VADERLANDSCHE LETTER OEFENINGEN
De tekstwoordea, zutt £pr dit den Heere vergelden , gy d^'ooj^ en onwys volkr is. Hy niet uw Vcuierj die u verkregen , die U gefnaakt en u beventgd heeft ? vvordeu eerst door den Redenaar ontyouwd , en dan neemc hy ^t dezelven aanleiding, om 2;ich en zyne hoorders op te wekken, om Gods w^idaaden te erkennen, bun wanger /drag te veifoeijen, en zich tot een tegengeueld gediag te begcven. Ten dieq cind^ mcrkt hy voorSecst op , dac wy , Nederlanders 9 aU em vdk en natie^ even zo wel als Israel , met Jehova te doen hebhen , en dau voegt hy ^£1 ten tweeden by, dat wy tot God eehc even naauw^ verbindtenis hebben, als Israel. [Dit laatfte wor^t hon- derdmaal herhaald, njet alleen door onze Jpredlkers, maar ook door die van verfcheiden andere natien , vooral op bededagen , wanneer m^n niiet najaat een aantal ge- zegden van h^t 0* , die yolftrefet alleen qp (sraei daan , en uit haren aart alleen tot dit volk gewend konden worden , op zyne eigene natie toe re pas-, fen. Ondenusfchen ^ niemand , die een^ Qodf_ • regee* ring over Isra^ gelaoft , en die regt wect , waaria dezelye beftaan hebbe , aan zyne Landgenooten vertel* len , dat zy , «/x natie be/ehouvd , eene even naauwe. vtt^ biodtenis op God hebben , als eenyds IsraeKJ In zyne befohryving der Goddelyke weldaden, aan ms bewezen<| ^echt hy 6^ne en andere byzonderheid in, waar op aan- IQCrking zpu kunnen vallen j do^b wy ^wiilen dit iiefsi; J. rmmimR , biddaci umEDiN. 451 ▼eorby gaan. In de Tchets van het gedrag van Nederland, het welk de Heer steenmeybr op het tafereel der Goddelyke wct- daaden volgen laat, komen verfcheidene fchoonc trekken voor. Wy zullen 'er eeuige hier van overnemen, „ Al wat by andere natien , waaraan wy door den handel kennis kregen, van ons wierd waargenomen , moest on- der ons nagebootst en ingevolgd worden, Het een be- derf teelde het ander voord , tot die uitgebreidheid en hoogte, waarop wy ons thands bevinden, en Ne£rlan4 fustte niet , voor het geheel misvonnd was. Onze te- dere wichten moesten , ond^r veele aanzienlyke lieden ^ de van God beftemde moederborften misfchen, om via dartele^ verleide, minnen een kwaaden aart ia te zuigen, die niet ligt was uit te roejen. Men had toch geld , wierd nu te ouderwetsch, te moeiiyk, en liet aan Asfem- bl6 en Opera geen tyd genoeg , zelve zyne kinderen te zoogen. Na mate men dienftelingen krygen kon , kwa* men de jonge fpruiten onder de handen van hun, dieze, ja! kleeden, voeden, (lillen, vermaken, maar tevens toe vdspeltuurigheid, dartelheid, bedrog, en wat nietal? den grondflag leggen zouden. Bedorven wy ten alien tyde ons kroost , dan door laffe toegevendheid , dan weder door ontydige geftrengheid , dan door een kwaad voor- beeld ; wy begonnen allengskens van tyd tot tyd , als fatfoenlyke lieden , hen meer aan pracht en op- fchik toe te wyden, en de goede opvoeding bracht me* de, om bovenal te zorgeo, dat zy JongeUngen en jon^ Ilh 4 Doebters wierden« sieer, die eene hou4ing hadden ^ gi;^ ichikc voor 'c toneel en de opwachting , dan , om' be- kwaam te wezen in manlyke beroeps- en vrouwlyke huis* }>ezigheden. ^-i* Deze kindereu wierden Jpngeliogen ea jonge Doebters* Maar bet geen veele fan&oeolyk opge- .voeden en yerwaarloosde geringen wisten , Vas bet. to- neel, kaartfpel, of den kolfbaan waar te jiemenj de bur* gerlyken, om net een lint en itrik te ^^jtt^i*. — - Hoe veele Jongelingen en jon<^e Doebters gelyken thans aan vaartuig^n , in voUe zeiien , zonder rocr 9 en hoe onge- lukkig is de grootheid van bun aantal I Tbans zyn deze liuvirbaar. Maar welke buwlyken on^ftaan 'er vici Hier ppenen zich bronoen van nicuw bederf. vereiseht , om zich ftaande te bouden : waarvan uitg&< ftelde betalingen , die VViukelier en Ambaehtsman d<>*n Zttchten , faillisiementea , die al bet vertrouwen wech- nemen., en den eerlyken man beletten eerlyk te blyven^ hc% gevoig zyn." Over , bet al||[eiD^e|i. ondertusfchen beha^gt ons het JL ^ .« twee- BIQDAGS LRlR&SDXir,. 45) twfifde gedeelte dexer Leerreden veel beter dan bet eer- fte, waarin de woorden van moses ontvouwd wordcn* De Redenaar is daar dikwyls Er'er -gediongm , by veifc ki6sti te veei de beeldfprtiak in plaits van den popolai- ren, dat is alleen waaren , k»ifelltyl , en xomtyds ier- mengt 'by verTchiHende beeldcn co onder d^n,- dat by onnatuurlyk woEdt. By moses ftaat ieder heeld op aich zelve, by onzen Redenaar, die moses verklaren.,:eQ.met verduisteren 3 moest, vinden wy b. v. bet beeld van eene rots, van een' boom en eetien «'¥ader onder •elkandertfl gemengd, en de eigenrcbappen* van dezen aan geene tot- gekend: bl. 4. „ Jehovab wordt vs. 4, als een onbe* ^f^^'yl^^) geemins^ door kUppen en hoeken afgebroken. maar , voldoende genoegzame rocs , in de volkomenheia van zyn werk, de rechribatigheid, getrouwheid, en bik lykheid zyner haadeUngen of leidingeu, afgemaald. Uit Hem was Israels volk gefproten , op zynen grond ge- tceld, ondcr zyne fcbaduwe groot geworden." — — Nie- mand zal 00k de volgende periode, die op bl. 6. voop- •konitt natuurlyk kunnen vinden: ,9 En, in de daad, welk een fcboon beeld van Jebova's maakfel zagen wy, ge« mrmd in Abrafaam , oveigegoten in Ifaac , voordgezet in Jacob , aan geheel 6€ Natic zicb medcdeelen ; ten cinde zy alien kinderen van Jehova wezen mogten, die dat beeriyk beeld venoondcn!'^ ' ". 5 Het vyf'de^ vers van dit Dichtftuk van Mofes, dat .in dtu Leerreden zieer dikwyls aangebaald wordt,' veruak de Heer steenmsyer: Bedorven voor Hm 9 ((f *t bederf ulve. Ontaarte kindnen^ Hun eigene fchande -p- was — Dat yerkeerd en yerdraaid geflacht. Hoe veel verftaanbaarer voor het gros der Toehoor- ders zou hy gerprokeu bebben, en hoe veel duidelyker zou de tegenltelling tegen vs. 4 geweest zyn, indien hy ^ne vertaUng gegeven hadt, zo als die van den Uetir VAM bamelsveld: (Getrouw is C%d^ tmwrikbaar getrouWj Richtvaardig en IriUyk is Hy.) i£y — mer met zyne kinderen^ maar hun eigen/chMdvkkp Een verkeerd en (mtrouw voUt^ JSeundi§i€n rich tegen Hml Hh 5 J. c. RO- 454 j4 MtMlf9L|.n J. G. ROSENMUUERf Gifchudinii van den G^itdUnst vm Kinderen. ZVoor 4e vind^ vnbeterde Druk , uif ha Hoogduitxch virtaald , door g. b. reicha y Luraar t$ Zutphen. Te Zutphen ^ A. van Eldik , en u Am* Jterdam by Wdsfiqg YSW der H^y, 179^. in %y§^ asp M. • De teihaalde oplagen van dit Werkje, in Duitschlvid^ boezemen reeds een gunftig vooroordeel in , gaande deszelfs nuttigheid. En , inderdaad 9 wordc he( met reden als een zeer groot gebrek, in bet hedendaif- fche plan van Opvoedinge ^ aangemerkt , dat men cut jeugd dikmaals onkuqdig omtrent bet historifche gedeelte van den Bybeh Nogtbans ftaat dit ge* deelce in een naauw verband met bet geen eigenlyk dea naam van Godsdien3t kan voeren^ en is bee zelve, daar en boven , vol van nutte leeringen , aanfpooriBgen em vcrtroostingen ; welke niet te dlep kunnen geprent wor* den in bet verftand ea ban der jeugd, om deceive, tot bet waardig en nuttig volbrengen der leevensreize. via den noodigen voorraad te verzorgen. Naar bet ons voor* iLomt , beeft de Heer rosknmuller den rechten toou gvat , zo wel om zyne onderrigtingen tangenaam e^ iiakelyk by de jeugd, als dezelve, met den boofdzaak- iyken inboud der gewyde Schriften, bekeod te maaken^^ Hy beeft zyn Werk verdeelcl in vier-en-vyfng Hoofdftuk* ken. Elk derzelver draagt tot Oprchritt den eenen of underen bcroemden Perfoon , of eeq of ^dei» gewigtig Voorval des Bybels, De lotgevallen of byzonderbeden^ daartoe betrekkclyk, worden verhaald, in eenen gemeen- zaamen ilyl, en elk Hoofdftuk beflooten met Aanmerkia* gen, om bet verbaalde tot een zedelyk gebruik aan te wenden. Uit het gecn dc Schryver, aangaindc jezus, deszelft lotgevallen en verrigtingen , verhaalt , zouden vfy gaarne lets ter proeve mededeelen $ doch ons beftek laat zulks liiet toe. Zie hier lets wegens Abraham. Dw was. opder ynderen , een land , 't welk Chaldea genoemd wierd, waar die zelfde onverftandige gewoonte (het aan- bidden der hemelfche lichaamen) was ingevoerd, Aldaar leefde een verliandig en deugdzaam inan^i met naame ABRAHAM. Deeze man begreep wel , dat het verkeerd zy , wanneer men aan fchepfelen de eere geeft, welkc Code alleen toekomt, Hy verwachtte al het goede alleenlyk van God , die Hemel en Aarde, gevolglyk 00k Zon, Maau en Sterren, gefchapen heeft. Op deezen alleen flelde hy zyn vertrouwen. Hy fchepte 00k, w^l is waar, vermaak in de fchepfelen , om dat d^zelven van God afkomflig syn; maar zegen en hulpe verwachtte hy van dczelven iiiet. God had ook een byzonder welbehaagen in dee- zen man , hy zorgde voor hem , en nam zich zyner aan, gelyk een Vader. Ja , hy iprak dikwyls met hem^ en gaf hem zyncn wil te kennen. Gy moet u niet ver« wonderen, myn kind, dat zulks heden ten dage niec meer gebeurt. In die tyden, was het noodz^aklyk, om dat d^ menfchen toen nog al te weinig van God wisten. Eens beval God aan Abraham, toen dezelve reeds vy& en-zeventig jaaren oud was , dat hy zyne Vrienden en Na«t bellaanden zoude verlaaten, en in een verafgelegen Land vertrekken. Hoe dit Land heette, zeide hy hem to^n nog niet; hy toonde hem echter ten naasten by de Jigging van het zelve, en beloofde hem tefieos, dat hy hen) ii) dit Land gelukkig wilde maaken, en eene talryke Nakome- jingfchap geeven. 'Er waren toen nog vcele menfchen , die niet in Huizen , Sieden en Dorpcn, woonden, gelyk wy doen , maar die ujt het eene land in bet ander trokken , en* onder den blooten hemel, in tenten woonden, welke zy dan eens hi^r, dan elders, opfloegen. Deeze waren Her- ders, en hadden groote kudden Vee. Met deezen trokken zy van de eene plaats naar de andere , waar zy maar goede Weide en Water voor hun Vee vonden. Een zo- anig Herder was ook Abraham. Het herdersleeven was ^cbter in dien tyd in grooter aanzien dan tegcnwoort^hr. J. G. &OS|UlMUtL£&| GODSD. VQQR I^UfDVI^N. Dt gecH, die veel Vce bezat, hadt'ook veele kncchten^ welke op hct Vee moesten pasfen, cn hy was even lo aangezien cn geacht als een Vorst iu omc tyden. Of» fchoon dus abhaham een herder was^ was hy echter eea zeer aanziealyk man, en zelfs Koniugen maakcen 'er zich^ in *t vervolg, eene eere van, om met Abraham in vriend* fchap te ftaan. Abraham was gehoorzaam aan het Godlyk' bevel, en begaf zich met zyneVrouwe, sarah, m^t zyne her* ders en herders -knechten, en met zyn Vee, op reis. Hy kwatn eindelyk in een kleip, maar ongemeen vrucbtbaar cn fchoon , Land , in het Welk nog onbewoonde , dock Kisrvke , oorden waren , waar hy zyn Vee kon weiden* t Land heette Kanaan , en hier zoude hy , volgens Godlyk bevel, zyn verblyf honden. Offchoon hy tocn nog geen eigendom in het zelve hadt, beloofde hem God echter, dat hy dit Land eens aan zyne Nakomelingen gee- ven wilde, zo dat deezen in het zelve, gelyk in bun Vit- derland, woonen zouden. ' „ Abraham geloofde zulks; hy bouwde, op de plaat3 waar God hem zuiks beloofd had , eenen Altaar , brachr ten OBer, en bad tot God, In het Land Kanaan trok: by, met zyne kudden, van de eene plaats naa de ande- re , en de Inwoonderen van het Land beminden bem 9 om dat hy een deugdzaam man was. Maar in zyn Va- derland keerde hy nooit te rug , om dat de Afgoden- dienst in hct zelve meer en meer de overhand nam. God fcbonk hem , toen hy reeds zeer oud was , eenen Zoon , dien hy isaac noemde ; hy beloofde hem , dat ▼an deezen isaac talryke Volken zouden afftammen , en dat door ddnen van deszelfs Nakomelingen alle Volken op aarde zouden gelukkig worden/' Stoffe en Geest , of Bedenkingen , we^ens den aart der Zft- te ^ en de bewyzen voor hsure Onjterflykheid , door otto BijRNHAiiD VAN BOucKE, Geheime Krygsraad des Kewr^ yorjten van Saxen. Te Amiterdam by A. Fokke Si* monsz. 1791. In gr. Svo, , 157 bladz. In het voetfpoor van den beroemden priestley, treedt hicr de Geheime Krygsraad borcke te voorlchyn ^ al5 £en Voorftander van de Siofielykheid van, 's menfchen re- O. B. VAN BORGKty STOlTFi SN GEBST. 45f redelyken Geest. In vier Afdeelingen heeft hy zvne Verhandeling ondcrfcheiden. In de eerda Afdeeling Itelt hy eenige algemeene Grondregels neder , welke in de tweedc nader bcvestigd worden ; om vervolgens in de derde over de Onderflykheid der menfchelyke Ziele tc fpreeken, en in de vierde Afdeeling over den Ktten van leivendigg Scliepfelen te handelen. In eenige voorloopige Aanmerkingen ilaac de Schryver ftii op het gewigt de$ Onderwerps , als betreffende het tockomcnd lot , quzir Ziele; van welker weezen de kennis on zich zelve reeds ^er moeilyk zynde, door voorodrdeeten, en door vet* keerde bchandding nog moeilyker wordt : in dier voe- ge, nogthans , dat de Reden in (hat is , om ons zo veel met zekerbeid daar van te leeren kennen , als vbor ons noodig is. Volgens onzen Schryver, die de gaVe niet bezit om ^ich altoos met de noqdige klaarheid uit te drukkcn , is God , „ het hoogst werkend en zel& J, ftandig wczenlyk verftand, oneiBdig en onbepaald, al'» „ leen ftofFeloos, en een zmvert Geeuy Alle overige /Ter* Jtandswezens 9 de Ziclen der menrcben, eh van hemelfcHe 2elfllandigheden , zyn van eeue iiM^dere natuur, (loSelyk^ niet in dien zin als de lichaamen ^ die ons oniringen^ maar evenwel van zekere uitgebreidheid , eene met SiofFc Vermengde Zelfllandigbeid , als zynde, uitgehreid te zytt^ en een vezenlyk ding U zyn^ naar zyn begrip, gelyk be- tckcnende wuorden , waar tegen het onuitEebreide , het ptkbng , het rii'ets rcgelrecht overftaot. Ndtuurlyk je» yoelt bier de Schfyver de' aanleiding tot eene gewigtigc tfegcnwerping. Hoe ! (vraagt hy) de menfchelyke Z&l zal eene *met Stoffe vermengde Zelfftandigheid — dat toch het 'izelfde is als (loSeiyk en lichaamlyk ^ en evenwel onfterflyk zyn ? Daar hii' al het licbaam^ lyke deelbaaV) by gevol^ vernielbaar is, volgt dan daar ^9 uit niet , dat eeiie (lofrclyke Ziel zulks insgelyks wee* zen mbet? W'aar blyft dan nu de Zedelykheid? Wa^ eene toekomflige toerekening ?. Waar de voorgeweq* de aanfpraak op de Onflerflykheid ? Volgens den Heer b6rcke, rust deeze tegenwerping op het vooroordeel, dat SfofieenLichaam eenertei zyp , en dat alle Stoffe deelbaar en vernielbaar is ;. . ftiy veriaalde de Schriften van wahburton, sharp « LARPNBk, en am)^ Engelfch^ Gedgdeerdra, in oiiz^ tSal ;'hy Was den Heer c. wbsts^baanv in het uitgeveA Atx AmmJtme ' HistoHi y hk^^ ; hy- verdedig^ <lt RemoaUranten. tegen-''eime?*Mchuldiginf , die, io het jaar 1613 het eerst tegen hcfi inttbrngt , 4mi in 1754 door twee CodygeTeerden herhaald wai, als of ayrchuidig geftatn hdd^ deh a^n eene, zaojetizweefing - tegeh bec Levtn van Prim MAi^aifTS, (jiecu/dbarifur Plum fuf^ Iwmndo eonffirati^ nis ^^ifnifu^ advtrfiiS'viKVM BxcBLLBirrissiMUM , Prineif pern MAtiRiTiUM, (iiegt d^ Redeaaar); hy gaf de Verham^ Qngett' Van locrb, nooixt , en barbbv'rac, over de Ver* draagsaaihheid 9 die te VbOren door dribbbrobn in het lichc geg^velf X^ren , op nie^w iiit, en foegdC'daar pene eigeeft Verhandeling by i^nr di vryheid van Goisdienst in den hw* ^erjlaat; de Historic der Rmonltranten ^ die dp naam van i^06Bt>s iiEGBNBobo'rAit^egeven is , badt voornaamel)^ leta to^S€hryve^; hf Sdixn^ een aantai andere naamlooze ftukjes i' meestai vafi'e^h' fokmifchm aart , . dfels in dea beruchten SocraHfiheh oorbg , jdeels ter verdediging van ayhe broederfcliap en v^n de Ghristelyke vryheid en vcr^ draagzaamheid in het geaisen; maRr hytnaakte zich voonl b^oettd door eeine paiiiitiieudge/yeiu}ii|g: der Kerkel^^ Gerchiedenis van busbbius , en door zyne aanmerkinyn op dezelve. Hy la de Redevoering fiaat verkeerdelyk : £»M^ ietatiS MM VIGfiSIMO. ORATIO FDNEIRIS. 461 Hy was cen vlytig beoefFenaar der waare Wysbegeerte tn der oude taalen , en een zeer welfprekend Redenaar.. Zyn chara<^ler was , gelyk dit behoort te zya ^ by een' man , die door de fraaije letteren befchaafd , en door de Lesfen der waare wysheid gevormd is. Hy was een menscli, en hadt dus zyne gebreken, maar des niec tegenftaande kan men naar waarheid zeggen : mbbrschium , ut hom> mm, ut ciym , ut Societatis Chrijiianct mmbruniy optimum fiUsfe : en , alles by elkander genomen zynde « was hy zo groot , dac de Redenaar zegt te twyffeUn , of men in ^6n mensch , hoe geleerd , hoe rykelyk van alles voorzieu , wat tot de welfprekendheid gevorderd wordt , hy ook wezea mogt. zo veel welfprekendheid zou kunnen vinden, als ver* eischt werdt , om de verdienften van van der i^i££ascu te vermelden. Deze zyn de voornaamfte byzonderheden , die ons in deze Redevoering vertetd worden. Zomtyds werdt in het, verhaal cene of andere plaats uic de Ouden ingevlochten , «n zonnyds vermaaningen aan de Studenten , om zich van D&R MKERscH ten voorbeelde te (leilen , weike laatften echter wat in het ^dntoonige vallen. Het Latyn* is door- ^aands zuiver; doch, die weet, wat waare Oratorie is, zal deze Lykreden voor een niager ftukje moeten houden. Was de Redenaar op het denkbeeld gevallen , om den ^ ftaat van de Nederlandfche Kerk v<5<5r de lyden vaa van •DSR MEBRSCH, en de verandering, die hy in de denkwy- 2c van vcelen zyner tydgenooten veroorzaakt hecft , te ichetzen , en hieruit aanleiding te neemen , om zyne ver- dienilen te verheifen , dan was het (luk mogelyk zynen be- ^liwaanien Maak^r waardiger , en voor de ge^cbtenis van ^n Overledenen meer vereerende , geweest. JUdenvaerin^ over het Nut der Scheikunde in het algemeenf en over derzelver invloed op de Geneeskonst in het byzonr der , gehouden in de IValfcfie Kerk te Delft y do&r a. van STiPRiAAN Luiscius , M. D. enz. enz. by het uanvaar^ den van het openbaar Leeraarambt in de Scheikunde^ dm 5 O&ober 1790. Te Delft by M. Roeiofswaard, 1790. In gr. ^to. 34 bL Deze Redenvoering beantwoord zeer wel aan derzelver titcl; en is, fchoon 'er gcene nieuwc byzonderhe- 179i2* NO. II* U 46t A. VAN STIPRTAAlf LUIfCins, RtDENVOIRnfO. den in veAandeld worden , echter der leezHig zeer wd uitdrukkingen, en een fierlyke flyl , veraAogemamen deceive Biet^ weinig. RedevoermRen van wyten petrus camper , ever it wjzm m de onderfcheidene Hartstogten op tmze Wnms ce vtr* ieelden; over de verbaazende overeenkomst tusfchm i$ vitr* yottige Dieren^ de t^ogelen^ de f^is/chen en den MSensck; en over het Gedaante-fchoon. Gehouden in de Tc^en-Acade- mie te Amfterdam. Uit^egeeven dm vjnen Zwm adriaan GiLLEs CAMPER. Te Uttecht tj B. Wild en J. Alcheer, 1792. In gr. 4to. 106 bl. Met Plaaten. Bemvene fol Jfbeeldzel van den Autheur. De dric laatfte Redcvoeringcn , welke de Hooggdeerde CAMPER, in de jaaren 1774, 1778 en 1782, in de Tcken-^cademie te Amfterdam gehouden beett, waren, elk op zich zelven , beftemd cm tot eene byzondere Verban- deling te worden uitgemrkt ; doch bleven in den ftaat ioo als zy in het openbaar zyn uitgefprokcn ; en werdea dus, onveranderd, om haare kortheid, door Mans Zoon» nu in eenen bundel uitgegeeven. Na eene korte Inleiding^ en eene gepaste herinnering Tan den Hoogleeraar aan zyne Redevoering , in dea jaare 1770 gedaan ; in wcike by getoond had met hoe ▼eel zekerhdd, en met hoe veel gemak, men de Terrchei- dene Wezenstrekken , in onderTcheiden ouderdom en natien konde verbeelden , |[eeft de Heer camper zyn voomeemen te kennen, om, m deeze Redevoering, te ban* delen , over de wyze , en met hoe veele zekerheid , de mderfcheidene Hartstogten op onze tVezem verbeeU bumm worden. Dat bet wel afbeelden der Hartstogten , van de r&I* ondfte tyden af , zeer hoog gefchat is gewonden , bevryst de Hoogleeraar door eeoige aanhaalingen uit nmws^ CICERO, 6BNECA eti |umus ; en door voorbedden der oude overgeblevene Kunstftukken ; jsriyk als van iden Laocoott, de MedkeXfclie f^enus^ de Phytifche Apotto^ en anderen. De Schryvers, die decze Itoffe verhandelden , wa-» ren paullo lomazzo, Leonard da vinci, en le brcin; waardiff ; eene geTchikte F. CAMPMy MDIVOERINGSN. 41^3 wtflce laitstgemelde door den Redeniar wd het meesc gepreezen wordt. Doch de buffon , wattelet , en jau« COURT 9 worden, als niets nkuws voortgebnigt hebben* de, te boek gefteld. Gy vraagt met reden (vervolgt de Hecr camper} wac ik my dan. vermeete te willen doen , in eenen tyd, waarih reeds zoo veele groote mannen, in dit ftuk, uit- cemunt hebben ? Ik antwoord : voorzeker geen nieuws t Wy Jagcfaen, builen, fchrikken, fchreeuwen, en llerveo Dtt als voortieen, voor en naa den ZoudWoed! en over den geheelen aardbodem vercoonen zich de Hartstogtea eveneens 0p de Wezens der Menfchen." Tot de zaak zelve overgaande veriangt de Redenaar, dat men Tooreerst het geraamte wel verfbtt ; ten twee* den de voornaaaifte Spieten, ahhans van bet Wezen; tea derden de Zenuwen, en haare byzondere Verdeeiingen , met derzelver vereenigingen. Dit is derhalven zva Ontwerp ; het voonieemen waarom by deeze Leslea ^eeft; ca tevens de nieuwigfaeid zyner aanwyzang. Naa eenige weinige voorbeeiden gegeeven te hebben, -om de zaak zelve een flierker Ikht by te jgetcen, trekt Ity, uit vedvuldige verfchynleien, dit gevolg: dat in alii ii HartstcgUn zektre hspaalde Ztnuwtn warden aangedaan; en dax derhalven een SchiUer den zamenhang van dezek ven behoort te weeten; of indien men meent^ dat dit voor een Tekenaar niet mogelyk is, dan behooren de geenen, weHce zich de moeite pjeven om 'er over tc fchryven, tkh van deeze kuitdigheid roeester te maaken^ ten einde de Schiiders in llaat te fteilen, om de algemeene regeb te konnen volgen. De geduurige ondeding van menfchen ligcfaaamen gaf 4ai Heer camfbr gelegenheid om naa te fpooren, welke aenuwen, naar deeze .werkende deden toeloopende, ei« g^lyk aangedaan wierden , en derhalven weIke Spieren Boodwendig in beweeging moesten eeraaken ; en uit de werking deezer Spieren, uit. haar beloop en inhegting^ leerde hy fchielyk, welke ploo^en eigenlyk in liet wezen, 00k «relke beweeging in de handen, zich vertoonen moe^^ fen. En deeze aanwyzing is bet alleen , die fay in deeze Lesfen beoogde. De Hoogleeraar maakt zich hier op de volgende tegen* werping: dat, zo men al ftelde, als of de Ouden de Uartstogteu outleedkimdig befchouwd hadden » evenwel Ii a iui« 464 CAMP Eft raphaSl, callot, 'lb brun, en anderen, tnaar voor« namenlyk hogarth, daar vervironderlyk in geflaagd 2yn, zonder deeze kennis. Deeze tegenwerping komt ons van zo vcel belang voor, dat zyne betuiging, dienaan- gaande, ons niet voldoet: namenlyk dat by zicb ver- zekerd boudt^ dat zyne befchouwingen daarora toch aange* naam zullen zyn, om dat ze, in de eerde plaats, de naa- Ipooringen der natuur van dezelfde waarde doen blyven; faaare verwonderlyke bebendigheid helpen uitvind^n , en eindelyk om dat zy eenen gemakkelykeu weg baanen aan de Jeugd en aan de Schildcrs zelven ; om (chielyke vor- deringcn to rtaaken, in dit betoovcrend deel der kunst,** Want', indien RAPHAeL'^uitmuntend geweest is in bet ver- beelden der Hartstogcen , gelyk ook lb brun , die *er zyne byzondere (ludie van gemaakt heeft; allot komt bier niet te pas!) zo de £ngelfcbe hogarth en de HolUndfche jan st£bn onvergelykelyk zyn geweest in de natuurlyke verbeelding van dezelve, zonder dat ze zich met de zenuwen bemoeid , noch zelfs die gekend hebben ; en hoe zoudenze die hebben kunnen kennen , daar veele Ontleedkundigen dezeWen nog naauwslyks ter dege kennen , zo als de Heer camper zelve zegt; meet men dan niet vraagen: hoe deeze ongemakkelyk te ver- krygene Weetenfchap van de werking der Zenuwen , vol- gens des Redenaars voorgeeven , eenen gemsd^kelyken weg kan baanen aan de Jeugd , en aan de Schilders zel- ve 9 om fchielvk vorderingen te maaken ! Deeze eerue L^s einaigt met de berisping van twee voorbeelden van le brun , welke berisping niet onge- grond is; verder met eene aanwyzing van eenige Zenu* wen, en van liaare plaatfmge , werlungen , eoz. welke de Uoogleeraar , by de voorftelling , op houten borden zeer groot afgefchetst had , en die in de aanwyzing zeer voldeeden. De tweede Les beftaat voornamenlyk in eene korte uitlegging van de ii^uuren, die in de eerlis en tweede Plaat vertoond worden, en die, ten tyde der Redevoe^ ring 9 door den Heere camper op eene Leye gefchetst wierden; in verwagting dat de fpoedige verandering der Hartstogten, in deeze wezens, die by de aanfchouwers voortckende, hen niet minder zoude verwonderen en ver- rukken, dan den grooten Ferdinand van Toscanen^ toen by PiETER van cortona te Florence zag fchiideren. Dec- RRDIVOERINGIN. 465 Deeze • als hy zag , dat de Hertog zich naauwelyks verzaaoigeo konde in het verwonderen van een kind, \ welk by huflende gcfchilderd hadde, vroeg of zyn Hoog- heid zien wilde, met hoe weinig crekken hy de kinde- len kon doen lagchen en huilen. Hy fl;af flegts eenige weinige penfeeillreeken , en het fchreijend kind fcheen te lagchen. Daarnaa bragt hy den mond weder in de voo- rige piooi I en het weende, waarovcr die groote Vorst zeer verbaazend vemikc was. £n met deeze vertelling, die wy uit het werk zelve hebben overgenomen, en die mogelyk wel eene der grootfte beweegredenen geweest is I tot het zamenftellen deezer Redevoering, zullen wy tot de tweede Iledevoering overgaan , weike, even als de eerfte, in twee Lesfen verdeeld zynde, handelt over dft verbaazende overeenkomst ^ welke onderlingy tusfchen de viirvoetige Dieren, plaats hceft; over hunne gelykvormigheid can de Vbgelen , en aan de, Visfchtn : waaromtrenc de Heer camp£R belooft , eene gemakkelyke wyze aan de hand te zullen geeven , om dezelve allerzekerst af te beelden. Vooraf gaat eene opnoeroing van eenige a£loude Griek- fche ep Romeinfche Kundenaars , welke roem behaald hebben, door het verbeelden van Dieren; gelyk 00k van eenige Nederlandfche Kunflenaars , die even v66t ons ge- leefJ hebben , zo als van berchem , potter , wou- WERMAN, WEENIX, ADKIAAN VAN OE VELDE, HONDEROF- TER, en andere groote Mannen van ons kunstryk Va- derland: van welken niemand (zo veel de Hooglecraar weet}, dan de naarfljgc crispyn van de pas, zich op- zettelyk toegelegd heeft, om de proportie der Dieren te befchryven. Vervolgens zyn de twee Lesfen zodanig gefchikt, dat de eerfte de wezeulyke overeenkomst aan- wyze , welke alle viervoetige Dieren onderling met cU kanderen hebben; als mede de overeenkomst, die tus- fcaen de Dieren, Vogelen en Visfchen, plaats heeft; met aanduiding van de omllandighcden , op welken de Schil- der of Beeldhouwer byzonderlyk te letien hebbe. In de tweede Lcs wordt zekere manier aan de hand gegeeven^ om allerlei Dieren te konnen aftekenen, zo wel viervoe* tigc , als Vogelen en Visfchen ; en eindelyk wil de Rede- naar doen zien , gelyk hy dan ook , hy het geeven dee- zer Lesfen, op de Acadcmie der Tckcnkunde, werke- lyk voor het oog der aanfchouweren heeft doen zien, li 3 hoe 466 t0 cAMPEm ' hot mtn^ als een andere protevs, met zeer wdnige crdK« ken, een Koe in een Paard, hi een Hond, ki een Ooye« vaar, in een Karper^ of andcren Visch kan herfcheppeo. De Aanmerkingen , weike vervolgens , door den Heert OAMPER, geroaakt worden, over het verfchillend hoofd* c<inde waartoe ied^t Scbepfel, door den grootea en wy« zen Maaker , op deezen Aardbol gefcMkt i» , zyn vaa waarc^e, en hebben zekerlyk voor den Runftenaar huane siuttigheid. Op deeze laat hy voigefl de fchets van een Paard, Fig. i, PI. 111. Van een Koe, F^. a. V$n een Hond, Fig. 3. Van een Kameel, Fig. 4; en van een Elephant, Fig. 5. Weiker byzonderheden ^ ten opzich- tt hunner beilemming , in de voorgaande aamnerlttngen vervat , tegen de Printverbeeldingen kuniien nagezien worden* De tweede Les deezer Redevoering begint met eene Optelling van lieden, die gefaamteverbeeldingen ran Die* tm bebben uitgegeeven , welke alle beSordeeld , en de meeste berispt, wordeu; evenwel stubs wordt door den Schryver ongemeen geroemd , wegens zyn overheerlyk, flaanwkeurig en welgeproportioneerd , geraamte en fpier- geftel van een Paard. I>och zidk eene diepe kednis van ^lle geraamten heeft de Schilder , volgens het oordeel ran den Heere camper , zo volftrekt niet noodig; maar ti^el dat hy zekere algemeene deelen kenne, die in alle Rieren overeenkomftig zyn; op dat hy, naar 't leevev fchetzende, te fpoediger, en met meerder volmaaktheid, de Dieren zou kunnen afcekenen; zo als wy zulks met dien Heer volkomen i6us zyn. De Printverbeeldingen van Dieren , welke van potter , BEPvCHEM 9 wouwERMAN en anderen , nitgaan, worden bc6ordeeld , en hier en daar berispt; doch de afkeuring ▼an aiRe zodanige ongeiichte Meesters, als d. stoop , s. DE VLIE6ER , en JOAN VAN DEN HECKE , fchynt ons overboodig, nadien geen kundig Liefhebber met dezelve veel Ofrfieeft. Ph. wouwerman wordt echter over zyne Paarden gepreezen. Vervolgens gaat de Redenaar over lot een onderzoek der proportie van een Paard , door c. VAN de pas opgegeeven ; wordende deeze proportie > tis geen de minfte zekerheid hebbende , afgekeurd ; ge* hrk ook die van de Koe en van den Elephant. Nad|en nu «eze c. VAN DE pas de eenigfte is , welke getracht beeft J tot het tekenen van allerlei Dieren » regels te gee* venj lEDBVOBl INeiN. 467 men ; en dezelve , volgens het oordeel van den Heere CAMFM, alle onvoldoende zyn , zo tracht hy te toonen, op welke wyze men met veel meer gemak , en met de ^rootfte zekecheid^ dit Werk verrichten kan: en ten diea etode deelt by een algemeenen regei, tot het tekenen van Beesten , mede ; welke hy op de aftekeoiag van eea Paard, in Fig. 8, PL V» aanwyst; beftaande eerftelyk Ider in: 1. Dat men ABC ('t welk een fchuinc lyn is , op die Fig. aangewezen) ntar behoorea trekke , of iiever naar de ei- genfch^ van het Beest , het welk afgebeeld moet wor* den, derhalfen fchuins, vlak of fchuiufcher naar by * iroorb. in een Schaap, Kameet, enz." zonder daar by eenir- ge bcpaaling van iengte of fchuiate te geeven. En de* wyl deeze regel op de Fig. van een Paard wordt aange* wezen , zo behoorde denzelven , ten minften voor eea Paard, met meerder zekerheid, 't zy hier of elders, ge* geeven te worden. De Hedenaar vervolgt: 2. ,, Volmaak het dwars Ovaal ABC D.*' — Insge- gks zonder eenige om&hryving of bepaaling van dit dwars vaal. 3. „ Trek F E het fchoudcrblad mede onbepaald, welke Iengte of fchuinte hetzelve moet hebben ; en dus 00k C H , het Heupbeeu , dat hy (hit gelyk | van dea Kop in een Paard =: dea Kop in eenc Koe. En fchets het armbeen EG, en het dyebeen IK" waar by mede geen Iengte of fchuinte wordt aangewezen, dan alleenlyk dat de elleboog en knie in het Paard , de Koe, enz. even hoog zyn en gelyk met dep buik. 4* „ Volmaak de Beenen voor en agter;" zonder te zeg- gen, waar in deeze volmaaking beftaat. 5. „ Schets den Hals naar eigenfchap van bet Dier." Om de kortheid te betrachten , zuUen wy dit niet ver- der uitbreiden, en de toepasfing van deezen regel op de Vogelen , en het betoog , dat de Visfchen gelykvormig zyn aan de viervoetige Dieren , aan den onderzoekendea iJeezer overtaaten , die dit alles in 't werk zelve , en in de Printverbeeldingen , nog al met eeuig genoegen zal kunnea inzien; alleenlyk zuUen wy onze aaamerkingen bepaalen by de opgave van deezen algemeenen Regel , die ons ten uiter&n onzeker voorkomt : en daar de Heer CAMPER, de proportiSn van c. van de pas, (die wy niet weeten » dat ooit algemeen by Kunilenaars li 4 zyn 4 46S CAMPER zyii aangcnomen gewordei.) zoo zecr verwerpt,- z# hadden wy , volgens zyne betofte , een gemakkely- ker en veel zckerder regel van hem verwagr te zullen erlangen ; als mede , dat hy , volgens alia regels van goede evenredigheden , zyne proporticn zoude op- fcgeeven hebben op de wyze van die van het menfche- lyk ligchaam ; in weike het hoofd en deszelfs verdeelin- gC) ten maatftok verftrekt voor de geheele lengte ea breedte , van vooren , van agteren , van op zyde » en voor alle de byzondere deelen van het menschl^eld. Daarcnboven, al ware het, dat de regel van den Heere CAMP£R ver(banbaar en voldoende was , 20 is dezelve nog maar flegts eene bepaaling van een Dier op zyde te zien , en niet van vooren en van agteren , waarin deeze rcgej onmogelyk te gebruiken zy. Ook fchynt het de gewoonte van den Heer camper te zyn geweest, meest alles op zyde te tekenen, zo dat de hoofden doorgaans gekeerd llaan naar de linkerzyde van den befchouwer ; waarin hy ook altoos beter llaagt, dan wanneer ze vau de andere zyde, of van vooren, te zien komen: zo als kundigen, op de Printverbeeldingen van het vooi^aode dcel , wel ecns aangemerkt hebben. Het overig gedeelte deczer Rcdevoering behelst de Herfchepping van viervoetige Dieren in Vogels, ea cia- delyk in een Mensch ; 't welk zekerlyk vermaak kan ge- Seeven hebben aan die geenen, die den Heere camper. eeze Herfchepping , op de Academic der Tekenkunst , voor hunne oogen hebben zien tekenen. De laatde deezer Redevoeringen handelt over het Gedaan" U'fchoon^ en is voornamenlyk ingericht ter betooging, dat Gedaante-fchoon eene loutere inbeelding is, die alleeniyk van de gewoonte afhangt. Wy hebben ons met de voorgaande Redevoeringen wat langer opgehouden , dan wy voorneemens zyn met deeze te doen ; om dat de voorgaande , ter plaatfe daar dezelve wierden uitgefproken , van nut konden zyn ; daar deeze , ter dier plaatfe, niet alleen van geen nut ^ maar zelfis fchadelyk, zoude ge5ordeeld konnen worden, als verwoestende alle regels van 't fchoon , die alle Aca* demien der Schilder- en Beeldhouwkunften , de oude zo wel als de laaterer , altoos geleeraard en beoefend liobben. 99 PoLvcLfiTus, zegt de Heer campzr^ is de eerfte ge- weest. RIDBVOB&IN«Bir. 469 weest* die, volgens plinius, een beeld gcvormd hccft^ 't welk van aiie Kunilenaars, geene uitgezonderd , 009 de fchoonheid van deszelfs proportie \ Canon of den Regit ge« noemd wierdt ; en op bee voorbeeld der Ouden. nebbea alle Beeldhouwers en Schilders , van de XVde £euw af» deeze gewaande evenredigheid op nieuws ingevoerd,'' Oaa hier kan bet beeld van polyclbtus, als een enkel beeld zynde , onzes bedunkens , geenen anderen Kegel geweest zyn, dan voor figuuren van dezelfde Sexe, jaaren en ka** rakter ; 't welk mogelyk door den Heer CA5iPfiR niet is opgemerkt. Want de overblyfTels der afiloude Beeldhout wery bewyzen duidelyk , dat derzelver maakers , om die verlchil van Sexe , Jaaren en Karakters , uit te drukken ^ daartoe ook verfchillende evenredigheden gebruikt hebben^ die alle voor fchoon zyn gehouden geworden. Maar^ Cvraagt de lleer campbr) waarom zou die re^elmaatige even^ redigheid , of onze zsel, eene noodzaakelyke uttwerking moettfi Iiebben van goedkeuring en toejtemming; en /wel by aUe Men^ Jchen zonder onderfcmd ? wordt bet wel vereischt dat wy /^eboren worden met bet inwendig gevoel van Gedaante- choon, even als God ons, van de geboorte af aan, in- gelegd heeft het inwendig gevoel van zedelyk fchoon , van ^eugd, van Liefde, van Dapperheid, van Irouwe, van Vriendfchap , enz," Om niet te onderzoeken of het G«« daante 'fchoon in zekere onderlinge evenredigheid der za- xnendellende deelen beftaat , wil de Heer camper voor een oogenblik (lellen , als of evenredigheid of proportie de grond was van Gedaante • fchoon ; en om deeze llel* ling om verre te werpen , haalt hy alle de verfchillende proportien der Bouwkunst aan , en zelfs de niet te pas ko« mende fieraden, die nu en dan zyn ingevoerd geworden; cn naa dit alles uit de Bouwkunst der Grieken , Romei- Den en Egyptenaaren , te hebben aangehaald, befliiit hy: dat 'er in de Natuur geen waare noch wezenlyke propor- tie gevonden wordt , welke die Ordens wettigt ; en dat enkele gewoonheid ons die aangenomen Ordens , en der- zelver proportion ^ doet fchoon vinden. zonder eenig denkbeetd van proportien of evenredigheid te hebben » niet aanftonds zien , of iemand een te groot lioofd , te dikke , te dnrnie , te korte of te iange armen -an beenen heeft , of krom of wanfchapen is ? Wel is waar , dat deeze afwykingen van bet reg^lmaatige , voor cen onkundigen wat grooter, dan voor des kundigen, moe- ten zyn , om zyne opmerklng tot zich te trekken ; maar bewyst dit echter niet , dat wy wel dcgelyk een inwen- dig gevoel van gedaante-fchoon hebben, zoo wel als van het zedelyk fchoon. En al is het dat Indiaanen , Chinee* zen en Aroericaanen , met de verlichte Volken van Euro- Ea, ten opzichte van het gedaante-fchoon verfchillen; wel- ers fmaak , door den Heere caaiper daar toe ten bewy- ze bygebragt , meer beftaat in eene grillige Mode , dan wel in gedaante ; zeuden wy daar uit moeten befluiten ^ dat wy geheel geen inwendig gevoel van gedaante-fchoon hebben ? Deeze Volken virfcnillen immers wel zoo veel met den Europeer, in de juiste bepaaltng van zedeljk fchwm^ als in het fchwm der gidaante; en zouden we daar ait moeten afleiden , dat seen inwendig gevoel van eenig fehoon beftaat : 't welk de Heer campbr echter wil, dat de snenfchen algemeen van 't xidetjk fchoon bezitten, en niet van h gedaante ' fchoon. Wy houden dan alle zodanige pro- portion , die volmoakt beSntwoorden aan de verfchillende CAMPB&9 REDEVOERINGEN. beftemminge van Menfchen en Dieren, (welke proportieii daarom ook noodwendig verfchillen moeten,) voor fchorni; zoo lang getn mecr gegrondc bewijzen, als de Heer cam- PFR aanvoert, daar tcgen ingebragt worden. . Sthoon is immera een betrekkelyke zaak , en ntet een saak op zich zelve. Een fchoon Man , eeoe fcbooae Vrouw , een fchoon Paard , cnz. is eene dcigelykfche ge- woonte van fpreeken; maar bewyst nice te min, dat, hoe* wel de gedaanten verfchillen , hct woord fchoon 'cr by gevoegd kan worden ; waarom het dan ook belagchelyc TOudcw zyn , * te willen ftellen , wanneer wy de proponie van het Paard voor fchoon houdtn, dac dan de menrcben lelyk moesten geacht worden. Dan , genoeg hier van. AUeen nioeten wy nog melden , dat wy noch geen denk- beeld kunnen roaaken van het gebrekkige » 't welk de Hoogleeraar zegt, dat onaffcheidelyk is van de wyze van zien , dat een regt vierkant breeder dan hoog ichynt ; Soch ook van de afgrysfeiyke naarvolging der onbefchaaf- e natuur « door onze Nederlandfche Meesters , en meer dergelyke (loute en gewaagde uitdrukkingen » welken ons ligcelyk zouden doen denken , dat het voomeemen van den Heere camper , met het doen deezer Redevoeiing^ niet anders geweest is , dan iet nleuws , iet zeer byzon* ders , voor den dag te brengen , ora zyne toehoorders te verbaazen , en om , ware het mogelyk , tegen te fpreeken ^ en om verre te werpen » al het geen de achtbaare Oud* heid , haare grootfte Wysgeeren en beroemdfte Kunfte- naars, even als die van onzen tyd, ten o'pzichte van he( Gedaante-fchoon , hebben vastgeileld. Vdderlandsch Wbordenboek , oorfpronklyk yerzameld door ja- cobus KOK, yyf-en'twintigjte Deel. Met Kaarten ^ Plaatemn Pourtraiten. Te Amjterdam by J. AUart, 1791. in gr. oEtavo 403 bladz. In dit Deel, behelzende de nog overgeblcevene Artykeleu onder Letter R , beflaat het herigr wegens Rotterdam » #n de leevensbefchryving van Michiel Adriaansz. de Ria* ter 9 eene aanmerkelyke plaats ; waar by voorts andere Artykels komen , die de opmerkzaamheid van de nafpoo* reren onzer Vaderlandfche Historie gaande kunnen hou- den. Het Artykel Ruikhaver ftrekke bier van ter proeve^ •t well: ]. KOK, VADERtAMr)SCrf WOORDEN)IOBt. 47) *t welk \vy egtcr , om niet te breedvocrig te worden , eenigzins zullen inkorten. RuiKHAVEK Tnicolaas) gcboorcn te HaerUm , volgens HOOFT., doch T)y WACENAAR , CH nict teonregt, voor €cn Amfterdammer gehouden , haalde zig door verfchei- den krygsverrigtingen , onder Prins willem den I , alhier breeder vermcld , al vroeg den haat van den Hertog van ALVA derraaate op den hals , dat hy wel dra , met ver^ Icheiden andercn ingedaagd , en , by mangel van verTchy- ning, gebannen, en met verbeurdverklaaring zyner goecte- rcn gcftraft wierd, Vcrre (dus vervolgt het verhaal ,) van zijnen moed nedcr te flaan , deedt veeleeer het geftreefen Banvonnis nuiKHAVERS ijvervuur ontbranden. Bekend is de Scheepsllrijd in de maand September deis jaars 1573, ^us^ fchen de Noordhollandfche Vloot en die van den Spaan* fchcn Admiraal Graave van bossu, op de Zdiderzee voor- gevallen. Ruikhavbr hadt , met eene bende Soldaaten , zich begeeven aan boord van den Staatfchen Admira^d KORNELIS DIRKSZOON VAN MONNIKENDAM. NeVCnS eenigC anderen had deeze den opgemelden Graaf aan boord ge« klampt. Met zeer korte en naauwiijks noemenswaardige tusfchenpoozen , duurde het gevegt acht-en-twinti|f uuren^ en hadt bossu , al zijn volk , op veertien of vijftien man na , verlooren , wanueer hij zich genoodzaakt vondt ia onderhandeling te treeden. Nevens den Admiraal rornelis DIRKSZOON en den Geweldigen Provoost joachim nieuiv* viNR, genoot RUitHAVER de eere , dat de Graaf van bossu 2ich aan hem overgaf; bedingende , boven lijfsbehoudefiiis voor alle de zijnen , voor zich zelven , daarenboven , eene graailijke Gevangenis. Te grootmoedig van aart , te ge« voelig voor de betoonde dapperheid , was onze Hopman » zo wel als de anderen , dan dat zij dit bedingst tiiet zou- den inwilligen. Hoe veel aandeels ruiriiaver gehad hebbe , om den vijand op te houden , geduurende het bcleg van Leyden, in den jaare 1574 , vinden wij niet opgetekend; dit 'wel, dat hij , den ingezeetenen van V Grarenhagi omtrent dien tnd , een zeer gewigti^en dienst deed. Hij lag met sijti Vaandel aan de Geestbru^. Don louis gactan na het vlek zoekende door te dnngen , trok hij denzelven te ge- moet, en hieldt hen zo hn^ op, met (chermutzelen , dac de Haagenaars den tijd hadden , met hunne meeste ed kostbaarfte tilbatre Jiave, na Dilft te vlugten. „ Drei- 474 !• ^oz Dreigende was het gevaar , en bijkatis woiiderdtttd{| de ontkooming uit het zelve , Taa onzen rujl&h aver , ui de maand November des (Iraks geaoeinden jurs* Te weeten, Prins willbm de I badt thans aan sijne koordfe een eedgefpaa binuen Antwerpen , om de $ud , rhans be- bij Don LOUIS db requbsens , io zi^iie handen te Jeveren. Martbn neijbn , geswooren Klerk en Griffitx van de Rekenkamer. Vader van den vermaarden Pater jau M£ijBN» die, in den jaare 1609, het Beftand, tusrchen Spanje en de Algemeene Staatep , bielp bemiddden , was aan 't hoofd der zamen verbondenen. In 't gehttm des pntwerps bevondt zich insgeiijks Mtmer willbm mar- tini , Griffier der Scad. Het vercrouviren , welk zijne Poorluchtigheid in ruikhavbr ftelde , was de reden dac dezelve bem , heimelijk , na Antwtrpen hadt gezonden , te gader met josua van alvbringen, Har van Hofweigm^ zen einde, om, indien het plan ffelukte, bekwaame aan- en uitvoerders bij de hand te hebbcn. Men weet, hoe die aanflgg mislukte , en eenige handdaadigen , door pi]n «n folterinjen , genoopt wierden tot de bekentenisfe van den grooten aanhang van vreemdelingen , bier en daar, hi] ^ Burgers , in de Stad verTchoolen , welke , mo dra men ^en open zag , tot de volvoeringe de hand zouden leenen. Om deeze uit te vorfcben , ontving de Wetbouderfchap bevel tot eene algemeene buiszoeking, te beginnen aan dkr yan de Wet , op dat 'er de Gemeente zich te minder aan belgen zoude. 