Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch?Indie / uitgegeven door de Koninklijke Natuurkundige Vereeniging in Nederl.?Indie.
Ongewenscht echter zijn de reacties tusschen het zwavel- zuur en de glycerine, die meer dan de helft van deze stof doen verloren gaan onder vorming van acroleine en andere hovgst onaangenaam riekende produkten. Men leidt deze in de vuren. Ook de vetzuren zelf worden door het zuur bruingekleurd. Het ligt voor de hand beide processen te combineeren: Eerst de autoclavenmethode met kalk toe te passen en de gewonnen vetzuren met zwavelzuur en daarna met water te behandelen. Ten slotte kan dan het oxystearinezuur bij verhitting in het isooliezuur worden omgezet. Zoo wint men alle glycerine en vermeerdert de opbrengst aan vaste vetzuren. Een zeer fraaie vetsplitsing, waarbij de temperatuur niet hooger dan 40° behoeft te zijn is de enzymatische vetsplit- sing. In de zaden van Ricinus communis, evenals in die van Chelidonium majus, bevindt zich een enzym, dat instaat is in een zuur medium (melkzuur) vetten in vetzuren en glycerine te ontleden. Deze „lipase” wordt gewonnen, door de zaden fijn te maken en met water saam te wrijven. Zoo ontstaat een melkachtige vloeistof, die men centrifugeert. De aldus verkregen emulsie laat men gisten: daarbij ontstaat in hoofdzaak melkzuur. Er komt een emulsie boven drijven die afgetapt wordt en als vetsplitser in den handel komt. Dergelijke lipolytische enzymen komen ook voor in het pancreassap zooals BERNARD en BERTHELOT reeds vroeger — 143 — hebben gevonden. Opmerkelijk is, dat deze lipase uit de pancreasklier zoowel vet vermag te splitsen als vet vermag te vormen. Dierlijke lipolytische enzymen werken im een alkalisch, plantaardige in een zuur medium. De fermentatieve splitsing gaat langzaam: bij 40°—50° levert ze in 1-2 dagen 90°/, gesplitst vet. De afscheiding der lagen vetzuur en glycerine houdend water schijnt niet , zeer vlot te gaan. De glycerine laag bevat eiwitstoffen uit de ricinuszaden. De nadeelen der splitsing met 59°/, tig zwavelzuur heeft men gezocht te vermijden door het zwavelzuur zijn heftige werking te ontnemen zonder zijne zuurfunctie al te zeer te schaden. Dit is gelukt. in het zoogen. Twittchel’sche reagens. De juiste samenstelling schijnt nog niet vast te staan bij dit mengsel. Het wordt verkregen door sterk zwavelzuur te laten werken op oplossingen van vetzuren in benzol of op mengsels daarvan met naftalin. Er zullen dan wel sulfon- zuren van benzol en naftalin in dit reagens ae zijn naast die van de vetzuren. Dit middel maakt een snelle splitsing mogelijk en tast de glycerine niet aan. Dit amerikaansche middel is in den laatsten tijd concurrentie aangedaan door twee duitsche produkten het „Kontakt” en de „Pfeilringspalter”. Het eerste wordt verkregen door werking van zwavelzuur op naptheencarbonzuren. (hexahydrobenzoë- zuur) en moet 3 maal sneller werken dan Twittchels reagens. Omtrent den Pfeilringspalter staat mij geen litteratuur te dienste. De verkregen vetzuren worden, indien ze voor kaarsen- fabrikage gebruikt worden, gezuiverd door distillatie met stoom en te krystalliseeren gezet. Door persing wordt een scheiding in stearine- en palmitinezuur eenerzijds en oliezuur en andere vloeibare vetzuren anderzijds bewerkstelligd. Dit vloeibare deel is volgens nieuwere methodes in stearinezuur om te zetten. Daarover later, -gd eee Zooals reeds vermeld passen vrijwel de meeste zeep- fabrieken nog geen vetsplitsing volgens de besproken methodes toe. Het schijnt, dat dit alleen bij zeer groote bedrijven rendabel is. Door middel van natron--of kaliloog zet men de vetten om in zeep en glycerine. Steeds wordt een mengsel van vetten gebruikt, waaronder veelal een hoog- smeltend vet voorkomt naast grootere of kleinere hoeveel- heden olie. De zeepziederij is nog grootendeels een zuiver empyrisch bedrijf, waarin pas in den laatsten tijd weten- schappelijke methoden en opvattingen zijn doorgedrongen. Men is hier op het gebied der kolloïdehemie, zooals ons straks blijken zal. Het vetmengsel wordt met verdunde loog geemulgeerd, en vervolgens in open ketels meteen „val? door meer er sterkere loog verzeept. Men verkrijgt dan een massa, waarin vetzure natrium, of kaliumzouten, glycerine en water. Hierbij wordt keukenzout gevoegd en verwarmd, indien men tenminste harde zeep wil ver- krijgen. Voor de zachte of groene zeep is dit uitzouten meestal overbodig. Bij dit uitzouten treden twee lagen op. Men heeft hier dus een systeem uit 2 phasen met een grooot aantal componenten. De samenstelling der lagen zal dus zeer verschillend kunnen zijn en de phasenleer zal ons tot weinig gevolg- trekkingen in staat stellen. Het dient scherp op den voorgrond te worden gesteld, dat wat men in het dagelijksch leven zeep noemt volstrekt niet een mengsel is van de natiumzouten der vetzuren zonder meer. Het is een mengsel dezer zouten met wisselende hoeveelheden water, zout, alkali, glycerine en onverzeept vet. Vaak echter worden opzettelijk stoffen toegevoegd, die aller- minst reinigende werking uitoefenen. Het zeep maken vervalt eigenlijk in twee gewoonlijk niet streng gescheiden processen. Vooreerst de bereiding van natrium of kalizouten der vetzuren en daarna het tot verkoopbare zeep maken dezer stoffen. Zooals gezegd worden dan vaak stoffen toegevoegd, die men rondweg als vervalsching moet betitelen. Zoo wordt in technische duitsche bladen geklaagd over de onmogelijkheid aardappelmeel door de zachte zeepen te kunnen mengen, daar men dit meel voor de broodfabricage moet gebruiken. Het zetmeel zwelt onder de inwerking van het alkali uit de zeep tot eene glibberige massa op, die door het publiek voor zeep wordt aangezien. Het toppunt bereiken derge- lijke knoeierij in de zoogenaamde zeep- en waschpoeders. Chevreul’s wetenschappelijke ontdekkingen hebben op het zeepziedersbedrijf al heel weinig invloed gehad. Hij definieerde zeep als een mengsel van vetzure natron of kali met een constant watergehalte. De moderne opvattingen leeren echter, dat we in de zeepen produkten moeten zien, wier samenstellingen vooral, wier physische toestand afhankelijk is van der aard der verwerkte vetten en vetzuren, van de temperatuursomstandigheden, die bij de bereiding geheerscht hebben, terwijl de concentratie der gebruikte reagentia en de aanwezigheid van allerlei stoffen in dikwijls zeer geringe hoeveelheid een overwegenden invloed uitoefenen. De zeepen zijn absorptie-verbindingen. De eigenlijke bereiding der kernzeep bestaat in het koken der verkregen vetzure zouten met eene oplossing van keukenzout en natronloog en het verdunnen dezer oplossing tot de gewenschte graad van gelijkmatigheid, watergehalte etc. is bereikt. Deze bewerking noemt men slijpen. Daarbij scheiden zich de vetzure zouten onder absorptie van water en daarin opgeloste stoffen uit hunne kolloide oplossingen af. Dergelijke problemen zijn in de kolloidehemie voortdurend het onderwerp van zeer belangrijke onderzoekingen. De resultaten hebben het proces der zeep-afscheiding in een geheel nieuw licht gebracht. De bereiding van margarine vormt de derde tak van de industrie der vetten en oliën en wanneer men daaronder brengt de bereiding van eetbare vetten en oliën is deze tak ongetwijfeld de omvangrijkste — 146 — In hoofdzaak komt de margarinebereiding neer op het fabriceeren van een vetmengsel, dat in consistentie, uiterlijk en smaak zooveel mogelijk aan natuurboter herinnert. Men is daarin meesterlijk geslaagd en heeft daarvan aanvankelijk zwaar misbruik gemaakt. Rundvet, varkensvet, plantaardige vetten en oliën worden bij eenigszins verhoogde temperatuur met melk gekarnd, de melk door uitpersen verdreven en na al of kleuren en zouten is het produkt gereed. Daar echter vele plantenvetten zooals kokosvet en palmpitolie en andere een eigenaardigen smaak of geur bezitten heeft men zich op de fabricage van reukelooze vetten moeten toeleggen. Een belangrijker probleem echter deed zich op toen de behoefte aan goedkoop eetbaar vet enorm toenam zonder een daaraan geevenredigde stijging in de produkten van vaste dierlijke en plantaardige vetten. De prijs dezer vetten steeg en om met voordeel goed- koope margarine te bereiden is lage prijs der grondstof een een eerste vereischte. Ook de kaarsen en zeepfabrieken vroegen meer en meer vaste vetten. De vloeibare vetten daalden daardoor in prijs en hunne toepassing beperkte zich tot bereiding van zachte zeepen, smeeroliën (raapolie, ossepootenolie en dergel) en wat de drogende oliën aangaat tot die van vernissen, lakken en linoleum. De fijnere oliesoorten, die voor zeepfabricage te duur zijn: olijfolie en dergel dienen voor bereiding van spijzen. Maar deze olie is hoofdzakelijk vervangen door arachisolie, katoenpitolie en sesamolie. Men stond dus voor het probleem om uit de oliën die laag in prijs waren langs chemischen weg vaste vetten te ver- krijgen. Zuiver chemisch was dit vraagstuk reeds opgelost of in elk geval oplosbaar. Praktisch echter was dit niet zoo eenvoudig. De vloeibare vetten bevatten hoofdzakelijk triglyceriden van onverzadigde vetzuren: oliezuur, linolzuur, linoleenzuur, isolinoleenzuur, clupanodonzuur, die alle een of meer paren — 147 — waterstofatomen minder bevatten dan het stearinezuur, wiens glyceride vast is bij gewone temperatuur. Het onver- zadigd karakter der oliën blijkt uit hun additievermogen voor jodium, bromium en hun vermogen eene kalium- permanganaatoplossing te ontkleuren. Een maat voor het gehalte aan onverzadigde glyceriden vindt men in het joodgetal. Dit getal geeft aan hoeveel gram jodium door 100 gram van een vet kan worden opgenomen. Sabatier en Senderens hebben uitgebreide onderzoekingen verricht omtrent de mogelijkheid van het hydreeren van onverzadigde verbindingen. Zij vonden, dat de opname van waterstof snel verloopt, indien de dampen der onverzadigde stof met waterstof gemengd over verhitte fijnverdeelde metalen zooals platina, palladium, nikkel, cobalt, ijzer en koper worden geleid. De ideën van deze onderzoekers hoewel in Duitschland door henzelven bekend geworden hebben geen duitsch chemicus de beteekenis doen inzien van deze reacties voor de vet- industrie. Het was NorMANN, die in 1902 het eerst patent nam op een hydreerings-proces van oliën. Dit patent werd tegelijkertijd in Duitschland en in Engeland genomen. Dit patent is zeer ruim gesteld en omvat de bereiding van verzadigde organische verbindingen met behulp van fijnver- deelde metalen als katalysatoren. Over de geldigheid is meermalen getwist. Leprince en Srvecxe hebben in Herford Normann’s patent toegepast, terwijl CrossræLD & Sons te Warrington het procédé in hun laboratoria uitwerkten. In 1906 waren ze instaat eenige tonnen olie per dag te kunnen harden. Zij gebruikten het verkregen harde vet in de zeepziederij. ` Lieprincr en Srvroke echter verkochten hun rechten aan de N. V. Anton Jürgen’s vereenigde fabrieken. Door deze vennootschap werd met Hollandsch en Duitsch kapitaal in 1911/1912 bij Emmerich een groote vethardingsinstallatie — 148 = gebouwd de zoogen: Germania-Ölwerke. Ik vind vermeld, dat deze fabriek 100 ton vet per dag hardt. In hoofdtrekken geschiedt dit proces aldus. De olie wordt, met 1—2°/, fijn verdeeld nikkel vermengd bij + 180° met waterstof behandeld. Daarbij moet natuurlijk voor innige menging van olie, katalysator en waterstof worden zorg gedragen. Het verloop der harding gaat men na door smeltpuntbepaling of bepaling van het joodgetal. Is het smeltpunt hoog genoeg, dan wordt de olie gefiltreerd en de afgescheiden katalysator kan weder opnieuw gebruikt worden. De kern van het bedrijf is gelegen in de bereiding van een zoo fijn mogelijk verdeeld nikkel en in het zoo innig en volledig mogelijk mengen van katalysator en olie gedurende de hydreering. De hydreering dient zoo snel mogelijk te verloopen, daar het vet door te lange blootstelling aan hoogere temperatuur gekleurd wordt. Volgens opgave hardt men in '/, uur bij 180° katoenpitolie tot een smeltpunt van 61°. Geproduceerd worden: talgol, talgol extra, candeliet met smeltpunten respectievelijk 42°—45°, 48°—50° en 50°—52°, benevens krutolin en linoliet. Dit laatste wordt uit lijnolie bereid. De grondstoffen zijn verder traan, wonderolie en katoenpitolie. De bereiding van den katalysator geschiedde door nikkel- oxyd in zeer fijnverdeelden toestand bijvoorbeeld op kieselguhr neergeslagen met waterstof te reduceeren bij 200 laag moge- lijke temperatuur. De gebleken levensvatbaarheid dezer nieuwe industrie wekte op tot het zoeken van andere katalysatoren eenerzijds en naar technische verbeteringen anderzijds. Zoo zien we al spoedig Erdmann en Bedford een patent nemen op het gebruik van een toestel, waarin de olie met waterstofdruk fijn verdeeld op een onderlaag met katalysator bedekt, wordt gespoten (1907). Analoge verbeteringen patenteerden Testrup en Moritz Wilbuschewitsch. Zij vermengden de olie met den katalysator en verstoven dit mengsel in waterstof onder druk. — 149 — Dergelijke methodes zijn in gebruik genomen door Lever Brothers en het Sunlight Concern in Engeland, terwijl in Duitschland de patenten van Wilbuschewitsch door de Besigheimer fabriek tegen hoogen prijs zijn gekocht. Het bleek verder, dat fijn verdeeld nikkel volgens degenen, die niet in het bezit van Normann’s patent waren, gemak- kelijk onwerkzaam werd door verontreiniging in de olie of in de gebruikte waterstof. Merkwaardig dat de Germania-Ölwerke verklaren daarvan geen last te hebben. Desalniettemin vroegen Erpmann & Beprorp in 1913 een patent op fijn verdeeld nikkeloxyde als katalysator. Deze stof zou bijzonder ongevoelig zijn voor verontreini- gingen. Tusschen de bezitters van het nikkelpatent en de aanvragers van het nikkeloxydpatent kwaın het weldra tot een strijd. Volgens onderzoekingen van Meigen en Bartels zou nl. het nikkeloxyde bij hoogere temperatuur door waterstof Zon gemakkelijk tot nikkel worden gereduceerd, dat bij het hydreeren van olie met nikkeloxyd als katalysator, dit laatste in nikkel, althans gedeeltelijk, zou overgaan. Dit nikkel in wordenden toestand zou als katalysator optreden. ERDMANN & Beprorp’s patent zou dus in den grond met dat van NORMANN identisch zijn. Erpmann nu kan geen nikkel in het als katalysator gebruikte nikkeloxyde aantoonen. De tot pastilles saamgeperste gebruikte katalysator vertoont geen grooter geleidend vermogen voor electriciteit, dan een pastille uit versch nikkeloxyd. Kooloxyde doet bij 50° - 80° over den gebruikten katalysator geleid, geen nikkelcarbonyl ontstaan. Meigen en Bartels vinden wel toename van geleidend ver- mogen en wel vorming van nikkelcarbonyl. Nu is het nauw- keurig bepalen van geleidbaarheid van poeders in pastillevorm geen gemakkelijk werk en is het nikkelcarbonyl een zeer onbestendige verbinding. De katalytische werking van het nikkeloxyde schijnt mij echter op grond van deze overwe- Zingen vrij wel vast te staan. Immers, indien het bij het proces gereduceerd wordt tot nikkel, zal, gezien de hoogst — 150 — dubieuze resultaten der reacties op vrij nikkel de hoeveelheid nikkel wel zeer gering zijn. Men gebruikt nu procentsgewijs ongeveer evenveel nikkeloxyd als nikkel en de snelheid der hydreering is van dezelfde orde. Het spoortje nikkel, dat niet eens met absolute zekerheid is aan te toonen kan moeilijk alleen voor de katalytische werking aansprakelijk gesteld worden. De strijd tusschen BEDFORD en Erpmann eenerzijds en de Germania-Olwerke anderzijds is tengunste van de eerst- genoemden beslist. Toch houden Normann en ScHrick vol, dat het nikkel de katalyse veroorzaakt. Nikkelzouten, zooals boraat, formiaat en oleaat zijn als ` katalysatoren geprobeerd, schijnen echter niet te voldoen. Vernuftig is de toepassing van het nikkelcarbonyl, dat bij verhitting zeer gemakkelijk nikkel doet ontstaan. Hierop nam Shukoff een patent. Het schijnt echter, dat de nikkelkatalysatoren nog niet in alle opzichten voldoen. Dit blijkt uit het streven de kostbare platinametalen als ` katalysatoren aan te wenden. In den fijn verdeelden toe- stand, waarin deze metalen in kolloide oplossing verkeeren moet hunne katalytische invloed bijzonder groot zijn. Maar het terugwinnen na gebruik kan wanneer men de metalen in dezen toestand aanwendt niet zoo nauwkeurig geschieden of de verliezen maken zich finantieel te voelbaar. Daarbij komt de rente van het in katalysator vastgelegde kapitaal. Toch is door de N. V. Arron Jürgens vereenigde fabrieken een patent genomen op eene werkwijze met palladium: dit metaal wordt als dun blik of op andere metalen neergeslagen aangewend. 00 vervalt het verlies bij het terugwinnen. Men blijkt echter volgens de laatste onderzoekingen geen kostbaren katalysator noodig te hebben. Het proces der waterstofadditie verloopt onder sterke volumeafname. Verhooging van druk zal dus dit proces bespoedigen. Kalnin vond dat oliezuurnatrium bij 300° en 30 atmosfeeren druk d — 151 — door waterstof in stearinezuurnatrium wordt omgezet. Toepas- singen hiervan zijn wij niet bekend. De waterstofbereiding speelt bij de besproken procédés een voorname rol. Daar men zeer veel verliezen heeft bij het werken met dit zeer ijle gas onder hoogen druk moet men installatie’s maken van zeer groote capaciteit. Watergas wordt veel toegepast, waaruit men het kooloxyde door conden- satie verwijdert. Zoo komt een cM3 op 5--7 ct. Per 100 K.G. olie bedragen de hydreeringskosten f 2.10 — f 4.— volgens anderen f 6.— De produktai der vetharding vinden toepassing op groote schaal in kaarsenfabrieken, zeepziederijen en margarine fabrieken. Dat deze afzet goede winsten oplevert moge blijken uit het feit, dat 100 K.G. traan ongeveer f. 29 kost en verhar- ding tot het smeltpunt van talk de waarde bijna verdubbelt. De zeepindustrie schijnt evenwel de harde vetten niet onverdeeld ` te prijzen, de daaruit bereide zeep zou niet schuimen en zelfs geen waschvermogen bezitten. Het lijkt wij waarschijnlijk, dat men nog moet leeren deze nieuwe vetten te verwerken. ; De meest belangrijke toepassing vinden de geharde vetten in de margarinefabricage. Er zijn echter stemmen opgegaan in fabrikantenkringen, dus niet uitsluitend van ongeïnteres- seerde zijde, tegen het gebruik van geharde traan als voedingsmiddel. Oppervlakkig schijnt het onsmakelijk een produkt uit deze onwelriekende en onsmakelijke stof bereid te consumeeren. Maar de geharde traan is volkomen wit en reukeloos. Dit behoeft niet te verwonderen daar de esters van het sterk onverzadigde clupanodonzuur, die voor den onaangenamen geur der traan verantwoordelijk gesteld worden in stearinezure esters zijn omgezet. Ik geloof, dat deze uitingen van den kant van sommige fabrikanten er op wijzen, dat reeds groote massa’s traan in geharden toestand als margarine door het publiek worden verorberd. RN De verteerbaarheid der hoogsmeltende vetten schijnt echter minder groot te zijn. Dit zou een onderwerp kunnen worden van systematisch onderzoek. Waarschijnlijk is daar al mee begonnen. Ten slotte nog een opmerking over het nikkelgehalte dezer geharde produkten. De vraag rijst kan dit gevaar opleveren voor de gezondheid? Gevallen van vergiftiging door mar- garine zijn wel eens op groote schaal voorgekomen, maar waren niet aan nikkel te wijten. Omtrent het gehalte aan ` nikkel bij geharde traan vind ik eene opgave van OFFERDAHL (Larvick). Bij 200 bepalingen van nikkel in dit produkt vond hij nooit meer dan 4 mgr. per kilo. De getallen schommelden tusschen 0.5 en 4 mgr. per kilo. NORMANN en Hüeen vonden in appelmoes in nikkelen pan gekookt 46.4 mgr. per kilo, in zuurkool 127.4 mgr per kilo, roodekool 67.9 mgr. en in gebakken aardappelen 79.8 mgr. Deze opgaven laat ik geheel voor rekening van de VorMANN en Hiert, Het verschil tusschen het nikkelgehalte van gebakken aardappelen en dat van appelmoes verraadt m.i. dat deze getallen niet aan serieuze proefnemingen zijn ontleend. ÖFFERDAHL vermeldt, dat hij per dag 0.5 mgr. in geharde traan verorberde zonder nadeelige gevolgen te ondervinden. De proef zou meer afdoende zijn geweest indien deze heer per dag 127.4 mgr. nikkel bijvoorbeeld in zuurkool had verorberd. Toch meen ik opgrond van andere onderzoekingen wel te mogen aannemen, dat geharde vetten niet gevaarlijker zullen zijn dan in nikkel schalen bereidde spijzen. Een zeer gevoelig reagens op nikkel heeft men in het dimethylglyoxim. CH, — C =N —0 —H CH; — h =N—0O—H Dit vormt met nikkel een sterk rood gekleurd zout. Men voegt dit reagens bij de asch, die men na verbranding van 100—200 gram gehard vet overhoudt. Daar alle geharde vetten echter geen nikkel behoeven te bevatten is een positieve nikkel reactie wel een bewijs, dat men met een gehard vet te doen heeft, maar een negatief resultaat laat ` ons in het onzekere. — 153 — In verband met het onderzoek van vetten zij hier nog even vermeld, dat de geharde vetten het onderzoek en identificeeren van olién en vetten niet zullen vergemakkelijken. Immers een voorname constante het joodgetal verliest zijn waarde! Naschrift. Jaarlijks worden groote massa’s olie, vooral klapperolie, uit onze kolonién geéxporteerd en een nog grootere „hoeveelheid in de koloniën zelf geconsumeerd. De vraag doet zich voor, is vetharding in onze kolonién rendabel? De grondstoffen zijn er voor te krijgen: ricinusolie, kapok- pitolie, katoenzaadolie zijn beschikbaar; of echter de afzet van het produkt naar kaarsenfabrieken, zeepfabrieken of aan het publiek als margarine rendabel zal zijn moet een nauw- keurig onderzoek uitmaken. IN MEMORIAM W. A. BORGER. + Na een kortstondige ziekte overleed te Weltevreden op 30 November 1915 ons medebestuurslid W. A. Boraer. In 1875 te Wyhe geboren, in 1900 te Leiden tot arts bevorderd, kwam hij als Officier van Gezondheid in Neder- landsch-Indié, en werd hij in 1907 aan het Instituut Pasteur gedetacheerd, waarvan hij later onderdirecteur werd. Borger heeft zich daar met groote toewijding en nauw- gezetheid toegelegd op de bereiding van heilsera en vaccins ten einde Nederlandsch-Indië geheel te doen deelen in de voordeelen dezer nieuwe genees- en voorbehoedmiddelen. Ook zijn verlof naar Europa gebruikte hij voor een groot deel, om zich aan verschillende buitenlandsche seruminrich- tingen op de hoogte te stellen van de daar gebruikte bereidingswijzen. Na zijn terugkeer werd door hem de bereiding van Antite- tanusserum aan ’s Lands Koepokinrichting overgebracht, en werkte hij aan een serum tegen den beet van in onze kolonién inheemsche slangen, die een ander vergif bezitten, dan dat, waartegen het Europeesche serum werkzaam is. Ook nam hij de studie der vaccins tegen pest weer ter hand, in de hoop een meer werkzaam vaccin te vinden, dan de tot nu toe in Europa en Engelsch Indié vervaardigde, die in Malang weinig hadden voldaan. Bij zijne proefnemingen met dit laatste moet hij zich ongemerkt hebben geinfecteerd. Zoo viel hij, een slachtoffer in den strijd tegen een der meest gevreesde ziekten. Zijn heengaan laat niet alleen in den kring zijner familie, zijner vrienden, zijner collega’s, maar ook in ons bestuur een ledige plaats. Zijne belangstelling in vele vraagstukken, — 156 — zijn helder oordeel, zijn duidelijke manier van zich uit te drukken waren alle eigenschappen, die hem in eene weten- schappelijke vergadering deden waardeeren; zijn sympathieke persoonlijkheid nam vele harten voor hem in. Wat hij op zich nam deed hij met toewijding —getuige zijn werk voor het Geneeskundig Tijdschrift, waarvan hij eenige jaren gérant was. Indië verliest in hem een man, van wien het nog veel goeds voor de lijdende menschheid had mogen verwachten. Eere zij zijne nagedachtenis. GRIJNS. DROOGTE-JAREN OP JAVA DOOR W. VAN BEMMELEN. Langdurige droogte heerschte in het jaar 1913 en onver- wachterwijze herhaalde zich die bezoeking in het jaar daarop, ons op pijnlijke wijze duidelijk makende, dat een fel droge Oostmoesson niet alleen geen zeldzaam verschijnsel is, maar zich zelfs in twee op elkaar volgende jaren kan herhalen. Misschien was die herinnering niet onnoodig, want reeds vele jaren waren sinds de laatst voorgekomen droogte verstreken ; maar de wijze waarop wij aan de onvermijdelijkheid van dit natuurverschijnsel herinnerd werden, was inderdaad wat heel kras. Toch is het voor hen, die cultuur- en andere oeconomische belangen behartigen, vereischt, dat ze niet uit het oog verliezen, dat jaren van langdurige droogte telkens weer voorkomen. Van groot belang is het voor hen om te weten of dat optreden wellicht aan bepaalde perioden gebonden is, en, als het zich niet regelmatig, maar in grillige opvolging voordoe‘, of dan tenminste van een zekere frequentie sprake is. Een volledig antwoord op die vragen kan enkel uit de statistiek der regenwaarnemingen gevonden worden, maar helaas, die statistiek reikt niet ver in het verleden terug. Het oostindische net van regenstations werd eerst einde 1878 gesticht en in vroegere jaren werd de waarneming van den regenval maar zeer sporadisch verricht. Aan het Observatorium te Batavia begon men in 1864 met regenwaarnemingen ; bovendien werden van 1829 tot — 158 — 1850 de regendagen te Batavia opgeteekend en de maande- lijksche aantallen zijn in Deel I van dit tijdschrift gepubliceerd. Ook twee meteorologische stations waren op Java in de vijftiger jaren in werking, n.l. Buitenzorg en Banjoewangi; maar ze geven weinig of geen uitsluitsel, want te Buitenzorg pleegt het overvloedig te regenen, in maanden dat Oost-Java onder langdurige droogte lijdt en Banjoewangi ligt te dicht bij de ZO helling van den Idjen, die juist in den Oostmoesson veel regen ontvangt. Ook Batavia is te veel in het nattere westelijk deel van Java gelegen om uit zijn regenval betrouwbare gevolgtrek- kingen voor het geheele eiland te trekken. Zoo moest dus naar een: andere bron gezocht worden en weldra werd die gevonden in de jaarverslagen van den Directeur der Culturen. Voor latere jaren zijn die verslagen gemakkelijk te raad- plegen, daar in de Koloniale Verslagen ook het jaarlijksche ` Cultuurverslag uitvoerig aangehaald wordt; maar de Koloniale Verslagen beginnen eerst met 1849. Wil men verder teruggaan, dan möeten de manuscripten, die zich op ’s Lands Archief bevinden, ter hand genomen worden. Ze zijn echter niet volledig! Een te weinig krachtig beheer van dat archief is er schuld aan, dat veel uitgeleende stukken van allerlei, soms zeer belangrijken aard, niet terugkeerden en verloren raakten. Thans is door den tegenwoordigen landsarchivaris aan dien wantoestand een einde gemaakt en wordt niets meer uitgeleend. Van de andere Cultuurverslagen vond ik op het archief, die tusschen 1834 en 1867 uitgebracht en in deze reeks ontbreken die van 1839, ’40, ’42, ’54, ’55, '56, 58, ’59, ’60, ’61 en ’62. Nu wordt echter uit den aard der zaak in deze verslagen telkens zoowel het weder dat in het verslagjaar heerschte, als dat het welk in het vorige verslagjaar had geheerscht, besproken, zoodat voor de jaren voorafgaande aan het ver- schijnen van het Koloniaal Verslag (vóór 1849) de reeks voor het gestelde doel toch volledig was. Men vindt in het — 159 — archief onder de Gewestelijke Verslagen ook enkele, die van ouderen datum dan 1834 zijn; de oudste over het jaar 1827, maar in hen vond ik geen melding gemaakt van langdurige felle droogten en wel hoogstwaarschijnlijk, omdat ze in die jaren niet voorgekomen zijn. Het jaar 1833 kenmerkte zich toch door zulk een droogte en het is dus zeer wel mogelijk, dat in de zes vorige jaren Java vrij bleef van die bezoeking. Wil men nog verder in het verleden teruggaan, dan zou, volgens den Landsarchivaris, Dr. pr HAAN, enkel de Javasche- Courant de eenige bron zijn, maar tevergeefs zocht ik de jaargangen door. Voor den Compagniestijd zou misschien een See ver- spreide opmerking in het „Daghregister” te vinden zijn, maar van een eenigszins volledige statistiek zou geen sprake zijn, zoodat de enorme moeite, aan het zoeken naar zulke verborgen mededeelingen, verbonden, zeker niet te wettigen zou zijn. In dien ouden tijd hield men met opzet mededeelingen van dien aard achter, vooral ongunstige. Ook zouden ze wel eens onbetrouwbaar kunnen zijn, wanneer een droogte als zondebok voor ander kwaad naar voren zou geschoven zijn geworden. Datzelfde geldt misschien ook voor sommige gewestelijke verslagen in de 19% eeuw. Ik heb mij dus beperkt tot het tijdperk 1827—1915, dat 89 oostmoessons beslaat, en had daartoe ter mijner beschik- king een materiaal, dat aan heterogeenheid inderdaad moeilijk te overtreffen was. Ten eerste bestond het uit twee groepen, het oudere van de Cultuurverslagen en het jongere van de regenstatistieken. Voorts was in beide een voortgang van beknoptheid tot uitvoerigheid. Bovendien was datgeen, waarnaar gezocht werd, geen scherp omlijnd verschijnsel. Tusschen zeer natte en uiterst, droge oostmoessons zal wel de geheele gamma van weersge- steldheid, zij het ook in grillige opvolging, afgespeeld zijn en wáár was een grens te trekken? — 160 — En wanneer zulk een grens uitgezet. was geworden, hoe zou dan in de mededeelingen uit die Cultuurverslagen die grens terug te vinden zijn? Het laat zich echter vragen of dit voor het hier gestelde doel wel zoo erg is. Wat is dat doel? Niets anders dan voor de praktijk een beeld te winnen van de frequentie van droge jaren, die vooral schadelijk voor sommige culturen zijn. Welnu, dat laatste zal zonder twijfel uit cultuurverslagen spreken en de drempel, waarboven de klachten over oogst- mislukkingen, beginnen binnen te vloeien, moge niet steeds dezelfde zijn geweest, moge zelfs door uitbreiding van irrigatie en andere verbeteringen hooger zijn geworden, of ook lager, omdat minder gunstige terreinen in bebouwing zijn genomen, heel veel veranderd zal deze hoogte wel niet zijn en in elk geval, zal die hoogte practische waarden hebben gehad. Hieruit volgde voor schrijver de vorm volgens welke hij te oordeelen had. Werd in het verslag van groote droogte over geheel Java of over groote deelen van het eiland gewaagd, dan werd het betreffende jaar als droog geken- merkt, niet daarentegen als enkel van droogte in een enkel gewest werd gesproken. Wanneer van buitengewoon felle en vooral van zeer lang aanhoudende droogte werd bericht, dan werd het jaar ook als zoodanig aangeteekend, zoodat twee categoriën, droge en zeer droge jaren, werden gevormd. Bij het jongere deel van het materiaal, dat bestaat uit de waarnemingen van het regenstationsnet kon zonder be- zwaar een scherpe grens aangenomen worden en inderdaad wordt dat thans ook in dien geest bewerkt, maar voor het hier gestelde doel was het beter in harmonie met het andere deel te blijven en dus ook een practische grens te zoeken. Eigenlijk ware het beter geweest ook voor deze jaren de Cultuurverslagen door te werken, maar uit de tabellen der — ii — tegenwaarnemingen spreekt zoo duidelijk het optreden der droge jaren, dat hier toch volgens deze cijfers door schrijver geoordeeld is, waarbij hij zich een persoonlijk oordeel vormde over het al of niet toekennen van het karakter van droog en van zeer droog. Zooals van zelf spreekt zijn de twee deelen van het tijdvak, die op deze beide verschillende wijzen behandeld zijn, eerst gescheiden gehouden. Hieronder volgen de berichten over de verschillende volgens de bovenaangevoerde criteria uitgezochte droogte-jaren, die duidelijk spreken van abnormale droogten. 1833. In Batavia werden de volgende aantallen regen- dagen genoteerd: Jan. Febr. Maart April Mei Juni Juli Aug. Sept. Oct. Nov. Dec. 20 18 H 40 8 0 3 0 0 12 2 Een regenlooze October maand wijst op een langdurigen drogen oostmoesson en de buitengewoon geringe val in December maakt de waarschijnlijkheid groot, dat in den Oosthoek de regens zeer laat doorkwamen. Dat is in overeenstemming met het bericht in het ge- westelijk verslag van Besoeki, dat de koffiepluk onvoor- deelig was door de aanhoudende buitengewone droogte in de laatste maanden van het jaar 1833. In het verslag van den Directeur der Culturen, het eerste van de reeks, is niets te vinden over droogte, maar dat handelt meer over de algemeene belangen der culturen en minder over de oogsten van het jaar. 1835. De maandelijksche aantallen regendagen te Batavia waargenomen spreken niet van een heftige droogte: Jan. Febr. Maart April eg den duit Aug. Sep, Oct. Nov. Dec. a 2 24 7 5 13 B D maar wel van een a Ai van geringen regenval, waarmee dan geheel in overeenstemming zijn de mededeelingen over droogte in het Cultuurverslag. LXXV ken — 162 — In de algemeene beschouwingen over de Koffiecultuur heet het: „aanhoudende en sterke droogte, welke gedurende het jaar 1835 in de meeste residenties is ondervonden, waar- door een gedeelte van de vrucht aan de boomen is verdroogd en een ander gedeelte is afgevallen.” Bij het verslag over de indigo-cultuur in Cheribon, wordt gesproken van de sterke en aanhoudende droogte, welke gedurende het jaar 1835 is ondervonden en in de algemeene aanmerkingen leest men: „De geheerscht hebbende buiten- gewone droogte gedurende het jaar 1835. Ook in het verslag over 1836 wordt bij de algemeene aanmerkingen over de koffiecultuur van de aanhoudende en sterke droogte gedurende het jaar 1835 gesproken. 1841 en 1842. De berichten over deze beide jaren zijn niet zoo ondubbelzinnig als over 1835, maar toch schijnt meer dan gewone droogte geheerscht te hebben. In de regendagaantallen voor Batavia zijn eigenlijk alléén de aantallen regendagen van November en December 1842 opvallend. Jan. Febr. Maart BE is a d Aug. Sept. Oct. Nov. Dec. 1838 18 22 13 3 3 4 13 22 1841 19 18 14 3 ai a 1 3 4 10 14 1842... 2i 15 15 6 5 1 2 4 10 7 7 De aantallen zijn voor 1841 en 1842 grooter dan die voor 1838, welke hierboven mede opgenomen zijn, en toch zijn voor 1838 geen berichten omtrent abnorme droogte te vinden. In het Cultuurverslag over 1841 wordt evenwel opge- merkt, dat de oogst van 1841 minder is dan die van 1840, o.a. wegens: de zware regens en daarop gevolgde langdurige droogte, waardoor o.a. in het = kwartaal 14500 bouws zijn uitgestorven. Voor 1842 is alleen in het Gewestelijke verslag voor Besoeki te vinden de opmerking bij de mededeelingen over de suikercultuur, dat het jaar 1842 zeer droog is geweest. — 163 — We hebben hier dus een sprekend voorbeeld van de weinig scherpe omlijning, die wij aan het begrip van droog jaar kunnen geven. 1850. In dit jaar spreken de berichten weer zonder de minste dubbelzinnigheid van een langdurige, felle droogte. In het Cultuurverslag wordt bericht bij de kaneelcultuur van aanhoudende felle droogte, bij de nopal van de zeldzaam bestendige weersgesteldheid, bij de rijst van de latere lang- durige droogte, en in het verslag over 1851 wordt bij de indigocultuur gesproken over de in het centrum van Java in het laatst van 1850 geheerscht hebbende felle droogte. De regendagaantallen voor Batavia en Banjoewangi zijn in overeenstemming met deze berichten. Jan. Febr. Maart April Mei Juni Juli Aug. Sept. Oct. Nov. Batavia 15 - 21 19 12 A D 2 2 14 Banjoewangi 23 23 D 9 AR Tor 8 0 8 1853. In het Cultuurverslag van 1854 wordt bij de rijst vermeld, dat over Java de Westmoesson 1853/54 zóó laat doorgekomen is, dat men op vele plaatsen, waar het slagen van het gewas geheel van den regen afhankelijk is, niet tot beplanting heeft kunnen overgaan. In Besoeki was het in de maanden Januari en Februari ’54 nog droog, terwijl de koffie in 1854 een groote oogst gaf, waarbij de langdurige droogte in 1853 wordt geme- moreerd. Bij de indigo wordt gesproken van felle droogte in Ban- joemas, Bagelen en Kedoe. Toch komt het mij voor dat de droogte minder fel geweest is dan in 1850 en 1855. De aantallen regendagen te Banjoe- wangi, van 1850 tot 1856 waargenomen, schijnen dat te bevestigen. Zij volgen hier. — 164 — Aantal regendagen te Banjbewangi. | Jaar. | Jan. |Febr.| Mrt. | April) Mei | Juni | Juli | Aug. Sept.| Oct. | Nov. | Dec. pe 1850 Ber (SE ` 91.21 22 A 1 0 0 9 10 157 1851 2a BI u | 7, 98) 5.38) 6 981 12: H 155 18523 231 A| D9 A ee ed 1853 14 17 13 9 14 16 4 2 12 6 11 12 130 1854 9.|: 26 12 11 5 18 17 10 1 10 18 | 20 157 1855 19 12 12 t 2 2 a 9 0 0 1 7 74 06 I 18. E Or 91 4) 5 5i Mer AL AOL 1 3: ww | 1855. Ook voor dit jaar zijn de berichten bij de verschil- lende cultuurverslagen eensluidend in de memoreering van groote droogte, het meestzeggend wel bij de koffie, waar het heet: „na aanhoudende droogte van zeven maanden gepaard met felle ZO-winden, viel op het einde van 1855 de regenmoesson met kracht in.” 1864. Minder duidelijk zijn de berichten over dit droogte- jaar. Voor Batavia zijn hier voor het eerst de uitkomsten der regenmetingen aan het Observatorium beschikbaar. Zij spreken geenszins van felle droogte. Jan. Febr. Maart April Mei Juni Juli Aug. Sept. Oct. Nov. Dec. Hoeveelh. 46 IN 10 S 2 B WW ts ie 5 oe Aant regen. 0 2 mW B nN NR NL In het verslag van den Directeur der Culturen wordt bij de mededeelingen omtrent de rijsteultuur in Semarang de groote droogte in de Oostmoesson gememoreerd, maar ook eenige tijdig gevallen regens. In Japara gewaagt hij van het lang uitblijven der regens, in Grisee van felle droogte, in Pasoeroean en Patjitan van langdurige droogte. Bij de indigo wordt vermeld: „de gestadige droogte in de maanden Juli tot en met October.” 1873. over de indigo gezegd: „Ondanks de aanhoudende droogte in de maanden October en November, waardoor de 3de snit weinig te beteekenen had, bedroeg de productie nog 12700 pond tegen 5312 in 1872.” Voor de suikercultuur was het weder zeer gunstig. Aan het Observatorium werd waargenomen: Jan. Febr. Maart Hoeveelh. 278 310 339 Aant. regend. 18 24 n te Willem L Aant. regend. 15 19 14 — 165 — In het Koloniaal Verslag wordt in het gedeelte April Mei Juni Juli Aug. Sept. Oct. Nov. 105 A B P B 13 33 J8 13 11 E, 9 4 7 8 BD un 1 3 8 10 15 33 en 38 mm. zijn te Batavia geringe hoeveelheden voor October en November, maar 7 en 8 regendagen wijst toch geenszins op felle droogte. De regendag-aantallen voor Willem I wijzen op vroege, abnormale droogte. 1875. zooals de Bataviasche cijfers aangeven. Hoeveelh, Aant. regend. 24 24 In dit jaar is de droogte reeds in Mei ingevallen, Jan. Febr. Maart April jr Weg = Aug. Sept. Geh Nov. Dec. 439 213 199 24 27 19 152 12 e ; i 5 3 a 10 In het Koloniaal Verslag van 1876 wordt medegedeeld dat de verwachtingen over de oogst van 1876 zeer gunstig want de droogte, die op Java heeft geheerscht en andere cultures benadeelde, is voor de koffiecultuur voordeelig geweest. i in 1875 gesproken. zijn, Ook bij de kina wordt over de langdurige droogte 1877. Dit jaar was buitengewoon droog, en leeft nog in de herinnering der oudgasten voort. Zelfs voor de katoen was de droogte te fel en de kina had er eveneens onder te lijden, daar ook in de Preanger- bergen van Mei tot in het laatst van November bijna geen regen viel. 249 23 — 166 — Duidelijk spreken de regencijfers voor Batavia: Jan. Febr. Maart April Mei Juni Juli Aug. Sept. Oct. Nov. Dec. Hoeveelh. 341 JA A 160 : 28 66 1 0 0 0 39 18 Aant. regend. 19 20 20 15 5 6 1 0 0 0 4 20 Voor de na 1878 opgetreden droogte-jaren is volledig materiaal aanwezig, daar in 1879 het net van regenstations op Java en de Buitenbezittingen in functie kwam. Een hoogst leerrijk overzicht kon ik in het in 1915 ver- schenen werk over de „Uitkomsten der regenwaarnemingen op Java” opnemen, n.l. twee tabellen gevende den gemiddelden regenval en het gemiddeld aantal regendagen op Java voor iedere maand van het jaar, uitgedrukt in deelen van het overeenkomstige gemiddelde voor het tijdvak 1879—1911. Deze tabellen zouden inderdaad veel meer waarde hebben, indien zij berustten op waarnemingen aan dezelfde stations, maar dit is niet het geval; het aantal heeft zich lieverlede uitgebreid. Een herberekening van de, indertijd telken jare voor het dan in functie zijnde aantal stations, opgemaakte tabel, is nog niet uitgevoerd. Voor de hier nu volgende droogte-jaren zal ik de maande- lijksche verhoudingsgetallen aan bovengenoemde tabellen ontleend, vermelden. 1881. Dit jaar was matig droog. De cijfers voor Java zijn: Jan. Febr. Maart April Mei Juni Juli Aug. Sept. Oct. Nov. Dec. Jaar. Hoeveelh. 1.09 0.89 1.01 1.06 0.59 1.23 0.52 0.09 0.21 0.14 1.05 0.97 0.86 Aant. regend. 1.12 0.99 1.00 0.99 0.74 1.27 0.71 0.31 0.33 0.20 1.01 1.03 0.90 In Juli vielen bijna op geheel Java nog regens, maar Augustus was vrijwel regenloos. In West-Java vielen half September en in de 24 helft van October eenige regens, terwijl Midden- en Oost-Java nog in October droogte hadden. Begin en half November vielen echter ook daar de regens in. <s- AGT eren 1883. Van groote droogte kan in dit jaar alleen voor Oost-Java gesproken worden; in West-Java vielen de regens al in Augustus in; in Midden-Java was daarna September weer vrij droog.. De midden-cijfers voor geheel Java zijn: Jan. Febr. Maart April Mei Juni Juli Aug. Sept. Oct. Nov. Dec. Jaar. Hoeveelh. 1.12 088 0.70 0.77 0.68 0.16 0.12 0.53 0.54 0.81 1.09 0.90 0.80 Aant. regend. 1.03 0.89 0.72 0.86 0.61 0.21 0.20 0.48 0.70 0.94 1.09 0.99 0.81 Voor Midden- en Oost-Java volgen hier de tijdvakken van algeheele of slechts kort onderbroken droogte. ER Duur Onderbrekende No. | STATION. sa in bijna regenloos den val. tijdvak. 8 33 Cheribon. 22 Juni—11 Oct. (112) (Aug. 8 mm.) 49 | Willem 1. 16 "Mei, 8 , (146) (Aug. 43 mm.) Juni 1 mm. 58 Klaten. 2 = SS (150) Aug. 16 mm. 63 | Bodjonegoro. B es SE (150) (Aug. 25 mm.) 66 | Blitar. i3 o En 151 67 | Kediri 6 Juni- 8 » (125) (Aug. 8 mm.) 71 | Grisee, 5 ‘Mel 7 on (146) (Aug. 5 mm.) 74 Soemenep 21 Juni—11 Nov 144 75 | Pasoeroean. | 3 Meill 5, (193) (Oct. 1 mm.) 76 | Probolinggo. 8 Apii- 5, 220 80 esoeki. 8 ” —13 ” 220 i : | get 3 mm. 81 | Sitoebondo. 17 „ —19 Oct. (186) Oct. 14 mm. 1885 was een dergelijk jaar als 1881. De gemiddelde cijfers voor heel Java zijn: Jan. Febr. Maart April Mei Juni Juli Aug. Sept. Oct. Nov. Dec. Jaar. Hoeveelh. 1.03 1.34 1.24 088 0.94 0.06 0.08 0.18 0.20 0.37 0.95 1.09 0.89 Aant. regend. 1.05 1,19 1.13 0.95 0.94 0.12 0.14 0.19 0.37 0.43 0.92 109 0.86 — 168 — Enkele stations in Oost-Java hadden in November nog zeer weinig of geen regen en daar de droogte al in het laatste gedeelte van Mei inviel, moet van groote droogte gesproken worden. De hieronder volgende lijst van stations waar droogte perioden van bijna vijf maanden en langer zijn waargenomen geworden, bevestigt dit oordeel. Regenloos Duur in No. STATION. tijdvak. dagen. 9 | Djenkorangrang. 18 Mei—12 Oct. 148 10 | Poerwakarta. 21 wel y 145 33 | Soemedang. 8 Juni—29 „ 144 48 | Klampok. 6 Juni—29 , 146 68 | Banjoebiroe. 23 Mei—13 „ 144 71 | Djokja W en 162 72 | Klaten De 5 162 73 | Bojolali 21 „30 „ 163 85 | Madioen 21 oon, B 164 87 | Blitar. 24 , —3 Se 161 88 | Modjokerto. 1 Juni—13 Nov 166 94 | Grisee. 18 Mei—24 „„ 191 99 | Malang. 20 „ —25 Oct. 158 100 Land Limburg. 10 , — 2 Nov. 177 104 | Pasoeroean. io e 182 105 | Bajeman. 2 E 197 106 | Probolinggo. 11 » —31 Oct. 174 107 | Pekalen. W ~U 4 144 108 | Kraksaän. 1 „ — 4 Nov. 188 109 | Besoeki. 6 „- EE 194 1888. De gemiddelden voor geheel Java zijn van Mei tot November gering, als uit onderstaande getallen blijkt: Jan. Febr. Maart April Mei Juni Juli Aug. Sept. Oct. Nov. Dec. Jaar. Hoeveelh. 115 085 1.04 1.27 1.07 0.41 008 0.58 0.56 0.37 0.52 1.07 0.86 Aant. regend. 1.19 0.89 1.00 1,23 1.13 0.59 0.18 0.76 0.77 0.46 0.57 1.04 0.89 maar uit de tabellen der dagcijfers op de verschillende stations gemeten, blijkt dat maar op weinig plaatsen de droogte aanhoudend is geweest. Hieronder volgt weer een lijst van deze droogte tijdperken, waarbij ook onderbrekingen door enkele regenbuien zijn opgenomen. Regenloos Duur Onderbrekende No. | STATION. EM in bijna regenloos val. tijdvak. dagen. 83 | Bodjonegoro. 27 Mei—16 Oct. 143 86 | Kediri. — B Hh oe (170) (Aug. 1 mm.) : Aug. 4 mm. 87 | Blitar. Ne (167) Sept. 1 mm. 104 | Pasoeroean. 31 —29 , 183 106 | Probolinggo. 28 Juni—29 „ 155 108 | Kraksaän. 9 Mei—28 .,, (204) (Aug. 10 mm.) 109 | Besoeki. Deet 162 110 | Sitoebondo. v ee (164) (Aug. 7 mm.) Deze tijdvakken zijn belangrijk genoeg, om het jaar 1888 tot de droge jaren te rekenen. - 1891. De droogte in dit jaar was voor Oost-Java lang- duriger dan in het voorafgaande droogtejaar 1888. De regen- looze tijdvakken duurden in West-Java niet langer dan ongeveer 3 maanden, maar verlengden zich tot meer dan een half jaar in het oostelijk deel van het eiland. Al in Mei viel de droogte in, maar werd in West-Java door ruimen val in Juni onderbroken. De middencijfers voor geheel Java volgen hier: an. Febr. Maart April Mei Juni Juli Aug. Sept. Oct. Nov. Dec. Jaar. J Hoeveelh. 076 1.03 1.00 0.97 0.24 0.50 0.19 0.12 0.11 0.18 0.62 0.79 0,69 Aant. regend. 0.83 0.98 0,95 0,95 0,28 0.57 0.21 0.19 0.21 030 0.74 087 0.71 — 490: In de onderstaande lijst zijn de gevallen van zeer lang- durige droogte voor Oost-Java-stations vereenigd. BETON Duur Onderbrekende No. | STATION. ee in bijna regenloos val. tijdvak. eeen 75 Madioen. 11 Mei-- 4 Nov. 177 76 Kediri. 10- , -%8 ; (202) (Oct. 5 mm.) 78 Blitar. Do T, 175 81 Modjokerto. WwW -F (175) (Juni 3 mm.) 82 Grisee. we , (190) (Aug. 2 mm.) Juni 1 mm. 83 Soer. Oedjoeng. 11 p =i 28 (188) Aug. 2 mm. 86 Pasoeroean. 11 lt 5, 199 93 Probolinggo. 11 o =D y 178 95 Kraksaän. 11 oe SE 177 96 Besoeki. u. „= 7 Dec 211 97 Sitoebondo. 10 ,, —22 Nov 196 103 Pamekasan. nu ee 183 104 Soemenep. Ho m7 190 1896. In dit jaar lijdt geheel Midden- en Oost-Java aan langdurige droogte; het westelijkste deel minder, in het Gedeh-Salak gebied regende het in den Oostmoesson betrek- kelijk veel. Juni Juli Aug. Sept. Oct. Nov. B.v. Buitenzorg 67 97 109 209 276 366 Sindanglaja 39 97 150 . 119 29° 599. Daarentegen heeft b.v. Pasir Telagawarna in de afdeeling Soekaboemi een regenloos tijdperk van 22 Juni—3 Nov., d.i. 136 dagen. De middencijfers voor geheel Java blijven van Juni—Oct. ver beneden de gemiddelde waarden en zijn ook in November nog daar onder. Jan. Febr. Maart April Mei Juni Juli Aug. Sept. Oct. Nov. Dec. Jaar- Hoeveelh. 1.08 1.09 1.28 1.51 0.87 0.12 0.32 0.17 0.14 0.30 0.80 1.18 0.93 Aant. regend, 1.09 1.08 1.15 1.34 0.80 0.18 0.47 0.23 0.18 0.44 0,80 1.19 0.90 — VI — Hieronder volgen weer voor een uitgezocht aantal plaatsen de regenlooze tijdvakken, waardoor een beeld van de lang- durige droogte over Java verkregen wordt. In West-Java is de droogte herhaaldelijk door regenbuien onderbroken en hebben enkel sommige stations een ononder- broken tijdvak van het uitblijven der regens doorgemaakt. E AR Duur Onderbrekende No. STATION. in bijna regenloos val. tijdvak. dagen 29 | Waspada. 21 Mei— 9 Oct. (142) | (Juli 8 mm) 30 | Pameungpeuk. Sig wae (153) on 4 40 | Djatibarang. 2; De u 150 45 | Banjoemas. B =e (142) (Gun 8 mm) 47 Bandjarnegara. 1 Juni— 3 „ 125 63 | Djokjakarta. 24 Mei-25 „ 155 73 Bodjonegoro. 20 Juni—31 „ 134 95 | Madioen. 6. Mei—13 „ 161 76 | Kediri SÉ og RT, 151 77 | Blitar. 21 — 1 Nov 165 79 Malang. 21 Juni—14 Oct. 116 82 | Grisee. ` 23 Mei-31 „ 162 86 Pasoeroean. 5:00:21: Now, 93 Probolinggo. Side a i 194 96 esoeki. 27 April—17 „ 205 103 | Pamekasan. 1 Juni—17 „ 170 1902. Dit jaar is een berucht jaar waaraan de herinne- ring nog bij velen in het geheugen ligt, en dat na mislukten rijst-oogst hongersnood in vele deelen van Java meebracht. In Australië, dat ons den Oostmoesson geeft, heerschte geweldige droogte en woedde zandstormen, die stofwolken over de kleine Soenda-eilanden en Java heen zonden. Enkele dier stofwolken konden door schrijver, volgens de verzamelde berichten, in hun drift tot boven de. Zuidpunt van Sumatra toe vervolgd worden. — 172 — Een zware heiigheid heerschte in de atmosfeer, die, evenals in 1914, vooral aan de N. en W. grenzen van het droogtegebied in een dichten witten nevel overging, die in Midden-Sumatra, Borneo, Celebes en de e o.a. der scheepvaart tot groot ongemak was. In Batavia verdorde het gras op het Koningsplein volko- men, brandde af en de grond spreet in diepe kloven. Nu is het echter leerzaam om uit de regenstaten te lezen, dat dit tijdperk voor verscheidene plaatsen niet geheel regen- loos is geweest. Zoo vinden wij voor Batavia aange- teekend : Mei — den 21sten laatste regendag. Juni — van 6 tot 16 Juni 57 mm. in 5 dagen. Juli — den 9den 3 mm., den 10%" 1 mm., den 27sten 7 mm. Aug. — den 15den 1 mm., den 16den 2 mm., den 18den 2 mm. Sept.— geen regen. Oet. — den 15den 3 mm., den 21ster 19 mm. Nov. — 74 mm. in 10 regendagen. Dec. — 82 mm. in 12 Op de meeste plaatsen in Wort Jurn was op deze wijze de droogte geenszins ononderbroken. In Midden- en Oost-Java is de droogte echter ernstiger geweest, al hadden vele streken in Augustus nog regen; onderstaande lijst geeft een overzicht van deze verhou- dingen. Regenloos ar Duur Onderbrekende No. STATION. a in bijna regenloos val. tijdvak. dagen 25 Bandoeng. 18 Juni—30 Sept. (105) (Aug. 54 mm.) 30 Argasari. 19 ; -15 4 89 Juli 2 mm. 32 Waspada. 19 „ — 2 Nov. (138) E 2 mm. Oct. 2 mm: 37 ‘Tasikmalaja. 33 , —10 Oet 114 — 173 — Regenions Duur Onderbrekende No. | STATION. Zë Re in val. 