloek belaân, Een grootscher eeuwgetij’ beginnen; Hij ziet zijn vloekstar ondergaan. Een doffe donder doet zich hooren; | Een ijzing grijpt hem aan: » U zal Geen heldendood het oog verduisteren ; Ik wil uw waanzin aan een marrend noodlot kluisteren : Träag, maar afgrijslijk naakt uw val! HELMERs bevindt zich in ’t door NAPOLEON saamgeroofde Museum te Parijs: hij ziet in den stervenden LAOCOON den vader die ook in zijne kinderen sterft, en brengt hem aldus op het dichtpaneel over : ee. Al de aadren spannen zich; het harte Slaat flaauw, 't besmette bloed vlóeit traag , stáat stil, verstijft. Germanje bewondert Kıorstock, waar de aartsengel op den cinnor zingt, bij den zacht ontslapenden Heiland : Vater, in deine Hände befehl ich meine Seele! .... Drauf .... (Gott Mittler! erbarme dich unser) es ist vollendet! Und er neigte sein Haupt, und starb (1). De zang van Cremonaas bisschop, die dezelfde schilderij weêrgeeft : Supremamque aurem ponens caput expiravit, heeft de dichterlijke wereld doorklonken ; zoude een Neder- (1) Meer dan één dichter heeft het gewaagd, de onvoltooide verzen der Aeneis aan te vullen; onder deze telt men den comman- deur op Nieuport (Un peu de tout, Brax. 1818). Hij eerbiedigde echter het bekende : Quem tibi jam Troja.... uit het Ide boek, en teekende er bij aan: » Malheur à l’homme machine, qui voudrait remplir ce vers! il était complet; mais les derniers mots ont expiré sur les lèvres d'ANDROMAQUE.” In mijnen ViIRGILIUS, van CORNELISSEN voortkomende, staat er door hem bijgevoegd: ... obsessa dedit optima conjux. — 48 — lander jegens den zanger der Hollandsche Nate, hier onrechtvaardig zijn? Neen! Verga de dwaas, die ‘t bloemtapeet Van zijn’ geboortegrond vergeet, En dartlen gaat in vreemde Instwaranden ; Of die een sprankel gouds uit vreemde mijnen wroet, Als hier de diamant hem toeblinkt aan zijn voet (1)! Uit eenige der medegedeelde voorbeelden blijkt het der- halve, dat er schoonheden kunnen geboren worden uit het invallen van het rhythmus tegen de maat. Wij meenden reeds zulk eene gelukkige fout in den regel te zien: Zie haer stroomstoet zwoegen, zweeten. Een gang, dien La FONTAINE in zijne minder prosodische taal, door den voorletterklank tracht weêr te geven, waar hij eene kar tegen een berg opgaande afschildert : L’ équipage suait, soufflait, était rendu. Wij ongmoeten dergglijk schilderachtig rhythmus ook in het volgende: Zijn woeste blik rólt, en vervolgt mij overal. Waar de rust achter rot, de aandacht op dit toon- kundig schoone woord vestigt, en de vervaarlijke rolling van dien woesten oogappel schijnt te doen voortduren. De gelukkige plaatsing van °t woord ijl, versneld door ’t voo n eener syllabe die ’toverheerscht, brengt eene vlugtige beweging voort, in de volgende verzen waarin eene schilderij van VERBOECKHOVEN rhythmisch is nage- bootst : ss. De schapershonden hijgen En 't uitgewolde vee rust onder koele twijgen, Of blaet, verzadigd van het klavergroen en kruid, Of vlucht — een zwarte orkaan brak ’t gramme noorden uit, En spreidde een wolkenfloers op de akelige kimmen : Woést ylt de ram — het schaap vooruit — met angstig grimmen (2). (1) Slot van den dithyramb op Rosexs, door Nriesrrasz. (2) In mijne Vaderlandsche Poëzy, II. blz. 24. : Welke laatste regel ons, door zijne kunstmatige verdee- ling, aan 't Virgiliaansche herinnert (Eel. I): Hinc alta — sub rupe canet — frondator ad auras, dat wegens zijne regelmatige uitdÿ ging en toonkunstige klankpoözy zoo fraai is (1). ‚ Zoo brengt ons eene plaats uit den stouten, wel eens al te stouten ANTONIDES een ander vers van den Aeneis-dichter in 'tgeheugen; de zanger van den IJstroom schildert den twist, ontstaan aan den disch der te samen gekomen Stroom- Boden : Zoo lang hield d’ aendacht al het zeedom opgetogen, Wanneer de Seine, met ontsteke en dreigende oogen, Omloerende — gelijk een arent, die een vlugt Van valken, drijvende en braverende in de lucht, Wenscht in te vliegen. Door het stellen eens woords van eene gansch ver- schillende maat en op eene gansch tegenstrijdige plaats , had de mantuaansche Zwaan reeds dezelfde uitwerking be- komen, daar hij den verrader, die, door zijne list, Trojes val bewerkte, aldus afmaalt: Constitit, atque oculis Phrygia agmina circumspexit. ' Eene plaats, die met de aangehaalde van ANTONIDES overeenkomst heeft, komt voor in het veelal zoo eigenaardig geversbouwde Graf van FEITH : Zoo ooit de onsterflijkheid mijn boezem heeft doorwoeld , ’t Was toen de minste toon uit al de wouden trilde, - Gedurig zachter smolt, gedurig verder scheen, En langzaam door het veld verspreidende, verdween. Waarlijk, had een klassiek dichter dit uitgeboezemd, en (1) Micmaun, die de herderskouten van den Mantuaan beter commenteerde dan DE Langeac ze vertaalde, zegt op dit vers: » Le son est gradué: il est moins vif, moins aigu dans les premières syllabes ; il se relève au second hémistiche; il monte à la fin jusques dans le plus haut des airs avec la voix du buchéron.” Les Bucoliques de Vincite, trad. par pe LANcrAc, Paris 1813, p. 96. IIde D. 4 — 50 — de aandacht van een commenteerend professor getrok- ken, dit quatrijn zou den laatsten zeker in verrukking heb- ben gebracht. n Leerlingen !” zoude hij gezegd hebben, » bemerkt dit plechtige woord onsterflijkheid tusschen monosyllaben uit- stralend; dit tweede vers, wier beide hemistichen, even als die van ‘t derde, een parallelismus in de voortrollende syllaben voorstelt, terwijl dezen in °t derde vers van woord tot woord afnemen, om ’t gelijk afloopende er van weêr te geven. Bemerkt dit trage langzaam ; dit dactylische versprei- dende, dat, daar zoo gelukkig geplaatst, den in ’t ruime veld verflauwend voortgolvenden klank hoor- en zichtbaar afbeeldt, en zoo wonder-schoon, door °t afgebrokene verdween bekroond wordt. Volgt die schildering toonkundig na: langzaam, verflauwend, en spreekt ’t verdween uit, gelijk TALMA, bij 't ÿslijk ware schilderen van eene bedreigende schim, op ’t slot des verzes zijn disparut uitbracht.” Wie den ingenomen professor wilde herinneren, dat de dichters zulke schoonheden scheppen, zonder er aan te denken, dien zou hij zeker antwoorden: » Dat goede dichters, gelijk zij de hebbelijkheid bezitten van maat- kundige regels te dichten, en rijmen uit te storten, ook in ‘t vuur der samenstelling zulke schoonheden ontmoeten zonder die te zoeken, is waar: doch tot het toevallig vinden van zulke parelen, moet men vooraf een kundig duiker zijn geworden (1) ”. De commentator echter zou minder dweepen met deze barsche toonen in hetzelfde Graf: De dwaas, de snoodaard slechts, die van de deugd stáâg spreekt, Maar haar inwendig vloekt en naar het harte steekt, Ziedaar den held, voor wien de tegenheden zwichten. In eene plaats, die aan eene tirade uit VIRGILIUS’ Georgica doet denken, heb ik, bij ’t bezingen des slags bij Prêle, niet gevreesd (en te recht) om het gevoeligste deel (1) Wij vonden den zin dezer plaats, na ze reeds geschreven te hebben, in Kinkens Prosodia terug. — Bl — van ’t vers met een lang, hortend monösylläbum te be- zwaren : | - | Klimt in dit gloriedal geen marmren zuil omhoog , Slaapt hier 'tgermaensch gebeent, voor onzen blik verdoken „ Ziet de akkerman ’talleen, wen, de aarde doorgebroken , Het ploegstael met een bots op 't overschot plots stuit. Waar de bots hoorbaar gemaakt wordt, door de plaatsing van't woord plots, door de horting der fs en st, door den rijmklank bots en ’t assoneerend schot. In eene taal, waarin de spraakmelodie zoo gevoelig is, als in de onze, is 't onvergeeflijk te schrijven gelijk dezelfde BAKKER, dien wij straks met eere aunhaalden : Het stroomgeslacht speelt, bakert zich en spartelt. Dit is verre van beweging, leven en vlugheid, waar het op aan kwam, uit te drukken. § 3. Over den verschillenden Verzentrant. Wat de vloeiendheid voor een op zich zelven beschouwden versregel is, dat is de eigenaardige Verscheidenheid in den verzentrant voor het gedeelte van een dichtstuk, en ook voor deszelfs geheel. In de voorgaande paragraaph hebben wij reeds de noodzakelijkheid dier Verscheidenheid doen gevoelen. BILDERDIJK , die, gelukkig voor ons, even gaarne als VOLTAIRE, over het bespiegelende zijner kunst sprak, zal ons hierin voorlichten, en in ééne les een aantal kunst- wenken mededeelen. Hij zal ons spreken over den verzen- trant in het lyrische, en de bevooroordeeldsten tegen het alexandrijnsche vers zullen verplicht zijn te bekennen, dat de zanger van den Ondergang der eerste Wareld het programma van 't heldenvers (mag ik 't zeggen) niet ongelukkig heeft gevuld: » De versificatie dient in een heldendicht ook in hare mechanic (gelijk men het noemt) vrij verscheiden te zijn van den gewoonlijken dagelijkschen — 52 — trant, en niet slechts een hooger en fierder toon, maar daarbij ook meer rijkheid, ruimte van omvang en afwisse- ling te hebben, dan eenig ander soort van poëzy hoe- genaamd (1).” Hij zelf verklaart ons, in een stuk over de versificatie opzettelijk geschreven en dubbel 't bestudeeren waardig (2), hoe hij die Afwisseling begrijpt, waaromtrent hij getuigde over zich zelven wel eens ontevreden te zijn, bij gebreke van daar allesins behoorlijk aan te voldoen: » Onze verzen moeten eene algemeene melodie hebben; zij moeten niet slechts alleen, en ieder op zich zelf melodie hebben; neen, zij moeten ook met elkander tot ééne melodie samenvloeien, en die melodie moet in dezelfde maat, met oneindige en nooit uitgeputte verscheidenheid afwisselen naar den zin der rede, de gevoelens, de verheffing of aandrift, de kracht of de nadruk ’t vereischt; en gelijk de taal zich daarvan in de uitdrukking gevoelen moet, zoo moet ook het vers daarvan zwellen, rijzen en dalen, versnellen, vertragen en duizenderlei bewegingen aannemen. Hiervan, wordt een vers zóó gebroken, moet ieder deel zijne melodie hebben, en zoo het ten deele overloopt, en zich met een deel van het volgend vereenigt, moet ook in die vereeniging de melodie en toonval zijn, die 't gevoel dat er in wordt uit- gedrukt, vordert. En gelijk de eene of andere woordklank tot deze of gene beweging of in deze of gene samenstelling van klanken, al of niet, meer of minder past, meê- of tegenwerkt, moet ook de keus van vokalen, difthongen, en van meer of minder consonanten bepaald worden. (2) Opgenomen in de Nieuwe taal-en dichthundige Verscheiden- heden (Rott. 1824), D. II, 87. — 53 — moet, zich in gevoelt en geniet! Dit was onzen vaderen het beginsel der versificatie; dit was hunne proef, en deze is de ware. En dit, dit wel waar te nemen, is in lange en korte verzen evenzeer waar, even onontbeerlijk voor dichter en lezer. | » Niet dat deze kolons juist wederom op zich zelven een vers van gelijke soort behoeven te maken: integendeel. VoxpELs kolons zijn volmaakt goed als hij zegt: Hy grypt [vat] hem by den baert met de eene — Met den degen [gereet] in de andre hant — Bebloet en bloot. Na stegen de nonnen op. » De sluiting der lange syllaben zelve in dit bloot, nu en stegen, zoo men recht drukt op dit nu, is meesterlijk. Stel dat de hemistiche bebloed en bloot onmiddellijk met de nonnen achtervolgd wierd, daar lag de geheele kunst. dezer gantsche tirade in duigen.” Nog voegt deze dichter er bij: » Niet minder zijn de anapaestus en de dactylus, die hier dus in den tweeden en vierden dezer kolons ontstaan, voortreffelijk aangebracht , en een heerlijk uitwerksel van de slepende regels in onze jambische verzen in ’t overloopen, in ’t welk de overloop van de trochaïsche staande verzen op verre na dat bevallige en hartroerende niet heeft; noch ook die van 't jambische zelfs als Leen staande regel is, die dus tot de volgende overgaat.” Wij hebben zoo even getoond, hoe de nederduitsche taal, met geheele andere middelen dan de latijnsche, dezelfde effecten in hare poëzy zoekt te bereiken. Trachten wij ook hier, op eene breedere schaal, dit bewijs op de be- weging der verzen toe te passen. Wij kiezen hier toe eene plaats uit de Georgica (L. I, v. 828): ‚Ipse pater, media nimborum in nocte, corusca Fulmina molitur dextra, quo maxuma ‘motu Terra tremit; fugere ferae; & mortalia'corda | | Per gentes humilis stravit pavor. Ile flagranti Aut Atho, aut Rhodopen, aut alta Ceraunia teln Dejicit. — 54 — Die uitmuntende regelen vertaald VoxpeL aldus: . … « « « Jupijn, nu aen 't verbitteren, Schiet met zijn rechte vuist de blixems, dat ze schitteren In ’t midden van den nacht der wolckbreuck naer beneén , Dat de aerdboôm davert, dreunt; de dieren ondereen Aan ’t vlugten; volck by volk, te reuckeloos in 't schimpen, Het hart in ’t lijf, van angst en ootmoedt quam te krimpen ; Terwijl hy Athos of Epyras hoogh geberght, Of Rodope (1) en al wat de kracht des donders terght, De kruinen insmijt. Hoe ongelukkig ook deze vertaling als vertaling zij, kan men er, van den kant der melodie en toonval datgene in vinden, wat, zoo als BILDERDIJK getuigt, in den versbouw noodig is, om er leven en ziel aan bij te zetten (2). Ziet hier, hoe DELILLE, bij 't overbrengen der Land- gedichten, tegen de onrhythmische eentoonigheid zijner taal worstelend, deze plaats vertaalde : Dans cette nuit affreuse, environné d'éclairs, Le Roi des Dieux s’ assied sur le thrône des airs. La terre tremble au loin sous son maitre qui tonne. Les animaux ont fui; l’homme éperdu frissonne. L'univers ébranle s’epouvante . . . . Le Dieu D'un bras étincelant dardant un trait de feu, De Rhodope ou d’Athos met les rochers en poudre. (1) Rodope (é) kon best zonder ineensmelting hier staan. Dus zegt de zanger der Hollandsche Natie te recht van Adeka, bij 't rijmen op wee: Van dezen Edipus een andfe Antigone. (2) Nader aan den text ware de volgende overzetting : Jupijns ontvlamde vuist, te midden van den nacht Der regenwolken, schiet nu zelf, uit volle macht, De donders af, wier schok al ’t aardrijk op doet springen En wagglen. ’t Dierenheir vlucht; ’t hart der stervelingen Krimpt in van bukkende angst: een gloênde schicht vliegt los, En bonst Rhodoops of Athos of Epyrus rots Ter neder. — 55 — Men zal ook nict zonder genoegen zien, wat de fransche QUINTILIAAN omtrent een paar verzen van den, anders niet zeer gelukkigen zanger der jaargetijden, SAINT LAMBERT zegt: . «+. Et des monts foudroyés Descendent a grand bruit les graviers et les ondes, Qui courent 4 grand bruit sur les plaines fécondes. » La phrase court, la construction descend et se précipite : voila les secrets du style poétique. Comparez à ces vers celui où l’on a voulu peindre la même chose: Les torrens en fureur des montagnes descendent. Vous verrez que le rhythme est vif duns le prémier hémistiche, et lent dans le second, ce qui forme un contre- sens ponr l'oreille, et ce sont là de ces fautes qu'un vrai poète ne commet point. N'oublions pas la première de toutes les convenances, celle de la mesure, toujours réglée par le sujet (1).” Doch keeren wij tot onzen oneindig meer afwisselenden verzentrant, en tot onzen VONDEL terug. In de beschrijving van PALAMEDES moord zingt hij: Deze eertijts een gewijde en afgekeurde plaets, Nu een verspogen vloeck, Na 't woeden des soldaets, ten vadermoort gedoemt, met gru- welijcke woorden, Vast grimmelt van het volck, Dat zwart, van allen ourden, hier dringht en € zamenschoolt; En Idaes steilheit leeft van menschen, Daar de bergh een open uitzicht heeft op dezen heuveltop; Men ziet ontelbre zielen in zijn cypressen en gebogen tac- ken knielen, En beven in de blaén. Wat is er een gewoel! Welnu, deze elf kolons of zinsverdeelingen maken bij VONDEL negen verzen uit, wier kortere of langere rhyth- mische afloop het er in voorgedragene schoon en levendig (1) La Harre, Cours de Littérature, t. VIII, p. 107, ed. in-32°. — 56 — afschildert: bij de rijke Verscheidenheid van dien verzenval zijn oor en hart tevens voldaan. Men vergiete die levensvolle tirade eens in doode alexandrijnen : Deze eertijds een gewyde en afgekeurde plaats Werd een verspogen vloek, na ’t woeden des soldaats, Ten vadermoord gedoemd , met gruwelijke woorden. Zij grimmelt van het volk, hier stroomend uit alle oorden, Wijl Ida’s steilheid gansch van stervelingen leeft. Daar op deez’ heuveltop de berg een uitzicht heeft. Men ziet van allen kant een hoop ontelbre zielen, Die in ’t gebogen loof van zijn cypressen krielen ; Zij beven in de blaên. Wat is er een gewoel! Is dat niet het rif van dit gespierde lichaam : Deze eertijts een gewijde en afgekeurde plaets, Nu,een verspogen vloeck, na 't woeden des soldaets, Ten vadermoort gedoemt, met gruwelijcke woorden, Vast grimmelt van het volck, dat, zwart, van allen oorden Hier dringht en t’ zamenschoolt; en Idaes steilheit leeft Van menschen, daer de bergh een open uitzicht heeft Op dezen heuveltop. Men ziet ontelbre zielen In zijn cypressen en geboge tacken krielen, En beven in de blaên. Wat is er een gewoel! Even als BILDERDIJK, geven FEITH en KINKER gaarne de theorie van hunnen versbouw op, en 't is zeker bij zulke meesters, dat wij de beste lessen kunnen vinden. Hunne wenken zijn derhalve kostelijk, en wij mogen ze in eene Prosodia met dankbaarheid opnemen. » Ik heb getracht (zegt de zanger van ’t Graf, in de voorrede van dit leerdicht), zoo veel in mij was, de ver- scheidenheden van rust, daar ze (de alexandrijnsche verzen) vatbaar voor zijn, zoo wel als de ontelbare verscheidenheden van maat en toon die ze toelaten, daar het voegde, naauw- keurig waar te nemen; en ik zou hier zelf niet van gesproken hebben, indien ik niet zag, dat men bij ons, nog alge- meener dan men gelooft, de zoetvloeiendheid van ’t vers beoordeelt naar mate de rust meer in 't midden van `t zelve gevonden wordt. ’t Is er inmiddels zoo ver van daan, dat %: ass a dit de zoetvloeiendheid zou vermeerderen, dat het integen- deel dezelve breekt en niet dan loutere eentoonigheid ver- oorzaakt; ten minste wanneer men door zoetvloeijendheid verstaat zoo als er toch inderdaad door verstaan moet worden, zal ‘teen deugd en geen gebrek zijn, dat de verzen naar de gedachten en beelden, die er in voorgedragen worden, vloeijen, en niet immer als het eigen beekje vlieten, of de dichter een moordtooneel, dan of hij een liefde- gevalletje bezingt. » De verscheidenheden van rust, daar ik van spreek, zijn alle welluidend; de groote kunst is maar om ze aan te brengen, waar ze behooren, en dan de verzen zoo te lezen, als ze gelezen moeten worden. In dit laatste geval zal elk toehoorder, die ook met de alexandrijnsche verzen van buitenlanderen bekend is, door het vermaak dat zijne zinnen genieten zullen, overtuigd worden, dat onze alexan- drijnsche verzen een oneindig voorregt boven de hunne hebben, en inderdaad de minst eentoonigen van alle verzen zijn.” En ondertusschen noemen de .Duitschers het alexan- drijnsche vers, dat hier op den voorgrond staat, eene onzalige versmaat! Maar dat is het ook voor hen. DANIEL Hemsıus, die zijne jongelingsjaren in Zeeland grootendeels doorbracht, bewerkte den alexandrijnschen versbouw in den trant des dichters van Brouwershaven, die, zoo als wij zagen, daarin op zich zelven stond. Orıtz, die Hemsıus beminde en bewonderde, verklaarde hem, dat onze Poëzy de moeder der zijne was, en trad in Heinsius’ voetspoor. Wij durven betwijfelen, of de Duitschers ’t ooit verlaten hebben. Werkelijk, valt er voor ons veel bij hen te leeren ten aanzien van de Nevelingsche en metrische maat, zij mochten ook wel de oogen naar Nederland wenden, wanneer 't het zesvoetige: toon- en maatvers geldt. Eene vergelijking tusschen hunne en onze alexandrijnen zal dit het best doen uitkomen. Dat VONDELS naam nauwelijks in Duitschland bekend is en zijne werken daar eene zeld- zaamheid zijn, is een zonderling verschijnsel; maar dat ophoudt als zoodanig voor te komen, wanneer men de taal- — 58 — en letterkundige geschiedenis van Holland en Dnitschland nagaat; ofschoon het nog altijd bevreemden moet, dat Cats, nagenoeg woord voor woord (1710 - 17), en Berta (1790) de eer eener hoogduitsche vertaling hebben verworven. Eene verdienstelijke dichteresse van Darmstadt, leerde op eene letterkundige reis door Belgie VONDELS Lucifer door mij kennen: zij geraakte in verrukking over dit groote vernuft, en besloot den meester ook aan den Rijn te doen kennen. Zij plukte dus haren landgenooten Eine rose aus Eden; maar, jammer! de geuren dier roos, goeddeels in den rijk-afwisselenden versbouw gelegen, bracht zij den Rijn niet geheel en al gaaf over. Men oordeele: Mijn Belial ging hene op lucht en vleugels drijven , Om uit te zien — waer ons Apollion magh blijven. Vorst Lucifer zond hem — tot dezen toght bekwaem — Naer ’t aertrijck — op dat hy eens nader kennis naem’ Van Adams heil en staet — waerin d’ Almogentheden Hem stelden. — Het wort tijt om weder van beneden Te keeren hier ter stede — ik gis hy is niet veer. Een wacker dienaer — vliegt — op ’t wencken van zijn heer, En stut zijn meesters troon — getrou — met hals en schouder. Berra. Heer Belzebub — ghy raet van ’s Hemels stedehouder — Hy steigert steil — van kreits in kreits — op ons gezicht — Hy streeft den wind voorby — en laet een spoor van licht En glanssen achter zich — waer zijn gezwinde wiecken De wolcken breecken. — Hy begint ons lucht te riecken. Dien rhythmischen poëzystroom stelle men nu eens bij en naast deze recht- en eentoonig vloeiende beek der anders bekwame dichteres, die liever aan ’t vooroordeel harer natie dan aan de losse Bevalligheden heeft geofferd (men vergeve mij deze mythologische herinnering uit PLATO! } en die dus, bij ’t vereeren des grooten dichters, tevens vooroordeelen tegen hem heeft willen bestrijden: Mein treuer Belial ist auf raschem Flug enteilt, Um zu erforschen, wo Appollio verweilt. Es hat ihn Lucifer, der Fürst, hinabgesandt, Auf dasz er Kunde bring’ empor vom Erdenland , Und Adam, welchen Gott gerufen in das Leben, Von jenem Aufenthalt, den ihm der Herr gegeben. — 59 — Doch Zeit ist's, dasz er heim jetzt kehr’ von ienem Stern, Denn ihm geniigt ein Blick, auch ist er nicht mehr fern, Denn rasch ist er und treu, und seine Kräfte weiht Er seines Königs Thron voll Eifer allezeit. Berra, O du, dem Lucifer geschenket sein Vertrauen, Sieh’, wie Appollio sich dort vor uns erhebt! Sieh’, wie er nach und nach durch alle Kreise schwebt, Und, schneller als der Wind , durchstreift die Himmelsauen. Dort, wo durch das Gewölk des Engels Flügel bricht, Folgt glänzend seiner Spur ein langer Strom von Licht (1). Wat is er hier van dat prachtig, levensvol ontsloten, eerste bedrijf des grootschen treurspels geworden? Om eene enkele aanmerking te maken: is er zweem van navolging des beeldnabootsenden regels in : Hy steigert steil — van kreits in kreits — op ons gezicht ? Wie kan VONDEL hier in VONDEL hervinden ? De fransche Poëzy, aan welke wij vroeger 't alexandrijnsche vers kunnen ontleend hebben, dat in allen gevalle zijnen invloed op ’t onze heeft uitgeoefend, zou vruchteloos, en zeker ten haren nadeele, die vollere vrijheid van onzen vers- bouw willen nastreven. De plooibaarheid die aan 't vers der negentiende eeuw kan bijgezet worden, heeft de school van ANDRE CHENIER zoeken te winnen (die school, tot welke onder meer anderen Victor HuGo, PIERRE LEBRUN, ALFRED DE VieNny behooren), terwijl LAMARTINE, bij minder cesuren en emjambementen (doorsneden en over- sprongen, zoo men wil) echter niet kan gezegd worden de manier van RACINE te volgen: » L insouciance et la profusion, qui donnent une allure si particulière aux larges périodes de notre poéte, cette foule de participes présens, tour-à-tour quittés et repris, ces phrases incidentes jetées adverbialement, ces énumerations sans fin, qui passent flot à flot, ces si, ces quand, éternellement reproduits, qui rouvrent coup sur coup ces sources imprévues, ces compa- raisons jaillissantes, qu'on voit à chaque instant et éclore — — (1) Ein fremder Strausz von Lovise von Pioennis;  aux cimes des vagues; tout cela n'est il donc rien pour caractériser une manière? Mais ce sont là des défauts, des incorrections, direz-vous: allez dire à I’ Eridan, roi des fleaves... qu’il a tort de s'épandre et de se jouer en une telle licence (1). Hoe men ook nopens ’t in breeder, stouter golving spelende alexandrijnsche vers bij de Franschen denken moge, blijkbaar is 't dat zij de noodzakelijkheid er van erkend hebben. l l Deze kan bij ons in geenen twijfel getrokken worden , en onze taal, bevoorrecht boven de fransche, geeft den dichter hier zoo vele middelen aan de hand, dat BILDERDIJK , wiens naam wij niet vreezen meermaals aan te halen, niet aarzelde in ’t gevoelen van den geestigen en schranderen VAN Erren te treden, wanneer hij in zijnen Hollandsche Spectator, aan onze nederduitsche versificatie de kracht toeschrijft van ook ’t onverstaanbare, en hetgeen het ver- stand aanstoot geeft, niet alleen te doen dulden, maar zelfs met behagen en deelneming te doen aanhooren (2). Keeren wij, na dien niet overbodigen uitstap op den duitschen en franschen zangberg, terug naar KINKER, welken wij, als leermeester dezes versbouws, in éénen adem met Ferru hebben genoemd. » Wij zijn, zegt die geleerde dichter (ten minste tot zoo lang de Catsiaansche verzen- makers hier niet geheel en al de wet zullen geven) in het bezit van een nog krachtiger middel — dan de rhythmische vrijheden (3) — om den al te sterken galmklank van het _ (1) Extrait des pensées de Josera pe Lorme (Poésies de STE. Bevve), Brux. 1834, p. 227. Zie aldaar blz, 215 de voorbeelden van wat de nieuwe school le vers alexandrin libre noemt; alsmede de bedenkingen daartegen ingebracht, en voorgedragen naar eenen brief aan het Journal des Débats, in de voorrede der vertaling van Nova Zembla van Tortes door Cravaneau (Brux. 1829), blz. 112 in-32°. (2): BiupenpijkK , voor ’t Iste deel der Poëzy (Rott. 1822), blz. rv. (3) Kinker wil die bij de Franschen € huis brengen, die hunne verzen met dactylische, anapaestische en iambische tijdverdeelingen zouden afwisselen. Dit schijnt ons ongegrond. — bl — rijm, naar gelang van de bezongen stof te matigen, te wijzigen, te vermeerdéren en te verminderen, door het eigenaardige rhythmus der zinsneden en volzinnen met de versmaat zelve dan eens meer, dan weder minder. gelijk- vloeijend te doen afloopen; of, waar de gang en kleur der denkbeelden het tegendeel vorderen, de laatste met het eerste te doen contrasteren: in die gevallen, namelijk, waar de verdeeling der zinsneden het rusten en ophouden bij het rijmvragende of rijmgevende woord niet toelaat. » Zoo begreep het VONDEL, zelfs in de zangrijkste verzen zijner Lierzangen. Om er van overtuigd te worden, behoeft men slechts zijne reijen, b. v. in zijnen Lucifer: Wie is het, die zoo hoogh gezeten, — enz. naar vereisch en aanwijzing der zinsneden (dat is zonder door eenen verkeerden zang, den zin en kracht der zegging te verkrachten) te declameren... » Ook daarin slaagde onze Hoorr dikwijls meesterlijk : het geven van gedaante, houding , gelaatstrekken en kleuren aan zijne gedachten door eene meer bewegelijke en fugaardige zamentrekking van rhythmus en metrum in zijne verzen.... Uit meer andere stukken, welke dit gezegde staven, herinnere men zich slechts den stouten en waarlijk oden-matigen aanhef van den Reij van Jonk- vrouwen in zijnen Baeto, waarin de volgende vier verzen, zoodanig in- en aaneengeschakeld zijn, dat zij slechts een enkel, doch krachtige en in éénen ademtogt uitgesprokene zegging aan het gehoor voorstellen, waarin het rijm zoo veel te sneller en zekerder treft, als het er meer zweemend en in den vloed der uitboezeming als verzwolgen in gehoord wordt: ik bedoel de volgende, welke slechts één onafge- broken, gedurig in hartstogtelijkheid toenemenden volzin opleveren: | Waar zijt ghy, vorsten, die alleenlijk om te wocden Met bloedvergieten staagh uw nemmerzatte zwaardt Voert in der vuiste, daar ’t Gegeven is tot dwang der muitige gemoeden ? Iemand, die deze verzen niet naar de eigenaardige maat — 62 — der woorden en volzinnen, maar naar die van het vers wilde lezen, zou eene armhartige taal uitbrengen. leder ziet klaar dat de dichter de rijmklanken met opzet heeft willen verdooven, even gelijk Veros in zijn ms... procumbit humi bos (1). aan het versus adonius zijn op deze plaats al te zangerigen maatval heeft willen ontnemen; en hij, die, ondanks dezen kunstgreep, procumbit hu-mibos deed hooren, zou even weinig oordeel aan den dag leggen, als hij die de wel- luidendheid van Hoort en VONDEL naar eenen Catsiaanschen maatstaf zou willen afmeten. » Men moet lezen als of deze vier verzen van Hoort met de volgende hoofdklemtoonen geteekend waren, zonder veel acht te slaan op de metrische verdeeling der dichtregels, b. v. op deze van zelf in ’t oog vallende wijze: Waar zyt ghij vórsten, die alleenlijk om te woéden met bloed- verghieten, staagh uw nimmerzatte zwaardt voert in der vúiste daar 't gegeven is tot dwäng der muitigé gémoéden ; er alleen bij in 't oog houdende, eenigen doch zeer ge- ringen nadruk te geven aan de rijmwoorden, en zonder er zich bij op te houden, of den gang der zinsneden te stremmen. » Hoe zeer deze vrijere, maar daarom niet minder moeijelijke maatverdeeling, aan de hartstogtelijke schil- dering der geestdrift, en die tot in ’t eindelooze uitloopende wijzigingen der dichterlijke verrukking dienstbaar kan ge- maakt worden, kan aan niemand vreemd zijn, die deze soort van dichtstukken bij de onde dichters uit een toonkundig oogpunt heeft leeren beschouwen en beoor- deelen, enz.” Een zwierige versbouw, vrij en los van het keurs der stijfheid, die eerste vijandin van ’t schoone, doet de ziel, door ’t oor ingenomen, met dat reine genoegen aan, dat een dichterlijk landschap door een kronkelenden vloed (1) Zie Monosyllabo finiti versus, ab infamia Grammaticorum vin- dicati, in den Virgilius van N. Emirnraevs; Francfort, 1683, I. 69. Vergeleken met blz. 329 van ons voorgaande boekdeel. — 68 — verlevendigd, in ons opwekt, als wij dien van eene hoogte kunnen volgen. KiNKER zelf geve er ons 't bewijs van in een fragment van ’t dichtstuk: Het Ware der Schoon- heid, rijk aan fraaije gedachten in verzen vol bewegelijkheid ontwikkeld : H ’t Is zeker, dat Natuur besloot zich zelf te malen, Toen zij, ontvonkt door ’t vuur der zuiverste etherstralen, En aangeprikkeld door het reinste liefdevuur, Het vrouwlijk wezen vormde in ’t zaligst scheppingsuur. Ja, toen verloort gij u in 't hoogste zelfsbeseffen , Natuur! — Vol aandrift om uw eigen beeld te treffen, Geheel doordrongen van ’t gevoel des lusts, ontsloot Ge in teedre zwijmeling deu moederlijken schoot, En baarde ’t meesterstuk der schepping op deze aarde, Dat niets in vorm, in schoon- en waarheid evenaarde; Uw sprekend evenbeeld in alles. — Wie uw’ geest Niet in dit zacht gelaat, niet in die oogen leest — Die wat ge inwendig zijt, niet in die. teedre trekken, Uw liefdedrift niet in dien boezem kan ontdekken, En in dien blos het heilig vuur niet fonklen ziet, Dat, in uw gordel diep verholen, voorwaarts schiet, Is blind voor °t schoone; — en, schoon uw waarheid hem mogt treffen, Nooit wordt het hem vergund den sluijer op te heffen, Waarachter ge u verbergt voor d’ ongewijden stoet, Die, ongevoelig voor d’ alkoesterenden gloed, Waardoor gij wadend zweeft, de waarheid durft genaken, Maar zonder voor uw schoon in wedermin te blaken. Zij zien haar, maar gelijk Akteon Febe zag. Hun stoffelijk gevoel ontrukt hun oog den dag. Des kunstnaars oog sta ’t vrij in zoo veel schoons te baden , En 't vrouwlijk beeld, ontbloot van siersels en gewaden, Te aanschouwen in den bloei en volle kracht der jeugd; Dit levend zinnebeeld der reinste hemelvreugd In al zijn duiding te onderkennen, te ondervragen, En aan dit godlijk schoon het sterflijk oog te wagen. Dit grootsch geheel, waarlangs ge uw blakende oogen weidt, Schetst u de levensdrift in haar volstemmigheid. ‘Ge aanschouwt natuur, gelijk, in teeder welbehagen, Haar de oogen van een God in al haar waarheid zagen; Gelijk haar de Almagt dacht, toen zij in ’t stoflijk kleed, Aan ’t hoofd des dierenrijks , de menschheid worden deed. De stoutste geestkracht, met het fijnst gevoel vereenigd, Blinkt in haar vurig oog, gematigd en gelenigd Door ’t lijdelijk besef der hoogste teederheid, — De ontzag-inboezemende blik der majesteit, Getemperd door de liefde en °t smachtende verlangen, Dat \jlings door den blos der schaamte wordt vervangen (1). Ziedaar een tafereel, dat, overeenkomstig de begrippen diens wijsgeers omtrent de Poézy bewerkt, zijn coloriet aan de dichterlijke uitdrukking en den versbouw heeft ontleend. Om hier maar een enkelen regel of, wil men, een enkelen penceeltrek aan te roeren, wat plechtig ontzag leent, bij 't samengestelde woord, het verzuim der middensnede niet, in: De ontzag-inboezemende blik der majesteit! Taal, stijl en versbouw oefenen op elkander een onmis- kenbaren invloed uit: trouwens, gelijk de taal zich met den dichterstijl uitzet, zwelt en stouter opstijgt, zoo heeft. ook de stoutere versbouw op de verhevener taal zijne aan- trekkingskracht: de versbouw is ’t galvanismus dat de doode stof bezielt. Wil men ’t bewijs: men sla de Orondatis en Statira op, een treurspel uitgegeven door de rhetori- kale maatschappij Nil volentibus arduum (Amst., 1715). 